Telugu adhyayanam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ర నము... -. వ్య సన న కా యల త క.

• వా కు ర యాలి న క క | ౬ క ప ననన ల క క్‌ యా న /. _ క్‌ న లన్‌ నేల సా. మాం న క. కాం గే | క ఆ వం నాం గ్‌. భమ వ్యా లు = నే శభ = వ. ననన టన కు లే మ ౯.) శ ను కం టా న క నం న వన మాం! న. నళ పు యాం అలల. కలై న గ పమమేో న్‌ యవ. న ॥ హం లాం అతన మణ టి . మ. న బుత్‌ క! క ౯. ౬ లు ర టంటే రం నా రకత తే నా. నా . ఎ నంత ౩. వ. క | నా నా న నాచ్‌ గ _ ( లము నల న స. క . విత న బం న న క = యం డా వ కొ జో వా . వ. పం. మా ల స్తే న - న ను కా లాం “మై క మా క యు క క ర ర ఈ. య” న తా న జ ల ను నం. వ ( నలస్య న మ గత య. ర న ము న న త న క. న స గ అ స =. న. " నంటే. త! సమం కం. న న మ నను మట న నం పంత. ల టా మ న గ | యనం న ల స లేల లలన న ప జ హం స త్‌ మం ౯ వ వానతి ౯ | శాస్తా క స ఒద్న ॥ | యాం లాం న హలము ల. న నానా గ్‌ _ ్‌ స గీ సై ల లే చ వాచ . న్‌ా ్తు స వము మ్బ సన. మ మనీ వ క | లా | క గ క్కు. ల నా ఉం. 627 ల | పట్ట తంగ గ! [| ్‌ | లా జో

2౨భ్వంయనం కి££52సగ50 2౪ తీవి5 ల 1113 ఆచార్య కోవెల సుప్రసన్నాచార్య | క జ శు ల వ్‌ శ జ ఇ నా ్యురీలీ 602 వవ 2 లల శ్రీవాణీ ట్రచురణలు వరంగల్లు

ఉంటాయట తక ప్రే” వెం కంళలీ రల్తూకుండునోడంన్‌త్యూన సశ 2000 డా ల 500 క. 60/- ఇన్‌ ! (/ ల4౮౧0౦౬ రాముగాడు తక 1గంకాం 5న ౪41 యాలు టీం న్‌ 9-1-190, 62సల ల జో లతే గె షక ం4- 506 (ఉ - హ్‌ తెచిచ నై ల శీకికీ సడ0డష2 కెంం1 కంల ౫: తగ 5టయిు2) సశ టుయా కయ్యాతడేం, స్వడఅంపీతరే 'ంతేబుయూం ట0కలన్యు 30606 క్వాడేఆడల8ిడే అడ సు ఏ ంంయేఆం కారండే &౬ శం! రయ్‌ 0కంంెడాంఆం కరెయయరేం షయం 061606 కూజ్య2! - 506 002 “వంగ: 2404 & 69404

అంకితము హూ పినతండ్రి ఆచార్య కోవెల సంపత్మునూరాచార్యులకు తాలుత ఎదగీతమై పుట్టి చెలగి లహరి యొ విచిత్రయోగమున రెండగుచు తోచి సాగివచ్చిన శుచిమ దూర్ణ్జస్వియైన ఈ సరస్వతి భావింతు నెల్లవేళ వేకువనె లేచి రెండయి వెలికివచ్చి ఎఆకలను చాచి భూనభోంతరము (గ్రమ్మి అనురణించు పక్షులజంట తనివిదీర సుప్తవేళ సంలీనత చొక్కుచుండు ఆ సరస్వతి హృదయగుహా(ప్రవిష్టు లోతుల పెకల్పగా పరాలులిత వాక్కు నాభినుండియె ధ్యాన సాం(ద్రమయిపాల్చు నింతటి సువర్షము లభించె నీజనువున ఈ సరస్వతి అమృత పాలించు మనల. -మీ బిడ్డ 1-5-2000 సుప్రసన్న

ముందుమాట

అధ్యయనం - విమర్శ వ్యాసాల సంపుటి యిది.

నేను సాహిత్యరంగంలో ్రవేశించినప్పుడే నా కవిత్వ రచనా, విమర్శ రచనా (ప్రారంభమయ్యాయి. తెలుగు స్వతందత్రలో ఏప్రియల్‌ 1954లో నా తాలి కవితలు అచ్చయినాయి. ఆ రోజులలోనే హైదరాబాదు నుండి వెలువడే “గోలకొండ పత్రికలో ఉదాహరణ కావ్యాలను గురించిన నా తొలి వ్యాసం అచ్చయింది. మా అధ్యాపకులు, పత్రికలు, (గ్రంథాలయాలు, సాహిత్య సభలూ కలసి ఒక సాహిత్య పాఠశాలగా రూపొందాయి. ఈ రెండు పద్ధతులలో నేను పనిచేయుటమూ, నా కృషిలో సృజన విమర్శలు సాగిపోవటమూ జరిగింది.

నాకు సాహిత్యం జీవితంక౦టే ఎప్పుడూ విడిగా (ప్రత్యేకమైన అంశం కాదు. జీవనమార్గంలో యాత్రికుడుగా నేను చేస్తున్న అన్వేషణము, ఆత్యంతికములైన తాత్త్విక మూలాలను కనుగొనాలవే ఆరాటమూ, విలువల వ్యవస్థా సాహిత్యరంగంలోనూ మార్గదర్శనం చేస్తూ వచ్చాయి. నాకు పది పన్నెండేండ్ల వయస్సులో వ్యక్తిగా రూపొందేనాటికి రజాకార్ల దుండగాలూ, వారిని ఎదుర్కొనేందుకు జాతీయవాద, సామ్యవాద, ఆర్యసమాజాలు చేసిన పోరాటాలూ, కాందిశీకులమై బెజవాడలో ఉండటమూ, హైదరాబాదు సంస్థాన విముక్తీ జీవితాన్ని గురించి నన్ను ప్రళ్నింపజేసిన అంశాలు,

నా మనోభూమికమీద మా పితామహులు, ఆనాటికి సుప్రసిద్ద శ్రీవైష్ణవ విశిష్టాద్వైత విద్వాంసులు, మధురోపన్యాసకులు శ్రీమాన్‌ కోయిల్‌ కందాడై రంగాచార్యులుగారి ప్రభావం ఉండనే ఉన్నది. 1950 చివరలో శ్రీ అరవిందులు శరీరాన్ని విడిచిపెట్టడం, ఆ వార్తా,

దానితోపాటు భారతిలో వారి దర్శనాన్ని గురించిన శ్రీ వేలూరి శివరామశాస్త్రి వ్యాసాలు ఐహికాముష్మిక జీవనానికి ఒక లంకె బిగించాయి. అంతర్చహిర్‌ జగత్తులకు వైరుధ్యం తొలగిపోయింది. 1951లో ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్‌ వరంగల్‌ శాఖ వార్షికోత్సవాలకు ముఖ్య అతిథిగా వచ్చిన శ్రీ విశ్చనాథ సత్యనారాయణ చేసిన నాల్సెదు ఉపన్యాసాలు నాకు సాహిత్య వివేకాన్ని కలిగించాయి. (బ్రతుకునకు, జగత్తునకు, రసమునకు, ఈశ్వరునకు ఉన్న అవినా స్థితి వాకు స్ఫురణలోనికి వచ్చింది. దివ్యజ్ఞానసమాజు ప్రేరణతో తమను తీర్చుకున్న మా పాఠశాల (ప్రధానోపాధ్యాయులు శ్రీ, యద్దనపూడి కోదండరామశాస్తి వ్యక్తిత్వం పరిమితులను చెరిపివేసింది. మా ఇంగ్లీషు మాస్టరు శ్రీ సోమేశ్వరరావుగారు చరిత్రనూ, చిత్రలేఖనము, శిల్పము మొదలైన అంశాల అంతస్తత్వాన్ని మనసుకెక్కించారు. ఈ విధమైన అనేకానేక సారణుల సంగమంలో నా వ్యక్తిత్వం, చేతోమార్గము, పూర్వ సం(ప్రదాయపరుణ్ణి కాకుండా, సామ్యవాదవర్గంలో చేరకుండా నడుమ నిలబెట్టింది. ఇంటర్‌ చదివేనాటికి ఏర్పడ్డ మనళ్ళొస్త్ర పరిచయం సాహిత్య వివేచన విషయంలో నూతన దృష్టిని యిచ్చింది. రాయ'్రోలువారి సాహిత్య పరిచయం అనుభవ ప్రపంచంలోనికి లోతుగా తీసుకువెళ్లింది. అప్పట్లోనే రమణాశ్రమంలో ఉన్న చలంగారితోడి లేఖా పరిచయం, ఆయన తిరుగుబాటులోని అనుకూల పార్యాాన్ని తెలియజేయటమే కాకుండా, అన్ని తిరుగుబాట్టూ చివరకు శాంతి సము(ద్రంలో విలీనమయ్యేవేనన్న సత్యాన్ని తెలియజేసింది. పరిమితులు లేకుండా విశ్వాన్ని భౌతిక, ప్రాణి, మానసిక దశల్లో (క్రమ్ముకోగల చేతస్పు అన్నివైపులా కిటికీలు తెలిపింది. సమష్టి వెలుగులో సాహిత్య సృజన కొనసాగించింది. రూపము, ఛందన్సు, భాష ఏదీ సృజనపథంలో, వివేచనలో పరిమితులు, హద్దులు విధించలేకపోయింది. ఎం.ఏ. చదివేనాటికి తిక్కవగారు చెప్పిన హరిహరోపానన కేవలం ఒక మూర్తారాధనగా కాకుండా యోగసాధనంగా, అంతర్యాగంగా స్ఫురించింది. పరిశోధన ' చేసేప్పుడు- వసుచరిత్ర విషయంలో- విజయనగరం నుండి మదరాసుదాకా తిరిగినా పరిష్కారం కాని సమస్య శ్రీ గోపీచంద్‌తో ఒకసారి కూర్చున్నప్పుడు లభించింది. ఆ కావ్యాన్ని అప్పటిదాకా బహ్వర్థ సమావేశంగా భావించిన నూరిలోకం - ఆ కావ్యం సమాంతరంగా మూడు పొరలలో (ప్రకృతి తత్వాన్ని, వైదికమైన యిం[ద్రవృత్రగాథనూ, ఉపరిచర వసువృత్తాంతాన్ని గర్భీకరించుకున్న రచనా విశేషంగా చెప్పినపుడు ఆశ్చర్యాన్ని ప్రకటించింది. (ప్రతీకాత్మక పద్దతిలో ఆ కావ్యరహస్యద్వారం వివృతమయింది. శ్రీ

అరవిందుల 'సావిత్రి - ఒక గాధ ప్రతీక అన్న మహాకావ్యంలో పరిచయం ఈ అన్వయాన్ని బలపరచింది.

కావ్యగర్భంలోకి ఫ్రవేశించిన విధంగానే కావ్యబీజం మహావృక్షంగా మొలకెత్తి విశ్వజనీనతమ, సార్వకాలీనతను పొందటం మరొక విలక్షణమైన దర్శనం. ఈ విధమైన పరిశీలన మనళ్శాస్రానికి, సామాజిక శాస్రానికీ, పురాణగాథలు, జీవళా(స్రానికీ తత్వశా(స్తానికి ఇంకా అనేక శా(స్త్రాలకు సాహిత్య పరిశీలనలో స్థానాన్ని కలిపించింది.

“వ్యక్తికీ తనలోని అంతర్వ్యక్తికీ, వ్యక్తికీ సమాజానికీ, వ్యక్తికీ ప్రకృతికీ, వ్యక్తికీ ఈ విశ్వానికి నడుమ ఒక సామరస్యం నెలకొల్పే రీతియే ధర్మం. ధర్మం లోకజీవనంలోని అర్థ కామాలను నియంత్రిస్తున్నది. విశ్చ్వలయను చెదరిపోకుండా కాపాడుతున్నది. (ఆధ్యయనం-పుట9). శకలితం కాకుండా స్పష్టమైన ఈ పరిపూర్ణ దర్శనం నా మార్లాన్ని వేను నిర్మించుకునేవిధంగా చేసింది. “ఎక్‌లచలో', ఏకాకిగా ప్రయాణం సాగించాను. ఒకరిద్దరు వెన్నుదట్టే ఆప్రమిత్రులు తప్ప.

ఎవరి గుంపులోనూ చేరకపోవటంవల్ల, భేరీ భాంకారాలు లేకపోవడంవల్ల ఈ యా(త్ర సాహసంతో కొనసాగుతూ సమావధర్ములు తారసపడేదాకా ఎదురుచూస్తూనే ఉన్నది. విపులాచ పృథ్వీ.

వాకు కవిత్వంగానీ, విమర్శగానీ పారమార్థికంగా భిన్నాంశాలు కావు. ఒకటి అనుభవం. రెండవది దాని అధ్యయనం. ధర్మ ధర్మి భేదంచేత రెండుగా మనం పేర్కొన్నా అది ఆద్వయమైందే. విశ్సమంతటి విష్ఫతమైన ఈ భూమికమీద అన్ని వాదాలకూ, అన్ని ఉద్యమాలకు తత్తదుచిత స్థానం ఉంటుంది. ప్రాచీనాధునిక, ప్రాచ్యపాళ్చాత్య, భౌతిక అధ్యాత్మిక భేదాలు అన్నీ కరిగిపోతవి. సర్వతస్సమన్వితమైన భావజగత్తు సృష్టింప బడుతున్నది.

ఈ సంపుటిలోని వ్యాసాలలో సంస్కృత రూపకాల అనువాదం గురించింది 1958లో ఎం.ఏ. విద్యార్థిగా సెమినార్‌కోసం (వ్రాసింది. ఆ సభకు అధ్యక్షత వహించిన డాః భూపతి లక్ష్మీనారాయణ దీన్ని ఒక సిద్దాంతవ్యాసంగా పేర్కొన్నారు. మర్నాడు ఆంధ్రపత్రికలో ఈ వ్యాపాంశం చూచి అనాటి ఆస్థానకవి శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రి సంపాదక లేఖ (వ్రాశారు. అప్పుడు హృదయపూర్వకంగా ఆశీర్వదించినవారు - నాటి ఉస్మానియా తెలుగు శాఖ అధిపతి శ్రీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం. వారిని ఈ సందర్భంలో స్మరించుకుంటున్నాను.

అకాశూళణి వరంగల్‌ కేదద్రంవారికోసం ఐదు ప్రనంగాలు తెలుగు ప్రబంధాల పైన చేశాను (96-39లలో. కొంచెం పెంపాందిన మనుచరిత్ర, అముక్తమాల్యదలమీద వ్యాసాలు యిందులో చేరాయి. వసు పాండురంగ, కళాపూర్ణోదయాలను గురించిన (ప్రసంగాలు చేర్చటం సాధ్యం కాలేదు. వసుచదిత్రపైన వా ఆలోచవలు 1367లోనే ఆరద్రప్రదేశ్‌ సాహిత్వ అకాడమీ వారి వసుచరిత్రకు భూమికగా వెలువడ్డాయి.

నా వ్యాసాలలో అంతచ్చురణ ఎక్కువ. హేతునిరూషణ తరువాత చేరుతుంది. భావనా దశలో అనేకాంశాలు చన్షురిద్రదియగోచరాలౌతమె.. అందువల్లనే అక్కడక్కడా (గొఫ్‌లు ఉంటవ.

ఈ వ్యాససందోహారి ఇలా రావటానికి మిత్రులు ఎం.ఎన్‌. రంగాచార్య డా టి శ్రీరంగప్వాము దొ మాదిరాజు బ్రహ్మానందరావులు ప్రాపులు చూచి తోడ్పడ్డారు. అశోకకృష్ణ (వైన్‌ అధివేత శ్రీ వాగుల యుగంధర్‌ ఈ రూపంలో పుస్తకం వెలువడటానికి కారణం.

ఇన్మజన్మలనుండి ఈ లిందువుదాకా వడిసించినవారు వర్గురు శ్రీ కందుకూరి శిదానందమూర్తిగారు.. వారికి పాష్టాంగ వమస్కారము. వాలికి సంగోష్టులలో చదువజేసినవారు దాని విర్టేశకులు - ఇందరిక్షీ ఇంకా అనేక విధాల నా హిహిత్యమార్లంలో (ప్రపలు విలిసిన ఎందరో మహానుభావులకు ధన్యవాదాలు. 3ె-శ-శటి. పరిమళికాలని కోవెల మప్రపవ్నాచార్య వడ్డైల్లి. వరంగల్‌ - 586 39 తేది : ప₹5-2000

విషయమాచిక 1... వర్తమాన జగత్తులో వనరులు, అవసరాలు, విలువలు, పంప్పుతి 1 2... ద్రబంధ పాహిశ్యం - ఈనాడు 13 3. ప్వుభాన విభావ జగశ్తులు శక్‌ త... ప్రాచీన కావ్యాధ్యయవము - మనుచరిత్ర తశ 5. ఆముక్తమాల్యదలో రాజవురుషులు 46 6. క్షేతచమాహాశజ్హము - తత్వము తిం 7... పంవ్కృత రూపకములు - తెలుగు అమవాదము 84 తి. కాళిదాముపవై భాసువి ద్రభావము 125 9. గీర్వాణ విద్యారణ్యము 131 16. శ్రీ విజయసారథి సాహిశ్యమూర్తినుత్వం 142

వర్తమాన జగత్తులో వనరులు, అవసరాలు, విలువలు, సంస్కృతి

ఈ బద్రపంచము నేడు అత్యంత భయభీతమై, నంశయాలతో, ఆందోళనలతో, అభ(ద్రతతో దుఃఖభూయిస్టంగా ఉన్నది. వ్యక్తి తన చుట్టూ చుట్టముట్కతూ వున్న సమస్యల అగ్ని జ్వాలలను చూచి, కుంచించుకునిపోయి కలతలలో చిక్కుకున్నాడు. భయంకర మారణాస్రాలను కుప్పలు పోసుకున్న అగ్రరాజ్యాలు పైకి గాంభీర్యం ప్రకటిస్తూ వున్నా లోలోపల ఏిరికితనంతో ఒకరివల్ల మరొకరికి ఆపద వస్తుందేమోనని వణక్రిపోతూ వున్నవి.

విజావికి వ్యక్తి అన్వేషించేది ఏమిటి? సుఖము, శాంతి. ఒకటి ప్రపంచంలో నుంచి పొందేది. రెండవది మునస్సులో ఏర్పడేది. ఈ రెంటినీ అతడు (క్రమంగా కోలుపోతూ వున్నాడు. గడచిన ఐదువందల ఏళ్ళలో పారిశ్రామిక, సాంకేతిక, వైజ్ఞానిక విప్లవాలు సంభవించిన కారణంగా, అతడు తాను సమాజనునే మహాయంత్రంలో ఒక చిన్న భాగమై తన్ను తాను కోలుపోతున్నాడు. శ్రమ్ముకుని వచ్చిన సాంకేతికత వల్ల ఈనలోని సృజనాత్మక పారం క్రమంగా కుంచించుకుని క్రొత్తగా ప్రవేశించిన సాధనాలు అతని కర్మశిలతను తగ్గించసాగాయి. తాను ప్పష్టించిన నాగరికత ఆనే వధ్యశిలపై తానే బలి పశువుగా మారిపొతున్నాడు.

మనిషిలోవి ఈ పంక్షోభానికి మూలాలను అన్వేషిస్తూ పోవలసి ఉన్నది. ఈ సంక్షోభం కుదురులో అతడు విర్మించుకున్న విలువల వ్యవస్థ ఉన్నది. ఈ విలువలు మధ్రనన్హు 1

అతని ననరులను అవసరాలను దృష్టిలో ఉంచుకుని రూపొందుతున్నవి. ఈ అవసరాలు మనిషి మనిషిని బట్టి, అతడు జీవించే దేశశాలాలను బట్టి, అతని చైతన్యస్థాయిని బట్టి ఏర్పడుతూ వున్నవి.

ప్రాచీన భారతీయ తాత్త్వికతలోని పంచకోశ వ్యవష్థ ననుసరించి చూస్తే - అన్నమయకోశం తనలో ఆహారము, వస్త్రము, నివాసము అవసరాలని భావించటం జరిగింది. ఇది ప్రాచీనకాలం నాటి ఆది మూనన సమాజ జీవనంలోని అంశం. అతని ఉద్వేగాలు, అహంళార మనుకారాలు సంతానము ఇతర జనులతోడి సంబంధాలు ఇవన్నీ ఏర్పడటముతో ప్రాజవుయుకోళశం వెలికి వచ్చింది. తల్లిదండ్రులు, తోబుట్టవులు, సహచరి కుటుంబము, సమాజము, రాజ్యము, మతము మొదలైనవి అప్పుడు అవసరాలుగా ఏర్పడుతూ వచ్చాయి. వ్యక్తి ఒంటరితనంలో నుంచి పెరిగి బహుప్యాంప్రజాయేయ ( అనేకముగా అగుదును గాక) అని అనుకున్నప్పుడు మానవుని టైతన్య జగత్తులో భావోద్వేగాల జత్తిడి పెరుగుతుంది. అఆహంత వ్యక్తిత్వంగా రూపు కడుతుంది. శ్రీయస్సు ప్‌యస్స్పు స్పష్టతను పొందుతాయి. జీవితాన్ని నడిపించే ధ్రధానాంశాలుగా కామము- భయము ఆశ్రమించుళాయి. వీటిని మరింత సున్నితంగా తీర్చిదిద్దినప్పుడు (ప్రేమ-దయ, ఓరిమి- త్యాగము, ఆరాధన- ఆత్మార్చణ ఇత్యాది ఉత్తమ గుణాల జంటలు ఏర్పడుతాయి. జీననం అనుకూల ముఖంలోని గుణ సమూహము వలెనే ద్వేషము- శ్రార్యము, అనూయ- కాఠిన్యము, స్వార్ధము- లోభమ్ము, మోహము- శ్రోధము మొదలైనవి వ్యతిరేక ముఖములోని గుణాల జంటలు కూడా ఏర్చడుళూ వున్నవి

పాజమయ జగత్తులోని భావసంపుటి అంతా కానుుభయముల ఉనికిలో నుంచి విళసిస్తున్నది. ఈ జంట అనేకానేక రూపాంతరాలను పొందుతున్నది. సహజ వియమాలు, రాజ్యవ్యవస్టా విస్సృతీ ఈ జంటలోనుంచి ఎదిగి వచ్చే పరివర్ధిత రూపాలే. చముతము, దానికీ విబద్ధమైన ఆచారకాండ, పరలోకాదులు, దేవతల రూపకల్పన ఈ క్షేత్రంలో నుంచి వికసించిన భావ సమూహమే. ప్రాణమయ జగత్తులోనే మనిషి నూటికి తొంభైపాళ్ళు జీవిస్తున్నాడు. అందువల్లనే ఇక్కడే అతని జీవితంలోని వైరుధ్యాలు, స్పర్థలు, అసూయలు, సంఘర్షణ ఏర్పడడానికి కారణాలు అవుతూ ఉన్నవి.

విన్ఫృతమైనప్పూడు, బహుధాకరింపబడ్డప్పూడు, అనేక శకలాలుగా మారిపోయి సామరస్యం లోపించి సంఘర్షణవైపుగా సాగిపోయే వ్యక్తి - మళ్ళి ముక్కలన్సింటిని కే ఆధ్యయనం

ఏకీకరిస్తూ ఒక్కటిగా మారిపోయే ప్రయత్నం చేసినప్పుడు - వైరుధ్యాల తీరం నుంచి సామరస్యపు తీరం చేరుకుంటున్నాడు. ఈ జగత్తునంతా తనలోనే ప్రతిఫలింప జేసుకుంటున్నాడు. ఇదంతా తానే అవుతున్నాడు. ఈ దశ అతన్ని మనోమయ స్థితికి చేరుస్తున్నది. ఇక్కడ అతనికి ఒక విశ్రాంతి ఒక ఓదార్పు లభిస్తున్నవి. ఇక్కడ అతనిలో ఒక అంతరంగ విస్ఫోటనం జరుగుతున్నది అంతదాకా నిరంతరం అవే పనులు చేస్తూ, ఉద్వేగాలు పొందుతూ, ఘర్షణలలో నలిగిపోతూ, తన్ను తాను సహస్ర శకలాలలో కోలుపోయిన వ్యక్తి- అనుకరణ ప్రవృత్తిలోంచి ఒక అపూర్వ సృజనాత్మక ప్రపంచం, చైతన్యం వకటితమవు తుంది.

అంతదాకా తాను చూచిన జగత్తు, (ప్రకృతి జనసమూహము కొత్తగా గోచరిస్తున్నది. ఒక విశిష్టమైన పరివర్తనం చోటుచేసుకుంటున్నది. విచ్చుకునే మొగ్గలో నుంచి ఏదో సన్నని గీతం వినపడు తున్నది. ఉషఃుకాలంలో ప్రశాంతంగా ప్రవహించే తనుసానది సత్పురుషువి మనస్సులాగా కానవస్తున్నది. ఇంద్రియాల సంవేదనలలో వినూతన పారవశ్యం'' అశ్రమిస్తున్నది. ఈ విలక్షణమైన ““ దివ్యదృష్టి” కి వస్తుప్రపంచం ఆననుభూతమైన వినూతనమైన, భావ నిష్ణమైన జగత్తులాగా మారిపోతున్నది. ఒక రాగాలాపన, ఒక శిలవైన శిల్పిచేసే ఉలి చప్పుడు, ఒక వర్ణసమూహం దాని సమ్మేళనం వల్ల కలిగించే అపూర్వనాద సంకలనం, ఒక పద్యనిర్వహణ ఏదైనా తనలో నుంచి వెలువడి తనకే ఎరుకకు రావి అటో ధపూర్వమైన ఆనంద స్ఫురణకు కారణమవుతున్నది.

ఈ ఆనందప్ఫురణ లోళాతీతమైన, అనంతమైన ఆనందాన్వేషణకు దారితీస్తున్నది. సృజనాత్మక కళాను భనం (బ్రహ్మానంద సటబ్రహ్మచారి అనడం ఇందు వలననే. మనమ్సు పరిమితులనుండి బయట పడి ఉన్నత మనో భూమికలలోని '' నిశ్శబ్ద కేఠం'' దాకా ప్రవేశించవలసి ఉంటుంది. ఈ నిళ్ళబ్ల క్షేత్రం కేవలం ధ్యానం వలన, ఒక తాదాతస్ట్రం వలన సాధ్యమవుతున్నది. క్షణికమైన, శాశ్వతమైన (బ్రహ్మానందాను భనం = క్షజూల సరిహద్దులను చెరిపి వేస్తున్న దశకు చేరుకుంటున్నది.

మనుష్య సమాజం స్థూలంగా దేహనిష్ణులు, భావ విష్ణులు అని విభజించే వచ్చును. అన్నమయ ప్రాణమయ కోళాలకు పరిమితమైన జీవనం వేయింట తొమ్మిడి వందల తొంటైముందిది. మనోమయ కోశం ప్రధానంగా జీవించేవారు వేయింట పదిమంది. లాత్స్త్వికులు, కళాఠారులు, కవులు, భావుకులు, నముహాక్ములు అందరూ ఈ వర్గానికి చెందినవారు. నుభ్రనన్హ తి

ఇక ననరుల విషయం. ప్రకృతి సంపదలన్నీ మనకు ననరులే. సపంచభూతా త్మకమైన ప్రపంచం, సూర్యచం(ద్రాత్మకమైన కాలం ఇదంతా యజమానుని కోసం ఏర్పడ్డదే. అన్నమయ ప్రాణమయ కోశాల అవసరాలన్నీ ఈ ఏడింటి వలన సుసాధ్య మనవృతున్నమి ఈ ఏడింటితో కూడిన యజమానుణ్జి (ఆతడు కర్త, (ప్రవర్తకుడు, అను భవిత) ఈశ్వరుని అష్ట్రమమూర్తిగా పేర్కొంటున్నాడు. ఈ సమష్టి వ్యక్త జగత్తు, ఈ వ్యక్తమునకు మూలాన ఉన్న చైతన్య బీజమును ఈశ్వరుడని పేర్కొంటున్నాము. వ్యక్తావ్నక్త్రములకు తాత్వికంగా భేదం లేదు. వ్యక్తములతో మూలభూతమైన అంశానికి గల అనుబంధం పరిజాముమో, వివర్తమో. అపష్రప్రకృతి మూర్తిని విశదంగా చూస్తే భూమ్యాకాశాలు రెండే ప్రధానాంశాలు, జలము, తేజస్సు, వాయువు ఈ రెంటి సమాహోరోప నంవారాల పరిణామ రూపాలు, సూర్యచంద్రులు కాలమూర్తులు. సృథ్వ్యాకాశాలు దేశమును కల్పించి సూర్య చంద్రులు కాలాన్ని కల్పిస్తే మిగిలేది దేశకాలాలే. ఈ దేశ కాలాల సంయోగ వియోగాలలో నుంచే నదీ పర్వతాలు, మైదానాలు వృక్షాది జీవకోటి, బుతువులు, దివారాత్రాలు, శీతావాతాతపాలు ఇనన్నీ ఏర్పడుతున్నవి యజమానుడు దీనిలో తాను భాగమై పరిణామ చత్రాన్ని కదలించటంలో దోహదం చేస్తున్నాడు. ఆనుస్యూతంగా ప్రవహిస్తూ వస్తున్న చైతన్యమే యజమానుడుగా మనం గుర్తించాలి. పృథ్వీక్షేతంలోకి మానవుడు ట్రవేశించక ముందు ప్రకృతిలో దేశ కాలాల ప్రవృత్తిలో ఒక తాదాత్వం. అప్పథకస్థితి ఉండేది. సృజనమూ, అనుభవమూ, సృజనమూ అన్న శ్రమం అవిచ్చిన్నంగా సాగిపోతూ నచ్చాయి. అవసరాలకు, ననరులకు నడుము ఒక సమన్వయం, సమతులనం ఉండేది. మానవు్వనిరాకతో మరోలోకం వికసించింది. వస్తువును చూడటం అనుభవించటం మాత్రం కొక దాని లోతుల్లోకి మూలాల్లోనికి పోవడం ప్రారంభం అయ్యింది. కార్య కారణ సంబంధాన్ని విదారించటం మొదలయ్యింది. అట్టాగే భవిష్యత్‌ పరిణామాన్ని గురించి ఆలోచించడంమొదలయ్యింది. ప్రకృతిని అను భవించటంలో ఒక వివేకంతో కూడిన దశ ప్రారంభం అయ్యింది. ఈ వివేకంలో దేశకాలాలను తనకు అనుకూలంగా మలచుకోవటం రెండనదశ. శ అధ్యయనం

ఈ రెండన దశలో తన వివేకం చరాచర ప్రకృతిని వనియంత్రించుకో గలిగిన తన సంకల్పశక్తి నూతన పద్ధతులు పరికరాలు ప్రయోగాలు వీటి పరంపరలు ముందుకు రావటంతో అధికాధిక సుఖప్రాప్తి కలిగింది. అనిష్ట పరిస్థితుల నివారణ సంభవించింది.

ఈ స్థితి మానవుణ్ణి ఒక స్వయంకల్పితమైన ప్రకృతిని నియంత్రించగల వాడనన్న విచిత్రమైన '“ఆహం''స్ఫురణతో తన్ను తాను ప్రకృతికి ప్రభువునన్న స్థాయి దాకా తీసుకువెళ్ళడం జరిగింది. అతనిలోని అనుకూల, ప్రతికూల ముఖాలు రెండూ వ్యక్తమై తాలం గడిచేకొద్దీ ప్రతికూల ముఖం బలమైంది.

ప్రకృతితోడ వ్యక్తికి, చరాచర జగత్తుకు నడువు సామరస్యానికి తోడ్పడే *విశ్వలయ'ను భంగింపబడకుండా కాపాడుకోవటం దైన లక్షఐమై - ప్రకృతితోడి సంఘర్షణలో మితిమీరిన దుర్వినియోగంతో దానితోడి సామరస్యాన్ని భంగింపజేసుకొని పృష్టి ఊర్ప్వముఖ పరిణామానికి నిరోధకంగా, స్వసుఖ భావ కేంద్రకంగా ప్రవర్తించటం దైత్య లక్షణమైంది. తత్‌క్షణం అధిక భో గసంపాదకమైన దైత్య ప్రవృత్తికి ఉన్న ఆకర్షణను శాంతి సామరస్యాలతో సాధుముంద ప్రవాహంగా సాగిపోయే దైన ప్రవృత్తి ప్రశటించలేక పోయింది.

లి

మానవ జీవన క్రమంలో తొలిదశ జంతుదశకు అత్యంత సన్నిహితంగా ఉండే జీనన విధానం. అప్పటికి అతని చైతన్యంలో సహజాతాల ఒత్తిడియే తప్ప అతడు భావించే ఆనసరాలు అనేవే అంత స్పష్టంగా లేని స్థితి. జంతుదశలోనూ ప్రాణణుయ కోశం కదలికలు స్పష్టమే కావటం వలన అవి మరికొంత జాగృతంగా అన్నమయ కోశ పరిమితులతో బాటు ఉండటం సహజమే. అతనికి తెలిసింది ఆహార, నిద్రాభయ మైథునాలే. చెట్టు, కాయలు, పండ్లు, పేయజలము, బుతుపరివర్తనాలు, శీత వాళతాతపాలు, నదులు పొంగటం వలన, వానలు పడటం వలన, పడకపోవటం వలన కలిగే ప్రీతి భీతులు కామోత్కంళతను వ్యక్తంచేయటం ఇవే జీవన మూలసూత్రాలు,

తరువాతి దశలో నివాసాలు ఏర్పడ్డాయి. జనావాసాలు గ్రామాలుగా మారాయి. వ్యవసాయం పెంపాొందింది. గ్రామీణకౌశలాలు అధారంగా వృత్తులు ఏర్పడ్డాయి. ఈదశలో ఆనేక కాలం గడిచిపోయింది. విజ్ఞానం పెరిగింది. విశ్వాసాలు నువ్రనన్న క్‌

పెరిగాయి. ఉత్సవాలు ఏర్పడ్డాయి. కర్మకాండలు వృద్దిపాందాయి. కొత్త పరికరాలు, సఖసౌధనాలు వృద్ధిపాందాయి. మనిషి నిర్మించుకొన్న వాణిజ్యము, దాని ఫల రూపమైన ధనమూ ఇలా వృద్ధిపాందిందీ వాగరకత. సమాజం ఏర్పరచిన వియతి, సొకర్యము తోరైనాయి. ప్రకృతిలోని ఉత్పత్తులు - వాటిని వినిమయం చేసుకోవటం నిమిత్తంగా కొత్తగా అవిషృతమైన ధనము ప్రధానమైన వనరయింది.

ఈ ధనము వ్రధానసుఖసాధనమైన సమాజంలో ఉళ్చాదకశక్తి ధనానికి లొంగి పోయింది. అతి సంచయము దురాశను వెలికి తీసింది. సంచయము చేసిన ధనము ఇతరుల ఉత్పాదిత వస్తువుల సంచయాన్ని యథేచ్చగా విలువ కట్టి స్వాయత్తంగా చేసుకునే వీలు కల్పించింది. ప్రతి అంశానికీ విలువ కట్టేఫ్థితి వచ్చింది. 'విలునల' వ్యవస్థ అర్థవ్యవస్థకు మూలకేంద్రమైంది.

ళా జ్‌ నో

అర్థ వ్యవస్థను మీరి సమాజం యొక్క సర్వాంగాలలోనూ విలువల వ్యవస్థ ఉన్నది. అవసరాలు ననరుల కోసం పరుగెత్తీటట్టు చేస్తాయి. ఆనసరాలను బట్టి వనరులు ఎప్పటికప్పుడు సంతరించు కుంటాయి. మార్చును పొందుతాయి. మానవుడికి అవసరాలన్నీ పరిపూర్తి కావటం అంటూ ఎప్పుడూ ఉండదు. వనరులు చాలక పోవటమన్నదీ ఎప్పుడూ ఉండే అంశమే. ఈ రెండంశాల పరస్పర సమన్వయం వలన కొన్ని నియమాలు ఏర్పడుతవి. కొన్ని విలువలు రూపొందుతాయి. ఈ

నియమాలను ఎక్కువమంది పరిపాలించటం వలన ఆ విలువలు ఎక్కువమంది చేత అంగీళ్ళతం కావటం జరుగుతుంది. వనరులు ఆఫీ అవసరాలు -+) వనరులు అనసరాలు ఎప్పుడూ ఒకేవిధంగా ఉండవు. ఒకనాటి భోగము మరొక తాలానికి అవసరంగా మారుతున్నది. ఒకరి అవసరం మరొకరికి భోగం అవుతుంది. ఠి అధ్యయనం

వనరులు, ఆవసరాలు కూడా పరస్పరం మారిపోతుంటాయి. ఒకరి ననరు వేరొకరి అనవసరం కావచ్చు. అట్టాగే ఒకరి అవసరం మరొకరికి వనరుగా అమురిపోవటం జరుగుతుంది. రైతుకు తాను పండించిన పంట ఇతరులకు ఆవసరమవుతుంది. కావి రైతుకు ఆది ఇతర వస్తువుల సంచయనావికీ సుఖసాధనాల సంపాదనకూ వనరుగా మారిపోతుంది.

విలువల వనరుల పరస్పర అనుబంధం వలన మానసిక భూమిలో ఒక విలునల సంపుటి ఆవిర్భవిస్తుంది. ఇది క్రమంగా సార్వజనీనమై వైయక్తిక పారివారిక పరిమితులకు అతీతంగా ఎదిగిపోతుంది. దేశము, మానవ సమాజము, విశ్వము, అనంతకాలము ఇలాంటి విస్తృతమైన ప్రాతిపదికలను చేరుకున్న మనోమయ భూమిక మీద ఈ విలువల వ్యవస్థ ఏర్పడుతున్నది. విలువలు, అవసరాలు రెండూ రెండంచులైన సరళరేఖలో రెండు చివరల నుంచి ఊర్ధ్వ్యముఖంగా లేచే రెండు రేఖలు కలుసుకునే సమన్వయ బిందువు ఈ విలువల వ్యవప్థ. వనరుల వినిమయంలో వ్యక్తి సమస్టి దాకా ప్రయాణం చేసినప్పుడు కొంత సర్న్పబాటు, కరుణ, త్యాగము భావనల కారణంగా ఈ రేఖ ఊర్వముఖంగా కదలిపోతుంది.

ళ్‌ ళా నే

విలువల వ్యవస్థ ద్రవరూపంలో ఉంటుంది. అది స్థిరపడి ఘన స్వరూపం పొందినప్పుడు దాన్ని సంస్కృతి అంటున్నాము. వేల సంవత్సరాలుగా ఒక జాతి అనుభవాలు భావనలు ఆధారంగా ఏర్పరచుకున్న జీనన దృక్పథం సంస్కృతి. ఈ జీవన దృక్పథం లోకంలో ప్రవృత్తుల నియమావికీ, నిగ్రహంతో కూడిన ఆచరణకూ కారణమువుతున్నది. ఈ జీనన దృక్పథమే సుఖదుఃఖాల అనుభనంలోని పలుచన చిక్కనలకు కారణం అవుతున్నది. ఈ జీవన దృక్పథమే ప్రాపంచిక దృష్టికీ పరలోక భాననకూ ఉద్గను స్థానమవుతుంది.

విలువల వ్యవష్థ ఏర్పడేప్పుడు త్రిభుజం కంటే, సంస్కృతి రూపొందేపుడు ఏర్పడే త్రిభుజం విస్పృతమైంది. రేఖలు రెండూ అనసరాలు వనరుల నుంచే ఎదిగిపోతాయి. విలువ వ్యవస్థ ఆనే బిందువునకు అగ్రభాగాన సంస్కృతి శిఖరం రూపొందుతుంది. వ్యష్టి సమష్టిదాకా చేసేస్రయాణం ఈ బిందువులో తుదకు పంగమిస్తుంది. నుద్రనన్హు 7

వ్యష్టిగా ఉన్న వ్యక్తి, సమష్టిగా పరివర్తన బెందేవేళ అవపరాలు, వనరుల కలయిక గానీ, సమన్వయం గావీ, అనుసంధానంగానీ ఎలా జరుగుతుందీ అని ప్న ఈ సమావేశం వెనుక మునఃప్రపంచంలో సంభవించే అనంతమైన పంక్లిష్టమైన భావ సందోహ మథనం జాగ్రత్తగా అధ్యయనం చేయవలసి ఉంది. ప్రాజముయ కోశ ప్రాధాన్యం గల (బతుకులో మనస్సులోని ఆథోభాగం స్పష్టమై ఉంటుంది. ఈ కోశ పరిమితులకు అతీతంగా ప్రవర్తించే వేళ మనోలోకపు ఊర్వభా గం చైతన్యంతోసమావిష్టమై ఉంటుందనటం సత్యమైన అంశం.

ఒక త్రిభుజ గర్భితమైన త్రిభుజంగా దీన్ని మనం చిత్రించుకోవచ్చును. విలువన్యవస్థ, సంస్కృతి (తిభుజం ; ణీ అవసరాలు కఇి=* వనరులు శ్‌ 6-6 = వ్యష్టినుంచి సమషివైపు

చేసే ప్రయాణం 6= వ్యక్తిలోఆవసరాలు

వనరుల కలయిక అ= వ్యష్టి సముష్పలతో అవసరాల

వనరుల సమన్వయం గీ వ్యష్టి కి 6 = అవసరాలకు, వనరులకు వ్యష్టి

సమష్పులకు తాత్విక అనుసంధానం

(60౧:౦|॥6*4ం౧) సంస్కృతి

భౌగోళికమైన పరిమితులు విస్పృతం కావటం, ప్రయాణ సాధనాలు వేగవంతం కావటం, భాష భావన - విజ్ఞానము సంస్కృతుల నుధ్య విశాల పరిధిలో ఆదాన ప్రదానాలు జరుగటం వలన ఈనాటి మానుష జీవితం వందసంవత్పరాల క్రింద వున్న పరిమితులను నీమలను చెరిపివేసింది. ఈనాటి లక్షణం బహు భిన్నభిన్న లక్షణాలు గల క్షేత్రాలనుంచి ఒక ఏకాళారంగల స్థానం దగ్గరకు చేరుకోవటం జరుగుతున్నది. వేషభాషల్లో, ఆహార విహారాలలో, విద్యావిజ్ఞానాలలో, ఉద్వేగాల అభివ్యక్తిలో ఒక సమీకృతమైన ఏకాకారం స్ఫుటంగా కానవస్తున్నది. థి ఆధ్యయనం

పరిణామాన్ని ప్రతికూల ముఖంలో విచారించితే అమానవీయ లక్షణాలకు 'ప్రాథమ్యం ఏర్పడుతున్నది. శ్రార్యము, ద్వేషము, అసూయ, మోహము, క్రోధము మొదలైన లక్షణాలు విజృంభించిన దశలో మనస్సును దైత్య లక్షణాలు అశ్రమిన్తున్నమి. సుఖసాధనాల విశ్శంఖల వినియోగం, సంపదను అత్యాశలో అమితంగా ప్రోగుచేసు కోవడం, దాన్ని రక్షించుకోవడం కోసం దాచుకోవడం కోసం ఇతరుల కన్ను పడకుండా ఉండడం కోసం చేసే ప్రయత్నంలో (క్రమ్ముకునే భయం ఇవన్నీ జగజ్జీవనాన్ని కలుషితం చేస్తున్నాయి. కలయిక, సమన్వయం, అనుసంధానం అన్న విలునల వ్యవస్థకు, సంస్కృతికి దారితీసీ అంశాలు లోపించి సంఘర్షణ, వైరుధ్యం, ప్రతిముఖ ప్రవృత్తి 'పెరిగిపోతవమి. దాంతో జీవనాన్ని దుఃఖభూయిష్టత వైపునకు దారితీసినట్టవుతున్నది. జగదుద్గతికి ఇది విరుద్దమైద దళ. యఖథేచ్భాకాముచారము, సౌధుజనహింప, యుద్ధకారకాలైన మారణాస్తాల పరివృద్ధి, జగబ్లేతృత్వ కాంక్ష, ఇహ పరలోళాలను గురించిన తన భావనలను సర్వజగత్తు అంగీకరించి ఆచరించవలెననే భావం - ఇదంతా దైత్యభావసముద్రేకాన్ని ప్రకటిస్తున్నది.

విలువల వ్యవస్థను గురించి విచారణలో మనదేశం ధర్మం అన్న భావాన్ని గుర్తించింది ఈ భావం జగత్తు ఉనికికి మూలాధారమైన తత్త్వం. అన్ని విలువలూ దీనిలోనే అంతర్భవించి ఉన్నాయి. తాత్కాలిక, శాశ్వత మూల్యాలు వేరువేరుగా కనిపించవచ్చు. అయితే ధర్మము ఒకటే ఏకాకారమైంది. ఆచరణ దశలో సన్నివేశాల వైవిధ్యంలో దీవి వ్యాఖ్యానం భిన్నం కావచ్చు. తెలుగు భారతం చెప్పిన ““ ధర్మాద్వైత” స్థితి ఈ వైరుధ్యాన్ని పరిహరించేదే. వ్యక్తికి తనలోని అంతర్వ్వకికీ, వ్యక్తికీ సమాజానికీ, వ్యక్తికీ ఈ ప్రకృతికీ, వ్యక్తికీ ఈ విశ్వానికి నడును ఒక సామరస్యాన్ని నెలకాల్పేరీతియే ఈ ధర్మం. ఈ ధర్మము లోళకజీననంలోని అర్ధ, కామాలను నియంత్రిస్తున్నది. “విశ్వలయ'ను చెదరిపోకుండా కాపాడుతున్నది.

ఈ వ్యక్తి ఆచరించే విధానాలకు మూలమైన సోతస్సు విశ్వచైతన్యం. ఇక్కడ బుతమున్నది. ఈ ధర్మభానం బుతస్థానం మంచి ప్రవ్యక్తమవుచున్నది. '“సదనాత్‌ బుళఠస్య'. తన ఉవికిని కోల్పోయి అహంభావానికి అతీతంగా తన్ను తాను విశ్వ చైతన్యంలో విలీనం చేసుకోగలిగిన స్థితికూడా భారతీయులు భావించారు. ఈ స్థితిని నుద్రనన్సు తి

వారు నిర్వాణమనీ, మోక్షనునీ, కైవల్యమనీ "పేర్కొన్నారు. ఇది ధర్మాతీతమైన స్థితి. “పర్వధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మామేకం శరణం ప్రజ' అన్న వాక్యసారం ఇది. ఈ ధర్మం ఒక విధంగా విలువల వ్యవస్థ ఆ సంస్కృతికి గుర్తు. తి ఈ విలువల వ్యవస్థను భారతీయులు భావించినపుడు ఐదు అధికరణాలను "పేర్కొన్నారు. ఈ ఐదూ, (బతుకులలోఅన్ని పార్శ్వాలను ప్పృశించేవి. వీటి పూర్వోత్తర రూపాలను, సంధి సంధానాలను సంపూర్ణంగా సేర్కొని వీటి సమగ్రచిత్రం ఇచ్చారు. రెండు వ్యక్తుల, పదార్ధాల, భావాల కలయిక, కలిసీ స్ట్థానంవాటి వల్ల సంప్రాప్తమయ్యీ వినూతన సృజనఫలం స్పష్టీకరించబడింది. ఈ ఐదు అధికరణాలు దేవికదీ ప్రత్యేక వలయాకార పరిభమణాలే. ఇనన్నీ ఒకదానిలో ఒకటి సమావేశమై ఉన్నవి. అధికరబము పూర్వరూసము ఉత్తరరూపసము సంధి సంధానము అధిలోకము పృథివి ద్యులోకము అకాశము వాయువు అధిజ్యొతిషము అగ్ని ఆదిక్యుడు ఆసస్సు విద్యుత్తు అధివిదగ్యము ఆచార్యుడు అంకేవాసి విద్య ప్రవచనము అధిప్రజము మాత ఏత ప్రజ ప్రజననము అధ్యాళ్మము అధరాహనువు ఉత్తరాహనువు వాక్కు జ్‌హ్వ వేదం ఈ అధికరణాలను మహాసంహితలని పేర్కొన్నది. అంటే ఆద్భుతమైన గొప్ప కలయికలని భావం. ఈ సంపుటులతో పరిచయం వలన నృష్టితత్త్యం అవగాహనకు వస్తుంది. విభిన్నాంశాల నడుముగల సమన్వయం కానవస్తుంది. భూమీ గగ్రహనక్షత్ర సంకలితమైన ద్యులోకమూ ఈ రెండూ అకాశము సంధిగా ఉన్నవి. ఈ సంధిని కలిగించేది వాయువు వాయువు భూమిని ద్యులోకందాళా అనుసంధిస్తున్నదని తాత్సర్యం, మాత భూమి, ద్యులోకము తండ్రి అన్న వేదవచనం కూడా ఈ తాత్పర్యాన్నే ప్రతిపాదిస్తున్నది. విశ్వస్వరూపాన్ని విశదంగా తెలియజేస్తున్నదీ మహాసంహిత. ద్యులోకొనికీ భూమికీ నడుమగల అవిచ్చేద్యమైన అనుబంధం చెప్పటం ఈ వాక్యం భావం. అందుకే ఇది అధిలోశము. ఇంళా ఈ జగన్మూలాన్ని మరికొంత చెప్పటంకోసం 18 ఆధ్యయనం

అధిజ్యాతిషాన్ని పేర్కొంటున్నారు. అగ్చి- ఆదిత్యుల నడుమ సంధి బిందువు ఆపస్సు. ఇదితైజస ప్రపంచం. ' అగ్నేరాపః' అని మౌలికభానం. సంధానకమైన అంశం విద్యుత్తు, రెండు అధికరణాలతో జగత్తును సంపూర్ణంగా వర్జించినట్టయింది. పంచభూతాలు ప్రసక్తాలయినమి సొరకుటుంబానికి కేంద్రమైన ఆదిత్యుడు అతడు ప్రసరించే విద్యుత్తు, అతనికి మించి వ్యాప్తమై ఉన్న ద్యులోకమూ పంచభూతాల ప్రకటనలో వ్యక్త జగద్వ్యవ హారం పూర్తయింది. ఈ రెండుమహా సంహితలూ ఉనికినీ కదలికనూ తెలియజేశాయి. మిగిలిన మూడూ ఈ జగత్తులోని జీవ పరిణామాన్నీ ఊర్థ్వగతినీ నిరూపిస్తాయి.

తరువాతి ముఖ్యమైన అంశం అధిప్రజమన్నది. మాతా పితరులు పూర్వోత్తర రూపాలై సంతానము సంధి అవుతున్నది. ఇక్కడి సంధానమైన శ్రియ ప్రజనన ప్రవృత్తి. లోకజీవనంలోని సగపాలిది. అభివ్యక్తి సాధనమైన భాష తరువాతి అంశం. ఈ భాష మనుష్యుణ్జి ఇతర జగత్తుకంటే విశిష్టంగా తీర్చి దిద్దుతున్నది. అధరోత్తర హనువులు పూర్వోత్తర రూపాలై జివ్వానంధానమై వాక్కు ఫలితమవుతున్నది. మనుష్యుని జీవితంలో అత్యంత సారభూతమైంది వాక్కు. “మనుష్యాణాం వాగ్రసః'. ఈ వాక్కు సాధనమై పరంపరగా అనుభవమూ, వివేచనమూ, సొధనమూ, విజ్ఞానమూ, అన్వయమూ ప్రయోజనమూ, ఉపయోగమూ ఇవన్నీ సాగిపోనటానికి వీలుగా ఏర్పడ్డ వ్యవస్థ విద్య, ఈ విద్యావ్యవష్థకు పూర్వోత్తర రూపాలు అచార్యుడూ అంతేవాసీ. ప్రవచన మాధ్యమంగా విద్య ఫలమవుతున్నది.

ఈ సంహితల జ్ఞానంవల్ల ఐహికమైన ప్రజావృద్ధీ, పశుసంపద, అనుభావ్య సామ(గ్రియైన అన్నాదికము, విద్యవల్ల ఉత్పన్నమయ్యే (బ్రహ్మతేజమూ, దేహసతనం తరువాత పరలోకమూ (స్వర్గము) లభిస్తాయని భావించడం జరిగింది.

ఈ ఆలోచనంతా వ్యక్తికీ సృష్టికీ వివిధ దశల్లో ఉండవలసిన సామరస్యానికి సంబంధించిన అంశం. ఈ సామరస్యం తాత్వికంగా నిర్మించినప్పుడు సత్యము స్పష్టంగా దర్శనమవుతుంది. సత్యదర్శనం వల్ల ధర్మం స్ఫుటమవుతుంది. ధర్మసాజ్షాత్కారం వల్ల జీవితం సుఖశాంతులతో విలసిల్లుతుంది.

వైదిశమైన జీననతత్త్వం ఆధ్యాత్మిక లోకాన్చి పొందడం మాత్రమే ప్రయోజనం కలది కాదు. ఐహిక జీననమే దాని మూలాధారం. జీవేము శరదశ్ళతం, నందామ శరదళ్ళతం ఇత్యాదిగా సుఖంతో నూరేళ్ళు జీవించడం దాని లక్ష్యం. ఈ లక్ష్యసాధనకు ముద్రనన్న 11

ఆనందమైన చిత్తవృత్తి కాకుండా అన్ని స్తరాలలోనూ సృష్టితో సామరస్యంగల జీవితత్త్వం వ్యాఖ్యా నింపబడింది. ఆ తత్త్వం ధర్మం అని పేర్కొనటం సంప్రదాయం. ప్రకృతి సంపదను అమితంగా తీసుకుంటూ దానిలోని సామరస్యాన్ని పోగొట్టుకున్న అధునికజీవనం ఆసుర ప్రవృత్తివల్ల నేడు ఒత్తిళ్ళకూ, కార్చణ్యానికీ, నిరాశకూ, నిరంతర భయానికీ లోనవుతున్నది. ప్రకృతిపట్ల జడ భావాన్ని తొలగించుకుని దాన్ని సచేతనంగా సృష్టి మహాయంళత్రంలోని విలువైన అంశంగా భావించేందుకు దానితోడి ఏకాత్మభావం పెంపొందించుకోవటం అఆనసరం. అక్కడ నిద్రితమైన ఈశ్వరాభివ్యక్తిని తనలో స్పందించుకోగలగాలి. ఈ స్థితికి ధర్మం హేతుభూతమవుతుంది. జగత్తును ధరించే వ్యవస్థ, నిలబెట్టే కాపాడే వ్యవప్థ అది. ధర్మానికి ఆచరణ 'విలువల వ్యవస్థ" అయితే ధర్మానికి ఆదర్శం సంస్కృతి అవుతుంది. వనరులను బట్టి ఆవసరాలు వియంత్రిత మవుతాయి. అవి సర్వులకూ సమతులాబుద్ధితో అందించే ప్రయళశ్నం జరుగుతుంది. సృష్టి చత్ర పరిశ్రమణలో సామరస్య ప్రాథమ్యుం కనిపిస్తుంది. (జనవరి 1999న హైద్రాబాద్‌లో ఒళ నంగోన్టీలో చదివిన వ్యానం) మూవీ, నవంబర్‌- డిళంబర్‌ 1 898 12 అధ్యయనం

త్రబంధ సాహిత్యం - ఈనాడు

ఈ నడుమ సాహిత్య రంగంలో ఒక ఉగ్రవాదం చోటు చేసుకున్నది ఈ స్థితి 19408 కొంచెం యిటుఅటుగా తెలుగు సౌపొత్యంలో ప్రవేశించింది. ఆ ఉగ్రవాదానికి అనేక ముఖాలు. ఒక ముఖం ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని మొత్తంగా విరాకరించటం. 'మన వూర్వ వాజ్బ్మయమంతా జనసామాన్యానికి ద్రోహం చేస్తూ వుందన్నమాట తేటపడుతుంది. అదంతా స్వార్థపరులు చేసిన మోసం అని బోధపడుతుంది. నిజాన్ని చిన్నపరచిన వాబ్బ్మయం, అబద్భాలకు చేయూతనిచ్చి, అధికులు బలపరిచే సాహిత్యం. కలలకు కటికఠనానికి పట్టుకొమ్మ'. (1943 ఫిబ్రవరిలో ఆరసం బ్రథమ మహాసభలకు అధ్యక్షత వహించిన తాపీ ధర్మారావు ఉపన్యాసాంశం). కావ్యభాషా విరోధం, సమాసాదుల, అలంకారాల యందు విరోధం, వర్ణ్జనలను గురించిన విరోధం, చివరకు ప్రాచీన సాహిత్య రూవమైన పద్య విరోధం, రసపిద్ధాంత విరోధం, ఇలా బహు రూపాలు తాలుస్తూ వచ్చింది. దీన్ని మొత్తంగా చూస్తే చివరకి ఏం మిగులుతుంది ? ఈ ఉద్యమాలను విరోధించిన వాళ్ళు, సమర్థించని వాళ్ళు, రియాక్షనరీలు, ఫాసిస్టలు.

ప్రాచీన సాహిత్యంలోని ప్రబంధములను తిరస్కరించటం, నిరాకరించటం మనకు ఈ శతాబ్బారంభం నుంచి ఉంది. దీవికి ప్రధాన కారణం సంఘసంస్కరణ దృక్పథం. ఈ అలోచనలో పాశ్చాత్య జీనన వ్యవహారము, విశ్వాసాలు, సామాజిక చింతన మూనపొసినట్లున్న వన్తు విన్యాపము, అలంశారముల బ్రయోజన రహిళమైన ఉపయోగం కథలో అంతర్బావంపాందని వర్ణనాదికము, యింకా అన్నింటి కంటే ముఖ్యమైన అంశం మద్రనన్హ 18

శృంగార రసవిర్వహణం. ఈ ఆక్షేపములు కట్టనుంచి రామలింగారెడ్డి కవిత్వతత్త్వ విచారముతో రూపుకట్టాయి.

కవిత్వాన్ని కావ్యాన్ని ప్రాచీనాధువిక భేదాలు కారణంగా అంచనావేయటం దోషనుని కాళిదాసే స్పష్టం చేశాడు. “పురాణ మిత్యేననసాధుసర్వమ్‌ నచాపి నవ్యమ్‌ నవమిత్యవద్యమ్‌ సంఈ పరీక్ష్యాన్యతరత్‌ భజంతే మూఢః పరద్రత్యయనేయ బుద్ధిః అని కావ్య సాధుత్వ నిర్ణయానికి స్వయం పరీక్షితమైన నిరయమే ముఖ్యమని, ఏఎయితరుల అంచనాలకూ లొంగనక్కరలేదని ప్పష్టంచేశాడు.

వేంకటనాథుడు (వేదాంతదేశకులు) యాదవాభ్యుదయ కావ్య ప్రారంభంలో ఇలా అన్నాడు.

న &విః కథ్యతే ద్రష్టా మతే యత్రభా౮తీ

రనభావ గుబీళ్లూతె రలంక్నారె ర్లుజోదయైః

తదాత్వేనూతనం నర్వ మాయత్వాంచ వురాతనమ్‌

నదోషాయ్డై తదుభయం నగుణాయదచ కల్పతే కక్కర్‌

రసభానములకు లోబడిన అలంకారములు, గుణములు గల కవిత్వము - ప్రళాశిమ్తుంది. ఆ కవిని సృష్టికర్త అంటాము. కవిశ్వము తత్కాలంలో వినూతనమే అయినా తరువాతి కాలంలో ప్రాఠదే అవుతున్నది. కొత్త ప్రాఠలనేవి కవిత్వానికి గుణాన్నిగానీ దోషాన్నిగానీ ఆసాదించలేవు ఇది వేంకఠటనాథుని (1 4వ శతాబ్దం) అభిప్రాయం. ఈయన చొప్పే దానివల్ల తెలియనచ్చే అంశాలు ఇవి:

గుఖవులుగానీ ఆలంకారయులుగానీ రన బావచులకు

అనుణంగా దిగి పోయి వాటి వ్రఠ్భష్రమైన ఆవిష్కా రానికి దోవదం కావాలి

న్వతంత్రంగా వాటికి వేరే ఉనికిలేదు. రన భావములను నిద్ధివజేోయుటలో

వాటిని ఉచితంగానే వ్రయోగిస్తాడు.

తవిత్యం దేశకాల సరిమితులలో ప్రాదుర్భావం బెందినా తరువాత

అది ఆరెంటికి అతీతంగా ఎదిగిపోతుంది. ఒళ తవి యొత్స జన్మ విద్యాది

అ్హతలుగానీ ఒకానొక ద్రత్వేళ దేశంలో వుట్టి ఉండటం నంటి అంళాలు కథ అధద్వయనం

తానీ ఒకానొద కాలము గానీ దానికీ ప్రత్యేక విళప్రతలను నిలబెట్టలేవు దేశకాల

ట్రైయక్రిళవనస్తు వరిమితులేవైనా కాలాంతరంలో పొరలు పొరలు జారినట్టుగా

విడిపోయి క్రమంగా మవో(గ్రంథం (త్లానిక్స్‌ వృదైనా సార్వతాలీన విళ్ళజనీనమైన

మానవాను భన స్థానంగా మిగిలిపోతుంది.

