Telugu adhunika kavithyamlo b0udamatha prabavam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

_ అధునికాంద్ర కవిత్వంపె బొదమత ప | రం యాం తా | ఇ కి శప యాడ భ్‌ | క్ల నరా / చం. ఫా [న టై... య” ననన త | యయ. మఖ. న్న (| గ్ల . పట్‌ ర్‌ మచ ఆయు! నా. 2 | ఫా. యాట న యో. స " తే సై యా గ్‌ (న క టు న 2. న రల ము [లు మ త. 1 న మమ కక్‌ వ. జ త్త 1/1 న. న్‌ా స్తన సీ నం స క హా! త్తు" ను స | సహజ కవి మల్లెమాల నయన ల. , క్‌! నళ జ మనసుపది మక్కునతో సేకరించిన నం నట 1 కు = ఈ పుస్తకాన్ని సాహత్యాభిమానుల కోసం వ్వసి శ ( సు లశ నుం సుం | , | సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి న క్ష న. “ల & ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. న, వ, " క వ - మల్లెమాల కుటుంబం 11 న ఫ్‌ మ? మం స. సళ నానన సీ , స టా ఓ ర్‌ సశ క వకు. ఛే 2 ల/; బై సగ శ్‌ న న. సచ్‌ | న సు పు. మభట స! ల సు. నోట న. రాలా” సం! సా భా బు తన క. టి నటం చా! | తరరతత నాల సనన గ్గ ౦౧ బుద విహార

ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం పై బౌద్దమత ప్రభానం డా. రాయదుర్గం విజయలవ్ష్మి ఆనంద బుద్ధ విహార ట్రస్టు మహేంద్ర హిల్స్‌, సికిందరాబాద్‌-500026 ఆంధ్రస్రదేశ్‌, ఫోన్‌: 040-7732421

గీరగంగ66౧060౧0 గం/6గ౧6| కింంరయ[౧0గ61006 గ౧౧9[6౮౪6౦౧౧ -0౧ గెయ్లండీంగం6ంగ ౪11001య౧ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం ఎడల ఏ -డా. రాయదుర్గం విజయలక్ష్మి తజ -ఈటు ఢరయ్య గ్రంధాల ళ్సుంి న - (ఆకా, ఈ, చో ౮ ష్‌ క్‌ త్రిఆనంద బుద్ద విహార ట్‌! ప్రచురణ సంఖ్య: 27 మొదటి ముద్రణ: మే, 2002 కాపీలు; 500 వెలః రు. 50 టైప్‌ సెట్టింగ్‌: ఆదిత్య గ్రాఫిక్స్‌, మిర్దాలగూడ, మల్కాజ్‌గెరి సికింద్రాబాద్‌-500 047, ఫోన్‌: 7058920 ముద్రణ: "శ్రీసాయి ద్రొసెస్‌, నారాయణగూడ, హైదఠాబాదు - 500 027 ఫోన్‌: 7563075, 756 198 1

కృతజ్ఞతలు

తాలి తెలుగు బొద్దకావ్యం వెలువడిన వంద సంవత్సరాలకు ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దవుత ప్రభావం అన్న (గ్రంథం ప్రచురింపబడుతోంది. 1982లో మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి పి.హెచ్‌.డి పట్టా కోసం సమర్పించిన యీ (గ్రంథం బౌద్దసాహిత్యంపై తెలుగులో వచ్చిన మొట్టమొదటి పరిశోధనా గ్రంథం.

“*నవ్యసాహితీ మందిర మధ్య పీఠమున మల్చిన బంగరు బొమ్మ” అని ్రశస్తికక్కిన సౌందరనంద కావ్యం మీద యమ్‌.ఫిల్‌ కోసం పరిశోధిస్తున్న రో జుల్లోనే. ఆధునికాంధ్ర బౌద్ద సాహిత్యాన్ని పరిశోధించాలన్న స్రీరణ కలిగింది. యూనివర్థిటీ నిబంధనలకు లోబడి తెలుగులో వచ్చిన బౌద్దకవిత్వాన్ని నా పరిశోధనాంశంగా ఎన్నుకున్నప్పుడు, నన్ను స్రోత్సహించిన వారికన్నా, తెలుగులో బౌద్ద (గగ్రంథాలేమున్నాయి అని వెనక్కి లాగిన వారే ఎక్కువ. కాని, మరుగుపడిన మాణిక్యాల్టా, లైబ్రరీ అల్మారాల్లో లభించిన ఒక్కో కావ్యం నాకందించిన ఉత్సాహం వెలలేనిది. "

మొదటి నుండి బౌద్దసాహిత్యం మీద నా అభిమానాన్ని గుర్తించి, నన్నెంతో ప్రోత్సహించి, నాపరిశోధన విజయవంతంగా ముగియటానికి కారకులైన మా గురువర్యులు, పరిశోధనా పర్యవేక్షకులు డా. ఎస్‌. అక్కిరెడ్డి గారికి సర్వదా కృతజ్ఞారాలను.

సాహిత్యంలో పీ.జి. చేసి, బౌద్ద ధర్మాన్ని అర్ధం చేసుకోవడానికి ఎక్కువగా ఆంగ్ర[గ్రంథాల మీదే ఆధారపడవలసిన నాకు, తమ సంస్త తరపున ఫ్రచురించిన అనువాద గ్రంథాల్ని అందించడం మాత్రమే గాక, నా పరిశోధనకు కూడా బౌడ్డ ధర్మ పునరుజ్జీవననలో భాగమేనని తమ లేఖల ద్వారా ఉత్సాహపరచిన, బుద్దిష్ట్‌ కల్చరల్‌ అసోసియేషన్‌ వ్యవస్థాపకులు “సద్దర్మజోతకో” శ్రీ బెవర వీరభద్రరావు విశాఖ గారికి కృతజ్రతలు!

నా పరిశోధనా కాలంలో 'యూనివర్శిటీ రీసెర్చ్‌ ఫెలోషీస్‌' తో నన్నాదరించి, యీ గ్రంథం ముద్రించుకోవడానికి అనువుతినిచ్చిన “వుద్రాసు యూనివర్శిటీ” అధికారులకు సర్వదా కృత జ్ఞారాలను.

చదువుల్లో మాకెంతో స్వేచ్చనిచ్చి వేవు సాధించిన చిన్న విషయాల్గోకూడా తన విజయాన్ని చూచుకున్న మా నాన్న - శ్రీరాయదుర్గం జానకిరామయ్య గారు, “తాలి గురువు అమ్మే అన్న వాక్యానికి అచ్చమైన ఉదాహృతిగా నిలిచి యిప్పటికీ వూ ప్రగతికి సహకరిస్తున్న వూ అమ్మ శ్రీవుళి రాయదుర్మం కవులాబాయి గార్ల రుణం మాటలతో తీరేదికాదు.

(గ్రంధ ప్రచురణ విషయంలో ఎన్నో విలువైన సలహాలనందించిన మిత్రులు డా. చంద్రశేఖర్‌, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారికి నా కృతజ్ఞతలు!

ప్రచురణార్ణం నా గ్రంథాన్ని పంపించవున్న శ్రీ బోధవైతన్యగారికి, ప్రచురణకు అనుకూలంగా స్పందించిన సహృదయులు శ్రీ వీరనారాయణరెడ్డి గారికి, స్రీ చెన్నూరి ఆంజనేయరెడ్డిగారికి కృతజ్ఞతలు. తెలుగులో బౌద్ద సాహిత్యాన్నీ విస్పృతంగా ప్రచురించాలన్న ఉద్యమంలో భాగంగా నా గ్రంథాన్ని ప్రచురించడానికి దయతో అంగీకరించిన ఆనంద బుద్దవిహార ట్రస్ట్‌ ఛైర్మన్‌ గౌ, క. 'సంఘరక్షిత మహాథేర గారికి నా ధన్యవాదాలు. ఈ గ్రంధ ప్రచురణలో విలువైన సూచనలిచ్చిన శ్రీ అన్నపురెడ్డి వెంకటేశ్వర రెడ్డి, డా. ఈమని శివ నాగిరెడ్డి గార్లకు కూడా నా ధన్యవాదాలు.

1982 దాకా వెలువడిన కావ్యాలను మాత్రమే యిందులో చర్చించడం జరిగింది. ఈ యిరవై సంవళ్సరాల్లో వందలకొలది బౌద్ద గ్రంథాలు తెలుగులో రావటమేకాక, బౌద్దం పట్టు ప్రజల్లో ఎంతో ఆవగాహన కూడా పెరిగింది. ఎన్నో బౌద్ద సంస్థలు వెలిసి కాన్ని ప్రజోపయోగ కార్యక్రవూల్ని చేపడుతున్నాయి. అన్ని ప్రక్రియా భేదాల్జో బౌద్ద రచనలు కనిపిస్తున్నాయి. తెలుగులో బౌద్స సాహిత్యం మీద పరిశోధలను జరుగుతున్నాయి. మానవ సమస్యలకు ఎన్నింటికో తగిన పరిష్కారాన్ని సూచించే ప్రశాంత విష్ణవంలా వ్యాపించినది బౌద్దం మాత్రమే అనేందుకు అనేక చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి.

నరౌనవత్వం ప్రధాన లక్ష్యంగా ప్రజా సంస్కృతిలో కలిసిపోయిన బౌొడ్చంలోనే ప్రపంచ

శాంతినందివ్వగల్లిన ఎన్నో మహత్తరమైన సూచనలున్నాయి. బౌద్దవుతం అంటే ఒక జీవన విధానం అనే సత్యాన్ని అవగాహన చేసుకున్నారు. గనుకనే ఆధునిక కవులు, “జగతి సర్వమ్ము సంక్షోభ సంకులమ్ము ఉద్భవింపుము సుగత1! మరొక్కమారూ అని ఆశంసించారు.

“పంచశీలిలోనే శాంతి- అని యిటీవల ఒక రాజకీయవేత్త (శ్రీ జస్వంత్‌సింగ్‌ 30.3.02 నాటి వార్త జైలీ ఆధారం) చెప్పడం, “అహింస పంచశీలలే ఆధారం 'బ్రతుక్కు మునుముందు అన్న కవి వాక్కును గుర్తుకు తెస్తోంది.

రెండువేల ఐదు వందల సంవత్సరాలకు పూర్వవేగాదం, వేటికీ వూనవుడు సుఖశాంతులకై అన్వేషిపూనే ఉన్నాడు. (ప్రపంచశళాంతికై ఎన్నో బౌడ్డ (గ్రంథాలు ప్రజలకు అందుబాటులోకి రావలసిన సమయమిది. ఈ నేపథ్యంలో నా (గ్రంథం ప్రచురింపబడటం నాకెంతో సంతోషాన్ని కలిగిస్తోంది. దీనికి కారకులైన ఆనంద బుఢడ్గవిహార ట్రట్ట వారికి వంరొక్కవూరుం నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు తెలుపుకుంటున్నాను. బుద్దజయంతి డౌా.రాయదుర్గం విజయలక్ష్మి 26-05-2002 తెలుగు లెక్చరర్‌,

సింగరేణి కాలరీస్‌ మహిళా కళాశాల కొత్తగూడెం.

విషయ సూచిక పుట ఉపక్రనుణిక కె

1. మత సంస్తవనం తీ 1.1 బుద్దుడు - బౌడ్డం వ్‌ 1.2 మానవతా వాదం ప్ర 1.3 కర్మ - పునర్హన్మ [క 1.4 నిర్వాణం కేశ 1.5 బౌడ్డవుత పతనం 1
2. పునరుజ్జీవనం 20 2.1 మహాబోధి సంఘ స్థాపన 22 2.2 వివేకానందుడు - బౌడ్డం 24 2.3 గాందీజీ బౌద్బాభిమానం 25 2.4 రవీంద్రునిపై బౌడ్డ ప్రభావం 26 _ _ 2.5 డా.బి.ఆర్‌. అంబేద్కర్‌ బౌద్దధర్మ స్వీకారం 28
3. ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌడ్డ ప్రస్తావన 31 3.1 ప్రాచీన కవిత్వం 33 3.2 ఆధునిక కవిత్వం 4]
4. కొన్యానుశీలనం 50 4.1 అనువాదాలు వ్‌] 4.2 మానవతావాదం 6౮2 4.3 కర్మ సిద్దాంతం 92 4.4 గత వైభవ స్మరణాత్మకాలు 9086 4.5 కల్పిత కావ్యాలు 106 వ్‌. ప్రభావ సమీక్షణం 114
5. పునరవలోకనం 123 6.1 భాషా సాహిత్యాలు 125 65.2 మతం 27 6.3 తత్వం 127 6,4 కళలు 128 6ఫంన్సులు 132 అనుబంధం౦-1 139 అనుంబంధ౦-2 143 ఉపయుక్త [గ్రంథ పట్టిక 148

ఉపక్రమణిక త్యాగము శీలమున్‌ గరుణ ధర్మము నిర్మల మానసమ్ము ప్ర జ్ఞాగతి సత్యమున్‌ సుజన సంగతియున్‌ మృదు భాషణమ్ములున్‌ భోగములం ద్యజించుటయు మోతము నందనురక్తి, యెన్నడున్‌ సేగియొనర్స కుండుటయు, శిక్షణమున్‌ వెలుగిచ్చు దేహికిన్‌ (కరుణాసౌగతము 8.2)

అని కుశల కర్మాచరణను ఉపదేశించిన బుద్దుడు రెండువేల అయిదు వసంతాలకు పూర్వం భరత వర్షంలో జన్మించి సాంఘిక చైతన్యానికై పాటుబడిన మహోన్నతుడు. మానవునిగా జన్మించి, మానవునిగా బతికి మౌనవునిగానే మహాపరినిర్వాణము పొందిన బుద్దుడు మానవతావాది. రాగ జలధిలో ఓలలాడుతున్నా, ముసలితనం, రోగాలతో బాధ పడుతున్న వ్యక్తులను చూడగానే జీవితం దుఃఖ సముదాయమనని ఎరిగి, దుఃఖాన్ని నివారించేందుకు పూనుకొని మహాభినిష్క్రవుణం గావించిన మహా మనీష్టీ. ఇల్టు సాంతవాళ్లను వదులు కొని విశాల ప్రపంచంలోకి అడుగిడిన గౌతముడు ప్రకృతి నేర్చిన విద్యలతో మరింత విజ్ఞానియై దుఃఖ సముద్రంలో మునిగిపోతున్న ప్రజల తరణోపొయానికై అన్వేషణ ప్రారంభించాడు. ఆ నిరంతరాన్వేషణ ఫలితంగా అతని హృదయ మధన కారణంగా లభ్యమైన అమృతభాండమే అతడు పొందిన జ్ఞానోదయం. అదే మానవాళి దుఃఖతమాలను పారదోలగలిగిన విజ్ఞాన జ్యోతిరుదయం।!

రాజ్యకాంక్ష కారణమైన రక్తపాతాలు, వర్ష వర్గవ్యత్యాసాలతో కూడిన సాంఘిక అసమానతలు నాటి మానవ వునుగడను సుడిగాలిలో కొట్టుమిట్టాడే జ్యోతివలె చేశాయి. ఆ సమయంలోనే అధి భౌతిక సీద్దాంతాల కన్నా విలువైన నైతిక వర్తనమే మానవత్వ పోపక్రమని చాటి చెప్తూ, మానవ అస్తిత్వానికై పాటుబడిన బుద్వని ధర్మోపదేశం ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో ఏ విధంగా ప్రతిఫలిస్తున్నదో పరిశీలించడమే ఈ సిద్దాంత వ్యాస ఉద్దేశ్యం!

ఈ ఆధునిక యుగంలో వుత ప్రభావాన్ని నిరూపించడానికి ప్రయత్నించడం సాహసకార్యం। అందులోనూ జ్ఞాన, బౌద్దవుతాల నుండి వైదిక వుత రక్షణం ఒక కారణంగా ప్రారంభమైన తెలుగు సాహిత్యంలో బౌడ్డ ప్రభావాన్ని పరిశీలించడం చాలా కష్టమైన పనే ప్రాచీనాందధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్దకావ్యాలు లేకపోయినా, బౌద్ద ప్రభావం మాత్రం గోచరిస్తున్నది.

బౌడ్డం నైతిక జీవన విధానమే గాని, దర్శునం కాదని తెలుసుకున్న ఆధునికులు బుద్దుని త్యాగ జీవితం చేత ఆకర్షితులయ్యారు. ఆంగ్లేయుల పాలనలో అష్టకష్టాలు పడుతున్న ప్రజలకు తాత్విక చర్చలకు కావలసిన సమయం లేదు. ఆంగ్ర దాస్యం నుండి విడివడి స్వేచ్చా విహాంగాలై చరస్తూ స్వాతం(త్ర వాయువులు పీల్పడవేం వారి ధ్యేయం! కొన్ని వందల సంవత్సరాల క్రితం సాంఘిక సంక్షోభాల ఫలితంగా ఒక బుద్దుడుదయించాడు. నేటి సంక్షోభాల నడువు అట్టి వురొక బుద్న్వని నవ్యులభిలషించారు. ఆతని సిద్దాంతాలను స్మృతికి తెచ్చుకొని ఆ ధర్మంచే ప్రభావితులయ్యారు. ఫలితంగా బౌద్దయితివృత్తాలలో రచనలు వెలువడ్డాయి. ఆ రచనలను పరిశీలించి బౌద్దధర్మం ఎంతవరకు ఆంధ్ర సాహిత్య క్షేత్రాన్ని, ముఖ్యంగా

2 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం ఆధునిక కవితా వేత్రాన్ని ప్రభావితం చేసిందో నిరూపించటానికై చేసిన ప్రయళశ్నమే ఈ సిద్దాంత వ్యాసం! ఇది మత సంస్తవం, పునరుజ్జీవనం, బౌద్ద ప్రస్తావం, కావ్యానుశీలనం, ప్రభావ సమీక్షణం, పునరవలోకనం అనే 1ఆరు ఆధ్యాయాల సమాహారం! క. మత సంస్తవనం ఈ అధ్యాయంలో బుద్దుని జీవితం, అతని ధర్మసారం, బౌద్దంలో ఏర్పడిన శాఖాభేదాలు, బౌద్దతాళ్విక సిద్దాంతాలైన అనాత్మ కర్మ సిద్దాంతవాదాలు, బుద్దుని త్యాగ కరుణ సమతల సమ్మిశ్రిత రూపమైన మౌనవతా వాదాలను వివరించడమైంది. అంతేగాక మత చరిత్రలో ప్రప్రధమంగా విదేశాల్లూ వ్యాపించి వర్జిల్లిన బౌద్దం క్రమక్రమంగా పుట్టినిల్లైన భారతావనిలో క్షీణించడానికి గల కారణాలను పరిశీలించే ప్రయత్నం జరిగింది. 2. పునరుజ్జీవనం కొన్ని శతాబ్వాల పాటు తొెరవురుగున దాగిన బౌద్ద ధర్మం 260వ శతాబ్దం ఆరంభానికే పునరుద్ధరింపబడిన విధానాన్ని వివరించడమైంది. భారతదేశంలో బౌద్ద ధర్మ పునరుజ్జీవనానికి తోద్బుడిన సమకాలీన పరిస్తితులను సమగ్రంగా సమీక్షించటం కూడా యిందులో ఉంది. 3. సాహిత్యం లో బౌద్ద ప్రస్తానం మ్‌ సో మతాల ద్వేషం చేత బౌద్దమతంలో ఉన్న లోపాలచేత, బౌద్దం రాజాదరణను, ప్రజాభిమానాన్ని ర్టమంగా ల్‌ఎయింది. అటువంటి బౌద్దం ప్రాచీవాంధ్రసాహిత్యం లో చోటు చేసుకొన్న విధం- నిరాకరణ రూప 0గా రా హైందూ మతాంతర్గత సమన్వయ రూపంగా కానీ - ఛాయా మాత్రంగా స్పృశింపబడింది. టు మమూలు త న ద్రత్యేకతను కోల్పోయినా, 20వ శతాబ్దంలో బౌద్దం తన అస్తిత్వాన్ని హదం చేసిన పర్వ కి క్స్‌ పరిశీలించబడ్డాయి. పరిస్తితులు, నవ్యాంధ్రసాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేసిన తీరు తెనబ్డలు 4. కొవ్యాను శీలనం బ్‌ో స లోకీ గల ఖండికలను బౌద్భకథ లున్న కావ్యాలనం పరిశీలించి, బౌడ్చ ప్రభావాన్ని విశ్తషంచ ప ద మానవత్వానికి ప్రతీకయైన బుద్భుని త్యాగ కరుణాదులచే ఆకర్షితులైన కవులు రచించిన ఆధ కక న కావ్యాలను అనువాదాలు , మానవతా ్రబోధితాలు, కర్మ సిద్దాంత గర్భితాలు, శిధిలావష స్మ (కాలు, కల్ఫితేతి వృత్త ప్రాధాన్యాలు అని ఐదు విభాగాలుగా విభజించడం జరిగింది. 5. ప్రభావ సమీక్షణం ఈ అణ్వస్త్రయుగంలో శాంతి సందేశాన్ని అందించగల మహామనీషి బుద్దుడు ఒకడే అని ఆధునిక కవువి అభిప్రాయం! ఈ యాంత్రిక యుగంలో మనశ్శాంతి నివ్వగలిగిన అమృతవాణి బుద్ద వాణి ఒక్కటే అని వీరి నమ్మకం! నవ్యాంధ్ర కవుల రచనల్గొ ప్రతిఫలించే ఈ అభిప్రాయాన్ని గూర్చిన సమగ్ర పరిశీలన ఈ అధ్యాయంలో సాగింది. వివిధ ప్రక్రియలతో పరిపుష్టమైన అధునికాంధ్ర సాహిత్యంలోని కవిత్వం ఆధారంగా బౌద్దస్తానాన్ని చర్చించి, బౌద్ద సాహిత్యం ఒక ప్రత్యేక శాఖ అని నిరూపించడమైనది.

ఉపక్రమణిక 3 6. పునరవలోకనం 'ప్రజా జీవనంలో అంతర్వాహిని వలె ప్రవహించే బౌద్ద ధర్మం సంస్కృతిపై చూపిన ప్రభావాన్ని వివరించడమైనది. ఈ సిద్దాంత వ్యాసంలో చర్చించిన అంశాలను పునరవలోకించి బౌద్ద క్షేత్రంలో పరిశీలింప వలసిన ఆంశాలను ప్రస్తావించడమైంది. ప్రజల వముతమైన బౌద్దవంత ప్రభావాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఇంకా చేయవలసిన పరిశోధనను సూచించడమైనది.

1. మత సంస్తవం అవీ మౌన వ్యాఖ్యా ప్రకటిత పర బ్రహ్మతత్త్వం యువానం వర్థిష్థాం తేన సదృషిగణైరావృతం బ్రహ్మనిస్టేః ఆచార్యేం ద్రం కరకలిత చిన్ముద్ర మానందమూర్తిం స్వాత్మారామం ముదితవదనం బోధిసత్వం భజేహమ్‌ (మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ - కళా (స్రవంతి, పు.99)

మత సంస్తవం వ్‌ కక్తినుపి సు బహువదేయం ధర్మం యుషాక నుర్దసంయుక్తం నచ తత్ర ప్రతిస్టేఖా నతత్ర ధర్మస్య అపరాధవో1

అని తన ధర్మవాణిని మారుమోయించి, నిద్రాణమైన మానవజాతిని మేల్కొాల్పి నిర్మాణ పథం వైపు పయనింప జేసిన మహామనీషి బుద్దు భగవానుడు. ఆయన ఉపదేశించిన ధర్మమే బౌద్దమతం. 1.1 బుద్దుడు- బౌద్దం

బుద్వడు తానొక నూత్నమతాన్ని స్థాపీస్తున్నానని కానీ, తత్త్వాన్ని నిరూపుస్తున్నానని కానీ చెప్పలేదు. నాటి సమాజంలో కావలసినన్ని మత సూక్తాలు, తత్త్వ శా(స్రాలు ఉన్నాయి. కానీ ఆనాటి ప్రజల్లో సమసమాజ భావనతో కూడిన నైతిక విలువలు లేకపోయాయి. సాంఘిక భద్రతకు నైతిక విలువల ఆవళ్యకతను గుర్తించిన గౌతవు బుద్దుడు, మానవుడు శీలగుణ భూషితుడు కావడం ముఖ్యమని బోధించడమే కాక సచ్చీలాన్ని ఆచరించి మార్గదర్శుకుడు అయ్యాడు.

బౌద్దవుతం అంచే నైతిక సూత్ర సముదాయమే! మానవాళికి శ్రీాయోమార్లాన్ని చూపేదే నిజమైన మతం. “మన్‌” అనే ధాతువుకు ధ్యానించుట, మననము చేయుట అనే అర్జాలున్నాయి. మనన ఫలితమే విమర్శ. అంటే కార్యకారణ పరిశోధనం. ఇదే హేతు దృష్టికి నిదర్శనం. ఇట్టి హేతువాదాన్ని ఆధారంగా చేసికొని విస్తరిల్లిందే బుద్దుని ధర్మం.

“ స్వెచ్భారూపమైన వ్యక్తిగతానుభవము, పిడివాదములకు సంబంధము లేని ఆత్మజ్ఞానము మతము అని కొందరు, వుతమనగ నొక యాంతరంగిక యనుభూతియని,ఆయనుభూతి ద్వారమున నెరుకపడు నొక సత్యస్వరూపమని మరికొందరు నిర్వచించారూ.

సహేతుకమై, విజ్ఞాన సమ్మతమై మానవునికి విశ్వంతో ఉన్న సంబంధాన్ని నిరూపించి, అతని నైతిక వర్తనను నిద్దేశించి, మోత్షమార్లాన్ని చూపేదే నిజమైన మతం, కాబట్టి మతం అంటే ఒక జీవన విధానం అనడం సవుంజసం. దీనికి దేశీయమైన, మానవ నిర్మితమైన హద్వలుండవు. విశ్వ కుటుంబంలోని మానవులకు మేలు చేయుటయే ప్రథమోద్దేశంగా ఉండేది. ఈ దృష్టితో పరిశీలిస్తే బౌద్దం మతమవుతుంది. బౌద్దం లోని బుద్దారాధన హిందువుల దైవారాధన వంటిది కాదు. తవుకొక ధర్మమార్గాన్ని చూపినందంకై బౌద్దులు బుద్దుని శరణు జొత్తురేగాని, తము కోరికలను తీర్చమని ప్రార్జించరు. గగ్రంథాల్గో ఉన్నాయని, పూర్వులు చెప్పారని మూర్ణంగా ఒక ధర్మాన్ని ఆచరించక, హేతువాదంతో విమర్శించి మంచి ననుసరించుమని బౌద్దం బోధిస్తుంది. సత్యజీవనం, ధర్మాచరణాలే మతం అని బుద్దుని అభిప్రాయం.

“జ్సీవితవలును దై ర్యవలతో ఎదుర్కొని సాధించంనదియు, వురణవలును ్రశాంతవలుగ నంగీకరించునదియు, స్వప్రయత్నవమున మానవుడు దుఃఖవరును తరింపగలడని బోధించున దియు ముతవున్న” బౌద్దం మతమవుతుంది.

౨|| గ౧0౧౫| 556౧1 ౪1110౮ 6 ఆంఠీ* అని” | 0 1310 *ఇగం౮ల 603” అని "80606163 1640109 ౪603 6 ౧౫౦66 01116౧6, 6 ౧౫6|౦6 ౦0% 600[060% 10 16 సం1 ౯5 అని-బౌద్దాన్ని అనేక మంది నిర్వచించారు. కాబట్టి బౌద్దం నైతిక విలువల రక్షణార్దం ఏర్పడిన ధర్మవునటం సముంజుసం. పాళీలో “ధమ్మ” అనగ నిలబెట్టునది అని అర్థం. అంటే బౌద్దధర్మం ఈ విశాల విశ్వంలో మానవుణ్ణి మహోన్నత స్థానంలో నిలబెట్టటానికి సాయపడేదని అర్జం. అట్లే బౌద్దతత్త్వం ఉపదేశాలకే పరిమితం కాకుండ ఆచరణకు

6 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

ఉపకరించేది. బుద్దుడు ఉపదేశించిన అనత్త, అనిత్య, దుఖ నివారణ, విజ్ఞాన, కార్యకారణ, నిర్వాణాదులన్నీ నైతిక విధానాలతో పెనవేసుకొన్నవే। “1069 6౧౮౧౫౪౧1 ౮౪66] 0౪ రి౮46[015 618 6౧౦౩౦౩1౬ 1౧ 6006/6౬- +66 106 ఢ0 ౧01 61961౪ ౧౧౦౪6 1161౧౦౩100; 0౮ 1౧౮61౧201/ ౦ 50 7 615౧౧౦౪1౧9 +06 ౦౧౦౩౭ శ60%7.....- ఈ హేతువాదమే తరువాతి కాలంలో బౌద్దానికి కావలసిన తాత్త్విక సంపదను సమకూర్చింది. అందువల్ల బౌద్దధర్మమనేది మానవునికి ఆచరణ యోగ్యమైన నైతిక జీవిత విధానమని నిర్వచింప వచ్చు. ఇటువంటి ఉత్కృష్ట, ధర్మాన్ని ఉపదేశించిన బుద్దభగవానుడు శాక్యవంశంలో గౌతమ గోదత్రంలో మాయాదేవి, శుద్చోదనులకు క్రీ.పూ. 623వ సం. లో జన్మించి సర్వార్డ సిద్ది, సిద్ధార్దుడు అను పేర్లతో వర్ణిల్హాడు. ఇతడు గొప్పు చక్రవర్తిగాని, గొప్పు ఈపస్సంపన్నుడు గాని అవుతాడని జాతక ఫలం చెప్పడం వల్ల తండ్రి ఇతళ్జో జీవితమంటే సుఖమే అన్నట్టుగా పెంచాడు. ఎన్ని సౌఖ్యాలను అనుభవిస్తున్నా అతని జీవితం మాత్రం తామరాకు మీది నీటి బిందువులాగ ఈ ఐహిక సుఖపద్మ పత్రాలకు అంటకుండా, వైరాగ్యోన్ముఖం అయింది. బాల్యం నుండీ రూపుదాల్చిన కరుణామూర్తి, త్యాగస్వరూపుడు. ధ్యానపరాయణుడూ అయిన సిద్ధార్దుడు యశోధరను వివాహమాడి, ఒక పు(త్రుని పొంది ఐహిక సుఖాల పట్టు విసుగెత్తి, చెన్నుని రధసారథ్యంలో చేసిన నగర 'సంచారంలో , ముసలితనం, రోగం, వరణ, సన్నా్యాసాల రూప్పుదెలిసి జీవితం దంఃఖ భూయిష్టవుని తెలుసుకున్నాడు. అప్పటి నుండి గౌతమునితో సంబుద్దిజ్ఞాన సిద్దికి కావలసిన సంఘర్హణ ప్రారంభమైంది. అతనిలో మినుకు మినుకు మంటున్న వైరాగ్యజ్యోతి ఈ సన్నివేశ స్నేహసారాన్ని పీల్చి దేదీప్యమానంగా

వెలగడం ప్రారంభించింది. నగర సంచారం చేసిన నాటి రాత్రే గౌతమ మహాభినిష్కమణం జరిగింది.

ఈ మహాభినిష్రమణానికి గల కారణాల్లో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కేవలం ముసలి వారిని, రోగులను చూడగనే ఇంతవైరాగ్యం కలుగుతుందా? ఇట్టే సన్నివేశాల నింతకు పూర్వం చూడలేదా? అని కొందరి సందేహం. శాక్యసంఘ సభ్యుడైన గౌతవుఎడాకసారి రోహిణీనదీ నీటి విషయమై శాక్యులకు, కోలీయులకు మధ్యగల వివాదాన్ని నివారించెనట! అతని యభిస్రాయాన్ని ఎక్కువమంది సభ్యులు ప్రతిఘటించి నందువలన, సంఘశిక్షల యందొకటి యగు దేశబహిష్కారము ననుభవింప వలసి వచ్చి పరిన్రాజకు డయ్యెనని వీరి యభిప్రాయము. .

కొని బాగా పరిశీలిస్తే ఇది సరైన కారణం కాదని తెలుస్తుంది. సిద్దార్థుడు పుట్టుగానే దైనజ్ఞులు చెప్పిన అతని భావి జీవితానికి భయపడి, శుద్దోదనుడు చింతాకులమైన ఏ చిన్ని సన్ని వేశాన్ని అతని కంటపడకుండా జీవితమంటే సుఖభోగాలే! అనేట్టు పెంచాడు. సుఖదుఃఖ సంకలితమైన జీవితంలో అంతవరకు సుఖాన్ని మా(త్రవే చవిచూచిన గౌతమునికి హఠాత్తుగా అనుభవానికి వచ్చిన దృశ్యాలు అలరించాయి. జీవిత సత్య

స్వరూపం ఒక్కసారిగ అవగతమైంది. త్యాగకరుణలు అతని నైసర్గిక గుణాలు కాబట్టి సంసార సముద్రంలో మునిగిపోతున్న ప్రజలకు తరణోపాయాన్ని అన్వేషింపదలచి ఇల్టు వదలిపోయాడు. విశాల విశ్వ ప్రాంగణంలో అడుగిడిన గౌతముడు (క్రమంగా ప్రజల స్ట్రీతిగతులను, దేశచరిత్రలను అవగాహన చేసుకోవాలను కొన్నాడు. ఆలారకాలాముడులాంటి గురువుల వద్ద ఆయన అభ్యసించిన విద్యల కన్నా ప్రకృతి నుంచి అతడు నేర్చుకొన్నదే ఎక్కువ.

ఒకవైపు రొజ్యకాంకచే నేర్చడిన రక్తపాతాలు ఇంకొకవైపు పెచ్చు పెరిగిపోతున్న బానిస విధానం, మరొకవైపు వడ్డీ తాకట్టు విధానాలు, వేరొకవైపు బ్రాహ్మణాధిక్య ఫలితమైన యజ్ఞయాగాల వల్ల మూగజీవుల బలిదానాలు గౌతముని ఆర్ర హృదయాన్ని కలచివేశాయి. ముసలితనం, రోగం, చావుల బారినుండి తప్పుకొనలేని మానవునికి వువుకారం ఎందుకో అని తలపోశాడు. నాటి సాంఘిక, రాజకీయ, నైతిక

మత సంస్తవం లౌ దురాచారాల నుండి ప్రజనుద్దరించే భగవద్భావం గాని, యజ్ఞయాగాది క్రతుక్రియలుగాని సమగ(గ్రాలు, సాపేషాలు కావని చెలుసుకొన్నాడు. బూజు పట్టిన కర్మసిద్దాంతం ప్రజల్లో నింపిన జడత్వాన్ని, వదూర్చత్వాన్ని తెలుసుకొన్నాడు. సత్యాన్వేషణ కావించి శాంతియుత జీవన మార్గోపకారియైన జ్ఞూనాన్ని పాంది, “పుట్టిన ప్రాణి గిట్టక తప్పదనే జీవిత సత్యాన్ని మరచి, క్షణీకానందానికై పెడద్రోవ పట్టిన ప్రజా సమూహానికి, జీవితం ఆశాశ్వితం, దుఃఖభరితం” అనే సత్యాలతో వేల్కౌలుపు పాడాడు. నైతిక శీలాచరణయే దుఃఖ నివారక మార్గమని సూచించి, మానసిక పరిణతికి ఆధారమైన ఆర్యామ్ట్రాంగ మార్గాన్ని ఉపదేశించి, వ్యక్తిగత ఆస్తి హక్కులేని విశ్వకుటుంబ భావనతో నిండిన వర్ణ, వర్గరాహిత్య సమసమాజ నిర్మాణానికి పూనుకొన్నాడు. అతడు పొందిన జ్ఞానోదయం అద్భ్బుతళక్తి సాధన వంటిదిగాదు. సవుస్యలకొక పరిష్కారం తెలుసుకోవడం మాదత్రవేం! అతడు బోధించిన నీతి సూత్రాలన్నీ వూనవుడు ఆత్మను జయించడానికి ఉపకరించేవే! తనలోని మారభావాన్ని అంటే మానవుని అపమార్గంలో నడిపించే మనోదౌర్చల్యాన్ని జయించ గల్షిన వ్యక్తీ నిర్వాణార్హుడని బుద్దుని భావం. దురాచార సంకలిత సంఘంపైన ప్రశాంత విష్టవాన్ని జరిపి సంబుద్ది రూప విజయాన్ని సాధించిన సమ్యుక్సుంబుద్వడు, తన ధర్మ శంఖారావంచే సువూరు 45 వసంతాలు ప్రజలనుత్తేజపరిచి, తన 80వ ఏట శ్రీస్తుపూర్వం 543వ సంవత్సరంలో మహాపరి నిర్వాణం పొందాడు. బుద్ద భగవానుని తరువాత తమ నాయకుడెవరని ప్రశ్నిస్తే “బౌద్ద ధర్మం ఒకరి నాయకత్వములో ప్రవర్తిల్లవలసింది కాదు, ఎవరికి వారే హేతువాదంతో వుంచి చెడులు తెలుసుకొని ధర్మ నేతృత్వంలో వర్తిల్లవలసిందే కావలిస్తే స్వల్బమైన మార్పులను అనువుతింపవచ్చు” అని పలికినాడు బుద్దుడు. ఇదే బౌద్దమతంలో శాఖాబేధాలకు కారణమైంది. బుద్ధ భగవానుని నిర్వాణం తరువాత అతని అస్తికలపై వెందటిసారిగా తొమ్మిది స్తూపాలు నిర్మింపబడ్డాయి. సుమారు మూడు నెలల పిదప ప్రథమ మహా సంగీతి ఏర్పరచబడి 'త్రిపిటకములను (గ్రంధస్థం చేశారు. ఈ సంగీతిలో ఏర్పడిన వినయపీటక సంబంధ మళతబేధాల వల్ల భికు సంఘంలో చీలిక లేర్చడి వృద్దులు - ధేరుఠని, స్టవిరులని; మార్పును కోరినవారు మహాసాంఘికులని పిలువబడ్డారు. స్థవిరులలో అర్హంతత్వం ఉన్నతమైన స్థాయి. బుద్దత్వం పాందుటయే ఉత్కష్టమైన స్థానమని వంహాసాంఘికుల భావన. ఎవరి నిర్వాణానికై వారు యత్చించాలనే స్థవిరుల భావన స్వార్దమైనది కాబట్టి వారిని హీనయానులని పిలిచారు. అలాకాక అందరూ నిర్వాణార్జులయ్యే వరకు తాము బోధిసత్తు్వులుగనే ఉంటావని దీకబూనారు కాబట్టీ తమది మహాయానమని మహాసాంఘికులు చెప్పుకొన్నారు. మార్పులు సజీవతకు చిహ్నం. ఇటువంటే వుతభేదాలు బౌద్దానికొక పరిప్పుష్టిని కలిగిస్తున్న సమయంలోనే ప్రజల్లో ఈ వమతమొక చైతన్యాన్ని, భావసంచలనాన్ని తెచ్చింది. జన సామాన్యాన్ని ఉత్తేజ పరచటానికై బౌద్దాన్ని సంస్కరింపదలచిన మహాసాంఘికులు స్వార్ధత్యాగాన్ని, భూతదయను ప్రోత్సహించే త్రిపిటకాల్లోని జాతక కథలను, అవదాన కథలను వ్యాప్తిలోకి తెచ్చి బౌద్దానికి విశేష ప్రాచుర్యాన్ని కలిగించారు. ప్రథమ సంగీతికి వంద సంవత్సరాల తరువాత రేవతభికువు ఆధ్వర్యంలో రెండవ సంగీతి, తరువాత నూటపదునెనిమిది ఏండ్ల తరువాత ఆశోకచ|క్రవర్తి ఆధ్వర్యంలో మూడవ సంగీతి, కనిష్కుని ఆధ్వర్యంలో నాల్లన సంగీతి జరిగి బౌద్ద ధర్మ వికాసానికి దోహదం చేశాయి. ॥ బౌద్ద ధర్మ వ్యాప్తిలో అశోకునకున్న స్థానం ఎవరికీ లేదు. కళింగ యుడ్డ్దంలోని బీభత్సాలు పరితాపాన్ని రేకత్తించగా, అశోకుడు బౌద్దదీక్షను స్వీకరించి ఆ ధర్మసినలో సేదదీరాడు. ఆహింస, పెద్దలపట్లు గౌరవం,

కి ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత బ్రభావం తల్లిదండ్రుల పట్ల భక్తి సవాతత్పరతలు, సకల ప్రాణుల పట్ల కరుణ, మానవత్వానికి గీటురాళ్లని ఎరిగి దేశదేశాలకు ధర్మవహామాత్రులను పంపి బౌద్దధర్మాన్ని వ్యాపింపజేశాడు. ప్రజలకోసం బుద్దభగవానుడు ఉపదేశించిన బౌద్దాన్ని ప్రజలకు వురింత దగ్గరకు తెచ్చిన ఘనత ఆశోకునికే దక్కుతుంది. బౌడ్దధర్మ సిద్దాంతాలను, సరళశ్రాలిలో ప్రజ ల భాష అయిన పాళీలో స్తూపాల మీద చెక్కించాడు. చృష్ణ, దుఃఖహేతువనే విషయాన్ని అనంభవ పూర్వకంగా ఎరిగిన అశోకుడం కత్తి సాధించే విజయాలకన్నా, కరుణతో, ధర్మపథానుసరణంలో సాధించే విజయమే గొప్పదని గుర్తించి బౌద్ద ధర్మాన్ని ఖండాంతర సీమలకు వ్యాపింప జేశాడు. భారతదేశంలోనే గాక విదేశాలలో కూడా విస్తరించిన బౌడ్డ్దం ఆంధ్రదేశంలో ఎప్పుడు వ్యాపించింది అన్నది పరిశీలనార్హం. ఖండాంతరాలకు బౌద్దధర్మ వహామాత్రలను పంపిన ఆశోకుడు ఆంధ్రదేశానికి పంపినట్టు కనబడదు. దానికి కారణం అంతకు పూర్వవే ఆంధ్రదేశంలో బౌద్దం వ్యాప్తిలో ఉండటమే. ప్రాచీన బౌర్బసాహిత్యంలో తరుచుగ పేర్కాన్న 'సువర్షగిరి అనే ప్రాంతం కర్నూలు జిల్హాలోని జొన్నగిరికాని, రాయచూరు జిల్బాలోని కనకగిరి గాని కావచ్చునని చరిత్రకారుల అభిప్రాయరి. గుంటూరు జిల్లాలోని భట్చిప్రోలులో దొరికిన క్రీస్తు పూర్వం మూడవ శతాబ్దం నాటి శాసనాలు, ఈ ప్రాంతంలో అనాడు బౌద్దం వేళ్లు పాదుకొన్నదనుటకు నిదర్శనం. యువాన్‌చ్వాంగ్‌ రాతల వలన బుద్వడు కంచిలో ధర్మప్రబోధం గొవించినట్టు కనబడుతుంది , బుద్దుడు తన జీవితకాలంలో మూడుసార్జు దక్షిణ భారతదేశానికి, సింహళానికి వెళ్ళినట్టు దేవవంళ్ళ మవహాంశాలు చెబుతున్నా ఆంధ్రదేశంలోని అళ్మక, ములక స్రాంతాలకు, కోసల రాజధాని అయిన శ్రావస్తికి వర్తకమార్గం బుద్మని కాలంలోనే ఉన్నట్టు బౌద్దవాజ్మయం ఆధారంగా తెలుసుకోవచ్చు. వర్తకం వల్ల సంస్కృతి వ్యాపించడం చరిత్రకు కొత్తగాదు. వీటి వలన ఆశోకునికి పూర్వమే, బుద్దుని కాలంలోనే బౌద్దం ఆంధ్రదేశంలో వ్యాపించిందని చెప్పాచ్చు. వర్షభేదములనే అడ్డుగోడలను సడలించి, తెగల వుధ్య సోద రభావాన్ని కలిగించిన బౌద్దసంస్కృతీ వికసనవల ఆంధ్రజాతి పరిణావంవలు ఒకే కాలవంున ప్రారంభమగుట ఒకదానికొకటి తోద్చడీన సంఘటనలు. ఆంధ్రులు విశాల దృక్పథం కలవారు. ఏ కొత్త అభ్యుదయాన్నైనా ఆదరించే మనః పరిణతి గలవారు, కాబట్టే జీవకారుణ్యం, విశ్వవానవ సౌభ్రాతృత్వం, వమూఢాచార నిరసన, ప్రాణులపట్టు సమానత, వ్యాగకరుణలు ప్రధాన సిద్దాంతాలుగా గల బౌద్దం వీరిని ఆకర్షించిందనటంలో ఆశ్చర్యం లేదు. బుద్దుడు బోధించిన కార్యకారణ వాదాన్ని ప్రచారానికి తెచ్చి ఆపరబుద్దావతారవుని పేరుగాంచిన మాధ్యమిక ప్రవక్త నాగార్డునాచార్యుడు ఆంధ్రదేశానికి చెందినవాడు. యజ్ఞశ్రీ సాతవాహనుని సమకాలీనుడు. న్స్‌ పర్వత ప్రాంతం నాగార్జునుని కాలంలో చైతన్యదీప్తులతో వెలుగొందిన ప్రదేశం. బుద్దుని తరువాత చౌడ్దాన్ని అత్యున్నత స్థానంలో నిలిపింది, నాగార్జునుని చుహాయానమేగీ “సర్వం శూన్యము” న్న ఇతని బోధన వళ్ల మహాయానానికి శూన్యవాదమనే పేరు కలిగింది. ఈ కాలానికే బుద్దుడు లోకోత్తరుడనే భావం పెరిగి నాగొర్జునుడు అపర బుద్దావతారమనే నమ్మకం ప్రబలింది. శూన్య భావన అనాటి బౌద్భులకు కొత్తగాకున్నా నాగార్జునుడు శూన్యానికి కొత్త అర్హం చెప్పాడు. అస్తిక, నాస్తికాలకు మధ్యగామి భావమే ఇతని శూన్యత. ఈ శూన్యతకు గణిత శాస్త్రంలోని శూన్యతకు సంబంధముంది. సున్నకు అస్తిత్వం లేదు. కానీ ఆది సర్వశూన్యం, నిరుపయోగం కాదు. ఇటువంటిదే మాధ్యమిక భావన. ఈ యానానికే అద్వయవాదం. సర్వధర్మ శూన్యవాదం, ప్రతీత్య సముత్సాదవాదం, అజాతవాదం అనే పేర్దున్నాయి.

మత సంస్తవం కి ఈ వంహాయానాన్ని ఆనఎసరించి సత్యానుభూతికి దోషావరణం౦ జ్ఞేయావరణవంనే రెండావరణాలున్నాయి. నైతిక నియమాలను, ధ్యానాన్ని పాటించటం వల్ల క్షేశావరణాన్ని తొలగించుకోవచ్చు. దీని వల్ల పుద్గల శూన్యత మాద్రవే తెలుస్తుంది. జ్లైయావరణాన్ని కూడా తొలగించుకొన్నప్పుడు ధర్మ శూన్యత ఆవగాహన అవుతుంది. ధర్మవుంటే పదార్దాల అస్తిత్వం. ఈ రెండావరణాలను తొలగించుకొని ప్రపంచం మిథ్య అని ఎరుగ గలిగినప్పుడే సత్య సందర్శనం కలిగి బుద్దలవుతారు. బౌద్దానికి ప్రాతిపదిక అయిన మహాకరుణ లోకానుకంప (౮౧/౭౦! ౦౧౫౧౦౩౩1౦౧) ఆధారంగా బౌద్దాన్ని శ్రావకయానం, ప్రత్యేక బుద్దయానం, బోధిసత్త్వయానం అని విడదీశారు. నాగార్జునుని తరువాత ఆర్యదేవుడు, మై(త్రేయనాథుడు, వసుబంధు, ఆసంగుల వంటి గొప్పు బౌద్దభికువులు వహాయానానికి ప్రాచుర్యాన్ని కలిగించారు. బాహ్యజగళ్తు శూన్యమని, మనస్సు (చిత్తవు) మాత్రం యదార్ధమని విజ్ఞానవాదుల సిద్దాంతం. యధార్దంగా లేని బాహ్య వస్తువులను వునస్సు సృష్టిస్తుంది. మనస్సులోని చైతన్య స్రవంతిలో అనేక గత జన్మ సంస్కారాలు నిక్షిప్తమై ఉండీ ఆలయ విజ్ఞానం కావలసి వచ్చినపుడు అవసరమైన వస్తువులను సృష్టిస్తుంది. యోగసాధనచే ఆలయ విజ్ఞాన సత్యాన్ని గుర్తెరుగ వచ్చునని విశ్వసిస్తారు. కాబట్టి వీరిని యోగాచారులని పిలుస్తారు. బోధిసత్తుడు మహాకరుణ పూరిత చిత్తం కలవాడై, మహా్రజ్ఞావంతుడై, జీవకోటి ఉద్దరణార్దం అనేక జన్మలు ఎత్తుతాడు. తన సత్కర్మ ఫలితాలను ప్రాణి కోటికిచ్చి, వారి దుష్కర్మ ఫలితాలను స్వీకరిస్తాడు. కాని బోధిసత్త్వ్య స్టేతికి ప్రయత్నించలేని వారి కోసం ఈ మహాయానంలో బుద్దుని లోకోత్తరుని కావించారు. గౌతవు బుద్భుడు పరమార్చ సత్యం ఆవతారవుని, ఆ పరమార్దసత్యం ధర్మకాయాన్ని ధరించి సర్వప్రాణుల నిర్వాణానికై పాటుపడుతుందని వారి విశ్వాసం. ఇట్టి ధర్మ కాయ సత్యాన్నే మహాయానులు “*అమిఛాభుడుూ”ో అన్నారు. నైతిక పటిష్టత కలిగి, మహోన్నత శిఖరాలను అందుకొన్న బౌద్దం క్రమంగా ఇదివరకటి ప్రాభవాన్ని కోల్పోయింది. శీఘ్ర ఫలహప్రాప్తిని ఆశించే జన సావూన్యానికి ఎన్నో జన్మలకు పిదపగాని లభింపని బోధిసత్త్వయానం ఆచరణ సులభంగాక కొంత నిరుత్సాహాన్ని కలిగించింది. ఫలితంగా ఆంధ్రదేశంలో చాలా బౌద్ద శాఖలేర్పడ్డాయి.. బుడ్డ భగవానుడు మౌనవుడా ? బోధిసత్త్రులు సాధారణులా? అర్హతులు పూర్తిగా ముక్తులా? వంటి ప్రళ్నలు శాఖా భేదానికి కారణాలయ్యాయి. ఎన్ని శాఖాభేదాలు ఏర్పడినా మొత్తంగా స్రవర్తిల్లే అహింస, కరుణ, త్యాగాల సమ్మిళిత రూపమైన మానవతావాదం మాత్రం బౌడ్డంలో ఏకరూపత నందింది. ఈ మానవత్వమే ఇరవయ్యో శతాబ్దిలో బుద్దుని ప్రపంచ ప్రజలకు చిరస్మరణీయుని జేసింది. ఈ మానవత్వమే తెలుగు కవుల కావ్యవస్తువైంది. క.2 మానవతావాదం వైదికముతం నుండి బౌద్దాన్ని వేరుచేసే విశ్శ్టిమైన గుణాలలో మానవతా వాదం ఒకటి. అహింస ప్రసక్తి వేదాల్లో ఉన్నప్పటికీ వూనవతావాది ఆచరించే వలుఖ్య ధర్మాల్లో ఒకటైన అహింస వికసించింది బౌడ్దంలోనే! తనలోని మానవతత్త్వాన్ని సంఘకుటిలాచారాల వుధ్య స్వార్ధంతో నిద్రపుచ్చక, నిస్వార్దపు ములుకొలుపుతో అస్రవుత్తతత్‌ ఉంచడం మానవతావాది లక్షణం.

క0 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం దీనుల పట్ట 'ద్రవింపగలిగిన కరుణాంతరంగం, పేదల పాలిట పెన్నిధియై నిలువగలగిన నిస్వార్హ త్యాగాలు మానవతావాదికి కావాలి. సమాజంలోని హెచ్చు తగ్గులకు చలించి, వాటి నివారణకై ఆలోచించి, సమసమాజ నిర్మాణానికై పరిక్రమించటం మానవతావాది వైజం, ఇది మాటలకు మాత్రమే పరిమితం కారాదు. మాటలలో చెప్పగలిగిన ఆదర్శాన్ని చేతలలో చూపగలిగినపుడే మానవత్వానికి సార్దకత చేకూరుతుంది. మానవులకు మానవత సహజం కాదా? అనవచ్చు పుట్టుకచే మానవులైనప్పుటికీ, తమలోని గుణాలను బట్టి ధైవత్వం, మానవత్వం, రాక్షసత్వాలు సిద్దిస్తాయి. అందుకే వృత్తులను బట్టి యేర్పడిన కులభేదాలను నిరసించి, వ్యక్తీ సంస్కారం వల్ల, సచ్చీలం వల్ల మాత్రమే బ్రాహ్మణ, చండాల భేదాలేర్చడుతున్నాయని, జన్మచేత కాదని బుద్పుడు చాటాడు.

“బహుజనహితాయ, బహుజనసుఖాయా అని నినదిస్తూ మానవసేవను ఆచరణలో చూపిన మొదటి మతం బౌద్దమే! స్వార్ధరహిత, త్యాగపూరిత హృదయమున్న వ్యక్తికే హృదయ స్పందన కలుగుతుంది. కాబట్టి బుద్దుడు స్వార్ధాన్ని త్యాగం చెయ్యమన్నాడు. ఇటువంటి సాధనకు మమకార నాశం ముఖ్యం. సంఘజీవి ఆయిన మౌనవుడ్లు స్వార్ధం అనే బంధాల నుండి విడివడటం సులభం కాదు. తాను, తనవారు, తనఊరు, తనదేశమనే స్వార్ధ వృత్త పరిధి, పెరుగుతుందే కాని తరగదు. కాబట్టి ఇటువంటి స్వార్ధపూరిత మమకారం నుండి విడివడి విశ్వకుటుంబ భావనను అలవరచుకొని, వ్యక్తి నిష్టమైన ప్రేమను సొమాజిక నిష్టం చేయమన్నాడు. ఇకక దుఃఖ స్వరూపాన్ని గుర్తించి, వువుకార బంధాలను తెంచుకోవున్నాడు. ఈ

గలుగుతుంది. ఈసా ప్రల అశాశ్వతల నెరిగిన మానవునిలో నిర్వేదం ఏర్పడి మమకార నాశానికి అవకాశం బౌద్దం ధర సాని విదుల్చుకొన్న మానవుడు ప్రపంచం దుఃఖమయమని ఎరుగగలడు. దుఃఖ స్వరూపమని లే! ట్ట గినారణకు ఉపాయం వెదకటంతోనే ప్రారంభమైంది. జీవితం మతంలో దుఃఖం, భౌతిక కన గాక బుద్దుడు ఆ దుఃఖనివారణోపాయాన్ని కనుగొన్నాడు. బుద్దుని ం * శ ౮5, మానసిక, అస్తిత్వ సంబంధాలని మూడు విధాలు'. తృష్ణదుఃఖ హేతువు ఈ తృష్ణ స్వార్ద మమకన్‌ భావం మమకారాదులను జ జ్‌ పదేశించలేదు. . దుఃఖ నివారణ మార్గమెరిగి ఆశా నిరాశలకు గన లన్న బుద్దుడు పూర్తి వైరాగ్యాన్ని ఉప వి లేదు. సాధించి, “తన” భావాన్ని వదిలి విశ్వ భావ క తమైన రాగవిరాగాలకు మధ్యస్తమైన ఒక అపూర్వ స్ట్రితిని ప్రపంచాన్ని ఉద్ధరించడానికి ప్రయత్నించమన్నాడు మెలగడం మేలన్నాడు. స్వార్ధ త్యాగియై దుఃఖమయ కాగలదని నమ్మాడు. - అటువంటి నిస్వార్ధ సేవయే మానవత పెరగటానికి దోహదం ఇతర జీవుల కష్టాలను తనవిగా భావించగలిగిన సహానుభూతి. ఈ అసీర పపంచంలో సర్వం సమానమే అనే విశ్వ సమాన భావాలు! సహానుభూతికి అవస భూతి, ఈ అస్టిర ప్రపంచం ్‌ సరమైనది కరుణాంతరంగం. ఇటువంటి కరుణకు విశ్వప్రేమ తోడైతే ఆ వ్యక్తి మనసు త్యాగపూరితవౌతుంది. తన వస్తువునుగాని, తన సౌఖ్యాన్ని గొని పరులకై ధారపోయడమే త్యాగం. అసత్యం కూడా హింసయే అని బుద్దుడు అన్నాడు. పరోక్షంగానో, ప్రత్యక్షంగానో అసత్యం వ్యక్తిని బాధిస్తుంది. వాక్ళుద్ది సంఘ కళ్యాణ కారకం అవుతుంది. కరుణాహింసలు పరస్పర పోపక్రాలు, విశ్వ సమాన భావ స్ఫోరకాలు. మాటలకే పరిమితంగాక తన సిద్దాంతాలను ఆచరణలో పెట్టిన మానవతావాది గౌతమబుద్ధుడు. బాల్యంలోనే హంస గాయానికై చింతించిన కరుణాంతరంగుడు. ముసలితనం, రోగం ప్రథమ దర్శనంలోనే ప్రపంచ అస్తిత్వాన్ని జీవిత దుఃఖ స్వరూపాన్ని

మత సంస్తవం 11 గుర్తించగలిగిన జ్ఞానస్వరూపుడు. భవసాగరంలో మునిగివున్న ప్రజల-తరణోపాయాన్ని "తెలుసుకోవడానికి ఇల్టు వదిలిన త్యాగమూర్తి. అజాతశత్రువు చేసిన యాగంలో రక్తపాతాలను మాన్చిన దయావీరుడం. సమ్యుక్సంబుద్దిని సాధించి సంఘాన్ని నిర్వాణ పథం వైపు నడిపించిన మానవతావాది.

ఆద్రుయష్టికావనంలో కుటదంతుడను వాడీ” తానొక యజ్ఞాన్ని చేయదలచి భగవానునికి విన్నవించగా, బుద్దుడు ఒక అతీత కథ చెప్పి అతనిలో పరివర్తన తెచ్చాడు. యాగాదుల వల్ల కరువు, కాటకాలు తొలగిపోవు. తెలివైన మానవుడు కరువు కారణం తెలుసుకొని యజ్ఞం చేసే ధనంతో దేశంలో ఉత్పత్తిని పెంచవచ్చును. ్రజలకు ఉద్యోగావకాశాలు కల్పించవచ్చు. వ్యవసాయానికై భూమి, పశువులు, విత్తనాలను ప్రజలకు పంచవచ్చు. వర్తక సౌకర్యాలను కలగించవచ్చు అని బుద్దుడు తెలిపాడు. ప్రజల క్షేమానికి ఇంతకన్నా నిశితంగా ఆలోచించి, ఉపయోగకరమైన ప్రణాళికలను ఏర్పరచిన వారు చరిత్రలో మరొకరు కనబడరు. ఇంతటే అభ్యూదయ దృక్పథమున్న మానవతావాది బుదుడు, ఆతని ధర్మం ఎప్పటికీ ఆచరించేదిగానే ఉంటుంది. వృత్తులను బట్టి కులాలు ఏర్పడుతున్న ఆ కాలంలో ధనేచ్చతో ప్రజలు ఆ వృత్తుల్లోనే స్టిరపడనారంభించారు. నిస్వార్ద శోభితాలైన గణతంధ్ర రాజ్యాల్లో ధనవ్యామోహం పెరిగింది. "కరువుకొలంలో ఆహారానికై ధనికుల వద్ద బానిసలుగా స్టీరపడేవారు. ఈ వర్ల భేదం బుద్దునికి అసంతృప్తి కలిగించింది. బానిస వ్యవస్తను పూర్తిగా నిర్మూలించలేక పోయినా, వారి పట్ల వూనవత్వాన్ని ప్రవర్తింపజోసినట్టు బౌడ్డగ్రంథాలు తెలియజేస్తున్నాయి. _ నిష్కామ సేవను మానవజాతికి నేర్చిన మొదటి మానవతావాది బుద్దుడు. కష్ట, జీవులనోదార్చుట, బాధితుల వేదనలు తీర్చుట, వారసత్వపు బానిసల నుడ్డరించుట, వర్ణ నిరాకరణ చేసి జన్మచేత గాక వర్తన చేతనే ఉత్తమాధమ భేదము లేర్చడునని చాటుట, సమాజముచే వెలివేయబడిన పతితల గౌరవించి, అందరును నిర్వాణ పథమున కర్షులని నిరూపించుట - వేయేల - ఎనబై యేండ్ల జీవితంలో బుద్దుడు చేసిన ప్రతికార్యం అతడు మానవతావాది అని చాటుతున్నది. ఈ మానవతావాద విస్తరణ శాఖ మహాయానం. అమూర్తమైన కరంణకు వభూర్తివంత్వాన్ని కలిగించింది యా శాఖ. బాధలతో పరితపించే జీవులకు సేవచేసి వారినుద్దరించటంలో మహాయానులు చూపిన దీక్షలు సాటిలేనివి** బుద్దుని బోధన అనం పరిశీలిస్తే వూనవత్వం పెరగటానికి బుద్చుడం ఎటువంటి మార్గాన్ని అనంుసరించాడో తెలుస్తుంది. ఇహంలోనే స్వర్గలోక నిర్మాణానికి కావలసిన సన్మార్గాన్ని చూపాడాం, గౌతవుబుద్దుడు. తనను తాను తెలుసుకొని తనలోని మానవత్వాన్ని వెలికి తీసుకురావటానికి ధ్యానం కూడా ముఖ్యమన్నాడు బుద్దుడు. అందుకే భిక్షువులకు సంవత్సరంలో ఎనిమిది నెలలు ధర్మప్రచారాన్ని, వర్దాకాలంలో మాత్రమే స్టిరావాసాన్ని ని్టేశించాడు. మౌనవతావాదంలోని కర్మ సిద్దాంతం ఎంతో వుందిని బౌద్దంలోకి ఆకర్షించింది. 1.3 కర్మ- పునర్తన్మ “విధి బలీయము”, “దైవాధీనం జగత్సర్వమ్‌” అనే అజ్ఞానం మానవ ప్రపంచాన్ని ఆవరించిన రో జులవి దోచుకొనే పొలక వర్గం, దోచుకోబడే బలహీనవర్గం రెండింటికీ “అంతా దైవలీల అనే మంత్రమే శరణ్యమైంది. సాంఘిక ఆసమానతలకు దుఃఖ తారతమ్యాలకు కారకుడు సృష్టి కర్త ఆయిన దేవుడే అనే భావన మనిషిలో

కే2 ఆధునికాం[ధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం నిర్లిప్తతను పెంఛి సోమరిగా తయారు చేసింది. “కానున్నది కాక మానదు, కొనున్నదేదో న్నిర్ణ్భయమై ఉంట్లో అనే నమ్మకం మౌనవుని నిర్వీర్యుని గావించింది. *ఏదీ తము ఇచ్చాపూర్వకం గాదు” అనే ముసుగులో తావునుకొన్నది విచ్చలవిడిగా చేయనారంభించారు. ఆనాటివారు, పాపపుణ్య ఫలితాలను అనుభవించేకీ ఎక్కడో పరలోకంలో మాత్రమే! ఎవరూ చూడని స్వర్గ ప్రాప్తికై నైతిక నిష్టను ఆచరించాల్సిన అవసరం నాటే ప్రజకు కనిపించలేదు. అటువంటి మౌఢ్యం ప్రజల నావరించిన తరుణంలోనే బుద్దుని కర్మ వాదానికి తగిన ఆవసర మేర్చడింది. “మాఖలు పరావకాశం స్వయం యతథ్యం సదా ప్రయత్నేన నచ క్చొకృత్వ దదతేన చాప్య కృత్యా భవతి సిద్దిపో మనస్సులో పుట్టిన కోరిక కార్యరూపం దాల్చుట కర్మ. ఇది విజ్ఞప్తి, అవిజ్రాప్తి భేదాలతో రెండు విధాలు, మనసులో అంతర్షతమై ఉండి, మానసికంగానే పరిణతి పొంది వ్యక్తిని నడిపించేది అవిజ్ఞప్తి కర్మ. దీనిలో వా[గ్రూప వివరణ ఉండదు. మనసు అనుకొన్నది కూడా వ్యక్తికి స్పష్టంగా తెలియదు. క్రియలో రం ఉంటుంది. దీనికి వ్యతిరేకమైనది విజ్ఞప్తి కర్మ. దీనిలో మనోవాక్కాయ కర్మలకు కర్మను బట్టే ఫలిత గ్‌ ఉన్నప్పుడే ఆచరణకు వస్తుంది. కోరికకు భవస్తానం మనస్సు. వ్యక్తులనుభవించే సుఖి దుః ౦ ఉంటుంది. కర్మ శేషమున్నంత వరకు పునర్జన్మ తప్పుదు. ఈ జన్మలో లోకో, కమమనా వత్తతీ, ప ఖాలకు పూర్వజన్మ కర్మలే కారణాలు. అందుకే బుద్దుడు “కమ్మ నావత్తతీ 2? అజా! కమ్మ నిబంధనా సత్తా, రథస్వా ణీవ యాయత్‌గగి అని న్‌ స్మరధా పూర్వేయ ద్దుఃఖ సంసార గిరమను భూతం ర్వృతీ విరాగో సమనుగతో విధ్య నివతైనచి! అని అన్నాడు. సంసార పగ రాలోక చరణం తప్పదు, ఈ జనన మరణ చక్రాన్నే సంసార మంటారు. కర్మ ఫలితంగా స్పర్థ, వేదన, తృప, ఉపాదాన సజెంతాల ప్రకారం అవిద్య, సంస్కార, విజ్ఞాన, నామరూప, షడాయత, అవిద్య వల్లనే జరామరణా దుల జరామరణాదులు అనే ద్వాదశ నిదానాలతో కర్మ కూడి ఉంటుంది. లేకపోవటమే అవిద్యకు కారణం. ట్‌ జన్మం కలుగుతుంది. (ప్రపంచం అశాశ్వాతవానే జ్ఞానం “కర్మానుసారము పునద్దన్మము ఏ నిదాన సూత్రాన్నే బౌద్దులు కార్యకారణవాదం అంటారు. దైవ నిర్మితము, శాశ్వతము అగు ఆత్మ ఉన్‌ అంగీకరించిన బౌద్దము ఆత్మ ఉనికి నంగీకరింపలేదు. నమ్మకము” కాని ఏదీ శాశ్వతం కాని మ యు, అదియే పునర్జన్మల పొందుచుండుననియు హిందువుల ఆత్మ అనే ప్రత్యేక పదార్ధమేది త్‌ ఆత్మ శాశ్వతమైనది అని బుద్దుడు అంగీకరింపలేదు. రెంటినీ కాదని ముధ్యేమార్లాన్ని అనుసరి ఉచ్చేదవాదం, ఆత్మ ఎట్టి వికారాలకు లోను కాదనే శాశ్వతవాదం, హేతువును అనుసరించి న్‌ డేప ంచాడు బుద్నడు. ఆత్మ అనే శాశ్వత పదార్దం లోదు కానీ, కర్మ

• ఎర్పడ పునర్జ్ణన్మలకు సాధకమైన, పంచస్కంధ సమ్మిళిత రూపమైన' ఒకానొక వైతన్య స్రవంతి మాత్రం కలదనీ, ఈ వైతన్య శక్తి నిత్యం నిర్విరామంగా సాగే నదీ ప్రవాహం వంటిదని, ఈ వైచన్య ద్రవంతియే కర్మ ఫలాన్ని అనుభవిస్తూ జనన మరణ క్రమంలో పరిభ్రమిస్తూ అనేక జన్మల తరువాత కర్మశేషం తీరగానే నిర్వాణం పొందుతుందని బోధించాడు. ్తా

మత సంస్తవం క్షే3

బౌద్దం ప్రకారం కర్మ, పునర్జన్మలు పరస్పర పోషకాలు, ఒక జన్మ నుండి మరొక జన్మను కలిపే

వారధి వంటిది కర్మ. ఒక దీపం నుండి జ్యోతిని గ్రహించి వురొక దీపం వెలుగునట్టు ఒక జన్మ నుండి

మరొక జన్మకు కారణమైనది వైతన్య స్రవంతి రూపంలోని కర్మవాహినియే! వ్యక్తి తన కర్మకు తానే బాధ్యుడు.

ఒక్క బౌద్దంలో తప్పు వురే ఇతర మతాల్గోనూ వ్యక్తి కింత ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదు. మానవత్వానికి మేల్కొలుపు పాడిన బుద్దుడు, వ్యక్తి తన జీవితాన్ని తానే తీర్చిదిద్దుకొనే మార్గాన్ని చూపాడు.

(ప్రతి వ్యక్తి చేతనలో గత జన్మకు సంబంధించిన కర్మలు అతీత భావాల రూపంలో ఉంటాయి. వ్యక్తి కర్మఫలము ననుసరించి పునర్జన్మను ఐదుగతులందు పొందునని కొందరువే; ఆరుగతులఅని మరి కొందరూ అభిప్రాయపడుతున్నారు. వురణానంతరం ప్రాణి కర్మానుసారం వీటేలో ఒక గతిని పొందుతుంది. బౌద్దం ప్రకారం స్వర్గ నరకాలు శాశ్వతావాసాలు కావు. ఈ జన్మ పరంపరలతో కూడిన సంసారం నుండి విముక్తుడై నిర్వాణం పొందడమే బౌొద్దధ్యేయం.

విజ్ఞానవంతులు మాత్రమే కర్మనుండి విముక్తి పాందగలరు. కోరిక ఉన్నంతవరకు పని ఉంటుంది. పని చేసేంత వరకు కర్మఫలం ఏర్పడుతుంది. కర్మ నుండి విముక్తిని పాందటం అనేది వ్యక్తి అనుభవంతో తానే సాధించవలసి వుంది. కాబట్టి బుద్దుడు తన సిద్దాంతంలో నైతిక శీలానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. కర్మ వ్యక్తిచే చేయబడే క్రియ మాత్రమే కాదు. వ్యక్తి పాపపుణ్యాలను నిర్ణయించే నిర్లేత కూడా!

కర్మకు కారణం మనస్సు, ఒక వ్యక్తి చేసే కర్మ సమాజంపై ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. వ్యక్తి తన ఇచ్చాను సారం తన ప్రపంచాన్ని నిర్మించుకొంటున్నాడు. అంటే ప్రపంచం, వ్యక్తుల మనోనిర్మితమవుతున్నది. కాబట్టి ప్రపంచానికి అధినేత మనస్సు. ఈ రహస్యాన్ని ఎరిగిన బుద్ధుడు కర్మ బంధం నుండి విముక్తి కావటానికి వ్యక్తి మునోవిజేత కావాలని చాటాడు. తక్కిన జన్మల్లో కంటే మానవ జన్మలో నిర్వాణాన్ని సాధించటం సులభం. కర్మ విముక్తికి ఏకాంత ధ్యానాన్ని ఉపదేశించలేదు బుద్చడు నిష్కియుడై ఉండాలి అనటం బుద్దుని అభిమతం కాదు. నిష్కావముకర్మను ఆచరించాలి అనడమే అతని ధ్యేయం.

త్రికరణ సంబంధమైన క్రియలు కుళశలాకుశలాలని (సత్కర్మ, అసత్కర్మ) రెండు విధాలు. అకుశల కర్మలు వమూడు రకాలు అవి: 1. ఇతరుల ఆస్తిని కోరటం, పాొపచింతలను చేయడం వంటి మానసిక సంబంధాలు, 2. అబద్దం, పరదూషణాదుల వంటి వాచిక సంబంధాలు, 3. దొంగతనం, వ్యభిచారాల వంటి శారీరక సంబంధాలు అనేవి. ఈ పాప కర్మల నుండి విడివడి మానవుడు సన్మార్గ వర్తనం కలిగి ఉన్నప్పుడే వ్యక్తిపై ఆధార పడిన సమాజానికి శ్రేయమని ఎరిగిన బుద్వడు అమ్హాంగ మార్గంలో కుశల కర్మాచరణకు కావలసిన పునాదిని ఏర్పరచాడు. సమ్యక్‌దృష్టీ, సమ్యక్సంకల్పాలు మానసిక సంబంధాలైనవి. సమ్యగ్వాక్కు, వాక్సంబంధమైనది; సమ్యకర్మ, సమ్యగ్దీవనాలు శారీరక సంబంధాలు ఆయిన కుళల కర్మలు, కుశల కర్మాచరణ క్లిష్టతరం కాబట్టి సమ్యగ్వాయావు, సమ్యక్స్టృతి, సమ్యక్సమాధులను ఉపదేశించటంతో ఆగక బుద్దుడు పంచశీలాలను ఉపదేశించినాడు.

నిర్వాణ్యార్రమైన అవిద్యానాశానికి విజ్బానమవసరం. దీనినే ప్రజ్ఞ అంటారు. వస్తుతత్త్వాల సంపూర్త

జ్ఞానమే ప్రజ్ఞ. కళల కర్మాచరణ వమూలంగానే వ్యక్తి ప్రపంచతత్త్వాన్ని తెలుసుకోగలడు. జీవితం దుఃఖ భూయిస్టనున్న బుద్దుడు, దుఃఖ నివారణ మార్గాన్ని చూపి, అశా నిరాశావాదాలకు మధ్యస్థమైన నవ ధర్మాన్ని ఉపదేశించాడు.

కేశ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

బుద్వుని వతంలో దంఃఖం వూడు విధాలు అవి: 1. వముసలితనం, రోగం లాంటి శరీర సంబంధమైనవి; 2. కోరికలు తీరే మార్గం లేని అసంతృప్తి వంటి మానసిక సంబంధాలు: 3. తాను, తన శ్హూ తభవాయోా వోదల్రన్‌ వాటో కోసం స్రాకులాడటంలాంటచి అస్తిత్వ సంబంధాలు.

ఆశాశ్వతను, తమను కబళింపబోయే మృత్యు స్వరూపాన్ని తెలుసుకొని, ఈ అస్టిర ప్రపంచంలో అనివార్యమైన వంరణాన్ని ఆనందంగా ఆహ్వానించవుని బుద్వుడు తెలిపాడు. ఇత్రి ఆనంద సాధనకు ఆర్యాష్ట్రాంగ మార్గాచరణతో బాటు, కుళలాకుశల కర్మ వివక్షణను ఉపదేశించి మానవత్వానికి ఉద్దీపనమైన నాలుగు (బ్రహ్మ విహారాలను బోధించాడు.

వ్యక్తి చేతనలో పూర్వజన్మ వాసనలు దాగి ఉంటాయి. బాహ్య ప్రపంచ సంబంధ మలినాల వల్ర ఆ జ్ఞానం మరుగునపడి ఉంటుంది. వ్యక్తి నైతిక శీల, ధ్యానాచరణాలచే పంచనేత్రాల్లో ముఖ్యమైన బుద్దనే శ్రాన్ని పాందగలిగినపుడు ఈ మిధ్య తొలగిపోయి పూర్వ జన్మ జ్ఞానమతనికి కలుగుతుంది. భౌతిక, దివ్య, జ్ఞాన, ధర్మ, బుద్ద నేత్రాలు అనేవి పంచనేద్రాలు.

-. మానవ సమాజంలో కనిపించే ఆర్హిక స్థితిగతుల తారతమ్యాలకు; అంగవైకల్యాది దుఃఖ భారాలకు కారణం గతజన్మ! ఒక కళారాధకుని కుమారుడు కళారాధకుడే కావచ్చును. కానీ బౌడ్డం దానిని వంశ పారంపర్యమని ఒప్పుకోదు. గత జన్మ కళాభిరుచియే ఆ కళారాధకుని ఇంట జన్మకు కారణమవుతుంది. కనుకనే దొంగ కుమారుడు దొంగే కావటం లేదు. కర్మతో బాటు అవిద్యను కూడా సమాన కారణంగా చెప్పటం వల్ల బౌద్దంలో మానసిక కర్మకు స్రాధాన్యమేర్పడింది్‌. మనసులో పాపచింతన ఉన్న కర్మఫలం అనంభవింపక తప్పదు.

మరణం వల్ల శరీరం నశిస్తుందే కాని, ద్వాదళ నిదానగర్భితమైన భవచక్ర కారణ పరివర్తితమై తిరిగే చివరకు నిర్వాణాన్ని పొందుతాడు. కర్మ వ్యక్తిని ఉప నిర్సాణాభిముఖుదై పయనిస్తూ, స్తుంది. కాబటి దసధమ్మ సుత్తములో “కమ్మస్స కొంహి, కమ్ముయోవి, కమ్ముబంధు, కమ్ముపతిసరన, యం కమ్ముం కరిస్పమి, కల్యానంత పాపవం, తస్య దయదో భవిస్పమితి” అని కర్మ ప్రాధాన్యాన్ని వివరించడమైంది. వ్యక్తి పాపపుణ్య కర్మాచరణ వల్ల కర్మకు దాయాది; వస్తువులు విడిచినా మరణానంతరంఠో కర్మలు విడువవు కాబట్టి కర్మ స్వకీయుడు; సుఖ దుఃఖాలలో తోద్దడేవి కర్మలే కాబట్టి కర్మబంధువు; కర్మకారణ్యం జన్మించడం వల్ల కర్మయోని; జన్మ బంధనాల నుండీ విడివడీ విముక్తి పొందటానికి కుశలాది కర్మల్వ్యు ఆచరించటం వల్ల కర్మ ఫ్రతి శరణుడు అవుతున్నాడు. తాత్త్విక పరమైన కర్మ సిద్దాంతం, ఆచరణ యోగ్యంగా ఏ విధంగా తీర్చృబడిందో, మానవత్వ వికసనక్ర ఉపకరించి వ్యక్తిని నైతిక పధంలో ఏవిధంగా నడిపించగలదో చూశాం, ఇక నిర్వాణం అంటే ఏమిటో చర్చిద్దాం, 1.4 నిర్వాణం

రాగాదులకు అతీతుడై, త్యాగాది గుణ ప్రదీప్పుడై, జనన మరణ చక్రం నుండి విముక్తి పాంది,

దుఃఖమయమైన ఈ ప్రపంచంలో దుఃఖాతీతం, ప్రశాింతమయమైన నిర్వాణాన్ని పొందువుని ప్రబోధించిన

మత సంస్తవం క్‌ బుద్ద భగవానుడు నిర్వాణాన్ని నిర్వచించలేదు. బుద్వని ఈ మూకీ భావమే బౌద్దతత్త్వ శా(స్రాభివృద్దికి కారణమై నిర్వాణమంటచే పలురకాల నిర్వచనాలు ఏర్పడేందుకు దారి తీసింది

పాళీ భాషలో *ని అంటే “లేదూ అని *వాని అంటే 'నీచమైన కోరికి అని అర్హం. కోరికలనే బంధాల నుండి విముక్తం పొందడమే నిర్వాణం. మిళింద ష్టలో నాగసేనుడు నీటిలోని పద్మం నీటిలో తడవనట్లే, నిర్వాణం క్లేశాదులచే ఆవరింపబడదు. నీరు చల్లగా ఉండి దాహాన్ని తీర్చినట్లే నిర్వాణం క్షేశాదులను చల్టార్చి ప్రాపంచిక విషయానుభవాల నుండి విముక్తిని కలిగిస్తుంది. ఓషధివలె విషయ విషాన్ని నశింపజేస్తుంది. దుఃఖనాళాన్ని కలిగిస్తుంది. ఆహారంలాగా బలాన్నిస్తుంది. “వెన్ననుండి తయారయ్యే నేయి లాగా గుణవర్ణం, శీలగంథం రస సంపన్నమై దుఃఖ బీజాల నణచి, అధిరోహించటానికి ఆవళ్యమైన కొండ శిఖరాన్ని పోలి ఉంటుంది” అని నిర్వాణానానికి నిర్వచన మిచ్చాడు.

“*ఆ్రతి జీవి కూడా కర్మఫలం వల్ల వివిధ యోనంల్లో జన్మిస్తూ, సంబుద్దిని పాంది నిర్వాణ్యార్లమవుతుంది, అని తెలిపాడు బుద్దుడు. దీనిని బట్టి నిర్వాణమంటే జన్మరాహిత్యాన్ని కలిగించే సంబుద్ది జ్ఞానం అనడం సమంజసం. ఆముష్మిక సుఖానుభవమే నిర్వాణమని తాంత్రిక, వజ్రయాన బౌద్దుల నిర్వచనం. నిర్వాణ సాధనకు ముఖ్యవుని బుద్దుడుపదేశించిన పంచశీలను అతిక్రమించి మధు, మాంస, మైథునాలే నిర్యాణ సాధనాలని తాంత్రిక బౌద్దులు నిర్దేశించారు.

నిర్వాణవుంటే నాశస్టితి (౧0115౧0) కాదు. భగవానుని శరీరం నిర్వాణంలో నాళమవుతుందా? శాశ్వతంగా ఉంటుందా? అనే భిక్షువుల ప్రళ్నలకు బుద్దుడు బదులు చెప్పలేదు. ఈ అస్టిర ప్రపంచంలో శాశ్వతవునేది ఏదీ లేదు. కానీ సవ్యుగ్పం బుద్వునికి నాశం కూడా లేదా. వంధ్యవానికాయుంలో , “పంచస్కంధాలతో కూడిన అనాత్మనూ, రూపవేదనా సంజ్ఞా సంస్కార విజ్ఞానాదులను తీసి దూరంగా పెట్టండి. గడ్డిగాదరెమ్మలు కొమ్మలు తీసి పారవేసినంత మాత్రాన అడవి యజమాని తాను గాయపడడం లేదు. అలాగే భాగాలను కోల్పోవడం చేత నిత్య వస్తువు (౧6౦1 6౧11) నశించదు” అవి నిర్వాణాన్ని వివరించాడు బుద్దుడు. దీనిని బట్టే అతీం(ద్రియువైన ఒక సత్పదార్హం నిర్వాణ దశలో ఉన్నట్టు బుద్దుడంగీకరించాడనవచ్చు.

