Telugu Yugadhi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

టై? నాం] బా ర

. శే: యాలు... అతా వళ.! _

శర, జ గ స్ట సహజ కవి మల్లెమాల

న్‌ నె క్‌ మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన

వ (1 హా [' ల్‌ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం !

క, సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి

॥ క ష్‌ ఓ, +, ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం, .

యే షె - మలైమాల కుటుంబం

తగా నో [గా క్ష్‌ క్ష స! గాన. ణా

గ్‌ / 4 మూ

యుగాది

151 ౬66110౧ రు శ 1997 వశే గ్గ ఘుగి తీ బ్‌ అ నళ ౧06 ' గం. 90.00 ఇ “పొట్టి (శ్రీ/రాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఆర్హిక సహాయంతో ప్రచురితం?” క న! ళ్శ/ ౭౧౫౩ ౦/ ౭ ౧౮5|6౧6/: ౬ _ 5౧౬ 9212౧14 5202 న. _ 106, [12211౫2౧ గింజ 060౧15 క మో యదు ద 35, 02601 ౦0౦10౧౫ న ఇవ 16౭2026 - 500 018. టో 4202లో టం. / / గ్‌ా షు గ

• స్ట క వూ. సబ్రావి హా ల ఇ ల మన అ 5011 న1|4౧10 52002 నగ౧|౭6 40 క212 తం)! ౧౦౦696 ఓ16., ౧.1.0. 0|/095 గిండర9, గ081046 - 500 020.

అంకితం భారత యుద్ధ సమయంలో అర్జునునికి థీమన్నారాయణుని వలె, మహాభారతాంీకరణంలో నన్నయకు నారాయణభట్టు వలె, ఈ నవలా రచనలో నాకు తోడై విలిచిన శ్రీవారు శీ పాలంకి సత్యనారాయణ గారికి ప్రేమ వూర్వకంగా 'యుగాది' నవలను అంకితం చేస్తున్నాను.

ముందుమాట

ఇటు చరిత్రలోకాన్కీ అటు తెలుగు సాహిత్యంలో కానీ విశ్వవిద్యాలయాల నుంచి డిగ్రీలు తీసుకోక పోయినప్పటికీ చరి'ల్రా, సాహిత్యమూ అభిమానంగా చదివే విషయాలు,

అందంకే వువాభారతాం(ధీకర ణానికి కారణమైన చారిత్రకసంఘటనలను నవలగా బ్రాయాలనిపించింది ““తితీర్డు: దుస్తరం మోహాదుడుపేనాస్మీ సాగరం. నేనెక్పడ, చారిత్రకననల ఎక్కడం

నా ద్రయళ్నాన్ని ఆదరించి (శ్రీవాకాటి పాండురంగారావుగారు ఆంధ్రప్రభ సచిత్రవారపర్రికలో “యుగాది ని ధారావాహికంగా ప్రచురించారు, వారికి కృతజ్ఞతలు తెలియచేసుకుంటున్నాను.

రాజరాజనరేంద్రుని కాలం గురించి తెలిసేవీ, సులభసాధ్యం కానివీ అయిన ఉత్తమ (గ్రంధాలనూ, (గ్రంధరవనకు తగిన సూచనలనూ ఇచ్చిన (శ్రీ; తిరునుల రామచంద్ర గారికి అంజలి ఘటిస్తున్నాను.

ఈ గ్రంధ రచనా సమయంలో వెయ్యేళ్ళిక్రిందట జీవిస్తున్నట్టుగా ఉన్న నన్ను అర్ధం చేసుకుని గృహవిషయాలలో సద్దుకుపోయిన (శ్రీవారికి నమస్సులు, మా చిరంజీవులు రవి, రమ్యలకు ఆశీస్సులు

ఓపికగా నవల (న్రాతప్రతిని చదివి మార్పులు సూచించినది మా నాన్నగారు (శ్రీ, అల్లందాజు సూర్యనారాయుణ మూర్తి గారు. (గ్రంధంలోని పద్యాలు ద్రాసినది మూ సోదరుడు ఎ.ఎస్‌, రామశాస్త్రి (“అనానుకుడు కలం పేరుతో పరిచితుడు).

ఈ (గ్రంధనుద్రణకు ఆదరంతో ఆర్థిక సహాయమందించిన అక్విని చారిటబుల్‌ (స్ట్‌ వారిక్తీ ప్రచ్యేకంగా (శ్రీ, అశ్వినీ సుబ్బారావు గారికీ హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు,

గ్రంధాన్ని సుందరంగా ముద్రించి ఇచ్చిన కళాజ్యోతి (ప్రెస్ఫుకి మనః స్పూర్తిగా కృతజ్ఞతలు తెలియ చేసుకుంటున్నాను,

పాలంకి సత్య

మొదటిభాగం ఆదిపర్వం

ఉండవల్లి గుహాలయాల నుండి కృష్ణవేణీ తీరం వైపు ఇద్దరు క్షత్రియులు కాలి బాటపై నడుస్తున్నారు.

రూపు రేఖలూ వయోభేదమూ ఆ కృత్రియులిద్దరూ తండ్రీ కొడుకులు అన్పించేలా ఉన్నాయి. కానీ వారిద్దరూ సోదరులు, వేంగీ చాళుక్య వంశస్తులు.

వారి తండ్రి దాన్నార్హవుడు వేంగీరాజ్యాన్ని మూడు సంవత్సరాలు పరిపాఠించేడు. జటాచోడ భీమునితో జరిగిన యుద్దంలో పరాజయం పొంది, నురణించాడు. ఆనాటి నుంచి వేంగీ రాజ్యం జటాచోడఖీముని వశమైంది. అది పాతిక సంవత్సరాల నాటే మాట.

తిరిగి వేంగీ రాజ్యంలో చాళుక్య పతాకాన్ని ఎగురవేయాలన్నదే ఆ వత్రియ సోదరుల ఆశయం.

వారిలో పెద్దవాడు దానార్హవుని వ్యేష్టపుత్రుడు శక్తివర్మ, సుమారు నలుబది ఐదేండ్ల వయస్సు వాడు. చిన్నవాడు విమలాదిత్యుడు తండ్రి మరణానంతరం జన్మించాడు. పాతిక సంవత్సరాల సరువంతో మిసమిసలాడుతున్నాడు. ఆలోచనా, ఆవేశం అతని మాటలలో సమపాళ్లలో ఉన్నాయి. మారు వేషాల్లో ఉన్న ఆ అన్నదమ్ముల సంభాషణ ఆనాడు వేంగీ భూమిలో ప్రబలి ఉన్న అరాచకం మీదనే జరుగుతున్నది.

*చ్రోడభీముని అరాచక చర్యలు దినదినమూ అధికమవుతున్నాయి. ఇటు కంచి నుంచి అటు కళింగం దాకా ప్రజలు ప్రాణాలు గుప్పెట్లో పెట్టుకుని జీవిస్తున్నారు. మహానదీ, గోదావరీ, కృష్ణా, పినాకినీ నదుల జలాలతో సస్యశ్యామలం కావల్సిన వెంగీ భూమి బీడులా ఉంది. పండిన పంట ఇంటికి వస్తుందన్న నమ్మకం హాలికులలో లేదు. పండిన పంటలో ఆరవ వంతు మౌత్రమే రాజు తనవంతుగా స్వీకరించాలి. భీమునిక్తీ అతని సైన్యానికీ ఆ నియమం ఉన్నట్లు లేదు.”

శక్తివర్మ మొటలు విన్న వినులాదిత్యుడు “కర్షకులే కాదు కార్మికులలోనూ వృత్తిపై ఆసక్తి నశించింది. చాలా నుంది స్వర్ణకారులూ, నేత పనివారూ, కమ్మరులూ, వడ్రంగులూ దేశాన్ని వదిలిపోతున్నారు. యవ, సువ ద్వీపాలలో వృత్తి వలన ధనార్హన అధికంగా ఉంటున్నదన్న నమ్మకం ప్రజలలో సెరిగింది. బౌద్ద సన్యాసులు ఈ విషయంపై ప్రచారం సాగిస్తున్నారు. వలసపోయే వారికి నావలు ఏర్పాటు చెయ్యడంలో, అనవసరమైన ధనం సమకూర్చడంలో బౌద్దుల పాత్ర ఎక్కువ అని వినికిడి ఈ విధంగా కార్మికులందరూ వేంగీ దేశాన్ని వదలిపోతే ఇక్కడ (ప్రజలకు అవసరమైన వస్తు సామగ్రి లభించదు. అన్నా! మీరిక జాప్యం చెయ్యరాదు. వేంగీ రాజ్యంలో

సుస్టిరమ్హైన శాంతి భద్రతలు నెలకొల్పి దేశాన్ని సుభిక్షం చెయ్యాల్సిన బాధ్యత మీ భుజస్కంధాలపై ఉంది? అన్నాడు.

శక్తివర్మ చిరునవ్వు నవ్వాడు.

ఇద్దరూ కృష్ణా తీరాన్ని సమీపించారు.

శక్తివద్మ ఒక ఎల్తైన శిలపై ఆసీనుడయ్యాడు.

అతని పొదాల వద్ద ఇసుకపై విమలాదిత్యుడు కూచున్నాడు.

నదీ తీరంలో ఒక నావ ఆగింది, నావలోని ప్రయాణీకులు కిందకు దిగి ఇసుక తిన్నపై కూచుని భోజనాలు చేస్తున్నారు.

నావ నడిపే సరంగును శక్తివర్మ నావ గమ్యస్తానం అడిగాడు.

“ఏమని చెప్పమంచారు, బాబూ! దేశంలో ఉండడం కష్టంగా ఉందట! ఈ నావలో నేను వీరందరినీ కృష్ణా ముఖద్వారానికి చేరుస్తాను. మోటుపల్లి నుండి సముద్ర ప్రయాణం చేసి యవద్వీసం చేరుకుంటారుట. ఎన్ని కష్టాలున్నా, ఎంత అరాచకమైనా పుజ్హే సెరిగిన నేలను వదిలి పోవచ్చునా? ఏనాటికైనా శ్రీరామచంద్రుని వంటి మహారాజు ఈ భూమిని ఏలకపోయేనా???

సరంగు మాటలు శక్తి వర్మకు ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగించాయి.

భోజనాలు పూర్తయిన సిన్ముట నాన కదిలి పోయింది.

“మోటుపల్లి నుండి ఎన్నో నౌకలు ద్వీపాంతరాలలో వర్తకానికి పోయేవి. ఈనాడు ఆ నావలన్నీ దేశాంతరానికి పోయే మనుష్యులకు ఉపయోగిస్తున్నాయి. చోడభీముడు రేవులలో సుంకం పదింతలు చేశాడు. దానితో నౌకల యజనూనులు నష్టపోతున్నారు. వర్తకులలో అసంతృప్తి దినదిన ప్రవర్తమాన మౌతోంది.??

“అన్నా! అందుకే ఈ సమయం చోడభీముని ఎదుర్కొనడానికి మంచి తరుణం

ప్రజలలో చోడభీమునిపై కోసం తారస్ట్రాయిలో ఉంది. మీరు సైన్యాన్ని సులభంగా సమకూర్చుకోవచ్చు.”” (- (_ “విమలాదిత్యా! నోడ భీముడు సామాన్యుడుకాడు. రాజరికమో, అరాచకమో ఎర్జైనా అంగ కళింగ, వైదుంబ, ద్రవిడ దేశాలలో అతడి శాసనం సాగుతోంది. మహాంద్రగిరి నుండీ కాంచీపురం వరకూ గల సువిశాల రాజ్యానికి తానే అధిపతిననీ, చాళుక్య నంశనాయకవుణి గుణగవిజయాదిత్యునితో సమానుడననీ శాసనం వేయించినాడని విన్నాను.?!

తను పూల్చకుడైన గుణగ విజయాదిత్యుడు దక్షిణా పథాన్ని ఏకచ్చత్రంగా పరిపాలించాడు. ఆయనతో తనను తాను పోల్చుకున్న చోడ భీమునిపై కోపంతో విమలాదిత్యుని మోము ఎర్రబడింది. జ

౭

*5గ్గుఖగ విజయాదిత్యుని దౌహిత్రవర్గం వాడిననీ చెప్పుకుంటున్నాడు. అన్నా! మీ రెంతకాలం ఆలసీస్తారు???

శక్తివర్మ విమలాదిత్యుని ఆవేశానికి మందహాసం చేశాడు.

“ఇక ఆలసించే ప్రసక్తి లేదు. కానీ శత్రువును తక్కువగా అంచగా వెయ్యరాదు. మనకు ధనమూ, 'సైన్యమూ తగినంత లేవు. నేను ఈ రాత్రి కృష్ణానదిని దాటి బెజవాడ చేరుకుంటాను. అక్కడ తెలికి వారి సహాయం మనకు ఎంతైనా అవసరం ఉంది. ఆ పిమ్మట పెనుగొండ వెళ్లి వైశ్య సంఘాల వారితో ఒడంబడిక కుదుర్భుకుంటాను. యుద్దానికి పూర్వవతూ యుద్దానంతరం రాజ్యవ్యవస్త్ర పునర్నిర్మాణంలోనూ వైశ్యుల సహాయం చాలా ముఖ్యం. వైశ్యులు బిరుదప్రియులు, వేంగీ సింహాసనం మన వశమయ్యాక వారిలో ముఖ్యులను బిరుదాలతో సత్కరించాలి. వారి వాసవి కన్యకా పరమేశ్వరీ దేవాలయానికి మనం చెయ్యగలిగిన భూడానాలు నిర్ణయించాలి. పెనుగొండ వైశ్య ప్రముఖుల నుండి ధనమూ, సైన్యమూ సేకరించాలి. చోడభీముని వలన చాలా నష్టపోయారు కాబట్టి వారు మనత సహకరిస్తారు.??

విమలాదిత్యుడు ఇలా అన్నాడు- **తానెంతగా గుణగ విజయాదిత్యుని దౌహిత్రవర్గం వాడినని చోడ భీముడు చెప్పుకున్నా, ప్రజలలో చాళుక్య నంశంపైనే భక్తి గౌరవాలున్నాయి,. తెలికి వారి సహాయం కూడా సులభంగానే లభిస్తుంది. వారితో స్నేహం ముఖ్యం కదా?

“అవును నూనె వర్తకులు ధనవంతులు. ధనమూలమిదం జగత్తన్నారు. నూనె నర్తకుల కేంద్రం బెజవాడ నే నీ రాత్రికి కృష్ణా నదిని దాటి బెజవాడ చేరుకుంటాను. అక్కడ మన మిదివరలో ఆశ్రయ మిచ్చి, రక్షించిన బలగం కొంత ఉంది. జైన నడుంబి బసతిలో మనం ఇదివరలో సంగ్రహించిన, ధనం కొంత ఉంది. అక్కడ తెలికి వారితో చర్చించి నా కార్యక్రమం న్నిర్ణయించుకుంచాను, తెలికి వారు మన పూన లేకుంచే విజయం కష్టం[!??

నేను నిర్వహించాల్సిన కార్యం ఆజ్ఞాపించండి!?

నీవు రేపు బయలుదేరి తంజపురం వెచ్ళు చోళ చక్రవర్తి రాజరాజు సహాయం అక్టించు. ఆయన సహాయం లేకుండా మనం చోడ భీముని జయించలేము.””

విమలాదిత్యుని ముఖంలో అప్రసన్నత స్పష్టంగా కన్పించింది. అది గమనించిన శక్తివర్మ తమ్ముని అనునయిస్తూ మాట్లాడాడు.

“విమళాదిత్యా! ఎట్టి పరిస్థితిలోనూ శత్రువును తక్కువగా అంచనా వెయ్యరాదు. వయస్సులో చిన్నవాడివి కాబట్టి నీకు ఆవేశమెక్కువ. చాళుక్య సింహాసనం అధిష్టించి ఉన్న సమయంళనే మన తండ్రి గారిని చోడ భీముడు జయించాడు. ఆ కాలంలో అతడు సెదకల్టు ప్రాంతానికి మాత్రమే ప్రభువు. ఈనాడు అతడికి సైన్య బలమూ, ధన బలమూ మిక్కుటంగా ఉన్నాయి. కేవలం మనబలంతో అతనిని జయించలేము.

౩

ందుకే. నువ్వు తంజపురం చేరుకుని, చోళ చక్రవర్తిని. సహాయం అఆర్టించు.?* విమలాదిత్యుడు మౌనం వహించాడు. తమ్ముని తన మార్గానికి మరల్చే ప్రయత్నంలో క్రివర్మ తన సంభాషణ సాగించాడు.

చోళ చక్రవర్తి సామన్యుడు కాడు, చేర, పాండ్య రాజ్యాలను జయించాడు అంతల చాళుక్యులపై విజయం సాధించాడు. నక్కవరాన్ని (నికోబారు దీవులు) క్రమించాడు. మాలాద్వీపాన్ని (మాన్రీవులు) కైవసం చేసుకున్నాడు. ఆయన )జయపరంపరలో సింహళ ద్విప విజయాన్ని ఘనంగా వర్షిసారు. సింహళాన్నే కమిళులు ఈళ మండలం అంటారు. కవీశ్వరులు రాజలాజు సింహళ విజయాన్ని వలా వర్షించారు:

“రాముడు. వాసర సహాయంతో సేతువును కస్టపడి రిల రిని జయించాడు కాని, ఈ రాజరాజు రాముని అతి గ నాంల (ా శం సము(ద్రమును దాటి లంకాధిపతిని తగులబెట్టినొడు.

క్షప్రీశ్వరులదే అంతగా క్రీర్తింపబడ్డ రాజరాజు అసామాన్య పరాక్రమశాలి. రాజనీతి ధురంధరుడు, అశేష సైన్య సమన్వితుడు. అటునంటి వానిని సహాయమక్రించడం చిన్నతనం కాదు”

శ్రీరాముని మించిన వాడినని విర్రవీగడం తప్పు కాదా?”” అని విమలాదిత్యుడు ప్రశ్నించాడు.

4చ్రోళ చక్రవర్తి విర్రవీగడం లేదు. కవుల పొగడ్తలట్టున్నవి. నీవు తాత్సారం ఏయ్యక తంజపురానికి ప్రయాణం కా?

శక్తినర్మ కంఠంలో కారిన్యం వినిపించింది.

విమలాదిత్యుడు “మీ ఆజ్ఞ శిరసా వహిస్తాను! అన్నాడు.

తమ్మునిచే అతనికి ఏమాత్రమూ ఇష్ట్రంకాని పని చేయిస్తున్నందుకు శక్తివర్మ బాధపడ్డాడు. కొంత స్వగతంగానూ, కొంత విమలాదిత్యునితోనూ అన్నట్టుగా మాట్లాడాడు. కా

“చాళుక్య వంశంలో దాయాదుల వైరమే ఈనాటి విషను పరిస్టితికి కారణం.

రాజు మరణించిన ప్రతిసారి అన్నదమ్ముల మధ్య సింహాసనాన్హా యుద్దం జరిగేది.

ఆ పోరాటం వల్ల రాష్త్ర కూటులూ, కుంతల చాళుక్యులూ లాభం పొందారు. మన

పితామహులు చాళుక్య భీముని అనంతరం అగ్రజులయీ మన తండ్రి గారు

సింహాసనాన్ని ప్రయత్నించలేదు. !? విమలాదిళ్యునికి తండ్రి జీవితం నకం వచ్చింది. చాళుక్య భీమునికి ఇద్దరు భార్యలు, అంకిదేని, గంగరాజపుత్రిక లోకాంబ, ఆంకిదేని కుమారుడు దొన్నార్థవుడు ణీ

పెద్దవాడు, అయినప్పుటిక్సీ లోకాంబ కుమారుడు అమ్మరాజు హ్నొండేళ్ల వయస్సులోనే సింహాసనమధిష్టించాడు. భరతునికి రాజ్యం వదిలి అరణ్యాల కేగిన శ్రీరాముని వలె దాన్నార్దవుడు అమ్మరాజుకే రాజ్యం వదిలేశాడు. చాళుక్య వంశంలోని రాజపుత్రు లంతా తమ తండ్రి వలెనే ఉంటే దక్షిణా పధమంతా ఏనాడో తమ వశమటయ్య్యేది. శక్తివర్మ పలుకులతో నిమలాదిత్యుడు వర్తమానంలోకి వచ్చాడు.

““తంజపుర ప్రయాణం నీ కిష్టం లేకపోతే నేను వెడతాను. నీవు బెజవాడ, పెనుగొండలు వెచ్ళు!??

వయస్సులో సెద్దవాడూ, తనను పుత్ర (ప్రేమతో పెంచిన వాడూ పరరాజు ముందు చెయ్యి చాచడమా? విమలాదిత్యునికి ఆ ఊహ ఏమాత్రం రుచింపలేదు.

లేదన్నా నేనే తంజపురం వెడతాను. రాజరాజుతో ఎలా సంభాషించాలో, ఏ విధంగా కార్యం సాధించాలో ఆదేశించండి.?”

శక్తివర్మ పెదవులపై పరిహాస సూచకమైన మందహాసం కదలాడింది.

సోదరా యుద్రనీతి విశారదుడవు, రాజనీతి కోవిదుడవు. ఈ కార్యం ఎలా నిర్వహించాలో నేను నీకు చెప్పాలా???

వినులాదిత్యుడు మౌనం వహించాడు. అనిష్టమైన కార్యం కనుక విమలాదిత్యుడు శ్రద్ద వహించడా అన్న సందేహం శక్తివర్మలో కలిగింది. స్టితప్రజ్ఞుడు కాబట్టి విమలాదిత్యుని మనోభావాలు గమనించనట్టుగా తన సంభాషణ సాగించాడు.

రాజుల వద్దకు రిక్త హస్తాలతో పోరాదు. చాళుక్య వంశ చిహ్నమైన వరాహలాంఛనం గల స్వర్ణ పతక మున్నది కదా! ఆ పతకాన్ని రాజరాజుకు కానుకగా ఆర్పించు”.

“రాజరాజు చోళ చక్రవర్తి. చోళులు రవికుల సంభవులవుని సగర్వంగా చెప్పుకుంటారు. అందునా రాజరాజు అనేక బిరుదాంకితుడు. ఆయన సభలో నన్ను నేను ఏమని పరిచయం చేసుకోవాలి???

చాళుక్యులు చంద్ర వంశస్టులు, (శ్రీ మహావిష్టువు నాభికమలం నుంచి బ్రహ్మ ఉదయించాడు. బ్రహ్మ మౌనసపుక్రుడు అత్రి, అత్రికుమారుడు చంద్రుడు మన వంశకర్త. నీకు మన వంశక్రమం తెలుసు కదా, చంద్ర వంశోద్చవుడుగా, చాళుక్యరాజు దొన్నార్థవుల కనిష్ట పుత్రుడుగా నిన్ను పరిచయం చేసుకో. ఆపైన రాజరాజు ఏకాంత దర్శన మిచ్చినప్పుడు నీవు వచ్చిన కార్యం ఆయనకు నివేదించు. నీవల్ల ఈ కార్యం తప్పుక సానుకూల మవుతుంది.”

“నా శాయశక్తులా ప్రయత్నిస్తాను. మోటుపల్లి రేవు నుంచి నౌకా ప్రచూణం సాగించనా?””

“వద్దు. చోడభీముని అరాచకంలో సముద్రంలో దోపిడీలు అధికమయ్యాయి.