వాళిదాసు, వేంకటనాథులు చెప్పిన అభిప్రాయాలను గమనిస్తే భారతీయ సాహిత్యయుగాలలోవి అదిమ యుగంలో, మధ్య యుగాలలో కవిత్వాన్ని గూర్చి ఉన్న అభిప్రాయాలు స్పష్టంగానే తెలియవస్తమి

ప్రాచిన సాహిత్యన్ని నిరాకరించే క్రమంలో వర్తమాన కాలంలో నురికొన్ని పద్ధతులు అనుసరింపబడ్డాయి. సంస్కృతి మూలాల నుండి విడదీసి ఈనాటి పాఠకులను దూరావికి పంపేందుకు దానితో సంబంధం తెగదైంచేందుకు చేసే ప్రయత్నం మొదటిది.

ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని ఆస్థాన ఆస్టానేతర సాహిత్యాలని శిష్ట జానవద సాహిత్యాలనీ, లిథిత-మౌభిక సాహిత్యాలనీ, పాలకవర్గాల, పీడిత ప్రజల సాహిత్వమనీ రకరకాల పేర్లతో _వేరువేరు కుంపటులు పెట్టడం జరిగింది. ఈ విభాగాలేవీ తార్కికంగా విలిచేవి కావు. ఈ విభాగాలను మత మతేతతర సాహిత్యమనీ మరొక విభాగావ్నీ చేర్చుకొనే వాళ్ళున్నారు.

పామాన్వ జీవనంలోని అంశం సాహిత్యంగా పరివర్తన చేందేప్పుడు విశిష్టమైన పరిణామం జరుగుతుంది. గొంగలి పురుగు సీతాకోకచిలుకగా మారుతుంది. చివురుల గుబురుల్లోంచి పరిమళ భరితమైన పుష్పం వస్తుంది. అట్లాగే జీవితంలో నుంచి సాహిత్యం వస్తుంది. అయితే ఇక్కడ కార్యకారణభావం ఆరెంటి మధ్యన అభేదాన్ని అంగీకరించటం లేదు. సాహిత్యం జీవితంలో నుండి ఉద్గమించినా జీవితం కంటె విలక్షణమైంది. జీవితంలోని అవస్థాభేదాలు, జరామరణాది పరిమితులు కావ్య విధానాలకు ఉండవు అ పాత్రలు వాస్తవానికి కట్టుబడక స్వభావ జగత్తులో నుంచి విభాన జగత్తులోనికి

ఈ ప్రశ్రీయ సాధారబీకరణం ద్వారా జరుగుతుంది. ఈ పరివర్తన క్రమంలో దేహేంద్రియాలు తొలగి భానలోకం సృష్టింపఐడుతుంది. వ్యక్తి ప్రతీక అవుతాడు. అను భవం వైశ్వికమువుతుంది. మద్రనన్హ 15

త

సాహిత్యం వాస్తన జగత్తునకు పరినర్తిత రూపంగా కాక ట్రతిఫలితమైన రూపంగా భావించటం వలన ఈ ఇబ్బంది వస్తున్నది. వాస్తవికత, సామ్యవాద వాస్తవికత ఇత్యాది సిద్ధాంతాలు ఈ పద్ధతిలోనే వచ్చాయి. లోకజీననం శబ్ద జగత్తులోకి పరివర్తన పొందే దశలో ప్రతిఫలనం తొలిదశ అని కూడా కచ్చితంగా చెప్పలేము. దేశకాలాలను కట్టివడేసే సంకెళ్ళవంటి అంశాలు కావ్యేతివృత్తానికి రెక్కలు తొడగనీయకుండా అడ్డుకోవడం జరుగుతుంది. అప్పుడు ఆ దేశళాలాలలో నిలచి అక్కడినుంచి వాటితోపాటే విష్కమించటం అ ఇతినృత్తానికి పట్టే దుర్దశ కవి ప్రతిభ పరుసవేదియై జీవన వస్తువును రసజగత్తులోనికి పరిజబయమింప జేయగలదు. ప్రతిభా రహితమైన కావ్యాలాపము, చరిత్ర, రిపోర్టు, నివేదిక కాకపోతే మరోటి అవుతుంది.

ఈ విషయం బ్రతి కవికీ ప్రత్యక్షంగానో, పరోక్షంగానో తెలిసి ఉంటుంది. శ్రీశ్రీ కవిత్వాన్ని గురించి ఒక గొప్ప గీతాన్ని వ్రాశాడు. కవితా ఓ కవితా' అని. దానిలో కవిత్వాన్ని గురించి - క్షణికమై శాశ్వతమైన బ్రహ్మానందానుభనం అన్నాడు. క్షబికమై అన్నప్పుడు దేశకాల పరిమిశులలో నుండి ఉద్గమించటం గురించి, దాని ప్రాథమిక ఉపరికలాంశాల గురించిన వివేచన ఉన్నది. శాశ్వతమై అన్నప్పుడు తాత్కాలిళాలైన తత్తద్దేశానికి చెందిన పరిమితులను అతీతంగా ఎదిగేలక్షఐాన్ని స్పష్టంచేసి ఆది ఎలా విశ్వజనీన లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటుందో తెలియజేస్తాడు. ఈ రెండు విరోధాంశాలను అంతస్సులోని, ట్రైవికాంశాలన్తూ స్పష్టీక రించటం జరుగుతున్నది. ఈ రచన 'తదేజతి తన్నైజతి తద్దూరే తద్వదంతికే అన్న ఉసనిషద్వివరణను పోలి ఉన్నది.

ఏ కాలంలోనైనా సాహిత్యంలో ఎగుడుదిగుడులూ, ఉత్తమ మధ్యమాధమ రచనలూ ఉంటాయి. ఒక ప్రక్రియా సాహిత్యాన్ని లేదా ఒక కాలంలోని సాహిత్యాన్ని పరీక్షించేప్పుడు ప్రధానమైన అంశం - దానికి ప్రాతినిధ్యం వహించే రచనలను స్వీకరించి చర్చించటం, అ ప్రక్రియా విశాసంలోని ఉలత్భాన పతనాలు, గమనించటం ఆ విధంగా మనం అంచనా వేయవచ్చును.

ఒక పరిశీలనకు ఆధారంగా మనం మనుచరిత్ర ఆముక్తమాల్యద, వసుచరిత్ర, పాండురంగ మాహాత్మ్యము, శళాపూర్ణోదయములను గ్రహించవచ్చును. ప్రబంధం 16 ఆధ్యయనం

అని నమునం అంటున్న మహాకావ్య ద్రశ్రియకు ఈ రచనలు ప్రాతినిధ్యం నహించేవే. ఈ కావ్యాలన్నీ దేనికదే విశిష్టమైన లక్షణూలుకలవి. మనుచరిత్ర మార్కండేయ పురాణాంతర్గత మైన గాథ, ఆముక్తమాల్యద ద్రావిడ దేశంలోని భక్తుల గాథా సంపుటి, వసుచరిత్ర మహాభారతంలో ప్రస్తావితమైన లఘు వృత్తాంతం. పాండురంగ మాహాత్యము కేతమహినూ (గ్రతిపాదకం. కళాపూర్ణోదయం పౌరాణిక భిత్తిక మీద చిత్రితమైన కల్చనాకథ. వస్తు విన్యాసంలో గానీ, వస్తు నిర్వహణంలో గానీ, దేనికదే న్వతంత్రమైంది. ఒకదానితో మరొకదానికి పోలికయే లేదు.

అంధ్ర మహాకావ్య స్వరూప వివేచనలో ప్రధానమైన ప్రబంధాలను పరికించి నప్పుడు వీటిల్లో ఇతివృత్తములలో సామ్యము మూసపోపిన విధము ఉన్నట్లుగా చెప్పలేము. ఈనాటి కవులందరూ తమతమ వ్రతిభకు అనుగుణంగా కావ్యములోని కథా సందర్భాన్ని తీర్చిదిద్దుకుంటూ ప్రత్యేకమైన వైవిధ్యాన్ని నిరూపించారనే తెలుస్తుంది. అష్టాదశవర్జనల తీర్చులోనూ ఎనరినూర్గం వారిది. కావ్యం నిండా పరచుకున్న బుతువర్జననతో ఆముక్తమాల్యద కల్పనాశక్తి యొక్క అవధులను ముట్టింది.

సమాజానికి మూలమైన గృహస్థజీననము, స్త్రీపురుష సంబంధాలు, ఏకసత్సీ చ్రశము మొదలైన అంశాలకు కిరీటం పెట్టిన మూనవ జీవనపరమార్యాన్ని వాఖ్యానించిన మనుచరిత్ర వైళిస్ట్రం వేరు. క్షేత్రమాహాత్యమైనా - పొండురంగని కావ్యం బ్రకటించింది- అయుత నియుతోపాఖ్యానమైనా, నిగమశర్మ కథయైనా, పుండరీకుని తసస్పైనా అంతటా మ్లోషింపబడింది మానవ జీవనం యొక్క ఆచరణ లక్ష్యమే. కావ్యగతంగా దైవము, దైవగాథలూ అన్నీ మనుష్యుల అను భన పరిధిలోనికి వచ్చేవే. ఇక్కడ మత తత్త్వశా స్తాలకు ప్రాధాన్యం లేదు. ప్రాతిభాసికంగా ఒక కావ్యం దేనతా సంబంధిగానో, రాజ సంబంధి గానో కానరావచ్చు. అంత మాత్రాన ఆ కావ్యం దేవతల కత్తాన్నీ, రాజుల వై భవానీ చెప్పదు. మానవుల సుఖదుఃఖాలనూ, ఆశలనూ, వైఫల్యాలనూ ఉళ్ళాన పతనాలనూ చిత్రించుకుంది. దేవతలు కూడా మానవులవలి బ్రవర్తిస్తారు. ఆ మనః పరిమితులలోనే వ్యక్తమవుతారు. అందువల్లనే అ కథాంశాలు మునకు సాధర్య్వ్వ భావాన్ని కలిగిస్తమి. దేవతానముయమైనది ప్రకృతి. మానవజీవనం ప్రకృతిలో సామరస్యాన్ని సాధించేది. పొమాజికదశలో త్యాగం పరిణతిని చేరుస్తుంది. దొనం అనేది స్వస్థితిని శ్రమంగా సమాజస్థితిలో లీనం చేసే అంశం: నుద్రనన్హ 17

బ్రతిముల వెండ్లిచేయుటకు వందలువేలు వ్యయించు గొని దుః ఖితమతులైన పేదల ఫకీరుల శూన్యమ్వులైన పాత్రలన్‌ మెతుకు విదల్బదీ భరతమేదిన్సి ముప్పది మూడుకోట్ల దే ఈ పద్యములో చేయబడ్డ ఆరోపణ అవిచారితము. వాస్తవ విరుద్ధము. భారతీయ జీవనములో “దానము” ఒక ప్రధానాంశము. ప్రజాపతి మానవులకు తెలియజేసిన 'ద' వర్షార్థము దానమనే. ఈ నాటికీ హరిద్వార్‌, హృషీకేశ వంటి క్షేత్రాలలో వేలనుంది సౌాధువులకు నియతవేళల్లో ఆహారాన్ని అందజేస్తారు. దేశంనిండా యిప్పటికీ కొనసాగుతున్న అన్ససత్రాలు, అన్నదానాలూ మనం చూడవచ్చు. గృహాలలో పరిమితంగా నైనా ఇప్పటికీ అతిథిపూజ జరుగుతున్నది. కళాపూర్ణోదయంలో మనుష్య జీవితంలో 'ప్రవృత్తులలో దేవ మనుష్య భేదం లేకుండా పేరుకొనిఉన్న ఆశలూ, అసూయలూ- పట్టుదలలూ, ఉడుకుటోతుతనమూ ఇవన్నీ ప్రకటంగా వ్యక్తమవుతవి. వైకుంఠంలో శ్రీ మహాలక్ష్మి కొలువునకు రాబో తున్నప్పుడు జనుల ఒత్తిడికి తట్టకో టానికి వేత్రహస్తులు కొట్టిన దెబ్బలు (బ్రహ్మాదులకే తప్పలేదట. ఇక్కడ సన్నివేశం ఏ అతి ప్రధానమైన వ్యక్తియో వచ్చినపుడు లోకంలో ఇప్పుడు కానవచ్చే దృళ్యమే. వసుచరిత్ర మరొక విలక్షణ కావ్యం. ఒకే రాతిలో తొలిచి నిర్మించిన ఎల్లో రాలోని శైలాసనాథ దేవాలయం వంటి సృష్టి ప్రతి సూజ్ష్మాంశమూ నిర్జుష్టంగా తీర్చిన కళాఖండం. స్థావర జంగముల నడుమగల సామరస్యం దీవిలోవి ఇతివృత్తం. ప్రకృతి అంతా మానుష స్థితిని అవలంబించి కావ్యంలో ప్రవర్తించింది. ప్రకృతిలో నుంచి ఎదిగిన యించ్రాడులూ దీనిలో పాత్రలే అయినారు. స్థావర జంగమ మనుష్య దేవతల నడుమ పౌొగిన ఈ కథను మూడు పారలుగా, అంతస్టులుగా తీర్చిదిద్దిన కవి- ఆ అభివ్యక్తి కోసం మూడు అంతస్థు లను వ్యక్తం చేయగల ప్రత్యేక రచన్నాశైలిని ఎన్నుకోవటం జరిగింది. అందువల్ల వసుచరిత్రలోని శబ్దం కుబుసం విడువని పాము. ఇంతటి వైవిధ్యం కానవస్తుండగా ఇవన్నీ మూసలో పోసిన బొమ్మలవనంటి రచనలనే విమర్శ వాస్తవ దూరమైంది. దృశ్య, శ్రవ్య కావ్యాలలో ఇతివృత్త నిర్వహణలో భేదమున్నది. దృశ్య కావ్యంలో పంచ సంధులు కథాగతికి శ్రమోవ్మీలనాన్ని విర్భారిస్తవి. శ్రవ్య కావ్యంలో ఇతినృత్తో 18 అధ్యయనం

వ్మీలనంలో కవికి అధికస్వేచ్ళ ఉన్నది. శ్రోత అభిలాషను వురప్కురించుకొని శ్రవ్య కావ్యంలో వర్ణనాదికము, చమత్కార కారకమైన అలంకారాదిళము విస్తరించ వచ్చును. ఈ లక్షణం పాల్కురికి సోమన బసవపురాణము పండితారాధ్య చరిత్రలో కానవస్తుంది. ఇతిహాస పురాజణాదులలో లేని ఈ వెసుల బాటు మహాకావ్యంలో కవికి ఉన్నది. కొన్ని పరిమితులకు లోబడి ఈ శ్రవ్యకావ్యాలకు మూలాలైన వీరగాథలు మొదలైన వాటిల్లో విస్తరించిన వర్జనాదికమును ఆలంకారాంశములను మనం చూడవచ్చును. అ మూలం నుండి ఎదిగిరావటం వలన ఈ రచనకూడా అ లక్షణాలను పూర్తిగా వదిలించుకోలేదు. అందుకే దీవికి వివ్తరకవిత అన్నపేరు కూడా ఉన్నది పంప్కృత భాషలోని పంచ మహాకావ్యాలలోనూ ఈ లక్షణం విస్తారంగానే కానవస్తుంది.

అష్టాదశ వర్ణనలు - వాటిని పేర్కొనటంలో ఎన్ని భేదాలున్నా - సమాజం యొక్క స్టూలరూపాన్ని అందించటానికి ఉద్దేశింపబడ్డాయి. కథ ప్రవర్తించే దేశకాలాలు, పన్నివేశాలు దీనిలోని అంశాలు, వర్షనలవల్ల వైయుక్షికంగా మృరించే ఇతివృత్తం సమాజ రూపంలోకి విస్తరిస్తున్నదని తాత్పర్యం. మరి వర్ణనలలో ప్రధానాంశం జాగ్రత్తగా గమనించికే ఆయా వర్ష్య విషయాల మీద మానవత్వారోపణం చేసి మానుష చరిత్రను, న్వభావాన్ని వ్యాఖ్యానించటం జరుగుతుంది. ఇది గమనించితే వర్ధనలు వ్రధానేతివృత్తానికి అనుబంధంగా కవి లోకానుభవాన్ని పరిశీలనను విశదీకరించే సందర్భం,

బెచిత్యవిచారకర్త దృష్టిలో కాళిదాసుకు కూడా అనౌచిత్యాలు తప్పలేదు. కథాగతములైన రస భావములకు ఉత్కర్ష కలిగించలేని నన్నివేశంలో వర్ణనలు అనవసరం అనటంలో సందేహంలేదు. ఐతే చాలా సన్నివేశాలలో వర్ణనలు కథా ప్రవృత్తిలోని అనభివ్యక్తమైన మానసిక స్థితిని వ్యక్తం చేయటానికి, ఉద్విగృతను తొలగించటానికీ ఉద్దేశించ బడినట్లుగా పరిశిలించితే తెలియవస్తుంది.

ఇక శృంగార విషయం -

ప్రధానమైనదీ అత్యంతము వివాదాస్పదమైనదీ అంశము. ఈ ప్రపంచము “చేసిన అంశం ఎంత ఉన్నదో వైజమైన అంశమూ అంతే ఉన్నది. భారత దేశంలోని రెండు జీవన విధానాలు వరప్పరం సంఘర్షిష్తూ, సమున్వయం కోసం ప్రయత్నిస్తూ కొనసా గినవేమోనని తోస్తున్నది. నూరేండ్లు సుఖంగా ఆనందంగా జీవిద్దాము అన్న విదారణ కూడా అదినుండీ నుభ్రనన్హ 19

కొనసాగుతూవచ్చింది. స్రీ పుం సంయోగములను సవిత్రయజ్ఞంగా ఛాందోగ్యం పేర్కొన్నది ఈ ప్రసక్తి పంచాగ్ని విద్యా ప్రకరణం లోనూ సూచిత మవుతున్నది. పురుషార్థ చతశ్రంలోవి కామానికి సగపాలు. ఆర్భానికినగం. ఆర్థకామాలు రెండూ ఐహికాన్ని పరిపాలించే అంశాలు. ఈ అర్ధకొానూలను ధర్మం నియంత్రిస్తున్నది. “ధర్మావిరుద్ధః కొమోస్మి భూతేషు భరతర్షభ అన్న గీతా వాక్యం ఆర్థకామాల పరిమితిని వెల్లడి చేస్తున్నది. దీనిలో ఈశ్వరుడు కూడా ధర్మమునకు ఆవిరుద్ధంగా ఉన్నప్పుడు కాముం కూడా తానే అంటున్నాడు. కానుసూత్రం శాస్త్ర స్థాయికి చెందింది. తామానుభవం నాగరికమైనప్పూడు శృంగార మవుతున్నది. ధర్మపు హద్దులు దాటినప్పుడు కొముము అవుతున్నది. శృంగారానుభవం - కామము - సొందర్యము సంయోగము పొందినప్పుడు కలుగుతున్నది. అయితే అనుభవం మౌలికంగా ఎక్కడున్నా ఒక్కటే. ప్రాణకోశపరిమితిలో శామముయితే మనఃకోశ పరిమితిలో శృంగారమవుతున్నది. రెంటినడిమి వంతెన సౌందర్యం, కానుము - పొందర్యము - శృంగారము. ఇది లోకములోని అనుభవ జగత్తులో అత్యంత ప్రధాననువుతున్నది. దానికి ప్రధాన కారణం అది లోకస్థితికి అనుస్యూతిశీ ప్రధాన హేతువు కనుక భారతీయ సాహిత్యంలో శృంగార రసమునకు అత్యంత ప్రాధాన్యమున్నది. దాన్ని రపరాజుగా పేర్కొనటం జరిగింది. శృంగార ఏవనముధురః అని రసమాధుర్యాన్ని లోకం ఫ్రశంసించింది. మన సాహిత్యంలో అంగాంగ వర్ణనలు, సంయోగ శృంగార వ్రకటనమును గూర్చిందే ప్రధానంగా చర్చ. కామోద్దీపకాలైన కుచకచాదుల వర్ణనము, నఖశిఖ పర్యంతము శరీరాన్ని చర్ణించటం, నాయికానాయకుల కలయిక సందర్భంలో సంభోగాన్ని వర్దించటం కావ్య సాహిత్యంలో వైషధం నాటి నుంచే ఉన్నదని చెప్పాలి. అంతకు పూర్వమే కుమవూర సంభనంలో అస్టమసర్గ పార్వతీ పరమేశ్వరుల పంయోగాన్ని వర్ణించింది. ఇతిహాసాలలో లేని ఈ స్వచ్భందత కావ్యాలలో ఎందుకు ప్రవేశించింది. గీత గోవిందాదులు తరువాతి కావ్య ప్రపంచం మొత్తం ఈ లక్షణాలు శలిగిఉన్నది. భర్శహరి నీతి శతకంతోపాటు, శృంగార వైరాగ్య శతశాలు రచించాడు. దీని లోనూ దాని పారమ్యం ప్రపంచింపబడ్డది. ఆమరుక శతకాది కావ్యాలు శృంగార రసాభావ ప్రోతన్సులే. కావ్య సాహిత్యంలోని ఈ వర్ణనలు చదవగల కొద్దినుందికే పరిమితమైనవని అనుకోవాలా? లేదా సార్వజనీనాలా? మానవ జీవితంలోని వీతికి అత్యంత ప్రాధాన్యమిచ్చే విటి అధ్యయనం

భారతీయ జీనన వ్యనష్థ ఆశ్లిలపు సరిహద్దులదాళా సాహిత్యాన్ని ఎందుకు ప్రయాణింప విచ్చింది? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కోనం శిల్ప చిత్రకళలను పరిశీలించాలి. శిల్పములలో ఆగమములు ప్రచూణాలు నిర్దేశించటంలో శరీర విగ్రహ నిర్మాఐంలో అంగాంగములన్నీ సుందరముగా తీర్చబడ్డవి. హైందవ బౌద్ధ శిల్పాలు రెంటిలోనూ ఈ లక్షణం స్పష్టంగానే ఉంది. మైథున శిల్పాలు క్రమంగా ఖజురహో, కోణార్క వంటి దేవాలయాలలో ప్రాచుర్యం పొందాయి. అజంతా చిత్రాలలోనూ స్త్రీల స్తనమండలాలు వల్కలాదులచేత ఆద్భాదిళాలు. రవివర్మ చిత్రాలు రచించే వరకు దేవీ శిల్పాలలో కూడా జఘన వక్షోజాలు విస్ఫుటంగానే శిల్చికరించబడ్డాయి.

ప్రాచీనస్తోత్రాలు-ముఖ్యంగా లలితా సహస్రనామాలలో కేశాది సాదాంత వర్ణన ఉండనే ఉంది. లలితా సహస్రనామం చదివినప్పుడు అంగాంగ వర్ణన క్రమంగా అంతస్సులో ధ్యానస్థితిలో మూర్తమైన తత్త్వం వెనుక ఉన్న అమూర్తమైన అవ్యక్తమైన దివ్యతను మనం సాక్షాత్కరించుకుంటున్నాము. ఈ వర్ణన క్రమమైన లయాత్మకతను ఆఅంతర్భవించుకొని అంతర్జగత్తులోనికి ప్రయాణం చేయిస్తున్నది.

చిత్రముగావీ, శిల్పముగానీ సృష్టిలోని అంతరికమైన చైతన్యశ్రమాన్ని వెల్లడి చేస్తున్నది. షడంగముల నిరూపించుకొని శిల్ప చిత్ర నిర్మాణం చేస్తూ ఉన్నాడు కళాకారుడు. 1. రూపభేదము (నానా ధ్రకారమైన సృష్టిలో ఉన్న రూపాల నడుము వైవిధ్యము) 2. ప్రమాణము ( అంగనిష్పత్తి, రేభానిశ్చయం, సామరస్యము, దృక్పథము) 3. భావము (రూపమువల్ల ఉద్వేగాలు లేదా సొందర్యము యొక్క అభివ్యక్తి) 4. లావణ్యము (సొందర్యదృష్టికి లృప్తి కలిగించే ఆకర్షణ సొందర్యం కోనం చేసే అన్వేషణ) 5. సాదృశ్యము (రూసము ధ్వని స్ఫురింపజేసీ సత్యము) 6. వర్షికా భంగము (రంగుల మార్పులు కదలికలతో సమన్వితమైన కలయిక) ఇవి అ షడంగాలు. వీటిలో ఒకటి రెండు లక్షణాలు చిత్రకళకు సంబంధించినవే అయినా మిగిలినవిశిల్పానికీ, సాహిత్యానికీ కూడా అన్వయమవుతాయి.

ఒక విధంగా సాహిత్యంగా ప్రత్యక్షమయ్యే అంగాంగ వర్ణన శిల్పకళవల్ల కలిగే రూన సాక్షాత్కారానుభవాన్ని శబ్దం ద్వారా కలిగింపవేస్తేయత్సం అని అనిపిస్తుంది. ఒక త్రమంలో పాదాది కేశాంతంగావీ, కేశా దిషప్తాకణ్‌ ల్‌ ఫైమ్మట్మన్లాని భావన చేస్తూ మనస్సులోనికి తెచ్చుకోవటం కోసం యా శా స్తుంది. మద్రవన్హు చ్‌ ఆలాగే శో

స్వ వాల క కో

సొందర్యమును మనప్పులోనికి ప్రవేశింపజేసే పయత్సంలో భాగంగా ఉట్రేక్షాదులను ఉపయోగించి అసాధ్యాన్ని సాధ్యం చేస్తున్నాడు కని. సాధారణంగా ఇక్కడ అరూప బింబాలకంటె (ఉవ9ట౭ర 1702065) స్పష్టమైన బింబాలనే (00౧6౮౮4 703665) ఉపయోగించటం జరుగుతుంది. ఉ త్రేక్షలు ఇక్కడ ప్రాధావ్యం నహిన్తున్నవి. పొందర్యం నుండి శృంగారానికీ అక్కడినుండి కామావికీ ప్రయాణం చేపే దిశలో ఈ అంగాంగ వర్ణన ఒక మెట్టు వంటిది.

కానీ శిల్పాలలోని కొము భంగిమలను, కావ్యాలలో సంభోగ వర్ణనలను అర్థం చేసుకోవటం ఎలా ఇది మరొక ప్రశ్న.

దీనికి సమాధానం మూడు పద్ధతులలో గ్రహించటానికి వీలున్నది.

1. ఆదిమ కాలంలోని తంత్ర సంభ్రదాయాలలో స్త్రీపుం సంయోగమును, ఖ్రైరవీ భైరవ సంయోగంగా భావించటం, ఆ సన్నివేశంలో పొందిన చిత్త న్మత్తవృత్తిని శ్రేవలత్వంగా నిశ్చయించటం జరిగింది. పంచ'ము' కారాలు భౌతిక ప్రాజిక దశలలోని సుఖానుభవాల ద్వారానే పరమార్థాన్ని అందుకునే నిచ్చెనలుగా భావించటం, భౌతిక జగత్తులోనే ఈ సుఖాలను బీజాలుగా నాటి పరమార్శానికి అభిముఖంగా ఫలాలను పొందటం,

2. సొందర్యానుభవమే ప్రధానమని అదియే పరమార్థనువి దాన్ని

సాధించటం కోసమే జీవితనునే వాదం, ఈ వాదాన్ని మనుచరిత్రలో వరూధిని ప్రతిపాదించింది. “ఎందేడెందము కందళించు రహిదే నేకాశ్రతన్‌ విర్వృతిన్‌టొందున్‌, కుంభగత ప్రదీపకళికా శ్రీ దోపనెందెందు టోకెందే నింద్రియముల్‌ సుఖంబు గనునా యింపే పరలబహ్మంబు' ఇది యింద్రియ సుఖవాదధోరణి. ఈ జగత్తు మొత్తం ఈశ్వరుని లీలావిభూతి అని, జీవులందరూ అతనికి లీలోపకరణూలని నిరూపించి - ఈశ్వరునికి శేషభూళమైన సృష్టి, జీవకోటి అతనికి భోగయోగ్యమైనదిగా భావించటం ఈ క్రమంలోనే ఈశ్వరుడు పురుషుడనీ, జీవులందరూ ఆతన్ని అభిసరించే స్త్రీకోటి అనే భాగవత సంప్రదాయం వెలుగులోకి వచ్చింది.

అందువల్ల శృంగార భవిగినుల శిల్పాలు, కావ్యాలలో వర్ణితమైన సంయోగ శృంగారానీకి జీనేశ్వర సంయోగంగా ప్రతీకొర్ధం నిర్మంచిన భాగవత సంప్రదాయంగావీ, వై అధ్యయనం

తాంత్రిక సంపదాయంకావీ ప్రధాన కారణాలు కావచ్చును. రెండవదియైన సొందర్యాను భవసూత్రం భారతీయ జీవన తత్వ పరిధిలో ఇముడదు కనుక అది బలవైన కారణం కాకపోవచ్చును.

భాగవత సంప్రదాయం రాపక్రీడగా ప్రకటమైంది. భక్తి సంప్రదాయాలలో శ్రీ శరగోపుల రచనలో నాయికా భావనము ఉన్నది. అయితే ఈశ్వరునికే చెందవలసిన ఈ భావం మేరలు దాటి సామాన్య మానవ జీవనంలోని సామాన్య జనుల సంబంధాలలో సంయోగ శృంగార వర్జనగా వ్యక్తం కావటం యింకా వీడని ముడియే. చర్చింపదగిన అంశమే.

దీన్ని వేరొక దృష్టికోణం నుంచి కూడా చూడవచ్చును. 19వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్య సంపర్కంలో మనకు మన కావ్యాలలోని శృంగార వర్ణనము చాలా వరకు అసభ్యముగా కానవచ్చింది. క్రైస్తవ గాథల ననుసరించి ఆదిమానవుడు నిషాద్ధ ఫలాను భవం వల్ల కామానికి లొంగిపోయినాడు. ఈ కామాను భవం సృష్టికి కారణమైంది. ఇదే మానవుడు చేసిన మౌలికమైన పాపం. ఈ దృష్టితో చూచినప్పుడు మన సంఘ సంస్కర్హలకు ప్రాచీన కావ్యాలలోని శృంగార వర్ణనలు అసభ్యంగా అనుచికముగా కానరానటంలో ఆశ్చర్యంలేదు. ప్యూరిటనిస్టు ధోరణి వల్ల ఈ విరాకరణ ప్రారంభమైంది. కొన్ని శృంగార (గంథాలను నిషేధించే ప్రయత్నం ఈ శతాబ్దారంభంలో జరగటం కూడా ఈ అంశం పొడిగింపే. వీరేశలింగం, గురజాడ రచనల్లో కానవచ్చే ఈ విరోధం రామలింగారెడ్డి రచన నాటికి విజృంభించింది.

పాశ్చాత్య సంస్కారం వల్ల ప్రభావితమైన ఆలోచనా ధోరణి ప్రబంధాలను నిరసిం చటంలో ప్రాధాన్యం వపహించిందనటం పై కారణం వల్ల నిజమేనని అంగికరించవలసి ఉన్నది.

ప్రబంధాలలో అపారమైన మధుర శబ్ద నంయోజనమున్నది. పద్య రచనా ప్రాగల్భమున్నది. తెలుగు భాషకు సహజమైన సంగీతలయాశ్మకత ఉన్నది. అపారమైన ప్రకృతి వర్ణనమున్నది. జీవితాన్ని గురించిన త్యాగముయ భోగమయ దృష్టులకు నడుము ఒక సంఘర్షణ మున్నది. భక్తి భర్మ ప్రచారం ముఖ్యమై కావ్యాలనిండా సరచుకొని ఉన్నది.

ఈ ప్రబంధాల సమష్టి ఎవరికోసం రచింపబడ్డది అన్నది మరొక హ్న ఏపాహిత్య మద్రనన్న ౭తి

మైనా పార్యంతిశముగా అందరినీ ఉద్దేశించినా ఆయా ప్రశ్రియలకు వస్తువిన్యాసావికీ అభివ్యక్తి విశిష్టతకు కొన్ని పరిమితులు ఉంటాయి. అధికారులు ఉంటారు. యేషాంళావ్యాను శీలనవళాత్‌ విశధీభూతే మనోముకురే ఇత్యాదిగా అభినవగుప్తుడు చెప్పిన లక్షఐంగల వారికి అందరికీ ప్రబంధం ఆస్వాద్యమే. ఈ అర్హత తప్ప మరేదీ ఇక్కడ పనికిరాదు. నీ వైశిష్టము తిట్టులన్‌ మెజయునే నీ కంటె నే దక్కువే అన్నట్టుగా దూషణ విధానం ఎంఠకాలం సాగినా అ ప్రబంధాల పునాది చెక్కుచెదరదు. ప్రబంధయుగం తెలుగు సాహిత్యంలోనే కాదు - భారతీయ సౌహిత్యంలోనూ

మధ్యయుగాలలో సాధించిన గొప్ప విజయం. సంస్కృత కావ్యాలతో భుజాలు

రాచుకోదగ్గ పద్ధతిలో తెలుగు కవులు రెండు మూడు శతాబ్దాలు వీటిని నిర్మించారు.

ఒక్కో కవిది ఒక్కో వైలక్షజ్యం. కవి ప్రతిభావ్యుశ్చత్తుల సమ బ్రసారంలో నిర్మించినా నూతన

అభివ్యక్తి మార్గం కొత్త భాషా సందట్రదాయాన్ని నిలబెట్టింది తెలుగు సంవ్కృత శబ్దాలు

మైనంవలి కరిగి బహుళార్థ సాధకాలయినాయి.

(తొాతతీయ ఎక్పువిద్యాలయంలో /3, 14 మార్చి 2000న జరిగిన భ్రబంధ సొవొత్వ నంగోన్టి

వచూవళ నదన్సు లోని ఉవన్యానము)

! ఆధ్యయనం

స్వభావ విభావ జగత్తులు

మానవజీవనంలోని అనేక పార్శ్వాలలో భౌతిక పరిమితులు, ఉద్వేగాల_ విజ్బృంభణలు, మానసిక సంక్లిష్టత ఒక స్థాయికి చెందినవైతే - ఉదాత్త భావనలు, పౌకునూర్యము, ఆర్చత, పరదుఃఖ దుఃఖిత సర్వజగత్తునూ అత్మీయంగా భావించటం మొదలైన చిత్త పరిధిలోని సంస్కారాలనుంచి రూపుదిద్దుకునే ప్రవృత్తిని సంస్కృతి అని చెప్పుకోవచ్చును. ఈ సంష్కృతివల్లనే జగచ్చరిత్రలో ఉదాత్తములైన సన్నివేశాలు సంభవిస్తాయి. తన పరిమితులలోనుంచి ఎదిగిన మానవుడు విశ్వచైతన్యంతో అవినాప్థితిని పొందిన ఈ దశలోనఎంచి అతనిలోని సృజనాత్మకళక్తులు విజృంభిస్తున్నాయి. సంగీతము, శిల్పము, వాస్తువిర్మాణము, కవిత్వము మొదలైనవన్నీ ఈ చిత్తవృత్తిలో నుంచి పొరలివచ్చే పాలవుంతలు.

జీవకోటికి ఈ సంస్కృతి పురోగమనకారకమైంది. సంస్కృతిలో నియను మున్నది. ఈ వియమము బయటనుంచి ఆరోపించబడింది కాదు. స్వయముగా తన్నుతాను నియమించుకున్నది. మానవ దైతన్యంలోని పూర్వార్ధము - అవ్వక్తసుస్త చైతన్యాలలోవి పాశవిక ప్రవృత్తులు ని[గ్రహింపబడి - గృహవాసోభోజన సుఖభావన అన్న సరిమితులనుంచి పైకిలేచి - ఒక విశిష్రమనోదశలో స్ఫురించే సొందర్యభావనలో పంలీనం కావటం ఈ స్థితి. ఈ సొందర్యానుభనదశ ఒక స్థీతియైతే - తనను తాను విప్తరించు కుంటూ అన్నీ ఆానయ్యే దశలోనో, లేళ తానులేని ఒకదశలో చేరుకున్నప్పుడు కలిగే స్థితి మరొకటి. ఒకటి రసలోకం, రెండవది ఆధ్యాత్మికలోకం. ఈ రెండవ దశలో ఆస్మితలోపించి, తనకు తెలియని బృహత్త (11౧గ౭౧:8) తనను ఆవరించి ఉంటుంది. మద్రనన్న 25

గృహవాసో భోజన సుఖదశలో తాను ఈ మూడుస్థితులలోనూ ఈనను అను సంధించుకుని జీవించటంవల్ల వ్యక్తిలో ఆత్మగుణాలు పరిపూర్ణంగా విశపించే అవస్థ సంభవిస్తుంది. అవి లాలిత్యము, సొకుమూర్యము, చక్కదనము, ప్రొఢిమ, ఆత్మీయత, అదరము, గూఢవ్యంగ్యము, బెచిత్యము, క్షమ, సరమార్థదృష్టి అనేని. ఈ గుణాలవల్ల జీవితంలో దక్షత, దీక్ష, ధర్మాగ్రహము, త్యాగము ప్రధానాంశాలుగా కర్తవ్యదశలో వెలకొవి ఉంటాయి. పైదంతా 'స్వభావ' జగత్తు. నురొక అంతస్తులో ఉండేది “విభావ' జగత్తు. ఈ జగత్తు ప్రత్యక్షమైందికాక భావనాజగత్తుకు పరిమితమైంది. ఇక్కడి అనుభవాలు వ్యక్తిపరిధిలో నుంచి దాటి సమసష్టిలోనుంచి ప్రకటితములొతాయి. శరీరావసరాలు, ప్రాజికజగత్తులోని ఉద్రేకాలు, మరోదశలోని విలక్షణా నుభవాలు అన్నీ 'స్వభావ' జగత్తునకు చెందినవే. ఈ జగత్తులో మనిషి జీననం పరిమిత మైంది - సంకుచితమైంది. మృత్యువుతో ముగిసిపోయేది. ఎప్పుడూ ఉరుకులు పరుగులతో, సంక్షోభంతో, సామరస్యం తొలగి, భవిష్యత్తును గురించిన భయంతో ఓత ప్రోతమైంది. విభావ జగత్తు - తత్వతః స్వభావజగత్తుకు ప్రతిబింబంగా దావిలోనుంచి ఊద్భవించినా - దావిళన్న అత్యంత భిన్నమైంది. రపప్రపంచానికి విభానజగళ్తు ఆఅధారభూతమైంది. ఈ విభావము ఆలంబనమూ, ఉద్దీపనమూ అవుతున్నది. సాత్త్విక, వ్యభిచారి భావాలుకూడా అఆలంబనాన్ని అశ్రయించినవే. దీనినే 'కావ్యసంసార మనవి అనందవర్థనుడన్నాడు. లోకానికి బ్రహ్మఎట్సో, “కవి ఈ జగత్తునకు సృష్టికర్త. విభావజగత్తులోని అనుభవం మనోజగత్తులో స్ఫురించేది. శబ్దం, గీతం, అభినయం, రేఖ మొదలైనవాటివల్లనే ఈ అనుభవస్ఫురణ కలుగుతున్నది. వాస్తవ జగత్తులోలేని దీని ఉనికి భావజగత్తులో అత్యంతసత్యస్థితినీ, సర్వజీవ సామాన్యస్థితినీ పొందుతున్నది. విభావజగత్తులోని ఇతివృత్తమూ, పాత్రలూ తను నామురూపాలను త్యజించి, దేశకాలాలను విస్మరించి, ప్రతివ్యక్తిలోని మౌలికచిత్త వృత్తులను మేల్కొలిపి విశిష్టమైన అను భవవోేషాన్ని కలిగిస్తవి. రమ్యూజిీ వీక్ష్య మ ధురాంళ్ళనిళన్యు శబ్దాన్‌ వర్యుత్సుకోభవతి యత్తు ఖితోనిజున్తుః తచ్చేతసా న్మృరతి నూన మబోధవూర్వం ఖావన్టీరాడి జననాంతర సొహ్ఫ దాని (అభిజ్ఞానశాకుంతలమ్‌) లి అధ్యయనం

ఇక్కడ జంతుశబ్దమునకు స్వభావజగత్తులోని వ్యష్టిపరిధిలోని జీవుడని అర్ధము. ఈ జంతువు ఆహారనిద్రాదులచేత తృప్తిపాందాలి. అయితే లోకంలో ఈ సుఖములున్నాకూడా పర్యుత్చుకత్వం కలుగుచున్నది. దృశ్వమునకు రమ్యత, శబ్దమునకు మాధుర్యము, ఈ రెండూ వాటి సహజస్వభావాన్ని పరివర్తింపటేసి మరో మాయాజగత్తులోని రహస్యద్వారాలను వివృతం చేస్తున్నవి. ఇక్కడ రమ్యమాధుర్య శట్టాలు కావ్యజగత్తులో వాస్తవజగదంళాలు పొందే రూపాంతరీకరణాన్ని సూచిస్తున్నవి. ఒక లోకంలో నుంచి నురొకలోకంలోకి మారినప్పుడు కుమ్మరిపురుగు సీతాకోకచిలుక అవుతుంది. ఇది కవిచేసే ఇంద్రజాలం.

పర్యుత్సుళత్వమంటే, అన్నివైపులనుంచీ ఆవరించిన ఉద్వేగాన్ని పాందటం అనిఆర్ధం. చైఠతన్యంలోని అన్ని అంశాలకూ ఈ ఉద్వేగం శ్రమ్ముకోవనటం వలన, దేశకాలాలపరిమితిలో ఉన్న తాను ఉండే అవకాశం పోతుంది. 'సుఖితోపి' - అంటే దుఃఖితోపి అన్నవికల్పాన్నికూడా భాననచేయాలి. అందువల్ల అనుభనంలోకి వచ్చే అంశం అటో ధపూర్వమైంది. ఇతః పూర్వం తానెరుగవిది, అంటే స్వభావజగత్తులోన అనుభవంలో నికి వచ్చే అంశం కాదు.

స్వభావజగత్తులోని అనుభవములో వ్యక్తి - చేను - అస్మిత ప్రాథమ్యం వహిస్తవి లోకంలో దర్శనమిచ్చే దృశ్యాలు, వినబడే శబ్దాలు, ఇలా పంచేంద్రియాల ఆస్వాదసాను(గి అంతా, తానే అనుభవించి, దానివల్లకలిగే కాముతకోధాదులు, సంళల్పము, ఇచ్చ మొదలైన అంశాలు, వాటి ఒత్తిడివల్ల కలిగే సుఖదుఃఖాలు అనుభంలోకి వస్తవి. విభావజగత్తులో ' అస్మిత' తొలగిపోనటంనలన కలిగే అను భనము = పరిమితులులేని, అన్నీతానే అయిన '“నేను'పొందే అనుభవము. ఇక్కడ నాను రూపాలు, దేశకాలాలు లేవు. అందువల్ల కావ్యాను భవము పర్వతోముఖము, సార్వజవీనము, సార్యకాలీనము అవుతున్నది.

అదికవికి ప్రాచేతసుడని'పేరు. చేతస్పు - మనస్సు, ప్రచేతస్పు అంటే ఉన్నత చునస్సు. ఇక్కడనుండి కావ్య ప్రవాహం వెలువడుతుంది. ఈ ప్రవాహమునకు సరస్వతి అనిపేరు. ఆ ప్రవాహముకట్టిన సరస్సునకు (బ్రహ్మసరస్పని పేరు. (విశ్వనాథ : శావ్యానందము). శ్రీ అరవిందులు చెప్పిన 'నూపర్‌మైండ్‌' కన్న దిగువగా మన మనస్సు చకుపైన ఉన్న ఒకస్థితి యిది. సూపర్‌మైండ్‌లో లేని భేద భావమును సచ్చిదానందము యిక్కడ పొందుతున్నది. ముద్రనన్హు £ా

ఈ స్థాయిలోని చేతస్పును నాల్లుగా శ్రీ అరవిందులు వింగడించి చూపినారు. ఉన్నత మనస్సు, ప్రదీప్త మనప్పు, పంబుద్ధ మనస్సు, అతీత మనస్సు అని మన మనస్పునకూ, సూపర్‌మైండుకూ నడిమి నాల్గు అంతస్కులు. సృజనాత్మకశక్తియొక్క ఉత్తమస్థితి ఈ భూమికల స్పర్శలో సంభవిస్తున్నది.

కవి తన చేశకరిధిని అతిక్రమించిన వేళలో ఈ భూమికల మండి ప్రేరణపొంది కనితారచన సాగిస్తాడు. వాల్మీకి, తాను కావ్య నిర్మాణానికి సంకల్పంచేసిన పందర్భంలో,

తమసానదిని సమీపించాడు. కావ్యసంకల్చం వేళలో తాను ఉన్న చిత్తభూమికలో విశ్వ చైతన్యం ప్రతిభాకాంతులచేశ ఉద్దీపమవుతూ ఉన్నది. 'రహస్యం చ ప్రకాశంచి' అన్నట్లుగా చైతన్యపద్మం సంపూర్ణంగా విశసించి ఉన్నది. అ నదిని చూచిన ఆదికవి అన్నాడు. అళర్హమ మిదం తీర్థం భరద్వాజ నిశామయ రమణీయం ద్రనన్న్హాంబు నన్మనువ్య మనోయథా తమసాొతిరము స్వభావ, విభావజగత్తుల సరిహద్దు. విభావజగత్తు అకర్ణమ మైంది కామాదులచేత కలుషితము గాని చైతన్యము. మనస్పు సులభంగా తాదాత్యంచెందగలది కానటంచేత రమజీయమైంది. దావిలోని జలము ప్రసన్నమైంది. సుఖాస్వాద యోగ్యమైంది, ఆనడం చేత అది సన్మనుష్యుని మనస్సులాగా ఉన్నది. ఈ సజ్జనుడు అంతఃకరణంలో ఎప్పుడూ మేల్కొని ఉన్నవాడు. సులభంగానే స్వభావ విభావ జగత్తులనడువు యాతాయాతములు దేయగలవాడు. కావ్యార్థంలో సహృదయుడు. ఇంకొక విధంగా 'సతాంహి సందేహపదేషు వస్తుషు ప్రమాణ మంతఃకరణ ప్రవృత్తయః' అన్నప్పటి సత్పురుషుడు. సహృదయుడు - విశదీభూతమైన మనోముకురం కలవాడు. ఈ వైశద్యం అకర్ణమమని వర్ణింపబడింది. కావ్యజగత్తు రయణీయము, రమజీయార్ధప్రతిపాదకము, కవిత ప్రసన్నమైన అర్ధముకలిగి ఉంటుంది. కావ్యజగత్తులోనికి ప్రవేశించిన వస్తుభావరచనలు దేనికవిగా మొత్తముగా మార్పును పొందుతాయి. ఈ పరిణామమును మ్లోషించిచూస్తే కవి చేతిలోని పరుసవేది లక్షణము మనకు తెలియవస్తుంది. వితీ అధ్యయనం

ఈనాడు సాహిత్య విమర్శలో వాస్తవవాదము అనేక ముఖాలలో వ్రతిపాద్యమవు తున్నది. ఈ వాదం, ఈ రెండు జగత్తులనడువు ఉన్న భేదాన్ని నిరాకరిస్తున్నది.

కాన్యవస్తువు పరిణామం పొందటం విషయం విచారించికే మన గ్రంథాలలో అడుగడుగునా ఉదాహరణలు గోచరిస్తాయి.

భాగవతంలో గజేంద్రమోక్షకథ ఉన్నది. గజేంద్రుడు గజముకాదు, ఒక అర్హుడైన జీవుడు. ప్రభువైన శ్రీమన్నారాయణుడు, పరాత్పరుడు, సృష్టిస్థితికారకుడు, పంకల్పమాత్రంచేత చతుర్దశభువవాలను వియమించేవాడు కాదు. ఆపదలో ఉన్న ఈన పుత్రుని రక్షించేందుకు పరుగుపరుగున కదలివచ్చే వాత్సల్యపూర్ణుడైన తండ్రి యైనాడు. ఇక్కడ పరతత్తలక్షణూలు పూర్తిగాలోపించాయి. పరమాళ్మలోని భావన కావ్య జగత్తులోనికి ప్రవేశించే నరికి మార్పు పొందింది. ముతము, వేదాంతము, పురాజగాథలు అవన్నీ కదిలిపోయి ఈ సమూలమైన మార్చును ముందుకుతెచ్చాయి. కావ్యజగత్తులో మౌలికమైన మానవా భనమునకున్న ప్రాధాన్యము మత వేదాంతా ద్యంశాలకు ఉండదు, పశువులుకూడా మవూనుషప్రపంచంలోవి అనుభవాలకు వాహికలవుతాయి.

శాకుంతలంలో, చతుర్థాంళంలో, శకుంతలతో తాదాత్మాన్ని ప్రకృతి పొందింది. చెట్లు, లకలు, లేళ్ళు, అన్నీ గాథలో అంగాలయినవమి. చరాచరప్రకృతి తానై మానుషదైతన్యంలోకి ఎదిగి వచ్చింది. మేఘసందేశంలో, మేఘం యక్షుని విరహం తెలిపే దౌత్యం నెరపవలషి వచ్చింది. కణ్వుని వంటి పరివ్రాజకుడు, శకుంతలను అత్తవారింటికి పంపబోతూ, సామాన్యగృహస్మృలకు కలిగే పుత్రీవియోగదుఃఖాన్ని పొందాడు.

వస్తు నిర్వహణలో రాజులు , దేవతలు, సశువులు, పక్షులు, అగ్రవర్జాలు వర్గాలు, ధవికులు, పేదలు, విభిన్నదేశాలకుచెందినవారు, విభిన్నకాలాలకు చెందిన వారు, ఇలాంటి అనంత విభాజకరేఖలు స్వభావజగత్తులో ఉంటాయి, కాని విభావజగత్తు ఈ భేదాలను వేనినీ పట్టించుకోదు. అందరిలోనూ వ్యక్తమయ్యేది మూలభూశమైన మానుషానుభవమే. అందువల్ల కావ్యాన్ని ఆయా భేదరేఖలతో విభక్తం చేయటం దాన్ని రపజగత్తు నుంచి వేరుపరచటమే.

కావ్యజగత్తులోవికివచ్చిన ఏ అంశమైనా ఈ విధమైన రూపాంతరీకరణం చెందటం అఆయాజాతులు పొందిన నాగరికఠల, సంస్కృతుల బొన్నత్యాన్ని బట్టి మద్రనన్హ

ఉంటుంది. మఠపొౌరాజణీళాంశాలు కూడా ప్రతీకలుగా పరమార్థాన్ని ఉపదేశించేవే కాని యథాకథితంగా వాస్తవాంశాలు కానక్కరలేదన్న దృఢమైన నిశ్చయభానం ఇందుకు కారణమౌతున్నది. ఇతరనాగరకతల్లో మత, తాత్విక, పొరాబీకాంశాలు ఈ పరిణామాన్ని సాధారణంగా అంగీకరించవు. ఆయా అంశాలు యథాకథితంగా పరమములైన విశ్వాసములుగా, అక్కడ ఏ పరివర్తనమూ దైవతాపచారమవుతుందనే భయమూ ఇందుకు కారణం.

కావ్యాలలో భావస్థితిలో కూడా ఈ పరిణామం స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. వేద

విభాగం చేసిన మహర్ష్తికూడా ఆకలిని తట్టుకోలేక కాశీనగరాన్ని శపించటానికి పూను కొంటాడు. ఈ విషయం అ నగరానికి అధిపతియైన శివునికి కోపం తెప్పిస్తుంది. భీమేశ్వర పురాణంలోని ఈ ఘట్టంలో, వ్యాసుడు సామాన్యవ్యక్తిగానే గోచరిస్తాడు. ఏడురోజులు వరుసగా తనకూ, తనశిష్యులకూ భిక్ష లభించకపోవటంవల్ల కలిగిన అతని దైన్యం సామాన్య మానవులదే.

“కుక్షి ప్రోద్భవనిష్ణురక్షుధిత దుతక్కోధాంధకారంబునన్‌ చక్షుల్‌రెండును చిమ్మచీకటులుగా' - ఇదీ అ మహర్షిఫ్థితి ఆయన వేదవిభాగం చేసినవాడు. అష్టాదశ పురాణాలను, భారతాన్ని నిర్మించినవాడు. అయినా ఆకలితో కళ్లురెండూ చీకట్లు శ్రమ్మి నవి. భిక్షాపాత్రిళ రాతిమీద శతధాభిన్నంబుగా వైచినాడట. ఈ శ్రోధం ఆకలిగొన్నవాని శ్రో ధమేకాని, సాక్రాన్నారయ ణావతారముగా పేర్కొన బడినవాని శ్రోధము అనటానికి వీలులేదు కదా!

అప్పుడు శివునకూ కోపం వచ్చింది. శివుడు వ్యాసుని దూషించినాడు. ఈ దూషణతూడా పరమేశ్వరుని భాషవలె లేదు. లోకంలో శ్రో ధావేశంలో తిట్టుకున్నట్లుగానే ఉన్నది.

ఓరి దురాత్మ / నీవార ముస్టింవబా

ఖాన/ యోజినగంధి దభమవుత్ర

దేచరన్వాయ దుర్భావనావరతం(త

ఐవు బవునంపాతా వృ థొపాఠతవలన

భారత (గంథగుంభన వండితంమయన్యు /

ఈ తిట్లు బెచిత్యపు రెండవచివరకు చేరటంకూడా మనం చూడవచ్చు. “వేయి పడగలు' లో చెట్లు, పాములు, వాగులు, మబ్బులు, వెన్నెలలు అన్నీ కథాపురోగతిలో భాగమై కావ్యపరమార్థాన్ని వ్యక్తం చేయటంలో బలమైన ఉపకరణాలయినమి. తిం అధ్యయనం

అందుకని కావ్యాలలో దేవగంధర్వయక్షరాక్షసులూ, నదీ పర్వతవనాలూ, మనుష్యులలో అన్నివర్గాలవాళ్ళూ మునుష్యభావన పరిధిలోకి ఇమిడిపోతారు. శ్రీశ్రీ రచనలో జగన్నాథరథచక్రాలు సామ్యవాదో ద్యమ తీవ్రగతికి పరిణామం తీసుకురాగల ప్రత్యేక ఉపకరణంగా తోడ్పడుతున్నది. విశ్వనాథవారి శ్రీకుమారా భ్యుదయంలో, వల్లీ దేవసేనలు, శిథిలమైన గ్రామాలను పునరుద్ధరించటం, భూదానోద్య మాన్ని నిర్వహించటంవల్ల వర్తమానసమాజ కార్యత్రమాలను నిర్వహిస్తారు. పురాణ కథాంశం వర్తమానికతను సంతరించుకుంటుంది. లోకశబ్దము కావ్యశబ్బము ఒకటేఅయినా, కావ్యంలో ప్రవేశించేసరికి, శబ్దానికి అనంళమైన బహ్వర్ధటో ధకశక్తి సంక్రమిస్తుంది. కావ్యప్రపంచంలో శబ్దానికి, ప్రాచీనభాష, ఆధునిక భాష అనే భేదాలు కాకుండా, తాను ఉద్దేశించిన అర్భాన్ని ఈయగల లక్షణం కలిగి వుండటం ముఖ్యమైన లక్షణం, కావ్యములో ప్రయుక్తమైన శబ్దం, సామాన్యంగా సర్యాయనదాలచేత మార్పు పాందటావికి అంగీకరించదు ( పరివృత్తిసహిష్టుత లేకపోవటం). భాషలో సహజంగా ఉండే నియమాలు సడలిపోతాయి. అర్థమును అను భవంలోనికి తెచ్చుకునే వేళలో శబ్దం భాషామూలాలలలోకీ, సంస్కృతి భూమికలలోకీ తద్గత వర్ణ సంఘటన కలిగించే నాదపరిమితులలోకీ, లోకవ్వవహారంలో ఉండే కాకువులోకీ, సొకుమార్యపు స్తరాలలోకీ ప్రవేశిస్తుంది. లోకంలో వియమితార్థంలో ప్రయోగింపబడే శబ్దం, కావ్యంలో విలక్షణ మైన అనుభవాన్ని వెల్లడించుతుంది. భాషకు సహజమైన వ్యాకరణముర్యాదలుకూడా అను భనపారమ్యాన్ని థకటించటానికి శబ్దం ఆతిశ్రమిస్తుంది. నూతనపదబంధాలు, వాఠ్యవిన్యాసాలు ఏర్పడు తవి. అభివ్యక్తి వాచ్య లక్షణాన్ని దాటి, వ్యంగ్యలక్షణాన్ని అతి(క్రమించి వ్యవహరిస్తుంది. ఏ సాహిత్యంలోనైనా కావ్యభాషవేరు, లోకభాషవేరు. ఈ పరిమితులను అవగాహన చేసుకోలేకపోవటం వల్ల, సాహిత్యరంగంలో అనవసరమైన వాదవివాదాలు చోటుచేసుకుంటున్నాయి. సాహిత్యం, ఎన్ని అంతస్తులలో ఉన్నా, మానవజీనన సమష్టి అనుభవాన్ని సాక్షాత్కరించేందుకు వచ్చింది కావటంవల్ల, దాన్ని దేశకాలాలనుబట్టి విభజించటం, అస్వాద పరిమితులను నిర్ణయించటం, సహేతుకమైన పద్ధతి కాదు. మద్రసన్దు త

అయితే ఈకాలంలో పాహిత్యరంగాన్ని కూడా రాజకీయం పరిపాలించటం వల్ల ఆయా సమష్యలదృష్టిలో సొహిత్యమును వో్లేషిన్తున్నారు. అనుభవస్థాయిలో అస్వాదించవలసిన అంశాన్ని పరివేషాలను తొలగనీయకుండానే, దాని వస్తువును “స్వభావి జగత్తులోని వస్తువునువలి వ్య్లోషిస్తున్నారు. విభానజగత్తులోనుంచి యభాతథంగా 'స్వభావ'జగత్తులోనికి తీసుకునిరావటం, అ దశలోనే దాన్ని విచారించటం - స్వప్పానుభవాన్ని యళథార్థానుభవంగా భావించి సుఖదుఃఖాలను పొందటం వంటిదే.

ఈ భ్రాంతి పొందేవారు రరహృదయులు కారు. తన వివేకాన్ని అస్థానపతితం చేసుకున్నవారు. సామాజికుల నడును నుండి రంగష్టలంమీదకు, రంగస్థలం మీద మంచి సామాజీకుల నడుముకు, నటుడు ప్రవేశించటం ఎలాంటిదో, ఈ పరిణామమూ అలాంటిదే. ఈ రెండూ రసభంగహీతువులే.

కావ్యస్వభావంలో వస్తుభావరచనల సమస్టి ఒక ఏకీకృతాంశం. ఫలరూపమైన కాన్యంలో, అవి సమన్వితమై అవిభాజ్యప్థితిలో ఉంటవి. ఇనన్నీ రూపాంతరం చెందితేనే రసలోక కవాటములు వివృతములవుతవి. కేనల వస్తువు, కేవల భావము, కేవల అభివ్యక్తి మాత్రం మారిపోయి ఉండటం జరుగదు. ఒకవేళ ఆవి ఏకదేశంలో పరివర్తనపాొందితే కావ్యం ఉత్తముశ్రేణికి దిగువగా మిగిలిపోతుంది. స్వభావజీవితపరిమితులనుంచి బయటపడలేని రచన, కాలాంతరంలో, దేశాంతరంలో ఆస్వాద యోగ్యం కాకుండా పోయి కావ్యలోకానికి బయటనే విలచిపోతుంది. ఒక విధంగా అది చారిత్రక మృతావశేషమే అవుతుంది.

