Telugu Yugakavi Sri Sri - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

టి.యల్‌. కాంతారావు చీ 1/౧0 గ లో

• న గ . ళీ ఓ ల స స్త్‌ వె / శ 25౨ న టం ంంట్స శ్‌ న్న్న

యుగకవి శ్రీశ్రీ టి. యల్‌. కాంతారావు కూర్చు సింగంపల్లి అశోక్‌కుమార్‌ శ్రీశ్రీ సాహిత్య నిధి విజయవాడ

“దం! నం 00 ౬ గషగగ44 ౧4౦ శం ౮ 5౧158౧ 54౧1401101 ౧౮౭౬104110 110.28 [1/51 ౬6110౧ : 4౧0, 2011 యక . | " 075 & ౬౭౫౦౪1: (౬. 5గ8/ 520%/20160! / ౪12/24/864.520 004 1౧166 4 5/ 5% ౧|౧19౧౩..౮(2/24464-520 002 00౪9౯ 0౪519౧ : ౧. 54601200040/400, ౪ 4/ఊర2 ౧151 00౪౭ 5॥ 5/1 0/౪/౧9 : ౧౧4౧౦12, గ/06/౧2086 82000౪6 గ౧౦1౦ : 1/16 ౬620౧412 ౧4౦ యు గంధాలర్భు మొ లూ.. క నగ కష శం తలో ్య గీ - పు ౮4ని|0క౬5 ౧5. 30/- క్షా =, 30/: [01 ౦౦౧16౩ : 3[౧| 9౧1! 540117440110141 305, ౧?౬౮4| 04615, ౪6914120 5, 2001 గ2ం26 180/24/8644- 520 004. ౧: 0866-6617375, [ఖం 0866-6697375::061॥1:' 9246277375 ౬-1|8| : 6గ5గ_520/4౧16౧| అ౪4౧౦౦.00గ) అట ఆట నీ ఈ పుస్తకానికి హార్దిక, ఆర్థిక (ప్రోత్సాహం ళ్‌ కృష్ణాజుల్లూ రచయితల సంఘం

గమనం 01 మరోప్రపంచానిగి శ్రిశ్రీ మహాప్రస్థానం 05 02. యుగకవి శ్రీశ్రీ 08 03. శ్రీశ్రీయుగం మరణించిందా? 10 04 శ్రీశ్రీ మరో (ప్రస్థానం 15 05. శ్రీశ్రీ-కవిత్వం-వస్తువు-సంవిధానం 17 06. అగ్ని పర్వతంతో అరగంట 20 07. ఒక శతాబ్దం నిశ్శబ్దంగా వెళ్ళిపోయింది 28 08. విదేశాంధ్ర ప్రచురణలో స్వదేశాంధ్ర కవితా “'మహాప్రస్థానం'. 80 09. శ్రీశ్రీ కవితా ప్రస్థానం 82 10. శ్రీశ్రీ సాషిత్యం-శిల్పడృష్టి 87 11. శ్రీశ్రీ - సంస్మరణ త్తే 12. శ్రీశ్రీ-యన గురజాడ జి 183. శ్రీశ్రీ-చరమరాత్రి తర్‌ 14. శ్రీశ్రీ-సిప్రాలి త్త 25. శ్రీశ్రీతో కొన్ని జ్ఞాపకాలు కరి. 16. ఏది సత్యం? ఏదసత్యం? ర్‌1 17. గురజుడ-శ్రీశ్రీ చ్‌2 ముందూ.. వెనుకా...

1. శ్రీశ్రీభక్త హనుమాన్‌ అశోక్‌కుమార్‌ 84
2. శ్రీశ్రీ ప్రియశిష్యుడవో... అశోక్‌కుమార్‌ 55
3. శ్రీశ్రీ సాహిత్యనిధి ప్రచురణలు 56

శ్రీశ్రీరంజీవి

శ్రీశ్రీ కవిత్వంపై వ్యాసం,ఉపన్యాసం నిత్య నూతన పదానుకత్తులతో వీర విజయ విశే షణా విహారంచేసిన సవ్యసాచి టి. ఎల్‌.కాంతారావు తెలుగుసాపిత్యంలో మంచి విమర్శకుడు. ఆయన మరణించి ఇరవైఏళ్లయినా సాహిత్య విమర్శకుడుగా ఓ చిరంజీవి, శ్రీశ్రీసాహిత్య విమర్శకుడిగా శ్రీశ్రీరంజీవి. ఆ సాహితీవేత్త గురించి .....

“మిత్రుడు టి. ఎల్‌ కాంతారావు తెలుగుసాపొత్సరంగంలో విమర్శావ్రక్రియను తన జీవిత వృవసాయంగా చేసుకుని, వైకి ఎక్సి వస్తున్న దశలో వాఠాత్తుగా రంగం నుంచి నిప్త్రమించి మనల్ని చాలా నిరాశకు గురి చేశాదు. చాలా విచారకరమైన విషయం.

నవ్య సాహిత్యం అభ్యదయవాదంలో రూపుదిద్దుకుంది. ఊవూ అందుకుంది. అయితే సావొత్యం నర్వృతోముఖాభివృద్ధిపొంది, భవిప్పుత్తుకు బాట వెయ్యాలంటే విమర్శ (పక్రియ బలపడాలి. కాని ఇంతవరకు అభ్యుదయ విమద్ధుకు ప్రాథమిక నూత్ర నంకలనమే జరగలేదు. నిజొనికి టి.ఎల్‌క్ఫష్‌ ఆ దిశగా ప్రారంభమైంది. కొత్త గొంతుకలలో ఆ వ్రయత్నంమనకు కనివీస్తుంది. గతిత్రార్శిక భౌతికవాదాన్ని కొలబద్దగామలచుకునే ప్రయత్నంతో ఆ కృషి పతి బింబిన్తూంది. కాని అది మధ్యలోనే భగ్నమయింది ఆయన అకాలమరణంతో ”

“ “కాదేదీ కవితకనర్తం” అంటూ శ్రీత్రీ పేర్చొన్న అర్గివుల్లనూ, కుక్కవిల్లనూ, నబ్బుబిళ్లనూ శీరికలుగా తీసుకొని (రావిశాన్రీ) రానీన కథలు అభ్యదయవాదంలో వచ్చిన ఒక వర్దానికి ప్రతీకలు. అనలు రా.వి.శాస్తే అభ్యుదయ విస్ఫోటనకు ఒక కేతనం అని చెన్వెలి.

ఆయన కథ్రాసాహిత్య వ్రపంచాన్ని విశ్లేషించే కృషిలో కాంతారావు తప్పకుందా నవ్వ సాపొత్య విమర్శకు, మార్గదర్భకసూత్రాలను రూపకల్పన చేయగలిగేవాడు. కాని ఆయన అకాల మరణంతో అది దురాశగానే మిగిలిపోయింది.”

(- మహీధర రామమోహనరావు, “అదే పదివేల ముందుమాట, 'రావిశాప్రి కథా ప్రపంచం 1981)

“ సాహితీవిమర్శ, ప్రధానంగా విశ్లేణతోకూడి ఉంటుంది. అందుకే విమర్శకులలో ఎక్కున మందికి ఒక శైలి ఉండదు. నిర్జష్టమైన సాహిత్యాభిప్రాయాలకి 'ప్రవాహ సదృశ్యమైన వైలికూడా జతపడినప్పుడు, ఆ విఘర్శకు పూవుకు తావి జతగూడినట్లుంటుంది. కొంతారావు విమర్శలో సూక్ష్మ విశ్లేషణతోపాటూ ఒక వేగమూ, ఉద్వేగమూగల శైలికూదా ఉంది. అందుచేత ఈయన విమర్శలో అపకుండా చదివించే లక్షణముందిొ

(అద్దేపల్లి రామమోహనరావు, విమర్శ వేదిక, ముందుమాట కవితా లోకనం, 1976). ఇది శ్రీశ్రీ సాహిత్యనిధి ప్రచురణ.'నూరుపుస్తకాలొ హోరులో ఇరవై ఎనిమిదోది, శ్రీీ సా హిత్యంసై ఎనలేని కృషిచేసిన కాంతారావుని స్మరిద్ధాం. ఆయన అందించిన శ్రీశ్రీ విశ్లేషణా వ్యాసఖద్దాలను ధరిద్దాం ! ప్రతిఒక్కరు చదవండి ! చదివించండి! ఇలాంటి మరిన్ని పుస్తకాలు శే యుగకవి శ్రీశ్రీ

అట్లీ ఒటి మరో ప్రపంచానికి మనూ శ్రీశ్రీ మహాప్ర గనం . తూరుపు దిక్కున వీచే గాలి / పడమర కడలిని పిలిచే గాలి తూరుపు పడమర లేకంచేసే / తుపానులా చెలరేగే దాకా భూమి కోసం భుక్తి కోసం / సాగే రైతుల పోరాటం అంతం కాదిది ఆరంభం

• శ్రీశ్రీ 1980 తరువాత తెలుగు కవిత్వంలో. వచ్చిన అనేక మహత్తర పరిణామాలకు ఆద్యుడు, బాధ్యుడు కూడా శ్రీశ్రీ యే. కవిత్వాన్ని ఒక భోగ పదార్ధంగా పరిగణించే దృక్పథం మీద తీసుకు వచ్చిన తిరుగుబాటు ఫలితమే శ్రీశ్రీ కవితా యుగం. చెప్పంది చెప్ని మెప్పించాలనే స్వతంత్ర దృక్పథం కలవాళ్ళు యుగానికి ఒకరో ఇద్దరో ఉంటారు. అట్లాంటి ఒకరిద్దరిలో శ్రీశ్రీ ఒకడు. గురజాడ మార్గమే అడుగుజుడగా, అతని పాటే భావికి బాటగా వెధవాయత్వం మరపించే పాటగా భావించి అనంతర కవితాయుగానికి అనితర సాధ్యమయిన మార్గాన్ని నిర్మించిన ్రష్టు ద్రష్ట శ్రీత్రీ. ఈ శతాబ్దం నాది అని శ్రీశ్రీ చెప్పుకొనటం దక్షత నిరూపకత్వంలో ఉన్న ఆత్మవిశ్వాసమే కాని అహంకార ప్రదర్శనం కాదు. తనొక్కడే నిల్చిపోః చంద్రగాడ్పులు వానమబ్బులు మంచు సోనలు భూమి మీద భుగ్నమవుతాయనే ఆత్మ విశ్వాస అది. తెలుగు కవిత్వాన్ని శతాబ్దాల సంప్రదాయ బానిసత్వంనుంచి, ఆనందమే కవిత పరమార్ధమనే భ్రాంతిలో నుంచి, కళకు జీవితానికి ఏమీ సంబంధం లేదనే మూర్ధకళావాద నుంచి తప్పించి, కవిత్వాన్ని సంఘజీవితానికి దగ్గరగా తీసుకువచ్చి, తన రచనలలో లోకాః ప్రతిఫలింపజేసి, తన జాతి జనులు పాడుకునే మంత్రాలుగా తన గీతాన్ని రూపొందిం! తనదైన ఒక శైలినీ, సంప్రదాయాన్నీ సృష్టించి ఈ యుగానికి తిరుగులేని ప్రతినిధిగా కవి ప్రపంచంలో నిలబడినవాడు శ్రీశ్రీ - తనకు ముందున్న సంప్రదాయంమీద తిరుగుబాటు, పనిలేనివాడు గోళ్ళు గిల్లుక వ్యాపారం కాదు. దానివలన అటు సమాజానికి, ఇటు సాహిత్యానికి మౌలికమైన క్షేమ ప్రయోజనం కలుగుతుందనుకున్నప్పుడే కళాకారుడు ప్రయోగానికి ఉద్యుక్తుడవుతాడు. శతాబ్దంలోనే రెండు ప్రపంచయుద్దాలు జరిగిపోయాయి, ఒక వైపు నుంచి బానిసదేశా విముక్తి పోరాటాన్ని సాగిస్తున్నాయి, మరోవైపు మనిషి బాహాటంగా దోపిడి చేస్తున్నా! బలవంతుడు బలహీనుణ్జి ఏమి చెయ్యటానికైనా వెనుదీయని సామాజిక పరిస్టితుల్లో ఎ టి.యల్‌.కాంతారావు

చూస్తే అటు దుఃఖం, పటు నిరాశ. చెరసాలలు, ఉరికొయ్యలు, ఆత్మహత్యలు, పతితులు, భ్రష్టులు, బాధా సర్పదష్టులు, దగాపడిన తమ్ముళ్ళు కనబడుతున్న సంఘంలో భవిష్యదష్టయైన కవి వర్తమాన కల్లోలానికి, గత కాలమహాంధకారానికి కళ్ళు మూసుకుంటాడా? లేదు కనుకనే శ్రీశ్రీ ఆధునికాంధ్ర కవిత్వానికి యుగకర్త అయ్యాడు.

ఆధునిక యుగానికి మూల పురుషుడు గురజాడ అప్పారావుగారు అయినప్పటికిన్నీ సంప్రదాయంగా ఘనీభవింపజేసినవాడు శ్రీశ్రీ. ఆ యుగాన్ని విస్పృతంచేసి భారతీయ, భారతీయేతర సాహిత్య సంప్రదాయాలను క్షుజ్జ్ణంగానూ, హృదయదఘ్నంగానూ ఆధ్యయనం చేసినవాడు కనుకనే ఒక మహాయుగానికి నాయకత్వం వహించే దక్షతను సాధించాడు. సంప్రదాయం మీద తిరుగుబాటును గురించి నూతన సంప్రదాయాల సృష్టిని గురించి శ్రీశ్రీ ఇట్లాచెప్పాడు, “సంప్రదాయాలను ధ్వంసం చేయడం కళాశాలి కొక క్రీడ కాదు. ఎంతో అవసరం కలిగి, వీటి వినాశం వల్లనే లోకాన్ని ముందుకు తీసుకు వెళ్ళవలసి ఉంటుందన్నప్రుదే అతడిందుకు ఉద్యమిస్తాడు. తన ్రజ్ఞాతిశయంవల్ల, నూతన సంప్రదాయాలను విధిస్తాడు,” ఇట్లా అనటాన్ని అపహాస్యం చేసిన వాళ్ళుకూడా లేకపోలేదు. ఈనాడు కవిత్వంలోనూ, వచన రచనలోనూ, విమర్శలోనూ కూడా కనబడుతున్న అనేక మార్గాలకు శ్రీశ్రీయే వరవడి పెట్టాడని ఎవరైనా అంటే అది శ్రీశ్రీ మీదున్న మూఢభక్తిగా పరిగణించేవారు కూడా ఉన్నారు. వారికి శ్రీశ్రీ కవితావస్తువుతో పనిలేదు. అతని రచనాశిల్పం మాత్రమే మెచ్చుకుంటారు. వస్తువు, శిల్చ్బం అవిభాజ్యాలని ఈ మూధులకు తెలియకపోగా శ్రీశ్రీని ఎక్కడైనా కోట్‌చేసినా మెచ్చుకున్నా వాళ్ళని చవకబారు మనుషుల కింద జమ కట్టేసి తమ మేధాశక్తిని, ఐకాంతిక ఆరాచకత్వాన్ని బయటకు బాహాటంగా ప్రదర్శిస్తారు. పైగా కాలగమనానికి ఎక్కడ దూరమైపోతామోననే భయంతో శ్రీశ్రీ మీద స్తోత్రశ్లోకాలు మొదలు పెడతారు. ఇప్పుడిహ మరీను. చనిపోయాడు గనుక బతికి ఉన్నవాడి కీర్తి కేమీ లోపం లేదు. ఇంకొక రకం ఉన్నారు. వాళ్ళు శ్రీశ్రీ చక్కటి సంప్రదాయ పద్యాలు రాశాడు. తరువాత పాడైపోయాడనుకునేవాళ్ళు. నిజంగా దేవుడనేవాడు ఉంటే వాడు కూడా ఈ జాతిని రక్షించలేడు. వాళ్ళను మౌధ్యాన్నించి కాపాడలేడు.

కాల్చనిక కవితావేశంలోంచి అభ్యుదయ కవిత్వానికీ, అభ్యుదయ కవిత్వం నుంచి విప్లవ కవిత్వానికీ ప్రయాణం చేసినవాడు శ్రీశ్రీ. కాలపరిణామంతో పాటు, కవితాపరిణామ దిశను ఎప్పటికప్పుడు సూచించిన ప్రయోగవాది, ప్రగతిశీలి శ్రీశ్రీ. అతను ముట్టని సాహిత్య 'ప్రక్రియలేదు. తూర్పు దేశాల్లో పడమర దేశాల్లో వచ్చిన సాహిత్య ప్రయోగాలను ఆకళించుకొని తెలుగు సాహిత్యరంగంలో వాటిని సమర్థవంతంగా నిర్వహించినవాడు శ్రీశ్రీ. అధివాస్తవిక కవిత, చైతన్యస్రవంతిమీద అతను రాసిన వ్యాసం, కోనేటిరావు కథల్లో ఆ ప్రక్రియను ప్రవేశపెట్టిన విధం, 'మరో ప్రపంచం) నాటికలు, “ఖడ్గసృష్టి, “మరోప్రస్థానం” కావ్యాలు, అనేకమైన సాహిత్య సంబంధ వ్యాసాలు శ్రీశ్రీ బహుముఖీనమైన 'ప్రతిభావిశేషాలను చాటి చెప్పేవి. 'మహాప్రస్థానరిలోని కొన్ని గీతాల్లో నైరాశ్యం, వ్యక్తివాదం, మిస్టిసిజం ఉన్నమాట నిజమే కాని అదే శ్రీశ్రీ కవితాతాత్తిక ఫలితార్ధంకాదు. ఐర్లండున వోడకళాసి, చైనా దేశపు గని పనిమనిషి బ్రతుకుకాలి, పనికిమాలి, శనిదేవత రథచక్రపు టిరుసులలో పడి నలిగిన

6 యుగకవి శ్రీశ్రీ

హీనులు, దీనులు ఒకృరేమిటి సమస్త పీడిత మానవజాతి అతని కవితేతివృత్తాలయ్యారు. మనుష్యుడే తన సంగీతంగా, మానవుడే తన సందేశంగా కవితాప్రస్థానం సాగించినాడు శ్రీశ్రీ. అలజడి జీవితంగా, ఆందోళన వూపిరిగా, తిరుగుబాటు వేదాంతంగా, కవిత్వరచన చేసినవాధు శ్రీశ్రీ. బీభత్సాలను, అనుభవాలలో వడబోస్తూ, జీవితాన్ని కవిత్వంలోకి తర్దుమా చేస్తూ, ఆవేశానికి ఆకారాలు వెతుకుతూ మహాశ్రస్థానంసాగించానని తనకుతానే చెప్పుకున్నాడు శ్రీశ్రీ. లోహ విహంగాలను ఎదిరించి, సుప్త భుజంగాలను కదిలించి, మౌనమృదంగాలను పలికించి, శాంతితరంగాలను కెరలించి, మంత్రనగరిసరిహద్దులను ముట్టి, అంతరాళ భయంకర ్రాంతరాలలో కవితావిహారం చేసి, ముళ్ళదారిగానున్న కవిత్వ సంప్రదాయంలో సంచరించి, అనర్గళమూ అనితర సాధ్యమూ అయిన మరొక సంప్రదాయాన్ని సృష్టించి అశేష పీడిత జనానీక హృదయాల్లో ఆశాదీపాలు పెట్టిన ఘనత ఒక్క శ్రీశ్రీదే. నిరషరాధులై చెరసాలలో చిక్కేనాళ్ళు, లోహ రాక్షస పదఘట్టనచే కొనప్రాణంతో కనలేవాళ్ళు, కష్టంచాలక కడుపుమంటచే తెగించి సమ్మెలు కట్టేవాళ్ళు, అనేకులు, అభాగ్యులు అంతా విప్లవశంఖం వినిపిస్తారనే భవిష్యదాశాగీతాన్ని భవిష్యత్‌ కవితాసంప్రదాయాన్ని ఆలపించినవాడు శ్రీత్రీ- అభినవ కురుక్షేకంలో నవయుగ భగవద్గీతా రుంర్లును ప్రసరించి మంటలతో మాట్లాడించి రక్తంతో రాగాలాపన చేయిస్తాననే సాయుధ పోరాట గీతాన్ని వినిపించినవాడు శ్రీశ్రీ. తన అక్షరమే ప్రజాసాహిత్యంగా, తన పంథా విప్లవ పురోగాముల పంథాగా, తన కవిత్వం తన సోదరులంతా పంచుకునే వెలుగురవ్వల జడిగా, తన గీతం హృద్యంగా తన జాతికే నైవేద్యంగా 73 సంవత్సరాలు పరిశ్రమించి తానూహించిన మరో ప్రపంచంలో విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి మహాప్రస్థానం చేశాడు శ్రీశ్రీ, ఈ నిరాశామయ లోకంలో / కదన శంఖం పూరిస్తున్నాను ! ఇక్కడ నిలబడి నిన్ను / ఇవాళ ఆవాహనం చేస్తున్నాను! అందుకో ఈ చాచిన హస్తం / ఆవేశించు నాలో ఇలా చూడు నీకోసం /ఇదే నామహా ప్రస్థానం ! ల! (ప్రథమ ముద్రణ :?, ౦ పునర్ముద్రణ : * సాహిత్యంలో సంప్రదాయం - ప్రగతి- 1983 ) లా టాటా రగరి- 198) టి.యల్‌.కాంతారావు 7

యుగకవి శ్రీశ్రీ

“ఈ శతాబ్ది నాది”-ఊహాలోకాల్లో విహరిస్తున్న తెలుగు కవిత్వానికి వాస్తవికతా స్పృహను కలిగించిన యుగపురుషుడు గురజాడ అప్పారావు పంతులుగారు.గురజాడ తన రచనలలో దృశ్యమానం గావించిన వాస్తవిక, హేతువాద దృక్పథాలకు అనంతరకాలంలో ఆర్థిక దృక్పథాన్ని జతచేసి సామ్యవాద వాస్తవికతతో తెలుగు కవితాప్రపంచంలో విప్లవ ప్రభంజనాన్ని సృష్టించిన మవాికవి శ్రీశ్రీ,

ఏ మహాకవికైనా ఉండవలసిన లక్షణాలు రెండేరెండు. ఒకటి-తనకు పూర్వమున్న సమాజ స్వరూపంలో ఉద్భవించిన సాహిత్య ప్రక్రియల సంపూర్ణ అవగాహన. రెండు-తన కాలంనాటి సాంఘికపరిస్థితుల (ప్రాబల్యం, భవిష్యత్మాలంలో _వికసించవలసిన సంఘ స్వరూపం. ఈ రెంటి సమ్మేళనంవలన ఆ కవి యొక్క సిద్ధాంతభావన అనితరసాధ్యంగా కవిత్వంలో రూపుకట్టడం. ఈ లక్షణాలు ఎవరిలో సంపూర్ణంగా, సమగ్రంగా మూర్తీభవించి ఉంటాయో వాళ్ళు మహాకవి శబ్దానికి అర్హులౌతారు. అంతేగాని, ఏ ఒక్కడూకూడ కేవలం శిల్చ ప్రతిభ వలననో, లేక సిద్దాంత భావన వలననో మహాకవి కాలేడు. ఈ దృష్టికోణంలోంచి పరిశీలించగలిగితే అటు భావపరంగాను, ఇటు రచనాశిల్పపరంగాను తెలుగు కవిత్వానికి నూతన రూషాన్ని ప్రసాదించిన ప్రవక్త, ప్రయోక్త శ్రీత్రీ.

సంప్రదాయక ఛందస్సులనే అచ్చుల్లోంచి భిన్నమైన శబ్దప్రయోగాలతో ఏకరూప కావ్యాలు క్షీణసంస్కృతికి ప్రతిబింబాలుగా దిగుమతి అవుతున్న సమయములో విశ్వనాథ కృష్ణశాస్తుల 'ప్రభావంలోంచి వెలుపలకువచ్చి “నేను సైతం (ప్రపంచాగ్నికి సమిధనాక్కటి ఆహుతిచ్చాను” అంటూ తన వైయక్తిక చైతన్యాన్ని సామాజిక చైతన్యంగా రూపుకట్టించిన యుగకవి శ్రీశ్రీ. తాను జీవిస్తున్న కాలంలోనే, తాను ప్రతిపాదించిన సిద్ధాంతభావన జాతి సర్వనా డుల్లోనూ

• ప్రవహిస్తూ ఏకైక లక్ష్యంగా తన జాతి పురోగమించడం కంటే కవికి వేరొక కీర్తి ప్రత్యేకించి

ఉండదు. అందుచేతనే కాబోలు “ఇప్పుడివ్వుదే నా వ్యక్తిచైతన్యం సంమచైతన్యంగా పరిణమిస్తోందాని శ్రీశ్రీ ధైర్యంగా చెప్పగలిగాడు. కవిత్వంలో ఛందస్సుల సర్పపరిష్వంగాన్ని, వ్యాకరణాల సంకెళ్ళని తన కవిత్వం వదిలేసిందన్న శ్రీశ్రీ భావాన్ని చాలామంది తిరస్కరించి శ్రీశ్రీ ఛందస్సుల్ని శజ్దప్రయోగాల్ని అలంకార ప్రియత్న్వాన్సి అంత్యప్రాసల్ని ప్రాచీనాలంకారిక శాన్రవ్రమాజాల దృష్ట్యా కొలిచి, శ్రీశ్రీ కవిత్వానికి జీవనాడి రచనాశిల్పమేనని రుజువుచెయ్యడానికి ప్రయత్నంచేశారు. శ్రీశ్రీ ఛందస్సుల సర్చపరిష్వంగం వ్యాకరణాల సంకెళ్ళు. అనడంలో బెచిత్యమిది కాదు. అంతవరకు ఉన్న సాంప్రదాయిక ఛందస్సులను (త్రోసిరాజనడం, చిన్నయ్యసూరిగారి పరిధిలోనే బందీకృతమైన శబ్దానికి స్వేచ్చ నివ్వడం. ఈ సూక్ష్మతను అర్థంచేసుకొనలేని వారు శ్రీశ్రీ కవిత్వానికి ప్రాచినతా లక్షణాలను

8 యుగకవి శ్రీశ్రీ

ఆపొదించడంలో ఆశ్చర్య పడవలసిన అవసరం ఏమీలేదు. గణబద్ధఛందస్సులనుంచి, మాత్రాచ్చందస్సులకు తెలుగు కవిత్వాన్ని ఒక పరిమిత పరిధిలో పరివర్తింప జేసినది గురజాడ అయితే ఆ వరిణామాన్ని విస్తృత పరిధిలో విహరింపజేసినవాడు శ్రీశ్రీ. 'ఇతివృత్తపరంగా చూస్తే కుళ్ళిన నాయికా నాయక పాత్రలతో దుర్గంధ భూయిష్టంగామారిన క్షీణ ప్రబంధ సంప్రదాయంనుంచి సాధారణమానవుని జీవిత ఇతివృత్తాన్ని కావ్యస్థంచేసి సామాజిక విలువలకు కావ్యగౌరవాన్ని కలిగించి తెలుగు కవిత్వానికి నూతన జవసత్వాలను కలగంచిన మహానుభావుడు శ్రీశ్రీ. కావ్యం కవియొక్క వ్యక్తిగత కీర్తికి. అర్భానికికాదని, కావ్యం విశ్వమానవ కళ్యాణానికని (చాతుర్వర్దవర్గ సమాజంలోని విశ్వశేయస్సుకాదు). కావ్యపఠనం ఒక పరిమిత వర్గానికి మాత్రం ప్రత్యేకించి లేదనీ, ఒక్క కవిత్వమే కాదు కవిత్వేతర కళలన్నీ కూడా 'ప్రజాపరమైనవని ప్రగాఢంగా విశ్వసించిన కవిగాన “నేనేదో రచిస్తానని, నారచనలలో లోకం ్రతిఫలించి నా తపస్సుఫలించి నాగీతం గుండెలలో ఘూర్షిల్లి నా జాతిజనులు పాడుకొనే మంత్రంగా మైోగించాలనీ" ఆశించాడు. మూర్భ నంప్రదాయవాదులు శ్రీశ్రీ కవిత్వం అనంవ్రదాయకమైనది, నంధు విద్రహకరమైనదని ప్రచారం చెయ్యడం తెలుగు కవితావిమర్శకు కొత్త విషయంకాదు. “ప్రపంచం అంతటా అభివృద్ధిని కాంక్షించే కవుల స్వప్పాలు రష్యన్‌ విప్లవంలో ఆకృతిని ధరించడం నాకు కనబడింది. సామాజిక విప్లవానికి పురోగామిగా సాహిత్య విషవం సాగాలన్న దృఢ నిశ్చయం ఏర్పడింది” తనకి తానుగా శ్రీశ్రీ చెప్పుకొన్న అంశాన్ని పరిశీలిస్తే కవిత్వం సమాజం రెండూ పరిణామశీలాలని, రెంటిపై ప్రయోగాలు తప్పవని, ప్రయోగాలుకూడా సకల జన. ప్రయోజనానుకూలమైనపుడు సంప్రదాయంగ ఘనీభవిస్తాయని సాహిత్యజీవులు మొత్తంగా (గ్రహించడానికి ఇంకా కొంతకాలం పట్టవచ్చు. ప్రయోగం ఆషామాషీగాచేసే వ్యర్ధప్రలాపంకాదు. “మహాకవులెవరినీ నియమాలు బంధించలేదు. అలాగని నియమాలను ఉల్లంఘించి మహాకవి పదవినర్థించడం పరిహాసా స్పదం,. ఒక కవి బుద్ధిపూర్వకంగా ఒక నియమం ఉల్లంఘించడమన్నది, అందువల్ల ఒక సొగసు ఆవిష్పుతమవుతున్నప్రుడే చేస్తాడు.అందుకే అల్పులు నియమం పాటించకపోతే దానిని చేతగానితనమంటాము. సమర్థుడు తెలిసి ఉల్లంఘిస్తే ప్రొాధప్రయోగమంటాము. మహాకవులను పట్టిచూపించే గొప్పగీటురాళ్ళే ఈ ్రొఢధ్ర ప్రయోగాలు” అని శ్రీశ్రీ అనడంలో జీవత్సంప్రదాయ స్వరూపం స్పష్టమవుతున్నది. ఆధునిక సాహిత్యంలో ఈనాడు కనబడుతున్న అనేక ప్రక్రియలను విజయవంతంగా నిర్వహించి భవిష్యత్మవులకు, రచయితలకు, విమర్శకులకు మార్గ దర్శకుడయ్యాడు శ్రీశ్రీ. బహుముఖీనమైన ఆయన ప్రాజ్ఞతను, విజ్ఞతను ఈ స్వల్పపరిధిలో విశ్లేషించడం సాధ్యమయేపనికాదు. పోగా మహాకవిత్వానికి గీటురాయి ఎవరెన్ని చెప్పినా ఇంకా చెప్పవలసింది మిగిలిపోతూ ఉండటమే. ఎవరికీ అవకాశం లేకుండా సర్వసమగ్రమైన ' చర్చను నేనేచేశానని అనుకుంటే (ఎవరైనా) అది ఆ విమర్శకుని మూర్ధత్వం. తెలుగుభాషకే గనుక ఖండాంతరఖ్యాతి ఉంటే ప్రపంచమహాకవులలో శ్రీశ్రీ మొదటివరసలో ఉంటాడు. ఇ (మహాకవి శ్రీశ్రీ అభినందన సంచిక, 70వ జన్మదిన మహోత్సవాలు, కాకినాడ, 02-03-1980 ) టి.యల్‌.కాంతారావు త్ర

శ్రీశ్రీయుగం మరణించిందా? సమాజంలో కాని, సాహిత్యంలో కాని ఒక యుగం మురణించడమంటే ఒక సంప్రదాయం అస్తమించడమన్నమాట. జాతి జీవనవిధానంలోంచి, సాహిత్య ప్రపంచం లోంచి ఒక సంప్రదాయం వైదొలగుతోందంటే దాని స్థానే మరొక కొత్త సంప్రదాయం జన్మిస్తోందని అర్ధం. నూతన సంప్రదాయ జననం దానంతటదిగా జరగదు. కాలం మారే కొలదీ వ్యవస్థాగత జీవనవిధానంలో మార్పు అనివార్యమవుతుంది. ఈ మార్పును మరింత వేగవంతం చెయ్యడానికి మేధావులు కళాకారులు పప్రయల్నిస్తారు. ఆ ప్రయత్నఫలితమే సంప్రదాయం మీద ప్రయోగం మరొక సంప్రదాయావిర్భావానికి మూలమవుతుంది.

