Telugu aatalu paataluo_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఆటలు--పా ల ాాలులు బటట

.

౮౦థావళి? గిర నం ఎండు: పురివండా అప్పలస్వామి శీ ళ్‌ అటలు-పాటల్లు (దేశీయ క్రీడలు) నింకలన౦. నేదునూరి గంగాధరం చి(తాలు: రాజాజీ [ ప్రాచీన గ౧ంథావళలి రాజమహేందదవరము

ఎ - విఉరితీ[౮ ఆ4ఎగఆ5 & 509020) ౬౧0౮160101 6 ఖతిరంలని! 64640114 82434 శైల 706024 / జ కె 1411 శానానుల ళం? -7- న్‌ 4 లా డా వు గ శ క ఎ అథ న్న ఇ లో ఖో ఈ బో టు లల! 56000 - సళ 90లా 1965-9౯ తైః 2-50 ్టు గ్‌ న షు యు. వాలా క౧గ(664 26 ప్‌2015%4101 కెంళలా 10938 కషడతగుండ 3 గలం కఆల?ాంతే 9 ౧16 240 9068 ౭౧ 10185874 ఆ£4౫0న74ఓ! కె 0 [౮౫౦౫ శ పతిని. 020404 శీలిలిత ప గస

విషయసూచిక

1. దాగుడుమూతలు క్షే 26 ఉడుము - తుడును త్తి
2. పులి - మేక తి ఎ. పంది మొలుగుడు డ్తీశ్ష త. ఒప్పులకుప్ప 6 46. గుంటపెడు గుంకెడు ॥ త్తే బొబ్బట్లు 8 "నెయ్యి జీత తు వానాలప్ప 40 39 అత్తారింటి! చజాశేవీ! 4?
3. కొక్కు 12 80 ఆలంకి గుడి క్ష 7 జలగ |! త1 కుంచేలు త్త 8 చిప్పచిప్పు గోళ్ళు న! తి2. గుడుగుడు కుంచం శ్‌కే రం జ ల్ధైదలు 1ీర్‌ 88, బోటో త్‌త
4. అప్పుసవరము కేం తశ, కజ్టగానుగ 56 11 కుమ్మరిసాలె 16 తిం, ఆగీరన గింజలు ర్‌6 12 కొంగసలవారు 17 36. శాలికందము ల్‌9 138 ఆరటిచెు 18 8. ఓమన గుంటలు 60 14 చీక టమూతిలు బీ 18. బంగ అట 6కి 15, పచ్చాకు 2గ్ర 39 అ త్తకోషళ్లు 64 6, బుకబుఎసంచి ఎర్రి 40, కాళ అట 65
5. వెన్నెలకుప్పలు 29 ఉ1. నీతాజేవి ఆట 67 మ వెన్నెల వత్తి త శీ2, వరిబేసులు 69
6. కాళ్ళగళై తై 438 కుచ్చిళ్ళు 69
7. సంథధాలాట క్త శీశ. కందికట్టు 72 క్షే వెమ్మ వెళ్ళ 87 కీర్‌, ఇన్నెలాట 78 ఓ నూర్యుడు మైనం 38 క8, పప్పు ఆట 7జీ తీ గుమ్మడిపండు త్రం 47. సన్నికల్లు పొళక్తరము ర
8. గాగుడుమూడత త్తే ఉర, దూదుంబుల్ల 76 ల, ౦జి కావిశి శీ ఉ9 కోటాట 78

త్తే 50, ఈర 80 73 చక"ల ఆట 116 త1. ఓలలాడుట ర 74 కటలాట 147 ర్‌3. శ(రఒండీ 8 “(5 ఇభాక్‌ లేవు బౌన క0ం ఏతి. కొక్కు ర్‌ 70. ఎకుఒంతి 21 5ఉ. కోతిళొమ్మచ్చి 68 77, ః 12 తల్‌. వేల కోతికొమ్మచ్చి 90 7౪. పాచికలు 12 ర్‌ం శాలీపటము |! 79 వై పంకసాళ 12 త్‌. నోడుఓన్భ ం్రై 80 తొక్క_డుబిళ్ళ ఆట 135 ర్‌రి బోడిగుంంా 06 ౪1. బాలికల ఉయ్యాలఆట 0 ర్‌9. పఫులును 07 రల, (శొక్కు-డుయ్యాల 138 60. నోళీల ఎం 98 కోలాటు 138 611. చెబ్బకు కాయ 400 81 కసరత్తు కేతేం 62. ఉప్పుటీల. 101 85 నాక -_ పకుగు శత ఇ 63. చెడునుడి 108 86 క్షుత్తీ న: 64 మొగలి పరాణీ 107 87. సాము - గెరెడ్తీలు 1తత 6త, లక్కేాముషి 108౬ 88. చతురంగము శతం 66. గిరి ఆట 109 అనుబంధం |

67. పులిజాదము 110

ఛాలుర 'శ్రీడలు 100 68:9 2 క్క

చాలీకల శ్రీల 161 69, ః త్ర తే జేశీయ ణే క్‌ 70. చర్‌పర్‌ 113 (వచెలు పం

'చేళవాళీ ఆటలు 164 (0. తొమ్మిది కాయల. కే14 లె వసంతోత్సవాలు 114 అనుఒంధం 3 165

పీఠిక ఆటల ఆవళ్యకల

(1) కార్య ఛారంచేత కొంచెము ఆలస. యం భె సరిఠానికి మంచి ఇటలు మనశ్శరీ రాం జ్‌ ఉఇలానము కన్గించి బలం నిస్తాయి,

(2) ఎల్బపుడూ ఒశే పనిని చేయుటచేశ కలిగే వినూును పోనొట్టుతాయి.

(3) బుధివ్యాపా రాలను చుకుగుగా సాగిస్తాయి.

(4) (పయోజనమిల కనుగుణముగ్య తశ్చంపాదకములగు మార్గాల వమక్చుళొను నేర్పును పుట్టిస్తాయి.

(5) లోకయా్యత క త్యావసరములగు సమయాలను విచా రించి ఆ సమయానుఫూలత నెషుగునటుల చేసి, ఎప్పుడు పని జమహు టే శక్తులను ధృడపరుస్తాయి,

(6) కొందరికండే మేకపోతు గాంభీర్యము పోయి్యి వాస్త వికములగు మన సితులను వెలిబుచ్చి, వారిలో పర స్పర సహాయము, భావెక్యము, (పయోజనై క్యము

(7) వజలను సంమీ భావులుగా, సంసుటిగ పగ్ఫుతాయి,

(8) జూతి పునరునారణమునకు హేతువునుకల్చిస్తా యి.

(9 సధర్శము, సాచాష, స్వాభావము మొదలగునవి అనుష్టించుట ఏనిలోని ఒకభాగం, అందుచేత సీతి నియమాలను పూనిస్తాయి.

6 (10) మనోవాక్సాయ కర్మలను ఏకశాలమున (పవృ త్తి వారసత్వ వాజ్మయం "రెండువేల సంవత్సరాలనుండి మనజాతి ఆటలాడుకొంటూ ఆనందిస్తూ, (క్రొత్త ఆటలను నేర్చుకొంటటూ, ఇరుగుపారుగు వారికి నేర్పుతూ, వారివి నేర్చుకుంటూ, తన పరిజ్ఞానాన్ని పరిపుష్టి పరచుకొంటూ వుంది. అటలూ - ఆటల పాటలూ అనుశళ్ళతంగా వస్తున్నాయి. అందుకే దీని౨ి * వారసత్వ వాజ్మయం *” అనాలి, వాబ ్చయంలా గే ఆటలుకూడా జాతి జీవిత (పతిబించాలు. మొదటిది వ్యాగూపమై తే, ఆెండవది క్రీయాకూపమైనది. ఈ ఆటలు - పాటలు చేరితే పై రెండు స్వరూపాలు సమ్మిళితమై, సమ్యగపుష్టిని అందిన్తాయి. అందుకే యివి 'దేశకాలచరి(త (ప్రభావాలతో జాతి సంస్కృతి సంపచాయాలతో రూపు తీర్చుకుంటాయి, పూజనీయులగు పూర్వకపులు పాల్పు-రికి నోమనాథుకు, నాచన సోమనాది పూర్వకవులు లగాయతు రాయ(పోలు సుబ్బారావుగారి వరకు మన కవులు బుద్ధిపూర్వకంగా గాకపోయినా సంద ర్భావసరముగా అచ్చ టచ్చట తమ ౮ంథాలలో ఆటలు ఆడినట్లు రచిస్తూ కొన్ని ఆటల వేర్లు చేర్కొన్నారు. వాటిలో వవో ఖఇొన్ని తప్ప

7

తక్కిన వాటినినార్చిన వివరాలు మనకు జెలియుటలేదు. మకికొన్ని -టలు “సలు వ్గవహారరం%గం నుండి తొలగిపోవుట చేత ఆఆటల జర్టు తప్పు ఆట విధానం తెలియుట లీగా ఎఐవ్రన్నీ అకారాది చే న్నే కెండువందల ఆట లుంటాయి, ఆటల వేర్లుూల మన పూర్వకవుల [గంనాలు యీ దివ యూడండి ;-

$. బసవ పురాణం | పా .

ల్కు-రికి నోమనాధథిండు

ల్సి పండితా రాధ్య చరతి |

క, ఉస్పర హకివంెము నాచన పోమనాథుక్షు

ల కఈశన్నే

పరోటా) క్రై నాబకు

6, (క్రీడాభిరామము నబ్బ భరాయుకు

గ విష్ణపళాణము వెన్నెలకంటి సూరన్న 8. కాళహస్తి మహాత్మ్యము భూర్తటి

8. పాంకురంగమహోత్మ ష్లము తెనాలి రామకృష్ణుడు
9. శేయూరవాహాు చర్మిత మంచన
10. భోజరాజీయము అనం తామామ్యడు 1ళ, కళాపూక్షోదయము శింగళి కూరన్న
11. తొారాశశాంక వి యము శేషము వెంకటపతి 14, హంళ వింగతి అయ్గలరాజు నారాయ

8 15 సింహాసన ద్వా(త్రింశిక కొరవి నోపరౌజు 16 ఆంధావళి రాయ(ఫోలు సుహ్ప్చౌ రావుగారు అధునిక అభిమాన రచయితలు ఆంధ్రజాతి విశిషతను 'తెలుపుకూ కొన్ని ఆటలను ఆధు నికులగు కొందరు మహాత్కులు రచించినారు 1 (శీ కొమళ్రాజు వెంకట లక్ష ణరావుగారు - ఆంధధవిజ్ఞాన సర్వస్వము $ శ్రీ ఉన్నవ లశ్మీనా రాయణ గారు - మాలపల్ని తి శ్రీ సురవరము _పతాపె౭ెడాారు - *ంుల సాంహిక చరిత శ (శ్రీ బలుసు రామజోగరావుగారు - జాతీయ యోగ వ్యాయామ గడలు ర్‌ శ్ర తిమా్శవ_జ్జిల నీజండ రామయ్య గారు - ఆంధ(ప్రభ 6 శ్రీ భాగవతుల ఘూర్యవారాయణ కా స్ర్రిగారు జా ఆంధ ప(తిక 7 వా త్య్య్సాయన కామసూ(తములు - శీ పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శా స్ర్రై వాఖ్యాన౦ 8 శ్రీ మా ఉదయ నారాయణరావుగారు - స్వేచ్భ బేశీయ కసరత్తు

9 9, గవర్న మెంటు అర్ట్రుకాలేజీ విన్సిపాల్‌ గారి వ్యాయామ జాస్ర్రుము (పోత్సాహముతో ఏలూరి రామ చందరావుగారు. (సం! 1919) 10. శ్రీ నల్త గొండ కోదండ రామయ్యగారు - కసరత్తు 11. (శ్రీ బుద్ధిరాజు ఈశ్వరప్పగారు - చతురంగ దర్పణము, [ల శీ పప్పు మళ్ళి ఖార్జున రావు గారు - చతురంగ ప్ర కాళిక 18. (శ్రీ చేపా భీమశంకరంగారు - చతురంగ చాతుర్యముః 14. శ్రీ బేవులపల్సి వెంకట కృష్ణయ్యగారు-చతుకంగ బోధిని,

ఈ పె (గంథములు నాయీ (గ౦ధర చనకు అనేకవిఫముల సహాకరించినందున ఎతత్‌. ఆంథకర్తలకు ఎయుందయమూలముగా కృతజ్ఞ కాపూర్వక విన యాంజలులు అర్పించుళెంటున్నాను.

ఈ (గంథములనుగూర్చి పఠితలకు విద్యాదానము చేస్తున్న శ్హీగాతమిా గంధాలయము, శీ రామబాలభ కృ పుస్తక భాండాగారములు. నాకు చేయుచున్న విద్యాదానమునకు ఆ యా (గంథాలయాధి కారులకు కృతజ తాపూర్వక వంద నము లందించుచున్నా డను.

“ చతురంగము” ఆటను కనుట, వినుట తప్పు నా శీమియూ తేలియదు. అందువలన (్రీడగో తలమానికమైన దిన్నీ, మేధావంతుల కటగా సిధ్ధి శెక్సి-నదిన్నీ అగు మొ ఆటను సామాన్యులకు సుబోధకంగా వివరించాలని పై నుద హరించిన చతురంగ (గంథాలు పరిశీలించాను. కాని, వ విధంగా సామాన్యుల కర మయ్యే విధంగా (ఛాయాలో

శే0 'తెలియజాలని స్టతీలో ; ఈ ఆటయందసమాన (పకి గల వారున్తూ ఉత్తమోపాధ్యాయులును అగు (బవా శ శ్రీ ఇంద్ర గంటి లత్ష్మణమూ ర్విగారిని “ చతురంగము” ను గూర్చి (ఛాయుడని నేను కోరిన వెంటనే వారు నా సూచనమేరకు సులభంగా సుబోధకంగా (వాసియిచ్చాకు. అందుకు వారికి నమోవాహీశములర్పిస్తున్నా ను. ఆముఖము నేటికి ఆం్యధావని అంతటనునిలిచివున్న అటలు సుమారు ఒక వంద అవుతా బు, ఒకే ఆట పలుతావులలో ఫలురకా లుగా ఆడుతారు. ఒక అటచేరు మరో[(పాంతంలో మరో పేరుతొ వుంది. ఒకే ఆటలో ఒక (ప్రాంతంవారు ఒక రకం పాటా, మరో (పాంతం వారు మరొక రకంపాటా పాకు తారు, ఈ విధంగా (పాంతీయ భేదాలను ఆట = పాటలలోగూడ వరాడవచ్చు.. నేను తెలుగు దేశం నాలుగు చెరగులందు సంచరిస్తూ అందందు ఆశ్‌ ఆటల వీధానం చూచి (యాను కున్నాను. నావద్ద సువూరు ఒకవంద ఆటలును, కొన్ని ఆటల పాటలును వున్నాయి. ఈ ఆటలను యీ (క్రింది విధంగా విభజ స్టే బాగుంటుంది. అటల విభజన 1, ఇంట ఆకునవీ - ఆనమబయట ఆకునవి. క స్రీలు ఆడునవీ - పురుషులు ఆడ్డునవి.

క. 8. బాలికలు ఆడునవి - బాలురు ఆఅొకునవిం 4, ఎవరై నను సరే ఆకునవి, 5. శాస్తొనుభవం కలవి - చతురంగాదులు. ళ్‌ నిమిన్దాలు = జూదము, పవేశాటాదులుం

ఆటలలోని వాడుక మాటలు ఒహ్క-క్కు ఆటలో ఒక్కౌకరకమైన వాడుకమాట లుంటాయి. ఈ మాటలు (పాంతీయ విభేశాలతోకూడా వున్నాయి ;--

గదులు = ఇళ్ళు, గుంటలు, కాన = మధ్యాశుంట, కాయలు == గింజలు పొవులు. వికళాలు = గింజలు. సరులు = సమసర౦ిఖ్య కలవి శ్లీన్సి = అసమసంఖ్య కలవి. కంగింది = తగిలివది (కదిలినది) వండి = గెల్చి. దొంగ = ఆకుకునచ్చ్చే వ్యక్తం తల్చి చా ఆటపెద్ద. థోడి = దూదుంపుల్న (ఆట) లోని ప్యూ వేరు. కంచ = నోళీలాచె గొయ్యి. ఉట్లి = నోళీ ఎక్చేటప్పటి సాంకేతికము. పండు పట్టి = బంతిాాని, నోళ్ళ బిళ్ళళాని, పట్టుకొనుట,

[బి గిరి = బది కంగు, (భి. ముద్దలు = పాచికలు. అచ్చులు = జూదంలో 'తెచ్చేవి. జీరశాయ == 'బె త్తనకాయం. ఎల = హద్దు, గిరి బజి. ఆటలలోని మానాలు అటలలో గుర్తుల= ఫొన్ని సంఖ్యామానాలు వాడుగూ వుంటారు, గీరన ంజలు 4 గింజలు = 1 పుంజెకు (కు చ్చెండు) 8 గింజలు మా క చ్చటము ర్‌ కచ్చటములు = 1 గుజుము గ నా! 10 సజములు = 1 ఎనుగు ఆ సక. ముషి శా | త్త *ంజలు 1 ఉడ ఉ శేషము = 1 మవము తి శేషము =! తిగ లి శేషము =1 దుగ 1 శేపము =] నక్త్యృ జూదము కాళ = త్త దిగ ణా లి

13 నంది చా [ టోగరి = శ నాచన నోముని లెక్న విగ చ త్రి దుగ నా జ్‌ సత్త మా 7 దచ్చాక = 8 చౌవంచ = ర ఈరెదు = 10 (ఇ+తిగ) ఇత్సిగ షా 6 (ఇరు +దుగ,, ఇద్దుగ వా లీ కం అత్తీవం, చిత్తిగ, దుగ, సత్తా దచ్చాక, వంచ చౌవంచీనకై, డి త్తిగ యిద్దుగ, బదలు, చి త్తంబున. దలంచినట్లు చెతికి వచ్చున్‌ * (నాచన సోముని వారివంశఛము) అరకము వం థ్‌ సత్తోజారి + 1= 714 1 8:7 దచ్చౌక =శ4=8; చౌవంచజ 44 క్‌ =91 (ఇంతపరకు సరిపోయినది). కావి వంచ= 1; తిగ=కి, అను పందెము పడుటకు వీలులేదు.

క్య “అద్దుగ” కు మారు “ఇత్తిక " అనియు, “వంచచౌవంచ” అనుటకు మారు “వంచతీవంచ” అనియు ఉండవలయునేమో-అట్టయినచో తీవంచ = 8-41 = క ఇత్తిగజ కి 4క్సిధుగం 1 + 1సత్తా=6 + 17-44 8 దచ్చౌకవాశీ ఖ 428 వంచకివంచ:= 144, ఈరైందు= 6-44 యిత్తిగ యిద్రగ 6-4=01 బ(ద=రి + రీ= 18. అను లెక్క సరిపోవును. సాగటాలాట విధానము ;- సాగటూ లాటయందు రెండు వాచిక లుంటాయి ఒఫ్కొక్క్ళ పాచికకూ నాలుగు (పక్కలూ, కొక్క పాచిక (వకభాలపై వరుసగ, 6; క కి 1 గ చుక్కులుంటాయి. రెండు పొచికలను తాఎంచి వేసినయొడల శ6+68=12- 644.10 64 59=9,444=806+41-7 4ఈ4ికి= 7 ఏ +48=రి 4415 తి 4124, 1 + 1=2; అను తొమ్మిది విధములైన పందెములు పడును. ఒకటి మూయ పదకొండు; పడవు, “*౬కటి అను నర్థముగల (పాకృతహాపమగు “వంచ” ను త్రీ చా- మొదలగు వానితో కలికిన వానికొకటి చేర్చవలెనని యని మగును. తీ= కి + వంచవా[1వ=త్త చావ శ + వంచ 1=ర, శ్రీముఖము నేను తెలుగునేల నాలుగు చెరగులా, ఆ బాలనగోపాలం వల్లా మూడు దశాభ్ధాలూూ కని విని చేళకరించిన * వారస త్తే శ్రి వాజ్బయము ' ఈ * ఆటలు - పాటలు”, తరతరాలుగా ఆం(ధ్రావనిలో అనుశృతంగా నిల్పుతూ వున్న యీ వాజ్మయ పరిరత్సకులకు (_పాంజలులు,

క్ష్‌

ఈ (గంధాన్ని ఆంధ వాణీమతన్లి క అలంకార(ప్రాయంగా అంజలులతో అర్నించుకొంటున్నాను.

ఈ “ఆటలు - పాటల” ను (శ్రీ రానూవాగారు ఏర్చి, కూర్చి, తీర్చి తన నచనరచనా నైపుణ్యముతో దిద్ది యీ (గ౦థం అందించారు.

శీ; మాదేటి రాజాజీగారు తమ చ్మితరచనా విన్యాసంతో ఈ (గ్రంథానికి మెరుగులు దిద్ది అలంకారం చేకూర్చారు.

ఏ రిరువురు యువకులు, ఈ అభ్యుదయ రచయితలకు నా హృద యాభివపందనాలు నా కృతజ్ఞత,

శ్రీ పురిపండా. అప్పలస్వామిగారి సంపాదకత్వమున రాజమహేంద్రవరము, సరస్వతీ పవర్‌ (పస్‌ యజమానులు (శ్రీ అద్దేపల్లి నాశేశ్యరరావుగారు. (ప్రాచీనసాహి త్యాన్ని ఆంధ (పజానీకానికందించే అభిలావతో అనేక (పొచీన (గంథాలు అచ్చు వేయిస్తూ చాపానేవచేస్తున్నారు. అందులో నా యా * ఆటలు - పాటలు” అనునదొక చిన్న(గంథం. దీనిలోని [భమ (ప్రమాదాలు విజ్ఞులు తెలియజేస్తే ద్వితీయ మ్యుదణలో సవరించుకొని వారికి కృతజ్ఞతలు తెలుపు కుంటాను. భాపాభిమానులు, (పాచీనగంథావళిని పరి పోవనీ,0తురని (పాంజలు లర్పిస్తున్నాను.

అమ్ష్మేవారపుకేట ॥ రాజను హేంద్రవర మ సుజనవి క్ఞాయుడు ది 1-11-196 నేదునూరి గంగాధరం

1 దాగుడుమూతలు-దాగుడువరూసీలు

ఈ అటలో పెద్దను “తల్లి అంటారు. తల్లి “అలలో ఆరటిపండు ఎవ్వరికో?” అని అంటుంది. నాకో ఆం బాలిక దొంగగా నిర్ణయింపబడుతుంది. ఇంకోవిధంగా అడె వారినందరినీ వరనగా నుంచోబెట్టి, ఒకటి, రెండు .. అంటూ పది వరకు లెక్కబెట్టి పదివచ్చిన బాలిక 'పండి6 దంటారు. ఇల్లే కడవరకూ లెక్కించి, కడకు మిగిలిపోరు బాలికను 'దొంగ' గా నిర్ణయిస్తారు. అదీగాక ఆకుపాకు కరేపొకు. డాము, డూము, డుస్‌, డుసాలాకు, పొకుల క డుమాడుమా, డుమ్‌ అంటూ కడపటి బాలికను పండిన. చివరకు మిగిలిన బాలికను దొంగగా నిర్ణయిస్తారు. అప్పుడు ఆ దొంగ కళ్లును తల్లి (ఆటలో పెద్ద) చేతులతో గట్టిగా మూస్తుంది మిగిలిన ఆటలోని బాలికలందరూ వారికనువైన రహన్యస్థలాలకు పోయి దాక్కుంటారు అలా దాక్కున్న, వారందరిపకాన ఒకబాలిక రావచ్చు' అంటూ కేకవేస్తుంది అంతట తల్లి దొంగ కళ్లుతెరచి వదలిపెడుతుంది. దొంగ తొటివారిని ఎక్కడున్నదీ వెదకి పట్టుకోడానికి వెళ్లుతుంది ఈలోగా దాగిఉన్న బాలికలు రహన్యంగా దొంగకు దొరక కుండా పరుగెత్తుకువచ్చి తల్లిని ముట్టుకొంబారు. అలా తలిని ముట్టుకోడానికివచ్చిన బాలికనుగాని, దొంగ పట్టుకుంటే ఆలా దొరికిపోయిన బాలిక దొంగగా నిర్ణయింది, యింతవ రకూ దొంగగావున్న బాలిక తోటిబాలికలతో కలసి ఆటలో పాల్గొనాలి. అలాగ ఏబాలికనూ దొంగ పట్టుకోలేకపోతేనూ అందరుబాలికలును తల్లినిముట్టుకుంటే(అంటే తల్లిచెంతచే!

లై ప్‌ రాం న | హై ” ఓ న్‌ ర్స శ స ప నా. ॥ వ ల గానో చం! | షం క్ష షి కళే గక కై!" ఇద ౨

వలిమేక శ్రి పోత్సే ఆ దొంగనే తిరిగి దొంగగా భావించి ఆటను తిరిగి ఆడుతారు అలా మరలమరల ఆట ఆడుతూనే వుండాలి. ఆందులో బాలికను దొంగ ముట్టుకొంటే అవుటు (దొరికి పోయ్యి ఆవడంగానీ తల్లిని ముట్టుకోలేకపోయి దొంగచేత చిక్సిపోవడంగాని జరిగితే, అ బాలిక దొంగగా అటలో పాల్గొనాలి.

అటలో తల్రిబాలిక లేకపోతే, లేక అందరూ నిర్ణయిం చుకున్నబ్లు ఒక గోడనో, అరుగునో, స్థంభాన్నో ముట్టుకో వాలి అదే తల్లిగాభావించి దొంగ అ తల్లి చెంత నిలచినట్లు నటించి, తనంతటతానే కండ్లు గట్టిగా మూసుకోవాలి. తతి మాపిల్లలు రహస్యస్థలాలలోకి పారిపోవాలన్నమాట.

ఈ అటలో యింతమంది పాళ్గావాలి అనే నియమం లేదు. దొంగ ఆటలో తల్లి వద్దనే తోటిపిల్లలకోనం కాచు కొనివుంబే “తల్లిదగ్గరున్నాది _ తన్రిపియ్యతిన్నాది. నాదగ్గ రున్నాది - నాపియ్యతిన్నాది” _ అంటూ పరివానం చేస్తారు. ఆడలేక మానుకుంటే

“చాకిరేవు బల్లకాడ = చఛాడంత (శాగింది, డోలి, డోలి,....” అంటూ ఉడికిస్తారు, ఏబాలిక కయినా అటలో మధ్య విశాంతి కావలసివస్తే “నాబిడ్డకు.దూ” అంటారు. జై పులి మేక

కొందఠు పిల్లలు గుం డముగా నిల్చి, ఒకరి ముంజే

యిని మరియొకరి ముంజేయిని పట్టుకొని గొలును కట్లి

వ్యూ హోా గ్‌ " డర చయల (7

న నాను కన క్‌

ఇ సాడాపి కా ష్‌ రా

చన పం

( క నం సు

ర చా వషన ల ఈ షన

న చ మా చా కై ని

• తక నన “ కే

పులిమేక

వలిటీేక 5 వారిమధ్య మేక అని పేరు "పెట్టి' ఒకి బాకలికను వుంచు తారు బయట ఒక బాలికను “పులి” అని పేరుపెట్టి నిలిపి వుంచుతారు గృుడంగా దొడ్డి లాగ నిలచివున్న బాలికలం దరూ బయట నిలచి కాచివున్న పులిని లోనికి వెళ్లనీయ కుండా లోని మేకను కాపాడుతూ, “"పులివచ్చె మేళ _ దాగుగో మేక” అని కొందరు పిల్లలను తప్పించుకొని లోనికి రావడా నికి (పయత్నించే పులిని రాకుండా చోటీయకుండా కాస్తారు మేకను పట్టుకొనుటకు పులి అట్టహానంచేస్తూ గొలుసు లాగ తనకు అద్జంగా వున్న ఆ బాలికల చేతుల (కిందనుండి దూరిగానీ పైనుండి ఎగిరి ఉరికిగానీ మేకను పట్టుకోడానికి [(పయత్నిస్తూండాలి, పట్టుకోవచ్చును ఒకరి చేతులను మరొ కరు పట్టుకొని గొలుసులాగ గుండంగా నిలబడి నప్పుడు, పులివచ్చి ఆగొలుసులను (చేతులను ఊపి చూస్తుంది అలా* ఊపినప్పుడు అ గొలుసు ఊడిపోకుండు నట్టుగా అందరు చేతులలో వున్న మరొక చేయిని గట్టిగా పట్టుకొని నిలబడాలి. ఒకవేళ ఆగొలుకు (చేయి వూడిపోతే ఆసం దుగుండా వపులిలోనికి వచ్చేస్తుంది. అక్కడున్న మేకను పట్టే సుకుంటుంది. పులి బలవంతంగా గొలునును [(తెంపకూడదు పులి మేకను పట్టుకోగానే అ ఆట అయిపోయినట్లుగా తిరిగి మరియొకరు పులిగానూ, యింకొకరు మకగాను నిర్ణయించి తిరిగి ఆటను (పారంభిస్తారు. ఇలాగే [పతీసొరి గొలును మధ్యవుండే మేకను పన్లుసుకున్నప్పుడల్హా ఆ ఆటలు ముగిం చేసి తిరిగి మరొక మేకను పులిని నిక్టయిస్తు మిగతా బాలికలు గుండంగా చేతులు పట్టుకొని గొలుసులాగ నిలబడి ఆట ఆడుళుండాలి.

౩ ఒప్పుల కుప్ప ఇద్దరు బాలికలు ఒకరికొకరు ఎదురుగా నిల్చొని,

ఒకరి ఎడమ చేతిని ఎదుటి అమ్మాయి ఎడమ చెతిని అలాగే ఒకరి కుడి చేతిని ఎదుటి అమ్మాయి కుడి చేతితోను పట్టుకోవాలి. అంటే అలా వట్టుకున్నప్పుడు ఆచేతులు మెలి కగా వన్తుందన్నమాట. అప్పుడు యిద్దరి ళాఖ్ళు దగ్గరగా జేర్చి ఏటవాలుగా వెనుకకు వంగి వుండాలి. గిరగిరా చుట్టు తిరుగుతూ

“ఒవ్వులకుప్పా, ఒయా్యారి భామా;

విస్తరంట య యీనవుల్ల;

గూట్లోరూపాయి - నీమొగుడుసిపాయి” - అనిగానీ

“ కొబ్బరి కుడకలు - బెల్లపచ్చులు' - అని తానీ

నంవాదంగా పాడుతూ గిరగిరా తిరగాలి.

ఇలాగే నలుగురు బాలికలుగూడ కలిపి ఈ అట

అడుతారు ఈఆటలో:

1. ఒవ్వుల కుప్పా _

£. కొబ్బరి కుడకలు -_

లి. వెల్లఅదుగో = చుక్కలవిగో __

శ అద్దాలవిగో = మేడలవిగో _

ర్‌. నన్పబియ్యం - భఛాయపప్పు న

6. గొట్టంనిండా ముగ్గోసి - కొడుదుమా - బొక్క

ధుమా _ 7. తురకోళ్ళదొడ్లో - (తుల్లివువ్వ మాదొడ్లో -మల్రివువ్వ అని పాడుతుంటారు

ల ల ాేడ్య! ల్‌ లంగ్‌, రో న ళం: వృర్య ల్‌ 4 ప 1 య (శ గ /:/ . ర '/ టై న్‌! " ఇ ( గడే స్థాన గ్య న్న ళ్ళ! రో మ. జ్య 000 స్తు శ ం స్నా యు క ర్ల మూ _ ఒప్పులకువ్న

శీ బొబ్బట్లు కొందకు బాలికలు రెండునమాన ఉజ్జీలుగా ఏర్పడి, ఒకరివెనుక మరియొకరుగా గుంపు, ఒకగుంపువారు కూర్చో వాలి. వారి కెదురుగా రెండో గుంవువారు ఒకరి వెనుక మరి యొకరుగానే కూర్చోవాలి. రెండు గుంవుల మధ్య కొన్ని బారల ఎడము (దూరము వుండేటట్లు కూర్చోవాలన్న మాట. తరువాత వారికీ వీరికీ మధ్య అడ్డంగా పొడుగునా ఒక గీత గీయాలి అంటే, యీగీత యిద్దరు ఉజ్జీలకు హద్దు అన్నమాట. అప్పుడు ఆట పెద్దలు యిద్దరూ లేవాలి. ఒక బిళ్ల పెంకు(చిల్ల పెంక్రుకు ఒకపక్క నున్నంరాసి వుండాలి మరో(పక్క ఏమి రాయకుండా ఆలాగే వుంచాలి. అట పెద్ద లలో ఒకామెయీ బిళ్ల పెంకు చేత్తోపట్టుకొని ల

'తెలువు కావలెనా%_. నలుపు కావలెనా” అనీ గానీ

• ఎండకావలెనా?+.వానకావలెనా* ” _ అనిగానీ అడగాలి ఎండ అంటే తెలుపు. వాన అంటే నలువు గల బిళ్ల పెంకు భాగం అని వీరి సాంకేళికన్న మాట. అప్పుడు రెండవ పెద్ద తన యిష్టం వచ్చిన దానిని కోరవచ్చు. అప్పుడు మొదటి పెద్ద ఆ రెండో పెద్ద ఎదు టనే ఆ బిళ్ళపెంకును గోటితో మాటి అకాశానికి ఎగరవే యాలి అ బిళ్ళ [కిందపడిన తకువాత ఫైకి ఏరంగు కని పిన్తుందో, ఆరంగు రెండవ పెద్ద కోరిఉన్న యెడల మొదటి వారు “కాచు' కొని రావలయుకు ఆ ఠంగు కోరినది

కానిచో రెండవ ఉజ్జీవారు కాచుకోవలయు నన్నమాట.

ఆట అడు విధానం:

రెండు ఉస్జ్టీలలోని కాచుకొనివచ్చు వారును, ఆడు

ట్‌బ్బట్లు కొనివచ్చు వారును కూడ తమతమ బాలికల యందు ఒకరి వెమక ఒకరుగా హద్దు కివతల _ అవతలగా -_ నిల్చివ_ డాలి. బిళ్ళ పైకి ఎగిరి, [కింద పడిన తరువాత రంగును బట్టి కాచుకొనువారు నిర్ణయమైనవారు. అంటే ఆటలో కాచు కొను వచ్చువారు. చద్ది అన్నము - ఉల్లిపాయ అనిగానీ మంచినీళ్లు - మామిడాకు ॥ నక్కచచ్చింది _- కుళ్ళికంపు లం జాపచుట్టు అ చంకబెట్టు ఇ ఇ పాయిలొ పెట్టి ఎ బొబ్బర్లరొట్టి న. ఆకు తెచ్చుకో . అన్నంపెడతా లం వేడిఅన్నం -- కందివచ్చడి ం ఉట్టిమాద ఊరగాయ-_నీకుబద్ద, నాకుబడ్డ బిందెల బజూరు.నీకోబిందె నాకోబిందె నారబద్దకాయ-నీయబ్బతల కాయ _--నన్నేమంటావు' అరిగానీ గుక్క విడువకుండా పాడుతూ పరెగెత్తి రెండవ వానిని తరుముకు వెళ్ళాలి. ఇట్టు యిద్దరును ఒకరి వెనుక ఒకరు ఏకవంక్తిగా కూర్చుని వున్న తమ రెండవ భాగంవారి చుట్టూ విడువ కుండా ఉఊకుగుతుండాలి. పరిగెత్తు నప్పుడు ఆడుకొని వచ్చు వారికి అయాసం వచ్చిన యెడల తన స్థలమునకు వచ్చి సెల్టుండచ్చును. నిల్తునుసషుడు కాచుకొని వచువారుముటు కారాట్‌. న న కాచుకొని అపచ్చువాక శి

10 ఆటలు - పాటలు అయానంవస్తే తనచోటికి పోయినతరువాత నిలవవచ్చును గుక్కవిడువకుండా పొటపొడుళూ పరుగెతుచూ కాచుకొని వచ్చువారు, ఆఅడుకొనిపోవువారిని పట్టుకొన్నఎడల ముట్టుకో బడినవారు ఆటలీనుఎడి దూరంగా పోవాలి. ఆటముగిసే వరకు అటలోకి రాకూడదు. ఇట్లే ముట్టుకొనవచ్చు వారు గూడ [(గుక్కవిడిచి పెట్టినయెడల ఓడిపోయినట్లే. కాఒట్టి వారుగూడ్‌ ఆటముగిసేవరకూ వేరుగా కూర్చుండాలి ఇట్టు డుఉజ్జీలలొని వారుగూడ ఒకరికొకరు ఓడిపోయి కవమ[క మంగాతగ్గిపోతుంటారు, అట్లు తగ్గిపోవుటలో ఫభాగం వారు అఖరువు అవుదురో అభాగంవారు మొదటి ఆటకుకాచుకొని వచ్చువారుగా (పరు గెత్తిపట్టుకొనువారుగా) వుండాలి తిరిగి ఆట పారంభించాలి ఆడుకొనువారు ఒకవైపునుండి పరుగెతి నట్లగుపడి బెదరినట్టు అటు ఇటు మరియొక పక్కకు పరుగె తవచ్చును ముట్టుకొనువచ్చువారికి దొరకగూడదు కూర్చున్న రెండుపంక్తులభాగముల్ఫవారికీవలావల దూరముగా పోగూ డదు, కాచుకొనివచ్చువారు నడుమ గీచిన (హద్దు గీతకు (లేకబథ్రై కులోపల, అనగా తమ(పక్కగా నున్నపుడు (గుక్కుమానిననూ యిబ్బందిలేదు. బద్దెమోద (హద్దుమాద్భ కాలుండగా (గుక్కవిడచిపెట్టే సే ఆట అయిపోయినళశు. వాలి ళా ఫ్‌ వానాలప్ప

బాలికలందరు రెండుచేతులూ బారసాచీ, కళు మూను

కొని తెరచిగానీ, ల

వానాలవ్యు ల! “వానాలవ్ప వానాలపవ్ప! వాన వనుందో వరదొనుందో చాక లోళ్ల పిల్పకి వన్తుందో వానా వానా వరదప్పా శ ఆఅ పొడుతూ ఎవరికి వారే గిరగిర తిరగాలి, గుండంగా గిరగిర ఎవరికి వారేతిరిగేటప్పుడు కళ్లు తిరుగుతాయి. కావున అలవాటయ్యే వరకు కళ్లు మూనుకోవడం మంచిది. ఈ అటలో ఒకరికన్న ఇంకొకరు ఎంత ఎక్కువసేవు తిరుగు తారోయని పందేలు వేనుకొని ఒకరినొకరు మించి జయిం చాలన్న ఉత్సాహం, సంతోషం యీ అట లక్ష్యుం. రెండు వుజ్జీలుగా ఎర్బడి ఒక ఉశ్జీవారిని యిఐకో వుజ్జివారు ఓడిం చుట గెలుచుటలు టూ ఆటలో లేవు. వాన వన్తూంటే__ “వానమ్మను గోతిలో పెట్టి _ ఎండమ్మా నీవురావె" అంటూ, ఎండికాస్తూంటే___ “ఎండమ్మను గోళిలో పెట్టి._.వా నమ్మ నీవురావె”” ఆఅంటూను ఎండ-.వాన వుంటే-ఆవింత సమయంలో ఎండ వాన-కుక్కల నక్కల పెళ్లి అల్లి బిల్లి దండ.అరకాసు దండ జంగం వారి తోటలో.-జాజీిపూల దండ అంటూ చిరుగు తారు.

6 కొక్కు (వులగం)

ఇద్దరు పిల్లలు కొన్ని బారల దూరాన ఒకరి కొకరు ఎమరుగా కూర్చుంటారు. వారిమధ్య కొంత మంది వరనగా ఒకరి వెనుక ఒకరుగా ఒక (పక్కకు తిరిగి ఒక హద్దులాగ ఎర్బరునస్తూ కూర్చుంటారు కూర్చున్న హద్దుల వారిపై నుండి తిరిగివస్తూ మధ్యనున్న వారిని చేతితో కొట్టాలి అంటయిన వారు ఆటలో అయిపోయినట్లుగా భావించి వాగు (పక్కకు ఆటవదలి వెళ్లిపోవాలి. అయిపోయిన వాఎలో చురుకైన వారిని బారుమధ్య కుచోబెట్టాలి. కొట్టేవారికి వగరుపు వస్తే (అలసి పోయి) కూర్చున్నవారి వద్దకు వచ్చి. కొకో_” అంటూలేపి ఆ ఫ్థానములో తాను కూర్చుండాలి *'కొకో” లేచినమనిషి యధా పశారం బారులోని వానిని కొల్టాలి. 'కొక్కు పెట్టకుండా లేసే _ అలాలేచిన ఆటలో3 మ౩ిషి తూమి' అంటూ అయిపోయిన వారిలో చుండి ఒకరు వచ్చి ఆ బారులో చేరుతారు.