పునర్జన్మ రాహిత్యవేం నిర్వాణ (ప్రయోజనం, జన్మ 'పరంపరలకు అవిద్య కారణం, స్వార్థమమకారాదులు పోషకాలు. జన్మ పరంపరాన్నిని రగిలించే వాయుపాతమీ ఆహంకార మవుకార

తృష్టాసమ్మిళిత రూపమైన అవిద్య, అవిద్య నుండి విముక్తి పాందతగిన జ్ఞూనసిద్దిని పొందితే ప్రశాంత మధురమైన నిర్వాణం సాధ్యమవుతుంది. అవిద్యా నాళానికి సన్మార్గవర్తన, ధ్యానం (విశుద్ది మార్గాచరణ) అవసరం. అవిద్యా నాళం వల్లి, శీలధ్యాన ప్రజ్ఞల సాధన వళ్ల రాగాతీతమైన నిర్వాణాన్ని సాధించవచ్చు.

నిర్వాణమనగ శారీరక దృక్టథమునకు బంధవిముక్తి యనియు మనస్తత్వ శాస్త్ర దృమ్హా “*ఆ్రహం”కార విసద్దనమనియు నైతిక విధాన దృష్ట్యా కామ'క్రోధాది అజ్ఞాన విసర్దనమనియు అర్ధము.” తృష్టానాశకమైన ఒక ప్రశాంత నిళ్ళల స్టితినే నిర్వాణమనటం సమంజసం, నిర్వాణార్జుడైన వ్యక్తి శరీరం శిధిలమై నామరూప రహితమై అరూపస్టితిని పొందటమే పరినిర్వాణం.

2ధిరగగగ/4౧6 15 1161 ౪1101 1168 06౪06 $360% 66 60301018 6౧౮ గ౧౮౩ 06 6౧ ౦గ౧౧౧|౧౧95- ఆగ 6౧౦! పేం౮గ6|655 (౧౧౧౧౮16016 నిగ౧౦1౧16, 0౧ ౪1౦% 0|| 5066016100 5 1౧౧౧౦౩౩౬16, 51౧69 | గాంగకంతగిడేక్ష 51౧1110646. 11 15 060౧6 116 ౧0౧౬౭ 0౧6 (860% 0% ౧౮౧౫6౧ శంంద్రగో పి

కేం ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం “తృష్ణానాశము వలన రూప 'సంజ్ఞావేదన సంస్కార విజ్ఞానములు నిర్వాణము నందును. అనగ హేతు ప్రత్యయవఎలను పొంది పుట్షినదంతయు ఉపళమించును. తృష్టానాశవలునకు అమ్రాంగ మార్గ, చతురార్యసత్య, చతు ర్ర్రహ్మవిహార, కుశల కర్మాదుల నాచరింపవలెను”*ీ మానవుడు సంఘజీవి, వ్యక్తి ప్రభావం 'సంఘముపై ఉంటుంది. మానవుడు తన్నుదానెరుగుటే గాక, ప్రతి విషయంలో సవ్యుగ్చృష్టి కలిగి ఉండాలి. సరియైన విషయావగాహన కల్లిన వ్యక్తి జీవితం దంఃఖవంయంవాని ఎరుంగంటయేంగాక , వంనోవాక్కాయంు కర్మలచే సవూజ శ్రేయస్సుకై శ్రామిస్తాడా. సమ్యుగ్దృష్టిచే మానసిక సంస్కార మేర్చడి వ్యక్తి నైతిక శీలానికి మెరుగుపెట్టుడగు సత్సంకల్పాలు ఏర్పడతాయి. స్వార్ధత్యాగావలంబనం భౌతిక సుఖత్యాగం, జీవులపట్టు సమానభావాలు సమ్యకృంకల్పానికి మెరుగుపెడతాయి. ఇట్టి మానసిక సంస్కారం వాళ్ళీలాన్ని కలిగిస్తుంది. అసత్యాన్లి కూడా హింసగానే నిర్వచించాడు బుద్దుడు. అసత్యాన్ని పలకటం వళ్ల సంఘహింసకు ఆస్కారమేర్చడుతుంది. సంఘ కళ్యాణ కారకమైన వాళ్ళీలం వ్యక్తికి వలుఖ్యం. మానసిక, వాచిక విజయాన్ని సాధించిన వ్యక్తి సమ్యుక్కర్మను సాధించగలడు. మానవుని సంకల్పాల కంచే వాక్కులు, వాక్కుకంటే చేతలు సంఘాన్ని ఎక్కువ ప్రభావితం చేస్తాయి. కాబట్టి వ్యక్తి పరోపకారాది సేవల్టా కుతూహలం కలిగి, సమాజానికి మార్గదర్శుకుడు అవుతాడు. సమ్యక్‌ జీవనానికి పంచశీలాచరణ ముఖ్యం. తన జీవన వృత్తికోసమైనా సంఘ విరోధకృత్యాలు చేయరాదని బుద్వని వతం. సదవగానవ సద్విషయ సంపాదనకే ప్రయత్నించాలి. ఇది ఒక మానసిక వ్యాయామం. దీని వలన వ్యక్తి దుష్ట్రభావరహితుడ లా లై 'త్రికరణశీలాన్నీ మరొక వ్యక్తికి నేర్చుతాడు. ఇది బౌద్దంలోని సమ్యగ్వా శ్రయామం. సమ్యగ్షృష్టిలో బీజరూపంలో ఆర్యామ్టైంగాలలో మిగిలిన రెండు అంశాలు సమ్యుక్‌స్తుతి స .పరిపుష్తిని కలిగించి వ్యక్తిని నిర్వాణార్డుని కావిస్తాయి. ఖీలీ అహశ్చ[ నర న్‌ సల మానసిక దుఃఖనివారణకై ప్రయత్నించటమే సమ్యక్‌స్కృతి. ఈ స్థితిలో వ్యక్తి పూర్తిగా వైరాగ్యపరుడై మనోని కొని సాధించ గలుగుతాడు. మనస్సు వీకాగ్రతను సాధించటం 'సవ్యాక్సమాధి. పంచస్కంధాంతర్వూ కన వైతన్య స్రవంతి, 'సమ్యక్సుమాధిలో ఇటువంటి ధ్యానం వల్ల జన్మరాహిత్యాన్ని కూర్చే 'సంబుద్దిని పాందుళటో ఇట్టి సమ్యక్సృంబుద్దియే నిర్వాణం. " మైత్రి, కరుణ, ముదిత, ఉపేక్ష అనేవి చతుర్ర్రహ్మ విహారాలు. సజ్జనుల మైత్రి వల్ల సచ్చీల మలవుడ్తి వ్యక్తి కరుణాంతరంగుడవుతాడు. సద్విషయావగాహన వ్ల కలిగే సంతోషం “ముదిత”, ముదితలో బుద్దుడ్సు చిత్త ప్రసన్నతను సాధించ దగిన మార్గాన్ని నిర్దేశించాడు. సద్విషయావగాహనలో ఉత్సుకత చూపునట్లే అకుశ్వూ కర్మల్లో ఉపేతాభావం ఉత్తమ మానవుల కర్తవ్యం. అట్లే బుద్దుడు దాన, శీల, క్షాంతి, వీర్య, ధ్యాన, ప్రజలనే షట్టారమితలను నిర్దేశించాడు. సంబుద్దిని పొంద దలచిన వ్యక్తి షట్తారమిత సారాన్ని ఎరిగి ఉండాలి. క్ర విధంగా నైతిక శీల పునాదిపై ఏర్పడిన మౌనవత్వమే మహాయాన శాఖకు ఊపిరి పోసింది. శీలమే కేంద్రంగా కరుణయే పరిధిగా వ్యాప్తిచెందిన బౌద్దం క్రమంగా ప్రజల్లో కొంత పలుకుబడిని కోల్పోసాగింది. ఇటువంటి స్థితిలో ప్రజలనాకర్ణించడమే, ధ్యేయంగా కొంత, పంచశీలాతిక్రమణం వల్ల కొంత నిర్వాణం విపరీతార్థాలకు దారి తీసింది.

మత సంస్తనం 17 “శారీరక కార్యం వల్లగాని, ఇంద్రియ దమనం వల్లగాని మోక్షం లభించదు. క్లిష్టమైన విధానాల వల్ల పూర్షత సిద్దించదు. కోరికలన్నిటినీ కొల్లగా అనుభవిస్తేనే అది లభిస్తుంది .ఇవి తాంత్రిక యాన సిద్ధాంతాలు. ఈ గంహ్యసవాజతం(త్రంలో జ్ఞూనదృష్టితో ఆలోచిస్తే నీతి, అజ్ఞానంతో ఆలోచిస్తే అవినీతితోస్తుందట! జీవహింసను కలిగించే జంతుబలులు, మద్య మాంస సేవనం, యంత్రాలు, ముద్రలు వంటివి వ్యాప్తికి వచ్చాయి. ఆదే విధంగా వ(జ్రయాన సిద్దాంతాలు కూడా నిర్వాణానికి విపరీతార్థాలు ఏర్పరచాయి. బుద్దత్వం పొందిన బోధిసత్త్వుడు 'అరూపలోకానికి పైనున్న 'సువేంరు శిఖరాన్ని చేరగనే శూన్యంలో ్రవేశించి, దానిలో లీనమవుతాడు. ఇట్టి మహాసుఖమే తథాగత జ్ఞానం. ఈ వాదంలో బోధిసత్తుని పురుషునిగా, శూన్యాన్ని త్రీగా భావించి, శూన్యాన్ని ఆలింగనం చేసుకొన్న బోధిసళ్తుడు, నిర్వాణాన్ని పొందుతాడని అన్నారు. ఇది ప్రతీక వాదం (310010. ఈవాదంలో షట్టారమితల్గోని ప్రజ్ఞను మాత్రమే నిర్వాణ సాధనంగా (గ్రహించారు. తరువాత భేదాలైన సహజయాన, కాలచక్రయానాల్లో నిర్వాణం ఇటువంటి పెడదారులను పట్టింది. ఈ వుతాలన్నింటి లోను నిర్వాణం ధ్యానం వల్ల, పప్రజ్ఞూాపారమితత్వం వల్ల సాధ్యం. ప్రజ్ఞాపారమితత్వం స్రీలందరిలో ఉంది. కాబట్టి గురూపదేశం పాందితే బోధిసత్త్వుడు ఇచ్చపడిన స్త్రీతో సంభోగింపవచ్చు. నైతిక శీలప్రాధాన్యమైన, బౌద్దవుత లక్ష్యంగా నిర్దేశింపబడిన నిర్వాణం కాలవైపరీత్యంలో నైతిక విలువలు కోల్పోయి, ఆ మత పతనానికే కారణమైంది. ఈ శాఖలన్నీ నిర్వాణాన్ని సాధించే ప్రయత్నంలో భిన్న పోకడలు పోయాయి. అంతేకాని నిర్వాణమంచే తృమ్షానాళముచే కలిగే పునర్జన్మ రాహిత్య ప్రశాంత నిశ్చల స్పీతి అనే నిర్వచనంలో మాత్రం మార్పురాలేదు. ప్రజాహితానికై వెలసి, ప్రజాశ్రేయస్సే ఊపిరిగా వెలసిన బౌద్దం కాలక్రవుంలో “సర్వం అనిత్యం” అనే సిద్దాంతాన్ని నిరూపిస్తూ భారతదేశంలో క్షీణించింది. ఈ క్షీణత ఒక్కసారిగా ఏర్పడిందికాదు. శతాబ్దాల పరిమితమైంది. ఇది కొన్ని శతాబ్దాల పొటు ప్రజల నేలిన ఒక చారిత్రక మతపతన చరిత్ర. విభిన్న మతాలు కలసి ఒక వుతాన్ని రూపువూపడానికి కొన్ని వందల ఏండ్లు పట్టిందనే సత్యవే. ఆ ముత ప్రాబల్యాన్ని చాటుతున్నది. 1.5 బౌద్దపతనం యువాన్‌త్సాంగ్‌ క్రీ.శ. ఏడవళతాబ్దంలోనే భారతదేశంలో బౌద్ధం పతనమైందని రాశాడు. కాని నిశితంగా పరిశీలిస్తే 4,5 శతాబ్ద్బల్లో పతనం ప్రారంభమైనా క్రీ.శ. 16 వ శతాబ్దం వరకు బౌద్దం నిలిచే ఉందని తెలుస్తుంది. వైదిక మతాన్ని పునరుద్దరించటానికి కారకుడైన శంకరాచార్యుల చేత బౌద్దం హిందుదేశం నుండి తరిమి వేయబడిందని పలువురు అభిప్రాయపడ్డారు. కాని శంకరునికి తరువాత ఒక వైపు గౌడదేశంలో బౌడ్డ రాజాల ప్రచండ ప్రతాప విస్తారాలు, మరొకవైపు ఓ దంతపురి, విక్రమ శిలల్లో విశ్వవిద్యాలయ నిర్మాణం, వేరొకవైపు టిబెట్టు ప్రాంతంలో బౌద్దులు మోగించిన ధర్మవిజయ దుందుభిరవాలు మొదలైనవన్ని బౌద్దం ఏడవ శతాబ్దం తరువాత కూడా మిగిలి ఉందని నిరూపిస్తున్నాయి. శ్రీశ 13వ శతాబ్బమున రెండవ పరాజ్రమబాహు, సింహళములోని బౌద్ధ సంఘమును సంస్కరించుటకు చోళదేశము నుండి బౌొద్దభికువులను రప్పించు కొన్నట్టు “చుల్లివంశము” (84-9-16) చెబుతుందితో అట్లే క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దానికి చెందిన “ఆన్యవాద కోలాహలరిలోని బౌద్దఖండన ఆంధ్రదేశముంతటా బౌద్దం,మిగిలే ఉందనటానికి ఆధారం.

కేల్‌ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం శంకరాచార్యులు వైదిక వుతోద్దరణార్హం బౌద్దాన్ని రూపువూప సవాకట్చారే గాని, పూర్తిగా 'సఫలీకృళుడు కాలేదని చెప్పవచ్చును. అందులో అతడు ఖండించింది మూలబౌొద్దంలోని సిద్దాంతాలను కాదు, తరువాతి భేదాలైన తాంత్రికాది శాఖలనే। బౌద్దమత పతనానికి ముఖ్య కారణాలు రెండు. మొదటిది వైదిక మతాల ఈర్షా్య ద్వేషాలు. రెండవది స్వయంగా ఆ మతంలో ఏర్పడిన లోపాలు. మరొకవైపు శంకరాచార్యులలాగా కుమారిల భట్టు అనే దక్షణ దేశ పండితుడు బౌద్దాన్ని స్వీకరించినట్టు నటించి, ఆ విద్యలను నేర్చి బౌద్దాన్ని ఖండించడం ప్రారంభించాడు. హిందూమతంతో బాటు శైవ, వైష్ణవ, జైనాది మతాలు కూడా బౌద్ద పతనానిక్రై పాటుబడ్డాయి. బుద్దుని తరువాత బౌద్దం ఖండాంతర ఖ్యాతి నార్జింటానికి అశోక చక్రవర్తి బౌడ్డ్ద ధర్మాభిరతి ముఖ్యకారణం. శార్యం రాజలక్షణమనటాన్ని త్రోసిరాజని శాంతమే ఆచరణీయవనే అశోకుని సిద్దాంతం ప్రజలలో పరివర్తన తెచ్చింది. “స్వతంత్ర రాజ్యస్టాపనకై ప్రయత్నించిన మౌర్యసామ్రాజ్యము లోని వివిధ 'ప్రాంతములకీ స్థితి ఆటంకమైనది. కనుక ప్రాంతీయ ప్రజలు, రాజులు బౌద్దముతమును, బౌద్దసంస్తలను సాభ్రూజ్య తత్త్వ చిహ్నములుగ నెంచి నిరసింపసాగారు.*! ఏక ఛ్రాధిపత్యం స్థాపించ సమకట్టిన గుప్తులు వైస్సవ మతాన్నాదరించి బొద్దనాశానికి పూనుకొన్నారు. ఇదే సవంయుంలో బౌద్బంలో ప్రారంభమైన శిథిల లక్షణాలు ఆ వాతం పట్ట ప్రజల దృక్పథంలో మార్చుదెచ్చాయి. మహాయానంలోని బోధిసత్త్వ భావన ప్రజలలో తమను ఉద్దరించటానికి ఎవరో ఉన్నారనే భావానికి నీరుపోసి, ఎన్నో జన్మల పిదపగాని లభ్యంగాని నిర్వాణం పట్లు నిర్లిప్తతను పెంచింది. శాతవాహనుల కాలంలో దేదీష్యమానంగా వెలిగిన బౌద్ద ధర్మజ్యోతి ఇక్ష్వాకుల నాటికి కాలవాతంచే సన్నగిల్లనారంభించి విష్ణుకుండినుల నాటికి మరింత కొడిగట్టింది. కాని ఆ జ్యోతి ప్రకాశం మాత్రం మానవ హృదయాంతరాళంలో చిరస్థాయిత్వాన్ని ఏర్పరచుకొని ఆ వైభవ స్కృతుల్లో నిక్షిప్త్రమైనా, ధూమ సదృశమై వెలసిన తాంత్రికాది భేదాలు ఆ వుతాన్ని వులిన పరిచాయి. క్రీ.శ. వదూడవ శతాబ్దంలోనే ప్రారంభమైనప్పటిేకీ 7,8 శతాబ్బాల్టోనే తం(దత్రయానం వెలికి వచ్చింది. క్రీశ, 5వ శతాబ్ది మధ్యకాలంలో ఆంధ్రంలో ్రవర్తిల్లిన బౌద్దం వజ్రయానమే, కానీ బుద్దుడుపదేశించిన నైతిక జీవన విధానానికి 'స్రాధాన్యం ఇచ్చే బౌద్దం కాదు. ఆకాలంలో సిద్దుల ప్రభావం అధికమైంది. స్త్రీలను ముక్తిదాతలని, మద్యాన్ని అమృతమని ప్రచారం చేస్తూ శ్మశానం నివాస భూమిగా గల వీరికి రాజులు సైతం తను కన్యలను ఇవ్వడానికి వెనుదీయలేదు. దీనితో వుహాయానంలో ప్రారంభమైన బోధిసత్త్వ మూర్తులతో బాటు యక్షిణుల వంటే మూర్తులు చేరాయి. ఇట్జైక వైపున అంతర్గత శిథిలాలు బౌద్దానికి మచ్చను ఆపాదిస్తుండగా వురొకవైపు, వుతవాదనలో ఒకప్పుడు విజయ శంఖారావం ఊదిన బౌద్దమిప్తుడు ఓడీపోసాగింది. బుద్దుడు సామాన్య ప్రజలకు ఉద్దేశించిన బౌద్దం భాషలోను, విషయంలోను ప్రజలకు దూరం కావడం ప్రారంభమైంది. నాగార్జునుని కాలం నుండి బౌద్దగ్రంథాలైన ధమ్ము పదసూక్తులు, జాతక కథల రూపంలో సంస్కృతంలో రచింపబడ్డాయి. ఇవి సులభ (గగ్రాహ్యంగా ఉండడానికి బదులుగా పండితులకు ఉద్దేశిపబడీన శూన్య, నిర్వాణ, అనాత్మ వాదనలతో కూడుకున్నాయి. అంతేకాని ఇవి జనసామాన్యానికి అందుబాటులోనికి రాలేదు. బుద్దుడు తన తరువాత ధర్మనేతృత్వంలో ప్రవర్తిల్ల వలసిందిగా చెప్పాడే గాని సంఘానికి గురువును నిర్దేశించలేదు. సంఘనియమాలలో కావలిస్తే స్వల్పమైన మార్పులను అనుమతించాడు. బౌద్దం లక్ష్యమైన

మళ సంస్తవం 19 నిర్వాణాన్ని నిర్వచించని బుద్దుడు హేతువును ఆధారంగా తీసుకొని వంంచి చెడులను తెలుసుకొని వర్తిల్లవలసిందేకాని పూర్వులు చెప్పిందే ఆచరణీయవుని నమ్మటం తగదని వక్కాణించాడు.. విశాల దృక్సధంతో బుద్దుడు అనుమతించిన లక్ష ణాలే తరువాతి కాలంలో బౌద్దాన్ని విపరీత మార్గాలను తోక్కించి పతనానికి కారణాలయ్యాయి.

భిక్షువు ధనం, బంగారు వంటి లోభ వస్తువుల తాకరాదని “వినయ” నియమం. కాని రాజప్రాపకంలో ఆరామాలు లక్ష్మీనిలయాలయ్యాయి. దీక్షచేతనే ఆహార సంపాదన చేయవలసిన స్టితి మారి, నాటి భిక్షువుల జీవనం, సుఖ భోజనం సుఖ నిద్రలకు ఆట పట్టులు అయ్యాయి. తంత్రయానంలో నైతిక పతనం దీనికి తోడై త్యాగ వైభవంతో శోభిల్ల వలసిన భిక్షువు వునసు రాగకాంతు లీన దొడరింది. ధనాశ మూలంగా జౌద్దంలో రససిద్దులు ప్రవేశించారు. సిద్దనాగార్జునుని ఆధ్వర్యంలో బౌషధాల్‌ను తయారు చేయటంలో లోహ ప్రక్రియల్లో ప్రత్యేక కృషి జరిగిందనటానికి నేడు తవ్వకాల్లో దోరికిన చిహ్నాలే ఆధారాలు.

*ర్కైతత [15౧ 0806౧16 ఆ౫1౧౮ 0౧౫ 3[69! అశం౮5%ంగ 6౧6 ॥ 1 1౧ 16 4౧ 1006౧2౧1 రీఆ- 905, ౪8 ౧౫౮౩ 6906610117 ౩6861 10/18 66౮9659 ౦0 గ3 61550600096౧6౧౦62

బౌద్దం అన్ని మతాల వారికి, కులాల వారికి దీక్షను అనుమతించింది. బౌద్దం ప్రజాబీవన సంస్కరణ విధానం ఇట్టి మార్గంలో పయనించే ్రతి వ్యక్తి తమను తాము సంస్కరించుకొాంటూ తమను అనుసరించే వారికి సన్మార్గ దర్భులు కావాలి. కాని బౌద్దం ఉచ్చదళలో ఉన్నప్పుడు వేల సంఖ్యలో దీక్ష గ్రహించిన పలువురు తము ఆచారాలను బౌద్దంలో ప్రవేశ పెట్టారు. జంతు బలులు, నరబలులు వంటివి ఆ విధంగా ్రవేశించినవే!

బౌద్దం విగ్రహారాధనను ఆదరించగానే బౌద్ద వైదికాలకున్న బాహ్య భేదం నశించింది. హిందువుల ప్రచారం, దశావతార కల్పనలో బుద్దావతార ప్రసక్తి దానికి తోడై ప్రజలలో బౌద్దం తన ప్రత్యేకతను, అస్తిత్వాన్ని కోల్పోయింది. అదే సమయంలో విదేశీయుల దండయాత్రలో బౌద్బులు, హిందువులపై గల విరోధం వల్ల విదేశీయులకు సహాయం చేశారు. నాటి బౌద్దారామాలు శత్రువుల రహస్య స్టావరాలయ్యాయి. దీని వల్ల బౌద్దం ప్రజాభిమానాన్ని కోల్పోయింది. అన్ని వుంచి గుణాలను హిందూ వుతానికి ధారాదత్తం చేసిన బౌద్దంలో నాడు వుంచి లక్షణ మేదీ మిగలలేదు. కాబట్టి ధనాశచే వుహమ్మదీయులు ఆరామాలనం దోచుకొన్నప్పుడు, ఆరామ పునరుద్దరణకు రాజులు, ప్రజలు ఎవరూ పూనుకోలేదు.

బౌద్దంలోని కర్మ సిద్దాంతాన్ని సమర్దించడానికి అన్నట్టు తరువాతి శాఖలో బౌద్దులు అనేక విచిత్ర సిద్దాంతాలను ప్రవేశపెట్టి బౌద్దాన్ని తన చేతులార తామే త్షీణదశకు ఈడ్చుకొని వచ్చారు. అయితే ఎన్ని మార్పులు చెందినా, ఎన్ని పోకడలు పోయినా బుద్ద భగవానుడు ఉపదేశించిన ప్రాథమిక సూత్రాలు మాత్రం మార్పు చెందలేదు, క్షీణీంచలేదు. ఆ పునాది సుస్టిరమైంది, కాబట్టి భవనం కూలినా, ఈ ఆధునిక యుగంలో బౌద్దం మళ్ళీ తన ప్రాభవాన్ని స్థాపించు కోగలిగింది.

ఇంతవరకూ బొద్దనుత ఆదరణ, పతనాలను పరిశీలించాం. ఖండాంతర కీర్తి నార్టించిన బౌద్దం దేశాంతరాల్లో మిగిలి ఈ ఆధునిక యుగంలో భారతదేశంలో పునరుద్దరింపబడిన విధాన్ని పరిశీలిద్దాం.

2. పునరుజ్షీవనం స్తవనీయంబగు బుద్దదైవతము భిఇాపాత్ర కన్నీటిచే చివుకం జొచ్చెనే? బోధివృక్ష వముకటా! జీర్గించెనే? లంబినీ సవిధస్తూసముబూడెనే? చటులహింసా రాక్షసీ లాస్యముల్‌ భుననంబున్‌ వలపించెనే? అసహనంబున్‌ స్వార్ధముప్పాంగెనే? (జాషువా, “కాందిశీకుడు” 8.3)

పునరుజ్జీవనం 21 ప్రాక్రతీచు లుదగ్యామ్యపార్ణ్వు దేశ తతులు శాంతికి దూరమై తలంకుచుండె జగతి సర్వమ్ము సంక్షోభసంకులమ్ము, ఉద్బవింపుము, సుగత1! మతొక్కమాూరు. (కరటూరి సత్యనారాయణ 'ఆద్రుపాలొ కావ్యాది పద్యము) గత జన్మ కర్మ ఫలం ఈ జన్మలో వాసనల రూపంలో అంతర్గతమై యున్నచ్చే బౌద్ధమతం పతనం చెందినా, ఆధర్మసారం ప్రజాజీవనంలో కలిసిపోయిన విధం మాత్రం అనన్య సామాన్యం, ప్రత్యేకమైన వుతంగా నిలువలేక తన అస్తిత్వాన్ని కోల్పోయినా పందామ్మిదవ శతాబ్దానికి వరల గుర్తింపబడి, అతి స్వల్పకాలంలో ఆధునికుల అభిమానాన్ని పొందగలిగిన బౌద్ద మతం మళ్లీ పుంజుకొన్న విధాన్ని పరిశీలించటం అవసరం, బొడ్డం, హిందూదేశంలోకి పునః ప్రవేశించడంతో బాటు, ప్రపంచ (ప్రజలను ప్రభావితులను చేసిన విధం ఆ మత చరిత్రలో సువర్ద్ణాకరాలతో రాయతగింది. భారతీయుల అంతశ్చేతనలో జాగృతమై వర్తనలో ఆంతర్వాహినియైన బౌడ్డ ధర్మాన్ని ఆధునిక యుగంలో వెలుగులోకి తెచ్చిన ఘనత సింహళ దేశానికే దక్కుతుంది. ఆశోకుని వల్ల పటిష్టమైన సింహళ బౌద్బం, భారత సింహళాలకు పరస్పరం రాకపోకలు సాగించిన బౌడ్దభికువుల వల్ల పరిపుష్టమై ప్రజా సంస్కృతిని సజీవమొనర్చింది. కాని ్రీ.+. 1815 నాటికి ఆంగ్లేయులచే నాక్రమింపబడిన సింహళంలో బలవంతంగా జ్ఞైస్తవ మతాంతరీకరణ విధానం, బౌద్దారామాల ఉపాధి వనరులపై జరిగిన దురాక్రమణలు కలసి ప్రశాంతమైన బౌద్దమత సరోవరంలో కల్లోలం రేపాయి. ఈ విషయాల నెరిగిన హెల్టీస్తీల్‌ ఓల్‌కొట్‌ అనే అమెరికా దేశస్తుడు క్రీ.శ. 1880లో సింహళంలో పర్యటించి, బౌద్దధర్మ ప్రాభవాన్ని గుర్తించారు. ఆయన ఆ మత పురుద్దరణకై విద్యాలయాల ఆవశ్యకతను గుర్తించి, ధర్మ సంబంధమైన బౌద్దసమాజాన్ని స్వయంగా స్థాపించడమే కాక మూడు కళాశాలలు, రెండు వందల పాఠశాలలను స్టాపించటానికి కృషి సలిపారు. బౌద్దం మళ్లీ చిగురింం జేయటానికి జరిగిన మొదటి ప్రయత్నమిదే! ఒక విదేశీయుడు తవుకు అండగా నిలిచి తమ హక్కులకై పోరాడటం తవముకొక నూత్చ్నశక్తిని ఇవ్వగా, సింహళ బౌొద్బులు ఓల్‌కాట్‌ ఆధ్వర్యంలో ఐరోపా అమెరికాల ఆదరణలో ఆంగ్లేయ గవర్నర్‌తో పోరాడి వైశాఖ పౌర్షమిని జాతియ సెలవుదినంగా చేసి మొదటి విజయాన్ని సాధించారు. సింహళదేశ స్వాతంత్రోద్యవుంలో ప్రత్యక్షంగా పాలు పంచుకొన్న బౌధద్గ్భం తన సిద్దాంతాలలో మాత్రం ఎటువంటి మార్పులు పొందలేదు. కాని ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో బౌద్ద భిక్షువులు అధ్యాపకులుగా నియమింప బడటమే గొక విద్యోదయ, విద్యాలంకార - అనే బౌద్ద పాఠశాలలు బౌద్ద విశ్వవిద్యాలయాలుగా మార్చబడ్డాయి. అధునిక యుగంలో బౌద్దవుత పునరుద్ధరణకు కారణమైంది సింహళ బౌద్దమే అనే విషయాన్ని గుర్తించాలి. జాతీయ మతంగా పటిష్టత పొందింది, కాబట్టి సింహళబౌద్దం ఈ మహత్తర కార్యాన్ని సమర్ధవంతంగా నిర్వహింప గలిగింది. ఈ కార్యసాధనలో విజయుడై ఆశోకుని వలె ఆధునిక యుగంలో బౌద్దానికి ప్రపంచ ఖ్యాతిని కలిగించిన చిరస్మరణీయుడు ఓల్‌కాట్‌ శిష్యుడైన అనగారిక ధర్మపాలుడు, 1885లో బుద్దగయ త్షీణదళను గురించి సర్‌ ఎడ్విన్‌ ఆర్నాల్డ్‌దే ప్రచురింపబడిన వ్యాసాన్ని చూసిన తరువాతనే సింహళంలో బౌద్ద పునరుద్ధరణకై పాటుబడిన ఈ మహానీయుడు ద్రపంచ బౌద్దస్థాపనకై నడుం కట్టాడు.

22 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం 2.1. మహోబోధిసంఘస్టాపన అవి అప్పుడప్పుడు బౌద్దాన్ని గూర్చి ప్రపంచం తెలిసికొంటున్న రోజులు, క్రీ. ఈ. 1821లో నేపాల్‌లో

(బ్రిటీష్‌ రెసిడెంట్‌గా నియమింపబడిన (బ్రియన్‌ హేటన్‌ హాడ్ల్‌సన్‌ దొర టిబెట్టులోని సంస్కృత బౌద్ద గ్రంథ ప్రతులను చూసి, పరిశీలనార్దం వాటిని కలకత్తాలోని బౌంగాల్‌ ఏసియాటిక్‌ సొసైటికి, ఇంకా లండన్‌, పారిస్‌ నగరాలకు పంపడమే గాక, తాను కూడా ఆ (గ్రంథాలను పరిశోధించి బౌద్దముతాచారాదులను గూర్చి పెక్కు వ్యాసాలు వెలువరించాడు. సంస్కృతంలో బౌద్ద (గ్రంథాలున్నాయనే విషయాన్ని తెలుసుకోవడంలోనే గాక ఆధునిక యుగంలో బౌధ్బ సిద్ధాంత (గ్రంథాల అన్వేషణ పరిశోధనల్లో జరిగిన ప్రథవు ప్రయత్నం ఇదే అనవచ్చు.

ము(ద్రణ సౌకర్యం వచ్చిన తరువాత టిబెట్టులో పెక్కు (గ్రంధాలు ముద్రణ భాగ్యాన్ని పొందినా, భాషా సవాస్య వల్ల బౌద్బ్దానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా రావలసినంత గంర్తింపురాలేదు. ఇదే 'సవవంయుంలో హంగేరియనుల ఆదిమ నివాస స్టలాన్ని పరిశోధిస్తూ టిబొట్టు చేరిన హంగేరి దేశస్థుడు అలెగ్జాండర్‌ సోవమడి కొరాసీ, తన పరిశోధనార్దం టిబెట్టు భాషను నేర్చుకొన్నాడు. కాని ఈ నూత్న భాషాధ్యయనం అతనికి ఆ భాషా వాజయంలో అభిరుచి కలిగించగా అతడు తన పరిశోధనను వదఠి ఆ గ్రంథాలను చదివి, బౌద్దంపైన పెక్కు వ్యాసాలు వెలువరించాడు. పంచు వల్‌ ముండి హాడ్డ్‌సన్‌, టిబెట్‌ నుండి సోవుడి కోరాసీ బౌద్ద వాజ్కయాన్ని ప్రపంచానికి పెక ంటని న ౦లోనే ఒక వైపు మంగోలియాలో జార్చి టర్నర్‌ బౌద్దవుత సంబంధ వ్యాసాలు

పగ స్తండగా వమురొకవైపు హాడ్గ్‌సన్‌ పంపిన బొడ్డ గ్రంథాలను పరిశోధించి పారిస్‌ నుండి యూజీన్‌ బర్నాఫ్‌ మరికొన్ని బౌద్ద మత సంబంధ వ్యాసాలను ప్రచురింప సాగాడు. ఈ విధంగా పందొమ్మిదవ శతాబ్ది ప్రారంభంలోనే దేశం నలు మూల టై ఇ ్ర

సమయంలో బుద్దగయపై ప్రచురయ ల నుండి బౌద్ద సంబంధ వ్యాసాలు వెలుగు చూడగలిగాయి, ఈ

ఈ వ్యాస క! 'ంపబడిన ఆర్నాల్డ్‌ వ్యాసం బౌద్దమత దుస్టితిని కళ్లకు కట్టినట్టు వివరించింది. నడుం కట్టాడు. ఆ మహోదయ ధర్మపాలుడు బుద్దగయను దర్శించి ఆలయ పునరుద్దరణకై బౌద్ద ధర్మ పునరుజ్జీవనకు ఉపరరంనే రము ప్రయత్నంగా సింహళంలో స్థాపించబడిన “మహాబోధి సంఘం”

॥ ధనమైంది. క్రీ.శ. 1891 జూన్‌ 10వ తేదీన అనాగారిక ధర్మపాలునిచే బుద్దగయలో నలుగురు సింహళ బౌద్భులతో వుహాబోధి సంఘం న్ధాపించబడి భారతదేశంలో బౌద్దవుత పునరుద్దరణకు నాంది పలికింది. అక్టోబరులో బుద్దగయలో జరిగిన అంతర్జాతీయ బౌద్ద సమావేశంలో వైనా, జపాన్‌, సింహళము, బర్మాల నుండి పలువురు బౌద్భులు పాల్గొన్నారు. ఆ సమావేశ చర్చల ఫలితంగా ఆసియా బౌద్దులు విరాళాలు సేకరించి భారతదేశంలో వయుఖ్యమైన బౌడ్డ కేంద్రాల పునర్నిర్మాణానికి సమకట్టారు. ఆ సమయంలోనే ఆంగ్ర భాషలో స్రప్టథమంగా “7%6 116[000601, [6 ౮౧౫66 80౮6-

ఆ) (40/4 అనే పత్రికలు స్థాపించబడ్డాయి.

ఈ విధంగా ప్రారంభమైన బౌడ్డం క్రీ.శ. 1893 లో చికాగోలో జరిగిన సర్వమత సమ్మేళన సభలలో వురింత గౌరవాదరాలను పాందగలిగింది. ఆ సభల్లో పాల్గొన్న ధర్మపాలుడు బౌద్ద ధర్మాన్ని పశ్చివు ఖండవాసులకు పరిచయం చేసి అనేక మందికి దీక్ష నివ్వడమే కాక, అమెరికాలో “మహాబోధి సంఘశాఖను కూడా స్థాపించాడు, ఈ ఉద్యవుం విజయవంతం కాగానే జర్మనీలో మరొక శాఖ స్టాపింపబడి జర్మన్‌ భాషలో

పునరుజ్జీవనం 23 ఒక బౌద్ద పత్రిక కూడా వెలువరింపబడింది. అట్లే క్రీశ. 1900లో భారతదేశంలో మద్రాసు, కుశినారలలో ఈ సంఘ శాఖలు స్టాపింపబడి, 1920 లో కలకత్తాలో ధర్మరాజిక చైత్యవిహారం నిర్మింపబడింది. ఇట్టి సంఘస్టాపనలు, ఆలయ నిర్మాణాలతో బాటు బౌద్దం ప్రజోపయోగ కార్యాల్లో పాలుపంచుకొంటూ, క్రీశ 1897లో బౌంగాల్‌లో వచ్చిన కరువు సమయంలో సుమారు ఆరు నెలల పాటు అన్నదానం ఏర్పాటు చేసింది.

దేశ స్వాతంత్రానంతరం బెంగాల్‌ ప్రభుత్వం బుద్ధగయ ఆలయాన్ని పునరుద్దరించి నిర్వహణ భారాన్ని వహించింది. ధర్మపాలుని ఆధ్వర్యంలో అటవీ ప్రాంతమైన సారనాథ్‌ ప్రాంతాన్ని చక్కబరచి క్రొత్త విహార నిర్మాణం, అందులో విద్యాలయ, గంధ్రాలయ, ఉచిత వైద్యశాల, పాఠశాల, బౌడ్డ అధ్యాపకుల శిక్షణ కేంద్రాలు వెలిశాయి. 1922లో బొంబాయిలో విహారం స్థాపించబడింది. ఇది 1953 నాటికీ చేతి పరిశ్రమల వారికి, శ్రామికులకు నిలయం కావడమే గాక, ఢిన్లీ, లక్నీల్లో దీనికి అనుబంధ శాఖలు ఏర్పడ్డాయ. బౌద్దధర్మ పునరుజ్జీవనకు ఏర్పరచిన ఈ సంఘాలు ఈ విధంగా (క్రవుక్రవుంగా ప్రజలకు ఉపయోగ పడే సంస్థలై మానవత్వాన్ని పెంపొందించటానికి కృషి చేశాయి.

ఈ విధంగా బౌద్దం భారతదేశంలో గత వైభవాన్ని పునర్నిర్మించుకోవడంతో బాటు దేశభాషలో అనువదింపబడిన బౌద్దసాహిత్యం వల్ల విద్యాధికులకు దగ్గరైంది.

1908లో ప్రప్రథమంగా కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోనూ తరువాత బెనారస్‌, లక్నో, నాగపూర్‌, బొంబాయి, పూనా, బరోడా విశ్వవిద్యాలయాల్లో ప్రవేశపెట్టిన పాళీ భాషా పరిచయం వల్ల వురికొంత బౌద్దసాహిత్యం వెలుగు చూసింది. ధర్మానందకోశాంబి, రాహుల్‌ సొంకృత్యాయంన్‌, భదడంత ఆనంద కౌసల్యాయన వంటి బౌద్బలు మరాఠీ, హిందీ భాషల్లో పెక్కు బౌద్ద సంబంధ రచనలు గావించారు. అట్లే స్వామి వివేకానంద, మహాత్మాగాంధీ, రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌, డా,సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ వంటి వారి రచనలు ఆధునికులను బౌద్దధర్మ ప్రభావితులుగా చేశాయి. ఆ ప్రభావ ఫలితంగా భారతీయుల జాతీయ చిహ్నంగా సారనాథ్‌ స్తూపంలోని నాలుగు తలల సింహం, జాతీయ పతాకంలో అశోక ధర్మచక్రం గ్రహింపబడ్డాయి.

బొౌద్దసాహిత్య పరిచయర ఈతరం వారిని బౌద్దంలోని ఉన్నత భావాల పట్టు ఆకర్షితులున్ని చేసింది. ఆంగ్ర్లేయదాస్యం, సంఘకుటిలాచారాలు, వవాఢ నమ్మకాలు, వర్ష శృంఖలల చేత హీంసింపబడుచాన్న భారతీయులను ప్రభావితులను చేసింది. తమ దేశంలోనే పుట్టి ప్రపంచ ఖ్యాతి పొందిన ఈ మతం తమ సాంతవునే భావం భారతీయుల్లో తలెత్తింది. “బుద్దుడు ఒక వుహోన్నత మానవుడు అని గుర్తించిన వీరికి బౌద్దము వేద విరుద్దమూ? కాదా? అనే విషయంతో అవసరమే లేదు. బౌద్దంలోని మంచిని గ్రహించి, అనుసరించుట ముఖ్యంగాని ఆ వత స్వీకరణం ముఖ్యం గాదు అను బుద్దుని బోధనలు ఆధునికుల నాకర్షించినవి. కనుకనే అందలి మంచిని (గ్రహించుటకు వారు వెనుదీయలేదు॥[! అని 66గా69 86౧2 (పు:27) తెలిపారు.

బౌద్ద ధర్మబీజూలు నాటబడిన ఆధునికుల హృదయ జేత్రాలు సాగు చేసి, విత్తులు నాటి సకాల వర్షం వల్ల మంచి ఫలితాన్నిచ్చిన సుక్షేత్రంలాగా వివేకానందుడు, గాంధీజీ వంటి వారి బౌద్ద ప్రశంసా వర్ణానికి పులకించి మొలకలెత్తాయి. భావనాశక్తి గల కళాశీలుర వల్ల వేలకొలది కళాఖండాలు, వివిధ సాహిత్య ప్రక్రియల్లో సృజింపబడ్డాయి. మతపరంగా వివేకానందుడు, సంఘపరంగా గాంధీమహాత్ముడు, కవిత్వపరంగా రవీంద్రనాథ ఠాగూర్‌ బౌద్దానికి బలం చేకూర్చారు.

24 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం 2.2. వివేకానందుడు - బౌద్దం

పరదాస్యంలో (బ్రదుకుచుండిన నాటి భారత జాతిని విశ్వసభా మధ్యంలో సముచిత సింహాసనాన్ని అధిష్టింప జేసిన వివేకానందుని ప్రభావం నాటి భారతజాతి చరిత్రలో మరువరానిది. “కింరశ4[15గ7 15 గ౧౦1|- 1౧8 5౮1 6 18091 01॥164 0! 11106015౧౧” అనేది ఇతని వముతం.

“స్వార్టరహిత కర్మపరాయణుడు, సమస్త సృష్టి జాతమును భన వినిర్మల ప్రమ హస్తాలతో నాలింగన మొనర్చ్భుకొనిన కరుణావచూర్తియునగు నా ప్రభువరేణ్యునకెనయగు వారెవ్వరు?” అని బుద్దుని గూర్చి వివేకానందుని అభిప్రాయం. “బుదుడు వ్యక్తి విశేషము గాదు. ఆయనొక వ్యవస్ట. దానిలో నాక యంశము నాయందావహించినదిొ అని “బుద్దుడు కర్మయోగ అని వివేకానందుడు గుర్తించాడు. మోత్షసాధనకు బుద్దుని వలె కర్మను ఊతగా గ్రహించాడు. కేవలం పూజలు, ప్రార్ధనల వల్ల మౌ(త్రమే మోక్షం ప్రాప్తించదని, మానవ సేవారూపకమైన కర్మయే మోక్షార్గమైన సాధనమని అభిప్రాయపడ్డాడు.

వర్ష వ్యత్యాసాన్ని నిరసించిన వివేకానందుడు క్షేత్రీ నగరంలో ఒకసారి చర్మకారుని చేతి వంట తినడమే కాక మరొకసారి పాకీవారితో నివసించాడు. ఇప్పుడు అస్పృశ్యత తప్పు సోదరభావంగాని, ధర్మలేశంగాని దేశంలో వ్యాప్తిలో లేదని వాపోయాడు. ఇట్టే అర్దరహిత బాహ్యాచఛారాలే భారతీయుల దాస్యానికి మూలకారణాలని హిందూమతంలోని కుటిలాచారాలను నిరసించాడు. హిందూమత పునరుద్దరణలో ఆ మతంలోని లోపాలను ఇంత సూటిగా ఎత్తి చూపడానికి వివేకానందునకు బలం ఇచ్చింది బుద్దునిపై అభిమానమే!

“ప్రఖ్యాత హైందన యతి పుంగవుడగు వివేకానందుని ముఖాకృతి బుద్దదేవుని ప్రశాంత వదనమును స్మరింపచేసెనో” అని ప్రశంస పొందిన వివేకానందుడు “సర్వము అనిత్యము, ప్రపంచము దుఃఖవుయము" అనేబుద్ద 'సూక్తి జీర్ణించుకొన్నాడు, కనుకనే “ప్రపంచము ఘోర యాతనా నిలయము] అన్లి నమ్మాడు అవిద్యా నాళవుు ద్వారా వృత్యువును ఆనందంగా ఆహ్వానింపువున్న బుదోపదేశాం “వంతు న ధ్యానింపుడు.. హృదయమే శ్మశానము గావలయును. అందు గాము క్రోధాది శత్రువులమ భీ ప ఫ్‌సును చేయవలయును అనే రీతిలో వివేకానందునిలో ప్రతిఫలించింది. టేటలము

పారిస్‌లో ఒకసారి శివలింగార్చన చర్చలో “...శివలింగవలును, సాల(గ్రావంవలును విశోప వ్యాపి నొందుటకు బౌద్దమత ప్రాబల్యము కొంత వరకు కారణం” అని “బౌద్ద స్తూప నిర్మాణ సంప్రదాయ హిందువులు శివలింగ ్రతిష్టారూపమున అనుసరించి యుందురూ, అని తన అభిప్రాయాన్ని తెలిపాడ్సు

“గౌత్రముని యందు వజ్ర సంకల్పము, కోమల ప్రీమము ఒక్కచో నెట్టు విలసిల్లైనో = ఆయుదంత

మంతయు వివేకానందుని ధర్మజీవనమున భక్తి జ్ఞానములను సమముగా బలపరచుచుండినవిో అత్రడ్సు కూడా బుద్ధుని వలె ధ్యానాన్ని ఉపదేశించి మానవత్వాన్ని నేర్పాడు.

ఒక దీనునికి కడుపార అన్నంపెట్టి అతని కన్నులలో ని తృప్తిలో స్వర్గాన్ని చూడకలిగిన వివేకానందుడు బుద్దునివలౌ, విద్య, చుత ప్రచారం, మానవసేవ అనేవి సాంఘికావసరాలని ప్రతిపాదించాడు, బుద్భుని ఆళయాలను అర్ధం చేసుకొనడమే కాక ఆచరించి చూపిన మొదటి మత సంస్కర్త వివేకానందుడు. హింద్రూ

సన్న్యాసా శ్రమం కంటే బౌద్ధుల సంఘ దీక్ష ఇతన్ని ఎక్కువగా ఆకర్షించింది. హిందూదేశంలో బౌద్ద ధర్మ పునరుద్దరణకు చేయూత నిచ్చిన వివేకానందుడు బౌడ్డ ధర్మాన్ని పరిపాలించాలంటే సన్యాస మావశ్యకమని అభిప్రాయపడ్డాడు.

పునరుజ్జీవనం 25

“ప్రజాభాషయుగంు పాళీలో తన వంత (ప్రచారవు గావించి బుద్వడు ప్రజలకు బహు సన్నిహితుడాయెను, కాని సంస్కృతవలున చెప్పీయలయిండినచో ఆయన వుతవఎు క్షీణదళ లేనిడ్దై యుండెడిదియని వివేకానందుని యభిప్రాయము” ఇతని వుతంలో బుద్దుడు వర్ణ వ్యవస్త నంగీకరింపని వుహాతత్త్వజ్ఞుడు. సంపూర్ణమైన నీతి శాస్త్రాన్ని వమానవలోకానికి ప్రసాదించిన వెందటి మహానీయుడు. కనుకనే బుద్దునికి “నేను దాసాను దాసుడను అని చాటుకొన్నాడు.

“బుద్దుడు తక్కిన ఆధ్యాత్మిక విద్యలనన్నిటిని ఒక ప్రక్కకు పెట్టే పీడిత ప్రజానీకమునకు సేవ చేయుటకు ప్రాధాన్యము నిచ్చిన నిస్వార్రపరుడు. అతని మహత్తర సిద్ధాంతములలో నొకటి సర్వమానవ సమానత్వమని చాటుటతో బాటు ఆధ్యాత్మిక విద్యయందు స్త్రీ పురుషులు సమానులనినాడుూ” అని గుర్తించిన వివేకానందుడు “బౌద్ద మతము అంతరించిన దని తలచుట పొరబాటు. దాని ప్రాబల్యము ప్రతి వ్యక్తిపై నున్నదిో్‌ అని చాటాడు. అప్పుడప్పుడే ప్రపంచ ప్రజలను స్టభావితం చేస్తున్న బౌద్దం, హిందూధ ర్మోద్దారకుడైన వివేకానందుని అభిమానం చూరగొని ప్రజల మనసుల్లో మరింత లోతులు చూచింది.

2.3. గాంధీజీ బౌద్దా భిమానం

వివేకానందునివలె మతపరంగా గాక ప్రజలలో కలసీ ప్రజల నొక తాటిపై నడిపించిన గాంధీజీ తన రచనల్లో, ఉపన్యాసాల్లో బౌద్ధ ప్రశంస కావించడమే కాక తాను స్వయంగా ఆ మతంలోని సత్యాహింసలను ఆచరణలో పెట్టి శాంతి యుద్ధం జేసి భారతీయుల దాస్యం పోగొట్టి, బౌద్దానికి తగిన గుర్తింపు తెచ్చాడు.

“హిందూదేశమున బౌడ్డ పునరుద్ధరణము, గాంధీజీ స్వాతం త్ర్యోద్యవువు, ఒకేసారి చోటు చేసికొనిన చారిత్రక సత్యములు, హరిశ్చం ద్రుని సత్యనిరతి, శ్రావణకుమారుని పితృభక్తిచే ప్రభావితుడై గాంధీజీ బౌద్దము నందలి శాంత్యహింసల చేత నాకర్షింపబడి, బుద్బుని వుహాపురుషుడని కీర్తించినాడు. గాంధీజీ దృష్టియందు బుద్దుడు హిందూమతమును సంస్కరించిన మేటి హీందువు. బౌద్దమత వ్యాప్తి హిందూమత విజయమని గాంధీజీ అచంచల విశ్వాసము

నూతన హిందూవమతమనే పేరుతో బౌద్ద ధర్మాన్ని ప్రబోధిస్తున్నాని, బౌద్దమతస్టుడనని ఆరోపింప బడినందుకు తాను గర్విస్తున్నాని బదులు పలికాడు. నాడు హిందూమతంలో లోపాలను సరిదిద్ద ప్రయత్నించిన వివేకానందుడు, గాంధీజీలు బౌద్ద ప్రాశస్త్యాన్ని గుర్తించారు. ఆ ధర్మాన్ని జీర్హించుకొని ఒక నూత్నసత్యాన్ని

ప్రబోధించారు.

సత్యాన్వేషణకు అహింస మూలభూతం, ప్రజాసేవ వల్లనే ఈశ్వర సాకాత్కారమవుతుందని నమ్మిన

గాంధీజీ, బుద్దుని సిద్ధాంతాలకు ఆస్తీకత్వ వ్యాఖ్యానాలు జేసీ “నేనాక నూత్నమతమును స్టాపించుచున్నానను కొనుట లేదు..” అని చాటిన బుద్దుని వలె గాంధీజీ కూడా గాంధీవుత మనునదేదియు లేదు. నాపేర ఒక వుతవ వెలయ వలయునని నేనను కొనుట లేదు... సత్యాహింసలతో ఆచరణ ప్రయోగములు చేయుటయే నేను సాధించినదో” అని చెప్పుకున్నారు.

వ్యక్తిని పూజించడం కంటే వ్యక్తి సిద్దాంతాలను ఆచరించడవేం శ్రేయమని గాంధీజీ సిద్దాంతం. ప్రజోపయోగ కార్యాల్టోనే భగవదారాధన ఉంటుందని ఆయన నమ్మకం. ఆధ్యాత్మిక స్టితి పాందటానికి త్రికరణ శుద్దిగల బ్రహ్మచర్యం అత్యవసరమున్న గాంధీజీ తన వుతాన్ని జాతి, ముత, వర్ల, ఆహంకారాలు లేనిదని నిర్వచించాడు. ఇది పూర్తిగా బౌడ్డభావన,

26 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

“బౌద్దవుతము లోని ప్రధాన ధర్మవలు లన్నియు హిందూ వుతమున మిళితములై పోయినవి.. బుద్వడు ్రవేశపెట్టిన గొప్ప సంస్కారవలును విడదీసీ ఈనాడు హిందరావుతము వెనుకకు పోవు ౬ దుర్రభము1 అన్నది గాంధీజీ దృఢ విశ్వాసం!. బుద్దుడు నాస్తికుడు కాడని అర్దం చేసికొన్న గాంధీజీ బుద్దుని మతంలో ధర్మమే భగవంతుడని చాటాడు. శుష్కుప్రియులైన దైవ (ప్రారనలకన్నా సర్వభూత హితత్వాస్టా చాటే బౌద్ధ ధర్మమే, ఆచరణీయమైనదని గాంధీజీ అభిప్రాయం. ఆయన దృష్టిలో బుద్దుడు కార్యకారణ సిద్దాంతం అమోఘమైందని ఉద్దాటించిన మహాప్రవక్త. బౌడ్డ ధర్మం ఉపదేశిస్తున్న కర్మ సిద్దాంతాన్ని అర్ధం చేసికొని, ఆచరించి కర్మవీరుడయ్యడు. గాంధీజీ! కనుకనే *! ౧8664 116 “11801 0 త)6 1౧ ఆ౪8౧ 8౪6 10188% 4060 1 ౧266106 8[036౪664816. 0౧౧౯ | 1664 [88౮౧ ౫,| 60౮164 ౧౦1 [60౪6 ౦గొ12 అని చెప్పారు.

భారతదేశం నుండి బౌద్ధవుతం బహేష్కరింపబడింది అనే విషయాన్ని గాంధీజీ ఒప్పుకోలేదు,

బౌద్దం చైనా, సింహళము, జపాన్‌ దేశాల్లో కంటే భారతదేశంలోనే ఎక్కువగా కార్యరూపం దాల్చిందని గాందీజీ నమ్మాడు . బౌద్దంలోని మానవతా వాదాన్ని అర్దం చేసుకొని ఆ ప్రభావానికి లొంగి సంఘసేవ పేరుతో గ్రావోడ్చరణలకు పూనుకొని, ఎవరి పనులు వారు చేసుకోవడంలోని వతాధార్యాన్ని చవిచూపాడాు. “త్రికరణశుద్దిని ఆచరణలో పెట్టిన వతం బౌడ్సం. ఆ రహస్యాన్ని గరించి, బుద్ద డంపదేశించిన పమ్యాగ్వ్యాయామానికి తగిన నిర్వచనమై నిలిచిన కర్మవీరుడు గాంధీజీ” 2.4. రవీంద్రునిపై బౌడ్డ ప్రభావం కర్మవీరుడైన గాంధీజీ వలె కర్మ యోగియైన రవీంద్రనాథఠాగూరు కూడ జూతిని మేల్కాలపడంలో బౌద్ధాన్ని స్మరించాడు]*. నాడు వంగదేశంలో రాజూ రావమమోహనరాయలు స్థాపించిన బ్రహ్మసమాజం, ప్రధానంగా ఏకేశ్వరోపాసన, వర్షనిరాకరణలతో బాటు సంఘ సంస్కరణతో ప్రవర్తిల్లింది. ఆ సమాజంతో రవీంద్రునికి సంబంధముంది. బహుదేవతారాధన, విగ్రహారాధనలను నిరాకరించిన ఈ సమాజం వళ్ల రవీంద్రునికి బౌద్దంతో పరిచయం ఏర్పడి ఉండవచ్చు. తన అంతరంగ మధ్యంలో శ్రష్టతముడైన మానవునిగా బుద్దుని గుర్తించిన రవీంద్రుడు, నిర్వాణమంటే పరిపూర్ణ భూతదయ అని నిర్వచించాడువే “నీవు స్వయం ప్రకాశవు ద్వారమున వునుష్యుని ప్రకాశవూనంని జీోయువం”ని చాటి, *ోత్రన ఆంతర్యమున విశ్వమానవ సత్య స్వరూపమును స్రకాశమాన మొనర్చుకొని ఆవిర్భూతుడైన ఆ బుద్దదేవుని శరణమును నేనాళించుచున్నాననిన రవీంద్రుడా ధర్మం చేత ఎంతగా ఆకర్షితుడయ్యాడో తెలుసుకొన గలం. వివేకానందుడు గాంధీజీల వలె బుద్భనిలో స్వార్ధ త్యాగం, విశ్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాలనే ఆకర్షిత్చడ్యై రవీంద్రుని తన వుతాన్ని “వూనవ వుతవు”ని చాటాడు. రవీంద్రతని రచనలను పరిశీలించిన అశని బొద్దాభిమానం తెలుసుకోగలం.

“కథా ఓ కాహినీ” అనే సంకలన గ్రంథంలో ఇరవైనాలుగు వేల గేయాలున్నాయి. అందులో అవద్ర్వ్వా శతకము నుండి (గ్రహించిన బౌద్దేతి వృత్త సంబంధ గేయాలు కొన్ని ఉన్నాయి. “డ్రేస్ట భిక్ష లో దానపారమిత్ర, “వవాల్య ్రాప్తిలో” సుదాసునిత్యాగం, “నగరలక్ష్మి”లో సుప్రీయ భూతదయ, విశ్వ సౌభ్రాతృత్వాల్సు; పూజూరిణిలో శ్రీమతి బౌద్దభక్తి; “అభిసారికిలో ఉపగుప్పుని సేవానిరతి; మానవత్వాది గుణాలు రవీంద్రుని ఆకర్షించిన బౌద్ద సిద్ధాంతాలు. రవీంద్రుడు రచించిన “మాలిని *చండాలిక” వంటి నాటకాలలో నే గాక బౌద్దేతి వృత్తాలు కాని వాటిలో కూడా పెక్కు బౌద్ద సిద్దాంతాలు ప్రస్పుటమౌతున్నాయి. * జంతుబలులు,

పునరుజ్జీవనం 27 ఇట్టి ప్రాణిహింసలు అవసరమా? ఇవి దేవుని కిష్టమేనా? అనే ్రళ్ళలకు “త్యాగి మనే నాటకంలో బదులు చెప్పాడు. ఈ ముక్తధారిలో యువరాజు ఆత్మత్యాగం చేసుకొని ఉత్తర కూటు ప్రజకు నీటి సౌకర్యం కలిగించినట్టు చిత్రించడం బౌద్ద ప్రభావవే.శ ఈ నాటకంలో త్యాగానికీ పట్టుం కట్టిన రవీంద్రుడు “రథయాత్రలో వర్షనిరాకరణ శంఖాన్ని పూరించాడు. కాలపురుషుని రథం ్రతి సంవత్సరంలాగా గాక ఆ సంవత్సరం బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులు లాగగా కదలకపోతే చివరకు శూద్రులు మోకులు పట్టుకోగానే ముందుకు సాగుతుంది. ఇంగ్రండులో కార్మికపక్షం మొదటిసారిగా అధికారానికొచ్చినప్పుడు దానిని ఠచించారని విమర్మకుల యభిస్రాయం. కాని ఇక్కడ వర్గ నిరాకరణో కాదు, అగ్రజాతీయులచే నడుపబడిన కాలరథం నాటివలె అసమానతకు ఒప్పుకోక ఈనాడు శూద్రులకు సమానహక్కులు, గౌరవం కల్పించినపుడే ముందుకు సాగింది. “నాటిర్‌పూజిలో ఆత్మత్యాగంతో అజాతళదత్రువులో పరివర్తన దెచ్చిన రాజనర్తకి కథ వర్ణితం. రవీంద్రుని వ్యాసాలలో కూడా బౌొద్దప్రభావం కనిపిస్తుంది.

“ధ్యుష్టువుు తన రంగుల రేకులను రాల్బిగలిగినపుడే ఫలముగా మూరగలదు. త్యాగము వలననే మనము లాభము పొందుదుముూ.7 అని త్యాగమహాత్మ్యాన్ని గుర్తించిన కవి దృష్టిలో దుఃఖమే జగత్తులోని సకల పదార్థాలకు ఏకైక మూలం. దుఃఖ స్వరూపాన్ని తెలుసుకొని దుఃఖనివారణకు కృషిచేసి సాధించిన వ్యక్తి మృత్యువుకు భయపడడు అనే బుద్దవాణిని నమ్మాడు. కర్మ సిద్దాంతాన్ని వివరించడంలో కవి చూపిన ఉదాహరణ గమన్నార్ణం. ఒక తండ్రి తన మోటారును తన కుమారులలో ఒకనికి ఇవ్వాలని నిశ్చయించాడు. తనపై భక్తి గౌరవాలు కలిగిన పెద్దకుమూరునికిగాక, కార్యదీక్షతో మోటారు నడపడం నేర్చుకొన్న రెండవ కుమారునికి వోటారును ఇస్తాడు. ఇక్కడ కేవలం భక్తి కంచే కర్మవీరత్వమే ప్రధానవునే బుద్దవాణిని వినిపించాడు రవీంద్రుడు.

బౌద్దం విషయాసక్తమైన ధర్మం కాదని గుర్తించాడు రవీంద్రుడు. అయినప్పటికీ భారతదేశంలో బౌద్దయుగంలోనూ ప్రేమ తన దుఃఖరూపంలో వికసితమై భక్తగణానికి వీర్యవంతమైన మహామానవత్వ దీక్షను ఇచ్చింది. రవీంద్రుని ఆకర్షించిన గుణం మహామానవత్వ దీక్షను పొందినట్టి వైరాగ్యమే। ఆందువల్లనే “నేను వైరాగ్యం పేరిట శూన్యమైన ముష్టిపాత్రను సమర్జించే వాణ్ణీకాను*! అని చెప్పుకొన్నాడు. బుద్దదేవుడు మైత్రీ బుద్దితో సకలమానవులను ఒకటీగ చూశాడు. ఆ మానవత్వమే రవీంద్రకవి హృదయతం త్రులను 'శ్రుతిజోస, అతని రచనలో మానవత్వాన్ని జాలువార్చింది. తన దేశ ప్రజల క్షేమానిజై గీతాలను ఆలపింపచేసింది. ఆ మానవత్వమే తెలుగు కవులను ఆకర్షించింది.

విశ్వ చరిత్ర కావ్యంలో భారతదేశ పుటను కీర్తి సువర్ధాక్షరాలతో నింపింది బౌద్దధర్మమే అనడం అందరూ అంగీకరించిన సత్యం. బౌద్ధధర్మం భారతదేశాన్ని వదలి ఎక్కడికి పారిపోలేదు. ప్రతి భారతీయుని చేతనలో కరిగిపోయి వర్తనలో ప్రస్ఫుటమవుతున్నదని ఆధునికులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.

ఉపనిషద్వాణితో బాటు బుద్గవాణీని కూడ దేశాంతరాలకు చాటిన వివేకానందుడు, ప్రజలతో ప్రత్యక్ష పరిచయం వీర్పరచుకొని బుద్దనీతిని ఆచరణలో చూపిన గాంధీజీ, తన రచనలలో బౌద్ద ప్రాశస్త్యాన్ని కీర్తించి కవులలో నవచైతన్యాన్ని కలిగించిన రవీంద్రుడు మొదలైన వారు తవుకు నచ్చిన మార్గంలో బౌద్దధర్మ పునరుద్దరణకు తోడ్పడ్డారు. - వీరి వలె గాక బౌద్దవుతాన్ని స్వీకరించి బౌద్దధర్మ వ్యాప్తికి పాటుపడిన డా. బి.ఆర్‌, అంబేద్కర్‌ కూడా ఆ ధర్మపునరుజ్జీవనలో పాలు పంచుకొన్నాడు.

28 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌడ్డ్దనుత ప్రభావం 2.5, డా.బి.ఆర్‌.అంబేద్కర్‌ బౌద్ద ధర్మస్వీకారం

క్రీశ. 1915లో కలకత్తాలో “మెడికల్‌ అకాడమీ ఆఫ్‌ బెంగాల్‌ సభలలో అనాగారిక ధర్మపాలుడు బౌద్దాన్ని గూర్చి వెలువరించిన భావాలు, పలువ్చురి నాకర్షించాయి.. ఉచ్చనీచ భిదాలు లేక అందరూ నిర్వాణార్జ్హులని చాటేన ప్రప్రథవు వతం బౌడ్డం ఆధునికుల నాకర్షించిన ఈ సాంఘిక సమానత్వమే అంబేద్కర్‌ను కూడ బౌద్దధర్మానువర్తిని గావించింది. బౌద్దం భారతదేశంలో భౌతికంగా అంతరించినదే గావి, ధార్మిక శక్తిగ ఇంకా ప్రబలుతునే ఉందని డా.అంబేద్కర్‌ కూడ అభిప్రాయపడ్డాడు.

అంటరానివాడైన తన పట్ట సమాజం ప్రవర్తించిన తీరు ఆతని ఎదను గాయపరచింది. తన 17వ సంవత్సరమున “గౌతమ బుద్దుని జీవిత చరిత్రను చదివి, బుద్ధుని వర్షనిరాకరణచే ఆకర్షితుడైనాడు. దళిత జాత్యుద్దరణ ధ్యేయమితనిని విద్యాధికుని చేసి, భారత రాజ్యాంగరచనలో సమున్నత స్థానాన్ని కల్పించింది.

1947 జూలై 22న ఇతని ప్రయత్నం వల్లనే భారత త్రివర్ణ పతాకంలో అశోక ధర్మచక్రం చేర్చబడింది. దళిత జాత్యుద్దరణమే ఊపిరిగా మసలిన అంబేద్కర్‌ తమ ఆత్మగౌరవానికి విలువనీయని హిందూ వమతాన్ని త్యజించడమే వుంచిదని భావించి ప్రపంచ మతాలను పరిశీలించి ప్రస్తుత సంఘ నిర్మాణానికి బుద్ద ధర్మం మౌ్రమే సుస్టిరమైన, ఆదర్శవంతమైన పునాది కాగలదని నిశ్చయించు కొన్నాడు. '

డా. అంబేద్కర్‌ సమాన హక్కూలు, సమాజంలో గౌరవం కోసమే బౌద్దాన్ని స్వీకరించాడు. గాని అంబేద్కర్‌కు బౌద్దంపై ప్రత్యేక శ్రద్దాభిమానాలు ఉండటానికి అవకాశం లేదని అనుమవూనం కలగొచ్చు. కాని బౌద్ధాన్ని గూర్చిన అతని యభిప్రాయాలను గమనిస్తే ఈ అనుమానం నిరాధారమని గురించగలం.

“మతము మానవుని కొరకుగాని, మానవుడు మతము కొరకుగాదు” అని నమ్మిన డా.అంబేద్యార్‌ వళానవత్వవేం ప్రధాన ధర్మమైన బౌద్చంచే ఆకర్షింపబడ్డాడు బోధన, నెతక శిక్షణ, ప్రేవలచే పజల నాదర్శపథంలో నడిపించే బౌద్దం. వాూనవ్వ్చని వునస్ఫును సంస్కరించ డం వల్లనే టప్‌ సంస్కరించగలమనే బౌద్దవాణి డా. అంబేద్కర్‌ను ఆకర్షించింది. “7/6 గం|810౧ ౦ 8ంరీరీగీం ౫ ల సం | స ఆగిర666610 ౧81810౧, కింయయ౧5 1110౧ 15 ౧౦111౧8 ౧౦1 గ౧౧ంగ౫|గ౧ 1 15 + 6 | క్ష 5666405౧ 0619 3 ౧౦ (౦డీ. 1౧ ౧|608 0౦+ 0౦6116౧3 15 ౧౧౦౧౦|గ౫ */161+ (304 1510 01167 311810 | గాంగ! 15 10 రింర6[(5గీ అనేది అతని నమ్మకం బౌద్దంలోని మహత్తరమైన ప్రజాస్వామ్య విధా” ఆయనను ఆకర్షించింది.

“ఎవరి ఉద్ధరణకు వారే యుత్టించాలి అనే బుడ్డనీతి డా. అంబేద్కుర్‌నం ఉత్తే జితంన్సి జోసి అస్పుళ్యుల హక్కులక్లై పోరాడేటట్టు చేసింది. హేతువు, అనాభవాలపై ఆధారపడిన మౌర్చుల్వ్యు అనుమతించిన బౌద్దంలోని స్వేచ్చ వీరిని ఆకర్షించింది. అన్ని మతాలను శోధించిన తరువాత బౌడ్డం త్రగ్య్య మతమని ఎన్నుకొని 1956 అక్టోబరు 14వ తేదీన తన ఐదు లక్షలమంది అనుయాయులతో బౌద్ద ధర్మ స్వీకరణ చేశాడు. 1956లో ప్రపంచ వ్యాప్తంగా జరిగిన బుద్ద జయంత్యుత్సవాలు మహామహుడైన బుద్దున్సి త్యాగ జీవితాన్ని ప్రజలకు మరొకసారి గుర్తు చేశాయి. అంబేద్కర్‌గావించిన సామూహీక మతాంతరీ కర్రబ్య ప్రజలలో బౌద్దానికి ప్రాచుర్యాన్ని కలిగించింది. దానితో బాటు ఆతడేర్స్చరచిన పెక్కు బౌద్దసంఘాలు ఆ మత వ్యాప్తీకీ మరింత తోద్చడ్డయి. అంబేద్కర్‌ బౌద్దమత పునరుద్దరణతో ఆగలేదు. ప్రపంచ మతంగా ఆదరింప బడవలసిన బౌడ్దంలోని లోపాల నెత్తి చూపి, చేయవలసిన సంస్కరణలను సూచించాడు. బౌద్దమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడం అంటే మానవాళికి సేవవేయడమే అని అతని ఉద్దేశం.

పునరుజ్జీవనం 29 ఒకవైపు స్వాతంత్ర్య సం(గ్రావుం దేశవ్యాప్తంగా జరుగుతుండగా, జాతి పరిమితమైన దళిత జాత్యుద్దరణకై పోరాటాన్ని సాగించి, వర్ణనిరాకరణ ప్రధానంగా గల బౌద్ద మత పునురుజ్జీవనలో తోడ్పడ్డాడు అంబేద్కర్‌. దాదాపు ఈ కాలంలోనే తమిళ దేశంలో రాజకీయంగా తలసూపిన “ద్రావిడ కళగవము కూడ బౌద్దంలోని వర్ష నిరాకరణను గుర్తించింది. “06 1180615 ౦% కంం[15౧౧ [61066 ౧౧6౧ 10 60116౪6 ₹86- ఉంగ 0110౮811 6౧6 11066166 [6 ౪0/౫ 116 గ౫౪౩ గాం౮గావ!1౧3 ౦1 311810౮5 ఢంం్రగాం8.*! అనడం వారి ఉద్దేశం కానీ బౌద్ద పునరుజ్జీవనం వీరి ఉద్దేశం కాదు. హిందూమతంలోని లోపాలను ఖండిచడంలో బౌద్ద జాన్నత్యాన్ని గుర్తించారు. ఇట్టు ఈ ర0డు తెగల వారు హిందూ మళ సంస్కర్తలు, హిందూవముత విద్వేషులు బౌద్ద ప్రాశస్యాన్ని గుర్తించడం, ఆ మతం పట్ల ఆదరాభిమానాలు కలిగియుండటం గమన్నార్ణం. 1955లో భారత ప్రధాని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూచే ప్రపంచ శాంతికై బౌద్దసిద్దాంతాల ఆధారంగా ఏర్పడిన పంచశీల సూత్రాలు, 1956లో జరిగిన బుద్దజయంత్యుత్సవాలు, అంబేద్కర్‌ ఆచరించిన సామూహిక బౌద్దదీఖా స్వీకరణలు బౌద్దాన్ని ప్రజలకు దగ్గరగా తెచ్చి వారిలో బౌద్దాభిమానాన్ని కలిగించాయి. భారతదేశ ప్రజలలో సంచలనాన్ని కలిగించిన బౌద్దధర్మం ఆంధ్రులను వురింత ఉత్తేబితులను చేసింది. నాగార్జునసాగర్‌ డ్యాం నిర్మాణ సమయంలో తవ్వకాలల్లో బయల్చజిన బౌడ్డ శిథిలావశేషాలు గతవైభవాన్ని స్మృతికి తెచ్చాయి. అవురావతి శిలాఫలకంలోని పూర్ణకుంభం ఆంధ్రరాష్ట్రం చిహ్నమైంది. ఆంధ్రలో అంబేద్కర్‌ స్వయంగా స్థాపించిన సంఘాలే గాక విశాఖపట్టణం, వరంగల్‌, నిజామాబాదు, చిత్తూరు మొదలైన చోట్ల అంబేద్కర్‌ మెమోరియల్‌ సంఘశాఖలు స్థాపింపబడ్డాయి. ఇవి మాత్రమే గాక విజయవాడలో “ఆది బౌద్దమిషన్‌ విశాఖలో *బౌడ్డ సాంస్కృతిక సమితి" హిందూపూర్‌, నర్పారావు పేటలలో నాగార్జున బౌద్ద విహారాల వంటివి ఆంధ్రులలో బౌద్ద ధర్మాభిరతిని పెంపొందించాయి. ఈ సంస్తలు బౌడ్ద సాహిత్యాన్ని బౌద్ద స్థానాన్ని పటిష్టం చేస్తున్నాయి. బౌద్ద ధర్మ ప్రచారం కోసమేకాక, బౌద్దంలోని జీవకారుణ్యంచే ప్రభావితులైన వారిలో కొందరు వ్యష్టిగా జీవకారుణ్యాన్ని ప్రచారం చేయగా, మరికొందరు జీవరక్షణ ప్రచార సంస్థలను స్థాపించారు. 1940 ప్రాంతంలో విజయవాడలో పీసాలక్మణకవి “జీవహింస మానండి" అనే ఉద్యమాన్ని ఆరంభించి, కనకదుర్గ ఆలయ సమీపంలో జంతుబలులు వూన్చగలిగారట! ఆయన రచించిన ప్రబోధ గేయాలు ఆనాడు విజయవాడలో వీధి వీధిలో వాడవాడలో ప్రచారం పొందాయట! 2 జీవరక్షణ ప్రచారార్థం ఈ చిన వెంకటేశ్వర్లు పెక్కు గ్రంథాలు జీవరక్షణ ప్రచార (గ్రంథమాల (అనంతవరము, ్రకాళం జిల్లా) పేర ప్రచురించి, పంచి పెడుతున్నారు. అహింసా సిద్దాంతాన్ని వ్యాప్తి చేస్తూ, వారు తము సిద్ధాంతాలకు సాధనగా బుద్దుని జీవకారుణ్యాన్ని ఉపయోగించిన తీరు గమన్నార్ధం. = “బౌడ్డ సంస్థలు అనుపేర ప్రత్యేక సంస్థలుగాక, సర్వ ధర్మాల నాదరించు మరికొన్ని మత సంస్తలు కూడా బౌద్ద ధర్మ పునరుద్దరణలో తోడ్చడుచున్నవి. రావుతీర్చ సేవాశ్రవుము, బ్రహ్మసాధనా శ్రమము, వ్యాసాశ్రవువల వారు తవు పత్రికలలో బౌడ్బమున కిచ్చిన స్థానం గవునింపదగినది. అంతేగాక వీరు హిందూధర్మ గ్రంథములతో బాటు బౌద్ద సాహిత్యమును గూడా ప్రచురించుట (ప్రశంస్తార్హమూ 2 ఆధునిక యుగమున హిందూమత పునరుద్దారకులు బౌద్దంలోని మంచిని గ్రహింప వెనుదీయలేదనుటను మునుపే తెలిసికొంటీమి. అందు పలువురు బుద్దుని కరుణ సిద్ధాంతముచే నాకర్షితులై పెక్కు బౌద్ద గ్రంథములను తెనిగించియున్సారుడో

30 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

బౌడ్డ ధర్మ వికసనం, ఆంధ్ర రాజ్య విస్తరణలు పెనవేసికొని విలసిల్లి, “బౌడ్డ ప్రసక్తిరాని ఆంధ్ర సంస్కృతి లేదూ అనే అంతగా ఆంధ్రుల యభిమానాన్ని పొందిన బౌద్దం అనాగారిక ధర్మపాలుని కృషివల్ల భారతదేశంలోనూ, తత్ఫలితంగా ఆంధ్రదేశంలో తన పూర్వవైభవాన్ని స్మరణకు దెచ్చినది. అక్కడక్కడ తవ్వకాల్లో వెలుగుచూచిన బౌద్గశిథిలావశేషాలు ఆంధ్రదేశంలో నాటి బౌద్ద ధర్మ వ్యాప్తికి నివాళులర్చిస్తుండగా, పులకించిన ఎదలతో తెలుగు వారు బౌద్ద ప్రాశస్త్యాన్ని గానం చేయసాగారు.

కొన్ని వందల సంవత్సరాలు ఆకుమాటున పిందెవలె కనువురుగైన బౌడ్డం ఆధునిక యుగంలో ఫలించిన విధాన్ని చూశాం. సాహిత్యం, సమాజాలు పరస్పర ప్రభావితాలు కాబట్టి ఈ బౌడ్డ ప్రభావం ఆంధ్ర సాహిత్యంలో ్రతిఫలించిన విధాన్ని పరిశీలిద్దాం.

ఠి 3. ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రస్తానన కొడుకులు లేనివారలకు కూరిమి బిడ్డవు, మాతృహీనులౌ బుడుతల కెల్ల దల్హివయి పోషణసీయుము, “నొ యనంగలే కడలెడు దీనులన్‌ వునుపు, మార్తుల కాదరువై భజింపు, మీ పుడమి దివమ్ము సల్పుమిదె పో పరమార్ధము బౌద్ద జాతికిన్‌ (పీంగళికాటూరి కవులు - సౌందరనందయు౪.36)

వె2 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం వ్యక్తి ఆశాశ్వతమైనా, అతని ధర్మాలు మాత్రం శాశ్వతాలు. అనిత్య ప్రపంచంలో ధర్మ నిత్యతకు మాత్రం స్టానమేదీ అనే సందేహం సమంజసం. “సర్వం అనిత్యం" అనిన బుద్దుడు ధర్మ శాశ్వళకై ఆర్యామ్టాంగాలను ఉపదేశించాడు. 'సమ్యగ్దృష్టిని అలవరచుకొని సమ్యకృమాధిని సాధించి, నిర్వాణార్హుడయ్యే వ్యక్తి జీవితం ధర్మానికి వ్యాఖ్యానమవుతుంది. ఆతని.నిర్వాణంతో ఆ ధర్మం కనిపించదు. కానీ ఆ ధర్మ ప్రభావం సంఘంపైన ప్రతిఫలిస్తుంటుంది. ఒక వ్యక్తి ఆచరించి చూపిన ధర్మాన్ని సంఘజీవి అయిన మరొక వ్యక్తి గ్రహెస్తున్నాడు. కొన్నిసార్లు తానా ధర్మాన్ని అనుసరిస్తున్నాననే స్పృహయే కలుగనట్టుగా ఆ ధర్మం సంఘ జీవితంలో కలిసిపోతుంది. సమ్యగ్దర్మానికి మాత్రమే అట్టి శక్తి ఉంది. ఈ అనిత్య ప్రపంచంలో నిత్యమై వెలిగే వైతిక శీలాచరణ రూపమైనట్టి ధర్మాన్నే బుద్వడభిలషించాడు. ప్రజా సంస్కృతిని తెలుసుకోవటానికి వాజ్మయాదులు ఆధారాలు కానీ అశోకునికి పూర్వమే ప్రత్యేక సాధ్రూజ్యమైన ఆంధ్రదేశంలో తెలుగు క్రీ.శ 6వ శతాబ్బానికే శాసనస్థమైనప్పుటికీ 11వ శతాబ్దిలో మాత్రమే వాజ్మ్యయరూపం దాల్చింది. బుద్దుని కాలంలోనే బౌద్దాన్ని ఆదరించిన ఆంధ్రులు తమ భక్తి ఫ్రపత్తులను తెలిపే భాషగా శిల్పకళను ఎన్నుకొన్నారు. పాషాణాలకు గొంతునిచ్చి బౌద్ద ధర్మ గీతాలను ఆలపించారు. ఈ నాటికీ శిథిలమైన ఏ శిలను ఫలుకరించినా నాటి . సంస్కృతిని వివరించక వూనదు. ఆనాడు ఆంధ్రం రాజభాషయై ఉంటే ఆంధ్రుడైన నాగార్జునుని కాలం నుండి ఎన్నో వేల బౌద్దగ్రంథాలు వెలువడి- ఉండేవి. నాసిక్‌, నాగార్జునకొండ మొదలైన చోట్ల లభించిన దానశాసనాలు తెలుగు ప్రజల బౌద్దాభిమానాన్ని చాటుతున్నాయి. అయితే జైన బౌద్దముతాల నుండి వైదిక మతాన్ని రశ్షించడం ఒక కారణంగా ఆంధ్రసాహిత్యం 'ప్రాదుర్భవించింది. బౌద్దంలాగా కాక జైనమతం ఆత్మను, ఆంగీకరించి హిందూమతాంతర్గతమైంది. ఇక నాస్తిక మతమని నిందింపబడుతున్న బౌద్దానికి విరోధి మతాలు ఎక్కువయ్యాయి. కాబట్టి నాగార్జునుని కృతులలో పరమత ఖండనకు అంత చోటు కావలసి వచ్చింది. చివరకు వైదిక జైన బౌడ్డ సాహిత్యాలనే త్రివేణి సంగవుంలో బౌద్దం సరస్వతివలె ఆంతర్వాహిని అయింది. ప్రజల్లో బౌజ్టీలోతెచ్చినటువంటేి చైతన్యం ఏ యుగంలో ఏమతం తెచ్చినట్టు మానవజాతి చరిత్రలో కానరాదు. వేదవిరుద్దమైన బౌద్దమత ్రసక్తిరానప్పుడే భారతాంధ్రీకరణ ఉద్దేశ్యం సఫలమవుతుంది. కాబట్టి ప్రాచీనాంధ్రసాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రభావాన్ని తెలపడం సాహసకార్యం. కానీ ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యంలో బౌడ్దప్రసక్తి ప్రభావాలు కనిపిస్తున్నాయి. అవి నిశిత పరిశీలనకు గాని అందటం లేదు. 'ప్రజాజీవ వాహిన్సిలో కలిసిపోయిన బౌద్దం భౌతికంగా తన అస్తిత్వాన్ని కోల్పోయినా ప్రజల మనోక్షేత్రాల్లో సారవంతమైన ధర్మబీజవ్వై నిలిచి, వారి మాటలపై చేతలపై ప్రభావాన్ని చూపుతున్నందువల్లనే సాహిత్యంలో ఇటువంటి ప్రభావం కనిపించడానికి అవకాశమేర్చడింది. ప్రభావాలు రెండు రకాలు: ప్రత్యక్ష పరోత్షాలని అందరికీ తెలిసింజ్ర. అభిమానంతో ఒక ధర్మాన్ని స్మరించటం, వివరించడం ప్రత్యక్ష ప్రభావం. ఇది అనుకూలమైంది. ఆ ధర్మాన్ని స్మరిస్తున్నావునే స్పృహ లేకుండానే ఆ ధర్మచ్భ్చాయలను తవు రచనలలో ప్రతిఫలింప చేయటం పరోత ప్రభావం ఈ రెండూ గాక ప్రతికూల ప్రభావవానే వురొక దానిని కూడా గంర్తింపవచ్చునం, తం్యజ్రోసోహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేసిన బౌడ్డం విషయంలో ఈ మూడురకాల ప్రభావాలు గోచరిస్తున్నాయి.