కవికి ఉండనలసిన రసపారతంత్ర్యాన్ని ' ధ్వన్యాలోకం' ఈ విధంగా వివరిస్తుంది “శ్రవినా కావ్యముపవిబధ్నతా సర్వాత్మనా రసపరతం్రేణ భవితవ్యమ్‌ య శ్రేతినృత్తే రసాననుగుణాం స్థితింపర్యేత్తదేమాం భంక్త్వ్వాపి స్వతంత్రయా రసానుగుణం కథాంతర ముత్పాదయేత్‌, ఈ నిర్దేశంవల్ల పుఠరాటీతిహాసాలలోని, చరిత్రలోని ఇతివృత్తం కేనలం ఆధారమేకాని, దానికి కవి లోబడి ఉండవలసిన అవసరం లేదనీ; రసానుగుణంగా వమ్తవు పరివర్తన చేసుకునే ప్వేచ్ళకవికి ఉన్నదనీ తెలియవస్తున్నది. అందువల్ల కావ్యం మత, రాజకీయ సొమాజకేతిహాస చారిత్రకాద్యంశాలకు ప్రధానమైన ఆధారంకాదని ్రహించవలసి ఉన్నది. తెలి అధ్యయనం

ఇతివృత్త స్వాతం త్రాన్ని నొష్కిచెప్పటం ఎందుకంటే, భావరచనల విషయం అతని ప్రతిభాపరిధిలోనిదై స్వాతంత్రాన్ని స్వతఃకలిగివుండటం వల్ల,

ఆస్వాదశీలం సంపూర్ణంగాలేని పాఠళలోకం, కావ్యాన్ని యథార్థవునే ఖాంతిలో చిక్కిపోయి సామాజిక యాభార్థ్యదృష్టిలో నుంచి విచారణ చేస్తుంది. అందునల్ల ఈ తత్త్వపరిశీలన సత్యం వైపుకు త్రోవతీయదు. (నువథ జనవరి 1999/ మద్రనన్హు తే

ప్రాచీన కావ్యాధ్యయవము - మమచరిత్ర

భారతీయపంప్పృతి ప్రవాహగతిలో ఒక సమదృష్టి ఉన్నది. జీననంలోని అనేకపార్స్వాలను, సృష్టిలోని అన్ని అంశాలను ఒక సమవ్వితసూత్రంలోకి బంధించి అర్ధంచేసుకునే ప్రయత్నం దీనికి మూలం. భూమ్యాకాశాలు, అంతరిక్షము, జలము, వాయువ్స, బొషధములు, అగ్సి నక్షత్రాలు అన్నింటి మధ్యా వ్యక్రావ్యక్తముగా ఉండే ఏకలా సూత్రము ముఖ్యమైనది. దాని సుస్టితియే జగద్గతికీ స్థితికీ శ్రీరామరక్ష. ఈ అన్నింటి సమష్టి సమన్వయమే భారతీయ జీవన దృక్పథమైనది. అందువల్ల ఈ సంప్పృతి శేనలం మానవ్వని క్షేమభావాన్ని మాత్రమే ప్రధానంగా గ్రహించలేదు. చరాచర జగత్తులోని చైతన్యవిశాసశ్రమంలో మానవుని ఉవికి భద్రంగా దర్శనం చేసినారు సృష్టి రహస్వవేత్తలైన మన పూర్వులు.

ఈ మార్గంలోనే జీననంలోని అన్ని అంశాలనూ అవగాహన జేసుకోనలసి ఉన్నది. నదులు, పర్వతాలు, చెట్లు, చేనులు, నక్షత్రాలు, సూర్యోదయ సూర్యాస్తమ యాలు, చందదీప్తరాత్రులు, బుతువులు, సముద్రము, పూలు, వాసనలు, అడవులు, శత్రూరమృగాలు ఇనన్నీ జగజ్జీవనంలోవి అవిభాజ్యములైన అంశాలు. అట్లాగే మానవుడు తన పురోగమునంలో నిర్మించుకొన్న నగరాలు, కోటలు, అగడ్తలు, వర్ధా శమాలు, (బతుకులోని (ప్రేవులు, విరహాలు సంపద్దారిద్యాలు, యుద్ధాలు, వేటగ్రీడలు, పగలు, ద్వేషాలు, గెలుపోటములు, మృత్యువు, జన్మలు ఇలా ఎన్హైవా చెప్పుకోవచ్చు. ఈ అంశాలన్నీ భావన చేయవలసిన, ఏకతానూత్రంలో బంధించ వలసిన అంశాలే అవుతున్నవి. ఈ నమన్వయంలో నుంచే జాతి తాత్విక దృక్పథం రూవుగట్టింది. తథ అధ్యయనం

మనం ఎల్లప్పుడూ చదివే శాంతి మంత్రము చరాచర ప్రకృతిని భావిస్తుంది. శాంతి అంటే ఉద్విగ్నం కాకుండా ఉండటమే. కల్లోలితం కాకుండా ప్రసన్నంగా ఉండటము. కావ్యస్వరూపాన్ని నిర్ణయించేటప్పుడు కావ్యం మానవుని సమ గ్రజీవనాను భవ సంపుటిగా భావనవేయటం కూడాఈ దృక్పథానికి దోహదం చేస్తుంది. ముందు పేర్కొన్న చరాచరజగత్తుతో పాటు, మనోలోకమూ ఈ కావ్యప్రపంచంలో ముఖ్యభూమికను వహిస్తున్నది. అందువల్లనే దీవిలో ఆలంబనోద్దీపసన విభావాలలో సంచారి భావాలలో ఈ అంశాలన్నీ భాగమే అయినాయి. అలంబనము నాయికానాయకాదులైన - మానవ సమూహం మానవప్రపంచం ఉద్దీసనము నగరార్డవ్దైలర్లు జ్యోత్న్నాది సామగ్రి దేశకాలాలు పొత్తికభావాలు భౌతికప్రకృతిలో శరీర గతంగా సంభవించే పరిణామాలు వ్యక్తిశరీరధర్మం సంచారిభావాలు మనోలోకంలో పరిణమించే ఉన్మీలన నిమీలనాలు వ్యక్తిమనోలోకం అష్టాదశవర్ణనలు కావ్యంలో నిర్దేశింపబడటంలోని రహస్యం ఇదే. జీవనభూమి మీద ఈ జగత్తులోని అనేకాంశాలు ప్రాతిపదికలుగా భాసిస్తూనే ఉంటమి అవన్నీ కథలో జరిగే పరిణామావికి మూనవజీనన సన్నివేశాలకు అనుకూల వ్యతిరేక దిశలలోని ప్రతిశ్రియలకు దోహదం చేస్తూనే ఉన్నవి. ఇవి లేకుండా శూన్యంలో మానవజీవనం పకటితం కానేకాదు. కావ్యలోకంలో ఉద్దీపక సామగ్రిగా వీటి ఉనికి అత్యంత ప్రాధాన్యాన్ని సమకూర్చుకుని ఉంటుంది. వర్ణనలు కొవ్యంలో ప్రధాన భాగం కావటానికి హేశువు ఇది. కవి ప్రతిభ ఆధారంగా వీటి నిర్వహణలోని బెచిత్య సమ్మద్దిని నిర్ణయించవచ్చును. అందువలన కావ్యంలోని వర్ణనలు కేవలం కవి చాపల్యంలో సమకూడినవిగా భావించటం అనుచిత మైన దృష్టి వర్ణనలు కావ్యగతిలో అనేక విధాలుగా ఉపయోగపడుతాయి. ఉద్దీపన విభావ సామ (గిగా, కావ్యవస్తూన్మీలన హేతువుగా కథాగతిలో భాగంగా ఇవి ప్రకటితాలవు మద్రనన్న తర్‌

తాయి. అభిజ్ఞాన శాకుంతలంలో తొలుతటి మృగవర్ణన దగ్గర నుంచీ కథలో తిర్యక్‌ స్థావరాలు పాలుపంచుకుంటూనే ఉంటాయి. శకుంతల చేలాంచలం కొమ్మకు తగుల్కొన్నప్పుడు అది ఆమె మనోగత(ప్రేమభావప్రకటనకు కారణమైనది. అట్లాగే ఉత్తరరామచరిత్రలో ఏళ్లూ, అడవులు, కొండలూ, చిత్రపటాలూ అన్నీ వస్తువికసనానికి హతశువులుగా ఉన్నాయి.

ఈ సమన్వయ దృష్టితోనే మానవజీవననం దర్శింపబడింది. జీవనసాఫల్య వైఫల్యాలకు హేతువు అర్ధకాము సంపాదన. ఈ అర్ధకామసంపాదన విషయంలో ఒక సమప్టి క్షేమ దృష్టి ఆవసరం. ఈ సమష్టి క్షేమదృష్టి పేరు ధర్మం. ఈ ధర్మం జగత్‌ పరిణామాన్ని సక్రమంగా సాగేటట్లు చేస్తుంది. ఈ ధర్మం అన్నమాట నీతికంటే ఉన్నతమై నది. నీతి వ్యక్తిగతమైనది. కాలాన్ని బట్టి, వ్యక్తిని బట్టి, సన్నివేశాన్నిబట్టి మారిపోతుంది. ధర్మం సృష్టి విశాసభావనలో విలీనమై ఉంది. అది వేదంలో చెప్పబడిన బుతము యొక్క మానవజీవన పరిధిలోని ప్రతిఫలనము.

మోక్షము విషయవైరాగ్యసంబంధి. ప్రవృత్తిలోనించి తెంచుకుపోయే

అంశము. జగదుపశను హేతువు. కావ్యం లోళగతమైనది. రసభావముల ఉనికి లోకజీననంలో ఉన్నది. జగత్తు ఉపశమించిన శాంతస్థితిలో రసభావముల స్థితిలేదు. అందువల్లవైఠాగ్యము, ముక్తి మొదలైనవాటికి రసజగత్తులో స్థానము లేదు. ' లోకమ్ము వీడి రసమ్ములేదు.'

ధర్మముతో కూడిన అర్జకామములకే త్రివర్గములని పేరు. ఈ త్రివర్గముల సాధన, సృష్టి సుఫ్థితికి హతువుగా కొనసాగించితే అది మోక్షమునకు అప్రయత్నసిద్ధమైన సాధన మవుతుంది.

ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని ఈ దృష్టితో చూడాలి. లేకుంటే ఆది అసముఖంగా కనిపించి దాని పారమ్యులక్షణాన్ని పట్టి ఇవ్వదు. రపప్రపంచవివేచనలో కూడా ఈ జీనన సమప్టిదృక్పృథం ఉన్నది. అందువల్లనే “ఏకత్రైవానురాగశ్ళేత్‌' ఇత్యాది భావనలో రసాభాసను ప్రపంచించటం జరిగింది. ధర్మేతరమైన శృంగారాది సన్నివేశాలు రసభంగ కారకాలు కావటం మునకు కనిపించే అంశమే. జీననదర్శనం సమ(గ్రము సమన్వితము అయితేనే, కావ్యము ఉన్నతమూ ఉజ్జృలము రసభావ ప్రకాశకమూ అవుతుంది. అది విశ్వజనీనమై అనుభవ ప్రపంచంలోనికి ప్రవేశింపజేపేదీ అవుతుంది. ఇక్కడ ఎన్ని తికి అధ్యయనం

అంశాలు ్రసక్తములైనా - మతము, రాజనీతి, వర్జాశ్రమాలు దివ్యాదివ్య లోకాలు అన్నీ రసభావప్రకాశనావికి లోబడి ఉండేవేకాని, వాటికి ప్రత్యేకమైన విశిష్టమైన ఉనికి లేదు. అన్నీ మానవమానసవరిధిలో ప్రవర్తించవలపిందే.

తెలుగు సొహిత్యపరంపరలో ఇతిహాస పురాణాలు, దేశికావ్యాలు, కథా కావ్యాలు ఇలాసాగిన ధోరణి అల్లసాని పెద్దనతో ఆం(ధకావ్యవసంతంగా పరిణ మించింది. ఈ క్రమం ఒక శతాబ్బంపాటు అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగింది. పెద్దన స్వారోచిష మనుసంభవము - నునుచరిత్రతో పాటు వెలుగులు చిమ్మిన ఆంధ్రముహాకావ్యాలు అన్నీ ఈ సమన్వితదృష్టితో పరిశిలింప వలసిననే. కేవలం పైపైన చూచిన చూపువల్ల అవి ఇప్పటిదాకా అర్థం కాకుండా పోయినవనవి తోస్తున్నది.

మనకావ్యాలు రెండు సంప్రదాయాలలో కొనసాగినట్టు కనిపిస్తుంది. ఒకటి వైదికము. రెండవది తాత్తికము. రెండూ పరస్పరభిన్నములు, విరుద్ధములైనవి కావు పరస్పర పరిపూరకములుగా వీనిని భావించటంలో సామంజస్యమున్నది. ఒకటి వైదిక సంప్రదాయము. ఈ మార్గంలో ఇతిహాసములు పురాణములు వచ్చాయి. వీటికి ధర్మశాస్త్రం ఆధారం. రెండవ సంప్రదాయం ఆగమాలు, తంత్రాలు అధారంగా కావ్యం వచ్చింది. ఈ సంప్రదాయంలో ధర్మశాస్త్రంతోపాటు ఇతరశాస్తాలు అంటే నాట్యశాస్త్రం, కామ సూత్రాలు, ప్రతినూ నిర్మాణ శాస్త్రం, సొందర్యశాస్త్రం ఆధారాలు, ఈ రెంటినీ పరిశీలించి నపుడు ఒక పక్షము దైవాభిముఖనుయితే రెండవ పక్షము లోకాభిముఖ మైనది. లోకాభిముఖమైన కావ్యము శ్రీందికి దిగినపుడు కొన్ని సందర్భాలలో తనకు మూలమైన ధర్మశాస్త్ర్రంబంధం నుండి చాలా దూరము అయినట్లుగా తెలియ వస్తుంది. అలాంటి కావ్యాలు కూడా సంస్కృతాంధ్రాలలో లేకపోలేదు.

పదహారవ శతాబ్దపు అంధ్రకావ్యవసంతంలో వెలువడ్డ ఉజ్జ్వల ప్రకాశంగల ఈ కావ్యపరంపరలో ఆముక్తమాల్యద, పారిజాతాపహరణము, శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము, కళాపూర్ణోదయము, ప్రభావతీ ప్రద్యున్నుము, పాండురంగ మాహాత్యము, వసు చరిత్ర, రాజోఖర చరిత్ర, రామాభ్యుదయము, కవిళర్ణ రసాయనము, రాధామాధవము పరిశీలింపనలసినవమి మద్రనన్న త్ర?

౯1 మనుచరిత్ర స్వారోచిషమనువు పుట్టుకను గురించి చౌప్పే కావ్యం. ఒకవిధంగా కువూరసంభవనం వంటిది. స్వారోచిషమనువు ఒక మన్వంతరానికి అధిపతి మనుష్య జీవనము ఎలా ఉండాలో ప్రతీకాత్మకంగా నిగ్గేశించటం ఈ మనుచరిత్ర లక్ష్యం. ఈ మనువు మానుషప్రవృత్తివి, చరాచరసృష్టితోడి అతని జీవన సమన్వయాన్ని నిర్దేశంచటం దానికనుగణమైన స్మృతిని నిర్మించటం దాన్ననుసరించి పరిపాలించటం ఈతని విధి. ఒక విధంగా ఈ కావ్యం ్రవృత్తికావ్యం. నివృత్తిని బోధించే రచన కాదు. ఈ ప్రవృత్తికి ఆధారమై మానుషదిత్తవృత్తి ఎలా ఉండవలెనో ఈ కావ్యం నిరూపిస్తున్నది. ఇది కావ్యపరమార్థము. కొవ్యారంభంలో కవిని గూర్చి శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు “అతుల పురాబాగమేతిహాస కథార్థ సృృతియుతుడవు అంటాడు. ఇతిహాసము, పురాణాలు, ఆగవమూలు వీటి సమష్టి తాత్సర్యమే వేదార్థము. వేదోప బృంహణవేం ఇతిహాసాదుల లక్షణము. వీటిలోని కథలు తెలియటవేంకాదు. కథార్థమెరిగినవాడు పెద్దన. ఈకథార్థమన్నమాట నన్నయ చెప్పిన కృష్ణద్వైపాయనముని వృషభాభిహిత మహాభారతబద్ధ నిరూపితార్థము వంటిది. అంటే "పెద్దన భారతీయ సంస్కృతీమూలాలను బాగా ఎరిగి తాత్పర్యాన్ని తలియజేయగల సమర్శుడు, అందు వల్లనే ఈ రచన అనిష్టపరిహారం చేస్తుంది. అంటే కలిధ్వంసకము. కలికాలంలో ఉండే ధర్మవ్యతిరేళ లక్షణాన్ని నిరోధించేది. మనుచరిత్ర ప్రధావంగా జీవితంలో కామపురుషార్థాన్ని ఎలా నియమించ వలొనో, ఎలా ప్రవర్తింపజేయనలెనో విర్దేశించిన కావ్యం. కావ్యకేంద్రం ప్రవరుడు. కావ్యలక్ష్యం స్వారో చిషమనువు కేంద్రంనుండి లక్ష్యందాకా సాగిన ప్రయాణంలో మధ్య మధ్య సంఘర్షణలకు కారణమై, ఇతివృత్తమునే బంగారాన్ని ఒరిపిడి పెట్టినవారు వరూధినీ, మాయాగంధర్వులు, స్వరోచీవనదేవతలు. సమాజజీవితానికి కేంద్రం గృహస్థాశ్రమము. ఈ ఆశ్రమం అధారంగానే మిగిలిన జీవనశాఖలు పెరిగి వృద్ధిపాందుతవి. అందరూ ఈ కల్పవృక్షాన్ని ఆశ్రయించి (బతుకును కొనసాగిస్తారు. గృహస్ఫుడు సమాజ నిర్మాణంలో ప్రధానాంశమై సంతానము ద్వారా కుటుంబాన్ని కొనసాగించి, కృషిగోవాబిజ్యాల ద్వారా ఉత్పత్తులను పెంచి, సమాజానికి తతి అధ్యయనం

ఆధార భూమిక వహిస్తాడు. "కెలకులనున్న తంగెటిజున్ను గృహమేధి యజమానుడంక స్థితార్ధపేటి' మొదలైన పద్యములు ఈ అంశాన్నే విసృతంగా వ్యాఖ్యావిస్తున్నమి బధిర పంగ్వంధ భిక్షుక బ్రహ్మచారి జటి పరివ్రాజకాతిథి క్షపణకానధూత కాపాలికాద్య వాథులకు పోషణ స్థానం గృహస్టుడే.

గృహస్ఫునివల్లనే మిగిలిన అశ్రమాలవారికి సుఖజీవనం సాధ్యనువుతున్నది.

ఈ గృహస్థుడు తన ధర్మం ఏ మాత్రం ఏమరినా మిగిలిన సమాజజీవనం అస్తవ్యస్తం అవుతుంది. అందువల్లనే అతడు తన స్థానంవదలడు. ఈ సమాజరూపంగా ఉండే అందరినీ పోషించటమే అతని అగ్ని ఉపాసన. వారి క్షుధారూపమైన అగ్నిని అర్చించటం ఇతడు చేసే ఉపాసన తాత్సర్యము. అందువల్లనే “వండ నలయదు నేవురు వచ్చిరేని అన్నపూర్ణకు నుద్దియౌ అతని గృహిణి ప్రవరుడు ఆతిథ్యమున వారిని యిష్టాన్నతృప్తులను చేస్తాడు.

ప్రవరునిపాత్ర ఈ కావ్యాన్ని మొత్తం ప్రకాశింపజేస్తూ వున్నది. అతడు మకరాంక శశాంక మనోజ్జమూర్తి. భాషాపరశేషభోగి. అధ్యయన అధ్యాపన తత్పరుడు. శీలము, శమము, దముము, చెల్వము, లేబ్రాయము గలవాడు. యజ్వ. ధనార్యుడు. రాజులు పిలిచి ఇచ్చినా, సాలగ్రావుము కూడా గ్రహించటానికి అంగీకరించని అ(ప్రతి గ్రహభ్రతము గలవాడు. అనుకూలవతియైన సోమిదమ్మ సుఖములు సమకూర్చగా, తల్లిదండ్రులు దేవీదేవతలై యిలుదీర్పగా కాపురం చేస్తున్నాడు. అభ్యాగతపేవా పరతంత్రుడు.

ఈ లక్షణాలను జాగ్రత్తగా గమనిస్తే తైత్తరీయ ఉపనిషత్తులోని ఆనందనల్లిలో మానుషానందమునకు ప్రతీకయైైన పురుషుడు జ్ఞప్తికి నస్తాడు. యువకుడు, సాధువు వేదాధ్యయనం చేసినవాడు, అత్యంతము ఆశాజీవి, దృఢుడు, బలిష్టుడు అయి ధనధాన్య సమృద్ధమైన భూమిగలవాడు - అట్టి యువకుడు పొందే ఆనందము మనుష్యా నందమని శ్రుతి చెప్తున్నది. ప్రవరుణ్జి గూర్చి చెప్పిన అంశాలు, ఈ అంశాన్నే ఐలపరుస్తున్నవి. ఈ రెంటిని జాగ్రత్తగా పోల్చిచూచుకోవచ్చును. ప్రనరునిది అసముర వైరాగ్యము ౯ాదు. అతడు “అకాముహతుడు'. సుభ్రసన్న 38

యువకుడు యజ్వ అధ్యాపకుడు శీలంబున్‌, శముమున్‌ ఆప్పుడు దమమున్‌, చెల్వంబు బలిష్టుడు లేబ్రాయమున్‌ గలవాడు దధిష్టుడు అపరిగ్రహవ్రతము గలవాడు సర్వసంపన్నమైన పృథివి అధ్యయన అధ్యాపనశిలి, ధర్మకామంలో గలవాడు సుఖమును పొందువాడు అయితే వునుష్యానందమునకు నూకురెట్లు మనుష్య గంధర్వుల ఆనందము. దానికి నూరురెట్లు దేవగంధర్వుల ఆనందము. ఇట్లా మెట్టుమెట్లుగా పదకొండు మెట్లెక్కగా బ్రహ్మానందస్వరూపం అవగతమవుతున్నది. మనుష్యులు పుణ్యం వల్ల గంధర్వస్థితిని పొందితే, అది మనుష్యగంధర్వ స్థితి. వీటిపైన సహజంగా ఉండేదే దేవగంధర్వుల స్థితి. పుణ్యం చేత ఆస్థితిపొందినా అక్కడ సహజంగా ఉండే వారితో సమస్థితి ఉండదు. ఎందుకంటే పుణ్యక్షయం చేత మళ్ళీ ఆధోగతి ఉండటం చేత. ఈ భేదం దేవతల విషయంలోనూ, పుణ్యంవల్ల స్వర్గప్రాప్తిపాందిన దేవతల విషయం లోనూ ఉన్నది. అయితే ఇక్కడ మనుష్యుడైన ప్రవరుడు గంధర్వకాంత- వరూధిని. వరూధిని ప్రలోభింపజేసిన ఆనందం స్థాయి మనుష్యగంధర్వానందం మాత్రమే. అయితే ప్రవరుడు కోరేది ఈ స్థాయిలన్నింటినీ దాటింది. ఈ మనుష్యగంధర్వానందము నకు లోభించితే వైకిపోవడం అసాధ్యమవుతుంది. ప్రవరుడు మనుష్యపష్థితినుంచి బ్రహ్మానంద అధిరాజ్య పదవిని పాందదలచిన మెల్ల నిజము కాముకుడైన వానికి, నకాముడిది గబించునె' అన్నాడు. ఇక్కడ అకాముడన్న శబ్దం అకానుహతుడన్న శ్రుతికి పర్యాయపదము. ఈ అకామశబ్దానికి నంసారసుఖం ఒల్లవివాడని అర్ధంకాదు. సంసారములో ధర్మకామంలో ప్రనర్తించేవాడు, ధర్మమునకు దూరమైన కోరికల ఒత్తిడికి లొంగనివాడని భావం. “ఇంద్రియవశగతి జిహ్మా చరజైక నిపుణ చిత్తజ నిశితాజిహ్మగముల పాలు' గాకుండా ఉండవలెననే లక్ష్యము గలవాడు. శ/ి అద్యయనం

కావ్యఫలమైన స్వారోచిషుడుకూడా ఈ ప్రవరునికి ప్రతిబింబం వంటివాడు. “అట్లు జనియించి స్వారోచిషాఖ్యనతడు శాంతి దాంతి దయాపసత్యశాచనిరతుడై యకానుత చిరతపం బాచరించె'. ఇక్కడకూడా ఈ అకానుశబ్బాన్ని గమనించాలి.

(ప్రవరుడు హిమాలయపర్వతాలలో చరించేటప్పుడు అతనికి వరూధిని ఎదురు పడింది వరూధిని కలయిక అతనిలోని ధర్మలక్షణాన్ని ప్రల్నించింది. విశ్చ్శంఖల ముగా అర్ధకామముల సంపాదన శ్రేష్టమనీ, అదే స్వర్ణమఖమనీ వరూధిని వాదించింది. మనుష్యానందము కంటే మనుష్యగంధర్వ, దేవగంధర్వానందములు ఎట్లు శ్రష్టములో వివరించింది.

పెద్దన మనుచరిత్రలో ప్రవరుణ్ణి కర్మనిషుడిగా తీర్చినట్టు కనపడినా అతడు (బహ్మవిష్ణుడు. ఈ విధంగా శ్రీభగవత్‌ రామానుజులు ప్రపంచించిన పూర్వోత్తర మీమాంనల మధ్య అవిరో ధాన్ని సమన్వయాన్ని ఆయన సాధించినాడు. శ్రీ రామానుజుల దృష్టిలో ఈ జగత్తు మిథ్య, చూయాకల్పితం కాదు, ఈశ్వరుని లీలోపకరణం, లీలావిభూతి. దీనిని ధర్మాచరణలో దివ్యముగా తీర్చిదిద్దవచ్చు. ఇహలోకంలోనే దివ్యదైతన్యాను భవాన్ని సాధించవచ్చు. వరూధివి వాదనలో వూర్వమీమాంసాఫలాలను తృజీకరించే ప్రయత్నం ఉన్నది. అయితే ప్రవరుడు చేసిన 'అగ్ని'స్తోత్రంలో ఈ సమన్వయబీజం స్పష్టంగా కానవస్తుంది.

మనుష్యదృష్టిలో ఉన్నతమైన సుఖములను చూపించినా, తిరప్కరించిన ట్రవరువిస్థితి, వరూధిని మనస్సునకు పట్టలేదు. కామపురుషార్థమునకు సంబంధించిన పరమోచ్చస్థితిని ఆమె విశదం చేసింది. ఆమె జీవనదర్శనం వేరు.

ఎందే డెందము కందళించు రహిచే నేజా(గతన్‌ నిర్వృతిన్‌

బొందున్‌ కుంఖభగత వ్రదీనకలికొశ్రీదోప నెందెందు టో

కెందే నింద్రియముల్‌ నుఖంబుగను ఆ ఇంపే వరమా చూ

నందో(బ్రవ్మా'యటన్సు (బ్రాబలుకు నంతర్చుద్ధి నూపాంవునూ

శాముసుఖాన్ని అత్యంత మనోహరంగా వర్ణించిన వరూధిని దాన్ని పర (హ్మమవీ, ఆ ఆనందమే (బ్రహ్మానందమవీ నిర్వచించింది. ఇక్కడ ధర్మనిబద్ధమైన (ప్రవరుని చిత్తవృత్తికీ, వరూధిని చిత్తవృత్తికీ భేదం కలిగింది. కామోపభోగంలోని నిశ్చలమైన చిత్తదీప్తి- తాత్కాలికం, క్షజికమే. (బ్రహ్మానందంవలి నిర్వికారమూ, శాశ్వతమైంది కాదు. ఈ ఆనందాన్ని, ట్రహ్మానందాన్ని ఒకటిగా చూడటం సంద్రదా మద్రనన్హు శీ

యాన్ని అపముఖంగా చూడటం. వేదవాక్కులకు అసార్థకల్పనం చేయటం మాత్రమే అవుతుంది. కానుశా స్రోపాధ్యాయినివలె మాట్లా డుతున్నావని ప్రవరుడు ఈ కువ్యాఖ్యను అక్షేసిస్తాడు. వరూధిని వాదనుంతా లోకస్టితికి విరోధియైంది. ఆమె అక్షేసించిన దయావిహీనత మొదలైన లక్షణాలు అస్టానపతితాలు. కల్పవృక్షం (విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షం) లో రావణుడు సీతాదేవితో వాదించిన అంశాలు ఈ వరూధినీ వాదమార్గంలో సాగినవే. ఇక్కడ ప్రవరుడు గార్హపత్యవహ్నిని స్తుతించి యింటికి చేరుకున్నాడు. గార్హపత్యవహ్ని గృహస్థుడు నిత్యం ఉపాసించే అగ్ని. ఆదిలోకానికి మూలభూతమైనది. దానినుండియే ఆహననీయమూ, దక్షిాగ్ని ఉద్భవించాయి. సమప్తజగత్తుకు అంతర్యామి ఈ అగ్ని. ప్రాజాగ్నిరూపంలో, రేతోగ్నిరూపంలో, జలఠరాగ్నిరూపంలో, హృదయవనహ్నిరూపంలో సూర్యచంద్రాగ్ని రూపంలో, ఊర్చ్వలోకాల తేజస్పుల రూపంలో ఈ అగ్నివ్యాపించి ఉన్నది. దివ్యాదివ్యలో కా లసంగమహేతువు అగ్నిముఖంలో దేవతలు ప్రసన్నులై అభీష్టాలను సిద్దింపజేస్తారు.

ఈ అగ్ని సర్వదేహాలలో సన్నిహితురై ఉన్నాడు. నిశ్యభావనాశీలురకు అత్యంత దీప్తివంతుదై అత్యంత సన్నిహితంగా ఉంటాడు. ప్రవరుడు నిత్యాగ్నిహో(త్ర సన్నిహితుడు.

(ప్రపంచపు నిచ్చెనలో, పంచభూతాలలో అగ్నిది మధ్యస్థానము. ఊర్ధ్వ ప్రపంచంతో అనుసంధానం కలిగించేది ఈ అగ్ని. ఈ అగ్నిదేవుడు శ్రుతిప్రతిపాద్యుడైన దేవతాప్రభువు

దివిషద్వర్లము నీముఖంబునన త్నవ్లింగాంచు నిన్లీళుగా

న్రచమములొసేయుశ్రుతుల్‌ నమన్త జగదంతర్యామివిన్‌ నీవ యా

వావనీయంబును దక్షి ఐాగ్చియును నీయందుద్భవించున్‌ ళతూ

తవ నంధాయళనన్ను కానగదవే స్వావోవధూవల్లఖా

ఈయన స్వాహావధూవల్లభుడు. ప్రవరుడు అగ్ని దేవుని కూడా గృహస్టువి గానే దర్శించినాడు. అంతర్యామిమై “నీలతోయద మధ్యస్థావిద్యుల్లేఖేవ భాస్వరా' అన్నట్లు ప్రకాశించే అత్మతత్త్వము అగ్గికి అభిన్నమైంది. శివే అధ్యయనం

ఈ అంతర్యామియైన అగ్నివి జాగ్రద్రూపంగా నిత్యమూ మేల్కొల్పగలిగి నందువలననే బ్రవరుడు ఇం ద్రియసుఖ పర్యాప్తమైన వరూధినివాదమునకులొంగలేదు. విచారణవల్ల ప్రవరుడు భారతీయ జీవన తాత్త్విక భావనలో ఒక అదర్శమూర్తిగా కానవస్తున్నాడు.

ప్రనరునికి వ్యతిరేకముఖంలో ప్రతిబింబమ్రైనవాడు మాయావ్రనరుడు. వీడు గంధర్వుడు. వరూధినిని వలచి ఆమెచేత తిరప్కురింపబడినవాడు. (ప్రవరవృత్తాంతము తెలిసి, వానివలె వేషము కట్టి వచ్చినాడు. వాడు వరూధివిని వంచించి కామాను భవనము పాొందదలచినాడు. పాపములను తొలగించే తపశ్చరణము అతనికి 'ఆమె చనుదోయి సంకుమదనిర్భర వాసన మేననూన చిరసొఖ్యముల్‌ కనుట' తో సమానంగా తోచింది తపస్సు, కామోపభోగము, రెండూ అతవికి సమానాంళాలే.

ఈ విధంగా వరూధినీ మూయాప్రవరుల సపంయోగంలో ఆత్మ నెరుగజాలని దేహగతమైన అక్యుక్కటమోహము, వనంచనతోడి మోహపెట్టి అను భవించటము అనే రెండు లక్షణాలు కానవస్తున్నవి. ఈ రెంటివల్ల కామం దేహపర్యంతమై భావస్థితినికూడా చేరుకోలేకపోయినది. ఇది ఒక విధంగా బలాత్కారకామూచారమే.

వరూధినికుమూరుడైన స్వరోచి తేజప్వంతుడు, పరాశ్రమళాలి. అసాధారణ దివ్యలక్షణ సంపన్నుడు. అయితే అతనిలో కానుసంపాదన విషయంలో నియతి లేకపోయింది. ప్వేచ్భాకాముకత్వం ఎలాంటిదోషమో, ప్రీసుఖవాంఛతో బహుభార్యా వివాహముకూడా అలాంటి దోషమే. బహుస్రీ సంబంధాన్ని ఆలంకళారికులు దక్షిణ నాయకత్వంగా పేర్కొన్నా ప్రవరునినలె ఏకస్త్రీగతమైన దివ్యధర్మాచరణముతో పోల్చి ధార్మికమని చెప్పటానికి వీలులేదు.

భార్యాభర్శవంబంధము కామమునకు సంతాన ఉత్పాదనమునకు మాత్రమే పరిమితమైన అంశంళాదు. అది యోగము. ఊరక పురుష సంపర్కముకాదు. చేతో మోహకుల్యానదీ మర్యాదాకృతి తీర్చుయోగము. దీవివల్ల ఆమ్హానైకరో ధముతో ప్రాబో త్రమణవేళలో జీవునికి విర్షేయసమార్గం సంక్రమిస్తుంది. ఇది ఆర్యధర్మము, అర్హసంప్రదాయము.

పెద్దన తనకావ్యంలో ఈ సంప్రదాయపారవమ్యూన్ని వెల్లడించేందుకు స్వరోచి వృత్తాంతాన్ని ఆధారం చేసుకున్నాడు. స్వరోచి నమునోరమును వివాహమాడినాడు. విభావసి, కళావతులను కూడా వివాహమాడినాడు. వారినలన బహువిద్యాలా భములను కూడా పొందాడు. ముభ్రనన్న న!

అయితే అతని సుఖవ్యవహారము చశ్రవాక పక్షులచేత, హరిఐసమూహము చేత పరిహసింపబడ్డది. “అందరియందు సమానమైన అనురాగముకలిగి ఉండటం శేనలం నంచనయేకాని వేరొకటికాదు' అని పశుపక్షులచేత దేనయోవి ఐన గంధర్వ వుత్రుడు పరిహసింపబడ్డాడు. అప్పుడు న్వరోచికి జ్ఞానోదయమైంది. కాముకస్థితి నుంచి ఆలామస్థితికి చేరుకున్నాడు. స్వరోచి, వరూధినీమాయా ప్రవరుల పుత్రుడై గంధర్వలక్షణం గలవాడు. 'ప్రవరదేహగత సమిత్ధ శిభిదీప్తిచేదుకుని ృాదయగతంగా నిద్రిస్తున్న మానుషధర్మ లక్షణము కలగటం వలన, దేవ మర్త్య తిర్యక్‌ స్థావర ప్రకృతుల సమావేశం కలిగింది. సృష్టిలోని జీవకోటి అనేక అంతస్తులలో ఈతనియందు సంయోజనం పొందింది. ఈ సంయోజనంలోంచి ఒళ సవున్వయం కలిగింది. అన్నిస్థాయిలలోని ఉత్తవు లక్షఐములు మిగిలి, అన్నిస్థాయిలలోవి అవలక్షణాలు తొలగేందుకు, స్వరోచి పుత్రుడు పుట్టగానే తపస్సు చేయవలసివచ్చింది. ఈ తపోలక్షఐణంవల్ల ఆతనికి విశ్వమూర్తియైన నారాయణ సాక్షాత్కారం కలిగింది. దళశానతారనర్ణన చేసినాడు స్వారోచిషుడు. ఈ వర్ణన అతడు సృష్టిమూలంతోనూ, పరిణామంతోనూ రూపొందిన అాదాత్క్వాన్నీ స్ఫురింపజేస్తుంది. స్వారోచిషుడు కోరింది, నివృత్తిధర్మమైన సాలోక్యముక్తి, దాస్యసుఖం. ఇది ద్వైళ సంభ్రదాయం. అయితే నారాయణుడు, అతని నయధర్మాలో లనృత్తి తిరముగ వేలుపులకు శపస్సులకు విధిగా ప్రియముగా లోకమును పరిసాలించుముని అజ్ఞ ఇచ్చాడు. లోకమునుదాటిన మోక్షముకంటే, లోకమును నయముతో, ధర్మముతో పాలించి అందరికీ సుఖం కలిగించే పద్ధతియే శ్రేయమనవి నునుచరిత్ర సందేశం ఇస్తున్నది తి మనుచరిత్రకు ప్రాజభూతమైంది ప్రవరవరూధినీ సంవాదము. మానవజీవన లక్ష్యాలను, విలునలను ఇది విశదంగా చర్చించింది. ఈ చర్చవల్ల ఇది సమకాలీన పరిమితులను దాటిపైకి వచ్చింది. లౌకిక పారలొౌశిక సమస్యలపవైన అనేక కోణాలనుంచి త్రీజీ ఆధ్యయనం

ఈ చర్చ కొత్తవెలుగులను వప్రసరింపచేసింది. ఈ అంశాలను సమకాలీన పరివేషాలనుంచి పరిశీలించవలసి ఉన్నది. ఈ పరిశీలనవల్ల సమకాలీనాంశాలు జల్లెడలోంచి జారిపోగా, సార్వకాలీనాంశాలు మిగిలిపోతాయి.

మానవజీనన ప్రసారానికి లక్ష్యంగా చతుర్విధ పురుషార్థాలు నిరూపిత మయ్యాయి. వీటిల్లో మొదటి మూడు త్రివర్గములగా లోకంలో అచరించటానికి, జీన సార్థకతను లభింప చేసుకోవటానికి నిర్దిష్టాలయ్యాయి. నాల్గవది అనంతమైన జీవయాత్రకు లక్ష్యంగా ఈశ్వరచై తన్యాభిముఖ ప్రయాణంగా వ్యష్టిచైతన్యం సమపష్టిచైతన్యంలో సంలీనం అఆయ్యేవిధంగాసాగిపోవలసింది.

మనుచరిత్రలో ప్రవరుడు ఈ పురుషార్థసాధనమందు బద్ధదృష్టి కలవాడు. అర్ధకామములను ధర్మమార్గంలో సాధించుకునే వాడు. మోక్షలజ్ష్యాన్ని కూడా మనసులో తొలగించుకోనివాడు. లౌకిక జీవన సాఫల్యంతోపాటుగా పారలొళిక జీవనఫలం భావించే మహాపురుషుడు.

వింశాధ్యాయియైన మీమాంసాశాస్త్రంలో తొలి పదహారు అధ్యాయాలు జైమినివి. మిగతావి బాదరాయబునివి. జైమిని మీమాంసకు ' పూర్వమీమాంస' అని "పేరు. బాదరాయబునిది 'ఉత్తరమీమాంస'. జైమినీయంలో పన్నెండు అధ్యాయాలే లభిస్తున్నమి ఇవి కర్మప్రాధాన్యాన్ని చెప్పేవి. నాలుగు అధ్యాయాల దేవతాకాండ ఇప్పుడు లుప్తమైంది, బాదరాయబుని మీమాంస చతురధ్యాయి- బ్రహ్మజిజ్ఞాసా రూపమైంది. దీనికే వేదాంతమని పేరు.

వేదాంతసంప్రదాయంలో శ్రీశంకరులు ఊత్తర మీమాంసకు ప్రాధాన్యమిచ్చి, పూర్వమీమాంసను తిరస్కరించటం జరిగింది. రామానుజులు పూర్వోత్తరమీమాంపసల సమన్వయం సాధించి కర్మను జ్ఞానమునకు దానిలక్ష్యమైన భక్తికి అంగముగా విరూపించటం జరిగింది. పెద్దన విశిష్టాద్వైతికావటంవల్ల ఈ రెండు శాస్త్రాలు ప్రవరుని ప్రవృత్తిలో సమన్వయం పొందాయి. 'ని4గ/8 గిక1౧౧౭గ ౬౭ 2౧6 ౮682 గ41౧౧8గొదతి తి౯6 1౧1667310/ "612066 2 0౧6 521112 58503, 2౧౮ 66 ద 00౧౪౧౮గ్భ/ 3౧౮ ఆస 1౧ 46 6౪౦ రగ, ౧16) 6 రదకగింంక[8016 [౭౧6 రో ౩ 952౧౭46 అగుంట. ...... 1066 న ళం 8 ౧0231 (౯౩౧5౧1100౧, (0912! 8౧౮6 ఉ0౧010016] హంగు లింగ స08గ58 10 ౮౪878 ఓ41గ౧2గ58 ద ఉతిగికోంం!66 1౧10 త నువ్రనన్న శీల్‌

సిక ట0౮ీ00౮, ఇగం!6 ౧6 ౧021న65 018 6 ౪3146 రో గ౭గాగం న ఈ౭గింగంగి/ 2౧6 తగి ంగం జ భజ 408 4౧258 5 ౭౧౫౩) 2౧౮6 111౧16" (6 ౧౧౫౦౦౧౧౫ ౮ ౪151586౪88 - కి.%. 51౧1౪2920120/ - కిలి ౩57-358). అందువల్ల దీన్ని పూర్ణమీమాంసాదర్శనమని కూడా కొందరు విమర్శకులు "పేర్కొన్నారు. పంచాగ్నివిద్య, సృష్టిచక్రాన్ని అగ్నిగా నిరూపించింది. సృష్టికారణమైన స్వర్గము, పర్జన్యుడు, పృథివి, పురుషుడు, యోష అందరూ అగ్బులుగానే విరూవింప బడ్డారు. సృష్టికి కేంద్రస్థానంలో నాభియై అగ్ని ఉన్నది. పైన వాయ్వాకాశాలు. క్రింద. పృథ్వీజలాలు. భూమిమీది జీనవికాసాన్ని తెలియజేసే విద్య యిది. అందుకే వైదిక సంస్కృతి పురుషునికి అగ్బితపాసన నిత్యముగా పేర్కొన్నది. అతడు నిత్యమూ పంచయజ్ఞాలు నిర్వహించవలసి వున్నది. ఇవి దేవ, పితృ, భూత, మనుష్య, బ్రహ్మ యజ్ఞాలు. దేన యజ్ఞము ఇంటద్రాదులను ఆహుతుల ద్వారా ఆర్చించగా, భూతయజ్ఞము మనచుట్టూ భూజల వాయువు లందుండే జీవకోటికి ఆహారం అందించటం ద్వారా (దీన్నే ఐబలిహరణం అంటారు) నిర్వర్తించాలి. పితృ యజ్ఞము తర్చణ శ్రాద్ద్ధాదులవల్ల నిర్వహించాలి. మనుష్య యజ్ఞము అంటే అతిథిసత్కా రము. ఇది అన్నింటిలో ముఖ్యమైంది. తను భోజనంచేసేముందు సన్యాసులు, యాత్రికులు, ఇతరులు ఎవైనా వస్తారేమోనని చూడమని చెప్పిందివేదం. ఈ ఆతిథి అగ్నియే. 'వైశ్వానరః ప్రవిశతి అతిథిర్భూత్వా' అని శరోపనిషత్తు. బుగ్వేదంలో ' స్యోనశిరతిథిర్న ప్రీవానో' అవీ, ' ప్రియోవిశామతిథిర్మాను షీణాం' అనీ చెప్పింది. 'యావజ్జీనం అగ్నిహోత్రం జుహోతి' ఇత్యాది శ్రుతులు అగ్ని ఉపాసనను యావజ్జీవం విధించినవి. శేవల పూర్వమీమాంసాచరణము ఆత్యంతికమైన మోక్షఫలాన్నీయదు. స్వర్గసలమే దాని చివరిమెట్బ. ఇది సకాముడైన వాని ఆచరణము అయితే, అకామహతుడు దీన్నికూడా ముముక్షుత్వ స్థితికి సాధనంగానే భావిస్తాడు. స్వర్గాది ఫలములు అతని లక్ష్యంకాదు. ఫలాభికాంక్షలేకుండా కర్మలను ఆచరించి పరమ పురుషార్భాన్ని అతడు లభింపజేసుకుంటాడు. మనుచరిత్ర, ప్రవరుణ్జి వర్షించే సందర్భంలో అతణ్డి - “'ధర్మకర్మ దీక్షాపరతంత్రు' డని, 'అనారతాధ్యాపనతత్పరుం' డని పేర్కొన్నది. ప్రవరుడే మరాకచోట శర ఆధ్యయనం

“నా కరణుల్‌ దర్భలు నగ్నులుం వ్రియుములైనట్లన్యముల్‌కావు' అంటాడు. *“దానజపాగ్నిహోను పరతంత్రుడ'నని కూడా అతని వాక్కు. ఈ అంశాలు అతణ్జి అంచనా వేయవలసివచ్చినప్పుడు కేవలం స్వర్గఫలకాంక్ష కలిగిన పూర్వమీమాంసకుని గానే గోచరింపచేస్తాయి. కాని ' క్రియావానేవ (బ్రహ్మవిదాం వరిష్టః అన్న శ్రుతివాక్యం బ్రహ్మవాదికి కర్మను అపరిహార్యంగా విధిస్తున్నది. ప్రవరుడు విశిష్టాద్వైత అతనిలో పూర్వోత్తర మీమాంసల సమన్వయం ఉన్నది. పెద్దన తన గురువు విద్యావిలయుడైన శతగోపయతిని స్మరిస్తూ 'కరుణాకటాక్షనిబిడజ్యోత్సాదళితా శ్రిత జనదురితచ్భల గా థధ్వాంశసమితి' అని వర్ణించినాడు.

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కలిధ్వంసమైన కథగా మనుచరిత్ర కావ్యవస్తువును "పేర్కొన్నాడు. శతగోసయతి కరుణాకటాక్షపారమ్యభావనమున్న కవి. కేవలమీమాంసకు డని అనటానికి వీలులేదు. స్వారోచిషుడు తపస్సుచేత నారాయణదర్శనం పొంది విష్ణులోక ఫలాన్ని కోరుకున్నాడు. అందుచేత ప్రవరునిలోనూ ఈ భావబీజములు స్పష్టంగా కవి నిక్షేపంచటం జరిగింది.

“వావి చక్కదనము వైరాగ్యముగణేసి' అన్నచోట తొలుతొల్తనే అతని వైరాగ్య మును ప్రముఖంగా ప్రకటించటం జరిగింది. నిద్రలేచునప్పుడు వామనమ్తతి చేస్తాడు. (వామనస్తుతి పరత్వమున లేచి) ఈ దధివామనస్తో త్రం “వామనపురాణం' లోనిది.

దధిమిశ్రాన్స కటళం రుళ్ళపాత్రంచ దక్షిజో

తరేతు చింతయేత్‌ ధ్యాయేత్‌ వీయూవషమమ్భృతం నుధీః

సౌధతానాం ద్రయచ్భంత మన్చపానమునుత్తముమ

(ామ్మామునూర్తే ఉత్హాయ ధ్యాయద్దేయనులో శ్రజమ్‌

వురస్తాదన్చ మాప్తవ్యం వునరావ్చత్తివరితమ

ఆయురారోగ్య మైళ్వర్యం లభతేదాన్సు నసంవదమ్‌

వనం స్తోత్రం వఠేద్యన్తు ప్రాతఃశాలే ద్విజోత్తమ?

ఆల్లేశా దవ్చపిద్ధ్యర్థం జ్ఞానపిద్దర్ధమేవచ

-ప్తోత్రార్ణవః (మద్రాసు ప్రాచ్యలిభితభండాగారం (196 1)-202, 203)

బ్రవరుడు బ్రాహ్మిముహూర్తంలో ఈ స్తోత్రాన్ని పలించటం, అభ్యాగత సేవా పరతంత్రుడై మనుష్య యజ్ఞరూపంగా నిత్యాన్సదానం నిర్వర్తించటం ఈ స్తోత్రమును నుద్రవన్చ శ

అనుసరించే విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నది. పునరావృత్తి౮హెతమైనస్థితి ప్రాప్తవ్యముగా “పేర్కొనటం జ్ఞానపిద్ధి కలుగుతుందని, ఇది పేర్కొనటం చూస్తే అతనిలోని మోక్షకాంక్ష స్పష్టంగా కానవస్తుంది. అందుకే ప్రవరుని జీవితవనుంతా నిత్యయోగసాధనయే. సర్వకర్మలూ అమార్గాన ప్రయాబింప చేసేవే. ప్రీలు, అన్నపానాలు, ఐశ్వర్యము మొదలైన దృష్టవిషయము లందు, స్వర్గ, విదేహభావము ప్రకృతిలయుము మొదలైన అను శ్రానిక విషయములయందును వితృష్ణ కలిగినవాడే వైరాగ్యముకలనాడని “యోగసూత్రములు” (సమాధి-1-12) చెప్పుతున్నవి. దృష్టవిషయములందు ధర్మమార్గంలొ కలిగే అనుభవంలో తృప్తి కలుగుతుంది. అనుశ్రావిక విషయాలలో స్వర్గ, విదేహభాన ప్రకృతి లయములు మూడూ పునరావృత్తిని కలిగించేవే. ఎవరు వైరాగ్యం కలిగికూడా తత్త్వజ్ఞానాన్ని కలిగివుండరో, అ అజ్ఞానం వలన మృత్యువు తర్వాత ప్రధానము, బుద్ధి, అహంకారము, సంచతన్మాత్రలనే అష్టప్రకృతులలో లీనమవుతారని శ్రీగొ డపాదులు 'సేర్కొన్నారు. ఇది ప్రకృతిలయము. విదేహభానము పరము పురుషతత్త్వము సాజ్షాళ్కారము కాకుండానే 'కేనల' భావాన్ని పొందినవారు, తమలో 'అదర్శన' బీజం శారణంగా తిరిగి సంసారంలోకి ప్రవేశించటాన్ని చెప్పుతుంది.

స్రీలయందు, స్వర్గమునందు ్రవరునికి కలిగిన వితృష్టను కావ్యం ప్రధానంగా ధ్రకటిస్తున్నది. చిత్తవృత్తినిరో ధానికి అతడు వైరాగ్యంతోపాటు అభ్యాసాన్ని అలంబనగా చేసికొన్నాడు.

ఈ అభ్యాసం - దీర్ణకాలం విరంతరమూ తపస్సు, బ్రహ్మచర్యము, విద్య, శద్ధాపూర్వకముగా సంపాదించినవారిని - అవిద్యా మూలకములైన వ్యుత్ధాన సంస్కారాల సమూహము బాధించదు, ఇది ధీరలక్షణం - 'నాయమాత్మా బలహీనేనలభ్యః'. వరూధినీ దవరుల సమావేశంలో కవి 'కలంచునే సకులమాయల్‌ ధీర చిత్తంబులన్‌ అని స్పష్టంగా ప్రవరువియందలి అభ్యాసవై రాగ్యముల స్థితిని తెలియజేస్తాడు.

ప్రవరుని జీవితంలో అగ్నిపారమ్యం కానవస్తుంది. అతడు మామూలు ఆహితాగ్గికాదు. ప్రవరుడు హిమాచలానికి వెళ్ళినట్లుగా పక్షులు చెప్పగా విన్నజ్షైమిని, “అమ్మహీసురవరుండట్టరిగె యెట్లు ప్రవర్తించె నతని పుణ్యవర్తన శ్రవణంబు మనంబునకు హర్షోత్కర్ణంబుకల్పించి' నని ప్రశ్నించాడు. అతడు సామాన్యమహీసురుడు

శీతీ అధ్యయనం

కొడు. వారిలో శ్రోష్టుడు. అతని ప్రవృత్తి పుజ్వభానపూర్ణమైండి. అందుకే ఈ కథ కలిధ్వంనకమైంది.

ఛాందోగ్యము చెప్పిన బ్రహ్మవిద్యలలో “వైశ్వానర విద్య'ముఖ్యమైనది. ఈ వైశ్యానరుడే బ్రహ్మము. కేకయరాజు అశ్వపతి ఈ విద్యను ఉపదేశిస్తాడు. అతని రాజ్యంలో చోరుడు లేడు. దాతకానివాడు లేడు. ఆహితాగ్ని కానివాడు లేడు. విద్యాంసుడు కానివాడు లేడు. స్వైరులు గాని స్వైరిణులు గాని లేరు. ఈ స్థితి ఆ విద్యోపాసన ఫలమే. ఈ విద్యోపాసనం లోకం సుస్ధితికి హేతువవుతున్నది.

ఈ వైశ్వానరుణ్హి ప్రాదేశికమాత్రంగా కాకుండా పరిమితిలేని సర్యవ్యాపకుడైన వానిగా ఉపాసించికే ఆ ఉపాసకుడు సర్వలోకములలో, సర్వభూతములలో, సర్వుల యందును ఆత్మానుభవాన్ని పొందుతాడు. ఆతని శరీరం వైశ్వానరమయమై ప్రకా శిస్తుంది. ఈ విశ్వరూపమైన అగ్నికి, అతని వక్షస్సు (హృదయము) వేదిక అవుతుంది.

ఈ అగ్నిమయళత్వాన్ని పొందిన అతనిలో మూడగ్నులూ సంలీనముయి ఉంటవి. అతని హృదయము గార్హపత్యాగ్నియై, మనస్సు దక్షిణాగ్సియై, ముఖము ఆహననీయాగ్ని అవుతుంది. పిల్లలకు తల్లి ఎట్లా అకలి తీరుస్తుందో, అగ్ని పర్వ భూతములకు ఆకలిని తీరుస్తుంది అందువల్ల సర్వభూతములునూ అగ్నిని ఉపానించ వలెనని ఉపనిషత్తు తెలియజేస్తున్నది.

ప్రవరుని శరీరంలో ఈ వైశ్వానరాగ్ని సన్నిహితంగా ఉన్నదనే అంశాన్ని పెద్దన కథలో కీలకాంశంగా తీసుకున్నాడు. “అని సంస్తుతించిన నగ్నిదేవుండమ్మహీసురుని దేహంబున సన్నిహితుండ గుటయు, నమ్మహాభాగుండు గండుమీరి పొడుపుగొండ నఖండ సంధ్యారాగ ప్రభామండలాంతర్గతుండగు పుండరీక బంధుండునుంటోలె నుత్తప్త కనకద్రవభారాగౌ రంబను తనుద్భాయాపూరంబున నక్కాన వెలిగించుచు, పావక ప్రసాదలబ్ధంబగు పననజవంబున విజముందిరంబున కరిగి... ఎ (2-77). ఈ వర్ణనం ప్రవరుని వైశ్వానరవిద్యోపాసనాఫలాన్ని అసందిగ్ధంగా తెలియజేస్తున్నది. మార్కండేయ పురాణంలో, ఈ సన్నివేశంలో -

తేనచాధిష్టితః సోోథ ప్రభామండలమధ్యగః

వ్యదీసయేత తం దేశం మూర్తినూనిన హవ్యవాట్‌

నుద్రవన్హ శీఖై

అని వర్దించింది. ఉపాస్య - ఉపాసకులకు మధ్య అభేదాన్ని ఈ సన్నివేశం స్పష్టంగా విశదీకరించింది. గృహపతి లేళ గృహస్మనికి గార్హపత్యాగ్ని చాలా ముఖ్యమైంది. దావినుంచే ఆహవనీయము, దక్షణాగ్ని ఏర్పడుతమి గార్హపత్యాగ్నిగుండము చతురప్రముగా అగ్నిశాలలో తూర్ప్చుదిశలో ఉంటుంది. దక్షిణదిశలో అర్ధచంద్రాకారంగా దక్షిబాగ్శి పశ్చిమంలో వృత్తరూపంలో ఆహవనీయం ఉంటుంది. ఇవికాకనురో మూడుఅగ్ప్నులు ఉన్నాయి. గృహ్యము (వైవాహిళాగ్ని), లౌకికాగ్జి (పచనాగ్శి), సభ్యము (వేడికోసలిన్న్నా వివాస గృహాలలో వెలిగించి ఉంచేది). గార్హపత్యాగ్నిలో మూడుసార్లు ప్రతిదినమూ హననము చేయవలసి ఉంటుంది. దీవికి ఏవిధమైన ప్రత్యవాయము ఏర్పడరాదు. అందువల్లనే గృహస్టుడు ఎక్కడికీ కదలలేడు. తీరరయాళతా కౌతుకమున్న ప్రవరుడు ఈ ఇబ్బందిలో ఉన్నాడు. అతని మనస్సులో ఈ ఒక్కకోరిక ఉన్నది. ' తీగ్చసంవాసులేతెంచినారని విన్న ఎదురుగానేగు దవ్వెంతయైనను' ఇత్యాది పద్యం, ఈ భావనకు కీలకం వంటిది. కెషధసిద్భునిరొకతో ప్రవరుని జీవితంలో విలక్షణమైన సన్నివేశం సంభవించింది. పాదలేపం వల్ల అతని మనస్సులో చాలా కాలంగా అణచిపెట్టుకున్న తీర్థయాత్రా కౌతుకం తీర్చుకోవటం, పాదలేపం కరుగటంలో హిమువత్పర్వత దివ్యస్థలంలో విచిత్రమైన సంఘటనలో చిక్కుబడటమూ అది. థ్రవరుడు చెప్పుకున్న దానజపాగ్నిహోనుపరతంత్రత ఉపాసనలో భాగమే. శ్రీరామానుజులు, గీతా భాస్యంలో 'యజ్ఞదాన తపః ధ్రభ్ళతి వైదికం కర్మన కదాచిదపి త్యాజ్యమ్‌, ఆపి తం ఆవ్రయాణాళ్‌ ఆహరహః కార్యమ్‌ ఏవ, కుత యజ్ఞ దాన వ్రభ్ళతిని __ వర్ణాశ్రమ సంబంధీని కర్మాణి మనీషిణాం మననశీలొనాం పావవాని, మననమ్‌ ఉపాననమ్‌. ముముక్షూణాం యావజ్జీనం ఉపాననం కుర్వతాం ఉపాసన నిష్పత్తి విరోధి ప్రాచీన కర్మవినాశనాని ఇత్యర్థః" అని వివరించినారు. (18.5) ఇంకవరూధినీ విషయం. ఆమె అప్పరో జాతి స్త్రీ. మూలంలో 'మౌనేయ' అనే అప్పరో భేదంగా చెప్పబడింది ఈమె. అవ్పరలు పధ్నాలుగు విధాలు : బ్రహ్మ, వేదము, అగ్ని వాయువు సముద్ర నుభనము, జలము, సూర్య కిరణములు, చంద్ర ఠ్‌లి అధ్యయనం

శిరణబములు, భూమి, మెజపులు, మృత్యువు, మన్మథుడు ఈ సన్నెండు అవ్సరో జన్మ స్థానాలు. వీరుకాక దక్ష ప్రజాపతి సంతానమైన ముని, అరిష్టఆనే వారివల్ల మరోరెండు విధాలైన అప్పరోజాతులు ఉద్భవించాయి. ఈ 'ముని' అన్న కన్యగంధర్వునెనరినో వివాహమాడింది. ఆ సంతతి లోనిది వరూధిమి అందువల్ల ఆమె 'మౌనేయ' అయింది. గంధర్వజొతి దేవయోని.

దేవభూమి హిమవత్పర్వతసానువులనుండే ఆరంభమవుతుంది. కాళిదాసు “కువూారపంభవం' లో హిమవద్వర్ణ్హన ఈ విషయాన్ని స్పష్టంగాచేస్తుంది. భారతంలో, పాండురాజును, మునులు (టబహ్మలోకమునకు పోతూ, ఆతడివి అనపత్యుడగుట వలన రావలదని చెప్పుతూ, *“ఇవియు దేవపథంబులొ అంటారు,

మార్కండేయ పురాణము ఈ పన్నివేశములో “తిదశానామియంభూమి?ః యౌవనోపసచయ ప్రదా' అని వర్ణించింది.

దేనయోనులలో సురగరుడోరగకిన్నర విద్యాధర గంధర్వాదులవి ప్రత్యేక దేశములుగా భావించవచ్చును. ఇదంతా స్వర్గంలో భాగం కావచ్చును.

వరూధినిని ప్రవరుడు దర్శించటానికి పూర్వరంగాన్ని పెద్దన అద్భుతంగా రూపించాడు. అతనిలో తీరయాత్రాకౌతుకము, పొదలేప మహిమను, వెంటనే అతడు “ఠతుహిన భూధర శృంగ శ్యామల కోమల కానన 'హీమాఢ్యదరీరురీ నిరీక్షా పేక్ష' తో అధ్కడికి చేరటమూ జరిగింది.

“అటజని కాంచెనన్న పద్యం అళని ఎదుట అద్భుత రసావహంగా ఒక పొందర్యలోకం ఆవిష్ఫృళం కావటాన్ని విరూపించింది. పాదలేపం కరిగింది ప్రవరుడు ఇంటికి చేరవలసి ఉన్నది. ఈ క్లిష్టపరిస్థితిలో అతనికి మనస్సులో తీర్థయా త్రాకౌతుకం కలగడమే తప్పుగా తోచింది. మనస్సులో సొందర్యదర్శన జనితమైన ఆశ్చర్యరేఖ అట్లాగే ఉన్నది, అయినా చింతొసాగరంలో మునిగి భయమును పొందినాడు.