నిలుచున్నవారు కొట్టబోయే వారిచేతికి తగులకుండా తప్పుకుంటూంటారు. కొట్టేవారు వాద్దుతప్పితే “పిల్లా” అంటూ అయిపోయినవారు తిరిగి బారులో చేరుతారు. కొట్టేవారు హద్దుతప్పకుండా అటూయిటూ వెనుకకు ముందుకు తన యిష్టం వచ్చినట్లు పరిగెత్తి చేతితో మధ్యవారిని కొట్టాలి. ఇద్దరు ముగ్గురను కూడా కొక్కుగా కూర్చోబెట్టవచ్చు కొట్లే వారు బారు లోనివారు కొక్కు కూర్చున్నవారికి అవలీలగా దొరికే నమయం చూచి కొక్కుపెట్టాలి కొక్కు పెట్టికూడా లేచినను * పిల్లా” అంటో అయినవారు వచ్చి చేరుతారు. హద్దులుగా రాళ్లను కూడా పెడితారు.

ఈ ఆటకే దషఓణ దేశంలో (పులగం) అని పేగు,

7 జలగ

బాలికలు గురడగా నిలబడి ఒకరిచేతు లొకరు గొలునువలె గట్టిగా పట్టుకోవాలి. ఒకబాలికను వారిమధ్య “జలగ అనే పేరుతో కూర్చోబెట్టాలి. జలగ కళుమూనుకొని, కూర్చుండియే గుండంగా నిలిచి వున్నవారి కాళ్లు పట్టు కోవాలన్నమాట. జలగకు దొరకకుండా, నిలబడి వున్నవారు ఒకచోట నిలవక తిరుగుతూ. * జలగమ్మ జలగ '” _అంటూ పాడుతుండాలి.

జలగకు చుట్టూతిరిగే మందిలో ఎవరికైనా కాళ్ళు పట్టుబడితే తిరిగే వారంతా ఆగాలి. జలగ దొరికినవారి కాలు పట్టుకొని వుండాలి. అప్పుడు ఆట పెద్ద వచ్చి అడిగే (పశ్న లకు జలగ యీ[కింది విధంగా సనమాధారా లిస్తూండాలి.

ఆట పెద్ద _ ఎవరిని పట్టుకున్నావు? అని అడిగితే

జలగ =_ చేపను పట్టుకున్నాను. అంటుంది. అలాగే

ఆఅటపెద్ద - చేప నేమిచేశావు?

జలగ:- కాల్చుక తిన్నాను

ఆట పెద్ద.- చేదు కశ్హుమి చేశావు?

జలగ:- అంగడివాని కిచ్చాను.

అట పెద్ద: అంగడివాడే మిచ్చాడు?

జలగ:- ఆకులూ పోకలూ యిచ్చాడు.

అట పెద్ధ = ఆకులూ పోకలూ ఏమిచేశావ జలగ -_- గుడి కట్టించి, దేవత కిచ్చాను. ఆటపెద్ద;. గుడిలో దేవత పేరేమిటి? _ అనగానే జలగ ఈనకు దొరికిన (కాళ్ళు ఎవరివోవారి పేరు చెప్పాలి.

1 అటలు-పాటలు

• ఎబే తాను పట్టుకున్నావారి పేరు చెప్పాలి. సరయిన పేరే వ పృగలిగితే, తాను అడేవారి జట్టులో చేరుతుంది. దొరికిన హలిక జలగ అవుతుంది పేరుచెప్పలేక పోతే తానే మరల “జలగగా' ఉండి అడాలి. 8 చిప్ప చిప్ప గోళ్లు ఇద్దరు బాలికలు ఒకరికొకరు ఎదురుగానిలచి చేశులు ముందరకు (వేళుముందరకు సగంవరకు కొక్కెమునవలె వంచి ఒకరి పిడికిలితో ఒకరి పిడికిలిని లంకెవలె తగిలిం చాలి. అప్పుడు ఒకరిచేతులు తిరగబడి, ఇంకొకరి చేతులు బోర్లపడి వుంటాయి. తరువాత చిలి చిప్ప గోళ్లు వ సింగరాజుగోట్తు

మాతాతగోళ్లు ఎ మండపరాళ్లు ” _ ఆఅనిపాడుతూ కొండసేవు ఎడమకు, కొంతసేపు కుడికి *రగిక తిరగాలి.

ఈఆటకు ఓటమి గెలుపులులేవు కాని ఓక జోటి(జత్సితో యింకొక జత (జోట్రి పంతంవేమకొని, ఒక జోటికన్నా, ఇంకోజోడు ఎక్కువసేవు తిరుగుతూ ఎకువ వడి” తిరిగిగెలుపు నంపాదించుకోవచ్చును ఓడూ __ గెలు పులు లేకపోతే అటలో వుత్సాహంవుండ మ. కాబట్టి ఉద్దలు (ఉజ్జీలు వేసుకొని ఒకరితో ఒకరు పంతంగా ఆడుకోవటం మంచిది.

ఉలవలు.ఉలవలు-_. వేయించి -

ఉట్లునిండా పోయించి_

కందులు.కందులు _ వేయించి

జట్లడలు క్షే కడవలనిండా పోయించి కుడుములు కూలపోసి- అట్లు ఆరపోసి= అంటూ తిరగకుండా చేతులు కుడి ఎడమ (క్క ఐకు వంచుతూ ఆడుతారు. ఫ్ర జల్లెడలు ఇద్దరు ఇద్దరు బాలికలు ఒకరి కొకరు ఎదురుగానిల్ని ఒకరి అంచేతి (చేళ్ళపందుశుండి మరొకరి (వేళ్ళుపోనిల గట్టిగా (వేళ్ల తొనొక్కి బిగించాలి. అప్పుడు ఒకరి కుడిచి? (వేళ్ళు ఎదుట వారి ఎడమచేతి (వేళ్లతోను, పరి ఎడమచేతె (వేళ్ళు ఎదుట వారి కుడిచేతి (వేళ్లతోను అదిమి వట్టుకోబడి వుంటాయన్నమాట. [ చరువాత చేతులు తలమోిదకు పెకెత్తి చేతులు పట్టు విడువకుండా చేతుల (కిందనుండియే తిరగాలి. తిరుగునప్పుడు _-"జల్రేడమ్మ జలెడలూ ళా భా జల్లెడనిండా ముత్యాలూ” _ అని పాడుకోవాలి. దీనికే “*చిప్పచిప్పగోళ్ళు'" అనే ఆటవలెజఒక జోడుతో ఒకజోడు వందెంలు వేసుకొని ఆడుకోవచ్చు. 10 అప్పసవరము ఇద్దరేసి బాలికలు ఒకరి కొకరు ఎదురుగా నిలవబడి యుండి ఒకరి చేతివేళ్ల సందున ఎదుటి యింకొకరి చేతి

16 కుమ్మరి సారి (వేళ్లు యిరికించి గట్టిగా పట్టుకోవాలి. తరువాత ఎవరి కుడి చేతి అరచేయి వారి మెడమిదకుండునట్టు వెనుకకు చేసుకు వాలి ఇప్పుడు ఒకరి ఎడమచేయి. రెండవ వారి ఎడమ చేతితో ఎదురుగా నుండునట్లు చేర్చాలి. ఇదివరకు ఒకరి కొకరు ఎదురుగా నున్న బాలికలు ఒకరు ఉత్తరముఖముగా నున్న యెడల, మరొకరు దక్షిణముఖముగా వుంటారు. తరువాత “మాఅప్ప సవరము మాకుతే” అనిఒకరునూ “మాదేవుని గిన్నె మాకుతే”” అని ఒకరునూ పాడుతూ తిరగాలి. ' జల్లెడ అఖటవలె దీనికీ పందెములు తస్సుకానవచ్చును. క్షేశే కుమ్మరి సారె ఇద్దరు బాలికలు కాళ్లుసాచుకొని ఓకరి అరికాళ్లకు యింకొకరి అరికాళ్ళు తగులునట్లుగా ఎదురుగా కూర్చోవాలి, శరువాత ఒకరి ముంజేతులొకరు వట్టుకొని కాళ్ళు ముందరకు తస్నిపట్టి మడమలు నేలకు బిగదన్ని చేతుల ఊతముతొ కొంచెము ఎత్తువరకులేచి మెల్లమెల్లగా గిరగిర తిరిగాలి. అల వాటు అయినకొదీ ఎక్కువ వడిగా ఎ త వడిగా, కుమ్మరిసారె నా ప తం వచ్చు. రెండవజోడుతో పందెంలు వేయవచ్చును.

12 కొంగలబారు

కొందరు కన్నెలు బారలుచాచిన చేతులతో ఒకరిచేయి మరొకరు పట్టుకొని వరునగా నిలచి ఉండాలి అప్పుడు ఆ కన్యకలు ఉత్తరదక్షిణ ముఖములు” నిల్చి వడమరముఖ ముూా ఉన్నారనుకొందాం అట్లున్నచో ఉత్తరమున చివర నున్న మొదటి యిద్దరు చేశులను ద్వారము (గుమ్మము) లాగ చేతులు పెశతాలి. అపుడు దక్షిణమునమన్న మొదీటి టాలిక్‌ మొదలుకొని ఒకోీరివెనుక ఒకరుగా చేతులు వదల కుండా “కొంగలబారోయ్‌” అని అందరూ ఒక్కనారిగా కేక లుచేసూ పాడుతూనూ మెల్లగా తొందరగా (నడుస్తూ, చవరుగెత్తుచూ) అ చేతుల ద్వారంలోంచి అవతలకి పోవాలి.

ఇట్లు చేతులదిండ విడిపోకుండా, బారు చెనరిపో కుండా మరలనురల మునుపటిలాగే నిలఓవుండాలి. ఇట్లు యీడిక్కునుండి ఒకసారి, అ దిక్కునుండి ఒకసారి గాని మూచివరి ద్వారం చేనుకొని మరోసారి ఆ చివరద్వారం వేసువొని_ అందుండి దూరిపోవుచూ ఆఅడుళూండాలి. చాలాసార్లు ఒక దిక్కుద్వారం నుండియే దూరిపోతూవుంటే దామ జబాళలావమూరం సాగిపోతూ పోవలసివస్తుంది. కాబట్టి ఈపీథి మొొనుండి, అపీధి కొపవరకు పోవచ్చును వీథి విశాలం పొడమా లేకపోతే ఇటునుంచి ఆటు, అటునుంచి యిటు దూరిపోతూవుంటే ఎంత సేపాడినను ఆ స్థలములోనే ఉండవచ్చును.

ఈ ఆటకు ఓటమి గెలుపులు లేవు. ఈఆటకు అయి దారుగురు కన్న తక్కువవుంటే ఆందంవుండదు. నరదాగా

త్ర

క్షి అటి చెట్టు వుండదు. చాలా మందివుంటే బారుగా ఎక్కువమంది సంతోషంతో ఆడుకోవచ్చు. అందంగానూ వుంట.౦ది 'హెచ్చరికిగానూ వుంటుంది “కోడి పెట్ట నల్లన _ కోడి గుడ్డు..తెల్లన_-ఆంటూపాడుతారు. 13 అరటి చెట్లు

కొందరు బాలికలు కూడి ఆడుకొనే ఆటయిది ముగ్గురు బాలికలు మాతం పెగావుండి మిగతా బాలికలు “అరటి చెట్లు ' అనే పేరుతో అరటితిట లాగ నిలబడి వుండాలి చేతులు పైకెతాలి అవి ఆకులు గెలలూ అన్న మాట పైగా వున్న ముగ్గురు బాలికల్లో ఒక బాలిక గొల్లబామ రెండో బాలిక కావలికుక్క. మూడోబాలిక దొంగ అన్న మాట

గొల్లభామ (పొద్దున్నే లేచి మొ*%ం కడుక్కొని చల్ణ కడవ నెత్తిమిద పెట్టుకుంటుంది కుక్కను పిలిది “కుక్కా చల్లమ్ముకొని వస్తాను. అరటి ఆకులు గెలలు దొంగలు కోను కొని పోకుండా కాపలాకాన్తూ వుండు నేనాచ్చాక నీకు పెరుగు బువ్వ పెడతాను. ఇల్లు కూడా పదిలము నుమా అనిచెప్పి _

"అరటి చెట్లకు నీళ్ళుపోసి _ అరటికాయలు నేనే తింటాను.” _

"అరటి. చెట్లకు నీళ్ళుపోకి _ అరటి పళ్లు నేనే తింటాను” _ అని పాడుకుంటూ పోతుంది.

“సరే!” అని కుక్కు కాపలా కాస్తుంది.

ఆటలు-పాటలు 9 గొల్లభామ చెప్పిన మాటలు చాటున వుండి దొంగ వింటుంది. కుక్క అరటితోట చుట్టూ తిరిగి ఒకచోట పడు కొని న్మిదపోతుంది. దొంగ వచ్చి అరటికాయలు పళ్లు కోసుకొని పారిపోతుంది. అరటి చెట్టులాగ నిలబడిన యిద్దరు ముగ్గురు అమ్మాయిలు చేతులు దించేను కుంటాకు. అ౦టే దొంగ ఆ ఆకులు _ పళ్లు కోసుకుపోయినట్లన్నమాట,. ఆ అలికిడికి కుక్కలేచి మొరుగుతూ దొంగను వెంబడి స్తుంది. దొంగ పారిపోతుంది. కుక్క మళ్లీ వచ్చి ఎప్పటిచోట పరుండి వుంటుంది. గొల్లభామ వచ్చి అక్కడక్కడి అరటి చెట పళ్లు అకులు లేకపోవటం చూచి (ఎత్తిన చేతులు దించేసుకున్న అమ్మాయిల్ని చూచి) కుక్క దగ్గరకు వచ్చి “కుక్కా అరటిచెట్ల ఆకులూ కాయలూ పళ్లూ దొంగలు కోఎకుపోయారు నిన్ను కాపుంచితే ఎందుకిలా జరిగింది? నీవేమి చేస్తున్నావు?” అని కోపపడుతుంది అందుకు కుక్కు “అయ్యో నేనెక్కడికీ పోలేదు యిక్కడే పడుకుని వున్నాను. కాని నాకు కునుకు పట్టింది. ఆసమయంలో దొంగవచ్చి దోచుకొని పారిపోతొంటే నాకు మెలుకువ వచ్చి తరుము కొని వెళ్లాను దొంగ దొరకకుండా పారిపోయింది నాతప్పు క్షమించిచాలి "” అని వేడుకోవాలి. ఆది విని గొల్లభామ “ అయ్యో ఎన్నో ఆకులు కాయలు పళ్లు నిష్కారణంగా పోయాయే” అనివిచారించి “నరే పోయినవేయో పోయాయి. ఇకముందు నుంచి కాస్త జాగతగా కాపలా కానూండు, మరల దొంగలు వచ్చి దోచుకుపోతే నీకు పెరుగు బువ్వ పెట్టను.” అని బుద్ధి చెప్పి కుక్కకు పెరుగు బువ్వపెడు తుంది.

క! అరటి చెట్టు

కుక్క బువ్వతిని అరటి చెట్ర దగ్గర వుంటుంది. గొల్ల భామ వచ్చి “కుక్కా పెరుగు అమ్మడినికి వెళుతున్నాను దొంగలను రానీకు. జ్మాగత్తగా వుండు ” అనిచెప్పి -

“పెరుగో అమ్మ -. పెరుగు చల్లో అమ్మ - చల్ల' అంటూ కేకలువేన్తూ వెళ్లి పోతుంది.

కుక్కు కొంత సేవువుండి ఎక్కడికో పోవాలి ఆస మయంలో దొంగవచ్చి అరటి చెట్లవలె నిలబడున్న అమ్మా యిల దగ్గరకు వచ్చి _- కొంచెంగా వంచివుంచే చేతులు విట్టు కొని చూచి .*్యిువి లేతవి, యివి ముదురువి, ఇవి మంచిపి, ఇవి చెడ్డవి " అని ఎంచుతూ వాటిలో దొడ్ధవాటిని కోసుకు న్నట్లు నటించాలి అలా కోసుకున్నప్పుడు ఆచెల్టులాగ నిల బడిన పిల్లలు తమచేతులు కిందికి దించేసుకొని అరటిమోడు లలాగ మాములుగా నిలబడి వుండాలి తిరిగి దొంగ పారి పోతోంటే కుక్కచూచి వెంబడించాలి దొంగ దొరక్కుండా పారిపోవాలి. కుక్క తిరిగివచ్చి తన చోటులో కూర్చుండి విచారిన్తూండాలి,

అంతలో గొల్లభామ వచ్చి “కొన్ని చెట్టఆకులు పోయి నట్లు, కొన్నిచెట్ల గెలలు పోయినట్లు కొన్నిమోడులై పోయి నట్లు చూచి విచారించాలి.

“అయో స్య మాయ దొంగలొచ్చి మళ్లీ చెట్లన్నీ మోడులు చేశేశారు. కుక్కు ఎక్టృడికి పోయిందో? ___ అంటూ వచ్చి కుక్కను చూచి కోపంతో “రుక్కా నీవు నమ్మకమయిన దానవని యీ అరటి తోటను నీకప్పగించి వెళ్లేము. నికెప6ి లాంటి అరటి తోట అయ్యో. దొంగలు ఎలా మోళ్లుచేసి

ఆటలు-పాటలు య! పోయారు. నిన్ను నమ్మి మోనపోయాను పెరుగూ అన్నం పెట్టి పెంచినందుకా? చెట్లన్నీ దొంగల కువదిలిచూన్తు న్నావా? నీకు విశ్వానం లేదు ఛీ. నీవు నాయింట నుండు టకు తగవు. ఫో "” అని చీవాట్లు పెట్టాలి. అందుకు కుక్క మిక్కిలి భయపడి “అయ్యో యిప్పటిదాకా నేనిక్కడే కాచు కొని వున్నాను ఇక్కడ ఎవరూ లేరుగదా!, అని అంటూ -- ఇంతలోనే ఎమి భయములే దన్నట్లు నటించి -_ "

“కోమటింటికి బెల్లం కొనుక్కోటానికి వెళ్లాను. మళ్ళీ వన్తూ వుంటే దొంగ అరటాకులూ, కాయలూ, పళ్ళూ, కోసుకొని నాకెదురు పడ్డాడు. నేను వానిని కరుద్దామని మొరుగుతో పరుగెత్తేను కాని దొంగ రాళ్లతో నన్ను కొడుతో గపగబ పారిపోయాడు పొరపాటున తప్పు చేశాను. ఈ తప్పుకూడా క్షమించాలి” అని కుక్క _పాధేయ పడాలి.

గొల్లభామ జాలిపడి కుక్కను క్షమించి “వెర్రికుక్కా ఇక్కడెవరూ లేరు కదాఖని యిల్లు విడిచి దూరంగా వెళ్ల వచ్చునా? దొంగలు మాయదారులు మనం చీమంత పరాకు పడితిమా, చిటికలో వచ్చి దోచుకు పోతారు. ఇంక ఎవరూ లేకపోతే దొంగలకు భయమేమిటి? ఇంతిటినుంచి బహు భ్యదంగా వుండు. " అని మందలించి పెరుగు అన్నం కుక్కకు పెట్టాలి.

సాయం్యతం గొల్లబామ పాలచట్టి నెత్తిన పెట్టుకొని బర్చుకా నేను పాలు అమ్ముకొని వస్తాను పదిలంగావుండు. దొంగలను దొడ్డిలోణ్‌కి రానీయకు" అనిచెప్పి

“పాలోయమ్మా -_ పాలు _ అంటూ వెళ్లిపోవాలి.

ల్‌ అరటి చెట్టు

కుక్క తోటచుట్టూ తిరిగి ఎక్కడికో పోవాలి అప్పుడు దొంగవచ్చి -- “ఈ అరటి ఆకుల కోసం కాయల కోసం, పళ్లకోసం నేను రోజూ యిక్కడికి రావడమెందుకు వారు చూసారేమో వీరు చూసారేమో అని భయపడడమెందుకు? గొల్లభామ పాలమ్మకాసికి పోయింది. కుక్క ఎక్కుడికోపో యింది ఇద్దరూ అప్పుడేరారు ఈ చెట్టు _తవ్వి ఎత్తుకపోయి మాదొడ్లో వేసుకుంటాను హాయిగా కాపలసినన్ని ఆకులు, కాయలు. పళ్లూ కోసుకొని రోజూసుఖించవచ్చు” అనిఅంటూ ఒక్కొక్క చెట్లే ఊడదీసి &ఈన పెరటిలోనికి పట్టుకొని పోవాలి అంటే ఆలా ఊడదీసి నట్లుగా _ఎపయత్నించిన చొట్ల చెట్టులాగ నిలబడిన అమ్మాం* ఆటస్థలం విడిచి వెళ్లిపో వాలి. తర్వాత కుక్కు వచ్చి చూచి “అయ్యో దిక్కుమాలిన దొంగలు వచ్చి ఈ మాటు చెట్రైత్తుకుపోయారు గొల్లభామ వచ్చి నన్నేమిచేనుందో? కొడుతుంవో తిఎబుతుందో, ఎమి చేయకు?” అని వస్తూరిచా వుండాలి.

ఇంతలో గొల్లభామ వచ్చి చెట్టులేక పోవడం చూచి గుండెలు బాదుకొంటూ ఏడ్చి కుక్కనుకొట్టి, తిట్టి ఇంటి నుండి లేచిపొమ్మని కోప్పడాలి కుక్కభయపడి ఎడున్తూ “అయ్యో! యిప్పటిదాకా యిక్కడే వున్నానమ్మా దాహ మయిందని చెరువుకి వెల్లి నీళ్తుతాగి వచ్చేటప్పటికి చెట్లు లేవు దొంగలు కనబడలేదు ఎలాగ పోయినవో తెలియలేదు. ఇంకెప్పుడూ యిలాంటి తప్పుచేయను క్షమించు” అని (బతి మాలుకోవాలి.

గొల్లభామ కుక్కను మన్నించి బొద్దు ఎచెప్పి “అరటి చెట్లు దొంగిలించినవారు ఫలానా వారని ఖనముమానం వుంది.

చీకటి మూళలు (కళ్ళగంతలు) కలి ఏదోవంక పెట్టికొని __ వారిఇంటికివెళ్లి. చెట్లుచూచి తగువు పెడఉతాన౨ బెదిరించి పట్టుకు వస్తానూ ఆలస్యమయితే చాళ్లో దొడ్లో పాకేస్తారు. పదిలంగావుండు అని చెప్పి-- పెపక చేత పట్టుకొని నిమ్ముకోవమని వంకపెట్టుకొన దొంగ యింటికి పెళ్లి మెళ్లిగా దొడ్డిలోకి వెళ్లాలి. దొంగ అరటి చెట్టు నాటుతూ వుండాలి. గొల్తబామ వెళ్లి పట్టుకోవాలి,

“ఈ చెట్లు మావి. మాదవౌడ్రొవాటిని తెచ్చావు చూచెబ్లు మాశస్తావా? నిమోద తగువు పెట్రించ మన్నావా* నీ పరువు పోత౦ది ఇంక నిన్నావరూ నమ్మరు. కాటట్టి ఎవరికీ తలియ కుండా “ప్‌ చెివిగా యిచ్చేయి అని బెదరించాలి

అమాఉఓ లకు దొంగ జడుమూ పొరపాటు తప్పుచేశాను. నీచ్వె నీకివాను నన్నల్లరి పెట్టకు. నిన్ను బతిమాలుకుం టాను “ఆలబూ (బతిమాలు కోవాలి గొల్ప్లబామ _ ఉనిన్ను నమ్మకూడవము ఇంత కితంరెండు సార్టు దొంగతనం చేశావు నాలొకువ కనిదెట్టి చెట్లే ఊడలా కొచ్చావు. నీకు తగిన శిక్ష వేయిన్తానుూ అంటూ కోపంతో కేకలెయ్యాలి దొంగ కాళ్లా చేళ్లాపడి '" అల్లరి చేయవద్దు” అంటూ _బతి మాలాలి గొల్ల జామ నీవు ముంత కితం రెండు దొం*తనాలు చేశావాలేదా? నిజంచెప్పు విడిచి పెడతాను” అనాలి,

దొంగ _ *నిజమే _నేను రెండునార్లూ దొంగతనం చేశాను: క్షమిఎచు అనాలి. అంతట అచెట్లు యిద్దరూ తెచ్చి యధా (పకారం ఉంచాలి.

ఇంతటితో ఆట ఆఖరు.

14 చీకటివనూతలు (కళ్లగంతలు

మొదటి ముగ్గురు బాలికలు మూడువైవుల నిలబడి ఒకరిచేతులొకరు పట్టుకొని పెత్తి, చేతులు పట్టువిడిచి అందరూ ఒక్కమారుగా తమ ఎడమఆఅరచేతితో కుడి అరచే తితో తప్పటబ్లుకొట్టి నట్టు అడ్డముగా చేసి కొట్టారి ఆలా చేసి నపుడుకుడిచేతిని తిరగవేసిననూ నరే బోర్ల వేసిననూ సరే. ఎవరిష్టమువచ్చినట్లు వారువేయవచ్చును కాని అందరూ చూచేవరకు వేసిన చెయ్యి వేసినశ్తు వుంచాలి ఆముగ్గురు లోను తిరశవేసిననూ, బోర్లవేసినను అందులో యిద్దరు ఒకే లాగవేసి మూడోవారు మరోలాగవేస్తే వారు పండినట్లు. ఇంకో బాలికవచ్చి యీస్థానంలో చేరుతుంది అట్టి యీ ముగ్గురు బాలికలు చేతులు వైరు తవ్చట్టుకొడ్తారు ఇద్దరు ఒకరకంగా ఒకరు మరొక రకంగావేస్తే ఒకరకంగా వేఎన వారు పండినట్లే అలాగాక ముగ్గురూ ఒకే రకంగా చేతులు వేస్తే ముగ్గుముగ్లే_. అంటూ మరలా వేస్తారు. ఇలా ఒక్కొక్క ర పండిపోగానే, చివరకు యిద్దరు మాతంవుంటే వారికి పండినవారు ఒకరు వచ్చి నహాయంచేస్తార ఇద్దరిలో ఒకరిని పండిసారు నహాయం చేయడానికి వచ్చిన బాలిక పం డిననూ పరవాలేదు ఆటలోంచి వెళ్లిపోగూడదు ఆయిద రిలోఒకరు పండుటే కావాలి ఆయిద్దరిలో ఒకరు పండగా ఒకమ మిగిలితే ఆఘ్‌గిలిన వారు దొంగగా భావిం చాలి. ఆటపెద్ద _ ఒక జేబురుమాలు (చేతిరుమాలు తో దొంగ కళ్లకు కళ్లుకనబడకుండునట్లు గా కజ్జాలి మిగిలిన వారుదొంగకు కొంచెం దూరంలో కూర్చొని వుండాలి. ఆ కూర్చున్నవారిలో ఒకరిని దొంగవచ్చి పబ్దుకోవాలి. పట్టు

గ 1 4 ళీ కందాించాాా నా యాం. హా. తా ను శీ ల మై నొ న ల |/ స్టే గ్‌ ల వ్య ల వ ర్‌ (1 మై ఈ క హా ం న న! న్న వ్‌ ట్య! ( యే అవిననానానాదడా. అడడ వుం -కె సమానా టమ లీ వ్‌, ష్‌ - న్‌ క ( ఖై * / న ఘు “ క భం లం షి వను న చీకటి మూతలు

£గ్ర ఆటలు + వాటళలు కోడానికివ ప్రే కూర్చున్నవారు పారిపోరాదు. పారిపోతే వారు ఉఅయిపోయినటె కదలకుండావుండాలి దొంగ ఎవరినైనా వీట్టుకోగానే అట పెద్ద వచ్చి నీవు పట్టుకొన్న వారిపేరేమి? అని దొంగని అడగాలి. దొంగ అపేరు నరిగొ బెప్పితే దొంగకు పట్ట బడ్డ వారే దొంగగా అటలో ఆడాలి. దొంగ సరిగా పేరుచెవ్పలేక పోతే ఆదొంగే తిరిగి దొంగగా ఆడాలి. మొత్తంమిద పట్టుకొన్నవారి పేరు నరిగొ చెప్పేవరకూ దొంగ దొంగ గానే అడాలి. శక పచ్చాకు

పచ్చని చిన్న ఆకు ఒకటి తెచ్చిజకచోట భూమీమాద దానినుంచి, అకు కనబడకుండా దానిమాద మట్టిగనీ, దుమ్మగానీ, ఇనుకగానీ పోసి కప్పుతారు బాలికలు ఒకరితళకువాత ఒకరుగా వచ్చి నోటితో ఆ దుమ్మో, లఎనుకో ఎగిరి పోయేటట్టు వరుసగా వూదుతూ వుంటారు ఒకరి తరు వాతఃఒకరుగా ఇనా ఆకు కనబడేవరకు ఊదుతుంటారు. ఏమ్మాతం ఆకు కనబడినను అప్పుడా ఊదుతున్న అమ్మాయే దొంగ అన్నమాట. ఈదొంగే ఆటలో ఆడుకొని రావాలి. మిగిలినవారందరు దూరంగాపోయి వచ్చని గడ్డిమోదగానీ పచ్చని మొక్కలమిడగానీ, కూర్చుండాలి. అడేచోటు విడిచి చాలదూరం పోగూడదు. కూర్చున్నవారు దొంగనుచూచి క నన్నుముట్టుకోకోయి- నవామాలకాకోయి "' అని పాడుతు యీవలకువచ్చి, దొంగ తన్నుముట్టుకోడానికి వస్తూంటే_ చటుక్కున తిరిగి వచ్చిక మొక్కలమిదకు పోవాలి. ఇలా

వచ్చాకు ల? అందరూ జక్కమారుగాగానీ ఒకొక్కురేగానీ దొంగకు ఇందు తున్నట్లు " నన్నుముట్టుకోకోయి- నామాలకాకోయ్‌'” అంటు €మ తమ చోటులుదాటి పచ్చాకు లేనిచోట్లకు పోయినిల వాలి. పచ్చాకు లేనిచోటవున్న అమ్మాయిలను నుట్టుకోడానికి దొంగ వస్తే పచ్చాకు మిదకో వచ్చగడ్డిమోదకో పోయి నిల వాలి. లేక కూర్చోవాలి. ఇలా దొంగను కవ్విస్తూ దొరక కుండా అడు తుండాలి. తానునిల్బ్చిన పచ్చికమిద నుంచి యింకొకరు నిలిచినపచ్చికమిదకు పోయి నిలబడ వచ్చును. ఒకరి చోటునుండి యింకొకచోటకు వారు వీరు మార వచ్చును. దొంగగావున్న ఆడుకొని వచ్చెబాలిక అదంతా కనిబెడుతు ఎవరు పచ్చకుగానీ పచ్చగడ్డిగానీ దాటి, పచ్చ లేనిచోట వున్నారో వారిని పట్టకోడానికి 1పయత్నించాలి. పచ్చాకు మీ గానీ పచ్చగిడ్డిమోదగానీ వుంటే అఅమ్మా యిలని దొంగ ముట్టుకోగూడదు. పచ్చగాకుండా వట్టిచోట వున్నఆమ్మాయిని దొంగ పట్టుకుంటే, అరా పట్టు బడ్డ అమ్మా యి దొంగ అవుతుంది. ఇప్పటి వరకు దొంగళ౯ ఆఅడిన అమ్మాయి ఆటలో తొటిబజాలికలతో కలసి పోయి అడుతుంది.

సాధారణంగా యీ అట పచ్చికవున్న వట్టులందే ఆడుకుంటారు. అట్టి (ప్రదేశాలు లేనిచోట, పచ్చిఆకులు తెచ్చి నేలమిద అక్కడక్కడ పర్చుకొని అడుకుంటారు. కాని ఈసందర్భములో చేతిలో కొన్ని ఆకులుంచుకొని, దొంగకు పట్టుబడగానే, ఆచేతిలోని ఆకులునేలమోద వేసి తాను దొంగను కానని బూకరించే అవకాశముంది, ఆ౦చేత యీ ఆటకు పచ్చిక వున్న తావుల్లో నే ఆడుట మంచిది.

6 బుడ బుడ సంచి-ముక్కుడు గెల్లీలు పెండేసి పెద్దలుగా యిద్దరు బాలికల'ండాలి. వీరినే ఆట

పెద్దలంటారు. తక్కిన బాలికలను ఉద్దీలువేసి చెరిసగం _పంచుకుంటారు. ఆటపెద్దలు తవతమ భాగం వచ్చిన బాలికలను, ఎదురెదురుగా వుండేటట్లు బంతులుదిర్చి కూర్చో బెట్టాలి. ఆట పెద్దలు యిద్దరూ తమ తమ వంతు బంతుల దగ్గరికి రావాలి. ఒకబధైవారిలో ఆచివరనుండి యీచివర నున్న బాలికవరకూ వారి వారి చెవులలో కంటి నాను, గజ్జెలపట్టెడి, కానులపేరు, వడ్డాణము అడ్డబాస పట్టిడి, తాలూకాలు మత్స్యాబావణీలు బానళ్లు కుంతిగంటు- మొ వస్తువుల పేర్లు చెపుతారు రెండోబడద్దెవారికి అబద్దె ఆటపెద్ద-వారి వారి చెవులలో మల్లెపువ్వు చేమంతిపుప్వు, గులాబిపువ్వు, మొ పువ్వులపేర్లు చెప్పుతారు. అంటే రెండు బద్దీలవారు తమవారికి పేర్లు పెట్టుకున్నారన్నమాట.

ఒకభాగంవారు ముందుగా అటను ఆడుటకు అంగీ కారం చేసుకుంటారు. ఒక ఆట పెద్ద (తనభాగంగానిి ఆెండవ బంతిలోని ఒకరికన్నులుమూసి తానుగుర్హుగా పెట్టిన పేరుబెట్టి తనవారిలో ఒకరిని శేకవేసి పిలుస్తుంది. ఆపేరు గల బాలిక వెళ్లి కన్నులు మూయబడిన బాలిక ముక్కుగిల్లి , నెమ్మదిగా తన చోటుకివచ్చి గూర్చుంటుంది. వెంటనే యాబంతిలోని వాంందరూ తప్పట్టు కొడతారు.

బుడ బుడ నంచి - మడాయిసంచి __ అంటూ పాడతారు.

బుడబుడ నంచి - ముక్కుడు గిల్టీయి లం తల్లిచేతులుదీసి “నీముక్కు గిల్లినవారి పేరు చెప్పమం టుంది. "” ఆబాలిక కన్నులు నులుముకొని ఎదుటి బంతి వారిని తేరిపార చూచి ఎవరియఎదో అనుమానం వుట్టి ఒక్క బాలిక పేరుచెవుతుంది. నరిగా బాలిక ఆపేరు చెప్పితే ఆ పేరుగల బాలిక _ చెప్పిన అమ్మాయి బంతిలోకి జేరుతుంది. సరిగా పేరుచెప్పలేకపోతే ఆ చెప్పలేని బాలిక ఎదుటి వారిబంతిలో చేరిపోవాలి. ఒకమారు ఏవీరును ఒక మారు వారును వంతులవారీగా కళ్టుమూసి పేర్లుపిలచి పేర్లు చెప్పించాలి ఎవరిబంతి లోనివారు [కమంగా తగ్గిపోతారో వారు ఆటలో ఓడిపోయినట్లు అవుతుంది. కై? వెన్నెల కుప్పలు ఇద్దరు పెంశేసి పెద్దలుగా ఏర్పడి మిగతావారి నంద రిని చెరిసమానంగా భాగాలు చేసి పంచుకుంటారు. ఒక పక్షమువారు రెండో పక్షమువారుచూడికుండా, టూరంగా పోయి ఎవరికివారే ఒక్కొక్క కుప్పగా, ఇనుకగానీ దుమ్ము గానీ, పెట్టుకొని వస్తారు రెండవపక్షంవారు కూడ వీదిలాశే కుప్పలు పెట్టుకొని వన్హారు. వీటినే వెన్నెలకుప్పలు అంటారు. ఒకరుపోయి కుప్పలు పెట్టేచోటులు యింకొకపక్షం చూడకూ డదు. రెండు పక్షములవారును వెన్నెలకుప్పలు చేసుకొని వచ్చిన తరువాత పెండేసి పెద్దలు యిద్దరూ తమతమ జట్లు తీసుకొని తమతమ పతిపక్షమువారి జట్లు పెట్టిన “వెన్నెల కుప్పలు” వెదకి పట్టుకొని, కాళ్లతో తొక్కివేసి వేగంగా పరు గౌత్తుకొని రావాలి. ఆటస్థల౦లోకి ఇలా ఎవరు ముందుగ

వ0 ఆటలు - పాటలు పరుగెత్తుకొనివస్తారో వారు గెలిచినట్లు. అంబే ఆపక్షంవా రన్నమాట వెనుక వచ్చినపక్షంవారు డినట్లు. మరలమరల ఉద్దీలు చేసి ఆడుతుండాలి. ఈకుప్పలు పెట్టే వారు ఇళ లోనికి ఇళ్ల దొడ్డలోనిక వెళ్లరాదు నందులలోనికి గొందుల లోనికి వెళ్లవచ్చును. ఒకవీధినుండి యింకొక వీధిలోనికి కూడా వెళ్ల వచ్చును. ఈఆటను వెన్నెలర్యాతుల యందే అడుకుంటారు. 18 వెన్నెల వత్తి

ఒక బాలిక ఆటపెద్దగావుండాలి. తక్కిన కన్నెలు అఆటపెద్ద తిరిగిన దిక్కుగానే మొగాలుపెట్టి నిలిచిఉ౦డి-

*“ వంగనారు నాటవలయునమ్మా "” అనిముందరకు వంగి మొక్కలు నాటుచున్నట్లుండాలి అప్పుడు అట పెద్ద ఒకడూది వత్తినిగానీ, గుడ్డ వత్తిని గానీ చేతితో పట్టుకొని "అందరి కల్లు మూసుకొండ” నీచెప్పాలి. అటబ్లుమూసుకున్న తరువాత ఆవతిని ఆబాలికల వైపునకు పారవేసి * వెన్నైాల వత్తిని తీసుకొనిరండి " అనిచెప్పాలి.

అంతట బాలికలందరూ కళ్ళుతెరచి చూచి, తమ చుట్టూ వెదకి వత్తిని వెదికితెచ్చి తల్లికియ్యాలి అలా వతిని చవెపకి తెచ్చిన బాలిక తరువాత జటకు తల్లి అవుతుంది. అంతవరకు తల్లిగా ఆటలోఉన్న బాలిక తోటిబాలికలతో కలుస్తుంది.

వెన్నెల వత్తి 1

శజండవమారు * వంగకాయలుకోసి కోవలయును "' అంటూ వంగుని కళ్లుమూసుకొని వంకాయలు కోయుచున్నట్లు నటించాలి. మరల తల్లిబాలిక వత్తిని మొదటిలాగే పొరవచేసి

• వన్నాలవత్తిని వెదకితెండి '' అనాలి. బాలికలు కళ్లుతెరచి వెదకి వత్తితెచ్చి తిల్లికిచ్చిన అఆతెచ్చిన బాలిక మరల తల్లి ఆవుతు౦ది.

ఇట్టు '* వలగతోటకు నీరు తోడాలని ఒకమారు వంగ తోటకు కలుపుతీయాలని "” ఒకమారు మార్చిమార్చి చెప్పుతూ తోటపని చేస్తూఉండాలి వత్తి దొరికినవారు తల్లిగామారు తుండాలీ. ఆటపూర్తయ్యేవరకు ఒక్క టబాలికే తల్లిగాను వుండవచ్చు. తోటపని చేయునప్పుడు కళ్లుమూనుకొనియే వుండాలి. కాని కళ్టుతెరచి పారవేసేవత్తిని చూడగూడదు. అట్లు చూచి వత్తిని తెస్టే ఆటలేదు.

19 కాళ్ల గజ్జ

ఒక కన్య తల్లిగా ఏర్పడి, ఈక్కిన బాలికల నందరినీ వరసగా కూర్చోబెట్టి రెండుకాళ్లూచాచి వుంచేలా చేయాలి.

అప్పుడుతల్లి ఒక్కొక్ట కాలునకు ఒక్కొక్కపదం పలుకుతు యీ[కింది పాటలు పాడుతూ చివరి పలుకు ఏకాలుమిద పలుకుతుందో ఆళంాలు పండినట్టు. పాటలోని పదం పలుకుతూ తన కుడిచేతితో ఒక్కోకాలిని తఉట్టుతుండాలి. (1) కాళ్లో గజ్టిలు - కంకణాలు

వేగుచుక్క - వెలగామొగ్గ

౭2 అటలు - పొఓఒలు

మొగ్గకాదు _ మోదుగనీరు నీరు కాదు - నిమ్మలవాయి వాయికాదు - వావింటకూర కూరకాదు - గుమ్మడి మెట్టు మెబ్టుకాదు - మేదిరియిల్లు ఇల్టు లొదు _-ఈగలతుట్ట శుట్టకాదు - తూముడువన్ను మన్నుకాదు - మంచిగఎధం చెక్క

(9) చింతకాయ - బొంతకాయ జీడిమామిడికాయ -_ కొల్లేటి వంకాయ కొమ్మ నిమ్మవండు- వాలుగులగుంటలో _- జీలుగలువెయ్యగా ఒక్క డేవుండగా - ఒంటివువ్వు రాలగా తాటాకుధప్పళ0 - కోట వెలుగు కోటలోఉన్నది = కొంపేటిపిల్ల (కొమ్ముటేనుగుపిల్ల, తరిమితరిమికొట్టింది య తాబేటిపిల్ల.