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రస్తావన వెవె 3. 1. ప్రాచీన కవిత్వం

ప్రాచీనాంధ్రసాహిత్యంలో పరోక్ష వ్యతిరేక ప్రభావాలే కనిపిస్తున్నాయి. ఈ వ్యతిరేక ప్రభావం బౌొడ్దవుత ఖఇండనగా, బుద్దుని దశావతారాలలో చేర్చి కూర్చిన వర్షనగా సాహిత్యంలో చోటుచేసికొన్నది.

“ఆంధ్రుల ప్రథమ కావ్యమైన ఆంధ్రమహాభారతంలో పరోక్ష ప్రభావమే కనిపిస్తున్నది. బౌద్దప్రభావం వల్లనే భారతాన్ని చంపూకావ్యంగా రచించడమైంది”. ధర్మజుని రాజసూయ యాగ సందర్భంలో వన్లింపబడిన బ్రాహ్మణుల శాకాహార వడ్డన మూలవిసర్యాసం. మనుధర్మశాస్త్రంలో బ్రాహ్మణులకు శాకాహారం విధింపబడి నందువల్ల; బ్రాహ్మణులు అప్పటికే శాకాహారులైనందువల్ర ఈ మార్పు జరిగిందనుకోవచ్చు. కాని ఇంతకంటే ప్రబల కారణం మరొకటి ఉంది. మనువు వరకు బ్రాహ్మణులు కూడా మాంసాహారులే! కాలక్రమేణ ప్రజల్లో వ్యాపించిన జైన బౌద్దాలు అహింస నాచరించి చూపాయి. బౌద్దంలో హీనయానుల కంటే మహాయానులు మాంసాహారాన్ని పూర్తిగ నిషేధించి, మహాకరుణకు పతాకనెత్తారు. క్రీ.+. ఒకటో శతాబ్దం నాటికే ఆంధ్రంలో తలసూపి, ఆంధధ్రులలో వ్యాప్తిగన్న మహాయానం నేర్చిన అహింసా పద్దతియే మాంసాహార నిరసనం కావచ్చు. ఆంధ్ర సంస్కృతి ఇటువంటి మార్పులకు లోనై పరోక్ష బౌద్ద ప్రభావాన్ని నిరూపిస్తున్నది.

“అరణ్య పర్వంలో ధర్మ వ్యాధోపాఖ్యానంలో కులవృత్తిలో దోషం "లేదని, మనసు పరిళుడ్డంగా ఉంటే పాపం రాదని చెప్పడంలో బౌడ్స ప్రభావం ఉన్నది. ఈ ఉపాఖ్యానం వమూల విధేయానువాదం. సంస్కృత భారతంలోనే బౌద్ద ప్రభావం ఉన్నదని ఆధునిక విమర్శకుల యభిస్రాయం. భాగవతం మీద జరిగిన పరిశోధనల్లో ఆ ప్రభావం నిరూసింపబడియున్నది. భారతంపైన ఇటువంటి పరిశోధన జరగాల్సి ఉందని గ/5ంన61 (36౧6౧౧! ౧99166౧ గీరర[ం5:.” గ.|.0.06.గ0గ1౪[6110, 1974) పేర్కొన్నారు. బౌద్బ వుతంలోని సద్భావాలు, వంహాభారతంలో (ప్రతిధ్వనించాయి. ఉద్యోగ పర్వంలో “యుధ్దవలున జయించుట వలన ద్వేషమతిశయించును, ద్వేషము వలన ద్వేషము నశింపదు (71-56,63) అనేది బౌద్ద (ప్రభావాన్ని తెలుపుతుంది.2 అరణ్య పర్వంలోని ఘోషయాత్రా చరిత్రలో మానవుని హీింసానుభవం ద్యోతకవువుతుందని కృతివాసతీర్హులు (భారతీయ నాగరికత- అహింసాతత్త వ్రవమ-227) వివరించారు. భగవద్గీతలో బౌద్దఛాయలను గూర్చి ప్రత్యేక పరిశోధనలు జరిగాయినే అంతేకాదు, శ్రీ కృష్ణ రాయబార ఘట్టంలో ధర్మరాజా చూపిన శాంతి కాముకత శాంతిపర్వంలో జంతుబలిని గూర్చిన వివరణ, అశ్వమేథ పర్వంలో శ్రీ కృష్ణోక్తమైన ఉత్తరగీత మున్నగు అంశాల్లో కూడ బౌద్ద ప్రాబల్యం కనిపిస్తుంది. ఏది ఏమైనా భారతం మీద బౌద్ద ప్రభావం ఉందనడం మాత్రం నిశ్చయం.

అట్లే “నాగార్జునుని (గ్రంథాల నుండియే శూన్య వాదమును ఆంధధ్రదేశీయుడగు పండితారాధ్యుడు గ్రహీంచెనని చెప్పక తప్పదు”, అని నిడదవోలు వెంకట్రావు (ఆంధ్ర వాజయంలో బౌద్దసాహిత్యం, వరోధన 1973:27) అభిప్రాయపడ్డారు. పాల్కురికి సోవంన వచన వాజ్మయానికి, తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణానికి ప్రేరణను బౌద్దం నుండే గ్రహించారని గుకంగం! 116106౧, (116 1౧౧6౮0! రింయయ019గ 0౧ 191౪60 5ం01ఆఈ)/:8) తెలిపారు.

వ్యతిరేక ప్రభావం శివకవుల యుగంలో ప్రారంభమైంది. నిందారూపంలో అయినా బౌద్దం పేరు ఆం(ధ్రసాహిత్యంలో చోటు చేసుకున్నది. ఈ యుగంలోనే పండితారాధ్య చరిత్రములో సోమన బౌద్దాన్ని ఎక్కువగా నిందించాడనే విషయం అనాడు బౌద్దానికున్న వ్యాప్తికి నిదర్శనం (వాద ్రకరణం- 585-90)

“భష

వశీ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం 'క్రీ.శ.1323లో ఏకాద్రునాథ కవి అనువాద కోలావాలంలో బౌద్దంబు వేద విరుద్దంబు భవసాశ బడ్డంబు దుఃఖ సవ్వుద్దనునియు బౌడద్దంబు విగత విశుద్డంబు సత్యాను బద్దంబు శాస్త్ర విరుద్దమనియు బౌడ్డంబు లోక నిషిద్దంబు సంకృతాన బద్దంబు దుష్కర్మ బద్దమని యు బౌడ్డ్దంబు మోహ సంబద్దంబు విజ్ఞాన విద్దంబు సాజాద బద్ద మనియు సాంఖ్య తొండడాది సనుయంబు నిరసించి భక్తుడై వముహానుభావృడగుటు! యెజుగరయ్య బౌద్దులు........ (53న పద్యము) అని మొదట బౌద్బుడై, పిదప శైవాన్ని గ్రహించిన శాక్యతొండని గూర్చి వివరించే సందర్భంలో బౌద్బదూషణ చేశాడు, నందిమల్లయ, ఘంటసింగయల దలో చంద్రోదయయులో బౌద్దదూషణ ఉంది. పదునొకండవ శతాబ్దమునకు చెందిన కృష్ణమిణ్రుని సంస్కృత ద్రబోదధచందోదోయమయు ఆధారంగా ఆంధధ్రీకరింపబడిన ఈ కావ్య కాలం వాటికే తాంత్రిక యాన స్రభావం వల్ల బౌద్దం పతనం చెందుతున్నది. ఆ ప్రభావమే ఈ కావ్యంలో చోటు చేసుకొన్నది. జవరాలగు కాపాలిని కవ్పుంగిట దనమేను గజరుగజరులు నోంగా నవిరళ సుఖమున హృదయం బివతాళింపగ బౌద్భడిట్లుని పలికెన్‌ (3-46) ఇంతవరకు అజ్ఞాతంగానూ, దూషణరూపంగాను ఆంధ్రసాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేసిన బౌద్దం శ్రీనాథుని కాలానికి దశావతార వర్ణనల్గో చోటు చేసుకొన్నది. బౌద్ధమతం పతనమయ్యే కాలంలో ఆ మతంలోని సుగుణాలను తమ మతంలో చేర్చుకోనడంతొ తృప్తీ చెందని బుద్దుని విష్ణువు అవతారాలలో చేర్చి బౌద్దం వైదిక మతాంతర్గతమని ప్రచారం చేసి బౌద్ధాన్ని బలహీనం చేశారనే విషయం అందరికీ తెలిసిందే! ఇక్కడ బుద్దునిపై వారి భక్తి విశేషాలు ప్రస్ఫుటం కావటం లేదు. ్రిపురాసురుల వధ నిమిత్తం, విష్ణువు త్రిపురాలలో నాస్తిక మత ప్రచారం చేసి, అసురస్త్రీల పాతివ్రత్య భంగం కలిగించాడని ఆధ్యాత్మికంగా వారిని నిర్వీర్యులను జోసివారి వురణానికి కారకుడయ్యాడని, బుద్దావతారంలో విష్ణువు బోధించడం నిషిద్దరూపమైన ఉపదేశం కాబట్టీ ఆ మతం పరిత్యాజ్యమని ప్రచారం చేసి కృతకృత్యులయ్యారు.

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రస్తావన తం

తాంత్రిక వజ్రయానాల్లో గుహ్య సమాజ తంత్రాదుల వల్ల విసిగిన ప్రజలు ఇట్టి మార్పు వల్ల సులభంగానే

హిందూమతం పట్ట ఆకర్షితులయ్యారు. అప్పుడప్పుడే మళ్లీ విజృంభిస్తున్న హిందూ వుతాకర్షణ నుండి ప్రజలను తప్పించగలిగిన విశిష్ట లక్షణాలు బౌడద్దంలో మిగలలేదు.

“విష్ణు పురాణము నందు మాయామోహుడు రక్తాంబర ధారియై జితేంద్రియుడై శూన్యవాదమును (విజ్ఞానవాదమును) బోధించినాడు” అని సన్నిధానం సూర్యనారాయణ శాస్త్రి (ఆస్తికత్వము-) తెలిపారు. ఈ శూన్యవాద భేదాలు తలసూపింది నాగార్జునుని కాలంలోను, విజ్ఞానవాద భేదం వెలసింది నాల్లవ శతాబ్దంలోనే కాబట్టి ఈ పురాణ రచన క్రీశ.4వ శతాబ్దం పిదప జరిగిందని చెప్పొచ్చు.

“కాశీ ఖండమున పుణ్యాకీర్తియని, పద్మపురాణ, విష్ణు పురాణములందు మాయామోహుడను పేర వర్షింపబడినాడేగాని బుద్దుడను పేరు కానరాదు. అర్హత, అర్హత(నేను చెప్పిన ధర్మమునకు మీరర్దుల్సు అని బోధింపబడిరి గాన అసురు లక్షతులైైరని, బుధ్యత, బుధ్యత (నేను చెప్పినది మీరు తెలిసికొనుడు) అని బోధింప బడిరి గాన బౌద్వులైరనిో విష్ణుపురాణము చెప్పుచున్నదని సన్నిధానం సూర్యనారాయణ శాస్త్రి (ఆస్తికత్వం) తెలిపారు.

వాల్మీకి రామాయణం, అయోధ్య కాండంలో శ్రీరాముడు జాబాలితో

యధాహి చోర స్పతథా హి బుద్దం: తథాగతం నాస్తేక మంత్ర విద్దిః (శ్లో. 10%)

అని నిందించినట్టు ఉంది. భాగవత పురాణములో దేవతల శత్రువులను వ్యామోహీంప చేయడం బుద్దావతార కృత్యమని, ఆంధ్ర భవిష్య పురాణములో “ణ్రవణ మనన నిధి ధ్యాసనములను మూడత్షులుగా నాత్మతత్త్వ సందర్శనంబు గావించు విద్వాంసుడగు జీవుడు (త్ర్య్రక్రుడనుబడును. సూల ఘూత్మకారణ దేహంబులు వమూడును (ద్రపురములనబడును. జూగ్రత్స్వప్న సుషుష్యవస్థలందు క్రమముగ విశ్వతై జస (ప్రాజ్ఞ రూపంబులనున్న తనకుపభో గ్యవఎలైన యావటాడు పురంబులను (బ్రహ్మ తత్త్వం బౌజింగిన యాత్ర్యక్షుడు బ్రహ్మజ్ఞాన నామక బ్రహ్మాస్త్రంబున నిర్మూలము గావించుట త్రిపుర సంహారము లేక త్రిపుర దాహమనబడును. ఈ పరమార్డమే త్రిపురముని ప్రణీతంబైన త్రిపుర సంహారక కథయందు నిగూఢమై యున్నది..” అని సూర్యనారాయణ శాస్త్రి నుల్గాది (హరివంళ శేషము 242) వివరించారు.

“చౌద్ధమతమును ద్వేషించు హిందువులు దానికి రాక్షసునితో సామ్యమును కల్చించిరి. బౌడ్దమున జీవహింస నింద్యము... బొద్డ్దరాజ్యమును గయాసురుని శరీరముగ వర్షించి బౌద్దవుత జన్మ స్థానవుగు గయాక్షేత్రమును శిరముగ వివరించిరి... గయాసురుని ధ్వంసమునకు పూనుకొనిన దేవతలు గయునికి వర ప్రదాత అయిరనుటలో.. బౌద్ద విగ్రహములను 'సర్వనాశనము చేయక వాటినే తాము స్వీకరించి నామ భేదవటలతో పూజించిరనుటొ అని వాయు పురాణములోని గయాసుర క్షేత్ర చరిత్రను విమర్శిస్తూ శ్రీ కొవంండూరి నరసింహాచారి ( 1927-57) చేసిన వాఖ్య గవునింపదగినది. కాశీ ఖండంలో అహింసా వర్షనముంతా బౌద్ద ఫ్రభావానికి ఆధారమే. “సర్వజీవుల యందును సమత చేపట్టు మేలు, కరుణ చేపట్టవలయు గాదు హింస.... సుఖము స్వర్గము, దుఃఖవల నరకవల” వంటి వదూల బౌడ్ద సీద్దాంతాలతో బాటు “సుఖపడుచున్నపుడు శరీరమును విడుచుటే ముక్త” వంటి గుహ్య సమాజ తంత్ర సిద్దాంతాలు కూడ చోటు

36 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌడ్డముత ప్రభావం చేసుకొన్నాయి. పుణ్యకీర్తి, వినయకీర్తి, విజ్ఞాన కౌముది అనే నుహో విష్ణువు, గరుత్మంతుడు, లక్ష్మీదేవుల మారు పేర్డు బౌద్ద ప్రభావితాలే! అసత్యాన్ని కూడా హింసగానే పరిగణించిన బుద్భనికి అసుర స్త్రీల శీల భంగ దోషాన్ని అంటగట్టుడం ఆ మతంపై ద్వేషాన్ని కలిగించటానికే! విపరీతంగా వివరించి దుష్టశిక్షణార్దం, శష్టరక్షణార్హం విష్ణువు ఈ మార్గం అనుసరించాడని ప్రజలను నమ్మించి, బౌడ్డం నాస్తికం కాబట్టి పరిత్యాజ్యమని అనాటివారు బోధించారు. ఈ యంశాలను అన్నింటిని పరిశిలిస్తే బుద్దావతార కల్పన కేవలం బౌద్దానికి అపవాదం కల్గించటానికి ఏర్పడిందని తెలుస్తున్నది. ఈ పద్ధతి ఉత్తర భారత సాహిత్యాల్లో క్రీశ 11, 12వ శతాబ్దాలకే వ్యాపించిందనటానికి శ్రీ హర్షుని శృంగార నైషధము, జయదేవుని గీతగోవిందాల్లో దశావతార వర్షనలే ఆధారాలు. విస్హసి యజ్ఞవిధేరహహ శ్రుతి జాతం సదయ హృదయ దర్భిత పశుఘాతమ్‌ కేశన! ధృత బుద్ద శరీర! జయ జగదీశ! హరే (గీత గోవిందము) ఇట ్రిపురోదంతాది వర్ణనలే గాక “తిట్టితి క్రతు విధులన్‌ నిగమూగవు తతులన్‌ పట్టి చూసి దయ వశువధ గతులన్‌ో పంయరన న. పద్మపురాణములో, వేనుని గర్వమణచటానికి కాశీఖండములో దివోదాసునిలో అనేక వాక్యత గూడ ఈ బుద ల ్రైసురాసుర వధకు బుడద్దావతార హేతువులను వివరించే చాతారం కల్పితమని చెప్పకనే చెప్పుతున్నది. తిక్కన శాంతిపర్వము (2.38-48)లో దశావతార వర్ణనలో బుద్దావతారమును పేర్కొనలేదునే సోమన పండితారాధ్య చరిత్రలో బుద్ధావతారం ఒకటని, జైనబౌద్దాలలో కేంచిద్భేదం మా(త్రం ఉందని, వైష్ణవు ద్హుడు, బౌద్భడే వైష్ణవుడని వివరిస్తూ, బౌద్ద వాదాలను ఖండించాడు. ప్రప్రథమంగా శ్రీనాథుని శృంగార వైషధములో స్తుతిరూపమైన బుద్ధావతార వర్ణన కనిపిస్తున్నది. అప్టక్ష యద్యయనాది త్రయీ విదూర యవన గీత చతుర్విధ ఖ్యాతి మార్గ పంచబాణారి షడభిజ పరము ప్పరుష బుద్ద! సంపత్సరం పరావృద్ది యొసంగు” “బుద్ద నీ గట్టి హృదయ సంపుటము దాకి కుంఠితములయ్యె మరునంప కోలలెళ్ల మొద్దునోయి కదా యిపుడు మురవిరోధి యలరుల్నెల్లను వర్తులాస్యంబులయ్యె” అని మౌర విజయాన్ని వర్ణించారు.

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌడ్డ ప్రస్తావన 37 శ్రీనాథుని కాలానికి బౌద్దస్వరూపమే మారిపోయింది. ఆయితే సోమనకాలంలో తాంత్రిక బౌద్దం వ్యాపించింది. నాటి వారికి బౌద్ద, వైదికాలు వేరనే స్పృహ ఉంది. కాని సోమనకు శైవం దప్పు తక్కిన వన్నీ ,.విరో ధివతాలే। కాబట్టి బుద్దుడం దశావతారాల్లో ఒక అవతారవూ? కాదా? అనే విషయం సోవునకు ఆక్కరలేదు. కాని 13వ శతాబ్దపు రమాధీశ్వర శతకంలో “చౌద్ద గ్రాహ్యా కుమందత్ర తంత్రముల సంపాదించి బోధించు దు ర్చుద్దుల్‌ తెల్పిన శ్రోవలం జనక సంపూర్జాగమాంతార్థవా సిద్దాంతంబు దృఢంబుగా, దెలిసి మీ సేనాను కూలాత్ముడై వృద్దాచార పరుండుం గానలయు గోవిందా రమాధీశ్వరాోో తాంత్రిక యానాన్ని బోధించే కుమార్గంలో జనక అనడం ద్వారా అనాడు బౌద్ద శాఖ అయిన తంత్రయానం పట్ల సామాజికుల అభిప్రాయం వ్యక్తవువుతున్నది. దీనిని బట్టి బౌద్దం వేద విరుద్దవునే అభిప్రాయం నాడు వ్యాప్తిలో ఉందని గ్రహించవచ్చును. పోతన భాగవతములో పేర్కొన్న బుద్దావతారం కూడ మూలానుసరణమైన రాక్షస సమ్మోహనార్దం ధరించిన అవతారమే, కానీ ఈ బుద్దుడు జన్మించింది వుధ్యగయలో అట! త్రిపురాసుర వృత్తాంతంలో _బుద్దని కలిపి చెప్పిన వారిలో 15వ శతాబ్దానికి చెందిన పదకవితా పితామహుడు అన్నమాచార్యులే ప్రథములు. “తరుణుల వలపించు తగిల పైకొనడు”, “బుద్దుని మోహానురాగము' , “కెలసి బిత్తలే తిరిగే టి భూతం” “పురసతుల మానముల పొల్ల సేసిన చేయి" - వంటి వర్ణనలలో త్రిపుర స్రీల శీలాపహహరణోదంతమే పేర్కొనబడింది. రాయల కాలంలో కూడ దశావతార వర్షన కనిపిస్తుంది. మొదటేసారిగా నంది తిమ్మన పారిజాతాపహరణములో రక్కుసి మగువల యీలువు మొక్కపటిచెదీన..... (1-50) త్రిపుర స్త్రీల బతివ్రతా నుణుల సారెం బుంశ్చలీవర్తనం బుపదేశం బొనరించి బేల్బఅచి వధ్యుల్‌ గాని తద్బర్తలన్‌ ద్విప చర్మాంబరు చూపులింగలమునన్‌ వేత్రోచి పాటింపవే కపట శ్రీ జీన రూపమున్‌ భువన రక్షా జాగరూకేక్షణా అనే వర్షనలోనూ, శ్రీ కృష్ణ దేవరాయల ఆముక్త మాల్యదలో తరుణ త్వత్సుత బాణ పంచకము నం దైత్యాబలాశ్రేణి త ద్వర సందోహము యుష్మదాత్మక జరద్బాణం బొకంట నైడన్‌ ద్వరగా వించితి నేటికో।! యహహ బుద్దం బయ్యె నీభావము త్తరుణీ శీల తనుత్ర మేరికి నసాధ్యం జౌటగా కేశవా! (4-30) అనే వర్ణనలోను త్రిపురోదంతవేం వివరింపబడింది. అటే తెనాలి రావుకృష్ణుని వాండురంగ వుహాత్మ్యవలలో

వెలి ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం ప్రతి దిన కేశలుంఛనపు రాయిడి నెట్టున బట్టు గట్టిపైం బుతపుత ముంచునున్న కుటుబోడతలన్‌ ధరియింప నోడియున్‌ సతనుతమగు సామ్ముగాన విడజాలవగా శిఖిపింఛవల్లి సౌ గతముతధుర్య! దాని గటి గట్టుము; పుట్టము మిన్న కేటికిన్‌ అనే పద్యంలో విష్ణుపురాణములోని దిగంబరుడు, ముండిత శిరస్కుడు, బ్టిపింఛము ధరించిన మాయామోహుని వర్ణన చేయబడింది. క్రీ.శ.17వ శతాబ్దం నాటికి ఈ బుద్దావతార ప్రసక్తి ఒకటి రెండు పద్యాల పరిధిని దాటే ధరణిదేవుల రామయ మంత్రి దశావతార కావ్యములో ఎక్కువగా ఆక్రమించింది. ప్రాచీనాంధ్ర కావ్యాలలో కనిపించే వ్యతిరేక బౌద్ద ప్రభావాన్ని చూశాం. ్రీ.+.16వ శతాబ్దం నాటికి మన దేశంలో బౌద్దం పూర్తిగా వైభవాన్ని కోల్పోయింది. ఆ మతం బోధించిన వర్ణనిరాకరణ పల్నాటి (బ్రహ్మనాయని చాపకూటిలో ప్రతిఫలించినా బౌద్దం మాత్రం కౌవ్యగౌరవానికి నోచుకోలేక పోయింది. ఇటువంటి సవమయంలో సాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేయడానికి అవకాశం తక్కువ, కాని గౌరన “నవనాథ చరి[త్రములో” నాగార్జునుడనే సిద్దుని పూర్వగాథ, బౌద్దులకు పరిచితుడైన మీననాధుని ఇతివృత్తం ఉన్నాయి. వ(జ్రయానంలో వెలసిన సిద్దుల ప్రభావం ఇటువంటి రచన కాధారమై యుండవచ్చు. కాని బౌద్దంలోని మంచిని గ్రహించి వెలసిన పరోక్ష ప్రభావిత రచనలు కూడ ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యంలో కనిపిస్తున్నాయి. అట్టివానిలో శ్రీపతి భాస్కర కవికృత చిత్త శతకము పేర్కొనదగింది.” నినురా బొమ్మల వేడుముంటినె? శ్రుతుల్‌ నిత్యంబు పారాయణం బును గావింపు ముంటినె? యల జనంబుల్‌ మెచ్చగా పాడు మం టేనె? స్రాద్దుగని మైక్కుమంటి నటె? వింటే, నిన్ను నీతోన, గ నాని సాఖ్యంబును బొందు మంటినిక సంకోచింపకే చిత్తమా (52) అని విగ్రహారాధన వేదపారాయణాల కన్న జనుల మెప్పించటానికి శ్రమించడం కన్న, తనను తాను తెలుసుకోవడం ముఖ్యమని చాటాడు. “బీదల కన్న వస్త్రముల పేర్మి నొసంగుము, తుచ్చ సౌఖ్య సం పాదనకై యబడద్దముల బల్కకు, వాదము లాడబోకు, వు ర్యాద నతిజ్రమింపకు, పరస్పర మైత్రి మెలంగు, మిట్టి వే వేదములం చెరుంగుము, వివేక ధనంబిదినమ్ము చిత్తమా1 (76)

• అని మానవత్వం అంటే ఏమిటో చాటారు. ఇట్టు బౌద్దం పేరువెప్పకుండానే సాహీత్యంలో కనిపించే కావ్యాలు ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యంలో మరిన్ని ఉన్నాయి. పుట్టురూపంబు లొల్లను పాలియు కొఆక్క పాలియుటెళల్లను గ్రమ్మఅ బుట్టు కొణక్తు కొని యెందును నిలుకడ గానలేని యిట సంసారమున సుఖమెద్ది సెపుడ(75)

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రస్తావన 39 అస్టిరంబగు సర్వంబునని యెజుగ రాజ్య సుఖముల కెట్లను రక్తి పాడము ఏమి భోగంబు నాకిది యేమి వచ్చె నకట యెవ్వంద నేనని యాత్మ దలతు (76) ఇట్టి దుఃఖంబు నాకింక నెట్టు దొలగు (77) అని పుట్టుక ననుసరించియే మరణముండుటను గుర్తించు కొని యుండిన రాగల మృత్యువును సంతోషముతో నాహ్వానింప గలమనియు, అస్టిర ప్రపంచమున దుఃఖమును గుర్తించి ఆత్మవిమర్శతో మనుచు దుఃఖనివారణ మన్వేషింప వలసినదని బుద్దుడుపదేశించిన ధర్మ మిట ప్రతిఫలించుట లేదా? దుష్కృతములు చేసి దుఃఖిల్లక అచల నిర్వాణ సుఖవృత్తి నందు వాడే ధన్యుడట! (92) శూన్యవాదులు కడుశూన్య తత్త్వంబన బ్రహ్మవేత్తలు పరబ్రహ్మమునగ విజ్ఞాన వంతులు విజ్ఞాన మదియన (4-261) అని పరతత్త్వాన్ని నిర్వచించిన ఈ కవియు త్రిపురదాహో దంతాన్ని స్మరించాడు (4-24). అంతేగాక దుఃఖనివారణ మార్గాన్ని చూపి, ఇవియు దుఃథాఘ నిరసన, యిందు నిలిచి యెవ్వరుండుదు; రట్టి వారెళ్లనాడు శుద్దబుద్ద స్వరూపులు సుఖులుఛిన్న మళులు నై యెందుం దగులకు మనుదు రనఘ!। (4-31) అని చాటాడు. ఇక హరివంశ శోధితంబైన ఆశ్చర్య పర్వములో శేషధర్మము!, అనాడు బౌద్దానికున్న స్థానాన్ని తెలుపుతున్నది. మహాపాతకాల్లో బ్రహ్మహత్యాది పాపాలకైనా నిష్కృతి గలదట; కాని బౌడ్డగ్సహవర్తి తచ్చాస్తు పాఠకుండు శూద్ర కాంతానురక్తుండు శ్రుతుల నింద నొనర వచియించు వాడు, నవని సురులకు గీడు గావించువాండు నిష్కృతులు గనరు (3-30) అని ప్రాయళ్ళిత్తం లేని పాపాలు వివరింపబడ్డాయి. ఈ బౌద్ద ద్వేషం మరింత విపరీతమై సర్వభూత కరుణ సల్పెడు వారలు విద్య నేర్వజాలు విమల మతులు సకల దివిజ పతులు సన్నుతు ల్సే యంగ యముని పురికి జనుదు రవనినాథ (3-72) అనేంతగా పెరిగింది.

శం ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం మహాయానం కరుణ ప్రధానమైంది. సర్వప్రాణుల్లో సమానత్వాన్ని బోధించింది బౌద్దమే. నాడు బొద్ద విశ్వవిద్యాలయాల వ్యాప్తి జగమెరిగిన సత్యమే। సకల శా స్రాలకు బౌద్ద విద్యాలయాలు కాణాచి అయ్యాయి. విద్య నేర్చజాలు విమల మతులనుటలో కూడా అదే స్పృశింపబడినది. వీరు మరణానంతరం యమపురికి పోతారనడంలో వారి ద్వేషం తెలుస్తున్నది. వేమన పద్యాల్గ్లోను కావలసినంత బౌద్దసారం కనిపిస్తున్నది. సంఘ సంస్కరణకై నీతిని ఉపదేశించిన ప్రజాకవి వేమన. ఆయన భోగియై, విరాగియై నాడని ప్రతీతి! అలను బుడగ పుట్టినప్పుడే కయమౌను కలను గాంచులక్షి గనుటలేదు ఇలను భోగ భాగ్య మీ తీతె కానరు (-కర్మ పద్దతి) అని సృష్టి క్షణికత్వాన్ని వివరించడంలో “పుణ్యమనగ నేమి పురుషుని కర్మమే” అని నిర్దేశిచుటలో మూల యంటనుచు మలి నీళ్ల ముని గిరి మాల కర్మచేత మాల డాయె ఏల తెలియ లేరొ? యీ నరపశువులు - అని కర్మ చేతనే జాతులను నిర్దేశించాలిగాని జన్మ చేత కాదని విశదీకరించడంలో “ఉర్వి వారి కెల్ల వొక కంచము పెట్టి పొట్టు గుడిచి కులము పాలియ జేసి తలను చెయ్యి బెట్టి తగనమ్మ జెప్పరా” అను సమత్వస్థాపనలో కాయమున్నయప్పై కామాదుళలను రోసి జ్ఞానమార్గమునకు గడగ వలయు జాగు చేయ గాయమేగిన నేమగు” మృత్యువు ప్రతిక్షణం తరుముతున్న అతి స్వల్పమైన జీవితకాలంలో క్షణిక సుఖాలకు ఆశింపక శ్రమంబులోన పుట్టు సర్వం బొతానౌను”- అని తెలిసి దుఃఖ నివారణార్దం జ్ఞాన మార్గాన్ని కనుగొనాలి అనే బుద్దసూక్తిని స్మరింప జేశాడు వేమన! ఇటువంటి ఉదాహరణలు కోకొల్లలు. ఒక మతం వ్యాస్తీలో ఉన్నప్పుడు ఆ ప్రభావంతో గాని, క్షీణ దశలో ఉన్నపుడు మతపునరుద్దరణకై గౌని ఆ మత సంబంధ కావ్యాలు వెలువడటం సంప్రదాయం. కాని ప్రావీనాంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రసక్తి ఇటువంటి సిద్దాంతానికి అపవాదం. ఆంధ్రదేశంలో బౌడ్డం వ్యాప్తిలో ఉన్నపుడు ఆంధ్రభాషకు సాహిత్య సంపద లేదు. ఆంధ్ర సాహిత్యమే బౌద్దాది మతాల నిరసనకై ప్రారంభమైంది. ఇక ఆధునిక సాహిత్యంలో ప్రసక్తమైన బౌద్దాన్ని పరిశిలిద్దాం.

ఆం(ధ్ర సాహిత్యంలో బౌడ్డ ప్రస్తావన శక 3.2 ఆధునిక కవిత్వం బౌద్దధర్మ సరిత్తు కాలసవితృని చండకిరణాలకు అవిరియై వాయు పథంలో వేఘమాలికల్ని సృష్టించి. శీతలవాయు ఘాతం చే అక్కడక్కడ ధర్మ సలిలాన్ని తొాలకరింప జేసినా, కుండపోతగా వర్షించింది, మాత్రం ఆధునికయుగ వర్హర్తువులో, పునరుజ్జీవన వాయుఘాతం చేత మాత్రమే! చిరకాలానికి వర్షించిన ఈ ధర్మమేఘాలు ఈ పర్యాయం బౌద్ద ధర్మ సరిత్తును జీవన స్రోతస్సుగా మార్చాయి. మానవ హృదయ క్షేత్రాలను సస్యశ్యామలం కావించిన ఈ ధర్మానికి క్షీణత లేదు. సాహిత్య సమాజాలు పరస్పర ప్రభావితాలని నిరూపించడానికో అన్నట్టు పునరుద్ధరింప బడిన బౌద్దధర్మం ఆధునికులను -ఫ్రభావితం చేసి సాహిత్య గౌరవాన్ని పొందింది. కవులను దాదాపు శ్షీణయుగం వరకు రాజులు, వారి పీదప సంస్థానాధీశులు పోషించారు. కవి పోషకులు లక్ష్మీసంపన్నులు కాబట్టి, వారి మానసోల్లాసానికి ఉపసాారకాలైన శృంగారేతి వృత్తాలే కావ్యగౌరవాన్ని పొందాయి. ఆధునిక యుగం వరకు పీడిత వర్గ మొకటి ఉన్నదని ఆంధ్రసాహిత్యానికి తెలియదు. కర్షక కార్మిక వర్గాలతో బాటు, వర్షవ్యవస్త్రచే మధింపబడిన సంఘంలో విషభాండంవలె అస్పుశ్యతా వర్ణభేద మొకటి బయల్పడింది. వారి కష్టాలు, కన్నీటి గాథలు కవుల మదిని కరుణతో నింపాయి. ప్రాచీనులలో వర్షవ్యవస్థను నిరసించిన ప్రథను చారిత్రక పురుషుడు బుద్దుడే! ఆనాడు బుద్దుడు ్రదర్శ్థించిన సమానతను కవులీనాడు కావ్యాలలో వర్షించారు. ఆంగ్ల దాస్యకారణంగా ఏర్పడిన సాంఘిక సంక్షోభాలు, స్వదేశీయుల మూర్జత్వంతో తలసూపిన అస్పృశ్యుల బాధలు ఆధునికుల గుండెలను పిండి వేశాయి. దీనికి తోడు సాహిత్యంలో వచ్చిన మార్పులు, కవుల స్వతంత్ర ఇతివృత్త స్వీకారాభిలాష కలిసి సాహిత్యాన్ని సారవంతం చేశాయి. ప్రాచీన కవిత్వ శృంఖలాలను తెంచుకొని నవ్యపథం వైపు పయనమైన ఆధునిక కవులు కాల్చిని కోద్యవము మజిలీలలో విశ్రాంతి గొన్నారు. దానితో తృప్తి చెందని మరికొందరు ముందుకు పయనించి అభ్యుదయ పథాన్ని అందుకొన్నారు. మరికొందరికీ రెండు పద్దతుల్లోను సంపూర్జ్ణానందం అభింపక, సాటి సాంఘిక సంక్షోభ కారణాన్వేషణ జేసి, వర్షభేదం, హింసా జ్రార్యాలు, యుద్దోన్మాదం ఆంగ్ల దాస్యాలవంటివి నాటి అశాంతికి కారణాలని తెలుసుకున్నారు. ఈ శిష్ట పరిస్థితులకు సమాధాన రూపంలో ప్రతిఫలించే బౌద్దధర్మాలాపనమే నాటి సంక్షోబాల బోకార్చ జాలిన ఆయుధాలని గుర్తించారు. కాబట్టి అటు సాంప్రదాయాభిజ్లత, ఇటు నవ్యతాభిలాష కలిగిన కవులు పాతక్రాత్తల మేలికలయికతో ఒక మధ్యే మార్గాన్ని ఏర్పరచాలని బుద్దుని మథ్యేనూర్లాన్ని ఎన్నుకొన్నారు. ఆధునికులలో బౌద్బేతి వృత్తాలతో రచనలు చేసిన వారెన్వరూ తాము బౌద్దులమని చెప్పుకోలేదు. నవ్యకవి విశ్చంఖల విహారి. అందువల్ల ఎటువంటి మతనియమాలు దార్భనిక సిద్దాంతాలు, ఛందోబంధనాలు అతనిని కట్టి వేయలేవు. తన మనసుకు నచ్చింది, సమాజం మెచ్చింది, ప్రజాశ్రేయస్సును కలిగించే వస్తువే అతని రచనలలో చోటు చేసికొంటుంది. కాబట్టే నాటి సాంఘిక సంక్షోభాల నడుమ తన మనస్సు సాగించే శాంత్యన్వేషణకు గమ్యమైంది. ప్రజాళికి సంతోషం కలిగించే సమానతను బోధించే మానవ కళ్యాణ హేతుకమైన శాంతి గీతాన్ని ఆలపించే బౌద్దధర్మం ఆధునిక కవిని ఆకర్షించింది. ఆధునికాంధ్ర బౌడ్డసాహిత్యంలో తిరుపతి వేంకటకవుల బుద్ద చరిత్ర(1902) ప్రప్రథమ కావ్యం, తాము బౌడ్డ ప్రభావితుల వుని గాని, బౌద్దవము తవు అభివూన వుతవుని గాని వీరెక్కడా చెప్పలేదు, అద్యతనాంధ్రకవి ప్రపంచ నిర్మాతలైన ఈ కవులు పోలవరము జమీందారు కోరిక మేరకు ఆర్నాల్డ్‌ కవి కృత ఓ90[0₹4ు/6 ను బుద్ధచరిల్రో అనే కావ్యంగా అనువదించి ఇతివృత్త స్వీకారంలో నవ్యతకు శ్రీకారం చుట్టినారు.

౧ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ట్రభావం సయ క మొగలు తొడిగింది. వీరి తరువత క. ౧“. [ఆ భిమానుల కృషి ఫలితంగా మొలకెత్తి చిగురువేపే పింగ! వాత కావ్య సుమాన్ని పూయించిన ఘనత మాత్రం సౌందోరసందో కర్తలగు పింగళి కాటూరు కవులకే చెందుతుంది. ళ్‌ సంబంధ ్రథవు వచన (గ్రంధవు ఒవవె లి దృష్టిని బౌద్ద ధర్మము వైపు మరలించినవి. బౌద్ధమత కాలవముననుసరించి ద్వితీయమైనను విశిషతలో రసావుయ్య గారి గౌతు బుద్ద చరిజోమ, (ప్రచురణ దుద్ద చరి(తకు పిదప వెలువడిన వచన అ వునదగు చిలకమర్తి వారి నిద్దాద్లో చరిత్రము, “్పీన్సి శ్రర్రువాత ఆంధ్ర భాషాభివర్షనీ స , అని నిడుదవోలు వెంకటరావు (1956:28) తొలిపారు. ఆళోకచరి(త్ర (1910), బీనాదోు టీ సమాజము ప్రచురించిన శ్రీ బేతపూడి లక్ష్మీకాంతరావు గారి ఆళోకో చది(త బౌద్ధవుత సిద్దొాంతముల ౮912) అను పరిశోధన (గ్రంథములు వెలువడినవి. వీనిలో వేంకటాచలపతిరావు (1915), పాలపర ఎక్కువగా తెలుపు రచనము. వీని తరువాత పెవ్మురాజు కనకకమ్మ (1918) గార్డు గౌతు బుద రామమూర్తి (1915), పి.పి నంజుండప్పు (1916), కాంచనపల్లి (1956:29) వెల్లడించారు. ఈ స బ్ర చరితములను ప్రచురించినారు” అని నిడుదవోలు వెంకటరావు (1925)లో బుద్ద చరిత్రను, ఆ సవుయంలోనే శ్రీ వేలూరి సత్యనారాయణ తవు బౌధ్ధ వువోయుగం

• బౌద్దవాజ్మ్యయ బ్రహ్మశ్చీ దుగిలాల ంర్రల బౌదన్ని గూర్చి విపులీకరించారు. శ్రీ కిళాంబి రంగాచార్యులు, శర్మ, శ్రీ వేటూర్‌ ప్రభాకర శాస్త్రుల చారి కృష్ణయ్య గార్ల బౌద్దవాజ్యయ పరిశోధన, శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖర ఇట్టు ప్రత్యేక బౌద్ద సంబంధ త్రక పరిశోధనలు బౌద్దానికి మరింత (ప్రచారం కలిగించాయి. వంటి సాహిత్య పత్రికలు నవ్యతక్రు రచనలే గాక ఖారత్కి ఆంధ్రవత్రిక (ఉగాది సంచికలు), పలిళోధనో ప్రత్యేకంగా భారతి(మవూసప ప్ర భా రాన్యాన్నిచ్చి బౌద్ద సాహిత్య వికాసానికి దోహదం చేశాయి. అందులో (గ్రంథానువాదాలతో బాట్టు చా త్రి ) త్రిపిటకానువాదాలు, జాతకకథా పరిచయం, బౌర్బ తాత్త్విక బౌడ్డ క్షేత్రాల పరిచయం మి ౦ధ కవితలు, నాటకాలు, కథలను, ఆంధ్రదేశంలోనే కాక ప్రపంచంలోని బౌద్ద కావ్యమైన సౌందరసాంద్వలు (మరు వెరివిగ ప్రచురించింది. ఈ సమయంలోనే ద్వితీయ ఇంతవరకు బుద్నుని లువజంది. వారు నౌందరసోందము ప్ర గవర బౌద్దమత (గ్రంథాలు, బౌద్ద శిథిలాలు మొదలైన వాటిని పరిశోధిస్తున్న వూనవతావాదం ఫరిపుష్టి పొందుతున శ్తుల్‌ని మానవత్వంపై దృష్టి మళ్ళించారు. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా గౌతవుబుద్దుడు ఆకర్షించాడు, అంగ్లభావై తరుణంలోనే ఆధునికాంధ్ర కవులనం వూనవతావాది ఆయుధాలుగా గొని శాంతి యుద్ధం చేసీ గాం ధం బౌద్దవాజ్యయ పరిచయం సత్యాహింసలను బౌద్దం పట్లు అభిమానాన్ని రేకెత్తించాయి. బౌద్దాభినిరతి, బుద్దుని మానవత్వాలు గలసి నాటి వారికి “గాంధీ మహాత్ముని యుపదే ఆంకురార్పుణ జరిగినదిొ, పన నిర్ణయించిన గారల లూమిని మరల బుద్ద ప్రవచనమునకు దివ్య సందేశమునకు పాఠాంతరవే. యను సత్యమును గురంచ యుపదేశ సుధ బుద్ధ భగవానుని (1948-17) తెలిపారు. నో * అని మనల్రంపల్లి సోవుశఖర శర్మ

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌడ్డ ప్రస్తావన 43 “గాంధీ తన దారిని బుద్దుని బోధల్టో వెదుక్కున్నాడు.* అనునది వీరి నమ్మకము. జాతీయోద్యమ సవ్వయముననే పలువురు కవులు బౌడ్డమును వెలికి దెచ్చినారు అని జవ్ముల వడక మాధవరాయళర్మ (1914 సాహితీ సమితి రజతోత్సవ సంచిక-15) అభిప్రాయపడ్డారు, కావ్యాలే కాక అలిలో ఎిస్తరము, బుద్దచరిల్ర, బోధిసత్తాావాదానకొల్పిలత, దొతోక తధాగుచ్చుము, ధమ్ముపదానువాదయులు, భార్జు చభ్రము, అళోకో ధర్జు చజ్రయు, వాఘిరా, నలందా నేవాసదనయు వంటి నవ లలు, ఖమాభికుణో, దోవానాంద్రీయ, గౌతమబుద్ద, విళ్ళాంతర్థ కాంచనమాల వంటి నాటకాలు, వందలకొద్ది బౌద్ద రచనలు వెలువడి ఆంధ్రసాహిత్యంలో బౌద్దాన్ని ఒక ప్రత్యేక శాఖగా విలసిల్ల జేశాయి. 1956లో జరిగిన బుద్ద జయంత్యుత్సవాల ఫలితంగా పెక్కు ప్రత్యేక సంచికలు వెలువడి బౌద్ద సాహిత్యాన్ని మరింత పదిల పరిచాయి. ఈ శతాబ్దం తొలుత తీవెలు సాగిన బౌద్దలతిక ఈ నాటికి కొత్త పూలను పూస్తూ సాహిత్యోద్యానవనాన్ని అలరింపజేస్తున్నది. ఆధునికాంధ్ర బౌద్ద సాహిత్యాన్ని పరిశీలించినపుడు బౌద్ద ధర్మ ప్రభావం రెండు విధాలు- ప్రత్యక్ష పరోక్ష విధాలుగా గోచరిస్తుంది. నవ్యాంధ్ర సాహిత్య యుగకర్త గురజాడ అప్పారావు రచనలలో కనిపించే మానవతావాదం పరోక్ష ప్రభావాన్ని సూచించేదే. ఎల్లలోకము లొక్కయిల్లై, వర్త భేదము లెల్లకల్నె వేలనెరుగని ప్రేమ బంధము వేడుకలు కురియ మతము అన్నియు మాసిపోవును, జ్ఞాన మొక్కటి నిలిచి వెలుగును అంత స్వర్గ సుఖంబులన్నవి, యవని విలసిల్టున్‌ (ముత్యాలసరములు 17,18) అని నమ్మిన గురజాడ తోకచుక్కను సంఘ సంస్కరణ చిహ్నమని తలచారు. వర్షవ్యవస్తకు వ్యతిరేకిగా “వులిన దేహుల మాలలనుచును, మలిన చిత్తుల కధిక కులముల నెలవాసంగిన వర్ష ధర్మవుధర్మ ధర్మంబే అని స్థిరీకరించడమే గాక, “వుంచి చెడ్డలు వునుజులందాున యెంచిచూడగ రెండెకులములు" అని సిద్దాంతీకరించాడు. మనుష్యులను రాయిరప్పల వలె చూస్తూ మనిషిచేసిన రాయిరప్పలకు మహివు గలదని దైబుక్కుటను నిరసించాడు. దేవునికై కొండలు కోనలు వెదకడం కన్నా మానవునిలో దాగిన దైవత్వాన్ని గాంచడం వేలన్నాడు. మతం వేరైతేను యేమోయి? మనసు లొకటై మనుషులుంటే జాతమన్నది తడిసి వమూలం ధనం పంటలు పండవలె నోయి (దేశభక్తి - 12) వర్షభేదం, వమూఢనమ్మకాలు వేరు తన్నుకొన్న ఆధునిక యుగారంభంలోనే “వుంచియన్నది మాలయ్టైతే మాలనే నగుదునొ” అని గురజాడ చాటాడు. మానవ నిర్మిత మతాలు మాసిపోతాయి. చివరి వరకు జ్ఞానవెుక్కటి యే నిలిచి ఉంటుంది అనే సంస్కరణ దృష్టిని ప్రబోధించాడం. ఇటువంటి ప్రజ్ఞాసాధనను నేర్చగలిగింది ఒక్క బౌద్దం మాత్రమే. అమరావతీ పట్టణంలో బౌద్బులు విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్టాపించిన నాటి ఆం(ధ్రవైభవాన్ని స్మరించిన రాయస్రోలు సుబ్బారావు సాధుఖభికృ ధ్వాని బుద్ధ ద్రతమ వంటి ఖండికల ద్వారా తమ బౌొద్దాభిమౌనాన్ని చాటుకొన్నారు.

44 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దవముత ప్రభావం పరోక్ష బౌద్ద ప్రభావం నవ్యాంధ్ర సాహిత్యంలో గణనీయంగా కనిపిస్తున్నది. అయితే కవులెవరూ బౌద్ధం పేరు చెప్పలేదు. దీనికి మొదటి కారణం బౌద్దధర్మం అభేద రూపంగా మానవ జీవితంలో మిళితం కావడమే[!* అంతేగాక, కవి తనకు నచ్చిన భావాలను ప్రస్పుటపరుస్తాడే గాని, అది ఏ మత సిద్దాంతమని, వీ ప్రవక్త ఉద్ధాటనముని ఆలోచించడు. ఏమతం చెప్పని అస్పుశ్యతా నిరాకరణం, సంఘ సంస్కరణాదులు బౌద్దంలోనో కనిపించడం వల్లి కవుల ఈ భావాలన్నీ బౌడ్డంలో ఈవరకే ఉన్నాయని చెప్పవచ్చు. వ వేపకొవ్ము ఆదిశేషయ్య రచించిన “కులంగీ కొరాతమయీ. (1937 )లో ఇటువంటి ప్రభావవేం కనిపిస్తున్నది. వినుము జీవకోట్ల దునుమూడు టొక్కండె హింస యంచునెంతునేమొ వాని మనసు నొవ్వజేయు సనియేదైనను హింసయగునటంచు నెలుగు మబల మనసును నొప్పించుట కూడా హింసయే అనడం బౌద్దధర్మసారం. మానవులతో బాటు నోరులేని ప్రాణులు కూడా వున్ననలకు అర్ధమైనవే అని భూతదయను నేర్పింది బౌద్దవేం! భర్జాదోక తో కావ్య యజ్ఞం ప్రారంభించిన ముదివర్తి కొండమాచార్యులు తమ ఆవాల సందేశము లో బౌద్ధ భావాలకు ్రతి చిత్రాలు గీశారు. చేతనా చేతనమయమైన విశ్వానికి సృష్టి స్టేతిలయలు పారంపర్యాలు అయినపుడు మానవునికి ఈ మరణ భయం ఎందుకు? ... అనే చింతన కవిలో తలసూపి, కవిచే జీవిత వుధనం చేయించి శ్మశానవాటికలోని ప్రశాంతతను గుర్తింప జేసింది. “విచ్చిన సుమంబు తీవను వీడిపోక్ష ధూళి గలియక యింకెంత కాలముండు? నేల మొలిచిన మొలకలా నేలలోన నంతరింపనో యేనాటి కైనం జెప్పును (50) జనన వేళ నానంద బాష్పములు రాల్ఫు కన్నుం గవయది నిర్యాణ కాలముందుం జార్చునేటికి దుఃఖాశ్రు సంచయంబు? చావుంబుట్టులు స్రాణికి సాజమ కద? (51) జీవితం అశాశ్వతవుని గుర్తుంచుకొని, బతికినంత కాలం కుశల కర్మలతో మానవ శ్రేయస్సుకై శ్రమించుమనే నుతం బౌద్దం. ఈ భావమే కవిని “వరణ మటన్న నెమ్మదిం గంమారిలు చుండెది జీవికిన్‌ వసుంధర పయి శాంతి సౌభ్యములనారతమే గతి గల్గునోయి.. అని ్రశ్నింపజోసి “కలవరము లేని సుఖనిద్ర గొదె చావు” అని మరణాన్ని నిర్వచింపజేసి, “సృష్టిం గనంబడు నీ సమస్త భూతావళి ళూవ్యమందు లయమ్మగు అని “ఇటువంటి సహజమైన మరణానికి చింతింపనేల? అని ధైర్యం పలికించినది. నండూరి చంద్రమతి దేవిగారి శాంతి ౨జయము కూడా పరోక్ష బౌద్ద ప్రభావిత కావ్యమే! నాయకుడు ధర్మదేవుడు భూతదయా మహాద్రతము నిత్యనిష్టయు గలిగి విశ్వమయమైన ప్రేమగలిగి “గౌతమ దేవుడిని పేరు గాంచినవాడు. కల్పితేతి వృత్తములో శాంత్యహింసల ప్రావుఖ్యమును చాటు నీ కావ్యాన్ని గాంధీజీ

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రస్తావన 45 ప్రభావితమని కొందరభిప్రాయ పడుచున్నారు!11 కానీ యీ కావ్యాన్ని పరిశీలిస్తే ఈ అభిప్రాయం సరికాదని తేలుతున్నది. శాంతికి మూలమైన అహింసా ద్యుతిని ప్రకాశింప చేసీ బుద్ద దేవుని హృదయంలో పాంగిపారలే కరుణ రసం ధర్మదేవుని ముఖంలో వెలుగొందుతూ అపూర్వ తేజాన్ని చేకూర్చుచున్నదట! కావ్యమంతటా బుద్ధుని ప్రసక్తి, అతని సిద్దాంతాలు నిండి ఉన్నాయి.

అగ్నిని నీటిచే ఆర్బవచ్చును గాని అగ్నిచే ఆర్పలేము. అట్లే వైరాన్ని శాంతం చేతనే మాన్చగలం “దుఃఖమయమైన ఈ మానవాళిని దయాస్విన్నంబౌ మదితో బ్రోవవలెను. మానవ ధర్మమౌ కరుణమాని, నృపధర్మమని రక్తనదుల (స్రవింప జేయుట సరిగాదని, సత్య, ఆఅహింసలనునవి శాశ్వత మగునట్టి ధర్మములు, వాని కంతరాయముండబోదు "అని పలికిన రాజు పలుకులు బుద్ద నీతికి ప్రతిబింబాలు. వేయేల? యుద్దాన్ని మాన్సించడానికి శత్రు శిబిరంలో నిరాయుధుడై నిర్ఫీతితో ప్రవేశించి, అహింసను ఉపదేశించే ధర్మదేవుడు, ఆనాడు శాక్యకోలీయులకు జరుగనున్న యుద్దాన్ని మాన్సిన బుద్దదేవుని మూర్తికి ప్రతిబింబమై ప్రకాశించడం లేదా! బుద్ధ జయంత్యుత్సవాల తరువాత 1957లో వెలువడిన ఈ కావ్యం, బొద్దధర్మ ్రభావితవాని తెలియుచున్నది. శ్రీ ముంతా సూర్య ప్రకాశరావు గారి నీలకంఠ ళతకయు లో రచయిత వెలిబుచ్చిన యభిసప్రాయాలు ఇటువంటివే శతకం ఈశ్వారుని మీద ప్రాచీన కావ్యాల వలె ఇష్టదేవతా ప్రార్థనతో ప్రారంభమయిన ఈ కావ్యంలో “జాతిపేరు మీద చచ్చుజనులకు జాతి కాదు మనిషికి నీతి కావలెనురా" అనే నీతినుపదేశించారు కవి. సర్వ మానవాళి ఒకే జాతికి చెందినది. దానిలో హెచ్చు తగ్గులుండవు. మానవత్వంతో మానవులు స్రవర్తించినపుడే మనిషిని, జాతిని పెంచే మంచి ప్రబలుతుందని చాటాడు. సాటి జీవి పట్ట సానుభూతి మృగ్యమైన మనిషి (బ్రదుకు వ్యర్థమని, మవుత లేని చోట సమతకు తావులేదని, మరణ మర్మమెరిగి మసలువాడె మనిషి అని చాటడమే గాక, తర్క శాస్త్ర ముందు తగురీతి వాదింప మృత్యు బారి నుండి మోకమేది? (65) అని బుద్ద వాణిని స్మరించారు. భావ కవిత్వం వెలువడుతున్న కాలంలోనే శాంతి, సంఘసేవ, అహింసాదులపై ఆధునికుల దృష్టి మరలడానికి బౌద్ద ధర్మమే కారణం. ఈనాడు *“శాంతి!2ని గరార్చిన అన్వేషణ కచులలో కనిపిస్తున్నది. తవంస్సులో ఉన్నా, శూన్యలోకాలలో , శూన్య జీవాలలో కవి శాంతి కోసం అన్వేషిస్తారట! మరికొందరు *గాంధీ పుట్టిన ఈ దేశంలో బౌద్దం పలికిన భూమి మీద ఏదో ఒక రాష్ట్రంలో తప్పుకుండా ఉంటుందని] శాంతి కోసం కొండలూ కోనలూ గాలించారు. అట్లే శాంతికై, విశ్వశాంతికై యజ్ఞాన్ని ప్రారంభించారు. స్వార్ద చింతా విదూరమైన సంఘసేవయే మోక్ష సామ్రాజ్య రాజమార్ష్గమని, కలుషదూరమై నెగడదే సంఘమే ప్రత్యక్షదైవతవని, సర్వ శుభగమైైన సత్సంఘమును మించు దైవతంబు లేదు ధరణి నెందు! సదవులాత్మతోడ సలుపు సత్సంఘ సే వా ప్రసక్తి మించు భక్తి లేదు.” అని సంఘసేవకు పట్టుం గట్టే చైతన్యాన్ని ఆధునికుల్లో కీలిగించింది బౌద్ధమే!

తర ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం “క్సుక్షీలో నత్ష్మరంబులు లత్షలున్న “ఆసి యను నక్షరంబుల దోస మెటుగ కున్న ఫలమేమి! ..... అనియు “విషయ సంగమ్ములనియెడి వెజికొమ్మ లకును నాశాలతిక యంటి చావు పెరుగు వాని దైంప గలాడు విజ్ఞాని....౨ “ఆళను ద్రుంచినపుడె చదువునకు సార్టకము. ఆంతర రిపుల గెలుచుటే శ్రేయము' అని చాటడం బౌధ్ధ (ప్రభావం వల్లనే! మరికొందరు కవులు ఆధునికమైన సౌకర్యాలతో కట్టిన తమ ఇంటి ముందు ఫౌంటెన్‌ నిర్మించి, మధ్య బుద్దప్రతిమను ఉంచుటయే గాక ఆ గృహాన్ని “బుడ్డ విహారం' లేదా “శాంతి కుటీరం” అని నామకరణం జోశారు. “ఆది కాలానికి కట్టిన యిల్టు ప్రీయా.... ఇక మనం గృహ ప్రవేశం కావడమే ఆలస్యం” " అంటూ ఈ నాటి బౌద్ద ధర్మావళ్యకతను వ్యంగ్యరూపంలో చాటుతున్నారు. ఇదే విధంగా బౌద్ద ప్రభావితమని చెప్పుకొనకున్నా ఆ ప్రభావాన్ని చూపే రచనలు ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో అనేకం “ర్త నైవేద్భయూ]” అనే రూపకం దీని కుదాహరణ. ఒకసారి గోదావరి తీరంలో కృష్ణవేణి తనకు భర్తతో సౌఖ్యం లేదని తనను ద్వితీయ వివహమాడుమని వాసుదేవుని వడుకుంది. అతడు 'సుముఖుడై అంతలోనే నదిగట్టున రావిచెట్టు నీడనున్న ధ్యానమూర్తి బుద్దదేవుని విగ్రహాన్ని చూసి, తప్పిదం తెలుసుకొని ఆమె కోరికను నిరాకరించి, విగ్రహం కడ మోకరిల్లుతాడు. ఆ జంట నైతికంగా పతనం కాకుండటానికి, నైతిక శీల స్థాధాన్యానికి పట్టం గట్టిన బుద్దుని విగ్రహాన్ని ఉపయోగించుకొన్నాడు రచయిత, ('ప్రాచీనాంధ్రసాహిత్యవలున బుద్దావతార వర్ణన గవునించాం. కాని ఆధునికులలో (త్రిపుర దహన (ప్రసక్తి చేసినూరు అరుదు. 1870లో వెలువడినట్టు చెప్పుతున్న రేమెల రామదాస కవిళృత భుపాజాయునోహరో ఉతతపమో'ి లో ఇలగల మానవాళికి నచింత్య విరాట్టురుష స్వరూపమున్‌ సులభముగా సేల్లపుడు జూపదలంచి దయాల వాలశ్రీ లలితప్పు బుద్ద మూర్తివయి లక్షణ ధామసుభద్ర గూడి భూ నిఆయుడవైన సామి కరుణించంగదే మహిజా మనోహరా (103) అని ఉంది. దీనిలో త్రిపుర దహన ్రసక్తి లేదు *వుహిజా మనోహరా” అని శ్రీరాముని స్మరించినా మానవాళికి అచింత్య మార్గం చూపదలచిన దయాలవాల శ్రీ మాత్రం గౌతమ బుద్దుని సొత్తు. అట్లే ప్రజలలో వ్యాపించిన పాటల్లో కూడా ఇటువంటి వర్ణన ఉంది. వేదాలు నమ్మురాదని ఆ శాస్త్రాల వాదాలు బాగలేదని బోదాలు సేసికొని

ఆంధ్ర సాహిత్యంలో బౌడ్డ బ్రస్తావన శా బుద్దులు సెప్పికొని నాదా వినోదుడైన నల్లనయ్య నీవెగాదీో* అనుటలో వేదనిరసన చేసి మానవత్వాన్ని బోధించింది శాక్యసింహుడే అయినా “నల్లనయ్య అనడం ద్వారా విష్ణువే స్మరింపబడ్డాడు. అయితే తిరుపతి వేంకట కవుల నుండి మాత్రం గౌతము బుద్బని గూర్చి సరియైన అవగాహన కానవస్తున్నది. “బుడ్డరూపంబు చేత ప్రబుద్దుండవయి జనులందత్కాల దుర్మత (శ్రవణ నునన దుష్టులను విష్ణుల నొనర్చి పుష్తి జగతి కొసంగు నీకు నమస్కారమో మహాత్మ.” అని “జీవుల హింసించుట పొ పావహ మది తగదు మానవాళి కనుచు బు ద్ధావతరణ మొనరించితి కేవల! కలివేల నింబగిరి నరసింహా”! అని ఉం. కృంపుదళు కొత్తు కరుణ వ్యాపింపజేసిన....22 అని “సత్వగుణ రాశి సన్యాసి సంభవించెం బిదపనని బుద్దరూపంబు వెల్లడించూ “రాగ రాహిత్యమే సుఖ ప్రకరణ మినియు2ే గౌతవము బుద్దుడుపదేశించిన ధర్మసారాన్నే గానం చేశారు ఆధునిక కవులు. ఇవేగాక బౌద్దంచేత ప్రత్యక్ష ప్రభావితాలయిన రచనలు అనేకం. గాంధీమహాత్మునిలో గౌతమ బుద్దుని దర్శించడం ఆధునికులకు అలవాటైంది. “హింసమాను మనెడి యింసగు మాటను బుద్దితోడ తెళిపె బుద్వండపుడు దాని పెంపు ధర్మమయుడు క్రీస్తు ఆచరింప చూపె యవని గాంధి అని ఆధునికుల అభిప్రాయం. బాపూజీపై గల బౌద్ద ప్రభావాన్ని గుర్తించిన ఆధునికులు గాంధీజీని బుద్ధావతారమనియే కీర్తించారు. “సర్వలోకోద్దరణంబుకై అసువు లొడ్డుడటన్న ప్రబోధ సంబుద్దులు రెండు సార్హు చనిపోయిరి జగద్దతంబుగన్‌పే అని గుర్తించినారు.

ఉం ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం మానవతను వివరింపదలచిన కవులు బుద్ధుని వదలలేదు. “భ్రూత్రదయను మించు పుణ్యకార్యము లేదు మనుతకన్న వేరు మతము లేదు శాంతికన్న వేరు స్వర్గంబు లేదు....26 అని చాటిన బుద్వడంటే వీరికి అభిమాన మెక్కువ. అసమానతల మధ్య సమానతను సాధించడాన్నై కృషి చేసి మానవత్వం చేత సమసమాజ నిర్మాణం సాధ్యమని చాటిన మొదటి చారిత్రక వ్యక్తి బుద్దుడే। కాబట్టి కవులు బౌద్ధానికి మరోపేరు మానవత్వమన్నారు. బుద్బనిలో ఆధునికుల నాకర్షించిన గుణం కూడా ఇదే! ఇటువంటి బౌద్బేతివృత్త సంబంధ రచనలు, ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో కోకొల్లలు. కావ్యరూపంగానే కాక, పత్రికల్లో వందలాది ఖండికలు వెలువడ్డాయి. ఈ బౌద్ద సంబంధమైన రచనలనన్నిటిని స్పూలంగా క్రింది విధంగా వర్గీకరించవచ్చు. కావ్యాలు | | ] అనువాదాలు సాహిత్యాధార రచనలు కల్పనలు బుద్ద జీవిత చరిత్రలు ఇతరాలు ఇతివృత్త ల్తాధాన్యాలు శతకాలు సంపూర్ణ ముఖ్య సన్నివేశాత్మకాలు బౌధ్దసిద్దాంత గతవై భవ చరిత్రలు (ప్రాధాన్యాలు స్మరణాత్మకాలు ఖఇండకావ్యాల్లో పరిధి తక్కువ కాబట్టి సంపూర్ణ బుద్ద చరిత్రగాక, బుద్ద జీవితంలోని కాన్ని ముఖ్య ఘటనలు వర్ణింపబడ్డాయి. బౌద్దయుగ వ్యక్తి సంబంధ రచనలు అంటే, యశోధర, చెన్నాడు, సుజాత, ఆద్రుపాలి, సుప్రియ, సుదాసుడు మొదలైన వారిని గూర్చిన ఖండికలు ఎక్కువ. బుద్దుని వూనవత్వంచే ఆకర్ణింపబడిన ఆధునికులు ఆతని విశిష్ట గుణాలను కీర్తించడానికి ఏ మాత్రం వెనుదీయలేదు. అంతేగాక నేటి అశాంతి మధ్య శాంతి మార్గం చూపగలిగిన బుద్దుని మళ్లీ ఆహ్వానించారు ఆంధ్ర కవులు. ఈ రచనలన్నీ ప్రత్యక్ష బౌడ్డ ప్రభావితాలే! ఆంధ్ర సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే బౌద్ద ప్రభావాన్ని యీ విధంగా గుర్తింపవచ్చును.

ఆం(్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద ప్రస్తావన 49 బౌద్ద ప్రభావం [ల] ప్రాచీనాంధ్ర సాహీత్యం ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యం పరోక్షం వ్యతిరేకం ప్రత్యక్షం పరోక్షం [న ఖండన రూపం దశావతార రూపం

ఆధునికి యుగంలో కనిపిస్తున్న దశావతార బుద్ద ప్రసక్తిలో త్రిపురాసుర వర్షన లకన్నా, బుద్దుడుపదేశించిన మానవత్వమే కీర్తింపబడింది. ఆధునికులకు బుద్దుని గూర్చిన పూర్తి ఆవగాహన ఉంది. కాబట్టి దానిని వ్యతిరేక ప్రభావవునలేం.

ఆధునికులకు బుద్వనికి వుధ్యనున్న అంతరం అగాధమైనా, బౌడ్దధర్మ ప్రభావితమైన మానవ సంఘంలో బుద్దుడమరుడు. అతని ధర్మం నిత్యనూతనం కాబట్టి విరోధి మత ప్రాబల్యంలో గాలిలో పెట్టిన దీపంవలె కొన్ని శతాబ్దాల పర్యంతం కొట్టుమిట్టాడినా ఆ ధర్మజ్యోతి ఆరిపోలేదు. తగిన స్నేహాదరణలు పాందగానే నిశ్చలంగా వెలుగసాగి తన కాంతిచే ఈ యుగాన్ని ప్రకాళమానం చేస్తున్నది. ఆ వెలుగు, సాహిత్యంలో ప్రసరించిన విధాన్ని ఇంతవరకు తెలుసుకొన్నాం. ఇక ఆధునిక యుగంలోని బౌద్ద కొవ్యోల స్వరూప స్వభావాలను పరిశీలిద్దాం.

4. కావ్యానుశీలనం బటువుగా బ్రహ్మాండ బౌద్ద భిక్ష వ్వ జుట్టీన చెంగావి పుట్టవునంగ (క్రమముగా గగన గౌత్ర్ర సిద్దుం డూద్భిన లలిత లోహిత జటావలి యనంగ హిత్రవృగా విశ్వసౌగతమాని జగత్రి చ్చే ల్కౌల్పం జొచిన కరాంగృళ్ళ లనంగ నెనరుగా భువన బుద్దన యజ్ఞం డార్డులం దేర్చం బంపిన కృపాదృష్ట్రులనంగ సకల జగములు మైణ్రీర్సు శాంతమూర్తి చల్లచల్లని చాయలం బల్లవింప చిత్రమైన తొలిసం్వ జీలుంగు వెలుగ లల్లనల్లన నవనిప్టై నవతరించై (-వాసిలి వేంక్షటక్ష్మ నరసింహార్వ్యా, ఆనంద బళ్ళు, పే. 8)

కావ్యానుళశీలనం క్‌ 1 కవి క్రాంతిదర్శి. ప్రతిభాశీలుడైన కవి వ్యుత్చత్తి జ్ఞానముచే మరింత రాణకెక్కి రమ్యమైన రచనలు చేస్తాడు. ఆధునిక యుగానికి చెందిన బౌడ్డ కొవ్య కర్తలు ఈ తెగకు చెందినవారు. ఎన్నో వందల సంవత్సరాలక్షు పూర్వమే భారతదేశంలో ప్రాభవాన్ని కోల్పోయిన బౌద్బాన్ని కీర్తించటానికి కవికి కావలసింది ప్రతిభావ్యుత్ప్చత్తులను మించిన ఆత్మ విశ్వాసం. నిందార్హమైన వస్తువును కావ్యేతి వృత్తంగా గ్రహించాలంటే కవికి ఆ వస్తువుపై అభివూనం ఆవశ్యకం, ఈ యుగంలో బౌద్ద సంబంధ రచనలన్నీ అటువంటి అభిమానంతో వెలువడినవే! తిరుపతి వెంకట కవుల బుద్ధ చరిత్ర తో (క్రీ. +. 1902) ఊపిరి పోసికొన్న ఆధునిక బౌడ్డ సాహిత్యం వందల కొద్ది రచనలకు నెలవైంది. ఇక కావ్యాలు ఖండికలపై బౌడ్డ ప్రభావాన్ని పరిశీలిద్దాం. శే అనువాదాలు స్వతంత్ర కావ్యాల్లో కంటే అనువాద కావ్యాల్లో మూల విధేయత ఎక్కువ. అటు మూలకావ్య గౌరవానికి భంగం రానీయక, ఇటు కావ్యత్వ భంజకం కొనీయక, అనువాద కావ్యమని తోపనీయక, మూలకావ్య పరిధి నుండి అతిదూరంగా సాగక, అనువదింపబడిన కావ్యాలు కవి ప్రతిభకు గీటురాళ్ళు. బౌద్ద కావ్యానువాద కవులు ఈ ప్రయత్నంలో కృతకృత్యులయ్యారని చెప్పాలి. బౌద్ద కావ్యాలను మూడు రకాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. అవి 1. ప్రాకృత సంస్కృత భాషల్లో గల తాత్త్విక గ్రంథాను వాదాలు, 2. ఇతర సమకాలీన భాషలనుండి 'యనువదింప బడిన రచనలు, 3. ప్రాకృత, సంస్కృతాలతో బాటు సమకాలీన భాషా సాహిత్యాల నుండి (గ్రహించి కలిపి రచించిన బుద్ద చరిత్రను వాదాలు. 4.1.1 బుద్ద గీత (క్రీశ. 1943) బుద్ధుని జీవితకాలంలో అతని సూక్తులేవీ (గ్రంథస్థం కాలేదం. బుద భగవానంని మహాసరినిర్వాణానంతరం అతని శిష్యులచే గ్రంథస్థం చేయబడిన త్రిపిటకాల్లో, సుత్త పిటకంలోని ఖుద్దక నికాయంలో గల “ధమ్మపదము, మానవ సంఘ నైతిక శీల సంస్కరణార్హం బుద్ద హృదయ మాలపించిన అమర సందేశం. బౌద్దం ఆధునికుల్ని ప్రభావితం చేసన ప్రారంభకాలంలోనే సహృదయుల జిజ్ఞాసాదాహాన్ని తీర్చిన వధుర జల సరోవయీ నీతి సూత్ర సముచ్చయం.. పలువురిచే పలు ప్రక్రియల్గ రూపుదిద్దుకొన్న “ధమ్మపదము' శ్రీ వేదుల సూర్య నారాయణ శర్మ నాకర్షించి, ఆధునిక బౌద్దకావ్యాల్గో నాలుగవదిగా, బౌద్ద తొత్త్విక్ష (గ్రంథానువాదాల్లో ప్రథమమైనదిగా బుద్ధగీతపేర రచింపబడింది. ఇరవై ఆరు వర్గాలుగా విభజింపబడి, నాలుగు వందల ఇరవై మూడు గాథలు గలిగి, శ్రీ ముళ్ళపూడి తిమ్మరాజు జమీందారు గారి కోరిక మేరకు అనువదింపబడిన ఈ కావ్యం బుద్ద ధర్మసారాన్ని సరళ సుందర శైలిలో అందించే కావ్యరాజం. ధమ్మపదము బౌద్బులకే గాదు అన్ని మతాల వారికి ఆదరణీయం. బుద్దుడు నిర్వాణ ప్రాప్తికి ప్రపంచ బంధాలని పూరిగా తెంచుకొని అరణ్యాల్లో తపస్సు చేయవునలేదు. అయితే రాగ బంధంలోనే వోోక్షవముందనలేదు. తావురాకు మీది నీటి బిందువువలె వై రాగ్యాన్ని ఆచరిస్తూ మూనవ శ్రేయస్సుకై గ్రమింపుమన్నాడు. ఆ భావమే భు లో ట్‌ హను నవా యా

కై ఆధునికాం([ధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం సాధనంబుల సంసార జలథి నడుము పెద్ద ద్వీపంబు నొకటి కల్పించి జ్ఞాని శాంతి సదనమ్ము గట్టి విశ్రాంతి గొనుము (2-6) అనడంల్‌ ప్రతలిస్తున్నది. శ పి, బుద్దత్వొన్నా పండితులకు మూర్చులకు, పాపానికి పుణ్యానికి భేదం చెప్పి ఆత్మవిజయానికి దారి చూపి, నిర్వచించి, దానిని సాధింప దగిన తృష్టానాశ మార్గాన్ని వివరించే కావ్యమే ఈ “ధమ్మపదమూు'. “ల్బత్రరులకు బోధసీయగా నెంచుదాని మొదట నీ వాచరించి యా పేదప నుడువు మాత్మ విజయంబె కష్ట సాధ్యంబుకాని లో బడుదు రెల్ల నీ కొచ్మ లోంగు నెడల (12-40) అనేది ప్రతివ్యక్తికీ ఆచరణీయం “తానెతను బాగు చేసుకో దగును గాని అన్యుండన్యున కెపడు సాయంబు గాడు" (12-10) లౌ అనేది ప్రతి వ్యక్తి గుర్తుంచుకొనవలసిన సత్యం. *ఈ జగము మిథ్య" “శాశ్వతమ్మెదియు (20-6) అని ఈ ప్రంపంచంలో “శాంతమున కంటె సౌఖ్యమెచ్చటను లేదూ (15-6) అని బోధించింది ధమ్మపదము ఇది బుద్దవాణి కాబట్టి కవి తెలుగు “ధమ్మ పదవరిను “బుద్దగీత' అన్నారు. 4.1.2. మాధ్యమిక వింశతి (1956) జ ఆపర బుద్దావతారుడని కీర్తి గాంచిన నాగార్జునుని స్థానం బౌద్దమత చరిత్రలో అద్వితీయం. వలే ందుతుంది. మాధ్యమిక వంతి, ౨/౨ స్‌ శాస్త్రాలకు ఆంధ్రాను వాదాలు. (గవావ్యావ్వరిని నాగార్జున కృత తాత్త్విక శాస్తా తత్త్వశాస్రాన్ని పద్యాల్లో చొప్పించడం కష 0 ళో ప్ట సాధ్యం అటువంటి పద్యరూప కల్పించి కృతకృత్యులయ్యారు డా, జివి, కృష్మాప్య్య,. థ్‌ అనేక తాత్త్విక (గ్రంథాలకు పద్య తత్త్వశాస్త్రమభ్యసించు దిన నారి నమితవ. క చే బనరిందే నాగార్జునుని దర్శనంతో పరిచయ మేర్పడినా, ఆ దర్శనం ర్డి మౌత్రం రష్యన్‌ విద్వాంసుడు జు న! ఇ శ ఇంగ లీ 1౮64611151 [10/6౧6” యను (గగ షర్చేట్స్క వ్రాసిన “16 60౧6౭5 (గ్రంథమును చదివిన పీదపనేనట। ఆ ఉత్సాహంతో (ప్రసన్న సదాసహితముగో నూల మాధ్యమిక కొరికలు, * భవ సంగ్రాంతి సూత్ర వ్చత్తి, మాధ్యమిక వింళతి. చతసవయు, వీల మొల్బాదు పవదయయు, రత్చావళి, విగ్రహవ్యాచర్తిని యను (గ్రంథముల ననువదించారట! కాని పత్రికలలో 'ప్రకటెంపబడీనందున మాధ్యమిక వింశతి, వి గ్రహవ్యావర్గిని - మాత్రము మిగిలి వ పునర్ముదో భాగ్యమును పాందినవట॥ పుస్తక రూపమున పునరు॥ి

కావ్యానుశీలనం వ్‌ నాగార్జునుడనిన వీరికి అభిమానమనడానికి వీరనువదించిన నాగార్జునుని కృతులే సాజ్ష్యాలు. ఇరవై పద్యాలతో కూడి మాధ్యమిక వాద సారాంశాన్ని, మాధ్యమిక వింశతి వివరిస్తుంది. పలుకున కందకున్న దత్త్వ్యంబు పరమ కరుణతో జూపీనట్రి ప్రజ్ఞాననిధికి ధూతరాగోత్తమునకు బుద్దున కచింత్య శక్తి నర్పింతు నిదె నమస్కార శతము అని బుద్దనుతిలో ప్రారంభమై, బుద్దుడుపదేశించిన ఆత్మ తత్త్వం శూన్యవాదం, నైరాత్మ్యవాదాలను వివరించే, ఈ కావ్యం నాగార్జునుని మాధ్యమిక వింశతికి అనువాదం. ఉక 3 వి[గ్రహవ్యావర్తిని ( 1958) ఈ గ్రంథంలో కవి జి.వి.కృష్ణారావు పాఠకుని సంపూర్జావగాహనకై మూలకారుని వ్యాఖ్యను అనువదించి ఆ లఘటీకను చేర్చి ముద్రింపించారు. అంకిత పద్యాల్లో కవికి గల బౌద్దాభిమానం ప్రస్పుటమవుతున్నది. నవీన శివార్దము, భద్రము(ద్రణా కలిత మిదంతనార్దన విఘాతము' అయిన ఈ విగ్రహ వ్యావర్తినిని తము గురువు పండితగోపదేవ్‌కు అంకితమిస్తానన్నారు. “వేదవిరుద్దము, నాస్తికమునగు నీమతమేమిటికి?” అని తనను గురుదేవుడు ప్రళ్నించినట్టు ఉహించుకొని, “పలువురి వాదముల నెదుర్కొని నిలువ గలిగిన మాధ్యమిక వాద ప్రాశస్త్యమును వివరించి, “విశ్వకల్యాణ విరచనా విహితబుద్ది మూఢ వాదలోభమున దామునుగు నేమి? అని సమాధాన మిచ్చారు. శేముషీ ఘనుల ధన్యతముండు, శూన్యతా వాదన బోధ పుష్కులుడు, భ్రాంత జగజ్జన జాల జీవన శ్రీదుడు, తత్త్వవిత్తరుణ శీతమయూఖుడు భేదవాద నిర్చేదన భద్రకుంజరుడు అగు నాగార్జ్హునాచార్యుని ప్రస్తుతించి, అతనికి నూత్నతేజమిచ్చిన బౌడ్దాన్ని నుతించి. “వ్ర కిరణమౌగాక యాదిత్య తేజ మడరి హరియించునేమి నీహాోరగిరుల? (వు. ౫)

అన్నట్టు ఎన్ని వాదాలు చేరినా నాగార్జునాహ్వుయుని కృతుల నశింపజోయలేవని, విశ్వకల్యాణ పథం రూపించటానికి తాను ఈ అనువాదాన్ని చేస్తున్నానని చెప్పారు.

“ఫ్రస్తావనిలో మాధ్యమిక వాదంతో కలిగించిన పరిచయం వారి బౌద్ద ధర్మశేముషికి నిదర్శనం. వై పరిచ్చేదాల్లో 72 శ్లోకాల్లో ఉన్న ౨గ్రవవ్యూన్త్లిని అనువదించారు. అందులో నాగార్జునుని కార్యకారణ

ష్‌ లగా భౌవాన్ని విరించడంతో బాటు ముఖ్యమని తోచిన గతి, కాలం, ఆత్మ స్వభావం, విపర్యాసం, నిర్యాణం, దృష్టి అనే విషయాలను గూర్చి శూన్యవాదం చెప్పే సిద్దాంతాలను వివరించారు.