క్‌

నీవు తీసుకుపోతున్న వరాహలాంఛన స్వర్గపతకం మిక్కిలి విలువైనది. నౌకా ప్రయాణంలో నీవు చాళుక్య రాజపుత్రుడవని తెలిసినా ప్రమాదమే. భీముని గూఢచారులు అన్ని యెడలా ఉన్నారు. నీకు సముద్ర మౌర్గం కన్నా భూమార్లమే మంచిది.” భ్రూ మార్గంలో కాలయాపన ఎక్కువి”. అయినప్పటికీ భూమార్లమే మంచిది. కాంచీపురం వరకూ కాలినడకన ప్రయాణం సాగించు. కంచిలో ఉత్తమాశ్వాన్ని క్రయం చేసి తంజపురం వరకూ అశ్వారూఢుడవై సయాణం కొపించు. తంజపురంలో రాజదర్శనానికి అనుకూలమైన వస్రాలూ, ఇభరణకాలూ సమకూర్చుకో, తంజపురం చేరేవరకూ నీ ఉనికి ఎవరికీ ఆలియకూడదు. కొమాన్య పధికుని వలెనే నీ ప్రయాణం కొనసాగించు.?? సాయం సంధ్యా సమయమైెంది. సోదరులిద్దరూ కృష్ణా జలాలలో స్నానం చేసి, కొంతసేపు జప నిమగ్నులయ్యారు. దూరంలో చిన్న నావ కనిపించింది. చికట్టు ముసురుకుంటున్నాయి. ఆకాశంలో విదియ చంద్రుడు వేగు చుక్కతో నరసమౌాడుతున్నాడు. శక్తివర్మ “అదిగో, దూరాన నాకోసం వస్తున్న నావ! నేనిక వెళ్లాలి. రేపు తదియా బుధవారం. స్వాతి నీకు సాధనతార. రేపు ఉదయమే ప్రయాణం చెయ్యి?? అన్నాడు, తన అగ్రజుడు చీకటిలో ఒంటరిగా నదీ తరణం చేస్తున్నాడన్న ఊహ నిమలాదిత్యునిలో భయాన్ని కలిగించింది. తండ్రి ముఖం కూడా అతనికి తెలియదు. అన్నగారే తండ్రి వలె సెంచి విద్యా బుద్దులు చెప్పించాడు. నావ బహు చిన్నది గుండ్రంగా, చిన్నబుట్ట వలె ఉన్న అయివంటి నావలను పుట్టి అనే వారు. అన్నగారు ఒంటరిగా వెళ్లకుండా తాను కూడా వెళ్లటానికి నావలో మూడవ మనిషికి చోటు లేదు తనలో కలిగిన భయం నిమలాదిత్యునికి నవ్వు తెప్పించింది. శక్తినర్మ వీరాగ్రేసరుడు. వర్దాకాలంలో కృష్ణను ఒక తీరం నుండి రెండన తీరం వరకూ ఈదినవాడు. ఆయనను గురించి తాను భయపడడమేమిటి? అందునా ఈ శరదృతువుల్‌. ఎంత మనస్సు నిగ్రహించుకున్నా నినములాదిత్యునిలో భయం సన్నగిల్లలేదు. శత్రు సైనికులు ఎక్కడైనా పాంచి ఉన్నారేమో! “అన్నా! రాత్రి చీకటిలో నదిని దాటుతున్నారు. జాగ్రత్త!?' శక్తివర్మ విమలాదిత్యుని భుజం తట్టాడు. విదియచంద్రుడు వేగుచుక్పతో మబ్బుల చాటున మాయమయ్యాడు. “జాగ్రత్త నేను నీకు చెప్పాలి. రాజరాజు కుమార్తె కుందవదేవి అతిలోక సౌందర్యవతి 6

అని జనక్రుతి. ఆమె సంగీత, సాహిత్య, నాట్య శాస్త్రాలలో ప్రవీణ అట! తంజపురంలోని బృహదీశ్చరాలయ నిర్మాణంలో ఆమె తండ్రికి తగు సూచనలిచ్చినట్టు వినికిడి. అసమాన సుందరీ, కళాకోవిదురాలూ అయిన ఆమె ఆకర్షణలో పడి నీవు కార్యం మరిచిపోయేవు సుమవూ! జాగ్రత్త!

అ(గ్రజుని హెచ్చరిక విమలాదిత్యునిలో అతనికే అవగతం కాని జలదరింపుని కలిగించింది. అప్రయత్నంగా అతని దక్షిణ హస్తం అతని మీసం పైకి కదిలింది. ఎన్నడూ ఊహించని (ప్రేమ తరంగాలు అతనిలో కదలాడాయి.

శక్తివర్మ సంజె వెలుగులో తమ్ముని పరీక్షగా చూశాడు. విశాలమైన వకస్తలమూ, సింహం వలె సన్నని నడుమూ, చందమామలా అందమైన ముఖమూ, తుమ్మెద రెక్కల వంటి మీసమూ, గజశుండాలోపమానములైన బాహుద్వయమూ, ఏ కన ఇతనిని వలచి, వరించకుండా ఉండగలదు? శక్తివర్మ మనస్సు సోదరునిపై గర్వం: ఉప్పొంగింది.

నావ తీరాన్ని తాకింది.

విమలాదిత్యుడు అన్యమనస్కంగానే అన్నగారికి సామ్టాంగ ప్రణామం ఆచరించాడు.

నమస్కరించిన సోదరుని “విజయుడవై తిరిగిరా! నీవు తంజపురం వెడుతున్నది రాజరాజును యుద్ధంలో సహాయం అర్రించడానికి. ఆయన కుమౌర్తె హస్తాన్ని కాదు సుమా! నీ కార్యం సొనుకూలమగు గాక[?? అని శక్తివర్మ ఆశీర్వదించాడు.

“ అన్నుగా రలా హెచ్చరించా రెందుకు? అగ్రజుడు అవివాహితుడై ఉండగా తాను వివాహం చేసుకోడం జరిగీ పనేనా? అంతటి అకృత్వానికి తాను ఒడికడతాడా? అన్న గారి మనస్సులో అటువంటి సందేహమెందుకు వచ్చి ఉంటుంది? రాజ్యలక్ష్మీ లేని క్షత్రియునికి గృహలక్ష్మి దేనికి?”

విమలాదిత్యుడు ఆలోచనల నుంచి బయటపడి అగ్రజునితో *మీ వివాహం కాకుండా నేను పరిణయం నూట తలపెట్టను' అని చెప్పాలనుకున్నాడు. కానీ అతడు లేచి తల ఎత్తి చూసేసరికి శక్తివర్మ ఎక్కిన నాన కదిలిపోయింది. అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న ఆ వీరునికి, అన్నగారికి ఆ సంగతి అరచి చెప్పే అవకాశం లేకపోయింది.

ఖ్‌ ల్‌ శ విమలాదిత్యుడు జాగరూకుడై ఉండడం అతనికంతో మేలు చేసింది. దూరాన ఉన్న గుట్టుల మీదకు అప్పుడే వచ్చిన శోడభీముని గూఢచారులు కదిలిపోతూ నావనూ, ఒడ్డున మారువేషంలో ఉన్న విమలాదిత్యునీ చూశారు. ఆ ఇద్దరు గూఢచారులలో అనుమానం కదలాడింది. 7

“ఇంత రాత్రయ్యాక నావలో వెడుతున్నది ఎవరై ఉండవచ్చు???

“దాన్నార్థవ్రుని కొడుకు లిద్రరూ ఈ ప్రాంతాలలో జన్హారనేగా మనని పంపించాడు? బనుళు వారు శ్త్టివర్మ, విమలాదిత్యులేమో? +”

“ఒడ్డున ఉన్నదెవరో???

*ర్రాజు రాజు ఆశ్రయాని కోసం ప్రయత్నిస్తున్నారని కదా విన్నది! శక్తి వర్మ విములాదిత్యుని తంజపురం పంపిస్తున్నాడేమో? అ నానలో వివులాదిత్యుడు ఉన్నాడేమో? మోటుపల్లి నుంచి నొగపట్టుణం, అక్కడ నుంచి తంజపురం వెడతాడు అటేలుం?

“ఆయితే. నీవు నెంటనే మోటుపల్లి వెళ్లి అతడు ఏ నౌకనూ ఎక్కకుండా చూడు. నేను వేంగీపురం వెల్లి మహారాజుకు మనం చూసింది విన్దువిస్తాను.??

“నావలో ఉన్నది శక్తివర్మ కావచ్చు కదా?””

ఎవైనా కావచ్చు. నీవు మోటుపల్లి వెళ్లి, శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులలో ఎవైనా సరే నాకాప్రయాణం కాకుండా చూడు. ఇక్కడ మిగిలిన వానిని నేను ఎదుర్కొందానూ అనుకుంటున్నాను”?

“వారి పరాగ్రమం తెలొసే ఆనూట అంటున్నావా? నీవు ముందు చెప్పిందే సైన పద్రతి. నేను మోటుపల్లి వెడతాను. నీవు మహారాజు వద్దకు వెళ్లి మనం చూసింది చెప్పు. తీరానికి దగ్గరగా వెళ్ల గలిగితే అసలు వారు విమలాదిత్య, శక్తివర్మలా కాదా అన్నది మరింత రూఢిగా నిర్ణయించవచ్చు???

“వద్దు, చీకటిలో శబ్దాన్ని విని కూడా వారు బాణాలు వెయ్యగలరు. మనం గూఢ చారులం మనం చూసింది మహారాజుకు తెలియచెయ్యడమే మన బాధ్యత. మన ప్రాణాలే లేకుంటే వారిద్దరి జాడా మహారాజుకు చెప్పేవారుండరు!?:

ఒక గూఢచారి వెంటనే బయలుదేరి మోటుపల్లికి ప్రయాణం సాగించాడు.

రెండవ వాడు తీరాన ఉన్న వ్యక్తి దగ్గరగా వస్తే అతని రూపు రేఖల్ని చూసి మనిషిని గుర్తిద్దామనుకున్నాడు కానీ అతని కోరిక తీరలేదు. ఇంకా వేచి చూద్దామంటే చీకట్టు కమ్మేశాయి. మహారాజుకు విన్నవించడంలో ఆలస్యం మంచిది కాదు. రెండవ వాడు కూడా వెళ్లిపోయాడు.

నే నే నే

అన్నగారితో తాననుకున్నట్లుగా తన మనస్సులో వివాహసంబంధమైన ఆలోఎనే లేదని చెప్పలేక పోయినందుకు విమలాదిత్యుని హృదయం బరువెక్కింది. చాలాసేపు నదీతీరంలోనే ఉండిపోయాడు. వూర్తిగా చీకటి అయ్యేక లేచి అతడు ఉండవల్లి

చేరుకున్నాడు. 8

అతనికి గుహాలఆయ ద్వారంలోనే జైనమతొడార్యులు దర్శనమిచ్చేరు.

విమలాదిళ్యుడు ఆయనకు (ప్రణామం చేశాడు. “భగవన్‌! రేవు ఉదయమే తంజవురం వెడుతున్నాను. ఆశీర్వదించండి,”

నీ కార్యం సానుకూల మగుగాక. విజయుడవై తిరిగిరా!??

ఎంతో కాలంగా విమలాదిత్య, శక్తివర్మలకు జైనవసతులు ఆశ్రయమిచ్చేయి. జన్మకారణంగొ సనాతన ధర్మ పధంలో చరిస్తున్నా, విమలాదిత్యునికి జైనధర్మంపై భక్తి ఎక్కువ

బైన మళతస్టులు రాత్రి దీపాలు వెలిగించరు. నారి అహింసా వ్రతంలో క్రిమి కీటకొదులకు కూడా హాని జరగనివ్వరు. దీపం వేడికి కానీ, వెలుగుచే ఆకర్షిలాలై కానీ క్రిమికీటకాదులు మరణిస్తాయన్న భయంతో. వారు దీపం వెలిగించకుండా సంధ్యాసనముయంలోనే భోజన కార్యక్రమం ముగిస్తారు. చీకటి పడిన పిదప వసతి చేరుకున్న విమలాదిత్యుడు ఆ రాత్రి అభోజనంగానే ఉండిపోవలసి వచ్చింది.

ఆ ౮ాత్రి ఆలోచనలతో అతనికి నిద్రపట్టలేదు. సామాన్యంగా పగలంతా ధనుర్చ్భాణాలతో, కృపాణంతో విద్యను వృద్ది చేసుకుంటూ ఉండే అతనికి రాత్రి శయ్యాగతుడు కాగాన్సే నిద్రాదేవి కౌగిలిలో ఒరిగి పోవటం అలవాటు, కొనీ ముందున్న మహత్తర కార్యభారం అతనిని నిద్రకు దూరం చేసింది. చోళ చక్రవర్తితో రాజకీయ సంభాషణ సామాన్యమైన కార్యం కాదు. అంతకు మించి అన్నగారి హెచ్చరిక అతని మనస్సులో అనుక్షణమూ మెదులుతోంది.

అన్నగారు అటువంటి ్రస్తావన ఎందుకు తీసుకువచ్చారో? తానెన్నడూ కన్యా విషయ ప్రసక్తి ఏ సంభాషణలోనూ తేలేదే? ఏనాడూ ఏ యువతినీ కన్నెత్తి చూడలేదే? తనలో వివాహ నాంఛ లేనే లేదు. అయినా, అన్నగారు సింహాసన నుధిస్టించకుండా, ఆయన నివాహం కొకుండా, తన వివాహం గురించిన ఆలోచన దేనికి?

విమలాదిత్యుని ఆలోచనలు అనంత వాహినిలా సాగిపోతున్నాయి.

అన్నగారి హెచ్చరికలో అంతరార్హమేమైనా ఉన్నదా? కుందవదేని ఆకర్షణలో పడి కార్యం నురువ వద్దన్నారు. తమ కార్యసానుకూలతకు కుందవదేవి సహాయం అవసరమా? తాను ఆమెను వలచి, వలసించుకున్న సక్షంలో చోళ చక్రవర్తి జామాతగా గౌరవమర్యాదలతో పాటు బలసంపదా లభించగలదు. సుభద్రను వివాహమైన అర్జునుడికి శ్రీకృష్ణుని అండదండలు మిక్కుటంగా లభించాయి. “విజయుడివై తిరిగిరా' అన్న అన్నగొరి ఆశీర్వాదంలో ఆ అంచరార్హముందా?

విమలాదిత్యుడు తన ఆలోచనలకు తానే నవ్వుకున్నాడు.

9

యౌవననారంభమైన ఈనాటికి తనలో (ప్రేమభావం అంకురించింది. అందుకే తనలో ఆలోచనలు ఈ విధంగా సాగుతున్నాయి. అన్నగారు వద్దన్న సనిలో వేరే అర్దం తనెందుకు ఊహిస్తున్నాడు? ఆయన మాటలలో సామాన్యమైన “'హెచ్చర్‌కే కానీ తొను ఊహిస్తున్న వైవహీక పరమైన ఆలోచన ఉండి ఉండదు. ఈళ మండలాన్ని కూడా జయించిన చోళవక్రనర్తి కుమార్తె ఎక్కడ? చెన్న రాజ్యమైనా. లేక అడవులు పట్టి తిరుగుతున్న తానెక్కడ? ఏమో, సావిత్రి సత్యవంతుని వరించలేదా? తన విషయంలో అలా ఎందుకు కాకూడదు. తాను నిర్వహించాల్సిన కార్యభారంపై భయం ఒక వైపూ, వివాహంపై మధురమైన ఊహలు ఒక వైపూ విమలాదిత్యుని నిద్రపోనివ్వలేదు. ౪ శ జ్‌ శక్తివర్మ చిన్ననావలో కృష్ణానది దాటి బెజవాడ చేరుకునే సరికి అర్దరాత్రి దాటింది. నాన దిగి తీరంపై కాలు పెట్టేసరికి అతనికి సైనికుల బృందం ఎదురైంది. అతడు దుప్పటి అడుగున దాచిన ఒరలో నుంచి కత్తితీశాడు. “ప్రభూ! కృష్ణా నదీ తరణంలో తమకు ఏ విధమైన ఇబ్బందీ కలుగలేదు కదా??? ఆ కంఠం విన్న శక్తివర్మ కత్తిని ఒరలో పెట్టేశాడు. ఆ గొంతు తాను ఇదివరలో రక్షించిన తూరు బృంద నాయకునిది. 44 ఏ విధమైన ఇబ్బందీ కలుగలేదు. మీరు నావను సరైన సమయంలోనే సంపించారు. ఈ రాత్రి ఇక్కడకు. ఎందుకు వచ్చాదు? నేనే మీరున్న చోటికి నచ్చి ఉందును కదా[౯ః “తీర ప్రాంతంలో భీముని సైనికులున్నారేమోనన్న భయంతో వచ్చాము. రాత్రికి విశ్రమించండి. ఉదయమే మీ ఆజ్ఞ ప్రకారం మీరు కోరిన వన్నీ సిద్దం చేస్తాము.?! శక్తివర్మ ప్రాతఃకాలంలో పూజాదికాలు నిర్వర్తించి, జైన నడుంబి బసతిని చేరుకున్నాడు. అక్కడ (త్రికాల యోగి సిద్దాంత యోగులు దర్శన మిచ్చారు. శక్తివర్మ ఆయనకు నమస్కరించి, కుశల ్రశ్న లడిగొడు. సై గురువర్యులు ఆశీర్వదించి, శక్తివర్మను అతని రాకకు కారణ మడిగారు. “భగవన్‌! మీరు ఎరుగని విషయాలేమున్నాయి? దేశంలో తిరిగి ధర్మ పరిపాలన కొనసాగొలన్నదే నా ఆశయం. ఆ ప్రయత్నంలోనే తమ ఆశీర్వాదం కోరి వచ్చాను.”? , “వత్సా! నీ ప్రయత్నాలు సఫలీకృతాలగు గాక! నీ విదివరలో ఇక్కడ నిక్షిప్తం చేసిన ధనమలాగే ఉంది. ఇప్పుడు కొవలసివస్తే వెలికి తీయిస్తాను.?” “గురువర్యా! చోడభీముని ద్దష్తి మీపై వడలేదా?”? 10

“ప్రతి ఒక రిట్టానూ కొంత పాప భీతి ఉంటుంది కాబోలు! అధర్మ వధంలోనే చరిస్తున్నా, చోడభిముడు దైవానికి దత్తమైైన ధనాన్ని ఆశించడంలేదు. సుంకాలు అధికం చేశాడు కధా! సైన్యానికి షు మివ్వడానికి ఆ ధనం సరిపోతుంది. అతడు చేసిన దానాలు కొనీీ ఇతర ప్రజోపకర కార్యాలు కానీ లేవు. ఇక ధనం దేనికి???

కృష్ణా దక్షిణ ప్రాంతంలో దైవ, బ్రాహ్మణ మాన్యాలలో కూడా సుంకం (గ్రహిస్తున్నాడని ప్రజలు నిన్నవించుకుంటున్నారు. మీకు ఆ కష్టం లేదు కదా?”

ప్రస్తుతం మా ఆలయం బాగుగానే ఉంది. మీ వంశకర్త కుబ్ద విస్ణువర్రనుని రాణి అయ్యణ మహాదేవి చేసిన దానం సామాన్యమైనది కాదు. ఆలయ నిర్వహణలో మాకు ఏ కష్టమూ లేదు. నీ తదుపరి కార్యక్రమ మేమిటి???

*చ్రోడ్రభీముని రాజరికం నీకు సమ్మతమైైతే నేను నిర్వహించాల్సిన కార్య మేమీ లేదు.”

'+శక్తివర్మా! నీవు మా మాటలు సరిగా గ్రహించలేదు. హాలికులపై, కర్షకులపై జరిపే అక్పుత్యాలు చోడఖిముడు మౌాపై జరపడం లేదన్నాము. క్ప్ణై దషీణ ప్రాంతాలలో పరిస్టితి దుర్చరంగా ఉందన్నావు కదా! బెజవాడ ప్రాంతంలో సైతం వీలికులకు, కార్మికులకు కృషిపై ఆసక్తి నశించింది, ఈ దుర్చిక్ష పరిస్తితిని చక్కదిద్దాల్సిన అవసరం ఎంతైనా ఉంది. ఇప్పుడు నీ కార్యక్రమం వివరించు.??

*ముందు ఇక్కడ తెలికివారిని కలిసి వారితో చర్చించాలి.??

“సమావేశం రహస్యంగా జరిగితే మంచిది. మేము భికా సమయంలో ఈ సంగతి వారితో చర్చిస్తాము.??

4 భగవన్‌! కృుతజ్ఞుల్ను).

“ఏ సంగతీ మేము నీకు ఒక వారము దినాలలో తెలియజేస్తాము. నీ బసకు నూ భిక్షువులలో ఒకరిని సంపిస్తాను. నీ విక ఇక్కడకు రావద్దు. నీ ఉనికి రహస్యంగా ఉండటం మంచిది.”

శక్తివర్మ మతాచార్యుల వద్ద సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయాడు.

భారతదేశంలో అనాదినుండీ రాజ శాసనమూ, ధర్మశాసనమూ సమాన గౌరవాలతోనే సాగుతూ ఉండేవి. రాజు ప్రవర్తనలో అధర్మం తలెత్తినప్పుడు మతాచార్యులు రాజు ప్రవర్తనను సరిచేసేవారు. ఆ ప్రయత్నం విఫలమైనస్పుడు రాజును తొలగించే ప్రయత్నం జరిగేది, అధర్మ వర్తనుడైన వేనుని మహర్షులు విగత జీవుని చేసిన కధ విదితమే. అ తరువాత ధర్మపరిపాలన చేసే నుహారాజును వారే సింహాసనాధిష్టని చేసేవారు. అనాదిగా ఉన్న ఆ ధర్మమౌర్లాన్నే జైన మతాచార్యులు అవలంబించి, శక్తివర్మకు సహాయం చేయడానికి పూనుకున్నారు. తెలికివారిక్కీ శక్తివర్మకూ

11

రహస్య సమావేశం ఏర్పాటు చేయడానికి ఆయన ప్రయత్నం ప్రారంభనుయింది. శశ శర ప!

విమలాదిత్యుడు దక్షిణ దిశగా ప్రయాణం చేశాడు. కాలి నడకన సామాన్య ప్రయాణికునివలె పయనిస్తూ ఉన్న అతనిని ఎవరూ గమనించలేదు. దేవ, బ్రాహ్మణ వెత్రాలపై కూడా చోడభీముడు సుంకం నిధించడంవల్ల ధర్మశాలలు మూతపడ్డాయి. దేవాలయాలలో రాత్రి నిద్రిస్తూ, పగలు కాలి నడకన ప్రయాణం సాగించాడు. కృష్ణా పినాకినీ మధ్యప్రాంతపు (ప్రజల కష్టాలు అతనికి అవగతమైైనాయి, తన అగ్రజుడు సింహాసనం అధిప్టించాక ప్రజా పాలన ఎలా చేయాలో ఊహిస్తూ అతడు కాంచీపురం చేరుకున్నాడు.

కంచిలో ఉత్తమాశ్వం క్రయం చేసి తంజవురం ప్రయాణం సాగిడ్డా మనుకునేసరిక్షి వర్ణ మారంభమయింది. హేమంత బుతువులో వర్ద్హాలేమిటని ఆశ్చర్యపడ్డాడు. ద్రావిడ దేశంలో వర్ష బుతువులోకన్నా హేమంతంలోనే వానలు అధికమని కాంచీవుర వాస్తవ్యులు తెలిపారు. వర్షాలు తగ్గుతాయన్న ఆశతో అతడు కొన్నాళ్లు కంచిలో ఉండిపోయాడు, ఎంతకాలం ఎదురు చూసినా వాసలు తగ్గలేదు. చివరకు విమలాదిత్యుడు వర్షాలలోనే ప్రయాణం సాగించాడు. ఆశ్చహృదయం చక్కగా తెలిసిన అతనికి వర్షంలో ధయ్తాలం అంతగా కష్టం కాలేదు. కాని తంజపురం ఇంకొక అర్ద దినములో చేరగల ననుకుంటున్నప్పుడు ఉదృతంగా ప్రవహిస్తున్న+కావేరీ నది ఎదురైంది. వాన ఆగే సూవ్వు లెక్కడా కనిపించలేదు.