(4) అవుపేరేమి? _ గోవుపేరేమ* చందిక్కనీ - మొగుతు పే రేమ?

(ట్ర ఉతిత్తిపండు _ ఉఊతరాఖిపండు దానిమ్మపండు - దబ్బపండు

(ఈ) అగ్గిపెట్టి _ బుగ్గి పెట్టి కోడి కొదవ - అగీస్‌ బుగీస్‌ పిత్‌

(6 కోకోలంక -_ కొడవల్హంక అలం

కాళ్ళి గక్టై త్రి ఇటు వంటి పాటలు పాడుతూ ఒక్కోోమాటకు ఒకొ_క్కు కాలు చొప్పున చేతితో తట్టి ముట్టుకొని పోతూ చివరదాక పోతూ వదం అఖరినమూట పడ్ధకాలు పండినట్టు చెప్పాలి అప్పుడు ఆకొాలు ముడిచి కూర్చోవాలి ఆఅమ్మాయి. తరువాత కాలునుంచి మరల పాడుతూ చివరకు అట్రేఅందరి కాళుపండాలి ఒకళాలు వపండిననూ రెండోకాలు పండేవరకు ఆ,అమ్మాయి అందరితోబాటే వుండాలి ఆటలో కమ[కమంగా అఎదరూ పండిపోతే ఒకబలికీ మిగిలి ఉన్నపుడు తల్లిబా లిక కూడా కుర్చొని చివరమిగిలిక బాలిక కాళ్లకు తనకాశకు వదం పొడుతూ చేతితో తభ్టుతు ఆట ఆడుకొని రావాలి అట్టు ఆడుకొనగా ఎవరో ఒకరు పండి ఒకరుంటారు. ఆ మిగిలిన వారిని “ముట్టు *' ఆంటారు. “ముట్టు” అంటే మైల ఆని అర్హం. ముట్టుబాలికను నిల్చుండబెట్టి అమె తలవెం్యడు కలను ఆటపెద్ద చేతబట్టుకొని గిరగిర తిరిగించి. మూడు సార్షు తిరిగిన తరువాత ఆట పెద్ద “మో అమ్మ నిన్ను నిల్చుండి కన్నదా” పడుకొని కన్నదా? అని (వనశ్నించాలి. ముట్టు బాలిక ఏదో ఒకనమాధాన మియ్యాలి. నులక మంచమిద పాలిచ్చిందా? పట్టి మంచకమిద పొలిచ్చిందా? అని ఆట పెద్ధ (పశ్నించాలి. ముట్టుబాలిక నమౌధ్రుత గా ఇ101 65080 ౧/౬ “నిల్చింటే ముళసళటాహాా వరు కూర్చుంటే చకుంటాపో?' 7 అని.కషో తిరిగి అడగాలి, భ(సిం ఏ 1 షష్య గ్‌ ప్ప సరగ వపా

కళ అటలు - పొటిలు ముట్టుబాలిక =" కూల్చంటే ముట్టు కుంటానంటే” అందరు నిల్చోవాలి విల్చుంటే ముట్టుకుంటానంటే ఆందరూ కూర్చోవాలి.అవ్వుడు అందరు మైల(ముట్టుబాలికనుచూచి, *మా అత్తారింట్లో యింతింత కోడిపియ్య *” అంటు 'హిళనచేస్తారు. చేస్తూ కుర్చుంటే నిల బడుతూ నిలబడితే కూర్చుంటూ ఊడికిస్తారు ముట్ట బాటిక తానుముట్టు కుంటా నన్న పరతకు లోబడి - అఆ చాలిక్‌లను ముట్టుకో బొతుంది బాలికలందరూ ఉడికిస్తూ కూర్యుండ వలసి నపుడు నిలబడీ నలబడవలసినవుడు హర్చుండీ = = నీఆత్త వారింట్లో యింత కోడిపిల్ల” అని ఉడిక్‌ నూూంటారు. అప్పుడు కూర్చొచలసిన బాలిక నిలబడున్నా నిలబడవలసిన బాలిక కుర్పున్న. అ అఆదమరువ ' సమయంలో ముట్టుబాలిక_- ఆబాలికలలో ఎవరినైనా ముట్టు కుంటే అలా దొరికి పోంఠన బాలిక యింక అటలో ముట్టు బాలికగా అడాలి. అంటే ఆ అమ్మాయిమైల అయిందన్న మాట. అప్పుడు తిరిగి మొదటినుండీ అట ఆడాల్సిందే. ఆటలో ఎవరును కదలకమెదలక వుండరాదు,ఆట రీవాజు (కారం పరిహానం చేస్తూ ఆడుకోవలసిందే. 20 స్తంభాలాట - గొల్ల స్తంభాలాట ఎందరు వాలీకలుందురో. అంతకు ఒకస్తంభం తక్కువగా స్త్రంభాలు ఏర్చరచుకొని అందరు గుమిగూడీ యుండగా ఆట పెద్ద “" న్తంభములనెవరు ముట్టుకొందరో ళ్‌

(్‌ 1. లల తా (1 ఆ తనా లాటి ష్‌ శ లస ఖీ ఫీ డాం నన. స్తంభాలాట -- గౌలసంభాలాట

క్‌ ఆటలు - పాటళు అనికేకవేయాలి. అకేకవిన్నంతనే బాలికలంవరు పరుగు పరుగున వెళ్లి తమకు దొరికిన స్తంభాలను వాటెసుకోవాలి జదినాది, ఇదినాద్‌ అంటూను అటపెద్దకూడా వీరితో (బాటు, తనకు, దొరికిన స్త, బాన్ని పట్టుకోవాలి బాలికల కన్న స్తంబాల్లో ఒకటి తక్కువకనుక, ఒకబాలిక స్తంభం దొరకక మిగిలిపోతుంది. ఆబాలికకు “గొల్లభామ” అని పేగు. ౯ చల్లోయమ్మ - చల్ల _ అంటూ అగొల్లభామ కేకయ

వేస్తూ, చల్లఅమ్ము తున్నునటించాలి. మొదటి స్తంభం మొదలు _ చివరిస్తంభంవరకూ అన్నిస్తంబాలవర్టకూ చన్ల అమ్ముతూపోవాలి. గొల్లభామ స్తంభములుదాటి దూరముగా పోయి ఉన్నపుడు ఒకరినంభముల వద్ధనుంచి మభథొక న్తంభములవద్దకు ఒకరికి నొకరు పోయి మార్చుకుంటుం టారు. అలామారుతూన్నపుడు పాట.

నాలుగు స్తంభాలాట నడిమకి తొడిమికి

తావక తప్పక తనపేరేమంటే

ఊశగగాయకుండ ఉనిరి కశాయకుండ

పాపిట కాయలకుండ వటుక్కుమంది.

అంటూన్త ౦భాలు మారుతుంటారు. బాలికలు ఒకరి

స్తంభమునుండి యింకొకరిస్తంభమువద్దకు పరుగున పోయి మారుతున్నప్పుడు గొల్లబామ పరుగెత్తుకొని వచ్చిమాకు తూన్న బాలికలవల్ల కాళీఅయి ఏబాలికా వాటేశుకోకుండా ఉన్న స్తంభాన్ని అదనులో - పశ్లుసుకో వాలి. ఆస్తంభ్లాన్నే వలట్టుకోడానికి యింకోసంభంనుండి వస్తున్న బాలికకు యీస్త 6భంఅం వక ఆజబాలిక అల్హానిలబడిపోతుంది అంచేత

చెమ్యుచెక్కలు ఠి ఆబాలిక' గొల్లభామ అవుతుంది. అంతవరకు గొల్లభామగా వున్న బాలికకు ఓస్తంభం దొరికింది గనుక ఆటలో తోటి వారితో కలసిపోతుంది. స్తంభాలుకూ రాదలుచుకొన్నవారు ఒక్కసారిగానే తమతమ నస్తంభాలువిడిచి పెట్టి, వారిస్తంభా న్నివీరు, వీరిన్తంబాన్నివారు పట్టుకోవాలి. అజా గత్తగా వుంటే గొల్లభామవీరి స్తంభాన్ని ఆకమిస్తుంది. వీలనుబట్టి దూరబారములతో సంబంధంలేకుండా వ్తంభాలు మార్చుకో వచ్చును ఈపొటనే యిలాగూడ పాడతారు. " నాలుగు స్తంభాలాట - నడిమికీ త"డిమికి తప్పకతనపేరెవరంటే _ కాకర సీనర కొబ్బరి తలకట్టు” ల్డెై చెమ్మ చెక్క ఇద్దరు బాలికలు ఒకరికొకరు ఎదురుగా నిలబడి, అరచేతులో నిలువుగా ముఖముల ఎత్తువరకు ఎత్తి ఒకరిఅర చేతులు యింకొకరి అరచేతులతోతట్టి చేతులు బారుగా [కిందికి (వేలాడవేసి వెంటనేముందరికి పక్కకు తీనుకొని చప్పట్లు కొట్టాలి. ఈవిధంగా ముందర ఒకరిచేతులతో ఒకరిచేతులు తట్టి తరువాత (వేలవేసి పిమ్మటచప్పట్లు కొట్టాలి. చేతులు (వేలవేసి చల్చట్టుకొట్టి నప్పుడు కొంచం వెనుకకు పోవుచూ, ఒకరిచేతులనొకతు తట్టునప్పుడు కొంచంముందుకు వస్తూ వుండాలి ఈవిధంగాఆడునపష్పుడు. పాట “ చెమ్మ వక్క - చెరడేసనిబుక్కా అట్లు వ యంగా- ఆరగించంగా,

ఆటలు = సొటలు ముత్యాల చెమ్మ చెక్క ముగ్గులెయ్యంగ రత్నాల చెమ్మచెక్య- రంగులెయ్యంగ పగడాల చెమ్మచెక్క అ పందిరెయ్యంగ 'పెళిఅమ్మ పెళి- రా న్న సుబ్బారాడియు షష్టి చూచొద్దాంరండి అమ్మ నాకు బువ్వ అరచేతిలో గవ్వ ఎడమకాలి చెప్పు బోగందానికొప్పు. ఈపాటనే యిలాకూడపాడతారు: చెమ్మవెక్కు - చారిడేసి మొగ ణి అట్లు పొయ్యంగ _ ఆలకించంగ పగడాల చెమ్మచెక్క య పందిరెయ్యంగ రత్నాలచెమ్మ చెక్కు - రంగులెయ్యంగ ముత్యాల చెమ్మచెక్క _ ముగులెటంగ రి యి ఆపందిటో మాఅబ్బాయి - 'పండ్రిచెయ్యంగ ళు టా 22 సూర్యుడు మైనం చీకటి మూతలఆటలోలాగే, ముగ్గురు బాలికలు చొప్పున ఎవరు పండినారో నిర్ణయించి పండక మిగిలిన బాలికచేతిలో మొదట పండిన బాలిక మార్యుడుమెనం, చుక్కలమెనం దెబ్బలమైనం అంటూ మూడుసార్తు మెలగా మూ మో రి కొట్టాలి తరువాత ఓడిపోయిన బాలిక జ టువటుకొని న! నిల్చుంటె ముబ్జుకుంటావా? కూర్వుృుంటే ముటుటింటావా? నూ |! ల్‌ ఆనిఅడగాలి. ఆబాలిక చెప్పినదానికి వ్యతిరేకంగా (అంటే

నూర్యుడు మయినం త్ర _ " నిల్చుంటే ముట్టుకుంటాను అంటే కూర్చోవాలి ”” కూర్చుండుటగానీ నిల్బండుటగానీ చేయునపుడు ఆట పద్ద ఓడిపోయినబాలిక చేతిలో చటుకు,న దెబ్బకొట్టాలి. వెంటనే బార్చుండుటగాని నిల్బుండుటగానీ, _ అబాలిక చెప్పిన దానికి వ్యతిరేకంగా _ చేయాలి అలాగే యితరబాలికలు గూడచేయాలి ముట్టు అయిన బాలిక చెప్పినదానికి వసితిరే కింగా గాకుండా చెప్పిసట్టుగా ఉన్న బాలికల్ని ఆటపెద్ద నైచాసరే అంటుకోవచ్చు అలా అంటుకుదొరికిపోయిన దాలిక దొంగ అవుతారు ఇద్దరు బాలికలు ఒకేమారు ముట్టుకోబడితే యిద్దరు దొంగలేఅవుతారు. కాని ఆట పెద్దలనీ చాటుకు తీకుకుపోయి, కంటే, కాసులపేరు, చందవంక సూర్యుడు చందుడు మొ పేర్లలో ఎదో ఒక్కటి పేరు పెళ్టాలి. ఆఅపేరువారికి మిగిలినవారికి వినబడకుండునట్ట్లు రహస్యముగా అనుకోవాలి. తరువాత ఓడిపో. ఎన బాలిక తాను" ఈరెండు పేర్లలో ఏదినీకు కావాలో కోరుకో, అనాలి (ఎవరికి ఏపేకు పెట్టినది మాతం చెప్పకూడదు.) అరెండు కృఠరులలో ఏపేరు తనకు కావాలని ఓడిపోయినబాలిక చెపు తుందో అపేరుగల బాలికే దొంగగా మరల ఆడాలి. 23 గుమ్మడి పండు, తలి బాలిక బట్టచాటులో చేతులుంచుళొని ఏదోఒక (వేలువిరుచుకోవాలి. తరువాత తనరెండుచేతులు బయటకి చాచి ఎపరికే వెలుకావలెనో వారిక్యావేలు పట్టుకొమ్మనాలి.

క్ష ఆటలు = పాబలు

బాలికలతో అప్పుడు మిగతా బాలికల౦దరు తలొక వేలు పట్టుకుంటారు. మెటిక' విరిచిన (వేలు పట్ట.కొన్నవారు ఆంటు అయినట్లు ఆలా అంటు ఆయినబాలికకు అట పెద్ద ఒక్‌ చేతితో కళ్లుమూసి, రెండవచేతితో అమె చేయి పట్టుకొని, మిగతా వారినందరినీ వరునగా నుంచోబెట్టి.

“' పిణాపీణా గుమ్మడి పండు వీరిపేరెవరు? (లేక, వీరెవ్వరు?ొ అనిగాసి_ " అమ్మాకొమ్ము - వీరెవరు? (వీరిపే కేమి?) అనిగానీ. ఒక్కొక్క బాలిక కేసి చూపుతూ అడ గాలి. ఆప్పుడు ఆంటుఅయిన బాలిక చెప్పిన పేరుగల బాలిక అ్యవేలు కెడురుగావునట్ట్లయితే అ అమ్మాయి అంటు అయినట్లు

ఈబాలికను గూడా మునుపిటిలాగే అడగాలి ఎవరి పేరు చెప్పలేకపోతే అందరు దూరంగాపోయి దాగుంటారు. దొంగబాలిక ఎవరినైనా ముట్టుకుంటే అలా దొరికిపోయిన అమ్మాయి కన్నులు ఆటపెదమూయాలి మిగతాబాలికలు దాక్కోవాలి దొంగబాలికకు దొరంకుండా అలాకాక దొంగ బాలికకు ఎవరూ దొరికిపోకుండా (పక్క (పక్కనే వచ్చి తల్లిని అంటేసుకున్నట్టయితే తిరిగి 'దొంగ శే" కన్నులు మూయాలి మిగతాబాలికలు పరుగెత్తిపోయి దాక్కోవాలి. దొంగకు ఆట పెద్ద కళ్లుమూసి జతెరచినతరువాత దొంగపోయి దాక్కున్నవారిని పట్టుకోడానికి (పయత్నిం చాలి దొంగకు దొరథకుండా మిగతా బాలికలు తల్లిని అంటే సుకోడానికి రావాలి. ఒకవళ్‌ ఎవరెన దొం"*కు దొరికిపోయిన వారు దొంగ” అయినట్టు శరువాత అటలో దొంగ ఇద్దరిని ముట్టు కొంటే “సూర్యుడు మైనంవలెనే” పేర్లు చెప్పుకొని రమ్మని, ఓడిపోయినవారెవరో నిశ్చయించాలి.

దాగుడు మూత శ

రెండుచేతులకి పదివేళ్లుంటాయి కాబట్టి పదిమంది బాలికల కంటే ఎక్కువే వున్నట్లయితే అట పెద్ద కూర్చుని కాలి _చేళ్తుగూడ చేతి (వేళ్లులాగే కప్పి (మొదటచెప్పినట్లు) పదోజక్య(వేలు విరుచు కోవచ్చు.

24 దాగుడు వనూత

తల్లీ బాఠిక నమస్కారం చేయునట్టు అరచేళులు అంటి పెట్టు కోవాలి అ అరచేతుల నడుమ జానెడు పోడవు ౧ల దొారంగానీ, తడపగాని కొనపెకి కనబడే టట్బగా ఉంచి మిగతా బాలికల్లో ఒక్కొక్కరినీ పిలిచి దొని కొస కొంచెం కొంచెంగా లాగమని చెప్పాలి. అలా లాగేటప్నుడు ఏబాలిక, లాశకగా ఆదారం (లేక తడప) అఖరై పోతుందో ఆ బాలికదొంగ అయినట్టు

తరువాత పొడుగుగా ఒక బద్దెగీచి, ఆగీతకు ఇవతల “దొంగ” బాలికనూ, అవతల తక్కిన బాలిక లందరుక్నూ నిల్చివుంజాలి. ఆటపెద్ద దొంగ బాలికకు దూరంగా గీతకు యీవల వండాలి. గీతకు ఆవలయున్న బాలికలందరూ వరుగెత్తుకొని వచ్చి ఆట పెద్రను అంటుకోవాలి. దొంగకు మాతం దొరకగూడమ. ఓడిపోయిన బాలిక (దొంగ ఆఅబాలికలను అంటు కోవాలి గీత పోడవుననూ పోవచ్చును. కాని గీతదాటి అవతలికి పోగూడదు. ఎవరినైనా దొరికితే అ దొరికిన భారే మరల దొంగగా అడుకు రావాలి.

6

285 గంజి కావిడి

మొదట అందరు బాలికలు వరునగా కూర్చోవాలి. ఇద్దరు బాలికలు ఒకరి చేతి (వేళ్లనందలో యింకొకరి చేతి వేళ్లు యిరికించి గట్టిగా పట్టుకొని వుండాలి ఆ చేతులమీద బాలికలు ఒకరు కూర్చుంటారు, అప్పుడు

• గంజికావిడి. గద గద ముద్ద'" అని పొడుతూ ఆయిద్దరు బాలికలు చేతులమిదడ కూర్చున్న బాలికను మోనుకుపోయి. ఒకచోట కూర్చుండ బెట్టాలి. ఈలాగే అందరిని మోనుకుపోయి కూర్చుండ బెట్టాలి.

ఇదేగాక ఇంకోవిధంగా కొందరాడతారు. మోసుకొని పోబడే బాలీక బాసీపట్టు (వీరం) వేసి కూర్చుండి కాళ్ల బొటన (వేళ్ళును చేతులతో పట్టుకుంటారు. అప్పుడా యిద్దరు బాలికలూ _ చెరియొక జబ్బ (దండచెయ్యి) పట్టుకొని.

ఉడుకుడుకు గంజీ - ఒక్కటే మెతుకు

ఉడుకుడుకు గంజి - ఉచ్చలో గాడిది

కుంచెడు గంజి =. ఒక్కటీ మెతుకు అనే పాటల్లో ఏదోఒకటి పాడుతూ ఎతుకొని పోయి ఒకచోట కూర్చోబెట్టాలి. అలా అందరినీ కూర్చుండబెట్టి తరువాత, అక్కడనుండి మొదట ఉన్నచోటికి అదే వకారం తిర్‌గి మోనుక వస్తారు. దీనికి ఓడూ- గెలువులు లేవు ఉజ్జీలులేవు.

26 ఉడుము _ తుడుము

బాలికలందరూ వరునగా నిలబడాలి తల్లిబాలిక

(అట పెద్ద) వారికి ఎదురుగా నిలబడాలి అప్పుడు తలి -

ఊడుము-ఠుడుము శ3 “ఉడుము. తుడుము; తుజేలు మతేలు; పార్లుపలింగు లట్మి లుట్మిఛెల్‌ “-అంటూ ఒక్కొక్క మాటకు ఒక్కొ క్కరిని తన చేతి వేలుతోతాకుతూ పాడాలి.ఛెల్‌ అనుమాట ఏబాలికమిడకు వన్తుందో అమె పండుతుంది. పండిన బాలిక దూరంగాఉండాలి ఇలాగ ఒక్కొక్కరుగా వండిన తరువాత కడకు ఒకబాలిక మిగిలి వుంటుంది. అప్పుడు తల్లిబాలిక తనకూ మిగిలిన బాలికకూ పెపాట వంతున ఆడుకోవాలి అప్పుడు యిద్దరిలోనుపండిన తరువాత మిగిలి పోయినవారు ఓడినట్లు నిర్ణయమౌతుంది. ఓడిన బాలికను అటపెద్ద (లేకఅటలో మరొకరు తన యిష్టము వచ్చిన ఆకు ఏదెనా ఒకటి తెమ్మనాలి ఓడినబాలిక ఆకుతేవడానికి వెళ్ళుతుంది. అ అకుఎక్కడ వుందో (ఎచెట్టునవుందో) గహించి వెళ్లీ తెచ్చెలోగా. ఇక్కడున్న బాలికలందరూ తలోచోటుకి పోయి దాక్కోవాలి. ఓడిపోయిన బాలికఅకు తీసుకొనివచ్చి అందరినీ వెదుకుచూపోయి. అకు అందరికి పంచాలి. పంపినతర్వాత మళ్తీ మళ్లీ యధా[పకారంగా అడాలి. చుట్టుపట్ల (దగ్గరలో ఎక్కుడనులేని ఆకునుగానీ, స్వాధీనంగాని ఆకునుగాని తెమ్మని చెప్పగూడదు.

27 పంది మెొొంజుగుడు

అట పెద్దలిద్ద రేర్పడి.మిగతా బాలికలందర్శీ ఉజ్టీలు వేసి, సరిగ్గాపందుకొని ఎవరు ముందు ఆగుకొనిరావల యునో చిల్ల పెంకు పెకి ఎగురవేసి నిర్ణయించుకోవాలి. అంటే _ అట పెద్దలిద్ధరిలో ఒకరు చిల్ల పెంకుకు సుద్దతో ఒక (పక్క రాయాలి. రెండో పక్క నల్లగా అలానేఉంచి. రెం డోఆట పెద్దను కోంాలి. ' ఎండకావాలా? నీడకావాలా? ” ఎండఅంటే తెల్లని చిల్ల పెంకుభాగం, నీడఅంటే నల్లని చిల్ల పెంకుబాగం అన్నమాట రెండో పద్ద ఎదికోరితే - అకా శంలోకి ఎగరవేయగా [కిందపడిన చిల్లపెంకు భూమిమా దఏభాగం కన్న్చిస్తే- అభాగంకోరినవారు ఆటమొదలు పెట్ట వచ్చునన్నమాట తరువాత ఆడుకొని వచ్చువారు అట పదే శమున నిల్చిఉండాలి రెండవవారు దూరముగాపోయి, వాటునఉండాలి ఆటచోటున ఉన్నవారి ఆటపెద్ద తన వారిలో కొందరిని, మరియొకచోటునకు పంపివేసి తక్కిన వారిని వరునగా వంగోబెట్టి ఎవ్వరూ కనబడకుండా పైన బట్టకప్పి "*“సరేరావచ్చునము” అని రెండవగుంపు (ఆట వారిని కేకవేస్తుంది వారువచ్చి ముముగసులో ఉన్నవారి "పేరులు తప్పులేకుండా చెస్పాలి అట్టు చెప్పుటకు ఒకరినో యిద్దిరినో ముందుగానే నిశృయించాలి. ఆపేరులలో ఒకరి పేరుతప్పినమా ఓడిపోయినవారే అగుతారు అందరి పేర్లూ నరిగ్గా చెపితేగెలుస్తారు. పేర్లు చెప్పలేకపోతే మరలమరల వారే దాగుకొని రావాలి. చెపితే గెలుస్తారు. గెల్చినవారు తప్పుపేర్టు చెప్పినప్పుడు వారి నమ్మకమునకై ముసుగు లాగాలి అందరునూ “పందిమొబటుగో” అంటూ కేకలు

గుంటెడు గుంటెడు నెయ్యి శక్‌ వేస్తారు. *పందిమొజిగింది _ డిబ్బీస్‌ ” అంటూ పేర్లుచెప్పే ముందు వాడుతారు. 28 గుంటెడు గుంటెడు నెయ్యి ఒల్నో అల్లల్లకోడి - వత్తి పత్తి ఈ అటకు పెద్దలుగా యిద్దరేర్చడి, మిగతా పిల్లలను నమానంముగా పంచుకొని, ఒ%గ భాగంవారి కెదురుగా, మరోబాగంవారగు వరునగా బంతులు తీర్చి కూర్చుంటారు. ఆట పెద్దలిద్దరూ సున్నంరాసిన చిల్ల పెంకును ఎగరవెసి. ముందు అటలోలాగ ఎండ నీడ ఉజ్జీలో ఎవరు గెల్బారో తేల్నుకొని ఎవరి బంతి వెనుకవారు నిలబడాలి. తచరువాతగెలిచిన ఆట పెద్ద తనవారి రెండేసి చేతులూ వెనుకకు పెట్టించి, ఎవరికివారే రెండుచేతులూ గుప్పి ళ్ళుగా మూయింబాలి. అప్పుడు గట్టుమాోద కోడి = గవ్వల్ల కోడి తొక్కితే తొంబయ్యి పిల్లల్లా కోడి అల్టల్ల కోడికి అకు మరియంబు పిల్లల కోడికి పిండి మిరియంబు అప్పల్లారా తెప్పల్లారా! చిప్పలు మూయండి “అనిగానీ అప్పల్లావా ఒప్పలు “ట్టి మూయండోయి” అనిగానీ కేక వేయాలి. ఆలా కేకవేసేముందుగా, పాట పాడుతు తన బంళలోని వారి గుప్పిళ్ల లో ఒక గుప్పిడిలో మాతం చిన్న

శీర్‌ అటలు - పొఐలు రాయిగానీ, బిళ్ల గానీ వుంచాలి. అలా తెలియకుండా వుండే నిమిత్తమే అ అట పెద్ర ఆందరి గుప్పిళ్లోను (వెనుకనుంచేే ముట్టుకోవాలి. అందరి గుప్పిళ్ళలోను బిళ్ళ వుంచినట్టు నటించాలి గానీ ఎవరి గుప్పెడిలో బిళ్ళ వుంచిందీ తెలీయ నీయగూడదు. అప్పుడు కేక వేయాలి. (కొన్నిచోట్ల ఆచేతు లబ్రే వెనుక వుంచుతాయి. మరికొన్ని (పాంతాల్లో అ చేతులు ముందర పెడతారు అప్పుడు రెండోబంతి ఆట పెద్ద వచ్చి అచేని ఎవరి గుప్పెళ్టు ముట్టకుండానే 'ఫలానా' వారిచేతిలో “బిళ్ళ వుందని చెప్పి, ఆబిళ్ళ అడగాలి. అమె సరిగ్గా ఎవరిచేతిలో ఆ బిళ్ళవుందీ చేపితే గెల్బ్చినక్లు అంటే ఆ బిళ్ళకు ఆరెండో ఆట పెద్ద తీసుకొని మొడటి బంతిలో ఆడినఫ్లై తన బంతిలో గుప్పెళ్ళ మూతతో అడాలి. అలాగాక ఆ పెద్ద చెప్పలేకపోతే ఒడి నట్లే అంచేత తిరిగి మొదటి బంతివారే ఆట ఆడాలి ఎవరిచేతిలో కాయ (బిళ్ళ ఉన్నదో వారుగెల్బిన వారగుదురు తమ బంతిలోని బాలిక పండినశ్హు అయి వారు ఆటలోనుండి లేవిపోవాలి. అలా మూడుసనార్జ్హు ఒక వరుసలో ఎవరుగెలిష్తే వారు పూర్తిగా గెలిచినట్టు భావించాలి. అయినా అందరు (ఒక బంతిలో నయినా పండాలి. చివరకు మిగిలే బాలిక (పండిన బంతిలోనైన్సా మిగిలితే ఆటపెద్ధ గూడ కూర్చుని తనచేతు లలోకి గూడ (గుప్పిళ్ళు కశాయచేను కోవాలి. ఎవరో ఒకరు గెలవాలి.

ఓడిపోయిన బాగంవారి అటపెద్దను కూర్చోబెట్టి గెల్చిన వారందరూ టఓకే హౌరి గిల్దుతారు.

29 అత్తారింటికి దారేదీ?

బాలికలు ఒకరి వెనుక ఒకరు వరునగా నిల్పొని ఒకరి భుజూలు యింకొకరు పట్టు కొని ముందరున్న బాలిక గాక తక్కిన వారందరూ కళ్ళుమూనుకొని ' అత్తారింటికి దారేది?” అంటూ పాడుతొంటే ముందరున్న బాలిక ““ఆఅమడ దూరముంది ఆంటూ పాడుతూ ముందుకు నడున్తుంది.

కొంతదూరం పోయాక మళ్లీ వెనక్కు తిరిగి మొదట బయలు దేరిన చోటికి ఐక్తుపాడుకుంటూ వస్తారు.

ఈఆటలో ఓటమి గెలువులు బీవు, ఉజ్జీలక్పరలేదు, ఇంతమంది ఉండాలన్న నియమంళేదు.

90 ఆలంకి గుడి (సిరసిరబండి)

నలుగురు బాలికలు ఒకరిచేతు లొకరు పట్టుకొనిగుం (డంగానిల్భి అందరూ చేతులు పై కెత్తి నిలబడాలి. తరువాత ఒకబాలిక మ్మాతం తిన్నగా, ఎదురుగా చేతుల[కిందనుండి దూరి అవతలికి పోవాలి. అలా వెనుకకే తిరిగి వుండాలి తరువాత అందరూ అధల్రేతిరగాలి, ఎవరిస్టానాలో వారే చేతుల విడవకుండా మొదటిబాలిక అవతలికి వెళ్లగా కలిగిన చేతుల మెలికలను తప్పించుకొనుచూ వెనుకకు తిరగాలి అట్లు అందరూ వెనుక్టపక్కకు తిరిగిన తరువాత లంకెలుగాపట్టుకొన్న చేతులు అరిచేతుల పైగా * వుండేట ట్లువంచి వుంచాలి,

తీగ ఆటలు - పొటళు పిమ్మట ఒకబాలిక తనయొక్కకాలు వెనుకకు బాచి వెనుక (పక్కను తనకు శిన్సగా వున్న యిద్దరి చేతుల లంకెల మిద - అంటే ఆరచేతుల మధ్యను మోగాలిని తగిలించి ఒంటి కాలిమాద నిలబడి వుండాలి. తరువాత రెండవబాలిక యొక్క మోకాలి మడతమిద తనకాలి మోగాలిని తగిలించి తానుకూడా ఒంటికాలిమాదనే నిలబడాలి. మూడవబాలిక తనకాలు రెండవబాలిక కాలి[కిందనుంచి పోనిచ్చిపైకితీసి మోకాలిని మొదటిబాలిక కాలితో లంకెవేయాలి. దీనినే

• శ్చీలబిగింపు '" అంటారు. అందుచే కాళ్లూ డి పోకుండా వుంటాయి. నాల్గవబాలిక తనకాలుపైన తగిలించుతుంది ఆఅటబాలికలు బలముగల వారుగను వయస్సువచ్చినవారు గాను వుంటే. ఇంకా కొంత మంది కాళ్లు చేర్చవచ్చును. లెతబాలికలయితే కాళ్తనెప్పిచే భరించలేరు బెణకవచ్చును. లంకెవేసినతరువాత చేతుల లంకెవిడిచి పెట్టాలి కాళ్లలంకె అట్లు వుంటాయి అప్పడు అండరూ ౪త్రప్పట్టు" కొడ్తూ.

ఆలంకి ఆలంకోయ్‌ చంద బాలంకోయ్‌

ఆలకి అఆలంకి, చదురు బ్రాలంకి

*సిరస్సిర బండి చిరాలబండి_అనేపాటలు పాడుతు చప్పట్లు కొడుతూ తిరుగుతారు. ఒంటికాలిమాద తిరగడం చేత అపుకోలేక పడతారు. అట్లు పడిన బాలిక వెంటనే లేవక అరిచేతుల నేలపైఆన్బి ఉండాలి. అవ్వు డామెను చూచి మిగతావారు .

ఎందుకు పడ్డావు? “ఆనిఅడగాలి” వెదురు పేళ్లకు"అనాలి

కుందేలు శ్రే

“పేల్లెందుకు? "చాటు పెబ్టెకి “పెట్టి ఎందుకు? “కాటుకకాయ కుంకుమబరిణి పెట్టుకునేటందుకు" “కాటుకకాయ, కుంకుమబరిణి ఎందుకు? బొట్టు కాటుక పెట్టు కోవడానికి “బొట్టు కాటుక ఎందుకు?" "అందానికీ. చందానికి ఆందం = చందం ఎందుకు ఆయిదవ తనానికి, --- అనిజవాబుచెప్పాలి

తరువాత నీమగడు పనువు కుంకుమ పట్టుకొచ్చా డులే” అనిచెప్పగా-అబాలిక లేచి యధాపశారం ఆడాలి. ఇట్టెవరుపడినను (వళశ్నా(తరాలు ఎరగాలి.

దిశే కుందేలు

ఒక బాలిక అందరినీజూచి “ఆటలో అరటి పంజడెవ రియ? అని శేకవేయాలి. "నాకోయి. అనిఅడిగిన బాలికకు కళ్తుమూసి ఇంకొక బాలికను ఎక్కడైన చాటున దాక్కో మని పంపివేయాలి ఆబాలిక ఎక్కుడదాక్కోందో కనుక్కు రమ్మని అమెవెనుకే యింకో బాలికను పంవాలి వనుక వెళ్ళిన పిల్ల ఆస్టలాన్ని చూచి వచ్చి ఒకచోట కూర్చోవాలి. ఎవరికీ అస్థలాన్ని చెప్ప గూడదు. ఆతరువాత కన్నులు

50 ఆటలు = పాటలు మూసిన బాలికను కనుక్కొమని పంపాలి ఆ బాలికపోయి వెదకి, దాగిన పిల్లను కనుగొని తీనుకొనిరావాలి అట్లు కను గొనబడిన బాలికను ఓచోట కూర్చుండ బెట్టాలి. అనగా ఆబాలిక ఆటలో అయిపోయినట్లు భావించాలి. కనుగొన్న బాలిక మాతం పండినట్ల. (గెలిచినట్టు) కనుకఅబాలికను కూడా వేరోక చోట కూర్చోబెట్టాలి

తరువాత మరియొక బాలికను కన్నులుమూసి యింకో బాలికను కనుక్కోమని మొదటిఆటలోలాగే పంపాలి. ఇట్లు దాక్కొన్న బాలిక పేరు “కుందేలు ' అంటారు. మొదటి ఆటలోలాగే కుందేలు ఎక్కడ దాక్కోందో చూచిరమ్మని మరలబాలికను పంపాలన్నమాట. ఒకవేళ 'కుందేలు" ను ఎవరెన చాలా సేపటివరకు కనుగొనలేనియెడల అట ఆఅలన్యమగును. అప్పుడు కుందేలును యితరులు కనుగొను టకైనా కష్టమే అవుతుంది, కనుక [పతీ పర్యాయమూ ఒక బాలిక కుందేలు, దాగినచోటుచూచి వచ్చుచుండాలి ఇట్టు ఎప్పుడైనా ఏబాలిక యైనా * కుందేలును ” కనుగొని లేక పోయినప్పుడు ఆ బాలిక ఓడిపోయినట్లవుతుంది. అంచేత ఓడిఫోయిన బాలికలవరుసనకూర్చుండాలి అట్లు కనుగొనబ డని '' కుందేలు ” ఆటలో వండినట్లుగా భావించి గెల్చిన వారి (వండిన వారి వరునన కూర్చుండాలి.

ఇట్లు అటఅంతా అయినతరువాత ఓడిపోయిన బాలిక లందరూ, చాటుకుపోయి ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క పువ్వు పేరుగానీ, నగపేరుగానీ, ఇతర వస్తువుల పేర్లు పెట్టుకొని రావాలి. అప్పుడు ఆట పెద్ద వారినీచూచి “మా ఠెందుకు

గుడుగుడు కుంచం క్‌ వచ్చారు" * బిడ్ణలను అమ్ముకొనుట కై అనిఅడగాలి వచ్చాము. " అని అంటారు. మా" బిడ్డల పేర్లెమి? "* ఇని చిరిగి ఆట పెద్దఅడగాలి. అప్పుడు వారు తాముపెట్టుకున్న పేర్లు చెప్పాలి. (వలానీవారిపేరుఫలానీ అని చెప్పగూడిదు. వట్టి పేర్లు -_ పెట్టుకున్నవిమా_తం చెప్పాలి. 0) అవ్వడు ఆట పెద్ద ఏపేరుగల బాలికను కోరునో ఆ బాలికకు తరువాత కన్నులు మూయవలెను. తిరిగి ఆటఆడాలి. ఇలా ఆడు కుంటూండాలి. ఈఆటకు బాలికలెందరున్న నరే. ఏ2 గుడుగుడు కుంచం బాలికలందరూ కూర్చుని రెండుచేతులూ పిడికిళ్లు వట్టి అందరూ ఒకరి పిడికిలిమిోద ఇంకొకరి పిడికిలి (గుప్పిడి) ని ఉంచాలి. అప్పుడు ఆట పెద్ద ముందుగా పైనున్న పిడికిలిలోనికి ప్మైపక్కనుంచి తన చేతి తర్చన్నీవేలు (చూపుడువేలు, నుంచి ఆడిస్తూ గుడు గుడు గుంచం గుడారాగం పాముల పట్టుం పడగా రాగం = అనిపాడి కత్తియ్యనా బచ్చెయ్యనా, రోలెయ్యనా, రోకలెయ్యనా; వేన్నీళ్ళు పొయ్యనా చన్నీళ్ళుపాయనా” అని అడగాలి. పైన పిడికిలిగల బాలిక ఆటపెద్ద అడిగిన వానిలో తనకిష్టమైనది కోరవచ్చును. అప్పుడు ఆటపెద్ధ తన తర్జనీ వేలుతోనే అబాలిక పిడికిలి మాద ' కత్రెయ్య

5్‌ఓి ఆటలు - పాటలు

మంటే” కత్తిశో నరికి నట్టు కొట్టాలి. “బర్రైయ్యుమంటే” బద్దతో కొట్టాలి “రోలెయ్యమంటే” రోకలితో పోటే సినట్లు కొట్టాలి. “వేన్నీ ళ్ళుపాయ్య” మంటే కొంచెంగట్టిగాను, చన్నీళ్ళుపొయ్య మంటే కొంచెం మెల్లగానూ పిడికిలిమాద గిల్లాలి ఆతరువాత ఆబాలిక తన చేయి ముద్దు పెట్టుకొని వెనక,పక్క నుంచుకోవాలి (దాచుకోవాలి.) ఆబాలిక రెం డవ చేతిపిడికిలి మాదనూ, ఇట్లే ఆడాలి. ఆలాగే అందరు బా€కలకును [కమంగా ఆడాలి. చివరకు అందరుబాలుల చేతులూ వెనుకను దాచేసుకోగానే _ ఆటపెద్ద బాలికలంద ర్నీచూసి “మాచేతులేమైె పోయాయి?” అనిఅడగాలి. అబాలి కలు “పిల్లి ఎత్తుకపోయింది” అనిజబాబివ్వాలి. మళ్లీఆట పెద్ద 4 పిల్లినెక్కడడాకా తరిమారు? "” అని అడగాలి బాలికలు గోల్కొాండదాకా తరిమినాము._. అనాలి.

అట పెద్ద గోల్కొండ ఏమియిచ్చింది?

బాలి. గుడ్డిగవ్వనిచ్చింది.

ఆట * గుడ్డిగవ్వ నేమిచేశారు?

బాలి - కుమ్మరివాడికిచ్చాము.

ఆట కుమ్మరివా డేమియిచ్చాడు?

బాలి కుండయిచ్చాడు

ఆట కుండ నేమిచేసినారు?

బాలి వూలచెట్లకీ, తాయలచెట్టకీ నీళ్తుపోసాము,

ఆట పూలచెట్లు కాయలచెట్లు ఏమియిచ్చినాయి*

బాలి. వువ్వులూ కాయలూ యి చ్చాయి,

గుడుగుడు కుంచం ఫ్‌3 ఆట ' వువ్వులూ కాయలు ఏమిచేశారు? బాలి . పువ్వులు కొప్పులో పెట్టుకొన్నాము. కాయలుకాల్చుక తిన్నాము. ఆ '" కొ ప్పేమిచ్చింది? బా : పేను నిచ్చింది. అ : పేనునేమిచేశారు బా : గడపమిదవేసి కుక్కాము. అ గడప ఏమియిచ్చింది? బా . పేడునిచ్చింది. ఆ : పేడునేమిచేశారు? బా : పొయ్యిలో పెట్టాము. ఆ : పాయ్యేమిచ్చింది? బా "-పొయ్యబూడిదనిచ్చింది. ఆ , బూడిదనేమి చేశారు? బా. పెంటమాద పోసాము. ఆ : పెంటేమిచ్చింది? బౌ. గడ్డినిచ్చింది. ఆ వ గడ్డినేమిచేశారు? బా : ఆవులకు, గేదెలకు చేశాము. అ : ఆవులూ, గేదలూ ఏమియిచ్చాయి? బా. పాలిచ్చాయి. ఆ పాలేమ్‌ చేశారు బా. పరమాన్నం చేసున్నాము. అ : పమాన్నం కాస్తపెడతారా? బా :అ! పెడతాము.