10 గీ న 066713 00౧౧1918 06106 (6 ౧౪4 401 2౪/65; 10/01/6868 09, 1 ౭/౭6 తట నం రో ౧౦౪61%/ 1౧6 ౪౧019 9):91౧0 రం [05 ఆ౭౦0 ఇంగ 0 ఇ టి?! ;&౧6 50 16 "6124009. ౧5000110౧5, ౪2 ౮85 ల 6 ౪౧016 2/9 ౪ - 2645166; 2౧61 1019 18 00010 ౧|౦/ 0604660 119 ౦016 206 ౧6౫. “కొత్త ప్రయోగాల ఫలితాలవల్ల అతఃపూర్వం దన్న వ్రదన్‌లు మారక తప్పదు. తనకు పూర్వం ఉన్న విలువల్ని మార్చడం శక్తిమంతుడైన ఎపరైత (త్రమే సాధ్యమవుతుంది. సాహిత్యపరంగా ఎవడుశక్తిమంతుడు అంటే - కత సాహిత్యాన్ని సాధికారికంగా, సమ(గ్రంగా అధ్యయనం చేస్తాడో వాడు విలు వల్ని న మారుతున్న సామాజిక విలువలతో తను అధ్యయనం చేసిన సాహిత్య సంచ ను తన కాలంనాటికి, భవిష్యత్మాలానికీ అవసరమైన నూతన విలువలను డ్జిగా అనుసరి వాదు ఒక యుగ కర్త అవుతాడు: కానివాడు కేవలం సంప్రదాయాన్ని కాడు. భూ తభ వాడుగా మిగిలిపోతాడు. గతాన్ని తోసిరాజనటమే యుగకర్త లక్షణం చేయగలిగి వ్యద్వర్తమానాల సమ్యగ్భృష్టిలోంచి అతి లోకోత్తరమైన నవ్యనృష్టిని ల నవాడు మాత్రమే యుగకర్త కాగలడు. ( వసు సీ యుగం అని ఈ యుగాన్ని సంభావించడానికి గల కారణాలు రెండు. మొదటిది పాందట అ శీభినవ్యత. వస్తువు, శిల్పం ఈ రెండూ అతని కవిత్వంలో ఏకాకృతిని ౦ అతని కవిత్వ ప్రత్యేకత, ఏ మహాకవిగాని నవ్యత అనేదాన్ని ఉన్న పళంగా, ఒక్క

సారిగా సృష్టించలేదు. అతని సృష్టికి వెనుక సాహిత్య, సామాజిక చారిత్రక అవగాహన, పహృదయపరంగా ఎంతో వేదన, తపన ఉంటాయి. "10 008% ౧౦ &గ131 0 ఇగ ఇగ ౧౭5 ౧15 00౧౧019619 ౧౪౭౧1౧౮ 210౧9. 118 5130104009, ౧1౩ 200601200౧ 16 16 2002012100 0015 81400 [0 18 6౮686 ౧0615 2౧6 &గ1565' అంటాదు ఎలియటొ. ఒక మవోకవి పై అంతకుపూర్వం ఉన్న గొప్ప కవుల ప్రభావం తప్పనిసరిగా ఉంటుంది. అందుచేతనే శ్రీశ్రీ కూడా 'జనశక్తి వారు అడిగిన ఒక ప్రశ్నకు ఇదే సమాధానం చెబుతాడు.

10 యుగకవి శ్రీశ్రీ

“మధ్య మధ్యలో కాళిదాసు ప్రస్తావనపదేవదే తెచ్చారు షి కా వినములవుతున్నారు. మిమ్మల్ని ప్రభావితు ల్నిచేసి న, టా. న కాళిదాసు ఒక్కడే అంటే నేను అంగీకరించను. అతడు అనేక కవుల గా. ఒక కాళిదాసుగాని, ఒక హోమర్సుగాని లేడు * అంటాడు. శ్రీశ్రీ కవిత్వాన్ని పరిమితపరిధిలో పరిజ్ఞానంగల ఏ ఒక్కడికి. సాధ్యమయ్యే పనిగాదు. కా సృష్టించగలిగిన అతని ప్రతిభావ్యుతృత్తుల సమగ్రస్వరూపం అకళింపు అయితే గ్‌ కవిత్వాన్ని కొలవడం కుదరదు. ఏ ఒక్క రాజకీయ సిద్ధాంతంతోనో, లేక ఏ ఒక అలండ్యూ శాస్త్ర పరిజ్ఞానంతోనో శ్రీశ్రీ కవిత్వానికి విలువ కట్టబూనడం సముచితంకాదు. పూర్వసాహిత్యం | మీద గొప్పతిరుగుబాటు తీసుకువచ్చాడని అతనిని ఆరాధించేవాళ్ళు లెక్కకు మించి వున్నారు. వారికి పూర్వం ఏమిటో ఈషణ్మాత్రం తెలియదు. ఈనాటి రచనలు మెచఛ్చుకుంటున్నారంటే ప్రాచీన గ్రంథాలు నిస్సారమైనవని తిట్టిపోస్తున్నాననుకోగూడదు. వెనుకటి గ్రంథాలను చదవని వాడెవ్వడు ఈనాడు సరసమైన సాహిత్యరచన చెయ్యలేడు. గత చరిత్రను ప్రస్తుత ప్రయోజనం కోసమూ, భావి అభివృద్ధి నిమిత్రమూ ఏ విధంగా పఠించక తప్పదో అదే విధంగా పూర్వ సాహిత్యాన్ని సవిమర్శకంగా, సాకల్యంగా చదవకపోతే, సారస్వత సృష్టికి అవకాశమే ఉండదు. ఇదివరకు వెయ్యబడిన గట్టి పునాదులమీదనే ఈనాటి సాహిత్యసౌధం నిర్మించబడుతున్నది సారస్వత పరిణామాన్ని ద్ధగా గమనిస్తున్న వారెవ్వరు దీనిని కాదనలేరు అని శ్రీశ్రీ . అనడంలో సంప్రదాయాలపై చేసే ప్రయోగాల స్వరూపం అర్థం అవుతున్నది. జీవితంపట్ల, వ్యవస్థపట్ల విశ్వాసాలు విలువలు మారుతున్నప్పుడు. మారుతున్న విశ్వాసాలకు, విలువలకు దర్చణం పట్టేవాళ్ళు కొంతమంది అయికే వాటిని నిరోధించడానికి 'ప్రయత్నం చేసేవాళ్ళు కొంతమంది ఉంటారు. ఈ పరస్పరమైన సంఘర్షణలోంచే వ్యవస్థ జీవితం రెండూ పురోగమిస్తాయి. ఈ పురోగమనాన్ని మరింత వేగవంతంచేసి అఖిల జనాభ్యుదయానికి దోహదంచేసే రచనలుచేస్తూ, అధికాధిక జనసమూవాన్ని ప్రభావితం చెయ్యగలిగిన వాడు ఆ యుగానికి నాయకత్వంవహించే యుగకవి కాగలుగుతాడు.. అట ఈ యుగకవిత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహించినవాడు శ్రీశ్రీ కనుక ఈ యుగం అతనిది అనటంలో విప్రతిపత్తి లేదు. పోగా యుగలక్షణంతో పాటు లక్ష్యాన్ని అనితరసాధ్యంగా, అనింద్య పూర్వకంగా ప్రయుక్తం చేసినవాడు శ్రీశ్రీ, “కుశాగ్రబుద్ధులైన విమర్శకులు మహాకావ్యాలను ద్ధతో అధ్యయనించి సూత్రాలను, చట్టాలను ఏర్పరచారు. ఈ పనిలో ఒక సుఖం వుందని కూడా మనం అంగీకరించాలి. కాని యీ సూత్రాలు ఆశాంత శిల్చిని బంధించలేవు, ఇని ఒక కాలానికి మోడు పోతాయి. అప్పుడు శిల్సి వీటినన్నింటినీ నాశనం చేస్తాడు. వాటి శిథిలాలనుండి ఉత్కృష్ట రచన, ఇదివరకు లోకం కనీవినీ ఎరుగనిది సంభూత మవుతుంది. 0౧౫ 1098 00౪16 1641211%/ 29 ౪౪8 ౧౦౭15 ౪/౧౦ ౦౦౮16 1064[ర & ౧6౪ ౪౦గ6 206 2 ౧6౫ 12౧86౬౮9 (4౧౧6 ౧1౧92౧6). కావ్య విమర్శ సూత్రాలు శాస్త్రాలు కావ్యలక్ష్యం మారుతున్నప్పుడల్లా మారకతప్పదు. మాంధాతకాలంనాటి అలంకారశాస్తాలే ఈనాటి కవిత్వానికి కూడా కొలమానాలుగా చూపి ప్రతి కొత్తప్రయోగానికీ పాతముఖాన్ని అతికించే విమర్శక లుబ్ధావధాన్లు మనకి కోకొల్లలుగా ఉన్నారు. నిజమైన లక్షణకారుడెప్పుడూ కవి టి.యల్‌కాంతారావు 11

స్వేచ్చను అరికట్టడానికి ప్రయత్నం చెయ్యడు. ఏతల్లక్షణ శాస్త్రాలను భుజాన వేసుకొని మేమే సంప్రదాయ పరిరక్షకుల మనుకొనే కుహనా మేధావులు మాత్రం అడుగడుగునా నవ్యతకు అడ్జుతగులుతూనే ఉంటారు. ఐతే ప్రాణవంతమైన నూతనసృష్టి నిరోధం కంటే బలవత్తరమైనది కనుక అవరోధాలను అధిరోహించి తత్కాల సంప్రదాయంగా భవిష్యత్పథ నిర్దేశకంగా నిలుస్తుంది. శ్రీశ్రీ నిర్మించిన నవ్య సంప్రదాయం ఇప్పటివరకూ అట్లా నిలిచింది. ఈ సంప్రదాయం (శ్రీశ్రీ యుగం) ఇప్పుడు మరణించిందా?

కవిత్వపరంగా శ్రీశ్రీ యుగం మరణించలేదనడానికి సలుస్రీయంగా సమాధానం చెప్పవచ్చు, ఒక యుగకవిత్వానికి నాయకత్వం వహించే కవి ఉపజ్జని రెండు భాగాలుగా విభజించవచ్చు. మొదటిది అతను ఏమహదాశయాలకోసం కవిత్వం రాశాడు? ఆ రాసిన కవిత్వం ఎంత నూతనత్వంతో అభివ్యక్తమయింది? ఈ రెండు అంశాల (ప్రభావం ఏనాడు

నశిస్తే ఆనాడు ఒక యుగం మరణించింది అని తీర్పు చెప్పవచ్చు. ఒక్కొక్కటిగా పై రెండు అంశాలను పరిశీలిస్తాను. "

“డ&0% 6%9/240౧ 0గ౧౬810 6 ౦00౧19౧౫9|[0౧ 0/13 0౪/౧ 041600గ169 0 200/6012%00 గ 19 04౫ రేంగ౬౧6 ౪౧౦౧ ఇగ &౧6 ౧౭౩ 15 0౪/౧ 6599 101 ఇగో ప్రతియుగం దానిదైన ప్రత్యేక లక్షణం, (ప్రత్యేక అవసరం, ప్రత్యేక ప్రయోజనం కలిగి ఉంటుంది. ఏ రంగంలోనైనా మార్పుకు దోహదంచేసే మహత్తర లక్షణాలే ఇవి.

“మరో ప్రపంచం మరో ప్రపంచం / మరో (ప్రపంచం పిలిచింది ! / పదండి

ముందుకుపడండి క్రోసుకు / పోదాం, పోదాం పైపైకి / త్రాచుల వలెన్తూ, రేచుల వలెనూ / ధనంజయునిలా సాగండి / కనబడ లేదా మరో ప్రపంచపు / అగ్ని కిరీటపు/ ధగధగలు ఎర్రబావుటా నిగనిగలు / హోమజ్వాలల భుగభుగలు” __ తీఠీ కవితాప్రస్థానంలో ఇదే మొట్టమొదటి అతినవ్య కవితాఖండిక. ఇక్కడ మరో. ప్రపంచం అంటే సామ్యవాద వ్యవస్థ అని చాలా మంది వ్యాఖ్యానించారు. కాని మహా ప్రస్థాన గేయ రచనా కాలంనాటికి తనకు మార్క్పిజం తెలియదని శ్రీశ్రీ యే చెప్పారు. “మీ కవిత్వానికి %%ఇ౧|8గ) కు గల సంబంధం ఎలాంటిది?” అన్న ్రశ్చకు “మహాప్రస్థానం అన్న గీతం రాసేనాటికి నాకు [2౧5౫ను గూర్చి తెలియనే తెలియదు. నేను [4206 137౫ను తెలుసుకున్నది సాహిత్యం ద్యారానేగాని రాజకీయాల ద్వారాకాదూ”* ఉన్నవ్యవస్థకంటే భిన్నమైన మానవ వ్యవస్థ కోసం అతని ఆరాటం ఆ గేయంలో అభివ్యక్తమయింది. అగ్నికిరీటపు ధగధగలు, ఎర్రబావుటా నిగనిగలు, హోమజ్వాలల భుగభుగలు నూతనంగా వర్పడబోయే వ్యవస్థకు ప్రతీకలు మాత్రమే,

“వ్యథార్త జీవిత యధార్ధ దృశ్యం / పునాదిగా ఇక జనించబోయే / ఖావి వేదముల జీవ నాదములు / జగత్తుకంతా చవృలిస్తానోయో” అనడంలో తనతో మారుతున్న కవిత్వ ఇతివృత్తం నిర్దేశకమవుతుంది. భావివేదముల అనే శబ్దాన్ని చాలా శక్తివంతంగా ఉపయోగిం చాడు శ్రీశ్రీ. వేదములు గత కాలపు వేదాలసారం కవిత్వంగా ఎలా రూపు కట్టిందో అలాగే తనకాలపు జీవిత కలోరసత్యాలను భావివేదాలుగా పరిగణించి వాటి జీవ నాదాలను తన కవిత్వంలో వినిపిస్తాననడం ఒక యుగ మహాకవికి గల చారిత్రక దృష్టికి ప్రబల నిదర్శనం.

12 యుగకవి శ్రీశ్రీ

1934లో మహాప్రస్థాన గీతాన్ని రాసి కొత్త భావాన్ని కొత్త సంవిధానంలో చెప్పి ఒక నవ్య యుగానికి సృష్టికర్త అయిన శ్రీశ్రీ 1938లో దేశ చరిత్రలు అనే గేయంలో మార్చిజం మూలభావాన్ని కళాత్మక విలువలతో కావ్యస్థం చేశాడు. |

“బలవంతులు దుర్చలజాతిని / బానినలను కావించారు. /నరవాంతలు ధరాధిపతులైచరిత్రమున ప్రసిద్ధికక్కిర” లాంటి పాదాల్లో 60101210౧0 01 ౧౫2౧ 0 ౧౫౭౧ అనే సిద్ధాంతాన్ని ధ్వనింప చేశాడు. మానవ చరిత్రమీద అంతకు పూర్వందాకా ఉన్న అభిప్రాయాలను మార్క్సు, ఏంగిల్సు ధిక్కరించి వారు చరిత్రకు కొత్త వ్యాఖ్యానం చెప్పారు. 06 ౧19100/ 04|| ౧1౧౪గ౦ అ(94౧0 500191/ 19 16 ౧13100/ 001288 5/20909169 ". * ఏ యుద్ధం ఎందుకు జరిగెనో ! / ఏ రాజ్యం ఎన్నాళ్ళుందో ! / తారీఖులు, దస్తా వేజులు / ఇవి కావోయ్‌ చరిత్రకర్ధం / ఈ రాణీ (ప్రేమ పురాణం, / ఆ ముట్టడికైన ఖర్చులూ మతలబులూ, కైఫీయతులూ /ఇవి కావోయ్‌ చరిత్ర సారం / ఇతిహాసపు చీకటి కోణం / అట్టడుగున పడి కాన్సించని / కథలన్నీ కావాలిప్పుడు ! / దాచేస్తే దాగని సత్యం”** అంటూ ఆ గేయంలో మానవ జాతి చరిత్ర అంతా వర్గ పోరాటాల ఫలితంగా వివరించు కుంటూ వచ్చాడు. శ్రీశ్రీ సూక్ష్మదృష్టిలో మార్చియన్‌ తత్వానికి దీనికి సంబంధం ఉన్నా లేకపోయినా స్థూలంగా మార్చీయభావనకు కవితారూపం ఈ గేయం. కవిత్వంలో ఇతివృత్త పరంగా మారుతున్న విలువలకు ఇది దర్చణం, భవిష్యత్మవిత్వానికి ఇది లక్ష్యంకూదా. ॥

“కనకదుర్గా చండ సింహం జూలుదులిపి అవులించింది ! / ఇంద్రదేవుని మదపుటేనుగు ఘీంకరిస్తూ సవాల్‌ చేసింది ! / ....................-/ పుడమితల్లికి / పురిటి నొప్పులు / కొత్త సృష్టిని స్ఫురింపించాయి” * పై రెండు పాదాలు పాత వ్యవస్థమీద తిరుగుబాటుకు ప్రతీకలు. యజమానిపై బానిస తిరుగుబాటు చేయడం పై పొదాల ధ్వన్యర్థం. క్రింది మూడుపాదాలు రాబోయే వ్యవస్థకు (ప్రతీకలు. ఒకవ్యవస్థ అస్తమించడాని కుపక్రమించినపుడు మరోవ్యవస్థ ఉదయించ డానికుపక్రమిస్తుంది. అస్తమించడం పూర్తయితే సంపూర్ణ ఉదయం అవుతుంది. మనం ఆనాటికి ఈనాటికి కూడా యీ ఉదయాస్త మయాల సంధ్యాకాలంలో ఉన్నాం. అంచేతనే శ్రీశ్రీ యుగం యింకా మరణించలేదని నేను అనేది. ॥

“క్రద్రిలేదీ క్రద్రిలించేదీ, / మారేదీ మార్పించేదీ, / పాడేదీ పాడించేదీ, / పెనునిద్దుర వదిలించేదీ,/ మును ముందుకు సాగించేదీ, / పరిపూర్ణపు టబ్రతుకిచ్చేదీ, కావాలోయ్‌ నవ. కవనానికి”* అనే గేయంలో తిరుగుబాటు కవితావస్తువులను స్పష్టంగా నిర్దేశించాడు శ్రీశ్రీ.

శిల్పపరంగా శ్రీశ్రీ సాధించిన అంశాలు అనేకం ఉన్నాయి. గురజాడ చూవించిన ముత్యాలసరాన్ని కూడా అధిగమించి, చెబుతున్న విప్రవభావానికి అనువైన మాత్రాచ్చం దస్సులనుంచికూడా విడివడి స్వచ్చమైన వచన గేయాన్ని రాశాడు. స్వరూపంలో తెచ్చిన మార్చు యిది. ఏ వ్యంజకత కవిత్వానికి జీవనాడిగా స్పందిస్తుందని పలువురు చెబుతున్నారో ఆ వ్యంజకతను అనితరసాధ్యంగా తన కవితలో ధ్వనింపచేశాడుశ్రీశ్రీ. పోగా శబ్బప్రయోగంలో, పదబంధంలో, శైలీవిన్యాసంలో, సమాసరచనలో అలంకార ప్రయుక్తంలో శ్రీశ్రీముద్ర శ్రీశ్రీదే.

ఏ కళాత్మక సిద్ధాంతంగాని అది సృజనాత్మకమైనా, విమర్శనాత్మకమైనా స్థిరమైంది కాదు. మానవ వ్యవస్థల పరిణామక్రమంతోపాటు ఈ సిద్ధాంతాలు కూడా మారక తప్పదు. టి.యల్‌కాంతారావు 13

మార్పు మరణానికి సంకేతం కాదు. 116 00౧18౧1 ౬౧6 10/౫౩ ౦ 2/1౪/6818 ౧౦1 65120- 13[౧66 గ౧గ౧౫౧/ 0౧౦౪ ఇ౧6 101 ౬|| 0641 16/ 1౧6౪11201/ ౮69౪610066 2౧6 ౦0౧4౧౮66 ఇం౦001/61౧0 10 661౧16 124/5 21000 ౪ 16 ౮610౧౧౧౭౧౦ 106 గ౧౭|9గ౬| ౪౦గ6 ఇ౧6 016౧౧ 2/21 ఇక్కడ మరణం అనే మాటను వాచ్యార్ధం కాకుండా ఒక ప్రభావం యొక్క అంతానికి ప్రతీకగా తీసుకొంటే, ప్రభావం అంతరించాక కూడా ఆయా సాహిత్య యుగాలు సంపూర్ణంగా అంతరించినట్లు ఏ సాహిత్య చరిత్రలోనూ సాక్ష్యం కనపట్టంలేదు. అది అట్లావుంచగా. శ్రీశ్రీ కవిత్వప్రభావం ఇప్పుడు నశించిందా!అన్నది ప్రశ్న అటు కవిత్వం లోను ఇటు సమాజంలోను కూడా ఆ ప్రభావం ఇంకా పోలేదు. భవిష్యత్మనిత్వం యొక్క పథాన్ని నిర్దేశించగలిగిన ఒక బలవత్తరమైన, శక్తివంతమైన, జీవత్ర్రయోగాత్మకమైన గొంతు ఇప్పటివరకూ ఇంకా వినబడటంలేదు. (మీరు వినటంలేదు, మీరంతామూర్చులు అని ఎవరైనా అంటే అది వేరువిషయం) ఒక చమత్మారమో, ఒక పదచిత్రమో, ఒక అర్థంకాని, అర్ధంలేని ఇమేజరీయో భవిష్యత్మవితాపథ నిర్దేశకత్వానికి చాలవు. ఎవడుకాని తను ఎక్కడున్నాడో తెలియకుండా తనవెనుక ఏమున్నదో తెలియకుండా ముందుకు వెళ్ళలేదు. సమస్త విలువల విధ్వంసం ఎంత భ్రమపూరితమైనదో, అగమ్యంగా ముందుకు పోతామనుకోవడంకూడా అంత ట్రమ పూరితమైనది. వాస్తవానికి దేనికీ మరణంలేదు "౧6 120 121 ౪03 01 2గ 26 00౧౧6౦1896 [౧1310గ0210/ ౪11% ౧2గ|0౪12౯ 800121 ఛ956 500121 9[060- 1498 6192064“ ఇది ఇట్టా ఉండగా పాతవాసనలు వదలని ఆధునికులు ఒక కథను పునాదిగా చేసుకొని మహాకావ్యరచన చేస్తేనేగాని ఈ కవిత్వానికి అస్తిత్వం ఉండదనే భ్రాంతిలో ఉన్నారు. కాలపరిణామానిక్తి, కావ్య ప్రక్రియకి దగ్గర బాంధవ్యం ఉన్నదంటే వీళ్ళు అంగీకరించకపోగా అదికవుల అసమర్థత, బద్ధకానికి నిదర్శనంగా పేర్కొంటున్నారు. ఇం న ౫0071 ౧011065 ౧౮౪6: 190913 1961 2౧౦ 1౧ ౧4గ10612!, 1౧81 106604 ౦ 3510111%/ 10 016216 116 ౧౫౧౦1౦౫ 0 ఆరి10 న౦0౪(౧/ 910౫1౯10 3౧0/69[5 6౧౮66 00౧౮౫౦౧౩ ౦1 16 ౧1౧6166౧) ౧౭౧14౧47 ఇతిహాసమంతో, పురాణమంతో, ప్రబంధమంతో ఒక మహాకావ్యం ఆధునిక జీవితేతి వృత్తంతో రాలేదు అని ఇరవయ్యో శతాబ్దంలో మనం విచారపడ నక్కరలేదు మహాప్రస్థానం ఒక్కటే చాలు శ్రీశ్రీకి తిక్కన ప్రక్మన పీఠం వెయ్యడానికి. సంప్రదించిన గ్రంథాలు :

12. 70/96 69963 7:6. ౬101- 7౬660౧ 2౧6 1౧646421 126౧1 2:17. ౩. శ్రీశ్రీ సాహిత్యం వచన విభాగం -1, పేజీ.280. 4 శ్రీశ్రీ సాహిత్యం వచన విభాగం -3, పేజీ..199. 5. శ్రీశ్రీ సాహిత్యం వచన విభాగం -2, పేజీ.467. 6. 7186 6532) - 7.5. 61017౧6 ౬10౧16౧ 6 0౧1019౧) పేజ్‌..42 7.మవాప్రస్థానం పేజీ. 17 19. & శ్రీశ్రీ సాహిత్యం వచన విభాగం ౩, పేజీ... 286, 9. 10 మవోహ్రస్థానం, పేజీ. ౩9, 70, 11. 12 11206 ౧86610 6౧8615 : 12016310 611౧6 00గ౧౧౫౫౧|౩| గ&గ/, ౯0816౧ ౬2౧0౮296 న/999, ౧6161౧0, పేజీ..32/.212, 19, 14. మహాహ్రస్థానం. పేజీ..?2, 24 27, 15,16, 17. గ!200 ౯౧99౧ ఓ49/214/6 &౧6 &గ, ది/౦0633' ౧4౦13063, [0900౪ , పేజీ .18, 19, 20. ఇ

(ప్రధమ ముద్రణ : ? . ౧౦ పునర్ముద్రణ : ' సాహిత్యంలో సంప్రదాయం = ప్రగతి'- 19838 )

14 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ మరోప్రస్థానం ఎంతటి కవికూడ ఒకసారి తాను రాసిన కావ్యాన్ని తిరిగి మళ్ళీ రాయలేడు. మహాప్రన్థానం అనంతరం శ్రీశ్రీ కవిత్వపరంగా ఇక లేడు అని భావించేవారు లెక్కకుమించి ఉన్నారు. ఇట్లా భావించేవారిలో చాలామంది అంతరాంతరాల్లో మహాప్రస్థానాన్నికూడా ఉత్తమ కావ్యంగా అంగీకరించరు. యుగధర్మాన్ని బాహాటంగా ధిక్కరించలేరు కనుక మహాహ్రస్థానాన్ని మహాకావ్యంగా అంగీకరించక తప్పటంలేదు. కళలన్నింటితోపాటు కవితా కళకూడా కాలపరిధికి లోబడినది కనుక కాలంయొక్క విలువలతో కవితావిలువలుకూడా మారితీరుతాయి అన్న యధార్థాన్ని అంగీకరిస్తే 'మవా ప్రస్థానానికి ఏ విలువ ఇస్తున్నామో “మరో ప్రస్థానానికికూడా అదే విలువను ఇవ్వగలుగుతాం. ఒకనాడు - అప్పుడున్న సామాజిక విలువలమీద తిరుగుబాటును కలిగించే మానసిక స్పృహను పాఠకులలో కలగజెయ్యడమే సాహిత్య పరమావధిగా సంప్రదాయం విశ్వాసాలపైన అభ్యుదయ కవులు ధ్వజమెత్తారు. ఆ కాలానికి బౌద్ధికమైన స్పృహ మహదాశయంగా భాసించింది. దానిని ఈనాడు దోషమనడానికి ఆస్మారంలేదు. ఈనాడు స్పృహ చైతన్యంగామారి క్రియాత్మకంగా పరిణమించడం కవితాన్యాయంగా భావించ బడుతూ ఉంది. ఈ మౌలికమైన భేదమే వి.ర.సం. ఆవిర్భావానికి మూలకారణం. వి.ర.సం. దశాబ్ది చరిత్రలో మరువరాని ఘట్టంగా మరోప్రస్థానం ఆవిష్కరింపబడింది. బృహత్‌ (ప్రాగ్వారాన్ని తెరచి, సాహిత్య సామాజిక చరిత్రలో మరో అధ్యాయానికి నాందిపలుకుతూ మహత్‌ కవితాకౌక్షేయాన్ని తిప్పుతూ మరో ప్రస్థానాన్ని సాగిస్తున్నాడు శ్రీశ్రీ. సాహిత్యం-సామాజిక చైతన్య స్ఫూర్తిని మరింత దీస్తిమంతం చెయ్యడానికి ఉపకరించే మహత్తర సాధనం. సమకాలీన సమాజంలో సాహిత్యం తాను నిర్వహించవలసిన చారిత్రక పాత్రను విస్మరించ కూడదు. ఒకవేళ అట్లా విస్మరింపబడినా జనజీవితంలో రావలసిన మార్పు ఆగదు. జట్మావాలా గేయంలో శ్రీశ్రీ ఈ సత్యాన్ని కావ్యస్థం చేశాడు. “సికాకులం యెొల్లిపోవాలని / సెప్పవయ్యా సిరిసిరిమువ్వ ఇప్పుడు సెప్పుమరి / యెల్లమంటావా వొద్దంటావా నువ్వెల్ల మన్నా వొద్దన్నా/ నే నెల్లక మాననులే” అంటాడు జట్మానాలా. ఇక్కడే శ్రామికవర్గ చైతన్యంయొక్క స్వతంత్ర అస్తిత్వం వెల్లడవుతోంది. అదే గేయంలో శ్రీశ్రీ అస్తి నాస్తి విచికిత్స జట్కావాలాకుకూడ పట్టడం హర్షణీయంకాదు. “ఒక సకలాతీత శక్తి ఉన్నట్టా లేనట్టా” అనే 'ఖద్గస్ఫష్టి నాటిసదసత్సంశయం.

• “అసలాడంటూ ఉన్నాదా / ఉంటే మాత్రం ఆడెవ్వడునన్ను రచ్చించడానికి/అప్పు టి.యల్‌.కాంతారావు 15

దప్పుడాన్ని తలుసుకుంటానుగాని / అదో పిరికితనం” అనే పాదాల్లో పునరాకృతి పొందింది

“ఓ మహత్మా ! ఓమహర్త “తుదిపయనం తొలివిజయం” అనే రెండు ఖండికల్లోనూ శ్రీశ్రీ ఆలోచనావిధానంలో వచ్చిన పరిణామం స్పష్టంగా కనబడుతుంది. “ఓ మహత్నా ! ఓ మహర్మ్‌ గాంధీపై రాసిననేయం. ఆయన సిద్ధాంతం దేశాన్ని నిర్వీర్యం చేసిందని, ఆ సిద్ధాంతానికి కాలంచెల్లిందని ఈ గేయంలో చెబుతూ ఈ సామాజిక అస్వస్థతకు పరిష్కారంకూడా ధ్వనింప చెయ్యడం ఈ ఖండిక ప్రత్యేకత. ఏ మహదాశయం స్వాతంత్ర్యసిద్ధి అనంతరంకూడా ఆశయంగానే మిగలటంకాక దోపిడీశక్తుల విజృంభణ, (శ్రమజీవుల దైన్యస్థితి పెరిగిపోవడం, గాంధీజీ తెరమరుగున పడటానికి మూలకారణాలయ్యాయి.

“సర్వమానవ సమానత్వం / సరే అది నీ మూలతత్వం అమానుష పైశాచకత్వం / అదే ఎదురౌతున్న సత్యం” . అని ఈ నాటి వాస్తవస్థితిని వెల్లడించాడు. హింసను హింసతోనే అణచాలనే సైద్దాంతిక

దృక్సథానికి శ్రీశ్రీ రావడం ఈ గేయంలో కనబడుతుంది.

ఒకనాటి సామాజిక స్పృహ ఈనాడు చైతన్యమై క్రియాత్మకంగా పర్యవళిస్తుందని, బలహీనులు అట్టేకాలం బానిసత్వాన్ని భరించరని కంఠోక్తిగా చెబుతున్నాడు.