“వూధ్యమిక వాదాన్ని ఖండిస్తున్నావును కొనేవారు వాస్తవానికి భాంతిపడుతున్నారేవోో అని భావించాల్సివస్తుంది. ఎందుకంటే స్రతీత్య సముత్సాద వాదాన్ని తోసివేయక మాధ్యమిక వాదాన్ని ఖండించడం సా న

ధ్యం కాదు అని వీరి యభిప్రాయం (2: 27 కావ్యాంతంలో మూలగ్రంథాన్ని పొందుపరచి తారతమ్య పరిశీలనకు అవకాశమిచ్చారు. శ శ 'హీతోస్తతోన సిద్దిబై: స్వాభావ్యాత్కుతో హితే హేతుః నిర్లేతుకస్య సిద్దిర్ష చోపపన్నాస్యతే 2ర్టవ్య (17)

క్‌త ఆధునికాం(ధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దనుత ప్రభావం అట్టులగుట హేతునసిద్దమగును:; ని£్వ భావతను నేది హేతువై పరగ గలదు? హేతు రహితమ్ముగా నర్జమెసంగు నేని యర్థమయ్య దెట్టు ప్రసిద్ది నంద గలరు? (17)

మూలంలో ఆర్యావృత్తాలలోనున్న ఈ తాత్త్విక గ్రంథాన్ని తేట తేనుగు గీతాలలో తెనిగించి, వాటికి

వ్యాఖ్యాన లఘుటీకలను జోర్చి ఆంధ్రుడైన నాగార్జునుని మాధ్యమికవాదాన్ని తెలుగు వారికి తేలిగ్గా అర్మమయ్యేట్లు

చేశారు.

4.1.4. జూలకకథా గుద్చుము (1943)

పైన చర్చించిన మూడు తాత్త్విక (గ్రంథాల వలె కాకున్నా జాలక కథాగుచ్చుం బౌడ్డ ధర్మసారాన్ని తెలిపే గ్రంథం. బౌడ్డం ఉద్దేశం సాధారణ ప్రజానీకానికి అందుబాటులో ఉండటం కాబట్టి బుద్దుడు దీనిని ప్రజాభాష అయిన పాళీలో తాను బోధింప దలచిన నీతిని, తన పూర్వజన్మ వృత్తాంతాలతో జోడించి కథల రూపంలో బౌడ్దాన్ని పామరులకు సైతం అర్ధం అయ్యేట్టు చెప్పాడు.

“జాతక కథలలోని కాంతి అహింసా ధర్మములు సాంఘిక జీవనవఎతో నతిమాత్రముగా గాక పరిమితవలుగ దేశకాల పాత్రవములను గార్తించి ప్రయోగింపబడినచో సంఘవఎపరిళుడ్చవుగంను.... విశ్వశ్రేయమును సమకూర్చగల ధర్మోపదేశముతో నిండినవి జాతక కథలు” అనే అభిప్రాయం ఆధునికులలో చోటు చేసికొన్నది. కాబట్టి 20వ శతాబ్చి ప్రారంభానికే లెక్కలేనన్ని జాతక కథానంు వాదాలు పెక్కు ప్రక్రియలలో, పెక్కు భాషలలో వెలువడ్డాయి. కథా సాహిత్యానికి జాతక కథలు ఏవిధంగా శ్రీకారం చుట్టాయి, ఎన్ని భాషలను ప్రభావితం చేశాయి అని తెలుసుకోవడానికి (ప్రత్యేక పరిశోధన అవసరం.

“బుద్దుడు సంబుద్దిని పాందక పూర్వము పొందిన అనేక జన్మల వృత్తాంతములే ఈ జాతక కథలు. ఇవి వెుత్తవలు 547 అని కొందరు ఇంకా ఎక్కువని వంరికొందరంు అభి'ప్రాయంపడఎచంన్నారు సంస్కృతంలో జాతకమాల పేరుతో ఆర్యళూరుడు అనువదించిన 32 గాథల నుండి సన్నిధానవు సూర్యనారాయణ శాస్త్రి షాంతివాది, వ్యాధ్ధు, శిబి, విశ్వంతర, శుద్దబోధి, బ్రాహ్మణ, బిస, మహాకవి, ళ్‌ రురు, శళ, సుతసోమ, హంస, మైత్రీబల, వుహబోధి, వేష రాజవాద, గజ, సన్న్యాసి, వృుగ, ఆచార్య, సద్దర్మ, పిశాచ అనే 23 జాతకములను తెలుగులోకి అనువాదం చేశారు. 1943లో ్రథవు భాగంగా 1945లో ద్వితీయ భాగంగా వెలువడిన ఈ (గ్రంథం 1961 నాటికి మూడు భాగాలు గలసి ఒకే సంపుటంగా రెండవ ముద్రణ పొందింది.

పాళీలోని బౌద్ద జాతక కథలకు బౌద్దధర్మ ప్రచారమే ధ్యేయం. అన్ని మత గ్రంథాలలోలాగే వీటిలో కావ్యత్వాన్ని గలాౌర్చిన శ్రద్దకానరాదాు, కాని 'సన్నిధానవలు వారు వవాల కథకు భంగవేంర్పడ కుండా రసానుకూలమైన కొద్ది మార్పులతో కావ్యానువాదం చేశారు.

ఎండుపుళల్ల విరిగి ఎక్కడో పడికూలు తరువు కరణి నున్న తనువునందు వెసబరోపకార పీయూషమును జల్లి యమరముగ నొనర్చ్బుట్టన్హమగును. (2-52)

కావ్యానుశీలనం వ్‌న్‌ నరుడ జ్ఞానపు బశువుం బరిమూర్చుటకన్న నన్యవముఖ మొకడున్నే? పరమార్ధంబు గ్రహింపరు నరులు గతాను గతికులు మనస్వులయయ్యున్‌ (14-59) ఇవి అనువాద పద్యాలు గాకా స్వతంత్ర రచనల్టాగే ఉన్నాయి. వీరి ఉద్దేశంలో బౌద్ద సిద్దాంతాలు ప్రావీన హిందూ ధర్మం నుండి గ్రహింపబడినవే అయిన్మాకావ్యాను వాదానికి ప్రోత్సహించింది మాత్రం కథల రూపంలో నీతి బోధచేస్తూ, కావ్యం కాంతా సమ్మిత మనటానికి వ్యాఖ్యానమైన బౌడ్డ జాతక కథల ధ్యేయమే! 4, 1.5-కథలు-గాథలు (1947) పై కావ్యాల వలె ప్రత్యక్షంగా బౌద్దసాహిత్యం నుండి గాక ద్వితీయాకరాల నుండి అనువదింప బడిన బౌద్ద కావ్యాలు నవ్యాంధ్ర సాహిత్యంలో ఉన్నాయి. ప్రాకృత, సంస్కృత భాషల్లోని ప్రాచీన గాథల నుండి, (గ్రహించిన వస్తువుకు తమ (ప్రతిభతో మెరుగులు బెట్టి “కథా” అనే పేరుతో రవీంద్రుడు రచించిన కావ్యానికి వేలూరి శివరామశాస్త్రి పద్యానువాదమే “కథలు-గాథలు. రవీంద్రుని రచనలకు అనువాదం కాబట్టి శివరామ శాస్త్రిని ఆకర్షించింది రవీంద్రుని కవిత్యమేగాని బౌడ్చసాహిత్యం కాదనడానికి ఆస్కారం ఉంది. రవీంద్రుని రచనలౌెన్నో ఉండగా ఈ కావ్యాన్నే అనువదించటం-శా స్త్రి స్వయంగా పాళీ నుండి అనువదించిన వచన జాతక కథానువాదాలు- వీరి బౌద్దాభిమానానికి నిదర్శనం. 1940లో అనువదింపబడిన ఈ కావ్యంలోని బౌద్దగాథలు జేమేంద్రుని ఆవదాన వాజ్మయం నుండి గ్రహింపబడ్డాయి. క్రష్టభిక, పూజారిణి, అభిసారము , మస్తక విక్రయము, మూల్యప్రాప్తి, నగరలత్మీ, కొలది నష్టము, ప్రతిజ్ఞా భంగము! అనే గాథలన్నీ త్యాగం, కరుణలకు ప్రతీకలై బౌద్ద ధర్మసారాన్ని సులభకైలిలో వివరిస్తున్నాయి. “అభిసారికిలో అంటువ్యాధితో బాధపడుతున్న ఒకనాటి సౌందర్య దేవత వాసవదత్తను ఊరి చివరలో వదిలేశారు ప్రజలు. ఆటువంటి ఆమెకు బౌొడ్డభిక్షువైన ఉపగుప్తుడు చేసిన సేవ మానవతకు నిదర్శునం. అచట కూరుచుండి యతి వరుండనళ నూ దాని తలను జేర్చెందనదు తొడను ఎండు పెదవులందు నిడె నీరు చల్లని చందనంబు రాచెంజానమేన! (3-15) సహజీవుల కన్నీటికి ఆర్రత పొందగలిగిన ఇటువంటి మహాకరుణయే బౌద్దధ్యేయం, ఈ కవియే బౌద్ద సుత్తాల్లో పేర్కొనదగిన మహామంగళో సుత్తమును “మంగళ సూక్తము అనే పేరుతో అనువదించారు. గృహస్థ సంబంధమైన నీతి నియమాలు ప్రాధాన్యం వహించిన ఈ సూత్రంలో జీవన మార్గాన్ని సూచించే 36 వచనాలున్నాయి.

క్‌6 ఆధునికాం(ధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత (ప్రభావం “చదువు లెల్ల జాల జక్కగా జదువుట చేశి పనులు చేయు చెఆప్పుగొనుట గురువులొద్ద శిక్షగొనుటయు నియ్యదే మంగళముల కల్ల మంగళంబు (3) వంటి సూత్రాలు, తల్లి దండ్రుల సేవ, దాన వుహాత్మ్యం, బ్రహ్మచర్య, ధర్మపాలనం వంటివాటిని వివరించే 'సుత్తాలు 'సచ్చీల వర్తనను నేర్చుతాయి. 4.1.6. బుద్రస్త్రూాదయము (1967) బుద్వని వూనవతాది గుణాలచే ఆకర్షితుల్దైన ఆధంనికులు వురికొంత లోతంనకు దిగి బుద్దహృదయాన్ని ఆవిష్కరించడానికి ప్రయత్నం చేశారు. హిందీలో శ్రీ దర్చారీలాల్‌ సత్య భక్త వెలువరించిన “బుద్దహృదయమ్‌ిను వచనంగా కె.వి.రవుణారెడ్డి, పద్యకావ్యంగా వడ్రమూడి సిద్దయ్య కవి అనువదించారు. ఈ కావ్యంలోని ఒకే పాత్ర బుద్ధుడు. అతని మునస్పంఘర్షణకు, ఆంతరంగిక ఆలోచనలకు దర్పణమై భాసిల్హుచూ, అగవ్యుగోచరం, అభేద్యమైన బుద్దుని హృదయాన్ని ౦థూ కావ్యం ఆవిష్కురిస్తున్నది. సుఖభోగాలను అనుభివిస్తున్నపుడే, ఆనంద తరంగాలలో తేలియాడుతున్నపుడే, బుద్దహృదిని నిక్షిప్తమైన తపనను, మానవ శ్రేయస్సుకై నూత్నమార్షాభిలాషణను, బుద్దవాణితోనే పలికించడంతో ప్రారంభమై, ఉత్తమ మౌనవత్వ నిరూపణతో పరిసమాప్తి అవుతుంది ఈ కావ్యం. బుద్దుని మహాపరి నిర్వాణం తరువాత బుద్దుని బోధనలు గ్రంథస్తం చేయబడ్డాయి. తనలోని సంఘర్హణను బుద్దుడే చెప్పి ఉంచే ఎలా ఉండేదో అనే దానికీ కావ్యం అక్షరాకృతి. కవి తన అంతర్ముఖత్వంలో, తనకు తానై బుద్దత్వాన్ని ఆపాదించు కొని బుద్దుని హృదయ కవాటాన్ని సునాయాసంగా తెరచుకొని, అతని హృదయ మందిరంలో రహస్యపుటరలను సైతం శోధించి వేనవేల సంవత్సరాల్లో నిక్షిప్తమైన భావనా సంపదను వెలికి దీశారు. అణ సుఖం మానసిక సంబంధియని గుర్తించకుండా సంపదనే సౌఖ్యమని ్రమించే ప్రజల మూర్చత్వానికి జూలిపడ్డాడు. సంపత్తును విభాగించటానికి ధనికులకు దీక్ష నివ్వడం సవుంజసవుట! రోగ నివారణ చేయదలచిన వైద్యుడు రోగిబాధను లెక్క చేయనట్లే సమాజరోగాన్ని పోగొట్టే ప్రయత్నంలో ఎదురయ్యే కష్టనిష్యూరాలను భరించటానికే నిశ్చయించు కొన్నాడు బుద్దుడు. పూర్వం వృత్తి పోషణకై స్పజించిన కుల భేదాలు ప్రామాణికం అంటారే గాని, ప్రజల గుణాన్ని బట్టి మానవుని గొప్పను ఎందుకు తలచరు అనేది బుద్ధుని బాధ। క ం0000ంటొగ్‌తిక్తి నైతిక స్థాయి బెంచి విశ్రమించుచు నున్నాడ వేడు కలర గావలయు నేమి? యింక జీవితమును శుద్రదేహంబు శుద్దిగా భద్రపడితి - (14-28) తానాశించిన లక్ష్యం ఫలించింది. మానవ శ్రేయస్సుకై మార్గాన్ని సాధించాడు బుద్దుడు. తాను లత్ష్యమై నిలిచి, సంఘవమార్లాన్ని నిర్దేశించాడం. అటువంటి బుద్వుని వునోభావాలు ఈ కావ్యంలో విశదీకరించడమైంది.

కావ్యానుశీలనం క్‌7 4.1.7 బొద్ద గేయాలు (1981) పూజ్యశ్రీ ఆరియ వన్సనాయక మవాథేర రచించిన “గీ 6011664101 0% 085 ౦౪||” కు ఆచార్య బుద్ద రక్షిత మహాధేర రాసిన కొన్ని పద్యాలకు అనువాద రూపమే ఈ కావ్యం. బౌద్ద సాంస్కృతిక సమితి సంస్థాపకులైన బౌవర వీరభద్రరావు, వారి మిత్రులు వింజరపు శ్రీనివాసవ్‌ అనువదించిన ఈ కావ్యంలో బెవర వీరభద్రరావు స్వీయ కవితలను కూడ చేర్చడమైంది. సిద్దార్టుని స్వష్నంతో ప్రారంభమయిన ఈ గేయ సంపుటిలో, బుద్దుని సందేశం, శాంతిసాగరుడు, దుఃఖవు అనిత్యవలు, దంఃఖవల అనాత్మ, ధ్యానము, జాతిదాహం, బుద్బని మౌర్షవలు, నిర్వాణవలు, పరిపూర్ణానందము వంటి ఇరవై అయిదు ఇండికలున్నాయి. ఇవన్నియు బౌద్ద ధర్మ ప్రచారార్హం వెలువడినవి! ఫృడమి పై నేదీ సంతోష పెట్టలేదు నస్తాయి - పోతాయి - ఏదీ ఉండిపోదు. అందిననన్నీ దుఃఖాన్నే యిస్తాయ....... ఇది తథ్యం - కాబట్టి నాకేది వద్దు (ఫ.15) ఇటువంటి అనువాదాల్నే గాక “జాతిదాహంి వంటి కొన్ని స్వతంత్ర రచనలు కూడా చేర్చబడ్డాయి. ఛండాల కన్య, ఆనందుల ఇతివృత్త మాధారంగా జాతి భేదాలు లేవని చెప్పే రచన “జాత్రీదాహరి ఈ సృష్టిని జీనరాశులెల్ల సమమె ఈ కులాలు మానవ దుష్ట నిర్మితాలె మానన పరిపూర్షత్వానికి సంకెళ్ళు ఇని స్వార్థపరులు వేసిన పునాది రాళ్ళుకీ బౌడ్డ భిక్షువుల రచనలకు అనువాదమైన ఈ కావ్యం బౌద్ద తత్తా సనికి పద్యరూప౦,. బౌద్దంచే ఆకర్షింపబడిన కవులు ఆ సిద్దాంత గ్రంథానువాదాలు చేస్తుండగా, మరికొందరు బుద్దుని విశ గుణాలచే ఆకర్షితులై అతని జీవితాన్ని కొవ్యాలాపన చేశారు. ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో ప్రప్రథమ బౌద్ద కావ్యమైన బుద్దచరిల్రయు ఇటువంటి బుద్ధ జీవిత చిత్రణమే! పోలవరము జమీందారు కోరిక మేరకు తిరుపతి వెంకటు కవులు రచించిన ఈ చారిత్రక కాన్యం ఆర్నాల్డ్‌ కవి “లైట్‌ ఆఫ్‌ ఆసియా'ను అశ్వఘౌష, కవి కృత సంస్కృత బుద్ద చరిత్రను ఆధాళంగా చేసికొని వెలసిన స్వేచ్చానువాదం. తరువాత వెలువడిన బుద్దచరిత్ర కావ్యాలు కొండా రామచంద్రా రెడ్డి రచించిన పొట్రాళి (1959), గంటి సుబ్రహ్మణ్య శర్మ రాసిన విళ్ళుబ్యోతి (1971), చర్ల గణపతి శాస్త్రీ వెలువరించిన దుద్ధభాగవానుని చరిత్ర (1977), ఎం.పి.జూన్‌ రచించిన దుద్ధచరి(లో (1979)లు సంస్కృతంలో అలిల వరము, అశ్వఘాషుని బుద్దవరిత్ర, బుద్దఘాషుని ఆల్రిర్వా చూడామణ కావ్యాలు బుద్దుని జీవితాన్ని వివరించే కావ్యాలు, వుహాయాన శాఖ ప్రాదుర్భావంతో బుద్బని పట్ట ఆరాధనా భావం పెరిగింది. దీని ఫలితంగా బుద్దజననం, విద్యార్థి దశ, వహాభినిష్కుమణం మున్నగు ఘట్టాల్లో ప్రకృతిలోని కాన్ని వింత మార్పులు చూపబడ్డాయి. తెలుగు కావ్యాల్లో ప్రబంధ ధోరణిలో సాగిన తిరుపతి వేంకటకవుల బుద్దచరిత్రము, విళ్ళుజ్యోతి, బుద్ధభగవానుని చరిత్రల్టో ఈ వర్షనలు పాడసూపుతున్నాయి. చర్లగణపతి శాస్త్రి, ఎం.పి.జాన్‌ కవుల కావ్యాల్లో

58 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం సుజాత ఇతివృత్తం లేదు. ఇది తప్ప తక్కిన విషయాల్లో ఈ ఐదు కావ్యాలు ఒకే విధంగా సాగాయి. కానీ అక్కడక్కడ కవుల ప్రతిభ ననుసరించి స్వల్పంగా మార్పులు గోచరిస్తున్నాయి. 4.1.8 బుద్దవంత్ర (1920) తిరుపతి వేంకట కవుల వుతంలో బుద్వడు భూతదయావుతి బుద్దునకు గల యెక్కుడు భూతదయను గూర్చి మానేర్చుగతి నిట్లు గొంతదనుక

• బ్రాసినారము తద్గుణ వైభవంబు సారె సారెకుం బ్రేరణం బారజేయ!- ం అని చెప్పుకొన్న కవులు తన ముఖ్యగుణమైన భూతదయ వల్ల ఆ వుతమిప్పుటికీ నిలిచి ఉందని నమ్మారు. వీరికి బుద్దుడంటే భక్తి ఎక్కువ. బుద్దుడు జన్మించగానే దేశం సుభిక్షమైందట। శుద్చోదనుడు ముసలితనం, రోగాలు వంటి ప్రకృతి పరంగా వచ్చే మార్పులను సిద్దార్దుని కంట బడకుండా చేశాడు. కాని, పాలం దున్నే పశువుల కష్టాలను చీమల మ్రింగెడి బల్లిని మతే దాని మింగెడు పాము, నద్దాని మింగు వైనచేయుని, జిన్న చేసలను (మింగు పెద్ద చేసలం దిను పశ్నీ బృందమొకటి! వాని తినే డేగలను సిద్దారుని చూడనిచ్చి జగమంతా హింసాపూరితమనే అభిప్రాయానికి తెచ్చారు. ఈ వర్షన మూల విధేయమే అయినా సులభశైలిలో బుద్దుని బోధలను వివరిస్తుంది. 4.1.9 ప్రాం ఆర్నాల్డ్‌ కవి “లైట్‌ ఆఫ్‌ ఆసియా” అనే ఆంగ కావ్యం తనకభిమాన గ్రంథమనీ, బుద్దుని జీవితం, బోధనలు తనకు మిక్కిలి ప్రియమైనవనీ, అందుకే చిన్ననాటి ఆశయాల్లో ఒకటిగా యతిసప్రాసల కతీతంగా, సరళంగా ఉండేలా బుద్ద చరిత్రను రచిస్తున్నానని ప్రాగ్జ్యాతి కావ్యం ముందు మాటలో కొండా రామచంద్రారెడ్డి తెలిపారు. ఆర్నాల్డ్‌ రవన ననుసరించి ప్రొర్ట్యోత్‌ ని మంజరీ ద్విపదలో వెలయించారు. తిరుపతి వేంకట కవ్చలు వర్ణన విషయుంలో అక్కడక్కడ ఆళశ్వఘాషుని బుద్ద చతిత నం అనుసరించారు. అందువల్ల వర్ణన విషయం తప్పు కథాక్రమం పై రెండు కావ్యాల్లో ఒకే విధంగా సాగింది. దుద్దబరితాలో పద్యాలుండగ్హా ప్రార్జోతి 266 పుటలకు వ్యాపించటానికి కారణం ద్విపద ఛందస్సు.

4. 1.10 బుద్ద భాహాముని చరత (1977) పందొమ్మిది ఆశ్వాసాల ఈ కావ్యంలో 790 పద్యాలున్నాయి. బుద్వని జననం మొదలు ధర్మచక్ర ప్రవర్తనం వరకు వివరిస్తూ బుద్దఘోషుని పద్య చూడామణికి అశ్వఘాషుని బుద్దచరిత్రకు అనువాదంగా ప్రాచీన * ధోరణిలో సాగిన చంపూ కావ్యం.

కావ్యానుశీలనం కక కావ్యకర్త చర్ల గణపతి శాస్త్రికి బుద్ద భగవానుడంటే ప్రత్యేకాభిమానం. 1959లోనే బుద్ద భగవానుడు

• జోవిల సంయటనులు అనే వచన (గ్రంథాన్ని వెలయించడమే గాక, తమ కుమారునికి బుద్ద్దారాయణశా స్త్రి అని పేరు పెట్టుకోవడం వారి వముతాభిమానానికి తార్కాణం. ఎవ్వని దృష్టి వీచి' ప్రసరింప దయాసుధ పాంగిసార్డునో' ఎవ్వని ధైర్య మూ స్మరు విజృంభణ వహ్నాకి గాల మేఘమో ఎవ్వని బుద్ది మోకసుర వృషనవోదయ నూల కందమో అవ్వన జాప్త బంధుని మహానుహి మాంకురు బుద్దు మ్రొక్కెదన్‌ (1-1)

అని ప్రారంభించి, *“ధర్మశాసనుడను బుద్దుని చరితమూను (బ్రహ్మాదులే వివరింప లేమన్నా, బుద్ధుని మీద భక్తితో ఆ కావ్యాన్ని సులభంగా చెప్పగలుగుదునని కవి చెప్పుకొన్నాడు.

లఅలిలో ఎిస్తయు వంటి బౌద్ద గ్రంథాలతో పరిచయమున్న వారు కనుకనే మహాయానుల నమ్మకాన్ని అనుసరించి తుషిత 'స్వర్గంలోని తుషిత నాథునికి దేవతలు బుద్దావతారావళ్యకతను మొరబెట్టుకొన్నారని అతడు పరిశీలించి తాను జన్మించటానికి సరైన స్టలం కపిల వాస్తువని, తల్లి మాయాదేవి అని ఎన్నుకొన్నట్లు వర్షించారు. తుషితనాథుని వర్షనలో కవి చూపిన బొడ్డభిమౌన మెనలేనిది. ఇక్కడ కవి దేవతల ద్వారా బౌద్దం పుట్టుడానికి గల కారణాలను వివరించాడు. వ్యామోహంలో మునిగిన ప్రపంచాన్ని ప్రబోధించటానికి సముచితమైన సమయమని చెప్పించాడు.

1950 ప్రాంతంలో ధమ్మావదమును ఆంధ్రీకరించిన వీరు అనేక మత (గ్రంథాలను ప్రచురించారు. ఆశ వదలి ప్రేవుతో నుండుటయే మతమునకు మూలము అనటం సిరి మతం, పరస్పర 'సహనంతో వివిధ వంతాలను 'సవున్వయించుకొాని, ఆ ధర్మాలను ఆచరించడానికే పూనుకోవాలనడం వీరి ఆశయం, ఆ సవున్వయు దృష్టితోనే వీరు బౌద్బంలోని ఉత్కృష్ట గుణాలను అంగీకరించి, తన బొడ్దాభిమానాన్ని కావ్యరూపంలో వ్యక్తపరచారు.

4.1. 11 వల్చజబోతి (1971)

“బుద్దుడు నా యభిమానావతారము, అనన్య సామాన్యమగు త్యాగబుద్దిచే నతండు లోకారాధ్యుండు. అతండు విశ్వజ్యోతి యనుట మిగుల సమంజసమగును' అని చెప్పుకొన్న ఎిళ్ళుజ్యోతి కర్త గుంటే సుబ్రహ్మణ్య శర్మ 1961లో రచించిన ఈ కావ్యాన్ని 197 1లో ముద్రించారు. కావ్యాదిలోని ఇరవై మూడు పుటల ఉపోద్దాతం కవికి గల బౌద్దాభిమానాన్ని చాటుతున్నది.. వీరి ఉద్దేశంలో బౌడ్డం హిందూదేశమంతటా వ్యాపించకపోయినా, ఇక్కడి అన్ని మతాలపైన ప్రభావంచూపి, వాటి దృక్సథాళ్లో చాలా మార్పులు తెచ్చింది.

నేటికీ బుద్దుని పట్ర, అతని బోధనలు పట్ల బౌద్వలకే గాక, ఇతరులకు కూడా అచంచల భక్తి విశ్వాసాకర్షణలు ఉండటానికి ఆ మతంలోని అహింసా సత్య సిద్దాంతాలు, శాంతి సందేశాలే కారణాలని వీరి నవమ్ముకం,

పాశ్చాత్య దేశ సంబంధ క్రైస్తవ ముతా చోర్యోక్తనూ కనూసద్గుణంబు, జైన ముతాచార సత్యమౌ నిర్వాణ

ళ0 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దముత ప్రభావం యత్న సాధనమౌ దయాగుణంబు, బహు జనాదృతమైన పరమ ఇస్లాం నుత సారమై యొప్పెడు శాంత గుణము జగదభినుతుడైన సచ్చీలుడౌ గాంధి తగ జెప్పినట్టే సిద్దాంత చయము11 (11-34) అనేవి బౌద్దవముత సారాంశమని కవి అభిప్రాయం సత్యధర్మ శాంతి, సచ్చీలాలను, కరుణ పెంపును, కర్మ సిద్దాంతాన్ని బాధా నివారకమైన బంధుర శాంతిని బోధించిన బుద్దుడంటే వారికి భక్తి గౌరవాలు మెండు, బుద్యుని దశావతార బుద్దుడనే నమ్మాడు. కనుకనే అసిత మునిచే శుద్దోదనునకు బుద్దుని గూర్చి భూమీశా యాతడు బుద్దావతారుడై శిశురూపమున నున్న శ్రీధరుండు! అని చెప్పించారు. బౌద్ద వనమూల గ్రంథాల ఆధారంతో బుద్దచరిత్రను వివరిస్తున్నా కవి స్వతంత్రించి, “అందరి దొకటే దేహము, కొందలమున గొందతోల కుయ్యిడవలొ అని ఆలోచించే మానవతా వాది బుద్యని సృష్టించారు. దీన మానవ సేవకై దీక్షబూని ఇల్లు వెడలినాడట గౌతముడు, మమత వీడిన దుఃఖంబు మాయమగునని తెలిసి, సంబుద్దిని పొందిన బుద్దునిచే పూర్వజన్మ వృత్తాంతాలను స్మరింపజేయుటతో బాటు, అహ్హాంగ మార్గాన్ని విపులంగా చెప్పించారు, బుద్ద తత్త్వాన్ని ఆర్థం చేసికొన్నారు కనుకనే. మానస విజయమె మోత్షము మానస విజయంబె లోక మూన్యగుణం బీ మానస నైజ నుగమ్యుము మానస విజయుండె దేననూన్యుం డరయన్‌ (4- 349) ఆని బుద్దబోధను వివరించారు. ఆశ్వఘాషకవి, ఆర్నాల్డ్‌ రాసిన బుద్దచరితోలు జ్ఞానోదయం వరకు వివరిస్తాయి. 28 సర్గల అశ్వఘాషుని బుద్ధవరితములో 14 సర్గలు మాత్రమే లభ్యమవుతున్నాయి... ్రిపిటకములు ఆధారంగా రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ వంటివారు మహాపరినిర్వాణం వరకు బుద్ద చరిత్రను కూర్చారు. ఈ కవి కూడా బుద్దుని సంపూర్జోదంతానికి పద్యాకృతి కల్పించారు. కనుకనే బుద్దచరిత్రా ప్రార్జ్యోతిలో లేని సుందరీనంద, ఆధ్రుపాలి, పిప్పలీమాణవక, భద్రకాపిలాయని, గోపాలమాత, అంగుళిమాలుర వృత్తాంతాలు ఇందులో చోటు చేసుకొన్నాయి. శాంతిసందేశము అనే పేరుతో వచనంలో బుద్దచరిత్ర రాసిన కవి 2,185 పద్యాలున్న ఈ కావ్యంలో, బుద్దనీతి సారమైన ధమ్మ పదము ననుసరించి బుద్దబోభను సుమధురంగా వివరించారు. శ. 1. 12 బుద్ధవర్శిత (1979) ఎం.పి.జానుకవి కృతమైన ఈ కావ్యం 222 పద్యాలతో కూడిన ఏడాశ్వాసాల ఖండ కావ్యం. ఇదిపై కావ్యం వలె పరిమాణంలో పెద్దది కాదు. బాల్యంలో జానుకవి తము గ్రామంలో జరిగే జాతరలలోని జంతుబలులను చూసి భయపడే వారట! విచక్షణ తెలిసిన పిదప జంతుబలుల్లోని అమానుషత్వాన్ని ఆలోచిస్తూ తమలోని ప్రశ్నలన్నిటికీ బౌద్దంలో తగిన సమాధానాలుండటం చూసి ముతంపైన ఆదరాభిమానాలను, బుద్దునిపై పూజ్య భావాన్ని పెంచుకొని,

కావ్యానుశీలనం 61 బౌద్దాన్ని బహువరుఖాల పరిశోధించినారట! బౌద్దంలోని అహింస, విశ్వజనీన భావాలు వీరికి అభిమాన విషయాలు ఆయ్యాయి. కనుకనే కన్నీటి గాథపేరుతో క్రీస్తు చరిత్రను రాసిన జాూనుకవి, “బుద్దచరిత్ర'ను రచించి, మానవతలో బుద్దుని ప్రశంసించటమే గాక పలనాటి బ్రహ్మనాయుని సమతాచారానికి మెచ్చి పులకరించి “వీర భారతవలిను రచించారున

జానుకవిని బొద్దలనలేవముగాని, బుద్దాభివానంలనడాొనికి సందేహం లేదు. బాలగౌతముని చిరునవ్వులో ప్రశాంత వంనోరథాలు ఫలించడాన్ని చూచిన వీరు బుద్బని త్యాగపూరితమైన జీవితాన్ని సుమధురంగా గానం చేశారు. బుద్దుడు జ్ఞానోదయం పొంది కపీలవస్తును పునర్షర్థించే వరకు వివరింపబడిన ఈ కావ్యంలో కవి బౌద్దంలోని అహింసా కరుణలతో కూడిన మానవత్వాన్ని వివరించారు.

దుఃఖమను పిశాచిని పోవద్రోలు నణకు శాంతి దేవత నిలువదీ జగతిలోన అని గుర్తించిన కవి భూతదయ, అహింస, పూతభావం గలిగి నిర్మలత్వంలో నిలవాలని బుద్దవాణిని స్మరించి. సముత మమత కోరి సత్యంబు పలికిన దుఃఖమను పిశాచి దూర మగును కొద్ది గొప్పయనెడి కొద్ది బుద్ధిని వీడి బ్రదుకుచున్న నదియె సరమ పథము (4-47) అని బుద్ద పథాన్ని నిర్వచించారు. 4. 1.13 కరుణ్బశ్రీ (1950)

“బుద్దుడు నా ప్రభువు, నా ప్రీమమూర్తి. నా ఆదర్శజ్యోతి. నా ఆరాధ్య దైవంొ అని చెప్పడమే గాక బుద్దుని *కరుణశ్రీ" అని నిర్వచించిన జంధ్యాల పాపయ్య శాస్త్రి రచించిన కరుణశ్రీ కావ్యం 1950 లో ప్రథమ ముద్రణను, 1970 నాటికే 23వ ముద్రణ పొందింది. కరుణశ్రీ కావ్య ప్రథమభాగంలో బుద్దదేవుని జననం మొదలు హంస తగవు వరకు వర్షితమైయున్నది. అహింసకు విజయకేతనము నెత్తిన ఈ కావ్యం కవిలో నిక్షిస్తమైన కరుణకు ప్రవాహరూపం."

వూయాదేవి స్వష్నాన్ని విని కాలజ్జులు “సకల కళా'విశారదుడు, సొవమ్యడం, సత్యతపస్వి, ధర్మసాధకుండు, వమహానుభావుండు, సుధావముధు మూర్తి, 'సమాశ్రిత ప్రజాసుకృత సుజాతుండు అంచిత యళశోధరుడు, ఆనత సర్వభూమి భృన్మకుట విరాజితాం(్థి, జితమానుండు అని పుట్టబోయే గౌతముని వర్లించటం కవిలోని బౌద్దాభిమానానికి ఉదాహరణ. సర్వ సుఖాల మధ్య ఉన్నా గౌతముని మది మాత్రం అప్పుడప్పుడేవో అపూర్వ భావాలను అనుభవిస్తూ ఉండేదట! ఒకొక్కసారి అపరిచిత విశ్వవీణలో ఆత్మగీతి మేళవించగా సిద్ధార్దుడు ఆవేదన చెందాడట.

విశ్వకారుణ్య భావ సంవేద్యమాన మానసుండైన బుద్దుని కారుణ్య తత్త్వమంతా బుద్ద చరిత్రాదుల్దాగా వివరింపబడి ఉంది. గాయపడిన హంస ఎవరిదని నిర్ణయిచడానికి పిలిచినపుడు ఎవరి వద్దకు ఆ హంస వస్తే అది వారిదనే నిర్ణయం జరిగింది “ఖఇగమా! యిటురా' అని దేవదత్తుడు కఠినంగా పిలిస్తే

652 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం చెల్లిరానే! నుంచి మళ్లి రావే! కల్ప వల్లి రావె! పాలవెల్లి రావె! చిక్కదనము లీను చక్కదనాల జా బిల్లిరావె! అంచ తల్లి రావె -అని, ఆనురాగం కురియగా పిలిచాడు గౌతముడు. సమ్యుక్సంబుద్ది నంది శాక్యర్షి బోధించిన అమ్హాంగ _మార్గంలోని సమ్యగ్వాక్కుకు కావలసిన బీజూన్నిటు గుర్తించారు కవి.

“కరుణ శ్రీ అనే కలం పేరుతో భాసిల్లిన ఈ కవికి బుద్వుడనిన ప్రీతి. ఉదయశ్రీ ఖండకావ్య సయపుటిలో బుద్దుని గూర్చిన ఇండికలు ఉన్నాయి. '' ఉదయశ్రీ నా హృదయం, విజయశ్రీ నా శిరస్సు కరుణశ్రీ నా జీవితం) అనే వారి మాటలే కరుణకు గల ప్రాధాన్యాన్ని తెలుపుతున్నాయి. వీరి కరుణాంతరంగాన్ని , బుద్దాభిమానాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఉదయశ్రీ పరిశీలన మవసరం $ 4.2 మానవతావాదం

బుద్చని విశిష్ట గుణాలచే ఆకర్ణితులైనవారు బుద్ద జీవిత చరిత్రకు కావ్యత్వాన్ని కల్పించగా, మరికొందరు అతని జీవితంలోని ముఖ్య ఘట్టాలను వివరించారు. మూల బౌద్ద సాహిత్యంలోని ఆకరాలను (గ్రహించి, వాటిని విస్తరించి రాసిన రచనలే ఇందులో ఎక్కూవ. బుద్దుని జీవితాన్నే గాక, బౌద్ద యుగ వ్యక్తుల జీవితాలను కరుణ రసాత్మకాలై ఉండటం గమనించిన ఆధునిక కవులు అట్టి ఇతి వృత్తాలతో కావ్యాలు అల్టారు. “వవనవోన్మేష శాలినీ ప్రతిభావుతాొ కనుకనే మరికొందరు తవుకు నచ్చిన బౌద్ద సిద్దాంతాలను కల్సిశేతి వృత్తాల్జొ చొప్పించారు ఎన్ని విధాల చూసినా ఆధునికుల నెక్కువగా ఆకర్షించిన గంణం బుద్భుని మానవతావాదమే।

బుద్దుడుపదేశించిన లక్ష్యము నిర్వాణం. ఆ నిర్వాణ సాధనకు మానవత్వావలంబనం అవసరం. బుద్ధ సూక్తులన్నీ మానవత్వ వికసనకు దోహదం చేసేవే. ఈ రహస్యం తెలిసిన ఆధునికులు బౌడ్డంలోని మూనవచ్వాన్ని బహు ముఖాల కీర్తించారు. తెలుగులో ప్రప్రథమ బౌడ్దకావ్యమైన బుద్దచరి(లో తరువాత వెలువడిన కావ్యం సౌందరసందం. ఇది మొట్టమొదటి మానవత్వ ప్రబోధక కావ్యం. అంతవరకు బుద్ద ప్రళంసతో సాగిన రచనలు సౌందరసందయు ఆవిర్భావంతో మానవతను బహుముఖాల విశ్తేషించాయి. అంతకు ముందు త్యాగవైభపముని జ్ఞానబుద్దుడో? వంటి ఖండికలు వెలువడినా మానవత్వాన్ని నిరూపించే మొదటి కావ్యం మాద్రం నౌందరనందను!

4.2. 1 సొందరనందము (1932)

మూడునందల యేబదియైదు పద్యాలున్నా ఈ కావ్యం జంటకవులైన పింగళి కాటూరి కృషి ఫలితంగా

బౌడ్చ వాటికలో కావ్యలతిక కుసుమించిన సురభిళాసువంం. ఇహపరాలను వారచి శ్చాంగార జలధి నోలలాడుతున్న సుందరీనందులను నిర్వాణపథాను వర్తుల చేయగోరి బుద్దుడు దీక్షనుపదేశించడం ఈ కొవ్యేతి వృత్తం. త్షేవేంద్రుని బోధిసత్తాాచదానో దోల్చలతోలో, థోరిగాథలలో గల సుందరీ నందుల ఇతి వృత్తాన్ని అశ్వఘాషుడు శౌందోరసందో కావ్యంగా మలిచాడు. బౌడ్డ్దముత ప్రచారమే అశ్వఘాషుని లక్ష్యం.

కావ్యానుశీలనం 63 “ప్రాయేణా లోక్యలోకం విషయ రతిపరం మోకా (త్రతిహతం కావ్యవ్యాజేన తత్త్వం కథిత మిహ మయామోక్షః పరమితి తద్భుద్వాశానుకం యదత్రదనహిత మునో [గ్రాహ్యం సలలితం పాంసుభ్యోధాతుజేభ్యో నియత ముసకరం చామీ కరమితి (18.64)

కాని తెలుగు కవుల ధ్యేయమిదికాదు. వర్షవర్గ రహిత సమ సమాజ నిర్మాణానికి కృషి చేసిన బుద్దుని మానవత్వంచే ఆకర్ణింపబడిన కవులు త్యాగవర్షనతోనే కావ్య ప్రారంభం చేశారు.

యన్మహా త్యాగ మహిమమ్ము నాలక్షించి మూండు కాలముల్‌ రోమాంచమును వహించు నేడు దీవులకున్‌ బ్రాకి యెవని ధర్మ

లతలు ననలెత్తె నాశాక్యపతి సుతుండు (1-1)

అని బుద్వని వర్ణించిన ఈ కవులు ప్రథమ సర్గను బుద్దబోధతో నింపారు.

ఈ కావ్యంలో కవులు బుద్దబోధను వర్ణించడంలో విశిష్టమార్గాన్ని అనుసరించారు. ప్రప్రథమంలో బుదుడు కపిలవస్తు పుర ప్రజలకు బౌడ్డ ధర్మసారం తెలిపి, జీవిత అశాశ్వతను బోధించాడు. నందునకు దీక్షయిచ్చే సమయంలో పరువము క్షణికమైనదని, మృత్యువు నిర్ణయురాలని తెలియజొప్పి, నందునికి విరక్తి పుట్టింప ప్రయత్నించాడు. నందునిలో ఇంకా అణిగి ఉన్న కామవాసనలను అణచడానికి నిరుపేదల పాట్లను, విశ్వదైన్యాన్ని, బౌడ్డ ధర్మసారాన్ని వివరించి వ్యక్తి నిష్టమైన ప్రేవు సిద్దాంతాన్ని సమిష్ట నిష్టమైన విశ్వ ప్రేమగా మలచుకొమ్మన్నాడు. ఇట్లు అంచెలంచెలుగా నుపదేశింపబడిన ధర్మం నందునిలో పరివర్తన తెచ్చి ఫలించిన విధాన్ని నవవంసర్గములో వివరించారు కవులు. నందుని బుద్దుడు తీర్చిదిద్దగా, విరహంలో దుఃఖస్వరూప మెరిగి, నిర్వాణ పథాన్ని భూతదయలో అన్వేషిస్తూ తనను తాను సంస్కరించుకున్నది సుందరి.

సంస్కరణ మహాబ్ది మగ్నవువుతూ కపిలవస్తును ప్రవేశించిన గౌతముడు భవాంబుధి దాటడానికి, సత్యభూతదయాశీల యుక్తమైన ్రిశరణములను శరణువేడుమని, లోకకళ్యాణహేతువైన అహింసా వ్రతాన్ని ఆచరింపుమని, మోక్షసాధనలైన సత్యవాజ్నియమాలను అనుసరింపుమని, బ్రహ్మచర్య దీక్ష వహించి శాంతికి దాంతికి నిధానాలై చరింపువుని ప్రజనుద్చోదించాడు. ఇవి ప్రాథమిక, బౌద్దసూక్తాలు.

నందుని దీకాసమయంలో పరువాన్ని గూర్చి బుద్ధుడు ఉద్దాటించిన దంతా జీవితాశాశ్వతా నిరూపకాలే! జరారుజలు మృత్యుదేవతా సంజ్ఞవర్తిల్హు సఖులు, పరువం నీటి బుడగలాంటిది ముసలితనం రాకముందే విషయలోలత నుండి మేల్కొని ఇంద్రియాలను జయించాలి.

తల్లియెదలోని బిడ్లను దస్కరించు

బిగువ్వ, గౌగిలి తెగదైంచి ప్రియుల బావు నకట! మృత్యువు నిర్ణయురాలు, దాని లీలకుం (బ్రతికారముల్‌ లేవు జగతి (3-27)

అని మృత్యు స్వరూపాన్ని విశదపరచిన బుద్దుడు, దుఃఖహేతువైన కాలం పై బడకముందే సౌఖ్యావహ యోగధారణకు వేల్కౌనాలని మేల్కౌాలుపు పొందినాడు. పరువంపు నిగారపుం బసల్‌ ఉన్మాదముగునే

64 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం గొని ప్రేము గాదు. ఈ విశ్వంలో పూచిన పలు పుష్పాల్లో నీవాక్క పువ్వును మాత్రమే ఎదనిల్వావు, ఆ ఒక్కటి వాడి రాలినపుడు కలిగే బాధను నివారింపవశం కాదు. మమత్వదోషమ్మె శోక కారణం. కొడుకులు లేనివారలకుం గూరిమి బిడ్డను, మాతృహినులౌ బుడుతల కల్లం దల్లివయి పోషణ సేయుము, “నొ యనంగలే కడలెడు దీనులన్‌ మునువు, మార్తుల కాదరువై భజింపు, మీ పుడమ్మి దినమ్ము సల్పుమిదెపో, పరమార్దము బౌద్ద జాతికిన్‌ (7-36) అని బౌద్దవుత పరమార్దమైన మానవత్వాన్ని ఇంత సుబోధకంగా చూపడమే గాక, రసార్లమ్ట్రాన నీ ఎడదను ప్రేయసి ప్రేమతో సంకుంచిత మొనర్చుకొనక విశ్వప్రీవుతో విలసిల్లనిమ్ము. జీవకారుణ్యము నీ యెదనింపు కొమ్ము అని నందుని ప్రబోధించాడు బుద్దుడు. కణ విజ్ఞాన నిరూపణమ్ములు, నహింసా ధర్మసార ప్రసారణముల్‌, జూతి విభేద కానన కుఠారమ్ముల్‌, దయాసత్వ పోషణములగు బుడ్డ బోధకు ప్రబోధితులైన బౌద్ద భిక్షువులు జంతుబలులను మాన్చుతూ, మాలపల్లెల్టో వుంచినుపదేశిస్తూ, రోగులకు ఉపచారం సలుపుతూ అనాధలను ఆదరిస్తూ, జనులకు ధర్మదీశనిస్తూ ధర్మదూతల వలె తిరుగుతారట! విరహంలో కాలుతున్న నందుని, బుద్దబోధలు మార్చలేకపోతాయి. తన ప్రియను స్మరిస్తూ, “ఈ దెసకు నీదు చూపులు, ఆదెసకున్‌ నాదు చూపులల్లికగొనియీ రోదోంతరమునం గలయుట, యేదర్భన భాగ్యమంబు జేకణ]! మనకునో (5-14) అని చింతించాడు. నందుని విరహవర్లనవే ఆయినా కవులిట బౌద్ద ధర్మాన్ని నిక్షేపించిన విధం అనన్య సాధ్యం. వ్యక్తులు ఎదురుగా ఉంటే చూపులు అల్దుకొనడం సహజం. ప్రవాసంలోని సుందరీనందులు చూపులు రోదోంతరంలో కలుస్తున్నాయట! ఆవెను అంబుజేక్షణ అని సంబోధించాడు నందుడు, నందభాస్కరుడని కవ్చలో అన్నారు.!! అంబుజం, భాస్కరులకున్న ప్రణయాం లోకవిదితవేం। సుందరీనందుల ప్రణయంలో కూడా ఇటువంటి నిష్కావువైన ప్రేవంను స్ఫురింపజోసి బౌద్బం చెప్పే విశ్వస్రీమకు లక్ష్యం కల్పించారు కవులు. న దీక్షనిప్పం నైన ప్రేమను సాధించిన నందుడు *“సహధర్మిణి వీటి బుత్తునే అని సుందరికి కూడా గూర్చి దాడు. అశ్వఘోసుని కాలానికి మహాయానం తలసూపలేదు. కనుకనే ఆ కవి సుందరిని వధూరు హే స్కా- పి తవాను కుర్వతీ కరిస్యతే స్త్రీషు విరాగిణీ: కథాః (18-49) అని మౌద్రం చెప్పాడు. మహాయాన స్వరూపాన్ని పూర్తిగా తెలిసిన జంట కవులీ అంశాన్ని విస్తరించి, శబ్దమాత్రాను మేయ తనుతరాకృతి దాల్చే భూతదయ వలె నుండే సుందరి సంఘసేవను వివరించారు. విషయోపరాగమ్ము నందు పొనుగు వడిన వారి ప్రేమకణమును వెలికి దీసి దివ్య దీప కళిక గావించి విశ్శమ్మును వెలుగజీసినాడట శాక్యర్షి! అనేది ఎంతటి మనోజ భావకల్చనం! దీన్లో బౌద్దంలోని మానవతావాద వుంతా ప్రతిఫలిస్తున్నది.

కావ్యానుశీలనం 65

“బుద్బుని నోట పలికించిన విశ్వద్దై న్యచంంతయు కవృలపై గల గాంధేయ ప్రభావవఎన కుదాహరణమాని కొందరి యభిప్రాయము, కాని గాంధీజీపై గల బౌద్ద ప్రభావాన్ని ముందే పరిశీలించాం, కావ్యంలో సవుకాలీన పరిస్తితులు ప్రతిఫలిస్తాయి అనడం సాధారణ ధర్మం, అనివార్య సత్యం, కాబట్టి నకనకలాడే పాట్టుకు ఇంత గంజి లభించని నిరుపేద దుఃఖం, ఆకలి వముంటలకు సామ్మసిల్లే పేదల పొట్టు మొదలైన దేశదైన్యాన్ని బుద్వని నోట పలికించి, ఆ అసమానతలను బాపే మార్గం బౌద్దంలోని మహాకరుణయే అని నవమ సర్గంలో పరిష్కారం చూపారు కవులు, అందుకే “అచ్చముయిన బౌడ్డ మతమను చిత్రమును గౌంధేయ వాదమను దర్సణ ద్వారమున బాహిర పుచ్చిన కావ్యము సొందరనందము'13 కావచ్చునేమో గాని గొంధీప్రభావిత కావ్యం మాత్రం కాజాఅదని తెలుస్తున్నది. ఈ మానవత్వమే తరువాతి బౌద్ద కావ్యాల్లో ప్రతిఫలించి తెలుగు సాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం చేసింది.

4.2.2 నాగార్జున సాగరము (1955)

1955 లో భారత (ప్రధాని జవహర్‌ లాల్‌ నెహ్రూ ఆంధ్రుల నదీవుతల్లి కృష్ణనేణిపై ఆనకట్టు నిర్మించాలని తలపెట్టిన పధకం ఆంధ్రుల ఎదలను పులకింపజేసీంది. ఆ నాగార్జున సాగర నిర్మాణం, ఆక్కడ లభించిన శిథిలాలు నవ్యాంధ్ర బౌద్ద సాహిత్యానికి పుష్టినచ్చాయి. నాగార్జునసాగర నిర్మాణమే నారాయణ రెడ్డి కావ్యం “నాగార్జున సాగరము" రచనకు స్పూర్తి నిచ్చినా, ప్రతిభా సంపన్నులైన వారీ కావ్యంలో వివరించింది మౌాదత్రం బౌద్దంలోని మానవతావాదాన్నే!

పంచతరంగ గర్భితమైన ఈ “నాగార్జున సాగరము" శాంతిశ్రీ పద్మదేవుల ఫ్రణయం, విశ్వహ్రమగా పరిణతి చెందిన విధానికి ప్రతీరూపం. నాగార్జున కృత విశ్వవిద్యాలయంలో బౌద్ద పాఠాలు అభ్యసించడానికి చేరిన విద్యార్థిని శాంతి శ్రీ. శ్రీ పర్వత మహావైత్యారామ శిల్ప సృష్టికై నియమితుడైన కళాశీలుడు పద్మదేవునికి జరిగిన ప్రచ్చన్న యుద్దంలో శాంతిశ్రీ లోని రాగంపోయి, త్యాగం మోసులెత్తిన ఇతివృత్తమే యీ కొవ్య వస్తువు,

“నేను బౌద్దముతానుయాయిని కాః నైనను నాదు కళా జీవితమ్ము బుడ్డ మూర్తి చిత్రణకే అంకితమ్ము

అని పద్మదేవుని నోట తన గొంతును వినిపించిన కవి, సౌందర్య మొలకించు కళకు, శాంతమై ('ఫ్రవహించే బౌద్ద ధర్మానికి చూపిన పోలిక అనితర సాధ్యం. మానవత్వాన్ని ఉద్దీపించ గల హృదయ కంపనమే బౌడ్డం చేప్పే వుహా కరుణం. అటువంటి హృదయ కంపనమే విశ్వకళాసృష్టికి వవూలకారణం కాబట్టి మానవసేవారూపమైన కళారాధన కూడా నిర్వాణ్యార్హమే అనే మహాయాన అఖ్ష్యాన్ని కవి అంగీకరించారు. ప్రథమ తరంగంలో బౌడ్డ ధర్మ శీకరాలను వెదజల్లినకవి, ద్వీతీయ తరంగంలో కళారాధనలోనూ మానవసేవ సాధ్యమని తెలిపారు.

శాంతిశ్రీ ప్రణయాన్ని తెలుసుకున్న ఆచార్యులు సమయాను కూలంగా దుఃఖ స్వరూప, నిర్వాణ, కర్మ, శూన్య స్వభావాలను వివరించారు. ఈ కణిక ప్రపంచంలో కాయము బుద్బుదస్రాయం, సుఖాదులు ఎండమావులు, ఆహంకార, మమకారాలు నిక్తించి తృషానలాన్ని అడచి, కఠిన వర్తనలు పోదుడచి, కరుణతో

రర ఆధునికాం(ధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం మనువారే నిర్వాణార్డులు అని “కత్తినెత్తి జయించనిది కరుణతో సులభ సాధ్యము, ద్వేషముతో లభించనిది స్రేమతోడ సంపొద్యము'। (పు.46) అనే బౌడ్దధర్మాన్ని బోధించారు. ఎల్ల జీవ కోటులపై చల్లుము ప్రీమామృతమ్ము ప్రత్యేక ప్రాణిపైన పనికిరాదు ముముత్వము అని విశ్వజనీన భావాన్ని గుర్తు చేశారు. వుతం కోసం ఆమె తన స్నేహాన్ని త్యజింపనెంచటానికి కోపించాడు పద్మదేవుడు. “మానవతను వెళ్లించెడి మహితసాధవము స్నేహమే” అనీ, “మానవతయే లోపించిన మతమెందుకు” అనీ ప్రశ్నించాడు. కాని ఆమె పాంగారు మతావేశమున “గురుడేవా! అపరాధమ్మని ఆరామం వైపు వెళ్ళడాన్ని చూసి నిశ్చేష్టడయ్యారు. పంచమ తరంగంలో మతం, మానవత్వాల గురించి వివరించాడు కవి. బుద్ద జయంత్యుత్సవ సందర్భంలో ఆచార్యుని ఉపదేశం, ' ఆత్మ క్షాళనము కన్న అమల సాధనము లేదు, పొపగోపనము కన్నపరమ నైచ్యమేది లేదు” అనే ఉద్పోధనలు ఆమెలో మానసిక సంఘర్హణను కలిగించి ఆమెచే దీక్షను స్వీకరించేట్టు చేశాయి. ఆమె ఈ నిర్ణయం కవి కష్టమైనది కాబట్టి. “ఆమె కన్పించెనపు డత్యంత కాంతితో ఆమె వెల్లాందె దిన్యమైన శాంతితో” (ఫు.88) అని వర్ణించారు. రాగ విరాగాలకు (ప్రతీకలు పద్మదేవ, ఆచార్యులు. శాంతిశ్రీతో మాటలాడటానికి అనుమతించని ఆచార్యుని “మతమని యెడి పచ్చి మచ్చువుందు నామెపైన చల్లి ఆమె కళాత్మక జీవన మవని పాలు చేసినారు" అని నిందించాడు పద్మదేవుడు. మౌనవత్వ సంరక్షణ మహా ప్రయోజనము కొరకు వుతము గాని మీరేమో నుతము కొరకు మతమందురు (పు-97) అని ఆచార్య దూషణలోనే వంతానికి నిర్వచనమిచ్చారు. సంఘారామాలు సోవురులను పోషించే ధామాలయ్యాయి అన్నప్పటికీ పద్మదేవని, ఆచార్యుని పట్ట మాత్రం అంతులేని గౌరవముంది. అందుకే “అందరూ మీ వలె విరాగులై పోవుట అసంభవము. అందరూ మీ వలో ఆత్మసుఖావళి వర్టించలేరు (పు.97) అని పలికాడు. కవి చరిత్రను శోధించి, కథకవసరమైనంత వరకు సత్యవీక్షణం కావించారు. వంహాచైత్య నిర్మాణకాలానికి తంత్రయానం తలసూపు చున్నది. భిక్షువులలో పరోపకార భావన తగ్గి దీన మానవసేవ మౌనారు. కేవలం ధర్మశాస్త్రాలు వల్రించటం వల్లనే బాధలు సమసిపోవు. ఈ సత్యాన్నే పలుకుతూ పద్మదేవుడు “మీ మతమునకై. నా కళ మీదు గట్టి యుంటకన్న మానవునిగ చేతుదీన మానవ కోటుల సేవి -అని విశాల విశ్శంలో అడుగుపెట్టాడు. చివరకు స్వస్నంలో పద్మదేవుని చూసి అతన్ని అందుకోవటానికి వెంటనంటి సాగింది శాంతిశ్రీ. కాని ఆమె అతన్ని చేరుకుందో, లేదో ముగింపును చెప్పకుండా పొఠకులకే వదిలారు కవి. దీనికి కారణం కవిలోని బుద్ద ధర్మానురక్తియే! శాంతిశ్రీకి అన్యాయం జరిగిందని కవి హృదయం ఆక్రోశించినా, వారి బుద్ద ధర్మాభినిరతి, శాంతిశ్రీకి దీక్షనే అనువుతించింది. “సంపత్తున సన్యసించి, ఆపత్తున అ(ద్రివలె జీవించిన బుద్దుడు అనిన వీరికభిమానంఎ- మౌలిక బౌద్దసూక్తులు ప్రశంసనీయం. కనుకనే పద్మదేవుడు బౌద్దంలో కాలక్రమంలో ఏర్పడిన లోపాలనే దూషించారు,

కావ్యామశీలనం 67 రాగవిరాగ సంఘర్హణకు ప్రతీకగా, పద్మదేవ శాంతిశ్రీలను గ్రహించి, మానవత్వ వ్యాస్తికై మనగలిగినదే మతమని నిర్వచించారు కవి. బౌడ్డ తత్త్వమైన, విశ్వప్రేమను, నివృత్తి మార్గాన్నే గాక మానవసేవారూపకమైన కళారాధనలోను సాధించి నిర్వాణం పొందవచ్చు అనటం కవికి మహాయానం పట్ట ఉన్న అవగాహనకు గుర్తు! 4.2.3 ఆనంద బిక్షువు (1963) రవీం(ద్రుని చండాలిక నాటికను ఆనందభిత్షువ్రుగా ఏడం ఆశ్వాపాల్టో వాసిలి వేంకటలక్న్మీ నరసింహారావు అనువదించారు. “త్యాగశీలమైన విశ్వటప్రేవకు బుద్దదేవుని పవిత్రనామం పర్యాయపదం, అఆజ్ఞానపుటంధకారంలో అలమటించే ఆర్తలోకానికి ఆ ప్రభువు ఆదేశం ఆరని వెలుగు. ఆ వెలుగును అన్ని దిక్కులకూ అందజేసిన సుగత శిష్యులలో ఆనంద భిక్షువు అతి ముఖ్యుడు. సర్వమానవ సమానత్వ సౌభ్రాతృత్వాలను సాధిస్తూ, పతిత జనోద్దరణాన్ని ప్రబోధించిన ఆ భికూత్తంసుని పవిత్ర జీవితం బుద్ధుని జీవితం వలెనే నా హృదయాన్ని చిరకాలంగా భక్తి పరవశం చేసింది...” అనే కవి పలుకులు వారి బౌద్దాభిమానానికి నిదర్శనాలు. ఆధునిక కవులవలె వీరుకూడ బౌడ్డంలోని త్యాగావిష్టమైన మానవత్వంచే ఆకర్షితులయ్యారు. సర్వసమానత్వ సంఘస్థాపనకు తోడ్పడిన భికువులలో ఆనంద భిక్షువు వీరిని ఆకర్షించాడు. కాబట్టీ సూదత్రప్రాయమైన చండాలిక ఇతివృత్తాన్ని ఆధారంగా చేసికొని తత్త్వాన్వేషణ గావించారు. కులహీనురాలని అవమానాలు పడిన ప్రకృతి అనే చండాల కన్యను ఆనందుడు తనకు తాగడానికి నీరివ్వమని కోరగా అతని విశ్వజనీన భావాన్ని అర్హం చేసుకోలేక ఆనందుని ప్రేమించింది. మౌంత్రిక శక్తితో అనందుని ఆకర్షింప ప్రయత్నించి అతని ధ్యానశక్తి ముందు ఓడిపోయిన చండాలిక తల్లి మరణంతో, ఆమెలోని ప్రణయం విశ్వద్రీమగా పరిణతి చెందింది. రవీంద్రుని నాటకంలో సూత్రప్రాయంగా ఉన్న మంత్రకార్యాలను విపులీకరించి అంతటి శక్తి వంతమైన మంత్ర శొక్తి ఆనందుని ఆత్మశక్తి ముందు ఓడిపోయిన విధాన్ని బొద్దంలోని ధ్యాన శక్తి మహీమను కీర్తించారు కవి. బుద్దదేవుని మూర్తి విస్పూర్తి దోప నలరు కరణాలయుండు హిమాలయుండు తరణి కిరణ ప్రతాప సంతప్తుడయ్యు జల్ల చల్లని చాయల జగము గాచు (1-1) అనే కావ్యారంభ పద్యమే బుద్దుని కరుణ తత్త్వాన్ని వివరిస్తున్నది. తాను నీళ్లు కావాలని కోరగా జాతిని గంర్హుచేసిన (ప్రకృతికి “జన్మతో పాప భాజనులు లేరని, మానవత్వమే సామాన్య గుణమని, తక్కిన భేదాలు కల్పితాలొని చెప్పడమే కాక ఆనందుడు. నీవు తాకిన మాత్రమీ నిళులెటుల కలుషితము లౌను? సర్వజగమ్ములోన బ్రాణికోటుల డప్పి తీర్చంగ జాలు స్వాదు జలమిది యెందేని స్వచ్చతమమె (2-18) అని నిర్చారించాడు. కవి ధ్రకృతిలో నిస్వార్ధ ప్రమ రూపంలో ఉన్న అవిద్యను తొలగించి, విశ్వప్రేమ రూపమైన నిర్వాణాన్ని పొందటానికి కావలసిన ఉపపళ్తులను ఎన్నుకొన్నారు.

68 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దముత ప్రభావం ప్రకృతి తల్లిని మాత్రమే ఎజుగును., తండ్రి ఆమె చిన్నతనంలోనే మరణించినాడట। ఈమె తల్లి అవిద్య, కర్మ ప్రవాహరూప కామ్యాభి పరతంత్ర. ఆ తల్లి గర్భము నుండి జననమందిన జీవశక్తియే ప్రకృతి. ఈ ప్రకృతికి తల్లి బ్రదికి యున్నంత కాలము ఆనందుని చేరు భాగ్యము లేదు[ీీ ఈ ఆనందుడే పరమానంద స్వరూపమైన నిర్వాణం, కవి ప్రకృతికి సంబంధించిన అవిద్యను వర్షించడంలో శ్రద్ద కనబరచారు. వెలివాడ వర్షనలోను, “మలిసంజలోని తమి'లో కెంజడలు, ఫాలపట్టి మెరయు ఖసిత పుండ్రము మీది గంధపు బొట్టు, 'దివ్యశక్తులు వెలయించు నేత్రదీప్తి, చేత నాగ బెత్తములతో ఆదిశక్తి వలె వచ్చే ప్రకృతి తల్లి వర్షనలోను అవిద్యా వర్లనే ఉంది. అవిద్యానాశానికి విశుద్దిమూర్గాన్ని అవలంబించే విజ్ఞానాన్ని సాధించాలి, “పరమ విజ్ఞాన శేవధియట నా తండ్రి కణవయి పోయె మా కండ్ల కెపుడొ” అనే ప్రకృతి పలుకులలో ఆమె, ఆమె తల్లి జ్ఞానరహితులై అవిద్యచే ఆవరింపబడి ఉన్నారని కవి సూచించారు. కానీ ఆనందుని పరిచయం వల్ల ప్రకృతిలోని అవిద్య కొంత పలుచబారింది. అందుకే “మాలకరమెత్తి సీరువోసి ఆనందుని పావ నత్వంబు, భంగపరచితివి అనిన తల్లితో “మూలను మాలనంచు మతిచూలిన మాటల నాత్మనిందకున్‌ బాలు పడంగనేల? భువిపై జనులందటికున్న జీవమే

• మాలకు నుండె; జీవముల మధ్య* నభిన్నత గల్ల జీవులం దేల విభిన్నతల్‌? సనుతయే సుమతమ్మని నమ్ము మమ్మరో” (5- 17) జన్మములు అప్రధానవటలు, జ్ఞాన వివేకాలే ప్రధానవలలు, జన్మవల లర శూన్యములు, జ్ఞూన వివేకవలులే సవుర్దవలలొ - అని వాదించింది. బౌద్దాన్ని గూర్భి ఆమెకు విపులంగా తెలియదా. కానీ మానవులందరూ సమాననునే బౌద్దభావం మాత్రం ఆమెలో నాటుకొన్నది. ల అంతవరకు ఊహ తెలియని ప్రకృతికి ఆనందుని పరిచయంతో చైతన్యం సమకూరింది. వ్యక్తి నామైన ప్రణయం సంఘనిష్టం కావాలి. ఈ బౌద్దధర్మ ధ్యేయాన్ని సాధించటానికి కవి తగిన అంగాలను సమకూర్చు కొంటూనే వచ్చారు, దివ్యదర్ప్చణంలో ఆనందుని చూపించడంతో బాటు బుద్దుని ధమ్ము సూక్తుల వినిపించారు. కలయ నేసిన గృహము పై కప్పునుండి వానచినుకులు జొటి రాలేని యటులు స్టీరవివేక సంపన్నుని చిత్తమందు విషయనవాంఛలు ప్రసరింప వీలుపడదు (6-5) అని జీవబలినిచ్చే యజ్ఞాల కన్నా స్థిత ప్రజ్ఞత గొప్పదని, పరిత్యాగ బుద్దితో రాగవిద్వేషాలను తుంచివేయాలని బుద్దుడు బోధించాడు, ఆనందుని మనోజ్జ్ఞమానసంలో తానొక సుందర రాజ హంసియై జీవన తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలని ఆ ముని కోసం బ్రదుకునైనా త్యజించాలని నిళ్చయించుకొన్న ఫ్రకృతి ధర్మ శ్రవణం వల్ల మరింత చైతన్యాన్ని సాధించింది. మం త్రళక్తి వల్ల కళలుడిగి, ప్రణయళూన్యం, శవసన్నిభమైన మోముతో ఆనందుడు అచేతునుడై

కావ్యానుశీలనం 69 తన చెంతచేరాడు. అవిద్యా విముక్తి పొందగలిగిన ప్రకృతిలో తనకై ప్రాణాలు కోల్పోయిన తల్లి మరణం వైరాగ్యకీలను ఉపయింపజేసింది. తళ్లికారకు ఆర్తిగాని, ఆనందునిపట్ల చింతగాని, ఆమె చిత్తాన్ని అంటలేదు. స్పందన కతీతమైన ఆమె హృదయం నిర్వాత దీప కళిక వలె నిశ్చలంగా వెలుగసాగింది.

తన తల్లి మంధత్ర శక్తితి లోబడిన ఆనందుని వదనంలోని కళారాహిత్యం ఆమెకు స్వార్ధంలోని కాలుష్యాన్ని విప్పి చూపింది. ఆ అనుభూతితో ఆమెకు ఆనందభిక్షువు పై గల స్వార్ధటప్రవు, జాతిముత వర్ణాది స్వాళ్టరహితమైన విశ్వప్రేమగా పర్యవసించింది. అట్టి విశ్వస్రేమయే కరుణ. బుద్దుడు మానవత్వానికి ప్రథమ సోపానంగా అభివర్ణించిన, మహాయాన శాఖకు కేంద్ర బిందువైన మహాకరుణ పరిణామం చూపబడింది. విరక్త చిత్తయై వహాకరుణ పూరిత ప్రణయ ధర్మాన్ని తెలుసుకొన్న ప్రకృతికి దీక అనుగ్రహింపబడింది.

విహరింపుడీ మీరు విశ్వభికావాటి

నకుటిల ప్రణయ భికుకులు గాగ

పూరింపుడీ మీరు భువన ఖిజఖాసాద్ర ప్రీమాన్నదాన సంప్రీతి గాగ

చరియింప్పుడీ మీరు శాంతసౌగత యాత్ర

పుడమి చౌద్దారాను భూమిగాగ

ప్రకృతి నొదవెడు రాగ విరాగములకు

వికృతి నొందని యానంద వివుల నుతికి

శరణమగు బౌద్ద ధర్మమ్మె శరణమగును ప్రణయ పసరితప్త నీరస స్రకృతికైన (7-50)

అనే బుద్ద ఉవాచలో బౌడ్దంలోని విశ్వ సౌభాతృత్వ భావం నిర్వాణ సాధకమైన ఆనంద విమల మార్గాలు సూచితాలు. ఆనందునిపై గల ప్రణయభావం చివరకు బ్రకృతిని విశ్వభిషావాటిలో ప్రణయ భిక్షుకీగా, జగతీ కుటుంబీకులకు ప్రీమాన్నదానం చేసి మానవతా వాదిగా మార్చింది.

4.2.4 తిప్పుడకేత (1967)

“వరానవతా వాద పరాశోభితవలులగు బౌద్బేతి హాసమున్న నాకు వెలందటి నుండియు తీరని యభిమానము, ఎనలేని ప్రమ. తదుపదిస్టవగు వస్తువు ప్రజాసామాన్యమును జాగరిత మొనరింపజాలు శక్తి సంపన్నమైనది. అజ్ఞానాంధ కారములో స్వార్ధబుద్దితో సోదర ప్రజల కష్టనిష్టరముల గమనింపక సాగిపోవు సంఘవఎునంు, స్టిర సౌదామిని వలె ధర్మవ వైపునకు, నిస్వార్ధ జీవిత గవ్యవల వైపునకు వురలించి భూతదయారర్ల బుద్దిని గల్లించు ప్రభావము బుద్ద ఫ్రబోధము నందును తదనుయాయుల నిర్మల స్రవర్తనము నందును వునకు గోచరించును. వుతదురభిమానము నించుక విస్మరింప గలిగితివేని వూనవత్వము ప్రతియడుగునా తదితిహాసములో దృశ్యమాన మగుచుండును! అని తిష్యరక్షిత కావ్యాదిలో శ్రీకరటూరి సత్యనారాయణగారు చెప్పారు. ఈ కావ్యాన్ని బౌద్బ్భంలోని వూనవతా లక్షణానికి ఈగిన లక్ష్యంగా రూపొందించారు. క్షేవేంద్రుని బోధిసత్త్వావదాన కల్పలతలో 59వ పల్లవవముతోని కుణాలావదానాన్ని, హర(్రసాద శాస్త్రి కావ్యానికి నాటక రూపమైన తల్టావజ్బల వారి కాంఛనమాలను, ఆధారంగా చేసుకొవి రచించారు. ఇది 1,100 పద్యాలతోనున్న 9 ఆశ్వాసాల కావ్యం..

70 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

అశోకుని మూడవ భార్య అయిన, తవ్పురజ్షీతల తన సవతి కుమారుడు కుణాళునిపై మరులుకొనగొ; ఆమె ప్రేమనతడు అంగీకరించలేదు. అందువల్ల ద్వేషంతో అతని కన్నులు పెకలించిన తరువాత తప్పిదమెరిగి పశ్చాత్తాపం పొంది చివరకు బౌడ్డ దీక్ష గ్రహించి సంఘ సేవికగా మారి, దీన జనోద్దరణకు నడుం కట్టుడం దీనిలోని ఇతివృత్తం.

“క్రీ జినదేవపాద సరసీరుహ సేవన వూత్మ కెంతయో తేజవల నీయ బౌద్చవలున్‌ దేశవమున వెలయించిన అశోక పార్దివుని బౌద్దసేవతో ప్రారంభమైన ఈ కావ్యంలో అశోక సాభ్రూజ్యంలోని బౌద్దధర్మాన్ని వివరించారు కవి.

చిత్తము లార్షమై పరవశింపగ, జాతకగాథలెప్పుడున్‌

గొత్తలు కొత్తలై ముదము గూర్చగ, శాక్యమునీంద్రు ప్రేనుతో

గుత్తులు గుత్తులై విరిసికొన్న కృపా సుతువాసనల్‌ సదా

హత్తుకొనంగ, దంపతులు హాయిగ జరింత్రు బ్రజాళి మెచ్చగన్‌ (1-61)

అని వర్లించిన కవి బౌద్ద ధర్మం భిక్షువులకు మాత్రమే కాదని, గృహస్థుగ ఉంటూ నియమ విధులతో నిర్వాణ పథం పొందవచ్చును అనడానికి అశోకుని సాథ్యంగా చూపారు. నవధర్మాన్ని పాదంకొల్సి, మానవతావాదాన్ని వ్యాపింప బేసి, శ్రవణ పేయంగా సుధాప్రాయాలైన బోధనలతో, దుఃఖమయమైన, ఈ

జగత్స్వరూపాన్ని, తృష్ణనాశముచే సంప్తాప్తించే నిర్వాణాన్ని త్రిరత్నాల వహాత్మ్యాన్ని పంచశీల ప్రాధాన్యాన్ని వివరించే కుళలాకుశల కర్మల వివక్షను కలిగిస్తూ దీన మానవాళి సేవలో శ్రమణులు తిరుగుతుంటారట, కవి దాదాపు పది పద్యాల్లో వివరించిన బౌద్దధర్మం వారి బౌద్దాభిమానానికి నిదర్శనంగా విశ్వమౌనవ ప్రేమను వివరిస్తున్నది. కావ వాసనల నణచి, ఈర్షా్యాది గుణాల పోదండిచి ధర్మకార్యాను వర్తిగా తన్న్ను దాను పంస్కరించుకొన్నవ్యక్తి, సంఘాన్ని సరిదిద్దటానికి పాటుపడాలి. ఒక చెంప గొట్ట వేశాక చెంప నందీయ నెదిరికి పరితాప నులరాదు? దుర్మార్గునికి మేలు తోడ్తోడ జేసిన దౌష్ట్యమ్ము నిలువంగ దావుగలదె? ములికి వాడలు శుభ్రపణచిన నిరతంబు కల్మష మ్మెచ్చట కాలుమోపు? (ప్రతి మానవువి గేహస్రాంగణమ్మొక స్వర్గ మై పోవ దుఃఖమ్ము మాసి పోదె? (1-92) అని తలచి శ్రమణులు దీనులకు, రోగులకు సేవలు చేస్తారట! '“జంతుబలులను మాన్సుదురట!। ఆర్హ, బౌద్దవుత వైషమ్యాల మధ్య రాజ ధర్మమై ప్రవర్తిల్దుతున్నా బౌద్ద స్వరూపాన్ని ప్రభమాశ్వంలోనే కవి రేఖావా(త్రంగా సూచించారు. కరుణాసింధువైన శాక్యర్షిని, బుద్వుని బోధనలను వివరించిన కవి తన్మయుడైనారు.

కావ్యానుశీలనం 71 కరుణా సూత్రము తోడ మానవుల నైక్యంబందగా జేసి, యు ర్వర స్టాసించెడు శాంతి, నెల్లెడల సద్భానమ్ము వెంసాందగా తరణోపాయము జూసి దుఃఖ జలధిన్‌ ధైర్యమ్మునన్‌ దాట గన్‌ బరమార్ధన్మును జెప్ప గౌతముడు నిర్వాణమ్ము బోధించుచున్‌ (2-4) మార విజయము నాటకంలో కూడా సిద్దార్ధ వేషంలోని ఉపగుస్పునిచే కవి చెప్పించిన బౌద్ద సారమంతా వారి బౌద్దాభిమానానికి చిహ్నం. - “బౌద్దమ్మేమి మతమ్మి అని నిందించే తిష్యరక్షిత అశోకుని అభిమానం పొందటానికై స్వీకరించిన దీక్షా సమయంలో కవి దాదాపు ఇరవై పద్యాల్లో చెప్పిన బౌద్ద ధర్మసారం ప్రశంసనీయం, నిర్వాణ మార్గోపకారి అయిన బౌధ్దదీక్ష తిష్యు క్రూరకృత్యాలకు సాధనమైంది. కనులు కోల్పోయిన కుణాళుని గాంచి ఆమె చేసిన మోసం తెలుసుకున్నాడు అశోకుడు. బౌద్ద దీక్షలో సంఘసేవ చేస్తుండే కుణాళుడు మానవతకు ప్రతిరూపం. భార్య కాంచనమాలతో కలిసి దీనజన సేవ చేసే బౌద్ద అభిమాని కనుకనే తిష్యఅనౌచిత్య కోరికను తిరస్కరించి, కనులు కోల్పోయాడు. కుణాళుని కనులు పీకి వేయడానికి నియమితులైన వారిలో ఒక ఛండాలుడు మనస్సు మార్చుకొని, కుణాళుని ఉపదేశం పొంది మానవాళికి సేవ చేయడానికి బౌద్దదీక్ష గ్రహించాడు. మానవ సేవలోని మాధుర్యాన్ని రుచిచూసిన యతడు తనకనులకు, దీన జనాళి సేవ, బౌట్టధర్మ సేవలు చేయ సమర్దుడగు కుణాళునకిచ్చాడు. “ధర్మసోదరుడగు ఆ చండాలుడు శీలం చేత ఉన్నతుడై మానవత్వానికి ఉదాహరణమై కవి ప్రతిభకు కల్చనాళక్తికి నిదర్శునవముయ్యాడు. పశ్చాత్తాపాన్ని మించిన శిక్షలేదన్న బుద్దబోధను నవమాశ్వాసంలో తెలిపాడు. పశ్చాతప్పురాలైన తిష్యను శమింపుమని వేడుటచే కుణాలుడు అహింసా సిద్ధాంతాన్ని రాజమతంగా ఆదరించే రాజ్యంలో మరణదండనలు పాడికాదని, తప్పిద మొనర్చిన మానవుళలో మార్పు దెచ్చి వారిని సక్రమ మార్గంలో నడిపింపవలసిందని ఆశోక సాదభ్రూజ్యంలో మురణదండనలను రద్దు చేయించాడు. ధర్మబోధనలు తీసికొనిరాలేని పరివర్తనాన్ని పశ్చాత్తాపం వల్ల పొందింది తిష్య. అవిద్య పూర్తిగా తొలగిన ఆమె, మౌానవసేవా రూపకమైన నిర్వాణ పథాన్ని ఎన్నుకొని, నిర్వాణాభిముఖ అయింది. తిష్యలోని ఈ పరివర్తన కుణాళునిలోని మానవత్వ విజయానికి చిహ్నం. నూననసేనయన్న నభిమానను మిక్కుటమై చెలంగి, నా లో ననశక్తి గూర్చి యనలోడన జేయగ జేసి నాత్మలో దీనుల తృప్తీ కోసము ప్రతీక యొనర్చుచు నుందు, శోకమున్‌ నూనువు యత్నముల్‌ సలిపి నూర్గము జూసెద....... ! (9-69) అని నిశ్చయించుకొన్న కుణాళుడు కాంచనతో కలిసి దీన మానవ సేన ప్రారంభించి నూతన సంఘ నిర్మాణానికి పూనుకొన్నాడు. మౌర్యసాద్రూజ్యా దరణను చవిచూచిన ఆ బౌద్దమే ప్రపంచ వ్యాప్తమైంది. విశ్వమానవ కల్యాణ విహితుడైన ధన్యమూర్తి అశోకుని ధర్మచక్రం శాంతి చక్రమై భారతజాతి పతాకంలో ఎగరడాన్ని వివరించిన కవి అభివుంత౦లో బౌొద్బవేం నేటి రాజ్యంలో శాంతి స్థాపనకు తగిన వంతం, ధారుణి

72 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

బౌద్దమతావలంబియైనపుడు, ఆ నవ ధర్మం ప్రజల మనసులో వసంతాన్ని దెచ్చినపుడు, ఆ ప్రభావంతో మానవత్వం పుష్పించి పరిమళించినపుడే పుడమి స్వర్గం కాగలదని కవి నమ్ముకం (9-89). రక్తపాతొలు శొలగిన నాడు, బౌద్దసేవా భాగ్య సంపన్నతలో పుడమి విలసిల్లిననాడు, ప్రజాసేవారూపకమైన బౌద్ద ధర్మాన్ని ప్రజలు ఆచరించిననాడు నిజమైన శాంతి స్థాపన జరుగుతుందని కవి యుద్దేశం. బొద్దంలోని మానవత్వాన్ని వివరించి, ఆ మానవత్వ విజయాన్ని నిరూపించి తివ్యరశీతను మానవతావాద ట్రధాన కావ్యంగా కరటూరి సత్యనారాయణ తీర్చిదిద్దారు.

4.2.5. ధర్భాచక్రయు (1958)

చండాశోకుడు, క్రూరాశోకుడని పేరు గాంచి కళింగ యుద్దంలోని బీభత్సదృశ్యాలచే పరివర్తనం చెంది, బౌడ్డ ధర్మాన్ని స్వీకరించి, ఆ ధర్మసేవ చేసిన అశోకునకు ప్రాకృత, సంస్కృత బౌద్ద సాహిత్యాల్లో ఉన్నత స్థానముంది. ఆతనిలోని మానవత్వానికి ఉప్పాంగిన ఆంధ్రులు అశోకుని పెక్కు ప్రక్రియలలో కీర్తించారు.

కోలాచలం సీతారామరాజు రాసిన ధర్మచక్రము కావ్యం అశోకుని పట్టాభిషేకంతో ప్రారంభమైన

డెబ్బై ఆరు పద్యాల ఖండకావ్యం. కళింగ యుద్దంలో విజయం లభించినా, హృదయ విదారకాలైన రణరంగ దృశ్యాలు ఆశోకునిలో పరివర్తనను తెచ్చాయి. యుద్దరంగంలో జరిగిన హింస అతనిలో జుగుప్సును రేకెత్తించి అఆహింసాభిలాషను కలిగించింది. హింసను చూసి అహింస ప్రాశస్త్యాన్ని గుర్తించిన అశోకుడు, మునుపు తథాగతుడు పృథివీ స్థలంలో చల్లిన అహింసా విత్తనాలు మొలకెత్తడానికి తగిన దోహదం చేయాలని తలచి ఉపగుప్తాచార్యుని వద్ద బౌద్దదీకను స్వీకరించాడు. అప్పటి నుండి అహింస వల్ల అశోకునిలో జరిగిన మానవత్వ వికసనం నిరూపింపబడింది.