రెండు మూడు ఘడియలకు వాన తగ్గుముఖం పట్టింది. నిమలాదిత్యుడు నదీతరణానికై రేవు వద్ద నావికులను అడిగాడు.

ఉదృతంగా ప్రవహిస్తున్న నదిలో నావ నడపడం దుస్పాహసమనీ, తామా కార్యానిక్షి పూనుకోజాలమనీ నావికులన్నారు.

విమలాదిత్యుడు నింగి వైపు దృష్టి సారించాడు. కొంత సేపైనా వర్షం రాకపోవచ్చు నముకున్నాడు. తన అశ్వంతో సహా నదిలోకి ఉరికాడు. ప్రవాహ వేగంలో అశ్వంపై నదీ తరణం దుస్పాహనం. అశ్వ హృదయ విద్యలో నకులునినంటివాడెన విమలాదిత్యునికి ల్బది దుస్పాహస మనిసించలేదు. న

కానీ వర్షాగమున విషయంలో వినులాదిత్యుని ఊహను ప్రకృతి వమ్ము చేసింది. కావేరీ నది సగంపైగా దాటేసరికి వర్షం తిరిగి ప్రారంభమైంది. ఆ ఉత్తమాశ్యానికి సైతం నదిలో ముందుకు పోవడం కష్టమైంది. వినములాదిత్యుడు అశ్వాన్ని వదలి ఈదడం ప్రారంభించాడు. అశ్వపు కళ్లె ముతని చేతిలో ఉంది. ప్రవాహ వేగాన్ని తట్టుకుంటూ, అశ్వాన్ని తన అధీనంలోనే ఉంచుకుంటూ అతడు తీరం వెపు సాగాడు. లా

12

తీరం చేరబోయే సమయానికి అతని పక్కన ఒక కొయ్య దుంగ పడింది. తల ఎత్తి చూసేసరికి ఎవరో ఆ దుంగను తనకు చూపిస్తున్నట్టునిపించింది. విమలాదిత్యునికి అంతటి క్లిష్తపరిస్టేతిలో సైతం నవ్వు వచ్చింది. కానీ తనకు సహాయం చేయబోయిన వ్యక్తిని కించపరచరా దనుకుని అతడా దుంగ సహాయంతో నన్నట్టుగా తీరం చేరుకున్నాడు. అశ్వాన్ని ఒక చెట్టుకు కట్టేశాడు.

ల్‌

విమలాదిత్యుడు తనకు సహాయం చేసిన వ్యక్తిని చూశాడు. ఆ వ్యక్తి స్త్రీ కావడం అతనికి ఆశ్చర్యం కలిగించింది. నస్రాభరణాలు ఆమె వ్షృత్రియ కాంత అని తెలుపుతున్నాయి. కావేరీ తీరాన ఆమె ఆ వర్ష సమయంలో ఒంటరిగా ఎందుకున్నదో అతనికి తెలియలేదు.

“వర్ద మాగే వరకూ ఈ లతా మంటపంలో విశ్రమించండి!?” ఆమె తమిళ భాషలో అతనితో అన్నది.

అజ్ఞాతవాసంలో నానా దేశ పర్యటన చేసిన నిమలాదిత్యునికి తమిళ భాషలో 'ప్రవేశముంది. ఆమె నూటలు అర్టమైనా, లతా మంటప ్రవేశం అనౌచిత్యమేమా నని అతనికి సంశయం కలిగింది. కానీ వర్షం ఆగేలా లేదు. అశ్వం అలసిపోయింది. శప్పనిసరైన సరిస్టితులలో అతడు లతా మంటపంలో తిన్నెపై కూర్చున్నాడు.

ఆమె అతనిని ప్రశ్నించింది - **తీవ్రమైన వర్షంలో, ఉదృతమ్రైన కావేరీ ప్రవాహంలో అశ్వారూఢులై నదీ తరణానికి పూనుకున్నారు. తాము బయలుదేరిన కార్యం అంత ముఖ్యమైనదా??

వినులాదిత్యుడు తమిళ భాషలోనే ఆమెకు ఉత్తర మిచ్చాడు - “కాలయాసన ఏ కార్యానికీ తగదు కదా?

విమలాదిత్వుని తమిళంలోని యాస అతడు ద్రావిడుడు కాదన్న సంగతిని ఆమెకు తెలియచేసింది. ఆమె వెంటనే తెలుగు భాషలో “వడుగు దేశాన్నించి వచ్చారా?” అన్నది.

తమకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రాంతాలను తమిళులు *“వడుగునాడు అంటారు. అతని తమిళ భాషలోని యాస ్రత్యేకంగా తెలుగువారిది వలె ఉన్నదేమో - ఆమె తెలుగులోనే పృచ్చించింది.

విమలాదిత్యుడు ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యాడు. “మాది వేంగీ భూమి. చ్‌ళ చక్రవర్తికి విన్నపం సమర్పించుకుందుకు తంజపురం రావలసివచ్చింది.””

“ ఏమిచో ఆ విన్నపం? మేము తెలుసుకోవచ్చునా?”

ఎనర్‌మె? సరము రహస్యమైన. తన కార్యాన్ని ఈ అజ్ఞాత వ్యక్తికి చెప్పవచ్చునా? వర్ణ సమయంలో తనకు అవసరం కాని సహాయం అందించిన ఈమె తనకు కావలసిన

13

ఉపకారం చెయ్యవచ్చునేమో! వత్రియ కాంతవలె ఉన్నది. రాజ ప్రసాదంతో వరిచయం ఉండవచ్చును. నిర్దారణగా చెప్పుట ఎట్టు? విమలాదిత్యుడు అస్తినాస్తి విచికిత్సాకారకమైన సమాధానాన్ని ఇచ్చాడు. *వ్రంశపరంపరగా రావలసి ఉన్న మా వృత్తి అన్యాక్రాంతమైంది. వృత్తి ధర్మం విసర్రింపకూడదు కదా! నూ వృత్తిని తిరిగి మేము చేపట్లే పయత్నంలో చోళ చక్టపర్తి మాకు న్యాయం చేకూరుస్తారనే ఆశతో వచ్చాను.?”

ఆమె పెదవులపై మందహాసం వెల్లివిరిసింది. ““చోళ చడ్రవర్తులు వేంగీ పాలకులు కొరు కదా/?*

విమలాదిత్యుడు ఆమె వాక్సాతుర్యానికి ఆశ్చర్యసోయాడు. ఈమెకు సమాధాన మివ్వడం కష్టమే. అతడు సంభాషణను వేరే మార్గంలోకి మళ్లించే ప్రయత్నం చేశాడు. “మ్పీరు తమిళకాంత_ వఠె కనిపిస్తున్నారు. మీకు తెలుగు భాషతో పరిచయ మెలా ఏర్పడింది? మీ పూర్వికులు వేంగీ వాస్తవ్వులా??*

“మాద్రి. ద్రావిడ దేశమే. బృహదీశ్వరాలయ నిర్మాణానికి వడుగునాటి నుంచి శిల్పులనేకులు వచ్చారు. వారితో సంభాషించడం వల్ల తెలుగు భాష నేర్పుకోగలిగాను. అర్వాలినమైనా బహుసుందరమైనది మీ భాష్య?”

విమలాదిత్యునికి ఆ మాటలు ఆనందాన్ని కలిగించాయి.

“మీరు సావూన్య కార్యంస్నె రాలేదన్నది కావేరీ తరణ సమయంలోనే తెలిసింది. రాజదర్భనం బహుదుర్హభమైైనది. నాకు చెస్పరానంత రహస్య కారణం కొబోలు, చెప్పనవసరం లేదు.??

విమలాదిత్యుడు ఆమెకు అనునయఫూర్వకంగా ఏమైనా చెప్పాలనుకున్నాడు. వర్గం తగ్గింది. దూరంగా అడుగుల చప్పుడూ, మాటలూ వినిపించాయి. ఖై

“పరిచారకులు నా కొర్టై అన్వేషిస్తున్నట్టున్నారు. కందుక క్రీడలో బంతి దూరంగా పోయింది. కందుకొన్వేషణలో కావేరీ తీరం వైపు వచ్చాను. వర్షారంభమై ఈ అతామంటపంలో ఉండిపోయాను. మీ దర్శనభాగ్యం లభించింది!”

విమలాదిత్యుని సమాధానానికి ఎదురుచూడకుండా ఆమె వెళ్లిపోయింది. సరిచారకులన్నదేమిటి? ఈమె రాజకునూర్తె అయి ఉంటుందా? ధనవంతుల గృహాలలో మాత్రం పరిచారకు లుండరా? తాను వచ్చిన కార్యం ఈమె వల్ల సులభమయ్యేదా?

విమలాదిత్యుడు ఆలోచనల నుండి తేరుకుని అశ్వారూఢుడై తంజపురం వైపు ప్రభూణం సాగించాడు.

అతని వెనుకగా ఇద్దరు వ్యక్తులు అతని మార్గాన్ని అనుసరించారు.

ల్‌ జ్‌ ఈఓ 14

చోడభీముడు కోపంతో మండుతున్న సూర్యునిలా ఉన్నాడు. అతని ఎదురుగా గూఢచారి వణికిపోతూ నిల్చున్నాడు.

“నావలో విమలాదిత్యుని చూశానన్నావు. మోటుపల్లి రేవులో విమలాదిత్యుడు నావ ఎక్కలేదు. గూఢచారి మోటుపల్లి వెళ్లేసరకే అతడు వెళ్లిపోయి. ఉండవచ్చు ననుకున్నాను, దక్షిణాన కృష్ణా పట్టణం, నాగపట్టణం రేవులలో కాన్మీ ఉత్తరాన కళింగపట్టుణం, భీమునిసట్టణం రేవులలో కానీ విమలాదిత్యుడు కాన్సీ శక్తివర్మేకానీ దిగలేదు. నీవు వినములాదెత్యునే చూశావా?)

గూఢచారి వణికిపోతూ. సమాధాన మిచ్చాడు.

“మే మిద్దరమూ చూశాను, మహారాజా! రూపురేఖలు వారిద్దరూ. శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులన్నట్లే ఉన్నాయి. నావలోకి విమలాదిత్యుడే ఎక్కాడనుకున్నాము. శక్తినర్మ కావచ్చునేమో?!?*

“అసంభవం! శక్తివర్మ తంజపురం వెళ్లడు[?? అని సేనాని ఏకనీరు రన్నాడు.

పరిచారకు డొకడు (్రవేశించి, “ప్రభూ! తంజపురం నుంచి వేగులు వచ్చారు. తను దర్శనం కోరుతున్నారు” అన్నాడు.

కల్‌ ప్రనేశపెట్టు.””

వేగు లిద్దరూ లోపలకు వచ్చి చోడఖీమునికి నమస్కరించారు.

చోడఖీముడు హ్మ్నార్టకంగా చూశాడు.

వేగు లిద్దరూ ఒకేసారి మాట్లాడారు. వారి కంరంలో ఉత్కంర స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.

“ప్రభూ! విమలాదిత్యుడు తంజపురం చేరుకుని రాజరాజు దర్శనానికై ప్రయత్నిస్తున్నాడు. వర్షంలో కావేరీ ప్రవాహానికి ఎదురీదుతూ ఒక వీరుడు కనిపించాడు. ద్రభువుల చారులు అతనిని అనుసరించి, జాడలు తీశారు. అతడు నిమలాదిళ్యుడే అని వారు రూఢిగా చెప్తున్నారు. అతడు తన ఉనికిని సాధ్యమైనంత గోప్యంగా ఉంచుతున్నాడు. రూపురేఖల్తూ నయస్వూ, అశ్వ శిక్షణ పద్దతీ, రహస్య జీననమూ అతడు. విమలాదిత్యుడనే చెప్పున్నాయని వారు నమ్ముతున్నారు.??

“ఈతలో, అశ్వహృదయంలో బహుగట్టివాడని కదా వినులాదిత్యుని గురించి విన్నది! చారుల ఊహ నిజం కానచ్చు*” అని మహామంత్రి అన్నాడు.

చోడభీముడు మొదటి గూఢచారిని చూస్తూ, “అయితే విమలాదిత్యుడు జలమార్గంలో వెళ్లలేదన్నమాట!?” అన్నాడు.

గూఢచారి వణికిపోయాడు.

మహామంత్రి. ““శక్తివర్మ అసాధ్యుడు, మహారాజా! విమలాదిత్యుడు సముద్ర

15

ప్రయాణం చేస్తున్నాడన్న అపోహను కలిగించి తన సోదరుని భూమార్గాన పంపించి ఉండనచ్చు.. ప్రధను తప్పిదంగా ఈ చారుని తమించి వదిలేయండి” అన్నాడు.

“ఈసారికి నిన్ను త్షమిస్తున్నాను. ఇంకొకసారి ఇటువంటి తప్పు జరిగితే నీ ప్రాణాలు దక్కవు! మహామంత్రీ! అనంతర కర్తవ్యం ఆలోచించాలి.??

విమలాదిత్యుడు తంజప్తురం వెడితే శక్తివర్మ ఏమ్టైనట్టు? బహుశః ఉండవల్లి గుహాలయ ్రాంతంలోకానీ, చేబ్రోలు మహాసేనుని ఆలయంలో కానీ ఉండవచ్చును. అక్కడ ఉన్న చారులను నురింత జాగ్రత్త వహించమని ప్రభువులు ఆదేశించాలి?.

““తంజవురంలోనే నిమలాదిత్యుని రూవుమాపాలి! విమలాదిత్యుడు రాజరాజును ఎట్టి పరిస్టితలోనూ చూడకూడదు. ప్రాణాలు తీసినా సరే, ప్రాణాలతో బంధించినా సదే!??

“పర రాజ్యంలో ఆ పని నిర్వహించడం కష్టం, ప్రభూ[??

“కష్టమైన కార్యానికి తగిన బహుమానం ఉంటుంది. ఆ పని సాధించినవాడిని మోటుపల్లి దుర్గాధ్యకుణ్ని చేస్తాం. ఈ సంగతి తంజపురానికి వార్త పంసించంది, విమలాదిత్యుడు మ రాజరాజు సహాయం లేక శక్తివర్మ సాధించగలిగేది వ్‌మీ ఉండదు."

చోడఖీముడు సభ చాలించాడు.

అతని ఆజ్ఞలను మహానుంత్రి తంజపురానికి శీఘ్రంగా సోగలిగిన వేగుల ద్వారా పంపించాడు.

శ్‌ శ్‌ ఈ

జైనాచార్యులను కలిసిన తరువాత చాలాదినాలు శక్తివర్మకు భారంగా గడిచాయి. తంజపురం నుండి సంపే వార్త లేమ్లైనా ఉంచే జైన గురువులకు సంకేత రూపంలో పంసనుని నిమలాదిత్యునికి చెప్పే పంపించాడు. విమలాదిత్యుని వద్ద నుండి వారలేదు. అతనికి రాజరాజు దర్భన మింకా దొరకలేదేమో! ఆచార్యులకు కూడా తెలిక్రపాంతో చర్చించే అనకాశం లభించినట్టు లేదు. అలోచిస్తున్న శక్తివర్మ ముందు భిజాటనతై జైన సన్యాసి వచ్చి నిల్చున్నాడు. నా

శక్తివర్మ అతని వైవు ప్రశ్నార్ధకంగా చూశాడు,

“నేటికి మూడవ దినాన తెలికి సంఘపుముఖ్యులతో మళ్లేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో మీరు సమావేమయ్యేటట్లుగొ ఏర్పాటయింది. సామాన్యమైన భక్తబ్బందం భగవంతుని క్ర సన్నట్యగా ఆ సమావేశం కనిపిస్తుంది. ఉదయమే మిమ్ము ఆలయ ప్రాంగణానికి చేరుకోనుని గురుదేవుల ఆదేశం,??

శక్తివర్మ ప్రశ్నకు బదులుగా తంజపురం నుండి వార్త లేవీ లేవని చెప్పి ఆ సన్యాసి వెళ్లిపోయాడు,

16

శ శా తర

మూడవనాటి ఉదయం శక్తినర్మ మళ్లేశ్వరస్వామిని దర్శించి, ఆలయ ప్రాంగణంలో ఒక సామాన్య భక్తునివలె కూర్చుని ఉన్నాడు. సరిచారక బృందాలతో తెలికి సంఘపు సభ్యులు ఒక్కొక్కరే స్వామి ఆలయంల్‌'కి వెళ్లి స్వామిని దర్శించి, శక్తివర్మ ఉన్న సలం చేరుకుంటున్నారు. అందరూ ఒకే పర్యాయం ఆలయ ప్రవేశం చేసినట్టైతే, చోడఖీముని చారుల దృష్టిలో పడవచ్చునన్న భయం వారిలో ఉంది.

బెజవాడలోని తెలికి సంఘంలో సుమారు వేయిమంది సభ్యులు ఉండేవారు. ఒక ప్రత్యేకమైన వృత్తి చేసేవారందరూ కలసి సంఘంగా ఏర్పడడం ఆనాడు సామాన్యంగా ఉండేది. వేంగీ దేశంలో సంచానం వారన్సీ తెలికివారన్కీ వీరభలంజులనీ అనేక వృత్తి సంఘాలుండేవి. సామాన్యంగా జన్మకారణంగ్లా సంఘ సభ్యత్వం నిర్ణయింపబడేది. కానీ చాలా సందర్భాలలో ఒక కులంలో జన్మించకపోయినా, ఆ కులవృత్తి నిర్వర్తించేవారిని సంఘ సభ్యులుగా ఆమోదించేవారు. బ్రతి సంఘానికి ఆ సంఘవు ప్రత్యేకతను నిలువుకొనుటకు సమయ ధర్మముండేది. సంఘ సభ్యులంతా ఆ ధరా ఉత్సాహంతో పాటించేవారు. రాజ ధర్మానికి ఎంత విలువ ఉండేదో, సమయధర్మాని అంత విలువ ఉండేది. కానీ ఎట్ట పరిస్టితిలోనూ సమయ ధర్మానిక్సీ రాజ ధర్మానికీ మధ్య భిన్న దృక్సధాలకు అవకాశముండేది కాదు. రాజశాసన పరిధిలోనే సమయ ధర్మం నిరయింపబడేది. ఏ కులంవారైనా ఏ మతంవారైనా తమ సంఘ సమయ ధర్మాన్ని రాజశాసనానికి లోబడే నిర్ణయించుకునేవారు. ఒక సంఘ సమయ ధర్మం ఇతర సంఘాలకు ఎటువంటి ఇబ్బందీ కలిగించేది కాదు,

బెజవాడలోని తెలికి సంఘం బహుశక్తివంతమైనది,. తెలికి సంఘ సభ్యులకు సాంత సేవలుండేవి. శాంతి సమయాలలో వారు సేనలను సోషించేవారు. యుద్ద సమయాలలో రాజుకు ఆ సైన్యాన్ని అవసరార్హ మిచ్చి, తగిన లాభం పొందేవారు. అటువంటి సేనలను సమయ సేన లనేవారు. శక్తివర్మ తెలికివారితో సనూవేశమైైనది సైన్య సహాయమూ, ధన సహాయమూ పొందడానిక!

తెలికి సంఘ నాయకుడు కక్తివర్మతో, “చాళుక్య స్రభువులకు మా అందరి నమస్కారములు]!*? అన్నాడు.

“మీరు మమ్మల్ని ఉద్దేశించి అన్న “ప్రభు శబ్దం మాయందు సార్హక మగుగాక! మీ రందరూ కుశలమే కదా!)

“ప్రభూ! మీకు తెలియని దేముంది? మేము వృత్తిని విసర్దించి భిషతాటన చేద్దానునుకుంటున్నాము.?!

“ఎంత నూట? మీరే అట్టన్నవో ఇక సామాన్య కర్మకారులు ఏమనాలి?”

“ప్రభూ! హాలికులు వరిధాన్యం కూడా సరిగా పండించుటలేదు. ఇక అపర

17

ధాన్యమైన నువ్వుల సంగతి చెప్ప నేల? తైలవు తయారీ తగ్గిపోయినది. కానీ చోడభీముని సుంకములు మాత్రం అధిక నువుతూనే ఉన్నాయి. ముద్రా సుంకము నాలుగింతలు, అరి సుంకాలు పదిరెట్లు చేశాడు”.

కొత్తగా తైల యంత్రాన్ని స్టాపించునప్పుడు రాజుకు చెల్లింపవలసినది గానుగుల

"సుంకవ లో చెల్లింపవలసీనది అరి సుంకము.

ముద్రా సుంకము, తరువాత న్నిర్తత సమయాలలో చెల్లి

వ్సేమిక వ్యాపారమూ తైల యంత్ర నిర్వహణా మానుకోవలసీనదే![?

“స్తుంకము. పూర్వ పద్దతిలో ఉన్నచో గానుగలు నడిపెదరా??

*4త్రప్పుక్త[??

ఆ ప్రయత్నం చేయనలె నని ఉన్నది. మీ సహకారం అవసరం.?*

తెలికి సంఘాధ్యతునికి శక్తి వర్మ మాటలలోని అంతరార్హం అవగతమైంది.

వేంగీ రాజ్యంలో తిరిగి చాళుక్య పతాకము ఎగురవేయడంకన్నా మాకు కావలసిన దేమున్నది? మీరు అజ్ఞాపించండి. మేము అమలుపరుస్తాము.?”

మీ సహాయం లేనిదే చోడఖీముని రూపుమాపుట సాధ్యం కాదు. చాళుక్య మూలస్తంభాయమానులు మీరు. మీ ధన సైన్య సహాయాలు మూ కెంతో అవసరం[??

యుద్ద నిమిత్తం తెలికి వారీయగలిగిన ధనం, సమయ సేన న్నిదయించడానికి శక్తివర్మ బెజవాడలో ఉండిపోయాడు.

జ్‌ శ ళ్‌

విమలాదిత్యుడు కావేరీ తీరాన నదీ ప్రవాహాన్ని చూస్తూ కూర్చుని ఉన్నాడు. తంజపురం చేరి ఇరువది దినాలైనా అతనికి చక్రవర్తి దర్శనం చెసే మౌర్గం తలియలీది' రాజదర్భ్శనం బహు దుర్తభమైనదని తంజపురం ్రవేశించకముందే తనతో మౌట్లాడిన యువతి చెప్పింది.

ఆమె ఎవరై ఉండవచ్చును? తాను వచ్చిన కార్యం ఆమెకు సంప్పూర్ధంగా చెప్పి ఉంచే, తనకు రాజదర్శనం లభించేదా? తాను ఆనాడు ఆమెకు విషయం చెప్పక్త తప్పు చేశాడా? ఒక సారి చక్రవర్తిని దర్శిస్తే తరువాత కొర్యం తాను సులభంగానే నిర్సహించగలడు. చోళ చక్రవర్తి చండశాసనుడు. ద్వారపాలకులు ధనాశకు లొంగరన్సి తెలిసింది.

తన ఉనికిని రాజసేవకులలో ఎనర్జోనా తెలియచేస్తే కానీ తనకు రాజ దర్శనం లభించదు. రాజ దర్శనం లభించేవరకూ తానెవైనదీ ఎవరికీ తెలియకూడదు. నీమి చేయాలో తెలియడం లేదు.

ఆలోచనలో ఉన్న విమలాదెత్యునికి ఎవరో వెనుక నిలబడ్తట్టునిపించింది. వెనుకకు తిరిగి చూసేసరికి నలుగురు కత్తులతో అతని మీదకు ఉరికారు. నిమలాదిత్యుడు

18

వెంటనే తన కత్తి తీసి వారితో తలపడ్డాడు. నలుగురి చేతుల్లోని కత్తులూ ఎగిరిపడ్డాయి. వారిపైకి తిరిగి వెళ్తీలోగా రాజభటులు చుట్టుముట్చారు.