“నెత్తురు కార్చిన కళ్ళు నిప్పులు చెరుగుతాయి

వంకరటింకర రాళ్ళే గుళ్ళయి ఎగురుతాయి

శ్రీకాకుళం అడవిలో. చీమలు పాముని చంపుతాయి

సింహాద్రి శిఖరంమీద ఎలుకలు పిల్లిని చెండాదుతాయి”

కవిత్వపరంగా మహా ప్రస్థానంలోని గేయాలు విమానవేగంతో సమానమైనవైతే మరో 'ప్రస్థానంలోని గేయాలు కాలినడకతో సమానమైనవి. మహాప్రస్తానం శబ్దప్రధానమైతే మరో ప్రస్థానం అర్ధప్రధానమైనది. అంటే అక్కడ అర్థంకాని, ఇక్కడ శబ్దంకాని లేవని చెప్పడం నా అభిప్రాయంకాదు. ఆలంకారిక శిఖామణుల కొలమానాలకు లొంగనంత మాత్రంలో కావ్యం గ్‌స్తోతనానిక ఏమాత్రం కీడువాటిల్లదు. ఈ కావ్యదృక్పథం రుంరు గేయంలో శ్రీశ్రీ

“సంహారాన్ని స్యందనంచేసి /ఉద్రేక తరంగాలే తురంగాలుగా

అగ్రహం కొరదా చేబూని / సాయుధ వబీభత్సుని సారథినై

భారత కురుక్షేత్రంలో / నవయుగ భగవద్గీతా రుంర్వును ప్రసరిస్తాను

మంటలచేత మాట్లాడించి / రక్తంచేత రాగాలాపన చేయిస్తాను”

కల్లోల నక్సల్బరీ వి. ర. సం. దశాబ్దంలో మరోప్రస్థానం ఒక మైలురాయి. 1970 తరువాత తెలుగు కవిత్వం తిరిగిన మలుపులో మరోప్రస్థానం విస్మరించరాని, విస్మరించలేని చారిత్రక ఘటన. క్‌

(ప్రథమ ముద్రణ : ?, ౦0 పునర్ముద్రణ : * సాహిత్యంలో సంప్రదాయం - ప్రగతి'- 19838 ) 16 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ -కవిత్వం-వస్తువ-స శ్రిత్రి-కవిత్వం -వస్తువు-సంవిధానం

“ప్రభవి “'స్వగ్రదేవతలు), “మహాప్రన్థానం కావ్యాలను పరిశోధించి ఆంధ్రవిశ్వ _ విద్యాలయం వారిచే పి, హెచ్‌.డి.పట్టం పొందిన మిరియాల రామకృష్ణగారి సిద్ధాంత (గ్రంథ మిది. ప్రతి కావ్యఖందడికను (ప్రత్యేకంగా అనుశీలించడం ఈ సిద్ధాంతగ్రంథంలోని ప్రత్యేకత.

ఏ పరిశోధకుడైనా ఒక మహాకవి కవిత్వాన్ని మనోనేత్రంతోనూ, మామూలు నేత్రం తోనూ దర్శనం చేసుకునేటప్పుడు ముందుగా బుద్ధిస్థం చేసుకొనవలసింది ఆ కవి యొక్క కవితాచైతన్యంలోని వివిధ పరిణామ దశలు. వీటిని సక్రమంగా బోధపరచుకుంటే తప్ప కవిత్వ తత్త్వం బోధపడదు. _ _

ప్రసిద్ధుడైన ప్రతికవికి ఒక జీవనదృక్పథం ఉంటుంది. ఆ జీవన దృక్పథం అతని కవితా ప్రస్థానంలో అవిచ్చిన్న ్రవంతిలా 'ప్రవపొస్తూనే ఉంటుంది. ఆ దృక్పథంతో సంపూర్ణంగా ఏకీభవించే విమర్శుకుడైతేనేగాని ఆ కవికి పూర్ణన్యాయం విమర్శలో చెయ్యలేడు. మిరియాల రామకృష్ణగారు కవిత్వం - వస్తువు - సంవిధానం ఈ మూడూ అవిభాజ్యాలు. ఒక దానినుండి మరొక దానిని విడదీయడం కష్టసాధ్యం. వస్తువు అంటే కవి దృక్పథం. సంవిధానం అంటే కావ్యశిల్పం. వస్తువు ఎప్పుడూ రూపాన్ని అన్వేషిస్తుందని ప్రపంచ మార్మిస్టు సాహిత్య మేధావులందరూ ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించిన సత్యం..

ఆధునిక తెలుగుకవితా యుగానికి స్వాగతగీతం పలికిన తాలి వైతాళికుడు గురజాడ అయితే-దానిని ఒక మహాయుగంగా విస్తరింపజేసి ఏ తన్మహాయుగానికి యుగలక్షణాలను నిర్దిష్టంచేసిన పథ నిర్దేశకుదు శ్రీశ్రీ. తన ప్రక్రియ సంప్రదాయంగా, తన దృక్పథం, (ప్రాపంచిక దృక్పథంగా, తన చైతన్యం జన చైతన్యంగా వ్యాపింపజేసిన మహాకవి శ్రీశ్రీ. అతని కవిత్వాన్ని ఎనలైజుచేసి ముక్కలు క్రింద విభజించి ఇదీ కవిత్వం అని చెప్పడానికి ఉత్త ఆలోచనే చాలదు హృదయం ఉండాలి.

“ప్రభవ, 'న్వర్గదేవతలులోని కావ్యఖండికలను విశ్లేషించడానికి 188 పేజీలు కేటాయించారు. ఈ 188 పేజీల్లోనూ వారుపరిశోధనాపరంగా సాధించినది చాలా అల్పం. సంప్రదాయమార్గంలో శ్రీశ్రీ రాసిన కవిత్వమంతా విశ్వనాథకు, కృష్ణశాస్త్రికి అనుకరణే తప్ప మరేంకాదని శ్రీశ్రీయే చెప్పాడు! అదీగాక రామకృష్ణగారు ఖండికా విశ్లేషణలో. ప్రతిపదార్థ తుల్యర్థాలు తప్ప సాధించిందేమీలేదు. కాగా కావ్యవిమర్భ, పరిశోధనా ఈ రెండూ వేరని మన విమర్శకులూ,పరిశోధకులూ తెలుసుకోలేక పోతున్నారా? తెలుసుకొని అలక్ష్యం చేస్తు న్నారా ? అన్నది ప్రశ్న ప్రభవ, స్వర్గదేవతలు. మేరకు శ్రీశ్రీ నవ్యుడు, ఆధునికుడు కాడు. నవ్యతకు, సమకాలీనతకు, ఆధునికతకుగల మౌలికఖేదాన్ని మనం గుర్తించాలి కదా! తన సొంతగొంకును వినిపించేందుకు అవసరమయిన సాధన సంపత్తిని శ్రీశ్రీ సంప్రదాయం టి.యల్‌కాంతారావు 17

నుండి సముపార్దించుకోగలిగాడు. ఈ కావ్యఖండికలో రామకృష్ణగారు చేసిన పరిశోధనలో చాలాభాగం అర్ధరహితమయినది. ఉదాహరణకు అగ్నిహోత్రము ఖండికతీసుకుంటే--

“సాంధ్యకాలారుణగ ఛస్తి సముదయమున /ప్రస్ఫురించెడు నిజవపుర్వైభవమ్ము

• ఉదిత మానసికోత్సాహము జలింప / అమరులనిమేషసయనులై అరయునపుడు” అన్న చోట అనిమేషసనయనులు అనే పదాన్ని సార్ధకంగా వాడాదని చెబుతున్నారు. అమరులే అనిమేషులు గదా ! ఇంకా ఆ పదానికి సార్ధకత ఏమిటి ? దాంట్లోనే--

“జగతి పాపాంధకార విచ్చిన్నమగుచు / పుణ్యమనుమాట పూజ్యమై పోవునపుడు/ దారుణ దురంత కలుష వర్తనము చేత / మానవ చరిత్రమున కస్తమయము కలుగు” అన్నచోట అస్తమయము అనే పదాన్ని వాడటంలో భావుకత్వం చూపించాడని అంటున్నారు. ఇక్కడ భావుకత ఏమిటో వారికే తెలియాలి ఇలాగే రామకృష్ణగారి విమర్శనాత్మక వ్యాఖ్యకు మరో ఉదాహరణ.

“ఉరు మహిధరసాను నిర్హర నికాయ/ నిర్మలాంబు ప్రవాహ నిర్లిద్రవృత్తి అనే పద బంధంలో మహిధరలోని ఈ కార దిర్హత కొండ ఎత్తుని, నిర్ధర నికాయ నిర్మలాంబు శబ్దాలు సెలయేటి గల గలలనీ వ్యక్తంచేసి ఆ అనుభూతిని కలిగిస్తున్నాయి” అని చెబుతున్నారు. 188 పేజీల పరిశోధన శ్రీశ్రీ సంప్రదాయక కవిత్వంపై ఇట్లాగే సాగింది.

మహాప్రస్థానం ఆధునిక కవిత్వ మహాయుగానికి సింహద్వారం కదా ! దాని లోని ప్రతి ఖండికనూ రామకృష్ణగారు వారి పరిధిలో వ్యాఖ్యానించారు. ఈ వ్యాఖ్యానం కూదా సరయిన పద్ధతిలో, అవగాహనతో సాగలేదు. ఒక కావ్యఖండికను విశ్లేషించేటప్పుడు ఇతర కావ్యఖందికల ప్రస్తావన,వాటి పదబంధాలు, ఛందో నిర్మాణంమొదలైన అంశాల వివరణ అనివార్యమయింది. దానివల్ల పునరుక్తులు, స్వీయాభిప్రాయ వైరుధ్యాలు తప్పనిసరి అయినాయి. మహాప్రన్థాన కావ్యాన్ని మొత్తంగా వస్తువు, శిల్పం, ఛందస్సు, అలంకారాలు మొదలైన ప్రత్యేక అంశాలుగా విడగొట్టుకుని పరిశోధించి ఉంటే ఫలితం బాగుండేదేమో ! రామకృష్ణ గారికి ప్యూడల్‌: బూర్జువ్నా పీడితుడు, పీదకుడు, సామ్యవాదం మొదలైన ప్రాధమిక శబ్దాలు తప్ప మార్చిస్టు దర్శనం బోధపడలేదేమో అనే సందేహం ప్రతిపాఠకునికి కలిగే అవకాశం రామకృష్ణగారు కలిగించారు. శ్రీశ్రీ అనంగానే (ప్రతి ఖండికను మార్చిస్టు పరిభాషలోనే విశ్లేషంచాలనే దురూహ ఒకటి రామకృష్ణగారికి ఉన్నట్లు అర్ధం అవుతోంది. “ఆ: ఖండికను ఆయన విశ్లేషించిన పద్ధతి అట్లాగే ఉంది.

“నిప్పులు చిమ్ముకుంటూ / నింగికి నేనెగిరిపోతే /నిబిడాశ్చర్యంతో వీరు

నెత్తురు కక్కుకుంటూ / నేలకు నే రాలిపోతే / నిర్దాక్షిణ్యంగా వీరే”

ఇక్కడ శ్రీశ్రీ సమాజంలో ఉన్న ఒక మానసిక స్థితిని చెప్పాడు. నిష్పులు చిమ్ముకుంటూ ఎగిరిపోయేవాడు కార్మికుడే కానక్కరలేదు. భిక్షువర్నీయసి ముగింపు ఇల్లా "ఉంది.

“ఎముక ముక్క కొరుక్కుంటూ / ఏమీ అనలేదు కుక్క

ఒక ఈగను పడ వేసుకు / తొందరగా తొలగె తొండ

క్రమ్మె చిమ్మచీకట్లు /దుమ్మురేగె నంతలోన

ఇది నా పాపం కాదనె / ఎగిరి వచ్చి ఎంగిలాకు”

దీనికి రామకృష్ణగారి వ్యాఖ్య ఇది !“వెర్రిగాలి వేసిన ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వటానికి కుక్కకుకాని, 18 యుగకవి శ్రీశ్రీ

తొందకు గాని ఖాళీ లేకపోవడాన్ని శ్రీశ్రీ సూచించాడు. ఆఖాళీ ఎంగిలాకుకు మాత్రమేజఉంది. ఎముక ముక్క కొరుక్కునేకుక్క మాంసాహారమత్తుడైన ఒక బలవంతుడిని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒక ఈగను పడవేసుకు తొందరగా తొలిగిపోయే తొండ అన్నం తినడంకన్న అత్వవసరపు వ్యాపారాలున్న సంపన్నుణ్ణి ప్రతిబింబిన్తుంది. ఎగిరివచ్చిన ఎంగిలాకుకు “అటువంటి తొందరలేవీ లేవు. చిమ్మ చీకటి క్రమ్మటం, దుమ్ము రేగటం నాటకీయమైన సంకేతాలుగా ముసల్దాని చావునుసూచించాయి” ఎముక ముక్క కొరుక్కుంటూ ఏమీ అనని కుక్క తన అన్నంతో తాను తృప్తిపది ప్రకృవాణ్ఞి గురించి పట్టించుకోని ఏకాకిని, ఈగను పడవేసుకుని తొందరగా తొలిగిన తొండ బలహీనుణ్ణి దోపిడీ చేసే బలవంతుణ్జి ధ్వనిస్తున్నాయి. ఎగిరి వచ్చిన ఎంగిలాకు ఎవడో తిని పారేసింది. రామకృష్ణగారిది విపరీత వ్యాఖ్య. అట్లాగే మహాప్రస్థానం అనే గేయంలో- ' “ఎగిరి ఎగిరి ఎగిరి పదుతున్నవి / ఎనభయి. లక్షల మేరువులు

తిరిగి తిరిగి తిరిగి సముద్రాల్‌ / జలప్రళయ నాట్యం చేస్తున్నవి అనే పాదాలకు భయంకరమైన వ్యాఖ్య చేశారు. ఎనభై లక్షల మేరువులు అసంఖ్యాక ధనస్వాములకు, జలప్రళయ నాట్యంచేసే సముద్రాలు ఘర్మసముద్రాలైన (శ్రామికులకు ప్రతీకలని అంటున్నారు. అంతటితో ఆగక “మేరువులు ఎగిరిపడు తున్నాయని చెబుతూ ముమ్మారు ఎగిరిపడినట్లు చెప్పటంలో ఎగిరి అనే క్రియలోని గిరి శబ్దం మేరువుల గిరిత్వాన్ని సూచిస్తుంటే వెంటనే సముద్రాలు తిరిగినట్లు చెబుతూ ఆ అభినయానికి అనుగుణంగా తిరిగి తిరిగి తిరిగి అని శబ్బావృత్తి చెయ్యడంలో శ్రీశ్రీ చిత్ర కవితాధోరణి చూపించాడు. ఎగిరిలోని గిరి తిరగబడితే తిరిగిలోచేరి మేరువులను అవహసిస్తోందిో” అని కూడా అంటున్నారు. మహాప్రస్థాన గేయంలోని ఈ ప్రతీకలు తాను చెప్పదల్చుకున్న విప్లవభావానికి దోహదం చేసేవేకాని రామకృష్ణగారు అనుకున్నట్లుగా కాదు. ఇట్లాగే “అవతారం మొదలైన ఖండికలకు కూడా దోషభూయిష్టమైన వ్యాఖ్యానం చెయ్యడం జరిగింది.

“గ్రుడ్డిగా ఎడ్మైర్‌ చేసే వాళ్లను కావ్యస్రష్ట ఎంత ఈసడించు కొంటాడో మూడవ కంటితో చూసే క్రియేటివ్‌ క్రిటికకోసం అంత తహతహలాడతాడు” అని శ్రీశ్రీ మాటలను ఉటంకించారు. వ్యాఖ్యానం కంటే గ్రుడ్డిగా ఎర్మైర్‌ చెయ్యడం చాలా గొప్పవిషయం. పోగా శ్రీశ్రీ కవిత్వాన్ని ఈనాడు చాలామంది వ్యక్తివాదుల దగ్గర నుంచి, ఆరాచకవాదులు దాకా బాహాటంగా ఎద్మెర్‌ చేయడం ఆధునిక కవితా యుగంలో తమ అస్తిత్వానికి గుర్తింపు కోసమే కాని అన్యంకాదు. ం " “శ్రీశ్రీ మహాహప్రస్థానం గీతాలు దేనికదే ఒక మహాకావ్యమంతలోతూ, ఎత్తూ గల శిల్పఖండం. పరిమాణంలో అవి చిన్నవేగాని గుణంలో గొప్పవి అందుకే వాటిని విడివిడిగా వరిశీలించి నూతనత్వాన్ని వివరిస్తాను. శ్రీశ్రీ కవితా రహస్యాలను బయల్పెడతాను. ఇంద్రజాలానికి తెరదీస్తాను” అన్న రామకృష్ణగారు శ్రీశ్రీ కవిత్వాన్ని మరింత ఇంద్రజూలం చేశారు. అహంకారం "ప్రతి రచయితకు ఉంటుంది. దురహంకారం క్షేమం కాడు. జె

(ప్రథమ ముద్రణ : ?. ౦౦ పునర్ముద్రణ :* సాహిత్యంలో సంప్రదాయం = ప్రగతి-= 1983 ) టి.యల్‌కాంతారావు 19

అగ్ని పర్వతంతో అరగంట

“ఏ కవికైనాసరే అతనిచుట్టూ ఒక సమాజం ఆ సమాజానికో చరిత్ర

ఆ చరిత్రకో పరిణామం ఉంటాయి. ఈ సామాజికచారిత్రక పరిణామ

క్రమంలోనే కవియొక్క సాహిత్యన్థానం నిర్ణీశమవు తుంది. కవి గనుక

ప్రతిభాశాలి, ప్రగతిశీలి'అయితే ఈ గమనాన్ని మరింత వేగవంతంచేస్తాడూ

• శ్రీశ్రీ,

(1930 తరువాత తెలుగు కవిత్వాన్ని శాసించిన యుగకవి శ్రీశ్రీ. మహాప్రస్థాన గీతాలలో పాత (ప్రపంచానికి భరతవాక్యం, మరో ప్రపంచానికి నాందీవాక్యం పలికి కవిత్సరంగంలో , సామాజిక రంగంలో అనితరసాధ్యమైన మార్గాన్ని ద్రష్టవ్యంచేసిన మహాకవి శ్రీశ్రీ. అభ్యుదయ సాహిత్యయుగానంతరం దిగంబర కవితోద్యమం పుట్టింతర్వాళ అది విప్లవ రచయితల సంఘంగా మార్చుచెందిన పిమ్మట తెలుగు కవుల్లో అభిప్రాయభేదాలు పొడచూపాయి. అభిప్రాయభేదం ఉండటంలో దోషంలేదు. కాని అది పరస్పర దూషణ స్థాయికి దిగజారటంలోనే కవుల బలహీన తలు వెల్లడవుతాయి. ఈ అభి[ప్రాయభేదాల దృష్ట్వాను, ఈనాడు సాహిత్య విషయకంగా చెలరేగిన అనేక సంఘర్షణల దృష్ట్వాను శ్రీశ్రీగారిని కొన్ని ప్రశ్నలు నేనడగటం జరిగింది. వాటికి శ్రీశ్రీగారిచ్చిన సమాధానాలు యథాతథంగా ఇక్కడ పొందుపరచడం జరిగింది.)

ప్రశ్న : 1980దాకా తెలుగుకవిత్వం నన్ను నదిపింది. 1930 తరువాత తెలుగు కవిత్వాన్ని

నేను నడుపుతున్నాను అన్నారు మీరు. దీన్ని గురించి ఈ తరానికి వివరణ ఏమైనా ఇస్తారా ?

జవాబు :1980 నాటికి నా వయస్సు ఇగవైఏళ్ళు. అప్పటికే కొంత సాహిత్య వ్యాసం గం ప్రారంభించాను. అనేకమైన దారుల్లో ఎటువైపు వెళ్ళటం? నాది అంటూ ఏదైనా ఒక దారి ఉంటుందా? అని ఇలా వెతుక్కుంటున్న కాలం అది. అంటే 1980 వరకూ కాబట్టి 1930దాకా తెలుగుకవిత్వం నన్ను నడిపింది అన్నాను. ఆ తరువాత సరిగ్గా 1930 కాదనుకోండి 20వ శతాబ్దపు ఓవ దశాబ్దంలో నాది అంటూ ఒకదాది నాకు కనబడింది. అంతకుముందు పది సంవత్సరాలుగా నేను విశ్వనాథ, కృష్ణకాస్తుల ప్రభావంలో ఉండి, ఇంకా అనేకమంది ప్రాబల్యంలో ఉండి ఎంతో మందిని ట్రాన్సులేట్‌చేస్తూ, అనేక విధమైనటువంటి ప్రయోగాలుచేస్తూ సాగించిన కృషి ఒక దారికి వచ్చింది. దానికి అనేకమైన కారణాలు. నేను ముఖ్యంగా చెప్పేదేమిటంటే అది హంగ్రీ థర్జీస్‌ కావడం. ఆ శతాబ్దంలోనే స్పానిష్‌ అంతర్యుద్ధంరావటం మొత్తం మీద అనేక కారణాల వల్ల తెలుగు కవిత్వాన్ని ఒక పెద్దమలుపుతిప్పటం సాధ్యమైంది. ఈతరంవారికి ఆనాటి చారిత్రక పరిస్థితులు అర్థంకాక పోవచ్చును. కాని ఈనాడుకూడాను ఆ మార్గం అనేటువంటిది ఈనాటి అగ్ర గాములైన యువ కవులకు చాలా అవసరమని నేను భావిస్తున్నాను. 20 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ - నారాయణబాబు :

(ఇటీవలికాలంలో నారాయణబాబు, శ్రీశ్రీల కవిత్వ పద్ధతులమీద చర్చ కొంత సాగింది. సోమసుందర్‌గారు రుధిర జ్యోతిర్దర్భనం పుస్తకం అచ్చువేశారు. దానికి ఆరుద్రగారు విపులమైన ఆంతర్యంతో పీఠిక రాశారు. దానిలో శ్రీశ్రీ ప్రస్తావన చాలానే ఉన్నది. ఈ విషయాలపై శ్రీశ్రీ ముఖతః కొన్ని సందేహాలు తీర్చుకుంటే అవి నాకూ ఇతర సాహితీ ప్రియులకుకూడా ఉపకరిస్తాయనే ఉద్దేశ్యంతో కొన్ని సందేహాలు వెల్లడించటం జరిగింది.)

ప్రశ్న : శ్రీశ్రీ కవిత్వం వాచ్య ప్రధానమైనది; నారాయణబాబు కవిత్వం ధ్వని ప్రధానమైనది అనే విమర్శపై మీ అభిప్రాయం ఏమిటి ? | జవాబు : అసలు ఈ విమర్శకు పునాది ఎంతవరకూ ఉన్నది అన్నది ఆలోచించాలి. శ్రీశ్రీ ప్రక్కను నారాయణబాబును చేర్చి మా ఇద్దరినీ కంపేర్‌ చేస్తూ అందులో ఏదో ధ్వని ఉన్నదనీ ఇదంతాకూడాను అనటం అర్థంలేని విమర్శ. ఎంచేతనంటే అనలీ ధ్వని స్మూల్‌..... నారాయణబాబు కవిత్వం చాలా హ్రస్వలిపిలో ఉంటుందనీ...... అసలీ ్రస్వలిపిని దీర్జలిపి చేసిన వారెవ్వరూ లేరు. ఈ ్రస్వలిపిని ధ్వని ప్రధానం అనుకోవటం ఏమిటంటే అమావాస్య చీకట్లో అక్కడలేని నల్లపిల్లి - ఇటువంటివి కన్‌ప్యూజ్‌ చేయటానికి పనికొస్తాయేతప్ప ఏ కవిత్వం కేవలం ధ్వని కవిత్వం కాదు; కేవలం వాచ్య కవిత్వంకాదు. యాబ్సిల్యూట్‌ పొయిట్రీ లేనట్లుగానే. టి.ఎస్‌. ఇలియట్‌ అన్నాడు యాన్‌ యాబ్సల్యూట్లీ వరిజనల్‌ పోయెమ్‌ ఈజ్‌ యాన్‌యాబ్సల్యూట్లీ యూస్‌లెస్‌ పోయెమ్‌ అని. అలాగ కొంతమంది భక్తులు ఒక్క సోమసుందర్‌ను గురించేకాదు, ఆరుద్రను గురించికూడా ఏదో అడిగేటట్లుగా ఉంది... వీళ్ళకి సాధారణంగా ఏమిటంటే ఆ భక్తి అనేది చాలా చిత్రమైనటువంటిది. మధురవాణి కామోసు ఒకచోట రామప్ప పంతులుతో. అంటుంది - కొన్నాళ్ళు నన్ను ఉంచుకున్నారు గిరీశంగారు;ు ఆయన తప్పులు నాకు కనబడవు అని. అలాగే నారాయణబాబు తప్పులుగాని మరెవరి తప్పులుగాని నారాయణ బాబు భక్తులకు కనబడవు.అది సహజమే. ఇహను ఆరుద్ర గురించి చెప్పాలంటే ఎందువల్లనో ఆరుద్రకు నారాయణ బాబు మీద భక్తి కుదిరింది. కుక్కకు మనిషే దేవుడు. ఎందువల్లనంటే మనమేం చెప్పలేం, అందువల్ల నన్నూ నారాయణబాబుని కలిపి అదేదో పెద్దవిమర్భ చేస్తున్నాం అనుకోవటం.... దానికేమో ఇంకా ఆ కాలంలో నారాయణబాబు ఒక మైనర్‌ పొయెట్‌. కవికొండల వెంకటరావుగాని బసవరాజు అప్పారావుగాని ఎందరో ఉన్నారు. వాళ్ళు నాకంటె ముందుతరం వాళ్ళు. మరి నా సమకాలీనులైన శిష్టా ఉమామహహేశ ఉన్నాడు. ముద్దుకృష్ణ ఎంతమంచి కవిత్వం రాశాడో ఎవరికీ తెలియదు.“కాయంది యువకులు-కాయండి భుజములు” ముద్దుకృష్ణ తన పొయెట్రీని త్రింశతి అని ఒక ముప్ఫై పోయెమ్సు పుస్తకంగా వేస్తానని అంటూ ఉండేవాడు. అది కాని దొరికితే వీళ్ళ బండారం బయటపడేది. నిజంగా నేను....శిష్పా ఉమామహేశ కంటే కూడాను... ముద్దుకృష్ణ జ్వాల పోయెమ్సు కాకుండా నేను ఎక్కడో చెప్పాను కూడాను “దేశచరిత్రలు గేయం ముద్దు కృష్ణ జ్వాల ఒక ఎడిటోరియల్‌మీద ఇన్‌స్పైర్‌ అయి రాశానని. అప్పటికి. నాకు (బైెహ్హ్‌ అనే కవి ఉన్నాడనికూడా తెలియదు. ఇదేమీలేకుండానూ కౌంత దురుద్దేశంతోనూ, కొంత అజ్ఞానంతోనూ చేసే విమర్శ ఇది. టి.యల్‌.కాంతారావు 21

(నారాయణబాబుపై ఏనాడో రావలసిన విమర్శ 1970 తరువాత మాత్రమే రావడం మరవకూడని విషయం. నారాయణబాబు గొప్పకవి. శ్రీశ్రీ అంత గొప్పకవి కాదన్నది కూడా వాస్తవం. అయితే తద్విరుద్ధంగా వ్యక్తిగత రాగద్వేషాలతో కూడిన విమర్శ ఈ మధ్య రావడం అధునిక కవితాభిమానులకు తెలియని విషయంకాదు. అందుగురించి మరో రెండు ప్రశ్నలు శ్రీశ్రీని అడగటం ఆయన వాటికి గల చారిళ్రక కారణాలు వివరించటం జరిగింది.)

ప్రశ్న: నారాయణబాబు బతికుండగా లేని ప్రేమ, వి. ర. సం ఏర్పడక పూర్వంలేని ప్రేమ ఇప్పుడు ఏర్పడటానికి మీ మీధ ద్వేషమా ?

జవాబు ;ఎంచేతంటే ఇన్‌ ది ఫైనల్‌ ఎనాలసిస్‌ నారాయణబాబు రిమెయిన్సు యాన్‌ ఆర్‌.ఎస్‌.ఎస్‌.పొయెట్‌. నారాయణబాబు కాని పౌరాణిక సింబల్స్‌ వేస్తే అది జాతీయత. నేను యముని మహిషపు లోహఘంటలు అంటే...ఇటువంటిది కువిమర్శ. మీరు చెప్పినట్లుగా నారాయణబాబు బతికుండగా గుర్తించినవాళ్ళు ఎవరూలేరు. ఆరుద్ర కూడా నారాయణబాబంటే ఆరోజుల్లో ....24 గంటలూ నా చుట్టూ తిరుగుతూఉందేవాడు. ఎప్పుడైనా వెళితే నారాయణబాబు దగ్గరకు వెళ్ళేవాడు. ఇంకా ఆరుద్ర మీద నారాయణబాబు కంటే పఠాభి ప్రభావం ఉందని ఆరుద్ర ఒప్పుకుంటాడు. ఆ రోజుల్లో అంత పొడుచుకొచ్చిన ్రేమేం లేదు. రుధిర జ్యోతిద్దర్యనం లో చాలా విచారంగానూ, నారాయణబాబు పుస్తకం కాకుండా తన త్వమేవాహం అచ్చయిందని కొంచెం మకరాస్యం... అందులో మొసలికన్నీరులా అనిపిస్తుంది. నిజంగా ఆ రోజుల్లో త్వమేవాహం అచ్చుపడలేదన్న దుఃఖం కాని ఆవేదన కాని ఆరుద్రకు ఉండి ఉన్నట్లయితే ఆరోజుల్లో రాజకపూర్‌ | పిక్చర్లో పనిచేస్తూ ఏరోప్లేన్‌ మీద బొంబాయి వెళుతూవుందేవాడు చాలా డబ్బు ఉంటూ ఉండేది, ఆ డబ్బు ఏంచేశాడో నాకేం తెలియదు. కాని అందులోనూ ఆ రోజుల్లో పుస్తకం అచ్చువేయటం చాలా చవక. ఈనాటికంటే పదిరెట్లయినా తక్కువ. అటువంటప్పుడు అంత అభిమానం ఉన్నప్పుడు... తను అవన్నీ (నారాయణబాబు పోయెమ్సు) కలెక్టు చేస్తానని అంటూ ఉండేవాడు. ఏమీ లేదు.. నిజంగా నారాయణబాబుపోయమ్సు అన్నీ ప్రిజర్వ్‌ చేసింది నేను. “ఆంధ్రప్రభలో సబ్‌ ఎడిటర్‌గా ఉంటూ స్యూస్‌ ప్రింటు కాగితాలు పసుపుపచ్చని కాగితాలు నాకు బాగా జ్ఞాపకం. నారాయణబాబుకి ఎప్పుడూ తనకవిత్వంమీద శ్రద్ధ ఉండేదికాదు. అవన్నీకూడా కలెక్టువేసి “రుధిరజ్యోతి' కలెక్టన్‌లని ఇచ్చాను. అది పట్టుకొని దేశం అంతటా నారాయణబాబు తిరిగాడు. మహాప్రస్థానానికో పబ్లిషరు, “రుధిరజ్యోతికోపల్లిషరు ప్రయత్నించాడు. ఒకప్పుడు కిళాంబి రంగాచార్యులుగారు ఈ రెండు పుస్తకాలూ వేస్తానని కూడా అన్నారు. ఈ లోపల తన పుస్తక మేమో తను పారేశాడు. ఇవన్నీ కూడాను ఆరుద్రకు తెలిసిన సంగతులే, అయినా కూడాను నారాయణబాబుని చూసిన వాళ్ళివరూ లేరు. ఇప్పుడంటే మీరు చెప్పినట్లుగా విరసాన్ని వెన్ను పోటు..... వి.ర.సం ఎప్పుడూ కూడా ఆరుద్రని ఒక ప్రబలశక్తిగా గుర్తించలేదు.