ధర్మప్రచారానికై నలుదిళలకు ధర్మమహామాత్రులను పంపడమే గాక, జీవహింస నిషేధానికై శాసనాలు

వేశాడు. అశోకుడు స్వయంగా అహింసను ఆచరిస్తూ, ప్రజలచే ఆదరింపజోశాడు. అతని సామ్రాజ్యంలో

ఇభ. టారు లేరట! ధర్మవే జయమని తలచి అనాడాతడు ప్రవర్తిల్ల జోసిన ధర్మచ(్రమే క్ష అళాత్వ చిహ్నాంగా విలసిల్దుతున్నదని స్మరించారు కవి. నేడు శాఖోపశాఖలుగా విస్తరించిన ఆ

అహింసా వృక్ష వహత్వాన్ని తెలుసుకొని, సవుస్త లోకం ఆ వృక్షచ్చాయల సేద తీర్ళృుకొంటున్నదని,

ప్రపంచశాంతికి భారత ప్రభుత్వం నిర్మించిన పంచశీల సిద్దాంతాలను స్ఫురణకు దెచ్చినారు. ఈ కావ్యంలో

ఆళోకుని మానవత్వం సాధించిన అహింసా విజయాలు నిరూపింపబడ్డాయి.

ఢ.2.6 అలోకధర్థుచక్రయు (1975)

“అహింస ద్వారా బుదుడు అశోకుడు, గాంధీ వెందలగం+వారనేకులు లోకవరు నాకర్షించి ఆత్మావేదనను తెల్పిన తరువాత గూడ మునమింక కేవల కల్పనా కథల నన్గుసరించుట విచార్యముో అనే నభిప్రాయమున్న మన్నె నాగేశ్వరరావు ఈ కావ్యం రచించారు. “అశోక్సని గుండెలో గూడు కట్టుకొని చెలరేగిన ధర్మాధర్మముల సంఘర్షణలు, తత్పలితంగా ప్రపంచానికందించిన మానవతావాదవషను మనసులో నుంచుకొని ఈ కావ్యాన్ని తీర్చిదిద్దినారీ కవీంద్రులు” అని తెలిపిన కావ్య పీఠిక విషయాలు స్మరణీయం.

కావ్యానుశీలనం 73 ఈ కవి బౌద్ద ధర్మసారాన్ని జీర్ణించుకొన్నవారు. నేటి దురాచారాలు, సాంఘిక అసమానతల మధ్య తలసూపే పరిష్కారాలకు బొడ్ద ధర్మాచరణమే తగిందని వీరి నవ్ముకం. జాతరల పేర జరిగే హీంసలో శాంతి లభించదన్న కవి బౌద్ద ధర్మాన్ని సుమారు 35 పద్యాల్లో వివరించి తమ అభిమానాన్ని చాటుకొన్నాడు. కళింగ యుద్దం ద్వారా హింసా స్వరూపాన్ని తెలిసి, బాధపడి, అహింస ప్రాముఖ్యాన్ని గుర్తించ గలిగిన ఆశోకుడు హింసా స్వరూపీణి కాళికాంబ విగ్రహాన్ని ముక్కలు చేసి అహింసకు స్రాధాన్యం వహించిన బౌద్దదీత స్వీకరించాడు. బౌద్దాశ్రమ ప్రాంతాలు జ్ఞానలోకాలట! అక్కడ బౌద్దులు మధురతరాలైన మాటలతో వికసిత మౌనసాలతో అందరి జేవుము తవు క్లీప్పితముగా విశ్వశాంతి కోరుచూ ధర్మవమూర్తుల వలె వెలుగు తుంటారట! “కరుణా కువూరుడు' అనే పేరుతో బుద్ధ జీవిత ఘటనలను నాటకంగొ వెలయించడం "రాబందులు, సాపొత్యా రత్హాకరము వంటివి, వెలుగు చూడవలసిన బౌడ్డ రచనలు పెక్కులు వీరి వగుట వీరి బౌడ్దభివానానికి ఉదాహరణలు. హేతువాదం ఆధారంగా విలసిల్లే బౌద్దవే తగిన ముతవుని వీరి అభిప్రాయం. కనుకనే బౌద్దారామ వర్ణనలో, భికువుల వర్ణనలో శాంతాన్ని ద్యోతకం చేశారు. అశోకునిలోని పరివర్తనకు ఉపగుప్తాచార్యుని హితబోధ వురింత మెరుగుబెట్టు, సర్వమానవాళి సౌఖ్యమెంచి, బౌద్దధర్మ సత్యబద్దుడై ధర్మచక్రమూని సాగేట్టు చేసింది. అహింసా ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తించడమే కాదు, రక్త పాతంబుతోం గూడు రాజ్యమేల? ధర్మ సంరక్షణను లేని ధననుదేల? ప్రజల హృదయాల నిలువని ప్రభునదేల? పరితసించియు మూణని నరుండ దేల? (4-23) అని తలచి “కరుణ సత్యమ్మహింసి సహిత ధర్మసాయంతో భువిలో జరిగే హీంసలను మాన్చ సవుకట్టాడు అశోకుడు. అశోకుడు మహారాజు, దీన మానవుల కష్టాలను సాకల్యంగా చూడగల అవకాశం అతనికి లేదు. కనుకనే కవి ఉపగుప్తుని చేత విశ్వదైన్యాన్ని వినిపించారు. హీనజాత్యుద్దరణ, స్వార్ధరహిత ధర్మాచరణ, పరహిత భావనలు మృగ్యమైన ఈ ప్రపంచంలో జాతి మత ్రభేదాన్ని దహింపుమని, “సంఘసేవయే బౌద్ద సంస్కారము గాన్న దీనుల నుద్ధరింపుము అనే ఆచార్యుని పలుకులు అశోకునిలోని మానవత్వాన్ని మరింత దీపింప జేశాయి. కనుకనే...... జాతి భేదంబులు జవి చూడంబోను సత్య ధర్మము లహింసయు తలం బూని నూననసీనలో నుసలుదు నేను దీనుల సేవకై తిరుగుదు నేను ..........4..(4,4) అని ప్రతిన గొన్నాడు. అశోకుని పరిన్రాజక దీళకు చింతించినా, భార్య కీరవాణి మనస్సు మారి దీక్ష గ్రహించి కర్మ సొక్షికి రశ్మి ధర్మం వలె పుష్పానికి తావి వలె, నెలరాజుకు వెన్నెల వలె, శబ్దానికి అర్దం వలఠౌ దీన మూనవ సేవలో భాగస్వామిని అయింది. |

2784 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం “బుద్దుడే శరణంబిని బుధులు నలుక “ధర్మవే శరణంబిని ధవ్ఫండు పలిక “సంఘమే శరణంబిని సతియు బలిక “బౌద్ద మాశ్రయ పధమంిచుం బ్రకృతి పఠిః!1! అని బౌడ్డ ధర్మం ఆచరణీయమని ప్రకృతిచే పలికించారు కవి. అశోకుడు రాజ్యాన్ని త్యజించి దీనుల సేవ చేస్తూ, చివరకు ప్రజల కోర్కెపై రాజ్యపాలన స్వీకరించాడని చిత్రించి, అశోకుని నిస్వార్చాన్ని వివరించారు, జీవులను చంపడం మాత్రమే కాదు, పరులను బాధించడం కూడా హింసయే అని, వృగయా వినోదాలు, వుధుమౌాంస సేవనాలు త్యజించి, “నవమూనవ సంస్కృతిని పెంచాడట అశోకుడు. పళశువై ద్యశాలలను కట్టించాడు. సద్రాలను కట్టించి బాటసారుల కోసం బాటలను వేయించి, బాటలకు రెండు వైపులా చెట్టును నాటించి, వంతెనలు, ఆనకట్టులను నిర్మించి, “శాంతి రాజ్యం నెలకొల్పి దాంతి నొసంగి బౌద్ద సూత్రాలు ర్లాయించి ప్రజల కొాసగినాడు అశోకుడు. తల్లిదండ్రుల సేవలో పుణ్య తీరయాత్రల మించిన ఫలం గలదటి

• జంతు హింసలు మాని ఇంద్రియ నిగ్రహం కలిగి, కుంటి, గుడ్డి వారికి సేవ చేస్తూ కుల, మత భేదాలు లేక జీవించాలని చాటించాడు. ఎన్నో సంవత్సరాలు గడిచాయి. అహింసా సూత్రాలు, బౌడ్డ శిల్పాలు మాదత్రం చెక్కు చెదరలేదు. శిల్చసంపద ద్వారా చిత్ర రూపాల ద్వారా వాజ్మయం ద్వారా బౌద్దాన్ని ఎన్నో విధాల నుతించి పూర్వులను స్మరించిన కవి. అపరబుద్దుడైన నాగార్జునుడు, నాగార్జున సాగరంలో బౌద్దధర్మాన్ని ఆచరించిన గాంధీజీని కూడ స్తుతించారు. గాంధీజీ ఘన బౌద్ద ధర్మమున ముఖ్యం బౌ నహింసా స్టీతిన్‌ బందీ భూత మొనర్చె హూణ విభుసైన్యస్తోనహంకారమున్‌ సంధించెన్‌ హిత బౌద్ద మార్గయుత మౌ సత్యాగ్రహాస్త్రంబునే బంధమ్ముల్‌ దెగగొట్టె భారతికిం గూర్చుం జాల: స్వాతంత్ర్యమున్‌ (5.37) గాంధీజీని ప్రభావితం చేసి స్వాతంత్ర ప్రొప్తిలో పాలుపంచుకొన్న బౌద్దం, పండిట్‌ జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ నాకర్షించి “బౌద్భుల చిహ్నమశోక చక్రమే పండిన పంట మా జనని భారతి కిద్ది యలంకృతంబగున్‌, నిండిన మూడు రంగులకు నేస్తముటంచు" అని పలికించి భారత జాతీయ పతాకంలో అశోక చక్టాన్ని చేర్చడానికి కారణమైంది. ఇ అహింస నూతగగొని అశోక్సనిలో వికసించిన మానవత్వం చూపిన అహింసా విజయాన్ని అయిదు ఆశ్వాసాలతో వివరించిన కవి. * ఆధునిక యుగమున బౌద్ద ధర్మ ప్రభావ రహితముగ నేదియు నుండజాలదు అనే నమ్మకమున్న కొండవీటి వేంకటకవి ప్రియశిష్యులు. వీరికి బౌద్ద ధర్మం పట్లు గల ప్రత్యేకాభిమానమే వీరిని “మానవతావాద పరిశోభితము అయిన కావ్య రచనకు ప్రోత్సహించింది. “అశోక ప్రశస్తి] చే నాకర్షింపబడిన కవులు కళింగ యుద్ద రంగంలోని అశోకుని గూర్చి ఖండకవిత రూపంలో చిత్రించారు.

కావ్యానుశీలనం 75 4.2.7 ముముక్షువు (1970) నాలుగు ఆశ్వాసాల ఈ కావ్యాన్ని “రామకటాకి అనే కలం పేరున్న జయరాం రచించారు. తేమంద్రుని బో థిసత్త్వావదాన కల్పలతలోని డెబ్బది రెండవ పళ్లవంలో గల ఉపగుప్తావదానము ఆధునికులను ఆనేక మందిని ప్రభావితులను జేసింది.

“నగర వేళ్ళు ఆయిన వాసవదత్త ్రథవు దర్శనంలోనే ఉపగంప్తునిపై వురులుగొని అతనిని ఆహ్వానించింది. తగిన సమయంలో వస్తానని వెళ్ళిన ఉపగుప్పుడు, శీలరక్షణార్ణం రాకుమారుని సంహరించి, చిత్రవధకు గురి ఆయిన వాసవదత్త వడ్డ చేరి పరిచర్యల జోసి మానవతకు బ్రతిరూపమయ్యాడు. కవికి వాసవదత్తపై గల సానుభూతి కావ్యరచనకు పురిగొల్చినా ఈ కావ్యమంతటా బౌద్దంలోని మానవత్వాన్న వివరించాడు. బౌద్ద కావ్యాలలో సహజంగా కనిపించే శాంత శృంగారాల సుందర సమ్మేళనం ఈ కావ్యంలోని రసం,

శృంగారస్వరూపిణి అయిన వాసవదత్త ఉపగుప్తునికై తపిస్తూ, సచ్చీలగా మారింది. కనుకనే అడవిలో తనను బలాత్కారం చేయటానికి ప్రయత్నించిన రాకుమారుని సంహరించి శిక్షకు గురైంది. ఉపగుప్తుడు జితేంద్రుడు, వివేకశీలుడు, వాసవదత్త రోగ నిదాన మెరగిన భిషక్కు, కనుకనే తగిన సమయంలో వస్తానని 'సమయవ్యవధాన మిచ్చాడు. ఆ మధ్యకాలంలో వాసవదత్త ఆత్మవ్షాళనంతో పవిత్రురాలు కావటానికి తగిన అవకాశాన్ని కలిగించాడు. బోధిసత్తులకు సహజాతమైన సహానుభూతి, మహాకరుణలు అతనిలో పుష్కలంగా ఉన్నాయి. కనుకనే మళ్ళీ వస్తానన్నవాడు తరువాత వసంతంలో రానే వచ్చాడు. కానీ ఆవిద్యాస్వరూపిణి అయిన వాసవదత్త వథ్డకు కాదు, రాజదండనకు పాద్రురాలై దుర్దళను అనుభవిస్తున్న వాసవదత్త వద్దకు ఆమెలో ఇప్పుడు శృంగార.భావాలకు తావులేదు. ఆమెకు కావలసింది-నిజమైన ఆదరణ. చూపులలో దయా(ర్దత, సుప్రసన్నతలు దోచుచుండగా, తేజో వదనంలో మందహాసం చెరగనీక, ఆమెను తన అంకమున చోర్చి చీము నెత్తురుల దుడిచి, తన అంగ వస్త్రాన్ని చించి గాయాలకు కట్టు కట్టాడు. సహన శాంత స్వభావ యశోధనుడైన ఉపగుప్పుడు ఆమె దైన్యస్టెతికి వగచాడు. అతనిలోని మహాకరుణ కరిగి కన్నీరై స్రవించగా, బుద్ద ధర్మసారాన్ని ఆమెకుపదేశించాడు. తృష్ణను జయించినవాడు, ఇంద్రియ విజేత చిత్తంలోని మాలిన్యాన్ని కడిగిన సిద్ద విభుడైన బుద్యుని దీక్ష వేడమన్నాడు. పుట్టుచున్‌ గిట్టుచున్‌ వెండిపుట్టైచుంట చర్చసీయగ నిది యొక చక్రనుగును; సతము జనులెల్ల సద్భుద్ది జక్రమునకు అందరానట్లి దన్వున కరుగ నలయు (4.4%) అని బౌద్ద, కర్మ సిద్దాంతాన్ని విశదపరచి ధమ్మపద సారాన్ని తెలిపి, అతుల వైరాగ్య సంపద కాటపట్టు, శాంతికి ఉనికిపట్టు అయిన ఆరామంలో బుద్దుని పాద సన్నిధికామెను చేర్చాడు. వత్తూర్తీభవించిన వూనవత్వానికి 'ఉపగంప్తుడు ఉదాహరణ. అందరిచే నిరసింపబడినపుడం, ఆప్పహృదయంతో వాసవదత్త నాదుకొని మనశ్శాంతిని గూర్చాడు. వాసవదత్తకు అల్లి సమయంలో కావలసింది సానుభూతి చూపగలిగిన మానవత్వమే అని కవికి తెలుసు. అందువల్ల మానవత్వం పూర్తిగా విక్షసించిన బోధిసత్తు కవి సేవలను వర్ణించి మానవతాశ్యకతన్తు చాటారు.

76 అధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం 4.2.8 సుప్రభాతము

ఇది వ్లోమేంద్రుని ఆవధాన కల్టిలలలో 108వ పల్లవమైన “జీమూత వాహనావదానము ఆధారంగా చల్చా లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రి రచించిన అయిదు ఆశ్వాసాల కావ్యం.

గరుడునికి ఆహారంగా తనను సమర్పించుకొని నాగులను రక్షించిన దయావీరుడైన విద్యాధర చక్రవర్తి జీవమూతవాహనుని చరిత్రను వివరించే గాథ మొదట శ్రీ హర్షుని నాగానంద నాటక రూపంలో సాహిత్య ప్రక్రియల్లో (ప్రవేశించి భారతీయ సాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేసింది.

ఈ కావ్యంలో బౌద్ద ప్రసంగం లేదు గాని నాయకుని త్యాగ గుణం వర్ణింపబడిన తీరు మా(త్రం అపూర్వం. ఆతనిలోని ప్రేమ, ఆనుకంపలు స్వార్ధపరిధిని దాటి విశ్వవ్యాప్తుయ్యాయి. అందుకనే సమీపంలో మూర్చిల్లిన భార్యకన్నా దూరంలో వినిపించిన వృద్దగత శోకనాదం అతనిలోని దయా వీరాన్ని తట్టి లేపింది. నాగమాత వల్లి విషయం తెలుసుకొని “బంధముల్‌ తిరములే?” అని “పరోపకార్ట మిదం శరీరమూ కావున తన ప్రాణాలను శంఖచూదునికి ఫణంగా పెట్టి తెస్తానని ఎవరికి ఎవరూ ఏమికాని ఈ ప్రపంచంలో దయా వీరమే ఉన్నతమైనదని చాటడమే” గాక తన త్యాగ గుణంతో గరుత్మంతునిలో పరివర్తన దెచ్చాడు.

తనదు జీవితమ్ము తృణముగా నొనరించి పరుల కొరకు బాధ పడెడు వాని జీననమ్ము సత్యజీవన మ్మిటు వంటి చెనటి జీవనంబు జీననంటై......... (4.12).

అని తెలుసుకొని తన హింసా జీవనానికి సిగ్గు చెందాడు పక్షిరాజా.

తనను-కూడా ఆహారంగా సవుర్పించవలసిందిగా వులయువతి కోరింది. అప్పుడు బీవదూత వాహనుడు పలికిన పలుకులు ఆతన్ని మరింత సంక్షోభానికి గురిచేశాయి. పరపీడానివారణా వ్యసనమే మహా భాగ్యమైన, అహింపా వ్రత స్ఫురణ శరణమైన జీమూత వాహనుని విశ్వప్రేమకు ఫలంగా ప్రేమావ్చృుతం ఇస్తానని పలికాడు. మనోబలంతో అవ్బుత వర్షాన్ని కురిపించి, జీమూత వాహనునితో బాటు మడిసిన పన్నగాలను పునర్షీవితులను చేశాడు.

జీమూత వాహనుని లోని దయావీరం అతనిలోని మానవత్వాన్ని ఉద్దీపించడమే గాక, గరుభ్మంతునిలో పరివర్తన తెచ్చింది. ఇదియే నిజమైన అహింసా విజయం. ఇటువంటి మౌనవత్వ విజయాలే ఆధునికులను ప్రభావితుల చేసి బౌద్దసాహిత్యాన్ని పరిపుష్ణం చేశాయి.

4.2.9. ఆహపాలి(1980)

వరుణా సౌగలు, రనమందిర్కి తిప్పూరజ్షీత కావ్య కర్తలు, మానవతావాద పరిశోభితాలైన బౌద్జేతి వృత్తాల పట్లు అభిమానులైన కరటూరి సత్యనారాయణ ఆద్రుపాలి కరుణ గాథచే ఆకర్షితులై ఏడు ఆశ్వాసాల ఈ ఆట్రుపాలి కావ్యాన్ని రచించారు. అవదాన కథలోని ఆద్రుగాథను కాన్ని మార్పులతో రామచంద్ర ఠాకూర్‌ హిందీలో వెలయించిన కథకు అనువాదమైన ఆకెళ్ళ సీతారామ్‌ రచన కవిని ఆకర్ధించింది.

కావ్యానుశీలనం 277 ప్రాక్రతీచు లుదగ్యామ్య పార్వదేశ తతులు శాంతికి దూరమై తలంకు చుండె జగతి సర్వమ్ము సంక్షోభ సంకులమ్ము ఉద్భవింపుము సుగత! మజొక్కమారుఎో అని వేడిన కవి, విశ్వమానవ ప్రేమ ద్వారా మనోనైర్మల్య సంపాదనకు ప్రతీక సలిపారు. భోగత్యాగ కాంక్షల నడుము నలిగిన నాయిక ఆధ్ధుపాలి. ప్రచ్చన్న వేషంలో వచ్చిన బింబిసారునికి తన నర్చించుకొని అతడు శత్రురాజని తెలుసుకొని పశ్చాత్తప్తయై, జాతి శ్రేయస్సుకై, దేశాభ్యుదయానికై, పరిషత్తు నిర్ణయాన్ని ఆదరించి గణభోగ్యగా మారింది. దేళ కేమ మాళించి, రక్తపాతాన్ని నిలుపదలచి “చాలనా బింబిసొరు'ల వివాహం జరిపించింది. కవి ఈమెలోని త్యాగ కరుణల స్వరూపమైన మానవత్వం ఆధారంగా ఆమె నిర్వాణ పథవర్తిని అయిన విధాన్ని చూపారు. బాల్యం నుండి దేశభక్తి ఊపిరిగా జీవించిన ఆద్రు, దేశక్షేమానికై మనస్పూర్తిగా వలచిన బింబిసారుని త్యజించి నగర వేశ్యగా మారింది. కుమార్తె నట్టు చూడలేని తండ్రి, ప్రాణాలు త్యజించాడు. సోదరుడు ఆనందుడు వలుందే బౌద్బదీక తీసుకొన్నాడు. తన నీ స్టితికి దెచ్చిన దురాత్ముడు అభయుడు హత్యగావింపబడ్డాడు. బింబిసారునితో బంధనాలను ఆమె తెంపుకొన్నది. కుమవూరుడు విమలుడు మేనమామ ఆనందుని చేరి బౌద్దదీక్ష పొందాడు. ఇట్టు ఒక్కా క్క బంధం ఆమెకు సడలిపోతున్నది. బింబిసారుని ఎడబాటుతో ఆవెలో తలసూపీన వైరాగ్యజ్యోతి బంధన విముక్తి అనే వత్తి సాయంతో మినుకుమినుకు మంటూ, కరుణా సాంద్రుడు బుద్దుని ధర్మోపదేశ తైలం తగులగానే ప్రకాశవంతంగా దీపిల్ల సాగింది. ఇపుడీ వెలుగుకు స్వార్దం లేదు. బాంధవ్యం మీది మమకారం లేదు. ప్రపంచ మంతటికీ వెలుగునీయ దలచిన నిస్వార్థం, వెలుగు నీయగలిగిన స్కైర్యం గలిగి నట్టిది ఆ జ్యోతి. బుద్దుని చూడగానే కుమారుని మీది మమకారం ఆమెలో ఆవేదనగా మారినది. తనకు శాంతిని చూపుమని స్రార్జించినది. బుద్దదేవుని వాక్ళుధా సేచన మామెకు సేదదీర్చింది. ఆమెలోని ఆవిద్యానాశాన్ని గుర్తించిన బుద్దుడోమె మమకారాన్ని విశ్వప్రేమగా మరలించాడు. అనుబంధమ్ముల గోసి సంఘము శరణ్యం బంచు భావించినన్‌ దనియున్‌ జిత్తము, వేదనల్‌ సురుగు, ధ్వాంతం బెల్లి పోవున్‌ సుమీ నెనరుం జూపుచు దోటి మానవుల మన్కిన్‌ బద్ద మన్నింప నీ కొనరుం శాంతి, వివేక బుద్ది జనరాదో తల్లి! ధైర్యమ్నునన్‌! (7-11) అని స్వార్ధాన్ని పరార్థంగా మలచుకొనే రహస్యాన్ని ఉపదేశించాడు. ఆమెలోని “గాదిల పట్టి మీద మవుకారము విశ్వపరీతమైచనన్‌ ఆవె హృదయం నిర్మలమై, వ్యక్తి సుఖము పైనన్‌ వ్యా సక్తను కాను సంఘ సంక్షేనుం బే యుక్తము గాం దలంచుచు, నా శక్తి కొలది పాటు పడెద పైచెద సిలుగున్‌ (5.24) అని నిర్ణయం తీసుకొని ఆమె దీన మానవసేవకు తన జీవితాన్ని అంకితం కావించింది.

72 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత (ప్రభావం బుద్ద చిత్రము, సంబుద్ది, అమరావతీ పూర్ణకుంభము, కుడ్య శిల్చ్బములు, సాంచీ ధమేక స్తూపములు, బుద్దగయ ఆలయ గోపురము, జిన పాదాలు ఆశ్వాసాంతం, కావ్యాంతంలో ముద్రింపబడి బౌద్ద వాతావరణాన్ని కల్పిస్తూ ఈ కావ్యం కవి బౌద్దభిమానాన్ని చాటుతున్నది. 4.2. 10 అమర్యక్రీ (1945) బౌద్దంలో నిష్కర నిష్టలతో బంధీకృతమైన స్టవిర వాదుల నిర్వాణ ధర్మాలను త్యాగభక్తి కరుణాలను శిల్చకళామార్దాలలో (ప్రసరింపజేసి, సామాన్య ప్రజలకు అందుబాటులోనికి దెచ్చిన వూహాయాన తత్త్వం తననాకర్షించగా తానీ కావ్యాన్ని రచించినట్లు చెప్పుకొన్న కవి వాక్కులే వారి బొద్దాభిమానానికి నిదర్శనం. మహాయానంచే ఆకర్షితులైన వీరు సింహళ ప్రభువుకు ఒక కుమార్తెను కల్పించి, బొడ్ద ప్రచారార్దం సింహళాని కేగిన మహేంద్రుని కామెను ధర్మదారను చేసి బోధిసత్త్వ భావానికి బలం కూర్చారు. సుమారు 270 పద్యాలున్న ఈ కావ్యాన్ని కొమరవోలు వేంకట సుబ్బారావు రచించారు. కావ్యాదిలోని కుందూరి ఈశ్వరదత్తు “తొలిపలుకు కావ్యగుణాలను తెలపడమే కాక *ఆదర్శమై" నది మహాయానంలోని మహాకరుణచే ఆకర్షితులై అనేకనుంది రాసిన కావ్యాలున్నా తాత్త్వికంగా ఇంత లోతంకు దిగి మహాయాన సిద్ధాంతాలకు కావ్యత్వం కల్పించిన వారిలో వీరే ఆద్యులు. వైనా బౌద్ధ భికువు భారత సింహళాల్లోని బౌద్ద శిల్పాలను దర్శించి, సింహళ ప్రభువు ధర్మగుప్తుని వల్లి అశోకునిచే బౌద్దం సింహళంలో ్రవేశించిన విధాన్ని తెలుసుకొన్నట్ట్లు ఈ కావ్యంలో మలచడమైంది ఈ కావ్యంలోని స్రతి పద్యం కవి ఎద నావిష్కరించి, వారికి గల బౌద్దాభిమానాన్ని చాటుతున్నది. ధర్మగుప్తుని కరుణామృతాన్ని తాగి జంతువులు కుల వైరాలను మరచి మైత్రితో బతుకునట! “సర్వరసముల ధర్మ రసమ్ము మేటి దానముల కల్ల ధర్మదాన మెగున రతుల నన్నింటు ధర్మరతియెు హెచ్చు నుతుల నన్నింట సర్వజ్ఞ నుతియె మిన్న” (26) అనే వైనా భిక్షువు పలుకుల్లో బుద్దధర్మ ప్రశంస చేయబడింది. కులాన్ని, నిగూఢ నిరర్షక వేదవాదాన్ని తలచరాదని, సుఖం ఒకరి సొమ్ముకాదని, స్వతంత్రుడు అన్యులకు వీ విధంగా దాస్యం చేయదగునని బోధించి, వర్ణ, వర్గ భేదాలను రూపుమాపినాడట శాక్యర్షి। బుద్దుడు స్వయంగా అభయగిరిలో సంచరించి బానిసత్వాన్ని, పశువధను రూపుమూపాడట! ఆటవిక పాటకులందరూ దీక్ష (గ్రహించడం వల్ల పాడి పంటలకు కజవేర్పడగా, బ్రాహ్మణులు, మతకరి బౌద్ద వేషాలు దాల్చి ్రిపిటక పాఠాలకు విపరీతార్థాలు కల్పించి, బౌద్దపతనం చేశారట! అటువంటే సమయంలో పూ జ్యారాలైన గోతమి లంకజోరి బొదడ్డ ధర్మాన్ని సంస్కరించిందట!। ఇదే విధంగా భారతదేశంలో జరిగిన బౌడ్డ ధర్మ సాంకర్యాన్ని అశోకుడు సరిదిద్ది శిలలచే బౌద్ద ధర్మాన్ని ఉపన్యసింపజేసి, తరులచే ధమ్మపదాన్ని పాడించినాడట! బుద్దుడు సింహళాన్ని వెట్టిన ఇతివృత్తం బౌద్ద గ్రంథమైన దబీసవోంళలో ఉంది. కవి ఎన్నో బౌద్దాధారాలను పరిశీలించి ఇటువంటి చారిత్రక సత్యాలను వెలికి దెచ్చారు.

కావ్యానుశీలనం 79 సింహళాన్ని ఏలుచున్న దేవానాం పీయతిస్స భూరమబణుని కోరికపై సింహళాన్ని మెట్టిన మహేంద్రుడు, ముక్తులయ్యు బరుల ముక్తి తీరము జేర్ప దుఃఖ కూపమందు దూకి నిలిచి పడవలట్టు జనుల భరియించు పనికంటచె కలదె ముక్తి యార్షతులకు వేటె (158) అంటూ బోధిసత్త్వ తత్త్వాన్ని విశదీకరించడంతో బాటు కొందరు దుఃఖిస్తుండగా ఇతరులకు సుఖమెట్టు లభిస్తుందని “సహానుభూతొని నిర్వచించాడు. ఆనంద వైత్య విహారంలో ధర్మవైరాళ్య తథధా వాదాలను, ్రతీత్య సముత్చాద తత్వాలను, పిటక రత్న(త్రయాన్ని వివరించి పలువురికి దీక్ష ఇచ్చాడు మహేంద్రుడు. ఇక్కడ మహాయాన తత్త్వం వివరింపబడిన తీరు అపూర్వం. నిర్వాణం పాందగానే సత్కాయం ధరించి స్వర్గం పొందుతారట బోధిసత్తులు, పుడ్గల నైరాత్మ్యం, ధర్మ నైరాత్మ్యంతో బాటు అనాత్మవాదం వివరింపబడింది. సుక్షేభ్రమైనా వర్షం లేకపోతే విత్తనం మొలకెత్తలేదు. హేతువునకు లొంగని ఆత్మను గూర్చి విచారమెందుకు ? అంటారు కవి, ముబ్బు మరణించి వానగా మారిపోవు సలిలముం జంపి సస్యముల్‌ మొలకరించు సస్యముల జంపీ జీవించు జంతుకోటి మృత్యు కేదారముననె సుమించు జీవి (192) అని కార్యకారణవాదాన్ని వివరిస్తూ, పలువురికి దీక్షనన్తుగ్రహిస్తు, దీపంతో ఐక్యమయే దీపం వలె తనను జేరిన ధర్మదార అనుముతో కలసి “విశ్వకారుణ్య బీజముల్‌ విత్తుకొంచు, కాలమును దీన మానవసేవలో "గడిపాడు మహేంద్రుడు. ఆ అటువంటి సవుయంలోనే బోధివృక్ష శాఖలను తీసికొని సంఘమిత్ర అంక జోరింది. దారిలో “అవురశ్రీకము, ధర్మదౌహృదము, భూమ్యాకాళ తారాగణ [భ్రమణోన్మంధన దక్షము, అక్షయము, కాల వ్యాప్తమైన ఒక నీలచిన్మయ రహస్యమాలను నిరుపహతి రక్షగా వారినిధిలోని తమ యానపాత్ర చుట్టు ప్రదక్షిణం చేయదొడగిందని, దానిలోని రహస్యం అమితాభ బుద్దునికి, గురువరులకు, ఆశో కునికి, మహేంద్రునికి, మౌా(త్రవే అవగతవువుతుందని చెప్పింది. ప్రభవు బోధిసత్త్వుడు పద్మపాణి యవలోకి లేశ్వరుడం అందులోని సూత్మగ తంలనం తెలుసుకొనగలిగిన పరవ వైద్యుడని, చేతనాచేతన భూత కలితమైన ఈ ధాత్రిలో అణువణువులో ఆ రహస్యసుధను పూరింపగోరి అశోకుడు శ్రమిస్తున్నాడని ఆ రహస్య వివరణ గావించాడు మహేంద్రుడు. కవి ఉద్దేశంలో పరులకై పాటుబడే బోధిసత్త్వయానం అమృతోపమానమైనది. అదే ఆమరశ్రీ అని కావ్యనామమై విలసిల్లింది. ఈ వృత్తాంతాన్ని విన్న చీనా యాత్రికుడు మహేంద్రభికువు సందేశంలో కొత్త సంకేతమున్నట్టు తోస్తున్నదని, ధర్మ తత్తాాన్ని నూత్నవిధంగా తెలిపే విద్యనెవ్వడు వివరించారని ధర్మగుప్పుని ప్రశ్నించాడు. కవి చెప్పదలచిన మౌధ్యమిక సూత్రాలను ధర్మగుప్తుని జవాబులో వివరించాడు.

80 ఆధువికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దనుత ప్రభావం సర్వభావాలు హేతు ప్రత్యయాలవల్ల కలుగుతున్నాయి. కావున స్రతీత్య సముత్చన్నాలు. ప్రపంచంలోని (ప్రతిభావం కారణాపేకం. మాధ్యమికుల' స్రకారం శూన్యం కారణ ్రత్యయాపేకమైంది. అంటే కారణ ('ప్రత్యయాలున్నా, లేకున్నా కలిగేపదొర్టం. ఈ ప్రతీత్యసముత్సాద శూన్యభావాలనంు విపులంగా వివరించి కావ్యంలో మహాయాన సూత్రాలను కవి ప్రతిఫలింపజోశారు. ఈ మహాభూన తత్తాానికి అమితాభ తత్త్వం 'పరమావధి. అమితాభ స్రకాశం ప్రతి పరమాణువులోను ప్రజ్వరిల్లి ప్రస్ఫుటమవుతుంది. ఇదే బుద్ద తేజం ఈ బ్రసక్తినే కవి డ్రింశత్కోటి జగత్కటాహముల ప్రత్యేకత్వ నుందుండు ప్ర త్యంశం బందున బ్రత్యపత్య పరమాణ్యగ్రంబును. బుట్టి, ష (ట్రింశత్కోటి సుధామయూఖముఖమనుల్‌ దీసింప, నందుండు, '్ర త్యంశు ద్వారము నందొకొక్కు యమితాభాకారుడే పారెడున్‌ (84) అనే పద్యంలో నిరూపించారు. సర్వప్రాణుల విర్వాణానిై పాటుబడే బోధిసత్త్వమూర్తుల్లోని మానవత్వ లక్ష్యాన్ని, ఉపాసకులుగా బౌద్ద దీక్ష (గ్రహించి, దినజనోద్దరణగావించే మహాకరుణ తత్త్వాన్ని వివరించి, మహాయానంలోని మానవత్వాన్ని వీళదీకరంచారు. 42.11. బుద్ద దయామాత (1945) | పూర్తి మానవత్వ వికాసాన్ని నిరూపించే కావ్యాలే గాక మానవతా సౌధానికి సోపానాలనదగిన అహింసా త్యాగాలను విరూపించే కావ్యాలు బౌద్ద సాహిత్యంలో ఉన్నాయి. బుద్దునిలోని జీవకారుణ్యం, త్యాగ గుణాలచే ఆకర్షితులైన కవులు ఖండకావ్యాలను సైతం వెలువరించారు. ఆధునికుల నాకర్ణించిన బుద్ధ జీవిత సన్నివేశాల్లో జీవకారుణ్యాన్ని తెలిపే “హంస తగవు", త్యాగానికి పథాకయైన '“మవాభినిష్క్రమణా"లు ముఖ్యాలు. ఈ సంఘటనలు ఆధారంగా వెలువడిన సాహిత్య ప్రక్రియలు కోకొల్లలు. ఇందులో హంస తగవును తెలిపే సుశర్మ రచించిన బుద్ద దయామాత ఒకటి.

__ ఇది బుద్యని యందలి దయాపారమితను బౌద్దంలోని జీవకారుణ్యాన్ని ప్రతొఫలింపజోసే కావ్యం. గౌతమ దేవదళ్తుల వివాదం, భవిష్యద్చుద్దుడగు బాలగౌతముని దయయే గెలిచి మాళ్ళప్రమతో హంసను రక్షించడం ఇతి వృత్తంగా గలిగి బుద్భనిలోని కరుణను చాటుతున్నడి.

బోద్దయయి గౌతముతి డిటు సిద్దార్థుండట్యూః భూత సీవా రతియే సిద్దాస్త నువియెం దత్పతి బుద్ద దయా మూత లోకముల బాలించున్‌ (3-18) కని బుద్దుని భూత' సేవారతి. "ఆహింసలకే పట్టం గట్టారు సుళర్మ. కవి ఈ చిన్న సంఘటన అధారంగా జేసికాని, గౌతమునిలోని జీవకారుణ్యాన్ని వివరించారు. ఇట్టి కరుణతత్త్వమే

కావ్యానుశీలనం 51 “జ్ఞానోదయానసరమున బానీయాదుల విహార పద్దతులందున్‌ నూనస ముంచక మెలంగుచు దీన జనోద్దరణ నియతి (1-46) తెలియుటకు ఆధారం అయిందని కవి నమ్మకం. బుద్దత్వ వట వృషానికి బీజం ఈ హంస వివాద ఘట్టుంలోనే గలదని, ఈ జీవకారుణ్య తత్త్వం అహింసను మాత్రమే గాక, దీన జనోద్దరణకు గూడ వెలయింప జేసిందని వీరి భావన, వీరు బుద్దుని దశావతార బుద్దునిగా లెక్కించి మిగిలిన యువతారాళ్లోని లోపాలను సరిచేయటానికో అన్నట్టు “నవననోన్మేష బుద్ద వైభవము మెరయ బోధసళత్తుు నాకృతి వహీంచి ఆవతరించాడని కీర్తించారు. హంస నడుగ వచ్చిన దేవదత్తుని దూతతో గౌతము డౌడిన ప్రతి మాట భావి బౌద్దాన్ని ప్రతిఫలింప జోసీ దర్చణం. “హింసామార్గము రోసి ఎట్టి ఆల్బ దోషముల్సును లేని మతమే స్టాపింప యత్నింతు” అనే బాలగౌతముని పలుకులు బొడ్డంపైన కవి అభిప్రాయం. న్యాయ నిర్లేతగా వ్యవహరించిన నాగరాజు చేత అహింసా స్వరూపాన్ని వివరింప జేసిన కవి, తమ్ముని దోషిగా నిర్ణయించి గౌతముడు సలిపే మాన హింస కూడా క్రూరమైనదే అనినప్పటికీ ప్రాణులందేరికేది యావారమైన నందు హింసను వారింప నర్హుండొకండు రాగ వానిది ధర్మమై ప్రబలునయ్య! చానిం గాదను వాని దధర్మమౌొను! (3-66) అని తీర్చు ఇచ్చాడు. “సర్వభూత సవుత్వవలు' నా చాటే నూత్నవుతం వల్ల బుద్దుడన్వర్భ నావబడవుతాడని భవిష్యదృ్బద్దుని బాలగౌతవునిలోనే దర్శించి బౌద్చ ధర్మాన్ని వివరించడం కవిలో నిశిప్తరూపంలో ఉన్న బౌద్ద ధర్మ ప్రభావానికి ఆధారం. సత్త్వ స్వరూపమని కీర్తించిన హంసను గౌతమునిలో ఐక్యం చేయించిన కవి బుద్ద భక్తావేశంలో రాబోవు బుద్దుని, రాజయి కూడ బుద్దుండు స్వరాజ్యము నందు నుహాదయారసో త్తేజము కూర్చుచున్‌ నిఖిల దిక్తట భిత్తికలందు నీతులన్‌ రాజిలంజేయం ధర్మము విరాజిల సత్యము నాల్గు పాదముల్‌ భ్రాజిత మూర్తి గైకొనెడు భాగ్యము నూకిక అభ్యమయ్యెగా అని ప్రజాముఖంగా కీర్తింప జేశారు. హంస తగవుచే ఆకర్షితులైన కవులు ఖండికల్లో ఈ ఇతి వృత్తాన్ని రచించారు. ఆర్నాల్డ్‌ కవి రాసిన "౪౧? ౦" ఉ/రొ లోని “5౪/6౧ క0సంరీల ను గుమ్మళ్ళ వేంకటేశ్వరరావు అంచ తగవు అనే ఖఇండికను తమ కవిథా కింకిణీలో ప్రచురించారు. బుద్దుని జీవకారుణ్యంచే ఆకర్షితులైన త్రిపురాన వేంకట కృష్ణారావు దొర అంచతగవును, శిబి జాతకవలును, జీవయమూతవాహనుని కధను వివరించి అళో కుని భూతదయుకు, గాంధీజీ అహింసకు ఆదర్శప్రాయమైన బుద్దుని *జీవకారుణ్యము”21 ను వివరించారు.

82 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బొద్దముత ప్రభావం 42.12 ఉదయ్యత్రీ (1944) కరుణకాలవాలమైన సన్నివేశాలన్నీ కరుణశ్రీ కవితా వస్తువులు, రామాయణ, భారతాదులు కానీ నోరులేని పూలబాలల మూగ వేదనలు కానీ, నేటి ప్రపంచ అల్లకల్లోలాలకు కారణమైన యుద్ద ఘటనలు కానీ వారికి భేద భావం లేదు. ఉదయశ్రీ సంపూర్ణ సంపుటిలో మొదటి భాగంలో మొదటి ఖండిక అందాలి కి బాపూ గీసిన చిత్రం, బుద్దదేవుని చరణకవులాలకు అంజలి ఘటిస్తున్న ఒక యువతి, కరుణశ్రీ కరుణాకుమూరి కావచ్చు! తరుణ '్రభాకరునకు ఆహ్వానం పలికే కరుణశ్రీ గౌతవుం బుద్దుని చిరునవ్వుతో పులకించే శుద్దోదనుని శుద్దాంతం శాంతి సుధలొలుకడాన్ని వివరించకుండా వదలలేదు. “ఉత్తిష్టు ఖండికలో ప్రేయసి ప్రేవులోని తీయదనమే ధ్యేయం కాదు. ఆతిదీనులు, మ్ఞూనతనులైన దరిద్ర నారాయణంల అశువులు తుడువలెమ్మని ప్రభోదించారు. బుద్దుడవై సుప్పుల ప్రబుద్దుల జేయుము, శాంతి సత్య ధ ర్మోద్దరణార్దమై (బ్రతుకు నొగ్గుము, మానవ సంఘసీనయే సిద్ధికి త్రోవ, వత్సలత చిందెడి, ప్రేమ సుధా స్రవంతులన్‌ శుద్దమొనర్సు ముజ్జ్వల యశోధర జర్దరిత ప్రపంచమున్‌ (ఫేజి.32) అని మేలు కొలుపు పాడటమే గాక శాంతి మార్గంలో క్రాంతి రధాన్ని కదలించి, సర్వసమతా సుమ కోమల మానవాంత రాళాలలో ప్రేవు సూత్రంతో గట్టుము వముంగళ తోరణాలను అని, అహింసా వముకుట ద్యుతులు దళదిశలు నింపగా స్రీమరసైక దృష్టి కురిపింపుము, కరుణా కళాధరా। అని వేడారు. కవి పాడిన. ఈ సుప్రభాతం బుద్ధునికి గాదు. బుద్దుని వలె ఉద్యమించి, శాంతి మార్గంలో క్రాంతి రధాన్ని నడుపుమని ప్రతి మానవునికి కవి ఇచ్చే సందేశమిది. కవి పాడిన ఉత్తిష్ణ కు సంతసించి కోయణామయూర్లి కనులు తెరిచాడు. శాశ్వత ప్రీవు బంధాలను తెంచుకొని మినుకు మినుకుముని గుడిసెలో కునుకుచున్న దీపమంపిన సందేశాన్ని అందుకొన్నాడు. మూసిన అంతకపురము తలుపు దీసి, కటిక చీకట్టలో నుండి వెలుగు మార్గం వైపు పతిత పావనుడై బయలుదేరాడు. విశ్వ కళ్యాణాన్ని ఉపదేశించటానికి కాంతిలో నుండి కటిక చీకటులలో కలిసిపోయాడు. కరుణామూర్తి గౌతముడు చీకట్టు లేని జ్ఞానకాంతి మార్గంలో సాగి వచ్చాడు. బుద్ద భగవానుని గారాబు పుత్రిక అయిన నవ్యసుకుమారి, ఆర్రత, అహింస, అనసూయల రూపమైన కరుణాకుమారిని విశ్వమానవ కళ్యాణ వేదికపై వివాహమాడారట కవి. అందుక్తే వెల్టువలై ప్రవహించే వీరి కరుణ రసవాహిని పుష్టు విలాపములో ఎల్సలు దాటి సాగింది. గాలిని గౌరవించి భృంగములకు తేనియ విందు చేయు మమ్ముల గొంతుకలు కోయుచున్నావు. నీ బండ దారిన గుండెకాయ పూజకు వలసిన నాలుగు పూవుల నీయలేవా? .... నరజాతికి నీతియున్నదా? అని ప్రశ్నించి, బుద్దదేవుని భూమిలో ప్పజ్షినావు సహణజమగు ప్రీమ నీలోన చచ్చెనేమి? అందమును హత్యచేసెడి హంతకుండ।! మైలసడి పోయెనోయి! నీ మనుజ జన్మ!1! (ఫే. 65)

కావ్యానుశీలనం 83 అని నిందించి, కోయబోకుము మౌకుత్తుకలను అని వేడుకొన్నాయట ఆ పుష్పాలు. నోరు లేని పూల బాలలకొక జీవితాన్ని కల్పించి, వాని ఆవేదనలను అత్షరరూపంలో వివరించి కరుణతో కన్నీరు కార్చిన కవి కరుణ శ్రీ. కరుణా విహారి అయిన వీరు విపంచి దీన గళంతో విషాద గీతాలను ఆలపిస్తూ దుఃఖ స్వరూపాన్ని తెలుసుకో గఠిగారు (పు. 85). ఆస్టిర ప్రపంచంలో శ్రద్ద ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తించగలిగిన వీరు “పరిమళము లేక - ఎవరికి పనికి రాక పాజఅవేయ బాటల ్రక్కపడి-కరాళ కాలపురుషుని కారు చక్రాల క్రింద (బ్రతకలేని దరిద్ర పుష్పమ్ముల”ను (వుట. 105) ఏరి బీదవూవు చేశారు. ధూళితో నిండిన గడ్డిపూవులు అస్పృళశ్యులకు ప్రతీకలు. వారు కూడ విశ్వ మానవ సేవకు అర్జులే, కాని వారిని మాత్రం తోసి ఉంచడం సరిగాదని కవి భావం. వీరి “పాకీపిల్ల' వీరి అస్పుళశ్యతా నిరసనకు గుర్తు పావనమ్మైన నీ ప్రజాసేవ కొజకు త్యాగముయమైన నీ జీవితము కొఅకు కార్చ లేదొక్క కరుణాశ్రు కణము కూడా! జార్చలే దొక్క వేండి నిట్టూర్పు కూడా! (ఏ. 146) తనను గుర్తింపని సమాజాన్ని వదలి ఈ మూగ (బ్రదుకు నుండి బయట పడుమని ఆమెకు సలహా ఇచ్చారు. బౌడద్దేతర ఇతి వృత్తాలలో కరుణ నిట్టు గుప్పించిన కవి బౌద్ద సంబంధ వస్తువులను తీర్చిన తీరు అద్వితీయం. ఎందరెందరో కోటీశ్వరులు తమ మందిరాలకు ఆహ్వానించినా అందరినీ కాదని తన ఆహ్వానాన్ని ఆదరించిన ప్రభువు కరుణకు కరిగిన అట్రుపాలి ఆల్మార్జిణం పేర్కానదగింది. చిరునవ్వులో పారిజాతాలు పూచిన కరుణారస సింధువు అజ్ఞానాన్ని అణచే విజ్ఞానపుపంట. విశ్వశాంతి ప్రదాయకుడు, విజయ మంగళ విధాయకుడు అయిన బుద్దత్వాన్ని గన్న ఆ బోధి వృక్షపు పంట చెంత ళృంగారం, శాంతం కూడా ళరణు వేడునట! అట్టి శాక్య సింహుని శ్రీ చరణాలకు తనను దొనర్చించుకొన్నది ఆద్రుపాలఠి. నైవేద్య మిడమాకు నారికేళము లేదు. హృదయమే చేతి కందీయనుంటి! అని ఆందిలి లో తెలిపిన కవి ఆన్రుపాలిచే ఆత్మార్చణ గావించడంలో తన వునస్సును వ్యాఖ్యాన పూర్వకంగా చాటుకొన్నాడు. తొలుగు వెలుగులలో నాగార్జున కొండ నున్నని పాలరాతిసై శ్రీలు చిందించే శిల్చ్బ బాలను గుర్తించిన కవి వళాలాంధ్రలో అమరావతీ స్తూప కమనీయ శిల్పాలను దర్శించడం మరువలేదు! అమలాఎతీ ద్ర+్హే లో బౌద్ద భూమియైన ఆంధ్రను దర్శించారు.

గ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దముత ప్రభావం కరుణాకుమారి సాహచర్యంలో శాంత్యన్వేషణము గావించిన కవి సమకాలీన పరిస్థితులను పరిశిలించి, కత్తినే చివురాకు గుత్తిగా మార్చిన బాపూజీని ప్రస్తుతించినా, ్రేమమూర్తి క్రీస్తును తలచినా, భుట్టో, యాహ్యాలకు మంచిగరపీనా ॥ నేటి పరిస్తితులలోశాంతి సందేశం వినిపింం గల సామర్ద్యశాలి ఒక్క బుద్దుదేవుడే అని గుర్తించారు. దేశ భద్రతలు స్వార్ద జ్వాలలకు ఆహుతి అవుతున్న ఈ తరుణంలో జగతికి శాంతి ప్రసాదించడానికి మరొక్కమారు దిగిరావయ్యా పురోగామివై అని బుద్దుని ఆహ్వానించారు. పంచశీల పథకాలు దుమ్ముపట్టి, ఆరాటాలు, పోరాటాలు మించిన ప్రజకు మానవత్వాన్ని నేర్చవున్నారు. శాంతి సందేశ వుందించడానికి తగినవాడు శాక్యర్షియే అని భావించిన కవి, జగత్తున ప్రవే ఆద్యంతాలు కావాలి యుగాన్ని నడిపే సారధిగా త్యాగం ముందుకు రావాలి! అని గుర్తించారు. కవిత్వం అంటే ఉపదేశాలు, ఉపన్యాసాలు కానేకావు సిద్దాంతాలు హేతువాదాలు అనేకావు కల్లాకపటం తెలియని పల్లెసడుచులా ఉండవలసినది కవిత! అని అభిప్రాయపడిన వీరు తవు కావ్యాల్లో బౌద్ద సిద్దాంతాలను సిద్దాంతాలవలె కాక కవిత్వంలో కలిపి, కావ్యత్వ భంజకం కలుగనీయక రచన సాగించి, కరుణ ప్రాశస్త్యాన్ని కీర్తించారు. 4,2, 13 కరుణా నీందుపు (1952) జీవుల సమానత్వాన్ని గూర్చి ఆలోచించిన మొదటి మానవుడు బుద్దుడు. ఈ జీవకారుణ్య తత్త్వమే పలువురు ఆధంనికులనం ఆకర్షించి, బౌదృసాహిత్యాన్ని నారవంతం జోసింది. జాతరలలో జరిగే జంతుబలులను చూసి కలత చెందిన వారిని బౌద్దం ఓదార్చింది. మూగజీవులు తమ ఆవేదన తీర్పుని బుద్భునితో మొర బెట్టుకొనినట్టు ఊహించి ఆధునికులు పలువురు రచనలు కావించారు. అందులో నిమ్మరాజు చిన వేంకటేశ్వర్జు రాసిన శ్రీ మిద్ద చరితము అనే బుజ్జి కథ అదే పేరుతో గ్రాసిన ఒక వచన (గ్రంథం పి.వి.యల్‌.వి.స్రసాద రావు, మారటూరి పాండురంగారావు జంటగా రచించిన కరుణా నందును అనే పద్య కావ్యం పేర్కొనదగ్గవి,

, తవు బాధలను వెొరబౌట్టుకొన్న జంతువులకు అభయ వెఎుసగి అహింసా ప్రచారం చేస్తూ జంతువాంసలను మౌన్సి, వవూగ జీవుల వేదనలను అణచాడు. ఆవేదన, నవోదయము, పరిణాము, మహాస్రస్థానము అనే నాలుగు తరంగాలతో కూడిన ఈ కావ్య సింధువు కవుల బౌద్దాభిమానానికి ఉదాహరణ.

శ్రీలు చెలునొందు భారతసీము లోన

ధర్మ సురభి యంఘఘ్టలు వ్రణితంబులయ్యె శక్కటా! హింస తాండన మాడ జొచ్చి శాంతి సుఖములు సర్వత్ర సన్నగిల్లె!

వంటి హింసలకు గురయ్యే జంతువులన్నీ ఒకసారి సభదీర్చి మానవులు తమకొనరించే ఆన్యాయాన్ని

చర్చించాయి. సంఘీభావం సర్వజాతులకు ప్రాశస్త్యాన్ని కూర్చుతున్నది. అటువంటి సంఘప్రాభవ శక్తి

కావ్యానుశీలనం ౭5 వల్లనే నరుడు పళశుపజష్యాదులను శాసిస్తున్నాడు. కనుక సాధు జంతువులన్నీ ఒక సంఘం స్థాపించడం అవసరవుని తలచి, కోళ్ళు, వేకలు, వృషభాలు వెొదలైనవి చేరి ఒక సంఘాన్ని స్టాపించుకున్నాయి. జంతువులన్నీ కలిసి మానవులు తము కొనరించే హింసను వివరించి, తమను రళ్నీంపునుని దేవతలను వేడాయి. అది విని కవములాతుడు,

బుద్దుడను పేర భారత భూమిలోన సంభవించి మీ బాధల సంహరించి మిగుల సుఖ సుధా వారిధి మిమ్ముదేర్చి మెలగు వాండను మీ తోడు గలిసి మెలసి (వుట. 15) అని అభయమిచ్చి పంపాడు. ఆవిధంగా మాయాదేవి శుధ్దోదనులకు జన్మించిన గౌతముని జీవితం సాకల్యంగా ఈ చిన్నకావ్యంలో వివరింపబడింది. కవి తన ప్రతిభచే గౌతముని అవతార పురుషునిగా వర్షించి, వమూగ జీవుల బాధలను పోగొట్టడానికి అతడు భూలోకంలో జన్మనెత్తినట్టు వివరించారు. బుద్వనిలో జీవకారుణ్యం వీరి నాకర్ణించిన గుణం. గౌతవుడు చూసిన ముసలి, రోగుల దృశ్యాలే కాక దేవతల ప్రబోధం కూడా అతడు ఇల్టు వెడలుటానికి ప్రేరకాలయ్యాయని వుహాయాన (గ్రంధాల్లో వివరింపబడింది. ఈ కవులు వీటితో బాటు పళశుపత్యాదులు కూడా గౌతముని ప్రబోధించినట్టు చిత్రించి క్రొత్త పోకడ పోయారు. బుద్దుడు బోధించిన అహింసను ప్రపంచం ఆదరించిందట। జీవకారుణ్య తత్త్యం ప్రధానమైన ఈ కావ్యంలో బౌడ్డ ధర్మసారాన్ని ద్విపదలో సంక్షిప్త సుందరంగా వివరించారు. “తృష్ణయే దుఃఖాల కల్ల కారణము - తృష్ణలేకున్నచో దృప్పుడౌ నరుడు! (పుట 54) అని'మానవుని దంఃఖానికి కారణాన్ని వివరిస్తూ “హింసయే పాపాల కెల్ల కారణమని నిర్దేశిస్తూ “ఒరులకు గీడు నొనరించు నట్టి నరుడె పో సంఘమ్మునకు వేరు పురుగు అని చాటుతూ చీదసాదల నెల్ల ప్రేమించువున్న ఆదరింప గదన్న యార్తుల నెల్ల శాంతియే లోకాల సత్య జీవనము శాంతియే సౌఖ్యాల సర్వకారణము (పుట-55) అని మానవత్వం, శాంతి గుణాలకు దర్శణం పడుతూ సంఘశక్తిని మించే శక్తి లేదని ప్రబోధించారు. శాంత్యహీంసా సుధారస సారాలను తాగమని మనకొసగి ఎనబయ్యో ఏట బుద్వడు పరినిర్వాణము చెందాడు అంటారు కవులు. అమలిన ప్రశాంత్యశ్వ రాజముల నెక్కి భన్య భాసురాహింసా కవచము లూని పరమ కైవల్య కళ్యాణ పథము వెంట బౌద్ద వీరుల నడచిరి ప్రాభవమున అనే ముగింపు బౌద్ద ప్రాశస్త్యాన్ని, బుద్వుని తరువాతి బౌద్ద వ్యాప్తిని వివరిస్తున్నది.

కి6 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దముత ప్రభావం 4.2. 14 కరుణా సాగతము (1969)

-.... బుద్దుడనగానే అతని కారుణ్యం, మానవత్వాలు స్ఫురిస్తాయి, బుద్దుని మానవత్వంచే ప్రభావితులై కరుణాసొగతయు అనే ఖండకావ్య సంపుటంలో కరటూరి సత్యనారాయణ బుద్దుని కరుణకు నీరాజనం పట్టారు.

కదిలించెన్‌ నను బుద్ద గాధలెపుడో కారుణ్య పూర్ణమ్ములై మదికిన్‌ బట్టి ప్రబోధమిచ్చి, నవ ధర్మమ్మేదో బోధించుచున్‌ కుదిరెన్‌ భక్తి ప్రవత్తులా సుగతు వాక్కుల్‌ నన్ను ట్రేరేపంగా ఇదిగో కావ్యము న్రాసి తెచ్చితిని......! అని అంకిత పద్యాల్లో చెప్పుకొన్న కవి బౌద్దాభిమానాన్ని ఎన్నడానికి వేరే ఆకరం అక్కర లేదు. ఈ కావ్యంలోని ఇండికలన్నీ బౌద్దేతి వృత్తాలే! గురువుకు దక్షిణగా నూర్వురి కరాంగుళులు ఇవ్వడానికి చారిగాచి వ్యక్తులను సంహరించి, వారి యంగుళులను మాలగా ధరించిన అంగుళీమాలుడు బుద్దుని కరుణ వలన సన్మార్లి అయ్యాడు. దేళ వేమానికై నగర వేశ్యగా మార్చబడి, బుద్ద ధర్మోపదేళంచే ' అవిజ్ఞాతి హేతువు” నెరిగి నిర్వాణ పథాన్ని బడసింది ఆన్రుపాలి, తన సర్వస్వమై నిలిచిన ఒకే ఒక దానిమ్మ పండును బుద్దునికీ కానుకగా సమర్చించింది ఒక వృద్వరాలు, శీతాకాల ఈదరలో పద్మాల కొలను పొడైపోగా అపురూపంగా మిగిలిన ఒకే ఒక పద్మాన్ని సుదాసుడు అమ్మజూపాడు. కానీ తరువాత తన మనసు మార్చుకొని ఆ పద్మాన్ని బుద్దదేవునికి అర్పించాడు. దేశ ఇ్షామాన్ని పోగొట్టడానికి ధనవంతులు వెనుదీయుచుండ, మానవత్వమింకా మిగిలి ఉందని చాటుతూ తన భిక్షాపాత్ర సాయంతో క్షామ నివారణ చేయటానికి ముందుకు వచ్చి ధనికులలో పరివర్తన తెచ్చింది సుప్రియ. తన వీకైక తనయుడు సర్పదస్టుడై మరణించగా, అతని పునర్టీవితుని చేయమని బుద్ధుని వేడి, మరణం నిత్యమని తెలుసుకుంది కిసగౌతమి. ఎన్నో దుష్కార్యాలు చేసి చివరకు పశ్చాత్తప్పుడై ముద్ద ధర్మాన్ని అజాత శత్రువు శరణు జొచ్చాడు. బుద్ద దర్శనం చేసుకోవడానికి ఎంతో ఉత్సాహపడినా స్వయ కార్యాచరణ భారం వల్ల భగవానుని దర్భ్శించలేక పరితపిస్తూ, తన కార్యదీక్షతో ఆ భగవానునే తన కడకు రప్పించుకొన్నాడు, వీధులనూడ్చే సునీతుండు సంతాన ప్రాప్తేకై వృకదేవతకు మొక్కుకొని నైవేద్యమైన పాయసాన్నాన్ని సమ్యుక్సంబుద్ది పాందనున్న సిద్దార్దునికి సుజాత సమర్పించింది. తానొనర్చిన తప్పిదాన్ని అసూయతో బుద్దుని కంటగట్టి, సత్యం వెల్లడికాగానే నిజం.ఒప్పుకొని బుద్ద భగవానుని దయ వల్ల శిక్షను తప్పెంచుకొన్నాడు త్రిజటానందుడు. వీరందరి చరితలతో బాటు, వునసులోని తిమిరాన్ని మాయజేసి, వెలుగు బాటలు షరచ్గిన న్టీమమూర్తి బుద్ధ భగవానుని మహాపరి నిర్వాణాన్ని కూడా గానం చేశారు కరటూరి సత్యనారాయణ. “కరుణా స్విన్నములైన బుద్దుకథలా కర్ణింప (గ్రానమ్ములున్‌ గరగున్‌; గుండెలం బీట వెట్టుకొను కార్కశ్యమ్ము, వైళ్లబ్యమున్‌ మురుగ, మానవతా ప్రరోహములు ధర్మజ్యోతి దీపీంపగా పరమోత్క్బృష్త పథభమ్ముల లభ్యమగు విర్వాణాధ్వ పాంధాళికిన్‌! అని బౌద్దంలోని కరుణను ప్రశంసించిన కవి, *..... భీతి మానుడు బౌడ్డంచే నిలుచు, ప్రజా జీవితమే నెగడుక్‌ ధర్మ బంధ మేద్తుర మగుచునొ అని ప్రశంసించారు.

కావ్యానుశీలనం వ భారతదేశ చరిత్రలో ప్రశాంత విష్టవానికి నాంది పలికిన గౌతమ బుద్యని జీవితమన్నా ఆతని పరమ కారుణ్య తత్త్వవున్నా ఆంధ్రకవుల కభిమాన మెక్కువ. అందులోనూ లోక కళ్యాణానికై ఉద్యవుంలో ప్రథవు ప్రయత్నమైన వుహాభి నిష్కవుణవున్నా, దానిని ప్రోత్సహించిన త్యాగ కరుణాలన్నా వారికి అభివూనవెంక్కువ. బుద్దజీవితంలో పంచకళ్యాణాల్లో ఒకటైన వంహాభినిష్క్రవంణం ఆధునికులను ఆకర్షించింది. అందులో దుర్భారామమూర్తి రచించిన తాగము, వడ్రమూడి సిద్దయ్య వెలువరించిన మవిభి నిద్భూమణము కుట్టా సుబ్బారావు వ్లావజ్యోతి బెళ్ళూరి శ్రీనివాసమూర్తి ప్రచురించిన కావ్యుగంగ లు పేర్కాన దగ్గవి. 4.2. 15 త్యాగము (1947) అతుల సంపదలను, నిఖిల భోగాలను అనాయాసంగా త్యజించి, విశ్వశ్రీయోమారాన్వేషణకై ఇల్టు వదలిన గౌతముని త్యాగ నిరతి కవి హృదయాన్ని ఆర్షతతో నింపి అతని కలం నుండి త్యాగము అనే కమనీయ కావ్యాన్ని జాలువార్చింది. మూడాశ్వాసాల ఈ కావ్యంలో కవి బుద్దుని త్యాగాన్ని వర్షించడంలో తృప్తి పడలేదు. గౌతముని త్యాగాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని భవదుఃఖతమాలను ఛేదించుకొంటూ సకల బౌడ్డ తత్త్వసారాన్ని కాచి, వడబోసి కావ్యరూపంలో వివరించారు. కావ్యమంతా గౌతముని కరుణ, త్యాగమహిమల ్రశంసతో నిండి, బుద్దుని మానవత్వపు టెత్తులను చాటుతున్నది. కావ్యాది ప్రకృతి వర్షనలలోనే కవి గౌతవని త్యాగాన్ని ప్రతఫలంప జేశారు. గౌతవఎని వమునస్సువై రాగ్యోన్ముఖ వువుతున్న తరుణంలోనే గౌతముని ప్రబోధించడానికి దేవతలు పంపగా వచ్చిన దేవదూత రాకతో కథ ప్రారంభమవుతుంది. ఈ కావ్యంలో యశోధర బుద్దుని జీవతంలో మాత్రమే గాదు, త్యాగంలోనూ “అర్జాంగి స్థానం ఆక్రమించి, సహజ కారుణ్య భావపేశలమైన గౌతముని చిత్తం అరగ్షమై కరిగేట్టు చేసింది. కాని గౌతవయినకు ప్రియసతీ బాప్పవుయ ముఖబింబనంందు వితత వానవ దంఃఖవర్ము ప్రతిఫలించింది. విశ్వ కల్యాణనిమిత్తమై శాంతి సమరానికేగే గౌతముని ధీరతతో వీడ్కోలు పలికిన వీరపళ్ని యశోధర. ఈ జన్మ దుఃఖాలను చూచి, దుఃఖవిముక్తికై చింతిస్తున్న గౌతమునికి దేవదూత చెప్పిన జీవాల ఆర్తి, వేదన కల్గించింది. అది వర్దాభ్రముకాదు ధూను నిచయం బాకాశముం గప్పె;న య్యాది విద్యుల్లత కాదు ఖడ్గరుచి దివ్యాక్షి ద్వయిన్‌ మాసె, న య్యది సాంధ్యాతపరక్తికాదు రుధిర వ్యాకీర్ణ మౌధాత్రి స్వ ర్హుదిలో బించితమ్రైన ఛాయ సముదగ్రంటై విడంబించెడిన్‌ (25) అని వివరించి, త్యాగాభిముఖమై బయలుదేరిన గౌతముని రాగ వాహినిలో ఒక సంచలనం కల్లించాడు. ఫలితంగా, దయ తొలిగిన వూనవత్వం నశింస్తుందని తెలిసిన గౌతవలడు, దిక్కు, దరిలేని పేదల దీనాలాపాలను వినగలిగారు. దీనుల ఆర్తిని తీర్చటానికి, సంగరస్యందన చక్రాలకు బలిపళశువులు అయ్యే ప్రజాళిని కాపాడటానికి తాను ప్రేమ తపస్విని అవుతానని తలపోశాడు. “ఫ్రధితంబగు త్యాగ మహాత్వ శక్తిచే నరుల కనంత శాంతి సదనంబును సృష్టియొనర్చి స్వర్గరమ ప్రతిష్ట సల్పుదును గౌక దరిద్రుల పాడు గీములన్‌ (3-62) అని ప్రతిన బూనాడు. విశ్వప్రేవు సంపాదనకై వెడలుతున్న తాను మొదట 'సతిపై ప్రేవును ఖండీంచడానికి

88 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం ప్రముబలి కోరుచున్నది విశ్వమిపుడు త్యాగమున కున్ముఖంబైన చాత్మనాకు విశ్వ ధార్మికోజ్జీవన వేళ కొణకు నరులు నమరులు వేచి యున్నారు చెలియ (70) అని తలపోసి నిద్వరలో వునిగిన ఆవెం కడసెలవృగైకొని గౌతవలుడం విశాల విశ్వంలో అడుగుపెట్టాడు. అఖిల మర్త్య సహజ వియోగమ్మును గడవ నేర్చు విద్య బడయగల తాను, పతిగానక శోకించు యశోధర తీద్రశోకవయిను మాన అళక్తుడననియు, త్యాగబలవలున తొను జయింపబోవు పరవ పత్యవచ్మినందావెకును భాగవలు కలదని పలుకుచు అబలయరౌ యశోధర నవారుల కప్పగించి త్యాగాభిముఖుడైయేగినాడు గౌతముడు. విశ్వదప్రేమను సాధింపబోయే వ్యక్తి మొదట సాధింప వలసింది స్వార్టట్టీముపై విజయం సతిని, సంపదలను వదలి జ్ఞానమార్గసాధనకై పయనమారంభించిన గౌతముని త్యాగం ఆమూల్యమైందని కవి నమ్మకం, 4.2.16. నమువోబోది (మూడవ ముద్రణ, 1963) దయకు సొగరమ్ము, ధర్మమునకు గని సర్వమునకు తాన, శాంతమునకు పుట్టినిల్లు, సత్వమున కాలవాలమ్ము జ్ఞానమ్మునకు తాన కాణయాచి (10) అయిన “బుద్దుని జననాంతర గాథావళి వినగానే, అతని త్యాగభావం, సర్వమానవ సౌభ్రాత్ర విశ్వశాంతి భావాలు ఎదనాక్రమిస్తాయి. అని మహాబోధి కర్త, శాంతి కాముకుడైన దాశరథి అభిప్రాయం. ఈ, కవి బుదృని జీవితాన్ని పరిణావు 'క్రవుంగా వివరించలేదు. బుద్దుని జీవితాన్ని జీర్లిందుకొని, ఈనకు నచ్చిన సన్నివేశాలకు, తాత్త్విక సిద్ధాంతాలను, జాతక గాథలకు కావ్యరూపమిచ్చారు. దుఃఖ పీశాచాన్ని తుంచి వేయటానికి సకలాన్ని త్యజించిన గౌతముని త్యాగం, గొ రైపిల్ల కాలికి గుచ్చుకున్న ముల్లును చూసి తపించిన అతని జీవకారుణ్యం, ఆతడుపదేశించిన మానవత్వం కవి నాకర్షించాయి. నాగార్జున కొండ శిథిల శిల్పాలు కవికి బుద్ద జీవితాన్ని, అతని ధర్మాన్ని గుర్తుచేశాయి. మారవిజయానికి మురిసిన కవి దుఃఖమునకు తృష్ణ కారణము తృమ్షానాశమే నిర్వాణసాధకమ్ముఆను సత్యాన్ని గుర్తించారు. తనకు నచ్చిన మూడు జాతక కథలు మహాపద్మ, చాంపేయ, ఛదంత కథలను వివరించారు. నీతికై పాకులాడిన గాథ మహాపద్మ జాతకము. ఇది సవతి తల్లి అసంబద్దమైన కోర్కెను నిరాకరించి, మరణ దండనకు గురై, నాగజాతి రక్షణ పొంది, సన్యసించిన బోధిసత్తుని గాథ. చాంపేయ జాతకములో బోధిసత్తు్వుడు పాముగా జన్మించి, తన నీచ జన్మకు వగచి, భూలోకానికి వచ్చి ఉపవాస దీక్షతో సమ్యర్రీవనాన్ని గడుపుతూ, ఒకసారి పాములవాడికి దొరికాడు. తన అహాన్ని నిర్హించి, నాగస్వరాని కాడుతూ, తనను వెదుకుతూ వచ్చిన భార్య సుమనను చూసి సిగ్గపడ్డాడు. సుమన వల్ల విషయం విన్న రాజు చాంపేయుని సమ్యగ్యా శయామాని కబ్బుర పడ్డాడు.

కావ్యానుశీలనం 89 ఛదంత జాతకము త్యాగానికి ప్రతిరూపం. శుక్ల సుభద్ర, మహాసుభద్ర అనే భార్యలు గల ఛదంతుడు ఆరుదంతాలు గల ఏనుగు. సవతి భార్యపై ఈర్ష్యతో శుల్ల సుభద్ర మరణించి వురు జన్మలో కాశీరాజు భార్యయై పుట్టి ఛదంతునిపై పగ దీర్చుకొన్నది. తానే స్తయంగ తొండంతో రంపాన్ని పట్టుకొని దంతాలను కోసి ఇచ్చి, మడిసిన ఛదంతుని త్యాగ మద్వితీయం. వందలకొలది జాతక కథల నుండి ఈ మూడు కథల నెన్ను కొని కవి మానవత్వానికి ఉద్దీపనలయ్యే త్యాగ, సమ్యగ్యాయామ, శాంత స్వభావాలను సమర్థించారు, 4.2.17 మనోఖి నివ్కమణయము (1969) ఈ కావ్యకర్త వడ్రమూడి సిద్దయ్య కవి బౌద్ద వాజ్కయగని నుండి ఎన్నీ జూతిరత్నాలను తవ్విదీసిన విజ్ఞాని. సహజంగా వీరి కావ్యాల్లో ప్రతిఫలించే బుద్దభక్తి ఈ కావ్యంలో కనిపిస్తున్నది. అనంతమైన ప్రపంచాన్ని తెలుసుకొన డానికి పుర సందర్శనాన్ని అభిలష్పించిన గౌతవలుని వహాభినిష్కవుణ వుహోద్యమానికి రథసారధి చెన్నుడు మిగుల సహకరించాడు. శుద్దోదన మహారాజు తన కెన్నో జాగరూకతలను బోధించినా, మానవతా వాదియైన చెన్నుడు, కానిమ్మే నెటులైన రాజసుతులోకం బందు లోపించి య జ్ఞాన స్రానృతమున్‌ దగుల్కొని సుజ్ఞాన ప్రదీప్తిన్‌ వెలార్చన్‌ నముహా జ్లైనున్‌ జేయ గలట్టి ఘట్టముల నిచ్చన్‌ జూడగా జేతు నా పై నేమైన భరింతు విశ్వహితమున్‌ వాంఛింతు నేనెప్పుడున్‌! (1-37) అని తలపోసి కృత్రిమ సౌందర్యం నుండి దూరంగా కొనిపోయి సిద్దార్టునికి సమాజ సత్యస్వరూపాన్ని చూపి దుఃఖస్వరూపాన్ని వివరించాడు. _ అంతవరకు తననావరించిన అజ్ఞానపు పొరలు విడిపోగానే గౌతముని చేతన ముఘచ్చాయలు దొలగిన రవి బింబంవలె ప్రకాశింప దొడగింది. అతని అంతళ్చేతనలో దాగిన కుతూహలం గంగార్సురి వలె పొంగి పారలి వూనవ జీవితాన్ని గూర్చి పెక్కు ప్రశ్నలను వేయించింది. అతని సహజగుణమైన హేతువాదం సత్యాన్వేషణకు కావలసిన జిజ్ఞాసను కలిగించింది. వీటితో బాటు రోహిణీ నదీ జలాలకై రాజుల పోరాటం పూలతోట సమీపంలో మౌనభాషణలతోనే వునః కల్లోలాలు బాపిన సన్యాసి దర్శనం, గౌతముని ఎదలో చెరగని వముద్రలు వేశాయి. ఈర్జ్యాదుల నశింపజేసి సన్మార్గగావలలు చేయజాలిన, సమాజగ్రేయస్సు నొనగూర్చిగలిగిన సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలని నిశ్చయించుకొన్నాడు.. “బుద్దహృదయము'ను అనువదించిన ఈ కవి సిద్దార్ధ హృదయాన్ని ఆవిష్కరించడంలో కృతకృళ్య్యలయ్యారు. సతీసుతులను విడవడం బాధాకరమే అయినా, స్వార్ధస్రీమకై మానవత్వ ఉద్దరణను మానడం 'సరిగాదని ఎరిగి ఇల్టు వదలి వెళ్ళటానికి నిశ్చయించుకొన్నాడు సిద్ధార్దుడు మనస్సులో సంతసించినా, మాటలలో తన పయన మాపజాసే చెన్నునికి, ఏమైనన్‌ విను వాదు ధ్యేయము రవంతే మార దిద్దాత్రిపై సామాన్యుల్‌ పడు బాధలన్‌ జెజుపనౌా సత్యం బెదోనేను నీ భూమిన్‌ సంచరియించి తెల్పి నరులన్‌ బ్రోవం గమియింపగ నా సామర్ద్యంబును వెచ్చ బెట్టెదను నా సర్వంబు వర్చించియున్‌ (4-26) అని తన దృఢ నిశ్చయాన్ని దెలిపాడు. తరతరాల బాధలు త్వరిత గతిని తీరగలవని ఇల్టు వదిలి వెలుతున్న గౌతముని చూచి, ప్రకృతి మాత పులకించిందని వివరిస్తూ గౌతముని త్యాగానికి తమ మది పులకించిన విధాన్ని స్ఫురింపజేశారు కవి,

90 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం 4.2.18 నిష్ట వ్యతి (సంవత్సరం లేదు) లోక కళ్యాణ దాయకమైన గౌతముని త్యాగాన్ని, ప్రోత్సహించినది యశోధర అని కొందరు, చెన్నుడని మరాకొందరు ఊహించారు. ఈ మహాయజ్ఞంలో పాలు పంచుకొన్నది చెన్నుడే అని వ్లిఫంజ్యోతి కవి కుజ్టా సుబ్బారావు అభిప్రాయపడ్డారు. మహాభినిష్క్రవముణ త్యాగానికి మురిసిన ఈ కవి, గౌతముని ఆశాంతికి కారణాన్ని అన్వేషించడం తోపాటు చెన్ననికొక ఉన్నత స్థానాన్ని కల్పించి బౌర్భంలోని వూరభావాన్ని హృదయంగమంగా వివరించి, ప్రపంచంలో బౌద్దధర్మం ప్రభావితం చేసిన విధాన్ని విపులీకరించారు. , ప్రశాంత ధోరణిలో జరిగిన విష్ణవ మీ బౌద్ద విషం. ఆ విప్లవానికి కారకుడు, ఆ విష్ణవాధారంగా ప్రపంచ తిమిరాళిని పారదోలిన జ్యోతిర్మూర్తి గౌతమ బుద్దుడు. కనుకనే అతనిని విప్రవజ్యోతిగ అభివర్షించారు కవి. ప్రతి సంవత్సరం బుద్ద జయంతి ఉత్సవాలు జరిపిస్తున్న కవితే ఉద్దేశంలో బుద్దుడు దయావీరుడు, కనుకనే విశ్వమానవాళి తరణోపాయానిజై సత్యాన్వేషణకు నిజగృహ పరిత్యాగం చేయగలిగాడు. వైదికాచారాలు విబ్బంభించి, కర్మ సిద్దాంతానికి వినూత్న వ్యాఖ్యలు కల్చింపబడి, వృత్తి పరంగా ఏర్పడిన చాతుర్వర్హ్య నియతికి పుట్టుక ఆధారమని విపరీతార్హమేర్చుడి, ప్రజలు అశాంతికి గురయ్యారు. వీటి నెరుగక పోయినా, బాల్యం నుండి గౌతముని మనసు మాత్రం తావురాకు మీది నీటి బిందువు వలె ప్రాపంచిక విషయాల్గొ ప్రవర్తిల్లింది. సౌఖ్యాలనుభవిస్తున్న గౌతముడు, ధ్యానమగ్నుడైన తపసి వలె, శాంత చిత్తుడైన సాధువు వలె, ఏదో కలవరించే ముముక్షువు వలొ, వైరాగ్య బుద్దినుండే ఉత్తవు జ్ఞాని వలె ఉన్నాడట! పురసందర్శన కేగిన బుద్దుడు అంతవరకు చూడని దృశ్యాలను చూచాడు. వాటిని వివరించే చెన్నుడు జీవిత రహస్యాన్ని విశ్లేషించే గురువయ్యాడు. సర్వజీవులకు సహజమైన వృద్ధాప్యాన్ని చెన్నుని నోటినుండి వివరించిన కవి వృత్యుస్వరూపాన్ని. కూడా విశ్లేషించారు. వెంటరాని ధనసంపాదనకై ప్రజలను హింసించే వెజ్ఞిజీవికోసం, మాయ, మవుకారంతో దుఃఖాబ్చిలో మునిగే జీవి కోసం బాధపడ్డాడు. ఈ చరాచర స్రక్సుతిలో నేది నిత్య మేదనిత్య? మెయ్యది నిజ? మేదిక్షల్ల? భ్రాంతిం జిక్కిన మిధ్యాప్రపంచరీతి తలపుం జిత్రవివిత్రమౌ కలగం దోచు (2-47) ఎవరిదాం కి వివరించిన కవి యాభ్రార్దమీ ప్రపంచానికేతెంచిన జనులు యాత్ర ముగియగానే గౌతముని తల్లి దురం ప్రయే మురణమని నిర్వచించారు. అంతటితో ఆగక ఈ నిర్వచనానికి నిరూపకంగా నగర పంది క్‌ ఆతనికి చెప్పించి, మృత్యుస్వరూపాన్ని మరికొంత విశదపరచారు. తన చదువులు జనని వల్లి సిద్దార్భనిలో అత్మ విమర్శ స్రారంభమై అంతర్ముఖత్వానికి దారి తీసింది. స్తా పార అ రహస్యాలు చెప్పలేదని చింతించడమే గాక, గాడి దప్పిన నరపతి పాలనము, సళ్తపు వారలా క్రమించిన శాస్త్రము, అజ్ఞానంలో మునిగిన ప్రజలు తగిన సంస్కర్త లేక చక్కబడలేరని తెలుసుకున్నారు. చ అకట గృశించు బడుగుల కన్నమొసలగి యాపదలం గ్రుంగు నార్తుల నాదరించి రుగ్మత నలంగు ప్రజల కారోగ్యమిచ్చి జాతి నలరించు సతము విస్వార్ధ జీవి (3-22) అని ఆలోచించి ఇల్లు వదలి వెడల నిశ్చయించాడు గౌతముడు.