ఆ నలుగురు మనుషులూ రాజభటులతో - “ఇతడు మా వద్ర ఉన్న సంచి దొంగిలించాడు. తిరిగి మేము తీసుకుందా మనుకునేలోగా మాపై యుద్దానికి వచ్చాడు” అన్నారు.

విమలాదిత్యుడు మాట్దాడేలోగానే రాజభటులు, “చెప్పుకోనలసిన దంతా రాజ సముఖంలోనే చెప్పుకోవచ్చు” అంటూ విమలాదిత్యున్తీ అతనిని చంపసబోయిన నలుగురినీ కూడా బంధించారు. నిమలాదిత్యుని వద్ద ఉన్న అతని సంచిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

విమలాదిత్యుడు ఆలోచించాడు. ఈ నలుగురు నునుషులనూ, రాజభటులనూ రూవుమూపడం తనకు అసాధ్యం కాదు. కానీ తాను చోళ చక్రనర్తి సహాయం అర్టించడానికి వచ్చాడు. ఆయన భటులను చంసి రాజ విద్రోహక చర్యలు చేయడానికి కాదు. రాజశాసనానికి లోబడి ఉంటేనే తన కార్యం సానుకూలం కాగలదు.

ఆ విధంగా ఆలోచించిన విమలాదిత్యుడు రాజభటులతో వెళ్ళాడు. అతనిని చెరలో బంధించారు. రెండు దినాలవరకూ అతనికి ఎవరి ముఖమూ కనిపించలేదు. ఆలోచన లతనిని నిద్రపోనిన్వడంలేదు.

ఆ మనుషులు ఎనరై ఉంటారు? తాను తంజపురంలో ఉన్నట్లు చోడభీమునికి తెలిసి ఉంటుందా? లేకపోతే తనను ఈ దేశంలో చంపే ప్రయత్నం ఇంకెనరు చేస్తారు? ఎన్నాళ్లిలా చెరలో ఉండాలి?

తన ఉనికి అన్నగారికి తెలొసే విధానమే లేదిప్పుడు. తాను వచ్చిన కార్యం నెరవేదే మార్గాలు పూర్తిగా మూసుకుపోయాయేమో! తాను నిర్జోషినని రుజువు చేసుకోవడం సాధ్యమేనా? చోళ సామ్రూజ్యంలో శిక్షలు కరినం. నేరస్టుడిని గాడిదపై ఊరేగించడం కంచి పరిసర గ్రామాలలో తాను స్తా చూశాడు. పరదేశవాసి అయిన తొను

నిరపరాధి నని ఎలా నిరూసీంచుకోవాలి? ఇంతకీ న్యాయ విచారణ ఎప్పుడో?

చెరసాలలో ఆలోచిస్తున్న విమలాదిత్యునికి కావేరీ తీరంలో చూసిన స్త్రీ మల్లీ జ్ఞాపకం వచ్చింది. ఆమెతో తన కార్యం చెప్పి ఉంచే ఈ పరిస్టితి వచ్చేది కాదేమో!

ఇంతకూ ఎవరామె?

మూడవనాడు విమలాదిత్యునీ, అతనిపై ఆరోపణ చేసిన వారినీ న్యాయాధ్యత్షుని ముందు ్రవేశపెట్టారు.

రాజభట పంఘనాయకుడు న్యాయాధ్యతునికి వివరాలు తెలియజెప్పాడు. విమలాదిత్యుడు దొంగిలించాడన్న సంచి కూడా న్యాయాధ్యక్షుని ముందు ఉంచబడింది.

19

చంజపురం (ప్రవేశించిన వెంటనే విమలాదిత్యుడు రాజ దర్శనానికి అనువైన దుస్తులు 'క్రయం చేశాడు. భోగ చిహ్నమని ఎరువునూ, శోక చిహ్నమని తెలువునూ కాదని, అతడు నీలి రంగులో వస్త్రాలను ఎంచుకున్నాడు. ఆ వస్రాలూ, రాజరాజకై పీసుకునచ్చిన పతకమూ తప్ప సంచిలో ఇంకేమీ లేవు, న్యాయాద్యక్షుడు విమలాదిత్యుని అతనిపై వచ్చిన ఆరోపణ విషయమై ్రశ్నించాడు. “ఆ సంచి నాదే! అందులోనా వస్తాలూ, ఒక స్వర్థ పతకమూ తప్ప విలువైన వస్తువు లేమీలేవు.?” ప్రాచీన భారతదేశంలో న్యాయ విచారణ శీఘ్రంగా జరిగేది. ఆలస్యమైనకొద్దీ నిర్ణోషేకి అన్యాయం జరుగుతుందని ఆ కాలపు రాజులు నమ్మేవారు. ఆనాటి న్యాయ విచారణ కూడా అందుకే త్వరగా పరిస్కృతం కావాలన్న పద్దతిలోనే జరుగుతోంది. న్యాయాధ్యక్షుడు ఆరోపణ తెచ్చిన వారి వైపు చూశొడు. “అవును, ప్రభూ! అందులో ఉన్న వస్త్రాలు నీలి వర్ణం కలవి, సతకం స్వర్ణంతో చేసింది.”* విమలాదిత్యుడు వస్త్రాలు కొంటున్నప్పుడు చూసిన చోడభీముని మనుషులకు జవాబు సులభంగానే తెలిసింది. న్యాయాధ్యక్షుని కనుసన్నపై రాజభటులు సంచిలో నుంచి నస్రాలు తీశారు. అవి నీలివర్హం గలవి. రాజభటులు సతకాన్ని ఆయన ముందుంచారు. “ఈ స్వర్గసతకంపై గల ముద్రను మా రాజభటులకు రహస్యంగా వర్ణించండి.?! భీముని సేవకులకు కష్టమైన కార్యమది. వారు అనుకున్న విధంలో కార్యం ఇంతవరకూ జరగడంలేదు. ముందుగా నిమలాదిత్యుని మట్టుపెడదా మనుకున్నారు. మహావీరుడైన విమలాదిత్యుడు నలుగురినీ ఒకేసారి ఎదుర్కొన్నాడు అతనిపై దొంగతనం ఆరోపిస్తే న్యాయ విచారణకు చాలా కాలం పడుతుందని, ఈలోగా చెరలో నుండి అతనిని తప్పించవచ్చుననీ అనుకున్నారు. లేడా, కనీసం న్యాయ విచారణకు చాలా సమయం తీసుకుంటే విమలాదిత్యుడు రాజరాజుని చూడటం అయినా ఆగుతుందని ఆశపడ్డారు.. వారు అనుకున్న వేమ జరగలేదు. ఒక మిగిలిన దొక్కటే మార్గం, విమబాదిత్యుని దోషిగా నిరూపించాలి, లేదా న్యాయ పరిష్కారం జరగకుండా విమలాదిత్యుని చెరలో ఉంచగలగాలి. పతక చిహ్నాన్ని తాము సరిగా చెప్పగలిగితే సతకం తనది అని విమలాదిత్యుడు నిరూసించలేడు.. పతకంపై బహుశః చాళుక్య వంశ చిహ్న ముండవచ్చు. గుణగ విజయాదిత్యుని త్రిభువనాంకుశ చివ్నోన్నే తవం మహారాజు చోడభీముడు ఉపయోగిస్తున్నారు. అందుకే ఆ పతకంపై కూడా ఆ చిహ్నమే ఉండవచ్చు. 20

ఆ విధంగా ఆలోచించిన ఆ నునుషులు రాజ భటులతో రహస్యంగా పతకంపై త్రిభువనాంకుశ చిహ్నముందని చెప్పారు.

న్యాయాధ్యత్ష్రుడు. విమలాదిత్యుని వైపు చూశాడు.

**ఆ పతకంపై వరాహ చిహ్న ముంది. అది పరాహ మూర్తి భూదేవిని ఎత్తుతున్నట్టుగా ఉంటుంది. వరాహానికి కన్నుగా కెంపునూ, భూదేవి రూపినికి ఇంద్ర నీల నుణులనూ ఉపయోగించారు.?””

న్యాయాధ్యకుడు పతకాన్ని చోడభీముని మనుషులకు చూపించాడు. నారు భయంతో వణికిపోయారు.

అసత్యారోపణలు. చేసినందుకు నలుగురినీ బంధించనుని న్యాయాధ్యత్షుడు ఆదేశించాడు.

విమలాదిత్యుని వస్తువులు అతనికి తిరిగి ఇచ్చివేయబడ్డాయి.

ఖ్‌ ఈ జ్‌

చాలా కొలంగొ ఎదురుచూసిన చక్రవర్తి దర్భనం నిమలాదిత్యునికి న్యాయాధ్యక్షుని అదేశాలపై లభించింది. న్యాయాధ్యక్షునికి తనపై కలిగిన కరుణకు కారణం అతనికి తెలియలేదు. బహుశః తాను అకారణంగా బందీకృతుడైనందుకు జాలి కలిగిందేమో! అదే నిజమైతే తనకు అపకారం చేయబోయిన నునుషుల నల్ల తనకు ఉపకారమే జరిగింది. పతకంపై (త్రిభుననాంకుశ చిహ్నముందని చెప్పినవారు కాబట్రి, చోడభీముడు పంపించిన మనుషులై ఉండనచ్చును. అదే నిజమైన పక్షంలో తన ఉనికిని ఇక రహస్యంగా ఉంచననసరంలేదు. అయినప్పటికీ జాగ్రత్త మంచిది.

మాఘమాసంలో శుక్త దశమీ శుక్రవారం నాడు నిమలాదిత్యునికి రాజ సభా ్రనేశం లభించింది. ఆనాడు తారాబలం కూడా మంచిది కావడం అతడు శుభ సూచకంగా భావించాడు. మంత్రి, పురోహిత్క దండనాయక్త సామంచతులతో నిండి ఉన్న ఆ సభా భవనంలో అతనికి మనస్సు వెనక్కి తగ్గినట్టనిపించింది. ధీరోదాత్తుడైన అతడు తనను తాను నిగగ్రహించుకుని తనకై ఉద్దేశించినస్టానంలో ఆసీను డయ్యాడు.

వందివాగధులు కైవారాలు సల్చుతుండగొ, సభాసదులంత్తా నిలబడి నమస్కరిస్తూండగా, చోళేంద్ర సింహ, శివపాద శేఖర, శత్రియ శిఖానుణ్కి జననాధ, చోళ నారాయణ, రాజేంద్రసింహ, చోళ మార్తాండ నిత్య వినోద, పాండ్యకులాశని బిరుదాంకితుడైన రాజరాజ చోళుడు. కనక సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన పక్కన యువరాజు రాజేంద్రవోళుడు కూర్చున్నాడు. అంతఃవుర జనం ్రత్యేకమైన వేదికపై ఆసీనులయ్యాక చక్రవర్తి ఆదేశంపై సభానదు అంతా కూర్చున్నారు. 21

వందిమాగధుల కైవారాలు వినిపిస్తున్నాయి. రాజరాజు దృష్టి విమలాదిత్యునిపై పడింది. ఆయన కళ్లలో సన్నని నవ్వు వెలిగి మాయమైంది.

నిమలాదిత్యునికి సభా ప్రవేశం లభించడానికి కారణమైన సంఘటనలు ఆయనకు జాపకం వచ్చాయి.

శల నే నే

తండ్రి దర్శనం కోరుతూ రాజరాజు కునూర్తె కుందవదేని పరిచారికను పంపించింది. బాహోద్యానవనంలో సాయం సమయంలో కలుసుకొమ్మని కుందవదేవికి పరిచారిక ద్వారా ఆయన ఆదేశ మిచ్చాడు.

తాను అంతఃపుర మర్యాదను అతిక్రమించి ఒక అజ్ఞాత పురుషునితో సంభాషించిన సంగతి తండ్రికి తానే స్వయంగా చెప్పాలని కుందవదేవి కోరిక. చారుల ద్వారా తెలిస్తే తండ్రి ఆ(గ్రహిస్తాడేమో!

కుందవదేవి తడబడే అడుగులతో ఉద్యానవనంలో అడుగుపెట్టింది. ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన ఎత్తైన వేదికపై రాజరాజ చోళుడు కూర్చుని ఉన్నాడు. ఆయన కుడిపక్క చోళ సాద్రూజ్య యువరాజు రాజేంద్రుడు ఆసీనుడై ఉన్నాడు.

కుందవదేవి **సిత్చపాదులకు ప్రణామాలు!” అంటూ నమస్కరించి ఆయనకు దగ్గరగా కూర్చుంది.

““కుందవై! ఎందుకు మమ్ముల్ని చూడాలని కోరావు???

“నిన్న సాయంకాలం ఒక వింత సంగతి జరిగింది. మీకు విన్నవించుకోవాలనిపించింది.

రాజరాజు కనుసన్నపై పరిచారకులూ చావుర గాహిణులూ దూరంగా వెళ్లిపోయారు.

కుందనదేవికి ఎలా చెప్పాలో తెలియలేదు. రాజరాజు చిరునవ్వు నవ్వాడు.

“జం ఆ వీర వురువుని వివరాలు తెలునుకున్హావా?*

కుందవదేవి ఆశ్చర్యపోయింది. తాను అజ్ఞాత పురుషునితో సంభాషించిన సంగతి అప్పుడే తండ్రిగారి కెలా తెలిసిందో! రాజులు చారచక్షువులు. నిరంతరం చారుల ద్వారా విషయ సేకరణ చేయకుండా ఈ సువిశాల సామ్రాజ్యాన్ని పాలించడం సాధ్యమయ్యే , పనేనా?

కుందవ దేవి భయంగా తండ్రికి సమాధాన మిచ్చింది - “బహువేగంగా ప్రవహిస్తున్న కావేరీ నదిని కుంభవృష్టిలో అతడు అశ్వసహితుడై దాటడం చూశాను. అంతటి వీరుని సేవలు చోళ సామ్రాజ్యానికి ఉపయోగించగల వనిపించింది. అందుకే అతనిని

22

ప్రశ్నించాను. రాజు దర్శనానికి నచ్చానని తెలిపాడు. అంతకు మించి చెప్పలేదు.”

“బహుశః శత్రు సైనికుడు కానచ్చును.??

కుందన దేవి వెంజనేే *'అత డట్టు కనిపించలేదు” అంది.

రాజరాజు పెదవులపై పరిహాస సూచకమైన చిరునవ్వు కనిపించింది.

*అత్రని వీరత్వము మాత్రమే నీకు నచ్చినదా??”

విమలాదిత్యుని సుందర రూసం ఆమె కన్నులముందు కదలాడింది. అకారణంగా తన మనస్సు అతనియందు ఆర్రమైనది. ఆసంగతి ఎలా చెప్పగలదు?

తనను తాను నిగ్రహించుకుంటూ మంద్ర స్వరంతో **అవును”” అని జవాబిచ్చింది.

రాజరాజు ఆమె తల నిమిరాడు.

*ఆత్రడు శత్రుసక్షం వాడు కానిచో, అతని సేవలు మీకు ఉపయోగపడగలవని నా నమ్మకం.??

రాజరాజు చిరునవ్వుతో ఆమెతో - “నీ విక వెళ్లవచ్చును? అన్నాడు.

కుందవదేని మందగమనంతో వెళ్లిపోయింది.

““రాజేంద్రా! నీ సోదరికి తగిన వరుని అన్వేషించాలి.

“సామంత రాజపుదత్రులలో అన్వేషించమని సెలవా??"

*డ్రోభ చత్రనర్తి అనుంగు పుత్రిక సామంత రాజ పత్ని కావడమా???

“మాళవ, కోసల, కళింగ చక్రకూట్య, కొంకణ ప్రభువులలో వియ్యమందుటకు తగినవారిని అన్వేషించాలి.?”

“కుమారిని అంత దూరం పంపడం ఇస్తంలేదు.?!

“శత్రు రాజులతో వియ్య మందము కదా! అయినా నూ ఇతర సోదరీమణు లెవరి విషయంలోనూ తామింతగా ఆలోచించలేదు.

*ర్రాజేంద్రా! ఒక తండ్రిగా మేము చెప్పకూడదు. వపంతకాలంలో వన మెంతగా పుప్పించినా, కోకిల మామిడి చిగుళ్లనే ఇష్టపడుతుంది. మాకు కుందవై మీద గల (ప్రేమ అటువంటిది ??

జ్‌ ౪ జ్‌

చోళ సామ్రాజ్యానికి ఉన్నత న్యాయాధ్యక్షుడు చక్రవర్తి. ఇతర న్యాయాధ్యకు అందరూ తాము సూచించిన పరిష్కారాలకు చక్రవర్తి ఆమోదముద్ర పొందాలి,

విమలాదిత్యుని విచారించిన న్యాయాధ్యత్షుడు చక్రవర్తికి విషయ నుంతా విన్నవించాడు.

23

చక్రవర్తి దీర్దాలోచనలో నిమన్నమయ్యాడు.

“వరాహ చిహ్నము చాళుక్యులది. అతడు నలుగురిని ఒకేసారి ఎదుర్కొని నిలబడగల వీరుడని రాజభటు అంటున్నారు. కుంతల చాళుక్యుడైతే చోళ రాజ భటులకు లొలగిపోడు.??

“త్రమ దర్శనానికి వచ్చా నని మాత్రమే నాతో అన్నాడు. అంతకు మించి చెప్పలేదు.”

“క్రావేదీ (ప్రవాహాన్ని కుంభవృష్టిలో దాటిన వీరుడొకడు మా దర్శనం కోరుతున్నాడని ఇదివరలో తెలియవచ్చింది. చారుల ద్వారా విషయ సమీకరణ చేస్తి అవసరనుయితే సభా ప్రవేశానికి ఆనతియ్యండి. అతడు వేంగీ చాళుక్యుడు కానచ్చు నని మా అభిప్రాయం.

న్యాయాధ్యక్షుడు విషయ సేకరణ చేస్తి కావేరీ నదిని దాటిన వీరుడే తన ముందు నిందితుడుగా నిలబడ్డవాడని నిర్దారణ చేశాడు. బృహదీశ్వరాలయ సమీసంలోని ధర్మశాలలో ఉన్న విమలాదిత్యునికి రాజ దర్శనానికి అనుమతి పత్రాలు అందాయి.

విమలాదిత్యుని చూసిన రాజరాజుకు విషయాలు జ్ఞాపకం వచ్చి నవ్వు వచ్చింది.

శ్‌ ఈ శ్‌

ఆగంతకులు తాము వచ్చిన కార్యాలను నివేదించుకుంటున్నారు. తాము తెచ్చిన కొనుకలు సమర్పించుకుంటున్నారు. రాజరాజు అందరినీ ఆదరించి, తన మంత్రులకు ఆదేశాలిస్తున్నాడు.

రాజరాజు విమలాదిత్యునివంక చూశాడు.

విమలాదిత్యుడు సింహాసనాన్ని సమీసించి, తాను తెచ్చిన చాళుక్య చిహ్నమైన వరాహలాంఛన స్వర్ధ పతకాన్ని ఆయనకు సమర్పించాడు.

“మహారాజ చాళుక్య భీముల పౌత్రుడు మహారాజ దాన్నార్హవుల పుత్రుడు, మౌనవ్యస గోత్ర హారీత్‌ వుత్ర నిమలాదిత్యుడు నందన పూర్వకంగా సమర్పిస్తున్న చిరుకానుక్ష!?? పై

అజ్జాత వ్యక్తి వేంగీ చాళుక్యుడన్న తన ఊహ నిజమైనందుకు రాజరాజుకి సంతోషం కలిగింది.

““చాళుక్య రాజకుమారులకు మా స్వాగతం. మీరు మా నగరానికి విచ్చేసిన కారణం???

““శివరాడ్రి పర్వదినాన చక్రవర్తులు నిర్మించిన బృహదీశ్వరాలయంలో స్వామి వారి దర్శనం, సద్వీప చతురంబురాశి పరివృ్చత భూనుండల ప్రభువులైన తను దర్శనం. 7

విమలాదిత్యుని ప్రత్యుత్తరం రాజరాజు నెంతో ఆనందపరిచింది. మవోసభలో

24

తాను వచ్చిన సని సంగతి తెలియనీయని అతని చాకచక్యం రాజరాజుకు అతని రాజనీతి సొమక్ర్యంపై నమ్మకాన్ని కలుగచేసింది. తనకు కుంతల చాళుక్యులతో ఉన్న నిరోధం ఏ తంయ్హైనా యుడ్డానికి డారి తీయవచ్చు. వేంగీ చాళుక్యులతో సత్సంబంధాలు ఎంతైనా అవసరం.

తనలోని భావాలు పైకి తెలియనివ్వకుండా రాజరాజు వినులాదిత్యునితో - “సంతోషం! శివరాత్రి పర్వదినం నరకూ మౌ నగరులోనే తమ నివాసం”? అన్నాడు.

• శ్‌ ః్‌

సభ చాలించిన రాజరాజు యునరాజు రాజేంద్రునితో, నిమలాదిత్యునితో తన మందిరానికి వెళ్లాడు. ఆయనకు రాణు లందరూ నీరాజనమిచ్చారు.

*ఇత్రడు వేంగీ చాళుక్య రాజకుమారుడు నిమలాదిత్యుడు. తంజపురానికి విచ్చేసిన ఇతనికి రాచనగరులోనే ఆతిధ్య మిస్తున్నాము. ఇతని 'సేవై తగిన ఏర్పాట్లు కానివ్వండి"? అని రాజరాజు పరిచారక బృంద నాయకునికి ఆదేశాలిచ్చాడు.

““కుందవై! ఆతిధ్య విషయంలో ఏ లోటూ రాకుండా నీవు ఒక కంటు కనిపెట్టి ఉండు?” అని కుమౌర్తను హెచ్చరించాడు.

కుందవదేని అంగీకార సూచకంగా తల ఊపింది.

ఆమె కళ్ళిలో కనిపించిన వెలుగు రాజరాజు దృష్టిని దాటి పోలేదు.

విమలాదిత్యుడు తలెత్తి చూశాడు. అతని కళ్లలో ఆశ్చిర్యానందాలు కలిసి మెరిశాయి. ఆనాడు. తాను కొవేరీ తీరాన చూసిన వ్యక్తి కుందవదేవియా! అన్య కాంతలను చూడరాదన్న ఉత్తను దృక్సధంతో ఆనాడు తాను కావేరీ ్రవాహాన్ని చూస్తూనే ప్రసంగించాడు. ఎంతటి సొందర్యనతి ఈమె! ఉధృతమైన కావేరీ ప్రవాహాన్ని గమించవచ్చును కానీ, ఈయె సౌందర్యలహరికి ఎదురుగా నిలచి నిగ్రహించుకోవడం సాధ్యమా? విమలాదిత్యునికి తన అ(గ్రజుని హెచ్చరిక జ్ఞాపకం వచ్చింది. అతడు వెంటనే కన్నులు దించుకున్నాడు.

రాచనగరుకు. నివాసం మారిన తరువాత నిమలాదిత్యుడు సంకేత రూసంలో రహస్య విషయాలూ, సొనూన్య భాషలో ఇతర విషయాలూ వ్రాసి శక్తివర్మకు అందేటట్టుగా బెజవాడ జైన నడుంబీ బసతికీ లేఖ సంసించాడు.

జ్‌ జ్‌ *

తంజపురం వార్తలు విన్న చోడభీముడు అగ్గిమీద గుగ్గిలం వలె మండిపడ్డాడు.

“ఏమది! ప్రతి ప్రయత్నమూ భగ్నమవుతున్నది! విమలాదిత్యుడు రాజరాజును చూడకుండా ఆపవుని ఆదేశాలెచ్చాము. తంజపురంలో రాజరాజు దర్శనం విమలాదిత్యునికి లభించేలా మా భటులే చేశారు. విమలాదిత్యునికి రాచనగరులో

25

కూడా ప్రవేశం లభించిందా? మా భటులకు కారాగార ్రవేశమా? అదృష్టవంతులు! లేకున్న మేమే వారిని మట్టుపెట్టి ఉందుము!?*

“మహారాజా! విమలాదిత్యుని సంగతి వదలి మనము శక్తివర్మపై దృష్టి కేంద్రీకరిస్తే మంచిది?” అని మహామంత్రి అన్నాడు.