• వివాదగ్రస్తం :

ప్రశ్న : 'సంపెంగతోటి నారాయణబాబు అనువాదాన్ని మీరు తస్మరించారనే వాదం కూడా 'రుధిరజ్యోతిద్దర్భనం' పీఠికలో వచ్చింది. దానికి క్లారిఫికేషన్‌ ఏమైనా ఇస్తారా? జవాబు: అది కాంట్రోవర్సీ, ఇదివరకు అబ్బూరి రామకృష్ణారావుగారు (బ్రతికుండగానే జరిగింది. 22 యుగకవి శ్రీశ్రీ

ఇది కూడా శ్రీశ్రీ సంపుటాల్లో కె. వి. రమణారెడ్డిగారు వేశారు. సంపెంగతోటను తస్మరించటం అన్న ్రశ్చేలేదు. అసలు రాసినవాడు ఒకడు కాదు, ఎవడికిపుట్టావురా కొడకాఅని అడివిలో ఏడ్చినట్టే. అది ఏమైందంటే రుధిరజ్యోతిర్ద్యర్భనం లోనూ ఆరుద్ర ఇంకో మాట...అబ్బూరి రామకృష్ణారావుగారు నారాయణబాబును, నన్ను పిలిపించి నారాయణబాబుకి చెకోవ్‌ చెగ్రీఆర్చిడ్‌ నాకు మరో పుస్తకం పేరు మరిచిపోయాట్ట. ఇచ్చి రాయమంటే నేను నా పుస్తకాన్ని రాయలేక పోయాను, నారాయణబాబు రాశాదని. ఇది నారాయణబాబు వర్షన్‌. గురజాడ అప్పారావుగారు మీ పేరేమిటి అన్న కథలోను, మనవాళ్ళయ్య రాగిధ్వజం ఎదురుకుండా దొరగారు. వస్తుంటే, ఫెళ పెళా శ్లోకాలు వినిపిస్తుంటే ఆ గుర్రం బెదిరిపోయి దొరగారు క్రిందపడిపోయి ఆయనకు కోపంవచ్చి అయిదు రూపాయలు ఫైన్‌వేస్తే ఆ అయిదు రూపాయలు చెల్లించుకొని ఆ వర్షన్‌మార్చి దొరగారు నాచేత శ్లోకాలు చదివించుకొని ఐదు రూపాయలు బహుమానం ఇచ్చారు. దాంతో నేను ఈ కొత్త రాగిధ్వజం కొన్నానని మనవాళ్ళయ్య అన్నట్లుగాను అబ్బూరి రామకృష్ణారావు ఏదో చందన తాంబూలాలు సత్మారంచేసి నారాయణ బాబుని చెయ్యమన్నట్లు, నన్ను మరో పుస్తకం చెయ్యమన్నట్లు నేను చెయ్యలేక పోయినట్లు ఇదంతా కూడా కల్పన ఏమీకాదు. ఇది పచ్చి అబద్ధమని చెప్పి అబ్బూరి రామకృష్ణరావుగారికి శ్రీశ్రీ అంటే అభిమానం, అందుకోసమనిచెప్పి - నారాయణబాబు అనటంకూడా తటస్థించింది. అసలు సంగతి ఏమిటంటేను ఆ సంపెంగతోట అన్న పేరుపెట్టింది మొదలు అందులోని పాత్రల పేర్లు దగ్గర్నుంచి దాన్ని ఎట్లా ట్రాన్సులేట్‌ చెయ్యటమూ అదంతా కూడా కొంతకాలం జరిగిన తరువాత నేను నటాలీలో ప్రవేశించాను. నేను '్రవేశించేసరికి నారాయణబాబు ఏదో ఒక వర్షన్‌ తయారుచేశాడు. అది శ్రాద్ధయోగ్యంగా ఉందని చెప్పి అదేమోను శ్రీరంగం నారాయణబాబుకి అబ్బూరి రామకృష్ణాదావుగారు ఇచ్చేశారు. అది మళ్ళీ ఏదో పత్రికలో అచ్చువేయించి కొంత వరకూ తెనాలిపత్రిక ఏదో అందులో అచ్చుఅయింది. మళ్ళీ పి.వి. రాజమన్నారుగారికి అంకిత మిచ్చి వో రెండువందల . రూపాయలు.. ఈ విధంగా పాపం నారాయణబాబు ఉద్యోగం సద్యోగం లేకుండా ఎలా బతికాడు అంటే ఏదోవిధంగా బతకాలిగదా? ఆ విధంగాను కొంతకాలం ఇది పట్టుకొని వూరేగాడు. ఏదో అయిపోయింది. ఈలోపున ఈ నాటకం వెయ్యవలసిన అవసరం వచ్చి....చాలా వరకూ నాటకాన్ని వరదరాజేశ్వరరావు మార్చాడు. నేను చేసిన సహాయం చాలా తక్కువ కాని నటాలీలో నేనుకూడా ఉండటంవల్ల ఏదో నాపేరుకూడా వేశారుతప్ప నిజంగా నా ట్రాన్సులేషన్‌ సెకండ్‌ ట్రాన్స్‌లేషన్‌. అది వరదదే అనిచెప్పాలి. అందులో నాపేరుతోపాటు నారాయణబాబు పేరుకూడావేస్తే నారాయణబాబు ఈ గొడవచేసేవాడు కాదు. కాని తన్ను తొలగించడంవల్ల కోపంవచ్చి ఏదో తనకు అన్యాయం జరిగిపోయినట్లు (గ్రంథచౌర్యం చేసినట్బ నన్ను జైలుకిపంపి...ఇన్ని భ్రమలు కల్ప్సించుకొన్నాడు. ఈ (భ్రమలన్నీకూడా నిజమనుకొని ఆనాడు ఆరుద్ర నమ్మాడు. ఈ నాడూ ప్రచారం చేస్తున్నాడు. ఇది అబద్ధం అని తెలిసి ఉండి కూడాను. (ఆరుద్రగారు రుధిరజ్యోతిద్దర్భనం పీఠికలో శ్రీశ్రీగారి వ్యక్తిగతమైన విషయం ఒకటి ప్రస్థావనకు తెచ్చారు.ఆ విషయమై నాకు కొన్ని అనుమానాలు ఉండటంవలన ఈప్రశ్నలు వేయవలసి వచ్చింది. శ్రీశ్రీ చిత్తచాంచల్యాన్ని గురించి, కవిత్వవిషయంగా శ్రీశ్రీయుగాన్ని గురించి ప్రశ్నలువేయటం జరిగింది.) టి.యల్‌కాంతారావు విం

ప్రశ్న :సంస్కృతంలో పంచరాత్రం నాటకం ఒకటుందని ఆరుద్రగారు తన జీవి తంలో శ్రీశ్రీతో గడిపిన ఐదురాత్రులు భయంకరమైన పంచరాత్రులని “రుధిర జ్యోతిర్దర్భనం” పీఠికలో చెప్పారు. దాంట్లో మీరేదో ఉన్నాదస్థితిలో ఏవోకాగితాలు పాడుచేశారనీ అవి గనుక ఈనాడు ఉన్నట్లయితే శ్రీశ్రీ అసలురూపం ఏమిటో తెలిసేదని అవి లిటరరీ డాక్యుమెంట్సుగా ఉండేవని అన్నారు. ఇందులో యథార్థం ఏమైనా ఉందా ? జవాబు : _ పంచరాత్రం సంగతి ఏమిటో నాకు తెలియదుగాని చిత్తచాంచల్యంఅన్నది నాకు ఏర్పడింది. ఏర్పడినపుడు ఇదే విజయవాడలో నాకు బాగా జ్ఞాపకం కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫీసులో నాకు ఓ విధమైనటువంటి అపస్మారక స్థితి రావటం - మళ్ళీ నేను మేల్మొనేసరికి ఒక లారీలో నేను ఉన్నాను. మద్రాసు తీసుకువెళ్లారన్నమాట. ఆ లారీలో అనిసెట్టి, ఆరుద్ర ఇద్దరూ ఉన్నారు. అనిసెట్టి సంగతి ఆరుద్ర చెప్పలేదు. పాపం ఆ మొదటి అయిదురోజులూ కూడాను ఆరుద్ర ఎంత తాషత్రయపడ్డాడో అనిసెట్టికూడాను అంతతాపత్రయపడ్డాడు. అప్పుడు చాలా చర్చలు జరిగాయి నాకు అవేవీ తెలియవు అయితే తనే ఇనీషియేటివ్‌ తీసుకొని, తనే అంతా చేసి నన్ను రక్షించినట్లుగాను.... ఆరుద్ర అనిసెట్టి కీర్తిని అపహరించాడు. అనిసెట్టి ఎప్పుడూకూడా నేను అంతచేశాను ఇంత చేశాను అని చెప్పుకోలేదు. కాని ఆరుద్రమాత్రం నన్ను బ్రతికించినవాడే ఆరుద్ర అన్నట్లు ఒక విధమైన పోజు ఇవ్వడం ఆ అయిదు రాత్రులు తానెంతో జాధపదినట్లు ... నేను ఏవేవో రాసేవాడిని. కాన్ని కొన్ని ఏవేవో అరుప్తలుకూడా అరుస్తూ ఉండేవాడిని. అప్పటి నాలుగేళ్ళ మా అమ్మాయి ఇప్పటికి అంటుంది. నేను నెహ్రూని చంపేస్తానన్నానని, ఆరోజులు ఎన్నికలస్లోగన్లు అవి అన్నీ వీటినిబట్టి నా సాహిత్య చరిత్ర, నాతాత ముత్తాతల చరిత్ర, సైకాలజీ ఇవన్నీకూడా ఎనలైజుచేసి ఆరుద్రవంటి ఫ్రాయిడియన్‌ శిష్యులు ఏమైనా చెయ్యడానికి ఆకాగితాలు ఇప్పుడు లేవని ఆరుద్రవంటివారు వాపోవటం అర్ధంలేని ఏడుపు. యుగాల సమస్య : ప్రశ్న :'శ్రీశ్రీ యుగం” అని ఒక యాంథాలజీ వచ్చింది. 1962లో అని నాకు గుర్తు. అందులో అరుద్రగారే ఇది శ్రీశ్రీ యుగం అని స్వయంగా చెప్పారు. ఈనాదు నాకొక అనుమానం కలుగుతోంది. ఎవరైతే అనాడు శ్రీశ్రీ యుగం అని నామకరణం చేశారో వాదే ఈనాడు 'నారాయణబాబును మీముందుకు నెట్టడానికి ప్రయత్నంచేస్తున్నారని. దీని మీద మీరేదైనా స్పష్టంచేస్తే బాగుంటుంది. జవాబు: ఇది శేషేంద్రయుగమని, కుందుర్తి యుగమని, ఎవరికి కావలసిన విధంగా వాళ్ళు అంటున్నారు. అయినప్పటికి కూడాను అల్లసాని పెద్దనగారి రోజుల్లో ప్రబంధయుగానికి ఆదిపురుషుడుగా అల్లసాని పెద్దనగారే ఎందుకు కావాలి ? ఒకవిధంగా చూసుకుంటే మనుచరిత్ర కంటెకూడా వసుచరిత్ర గొప్ప కావ్యం అనేవాళ్ళున్నారు. పెద్దన అనంతరం ఎన్నో పిల్ల వసుచరిత్రలు పుట్టాయి. కాని విల్ల మనుచరిత్రలు పుట్టలేదు. అయినాకూడానూ ఆంధ్ర కవితా పితామహుడెవరంటే అల్లసానిపెద్దన అనీను దానికి కొన్నివిధాలైనటువంటి విమర్శక ప్రామా ణ్యాలు. వాటినిబట్టి ఆలోచిస్తే- ఈ ఇరవయ్యో శతాబ్దిం ఆనాడు శ్రీశ్రీ యుగమై ఈనాడు కాకపోయిందా ? అదేమీలేదు. వొపీనియన్సు అప్పుడప్పుడు ఛేంజి చెయ్యకపోతే పొలిటీషియన్‌ 24 యుగకవి శ్రీశ్రీ

కాడని గిరీశం చెప్పినట్లుగా ఆనాడు నేను అట్లాఅనుకున్నాను. ఈనాడు అభిప్రాయాన్ని మార్చు కున్నాను అని ఆరుద్ర అనొచ్చు తనయొక్క దుర్వాదాన్ని సమర్ధించుకోడానికి, నారాయణ బాబు మీద అభిమానం ఉండికాదు ఆరుద్రకి.

ప్రశ్న : అధునిక కవిత్వానికి పితామహుదుగాని ప్రపితామహుడుగాని మీదృష్టిలో ఎవరై ఉంటారు?

(ఈ ప్రశ్న శ్రీశ్రీగారిని అడగటంలో ఒక చారిత్రక అవసరంఉంది. ఒకానొక తెలుగు కవుల ఆంగ్లకవితా సంకలనంలో సంకలనకర్త శ్రీశ్రీని ఫాదర్‌ ఆఫ్‌ ది మోడరన్‌ పొయిట్రీ అని అంటే దానికి ఆచార్య రోణంకి అప్పలస్వామిగారు అభ్యంతరం అన్ని పత్రికల్లోనూ తెలుపడం. ఆ పిమ్మట “ఆంధ్రజ్యోతి” వారపత్రికలో శ్రీశ్రీ సమాధానాల్లో ఈ చర్చ సౌగటం జరిగింది. దానికి విపులమైన సమాధానాన్ని ఆశించి ఈప్రశ్చ అడిగాను.)

జవాబు :ఆధునిక కవిత్వానికి ఒక విధంగా చెప్పాలంటే గురజాడ అప్పారావుగారినే చెప్పాలి. కాని గురజాడ అప్పారావుగారు 1915లో చచ్చిపోవడంతో ఆయన చూపించిన ఎన్నో మార్గాల్ని నేను డెవలప్‌ చెయ్యడం జరిగింది. కాబట్టి పతామహుడన్నా ప్రపితా మహు దన్నా ఆ తరువాత వాళ్ళనే ఎవరినో అనాలి. ఎంచేతంటేను ఇప్పుడే అల్లసాని పెద్దనగారిని గురించి చెప్పాను. అల్లసాని పెద్దనను కవితా పితామహుడన్నారు. గాని నిజంగా చూసుకుంటే నన్నయగారే కదా ! నన్నయభట్టుగారిని పితామహుడనకుండా అల్లసాని పెద్దనను అన్నట్లుగానే అది న్యాయంగా క్రోనలాజికల్‌గా, చారిత్రకంగా గురజాడ వారిని అనవలసి వచ్చినప్పటికి ఈనాటి పరిస్థితులనుబట్టి ఈనాటి సాహిత్య చరిత్రనుబట్టి గురజాడవారిని-1915లోనే ఆయన శకం, జీవితమే ముగిసిపోబట్టి ఇతరులను పేర్ళానవలసి వచ్చింది.

(ఈ మధ్య శ్రీశ్రీ కవిత్వానికి విమర్శలు, వింతవ్యాఖ్యానాలు వచ్చాయి, విమర్శకుడుగాని, వ్యాఖ్యాతగాని కవిత్వతత్వాన్ని విస్మరించి సొంత అభిప్రాయాలు చొప్పిస్తే ఆ విమర్శ, ఆ వ్యాఖ్యానం ఎట్లా ఉంటుందో వేరే చెప్పనవసరంలేదు. (ప్రజాకవిత్వాన్ని గురించి చెబుతూ ఆరుద్రగారు ఒకపర్యాయం శ్రీశ్రీ ప్రజాకవికాడు అని తీర్మానంచేశారు. కవిత్వంమీద ఎప్పుడూ వ్యతిరేకాభి[ప్రాయాలుంటాయి. సమంజసమైనవాకావా అనే చోట పేచీ, అంచేత శ్రీశ్రీ కవిత్వవ్యాఖ్యానాన్ని గురించి ప్రశ్న కవిత్వాన్ని గురించి, ఉత్తమ కవిత్వ లక్షణాన్నిగురించి, శ్రీశ్రీని మరికొన్ని ప్రశ్నలు వేయవలసి వచ్చింది. నేను వ్యక్తిగతంగా ఫీల్‌ అయిన ప్రశ్న ఆఖరి ప్రశ్నగా నిర్ణయించుకున్నాను. చలంగారు యోగ్యతాపత్రంలో చెప్పుకోతగ్గ ఒక్క కవి కృష్ణశాస్రై కవిత్వం అని మొదలుపెట్టి ఎవరినించి దొంగిలించామో వాళ్ళని క్షమించటంకష్టం అంటాడు.నేను విదేశాంధ్ర 'ప్రచురణలమవా ప్రస్థానాన్ని 'ఆంధ్రప్రతికలో రివ్యూచేస్తూ చలం కృష్ణశాస్రిగారిని గురించి అన్నట్లే శ్రీశ్రీ చలం యోగ్యతాపత్రాన్ని విస్మరించినందుకు మనం కూడా అనవచ్చునా అని రాశాను. సాహితీ మిత్రులు కొంతమంది నా అభిప్రాయంతో ఏకీభవించలేదు. ఒక వేళ అట్లా ఆలోచించటం నాదే దోషమేమో అని ఆ ప్రశ్న అడిగి అనుమానం నివృత్తి చేసుకొన్నాను.)

ప్రశ్న :5,3,2 ఆముక్త మాల్యద ఆటవెలది ద్విపద కత్తగారు, అనుదానికి ఆముక్త మాల్యద దాకా వచ్చే సరికి కవిత్వం పాషాణ పాకమైందని ఆ పతనాన్ని 5,8,2 అనే అంకెల్లో శ్రీశ్రీ సూచించాడనే వ్యాఖ్య ఒకటి వచ్చింది. అది సరైన వ్యాఖ్యా ? దీంతో మీరు ఏకీభవిస్తారా?

జవాబు: దీన్ని క్యూబిస్టుపొయిట్రీ అని చెప్పి అనాలి. అది మాటల జెక్టాపాజిషిన్‌. ఒక టి.యల్‌కాంతారావు 25

రెండు మాటలు కలిపితే ఒక అర్ధంవస్తుంది. కొంతమందికి మనసులోని అవగాహననుబట్టి ఒక్కొక్క అర్ధంవస్తూఉంటుంది. నేను ఏ అర్జాన్ని ఉద్దేశించి ఈ పాదాలు రాయలేదు. కేవలం ది ఛందస్సు. ఆటవెలది ఛందస్సుకోసం క్యూబిస్టుజెక్టాపాజిషిన్‌ కోసం రాశాను. కాని ఎముక్తమాల్యదకాకుండా మరో మాట ఏదైన్నా అని ఉంటే దానిలో మరో అర్ధం తీసిఉందురు. అక్కడ ఆముక్తమాల్యద రెండు భగణాలు. ప్రశ్న నాదాయణరెడ్డిగారు ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం సంప్రదాయములు ప్రయోగములలో పులికి పిలక లేదనడం, చలికితెలుగు రాదనడం, శ్రీనివాసరావు బాస్తున్నది మా నిషాదగీతంలో ఫన్నది.” అన్నపుడు దానికి వ్యాఖ్యానిస్తూ పులికి పిలక చలికి తెలుగుశబ్దం సామ్యంతప్ప మరొక అర్థంలేదు. అట్లానే చివరి రెండు పాదాలకూ అర్ధం వెతకటం అనవసరం అన్నారు. నేననుకున్న దేమంటే చివరి రెండు పాదాలవల్ల కరుణరసం శ్రీశ్రీ కవిత్వ లక్ష్యం అని ధ్వనించారేమోనని. మీ ఉద్దేశం? -.. జవాబు; మొదట రెండుపాదాల వరకూ అర్ధం లేదనుకోవచ్చును.కాని మా నిషాద గీతంలో ఉన్నదేమో కరుణరసమేకాదు వాల్మీకి ఎలాగైతే కవిత్వానికి ఆదిపురుషుడో అలాగే ఈ ఆధునిక కవిత్వానికి జనరేటింగ్‌ ఫోర్సుగా శ్రీనివాసరావు రాస్తున్నది అనే ఉద్దేశ్యంతో అదొక బీజప్రాయమైనటువంటిది. జనరేటింగ్‌ ఫోర్సు అన్నానే అది ఆ విధంగా ఉంటుందన్న ప్రశ్న ఆరుద్రగారు ప్రజాకవిత్వాన్ని గురించి రాస్తూ శ్రీశ్రీ ప్రజాకవికాడు. ప్రజాకవైతే కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య కావాలి. అకాడమీలు అతనికి బహుమతులభివ్వాలి అన్నారు. అసలు ప్రజాకవిత్వమంటే ఏమిటి? దాని లక్షణాలెట్లా ఉంటాయి ? జవాబు : ఇది కూడా ఏమిటంటే ఒకప్పుడు కవులు తమ కవిత్వాన్ని మోసుకొని తిరిగి (టుబిడోర్సె ఫ్రాన్సులో ఉండేవారు. ఫ్రాన్స్‌ ఆఫ్‌ చియాన్‌ అతనేమో తన పాటల్ని ప్రచారం చేసుకుంటూ తిరిగేవాడు. వేమన ఉన్నాడు. వేమన నిజంగాను తాటాకు గంటం పట్టుకొని రాసినట్లు దాఖలాల్లేవు. అతనుకూడా ఏదో తిరుగుతూ చెప్తుంటే అతని శిష్యులేమో వాటిని ప్రచారం చేసేవారు. ఈ దృష్టితో ప్రతికవీ తన యొక్క రచనల్ని ప్రజల్లోకి తీసుకువెళ్ళి స్వయంగా పాడి వినిపించాలి అన్నదొక దురమ. ఆ రోజుల్లో ఇంకో దారిలేక వాళ్లలా తిదిగేరు. ఈనాడు ఒక కేసెట్టుతో ప్రపంచం అంతా ప్రచారం చెయ్యొచ్చును. లేకపోతే ఒక రేడియో టాక్‌తో చెయ్యొచ్చును. ప్రజాకవి అంటే ప్రజల్లోకివెళ్ళి వాళ్ళకి చెప్పిన వాడేఅని ఆరుద్ర దురమ.ఆనాడు కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య కమ్యూనిజాన్ని ప్రచారం చేస్తుండేవాడు. అదే ప్రజాకవిత్వం కాని మరొకటి కాదనుకోవటం చాలా తెలివితక్కువ తనం. ప్రజలది కానిదేదీ కవిత్వం కాదు అదే దాని నిర్వచనం. ప్రశ్న : ఉత్తమ సాహిత్యం అంటేవిమిటి? ఇది అందరికీ అర్ధం అయ్యేటట్లు చెప్పటం సాధ్యమా? జవాబు : ఐన్‌స్టీన్‌ రెలిటివిటీ సిద్ధాంతం ఉన్నది. అది ప్రపంచంలో ఏ ఐదుగురికో బోధపడుతుంది అన్న దొకవాదం ఉంది. అదేవిధంగా (ప్రాయిడియన్‌ థియరీ ఉన్నది. 26 యుగకవి శ్రీశ్రీ

ఫ్రాయిడ్‌ తన థియరీ ఆఫ్‌ సైకోఎనాలసిస్‌ మీద ఉపన్యాసాలు చేస్తుండేటప్పుడు ఆ సభలకీ 10,15 మంది కంటె ఎక్కువ రాలేదు. కాబట్టి ఇటీజు యాన్‌ ఎడ్వంచర్‌ ఆఫ్‌ డిస్మనరీ. కవిత్వం కూడా ఒక ధారావాహినిగా ఉంటూ, ఇప్పుడు జేమ్సుజాయిస్‌ రచనలు, అతను. రాస్తున్నపుడు అబ్బే ఇదేమీ మా తల కెక్కడం లేదు. తల పగలగొట్టుకున్నా తెలియడంలేదు అని అన్నవాళ్లు ఉన్నారు. కాని నాడు అతని ప్రభావం రచనావ్యాసంగం చేస్తున్న ప్రతివాడి మీద కూడా తెలిసినా, తెలియకపోయినా ఉన్నది. కొంత కాలం అయినతరువాతగాని మనకది బోధపడదు. ఆ రచనవెలువడిన కాలంలో ప్రజలయొక్క న్థాయినిబట్టి, వాళ్ల యొక్క కల్చర్‌ని బట్టి కొలవడం తప్పు. అందువల్ల ఉత్తమకవిత్వం అన్నదిగాని, ఈ రోజు మనకు కొంచెం దుర్రాహ్యంగా, లేదా ప్రజలకి అందుబాటులోకి వెళ్లలేదు అన్నంత మాత్రాన ఇవాళ వెళ్లకపోతే కొంత కాలం అయిన తర్వాత అది వాళ్ల దగ్గరకు వెళుతుంది. ఉత్తమ కవిత్వం అయితే ఉత్తమ కవిత్వానికి ఉత్తమ లక్షణం కూడా అదే. అది సర్వైవ్‌ అవుతుంది.

ప్రశ్న : మహా ప్రస్థానానికి యోగ్యతాపత్రం రాస్తూ చలం “చెప్పుకోతగిన ఒక్క కవి కృష్ణశాస్త్రి ఉన్నత హిమాలయ శిఖరాల్లో కురిసిన కవితావర్నం పాయలై దేశాలవెంట ప్రవహించి, చివరకు సైడుకాలవల్లో పలుకుతున్న సమయాన, తనభీషణాతపజ్వాలలో ఆవిరి పొగలులేపి ఆకాశమార్గాన విహరింపజేసి, రక్షించాడు శ్రీశ్రీ ఎవరినించి దొంగిలించామో వాళ్లని క్షమించడం కష్టం” అని అన్నాడు. ఈ చివరి మాట ఎవరిని ఉద్దేశించి అన్నట్లు?

జవాబు; బహుశా నేను అనుకోవడం కృష్ణశాస్రిగారి మీద కొంత విసురేమో ఎంచేతంటే కృష్ణశాస్త్రి కూడా తన పద్ధతి మానేసి ఆకలి కవిత్వం రాశాడు. ఆకలి కవిత్వం రాస్తూ అది తన సొంతంగానే చలామణి చేశాడు. ఒక్క కృష్ణశాస్త్రిని గురించే అన్నాడని అనటం కష్టం. కాని నిజంగా ఎవరినించి దొంగిలించామో వారిని క్షమించడం కష్టం అన్నది ఒక నిత్య సత్యంగా ఉండిపోతుంది.ఎంచేతంటే అది సహజం. ఎవరినైనా క్షమిస్తాంగాని మనం' బుణపడి ఉన్నవాళ్లని క్షమించడం కష్టం.

ప్రశ్నః పైన మీ పేరు పేర్కొని వెంటనే ఈ మాట అన్నాడు.

జవాబు: డైరెక్టుగా తీసుకున్నామంటే అది కృష్ణశాస్త్రి గారిని గురించే అనుకోవలసి

ఉంటుంది.

ప్రశ్నః అట్లా అనుకోవడంలో దోషం లేదుగదా!

జవాబు: లేదు. ఎంచేతంటే ఆరోజుల్లో కృష్ణశా(్రిగారు ఎప్పుడూ రాయంది ఆకలి కవిత్వం రాశాడు. జ

(ముద్రణ : “ఆంధ్రపత్రిక వారపత్రిక, 1988 ఫిబ్రవరి, 6,18,20,27 సంచికలు)

టి.యల్‌.కాంతారావు 27

ఒకశతాబ్ద్బం నిశ్శబ్దంగా వెళ్ళిపోయింది

మహాకవి శ్రీశ్రీ తన 78వ ఏట అవిశ్రాంత సాహిత్యనృష్టిని విరమించి విశ్రాంతి మందిరంలోకి వెళ్ళిపోయాడు. 1910లో పుట్టి 20వ ఏటనే సాహిత్యంలో తనదైన గొంతు కోసం, మార్గంకోసం అన్వేషణ ప్రారంభించి, 20వ శతాబ్దిపు మూడవదశకం తరువాత తెలుగు కవితారంగాన్ని ఊగించి, శాసించి కవితారంగంలో ఈ శతాబ్దం తనదిగా, తానే ఈ శతాబ్దంగా చెలామణీ అయి కాలంతోపాటు తను నడుస్తూ, తనతో కాలాన్ని నడిపిస్తూ అకస్మాత్‌గా తన గమనాన్ని ఆపేసి నిశ్శబ్దంలో మునిగిపోయాడు.

కవితారంభదశలో విశ్వనాథకు, కృష్ణశాస్రికి ప్రతిధ్వనిగా కనిపించినా అనతి కాలంలోనే పుడమితల్లి పురిటినొప్పులను విని నేనుసైతం ప్రపంచాగ్నికి సమిధనొక్కటి ఆహుతిచ్చానంటూ, మరోప్రపంచపు అగ్నికిరీటపు ధగధగలను, ఎర్రబావుటా నిగనిగలను, హోమజ్వాలల భుగభుగలనుచూసి ఆ వైపుగా మహాప్రస్థానంసాగించాడు. స్వాతంత్ర్యం సమభావం, సౌభ్రాత్రం పునాదులుగా, యావత్‌ మానవజాతి అవిభక్త కుటుంబంగా, ఏకరక్త బంధువుగా జీవించటానికి, పీడక శక్తులను అంతమొందించి శ్రామిక శ్రేయోరాజ్య నిర్మాణానికి దారిపొడుగునా గుండెనెత్తురులు తర్పణచేస్తూ పదండిముందుకు అంటూ పిలుపునిచ్చాడు. పతితుల్ని భ్రష్టుల్ని బాధాసర్పదష్టుల్ని అనాథుల్నీ అశాంతుల్ని ఏకంచేసి వారికోసం, వారి రాజ్యం వారు వలటంకోసం ఆక్షాశపుదారులంట అడావుడిగా అరుచుకుంటూ వెళ్ళిపోయే జగన్నాథ రథచక్ర ప్రళభయఘోషను భూమార్గం పట్టిస్తానని, భూకంపం పుట్టిస్తానని ప్రతిన బూనినవాడు. కమ్మరి కొలిమీ, కుమ్మరి చక్రం, జాలరిపగ్గం, సాలెల మగ్గం, గొడ్డలి, రంపం, కొడవలి, నాగలి సహస్రవృత్తుల సమస్తచిహ్నాలు అతని కవితా గీతికి, రీతికిభావం, భాగ్యం, ప్రాణం, ప్రణవం అయ్యాయి. అతనిలో కనిపించిన నవ్య కవిత్వం కార్మికలోకపు కల్యాణానికి, (శామికలోకపు సౌభాగ్యానికి అంకితమై వ్యధార్త జీవిత యథార్థదృశ్యం పునాదిగా భావి వేదముల జీవనాదంగా రవళించింది. ఆ ॥

మహాప్రస్థాన రచనాకాలం నాటికి తనకు మార్చిజం తెలియదని శ్రీశ్రీ చెప్పినా అనంతర కాలంతో మార్చిన దార్శనికత అతని రచనాదృక్పథంగా పరిణమించటం ఆయనఅభ్యుదయ వివ్లవదృక్పథాలకు నిదర్శనం. కవితాసృష్టిలో, విమర్శనాదృక్పథంలో, కధానికారచనలో హాస్య, వ్యంగ్య శీర్షికారచనలలో శ్రీశ్రీ ముద్ర శిలాశాశ్వతమే. అతని వస్తువు జీవితమంత విశాలమైనది. ప్రతిభ ఆకాశమంత విసృతమైంది. రచనాశిల్బం సముద్రమంత గాధఢమైంది. అభ్యుదయదిగంబర కవితోద్యమాల అనంతరం సాయుధపోరాటం ద్వారా మాత్రమే శ్రామిక రాజ్యస్థాపన సాధ్యమని నమ్మి వి.ర.సం.తొలినాళ్ళలో అధ్యక్షుడుగాను, ఆ 28 యుగకవి శ్రీశ్రీ

తరువాత సాధారణ సభ్యుడుగానూ ఉండి ఆ భావానికి అనుగుణంగా ఎన్నో కవితలు రాశాడు. గాంధీజీ యథాస్థితివాదాన్ని తిరస్కరిస్తూ చర్యపై (ప్రతిచర్య రాదా హింసకొక 'ప్రతిహింసలేదా అంటూ హింసతోనే సృష్టి పూస్తది, హింసతోనే మార్చువస్తది అని ఖండితంగా చెప్పాడు. మరోప్రన్థానంలోని తుదిపయనం తొలివిజయం, నిన్నటి జట్మావాలా, రుంర్సు, భూమ్యా కాశాలు, ఓ మహాత్మా! ఓ మహర్షీ గేయాలు అతను నమ్మిన సాంఘిక సిద్ధాంతానికి ప్రతీకలు. "

లోపంలేని మనిషీలేడు: మహానుభావుడూ లేడు. శ్రీశ్రీలో కొన్ని అల్బమైన లోపాలు బలహీనతలూ ఉండవచ్చు. తాత్కాలికంగా కమ్మిన మేఘంవల్ల అసలు సూర్యుడే లేడను కోవడం వెర్రితనం, వెకిలితనం గదా !