కావ్యానుశీలనం 91 బౌొద్దసాహిత్యంలో మారునకున్న స్టానవుద్వితీయం. వుంచిపని కడ్డుతగిలే దుశ్చింతనే మూఢ భావవున్నారు బౌద్దులు. ఈ భావం ఆర్ధం చేసుకొన్న కవి విశ్వకళ్యాణ హేతువైన వహాభినిష్క్రవుణకు ప్రోత్సహించిన భావాన్ని బుద్భడని, మవుకారాలు జూపి, సిద్దార్దుని ఆ మహోద్యమము నుండి మరల్సజూసే భావాన్ని సిద్దార్దుడని కల్పించి, గౌతమునిలోని మనస్సంఘర్షణకు అడ్దం పట్టారు. కవి బుద్దరూపమైన సద్భావంతో చెప్పించిన 'సూక్తులన్నీ మానవతకు గీటురాళ్ళూ. _ జ్ఞానోదయానంతరం బుద్దుడు బోధించిన ధర్మాన్ని వివరించిన కవి మానవ సమాజంపై ఆ ధర్మ ప్రభావాన్ని పరిశీలించారు. శాంతి దూత అయిన గౌతవలని అహింసా పథం-తొక్త్కి దేళదేేశ్రాలు ప్రదీప్తములయ్యాయట। దారులు కొట్లే తస్కరుడైనా, దయమాలిన కసాయి అయినా, పతిళ భాతి వారైనా, బుద్దధర్మమూర్తి సుధామధురోక్తుల నాలకించి పరివర్తన జాందారట. అశోకుని వంటి చక్రవర్తులు ఆనందుని వంటి ప్రియ శిష్యులు, నాగార్జునుని వంటి తెనుగు బిడ్డలు, త్యాగాభిమానంతో ఆ మళ వ్యాప్తి కావించారని కవి వివరించారు. బుద్దుని కారుణ్యాన్ని సంతరించుకొన్న క్రీస్తును, సత్యా హింసలకు స్ట్థానమై పతిత వూనవజాతి ఉద్చరణకు అవతరించి అసువులు బాసిన వంహాత్మాగాంధీని, బుద్దుని ఆశయాలను గూర్చి, పంచశీల నాపదేశించి విశ్వశాంతికి బాటలు వేసిన జవహరును, భూదానదీక్షలో ప్రజాశ్రేయస్సుక్లై శ్రమించిన వినోభాభావేను స్మరించి, ఆ మత ప్రభావాన్ని విశదం చేశారు. విష్ణవజ్యోతి అయిన బుద్యని, అతవి ధర్మ ప్రభావాన్ని ఇంత చక్కగా వివరించిన కవి. వే వెలుంగు నభోవీధి వెలయు దనుక నీ మహోత్క్బృష్త మతము జీర్లింప బోదు అని నిర్భారించడమే కాక, మానవత్వం నేర్పిన బౌద్దం ముందు ఇతర మతాలు (బ్రతుకలేవని జోస్యం చెప్పి, దివ్యబోధ అనే విజయ గీతికాలాపనతో మానవజాతి హ్పృదిని శాంతి పథంలో నడీపిన ఆ జ్యోతిర్మూర్తికి అంజలి ఘటించి, తమ బౌద్ద ధర్మాభిరతిని చాటుకొన్నారు. 4.2. 19 మనోత్వాగి (1957) మూడు కావ్యాలు సంగమించిన తీర్టమైన కావ్యాగంగ నుండి గ్రహించిన మహాత్యాగి కావ్యం బెళ్ళూరి శ్రీనివాసమూర్తి రచితం. గౌతముని జన్మవృత్తాంతం నుండి బౌద్ధమత వ్యాప్తిని వివరించే ఈ ఇండకావ్యంలో అయిదు ఆశ్వాసాలున్నాయి. రాహులునిపై అనురక్తి కంచే యశోధరపై సంప్రీతి కంటే, సామ్రాజ్యంపై అనురక్తి కంటే, (గ్రాస వాసాలు లేని దుఃఖవయ జీవుల్లో తాద్రూపష్య మందే గౌతముని త్యాగనిరతి కవి ఎదను పులకింపజేసింది. కనుకనే, సుగతుడవునీవు నీ వచశ్ళోభ లలమి సాంద్ర చంద్రాతపవన్ముగా సకల దిశల గాఢతమసముల్‌ తమ యంత కదలి పోయె నిరుపమాన ప్రభారాశ్తి నీ యపూర్వ కరుణ మొక ప్రనవాహంబుగా, సురభిళములు సహ్పదయ కేదారములు ఫలియించి సోదె (పుట. 7)

ఠం ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దవముత ప్రభావం

అని కీర్తించారు. కరుణరసోచితంగా అన్బుత సందేశ మొసగిన అతని త్యాగానికి అంజలి ఘటిస్తానని, యా త్రికుని వోలె నేతెంచి, యాత్రలోన సలుప వలసిన కార్య సంచయము సలిపి, యాత్ర ముగియగ నెచ్చటే కరిగినాడో అర్భవలుగాదం అని బుద్చనిక్లై తపించిన కవి, “ఓ వంహాత్యాగీ.... నిలిచియుందావా “ప్రేమ సంకలితమయిన మావమక హృదంత రాశ్రమ భూమిలోని అని వేడారు. “

గౌతముని త్యాగంచే ఆకర్షింపబడిన కవులు పలురకాలుగా ఆ వమహామహుని కీర్తించారు. కొందరు మహాభినిష్క్రవముణ చేయనున్న సిద్ధార్వని వలదని చెన్నునిచే అనునయింప చేయగా వురికొందరు ఆ నిష్క్రమణను అఖండయాత్రగోగా వర్ణించారు. వారి కొందరు “వెనకముందు గానక వెడలిన ఆళని కాఠిన్యమూనకు అబ్బురపడ్డారు.2 4.3. కోర్టు సిద్దాంతం -

బుద్దునిలోని మానవత్వ వికసనను, ఆ మానవత్వానికి ప్రాతిపదికలైన అహింసా త్యాగాలను కీర్తించిన కవులు బుద్దుడు చెప్పిన కర్మ స్తద్దాంతంలోని జౌన్నత్యాన్ని గుర్తించి, పలుకొవ్యాలు రాశారు. 4.3.1 ధర్దు దీక్ష(1945)

“సత్యము నెరిగిన మానవుడు, భయ సంశయముల నుండియు, మోహదుఃఖముల నుండియు ముక్తినందును*” ఆ సత్యాన్ని తెలుసుకోవడానికి సమ్యాగ్హృష్టి, సమ్యుగాలోచనలు ఆవశ్యకాలు. ఏ విషయంలో అయినా మంచి చెడుల నెంచి చూడక కార్యమును చేయరాదు. ఇటువంటి కుశల కర్మమే బంధవిముక్తిని కలిగించే సాధనం. ఇది బౌడ్డ ధర్మం. ఈ ధర్మానికి వివరణయే ముదివర్తి కొండమాచార్యులు రచించిన భర్జుదీక కావ్యం,

ఒకసారి బింబిసారుడు తొందరపాటులో తన సతి కోములా దేవిని సంహరించడానికి ఆజ్ఞాపీంచి, తర్వాత నిజం తెలుసుకొని పశ్చాతప్ప్తుడవుతాడు. ఇట్టి అకుశల కర్మవే అతని వురణానికి కారణమైంది. తల్లిని వరణం నుండి తప్పించిన అజాతశత్రువు, తండ్రి తప్పిదాన్ని సైపలేక కారాగారంలో బంధించి, తిండీపెట్టుకుండా చంపివేయండని ఆజ్ఞాపించి, క్రవంంగా తన తొందరపాటును గుర్తించి, తండ్రిని తొనే స్వయంగా బంధ విముక్తుని చేయటానిక్తి వెళ్ళాడు. గదాధరుడై వచ్చే తన కుమారుని దూరం నుండే గుర్తించి, తనను సంహరిస్తాడని బింబిసారుడు పారబడ్డాడు. తండ్రిని చంపిన తనయులున్న వంశమనే మచ్చ తన వంశానికి రావడానికి ఇష్టపడక్క తన కడనున్న విషం మింగి చనిపోయాడు బింబిసారుడు. “రాతిగుండెలను కటుగింప జూతి ఒక పవిత్ర సందేశవలున లోకవఎమన కర్పింపగల ఈ చారిత్రక బౌద్ద గాథ” కుళల కర్మాచరణావళ్యకతను నిరూపించే లక్ష్యమైంది,

కవి బౌద్దాభిమాని జైన, బొద్దవుతాలు రెండు 'ప్రవర్తిల్లిన కాలానికి సంబంధించిన ఈ గాథలో అహింసను వివరించిన కవి అనిత్యతను, దుఃఖస్వరూపాన్ని మృత్యు స్వరూపాన్ని బుద్దుని చేత చెప్పించారు.

సమ్యక్‌ చారిత్రంబును

పన్యుక్‌ జ్ఞానంబు సరస సమ్యగ్వాక్కుల్‌

సన్యుక్‌ దర్శనము మతి

సమ్యక్‌ కరుణమును గూర్చు సాయుజ్యంబుల్‌ (1-9)

కావ్యానుశీలనం 9వ అని అప్పాంగాలను గూర్చిన పరిచయం బింబిసారునిలోని అజ్ఞానాన్ని తొలగింపలేక పోయింది. నిద్రావశురాలై 'అక్కట! ఈ రాత్రిని అతడెట్టు గడపగలడు" అనే పలవరింతను విని, అమె శీలాన్ని శంకించి, ఆమెను సంహరించడానికి ఆజ్ఞాపించాడు. కానీ, పూర్వమెపుడో పరోపకార తత్పరుడొాకండు వర్షంలో అనాభవించిన కష్టాని కావె కలవరించిందని విని, తన తప్పిదవెుప్పుకొని కువూరుడిచ్చిన శిక్షను అనుభవించాడు. నీ వొనర్చిన పాపంబు నీన కట్టి కుడువకయ తీరునే యిదే క్రూరచిత్త అన్న పానీయములు లేక యలమటించి కూలి పామ్మటులే చెజసాల లోన! (3-22) అనే అజాతశత్రువు మాటలు, “ఎవరి కర్మలకు వారే బాధ్యులు, చేసిన కర్మలను ఈ జన్మలోనే అనుభవింపక తప్పదచి అనే బౌడ్స ధర్మానికి ఉదాహరణ. పళశ్చాత్తాపంచే క్షాళితుడైన బింబిసారుని హృదయమిపుడు నిష్కుళంకమైంది. సమ్యగాలోచన చేయకుండా కావించిన అకుశల కర్మకు ఈ లోకంలోనే శిక్షననుభవిస్తూ ఇహంలోనే నరకాన్ని సృష్టించుకొన్నాడు. ఇపుడతని పాపం తీరింది. కాని తండ్రి పశ్చాత్తాపాన్ని గుర్తించకుండా తండ్రిని బాధించిన కర్మ ఫలితాన్ని అజాత శత్రువు అనుభవించక దప్పలేదు. తండ్రి మరణానికీ తాను బాధ్యుడనే సత్యమతన్ని రగిలించగా బుద్వని శరణు జొచ్చాడు. మమతలను పారద్రోలి, మారుని మాయలను గెలిచి, నిత్యం సౌఖ్యం ఘటియించి, మోతపదమంది, సంసరణాంబుధిలో మునిగే జీవరాసులకు భద్రపదం కూర్చే గౌతముని నిర్వాణము వేడాడు. అతని వమునస్సు ఇప్పుడు పశ్చాత్తాపం వల్ల కాలుష్యం నుండి విముక్తమై గౌతమ బోధల (గ్రహింప నర్లమైంది. ప్రపంచపు అస్టిరత్వాన్ని, మృత్యు స్వరూపాన్ని బోధించిన బుదృడు “బలిమి. దుర్గంబు సాధించు వాని కంటె మనసు స్వాధీన ముందుంచు కొనెడువాడు ఘనుడు" కాబట్టే ధమ్మ మార్గంలో నడుపుమని సమ్యగ్వా్యాయామాన్ని ఉపదేశించాడు. బుద్దభగవానుని శాంతి సందేశంతో కావ్యాన్ని ముగించిన ఈ కవి సమ్యుగ్వ్యాయామ మెంత అవసరమో చాటారు. 4.3.2 సుజాత (1952) సంబుద్ది పొందటానికి వలటందుం గౌతవనికి పాయున్నానాన్ని ఇచ్చిన సుజాత చరిత్ర బౌద్దవాజ్బయంలో ప్రసిద్ధం. పెక్కు ప్రక్రియలకు విస్తరించిన ఈమె చరిత్ర కె.వి.ఆర్‌. నరసింహంను ఆకర్షించి సుజాత కావ్య రచన చేయించింది. అమరత్వం పొందిన సుజాతను కవి తన స్వప్నంలో గాంచి, ఆమె పొందిన ఉన్నతస్థితికి ఆవె దానతత్పరత,మానవసేవలే కారణాలని తెలుసుకొని ఆమెను శీర్తించారు. సుజాత, సత్యగవ్రతులు ఇద్దరూ దయాళురే! అడిగిన వారికి సత్యవ్రతుడు ఇవ్వగా అడుగకనే ఇచ్చునట సుజాత! కనుకనే వృక్షదేవత మైైొక్కుకై కొనిపోయిన పాయసొన్నాన్ని గౌతముడికి సమర్పించి జ్ఞానోదయానికి తోడ్పడింది. ఊరిలో కరవు వ్యాపించినపుడు ఆస్తిపాస్తులను కుదువపెట్టి అమ్మి అప్పులు చేసి ఫ్రజలకు అన్నదానం చేశారు ఆ దంపతులు. వారి దానతత్పరతను వర్ణించడంతో ఆగని కవి బుద్దుడు కర్మ ప్రాధాన్యాన్ని సుజాత నుండే నేర్చుకొన్నట్టు వివరించారు.

క్‌ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బొద్దముళ ప్రభావం ప్రపంచంలో దుఃఖాన్నే చూసిన గౌతముడు సుజాత ముఖాన్ని ఆవరించిన నిత్య ప్రమోద భావ రహస్యానికి కారణం, దాన ధర్మాల వల్ల ఆమె పాందే నిత్యతృప్తి అని తెలుసుకొన్నాడు. సదసత్చలముల నొసగున్‌ సద సత్కర్మములు వరుస జనులకు, దీనం గొదవేమి గలదు? దైవము నెద దూజంగ నేల? బాధ్యులెవ్వరు విధికిన్‌ (3-53) అని సుజాత మాటలలోని కర్మ ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తించాడు. బౌడ్డం పునర్జన్మను అంగీకరిస్తుంది. కుశల కర్మలు సతృ్ఫలాలను ఇస్తాయని, శీలానుష్టానంలో జన్మరాహిత్యం పొంది, నిర్వాణాన్నిపాందవచ్చని బౌడ్డ ధర్మం ఉపదేశిస్తుంది. ॥ సుజాతా సత్యరతులిద్దరూ దాన తత్చరులే, మానవత్వం నిండిన వారే, అయినా పాయసాన్నదాన భాగ్యం సుజాతకే దక్కింది. జీవితంలో ఆవె ఆచరించిన దానపారమితా సవ్యుగ్వాాయావుం వల్లి మరణానంతరమామె అమరత్వమంద గలిగింది. ఈ విధంగా బౌద్దం చెప్పే సత్కర్మలొసగే సత్ఫలితాలు, కర్మ పునర్దన్మల సంబంధాన్ని వివరించి, కర్మ ప్రాధాన్య కావ్యంగా తీర్చిదిద్దారు. 4.3.3 అశోక రాజ్యము (1954) అళోకునిలో వూనవత్వాన్ని దర్శించిన ఆధువిక కవులు, ఆ మానవత్వ వికసనకు తోడ్పడిన అతని సమ్యగ్వా్యాయానూన్ని విశ్లేషించారు. కాండూరి నరసింహారావు రచించిన మూడాశ్వాసాల అజోకరాద్దాము చారిత్రక ప్రబంధం. ఇది అలెగ్బాండరు దండయాత్రా వర్ణనతో స్రారంభమై, చంద్రగుప్త, బింబిసారుల వృత్తాంతం, అశోకుని రాజ్యపాలన, కళింగ విజయం అతని మనఃపరివర్తనం బౌద్ద దీక్షా స్వీకారం, బౌద్దసేవలతో కూడిన అతని పరిపాలనతో ముగిసింది. . వేటకోసం తిరుగుతూ అరణ్యంలో ఒక బౌద్దారామాన్ని చేరిన అశోకునకు శ్రవముణక మౌనిచేత అహింసా కృత్యాలను, పరుల విత్తాన్ని కోరని, దురాశల మది చేరనీయని, సాధు జంతువులను హింసించడంలోని అనౌచిత్యాన్ని చెప్పింది. వెద్దలయందు గౌరవము, పేదల యందు దయారసంబు, దు ర్చుద్దుల యందుపేక్ష, సమబుద్ది బ్రజావళింగల్లు వాండునై యుద్దుర భానము ల్హొఅంగి, యుర్విని సజ్జన దుర్దనా నళిం బుద్ది నెఆంగు వాండెగద! పూజ్యతముండగు.........1 అనే నుపదేశాన్ని ఇప్పించారు. దుఃఖోపశాంతికి అమ్టాంగమార్గం, ఆనంద సాధనకు సన్ఫీల పర్తనం, శాంతి సౌభాగ్య లాభాలకు తృమ్టానాశం, పురుషార్ధ సంసిద్దికి జీవకారుణ్యం అవసరమని వివరించారు. ఈ ధర్మ సంపర్కం ద్వారా ఏర్పడిన సంస్కారమే కళింగయుద్ద రంగ బీభత్సాల దర్థున మాత్రం చేతనే పరివర్తినను కఠిగింప జూలిన సమర్దమైంది. అధర్మ నిరసనాద్ధం యుద్దం చేసిన అశోకుడు మనసు చెదరి బౌద్ద ధర్మాన్ని శరణు జొచ్చాడు. . ఇటు బౌద్ద భిక్షువు ఉపగుప్పునిచే కర్మ సిద్దాంతం చెప్పించారు కవి. “శాంతిని సాధించడానికి చిత్త ఏకాగ్రత

కావ్యానుశీలనం క్‌ చలుఖ్యం. వ్యక్తి తనలోని కావుక్రోధాదులను జయించాలి. ఉపవాసాదులతో దేహాన్ని శుష్కింప జేస్తే ప్రయోజనం లేదు, నిష్కపటక్రియాశీలుడై సత్త్వ సమత్వ దయా'్రపూర్జ్తుడై, చపలత వీడినవాడే సద్గతి కర్షుడవుతాడు. వంచన బుద్ది సద్గతి నీయజాలదు. దురాశా పూర్ణ చిత్తాలకు శాంతి కలుగదు" అని 'సవ్యుగ్తీవనానికి వలసిన సూక్తులను ఉపదేశించాడు. విను నిర్వాణము జన్మలక్యమగు నుర్వీనాథ; సంయోగ సం జనితం బైన యనిత్వ కాయమున నా సత్యంబు నిత్యంబు సా ధన సొధ్యంబగు ధర్మకాయమును బౌద్దమ్మైన జ్ఞానమ్మునం గనగా నయ్యది లక్ష్య సిద్దియగు, నిక్కంబైన యోగం బగున్‌ (3-13) అంటూ కర్మమే పునర్జన్మ హేతువనే బౌద్ద ధర్మాన్ని స్పృశించారు. 'మానవత్వమనేది సద్వృత్తి చేతనే పదిల పడుతుంది. సంఘదోషాలకు సంఘమే హేతువు. దుష్కుర్ములగు సంఘజీవుల వల్ల సంఘానికి వాని కలుగుచున్నది. మానవజాతి ఉద్దరణకు మానవ సంఘం పాటుపడాలి కానీ ఈశ్వర ధ్యానం, జాతి భేదాలు, మాయా మంత్రాదులుద్దరించలేవు. దుఃఖ విముక్తికి స్వయం కృషి అవసరమానే నీతిని వినిపించిన కవి, ఒక్కట రాజ్యపాలనము నొక్కట బౌద్ధ మత ప్రచార మిం కొక్కుట మానవాభ్యుదయ మొక్కట నిశ్చిత పాశు పాల్యముం జక్కంగం దీర్చుచేసి, మనసారంగ నేలు నశోక భూవరుం దెక్కడి మానవుండు పలికింపగ దైనతమూర్తియే యగు! నని అశోకుని సమ్యగాజీవనాన్ని వివరించారు. 4.3.4 ఆట్రుసాలి(1980) ఎదనార్రం చేసే ఆదు త్యాగం పలువురిచే రచనలు చేయించింది. సురగాలి తిమోతి జ్ఞానానంద కవి కర్మ పునర్జ్హన్మలకు ప్రతీకగా ఆమె జీవితమును విశ్లేషించియున్నారు. గణతంత్ర రాజ్య నియమం ప్రకారం గణభోగ్యగా చేయబడిన ఆద్రు ఎదలో ఏర్పడిన, ప్రపంచ జీవనం హేయమనే తలపు, సత్యాన్వేషకుడు; బూజుపట్టిన మానవాళి హృదయాల్లో సత్యశాంతి క్షమాతేజో బంధురమై వహింపజేసి, మాయామోహ కబంధ బంధనాలను తుంపజాలిన కర్మందియైన బుద్దుని బోధల వళ్ల ప్రపంచ దుఃఖ స్వరూపాన్ని తెలుసుకోగలిగింది. పరమపావనమైన బుద్ద దర్శనం పతితుల కలభ్యమని ఆన్రనడ్డగించే ఆనందుని మందలించాడు బుద్దుడు. వేశ్య అయినంత మాత్రాన జ్ఞానానికి అనర్జురాలు కాదని, ప్రపంచంలో తప్పుచేయని వారు లేరని, ఆమెను సాంత్వన వచనాలతో సేదదీర్చాడు, ఆమెను గణభోగ్యగా మార్చిన ప్రజలే ఆమెను నిందించడం గాంచి, ఆమె పూర్వ జన్మ వృత్తాంతాన్ని విప్పి చెప్పాడు బుద్వడు. పూర్వమొకసారి కార్చిచ్చులో తపిస్తున్న పక్షులను జూచి కరుణతో ఎదద్రవించిన ఒక నెమలి తన ఫించాన్ని నీళ్లలో ముంచి ఆ మంటలపై చల్చుతూ మంటల నార్పడానికి ప్రయత్నిస్తూ, మంటల వేడిమికి కాలి స్రాణాలు కోల్పోయింది. ఈ నెమలియే ఆద్రు, అమె పూర్వజన్మలో లాగా ఈ జన్మలోనూ తన జాతి వారికై, తన దేశ ఇేమానికై తనను తాను త్యాగం చేసికొంది.

కొర ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం వేశ్యాజీవితం ఆమె అజ్ఞూనాన్ని గుర్తింప చేయగా, బుడ్డ దర్శనం, పౌరుల నిరసనం, పూర్వజన్మ వృత్తాంతాలు కలసి అవిద్యను పూర్తిగా తొలగించి ఆమెను నిర్వాణానికి అర్జురాలిని చేసింది. బుద్దుడామెకు బోధించిన సమ్యగాజీవన సూత్రాలు ఆమె కర్మల (క్రియల)ను సానబట్టు గలిగాయి. విశ్వశాంతి శో భిబ్లడానికి మమతానాశం, ప్రాణుల పట్టు సమాన భావం ఆవశ్యకాలని, ఆగ్రహం, మిడిసిపాటు, ఈర్షా శదులనే అకుశల కర్మలను తన దరి చేరనీయరాదని, సహన చంద్రికలు దిశాభిత్తిక నలుము కొనగా కృషి సలిపే నరుడు ధర్మ మార్గంలో చరించాలని అష్టాంగ మార్గం, ధమ్మపద సూక్తులను బోధించాడు బుద్దుడు. పూర్వజన్మయందలి త్యాగ ఫలితంగా ఆ్రకు సర్వసంపదలతో కూడిన మానవ జన్మ కలిగింది. ఈ జన్మలో త్యాగ ఫలితంగా దీష్షా స్వీకార భాగ్యం లభించింది. నిష్కళంకమైన నీతిదాయకమైన మూననీయమైన మానవతకు ప్రణతులందజేసి పట్టము గట్టంగా వలయు సంతతము కువలయ మందు! (8-15) అనే బౌద్దధర్మ సారాన్ని జీర్ణించుకొన్న ఆద్రు మానవత్వంచే తన కర్మను సంస్కరించు కొంటూ, మౌానవసేవా రూపమైన కుశల కర్మలతో నిర్వాణ మార్గాన్వేషి అయింది. ఇక్కడ కవి కర్మ స్రాధాన్యాన్ని మానవత్వం కర్మను సంస్కరించే విధాన్ని వివరించి, కర్మ సిద్ధాంత ప్రధానంగా ఎనిమిది ఆశ్వాసముల కావ్యాన్ని తీర్చిదిద్దినారు. 4.3.5 నందివితాల (1973) పరుల వలన బనులు నెరవేర్చు కొనుటకే పలుకు మంచి పలుక్తు పలుకరాదు అనవరతము మదిని వినయ విధేయతట్‌ తనర బలుకువాడె ధన్యుడనని (6) అనేది బౌద్దంలో వాక్యంబంధ కుశల కర్మ, ఏవురు పాటునకూడ ఎవరిని దూషించకుండ ఉండటానికి సమ్యుగ్వా్యాయామం అవసరం. ఈ సిద్దాంతాన్ని నిరూపీంచేదే నంది విశాల కావ్యేతి వృత్తం. జాతక కథ ఆధారంగా ఈ కావ్యాన్ని వడ్లమూడి సిద్దయ్య కవి రచించారు. ఇది కవి బౌద్దాభిమానానికి ఉదాహరణ. ఒక పేద బ్రాహ్మణుని ఇంట నంది విశాల అనే పేరు గల కోడెదూడగా జన్మించి అలరారుతున్న బోధిసత్తుడు, బ్రాహ ఎాగ్తకుని ఆదరాభిమానానికి పొంగి, లాభం చేయాలని తలిచాడు. నంది విశాల సలహా ననుసరించి, ఆ ఊరి, ధనిక క్రోష్టితో అధికమైన బరువు లాగుటకు నంది విశాల పై వేయి నాణెములు పందెం కట్టాడు ఆ పేద బ్రాహ్మణుడు. కాని పందెం సమయంలో, అనవసరంగా “లాగవేవెొుద్దా” అని కోడెను దూషించి పందెమోడాడు. ఆ నష్టానికి ఇంటి నమ్ము కొనవలసి వచ్చినా, తనను దూష్మింపని వాని జాదార్యానికి మరింత కరుణ బూని, తాను బరువు లాగకుండటానికి హేతువును వినిపించింది నంది విశాల. “వునోజ్జమైన వాక్కు మానవ శీల భూషణవంని బోధించింది *లాగవే వెొడద్దా' అనడం తోక సహజంగా పలికిన పలుకే గాని వేరుగాదనిన బ్రాహ్మణుని పలుకులకు, తమ రచలనచే ప్రజలను సన్మార్గంలో నడిపించడం పండితుల బాధ్యత అని

కావ్యానుశీలనం 97 పోదగిన ధర్మపథమును నీ ధీరతమెయిన్‌ జూచి నియముముతోడన్‌ వాదైన బాధయైనను గాదనక చరించునపుడె ఘనత లభించున్‌! (81)

అని సవమ్యుగ్య్వాయావం వువసరముని, కఠినమైన మాటలు పనుల చేటని కోడె బదులిచ్చింది. (బ్రాహ్మణుడు సమ్యుగ్రీవనం గడిపేవాడే, కానీ సమ్యగాజీవంలో ఓడినందు వల్ల నష్టం పొందాడు. తను తప్పును తెలుసుకొని ఈ మూరు రెండు వేల నాణాముల గెలవడమే కాక, త్రికరణ శుద్దితో కుశల కర్మాచరణను సాధించాడు.

ఏ పాపమెరుగని (శ్ర్వ్పేనుండి రెండువేల నాణొములు గెలుచుకొనడం సమంజసమా? అనే సందేహం కలగడం సహజం. బుద్దుడు వర్గ రాహిత్యానికై పాబుబడిన వ్యక్తి జన్మ సమానత గలిగిన వ్యక్తులలోని ఆర్డికా సమానతను బుద్దుడు ఇచ్చగించలేదు. అందుకే అతిపేదయైన బ్రాహ్మణునికి, అత్యంత సంపదలు గల్లిన (ట్యైచే కొంత ధన మిప్పించి సంఘంలోని అసమానతలను సరిజోసీ మార్గం జూపాడు.

(బ్రాహ్మణుని పరుషవాక్కుల వల్లనే నంది విశాల బరువు లాగలేదని గుర్తించిన శ్రేష్టి రెండవసారి బ్రాహ్మణుడు పందెంకాయడం చూసి పొంగిపోయినాడు. వాక్సాచాన్ని ఎరుగగలిగిన డ్రేస్టికి మనశ్ళాచం లేదు. తమజూతికున్న మనోజ్ఞ భాషణం ధనసంపాదన నిమిత్తమే అనేది అతని యభిప్రాయం. కనుకనే రెండువేల నాణొములు కోల్పోవలసి వచ్చింది. వ్యక్తికి తన డ్రేయస్సుకైనా, సమాజ శ్రేయస్సుకైనా తగిన కర్మను నిర్దేశించగల (త్రికరణళుద్ది ఆవళ్యకవునుటను, సమ్యుగ్యా్యాయామము సంఘ శ్రేయమనుటను చాటుచున్నదీ జాతకగాథ. 4.3.6. సరాజుత (1976)

తన కరుణగాథచే పలువురిని ప్రభావితుల చేసిన వాసవదత్త కథే పరాజిత. బుద్దజయంతి సందర్భంలో హిందీ రచయిత స్వర్గీయ గోవింద వల్లభపంత్‌ వెలువరించిన రచన వీరి పరాజిత కావ్యానికి ఊపిరి పోసింది. గృహంగణంలో భివార్డియై నిలిచిన ఉపగుప్తుడనే బౌద్ద బిక్షువుకు హృదయ మర్పించిన రాజనర్తకి వాసవదత్త, నాటి నుండి సచ్చీలయై భికువు రాకకెదురుచూడసాగింది. తన మందిరాని కేతించిన మంత్రి తనయుని తన శీల రక్షణార్ధం సంహరించి చిత్రవధకు గురికావింపబడినది.

సాొంద ర్యం త్యక్తవంని భావించిన ఉపగంప్తుడం ఆవెంలోని అవిద్యను తొలగించటానికి వ్యవధానవువసరమని తెలుసుకున్నాడు. ఆమెకు అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తూ, సమయానుకూలంగా అవిద్యను పలుచబారచేశాడు. అతని పట్టగల ్రీమ, ఆమెను సచ్చీలగా మార్చి, ఆమెకు సమ్యగాజీవనాన్ని నేర్చింది. కాని సమ్యుగ్వ్యాయామం కొరవడి నందు వల్ల తొందరపడి మంత్రి తనయుని సంహరించి, తన శిక్షకు తానే కారకురాలైంది. అది తన ప్రాసాదమే కాబట్టి, మంత్రి తనయుని ఏ మత్తులోనో ముంచి, శీల రక్షణ చేసికొని ఉండవచ్చును. కాని తొందరపాటు వల్ల సమ్యగాలోచన లేకపోవడం వల్ల చిత్రవధ అనుభవించవలసి వచ్చింది. గణభోగ్య అయినా ఆమె మంత్రి తనయుని సంహరించుట నేరమే! ఆవె మానసిక చైతన్యం జనులకు ముఖ్యం కాదు.

98 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌడ్దనముత స్రభావం పరిణతుడైన ఉపగుప్త భిక్షవు ఆమె అంతిమ సమయంలో పునర్జన్మ కారకమైన ఆమె కర్మశేషాన్ని గుర్తించి 'అక్షయాంగీి అని సంబోధించాడు. మరణావస్తలోని ఆమెకు కావలసింది మానసిక చికిత్సయ। కనుకనే ఉపగుప్తుడామెలోని జ్ఞానదీపికను స్నేహసారంతో నింపి తన బోధనలచే జ్యోతిల్ల చేసి, మురుజన్మకు కావలసినంత వెలుగును చూపగలిగినాడు. ఆమెకు ప్రత్యేకంగా దీకనివ్వలేదు. కాని పునక్దన్మాభి ముఖమై సాగే కర్మశేషాన్ని సంస్కరించిన బోధిసత్తు్వుడయ్యాడు ఉపగుప్పుడు. సర్వాంగ రహితనై సనుసితిని! యనె నామె వీవిపుడె విజమైన జీవిక ననె భికుండు సౌందర్య సంపదలు సమసెననె నా వెలది ఆత్మ సౌందర్యమ్ము నరయు నునె సన్యాసి కడసారి మిముజూడ కనులు లేవాయెననె ఆత్మ చకువులతో నరసి కనుగొనుము! (వుట 96,97) అనే సంభాషణలో కవి ఆమెలోని అవిద్యా నాశాన్ని జ్ఞానాన్ని ఉపగుప్పునిచే చెప్పించి, ఆమె సాధించిన సమ్యక్‌ స్మృతి మరుజన్మ కవసరమని ఆమెకు సందేశం అందించారు. కర్మ సిద్దాంతాలనే నాకర్షితులైన కవులు కొందరు తము రచనలలో వానిని వివరించారు. అట్టివానిలో సుజొతోే భిజాందోహ్‌ చే ఆపరోష్షధర్జుయుటో పేర్కొనదగినవి. కర్మమే అన్నిటికి మూలకారణమని సుజూతలో వివరించిన నవ్యకవి, “భికాందేహిలో తనను గూర్చి జనన మరణాది వికృత సంసార జగతి కర్మవీజమ్ములను నాటు కర్షకుండ అవ్యయానందముం (బ్రజకందజేయ ఏకలవ్యపు న్యవసాయమే నొనర్హు అని చెప్పికొన్న బుద్దుని చిత్రించారు. అట్లే 'ఆపరోక్ష ధర్మములో కర్మమ్ము కర్మశక్తియును గాక ధర్మముల్‌ లేవు లోకముల గర్మముల్‌,కర్మవు నేను;కర్మమ్ము, కర్మశక్తియును కర్మమ్ము చేయు కార్మికుడ; ధర్మమ్ము నిద్దియ; నురియు మర్మమ్ము వెట్టి నెమరిన నైన నురివేరు ధర్మమ్ము చొరదు. అని కర్మ ప్రాధాన్యాన్ని వివరించారు. 4.4 గత వైభవ స్మరణాత్మకాలు బౌద్దం ప్రజల మతమై ఉన్నప్పుడు అది ప్రజా సంస్కృతిపై ఎంతో ప్రభావాన్ని చూపింది. అందులో శిల్ప, చిత్ర కళలను ప్రభావితం చేసిన విధం ముఖ్యమైనది. బౌద్దం మతంగా అదృశ్యమైనా నాటి వైభవానికి సాక్ష్యం పలికేవి కళా విశేషాలే! దానికి తోడు పురావస్తు పరిశోధలన వల్ల బయల్చిడిన పెక్కు బౌద్ద శిథిలాలు ఆధునికుల ఆవేదనకు కారణాలయ్యాయి, గత వైభవ స్మరణచే కవి కార్చిన కన్నీరు కావ్యరూపాన్ని సంతరించుకొన్నది. అట్టి కావ్యాలలోకొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు రచించిన ఆమరావతి బోడేపూడి

కావ్యానుశీలనం కిం

వేంకటరావు వెలువరించిన కళాక్షేత్రము, సముద్రాల ఆంజనేయులు రాసిన నాగార్జున కొండ వెన్నెం రచించిన వ్యాత్చాశము పేర్కొానదగినవి.

ఆంధ్రుడైన నాగార్జునాచార్యుల పేరిట నిర్మించిన నాగార్జున సాగరము కూడ నాగార్జునుని కీర్తించేదే! 4.4.1. అమంానతి (1950)

ఆంధ్రాభిమానం, శిల్చకళాభిరసజ్జత, బౌద్ద సిద్దాంతాల త్రివేణీ సంగమం! ఈ కావ్యతీర్థం. 1948లో వెలువడిన అమరావతి విజ్ఞాన పీఠము! అనే తన వ్యాసాన్ని పద్యరూపంలో అమరావతి కావ్యంగా కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు మలచారు.

తెలుగుల గురుత్వ మహిమ బుద్ది దలంచి తెలుగు తల్లికి జేజేలు సలుప దలచి

ఆమరావతీ మధుర మంజుల గాథను తవ్వితీసిన ఈ కవి వివరించిన తెలుగు వారి పురాకృత వైభవ మంతా బౌద్ద్హయుగ వైభవమే! గత వైభవ స్మరణతో బాటు బౌడ్డ్దముత వ్యుత్ధాన పతనాలను సకారణంగా నిరూపించిన ఈ కావ్యం కవి బౌద్ద పరిశోధనకు గీటురాయి. ఆంధ్రలో ఏ విశిష్ట వుహూర్తంలో బౌద్దవైతన్యానికి అంకురార్పణ జరిగిందో ఆ నిముసం నుండియే బౌద్ద శిల్చం, బౌద్ద ధర్మాలు కలసి అడుగు వేయ సాగాయని, నాగార్జునుని స్మరించడం మరువలేదు కవి.

బుద్దదేవుని మహనీయ బోధన వల్ల జంతుబలులు రూపుమాసాయి, వర్ణవర్ల భేదాలు తగ్గు ముఖం పట్టాయి, పరులను హింసించకుండా ఉపకృతి చేసి మోక్షం పోందగోరే సత్యసము పేతమయిన ఆహింసామతమే బౌద్దమని కవి అభిప్రాయం. అందులోని త్యాగ స్వరూప వివరణకు కవి చెప్పిన కరుణ రసాత్మక గాథ స్మరణీయం.

ఒకసారి ఒక కాపుకన్య బీటలో గడ్డిమేస్తున్న ముద్దు పెయ్యగాయంలోని మాంసాన్ని కాకులు తినడం చూసి దయామతియై భూతదయతో ఆపెయ్య గాయానికి కట్టుగట్టి, కాకుల కోసం తన చేయి చీల్చి మాంసాన్ని వేసినదట! అది చూసిన బుద్దభగవానుడు, తన దయాదవ్రతం సఫలమ్రైందని తలచి, ఆ కృపాశీలకు ఆశీస్సులు ఇచ్చాడట! ఇట్టి బౌడ్చగాథలు కఠిన శిలలనైన కరగించంను కదా ఆని ఆం(ధ్రంల బౌద్దాభివూనానికి పొంగిపోయారు కవి,

శిథిల శిల్చ సౌందర్యం ద్వారా చరిత్రను పునర్నిర్మించిన కవి అశోకాది బౌద్ద చక్రవర్తుల స్మరణతో బాటు బౌధ్బ సిద్దాంతాలను వివరించారు. దుఃఖ భూయిష్టమైన ఈ జగత్తులో శాంతి నెలకొల్చ్బటానికి బౌద్దధర్మం తప్పవేరొకటి సమర్థం గాదు. స్వార్ధరహితమైన, సమానత నాదరించిన, ధర్మసూత్రాలను ఆచరించి చూపిన మతం బౌద్దం ఒక్కటే అని నమ్మిన కవి. అమరావతి స్తూప నిర్మాణంలో పరిశ్రమించిన పెందోట శిల్చులను స్మరించారు. కరుణామూర్తి శాక్యసింహుని స్వరూపాన్ని, ఆ మానవోత్తముని సిద్ధాంత సారాన్ని, బౌద్దుల శీల సంస్కారాలను వివరించడమే గాక దివ్యతకు శిల్పాలను దీర్చి, తమ పేర్లను స్మరించని ఆంధ్రులైన పెందోట శిల్చుల త్యాగభావనకు అంజలి ఘటించారు.

100 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత (ప్రభావం నేటి శిథిల శిల్పాలలో నాటి శరణాలయాలను, జీవరక్షణ శాలలను గుర్తుపట్టి విశ్వహితంబు పొంటె నతి వేల సుఖంబులు భోగభాగ్యముల్‌ నశ్వర జీవితంబులు తృణంబుగ త్యాగము చేసి సేవయే శాశ్వత శాంతి మార్గమని సంతత భూత హితాను సారులై యిీళ్వర తృప్తికై (బ్రతికి యేగిరి తెల్లులు బౌద్ద భూమిపై అని ఆంధ్రను బౌద్ద భూమిగా వర్ణించారు. తెలుగు పాలాల్గో పండించిన బౌద్ధధర్మం భూతలమంతా నిండిన విధాన్ని వివరించడంతో కవి తనివి తీరలేదు. ఆ ప్రతిభకు కారకులైన శాలివాహనుని, సిద్ద నాగార్జునాచార్యుని, గౌతవు కరుణా తపస్వీ హృదయం ద్రవించి జగద్విముక్తికై వెలువడిన ధర్మాన్ని బోధించే పండితులున్న విశ్వవిద్యాలయాన్ని వర్ణించారు. ఒకసారి మతాచార్యుల వివాదాలను తీర్చాలని నృపాలుడు ఘటంలో ఒక పాము నుంచి, ఆ కుండలో ఏముందో చెప్పిన వారి మతమే ప్రజల మతమవుతుందని ఆదేశించారు. బౌద్దులా సర్పాన్ని గంర్తించగలిగారు. కాని పామును మార్చేసిన మోసం తెలియక ఘటంలో తానుంచినట్టు పాము గాక బ్రాహ్మణులు చెప్పీనట్టు శేషశాయి. విగ్రహం ఉండటం చూసి ఆశ్చర్యపడ్డాడు. ఆ రాజు, బౌద్దులను నాళం చేసిన విధాన్ని వివరించి, మళ విద్వేషాల చేత మాత్రమే బౌద్దం పతనమైంది అని కవి తెలిపారు. ఇట్టే ద్వేషనే అమరావతి చైత్యం అమురేశ్వరాలయంగా మారటానికి కారణమన్నారు. బౌద్ద బోధనలన్నిటినీ గాలికబుర్లుగా మార్చిన వేళాతపస్విని నిలదీసి, బౌద్ద ధర్మ చిహ్నాలను పొడిపాడి చేసి, కృష్ణలో కలిపిన పొగత ధర్మ వినాశకులను నీందించారు. విరోధి వుతాల ఈర్ష్య, ఈరుష్కూల దండయాద్రలే ఈ మత పతనానికి హేతువులని వీరి అభిప్రాయం. వైరకారణం వల్ల కళలకేర్చడిన నష్టం మౌద్రం కవి గుండెను కఠలచింది. అది బౌడ్డ ప్రళయంగా జనులు వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు గాని, తానది శిల్చ (ప్రళయముని తలుస్తానని అన్నారు. బౌద్ద చరిత్రను మతపరంగానే గాక, సాంఘిక, రాజకీయపరంగా కూడ పరిశిలించి, వినరించిన ఈ కవి మతంలో, నేటి అనేక జీవిత సమస్యలకు పరిష్కారం చూపటానికి తగినది బౌద్దం ఒక్కటే. 1 4.4.2. తలాక్షేతము (1968) హి తువద [కీ భక్తి, బుద్ద కళల పట్ల రక్తి, బౌద్దత్షేత్రాలనిన ఆదరం నాగార్జునుని మాధ్యమిక వాదంలో ని ఆళ్ళ్చర్యం పొందాడు కవిలోని బుద్దభక్తికి, నాగార్జున జ్షేత్ర దర్శనానుభూతికి బోడేపూడి వెంకటరావు కల్పించిన అక్షరాకృతే ఈ కోలొవ్షోలయు. ప్రశంస, అవతార, చరిత్ర ఖండాలుగా విభబింపబడిన తొలావ్లోలము శ్రీ పర్వత వైభవాన్ని, నాగార్జునుని దర్శనమును, బుద్ధుని మానవోత్తవంు గుణాలను గానం చేస్తున్నది. మానవత్వాన్ని దెబ్బతీస్తే కులవుత భేదాలను కూలదోసి, కరుణా రహితంగా కాక జగంలో ప్రమామ్భతాన్ని వర్షింపజోసి, భవవార్డిలో మునిగే జీవసంతతికి సంతరణ పధం చూపి, స్వార్ద భావనలతో కూడిన మనస్సుకు పరహిత భావనల నేర్చి, సర్వసమతాదయా సత్యశాచాలను విశ్వశిఖరా (గ్రాల్లో వెల్లివిరియ జేసీ బోధిసత్తుల కరుణా ప్రపూర్ణ మూర్తులీ కళాజ్షేత్రానికి శోభాకరులట! నాగార్జున పర్వతంలోని శిల్పాలను

కొవ్యానుశీలనం 101 ఇంత సుందరంగా తీర్చిదిద్దటానికి ఆశిల్పాలను స్రీరేపించింది బుద్దుని పట్లగల అద్వితీయ భక్తి అని తెలిపారు. కనుకనే ఆ శిల్పాల్లో వారి కళాకౌశలంతో బాటు త్యాగ సంపద కూడా గోచరిస్తున్నదని కవి నమ్మకం.

ఆం(ధ్రకళావుతల్లికి అవంరత్వ వెఎుసగిన కళావ్షేత్రమైన నాగార్జున పర్వత శిల్పాలను చెక్కిన బౌద్దశిల్చులను కవి కీర్తించారు. బుద్దదేవుని జీవిత కళాఖండాలను సృష్టించి, “మానవత్వపు జరమస్రమాణ | మీవు బుద్దదేవుండి అని సిద్దాంతీకరించి, భవిష్యత్‌ బుద్దుని త్యాగాది గుణములన్నీ బుద్దుని గర్భంలో దాల్చిన మాయాదేవిలోనే ప్రతిఫలించాయని అపూర్వ భావన చేశారు. బుద్దుడు జన్మించగానే కకుబంతములు జీనకారుణ్య భావంబు గుస్తరించినవి కొంగ్రొత్తరీతి వాయుమండలము, విశ్వప్రేమ గీతంబు లాలపించినవి నిరంతరముగ రోదోంతరము సమతాదివ్య సందేశ మందించినవి తమోహారకముగ సర్వభూతము అహింసా ధర్మగరిముంబు సవదరించినవి యుచ్ఫై స్ప్వరముల!। అని ప్రకృతిలో ప్రతిఫలించిన బౌద్చ ధర్మాన్ని గుర్తించారు. సచ్చరితుడం, వరానవానీక సదూషారత్నమైన బుద్దభగవానుని సంబుద్దిని కవి వర్ణించారు. బుద్దుడు'చూప్‌న ధవ్ముపద సారాన్ని కవిత్వీకరించడమే కాక దుఃఖ స్వరూపము, త్యాగ మాహాత్య్యాలను వివరించిన కవి. సమతాధర్మము నిల్చుచోట బహుధా సంసార దుఃఖవ్యధల్‌ శమనం బందెడుచోటు సర్వజనతా స్వాంతంబు ్రీమైక పా త్రముగా జాలిన చోట జన్మయు ముహోదాత్తా వ్యయానందధా, మమునై, మించిన చోటు జేరుడిదె సమ్య గ్పోధనా రూఢులై! అని బుద్వుని నోట నిర్వాణ సౌధాన్ని ఆహ్వానించారు. అనాధలైన శిశువులకు తామే తల్లిదండ్రులవుతూ, వ్యాధి పీడితులకు ప్రీమతో జూసేవైద్యులవుతూ, జరాభారులకు ఊతకోలలవుతూ భిత్షవులు తిరుగుతుంటారట। విద్యార్థులకు పాఠశాలలు, సాధనకు దీక్షాశాలలు, బ్రదుకువారికి సత్రశాలలు, బాధలు మాన్పటానికి వైద్యశాలలు, హృదయానికి సంతోషం గూర్చే ధర్మాన్ని వివరించటానికి బోధనాశాలలు, నిర్వాణాన్ని కూర్చు ధ్యానశాలలుగ బౌద్దారామాలు విలసిల్దాయటక! బుద్వని ఆనుకంపావుతి, ఆశ్థితా వనమున కన్న యజ్ఞమున్నె ప్రాణ రక్షణమున కన్న ్రతమికేది స్వార్ద మెడయుట కన్నను స్వర్గమెచట దృష్ణదిగనాడు కన్న ముక్తియననేది!! (2-2-21) అవే బౌద్ద సిద్ధాంతాలచే ఆకర్షితులైన కవి, సుజాత, యశోధర, అశోకుడు, నాగార్జునాచార్యులను కీర్తించడమే గాక ఆ త్యాగధనుని పొదాంతికమున యందు నర్చించు జీనిత మలరు నోలె

102 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం అ పావనాళ్ళు దివ్యోపదేశంబులు భద్రం బొనర్హు హృత్ప్చదమునందు ఆదేశికోత్తము నాజ్ఞా విశేషముల్‌ శేషంగా దాల్చెద శిరమునందు ఆ బోధ మహిను చిత్తాను సారంబున గావింతు దీన సంసేననంబు............ (2-3-36) అని యశోధర నోట తన మనస్సును వినిపించారు. రక్తపాతాలను ఆపీ, అనురాగ వాహినుల ప్రవహింపజేసి, ప్రజాప్రళంస పాందిన అశోకునిలో బౌద్దం ప్రతిఫలించిన విధాన్ని గుర్తించారు కవి, మహోతృ్యస్తమైన ధర్మాన్ని ప్రసాదించిన బుద్దుడన్నను, బౌద్దంలో ఏర్పడిన హీనయాన, మహాయానాల బాంధవ్య మునకై సదాపాటుబడిన నాగార్జునుడన్నా, మానసానికి రూపాన్ని మలచజాలిన సత్కళా ద్రష్టల వినూత్న చారుసృష్టి, కళల కాణాచియైన నాగార్జున పర్వత ప్రాంతవున్నా కవి౭ినలేని మక్కువ. దానికి తోడు నాగార్జున క్షేత్ర దర్గునం కవి మనస్సులో నింపిన అననుభూత పూర్వకమైన నిశ్చలశాంతి, నిర్మల ఆనందానుభూతులు కలిసి, “సర్వేజనా స్సుఖినో భవన్తు”, “లోకాస్పుమాస్తాసుఖినో భవన్తు అని విశాల పరిధి నాక్రమించిన బుద్దదేవుని త్యాగముహిమను గానం చేయించాయి. 4.4.3. నాగార్జున కొండ (1974) నాగార్జునసాగర్‌ నిర్మాణ సనుయంలో బయల్చడిన జౌడ్ద శిథిలావశేషాలు ఆంధ్రుల యెదలను పులకింప చేశాయి. గత వైభవాన్ని గానం చేయించాయి నాగార్జున కొండ కావ్యంలో సముద్రాల ఆంజనేయులు నాగార్జునకొండ శిథిలాల నుండి నాటి వైభవాన్ని పునర్నిర్మించిన తీరు అనన్య సొమాన్యం. నూటు మణిగిన యాంధ్ర సామ్రాజ్య చరిత గుండె లదురు నాగార్జున కొండలందు శిథిల రూపంబు దాళ్ళి ఘోషీంచు చుండె ఆలకింపుడీ చెవులొగ్గి యాంధ్రులార! (74) అని ఆంధ్రులను అస్రమత్తులను జేసి, నాటి వైభవములను స్మరించి ఆ గిరి చరిత్రను వివరించి, నేటి స్థితికి వగచి, శిథిలొవశేషాలను పరామర్శించి, వుహాచైత్యమును ప్రశంసచేసి విహారాన్ని వినిర్మించి నాగార్జునాచార్య శేముషిని గానం చేసి, సింహళ విహార శిల్చ ప్రదర్శన శాలల్లో మనల విహరింపచేయుటయే కాక, కుడ్య శిల్పాలలో బయల్సడే బుడ్డ భగవానుని జీవిత విశేషాలనం సేకరించి, నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయాన్ని కీర్తించి కావ్యగానం చేశారు. నాగార్జునా చార్యుని మతసాగరం బానాడు మూర్దత ఖండించి ముక్తి నొసగె నాగార్జునుని నాను సాగరం బీనాడు భూముల పండించి భుక్తినాసగె

కావ్యానుశీలనం 103 నాగార్జునుని కళాసాగరం బానాడు విశ్వవిద్యాజ్యోతి వెల్లునించె నాగార్జునుని జల సొగరం బీనాడు విమల విద్యుత్కాంతి విస్తరించె నాటీ నాగార్జునుని కొండ నవ్యదీప్తి మధుర శిల్చకళలాఖండమైై చిగిర్భ వాడు కీర్తి సాంద్రమయిన నాడు నేడు పాడి పంటలు సంద్రమై ప్రజల బ్రోచె!! (వుట. 144) అని నాగార్జున వేత్రాన్ని కవి వివరించారు. శ్రీ పర్వతంపై అమర్చిన శిల్పావశేషశాలలో గౌతమ మత కీర్తిని, శిల్చ(ప్రశస్తిని, నాగార్జునుని సృతిని నేటివారు భద్రపరచారు. కాబట్టి దుఃఖింప పనిలేదని, బౌద్దానురక్తులు, శిల్చ కళాభిరతులైన ఆంధ్రుల నూరడించారు. ఆ నుహాబోధి సత్తుని యాజ్ఞ కతన కృష్ణ ఆం(ధ్రుల ఆహార తృస్త దీర్చె బౌద్ద శిధిలావశేషమ్ము పదిల పడియె _ ఆంధ్రుడా! నీదు నిట్టూర్పు నాపుమోయి!! (పుట 146) అని కవి సాంత్వనం పలికాడు, ఆంధ్ర సొన్రూజ్య సత్కీర్తి కాటపట్టు, తెలుగు జాతికి తీయని తేనెపట్టు, ప్రాఢవుత మహోద్చరణకు పైడికొట్టు అయి విలసిల్లిన నాగార్జునకొండ వైభవాన్ని స్మరించారు. అట్టి కొండకు నేడేర్పడిన స్థితికి కన్నుల నీరు నింపారు. మతోన్మాదులు నిధినిక్షేప గవేక్షణనై మహావైత్యాన్ని నిర్మూలించి, విశ్వబౌద్దవుతమున్‌ విచ్చిన్నం చేయ ప్రయత్నించిన విధి వైచిత్ర్యానికి కలత చెందారు. మిధ్యయు గాదీలోకము తధ్యము గాదంత కన్న తలచిన కొలదిన్‌ చముధ్యస్టంబని యాతడు మధ్యము వాదమును దెచ్చె మూనవులందున్‌ (పుట 97) అని మాధ్యమిక వాదం పట్టు తన అభిమానాన్ని చాటు కొన్నారు. 4.4.4. స్యూత్తారమయు (సంవత్సరం లేదు) శిథిలాలను జూచి కన్నీరు నింపి, గతవైభవ స్మరణలో సేద దీరిన వారు కొందరు. నాటి వైభవాన్ని శిధిలాల ఆధారాలతో పునర్నిర్మించిన వారు వురికొందరు. ఆ శిధిలాలలో తాము కూడా శిథీల శిల్పమై తిరిగి, వాటితో మాటాడి, ఆవేదన చెంది, వాటి సంస్కరణకు గడంగిన వారు వురి కొందరు. వ్యుత్ధాన కావ్యకర్త వెన్నంే* మూడవ తెగకు చెందినవారు. శిథిలశిల్బ్చ హృదయాలలో దాగిన వేదనలను ఆలకీంచడానికి శిథిలారావుంలో ఒకర్తేయి గడపి, శిలల ఆవేదనలో “*విశ్వప్రేమము తన గుండె నిండగా వైత్యపునర్నిర్మాణానికి నడుం గట్టిన శిల్సి ఈ కవి.

104 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం హీనయానం కంటే విశ్వప్రేమ నిండిన మహాయానమంటే వీరికి అభిమానమెక్కువ. “శిథిల ప్రపంచానికి వ్యుచ్చానవము నెరవేనేర్చిని తనను ప్రజలు విషకీటకవుని, ఆపకారి అని భావించినా, కవి దృఢ నిశ్చయం కుంటుపడలేదు. అది పురాతన నుహోన్నత కృతక చైత్యము అది శాంతి ఆరాధన సళిపెడి తలము (పుట 47) అని నాగార్జున చైత్యాన్ని గలగలవుని ప్రవహించే కృష్ణమ్మాను కారు మబ్బులతో చెలిమి సలిపే శ్రీ పర్వతాన్ని వర్ణించిన కవి “బుద్దనామావళి ఆలాపనతో ఆ శిథిల శిల్పాలకు ఊపిరి పోయ దలచారు. నిబన (నిబ్బాన-నిర్వాణము) సూత్రాలు చదివినా, తాను బౌద్ద భిక్షకుడ కానని (పుట. 28) చాటీన కవి ఆ శిథిలారామ సంపూర్ణ దర్శనంతో, ఆ శిలా బాలల _ హృదయావేదనతో వునసు వూరి బౌద్ద భితువై శిలారూప తథాగతుని శరణువేడారు. నా అభిమాన ధనము మీరే! నా సకల సంస్కృతి మీరే? మహాయాన విశ్వప్రేమ మూర్తులు; శాంతి మూర్తులు మీరే (పుట. శక్‌) అని వీరు తలచారు. గత వైభవంతో బాటు బౌడ్డవుత పతన హేతువులను నేటి వుతస్థితిని వివరించారు. పగిలిపోయిన బౌద్దబుద్భుదములో శాంతి నశించినదని, నేడు శాంతి దేవత జాడ గానరాదని (పుట.44) చింతించిన కవి బౌద్దయుగ వ్యక్తులను ఆ శిథిలాలలో గుర్తించి, పేరుపేరున పలుకరించారు. చరితలో మానవత కుళ్ళిన దుర్గంధమును నేడు పొందుచున్నాను చరితలో మానవత మళ్ళిన అంధకారమును నేడు కాంచుచున్నాను. (పేజి. 81) అని రూపుమాస్తున్న మానవతను కవి గుర్తించారు. ఈ కళా సౌందర్యము మరలా స్పజించు నేర్పు నేనెటుల పొందుదును ఈ కళా సౌందర్యము మురలా సృజించుటకై ఏ తపము చేయుదును, అని ఆర్తి చెందారు. ఆ శిథిలాలు గత చరిత్రకు సాక్యం పలికే శిలా ఫలకాలని గుర్తించి ఆ శిథిలాల కనులలో కరుణా (్రవంతులను ఎదలలో ్రీమ జ్యోతులను చూడ గలిగారు. మానవత గలవారే శిలలో సమాధులయిరి. మమత చూప్పువారే శిథిలాలుగా మూరినారు. (పుట 134) వమవుళతలు నిండిన కరుణ హృదయంతో, శాంతివదనంతో తేజరిల్లే తథాగతుని ఉపసంపదను వేడారు. అంతేగాక, తన పునర్జన్మలో, పద్మాలంకృత చిహ్నంగానో, ప్వస్తికగానో, ధర్మచక్రంగానో బోధి వృక్షాలు గానో మారి శాంతి మూర్తుల గానం చేస్తూ విశ్వవిద్యాలయ మనదిగిన చైత్యారామంలో రూపుదిద్నుకోవాలని అభిలపించారు.

కావ్యానుశీలనం క్షే0ి5్‌ ఆనాడు “అశాంతి అర్హుల” సేద దీర్చిన శాంతి ఈనాడు సహనంతో సాగక, పురాతన చివ్నోనికే పరిమితమైందని వీరు గుర్తించారు. ఉద్దరణ అవసరమైంది ఆ శిల్పాలకు కాదని, శిథిల శిల్పాలుగా మసలుతున్న మౌనవులకే అనే సత్యాన్ని తెలిసికొన్నారు. నేటి మూనవులు నాకు శిథిల శిల్పాలుగా తోచు నేటి కాలము నాకు యుగాంతనముగా గోచరించు అందులకే వ్యుళ్ధానము జరుపుచున్నాను.. ఇది యొక యాగము అందులకే నుహావైత్యములు సందర్శించినాను శాంతి కొరకు (పుట. 169).

అని కవి ఉద్యమించారు! ఇది శిథిలలోకము కాదు. ఇలగా రూపొందిన శిథిల హృదయాలు గలిగినది అని మౌనవలోకాన్ని గుర్తించి, ఇపుడు వ్యుత్చాన మవసరమ్రైంది. పతిత హృదయాలకే గాని, శిథిల శీల్చాలకు కాదన్నారు. భావి బతుకులోనే సంస్కరణ అవసరం కాని, గళ చరితకు కాదని తెలిసి, భవితవ్యం శ్రైథిల్యం కాకుండటానికై మానవలోకానికి మేలుకొలుపు పొడిన వ్యుత్చానళిల్సి వీరు. గత వైభన శిథిల శిల్చాల నుండి మౌనవ జీవిత రహస్యం తెలుసుకొని, ఆప్రమత్తులు కావాలని ప్రజను ఉద్బోధించిన సంఘణ్రాయోభిలాషి వీరు. 4.4.5 నొగాడ్డున సాగర్‌ (1966)

నాగార్జున సాగర నిర్మాణ ప్రభావంతో వెలసిన మరొక ఖండకావ్యం జాషువ రాసిన నాగాడ్డునసొ ల్‌ ఆచార్య నాగార్జునుని దూరదృష్టికీ, ఆధునిక ఇంజనీర్ల ప్రతిభా సంపదకూ అమూల్య నిదర్శనం నాగార్జునసాగర్‌ అని వీరి అభిప్రాయం,

31 పద్యాలతో కూడిన ఈ చిన్న ఖండ కావ్యంలో ఒక్కో పద్యానికి వ్యాఖ్యానరూపంగా చిత్రాలు గీయడమైంది. ఆ సాగర నిర్మాణోద్దేశ వివరణమే కావ్యధ్యేయమైనా బౌద్ద ప్రశంసను గూర్చిన పదాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి.

పుడమి భావన మూచరింప

కరుణాపూర్జ్చుండు శ్రీ శాక్య సింహుడు జన్మించె నఖండ భారతికి, దిన్యుల్‌ మెచ్చ

లోకంబులో నుడిగాన్‌ హింస

అహింస మేల్కొన శుభం బొస్పార

స్వాతంత్ర్య భానుడు క్రొన్నవ్వుల నుద్భనించె సుఖ శాంచతుల్‌ నిండె దేశంబునన్‌ (4)

అని దేశంలో పెద్దకైన సాగరం వెలయటానికి “బుద్ధుని శిష్యావళి పాద పద్మవబముల యందుం బుణ్యమెంతున్నదో అని జాషువ తలపోశారు.

నీరవమైన ఆ గిరి ప్రాంతాల్లో, సంసొర చావాస్షి తప్పులకు శాంతి ఘటేంచేట్టు దివ్యశంఖారావం వినిపిస్తున్నది. భికువులు బౌద్ద బోధనలను ఆ నాటివలె నేడు కూడా సాగిస్తున్నారు, మహాభినిష్క్రమణం చేసిన సిద్దార్దడు ఈ గిరిలోని ప్రత్యణువులో గోచరిస్తున్నందువల్ల బ్రహ్మాండము అహింసా పరమైనది” అని కవి నమ్మకం,

106 ఆధునికాం(ధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దవుత ప్రభావం ఈ కవి బౌద్దమతాభిమాని. బుద్దుని పైనేగాక ఆతని సిద్ధాంతాల పైన కూడా వీరికి అభిమానమెక్కువ. కాందిశీకుడు కావ్యంలో ఆ సిద్దాంతాలను విజయపతాక నెత్తారు. నాగార్జున సాగర్‌లో ఆనకట్టు ప్రసక్తిలో బౌడ్డ (ప్రశస్తిని స్మరించి తన బౌడ్డ ధర్మాభిరతిని చాటుకొన్సారు. ధ్ర పహాస్తిని స్మ ద్ద ధర్మా న్నా నాగార్హున సాగర్‌ను “క్షీరసాగరిమని కీర్తించిన కవులు శ్రీ పర్వతాన్ని, ఆరామానికి కీర్తి ప్రతిష్టలు కలిగించినా నాగార్జునా చార్యులను వమురువలేదు. ఆంధ్రులకు అన్నం పెడుతున్న నాగార్జున సాగరాన్ని “క్షీరసాగరమని, సాగర సౌధమాని కీర్తించారు. ఆంధ్రుల కీర్తిని దేశదేశాలకు వ్యాపింప జేసిన నాగార్జునుని “అపర బుద్వడిని నుతించారు. 4.5. కల్పిత కావ్యాలు అనువాద బౌడ్బ గ్రంథాలను, మానవత్వ, కర్మ సిద్దాంతాలను నిర్వచించే బౌద్దకావ్యాలను, శిథిల శిల్పాల నుండి గతవైభవాన్ని సంస్కరించిన రచనలను చూశాం. వాజ్బ్యయరూపంలోనో, కళావశేషాల రూపంలో మిగిలిన ఆకరాలనుండి గాక, బుద్ద తత్త్వాన్ని, ఆ ధర్మాన్ని జీర్దించుకొన్న నవ్య కవులు కొందరు ఆ ధర్మసారాన్ని కల్పితేతి వృత్తాలతో రచనలు చేశారు. తాము నమ్మిన సిద్దాంతాన్ని వివరించటానికి కవికీ కల్పిత ఇతివృత్త రచనా విధానంలో స్వేచ్చ ఎక్కువ. అందుకే ఆధునిక కవుల్లో కొందరు తమ సిద్దాంత ప్రతిపాదనకు శతకరచనా విధానాన్ని, మరికొందరు కథా కావ్యపద్దతీని ఎన్నుకొన్నారు. 4.5.1 బౌద్ద ళతక్రాసావొత్తూం _ ఆచార్య బోధి భాస్కర రచించిన బుద్దశతకం కొండవీటి వేంకట కవి వెలువరించిన త్రిశతి, కోగంటి నరసింహారావు రాసిన బుద్దోపదేశములు బౌద్దశతకాలు. బౌద్దసిద్దాంత పరిచయ ్రశంసలు, సామాజిక అసమానతలను తొలగించడంలో బౌద్దసిద్దాంతాల ప్రాధాన్యం, దేళవిదేశాల్లో బౌద్దానికున్న ఆదరభావం, మొదలైన అంశాలు ఎన్నో వీటిలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. డీక్‌. 11.1 బుద్దళతకం (1953) బుద్వడు కులధర్మం పైన నడిపిన తిరుగుబాటు తత్త్వం ఈ నాటికీ ఉపకరిస్తుందనే నమ్మకము, బుద్భని గూర్చి వేడు ప్రచలితంగా ఉన్న అపోహలను తొలగించాలి అనే ఉద్దేశ్యాలు ఆచార్య బోధి భాస్కరను ఈ శతక రచనకు ద్రోత్సహించాయి. వీరు సొందరనందము కర్తలలో ఒకరైన కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు శిష్యులు. బౌద్ద ధర్మోత్కృష్టతను చాటడానికై కృతి రచించి, బుద్ద బోధను వినిపించాలని ప్రతిన బూనినవారు. అవిద్య నుండి విముక్తిని పొంద్ని జ్ఞానాన్ని సాధించే మార్గాన్ని చూపిన బుద్దుడు మహోన్నతుడు అని వీరి భావరి. తమ కోర్కెలను తీర్చడానికే గాక, తమకు నిర్వాణ పథాన్ని చూపినందుకు కూడా బుద్దనికి కృతజ్ఞులై ఉంటారు బౌద్దులు, ఆ ఆరాధనా భావమే ఇక్కడ ్రతిఫలిస్తున్నది. కులముల్లోత్రము లంచు దేశనురరే, ఘోరమ్ముగాః జీలదే బలమున్‌ గోల్పడి భిన్న భిన్నములు పల్చాధల్భరింపం బ్రజల్‌ చలమున్నీది చరిత్ర సర్వమును వేసంధించి చూడంగ, జా తుల వెన్నోయిట వచ్చి కూడనె! నదీతులంబుగా బుద్దుడా (35)

కావ్యానుశీలనం 107 అని కులభేదాలను, బోధి భాస్కర గారు నిరసించారు. బుద్దుడుపదేశించిన కార్య కారణధర్మం చేత, తృష్టే దుఃఖ కారణమనే సత్యం చేత ఆకర్షింపబడ్డారు. తృష్టానాశాన్ని ఉపదేశించిన బుద్దుడు నిర్వేదాన్ని నేర్పలేదు. ఆశానిరాశలకు అతీతంగా అతడు చూపీన మధ్యేమార్గంలో కవి “తుష్టికి దృస్తకు న్నడిమి త్రోవను జూపితి గాదే అని స్మరించారు. మానవులను హీనంగా చూడడం, బలహీనులను దోచుకొనడం మాత్రమే కాక అజ్ఞతను పెంచే మత ప్రబోధం కూడా హింసయే అని వీరి అభిప్రాయం. బుద్దుడు ఉపదేశించిన దుఃఖ కారణాన్ని తరిచి చూసిన కవి కాలానుగుణంగా కూడా ఆకారణాన్వేషణ కావించారు. సేద్యముం జేయువారికీలం జేలను విత్తన మీయం గా వలె; వ్విద్యలం గల్లు వారికయి వేతనముల్సను కూర్చగాం దగున్‌ స్పాద్యముగాంగ బామరుల నీయిల జ్ఞానుల జేయుటొప్పెడిన్‌ విద్యయు ఖాద్యముం దరుగ వీడదు దుఃఖమొకింత....! (59) అని నిత్య జీవితంలో ఏర్పడే అసంతృప్తి దుఃఖహేతువు అవుతుందన్నారు. “చిత్తమలంబున శాంతి లాభము కనరాదని నమ్మిన వీరు తుంటరుల స్నేహం కన్నా ఒంటరిగా ఉండటమే మేలు అనే ధమ్మపద అభిప్రాయమీతో ఏకీభవించారు. జగత్తు శూన్యమని, మనస్సు మాత్రమే యదార్దమని విజ్ఞాన వాదుల సిద్దాంతం. ఆ భావాన్నే కవి “శోకమంతటికి మూలము మనసు, మనసు వలననే ధర్మములు నిలుచుచున్నవి కామంబుల్మహద్చుధ్యహమ్మ నచెల్టున నన్నియు భావములో” అని సూచించారు. నేను నా వారు అనే స్వార్ద భావాన్ని విడిచి పరులకోసం (బ్రతుకు మనే బౌడ్డ ధర్మాన్ని స్మరించారు. “ధర్మంబన్న నిలంగలట్టి యెవరిన్‌ దా జంపకుంటే సుమీ" అని చెప్పి ధర్మవ్యాధునిది బౌద్ద ధర్మమే అని చాటారు. | “ఈ అస్టిర ప్రపంచము నందేదియు శాశ్వతము గాదు, ఆత్మకు మాత్రము శాశ్వతత్వ మెక్కడిది? కనుక ఆత్మలేదిని అనాత్మ వాదాన్ని సమర్దించారు. బౌద్దవే ఆచరణకు తగిన మతమని గుర్తించి, పరమ్ము గిరమ్ము లేదికను భావనసేయంగ; బొమ్మ పూజయ న్స్మ్మరణము నిష్పలములను మర్మమెణింగి చరింతు నింక నా నురణము నీదు ధర్మమున; మానవజాతి సముద్దరింపనే. దిరముగ బాససీసి యిదె దీకందగన్వహియింతు.......* అని నిర్ణయించుకొన్నారు. వీరు బౌద్ద దీక్షను స్వీకరించారు కాబట్టే వీరి శతకంలో బౌద్ద సిద్దాంతాలు, చతురార్య సత్యాలు అమ్టైాంగ మార్గాలు, కుళశలాకుశల కర్మలు, అనాత్మ, ళూన్య, క్షణిక వాదములు, అవిద్య, హేతు్రాధాన్యాదులు విపులంగా విళదీకరింపబడ్డాయి. 4.5. 1.2 ముద్దోవదేళయు (1956) ఏక మకుట నియమాన్ని పాటించని ఈ శతకంలో బుద్ద సూక్తి వినుడి పుణ్యులార, తెలిసి మెలంగు మోయి తెలుగుబిడ్డ, “బుద్ది *బుద్దదేవుని మతము బూనుడయ్యి” అనే మకుటాలతో కవి బౌద్ద ప్రాశస్త్యాన్ని, బుద్దచరిత్రను, బౌడ్డ ధర్మసారాన్ని వివరించారు.

108 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం ప్రపంచ వ్యాప్తంగా బుద్ద జయంత్యుత్సవాలు జరిగిన సంవత్సరం (1956)లో ఈ కావ్యం ప్రచురింపబడింది. సంపూర్ణ మానవత్వాన్ని సాధించిన గౌతముడు మానవులలో అ(గ్రగణ్యుడని కవి నమ్మకం, “మహా సాంఘిక విస్టవ సంస్కర్తయైన తధాగతుని ఉపదేశముల నాధారముగ జేసికొని జాతీయ ఛందస్సులతో నా నేర్చు కొలది సంస్కరణాశయముల ఈ శతకమున గూర్చితిని అని కవి కోగంటి నరసింహారావు చెప్పారు. ఆయన దర్శనంలో సిద్దార్దుడు అశాంతితో సంకుభితమైన లోకంలో కరుణామృతాన్ని చల్లి అహింస, ప్రేమ సత్యాల ద్వారా శాంతి సందేశాన్ని అందించిన తత్త్వవేత్త. “ఎల్ల భూతములను నేకరీతిగ జూచి యాదరించువాడె యనఘ చరితుడిని ప్రారంభించి కొన్ని ఆర్యాష్ట్రాంగాలనం వివరించారు. బాధలకు వేదనలకు పరిష్కారం చూపినపుడే వమూనవత్వ వికసన , జరుగగలదని సమ్యగ్వ్యాయామాన్ని వివరిస్తూ ఈ శతకంలో బౌద్ద సిద్దాంతాలను వివరించారు. కులాలు మానవ నిర్మితాలని గుర్తించాలని త్రికరణ శుద్ది అవసరమని కవి ఉద్దేశము. తృస్త అనే నదిలో తేలే మనిష్కి ప్రవాహంలోని హరిణం వలె తెలిసి మెలగాలని ప్రబోధించారు. ఇల్టు వెడలిన గౌతముని త్యాగమన్నా, దుఃభితులను ఆదరించడవే మానవత్వమనే బౌద్ద ధర్మవున్నా వీరికి అభిమానం. పంచకీలములను నంచిత చతురార్య సత్యములు ప్రచార సరణిందీర్ప సర్వశుభము లబ్బి స్వామ్యమ్ముగా భువి విశ్వశాంతి గలిగి వెలయు......... (56) అని కవి నమ్మాడు. శాంత చిత్తుడు, సౌహార్రమూర్తి, సత్యపాలకుడు, అమృత నిష్యందమయుడు, అనంత శక్తి మయాత్మకుడు, అఘవిదూరజైన బుద్దదేవుని కొలిస్తే జీవితం ధన్యమవుతుందని తలచారు. సూక్తుల్లో భూతదయ, మూర్తిలో ప్రవ, సత్య, కరుణలు తాండవించే బుద్ద దేవుని వుతం, ధారుణి నిండుమేలు చేకూర్చుతుందని ఆ మతాన్ని పూనుడని ప్రబోధించారు. గాంధీజీ ఆదరించి, విశ్వ సందేశంగా మార్చిన సత్యాహింసలు, ఈ మత స్రభావంతోనెహ్రూజీ ఉపదేశించిన పంచశీలములు ఆచరణ యోగ్యాలన్నారు. జాతిమత కథలు బాపి, సామ్యవాదాన్ని నిలుపగలిగిన సత్యశివ సుందరమైన ధర్మచక్రం బౌద్ద ధర్మ చక్రమే అని వీరి నమ్మకం అందుకే బౌడ్డ సిద్దాన్తములు దిశల్‌ పర్వుగాత నిత్యమై సత్యమున హింస నిల్చుగాత జాతిముత కష్షలన్నియు సనముయుగాత భారుణికి నిండునేలు చేకూరు గాత (76) అని కోరాడు. సత్యప్రభావాన్ని, హేతువాద ఆవశ్యకతను గుర్తించి ఆహింసా సత్యధర్మాలు తోడు లేకుండా సంసార సాగరాన్ని ఈదటానికి వీలు లేదని నిర్దారించారు. భవసాగర తరణానికి నీతి ముఖ్యమని నమ్మిన వీరు “త్రిశరణముల శరణు పాందుటయే గాకి, “నీవా బుద్దుని ధర్మము నిల 'సంసిద్ధుడవై దిశల వెలయజోయుము' (101) అని ప్రబోధించారు.