ఇంధ్రుని వజాయుధపు దెబ్బకు పగిలినట్లున్న ఒక లోయ; దావిలోకి తల శ్రిందులుగా మెలికలుగా ప్రవహించే గంగానది; దాని తీరం గములు, అరటులు, పోకలు, నారింజలు అల్లుకొన్న అ గ్ర జితం తుమ్మెదలు, నెనుళ్ళ కేకల ప్రతిధ్వనితో ఖాట్యీల గానం ని

(( ఉం అవషడు స శ మద్రనన్హ ఊవూ 86 ఫీ” క

ప్రవరుడు ఈ సన్నివేశంచూచి ముని ఆశ్రమునుని భావించాడు. కాలువవెంట తీగెలు ఆధారంగా ముణులయెట్టమీంచి దిగతూ అక్కడికి చేరుకోగా, చెంగలునల పొలాల గట్టు, మావులు క్రోవులు అల్గుకొన్న వనం, చంద్రకాంతశిలల పందిళ్ళకు ద్రేలాడే (దాక్ష లకలు, పూలతీగల నడుము గరుడ పచ్చలచేత నిర్మితమైన భవనమును చూచినాడు. ప్రనరుడు అపూర్వమైన ఆక్కడి విచిత్రమైన సౌభాగ్య సంపదకు ఆశ్చర్య పడ్డాడు. అంతుకు ముందున్న భయం పోయింది. మున్యాశ్రమమని భావించిన చోట, హుతమైన ఆజ్యపరిమళానికి బదులు, మృగమదఘనసారమిశ్రితమైన తాంబూల పరిమళం క్రమ్ముకొని వచ్చింది. సొందర్య భూమిలో భోగాను భవస్ఫురణ స్పష్టమైంది. దానితో అతనికి విలక్షణమైన వైరుధ్యభావం కలిగింది. అంతకు ముందు తాను చూచినది తపోభూమి సొందర్యము. *“విడద 'పెన్నెటిగుంపు జడగట్ట పగరు ముమ్మను ముండు . . -. . 'ఇత్యాది పద్యము తసస్పాందర్యానుభవ సుష్టు సనున్వ్నయాన్నే సూచించింది. ఇక్కడి సన్నివేశంలో సౌందర్యం భోగమువైపు డారితీస్తున్నది. మిశిష్టాద్వైతపంప్రదాయంలో ఈశ్వరునికి ఈ జగత్తు భోగ్యమైంది. జీవకోటి భోగ్యమైంది. ' అహమన్నమహమన్న'మని శ్రుతులు, జీవులు తమను ఈశ్వరునికి నివేదించుకోవటాన్ని తెలియజేస్తున్నవి. జీవుడు ఈశ్వరార్చితముచేసి, ఆతడు మిగల్చిన -చానిని ప్రసాదముగా అనుభవింప వలపసివుంటుంది (తేన త్యక్తేన భుంజీథాః - ఈకా వాష్యము). జీవుడు భక్తిపారనశ్యంలో సాలోక్యస్థితిలో ఈశ్వరుని విథిలహేయ ప్రత్యనీక కళ్యాణ గుణములను అను భవించినప్పుడు ' అహమన్నాదః' అన్నఫ్థితిలో ఉంటాడు. శ్రీరామానుజులు స్వామినిగూర్చి గద్యత్రయంలో చెప్పుతూ - 'స్వాభినుత వివిధ విచిత్రానంత భోగ్యభోగోపకరణ భోగస్టాన' సమృద్ధిగలవాడని వర్ణిస్తారు. అందుకే శావ్యాంతంలో స్వారోచిషుడు సాలోక్య రూపమైన ముక్తిని కోరుకుంటాడు. శేషభూత సనుస్తశేషి అని అతని సంబోధనము. ఈ సమస్తమునూ అతని కైంకర్యమునకై, * భోగమున్లకె ఏర్పడినది. అతడు శేషిఅను భవించువాడు. 'నరనారాయణ చరణాంబురు హద్వయ భద్రచిహ్నముద్రిత బదరీతరుషండమండలాంతర సరజి' లో సాగినప్పుడు ప్రకృతి అంతా ఈశ్వరార్చన కోనం సిద్ధమైనట్లుగా ప్రవరునికి కానవచ్చింది. అయితే నరూధిని ఎదురు బడటంతో ప్రవరుని కొత్త సనుస్య ముందుకు వచ్చింది. తలి అధ్యయనం

శీ

వరూధిని గంధర్వాంగన, అప్పర, దేవయోని. దేవతాశరీరాలు తేజోనిర్మితాలు. అక్కడి భోగములు భౌమభోగములు గొవు. ఆ శరీరాలు పుణ్యానుభవం కోసం ఏర్పడ్డవి. అక్కడ కర్మా చరణము, వుణ్యపాపార్ణనము, పారలౌకికభావము వీటికి స్థానము లేదు, అది భోగస్టానం. మానవులకున్న నీతి నియమాలూ, ధర్మలక్షణమూ అక్కడి అంశాలుకావు. జ్యోతిష్టో చూదులు నిర్వహించినవారు శరీరానంతరం తేజళ్ళరీరంతో స్వర్గంలోచేరి పుణ్యాను భవాన్ని పొందుతారు. పుణ్యానుభవం వల్ల కలిగేసుఖం అప్పరస్పంయోగంగా వర్ణింప బడినది. ఈ సుఖాన్ని మామూలుగా లోకంలో మానవులనుభవించే లైంగిక కొమంగా భావించి అప్పరసలను వేశ్యలుగా చిత్రించటం జరిగింది పురాణాలలో. ప్రతీకార్థం లుప్తమై వాచ్యార్థం గ్రహించటం వలన దేనలోకం ఒకవేశ్యవాటిక వంటిదిగాతేలిపోయింది. వరూధిని చేసిన వాదంలో ఈ భావమే ప్రాధాన్యం వహించింది.

వరూధివివాదంలో ప్రధానాంశం జకామాను భవపారమ్యం. నిజానికి లోకంలో కామూను భవం ఉన్నతమైన సుఖస్థానమే. అది ధర్మానుబంధియైనప్పుడెంత సుఖకారకమో, ధర్మవిరోధి యైనప్పుడు సమాజాన్ని అతలాకుతలంచేసి సంక్షోభానికి

"కారకమువృతుంది. ఇతిహాసాలు ఈ వ్యతిశ్రమంవల్ల కలిగే సంక్షో భాన్ని విపులంగా వ్యాఖ్యానం చేసినాయి.

వరూధిని వాదనుంతా ధర్మంతో విమిత్తంలేని సుఖపారమ్యాన్ని ప్రతి పాదిస్తున్నది -

“ఈ లేతవయస్సు వైదికకర్మలలో గడిపితే భోగములు ఎప్పుడు అనుభవిస్తావు? అయినా యజ్ఞములచేత సాననులయ్యేది కేవలం మా కవుగిళ్ళలో సుభించుటకే కదా 1 సుదుర్లభమైన భోగసామగ్రి అంతా ఇక్కడ ఉన్నది. భోగపరుడవయి నను రమించవలపింది. గంధర్వాంగనలపొందు కాదని సంసారమనే బావిలో ఎందుకు పడతావు ? ఎన్ని జన్మలెత్తితే మన్మథ వ్యధలో కృశించి, దైన్యంతో ఎదురుచూస్తూ పయిగాలి సోకితేనే వెన్నవలె కరిగిపోయే సపొందర్యవతులతో అనుభవం లభిస్తుంది ? బ్రతములతో, ఉపవాసాలతో, ఇంద్రియ విరోధముతో కృశించి ఆత్మను బాధించటం ఎందుకు ? ఇక్కడ సశరీరప్వర్గం సాక్షాత్కరిస్తూవుంది కదా 1 నుభ్రనన్హ క్‌3ి

ఈ వాదం తొలుత వరూధిని చేసింటి. ఈ వాదం ఎంతటివాజ్జీ అంగీకరింప చేసేదే కావి, వరూధినితో సంసర్గమూ, యజ్ఞాదులనల్ల లభించే స్వర్గసుఖమూ ఒక్కటేనా? అని విదారించాలి. ఒకటే అయ్యేట్టయితే బొందితోనే ప్వర్గం లభిస్తుండగా దాన్ని తిరప్కురించటం వ్యర్థమే కదా 1

అయితే ఇక్కడ రెండు మూడు వైరుధ్యాలు ఉన్నమి.

స్వర్గసుఖం, జ్యోతిష్టోమాదులవల్ల కలిగిన 'ఆపూర్వం'వల్ల కలుగుతుంది దేహత్యాగానంతరం అఆర్చిరాది మార్గంలో జీవుడు స్వర్గం చేరినప్పుడు, అక్కడి అతని జై శరీరము భౌనుదేహంకన్నా విలక్షణమైంది. అక్కడి అస్పరోను భవం భామమైన మైథునం కాదు. మన ఆనగాహనకోసం చెప్పిన పోలికవంటి అంశమే అది.

1. _ ధ్రవరుడు భౌమదేహంతో దేవయోనియైన అప్పరతో శ్రీడించితే ఆది శరీరశక్తికి మించిన అంశం అవుతుంది. అ ఒత్తిడికి కర్మసాధకమైన తన దేహం విళ్లథం శావచ్చును.

2. ఒకవేళ తపశ్ళక్తిచేత అలాంటి ఆపదరాదనవి భావించినా, తాను మనుష్యుడుగా మనుష్యలోకంలోని నైతికస్థితికి బద్ధుడవటం నల్ల పరకాంళా సంసర్గము పాసహేతువవు తున్నది.

3. అఆత్తరుజణూగ్నిహో త్రికి, స్వస్త్రీతరమైన కామాచరణం తపోభంగ కారణ మవుతున్నది.

ఈ వైరుధ్యాలకారణంగా ప్రవరుడు చాలా క్లుప్తంగా “నీవన్న యర్థమెల్ల విజము కాముకుడైనవానికి - అభాముడిది గణించునె' అన్నాడు. కాముకునికి ప్రత్యక్షమైందే అనుభావ్యము. తాను శ్రోత్రియుడు, అకామహతుడు. అందువల్ల తన యందీవాదము వ్యర్థనువుతున్నది. తాను సంసారాంధువునబడేవాడు కాదు. ఆది తనకు సొాధనస్థానము. దివ్యజీవనా భిముఖమైన అభీప్సకు యోగభూమి. అంతేకాదు, ఇంద్రియవశగతి వలన వగ్రవ్యాపారముల చేత మన్మథుని బాణములబేత బాధింపబడే వ్యకికి పతనం తప్పదు. ఈ భావాన్ని గమనిస్తే అతడు బ్రహ్మభానములోనే నిలిచి ఉన్నట్టు, కర్మ మార్గంలో న్వర్గాదులకే పరిమితంకానట్లూ ప్పష్టమవుతుంది. తథ అధ్యయనం

ప్రవరుని సమాధానం సం(గ్రహంగానూ, సూటిగానూ, వాడిగానూ ఉన్నది. అతడు వాడిన 'అకామి'శబ్దం ఉపనిషత్తులోని ఆనందమీమాంసను స్పృశించింది. వరూధిని తక్కువదేమీకాదు. ఆమెకూడా పండితురాలే. వెంటనే అవైపునుండి సమాధానం ఈయడానికి ఉద్యమించింది.

కాని ఆమె పరిస్థితివేరు, నున్మథుడు బాణం వెంట బాణంగా ఎడతెరిపి లేకుండా బాధిస్తున్నాడు. అతని మాటలేమో కఠినంగా ఉన్నాయి. అప్పటి ఆమె, ఒక అసామాన్యస్థితిలో ఉన్నది. స్వస్థితికాదు.

“పరిణత వివిధవిబుధతరుజనిత మధురవముధురసంబాను మదంబున నదటున' నున్నది. తన చాతుర్యంబేత 'మదనహరువైన గదియ గముకించు తిమురున' నున్నది, ఇలా ఆమె పరవశమైన మునో లక్షణాన్ని ఒక గద్యంలో పెద్దన వర్ణించాడు.

వరూధిని ప్రత్యక్షంగా ధ్రవరునితో తన కామపారవమ్యు పిద్ధాంతోన్నే బ్రహ్మానుభన పిద్ధాంతంగా ప్రతిపాదించే స్థితికి చేరుకున్నది. రెంటికీ అభేదాన్ని సూచించింది.

“ఎక్కడ మనస్సు అనురాగముచేత వికాసాన్ని పొందుతుందో, ఎక్కడ నిశ్చలంగా, కుండలో నిలిపిన దీపంలాగా వైశ్చల్యాన్ని భజించి తృప్తిని, లేదా ఇతర వృత్తులకు సంచరించని ఏకాగ్రతను పొందుతుందో, ఎక్కడికీ కదలకుండా ఇంద్రియాలు మఖాన్నిపాందుతవో, అ' ఇంసీ' పరబ్రహ్మము, ఆనందము. ఆనందమే పరటబ్రహ్మనున్న ఉసనిషద్వాక్యాన్ని మునస్సు లోలోతులలో - మనోబుద్ధ్య హంళారములను దాటిన చిత్తస్థితిలో, భావించు".

ఈ నరూధినివాదం వెనుక 'శ్రీతత్వచింతామణి' లోవి అంశం ఉన్నదనీ ఆమె ఈతంత్రయోగమార్గంలో ఉండే ఆనందాన్ని ప్రతిపాదించింది “సాహిత్యంలో దృక్సథాలు' లో ఆర్‌.ఎస్‌ సుదర్శనం (1968) ౧౧17 - భావించారు. ఆయన ఉదహరించిన చోట అనాహతచ(శ్రోపాసనం ఉన్నది. ఈ హృదయ చశ్రోపాసనం అనేకోపనిషక్తులలోనూ, తంత్రాలలోనూ విస్తృతంగా చెప్పబడింది. వరూధినిచెప్పిన 'కుంభగత ప్రదీపకళికా శ్ర అన్న దానితో, 'అనిలహీనదీపకళికాహంప'తో సాన్యుం చూడటం జరిగింది. మనోవికాసాన్ని ృదయచత్రోపాసనగా పారపడటం జరిగింది.

ఈాంత్రికమార్గంలో, వామాచారపద్దతిలో మైథునం కూడా ముఖ్యమైన సాధనమన్నమాట నిజమే. అయితే వరూధిని అప్పటిమనఃస్థితి ఏవిధంగానూ పరమార్థాభి నువ్రనన్న ల్‌ల్‌

ముఖంగా లేదు. “'మదనహరువైన గదియగమకించు తిమురున' ఉంది. ఈ స్థితి శివోసాసనమున్న ఉన్నతలక్ష్యమేమీళాదు. అది “తిమురు'మూఠత్రమే అని కవివాక్కు. ఆ విధంగా ఇది వామాచారమూకాదు. ఆమెనా దాన్ని హృదయోపాసనగా అన్వయించటం అసంగతమని చెప్పకతప్పదు. త్రైత్తరీయములో కామానందాన్ని గూర్చిన ప్రసక్తి ఉన్నది. “ద్రజాతిరమృత మానంద ఇత్యుపస్టే” ఉపస్థానుభవము పుత్రోత్పత్తి ద్వారా విముక్తి నీ, దానివల్ల అమ్మృతత్వాన్నీ కలిగిస్తుంది అని. ఇది ప్రజాతంతు విర్వహణము ద్వారా సృష్టి అనుస్యూతిని నిలుపటం ద్వారా కలిగే ఆనందము మాత్రమే. దీనికీ, వరూధిని చెప్పే అనందానికి సంబంధంలేదు. వామాచారం పేర్కొనే మైథునానందము, కుండలినీ జాగరణమువల్ల విముక్తికి మార్గమేర్చరుస్తుంది. 116 కి8౧య8 18810212 గో6, ఛం ౧౮66 1011216 ఆ౦౧౧1౧0066 న ౧౦ 100౧667 16031666 ౫ గెటగి 8౧౮6 01006, 0 2 8 ం౦రేఢేఆకు, 85 58104, *గిం 6౧౧0061ఆ ౪6 ఘుగరే2గ00౧21 10/06 ౮ ₹6 0051106. 7106 ౪౭౧566౧6 ౮ ఆ౫|౧గ/ న ౧౮90౧౭౬1౧0 *నడ న ౮లటయంత +ంగ ఈ ౧681, 0౮ ద అర 6 (686 రో అధంంగం౧ణ. 6 అధ౭॥గ0౧0 ఆ 6 ౪౭౧54 0523గ64ళంగి ర 8 అంగ హోం ప్రంరరలు క నర మ 2 ౪౭౧/ 668! ౧౯౩1260౧ 6 (941%) అగి! ఆగి 0 $86౧, 18% 8౧౮ 8౧౧౧౭౧6౧6౦6 ౪) ౧౦ 6౧ అల్లు ఉతర ఆగక గ ద. నంగియ80/- ఉక సోంయ0గో ౧982) గొరఓ. స్రీపురుషులిద్దరూ అభిముఖంగా ఉన్నప్పుడు - వారు అంతస్పత్యాన్ని నిరంతరంగా దర్శించేప్పుడు - కార్యకలాపం క్రమంగా కామయోగస్థితిగా (6610- ౪0016 &2గ8) పరిణమించి నప్పుడు, అహంకారం తొలగిన ఒకానొక అనామకస్థితికి చేరుకుంటారు. 'సోోహం' “సోహం” అన్న భావనల ద్వారా ఇద్దరిమధ్యా అభేదం సంభవిస్తుందని కూడా వై గ్రంథం పేర్కొంటున్నది. వరూధినికోరిన కోరికలో ఈ దివ్యభానన ఉన్నట్లు ఏ సాక్ష్యమూ కానరావటం లేదు. మాయా (ప్రవరుడు వరూధినితో సంసర్గాన్ని కేవలం ఐహికమైంది గానే 'సేర్కొంటాడు. “నీ చనుదోయి సంకువుద విర్భరవాసన మేననూన నయ్యో చిర ల్‌లీ ఆధ్యయనం

పొఖ్యముల్‌ గనుట యొండె, తపంబొనరించి పాపముల్‌ రాచుట యొండె' అని రెండు మార్గములుగా పేర్కొన్నారు. ఈ మాటకు వరూధిని ప్రతివచనంగా “సూనాస్తున్‌ వెలబెట్టకేలితి సుఖార్టోరాశిలో (గ్రుంకితిన్‌ నానోముల్‌ ఫలియించె నా వయసు ధన్యంబయ్యె' అని తెల్సి అతని నేత్రమీలన నియమానికికూడా అంగీకరించింది. వరూధివి 'ఆనందో( బ్రహ్మేతి వ్యజానాత్‌' అన్న శ్రుతివాక్యానికి అసవ్యాఖ్య చేసింది. తైత్తరీయములో, (బ్రహ్మానందము యొక్క స్థితికి చేరుకునేదశ మెట్లుమెట్లుగా క్రమంగా స్పష్టీకరింపబడింది. ఇంద్రియళ్నప్తికోవం వేదములను తనకు అనుకూలంగా వ్యాఖ్యానించుకోనటం న్రచిత్తమును సూచిస్తుంది. ఇది అసంప్రదాయము.

ఈ అసంప్రదాయ వ్యాఖ్యతో ప్రవరుని, కామవాంఛకు అనుకూలంగా త్రిప్పు కునే యత్నం చేసింది వరూధిని. ' అనుచు తన్నాడబరచు నయ్యమరకాంత తత్తరము జూచి యాత్మ నతండు తనకు సిగ్గు వెగటును బొడము నిస్పుహత తెలుపునొక్క చిరునవ్వునవ్వి నయ్యువిదకనియె'. ఒడబరచే ప్రయత్నంలో ఆమెకు తనవ్యాఖ్య మీద తనకే నమ్మకం లేదు. అందువలననే తత్తరము. ఈ రకంగా ధైర్యంతో ఆమె చేసిన అసవ్యాఖ్యకు అతవికి పిగ్గూ, అసహ్యమూ కలిగినవి. ఎదుటివారి అసహజమైన ప్రవృత్తి పిగ్గును, అసవ్యాన్ని కలిగించటం సంస్కారంకలిగినవాళ్ళకు సహజము.

ప్రవరుడు తన అసహ్యాన్ని ప్రకటించని 'లలితమర్యాద' కలవాడు. దాంతో ఆయన దాన్ని కప్పిపుచ్చుకొని, దుర్చలమైన ఆమెనాదానికి ఒక చిరునవ్వు నవ్వాడు. ఆమె వాదముంతా అ చిరునవ్వుతో వీరుకారిపోయింది. తరువాత అతని ఆక్షేపణ మృదువైన పరిహాసరూపంలో ఉన్నది.

“నీ యీ పాండిత్యం లోకంలో నురెక్కడా చూడలేదు. వీవు కామశాస్త్ర ఉపాధ్యాయివివలె మాట్లాడుతున్నావు వేదధర్మాలు పాసములూ, రతి పుజ్యమైందనీ. ఇంక ఈ తర్కాలు అనవసరం. ముక్తిబోధకములైన వేదాంతనూత్రములకు మీ సంప్రదాయార్థములు ఇనియే కావచ్చును.

ఇక్కడ (బహ్మసూత్రములప్రసక్తి ఉన్నది. “ఆనందో బ్రహ్మాతి వ్యజానాత్‌' అన్న క్రుకివాక్యం ' ఆనందముయో భ్యాపాత్‌' అన్న బ్రహ్మసూళత్రాన్ని తాకుతున్నది. సూత్రపంక్తి అని బ్రహ్మషాశత్రాలప్రసక్తితేనటం, వేదాంతళాస్త్ర సంప్రదాయానికి (శ్రీ శంకర, రామానుజాదుల వ్యాఖ్యలకు) భిన్నంగా ఈ శ్రుతి వ్యాఖ్యానం ఉన్నదని ఆక్షేపణ. మద్రవన్న ల్‌”

ళామభావపారమ్యాన్ని చెప్పటంవల్ల ఈమె కావిళాస్త్ర ఉపాధ్యాయినివలె మాట్లాడింది. అది దోషయుక్తమైన సనున్వయం. శాస్తావికీ, పంప్రదాయావికీ, పరంపరకూ భిన్నమైంది.

కామశాస్త్ర పారమ్యూన్ని ప్రపంచించే భావధోరణులు ఆదినుంచీ ఉన్నవే. వాటి పరిజూమమే వామాచార తంత్రమార్గాలు. భగవాన్‌ శ్రీరజనీశ్‌ ఈ కాలంలో ఈధోరణికి ఆధిక్యం కల్పించారు. కామూనుభవంద్వారా ఈశ్వరాను భవానికి దారి ఏర్పరచుకోవచ్చు నన్నది ఆయన సిద్ధాంతం. కామానుభవం క్షబికంగా ఇచ్చే అనుభవాన్ని శాశ్వతం చేసుకోనటానికి 'ధ్యానం' మార్గమని రజనీక్‌ తెలియజేశారు.

“మానవునికి కలిగే ఒక్క కామానుభవంలో, ఒక్క సంభోగానుభవంలో, అతడు ప్రాబులయొద్క అగాథ అంతరాలలోకి చేరుకుంటాడు. అక్కడ ఆతనికి రెండుస్థితులు ఏర్పడుతాయి. ఒకటి సంభోగాను భవంతో అహంకారము దూరమైపోతుంది. ఒక క్షణంపాటు “నేనెవరు' అనేది స్ఫురణకురాకుండ్రా పోతుంది. ధర్మముయొక్క ముతము యొక్క సర్వశ్రేష్టమైన అను భవనంలో, “నేను' పూర్తిగా మాసిపోతుంది. నేనున్నానాలేనా అవిపిస్తుంది. సంభోగానుభవంలో ఉండే రెండవస్థితి కాలనునునది లేకపోనడం (1గ461655[655). ఒక్క క్షణం పాటు కాలం వూసిపోతుంది. కాలశూన్యత ఏర్పడుళుంది. (పుట. 83-84) సమయశూన్యము, అహంకారవిలీనం కలిగినందు వల్ల అందులో ఒక మెరుపు మెరుస్తుంది. . . . అట్టి మెరుపే ధ్యానంవల్లకూడా లభిస్తుంది. మానవుని మూ లచైతన్యమునకు చేరుకునేందుకు రెండు మార్గాలున్నవి. ఒకటి కామము. రెండనది ధ్యానము” (వుట1 11-112). '“పంభోగముముంత్రి సమాధి" (తెలుగు అనువాదము, 1984) . ల

ద్రతిశాస్తావికీ ఒక సంద్రదాయం ఉన్నది. వ్యాఖ్యాసరంపర ఉన్నది. పరిభాష ఉన్నది. వీటితో సంబంధం లేకుండా ఎవరి బుద్దికి తోచిన విధంగా వారు వ్యాఖ్య చేయటం శాస్రావికి అపచారంచేయటమే. విద్య గురుపరంపరా ప్రాస్తం కానప్పుడు, మనిషిలోని మనీషాహంకృతిలో నుంచి ఈ అసవ్యాఖ్యలు ఉద్భవిస్తవి. వరూధిని చెప్పింది భగవాన్‌ శ్రీరజనీశ్‌మార్గముకూడా కాదు.

పరమమైన అనందాన్ని గురించి జీనబ్రహ్మైక్యానుభవాన్ని గురించి శ్రీమాత (ఆరవిందాశ్రముము) ఇలా చెప్పారు. ఠ్‌తి అధ్యయనం

“సృష్టి ఆనందము యొక్క అస్మితతో(10624%/) ప్రారంభమవుతుంది. ఆది శ్రముంగా పృష్టిచ గ్రాన్ని పూర్తిచేసుకొని చివరకు సంలీనానందముగా (౧౭౧68 ౮ ౪౧౦౧) పరిఐమిస్తుంది ఈ నృష్టిచక్రములేకపోతే అది కేవలం అస్మితగల ఆనందంగానే మిగిలిపోతుంది(0//04 ౪01, 8, ౧౧ 222-227). దైచముతోడి సమ గ్రమైన పంలీనతయే, చైతన్యాన్ని అనంతమైన ఆనందంగా ఆవిష్కరించగలదు. భాౌమమైన ఉనికిలక్ష్యం కేవలం ఈ చైతన్యంలోకి సంలీనతయే' (04/14 ౪0౬ 16, ౧౧ 425).

ఈ విషయమే శ్రీ అరవిందులు ఇలా వివరించారు - "6 66119141 90౯౫ క ఈలా గిల 6 10౧4 ౮ 068౮ల గ ఆ, 1౧౧౮౧౧౦౭౦6 గు 6064686 ఆ౭? ౪0౮౧6 8౧64 +356 0 6611014 గి2ం8 ౮ 6 1౧10౧16 ఈంగ8! ౧6 లలంజాళర! ఆ (6 6౧4౧6 - ౭ 1069).

(్రహ్మనంద స్థితిలో సగుణముక్తిలో, ఈశ్వరునితో ' భోగ్యపాన్యుం' జీవృవికి కలుగుతుంది. సత్యకామ, సత్యసంకల్పాదులన్నీ అతనివే అవుళవి.

వరూధినిపాందిన పరిహాసంతోడి తిరస్కారం ఆమెకు కోసహీతునయింది. హవ్యములచేత తృప్తుడయిన అగ్నిఇచ్చే ఫలం ఆమె ఊహలకందేదే కాదు. తత్సాధకము లైన అరబణులు, దర్శలు, అగ్నులు వప్రవరునకు ప్రియనులైనవి. తానుచెప్పే పొఖ్యములు మీసాలపై తేనెలవలె సారహీనములు, ప్రవరువి ఈ వాదం వరూధినివి సంపూర్ణంగా పరాస్తనుచేసింది.

దాంతో వరూధిని కామోద్వేగంతో అఠనిని బలవంత పెట్టటోయి తిరస్పృత అయింది. ఈ తిరస్కారం ఆమెకు దయారహితముని తోచింది. దయ అంటే 'పరదుఃఖ దుఃభిత్వము, పరదుఃఖవిరాచికీర్తా' అని పూర్వనిర్వచనాలున్నాయి, పరదుఃఖ విరాకరణం అంటే పాపకార్యంలో భాగం పంచుకోవటం కాదు. వాత్సల్యంతో శిశువును శిక్షించే ఈల్లివలె మహాత్ముడు సన్మార్గంలో మనను విలుపవలసిన అవశ్యకతను విరూపించవలపి వున్నది. అది స్వానుష్థానంద్వారా అయితే శ్రేష్టము. వేదాంతదేశికులు చయాశతకములో 'పరహితవునుకంపే భావనయంత్యాం భవత్వం' అవి (36) "పేర్కొన్నారు. వరూధినివలె ఆలోచిస్తే శూర్చణఖాదుల యందు రామాదులు చూపిన తిరస్కారంకూడా దయారాహిత్యమనే చెప్పవలసివస్తుంది. ముద్రనన్న ర్‌9

వరూధినిసముష్యమొత్తం ప్రాణనముయకోశానికి సంబంధించింది. ప్రాణమయ కోశవిశాసంలో సహజోద్గమాలకు (10055) ఉన్న ప్రాథమ్యం హేతువునకు ఉండదు, వివేకానికీ ఉండదు. అది జ్ఞానకొంతులను నహజంగానే నిరోధిస్తుంది. ఈ కోశపరిధిలో పురోగమనానికి ఇబ్బందికలిగించే అంశాలు కామతీవ్రత, శ్రోధావేశము, రాజసాహం కారము. వరూధివిలో శ్రోధావేశం కనిపించకపోయినా, మిగిలిన రెండులక్షణాలూ పుష్కలంగానే వున్నాయి. రజోభూమికమీద ఉన్న వరూధినికి భోగానుభవపరమార్థ దృష్టివల్ల, ప్రవరుని ఉన్నతవ్యక్తిత్వం అవగాహనకు రాలేదు. అతడు మనోమయలో కవు ఊర్చ్యాంచలాలలో ఉన్నాడు. అతడు తన ప్రాణమయసరిధిని ఉన్నత భూమికలవైపుగా మళ్ళించి, దిన్ఫంగా సరిణమింపజేసే సాధనలో ఉన్నవాడు. కామవాంధఛాకేంద్రాన్ని ఊర్చ్య ముఖంగా తిప్పి, రేతస్పు ఓజస్పుగా మార్చినవాడు. అదే అళవిలో నిత్యసన్నిహితంగా ఉన్న వహిదీప్తి. వరూధివిలోనిది థధ్రధానమైన కానుభోగానుభవమే - లాలసయేకాని, అతిచార ఫ్రవృత్తికాదు. కాములాలస వెనుక ఆమె సౌందర్య లాలస ఉన్నది. మురగడుడోరగనర ఖో చర కిన్నర వీద్ధ పొధ్య చబారణవిద్యా ధర గంధర్వ కునూరుల నిరతము కనుగొనమె పోలనేర్తురె వీనిన్‌ గ్రనరువిది అసాధారణ పొందర్యము. ఆమెకు త్రిభుననములలో పూర్వము ఈ పొందర్యమునకు పోలిక ఎక్కడా కానరాలేదు. ఈ అతిలోక పొందర్యమునకు పోలిక ఎక్కడా కానరాలేదు. ఈ అతిలోక సొందర్యమునకు కారణము వావి తనూ కాంతి - “వదనట్రభూత . . . . ఇత్యాది పద్యంలో ఒక్కొక్క పాదంలోను నేత్రభుజవక్షః పదములను వర్ణించి, గీత సద్యమంతా అద్భుతమైన ఉద్రేక్ష ద్వారా తనూ కాంతిని వర్ణించింది. ఈ తనూ కాంతికి కారణం అతనిలో నిహిశమైన అగ్ని. ఇది ఈ ప్రకరణం చివర తెలియనస్తుంది. ఆమె ఆతన్ని వలచింది. అనన్యకాంత, సామాన్యళాదు. ఆ నిర్దిష్టక్షణంలో ఆమె ప్వస్థకాకపోవటం కూడా ఈ విపరీత భావస్థితికి కారణంకావచ్చును. గంధర్వుని ప్రవేశంతో కథ మారిపోయింది. దేవయోవని కావడంతో అతనికి వరూధివీధ్రనరవృత్తాంతం తెలిసిపోయింది. ఇతడు రాగాంధుడు. వరూధినీగత 60 అధ్యయనం

మోహంలో ఆమె కలయికకోసం ఉవ్విళ్ళూరుతున్నవాడు. రాగాంధత వరూధినిలోనూ ఉన్నది. ఇద్దరూ సమానమైన భావస్థితిలో ఉన్నారు. పూర్వ౦ తన్ను ఆమె కాదన్నది ఇప్పుడు ఆమె నొడబరుచుకోవాలి.

ఒక్కొలవేళ వద్యముఖు లొల్లమినసేయుదు రొక్కవేళో వె

నృత్కున నాదరింతురు క్షణక్షణముల్‌ జనరాం డ్రచిత్తముల్‌

వక్కున వేనరన్‌ జన దుపాయములన్‌ తగునిచ్చకంబులన్‌

జివ్సగణేని డానీ నతిచిత్రముబట్టి నుఖింవగాదగున్‌

ఈ విధంగా వంచించే చిత్తవృత్తి ఉన్నవాడు. అందుకే ఇంద్రుడు అహల్యను మోసగించిన మార్గంలోనే వరూధినిని మోసం చేయదలచుకున్నాడు. తాను ధ్రవరువి రూపం ధరించాడు.

అయితే మూర్కండేయ పురాణంలో గంధర్వుడు ప్రవరుని రూపాన్ని ధరించి నట్టుగా మాత్రమే ఉన్నది. పెద్దన ఇక్కడ ఒక మార్చు చేసినాడు. అది ఈ గంధర్వుడు శాంబరీ విద్యచేత ్రవరదేహ సమిద్ధశిఖిదీస్తివి వం గ్రహించినట్లుగా చెప్పాడు. 'మారన' కూడా ఈ మార్చు చెప్పలేదు. సంస్కృతాంధ్ర పురాణాలలో 'వహినా ధిష్టితస్యాసీత్‌ యద్రూసం తస్య తేజసా అచింతయత్‌ భోగఠాలే విమీలితవిలోచనా' అవి 'సురత సనముయమున నా మందరి నయనాబ్బములుమోడ్ని దహనశిఖావిస్ఫురితశరీరుండగు నాధరణి సురకుమారు నాత్మదలచెను నెమ్మిన్‌ అవీ ఉన్నది.

ప్రవరదేహనినిష్టమైన అగ్చితేజస్పును గంధర్వుడు వం్రహించటం 'పెద్దన' శల్చనయే. ఈ కల్పన చాలా అసహజమైందిగా తోస్తున్నది. గార్హపత్యవహ్నిదీప్తిగల ప్రవరుని సమీపం వెళ్ళటంకావి, అతవి దేహదీస్తివి “కళాకర్షణ' ద్వారా గ్రహించటం కానీ అంత సులభమైన పనేమీకాదు. వహ్ని విత్యసన్నిహితంగా ఉండే 'ప్రనరువిలో చుంచి కళాకర్షణ చేస్తున్నప్పుడు అతడు ఎరుగకుండా ఉండటం సాధ్యమయ్యే అంశం కాదు. గంధర్వ సంయోగవేళలో ఆమె నిమీలితాక్షి కానటంవల్ల మనస్సులో వహ్ని దీస్తమైన ట్రనరునిరూపం నిలిచిఉండటం సహజమే. ఆమె సంతతియందు గంధర్వ దేహలక్షణమూ, ప్రవరుని దీప్తమనో లక్షణమూ ్రతిఫలించటానకి సరిపోతుంది. శాంబరీమహిమ అంతగా అవసరమైంది కాదు. నిత్యాగ్శిహోత్రురైన ప్రవరుని దేహదీప్తిని ఎంతటి మాయా విడ్యాపారంగతుడైనా, అగ్నిపందర్భం ఏమీ తెలియవి గంధర్వుడు మభ్రనన్న ళ్‌?

ఆహించటం సాధ్యంకూడా కాదు. దేనతలకు కానురూప్క కొముగమునాది లక్షణాలు ఉన్నాయి. పరతేజస్పం(గ్రహం ఉన్నట్లుగా ప్రసిద్ధిలేదు. అష్టసిద్దులలోనూ ఈ లక్షణంలేదు. తపోదీప్తివి సంగ్రహించగలిగతే రాక్షసులతోడి యుద్ధంలో దేవతల ఓటమి ఉండనేఉండదు. దేవ(ప్రతిషాదులలో, 'ప్రతిములలో ప్రాబ(ప్రతిష్టతో కళాన్యాసం చేయటం ఉన్నది. అలాగే ప్రతిప్పితులైన మూర్తులనుంచి కళాపకర్షఐచేయడంకూడా ఉన్నట్లు కొన్ని క్షేతకథలలో ఉన్నది.

సాధారణంగా గ6|| వంటి ప్రాబచికిత్సలలో చికిత్స చేసేవారి నుండి రోగులకు, అర్హులకు ప్రాజశక్తి ప్రవనహించటం ఉన్నది. ఇది చేతివేళ్ళనుంచి, చూపులనుంచి, స్పర్భనుంచి జరుగవచ్చును. ఒక విధంగా యోగంలోని శక్తిపాతంవంటి ప్రశ్రియయే ఇది. అయితే ఈ ప్రశ్రియలోనూ శక్తినిచ్చేవాడు బలవంతుడు. గ్రహించే వాడు వానియందు గౌరవంతో స్వీకరించటానికి సిద్ధమైనవాడు.

క్షుద్రతాంత్రిక ప్రయోగాలలోకూడా అల్పమైన సంకల్పశక్తిగల వారిమీద ఇవి పనిచేస్తాయి కాని, శక్రిమంతులైన తపస్వులయెడ ప్రయోక్తకళృషి వ్యర్థమవుతుంది. నిత్యాగ్ని సన్నిహితుడైన (ప్రవరునినుంచి రాగాంధాడైన గంధర్వుడు దీప్తిని సంగ్రహించటం ఉచితమైన కల్చన కానేరదు.

పెద్దన ఈ కల్పన, తృతియాశ్వాసంలో మాయా ప్రవరుడు గంధర్వరూపాన్ని ధరించిన పందర్భంలో చెప్పలేదు. అతడు వెడలిపోయిన తరువాత చతుర్భాశ్వాపా రంభంలో బ్రసక్తం చేసినాడు. పురాణగాథలలో ఇలా తేజన్సం గ్రహంచేసిన ప్రసిద్ధఆంశం కూడా ఎక్కడాలేదు. ము

శృతీయాశ్వాసంలోని వర్ణనలలో కథాస్వరూపం స్ఫురించటంకూడా మనం గమనించవచ్చు. 'ఉరుదరీ కుహరసుస్తోట్ధ శార్టూలముల్‌ రురవారిశో బీతశంక[ద్రావి 'పెద్దపులులు సెలయేటి నీటిని, సంధ్యాకాంతిలో ప్రతిఫలించటంవల్లన రళ్తమనే (భ్రాంతితో త్రాగుచున్నవని చిత్రణ. ఈ పద్యంవిండా భ్రాంతివర్షనయే. వరూధినిపాందిన గంధర్వ్యగతప్రవరథభ్రాంతికి ఇది సూచన,

అట్లాగే చంద్రవర్ణన సందర్భంలో 'మృట సొగంధక రాగరక్త రుచియై' ఇత్యాది పద్యం చివర “ప్రకృతి నచ్చుందైన సన్మార్గి యెన్నటికిన్‌ కూటమివంకవచ్చు విళ్ళతి లలి అఆధ్గయనం

న్మగ్పుండుగానేర్చునే ?' అని ప్రవరుని అవిళృతిలక్షణాన్చి స్పష్టంచేసినాడు. అయితే “తరుణి ననన్యకాంత' అన్న ప్రసిద్ధపద్యంలో, ప్రవరుని ప్రవృత్తిని నిందిస్తున్నట్లుగా ఉన్న “మహీసురాధము' డనే వోషణం వ్యతిరేకముఖంగా ఉన్నది. కొందరీ పద్యాన్ని ప్రక్షిస్తంగా భావించారు. వరూధినీ ప్రవరఘట్టం కావ్యాని కంతా ప్రాణప్రాయమైంది. కొచన్యం భూలోకంలో - అరుబాస్పదపురంలో దాంపత్యధర్మం యొక్క ప్రాధాన్యాన్ని చెప్పటానికి ప్రారంభమై, లోకంలో ఈ ధర్మం ఎన్ని వికృతులు పొందిందో చెప్పడానికి తరువాత శథగా వృద్దిపాందింది. దాంపత్యధర్మం వరూధివిలో ఒకమెట్టుదిగి కామోద్వేగంగా కానవస్తే - మాయాద్రవరునిలో వంచనతో కూడిన కానూనుభవంగా అతినీచస్థాయికి దిగిపోయింది. తరువాతి స్వరోచికథలో ఈ కొమధర్యం, దాంపత్య రూపంలోనే ఉన్నా బహుస్ట్రీ గతమైంది. ప్వరోచి మనోరమతో బాటు విభావసి, కళావతులను వివాహమాడటంలో ఆయనలోని కారుణ్యానికి ప్రాధాన్యం వచ్చింది. వరూధిని క్రనరుని విందించినప్పుడు, అది ధర్మేతరమైన సన్నివేశంలో ' దయ' వలె ఆస్థానవతితం కాకుండాపోయింది. స్వరోచి పందర్భంలో అతని దయ వారి వ్యాధినిర్మూలనతో బాటు ధర్మకా స్తానుగుణమైన వివాహ బంధంలో ఇమిడిపోయింది. ఈ బహుస్ట్రీలతో సంసారం నిలబెట్బకునే అంశం, తత్కాలంలో ధర్మమే అయినా విశ్వదైతన్య స్థాయిలో అది ధర్మం కాకుండాపోతుంది. ఒక హంసి, చత్రవాకితో ' బన్వెలదులయందు కూర్మివస వీనికి నమియులేదు, వీనియం దలవడగల్గదీ జలరుహాక్షులకుం బ్రియ మెవ్విధంబునన్‌ అని, బహుస్రీ వైవాహికముల యందు ఎవరియందు ఎవరికీ సంపూర్ణమైన అనురాగము ఉండటోదవీ, ఈ స్త్రీలు డాసీనికరవలు వంటివారనీ వెల్లడిచేస్తుంది. ఇది “పేవ్యశునళ భావవేతప్ప - పరస్పరానురాగ, పరస్పరసమర్ప్చణ, పరస్సరారాధనల సమన్వయమైన దాంపత్యము శాదవి విందిస్తుంది. శరువాత కొంతకాలానికి ఒక హరిఐము తనను తగులుకొన్న హరిణముల పిండును తిరప్కరిస్తున్న ఘట్టం స్వరోచి జీవితంలో సంభవిస్తుంది. వుంకారంబొనరింబి వే తలగు డోవో నేను స్వారోచినే పంకేజాక్షులతోడ నెల్లవుడు దర్చన్ఫూర్తిశ్రీడింవ ల జ్ఞాకూరం బడగింబినారు తలపోయన్‌ నాకు రోతయ్యె మద్రనన్న ళ్‌తె

అని తన వైరాగ్యాన్ని ప్రకటించింది. 'బరువనకింతులం దనకు పల్వుర గూర్చుట భోగవాంఛగాకరయగవేరుగా' దవి నిశ్చయించింది. ఇందువల్ల ఇహమును, పరమును లేవని హరిజణోక్తి. మూయా గంధర్వుడు ఇహమునకు కామినీభో గము, పరమునకు తపస్సుచేసి పాపముతొగించుకొనుటయే పరమార్థమని చెప్పాడు. దేవయోనియైన గంధర్వుని సంస్కారం అంతఉదాత్తమైంది కాదు. హరిణము బహుస్ట్రీ విరంతరభోగము ఇహపరములకు చేటువాటిల్లజేస్తుందని విష్కర్ణగా వెల్లడిస్తుంది. గంధర్వలోకందాకాసాగి దారితప్పినధర్మము, మళ్ళీ భూమిమీదకు వచ్చి పశుపక్షులలో స్వస్వరూపాన్ని స్టాపించుకో గలిగింది. పృథివిలో తొలుత పాలచిన ప్రాజళక్తి ఓషధీరూసమైంది. ఇక్కడ సృష్టియొక్క ప్రథభమోద్గతి ఉన్నది. ఈ ఉద్గమదైతన్యాన్ని మనం వనదేవత అంటున్నాము. ఈ వనదేవత, దేవతల ప్రార్ధనతో ప్వరోచియందు మనువును పొందేందుకు వచ్చింది. ప్రవరువి దగ్గర ప్రారంభమైన నలయం వరూధిని, చూయాప్రవరుడు, వ్వరోచి, స్వరోచిపత్సులు, హంసీచత్రవాకులు, హరిఐము, వనదేవత అనే ఘట్టములను చాటుతూ, మళ్ళీ ప్రవరుని వంటి మనువు సంభవించటంతో పూర్తయింది. ఈ వలయం మొత్తం స్ర్రీపురుషులమధ్య ఉండవలసిన సంబంధంగురించి చర్చిస్తూ వచ్చింది. చ్యావాషృథ్వులనడిమి చైతన్యమంతా ఈ విచారణలో పాలుపంచుకున్నది. దాంపత్యమునకు దారితీయవి ప్రణయాన్ని కామోద్వేగాన్నీ వరూధినీప్రవర గాథ తిరస్కరించింది. దక్షిణ నాయకత్వాన్ని ( దాంపత్యనామంతో స్త్రీలను భోగవస్తువుగా భావించి బహుస్ట్రీ గతకామావికి సామాజికమైన అనుమతిని సంపాదించిన నాటి పురుష్న వర్గం ప్రవృత్తిని) తీవ్రంగా నిరసించింది. ధిక్కరించింది. స్వరోచీననదేవతాసంసర్గం ప్రతీళాత్మకవేంకాని అతనికి వురొళ భార్యను సమకూర్చటం కాదు. 'అత్మనః ఆశాశస్పంభూతః ఆకాశాద్వాయు?' ఇత్యాదిగా శ్రుతి ' ఓషధిభ్యోన్నం అన్నాత్పురుషో అన్నదాకా వివరించిన సృష్టిచత్రం ఇందులో ప్రతిఫలించింది. సూర్యచంద్రాగ్దితేజన్సులు తనలో సమాకలనంచేసుకున్న స్వరోచినుంచి స్వారోచిషునిదాకా ఊర్భ్వాథోజగత్తులు ప్రవరుడు నాభిగా, కేంద్రంగా ధర్మచత్ర రూపంలో సంశక్రమించాయి. ఆత్మనుండి పురుషునిదాళా పరి(భమించిన చత్రం పరిజామూన్ని పూర్తి చేసుకొని బయలుదేరిన బిందువుదగ్గరికే వచ్చింది రశ అధ్యయనం

ఈ బిందువే ఈశ్వరదైతన్యము. అవ్యక్తమునుండి మళ్లీ అన్యక్తముదాళాసా గిన ఈ ధ్రయాబణంలో దశావతారములు శ్రమ పరిణానముఘట్టాలు. ఈ ఘట్టాలలో నుంచి సాగిన ఈ యాత్ర, విశ్వరూపుడైన నారాయజబస్తోత్రంతో పూర్తయింది. ఒకవైపు “హిరిజాతాపహరణం' వంటి కావ్యాలు దక్షి ణఐనాయళత్వానిళి ప్రాధాన్యమిస్తూవుండగా, ఏకపత్సీధర్మాన్ని అదర్శంగా ప్రపంచించటం, రాజవభలలో మధ్యయుగాల భారతీయ సమాజంలో నిజంగా సాహసమే. అ సాహసం చేసి -పొర్వకాలీనమైన మానవదర్శనాన్ని ప్రకటించిన పెద్దన నిజంగా ఆంధ్ర కవితా పితాముహుడే. (మవథ- ఆగష్టు, ఆల్లోబర్‌ నవంటరల్‌ 1 898] మద్రనన్న తక

ఆముక్తమాల్యదలో రాజవురుషులు శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు - సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు - రచించిన కొవ్యం 'ఆముక్తమాల్యద'. తెలుగు కావ్యాలలో, ఆముక్తమాల్యద, విచిత్రమైన నిర్మాణ లక్షణంకలది. అది బహుభానసంక్లిష్టమైంది. కావ్యనాయికయైన గోదాదేవి భూదేవి అనతారము. ఆమె జగత్ర్ర భువైన శ్రీమన్నారాయణుని వలచి వలపించుకొన్నది. ఆమె వైభవము బహుపార్భ్వాలనుంచి వ్యాఖ్యానించటం కోసం ఈ రచన అతిలోకంగా, అద్భుతంగా రచించడం జరిగింది. శ్రీ విష్ణుచిత్తుడు కథామూలం. ఆయన కథ పాగుతూసాగుతూ - నాల్గవ అశ్వాసం నడును - యామునాచార్యుని కథను, వటపత్రశాయియైన శ్రీమన్నారాయణుడు, మహాలక్ష్మికి వినిపిస్తాడు. ఈ కథచెప్పిన అనంతరం విష్ణుచిత్తునికి గోదాదేవి లభించటం - ఆమె వృత్తాంతం (ప్రపంచితమైంది. గోదాదేవి విప్రలంభే ప్రకారాన్ని విష్ణుచిత్తుడు స్వామికి విన్నవింపగా, సంకీర్తన గానంబున తరించిన మహాభక్తునికథగా మాలదాసరికథను స్వామి తెలిపినాడు. ఖాండిక్యకేశిధ్వ్యజులకథ, విష్ణుచిత్తునిచేత మృత్యుజయమును ఉపదేశించే వృత్తాంతముగా విస్తరింపబడింది. యామునుల కథలో రాజనీతిని ప్రత్యక్షంగా ఉపదేశించటం జరిగింది ప్రసల్తినువ్రసక్తంగా ఆముక్తమాల్యడలో, ఐదుగురు రాజపురుషుల వృత్తాంతం చెప్పడం జరిగింది. ఈ రాజపురుషల చరిత్రను అధ్యయనంచేస్తే, రాజ్య ఈంత్రంలో నున్నవ్యక్తుల మనఃపరిపాకాలు, తరతనుభేదాలు స్పష్టంగా గోచరిస్తాయి. లలి ఆధ్యయనం

1. • మత్వ్యధ్వజుడు - పాండ్యరాజు
2. మరొకపూర్వ పాండ్యరాజు (యామునునికథలో ్రసక్తుడు) పం ఖాండిక్యుడు జ కేశిధ్వజుడు క్‌. యామునుడు భారతీయ రాజ్యన్యవస్థ సనాతనమైంది. రాజునకు సర్వసమత్వము, ప్రజా రక్షణము (్రధానధర్మాలు. రాజైనవానికి తనస్వకీయజీవితమంటూలేదు. తన బతుకంతా ప్రజాశ్రేయస్పునకే. ఆదర్శరాజూ రాజ్యం చేస్తున్నప్పుడు .శాలేవర్షతు పర్జన్యః పృథివీ సస్యశాలినీ, దేశోయం క్షోభరహితో - అన్న స్థితి కలిగివుంటుంది. “రఘువంశం' లో ఆదర్శరా జప్వరూపాన్ని ఇొళిదాను స్పష్టంగా నిరూపించడం జరిగింది. “వార్థకే మువివృత్తీినాం యోగేనాంతే తనుత్యజాం' - అంటే రాజ్యపరిపాలనమును ఒక ధర్మకర్తగాచేపి, నయస్సుమీరగానే విరమించి, మునివృత్తిలో గడపవలసిందిగా నూచించడం జరిగింది. ధృతరా ప్రచ క్రనర్తి కూడా భారతయుద్భానంతరం, వనవానంచేని మునివృత్తిని అవలంబించడం భారతం చెప్పుతున్నది. ఆముక్తమాల్యద పేర్కొన్న రాజపురుసులు ఒక్కొక్కరు ఒక్కోవిచిత్రమైన వ్యక్తిత్వం గలవారు. అనుదాత్త ప్థితిమంచి అత్యుదారమైన దశదాకా వారు తీర్చబడ్డట్లుగా మనం గమనించవచ్చును. మొదట, కావ్యంలో _ప్రసక్తుడయ్యే రాజు మత్వ్యధ్వజుడు - పాండ్యరాజూ, ఈతడు మీనాక్షీసుందరేశ్వరుల నగరమైన మధురను రాజధానిగా చేసుకొని పొండ్య దేశాన్ని పాలిస్తున్నాడు. నగరనామము కోడ మీనాక్షీసుందరేశ్వరులు ఒక విశిష్టమైన అనంత మాధుర్య పొందర్యభావాన్ని స్ఫురింపజేస్తున్నారు. ఆ రాజూపేరు మత్స్యధ్వజుడు. ఈ పేరు స్పష్టంగా మన్మథువి పేర్కొంటున్నది. రాయలు ఈతనిని ప్రవేశపెట్టేప్పుడు, అతని రాజలక్షణ సమ గ్రతను స్ఫురింప జేసీ ఐదుపద్యాలు వ్రాసినారు. అతడు సామదానములు, భ్రోదదండములన్న నాల్గు ఉపాయములు తెలిసినవాడు. సంధి, విగ్రహ, యానాపన, దైధీభావ, సమాశ్రయము లన్న ఆరుగుజాలచేత సంపన్నుడు. విశాలమైన సామ్రాజ్యము, సీనములయందలి మద్రనన్న 87

రాజులతో మై త్రిగలిగినవాడు. ధమర్వేత్త, మంత్రవేత్తయై భూత(ప్రేతములను వశీకరించు కున్నవాడు. పరమ మహేశ్వరునివలె నున్నవాడు. గొప్పదాత.

తనవారినల్ల అతనికి భయంలేదు. మితభాషి, పోత్రప్రియుడుకాదు. ఖడ్గ విద్యానిపుణుడు, నీతితప్పనివాడు, ప్రజలు బాధపడేవిధంగా పన్నులు స్వీకరించడు. కొండెములు విని ఎవరికీ అపకారము చేయడు. సామాన్యుని కూడా తక్కువ చేపి మాట్లాడడు. ఇంతటి వ్యక్తిత్వము గలవాడు మత్స్యధ్వజ మహారాజు. అందువల్లనే ఆతని రాజ్యంలో ఈతిబాధలు లేవు

ఈ వర్ణనను జా గ్రత్తగా పరిశీలిస్తే, ఇతడొక ఆదర్శరాజుగా కానవస్తాడు. త్రివర్గ సాధనలో ఉన్నతుడుగా ఉన్నాడు. ఇతని చైతన్యం భౌతిక ప్రాణమయ జగత్తులలోనికే పరిమితమైంది. ప్రవృత్తి అంతా ఇంద్రియాల - మనోబుద్ధ్యంహళారాల పరిమితులను దాటిపోలేదు. వైన చిత్తమున్నది. ఈ చిత్తము, చైతన్యము యొక్క పూర్వార్ధమునకు కాళ సరార్థమునకు చెందినది. దానిని గురించిన ఎజుకచాలమిచేత, అతని జీవితము అవైపున శుష్కమైనది. అక్కడ సమృద్ధిలేదు. ఒక అవిదితమైన జూ గ్రద్దశను చేరుకొనని ఆవేదన వున్నది. ఈ ఆవేదనను ప్రకటించే అనకాశంలేని ఆతని మనమ్బునకు ఉన్నప్థితియే సర్వమని తోస్తున్నది. చిత్తముయొక్క ఒత్తిడి ఆతనికి తెలియరావడంలేదు.

రాయలు ఈ ఫ్థితిలో కావ్యనిర్మాణంలో ఒక విచిత్రమైన సాంకేతికతను ప్రకృతి రూపంలో బ్రవేశపెట్టినాడు. మత్స్యధ్వజాని పరిచయంచేపినవెంటనే గ్రీష్మవర్దనచేయ బడ్డది. సామాన్యంగా కథ కొంతసాగాలి, సన్నివేశం ఏర్పడాలి. అప్పుడు ఏదైనా వర్ణన చేయబడాలి. బుతువర్ణనైనా అప్పటికే తగింది. అయితే రాయలకు ఈ బుతువర్ణన మత్స్యధ్వజునిలోని మనస్సుపారలలోని ధ్రైవిధ్యాన్ని చూపేందుకు సాధనంగా ఉపయోగ పడుతుంది. చేతనలోని వూర్వపరార్భాల నడిమి వైరుధ్యాన్ని తెలిపేందుకు గ్రీష్మం ప్రతీక అయ్యింది.

సుమారు 30 పద్యాలలో వున్న ఈ గ్రీష్మవర్ణనలో, జీవనం పరమార్ధస్పర్శలేక పోవడంతో ఎట్లా శుష్కమైందీ వివరించడం జరిగింది. 'నురీచికాంబు వర్జాగమంబు', ఎండమావులకు నీటిని సమకూర్చే వర్దాకాలంళఇది. నిజమైన వర్షంలేదు. నిజంగా నీరు లేదు. ఎండమావులు మాత్రం సమృద్ధిగా వీరున్నట్లున్నాయి. ఈ జగత్తులోనియింద్రియ లలి అధ్యయనం

సుఖము - ఉద్వేగాలు - రాగద్వేషాదులైన ద్వంద్వాలు అన్నీ వర్ష(భాంతిని, పరమార్థమును పొందినట్లుగా (భ్రాంతిని కలుగజేస్తున్నాయి. వాగులలో నీరింకి పోయింది. ఎండ తీవ్రతకు అకులు ఎండిపోతున్నాయి. అశ్రయమనుకున్న చెట్లనీడలు కదలిపోవడంతో వాటిని ఆశ్రయించిన పాంథులూ, పారలవనలసి వస్తున్నది. శరీరాఖిమానంలో జీవితం ఎలా శిథిలముయ్యేదీ పరాధీన మయ్యేదీ ఈ వర్ణనలో సంకేతిత మవుతున్నది. గ్రీష్కతాపం దావాగ్ని అయింది. ఆ తముస్సులో పంకేజ బాంధవు భాను తఠులు - సూర్యకిరణాలు - కూపములలో ఉన్న నీటినంతా హరించాయి. అ బావులే పైకెగసి సూర్యునికి విన్ననించేందుకు పోతున్న విధంగా ఉన్నాయి, రజశ్చత్రములు - ఇనివడగాడ్పులు. ఎంత ఆర్తియైనా ప్రభువుకు చెప్పుకోనిది తీరదు. తనలోని రసద్రవ్యం పాతాళందాకా అడుగుబట్టింది. జీవితంలోని తాపత్రయం దాన్ని ఎండించింది. మిగిలింది శూన్యమే. అహంఖారమే. ఈ అహంకారమే రజస్సుచేత ఆవరింపబడ్డ ఆత్మ(ద్రవ్యం. ఈ దశలో సుడిగాలియై రోదసిలో ఎగసిపడుతున్నది. కవిచేసిన గ్రీష్మవర్దనంతా ఈ దృష్టితో అధ్యయనం చేయాలి. అస్పుడుగాని ఈ దీర్చమైన ప్రకృతిలక్షణమును విస్తరించటానికి ప్రయోజనం స్పష్టపడదు. అతనిలో రాబోయే పరివర్తనంకూడా దీవిలో సూచితమైంది. జీవితంలో అక్కడక్కడా పరమార్థాన్ని సూచించే సన్నివేశాలు సంభవిస్తవి. మనం సరిగ్గా గుర్తించితే పరిజాముం వెంటనే సంభ విస్తుంది. చైతన్యంలో తీవ్రత ఉండిన వారికి ఈ గుర్తించే శక్తి ఉంటుంది. మందుడు ఉపేక్షిస్తాడు. ఇంతముండు వేసవిలోనూ చలివేందిరలు వున్నాయి. అవి కుంపటిలో తామురలవలె వున్నవి. ప్రపంచంలో వున్న స్త్రీలు'నిదాఘభీతినాగామి బీజార్ధమై శడనంబెట్టిన వారిదేవత' లాగా వున్నారట, పూర్వపరార్థాలకు సనున్వయం లేనప్పుడు ఇక్కడపాందే సుఖంకూడా కృత్రిముము, అసను[గ్రమైనది అవుతుంది. గ్రీష్కంలో భార్యాభర్తల పొందులో హృదయములు ఎప్పుడూ కలియటమేలేదు. వట్టి కౌగిలింతలు, వ్యర్థమైన మాటలు, వీటిలో తృతీయ పురుషార్థసాధనకూడా పరమసొఖ్యావహం కాకుండా వున్నది. మద్రనన్హ ఠి

ఇంఠటి గడ్డుకాలం లోనూ - తమోనుయ, రజోమయ జగళత్తులోనూ సుఖపడుతున్న ఒక ద్విజుడు వున్నాడు. అతడు తన తనువుండగానే మరొక జ్ఞానశరీరాన్ని పొందిన ద్విజుడు. అతనికి ఈ జగత్తులోనే సమగ్రత, పరిపూర్ణత అను భవంలోనికి వస్తున్నది. ' పరిపక్వ సురభి రంభాఫలంబుతోడ' అన్న పద్యమైంది. ఇక్కడ వెన్నెల బిట్ట కొస్తూ వున్నది. కాలంకూడా భోగ్యమే అయ్యింది. ఎందుకంటే అతడు మూగ్గవేది. ఈ మార్గం ద్యావాష్ఫథ్వులకు దివ్యాదివ్యజగత్తులకు సంబంధించినది. వేదం ఈ స్థితిని “అగ్నే నయ సుపథా రాయే ఆస్మాన్‌ అని చెప్పింది. సుపథములయందు మమ్మల్ని నడిపించముని కోరుకుంటున్నాడు జీవుడు. “అగ్రం నయతీత్యగ్నిః అని ఈ అగ్ని శబ్దార్థము. ఈ అగ్నిరూపమైన మార్గవేది ఎప్పుడూ వుంటాడు, సనాతనుడు. ఈ వృన్నవాడే. ఈ అంతస్సులో వున్న అగ్ని మేల్కొన్నప్పుడు మార్గం స్పష్టపడుతుంది. అగ్ని మేల్కొన్నప్పుడు జీవుడు బుషి అవుతాడు. బుగ్వేదం “అగ్నిః పూర్వేభి బుషిభిరీడ్యో నూత్సనైరుత సదేనో ఏహవక్షతి' అంటున్నది. పూర్వబుషులచేతు ఈనాటి బుషుల చేతనూ ఉపాస్యుడు. అతడే దేనతలను ఇక్కడకు తీసుకుని వస్తున్నాడు. చూర్గదర్శియైన విప్రుడు అంత్కైతన్యంలో దివ్యచైతన్య ఫ్రతినిధిగా - పూర్వాధువికకాలాలలో అర్చింపబడే అగ్నిగా - స్ఫురిస్తున్నాడు. ఈ మార్గవేదియైన అగ్నియే యోగభక్తి సంప్రదాయాలలో ఆచార్యుడుగా, గురువుగా రూపుకట్టాడు. ఆముక్తలో అతడు ఈ సనియే చేసినాడు. ఈతడు పరదేశి విప్రుడు. అ నగరందగ్గరలో వున్న అళగరిసుందర బాహుస్వామి తెప్పతిరునాళ్ళ ఉత్సవాలకు వచ్చి, దర్శనంచేసుకొని తిరిగి వస్తున్నాడు, అలసి మధురానగరంలో విశ్రాంతిగా రాత్రివేళ ఆరుగులమీద పరుండి సుభాషితాలను ఉబుసుపోకకు పఠిస్తున్నాడు. పరదేశివిప్రడు అనడంలోనే ఆతని సంబంధం, వరార్థమైన దివ్యజగత్తుతోడి అనుబంధం స్ఫురిస్తున్నది. ఒకవిధంగా ఈతడు భాగవంతంలో - రుక్ష్మిబీకల్యాణంలోని - అగ్నిద్యోతనునివంటివాడని చెప్ప వచ్చును. ఇక్కడ పాండ్యరాజు నిజంగా మళత్స్యధ్వజురైనాడు. కస్తూరి పరిమళము, పూలతావులు, ముక్తానముణిహారాలు శోభిల్లగా వైభవంగా భో గివీసంతతిచెంతకు వెళ్ళు చున్నాడు. ఈ వర్ణనలో రాజు భోగాసక్తి, విషయపరాధీన ప్రవృత్తి వర్ణితమైంది. నటి అధ్యయనం

అప్పుడు పరదేశివిధ్రుడు చదివిన శ్లోళం ఇది.