.... కాకి అరుపులు, పిల్లికూతలు ఎన్ని వినిపించినా సాహిత్యంలో తెలుగు కవిత్వానికి సంబంధించినంత వరకూ ఈ శతాబ్దం శ్రీశ్రీదే. ఈశతాబ్దం, నాది అని సగర్వంగా చెప్పుకొన్న మనిషి మాత్రం నిశ్శబ్దంగా వెళ్ళిపోయాడు. మరో యుగఘోషకు మార్గాన్నిస్తూ ఈ యుగం మూగవోయింది. శ్రీశ్రీ గళం కలం మరిలేవుకాని తూరుపు నుంచి తన్నుకొని వచ్చే, ఉషస్సును మోసుకొని వచ్చే ఐరావతంలాగా, శాంతి పారావతంలాగా, అతనికవిత్వమో దానికి జనన మరణాల్లేవు.

అది నిత్యయౌవనంతో సించే వికసిం అల ఆక అగ్నిపుష్పుం ణి

(ప్రథమ ముద్రణ : ? , ౦0 పునర్ముద్రణ : ' సాహిత్యంలో సంప్రదాయం - ప్రగతి'- 1983 )

టి.యల్‌కాంతారావు 29

విదేశాంధ్ర ప్రచురణలో త్సి

స్వదేశాంధ్ర కవితా 'మహాప్రస్టానం!

లండన్‌వాసి గూటాల కృష్ణమూర్తిగారు ఆధునిక తెలుగు కవితా ప్రాభవ వైభవాలను విదేశాలలోకూదా విస్తరింపజేయడానికేమో అన్నట్లు విదేశాంధ్ర ప్రచురణలను ప్రారంభించారు. తెలుగు దేశంలో జీవిస్తున్న చాలమందికి ఇంకొకడురాసిన రచనపట్లా, వాడికొచ్చిన తీర్తిపట్లా అసూయా ద్వేషాలు తప్ప మరొకభావం ఉండక పోవడం లోకవిదితమైన విషయం. బహుశా ఇది తెలుగువాడి జీవలక్షణమేమో! కృష్ణమూర్తిగారు భారతేతర దేశంలో మాతృభాషకు దూరంగా ఉండటంవలన తెలుగుకవిత్వ గొప్పతనాన్ని గుర్తించడం జరిగింది. కృష్ణమూర్తిగారు ఆంగ్లసాహిత్యంలో ఫ్రాన్సిస్‌ థామ్సన్‌పై పరిశోధనచేసి పి.హెచ్‌.డి.పట్టంపొంది లండన్‌లో స్థిరపడినవారు. ఫ్రాన్సిస్‌ థామ్సన్‌ సొసైటీని వారునడుపుతున్నారు. ఇంగ్రీష్‌ లిటరేచర్‌లో ఇంగ్లీషువారిచే అలక్ష్యం చేయబడి, విస్మరింపబడిన కవులపై సాహిత్య విద్యార్థులచే పరిశోధన చేయిస్తున్నారు. వారు శ్రీశ్రీ మహాహ్రస్థానాన్ని శ్రీశ్రీ స్వదస్తూరితో ఫాసిమిల్‌ రూపంలో అందిం చడమే కాక, శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థాన గీతాలను, శ్రీశ్రీ కంఠధ్వనితోనే ఒక కాసెట్‌లో బిగించి ఈ రెండిటినీ అందమైన బుక్‌ బాక్సులో విదేశాంధ్ర (ప్రచురణ తరఫున విడుదల చేశారు. ఈ ముద్రణలో బాపుగారి భావస్ఫోరక చిత్రాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణ. కావ్యపప్రారంభంలో తొమ్మిది పేజీలు శ్రీశ్రీమాట, రెండుపేజీల బాపుగారిమాట,కావ్యాదిలో శ్రీశ్రీ బాపూసంతకాలు ఉన్నాయి, గేయాలు, వచనగేయాలు చదివేటప్పుడు, రాసేటప్పుడు అటు వాచ్యదోషంగాని, ఇటు లిఖిత దోషంగాని లేకపోవడం గొప్పవిశేషం.

మవాప్రస్థాన గీతాల రచనాకాలం పందొమ్మిదివందల ముప్ఫై, నలభైల మధ్య. “నిజంగానే “గర్జించు రష్యా” గేయాలు మాత్రం నలభై ఒకటిలో రాసినవి. మమా ప్రస్థానం తొలి ముద్రణ పందొమ్మిదివందల యాఖైలో నళినీకుమార్‌ అనే మిత్రుని ధనసహాయంతో వెలువడిందని శ్రీశ్రీయే చెప్పారు. నళినీకుమార్‌ను గురించి అంతకంటె ఎక్కువగ ఏమీ తెలియనివ్వలేదు శ్రీశ్రీ ఈ తరానికి

తెలుగు కవిత్వాన్ని సంపూర్ణమైన ఆధునికతవైపు మళ్ళించిన మహానుభావుడు గురజాడ. కావ్యవస్తువు, కావ్యభాష, కావ్యశిల్పం ఈ మూడింటిలో వినూత్నమూ, విశిషమూ అయిన ఆధునిక మార్గం గురజాడది. గురజాడ మార్గాన్ని అడుగుజాడగా భావించి, అనంతర కవిత్వాన్ని గొప్ప మలుపు తిప్పిన మహాప్రతిభావంతుడు భవ్యద్రష్ట అయిన మహాకవి కనుకనే “ఈ శతాబ్దం నాది అని ఘంటాపథంగా చెప్పగలిగాడు.

మహాప్రస్థానం గీతాల రచనా కాలం, పరిస్థితులు లండన్‌ ప్రోగ్రెసివ్‌ రచయితల ఫ్యూచరిస్టు మానిఫెస్టో, ఇవన్నీ శ్రీశ్రీ కావ్యమార్గాన్ని ప్రభావితం చేసినట్లుగా ఆయన చెప్పు కొన్నారు. మహా ్రస్థానకావ్యంలోని గీతాల్లో ఈ దేశం ఇట్లాఉంది, ఈ ప్రజలు ఇట్లాఉన్నారు అని చెప్పగలిగానని ఆనాటికింకా మార్చిస్టు దార్శనికత తనకు తెలియదని, ఈనాడు మరో ప్రస్థానంలో ఆనాడు తనకుతెలియని మార్క్చిస్పు దార్భనికత కనబడటం యాదృచ్చికం 30 యుగకవి శ్రీశ్రీ

మాత్రంకాదు అని శ్రీశ్రీ 'నామాటిలో వ్యక్తంచేశారు. మహాప్రస్థానంలో సంశయాత్మకధోరణి. నిరాశాయుతమైన లక్షణాలు స్వల్పంగా కనబడవచ్చు. మహాప్రన్థాన కావ్యాత్మకు ఇవి నిరూపక ఉపపత్తులుకావు. దేశకాలావధులను అధిగమించిన అంతర్జాతీయ మానవతా దృక్పథం. నిరంతరంగా సాగుతున్నదోపిడీ, దౌర్జన్యాలపై తిరుగుబాటు, సమాజంలోని అసమానతల మీద శ్రీశ్రీ ప్రకటించిన యుద్ధం విషయపరంగా తెలుగు కవిత్వాన్ని ఒక వూపు వూపాయి. ఆధునిక కావ్య రచనా శిల్పాల సమగ్రస్వరూపమే శ్రీశ్రీ కావ్యాత్మ.

తన కవిత్వానికి ముందుమాట వ్రాయమని శ్రీశ్రీ అడిగితే, కవిత్వాన్ని తూచేరాళ్లు తన దగ్గర, లేవన్నాడు చెలం. తూచవద్దు అనుభవించి పలవరించమన్నాడు శ్రీశ్రీ. ఇది చెలం మహాప్రస్థానానికి యోగ్యతా పత్రంలో రాసింది. నామాటలో శ్రీశ్రీ చెలంచేత యోగ్యతా పత్రం పనిగట్టుకొని, రుక్మిజీనాథశాస్రి రాయించాడని చెప్పాడు. ఇందులో ఏది వాస్తవమైనా ప్రస్తుతానికి అప్రస్తుతం. కాని యోగ్యతాపత్రం లేకపోయినా ఫరవాలేదని శ్రీశ్రీ అనడంలో బెచిత్యంలేదు. గూటాల కృష్ణమూర్తి గారు సాంకేతిక అవరోధాలున్నాయని ఒక సమావేశంలో చెప్పారు. అవరోధాలను అధిగమించడంలోనే గదా (పప్రయోగశీలత్వం కనబడేది. శ్రీశ్రీ కవి త్వంపై నూటపదహారు సిద్ధాంత గ్రంథాలు,వెయ్యిన్నూట పదహారు విమర్శగ్రంథాలు రావచ్చు. చెలం యోగ్యతా పత్రంలాంటి కావ్యానుభావానుశీలన మరొకటి వస్తుందని నాకు విశ్వాసం లేదు. మహాప్రస్థాన గీతాలను చెలం ఏవిధంగా అర్ధంచేసుకున్నాడో ఈమాటలో తెలుస్తుంది “శ్రీశ్రీ ధ్వంసం చేసిన పాతఛందస్సులోంచి, పాతమూలుగులూ, సెరినాండింగ్స్‌, మూర్భనలూ, వేదోంతాలూ, మత్తులూపోయి-దేశాలకి ఉత్సాహాలకి కదలిపోయే యువక సైన్యాలకి, నూతన యుగ నిర్మాతలకి బ్యాక్‌గ్రవుంద్‌ మ్యూజిక్‌ క్రింద మార్చింగ్‌ బ్యాండ్‌ క్రింద, కొత్తరక్తాన్ని కదను తొక్కించే సంగీతం వినపట్టంలేదా శ్రీశ్రీ గీతాల్లో” ఈ మాటలు చాలు శ్రీశ్రీగీతాల్ని చెలం ఏవిధంగా అనుభవించిపలవరించాడోచెప్పడానికి,ఆనాటి భావకవిత్వం ఇంకా మర ణించ లేదు.భావకవిత్వానికి ఉద్భవిస్తున్న అభ్యుదయకవిత్వానికి కృష్ణశాస్త్రి శ్రీశ్రీలను ప్రతి నిధులుగ తీసికొని “కృష్ణశాస్తిబాధ ప్రపంచానికి బాధ 'ప్రపంచపుబాధ అంతా శీశ్రీబాధి అన్నా డంటే చెలం కవితానుభూతి ఆర్ధంఅవుతుంది.ఎవరినుంచి దొంగిలించామో వాళ్లను క్షమించడం కష్టంఅని చెలం కృష్ణశాస్రిగారిని గుర్తించి అన్నమాట ఈనాడు శ్రీత్రీకి అన్వయించదా?

శ్రీశ్రీ వ్యక్తిత్వంలో (రచనలను బట్టి నా అంచనా) బలమూ, బలహీనతా పెనవేసుకొనే ఉంటాయి కనుక అంతగా ఆయన మాటను పట్టించుకోనక్కరలేదు. చెలం యోగ్యతాపత్రంలేని లోపం లోపమే, సమకాలీన సమాజమే సత్మవితా వస్తువిని మహాప్రస్థాన కావ్యం ద్వారా బుజువు చేశాడు శ్రీశ్రీ.

“ నేనొక దుర్గం/ నాదొక స్వర్గం/అనర్గళం అనితరసాధ్యం/నా మార్గం 'అని దరిదాపుగా అర్థశతాబ్దం ఆంధ్రకవిత్వాన్ని శాసించిన మహాకవిశ్రీశ్రీ. నిస్సందేహంగా ఇది శ్రీశ్రీ యుగం. దానికి 'మహాశప్రస్థానం' సింహద్వారం" మహా్రస్థానానికి మరణంఉంటే శ్రీశ్రీ యుగానికి మరణంజఉంది. లేకపోతేలేదు. శ్రీశ్రీ-శ్రీశ్రీయే. అతనిచేవ్రాలు అతని కంఠధ్వని అతనివే. క్షే

(ప్రథమ ముద్రణ : ? , ౦౦ వునర్ముద్రణ : * సాహిత్యంలో సంప్రదాయం - ప్రగతి'- 19838 ) టి.యల్‌.కాంతారావు 31

శ్రీశ్రీ కవితా ప్రస్తానం హు 4 ప్రతి కాలంలోనూ, ప్రతి భాషలోనూ మహాకవులు పుడుతూనే ఉంటారు. మహా కవిత్వంగాని, మహాకవిగాని ఒక ప్రత్యేక కాలానికి మాత్రమే కట్టుబడి ఉండరు. కవిత్వం దృష్ట్యా మనలో చాలామందికి కొన్ని దురభిప్రాయాలున్నై వాల్మీకి, వ్యాస, కాళిదాసుల తరువాత కవులంతా మామూలు కవులే తప్ప అంతవారు కారని. మరొక చెడ్డ భావం ఏమిటంటే - కవిత్వం ఏ భాషలోనైనా పుట్టిన తొలినాళ్ళలోనే గొప్ప కవిత్వం పుడుతుందని ఆ తరువాత వచ్చే కవిత్వమంతా క్షీణ కవిత్వమేనని. సమాజతత్త్వం, కవితాతత్త్వం తెలియక, తాము తెలుసుకున్నది మాత్రమే పరమార్ధమని నమ్మి, ఒకానొక కాలపు సొమాజిక సంప్రదాయం విశ్వాసాలు మాత్రమే మానవజాతికి మహోత్రష్ట మార్దాలని గాఢంగానమ్మి ఆ నమ్మకాల్లోంచి చేసే తీర్మానాలు ఇవన్నీ ఏ కాలంలో పుట్టిన కవిత్వమైనా అది ఆ కాలానికి లోబడే ఉంటుంది. కాలాతీతమైంది కాదు. తత్మాలీన సామాజిక వ్యవస్థాగత సంప్రదాయాలను సమర్థించటమో, వ్యతిరేకించటమో ఆనాడు పుట్టిన కవిత్వం తన బాధ్యతగా స్వీకరిస్తుంది. ఒక్క ప్రబంధక్షీణయుగాలు మినహాయిస్తే ఇతర యుగాల్లో తెలుగు కవిత్వం సామాజిక వ్యవస్థలో నిర్వహించిన చారిత్రకమైన పొత్రకూడా ఇట. తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రబంధయుగం స్టాపించిన శృంగార రసం అనంతర కాలంలో క్షుదమై, హేయమై, ఛండాలమై సాహిత్యంలో పతనానికి పరాకాష్ట స్థితిగా ప్రభంజనంగా తెలుగు నేలమీద వీచింది. స్త్రీని భోగవస్తువుగా పరిగణించే దృక్పథంవచ్చి ఆరాధ్యదేవతగా ఆరాధించే స్థితి తెలుగు కవిత్వంలో పాదుకుంది.ఎంతోమంది కవులు ఆ ఉద్యమంలో భాగ స్వాములయ్యారు. కృష్ణశాస్త్రిగారు నాయకులుగా భావకవితోద్యమం విజృంభించింది. 1910లో పుట్టిన శ్రీశ్రీ 1928 నాటికి కవిత్వంలో తన అస్తిత్వ నిరూపణంకోసం “ప్రభవ కావ్యాన్ని అచ్చువేశాడు. ఆ కవిత్వమంతా విశ్వనాథకు, కృష్ణశాస్రికి ప్రతిధ్వనే కాని తన సొంతం కాదని తేల్చేసుకున్నాడు. పద్య కవితాఖిమానులు ప్రభవ పద్యాలు చదివి “మంచికవి పొడైపోయాడు” అని అనటం నాకు తెలుసు. శ్రీశ్రీ కవితారచన (ప్రభవ సంప్రదాయానికే పట్టంకట్టి ఉన్నట్టయితే ఈనాడు శ్రీశ్రీని గురించి ఎక్కువ ఆలోచించవలసిన అవసరం ఉండేది కాదు. ఎజుగవే నన్ను లోక భీకర మహోగ్ర ఫణి విషస్ఫీత మృళ్యురూపిణిగ నీవు? నీ హృదంతర సదన సంస్థిత కరాళ శిభిశిభాచ్చటనని గ్రహించెదవో లేదొ? 32 యుగకవి శ్రీశ్రీ

భీప్రద క్రకచోగ్ర దంష్ర్రాప్రభూత విస్ఫుర త్తేజమున దాండవించు నన్ను మృత్యుదేవతగా మది నెలుగలేవా ? లాంటి పద్యాలు చదివితే కృష్ణశాస్త్రి తప్పనిసరిగా గుర్తుకొస్తాడు. శైలిలోనే కాక భావకవితా సంప్రదాయానికి శ్రీశ్రీ విపరీతంగానే ప్రభావితుడయ్యాడు. వియోగదుఃఖంలో,. అతను భగవంతుడిని ఉద్దేశించినా, ప్రేయసినుద్దేశించినా సంప్రదాయం మాత్రం భావకవులదే. అక్కటా ! ఈ వియోగాగ్ని యతిశయించి కాల్చెడిని మామకీ నాంగకముల నెల్ల ! కాటుచున్న యనంతాత్రు కణములందు స్నానమొనరింతు దాప ప్రశాంతి కొణజకు ! అంతమేలేని ఈ విరహాంబురాశి ముంచుచున్నది తనువెల్ల బొంగిపొరలి ! దీని బూనిక బూని మధించి తుదకు బడసెద ననంత సుఖ స్వాదురసము | మొదలైన పద్యాల్లో కనిపించేది భావకవుల ప్రాణ లక్షణమైన విఫప్రలంభమే. ఇట్లా కవిత్వం రాసిన శ్రీశ్రీకి 1980 పెద్దమల్తుపు. అరవైమూడురోజుల టైఫాయిడ్‌ జ్వరం తరువాత శ్రీశ్రీ ఒకకొత్తరూపు ధరించాడు. 1980 నాటికి ప్రపంచ పరిస్థితులుకూడా అల్లకల్లోలంగా ఉన్నై పెట్టుబడిదారీదేశాలు అర్థిక సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటున్నై శ్రామిక వర్ణాలలో అసంతృప్తి తారాన్థాయి నందుకుంటున్నది. దరిద్రం, అశాంతి, నిరుద్యోగం విలయతాండవం చేస్తున్నాయి. పాలకవర్గాల దోపిడీ 'విధానం పతాకస్థాయికి చేరుకొంది. హిట్లర్‌, ముసోలినీలు ఫాసిస్టు పాలనను స్థాపించారు. స్పెయిన్‌లో ఫ్రాంకో నియంతృత్వం ఇంకొక వైపు విజృంభించింది. 1929 లో మీరట్‌ కుట్రకేసులో భగత్‌సింగ్‌ ప్రభృతులను ఉరితియ్యటం జరిగింది. గాంధీ సత్యాగ్రహోద్యమాలు విఫలం చెందాయని 1980 తరువాత చాలామంది గ్రహించారు. వలసదేశాలన్ని విముక్తికోసం పోరాడుతున్నాయి. “కార్మికులు, కర్షకులు, తాడితులు, పీడితులు పొంగి కెరటాలుగా తిరగబడుతున్నారు.” సోషలిస్టు రష్యా సాధించిన ఘన విజయాలు మేధావుల్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసి మార్చిజంవైపు దృష్టిని సారింప చేసినాయి. ఇంగ్లండులో ఆడెన్‌, స్టీఫెన్‌ స్పెండర్‌ మొదలుగా గలవారు మార్కిజానికి ప్రభావితులై కవితా సంకలనాలను వెలయించారు. మొత్తంమీద ప్రఫంచ రాజకీయాల్లో అణచివేత విదానం, రష్యాలో సాగుతున్న అభ్యుదయకర "సోషలిస్టు విధానం అన్నిదేశాల్లోని రాజకీయ సాహిత్య మేధావుల్ని కదలించినట్లుగానే భారతదేశంలో కూడా కదిలించినాయి. 1984-85లకే కమ్యూనిస్టుపార్టీ భారతదేశంలో మూలమూలలకు ప్రాకటం మొదలుపెట్టింది. 1986లో మొట్టమొదటి అభ్యుదయ రచయితల మహాసభ (ప్రేమ్‌చంద్‌ అధ్యక్షతన లక్నోలో జరిగింది. 1948లో తెలుగులో అభ్యుదయ రచయితల సంవుం ఏర్పడింది. ఇక్కడ వివరించవలసిన ముఖ్య విషయం ఒకటుంది. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం అనే టి.యల్‌.కాంతారావు 33

నామకరణం 1943లో జరిగినా, అంతకు మునుపే సుమారుగా ఒక దశాబ్దికాలంపాటు అభ్యుదయదృక్చథంలో కళారూపాల సృష్టి జరిగింది. స్థూలంగా 1930 తరువాత పరిస్థితి ఇది. జబ్బుపడిలేచిన శ్రీశ్రీ ఈ పరిస్థితులన్నింటినీ ఆకళింపు చేసుకొన్నాడు.

1980 దాకా తెలుగు కవిత్వం తనను నడిపిస్తే 1980 తరువాత తెలుగు కవిత్వాన్ని తను నడిపించినట్లుగా శ్రీశ్రీ అన్న మాటకు ఒక ఇంటర్‌వ్యూలో వివరణ ఈ విధంగా ఇచ్చాడు, శ్రీశ్రీ. “19380 నాటికి నా వయస్సు 20 ఏళ్ళు. అప్పటికే కొంత సాహిత్యవ్యాసంగం ప్రారంభించాను. అనేకమైన దారుల్లో ఎటు వెళ్ళటం; నాది అంటూ ఏదైనా ఒక దారి ఉంటుందా? అని ఇలా వెళుక్కుంటున్న కాలం అది అంటే 1980 వరకూ. కాబట్టి 1980దాకా తెలుగు కవిత్వం నన్ను నడిపించింది అన్నాను. ఆ తరువాత సరిగ్గా 1980 కాదనుకోండి 20వ శకాబ్దపు 4వ దశాబ్దంలో నాది అంటూ ఒక దారి నాకు కనబడింది. అంతకుముందు 10 సంవత్సరాలుగా నేను విశ్వనాథ, కృష్ణశాస్తుల ప్రభావంలో ఉండి ఇంకా అనేక మంది * ప్రాబల్యంలోఉండి, ఎంతో మందిని ట్రాన్స్‌లేట్‌ చేస్తూ, అనేక విధములైనటువంటి ప్రయోగాలు చేస్తూ సాగించిన కృషి ఒక దారికి వచ్చింది. దానికి అనేకమైన కారణాలు. నేను ముఖ్యంగా చెప్పేదేమిటంటే అది హంగ్రీ థర్టీస్‌ కావటం. ఆ దశాబ్దింలోనే స్పానిష్‌ అంతర్యుద్ధం రావటం, మొత్తం మీద అనేక కారణాలవల్ల తెలుగు కవిత్వాన్ని పెద్ద ఒక మలుపు తిప్పటం సాధ్యమైంది.” కాబట్టి తెలుగు కవిత్వాన్ని ఒక మలుపు తిప్పి ఒక కొత్త సంప్రదాయానికి, ఒక కొత్త యుగానికి కారకుడైన వాడు శ్రీశ్రీ అని భావించడంలో దోషం ఎంత మాత్రం లేదని నా విశ్వాసం. ఆధునికత్వానికి ఆచార్యుడు గురజాడ కాగా- “ఫాదర్‌ ఆఫ్‌ ది మోడరన్‌ పాొయిట్రీ” అని శ్రీశ్రీని శ్రీ వేగుంట మోహనప్రసాద్‌ తన 'టెన్స్‌బైమ్‌' యాంథాలజీలో పేర్కొనటం అభ్యంతరకరమైనదని రోణంకి అప్పలస్వామిగారిలాంటి పండితులు కొంతమంది భావించారు. మోహన ప్రసాద్‌గారు ఏ ఉద్దేశంతో అన్నారో నాకైతే తెలియదు గాని ఆ అనటం మాత్రం చాలా కరెక్ట్‌గా అన్నారని నేను భావిస్తున్నాను. అందుకు నేను అనుకునే కారణాలు చెప్తన్నాను, ఆధునిక సాహిత్యప్రక్రియలకు, సాంఘిక అవగాహనకు ఆద్యుడు గురజాడ అనటంలో సందేహం ఎవరికీ ఉండనవసరంలేదు. కవిత్వంలో గురజాడ ప్రారంభించిన ఆధునికత గురజాడ మార్గంలో సాగలేదు. శ్రీశ్రీ ఆవిర్భావం తరువాతనే గురజాడ ప్రదర్శించిన ఆధునికత ('ప్రయోగదశను అధిగమించి ప్రామాణికదశను అందుకొని సంప్రదాయంగా స్థిరపడింది. ఇందుకు అనేకమైన చారిత్రక కారణాలున్నై. గురజాడ

. అప్పారావుగారి సమస్త సాహిత్య సృష్టి సంస్మరణ వాదానికి మాత్రమే పరిమితంకాగా శ్రీశ్రీ సాహిత్యసృష్టి సామాజిక విప్లవభావానికి నాంది పలికింది. ఆర్థిక దృక్పథం లేని సంస్కరణ వాదం లోపభూయిస్టమైనదని గురజాడ అనంతరకాలంలో చాలామంది భావించటం జరిగింది. ఈ దృష్టితో చూసినపుడు కవితా వస్తువులో శ్రీశ్రీది ఇంకా ముందుచూపే. శిల్పంలో శ్రీశ్రీ కొత్తవొరవడి పెట్టాడు. వస్తు శిల్బాల సమగ్రస్వరూపం అతికొత్తగా శ్రీశ్రీలో సాక్షాత్కరించింది. కనుకనే కవిత్వంలో ఇది శ్రీశ్రీయుగం అన్న వాదం నిలబడింది.కొందరు వద్దంటే, కాదంటే మాసిపోయే సత్యం కాదు ఇది.

'ెలుగు కవిత - కొత్త పోకడలు” అనే వ్యాసంతో “సంప్రదాయాలను ధ్వంసం చేయడం, 34 -. యుగకవి శ్రీశ్రీ

కళాశీలికొక క్రీడ కాదు. ఎంతో అవసరం కలిగి వీటి వినాశం వల్లనే లోకాన్ని ముందుకు తీసుకువెళ్ళవలసి ఉంటుందన్నప్పుదే అతడందుకు ఉద్యమిస్తాడు. తన ్రజ్ఞాతి శయంవల్ల నూతన నం(ప్రదాయాలను విధిస్తాడు” అంటాడు శ్రీశ్రీ. ఈ మాటలు సులభంగా బోధపడుతున్నట్లు కనిపించినా వాటి వెనకాల ఉన్న అర్ధం సామాజిక పరిణామానికిగల సంబంధమే. సమాజాలు, వాటి అవసరాలు, విలువలు మార్పు చెందేటప్పుడు సాహిత్య సంప్రదాయాలు కూడా మార్పు చెందుతై అని ఇవాళ కొత్తగా చెప్పవలసిన విషయం కాదు. ఏ భాషలోనైనా సాహిత్య చరిత్రను, సామాజిక చరిత్రతో అన్వ్నయింప చేసుకొని అధ్యయనం చేసిన వారికి అర్థమయ్యే యథార్థమే ఇది. గతాను గతి కత్వాన్ని అనుసరించే వాళ్ళు ఎప్పుడూ ఉంటారు. వాళ్ళు మార్పు తేలేరు; మార్పును సహించనూలేరు. అనివార్యంగా వస్తున్న సాహిత్య సామాజిక పెనుమార్చులను వీళ్ళు ఆపనూలేరు. మానవుడు మహాకవి అయినపుడు అతీంద్రియ జ్ఞానంతో పనిచేస్తాడు. అప్పుడతని వాక్కు ఆది మధ్యాంత రహితమవుతుంది. ఉ(్ధంథాలు గతంలోనూ ఉన్నాయి. ఇప్పుడూ ఉన్నాయి. భావిలోనూ వస్తాయి - అని తెలియనివాళ్ళు ఏదైనా కొత్తది వస్తే ఇది లోగడ వేమన చెప్పిందే అంటారు. ఇవన్నీ మన వేదాల్లో ఉన్నాయని అగ్నిహోత్రావధాన్లు అన్నట్లు _ శ్రీశ్రీ కొత్తదనాన్ని ఈసడించే వాళ్ళను గురించి అన్నాడు. అసలిదంతా కవిత్వం కాదనుకునే జాతి ఇప్పటికీ ఇంకా ఉంది. గుడ్డి కన్ను మూసినా, తెరిచినా ఒకటే.

నేనేదో విరచిస్తానని,

నా రచనలలో లోకం ప్రతిఫలించి,

నా తపస్సు ఫలించి,

నా గీతం గుండెలలో ఘూర్దిల్లగ

నా జాతి జనులు పాదుకొనే

మంత్రంగా (మోగించాలని,- ఆశించిన కవి జనగీతాలనే పాడాడు. లోకాతీత సాహిత్యానికి స్వస్తి వచనం పలికి లోకంతో మమేకం చెందే సాహిత్యాన్ని సృష్టించాడు.