కావ్యానుశీలనం 109 క.5.1.3 (తతి (1960) బుద్ద, వేవు, గాంధీ అను వుకుటాలతో త్రిశతి పేర వెలసిన ఈ శతక సంపుటంలో మొదటిది బుద్ద శతకం, ఈ శతక కర్త కొండవీటి వేంకట కవి వీరు బౌద్దాభిమానులు. వీరు బౌద్దేతర ఇతివృత్తాలను కూడా బుద్దనుతితోనే ప్రారంభిస్తారు. నుతము కులము నుధ్య మాడిన జనమును సేదదీర్చి చీకు చింతలు డిపీ దేశమునకు దివ్యదీప్పుల నొసగిన బుద్దు పాదపద్మముల భజింతు!11....-..(1) అని శతకాన్ని ప్రారంభించారు. వీనిలో ఆధునిక యుగంలోని వమూఢ విశ్వాసాలను పారద్రోలి 'సంఘ చైతన్యాన్ని తెచ్చిన మహామహులను పేర్కొన్నారు. కులవంతాలను ఏర్పరచి, ఒక కులంలోనే ఎక్కువ తక్కువలను' ఏర్పరచుకొని, మాత్సర్యాలను పెంచుకొని ప్రజలు సాంఘిక కల్లోలాలకు కారకులవుతున్నారని తెలిపారు. “శంకరాచార్యాదులు, మానవత్వాన్ని మరిచి బౌద్దాన్ని నిరసించినా, నేడు ధర్మచక్రం రాచపదవి నందినది గదా! సత్య ధర్మాలను సమయింప నెవడోపు నని ప్రశ్నించారు. ఆధునికులందరి వలె వీరు కూడా కడుపునిండిన వాడికి మళంగాని, నిరుపేదకు గాదని, తిండిగానని నిరుపేదకు నీతి బోధవలన ప్రయోజన ముండబోదని చాటారు. పాపకృత్యములు చేస్తూ దేవతలను పూజిస్తే పాపం తీరదు. త్రికరణ శుడ్డిలేనివారు విగ్రహారాధన వల్ల పవిత్రులు కాలేరని నమ్మారు. తృష్ణా నాశం ముఖ్యమని , “నొసటి ద్రాలు తుడువలేమిని అనడం సరిగాదన్నారు. పాప పుణ్యాల నెరిగి ఆచరించేవారు జీవితాన్ని చక్కదిద్వు కొనగలరని, త్రికరణ శుద్ది అవసరమని బౌద్దుల కర్మ సిద్దాంతాన్ని స్మరించారు. జౌషధ స్వీకారంలోనే రోగం తగ్గుతుందిగానీ, బొషధ నామస్మరణ చేతనే నయం గాదని, మంచిని ఆచరిస్తే శాంతి కలుగుతుందని తెలిపారు. ప్రాణమున్నంతవరకు నైతిక శీలాచరణతో సంఘానికి మేలు చేయాలని ప్రబోధించిన బుద్ద ధర్మమే ఆచరణీయమని వీరి మతం. కనుకనే బుద్దుని ధర్మాన్ని, సంఘాన్ని శరణు జొచ్చేవానిని సమాజు సేనకులన్నారు. పరిణామ శీలమైన కాలగతిలో శాశ్వత వునేదిలేదని, క్షణిక వాదాన్ని తెలుసుకొని కుళల కర్మలను ఆచరించమని ఉపదేశించిన బుద్దధర్మవందరికీ వెలుగు నీయగలదని వీరి నమ్మకం. సంఘ నిర్వాణానికై శ్రమించిన బోధిసత్త్రుల త్యాగ భావనకు మురిసిన కవి బౌద్దంలో శీలానికి గల ప్రాధాన్యాన్ని... బ్రతుకు నరకు శీల భంగమ్ము గానీక మంచి నెల్ల వేళ బెంచనలయు నాద మఠచి నడువ నణగారు మరియాద గాలిలోని దివ్వెగతిని బుడ్డ! (95) అని 'స్మరించారు. చెలవునీరు తోడిన కొద్ది ఊరునట్లే, వుంచిని, పదివుందికి పంచిన కొద్టీ పెరుగుతుంది, ఈ సత్యాన్ని తెలుసుకొని ప్రజలు బుడ్డదేవుని వలె పరుల హితం కోసం బతకాలని ఆశించారు. వీరి మతంలో నేటి ప్రజలకు మంచిదారి చూపగలిగింది బొద్దం మాత్రమే. బుద్దుడు, వేమన, గాంధీ దర్శనాల్గ్టో

శ9 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత భ్రభావం ఈ యుగానికే గాదు సర్వ కాలాలకు తగిన మతం బౌద్దమే. మతాన్ని మత్తుమందుగా తలచిన వీరి మతంలో బౌద్దం సత్ర్రవర్తనతో కూడిన ఒక జీవన విధానం. 4.5.2. కథా కావ్యాలు పై మూడు శతకాలే గాక్క కల్పకేతి వృత్తాలతో రచింపబడి, కవుల బౌద్దాభిమానానికి దర్భణం పట్టి కథాకావ్యాలు కూడ నవ్యాంధ్ర సాహిత్యంలో చోటు చేసికొన్నాయి. అట్టివానిలో కాందిళీకుడు బుద్ధయాచయము లు పేర్కొనదగ్గవి. 4.5.2. 1. కాందిళీకుడు (1945) వర్షభేదాన్ని నిరసించిన జాషువా కవి వర్షరహితమైన బౌడ్ద్డాభిమాని కావడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ఆస్పశ్యులుగా జన్మించి, పొందిన స్వానుభివాలైన కష్టాలు, అవహేళనలు వీరి కవితలో చోటు చేసికొని వాస్తవికతకు అద్దం పట్టాయి. నాగార్జునసాగర్‌, కాందిశీకుడు వంటి బౌద్దకావ్యాలే గాక, బుద్ధుని గూర్చిన పెక్కు ఖండికలు వీరి బౌద్ధాభిమానానికి ఉదాహరణలు. బర్మాయుద్దంలో పలాయనుడై భారతదేశం చేరిన ఒకసైనికునికి, దారిలో కాలికొక పునుక తగిలింది. అది ఒకప్పటి బౌద్ద భిక్షవు పునుక. ఆ పునుక సైనికునితో జరిపిన సంభాషణ ద్వారా నాటి పరిస్థితులను, బౌద్య ప్రాశస్త్యాన్ని వివరించి, శాంతికి విజయకేతనం ఎత్తారు కవి. “నిరపరాధులగం మానవులను నిష్కారణవలుగా నాహుతి గొనుంచాున్న నేటి ప్రపంచ యుద్చ భిషణకాలవలన శాంత్వహంసల యౌత్క్బృష్ట్యములను స్టిరీకరించుటయే నా యాశయమూు' అని చెప్పుకొన్న కవి శాంత్యహింసల ప్రాశస్త్యంతో బాటు బౌద్ధ ధర్మ ప్రాధాన్యాన్ని వివరించారు. మరణాదులు సృష్టి పరిణామాలు కాబట్టి సర్వశూన్యమైన శ్మాశానాన్ని గూర్చి చింతించరాదని క్షణిక వాదాన్ని, మానవతా వాదాన్ని, పరలోకాన్ని వివరించారు. ఒకప్పటి బౌద్ద భిక్షువు పునుక మతము నిషాచే బౌద్బాన్ని దూషించిన కాందిశీకునకు కపాల సందేశంలో బౌద్ద సిద్దాంతాలను వినిపించారు కవి. ఎవరి సుఖ శాంతులు వారి అధీనాలు, శాంత్య శాంతులే స్వర్గనరకాలు, దుఃఖ విముక్తి మార్గం చూపీనందుకు బౌద్భులు బుద్దదేవృని సత్కళాపుంజాన్ని ఆరాధిస్తారు. తాను ఆనాడు చేసిన ధర్మసేవన, ఆచరించిన అహి6సను వివరించి, “ఆధర్మ సిద్ధాంతములీనాడు భారతదేశమున మిగిలియున్నవా? భూమీళులు ఆ ధర్మప్రభావమున రణోచ్చను త్యజించినారలా అని కుతూహలంగా ్రళ్నించింది ఆ పునుక అంటు దోష నివారణోద్యమంతో మొగ్గదొడగిన అస్పృశ్యతా నిరసనం ఫలించే విధాన్ని తెలుసుకోవాలని, “బౌద్ద శాసనము శాంతి నెలకొల్పినది గదొ అన్సి శృశానంలోని ఆ కపాలం అడిగింది. కపాలపు అవాయకత్వానికి కోపం తగిన పాంధుడు నేడు ఆంధ్రదేశం శాక్యసింహుడు పోసిన చిచ్చుమందు వల్ల భీరునైందని, శార్యానికి ప్రతీకలైన బ్రహ్మనాయుడు, నాయకురాలు నేడు శిలలై, దేవతలై, మొక్కులకు గురయ్యాకని వి([గ్రహారాధనా మౌఢ్యాన్ని నిందించాడు. గౌతముని శుభోత్కట కటాక్షణలో తడిసి అరవిచ్చిన శాంతి వాతావరణం కలుషితమైన విధాన్ని వినిన ఆ పునుక జీర్ణ జీవాణువుల్లో రక్తచలన మేర్చడింది. బౌద్ద పతనానికి చింతిల్లి “క్షణిక సౌఖ్యాకాంకివై,

కావ్యానుశీలనం కేకే] విశ్వశాంతి బాన్నత్యాన్ని గుర్తింపలేకున్నావని హెచ్చరించి, చిజుత చీమ శిరసును చిదిమిన మరల దాని అతుక పెట్టగలమా?” అని ్రశ్నించింది. అలుగుల జయ మానింపకు

• మలుగులచే నలుగు శాంతి, యఖిల జగంబున్‌ నలుగున్‌, సద్దర్మంబే యలుగుసుమీ! ముజ్జగ జ్ఞగా కాంకులకున్‌ (37) అని పునుక బోధించింది. నేటి పరిస్టితుల్లో అహింసాచరణ ఆసాధ్యవాన్న కాందిశీకునకు కపాలమిచ్చిన జవాబు అహింసాతత్త్వాన్ని చాటే పతాక, పూర్వం బుద్బని సన్నిధిలో సర్పరాజు తలమీద కప్పలు వసీంచాయి కదా, అని స్రారంభించి, అహింస, సమానతలను వివరించీ, చితుక దహింసా జ్యోతి తృతిక ధరాచ|క్రమెల్ల లయమ్రైన సముం చిత బుద్ద దివ్యచరణ ద్వితయము మన్నించి యున్న దిగ్దేశములన్‌ (107) అని నిర్దారించింది. పునుక సందేశం విన్న కాందిశీకుడు మనసు మార్చుకొన్నాడు. యుద్దాలు ఆగిపోయి విశ్వలోక సమతా కల్యాణ సంపత్తులు ఏనాడు సమకూరుతాయని ఆర్తి చెందాడు. విశ్వకళ్యాణానికి పునుక ఒక మౌర్గం చూపింది. కులభేదాలు నశించి విశ్వసోదర భావం బ్రబలాలి అంది. సమరస భాన నిశ్చల పరిశ్రమకు (బై _ హ్మాండంబు లున్ముఖం బయిన దాక, వ్యత్యయంబైన తీవ్రాస్పృళ్యతా జాడ్య మన్ని విధాల రూపఆటీన దాక నాజాతి నాయూరు నాదేశమని పాంగు స్వాభిమానము శూన్యమయిన దాక విశ్వ సౌధభ్రాత్వంబు వెలయించు సైక్యసం ఘా వ్యాప్తి దిశల పెంపారు దాక జ్ఞాననుత సాంఘిక స్వేచ్చ నల్వురకును నేకరీతి లాభించు నందాక, రాదు భావి భారత కల్యాణ పరమ సుఖము కాక చల్దార దెపుడు సంగ్రానము మఖము!।! అని పునుక బోధించింది. అంతర్యుద్దాలు రూపుమూసిపోతే, బాహ్యయుద్దాలు ఆగిపోతాయి. అంతర్గత శాంతి లభించనపుడు శాంతికి తావుండదు. సంతృప్తి వల్ల యుద్దాలు జరుగవు. కనుకనే బుద్దుడు వ్యక్తి సంస్కరణను నేర్పాడు, వ్యక్తి వల్ల సంఘం బాగుపడుతుంది. కవి ఉద్దేశంలో నేటి కల్ళోలాలకు

112 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం మందు అహింసయే! మానవునిలో సంతృష్తీ ఉన్ననాడు, సమాజంలో శాంతి నెలకొంటుంది. కనుకనే బుద్ద బోధలు నేడు అవసరమని వారి నమ్మకం. 4.5.2. బుద్ర యానము (1959) కొ ఇది బర్మాయుడ్సరంగంలో జరిగిన వాస్తవగాథ. జపాను నోడించి, అక్యాబును ర ష్‌ “పంకజసీనొ కలలో బుద్ధ భగవానుడు కనపడి ఆహింసా ధర్మాన్ని ఉపదేశించడం ఇందు గలి తె కన యుద్దం నుండి తిరిగివచ్చిన వారి ద్వారా ఈ కథ విని, పిళ్లా వేంకటరత్న కవి 1945 ప్రాంతం స్ట్‌ రచించినా, ఆర్దిక ఇబ్బందుల వల్ల 1959లో ప్రచురింప గలిగారు. న వాస్తవంగా జరిగిందన్న చిన్న విషయాన్ని గ్రహించి విస్తారంగా బౌద్ద ధర్మాన్ని వివరించడానికి కా సన్నివేశాలను కవి ఈ రచనలో కల్పించుకొన్నారు. విజయం సాధించిన భారత సేనాధిపతి లే చ క చుట్టివస్తూ, శవ సంకులమైన రణ భూమిలో తల్లి శవం దగ్గర దిక్కులు చూసే శిశువు చెందుకు చెంది, హృదయం నీరై పోగా, కరుణ అలలై పాంగులెత్తగా ఆ పాపని అక్కున జోర్చుకొన్నాడు. బుద్దు త సర్వం సహా చ క్రనర్తిత్వాన్ని వదలుకొన్నాడో, ఆశోకుడెందుకు కళింగ హింసతో జూలి వహించి శౌ చవట సొరధి అయ్యాడో అతడు తెలుసుకో గలిగాడు. బౌద్దం శాంతికి మారు రూపమని కవి అభిప్రా దానిని “శాంతిముతమా'ని పిలిచారు. స విహంలళ అఆహింసామూర్తి శాక్యసింహుని శిరస్సు నెత్తురు మరకలతో శవాల మధ్య ఉండటాన్ని చూసి విహ్వా చెందిన పంకజసీనుడు జీవకారుణ్య సామ్రాజ్య సత్యార్ధశీలునికా ఈ గతి అని చింతించాడు. పారము లేని భూతదయ పాకముం బట్టి అహింస పేరుతో క్రూరన్ఫుగాల గుండియలం గూరిన దండ్రికిం గత్తికిన్‌ దయా సారము నద్ది శాంతి సుఖ శయ్యల భూ ప్రజ నిద్రపుచ్చి, యీ చాడు దూరపు భూములన్‌ గృపను జూచిన దేవునకేన యీ గతుల్‌ (2)అని దుఃఖి = ను తృతీయాశ్వాసంలో కవి బుద్ధుని నోటినుండి నేటి దుస్టితిని విని వగచారు. వుహాకరుణను ఉపదేశించిన బుద్దుడు నేటి స్థితికి విచారించి భారతభూమిలో పుట్టిన బౌడ్దధర్మం సాగరాలు దా కన చేరి, హింసారుధిర ్రవంతుల వుధ్య తేలుతున్నదని చింతించాడు. తన కాలపు ప్రజల మౌన ప్‌ తెలపడానికి ఒక కథ చెప్పాడు. నేటి దాస్యాన్ని గాంచి, ఆకలికి వలవల మాడుతూ కరుణను, ఆ గ్ర గౌరవాన్ని వదలి, భరత హర్మ్యాన్ని కాలనిస్తారా? అని నిలదీశాడు. మీ దేశ స్వాతంత్ర్య ప్రాదుర్భానమ్ము గోరి భవ్యాహింసా వాదము ఖడ్గము గాం గొని వాదాడెడి గాంధి నాకు వారసుండగుచున్‌!! (3.46) అని తెలిపాడు. ఆంగ్రేయదాస్యం నుండి తప్పించడానికి బుద్వని ఆవశ్యకతను గుర్తించిన కవి గాంధీజీలో బుద్ద భగవానుని దర్శించారు.

కావ్యానుశీలనం [13 కాందిళీకుడు, బుద్దయానయు కావ్యాల్లో బర్మాయుద్ధం స్రసక్తమైంది. ఆ యుద్దకాలంలో జరిగిన సంక్షోభాలు వీరి హృదయాన్ని ద్రవింపచేయగా, జాషువా కపాల సందేశము ద్వారా పిళ్ళా వేంకట రత్నకవి బుద్ద భగవానుని ద్వారా యుద్ద నివారణ మార్ష్గలను వినిపించి శాంతి సందేశం అందించారు. ఇంతటితో తృప్తి చెందని కవులు బుద్ద జీవితంలో తవుకు నచ్చిన సన్నివేశాలను కీర్తించడంతో పాటు బౌద్దయుగ వ్యక్తుల త్యాగాది గుణాలచే ఆకర్షింపబడి పెక్కు రచనలు చేశారు. గౌతమ పరిత్యక్త యశోధర, పాయసొన్నమిడిన సుజాత, మానవత్వం మూర్తీభవించిన సుప్రియ, బుద్దభక్తి నిండిన సుదోసుడు, త్యాగవధూర్తి ఆ(వ్రుపాలి, అశోకుడు, తిష్యరక్షిత, వాసవదత్త వెముదలైన వారు ఆధునికుల నాకర్షించారు. బుదుడు వుళ్ళీ జన్మిస్తేనే లోకకళ్యాణం కలుగుతుందని ఆశించిన వురికొందరు బుద్దుని ఈ లోకానికి పునరాహ్వానించారు.

5. ప్రభావ సమీక్షణం సరవిన్నీ కడకంట వెళ్లిన యహింసొజ్యోతికిన్‌ గొండలు వ్లరగింపంబడె వెన్ను పూసలవలెన్స్‌ కానుండలం బెల్లి నీ చరణాబ్బంబుల ముద్దుగొన్నది మహిళ గ్రాముణీ, జ్ఞాన భా స్కర! బుద్ద ప్రభూ] నీ సుధోక్తులకు సంస్తంభించె ముల్గ్లోకముల్‌ (-జాషువా, జ్ఞానబుద్దుడు ; ఖఇండకొవ్యము,

ప్రభావ సమీక్షణం 115 మేఘగర్హనకు పులకించి నాట్యమాడు నెవలివలె, మావి చివురులదిని గళమెత్తిపాడు కోకిల వలె, బుద్దభగవానుని గంభీర ధర్మవాణికి పులకించి, అందలి మానవత్వ ఆస్వాదనానికి మైనురచిన ఆధునిక కవులు తము మోద ప్రకటనా సాధనంగా కావ్యరచన చేపట్టారు. నవ్యాంధ్రసాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం చేసిన బౌద్దకావ్యాలను సమగ్రంగా పరిశీలించటం ద్వారా బౌడ్డప్రభావాన్ని తెలుసుకోవచ్చు. ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేసిన బౌద్దాన్ని పరిశీలించడానికి వెందట ఆ కవల బౌద్దాభిమానం, వారిపై గల బౌద్దప్రభావాన్ని తెలుసుకోవడం అవసరం, ఆధునిక కవులలో బుద్ద శతక కర్త ఆచార్య బోధి భాస్కర మాత్రమే బౌద్దభిక్షువు. మిగిలిన వారు బౌద్దులు కారుగాని, బౌడ్దాభిమానులు. కరుణాస్విన్నములైన బుద్దుకథ లాకర్షింప గ్రావమ్ములున్‌ గరగున్‌, గుండెలం బీట పెట్టుకొను కార్కశ్యమ్ము, వైళ్షబ్యమున్‌ మరుగ్రై, మానవతా ప్రరోహములు ధర్మజ్యోతి దీపింపంగా పరమోత్చ్కప్త, పథమ్ము లభ్యమగు నిర్వాణాధ్వం పాంథాంళికిన్‌!! అని నమ్మిన ఆధునికులు బౌద్దాన్ని మతము అనే సామన్యార్థంలో గాక, “జీవన విధానం అనే అర్హ (గ్రహించారు. మానవత్వం మూర్తీభవించిన బుద్దుడన్నా, మానవ సంఘ సంస్కరణలను నేర్పిన బౌద్ద ధర్మమన్నా వీరభిమానాన్ని చూపారు. కవులపై గల బౌద్ద ప్రభావాన్ని వారి కావ్యాల నుంచి; ఇతర బౌద్దకావ్యాలకు, బౌద్దరచలనకు వారు రాసిన పీఠికల నుండి కావ్యాంతర్గత పాత్రల చేత పలికించిన మాటల నుండి కొంతవరకు (గ్రహించవచ్చు. ఆధునిక కవులందరూ తవు బౌద్దాభిమానాన్ని ఈ విధంగా తెలుపుకొన్నవారే! బౌద్దేతి వృత్తాలతో రచనలు చేసిన వారందరూ ఆ మత ప్రభావితులా? అనే విషయాన్ని పరిశీలించాలి. మత (ప్రచారం ఆధునికుల అత్యం కాకున్నా ఈ కవులు తము నాకర్షించిన బుద్దుని విళ్టుగుణాలను, తమకు గల బౌద్భాభిమానాన్ని కావ్యరూపంలో చాటుకొన్నారు. ఆధునికాంధ్ర కవులలో బుద్దుని వ్యక్తిత్వంచే ఆకర్షింపబడినవారు, అతని మానవత్వాది గుణాలనే ఆకర్షితులమని చెప్పుకొన్నారు. బుద్ధుని దశావతార బుదృడని తలచినవారు కానవస్తున్నారు. ఈ కవులెవరూ తాము బౌొద్దులమని చెప్పుకోలేదు. “స్వర్గమూ లేదు నరకమూ లేదు, మనం చేస్తున్న కర్మల వల్ల మన మనస్సుకు కలిగే సుఖదుఃఖాలే స్వర్గనరకాలు' అనే బౌద్దధర్మం ఆధునికులు నమ్మిన సిద్దాంతం. వుత మౌఢ్యం లేక “వుంచి ఎందున్నను (గ్రాహ్యమే” అని నమ్మిన ఆధునికులు హిందూ, బౌద్దం, క్రైస్తవం అనే భేదం లేక తమకు నచ్చిన సిద్ధాంతాలను కావ్య వస్తువులుగా (గ్రహించారు. వీరి దృష్టిలో బుద్దప్రతిము కూడా అభిమాన వస్తువే. ఆశల పోనడంచి, విషయాది శరీర సుఖంబులనా నిరా యాసమున్‌ ద్యజించి, సరమార్ధమెలుంగ్య మనం బలంచి శ్వాసము వించి, సర్వసనుభానన మించి విశుద్ద తన్మయా భ్యాసము పెంచి దిన్యపరమావధిని....3! చూపుతున్నదట బుద్ద ప్రతిమ “బుద్దుడు నా యభిమాన దైవము అని కరుణశ్రీ “నేనే రచన చేసినను బౌద్దమును వీడి చేయలేదు అని కొండవీటి వెంకటకవి చెప్పుకొన్నారు.

116 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత (ప్రభావం ఆధునిక కవిత్వ లక్షణాల ననుసరించి కొందరు కవులు కథా గతితో మేళవించిన వర్షనలతో తమ బౌద్దాభిమానాన్ని చాటుకొన్నారు. వురికొందరు కవులు తామా ఇతివృత్తాన్ని ఎన్నుకొనడానికి కారణాలు చెప్పకున్నా, తమకా మతంలో గల అభిమానాన్ని స్ఫురింప జేశారు. అంతట తెల్లవాణె నుదయాచల సానుతలంబునందు భా స్వంతుండు దోంచె లేంబసిడి చాయలం జిమ్ముచు నుపనిషత్సరో జాంతర సంభ్రమ ద్ర్రమర సంఘకలస్వనముల్‌ సెలంగె, ను త్భ్య్వాంతము దత్ర్రసంగ వివశమ్మయి పాందె నముందమోదమునో ఇక్కడ కవి అతి సున్నితంగా త్రిశరణాలను ప్రతిపాదించిన తీరం అవోఘం. బుదృుడం అర్కబంధువు, “తెల్లవారుటి బుద్దుని అభ్యుదయానికి గుర్తు. భానుని లేం బసిడి ఛాయ ధర్మచకక్ర ప్రవర్తనకు ప్రతీక! రవి కిరణాలకు వికసిల్లిన సరోజం వలె బుద్ద వాణికి పులకించిందే బౌద్ద సంఘం. వారి కలస్వనాలు నాలుగు వైపులా వ్యాపించాయట। ఆ ప్రసంగంలో కవి మనస్సు వివశమై అమందమోదం పొందెనట। బుద్ద, సంఘ, ధర్మములను సూచించిన విధం కవి ప్రతిభకు నికఫోపలం. కవి బౌద్దాభిమానానికి ఒక ఉదాహరణ. ఇది “సుజూతి కావ్యంలోని చివరి పద్యం. సుజాత సిద్దార్దునికి పాయసాన్నవెుసగిన నాటి రాత్రి వైశాఖ పౌర్ణమి రాత్రి అతడు జ్ఞానోదయం పాంది బుద్ధడయ్యాడు. ఆ రాత్రి తెల్లవారడం, బౌద్ద ధర్మానికొక శుభోదయం అన్న విషయాన్ని కవి ప్రతిపాదించారు. చాలామంది ఆధునికుల వలె వీరు కూడా హిందూ బౌద్దాలు భిన్నాలా? కాదా? అనే అంశాలకు ప్రాధాన్యమివ్వలేదు. (ఉపనిషత్సరో జాంతర వంటి పద ప్రయోగాలు దీనికుదాహరణ). బొద్దంలోని కొన్ని సంఘటలు లేదాకొన్ని సిద్ధాంతాలనే ఆకర్షింపబడి రచనలు చేసిన ఆధునికులకు నీరు ఉదాహరణ! ఇటువంటి ఉదాహరణలు బౌద్దకావ్యాల్లో అనేకంగా కనిపిస్తాయి. తెలుగులో వెలసిన ప్రప్రథమ బౌద్దకావ్యం బుద్ద చరిత్రము (1902). ఇది పోలవరం జమీందారు కోరికపై తిరుపతి వేంకట కవులు రచించిన అనువాద కావ్యం. . అమసరణం ఒక కళ! ఇష్టం లేకుంటే ప్రతిభావంతుడైన కవి ఆనువాదాలను చేపట్టడు. *|౧౧|౫- 10% ౪ 16 065 60గ౫౧|8౧౧౪౧1 ౧౦16 10 6౧ 6౮|1౦గో స్వేచ్చాజీవి అయిన కవి, ఎందరు కోరినా ఎవరు

• కోరినా, తన అంతరాత్మకు ఇష్టం కాకుంటే రచన సాగించలేడు. కవి తాదాత్మ్యం పొందినపుడే స్వతంత్ర రచనకాని, అనువాద రచన కాని రాణించగలదు. నవ్యాంధ్ర బౌద్దసాహిత్యంలో ప్రథమ, ద్వితీయ కావ్యాలైన ముద్ర చరిత్ర, సొందరనందము అనువాద కావ్యాలే! మూల కవి కాని, కావ్యం కొని, ఆ కావ్యోద్దేశ్యంకాని కవులను ప్రభావితుల చేసినపుడే ఆ కావ్యాన్ని అనువదించటానికి కాని అనుసరించటానికి కాని అవకాశం కలుగుతుంది. అనువాదాలు ఎంతమూల విధేయాలైనా, కవి మనసు అందులో తాంగి చూడక మానదు. కాబట్టి దుద్రచరిత్రొ సౌందర నందము కావ్యాలు బౌద్ద ధర్మ ప్రభావితాలు అనడానికి సందేహం లేదు. బుద్దబరిత్రా సొందరనందము రచనలకు మధ్య ముప్పయి సంవత్సరాలు వ్యవధానమున్నా, ఈ నడువు వెలువడిన బౌద్ద సంబంధ ఖండికలు, నాటికలు, పరిశోధన (గ్రంథాలు, నవలలు వ్యాసాలు బౌడ్చ ప్రభావానికి ఆధారాలు. ఎన్నడో తెరమరుగైన బౌడ్డ ధర్మమిప్పుడు ప్రభావితం చేస్తున్నదనడం సమంజసమా? అనడానికి అవకాశం ఉంది. బౌడ్డ పునరుజ్జీవనము కవులను ్రభావితులను జేసి, రచనలు చేయించడాన్ని రెండో

ప్రభావ సమీక్షణం 117 అధ్యాయంలో పరిశిలించాం. కాని బౌడ్చ సాహీత్యం వెలువడటానికి గాంధీజీ ప్రభావవే కారణవాని, నౌందరనందయు అటువంటి ప్రభావానికి లోనైన కావ్యం అనే మరో వాదం కూడా ఉంది.

“మానవసేవే మాధవసేవి అనేది హిందువులకు తెలిసిందే, అయితే దానిని ఆచరించి చూపిన ప్రప్రథమ వ్యక్తి మాత్రం బుద్దుడే! వ్యక్తి నిష్టమైన ప్రణయంలో కన్నా విశ్వప్రీమలోనే బ్రహ్మానందం ఉందని ప్రయోగ పూర్వకంగా నిరూపించాడు బుద్దుడు. ఉన్నాడో లేడో తెలియని దేవుని అస్తిత్వ పరిశీలన అనవసరవున్న బుద్దుడు సంఘసేవలోనే ఆ దైవీభావాన్ని దర్శించాడు. బుద్దుని త్యాగశీలంతో ఆకర్షితులైన ఆధునికాంధ్రకవులు బుద్దుడాచరించి చూపిన మానవసీవను నేటి వారికి పరిచయం చేస్తున్న బాపూజీని అభిమానించారు. “ఆసియా జ్యోతి అయి వెలిగిన బుద్దునికి, “జాతిపిత అయిన బాపూజీకి వారు అభేదాన్ని పాటించారు. కాబట్టి,

సర్వసముతా ముతమునే చాటినాడు బుద్దదేవుడు చిత్తసంశుద్ది దలచి మొన్నవెున్ననె కద; మహాత్ముండు కూడ అందరొక్కటె యని చెప్పి యరిగినాడు.!1

అంటూ “సర్వలోకోద్దరణంబునకై ఆసువులొడ్డు డటన్న మృషా ప్రబోధ సంబుద్భలు రెండుసార్జు చనిపోయిరి జగద్దితంబుగనొ” అని గాంధీజీని కూడ బుద్ధుడనే తలచారు. కనుకనే గాంధీజీ కర్పించిన కావ్యాంజలో లో గాంధీజీ బుద్ధుని మారురూపమని కీర్తించారు.

ఆధునికుల దృష్టి అంతా, బుద్వుని ఆర బీవితం, నైతిక శీలాచరణకు ఆయన వీర్చరచిన ధమ్మసూక్తులు, సంఘశ్రేయస్సుకై శ్రమించిన మానవత్వంపైనే! వేయేల? బుద్దుని సంఘ సంస్కర్తగా దర్శించి ఆయనచే, ఆయన సిద్దాంతాలచే ప్రభావితులయ్యారు ఆధునిక కవులు. కాబట్టి బౌద్దకావ్యాలన్నీ బౌద్దధర్మ ప్రభావితాలే అనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.

నవ్యాంధ్ర బౌడ్దకావ్యాలను ఐదు రకాలుగా విభజింపవచ్చు, అవి

1.అనువాదాలు: తాత్త్విక గ్రంథాను వాదాలు, బుద్దజీవిత చరిత్రలు, సంస్కృత ప్రాకృతాల నుండి మౌద్రవే గాక ఇతర భాషల నుండి యాంధ్రీకరింపబడిన కావ్యాలు.

2. మానవతావాద ప్రభావితాలు: త్యాగ కరుణలకు మాత్రమే గాక బుద్భుని మానవత్వ వికసనకు ఉదాహరణలైన కావ్యాలు.

3. కర్మసిద్దాంత ప్రభావితాలు: బౌడ్డం ఉపదేశించే కర్మ పునర్జన్మలకు లక్ష్యంగా విలసిల్లిన కావ్యాలు.

4. గతవైభవ స్మరణాత్మకాలు: బౌద్దశిథిలావశేష, స్మరణలతో నాటి వైభవాన్ని కీర్తించి, నేటి దుస్థితికి కన్నీరు నింపిన కవి హృదయ ప్రతీక కావ్యాలు.

5. కల్చిత కావ్యాలు: బౌడ్డ ధర్మాన్ని ప్రబోధించే శతకాలు, శాంతి సందేశం అపేశ్మీంచే కథాకావ్యాలు.

“మానవత్వం ఉన్నంతవరకు బుద్దతత్త్వం నశింపదు* అని నమ్మిన ఆధునికులు బుద్ధుని పలు కోణాలతో దర్శించారు. కలుషితమైన సాంఘిక కట్టుబాట్ట్లులో వెొొలకలెత్తిన అశాంతి బీజాలను చూచి చింతించే ఆధునిక కవి గతాన్ని స్మరణకు తెచ్చుకొని విశ్వశాంతికై బలియైన బుద్ద శిష్యుల త్యాగదీక్షకు పులకించారు. వారు వెలిగించిన శాంతి జ్యోతిని మరింత దీపిల్ల జేయాలిని, మానవత్త్వంతో మనినపుడే అది' సాధ్యమవుతుందని ఉపదేశించారు. 19 బుద్దుడు జీవకారుణ్యాన్ని బోధించిన ఈ నేలపై జరిగే జంతుబలులను

118 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత (ప్రభావం చూచి కొందరు చలించిపోయారు. 11 బుద్దజయంత్యుత్సవాలు ఆధునికులలో ఆత్మ విమర్శునకు అవకాశం కలిగించింది. కరుణ సునాదియై మహాసౌధంగా ఆవిర్భవించింది బుద్దుని నవధర్మ సంగీతం, బ్రతుకును కొరుక్కుతింటున్న బాధలు పునాదులుగా ప్రభవించింది నా గీతం. అని పలికించి * అహింస పంచశీలలే....... ఆధారం బ్రతుక్కు మును ముందు! అనే సిద్దాంతాన్ని చేయించాయి. నేటి అశాంతి మధ్య శాంతి నీయగల్లెంది, అరాచకాన్ని పారద్రోలి సేదదీర్చగలిగింది బౌద్దం ఒక్కటే అని గుర్తించిన ఆధునికులు బుద్వని పునరాహ్వానించారు. హలోన్మత్తులు, దేనదత్తులు, జిఘాంసా లోలురౌ అంగుళీ మాలుల్‌ రేగిరిి లోభమోద మదకామ క్రోధ మాత్సర్య దుర్‌ వ్యాళు వేళ కరాళ హలాహల కీలాభీలమై అలక ల్లోలమయ్మె జగమ్ము సర్వమ్ము దయాళూ! రమ్ము రఖ్షింపగన్‌!13-- అని కాలానమూయా సుఖస్వస్న గర్భమందు మెర్తుపుదోచెను మరల జన్మించునేమో బుద్దదేవుడు భవనైక పుణ్యమూర్తి భారతీయ యశస్సుల పంటయయ్యు!11 అని బుద్ధుడు మళ్లీ జన్మించగలడని సొంత్వన పరచారు. అపరిష్కృతంగా మానవజాతిని పీడించే సకల జీవసవుస్యలకు పరిష్కార మార్గం బౌద్దంలోనే ఉందని ఆధునికుల, అభిప్రాయం. మతాన్ని మత్తుమందుగా భావించిన ఆధునికులు, వర్ల, వర్గభేదాలన్నీ మానవ కల్చితాలే అని మరణించిన పిదప అందరూ పోయేది ఆసమానతలకు చోటులేని శ్మశాన భూమికే అనీ, జీవమున్నన్ని రోజులు కరుణతో సాటివారికి సాయం చేయుటయే మానవ జన్మ సౌఫల్యమనీ గళమెత్తి పాడారు. మరికొందరు వ్యంగ్యరూపంలో బౌద్దాన్ని నుతించారు. శౌర్యంతో విలసిల్లిన ఈ భారతవీరులను తన అహింసా ప్రబోధం చేత శాంతి సందేశం చేత ఫిరికి వారుగా మార్చినాడని బుద్దుని నిందిస్తూనే అతడు నేర్చిన విశిష్టగుణాలను కీర్తించారు. బౌద్ద కొవ్యాలు కాబట్టి హిందూ దేవతల స్రసక్తి ఉండరాదని ఆధునిక కవులు భావించలేదు. కనుకనే తమ కావ్యాలను వేంకటేశ్వర స్వామికి (సుళర్మ; బుద్ద దయామాత), శ్రీ రావుచంద్రునికి (రామకటాత, మయుమయుతువ్లు) అంకిత మిచ్చిన ఆధునిక కవులు కనిపిస్తున్నారు. ఆధునిక కవులందరూ బుద్బుని చేతనో, బుద్దధర్మము చేతనో ప్రభావితులై ఆ ఇతివృత్తాలను ఎన్నుకొన్నవారే! కాని “రామకటాక్షి గారు మాత్రం వరూధినికి జరిగిన అన్యాయానికి వగచి, వాసవదత్తలో వరూధినిని గాంచి ఆమెను ఓదార్చారు. ఈ కవి బౌద్దధర్మ ప్రభావంతో ఈ కావ్యరచన చేపట్టులేదు కాని ఆ ధర్మాభిమూనం మాత్రం వీరిలో పుష్కలంగా ఉంది. కాకపోతే ఏదో కల్పిత పాత్రలో వరూధినిని చిత్రించి,

ప్రభావ సమీక్షణం 119 సానుభూతి తెలపవచ్చు, అట్టాగాక వాసవదత్త ట్రీవు వైఫల్యంలో వరూధిని పోలికలు చూసి, ఉపగాప్పుని సానుభూతిని ఈవెంకు అందించి తృప్పిగనడమే గాక, కాన్యంలో బుద్దదేవుని బౌద్ద ధర్మాలను వర్షించే సందర్భంలో వెలిబుచ్చిన భక్త్యావేశాలు కవి బౌద్దాభిమానానికి నిదర్శనాలు.

+చరిత్రలో కానరాని కొన్ని కమనీయమైన మార్పుల వల్ల. బుద్దునిలో తవు నాకర్షించిన గుణాలకు

విళ్టత నాపాదించారు ఆధునికులు. సొందరో ఛందము ముగింపుద్వారా మానవత్వాన్ని, ఆనందో భికువులో ప్రకృతిమాత మరణం ద్వారా అవిద్యానాశనాన్లి, సుజాతలో అమరలోక స్పష్టిద్వారా కర్మ-పునర్షన్మ సిద్దాంచాన్ని, ఆళోకో రాజ్యయులో వేట, ఆశ్రమ వర్హనల ద్వారా జీవకారుణ్య' భావాన్ని, ఆనుర శ్రీ లో సింహళ రాకుమారి అనుము పొథత్ర సృష్టి ద్వారా మహాయానంలో ఉపాసక విధానాన్ని ప్రతిపాదించారు.

బౌద్ద కావ్యాల్లో రాగవిరాగాలకు మధ్య సంఘర్షణ, శృంగార శాంతముల సుందర సమ్మేళనం సామాన్య ధర్మాలై కనిపిస్తున్నాయి. శ్చుంగార కావ్యం అనిపిస్తు నిర్వాణ మార్గ సాధనతో శాంతంగా పరిణమించడం ఈ కావ్యాల్లో గవంనింపవచ్చు.. (ఉదా- సౌందోరనోందము, నాగార్డునసాగలము, అళోకో ధర్జాచగ్రము, బుద్ద్రయానము ఆముదత్రీ మొదలైనవి)

ఆధునికులు బౌడ్డ *మతకావ్య" రచనలు చేసినా ఆ మత ప్రచారం వీరి ధ్యేయం కాదు. ఈ కొవ్యాలు వారి అభిమాన ద్యోతక రచనలే కాబట్టి తాత్త్విక సిద్దాంతాలను, సిద్దాంతాల వలె చెప్పక, కావ్య లక్షణాలతో సమన్వయ మొనర్చి, కావ్యశిల్పానికి మెదుగులు దిద్దారు. తవముకు నచ్చిన మహాయాన సిద్దాంతాన్ని మధుర మంజుల శ్రైలితో, నూత్న కల్పనతో కలిపి కావ్యత్వ భంజకం కానీయక కవి కల్పించిన “ఆమర శ్రీ” కావ్యం దీనికే ఉదాహరణ, మంద్రశాస్త్రాన్ని వివరించిన ఆనందో భిక్షువులో కూడా ఇటువంటి పోకడలే ఉన్నాయి,

నవ్యాంధ్ర సాహిత్యానికి సంఘసేవ, శాంత్యన్వేషణలు, అహింస్తాత్యాగాలు, విశ్వస్రీమ విశ్వకల్యాణాలు గూర్చిన చింతన నేర్చింది బౌద్దమే! 1907 సంవత్సరానికే అళోకో చరిత్ర, నాగార్జునచరిత్ర, చీనాదోళ చరిత్రల వంటి పరిశోధనా గ్రంథాలు రావటానికి బౌద్దమే కారణం.

అపర బుద్దుడైన నాగార్జునుని మీద, కొత్తగా నిర్మించిన నాగార్జున సాగరము మీద, ఆంధ్రలో బయల్పడిన శిథిల శిల్పాల మీద వెలువడిన రచనలు అసంఖ్యాకంగా ఉన్నాయి.

ఆధునికులు కావ్య నావుకరణంలో కూడా, బౌద్దాభిమానాన్ని చాటుకొన్నారు. కరుణామూర్తి, రాజర్షి, శాంతిమాత, అహింసాజ్యోతి, మహాత్యాగి అని అభివర్హింపబడిన బుద్ధునికి, తమ “శ్రద్ధాంజలి అర్చించారు. వంహాభిని(ష్కవంణనుం “ఆఅఖండయాత్రిగా “దివ్యదీక్ష'గా వరించిన వీరు, నాగార్జున సాగరవలును “క్షీరసాగరమినీ, *సాగర సౌధమిని కీర్తించారు. బుద్చని “ప్రాగ్య్యాతి గా మాద్రమే గాక “విశ్వజ్యోతిగా పరిగణించారు. మరికొందరు బుద్దుని ఉద్యమాన్ని మహోద్యమము'గా వివరించి, అందలి విషస్ణవచ్చాయలను గుర్తించి, బుద్దుని “విపవజ్యోతిగా అభివర్షించారు. “కరుణా సింధువు" ఆయిన అతని ఆర్ర హృదయాన్ని గుర్తించిన ఆధునిక కవులు “కరుణశ్రీ అని బుద్దుని కీర్తించారు. వీరు ఆతడుపదేశించిన ధర్మజ్ఞేష్టతను గుర్తించి, ఆ *“ధర్మచక్రి ప్రాభవాన్ని స్మరించారు. బొద్బధర్మమైన జీవకారుణ్యాన్ని వవూనవలోకానికి “సుప్రభాతము అని గుర్తించిన కవులు బుద్దుని త్యాగమును స్కృతికి తెచ్చుకొని *“బుదర్దదయామాతిను గొనం చేశారు. బౌద్దదీక్షను “ధర్మదీక్షుగా గుర్తించిన కవులు ఆ ధర్మాన్ని 'అమరశ్రీ అని చాటారు. నాటి వైభవానికి సాశీభూతాలై, శిథిలాలుగా మిగిలిన 'అవురావతి "శ్రీ పర్వత ప్రాంతాలను కళాజ్షేత్రాలని ప్రశంసించడమేకాక అతని *నవధర్మము' నాదరించిన యాధునికులు, బౌద్దాన్ని “కరుణా సొగతమిని కీర్తించి, “బుద్దహృదయమును ఆవిష్కరించి, ఆ మహావమహునకు “పుమ్చాంజలి 'సమర్చించారు.

£20 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

రాగ విరాగాళ్లో నివృత్తిధర్మమైన విరాగాన్ని ప్రతిపాదించే బౌద్ద కావ్యాలు విషాదాంత కావ్యాలా? అనే పరిశీలన అవసరం. సి.నారాయణరెడ్డి రచించిన నాగార్జున సాగరవలనఎ ఆధునిక వివంర్శుకులు విషాదాంతకావ్యంగా గుర్తించారు. కాని దానిని బౌద్దకావ్యంగా గుర్తించి, పరిశీలిస్తే ఈ సిద్దాంతానికి అవకాశం ఉండదు. భోగత్యాగాల్లో త్యాగానికి పట్టం గట్టిన మహామనీషి గౌతమబుద్ధుడు. శాంతిత్రీ పద్మదేవులు కూడా తమ వ్యక్తిగత ప్రణయాన్ని నిష్కామమైన విశ్వ(్రీమగా మార్చుకొని, ఆ ప్రేమ సాఫల్యాన్ని శాంతిత్రీ భిక్షుక దీక్షలో పద్మ దేవుడు మానవసేవలో పొందారు. సౌందరనందయు, ఆనందో భితువు, ఆళోకో ధర్మచడ్రము లోని పరిసమాప్తులు కూడా ఇటువంటి విశ్వకారుణ్య భావానికి ప్రతిరూపాలే! ఎదురు చూసిన ఫలితాల కన్నా భిన్నంగా జరిగినవే విషాదహేతువులనుతాయి. కాని సుందరీనందులు, శాంతిశ్రీ పద్మదేవులు, తిష్యరతీత, ప్రకృతి, అనువూ వహేం(ద్రులు, అశోక చ(క్రవర్తి మున్నగు వారు బొడ్డలక్యమైన అవిద్యా నాశరూపక నిర్వాణ మార్గాన్ని సాధించారు. కాబట్టి మార్పును స్వీకరించే ముందు జరిగే వితరణశీలత ఈ కావ్యాల్లో .బౌద్దసిద్దాంతాలకు అద్దం పట్టాయి. అందుకే బౌద్దకావ్యాలు విషాదాంతాలు గాక, బౌడ్డ లక్ష్య నిరూపకాలే అవుతున్నాయి.

“ఉద్భవింపుము బుద్ద! మరొక్కసారి”1 అని అభిలషించిన ఆధునికులు, సమౌజ శ్రేయస్సును ఆకాంక్మించి, బౌద్దరత్నాకరాన్ని పరిశోధించి అమూల్యమైన కావ్యరత్నాలను, రచనా నిధులను వెలికి దీసీ ఆంధ్ర సాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం చేయడమేగాక, ఆంధ్ర సాహిత్యోద్యానవనంలో బౌద్దసాహిత్యాన్ని ఒక ప్రత్యేక శాఖగా పెంపొందించారు.

ప్రప్రథమంగా జమ్ములమడక మాధవ రాయళర్మ ఆంధ్రలోకంలో వ్యాపించిన నలభై ఒక్క సాహిత్య శాఖలను పేర్కొని అందులో “బౌద్దాభినందనవఎి ఒక శాఖగా గుర్తించారు.” బుడ్డ బోది(లొ, సౌందోరనోందము, కరుణశ్రీ, జాతకకథా ప్రధాన లఘు కావ్యాలను ప్రస్తావిస్తూ, “....ఏవం విధవలుగొ ఆధునికాంధ్ర వాజ్యయము నందు బౌద్ద వాజ్మయ మొక శాఖగా విస్తరించుట ముదా వహము” అని బొడ్డుపల్లి పురుషోత్తం అన్నారు. ఆంధ్రసాహిత్యంలో బౌద్ధమత సంబంధ రచనలు అనేకంగా ఉన్నా వాటిని ఒక ప్రత్యేక శాఖగా ఒకరిద్దరు మాత్రమే పేర్కొన్నారు.

ఆధునిక కవి నవ్యతాభిలాష్కి సమాజ జ్రీయస్సుకు ఉపకరించే, మనోల్హాసొన్ని కలిగించే, ఏ కొత్తనైనా ఆదరించడం అతని నైజం. 20వ శతాబ్ది ప్రారంభకాలం, ప్రపంచ సాహిత్యాల స్వర్ణయుగం. పరస్పర ప్రభావములచే సాహీత్యాలు పరిపుష్టమవుతున్న దినాలు. ఆంధ్రులు కూడా ఆ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకొని నూళ్న సాహిత్య ప్రక్రియాభరణాలతో నాంధ్ర భారతిని అలంకరించారు. ఆంధ్రవాజ్యయ వృక్షంలో నూత్నంగా తలసూపిన భావ కవిత్వాది శాఖల్భాగా అప్పుడప్పుడే చిగురించిన బౌద్ద సాహిత్యలతిక ఎగ బ్రాక సాగింది.

కొన్ని వందల వచ్సరాలకు పూర్వం వికసించినా, నేటి సామాజిక వ్యవస్థకు అడ్దం పడుతూ, సమస్యా పరిష్కారం చూపుతూ బౌద్దమతంలోని విశ లక్షణాలు ఆ మత పునరుజ్జీవన ప్రయత్నంతో వెలుగులోకి వచ్చాయి. మౌనవత్వానికి ఆర్ధం మరచి, యాంత్రిక జీవనం గడుపుతున్న నేటి ప్రజా వ్యవస్థకు చైతన్యమొసగ జాలిన లక్షణాలు ఈ మతంలో నిక్షీస్తమై ఉండటాన్ని పలువురు గుర్తించారు.

సవుసమౌజ నిర్మాణానికి సమకట్టిన బౌద్దధ్యేయం ఆధునికులను ఆకర్షించింది. వారు మూళ బౌద్ద సాహిత్యాన్ని సంశోధించి సమ్యర్దీవనమే ప్రధానమని బోధించే ధర్మాన్ని వెలికి తీశారు. ఆ తరువాత

ప్రభావ సమీక్షణం క21 వారు ప్రతిభతో చిత్రవిచిత్రాభరణాలు గావించి, ఆంధ్ర సరస్వతి నలంకరించారు. ఆ విధంగా వెలువడిన తెలుగు బౌద్దరచనలే నవ్యాంధ్రసాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం జేసి బౌద్దాన్ని ఒక ప్రత్యేక శాఖగా నిరూపిస్తున్నాయి. | బుద్ధచరిత్రలో పద్యరూపంగా ప్రారంభమైన ఈ సాహిత్యం పెక్కు ప్రక్రియలకు విస్తరించింది. పద్యకావ్యాలు, వచన రచనలు, నవలలు, నాటకములు, భక్తిగీతములు, వివుర్గుక గ్రంథాలు, పరిశోధక (గ్రంథాలు, శాస్త్ర గ్రంథాను వాదాలు, ప్రత్యేక వ్యాసాలు, బౌద్గకేత్ర పరిచయ వ్యాసాలు, బౌద్ద యుగ చరిత్రలు, ఇతర మతాలతో బౌద్దానికున్న సంబంధ బాంధవ్యాలను గూర్చిన చర్చలు, బౌద్దశిల్చ్ససంబంధ ప్రసంగాలు, విదేశాల్లో బౌద్దాన్ని గూర్చిన పరిశీలనలు వంటివి బౌద్ద సాహిత్యాన్ని ప్రత్యేక శాఖగా స్టాపీస్తున్నాయి. భారతి, ఆంధ్రపత్రిక మొదలైన పత్రికలు చాలాకాలం బౌద్దేతి వృత్తాలను ప్రతి సంచికలోనూ ్రచురించాయనటం అతిశయోక్తి కాదు. పరిపుష్టమైన, విస్తారమైన బౌడ్డ సాహిత్య మేర్చడడానికి అప్పటి పత్రికలు చేసిన సేవ అపారమైనది. బౌద్దకావ్యాళల్లో, చంపూ, ద్విపద, మంజరీ ద్విపద ఛందస్సులే గాక నవ్యత ననుసరించి వెలసిన నిర్వచన కావ్యాలు, గేయకావ్యాలు, వచన కావ్యాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఆధునికాంధ్ర బౌద్ద కవులలో ఒకే కావ్యం రాసిన వారు, రెండు నుంచి పది కావ్యాల వరకు రాసిన వారే గాక కావ్యాలతోబాటు ఖండికలను ్రచురించినవారు, బౌడ్చ సంబంధ పరిశోధనా వ్యాసాలు వెలువరించనవారు అనేకమంది ఉన్నారు. ఆధునికులు ఈ విధంగా బౌడ్డ సాహిత్యాన్ని పరిశోధించి ఎన్నో చారిత్రక సత్యాలను బయలు పరచి, బౌద్దాన్ని పరిపుష్టం చేయడమే గాక ఒక శాఖగా స్థాపించారు. బౌద్దం ఇంకను సజీవంగా వుండి నవ్యాంధ్రసాహిత్యాన్ని సారవంతం చేస్తున్నదనటానికి ఇప్పటికీ వెలువడుతున్న పెక్కు కావ్యాలు, ఖండికలు, వ్యాసాలే ఆధారాలు. ఇంతేగాక నేడు విశ్వవిద్యాలయాల్లో జరిగిన? జరుగుతున్న పరిశోధనలు గూడా బౌద్దాన్నాక ప్రత్యేక శాఖగా గుర్తింపునిచ్చాయి. తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఒక ధ్రత్యేక శాఖ ఆనదగిన బౌద్దకావ్యాల స్థానాన్ని మూడు దిళలుగొ గుర్తించవచ్చు. ముద్ద చరిత్రా వెలువడిన 1902 నుండి 1932 దాకా ఉన్న కాలాన్ని ప్రథమ దళ అనవచ్చు. ఈ దశలో వచ్చిన బౌద్స రచనల్లో బుద్దుని జీవిత పరిచయం, బౌద్ద సిద్దాంతాల పరిచయం, బౌడ్చ యుగం నాటి వ్యక్తుల ప్రశంస, బౌద్దం భాషా సాహిత్యాలక్తు కళలకు చేసిన స్తేవ, భారతీయ సంస్కృతి యితర దేశాల్ని ప్రభావితం చేయడంలో బౌద్దం పాత్ర మొదలైన అంశాలపైనే ప్రధానంగా దృష్టీసారింపబడింది. ఈ దశను సిద్దాంత ప్రధానమైన దశగా గుర్తించవచ్చు. సౌందోరసొందయు వెలువడిన 1932 నుండి 1956 మధ్యనున్న కాలాన్ని రెండవదళగా గుర్తించ వచ్చు. సౌందరనంద కావ్యం, బౌడ్దంలోని మానవత్వం పై తరువాత కనుల దృష్టిని మరలించింది. ఈ దశలోని కవులు, మానవతకు దారితీస్‌ అహింస, త్యాగర, కరుణ వంటి సొమాజిక సంబంధాలను మెరుగు పరిచే బుద్యనిమానవత్వం పై ప్రధానంగా దృష్టిని కేంద్రీకరించారు. అంటే సిద్దాంతాలు సమాజంలో గలిగిన మార్పుల్ని సూలంగా దర్శించిన దళ యిది. 2500వ బుద జయుంతి ఉత్సవాలు జరిగిన 1956 నుండి ఈనాటి దాకా ఉన్న వథాడవ దళసాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం చేసిన దశ. బుద్దుని పట్ట అపరిమితమైన ఆరాధన, నేటి సంక్షోభాలకు బౌద్దంలోనే పరిష్కారం ఉందన్న విశ్వాసం, సమాజంలో మార్పులు తేగల ప్రశాంత విప్లవం బౌద్దమనీ, శాంతి దూత బుద్వని వుతంలోనే మానవజాతి శాంతి యిమిడివుందన్న నమ్మకం, సామాబిక అసమానతల్ని స్రల్నించే

122 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత (ప్రభావం మానవత్వం బౌద్చంలోనే ఉందన్న గుర్తింపు, ఈ దళ కావ్యాల్లో కనిపిస్తాయి. బౌద్దాన్ని ముణంగా అర్దర చేసుకొని రచనలు వెలసిన దళ యిది. | బౌడ్డ రచనలు చేసిన కవులింతగా ఆ సిద్దాంతాన్ని జీర్షించుకున్నారు కాబట్టే, నేటి ప్రపంచాన్ని పాలించగలిగినది బౌద్ధమే అని నిర్ధారించడమే గాక, “బౌద్దము మామతమ్ము, పరభావములందును బాధనీని, యా పద్దతి గూర్చునట్టి గురుపాదు నహింసయే మా ద్రతమ్ము అని తమ మతం బౌద్దమని చాటుకొన్నారు. ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో బౌద్ద కావ్యాను శీలనం వల్తి తెఠిసిన ఫలితాంశాలను గవునించి, సాహిత్యంపై గల బౌద్ద ప్రభావ సమీక్షణం చేశాం. సాహిత్యోద్యాన వనంలో ప్రత్యేక శాఖగా విస్తరిల్లుచున్న బౌద్దం సాహిత్యాన్ని సారవంతం చేసిన విధాన్ని పరిశీలించాం. ఇక బౌద్దం భారతీయుల సంస్కృతిని పరిపుష్టం చేసిన విధాన్ని చర్చించి, ఇంతవరకు పరిశీలించిన విషయాలను పునరవలోకిద్దాం.

6. పునరవలోకనం బౌద్ద సిద్దాన్తములు దిసల్‌ పర్వుగాత నిత్యమైన సత్యము నహింస నిల్ఫుగొత జాతినుత కక్షలన్నియు సమయుగాత ధారుణికి నిండుమేలు చేకూరుగాత | _కోగంటి నరసింహారావు, బుద్దోపదేశం, 74

క్షే24 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం “నవశక ముద్చవించు, పరిణామము బొందు జగత్తు, మానవుల్‌ కవచముగా కృమాగుణము జ్రాంతి సథన్మున సాగిపోవు, నీ కువలయ మంతటన్‌ గరుణ, కూరిము నెక్కొను, ఖడ్గపాలనన్‌ రవులవ చిత్తముల్‌ ధరణి క్రార్యమ్మునేం దుదముట్టు జేయగన్‌” అని ప్రశంసించిన ఆధునికుల కలలను నిజం చేస్తూ, బౌద్దం ప్రపంచవ్యూస్తే చెందుతూ నవశకానికి నాంది పలికింది. కృణీక వాదానికి లక్యమో అన్నట్టు కాల (ప్రభావంలో వైభవాన్ని కోల్పోయిన బౌద్దం, ధర్మం శాశ్వతమని నిరూపిస్తూ, ప్రజాజీవ వాహినిలో కలసిపోయి, సంస్కృతిపై చూపిన ప్రభావం అనన్య సామాన్యం. నాగరికత పెరిగిన ఆధునిక యుగంలో, పురోగమిస్తున్న అణుయుగంలో, వర్ణ, వర్గ భేదాలు వల్ల ఏర్పడిన ఆశాంతిలో కొట్టు మిట్టాడుతూ ప్రశాంత్యన్వేషణతో అలసిన మానవాళి సేదదీర్స గలిగింది బౌద్దమే ఆని ఆధునికులు గుర్తించారు. బౌద్దం ఒక మతం కాదని సంఘజీవి ఆయిన మానవుడు, ప్రజాశ్రేయస్సులోనే తృప్తిని అన్వేషిస్తూ మనగలిగిన ఒక జీవన విధానమని, తెలుసుకున్న ఆధునికులు బౌద్ద ధర్మాన్ని ఆదరించారు. మతరహీత జీవనవిధానం కాబట్టి ప్రాచ్యదేశాలతో బాటు పాశ్చాత్య దేశాలకు కూడా వ్యాపించిన బౌద్దం ఆ దేళ మతాలతో ఎటువంటి వైషమ్యాలు లేక సహజీవనం చేస్తూ ప్రపంచ ్రజను ప్రభావితం చేస్తున్నది. పూర్వుల వలె గాక ఆధునికులు బౌడ్డ్దధర్మ వైశిష్ట్యాన్ని గుర్తించారు. కనుకనే హిందూవుత పునరుద్దారకులు బుద్దుని కీర్తించారు. బౌద్దం పట్లు అభిమానం చూపారు. నిష్పాక్షిక దృష్టితో పరిశిలించి బౌధ్బ వెంక ఉన్నతమైన వుతవాుని, నేటి ప్రజావ్యవస్థలో శాంతిని పంచగలిగిన వూనవ వంతవంని, సమసమాజున్ని నిర్మించి ప్రశాంత జీవనాన్ని ప్రసాదించగలదని గుర్తించిన ఆధునికులు బౌడ్డ ధర్మం పట్లు 'సుముఖులయ్యారు. మానవసేవ యన్న యభిమానము మిక్కుటమై చెలంగి,నా లో నవశక్తి గూర్చి యనలోడనంజేయగంజేసి నాత్మలో దీనుల తృప్తికోసము ప్రతీక యొనర్భుచునుందు, శోకమున్‌ మానుపు యత్నముల్‌ సలిపి మూర్గముం జూపెద.....22 ఆనడం వీకైక కవి నిశ్చయం మాత్రమే కాదు, ఆధునికులందరి యభిప్రాయం కూడా! ఒక శతాబ్దిలోనే ఖఇండఖండాంతరాలకు వ్యాపించడమే ఈ మత స్రాభవానికి నిదర్శనం, ఆధునికంగా తలసూపిన అనేక వుతాలపై బౌద్ద ప్రభావచ్చాయలు ఆధునికులకు ఆ వతం పట్టు గల యభిమానానికి చిహ్నం. మానవతావాదం పట్ల యభిరుచి పెంచుకొన్న ఆధునికులు మానవతావాది గౌతమ బుద్దుని మరచిపోక మానవత్వానికి మారుపేరుగా అతన్ని గుర్తించారు. వేడు ప్రపంచ వ్యాప్త ప్రచారం పొందిన అస్తిత్వవాదం (54516౧161౧) కూడా బౌద్దంలోని కర్మ సిద్ధాంతంతో ఏకీభవిస్తుంది. ఎవరి'కర్మకు వారే బాధ్యులనే బౌద్దం “తన' అస్తిత్వానికి గాక, “సంఘా అస్తిత్వానికి పాటుబడుతుంది. కాని అస్తిత్వవాదులు సంఘంలో తమ అస్తిత్వానికై శ్రమిస్తారు. అస్తిత్వ వాదంలో లేని నిస్వార్ధ భావన, నిష్కాను కర్మలు బౌద్దానికి ('ప్రత్యేకాలళై ఆ మతౌన్నత్యాన్ని చాటుతున్నాయి. అట్టే సవ సవాజ స్థాపన ధ్యేయంగా గల సావ్యువాదం (00గాగం౮గ౧15౧)) కూడా బౌద్దాన్ని గుర్తించింది. బౌద్దం అహింసా మూర్గంలో సవుతను స్టాపించాలంటుంది. ఆయితే సవుతా స్తాపనకు

పునరవలోకనం 125 సామ్యవాదం సాయుధ మార్గాన్ని కూడా ఆహ్వానిస్తుంది. నైలునదీ నాగరికతలో సామాన్యుని జీవనాన్ని చూడ గలిగిన వైతన్యం కూడా మానవత్వమే! కాని సమసమాజ నిర్మాణంలో శాంతికాముకతను అభిలషించడం మాత్రం బౌద్దానికే ప్రత్యేకం.

ఏది ఏమైనా ప్రజలందరూ అంగీకరించిన వతం మాత్రం బౌద్దం. ఎంతగానో*పురోగమించిన అణుయుగంలో ఎదురయ్యే సమస్యలకు తగిన పరిష్కారం సుమారు రెండున్నర వేల ఏండ్లకు పూర్వమే ప్రభవించిన బౌద్దంలో ఉండటాన్ని చూసి ఆధునికులు బుద్దుని హేతువాద ప్రతిభకు అంజలి ఘటించారు. ఈ ఆభిమానవే. ప్రపంచంలో బౌద్బసాహిత్యానికి కావలసిన బలాన్ని చేకూర్చింది. కాబట్టి ఆధునికాంధ్ర బౌడ్చ సాహిత్యంపై పరిశోధనకు అవకాశం ఏర్పడింది. ఎప్పుడో ప్రాభవాన్ని కోల్పోయిన బౌడ్డం ఈనాడు వ్యాప్తి చెందటానికి ఒక పునరుజ్జీవన కార్యక్రమమే కారణంకాదు. ప్రజలలో కలసిపోయి, ప్రజా సంస్కృతిపై ప్రభావం చూపిన బౌద్దం తగిన అవకాశం రాగానే గుర్తింపు పొందింది. ధర్మం బాహ్యంగా ప్రవర్తిబనపుడు ఆది మిగిల్చిన చిహ్నాలు మాత్రమెట్టు శాశ్వతాలు అయినాయనవచ్చు. దీపం నుండి మరొక దీపం వెలిగేటట్టు అనూచానంగా ఒకరినుండి మరొకరికి వ్యాపించడం ధర్మం_ లక్షణం. ఇక్కడ వ్యక్తి అశాశ్వతం, సమాజం ఆశాశ్వతం, కాని పారంపర్యంగా వచ్చే ఆచారాల్లో రీనమై, చేతనలో నిక్షిప్తమై, వర్తనలో ప్రతిఫలించే చిహ్నాలే బౌద్ద ధర్మ శాశ్వతత్వాన్ని నిరూపిస్తున్నాయి ఆ ధర్మానికి 'ప్రజాజీవనంలో గల అంతర సంబంధాల్ని, మానవసమాజంపై గల ప్రభావాన్ని నిరూపించే బలమైన సాధనంగా సంస్కృతి పనిచేస్తుంది. అందుకే ప్రాచీనకాలం నుండి మానవ సంస్కృతిపై బౌడ్డం చూపిన ప్రభావాన్ని పరిశీలించడం అప్రస్తుతం కాదు.

1. భాషా సాహిత్యాలు బౌద్దం భాషకు చేసిన సేవ ఎనలేనిది. ప్రజల బాష అయిన పాళీలో ధర్మోపదేళం చేసి, వ్యావహారిక భాషావశ్యకతనంు గుర్తించిన వెలుదటి చారిత్రక పురుషుడు బుద్దుడే! బుద్దుని మహాపరినిర్వాణానంత రం జరిగిన డ్రిపిటక (గ్రంథస్థం ద్వారా పాళీ భాషకు సాహిత్య గౌరవాన్ని కలిగించింది బౌద్యవేం! ఆశోకుని శాసనములన్నీ పాళి భాషలో ఉండటానికి కారణం బౌద్దమే. అపభ్రంశ భాషలో బౌద్ద సిద్దులు రచించిన బౌద్దమత గేయాలు, అప్పుడప్పుడే ప్రారంభ దశలో ఉన్న హిందీ, బెంగాలీ, ఒరియా భాషలను ప్రభావితం చేశాయినె “హిందీ భాషా ప్రథమ స్వరూపమును, ఆ భాషా 'ప్రాచీనతల నెరుగుటకు ఆ భాషలో ప్రప్రథమ (గ్రంథవలులగు *బౌధ్బగాన్‌ ఓ దోహా “ధేరిగాధ'అను బౌడ్డ గ్రంథాలే ఆధారాలు. బౌొద్దధ ర్మవుచే నాకర్షింపబడిన (గ్రంధకర్త, బహుశః తన మాతృభాషయగు హిందీలో పై గంధ్రములు రచించి యుండవచ్చు। హిందీ భాషలో వెందట సాహిత్యవయిను సృష్టించిన గౌరవమును పాందుటయేగాక బౌడ్డవల, ఆ భాషా ప్రాచీనతను మరికొంత వెనుకకు తీసుకొని పోయినదిో ప్రథవు శతాబ్దంలోనే ప్రారంభమైన తమిళ సాహిత్యంలో బౌధ్దకావ్యాలున్నాయి. పంచవుహా కావ్యాలుగా ప్రసిద్ది కెక్కిన మణమగల్రై కుండలకేళి కావ్యాలు, ౨ందినొరకదై, నీద్దనాదత గౌ , తిరువ్పుదిక్‌

126 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం

మొదలైనవి బౌద్ద ప్రభావిత కావ్యాలు. శిల్పిదిగారమ్‌ జ్ఞాన ప్రభావిత కావ్యమైనా, కావ్యాంతంలో బౌద్ద 'ప్రభావమున్నదని విమర్శుకుల అభిప్రాయం కుండోలకేళి కావ్య సిద్దాంతాలను ఖండించడానికి జైనులు నీలకశిని రచి౭చారు.

తమిళ బ్రాహ్మీశాసనంలో వ్యావహారిక రూపాలున్నాయి. కాని, తమిళులు వ్యావహారిక భాషను అంగీకరించరు. కాని బుద్ద మిత్రుని వీల చోళలీయము లో కొన్ని వ్యవహారిక భాషారూపాలు సాధింపబడ్డాయి. వ్యావహారిక భాషకు బౌద్దమిచ్చే ప్రాధాన్యానికి ఉదాహరణ. ఈ ్రభావమే నన్నూల్‌ రచయితపై కనిపిస్తుందిన్‌ తమిళ భాషాభివృద్దిలో బౌద్బానికున్న స్థానం ఎన్నదగ్‌నది.”

*“ఆంధ్రదేశమున ముత సంస్కారములు, దాని పరిణామము అవగాహన చేసికొనుటకు, తెలుగు భాష యొక్క పుట్టు పుర్వోత్తరములు తెలిసికొనుటకు బౌడ్డ్ద మోత గ్రంధములే ఆధారములుగ నున్నవి అని నిడందవోలు వెంకటరావు (“ఆంధ్రవాజ్క్మయుంలో బౌద్పసాహిత్యం' : వరిళోదన పుట: 23) అభిప్రాయపడ్డారు.

“బీజరూపమున నున్న తెలుగు భాషకు బౌద్ద, జైన యుగములందే వాజయాంకురము లేర్పడినవి.” అని కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు (ఆంధ్ర వాజ్ఞుయ చరిత్రా పుట:4) అభిప్రాయపడ్డారు. బౌద్ద ప్రభావం వల్లి నేడు భాషలో నిలిచిన పదాలు గమనింపదగ్గవి. మలయాళ భాషలో బౌద్దులు, పళ్ళివంటి పదాలు ఇటువరిటివే బౌద్దయుగంలో ఆ మతానికి విరోధిమతం బ్రాహ్మణ మళమే! అబ్రాహ్మణులైన బౌద్దులను గుర్తించడానికి ఏర్పడిన “బౌద్దిపదం ఈ నాటికీ కేరళలో శూద్రులు, క్రైస్తవులు, యూదులు, వుస్లివులందరికీ వ్యవహారనానుమై నిలిచింది. కేరళీయుల వనుతంలో ఆబ్రహ్మణులందరూ బౌద్బులే! అట్సే బొద్బుల ప్రార్జనాలయానికి “ళ్ళి అని పేరు. బ్రాహ్మణులు తమ ఆలయాలను కోవిల్‌, నట, ఆంబలమ్‌, క్షేత్రమ్‌ అనడం ఆచారం. కాని ఈనాడు పాఠశాలలను ఎళుళ్తు పల్లి అంటారు. ఆలయాలను పళ్ళి అనకున్నా మత సంబంధ పదాల్లో (పళ్ళి అంబారి, మతపళ్ళి, తీర్పపళ్లి), రాజసంబంధమైన గౌరవవాచకాలు(పళ్ళికెట్టు, పళ్ళి ఉరక్కమ్‌, పళ్ళినీరాట్టు)లో స్థల నామముల (ఇద్లపళ్ళి, కంజీర పళ్ళి, కరునాగపళ్ళి)లో ఈ పదం నిలిచి ఉంది. అట్లే తెలుగులో పల్లి శబ్దం కూడా అంతేగాక అహింసావీరులు, శాంతి యోధులు, ధర్మపథము, బుద్ధావతారము, కులపతి, శూన్యము, ధర్మచక్రము, శాంతి సమరము వంటి పదాలు, బుద్దారం, బుద్దపూడి,

• బోధన్‌ వంటి గ్రామనామములేర్చడుటకు బౌద్ద ప్రభావమే కారణం.

వేదకాలంలో గురుకులా వాసాలున్నాయి, కానీ విశ్వ విద్యాలయాలు లేవు. మానవజాతి చరిత్రలో విశ్వవిద్యాలయ నిర్మాణం కావించి విజ్ఞాన దీపీకను వెలిగించిన ఘనత బౌద్భులకే దక్కింది. నలంద, తక్షశిల, విక్రవశీల, నొగొౌర్జునకొండ, అవురావతీ విశ్వవిద్యాలయాలు ప్రపంచ ఖ్యాతిని ఆర్హించాయి.. బుదృడు స్థాపించదలచిన సమాజ నిర్మాణానిక్తి సాధకవుయ్యేబట్టు నాటి విశ్వ విద్యాలయాలు వెఠలిశాయి.

బ్రాహ్మణులకు మాత్రమే విద్యార్హత ఉన్న నాటి కాలంలో జూతి, ముత, కుల, దేశ భేధాలు పాటించక జాతీయ విద్యా సంస్థలను స్థాపించి ప్రపంచానికి విద్యాదానం చేయడంతో బాటు, భారతీయ సంస్కృతిని వ్యాపింప జేసిన ఘనత బౌద్దానికే దక్కుతుంది. తృత్రియులు మాడ్రమే పాలకులుగా, బ్రాహ్మణులు మాత్రమే గురువులుగా ఉన్న నాటీ కాలంలో వెలువడిన పురాణాల్లో ళూద్రరాజులు, రాక్షస గురువులు కనిపించడం బౌద్ద ప్రభావం చేతనే?

పునరవలోకనం 127 సంస్కృత వాజ్క్యయమున మొదటి నాటక కర్త, బౌద్ద కవి అశ్వఘాషుడే! సంస్కృతంలో ప్రప్రథంగా స్తోత్రరచన చేసిన ప్రతిభ గండీ స్తోత్ర కర్త అశ్వఘోషునికి, ఫ్రజ్ఞాపారమిత రచయిత నాగార్జునికే దక్కుతుంది. అట్లే ప్రథవుంగా కథా సాహిత్య రచనా భాగ్యం కూడా బౌద్భులకే దక్కింది. బుద్యని పూర్వజన్మ వృ ంత్తాంతముల దెలుపు జాతక కథలు ప్రాచీన భారతదేశ చరిత్ర నెరుగుట కాధారములగుటయే గాక, భికువుల వలన దేశదేశాలకు వ్యాపించి, ఆసియా, ఐరోపా మున్నగు దేశములందు కథాసాహిత్య వికసనకు తోడ్చడినవి. క్రీపూ.3వ శతాబ్దములో గ్రీసు దేశస్థునిచే అనువదింప బడిన జాతక కథల సంగ్రహమే ఈసఫ్‌ పేరుతో ప్రసిద్ది కెక్కెనది!9. ఈ ప్రభావమే విష్ణుశర్మ వంచతంత్రము, గుణాధ్వుని బ్ధహాత్కథ్ళు కాజీమబిల్‌ కథలు వెలువడటవే గాక ఖాలతొంలో ఉపాఖ్యాన రచనకు దారి చూపింది. తమిళ సొహిత్యంలో శివలీలను వివరించు తిరువిలయాడల్‌ పురాణం, క్రైస్తవుల ([60169) వంటివి కూడా జూతక కథా ప్రభావితాలే! 2. మతం

ప్రజలపై బౌడ్చ ప్రభావం అధికం కాగానే, ప్రజా సంస్కృతిలో మార్చు వచ్చింది. బుద్బుని అవతారపురుషునిగా లెక్కించడం, బాలురకు యువకులకు సన్యాసం అనువుతించడం, యజ్ఞయాగాదుల్లో బలులను నిషేధించి, జ్ఞానయజ్ఞాన్ని ఫ్రచారానికి తీసుకురావడం నంటి మార్పులు గమనింపదగినవి.

హిందువుల పవిత్ర వేదమైన భగవద్గీతపై బౌద్దప్రభావమధికంగా ఉంది]2 సమత్వం (సమచర్య), ప్రసాదం (పాముజ్ఞమ్‌), ప్రసన్నతా(ప్రీతి), శాంతి(పస్పద్ది), సుఖ (సఖ) మొదలైన పదాలు బౌద్ద పదాలే. 06 311310౧ (0౮౧666 0 క5064%0 1660189 గాంగ ౧0౪ 10 ౧01౩6 [100361 [000 116 ౧౮గ౦౪ 6౧6 11౧౧66 9610 48519 10 1[6 ౪౧౫౭౧౦! 116, 1౧6 0109౯ ౧౦౧౫౭ ౦ ౪10% 1 ౧౧/౧౫౧౦.* అనేది బౌద్దాన్ని గూర్చిన ఆధునికుల అభిప్రాయం.

“వేదములందు త్రిమూర్తి కల్పనకు ప్రాముఖ్యము లేదు. ఇంద్రుడే సర్వాధికారి, మహాయానమున బోధిసత్త్వమూర్తి కల్పన ప్రభావమున పౌరాణిక కాలమున హిందూ దేవతలు ముప్పదిమూడు కోట్టుగ మౌర్చబడినారు.*15

బౌద్దం మతం మీద చూపిన ప్రభావం గమనింపదగింది. ౫! 16 ౧౧856౧1 66౫ ౧6౦౧౫౧౧౪౧౮|1౦ న నింద౮!6౧౪౦౫గ1౧, 1[16 18గ౧|ఆ౪, 1౫6౬65, ౧౧౦౬85510౧, ౮౪౦౮6౧౧౩, ఆ|౬, ౪819 పంగాంళం6 501011 (0౧) 806603౧ 61౧05 గ౫ 6 ౮౧౦౧6౮౧౬౪6 [0గగ* అనే అభిప్రాయం సమంజసం. కేరళలో నేటికీ మిగిలివున్న “కెట్టు కల్చ ఉత్సవం' మీద బౌడ్డ ప్రభావం ఉంది. విగ్రహారాధన నంగీకరింపకున్నను, ఆలయ నిర్మాణమును నేర్చినది మాత్రము బౌద్నలే! భారతదేశము నందలి మొదటి ఆలయము బుద్దగయ లోనిదే!" ఆంధ్రదేశంతో బాటు పెరిగి, ఆంధ్రుల నాకర్షించడమే గౌక, ఆంధ్రలో వ్యాపించిన మొదటి మతం కూడా బౌధ్దమే. వె. తత్త్వం

బౌద్దం ఒక తత్త్వం కాదు. కాని విరోధి మత విజృంభణ నుండి తన్ను తాను రశ్షించుకొనడానికి తాత్త్విక సంపదను 'సముపార్షించుకుంది. తత్త్వాన్ని బీవన విధానంలో లయింప జేసిన నూతన ధర్మం బౌద్దతత్త్వం అస్తిత్వపోరాటంలో భాగంగా ఏర్పడిందైన బౌడ్డ తత్త్వం హిందూతత్త్వాన్ని ప్రభావితం చేసిన విధం అనన్య సామాన్యం.

128 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం “వేదాల్టో పునర్జన్మ భావం లేదు. వురణానంతరం ఆత్మపునర్జన్మను పొందక, పరలోకంలో శాశ్యతంగా ఉంటుంది. కాని బొద్దవుతం ప్రకారం వ్యక్తి కర్మానుగుణంగా జన్మముల నెత్తి కర్మఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఈ ప్రభావం వల్లనే బ్రాహ్మణుల కాలంలో కూర్చబడిన సంహితలందు ఇదే భావము గల పునర్జన్మ భావవలు తలసూపినది అని త్రిపురనేని రావంస్వామి చౌదరి (భారతీయ బోల్తా ళ్యాన్రం వరిళీలనలు-పుట 86) అభిప్రాయపడినారు. | బౌద్దమత పతనమునకు కారకుడని, హిందూమత పునరుద్దారకుడని వేనోళ్ళ కొనియాడబడుచున్న శంకరాచార్యులు కూడా “ప్రచ్చన్న బౌద్దుడని యే పేరు గాంచినవాడు.!) బౌద్దాన్ని ఖండిస్తూనే, దానిలోని మంచిగుణాలను (గ్రహించి వాటికి ఆకారాలను ఉపనిషత్తుల్లో బహుప్రయాసతో అన్వేషించాడు. బౌద్దాన్ని ఖండిస్తూనే అందలి అహింసను స్వీకరించి, కాపాలిక శ్రైవుల్లో నరబలులను మౌన్పించాడు. బుద్దుని వలె జ్ఞాన యజ్ఞం గొప్పదన్నాడు. శూన్యమాథారముగ జగత్తు 'సర్వేసర్వత్ర వ్యాపించి ఉన్నదనుట శూన్యవాద సిద్దాంతము కాగా, శంకరుడు నిర్గుణ (బ్రహ్మ పదార్థమాధారముగ జగత్తు వ్యాపించియున్నదని మాయా వాదమును స్థాపించాడు వైదికవంతంలో సృష్టికాధారభూతుడైన భగవంతుడు సగంణ (బ్రహ్మయే! బుద్వడు అవిద్యను దంఃఖకారణవనున్నాడు, శంకరాచార్యులు కూడా అవిద్యను పేర్కొన్నా బౌద్స్దంలో నిర్వాణ సాధకమైన ప్రజ్ఞాపారమిత, శంకరుని మతంలో మోక్షసాధనమైన జ్ఞానమైంది. బౌద్ద ప్రభావంతో శంకరుని మతంలో బాలురకు, యువకులకు సన్యాసం అనువుతింపబడింది. బోధసళ్తు్వుల స్మరణార్హం ఏర్పడిన శ్ఞోకాలు తంత్ర, వజ్రయానాల నాటికి సంగ్రహింపబడి మంత్రాలయ్యాయి. 'ఈ (్రభావమే శంకరాచార్యులు రాసిన శైవశ్ళోకాల్లో గోచరిస్తున్నది. పూర్వకాలంలో గురుకులాలు ఉన్నాయి. కాని మతపరమైన సంఘాలు లేవు. ప్రప్రథమంగా మత సంఘాలు ఏర్పరనింది బుద్దుడే! ఈ ఫ్రభావమే శంకరాచార్యుల చేత అద్వైత పీఠాల నిర్మాణం చేయించింది. అంతేకాక ్రైస్తవులచేత మత సంఘాలను ఏర్పాటువేయించి, మతప్రచారం చేయించింది. స్త్రీలకు పరిగ్రాజక దీక్షను అనువుతించిన మొదటి మతం బౌద్దం. క్రైస్తవంలో “౫4౧5” పై ఈ ప్రభావమే ఉంది. 4. కళలు ద్రావిడాంధ్రుల సంస్కృతి వర్చిల్లడానికి అవురావతీ శిల్చకళాకు ప్రాధాన్యం ఉంది. భిక్షువులకు కళాభిరుచి ఉండరాదని శాసించిన బుద్దుడు, ఉపాసకులతో అటువంటి ఆరాధనకు అభ్యంతరం చెప్పులేదు. వంహాయానాలు తన బౌద్భాభివూనాన్ని చాటుకొనే సాధనాలుగా కళనం ఉపయెోళాగించుకొన్నారు,. తత్ఫలితంగానే బౌద్దయుగంలో వెలసిన ఏ చిన్ని శిల్చి ఖండమైనా, నాటీ వైభవ రహస్యాలను తెలుపుతాయి. వీ చిత్ర ఫలకమైనా ఆధర్మ సంగీతాన్ని ఆలపిస్తాయి. ప్రాచీన హిందూదేశంలో సుందరమైన వర్ణచిత్రాలు బౌద్దయుగంలోనే వెలిశాయి. ఇటుకలతో కట్టుడ నిర్మాణాల్గో, రాళ్ళకట్టడాలలో, బౌద్దారామార్ని నిర్మించడంలో, గుహాలయ నిర్మాణాల్లో బౌడ్దమే ప్రాచీనమైంది. ప్రప్రధమమైంది. జంతువులను శిల్పాలలో బంధించిన వారు మొదట బౌద్దులే! తరువాతి యుగాల్లో నిర్మించిన కీర్తి స్తంభాలు, ఆలయ ధ్వజస్తంభాలకు స్పూర్తినిచ్చింది ఆశోకుని శిలాస్తంభాలే21 మొదటి శిలాశాసనాలు కూడా బౌద్దయుగంలోనే వెలిశాయి.

పునరవలోకనం 129

జగ్గయ్యపేట స్తూపంలోని “పుణ్యశాలి ఆకృతియే తిరువళ్ఞూములై, చిదంబరం, మధుర మున్నగు చోట్ల ప్రసిద్ద దేవాలయాల నిర్మాణానికి నమూనాగా ఉపకరించింది2] ఆంధ్రలోని బౌద్దారామ నిర్మాణ పద్దతియే కంచి కైలాస నాథాలయంలో, తంజూవూరు ఆలయ నిర్మాణంలో స్పూర్తినిచ్చింది.

భారతీయ శిల్పకళా, శిల్చి ప్రాధమిక సూత్ర నూత్న సమ్మేళనంతో ఒక కొత్త పరిణామాన్ని సృష్టించుకొనడానికి బౌద్దమే మూలకారణం. "తూర్పు ఆసియా శిల్చకళలో ఆమరావతీ శిల్చ ప్రతిభ కల్పనాశక్తుల ప్రభావం కనబడినంతగా మరేశిల్చ కళ ప్రభావం మరేదేశ కళల మీద ఉన్నట్టు చరిత్రలో కన్పించడం లేధు.

బుద్దుడు తానాశించిన మానవ సంఘానికి ప్రతిరూపంగా భికుసంఘాన్ని స్థాపించాడు. వ్యక్తిగతమైన ఆస్తి హక్కు ఉండరాదని ఆయన నిర్దేశించిన నియమం గ్రీకు తత్త్వవేత్త ప్లాటోను ప్రభావితం చేసి, ఆతనివే స్వకుటుంబం అంటే భార్య పిల్లలు కూడా లేని సామూహిక జీవనం గడిపే మానవ సంఘాన్ని నిర్వచింపజేసింది.

బౌడ్డం హిందూ సంఘంలో అనేక ముఖ్యమైన మార్పులను అనువుతించింది. అందులో వర్ణ నిరాకరణమే ఆధునిక యుగంలో పలువురిని ఆకర్షించి స్రభావితులను జేసిన లక్షణలో. తాంధ్రీక శాఖకు చెందిన 84 గురు సిద్దులు ప్రచారం చేసిన సాంఘిక సమానతలు, మధ్యయుగపు కవులైన కపీల మహర్షి (తమిళ కవి) రామానుజుడు, కబీరు, గురునానక్‌, తుకారామ్‌ మొదలైన వారిని ప్రభావితులను చేసింది.ే

భారత సంస్కృతిని విదేశాలకు వ్యాపింపజేసీన మొదటి మతం బౌద్దమే! అట్టే విదేశాల నుండి గ్రీకు, శక, కుషాణ, హూణులు, పహ్హావులు మొదలైనవారు విద్యాభిలాషులై వచ్చి భారత సంఘంలో కలసిపోయింది కూడా బౌద్దం వల్లనేడో

అళోకుని భూతదయను అనుసరించిన దేశాల్లో కేరళ ప్రధానమైంది. ఈ నాటికీ రెవెన్యూ అధికారుల సమక్షంలో తిరువాన్కూరులోని కొన్ని జిల్టాలలో ఆవులకు “ధర్మపుల్లు' (0౧6 8౯085) ఇచ్చే అలవాటుంది. బౌద్ద విహారాలు ఆరాధనా కేంద్రాలుగా మాత్రమే గాక వైద్య నిలయాలుగా కూడా విలసిల్లాయి. ఈనాడు తిరువాన్కూర్‌లోని తిరువిడైలో వమునశ్చాంచల్యానికి, తకలిలో కుష్టురోగులకు వైద్యం చేస్తున్నారు. ఇవి ఒకప్పుడు బౌద్దారామాలని విమర్శుకుల అభిప్రాయం.” ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వ స్థాపన, వైయుక్తిక స్వాతంత్ర్యం న్యాయపరిపాలన బుద్దుని కిష్టం. కనుకనే ఆయన తన తరువాత నాయక నిద్దేశం చేయలేదు. బౌద్ద యుగంలో సంఘ నియమాలకు విలువనిచ్చారు.