వర్జార్గమప్టా వ్రయతేత మాసాన్‌ నిశార్రమళ్ధం దివనం యతేత

వార్ధద్భ్యహేతోర్వయసా నవేన వర్యతహేతోరిహజన్మనాచ

దీన్ని తెలుగులో రాయలు ఇలా చెప్పారు. “నెలలు చతుర్హ్యయిని వృష్టి దినాళికి, రాత్రికె దివంబున, జర్మకై వనయన్సునను బూని పరంబునకిప్పుడర్భమంబనువుగ జేయగావలయు' అని నుత్వ్వధ్వజాని చైతన్యం, త్రివర్గ సాధనం ప్రమంగా సాధించడం చేత అతని విషయవాంఛలు, ఇంద్రియలో భము చుట్టూ క్రమ్ముకొన్న ఈ వాళ్యంచేత, అతనిలో మూలచైతన్యం మేల్కొన్నది. చిత్తము సచాహితమైనది. ఆత్మతో అనుబంధం సమకూరింది.

అతనిలోని పరివర్తన యిలా సంభవించింది. తద్రంథార్థము నెమ్మనమున మూహించి, తెలిపి, చ్రూన్సడి, కడకుం తన మోసమునకు భయపడినారు. శ్రవణ మననాలచేత తాళ్చర్యం మనస్సుకెక్కింది ఒక్కసారి స్తంభీభావము పొందినాడు. తన్ను తాను మోసము చేసుకొన్న సంగతి తెలిసింది. అంటే తాను దేహాత్మభానవు చెరలోచిక్కి, ప్వస్థితిని మరచిపోయిన సంగతి గుర్తుకువచ్చింది. దాంతో నిజమైన వైరాగ్యంవల్ల విర్వేదం కలిగింది.

ఈ నిర్వేదంలో పరతత్త్వజిజ్ఞాప కలిగింది. పరతత్త్వమును గూర్చిన జ్ఞానమే “అద్దరికిన్‌ నరులనుచేర్చునావ' - “నావేన సింధు”. రాజ్యానందమును, ఇంద్రియా తామతను చెందిన తాను బ్రహ్మానందమును పొందుటకు ద్రయత్నించ బూనినాడు,

ఇటువంటి రాజును రక్షించడానికి విష్ణుచిత్తుడు కావలసి వచ్చాడు. పరమ పురుషువి హృదయంలో విలుపుకొన్న ఈ సేవాయోగి, నిత్యమూ భగవద్భాగవత "సేవచేస్తూ ఈ లోకంలోనే పరమార్ధాన్ని అను భవంలోనికి తెచ్చుకొన్నాడు. నిజజీవితం అంతా భగవన్మయంగా పరివర్తింపజేస్తూ - జీవితం అంతా యోగంగా పాధన చేశాడు. గృహస్థజీననం ఆతనికి సర్వజీవులలో పరమాత్మను దర్శించేందుకు అడ్డంకాలేదు. అందువల్లనే అట్టాంటివ్యక్తివి ఈ రాజు సభలో సరతత్త్వ స్థాపనకై ఎన్నుకొన్నాడు, భగవంతుడు. 'యమేవైష నృణుతే తేనలభ్యః' అందుకే విష్ణుచిత్తుని విజయాన్ని మద్రపన్న 77

స్వయంగా దర్శించేందుకు పరాశ్సరుడే భూలోకంలోకి దిగివచ్చాడు. “పల్లాండు పల్గాండు పల్గాయి రల్తాండు' ఇత్యాదిగా మంగళాశాసనభాగ్యం పొందినాడు.

విష్ణుచిత్తుడు, పాండ్యరాజునకు భక్తియోగము ఉపదేశించి అంతినుంగా నిరపాయమైన ప్రవృత్తిధర్మాన్ని తెలిపి భాగవత ప్రధానువిగా జేసినాడు. ఆ విధంగా అచారుడు శిష్యుని తనంతవానిగా పరిఐమింపజేసినాడు.

మత్స్యధ్వజునికి వ్యతిరకముఖంలో తీర్చ బడ్డ మరొక పాండ్యరాజు యామున వృత్తాంతంలో వస్తాడు. రాయలు ఈతనికి పేరు చెప్పలేదు. ఇతడు రాజుగా తన ధర్మాన్ని తీర్చలేదు. ధర్మవిముఖుడు. 'అబ్బూపతి తామసుండై మామకీనంబులగు జనంబుల సొమాన్య బుద్ధిం జూచుచు, శద్వృత్తుల కగు నుపషద్రవంబు నుపేక్షించుచు రక్షా విముఖు౦రై యుండ వీక్షించి.

రాజునందు ఉండవలసిన సమబుద్ధి ఇతనికి లేదు. రాగద్వేషదూషితచిత్తుడు. అందువల్ల త్రివర్గసాధనవిషయంలోను అసమర్శ్భుడు. మతవిశ్వాసాన్ని ప్రకటించినా, అది కేవలం రాగద్వేష దూషితమేకానిి, పరమార్థదృష్టి కలదికాదు. అతనికున్న శ్రైవాభిమానం ధర్మపీమలను దాటి వెజ్డిశైవంగా పరిణమించింది. పరమత సహనంలేని రాజ్యం అది. అందువల్ల పరమార్థదృష్టి ఉన్నట్టు చూపే విధము దంభాచారమే.

“శివలింగము దాల్చిన జనవినహంటేమైన చేయవిది పాషము, దా నవుగా దనడు. అది సరియైనపనే అనే విప్రులకు అగ్రహారంబు ఇస్తున్నాడు. రాజ్యకోశమంతా శైవులకే వినియోగిన్తున్నాడు. మనన్సులో విశ్వాసం లేకున్నా, శైవులవేషాన్ని ధరించినవార్లు కొలువులో ఆదరం పొందుచున్నారు. వారు గంజాయితినుట, హాలాపానము మొదలైనవి చేసినా, వారిని ఆక్షేపించడు, ఇతరుల దోషాలను ప్రధానంగా ప్రకటిస్తు న్నాడు.

ఈ లక్షణాలన్నీ కృత్రిమమైన అధ్యాత్మికవేషాన్ని తాల్బటంగా తానవమ్తున్నది. దీనివల్ల తివరసాధనముకాక మోక్షసాధనముకూడా శప్పిపోయింది. ఈ విధమైన ధర్మనంకటాన్ని తొలగించేందుకు యామునుని రంగట్రవేశం చేయించవలపి వచ్చింది.

ఆముక్త ప్రతిపాదించిన వైష్ణవము, శివాదుల ఉపాసనను విరసించదు. కాకపోగా, శివాదులు శ్రీ మహావిష్ణువుయొక్క శరీరములుగా ప్రతిపాదిస్తుంది. ఫలదాత బవ అధ్యయనం

యును మహానెస్టువె. పాండ్యరాజు అనుష్టించినశైవములో, ఈ సమన్వయము కాన రాదు. స్వామి అన్నాడు “వనజ రుద్రాదులు మత్తనువులే, తత్పూజనంబు తథ్యము మత్పూజనమె, తదీస్సితఫలదాతను నేనె అని, భగవద్గీత చెప్పిన'యేయథా మాం ప్రపద్యంతే తాంస్తథైన భజామ్యహం' అన్న వాక్యాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. ఈ పాండ్యరాజు పొందిన 'వెళ్డిశెనం' లోని వెట్టిగాని, తమసలక్షఐంగాని, శ్రెవంలోనివికాదు, అఠనివే.

మానవ నాగరకత యొక్క ఉదాత్త లక్షణం - ఎదుటివారి విశ్వాసాన్ని మన్నించటం, రాజైనవాడు ఈ విశ్వాసాన్ని తన విశ్వాసానికి అనుగుణంకాకపోయినా, నున్నించడమేకాక లోకంలోని విశ్వాసాలను వారివారి అనుభవాల అధారంగా కొనసాగే విధంగా రాజ్యపాలనము నిర్వహించాలి. ఈ లౌకికరా జ్యవ్యవస్థా ధర్మాన్ని పాండ్యరాజు మన్నించలేదు, అందువల్ల యామునుడు అ వ్యవస్థను విలువబెట్టడానికి సభలో వాదించి వాని మూఢబుద్ధిని మాన్చించినాడు.

ఈ సందర్భంలో మరొక అశంకూడా గుర్తించవలసి ఉన్నది. రాజునుతాన్ని పట్టమహిషి అంగీకరించదు. ఆమె వైష్ణవాన్ని త్రికరణములతో విశ్వసించి జీవితంలో అచరిస్తుంది. కావి ఆమె లౌకికంగా పతియందు నిర్వహించవలసిన సాంసారికజీవనాన్ని సంపూర్ణంగా పాటిస్తుంది. ఆమె తన వ్యక్తిత్వాన్ని స్వాతంత్రాన్ని కోల్పోవలేదు. రాజూ ధోరణి తప్పనిచెప్పి బాలుడైన యామునిని ద్వారా సత్యాన్ని నిరూపిస్తానని పందెం వేస్తుంది. ఈ పట్టమహిషి పాత్ర, పాలితులైన ప్రజలకు వారి అభిప్రాయాలకూ ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నది.

విష్ణుచిత్తుడు భక్తియోగాన్ని ట్రపంచించే సందర్భంలో, ఆ రాజునకు - శ్రీ విష్ణుపురాణంలోనూ, భాగవతంలోనూ ్రసక్తమైన ఖాండిక్యకేశిధ్వజ సంవాదాన్ని తెలిపినాడు. దీనిలో ఇద్దరు రాజులున్నారు. ఇద్దరూ విలక్షణవ్యక్తులే. వీరు జనకుని వంశంలో జన్మించినవారు. యాజ్జవల్కుుని శిష్యుడైన జనకరాజర్షిప్రసక్తి బృహదారణ్య కోపనిషత్తులో వస్తుంది. అచ్చమైన (బ్రహ్మవిద్యను తెలెపే అష్టాన క్రగీతకూడా జనకాష్టానశ్ర పంవాదమే.

వీరిద్దరూ అన్నదమ్ముల బిడ్డలు. ఖాండిక్కుడు కేశిధ్వజునికోడి, సామాత్య బాంధవముగా అరణ్యవాసం చేస్తున్నాడు. కేశిధ్వజాడు జయంపాంది విశాలమైనరాజ్యం చేస్తున్నాడు. వారిద్దరూ క్రమంగా కర్మరుడూ, ఘనవిజ్ఞానుడును. వీరిద్దరూ పరస్పరమూ నువ్రనన్న 73

జయకాంక్షతో యుద్ధంబేశారు. (హ్మజ్ఞానియైన కేశిధ్వజుడు జయంపొందాడు. కర్మ వాదియైన ఖాండిక్యుడు ఓడిపోయాడు. ఈ కథలో స్పష్టంగానే పూర్వోత్తరమీమాంసల నడుము కొనసాగినవైరం తెలియవస్తున్నది. అయితే కేశిధ్వజుడు రాజ్యలా భంపాంది కూడా దానివల్ల కలిగే సుఖాలను కోరుకోలేదు. జీవితాన్ని సాధనక్షేత్రంగా చేసుకున్నాడు. “అవిద్యయా మృత్యుం తీర్తా, విద్యయా అమృత మళశ్ళుకే' అన్న శ్రుతిని ఆధారంగా యజ్ఞాదిరూపకమైన కర్మను మృత్యువును జయించేందుకు ఉపకరణంగా భావించి ఆనేకయజ్ఞాలు చేస్తూ వచ్చాడు. “గెల్తుమృుత్యువు నవిద్యన్‌ పుట్టకుందున్‌ తుదన్‌, జాకుందున్వడినంచు యోగనియతిన్‌' జ్ఞానాశ్రయుండై మఖానీకంబులో రచియించు చున్నాడు. ఈ ద్రవృత్తిలో కర్మజ్ఞానముల సమన్వయం ఉన్నది. ఖాండిక్యునిలో ఈ సమ నయం లేకపోవటం వలన, కేవలం కర్మపరతంత్రురైనందున అతడు ఓడిపోయినాడు. ఒకానొక యజ్ఞంలో పశువును, పులి చంపింది. యజ్ఞపశువును కోల్పోయిన కేశిధ్వజుడు ప్రాయశ్చిత్తంకోసం అన్వేషిస్తూ వచ్చాడు. శ్రాతవిధులు సమగ్రంగా తెలిసినవాడు ఖాండిక్యుడే. అతడుతప్పు అ యజ్ఞతంత్రలోపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పగలవాడు లేడు. ఖాండిక్యునివద్దకు కేశిధ్వజుడు నిరాయుధుడై, కృష్ణా జీనోత్తరీయుడై బయలుదేరాడు. పగవల్ల ఆ ఖాండిక్యుడు అపకారంచేస్తే, దీక్షితుడైన తనకు నృుతికల్గుటవల్ల యజ్ఞఫలం లభిస్తుంది. శాంతురై అతడు ప్రాయశ్చిత్తాన్ని ఉపదేశస్తే మఖతంత్రం సముగ్రమై ఫలం యిస్తుందన్న నిశ్చయంతో అతడు వని చేరటోయినాడు. ఇక్కడ రాజనీతి ప్రవేశించింది. కేశిధ్వజాని రాకను తెలిసి, శత్రువు తనకు అపకృతిచేయటానికే వచ్చాడవి ఖాండిక్యుడు భావించాడు. తన చూపుచేతనే శత్రువును దహిస్తూ తన ఐశ్వర్యం కొన్నందుకు, తిరిగి తనమీదకు వచ్చినందుకు, తనకోపము వల్లను కలిగిన మూడుగ్నులు తనబలాన్ని పెంచాయి. ధనస్సున బాణం సంధించాడు. ఇక్కడ వైదికమైన అగ్బిత్రయాన్ని, లౌకికమైన ఉద్వేగముయమైన ప్రాఐకోశంలోని భావాలతో సమంగా భావించడం వలన ఇతడు ఇంకా పరమార్థాభిముఖుడు కాలేదని తెలుస్తున్నది. అగ్పిత్రయరూపకము, మీచూ౦న పరమార్థసాధనలో ఎంత పరిమిత మైనదో తెలియజేస్తుంది. 74 అధ్యయనం

యజ్ఞకర్మలలో అభిచారాదులైన ద్వేషపూరితములైన కర్మలుండటం, ఈ సందర్భంలో గమునించదగింది. అయితే కేశిధ్వ్యజుడు నేను ఆతతాయినికాను, యజ్ఞవిఘ్నం కలిగింది. ప్రాయశ్చిత్తం తెలుసుకునేందుకు వచ్చాను. కోసమైనా - రోహమమైనా (బాణమైనా) విడువుమున్నాడు. కేశిధ్వజుని ఆత్మశక్తి ముందు ఖాండిక్యుడు విలువలేక పోయినాడు, అతనిలో పరిణావుం కలిగింది.

ఈ విషయం మంత్రి పురోహిత సుహృజ్జనులతో చర్చించాడు. వారు, అదను చిక్కింది, అతని వధించి రాజ్యంపాందమని ఉద్చ్భోధించారు. ఈ సన్నివేశం రామాయణం లోని విభీషణ శరణూగతిని స్మరణకు తెస్తుంది. ఇక్కడ మంత్రిప్రభృతులు చెప్పిన రాజనీతి, అవకాశం వచ్చినప్పుడు ధర్మాధర్మంబుల జోలికిపోకుండా శత్రువధయే

జ ప్రధానమన్న తాత్పర్యం కలది. పరిభవశల్యం తీరకుండా తపస్పుకూడా ఫలప్రదంకాదవి వారు నిశ్చయించారు. కాని ఖాండిక్యునిలో కలిగినమార్చు పరలోళ వాంఛకలది. (టహ్మవిద్య యందాసక్తి కలిగించింది. అల్పానేహః పరిభోగ్యమైన మహీరాజ్యసాఖ్యము మీద అతనికిక మనసులేదు. అందువల్లనే కేశిధ్వజునికి ప్రాయశ్చిత్తం చెప్పాడు,

కేశధ్వజునికి యజ్ఞం పూర్తయింది. గురువునలె యజ్ఞపరిపూర్తికి కారణమైన భాండిక్యునికి గురుదక్షిణ నీయవచ్చినాడు. మళ్ళీ అప్తులు రాజ్యమును కోరమన్నారు. అయితే ఇప్పటి ఖాండిక్యుడు వేరు. ఈతడు, యమునిదగ్గర బ్రహ్మవిద్యా ప్రాప్తిని కోరిన నచికేతసునివంటివాడు. ఇక్కడ గురుశిష్య లక్షణాలు తారుమూరైనమి “పకల భవక్లేశ నంక్షయంటెయ్యది యవ్విద్య బోధింపు' మని ఖాండిక్యుని ప్రార్ధన. కేశిద్వజుని రాజ్య దానమును తిరప్కురించినాడు.

ఈ ఇద్దరూ యితర రాజులకంటే అత్యంతమూ విలక్షణమైనవారు. రాజ్య ఈతంత్రములో జయాపజయాలు పొందినా - అంళ్య్వ్చైతన్యంలో తనమును తాము కోల్పోలేదు. నిత్య జాగరూకతతో ఉన్నవారు. గెలుపోటములు వారి సంస్కార పొకుమార్యాన్ని మొద్దుబారేట్లు చేయలేదు. ఖాండిక్యుని పరిపాకం పూర్వమీమాంస అనుష్థానంవలన ముముక్షుత్వంగా పరిణమించింది.

ఈకథలో ఖాండిక్యుడు, ఆత్మవరిపాకంవల్ల ఏ స్థితికి చేరవచ్చునో తెలియచేసిన వాడు. కేశిధ్వజుడు, ఆత్మస్వస్వరూపంలో మోహబంధం తీరగానే ఎలా చేరుకుంటాడో వివరిస్తాడు. నుభ్రనన్న 78

అట్టిమోహ శ్రముంబాణి నా శరీరి

న్వన్గుడై తావనన్యాతోశయమబాధ

మనగ విలనీల్లు నిర్వాతిమును భజించు

ననఘు ॥ తొల్లియు నిర్వాఖఖనియు గాన

తెచ్చిపెట్టుకున్న జీవత్వసంసారిత్వాదులైన మోహ నలయాలును ఛేదించితే, ౧౧648౦౧1౧౮ ను గురించిన ఎజుక కలిగతీ సహజమైన విర్వాణసఫ్థితి స్పష్టపడుచున్నది. అప్టానశ్రగీఠలో జనకుడు ఆత్మస్వరూపాన్ని గురించి చెప్పుతూ -

ఆనో నిరంజనళ్ళాంతో బోధోవాం వ్రకృతేః వరః

వతావన్తమువాం తాలం మోహేనైవ విడంబితః (111)

ఇదేతత్త్వాన్ని రాయలు చెప్పారు - తాల్లియు విర్వాణఖభినియుగాన అని!

ఆముక్తలోని మరొక రాజపురుషుడు యామునుడు. ఇతడు రాజుకాని రాజు శ్రీ వైష్టు సంప్రదాయ బ్రవర్తశకమైన అచార్య పరంపరకు అదిపురుషులైన శ్రీమన్నాథమునుల పౌత్రుడు. శ్రీనాథమువి ద్రావిడ ప్రబంధమును పునరుద్దరించిన విద్వాంసుడు. ఈయన తత్త్వవేత్త, సంగీతజ్ఞుడు, యోగికూడా. యోగరహస్యము, వ్యాయతత్త్వమనే రచనలు చేశాడు.

యామునుడు కూడా అంతటి విద్వాంసుడే. రామానుజాలకు పరోక్షంగా (ప్రేరణఇచ్చి, శ్రీ భాష్యాది రచనలు చేపేందుకు కారణమైనవాడు. గీతార్థపం గ్రహము, సిద్ధితయము, ఆగను ప్రామాణ్యము, స్తో త్రరత్నము, శ్రీస్తుత్మి పురుషనిర్ణయము, కాశ్ళీరాగముప్రామాజ్యము అనేవి ఈయన రచనలు.

బాలుడుగానే యామునుడు తన ప్రతిభచేత, విద్వశ్తుచేత అనేకుల ప్రశంసల నందుకున్నట్ట్లుగా యామున చరిత్రలు చెప్తున్నాయి. ఈ కావ్యంలోనూ, ఆచార్య కులమున, గురుకులమున వేదశాద్ద ముఖ్యవిద్యలనభ్యసిస్తూ వున్నాడు. పాండ్యరాజు పభలో వాదించి వైష్టవసరతత్త్వస్థాపనగావించి, ఆపద్ధతిని, అతనిని రాజధర్మమునకు అభిముఖునిగా జేయపూనుకొన్నాడు. “దరక్షవేచ్చ అస్మదా భిముఖ్యంబునంగాని, బొడకుమియు" నారాయణుడే ఈ సంకల్పాన్ని యామునునిలో కలిగించాడు. 76 అధ్యయనం

పంతాలు, ప్రతిజ్ఞలూ అయ్యాయి. చినరకు యామునుడే గెలిచాడు. రాజు విష్ణు భక్తుడైనాడు. ఇంతవరకు కథ సామాన్యమే,

ఇక్కడ రాజు తన కడగొట్టు చెలియలిని ఇతనికిచ్చి, ఆరఐముగా అర్ధ ఛాజ్యాన్ని ఇచ్చాడు. విప్రకుమారుడైన యామునుడు రాజ్యమును స్వీకరించాడు. అతనికి అధర్వణవేదముకూడా అధీతమే అవటంవల్ల దివ్యాస్తములుకూడా అతనికి అధీనమే. రాజు, యువరాజైన యామునునితో దుస్సాధ్యంటైన విరోధియూధంబును సాధింపువుని దండయాత్రకు పేరేపించాడు. ఇంతలో వర్జాకాలం వచ్చింది. శరత్కాలమూ వచ్చింది మత్ప్యధ్వజుని కథలో గ్రీష్మవర్ణ్సనం ఉంటే, ఇక్కడ వర్ష శరద్వర్దనలు జమిలిగా జేయబడ్డాయి. దీర్ణములైన వర్షశరత్తులొత రువాత, యామునప్రభుదిగ్విజయము సం గ్రహంగా చెప్పి రాజ్యపాలనం మరింత సంగ్రహంగా చేయబడింది. దీర్ణముతైన వర్షశరద్వర్హనములను చూస్తే యామునుని ప్రవృత్తిలోని పరిణామం తెలియవస్తుంది. వర్షం లోకజీవన సమృద్ధికి హేతువు, శరత్తు లోకజీవనంలో కాలుష్యరాహిత్యానికి గుర్తు. వర్షజీవనంలోని కాలుష్యం అడగినప్పుడే శరత్తు సంప్రాప్తి స్తున్నది.

(టహ్మదారియైన యామునుడు ఈశ్వరసంకల్పంచేత వాదించాడుకాని ఆసంకల్పాన్ని గురించి విష్ణుచిత్తునివలొ యెరిగినవాడుకాదు. వేదవేదాంగములు చదవని విష్ణుచిత్తుడు - వేదవేదాంగములు అధికరించిన యామునుడు, ఇద్దరూ చేసింది ఒక్కటే, విష్తుమతస్థాపనము, విష్ణుచిత్తునిలోని ఆత్మపరిపాకము అతనికి విష్ణు పాక్షాత్కారాన్ని కలిగించగా - అర్థకానుముల సాధనమునకే అ విజయము రాజ్యప్రాప్తిని కలిగించింది. అర్ధకాముముల సొధనమునకే ఆతనివిద్య తోడ్పడింది. ఆతని ప్రవృత్తి (త్రినర్గముల పరిధిని దాటలేదు. రాజ్యభోగాలను అంగీకరించిన యామునుడు తన సిళామహులను, వారు నెలకొల్పిన సంప్రదాయాన్నీ దాన్ని నిర్వహింపవలసిన జాధ్యతనూ మరచిపోయినాడు. పాండిత్యము విజయము ఆతవిలోని రాజస ప్రవృత్తిని పెంచినాయి. రాజ్యలాభం వలన యామునునిలో మరింత రాజసం పెరిగింది. అతనికి అథర్వశిరస్ప భ్యస్తంబగుట, దివ్యాస్త మంత్రముల కలిమి యుందెలియుట, మరింత ఆత్మ ప్రత్యయానికి 'హేతువయింది అతడిప్పుడు రాజు. అంతస్పులో ప్రాణముయకోశముతో నునస్పును లగ్నంచేసుకొని ఉన్నవాడు. సుభ్రనన్న 77

మనోబుద్య్యహంఠారముల పరిమితులలో జీవిస్తున్నాడు. ఉన్నతమనో భూమికలతో సంబంధం ఏర్పడలేదు. వాథమునులను గూర్చి సంప్రదాయము - అచింత్యము, అద్భుతము, అక్లిష్టమునైన జ్ఞానవైరాగ్యముల రాశియనీ, భగవద్భక్తి సము(ద్రమవీ పేర్కొంటున్నది. యామునులు పరధర్మాన్ని ఆశ్రయించి- సంధప్రదాయాన్ని పరిత్యజించినప్పుడు దానికి ఆయనెంత దూరంగా ఉన్నాడో, ఈ దీర్ణములైన బుతువర్ణ్జనలు తెలియజేస్తున్నవి. ఈశనిలో పరిణామం కలిగించటంకోసం ఆచార్య సరంపరాను గ్రహం కావలని వచ్చింది. శ్రీ మన్నాథమునులకు ఆచార్యులనంటివారు శ్రీ శఠగోపులు. 'ప్రపన్న జనకూటస్ఫులు. కులపతి. నాథమునుల శిష్యులు పుండరీకాక్షులు, వారి శిష్యులు శ్రీ రామమిశ్రులు. తను పరమాచార్యుల పొత్రుని సంప్రదాయమార్గంలోనికి మళ్ళించే పనిని, శ్రీ రామమిశ్రులు నెత్తికెత్తుకున్నారు. యామునద్రభువు వంటశాలలో రోజూ అలర్కశాలం అలరించేవారు. ఆకూర, మరలనురల తిన్న యామునులు ఆకూరను ₹- తెచ్చే వ్యక్తిని చూడదలిచారు. అప్పుడు శ్రీరానముమిశ్రులు కనిపించి మీ వెద్దలు కూర్చిన నిక్లేసమొకటి నవ్యూజాత నింధుజలాంత క్వ్వీవమున నుండ నికుం జూసంగా వచ్చి తిని ననుముతీనాథా / అవి చెప్పి శ్రీరంగనాథుని పదద్వంద్వాన్ని దర్శింపజేసినారు. ఇక్కడ ఆచార్యులు, ఆత్మవిస్టృతి పాందినజీవుని సుప్త సంస్కారాలను మేల్కొల్పినారు. యామునుడు కుమారునకు రాజనీతినుపదేశించి సన్యాసా శ్రమమును స్వీకరించివాడు. నోపానశ్రమంలో ఈ రాజులస్వభావాన్ని రాయలవారు చిత్రించినారు. శ్రమంగా ఒకరికన్నఒకరు ఉన్నతసంస్కారం కలవారు. పరిణళాంతఃకరబులు. రాజుల ప్రవృత్తిని ఐదుఅంతస్తులుగా నిర్మించి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, ప్రవృత్తి నినృత్తుల నడుము సేతువునుకట్టి, లోళమునకు సుఖముకూర్చే; అందరు ప్రజల ఖౌతిళ సముఖభోగములకు, ఆంతరికవికాసానికి అనుగుణమైన రాజ్యపాలనము నిర్వహించ వలసిన విధమును తీర్చిదిద్దినాడు. రాజచరిత్రం చెప్పడంతోపాటు యామునుడు, ఈన కుమవూరునకు రాజనీతిని ఉపదేశించిన విధంవల్ల అ తత్త్వాన్ని సూ త్రీకృతం చేసినట్లయింది. 7తీ ఆధ్యయనం

యామునుడు చెప్పిన రాజనీతిలోని తొలిపద్యం రాజ వ్యవస్థకు మూల భూతమైనదిగా గోచరిస్తున్నది.

ఏ వట్టున వినువళో రక్షావరుడవు గమ్ము వ్రజలచత విపన్సుల్‌

కూపెట్టిన విని తీర్పుము కావురుషులమీద ఎవిడకు కార్వభరంబుల్‌

ఏలాంటి పరిస్థితిలోనూ ప్రజలను ఉపేక్షవహించకుండా రక్షించాలి. అపన్నుల బాధలను విని, వాటిని పరిహరించాలి. దుష్పలైనవారికి రాజ్యత౦త్రనిర్వహణంలో అవకాశం కల్పించనద్దు - ఇది యామునుడు చెప్పిన ప్రధాన రాజనీతి సూత్రం.

ఆముక్తమాల్యద కావ్యతత్తాన్నిబట్టి, అది రాజజీవన ఆదర్శాన్ని క్రమంగా పరిపూర్ణ మానవాదర్శంగా - అధ్యాత్మిక జీవన విధానంగా నిరూపించింది. లౌకీకా లొకికాలకు శుద్ధమైన అనుబంధాన్ని కల్పించింది. (నువథ మార్చి 999)

క్రేత్రమాహాత్త్యము - తత్త్వము

తెలుగు సాహిత్యంలో క్షేత్రమాహాత్వ ప్రక్రియ ఉన్నది. ఆదిలో ఎజ్బా ప్రగడ రచించిన శ్రీ లక్ష్మీనృపించావతారము, నడుమ శ్రీనాథుని కాశీఖండ, భీముఖండాలు ఈ కోనలోనివి. శ్రీకృష్ణ దేవరాయల యుగంలో పాండురంగ, శ్రీకాళహస్తిక్షే త్ర మాహాత్మాలు వచ్చాయి.

శేత్రమాహాత్క్యాలస్ని ఇంచుమించుగా స్కాంద వురాణాంతర్గతాలు. సర్గాదుల కంటే మిన్నగా పురాబాలకు దశ, దశాధిక లక్షణాలు చెప్పిన సందర్భంలో క్షేత్ర - తీర్థమహిమలు చేరాయి. ఈ ప్రక్రియ రసభాన ప్రచురమైన మహాకావ్యంగా కాకుండా పురాఐఖండంగా, శిథిలబంధంగా రూపింసబడింది. ఈ రచనలో ప్రధానంగా తీర్థ-క్షేత్ర -దైవతముల ప్రాశస్త్యం చెప్పటం ప్రధానాంశమే అయినా, వాటికన్నా అధికంగా ఆక్షేత్రతీర్ధాదుల దర్శన, స్పర్శనాదుల నల్ల పరమాత్మప్రాప్తిని పొందిన దళితాఘుల, శ్షీఐదుష్కర్ముల చరిత్రలు చెప్పబడుళతాయి. అయా నుహాముహినులు ఎంతటి కర్మభారాన్నైనా నిమోచింప చేయగలనని పరమవిశ్వాసాన్ని కలిగించేపని దీని లక్ష్యం. ఈ సందర్భంలో సర్వేతర క్షేత్రాధిక్యం ప్రతిపాదించటం కూడా ఈ రచనల లక్ష్యమే అవుతుంది. అర్థవాదమే అయినా ఈ పద్ధతివలన సమాజంలో తమకు ఇష్టమైన, సన్నిపాతమైన, పరంపరాయాతంగా ఉపాసింపబడుతూవున్న క్షేత్రంలో కలిగే పారమ్య బుద్ధి, అవికలమైన ధ్యానం తత్తద్దేవతా సమర్చనఫలాన్ని ఆయా క్షేత్రస్థ దైవ జేజస్సువల్ల సంతక్రమించటం సాధ్యమవుతున్నది.

క్షేత్రము అంటే నేల. అది అన్నింటికీ ఆధారమైంది. గీతలో, ' ఇదం శరీరం కౌంతేయ క్షేత్రమిత్యభిధీయతే' అని శరీరాన్ని క్షేత్రంగా చెప్పడం జరిగింది. ఇంకొక తిరి ఆధ్యయనం

అంతస్కులో సంస్కారబీజ స్థానమైన మనసుకూడా క్షేత్రమే ఈశ్వరావాస యోగ్యమైన ఈ జగత్తు అంతా క్షేత్రమే. ఈశ్వరుడు అంతర్యామిగా వెలుగొందే జీవాత్మకూడా ఒక దళలో క్షేత్రమే. 'క్షీయజే'అనే శ్రీయారూపం క్షేత్రశబ్బానికి మూలం. లోన ఒక ప్రధానాంశాన్ని దాచుకొని అది వెలిగేకొద్దీ ఈనంతతానుగా క్షీబించేదీ, తొలగిపోయీదీ క్షేత్రమని తాత్పర్యం. పిరమిడ్‌ అకారంలో వుండే త్రిపుటిలో శిరస్‌స్థానంలో ఈశ్వరుడు, మధ్య భాగంలో తీర్థరూపమైన అను భవము, ఆధారంగా అట్టడుగున ఈ క్షేత్రమూ నిలచి ఉంటాయి. ఈ మూటికీ అనుసంధానంగా ఒకే నిరంతర '్రవణశీలమైన చైతన్యధార ఉన్నది. సాధారణజీవులలో ఈ అనుపంధింబే నాళిక పాపాంశికలవల్ల (9౧ 01066) మూసుకుపోయి ఉంటుంది. ఈ నిరోధంలేనిచోట ఈశ్వర (ప్రవాహం మనోలోకంలో అను భవమై, తన అన్ఫుతస్పర్శతో శరీరాన్ని పులక్షింపచేస్తూ ఉంటుంది. క్షేఠ్రజ్ఞుడంటే క్షేత్రలక్షణం ఎరిగినవాడు. శరీర యాథార్ధ్యం తెలిసినవాడు. ఆత్మయా థార్ధ్యం తెలిసినవాడు. అతడు ట్రవేశించగానే క్షే త్రస్టమైన ఆధ్యాత్మిక శఈరంగాలు అతన్ని సుఖంగా తాకుళవి. అతిలోకమైన అనుభవాన్ని ప్రోదిచేస్తాయి. చెట్టూ, పుట్టా, తుబ్బూ, గాలీ- ఇవన్నీ పరవుపదంనుంచి దిగివ చ్చిన చైతన్యవమూర్తులుగా దర్శనమిస్తాయి. అతనికి ప్రకృతికీ, తనకూ, ఈశ్వరునికీ నడువు ఒక తాదాత్యం ప్రకాశిస్తుంది. ఇంద్రియాలు, మనస్సు, బుద్ధి, సత్వము, తేజస్సు, బలము, రైర్యము- ఇవన్ని నెలకొన్న క్షే త్ర-క్షేతజ్ఞాలు వాసుదేశాత్మకంగా గోచరిస్తారు. “వాసుదేనస్పర్వమితి' _వాసుదేవుడే సర్వమని (గ్రహించుమని గీతలో పరమాత్ముడు చెప్పాడు. అనేక వేదమంత్రాలు, బుషులుక్షేశ్ర-క్షేత్రల్ఞ సంబంధాన్ని గురించి బహుధా ప్రకటించటం జరిగింది. బృహదారల్యుళంలో, పరమాత్మకు పృథివి శరీరమని చెప్ప బడ్డది. పృథివియే క్షేత్రము. మరొకచోట ప్రధానమునకు ( ప్రకృతికి), క్షేత్ర౭ల్ఞనకు( జీవునకు) ఈశ్వరుడే ధ్రభువని, గుటేశ్వరుడని చెప్పబడ్డది. క్షే త్రతత్త్వము తెలిసినవాడు క్షేత్రజ్ఞడు. ఇతడు జ్ఞాని. అతని మృత్యువునకే మృత్యువు కలుగుతుంది. అందరూ జ్ఞానులు కాలేరు. అత్మలోనే పరమాత్మను దర్శనం చేయలేరు. ' ధ్యానేనాత్మని సశ్యప్తికేచిదాత్మానమాత్మనా అన్యే సాంఖ్యేన యోగేన కర్మయోగేన చాపరే - ధ్యానము, జ్ఞానము, కర్మ మూడు మార్గాలూ ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి. నుభ్రనన్న త్‌

స్కాంద పురాణం క్షేత్రముహిమలకు ఆలవాలం. సహపాలుగా కేత్రముల మహివు విసృతంగా దీనిలో ప్రపంచింప బడింది. ఈ క్షేత్రాలలో కొన్ని స్వయం సిద్ధములైనవి. కొన్ని సిర్ధపురుషులచేత, బుషులచేత ప్రతిప్పితాలైనవి. మరికొన్ని అగమశళాస్త్రముచెప్పిన విధులవల్ల మనుష్యులు స్వయంగా ప్రతిష్టచేసినవి. సర్వవ్యాప్తమైన తేజస్సు - భక్తలసంకల్పంచేత, సాధకుల ఛ్యానాదులచేత ఒకానొకచోట స్వేచ్భాగృహీతశరీరమై ఉద్దీస్తమౌతుంది. అక్కడిరూసం ఆయాభక్తుల ధ్యాన తపస్సులలో సాక్షాత్కరించింది, భావింపబడింది, అనుభవ శిఖరమైంది. ఆవేళ అంతర్యామి బహిరావిష్టృతమై, బహిర్యామి అవుతుంది. అక్కడి ప్రకృతి అంతా ఈ తేజస్సుచేత నిండి ఉంటుంది. స్థావర- జంగమములన్నీ ఆ ఓజస్సును తమలో ప్రతి ఫలింపజసుకుంటవి. అందువల్లే ఆయా క్షేత్రాలలో నదులు, సరస్సులు, పర్వతాలు, వృక్షాలు - దేవతామూర్తికాకుండా - తదాత్మకంగా అర్బ్పనీయములు అవుతవి. తిరువణ్గూ మలైలో గిరిప్రదక్షిణం విహితం, కాన్నచోట్ల తీర్థస్నానం - శ్రీరంగంలో కావేరి తిరుపతిలో స్వామి పుష్కరిణి ఇలాంటివే. కొన్నిచోట్ల అశ్వత్థాది వృక్షాలు ఈశ్వరో స్వరూపాలే. ఇంతేకాక, ఒక్కోక్షేత్రంలో ప్రధానదేవతతోపాటు పరివారదేవతలు ఉంటారు. ఆయా స్థానాలలో ప్రత్యేక వరప్రదానశక్తి కలిగి, ప్రత్యేక బాధ్యత కలిగి ప్రవర్తిస్తుంటారు. ఒక్కోచోట ఒక్కోవుంత్రానికి కార్యసిద్ధి కలిగించే లక్షణం ఉంటుంది. ఒక్కోచోట మొక్కులు, త్రతాలు, వరాలు, ప్రత్యేకార్చనా విధానాలు ఉంటవి. అండాండములో బహ్మండమున్నట్టు, ప్రతిక్షేతవనచూ పరవుపదమేం. శ్లేలా ధిదేనతసరమాత్మయే. క్షే త్రాధిదైవతము మూడు విధాలుగా అక్కడ ప్రకటమవు తుంది - క్షేత్రాళ్మ, తీర్థాశ్మ మూర్యాత్మ అని. ఒక్కోక్షే త్రానికి ఒక్కోవైశిష్ట్రం ఉన్నది. అరుణాచలాన్ని స్మరిస్తే ముక్తి. శ్రీశెల శిఖరం దర్శిస్తేనే ముక్తి. వారణాసిలో మరణిస్తే ముక్తి తిమూర్తులకుచెందిన క్షేత్రాలు థమంగా వైష్ణవి, వి, బ్రాహ్మి అనే పేరులతో పిలువబడుతున్నాయి. శైవక్షేత్రాలలో జ్యోతిర్లింగక్షేత్రాలు ప్రసిద్ధాలు. అట్లానే వైష్టవక్షేత్రాలలో శ్రీరంగం, తిరుమల, కాంచీ తేతము పరమములైనమి ఆళ్వారులు తము దివ్యప్రబంధాలలో ప్రస్తావించిన క్షేత్రము లన్నీ దివ్యక్షేత్రాలే. సంప్రదాయం వాటిని నూటఎనిమిది తిరుపతులని పేర్కొంటున్నది. వైష్ణవ సంప్రదాయంలో వీటికి ఉన్న ప్రాముఖ్యం మిగిలిన క్షేత్రాలకు లేదు. శాక్త రై ఆధ్యయనం

సంప్రదాయంలో అష్టాదశ పీఠాలలోను, శైవంలో సమాధిపైన శివలింగ్రతిష్పచేసి దేవాలయంగా చేసే పద్ధతి ఉన్నది.

అట్టాగే మహాత్ముల జన్మస్థానాలు, అవతారము పరిసమాప్తి చేసిన ప్రదేశాలు పూజవీయ స్థానాలవుతున్నవి. బెల్లెహామ్‌, జెరూపలిం స్థానాలు, అయోధ్య మధుర, చ్వారక్క బృందావనాలు ఇందుకే తీర్థస్థానాలైనాయి. ఈ మొత్తం అంశాలు పరిశీలిస్తే, చరాచరమైన జగత్తులో అంతటా వ్యాప్తమైయున్న సూత్రభూశమైన ఈశ్వర చైతన్యమును ప్రత్యక్షీకరించుకున్న చోట, క్షేత్రము ఏర్పడుతున్నదని తాత్పర్యం.

క్షేత్రమహాత్యరచనలలో దాని స్వరూపాన్ని నిర్ధారణచేసే అంశాలు ఇవి : క్షేత్ర, తీర్థ దైవతములు ఏర్పడ్డ విధానము. దైనము స్వయంవ్యక్తం అనటం, సిర్ధ్భపురుషుల తపస్సుల వర్ణన. ఆ సిద్దపురుషులు ఒక్కోసారి వారికోరికను బట్టి స్థానరాలుగా మారిపోవటం కద్దు (భద్రగిరి, భద్రువి తపస్సువల్ల ఏర్పడిందని వృత్తాంతం) ; దైవచరిత్ర, వైకుంఠాదులైన పరమస్థానాల వర్ణనము; శైవవైస్టవాది సంప్రదాయాల విస్తారము, తీర్థములు, పరివారదేనతల, ఉపాస్యవృక్షాదుల వివరము = మొదలైనవన్నీ ఒక ప్రధానభాగము. రెండవభాగము - ఆ దైవతమును, తీర్థ క్షేత్రములను ఉపాసించిన భక్తుల, మహాపురుషుల వృత్తాంతము ; లోకజీవనాన్ని కలుషితం చేపేంత దుప్పృవృత్తి కలిగిన పతితులు, తుదకు తత్‌ క్షే శ్ర, తీర్ధ, దైవతాదుల యాదృచ్చిక స్మరణ, గమనాదులచేత ముక్తినిపాందిన అంశము; శాపానుగ్రహాదులు

• ఇవన్నీమరొక భాగం. ఆయా సన్నివేశాలలో, వర్ణనలలో రచయిత ఇష్టానుసారంగా చేసేస్తోతాలు, మంత్రాదుల సాధనలు - ఇదంతా మూడవభాగం. ఇదంతా ఉపాసన భాగం.

మానుషమైన అసక్తికీ, చిత్రాకర్షణకూ స్థానం రెండవ అంశమే. అక్కడ జీవనంలోని ఉళ్ళానపతనాలు, బహువిధములైన సన్నివేశాలు అన్నీ విసృతంగా చిత్రింప బడతాయి. విభావాదుల పరిపుష్టికి ఎంతో కొంతైనా ఇక్కడే అనకాశం అధికంగా ఉంటుంది.

మొత్తం మీద క్షేత్రమాహాత్యం మిత్ర సమ్మితమైన రచనయే కాని, కాంతా సమ్మితమైన రచన కాదు. అరుదుగా తప్ప ఇతినృత్తమునకు ఏకవాక్యతకానీ, రచనా నిర్మాణంలో ఒక క్రమపరిణామంకానీ కొనరాదు. అనేక లోకాల, అనేక యుగాల, అనేక విధాల జీవులగాథలు ఇక్కడ ప్రకటితములవుతాయి. లోకజీననం ఈశ్వరాభి ముఖంగా చేసే ఉద్గమనాన్ని వర్ణించే ఈసాహిత్యప్రశ్రియ విశిష్టమైంది. (నువథ) నుద్రస తం

సంస్కృత రూవకములు - తెలుగు అనువాదము సంస్కృతరూపక సాహిత్యము సర్వతోముఖముగ ఉ జ్వలమయిన పరిస్థితిని పొందినది. ఆ మహాసాహిత్యమును కాళిదాస భవభూతులు మహోజ్వలముగ ప్రకాశింప జేసినారు. గ్రీకు రూపకముల కించుక తరువాతనో, సమళాలికముగనో వెలిసిన యీ రచనాప్రక్రియ శాఖోపశాఖలుగ విస్తరించినది. భరతాదులు దీనిలక్షణము చెప్పిరి. ఈ రూపక సాహిత్య సంపద తెలుగు భాషలో నెట్లు వెలనినదో, దానియొక్క సొందర్యము వెట్లు సమకూర్చుకొన్నదో విచారింపనలయును. ఒక విచిత్రమైన పరిస్థితి యేమనగా సర్వతోముఖముగ విస్తరించిన ఈ రూపకము భారతీయ భాషలలో ఏభాషలోను గత శతాబ్దివరకు రానేలేదు. నంస్కృతము నుండి సర్వసాహిత్య ప్రశ్రియలును ఎరవుతెచ్చుకొన్న మన భాషలు ఏలనో రూపక ప్రక్రియను సాధింపలేదు. అస్సాము భాషలోమాత్రము “అంకియానాటో అను రూపక బ్రశ్రియ కొంచెము ముందుగనే వెలసినది. ఇది సుష్టురూపక రచనతో పోల్ప వీలులేనిద్‌. ఇతిహాసము, కావ్యము, నచన కృతి మొదలైన రచనలన్నియు సంస్కృత , భాషలోనివే. సర్వభారతీయ భాషారచయితలును అ మార్గమునే అనుసరించిరి. రూపకరచనయే కొక రూపకమీమాంన కూడ నంస్పృతమున విపులముగ చేయబడినది. 'సెక్కురాలంకారికులు రూపకమును గూర్చి ప్రత్యేకముగ విచారణబేసిరి

• ఈ భాషలలోని పూర్వరచయితలకు సంస్కృత నాటకములతో పరిచయము లేదని చెప్పుటకు వీలులేదు. చాలమంది ప్రసిద్ధములైన కాళిదొసాదుల రచనలను రశ అధ్చుయనం

చదివిరి. వానిలో కొన్ని తమభాషలోనికి కావ్యస్వరూషమున పరివర్తనము బేసుకొనిరి సంస్కృతమునుండి కావ్యములుకూడ మనభాషలో ఎక్కువగా అనువదింపబడలేదు. దశకుమార చరిత్ర, నైషధము తప్పు కుమూరసంభవాది కావ్యములన్నియు నట్లేయున్నవి ఇట్లు కావ్యములు విరివిగా ఆనువదింపబడకపోయినను కావ్వప్రక్రియ ప్రబంధ రూపమున మన భాషలో వెలసినది. నాటకములు పూర్వకాలమున వునభాషలో రచింప బడకపోవుటకు _శారణములను పండితులు పలురకములుగా చూహించుచున్నారు. పందొమ్మిదన శతాబ్దము వరకును దేశములో నాటకములు ప్రదర్శించువారు లేకపోయిరి ముస్లిముల పరిపాలనలో స్థైర్యములేవి మనసమాజములో నాటకముల రచన వీలులేకపోయినది. అనాడు సమాజములో నటులకు సరియ్రైన గౌరవము లేకుండెను. ఈ మధ్య కాలమున పాశ్చాత్య దేశీయ నాటకములు, తత్ర్రదర్శనములు చూపినగాని మనలో పునరుజ్జీవనము కలుగలేదు. ఇవి వీరు చెప్పు కారణములు. ఈ కారణము లన్నియు పంతృప్తి కరములుగా లేవు వేను మరికొన్ని కారణముల నూహించు చున్నాను. భారతీయ భాషలన్నియు దాదాపు పసదవశతా బ్లముననే కావ్యస్వరూపమును పొందినవి. రూపకముందు వాడుభాష చాలశక్తిముంతమైనది. కావ్యాదులయందు ప్రయుక్తనుగు కధాత్మకమైన భాషకు సంవాదాత్మకమైన నాటకీయ భాషకును దాలా భేదమున్నది. ఈ భాషలయందలి యఖివ్యక్తీకరణశక్తి అంత యభివృద్ధిచెందలేదు. పంప్కృత భాష రూపక విర్మాణచణనుగుటకు ముందు కొన్నివేల యేండ్లుగా పెరిగినది. సంస్కృతరూపకము లన్నియు ప్రదర్శనమున కుద్దేశించి రచింపబడినమి తునదేశచఎులో పెద్ద సాచాూజ్యవు లేకపోవుట, అప్టిరవనలులైన చిన్న చిన్న పసామ్రాజ్యములు నాటక సమాజములను పోషింపలేకపోవుట కారణములు కావచ్చును. ఏది ఏమైనను ఈ నాటకసమాజ నిర్మాణము విజయనగర సావమ్రూజ్య కాలములో జరుగనలసినది. శ్రీ కృష్ణదేనరాయలవారి కాలమున పంస్కృత నాటకములు ప్రదర్శనము పొందినట్లు చరిత్ర చెప్పుచున్నది. ఈ కాలమున తెలుగులో నాటకములు బయలుదేరకుండుటకు కారణము రాయల జీవితములోని ఎక్కువ భాగము యుద్ధములందే గడచుట కావచ్చును. బహుభాషా సమ్మేళనముగల రాజ్యమున సమాజములవారు సంస్కృతనాటక ప్రదర్శనమే చేయుచుండిరేమో 1 మద్రనన్హ తల్‌

ఒకవేళ సంస్కృతరూపకములే అనువదించి ప్రదర్శింతమున్నను వారి ప్రదర్శనకు తగిన పరికరములీకాలములోవి నటుల కందుబాటులో లేకపోయి యుండును. ప్రజలలో విద్య ఈక్కువ యగుటచేత వీవివి చూచువారు నాడు లేకపోయిరేమో 1 వారి యానందముకొరకు యక్షగానములు, తోలుబొమ్మలాటలు, భాగవతములు మొదలైన వినోదములుండెను. తెలుగువారు సంస్కృత రూసకములు రచించిరి. రత్నపాంచాళిక సర్వజ్ఞసింగ భూపాలునిది. వామన భట్టబాణునిది పార్వతీ పరిణయము. విద్యానాథుడింతకు పూర్వమే నాటకలక్ష్య లక్షణములను విరూపించెను. కాటయనేముడు కాళిదాస నాటకత్రయమునకు వ్యాఖ్యానము రచియించెను. కొని మహావిద్వాంసుడైన శ్రీనాథుడు కూడ నాటకరచనకు పూనుకొనలేదు. కొందరు వినుకొండ వల్లభరాయని (క్రీడా భిరామమే తాలి తెలుగు రూపకమను చున్నారు. ఇది రావిపాటి శ్రిపురాంతకుని (ప్రేమాభిరానముమునకు తెనుగుసేత. శు తెనుగుసేతకును మూలమునకు నెట్టి సంబంధమున్నదో మనము మూలము లభించనందున నిరూపింపలేకున్నాము. దీనియందు వీధిరూపకలక్షణ మెంతవరకు పట్టనో తెలియవలెను. తెలుగులోని పూర్వ సాహిత్యములోని రూపకములు లేకుండుట గూర్చి ఇట్లెన్నియో కారణచలు లూహింపవచ్చును. ఇవన్నియు ఊహమీదనే ఆధార పడియున్నవి. వీనిని మరొళరు కాదనవనచ్చును. పూర్వాంధ్ర సాహిత్యములో కొన్ని కావ్యములు ప్రాచీన సంస్కృత నాటకముల శనువాదములై యున్నవి. వీనియందు దృశ్యకావ్యము యొక్క బహిస్స్వరూపమే మారిపోయినది. ఇట్టి వానిలో మనకు మొదట కనిపించునది విద్ధసాల భంజికకు ఆనుకృతియైన కేయూరబాహుచరిత్రము. దీనిని నముంచనకవి రచించెను. ఏిల్లలమళట్టి పినవీరభద్రుడు అభిజ్ఞాన శాకుంతల మాధారముగా శృంగార శాకుంతలమును రచించెను. నంది మలయ, ఘంటసింగయ అను కవులు ప్రబోధ చంద్రోదయమును ప్రబంధముగా వెలయించిరి. పారిజాతాపహరణము రచించుటకు ముక్కు తిమ్మన యొక సంస్పృతనాటక మాధారముగా గ్రహించెను. అనర్ద రాఘవమును పదునేడన శతాబ్బమున తిమ్ముకవి, వనపర్తిరాజు అస్టభాషాబహిరీ గోపాలరాయని బంధువొకర్కు తిం అధ్యయనం

తూచి పత్యనారాయణకవి యనువారు కావ్యములుగా రచించిరి విశ్రమార్వశీయమును శ్రీ శేషాద్రి రమణ కవులు ప్రబంధమొనర్చిరి. ఇట్టి పరినర్తనము లెన్నియో మనము పేర్కొన వచ్చును. ఇవియన్నియు కేవలానువాదములు కావు. మూలశవి యొక్క ప్రతిభ అనువాదకుని ప్రతిభ వీని యందు సమానాంతరముగ ప్రవహించుచుండును. ఎకిననియు మూలావిధేయములైెన కృతులే. కొన్నిచోట్ల వ్యాఖ్యానరూసముగ, కొన్నిచోట్ల విస్తరరూపమున బెచిత్య దృష్టితో, ప్రధానాప్రధాన వివక్షతో నివి రచింపబడును. నాటకములలోవలి వాళ్యోపవాత్యరచన కావ్యములో జరుపలీలులేదు. కావ్యములలో ఒకరు సుదీర్ణ్వముగ మాట్లాడిన తరువాత గావి వేరొకరు మాట్లాడరు. అందువలన అనువాదకుడు తన యిష్టమువచ్చినంతగా పెంచవచ్చును. నాటక ములయందు సూచ్యములైన కథావన్తువులను కావ్యకర్త ప్రత్యక్షికరింపనచ్చును. ఉదాహరణకు శాకుంతలములోని '' అసంశయం క్షత్రపరిగ్రహక్షమూ. . .” ళ్లకమునకు ఏల్లలమళ్టి ఎట్టనువదించినాడో చూడవచ్చును. నందియమేల యీ నవిళచ సారనలోచన రాజనుత్రి నా డెందము నోొనికన్యల బడిం జననేరదు నిక్కువంట యే బందమునందు సంశయ విచార వదంబగునట్టి వన్తు నీ మం దమబిళ్తవృత్తులు ద్రచూఖిము లు త్రములైై నవారికిన్‌ బొరన వంళనంభవుల పావనబి త్తవిధంబు లన్వకాం శారతికీం (బమోద భరితంబులు తావు ద్రళంసమొంది యీ ఛారుణీ నంచరించినను దామరచూలి చరంబుతవ్పినన్‌ వారిధులింకీనన్‌ మణి దివాకరచం(దులు తప్ప (గ్రుంథినన్‌ శెండవవద్యము తెలుగుకవిది. ఇది వ్యాఖ్యాన మార్గము. దీనిలోని రముజీయ శారమజీయతలు చర్చనీయములు కావు ఈ అనువాద కొన్యములందు మూలము లోని వ్యంజనాశక్తి దెబ్బతిన్నదని యొప్పుకొనక తప్పదు. ఇని చాలనరకు ప్రబంధముల వలెనే విర్వహింపబడినచి. ఇవి సంస్కృత నాటకముల యంత రముజీయములు కావు మూలములోని భావములకు అందముకూర్చిన ఘట్టము లసలే లేవని చెప్పలేము. మద్రనన్స వే

నన్నయ్యగారినుండియే ఈ సంస్కృతరూపకముల (ప్రభావము మున కావ్యములమీద వ్యాపించియే యున్నది. పూర్వులైన తెలుగుముహాకవులందరును పంస్కృత రూపళవములను బహుపర్యాయములు వముననముచేసుకొన్నవారే. నన్నయ్యగారి శకుంతలోపాఖ్యానమున కాళిదాసు తొంగిచూచుచున్నాడు అసంశ యేత్యాది శ్లోకమే “ఇది మునికన్యయేని మటి యేలొకొ యీలలితాంగియందు నా హృదయము దద్దయుం దవిలె'' ఇత్యాది పద్యమునకు మూలము. మన కావ్వనిమర్శలో నాటకీయశిల్పమనున దొకమార్గము. ఈ శిల్పము తివ్కనగారి భారతములో ఎళ్కుడుగా ప్రదర్శితమైనదని కొందరు చెప్పుదురు. ఈ శిల్పమన నేముయో నెవ్వరును విస్పష్టమైన విర్వచనము చేయలేదు. నాటకముల లక్షణములలో చెప్పబడిన సంచసంధులు, తత్స్వభావమైన వాక్యోసవాక్య రచనయే ఈ శిల్చమని వీరి యభిప్రాయము. ఇవి కావ్యలక్షణములును. సంస్కృతములోని మహాకావ్యములలో నస్వైక్యము చాలవరకు పాటింపబడ లేదు. తెలుగు ప్రబంధములలో నాటకములలో వలె వస్వైక్యము, బీజబిందుపతాకాది లక్షణములు ప్రచురములుగా నున్నవి. పారిజాతాపహరణ వసుచరిత్రము లిట్టి విలక్షణమైన శిల్పలక్షఐమున కుదాహరణములు. వసుచరిత్రలో వసురాజు గిరికాదేవి చయుుందం (ప్రవేశించుట వలన్నగు ఘట్టవలులు శాకుంత లవలులోవి దుష్యంత ప్రవేశాదిఘట్టములతో పోల్పదగియున్నవి. రామరాజభూషణుని రచనపై కాళిదాస ప్రభావ మెంతయో కొనిపించును. ఈ లక్షణములనిర్వహణముననే మున ధ్రబంధములలోని కథ ఒక శ్రమమున నభివృద్దిచెందినది. వాటకీయశిల్పమార్గములు కాన్యమునకు మరింత శో భాహేతువులైనమి ఇట్టి గొప్ప నాటకములు మన భాషలలో గత శతాబ్లి వరకు అనువాదము పొందలేదు. గత శతాబ్దిలో నున సాహిత్యరంగములో కలిగిన పునరుజ్జీవన మన్ని రంగములతో బాటు నాటకరంగమున కూడ ప్రవేశించినది. మహారాష్ట్ర దేశమునుండీ వచ్చిన ధార్వాడ నాటకసమాజమువారు నుదరాసునుండి ఆం(ధ్రదేశము కూడ పర్యటించిరి. తెలుగుదేశము వారి నాటకముల చూచి ఊగిపోయినది. హార్మోవి యంతబలాలతో చమ్మీకోటుల తళతళలతో వారి నాటకములు తెలుగుదేశమును వమ్మోహింప జేపెను. ఈ కాలము 1880 ప్రాంతము. లకీ అధ్యయనం

అప్పుడే మన దేశంలో పండితులలో అధునాతన నాగరకతా సంస్కారము మూర్పు తీసికొని వచ్చుచుండెను. పాళ్చాత్య విద్యావిధానమునలన మనదేశీయులకు పొళ్చాత్య రూపకములతో పరిచయ మేర్పడెను. అ రూపకముల ప్రదర్శన చూచ్చి, విని మనదేశములో కూడ నాటకములు ్రదర్శింప వలయునన్న ఉత్సాహము వారికి కలిగెను.