54 ఆటలు - పాటలు

ఆంతట ఆట పెద్దమొగం కడుకొనుటకు పందుంపుల్ల నివ్వండని అడగాలి అంతట బాలికలు “దూలాలు పెట్టి పళ్లుతోముకొని వాసాలు పెట్టి నాలుకగీనుకొమ్మని “చెప్పాలి. ఆట పెద్ద అలాగే పళ్తుతోముకొనుట, నాలుక గీయుట అభి నయించాలి మొగంకడుకొనుటకు నీళ్లుయిమ్మని అడగాలి. ధోసిళ్లలో నీళ్లు పోసినట్లు బాలికలు నటించాలి. ఆటపెద్ర “అనీళ్లు మంచెినీళ్లుకావు, ఉప్పనీళ్లు అంటూ పారబోయు నట్లు నటించాలి. బాలికలు మళ్లీ నీళ్లు పోయీలి ఆటపెద్ద మొగం౦ంకడుకోవాలి. ఆటపెద్ధ అ పాశం పెట్టు అని అడగాలి. అప్పుడోకబాలిక విస్తరివేసి * పొశంచూచి వస్తాను ” అని చెప్పి చూచివచ్చి “అయ్యో పొయ్యదగ్గర కొంచంఉండగా, మాతాత చుట్టకాల్చుకోవడముకు వెళ్లి అదికాస్రా తినేశాడు. అటుకమిాద దాస్తే అల్లు డెత్తుకపోయాడు చిన్నఇంట్లో పెడితే చినన్నతినేశాడు ెద్దఇంట్లో పెడితే పెద్దన్నతినేశాడు పెట్టిక0ద పెడితే పిల్లిఎత్తుకపోయింది. ఇంటిమోద పెడితే గద్దెత్తుక పోయింది. “అనిచెప్పాలి.

అప్పుడు అట పెద్ద ఆబాలికలందరికి చక్కలిగింతలు పెట్టాలి ఆట ఇంతటితో ఆఖరు. దీని కిందరుండాలని నీయ మంలేదు

“మేసే గుజ్జం పెళ్ళికిపోతే

అప్పారాయుడు గుజ్జం అఆటకుపోతే

నీగుజ్జం నీళ్లకుపోతే

నాగుజ్జిం పాలకుపోతే, అని

పాశం వెయ్యమంటే-_

జ్‌ [అబ్బ- అప్పం తొశచ్మా ర్‌క్‌ తోడు పాయిశంతోడు।

తొడితేనాచెయ్యివేడి " అనిగూడపాడుతారు

ఏం జోజో (అప్పట తప్పిట తాళం)

అందరు బాలికలూ గుండంగా కూర్చుండి, ఒకరి మోచేయిమోద మరొకరి మోచేయి వుంచాలి అనగా ఒకరు తమచేతిని నేలమోద బోర్లగా వుంచగా, తక్కిన తక్కినవా రిచేతులన్నీ దానిమోద ఒకదానిపై ఒకటిగా పెట్టాలి. అప్పుడు ఆకూర్చున్న వారిలో ఆట పెద్ధ ఆచేతుల దొంతరమిోద తన చేతిని తిరుగబోరగిల వేన్తూ-

“అప్పటతప్పిట తాళం! చెవులోబుడ్డో “అనిపాడాలి. అబ్లు పాడినపిదప ఆఅబాలిక తనచేతితో తనదగ్గర ఉన్న బచాలికయొక్క చెవి పట్టుకోవాలి. తరువాత ఆ అటపెద్ద శమంగా అందరిచేతులమాదను, ఇట్లే అడాలి.

ఆందరునూ తమతమ (పక్కల నున్న అమ్మాయిల చెవులు రెండుచేతులతోను, పట్టుకోవాలి.

ఆట పెద్దకూడా తనచేతిని నేలమిద తిరుగ బోర గిలవేస్తూ పాట పాడుతు ఆడుకొని తానును తన (పక్క బాలి కల చెవులు పట్టుకోవాలి. తరువాత అందరు బాలికలు జోజో ; జోజో: “జోజో : ఆని ఆనందంతో పాడుతూ ముందుకు వెనుకకు కొంతసేవు ఊగుతో ఉండాలి.

2జీ కు గొనుగ ఒకపొడుగుపాటి గట్టిక్టరతెచ్చి, వీధిలో ఒకచోటదాని మొదలు [కిందవుంచి, ఆమొదలునకు జానెడు దూరంలో ఒక కన్యక ఆక్ట్రరపై పాదములు నిల్చి - పడకుండొ ఆకర సాయంతోనే కూర్చోవాలి. *క్కిన బాలికలు అక్కర చివర భాగాన్ని పట్టుకొని “= నుగవలె గిరగిర చుట్టును (తిప్పుళూం టారు. అనగా కూర్చున్నబాలిక గానుగ ఆఅ డేవానిలాగున, (తిప్పెడి బాలికలు ఎద్దులులాగువుండి ఆడాలన్నమాట కొంత సేపయిన తరువాత గానుగమిద బాలిక యెద్ధులలోనిక వస్తుంది. ఎద్ధులలోని బాలిక గానుగమాదకు వస్తుంది. ఈవిధంగా ఒకరితరువాత ఒకరు మారుతుండాలి ఆకాశమంతా ఆల్లుకురాగా చేటెడుచెక్కులు చెక్కుకురాగొ కడివెడునీళ్లు శారుకురాగొ అందుమాదొకరాజు అడుతున్నాడు, అనేయీ పాడువుడు కధ పాటగూడా కొన్నిచోట్ల పాడుకొరు 3క్‌ అగీరన గింజలు బాలికలందరూ నమానంగా చింతగింజలను తెచ్చి ఉంచుకొని, వానిలో తమయిష్టం వచ్చినన్ని “పుంజీలు” ఒక్కొక్కరి గింజలనుండితీసి _ నేలమోద నసుద్రతోగానీ, మసిబొగ్గుతోగానీ పెంకుముక్కతోగానీ, గుం[డంగా పెద్ర నున్నాగీచి ఆడుటకునిశ్చయించుకొన్న గింజలు దోసిలతో

గమ”, మె వష గే 8 క(రగానుగ

58 ఆటలు - పాటలు గానీ, చేరలతోగానీ కళ్లుమూసుకొని ఆ పెద్దనున్నమధ్యను మెల్లగా పోయాలి అట్టుపో సేటప్పుడు గింజలు గీతమిది గానీ, గీతదాటి బయటగాని పడగూడదు. అలాపడితే- అలా వేసిన బాలిక ఆటలో అయిపోయినట్లే. (ఓడినట్లు ్రి ఆ౦ంచేత మరియొక బాలిక గింజలను అలాపోయాలి.

అసున్నాలో గింజలు పోసినతరువాత, గింజలుపోసిన బాలిక కుడిచేతిరండవ వేలితో ఒక్కొక్క గింజవంతున తీసు కోవాలి. ఎలాఅంటే._ గింజలను [వేలితోనొక్కి తనముంద రకు బరిదాటి వచ్చేలా లాగుకొవాలి. అట్లు లాగునవుడు ఎడమచేతి గుత్తి తనముందర అనుకొని (వేళ్లుఎతి, అ చేతి లోనికి గింజలు వచ్చేటట్లు తీనుకుంటుండాలీ. బరిలోపలి నుండి గింజన్నువేలితో తీనుకొనేటప్పుడు [వేలు ఆనినగింజ గాక, (పక్కనున్న యింకొక గింజకు అ(వేలుతగిలితే ఆ తగిలిన గింజను 'కంగింది' అంటారు. అట్లుకంగిననూ, లేక తీసుకొనే గింజ బరిదాటిరాక బరిలోనే వుండిపోయినను, గీత మిదకువచ్చి వుండిపోయినను ఆట ఆయిపోయినట్లు అవు తుంది. ఈగింజలను కాయలనిగూడ అంటారు.

ఒకబాలిక అట తప్పితే తరువాత నున్న బాలిక గింజలు తీసుకోవాలి. అమె ఆటపోతే మరొక బాలిక అడాలి,.

ఇలా అందరు ఆడిన తరువాత యింకా గింజలు బరిలో ఉండిపోతే మొదట అయిపోన బాలిక ఆట ఆఅడవచ్చును. ఇట్లు (కమంగా అందరును అడవచ్చును. బరిలో గింజ లన్నియు తీసుకున్న తరువాత తమదగ్గర గింజలుకూడ

శాలికంచము (కాఠికంచం) ర్‌

పోసిఆడుకోవాలి. గింజలు (కమంగా ఆయిపోయేవరకు అడుకోవచ్చు.

ఆటలో నంపాదింబుకున్న గింజలు, తాము మొదట తఆచ్చుకున్న గింజలకన్న ఎక్కువ వచ్చాయో, తక్కువవ చృాయో తెలునుకోవాలి. ఆటలో గింజల్నిలెక్కించ డానికి.=

శ గింజలు పుంజీ (కుంచ్చెడు)

8 గింజలు 1 కచ్చటము

ర్‌ కచ్చటములు క్ష గుజ్జము

10 గుజ్జులు] ఏనుగు అనే మానంవాడలి. ఈఆట కిందరు బాలికలుండాలనే నియమంలేదు. ఈఆటలో చింత గింజలు, సీతాపలగింజలు బీరగింజలు, ఆనపగింజలు, మొ! వాబి నుపయోగించవచ్చు.

ఉత్సహంతో ఒకరికన్న ఒకరు ఎక్కుగిం జల్ని తీయ డానికి (పయిత్నింసేనే మంచి ఆట నడుస్తుంది.

36 కాలికంచవుు (కాకికంచం)

ఇముకగల చోటగానీ, మెతశ్శి దుమ్ము గలచోటగానీ, బూడిదనేలయంమగాని, బాలికలు గుమిగూడి, ఎవరికి వారు కొంత కొంత చోటును ఆ[కమించుకోవాలి. అంటే వారివారిచోటులకు హద్దులేగృరచుకొని నిలిచివుండి ఒకకాలి మడమ ఒకచోట నిలిపి మడమను కదలనియ్యకుండా పాద మునేలకు కొంచెం తగులునట్టు గావంచి, రండవకాలినహా

60 ఆటలు - పాటలు యంతో, అనగా రెండవకాలిని తన యిష్టము వచ్చినట్లు జరుపుకుంటూ గుండముగా ముమ్మారు తిరగాలి.

అలాతిరిగితే మడమ మోపినచోట కొంచెంలోతుగా, గుండంగా, గుంట ఏర్పడుతుంది. పాదంతగిలినందున పాదానికి తగిలిన యినుకగానీ, దుమ్ముగానీ, బూడిదగాని, పాదంచేత ఊడ్చబడి, పొదం తిరిగినమేరఠర నునుపుగా తేలును. పాదం అవతలకు ఊడ్చబడినదుమ్ము (లేక మట్టి బూడిద్య) కొంచెంఎతుగా, అంచువలే నుండుటచేతను, మడమ నిల్బినచోటు పల్లంగావుండుటచేతను కంచం' లాగ ఏర్పడుతుంది.

అట్టి “కంచాలు” ఎవరిస్టలాలలో వారు, ఒకరికన్న ఒకరు పోటిగా ఎక్కువగాను, అందంగానును, కట్టుదురో వారు గెలిచినట్లు.

కాలితో కంచాలు చేయుటవల్ల ఈఅఆఅటకు *కాలికంచ౦ అనిపేరువచ్చింది. బూడిద, దుమ్ముగల చోట్లకంటే ఇసుక గలఅచోట్టు యీ ఆటకు మంచిది బట్టలు, ఒళ్లు, దుమ్ముకా కుండా, వుంటాయి. ఇసుక అయితే దులిపిళేపోతుంది.

ఏ7. ఓవున గుంటలు

ఒకగుంటకు ఒకగుంట ఎదురుగా వుండేటట్లు రెండు వరుసలుగా వరము*కు ఏడేసి గుంటలుచేయాలి ఈగుంటళు. బల్లమాద చెక్కించుకుంటే సులభంగావుంటుంది. లావుగా గుం్యడంగా వుంటే క్యరపలకను బద్దలుగాచేయించిఅందులో

ఓమన గుంటలు 61 గుంటలు చెక్కిన్తారు. మరికొందరు మంచిసరదాగా చేప అకారంలో వుండేటట్లు చక్కగా క్యరను చెక్కిస్తారు. ఆడు కుంటారు.

ఈఅటకు ఒక్కరును ఒక్కఆఅటకు ముగ్గు రు, మూడా టలకు యిద్దరు చొప్పున ఆడుకోవచ్చు. బాలికలు, బాలురు గూడా అడవచ్చు.

ఆటలో కాళీవచ్చిన గుంటఅనీ, కుళ్లుగుంట, మురికి గుంట అని పెర్లు గుంటలోని కాయలు (లేకచింతగింజలు, యితర గింజలు) తీయుటను నాకి వేయుట' అంటారు.

గుంట ఒక్కటికి అయిదేసికాయల చొప్పున పదునాల్గు గుంటలలోను వేయాలి. అడేయిద్రరుబాలికలయితే ఆఇద్దరిలో ఒకబాలిక తనముందున్న ఎదోగుంటలోని కాయలు చేతిలోకి తీసుకొని తీసిన గుంటాక, మపైనున్న గుంటనుండి, గుంటకు ఒక్కొక్క కాయ గింజ |వంతున వేసుకుపోవాలి, తరువాత ఆరవగుంటలోని కాయలెత్తుకొని మళ్తీఆలాగునే వేయాలి.

ఇట్లుతనగుంటలో గానీ రెండవవారిగుంటలో గానీ ఏదెనాఒక గుంటగానీ, రెండు గుంటలుగానీ, కాళివచ్చు పరకు అడుతుండాలి. ఒక్క గుంటకాళివసే ఆగుంటను తుడుపు అంటూ వట్టినే చేతితో తట్టి తరువాతి గుంటలోని కాయలు తాను తీసుకోవాలి అంటే వాటిని తను గెల్బ్చినట్లు అటలో ఒక్కమారు కాళీగుంట్టపక్క గుంటలో విడిగా కాయలుగూడ వుండవచ్చు. ఎమటిగుంటలో కాయలులేనిచో ఒకగుంటలోని కాయలే తీసుకోవాలి. వరునగా రెండుగుటలు కాళి ఆయినఎడల తనుకాయలు తీసుకో గూడదు. అంటే

62 ఆటలు = పాటలు ఒక్కగుంట వస్తేనే తనకు కాయలు వస్తాయి. అంతే ఆత ర్వాత ఎన్నిగుంటలు కాళీవచ్చినా అంతే కాయలురావు. కాయలు గెల్బినను, గఇెలవకపోయినను కాళీవచ్చిన తరువాత అట రెండవ వారు ఆడాలి.

ఇట్లు ఒకరితర్వాత ఒకరు అన్నిగుంటలలోని కాయలు అయిపోయేవరకు ఆడుతూండాలి. గుంటలో గింజలు ఎత్తిన తరువాత తిరిగి కాయలు గుంటలలోనికి వరుసగా పంచుతూండగా, ఒక్కొక్క గుంటలో నాల్గు కాయలవరకు పడినతర్వాత ఆనాల్లు పడిన కాయల్ని 'ఆవుయీనింది.' అంటూ ఎత్తేసముకోవాలి అంటే తాను తీసుకోవచ్చు. గెలుపు కాయలలో కలుపుకోవచ్చు. మరచిపోయి, నాల్ల్గుకాయలు దాటి ఆయిదు కాయలు వసే_ చూచి తీనుకోగూడదు “దానినే అవు ముదిరిపో(ఎంది "అంటారు. ఇలా అడుతూంటే, ఓ(పక్క వారికి గింజలు తగ్గిపోతాయి ఎదుటివానికి ఎక్కువ స్తాయి తిరి మొదటిలాగే గుంటకు ఆటవేసి గింజల్ని వేన్తూ రావాలి. తక్కువ గింజలు వచ్చిన వారికి ఏడు గుంటలకు నరిపడ్డ కాయలుండవు అప్పుడు కాయలున్నంత వరకు అయిదేసి చొన గుంటకు పోయాలి అలాఎన్ని గుంటలు నిండితే (ఆయిదేసి చొన)ు అన్నిగుంటలకి ఆడాలి కాళీగావుండిపోయిన గుంటలవళ్లే వుంచాలిమొద టిలాగే గెలిచినవారు అడాలి. ఓడిపోయినవారి వరనలో కాళీఅయిపోయిన గుంటల్లోమ్మాతం కాయలు వేయకుండా మొదటిలాగ్మేఅడాలి ఇట్లు ఎవరో ఒకరు ఓడిపోయేవరకూ , అడాలి.

ఏకి వంగ ఆట (కట్టు ఆట)

ఈఆటకు గుంట ఒక్కటికి ఏడేసి కాయలుండాలి. ఎవరోఒకరు ఏదోమూల గుంటలోనుండి ఆరంభించి ఆడాలి లేనిచో ఆట నరిగా నడవక ఆలస్యముగా ముగుస్తుంది అలా అడేటవ్వుడు తనకు అ(పక్కనున్న మూల గుంటనుండి అరంభించాలి ఎడమ పక్కనున్న మూలగుంటనుండి ఆరంభిప్టే కాయలువిస్తారంగా గేలువుకావు ఈవిషయలనీ జ్ఞావకముంచుకోవాలి.

ఈఆటకు మొదటి ఆట వలెగాక, ఏగుంటలోనికి కాయలు నరిపొవునో ఆగుంటలోని కాయలే తీసుకొని ఆడు చుండాలి. ఇట్లు అడుచుండగా ఏమూల గుంటలో కాయలై నను ఆడుటకై ఎతుటచేత కాళీమై తరువాత ఆగుంటలో మూడు కాయలుండి నాబ్లవకాయ పడునప్పటికి చేతిలోని కాయలు నరిపోయిన యొడల దానికి (ఆగుంటకు) “వంగ” అని పేరు అనాన్గుకాయగుర్తు నిమిత్తం ఆగుంటపక్కను నిల్బాలి ఎవరి (పక్కమూణగుంట “వంగో” లేక కట్టు అయినదో ఆ గుంట లోని కాయలన్నియూ, ఒక్కమారు గాని అనేక పర్యాయములుగాని ఎవరివో వారుతీను కొనుచుండాలి.

ఒకరు అడుతున్నపుడు, ఎదుటవారి గుంటెలన్నటి

లోను కాయలువేయవచ్చును గాని ఎదుటివారికి వచ్చిన కట్టు (వంగ) అయిన గుంలో మాతం కాయలువేయరాదు అనగా ఆట ఆడారాదు. ఇట్లు అడేటప్పుడు ఏగుంటయై నమా, ఎన్నిగుంటలైనను కాళీలు కావచ్చును అట్లు కాళీ

వ! ఆంలు- పొటలు అయిన గుంటలలోనికి (ఆడుకోవచ్చు కాయలు అంపెచేకె లోని కాయలు సరిపోయి ఒక్క కాయ మిగిలివుంటే ఆకాయ దానిలో వేసిన తరువాత తన అట అయినట్టు తలంచి, రెండవవారు వంగ-వచ్చినను, తరువాతే రెండవ ఆట యివ్వవలెను వంగ, గుంటలో ఎక్కువ లాభంవచ్చిస వారె వరో ఒకరుంటా రుగాదా కనుక రెండవమారు ఆడెడు ఆటకు ఒకరికేక్కువగాను ఒకరికి తుకు్హుువగాను గింజలు వుంటాయి. కనుక అవులఆటవలెనే ఎవరివడ్డనున్న ఇంజ లన్సి వారువారు వేసి ఆడాలి కాని ఓడిపోయిన వార్‌ (పక్కకొన్ని. గుంటలు కాళీఉండును కనుక కాయ లున్న మొదటి గుంటనేమూలఅని భావించవలెను ఇట్టు ఎవరో ఒకరు ఓడిపోవు వరకు అట అడాలి. 39 అత్త కోడళ్లు

ఈఆటకు గుంట ఒక్కటికి పన్నేండేసి కాయలు వంతున పోయాలి ఈఆబముగ్గురు ఆడాలి. ముగ్గరులోను ఇద్దరు కోడళ్లనియూ, ఒకతెకు అత్తయ్యణని పేర్లు పెట్టు కోవాలి. పదునాలు గుంటలోను ఈగుటలను, గదులను ఇళ్లనియు పేర్లతో వాడుతారు. కుడిఎడమల (పక్కనున్న నాలుగేసి గదులు చేరి ఒకకోొడలివిన్ని, మధ్యనున్న ఆరు గదులు అత్తవిన్నీ అని విభాగించుకోవాలి.

ఆవుల ఆటలోలాగే దీనికీ అడేడు కాయలు ఏగుంట లోనికి నరిపోతావో, దాన్మిపక్కు గుంబలోనీ కాయలు ఎత్తి అడుకోవాలి. సధిపోయినగుంటలోని కాయథెత్తి ఆడకూ

కాళ ఆట 65 డవు. ఈఆటకును అవులున్నవి. కానీ ఈజటలో అవుకు ఆరేసి కాయలుండాలి. ఈఆటను మొదట అత ఆరంభిం బాలిగానీ కోడళ్లు ఆరంభించరాదు అత గెల్బినను, ఓడి నను, రెండవ ఆట మొదలుకొని మూడు ఆటలవరకునూ, ఆట ఒక్కంటికి ఒక్కకాయ చొప్పున కోడలళ్లిద్రరికీ యిన్తూం డాలి.

ఇలా యివ్వడాన్నే - కోడళ్ట్లకు అత గంజిపోయుట అంటారు. మూడుమారులను మూ డేండ్లనియు చెప్పకుం టారు అయిదివఆట మొదలుకొని అతృవలెనే ఓడిపోయి ననూ ఎల్బిననూ, ఆటలన్నీ అయిపోయి మానివేసేవరకు, (పతీఆటకు ఆట ఒక్కటికి ఒక్కొక్క కాయవంతున కోడలిద్ద రునూ (₹ండుకాయలు) అత్తకు యిస్తూండాలి కోడళ్లు కొతా కాపురానికి వసే కొంతకాలంవరకు అత్త పెత్తనమని యును తరువాత యొల్లకాలం కోడళ్ల పెత్తనమనీ (ఫైవిధాం వల్ల భావం) పేరు.

ఈఆటకుగూడ ఆవుఆఅఆటలో వలెనే అడుతూండగా కాళీలు వచ్చిన గుంట (పక్కనున్న యెదురు గుంటల రెంటి లోని కాయలూ, ఎవరికివవ్నినవి వారు తీసుకొనిపోవచ్చును.

శీ కాశ ఆట

ఈఆటకు యిద్దరుండాలి దిని గుంటకు ఒక్కటికె

పన్ఫెండేసి కాయలవంతున వుండాలి. ఈఆట అంతయు కి

656 ఆ:లు - పొటలు ఆవుల ఆటలాగే అడాలి. కాని, బూఆటకు ఆవల లేవు. పైగా ఈఆటలో వ ధ్యగున్న రెండు గుంటలలోని కాయ లునూ మెతి ఆడకూడదు. కాని ఆగుంటలలో తక్కిన గుంటలలోవలె అట అడునపుడు కాయలు వేస్తూండాలి గానీ మానరాదు. మధ్యిగుంటలు రఠెండునుగాక తక్కిన గుంటల [ప్రక్క గుంటలేవైన కొళీలు వచ్చినపుడు అవులోీ అటలోవలె ఎవరికివచ్చిన కాయలు వారు తీసుకోవాలి, మధ్యగుంటల (పక్కకాళీలువస్తే అగుంటలోని కాయలు (అనగా మధశ్లిశేంటలోనివి మొదట ఎవరికైనా రావలసి వచ్చిన యెడల వారు తీసుకోక, అట అంతయు ఆభఖిరువు దాకొ అక్టేయుంచాలి ఎందుచేతనంటే, ఈగుంటలోని కాయలు ఎవర్కిపక్క నున్నవి వారికి గాక, రెండవవారికి గూడ అధికశారముంటు౦ది, *నుక ఆటల యందలి కాయలు ఎవరిశిన్ని మారులు రోవలసివచ్చినవో లెక్కించుకొని, ఆ వరుస పకారం ఇద్దరునూ వంచుకోవాలఠి,

ఒక్కొక్క ఆటకు అట్టి కాళీ (మధ్యగుంట[పక్కా గుంటకు) రానియెడల ఆ యాట అయిపోయినను ఆకాంశీ ల శ్రువుంచి రండవఆట అడుతూ, అ మయాటళలో ఎవరికి వచ్చునో వారు వుచ్చుకోవాలి. ఈఆట మధ్య గుంటకు “రాక అనిపేరు. అందుచేత'యీ ఆటకు ' కాశఅటోో అంటారు.

శీ1 సితాదేవి ఆట

ఈ ఆట ఒక్కరే అడుకోవాలి. ఎందుచేతనంటే, లంకలో సీతాదేవి రెండవవారి ముఖము చూడకుండా ఒక్కతె ఈఆట ఆయలికొన్నది అంటారు. అందువల్లే దీనికి “ఓత్రాదేవి ఆటఅని పేరువచ్చింది.

ఈఆఅటకు [కమంగా రెండు (పక్కలను ఒకగుంటలో ఒక్క కాయయూ, రెండవ గుంటలో రెండుకాయలూ, మూడవగుంటలో మూడుకాయలూ నాల్లవ గుంటలో నాల్గు, అయిదవదానిలో అయిదు ఆరవగుంటలేీ ఆరు, ఎడవ గుంటలో ఏడుగా కాయల్ని కుడిపక్కనుండి ఎడమ(పక్కకు పోసుకురాబాలి.

తరువాత ఆట ఆరంభించాలి ఈఆటకు ఎక్కడ ఆరంభించినను సరే. కానీ ఏగుంటలో కాయ వేయుటతో అయిపోవునో, ఆసంటలోనే వేసి, తిరిగి దానిలోనివే ఎత్తి ఆడుతుండాలి. ఈఅటకు కాళీలు వచ్చుటయు, గుంటలోని కాయలు గెల్పు (కింద తీసు”ంనుటయు లేవు. ఈఆట దుప్పుడూ కాళీలు రాకూడదు. అలాగున వచ్చినచో ఆట తప్పు ఆడినట్లు తెలుసుకోవాలి.

ఇట్లు అడుతూండగా తప్పినమెడల మరల మొదటి ఖ్టుండి ఆడుకోవాలి. ఇట్లు అడగా, ఆడా అన్నిగుంటల లోను, మొదట ఎగుంటలో ఎన్నాన్ని కాయలు వేసినారో అన్ని సరిగా ఎప్పుడువచ్చునో అప్పటికి యీ అట ముగి సినట్లు ఎంచాలి,

42 సరిబేసులు

అంకెలో మొదటి ఆఅంకెయగు “ఒకటి' _ మొదలు కొని ఒకనంఖ్య విడచి ఒక సంఖ్యచొప్పున, అనగా 1, $, 5,7,9, మొదలగు అంకెలన్వీ బేసినంఖ్యలు. “రెండు” మొవలుకొని ఒకటి ఏడిచి ఒక సంఖ్యచొప్పున అనగా 2 4, 6 8 10 మొదలగునవి సరిసంఖ్యలు.

ఇద్దరు బాలికలు నమానసంఖ్య గల కవ్వలుగానీ, చింతగింజలు మొ! న పిక్కలుగానీ తెచ్చుకొని ఒడిలో పోసు కోవాలి. ఒకబాలిక తన ఒడిలోనుండి కొన్ని గింజలు తీసె రెండుచేతులతోను, గిలకరించి కుడిచేతిలోనికి వచ్చినన్ని కాయలు తీసి, ఆకాయలు కనబడకుండా మూసి “సరులా, బేపా? " చెప్పుమని రెండవ బాలికను అడగాలి ఆచేతిలోని కాయలు నరులు * బేచులు ” ఎపో సిగా రెండవ బాలిక చెపితే ఆకాయలు ఆమెకు యిచ్చివేయలి. చెప్పలెికపోతే ఆవేతిలోని కాయలెన్నో అన్నీ రెండవ బాలికవద్ద పుచ్ముకోవాలి.

ఇట్లు యిద్దరిలో ఎవరో ఒకరు గెల్బేవరకు ఈఆల' ఆడవచ్చును లేచా కొంతవర కైనను ఆడవచ్చును. కొంత వరకు ఆడి మానివేసి, ఎవరివద్దనున్న కాయలు వారే తీసుకోవాలి అప్పుడు ఎన్ని ఓడిపోయరో లేక ఎన్ని గెల్బు కున్నారో లెక్క చూచుకోవాలి.

ఈఆటకు ఎందరు బాలికలైనను ఆడుకోవచ్చును అందరూ ఒక సారిగిలకరించి, కాయలుకా స్తే ఒకే బాలిక అం

కుచ్చిళ్లు (గువ్వుట) 69 దరిమోదను *నరులు _ బేసి' అని ఏదోఒకటి చెప్పాలి వారు చేతులెత్తి చూపి లెక్క పెట్టి ఆ బాలికచెప్పినట్లు ఆవి 'నరులు -బేసి ' అవిఅయితే- ఆబాలికకే ఇచ్చేయాలి. లేదా ఆబాలిక చెప్పినట్టు, అవి ' సరులు - బేసి ' (ఏవోఒకటిమాతం) కానప్పుడు ఆబాలికే తనచేతనున్న కాయలు వారిచేతుల లోని కాయలగ్ని యిచ్చివేయాలి. ఎక్కువ బాలికలు కాస్తే, ఒక్కొక్కరిని కొట్టవచ్చును. (గెల్వవచ్చును) ఇట్లు కొంత సేపు ఒకరితర్వాత ఒకరు చొన మారుతూ అట ఆడి గెల్వ వచ్చు (కొట్టవచ్చు. లేదా ఒకరే అట అఖరువరకూ కొట్టవచ్చు.

శ్ర కుచ్చిళ్లు (గుప్పుట)

ఈఅటను యిద్దరుగానీ పైగామరికొందరుానీ ఉండి ఆడుకోవచ్చును. ఈజటకు చింతగింజలే బాగుంటాయి. చింతగింజలు తెచ్చి అడవచ్చిన బాలికలందరూ సమంగా పంచుకొని, వడిలలో ఉంచుకొని అందరును నమంగా కొన్నేసి గింజలుకిసి ఆ అందరి గింజలూ కలియబోసి ముందుగా ఆడుటకు నిశృయింపబడిన బాలికచేతికి యివ్వాలి.

అబాలిక అ గింజలవ్ఫియు తన కుడిచేతిలో, అనగా అరచేయిచాచి. దానిలో పోసుకొని, ఆ గింజలను కొంచెం ఎత్తునకు ఎగుంవేసి, ఆ కుడిచేతిని వెనువెంటనే తిరగవేసి, ఆపడే గింఒల్ని కుడిచేతి వేళ్లమాద నిలిచేలా చేయాలి. అంటే ఎగురవేసినగింజలు చిరగవేసిన కుడిచేతి _వేళ్లమాడ

7బ్టి ఆబలు - పాటలు నిలుచునబ్లు చేయాలి, నిలవాలి. అ౦ందుక్కువేళ్లు ఎడంలే కుండా చేర్చి గుంటవచ్చేటట్టు చేతిని విడిచిపెట్టాలి. అరచేతి లోని గింజలను మోచేతిమాదకు తెచ్చుకొనేటప్పుడు ఎడమ చేతి సహాయం చేసుకోవచ్చును. మిచేతిమాద నిల్పినగింజ లను కొంచెం ఎతునకు ఎగురవేసి తిరిగి అరచేతితో పట్టు కోవాలి అట్లు ఎగుర వేయునపుడుగానీ, అరచేతి పట్టుకొనే టప్పుడు కాని ఒక్క చింతగింజయై నవు జార్మికిందిపడ గూడదు గింజలుచవరిగానీ, జారిగానీ [కిందపడితే ఆ ఆట బాలిక ఓపోయినశ్షు ఎంచాలి. మరియొక బాలికను ఆడ మని ఆగింజలన్నీ యివ్వాలి. తను తనచేతిపై నుంచుకొని గింజలన్ని వట్టుకొనబోయే టప్పుడు గింజలు చేరెడు కన్నా తక్కువ వుండుటమంచిది అరచేతిలో పశ్తునన్ని గింజలు మాతమే వుంచుకొని శిందవిడవాలి మెగతావాటిని. ర0డు చెతులును దోసిలి పట్టి దోసిలికి మించిన గింజలు (కిందికి విడిచి. మోచేతిమాద ఎడమచేతి సహాయంతో పోసికొనే టప్పుడు కూడా గింజల్ని విడిచిపెట్టవచ్చు. చేరడుకన్నా తకు_ప గింజల్నే మీచేతి మోదనిల్పుకోవాలి. అనగా ఎడమ చేతిసహాయములేకుండా ఎన్నిగింజలు మిచేతి మాదనుంచి ఎగరవేసి పట్టుకోనగల్లునో అన్ని గింజలే ఎగురవేయు నప్పటికి మోచేతి వేళ్లుమోద నుంచదుకోవాలి.

అరచేతిని తిరగవేసి, వేళ్లు చగ్గరగా పెట్టి, బాగుగా చాచి, మిాదభాగం గుంటవచ్చేటట్లు _వేశ్రువంచిన యెడల ఎక్కువగింజలు చెతి పై నిల్చును ఇట్లు మో చేతిమోది గింజలు ఎగురవేసిప ట్టుకొని, ఆగింజలు నాలుగేసి చొన ఎడమచేతిలోకి పడునట్లు మెల్లగా ఎగురవేసి పట్టుకోవలెను.

కుచ్చిట్ల[గుప్పుట 71 కుడిచేతిలో బాలాంజలుంటాయి గనుక (వేళ్లు గుప్పిడిగా పట్టి నాన్లుగింజలు మాాతమ్మేవేళ్ల యివతీలకు గెంటి ఎడమచేతి అరచేయిచాచి గుంటలాఉండేటట్లు (వేళ్లువంచి ఆగుంటలొ పడేటట్లు మెల్లగా ఎగురవేయాలి. ఆలాగుఎగుర వేస్తూవుండగా కుడిచేతిలోనుండిగానీ ఎడమ చేతిలోపడి నిలువకచెదరిగాని [కిందగింజఒలెన్నిపడినను ఆటపోయినప్ట నాలుగి “జలకంటె ఎక్కువ ఎడమచేతిలోనికి తీసుకొన్నను అటపోయినట్లే బావించాలి కాజట్టి జాగత్తగా తీసుకోవాలి ఇట్లు ఎడమచేతిలోకి తీసుకొన్న గింజలు కుచ్చెడు, కుచ్చెడు చొప్పునగానీ కచ్యటము చోప్పునగాని శందబెట్టుకొని ఎక్కువకాయలు వచ్బాక కుట్టగాను ఎనుగుగాను (పోగులు పెట్టువాలి. కుడిచేతిలో ఒక్కగింజయెనను, లేకుండా అన్నీ ఎడమచేతిలోనికి తీసుకోరాదు. నాలుగింటిలోపల ఉండే వాటి నుంచుకోవచ్చును ఆ మిగిలిన కాయలను ఒకటి, రెండు మూడు కాయలుగా పైకి ఎగురవేసి, కిందనున్న గింజల. ఒక్కొక్కటి చొవ్వునగానీ, ఇ0డేసి, మూడేసి నాలుగేసి చొప్పుననీ మునివేళ్లతో నేర్చుగా, చతురతతో తీసుకోవాలి

(కిందనున్న గింజలందుకొనబోయే టప్పుడు, ఆగింజ లుగాక యితరగింజలు కంగినను (కదలినన్సూ అందుకొన బోయే గింజలు చేతికిరాక చెదిరినను ఆట అయిపోయినట్లే. - అంచేత అఆ ఆటను యింకోబాలిక ఆడాలి. కుడిచేతిలో నుండి, ఎడమచేతిలోనికి తీసుకొను నప్పుడు పొరపాటున ఎడమచేతిలో అయిడు గింజలు పడినఎడల, తన కుడిచేతి

72 ఆఅబలచు - పాటలు (పక్కనున్న బాలికతో * ఆటకావలయునా? నూటకావల యునా?” అని అడగాలి “అటకావలెనని” అడిగితే ఎక్కువ పడిన అయిదవ కాయకలిపి అప్పటికి కుడిచేతిలో మిగిలి ఉన్నకాయలశోనహా ఆటఅడిగిన బాలికకు యిచ్చివేయాలి “నూట కావలెను" అని అడిగితే ఎడమచేతిలోకి అప్పుడుతీసు కొన్న అయిదుకాయల్నీ తీసి యివ్వవలెను అడుగవలసిన బాలిక * ఆట ” పుచ్చుకొన్న యొడల ఆకాయలు పెనిచిప్పి నట్టు కుచ్చెడు చొప్పున ఎడమచేతిలోనికి తీసుకొని తాను అడవలయును. * నూట” అడిగి పుచ్చుకుంటే అదివరకు ఆడుతూన్న బాలికఏ ఆట అడవలయును ఇట్లు (మంగా (కింది గింబలన్నీయూ ఎవరికి ఒకరికి వచ్చు పర్యంతం అడాలి. ఈఆట యిద్దరు బాలికలకన్న ఎక్కువమంది అడు తుంటే [కమంగా కుడిచేతిమోద కూర్చున్నవారికి ఆట విలు వస్తుంది.

ఆఅడినతరువాత ఎవరికెన్ని ఓడలు, గెలువులు వచ్చునో చూచుచుకోవాలి. నేర్పుగా వుంటే (కిందనున్న గింజలను ఎన్నింటినైవా తీసుకోవచ్చును. అతీయుటఓళే “గుష్పటి అంటారు. చేయిగానీ వేలుగానీ తగిలితే *"కఒగుట”" అంటారు కంగుట అంటే కదలుట అనిఅర్థం.

శీ4 కందికట్టు (కీసర సిరబండి)

నలుగురు బాలికలు కాళ్లు కుందెలువేసుకొని తిరిగి, ఒంటి కాలిమాదనీిల్చి, ఒకరికి తలొకరు పట్టుకొని, గుం్కడముగా తిరగావి.

వెన్నెలాట 73 ఈఆఅట ఆరుగురు బాలికలు కలసికూడా ఆడవచ్చు ఆడునష్తుడు గిరగిర తిరుగుతున్నపుడు "సిరసిర బండి సిఠరాయి బండి” ఆంటూ పాడతారు. ఈఆటకు “"'%రసిర బండి ఆని కూడా పెరు. శీ5్‌ వెన్నెలాట బాలిక లందరూ వెన్నెాలలో నిలచిఉండాలి. ఒక జాలికమా- 0౦ పీరికందరికీ ఎదులుగా నిళ్నివుండాలి ఆ నిల్చివున్న వారిలో ఎవరు కదిలిననువారు ఆయిపోయినట్లు. కనుక ఎదురుగానిళ్చి వుండిన బాలిక అందరినీ కనిబెడుకూ తానును కదలక మెదలక నిల్చియుండాలి. అట్టున్నవారిలో ఎవరైనా కదలినయెడల ఆటబాలికను అడుకురమ్మని త్‌క్క్తి న జాలికలందర్తూ ఏగోడ్‌ నీడకైనను, ఏయింటి నీడకెనను పోయి నిల్చిఉండి ఒక్కొాక్కషుుడు వెన్నాలలోకి వ్‌స్తూం డాలి కదలినబాలిక తక్కినబాలికలలో ఎవరి నీడనైననూ వన్నెలలొ (తొక్కాలి. అట్లు (శొక్కినమయెడల ఎవరినీడను (తొక్కునో ఆనీడగల బాలిక ఆడుకురావాలి. ఎవరి నీడను క్యనియెడల అబాలికయే అడుకొనిరావాలి. కనుక వెన్నెలలో వాలసేవు నిలబడక, దూర దూరంగా ఉండాలి. ఒకే ఒక్కసారి యిద్దరిబాలి[ల నీడలు వెన్నెలలో పడిన-అంటే యిద్దరు బాలికలు ఒకేమారు వెన్నె లలోకిరాగా - అందున్న ఆడుకొని వచ్చేజాలిక వారిద్దరి 10

74 ఉఓలు - పొటటు నీడను [తక్క నఎడల - వారు పేర్లు పెట్టుకొనిరావాకి. ఆంటే ఏ వవ్వు కాయల పేర్లు పెట్టుకొని, వారిద్దరు కూత్త్ర ఒలుక్కొని చెప్పాలి. ఆడుకొనివచ్చేజాలికి ఎవరి పేరి (పువ్వులేక కాయ చెవ్వనో వారు తిరిగి అటఆడాలి. అంతవరకు వెన్నెలలో ఉండి అడుకొచ్చిన బాలిక నీడలోకి పోవాలి. తీ కుప్ప ఆట

చీకటి మూతలవలే ముగురేసి బాలికలు చేతులలో చేతులు వేసుకొని ఓడిపోయిన వారెవ్వకో నిశ్చయించు కోవాలి, ఆతరువాత ఒకచోట యిసుక కుష్ప్టాపోసి, ఒక చిన్న కాగితంముక్కగానీ అకుముక్పగాని ఆయినుకలో లోతుగావూడ్చి వుంచాలి శరువాత ఆకుప్ప చుట్టును ఒక బరిగ్‌చి, అయిపోయిన బాలిక (ఓడి వబాలిక) దానిచుట్టూ తిరుగుతుండాలి తక్కిన జాళలికళందచరూ గిరిచుట్టూ తిరుగు తున్స ఓడినబాలిక ముట్టకుండా చూనుకుంటూ ఆకుప్పను తన్నుచుండొలి. ఇట్లు ఉన్నునపుడు తిరు గుతున్న బాలిక తన్నినబాలిక కాలిని తనకాఠితో తాకినయెడల, తాకిడితిన్న బాలిక అయిపోయినట్రు. అట్లు అయిపోయిన, బాలికఆటలో గిరిలో _- కుప్పచుట్టూ కాచుకొంటూ రావాలి.