మార్చిస్టు సిద్ధాంత సూత్రాలను అతను బట్టీపట్టకపోయినా అతని కవిత్వానికి ఆ

సిద్ధాంతపు స్థూల భావన జీవ లక్షణమైనది. కనుకనే శ్రమైక జీవన సౌందర్యానికి సమానమైనది లేనే లేదని భావించి-

కమ్మరి కొలిమీ, కుమ్మరి చక్రం,

జాలరి పగ్గం, స్తాభెల మగ్గం,

శరీర కష్టం స్ఫురింపచేసే

గొడ్డలి, రంపం, కాడవలి, నాగలి,

సహస్రవృత్తుల సమస్త చిహ్నలు-

నా వినుతించే,

నా విరుతించే నవీన గీతికి, టి.యల్‌,.కాంతారావు 35

నా విరచించే నవీన రీతికి =" ఖానం! భాగ్యం! ప్రాణం! ప్రణవం! అని అనగలిగాడు. తెలుగు కవితారంగంలో అధివాస్తవిక ప్రయోగాలు చేసింది కూడా శ్రీశ్రీయే. అతని కవిత్వాన్ని ఉదహరించుకుంటూ పోతే చాలా ఉదాహరణలు ఇవ్వాలి. శ్రీశ్రీ మీద సాగినంత చర్చ ఆధునికులలో మరొకరెవ్వరిపైనా సాగలేదు. 1955లో రేగిన దుమారం సాహిత్య గమనాన్ని అనుశీలించిన ప్రతి ఒక్కరికీ తెలుసు. కాలంతోపాటు ముందు ఉన్న కవి శ్రీశ్రీ. కాలం కంటే ముందుకు సారించిన దృష్టి శ్రీశ్రీ ది. అభ్యుదయ కవిత్వం వెనుకంజ వేసిన దశలో, ఉద్యమాలు చల్లారిపోయిన కాలంలో, చైతన్యం సర్వత్రా స్తంభించిన సమయంలో, జనత గాఢ నిద్రామగ్నమై ఉన్న సమయంలో, పండితులు నిరాశతో శూన్యంలోకి చూస్తున్న కాలంలో, దోపిడీలు దౌర్జన్యాలు యథేచ్చగా వీరవిహారం చేస్తున్న సమయంలో దిగంబర కవులు సాహిత్య రంగంలో సృష్టించిన సంచల నానికి శ్రీశ్రీయే చలించారు. తదితర అభ్యుదయ వాదులంతా దిగంబర కవులను చీల్చిచెండాడుతున్నప్పుడు వారి ప్రక్కన నిలబడి వారికి ధైర్యాన్ని, స్ట్థయిర్యాన్ని కలిగించింది శ్రీత్రీయే. . భారతదేశంలో మార్చిస్ట సిద్ధాంతానుయాయులు ముఠాలు ముఠాలుగా చీలినప్పుడు, సంస్కరణ వాదానికి, సామరస్య వాదానికి కాలం చెల్లిందనీ, పార్లమెంటరీ ప్రజాస్వామ్యం ఉత్తబూటకమని పీడితులు పీడకులపై సంఘటిత శక్తితో తిరగబడి వారి రాజ్యాన్ని వారు స్థాపించుకోవాలని ఒక విశ్వాసంతో ఒక వర్గం ఉదృ్భవించినప్పుడు ఆ వర్గానికి వత్తాసుగా ఆ వర్ధ దృక్పథానికి అనుకూలంగా వి.ర.సం. సంస్థ ఏర్పడింది. అనాడు శ్రీశ్రీ అభ్యుదయ రచయితల సంఘ సభ్యత్వాన్ని వాదులుకొని వి.ర.సం.లో జేరిపోయాడు. శ్రీశ్రీ దిగంబర కవులను సమర్థించిన నాటినుంచీ ఈనాటివరకూ తెరిచిన నోరు ముయ్యకుండా అతని మీద విష (ప్రచారం చేస్తున్న వాళ్లు చాలామంది ఉన్నారు. కొండకు తలను ఢీ ఇవ్వటం వల్ల నష్టపోయేది పొట్టేలే గాని కొండకాదు. శ్రీశ్రీ నీడపడని వాళ్ళు కవిత్వంలో లేరని కాదు, ఉన్నారు. వాళ్ళూ ఏ మార్పుకూ కారణం కాలేక పోయారు అని మాత్రమే మనం భావించాలి. కొత్త వ్యవస్థ తన రూపాన్ని సంతరించుకునేటప్పుడు పాత వ్యవస్థ మూలుగులు వినబడుతూనే ఉంటై.ఆ మూలుగులనే ఉరుములనుకుంటారు మూర్చులు. కవిత్వంలో, వచన రచనలో, " విమర్శక విధానంలో శ్రీశ్రీ ముద్ర, ప్రభావం చెరిపేస్తే చెరగనివి, ఈ యుగాన సాహిత్యం మీద శ్రీశ్రీ ప్రభావం ఏ మేరకు విస్తరించిందో అంచనా కట్టగలిగిన వారికి శ్రీశ్రీ కవిత్వ మహత్తు సరిగా అర్ధం అవుతుంది. దివాంధాలు వెలుగుని చూడవు కనుక వాటిని గురించి ప్రస్తావించనవసరం లేదు. జ (ముద్రణ : “ఆంధ్రపత్రిక వారపత్రిక, 18-01-1986) 36 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ సాహిత్యం -శిల్పదృష్టి

ఆధునిక యుగం యొక్క జీవలక్షణం తొలిసారిగా శ్రీశ్రీలో ప్రతిఫలించిందని విశ్వసించే వాళ్లలో నేనొజ్జి. ఏ కాలంలోనైనా ఒక్కొక్కయుగానికి ఒక్కొక్క మహాకవి తిరుగులేని ప్రతినిధిగా నిలబడతాడు. అయితే ఆ యుగంలోనే ఇంకా మహాకవులుండవచ్చు. ఆ యుగానికి అతను ప్రాతినిధ్యం ఎందుకు వహిస్తున్నాడంటే-ఆ యుగంలో జీవించే అసంఖ్యాక జనానీకాల హృదయోద్వేగం అతని కవిత్వంలో జీవనాడిగా సృందించడంవలన. అంటే తత్కాల సమాజంలో ఉన్న అనేక భావనల్లో ఏదో ఒక భావన '్రత్యేకమై అఆ యుగాన్ని ఆక్రమించడం వలన. ఆ భావనేమవాోకవికి కావ్య లక్షణంగా, కావ్య వస్తువుగా స్వీకృతమవుతుంది. కావ్య వస్తువు కవిని మహాకవిగా నిలబెట్టలేదు. అతని కవిత్వానికి వస్తువు వెన్నెముక అయినప్పటికీ వస్తువును తీర్చిదిద్దటంలో కవిచూపించే శిల్ప్చచాతుర్యమే ఏ కవినైన, ఏ కాలంలోనైన మహాకవిగా నిలబెడుతుంది, ఈ దృక్పథంతో ఆలోచిస్తే ఆధునిక యుగలక్షణం శ్రీశ్రీలో ప్రతిఫలించింది అన్న యథార్థం బయటపడుతుంది. యుగలక్షణంతోపాటు అనితరసాధ్యమైన శిల్పద్భష్టి అతని సాహిత్యంలో కనబడుతుంది. ఈ విధంగా శ్రీ శ్రీ శిల్చసిద్ధాంతాల సమ్యక్స్వ రూపమవటం వలన మహాకవి కాగలిగాడు.

శ్రీశ్రీ కావ్యవస్తువు సామ్యవాదం, ఇదొక్కటేకాక దేశకాలాల నధిగమించిన మహా మాననీయ దృక్పథం అతనికావ్యఖండికలలో ఎక్కువగా ద్యోతక మవుతుంది. దీనిని సాధారణీ కరణం అంటున్నాం మనం. తన సిద్ధాంతానికి కావ్యరూపం ఇవ్వటంలో శ్రీశ్రీ ఏవిధమైనదారి తొక్కాడు? అతని శిల్పదృష్టి ఎలాంటిది ? అన్న శ్రశ్చలు విచారణీయాలు.

మొట్టమొదటి విషయం శ్రీశ్రీ తన మార్గాన్ని తను నిర్ణయించుకున్నాడు. ప్రాచీన కవి సమయాలమీద చాలా బలమైన విప్లవాన్ని లేవదీశాడు. తత్భలితమే అభ్యుదయ కవితా విష్కరణ. అతను లేవదీసిన విప్లవం విజయవంతమవడానికి కారణం. అది నిర్మాణాత్మకం, శృశానాల నిఘంటువులు దాటి వ్యాకరణాల సంకెళ్ళు విడిచి ఛందస్సుల సర్పపరిష్వంగం వదలటం అనటంలో పాక్షికమైన సత్యమే గోచరిస్తోంది. ఎంచేతంటే శ్రీశ్రీ ప్రాచీన ఛందస్సులను ధ్వంసంచేసిన మాట నిజమేకాని వాటిస్థానంలో కొత్త ఛందస్సులను ఏర్పరిచాడు. ఛందస్సు నుంచి స్వాతంత్ర్యాన్ని మాత్రమే అతను కోరింది. “ఛందస్సు నుంచి స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరడంలో కవి రసావిష్క్మరణకు కావలనిన కొన్ని మూలద్రవ్యాలను సంతరించుకుంటాడు. ఈ మూలద్రవ్యాలు ఉన్నంతకాలం కవిత్వానికి ఛందోరాహిత్యం ఒక లోపంకాదు” అని అంటాడు శ్రీశ్రీ. ఇక్కడి ప్రాచీన అలంకారికుల మతం శ్రీశ్రీ దృక్పథానికి దగ్గరగా ఉంది. 'రసథ్వని కావ్యాత్మ' అన్నారువాళ్లు, రసావిష్కరణఅంటే కావ్యఖండికద్వారా రసానందాన్ని కలుగచేయటమే కదా! ఏ వస్తువు తీసుకున్నప్పటికీ కవికనుక సమర్భుదైతే ఏ మార్గం వరించినా రసోత్చాదన టి.యల్‌కాంతారావు ఏ7

జరుగుతుంది. ఈ భావమే శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థానంలో బుక్కులు అనే ఖండికలో చెబుతారు. కాదేదీ కవితకనర్హం ! జొనౌాను శిల్పమనర్థం |! ఉండాలోయ్‌ కవితావేశం ! కానీవోయ రసనిర్దేశం 1 ఈ నాలుగు పాదాల్లో శ్రీశ్రీకి గల శిల్చ్పదృష్టి వ్యక్తమవుతంది. అతని కవితా పరమార్థం రసనిర్దేశం. ఒక్క “'మహాప్రస్థానం'లోనే కాక తదితర కావ్యఖండికల్లో కూడా అతను ప్రధానంగా పోషించిన రసాలే రెండు. వీర,కరుణరసాలు. ఈరెండు రసాల్ని చాలా ఉన్నత స్థాయిలో పోషించాడనటంలో ప్రతిపత్తి లేదు. ప్రతి మహాకవిని పట్టిచ్చేది శబ్ద ప్రయోగం. శబ్దం యొక్క బలాన్ని తెలుసుకుని ఉపయోగించడం శిల్పంలో ఒక భాగం. శ్రీశ్రీ లలితమైన భావాన్ని చెప్పేటప్పుడు కోమల పదబంధాన్ని ఉపయోగిస్తాడు. దీనికి అతను రాసిన ఏకావ్య ఖండికైనా ఉదాహరణమే. పాపం, పుణ్యం, ప్రపంచమార్గం- కష్టం, సౌఖ్యం న్లేషార్ధాలూ ఏమీ ఎరుగని పూవుల్లారా | అయిచారేదుల పాపల్లారా 1 మెరుపు మెరిస్తే వాన కురిస్తే, అకసమున హరివిల్లు విరిస్తే అవి మీకే అని ఆనందించే కూనల్లారా ! - ఇది పసి పిల్లలను సంబోధిస్తూ వారి మానసికస్థాయిలో రాసిన కావ్య ఖండిక. ఇలాగే ఒక మహా ఉద్రిక్తభావాన్ని తీవ్రమైన ఉద్రేకంలో చెప్పేటప్పుడు అతని శైలిలో అపరిమితమైన మార్చువస్తుంది. “నీకై నేనేరిన వేయేధ్వనులో, ఏవ మూలల వెదికిన (ప్రోవుల 'ప్రోవుల రణన్నినాదాలో, నడిరేయాకస మావర్తించింన, మేఘాలావర్నించిన, - " ప్రచండ రుంరూ ప్రభంజనం గజగజలాడించిన నడిసంద్రపు కెరటాల్లో (మోగిన శంఖారావం, ధంకాధ్వానం,” ఇలాగే అతని కవిత్వమంతా సందర్భానుగుణమైన శైలినే సంతరించుకుంది. మహాకవిత్వం ఎప్పుడూ ఒక శైలీ ప్రత్యేకతలో ఆగిపోదు; ధ్వని ప్రధానమై ఉంటుంది.ఈ ధ్వని ఒక కవిలో ఎంత ఉన్నతస్థాయిలో ఉంటుందో ఆ కవి అంతగా మహాకవి కాగలుగుతాడు. శ్రీశ్రీ కవిత్వంలో చాలాభాగం ఉన్నతధ్వని ప్రధానమైనది. 38 యుగకవి శ్రీశ్రీ

“రాత్రిపూట వేటముగించుకుని క్రూరన్ఫుగాలు నిద్రిస్తున్నాయి

చిల్లరజంతువులు భయంతో ఎక్కడివక్కడ ఇరుక్కుపోయాయి” . పై పాదాల్లో వేట దోపిడీగా, క్రూరమృగాలు దోపిడీదార్లుగా, చిల్లర జంతువులు దోపిడీ చెయ్యబదుతున్నవాళ్ళుగా ధ్వనిస్తుంది. "

“ప్రపంచమొక పద్మవ్యూహం

కవిత్వమొక. తీరని దాహం” ఈ రెండుపాదాలూకూడా ధ్వని ప్రధానమైనవే, ప్రపంచం పద్మవ్యూహమంటే అనేకానేక సమస్యాపరపీడితమైనదని అర్ధం. ఎంతకాలం ప్రపంచ సమస్యలుంటాయో అంతకాలం కవులకి కవిత్వం తీరని దాహంగానే వుంటుంది. ఇంకా 'దేశచరిత్రలు, 'ిక్షువర్షీయసి), “బాటసారి%* ఆ:! మొదలైన కావ్యఖండికలు ధ్వని ప్రధానమైనవి. ధ్వనిశక్తిని గ్రహించిన కొద్దిమంది ఆధునిక కవులలో శ్రీశ్రీ ఉన్నతుడు. .

కవిత్వానికి అలంకారాలు ప్రధానం కాకపోయినప్పటికీ అవలక్షణం మాత్రం కాదు. శ్రీశ్రీ 'చటులాలంకారపుమటుమాయల నటని అన్నది కావాలని ఎరువుతెచ్చుకున్న వారికి చెలామణి అవుతుంది. శ్రీశ్రీ ఉపమాలంకారాన్ని అత్యున్నతస్థాయిలో ఉపయోగించుకున్నాడు. ఈ ఒక్క ఉదాహరణ చాలును,

“ఆకాశపు టెడారి

లోకాళ్ళు తెగిన

ఒంటరి ఒంటెలాగుంది జావిల్లొ ఇలాగే బాటసారిలో 'రాత్రినల్లని రాతిపోలిక' 'భిక్షువర్నీయసి'లో “ఆరిన కుంపటివిధాని మొదలగు ఉపమానాలు ధ్వని ప్రధానమై కావ్యఖండిక పరమార్శానికి అనుకూలంగా ఉన్నాయి.

శ్రీశ్రీలో ఉన్న మరొక ప్రత్యేక లక్షణం అనుప్రాసల్ని ఉపయోగించుకోవటం. చాలామంది ఆధునికులలో అనుప్రాసలు మిగిలి కవిత్వం లోపిస్తుంది.

“కవీ 1! నీ గళగళన్నంగళ

కళాకాహళ హళాహళిలో

= కలిసి పోతిని ! కరిగి పోతిని 1

కానరాకే కదిలి పోతిని ౯ పై పాదాల్లోని అనుప్రాసలు కవి కావాలని తెచ్చుకున్నవి కాక సహజంగా చూపించి శిల్పంలో లీనమవుతున్నాయి. ఈ విధంగా శ్రీ శ్రీ సాహిత్యంలో సంపూర్ణమైన శిల్పదృష్టి గోచరిస్తుంది. - అయితే విషయ (ప్రధానవాదులు శిల్పదృష్టిని ధిక్కరించి సామ్యవాదసిద్ధాంత నిరూపణవలన శ్రీ శ్రీ మహాకవి అయ్యాడు అంటే అనవచ్చు. శ్రీశ్రీ కవిత్వంలో సామ్యవాదం ధ్వనించింది అంఠేకాని సామ్యవాదంలో శ్రీశ్రీ కవిత్వంలేదు.

“భావాల సరిహద్దులవద్ద కాపభాకాయాలి కవి

ప్రపంచాన్ని ప్రజానీకానికి విశదంచెయ్యాలి కవి

చక్రాల్లో చక్రాల్లా అర్థాల్లో అంతరార్థాలుంటాయి టి.యల్‌కాంతారావు 39

కొాంతమట్టుకే బోధపడవచ్చు కొందరికి

ఇంకా అందులో ఏముంటుందో చెబుతాడు వ్యాఖ్యాత”

సందర్భాన్ని బట్టీ శబ్బాలనుపయోగించటం ఉత్తమ కవి లక్షణం. ఆ శబ్జాలు ఒక్కొక్కప్పుడు సూటైన అర్భాన్నివ్వచ్చు : మరొక్కప్పుడు వ్యంజకప్రధానంగా నిల్వవచ్చు. వాచ్యార్థం సామాన్యులకు బోధపడుతుంది. ధ్వని అర్ధంకాదు. అలాంటప్పుడు విమర్శకుడి అవశ్యకత యేర్చడుతుందని పై పాదాల అర్ధం. ఇది శిల్పదృష్టికాక మరేమవుతుంది ?

సంప్రదాయంమీద తిరుగుబాటు తేలికైన విషయం కాదు. సంప్రదాయం ఏమిటో ముందు సమగ్రంగా జీర్ణమై ఉండాలి. శక్తి వివిధరూపాల్లోకి పరిణామం చెందినట్టుగానే సంప్రదాయంకూడా అధికపరిణామాలకి గురికావచ్చు. ఏకాలానికాకాలంలో గతంనుంచి మంచిని (గ్రహించటం జరుగుతుంది.

“చూశావా ఆరుద్రా ఒక తమాషా

సంప్రదాయం నిలిచే ఉంటుంది హమేషా

మూఢాచారాలు మారుతూ ఉంటాయి నిజం

కాని సంప్రదాయం తాతముత్తాతలనాటి ధనం

జాతికి జీవనాళిక జానపదగీతికొ అంటున్నాడు శ్రీశ్రీ.

పూర్వం మహాకావ్యాలు నిర్మించారు: ఇప్పుడు మహాకావ్యనిర్మాణం జరగటం లేదనవచ్చు. పూర్వం ఒక మహాకావ్యం ఇచ్చిన అనందం ఇప్పుడు ఒక కావ్యఖండికే ఇవ్వవచ్చు. ఆకృతిలో భేదంకాని అనుభూతిలో భేదం లేదుకదా! శ్రీశ్రీ 'ిక్షువర్నీయసి? 'కవితా! ఓ కవితా! 'దేశచరిత్రలు, 'విషాదాంధ్ర మొదలగు కావ్యఖండికలు పొఠకుల్ని అనంతమైన అనుభూతిలో ముంచి లేవనెత్తుతాయి. విషాదాంధ్రలో తేలికమాటల్లో గొప్ప సెటైర్‌ని ధ్వనింప చేశాడు శ్రీశ్రీ. ప్రతిపాదంలోనూ వ్యంజకత గోచరిస్తుంది. ఎ వఏఐజ ఓ బొ లలో గొప్ప భావధ్వని ఉంది: విసురు ఉంది. వచనగేయంయొక్క ప్రాణభూతమైన లక్షణం ఉంది: ప్రాచీన మహాకావ్యలక్షణాలుగా మనం వేటిని భావిస్తున్నామో ఆ లక్షణాలుగల కావ్యఖండికలు శ్రీశ్రీ అనేకం రాశాడు. “దిర్షతతో నిమిత్తం లేకుండానే ఒక మహాకావ్యం ఇచ్చిన ఆనందాన్ని ఇవ్వగల చిన్నగీతం వ్రాయవచ్చునంటాను” అన్న శ్రీ శ్రీ అలాంటి గీతాలు చాలారాసి చూపించాడు.

శ్రీ శ్రీ చెప్పిన విషయం ప్రధానంగా కమ్యూనిజం కావచ్చు. కాని అతని కవిత్వాన్ని చదివి ఆనందించటానికి పాఠకుడు కమ్యూనిష్టు కానక్కరలేదు. సహృదయుకైన ఏపాఠకుదైనా శ్రీశ్రీ కవిత్వాన్ని చదివి ఆనందించగలడు. ఎంచేతంటే శ్రీశ్రీ కవిత్వంలో ఉన్నది కమ్యూనిజం ఒక్కటే కాదు కనుక,

తన కవితామార్గంలో తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక మహాయుగానికి సింహద్వారం తెరిచి మరోప్రపంచ మహాప్రస్థానానికి నేతృత్వంవహించిన విష్లవమహాకవి శ్రీశ్రీ. అటు జీవితంలోనూ, ఇటు సాహిత్యంలోనూ అప్పటికీ, ఇప్పటికీ, ఎప్పటికీ మహానుభావుడు శ్రీశ్రీజె

(ముద్రణ : 'పుస్తక ప్రపంచం" మాససత్రిక, 1870 )

4౦0 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ -సంస్మరణ

సరిగ్గా ఇవ్వాళ్టికప్పుడే రెండేళ్ళయిపోయింది శ్రీశ్రీ మరణించి - ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో శ్రీశ్రీ ఉదయం ఒక చారిత్రక సంఘటన. సన్మానాలలో, ఊరేగింపులలో, కవిమేళాలలో, ఆస్తుల్ని సంపాదించటంలో, పిల్లల్ని కనటంలో, సొంతడబ్బా వాయించు కొనటంలో, పాలక వ్యవస్థకు బాకాలూది స్వార్ధ ప్రయోజనాలను సాధించుకోవటంలో కొంత మంది కవులు సంతృప్తి చెందవచ్చు. అట్లాగే వాళ్ళు తృప్తిగా మరణించవచ్చు. వాళ్ళచేత విస్మరించబడిన ప్రపంచంకూడా వాళ్ళను హాయిగానూ, ఆనందంగానూ విస్మరిస్తుంది. ఎవడి" ఆవిర్భావంతో ఈ ప్రపంచ గమనం ముందు దారివైపు మళ్ళుతుందో, ఎవడి ఆవిర్భావంతో నిద్రిస్తున్న మనస్సు, మేధస్సు మేలుకొంటాయో, ఎవడి ఆవిర్భావంతో మృత సంప్రదాయపు కవాటాల వెనుక మరబొమ్మలవుతున్న కళా స్వరూపాలు పునరుజ్జీవనం పొంది నూతన తేజస్సుతో, నూతన దృక్పథంతో ప్రజల ముందుకు వస్తాయో, ఎవడి గళంలో, కలంలో సమకాలీన సమాజ హృదయ స్పందన అనితరసాధ్యంగా వినపడుతుందో, రూపుకడుతుందో వాడు మహాకవి. అట్లాంటి మహాకవులు ఎప్పుడో ఎక్కడో శతాబ్దాలకొక్కసారి ఆవిర్భవిస్తారు. అట్లా తెలుగుదేశపు కవితా ప్రపంచంలో ఉద్భవించిన మహాకవి శ్రీ శ్రీ.

ఉరుముకి చెవులు మూసుకుంటాం. మెరుపుకి కళ్ళు మూసుకుంటాం. సూర్యుడివైపు కళ్లెత్తి చూడం. మార్పుని మనసు మూలల్లోకి కూడా చొరబడనియ్యం. యథాస్థితివాదంలో నిర్లిప్తంగా, నిరీహతో, నిరుత్సాహంతో బతకడానికి అలవాటు పడ్డాం. తాతగారి, నాన్నగారి భావాలకు దాసోహం, నేటి నిజాలు చూడలేని ఆంధత్వం, సాంప్రదాయానికి మూఢంగా దాసోహం- ఇవి మనలో చాలామంది ప్రత్యేక లక్షణాలు. దోపిడీకి, పీడనకు ఖర్మ సిద్ధాంతాలూ, అన్ని సిద్ధాంతాలూ కారణంగా చూపిస్తూ అమాయక మానవ జాతిని అనాదిగా అధ్వాన్నంగా _పాలించే పిడికెడు మేధావులకు శాశ్వతంగా బానిసత్వం చేస్తూ, భవిష్యత్తు తరాలనుకూడా కట్టు బానిసత్వంలోకి దించే భావజాలానికి లొంగిపోయి, కీటకంలా, పురుగులా, చెద పురుగులా బతకటమే పరమార్థంగా భావిస్తున్న జాతికి స్వేచ్చ, స్వాతంత్ర్యం, సమానత్వం, సౌభ్రాతృత్వం అంటే అర్థాలు తెలియవు. చీకటిలో మగ్గుతున్న జనాలకు వెలుగు చూపించాలని, అసూయలతో, స్పర్థలతో, పరస్సర కలహాలతో జీవిస్తున్న శ్రమజీవులకు వాటికి కారకులైన పీదకవర్ల స్వభావాన్ని విశ్లేషించి సోదరభావం, సమభావం కలిగించి దాస్య శృంఖలాలను ఛేదించాలని కలంపట్టి కవిత్వం రాశాడు శీశ్రీ ॥

సంప్రదాయ వాదులు, ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థ పట్ల మక్కువ కలిగిన మహానుభావులు శ్రీశ్రీ కవిత్వంమీద, వ్యక్తిమీద తలా దోసెడు చల్లిన దుమ్ము ఈనాటికి వాళ్ళ కళ్ళల్లో పడటం తెలియని టి.యల్‌.కాంతారావు త్తే

విషయం కాదు. అతనికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన సంతకాల సేకరణను ఇంకా ఎవరూ మరచిపోలేదు. అతని కవిత్వం చిత్రకవిత్వ స్థాయిదాటలేదన్న మవాపండితులూ, మహానుభావులూ కాలప్రవాహంలో కలసిపోయారు. వారిని లోకం మరిచిపోయింది. వీరి పుస్తకాలు గ్రంథాలయాల బీరువాల్లో బూజుపడుతున్నై పేజీలు చెదపురుగులకు ఆహారంగా పనికి వస్తున్నై. మార్చుని అంగీకరించని సాహిత్య జీవులను అటుంచితే, మార్పుకోసం తపించిన కవులు కూడా శ్రీశ్రీ నెత్తిమీద కళ్ళాపిచల్లారు. వి.ర.సం. ఏర్పడినతరువాత ఈ కవులు విమర్శక శిఖామణులు శ్రీశ్రీకి ముందు నారాయణబాబును నెట్టడానికి విశ్వ ప్రయత్నాలు చేసి విఫలమయ్యారు. చివరకు శ్రీశ్రీ వ్యక్తిగత జీవితంలో ఉన్న కొన్ని మైనర్‌ లోపాలను బహిర్గతం చేసి వాళ్ళలోని వెర్రితనాన్ని వెకిలితనాన్ని బయట పెట్టుకున్నారు. అతనికి వచ్చిన పేరు తమకు రాలేదే అని బెంగపడి ఆ పేరు మీద మసిపూద్దామని ప్రయత్నించారు. స్టేట్‌ ఫస్టులో పాసయిన విద్యార్ధి మీద థర్జు క్లాసు పాసయిన విద్యార్ధి కుండే అసూయలాంటిది ఇది.

ఈ యుగం మాది అన్నారు కొంతమంది. ఇది శ్రీశ్రీ యుగమే అయితే దాంట్లో పదో వంతో ఇరవయ్యోవంతో మాక్కూడా ఉందన్నారు మరి కొంతమంది. భవిష్యత్‌ యుగం ఫలానా వాడిదని తీర్చు చెప్పారు కొంతమంది పిల్ల కవులు. కొంతనుంది శ్రీశ్రీ “మా కవే” అన్నారు.

(ప్రపంచం పట్టనంత విశాలమైన మహాకవి శ్రీశ్రీ గురించి ఎవరెన్ని అవాకులు, చవాకులు పేలినా అతన్ని చదివిన పాఠకులు ఈ కవుల కంటే విమర్శకుల కంటే తెలివైన వాళ్లు. శ్రీశ్రీ సాహిత్యం ఒకడబ్బ సొత్తుకాదు. దాన్ని ఆరాధించే వాళ్ళు అసంఖ్యాకులు. వాళ్ళ హృదయాలను వీళ్ళ చెత్తరాతలు మార్చలేవు. సముద్రం మీద ఉమ్మేసి నాకసి తీరిందనుకునే వాడు అయితే పరమ మూర్చుడన్నాకావాలి, లేదా మతిలేని ఉన్నాది అన్నా కావాలి.

శ్రీశ్రీ మరణించినా అతని కవిత్వానికి, దేశకాలాతీతమైన కవితాభావనకు మరణంలేదు. జ

(ముద్రణ : “ఆంధ్రపత్రిక వారపత్రిక, 16-06-1985) 42 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ మన గురజాడ

తెలుగు సాహిత్యంలో ఆధునికత గురజాడ అప్పారావుగారితోనే మొదలైందన్న నిజాన్ని గురించి ఇవాళ కౌత్తగా మళ్లీ చర్చించవలసిన అవసరం ఏమీ లేదు. గురజాడను అంగీకరించిన వాళ్ళతోపాటు, వ్యతిరేకించిన వాళ్ళూ ఉన్నారు. కవి అనటానికి, ఎవరి ఉపనిషత్తులు వాళ్ళు భద్రంగా ఉంచుకున్నారు. ప్రదర్శించారుకూడా. ఏ వ్యవస్థలోనైనా ఒక పెనుమార్చును ఒప్పు కోకపోటానికి ముఖ్యకారణం ఆ వ్యవస్థపట్ల వారికి గల విశ్వాసం మాత్రమే. సాహిత్య వ్యవస్థ ఈ న్యాయానికి మినహాయింపుకాదు. యథాతథవాదులు గురజాడను వ్యతిరేకించారు. పరి ణామవాదంలో ప్రగతివైపు దృష్టిని సారించినవారు గురజాడను నెత్తినపెట్టుకున్నారు.

సృజనాత్మక సాహిత్యంలో అంతకు మునుపు కనీ వినీ ఎరుగని పెద్ద మార్చు సంభవించి నపుడు ఆ మార్పు వెనుక ఉన్న కారణాలను పసిగట్టి ఆ సాహిత్యానికి విలువలను నిర్ణయించ డానికి కొంతమంది ప్రయత్నిస్తారు. ఆ కొంతమందిలో సృజనకారులూ ఉండవచ్చు. అనుశీలన కారులూ ఉండవచ్చు. గురజాడ అప్పారావుగారి మీద వచ్చిన విమర్శను మూడు ప్రధాన ప్రవాహాలుగా విడగొట్టవచ్చు. మొదటిది గురజాడసాహిత్యం మీద ద్వేషంతో వచ్చిన నెగిటివ్‌ క్రిటిసిజమ్‌. రెండవది గురజాడమీద అపరిమితమైన భక్తితో సాహిత్య సూత్రా లకు ఎంత మాత్రం సంబంధంలేని వస్తువిశ్లేషణాత్మకమైన పొగడ్త. మూడవది అతని సృష్టిని, దృష్టిని శాప్రీయ పద్ధతిలో విమర్శించే పాజిటివ్‌ క్రిటిసిజమ్‌.

శ్రీశ్రీ ఆదినుంచీ గురజాడభక్తుడు. అంటే 1980తరువాతనుంచి అని భావించవచ్చు. శ్రీశ్రీ గురజాడవారసుడవునా? కాదా?అనేది ఇక్కడ అప్రస్తుతం. గురజాడమీద తనకున్న భక్తి ప్రపత్తుల్ని శ్రీశ్రీ అనేకసందర్భాల్లో వెల్లడించుకున్నాడు. ఆయన అప్పుడప్పుడు గురజాడ సాహిత్యంమీద రాసినవ్యాసాలు వెనుక “గురజాడ -శ్రీశ్రీ'అనే పేరుతో ఒక సంపుటిగా వచ్చాయి. ఇప్పుడు వి.ర.సం. ప్రచురణవరుసలో శ్రీశ్రీసాహిత్యసర్వస్వం 9వసంపుటిగా వచ్చింది. వెనకటి సంపుటిలో లేని కొన్నివ్యాసాలు దీంట్లో చేరాయి. అందులో ముందడుగు 75లోనూ, కామేడ్‌ గురజాడ”76లోనూ, నాకు నచ్చిన కథ 86లోనూ వచ్చినవి కనుక ఈ సంపుటిలో చోటు చేసుకున్నాయి.

ఒక సాహిత్య సంప్రదాయం అప్పటిదాకా సమాజంలో పలుకుబడి కలిగి ఉండగా దానిమీద తీరుగుబాటుగా మరొక ఉద్యమం మొదలైనప్పుడు ఆ ఉద్యమ లక్ష్యనిరూపణలోనూ, లక్షణ నిర్దేశంలోనూ ఉద్యమకారులు బహుజాగరూకులై ఉందాలి. సాహిత్యాన్ని సమాజాన్ని గురించిన తన లక్ష్యం ఏమిటో గురజాడ అనేక సందర్భాల్లో స్వయంగా చెప్పే ఉన్నాడు. 1932మొదలుకొని 1958వరకు గురజాడసాపొత్యంపై శ్రీశ్రీరాసినవ్యాసాలు పరిశీలనార్హ మైనవి. కన్యాశుల్కంలో స్త్రీ వ్యక్తులు అనే వ్యాసం గ్రాంథికంలో సాగటం శ్రీశ్రీ సాహిత్య ప్రారంభ దశా సూచకంగా ఉంది. ఆ తరువాత వ్యాసాలన్నీ మామూలు భాషలోనే ఉన్నాయి.