“వక్తివర్మ జాడ లేమ్రైనా తలిసీనవా??

“4 ద్రిండ్రవల్రి ప్రాంతంలో కానీ, చేబ్రోలులో కానీ శక్తవర్మ లేడని చారులు గట్టిగా చెప్తున్నారు. శక్తినర్మ కూడా విమలాదిత్యునితో దక్షిణ దిశగా వెళ్లి ఉండవచ్చును. రాజరాజు సహాయం లభించాక సోదరులిద్దరూ వేంగీపురంపై దండెత్తవచ్చు నని మా ఊహి”* అని మహామంత్రి అన్నాడు.

చారుల ముఖ్యాధికారి - **బెజవాడలో శక్తివర్మను పోలిన క్షత్రియుని చూశామని అక్కడ ముఖ్య చారుడు వేగు పంపించాడు. ప్రభూ? శక్తివర్మ జైన నడుంచి బసతిలో అజ్ఞాతంగా ఉన్నాడు కాబోలు! రాజరాజు సహాయం లభించేవరకూ శక్తివర్మ చేయగలిగిన కార్య మేమీ లేదు కదా??? అన్నాడు.

“అయితే ఆనాడు నావలో కృష్ణవేణిని దాటినది శక్తినర్మ కావచ్చును. విమలాదిత్యుడన్న అపోహతో ఇన్ని దినాలూ తప్పు మార్గాన కార్య నిర్వహణ చేశాము. శక్తివర్మను బంధించడానికై జైన నడుంబి బసతిని చుట్టుముట్టాలి, బెజవాడలోని దండనాయకునికి ఆజ్ఞలు పంపించండి. జైన సన్యాసులకు ఏమాత్రం హాని కలుగనివ్వరాదు. బెజవాడలో శక్తినర్మ ఉండకపోవచ్చును. ఉండవల్లి, చేబ్రోలులలో చారులను జాగ్రత్త వహించమని ఉత్తర్వులు. తిరిగి పంపండి, నిత్య జాగరూకత వహించాల్సిన సమయం అసన్నమైనది. ఇకపై ఏ చిన్న పారపాటునూ మేము వ్షమించము![??

౮ శ ౮

శివరా(త్రి పర్వదినాన బృహదీశ్వరాలయంలో జరిగే ఉత్సవానికి ఏర్పాట్టు పర్యనేశ్షించడానిైై కుందవ దేని బయలుదేరింది. తన సరిచారికను విమలాదిత్యుని వద్దకు పంపింది.

“రాకుమారి కుందవై బృహదీశ్వరాలయానికి వెడుతున్నారు. ఆలయ దర్శనంలో మీకు ఉత్సుకత ఉన్నదేమో తెలుసుకుని రమ్మన్నారు. ?*

విమలాదిత్యుడు ఆలోచించాడు. తన కింతవరకూ చక్రవర్తి దర్శనం తిరిగి లభించలేదు. రాజ్రాసాదంలో నిర్వ్యాపారుడై ఉండడం కన్నా దావిణాత్య శిల్ప సంపదను దర్భించడం మంచిది.

ఆలయ దర్శనానికి తాను కూడా వస్తా నని పరిచారికతో చెప్పాడు. 26

రాజకుమార్తె వల్లకీ వెనుకగా తన అశ్వంపై ఆలయం చేరుకున్నాడు. కుందనదేని శివరాత్రి ఉత్సవాలకు జరిగే ఏర్పాట్లు పర్యవేశ్షించింది.

ఆలయ నిర్మాణం వూర్తి కాలేదు. గర్బగ్భహంలో లింగ ప్రతి జరిగింది. శిల్పులు చుట్టూ ఉండే ప్రాకార నిర్మాణంలో తుది మెరుగులు దిద్దడంలో నిమగ్నులై ఉన్నారు.

ఆలయంలోని ప్రత్యేకతలను కుందవదేని నిమలాదిత్యునికి వివరించింది.

“పూర్వం పల్లవులు నిర్మించిన ఆలయాలతో గోపురాలకు ప్రాధాన్య మిచ్చేవారు. కానీ మా తండ్రిగారు విమానం వైభవంగా తీర్చిదిద్దాలని సంకల్పించారు. నినూన థిఖరంలో పదునాలుగు అంతస్తులున్నాయి. ఈ ఆలయ శిఖరం నీడ నేలపై పడదు. శిఖరం కింద నాలుగు వైపులా దేన కోస్టిలతో నిర్మితమైన గృహ ముంది. గృహం క్రిందుగా నిర్మితమైన వేదికపై నాలుగు మూలలా నంది విగ్రహాలు ప్రతిష్టించారు.”

గర్భగ్భహం ముందున్న అర్ర మంటపాన్నీ అందలి అధిష్టాన శిల్స కళ గర్చన్బహాన్ని పోలి ఉండడాన్నీ నిమలాదిత్యుడు గమనించాడు. ఆస్ట్రాన స్టసతి దేవాలయపు మూల వేదికా నిర్మాణం చాళుక్య శిల్ప విధానాన్ని అనువరించి జరిగిందని చెప్పాడు. కపోత ఆకృతిలో నిర్మాణం, ప్రాసాదంతో సమతౌల్యం, మకర తోరణాల అర్హ చంద్రాకారం, పొద ఫలకాల ఆకృతీ చాళుక్య శిల్పుల పద్రతులని చెప్పాడు.

“మా తండ్రిగారు నిర్మిస్తున్న ఆలయం సుందరతమమైనదని కీర్తి గడిస్తే, ఆ కీర్తికి నిజమైన కారకులు మీ చాళుక్య శిల్పులే!?” అని కుందవ దేని అన్నది.

విమలాదెత్వుడు “ఆలయ నిర్మాణంలో మీరు తగు సూచన లిచ్చానట్లు ఇదివరలోనే విన్నాను, రాకుమారీ! మీరు అభినందనీయులు!” అన్నాడు.

అతని పొగడ్త ఆమె నెంతో ఆనందింపచేసింది. ఇద్దరూ ఆలయ (ప్రాంగణంలో ఆసీసులైనారు. తండ్రి రూసమైనా తెలియని తన బాల్యాన్నీ, తన అన్నగారికి తనపై ఉన్న (ప్రేమనీ విమలాదిళ్యుడు ఆమెకు చెప్పాడు.

*రాకుమౌరీ! మధ్యాహ్న సమయమైంది[?? అని పరిచారిక విస్థృవించేదాకా కుందపదేవీ, విమలాదిత్యులకు తిరిగి రాచనగరు చేరాలన్న ఊహ రాలేదు.

య్‌ జ శ

శక్తివర్మ జైన నడుంబి బసతికి _చేరుకున్మి ఆచార్యులకు నమస్కరించి కుశల ప్రశ్నలడిగాడు.

ఆచార్యులు అతనిని ఆశీర్వదించి, అతడు సాధించిన కార్య విశేషాలు అడిగారు.

4 భగవన్‌! మీ ఆశీర్వాద బలం వల్ల బెజవాడలో నేను అనుకున్నది సాధించగలిగొను. తెలికి సంఘ సభ్యులంతా తమ సహకారం అందిస్తామన్నారు. సమయ సేనలనూ, ధనాన్నీ కళింగారణ్య ప్రాంతాలకు పంపే ఏర్పాటు జరిగింది. ఉత్కళ దేశానికి వర్తకొన్హ

ణ్‌

పోతున్న సార్హవాహుల బృందాలుగా ఏర్పడి, "సేవలు ధనంతో సహా కళింగ ప్రాంతానికి చేరుకుంచాయి. భగవన్‌! మీ వాత్సల్యానికి కృతజ్ఞుడుగా ఉంటాను.

*చ్రోడ భీముని అరాచకం నీకు పరోక్షంగా ఉపకరించింది. ఇకపై నీ కార్యక్రమం ఏమిటి???

“పెనుగొండ వెడతాను. విమలాదిత్యుని వద్ద నుండి మీకు లేఖ నస్తే నాకు తెలియచేయమని ప్రార్దన. చాలా దినాలైనా అతని వద్ద నుండి ఏ విధమైన సమాచారమూ లేదు. రాజ దర్శనం బహు దుర్హభమైనది. చిన్నవాడైన విమలాదిత్యుడు కాకుండా, నేనే తంజపురం వెళ్లి ఉండవలసినదేమో! అతని నుండి ఏ వార్తా లేకుండా బెజవాడ నుండి వెళ్తాలని లేదు.?!

వైన సన్వాసి ఒకడు లోనికి వచ్చి, ఆచార్యులకు ప్రణమిల్లి, పత్రము నందించాడు. ఆచార్యులు దానిని చూసి, “+శక్తివర్మా! నీవు ఎదురు చూస్తున్న లేఖ”? అని అతని కిచ్చారు.

శక్తివర్మ ముఖం ఆనందంతో వెలిగిపోయింది. అతడు విమలాదిత్యుని వద్ద నుండి వచ్చిన లేఖను చదవ నారంభించాడు.

విమలాదిత్యుడు తనకు రాజదర్భనం లభించడానికి ముందు జరిగిన సరిస్టితులు వివరించాడు. తనకు రాజసప్రాసాదంలోనే నివాసం లభించిందనీ, త్వరలోనే చోళ చ్రవర్తితో తాను వచ్చిన కార్యం నివేదించగలనన్సీ కార్యం సానుకూల మవుతుం దన్న ఆశాభావం తనలో ఉందనీ రాశాడు.

శక్తివర్మ ఆనందంతో విషయాన్ని ఆచార్యులకు చెప్పి, మిగిలిన ఉత్తరం చదవసాగాడు.

“అన్నా! చోళుల పరిపాలనా విధానం విర్దుష్టమైనది. [గ్రామ పాలనలో వారు అవలంబించే విధానాలూ, [గ్రామాధికారులను ప్రజలే ఎన్నుకునే పద్రతీ బాగున్నాయి. ఎన్నిక కాదల్చుకున్న వ్యక్తి ఆర్హతలలో ముఖ్యమైనది అతడు తన ఆదాయ, వ్యయాల పట్టికను బహిరంగం చేయడం. అంచగొండులను చోళవ|క్రవర్తి ఏమాత్రం సహించడు. గ్రామ పౌలనా విధానం బాగుండటం వళ్లనే చోళు లంత విశాల సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించగలిగారేమో!

“అన్నా! అంతకన్నా ముఖ్యమైనది ఇంకొక టున్నది. రాజు తన జీవితకాలంలోనే యువరాజును నిర్ణయించి అతనికి తనతో సమౌనాధికారా లిన్వడం. దీనివల్ల భవిష్యత్తులో రాజయ్యేవాడికి పరిసాలనానుభవం ఉంటుంది. వారసత్వవు యుద్దాలు కూడా ఉండనవు.??

నిమలాదిత్యు డింకా విశేషాలు రాశాడు. అతని లేఖలో ఎకుడా కుందవ దేవీ ప్రశంస లేదు,

28

శక్తివర్మ ఆచార్యులతో, *నే నీ పాయంకాలమే పెనుగొండ వెడతాను? అన్నాడు.

ఆ క్షణే చోడభీముని సేవలు జైన సడుంబి బసతిని చుట్టుముట్టేశాయి.

చోడభీముని దండనాయకుడు. **లోపల శ్రక్తివర్మ అనే రాజద్రోహి ఉన్నట్టుగా తెలియవచ్చింది. ధర్మమూర్తులైన నుహారాజులు జైనుల ఆలయానిక్షీ ఆచార్యులకూ ఏ విధమైన హానీ కలుగనివ్వవద్దని ఆజ్ఞాపించారు. అందుకే మే మిక్కడ నుండి ఎవరినీ బయటకు పోనీయము! జైన సన్యాసులు మేము సరీక్షించిన పిమ్మట భిషాటనకు పోవచ్చును. శక్తివర్మ లొంగిపోయే వరకూ పరిస్టితలో మార్పు ఉండదు!” అని లోపల నున్న ఆచార్యులకు వినిపించేలా అరచి చెప్పాడు.

ఆచార్యులు. శక్తివర్మ వంక ఆలోచనా సహిత దృష్టిని సారించారు.

శ య జ్‌

తంజపురంలో శివరాత్రి ఉత్సవాలు ఘనంగా జరిగాయి. రాజ్యం నలుమూలల నుండి స్రజలు లక్షల సంఖ్యలో తంజపురం చేరుకున్నారు. ధర్మశాలలలో నిరతాన్నదానానికి ఏర్పాట్లు చేయబడ్డాయి. చక్రవర్తి స్వయంగా పూజా కార్యక్రమాలలో పాల్గొనడం వల్ల ప్రజలలో ఆనందం వెల్లివిరిసింది.

శివరాత్రినాడు చక్రవర్తి రాజ్యంలోని ప్రజలందరికీ దర్శనమిచ్చాడు. ఆయన ప్రసంగాన్ని కొమ్ము బూరాల ద్వారా పదిమంది రాజభటులు (ప్రజలకు వినిపించారు.

నివదాద్రి అయిన వారానికి విమలాదిళ్యునికి చోళ చక్రవర్తి దర్శనం తిరిగి లభించింది, చక్రవర్తులు శయన నుందిరంలో ఉన్నారనీ, నినులాదిత్యుని నెంటనే రమ్మన్నారనీ వార్త వచ్చింది.

శం శో శే!

“కావ్యేషు నాటకం. రమ్యం, నాటకేషు శకుంతలా!” అన్నది ప్రసిద్దమైన పద్యం.

రాజరాజు శయసమందిరాన్ని చూసిన విమళాదిత్యునికి ఆ పద్యం జ్ఞప్తికి వచ్చింది. దక్షిణాపధంలోని నగరాలలో తంజవురం అందమైనది. తంజపురంల్‌ రాజప్రాసాదం రమణీయమైనది. ఆ రాజస్రాసాదంలో చక్రవర్తి శయన మందిరం మనోహరమైనది. ఆ శయన మందిరంలో రాజరాజు తూగుటుయ్యాల ఎంత సుందరంగా ఉన్నది!

రాజరాజు తూగు టుయ్యాలపై హంసతూలికా తల్పంపై, తలగడప్రై వామహస్త ముంచి దక్షిణ హస్తముతో తాంబూలాన్ని గ్రహిస్తున్నాడు,

ఆయన ఎదురుగా రజతాసనంపై యువరాజు రాజేంద్రుడు కూర్చుని ఉన్నాడు.

29

తన్జై స్వర్ణాసవం నిర్దేశంపబడటల విమలాదిత్యునికి ఆనందాన్నిచ్చింది **చ్రక్రవర్హులకు ప్రణామాలు1!

*మౌా నగరులో ఏ విధమైన క్షేశమూ లేదు కదా!”

44 ల్రేద్తు ప్రభూ!

రాజరాజు ఆదేశంపై పరిచారిక విమలాదిత్యునికి తాంబూల మీయబోయింది.

విమలాదెత్వుడు “ బ్రహ్మచారులకు తాంబూలం నిషిద్రం కదా, ప్రభూ1* అన్నాడు.

అధ్యయన సమయంలో గురుశుథ్రూషపై, జ్ఞాన సముషార్హనపై తప్పు మనస్సు ఇతరత్రా లన్నం కారాదు. అందుకే బ్రహ్మచారికి తాంబూలం నిషిద్ధం. విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన పిదప అటువంటి నియమం దేనికి? అంటూ రాజరాజు విమలాదిత్వునికి తాంబూలం అందించాడు,

తాంబూలాన్ని సేవించిన విమలాదెత్యుడు ఆశ్చర్యచకితుడైనాడు. పచ్చకర్పూరం, కసూరివంటి పరిమళ ద్రవ్యాలతోపాటు మంచి ముత్యాలు కూడా చేర్చబడ్డాయి. భోగేనికి పరాకాష్ట చోళ చక్రవర్తి జీవితం!

“విములాదిత్యా! నీవు వచ్చిన కార్య మేమిటి???

“ప్రభూ! సభలో విన్నవించాను కదా! తమ దర్శనం.!'

“ప్లభ్రా మధ్యంలో చెప్పరాని పని మీద వచ్చావని నూకు తెలుసు. అందుకే సామౌన్యంగా రాజ సమావేశాలు జరిగే ఆలోచనా మందిరానికి కూడా నిన్ను పిలిపించలేదు. ఈ శయన మందిరం శత్రుచార నిర్చేద్యమైనది. నీ విక్కడ నిర్భయంగా నీవు వచ్చిన కార్యం చెప్పువచ్చు.?*

పరిచాదిక రాజరాజుకు తిరిగి తాంబూల మందించింది. ఆయన తాంబూల ఉచ్చిమ్టానికి కూడా స్వర్హపాత్ర ఉన్నది,

“ప్రభూ! వరా తండ్రిగారు దానార్హవృులు వేంగిని పరిపాలించారు. జబావేటేమువితో యుద్ధంల్‌ ఆయన మరణించారు. వేంగీ భూమి చోడఖీముని వశమయింది. భీముడు చోడుడు.?” నిమలాదిత్యుడు కొంచ అనుమానంగా ఆగాడు.

తండ్రి మనసు గ్రహించిన రాజేంద్రుడు, “*తామెంతగా చెప్పుకున్నా రేనాటిచోడులు కరికాళ చోళుని వంశస్టులు కారు” అన్నాడు.

నిమలాదిత్యునిలో బాధాసహితమైన సందేహం తొలగిపోయింది. '**చోడ ఖీముని అరాచక కృత్యాలు ప్రజలను బాధిస్తున్నాయి. వేంగీ రాజ్యంలో ధర్మపరిపాలన నెలకొల్పాలని మా అ(గ్రజులు శక్తివర్మ ఆశయం, ఆ కార్య నిర్వహణలో మీ సహాయం అర్జించడానికి నన్ను పంపించాడు."

“చ్రోడ్రభీమునికి కుంతల చాళుక్యుల సహాయం కలదా???

30

(నే నెరిగినంతవరకూ లేదు.”

“అట్టియెడల చోడభీముని జయించడం అసాధ్యం కాదేమో?”

విమలాదిత్యునికి ప్రత్యుత్తరం గోచరించలేదు. జయము తను వల్ల కాని పని అంచే తమను దుర్చలులుగా భావించి రాజరాజు నిరాదరిచవచ్చు. తౌమే జయించగల మని చెప్తే చక్రవర్తి సహాయం లభించకపోవచ్చు. ఆలోచనా మగ్నుడైన విమలాదిత్యుడు మౌనం వహించాడు,

రాణేంద్రుడు “చోడ భీముని బలగమెంత?”? అని ్రల్నించాడు

నిమలాదిత్యుడు భిమునిసైన్యసంఖ్యా, ఆ సైన్యాన్ని ఎక్కడెక్కడ నిలిసినదీ తనకు తెలిసినంత చెప్పాడు.

రాజరాజు - “భీముని ఎదిరించడానికై మీరు చేసే ప్రయత్నాలేమిది??”? అని ప్రశ్నించాడు.

విమలాదిత్యుడు. ప్రత్యుత్తర మిచ్చేలోగా పరిచారిక వచ్చి చక్రనర్తికి నమస్కరించి నిలుచున్నది.

రాజరాజు ఆమెనంక ్రశార్రకంగా చూశాడు,

1 త్రిభువన మనాోదేవి తమ దర్శనాన్ని కోరుతున్నారు, ప్రభూ!”

రాజరాజు బహుభార్యా వినోది, పరిచారిక మొటలలోని ఆంతర్యం,అవివాహితుడైన విమలాదిత్యునికి సైతం గోచరించింది.

“4మంచిది. రాత్రి మొదటి యానుము గడచిన పిదప ఆమెను నూ మందిరానికి విచ్చేయమని మా మనవి!”

పరిచారిక వెళ్లిపోయింది. రాజరాజు విమలాదిత్యుని వైపు దృష్టి సారించాడు.

తన అగ్రజుడు. శక్తివర్మ సైన్య సేకరణలో చేసే ప్రయత్నాలు విమలాదిత్యుడు వివరించాడు. దూరాన ఆలయంలో గంట వినిపించింది. రాజరాజు శివదీత్షా తత్పరత విమలాదిత్యుని మనసులో మెదిలింది.

“4కోడభీముడు దేవ, బ్రాహ్మణ శ్మేత్రాలపై సైతం సుంకం విధిస్తున్నాడు, ప్రభూ

1 అటువంటి పాస కృత్యాలు సహింపరానిని.*”

పరిచారిక రాజరాజుకు తిరిగి తాంబూలం అందించింది. ఆయన కనుసన్నపై పరిచారకులు తూగు టుయ్యాల నెమ్మదిగా ఊపసాగారు. రాజరాజు ఆలోచనా నిమగ్నుడైనాడు.

విమలాదిత్యుడు ఆయననంకనే చూస్తూ కూర్చున్నాడు.

31

“ప్రభూ! శీతల్రైదేవి గారు తను దర్శనం కోరుతున్నారు” అని ఒక చేటిక వచ్చి విన్నవించి నిల్చున్నది.

“ఈ దినము ముఖ్యమైన రాచకార్యంలో నినుగ్నులమై ఉన్నాము. దేవిని మేమే వీలైనప్పుడు దర్శిస్తామని విన్నవించు!” అని రాజరాజు చేటేక హస్తాన తన మెడలోని హారం తీసి ఉంచాడు,

తాను ఆ రాత్రి ట్రిభువన వహాదేవితో గడుపుతున్నట్టుగా శీతలైదేవికి తెలియనీయవద్రని ఆజ్ఞ ఉంది హార దానంలో.

చేటిక నిష్క్రమించాక రాజరాజు విమలాదిత్యునివైపు తిరిగి దృష్టి సారించాడు. నినులాదిత్యుడు రాజరాజు వ్యక్తిత్వానికి ఆశ్చర్యాంబుధిలో తలమునకలుగా ఉన్నాడు.

ఎంతటి శివదీశా తత్పరత! ఎంతటి భోగలాలసత! ఎంతటి రాజనీతి దురంధరత ఎంతటి యుద్ద కాశల్యం! చేపట్టిన ఏ ప్రశ్రియలోనైనా పరాకాష్ట నందుకోవడం తప్పు ఏ మూత్రం తగ్గుదలను సహించడు కాబోలు ఈయన! రాజరాజు అన్న వామధేయం ఈయనయందు సార్టకముయింది.

““విమలాదెత్యా! మీ అగ్రజులు శక్తినర్మ సైన్య సేకరణ పూర్తి కానివ్వనీ! ఈలోగా మేము మా మం్రిమండలితోనూ, ' దండనాయకులతోనూ చర్చించి, మీ అభ్యర్థన విషయంలో మా నిర్ణయం తెలియచేస్తాము. అంశతనరకూ నీవు మా ్రాసాదం ఉండవచ్చును. దాక్షిణాత్యుల వ్యూహ రచనా, బాణప్రయోగాదులను మా సైనిక శిబిరాలల్‌ గవునించవచ్చును. నూ దండనాయకులకు ఆఅ విషయుంలో ఆదేశాలివ్వబడతాయి.??

విమలాదిత్యుడు - “*కృతజ్ఞుణ్న, ప్రభూ” అని రాజరాజు వర పె తీసుకుని తన మందిరానికి స్లబయడ ర్‌ నక్ష పలు

యువరాజు రాజేంద్రుడు తండ్రినంక సంశయ దృష్టి సారించాడు. ఆయన నిర్ణయం తనకు ఆమోదయోగ్యం కానట్టుగా అతని చూపవు కవిసించింది.

“'రాజేంద్రా! కుంతల చాళుక్యులతో మనకున్న వైరం నీకు తెలియనిది కాదు. తూర్పువైపున వేంగీ చాళుక్యులకు మనం సహాయాన్ని అందిస్తే వారు మనకు ఆ్రితులుగా ఉంటారు. దాయాదులైన తూర్పు, పశ్చిమ చాళుక్యుల వైరాన్ని మన సామ్రాజ్య విస్తరణకు ఉపయోగించుకోవాలి. ఇది రాజనీతిలో ప్రధమ సూగ్రం!??