ఈ సమయములో శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగంగారు శ్రీ హర్షుని రత్నావళిని,

“ష్నట్బియరు రచించిన 'కామెడీ ఆఫ్‌ ఎరర్స్‌'ను గబగబ అనువదించిరి ఈ నాటకము

లప్పూడే రాజమహేంద్రవరమున ట్రదర్శింపబడినమి తెలుగుదేశములో తొలినాటక సమాజము ష్టాపించినవారు శ్రీ వీరేశలింగము పంతులుగారే.

వీరేశలింగము పంతులుగారే తొలి తెలుగు నాటకకర్తలు కారు. వారే తొలి అనువాదకులును కారు. ఇంతకు పూర్వమే కొన్ని సంస్కృత రూపకము లనువదింప బడినమి ధార్వాడనాటక సమాజముల వారి ప్రదర్శన మొకటి, పాళ్చాత్య నాటకములు చదువుటనలన మనదేశము వారిలో కలిగిన స్వదేశాభిమూనము రెండు - వీనినలన (పేరణపాంది ఆంధదేశములోని చాలనుంది పండితులు పరస్పరము స్పర్థతో సంష్కృతములోని పసిద్ధరూపకములు చాలనరకనునదించిరి. వీనిలో చాలవరకు ప్రదర్శన కుద్దేశించినవే. ఇట్లు పేరణపొందిన వారిలో శ్రీయుతులు కొక్కొండవారు, వడ్డాదివారు, దాసు శ్రీరాములు, వేదంవారు మొదలైన వారు ముఖ్యులు.

మూలరచనకు అనువాదమునకు భేదమున్నది. ఈ అనువాదమున్నది ఒక భాషలో ఒకానొక కవి రచించిన కృతిని వేరొకభాషలో రచించుట. అ భాషారచయిత యొక్క రచనా ప్రాశస్తుమును తన భాషాజనులకు తెలియజేయుట, అ భాషలోని వ్యక్తీకరణలో ని వైచిత్రిని తన భాషయందు అెచ్చుకొనుట.

ఒక గ్రంథము రచించు కవిళన్న అనువాదకునకు ఎక్కువ బాధ్యతలు ఉన్నవి. అనువాదకుడు మూలకర్త యొక్క భాష యెడల, నొనుడుల ఎడల, శ్రైలీస్వ భావముల యెడల విధేయత కలిగియుండ వలయును. తానేగ్రంథము ననుసరించి బ్రాయుచున్నాడో దానియొక్క సొగసు చెడరాదు. దానిన తన భాషలో తగినంత స్వాతంత్ర్యముతో రచింపవలయును. మూలగ్రంథము యొక్క ఉద్దేశ్యమునకు భంగము కలుగరాదు. మూలగ్రంథమున్న భాషలో లోతైన భావ(గ్రహణశక్తి, మద్రనన్న 89

అనువదించు భాషలో సుందరమైన అభివ్యక్తీకరణశక్తియు అనువాదకున కవసరము. తన పాండిత్యము స్ఫురింపజేయు ప్రయత్నము చేయరాదు. సంస్కృత రూపకములు మన భాషలో ఏబదిపైగా అనువదింవబడినవి. వీని యనువాదముల సంఖ్య రెండువందల కెక్కువయే. ఇంకను మరికొన్ని చేరవచ్చును. కొన్ని నాటకములు ముప్పది పర్యాయములకుపైగా రచింపబడినమి. ఇవన్నియు రూపకస్వరూసమున వచ్చిన యనువాదములు. కావ్యకథా నవలాదిరూపమునవచ్చిన అనువాదములకు లెక్కయేలేదు. ఇవన్నియు ఉత్తముములైన యనువాదములుగా మనము చెప్పలేము. కాని ఒక్కొక్క అనువాదకుడును తనకుతామ పూర్వాను వాదముల యందలి లోపములను పూరించుటకే అనువదించుట కారంభించెను. ఈ ద్రయళత్స్నము లోని చిత్తశుద్ధిని మనము శంకింపలేము. అందునలననే ఈ అనువాదము లందనేకములైన భేదము లేర్పడినవి. కొన్ని మూలా విధియములు. కొన్ని యనువాదములు, మూలవిభధేయములు కొన్ని. కొన్ని మూల వ్యాఖ్యానములు. ఈ నూర్గము లన్నింటి యందును గుణములతో బాటు దోషములు కూడ నున్నమి కొన్ని యథామాతృకానువాదములు, వీనిలో మూలము నందున్న ప్రతి యర్థము, శబ్దము కూడ అనువాదమునం దుంచబడుము. పంప్కృతభాషకు తెలుగు భాషకున్న సంబంధమును పురస్కరించుకుని ఆ భాషలోని శబ్బములన్నియు - ఎంత ఎంత సమానములైనను - మన భాషలో డు, ము, వ్వు లతో ద్రవేశించినమి ఈ పద్ధతికి శ్రీ వేదంవారి యనువాదములను దాహరణములుగా ప్వీకరింపవచ్చుము. శాొన్ని వ్యాఖ్యానానువాదములు. ఇవి రచయితను మన భాషలో ప్రకాశింప జేయు ప్రయత్పములు. మూలములకు విధేయములైనను దావిలో మాచ్యములైన చోట్ల వ్యాఖ్యానము చేయుచోట్లు. శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రిగారి భానవాటకానువావము లీ మార్గమునందలివే. ఈమార్గము కవి యొక్క ఆశయమునకే ఒక్కొక్కచోట భంగము కలిగించును. వ్యంజన ద్వారా కవి సాధించినదానివి వాచ్వము చేయుట ఇందలి దోషము. మరొకటి కథామాత్రానువాదము. ఇది మూలమునందలి కథనూత్రమే స్వీకరించి, తన యిచ్చవచ్చినట్టు నాటకము రచించుట. ఈ రచవయందు అనువాదకు తి0 అధ్యయనం

డసంపూర్ణస్వేచ్ళ వహించును. అనువాదకుని ప్రతిభ విస్తరించు నవకాశమిందున్నది. ఛఈ మార్గము [గ్రంథములు శ్రీ కంచనపల్లి జగన్నాథరావుగారి మాలతీమాధవము, బలిజేపల్లి వారి ఉత్తరరాఘవము మొదలగునవి.

ఇంకొకటి మాలములోనున్న కవియొక్క శక్తినంతను అనువాదకుడు తన భొషలో రాబట్ట ప్రయత్నము చేయుట ఈ మార్గముత్తమమైనదే ఈ కవియొక్క శిల్పశక్తి యిట్టిదని నునము నిర్ణయించుట కష్టము. ఊహలో కథలోచేసిన సొందర్యమును రాబట్టవచ్చును కాని శబ్బమునందు, శబ్దసంయోజన మందు చేసిన శిల్బమును మనము రాబట్టలేము.

కొందరి అనువాదములు మూలమును రంగస్థలానుకూలముగ నొనర్చునవి. వీవియందు ప్రాచీన కాలమునాటి రంగమునకు, నేటి రంగమునకు నడుమ కలిగిన పరిణానుము నుద్దేశించి ఆమార్పునకు తగినట్టుగా అంకవలులు మూర్చుట, రంగములు వ్రాయుట, విష్కంభాదులను తీసివేయుటమున్నగునవి చేయబడును. చివుకుల శ్రీరాములుగారి శాకుంతలము మొదలైనవిట్టిమి

మరికొన్ని అనువాదములు పాళ్చాత్యనాటక ప్రభానమువలన సంపూర్ణముగ గద్యములుగ రచింపబడుచున్నవి. నాటకములలో వాస్తవికత నుద్దేశించి మనము విత్యజీవితములో పద్యములు పాడము కనుక వద్యముల స్థానమునకూడ వచనమునే రచించి సంపూర్ణ గద్యరూపకములుగా వీనిని నిర్మించుచున్నారు. నొటకములలో శ్లోకములకు బదులుగా పాటలు రచించుచున్నారు కొందరు. ఇదంతయు వాటకము యొక్క స్వరూపమున వచ్చిన మార్పునూ శ్రమే.

ఈవిధముగనాటకముల అనువాదములలో మున రచయితలు వివిధములైన మార్గముల ననుసరించి యున్నారు. ఈ యనువాదములలో ఒక్కొక్క దృష్టితో చూచునప్పుడొక్కొక్క ప్రయత్నము బాగుగా కనివించుచున్నది. ముఖ్యముగా మూల కర్తక న్యాయము జరుగనంతవరకు మనమీస్వేచ్చ నంగీకరింపవచ్చును కాని మూలము చకు దెబ్బవచ్చినప్పుడు మాత్రము మనమాపద్ధతిని తిరస్కురించనలయును.

“ఆధునికాంధ్రవాబ్మ్యయనికాసవైఖరి' లో శ్రీ జయంతి రామయ్యపంతులు గారు సంస్కృత రూపకములను తెలుగులోనికి పరివర్తించుటగూర్చి ప్రస్తావించిరి. అందువారు మూలమును శబ్దముల నుండి యథాతథముగ తెచ్చుట యొక నుద్రనన్హు త

మార్గమనియు, తెలుగు భాషా సంప్రదాయానుసారముగ రచించుట వేరొక మార్గమనియు తెలిపిరి. మొదటి మార్గమునకు శ్రీ వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి గారు, రెండన మార్గమునకు శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు ప్రతినిధులు. జయంతి వారు రెండవ మూర్గమునే బలపరచిరి. ఈ అభిప్రాయమునే వారు తన ఉత్తరరామ చరిత్రాంధ్రీకరణమున తెలిపిరి.

కందుకూరివారు తను శాకుంతల సీలికలో “అప్పుడు మొదటి రెండంక ములు కరిన శైలిలో వ్రాసినను నాటక మూడునప్పు డందరకును తెలియుట యత్యంతావళ్యక మను నభిప్రాయముళో నిప్పుడీ యైదంకములు మిక్కిలి సులభముగా భ్రాసినాడను'' అని తెలిపినారు. కందుకూరివారికి సామాజికుని పైననే ప్రాధాన్యము. వాటకానువాదమునకు నాటక ప్రదర్శనము ముఖ్యాశయము. శ్రీ వేదంవారు కొక్కొండ వారి ప్రపన్న రాఘవాంధ్రీ కృతిని విమర్శించుచు పెద్దగ్రంథమొకడు రచించిరి. అదంతయు దోషోద్ధాటనమే ప్రధానమైనది. అనువాద విధిని గూర్చి వారేమియు చెప్పలేదు.

శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు ముళ్ళపూడి నారాయణశాస్త్రి గారి శాకుంతల పీరికలో, “సంస్కృతభాషలో బహుశబ్దములు ధాత్వర్థనిరూపకములై యుండును. తెలుగు నానుడులు, లోకోక్తులు, లోకవ్యనహార రమ్యుతా ప్రసాదకములు

• కొన్నికొన్ని చోట్ల వట్టి శబ్బమాధుర్యము చేతనే రముబీయార్థ పోషణము కాళిదాసు చేసినచోట్ల శాస్త్రిగారు భావము మాత్రమే గ్రహించిరి. ... నిజమునకు మూలములోని శిల్పము ధ్వనులు మొదలైన మహాగుణములు తెలుగుపేసెడివాని చేతలో చెడవు. అందందలి స్వల్పాలంకారములు, స్వాల్పార్థములు చెడవచ్చును. అట్టివిగూడ లేకుండ తెలుగుసేయుట యసంభవనము'”' అని తెలిపినారు. ప్రధానశిల్పము నెడల జాగ్రత్త వహించుట, సంస్కృతమున కేవలము వ్యుశ్చత్యర్థమున సాధించినదానివి తెనుగున నానుడి ద్వారా సాధించుట అధిక రమణీయమైన భావనను సాధించుటకొరకు అల్పమైన మాధుర్యాది గుణములు వదలివేయుట అనువాదకునికి తప్పవని వారి ఆశయము,

శ్రీ రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మగారిట్లు చెప్పిరి. “ముక్కికి మక్కి పరినర్తనము చరిత్ర దృష్టి కలవారికి, ఆదితప్ప వేరుదృష్టి లేవివారికితప్ప తక్కిన వారికి నిష్ఫలమైన ౭2 అధ్యయనం

బరువు. ఈ పరివర్తనము కేవల మాధునికమైన ఆంగ్ల సాహిత్యపు సహవాసముచే మనకు దొపురించినదే కాని ప్రాచీనులిట్టి దాస్యమెరుంగరు. మూలగ్రంథ మహత్వము మరుగు పడుట, అందలిలోసము లనావశ్యకముగా ప్రకటింపబడుట, భాషాంతరీకర్త స్వత్వము పూర్తిగా నంతరించుట యను త్రిదోషములు ప్రాస్తమగును. ”' వీరు మూలావిధేయమైన యనువాదమునే బలపరచిరి. ఇది సమంజసమైన యభిప్రాయము కాదు. ఈ అనువాదకుడు తానై స్వతంత్రముగా గ్రంథము రచించుకొనుట మంచిది. శతానధానులు (బ్రహ్మశ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంఠటశాస్త్రిగారు 18-12-1940నాటి ఆంధ్రపత్రిక (వారపత్రిక) లో 'చూ ముద్రారాక్షపము' ఆను తము యనువాదమును గూర్చి చర్చించిరి. అనువాదమందు విశళ్ళ్శంఖలత్వము పనికిరాదు. అనువాద మెట్లుండ వలయునో మనమిట్లు నిర్ణయింపవచ్చును. 1. సంస్కృతమున కవి రచించు నప్పుడే ఉద్దేశ్యముతో ఈరూసకములు రచించెనో ఆ ఉద్దేశ్వమునకు అనువాదమున భంగము కలుగరాదు. 2. జ్ఞాతశిల్పియైైన కవి యుద్దేశించిన శిల్ప సంబంధ రహస్యములనెరిగి వానిని యనువాదము నందు తెప్పించుటకు ప్రయత్నింప వలయును. సంస్కృతమున ఒక్కొక్కకవి మంచిది. రంగస్థలమున కనుకూల మగునటుల యొళ లోకోత్తరమైన శక్షికలవాడు. ఒకడర్థసంగ్రహజణశిలి, ఒకని శబ్దములకూర్పు అతిలోకమైనది. ఒకని వృత్త రచనమే చమత్కారమైనది. ఈరహస్య మనువాదకునికి తెలియవలెను. 3. మూల కవియొక్క కల్పనలు అనువాదమున యథాతథములుగ శాన్పించవలయును. విస్తరణపనికిరాదు. వ్యాఖ్యానమౌచిత్య భంగకారి కారాదు. 4. భారతాదులలోవలె విష్టము వచ్చినట్లు కొన్నిఘట్టముల స్వీకరించి, మరికొన్ని స్వీకరింపకుండ నుండరాదు. ఇతిహాసములు విశ్వజనీనములు, వారి యనువాదమార్గము పేరు. ఇవట్లుకావు. బెదిత్య పూర్ణములైన మార్పులు కథయందు నాటకకర్తలే చేసిరి. 5. మూలములోని భాష ఎట్టిదో, అనువాదములోని భొష అట్టిదో అంతకన్న సారళ్య్ళముకలదో అయియుండ వలయును. మూలమున్నకాని యర్థము కానంత క్లిష్ట యనువాదమున శాపాదింపరాదు. మూలములోని వాక్వరచన, భాషా సంబంధి చమత్కారము లను వాదములలో వదిలివేయుట దోషముకాదు. వృత్తసంబంధమైన యౌచిత్యముకూడ పాటించుట వేషభూషాదుల గురించి హావభావముల గూర్చి సూచనలు చేయవచ్చును. ప్రదర్శనమునకు సూచనలు చేయవచ్చును. పాత్రచిత భాష ప్రవేశపెట్టవలెను. మువ్రనన్స ల!

దీవివలననే సామాజికులలో రసస్ఫూర్తి కలుగునవకాశము కలదు. 7. మూలములో వచనములో నున్న రసవత్తరములైన భావములను పద్యములుగ మార్చవచ్చును. ఇదిగాక కేవలము చప్పగానున్న శ్లోకములను వచనముగ మార్చవచ్చును. పాలాంతరముల చూచి శుద్ధ పాఠమేదో జాగ్రత్తగా నిర్ణయించు కొనవలయును. 8. పాఠకునకు తొను చదువునది ఏ కాళిదాసు నాటకమోయన్న ఊహ కలుగవలయును కొని ఏ వీరేశలింగముగారి గ్రంథమోయన్న ఊహ కలుగరాదు.

ఇవి యనువాదముల కుండవలసిన స్ఫూలలక్షణములు. ఇవి లేనిచో దాని ననువాదమనకుండుట మేలు.

తి

తెలుగులో అనువాదమైన తొలి సంస్కృత రూపకమేది యనుటలో భేదా ఛిప్రాయములున్నని. శ్రీ కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులుగారు రచించిన నరకాసుర విజయ వ్యాయోగము 1872లో (ప్రచురింపబడినది. ఇది తొలి అనువాదమువి పరిశోధకులు తలచువారు. కొని మధుకరీముంజరీయము రచించి ప్రథమాంధ్ర నాటకకర్తలైన శ్రీ కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రిగారే రూపకానువాదకులలోను ప్రథములవి శ్రీపోణంగి శ్రీరామ అప్పారావుగారు నిరూపించియున్నారు. వీరు తొలుదాల్త వేణీ నంహారమునను నదించిరి శ్రీరామచంద్రశాస్త్రి గారి అనువాద ప్రతులిప్పుడలభ్యములు. శ్రీ కొళ్కండవారి రూసకమే ఇప్పుడు మనకు లభ్యములైన అనువాద రూపకములలో తొలదొల్తటిది.

దాదాపు తొంబదేండ్లుగా సాగుచున్న ఈ అనువాదములన్నియు నొకే విధముగా నుండుటకు వీలులేదు. వీనిలో శాలానుగుణములైన మార్చులు తప్పవు వైయక్తికములైన ప్రత్యేకతలు ఎట్లును తప్పవు. ఈ అఆనువాదములను నునము క్షుజ్బముగా పరిశిలించినచో మూడు దశలుగా విభజింసనచ్చునవి తోచును. మొదటి దళ(1860-1900) రెండవదశ (1900-1925) మూడవదశ (1925 ఈరువాత). ఈ మూడుదశలు యందును కొన్ని సామాన్య లక్షణము లున్నవి. ఒక కాలమునకు చెందిన లక్షణములు గల రూపకములు వేరొకకాలమున వచ్చియుండ వచ్చును. అది వేరుసంగతి. ఈ విభాగము కేవలానువాద నాటకములకే కాని తెలుగు నాటకముల కన్నింటికి వర్తింపదు, మన సాహిత్య రంగములో కలిగిన మాళ్చులు నాటకములపైనను విస్పష్టముగ గోచరించును. తో అధ్వయనం

ఈ దశలలో మొదటిదశ చాల ప్రధానమైనది. ఈ కాలమున అందరును దిగ్గంతులవంటి పండితులు. వీరిదృష్టి నిస్ప్వార్థమైన భాషాసేన. తెలుగు భాషలో నాటకములు లేవని విపరీతమైన వేదననుపాంది, తము భాషలోనికి ఇతర భాషలలోని పొందర్యమును తెచ్చిపెట్టుటకు ఇంగ్లీషునుండి సంస్కృతమునుండి అనువాదములు పాగించిరి ఇది ప్రయోగకాలము. అందువలన లేని మార్గమును నిర్మించి దానియందు దప్రయాఐము సాగింపవలయును, తెలుగుభాషలో ఈరూపకములు జనరంజకము లగుట కొక్కొక్కరొక్కొక్క మార్గము ననుసరించిరి. శ్రీ కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రిగారు, శ్రీవావిలాల వాసుదేవశాస్త్రిగారు, శ్రీ కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులుగారు, శ్రీ వడ్డాది సుబ్బారాయుడు గారు. శ్రీ వేదం వేంకటరాయశాస్త్రిగారు మొద లైనవారీదశకు చెందిన రచయితలు.

వీరు సంస్కృతములోని ప్రసిగ్ధములైన రూపకములు చాలవరకు అను వదించుట పూర్తిచేపిరి శాకుంతలము, ఉత్తరరామచరిత్ర, వేణీసంహారము, మృచ్ళ కటిక, ముద్రారాక్షపము, రత్నావళి, మాళవిక, విత్రమోర్వశీయము మొదలైన ప్రసిద్ధ రూపకములేకాక నరకాసురవిజయ ధనంజయ వ్యాయోగములు, ఉన్మత్తరాఘన వాగాతఠదాదులు కూడ అనువదింపబడినవి. వీనిలో కొన్ని మాత్రము అము ద్రికములు గనే విలిచిపోయినవమి.

ఈ అనువాదము లన్నియు యథాతథములైన అనువాదములే, మూలాతిక్రమణ మేమాత్ర మోర్వనివి. వీరేశలింగము పంతులుగారు మూలమున ప్రాకృతమున్నచోట (గగ్రాంథికమునే వాడిరి. కాని ఈ స్థలమున శ్రీ కొక్కొండవారు అచ్చ తెలుగు వాడిరి. ఈ మార్గమునే శ్రీ పరవస్తు రంగాచార్యులుగారు కూడ అనుసరించిరి.

ఆనాటి తెలుగుభాషలోవి వచన స్వరూపము వేరు. చిన్నయసూరి నీతి చంద్రికయే నాటి వచన రచనకు ప్రామాణికము. అందువలన ఆ రీతికిచెందిన వచనమే శ్రీ కోరాడ రామచంద్ర శాస్త్రి, శ్రీ పరవస్తు రంగాచార్యులు, శ్రీ కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు మొదలైనవారి రూపకముల యందు గోచరించును. ఈనాటికీ భాష అసహజముగ గోచరించినను అనాడీభాష తప్పదు. అధునిక వాబ్మ్యయమున ' గద్య

(బహ్మ' యునిపించుకొన్న శ్రీ వీరేశలింగముగారి రూపకములలో నీ భాష పరిపక్వ భావము పొందినది. సరళమైనది. వడ్డాది సుబ్బారాయుడు మొదలైననా రి రచనామార్గమునే అనుసరించిరి.

మద్రనన్హు త్‌

శ్రీ వేదం వేంఠకటరాయశొస్త్రిగారు తమ నాటకములలో ఎక్కువభాగము తరువాతి కాలములో రచించినను మూలవిధేయమైన రచనా మార్గము ననుసరించి ఈ కాలమున చేర్చవలసిన వారే. వారినాగానందము, శాకుంతలములీ కాలమున అనువదింపబడినవే. వీరు పాత్రోచిత భాషావాదులు. వీరి అనువాదములలో సంస్కృతము లోని శబ్దము దగ్గరనుండి తెలుగు భాషలోనికి తీసుకొనివచ్చు ప్రయత్నము చేయబడినది. అనువాదములన్నియు నిర్జుష్టముగ మూలార్థ భంగకారి కాకుండ నిర్వహింపబడినవి. వేదంవారి అనువాదము అన్నియు విద్వన్మనోహరములు కాని సారళ్యమును సంపాదించుకొనలేక పోయినవి. ప్రాళ్ళత భాషా విషయమున శాస్త్రిగారు తమనాటకములందు వ్యావహారిక భాషను ప్రయోగించిరి ఈ భాషకు ప్రామాణిక (గంథములలో స్థానము కల్పించిన మహాపండితులలో వీరుతొలివారు. గురజాడవారీ కాలము చివరిదశలో కన్యాశుల్కమును సంపూర్ణ వ్యానహారిక భాషలో రచించిరి

మొత్తముమీద ఈ శాలమునందలి రచనాపద్ధతి సంస్కృత భాషయొక్క పలుకుబడికి దగ్గరగా నున్నది. ““పరిత్రాయేథా మనేన దుర్వినీతేన మధుకరేణాభిభూ యమానామ్‌ మాం' ' అన్న దానిని “ నీతిమాలిన యీతుమ్మెదచేత బాధింపబడుచున్న నన్ను రక్షి౦పుడు' ' (కం. వీ) అని ఆనువదించుట సంస్కృత వాక్యరచనా సంబంధి ప్రాబల్యము. '“నన్ను ఈ నీతిమాలిన తుమ్మెద బాధించుచున్నది. రక్షింపుడు రక్షింపుడు"' అనుట తెలుగు భాషా సంబంధిరచనము. ఒక్కొక్క భాషలోని సౌందర్యము వేరొక భాషలో యథాతథములైన పదములచేత వాక్యనిర్మాణముచేత సంపాదితము కాదు.

ఈ దశ తరువాతిదశ రెండవది. దీనియందు ప్రముఖులైన రచయితలు శ్రీయుతులు శ్రీపాదకృష్ణమూర్తిశాస్త్రిగారు, తిరుపతి వేంకటకవులు, మంత్రివైగడ భుజంగ రావుగారు దాసు శ్రీరాములుగారు, చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహంగారు, వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు మొదలైనవారు. ఈదశ కేవలము భావానువాద పద్ధతి! చెందినదశ. రచయితలు తగినంత స్వేచ్చ వహింపసాగిరి.

ఈ అనువాదకు లందరికి స్వప్రతిషానాంఛ ఎక్కువ. ఈ అనువాదములు చాలవరకు రంగస్థలముమీద అనువాదము పొందలేదు. క్రొత్తగా సాహిత్యములోవికి వచ్చు యువకులకీ గ్రంథములు సౌహిత్యపరిచయము కలిగించుచుండెను. సంస్కృత సాహిత్య సంబంధము కూడ వీని వలననే పెంపాందెను. తిరి అధ్యయనం

శ్రీ వేదం వెంకటరాయశాస్త్రిగారు ప్రవేశ పెట్టిన భాషలోని మార్చును ఎక్కువ మంది అనుసరింపలేదు. తత్పూర్య మున్నట్లు సర్వమును గ్రాంథిక భాషయందే అనువదించు పద్ధతినే ఎక్కువ మంది అనుసరించిరి. దాను శ్రీరాములుగారు అచ్చ శెనుగులో శాకుంతలానువాదమును 'ప్రకటించిరి. ఇదియు నొళ మార్గము.

ఈ రచయితలలో ఎక్కువమందికి మూలమునకు వ్యాఖ్యానము చేయుదృష్టి ఎక్కువ. కవి ఉద్దేశ్యములను అనువాదకుడు విస్తరించి చెప్పును. కొన్ని కొన్నిచోట్ల వర్ణవాసందర్భములందు అనువాదకుడు తనకు తానాపుకోలేక స్వయముగా వర్ణించును. పద్యపూరణమునకు మూలమున లేని విషయములను చేర్చుట, కొన్ని విషయములను విడిచివేయుట చేయును. ఇది ఆనాటి అనువాద పద్ధతి. మొదటి దశలో కన్నను మూడవ దశలోకన్నను ఎక్కువ అనువాదములు ప్రకటింపబడిన దీశాలమునందే,

ఇక మూడవదశ. ఇది చాలమార్చుల కాలవాలమైన కాలము. ఇది సాహిళీ సమితి కవులతో అరంభమగు చున్నది. వ్యావహారిక భాషోద్యనముము, నవ్య శవిత్వోద్యమము, జంటలు జంటలుగా సొగుచుండెను. ఈ కాలములో మొదటి దశాబ్బ్దమున అనువాదములు తక్కువయే. సాహితీసమితి కవులు స్వతంత్ర గ్రంథరచన యందే దృష్టి కలిగియుండిరి. వారిలో నాటకములు రచించినవారే క్కువ.

నాటక రంగములో ఈ కాలమున చాల మార్చులువచ్చెను. ఊరూర అనేక నాటకసమాజములు వెలసెను. వారనేక నాటకములు ప్రదర్శించుచుండిరి. బళ్ళారి రాఘవ మొదలైన మహానటులు నాటకరంగమును సముద్దీప్తము చేయుచుండిరి

ఈ కాలమున పూర్వము బహుపర్యాయము లనువాదముపాందిన నాటకముల అనువదించు నాచారము తగ్గిపోయినది. ఇదినరకు అనువాదము పొందని రూపకముల చాలమంది ఆనువదించిరి. కొందరు వద్యములు మొదలైనవి ప్రదర్శనవేళ సహజభావమునకు భంగకారులని వచనములో అనువదింప దొడగిరి రొవూరివేంకట సుబ్బమ్మ గారు మృచృ్భకటికమును గ్రాంథిక వచనములోనికి పరివర్తనముచేపిరి. ఈ గ్రాంథిక వచనమునకన్నను వ్యావహారిక వచనమే సమర్ధనుని కాటూరి వేంకటేశ్వర రావుగారు, భమిడిపాటి కామేశ్వరరావుగారు తలబిరి. కాటూరివారు వచనస్థానమున వ్యానహారికము ప్రవేళవెట్టిరి భమిడిపాటివారు సర్వమును వ్యావహారికముందే విర్వహించిరి ఈ నడును మరల నీ యనువాదోద్యమము పొగించిన వారు శ్రీదీపాల ము ట్రనన్హు 87

పిచ్చయ్య శాస్త్రిగారు. వీరు భాసువి భారతరూసకముల నారింటిని అనువదించినారు. కొన్ని ప్రకటించినారు. ఈ కాలమునందు కొందరు కేవల మే పాఠ్య[గంథముగ నుంపించుటకో యన్నట్లు అశ్రద్ధగా అనువాదమును సాగించియున్నారు. స్ఫూలముగా ఇవి మనభాషలోని సంప్పృతానువాద చరిత్రలో మూడుదశలు. మనభాషలో అనువదింపబడిన నాటకములలో ఎక్కువసారులనువదింస బడిన నాటకము కాళిదాసుని అభిజ్ఞాన శాకుంతలము. ఈ నాటకము బహుభాషలలో బహుపర్యాయములు పరివర్తనము పొందినది. కొన్ని గ్రథములమీద మక్కువ అట్టిది. అ గ్రంథమును చదివినవారు, ఆ గ్రంథములోని మహానంద పర్యవసాయియైన రసము నందు మున్కలిడినవారు, ఆ గ్రంథము నాత్మీయముగ నొనర్చుకొన ప్రయత్నించుటలో వాళ్చర్యమేమియును లేదు. ఈ శాకుంతలములోని లోకోత్తర మహాసాహిత్య లక్షణ చుందరను సమాకర్షించుటకు కారణమైనది. అందువలననే దానికి కేవలము వాటకముల రూపమున వచ్చిన యనువాదములే తెలుగున ముప్పదికి మించినవి. శావ్యాద్యేతర రూపమున నచ్చిన యనువాదము లెన్నియో 1 ఇట్లే ఎక్కువసారులు పరివర్తనము పొందిన మరియొళనాటకము ఉత్తరరామ చరిత్రము, ఇదియు పదునెనిమిదిమందిచేత ననూదితమైనది. ఈ మహానాటకములు రెండును సంస్కృత సాహిత్వలక్ష్మికి చూ డారత్సములు. ఈ మహాకావ్యముల పునః పునః పలించ్చి భావించి, ఉక్కిరిబిక్కిరియైన తెలుగు రచయితలు వీనిని పరినర్తించిరి మహాకవుల ఊహ మార్గములు బహు విచిత్రములైనవి. వందల కొలది పంవత్సరములనుండి సహృదయులు వానిని పఠించి నిరంతర భాననము చేయు చున్నారు. ఒక్కొళ్కవి యందొకళ మహాకృతి ఒక మధురభావ వీచిశయై కదలును. ఈ చముహాళకృతులను పూర్వులైన పండితులు వ్యాఖ్యావించిరి, అలంకార శాస్త్రములు వివరించినమి అధునిక పండితులు నవార్థములు కల్పించుచున్నారు. కాళిదాసు, భవభూతి మురారి మొదలైనవారు శబ్దబ్రహ్మసిద్ధి పొందినవారు. వారి యెడల “వాచమర్థోనుధావతి''. అందువలననే వారి కృతుల కనేకములైన యనువాదములు వచ్చినవి కేవలము కథ కొరకో, కొన్ని మధురములైన ఊహలకొరకో ఏ ఒక అనువాదమై నను సరిపోవును. కాని భావనాశీలురైన పాఠకుల కాశ్చర్యము కలిగించు శక్తిమంతము వైన ఆకృతులు ఒక్కొక ఖావుకున కొళ్కొక్క రీతిగా గోచరించినమి తనకు పూర్వము న! అధ్యయనం

వచ్చిన యనువాదములం దారీతి వ్యాఖ్యానము చేయబడలేదు. ఆ శబ్బమునందలి పొగసు రాలేదు. అ వృత్తముయొక్క నడకలోని మాధుర్యము సంతరింపబడలేదు. అమధురనాదము యొక్క స్ఫూర్తిలేదు. ఈ రీతిగా పొందిన యసంతృప్తిచేత మరియొక యనువాదమున కుద్యమించుట.

ఒకని యనువాదములోని లోపములు వానికి గోచరింపవు. వాని భావ మార్గమున నవి సవ్యముగా వ్యాఖ్యాతము లగును కనుక, కొని నేరొకని భావమార్గము వేరు. అందువలన ఈ యనువాదములోని దోషములు నేరొకనికి గోచరించును. ఒక్కొక్కచోనవి దోషములు కావు, అచట నా యర్ధ్థములు వాని యూహ సాధించలేదు. ఇది గుణుము కాకపోవచ్చును. ఒక అనువాదకుడు “మూలమున వాచ్యమగు.దానిని ఇందు గమ్యముగు రీతిని మూలమున గూఢగమ్యనుగువాని గొంత వాచ్యాయ మానముగ "చేసినట్లు చెప్పినాడు. అతని మార్గమట్టిది. కొందరు ఆ మహాకవికి దేనిని వాచ్యముగ చెప్పనలయునో, దేనిని గూఢ గమ్యముగా చేయనలయునో తెలియదా యనవచ్చను. కొందర కది వాచ్వము కానేకాదు. అచట మధురమైనయర్థమొకటి వారికి స్ఫురించును. అందువలన వారికీ యనువాద మార్గము నచ్చదు.

త జనువాదము చేయుటకు మూలరచన యందలి ఆనంద నంధాయిలక్షణమే కారణమని చెప్పవీలు లేదు. కొందరు మరికొన్ని కారణముల నలన తెలుగుచేసి యున్నారు. కొందరకు వస్తుగౌరవము (రామాదులందలి భక్తి). కొందరకు రచనా చాపల్యము. కొందరు భాషాసేవకొరకు, కొందరు ఎవరో కోరుటవలన; నాటక సమాజములవా రడుగుటవలన కొందరు - ఈ విధముగా అనేక కారణములను చెప్పుకొన్నారు. శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారు వడ్డాది వారి వేజీసంహారమును విమర్శింపగా, వారి మిత్రులు నీవే యనువాదముచేపి చూపుమనిరి. అందుకుగా వారు వేజీసంసారమును యథామూలముగా ననువదించిరి. ఇది స్పర్ధ్గామూలమైన యనువాదము.

ఏవి కారబములైనను అవి మనకంతగా ధ్రధానములు కావు మనకు గావలసినది అమవాదకుడుగా తన ధర్మము తాను నెరవేర్చెనాయన్నది. బెచిత్యభంగము తీకుండ, స్వతంత్ర గ్రంథమాయన్నట్ట్లు, అనువాదము పొందిన గంథములిన్ని నందలలోను కొలది మాత్రమే. వీనియన్సింటిలోను శ్రేస్టకమములని చెప్పదగిన అను వాదములు చేసినవారు 1. శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు, 2. శ్రీమల్గాది నుభ్రనన్న 09

సూర్యనారాయణశాస్త్రిగారు, 3. శ్రీ వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు 4. శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్య శాస్త్రిగారు, 5. శ్రీ కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు గారలును. ఈ ఏవురును కాక మిగిలిన వారు సమర్భులు కారని నాయభి ప్రాయము కాదు. కాని వీరి యనువాదములు మిగిలిన వావికన్న శ్రేష్టములని చెప్పనలయును. వీనియందు అనువాద సొమాన్యములైన దోషములు పూర్తిగా లేవని చెప్పలేము. కాని గుణబాహుళ్ళముచేత నివి మిగిలిన వానినుండి ఎన్నుకొనబడినవి. ఈ ఐదుగురు కృతులలోను శ్రీ వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి గారి యనువాదములు సర్వశ్రీష్టములుగా నున్నవి.

వందలకొలది రూపకములుగల సంస్కృతభాష నుండి మన భాషలో నను వదింపబడినవి కొలదియే. వీనిలో ప్రపిద్ధములైన రూపకములన్నియు చేరియున్నమి కాని ప్రదారములో లేవి చాల ఉత్తను రూసకములు అనువాదము పొందనేలేదు. అనువదించిన వానినే మరల మరల ననువదించు నుద్యమముకన్న అనువాదము పొందని శ్రొత్తరూపకముల ననువదించుట కర్తవ్యము. అశ్వఘోషుని శారిపుత్ర ప్రకరణము కూడ తెలుగులో వచ్చినట్లులేదు. బౌద్దజైనములైన మత (గ్రంథములతో పొటు వారి సుందరములైన రూపకములుకూడ ప్రచారము నుండి తొలగినవి. వాని యనువాదము కూడ జరుగవలసి యున్నది.*

ఈ అనునదింపబడిన నాటకములలో చాలవరకు ప్రదర్శితములు కాలేదు. కొన్ని మాత్రమే ప్రదర్శితమైనవి. వీరేశలింగముపంతులుగారు ప్రదర్శనమునకే వాటళము లనువదించిరి. వేదము వేంళటరాయకశాస్రి గారి ఉత్తర రామచరిత్రమును కూడ వారి శిష్యులు ప్రదర్శించిరి. మొత్తము మీద మొదటి దశకు చెందిన రచయితల నాటకములు ట్రదర్శితములైనవి. కాని తరువాత స్వతంత్రనాటకములువచ్చి వానిని వెనుకకు నెట్టినమి. వీనిని కూడ చిన్న చిన్న రూపకములు వచ్చి వ్రదర్శింపకుండ చేసినమి

ఇవి ప్రదర్శితములు కాకపోవుటకు మరికొన్ని కారణములున్నవి. ఈ నాటకములు అనాటి రంగస్థలానుకూలముగ లేకపోయినమి. వానిని నిర్దుష్టముగా ప్రదర్శించుటకు చాల ప్రయాస పడవలసియుండెను. సొమాన్య నాటకములవలె వీనిని

౩ అనువాదము పొందని కొన్ని సంప్పృాతరూవముడు. ?. రామచంద్రుని నావం శాంత! (19 17లో ఫ్రెంచిలిపిలో ఫ్రాన్చులో ప్రకటితము) 2. ఘనశ్యాముని డమరుకము. 3. శారిపుత ప్రకరణము. 4. మహానాటకము. 5. మైథిలీ కళ్యాణము. 6. ఉదారరాఘనము. 7. జానకీ పరిణయము. 8. విశ్వనాథ చుహాశవి (ఇగస్తుని మేనల్లుడు) రచించిన పొగంధికాపహరణము. 100 అధ్యయనం

ఇష్టమువచ్చినట్లు ప్రదర్శించుటకు వీలులేదు. ఈ నాటకములకు పండితులెక్కువగా చూచుటకు వచ్చుచుండువారు. అందువలన వారిముందు అనకతవకగా ప్రదర్శించి నాటక సమాజము యొక్క గౌరవము మంటగలుపునుద్దేశ్యముగాని, ధైర్యము గావి వారికి లేకుండెను. గయోపాఖ్యానము, ఉద్యోగ విజయములు, చింతాముజినంటి నాటకములవలి వీనికి జనాదరణకూడ లభింపలేదు.

తరువాతి కాలమునకూడ పైస్రఖ్యాత నాటకములేకాక ఆనాటి సాహితీ సమితికవుల నాటకములుకూడ ఎక్కువగా ప్రదర్శితములు కాలేదు. సాంఘిక నాటకములు ప్రదర్శించుకాలములో వీనిని ప్రదర్శించువారు లేకపోయిరి. వానిలోని పద్యములు, గ్రాంథికభాష, వస్తువుకన్నను అధునిక సమాజములనాడికి వానిని దూరము చేసెను.

తి

ఈజరిగిన వందలకొలది యనువాదములలోనే యనువాద మేరీతిగానున్నదో మనము విర్ణయింపలేము. అనువాదము చేయువాడు యన్మహాళవి రచనమును తా ననువదింపబూనినాడో వాని శిల్చ్బ మార్గమును వైదుష్యమును తెలియవలయును. తాని ఊహమార్గములు పట్టకోవలయును. తానొక మధురమైన ఊహను చేయవచ్చును. కాని ఆ ఊహ నీ వచట ప్రకటించినదో ప్రధానమైన ఉద్దేశ్చమునకే భంగము రావచ్చును.

ఒక్కొక్కకవి కొక్కొక శాస్త్రమంద భినివేశముండును. మురారి తర్క వ్యాకరణ ములందు, విశాఖదత్తుడర్థశాస్త్రమునందు భాసుడు న్యాయశాస్త్రమునందు లోతు శొరిగిన వారు. కాళిదాసు సొందర్య సంబంధములైన బహుసిద్ధాంతముల వ్యాఖ్యానించుచు బోవును. భవభూతి రససంబంధమైన విచారణచేయును. జీవుని హృదయధర్మమును వ్యాఖ్యానము చేయును. ఒకని పాండిత్యములోతు మనకు తెలియనే తెలియదు. వీరందరకు భారతీయ వేదాంతములోవి రహస్యములు బాగుగా తెలియును. ఒకని శ్లోళములు పాటలవలొ నుండును. నురియొకళని రచన మంత్రములవలె వేదబుక్కులనలి నుండును. వారు శబ్బ్ద(బ్రహ్మాఖ్య పరీనుళము నాఘ్రాజించినవారు.

అ కవి యొక్క రచనా మార్గము నెరుగక ఆర్ప షన్తవదించుట. యపచారము. ఇక లీల (గలిఖ్య

రుసటయను సాను శాకుంఠతలములోని ఒక శ్లోకమునకు ర్త లే వ తలా 7స%

మద్రన్ను లో

ఈమ్యాణీవీక్ష్య ముధులాంళ్ళ నిళన్యు శబ్టాట్‌ . ఫర్యూత్సుకోభవతి యత్సుఖితోవి జంతున్శా కచ్చేతసా వ్యృరతి మూన మబోధవూర్వం మున్సై టుగళయు ముదినంటు వూర్వూజిన్మ భవ్యనఖ్యముల్‌ న్యరణకుతన్చుంగావో జనుండు నుఖితుడంయ్యుు నురూపవభయము 6€గనియు సున్వురంబులు చినియు ముత్సుకతగాంభు. [ళందుమూరి వారు] రమజీయంబగువాని జూచి ముఢురారానంబు లాలించి సొ ఖజృమునం బొందుచునున్సు జంతువు నితాంతొత్పుతృమయుం గాంచుంగా. నృ చునంబందు నబోధవూర్వతముగ నెన్సుంబూనెడుం జుమ్మున శృము౯చావస్పుడు ఖావనిళ్ళలము లౌ జన్మాంతర స్తేహముల్‌ (రాయదుర్లము నరసయ్యగారు] దక్కని నస్తువుల్లనినం జారుతరధ్వను లాలకించుబో చొల్కొకసారి ప్రావీళడు నుత్సుతుండౌ నుఖవంతుం డయ్యు. నా చిక్కువమింత ఖానమున లిల్చిన యే జవనంబులోని యే ముక్కుతనో యెఖుంగకయె తలూననమందు ౧దలంచుచుండుటో (ముళ్లపూడి నారయ ఐళొన్రి) -బెలికీ0వైన రనంబు కంటికింగడున్‌ విల్వంబునంగూడ్చు వ మ్రవులుంటోన బొకొత్సవేళ నిటులెంతో నొఖ్యముంతౌందు జం శువులున్‌ వెద్చవపాటు గూరుట డయన్‌ లోగాటమై నిల్చి యొ క్కతడిన్‌ రేంగి యెజుంగరాకెనగు టప్రాగ్గన్మంవు మైత్రిం జుమీ (ఠాఠల్ల కొండలరావు "మరుచిర డూషముల్‌ గనియు పొంపగు శబ్దము లాలకించియున్‌ వరసుఖియైన మర్వుడు నవారణందా ౧దముకించు టెల్ల ను వ్లిరముగ భావముం దధి వనించు భవాంతర నొవ్చాదంబులన్‌ గరము నటోధవూర్వతముగా న్మరియించుటచేతనే నుమీ / దుర్భా ను(టవ్మాణ్యు ర్చ! 102 అద్యయనం

లం =. , పర్వవిధముల సుఖపడువారు సైతము వ్యాకులహృదయులగు చుండుటకు కారణము, రముజీయమగు వస్తువును దర్శించినపుడు, మనోహరముగు గకమాలకించినవుడు, ఏదియో జన్మాం తరము నందలి స్థిరస్నేహము స్మృతిపథమునకు వచ్చటయే కానోపు .... “బివుకుల శ్రీరాములు) ఇందుమొదటి యైదు పద్యములలో చేయబడిన యనువాదములు, చివరి రచయిత మరికొంత స్వేచ్చ వహించి యిచ్చట గద్యమునే వాడినారు. వీరేశలింగముగారి రచన యథామూలముగ భావానుసారముగా సాగినది. వారు కాళిదాసు వాడిన శబ్దముల కూడ వాడదలచినారు. మొత్తముమీడ పద్యములన్నియు కాళిదాసును దాటిపోలేదు. మూలనునందు క్లోకములోని వాదపొందర్యము అనువాదములలో లేదు. కాళిదాసు భానమునకు స్పష్టత వచ్చినది, శ్రీ ముళ్ళపూడి నారాయణశాస్ర్రిగారి యనువాదము నందు ఒక జీవుడు సుఖానుభూతి పొందుచున్నను, రన్యుమైన న్వరూప మును విక్షించినపుడు, మధురమైన స్వరమును విన్నపుడు మనస్సున నుద్వేగపడును. ఇదొనునోలక్షణము. ఇది రససిద్ధాంతమునకు కూడ మూల భూళమైనది. వాసనా ప్వరూపమును ఇది విశ్చయించును. నారాయణశాన్రిగారి యనువాదములోని “యే జననంబులోవి యే మక్కువనో ఎజుంగకయె'' అన్న వివరణచాల చత్కగా చేయ బడినది. ప్రాగ్గన్మ మొదలైన శబ్దములకన్న యే జననంబు లోవి అన్న ప్రయోగము చక్కగా సరిపోయినట్లున్నది. కాళిదాసు వాడిన శబ్దములు వాడియు పద్యప్పుగా అర్ధస్ఫూర్తికల రచన శ్రీరాయసందుర్గయ్యగారిది. ఇట్లే శాకుంతలము యొక్క పర్వానువాదములు పరిశీలింపవలయును. ఉత్తరరామ చరిత్రలో - తమసా - జానామివళ్సే ! తటప్టం నై రాళ్యా దవిచ కలుషం విద్రియవళా ద్వియోగే దర్రేన్మిన్‌ ము టితిమటనాత్‌ స్తంభితమిన ట్రనన్సం బొబవిన్యాద్దయిత కరుబై ర్లాఢడకరుణం ్రవీభూతం (ప్రేన్దూ తన వృాదయ మన్మిన క్షణఇన నువ్రనన్చ 03

రామః - దేవి! బ్రసాద ఇన మూర్త స్తే స్పర్పస్పేవోద్రశీలతః అద్యాస్యానందయతి మాం త్వం వునః క్వాని నందిని అన్నచోట శ్రీ వేదం వేంకటరాయశాస్త్రిగా రిట్లనువదించిరి. తమస ; ఎజుంగుదును, బిడ్డా! ఎజుంగుదును ఆనడిందుటచే నుదానీనముంబలెను విద్రియంబునశోనీ విషముమునలొ చిరతరంలైన ఈవిరసాన డబ్బాటు మఘటనచేతను (లావు గన్బుదివలె సొజిన్వమున నుద్రసవ్హుంబుబలె (బ్రియు శరుణంబులకు గాడకరుజముబలొ రాగంబుబేత కరంగినయదిఐలొ వీమునంబ్రొన దీ నిమునమందు రొము : దేవీ! మూర్తిగొన్సు ద్రసాదముంబోలె నీదు చేతితాకుడు స్తేవోగ్రళీతలంబు వాకు నిడుచున్స దివుడు నానందభరము నందినీ గానవడవు నీవెందు నకట ॥ ఇచ్చట తమస సీతా హృదయమును గూర్చి చెప్పుచున్నది. రాముడు సీతాదేవి స్పర్శను గూర్చి యూహించుచున్నాడు. అనువాదమునం దీ రెండు ళశ్లోకములును ఒకేసీసమునందు కూర్చబడినవి. ఇది ఒక అనుస్యూతమైన భావమునకు కలుసవలసిన పద్ధతిగాని వేర్వేరుపాత్రలు వేర్వేరువిషయములపై మాట్లాడునపుడు చేయదగిన విషయముకాదు మొదటి శ్లోకములోవి యందము సీసముగాక వృత్తమునాడినచో వచ్చెడిది. రెండవళ్లోకములోవి ప్రపాదశబ్బము తెనుగులోనికి తెచ్చుటలో సొగసులేదు. అశబ్దమునకు తెలుగులో వేరర్ధములు ష్ఫురించును. ఇచ్చట ప్రసన్నత మొదలైన శబ్దములు వాడవలయును. స్పర్శశబ్దమునకు చేతితాకుడనుట యనువాదముకాదు. ల4 అధ్యయనం

అది కేవలము దాని యొక్క సౌందర్యమును విళృతము చేయుటయే. అద్యాపానంద యతి అన్నదానిలో సొందర్యము ““నాకు విడుచున్నదిపుడు' ' అనుటలోలేదు. “శ్వంపునః క్వాసి నందిని” యన్న దానిని “నందినీ కాన బడవు నీవెందు నళట' "యని యనువదింపరాదు. “నందినీ నీవు మరల ఎక్కడనున్నావు'' అని ప్రశ్నార్థకముగానే వెలయనలయును. ఈ మరల యన్నది పూర్వవియోగము స్ఫురింటేయు శబ్దము. మహాకవుల అతిలోక రమజీయములైన రచనములు తెలుగుభాషలో నిట్లు చెడిపోయినవి, సీత తాను రామునకు కనుపించితినేమో యన్న అనుమానము పొందగా తమస నీవు వనదేవతలకు కూడ భాగీరథీ ప్రభావమున కానరావని చెప్పాను అప్పుడు సీత “హుం ఆస్తేతత్‌'' అనును. దానిని శ్రీ వేదంవారు “అవును. అది కలదు'' అని యనువదించిరి ఇచ్చట వారు నంస్కృతసదముల కర్ణము వ్రాసిరి. కాని అనువాదము కాదు. ఈ చోటతెలుగు భ్రాసినచో “'బెను. అదియు నిజమే” ' అని ఛ్రాయవలయును. ఒక పద్యమునో, కొన్ని వాక్యములనో తులనాత్మకముగా పరిశీలించి వానిలో గేస్మములైన యనువాదములని చెప్పవీలులేదు. పరమేశ్వరాను గ్రహమువలన కొన్ని తక్కువ రకపు అనువాదములలో ఆచోట్లు బాగుగా వ్రాయ బడియుండవచ్చును. కొన్ని మంచి యనువాద గ్రంథములం దా చోట్లు చెడిపోయి యుండవచ్చును. గ్రంథముల శ్రేష్ణతా శ్రేష్ణకల నిర్ణయించునపుడు ప్రధానముగ సర్వమును పరిశీలించి విర్ణయంప వలయును. ముద్రారాక్షసములో - నత్త్వభంగ భయా ట్రాజ్ఞాం కథయ వ్యున్యలావురు అన్యథా వివృలార్జేషు వ్వైరాలాపేమ మంత్రిణః”” అన్న శ్లోకమునకు మంట్రివుంగవులెందు భూముండలాధి వతులముందర నొక రీతి బలుకుచుం(దు అర్హమది తెల్లముగ మూటలాడునవుడు ముజొక విధముగ జరుగు నంభాషణంబు 105 నుద్రసవ్పు

అని తిరుపతి వేంళటకవు లనువదించిరి. ఇది పూర్తిగామూలమును పాటించని యనువాదము. సత్వభంగభయాత్‌ అన్నమాట కిచట అనువాదము లేదు. మంత్రిఇః అన్నదో మంత్రిపుంగవులు. రాఖజ్జశబ్బమునకు భూమండలాధిపతులన్న యనువాదము చేయుటలో సాధించిన ప్రయోజనము లేదు. మూలమందున్న అర్థసారళ్య చునువాద మందు లేదు. ఇది సమర్థమైన అనువాదము కాదు. వేజీసంహారమున - తురు మనోరువదాని శనైళ్ళనై రయి విముంచ గతిం వరివేవినీం వతనీ బావులతోపరి బంధనం చుమ నివీడయ గాఢ మురస్థయ్‌ అన్న దానినీ అడుగుల మెలమెల్లగనిడు వడకుచు నడునంగటోకు వడెదవునుమ్మీ ల్‌ వడతీ / భుజలతిళలు నా మెడకును టొనవేయు మురము మెఅముంగు జన్సుల్‌ (వనడ్డాదివారు) మెల్ల మెల్లగ నడుగుల నిడు, మిలనడళం దొట్రువడకు మిట్లు మనోరూ / బలముగ నన్నున్‌ నక్షః వ్టలమున బెనంగొకొనుము నీ భజాలతిళలతో (శ్రీ పాదవారు) మెల్ల మెల్లగ నడుగుల నుల్లనీల్ల 6 తోని నడువుము నణకకు న్చీర్ణబావు గౌఢకుచఘర్హ ఖంబున గాయవణువ (“బులునువారు) 106 అధ్య

ఈ మూడు అనువాదములలోను మొదటి రెండు మూలానుసారములై యున్నవి. నడకలోని యందముకూడ వానియందు వచ్చినది. ఈ రెంటిలోను శ్రీపాదవారి యను వాదము మూలమునకు మరియు దగ్గరగా నున్నది. మిగిలిన శెంటను రాని ఘనోరు శబ్దము దీనిలో వచ్చినది. బులుసువారి యనువాదములో మూలాతిక్రమమున్నది. నాల్నవపాద ముట్లు లేకున్నచో నురియు బాగుండును. పంసృతచ్చందస్సులోని రమ్యుత ఎట్లును రాలేదు. ““'మెలమెల్లగ నడుగుల నుల్లసిల్ల'" వంటివి పద్యరచనా శై థిల్యమును చూపుచున్నవి'. ఘనోరూ ! అన్న సంబోధనకు బదులుగా “సతి' యన్న మాట వాడుటలో అందములేదు. ఇందే భీముడు దుశ్ళాసనాది పంహారముచేసి రక్తపిక్తగాత్రుడై వచ్చినపుడు ద్రావదిని సమీపించి" దేవి ! పాంచాల రాజతనయే | దిష్ట్యావర్ధసే రిపుకులక్షయేణ అలమల మేవం విధ మాలోక్య తాసేన” అన్నచో “రాజపుత్రీ! నన్ను చూచి భయపడ కుము ఏలనన'' యవి బులుసువారి యనువాదము. అప్పుడే ప్రతిజ్ఞాపాలనము చేసివచ్చిన భీముని విజయగర్వము (ద్రాపదియందలి (పేమ సంస్కృతవాకృ్యములలో ధ్వనించును. ఆమె దేమి పాంచాల రాజతనయ కూడను. అ మహారాజ్ఞి పొందిన అవమానమునకు తా నిన్నాళ్ళకు ప్రతీకారము చేయగలిగెను. ఆట్టిచో ఉద్వేగళరములైన వాక్యముల విసర్జించి కేవలము చప్పగా “రాజపుత్రీ ।! నన్ను జూచి భయపడకుము ఏలనని ఇత్యాదిగా అనువదించుట న్యాయముకాదు. అలమలమని రెట్టించుటలో భయపడుచున్న ద్రౌపది స్ఫురించును. ఆమెకు తన పరాశ్రముము వెల్లడించుటలోనవి ఆదర గోచరించును. ఈ యర్థములేవియు విందురాలేదు. ముద్రారాక్షసమునందు జోయా : రహళ్ళంకీత మూలవన్త ౫ నుప్తా డుగార్తా మదిరా విధేయా అాసో మృగాణాం వయసాం విరావ్‌ నృపాంక పాద ప్రతిమాళ్ళ యత్ర (అ-3) అలుకుచు నెవ్వరెవ్వ రేటు లాడినగాని రహస్య వృత్తముల్‌ చులకన చూడరాదు, ముటీ నువ్తుల రోగుల నార్తులన్‌ చన వ్టలమున నేనుఅంజునదు, జంతుల(తానము వట్లితూతలున్‌ గలిగిన బోట్ల శ్రద్దగనగా వలయున్‌ నృవపాద బివ్నాముల్‌ ముద్రసన్స (87

అని బులుసువారి యనువాదము. మూలము నందున్న సం గ్రహముగచెప్పు గుణ మిందు లేదు. జంతులత్రాసము, పక్షికూతలును అన్నవి సుందరములైన శబ్దరూసములు కావు. జంతువుల శ్రాసము, పక్షు లకూతలుఅన్నవి సాధురూసములు. (వ్యాకరణరీత్యా చెప్పుటలేదు.) ఒక్క జ్ఞేయశబ్దమువలన మూలమున సాధించిన యర్ధమును అనువాదకుడు మూడు నాలుగు క్రియలు వాడి పాధించినాడు. ఈ పద్య మందర్థమగు గుణమున్నది. అదే పదివేలు. ముద్రారాక్షసములో నొకచోట ముందత్రులకును నాటకకర్తలకు పోల్చుట యున్నది. అందువాడిన శబ్దములలో నెన్ని యోశబ్బములు ఈరెండువిధములైన యర్థముల సాధించుటకు సమర్థములై యున్నవి. తార్యోవక్లేసమాదొ తను మతిరచయం స్తవ్వ విస్తార మిచ్చన్‌ బీజానాం గర్భితానాం ఫల మతిగహనం గూఢ ముద్భే దయంళ్ళ కుర్వన్‌ బుధ్యా విమర్భం ధ్రసృతమువి పునః నంవారన్‌ కార్యజాతం తర్తా వా నాట తానా మిము మును భవతి క్లేశ మన్మద్వి ధోవా. న తొలుతం గార్య మొకీంతయుం బిదన నెంతో వెద్దయుంజోని యా వల బీజంబునకున్‌ నిగూఢదళ పోవంశోన్తి యావై విమ ర్భృలు గావించియు, వివ్పతంఖయిన కార్యంబున్‌ ముగింవించు వా రలు శ్లేళంబువపాంవ దృచ్వళృ్ళతి కర్తల్‌ తోడు మాబోంట్లకున్‌ అవి శ్రీతిరుపతి వేంకటకవుల యనువాదము. కవి యిచ్చట అద్భుత తరనీతి విషయక న్వపంవిధాన క్లేశములను రాక్షసవచన వ్యాజముచేత ప్రస్తావించు చున్నాడు. మొదట కార్యోపక్షేపమును. వీజన్యాసమును ముఖసంధి యందు రచించును. ఈ శ్లోకమునందంతము ఈ భావధారననుసరించి నాటకీయ పరిభాష వాడబడినది. ఈ నాటకీయమైన యర్థము వ్రధానకథాసంబంధికాదు. అచ్చట రాక్షసుడు కార్యనిర్వహణ మందలిశ్లేశమును చెప్పుటయే ప్రధానము. ఒకవేళ యను వాదకుడు ప్రధానముకాని యర్థమును వదలివేసినను దోషము కానేరదు. కాని దానిని స్వీకరించినపుడు ప్రాధాన్య వివక్ష చెడకుండ సమర్థముగ నిర్వహింపవలయును. బీజానాం గర్భితానాం అన్నచోట గర్భసంధి ఉద్దిష్టము. అనువాదకు లా శబ్దమును వదలినారు. విమర్శ శబ్దమునకు 10తి అధ్యయనం

“విమర్శలు గావించి" అని చెప్పినారు. ఇచ్చటి బహువచనము విమర్శశబ్దములోని విమర్శసంధియన్న యర్థమును భంగించుచున్నది. ఇది అనువాదకులు చేయు మరియొక రకపు దోషము. ముద్రారాక్షసమందే “పాోల్స్చేధ్రె 2 నృంధద్దేశె ? ఖరతర కవికాకర్తవా దర్ణభ్తుగ్తై రళ్వా ఒకె ల్చి న్లిరుద్ధా? ఖమివ ఖరఫులై ? ఖండయన్త * వురస్తాత్‌ ” అన్నదానిని “కవితాకర్తణు విస్త తాంగముగ డెక్క ల్‌ మిన్సుఖండించు తా లి వడింపోవు గురాల” అవి తిరుపతికవుల యనువాదము. మూలము నందలి యుత్సే ధళశబ్ద మనువాదమునందు విస్స్రతమయినది. ఈ రెండు సమానార్థకములు కావు. కళ్లెము పట్టిలాగిన గుజ్జము యొక్క స్కంధదేశ ముత్సే ధమగుటలోనే గాని విసృత మగుటలో రమ్యతలేదు. మహావీరచరిత్రమున మూల్యవంతుడు శూర్చణఖతో యిట్లనును. “ఉత్ప త్తెవ హా రాఘన ః కిమవి త (దూపో జగత్యద్భుతం మర్త్యత్వేన కిముత్ర యన్య భరితం దేవాన్సురె ర్లీయతే వస్తుష్వాదధతే చ శక్షిమృషయో దేవాళ్ళ తర్చ్యేతరాం మర్తాదేన వరభ్రదాననమయే (బవ్మోభయం నో జగౌ” దీవిని మల్తాది సూర్యనారాయజణశాస్ర్రిగా రిట్లనువదించిరి. మూాననమాట్రుడా నిరువమానుడు రాముడు, శుర్ధనత్త్వ వి జ్ఞాన ఘనాత్మ తత్త్వమని నర్వనురానురు లెంతు రాతనిన్‌ మౌనులు నర్వళక్తులు నమర్చణ బేనిరి వీని కతీంతకున్‌ మాననఖీతి లేదనియె నా విధి జోనికి కోర్కె లిచ్చుబోన్‌ ఇది మూలవిధేయమైన యనువాదముకాదు. ఇందు మాల్యవంతుడు “రాముని చరితమును దేవాసురులు పాడుచున్నా'' రన్న భావమును "శుద్ధ సత్త్వ నుద్రనన్న 109

విజ్ఞాన ఘనాత్మతత్త్వముగ సర్వసురాసురులెంతు రాతనిన్‌ ' అవి అమవాదము. మూల్య వంతుడు పలుకునప్పుడు ఈ విధముగా రాముని పరబ్రహ్మ విషయకమైన వ్యాఖ్య చీయుట పమంజసముగా లేదు. అసురు లాతని చరిత్రమును కీర్తించుట కాతని చరిత్రమందలి అద్భుతమే కాని వేజొండు కారణము కాదు. '““తద్రూపో జగత్య ద్భుతం” అన్న మాటను ““విరుసమానుడు' ' అన్న మోషణము సాధింపలేదు. ఇది మూలమును సరిగా పాటింపక పోవుటవలన కలిగిన దోషము.