శ్రీశ్రీ ప్రధానంగా కవి. విమర్శకుడు కాడు. కాని అతని పరిశీలన లోతైనది. ఆ రోజుల్లో అంటే అధునిక సాహిత్యం మీద విమర్శ అరుదైన రోజుల్లో ఈ వ్యాసాల అస్తిత్వం చాలా టి.యల్‌.కాంతారావు తప

'గాన్చదని భావించవచ్చు. ఈనాటి దృష్టితో చూసి శ్రీశ్రీ కొత్తగా చెప్పిందేమీ లేదనవచ్చు. శ్రీశ్రీ చెప్పిన కాలాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే ఆనాటికి ఈ అభిప్రాయాలు ఎంత కొత్తవో, ఎంతటి మార్పుకి దారి తీసేవిగా ఉన్నాయో అర్ధమవుతుంది. 'ముత్యాలసరం ఒక కృషి, “గురజాడ ఆధిక్యానికి కారణాలు), 'ఆధునిక గద్యవాబజ్బయ ప్రవర్తకుడు - ఈ మూడు వ్యాసాలు శ్రీశ్రీలో ఉన్న పరిశోధకుడికి, విమర్శకుడికి మంచి ఉదాహరణలు. ముత్యాలసరంమీద అతని పరిశోధనావ్యాసం కేవలం ఛందోశిల్పానికి మాత్రమే పరిమిత మైంది. ముత్యాలసరాన్ని మాత్రా ఛందస్సులో భాగంగా పరిగణించటం అతని ప్రత్యేకత. అంతటి పరిశోధనచేసి అప్పారావుగారి ఛందస్సు అపరిపక్వమని శ్రీశ్రీ చెప్పటం అతని దృష్టిలో సత్యమే కావచ్చు. కాని వెల్చేరు నారాయణరావుగారు మాత్రం గురజాడ ఛందోవ్యవస్థని కొత్త పద్ధతిలో సమర్ధించారు. గురజాడది ఆశుసంప్రదాయమని, లిఖిత సంప్రదాయపు సాహిత్య సూత్రాలు అశుసంప్రదాయానికి వర్తింపచెయ్యటం వల్లనే గురజాడ కవిత్వాన్ని అంచనా కట్టడంలో చాలా మంది విఫలమయ్యారని నారాయణరావుగారు గట్టిగా చెప్పారు. నా మటుకు నేను నారాయణరావు గారి ప్రతిపాదనతో ఏకీభవించినా భవిష్యత్‌ పరిశోధకులు ఈ విషయాన్ని ఇంకా నిగ్గు తేలుస్తారని ఆశించవచ్చు. గురజాడ ఆధిక్యానికి నాలుగుకారణాలు చెప్పాడు శ్రీశ్రీ. అందులో మొదటిది సాహి త్యానికి, సమాజానికి ఉన్న సంబంధం. రెండవది పరిణామదశ. మూడవది భాష, నాల్గవది సార్వజనీనత. ఈ వ్యాసం 1954లో వచ్చింది. ఆంధ్రదేశంలో అభ్యుదయ రచయితల సంఘం 1948 లో ఏర్పడింది. అభ్యుదయ రచయితల దృక్పథంలో సాహిత్య ప్రమాణాలు తత్పూర్వం కంటె భిన్నమైనవి. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం ఏర్పడకముందే శ్రీశ్రీ మహా ప్రస్థాన గీతాల రచన సాగిందని అందరకూ తెలుసు. సాహిత్యం, సమాజం పరస్పరా ్రితాలు అనే మాట ఇవాళ చాలా పేలవంగా వినపడినా, ఆనాడు సంప్రదాయకుల గుండెల్లో పెద్దబాంబుగా పేలి ఉంటుంది. కవి ప్రతిభాశాలీ, ప్రగతిశీలీ అయితే సామాజిక పురోగమన వేగాన్ని మరింత ఉధృతంచేస్తాడని శ్రీశ్రీ చెప్పటంలో రెండంశాలు వెల్లడవుతున్నాయి. సాహిత్యసృజన కారుడు ప్రతిభాశాలి అవటం వల్ల సంవిధానం పరిపుష్టమవుతుంది. ప్రగతిశీలి అవటంవల్ల అతని పురోగమన దృక్చథ ప్రభావం సమాజంమీద పనిచేస్తుంది. సాహిత్యంలో సంవిధానం, దృక్పథం రెండూ ముఖ్యమైనవే. ఆధునికులకు, అందులోనూ ఆర్థికదృష్టి ఉన్న వాళ్ళకు శిల్చద్భష్టిలేదనే సంకుచితవాదులు ఈ అంశాన్ని ముఖ్యంగా గమనించాలి. భాష విషయంలో గురజాడ అత్యంత స్వతంథ్రుడు. “నాది ప్రజలఉద్యమం. దాన్ని ఎవరిని సంతోష పెట్టడానికి వదులుకోలేను” అని ఆ రోజుల్లోనే అన్నాడంటే అతని దృక్పథవైశాల్యాన్ని మనం గమనించవచ్చు. ముఖ్యంగా ఈ వ్యాసాల్లో శ్రీశ్రీ ఆధునిక విమర్శకు బీజాలు వేశాడు. కొన్ని సూత్రాలు చేశాడు. ఆ బీజాలు ఈ నాటికి మహావృక్షాలయ్యాయి. ఆ సూత్రాలకు ఈనాడు వ్యాఖ్యానాలు వచ్చాయి. అతను విమర్శకుడు కాకపోయినా భవిష్యద్విమర్శకు పథని్ధేశం చేశాడు. అసలు మనకు విమర్శే లేదనే నిరాశావాదులతోగాని, ఉన్నదాన్ని వక్రీకరించే దోషైక బుద్గులతో గాని మనకు నిమిత్తం లేదు. భక్తితో ఆకాశానికి ఎత్తటమో, ద్వేషంతో పాతాళానికి తొక్కే ప్రయత్సమో చెయ్యటం చాలా మందికిఅలవాటు. విమర్శకుడికి ఎటువంటి సంయమనం ఉండాలో ఈ పుస్తకం చదివితే తెలుస్తుంది. ఆధునిక సాహిత్యవిమర్శకులకు ఎప్పటికీ కరదీపమేఈ పుస్తకం. జ (ముద్రణ-?, పునర్నూదణ ; “లాలు-సంకలనాలు, 2007 ) క! యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ చరమరాత్రి

కవులు కథలు రాసిన వైనం మనకు తెలుసు. కవిత్వంలో కనిపించే దృష్టిభేదమే వారి కథల్లోనూ కనిపిస్తుంది. కవితా రచనలో ఉన్న వైవిధ్యమే కథానికారచనలో అభివ్యక్త మవుతుంది. కథానిక్షకు సంబంధించినంతవరకూ నిర్మాణ శిల్పాన్నిగురించి చాలామంది చాలా అభిప్రాయాలు చెప్పారు. కవులు కథలు ఠాసేటప్పుడు ఈ నిర్మాణ సూత్రాలు అనుసరించినట్టు కనపడదు. తిలక్‌ లాంటి వాళ్ళను కొద్ది మందిని మినహాయిస్తే ఈ మినహాయింపు అన్నితరాల వారికి వర్తిస్తుంది. కవుల కథల్లో అభిప్రాయ ప్రకటన ముఖ్యంగా గమనించతగ్గది. తన దృష్టి కోణాన్ని బట్టే తన సంవిధానాన్ని ఎంచుకుంటాడు రచయిత. తెలుగు కవిత్వాన్ని కొత్త దోవ పట్టించిన శ్రీశ్రీ కూడా కథానికా రచనను వదలలేదు. అయితే ఇతర కవులు రాసిన పద్ధతికి, శ్రీశ్రీ రాసిన పద్ధతికీ పోలిక లేదు. పోలిక లేకపోవడానికి ముఖ్య కారణం దృష్టి కోణమే.

“వరమరాత్రొఅనే పుస్తకాన్ని ఒక కథల సంపుటిగా1980లో విశాలాంధ్రవారు ప్రచురించారు. అంతకు మునుపే ఈ సంపుటిఉంది.కాని అది ఎవరు 'ప్రచురించారో సరిగ్గా నాకిప్పుడు జ్ఞాపకంలేదు. ఈ సంపుటిలోఉన్న రచనలన్నిటిని కథలుగా భావించవచ్చునా? లేదా?అనే ప్రశ్నలు కథాసాహిత్య విమర్శకులకూ, పరిశోధకులకు వదిలేద్దామంటే నేనేవీ ఆలోచించలేదని అర్ధం కాదు. నా అభిప్రాయం చెప్పడానికే గదా ఈ వ్యాసం. తీవ్రమైన ఆలోచనలు వారికి వదిలేద్దామని నా ఉద్దేశం.శ్రీశ్రీ “చరమరాత్ర” రచనల సంపుటి ద్వారా నేటి సమాజాన్ని గురించి ఆ సమాజంలోఉన్న మనుషులను _ గురించి ఆ మనుషుల స్వభావాలను గురించి కొన్ని అభిప్రాయాలు చెప్పాడు. ఆ అభిప్రాయ ప్రకటన ఎలా జరిగింది? అని మాత్రమే నేను చెప్పదలుచు కున్నది.

ఈ మొత్తం రచనలన్నింటిలో “నేన” ప్రధానపాత్ర. అంటే రచనలన్నీ ఉత్తమ పురుషలోనే' సాగాయని అర్థం. ఇదే దృష్టి కోణం. అంటే ఉత్తమ పురుషలో రచన చెయ్యడంవల్ల ఒక సౌలభ్యం ఉంది.ఒక కష్టం ఉంది.అయితే “నేనూ పాత్రరచనలో రెండు రకాలుగా ఉండవచ్చు: మొదటిది రచయితతో సంబంధం లేని కథానికపాత్ర. రెందవది రచయితే పాత్రగా మారడం. ఇలాంటి విభజనలోంచి చూసిసప్పుడు. “చరమరాత్రి సంపుటిలో ఉన్న రచనలలో కనిపించే “నేనే శ్రీశ్రీయే. ఇదే తక్కిన కవులైన కథా రచయితలకు శ్రీశ్రీకి ఉన్న మౌలికమైన భేదం. తక్కిన రచయితలు నిర్మాణ సూత్రాలను పూర్తిగా పాటించక పోయినా ఒక కథాస్వరూపం అనేది వాళ్ళ రచనలకున్నది. “వరమ రాత్రి సంపుటిలోని కథానికలకు అలాంటి స్వరూపం లేదు. మరి వీటిని ఏమనాలి? అన్న సందేహం వస్తుంది. ఇప్పటిదాకా వచ్చిన నిర్వచనాలుగాని, అభిప్రాయాలుగాని చూస్తే కథకు స్థిరమైన నిర్వచనం అభిప్రాయం కనపడటంలేదు. కథ అనగానే ఆది మధ్య అంతాలు ఉండాలని కొంతమంది, అవసరం లేదని కొంత మంది విదేశీ కథా రచయితలు చెప్పి ఉన్నారు. శ్రీశ్రీ రచనల్లో ఈ రెండో అభిప్రాయం స్పష్టంగా కనబడుతుంది. ఏ రచన అయినా ఇంతటితో పూర్తి అయింది అని చెప్పడానికి వీలులేదు. కొన్ని కథలకు మొదలెక్కడో తెలియదు. కథను చెప్పే పద్ధతిలో పాత్రల చుట్టూ వాతావరణాన్ని సృష్టించే విధానం ఒకటి. శ్రీశ్రీ రచనలు ఈ విధానానికి టి.యల్‌.కాంతారావు 4ర్‌

చెందినవే. పాత్రలను కారికేచర్లుగా మలచడం ఈ రచనల విశిష్టత. తన స్వీయానుభూతిని సాధారణీకరణం చెయ్యడం కూడా ఈ రచనల్లో స్పష్టంగా కనపడుతుంది. ఈ పద్ధకులన్నింటిలోనూ శ్రీశ్రీ రచనలు (ఈ కథలు) తదితర కవుల కథలతో విభేదిస్తాయి.

పాత్రలను కేరికేచర్లుగా మలచడం అనే లక్షణానికి “హిరణ్యాక్షుడు, 'సీతయ్య కథలు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలు, మనుషుల్లో అనేక స్వభావాలుంటాయి. ఇతరులను అకారణంగా ఏడిపించి ఆ ఏడుపులోంచి, బాధలోంచి విపరీతమైన ఆనందాన్ని పిండుకునే వ్యక్తుల్ని మనం చూస్తూనే వుంటాం. అలా తనదంటూ ఒక అభిప్రాయం లేకుండా ఎవరేది చెబితే దానికి గంగిరెద్దులా తలూపే మనస్తత్వం గలవాళ్ళూ వుంటారు. మొదటి మనస్తత్వానికి నేటి హిరణ్యాక్షుడు కథలో శివయ్య, రెండవ మనస్తత్వానికి సీతయ్య కథలో సీతయ్య ఉదాహరణలు. ఈ భావాలని చిత్రించేటప్పుడు ఆ పాత్రలలో రెండవ అంశానికి రచయిత ప్రాధాన్యం ఇవ్వలేదు. అంటే ఆ పాత్ర ప్రవృత్తి ఆ తత్త్వం మీదనే ఆధారపడి ఉందని అర్ధం.

కొన్ని భావాలను వ్యంగ్యంగా చెప్పడానికి కొన్ని సన్నివేశాలలో పాత్రల అంతరంగాన్ని వాళ్ళ మాటల్లోనే బయట పెట్టడం రచనలో ఒక విధానం. ఆ విధానానికి “ఒసే ! తువ్వాలందుకో” కథ మంచి ఉదాహరణ. భార్యాభర్తల సంబంధాలలో ఉన్న పరస్పర వ్యతిదేక భావాలు ఈ కథలో వంట గదిలోనూ, స్నానాల గదిలోనూ వ్యక్తమవుతాయి. భార్యాభర్తల అంతరంగాలు బాహ్యా ప్రవృత్తిలో కనిపించే వాస్తవికతకు ఎంత భిన్నంగా ఉంటుందో ఈ రచనలో పరాకాష్ట స్థితిలో దర్శనమిస్తుంది. ఆడదానికి స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వకూడదనుకునే భర్త, “శర్మను నేను ప్రేమిస్తాను. పుట్టబోయే బిడ్డ అతనిదేననుకుంటాను* అనే భార్య వీళ్ళ మధ్య సంబంధం ఎంతో వ్యంగ్యంగా ఈ కథలో చిత్రించాడు. శ్రీశ్రీ కథానికారచనలో ఒక కొత్త ఒరవడి “కోనేటి దినం. కోనేటి రాత్రి, కోనేటి జన్మ అనే మూడు భాగాల కథ ఇది. ఈ వ్యవస్థలో సామాన్యుడు కలల్లో జీవిస్తూ భౌతికంగా చస్తూ ఉందదం, దాన్ని చైతన్య ప్రవంతి టెక్సిక్‌ ద్వారా అతి గాఢంగా హత్తుకునేలా ఈ కథలో చెప్పాడు. “చరమరాత్రి' కథ "గత వర్తమాన భవిష్యద్వ్యవస్థలకు ప్రతీక ఈ కథలో వచనం కవిత్వంలా -పరుగుపెడుతుంది. శ్రీశ్రీ వచనానికి కవిత్వ లక్షణం ఉంది. అది ఈ కథలో శిఖరాయమాన స్థితికి చేరింది. నరకం, భూమి, స్వర్గం అనేవి మూడుకాలాలకు ప్రతీకలు. “బాధ కవిత్వానికి ప్యూయపదం” అనే రచనలో కవిత్వ రచనను గురించి శ్రీశ్రీ తన అభిప్రాయాన్ని అతి స్పష్టంగా వెల్లడించాడు. నువ్వ స్వయంగా నీ అపాయాల్లోకి వెళ్ళు ఎరువు తెచ్చుకున్న అభిప్రాయాల్ని తగులబెట్టదానికి వీలుగా ఒక అగ్గిపెట్టె నీతో తీసుకువెళ్లడం మరచిపోకు. గుండుసూది మీద ఒంటికాలిమీద నిలబడడం గొప్పమాటే. కానీ అదేమంత గొప్పాకాదు. ఇంకో కవి ఎంత గొప్పవాదైనా నువ్వు వాడివి కావాలని ప్రయత్నించకు. ఇన్నాళ్లూ నువ్వ అర్భానుస్వారంలాగా, ముద్రాసురుడిలాగా బతికావు, పేపర్‌వెయిట్‌లాగా, రబ్బర్‌ స్టాంప్‌లాగా బతికావు, వెళ్లు జీవితంలోకి. రెండోరకం పద్యంలో కూడా బాధ వుంటుంది, కానీ అది బతికే బాధకాదు. బతికించే బాధకానేకాదు.

“చరమరాత్రి” రచనల్లో కనిపించింది పూర్తిగా మన సమాజం. దీన్ని పాటించే వాళ్ళ స్వభావం మొహబ్బత్‌ జాన్‌'కథలో చిత్రించబడింది. రాజు సపుంసకుడై రతి కార్యక్రమాన్ని తన దేశంలో నిషేధించడం ఈనాటి షాబాక వర్గం మీద పెద్ద వ్యంగ్యం కదా ఇలాంటి వ్యంగ్యం ఈ కథల నిండా విస్తరించి ఉండడమే వీటి ప్రత్యేకత. జ!

. (ముద్రణ-?, పునర్ముద్రణ : 'కలాలు-సంకలనాలు?, 2007 ) 46 యుగకవి శ్రీశ్రీ

శ్రీశ్రీ అ సివ్రాలి శ్రీశ్రీ రచనలను ప్రచురించే వరుసక్రమంలో ఇది పద్నాల్లవది, ఇది వి.ర.సం.వారి (ప్రచురణ, అంటే అంతకుముందు అన్ని సంపుటాలు వచ్చినవని అర్ధం కాదు. వారు ఒక ప్రణాళిక ప్రకారం అచ్చువేస్తున్నారనుకుంటాను. ఈ సంపుటీకరించినవారు చలసాని ప్రసాద్‌ గారు. ఆయన ఏ కార్యక్రమం తలపెట్టినా చాలా సక్సెస్‌ ఫుల్‌గా చేస్తారు. 'రా.వి.శాప్త్రీయం'గాని, శ్రీతీ వ్యాసాల సంపుటిగాని, అనంతంగాని ఇందుకు ఉదాహరణలే. సిరిసిరిమువ్వలు, 'ప్రాసక్రీడలు, లిమబుక్కులు కలిసి సంక్షిప్తీకరణలో సి.ప్రా.లి. అయింది. 1946 ప్రాంతాల మొదలైన ఈ అధిక్షేపాత్మక కవిత్వరచన శ్రీశ్రీ అనంతరకాలంలో కూడా సాగిస్తూనే వచ్చాడు. అధిక్షేప శతకాలు పూర్వం చాలా వచ్చినై. ఈ కాలంలోనూ చెదురు మదురుగా వస్తూనే ఉన్నై. వాటికీ శ్రీశ్రీ అధిక్షేప రచనలకూ వ్యత్యాసం చాలా ఉంది. ఇందులో సమకాలీన రాజక్రీయాలపైన, కవిత్వాది ఇతర విషయాలపైన వ్యంగ్యం, హాస్యం బాగా చోటుచేసుకున్నై అంతేకాదు వైయక్తిక కోపం హద్దులు దాటినప్పుడు సహనాన్ని కోల్పోయి కవిత్వేతర పదార్థాన్ని కొంత ఇందులో చేర్చటం కూడా జరిగింది. సమకాలీన రాజకీయాలమీద, వ్యక్తులమీద హాస్యధోరణితో కూడిన ఛలోక్తులు, చురకలు ఈ కవితల్లో కనబదతై. గొప్ప రచనలు చేసే శ్తక్తిలేనప్పుడు (శ్రీశ్రీ మాటల్లోనే) వొకింత చెత్తచేర్చినప్పటికీ, ఆ చెత్తలోనే శ్రీశ్రీ మార్కు కవిత్సధోరణి కనబడుతూనే ఉంటుంది.

కంద పద్యాలన్నీ కవులకు, రచయితలకు, రాజకీయాలకు చెందినవే, కందపద్య రచనలో పాటించిన సంప్రదాయం, 'సంపాదక సాక్షాత్కారం”, “ఇష్టదేవతా ్రార్ధని మొదలైన శీర్షికలు వ్యంగ్యంతో కూడుకున్నవే. ఆయన చెత్తగా భావించినా మనస్సులో మాత్రం కవితాస్సృహ లేకపోలేదు.

అందంగా మధురసని / ష్యందంగా, పఠితృహృదయ సంస్పందంగా

కందాలొక వంద రచిం / చిందికి మనసయ్యె నాకు సిరిసిరి మువ్వా! అనే పద్యంలో శ్రీశ్రీ కవిత్వ స్పృహ కనబడుతునే ఉంది. ప్రాసక్రీడలు, లిమబుక్కులను గురించి కొత్తగా ఇవ్వాళ చెప్పవలసిందేముంది?

ఈ సంపుటికి చలసాని ప్రసాద్‌గారి పీఠిక, వివరణలు చదువరికి బాగా ఉపకరిసై. ప్రసాద్‌గారు భావించినట్లు ఈ సంపుటి విప్లవ సాహిత్యాన్ని సార్థకం చెయ్యటానికి ఎంతవరకు తోద్చడుతుందనేది ఆలోచనీయాంశం. జ్‌

(సిష్రాలి-శ్రీశ్రీ సాహిత్య సర్వస్వం-14, పుస్తక సమీక్ష ముద్రణ: నవంబరు “భారతి” 1998) టి.యల్‌కాంతారావు థగ

శ్రీత్రీతో కొన్ని జ్ఞాపకాలు ఇ

గొప్ప గొప్ప వ్యక్తులు మరణించాక వాళ్ళను గురించి ఎన్ని అబద్ధాలయినా రాయ వచ్చు. అట్లా రాస్తూ రాసేవాడు తన పేరు ప్రఖ్యాతులను గురించి అన్యాపదేశంగా చాలాచాలా రాసుకోవచ్చు. బతికి వున్నక్రాలంలో దుమ్మెత్తిపోసి చచ్చిపోయింతరువాత వ్యక్తితో తనకున్న పరిచయం, వారి పరస్పర (ప్రేమానురాగాలు, తన రచనలపై మరణించిన వ్యక్తి ప్రముఖ అభిప్రాయం అంటూ చాలామంది చేసే దంపుడు ఉపన్యాసాలు తెలుగువాళ్ళకి తెలియనివి కావు. ఇంతకీ చెప్పాచ్చింది ఏమిటంటే శ్రీశ్రీతో నాకు చెప్పుకో తగినంత పరిచయం లేదు. చాలా తక్కువసార్లు మాత్రమే ఆయన్నుచూట్టం తటస్థించింది. 'ఎ లైఫ్‌ ట్రైమ్‌ దట్‌ బరన్స్‌ ఇన్‌ ఎవ్వెరిమూమెంటొ అని ఎవరో ఆంగ్లకవి అన్నట్టుగా ఆ కలసిన క్షణాలు ఎంతో గొప్పవి.

అది 1964అని జ్ఞాపకం. నేను బందరు హిందూ కళాశాలలో బి.యస్‌సి. చదువు తున్న రోజులు. కళాశాల సాంస్కృతిక వారోత్సవాలకు శ్రీశ్రీని పిలిపించాలనే గాఢమైన కోరిక నాకుంది. ఆ విషయం విద్యార్ధి. సంఘం ప్రెసిడెంటు గోపాలకృష్ణతో (ఇంటిపేరు జ్ఞాపకంలేదు) చెప్పాను. నా ఉద్దేశానికి రామకృష్ణ (ఇప్పుడు ఉదయం మేనేజింగ్‌ డైరెక్టర్‌) చెరుకూరి జనార్దనరావు వగైరాలు ఊతం ఇచ్చారు. గోపాలకృష్ణ అంగీకరించాడు. కాని వ్రిన్సిపల్‌తో సహా అధ్యాపకులు ఒప్పుకోలేదు. వాళ్ళు చెప్పిన కారణాలు ఇవి. శ్రీశ్రీ సంప్రదాయ విధ్వంసకుడని, తాగుబోతని, మీదు మిక్కిలి కమ్యూనిస్టు అని. ఏమైతేనేం ఎట్టకేలకు ఆయన్ను పిలవటం ఖాయమైంది. తేదీ గుర్తులేదుగాని అనాటి సాహిత్య సభాధ్యక్షుడు శ్రీశ్రీని తిట్టున తిట్టుతిట్టకుండా ముష్పావుగంట తిట్టాడు. మేం మంచి ఉద్రేకంలో ఉన్నాం. శ్రీశ్రీ ఆయనకు జవాబిస్తాడని తీవ్రమైన ఉత్కంఠతతో ఎదురుచూశాం, కాని శ్రీశ్రీ - ఆయన పేరుకూడా ఎత్తకుందా గిడుగు వ్యావహారిక భాషోద్యమానికి చేసిన సేవ, ఆయన లక్షణమైతే గురజాడ లక్ష్యం ఎట్లా అయ్యాడో ఆ విషయం, భాషపరంగా విశ్వవిద్యాలయాలు అవలంబిస్తున్న వైఖరి మొదలైన విషయాలపై సుమారు ఒక గంట మాట్లాడి కూర్చున్నాడు. అప్పటికైతే మా ఉద్రేకం నీరుకారిపోయింది కాని కొంతకాలానికి ఇగ్నోర్‌ చెయ్యటం అనేది గొప్ప లక్షణమని తెలిసింది.

అద్దేపల్లి రామమోహనరావుగారు విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి వలయంలోంచి శ్రీశ్రీ పరిధిలోనికి ప్రవేశించిన రోజులు. 'మహాప్రన్థానం' మీద వరుసగా వ్యాసాలు రాశారు. అది పుస్తకంగా వేసిచూసుకోవాలనే కోరిక రావుగారికుంది. ముందుమాట శ్రీశ్రీతోనే రాయించాలని మంచి పట్టుదలతో ఉన్నాడు. నేను మద్రాసు వెళ్ళినప్పుడు ఆయనతో ఈ "48 యుగకవి శ్రీశ్రీ

విషయమై మాట్లాడదామని వాళ్ళింటికి ముందుగా ఫోన్‌ చేసి ఆ సాయంత్రం రమ్మంటే వెళ్ళాను. ఆయన అప్పటికీలేరు. 'సరోజగారు వస్తారు కూర్చోండి” అని చెబితే కూర్చున్నాం. నాతో మల్లిక్‌అని నా క్లాస్‌మేట్‌ ఉన్నాడు. (అప్పటికీ విద్యార్థులమే). శ్రీశ్రీ ఇంటికిరాగానే మమ్మల్ని పలకరించి, వాళ్ళ కుర్రాడిని రెండు సోడాలు తెన్ముని అక్కడే కుర్చీలో కూర్చుని మందు కలిపి గటగటా తాగేశాడు. అప్పటికి ఆయన ఏంతాగుతున్నాడో నాకు తెలియదు. తాగి జేమ్స్‌ జాయిస్‌ యులీసెస్‌, ఫెనిగన్స్‌ వేక్‌ నవలల గురించి అనర్గళంగా రెండుగంటలు చెప్పాడు. అది నాకు నా పక్కనున్నాయనికి ఏమీ అర్థంకాలేదు. అప్పటికి నా కళ్ళకి, చెవులకి శ్రీశ్రీ పేరు తప్ప మరోపేరు కనపట్టంకాని, వినపట్టంకాని జరగలేదు. రేపు కనపడతామని చెప్పి ఆ రోజు ఆయనదగ్గర శెలవు తీసుకొన్నాం. మరోరోజు వెళ్ళి అసలు విషయం ప్రస్తావిం చాను. 'నా పై వచ్చిన పుస్తకానికి నేను ముందుమాట రాయను. ఈ పుస్తకానికి ముందు మాట రాయటానికి ఆంధ్రదేశంలో ఇద్దరే ఉన్నారు. ఒకరు విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, మరొకరు పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులుగారు” అని చెప్పారు. మేం తిరిగొచ్చాం. ఆ తరువాత విశ్వనాథవారి తరపున జమదగ్ని శర్మగారు 'వారు రాయరు అని చెప్పటం, రామమోహన రావుగారు రాసుకున్న ముందుమాటతోనే ఆ పుస్తకం అచ్చుఅవటం దాని మీద సమీక్షపై రభస జరగటం ఆ తరువాత జరిగిన పరిణామాలు.

కాకినాడలో చిరంజీవిని కుమారిగారి, సోమసుందర్‌గారి ఆధ్వర్యంలో, అ.ర.సం. పక్షాన శ్రీశ్రీకి సప్తతి ఉత్సవం జరిగింది. ఆ కార్యక్రమాల్లో ప్రశ్నోత్తరాల ఘట్టంలో నన్ను అను సంధానకర్తగా ఉండమన్నారు (ఇది సొంతడబ్బాకాదు)ఉన్నాను. ఆ మధ్య నగ్నముని “శ్రీశ్రీ యుగం మరణించింది” అని స్టేట్‌మెంట్‌ ఇచ్చాడు. దానిమీద ఎవరో ప్రశ్న అడిగారు. ఆ ప్రశ్నకు ఆయన అట్లా అనటం '“చిత్తచాంచల్యం' అని హాస్యోక్తులలో చెలాకీగా సమాధానం ఇచ్చాడు. దగ్గరదగ్గరగా రెండుగంటలు జరిగిన ఆ కార్యక్రమాన్ని శ్రీశ్రీ జరిపినవిధం చూస్తే ఆయనకు 70 ఏళ్ళు నిండాయని అనుకోటం కష్టం.

ఆయన చివరిసారి రేడియో కార్యక్రమం అదే అనుకుంటాను. 22 మంది కవులతో కవిసమ్మేళనం హనుమంతరాయ (గ్రంథాలయంలో రేడియోవారు ఏర్పాటుచేశారు. ఆరోజు ఆకాశమంతా మేఘాలతో నిండి వానతుంపర పడుతోంది. (ప్రేక్షకులలో చాలా భాగం శ్రీశ్రీ కవిత్వం చదవటానికై ఎదురుచూస్తున్నారు. ఆరోజు శ్రీశ్రీని చివరకు పెట్టారు. ప్రేక్షకులను వెళ్ళిపోకుండా అపటానికి అనుకుంటాను. శ్రీశ్రీ బాగా కవిత్వం చదివాడు. కొన్నిలైన్లు నాకు గుర్తున్నవి కోట్‌ చేస్తాను.

ఆహారం అపుష్టికరం

శిశుసంతతి నష్టకరం

భావి అసంతుష్టికరం

సర్వాత్రా భ్రష్టజనం .

కవిత్వం చదవటం అయిపోయాక గోడపట్టుకుని నడుస్తూ బయట కొస్తున్నాడు. చెయ్యి పట్టుకు టీ తాగుదాం అన్నాను. 'మీ ఇంట్లో హాట్‌డ్రింక్స్‌లేవా?, అన్నాడు. ఇంతలో కోగంటి టి.యల్‌ొకాంతారావు 49

గోపాలకృష్ణయ్యగారు కారులో ఎక్కించుకొని వెళ్ళిపోయారు.

లండన్‌ నుంచి తిరిగివచ్చాక 'సాక్షిక్షబో తరపున పురాణంసుబ్రహ్మణ్యశర్మ అక్కడ కవులతో ఆయనకు జరిగిన పరిచయాలు, గూటాల కృష్ణమూర్తిగారి ఆతిథ్యం ఇంకా అనేక విషయాలు ముచ్చటించారు. ॥

1983 జనవరిలో విజయవాడ వచ్చినపుడు చివరిసారి ఆయనను నేను స్వాతి బలరాం గారింట్లో కలిశాను. ఆరోజు వాసుదేవరావుగారు (ఉదయం), నేను కలిసి వెళ్ళాం. ఒక అరగంట ఇంటర్వ్యూచేశాం. అది 'ఆంధ్రపటత్రికులో నాలుగువారాలు ఆదివారం సంచికల్లో వచ్చింది. జూన్‌లో ఆయన పోయారు. ॥

ఈ శతాబ్దపు తెలుగుకవి, ఈ యుగం తనదని గర్వంగా చెప్పుకున్నవ్యక్తి, కొంతవరకు వివాద(గ్రస్తుడు. ఏమైనా తెలుగువాడు గర్వించతగ్గ కవి. కాని తెలుగువాడికున్నంత అసూయ మరొకడికి లేదేమో! న!