ఇట్టు తన్నునవుడు కుపష్పలోనికాగితం (ఆకు) ముక్క కనబడినచో - తిరుగుతున్నబాలిక, అదివరకే తల్లిఅని ఏర్ప రచుకున్న బాలికనుగానీ, అరుగు గోడ మొదలైన ప్రదేశాలను

నన్నికట్లు పాతరము 70 గానీ త్వరగా వెళ్స్‌ ముట్టుకొనిరావాలి. లేనిఎడల ఆబాలికలం౦ం దరుకు తరుగుతున్న బాలికను తల్లిని ముట్టుకొనేవరకు కొడతారు. ముట్టుకొని వచ్చిన తరువాత కూడా ఎవరినైనా తాను ముట్టుకొనునందాక ఆబాలికయే అట ఆడుకురావాలి. అబాలిక ఎవరిని ముట్టుకొన్న వారు ఆడుక వచ్చుచుండాలి.

ఇ చడ శీ? సన్నికల్లు పొత్తరము ఇద్దరు బాలికలు ఎదురుగా నిలిచి ఉండి, ఒకరి చేతు లొకరు వటుకొని * నన్నికలు పొతఏఎము” జ య -తి సరిజోడు _ మాఅక్క మటైెలు ల -ఘక్రు ఘల్లు ”"- అనిపాడుతూ తనచేశతులు కిందికి వంచువూ మరల ఎత్తుచూ ఈవల (పక్కకున్ను, ఆవలపక్కకున్ను తిపషుచూ వినోదంగా అడతారు. రెండుచేతులు ద్శశరగాబటి ఈ పక _ సని*కలు ఎతి గి ణు జు అ అ అ నో ఆ_పక్కను ఆక్క నున్న సన్నికల్లు ఎత్తి యీ(పక్కను పెట్టి నబ్లుగా నటినూ ఆడుతూంటారు. ఆందుకే 'దీనికి సన్నికల్లు “పొత్రరం' అనిపేరు వచ్చింది

శ$ దూదుంబుల్ల

ఇద్దరు బాలికలు ఒకచోట జఒరికొకరు ఎదురుగా కూర్చుండి యిసుకను (పోగుచేసి రమారమా (నుమార్తు ఇ౨౦గుళ0పాడవుగల పుల్లనొక దానినితెచ్చి ముందుగా అడదలచినవారు ఆపుల్లను చేతిలో నుంచుకొని, ఆయిసుకను ర0డు చేతులతోను క్ట్రరవలె కోలగాచేస్తూ రెండవ బాలికకు తిలియకుండునట్లు చేతిలోని పుల్లను ఆ ఇసుకలో ఎక్కుడనో ఒక చోటను మెల్లగా జారవిడవాలి, యిసుకతో కప్పి వేయాలి. అప్పడు-_

“దూదుంబుల్ల ఆ దుక్కుంబుల్ల

పాపిడిపుల్ల - పందుంబుల్ల "” అంటూ యిసుకను కోలగాచేస్తూ పాడాలి.

తరువాత రెండవబాలిక ఆయిసుకలో పుల్ల ఎక్కు శచుండునోయని తోచునో అక్కడ తనరెండుచేతుల (వేళ్లను -ఒకచేత్సివేళ్ల్ళ సందులోకి యింకోచేత్సివేళ్లును పోనిచ్చి-పట్టు కొని _ (బిగించి) రెండుచేతుల వేళ్ల మధ్యభాగం ఆవుల్ల ఉంచుచోట పడునట్లు - యిసుకమిద వేసిగట్టిగా నొక్కి వుండాలి అప్పుడు మొదటిబాలిక రండవబాలిక యొక్క చేళుల[కిందమ్మాతింగాక, చేత్మివేళ్త పక్కను, యీవల, ఆనలగల యినుకి యందు తాను పెట్టిన వుల్లను వెదికి తీయాలి అట్టువెవకగా తనపుల్ల తనకే దొరికిన యొడల ఒక మారు తాను గెల్నినల్టుఅగుము. రెండవబాలిక చేతులతో మూసిన యిసుక భాగంలో ఉన్నట్లయిన రెండవ బాలిక

కోటాట 77 గెల్చినట్టు అగును. ఇట్లు ఆపుల్ల ఎవరికో ఒకరికి దొరికిన యెడల ఆదొరికినవారు తనవైపున ఒకచోట_

*నాకోడిలే వి ఇల్లు తుడిచింది” అని చెప్పుతూ తుడిచి నట్లు నేలను బాగుచేయాలి (ఆటలో పుల్ల పేరు” కోడి" అంటారు) తరువాత పుల్లదొరికినవారేమళ్లీ ఆడాలి. మొదటి బాలికదయే రెండవమారును, మూడవమారును (మంగా చాలపవర్యయములు గెల్బినయెడల 'నాకోడియిల్లు అలికినది" అనిఒకమారు, నాకోడి ముగ్గు పెట్టినది" ఆఅనియింకోసారి చెప్పుతూ. ఇట్లు యినసుకలో చేస్తూండాలి. ఒకో్కోమారొకరు, రెంఉడవమారు రెండవవారు కొన్నిమారులు వారు, కొన్ని మారులుఏవీరు గెల్బినట్పడు వారు [కమంగా పైనచెప్పినట్లు చేసుకోవచ్చుసు కాని కమం౦ంగా అన్నిమారులు ఒకరే గెలువ నక్కరలేదు. పైచెప్పిన పకారం ముగ్గులు పెట్టుట వరకు అయిన తరువాత నీకోడ్మిగుడ్లు పెట్టినది” అని చెప్పుతూ ముగ్గులు పెట్టినచోట - యినుకతోనె ంగుడ్డు (కుప్పలుగ్యా పోయాలి ఇట్లు అయిదు[గుడ్డు పెట్టునప్పటికి, మరొకరికోడి నా్గుగుడ్లు పెట్టి అయిదవ ,గుడ్డు పెట్ట టకు సిద్దముగా వున్నాను మొదట అయిమ (గుడ్లు పెట్టినకోడియే పండినట్లు భావించవలెను ఇట్లు పండిన కోడి గలబాలిక, ఓడిపోయిన కోడిగలబాలిక మొక్క దోసిలి నిండా యిసుక పోసి దానిలో ఆటకు ఉపయోగించిన పుల్లగుచ్చి, ఆదోసిలిపట్టిన బాలిక కమ్‌ మూసి, ఒకచోటుకితిసుకుపోయి, అక్కడ [యిసుకశే. పుల్ల _ సయితంగాపోయించి మరల ఆటచోటికే కళ్లుమూసి వుంచుతూనే తిసుకువచ్చి కళ్ళమూత వదిలి

78 అటలు - పొబటలు వేయాలి. ఓడిపోయిన బాలిక అను యిసుక ఎక్కడ పోసి నదో ఊహింకి, కెలిసికొని, అక్కడికి త్వరగా వెళ్లి అవుల్లను వెదకి తీసుకొనిరావాలి. ఆమె వచ్చునప్పుటికి పండినబాలిక తన(గుడ్డు తానే (తొక్కిపాడు చేయాలి. అట్లు పాడుచేయని ళా ళా మెడల ఓడిపోయిన పిల్లవచ్చి గెల్బినబాలిక యొక్క (గుడ్డు (తొక్కిన్‌ యెడల పండిన బాలిక ఓడిపో. ఎనట్ట వుతుంది పులవెదకుటరకు వెళి ఓడిపోయిన పిల ఆవుల్లను రా ళు ఛా ఛా తెచ్చిన యెడల రెండవమారు ముందుగా తాను అట ఆడు కొనవచ్చును లేనియెడల మొదట పండిన బాలికయే ముందుగా అడాలి ఒకబాలిక ముందుతాను పండినను రెండవబాలిక కోడిని (అనగా వుల్లను) వెదకి తెచ్చులోపల తన్మ్యగుడ్రను ళా న్న. తాను (తొక్కివేయని యెడల ఓడిన బాలిక వచ్చి తొక్కి నట్టు య్యెనా తరువాత ఆట పండిన బాలిక యొక్క (గుడ్లు రా నమ! (కౌక్కిన (ఓడి పోయిన బాలికయే) ఆడుకురావాలి. 49 కోటాట ఈఅటను అటలకు రాజంటారు. ఒకకోటను, నీర భటులు రక్షిస్తూ శ తువులను కోటలోనికి చొరనీయకుండు నట్టు' శ్యతువులతో ద్వంవ్వయుద్ధముచేసి వారిని తొలగించు విధంగా యూ అట కల్చింపబడినది.

వోటాట 79 కాలని... మధ్యను చతుర్వనముగా కోట ఉన్నది. కోటకు | | రెండుతక్కు వగాకుండా కోజ ఏనిమిదికి | మించకుండా €ూ ణా ద్వారములు౦ండాలి ] | కోటనురక్షించే రాచ చై వీరులు ద్వారానికి యిద్దరేసి నన నన చొప్పన వుంట రు _మొగలో ఒకరు చివర ఒకరు = ఉండాలన్నమాట. వార9కెదురుగా శ తు వీరులిద్ర రేసి ఉంటారు ఒక్కొక్యనివద్ధ ఒక్కొక్కడు వంతున శతు వీరులు కోటలోనికి _పవేశించుటకు యత్నా సారు. రాచవీరులు శ్యతుపులను కోటలోనికి రానీయకుండా ఆపుచేయుటకు యత్నిస్తారు అన్ని ద్వారములందును. ఇయచరులవారికి (రాచవీరులకు శతు వీరులకు ద్వంద్వ యుద్ధం జరుగుతుంది ఆనగా ఒకరినొకరు ముందుకు (తోసికొనిపోవుట యేగానీ, కొట్టుకోరాదు. వారివారి బలములు ఉపయోగించి ఎదుటివారి స్టూలు ఆ(కమించుకోవాలి. ద్వారంలో సరి హద్దు ఉంటుంది. నరిహద్దుదాటి లోనికి శతు వీరులున్న హద్దు బయట రాచ వీరులున్ను వచ్చుటకు ఎదుటివారిని గదుముతూంటారు. శ్మతువీరులు సరిహద్దుదాటి లోనికివస్రే ఆ ద్వారాన్ని వార ఎయించినట్లే అట్టు అన్నిద్వారమ.లు శతు వీనులు

80 ఆలలు - పాటలు దాటితే శ్యతువులు కొటనుగెల్బ్చుకున్నట్లే రాచవీఠరులోడి నట్టు కాని కొన్చిద్వారములు రాచవీరులు, శ్మతఈవ్‌రు రా భం లను గదిమి వేసే కోట స్వాధీనం కాలేదనియు, శ్మ్యశువులే ఓడిరారని (గహించాలి. ఫ్‌0 ఈత లేక ఈదుట ఈత ఆరు రకాలుగావుంది. క్షే కుక్కయీత 5 బారయీత 8 ఎెల్లకిలబడియీ దుట, 4 నిలువుయీత 55 కవృయీత 0 తిప్పయీత

1. కుక్కయీత.- శరీరము నీటిమాద బోర్లగిలజాచి, వెనుక కాళు కొటుచు, ముంద చేతులతో తన(పక్కల, ళు ళల శింద నీళ్లు వెనుకకులాగి వేయుచుండుట కాళ్లను నీటిలో అడుగుకు తన్నుబయుగలదు. ౭, బారయీత:_ కాళ్లు కొట్టకయే ఎదరి. చేతులువాచి బిగియ బట్టి అరసున్న మార్గమున విసరి [(పక్కనుండ్‌ ముందుకు వేసి నీటిని తన పక్కకిందుగలాగివెయుట. లి వెల్లకిలయీత:- నీటియందు శరీరమును వెల్లకిలచాచి కాళ్లు కొట్టుచూగానీ బిగియ బట్టిగానీ, చేతులతో (పక్క నీరుపెకి లాగివేయుట _ కాళ్లకు బదులు చేతులు ఊరకేవుంచి, కాళ్లుకొట్టుచు, లేక కాళ్లతో నీరును మందుకు తన్నుచూ కూడా యీడవచ్చును,.

సస. స

॥| ||

| య. టు ౪

డే ఆ౬లు - పోొటలా

క. నిలువీత - పైవాటిలో నేర్చరియై యు, డాలి, శరీరము నిలువు్శనే యుంచి, కాళ్లతో నీటిని (కిందికి తన్నుచూ, చేతులతో ముందునీరు వెనుకకులాగుచు గానీ నేర్చున్నచో చేతులు ఊరకనే యుంచిగాని యూదుట కలదు

ళ కప్పయీత.... రెండుకాళను ఒక్కమారే నీటిలో తన్నుచూ. రెండుచేతులతోను, ఒక్కమారె బార తీయ.చు ముందు కురుకుదురు

€ తెప్పయీత - ఇది బారయీతవలె వుంటుంది దీనికి జాడితె చెట్టు మొ తేలికకరలతో గానీ, సీనారేకు తోగానీ చేయబడిన సుమారు ఆయిదిడుగుల పొడవు గల “తవు” అనేదాని ముఖముపైకి ఆదోకుగా తేలు నట్లును, పెభాగము బల్లపరువుగను, _కిందిభాగము కోను ఆకారముగాను తయారుచేయించుదురు ద్‌నిని దూంమాదవలసి వచ్చునప్పుడు వాడుదురు ఈతగాడు దినిపై బోరగిలబడి పెండి తొడలతో తెప్పను చెదర కుండా పట్టిబారయీత యీదుదురు,

ఈతీవలన 1 దేహమునకు మంచీ పరిశమ, ? ఊర తిత్తులు బాగా బలపడును 8 నీటివమాదముమండి తన్ను రక్షించుకొనుట యేగాక యితరులను రక్షించ వచ్చును.

ఫ్‌ ఓలలాడుట

దీనిని నీళ్లలో ఆడుకారు. దీనినెంతమందైనను ఆడ వచ్చు. అఆడేవాము నీటిలోమునిగిి ముంచుకుపోయి, మరియొకచోటున తేలుటకు ఆలవాటు పడిఉ౦డాలి.

ఇందులో ఒక దొంగ ఉండును దొంగ తడవతడపవకు నీటిలోమునిగి, లోపలనుండి మన్నుతీసి నీటిలో మునిగిపో కుండా బయటనున్నవారి మిద ఎవరిమిోదనైనను ళల” “ఓల"* అని కేకలు వేయుచు వేయాలి అట్లుతెచ్చిన మన్ను ఒకరిమోదనే వేయాలి గానీ అందరిమిోదకు వేయకూడదు ఇతరులు దొంగ మన్ను విసరివేయునంత దూరములోనే ఉండాలి. వారు నిశితంగా- దృష్టి తీ్మీవతతో. “దొంగ * యొక్క దృష్టిని కనిపెట్టి చూన్తూ వినరివేయు సమయంలో దభాలున నీటిలోమునగాలి ఇట్లు నీటిలోమునిగి పాకిపోయి ఎక్కడనో మరియొకచోటున తేలుతొండాలి. దొంగవేస్‌ిన మన్ను ఎవరిమాదనైనాపడితే వారు *" దొంగ ” అవుతారు. ఇలాగున ఆటజరునుతొనే ఉంటుంది ముగింపు చేయాలంటే మరియొకరు దొంగ అవుటతీనే చేయవచ్చు. వెనుక దొంగ ఆటలో నుండి అగిపోవుచు. అందరూ దొంగలగునవ్చుటికి ఒక ఆపు అని లెక్టచూచుకొంటారు.

ఇది ముఖ్యంగా మనోవిలాపార్థం ఆడతారు చురుకు దనము శరీర పాటవము, నీంన్న నిర్బ్వయము, ఆత్మ సం రక్షణ శక్తి మొదలగునవి యాఆటవలన కలుగుతాయి.

క్రై కర బండి (కుండ బంతి)

ఈఆటను ఎందరైనా బాలురు ఆడవచ్చును. బాలురు రెండు సమాన కక్షలుగా ఏర్పడాలి. ఒక వెదురుకట్టి, ఒక (తాడు బంతి లేక గుడ్డబంతి రెండురాళ్లు తేవాలి.

ఈరాళ్లోకు € పాక్కళ్లు” అంటారు. వీటికి దగ్గరగా పెట్టి వాటిమాద అడ్డంగా కరను బెట్టాలి. అదె “బద్ద” అంటారు. దానికినుమారగు £0 గజాలలోపున చెరియొకవెవు రెండు ఉజ్జీలవారు నిలుస్తారు. రెండు పక్ష్తములయందునా, బంతి విసరిచేయుటకు యిద్దరిని, పట్టుకొనుటకు యిద్దరిని నియమిస్తారు.

చేమువారు తొము నిలుచున్న చోటునుండి బండి (లేకబంతి) వినరాలి, అంటే వెదురుక[ర అరాళ్ల మాద నుండి పడేటట్టు వినరాలి. కర[కిందపడితే రెండవ కక్షి (పక్షం) లోనివాడయిపోతాడు. అయినవాడు మరల లేచుట లేదు. కావున “చచ్చాడు” అంటారు అతని తరువాత మరొ కరు అస్దానంలోకి వస్తాడు.

పట్టు కొనెడివాడు బంతి ఒక్కసారి మాతమే (కింద తగిలి పెకెగురగా దానిని పట్టుకొన్నచో వాడు క్యరదర్గ వకు వచ్చి, బంతిలో క్యరను కందికి. పడగొట్టాలి. అట్లుచేస్తే రెండవ పక్షమందలి “వేయువాడు చచ్చిపోతాడు " తిరిగి బంతి యెగిరినప్పుడు అదేవింధంగా రెండవవైపున పట్టుకొను వాడుబంతిని పట్టుకొనినచో వాడుకూడా క్యరదగ్గ రకు వచ్చి దానిని బఎతితోగొట్టి పడవేయవచ్చును. అప్పుడు రెండవవైవు

ఆటలు -*- పాటలు 8క్‌ “వేయువాడు' అయిపోతాడు. బంతిపెకెగిరినవుడదేవిధంగా ॥ యితర ఆటగాళ్లు (బాలుకు దానిని పట్టుకొన్నచో వారు కర దగ్గరకు వచ్చి కొట్టకూడదుగానీ పట్టుకొన్నచోటు ళి లు రి నుండియే కరనుకొట్టవలెను. ఇలా ఆడగా చివరకు ఏపక్షం వారు ముందు “అయిపోవుదురో" వారు ఓడిపోయినట్లు. ఈఆఅఆట ఆడుటవలన గురిచూముట _ కొట్టుటచేతనా తుంది. బాగుగా విసరుట వలన రెక్క, కండరాలు బల పడతాయి. ఇది ఆంగేయుల “ిక్కెట్టు" అనుదానికి మూఐ లా న! మయినది. దీనిలో కూతలు కూడా ఉన్నాయి. ర్‌ం కొర్కు ఆడమగ పిళ్చపిలాకూడా యీాఆట అడవచ్చును,. ఎందరైననూ యిందులో పాల్లోవచ్చును. రెండు చివరలును రెండు కుండలు అనేరాళ్తు పెట్టుదురు లేకపిల్లలను కూర్చోబెట్టవచ్చు. ఇందులో రెండు పక్షములుగా పిల్లలు విడిపోతారు. ఆటఅడే స్టలంమేరలో మధ్యభాగమున గితగీచి (బద్ద) వుంచుతారు. ఒకపక్షంవారు నిలబడ్డానికి మరోపకంవారు కూర్చోడానికి నిర్ణయించు కుంటారు. (చిల్ల పెంకు లెగురవేసిగానీ, టాస్‌వల్లగానీ యిది నిర్ణయించుకోవచ్చు ) కూర్చోడానికి నిర్మయించుకున్నవారు బద్ధిమాద ఒకరి తరువాత ఒకరుగా, తగుజాగాలు వదుల్తు-

కమి శ్రా. న న మ ొ క్‌ ఉయ్‌

అటలు - పాటలు శ్రి? ఒకరు యీ(పక్కకు ఒకరు అఆ పక్కకు, తిరిగి ఒకరు యీ[ప క్కకు, ఒకరు ఆ్యపక్కకు._: యిలా కూర్చోవాలి. ఆందరు ఒకేదికుం/కు వుండేలా బర్టైమోద కూర్చోగూడదు ఇలా కూర్చున్నవారు “కొట్టేవారు” అన్నమాట నిల్చుండేవాలయ యీస్టలం హద్దుదాటకుండా వుంటారు - ఆటూ యిటూ తిరు గుతూ - కొట్టేవారికి దొరకకుండా తప్పింలుకుంటూ నేర్చుగా అడాలి ఒకవేళ కొన్టువానికి దొరికిపోతే “అవటుఅయి పోయినట్లే". (ఓడినట్లే) కొ క్తువాడు = కుండలుదాటి రాకుండా పైబడితిరుగుతూ, బద్దీలోకి వెళ్తకుండ (దాటకుండాగూడ) మధ్యనిలుచున్న వానిని తాకాలి దీనినే “కొట్టుట” అంటారు. నిల్బున్నవారు కొట్టేవారికి దొరక్కుండా ఒకవైవుకు జోగుతూ తప్పించు కుంటారు, కొట్టేవాడు అలసినప్పుడు కూర్చున్నవారి వద్దకు వచ్చి కొక్కొ” ఆంటూ లేపాలి లేపిన తరువాత ఆచోటులో తఅనుకూర్చోవాలి అతడు లేవలేకపోయినను, లేవకుండా లేచినను “పిల్లో పెళ్టుడూోఅంటూ అయిపోయిన వారినిచేర్చు కుంటారు. కొక్కు” పెట్రించుకున్న వాడు మరల తిరుగుజా కొట్టాలి. కొక్కు వీలునుబట్టి ఎక్కువమందినికూడా కుర్చో జెడతారు. “కొక్కు లేచినవాడు ఎదుటివారిని తాకవచ్చును. తాకబడినవారందరూ అయిపోయినశ్లు. ఇశ్హు నిలుచున్న వారందరూ అయిపోయేవరకు ఆట సాగుచుండును. కొట్టేవారికి దొరకుండా చలాకిగా ఉండే వారికి కొట్టటకు, కొకుుమిదకొక్తు జములు కొక్కులు,

88 కోతి కొమ్మచ్చి అంటే ఒకరితరువాత ఒకరికి కొక్కు పెడుతూ నిలుచున్న వారిని తాకాలి. ఈకొట్టుట లో హద్దు తప్పిననూ కొక్కు పెట్ట కుండా లేచినను కొక్కుకు లేవలేక పోయినను, 'పిల్లా"* అంటూ ఆయిపోయిన వారిలోంచి ఒక్కొక్కడు వచ్చి చేర తాడు ఈ ఆటవలన పిక్క బలం, కండరాలు బలపడ తాయి. చురుకుదనం కలుతుంది. క్‌ కోతి కొమ్మచ్చి

ఈఆట రెండురకాలు. 1. చెట్టు కోతికొమ్మచ్చి ౭2 నేల కోతికొమ్మచ్చి

క. చెట్టు కోతికొమ్మచ్చి (బాలురు అడునది

ఈఆటకు సుమారు పదిమందైశా వుండాలి. వారు, అనేక శాఖలుకల్గి పెళునుకానట్టి ఒకచెట్టు చూచి ఆటకు ఏర్చ్పట్బుకోవాలి కుమారొక గజం పొడవుగల ఒక వెదురు కర కావాలి. దీనినే కోతి అంటారు ఆ టగాం(డలో ఒకనిని దొంగ"గా నియమిస్తారు. మిగిలినవారిలో (ఒకడు వెదురు కరను తీసుకొని కాలి కిందుగొ బాలదూరంవనసరివేయాలి. దొంగ క్యరను తీసుకోని వచ్చుటకు పరుగెత్తాలి. ఈలోపల మిగిలిన అటగాండందరూ చెట్టుకొమ్మలపై కెక్కుతారు. దొంగ క్యరను తీసుకొనివచ్చి “వేడికోతి వేడికోతి” అని కూత బట్టుతూ చెట్టుదగ్గరకు వస్తాడు. అఆ కూతల వదలకయ ఎవరివైనా కరతో తాకీనచో తాకబడినవాడు దొంగ అవు తాడు. వాడట్లు తాకలేకపోతే క్యరను చెట్టు కొమ్మల (కిండ

నట ననగ శ్రర ఉక మంట ప్‌ గ్‌ ళు గ. వ రల్ల్ల భు!) జం న్ష టోల/ | / శు ట్‌! చి ల. ణ్‌ | (టి శ్‌ భ్‌ న్‌ రు గో (| 1 డడ ల లీ ( బం ఉ గ (ల న్‌ 1 లో హన ల్లో టు సా | ష్‌ గ తాత... హా. స్‌ (, య! హో గో డ్డ జో ణీ! షీ బి భు ప్న] లే శోతీ కొమ్మచ్చి శై

ర0 ఆఓలు -పొటలు ఒకచోట పెట్టాలి, అహషుడు “ కోతిచల్లారును ” అంతట వాడొక ఆటగాడుగల కొమ్మపె నెక్కి గానీ మరోవిధంగా గానీ అక్కడి ఆటగాని తాకి తిరిగివచ్చి క్యరను తాకుటకు [మయత్నించాలి. ఈలోపల యితర బాలురు కిందకు దుమ.కి కర్రను తీసుకొన (వయత్నిస్తారు దొంగ ఒక ఆటగాని తాకి తిరిగి కర్రను యితరులు తాకక మునుపే తాను తాకినచో తాకబడిన అటగాడు తిరిగి ని దొంగ ఆవుతాడు.

వనికటివలెనే క్మరవినరివేయాలి. వీడుకూడా వను కిటి దొంగలాగే చేయాలి. ఆటలగాక కరను యితర బాలులమ తాకినచో ఆటలో తిరిగి వాడే దొంగఅవుతాడు ఈ వకారం ఆట యంతటితో మూడుసార్డు ఒకడు దొంగ ఆయినచో ఆంతట అట ముగుస్తుంది.

చెట్లను త్వరితంగా ఎక్కుట శరీరమునకు అతిలాఘ వము, కౌశలము అలవాటవుతుంది ఆటలో.

55 నేల కోతి కొమ్మచ్చి

ఊఆట వెనుకటి అటవలెనే వుంటుంది. కా విచెట్టుకు బదులు ఒక సున్నంనేల మాదగీస్తారు. *" దొంగ కరను తీనుకువవ్న్చి అనున్నాలో పెట్టాలి వాడు నున్నాదాటి వెలు పలికి రాకూడదు. ఇతరఆటగాళ్లు నున్నావెలుపల వుంటారు దొంగచే తాకబదకయే క్టరను మన్నాలోనికివచ్చి, తీనుకో

గాలివటము రై

డానికి (పయత్నిస్తారు. వెనుకటిలాగే తాక బడినవాడు “దొంగ' అవుతాడు,

పిక్కబలం చేకూరుతుంది. పలువురినుండి తనసొత్తు కాపాడుకొనే నేర్చు అలవడుతుంది.

53 గాలిపటముం

గాలిపటమును కట్టుట కొక కాగితము దారము కావాలి. కొన్ని పటములకు తోకగూడా కడతా. గాలిపటా నికి దారముకట్టి, రెండవచివర చేతనుంచుకొని పటమును గాలిలోనికి పంపి ఎగురవేస్తారు.

కొందరు బాలురు గాలిపటములతో పందెములు కూడా వేసారు. ఈ పందెములు విశాలభూములలో బాగా ఆరుబయలలో జరుగుతాయి.

ఇద్దరు గాలిపటమును ఎగురవేసి ఒకదానితో యిం కొక దానిని కొట్టుటకు (గాలిలో (ప్రయత్నిస్తారు. ఎవరి గాలిపటము చినిగిపోయి, (కింద వడిపొవునో వాకు పందెము ఓడి పోయినట్లు.

ఈపటములోనే “రుంగిణీలు” అవి అడుగున ముమ్మూ లలో పైన అరసున్న యాకారము కల్గినది గట్టిదారముతో చేయుదురు. అవి చాలాపైకి పోయి మనుష్యుని ఊగించు బలముతో ఆడుతూంటాయి.

క శ లే ॥ పమియాం ళు నా స్టో ళు చ లాం. ట్రై క్‌ వ నానా చావని “కాక అతా! గావ రా త్వా తన గాలిపటము

ఆటలు - పాటలు 9 ఈలాగే కాగితంతో బుట్టలుచేసి వానిలో దీపముల్టు పెటి పైకివదలుతాము. క్ష వీటివలన చేతికిపరిిశమ కలుగుతుంది మనోల్ద్జాసము కల్గుతుంది. క్‌? గోడుబిళ్ల (గూటీబిళ్లు చి తబిళ్ల, బిళ్లంగోడు గోడిబిళ్లి, బోణీబిళ్ల్‌ , గోడు బిళ్ల గోటీబిళ్ల అనే పేర్లతో ఆడబడేఆట. దీనిలో 1 లాలర్థ (లాళార్థ్రి లి కొండబిల్లో 8 బోడిగుంట 4 పులును 5 కాడి మేడి (యిజ్జు లేక రుంజ అనేక రకా లున్నాయి. లాలార్థ _ ముప్పాతిక గజం మొదలు గజం పొడవుగల క్యరయును, నుమాకు ఆరు అంగుళాల బిళ్ల యునుకావాలి. విశాలమైన తెరబయలుండాలి. అటఆడేవారందరూ ఉజ్జీలు వేసుకొని రెండు కక్షలుగా చిలిపోళారు. ఒకచోట చిన్నగుంట (తవ్వాలి ఒకకక్షవారు బిళ్లకు గూటుటకును ఒకకక్షవారు గూటిన బిళ్లను పట్టుకొనుబకు సిద్ధపడతారు. గూటుట అంటే (తవ్వినగుంటకు ఎదురుగా బిళ్లను అథడ్జంగా పెట్టి క్టరను ఎడమచేతితో గుంటలో పెట్టి, (బిళ్లకుతగులునట్లు పెట్రి), అరచేతితో గట్టిగా కరను ఎదరకు వినరుబడునట్లు కొట్టాలి. క్కరమా(తం ఎడమచేకితో పట్టుకొనే ఉండాలి. కరచేతిలోంచి జారిపోతే ఆటపోయినళ్లే

న్ని | అలో ॥ వ | మా, ఓం /! వి

స న. వ క! పా

సేర్నై 7కు. 7!

గోడుబిళ్ల గూటిబిళ్ల

ఆటలు - పాటలు రిర్‌ జలాగూటిన తరువాత ఎదరకు ఎగిరిన బిళ్లీను ఎదుట కక్షవారు (నిలఒడ్డవారుు పట్టుకొన్న (దీనినే పండట్టు కొనుటఅంటారుు యెడల గూటినవాడు ఓడిపో ఎనళ్లే. కాక గూటినవాడు బిళ్ల ఎదరకు పోయిన, తనచేతిలోని క్టరను గుంటకు కొంచెం యివతలగా అడ్థంగా పెట్టి కాచుకొని ఉంటాడు కాచేవక్షంవారు- ఎగిరివచ్చే బిళ్లను [కింద పడకుండా పట్టుకోలేక (పండట్టుకో లేక) పోతే _ వారిలోమం౦చి వాడు అబిళ్లిను కంచా (గుంటవద్దకు) విసరాలి. అది కాచుకొన్స వాని క్యరను తప్పుకొని, “క్కర లోవు దూరంలో ఎక్కడసడినా గూటినవాగు ఓడినట్లు అట్టుగాక, కంచావద్దకు బిళ్ల వన్తూండగానే_గూటినవాడు దీనిని క్యరతో దూరంగా కొట్టాలి. అది ఎక్కడ అఆగునో అక్కడ నుండి మొత్తం మూడుసార్లు - బిళ్లచివంల కొన దేలినభాగం మోదప్రైకెగురునట్లు కొట్టి, అలాఎగిరిన తక్ష ణమే - దూరంగాపోయినట్లు గాలిలో తేలి ఉండగానే బిళ్లను కరతో కట్టాలి. ఒకొక్కప్పుడు గాలిలో బిళ్ల కరకు తగలక నేలమాద వడిపోవచ్చు దానివల్ల ఓటమిలేదు. మొత్తం మూడు సార్లు కొట్టగా ఎంతదూరం పొవునో చూచి - ఊహించి యిన్ని లాలాలు (లాలల్యు అని చెప్పాలి అర్ధ అని చెప్పాలి లాలలు అంటే పది క్య్ర్రరలదూరం అయిదు క్యరలదూరం అర్ధ. అదికొలిచే బిళ్ల వున్న చోటునుంచి కొలచే చెప్పినన్ని లాలలు, అర్ధలు సరిపోతే ఆట గెలిచి నట్లు. కొలత తగ్గితే గూటిన ఆసామి ఓడినట్లు అలాఆట లోని గూటే పక్షంవారు ఓడేవరకు ఆడాలి. ఆతర్వాత కాసిన పకుంవారు గూటాలి.

కర్రి బోడిగుంటు (కండె రెళ్లాట) అదీ యించుమించు గూటీ బిళ్ల” ఆటవలెనే వుంట.6ది, ఆటవారు సమాన కకలుగా ఏర్పడాలి. ఒకకక్షవారు బిళ్ళను కాచుకొనేవారుగాను, మరో కక్షవారు బిళ్లను గూటే వారుగను ఏర్పడతారు. గుంటను తవ్వి కొట్టువారు అనగా గూటేవారు కజట్టకుడిచేతితో మొన పైకి వచ్చేటట్టు వట్టుకొని బిళ్లను అడ్థంగా చేతిమాద పెట్టి గూటుతారు. ఎదరు కక్షీవారు బిళను భూమీమిద పడకుండా “దం డట్టుకొంటే' గూటిన వాడయిపోంలనశ్లు వొగుపట్టుకో లేకపోతే ఆబిళ్లను గుంట వైపుకు వినరుతూ గుంట కడ్తంగా పెట్టిన క్వరను కొడతాడు బిళ్ల కరకు తగిలితే గూటిన వాడయి పోయినట్లు తగిలిన బిళ్ల (కింద పడకుండా తాను పిండట్టు కొంటే ఫరవాలేదు. బిళ్ల గుంటకు ఎంత దూరంగా పడితే దానికి యీవిధంగా కోలవాలి.* 1 బోడి కొడితే 2 రుళ్ళి 8 మూళ్ళీ 4 నాలగలి 5 అయిదలి 8 ఆరుడి 7 వుల్లి ఆని కొలిచి ఏడుక రలయితే ఒకపిల్ల అంటారు, కొన్ని చోట్ల. కాళ్ల కండె రెళ్ల, చింత, 'మూడు ముద్ర నాళ్ళ నట్టి” అయిదవ గిరిగిరి' అరళి “అప్పుడు' ఏట “పిల్ల లేక, పిల్లడు' అని కొలుస్తారు. ఈ”లతలో కట్టలను బట్టి తిరిగి గూటాలి.

$్‌ఫి పులుసు (రుజ్జులేక రుంజు ఇదేనా?)

గూటి బిళ్ల ఆట లకణాలవలఠలెనే యీఆట అడాలి ఆటలో బిళ్లను గుంటలోనుంచి చివర ఒక దెబ్బచే దానిని కొంచెం ప్రైశెగరగొట్టి, ఎగిరిన బిళ్లను దూరంగాపోయేలా కొట్టాలి ఇట్లు _పతీవారు మూడుసార్లు కొట్టాలి. అందరూ కొట్టినతరువాళ, ఎవరిది అందరికన్న తకుంవ దూరంలో జ్‌ళ్లో పడిందో అతడు యీఆటలో దొంగ ఇవుఠకాడు. తక్కిన వారందరు పండతాకు. అప్పుడు (పతీ ఒక్కరు వానిచే వరుసగా అట 'పెట్టించుకుంటారు.

ఒకరు బిళ్లను గుంటలో పెట్టి తిరిగి యధా సకారం గానే కొట్టాలి. అప్పుడు దొంగ దానిని గుంటదగ్గరకు వేస్తాడు ఆలా తీసేటప్పుడు అబిళ్ల ను “ఎదురుజిళ్లో కొట్టాలి అఎదురు బిళ్ల పడివున్న స్టలానికివెళ్లి బిళ్ళను లేవగొట్టి, తిం దూరంగా పోవునట్లు కొట్ట్ట్వపయత్నిస్తారు. దొంగవచ్చి వానిని ఆతాకువరకు దానిని కొట్టుతూ - నిళ్లదూరంగా పోవువరకు ఉండాలి దొంగవచ్చికాకిన చరువాళత తిరిగి గుంటవద్దకు గోటువాడు వెళ్లి బిళ్లను అక్కడనుండే వేయమనాలి. చేత నయిన, కొట్టువాడు ఎదరబిళ్ల కొట్టొచ్చు.

ఇట్లు చివరకు కథరంతదూరం గుంటకు బిళ్ల చేరు నంతవరకు ఆటగాడు కొట్టుతునే యుండాలి పీని ఆట ఆయిన తరువాత మరియొకరు యిశ్హుఆజచాలి. ఇట్లు అందరి ఆట అయిన తరువాత అటవూర్తి అవుతుంది.

13

60. గోళిలు

ఈఆటలో దెబ్బకు కాయ, దేకిడీలు అనే రకాలు

న్నాయి. ఎంద రైనా అడవచ్చు.

1. దేకిడిలు

సమభూమిలో రెండు గుంటలు తీస్తారు [పతీ అట వాడు ఒక అట గోళీని తెచ్చుకోవాలి (బొండా, లొంద, పెద్దగోళీ, పిక్క చిన్నగోళ్సీ ఆడువారిలో ఒకడు కంచా (గుంట) (పక్కను తనగోలిని (ఉకజ్జీలు ఉర్జీలు) పెట్టాలి. అంటే తన గోళీని కంచాపక్కను కాయాలి. మిగిలినవాళు తమ గోళిలతో 'డీ'లుదురు (డిలులుఅంటే కాచిన కాయను కొట్టుతూ్హూతమ గోళీని కంచాలో పడునట్టు వేయుట) -

అటు తరువాత ఉజ్జీలు పెట్టినవాడు "ఒకటి" గుంట బడును. (ఈఅఆటలో ఒకని గోలీ గుంట బడితే. వీడుగుంట బడ్డాడు అంటారు లేక గుంట ఫడక కాయను కొట్టును. గుంట బడక కాయను కొట్టినచో 5 ఒక్కసారిగా వచ్చును తిరిగి కాయలు కొట్టినచో, రెండవ కాయవాడు తనకాయను యిష్టంవచ్చిన చోట దీనుకొని వెళ్లి పెట్టుకొనును.

తరువాత తొమ్మిది వరకు గుంటను పడవచ్చును లేక ఒకసారి గుంటబడి మరియొక పర్యాయము కాయను కొట్టి అయినను తొమ్మిది తెచ్చుకో వచ్చును. అటుపిమ్మట 10 కాయను కొట్టియే తెచ్చుకోవచ్చును ఇట్టు ఎవరు

శ ్‌ (| య్యా య! గజ . ్త్సా నమా గోలలు

100 దెబ్బకు కాయ గోలి, పిక్క ముందర కాయను కొట్టుదురో వారు వండుదురు. అంతట మిగిలిన వారందరూ తిరిగి మొదబనుండి ఆడుదురు.