ఒక్కొక్కచో మూలమునందలి కొన్ని యంశములు తొలగిపోవును. అయినను దానియందలి ప్రధానార్థము దెబ్బతినదు. అప్పుడది లోపముగా నెంచబడదు. విశ్రమోర్వశీయమునందు -

“ఇదం తస్యాః రథక్షోఖాల్‌ అంపే నాంనం నివీడితం

వళంకృతి ళరీరేన్మిన్‌ శేష మంగం భువోభరు”

“అమె బముజముతో రావిడి నందినట్టు

భుజను దొక్సటి చూత్రమె పూతమయ్యె

నీ శరీరమునందంచునెంకు నేను

దక్కిన యవయవనము లోలధరజీయందు ?”

అని శ్రీ నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులుగారు అనువదించిరి ఈ అనువాద మందు మూలమందలి రథక్షోభాత్‌ అన్న భాగము తొలగినది. ఇది కేశిరాక్షసునినుండి ఊర్వశిని రక్షించిన రాజా ఒక రథనముందు ఊర్వశితో కూర్చున్నప్పుడు పొందిన పరస్పర భుజస్పర్శానుభూతిమోష మిందు వర్ణింప బడినది. ఇది ఈ శబ్ద ముచ్చట నున్నచో స్ఫురించును. లేకున్నచో స్ఫురింపదనికాదు. అందువలననే దీనిని దోషమని చెప్పుట లేదు. స్వస్నవాసవదత్తములో -

“వివాహ మోదసంకులే అంతఃపుర చతుళ్శాలే పరిత్యజ్య పద్మావతీ మిహాగ తాస్మి ప్రమాదవశాత్‌ యాన దిదానీం భాగధేయ నిర్వ్చృత్తం దుఃఖం వినోదయామి” అన్న దానికి చిలళమర్తివారు '“పద్మావతిని వివాహమోద సంకులనుగు నంఈఃపుర చతుళ్శాలలో విడిచి నేనీ ప్ర్రుదవనమునకు వచ్చితివి, ఇపుడు నాభాగధేయ నిర్వత్త

720 అధ్యయనం

మగు దుఃఖము నపనయించు కొనియెదను” అనియు శ్రీకాటూరివారు “అంతఃపుర చతుళ్ళాలలో పెండ్లినందడిలోవున్న వద్మావతిని వదలి, యిలా ప్రముదవనంలోకి వచ్చాను

• వావంతుకు వచ్చిన దుఃఖాన్ని యిక్కడ దిగమింగుకోవచ్చునవి'' అని అనువ దించినారు. ఈ రెండు అనువాదములలోను చాలభేదము గోచరించుచున్నది. చిలకమర్తివారి రచన సంస్కృత వాక్యములకు తెలుగు చేర్చినట్లున్నడి ఆవాక్యములు నాటకములలో భాగము అప్పచెప్పనటుల సంభాషణముల వ్రత్యయములు వలి విస్పారములై యున్నమి కాటూరి వారి వాక్యములలో తెలుగు పలుకుబడి వెల్లివిరిపినది వివాహ మోదసంకులనున్నమాట తెలుగులో పెండ్లిసందడియైనది. దుఃఖమును దిగమింగు కొనుటకూడ తెలుగు పలుకుబడి ఎటిగినవాడు రచించునదే. కొన్నిచోట్ల కొన్నికొన్ని శబ్బములయందు వాని యావృత్తియందు రనుణీ యార్థము న్ఫురించును. వానిని మార్చికాని సర్యాయముల తగ్గించికాని లాభములేదు. “యుధిష్టిరు యుధిన్టీర అజాతశత్రో అమిథ్యావాదిన్‌ ధర్మపుత్ర సానుజస్య తే కిమనే వాపక్ళతమ్‌”” ఈ వాక్యము వితృవధవిన్న అశ్వత్థామదుఃభించునవ్పటిది. వేజీసంహారము లోనిది. దీనిని“ ఓయీ యుధిప్టిర! అజాతశత్రూ । సత్యవాదీ! నీకును నీతమ్ములకును నాతండ్రి యే యపకారము చేసెను?” అని బులుము వేంకటీశ్వరులు గారనునదించిరి ఓయి అన్నది మూలమున లేదు. ఒక విధనుయిన దుఃఖమున ఓయి యన్నది చేర్చబడవచ్చును. అది శాంతించిన లేక శాంత్యున్ముఖమైన దుఃఖమునందు కాని ఆశ్వత్భాను దుఃఖ మట్టిదికాదు. యుధిష్టిర శబ్దము రెండుసార్లు వాడబడినది మూలమున. అది అనువాదకుడు తగ్గించినాడు, పేరుపెట్టి వీరునిపిలుచు చునట్లున్న దాసంబోధనము. చిన్నప్పటినుండియు తన తం డ్రివద్ద చదివినవారు. కావున ఆయన కంత చనవు కలదు. అది క్రోధసమయమున నట్లు రెండుసార్లు పిలుచునట్లు చేసినది. కాని అనువాదకుడు దీనిని గమనింపలేదు. అమి థ్యావాది యన్న సంబో ధనమందు మిథ్యావాదియన్న ధ్వనియున్నది. దానిని నత్యవాది యన్నది ష్ఫురింపజేయదు. అనగా దానియంత శక్తినుంతము కాదనుట. పత్యవాదిలో లేని వ్యతిరేకార్థకము అమిథ్యావాది యన్న మాటలో నున్నది. ఇది కవియొక్క శబ్దశిల్బము. అనువాదకుడు భావమును గహేంచినే గాని మూలములోని ఉద్వేగమును గహించలేదు. అనువాదము చేయుటకుముం దా కావ్యము నెన్నియో మారుల మననము చేపి భావింపవలయును. అట్లుచేయకపోవుట వలన దోషములు సంత్రమించును. సంష్పత రూపకములలోవి శక మద్రనన్ను .

పద్యములతోపాటు వచనము కూడ తెలుగులో చప్పగా వచ్చుటకు అనువాదకుల అశ్రద్ధయే కారణమునక తప్పదు. కాళ వీవివలన మన నాటకములకు కృత్రిమమైన యొక వచనరచనము పంప్రదాయమైనది. అది సంశ్రమించిన ఫలము. కర్ణభారములో - “శికాక్షయం గచ్భతి కాలవర్యయాత్‌ నుబద్ధమాలా నివతన్సి పాదపాః జలం జలస్థానగతంచ ళుష్యతి వుతంచ దత్తంచ తృధైన తిస్టతి”” అన్నదానికీ శ్రీ కోపల్లె శివకామేశ్వరరావుగారు చేసిన అనువాదము : తాలపర్యయమున ళిళ్ల క్రయమునాందు విజుగును నుబద్ధమూలముల్‌, వృత్తములును లలిత నీరశయగతమ్ము జలములింకు నిచ్చినది ట్రేల్ప్సినది యెవ్పు డెనగుచుండు ఈ అనువాదము చక్కగా నున్నది. యథామూలముగు అతిశ్రమము లేకుండ సొగినది, లలిత శబ్దము వచ్చిపడినది. ఆది లేనిచో యిది చాల నిర్దుష్టమైన యనువాదమే. . అనర్హ రాఘవమున : “దృళ్నన్లే మధును త్తకోకిలనధూ నిర్టూత చూతాంకులో ప్రాగ్భా రవ్రనరత్‌ పరాగనికతా దుర్గాన్తటీ భూమయ యాఃళ్ళ బృృద్యతిలంఘ్యు లుభ్ధక భయాత్‌ తై రేవ రేయీత్సురె * ఛారావాపాఖి రస్తి లు స్తవదవీ నిళ్ళంక మేజీకులమ్‌”” అన్న శ్లోకమును శ్రీ భువనగిరి విజయ రామయ్య గారిట్లనువదించిరి. “తేనెచుదాన గోయిలలు తేపకు మూవీననల్‌ కదల్ప దో డ్తో నలిరాజు వుప్పాడుల దువ్వాలు లుట్దక భీతి నెట్టి చం దాననొ దాటు లేళ్ళకు వఐదక్షతము ల్వడి గప్పి క్షేమ నం ఛాన మొనర్చ ముచ్చటల దన్సు ధునీతట భూము లద్ధితా” 112 అ ధు కున

ఇది గోదావరీతీరమున పంచవటిని గాంచిన జటాయువు చేయు వర్ణనము. అనువాదమునందు పుష్పాడులు లేళ్ల పదచిహ్నముల కప్పునన్న యర్థము చప్పున స్ఫురింపదు. కాని భానము దెబ్బతినలేదు. మూలములోని సమాసమును అను వాదమున తేబ్రయత్నించి దానిని మణింత క్లిష్టము చేయలేదు. ఇందే - అభిముఖ వతయానుఖిిరలాట తము నలిల్రె రరధూత వత్రలేఖా ॥ తటయతి పురుషాయితం నదూనాం వృుదిత పొచుద్యుతి దుర్మనా * కపోలా ౯ అన్న దానిని భువనగిరివారే యిట్లనువదించిరి “మొగములము చెనుటబిక్తడి నొగి మకరపత్రరాజి యూడివడ శ్రమన్‌ జీగి ననిన కపోలము లిం వుగ వొటు దరుణీ మేలి వురుషాయితములొో” ఈ అనువాదము మూలానుసరణము కాదు. కేనల భావానువాదమే. ఇందు “మరీ పత్రరాజి యూడిపడ'' అన్న ప్రయోగము సమంజసముకాదు. మకరీపత్రరాజి చెరగిపోవుటయన్న బాగుకావి యూడిపడుట కాదు. ఈయూడిపడుట యన్నది ఇట్టి ప్రదేశములందు వాడుటవలన యౌచిత్యము దెబ్బతిన్నది. ల! ఇంతవర కనువాదములలోని దోషములను చూపించినాను. ఈదోషములు దోషములుకావని కొందరు వాదింపవచ్చును. అనువాదమన్నచో మక్కీకి మక్కీగా చేయుటకాదు. సూత్రధారుడు పిలువగా వచ్చి నటి “ఇయమస్మి' యన్న దానికి “నేనయితి' ననుమాదిరి భాషాంతరీకరబము చేయవలయునా యని ప్రశ్నింప వచ్చును. అది నా ఉద్బేశ్యముకాదు. ఇట్లు వెదకుచు పోయినచో ఈ దోషోద్ధాటనమున కంతుండదు. వీనిలో కొన్ని పాఠ భేదములవలన దోషములుగా విరూపింపబడక పోవచ్చును. ఈ దోషముల నిన్ని రకములని విభజన చేయవచ్చును. వానికి వేరే వెదుకనక్కర లేదు. సాహిత్య దర్చబాదులలో నున్న దోష ప్రకరణాంశములన్నియు వీనియందు నువ్రనన్న 113

మన మేరవచ్చును. అనువాదమన్నది యొక తేలికైన ఆటకాదు. తన ప్రతిభా ప్రదర్శనము కాదు. మజియొక మహా(్రతిభుని యొక్క ప్రతిభను దర్శించుట, వ్యాఖ్యానించుట. కొందరు మొదటిది చేయలేరు. మరొకొందరు వేరొకటి చేయలేరు. రెండును చేయగల అనువాదకులు చాల తక్కువ. కొందరకు తాము చేయుచున్న దోషము తెలియును. కాని వారు అచ్చట చేయునది వేరమియు లేదు. శ్రీపాదవా రొకచో నాక పద్యమున పాండవవధూ శబ్దమునకు బదులు పాంచాలీశబ్దము వాడబడినందులకు పాఠకులను క్షమింపగోరిరి. ఇది వారి చిత్తకుద్ధికి తార్కాణము. సంస్కృత నాటకములం దుత్తమపాత్రలన్నియు సంస్పృతమును, స్త్రీపాత్రలు వీచపాతల ప్రాకళమును సంభాషింతురు. అనువాదకు డే మార్గమవనలంభించ వలయునో తెలియరాలేదు. వీరేశలింగముగారు మొదలైనవారు అందరకును సరళ (గ్రాంథిక నచనమునే వాడిరి. శ్రీ కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు పరవస్తు రంగాచార్యులు గారు ధ్రభృతులు సంస్కృత స్థానమున (గ్రాంథి కాంధ్రవచనమును, ప్రాకృతస్థానమున దేశ్వమైన అచ్చతెనుగును వాడిరి. ఈ మార్గము తరువాత నెవ్వరును అనుసరింపలేదు. అచ్చ తెనుగుమూత్రమే వాడుటనలన భాషలో కృష్రిమభాన' మేర్చడును. శ్రీ వేదం వేంళటరాయశాస్త్రిగారు తను నాటకములలో ఇట్టిచోటులందు వ్యానహారిళ భాషను '్రవేశపెట్టిరి. ఈ మార్గమును తరువాత చాలమంది అనుసరించిరి దీనినే వారు పాత్రోచిత భాషయనిరి. ఈ మార్గముననే (గ్రామ్యభాషను కూడ కొన్ని పాత్రలకొరకు వారు ప్రవేశపెట్టిరి. తరువాత కొంతకాలమునకు ఈ నాటకములన్నియు వ్యావహారిక భాషానువాదమును పొందినవి. ఈ అనువాదములందు పద్యములు మాత్రము యథా తథములుగా గ్రాంథికమునందే నిలచిపోవును. కొందరు ఈ బాధకూడా తప్పిపోవుటకు పద్యములను కూడా వచనముగానే మార్చివేసినారు.. ఇది వాటకములందలి చివరి దశకు సంబంధించిన విషయము. నాటకము నటుని వాగ్వవహారము వలన రక్తికట్టును. ఈవాక్కు లౌకికమైన వ్యవహార సాదృశ్యమున్ననే ఆ పాత్రలు నిజముగా మాట్లాడుచున్న భ్రాంతి కలుగునేకాన నాటకమునందు భాష వ్యవహార దూరమైనపుడు ఈ భ్రాంతి పొంద వీలులేదు. ఇది నాటకములోని ప్రధాన విషయము. అప్రధానములైన కొన్ని విషయముల ల! అధ్యయనం

(స్వగతాపవార్యాదులు) మనము నాటక రంగ స్థలమున కల్పించుకొనుచున్నాము. ఐనను అచ్చటి స్థితి మనము తార్కికముగా అలోచించుచునే ఉన్నాము.

నాటకములలోని ఖాష శిష్టవ్యానహారికమై యుండవలయును. ఈ విషయమును ఏవో కారణములు చెప్పి కాదనుటకు వీలులేదు. శ్రీ ప్రభాకరశాస్త్రి గారి నాటకములలో ఖాష - ఉదాహరణకు ్రతినులో రాజగృహ సంబంధి కావున

ఇీన్మర్యాదలు కల భాష - సహజముగానే ఉన్నది. వీలున్నన్నిచోట్ల సహజమైన భాషకు దగ్గరగావచ్చు ప్రయత్న మిందు గోచరించును. పద్యముల రచన యందును శ్రీ ప్రభాకర శాస్త్రిగారు వ్యావహారిక వాక్కునకు దగ్గరగా వచ్చునట్లు చేసియున్నారు. సంస్కృత నాటకములలో నున్నట్లు సంస్కృత ప్రాళృతములవనలి తెలుగు నాటకములలోను తత్సమ, అచ్చిక భాషలున్న వనుటలో అందమేమియునులేదు. ఈ భాషాభేదము వలన సంస్కృతములో కలిగిన రపస్పృహ యేమియోమనకు తెలియ రాదు కాని తెలుగులో మాత్రము హాస్యకారి యగుచున్నది. అందువలన సంస్కృత నాటకాను వాదముల యందు సంపూర్ణ వ్యవహారభాష వాడుటయే చాల సమంజసము. సంస్కృత నాటకములలో నాటక సంబంధములైన కొన్ని సంప్రదాయము లున్నవి. వానిని యథాతథముగా తెలుగులో దించుటకు వీలులేదు. దానివలన అచ్చటి సొగసు తెలుగులో రాదు.

“నాట్యములోగూర్చుండి'" ““తనయింట నాసనముమీద గూర్చుండి కోపముతో. . ... చాణక్యుడు ్రవేశించుచున్నాడు"' ''నాట్యమున నగలన్నియు ధరింపజేసి” మొదలైన ప్రయోగములలోని నాట్యశబ్దము మూలమందలి నాట్యేన అన్నదాని యొక్క అనుసర ణము. ఇది వలూలవలఎనం దభినయా ర్టలున ప్రయుక్తమయినది. ఇచ్చట కొందరభినయశబ్దమును కూడ వాడుచున్నారు. అది యును సమంజసముగాలేదు.

సూత్రధారువిచేత మూలముందు కవి తన్ను గూర్చి చెప్పకొనుచుండుట కలదు. ఆఅ చోట కొంద అనువాదకులుతప్ప మిగిలినవారు చాల మంది తము పేరు విరికించుకొన్నారు. ఇది బాగుగా నుండలేదు. దానికి కారణము సూత్రధార నటీ నుభ్రనన్న 7155

సంభాషణాదికము ఈ కాలము ఆనాటకమునాటి కాలమునాటిది కాదు. ఈ సంభాషణము చదువునప్పటి పాఠకుడు తన్ను అ నాటకమునాటి కాలమువాడుగా భావించు కొనును. అందువలన నడుమవచ్చిన అనువాదకుని పేరచ్చట అసంబద్ధ ముగా గోచరించును. ఇదికాక ఈ నాందీప్రస్తావనన సందర్భమున కొందజుకవులు తను కాలమునాటి పరిస్థితులు వర్ణించియున్నారు. వానిపై వారి వ్యాఖ్యానము లున్నవి. అనన్నియునట్లే యున్నప్పుడు అనువాదకుని పేరిచ్చట యతికినట్లే కానబడునుకాని సహజమైనదిగా గోచరింపదు.

ఈ నాటకానువాదములలో అనేకములైన పద్ధతు లనుసరింపబడివని ముందు మాచించితివి. అందుకొన్ని శ్రొాత్తమార్గములనుకౌనన్నవి సమంజసములుగా కాన్పింపవు శ్రీ చివుకుల శ్రీరాములు గారి '“శాకుంతల'' తమ యిచ్చవచ్చినట్లు రచియింపబడినది. వాటకము “ఆశ్రమ మృగోయం న హన్తవ్యోనహన్తవ్యః ' ఆనుచోట నించుమించుగా మొదలగును. అంతకుముందున్న (గ్రీవాభంగా భిరాము మిత్యాది శోకము లందు పరిహరింపబడినవి. తరువాతకూడ చాలనరకు సంక్షేపింపబడినది. కొన్ని కొన్నిచోట్ల సుందరములైన శ్లోకములు నదలబడినమి ఇది యొక పద్ధతి ననుసరించిన యనువాదము కాదు. మొత్తముమీద యిందలిపద్ధతి దోషభూయిష్టముగ నున్నది.

భవభూతి ఉత్తర రామచరిత మాధారముగ శ్రీ బలిజేపల్లి లక్ష్మీకాంత కవిగారు ““ఉత్తర రాఘవ” మను స్వతంత్రరూపకము రచించిరి ఇందు తొమ్మిదంకము లున్నవి ఇందు భవభూతి రచనా సొందర్యము ననుకరించు ప్రయత్నము పర్వత్ర చేయబడినది. ఇది ఏ రకపు అనువాదమో నిర్ణయించుట కష్టముగానున్నది.

శ్రీ ములుగు చంద్రమౌళి శాస్తి గారు మాళవిలాగ్ని మిత్రమునుకూడ అధునిక ప్రదర్శనానుకూలముగ అనువదించిరి ఈ అనువదించుటలో '' మహాకవినిర్దిషులగు గొన్ని పాఠ్రముల దగ్గించి యిక్కడక్కడ గొంత విషయమును పెంచి కొంత కథను మార్చి... .. ” నట్టులు చెప్పుకొన్నాడు రచయిత.

శ్రీ జూలూరి హనుమంతరావుగారు ఉన్మత్త రాఘవమును సంపూర్ణముగ పద్యరూపమున అనువదించినారు. ఇది ఆంగ్లేయమైన రూపక రచనా పద్ధతికి అనుకరణ. ఇది ప్రదర్శనమున కనుకూలమైనది ఠాదు. కావి పద్యరూపక రచనగా మాత్ర మీప్రయత్నము చక్కగా నిర్వర్తింపబడినది. 116 ఆధ్యయనం

విద్వాన్‌ విశ్వంగారు కాళిదాస విక్రమోర్వశీయమునకు ఒక రేడియో అనుసరణ రచించి ప్రకటించినారు. రేడియో ఆనుసరణలో ఈ నాటకముతగ్గిపోయినది. కాని రమజీయమైన పురూరవ విరహఘట్టము ప్రాధాన్యము వహించుటచేత ఇది శ్రవ్యరూపకముగా మిక్కిలి రాబించినది. ఈ దీర్ణమైన విరహవర్హనము దృశ్వరూపకముగా జోాకాబించుట కష్టము. విశ్వంగారి రచన ఇందు మధురముగా నున్నది. ఈ నాటకముల రచనలో కొందరు రచయితలు వహించిన స్వేచ్చ సమర్థ ఇనీయముగా నున్నది. కొందరు మితిమీరిన స్వేచ్చ వహించి “మూలచ్ళేదీ తవపాండిత్య ప్రకర్షా' యన్న స్థితికి గొంపోయిరి. వాటకముల మూలములో కొన్నికొన్ని చోట్ల శబ్దముల శ్లేష చలన కొన్ని మోషార్ధ్థములను రచయిత పాధించును. అవి కథాసంబంధులు కానవచ్చును, కాకపోవచ్చును. అట్టి సందర్భమున అనువాదకుడు తన అనువాదమునం దాయాశక్తిని తీసుకొనివచ్చు ప్రయత్నముచేయుట మంచిదే. కావి దానివలన మరింత క్లేశమును కలిగింపరాదు. ఉదయ నవేందు నవర్ధా వానవదళల్తా ఐలొ బలన్య త్వాం వద్మావతీర్ల పూర్ణా వనత్ర కయమ్రౌ భుజౌ పాఠామ్‌” అన్న స్వవ్నవాసవదత్తాళ్ల కమున బలరామ భుజద్వయ వర్ణనముతో పాటు ఉదయన, వాసవనదళ్తా, పద్మావతి యన్న నామములు శావ్యములోని పధానపాత్రములని ప్రకాశించినవి. కావ్యనాందిగా కొవ్యకథాసూచన చేయుట కవి యుద్దేశ్యము. ఉదయనవ్యేందు వర్ణత నొజివుగలిగి య భినవానవదత్తాబలాడ్వ్యమగుచు నా వనంత కయమయి వద్మావతీర్ల పూర్ణమగు నీరి దోర్టుయి ప్రోచుమిమ్ము (చిలకమర్తి) మమన వానవదళత్తా బలము, వనంత కట్రు ముదయన వక్షసాక రనవర్ణ్ల మైన ఐలరామదేవు వద్మావతీర్ల పూర్ణ భుజయుగ్మ మెపుడు నిన్‌ బ్రోచుగాత (౯ాటూరి) ఇవి యిద్దరి యనువాదములు ను వ్రనన్న 17

కథావిషయక పాతఠ్రనాముములుమూలమునందు వలెనే అనువాదముందును ప్రవేశించినవి. పద్యమునందు భాసువి పదయో జనమే ఎక్కువగా గోచరించుచున్నది, కాని అర్థస్ఫూర్తియందు మిక్కిలిళ్లేశ కారిగానున్నది. ఇంతకన్నయిచ్చట చేయదగినది లేదు.

ఇంత వరకు తెలుగులోని సంస్కృత రూపకానువాదముల పరిశీలన సాగినది. దీనియందు సమర్ధములైన యనువాదములు చాలకొలదియే. అయినప్పుడు వీనిని మరల యనువదించుట యవసరమా ? కొని వచ్చు అనువాదములు మాత్రము సమర్ధముగా నుండునన్న నమ్మకమేమి ? ఈ అసంతృప్తి ఆప్పుడు మూత్రము కలుగదా? అసంతృప్తి లేకుండ అనువాదవున్నది సౌధ్యమే కాదేమో ? అయినప్పుడు ఈ అనువాదో ద్యమము మరల కొనసాగించుట అనవసరము.

ఒకవేళ తెలుగులోనికి ఒక సంస్కృత రూపకమును అనువదింపవలెనన్నచో ఇది వరక నూదితము కాని దానిని చేయుటమంచిది. దానివలన భాషకు చాలా ఉపయోగము కలుగును.

ఒకమాట : ఈ లోపములన్నియు సంస్కృతము నేర్చి మూలము చూచిన వానికీ గదా గోచరించుట ? కేవలము తెలుగు నేర్చినవాడు అనువాదములు చదివి ఏ కొంచెమో తాళిదాసాదుల నర్థము చేసికొన్నను అనువాదముల యొక్క పరమార్థము సాధింపబడినట్లు మున మూహింపవలయును.

న! అ ద్య యనం

అనుబంధము క. భానుడు మ్రధ్యమవ్యాయోగము 1 కర్ణభారము 4 గృ మానవల్లి రామకృష్ణ కవి 1. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి 19 13 2. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి 1913 2. మానవల్లి రామకృష్ణకవి 1913 3. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 8. కోపల్లె కనకామేశ్వరరావు 1921 = 4. యలమర్హిశ్రీవివపరాయడు 1926-27 స క్రపాలపి సయ్యశాస్తి 1958 5. దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి 1957 న క ప్వప్నవాసవదత్తము 2 1. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 1933

1. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 19 13 &£. బులుసువేంకటరముణయ్య --
2. కాటూరివేంకటేశ్వరరావు 1946 38. బులుమవేంకటేశ్వరులు 1949
3. జంధ్యాల పాపయ్యశాస్త్రి
4. దివాకర్ల వేంకటావధాని 194 1 యజ్ఞఫలము 6
5. చిలుకూరి పాపయ్యశాస్త్రి 1. బులుసు వేంకటేశ్వరులు
6. తిచ్మూవజ్రల కోదండరామయ్య 1956 2. శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్ర
7. ఇంద్రగంటి హనుమద్యా్త్రి 1952 ఊరు 7
8. కంచనపల్లి జగన్నాధరావు ( కొన్నిమార్పులతో) భంగము
9. మానవల్లి రామకృష్ణకవి భశిమ 3 2. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం
10. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 9. శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి
11. వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి 1927 4. వేదంవేంకటకృష్ణశర్మ 195 2 3, భ. మార్కండేయశర్మ 1934 క్‌. దీపాల పిచ్చయ్యశాస్ట్రి
12. షి కోదండరామయ్య, సి పిచ్చయ్య 1944
13. యడవల్లి ఆదినాంయణ 1954 దూతవాక్యము 8
14. మహనమ్మద్‌ఖాసింఖాన్‌ (పిల్లల 1. మానవల్లి రామకృష్ణకవి కొరకు) 1954 8. లిలకనుర్తి లక్ష్మీనరసింహం
15. భమిడిపాటి కామేశ్వరరావు 1955 3. వేదుల సత్యనారాయజశాస్త్ర (వదనములో) కి. _ ఇంద్రగంటి హనుముచ్చాస్తి 1952 4._డీపాల పిచ్చయ్యకాస్తి 1958 ఈ అనుబంధములో శకేనలము రూపకస్వరూపములో వచ్చిన పరివర్తనములే చేరిన వావిప్రక్క వాని ప్రచురణ సంవత్సరములు దొరిశివంతముటుకు ఈయబడినవి. కావ్యాద్యేతర పరివర్తనములు చెప్పబడలేదు. ఈ అనుబంధము తయారుచేయుటలో శ్రీ పోణంగి శ్రీరామ అప్పారావు ఎం. షి గారు వాకు తనునద్ద మన్న సమాచారము నిచ్చి ఎంతయో తోడ్పడినారు. వారికి కృతజ్యడను. ఈ వ్యాసము ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము తెలుగుశాఖ నిరుడు నిర్వహించిన రూపక సమాలోచనమున 16- 1 1-58నాడు చదువబడినడి. మద్రనన్న (189

అవినూరకము 9 2. వేదం వేంఠటరాయళాస్త్రి 1919

1. మానవల్లి రామకృష్ణకవి 3, దాసు శ్రీరాములు
2. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 4. వత్సవాయి వేంఠటనీలాద్రిరాజు
3. ములుగు చంద్రమౌళిళాస్థ్రి (మూళవిక అన్న క చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 6. మల్లంపల్లి శరభయ్య డ్డ కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు 1954 ళు ఎరమూరి మల్లికార్జునరావు
4. పళ్లి పూర్ణప్రజ్ఞాదార్యులు 1947 విశ్రమార్వశీయము 17 బాలచరితము 11 1. వడ్డాదిసుబ్బారాయడు 1889
5. మానవల్లి రామకృష్ణకవి 1946 2. షి సుబ్బారావు 1889
6. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం 3. పురాణం సూర్యనారాయణశాస్త్రి 1907
7. కోరాడ రామకృష్ణయ్య 1919 4. వేదంవేంకటరాయశాస్త్ర 192 1 చారుదత్తము 12 5. అచంట వేంకటసాంఖ్యాయనశర్మ
8. బ్యానాపతి రుట్టణమ్మ 7. నండూరి రామకృష్ణమాచార్య 1954 పంచరాత్రము 13 అభిజ్ఞాన శాకుంతలము 18 1, చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం [1 పరవస్తు రంగాచార్యులు 1872-75
9. గట్టి లక్ష్మీనరసింహళాస్త్ర 1955 2. కందుకూరి వీరేశలింగం 1875-83
10. ఇంద్రగంటి హనుమచ్చాస్త్రి 8. కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రి (?) 4... దీపాల పచ్చయ్యశా్ర 4. రాయదుర్గం నరసయ్యశాస్థ్రి 1894 మే.
11. వేదం వేంకటరాయశాస్త్ర 1996
12. శూద్రకుడు 6. వడ్డాదిముబ్బారాయుడు 1908
13. గూడ కృష్ణయ్య 19 12 మృచ్భకటికము 15 8. దాసు శ్రీరాములు (అచ్చ తెనుగు)
14. వావిలాల వాసుదేవశాస్త్రి 1896 9. అంబటిపూడి రామబ్రహ్మం 19 12
15. తిరుపతి వేంకటకవులు 1907 10. మి కన్నయ్య 1915 ఠి... కొప్పరపు " న వసు ముగ్సారాన (చసంళపేన అను పేర 11. కస్తూరి సుబ్బారావు 19 16

• 12.ము 4 జి రరావ్ప 0ఛి(ెగడ భుజంగరావు 1919 క. కమా 19. మోచర్ల రామళ్ళష్ణయ్య పూరి 14. భ్రిపురాన సూర్యప్రసాదరావు

3. కాళిదాసు 15. గరమెళ్ళ వేంఠటనరపింహశాస్త్రి

4. బోనురాజు రామానుజరావు 192 1-22 మాళవికాగ్నిమిత్రము 16 17. రాళ్ళభండి కోటమరాజు 1921-25

5. కందుకూరి వీరేశలింగము 1885 18. కాంచనపల్లి కనకాంల 1929 120 ఆధ్యయనం

6. కాకర్ల కొండలరావు 1930 2. పాలెవు నేంకటనూర్యరాయ ట్రధాని

7. వత్సవాయి వేంకటనీలాద్రిరాజు 1933 3. పాటిబండ మాధనశర్య

8. జ, గంగన్న 193 1 4, వేటూరి ధ్రభాకరశార్థి పో రామకని డా. దివాకర్ల వేంశటొవధాని 1954

9. భువనగిరి విజయరామయ్య 5. పంచాంగం నరసింహాచార్యులు 24, పేరి కాళీనాధశాస్ట్రి

10. చిలుకూరి శ్రీరాములు 1946 5. భనభూతి

11. ముళ్ళపూడి నారయణశాస్తి 1954 క 27 టో కనన కం స. ఉఊత్తరరామ దరిత్రము 22 " 1. వావిలాల వాసుదేవశాస్త్ర 168 1

12. దుర్భా సుబ్రహ్మణ్యశర్మ 2... దాసు శ్రీరాములు 19009

13. కేశరాజు వేంకటనృపింహఅస్పారావు 8. మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి 1909

14. మాదిరాజు విశ్వనాథరావు త వేంకటరానుకృష్ణకవులు 1913 (19వ శతాబ్బమని మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణగారు) _ 6. ద్రివేది బ్రహ్మానందశాస్త్రి 19 14

15. మంత్రి[ఫైగడ భుజంగరావు 19 18

16. శ్రీహర్హుడు 7. విడమర్తి జలదుర్లా ప్రపాదరావు 19 19

17. వేదంవేంకటరాయశాస్త్రి 192 1 9. బలి జేపల్లి లక్ష్మీకాంతం 1924

18. కందుకూరి వీరేశలింగం (శాలది మార్పులతో) 8... దాసు శ్రీరామకవి 10. జయంతి రామయ్యపంకులు 193 1

19. కోరాడ రామచం(దళాస్త్రి 1860-70 శ. కొమ్మనమంచి జోగయ్యశర్మ

20. మధునాపంతుల సళ్యనారాయణకాస్ట్రి ష్‌ వంక! శ చిలుకూరి పాపయ్యళాస్త్రి పూర్ణము 8... మానాట్రగడ శేషకాయి 13. త్రిపురాన వేంకటసూర్య ట్రపాదరావు “ గశను 1956 14. పంగులూరి రామచంద్రళవి ట్రీన. అదార్య 15. భువనగిరి కోదండపాబి 7... టి. మల్లికార్డునరావు 16. గట్టి లక్ష్మీనరసింహళాస్త్ర 1?. బులును సుబ్బారావు ప్రియదర్శిక 20

21. వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి 1910 (రామరాజ్యమను పేర మార్చులళో)

22. లులుమ పాపయ్య 1903 18. రాయప్రోలు సుబ్బారావు

23. బెన్నాడ్రగడ భానుమూర్తి 1909 మవానీర చరితము 23 టు హనుమంతవర్డుల వీరరాఘనయ్య 19 13 1... దాసు శ్రీరాములు 1902

24. కొమ్మనమంచి జోగయ్యశర్మ 1950 2. మల్లాడి సూర్యవారాయణశాస్త్రి 19 17 వాగానందము 21 మాలతీమూధవము 24

25. వేదంవేంకటరాయకాస్త్రి 189 1 1. మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి 1896 నుభ్రనన్స 121

26. దాసు శ్రీరాములు 1900 ఛి. ముంారి

27. జనమంచివేంకటరామయ్య 1902 అనర్హరాఘనము 28 శ. పాడి వేంకటపూర్యనారాయణ మూర్తి 1. ఆకొండి వ్యాసమూర్తి 1900 1000 2. భువనగిరి విజయరామయ్య 1949

28. గడియారం వేంకటశేషకాస్త్రి (అపమ త్రము) క్‌ ్లీ జగన్నాథరావు 4. పత్యవోలు ళామేశ్వరకవి (ఆరంతములుగా మార్చీ భ్రాసెను)

29. ఉ భుడు శ. మొఖదక్తుడు ద్దండనా

30. వడ్డాది నుబ్బారాయుడు ముద్రారాక్షసము 25 2 గడి వేంకటకేషూస్తి

31. సుసర్ల అనంళరావు 1890

32. తిరుపతి నేంశటకవులు 1908 11. రాజేఖరుడు

33. పాలెపువేంకటసూర్య రాయప్రధావి 1932 జబాలరామాయణమను 36 4, కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రి 1. తిరుపతి చంక 1902

34. చామ శ్రీరాములు శర్పూరమంజరి ( ప్రాకృతము) 3 1

35. భమిడిపాటి కామేశ్వరాచ్చు 1. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం (రాక్షసగ్రహణము పేర) 2. రావూరి వేంకటసుబృన్ము

36. భట్టనారాయణ విద్ధసాలభంజిక 32 1... జననుంచి వెంక వేజీసంహారము 26 టరామయ్య

37. వడ్ధాదిమబ్బారాయుడు 1886 దిన్నాగుడు £. శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రి 1907 క. కొడాలి పత్యనారాయణ 1926-27 శుందమూల 33

38. కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రి 1. వడ్డాది సుబ్బారాయుడు 1932 4 7 క. బులుసువేంకటేశ్వరులు 195 1 న నులు అగప్పు 194 6, శోలేటి వేంకటేశ్వరులు ॥ నో శొస్ట్రే క. వేదంవేంకటకృష్ణశర్య 1949 రి. వృష్రమికుడు 6. తల్లాప్రగడ సూర్యనారాయణమూర్తి ప్రబోధ చంద్రోదయము 27 (శారద'లొ)

39. కందుకూరి నీరేశలింగం 1892 13. భాప్కరుడు

40. వడ్డాది సుబ్బారాయుడు 1863 క. అంకాండి వ్యాసమూర్తి 191 1 ఉన్మత్తరాఘనము 34 1 కోరాడ రామచంద్రశాస్త్రి 122 అధుయనం

41. అకిలి శ్రీరామశర్మ 16. విజ్ఞిక

42. తాడూరి లక్ష్మీనరసింహారావు 1899

43. జూలూరి హనుమంతరావు 1958 కౌముదీ ముహోత్సనము 40 జకసరు వాటికగా 1958 అక్టోబర్‌ నవభారతి) 1. డా. దివాకర్ల వేంళటవ ధాని

44. జయదేవుడు 20. రవివర్మ భూపాలుడు ప్రనన్న రాఘవము 35 భ్రద్యుచ్నూభ్యుదయము 4 1 క మంత్రిథిగడ భుజంగరావు 1926 శు కోటసుందర రామశాస్త్ర

45. కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు 897 21 రంగా

46. షి, రామానుజదాసు 158 1 - పరవస్తు రంగాచార్యులు

47. మీ సుబ్రహ్మణ్యశర్య 1955 మంటాల నైషధము 42

48. కాకర్ల కొండలరావు 1. ఆళొండ్‌ వేంకటశాస్ట్రి శ 8. వరసింహాచార్యులు (?)

49. కక్తిభద్రుడు 22. రాజదూడామణి దీక్షితుడు అశ్ళర్య రీ కమలినీ కలహంపము 439

50. తుప్పాశ్రీ అంజనేయశాస్త్రి 1952 1. పరవస్తు రంగాచార్యులు

51. మల్లాది విశ్వనాథ కవిరాజు 193 1 2 పాలెపువేంకటమార్యరాయద్రధాని 1869

52. వారణాసి ధర్మసారి 3... పులుగొర్హ నరసింహామాళ్యుడు నరకాసుర విజయ వ్యాయోగము 37 23. సింగభూపాలుడు

53. కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు 187 1 రత్నపా కక

54. విల్దణుడు 1. మధునాపంతుల సత్యనారాయజళాస్ట్రి

55. గిడుగు పీలాపతి (కువలయావళొపేర) కర్ణసుందరి 38 1... విశ్వనాథరావు 24. సుభటుడు కప్పగంతుల లక్షణళాస్ట్రి క దము 45

56. చర్ణ నారాయణకాస్త్ర

57. కాంచవా శాందనాదార్యుడు 2. పాలావజ్ఞల రామశాస్త్రి ఎం. ఏ ధనుంజయ విజయవ్యాయోగము 39 (వవభారతి - జూన్‌ 1959)

58. కొక్కొండ వేంకటరత్నం పంతులు 1894

59. పాలెపువేంకట హార్యరాయట్రధాని1 890 25. బోధయనులు భగవదజ్ఞకము 46

60. వేటూరి ధ్రభాకరళాస్థ్రి 1924 నుభ్రనన్స 123

• మంహే

26. మంహేద్రవర్మ 3 1. వేంకటవాథుడు మత్తవిలాపము 47
27. వేటూరి ప్రభాకరశాష్త్ర పంశల్ప సూర్యో ర్‌ ౭. విద్వాన్‌ విశ్వం 1. తిరుక్కోవలూరిఆదివరాహాచార్యులు 1 9 26 జ. రానుభత్ర దీక్షితుడు 392. హరిహరుడు భర్పహరి నిర్వేదము 53 జావనకీపరిణజయము 48 1. అనుముల సుభ్రహ్మణ్యళాస్త్రే
28. దాసు శ్రీరాములు 38. రామచంద్రుడు
29. పాలెపువేంఠట మార్యరాయ ధ్రధాని 1891 సత్యహరిశ్చంద్ర 54
30. దివాకర్ల వేంకటావధాని
31. కాళిదాసు (పేరు) ॥ రుడు

లంబోదర ద్రహపనము 49 34 మీక

(1. హాస్య కళానిధి చండశకాశికము 55

(కూచి నరసింహంగారని వినికిడి) వడ్డాది సుబ్బారాయుడు 89. విశ్వనాథుడు లి5. అభినన భట్టభాజకవి

ధ్రళాపరుద్ర రాజ్యాభషేకము 50 పార్వతీ 66

1... చెలమచెర్ల రంగదార్యులు 1. చిలకమర్తి లక్ష్మీ

80. అగస్త్యుడు

భాలభారకము 51

1. కొత్తపల్లి సూర్యారావు

(జయంతి - ఆగష్టు, నెస్టెంబర్‌ ఆల్టోబర్‌ 1080)

శేలైథీ అధ్యయనం

జట కాళదాసువై భాసువి వ్రభావము

భాసుడూ కాళిదాసూ ఇద్దరూ సంస్కృత నాటక సారస్వతంలో చాలా ప్రధాన మయిన ప్రష్టలు. క్రీశ ఒకటో శతాబ్దానికి చెందిన కాళిదాసు నాటికీ భాసుడు చాలా ప్రసిద్యడైన రూసకకర్త, 'ప్రథితయశసాం భాససొమిల్లక కవిపుత్రాదీనాం ప్రబంధా - నతిక్రమ్య వర్తమానకవేః కాళిదాసస్య క్రియాయాం కథం బహుమానః' అని నూళవిళాగ్ని మిత్రంలో ప్రశ్నించుకొని తన ఆత్మప్రత్యయంతో 'పురాణమిత్యేన నపాధు పర్వమ్‌ నచాపికావ్యం నవమిత్యవద్యం సంతః పరీజ్ష్యాన్యతర దృజంతే మూఢః పర ప్రత్యయనేయ బుద్ధిః' అని నిర్ణయించి కావ్యము యొక్క ఉదాత్తతా నిర్ణయానికి ప్రాచీనార్వాచీ నతలు కారణాలు కాజాలవని దాని గుఐసంపదయే కారణమౌతుందనీ చెప్పాడు.

చారిత్రకుల్లో భాసుని కాలాన్ని గూర్చిన వివాదాలు చాలా ఉన్నాయి. అయితే చాలామంది అతఖ్జి క్రీ.పూ, నాల్గవ శతాబ్దానికి చెందినవాడుగా భావిస్తున్నారు. కవి కులగురువైన కాళిదాను తన పూర్వుడుగానే కాక ప్రథితయశస్కుడుగా సంభావించడం చేత అఆతనియందు కాళిదాసునకెంత గౌరవమున్నదో వ్యక్తమౌతున్నది. బాణుడు, రాజశేఖరుడు అతని నాటకాల ప్రశస్తిని ఉగ్గడించారు. ఖభాసనాటళ చథ్రంలో స్వప్పవాసవదత్తము పరమోత్తమమైనదనవీ, దాన్ని అగ్నిదేవుడు కూడా దహించలేక పోయాడనీ చెప్పబడింది.

భారతీయ సాహిత్య పరిణాముంలో భాసుని స్థానం విలక్షణనముయింది. రామాయణ మహాభారతాలు వెలసిన కాలానికీ, తరువాత కావ్యనాటకాలు వృద్ధిపాందిన కాలానికీ నడువు ఈ మహానాటకకర్త సేతువులొగా ప్రకాశిస్తున్నాడు. అప్పుడప్పుడే నుభ్రనన్హ 12ర్‌

బౌద్ధమత వ్యాప్తి ప్రారంభమైంది. అప్పుడు వైదిక ధర్మ వ్యాఖ్యానం కొరకు సాహిత్య రంగంలో ఒక నూతనవముయిన సంచలనం బయలుదేరింది. పురాటేతిహాసాల ఉపబ్భంహణార్థం కావ్య సృష్టి ఆరంభమైంది. ఈ ప్రయత్సం కొనసాగించినవారిలో భాసుడు అత్యంత ప్రధానుడుగా కానవస్తున్నాడు. ఆయన రూపకాల్లో రెండు రామాయబణ కథా స్వరూప వ్యాఖ్యానానికీ, ఆరు భారత కథా వ్యాఖ్యానానికీ, బాల చరిత్రము శ్రీకృష్ణచరిత్రను చెప్పడానికీ రూపొందాయి. మిగిలిన కథలు లోక ప్రసిద్ధాలు. ఇంచుమించుగా చంద్రగుప్తునికి సమకాలీనుడైన భానుని రచనల తరువాత కొంతకాలానికి పరుగున పడిపోయి ఇటీవల కేరళ ప్రాంతంలో లభించడం జరిగింది. భాసుడు చేపట్టిన పురాజేతిహాసాలలోని పరమార్శాన్ని ఉపబ్బృంహణం చేయడమే తన లక్ష్యం కావడం వల్ల కాళిదాసుకూడా ఆయన అడుగుజాడలలో నడిచాడు. భాసుడు వ్యాసవాల్మీకులిద్దరి అడుగు జాడలలో నడిచినా ఆయన మనస్సు వ్యాసువికి దగ్గరైంది. ఆయన సృజనమార్గం జాగ్రత్‌చైతన్యంతో కవితీర్చిదిద్దినట్టిది. కాళిదాసుకూడా వ్యాసవాల్మీకులనూ, భాసునీ అనుగమించివచ్చినా ఆయన చైతన్యం అనుభూతిప్రధానమైంది. నిర్మాణం భావోద్వేగ పూర్ణమైంది. రచన గీతసొందర్య ప్రకాశకమైంది. భాసువిరచనలా కొలిచి కొలిచి వాడే శబ్దాలతో అలోచనా బంధురమైన వచనత్వబహుళంకానిది. అయితే ఒక కవిని గూర్చి విచారించేటప్పుడు తత్పూర్వులైన మహాకవుల ముద్ర అతనిలో ఉండటం చాలా సహజమైన లక్షణం. కాని ఈ పూర్వకవి ముద్ర ఉండటంలో అనేక భేదాలు ఉంటవి. ఆనందవర్థనులు ధ్వన్యాలోకంలో సంవాదం- పోలిక మూడురకాలుగా ఉంటుందని చెప్పడం జరిగింది. బింబ ప్రతివింబాకారమూ. ఆలేభ్యాకారమూ దేహాంతరమని ఈ భేదాలు. తొలిభేదం అనుకరణమనీ, రెండవది అనురచనమునవీ, మూడవది అనుసృజనమనీ "'ేర్కొనవచ్చును. ఈ సంవాదాలు పోల్చుకొని కవులలో అధమ, మధ్యమ, ఉత్తమ భేదాలు మనం నిర్ణయించుకోవచ్చు. ఇంకో విధంగా అలోచిస్తే ఈ ప్రభావముద్రను వేరు విధంగా వింగడించవచ్చు. కాన్యన్వరూప విర్ణయంలో, కావ్యమునందు పరచిన భావ సామగ్రిని సంపాదించడంలో, ఈ కావ్యం అధారంగా తన రెక్కలను చాచి విస్తరించడంలోనూ కానవస్తుంది. ఇలొ మూడువిధాలుగా ఈ వ్రభావముద్ర కానరావచ్చును. ఎంత లోకోత్తర ప్రతిభా వంతుడైన ?26€ అ ధ్వ్య యనం

శవియైనా పర్వవిధాలా అత్యంశనూతన సృష్టిని నిర్మించలేడు. కావ్యజగత్తులో కూడా పామూన్య లోకంలోవలె ఒళ అనుస్యూతి ఉంటుంది. ఒక ప్రవాహలక్షఐమూ ఉంటుంది. పూర్వ నిర్మాణముల ఒరవడిలో పోతూనే మహాకవి దానిలో నూతన పార్వాలను ఆవిష్కరించి దానికి అపూర్వతను కల్పిస్తాడు. భాన సామ గ్రినీ, శబ్దసామగ్రినీ వినూతనంగానే సనుకూర్చుకుంటాడు. ఎక్కడైనా ఈ పోలికలు కానవస్తే వాటియందలి ఆదరం వల్ల తెచ్చి పెట్టుకున్నవేశాని మహాకవికి అనుకరణం అపరిహార్యమైకాదు.

కావ్యనిర్మాణంలో మౌలికాంశాలు కొన్నిటంటై. ఈలక్షవాలు కావ్యాంతర్గతాలైై దానికి ప్రాణస్థానంలో ఉంటవి. ప్రతిమా నాటకంలో దశరథుని విగ్రహం దర్శించడం ద్వారా ఆతనికి దశరథ మరణం స్ఫురించేట్లు చేస్తాడు. ఈ విధంగా ఈనాటకంలో ఆతిప్రధాననముయిన ప్రతిమాకల్చన ద్వారా ఒక వృత్తాంత జ్ఞాపకం అన్న లక్షణం ఉంది. అయితే కాళిదాసు శాకుంతలంలో కూడ అంగుళీయక దర్శనం ద్వారా శకుంతలా స్మృతి దుష్యంకతునకు కలుగజేస్తాడు. ఈ అంగీలీయకం అతనికి అభిజ్ఞానం కలిగించింది. అందువల్ల భాసుడు నాటకానికి ప్రతిమానాటకం అనిపేరు వెట్టినట్టుగానే కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలమని పేరుపెట్టడం జరిగింది.

*“ అవిమారకం' లోని శావవృత్తాంతం రామాయణంలోని త్రిశంకు వృత్తాంతాన్ని గుర్తుకు తెచ్చినా శాకుంతలంలోని శాస వృత్తాంతం కల్పించబడటాన్ని ప్రేరేపించి ఉండనచ్చును. భారతీయ రూపక ప్రపంచంలో రసభావదీప్తి కోసం మూలకథాంశాన్ని మార్పు చేయడం అన్న లక్షణం ఉన్నది. దానికి భాసుడే దారి చూపించాడని చెప్పవచ్చు. *సంచరాత్రము' లో, ' ప్రతిజ్ఞా యౌగంధరాయణం' లో, “ప్రతిమానాటకం' లో అతడు చేసిన మార్పులు ఎలాపాత్రల స్వరూపనిరూపణంలో ఎలాంటి మార్పులను తెచ్చిందీ గుర్తుకు తెచ్చుకోవచ్చు. ఆమార్గంలోనే కాళిదాసు కూడా కథాంశాలను మూలంకన్నా భిన్నంగా తీర్చిదిద్ది కాొవ్యార్థాన్ని రసభావనిరంతరంగా వ్యంజింపజేయడం మనం గమనించవచ్చును.

భాసుడు సాధించిన ఈ విద్య ద్వారా పాత్రల ఉదాత్తీకరణం ఒక ప్రధాన లక్షణం. దుర్యోధనుడు కపటి, దురాశాపరుడు. పాండవులయెడ మాత్సర్యంకలవాడు. అలాంటి దుర్యోధనుడు భాసుడి చేతిలో మాటకోసం పొండవులకు రాజ్యం తిరిగి ఇచ్చే ఉదారుడుగా పంచరాత్రములో చూరిపోతొడు. ఈ ఉచదాత్తీకరణం అన్నది కాళిదాసులోనూ కనిపిస్తుంది. మహాభారతంలో దుష్టంతుడు లోకాసవాద భీతిచేత ను ప్రనన్హ శ27

అసత్యం ఆడినవాడు. కాముకుడు. ఇలాంటి దుష్యంతుడు శాకుంతలంలో ప్రథమాంకంలో అంతఃకరణనై ర్మల్యం పెంచుకున్న పత్పురుషుడు. శాపకారణంగా శకుంతలను నురచిపోయాడు. శావం తొలగిన తరువాత స్వర్గమర్త్యసంధిలో వాళ్ళిద్దరూ కలుసుకుంటారు.

నాటక నిర్మాణంలో భాసుని నాటినుంచి కాళిదామునాటికి శ్రవ్య కావ్య లక్షణం 'పెంపాందుతూ వచ్చింది. అయితే మురారి రాజశేఖరుల నాటికి అవి పూర్తిగా అంక రూపంలో ఉన్న శ్రవ్య కావ్యాలుగా మారిపోయాయి. భాసుని నాటకాల విషయ విస్సృతి మాత్రమే కాకుండా స్వరూపవిస్త్సృతీ, వైవిధ్యమూ అనితరసాధ్యమైంది. ఆదృష్టితో చూస్తే కాళిదాసాదుల రూసకాలు ఏనోకొన్ని పరిమితులలోనే విళసించినట్లు కానవస్తాయి.

“అవినూరకం' లో వాయికయైన కురంగికి సహకరించిన నలనిక మాగధిక లిద్దరూ చెలులు. ఈ పాత్రలే కొద్దిగా మార్పుపొంది అనసూయా ప్రియంవదలుగా శాకుంతలంలో రూపుదిద్దుకుని సాక్షాత్కరిస్తారు. ప్వస్పవాసవదత్తంలోవి తపోవన వృత్తాంతం నాటకారంభంలో ఉన్నది. అక్కడ వాసవదత్తతో యౌగంధరాయబుడు ““భుక్షోవిజ్టిత వేషవిషయో అత్రభవత్యా'' అని అంటారు. ఈ సన్నివేశంలో వాసవదత్త తపస్విని. విషయములను అనుభవించి వదిలివేసిన స్థితిలో ఉన్నది. ఈ సన్సివేశం శాకుంతలంలోని చివరి అంకాన్ని స్మరింపజేస్తున్నది. మారీచాశ్రమంలో శకుంతల ఇలాగే తపస్వినిగా సాజ్షాక్కరిస్తుంది. అయితే స్వప్పవాస్తవదత్తంలో కథ ఇక్కడ ఆరంభమౌతుంది. శాకుంతలంలో కథ ఇక్కడ ముగుస్తున్నది. కాళిదాను తన నిర్మాణ వైభవంతో నాటకాన్ని తపోవనంలోనే ప్రారంభించి మళ్ళీ తపోననంలో ముగించి ముని శన్యయైన శకుంతలను తపస్వినిగా పరిణమింపజేసి ఈ దృశ్యకావ్యాన్ని శాంతరస భావ ప్రతీతికి పరాకాష్టగా చేశాడు. ఇంకోవిషయం ప్రతిచూ నాటకంలో దిలీపుడు, రఘుమహారాజు, అజుడు, దశరథుడు - అని శ్రమంగా రఘువంశం వర్ణించబడ్డది. ఇది రామాయణంలోని వంశపరంపరకు విరుద్ధమైన అంశం. అయితే కాళిదాసు ఈ వంశపరంపరనే రఘువంశంలో శ్రమంగా పాటించాడు.

స్వవ్నవాసవదత్త కథా నిర్మాణం వల్ల ఎక్కువ ద్రభావ ముదద్రపడ్డకని భవభూతి ఆయన మాలతీ మూధవంలోనూ, ఉత్తరరామ చరితంలోనూ భాసకథా విర్మాణ ముద్రలు ఎక్కువగా గోచరిస్తాయి. దీనిలోని స్వస్నాంకము ఉత్తరరామచరితలోవి 128 అధ్యయనం

ఛాయాంకమూ చాలా వరకు సాన్యుమున్న ఘట్టాలు. భాసుని రచన భవభూతి॥ీ (పేరకమైందనడంలో ఎలాంటి సందేహమూ లేదు.

కాళిదాసు నాటక నిర్మాజూదికాలలోనే కాక ఇతరాంశాలలోనూ భాసునికి బుణపడి ఉన్నట్టు గోచరిస్తుంది కాళిదాసు మనకు ప్రసిద్ధమైన ఉపమాలంకారవైశిస్ట్ర మునకు మూలస్థానము వాల్మీకి. అది ఆయననుంచి భాసునిద్వారా కాళిదాసునకు శ్రమప్రాప్తమైందని తోస్తుంది.

మాయయా నవ్చాతే రామే నీతామేకాం తపోవనాత్‌!

హరామిరుదతీం బాలాం ఆమంత్రోత్తా మివావుతిమ్‌ /

ఇక్కడ సీతను అపహరించడాన్ని అమంత్రోక్తమైన ఆహుతిని రాక్షసులు అపహరించినట్టుగా పోల్చబడింది. ఈ ఉపమానం వైదిక లక్షణం కలది. ఇలాంటి వైదికోసమానాలు మాలలుగా వాల్మీకిలో కనిపిస్తాయి. కాళిదాసు శాకుంతలంలో, కుమారసంభవంలో ఇలాంటి వైదికోసమానాల నెన్నింటినో ప్రయోగించినాడు.

కొన్ని సంద ర్భాలలో బింబపతిబింబాల వంటి వాళ్యాలు కూడాభాస కాళిదాసులలో గోచరిస్తవి. స్వ్పప్నవాసవదత్తంలో రాజు విదూషకుడికి వాసవదత్తాను భ వాన్ని చెబుతూ చివరకు -

అనేన వరివోసేన వ్యాక్షిప్తం మే మనన్త్వ్యయా

తతోవాజీ యథైైనేయం వూర్వాభ్యానేన నిన్సృతా

• అంటాడు. ఈ మాట సరిగ్గా శాకుంతలంలో రాజు విదూషకునికి శకుంతలా వృత్తాంతం చెప్పి చివరకు

వరివోసేన విజల్పితం నఖే వరమార్ణేన న గృవ్యాతాం వచః

• అంటాడు. ఇక్కడ కనిపించే సామ్యుం స్ఫుటమైందే.

కొన్నిచోట్ల భాసుడు లోకధర్మాన్ని వ్యాఖ్యానించిన విధం కాళిదాసులోనూ అలాగే కానవస్తుంది.

వూర్వం త్వయావ్యభిమతం గతమేవ మానీల్‌

శ్లాఘ్యూం గమిష్యుని పునర్విజయేన భర్తుః

తాల(కమేణ జగతః సరివర్లమానా

చత్రారవంక్తిరిన గచ్చతి భాగ్యవంక్తిః నుబ్రనన్న 129

ఈ లోకంలో సుఖ దుఃఖాలు ఎట్లా చశ్రనేమి క్రమంలో సాగుతూ వుంటవో భాసుడు యౌగంధరాయణుని చేత వ్యాఖ్యావింపజేస్తాడు. ఈ భావాన్నే కాళిదాసు మేఘపందేశంలో -

నర్వాత్మానం బవువిగణయ నా త్మనా నానలంటో

తత్కళ్యాణీ త్వమునీ నుతరామాగమః కాతరత్వం

కస్వాత్వస్తం నుఖ మువనతం దుఃఖమే కాన్తతోవా

నీ చైర్గచ్భత్యుపరిచ దశా చత్రనేమి క్రమేణ అని అంటాడు. భాసుడు పేర్కొన్న చశ్రపంక్తి శ్రమబము, కాళిదాసు పేర్కొన్న చశ్రనేమిశ్రమణమూ ఒక్కటే.