జ్‌ న్‌ ఈ

శక్తివర్మకు జైనమందిరం నుండి అజ్ఞాతంగా బయటకు పోడానికి మార్గం తెలియడంలేదు. తానొక్కడే చుట్టుముట్టిన వీరు అందరినీ వధించగలడు. కానీ అప్పుడు తన జొడ మరింతగా తెలిసిపోతుంది. ప్రస్తుతం తాను లోపల ఉన్నాడన్న

32

అనుమానం మీదనే భీముని సైన్యం కాపలాగా ఉన్నది, ఆలోచిస్తున్న శక్తివర్మ లోపలకు వచ్చిన ఆచార్యులకు నమస్కరించాడు.

“ఈ దినాన నీవు ఆశ్రయ మిచ్చిన సైనిక బృందం కనబడింది. రేపు రాత్రికి పెనుగొండ ప్రయాణానికి సిద్ర్దంకమ్ముని వారికి చెప్పాము.”

శక్తివర్మ అర్ధం కానట్టుగా ఆచార్యులవంక చూశాడు.

“రేపు తిరుమలశెట్టి అనే ్రేస్టే జైన ధర్మం స్వీకరిస్తున్నాడు. అతని బంధువులకు అనిష్టమైన కార్యం కనుక రహస్యంగానే మే మతనికి దీక్ష ఇస్తున్నాము. జైన సన్యాసులందరినీ దీఖా సమయానికి అతని గృహానికి రన్ముని అతని విన్నపం!”

శక్తివర్మ అర్రమ్రైనట్టుగా తల ఊపాడు.

మరునాడు చోడభీముని దండనాయకుడు పరీక్షించిన తరువాత అరువది మంది జైన సన్యాసులు బయటకు వెళ్లారు. సాయంకాలానికి అరునదినుంది జైన సన్యాసులు తిరిగి వచ్చారు.

ఆపద్రర్మంగా యజ్ఞోపనీతాన్ని తాత్కాలికంగానైనా విసర్తించినందుకు ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకుని తన సైనిక బృందంతో సహా శక్తినర్మ పెనుగొండకు రాత్రి ప్రయాణమై వెళ్లిపోయాడు.

చోడభీముని భటులు జైననడుంబి బసతి చుట్టూ కాసలాగా ఉండిపోయారు.

స్‌ శ ఈ

విమలాదిత్యుడు చోళ సైనిక శిబిరం నుండి తంజపుర రాజప్రాసాదం వైపు ఆశ్వంపై వెడుతున్నాడు. తన అభ్యర్థనపై తమ న్నిర్ణయం తెలియచేస్తామున్న తరువాత తిరిగి చక్రవర్తి తనకు దర్శన మివ్వలేదు. చోళుల వ్యూహ రచనా పద్ధతిలో ని నూతనొంశాలనూ, ఆయుధ ప్రయోగంలోని విశేషాలనూ నేర్చుకొనడంల్‌ తనకు సమయం గడచిపోతున్నది. కానీ తాను తంజపురం నచ్చినది ఆ కార్యంపై కొదు కడా! బెజవాడలో పని సానుకూలమై పెనుగొండకు చేరుకున్నట్లు అ(గ్రజుల నుండి వార్థ వచ్చింది. తాను తంజపురం వచ్చిన కార్య మేమైనట్టు? రాజరాజు కొలయాపనల్‌' అంతర్జామేమిచో? ఆయనకు చోడఖీమునితో తనుకు తెలియని ఒడంబడికలేమైనా ఉన్నవేమో?

ఎంత ఆలోచించినా రాజరాజు హృదయంలో ఏమున్నదో విమలాదిత్యునికి అంతుబట్టడంలేదు. ఆయన కుమార్తె హృదయం నూత్రం అవగతమైనట్లే అనిపిస్తున్నది.

విమలాదిత్యునికి ఆమె జ్ఞాసకం రాగానే ఆనంద తరంగొలలో తేలియాడి నట్లునిపించింది. తానున్న ్రస్తుత సందిగ్హానస్టలో పైక కాంతిరేఖ ఆమె సాంగత్యమే. తనకు ఆతిధ్య మీయడంలో పరిచారకులను పర్యవేక్షించడానికి అన్నట్టుగా ఆమె

33

ఎన్నోసార్లు తన నుందిరానికి వచ్చింది. తమ సంభాషణ ఎన్నో విషయాలపై సాగేది. వేంగీరాజ్యం గురించీ, తన బాల్యాన్ని గురించీ తాను చెప్పే విషయాలు ఆమె ఎంతో అస్తక్తిగా వినేది. వెళ్లిపోయే ముందు ప్రతిసార్కీ *వెళ్లక తప్పదు నుమూ!” అన్నట్టుంటుంది ఆమె చూపు,

ముందు దినం జరిగిన సంఘటన జ్ఞాపకాలు విమలాదిత్యుని పెదవులపై దరహాసాన్ని కలిగించాయి. అశ్వానికి శిక్షణ ఇస్తున్న తనకు ఎవరో నవ్వినట్లుగా వినిపించింది.

*మౌా చెలికత్తెలు ఎంతగా పిలిచినా వినలేదు. ఏమిచో అంత ఆలోచన???

“ఏముంది రాకుమారీ!?)

““నిన్న నా జన్మదిన ఉత్సవం. మీరు వస్తారనుకున్నాను.??

నిజమే! కుందవదేని జన్మదినం వైభవంగా జరిగింది. చక్రవర్తి అనుగ్రహం కోరేవారు ఎందరో ఆయన అనుంగు పుత్రికకు కానుకలు తెచ్చి సమర్పించారు. దేవాలయంలో పూజలూ, అన్నదానమూ దినమంతా జరిగాయి.

“4 రిక్తహస్తాలతో రాలేకపోయాను, రాకుమారీ???

“మా దేవిగారికి మీరు ఎప్పటైనా బహుమతి ఇవ్వక తప్పుదు, ఇప్పుడైనా ఆమె అడిగింది ఇవ్వండి!” అని ఒక మాటకారి చెలికత్తె అన్నది.

“నా వల్ల సాధ్యమయ్యేదైతే తప్పక ఇస్తాను!

““అదిగో, ఆచెట్టు చివర కొమ్మన చిలుకను చూశారా, ఆ చిలక కొరికి తింటున్న పండు తెచ్చి ఇవ్వండి!

విమలాదిళ్యుడు కుందన దేవి వైపు చూశాడు. ఆమె కన్నులలో సన్నని నవ్వు వెలిగి నూయమైంది.

అతడు తన అశ్వాన్ని ఎక్కి, బాణాన్ని సంధించి వదిలాడు. అతని అశ్వం వెంటనే చెట్టుకింద నిలిచింది. పండు అతని దోసిలిలో పడింది. చిలుక ఏ గాయమూ తగలకుండా ఎగిరిపోయింది.

కుందవదేవి గర్వంతో చెలికత్తళలనూ, ఆనందంగా అతనినీ చూసింది.

అతడు అశ్వాన్ని దిగివర్థి ఆమె ముందు ఫలాన్ని ఉంచాడు. *' ఈ ఫలంతో నా హృదయాన్ని కూడా న్యాకరించి మన్నట్టుంది అతని చూపు.

ఆమె ఆనందంగా ఫలాన్ని గ్రహించి, తన హృదయానికి హత్తుకుంది.

భావి సే ల్‌ ళా జరిగిన సంఘటనను ఆనందంగా ల్చుకుంటూ, రాజప్రాసాదంళలోని తన నివాసానికి త్ర4

చేరుకున్న వినులాధిత్యునికి ఎవరో వీవుమీద చరిచినట్టయింది. తనను అన్నగారు గి ఈతే న తంజపురం పంపుతూ చేసిన హెచ్చరిక జ్ఞాపకం వచ్చింది. కుందవదేవి ఆకర్షణలో

పడి కార్యం మరువవద్దన్నారు. ఆమె సాన్నిధ్యం నదలలేకనే తాను తిరిగి రాజరాజు దర్భనాన్గైై ప్రయత్నించడంలేదా? చక్రవర్తికి పే రాజకార్యాలు ఉండవచ్చును. ఆయన (ప్రస్తుతం మధుర వెళ్లినారట. తిరిగి వచ్చిన వెంటనే తాను నచ్చిన పనిని ఆయనకు జ్ఞాపకం చెయ్యాలేమా?

మందిరంలో ఆలోచిస్తున్న నిమలాదిత్యుని ముందు రాజ సేవకుడు వచ్చి నిల్చున్నాడు. ప్రశ్నార్ధకంగా చూసిన నిమలాదిత్యునితో - **తాము సైనిక శిబిరానికి వెళ్లడానికి ఇక్కడనుంచి దూరమేమోనని యువరాజు రాజేంద్రులు ఆలోచిస్తున్నారు. తమ నివాసం తిరువైయారులోని రాజప్రాసాదమ్రైతే తమకు బాగుంటుందని ఆయన ఊహ. ఈ మార్పు తమకు అంగీకార మేమోనని నన్ను కనుక్కుని రమ్మన్నారు” అన్నాడు.

తన అంగీకారంతో పనేముంది? తానిక్కడ అతిధి. ఇంకొ చెప్పాలంచే సహాయం అభ్యర్రించి వచ్చినవాడు. ఇప్పుడు తన నివాసం రాజప్రాసాదానికి దూరంగా మార్చడంలోని ఆంతర్య మేమిటో? తాను కుందవ దేవికి నన్దివాతుడుడం యువరాజు కస్తం. లేదు. ఆమేరకు నూచనలు అనేకం ఇదినరలో వచ్చినవి కూడా.

విమలాదిత్యునికి తన అగ్రజుని హెచ్చరిక ఇంకోసారి జ్ఞాపకం వచ్చింది. తిరువైయారుకు నివాసం నూర్చడానికి తన సుముఖత తెలియపరిచాడు.

జ్‌ శ్‌ త

వినులాదిత్యుని నివాసం తిరువైయారుకు మారిందని, ఇక అతని ఆతిధ్య విషయంలో ఆమె నిర్వహించాల్సిన కార్య మేమీ లేదని యువరాజు నుండి కుందవ దేనికి వార్త వచ్చింది.

జ్‌ ఈ శ్‌

శక్తివర్మ సెనుగొండలోని వైశ్య ప్రముఖులను కలుసుకున్నాడు. అత డిం బవాదలకి ఉన్నట్టుగా చోడభీముని చారులు అనుకోవడం వల్ల అతనికి పెనుగొండ కార్యం సులభమైంది.

వాసే కన్యకా పరమేశ్వరీ దేవాలయంలో సమావేశం ఏర్పాటయింది. శక్తవర్మ - “వైశ్య ప్రముఖులందరికీ చాళుక్య దాన్నార్థవుల పుత్రుడు. శక్తివర్మ నమస్కరిస్తున్నాడు

“ ప్రభువులకు మా వందనాలు! నమస్కారనున్నమాట విని చాలా కొలమైనది”” అని ఒక వృద్ద వైశ్యు డన్నాడు.

35

“అదేమిటి ్రేష్టగారూ! అలా అంటున్నారు???

వైశ్యులలో ముఖ్యుడు - “ప్రభూ! మీకు తెలియని దేమున్నది? మీ వంశక్తర్త కుబ్ద విష్ణువర్దనుని కాలం నుండీ మేము పొందుతున్న గౌరవ మర్యాదలు మీరు ఎరుగనివి కావు. పంచవాద్యాలు ఉపయోగించచానిక్సీ పల్యంకికలో ప్రయాణం చేయడానిక్సీ మాకు వంశపరంపరగా వస్తున్న పతాక చిహ్నాన్ని వాడుకోడానికీ చాళుక్య ప్రభువు లెన్నడూ నిరాకరించలేదు.

మేము రత్తణనిత స్వర్ధ కిరిచాన్ని ధరించినా వారు ఆమోదించారు. మాలోని నాయకులకు ఏచోటికి వెళ్లినా అక్కడ (గ్రామాధికారులు భోజన, చందన, తాంబూలాది సత్కారాలను అందించడమే ఆనవాయితిగా ఉండేది. తనుకు తెలియని దేమున్నది??:

“వేంగీ భూమిలో అరాచకత్వాన్ని తొలగించి, పూర్వపు పరిస్టితి తీసుకురావాలన్నదే మౌ తలపు, అందుకు మీ సహాయం కోరి పెనుగొతడకు వచ్చాము.”

'*వోడభీముని అకృత్యాలు అరికట్టుడంకన్నా మాకు కానలసిన దేముంది? మేము చేయవలసినది ఆజ్ఞాపించండి. మా ధన సహాయము మీకు ఎప్పుడూ ఉంటుంది. తాము సింహాసనస్టులైనాక మమ్ములను మరచిపోవద్దని మా నిన్నపం!?

*“ఎంతవాట! నిండు కొలువృలో మీరు చేసిన సహాయాన్ని వేవు అంగీకరించనినాడు మా రాజ పదవికి విలువలేదు!??

వైశ్ళులను బిరుదాలతో సత్కరిస్తా నన్న విషయాన్ని శక్తివర్మ అన్యాపదేశంగా తెలియచేశాడు. వైశ్యులు సంతుష్టులైనారు. _ _““కర్షకులలో, కార్మికులలో అసంతృప్తి ఎక్కువయింది ప్రభూ! మీకు సైన్య సకరణ సులభం. సుంకాలను తగ్గిస్తామన్సీ వృత్తులు నిర్వహించుకునేందుకు అనుకూలమైన పరెస్టితులు కల్పిస్తామనీ తాము వారికి తెలియచేస్తే వారిలో చాలానుంది తను సేనలో చేరగలరు.? క

“సుంకాలు తగ్గించాలనే మా ఆశయం. మోటుపల్లి రేవులో సుంకం పూర్వస్థితికి మార్చాలనే ఉన్నది. ద్వీపాంతర వర్తకం అభివృద్ది చెందాలి కదా! హాలికులకు కూడా పంటలో ఆరవ నంతు మా్రమే సుంకంగా ఉంటుంది. ఇతర విషయాలలో ఏమి చేయాలో సూచించండి?

“సామాన్య ప్రజలకు ఇల్లరి, పుల్లరి బాధాకరంగా ఉన్నాయి.??

ఇంటిమీద (గ్రహించే సుంకం ఇల్లరి. బీడుభూములలో పశువులను, గొగర్రైలను మేపుకునే కాపరులు చెల్పించవలసిన సుంకం పుల్లరి,

“తప్పుక తగ్గించవచ్చును. కానీ సానూన్య ప్రజలకు ఈ విషయం తెలిసేది ఎలా? అందునా చోడభీమునికి తెలియరాదు కదా!)

36

“ప్రతి గ్రామంలోనూ ప్రజలకు వస్తువులు విశ్రయిచే నర్తకు లుంటారు కదా! వారి ద్వారా తెలియచేస్తాము. మీకు సైన్య సేకరణ సులభమవుతుంది. కళింగ ప్రాంతంలో గజాలు మీకు లభ్యమయ్యేలా ఏర్పాటు జరుగుతుంది.?”

సెనుగొండలో కొన్నాళ్లుండి, శక్తివర్మ వైశ్యస్రముఖులతో బిరుద దాన నిషయంలో వాసవీ కన్యకా పరమేశ్వరీ దేవాలయానికి భూదానాల విషయంలో నిర్ణయాలు తీసుకున్నాడు, వారి సలహా మేరకు వశిష్ట గౌతమీ నుధ్యస్త్థ భూమిగుండా తన సైన్య సేకరణ చేస్తూ, కలింగం వైపుగా ప్రయాణం సాగించాడు.

ఈ శం 4౫

తిరువెయారు రాజప్రాసాదంలో ఉన్న నిమలాదిత్యునికి శక్తినర్మ నుండి వార్త అందింది. పెనుగొండలో తన కార్యం నిర్విఘ్నంగా ముగిసినట్టు, తాను సైన్య సేకరణ చేస్తూ కళింగ దేశానికి చేరుకుంటున్నట్లూ శక్తినర్మ సోదరునికి తెలియచేశాడు.

చోళ చక్రనర్తి మరునాటికి తంజపురం చేరవచ్చునని విమలాదిత్యునికి తెలిసినది. తన అన్నగారి సైన్య సమీకరణ వూర్తయ్యేనాటికి తను నిర్ణయం తెలియచేస్తామన్నారు. రేపు ఆయనను దర్శించే ప్రయత్నం చెయాలి అని అతడనుకున్నాడు.

““రాజకునూర్తె కుందవై ఇక్టడే లోకమువహాదేవీశ్వర నుడయ మహాదేవుని పూజించడానికి వస్తున్నారు. పూజల్‌* పాల్గొనడానికి తమను రమ్మని అభ్యర్దిస్తున్నారు* అని కుందవదేవి చెలికత్తె నచ్చి చెప్పింది.

విమళాదిత్యుడు ఆలోచించాడు. తాను వచ్చిన కార్యం నిర్విఘ్నంగా పూర్తి కావాలంచే తాను కుందవదేవిని దర్భింపకపోవడమే మంచిదేమో! కానీ ఆమె తనను పిలిచినది పూజా కార్యక్రమొనికే కదా! అదీగాక, కుందవదేవి రాజరాజు ప్రియపు త్రిక, ఆమె మాటను కాదనడం నరియైన పని కాకపోవచ్చును. ఆమెకు అప్రీియం చేసినవారికి రాజరాజు సహాయపడడు[ తాను వెళ్లడమే మంచిది.

మనస్సులో ఏమూలనో దాగి ఉన్న కుందవదేవీ దర్మన కొండ విమలాదిత్యుని ఊహలను ఆమె ఆహ్వానాన్ని అంగీకరించడమే మంచి దారిలో నడిపించింది.

శర ఈర శం

చక్రవర్తి కుమార్తె ప్రత్యేక పూజా నిర్వహణకు వచ్చినందువల్ల, సామాన్య ప్రజ లెవ్వరూ ఆలయంలోలేరు. ఆమె ఆజ్ఞపై విమలాదిత్యునికి మౌత్రం ప్రవేశం లభించింది.

వూజ సమాస్తమైన తరువాత కుందవదేవి విమలాదిత్యుని ఎదురుగా వచ్చి నిల్చున్నది. “వీ నివాసం తిరువైయారు ప్రాసాదానికి మారినప్పటి నుంచీ ఆలోచిస్తున్నాను. మౌ అన్న యునరాజు రాజేంద్రునికి నునమధ్య సాన్నిహిత్యం పెరగడం ఏమాత్రమూ ఇష్టం లేదు. మా తండ్రిగారి మనస్సులో ఏమున్నదో నాకు తెలియదు. చోళ

3౩7

సామ్రాజ్యంలో చక్రవర్తీ, యువరాజూ సమ్రానాధికారాలు కలవారే. అందుచే మా అన్నగారిని కాదని నూ తండ్రి నా వివాహం మీతో జరపకపోవచ్చును. నేను క్షత్రియ కాంతలకు ఆమోదయోగ్యమైన గాంధర్వ వివాహ పద్దతిని ఎన్నుకున్నాను.?*

స్వామివద్ద నుంచిన పూలమాల తీసి కుందవ దేవి విమలాదిత్యుని కంరసీమను అలంకరింపబోయింది.

విమలాదిత్యుడు న్న్చోస్టుడైపోయాడు. అతనికి కర్తవ్యం స్పురించలేదు. వలచి, వరిస్తున్న కన్యను కాదనడం ధర్మ విరుద్రమవుతుందేమో!

తనకు మాత్రం కుందన దేవిపై వలవు లేదా?

కానీ తను వచ్చిన కార్యమేమిటి? తన అగ్రజుడు చేసిన హెచ్చరిక ఏమిటి?

రాజరాజ చక్రవర్తి ఇంట అతిధిగా ఉండి తానీ కార్యానికి సిద్రపడవచ్చునా?

నిమలాదిత్యుని ఆలోచనలకు భంగం చేస్తూ, చెలికత్తె - *“యువరాజు రాజేంద్రులు విచ్చేస్తున్నా'” రన్నది.

హస్తాలలో పుష్పహారంతో విమలాదిత్యుని ఎదురుగా నిల్చున్న కుందవదేవి రాజేంద్రవోళునికి కనిపించింది.

““కుందవై! పూజసమాప్తమైతే నీవు ఇంటికి వెళ్లవచ్చును. విమలాదిత్యా! తండ్రిగారు మధుర నుండి తిరిగి వచ్చారు. ఆయన మిమ్ముల్ని శీఘ్రమే చూడాలనుకుంటున్నారు. నివాసంలో మీరు లేరనీ, ఆలయంలో ఉన్నారని భటులు తెలిపారు. ఆలయ ్రవేశం అన్యులకు ఇప్పుడు నిషిద్దం కాబట్టి నేనే స్వయంగా వచ్చాను,”

మరునాడు రావలసిన తన తండ్రి ముందునాటికే తిరిగివచ్చినందుకు ఆశ్చర్యపడుతూ కుందవదేవి పల్యంకికపై రాజస్రాసాదానికి వెళ్లిపోయింది. విమలాదిత్యుడు రాజేంద్రునితో సహా ఆలయం వెలుపలికి వచ్చాడు. అతని మనస్సు పరిపరివిధాల పోతున్నది. తాను వచ్చిన కార్య మేమిటి? చివరకు జరిగిన దేమిటి” ఈ విషయం విన్న రాజరాజు తనయందెంత కోపగిస్తాడోం

రాజరాజ చోళుని మందిరం ముందు విమలాదిత్య రాజేంద్రులు ఆశ్వాల్ని అవరోహించారు. విమలాదిత్యుని వేది ఉండమని చెప్పి రాజేంద్రుడు లోపలకు వెళ్లాడు.

_ విమలాదిత్యుని మనసు కుందవదేవి మీదకు పోయింది. తనయందు ఎంత బద్దానురాగ కాకపోతే అంతటి ధైర్యానికి ఒడిగడుతుంది ?

చోళ చక్రవర్తి చండశాసనుడు. శిక్ష విషయంతో ఆయనకు స్వపర జేదా లుండవు. అనుభవజ్ఞులైన అన్నగారి ఆదేశాన్ని అనుసరించి కుందవదేవికి ముందు నుండే దూరంగా ఉండవలసినది.

ఆలోచిస్తున్న విమలాదిత్యుని దగ్గరకు రాజభటుడొకడు వచ్చి *“చక్రనర్తిగారు మిమ్మల్ని లోపలకు రమ్మని అదేశించారు” అన్నాడు.

38

విములాదిత్యుడు రాజరాజు ఉన్న శయన మందిరంలోకి ప్రవేశించి, **చక్రవర్తులకు ప్రణామములు!” అన్నాడు. అతనికి మొదటి సమావేశం జ్ఞాపకం వచ్చింది. అదే శయన మందిరం, అదే తూగుటుయ్యాలపై రాజరాజు తనకు అప్పటి వలెనే కనక సిహాసనం నిక్టేశింపబడింది. రాజరాజు అప్పటినలెనే తన హస్తంలో తాంబూల ముంచాడు.

“౯విమలాదిత్యా! మీ అన్నగారు సైన్య సేకరణ పూర్తి చేసి కలింగారణ్య ప్రాంతాలలో ఉన్నట్టుగా మాకు వేగు వచ్చినది. చీనా దేశానికి పోయే మా వాణిజ్య నాక నాగపట్టుణం నుంచి బయలుదేరుతున్నది. వర్తకుని నేషంలో ఆ నావలో వెళ్లే నిన్ను ఎవరూ గుర్తించలేరు. నీవు ఇప్పుడే నాగసట్టుణానికి బయలు దేరి నూ నౌకలో కళింగపట్టణం చేరుకుని మీ అగ్రజులు శక్తినర్మను కలుసుకోవచ్చును”” అని చక్రవర్తి అన్నాడు.