ఇట్లు దొంగను నిర్ణయించిన తరువాత వాడు పండిన వారందరకు వరునగా (దోకుళ్ళు, దేకి, డలు, దేకుళు) పెట్టాలి వాడు దోకుళ్ళు రెండు రకాలుగా పెట్టవచ్చును 1 చిటికతో పెట్టును ౭ మోచేతితో పెట్టును. అనగా గోలీలు నొకచోట పెట్టి చిటికతోగానీ, మోచేతితోగానీ ముందుకు కొట్టాలి దొంగ గోలికాయతో రెండుగుంటలు పడవలయును పడిన గుంట యందే కాయ తిరిగి పొరపాటున పడిన యెడల అంతట 16 గుంటలు పెట్టాలి.

| దొంగ గుంటపడునపుడు పండినదచాడు వరునగా దొంగ కాయకు రెండు పర్యాయాలు కోట్టిన యెడల అంతట వీడికొక ఉరి", (ఉజ్జ వచ్చును. ఇదికాయ గుంటకు జానెడు దూరమునకు తక్కువ నున్నయెడల రాదు. ఈ ఉర్జీని గుంట పడకముంమ చెప్పి కొట్టుదురు. 61 దెబ్బకు కాయ (గోల్కి పిక్క)

గోళలీఅటల్లో ఇది పందెంఅట. ఇందు ఒకడు వుజ్జీలు పెట్టును. మరి ఒకడు అ కాయమామగా డీలును ఆత ర్వాత, ఉజ్జిలు పెట్టినవాడు దగ్గరనున్న గుంటపడును (ఆం

ఆటలు = పాటలు శం] టే గుంటలోకి కాయవేయును) చేతనయిన రెండవ గుంట కూడా పడ్యపయత్నించును. ఇట్లు రెండుగుంటలు రెండవ వాడు పజకమునుపే డీ పడిన యెడల, రెండవవాడు వీనికొక కాయను, పందెంగా ఓడును. అట్లుగానియెడల తనగుంటపడి రెండవవానికాయ మిదుగ తనకాయను చేతితో వినరివేయును అది తగిలిన వానికొకకాయ వచ్చును. అట్లు కానియెడల రెండవవాడు గుంటపడి వానికాయకు గురి పెట్టి తన కాయను వేయును. అది దనికి తగిలినమయెడల అప్పుడు కాయకొట్టి నవాని కొక కాయను వాడిచ్చును. తగులని యెడల తిరిగి యిధ్రరు అడెదరు. అప్పటిళొక ఆట వూర్తి ఆగును నియమిత కాలంలో ఎవరికెక్కువ కాయలువచ్చునో వాడు ఆట గెల్బును.

ఈ ఆటవలన మనకు గురిబాగుగా కుదురును.

62 ఉప్పటిలు-(చర, ఉప్పుచ్యర్య

ఉప్పు బందరు, ఉప్పుబల్సి చరిపట్టి) ఈఅఆటకు అనేకమైన పేర్లున్నాయి. దీనినాడుటకు 10 మొదలు ఎంత మందైనా ఉండ వచ్చును. రెండు కక్షలవారు సమానంగా ఉజ్జీలు వేనుకొంటారు ఒక్కొక్క రికొక్కొక్కపట్టి మధ్యనున్నడాన్ని “చర్‌ పట్టి.లేక_

102 ఉప్పటీలు చ్యరపట్ట జిజ్ఞ పట్టి అంటారు కఢ నుంఢేవి ఉప్పు. మధ్యపట్టినే "చర్‌' అంటారు. దానిని కాయడానికి ఒకఫఘటికుడు వుండాలి అడ్థు పట్టిల మోద (బద్దీలు) ఒక్కొక్కడు కాయాలి, అటు పట్టీల కావు దలవారు, వారున్న బట్టె మిదనుంచే యితరులను - అటు ఇటు - పోకుండా కాన్తూండాలి చర్‌ పట్టి కాసే అతడు యీకడ నుండి అకడ వరకూ కానూండాలి. చేతులతో మాాతమే ఎదురు కక్షి (పక్షం) వారిని తాకాలి. రెండవ ఎపక్షంవారు, వీరికి దొరకకుండా అందరినీ తప్పించుకుంటూ - ఎవరికీ దొరకకనే - ఉప్పు ఉండే చోటుకు ప్‌ల్చి _ఉప్పుతీనుకొని ఉప్పో'.అంటూ వెనుకకు రావాలి. ఆతడు ఉప్పుతీస్తే, అతడుగానీ, అతడున్న గదుల లోని వారుగానీ, యితర గదుల లోనికి ఉప్పు కలుపుటకు దూరాలి మొతంమాద హద్దులు (బరులు తప్పకుండా యీ _పక్షంవారు(పార్టీ వారు అన్ని గదులలోను ఉప్పు కలువుతూ బయలు దెరనచోటికి ఉప్పో " అంటూవాలి. ఒకడు బయటకి వచ్చినను ఉప్పు కలసి నట్లే ఉప్పో ' అనేపేక చేయగానే వీరు గెల్బినట్లు కాచేవారు ఏరిని తాకరాదు. ఉప్పు కలుపగావే వీరు పండినట్లు (గెల్బినట్టు) తిరిగి ఆడుతారు. ఉప్పు అన్నీగదులలో ఎవరుసనైనా కలవాలి. ఆడేవారు బయలుదేరి ఉప్ను వట్టుకొని అన్నిగదులలో ఉప్పు కలుపుతూ ఎవరిని దేరినచోటికి చేరులోపుగా, కాసే

ఆటలు - పాటలు 102 వారు ఆ జేవారిళో బయలు ఎక్కుడగానీ హద్దు మారకుండా తాకితే ఆడేవాల ఓడిపోయినట్లు. కాబట్టి వారు తిరిగి కాయాలి. హద్దుల్ని యిప్పటి వరకు కాచిన వాడు ఆడతారు,

శరిర లాఘవము -_ అతిజా[గత, నేర్చు దేహ పరి (శమ కలుతాయి యీాఆట వల్ల 63 చెడుగుడి, (బల్‌ చెడుగుడి, బల్‌చిక్‌ = చెడూడు) ఇది (పఖ్యాతి గల విరోచితమైన ఆట. దీనిని ఇగ్లరు లగాయితూ ఎంతమం దైనా ఆడవచ్చు. ఆడేవారు రెండు ఉజ్జీలుగా (పక్షములు) విడిపో తారు. ఉజీకిపెద (పెం డేసి పెద్ద) లుంటారు వారియిష జ 6 నో వో (పకారం జట్టులనుండి మార్చుకొని కజ్టు చెశారు కలు అంటే ఉజ్జీలుగా పట్టినచేతులు విడిచిపెట్టుట. ఇరువడవాల వారికి మధ్యను -నేలమోద - బరి _ బద్రి _ కంగుగీత గ్‌సారు ఈ కంగుకు యిరుకక్షలవారును సమాన దూక5ము లలో ఎదు రద.రుగా నిల్చివుంటారు. ఆటకు చుట్టూ ఇంత హద్దు ఆని ఏర్పీరుచుకుంటారు ఇదే నరిహద్రు ఈనాబ్గుమూ అలలో నరిహగా స్టలంలో మా[తమే అడాలి. హద్దుమిరి దాటినవారు లో ఆయి హోము (ఓడి) నకు. చా

నే చెడుగుడి బల్‌ చెడుగుడి - ఒల్‌చిక్‌ - చడూడు

వష ఎడు 105 ఇక _ ఓవక్షంలోవాడు ఎదుకుపక్షం వారిపైదండెతి నట్లు మధ్య కంగు రేఖ వద్దనుండి కూత కూయుచూ -_- గుక్క విడవకుండా - ఎదరిపక్షంవారిని తాకుతాడు ఎంత మందిని తాకితే అంతమందీ ఆయిపోతారు కూతమాతం విడువకూడదు వారిహద్ద. ౬ వుండా కూతమాని వేపే వారు పట్టు నార్నచో యితడు అయిపోయినట్లు. కూత హన్తుండగానే ఆతనిని వస్టుకొషపటకు ప్రయత్నించి ఒకరు పట్టుకోగానే అ ఈక లోని మి/శతావారంతా ఆతనికి సహాయంగావచ్చి కంగు లొవలనే అకూ సేవానిని అక్కడే అవువేసి కూత అపేవరకు నిలుపుతారు అప్పుడు కూత గకూపెనవాడు ఆయిపోయిన్న ఆందరూ తన్ను నిలిపినా బలంగా అందరినీ విడిపించు కుంటూ = కంగు ముట్టుకుంటే = కూత విడవకులగా మాతం - యితడు జయించినట్లు అప్పుడు యితన్ని మొదట వట్టుకున్నవాడు అయిపోయినట్లు "ఆటస్థలం విడిచి వెళ్ల్‌ పోవాలి. కూసినవాడు ఓగినను పట్టుకున్నవాడు ఓడినను ఆఅటవదళి పోయి కూర్చోవాలి, ఆ౦యిపోయున మనిషి కక్షవారే _ యీమారు - కూతకు ఇెళ్లాలి. కూతకూసి వెళ్లేవాడిని - కంగు దాటనిచ్చి వెనకా లేవెల్లి కొట్టపచ్చును ఆఅకోట్టినవాడిని = ఎదురు పార్టీవారు (వల్లి) పట్టుకొనవచ్చును ఎందరు వట్టుకొన్నను _ కూత విడువకుండా బధైనుముట్టుకుంటే యితడే జయించినట్టు పట్టుకొని అవుజేప్త్టే కూసేవాడే ఆయిపోయినట్లు అపచెక్ష పోతే మొదట పస్టుకున్న వాడయిపోయినట్లు. ఒక పకంలో కశ

06 అబలు = పాటలు ఒకడు న్నను అట పూర్తియగువరకు - లేక - అఆతడుగూడ్ర ఓడువరకు ఆట ఆడాలి.

ఈ అటవలన లాభములు:- ఊపిరితిత్తులు ఖలపడును. 1కమ[కమంగా (ఉపాణాయమమునందు ఆశక్తుడగును పది. మందితో వీరోచితంగా పోరాడే నేర్చుకల్లుతుంది, సంఘీ, భావము, సంఘశకి కల్లును. శరీర పాటవము పిక్కబలము కల్లుతుంది. పట్టుదల ఈ తృాహము కల్గుతుంది, శ్యతువుల బారిని తప్పించుకొనుట అలవాటగును. ఇందులో ద్వంద్వ యుద్రరహాన్యమున్నది. ఈళతఅటలో అనేక పాటలు (కూతపి) పాడుతారు, విశాఖ (పాతంలోం:._ .

1. ఆఅంటాకు, అలమంత ః దానిక దీనిక జువ్వాకు-_

౨. అచ్చి, దూచ్చి! ఆంబటిదాక పేర్చి _

కి ఉరుములుణ మెరునులు ; ఉటారు తీగలు గాలివానలు _- గంధపుచెక్కులు కడెమ్మ కడి | కడికడి కడి,

తెలంగాణా 4. చోర్‌ ఆయా. చోరీకియా _ కొత్యాలు ఆయా పళ్‌డ్‌లియా.

5. ఉచ్చింత ఉరదాడు _ ఎల్లెద్దుముగుదాడు

ఓ. నూదిచుక్కలదారం న నూదిచుక్క లదారం

గా పెట్టు కొట్టగా - పాలుగారగా చెన్నావట్ట్టం

దొరీచ్చి లి, అగ్గిచ్చి బుగ్గిచ్చి ఇ చెన్నా పట్టం చారిచ్చి

యొగళి పరాణ న. ర ఉట్టిమోద ఉల్లీ వాయ = ఆం౦ందికోర గొల్లిగా 10. ఉప్పుష్పు మిరపకాయ్‌ కోమటోడి చుల్లకాయ్‌. ఉల్లిమాద ఉన్రిపాయ్‌ _ అ౦ందుకోర గొల్లి గాయ 11. అలి బెలి చెంగల్నాడ్‌ చెల్‌ చెత్‌ 12. అడ బలి చెంగొడు _- గొడు గొడు గొడు. (శీ వమెంగలి పఠాణి ఈ ఆటను “గంజీఖాన్‌" అనికూడా అంటారు. ఇం టిలోఆఅడుకొనే ఆట ఇది. దీనిని నుద్దతోగానీ మసి బొగ్గుతోగాని ఈపటములో చూపబడి నట్టు గీతలు గీసారు. చై అయిదయి నపుడు వదహారున్నూ; ఏడైనవుడు ఇరువయ్యిన్నీ కాయ లుం డాలి. పటములో చూపిన చూదిరిగా ఒక పక్షమున . మొగలాయిలు ఒకరం౦గు కాయబలున్నూ, రెండవ పక్ష మున పఠాణీలు మరియొక

108 ఆటలు - పౌటలు రంగు కాయలున్ను పెట్టాలి (ఉదా '-చింతగింజలు-బఠాణీలు, యిటుకముక్కలు-మసిబొగ్గులు. వగైరాబు

ఏడు గీట్టయినపుడు మధ్య రెండు పరనలు దిగ బడును. స్థలములు నడికయుయిచ్చట అంతయు వలి జూదములోవలెనే అడతారు. ఈఆట పులిజూదము నకును మధ్య చదర౦ంగముండును.

ఒకరకక్షవాని జకకాయ, మధ్యా గీట్ళుమోదికి, జరగను ఆట(పారంభమగును, పులిజూడంలో పులి- మేకగా మాత్రమే చంవగలదు ఇందు మొగలాయిగాని, పఠాణీయనీ వరసలో చంపదగిని స్థితిలో ఎన్నికాయలుంటే, అన్నికాా లును చంపగలరు. పులిజూదంములోను దడరంగంలొను చంప తగని కాయలు వుల్యబ్రై-రాజు ఉండి. ఆట ..కట్టించ్ల బడుతుంది = ర! (|.

ఇచ్చట రెండు పక్షీముల్తు' నశనమగువరకు అట జరుగుతూనే ఉంటుంది. $' ౮ | ం,

యా అల హీ శం నె 65 లక్కిముస్టి. (నక్కవఖిప్టి) ' ...

గవ్వలుకానీ, చింళవిక్కష్టు (సీంజలు) కానీ (నాలుగు! ఉడ్డ్ర చేతితో పట్టుకని; పిదికిలిపట్టే, అపిడీ కిలిలో ఒకదిక్కువదిలి తక్కోన మూడుదిక్కులలో ఎండీ రైసను నరేతమకిప్ట మైనన్ని డబ్బులు కాస్తారు,

పిడికిలి వట్లిన అతడు ఉడ్డ ల పకరం ఎంచగా

నాభుగుమిగిలితే దానిని “మష్ట" ఇంటారు

మూడు మిగిలితే దానిని “*తిగ” అంటారు.

గిరి ఆట 109 రెండు మిగిలితే దానిని" '“'దుగ''అంటారు ఒకటి మిగిలితే దానిని *నక్క" అంటారు “నక్క" నుండి- 'మష్ట' వరకు నాలుగు నంకేతాలు స్పందన, దీనికి, నక్క-_మష్ట, ఆనియు, “నక్క ముష్టి, ఆనియు, ““లక్కిముప్టి, " అనియువాడుకలో మారెనేమో- ముష్టి పట్టిన వానియింట వంఖ్య యేదిమిగిలిన తక్కిన మూడిండ్ల్రవారిప్రికమంతా తీసుకుంటాడు. లేక తనకే యింట సంఖ్య వచ్చునో, అసంఖ్యలో నెంత పెకముండునో అంత యిచ్చి. తగ్గిన సంఖ్యల వారిమొత్తములను వచలివేయును, ఈఆటలో సాంకేతికాలు, కాళ-నాలుగు. దిగ_రెంథ్టు నంది-_జఒకటి జూగారము-మూడు ఆచ్చులు-గవ్వలు, (గచ్చకాయలు_ఉలక రాష్ట్ర 66 గిరి ఆట బాలుకు తెండు ఉజ్జీలుగా ఏర్పడుతారు. మోటు, తాట బాలున ననుసరించి (జీరకాయ్య చెత్తవకాయ గూడా ఒకరి కుంచు కుంటారు. గుం(డంగా "ఇరిగ్‌సి రెండు వైపులా 50 గజాలు యెల్లలు పెట్టి కుంటారు. ఒకజట్టు లొని వీరు ఎదుటి వారి మిద కూస్తారు. వీరు గుక్కఆగేటట్టు బద్దెలోపులో అపుజేస్తే అతడు అయిపోతాడు. గుక్క ఆగకుండా బచ్చెదా టి, తన

క10 ఆటలు - పొటలు బద్దెలోని కెళితే పట్టు కున్న వాడయి పోతాడు. అడేవారలు యీ[కింది పాట పాడుతూ కూస్తారు. క్ష తాతముక్కులో _- తంగేడు పులా దసినీ యవ్వ _ కుందేలు పిల్లా - ల చిప్ప దెచ్చుకో- - వియ్యలు బెడతా నీయబ్బ తినిపోయె _ నన్నే మంటవు నన్నే-నన్నే -నన్నే 8) పొగాకు మట్టా - తిరగేసి కొట్టా కొట్టా య కొట్టా (గుంటూరు (పాంతంలో నిది - ఇది చెడుగుడుగా వుంద్భి (67 పులి జూదము. నెం. వులిజాదము మూడు విధాలుగా వుంది. !, వ విధానం ఒక వులిని మూడు మేకలతో కట్టి చేయాలి, పులికి పెద్ద గులక రాతిముక్క మేకలకు చిన్న గులకరాతిముక్కలు ఉం డాలి. వులిని మొడట కై శిఖరకోణమం౦ందు ఉంచాలి మేకలను దాని సమాిపమందలి యింట బెట్టి - వానిపై దాటి

వులీ జూదము క్ష మెక లేకుండిన అవతలి యింటిపె వలివాలుతుంది కాన మెకలను పెష్టువారు, పులికి మూడవ యింటిబెట్లిన తర్వాత పులిని యింట బెడతారు. పులి జరుగకుండా కట్టి వేసిన_ ఆట ముగియును. లేదామూడు మేకలను పులిచంపినను ఆట ముగుస్తుంది, ఈఆటను యిద్దరే అడాలి,. 68 పులిజాదము- నెం. 2 నాలుగు వపులులతో 16 (ఫదహారు) మేకలతో యాఆట అడుతారు నాలుగు వళలళులను నిలువ చతుకములందలి మధ్య రేఖపై వరునగా వుంచవలెను. మేకలను (షతి కక్షి వులులకు పక్క యింటిలో పెట్టక ఒక యిల్లు ఎడనుగా ఒక మేక నుంతురు. పులుల కక్ష, ఒకపులిని ఒకయిల్లు జరుపుట, మేకల వాడు రెండవ మకనుంచును, ఎలి (వక్కన అదే పంక్తిలో మేక పక్కని యిల్లు ఖాభీగా వుండిన పులివాడు మేకపె._వులిని దాటించి చంవును. ఈవిధంగా 16 మేకలను పెష్టన తఈమవాత మధ్యపులులు చంపగా

ఆటలు - పాటలు మిగిలిన చుకజతో వులుల* కట్టి వేయు ఎత్తులతో మేకలకు బరుపుదురు మేకలు విరివిగా చచ్చి, ఇకపులులను కట్ట లేశనిఆనుకొన్న ఓబమిని ఒప్పు కొన్నట్లు. అటముగుస్తుంది ఆలాగే. పులులు కదలకుండా వాటి పక్కని యిండ్ర వో।కమిస్తే అట ముగియుమ. దిని నాడుటకు యిద్దలే ఉండాలి.

69 పులిజూదము _ నెం, ఇాాఛాాల పె నమూనాలో మూడ నై. విది తప్పతిక్కిన పంకు

షక్‌ లలోను, తోక్షగా నుండు

గ ధ క్ష ౪ 9.8కోణప టిండగ్ర లోను

నావా

సత (పారేసి. మేకలె "నుంచు

| | దురు. & [రేఖలు దానీ

ం [తికోణము ఒకనికినీ,4,

న్‌ 5 రకాలు దాని (త్రికోణము “ఒకసెకిన్‌" ఇరడా ల”

జ్‌ఖ్షి తర్వాత ఒకరు ఒక్కొ

. క్కొామారొక మేకనుమొ

-శదట ఖాళ్‌ గా నున్న, ఏవ

4 రఖలోనికి జరుపుదురు.

ఓఒకమేక పక్క యింకొక

తటి మేక వచ్చి కూర్చున్నను*

చర్‌ పర్‌ శ13 ఉమక పక్క యిల్లు ఖాళిగా వున్నను ఆవతలి వాని మేక, వచ్చిన మేకను చంపును. మొదటి చూపిన పులి జూాదముల ₹0డింటిలో వులి ఒక్కొక్క మారాక్కొక్క మెకనే కొట్టును కాని- యీఆటలో ఆన్ని నందులు దొరికతె అన్ని మేకలును అట కాడు కొట్ట వచ్చును. ఎదటి వాని మేకలను చంపి దుర్శలునిగా జేసి పొర్తిగా మేకలను చంసవచ్చును. లేదా - కట్టి వేయ వచ్చును. ?0 చర్‌ పర్‌ దీనిని యిద్దరు ఆట గాళ్లు ఎకురెదురుగా కూర్చుని అడతారు. (తీవాడు మేకలను తీనుకుంటాడు. యింటిలో వుంచిజేరెండ వవాడు తనదిక్కే కాక,తనయిష్టం వచ్చినవోట తనకాయ ఉంచవచ్చును. ఈవిధంగా కాయలు పెట్టుటలో ఒకడుతన కాయలమూడింటిసి ఒశేవరునలో పెట్టనియ్యక, తనకాయలు ఆవరుసలో అడ్డుగా పెట్టవలెను, ఆయాటంకము తప్పించు కొని, ఒకడొకే వరునలో తన మూడుకాయలు పెట్టిన, 15

కైకక్ష ఆటబు - పొటలు మెదుట వానికాయ నేదెన వొకదానిని తీలజేకుకొన వచ్చును.ఈ ఆటకు 'దర్‌_పర్‌' అంటాగు తన కాయలను మూటిని ఒకే వరున పెటి “చర్‌" ఆని ఎదుటి వాని కాయను కొట్టివేసి తీస కొన వచ్చును. మరల తన కాయము వెనుకకు జరిపి న్వస్థ్రానానికి తెచ్చి, మూటి వెనుక వరునచేసి “పర్‌” ౨0టూ ఎదుటి కాయను మరొక దానిని తీసి వేయును. అందుచేత యీ ఆటకు *చర్‌. పర్‌' అనిపేరు. గట్ట! తొమ్మిది కాయులు ఈ ఆటను ఒక్కరే ఆడుకో వచ్చును. తొమ్మది కాయలను పెట్టు కొని జరుపుతూ చంపుతూ పోవలెను. యా ఆట ఆడు కొనును, 72 వసంతోత్స వాలు (హోలి-కామదిహనం)

1 హెలీ వండుగ. వాత్సాయనుని నాటికే వాడుకలో వున్నది. పండుగ ఫాల్గుణ ఉద్ధపౌర్టమానాడు దేశమందం తటను జరువుదురు. ముఖ్యంగా ఉత్తర భారతమున జరువుదురు.

యే లో 4 హయత్‌ నం గ్గ కస క్షే వల గో శీ షి వ ల నూ గ ర్‌ 1 ” ఖై! క్ష ఆయి వసంతోత్స వాలు

116 ఆటలు - పాటలు

ఈరోజున పిచికారీలతో మోదుగ వూలతో సిద్దంచేసిన రంగులు, జరి కొనుటయు, మిక్కాయి జల్లు కొనుటయు, ముఖ్యమెన (కీడలు.

2. కామదహనము అనా. మన్మధుని కాల్చుట యని భావం కావున కాముని పున్నము, అంటారు. ఫాల్గుణ శుద్ద పౌర్ణమినాడే దీనిని జరువుదురు. రాళ కాలమునందు కానమ్షదేవుని వషటమును, కాల్చుతూ స్త్రీ పురుషులు ఒకరి మాద నొకరు రంగులు జల్టుకుంటారు,

ఓ వసంత బుశతువు (వవేశమే, వ్యైతశుద్ధ పాడ్యమి అనగా వనంత కాలారంభమని భావము. ఈకాలమున (పకృతి అంతయు సుందరముగా ఆనంద దాయకముగా నుండును. మన్మధునికి వనంతుడు చెలికాడు. ఈయన పేరున ఈపండుగ చేసుకొని, ఆనందంతో, ఒకరిమిద నొకరు బుక్కాయీలూ రంగునీళ్ళు, జల్లు కొంటారు.

పెమూడు ఉత్పవాలలోను, కుషముమ రజము, గంధం వులుసు, గంధపు టుండలు, ఒకరిపే నొకరు. చిమ్ము కుంటారు. పన్నీరు, బుక్కాయి, రంగునీళ్ళు (పారాణి) వీటిని పిచికారీలతో చిమ్ము కొంటారు.

73 చకాల ఆట

ఈఅఆఅటను బాలురు బాలికలు గూడా అ ఆడుకొని వచ్చును (పతీవారు -__ రమారమి _ రెండేసి బెత్తెళ్లు పరి మాణంగల తాబాకు ముక్కలను తెచ్చుకొని ఆమ.క్కలలో

చ్యకాల ఆట క? ఒకదాని మధ్య భాగమున ఆయాకునకు గల యంత వెడ ల్పుగ (కింది పక్కను, మాది (పక్కను మెల్లగ చీల్చి. ఆచీలి కలలో నుంచి రెండవ ముక్కను దీసి చకా కారము వచ్చే టట్టు చేయాలి, ఆనగా నామ వైవుల తాటియాకులు నమాన యైన కొలతలు గలవిగా వుండాలి.

ఆతరువాత చక్రానికి మధ్య బాగాన, నూదితో రంధం చేసి, అరం్యధంలో సూదిగానీ, తుమ్మ, దబ్బ మొన ముళ్లు గానీ, గుచ్చి దానిని జొన్న బెండుకు గానీ, చీపురు వుడకకుగానీ (గుచ్చినచో చ్యకం వస్తుంది. దానిని చేతితో పట్టు కొని (ముల్లును) గాలి శెదురుగా నిలిస్తే, చృకం గిరగిరతిరుగుతూ అందంగా వుంటుంది. చితంగావుండి ఆనందం కల్గుతుంది. కాలి. కెదురుగా పరుగెత్తి తే మరింత వడిగా తిరుగుతుంది. గాలి లేనప్పుడు, పరిగెత్తిశే వేగ వశాన్న గాలి పుట్టి చకం తిరుగుతుంది. చ(కాల్ని చేసిన పిల్లలు ఒకరిని మించి ఒకరు తమ చ।కొలను తిప్పుతూ గంతులేస్తూ ఆడుకుంటారు. ఉత్సాహం, ఆనందం ఉబికి వస్తాయి. 74 రట్టలాట ఈ ఆటను ఎంత మందియెనా ఆడవచ్చును. అకుట కువచ్చినవారు తలో చిన్న చిన్న ఆకులతో నున్చ కొమ్మలు తేవలయును. ఒక్కొక్కడు తెచ్చిన కొమ్మలను కట్టగా కట్టి ఒక, మేకుకొక 5 6 గజముల పొడవుగల తాడును కట్టి,

కం ఆటలు - పొటళు ఆఅఆమేకును భూమిలో పాతవలెను. అమేకుకు మూరెడుదూగ ములో ఆకట్ట అన్నియు నోకచోట పెట్టవలెను. ఒకడొక పొడువు పాటిచీ పురుపుల్ల తెచ్చి నమస్కారముపెట్టి నట్టు లెండు చేతులు బోడించి ఆచేతుల మధ్య యీచీవురుపుల్లను, కొన పెకి కనబడునట్టుంచుకోవలెను. మిగిలిన వారందరు ఒక్కా క్కరే దీనికొానబట్టుకొని మైకి లాగుతూ పరసగా అంద రు చేస్తుండవలెను. ఆఖరుకా పుల్ల ఎవరు లాగగా మైకి వచ్చివేయునో వాని౨ి “దొంగగా” నిర్ణయించవలెను. దొంగమై నవాడు ఆతాటి కొనను చేతితో పట్టుకొని మేకు చుట్రూను గానుగయెద్దువలె తిరుగుతుండవలెను. చుట్టూ వున్న మిగతావున్నఆటగా౦ండు మేకుకు దగ్గరగాయున్న కట్టలను తీయుటకు (వయత్స్నించు చుండవలెను. దొంగ కట్టలను యితరులు తీయకుండా కాపుకాస్తూ. తిరుగుతూ యుండవలెను, కట్టలను తీయు వానిని దొంగ ముట్టుకొన్న యెఎల అంతటి నుండి అతడుదొంగ యగును. మీగిలిన వారు వానికి దొరకకుండా కట్టలన్నిటినీ అచ్చటను౦డి ఎత్తుకొని పోవలెను. చివరికట్టకూడా తీసివేయ బడిన వెంటనే దొంగ [తాడును విడచిపెట్టి నిర్హితస్థ లమునకు పారిపోవలెను. అట్లు దొంగ పరుగెత్తునష్కుడు మిగలినవారందరు తమ తమ చేతులనున్న కట్టలతో వానిని (దొంగను ) కొట్టవలెను. తరిగి అతడే దొం“యె కట్టలకు కాపురక్షణ కాయవలెను. కట్టలను మకువద్ద నుండి తినుకొని పోవువానిని.జాడువిడిది పెట్టకుండానే-దొంగఎవరిని ముట్టుకొనునో వారంతటనుండి

చాకిరేవు దాన 119 దొంగగా పుండి మొదటి నుండి తిరి" ఆటను ఆడవలెను. ఈయాటవలన చురుకుతనము కల్లును.

75 చాకిరేవు బాన

ఈ ఆట ఆడ.టకు వచ్చిన పిల్లలలో ముందుగా ముగ్గురు ఒకరి కొకరు ఎదురుగా నిల్చుని వారిలో ఒకడు ఒకటి రెండు మూడుఅనే సరికి వారివారి యెడమచేతులమై వారివారి కుడివతులను (మొదట నిస్తయించుక్‌నువిధంగా ) బొర్లించిగానీ తఉరచిాని వేయవలను అందులో యిద్రరు ఒక విధముగాను మూడొోవాడ. యి(6కొకళిధంగాను చెతులను వేసుకొన్న యెడల ఆ మూడవ వాడు పండినట్టు ఆన్ఫమాట ఆతన్నితప్పించి మిగజా వారిలోంచి మరియొకనిని మూడో వాడుగా తీసుకొని వెనుకటి వలెనే చేతులు వాయగా _పత్యే కముగా వేసన వాడు పండినట్లు. తిరగి మిగిలినవారిలోంచి మరియొకనిని తీమకొని యిలాఆందరు పండి ఒకడు కదకు మిగిలిపోయేవరకు ఆడవకాను. అనగా ఆఖగున యిద్దరుమి గిలిపోగా, పండినవారిలోంచి ఒకనినితాత్కాలికంగా ఆటకు తెచ్చుకొని ముగ్గురై మకల చేతులు వేయవలెను. ఆస్వుడు కడకు మిగిలిపోయిన యిద్దరిలో ఒకడు కూడా పండిన తర్వాత మిగిలినవాడు (పండిన వానిని తెచ్చుకున్నవాడు

కాకు దొంగగా ఆటకు నిర్ణయించవలెను. దొంగ ఏర్పడిన తర్వాత వండిన వారంతా గుండ ముగా ఏర్పడి వెనుకకు వీవులుంచుకొని కూర్చుండవలెను.

కేలభ ఆటలు - పాటలు అలాకూర్చున్నవారు (పక్కలకుచూడకావం దొం*క్రైనవాడు ఒకతువాలును మెలి పెట్టి, కొశలను డగ్గరకు చెర్చి తిరిగి మెలిపెట్టవలెను. కూర్చున్న వారి చుట్టునూ తిరుగుతూ _ ఎవ్వరును చూడకుండునట్లు తనచేతిలోని పెనిన (పాలి పెట్టర) తువాలు ఒకని పనసుకసుంచ వలెను. తరిగి తాను వారందరి వెనుకగా తిరిగి తువాలువుంచిన చోటకు వచ్చులోవల,ఎవనివెనుక తువాలు వుంచబడినదో వాడు తన వెసుక తువాలు దాచజడి నట్లు గుర్తించి (తల(తివ్వకుండానే) దానిని చేత బట్టుకొని దొంగను తరువ-తూ ఆతువాలు విడి కిలితొ కొట్ట_పత్నించ వలెను ఎన్విమార్లయినను టొట్టవ చ్చును మొడటి. దొంగ పరుగు పరుగునవచ్చి లేచినవాని స్తాన ములో కూర్చుండవలెను. అప్పుడు మిగిలినవాడే దొంగగా ఆటను తిరిగి మొదటి నుండి అడవలెను,.

శతనవెనుక పడవేసిన బట్లపిడిని(మెలి పెట్టి నతువాలు) అతడు(కూర్చునవాడు)తెలుసుకొనకుండా అలానే కుర్యున్న యీలోపున దొంగ తానుఒకనారి చుట్టివచ్చి యాపిడిని ఇను కొని.అక్కడ కూర్చున్న వాని వీపమాడ అదేపనిగా బాదును. ఈలోగా ఆకూర్చున్న వాడుళచి దొంగకు దొరక్కుండా ఓసొరి వారినందరినీ చుట్లి వచ్చి తసస్థానములో కూర్చుండ వలెను. అలా కూర్చునేలొగా వానిని ఆదొంగ ఆపిడికిలితో ఎన్ని సాక్టేనాబాదవచ్చును అప్పుడు మొదటి దొంగయే తిరిగి దొంగగా అడవలెను ఈఆటవలన పిల్ణ లలో చురుకు దనం బాగా పరుగెత్తుట అ(పమళత్తత ఆలవాటగును,

76 ఎకు బంతి

ఈఆటలో మొదిట దొంగను నిర్ణయింతురు. దొంగ బేటుతో బంతిని ఎతుగా పెకిగానీ, నేలబారున దూర ముగాగానీ పడునట్లు కొట్టును, మిగిలినవారు కొంతదూరంలో నుండి ఆవచ్చేబంతిని నేలమిద వడకుండిగానే, కాచిపట్టుకో వలెను. దీనినే "పండు పట్టుకొనుట" ఆంటారు, అఆటలోఆలా ఎవరైనా పండు పట్టుకొంటే బంతిని కొట్టినవాడు చచ్చును (8 ఉపోవునుుఅన్న మాట అప్పుడు పండు పట్టుకొన్నవాడు వెళ్త్‌ బంతిని బేటుతో తిరిగి పైవిధముగానే కొట్టును. చచ్చి నవాడు పట్టుకొను వారిలో చేరితానును వట్టుకానుటకు పయ త్నించును.బంతిని కొటైన వాడుతక్షణమే బేటుని తనఎదుట అడ్జముగా నేలమిద పడవేయవలెను. బంతి యెవరికీ పండు దొరకక పోయిన ఎడల ఆ(కింద పథ్టబంతి కొరకు పెవాళ్లం దరు పట్టుకొనుటకు పరుగెత్తుదురు. బంతి దొరికినవాడు ఒక నిర్ణిత స్టలపిలో నిల్చొని (కింద అడ్డముగా పడవేసిన 'జీటువము కొట్టును. ఆదిసరిగా అబేటుకు తగిలిన ముందు ఒంతి కొట్టినఐ*డు చచ్చును. అస్థలములో చేటును బంతితో కొట్టినవాడు (వవేశించి టేటుతో తానుతిరిగి వెనుకటి విధము గానే బంతిని కొట్టును.బంతి వచ్చి బేటుకు తఈగలకపోయినచో మొదటివాడే (బేటు[కింద పడవేసిన వాడే తిరిగి బంతిని కొట్టవలెను. ఈఆటవలన తనపైకి ఎదుటినుండి తనపైకి రిప్వునవచ్చే విసురుకు ఎదుర్కొనే శక్తి, నమయన్సూర్హి అలవాటగును

16

77 మంఠదొంక విధమగు ఎకు బంతి యాట (లేక ఎకు బంతి ఆట

ఈఆట ఆడుటకు నమాన నంఖ్యగల రండు ఉన్జేలు (పార్టిలు) వుండవలు. మొదటి ఉజ్జీవాఒ బంతి పొట్టు వారుగిను రెండో పార్టీవారు బంతి పట్టుకొను ఉశ్జీ గను వుండవలెను. మమవౌజు = ను తెచ్చి సిమ భుజములు *”ల (తిభుజాకారముగా ఒక్కొక్కటి ౨౧ గజముల దూరములో ఉంచ వలెను రెండో పార్టీ వారు అరాళ్లకు వెలుపల ”ా చుట్టునూ నిలుచోవలెను. మొదటి పార్టీ వారిలో ఒకడు ఒగ రాయి వద్దకు వచ్చి బేటువట్టుకొని వుండును, రెండవ పార్టీ లోని వాడొకడు బంతి పుచ్చుకొని బేటు వుబ్బుకొన్న వాడెంత యెతున బంతిని వేయ మనునో అంత ఎత్తులోనే బంతిని జేటు వైవు వినురును. బేటు పట్టు కొన్నవాడు బేటుతో వచ్చే ఆ బంతిని ఎదురుకొట్టి (తిరుగ కొట్టి) + బేటును అక్కే పడవేసి మూడు రాళ్ల చుట్టును పరు”త్తి వచ్చి మరల బేటు పుచ్చుకొన వలెను. ఈలొగా రెండో పార్టీ వాడు పరుగెత్తి కొని వచ్చి అ బేటును వుచ్చుకాని ముద్దు పెట్టుకొని, జీటును మూడు సార్లు ఎగరెయ్య వలెను. ఆలా బేసిన- టీటుతో కొట్టినమొదటి ఉజ్జీ వాడు చచ్చును (ఓడును) అన్న మాట లేదా బంతినీ పుచ్చుకొని దానిని వాడు మూడు పర్యా యములు పైశెగుర వేసి పట్టుకొన వలెను. ఊలోగా బంతిని కొట్టిన వాడు రాళ్లిను చుట్టి వచ్చుటలో అలస్యమైన వాడొ

పాచికలు శ23 బంతితో మొదటి వానిని కొళ్టిన అతడు చచ్చును. కాని ఆతడు ఏరా.ఎ మీదనైనా నిలుచుంటే కొబ్లగూడదు రాయి రాయి మధ్య కాళీ స్తలములోనే అతడున్న కొటవలెను ఈవి ధముగా మొదటి పార్టీలో ఒకరి తర్వాత చచ్చి పోయిన వాని ఫ్రానములో అఆకగుతుండ వలెను. ఇలా అజఉష్టేలో వారంతా ఓడి పోయిన తర్వాత మొదటి పార్టీ వారు రెండో పార్టీగా వుండి బంతి పట్టుకోవలెను. అఆండో పార్టీవారు మొదటి ఉప్జేవారివలె బేటుతో బంతిని కొట్టుటకు స్థానము మార వలెను, 768 పాచికలు కార్తీక శుద్ధ పాడ్యమి నాడు మకర నం కాంతి నాడు యీఆటను ఆడుదురు ఈ అటలోని విశేషములు “'ధర్మా భిసారము ఆను (గంధములో వివరించ బడెను. అనాడు మూూకింది ధర్మములను నెక5వేర్చ వలసి యుండును. 1 బలి పూజ 8 దిపారా ధనము, 8 గోక్సదనము. 4 గోవర్ధన పర్వత పూజ 5 మార్గపాళి (తోరణము* దారి కష్టముగా కట్టుట) 6 యష్షిక కర్షంఎము (వెమరు గడలను పెరుకుట) 7 మూతన వస్త ధారణము, 8 పెచిక లాడుట, 9 స్త్రీలు వోరతిచ్చుట, 10 పుష్పమల్య ధారణాది కృత్యములు. వీటిలో పాచిక లాడుట యొకటి కదా? " అనాటి ఉదయమున _పతీవాకు పాచిక లాడవలయును. గెలుపొందిన వారు సంత్సర మంతయు జయము పొందు

కేరక్స్‌ ఆటలు - పాటలు దురని “ధర్మ నిర్ణయము "” అము (గంధము వో వున్నది. ఈ అటగురెంచి కాశీ ఖండములో అగస్య షణ్ముఖ నంవా దము గలదు. దానిలోని సారాంశమిది :. ఆట మొత్తము మోద 12 కచ్చీలును సంవత్పరములోని 1£ నెలలు పలక మోద గీచబడిన నలువు తెలుపు గీతలు 15 - 2 _. 80 యును నెలలోని $0దినములు గను, రెండు పాచికలు రెండు ఆయ నములు గను, రెండు వుడకలు జయాప జయములు గను నిర్ధశంప బడినది. ఈఆటగురించి “మహారాజ విజమము” అను “గంధ ములో యీకింది విధముగా నున్నది, పాచిక లాడుట కేమి కావలయును? 1 పాచికలు, ౩ కచ్చులు నప్పుట కొక బల్ల గానీ గుడ్డ గానీ, 8 కచ్చులు నా్గు పలకలుండి (పతి వైవున 16 చుక్కలుండ వలెను. వీటిపై నుండే ం౦గుల గుర్తులు:- లువు (ఇది ఆటలో ఉండదు) వాయువు - నలుపు అగ్ని - ఎరువు నీరు - తెలుపు భూమి _. పనుపు ఆకాశము తప్పు తక్కినవి భూతములను సూచించును.