ప్రతిమా నాటకంలో భరతుడు అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చాడు. రథం చాలా వేగంగా పోతున్నది. రథవేగాన్ని వర్ణిస్తూ భరతుడు -

(బ్రుమూధార్లీన (దుతరథగతి క్లీ ఐవిషయా

నదీ వోద్వత్తాంబు ర్హివవతి మహీనేమి వివరే

అర వ్వక్తిర్సష్టా సీతమిన జనాచ్చ త్రవలయం

రజి శృాశ్వోద్యూతం నతతివురతో నానువతతి

ఈ రథ గమనం వల్ల అతనికి కలిగే అనుభూతి వర్ణనం శాకుంతలంలో సానుమతి ఆశాళ గనునం వేళ ఆమె భూమిని చూచి వర్ణించిన ఘట్టాన్ని గుర్తుకు తెస్తున్నది. ఇలా ఉదాహరిస్తూ పోతే భాసకాళిదాసులను చాలా వరకు ఉదాహరించ వచ్చును. కాళిదాస రచితములైన కావ్యాలలో కూడా భాసకవితా ములు గోచరిస్తున్నమి వంప్పుత సాహిత్యంలో భాష, కాళిదాసులిద్దరూ అసాధారణ వ్యక్తిత్వాలు కలవాళ్ళే. అందుకే ఒక విమర్శకుడు సంస్కృత కవితా సరస్వతికి “భాసో వాసః కాళిదాసో విలానః ' అని పేర్కొన్నాడు. భాసుడు అదేవి యొక్క మనోల్లాసాన్ని ప్రకటించే సుందరస్మిళమైతే కాళిదాసు ఆమె యొక్క సర్వసొందర్య భావ వ్యంజకమైన విలాసమవి ఆ విమర్శకుని నిశ్చయం.

(ఆకాళూణి హైదాబాద్‌ 1985, అం(ధదవ్రభ 9, జనవం 1886) 130 అధ్యయనం

గీర్వాణ విద్యారణ్యము కాకతీయుల సీనులో ఆదికాలం నుంచీ, దేశ భాషా సాహిత్యంతో బాటు అస్కృత సాహిత్యం కూడా పోషింసబడుతూ వచ్చింది. భారతదేశాన్ని సమైక్యంగా గొవించడానికి, సాంస్కృతిక వినిమయానికి అధారభూతమైన గీర్వాణ భాష దేశంలోని శన్ని ప్రాంతాలలోనూ తన తన విలక్షణతతో వృద్ధిపాందుతూనే వున్నది. ఒక్కో ప్రాంతానికి క్కొక్క విశిష్టత సంస్కృత భాషాసారస్వత సమృద్ధిలో ఉన్నదని భావించటం జరిగింది. శాకతీయ సీనులో పంపృత విద్యాభివృద్ధికి సాక్షాలు అ రాజ్యారంభం నుంచే కోచరిస్తూ వున్నాయి. ఆనాటి శాసనాలలో అనేకం మధుర కవితాసొగంధ్యం కలవియే. క శాసనాలలో ప్రశంసలు, అతిశయోక్తులు ప్రధానమే అయినా అని సమకాలీన చరిత్రకు ఆధారంగా ఉన్నవి. అతి ప్రసిద్ధమైన సహస్ర స్తంభదేవాలయములో రుద్ర దేవుని శాసనము ఒక చిన్న కావ్యమే. ఈ శాసనరచయిత రామేశ్వర దీక్షితుని పుత్రుడు, అద్వయామృత యతికి శిష్యుడైన అచింతేంద్రయతి. ఈయన కొవైలివైదర్భీరీతిలో అళ్య్ళంత మధురంగా సరళంగా ఉన్నది. కాకతీయుల ధ్వజచిహ్నమైన వరాహమూర్తివి శాసన ఆరంభంలో వర్ణించే భకం ఈయన కావ్యరచనాశక్తికి అద్దం పడుతుంది. యస్యోత్తుంగ తరంగ తొడిత ఎియత్పస్తారరీయంజలం పాదాంగుస్థ నఖా[గ్రదఘునుభవ ద్య్భూమండ లోద్ధారణో దంట్రాకోటి కుటీరకోటర గతం ్రైలోత్సముబ్భిందువల్‌ (్రువ్యోండొ అచరోమకందనిళరో నందే చరొహాం వారిం నుభ్రనన్స 181

ఈ శ్లోకం ఏకావ్యాన్నికైనా అలంకారంగా ఉండదగిందే (రుద్రదేవ ప్రభువును (బ్రహ్మతోనూ, విష్ణువుతోనూ పోల్చే పద్యాలు మధ్యయుగ సంస్కృత కావ్యధోరణికి పతాకాల వంటివి).

నత్యానక్త మనా నిరస్తనరళ క్లేశళ్ళ లక్ష్మ్యాశ్రయ =

వృథ్వీ భృద్యనంత భోగినిలయః శ్వ ద్వ్రావోం(దద్రియ :

దుష్టారిస్ట విమకళ్హన న్చుమునసా మ భ్యర్ధితార్ల వ్రద

గోతప్రోద్ధరనో నుదర్భనళరో రుద్ర : న్వయంకేశవ *

ఈ పద్యంలో సత్క నరక, భోగి అరిష్ట సుదర్శనాది శబ్దాలకు కవికూర్చిన సుకుమారశ్లేష కవి చతురవాక్యప్రొధిని వెల్లడిస్తున్నది రుద్రదేవుని అశ్వాలు విష్ణుసదమవి ఆకాశాన్ని గోరూపిణి అని భూమిని తాకటంలేదట. అవి.ఎప్పుడూ నేలమీద విలువక పరుగెత్తుతూనే ఉన్నవని తాత్పర్యం.

వెల్లంకి గంగాధరమంత్రి శాసనాలలో రుద్రదేవుని వర్ణనమిలా ఉంది.

ఆగాథ వృదయే యన్వ్య నృటికాదవి నిర్భలే

శ్రీరాంబురాళి బుద్ధ్యాస్తే శ్రియా నవా నదాపారి ౯

రుద్రదేవుని హృదయం స్ఫటికం కంటె విర్మలమూ, సముద్రం వలి అగాథము. అందువల్ల దాన్ని క్షీరసము(ద్రమనే భావంతో లక్ష్మీదేవితో సహా వారాయణుడు ఆయన హృదయంలో నెలకొని ఉన్నాడట. ఈ పద్యంలో భ్రాంతి మదలంకారంతో బాటు రుద్రదేవుని భక్తి తాతృర్యాన్ని చిత్రించి ఈ కవి కాకతీయుల శివకేశవాభేద బుద్ధిని ప్రకటిస్తున్నాడు.

టెక్కల్లు శాసనాన్ని రచించిన కవి నాగదేవుడు. ఈయన శాసన ప్రారంభంలోనే రచనా వైదగ్య్యాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. యజ్ఞనరాహమూర్తి భూగోళాన్ని ఉద్దరించినప్పుడు

భూమిః వద్మతి కేసరంతి గిరయః సత్రంతి దిగ్భిత్తయః

పాధోధిర్యకరందతి వ్రవితతో మేరుళశ్ళకింజల్క &.

పద్మతి, కేపరంతి, పత్రంతి మొదలైన నానముధాతువుల కల్పనతో కవి తన ప్రొఢకవితా మర్మబ్దతను శబ్దశాస్త పారంగతత్వమును తెలుపుతున్నాడు. 132 అధ్యయనం

బూదపుర శాసనంలో కవి ఈశ్వరసూరి వ్యాకరణ వేత్త, ఇతని తాత ఈశ్వరభట్టు, తండ్రి మయూరుడు కూడా ఆకాలంలో ఉన్న గొప్ప విద్యాంసుడు. కమి ఈయన తటాకాన్ని వర్ణిస్తూ దాన్ని పాజివీయంతో పోల్చాడు. నద్దాతు వృద్ధ వృథ్వాది నమాసాళీ నమన్విత ॥ నదీ వూరణు నంపూర్ణ * పాజీనీయాయతే చయ ౫ ఈధాతు, వృద్ధ, పృథ్వాది, నమాసాళి మొదలైన శబ్దాలు వ్యాకరణ సంజ్ఞలు. ఈశ్వర మూరి శాసన కవితలో చిత్రకవిత అంటే దంత్యములు లేని, కంక్యములు లేని, పద్యాలు. గర్భకవిత్వము కూడా కానవస్తుంది. ఈ శాసనాలలో ఓరుగల్లు వర్ణన కూడా కనబడుతుంది. దేశాంతరాదాగమిన ః వుచూంన న్సర్వాను విద్యాన్వవి సారఖాజి ? శాస్త్రార్హ నందేవా నిరానరీతిం యన్మన్‌ లభంతే ుకకారికాట్యః బేశ దేశాల నుండి వచ్చే విద్వాంసులు తమ తను శాస్తార్ధ సందేహాలను ఓరుగల్లులోని శుక శారికల దగ్గర తీర్చుకుంటున్నారటు శాపనకర్తలలో కవి చక్రవర్తి రామదేవుడు, బాలభారతి, మ్యోశ్వర శివా చారుడు, విద్దనాచార్యుడు మొదలైన వారు గొప్ప కవితాశక్తి గల వారు. వారి శాసనాల ద్వారా ఈ విషయం ప్రస్ఫుటమవుతుంది. అయితే ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో ఒక కావ్యం శిలాశాపనంగా నిర్మిత మయింది. ఇది శాసనాల చరిత్రలో, వాబ్మ్యయ చరిత్రలో అపూర్వమైన అంశం. ఈ కావ్యకర్త నృసింహర్డి. విశ్వేశ్వర శివాచార్యువి కుమారుడు. ఈయన బుళ్ళాయ రచించెనట. ఇది బుగ్వేదావికి టీక వంటిది కొనవచ్చును. ఒకరో జులోనే ఎవిమిది సర్గలలో కాకతీయ చరిత్రను బుధ జనట్రియంగా రచించినాడట. దశవిధరూపకములు కూడా సమకూర్చినవాడు. ఈనాడు ఈయన రచనలేవీ లభించక పోయినా శాసనముల లోవి రచనల మూలముగా ఈయన ్రతిభనూ పాండిత్యాన్ని అంచనోవేయ వచ్చును. ఇది ఒక నూతనమైన సిద్ధ దంపతుల ప్రజయాన్ని వర్గించే అరవై రెండు క్లకాల కావ్యం. వీటిలో అరవైశార్డూల విశ్రీడితాలు, రెండు ప్రర్ధరలు ఉన్నాయి. నుభ్రనన్న $383

గంగాపైకతాలలో విహరించే ఈ దంపతులలో నాయికను ఒక మాయావియైన యక్షుడు అదృశ్యను చేస్తాడు. దానితో దుఃభితుదైన సిద్దుడు ఆమెతో డి పూర్వాను బంధాన్ని స్మరిస్తూ ఆవేదనను పొందుతాడు. మళ్ళీ చివరకు అఆయక్షుడు వారికి పునస్పమాగమం కలుగ బేస్తాడు. ఇదీ కావ్యవృత్తాంతం, రచనా వైఖరిలో ఈ కావ్యం కాళిదాసు మేఘదూతాన్ని పోలివుంటుంది. అదౌయావకవంకపాటల మధోబింబీ వలాఖభం తతః వద్యోలూన బపొవ్ప లాళ విళచ న్వర్ధారవిందోవముం వళ్చాదానవ మత్త మాళవ వధూ గండఫ్టల బ్రజ్రియం బింబం బాంద్రమనం శ్రమాద్విరపాణీ నశ్రోవమానం దధా ఉదయించే చంద్రబింబంలో శ్రమంగా వచ్చేరంగుల మార్పును ఈ పద్యం చాలా ఉచితంగా వర్ణించింది. తొలుత అలచందల పసిండివలె కించిదరుణ వర్ణముతో, తరువాత దొండపండు వన్నెతో, అది మారి మోదుగుపూల నడిమి బంగారు తానుర వలె మదమత్తయైన మాళవవధువు గండస్టలంలా చివరకు విరహిజీ వదనం లాగా తెల్లగా చంద్రబింబం రూపు కట్టిందని కవి వర్జించాడు. నాయిక ద్వారా సందేశం చేరింది, రాత్రి రహస్యంగా తాడు సహాయంతో అంతఃపురానికి రమ్మని. సిద్యనికి అస్పటినుంచీ అంతా అదే ఆలోచన. తానే విధంగా ఆమె దగ్గరకు చేరేదీ, దర్శించేదీ భానన చేస్తూ కాలం గడుపుతాడు. చినరకు అర్ధరాత్రి దాకా గడిపి రహస్యంగా అంతఃపురంలోకి ప్రవేశిస్తున్నప్పుడు ఆనిద్రాననుయం కథం కథమవి స్థీత్వారరాత్రా బ్రజన్‌ నిళ్ళబ్దం భ్రవదేన మందనిపాత శ్వ్వాన ? బ్రదీపాశ్రనన్‌ జీహ్మైకాంతవథ : తృజోవి చరితే శంకాదధానోన్వధా భాయాంస్వానువి వీక్ష్య వేవితనవుః ప్రాన్దళ్ళనై * బోరవత్‌ గడ్డి పోచకదిలినా అనుమానమే. తన నీడ తాను చూచుకున్నాతాను వణికి పోతున్నాడు. ఎంత సహజంగా ఉన్నదీ వర్ణన. (ప్రేమార్తులు పడే అవస్థలను ఎంత బెచిత్య మహిళంగా వర్ణించిందీ పద్యం ! ఈ విధంగా సిద్దదంపతుల ప్రజయాన్ని వర్ణించే ఈ కావ్యం కాకతీయ యుగంలో వెలువడ్డ స్వతంత్ర కావ్యం. పుకుచవూర పదయోజన కలిగి ప్రసన్నశైలిగల 734 అధ్యయనం

ఈ కావ్యం ఎవర్లోనా ఆమోదాన్ని కలిగించే రచన. ఈ కావ్యం ద్వారా నృసింహకవి సంస్కృత వాజ్మయంలో విలక్షణ స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాడు.

ఈ కాలంలో శాపనాలలో కనిపించే కవులుకాక - మరెందరో సంస్కృత కావ్యకరల దక్షులు విలసిల్లారు. యుగ బైతన్యాకాశాన్ని ఆవరించిన మహాపురుషుడు ఆంధ్రకర్ణాట భాషా సారస్వతాలలో ప్రసిద్ధడూ అయిన పాల్కురికి సోమనాథుడు సంస్కృతంలో అనేక రచనలు చేసినట్లుగా తెలుస్తున్నది. సోమనాథ భాష్యము, రుద్ర భాష్యమూ - ఈ రెండూ సిద్ధాంత గ్రంథాలు. స్తోత్ర గ్రంథాలలో బసవోదాహరణము సంస్కృత వాజ్మయంలో తెలుగు వాబ్మ్యయంలో వలె ప్రథమ లక్ష్యరచన. వృషభాష్టకము బసన పంచకము కూడా సోనునాథుని ఇతర సంస్కృతరచనలు. బసవోదాహరణంలోని సంబోధన విభక్తి పద్యం ఇది.

మూలాధార వికస్వరాంబుజననీ మధ్య న్ఫురద్వీచితా

యాతొయాత ఎినోదపేశలముతే / బిద్య్వోచు శీత ద్యుజే/

నంసారార్హన కర్ణధార/ కృవయా నూం పాలయ ద్రత్వవాం/

ఖాండొగారధురంధరేళ/ బనవామాత్యేళ చూడామనో/

ఈ కాలంలోనే కొలని గణపతిదేవుడు శ్లో కవార్తికానికి రాజరు ద్రీయనునే వ్యాఖ్య రచించినట్లు తెలుస్తున్నది.

గణపతిదేవుని గజసాహిజియైన జాయపసేనాని సాహితీ సమురాంగజాలలో అసమాన బ్రజ్ఞానిధి ఆయన సంగీత నాట్య సాహిత్యరంగాలలో సు బ్రసిదుడు. ఆయన రచించిన గ్రంథాలలో న్నత్తరత్సావళి ఇప్పుడు అభిల భారత కీర్తి గడించిన లక్షణ గ్రంథం. ఈ గ్రంథం ఆధారంగానే రామప్పదేవాలయంలో నృత్యభంగిమలు తీర్చి దిద్దించినాడని లోకంలో ప్రసిద్ధి.

నృత్తరత్నావళి మార్గ దేశి నృత్తాలను వివరంగా వివేచించింది. దీవిలో వర్ణితాలైన దేశి నృత్తాలలో పేరణి, ప్రేంఖణం, రొనకం, చర్చరి దండరాసకం, శివప్రియం, చిందుకందుకం, ఖాండికం, ఘంటిసజి చరణము, బహురసము, కోలాటం ధ్రముఖ

మైనవి. ఎనిమిది అధ్యాయాల ఈ (గ్రంథంలోని నృత్తవిద్యావ్యాఖ్యానం భరతుని నాట్య శాస్త్రంతోనూ, దాని వ్యాఖ్యానమైన అభినవ భారతితోనూ సంవదించుతుంది. మద్రనన్హు న!

క్షీతౌరత్పబ్భాయా వలన ముదకే వీచిలలితం శిఖిన్యర్చి * ప్రేంభానవాజుగతి వైచిత్యమనిలో తటిడ్రీ డా వ్యోమ్బీత్వక్పత నుభగ * వంచనువద ౫ బ్రనిస్తో భూతేషు బ్రభవతిహి నృత్తస్వ్యమహిమా భూమి మీద రత్నకాంతుల తారల్యం, వీటిలో తరంగాల కదలికా, అగ్నిలో జ్వాలల ఊగులాట, వాయువు ఎపుడూ కదిలే రీతి, ఆకాశంలో శంపానృత్యము ఇలా పంచభూతాల్లో సుందరమైన నృత్త విద్య అంతర్భవించియున్నది. ఎంత విశ్వజనీన భావనయిది 1 శాకతీయ యుగంలో ప్రతాసరుద్రదేవుని కాలం సంప్కృతాం(ద్ర సాహిత్యాలకు వసంతోదయం, అ మహాబ్రభువు స్వయంగా గొప్ప కవి, రూపక కర్తకూడా. ఆ విద్వత్కవి ట్రభువు పంష్కృతంలో వీతిసారమును, ఉషారాగోదయము, యయాతి చరిత్రము అను నాటకాలను రచించాడు. ఆయన కాలంలో విలసిల్లిన ఉత్తవు కవులల్లో విద్యానాథుడు, అగస్తుడు, శాకల్యమల్లన ముఖ్యులు. అగస్తుడు, విద్యానాథుడు ఇద్దరు కారని ఒకరేననే వాదం కూడా ఉన్నది. అయితే విద్యానాథుడు ప్రతాపరుద్ర యశో భూషణ మన్నలక్షణ (గ్రంథం రచించిన వాడు కాగా, అగస్త్వుడు బాల భారతము, నలకీర్తి కౌముది, కృష్ణ చరిత్రము మొదలైన డెబ్బది నాలుగు గ్రంథాలు రచించిన మహా పురుషుడు. గంగాదేవి మధురావిజయములో ఇట్లా పేర్కొన్నది. చతుస్పప్తతి శావ్యోక్తి వ్యక్త వైదుష్య సంపదే అగస్త్వాయ జయత్యస్మిన్‌ స్పాహయేత్కో నకోవిదఓ ఈయన బాలభారళతానికి తిమ్మరుసు మంత్రి వ్యాఖ్యానం రాశాడు. శాకల్యమల్లన ఉదాత్త రాఘవమనే నాటకాన్నీ నిరోష్టు రామాయణ కావ్యాన్నీ రచించాడు. ఈయన తరువాతి కాలంనాటి ఆవధానవిద్యకు అఆరంభకుడట. ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలో గుండయ భట్ళు అనే విద్వాంసుడు శ్రీ హర్షుని ఖండన ఖండ కాద్యమునకు వ్యాఖ్యానం రచించాడు. సకల శాస్త్రవేత్త వీరభల్లట దేశికుడు ఈ ఆస్థానంలోని వాడే. ఇంకొ ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలోని సంస్పృతకవులలో ముఖ్యలు అగస్తుని మేనల్లుడు సొగంధికాహరణ నాటకకర్త విశ్వనాథుడు, మహాభారతాన్ని నాటకరూపంగా రచించిన గంగాధరకవి, కాదంబరీ నాటక కర్త నరసింహకవి, జీనేంద్ర కల్యావా , భ్యుదయము రచించిన అప్పయార్యుడు. ఇలా ఎందరినో పేర్కొనవచ్చును. 136 ఆధ్యయనం

వినుకొండ వల్లభరాయవి శ్రీడాభిరామానికి మూలమైన సంస్కృత ట్రేమాభిరామాన్ని రచించిన రావిపాటి త్రిపురాంతకుడు ఈ కాలంవాడే. ఈ గ్రంథంలో అనువాదాన్ని బట్టి ఊహించికే దీనిలో కాకతియుల రాజధాని ఓరుగల్లు వర్ణనమేకాక నాటి సామాజిక ఆర్థిక పరిస్థితులకు ఆధారాలు లభఖిస్తవి. ప్రతాపరుద్రుని కాలంలోని సంస్కృత కవులలో విద్యానాథుడు నాయకమణి వంటివాడు. ఆయన రచించిన ప్రతాపరుద్ర యశో భూషణం యశోభూషణ కావ్యశాఖకు వ్రథమగ్రంథం. అలంకార శాస్త్ర గ్రంథంలో లక్ష్యాలన్నీ ఒకానొక వ్యక్తిని గూర్చి రచించడమే దీని ప్రత్యేకత. ఈ గ్రంథం అలంకార శాస్త్ర విద్యార్థులకు ఈ నాటికీ ప్రాథమికమైన అధ్యేయ (గ్రంథంగా నిలచి ఉన్నది. మమ్మటుని కావ్య(ప్రకాశం ఎంత వప్రచురంగా పఠన పాఠనాలలో ఉన్నదో విద్యానాథుని (గంథమూ అట్లాగే నిలిచి ఉన్నది. విద్యానాథుని కవిత మధుర పద పంయోజనకు పరమ స్థానము. ధారాశుద్ధికి నిదర్శనం. సొకుమార్యానికి పట్టంకట్టిన రచన అనాటి ఓరుగల్లు నగరాన్ని వర్ణించే ఒక పద్యం లక్ష్మీ నివాన గృవామిత్యభిలానరేం(దా శౌర్యాతి భూమిఖనిరిత్యరి వీరవర్గా £ విద్యావివోర వదనీతి చ లబ్ద నడ్డా: శ్రీ కొకతీం[ద్ర నగరీ మనిళం న్తువంతి సంపద చేత, వీర్యసంపద చేత, విద్యాసంపద చేత ఒక్కొక్కరికీ ఒక్కోవిధంగా స్ఫురిస్తూ ఉన్నది ఆనగరం, చంద్రువిలోని మచ్చను గూర్చి కవి యిట్లా భావన చేస్తున్నాడు. లోకంలో అందరూ చంద్రుని మచ్చ మందర పర్వతంలోని నల్లవిరాళ్ళ ఒరిపిడికి కలిగిన నల్లని మచ్చలవీ, లేడి అవీ అనుకుంటారు. కానీ అది ప్రతాపరుద్రదేవుని కీర్తింపద వల్ల జయింపబడి అతని చిహ్నమైన వరాహము ద్రను వక్షస్థలం మీద ధరించడం వల్లనే అని కల్పన. అ శ్లోకం ఇది. మంథభానాచల మూలమేచకోళిలా నంఘట్టన శ్యామితొ కారం యత్తుపానద్యుతా న్యు రతి తత్సారంగ మూచక్షతే మన్వే నన్వివ వీర రుద్రన్ఫవతే ? క్తి శ్రియా నిర్ధైత ? తన్ము(ద్రాంళవరావామిందు రురసా బిభత్పముఖ్ఞుంభతే సుద్రనన్స 137

కవితా సొందర్యానికీ, విద్యా శాస్త్ర వాల్లభ్యావికీ విద్యానాథుని రచన మంతా ఉదాహరణమే కావచ్చు. మధ్యయుగాల దాక్షిణాత్యతాత్తిక సాంస్కృతిక సారస్వతలోకానికే మధ్యందిన భాస్కరువివంటి వాడు విద్యారణ్యుడు. విద్యారణ్యుడు విదేశీయుల దురాక్రమణకు గురై మూలచ్భేదం పాొందుతూవున్న భారతీయ సభ్యతకు పునరుజ్జీవనం కల్పించిన మహామనీషి శ్రీనుతి మాయణుల పుత్రులు మాధవ, సాయణ, భోగనాథులు. వీరిలో మాధవులే తరువాత ఆశ్రను స్వీకారం చేసి విద్యారణ్యులు అయ్యారు. విద్యారణ్యులు, మాధవుడూ వేరు వేరు వ్యక్తులని వాదం కూడా ఉన్నది. మాధవ సాయణులు ప్రతాపరుద్రుని కాలంలో ఓరుగల్లులో ఉండేవారనీ కాకతీయ సామ్రాజ్య పతనం తరువాత అక్కడి అధికార స్థానాలలో ఉన్న హరిహర బుక్కరాయలను (పేరేపించి విజయనగర సాత్రూజ్యాన్ని స్థాపింప జేశారనీ స్థూల వృత్తాంతం. విద్యారణ్యులకు సంబంధించిన అనేకాంశాలు వివాదగ్రస్తాలే ఇప్పటికీ అయితే అహో బలపతివర్ణన ఇలా ఉంది. వేదానాం ఖాస్యతర్తా వివిదమునినదో ధాతువృత్తేర్వాధాతా ప్రోద్యద్విద్యానగర్యా వారి హర నృవతే స్పార్వఖౌమత్వదాయీ విద్యారద్యో గ్ర గడు. యజ్ఞతంత్ర సుధానిధి ప్రాయశ్చిత్త సుధానిధి అని చతుర్వేదాలకు సాయణుడు భాష్యం రచించాడు. ఇది అపూర్వమూ అసాధారణమైన కార్యం. శ్రీ విద్యారణ్యుల ప్రేరణతో పండితమండలి సహాయంతో ఈకార్యం చక్కగా కొనసాగింది. సాయణుల ఇతర రచనలలో ధాతువృత్తి, పురుషార్భ సుధానిధి, ఆయుర్వేద సుధానిధి ముఖ్యమైనవి. వీటిలో ధాతువృత్తికి మూధవీయ ధాతువృత్తి అని పేరు. అలాగే చూధవాచార్యుడు పరాశరమాధవీయము, జైమినీయ నాయమాల, వైయాసిక న్యాయమాల, వేదాంత పంచదశి, జీవన్ముక్తి వివేకం, వివరణ ప్రమేయం, కాల మాధవీయం, సంగీత సారం మొదలైన అనేక గ్రంథాలు రచించారు. జగద్గురువు లైన ఆదిశంకరుల జీవనాన్ని శంకరవిజయంగా రచించారు. నూత సంహిత వ్యాఖ్య కూడా మాధవ రచనయే. దీనినే విద్యారణ్యుల రచనగా తరువాతి కాలం పేర్కొన్నది. 138 ఆధ్యయనం

వీటన్నింటికన్నా ముఖ్యమైంది పర్వదర్శన సంగ్రహం - నాడు వ్యాప్తిలో ఉన్న తాత్విక దర్శనాల సంగ్రహ వివరణం.

అయితే మరికొన్న భోగనాథుని రచనలు కూడా ఉన్నవి. ఆయన తరువాతి కాలంలో శృంగేరిలో పీఠాధిపతియై భారతీతీర్థనామంతో వ్యవహరించాడు. ఆయన దగ్గరే విద్యారణ్యుడు తరువాత పీఠాథిపత్యం స్వీకరించినట్ట్లుగా తెలుస్తున్నది.

ఈ వాబ్మ్యయ మంతా విద్యారణ్యులు కేంద్రంగా కలది. వేదవేదాంగాలు, దర్శనాలు, సర్వశాస్తాలు యిక్కడ పునః వ్యాభ్యాతములైనాయి. ఆ విధంగా ద్వాపరాంతంలో వ్యాసమహర్షి చేసిన పనివంటిది విద్యారబ్యుల వారి ఈ బృహత్‌ కార్యం. సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన వాహినికి యిది మలుపు త్రిప్పిన ఘట్టం.

తరువాత అధునిక కాలం సమీపిస్తూ వుండగా సంస్కృత కావ్యకృషికి సంబంధించిన అధారాలు లభ్యమవుతున్నాయి. వీటిని బట్టి మధ్యయుగాలలో ఈ ప్రాంతాంలో సంవృత భాషా వాయ కృషి అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగుతున్నదనే భావించ

వచ్చు.

పరశురామసంతుల లింగమూర్తి తెలుగులో సీతారామాంజనేయ సంనాదకర్త ప్రసిద్దుడు. ఈ యోగళా ప్రకావ్యరచన పోతన్నకవితకు దీటైంది. ఈ వంశంలో ఐదనతరం వాడు అనంతరామయ్య సీతా విజయమనే చంపూకావ్యాన్సి సంస్కృతంలో రచించినాడు. ఈ గ్రంథం శత కంఠరామాయణమే. ఈ రచన మూడుస్తబకాల వరకుమూత్రమే దొరుకు తున్నది. ఈ కవి 19వ శతాబ్దం మధ్య భాగంలో జీవించి యుండవచ్చు.

ఇంచుమించు ఇదేకాలానికి చెందిన మోతుకూరి పండరినాథరావు తెలుగులో ఆధ్యాత్మవాల్మీకి రామాయణాల సమ్మేళనంగా రామాయణం రచించడమే గాక, సంస్కృతంలోనూ రానముకథాకల్పలత అనే కావ్యం రచించినట్లు తెలుస్తున్నది. ఇది యిష్టాడు అలభ్యమే.

ఈ శతాబ్బారంభంలో ఈ సీవులో ప్రవర్తిల్లిన సంస్కృత విద్యాంసులలో అనురవాది నారాయణూచార్యులు, కౌయిల్‌ కందాడై రంగాచార్యులు, ముదిగొండ వీరేశలింగ శాస్త్ర, అమరవాది వెంకట నరసింహాచార్యులు మొదలైన వారు ధ్రముఖులు. ముదిగొండ శంకరశాస్త్రి, మల్గానజ్ఞల సుబ్బరానుశాస్త్రి మొదలైన వారు ఆసం ప్రదా యాన్ని కొనసాగిస్తూ వున్నారు. నుద్రనన్న 139

అనులవాది నారాయణాచార్యులు ప్రతాపరుద్రయశో భూషణం లాగా రామానుజ యశో భూషణ మన్న లక్షణ గ్రంథము, కూరనాథుల సుదర్శన శతకానికి వ్యాఖ్యానమూ రచించినట్లు తెలుస్తున్నది. కోయిల్‌ కందాడై రంగాచార్యులు వేదాంతశాస్త్ర హృదయము, వేదాంత పంచవింశతి, గీతార్థ సంగ్రహము మొదలైన తాత్వికరచనలు రచించినారు. ఓరుగల్లు చుండల సంస్కృత భారతీ ప్రజాశకులలో ఒద్దీరాజు సీతా రామచంద్రరావు రాఘవరంగారావు పోదరులు చాలా ముఖ్యులు. వీరిరువురు అష్టాధ్యాయికి టీక రచించారు. మిగిలిన రచనల్లో ఉత్స్పవానందభాఐణమునే రచన ముఖ్యమైంది. అమరవాది నారాయణాచార్యుల కువూరులు వెంకటనరసింహాచార్యులు సంస్కృతంలో అనేక గద్యపద్యకావ్యాలను రచించిన మనీషి యదువీరగద్య యాదగిరి లక్ష్మీనృసింహ పంచాశత్‌, కురంగీ సంచక వ్యాఖ్య, గోదాగాథా వ్యాఖ్య పచురితరచనలు. అప్రచురిత రచనలలో అవేకస్రోత్రాలు ధనంజయ విజయనాటకము, కవిజన రంజన భాఐము, ప్రచండ భార్గవ వ్యాయోగము, ప్రముఖమైనవి. వారి కావ్యాల్లో ఆముక్త మాల్యదమ్‌ అన్నది మిక్కిలి ప్రసిద్ధమైంది. ఈ రచనాధోరజి తెలుగు కావ్యరీతులతో చావిడప్రబంధం సౌందర్యంతో సంష్కృత సంప్రదాయంలో రూపొందిన రచన వియద్గంగా వంగూవరి వరిణతా పాననవితా తీమన్మన్‌ జన్మాంధే భువి నయనలాభః ఫవలముయః అఆయత్సోన స్థాయో వ్రభనతిపా యూకే చచనతా నతామావిర్భావః ఫ్టగయతి వ్రమోదం వితనుతే తథం కొలోనేయః కళమవామితో యామి న్వగ్భహం తథం గోదే వేదశ్రుతి విపొత గాదే కురు దయాం అయి శ్రీ మత్యంటే తవపతి రభూ(దంగ రనికః వయం దూరీ భూతా? కథయ కథమేతత్ర్ర భనతి విశద తాత్పర్యమైన ఈ రచన గ్రంథం అంతా ఆకర్షకంగా రూపొందింది. నల్లాన్‌ చశ్రవర్తుల రఘునాథాచార్యులు ఉభయవేదాంత విద్వాంసులు కవిళాబ్టిక 840 అదుయనం

శేపరిగా ప్రసిద్ధులు. వారు వ్యాసాలు, ఉపనిషత్‌ భాష్యాలు వివరణలేకాళ (ద్రావిడ దివ్య ప్రబంధంలో ని కొన్ని కొన్ని ఘట్టాలకు మధురమైన అనువాదం చేశారు. వర్తమాన కాలంలో సంస్కృత కవితా జగత్తులో అభిల భారత ప్రతిష్ట నార్జించిన కవి శ్రీ భాప్యం విజయసారథి. వీరు సుమారు యాథై కవితా గ్రంథాలు రచించినారు. అనేక ప్రక్రియలలో వీరి రచన సాగింది. ఛందస్సులో అనేక ప్రయోగాలు చేశారు. వీది మందావికీ కావ్యం మధురోక్తి గాంభీర్యం చేత, అర్ధప్రౌఢిను చేత, అక్షర రన్యుత చేత ప్రఖ్యాతివి పొందింది. కాళిదాస భవభూతుల తారతవ్యూన్ని వివేచిస్తూ విజయ షారథి ఇలా వ్యాఖ్యానించారు. నమన్తం జిగదొరాముం తాళిదాసోనలోకతే జీర్ణారణ్టుం జగత్సర్యం భవభూతి రుదీళ్షతే. విజయ సారథి కవిత్వంలో అధునిక జీవన సరిస్థితుల వ్యాఖ్యానం, విదారణ కనిపిస్తమి. దారిద్వు దుఃఖనంతప్తే వృాదయే శ్రమ జీనినామ్‌ వంధుక్షి తావిభజ్యంతే నిత్యం లోట్యుగ్తి వర్వతా? దరిదాణా ముతిమ్లూన దృళ్కో వాత్రు బిందుతూ వమ్హైకా జ్వులనజ్వాలా దగ్గు చూయాతి వంచకొన్‌ ఈకవి రచనల్లో మూడు ఉదాహరణలూ ఎన్నో సుప్రభాళాలు ఉన్నాయి. సంధ్రదాయ ప్తోత్రరచనతో బాటు ఆధునిక జాతీయతాస్ఫూర్తి గల రచనలు అనేకం ఉన్నాయి. విజయ సారథి రచన ఒక చోట సరళంగా, సుకుమారంగా మధురంగా ఉంటే, మరొక చోట బ్రొఢంగా పొండిత్య పూర్ణంగా, గూఢ భావపుస్టితో ప్రకాశిస్తూ వుంటుంది. ఈ విధంగా ఓరుగల్లులోవి సంస్కృత సారస్వత విద్యావై భవాన్ని దర్శిస్తే ఈ గీర్యాణ విద్యారణ్యం వైయాకరలు సింహాలతోనూ ఆలంకారిక దిగజాలతోనూ, వేదాంత వేత్తలైన హంసలతో మధుర మధుర కావ్యకరణ దకళ్షులైన శవివనస్పతులతో వ్యాప్తమై స్పృహణీయంగా ఉన్నట్లు తెలియవస్తుంది. (ఆశాశాజ వరంగల్‌. ఏికళలా సాపొత్య బొందర్యము 1998) నువవన్న 141

శ్రీ విజయసారథి సాహిత్యమూర్తిమత్వం

వర్తమానకాలంలో సంస్కృత భాషా వాబ్మ్యయాలు భారతదేశంలో కతిపషపయ జనుల అధ్యయన, అధ్యాపనాంశాలుగా మిగిలిపోయి, వ్యవహారంలో దేశభాషలు, ఆంగ్లభాష ఆవహించి పర్వ వ్యవహారాన్ని నడిపిస్తున్న దశలో - రాజ్యవ్యవహారాల్లో గాని, అధ్యయన వ్యవహారాల్లోగాని ప్రాచీన కాలంలోని ప్రాధ్యానం తొలగిపోయిన స్థితిలో సంస్కృత భాషలో సృజనశీలమైన సంప్రదాయమున్నా కాళిదాసాదుల వంటి ఉన్నత శిఖరాలున్నవారిని గూర్చిన అవగాహనకు కూడ ఆంగ్లాది భాషలే శరణ్యాలవుతున్న చోట- సహజమైన సంవేదనలు అ సాహిత్య సొందర్యాన్ని గూర్చి మేల్కొని ఉండటం మృగ్యమైన అంశం ' నీలోత్పల దళ శ్యానూం - విజ్ఞికాం మామజానతా - న్నథైవ దండినా ప్రోలి- సర్వశుక్లా సరస్వతీ' - వంటి కవులను గూర్చి అంచనాలు ' కవిర్దండీ కవిర్ణండీ భవభూతిస్తుపండితః' నంటి శ్లోకాలు చాటువులు ; ' భాపోహాసః కాళిదాసో విలాపః'- వంటి వివాదాలు; మండన మిత్రుని యింటి ముందు చిలుకల పలుకులు సంస్కృతంలో ఉండటం - ఇలాంటి అంశాలన్నీ గతకాలపు సంస్కృతిలో భాగాలు, (గంథగత అంశాలు మాత్రమే అవుతాయి.

ఇలాంటి క్లిష్టమైన కాలంలో సంస్కృత వాజ్మయ ప్రవాహం సరస్వతీ నదియై-- దేశ భాషా ప్రవాహాలలో లీనమై ఉన్న దశలో అరుదుగ కొన్ని విద్యా స్థానాల్లో, కొన్ని గురుకులాల్లో అనూచానంగా వస్తూ ఉన్న విద్వత్సమూహాల గోష్టులలో మాత్రమే విరళంగానైనా "స్వేచ్చగా సాధువుగా సంస్కృతం వినబడుతున్నది. ఈ సంస్కృతం కూడ సజీవమైన సంస్కృత భాషా మర్యాదలతో పరిపుష్టమైంది కొంతకాగా - దేశ భాషల థీని అధ్యయనం

వాక్య విన్యాసాల జాతీయాల నుడికారాల భావనా పద్ధతుల అనువాదంలాగా నీరసంగా, ప్రాబరహితంగా, అఆనుకరణగా వినిపించేది నురికొంతు

మెకాలే విద్యా విధానం దేశంలో ప్రవేశించటానికి ముందు పంచకావ్యాలు, ప్రాథమిక శాస్రాంశాలు చెప్పే పాఠశాలలు కనీసం కొన్ని లక్షలుండేవని మనకు చరిత్ర చెపుతున్నది. ఈ పాఠశాలల్లో కాళిదాసాదుల వాక్కు రసధేనువుగా సొక్షాత్కరించేది. జగన్నాథభునివరకు వచ్చిన సాహిత్య సంప్రదాయం కాస్తోకూప్తో ఈ విద్యావిధానం వపర్వతోవ్యాప్త మయ్యేదాకా ప్రవహించినట్లుగా తెలుస్తున్నది. తెలుగు దేశంలో విజయ నగరం, తిరుపతి మొదలైన విద్యాస్థానాల్లో ప్రాచీన విద్యావై భనం ప్రకాశించింది.

ఇలాంటి స్థితిలో సరవ్వతీదేవి అనుగ్రహముంటే తప్ప - కరీంనగరం మండలం చేగుర్తి గ్రామంలో 1936 సంవత్సరంలో పుట్టి పెరిగిన ఒక బాలకుడు సంస్కృత కావ్యవై భవాని ఉజ్వలంగా తనలో పాజ్షాత్కరింప జేసుకోవటం సాధారణమైన విషయమేమీ కాదు. భారతీయ సంప్రదాయ సంస్కృతుల వికాసానికి విరోధం వహించిన కర్కశమైన నిజాం పరిపాలనలో తెలుగు భాషకే దిక్కులేని రోజులవి. అ రోజులలో పెరిగినవారంతా చిన్నప్పుడే ఉర్పూలో విద్య నేర్చుకోవలసి వచ్చేది. సాంవ్కృృతిక మైన, పాశవికమైన కాలంలో నిజాం ప్రభువు ఛత్రచ్భాయల్లో - చైతన్యం కోల్పోతూ ఉన్న దశలో స్వాభిమాన తేజస్సుతో - తన మూలాన్ని వెతుక్కుంటూ వెళ్ళి - తన కులదైవమైన వేణుగోపాలుని, గుండెలో నిద్రపోతున్నవాడిని మేల్కొలిపి “జాగ్భహి మురమధుసూదన విష్ణో- పూర్వా సంధ్యా భవతి వ్రభో- పుణ్యాంభో జ వికాస విధాయిన్‌ = పాపధ్వాంత విరాసన కారినొ' (భారత భారతి - పేజీ 10 1) అని వైతాళిక గీతాన్ని అలసిస్తున్నాడు కమి ఇక్కడ 'మురముధువులు' సంస్కృతికి విరోధులు. “పూర్వానంధ్య' అప్పటికే దర్శించిన స్వాతంత్ర్య సుప్రభాతం.

ఆగామి సమాజం యొక్క స్వరూపం తరువాతి రెండు పాదాల్లో వ్యక్తం చేస్తున్నాడు కవి. పుణ్యాం భోజి వికాసము, పాపధ్వాంత నిరాసము - ఈ పుణ్య పాపములు జీర్ణశీర్ణములైన ముతాచారాలకు పరిమితాలైనవి కావు “పరోపకారః పుణ్యాయ - పాపాయ పరపీడనమ్‌' - అనే వ్యాసోక్తి ఇక్కడి వాక్యాల కన్వయిస్తుంది. పరపీడన రహితము, పరోపకార పురస్కృతమైన పర్వతీయ సమాజం - కవి తొలి సుద్రభాత రచనలోనే అవిష్ఫృత మౌతున్నది. ఈ రచన చేసిన కవి ' కుమూరు' డు ఈనాడు నుద్రనన్ను 143

జాతీయ స్థాయిలో సంస్కృత కవితా జగత్తులో మూర్ధన్యునిగా ప్రకాశిస్తున్న శ్రీమాన్‌ శ్రీభాష్యం విజయసారథి.

ఇదే సుప్రభాతంలో -

“గంగాయమునే తొవకపావన చరణ న్పర్చే నాత్మానమ్‌

పొనయితుం నర్దైతత్తటినీ రూపాఖ్యామివా నముపేజే”

(భారతభారతి- 101 పేజీ) అని పేర్కొని థన ఊరి ప్రక్క వాగులో గంగా యమునా జలాన్ని ఆనహింపజేసినారు కవి. 'గంగే చ యమునే చైవ అని మనం నిత్యం స్నాన వేళల్లో సప్తనదుల జలాన్ని అవహింపజేసుకోనటం సంప్రదాయం. “జలే అస్మిన్‌ సన్నిధిం కురు - అన్నచోట దేశంలో ప్రవహించే ప్రతి జల కణము మన బైతన్యాన్సి స్పృశిస్తున్నది. దేశంలోని నదీ పర్వత వృక్షాది రూపమైన కవిత్వం చరిత్రతోను, కాల చైతన్యంతోను సమైక్యతను భజించటం ఇక్కడి తాత్సర్యం. ఆరంభ రచనలోనే తన మూలాన్ని అన్వేషించటమే కాకుండా - దాన్ని గుర్తించి - దాని జీన లక్షణంతో తాదాత్యం చెంది - అగామి జగత్తులోవికి ప్రసరించే, ప్రవహించే తత్త్వస్ఫూర్తి ఆయన రచనలో కాన వస్తుంది.

వ్యుత్పత్తి విషయాన్ని ప్రక్కకు నెడితే - ఈ కావ్య్‌ గర్భంలోని కవి బీజాన్ని అందుకోవటానికి మనం ప్రయత్నం చేయవలసి ఉంది. సాధారణమైన పరిశిలనం వ్యుత్పత్తి పొరలను దాటి లోపలికిపోదు. లోకంలో చాల నుంది కవుల విషయంలో ఆ లోపల ఏమీ ఉండకపోవటం కూడా కద, తొలి పద్యం బ్రాసిన దాటి నుండి ఏటై సంనత్సరాలు జీవితమంతా సరస్వతీ దేవి అర్బనగా తీర్చిదిద్దుకొన్న కవి 'సరప్వతీ సుతోత్తంసుడు' అనిపించుకున్న కవి. ఐహు శాస్త్రవేత్తగా, కార్యదక్షునిగా, కార్య సాధకువిగా, ఉపాసకునిగా, మంత్ర - తంత్ర జ్యోతిరాది విద్యావేత్తగా పెంచుకున్న వ్యక్తిత్వం దుర్భేద్యమైన అరణ్యంలాగా కనిపించగా - లోనికి ప్రవేశించి- మూలంలో ప్రకాశిస్తూ ఉన్న కావ్య చైతన్య ప్రోతస్సును పట్టుకోవటం, అనుభూతిలోనవిశి తెచ్చు కోవటం, అంచనావేయటం - అంత సులభమైన అంశమేమీ కాదు.

ని

విజయసారథిగారి సమకాలికులు సంప్రదాయ విద్యాభ్యాసం చేసిన చాల మంది కృషి తెలుగు సాహిత్యానికే పరిమితమైంది. ఎవరూ సాహసించి సంస్కృతైక శావ్యరచనాదీక్షను స్వీకరించలేదు. ల! ఆధ్యయనం

సద్యః యశః ప్రసాదిని కాని ఈ మార్గాన్ని ఎన్నుకున్న కవికి అత్మ ప్రత్యయం = ఆస్మితా ప్రామాణికమైన అంశాలు. సంస్కృతంలో కావ్యరచన చేయటానికి - తను అందుకోవటానికి తనదాకా నచ్చిన కావ్యపరిచయం ప్రత్యేకంగా ఏమీలేదు. చరిత్ర గర్భంలోనికి వెళ్ళి ప్రాచీన ప్రోతస్సు నుండి ప్రేరణ పాందవలసినదే. వర్తమానకాల ధోరణకాని, ఈనాటి కల్లోలాన్ని సంఘర్షణను ప్రతిఫలించే వస్తు వోషం గాని తనకు లభించడం లేదు. పజీవంగా కొనసాగుతూ వచ్చిన దేశభాషా ప్రభావాలు, సాహిత్య ధోరణులు ఈ సందర్భంలో కవికి ప్రేరణశక్తి కావటంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ప్రాచీనమైన వారసత్వం - వర్తమానంలోని (ప్రేరణ - రెండూ రెండు మార్గాల నుండి రావటంచేత శని తన వస్తు భావ రచనలను నిశ్చయించుకోవటంలో కొంతవరకు డోలాందోళశన పరిస్థితుల్లో పడటం నిజమైన అంశం. సంప్పృత సాహిత్యం అంటే - దేవతలు, శూజలు, పునస్కారాలు, స్తోత్రాలు, పురాణ కథలు అనుకొంటున్న స్థితిలో - చానిలోనికి ఈనాటి అసమ సమాజ సంవేదనలు, అస్వత౦త్ర భారతీయుని శోక సన్నివేశము, విస్తృతమైన అంతర్జాతీయ దృష్టి, విజ్ఞానశాస్త్ర విస్ఫోటనము - ఇవన్నీ తన కవితలో చేర్చుకుంటే తప్ప అది ఈనాటిది కావటం సాధ్యమయ్యే అంశం కాదు. ప్రాచీన భాషలో ప్రాచీన కవిత రచించి ఈనాడు విలువటం కష్టం. ఈ సందిగ్ధ సమయంలో శ్రీ విజయసారథి కృష్‌ ఒక్కొక్క జ్రొత్త ప్రమాణాన్ని నిలబెట్టుకుంటూ, సంప్రదాయ రూపాన్ని తన ప్రయోగ శీలంతో నూత్న నూత్నంగా పరివర్తింపజేస్తూ సాగివచ్చింది.

శ్రీ విజయసారథి రచనలను ఒకసారి గమనించినపుడు శ్రమశ్రమంగా పరిఐమిస్తూ ఉన్న రూపచిత్రం మనకు సాక్షాత్కరిస్తుంది. ఆయన కవితా రచనలో ఉన్న ప్రధాన అంశాలివి:

1. శ్రీ విజయ సారథి దాదాపు పదివరకు సువ్రభాతాలు రచించారు. తొలి సుద్రభాతంలో ప్రసిద్ధమైన వేంకటేశ్వర సుద్రభాత మార్గాన్ని కాకుండ ఛందస్సులో, నిర్మాణంలో నూతన మార్గాన్ని ఎన్నుకున్న కవి. తరువాతి సుద్రభాతాల్లో ఆ మార్గంలోకి తిరిగి వచ్చినట్లుగా కనిపిస్తుంది. కవి సృజనశీలము అ రూపానికుండే పరిమితులచేత, కట్కబాట్లచేత సంపూర్ణంగా వికాసం చెందటానికి వీల్లేళపోయింది. అయితే, వస్తు విషయం నూత్సతను తీసికొనివచ్చి సుప్రభాతానికి అధిస్థాన దేవతగా భారతదేశాన్ని వస్తువుగా సమకూర్చుకున్నపుడు కని యొక్క సృజనశక్తి అనేక ముఖాలుగా కవితారూపాన్ని పొందింది. ప్రాచీన సుద్రభాతాల ధోరణికి అతీతంగా ఈ భారత జననీ ముద్రనన్లు శశర్‌

సట్రభాతం రూపొందింది. కేవలం మహిమావర్ణనంగా కనిపించినా - ఈ రచన విశిష్టంగా కానవస్తుంది.

భారత భారతిలో చైనా దురాక్రమణ సందర్భంగా భారతీయులు తమ ధన ప్రాణాలను సమర్పింపవలసిన అనసరాన్ని ప్రబోధిస్తాడు కవి.

“బు ఐార్గన్నత్తి జీవనం విదేళఖిక్షు తాటనం

విలాన వేషలాలనం వివోయదుర్వుయంతథా

నమృద్ధడేశ వత్సదా న్వయంనమ్చుద్ధి సాధనే

వ్వవిశ్రముం కృతశ్రమాః కృతిక్షచూ భవంతుఖో”

(భారత భారతి - పేజీ 13) అని ఈనాటి కర్తవ్యానికి ఉద్యతులను చేస్తున్నాడు కవి. చివరి శ్లోకంలో -

“ యళోమయీం మువోముయీం మువోన్సతాం మవోజ్జులాం

మనంవిదా నుధాధునీం నునభ్యతా న్భృుగావగాము

శలాముయీం నునంన్కృతిం దిగంతరే నిరంతరం

ద్రసార యంత్యవార్దిళం విభాతు ఖారతాంబికా””

(భారత భారతి - పేజీ 19) అని చిరంతన భారత మాతృస్వరూపాన్ని సంభావించినాడు కవి.

పంప్రదాయ రూపాల్లో ఉన్న సుప్రభాతాల్లో కల్లా వాసర సరస్వతీ సుధ్రభాళాల్లో బీజాక్షరాలను విక్షిప్తం చేయటం, పాంచాలరాయ సుప్రభాతంలో అష్టోత్తర నామాల్చి సముకూర్చటం - కొన్నింటిలో మూలికలను సనుకూర్చటం - నూత్నత్వకల్పన కోసం కవి చేసే ప్రయత్నంగా మనం గుర్తించవచ్చు.

2. సుప్రభాతాల తరువాత పేర్కొనదగిన రచనలు, స్తోత్రాలు వీటిలో ఉదాహరణలు నాలుగు. నమోవాళకము, పాంచాలరాజ స్తుతి, మహాలక్ష్మిని గూర్చిన భిక్షాందేహి స్తోత్రం, ప్రసాద లహరి, శారదా పదకింకిణిలోనిశెన స్తోత్రాలు, సరస్వతీ, భూదేవి స్తోత్రాలు, యజ్ఞవరాహస్తోత్రం- ఇత్యాదులు పేర్కొనదగినవి. ఈ రచనలలో కవి వ్యుత్చన్నత, పురాభేతిహాస వైదుష్యము, మంత్ర తంత్ర శాస్తానగాహన మనకు 146 ఆధ్యయనం

గోచరిస్తాయి. ప్రధానంగా ప్రాచీన స్తోత్రాల వలెనే ఇవి ఎక్కువ భాగం నిత్వపారాయణకు ఉద్దేశించినవి. అయితే సంస్కృతంలో నూటికి తొంభై స్తోత్రాలు ఉద్దిష్టదేవతా గుణ హిోేషాలు చెప్పేవేకాని భక్తునికి భగవంతునికి ఉన్న అర్థమైన పంబంధాన్ని ప్రకటించేని తావు. ముకుందమాల, శివానందలహరి వంటి కొన్ని అరుదైన స్తోశ్రాల్లోని జీవాళ్మలోని అదృశ్యమైన ప్రకంపనలను మనం దర్భింపవచ్చు.

శ్రీ విజయసారథి స్తోత్ర రచనలలో ఉదాహరణ కొవ్యాలు - నిర్మాణ లక్షణం శేత రచయితను అష్టదిగృంధం చేసేవి. మిగిలిన స్తోత్రాల్లో ఈ నిర్భంధం లేకపోవటం వలన కవి ప్రతిభావ్యుత్సత్తులు పందెపు గుజ్ఞాలవలె పరుగులు తీస్తాయి. యనక, అనుప్రాసాది శబ్బాలంకాలు ; ఉపను ఉద్రేక్ష రూపకాది అర్భాలంకారాలు కుంద మందారాలవలె అధిక శోభాస్పదంగా ప్రకాశిస్తున్నాయి. వస్తుగత పరిమితులు ఛందస్సులో కవి ప్రయోగం చేయదలచినపుడు అడ్డురాలేదు.

8. మూడవ రచనాధోరణి దేశభక్తి, దేశభక్తుల ప్రశంస నంటి రచనలు. మప్రభాతాల్లో పేర్కొన్న అంశాలే గాకుండా ఈ కవి తొలి రచనల్లో విషాదలహరి ప్రముఖ మైన రచన. వర్తమానంలోని దుఃస్థితికి కరిగిపోయిన కవి తనలోనికి తాను ఏకాంతంగా వెళ్లిపోయి చరిత్రలోని కీర్తి నం భాలవంటి మహనీయులను స్మరించి, వర్తమాన కాలంలో అ ఉజ్జ్వల వ్యక్తిత్వాలు లేకపోవటం గుణించి విషాదం చెందుతాడు. ఈ రచనలో ప్రాచీన చారిత్రక విషయాలను గూర్చి కవికి గల అవగాహన మనకు స్పష్టమౌతుంది. కవికి ఉన్న ఈ చారిత్రక దృష్టి వర్తమానంలో అతనిని చారిత్రక అధ్యేతగా మనముందు నిలబెట్టింది. హిందూ జీనన మూల్యాలు - ప్రాచీన కాలంలో వారు సాధించిన విజయాలు - బర్బరులైన యవన, హూణ, తురుష్క, పొళ్చ్ళాత్యుల చేత వారు పరాజయంపాలై శిథిలమై, శిర్ణమైన దుస్థితిలో ఉండటాన్ని చూచి కవి సంక్షోభం పొందుతాడు. ఈ సంక్షోభాన్ని వర్తమాన భాషా సారస్వతాల్లో బంకించంద్ర ఛటర్జీ జయశంకర్‌ ప్రసాద్‌, మైథిలీ శరణ్‌ గుప్తా, రాయప్రోలు సుబ్బారావు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, సుబ్రహ్మణ్య భారత్సి దత్తాశ్రేయ రామచంద్ర బెంద్రే, వల్లత్తోళ్‌ - వంటి సరస్వతీ మూర్తులు అనంత ముఖాలుగా ఆవిష్కరించారు. శ్రీ విజయసారథి సంస్కృతంలో ఈ పని చేసారు.

“భారత భారతో లోని చాల రచనలు శ్రీ విజయసారథిని ఆధునిక కవిగా విలటెడుతూ ఉన్నవి. శంఖారావం, ఉషస్నూక్తం, భారత నుహిన్నుస్తుతి - దీనికి

నుభ్రవన్స 147

(ప్రత్యక్షమైన ఉదాహరణలు. ఒక ప్రసిద్ద నిముర్శకుడన్నట్లు దీవిలోవి ' దేహిమే దేశాయ' అన్న గీఠం రవీంద్రుని గీతాంజలిలోవి ప్రసిద్ధమైన "|1066 ౪6 ౧౫౧6 6 ఆంల (847 అన్న గీతాన్ని పోలి ఉంది.

4. శ్రీ విజయసారథి రచనలోని నాల్గన మార్గం అధిక్షేప కవితలకు సంబంధించినది సంస్కృతంలో అరుదుగా ఉన్న అధిక్షేప రచన - మహిషశతకాదుల్లో కానవస్తుంది అధునిక కాలంలో అనేక భాషల్లో ఈ అధిక్షేపరచన చమత్కార పూర్వకంగా హృదయ పరివర్తన ధ్యేయంగా కొనవస్తుంది. ఈ కవి రచనల్లో అధిక్షేప అభివ్యక్తి తొలి రోజుల్లో రచించిన 'శబర్‌ పరిదేవనం' లోను తరువాతి 'రూపసూక్తం' వంటి రచనల్లోను కానవస్తుంది. రూపసూక్తం ప్రధానంగా అధునిక కాలంలో భోగసాధనంగా రూపొందిన ధనాన్ని దాని మహిమలను వర్ణించేది.

“ఇం(దంతి చం్యద్రంతి ధనదంతి ధర్మంతి

వుష్పుబాణంతి తే యేషాం ద్రనీదనీ

ఎిషమేక్షజోన యది వీక్షసే జగదిదం

వ్లుఫ్రం భవేదేన వ్లుస్రం భవేదేన”” (భారత భారతి 50వ పేజీ)

ఈ శ్లోకంలో ధనం యొక్క శక్తిని చెప్పటమే కాదు - “ఇంధద్రంతి, చంద్రంతి' మొదలగు ప్రయోగాలు కవియొక్క వ్యాకరదైక సాధ్యప్రయోగ దక్షతను సూచిస్తుంది. మొత్తం ఈ రచన స్టూలంగా ప్రాచీన స్తోత్రంలాగ భాసిస్తూకూడ మిక్కిలి వాడిగా ఆధునిక

" సమాజంలోని క్షీ బించిన మానవీయ మూల్యాలను గూర్చి వెక్కిరిస్తుంది. ' జ్యేష్థాస్తవం' అనే నురో రచన దారిద్ర్యాన్ని వర్జించేదే కాక దాన్ని తొలగి పొమ్మని కోరేది కూడ. ఇది అలబ్ధ రచన. కౌలేయ సూక్తంలో రాజుకు ప్రజలకు ఉండే సంబంధం - తన బాధ చెప్పుకోవటానికి రాజువద్స ఎవరైనా ఆనకాశముండటం వ్యక్తం చేసారు. కాని, దేవాలయాధికారులు, మఠపీఠాల పరిసాలకులు చేసే పాపాలను కుక్కచేత అధిక్షేసింప చేసారు.

5. ఐదవ త్రోవ ఒక విధంగా నూతనమే. దీనిలో ఆప్తలేఖ, భాళ్ళలేఖలు వస్తాయి. రెండింటి ఆరంభంలోను ఆప్తమిత్రుని కుటుంబం పూర్వాపరాలను వర్ణించేది శొలిభాగం. అట్లానే తన కుటుంబాన్ని గూర్చి వర్ణించే తొలి భాగాలను వదిలేస్తే మిగిలేదంతా శ్రీ విజయసారథి సామాజిక అవగాహన, తాత్త్విక దృష్టి భవిష్యత్‌ సమాజ మౌలిక భావాలు స్పష్టంగా ప్రకటిస్తాయి. శేశథి ఆధ్యయనం