తాను అభ్యర్థించిన సహాయం విషయంలో రాజరాజు వద్దనుండి ఏ విధమైన సమాధానవమా రాలేదు. తాను అన్నగారు పంపించిన కార్యంలో ఎందుకు విఫలుడైనాడో, దానిని అన్నగారికి ఎలా చెప్పాలో విమలాదిత్యునికి తెలియలేదు.

విమలాదిత్యుని పంపించివేసిన రాజరాజు కునూరునితో, *'మేము చెప్పిన విధంగానే శక్తివర్మకూ, చోడభీమునికీ వార్తలు అందేలా చేయ?” మన్నాడు. జ్‌ శ్‌ + విమలాదిత్యుడు ప్రయాణం చేయవలసిన నౌక నాగపట్టణం రేవునుంచి వారం దినాల వరకూ బజయలుదేరలేదు. నాక కోసం వేచి ఉన్న కాలమూ, నౌకా ప్రయాణంలో సనుయమూ అతనికి భారంగా గడిచింది.

తాను వచ్చిన కార్యంలో విఫలుడై నందుకు చింతిస్తున్న అతనికి జరిగిన సంఘటనలెన్నో జ్ఞాపకం రాసొగేయి. ప్రయాణానికి పూర్వమే అనుభవజ్ఞుడైన తన అన్నగారు తనను కుందనదేవి ఆకర్షణలో పడి అసలు కార్యం నురువనద్దని చెస్తి పంపించారు. నిత్యమూ ఆయన ఆజ్ఞానువర్తిగా మెలిగిన తాను ఈ విషయంల్‌ తప్పటడుగు వేయడం జరిగింది.

చండశాసనుడైన చోళచక్రవర్తి తనను శిక్షింపక ఏల వదిలి వేసెనో? తన కుమౌర్తె అంతఃవురమర్యాదలను అతిక్రమించి తనతో అతి సన్నిహితంగా మెలగిన సంగతి ఆయనకు తెలుసు. అందుకే తన్దు వూర్ధిగా తనది కొదని వదలి వేసెనమో?

ఇప్పుడు తాను తిరిగి వెళ్లి తన ముఖం అన్నగారికి ఏవిధంగా చూపించగలడు?

వ్‌ క్తి బెజవాడలో, పెనుగొండలో కార్యం సఫలీకృతం చేస్తి సైన్య, "సేకరణ పూర్తి చేసి, అన్నగారు తనరాకై ఎదురు చూస్తున్నారు. చోళ చక్రవర్తి సహాయం లేకుండా తాము చోడ భీముని జయించుట అసాధ్యమని ముందే చెప్ప, తనను తంజపురం పంపించారు. తనకై నిక్లేశింపబడిన కార్యం తాను నిర్వర్తింపలేదు. అన్నగారి ప్రయత్నమంతా 39

వ్యర్హమవుతుంది. సింహాసన మధిష్టించి వేంగీభూమిని ఏలవలసిన అ(గ్రజులు, తన వలన అరణ్యాలలోనే అజ్ఞాతవాసం చేయాల్సి వస్తుంది. తనకు అంతకన్నా విక్ష ఏమున్నది? ఆ మానసిక వ్యధను మించిన శిక్షలేదని తెలిసే చోళ చక్రవర్తి తనను వదిలి వేస్తి అన్నగారి వద్దకు పంపివేసినట్టుంది.

విమలాదిత్యుని నౌక కళింగ పట్టణం రేవు చేరుకునేదాకా అతడు నిద్రాహారాలు మరచిపోయాడు

జ్‌ ౮ శ

చోడభీముని కొలువులో చారులు తాము చూసిన సంగతులూ, విన్న సంగతులూ విన్నవించుకుంటున్నారు.

““శక్తివర్మ బెజనాడలో లేడు మహారాజా! చారులు ఎవరో క్షత్రియుని చూసి శక్తివర్మగా పారబడ్తట్టున్నది. జైననడుంబి బసతి వద్ద సైనిక బృందాన్ని వెనక్కి రప్పించి వెశాము”*' అని మహామంత్రి చెప్పేడు.

“మహారాజా, ముఖ్యమైన వార్త తంజపురం నుంచి వచ్చినది. విమలాదిత్యుడు రాజరాజు అనుగుపుత్రిక కుందవదేవిని వివాహమైనాడట!??

చోడభీముడు ఆశ్చర్యంతో, అగ్రహంతో సతమతమైనాడు.

“ఏమీ ఏ రాజ్యమూ లేని ఒక సామాన్య వృత్రియునికిచ్చి, రాజరాజు కుమార్తె వివాహం జరిపించాడా? రాజు లెవరినీ ఆహ్వానించకుండా వివాహమెట్టు జరిగింది???

“చారుల వార్త ప్రకారం వివాహం రాజరాజు జరిపించలేదు. ఆమెయే విమలాదిత్యుని గాంధర్వ పద్దతిలో పరిణయమైనట్టున్నది.*

““గాంధర్వ వివాహం చూసిన వారెన్వరో?'” చోడభీముని కంరంలో అపహాస్యం వినిసెంచింది.

““తరువైయారు. దేవాలయంలోకి విమలాదిత్యుడూ, కుందవదేవీ ప్రవేశించడం చారులు గమనించారు. ఆమె చెలికత్తెలు పూలహారం తీసుకు వెళ్లడం కనిపించింది. కొంత సమయమైన తరువాత యువరాజు రాజేంద్రుడు లోపలకు వెళ్లడం, ఆపై అందరూ తిరిగి తంజపురం వెళ్ళిపోవడం చారులు చూశారు. రాజకునూర్తె పూజ నిర్వర్తిస్తున్సందువల్ల ఇతురులెవరినీ లోసలకు రానివ్వలేదు. రాజరాజు తంజపురంలో లేనప్పుడు జరగడం నల్ల కుందవదేవ్కీ విమలాదిత్యులు దైవసాన్నిధ్యంలో గాంధర్వ పద్దతిలో వివాహం చేసుకుని ఉండవచ్చుననీ, దానికి యువరాజు రాజేంద్రుని ఆమోద ముద్ర ఉండవచ్చుననీ భావిస్తున్నారు”,

“తనకు తెలియకుండా జరిగిన కార్యా రాజరాజు ఆమోదించడు. వినులాదిత్యుని అంతమొనరించినా ఆశ్చర్యం లేదు.?' చోడభీముడు తృప్తిగా నిట్టూర్చాడు.

40

మహారాజు అనుమతిపై ఇద్దరు చారులు ్రవేశించారు.

““కాంచీవురం నుండి వార్త వచ్చింది మహారాజా! తన అల్టుడు నినులాదిత్యునికి వేంగీ సింహాసనం ఇప్పించడానికి రాజరాజు సైన్యంతో దండెత్తి వస్తున్నాడట. సైన్యమంతా కాంచీపురంలో యుద్దానికి సిద్దంగా ఉన్నది.?'

చోబభీముడు ఉలిక్కిపడ్డాడు.

“రాజరాజు విమళలాదిత్యుని అల్టునిగా అంగీకరించాడా? యుద్దానికి వస్తున్న వార్త మీకెలా తెలిసింది???

“క్రాంచీపురమంతా కోలాహలంగా ఉన్నది. రాజరాజు చారులలో నూకు సన్నిహితులున్నారు. వారే నూకు ఈ వార్త తెలిపారు.!*

ఆపత్కాలంలో ఎంతటి నారికీ మేధ సరిగా పనిచేయక పోవచ్చును. శక్తివర్ము నినులాదిత్యులకు రాజరాజు సహాయం లభించిందన్న వార్త చోడభీమునిలో ఆలోచనా శక్తికి అడ్డు తగిలింది.

4స్తేనానీ! సైన్ఫం సిద్దం చెయ్యండి. మేమే స్వయంగా సేనని నడుపుతాం, రాజరాజుకు మా భీమ పరాక్రమం చూపిస్తాం.*?

*మహారాజా, శాంతించండి, కేనలం ఇద్దరు వేగుల వార్తల మీద రాజు నిర్ణయాలు తీసుకోరాదు. ఆలోచించండి. తన అగ్రజుడు శక్తినర్మ ఉండగా, రాజ్యం నిమలాదిత్యుడే విధంగా స్వీకరించగలడు?”

• అన్నగారి కన్నా ముందు గృహలక్మీని స్వీకరించిన వాడు రాజ్యలత్మిని స్వీకరించడా? చాళుక్యులలో అన్నదమ్ముల మధ్య వైరం ఈనాటిదా??”

*'అయినప్పటిక్సీ ప్రభువులు రాజధానిని వదలిపోవడం మంచిది కాదేమో!??

రాజరాజు దండెత్తి వస్తున్నాడన్న వార్త ముందుగా ్రునీకరించాలి మహారాజా! మన చారులు ఇదివరలో పారబడలేదా?” అని దండనాయకుడన్నాడు.

“అయితే ఆ వార్తలోని సత్యాసత్యాలు తెలిసే వరకూ ఆగుదొరి! అని చోడభీముడన్నాడు.

జ ఖ్‌ ఈ కళింగ సట్నము రేవులో నౌక దిగిన విమలాదిత్యునికి శక్తివర్మ సైనికులెదురైః కళింగారణ్యాలలో శక్తివర్మ ఉన్న రహస్య స్ట్రావరానికి తిసికెళ్లారు._నిమలొదిత్యుడు శక్తివర్మ పాదాలకు సాష్టైంగ ప్రణామం చేశాడు, తమ్ముని సాదరంగా లేవనెత్తిన శక్తివర్మ “సోదరా, నీవు వెల్లిన కార్యం సాధించుకుని వచ్చినందుకు సంతోషం!” అన్నాడు. విమలాదిత్యుడూ అన్నగారు అనహాన్యం చేస్తున్నారా అన్నట్టుగా చూశాడు. త]

నిన్ననే చోళ చక్రవర్తి నుండి రహస్యంగా వార్త వచ్చింది. ఈ మాసంలో కృష్ణ పాడ్యమినాటికి నేంగీపురం పైకి మన దండయాత్ర జరపాలన్సీ అనాటికీ తను సైన్యాలు కూడా దక్షిణం వైపు నుండి మనకు సహాయంగా వస్తాయనీ ఆయన తెలియ జేశారు. నీవు వెళ్ళిన కార్యం సానుకూలమైనది. నీవు దాక్షిణాత్య యుద్ర విద్యలను కూడా అభ్యసించానని తెలిసింది. రాబెయే యుద్దంలో నీ విద్య మన విజయానికి ఉపయోగించగలదు.?

విమలాదిత్యుడు ఆశ్చర్య సముద్రంలో మునిగిపోయాడు. చక్రవర్తి తనతో ఏ విషయమూ ఎందుకు చెప్పలేదో? ఆయన కుమార్తెను నలచి వలపించుకున్నందుకు కినుక నహించారా అయితే సహాయమెందుకు అందిస్తున్నట్టు? రాజకీయ (ప్రయోజనాలనూూ, కుటుంబ జీవనాన్నీ విడదీయగల సామర్ధ్యం కాబోలు!

ఏ మైతేనేమి, తాను అ(గ్రజుని అజ్ఞపై వెళ్లిన పని సానుకూలమైనది! ఇక యుద్ద

టో మటు గూ యు భేరీలు మ్రైగించడమే మిగిలినది? ళ్‌ శ్‌ ఖ్‌

కొంచీవురంలో సేనలు యుద్దానికి సమాయత్తమవుతున్నట్టుగా చోడభీమునికి తిరిగి వార్త వచ్చింది. అతడు వెంటనే రహస్య సమావేశం ఏర్పరచాడు.

“రాజరాజు దండెత్తి రావడం తధ్యమని తెలిసినది. తన అల్టునికి రాజ్యం ఇప్పించే విషయంలో బద్దకంకణుడై ఉన్నాడు. మన క్షర్రవ్యం ఆలోచించాలి”,

“వేంగీ చాళుక్యులపై ప్రజలకు అభిమానమింకా తగ్గిపోలేదు. ప్రజల సహకారం వారివైపే ఉండవచ్చు.??

చాలా సేపు ఆలోచించాక, మహారాజు స్వయంగా దక్షిణదిశగా సైన్యాన్ని నడువుకుని మ్లేటట్టూ, రాజధానిళో రక్షణకు సేనాని ఏకవీరుడుంచేటట్టూ న్నిరయమయింది.

శ్‌ షా శ్‌ శ

రాజరాజ చోళుడు రాజనీతి ధురంధరుడు, యుద్దనీతి విశారదుడు తాను సైన్యంతో దండెత్తి వస్తున్నాడన్న వార్త విన్నప్పుడు చోడభీముడు అనలంబించే యుద్ద వ్యూహం విషయంలో కాన్స, భీముడు సైన్యాలతో దక్షిణ దిశగా సయనించి, కృష్ణానదిని దొటే సనుయం విషయంలోకానీ ఆయన లెక్క తప్పు కాలేదు,

శక్తవర్మ నిమలాదిత్యులు వేంగిప్టై దండెత్తే వేళకు, రాజధాని రక్షణలో సేనాని ఏకవీరుడున్నాడు. ప్రధాన సైన్యం దషిణానికి తరలిపోయినందున, వేంగీపురం వారిక్తి సులభంగా సాధ్యమైంది. ఏక వీరుడు యుద్దంలో మరణించాడు.

చారుల ద్వారా రాజధాని వార్తలు తెలిసిన చోడభీముడు నిశ్చేష్టుడై పోయాడు. రాజరాజనోళుడు విమలాదిత్యునితో సహా దక్షిణదిశ నుండి వస్తున్నట్టు. వచ్చిన వార్త

422

ఏమైనట్టు? రాజరాజు నావిక దళం గొప్పుది. సేనలను నౌకల ద్వారాంవంపి, ఉత్తరం వైపు నుండి దండయాత్ర సాగించాడా? తన ్రభుత్వమందు అసంతృప్తితో అనేకులు శక్తివర్మ సేనలో చేరి ఉంటారన్నది అతని ఊహకు రాలేదు.

"సేనలు వెనుకకు తిప్పి చోడభీముడు వేంగి వైపుగా సాగేడు. కృష్ణా దణ తీరానికి చేరుకునే. స్టరికి చాళుక్యసేనలు కృష్ణా ఉత్తర తీరాన బెజవాడలో విడిసి ఉన్నట్టు తెలిసింది. “ఎప్పటికీ చాళుక్య సేనలు నదిని దాటి తనతో యుద్దం చేసే ప్రయత్నం చేయలేదు. చేంగీపురాన్ని వశం చేసుకోవాలంటే తానే నదీతరణం చేసి యుద్దం చేయవలెను కాబోలు! రాజ్యంలోని ముఖ్యకేంద్రాలు తమ వశంలో ఉన్నప్పుడు కాలయాపన ద్వారా విజయం సాధించవచ్చునన్నది విమలాదిత్యుడు క్రొత్తగా నేర్చుకున్న యుద్దనీతి. నదిని దాచే సమయంలోనే అలసిపోయిన. భీముని సేనలను చాళుక్య "సేనలు హతనమూర్సేయి. చోడభీముడు తనకు ముఖ్యానుచరుడైన జడ్దెన ప్రభువు సహా పశ్చిమదిశగా పారిపోయాడు.

ఈ శ్‌ శ్‌

చాళుక్య నారాయణ బిరుదాంకితుడైన శక్తినర్మ_ పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో చోళచక్రనర్తి స్వయంగా పాల్గొనడం దక్షిణా పధంలో ఎందరినో ఆశ్చర్య పరచింది

నిండు సభలో శక్తివర్మ తన విజయానికి కారకులైన వారందరినీ సత్కరించాడు. సుంకాలు తన తండ్రి దాన్నార్ణవుల కాలంలో వలెనే ఉంటాయన్న మహారాజ ప్రకటనకు ప్రజలంతా హర్షధ్వానాలు చెశారు.

ఉత్సనం ఫూర్తయిన పిమ్మటు, శక్తివర్మ చక్రవర్తికి కృతజ్ఞతలు తెలిపాడు.

4మ్సీ సోదరుల పరాక్రమం విషయం మౌకు ముందు నుంచీ తెలుసు. మా సేనల సహాయం లేకుండా మీరు గెలువగలరనీ తెలుసు. అయితే చక్రవర్తి సహాయం ఉందన్న నమ్మకం మీలో కలిగితే మీకు ఉత్సాహం ద్విగుణీకృతమవుతుంది. అదే నమ్మకం చోడభిముని పరాజయం పాలు చేసింది!

“మీ యుద్దనీతి నిరుపమానమైనది. మీరే స్వయంగా దండెత్తి వస్తున్నారన్న నమ్మకం కలిగించి, భీముని సేనలను తప్పు మార్గం పట్రించారు. మాకు వేంగీపురం సులభంగా వశమైంది.??

భీముని సేనలు తప్పుమార్ణం పట్టకపోతే ఏనుయ్యేది ప్రభూ?” అని నిమలాదిత్యుడడిగేడు.

““అప్పుడు మేమే స్వయంగా సేనలు నడిపే వేంగ్‌ రాజ్యంపై దండెత్తే వారము, కాంచీపురంలో సైన్యం యుద్దానికి సిద్దంగా ఉన్నదన్న వార్త సత్యదూరం కాదు. విమలాదిత్యా! మొ సహాయం అర్హించి వచ్చావు. చోళచక్రవర్తి అత్తించిన వారికి ఏమీ కాదనడు,??

4

“నిన్ననే చోళ చక్రవర్తి నుండి రహస్యంగా వార్త నచ్చింది. ఈ మాసంలో కృష్ణ పాడ్యమినాటికి వేంగ్‌పురం పైకి మన దండయాత్ర జరపాలన్సీ అనాటికీ తమ సైన్యాలు కూడా దక్షిణం వైపు నుండి మనకు సహాయంగా నస్తాయనీ ఆయన తెలియ జేశారు. నీవు వెళ్ళిన కార్యం సొనుకూలమైైనది. నీవు దాక్షిణాత్య యుద్ర విద్యలను కూడా, అభ్యసించావని తెలిసింది. రాబెయే యుద్దంలో నీ విద్య మన విజయానికి ఉపయోగించగలదు.?

విమలాదిత్యుడు ఆశ్చర్య సముద్రంలో మునిగిపోయాడు. చక్రవర్తి తనతో ఏ విషయమూ ఎందుకు చెప్పలేదో? ఆయన కుమార్తెను వలచి నలసించుకున్నందుకు కినుక నహించారా అయితే సహాయమెందుకు అందిస్తున్నట్టు? రాజకీయ ప్రయోజనాలనూ, కుటుంబ జీవనాన్నీ విడదీయగల సామర్ధ్యం కాబోలు!

ఏ మైతేనేమి, తాను అగ్రజుని అజ్ఞపై వెల్లిన పని సానుకూలమైనది! ఇక యుద్ద భేరీలు మైగించడనే మిగిలినది!

ఈ శ్‌ జ్‌

కాంచీవురంలో "సేనలు యుద్దానికి సమూయత్తమవుతున్నట్టుగా చోడభీమునికి తిరిగి వార్త వచ్చింది. అతడు వెంటనే రహస్య సమావేశం ఏర్పరచాడు.

“రాజరాజు దండెత్తి రావడం తధ్యమని తెలిసినది. తన అల్లునికి రాజ్యం ఇప్పించే విషయంలో బద్దకంకణుడై ఉన్నాడు. మన కర్తవ్యం ఆలోచించాలి?

వేంగీ చాళుక్యులపై ప్రజలకు అభిమానమింకా తగ్గిపోలేదు. ప్రజల సహకారం వారివైపే ఉండవచ్చు.”

చాలా సేపు ఆలోచించాక్క, మహారాజు స్వయంగా దక్షిణదిశగా సైన్యాన్ని నడుపుకుని వెళ్లేటట్టూ, రాజధానిలో రక్షణకు సేనాని ఏకవీరుడుంచేటట్టూ న్నిర్భయమయింది.

ప ఈ ళ్‌

రాజరాజ చోళుడు రాజనీతి ధురంధరుడు, యుద్దనీతి విశారదుడు తాను సైన్యంతో దండెత్తి వస్తున్నాడన్న వార్త విన్నప్పుడు చోడభీముడు అవలంబించే యుద్ద వ్యూహం నిషయంలో కానీ, భిముడు సైన్యాలతో దక్షిణ దిశగా పయనించి, కృష్ణానదిని దాటే సమయం నిషయంలోకానీ ఆయన లెక్క తప్పు కాలేదు.

శక్తివర్మ విమలాదిత్యులు వేంగిపై దండెత్తే వేళకు, రాజధాని రక్షణలో సేనాని ఏకవీరుడున్నాడు. ప్రధాన సైన్యం దక్షిణానికి తరలిపోయినందున, వేంగీపురం వారికి సులభంగా సాధ్యమైంది. ఏక వీరుడు యుద్దంలో మరణించాడు.

చొరుల ద్వారా రాజధాని వార్తలు తెలిసిన చోడభీముడు నిశ్ళేస్టుడై పోయాడు. రాజరాజనోళుడు విమలాదిత్యునితో సహా దక్షిణదిశ నుండి వస్తున్నట్టు వచ్చిన వార్త

తై

ఏమైనట్టు? రాజరాజు నావిక దళం గొప్పది. సేనలను నౌకల ద్వారాంసంపి, _ఉత్తరం వైపు నుండి దండయాత్ర సాగించాడా? తన స్రభుత్వమందు అసంతృప్తితో" అనేకులు శక్తివర్మ "సేనలో చేరి ఉంటారన్నది అతని ఊహకు రాలేదు.

"సేనలు వెనుకకు తిప్పి చోడభీముడు వేంగి వైవుగా సాగేడు. కృష్ణా దషణ తీరానికి చేరుకునే. సరికి చాళుక్యసేనలు కృష్ణా ఉత్తర తీరాన బెజవాడలో విడిసి ఉన్నట్టు తెలిసింది. ఎప్పటికీ చాళుక్య సేనలు నదిని దాటి తనతో యుద్దం చేసే ప్రయత్నం చేయలేదు. వేంగీపురాన్ని వశం చేసుకోవాలంటే తానే నదీతరణం చేసి యుద్దం చేయవలెను కాబోలు! రాజ్యంలోని ముఖ్యకేంద్రాలు తమ వశంలో ఉన్నప్పుడు కాలయాపన ద్వారా విజయం సాధించవచ్చునన్నది విమలాదిత్యుడు క్రొత్తగా నేర్చుకున్న యుద్రనీతి. నదిని డాచే సమయంలోనే అలసిపోయిన భీముని సేనలను చాళుక్య సేనలు హతమార్చేయి. చోడభీముడు తనకు ముఖ్యానుచరుడైన బద్దెన ప్రభువు సహా పశ్చిమదిశగా పారిపోయాడు.

= ౮ జ్‌

చాళుక్య నారాయణ బిరుదాంకితుడైన శక్తినర్మ పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో చోళచక్రవర్తి స్వయంగా పాల్గొనడం దక్షిణా పధంలో ఎందరినో ఆశ్చర్య పరచింది.

నిండు సభలో శక్తివర్మ తన విజయానికి కారకులైన వారందరినీ సత్కరించాడు. సుంకాలు తన తండ్రి దాన్నార్థవుల కాలంలో నలెనే ఉంటాయన్న మహారాజ ప్రకటనకు ప్రజలంతా హర్షధ్వానాలు చేశారు.

ఉత్సవం పూర్తయిన పిమ్మట, శక్తివర్మ చక్రవర్తికి కృతజ్ఞతలు తెలిపాడు.