79 వైకుంఠ సాళీ

పరమపద సోపాన వఠము - అను పదకొండు ఆక్షరములు పద కొండుగడులలో అడ్థ ముగా వుండు పటము యీఆట కుపమయోగించురు. నిలువుగా [12 గదులు వుండి మొతం 182 (18 11-- 182)గ ళ్ళుతో చిన్న పాములు, పెద్ద పాములు, చిన్న నిచ్చెనలు, పెద్ద నిచ్చెనలు, ఆనేకములైన చితములళతో న్మేతా నందము కళిం చుచు ఆ కర్షఖణీయమైన పటము. (కాగితము పై ము,(దించి యుండును) (పధానముగా పెద్రపాము, పెద్ద నిచ్చెన. ఆటలో ముఖా్యాంశములుగా భావించుట గలదు. దీనికి గూడ అట్లచమ్మాలోవలే ఒక(వక్క అరగదీయ బడిన చింత పిక్కలుగానీ, గవ్వలుగానీ నాలు యీ ఆటకు కాయలుగా వుషయోగించుట గలదు. ఈనాల్లు కాయలు బోర్లపడిన (అనగా నలుగు భాగము ఫెకిచ్చిన) అహ్హ అనియు, వెల్లకిలపడిన (అనగా తెలుపు భాగము చింత పిక్కెలైన, చదునుగల భాగము గవ్వలైన్య చమ్మగాను లెక్కించవలెను. అహ్హై అనగా ఎనిమిది, చమ్మ అనగా నాల్గు గదులుగా లెక్కించవలెను. అలాగే ఒక్కటే కాయ వెల్లకిల పడిన దానిని ఆటలో కన్నుగా పిలుచుట వాడుక. కాయలు వెల్లకిల పడితేనే ఆట పిక్క (చింతపిక్కగానీ, చిల్ల పెంకుగానీ, యిటికముక్కగానీ, చిన్న గులకరాయిగానీ వగైర్యా గదు లలో జకుపుట చేయవలెను అమ్హా పడినగూడ 8 గదులలోకి పిక్కలు జరుపుట గలదు. యింజేగాక అహ్హైగాని, చెమ్మగానీ పడిన తన్వాత పఫైపందెముగా తిరిగి కాయలను వేయుట జరగవపలెను.

కే26 ఆటలు - పాటలు

ఇద్దరు అటగాం్యడు యీ అటకు గావలయుకు. (ఇద్దరికి మీంచి అటలో వుండ కూడదు) ఆట ఆడుటకు [1పారంభమున అరిచేతిలో నాల్గు కాయలు గిలకరించి నేల మీదకు విసరుతూ వదలవలెను వెల్లకిల పడిన కాయలెన్నో అనే అంచెలుగా అన్ని గడులలోకి కాయ (విక్ర) ను నప్పు వలెను (జరుప వలెను బోర్లపడిన కాయల్ని లెక్కించ గూడదు. (అమ్హై పడతేనే తప్ప) ఆహ్హాగాని చెమ్మగాని పడినట్టయితే పైెపందెముగా ముంకోమారు ఆ అటగా శే మరోమారు కాయల్ని గులకరించి తీముకోవచ్చు. ఆయికె (వతి ఒక్కయాట ఒక్క సారిమవా మే ఒక్కో ఆటగాడు కాయల్ని గిలకించి చేసుకొనుట జరుపవలిను.

మొదట నాల్గుకాయల్ని చేతులో గిలకరించి నేలమిద వేసిన తర్వాత ఎన్ని ఆంచెలు పడునో అన్ని అడుగులలోకి ఆట పిళ్కను ఎడమవైసు నుండి ఒకటిగా లెక్కించి జరుపు కుంటూ పోవలెను. ఆటలో మొదటి వరస ఎడమవెపు నుండి [పారంభించి కుడివైవుకు పదకొండు గడులు అయిన తర్వాత, తి3గి కుడినుంచి ఎడమకు రెండో వరస గడిలోకి కాయల్ని అంచెలు లెక్కన తీసుకు పోతూ తిరిగి మూడో మారు ఆఎడమవైపునుంచి కుడివైపుకు కాయని మూడో వరునలోంచి నప్పించుకుంటూండవలెను. ఇలా కాయలు నప్పించుకొంటూ పోతుండగా ఏదైనా ఓగడిలో నివ్చెన అడుగుభాగము“ల గడిలోకి కాయవస్తే (ఆటపిక్క) ఆ నివ్చాన మీదుగా కాయను (పిక్కను)పోనిచ్చి _ఎఏగడిలో నిచ్చాన పైబాగము వున్న ఆ “డిలో ఆపిక్కను వుంచవలెను. త0ంబెల అెక్ట్పపకారం నిచ్చెనవున్న ఆతర్భాత ఒడిలోకి

వైకంళ పాళి శే? పిక్క పెట్ట వలసివసే ఆ"'డిలోనే పిక్కను కంచవలెను గానీ దీని ముందు గడిలో నిచ్చెన వుందని పై పకారంచేయ నూడదు. అలాగే పాముతలగల గడిలోకి పిక్క వచ్చిన అపొము తోకగల గడిలోకి కాయను (పిక్కను)దింపవలెను. అనగా నిచ్చెనఅయిన పైకి ఎక్కుట పామువున్న (కిందికి జముగుట జరుగునన్నమాట. ఆటగాడు ఆపొము తోకవున్న "డిలోంచే తిరిగి ఆట అడి పెశదులలోకి అంచెల్యపకారం కాయను నప్పుకుంటూ పోతూ ఆడుకోవలెను. ఈవిధంగా అడు వివలెను పటములో పెద్దపాముగల గదిలోకి ఆటగాని కాయ వచ్చినఆపాము తోకగల మొదటి గదిలోకి కాయను దింపుకోవులసిందే, అంటే 7 ర్‌పాము కాటేసింది. లేక పోతే మింగేసింది, అంటారు. ఆలాగే పెద్ద నిచ్చెన మొదలు (కింద భాగం )గల గదిలోకి కాయవచ్చిన అనిచ్చెన పైభాగంగల గడిలోకి కాయను తీసుకు పోవచ్చును. అంటే ఆటలో వండుటకు దగ్గరకు వచ్చినట్లుగా పిక్క ఈవిధంగా ఆడుతూ “పరమ వద సోవొన పఠళము"అను అకరములు గలపె 19వ వరునలోకి కాయలు వెళ్ళిన తర్వాత గూడి అంచెలు వేసుకొని అపై వరువలోగల దేవుని గడిలోనికి కాయను నప్పుకొనే వరకూ ఆట అడవచ్చుకు. ఒకవేళ అంచల (పకారం దేము డన్ఫ ఆగడి దాటి పోయిన తిరిగి అక్షర |1కమముగల (కింది పరుసలోకి తిరిగి కాయల్ని నప్పుకోవల సిందే. మరల 'పై*డులలోని దేముని వద్దకు (అంచెల (ప్రకారం) జాయ (పిక్క జేరువరకు అట ఆడు తూండ వలెను. ఈఆట వలన టఓర్మి, ఆశక్తి. ఉత్సాహము కల్గును.

రిల నే 80 తొక్కుడు బిళ్ల అటి

ఈ ఆటను సాధారణంగా యిద్దరు బాలికలు ఆడుట పరిపాటి. నేలమూద ఎనిమిది పెద్దగళుగల చదరమును గీయుదురు. ఛభూమిమిద కాలితో యీగళ్ళుగీయుట వాడు కలో గలదు.) ఒకబాలిక కుండ పెంకు గానీ, కొబ్బరిచిప్ప గాని తద్చట రాయిగాన్‌, “బళ్ల” అనే పేరుతో ఎదుటగల మొదటి ఒరిమాద (గడిరేఖమాదు) నిలబడి ఎదుటి గడు లలోకి విసరును +- నస మదట అనుకొన్నటువంటి గడిలో కూటి” వడవలెను బరిదాటి ముంకో గడిలో యీ బిల్ల పడినా లేక రేఖలమాద పడినట్లయితే ఆ బాలిక చచ్చి పోయినట్టు అందురు. ఆబాలిక ఆటలోనించి తప్పుకొని రెండో బాలిక అట్లేఉహించిన గడిలో పడునట్లు ఆబళ్ళను వేయు టకుయిచ్చివేయును.నిర్ణయించుకున్న గడిలోకి బిళ్ళ వడగానే అట్టు వినరిన బాలిక ఒంటి కాలివో గెంతుతూ గడిదాటి గడికి వెళ్తూ అబిళ్ళను కాలీతో గెంటు తుండవలెను. అట్టు గెంటు నపుడు ఆదిళ్ళ గడి మధ్యలలోకిగాని, నేరుగా బరిదాటు నట్లుగాని కాలితోనే గెంటవలెకు. శెండోకాలు నేలమీద మోపడముగానీ, ఆనరానిమిత్తం భూమీ మోద మోపడంగానీ చేయిగూడదు. అట్లుచేసిన అబాలిక ఆటలో చచ్చినట్టు లెక్క. ఇట్టు అబాలిక బిళ్ళను బరిదాటించి కాలితొనే తెచ్చిన తరువాత పండినట్టు భావించి, అబిళ్ళను కాలి[వే ళ్ళమాద వుంచి మొదటి (ప్రకారమే గడిని దాటుతూ మరో గడిలోకి గెంతుతూ పోవలెను. ఇట్టు పోవునవుడు కాల్మివేళ్ళ మోద బిళ్ళ [క0ద వడగూడదు. మరో విధంగా, కాలి.

రబ || వ వి ళు (| ర ల షక్‌ లా ;' ష్‌ . పల్‌ . క న. నా “1. ఇ క్‌ 1 (| [4 హా ( | అశ అ వ్‌ | వమన యాా గల ల ఆ ళు ల మ. శ శ్హ్‌ | “హం బా [

• ఖా / న న | ం” ఫ్‌ | యు ఖీ శ్వ, వ్‌ న త రా న్నీ ో గళ వ టధానా రాననానారానా రారు కోాానా శవా. -. చ్య్యహ్స్‌ [తొక్కుడువిళ్ల 2

110 ఆటలు - పొఓలు వేళ్ళమాద-బిళ్లు వుంచేగాక, ఆగచేఆలో బిళ్ళశు వుంచి, చేతిని బాాచాచిగానీ,పిడికిలి బిగించి అపిడికిలి మిదా స్‌ నెత్తి మిోదగాన్‌ అ బిళ్ళ వుంచే గడినిదాటి మరుగడికి పోవలెను. ఆట్టపోవునవుడు ఆవిళ్ళ నేలమీద పడగూడదు. ఇట్టు పోవునపుడు గూడ ఒంటి కాలితోనే గెంతుతూ పోవలెను ఇలా తనఎడుటి నాల్డు గడులు దాటి నెగ్గి వెనుకకు చిరిగి వచ్చి నట్టయిన ఆటలో పండిన న ఆతరువాత ఆబా లీక ఆబళ్ళను నెత్తిమాద పెళ్టుకొని రెండుచేతులు బాపినంచి ఎసెమిది గిళ్ళను ఒక్క గడికి ఒక్క అంగ చొప్పున వేసు కుంటూ తికముసతూ ఉఊతగా పాట పాడుట గలదు. ఓకుండ నిండా కందులు రంగ సాని టఓందులు __ అనిగానీ

విశాఖ పఓర్న- ఏీశెడు బెల్లం

బెల్లం బెల్లం లం బెల్లం..

పుగాకు కట్ట- తిరిగేసి క్ట

కట్ట .. కట్ట .. కట్ల __ అనీగానీ పాటలు వొాడుకలొవున్నవి. కొన్నిపాంతాలలో.__

చెన్నఎట్థ౦- చెజుకుముక్కు సీకోముక్క- నాకోముక్కు అనిపాట పొడు౬ఓ_ వాడు[౯లో గలదు. 81 బాలికల ఉయ్యాల ఆట

ఒక్‌ ఎత్తు అయిన చెట్టు కొమ్మకు రెండు బలమైన

మోకు (లేక పగ్గము) కౌళ్లైకో కట్ట బడిన ఉయ్యాల. దినికి

| జ ష్య వో

శ్‌ ల నడం న భ్‌; | ం సూ న

జ వర్ల || ల [సడ [ల ళా గనే

ట్‌ హల. లా 7 [ ట్ర ర్ట [క్ట గ

ళ్ధ్‌ న భే జ [| ఇట్టా ల ళన్నే న (5 /

చ లే ఆం క శ శః గ స్త్‌

ఈ వ ల ఉంద్య ఆ బాలికల ఊయబ

క్ష్రల్ల ఆటలు = పాటలు శింద పీటను గూడ కట్టుట గలడు. “అట్ల తస్ది క్త ఈ ఊయ్యాల ఆట ఆడుట వాడుకలో వున్నది. ఒక బాలిక ఉయ్యాల పీటమాద కూర్చుండి ఒడిలో అట్లు (అట్లతద్ది అట్ర్రుపెట్టు కొనును. ఈ 'పేవారు సాధారణముగా మన మామ, కొడణుకులవంటి సరిహాపము లాడశ్రుబకు సంబం ధించిన వారే వుండుట ఆచారము. వారు ఉయ్యాల మోద కూర్చున్న బాలికను "నీమొగుడు పేకుచెప్పు' అంటూ ఉయ్యాలను ఉోవుదురు. పీట [కింద _తాళ్లముడి వద్ద వేరొక (తాడు ముక్కును వుంచి, వానినే పష్టుకొని ఊవుటకు ఊతగా తీసుుకుందురు. అలాగున బాలిక ఉగుతూ ఉఊసుతూ చెబ్బ్టు చివరి కొమ్మ పట్టు కొనునంత ఎతు వరకు విసురుగా ఊపుదురు. ఆవినురుకు తాళ లేని బాలిక తన మొగుడు పేరు చెప్పి దిగిపోవును. ఆలా మొగుడు పేరు చెప్పేవరకు ఆబాలి క్‌ను అట్లే విసురు వినుకుగా వూపివేయుకులు. ఆవ్లూవుకు కళ్తుతిరిగే బాలిక భయపడి విధిలేక“మొగుడి పేరు” చెప్పుట సహజము. ఇలా వూపునపుడే ఆవూపేవాడు ఊయలమాద వూగు బాలికకు కితకితలుగానీ, నడుము (పక్కల ఉరిపిం చుట గానీ, ఏడిపించు పరిస్థితులు కల్చింతురు, ఇదొక విధమైన పరిహాస స్పర్శగానూ కేళీ విలాసిగానూ ఈఆటమ భావించుట ఆచారము.

“ ఉయ్యాలో జంపాలో _

శివ శివ - ఉయ్యాలో జంపాలో*._. ఆంటూ పాట గూడఊతగా పాడుదురు.

నాన కో (తొక్కు డుయ్యాల

బాలికల ఉయ్యాల వంటి పీటగల ఉయ్యాలనే ఈ ఆటకు ఉపయో౩ంతురు. ఇద్ధికు సమ ఉఊక్జీలుగల యువకులు ఎదకరెదురూ యీపిటపై నిలబడి (తాళ్లను చేతులతో పట్టుకొని నిలచివుంటారు వొకడు (కిందనిల బడి మూఉయ్యాలను కొంచెము కమవుకు. ఆకచలికతో ఉశ+నేత్తశపును నిలబజీిన వారిలో ఒకడు తవపైపుకు ఊగే వూపును మరింతగా రెట్రంచుటగాను కొంచెము ముఐదుకు వంగి వూపిరి ఒబరువులకో కాళ్లతో చే ఉయ్యాల పీటను ఎమటికి వివకు నట్టు శొక్కును అఆతొక్పుడు ఊపుకు కయల మరింతగా ముంశుకుకదిలు తుంది. తిక* నెకుకకు ఊయ లవచ్చు వూపులోనే రెండోవ్యక్తి తనకాల్లో సత్తువతో ఎదుటికి (తోయుము. ఇప్పుడు మరింతగా ఊయల యీ(క్య్కకు కదలును. ఇట్లు ఒకరిని ఒకరు ఊపు కుంటూ ఊయల బాగపైకి లేచువరకు కాళ్లి బలముతో వూపుట వల్లతోక్కుడు ఊయల అని మూఆటకు పేరు.

8ఏ కోలాటం

ఇది రెండు ఏధములుగా అడుట *”లదు.

ఒక విథం' ఒక దూలమునకు ఒక గుండని చెక్క ఇళ్లను పం్టడెండు రంధములు చేసి వాటిలోంచి పన్నెంయ ఆకళ్షును కింవకు ఎవేలాక్షునట్లు వుంచుడురు. (కించ

ళా | య స న ( క్ర ఈ (1) ౪ | ళు ॥ 1 ్హ | గ ॥ ఎకు” ప రా. | సాం లు (రాగ ఈ వు లజ సక్స 7 ౧ సక ఓ" ర్‌ గ ల షు. |! భి (స న. వ? భలం ( గ స | టా 1 ( హా. (౧ తపో విల్వ వాయ _4 న్లో గ ఓ ట్రా. న్‌ ట్‌ * శ్‌ ఇస ("ల్‌ సగ నభ ర న / / త్త్‌జ్ఞ న్న స ఉన్న క వట్ట “గీ! మం! ఫి ] ం శ గ్ర న ఇ ప (1 (కహ క 1 ప త్య షా శక ప్రవే అజ సము క న [4 + కప నాల వనం న ఘం ఉతొక్కుడుఊయబ

కోలాటం 115 పరం జెండుపరు బాలికల. యీ పన్నెండు _తాజ్టును ఎడమ వేతులతో ఓట్రుకొందురు. (తీ బాలిక కుడిచతిలో ఒక కొలాటము కృంవుండును ఈబాలికలు _

“*ళరణు శ్రీధరం గరూడ ఓహరి।

జఉరవ వేంకట నాయకా!

ఏధాన పథ గోవింద మాధవ

పద్మనాభ బనాయకా

పౌఎంములపై ఘల్లు హల్లున

(మాయగా “జ్జలంచెలు

గుజ్జ్టైదూవము, జజ గదల*।

సహజ వెంకట నాయకా _.- అంటూ పొడుతూ

. రొగంమార్చి_..

ముగ్గూరు వేసిరి ముత్యాల జడముడి

వల.డురూ వేసిరి నవ్వుతూ జడముడి

వశ్రాన పథ గోవింద మాథవ:_ఆంటూ పాటకను గ్యుణవైన అడుగుల మార్చులతో _ గంతులు వేస్తూకూడ-

బాలికలు తన ఎదుటి బాలిక చేతిలోని కోలాటము కరకు తన 5కలాటము కర్రను లయతో కొడుతూ పెవాటకు ఆమువా, గుం్యడముగా కదుల్తూ యీపన్నెండు (తాళకు .శడిఆల్లుట అచారము. ఈఆటలో బాలికలు మూడుబడలకు (పాబుల్సు నళ్గురేసి చొప్పున ఉజ్జీగా వుండి, పెఅటను ఆడుతూ ఈటతాళ్లు జడవలిె ఆల్లునట్టుగా అడుగుల లెక్క (వకారం కదులుదురు, ఇందువల్ల దూలము నుండి[కింది వరత పన్నెండు (తాళ్లు _ అనగా మూడుపాయలు _ జడవలె

యని ఘమ స్‌ మ న్నా (| నై న న క్ష గో యును. న్వ నీ నలో | డా ే ష్‌ లగ మ ట్‌ గటిట | నం తట ల ? కోలాటం

కోలాటం శీలి? ఆల్లబడ.త.లది, తిరిగి యీాఆటలో వెనుక గంళుతో [పారం భింబి మెదటి గంత.వరకు ఆడుదురు. ఇందువలన మొదట ఆల్లబడిన తాఖజడ విష్పబడుతుంది. గ్‌అందుచేత దీనికి జట కోలాట మని పేరు. రెండో విథం- పన్సెండ-గురు గానీ, పదహారుగురుగానీ, (నరికంఖ్య వుండ వలెను గుండమి.నా నిలబడి తమతమ చేతులలోవున్న కోలాట చిడతల్చి మొదటగా భజన చేపను (పక్క వారి చిడతల్ని కొట్టి, తిరిగి తనవైవు తన చిడతల్ని తాటించిమ"ల రెంశో పక“ల బాలిక చేతిలోని చిడతల్ని కొ్టగలిను బలాకొట్టా నష్టడూ- లవన్న జడకోపెయ్యరే సత్యభామరో జెడకోపయ్యరే ముగ్గురు వేహారు ! ముత్యాల జెడముడి ॥ల నలుగూరు వేసారు ! నవ్వుతూ జెడిముడి ల ఐమగు రేసారు ! అందాల బెడముడి ల అంటూ పొడుట వాడుకలో గలదు. మరో విధముగా గూడ అడుట గలదు. గుం(డముగా నిలచిన బాలికల్లో (పతి యిద్దరు ఒకరి నొకదు ఎదురుగొ నిలచి వుండ వలెను. ఒకబారిక యొక్క రెండు చిడతల్చి ఎదుటి బాలిక తన ఎడమ చేతితో వట్టు కొని, కుడిచేతిలోని చిడత (క్యరృళతో పట్టుకొన్న అరెండు క్యరలను (చిడతలను) కొట్టవలెను. ఇలా కొ స్రసమయంలో ఈ యిద్దరిలో ఒకరు అక్కడే నిలచి వుండగా, రెండోబాలిక ఒకొఅడుగు దూరంగా (పళ్ళకు జరుగును. ఇలా అందరూ 18

188 ఆటలు = పాటలు

కదలగా ఈ గుండముగా నిలచిన బాలికలు రెండు వఠ సలుగా _- అనగా రెండు చ్మృకములుగా విడిపోవట గలదు. అప్పుడు లోపలి వరుసలోని ఒక బాలిక మైవరున లోని ఎదుటి బాలికను గాక ఆపక్క బాలిక చిడతల్ని తన చీడతతో కొట్టపలెను తిరిగి తన ఎదుటి బాలిక చిడతల్ని కొట్టవలెను ఇలా ఆటలోని రెండు వగువలలోని బాలికలు లయప్రకారం ఆడుగుల వంతున యీచిడతల్ని కొట్టినపుడు ఖయధ్వని ఎంతో హృద్య మంగా వినిపించు తాయి. అప్పు ఉప్పుడు పెవరుస బాలికలు కూర్చుండి లోపలి వరు .లో నిలచిన బాలికల చిడతల్ని కొట్టుట లోపలి వరుసబాలటీళలు కూర్చుండి నిలచిన పైవరుస బాలికల చిడతల్ని కొట్టు డురు. ఈఆటలో పాటల పాడుట- స్త్రీల పాటలు పాడుట - ఆఅచా ౦ములో వున్నవి.

అలి 8థీ కసరత్తు శరీరములోని సప్రాంగములు చురుకును పొంది పని

చేయుటకు, కీళ్లు బాగా కదులుటకు, మెదడు వుత్సోహము పొందుటకు, శరీరంలోని అన్ని తొవులకూ రక్త ఉనసర్‌ఇఖము బాగా జరుగుటకు, 'కనరత్తు' అవ నరమైన వ్యాయామము. కండరములు, యెముకలు నరములు బలవపడుటకు, కాళ్లు, చేతులు రొమ్ములందు కండ పుష్టిని, శరీరదారుఢ్యమునకు యీవిద్య జాల మంచిది. శరీరమున వేడి కలుగుట, ఆందలి మాలిన్యము బయటకు పోవుట, ఆరోగ్యము కాపాడుట యీవిద్యలోని (*షహ్టములు!

కనరత్తు 189 కనరతులో మనటబేశ మందలి (టకియలకును, విదేశ ముల్లోని (ప్యకియలకు భేద మున్నది. దండెములు, బస్కీలు, మండీలు, పల్టీలు, ముగ్జర్లు, మల్కమ్‌ అనునవి మనదేశీయ కసరత్తులో ముఖ్యమైనవి, కాలినడక, గుంజీలు, డంబెల్బు, వఎగులెతుట, దూకుట, యొగిరిగెంతుట, గడతో దూకుట, గడతో యేగిరి గెంతుట, పాలెల్‌ బార్భ్బుు గుురము, సింగిల్‌ హారిజాంటల్‌, (టిపీజియం, (తాడు యెక్కుట, నిచ్చెన మొదలగునవి ఇంగ్లండు కసరత్తు (విదేశీయంలో) ముఖ్యమైనవి. మన భారతదేశపు కసరత్తు అన్నివేళల అన్ని కాలము లలోను చేయగూడదు మనది వేడిపదేశము, గనుక చలి కాలములలోనే యీవిద్యసాధనచేయుట మిక్కిలి అవసరము. సెప్రెంబరు నెలనుండి జనవరి నెలవరకు ఉదయము సాయింతము రెండుపూటల యీసాధన (శేష్టము. ఫ్మిబ వ, మార్చినెలలో ఉగయమే కనరత్తు చేయుట మంచిది. మిగిలిన కాలము యోగ్యమయై నదికాదు. కసరత్తు చేయుటకు వరిశ్యభమైన విశాలమైన స్థలము అపసరము. మంచి వెలుతురు, న్వచ్చమైనగాలి ధారాళ ముగా వేయుచోటు ఎన్నిక యోగ్యమైనది. వ్యాయామము చేయి వారిశరీరమున దుస్తులు బిగపట్టినవిగా వుండగూడదు. శరీర కడలికలకు అనువెన వదులు దుస్తులు వుండవలెను. సాధారణ ముగ కాసి కోక, లఅంగోటీ లనువమోగించుట వాడ.కలోవున్నది. కసరత్తు చేసినప్పుడు శరీరమునకు వేడి

140 అబలు - పాటలు కల్లును. చెమట పట్టును, కేశరం(ధముబు వేడికి వ్యాకోచించి శరిరములోని చమటను ఎక్కువగా బయటకు వదలును, అంచేత కసరత్తు చేసినవెంటనే శుభమైన దుస్తులు తొడుక్కో వలెను ఇందువలన చమటపడున్న శరీరమునకు వెలుపలి గాలి చల్లగా త౧లి కేశరం(,ధములు మూసుకొని పోకుండా చేయును. ఆలాకొంతసేపు వరకున్న ట్రెతే శరీరము లోని చెమట, మాలిన్యం బయటకు వచ్చి వేస ఆరోళ్య ముగాఉంచును. ఆతరువాత చన్నీటిలో ఇ్యభముూా స్నానముచేయుట క్షేమము. చలినీరు స్కానము పడని వాళ్లుగోరు వెచ్చనినీటితో స్నానము చేయుటమంచిది. ఆతరు వాత పాొడిగుడ్డతో తడిలేకుండా, శరీర5లునకు వేడికన్లు నట్లు. గట్టిగా తుడుచు కొనవిలెను.

కసరత్తునకు ముందుగానీ, తరువాతానీ భోజనము చేయగూడదు ఇందు వలన పేగులకు అపాయదనుకల్లుకు. సాధనచేసిన చాలసేవు తర్వాత భోజనము చేయవచ్చును. ఇది వుప్టికరమైన ఆహారమై, సులభదుా జీర్ణమునకు వచ్చు పదార్థములై యుండవలెను. శరీరంలోని ఎముకలు, కండరములు, నరములు బలవడుటకుగాను, గోధుమపిండి పదార్హములు, బాదంపప్పు అన్నము, మినప పిండి పదార్థములు, కోడి పడ్డు, మాంసొాదులు బాదంపప్పు వంచదార నెయ్యి వన్న ఉప్పు, కాయలు, పళ్లు మొ నవి ముఖ్యముగా వుండవలెను పొలు అమితంగా వాడగూడను. మిక్కిరివేడి చేసే వదాక్టములు మత్తుకల్లించే పదార్థములు హెడుట (ప్రమాదము.

కనరత్తు (41 అవనరము ననుసరించి మాంసపు జూకులు, ఎముక లమూలుగు వులుసు చేపచమురులు వాడుట మంచిది. మనసు, బాగుూాలేని సమయములలోను, తల నొప్పి శరీరములో అలసట, అనారోగ్యము వున్నపుడు కసరతు చేయుట కూడదు. అట్లే విటకాండతో నహవానము శరీరము పాడగుటకు కారణ మవుతుంది. శరీరరకుణు, అందుకు మంటి బుద్ధు లుగల వారికి కసరత్తు మంచివిద్య. కసగత్తు చేయువారు విశాలమైన, (ఆరుబయట గానీ అనువైన చోటుగానీ) శాల నిర్మించు కుంటారు. ఆఅన్ఫలములో తమకు కావలసిన మేర నేలను (తవ్వి - మట్టిలో గాజు పెంకులు, రాళ్లు మట్టి వెడ్డలు,మొ వవి లేకుండాచేసి. శుభ పర్చుకొని, చదు* చేసి యుంచుకోవలెను. వీరు ఒక గురువు ద్వారా కసరత్రు చేయు విధమును సాధన చేస్తూ అభ్య సించుట మన ఆచారము. ఇష్టదైవ (పార్ధన ఆయిన తర్వాత కనరత్తు ఆరంభించుటకు, (పతి నిత్యం ముందుగా పంక్తిలో వుండి దంజచెములు, బస్కీలు మొ నవి తీరు దురు. “భల్మెగబుుు భల్మెయార్‌" అంటూ దండెములు తీయుట, బస్కీలు తీయుట గలదు. ఇలా పాట అంటూ వుం డడము వలనతానుచేయు కష్టము(పని) మీదే దృష్టి కేర్చది కరించుట, [శమను మరిచి పోవుట, ఉత్సాహము రెట్టించు కొంటూ [శమను భరించుటకు వని చెయుబకు అల వాటు పడును. దిరండెములు:- భూమి మాద కాలి మున్నివేళ్లపెన అరచేతులు భూమికి అన్ని నాగిలబడి వుండవలెను చేతులు

శత ఆటలు - పాటలు సాగ దీసివుంచే తన శరీరమును భూమి వైవుకు (18ిందకు వంచుతు (నేలకు మాతం తగుల గూడదు) ముదుకు నిగుడ్చుతు అశ్లు తిరిగి శరీరము నంతను ప్రేకిలేవనెత్తుతు ముఖమున మ్మాతము ముందుకే చూపులు వుంచుతుండ వలెను. ఇందువలన చాతీ కాళ్లు చేతులకు పనిగల్గిశ క్తి కల్లును. ఇ్డు తరచుగా వేగంగా బేయడల ఆలవాటు చేసుకోవలెను.

బస్కీలు - భూమిపై కాళ్లను తగు మారమున వుంచి భూమికి పాదములు బాాతకులునట్టు వుంచి. పైకిలేచి తిరిగి కిందకు కూర్చుంటుండ వలెను ఇట్లు చేసే టప్పుడు చేతులు మ్యాత౦ నేలకు అన్నకుండా పైనిండి (కిందకు కూర్చుండే టప్పుడు అ చేతులను చావు తుండ వలెను. ఇట్లు వీలయినంత వేగంగా. తగినన్ని సార్లు చేయవలెను

$5 నడక - పరుగు

కిసరత్తు చేయువారికి, సాముశగిడిలు _తిప్పువారికి, సాధారణంగా ఆరోగ్యంగా వుండగోరు మనుష్యలకు కూడ నడక పరుగు మంచి ఆరోగ్యహేళువులు. పరుగెత్తునారు భూమికి తమ పొదములను ధాటీగా వేస్తూ చేతులుబాగా ఊవు తూండవలెను. చేతుల (వేళ్లు చూ్యూతము పిడికిలివలె మూసి యుంచుట[శేషఘ్టము,. ఇందువలన మానవ శరీరములోని ఓవిధమగు శక్తిచేత్మివేళ్లగుండా బయటకి పోక, మూసివుంచిన్నవేళ గుండాతిరిగి ఆశక్తి శరీరము

నడక - వరుగు 1498 లోవికిజేరుటవవన శక్తి. వృధాగాకుండా వుండునని పెద్దల నూక్షి.

నడక కూడ తగుక్తితో - ధాటిగా, రీవిగానడుస్తూ ఛాతిని వంవు టికుండా నిటారుగావుంచి నడువవలెను, ఇందువలన ఛాతీ ఉచ్చాాన నిశ్యాసములతో భారీగా గొాలిపిల్చుట వీడలుట అరోశ్యహేతువు. దీనివలన కాళ్ల కండరములు ఎముకలు బఅపడును* మెదడుకు చురుకు కట్టును, మేధస్సు విక%ంచి విజ్ఞానముకల్లును.

86 కుస్తీ

జఇద్దరు వుక్జీగల బలవంతులైన కసరత్తు సాధకులు చేయు మల్లియుద్ధము కుస్తీ ఈ ఇద్దరిలో ఎవరో ఒకరు పల కల పడవరకు పోట్టాడుదురు వెల్లకిల పడిన అటగాడు ఓటి పోయినట్ల. రెండోవాడు గెల్బినట్టు. కనరతు. సాధన చేయు వాడు యీకుస్తీ ఆట ((కిడను) ను ఇందులోని మెలుకుపల్పు, మండీలు, వట్లు పేచిలు మొ నవి ఆబ్యసింబీ మంఛి తిండి తింటు ఆరోగ్యము రక్షించు కుంటూ మయోధుడై మల్లవీరుడై ఖ్యాతి పొందుట ఆచారము. దండలు. ముంజేతులు ముష్టి తొడలను యీకుస్తీలో ఉపయోగింతురు. చేతులు, కాళ్లు, తల€, మెత, మూపురము గూడ యీమల య్‌ద్రమున (పాము ఇత గలవి. కుస్తీలో బలము నమయన్ఫూర్తి, పట్లు నువ యోగించుటలో చురుకు దనం; అ్యపమత్తత వుండ వలెను. ఇదిగూడ గురువు ముఖత నేర్వ వలసిన విద్య- (వసంచ

పామై న హరు స్త లా హం... ు గల నే గ్గ్‌ (్న షన వే త్న మన ల | కా ( ఖే | ్వ న్న న్‌ు వ్‌ (. ణీ 4 ల్‌ స0ట్లీ ప ల న ళ్‌ 7 పు ణ్‌ జా / ళో కా | క చే / వ స్‌ సు చప్షైళ్టే యే స్ట్‌ / ళ్‌ ప నం ఇం జి న ష్‌ శ్‌ చ. గ్‌ | (5 క స స్ట్‌ . || భయ | ల క్‌ ] సే గ్య చ / 1 1 ప క గ ఫ్‌ గ న 1 జ్జ సక్‌ క్‌ (న శ స న. ల ( శ (| శ కుస్తీ

సాము -గరిడీలు కకీర్‌ వ్యాప్తి ళ్లో”ల (కీడ ఈ్యకిడలో గూడ ,పాంతీయమైన విధా నాలు అచ9ించ ఒడుచున్నవి. రకరకాలు ఆనుభవాలు గల [కీడాకారులు యీఆటలో ఉజ్జీలు చేయిగలువుట అనవాలు*ీ 87 సాము - గరిషీలు

తెలుసనాట జరుగు జాతరలు ఉత్సవాలలో బాజా క[రతిప్పట మన మెరిగున్నదే. చెడీచేత కత్తిచేత, పఠాచేత గూడ యీ సాము గరిడిలలో వాడుకగల విద్యలు.

బాణా: సాధనముతో సాముచేయు విద్యలో యిది ఒక్‌టి మనిషెత్తు కర ఒకటిగానీ, రెండుగాని (రెండు చేతులతోన్సు పట్టుకొని వివిధ భంగిమలలో తలమాదకు, తన్‌చుట్టూ రకరకములుగా క రన్యుతిప్పేట. ఇది శతు బఖము చుట్టిముట్టి నప్పుడు తనను తాను రక్షించు కొనుట కిడి మంచిరక్ష, అడుగులు వేస్తూ కరను చేతితో లేక రెండు చేతుల రెండు క్యరలతో చుట్టు ఒక పెల్టచ్శ్నకము తిరుగు చున్నట్లు (తిప్పుతూ తనకుగానీ, నేలకుగానీ తగుల కుండా (తిప్పుట నేర్చరితనమును సూచించును. ఇందులోను పోటిలు, ఉజ్జీలు గూడి ఆడుట ఓవిధమైన (కీడావిశేషము, బాణాక(రగా పెద్దనక్కపిల్లిక_ఠను మూలకాల క్యరను ఉవయోగించుట గలదు-

శం

స(

త్ల. ఢ వ్‌

ఆటలు - పొటలు కక?

చెడీ వేత చెడీ అనగా నన్నని పాటి క్మరతో గానీ, రెండు చేతులలో రెండు కరలుగానీ వట్టుకొని బాణా (తివ్చులవలెనే చేయు ఓవిధమైన సాము.

కత్తిచేత బాణాకత్తి అనబడు పల్చని పొడు గాటి కత్తి గానీ, మామూలుగా మూడు అడుగుల నిడివిగల కత్తినిగానీ కర బాణా (ఎెడ్సివలెనే (తిప్పుటను కత్తిచేత అందురు. కుండీలు, ఉడాములు, అడుగులు మొదలగు వరసలు గూడ యిందులో నేర్చుకొందురు. ఇందులో మెలుకువ ఆవనరము

పఠాచేత దీనికి పిరంకత్తిఅను దానిని వాడుదురు, డీనికి అడుగున పిడివద్ద తొడుగు వుండును ఆతొడుగు లోచేయి దోపి అక్కడ వుండు కత్తి మొదలిని పట్టుకొని ఉడాములు, మండీలు, ఆడుగులువేస్తు బాణావలెనే (తిప్పుదురు. సాధారణముగా ఈకత్తిచేత (వరాకతి) (తిప్పువానికి ఎడమ చేతిలో జాలు వుండును అనగా శ్యతువుదెబ్బ కొట్టునవుడు కాచు కొనుట కీ డాలు యుద్ధ ములో వాడు ఓరక్ష. యుద్దములో వలెనే పరాకత్తులతో విద్యచూపు యిద్దరు ఉజ్జీదారులు అంచనాల (సకారము పరాకత్తితో (పత్యర్టినికొడ్తు ఒకరి నొకరు డాలులనహా యంతో రక్షించుకొంటూండవలెను. ఇందులో గాయములళు తగులుటకు అస్కారమున్నది. కాబట్టి మెలుకువగా, జ్మాగత్తగాా సమయ న్బూర్తిగాను( చురుకు గాను వుంటూ యీపరాకత్తి (తిష్పవలెను.

88 చతురంగము చతురంగపు వాడుక మాటలు (రచన ఇంద్రగంటి అలక్ష్మణమూర్తి ఎతు _ నడక గుళ్లు పుటెతు ; రాజుకుగల ఒక ఆధికారవు బెత్తు (షహ' చెప్పబడక ముందు వాడ వలయును.) పషహా; రాజు వరసేనచే ముట్టడింప బడుట కోట కట్టుట కాజును రక్షించు వ్యూహపుటెత్తు." పగ : గదిలోని ఎమటి బలమును (తోసి రాగలిగిన

• బంతువు నడక కమ్మీట 2 (శప్పుకొనుట) రాజు తప్పించు _కౌనుటక్రై తన | బలమున ఓ జంతువును అకు పెట్టుకొనుట చంవుట : ఒక ఫ్థానములోని జంతువుని వేరొక బలమును దాది వోయినచో ఆజంతువు “చచ్చుట (ఛంవుట) ॥। ఆందురు. అటకేట్టుట : రాజు తప్పించుకో లేనిస్థితిలో అటకట్టుట అందురు. కాప్కుు తన జంతువును చంపిన కాయము తిరిగి చంవుటకు పన్నుగడను కావు ఆందురు. తబ్టుచేయుట : రాజు కట్టుబడి పోవుట (యితర జంతు వులు మాృాతసు అట నిమిత్తం కదలుట)

శ్‌ జా న న నీ న త స్‌; న ల కా మక: (| | | * తా రో గ బూ చతురంగము

చతురంగము 151 మస్తు * రాజు రక్షణకి మిగిలి పోయిక జంతువు మొహర అఆఅటలోని జంతువు లేక కాయ. (తోసి రాజు అటకట్టు , బంట్లు చేత రాజునకు షహాి చెప్పుట. ఉయ్యాల (తోసి రాజు : తప్పు కొనుటకై రాజుముందుకు వెనుకకు ఒకే వరునలో ఉయ్యాలవలి మైకి శ్రేందికి జరుగుట గుజ్జపు దాటు గుజ్జము, నిమిత్తము లేక ఆన్ని గడు లలోకి దూకిపోవుట పుట్టగడి : ఒక జంతువు యొక్క మొదటి స్థానము లేక తొలిసానము. థ్‌ చతురంగిము అవా ॥ చతురంగము అటనుయి అమ ఉత రు ఆడుదురు. మనస్సు కయ జటేజ | దస్సుకు చురుపును, విరా క్షా గ్ర కే టి మును కల్పించు రూ కై లక్షా. ఏట మన భారతియ యుద్ధ క్లో రకైనసంక కర్యశమ-లకు నూచన లఅక్ష్యంగ కన్పిస్తుంది. యుద్ధ షో షష సమన వుండు రధ, గజ రు. [| తురగ, పదాతి దళముఖ

152 ఆటలు - పాటలు వలెనే యీ అటలోగూడ వివిధ కాయల్ను ఆ పేర్లతో ఉపయో గించుట గలదు విదేశములలోగూఉజ యీ ఆట చాల్మసాము ఖ్యతలో నున్నది. మనదేశమందలి ఆటకు విదేశముల ఆటకు బేధమున్నది. మనఆం_ధ [(పాంతమున వాడుకలో గల అటకు గూడ మరింత భిన్నమగు (ప్మకియలతో యీ ఆట అడుట కలదు మనతెనుగు నాట పచారమునగల ఆట*_ ఎనిమిది, గడుల వరుసలు గలిగిన (అడ్డము నిలువు లతో అరవై _నాల్లు గడుల చౌకముగల బల్ల యీ ఆటకు వాడుదురు ఈబల్టలో గడికి గడికి మార్చి రెండు రంగులు పూసి సులువుగా గడులను గురించుటకు వీలుగా తయారు చేయుదురు. అట అడేవారు ఏమరెదుగా కూర్చుండి చతు రంగము బల్లి మధ్య నుంచుకొందురు. తమవైపున వున్న ముందటి రెండు వరునలలోను తమ తమ బలములు (ఆటల్ఫో వుపయోగించు పొవులు అనగా రాజు, మంతి, బంటు, రధము ఏనుగులు, గుజ్జములు, వగైరాలు) పేర్చు కొందురు. ఆటగాని కుడిచేతి వైపుగల మధ్య.గడిలో (వాన్లువ్ల గడిలో మొదటివరున య్లందు రాజును, చాని ఎడమ (వ్‌క్కను మంతిని, ఉంచుదురు. వాటికి రెండువైవుల రెంయ శకటములు, వానికి రెండు (పక్కల రెండుగు.రములు, వాన్‌ తరువాత అనగా బల్ల చిట్ట చివరమూలగడులలో రెండుఏను గులను తొలి వరునలో వురచుదురు. ఈవరునకుపైన గల రెండో వరునలోని ఎనిమిది గళ్లలోను ఎనిమిది బంట్లు ఉంచవలెను. ఈవిధంగానే ఎదుటి ఆటగాడు గూడ తనః పావులను (శాయలనుు ఆమర్చుకొనును. ఆటగాళ సౌల భ్యం నిమిత్తం ఇద్దరి ఆటపాం్యడు వాడు పొవులు రెండు

చతురంగము 158 రంగులలో వండుట వాడుక ఇవిసామాన్యనుగా నియమితమ లైన అకారములతో రెండు వైవుల బలములు గుర్తుతిలియునట్లు రెండు రంగుల లక్క పూతతో నాజూకుగా క్యరతో చేయబడి ఒకచిన్న బరిఖలో యిముడునట్లుగా తయారు చేయుదురు.