జ్ఞాపకార్థ చిహ్నాలను నిర్మించటానికి దారి చూపింది బౌడ్డ చైత్యాలే! ధర్మచక్రం, నాలుగు తలల సింహము చిహ్నము, ఏనుగుకు, ఎద్బుకు కలిపే ఒకే తల రచింపబడిన చిత్రం, ఓకే తలతో నున్న నాలుగు జింకలు వంటివి బౌద్ద శిల్చ ప్రత్యేకతలు. -

బాషా స్తాహిత్యాల్గో, విద్యా విధానంలో, మత్త తాత్త్విక పరంగా, కళల ద్వారా భారత సంస్కృతిని ప్రభావితం చేసిన బౌద్దాన్ని ప్రపంచ మతమనవచ్చు. వ్యక్తి తరణోపాయానికి బుద్దుడుపదేశించిన పంచశీలనే సమాజ తరణోపాయ మొసగే సందేశంగా నూత్న స్వరాలాపనతో భారత ప్రధాని జవహర్‌లాల్‌ నెహ్రూ గానం చేశాడు.

ఒక్క ఆంధ్ర సంస్కృతిలోనే గాక భారతదేశ సంస్కృతిలో బౌద్ద ప్రభావాన్ని స్టూలంగా గమనించాం. ప్రజల సంస్కృతిలో కలసిపోయింది, కనుకనే శతాబ్దాల పిదప భారతదేశంలో అడుగిడిన బౌద్దం మరల తన స్థానాన్ని సుస్టీర పరచుకొంది.

130 అధునికాంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావం చివరగా ఈ సిద్దాంతవ్యాసంలో పరిశీలించిన విషయాలను గమనిద్దాం. ఇందులో స్తుతి కర్ణమైన బౌడ్సవంత ప్రాదుర్భావం, వ్యాప్తి, ఆ శాఖా భేదాలు, తాత్త్విక సిద్దాంతాలు ఆ వుత పతన హేతువులు వివరించడమైంది. బాహ్యంగా పతనమైనా, బౌద్ద ధర్మం ఆంతరంగిక ప్రవర్తనపై చూపే ప్రభావ ఫలితంగా విశేషాదరాన్ని పాండి పునరుద్దరింపబడిన విధాన్ని చర్చించాం. అంతేకాక ఆధునిక యుగ చైతన్యంలో పాలుపంచుకొన్న నవయుగ వైతాళికులైన వివేకానంద, మహాత్మాగాంధీ, రవీంద్రనాథులపై గల బౌద్ద ప్రభావాన్ని వివరించడమైది. ఎన్నోమతాలను పరిశోధించి, మనిషి మనిషిగా బతకటానికి మత (1811810౧) రహిత బౌద్ద మతమే తగినదని సిద్దాంతీకరించి డా.బి.ఆర్‌. అంబేద్కర్‌ బౌద్ద పునరుజ్జీవనలో పాలు పంచుకొనిన విధాన్ని పరిశీలించడమైంది. పద్య కావ్యాల ఆధారంగా ఆధునికాంధ్ర కవిత్వాన్ని బౌడ్డం (ప్రభావితం చేసిన విధాన్లి సమీక్షించి, బౌద్దమొక శాఖగా ఏవిధంగా విస్తరిలుతున్నదో చర్చింప బడింది. బహుస్రక్రియా సంకలితమైన సాహిత్యంలో ఆధునిక పద్యకావ్యాల ఆధారంగా తెలిసిన బౌద్స ప్రభావం సంపూర్ణవునజాలం. అన్ని స్రక్రీయలని పరిశీలించాలి కానీ పరిమిత కాలంలో పరిశోధనకు తగిన న్యాయం చేకూర్చలేము. కాబట్టి బౌద్ద కావ్యానుశీలనం వల్ల వెల్లడి అయిన బౌద్దప్రభావం పరిమిత పరిధికి సంబంధించిన పరిశోధనయే అనడమే 'సముంజుసం. ఈ పరిశోధనలో బౌద్దేతి వృత్తాలతో కూడిన కావ్యాలను పత్రికల్లో వెలువడిన ఖండికలను ఆకరాలుగా (గ్రహించి బౌద్ద ధర్మ ప్రభావ సమీక్షణ చేయడమైంది. కావ్యత్వంలో ఇతర కావ్యాలకు తీసిపోకున్నా, ద్వితీయ ప్రచురణ భాగ్యానికి నోచుకొన్న బౌడ్డాకావ్యాలు ఆతి స్వల్పాలు. ఈ కావ్యాలున్నాయా? అని ఆశ్చర్యం కలిగించే పెక్కు కావ్యాలు కనిపిస్తున్నాయి. తక్కిన కవిత్వ శాఖలవలె ప్రత్యేక శాఖయై ఆధునికాంధ్ర కవిత్యోద్యానవనానికి ప్రత్యేకత కూర్చిన బౌద్దం తగిన గుర్తింపు పొందవలసి ఉంది. ప్రభుత్వము గాని, ఆంధ్రలోని బౌద్ద సంఘాలుకాని పూనుకొని బౌద్దకావ్యాల నన్నిటిని స్రచురించి, పదిల పరచవలసిన ఆవశ్యకత ఎంతైనా ఉంది. నాకు లభించిన కావ్యాలలో కొన్ని కావ్యాలు ఒకే ధ్రతిలో మిగలడం కూడా విచారించదగ్గ అంశం. బౌద్దవాజ్బయ స్వరూప స్వభావాలను వివేచించడానికి తగిన గ్రంథాలు తెలుగు భాషలో కావలసినన్ని లేవు. లలిలో ఎ౨స్తర , బోధిసత్త్హావాదానో కొల్చిలతల వంటి కొన్ని అనువాద బౌద్ద గ్రంథాలున్నా, వవూల బౌద్దసాహిత్యం తెలుసుకొనడానికి సమ'గ్రామవాదాలు లేవు. ప్రత్యేకతను సంతరించుకొని, ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి నార్టించిన “తెలుగు బౌద్దం" ను పదిల పరచవలసిన బాధ్యత ఆంధ్రులపై ఉంది. అనాడే కాదు, ఈ నాటికీ ఆంధ్రదేశపు కీర్తి అర్హవాలను దాటి విశాల విశ్వాన్ని ఆవరించడానికి కారణమైంది బౌద్దమే! శిథిల రూపాలతో ఉన్న బౌద్దవుత గత వైభవాన్ని దర్శించడానికి ఆంధ్రదేశానికి వచ్చే పర్యాటకుల సంఖ్య అసంఖ్యాకం. బౌద్దాన్ని కళారూపంగానే కాక, వాజ్మయ రూపంగానూ సంస్కరించి సంరక్షింపవలసిన బాధ్యత భారతీయులపై ఉంది. అట్లే లెక్కకు మిక్కిలి రచనలు లభ్యమవుచున్న ఇతర బ్రక్రియల్లో బౌద్ద ప్రభావాన్ని పరిశీలించాల్సిన ఆవళ్యకత ఎంతైనా ఉంది. అప్పటికీ గాని సాహిత్యంపై గల బౌడ్డ ప్రభావాన్ని గూర్చిన సవు(గ్రావగాహన సమకూరదు.

పునరవలోకనం 131 భారతదేశంలో పుట్టి, ప్రపంచానికి వ్యాపించి, ప్రజలను ప్రభావితం చేస్తున్న బౌద్దాన్ని, అన్ని రంగాల్టొ వ్యాప్తికి తీసుకురావలసిన బాధ్యత భారతీయులందరి పైనా ఉంది. అపర బుద్దుడైన నాగార్జునికి జన్మనిచ్చిన ఆంధ్రభూమికి బాధ్యత మరింత అధికం. ఈ సత్యాన్ని గుర్తించిన జధునికులు నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయంలో బౌద్దపీఠాన్ని స్టాపించడంతో తవు కర్తవ్య నిర్వహణ దీక్షకు శ్రీకారం చుట్టారు. ఇటువంటి పీఠాలు దేశవ్యాప్తంగా వీర్చాటు చేయాల్సి ఉంది. భారతదేశంలో రూపుమూసి, టిబొట్టు, చైనాలలో వూత్రం మిగిలిన బౌద్దవాజ్మయాన్ని భారతీయ భాషలలో అనువదించాల్సి ఉంది. బౌద్చవుతాభ్యుదయంతో బాటు వర్జిల్లిన ఆంధ్రరాజ్యంలో నేడు శిథిలావస్టలో నున్న బౌద్ద _ ఆరామాలు కోకొల్లలు. వాటే సంస్కరణ, గత వైభవ చరిత్ర సంరక్షణ అవసరం. శాంతోీ అనగానే బుద్దుడు గుర్తుకు వచ్చే ఈ యుగంలో బౌద్దము అన్ని మతాల వారి ఆదరాన్ని పొందగలిగింది. బౌద్దాభిమానంతో బౌద్ద వాజయంలో పరిణమించిన ఆధునికులు ఎన్నో చారిత్రక సత్యాలను వెలికి దీసి బౌ ద్దానికి తద్వారా భారత సంస్కృతికి పుష్టిని కూర్చడమే కాక, బౌద్ధమంటే ఏమిటో నిర్వచించారు. వినయ విజ్ఞానంబు విశ్వాసము వినుర్శ వ్యాపన సత్యమే బౌద్ద మతము నిర్మల నిగ్రహ నియతి నిమ్కాచుమ్ము. ప్రతిభ సంస్కారమే బౌద్దముతము, సౌమ్య సంకల్ప్చంబు శరణాగతుల సేన భవమోసహ రహితమే బౌద్దముతము, త్యాగమ్ము శాంతమ్ము భోగరాహిత్యమ్ము బుద్ది వికాసమే బౌద్దముతము కపట రహితమ్ము జీవులంగాచు దీక్ష హితమితంబైన వాక్యపద్దతియె దీష శుద్ద మానన ్రగతియే బౌద్ద దీక్ష " రక్ష శిషాత్మ దషత భిఘదీకో శాంత్యన్వేషణలో అలసిన ఆధునికులు, శాంతిముతమైన బొద్దాన్ని ఆదరించారు. బౌద్ద ధర్మ దీక్షను (గ్రహించి సుగత ధర్మాన్ని వ్యాపింపచేస్తామని ఎలుగెత్తిచాటారు. బీవన విధాన సంస్కరణను నేర్పుతూ ఆధునిక ప్రజాహృదయ సరోజూలను సంపుల్లంకావిస్తున్న ఏకైక వుతం బౌద్దం. పునరుద్దరింపబడిన ఆతి త్వరిత కాలంలోనే విశాల పరిధి నాక్రమించి, విశ్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్న వవౌనవవుతమైన బౌధ్సం, ప్రజల చిత్తక్షేత్రాలను ఆర్రపరుస్తూ, అందులో కరుణాబీజూలను విత్తుచూ త్యాగ దోహదంతో మానవతా సుమాలను కుసుమింపచేస్తూ, విశ్వప్రేమ సౌరభాలను నలువైపులా వా పిల్లజేస్తూ, మానవ సాధ్రూజ్యంలో వముహోన్నత స్థానాన్ని ఆక్రమించి, 'బహుజనహీతాయం బహుజన సుఖాయ అనే ధ్యేయుంతో దినదిన ('ప్రవర్ణమానవుగుతంన్నది.

132 రిఫరన్స్ఫులు 114?! ౯గి-!

1. తిరుమల రామచంద్ర, బులుసు వెంకటరమణయ్య, లలిత ఎిస్రరయము. అనువాదము
2. డా.సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ - నా సత్యాన్చేషణము , పు.1 ౩. టాల్‌స్ట్రాయి - వ్యాసావళి జీవితయము-యతమ్ము.. పు.3
3. అనుః వారణాసి సూర్యనారాయణ మూర్తి, బౌద్ద ధర్జు సంగ్రవయు. పుటలు 24, 25
4. కింగాంం!: 70౧9 68గ౧౭౧1౦౧/ 10/౧5 ౦ 19 గ6||౦౮5 (9.
5. (గ[గక౧009 100౧000185, కింయరగీసిగా, పుట. 61 7 లింగ 8౧066౧10 ౮౧౮ కిలరంం౮గంగ పుట. 71
6. డా.బి ఆర్‌.అంబేడ్కర్‌, నీద్దార్దుడందుకు పరిద్రాదికుడడ్యూను , పుటలు 7, 8
7. ఆ.8 11 ఆచార్య, యుగయుగాలుగా అంధ్రద్రదోు,. పు.8
8. ౮131001161: 4౧ కం28/000100/ 66౮6౧౦6౩ ౦ 70౧/ 5౮6183, క 75
9. మహాబోధి సొప్టైటి, వుద్రాసు, కార్యదర్శి శ్రీ నందీశ్వర మహాథేరోగారు చెప్పారు.
10. పుల్లెల శ్రీ రామ చంద్రుడు, మన మలములు - సంద్రదాయములు, పు. 9 13 గస్తాశ[గ06650 [06 0660గ16 6 5౯౦౧౮ [౦016 ౦1 కిళ64[6గా, 1 8 ౪6౧/ ౧౯౦66611 11614 అగా 070066 8౮6611౧1 [0౧2 5610 116 11౧6 ౦ 16 701/6 00౮౧౦1! 6౧౮ 106 8810 0 గుం[66 4.006160%6౧, కంగ/ గోటోంగి/ ౦గ 46000 60౪౧౧ ౧.120
11. యేటుకూరి బలరామమూర్తి, ఆంధ్రుల నంజ్తీవ్హ చరిత , పు.18
12. నాగార్జున నామధేయులు ఆచార్య నాగార్జునుడు (క్రీ.+.1-24.) సిద్దనాగార్జ్టునుడు (క్రీశ6-7ళు) తంట నాగార్జునుడు (క్రీశ.10-144.) అని మువ్వురని ఇంగువ కార్తికేయ శర్మ తమ ఆచార్దు నాగార్డునో పేర్కొన్నారు. వీరు నల్వురని కొడాలి లత్మీనారాయణగారి యభిప్రాయము (నాగాడ్డున చరి(లో ). కాని ప్రథమ శతాబ్దమునకు చెందిన నాగార్జునుడే మాధ్యమిక వాదమునకు చెందిన మహాయాన ప్రవక్త.
13. గంగి కింగయాంగ్కీ గిం|[10౧5 ౦ 816 కంక ౧.63 కేం “కూటదంతసుత్తము, ధీమనికాయు (1-5)
14. వి. దుర్గా సదాశివేశ్వర ప్రసాద్‌, బుద్దునికి వమ్ముట బౌద్ధమతం , పు. 99
15. లలిలో వ్ధయు
16. నుల్తనిపాతం (వాసేఠగుత్త-6 1)
17. లలిలో వ్రాయు
18. వేదములందు పునర్దన్మ భావము లేదు, కానీ తరువాత ఉపనిషత్తులందు మాత్రమే ఈ భావమేర్చడినది! -_ త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి, భారతీయ తత్త్రాతాద్ర పరిశీలన పు, 86 23.7106 [౪76 (6౧6౨ ౦! ద6918౧095 66 [66౪76౧ 648116౧ 10 ౪1110% 049 610౧63, [౮౧౧౦౧ 069 1౧౮౩, 6౧౫౫౦౩, ౧౦౩4 6౧6 [61 646|166“-6.]5%6౧5076 గం౪+8669 ౮౦౮1 రిండయయగనగా.0.6

133 24. నిరయము (నరకము) ప్రీతలోకము, తిర్యగ్యోని, మనుష్యలోకము, అసురలోకము, దేవలోకము ఆను షడ్గతులందు పునర్దన్మను, బుద్దుడు నిర్దేశించినాడు -త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి, ఖారజేయ ' తత్త శ్యాన్హ్ర వరిలీలలము, పు.226 25. త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి, భారతీయ తోత్త్హ్రా ళ్యాన్హ్ర వరిళీలయ్ల, పు 228" 26. త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి - భారతీయ లల శ్యార్హ వరిళీలనమ్ము. పు.212 27. అను: పి.వి.ప్రసాద రావు. బౌద్ద ధర్జు నంభ్రవాయు, పు.59 28. 0%గం౧౧69 [10౧0న౧95, రింయంగీ నగా, ౧.129 29. కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు, అూగదత్దునము, పు. 197 30. 6. ౪౪10ఐ|||6| - 6008/౧0౧0100/ 6౪1౮౧౧౪౨ ౦/ ౫౧|| 5౮695, ౧.98 31. యేటుకూరి బలరామమూర్తి, ఆంధ్రుల సంత్వోవ్ల చదిల్రా పు.52 32. గీ రింగ, గ౭/8/0౧౨ ౦0 ౧౧౮౦. ౧.236 అగేగ[?15౬|-|!

1. "డెండయ[3౧0 [౧౦5 510౧1౫ 1౧గ౮6గ౧౦66 గే1౧6౮ 1౧16|!600613 ౪౦ 6/౧9 ౧౦ కంగా రింగ: 6౧6 " ఛం [౮౪78 ౧౭౪6౯ 6౦౧౪౭గ66] 10 కింర6[13౧1 0౮1 ౪౧౦ ౧6౪౭గ౧61639 గం/8 6600186 కండీరీగినో గీందిగగింం రగిరీ ౧౫169 101 114౧8” - కంగాలకో రిఆగి2, డిలరంగ గా ౦౯ ంంగాగాలగనగ ౪01/6 ౧౦/65 ల!
2. చిరంతనానందస్వామి, ౨వోకాసందో జీల చరిన్రో పు.247 ౩. (5/6, ౧0-275 తు క్భాష్టరాయా నంపాదకీయవ్యాసాలు, పు.28 ఇ. ఎవోకొనొందుని జోలో చరిత్రా పు.150 “ఈ 156 ౯ 227
3. 150/6, ౧ 276
4. (516, ౧-౩౦0
5. ఉప్పులూరి వంకట సుబ్బారావు, గాంధీ దర్ధనము, పు. 261
6. మానవులందరు సోదరులు, పు,30
7. 145 661611: ౧6౮ దిగ6గ౫౮
8. 061 (66౧641॥| & 601౧64౧611 16609) [6౪6 (8665౪ [119 (కంరీర[ం'3) ౧189689 1౧ +9గా౧5 ౨108 [0౧66౧౧౭౧1౦] రంరయ౧౧6౩ ౦1106 ౮౧6౧19౧౦69. 1౧ 0116౯౪0105, 116 [౧౮౪/8 0/0౪611 116 ర౭61 01%6 6 11౧6౮15౫ అంద. 1౧10 116 (016 0116 గ64౮ 1౧16116640611/6641100౧. ఉంం+6 61, 00111 0 1190 (౧161019 116 కింరీం[154 ంయేగగఅ 01 16 “9౧౧1౧655” 01 106 10౧9౦9౧66౧6| 1౧ 106 59౧96 ౦! 6 ౧90౧611516 00౧౦౭౧110౧ 0 ఆండీ -66గ65 $9౧2. కింరం[5౧) ౦౯ ౧౦గ- గాలగిటగా, *4|6) గం!603 116 1004౧6 0" ఉ!6,0.26 14/06౧ ౪6 [౧6 1061116 51016 01 1/10/6౧06 ౧౧౭6౦166 6 806015 1180౮01 10౪8, 116౧ ౪౭ (60౪ 10౯06గ61౧ 10641 [11౧/606 5 116 [180681 ౧1౧౧1౧610౧ ౦1 10౪6 - క6గ651 86౧2 |010, 0.29

134

15. దుద్ర దోపుడు, రవీంద్ర వ్యాసావళి, పుటలు 8,9

16. త్యాగంతో మేటి బంధం తొలగించడం చెడును మంచిచే ఎదుర్కోవడం ద్వేషాన్ని ప్రేమతోనే నిరోధించడం, బుద్దబోధలో నుండి గ్రహించిన సనాతనత్వమే-అను. సూరాబత్తుల సుబ్రహ్మణ్యం,6ఏీంద్ర ద్రతిభొ పు.132

17. రవీంద్ర వ్యాసావళి పు.132

18. యీంద్ర వ్యాసావళి పు. 273

19. 8%. తిరుపతి, సిద్దార్డుడెందుకు పరిద్రాజుకుడయ్యెను, పుటలు 2-9

20. గం ర0౮0186 0౪ 51 8.౪86/60[%660 గింం, “5ంగాం [09015 గంగా 6 8.4గారీఆరగంగ్‌ [౧01485

21. 6 61/6గ౧050౧07 46101669 ౪1646: దింగాలకో రింగ: కికగి., 07 6౦0౧౫. 59

22. బౌడ్డ సాంస్కృతిక సమితి వ్యవస్థాపకులు శ్రీ బెవర వీరభద్ర రావు నాకు న్రాసిన ఉత్తరమునందలి విషయమాధారవు.

23. శ్రీ బుద్దవర్వః అను, రామకృష్ణ, బ్రహ్మచారి - వ్యాసాణ్రమము, ఏర్పేడు. పు.195

24. కరుణలో వీరికి(శ్రీ విద్యా ్రకాశానందగిరి స్వామి)బుద్దుడు ఆదర్శమూర్తి. బుద్దుడనిన బౌద్ధమనిన వీరికి గొప్ప ఆదరము, గౌరవమున్ను గలదు. కావుననే వీరు వ్యాసాశ్రమ తాపస జీవితసమయమున ధర్భాపదము అను బుద్దగీతను తెనిగించిరి!- బ్రహ్మచారి గోపాల్‌-శ్రీ ౨ద్వా ద్రకాళానందగిది స్వాయులి వారి చరిత్రా-(ప్రచురణ: శ్రీ శుకబ్రహ్మాశ్రమము, కాళహస్తి, 1978)

ఆ౧గగి 1౬-111

1. ౪166: క.సంగాం[6౧6106౧: 706 గాంింయ ౦' కింరల%6గ) 0౧ 73108౮ 5ంల6స, ౯8

2. భారతీయ ఎజ్జానము-బౌద్రమయతో ద్రభాషము - భారతీయ తత్త శ్యాత్రయు, సంపు. పు.549

3. ౪1646 సగో.౮06రీగరాం “దంగ తింలలగీసగా 6౧6 16 రిగింర్రం+6రర్రగం

4. అను; చల్దాపిచ్చయ్య, గీతగోంందకావ్యయు.. పు. 20

వ. సంస్కృత భారతమున నవమావతారముగ సొత్త్వత పేర్కానబడినది.

6. కర్త పేరులేదు. నాగేంద్రాఖ్యుడ అను పద్యము వలన 13వ శతాబ్దములో రేచెర్ల గోత్రముల యాస్టానము నందున్న నాగనాథుడే శతక కర్తయై యుండునని ఆతడు విశిమ్టా ద్వైతియని ఈ శతక వ్యాఖ్యాన కర్తలు, శేషాద్రి రమణ కవులు అభిప్రాయపడుచున్నారు.

7. బౌడ్డంలోని మంచిని (గ్రహించాడు, వేద విహిత కర్మల్ని నిరసించాడు -ఆరు(ద్ర, నమగ్రాంధ్ర సాపొత్సము, సం.

శ. తామావ్మల్లి తమ్యుయ ద్రధాని , వావిళ్ర రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌సన్స్‌,. 1927

9. ఆధారం: నూతలపాటి గంగాధరం - సావొత్య గంగా అహారి, పు81

10 “కిం6తేసనగా 8 6 ని6గ 6106 ం0గ౧౧౦౧ [౮గాయ౧ [6౧1066 ౦1 ౪1360౧ 07 *|1100 గ6౧ ౧6౪6 3౮06966664 1౧ ౦౪౭గ౧౦౦౧౫1౧౮ 1015 *౪ంగీ6ే 6౧6 1౧ 661౧100 గ౧౦౧౫|[/, 0౯౮౦ ర66111635 [46 - 656 ౪6|| ౧0౧2, కిలరరగి సాగా -గ9 6359౧09 ౮౧౮ ౮ఆ౪/౭|00గాఆగి+ (1౧104౮010౧).

11. ఆధారం: కళా వేంకట్రావు - కావ్యాది అభిబ్రాయము; మొదలి నాగభూషణ శర్మ, తెలుగు సావాత్యం

= గొంటీదో ద్రభావాం, పుటలు-33,34

కే3క

12. కపిస్టలం శ్రీ రంగాచారి - భారతి, 1935, ఆగస్టు, పు.325

13. ఎల్జోరా, రేవటి ఎసంతాం , పు.126

14. గుండిమెడ వెంకట సుబ్బారావు - సంఘసేవ, మోక్షమార్గము ఖారత్మి 1924, జూలై పు113.

15. క్రొత్త సత్యనారాయణ చౌదరి - “మానవుడు భారతి, 1943, సెప్టెంబరు, పు.236

16. సంపత్కుమారాచార్య “గృహప్రవేశం” - చేతనావర్లం, పుటలు-51-53

17, ఇంద్రగంటి హనుమచ్చాస్తి, భారత్మి 1935 జూలై, పుటలు 59-66

18. భ్తోరన సంవుటే, సం. 1, పు.403

19. కవిపేరు తెలియ లేదు. ఈ దశావతారముల పాటను సేకరించిన శ్రీ వావిల కొలను రామానుజరావు గారు మైసూరు రాజ్యమందలి యొక గొల్లడీపాటను రచించినట్లు గురుతు ద్రాసి కొనియున్నారు, భారతి, 1927, జనవరి, పుటలు 126-129

20. తిరుపతి వేంకట కవులు - దశావతారములు, కఠగూరగంవ, పు.35

21. నంబి శ్రీధర రావు - శ్రీ ముల్లిందిగిరి తకు, పు,4

22, స్టానాపతి రుక్మిణమ్మ, వూలమాలి పు.12

23. శ్రీ విక్రచు దేవ వర్మ, దశావతార తత్త్వము, భారతి, 1932, సెస్టెంబరు. పు.337

24. ఇ. సూర్యనారాయణ, కావ్వాంజులి, 1! పు.226

25. నండూరి రామ కృష్ణమాచార్య, శాంతి, పు.69

26. ఎం.పి.జూన్స్‌ మానవత పు.35

యమ |

1. జి.వి.కృష్ణారావు ౨గ్రవవ్వాబట్తిని, పు.1; మాధ్వయిక ౨ంళతి మాత్రము 1956 “పరిశోధనలో 'ప్రచురితమైనదే నాకు లభించింది.

2. శాలి పలుకు శ్రీ వేదాల తిరువెంగళాచార్య , పేజెం. ౪

3. వెన్‌. నందీశ్వర మహోఖేరో - లంక మహాబోధి సొసైటి కార్యదర్శి, మ(ద్రాసు,

4. ఆధారం: భారతి - జనవరి 1931

ర్‌. బెవర వీరభద్రరావు, బాతిదావాం, పు.18, 19

6. జానుకవిగారు నాకు ద్రాసిన లేఖలో ప్రస్తావించిన విషయము లాధారము.

7. "మిగిలిన భాగాలు 1990-91 మధ్య ఆంధ్రప్రభ సచిత్ర వారపత్రికలో ధారావాహికంగా ప్రచురింపబడినవి. తరువాత కళ్యాణభారతి, గుంటూరు వారు (కాలం సూచింపబడలేదు) [గ్రంథ రూపమున ప్రచురించారు.

8. స్థలాంతరమున యీ కావ్యం పరిశీలించబడినది.

9. జనమంచి వెంకట్రామయ్య, భాంతి, ఫిబ్రవరి, 1931, పు.120

10. జాషువా, భారతి మార్చి, 1932, పు.445.

11. *నందభాస్కరుని బాయగనోర్వదు ఛాయముంబలెనొ (2-5)

12. మొదలి నాగభూషణ శర్మ, తెలుగు సానొత్యం - గాంధీబో ద్రభావం, పుటలు 23-26 మద్దూరి సుబ్బారెడ్డి - ఆధునికాంధ్ర కవిల్లంపై జాతీయోద్యమ ప్రభావం, అముద్రితము. పు.50.

కర 13. నాగళ్ళు గురుప్రసొదరావు - నపవ్వాంధ్ర నాహిత్సము మానవతా ద్రోక్టుథటము ఆంధ్రపత్రిక, 1969-70, పు.105

14. వరాజోల్గో కావ్య పీఠికలో నారాయణ రెడ్డి గారి మాటలు

15. శ్రీ భాష్యం అప్పులా చార్యులు, సమావోరము, కావ్యమున తాలిపలుకులు

16. కావ్యమును గూర్చి కవి అభిప్రాయము, వారు నాకు ద్రాసిన ఉత్తర మాధారము

17. ఆచార్య రంగ -కావ్యపీఠిక

18. కల్టూరు వేంకట నారాయణరావు, భారతి, 1950, మే, పు.23

19. డీవి.అవధాని ఆశోకుడు-కళింగ యుద్దము, భారత్మి 1931, మే, పు.771, 1932, మార్చి, పు,.577

20. కావ్యాది పద్యము

21. ఖాంతి, 1938, నవంబరు, పు.523

22. ఆధారం:బుద్రదోపుని పునరావ్వాశయు, ఉదయశ్రీ పు443

23. కావ్యాది సమీక్షలో శ్రీ బొడ్డుపల్లి పురుషోత్తం గారి మాటలాధారములు

24. సన్నిధానం శ్రీధరళశర్మ- భాలత్మి 1948, సెస్టెంబర్‌, పుటలు. 217-218

25. వేదము వేంకట అప్పారావు, ఖారత్మి 1952, ఫిబ్రవరి, పు. 145

26. సన్నిధానం శ్రీధరశర్మ, “బుద్వనితో”, అందిలి, పు.నెం, 25

27. జొన్నల గడ్డ సత్యనారాయణ మూర్తి - ధర్జుటీక్ష కావ్యపీఠిక

28. కె. అన్నమరాజ శర్మ, భారత్మి 1941, అక్టోబర్‌, పుటలు 419-421

29. కె.అవ్షవురాజ శర్మ - భారతి 1948, జూన్‌, పుటలు 563,564

30. వారీత శివస్వామి, భాంత్మి 1959, ఆగస్టు, పుటలు.27 -28

31. భారతి 1948, ఏద్రిల్‌

32. నాకు లభ్యమైన ద్రతిలో కవి అసలు పేరు, ప్రచురణ కాలము, ప్రకాశకుల వివరములు గల పుటలు

పాడ్జైనవి, ఆగగగి [5% - ౪

1. కరటూరి సత్యనారాయణ, కఠుణా సౌగతము, కావ్యాది.పద్యము

2. కాటూరి వేంకటేశ్వరరావు, ద్రవంత్తి జూన్‌ 1996 పు, 60

3. రాయప్రోలు సుబ్బారావు, ధ్యాని బుద్దస్రతిము కాప్టాకుందీక పు.122

4. కె.వి.ఆర్‌. నరసింహం, సుజూత పు.3.64

చ్‌ షీ దగిర్ర5గ ౧౧౦౪6౧

6. గట్మాపల్లి సత్యనారాయణ రాజు “పరివర్తనము కలస్ప్రువం పుటలు.? 1

7. నండూరి రామకృష్ణాచార్య, కాంతి, పు. 69

8. '' సంపాదకులు కోదాటి నారాయణరావు తొవ్వాంవిలి. 81

9. నరసింహాచార్య - అమరావతీ శిథిలాలలో ఆంధవత్రిక్ష 1956, మే, పు:

10. జూషువా, ట్రద్జాందిల్మి ఖఇండకావ్యము ౪! పుటలు, 19.20

137 11. జాషువా, అవోదన్న ఖండకొవ్యము !! పుటలు. 106-108 12. కుందుర్తి, బుద్ధ జయంతి - కుందుర్తి కృతులు, పు.271 13. కరుణశ్రీ, బుద్దదేవుని పునరాహ్వానం - ఉదయిత్రీ, పు.444 ఆః బుద్ద వ బ్ర 14. గత్జాపల్లి సత్యనారాయణ రాజు -పరివర్తనముూు, కఅన్సనం, పు.71 15. తంగిరాల - జూతర సూక్తమ్‌ - నంవోదనో 16. కరటూరి సత్యనారాయణ - ఆట్రుపాల్మి కావ్యాది పద్యము 17. సాహితీ సమితి రజతోత్సవ సంచిక 1946, ఫిబ్రవరి, పు. 18 19. శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వ విద్యాలయము - ఆంధ్ర కవిత్వంపై బౌద్దమత ప్రభావము; నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయము - ఆధునికాంధ్ర కవిత్వముపై బౌద్దమత ప్రభావము. 20. పోతరాజు పురుష్ణోత్తవురావు - నేడు, శాంత్సొ పు.65 ౧4కి! 5౯గ - ౪ | కరటూరి సత్యనారాయణ, లివ్పూరజీలో, 9-84 2 కరటూరీ సత్యనారాయణ, తివ్బురణశ్షీత 9-69 క్ర ౪1648 ఓగ4.40501, ఉూం9య ౦0" కింరరోగీ నగి (౧ గీగిం90/ గలం౧ 000౮౧ ని.34 3. 648 రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌, మహాయాన బౌద్ద ధర్మోత్పత్తి, భాంతి ల ౪౪6౧161: 5౧19౧600166| 5466౧099 01 0గ| 5106163 ర గ౧6 50164౧689 00 /1౧0001%/6౧౧ ౧౮౪! [6౪8 1౧10౮6౧666 116 6000701 116౧౧౮ 10 06 ౧౧౦౧౪ ॥ ౧0125518 0౪ 1౧౦1౮641౧6 30౧16 1౧౧౦౪61౦౧౩ 6150 1౧ [19 ం౧౦గ౫౧౧౪? - తీ*ఆ1160011161, ౬.౬70. 2107. శు 10లో 116 కిం౮రేరీగ63 ౪8/2 ౧౦1 1౧6462౧110 116 0౮111౪010౧ 076% 66 ౧6౮6 1౧౦గేంగ౧

• 410౮10౧5 1౧ ₹06 16గ౧ర౮6౮6 10 1౧6 116౧0108 ౦1 కింఠ6 [15౧౫ 13 ౧౦ 6 గ౧౮|61 1 6 _ 706 /46%050611/ - ౪0! 50, ౧.63 6 0౯౧169 8 26.సీఅ6గ661 రంరీరీ[150) ౧౧ గంగ౧౫[0, ౧.] 68 ౦. ౧ $09111, ఉంం6రీ5 01 కింరీరగ(5౧ ౧ ఉీంం601 1౧0616౧ 66॥%0/8 - రి౮ర64%151 916693 ౧ ౧౮/6౯, 0-33

10. యమ్‌.నాగేశ్వరరావు, భారతీయ కథా సాహిత్యం భారతి, ఏస్రిల్‌, 1939, పు.439
11. 609001 [66 10౧3 6ర్జం 5౮88695196 6 ౪0%0 1౧06౧౦6 ౦ 9076 క0646%51 ర్రం1169 1౧ 16 రీ1రీంలీగ౫/6 6౧6 6566116 న౦౪|౧/ ౦! ₹16 గీయ%066[60106, కి౮రరీీ 3! 66 1 1౧౮|6, ౧.34 12.8115 [౧0 60౪6 1౧6 161106 6 4065 ౧౦1 60౧161౧ 6౧౪ 61186 6గ6 666476110510౧ 10 116 కంరేం[6 01 కండర [15౧ 15 16/2 6/8 80౧06 16665, ౪0169 6౧6 అంం[85910గ5, 11 ౫ +0101 608 ౩40160౧01/ కింర6115 ఆ0%0 “0౧60 00661%66 - 016 కింర4[19గ) ౧౦78 6గ౧౫ 1౧౧౧6౦౮ ౦౧ 116 616- కి౮ర60౧:5 5100165 1 ౧౮60, ౧.49.
12. 1066., ౧౧. 51,52

138

15. రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌, మహాయాన బౌడ్డ ధర్మోత్చత్తి, భారత, 1939, జనవరి, పు.94

16. 1.గంరగంగిం0 006౧ 6౧001 - 77070౧౦౦౧౭ 0౪౧౨౮౩ గింంంగ,] 931, ౧.౩5]

17. 1౧106 115 60౧8౧౮66 1061116 ౧1౧౮౮౩ 1౧ 6౧6౧౫ 0ంగ౧౦౪౪86 116 1466 ౦0 ౧|౧౦౭:౩|0౧౩9 0గా 8 కింయరయగ;:5” -ల6%ష1అ6గిరీఆ కింంరగ:5గ ౧ గనంగం॥/0, ౧.167

18. 1646. 6. సత్యనారాయణ, భారతీయ కళ

19. 56016౧6 ౧౧౮51 [౧6౪8 66గ౪66 [13 1౧౩176410౧ ౮1౧6161౪ 10౧) 06 ౮౧౦౧1౩౧6౮9 001 ౪6 06౧ ౧౦18౧018 116 166 [6 ౪68 618611౫ ౮౧667106 1౧9౧1గ౧౩ 1౧౮6౧౦6 ౦ కింరయ[5గ, దిలరీ 65౧) 1౧ నం/౦|6, ౧.163

20. త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి, భారతీయ తత్త్హ్యళ్యార్త్ర పరికీలనయు, పు.403

21. తిలరర[/5 5106/83 /౧ /౧౮|౮, ౧.36

22. /016 ౧.29

23. |5॥0 ౧.46

24. 60174630, గీగం[06ోగాం 06౧61; 6౧6 116 1౧66౧ 60౧510౮10౧ [6౪6 165166 10 1115 [0౧౮6 ౧౧౧౦! 1౧06౧66 6 కింరీ4015౧) ౦౧ 1౧616౧ ౩9006161 8 - 8ిం660నో రాలర8ఏ 2) [౧6|౦. ౧.౩?

, 25. ౧0/6 - ౧, 40

26. [0159 ౪౦9 6 ౧6౧౫6౧౭౧ ౦౦౧౧0౮41౦౧ 10 ౩0010 7188010౧ 6౧6 ౧౮10౧౦! ర్రగ౦౪|1 6౧6 ౧౦౮|6 ౧౦1 [6౪6 066% 90 ఆ6511/ 6౦౧౦౧౫౧113 [66 6 91౧61 860౧౧౦౧16౦! 5006౧౧9 090611 $౧౫౮10 ౪4110౮1106 ౪1016980౧6 668౮ల ౦ కిండీయం[15౧05 10 615866 10[౪6గ76 - ౦గ౦౧|౪౮|101 6౧6 ౧85066 107106 |106గ/ 0106 1౧646406! - 8౮64115 5106163 1౧ 1౧616. ౧.40

27. £64|అ6౧646౯- 8666403౧) 1౧) గంగ౧0!6 ౧౧.171-172

28. వ్యాపారులు కూడ తమ వ్యాపార చిహ్నముగ బుద్దుని బొన్మను గ్రహించుట ముదావహం, ఉదా: శాంతి జ్యూయలరీస్‌, మద్రాసు,

29. మన్నె నాగేశ్వరరావు - కరుణ కుమారుడు (నాటిక) (10-28)

అనుబంధము -- 1 కావ్యములు సంఖ్య కవి కాలము కావ్యనావముము/ ప్రచురణకర్తలు సంఖ్య కే, తిరుపతి వేంకటకవులు 1902 దుద్ద్రబరిగ 1 2, పింగళి కాటూరి కవులు 1932 సొందరసందయు ే కాటూరి కవితాలత పబ్లిషర్స్‌ 3 సూర్యనారాయణశర్మ వేదుల 1943 బుద్దగీతో | రాయల ముద్రాక్షరశాల తణుకు, త్త సూర్యనారాయణ శాస్త్రి. సన్నిధానం 1943 దొలక కభాచ్చాయు - 1 1 ఆంధ్రకావ్థామూలానుష్టుము, , సికింద్రాబాద్‌ ర సుళర్మ 1945 దుద్దదయామూతో శే ది విజయ మౌరుతి పబ్రిషింగ్‌ హౌస్‌, మద్రాసు. 6 కొండమాచార్యులు. ముదినర్తి 1945 ధర్జ్థదీశ కే వి.వి నాయుడు & సన్స్‌ నెల్లూరు. 7 జాషువా 1945 కొంటదిళీకుడు [1 వేంకట్రామ & కో, మద్రాసు 8. వేంకట సుబ్బారావు కోమరవోలు 1945 అవారత్రీ 1 శ్రీ పరమేశ్వర పబ్లికేషన్స్‌, హైదరాబాదు ణా శివరామశాస్త్రి. వలూరి 1947 కథలు. గాధలు 1 వేలూరిసదనము, వుద్రాసు 10. రామమూర్తి. దుర్చ్భా 1947 త్యాయు 1 వివేక పబ్లిషర్స్‌, నెల్టూరు 11. వీరరాఘవాచార్యులు కొండూరు 1950 అమరావతి 1 శిల్పకళా పరిషత్తు, కొండూరు, సత్తెనపల్లి 12. పాపయ్యశాస్త్రి. జంథ్యాల 1950 కరుణశ్రీ ॥ శ కరుణశ్రీ కావ్యమాల, ఆమరావతి 13. వేంకటరావు నరసింహం. కాకర్ల 1952 సుజూత 1 ఎం.ఎస్‌.ఆర్‌.మూర్తి అండ్‌ కో., విశాఖపట్నం

140

14 ప్రసాదరావు, పి.వి.ఎల్‌.వి 1952 కరుణానింధున్లు ే

పాండురంగారావు, మారుటూరి కవుల ప్రచురణా, గుంటూరు,

15. ఆచార్య బోధి భాస్కర 1953 బుద్ద ₹లోకొం క్షే ఆది బౌద్ద మిషన్‌ పబ్లికేషన్స్‌,

. విజయవాడ

16. నరసింహాచార్యులు, కాండూరు 1954 అలోక్‌ రాజము క్షే కె.రంగాచార్యులు ప్రచురణ.

17. _ నారాయణరెడ్డి. సి 1955 నాగార్జునా నాగరము కే కొండాశంకరయ్య, సికింద్రాబాదు.

18. _ కృష్ణారావు. జివి 1956 మూద్యమికో వంతి కే పరిశోధన, 1956 మే-జూన్‌

19. నరసింహారావు, కోగంటి 1956 దబుద్దోవదోోహు క్షే కవిరాజ (గ్రంధమాల, తెనాలి.

20. శ్రీనివాసమూర్తి, బెళ్ళూరి 1957 కావ్యాగంగ గ్రమవోత్యాగ్ని 1! కిశోర కవిత సమితి, ముదిగల్టు

21. సీతారామరాజు, కోలాచలం 1958 ధర్జుచద్రొం కే కవిప్రచురణ, కృష్ణాజిల్లా

22. కృష్ణారావు, జి.వి. 1958 ౨గ్రమహవ్వావర్రిని కే సాహితీ కేంద్రం, తెనాలి.

23. _ రాంచంద్రారెడ్డి, కొండా 1959 ప్రాన్హోతి 2 మందాకిని కార్యాలయము, ట్రంకురోడ్డు, నెల్లూరు

24. వేంకటరళ్న కవి, పిళ్ళా 1959 బుద్దయానయు కే పట్టణ యువజన కాం(గ్రెస్‌ సంఘం, విజయవాడ,

25. వేంకట కవి, కొండవీటి 1960 (౪౮ ! కవి ప్రచురణ, మద్రాస్‌

26. వేంకట లత్మీనరసింహారావు, వాసిలి 1963 ఆనంది భిక్షువు | విశాలాత్ని గృహ (గ్రంధాలయ ప్రచురణలు, వడ్డమూతి

27. ధాశరది కృష్ణమాచార్యులు 1963 మువోబోధి 3 కొండా శంకరయ్య, హైద్రాబాద్‌

28. జాషువా 1966 నాగార్డునసాగల్‌ [ ప్రభుత్వ ముద్రణాలయము, హైద్రాబాద్‌.

29. సత్యనారాయణ, కరటూరి 1967 తివ్భూరజీలో కే విజయమోహనా పబ్లికేషన్స్‌, రాజమండ్రి

న.

30. నిద్దయ కవి, వడ్రమూరి 1967 బుద్ద వ్రదయయు క్షే అరుణ గ్రంధమాల, గాంటూరు.

31. _ వేంకటరావు, బోడేపూడి 1968 తొలావ్తలోయు | (త్రివేణి పబ్లిషర్స్‌, మచిలీపట్నం

32. సిద్దయ కవి. వడ్రమూరి 1969 వవాభినిద్యువుణము 1

ఎం సంజీవ గ్రంథమాల, గుంటూరుజిల్లా

33, సత్యనారాయణ, కరటూరి 1069 కరుణానౌగతయు | విజయమోహన్‌ పబ్లికేషన్స్‌, రాజముండ్రి

34. రావుకటాచ్ష 1970 యూయుత్లువ్లు ' క్షే సుమిత్ర పబ్లికేషన్స్‌, చిత్తూరు.

35. సుబ్రహ్మణ్యశర్మ, గుంటి 1971 ఎిల్చాద్యోతి కే వేంకట్రామ & కో., విజయవాడ.

36. జ్ఞానానందము, సురగాలి తిమోతి 1972 ఆద్రాపాలి క్షే ప్రచురణ: కవి.

౩7. సిద్దయ కవి, వడ్రమూరి, 1973 నొంది వళాల 1 గిరిధర పబ్లికేషన్స్‌, రత్నాకారఫార్మసి, నరసరావుపేట

౩8. ఆంజనేయులు, సముద్రాల 1974 నాగార్జున కొండ క్ష కవి కంఠీరవ కావ్యమాల ప్రచురణ, హైద్రాబాద్‌.

_ నొగేశ్వరరావు, మన్నె 1975 ఆళోకో ధర్జ్థాచశ్రము |

39- (ప్రచురణ కవి, అప్పికట్ట, గుంటూరు జిల్టా,

40. కరుణశ్రీ 1976 ఉదయశ్రీ ర కరుణశ్రీ కావ్యమాల, అమరావతి.

• 1 కనపర్తి 1976 పరాదిత |

ఉం యువసాహితీ సమితి, సిరిసిల్ల

42. గబిపతి శాస్త్రి, చర్ల 1977 బుద్దభగవానుని చరిత్ర 1| (ప్రచురణ: కవి, ఆంధ్రా యూనివర్సిటీ,

, వాల్తేరు.

43. " జూన్‌, ఎంపి. 1979 బుద్దబరిల 1 (ప్రచురణ: ఎంపి.జాన్‌ కవి, బాప్టిస్టుపాలెం, విజయవాడ-3

44, సత్యనారాయణ, కరటూరి 1980 ఆటబ్రుపాఠి 1 (ప్రచురణ కవి, జయకృష్ణాపురం,

142 45. _ వీరభద్రరావు, బెవర 1981 బౌద్దగోయా, [1 శ్రీనివాసమ్‌, వింజరపు బుద్దిప్ట్‌ కల్చరల్‌ ఆర్షనై జోషన్‌,

విశాఖపట్నం -1

46. లత్ష్మీనరసింహశర్మ, చల్చా సుద్రభొతము 1 అవ్మీనారాయణ (గ్రంధామాల, వుద్రాసు-2 1

శ సుబ్బారావు కుట్టా వ్లప్టవద్యోతొ క్ష ప్రచురణ కవి; అప్పికట్టు, గుంటూరు

జరి, వెన్నం వ్యూత్హానయు క్షే

అనుబంధము--2 ఖండికలు కవి పేరు ఖండిక పత్రిక తారీఖు

1. అన్నము రాజళర్మ.కె సుజాత థొాలలొ జూన్‌ 1926 లై ఎఎలలలలలలవాలాల లం భివాందేహి ఖొలలొ జూన్‌ 1948 ౩. అప్పారావు, బసవరాజు యశోధథరా విలాపము నీల కొవ్టాయందిరి
2. కుందుర్తి తెలుగు బౌొద్దము నవ్బాసాపొతి శ్రే నవ్యసాహితి సమితి. 1958 ధ,_---- బుద్ధ జయంతి కుందల్డి ఖ్రుతులు క్షే కుందుర్తి సన్మాన సంఘం, హైద్రాబాద్‌. 1975 సుప్రియ ప్లానే క్షే
3. కృష్ణశాస్ర ప భగవానుడు దేసీలపల్లి కృష్ణశాస్త్రి, 1975 సన్మాన సంఘం, మద్రాసు
4. కృష్ణారావు నాళవు బుద్దవతారము గం ధయవోర్తభని / రౌతు బుక్‌డిపో, రాజముండ్రి 1940 [. కోదండరామశాత్తి ప్రయాగ ఉహ్చితి ఆంధ్రవట్రిక ఏప్రిల్‌

• 1945

9. చంద్రమౌళి శాస్త్రి బెల్లంకొండ అక్షయపా(త్ర ఆంధ్రపత్రిక ఏట్రిల్‌ 1945
10. జూనకిరొవళర్మ సొవువేదం దివ్యదీక్ష ఆం(థ్రపత్రిక ఏప్రిల్‌ 1967 న. నిర్వేదము సాహితీ జనవరి 1062
11. జాషువొ బుద్దవహివు ఖండకావ్య సంపు టీ
12. లా అవేదన ఖండకాబ్యూ సంపుటి [4 ఆలలంంంంాా శ్రద్దాంజలి ఖండకావ్య సంపుటి క జ్ఞాన బుదుడు థిండకాప్టా సంవుటి
13. తంగిరాల జాతర సూక్తమ్‌ సంవేదన జూలై 1969 ఏి.సి.బి.రెడ్డి, యోగసాహితి

కతత 17. దాశరథి నాగార్జున నాగరికత ద్రణయ నౌధం కే భారతసాహీత్య కళాపరిషత్‌, ఖమ్మం. 1961 18. దాశరథి శీరసాగరం తిమిరంతో సమరం | వుహాంధ్ర ప్రచురణలు, హైద్రాబాద్‌. 1975 19. దుర్గా సదాశివేశ్వర ప్రసాద్‌ బుద్ద్ధదేవుని ఉపదేశ భారతి జూన్‌ 1926 రాజవాసిరెడ్డి రత్నవలులు 20, ------------- ధర్మసందేశం భారతి ఆగస్టు 1928 21. “ధనకుధరం” నాగార్జునాద్రి శాంతి 1961 22. నరసింహాచార్యులు, వేముగంటి శ్రీ పర్వతసీమ ఆంధ్రవభ్రికో ఏప్రీల్‌ 1959 23. నళినీకాంతారావు బాలాంత్రపు బుద్దదంత కథనము నివోదన | ఆంధ్రమహిళా సభా ప్రచురణ 1966 24. నాగేంద్రరావు, పింగళి సుగత। జోహార్‌ దుద్దజదియంతి నంచికొ 1956 25. నాగేంద్రరావు, పింగళి మై త్రీదీపం బుద్ధవాయంతి సంచికో 1956 26. భావ నారాయణరావు, శాంతిదూత దుద్ధయవోవరినిర్దాణ జయంతి సంచికో ॥ 1956 27. పాపయ్య శాస్త్ర, జంథ్యాల యశోధర జయంతి సంచిక 1956 28. బలరామాచార్యులు బుద్దదేవుడు ముచలీరవోం క క్వాలిటీ పబ్లిషర్‌, విజయవాడ 1972 29. బాలకోటీశ్వరరావు గౌతవు బుద్దుడు ఆంధ్రద్రభో ద్రత్వేక సంచిక 1956 30. బాపిరాజు. అడవి రాణీ తొలకరి 1 ఆంధ్రపత్రిక ముద్రణాలయం, 1922 ॥ చెన్నపురి. 31. బాపిరెడ్డి, జా, సాగరసొధం౦. బావీరెడ్డ గేోయనాటోకలు ||| సుఖేలా నికేతన, హైద్రాబాద్‌ 1973 32. భాస్కరరావు, సూరంపుడి సిద్దార్థ ప్రణతి బలో యురి శ మెహతా పల్లిషర్స్‌, అనంతవరం 1972 33. రంగారావు, కొత్తపల్లి “శాంతిదాతా? అరుణతారలు వ్‌ ఆరుణోదయ పబ్లిషర్స్‌, తెనాలి. 1957 34. రొజూరాం, మధురాంతకము _ దివ్యస్కృతి ఆంధ్రవణ్రిక ద్రత్యేక నంచిక 1956 35. రామనాధం నిష్కృతి గ్రవంతి జూన్‌ 1956 36. రామచంద్రశాస్త్రి, మల్దాది విశ్శకావ్యము ఎల్బులీణ 1956 విశ్వసాహితీ, విజయవాడ

కతన 37. రామానుజరావు, దేవులపన్లి. సుజాత వచ్చుతోరణం 1952 దేశకవితావుండలి, విజయవాడ 38. లక్ష్మీనారాయణ మూర్తి, శ్రీపాద అహింసావిజయుం శాంతి సావొత్యా సంకలనము 1961 39. వరదాచార్యులు, వానమామలై బుద్దగీత ఆఅవ్వోచయు క్షే దేశోద్దారక (గ్రంథాలయము, 1957 సికింద్రాబాద్‌. 40. వారణాసి శాంతివుద్ర వానంతి క్షే యం.వి.యస్‌. శర్మ, ఒంగోలు. “జయ” 41. విక్రమదేవవర్మ మహారాజగారు. దశావతార తత్త్వం భాంతి సెప్టెంబర్‌ 1932 42. విశ్వం బుద్ద సంబుద్ది ఆంధద్రభో ద్రత్సేక నంచిక 1956 శప. -ంంలం-ం-- శశపండితచరియ ఆంధభ్రద్రభో ద్రత్యేక సంచిక 1956 44, వీర వేంకట జోగయ్య శాస్త్రీ అప్పుల అజంతా ఖాలి ఫిబ్రవరి 1953 45. వేంకటరెడ్డి దేవరెడ్డీ అజంతా వైభవము. రానలీల క్షే అజంతా ప్రింటర్స్‌, సికింద్రాబాద్‌ 1962 46. వేంకటు సుబ్బయ్య వెలివర్తిపాటి సన్యాసము ఆరుణ రోఖ 1951 అల్లూరు, ఒంగోలు 47. వేంకట అప్పారావు, వేముల అఖండ యాత్ర ఖారతి ఫిబ్రవరి

• 10952

48. వేంకటకవి కొండవీటి నాగార్జునా(ద్రి దివ్యస్ట్రుతులు / కవిరాజ గ్రంథమాల 1955
49. వేంకట నారాయణ రావు,కల్టూరి అశోక ప్రశస్తి థొరతి వే, 1950
50. వేంకటరత్నము మహావాది అహింసాజ్యోతి ఎిళ్ళుభారత్మి విళ్చాసావాతి 1 1950
51. వేంకట సుబ్బశాస్త్రీ పిలుపు భారతి నవంబర్‌ 1946
52. వేంకట సుబ్బారావు,గుండిమెడ సంఘసేవ- భారతి జూలై 1924 మోక్షమార్గము
53. వేంకటావధాని, దివాకర అశోకుడు, భారతి కే 1931 కళింగయుద్దం రడీ, ఆలలలలలలలలలంలలంంలంా అశోకుడు, భారతి మార్చి కళింగయుద్దం 1922
54. వేంకటేశ్వరరావు, కాటూరి బుద్దదేవుడు పల్డీటో జల్లు, 1 కాటూరి కవితాలత పన్లిషర్స్‌ 1966

146 56. వేంకటేశ్వర్టు వారణాసి బౌధద్దశ్రీ శాంత్తి సొాపొలా సంకఠఅనం 1 1961 57. వేంకట్రామయ్య, జనమంచి. త్యాగవైభవము ఆంధ్రపత్రిక ఏప్రిల్‌ "| 1931 58. శివరామారావు వింజమూరి భక్తిగీతాలు కొల్పివ్యక్లి గోయసంపుటి, (| వేంకట్రామయ్య & కో. మ(ద్రాస్‌ 1958 59. శివరామశాస్త్రి వేలూరి మంగళసూక్తమ్‌ భాంతి జనవరి 1931 60. శివశంకరశా స్త్రి 'ఫలితకేశవయు కావ్యావలి శే 61 శివవర్మ, హారీత అపరోక్ష ధర్మము ఖాంతి ఆగష్టు 1959 62. శ్రీధర శర్మ, సన్నిధానము అనాన యవలు భొలతి సెప్టెంబర్‌ 1948 రై. --ంంంంంంంంలంలలం బుద్వనితో సాధన నమిత, సికింద్రాబాద్‌. 1951 64. శ్రీనివాసమూర్తి బెళ్ళూరి రాజర్షి తపోపనము క్ష కృష్ణదేవరాయ (గ్రంధమాల 1954 హిందూపురం 65. శ్రీరంగాచారి కపిస్టలము శాంతి భారతి ఆగస్టు 1935 66 సత్యనారాయణ, కరటూరి. తిష్యరక్షిత తొలుగు కవితా సంపుటి, శే నేషనల్‌ బుక్‌ ట్రస్ట్‌, ఇండియా 1974 67. సత్యనారాయణమూర్తి కొచ్చర్లకోట ప్రజాప్రభుత్వము ఖాంతి జులై 1938 నశించిందా సామ్యవాదావతార ఘట్టుము 68. సత్యనారాయణ రాజు, గడ్జెపల్లి బుద్ధం శరణం గచ్చామి, కలస్ట్రురం, శే పరివర్తనం తెలంగాణ రచయితల సంఘం, 1956 69. సత్యనారాయణమూ హైర్రాబాద్‌ 70 సత్యనారాయ. ర్తి, ఉటుకూరి. అనునయువు వువోదయము 1956 ణశాస్త్రీదేదుల చరణధూళీ మూుక్తడురి 1968 గౌతమీ కోకిల (గ్రంధమాల, 71. సత్యప్రియ కూనవరం. | పీలా బుద్దసంస్క్పృతి ఆంధద్రభొ ద్రత్వేక సంచిక 1956 73. సుబ్బరామి ర్తి తుమ్మల కరుణ ఆంధ్రవపణ్రాక ద్రతేక సంచిక 1956

• ర్మ, పైడిపాట బుద్ధుడు జాతీయ భారతి ! మారుతీ నగర్‌, విజయవాడ 1957

కే?

న. నాగార్జునసాగరం జొతీయ భారతి ఆజా న

మారుతీనగర్‌, విజయవాడ. 1957 75. సుబ్బారవు, నాయని బుద్దసంబుద్ది భాగ్యనగర కొోకోల |

త్రిల్లింగ ప్రింటర్స్‌, హైద్రాబాద్‌. 1966 765. ఎంఎం లల లలంపలలం బుద్దపంచకవుు భాగ్యనగల కోకిల |

త్రిల్లింగ సింటర్స్‌, హైద్రాబాద్‌ 1966 77. సుబ్బారావు, రాయప్రోలు బుర్దబిక్ష ఆంభ్రాపలి సాపొత్‌ నుతి [952 78. సుబ్బారావు, రాయప్రోలు ధ్యాని బుద్ద ప్రతిమ కావ్యుకుందేకో శ

లలిత కుటీరం, సికింద్రాబాద్‌ 1953 79 సూర్యవారాయణ మూర్తి దువ్వూరి బుడ్దబోధి ఖాంతొ జూన్‌ 1939 81. సూర్యప్రకాశరావు, సహదేవ సుదాముడు కథాగీతి క్షే

సహదేవ సదనం,

రాజమహేంద్రవరం. 1974

ఉపయుక్త గ్రంథ పట్టిక అప్పారావు, గురజాడ 1972 ముత్యాల స్వరాలు స విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, విజయవాడ అప్పారావు, బళ్ళ 1960. మహాత్ముడు గౌతవుబుద్వుడు | నవయుగ పబ్లికేషన్‌స, పెద్దాపురం. అహో బలరావు, కల్లూరు రాయలసీవు రచయితల చరిత్ర క్షే ఆది శేషయ్య, వేపకొమ్మ 1937 కురంగి కిరాతము 1 ఆచార్య జి.యస్‌.యన్‌ 1968 యుగయుగాలుగా ఆంధ్ర ప్రదేశము క సాంస్కృతిక వ్యవహారాల శాఖ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వము, హైద్రాబాద్‌ ఉమామహేశ్వరరావు.జౌ 1977 అస్పుశ్యలెవరు? న డా.అంబేద్కర్‌ మెమోరియల్‌ సొసైటీ. హైద్రాబాద్‌. ఎల్లోరా 1974 రేపటి వసంతం క శ్రీనివాస పబ్లికేషన్స్‌, మద్రాస్‌ -6 కనకయ్య ఉప్పులూరి 1960 గీత గోవిందం కే బంగా కనకరాజు, గుడివాడ, కార్తికేయళర్మ, ఇంగువ 1977 ఆచార్య నాగార్జున 1 ఐ.బి హెచ్‌. ప్రకాశనం; హైద్రాబాద్‌ కృష్ణారావు ముట్నూరి 1968 కృష్ణరాయ సంపాదకీయ వ్యాసాలు | కృష్ణా పత్రిక ప్రచురణలు, హైద్రాబాద్‌ కొండమాచార్యులు, ముదివర్తి 1948 న హడల్‌ 6 కే గణపతి శాస్త్రి, చర్ల 1959 బుద్ద భగవానుని జీవిత సంఘటనలు | గణపతి శాన 1 ఆర్షగ్రంధమాల సమిశ్ర గూడెము, నిడదవోలు ఈః ఎలకా 1962 (ప్రాచీన గ్రంథ అహరి 1! యన్‌.శేషాచలం ఉ& కో. మద్రాస్‌. గోపాలరెడ్డి, బెజవాడ క ( శ" ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్‌, హైద్రాబాద్‌. చిన్ని కృష్ణశర్మ, దేవరకొండ 1959 దక్షిణ భారత చరి'త్ర క్ష ది మోడ్రన్‌ పబ్లిషర్స్‌, తెనాలి. చిరంతనానందస్వామి 1946 వివేకానంద జీవిత చరిత్ర [గ శ్రీ రామకృష్ణ మఠం, చెన్నపురి శ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస జీవిత సంగ్రహం. 1 శ్రీ రామకృష్ణ మఠం. చెన్నపురి.

149

జూన్‌ యంపి. 1976 మానవతా క్ష ప్రచురణ కవి, విజయవాడ.

జానకిరాన్‌ ఆచంట 1969 తెలుగు గీతాంజలి | పారిజాత ప్రచురణ తిరుపతి

తారకం 1975 అంబేద్కర్‌ ప్రసంగాలు |! డా.అంబేద్కర్‌ మెమోరియల్‌ సొసైటీ, హైద్రాబాద్‌.

తిరుపతి, బి.హైచ్‌. 1976 సిద్దార్దుడు ఎందుకు పరిద్రాజకుడయ్యెను? 1 డా.అంబేద్కర్‌ మెమోరియల్‌ సాసైటి, హైద్రాబాదు.

నాగభూషణశర్మ, మొదలి 1970 తెలుగు సాహిత్యం, గాందీజీ ప్రభావం ్ష గాంధీ సాహిత్య ప్రచురణాలయం, హైద్రాబాద్‌ -20

నాగేశ్వరరావు, కాశీనాధుని 1947 ఆంధ్ర వాబ్మయ చరిత్ర క్షే ఆర్హ్షగ్రంథమాల, ముద్రాసు

రవుణారెడ్డి, ఆర్‌.వి. 1957 బుద్దహృదయము శ మారుతీ బుక్‌ డిపో, గుంటూరు.

రా జగోపాలరావు.ఎమ్‌., భారతీయ దర్శనము |

డా.సుబ్బమ్మ, పి.సి. తెలుగు అకాడమీ, హైద్రాబాద్‌.

రాజ్య లత్మమ్మ బసవరాజు 1963 ఆకాశ కుసుమావళి క్ష ఉదయభాస్కర పబ్లిషర్స్‌, విజయవాడ.

న 1960 వ్గాసవుంజూష్న క. రాధాకృష్ణశర్మ చల్లా శ కానా గ్రంథమాల, మద్రాసు ౨ బహిచారి 1951 బుర్గచర। క

రామకృష్ణ టొటౌ టీము, ఏర్పేడు.

రామచంద్రః తిరువుల 1963 త్షేవేంద్రుని బోధిసత్త్వావదాన కల్పలత 1 అద్దేపల్లి & కో. రాజమహేంద్రవరము.

చేంకట రమణయ్య బులుసు 1969 లలిత విస్తరం | బులుసు వేంకట రవుణయ్య, వముద్రాసు.

ర్రావమచంద్ర తిరుమల 1970 ధర్మదీక్ష క్ష విద్యాసాగర్‌ పబ్లికేషన్స్‌, నెల్లూరు.

అను. రామదాసు, బెల్లంకొండ 1959 జీవితము, వుతము క్ష రవీంద్ర గ్రంథమాల, విజయవాడ.

లక్ష్మణ శాస్త్రీ, కప్పుగంతుల 1969 బొద్దదర్శనవు || బాయిస్‌ చౌన్‌ ఇండప్టీయల్‌ ద్రైెయినింగ్‌ సెంటర్‌, హైద్రాబాద్‌-2

అను. లక్ష్మీకాంతము, పీంహగలి 1964 మానవులందరు సోదరులు క్ష (త్రివేణి పబ్లిషర్స్‌, వుచిలీపట్నము,.

కేక0 లక్ష్మీపతి, ఆచంట 1943 ఆయుర్వేదశిక్ష - భారతీయుల విజ్ఞాన 1 ఆంధ్ర ఆయుర్వేద ఫార్మసీ లిమిటెడ్‌, ముర్రాసు. నారాయణాచార్యులు, పుట్టపర్తి 1952 బుద్ద భగవానుడు సాహిత్య ఆకాడమీ, న్యూఢిల్లీ. ॥ నారాయణరెడ్డి. సి 1967 ఆధునికాంధ్ర కవిత్వము శివాజీ ప్రెస్‌, గంజ్‌ బజారు, సికింద్రాబాదు. నారాయణరావు, చిలుకూరి 1928 అశోకుని ధర్మ శాసనములు కే (ప్రపంచవుత [గ్రంధమాలా కార్యస్థానము, రాజమహేంద్రవరము, నారాయణరావు, కోదాటి 1969 కావ్యాంజలి - 1 క్షే గాంధీ సాహిత్య ప్రచురణాలయం, హైద్రాబాద్‌ స బలరావుమూర్తి, యేటుకూరి. 1975 ఆంధ్రుల సంక్షిప్త చరిత్ర విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, విజయవాడ. బలరామ్‌కృష్ణయ్య, దుగ్గిరాల 1963 శ్రీ గౌతమ బుద్ద చరిత్రము జ్‌ వేంకట్రామ & కో, మద్రాసు బాలరాజు, రత్నాకర 1960 బౌడ్డ యుగము 1 కాళహస్తే, తమ్మారావు - సన్స్‌, రాజమండ్రి. భక్తవత్సలం. ఎన్‌, 1952 హిందూదేశ చరిత్ర సంగ్రహము, (| మేకట రామశాష్త్రి వి, వుద్రాసు, విశ్వవిద్యాలయము సంపా. భార్గవ విద్యాదేవ కులపతి 1961 శాంతి (సాహిత్య సంకలనం) వెల్‌కం (దిస్‌ ఫైవేట్‌ లిమిచెడ్‌ గుంటూరు. పతంజలి వాడ్రేవు 1958 ఆచార్య నాగార్జునుల వ జ్రచ్చేదిక కీ ఉదయిని పత్రికా కార్యాలయము, కాకినాడ రంగారావు, కొండబోలు 1976 ధమ్మపదమ్‌ 1! మిత్రమండలి ప్రచురణలు, రేపల్లె ఎ రమణారెడ్డి పి.వి, 1956 మహాయాన విలశకము కే శ్రీ నాగార్హున బా విహార్‌, నాగార్హునకొండ. లక్ష్మీకాంతరావు, బేతపూడి 1910 అకంచలై క న్‌ | ఆంధ్రబాషాభివర్ధనీ సంఘము, మచిలీపట్టణము. క 1912 చీనాదేశప్పు చరిత్ర 1! ఆం(ధ్రభాషాభివర్దనీ సంఘవు, మచిలీపట్టణము. లజ్మ్మీ నరసింహశాస్త్రి, చిలకమర్తి సీద్ధార్ద చరిత్ర శ్‌ లశ్మీ నరసింహశాస్త్రి, గట్టి 1955 బోధిసత్త్వుడు | దిగ్గొబ్‌ ట్రేడర్స్‌, గుంటూరు. లక్ష్మినారాయణ, కొడాలి నాగార్జున చరిత్ర |!

కర్‌ 1 కన 1962 ఆర్యదేవుని చరిత్ర || విశ్వనాధశాస్త్రి, సరిపెళ్ళ 1961 ప్రాకృళ్ళిమ తత్తకొత్ర చరిత్ర ] వీరరాఘవాచారు ఆంధ్రసారస్వత పరిషత్తు, హైద్రాబాద్‌. సలు, కొండూరి 1977 యోగదర్థునము | వేంకటసు ప్రచురణ. కవి, తెనాలి. బృయ్య, గొట్టిపాటి 1947 ఘంటసాల చరిత్ర శ దేశీప్రచురణలు, ఘంటసాల వేంకటేశ్వర్థు, పుల్టాబొట్టు 1972 బౌద్ధ వహాత్షేత్రములు శ విజ్ఞాన (స్రవంతి, ఖమ్ముం. వేంకటేశ్వర్లు, బులుసు 1954 శ్రీ బుద్దచరి త్రము 1 జీవరక్షణ ప్రచారగ్రంధమాల, ఒంగోలు, ప్రకాశం జిల్లా. అను. వేంకటావధాని దివాకర్ల 1976 బుద్దచరితము | సాహిత్య అకాడమీ, న్యూఢడిల్లీ-1 వేంకటేశ్వరరావు, త్రిపురనేని 1956 భారతీయ తత్త్వశాస్త్ర పరిశీలన | నవోదయ పబ్లిషర్స్‌, గుడివాడ వంకట హనుమంతరావు, పిళ్లలమజ్ఞ 1946 సాహిత్య సమౌలోకనము క్ష సొహితీ సమితి, హైద్రాబాద్‌. శరకోపాచార్యులు 1963 భారతీయ నాగరికత, ఆహింసాతత్త్వము, ః ప్రచురణ, రచయిళ, కాకినాడ శ్రీ రావుచంద్రుడూ, పుల్లెల 1975 వునవుతవలిలు, సాంప్రదాయములు క్షే ఆం(ధ్రప్రదేశ్‌ సొహిత్య ఆకొడమీ, హైద్రాబాద్‌. సత్యనారాయం, వేలూరి 1925 బౌద్ద వముహాయుగవు క్ష సరస్వతీదేవి, ఇల్లెందుల 1962 నారీజగత్తు య సింగన, మడికి 1035 వానిస్ట రామాయణము క్షే వేదము వేంకటరాయశాస్త్రి & బ్రదర్స్‌, మద్రాస్‌. సీత్రారాము భట్టాచార్యులు, 1049 నవ్యాంధ్ర సాహిత్య వీధులు గ కురుగంటి హైదరాబాద్‌, ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు, హైదరాబాద్‌, వేంకట హనువుంతరావు, *) * 7 పిల్లలవుజ్ఞీ సుబ్రహ్మణ్యం సూరాబత్తుల 1961 రవీం(్ర ప్రతిభ క్షే జనతా ప్రచురణాలయం, విజయవాడు సుబ్రహ్మణ్యము గుంటి 1961 శాంతిదూత | వేంకట్రామ & సన్స్‌, విజయవాడ సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, వారణాసి 1956 అస్తికత్వము కే ప్రచురణ రచయిత, పీశ్రాపురం.

క్షైక52 సువేధ వివులాక్ష 1958 వుహామానవ గౌతవుబుడ్ద || నాగార్జున బౌద్ద విహార్‌, హిందూపూర్‌,

అను. సూర్యనారాయణశాస్త్రి 1973 బౌద్ద ధర్మ సంగ్రహము శే వారణాసి బుద్దిప్ట్‌, పబ్లికేషన్‌ సాసైటీ, శ్రీలంక,

సోవుశేఖర శర్మ, మల్లంపల్లి 1950 చారిత్రక వ్యాసములు, బౌద్దయుగము, య!

= నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు, అవురావతి స్తూపవలు, ఇతర

వ్యాసవములు,

నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు,

వురియు బౌద్ద సాంస్కృతిక సమితి, విశాఖపట్నం వారి ప్రచురణలు.

బుద్దజయంతి ్రత్యేక సంచికలు (వార, మాస పత్రికలు)

1, ఆంధ్ర ప్రభ సచిత్ర వార పత్రిక

2. ఆంధ్ర సచిత్ర వార పత్రిక

3, పరిశోధన

4. బుద్దజయంతి మహాపరినిర్వాణ ప్రత్యేక సంచిక

5. భారతి

6. స్రవంతి

దిన పత్రికలు

ఆం(ధ్రపత్రికలు

ఆంధ్రపత్రిక

విశాలాంధ్ర

కేస్‌ పత్రికలు ఆచార్య జూన్‌ 1943 బౌద్దవాజ్బయము భారతి కృష్ణరాజు, దేశిరాజు ఏప్రిల్‌ 1950 నవ్యముగా తత్త్వము, భారతి గురు ప్రసాదరావు, నాగళ్ళ 1962 అరవై యేళ్ళ ఆంధ్రసాహిత్యము, ఆం(ద్రపత్రిక 1968 నవ్యాంధ్ర కవిత్వము, మౌనవతా దృక్పథము, ఆం(ధ్రప త్రిక చంద్రశేఖరం వేలూరి అక్టోబరు 1979 ధమ్మపథం, శ్రీరామకృష్ణ ప్రభ జగన్నాధళర్మ దువ్వూరి ఏప్రిల్‌ 1924 నాగార్జునాచార్యుడు, ఆంధ్రపత్రిక జానకిరావమళర్మ, సామవేదం వే 1956 అశ్వఘోషుడు, బౌద్దవాజ్మ్యయం భారతి. నరసింహాచార్యుడు.కె వేం 1927 బుద్దగయ, భారతి. నాగేశ్వరరావు. ఎమ్‌ ఏప్రిల్‌ 1939 భారతీయ కధా సాహిత్యం, భారతి. ప్రభాకరశాస్త్రీ వేటూరి ఫిబ్రవరి శ్షేత55్‌ ముక్త్యాల పరిసరాలు -బౌద్ద స్తూపొరామశిథిలాలు - ఆంధ్రపత్రిక మహేష్‌" జనవరి 2965 కంబోడియాపై ప్రాచీన భారతీయ సంస్క్టాతి ప్రభావం, సాహితి తుశోదాదేవి వారణాసి జూలై 1961 బౌద్దశిల్పాలలో సరస్వతి - భారతి. రంగనాథళౌస్రే ఆర్‌ వేం 1931 బౌధ్దభికు సంఘము - భారతి. శస మే 1932 బౌద్దభికు సంఘము - భాంతి. లఎలలలలాచలాచంరంల- నవంబరు 1940 బుద్దభగవానుని గూర్చి హిందూ (గ్రంథముల అభిప్రాయమేమి. భారతి, రంగొచార్యులు.కె జనవరి 1927 అంబత్ధసుత్తవలు, భారతి. రావుగోపాలరావు. దామెర్ల ఫిబ్రవరి 1940 తెలుగు కవిత్వంలో క్రాత్తదనం. భారతి. లక్మ ణరొవు. కొమజ్ఞాజు జూలై 1930 పాణిని; బౌద్ద సన్యాసినులు, భారతి. లఖ్మీనారాయణ కొడాలి ఆగష్టు 1962 ఆర్యదేవుని చరిత్ర భారతి ప ఎలలలచాచవలాలలాం ఏప్రిల్‌ 1962 ఆశ్వఘోషుని చరిత్ర - ఆంధ్రపత్రిక. వంకటసుబ్బరామయ్య గౌరావరుల జనవరి 10309 ఆధునిక హీందూధర్మం, భారతి. వంకట కృష్ణరావు త్రిపురాన జూన్‌ 193% జీవకారుణ్యము, భారతి. వేంకటరావు, నిడదవోలు ఫిబ్రవరి 1973 ఆధునికయుగము, గాంధీసాహిత్యము, భారతి వేంకటేశ్వరరావు నార్ల మార్చి 1969 బౌడ్దయుగపు కళాసృష్టి, భారతి

క్షే5త శరణు రామస్వామి చౌదరి డిసెంబరు. 19826 బౌద్దమతము స్త్రీ ప్రచారిణులు భారతి శివశర్మ, హరీత జూలై 1959 నాగార్జున మతం కాపనిషనము, భారతి. శేషగిరవావు చీమకుర్తి జనవరి 1956 నాగార్జునుడు, నాగార్జునకొండ, భారతి. సచ్చిదానందమూర్తి. కె 1962 భారతదేశంలో దార్భునిక చింతన, ఆంధ్రపత్రిక సత్యనారాయణ మూర్తి, జొన్నలగడ్డ. ఆగస్టు 1938 భావపరశీలనము, భారతి. సుబ్బరావు, కొమరవోలు మార్చి 1939 రంపయ(ర్రం పాలెం బౌద్దగుహలు, భారతి. సునీతి శ్రమణుడు వే 1924... బౌద్దవుత సిద్ద్ధాంతములు, భారతి. సోమశేఖర శర్మ, మల్లంపల్లి 1951 బౌధ్సకళారంభములు, బార్జుత్‌స్తూపము, ఆం(ధ్రపత్రిక.

శే5న్‌ 5౬1౬507 8181౬10614 5.40. శిజం 82౯ 1146 2౧64 నిజవి!8[6౯ 1 శ!ణ4౧646॥ ౧౦. 1949 తజరంయాగా 4 గంం/, వీ[౧0812| ౮౧౧/4 ఉ౧౧8గడ|2| ౧12887 2 తీగషగ68, / ౧. 6౪౧486 1975 806000౧ - 770 ౧6౧౬౦౧ & శు 04449, 6./, గ! 595[2012120) & ౦0 , సోజర2గ -1. ఏ 06068680 8.౧. 1977 025/65 2 ౮, క£6-! రిల్మగా 21867 ౧౭(గ౬4 ని40|104/005, ని6గ౬0. 1955 , 2 500 *92౧౦/84౦౮౧౧గా, ౬6. | శ 52020 5.౪ స1౧1560/ 0/1౧0గ౧4|0౧ &౧0 కిగి౭6౦ 9603, 1౧0618. యామ 1969 ౭౧౦౧౨ ౦గర9,.కర.. "ప్ప క ఈగ గ 30[226& 60.17 రఈ౧న మ “ న 6 1962 8542001057, ౬6 (1 వ 6 011051౧2 గ౪గాం౧606 నింగింం౧ 9003 ఓ16.,. ద609018[64. | క 1969 770806605004890/0/0/, 66. 7 వ 80009 46౧ ఇగర్నట[ళగ 660600. తింం0౧నగా 0/7 00౧౫౮౧౫ ౫౧00 గీం9 /6 8. ఈణ65కో860 గగ/9 0/45/9, ౬6 | ః క52గ్ప/గోనలంగం0/ఉిగయ/2 004౧౯4 ౬6 | ర ౦౧2|2018గ, గ ౧1౪61510/ 08625 1974 779 0౭౧౯౭ ౧౧/౦య౦౧గ/౦7 84660౧5౧), ౬6. 11 10. పం ౭౦06 4||6౧ 8౧౮6 ౮౧౪1౧, ౬0౧6౦౧. 41 4౧02020)2౧2౧64 1967 ద8ెగ౧202౪4౧ 8660౧2 2౧౮ 0౦4/౧౭౧/2౮౪, 66 | క ౧6 గెడ౧౧4|01510౧8 [4155100 1౧56146 00210414, 010641. 12 6[491 890౪3080 023 9౪4౧6 1956 తీగ 2006400400 0 720610 8౮665గగా, 66. |

• 5611616. & ౦0గ౧౧౬౧౫ 5%8౧0[0412. 13 5%60, 0౫ 1976 7౧9 9/గ046/ ౬6. | 14 లం 1979 5079 గగ౦౪4/9609 25064 66000157), ౬6 1 ం 010% 0 ౪/19601) ౧౮౦1901౧00 6౦౪9౪, ౧60. 01 011౧4 15 5441006గ102135/ 1౧60 779 600౧60040౧ 078406౧ ౧(౧[౧౪౧౭, ౬6. | 80211009 ౪1604 ౧౧294౧, 061%|

16. 6410606002 ౪1౯౧౫౭౧౬ 1957 ౧౭౧౫౧4౦౭౮౩, ౬6 ॥ "౧6 646602 546) గీ5ం062401, 110206౧2 8466614 ౪041 1౧64006 7 ఆ9డ608/2, గుస. 1971 క52గ/ ర46065౧7) 2౧౮ 39 దిగీ4ర8౪86 6/12, ౬6. ! గ] గ్ర [101121 84౧4631485, ౨61౧1

156 18. ౪6120[46/2 గ౫౦ 66/62 1981 5079 ద609గట్‌ ౧0 0౧ 8.8 4ఉగారంరగ2ం £ఓ402/4, 56. | 19 న౦ళ 06104121 0108015400, ₹249. ల ౧౬212 ౧4౧౧2౧4 గ౭ర్ర2్ల002'9 దగగంం000ో 20 సశీ0112] 4౧4౧016253, 0611

• 68202062 5/200)/ 1978 గ౭గ/౫౭ 7090, దరే. నిర౪218 నం[[4002, 04104412 21, వలావనివవివవలులు న్‌ా , 1979 న ౮60౮4౧8 06 ౯౮4 తం/ర్ర్రంగ

22. గ గీర౪౭118 45[[2002, 0214011. 2006౧ గరు. 1971 002760//0602౧ ౧౧౮౦౧౧౫ ౬6. | గ401141 82౧2251 0853, 061%. ఇ (గ 6౫౦..2కన్లూం టై ల్తి

సై టం... " . తస ల భా యం... న నా. - నే కగు మ! క గటు రాం ర నో న (౮ క్‌ వ ప తాట యం. పంల (1 | ప్‌ ? . అట్టు భల్మావిల, వలన్మృ్రతం అలవత్టైవో భల్మవలు . 1 | ప . , ళీ 1 _ ్‌ ల , . / లో ల్‌ | క. 1 | | సెల నఫ్యిన ఓ మ్య , | = = | _ న [| ॥ య | / | /. | న సస శః ॥| ౧ ట్‌ న. . ( క. /. = , 1 క న లాయ లోట " .. కం. [క || టు! / ల ని క! ప్త ర రా ఇ. శ్‌ | ॥| నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసంబుద్దస్స న . పగడ ౯) | ఇ మాన్‌ | ఫస మ 4 వ్‌ ల] గలరా శ " లా ల్ల గ్‌ | | ళ్‌ సే ॥ ఆనంద బుద్ధ విహార ట్రస్ట్‌ | మహేంద్రహిల్స్‌, సీక్షిల్యద్రాబాదు =. 500:026: నై] | ష్‌ స మే శ స్త | | ఆంధ్రప్రదేక్‌, ఫోన్‌ 1640-7221... నో శ