(ముద్రణ : 'అంధ్రపట్రికి వారపత్రిక, 15-2-1985) ర్‌0 యుగకవి శ్రీశ్రీ

4 ఢి ఎది సత్యం? ఐదసత్యం? శ్రీశ్రీ గురించి ఆరుద్రగారి వ్యాఖ్య, చలసాని ప్రసాద్‌గారి సమాధానం చదవడానికి సరదాగా ఉన్నాయి. ఇటువంటి వాదోపవాదాలు లోగడగూడా కొన్ని పత్రికల్లో వెలువడి చాలామందికి వినోదాన్ని కల్లించాయి. అయితే ఇవన్నీ నిజమని నమ్మితే మటుకు మనః;క్లేశం కలగడం తథ్యం. వీళ్ల వాదోపవాదాలు పరిశీలిస్తే అంతా అబద్ధాల పుట్టలేమో అనిపించక తప్పదు. ఆధునిక సాహిత్యం ఎంత అస్తవ్యస్తంగా వెలువడుతోందో, విమర్శలూ అంత తక్సిరిబిక్కిరిగానే ఉన్నాయనిపిస్తోంది. ఉదాహరణకు “మహాకవి శ్రీశ్రీ అనడం, ఇప్పుడంతా ప్రజాకవులే, అంతా ఉద్యమకర్తలే. అంతా మహాకవులే అనేవాడు తెలుగుజాతిలో పుట్టలేదేమో అనిపిస్తోంది కొందరికి: మరి ఇదెంత వరకు సత్యమో, ఎంతవరకు అసత్యమో! | అందరి అభిప్రాయాలనూ ప్రచురించడమనేది పత్రికల కర్తవ్యం. చలసాని ప్రసాద్‌గారి అభిప్రాయాన్నిగూడా ప్రకటించి “ఆంధ్రపథత్రికు ఎంతో ఉదాత్తంగా ప్రవర్తించింది. లోగడ గూడా ఎన్నో వర్యాయాలు ఉత్తరాల శీర్షికలో ఇటువంటి అభిప్రాయాలకు స్థానం కల్పించింది. ఈనాడు తెలుగుదేశంలో పేరు సంపాదించిన కవులూ, రచయితలూ, చిత్రకారులూ చాలామంది '“ఆంధ్రపట్రికద్వారా వెలుగులోకి వచ్చినవారే! “ఆంధ్రపత్రికను చదివే ఏ సామాన్యుడైనా చెప్పే సత్యమొకటుంది. నిష్పక్షపాతంగా వార్తలనందించే పత్రిక-అని. సరే- ఎన్ని ఇబ్బందులకు గురి అవుతూ 'భారతిసాహిత్యపత్రిక నడుస్తోందో అందరికీ తెలుసు. ఇలా దేశానికి, తెలుగు జాతికి, తెలుగు భాషకూ సేవ చేస్తున్న ఆంధ్రపత్రిక మీద “ఉమ్మేయడం” సూర్యునిపై ఉమ్మేయడమేమో అని అనుమానం కలుగుతోంది. “శ్రీశ్రీకి రాసేందుకు కలం, కాగితం ఎందుకిచ్చావు” అని ఎవరో ఎవర్నో ఏదో అన్నారని ప్రసాద్‌గారు వ్రాశారు. - వది సత్యం ఏది అసత్యం? అంతా ఆ సర్వేశ్వరుడికే తెలియాలి. ఏది ఏమైనా ఆధునిక కవుల వ్యక్తిగత చరిత్రలు ఆదర్భంగా లేవేమో అనిపిస్తోంది. ఇక మిగిలింది కవిత్వం. అంతాచదువుకోవచ్చు. ఇష్టమైతే వదిమంది కలిసి ఒక కవిని “మహాకవి”గా చేసి టాం టాం కొట్టవచ్చు. కానీ, ఆయనకు పిచ్చెక్కి ఈయన తాగుబోతు, ఫలానా ఆయనకు ముండలున్నారు అని వ్రాయడం పూర్తిగా అనవసరం.. ఈ ఆధునిక కవులు ఇంత పిచ్చిపిచ్చిగా ఎందుకు రాస్తున్నారో తెలియాలంటే కొంత వారి జీవిత విశేషాలు గూడా తెలుసుకోవడం అవసరమే! అయితే సత్యాలు మాత్రమే రాయాలని మనవి. ఇ (ముద్రణ ;: ?, ౦౦ పునర్ముద్రణ : “వారానికో రోజు, జూలై, 2007 ) టి.యల్‌.కాంతారావు 51

అణి ఆధునిక యుగకర్త ఎవరు? అన్న విషయం మీద తెలుగు సాహిత్యలోకంలో గత కొంత కాలంగా ఎడతెగని చర్చ జరుగుతోంది. ఈ చర్చలో తటస్థవాదులూ, నిబద్ధవాదులూ ఇద్దరూ ఉన్నారు. ఆధునిక కవిత్వానికి తొలి పరిశోధనా వ్యాసంగా పరిగణింపదగిన 'ఆధుని కాంధ్ర కవిత్వము'- సంప్రదాయములు, ప్రయోగములు అనే గ్రంథములో నారాయణరెడ్డి గారు రాయప్రోలు వారిని, గురజాడని ఇద్దరినీ యుగకర్తలుగా పేర్మాని తప్పుకుపోయారు. వెల్చేరు నారాయణరావుగారు 'తెలుగులో కవితా విప్లవాల స్వరూపం" అనే వారి సిద్ధాంత గ్రంథంళలో గురజాడని అసంపూర్ణ విప్లవంగా పేర్మాన్నారు. వేగుంట మోహన్‌ప్రసాద్‌ తన “టెన్స్‌టైమ్‌' అనే ఆంగ్ల కవితా సంకలనంలో శ్రీశ్రీని 'ఫాదర్‌ ఆఫ్‌ ది మోడరన్‌ పొయిట్రీ'గా ప్రకటించాడు. దాంతో రోణంకి అప్పలస్వామిగారు ఆగ్రహోదగ్రులై గురజాడను డిఫెండ్‌ చెయ్యటానికి నడుం బిగించారు. ఆ తరువాత చాలా వాదోపవాదాలు జరిగినై. మే,1986 భారతిలో యు.వి. నరసింహమూర్తిగారు 'గురజాడ-శ్రీశ్రీ'అనే వ్యాసంలో గురజాడను డిఫెండ్‌ చెయ్యటం ప్రాథమిక ధ్యేయంగా పెట్టుకొని, వారి అభిప్రాయాలను కొన్నిటిని చెప్పారు. ఇవన్నీ చదివితే - కొంత నిజం, కొంత అబద్ధం, కొంత అసూయ, కొంత వీరాఖిమానం ప్రతివాళ్లల్లోనూ ఎంతో కొంత ఉంది అని తేలిగ్గా అర్ధం అవుతుంది. సాహిత్యం అన్న తరువాత అవేషకావేషాలు, అభిమాన దురభిమానాలూ ఏదోమేరకు ఉండకుండాపోవు కాని అవి సత్యాన్ని కప్పేసి అబద్ధాన్ని నిజం కంటే బలంగా ప్రచారం చేసి భ్రమాత్మకతకు, వంచనకు దారి తియ్యటం ఏమంత మంచిదికాదు. " ప్రతి కవిపైనా ఎంత గొప్పవాడికయినాసరే తన కాలపు జీవన సంప్రదాయంలో మంచితో పాటు కొంత చెడు ప్రభావం కూడా పడక తప్పదు. ఎవడూ ఈ ప్రభావాలకు అతీతుడు కాడు. శతాబ్దాల సంప్రదాయపు సంకెళ్లనుంచి తెలుగు కవిత్వాన్ని విముక్తం చేసినవాడు గురజాడ అప్పారావు అనటంలో ఎంత మాత్రం అసత్యం లేదు. గురజాడవారు వారి సాహిత్యం ద్వారా ఆశించింది సంఘసంస్కరణే. ఆ విషయం ఆయనే బలంగా చెప్పు కున్నాడు. “దేశం ఎంతగా పరుల పాదాలకింద నలిగిపోవాలో అంతగానూ నలిగిపోయాక, పేరు ఎంతగాబానిస అయిపోవాలో అంతగానూ బానిస అయిపోయాక, భాష ఎంతగా శృంఖలాబద్ధం అయిపోవాలో అంతగానూ శృంఖలాబద్ధం అయిపోయాక, సాహిత్యం ఎంతగా దిగజారిపోవాలో అంతగానూ దిగజారిపోయాక, భవిష్యత్‌ ఎంతగా అంధకారబంధురం అయిపోవాలో అంతగానూ అయిపోయాక పుట్టుకవచ్చాడీ ...ఆవిర్భవానికి పూర్వం ఉన్న సమాజస్థితిని, సాహిత్యస్థితిని చెప్పారు. ఆ స్థితిలో పుట్టిన కవి, రచయిత అయిన వాడి దృష్టి విశాలమూ, విస్తృతమూ అయినపుడు రచన ఎట్లా వుంటుందో తెలుసుకోవటానికి 52 యుగకవి శ్రీశ్రీ

గురజాడతెక మన్నా మకా ఉదాహరణే. అనాటికి సంస్కరణే సాహిత్యానికి జీవధాతువుగా కనిపించింతకాత్నా.. మస నసనుదవ. అకవైవ్షైనరికి కొత్త రహదారిని నిర్మించటానికి అప్పారాషయై ముడిపదార్థాన్నంతా సరఫరా చేశాడు. అప్పార్వ్యా[శ్తా ము దిద్దుకొన్నది. మ... గురజాడ జమిందారీ, వ్యవస్థ పోషణలో పెరిగిన వ్యక్తి అయా ఫ్యూడల్‌ భావాలకు స్థానం లేదు. తన కాలంనాటికి అభ్యుదయంగా భావించా భావజాలమే ఆయన రచనకు వస్తువైంది. సంస్మరణ వ్యంగ్యం ద్వారా, వెక్కిరింపు ద్వ సాధించాలని ఆయన ప్రయత్నించాడు. కవిత్వం, కథానిక, నాటకం ఈ మూడింటినీ ఆయన స్పృశిస్తే, ఆ మూడింటిలో వచన రచనా మార్గమే గురజాడ తరువాత పదిమందికి పరిణమించ లేదు. ముత్యాలసరం ఒక ఛందస్సు.అది చెప్పుకోతగినంత ప్రాచుర్యం పొందలేదు. భావకవులు అక్కడక్కడా అడపాదడపా ఆ ఛందస్సు నుపయోగించినప్పటికీ భాషలోనూ, భావంలోనూ గురజాడతో పోలిక లేనేలేదు. అంత మాత్రం చేత గురజాడకు వచ్చిన తక్కువ తనంలేదు. ఆధునికతకు ఆధ్యుడు గురజాడ అనటంలో ఎంతమాత్రం సందేహించనవసరం లేదు. భావకవితానంతర కాలంలోనే గురజాడ సంస్కరణ వాదం, మానవతావాదం హేతు వాదం-అభ్యుదయవాదం పేరుతో ప్రచారంలోకి వచ్చినై. వాటికి తోడు మార్చీయ అవగాహన ప్రధాన అంశంగా అభ్యుదయ కవిత్వం విజృంభించింది. గురజాడ కాలానికి ఆర్థిక సిద్ధాంత ప్రతిపాదనలేదు. ఈ (ప్రతిపాదన రష్యాలో విష్లవానంతర పరిస్థితులు ప్రపంచ ప్రజలను ఆకర్షించటం మొదలుపెట్టాక జరిగింది. సమాజాన్ని దాని గమనాన్ని శాసించే శక్తుల గుణాత్మక పరిశీలన వలన ఒక అంశం బయటపడింది. సమాజఅస్తిత్వానికి మఠం, విశ్వాసాలు, సంప్ర దాయాలూ,అఆచారాలు తదితరాలన్ని ఉపరితలక్షణాలని ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థే సమూలమయిన మార్పుకు మూలం కాపోయినప్పటికీ దానిది ప్రధానపాత్ర అని మాత్రం అంగీకరించి తీరవలసిందే. తీరిన సారాంశం గురజాడ కాలానికీ అనంతరకాలానికీ వన్తుగతమైన విషయంలో బృహ...కవిత్వ రూపంలోనూ, పద్ధతిలోనూ కూడా అనూహ్యమయిన మార్చును తెచ్చింది. ఆ మార్పుకు మూల పురుషుడుగా శ్రీశ్రీ నిలిచాడు. అన్ని ఆచ్భాదనలను తొలగించు కొని చూస్తే శ్రీశ్రీ కవిత్వంలో గురజాడ కవిత్వంలో లేని ఒక కొత్తస్ఫూర్తి కనబడుతుంది. శ్రీశ్రీ నిర్మించిన కవిత్వమార్గం శ్రీశ్రీ జీవితకాలంలోనే ఒక సంప్రదాయంగా స్థిరపడింది. ఇది చారిత్రక యధార్ధం. బుకాయింపులతోనూ, దూషణలతోనూ మసిపూస్తే మాసిపోయేది కాదు. ఫలితార్ధ రెండే విషయాలు: ఒకటి ఆధునిక కవిత్వానికి ఆధ్యుడు గురజాడ. రెండవది ఆధునికత ఊపిరిగా తత్‌ కవిత్వాన్ని మరింత ఆధునిక భావజాలంతో సుసంపన్నం చేసి ఒక సంప్రదాయంగా ఘనీభవింపచేసినవాడు శ్రీశ్రీ. మినీకవిత్వాన్ని మినహాయిస్తే ఇవాళ సాగుతున్నది శ్రీశ్రీ సంప్రదాయమే. ఇందులో గురజాడను తక్కువచెయ్యటం కాని, శ్రీశ్రీని అధికుణ్ని చెయ్యటంకాని అనవసరం. వాస్తవాన్ని వాస్తవంగా అంగీకరించటమే మంచిది.జ (ముద్రణ : ?, ౦౦ పునర్ముద్రణ : “కవితాలోకనం', 2010 )

టి.యల్‌.కాంతారావు 53

ఆధునిక యుగకర్త ఎవరు? అన్న విషయం మీద తెలుగు సాహిత్యలోకంలో గత కొంత కాలంగా ఎడతెగని చర్చ జరుగుతోంది. ఈ చర్చలో తటస్థవాదులూ, నిబద్ధవాదులూ ఇద్దరూ ఉన్నారు. ఆధునిక కవిత్వానికి తొలి పరిశోధనా వ్యాసంగా పరిగణింపదగిన '“ఆధుని కాంధ్ర కవిత్వము '- సంప్రదాయములు, ప్రయోగములు అనే గ్రంథములో నారాయణరెడ్డి గారు రాయఫ్రోలు వారిని, గురజాడని ఇద్దరినీ యుగకర్తలుగా పేర్కొని తప్పుకుపోయారు. వెల్చేరు నారాయణరావుగారు 'తెలుగులో కవితా విప్లవాల స్వరూపం” అనే వారి సిద్ధాంత గ్రంథంలో గురజాడని అసంపూర్ణ విప్లవంగా పేర్కొన్నారు. వేగుంట మోహన్‌ప్రసాద్‌ తన “బెన్స్‌టైమ్‌' అనే ఆంగ్ల కవితా సంకలనంలో శ్రీశ్రీని 'ఫాదర్‌ ఆఫ్‌ ది మోడరన్‌ పొయిట్రీ'గా ప్రకటించాడు. దాంతో రోణంకి అప్పలస్వామిగారు ఆగ్రహోదగ్రులై గురజాడను డిఫెండ్‌ చెయ్యటానికి నడుం బిగించారు. ఆ తరువాత చాలా వాదోపవాదాలు జరిగినై. మే,1986 ఖారతిలో యు.వి. నరసింహమూర్తిగారు “గురజాడ -శ్రీశ్రీఅనే వ్యాసంలో గురజాడను డిఫెండ్‌ చెయ్యటం ప్రాథమిక ధ్యేయంగా పెట్టుకొని, వారి అభిప్రాయాలను కొన్నిటిని చెప్పారు.

ఇవన్నీ చదివితే - కొంత నిజం, కొంత అబద్ధం, కొంత అసూయ, కొంత వీరాభిమానం 'ప్రతివాళ్లల్లోనూ ఎంతో కొంత ఉంది అని తేలిగ్గా అర్థం అవుతుంది. సాహిత్యం అన్న తరువాత ఆవేషకావేషాలు, అభిమాన దురభిమానాలూ ఏదోమేరకు ఉండకుండాపోవు కాని అవి సత్యాన్ని కప్పేసి అబద్దాన్ని నిజం కంటే బలంగా ప్రచారం చేసి (భ్రమాత్మకతకు, వంచనకు దారి తియ్యటం ఏమంత మంచిదికాదు.

ప్రతి కవిపైనా ఎంత గొప్పవాడికయినాసరే తన కాలపు జీవన సంప్రదాయంలో మంచితో పాటు కొంత చెడు ప్రభావం కూడా పడక తప్పదు. ఎవడూ ఈ ప్రభావాలకు అతీతుడు కాడు. శతాబ్దాల సంప్రదాయపు సంకెళ్లనుంచి తెలుగు కవిత్వాన్ని విముక్తం చేసినవాడు గురజాడ అప్పారావు అనటంలో ఎంత మాత్రం అసత్యం లేదు. గురజాడవారు వారి సాహిత్యం ద్వారా ఆశించింది సంఘసంస్కరణే. ఆ విషయం ఆయనే బలంగా చెప్పు కున్నాడు. 'దేశం ఎంతగా పరుల పాదాలకింద నలిగిపోవాలో అంతగానూ నలిగిపోయాక, పేరు ఎంతగాబానిస అయిపోవాలో అంతగానూ బానిస అయిపోయాక, భాష ఎంతగా శృంఖలాబద్ధం అయిపోవాలో అంతగానూ శృంఖలాబద్ధం అయిపోయాక, సాహిత్యం ఎంతగా దిగజారిపోవాలో అంతగానూ దిగజారిపోయాక, భవిష్యత్‌ ఎంతగా అంధకారబంధురం అయిపోవాలో అంతగానూ అయిపోయాక పుట్టుకవచ్చాడీ ...ఆవిర్భవానికి పూర్వం ఉన్న సమాజస్థితిని, సాహిత్యస్థితిని చెప్పారు. ఆ స్థితిలో పుట్టిన కవి, రచయిత అయిన వాడి దృష్టి విశాలమూ, విసృతమూ అయినపుడు రచన ఎట్లా వుంటుందో తెలుసుకోవటానికి 52 యుగకవి శ్రీశ్రీ

గురజాడ అప్పారావు సాహిత్యం మొత్తం అంతా ఉదాహరణే, అనాటికి సంస్కరణే సాహిత్యానికి జీవధాతువుగా కనిపించింది. ఆయనకు ముందున్నందంతా అడవే. అడవిని నరికి కొత్త రహదారిని నిర్మించటానికి అప్పారావుగారికి రామమూర్తిగారు భాష విషయకంగా కావలసిన ముడిపదార్థాన్నంతా సరఫరా చేశాడు. అప్పారావుగారిచేతిలో తెలుగుభాష సజీవంగా రూపు దిద్దుకొన్నది. గురజాడ జమిందారీ, వ్యవస్థ పోషణలో పెరిగిన వ్యక్తి అయినప్పటికీ ఆయనలో ఫ్యూడల్‌ భావాలకు స్థానం లేదు. తన కాలంనాటికి అభ్యుదయంగా భావించిన సామాజిక భావజాలమే ఆయన రచనకు వస్తువైంది. సంస్కరణ వ్యంగ్యం ద్వారా, వెక్కిరింపు ద్వారా సాధించాలని ఆయన (ప్రయత్నించాడు. కవిత్వం, కథానిక, నాటకం ఈ మూడింటినీ ఆయన స్పృశిస్తే, ఆ మూడింటిలో వచన రచనా మార్గమే గురజాడ తరువాత పదిమందికి పరిణమించ లేదు. ముత్యాలసరం ఒక ఛందస్సు. అది చెప్పుకోతగినంత ప్రాచుర్యం పొందలేదు. భావకవులు అక్కడక్కడా అడపాదడపా ఆ ఛందస్సు నుపయోగించినప్పటికీ భాషలోనూ, భావంలోనూ గురజాదతో పోలిక లేనేలేదు. అంత మాత్రం చేత గురజాడకు వచ్చిన తక్కువ తనంలేదు. ఆధునికతకు అధ్యుడు గురజాడ అనటంలో ఎంతమాత్రం సందేహించనవసరం లేదు. భావకవితానంతర కాలంలోనే గురజుడ సంస్మరణ వాదం, మానవతావాదం హేతు వాదం-అభ్యుదయవాదం పేరుతో ప్రచారంలోకి వచ్చినై. వాటికి తోడు మార్చీయ అవగాహన ప్రధాన అంశంగా అభ్యుదయ కవిత్వం విజృంభించింది. గురజాడ కాలానికి ఆర్థిక సిద్ధాంత ప్రతిపాదనలేదు. ఈ ప్రతిపాదన రష్యాలో విప్లవానంతర పరిస్థితులు ప్రపంచ ప్రజలను ఆకర్షించటం మొదలుపెట్టాక జరిగింది. సమాజాన్ని దాని గమనాన్ని శాసించే శక్తుల గుణాత్మక పరిశీలన వలన ఒక అంశం బయటపడింది. సమాజఅస్తిత్వానికి మతం, విశ్వాసాలు, సంప్ర , దాయాలూ,ఆచారాలు తదితరాలన్ని ఉపరితలక్షణాలని ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థే సమూలమయిన మార్చుకు మూలం కాపోయినప్పటికీ దానిది ప్రధానపాత్ర అని మాత్రం అంగీకరించి తీరవలసిందే. తీరిన సొరాంశం గురజాడ కాలానికీ అనంతరకాలానికీ వస్తుగతమైన విషయంలో బృహ...కవిత్వ రూపంలోనూ, పద్ధతిలోనూ కూడా అనూహ్యమయిన మార్చును తెచ్చింది. ఆ మార్పుకు మూల పురుషుడుగా శ్రీశ్రీ నిలిచాడు. అన్ని ఆచ్చాదనలను తొలగించు కొని చూస్తే శ్రీశ్రీ కవిత్వంలో గురజాడ కవిత్వంలో లేని ఒక కొత్తస్ఫూర్తి కనబడుతుంది. శ్రీశ్రీ నిర్మించిన కవిత్వమార్గం శ్రీశ్రీ జీవితకాలంలోనే ఒక సంప్రదాయంగా స్థిరపడింది. ఇది చారిత్రక యధార్థం. బుకాయింపులతోనూ, దూషణలతోనూ మసిపూస్తే మాసిపోయేది కాదు. ఫలితార్థ రెండే విషయాలు: ఒకటి ఆధునిక కవిత్వానికి ఆధ్యుడు గురజాడ. రెండవది ఆధునికత ఊపిరిగా తత్‌ కవిత్వాన్ని మరింత ఆధునిక భావజాలంతో సుసంపన్నం చేసి ఒక సంప్రదాయంగా ఘనీభవింపచేసినవాడు శ్రీశ్రీ. మినీకవిత్వాన్ని మినవాయిస్తే ఇవాళ సాగుతున్నది శ్రీశ్రీ సంప్రదాయమే. ఇందులో గురజాడను తక్కువచెయ్యటం కాని, శ్రీశ్రీని అధికుణ్ని చెయ్యటంకాని అనవసరం. వాస్తవాన్ని వాస్తవంగా అంగీకరించటమే మంచిది. (ముద్రణ : ?, ౦౧ పునర్ముద్రణ : “కవితాలోకనం', 2010 ) దడి: ఎ౦౦ఐనన్మలణ: రా టి.యల్‌,.కాంతారావు 53

టి.యల్‌ కాంతారావు ౧943 - 1990) స్‌ ల. స్మరిస్తే శ్రీర్రీ జ అరిస్తే శ్రీశ్రీ (శ కాంతారావ్‌ కలం 9 అట్లీ హో శ్రీత్తీ ప్రియశిష్యుడవా....

“* ద్రూషించడానికో, తిట్టడానికో, ఖండించడానికో పర్యాయపదం కాదు విమర్శ శబ్దం. మంచి చెడులను గూర్చిన పరామర్శ, మాటల రూపంలోనూ, అక్షరరూపంలోనూ ఆలోచన, గుణదోష విచార చర్చ ఇదంతా విమర్శే. ఇట్లాంటి ఆలోచన చెయ్యడానికి, అనుశీలన చెయ్యడానికి, తను చేసిన విచారధారను మరొకరికి తెలియజెయ్యడానికి ఒక అధికారం ఉండాలి. అధికారం అంటే ఆ రంగంలో అతను సంపాదించిన అనుభవం ఒకటి. అతని ఆలోచనకు సంబంధించిన సంస్కారస్థాయి ఒకటి. ఒకడికి అనుభవం ఉంటుంది, సంస్కారం ఉండదు. మరొకడికి సంస్కారం ఉంటుంది, అనుభవంలో ఆరితేరి ఉండడు. వీళ్లిద్దరినుంచి సమగ్రమైన విమర్శరాడు.

"రశ . యుగకవి శ్రీశ్రీ

ఎవడయితే తన అనుభవసారంలో, ఉత్తమ సంస్కార స్థాయిని ఓడించగలడో వాడు ఉత్తమ విమర్శకుడు” అంటూ విమర్శకుడి లక్ష్యం లక్షణం తెలియజెప్పిన ఉత్తమ సాహిత్య విమర్శకుడు టి.యల్‌. కాంతారావు ' పూర్తి పేరు తలగడదీవి లక్ష్మీకాంతారావు. విజయవాడ సిద్దార్థ డిగ్రీకళాశాలలో ఆంధ్రోపన్యాసకుడిగా పనిచేశారు. " పాత సాహిత్యాన్ని సమగ్రంగా పరిశీలించిన కాంతారావు స్వయంగా సృజనాత్మక రచనలు చేయక పోయినా సాహిత్యానుశీలనకు కట్టుబడి “భారతి, “ఆంధ్రపత్రిక, 'ఆంధ్రప్రభూ మొదలైన పత్రికలలో లెక్కలేనన్ని సాహిత్య వ్యాసాలు, విమర్శవ్యాసాలు, పుస్తక సమీక్షలు, ఎన్నో కలాల, సంకలనాల పరిచయాలు రాసిన ప్రగతిశీల భావాలుకల విమర్శకుడు. మార్కిస్టు దృక్పథం కలవాడు.ఏ రచయితనైనా సాహిత్యపరంగా పరిశీలించి మంచి చెడులను తనదైన నిర్మాహమాటపు శైలిలో చెప్పగల మంచి విమర్శకుడు. బందరు హిందూ కళాశాలలో డిగ్రీ చదివిన కాంతారావు ప్రముఖకవి, విమర్శకుడు, దా॥అద్దేపల్లి రామమోహనరావు స్పూడెంటు. సాహిత్యంపై అనుకరక్తికి, విమర్శపై ఆసక్తికి అద్దేపల్లి రామమోహనరావుగారినే గురువుగా చెప్పుకునే టి.యల్‌.. కాంతారావు, గురువుకు తగ్గ శిష్యుడిగా సాహిత్యవిమర్శ శిఖరాలను అధిరోహిస్తున్న కాలంలోనే మరణించారు. డా॥ అద్దేపల్లి రామమోహనరావు ఆధునిక సాహిత్యంపై దృష్టిసారించి శ్రీశ్రీ మహాప్రస్థానం కావ్యంపై 'శ్రీశ్రీ కవితా ప్రస్థానం పేరున విమర్శనా వ్యాసాలు రాయడానికి కారకుడూ, ్రేరకుడూ కాంతారావే. కాలేజీ రోజుల్లోనే కాంతారావు శ్రీశ్రీ కవిత్వాఖిమాని. “మహాప్రస్థానం ఆయన నిత్యపారాయణ (గ్రంథం. “మహాప్రస్థానంలో ఏ గేయాన్ని అడిగినా, ఎక్కడ నుండి అడిగినా, ఎప్పుడు అడిగినా అనర్గళంగా ఉద్రేకంతో, ఉల్సాహంతో, తన్మయత్వంతో చివరికంటా ఆలపించేవాడు. మహాప్రస్థానం కావ్యం మీద, మహాకవి శ్రీశ్రీ మీద ఆయన రాసిన వ్యాసాలు, చేసిన ఉపన్యాసాలు చాలా విలువైనవి. “కవితాలోకనం”(1976), “సాహిత్యో పనిషత్తు(1977), సాహిత్యంలో సంప్ర దాయం-్రగతి (1988), 'కొత్తగొంతుకలు (1990), “రావిశాస్రి కథాప్రపంచం” (అసంపూర్ణ సిద్ధాంత గ్రంథం) (1991), 'కలాలు-సంకలనాలు', “వారానికో రోజు (2007) టి.ఎల్‌ కాంతారావు ముద్రిత రచనలు. తన మీద ఉన్న “శ్రీశ్రీ భక్త హనుమాన్‌ అన్న కామెంట్‌ను, కాంప్లిమెంట్‌గా మార్చుకున్న శ్రీశ్రీ ప్రియశిష్యుడు తలగడదీవి లక్ష్మీకాంతారావు 1948లో' కృష్ణాజిల్లా తలగడదీవిలో జన్మించారు. 1990 మార్చి 5న విజయవాడ లో కేన్సర్‌తో మరణించారు. జ టి.యల్‌.కాంతారావు 5్‌5్‌

శ్రీశ్రీ విరించివీ-శ్రీశ్రీ గురించివీ “'న్గూరు పుస్తకాల హోరు” ప్రణాళికలో అష శ్రీశ్రీ సాహెత్యనిధి ప్రచురణలు 01 సంస్మరణ : 25్‌గురు అమర సాహితీవేత్తలు 30-00 02. శ్రీశ్రీ పిలుపు . : కొడవటిగంటి కుటుంబరావు 20-00 03. మహాకవి ఫి రావిశాస్త్రి 20-00 04. చంద్రునికో నూలుపోగు ; సమతారావు 20-00 05. శ్రీశ్రీ మరోప్రస్థానం..టీకాటిప్పజీ : వరవరరావు 80-00 06. 'మన కొడవటిగంటి : శీతీ 20-00 07. గిరాంమూర్తి : తీతీ 20-00 08. కొంపెల్ల జనార్దనరావు జ్ఞాపకాలు : శ్రీశ్రీ 20-00 09. ఫకీర్‌షా పలుకులు : తీత్రీ " 20-00 10. శ్రీశ్రీ బులెటిన్‌ ( సంపుటి-1) _ : కూర్చు : అశోక్‌కుమార్‌ 50-00 |.

11 శ్రీశ్రీ ఖడ్గసృష్టి కావ్యపరామర్భ _ :సి.వి 80-00 12. పౌరహక్కుల ఉద్యమ ప్రసంగాలు : శ్రీశ్రీ 20-00 18. ఉగాది సంగీతం 2 శీతీ 26-00 14 పరిణయ రహస్యం వ శీతీ . 20-00 15. శ్రీశ్రీ ఎలిజీలు ; తీతీ 25-00 16. విప్లవపథ నిర్దేశకుడు . ౨ ఎ.బి.కె.(ప్రసాద్‌ 30-00 17. మహాహ్రస్థానం ఒక పరిశీలన : అద్దేపల్లి రామమోహనరావు 20-00 18 శ్రీశ్రీ అన్వేషణ "=. ఎన్‌. వేణుగోపాల్‌ 20-00 19. భువనభవనపు బావుటా ; వి.సూర్యారావు , 20-00 20. శ్రీశ్రీపై ముఖాముఖి : కడియాల రామమోహనరాయ 80-00 21. శ్రీశ్రీ-100 : శ్రీతీ శతజయంతి విశేషసంచిక 100-00 22. తిలక్‌ చిత్రాల్లో శ్రీశ్రీ గితాలు ; తీత్రీ - 20-00 28. శబ్దబ్రహ్మ శ్రీశ్రీ ; రోణంకి అప్పలస్వామి 20-00 24 చిరంజీవి శ్రీశ్రీ ; చలసాని ప్రసాద్‌ 50-00 25. శ్రీశ్రీ ఒక తీరని దాహం : అద్బృష్టదీపక్‌ 20-00 26. శ్రీశ్రీ భూమ్యాకాశాలు ; వరవరరావు 40-00 27. మహవికవి శ్రీశ్రీ శతకం : గుమ్మాసొంబశివరావు 20-00 28. యుగకవి శ్రీశ్రీ ; టి.ఎల్‌కాంతారావు 30-00 29. స్వేచ్భావిహంగం శ్రీశ్రీ ; కె.వి.రమణారెడ్డి 20-00 80. కష్టజీవికి ఇరువైప్రలానిల్పిన మవాకవిశ్రీశ్రీ: సింగమనేని నారాయణ 20-00 31. శ్రీత్రీ-101 యేన విశేషంచిక 100-00 82. మానవీయ శ్రీశ్రీ ళా నథోాలయ నె 20-00

• గా లరథ అట ల,

ఎ యెలా సకల. ౨౬౬44096 న

" | | 9898 900/410111 కివ[ంయ00 ॥ (ర్త శు.