ఆరంభమున యిద్దరు అటగాళ్లు ఒకరితరువాత ఒకళు మూడెతులు వేయుటతో అట మొదలసపఏను. ఒకరొకతళు ఒక్కొక్కా. ఎత్తు వేయచుండ వలెను. ఈకమము చివర వరకు తప్ప రాదు ఎత్తువేయ [(పయత్నించి ఏదైనా ఒక పొవు (కాయను లేక జంతువును లేక మొహర యనిగూడ అంటారు)ను ముట్టుకొనిన అతడు దానినే కదిపి ఎత్తువేయ వలెను. ఒక కాయను ముట్టుకొని యింకొకటి కదువుట(ఎత్తు వేయుట) _(పయత్నించ కూడదు. ఏజంతువైవా ఎదుటి బల మున ఒక్కరాజును తప్ప మరి దేనినైనను చిన్న పెద్ద తార తమ్యము లేకుండా చంప వచ్చును. రాజును మాతషు చంప వీలులేదు. భారతీయులు, యుద్ధమున చిక్కిన రాజును చంప గూడదిను మన నీతిని యీ ఆటలో - (కీడ నిమితమే మైనను - చూపుట మన నాగరికతా చిహ్నము ఒకరి నొకరు తమతమ నేర్చులతో శతు ఒలముపై దండు (పావులు) న అపి మోహరములు పన్ని ఓడించి, శ్మ్యతురాజును బంధించు టతో య్యీకీడ - ఆట - యుద్ధము ముగిసి పోవును. ఈవిధ ముగా తిరిగి తిరిగి ఎన్ని సార్లైనను అట [(పారంధించి అడుట పరిపాటి. కాని తిరిగి మొదటి నుండియు యీ ఆటను[ప్రారం భించు వారే (అనగా ముందాటలో గెలిచిన వార్శే ముందె

20

త్తులు వేయుట సంప దాయము ఈజటలో కాయలు మొహ రాలు జంతువులు, అనువదములు ఒకే అర్ధమున వాడు దురు.

సాధారణముగా మొహర అను పదము బంట్లకు వాడుదురు కాని వాటికి గూడ వాడుట వున్నది కొన్ని కొన్ని [పాంతములలో జంతువులను పదము బంట్లకు గూడ వాడుట కద్దు

రాజు మంతి ఆకారములు సాధారణముగా ఒకే రీతులో వుండును కాని మంతికన్న రాజుగుర్తు నిమిత్తం రాజుపావు పొడవుగ వుండును రాజు యొక్క మర్యాదను సూచించుటకు ఆటలో రాజు పావును కుడ్మిపక్కనే నిలు పుదురు.

ఇక్‌ కాయల నడకలను గమనింతము. వివిధ జంతు వులకు వివిధ ములగు నడక పద్ధతులు నిశ్చయింప బడినవి.

రాజు . ఈఆటలో యితడు (పధానము. రాజునకు కావలసిన హుందా రక్షణము, అధికారము ఇందుచక్కగా పొటించుట గలదు రాజు ఠీవిగా ఒక గడికి మాతమే జరుగును. అతడు సర్యాధికారి, కాబట్టి తన యిష్టము వచ్చినదిక్కునకు ఎదుటికి కాని, వెనుకకు గానీ (పక్కకు గౌొనీ మూలలకు గానీ పోగలడు. ఇలా కాయళదలుటనే (దాని నడక వద్ధతిలో) వడక యనీ, ఎత్తు అనే సాంకేతి కము వాడుదురు.

రాజు (పధాన మగుటచేత రక్షణ కావలెనుగదా. అందుకు రాజునకు ఆటలో ఒక్కసారి గుజ్జవుటెతు వేయు

చతురంగము 1565 అధికారము గలదు ఇది ఎదుటి వానిచే రాజు లేక 'షహా" చెప్పబడఉక వూర్వము యీ ఎత్తు వాడవలయును. అ తరు వాత అ ఆధికారము చెల్లదు. రక్షణ కొరకు రాజును సురక్షిత స్తానమునకు చేర్చుట కొరకు సాధారణముగా దీనిని వాడుదురు. నేగృరియగు ఆటకాడు ఈ ఎత్తుకు అనవసరముగా వాడక దాచివుంచి రాజు కట్టుబడి పోయే స్ధితికి ముందుగా యీ ఎత్తును ఉపయోగించుకొని ఎదుటి వాని యెతులను వ్యక్టముచేసి తప్పించుకొనుటకు వాడుట గలదు. రాజును రిక్షంచుకొముుటకు వ్యూహములో యా ఎత్తును ఉపయోగ౧ంచుట నాధారణముగా గలదు దీనినే “కోటకట్టుట" అంటారు.

రాజు' లేక షహా' చెప్పట _- ఎదుటిబలమున ఎజంకువైనను రాజుపై “పగ బడుట (శ్యశుత్వము వహించుట) ను రాజు చెప్పుట లేక మహా చెప్పుట అంటారు. ఇట్టువచ్చి నపుడు ఎదుటి రాజు లేక షహా అని చెప్పవలెను. హెచ్చరించవలెను. కాని హెచ్చరిక చేయక పోయినను అదిచెప్పినట్లే భావింతురు. అట్టి నమయములో రాజు “ఆపగ _ (శతుత్వము గలిగిన గడినుండి తొలిగి తీరవలెను. తొలగకున్న ఏదేని తన యొక జంతువును తనపై '“అపగ'* పడకుండునట్టు అడ్డుగ తెచ్చుకొని నను సరించి పోవును దీనికే తప్పుకొను£ట లేక జంతువును అడ్డు పెట్టుకొనుట (కమ్ముట) అంటారు. ఇలా కమ్ముట (లేక తప్పుకొనుట) చెయజాలని స్ధితిలో రాజు వచ్చుటను “అట కట్టుట” అందురు.

కేక6 అబలు - పాటలు

రాజు ఎవ్వుడును పగయున్న గడిలోకి పోవీలు లేదు. ఇతర జంతువులు పోయిన పోవచ్చును.

పగయనశ్శగా ఆస్టానము నందున్న జంతువును ఎదుటి బలము నందలి ఏజంతువైన తన నడిక పద్ధతిలో అస్ధానము సకు వచ్చు అధికారము కలిగి యుండుట.

రాజుతప్ప తక్కిన ఎజంతువెన నట్టి స్థానమున దొరి కిన అస్టాసమునకు తన కాయను నడిపి అంతకు ముందున్న ఎదుటివాని జంతువును బల్లపై నుండి తొలగించి వేయవ చ్చును డీవినే “చంపుట” ఆంటారు.

శతు బలమున ఒక జంచువు తన జంతువును చంపి అస్టానమును అ్మకమించి నట్లయితే వెంటనే తన జంతువు చేత దానిని చంప గలుగునట్టు పన్నుగడిచేసి యుందురు. దీనినే “కాపు” పెట్టుట అంటారు...

ర0డు పక్షముల లోని రాజులుకూడ ఏపరిస్థితి లోను ఒకరి [పక్క గడికి మరి యొకరు పోగూడదు ఆనగా తన ఎదుటి శతువు వున్నగడి చగ్గరకి మరొక రాజు పోగూడదు.

రాజు ఎటు కదలిననూ పగ లోనికి పోవక తప్పని స్దితిలో రాజు కదల జాలక యితర జంతువులను మా[తమే నడతవలన వచ్చుటను తట్టుచేయుట' అంటారు.

రాజు హుందా హోచా చూపుట కన్నట్లు, రాజుతో కూడా యింకొక జంతువు ఎప్పుడూ వుండాలి. అట్లులేకుండా రాజు ఒక్కనిని మాతము మీగుల్చుట చేయకూడము. ఆలాగే ఒకేజంతువు మిగిలి పోయిస దానిని చంపుట చేయగూడదు.

చఠతురంగము: 157 ఆట్రి జంతువును 'మన్తు' అంటారు. రాజునకు “'మన్తు" లేని ఆట మనభారత సాంప దాయము కాదు. మస్తు' లేని అట వుండదు.

“వహి చెప్పనవుడు రాజుతోకూడ మరొక *మొహరి యుండి తీరవలెను. కేవలము బంట్లు మ్మాతము మిగిలి యుండిన కాలమున షహ' చెప్ప గూడదు.

రాజును కట్టుటనో ఆట ముగిసి పోతుందికదా అట్లు రాజును బంధించుటలో బంటు చేతకాని బంట్లు చేతకాని “రాజు చెప్పి కట్టించుటకు “తోసిరాజు ఆటకట్టు"అంటారు. ఇదిచాల నేర్చరి తనముతో కూడినది కట్టుబడిన రాజు పక్ష ముస ఇది పెద్ద అవమానముగా భావించ వలెను. అశు బం ట్రచేత రాజ రాజు అనిపించు కొనుచు తిప్పుకొనుటలో ఆరాజు ముందునకు వెనుకకు ఉయ్యాల నూగినట్లు ఒకే వరుసలో (కిందీకి పెకిని జమగవలని వచ్చి కట్టబడుటకు “త్త య్యాల చోసి రాజూ” ఆందురు ఇది మరింత హేళన విషయముగా అటలో భావించుదురు,.

మంతి" ఇతడు తానున్నస్ట్థానము నుండి ఎంత దూరమైనను తనబలమందలి కాయగానీ, ఎదుటి బలము గాని అథ్డులేకున్న తిన్సగ, ఎమకుగా, మూలలకు ఎన్ని గడులెనను ఒక ఎత్తులో పోవచ్చును. జంతువు లన్నిటిలోను యిది మిక్కిలి బలవ౧తష్రునది. రాజ్యాంగమున మంతి నర్వాధికారిగదా. మంతి అట్లు పోవుటలో అడ్డు తగులు ఎదుటివాని జంతువును దేనినైనా చంపగలదు. ఏకాయకాని

158 లుటఆ -పాొటలు తన బలగవు కాయను ఇట్లు చంపుట (ఆనగా ఆటలో బల్లపె నుండి తొలగించుట) ఆ్టాన మ్మాకమించుట వీలులేనిది.

శకటము - ఇది మూల వరునగా ఎంతదూరమైన (అడ్డు లేపన్నచో పోగలదు తనరెండు శకటులును రెండు రంగుల గిళ్లలోను తమ మూల"డులళశే తిరుగుచుండ గలవు ఒక్కొక్కటి మొత్తము ముష్బమిరెండు గళ్లు దాటి పోగూడదు అనగా ఒకిశకటమున తమ రంచగు గళ్తలో ఇఆండవది నఉివళూడదు

గుజ్జము _ ఆ..లో దీనిశడిక చాల వింతగా వుం టుంది ఇంచున దూకు ఎ రము అఓలోనూ అట్లే విశేషంగా వుంటుంది తానున్న గడికి తిన్నగకాని వెనుకకు గానీ (వక్కలకుగాని మూడవ గడికి యిర్యుపక్కల నున్న గళ్ల లోనికి మధ్య ఎట్టి “కాయలు ఎపక్షిమునకు బఇెందినవి యున్నను నిమత్రములేక దూకిపో”లది. దీనిని గృురపు దాటు" ఆంటారు (ఇట్టిగు రవువాటు ము రాజ ఒక్కమారు ఉపయోగించుకోవచ్చని ముందు చెప్పుకున్నాం)

ఏనుగు.- ఇది ఎఐత మారమైనను (అడ్డు లేకున్న) తిన్నగ ముందుకు, వెనుకకు [పక్కలకు కూడ పోగలద్ను

బంటు '_అన్నిటిలోను తక్కువ బలము"లది బంటు, కాని కాల్బలమునకు చిహ్నమైన యీ బంటు నడక చితమై నది. అల్బబలముగలదై ఒక్క _క్కఎత్తున ఒక్కొక్క “డికి మా[తమే ముందుకుపోగలదు. కాని ఎదుటి జంతువును చంవునపుడు మాతము ఎదురుగావున్న 'రండుమూల లందున్న వానినే చంపును కాని ఎదురుగా గల గడిలోని

చతుకంగము క్షే51 జంతువును ఏమియు చేయలెదు అలా ఎదుటి గడితోని ఏదైనా జంతు వున్నట ముత మందుకు పొలిక నిలచి పోవల సిందే ఏదైనా ఒక ఒంటు బల్లపై అవతలి చివరగల ఎని దవ వరస గడులలోనకి వాగలిగివచో ఆక్పడ అది బంటు రూవమున వుండి ఆడి ఎజంళువునకు తొలిస్టానమై (వట్ట గడియోో ఆజంకతువుగ మూ్య్యూబడును ఆఅవగాబంటునకు బదులు జంతువుగా మారును (పట్టును) యుద్దమున కడవరకునిల్ని పోరాడిన యోధనకు ' గౌరవ మిచ్చి ఉన్నత స్టానమిచ్చుట మన సంపదాయముగదా అల్లే ఇది జంషవృు* మాం ఆఓసాగించి తన రాజునకు సహాయ వడును ఇచట లాజు_ మంతుల గడికి చేరిన బంటు మంతిమాతమే యస%ను ఇట్టుజంతువుగ మారుటకు ఆజంతువు తనబలమున యింతకు ముందు చచ్చి యుండ వలెను. అలా ఆ”డిలోని జంతువు ముందుగ చావ కున్న యెడల ఏడవగడి దాటి ఎనిమిదవగడికి ఆబంటు ఎంత మా_తమూ పోవీల.లేమ (అనగా ఆజంతువు పుట్ట జాలదు, ఎపాధమికంగానేర్చు కొనుటకు ఆనక్తి”ల వారికీ పైవిషయములు ఎరికిరించి ఆవరించి. ఆనుభపములో ఎన్నెన్నో ఎత్తులు సాంకేతికములు, వివిధ (పొంతీయపు ఆటలు ఆలవర్చుకుంటూ- తనమేధా పాటవాన్నీ పెంపొం దించు కొనుటకీ చకురంగము అట మంచి చతురత గలది; నేద్బగలదీ. నమౌాష్తృం

ఆల్‌ అనుబంధం మన (పాచినులు వారనత్వ వాజ్మయాన్ని ఖిలంగా కుండా స్థిరంగా నిల్చే ఉద్దేశ్యాలతో తమతమ (ంధాలలొో పీలు ననుసరించి పేర్కొన్నారు- వాటి ఆనాటి స్వరూపాలు నేటికి ఆ ళమ్యాలైననూ, పేర్లు మాతం మనకు లభిస్తు న్నాయి.- పీరికలో (పాచీన (గంధాలలో, యేయే [కీడిలు న్నాయో సూచించాను, వాటికి మచ్చుగా ఈ అనుఒజంధంలో కొన్ని పద్యాలు ఉటంకిన్తున్నాను అనుబంధము 1 బాబభుర్‌ క్రీడలు సీ! చిట్ల పొట్లాకాయ సిరి సింగణా వత్తి గుడు గుడు గుంచాలు । కుందెన గుడి డా(గిలి మముచ్చులా । టలు గచ్చ కాయలు వెన్నెల కుప్పలు £ తన్నుబిళ్ల తూరన తుంకాలు । గీరన గింజలు + వా విల్ల దిపాలంకి ఖిల్ల గోడు చిడుగు డువ్వల పోటి చెండు గట్టిన బోది యలి యుప్పన. బటై లవ్పళాలు భా న!

అనుళందము కి61 గ! చిక్కనా బిల్లలోటిల్లు చిందతాది మొన శ్రైశవ (కీడావి హారశ్టైసరణి చెంచు కొమరుల తోడను ధ్రించుకాండు దిన్న( డభినవ బాల్య నం। పన్ను. డగుచు [రూర్చటి కాళహన్తి మహత్యము ఆ 8ఎ $9) బాలికల [క్రీడలు సీ అచ్చన గండ్లు దో। యాలును డాం గిలి మూతలు నాలుగు మూల లాట గుజి గజి రేకులు । గుజ్జన గూళ్లును బొమ్మల పెండ్రిండ్లు! నమ్మనములు యు క నత్తగోడలి యాట । నాలు మగని యాట కాటిచెట్లొడ కో । లాట ములును పింపిళ్లు జెండుగో ! రింపులు వామన కంతలు వెన్నెల కుప్ప లాది తే మజియు? బుడికిళ్తు మొదలుగా మననువచ్చు నాఓటలన్నియు.! దోడితొ య్య్యలుల. గూడి పడుచు దనముక వేశుక పడుచు నాడు ముదరాం్యడకు నల్లారు ముదుగాను ౬ ళు ళు దీరణీదేవుల రామయమంతి దకాన తార వర్శిత ఆ౭ 21

1602 ఆటలు -పాటలు దేశీయ (క్రీడలు సీ।, బొమ్మల పెండ్రిండు ! బువ్వంవు బంతులు వుణికిళ్లునిట్టుక్కి [ బొమ్మరిండ్లు గుజ గజ రేకులు గొబ్బిళ్లునీగె గే బుడిగిన్ను జాబిల్లి | పుక్కటిల్లు గుజ్జైన గూోడులు కోలుకో లన్నలు గీరన గింజలు | పారుపబ్లు పిప్పళ్లు తొక్కెళ్లు , చేడిసె తిరుగుళ్లు నచ్చగ గండు డా! యాలుపోళు లా ర. తే; లడరు వామన గుంటలా దైన యట్టి యాటపాటల' (బొద్ధువో నన్ను( గుజె (లుల; బాయక్‌ చరింబు బాలకీ 1పపాయమేల వచ్చె విరహాగ్ని యిటులేల । వచ్చె ననుచు. (అయ్యలరాజు నారాయణామాత్యుని హంనవింళతి ఆక్‌ ప 155) దేశవాళీ ఆటలు. పీరమాలిక:; దూచియు జాబిల్లి బూచి కన్నుల వచ్చి గుడి గుడి గుంచాలు ! కుందెనగిరి చీకటి మొటికాయ చింతాకు చుణుదులు వులి యాటలును! జిట్ల పొట్టకాయ తూరన డుక్కాలు తూనిగ తానిగ చిడుగుడుయొకమాట , చిల్లకట్టె

అనుబందం 168 దాగిలి మూ( తలు! తనుబిళ్ల యాలాకి గుబ్బట గురిగింజ కొండకోంతి చిక్కణ బిల్లయు జెల్లెము గొడుగును బిల్ల బిద్యము అక్కి దికండండ గడ్జెన జోడి యొక్క సికొక్కు బరిగాయ పోటు గీరన గింజ బొంగరములు పెంచుల చేరిదో |? పిళ్లు గాలి పటంను నరి బేసి వుటవెండు | చాకిమూట గోటదొరుడుకాయ గొబ్బిళ్లు మోపిళు ఛా ధా ళా ని్శగపోసిగ బంతి దూగిలాట వెన్నెల కుప్పలు (వేలుబొడ్డగ గిరి సింగన్న వత్తియు జిందుపణుపు గచ్చు కాయలు కటు గానుగ ఉతిప్పుళ్లు చం ళల ం గుజపెక్కుడు మంటి. గూళ్లు సూళ్లు శం క. ఛా కాలి కంచంబును! గట్లె గుజ్జము వినా యకు తిరి తూనె కొట్టాట చెమట కాయెత్తు గొడుగు బొం। గరము రామన్నాట పొడు గుళ్లు నుయ్యాల । బోర్ల (పక్క బండ్రీ కలును జొప్ప బెండ్ల మంచంబులు గంగెద్దు లాటలు గనికె కుండ ఏినె గాజులు పోతు టీను గుజ్జంబులు నాళ్లు కంబాలాట | నట్ట కోతి

$16464 ఆటలు = పొటలు దంటి కిన్నర మంటి । గంటి పొట్రాటలు సింగన్న (దాటులు | జిరుకు రాతి దాబాటలను మంచి ।; తాటాకు చక చ శాల (తిప్పడం తోచి ! గాయపదువు పాడుపొతర మాళ్లు పాతరల్‌ బంతులు చిమ్మన (గోవులు చిజబు బుజ న! వ! లాకు పీకలు జండ లాటలు చుండాళ్లు గిలకలు చిటుకెలు కిచు బురలు కోలాటములు పిల్ల (గోవులు గుమ్మడి (కోవికూ/ తలు నూ:దు (కోవులాడ్డు విడుపు నెట్టును గాయ | విండ్లమ్ములాటలు పులి జూదములు కటె పుటెచెండు న! ట్‌ ల్సా దాయాలు సొగటాలు | ద్మాటాయ చదరం% మునుజోటు రాళ్లును మూత పొడుపు వామన గుంటలు | వడిగుప్పి గంతులు చెటకుల పందెముల్‌ ; చిమ్ముణాయి తుమ్మెద రేపుళ్లో కుమ్మర సారెలు బందారు బసవన్న ॥? పత్తికాయ తిరుగుడు బిళ్లల (తిప్పుళ్తు జరుగుళ్లు స. ళా ళా చటితాళ మీళలు నెటి కెళట్లు తః తాటియాకుల చిలుకల | తాళ్ల పాయి లకట యగచాట్లపాంతనై |! యాడుకొనుచు(

అనుబంధం 168 జదువుపె నంధపైకాన్థ ।; వాలలేక పాల(తియీ రీతిన్నేపాన్టు ॥ వుచ్చుచుండ (ఆయ్యల రాజు నారాయణా మాత్యుని హంన వింళతి ఆకిప 146) పె 8 (గంధ ములలోఆటల పెక్లు వివరించ బడినవి; ఇవి దేశకాల పరిస్థితుల బట్టి కొంచెము మార్చుండ వచ్చు ను. భాగవతము, విష్ణు మాయా విలాసము, ఇందుమతీ పరిఃయము వసు చరిత, బృందావన విహారము నృసింవా పురాణము, కళా పూర్ణోదయము, యయాతి చరిత, రాజ వాహన విజయము మితవిందా పరిణయము, బహులాశ్వ చర్మిత, రామాభ్యు దయము శంతనో పాఖ్యానము, మొద లగు (పెబచీన _*ంధ, ములలో. కొన్ని కొన్ని ఆటలాడి నట్లును, ఒక్కొక్క అట అడే నర్ణనమును, రచియింవ బడినవి. అనుబంధం వాత్సాయన కామనూతములందు 206 వ స్తత ములోయీవిధంగా చెప్పబడినది - యక్షర్శాతిః కౌముదీ జాగరః నువనంతకః నహకార భంజికా అభ్యూషణాదికా నవవ్యతికా ఉదక క్షేడికా, బిన చాదికా పాంచాలాను యానం ఏకశాల్మలి యవచతుర్ధి అలో లచతురీ మదనోత్సవః దమన భంజబికా హోలాకా అశో కోత్తంసికా వుష్పావచాయికా భూతలతికా ఇక్షభంజికా కదంబ యుద్దాని తాస్తాశ్చ మాహిమాన్యః దేశ్చాశ్చ్యకీడాః జనేభోస్టు విశిషమాచరే యు౨తి నసంభూయ్యకీడాః

166 అటలు = పాటలు అం(ధవివరణ:-[పారాంతరములు:.-_ 1. పకురా(తిః £. కాముద్మీపచారః. 8 సృహమంతీవతమ్‌, శ్తీం సమస్తాః, 5. శుభడోలా, 6. అభ్యూషఖాదికా, బినఖాదికా, మృణా ళానాం ఖాదం "?. బిసఖాదికా అనిలేదు. 8. పొంచాలా నాంకిడా 9, మిళితానాం 10. నవకదంబకయున్దాని క, కుసుమ సుకుమారి కుసుమన్త్రమార శహణ 12 _దష్ట వ్యం ఉపహార్య ఉపహదార్తం ఉపర్ధార్య అనియున్నది ] వెనుకటి పఘూ్మూతము లలో (అనగా 190వమూ తము నందు నాగరికుడగు నాయకుడు ఆయా సమస్యలను [కీడ లను వర్తింపజేయ వలయునని చెప్పబడినది. ఇప్పుడు అందులోని (కీడలను _ వివరించుచున్నాను- _ యక్షరాతి 2 కౌముదీ జూగరము $ సమువసంత కము 4 సహకార భంజిక క్‌ ఆధభ్యుషణాదెక 6 బిసగాదిక్‌ 7 నవవ తిగ 8 ఉదకకేడిక 9 పాఎంచాలాను యానము 10 ఎకశాల్మలి 11 యవచటుర్ధి 1£ ఆలోలచతుర్ధి 18 మద నోత్సవము 11 దమన భంజిక 15 హోళభాక 10 ఆశోకోత్తం సిక, 1? పుష్పవచాయిక 18 బూఉలలిక 19 ఇకము భంజిక కదంబి యుద్దముల- మహాతఖ్య దివసములకు సంబంధించి నట్టి యీఆటలను [పజలు ఒక్కటిగా చేరి అఆడవలయును, అడించు చుండవలయును అనిసూ తబావము. వరుసగా ఏనిని వివరించుచున్నాను. 1యకరాతి --- ఇది యొక మహాత్మ్యదివసము కొందరు దినిని పకవాతి అని, సుఖర్యాతి అని అంటుం టారు యక్షులు యీరోజు సమావేశమౌతుంటారు. గనుక

అనుబంధం 167 దీనికి యక్షర్శాత అనిపేడు వచ్చిిదనీ సుఖాతిళ్ల యమముతి జూదము మొదలగు ఆనందము కల్ప్చిర్షదు ఆటలతో సుఖముగా గడుపుటను బట్టి నుఖరా్యతె ఆనే శున్లి కృష్ణు పక్షములలో ఒక్క శుక్షపక ములొనే ఎరుపుకొనునట్టి [వళతోళ్చవము గనుక దీనిని పక్షర్శాతి ఆని ఆంటుంటారు పేర్ణయందే భేదముగానీ. ఆటవిధానములో దీనికి భేదము లేదు. ఈ[వతకాలములో విజ్ఞులు వుజూపునన్కారములు యక్షులనుద్ధేశించి చేయవలయును కాని రానుకాను, ఆసంస్కారముపోయి కేవలం లోకులు తరచుగ యీజూ దము లాడుట-_ పొద్దువుచ్చుట జరుగు తోంది. దీనిక కార్తికామవాస్య రోజున ఆడుట గలదు,

£ కౌముదీ జూాగరము: కౌముదియనగా వెన్నెల పిండి యారబోసి నట్టుండు స్వచ్చమైన చల్లని వెన్నెల ర్నాళు లందు నాగరికులు ఒక్క చోటచేరి ఆనందముతో ఆటలతో కాలము వెళ్లబుచ్చు నట్టి వతమునకు కౌముదీ జాగరము అనిపేరు. ఆఅశ్వయుజమాసమున శర్శదా ళులలో వెన్నెలలో జరుపుదురు. ఈసందర్భములోనే డోలోత్పవములు, జూద ములు మొదలగునవియుఖరుగు చుండును.

ఏ నువసంఉటకదము _ ను వవంతకము అనగా నుద నోతువము. ఇది తొమ్మిది దినములు జరువుదురు ది౨కే వస౦త నవర్శాతులని పెచు. ఈ యుత్సవ సందర్భమున (పతి దినము నృత్యములు, నాట్టుములు, ఫ్రాట కచ్చేరీలు మున్నగు వాటిని ఒదర్శింతురు ఉపాచీన రాజనకులు యీ యుత్సవములలో పండిత గోషఘ్టులు, శాస్త్ర విచారణలు.

16 సం=-త _పధాన దినము. దీనికి నూదచనగా వనంత గరాగమశకి యొక రాగమును గూడమేళ కర్తలుగా వించారు. ఇంతవరకు చెప్పిన మూడును మహిమాన్విత మగు (కీడలు. అనగా (వతోత్సవ సందర్భములలో ఆచరించు 1కీడా విశేషములు, దేశీయ కీడలు గూర్చి వివరించెదను, (కొందరు వీటిని ముఖశుక్ష ఫంచమని ఆచరించుట గలదు)

4 నహకార భంజిక - సహకారము లనగా తియ్య మామిడి (అంటు మామిడి) గున్నలు తియ్య మామిడియొక్క కాయలసు (చేశులతో కోయ కుండా) ఎగిరెగిరి నోటితో మ్మాతమే అందుకొని కరయునట్లి (క్రీడ. దీనినే సహకార భంజిక ఆంటుంటారు. కొందరు సహకార వుష్పు ములను (మామిడి వూతను) వూజా పురన్సరముగా ఆవతంసమును (కర్ణభూషణముగా చెవుల యంద్వు నుంచు కొనుట నహ కార భంజిక యని (వాసినారు. ఇది వీరభదుని మతము. కాని కొందరు దీనిని ఆంగీకరించలిదు.

8 అభ్యూష ఖాదిక:. పచ్చివి (అనగా చెట్టుమిది (పాలు అగు సెనగలు, మొక్క జొన్నలు పరా ఖీలుమున్న గువాటిని తెచ్చి మొక్కలతో లేక కండెలతో కూడా తంపట వేయగా జుట జుటమని ఉడుకును. ఇలా ఉడుకబెట్టి తినే ధాన్యమునే అభ్యూషములని ఆంటారు 1 ఆభ్యూషో భౌషఇత్యేతే ఈషతృక్వయ వాదిషు “అని నిఘంటు (వయాణము గలదు అదివరకే చక్కగా నిప్వులలో పొర్లించి లేక తంపటవేని సిద్ధముచేసి యుంచిన చెట్ల మాదనున్న

• ఎంధం 1609 సెనగలు మున్మగువాటివి భక్షించుచు ఆడుకొనే కేలనము నకు అభ్య్యూపష ఖాడిళ యనిఫేరు. అభ్య్యూవకములు లూ అటలలో తిందురు గనుకే దీనికి అభ్యూష కాదికములు అని పేరు-వచ్చింది. ఈ ఆట యశోధకుని కాలము నాటికే అరితరించినది. కనుకనే “క్వచిశ్క్వ చిత్‌ దృశ్యతే" అవి: ఆయన పేర్కొన వలసి వచ్చినది,

6 బిసఖాదిక*- బినము అనగా తామర తుండ్లు జల వూర్తమెైన మనోహరమైన నరన్సు దగ్గరకు పోయి అందున్న లేత కామళర తూండ్తు భక్షించు టనే బినఖాదికని పేరు. నర స్తీరము లందు నివసించు వారికే అచరించుట సాధ్యమై నదిగా యుండును. అభ్యూష భోదిక ఇలెనే వినఖాదిక కూడ నని వీరభదుని (కృత్తికారు డు భావము.

7 నవవ్మతిక _- మొట్ట మొదటగా కురిసిన తొలకరి వరక్షమునకు మొలిచిన కంకడళులు నవపష్యతములుగా పిలవ బడును. ఈనవ రాతములను లేళ్లవలి (తక్కిన చతుష్పాద జంతువులవలెె ఎగురుచు వంగుచు నోటితో అందుకొని బక్షింతురు దీనికే నవపతిక అనిపేరు. ఇది పాయశః అడువులకు దగర నివసించు వారిలో [వచారమున మండు నని యశోధరుడు చెప్పు చున్నాడు. ఆర్యులలో (పాచీన కాలము కండి యీజట చాల పాముఖ్య ములో నున్నట్లు తోచు చున్నది కాళిదాన మహాకవి తనకుఘ నంచేశములో

22

గూడ దీనిని పేరో గ్రాలు... (బూటు... క0దిళశ్భాళ్య కచ్చం" అత్వాధి శ్రో్‌శాలు) కాని పేరళభోయని ఆ భిపాయక& మేరకు *నవప[తక” ఆనగా యశోధరుడు చెప్పినది కాది

కంత్తిమ వివాహలీల "ఆని తెలుస్తోంది అనగా నిజమైం పెండ్రికాక అటలలో అడుకొనే బొమ్మల పెండ్రిండ్ర లాంటి పెండ్షిం శత్రలో వియ్యాలవారు ఒకరి కొకరు ఆందించుూ కొనెడి పరివో సార్థములగు ప్యతికలతోవైన లీల యని ఖావము. వీరభ్యదుని అభ్మిపాయమే నరి యెనదైనచో మనవాళు యిప్పుడాడుకొనెడి “గుజ్జన గూళ్లు" మొదలైనవి యిందులో చేరియుండవచ్చును. కొందకు దినిని* వ్శై ద్యాహ [కిడగ' (ఆనగా అశ్వత్త వివాహముల వంటి వానిగా చెప్పియున్నారు,

8. ఉదకక్షేడిక:.._. పిచికారులవంటి వెదురుగొట్ట ములను వంశనాడి అనీ, సి, హనాదమనీ క్ష్వీడమనీ ఆంటారు దీనితో నీటిని నింపివేడుకగా ఒకరి పైనొకరు చు కొనుటకే ' ఉదకక్షేడిక'ఆంటారు ఇది*“ంగా సాగరదుధ్య మునవున్న దేశవానులలో[మధ్యమ దేశస్తులలో) వాడుకవో! వున్నదనీ దీనినే శృంగాటకమనీ యశోధరుడు చెప్పాగు, ఆయితే ఆంధధులు దీనిని జల్యకీడాలగముగా (గహించారు.

ముప్పుటి హోలీ పండుగను పోలియు "ది. (. 9. పాొంచాలారము యానము. వివిధ శృంగారాలాప ఎఘెతో నలుగు రైదుగురు కూడి షాంచాలికగా (పల్లకిగా)

అనుబంధం 0! సింర్చడి ఒకరునొకరుమోనుకొనుచు ఆడెడి ఆట ఇది. నకుఫలా నగరములో (యిప్పటిధర్భాంగా రాజధానిలో) వోట్పడదట. దీనినే ప్తుత్తళికా విపోవహమక్‌ అంటుంటారు అగ 10. ఏకశాల్మలి __నువిశాలమైనదీ. చక్కగా వూచి

విండుగా వుండే ఒక్కటే ఒక్క బూరుగు చెట్టువద్దకుపోయి

• చెట్టున పూసిన పూవులను కోనుకొని ధరించి జట్లుజట్లుగా కూడి ఆడే అటకు “ఏకళాల్మలిఅని పేరు. నేడుమనవారు అడే 'కోతి కొమ్మచ్చి “ఆటను కొంచెం పోలి వుంటుంది ఇటె విధర్భ దేశయులలో వాడుక అట. .. 1. యవచతుర్ధి_ వైశాఖకుక్ల చతుర్ధి యందు వచ్చే అటళిది, దీనియందు నాయకులు ఒకరిపై ఒకరు పరిమళ వంతమగు (అఆనగానుగంధ (దవ్యములతో చేర్చి సిద్ధము జేసిన) యవ చూర్ణమును చల్లు కొందురు యవలతో చేసిన నుగరిధి " చూర్ణమును చల్లులాడెడి చతుర్ధి ఆనిపేరు, ఇది సళ్చిమదేశవాన్సులలో వాడుక లోని అట.

కేల, అలోలచతుర్ధి.._.[శావణ శుక్ల చతుర్ధి యందు వచ్చ చతుర్ధి గనుక దీనికి ఆలోలదచతుర్ధి అని పేరు. దీనిలో పొందోల్మకిడలు జరుపబడుతాయి. ఇది మన ఊయ్యాల పండుగకు బో సంటుంది.

ః క్‌ు

10, మదనోత్సవము ఎ- ఎొన్మధుని వూజిం ను

ఉచ్సవము గనుక దీనికి మడనోత్సవమనిపేరు మన్మ 3టకే

క్షే72 ఆటలు - పాటలు యొక్క్యపతి కృతి బొమ్మలను తయారుచేసి దానిని వూజిం చుట్సదీని లక్షం ఇది చెతపక్ష చతుర్ధశియందువస్తుందిః

14. _దమనభింజిక _-ఈపండుగలొ్‌ దహటోకపుప్ప సౌమంగ ళ్యాభివృద్ధి౩ ఒకరి నొకరు పూజించుకొనుట గలదు. ఇది వైతటద్ధ ద్వాద! యందు వన్తుంది నేడు అరవలలో “దమనోత్సవల6” పేరిట జరుగు తోంది.

15. హోలాకా/హోలళిక , హోళీ)_దీనినకాముని వున్నమఅంటారు. హోళీపండుగ అనిగూడ అంటాదు ఇది ఫాన్లుణశుక్ట పూర్ణిమ యంద వస్తుంది పిచికారులు (శృంగ ములనిపేరు (మున్నగు జలయం_తములతో ౦0గు నీళ్లను (పూర్వము మోదుగ వువ్వులు యున్నట్టి వుష్పముల నుండి సిద్దము చేయబడేద్సి ఒకరిపె నొకరుచల్లుకొం టారు. ఇది ఉదయనసు చేయు వేడుక. సాయం తమునందు కుంకుము పువ్వువంటి నుగంధ (దవ్యములతో చేయు చూర్ణములతో చల్లుకొనుటగలదు.

16, అశోకోత్తంసిక _.. అశోకపుష్పములతో శిరోభూ షణము చేసి అలంకరించు కొనునట్టి యుత్పవము గనుళ దీనికి “అశోకోత్తంసిక" అనిపేరు. ఇదిల్లైతశుద్ధ ఆష్టమి

అఈరుందు. వచ్చువెడుక అశోకోత్తంసిక ___అని పేరున్నను ( అనగా) పేరునుబట్టి ఆశోకపుష్పములను శిరస్సున ధరించి ఇఆయున్ఫమ యీ వుత్సివమున అశోకవు గుళ్లను భక్షించుట (పధానమై యున్నది.

అనుబందం 178

వుష్పవ చాయికా:-_ వూవులను కాయునట్టి (కీడయిది

ఇది ఆకధ [ప్రబంధ ములలో విస్తా రముగా వరిచిత మైనట్టి (శ్రీడగనుక విస్త రించుట లదు,

18 చోతలతికా _ ఇదిగూడ అగాకోత్తంసి" కను పోలి నదే కాని యీ వతృవ ములో అశాకమునకు బదులు షూశయి (దూమిడ్మి సుుగహించి దానిపల్లవములను (చిగు రులను శిరోభూష ణములు గాధరించుట గలదు.

19 ఇకుభంజికా... చెజకు గడలను తెచ్చి. ఒకటిడి రెండు జట్టుగా ఏర్పడి ఒక్కొక్క గడను ఒక్కొక్క దెబ్బకు అన్ని ముక్క** చేయగలమని పోటిలు (పందెములు) డిప నరకుట ఇక్తుభంజక మనిపేరు ఈ అట్‌ యిప్పకీ మనలో వాడుకల్లో నున్నది. సంకాతి వేడుకలలో దీనితో వినోదిం చుట గలదు.

90 కదంబ యుద్ధములు. కదంబములసగా ళడిమివా వులు. వీటితో గదలు, ఖశణ్రములు కుంతములు మొ అకా రములలో నుండునట్లు గుత్తులు గుత్తులుగాకట్టి అగుత్తులతో [పహరణ నాధనములుగా రెండు బారులలో నిలచిన ఉఊక్డే దారులు ఒకరిని ఒకరు కొట్టుకొనుచూ యుద్దము చేయుట కదంబ యుద్ధము *కదంబముల”ని పేర్కొన్నను ఏవువు లతోనైననూ యీ యుద్ధము చేయవచ్చును అ:్యంత నుకు మారములైన కబంద వుష్ఫములను నూచించుటకే

క్ర₹4 ఆటలు - సొటలు కదంబ శబ్దము పేర్కొనుట జరిగిందని భావము! 20 డు లలో యాకదంబ యుద్ధ నమయమున గు ఎ)౫లో మటు కలు మొదలగు రాళ్లను చేర్చి కొట్టుచుందు. ఇడి. ౫ మంచిదికాదు.

ఇట్టి [క్రీడలను దేశభేదమును బట్ట, జూ "వము లను బట్టి దేశ్యములుగా నుపసిద్ధి నొందినవిని న _-౨ ఎల వలన ఆచరింప జేయుచూ ఉండుట వలని అరు వశ మౌతుంటాయి. ఇవి ఏకొందరో ఒక్కరో (కి చి ౫. దిం చక అందరూ సంఘముగా చేరి ఉద్ధరంచ వ నా