*+4మ్సీ సోదరుల పరాక్రమం విషయం నూకు ముందు నుంఏ తలుసు. మా “సేనల సహాయం లేకుండా మీరు గెలువగలరనీ తెలుసు, అయితే చక్రవర్తి సహాయం ఉందన్న నమ్మకం మీలో కలిగితే మీకు ఉత్సాహం ద్విగుణీకృుతనువుచుంది. అదే నమ్మకం చోడభీముని పరాజయం పాలు చేసింది!”

(మీ యుద్రనీతి నిరుపమౌనమైనది. మీరే స్వయంగా దండెత్తి వస్తున్నారన్న నమ్మకం కలిగించి, భీముని సేనలను తప్పు మౌర్గం పట్టించారు. మాకు వేంగీపురం నులభంగా వశమైంది.”

“భీముని. సేనలు తప్పుమూర్లం పట్టకపోతే సముయ్యేది ప్రభూ??' అని విమలాదిత్యుడడిగేడు,

“అప్పుడు మేమే స్వయంగా సేనలు నడిపి వేంగీ రాజ్యంపై రండెల్తే వారము, వాంచీపురంలో సైన్యం యుద్దానికి సిద్దంగా ఉన్నదన్న వార్త సత్యదూరం కారు,

లాదిత్వా! నూన

కాదో సవోయం అర్జించి వచ్చావు, చోళదక్రవర్తి అర్రించిన వారికి ఏమీ తప

ఆ విధంగానే మేము అర్రించినది మీరు కాదనరనే మూతండ్రి గారు భావిస్తున్నారు? అని యువరాజు రాజేంద్రుడన్నాడు.

శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులు తాము చక్రవర్తికి ఇవ్వగలిగనదేమిటన్నుట్టు ఆశ్చర్యంగా చూశారు.

“మా అనుగు పుత్రిక కుందవై కోసం విమలాదిత్యుని హస్తాన్ని అర్హిస్తున్నాం?? అని రాజరాజచోళుడన్నాడు.

శక్తివర్మ విమలాదిత్యుని వైపు చూశాడు. విమలాదిత్యుని కన్నులలో కదలాడిన అనంత భావతరంగాలు అతనిన్ని చిన్ననాటి నుంచీ పెంచిన శక్తివర్మకు సైతం అవగతం కాలేదు. తనలోని భావోద్రిక్తతని నిగ్రహించుకుంటూ వినులాదిత్యుడిలా అన్నాడు.

“అన్నా. మీ వివాహం కాకుండా నేను సరిణయం మాటతలపెట్టను[??

తంజపురం. పంసించే ముందు కుందవదేవి ఆకర్షణలో పడి అసలు కార్యం మరవవద్దని అన్నగారు హెచ్చరించినవుడు తాను అనదల్ఫుకున్న మాటలవి. ఈ నాట్టైనా అగ్రజులతో తాను అనుకున్నది చెప్పుగలిగినందుకు నిమలాదిళ్యుని హృదయం తేల్లానది.

శక్తినర్మ తమ్మునికి తన యందున్న భక్తిగారవాలకు గర్వంతో పొంగిపోయాడు.

““విమలాదిత్యా, మా జీవితం వేంగీ రాజ్యలక్ష్మికే అంకితమై పోయినది, అగ్రజుని కన్నా ముందు వివాహమా అన్న శంక నీలో వద్దు. మేమే అనుమతిస్తున్నాము కాబట్టి నీవు నిర్వయంగా వివాహం కావచ్చును.”

విమలాదిత్యుడు మౌనం వహించాడు.

బద్రి వరలో మేము అతని గాంధర్వ వివావోనికి అడ్డు తగిలామని కినుక వహించాడేమో! యుద్దానికి సిద్దంగా ఉండవలసిన రాజపుద్రుని మనస్సు అన్యవిషయాల మీదికి పోరాదు. అందుకే మేము ఆనాడు ఆ విధంగా ప్రవర్తించాము”” అని రాజరాజు అన్నాడు,

వినులాదిత్యుని ముఖంలో నిర్మలమైన చిరునవ్వు కన్నించింది.

“*చందద్రవంశస్టులైన. మీరు దుష్యంతుడు శకుంతలనువలె నూ సోదరిని మరుస్తారేమోనని భయపద్దాము” అని యువరాజు రాజేంద్రుడు హాస్యంగా అన్నాడు.

“మా అభ్యర్తన విషయంలో మీరు ఆలోచించే మీ న్నిరయం తెలియచేయవచ్చును?? అని రాజరాజు అన్నడు.

విమళలాదిత్యుని వంక పరిశీలనగా చూసిన శక్తివర్మ **అభ్యర్రించవలసింది మేము. కన్యాదాతలు మీరు. మా సోదరున్లై మీ కుమార్తె కుందవదేని హస్తాన్ని అర్జిస్తున్నాము' * అన్నాడు,

శ్‌ ౮ జ తే

తంజపురంలో వివాహం వైభవంగా జరిగింది. రాజరాజు ఆహ్వానంపై అనేక రాజులూ, సామంతులూ నివాహ నుహోత్సవంలో పాల్లానడానికి తంజపురం చేరుకున్నారు.

రాజకేసరి మధురాంతక సుందర చోళుని పౌత్రి, ముమ్మడి చోళ రాజరాజు వుర్రీ, సూర్యవంశోద్చవా అయిన కుందవదేవిక్సీ, చాళుక్యభీముల పౌదత్రుడూ, దాన్నార్ధవుల పుత్రుడూ, చంద్రవంశస్తుడూ అయిన విమలాదిత్యునికీ జరిగిన పరిణయోత్సవ వార్త విన్న కుంతల చాళుక్యులకు పక్కలో బల్లెం గుచ్చుకున్నట్లనిపించింది

శక్తివర్మ సోదరునివైపు ఆనందంగా చూశాడు. తాను కార్య విముఖునివి కావద్దు అంటూ చేసిన హెచ్చరిక అనుకోని పరిస్టితులలో నిజమైనది. చక్రవర్తి కుమార్తె ద్వారా తను వంశాభివృద్ది జరగబోతోంది. కుబ్దవిస్తునర్షనుని వలె గుణగవిజయా దిత్యుని వలె సువిశాల సామ్రూజ్యం నిర్మించే చథ్రనర్తి తమ ఇంట ఉద్బవించగలడు!

రాజరాజు హృదయం ఆనందంతో ఉప్పొంగింది. తాను కోరిన అన్ని లక్షణాలతో తనకు జామాత లభించినాడు. వీరాగ్రేసరుడు, రాజనీతి కోవిదుడు, అపురూప సుందరుడైన వానిని తన ప్రయత్నం లేకుండానే తన కుమార్తె భర్తగా పొందగలిగింది. విమలాదిత్యుడు తనకు సానుంతుడు కాడు. శత్రురాజు కాడు. దూరదేశస్టుడు కాడు. తన అనుగుపుత్రిక జీవితం ఆనందదాయకం కాగలదు.

వివాహ విధానంలో ముఖ్యమైన లాజహోమం జరుగుతున్నది.

కుందవ దేవి హోమంలో పేలాలు వేస్తూ ఉండగా బ్రాహ్మణులు.

ఇమాన్‌ లాజాన్‌ ఆవపామి

సమృద్ది కరణాన్మను

దీర్చాయురస్తు మేసతిః

ఏధంతాం జ్ఞాతయోమమ

అని మంత్రం చదివేరు.

“నాకు సమృద్దిని కలిగించే ఈ పేలాలు అగ్నిలో వేయుచున్నాను. నా భర్ర దీర్జాయువగుగాక! నా బంధువులు - భర్తవైపు వారు, పిత్స్చ సంబంధులు అభివృద్ది చెందుదురుగాక!?”

మంత్రార్హమును తల్చుకున్న రాజరాజు కన్నులు ఆనందంతో చెమర్చినాయి. ఈ వివాహం వల్ల కుందవ దేవి ఇరువైపుల బంధువులూ - చోళులూ, వేంగీ చాళుక్యులూ

• విజయోత్సాహాలతో సుఖంగా ఉండగలరన్న తృప్తితో ఆయన హాయిగా నిట్టూర్చాడు.

“రాజరాజా, కుమార్తె దూరంగా వెళ్లి పోతున్నదని దుఃఖిస్తున్నావా?”' అని అయనను అక్కగారు ప్రన్నించింది.

జీప్‌

“లేదు సోదరీ! ఇవి ఆనందాశ్రువులు. రాజేంద్ర వినులాదిత్యులు కృష్ణార్డునుల వలె కన్చించడం లేదా? అర్జునుని వంటి వీరుడు అల్టుడుగా దొరికాడు. ఇంకమి కావాలి?”

॥ శ్‌ జ్‌

కుందవ దేవి తన భర్తతో కలిసి వెళ్ళిసోయేదినము ఆసన్నమైంది. రాణినాసమంతాౌ కంటతడి పెట్టింది. చేర, పాండ్య, సింహళాలను జయించిన వీరాగ్రేసరుడు చోళచక్రవర్తి మనస్సు ఉద్విగ్నమైనది.

““శక్తినర్మ ప్రభూ! ఈమెను నా కుమారునితో సమంగా పెంచాను. మీ చేతులలో ఉంచుతున్నాను.” అని రాజరాజు అంతకన్నా మనూట్లాడలేక పోయినాడు.

'“విమలాదిత్యా! తిరువైయార్‌లో మీకిదినరలో నిబ్లేశింపబడిన రాజప్రాసాదం ఎప్పుడూ మీ కోసం ఉంచుతున్నాము. మీరు తరదుగా మా సోదరితో వేంఛేయమని మా నిన్నపంి” అని రాజేంద్రుడన్నాడు.

రాజరాజు కుమార్తెకు చీని చీనాంబరాలూ, అనేక దివ్యాభరణాలూ మాత్రమే కాక చోళ్ళ చాళుక్య రాజ్యాల సరిహద్దులలోని గ్రామాలనేకం అరణంగా ఇచ్చాడు.

చోళ సేనలు పినాకినీ దక్షిణ తీరం వరకూ తమ రాజకుమార్తెకు తోడుగొ వెల్దాయి.

ఈ ఈ స

విమలాదిత్య శక్తివర్మలు తను అంగరక్షకులతో సేవకులతో కుందవదేవీ సమేతంగా అద్దంకి చేరుకున్నారు. అద్దంకి గ్రామాధికారి వేమారెడ్డితో శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులు రాజ్య పరిస్టితిని గురించి చర్చించారు.

మధ్యాహ్న భోజనములైన పిదస నిమలాదిత్యుని వద్దకు వేమారెడ్డి వచ్చి నిల్చున్నాడు.

“ప్రభూ, మౌ (స్త్రీ జనానిది ఒక చిన్న కోరిక తమకు మనవి చేద్దామని వచ్చాను.??

తనకు మనవి చేయాల్సిన (స్త్రీల కోరిక లేమిచో విమలాదిత్యునికి తెలియలేదు.

““దేవిగారు. దాక్షిణాత్య పద్దతిలో వస్రాభరణాలు ధరించారు. ఆమెను తెలుగు పద్దతిలో అలంకరించాలని మా ఆడవారికీ కోరికగా ఉంది.

“నేను ఎంతగా నచ్చచెప్పినా వారు ఒప్పుకోవడం లేదు”,

విమలాదిత్యుడు కుందవదేని వైపు (్రశ్నార్హకంగా చూశాడు.

“ఇంత చిన్న విషయంలో ఆలోచించవలసినదేముంది? నాకు కూడా ఇకపై ఇక్కడ పద్దతిలో. వస్రాభరణాలు ధరించవలసిన అవసరం ఉన్నది.?'

46

ఆమె తెలుగులో మాట్లాడడం వేమూరెడ్డికి ఎంతో ఆనందాన్నిచ్చింది. సాయం సమయానికి తిరిగి వర్చిన కుందవదేవిని ఆశ్చర్యానందాలతో విమలాదిత్యుడు చూశాడు. “తమిళ చక్రవర్తి కుమార్తె తెలుగు రాణిగా మారిన శుభసందర్భమిది' అనుకున్నాడు.

ఆమె వస్రాభరణాలు పూర్తిగా తెలుగు వారినిలా ఉన్నాయి. ఆ నాటి వేంగీ దేశంలో సీరవరం, కామవరం చిరలకు ్రసిద్ది, ఆమె కామవరంలో ప్రత్యేకంగా నేసిన చీరను దాక్షిణాత్య పద్దతిలో కొక తెలుగు వారి పద్రతిలో కళ్ముకున్నది. తా మ్రష్ధిలో విరివిగా దొరికే ముత్యాల ఆభరణాలు విసర్తించి, కృష్ణానది యలలో లభించే వజ్రాలతో తెలుగు పనివారు చేసిన కంకణ, కేయూర, తాటంకాలను ధరించింది. విమలాదిళ్యుడు ఎంతగానో ఆనందించాడు.

కుందవదేవి మనస్సు సంతోష తరంగాలతో తేలిపోతోంది. చక్రవర్తి కుమార్తెగా సేవలు పొందటం ఆమెకు కొత్తకాదు. కానీ ఇదివరకు అందరూ ఆమెను భయభక్తులతో సేవించారు. జటా చోడఖీముని అరాచకం నుండి తమను కాపాడిన మహావీరుని భార్యగా తనను ఆదరాభిమానాలతో, అద్దంకి గ్రామాధికారి (స్రజనం ఈనాడు అలంకారాదులతో సేవించారు. ఆ మార్చు ఆమెకు ఆనందంగా ఉంది.

అద్దంకిలోని ఆలయదర్శన కాంక్షను ఆమె వెలిబుచ్చింది. ఆ ఊరిలోనున్న దేవాలయానికి ఆమెతో కలసి నిమలాదెత్యుడు వెళ్ళాడు. మందిరంలో పూజాదులు పూర్తయిన వెనుక ఆలయ ప్రాంగణంలో చెక్కి ఉన్న శాసనాన్ని చూసి కుందవదేవి ఇదేమిటి? ఈ లిపీ నాకు చదువరావడం లేదు” అన్నది.

“బది. తెలుగు. లిపి? అని చెప్పి విమలాదిత్యుడు శాసనాన్ని ఆమెకు చదివి వినిపించాడు

“పట్టుంబు గట్టిన ప్రధమంబు నేజ్హ

బలగర్వ మొవ్పంగ బైలేచిసేన

పట్టుంబు గట్టిఖ ప్రభు బణ్జరంగుం

బళ్ళున సామంత సడువతో బోయ

కొట్టముల్పత్రిణ్తు గొని వేంగినాణ్ణిం

గొళచి యా త్రిభువనాంకుశమాన నిల్పి

కట్టెపు దుర్గంబు గడు బయళ్సేసి

కందుకూర్చెజవాడ గొవిఇృమెచ్చి.??

“బద్రి మొ చాళుక్య వంశ నాయకమణి గుణగ విజయాదిత్యుని బ్రహ్మణ “సైన్యాధ్యక్షుడు పండరంగడు వేయించిన దానశాసనం. ఆయన సొమ్రూజ్యం కంచి నుండి కళింగందాకా విస్తరిల్లడానికి ముఖ్య కారకుడు ఆయన "సేనాని పండరంగడు”” అని విమలాదిత్యుడన్నాడు.

కుందవదేని కోరికపై శాసన మామెకు తిరిగి వినిపించాడు.

47

“మీరు చదివినది తమిళంలో అగవల్పా పద్యము వలె ఉంది. తెలుగులో ఛందో బద్ధమైన కవిత్వం కలదా?*”

నేను చదివినది తరునోజ ఛందస్సులో వ్రాయబడింది. తెలుగులో ఛందో బద్ద రచన పుటి రెండు వందల సంవత్సరాలు దాటింది. గత నూరేండ్లుగా వేంగీ భూమి దాయాదుల వైరంతో, అరాచకంతో అల్లల్లాడుతోంది. కళాపోషణ వెనుకబడింది. అందుకే మూ చాళుక్య శిల్పులు కూడా మీ తండ్రిగారి ఆశ్రయం కోరవలసి వచ్చింది.

“జెలుగులో కవిత్వం కూడా అందుకే అభివృద్ది చెందలేదు. కన్నడ భాషామతల్లికి రాజాశ్రయం లభించింది. కన్నడ కని, విక్రమార్జున విజయకర్త సంపడు మా వేంగీ భూమివాడే. తెలుగులో కూడా కవిత్వమళ్లెడివాడు. అతని తమ్ముడు జినవల్లభుడు, సబ్బినాటి మండలంలో (నేటి కరీంనగర్‌ జిల్లా) గంగాధర గ్రామ సమీపాన సిద్రశిల అనే నామాంతరం గల బొమ్మలగుట్టపై శాసనం వేయించాడు. అందులో ఉన్న తెలుగు కంద పద్యాలు నేను స్వయంగా చూశాను.??

విమలాదిత్యుడు సగం కుందనదేవితో నన్నట్లుగా, నగం స్వగతంగా అన్నట్టుగా మాట్చాడేడు.

“మా అగ్రజులు రాజ్యభారం ఈ మధ్యనే వహించారు. అంతకు ముందు అరాచకంలో బీడులా మారిన వేంగీ భూమిని సస్యశ్యామలం చేయాలి. సుభివమైన తరువాత దేశంలో శిల్పకళతో పాటు తెలుగు సారస్వతాన్నీ వృద్ది చెయ్యాలి, తమిళ, కన్నడ భాషలతో సమంగా తెలుగు భాషను నిలబెట్టాలి:

ఆవేశంగా మాట్లాడుతున్న విమలాదిత్యుని తన్మయంగా చూస్తూ ఉండి పోయింది కుందవదేవి.

ఈ శ్‌ శ్‌

శక్తివర్మ సోదరునితో “+రేపు నేను చేబ్రోలు, బెజవాడల మీదుగా వేంగీపురం చేరుకుంటాను, రాజ్యపునర్నిర్మాణానికి ధనం చాలా అనసరం. తెలికి వారి నుండి, వైశ్యుల నుండి యుద్ధ నిమిత్తం ధన సహాయం పాందేము. ప్రస్తుతం ఆలయ ధనం అప్పుగా తీసుకోవాలి. వ్యాపారమూ, వ్యవసాయమూ వుద్దిచెంది సుంకాల ద్వారా రాబడి పెంపాందాక్క తిరిగి ఇచ్చి నేయాలి. చేబ్రోలు మవాసేనుని ఆలయాధికారులతో చర్చించే. నిమిత్తం వెడుతున్నాను? అన్నాడు.

ప్రాచీన భారత దేశంలో దేవాలయాలకు ప్రాముఖ్యం ఎంతగానో ఉండేది. దేవాలయం కేవలం ధర్మ, దైవ సంబంధ నిలయం కాదు. సాంఘిక ఆర్జిక వ్యవహారాలకు కేంద్రంగా ఉండేది, ఎన్నో దానాలను రాజులూ, సామాన్యులూ, చెయ్యడం వల్ల దేవాలయాలకు అస్తి చాలా ఉండేది. అపుత్రకుల ఆస్తిని దేవాలయభూములలో చేర్చేవారు. దేవాలయ భూములను ఎట్టిపరిస్టితీలోనూ అమ్మరాదు. ఆ కారణంగా

48

దేవాలయాల ధనం వృద్ది చెందుతూ ఉండేది విద్యకూ, కళలకూ దేవాలయాలు ఆలంబనగా ఉండేవి ఎందరో తను వృత్త దేవాలయాలపై ఆధారపడే వారు. క్షామ సరిస్టితులలో దేవాలయ ధనంతో వెరువుల్తూ దిగుడు బావులూ (క్రవ్వించేవారు.

ఆ నాటి దేవాలయాలలో చేబ్రోలు దేవాలయం చాలా పెద్దది. అందుకే ధనం అవసరమైన శక్తివర్మ ఆ దేవాలయంపై ఆధారపడవలసి వచ్చింది.

శక్తినర్మ వ్యూటలు- విన్న "వివులాదిత్యుడు **నేను చేయవలసిన కార్యం ఆజ్ఞాపించండి!?' అన్నాడు. _

'*ఇదినరలో తంజపురం కాలిన్టడకన వెడుతున్నప్పుడు కృష్ణా పినాకిని నదుల మధ్య ప్రాంతంలోని పరిస్టితులు ,గమనించావు. కృష్ణా, గోదావరీ మధ్యదేశంలోని సరిస్టితులు కూడా గమనిస్తే రాజ్జీ నిర్వహణలో ఉపయోగపడగలదు.

నూతన దంపతులు తీర్ర్టయాత్ర చేస్తున్నట్టుగా వెడితే నీ ఉనికి తెలియకుండా పర్యటన చేయనచ్చునని మూ ఉహ, కొందరు అంగరడకులను నీ వెంట తీసుకువెళ్లు.??

విమలాదిత్యుడు ఒరలో ఉన్న కత్తి వంక చూసి '*అంగరక్షులు వద్దు. మేము ఇద్దరమే దాత్షిణాత్య కృత్రియులనలె ప్రయాణం సాగిస్తాము. అప్పుడే మా ఉనికి రహస్యంగా ఉండగలదు” అన్నాడు. శ

శక్తివర్మ * ఏ నిర్ణయమైనా ఆలోచేంచి చెయ్యి. ఆమె చోళ చక్రవర్తి కుమార్తె. ఆమెకు క్లేశం కలుగనీయవద్దు. సోదరా! అంతవురంలో అసంతృప్తి రాజ్య పురోభివృద్దికి ఆటంకం కాగలదు. నీవు ఒక్కడనే పర్యటించడం మేలు కావచ్చునేమో!?” అన్నాడు.

అ(గ్రజుని హెచ్చరిక విమలాదిత్యునిలో ఆలోచనలు రేపింది. కుందవదేవి తనను వలచి, వరించిన మాటు వాస్తవమే. తన ప్రియపుత్రిక కోరికకు ఆమె తండ్రి అభ్యంతర పెట్టని మాటా వాస్తమమే. కానీ వివాహం సమానమైన వారి మధ్యనే రాణిస్తుందంటారు.

చేరు పాండ్య, సింహళ రాజ్యాలను జయించిన చక్రవర్తి కుమార్తె ఆమె. గత పాతిక సంవత్సరాలుగా బీడు పడిన చిన్న రాజ్యానికి అధిపతి సోదరుడు తొను. ఈ వేంగీ రాజ్యం ఆమెకు ఆనందదాయకం కాగలదా? అద్దంకి గ్రామాధికారి స్త్రీ జనం చేసన సేవలకు ఆమె సంతోషించినట్లే కనబడింది. ఈ రహస్య పర్యటవ ఏ విధమైన ఆనందాన్నీయగలదు?

తన ముద్దుల కుమార్తెకు ఏ మాత్రం కష్టం కలిగినా చోళచక్రవర్తి సహించడు. ఆమెను వేంగీపురానికి పల్యంకికపై పంపించడం మంచిదేన! వివాహమైన వెంటనే ఎడబాటా? రాజకుటుంబాలలో శప్పని సరికదా! ఏమైనా వివాహం సమానమైన వారి మధ్యనే శోభిస్తుంది.

ఆలోచనామగ్నుడైన విమలాదిత్యుడు కుందవదేవి రాకను గమనించలేదు.

తం

కుందవదేవి “ఏమిటంతగా ఆలోచిస్తున్న రాజకార్యం? నేను వినవచ్చునా?”*

అన్నది. -తమెకు- వీమని చెప్పాలో తెలియని విమలాదిత్యుడు నూనం వహించాడు. మిమ్ముల్ని మొదటిసారి కావేరీ తీరంలో చూసిననాటి నుంచీ ఎప్పుడూ కూడా మీరు నాకు ఏ రహస్యమూ చెప్పలేదు.” = దేవీ ప్రస్తుతం రహస్యమేమీ లేదు. మా అగ్రజులు కృష్ణా, గోడావరీ ప్రాంతాలలోని పరిస్తితులను రహస్యంగా పరిశీలించమని నన్ను ఆదేశించారు. డాక్షిణాత్య నూతన దంసతుల వలె ఇద్దరమూ సర్యటించ వచ్చును కానీ చక్రనర్తి కుమార్తెకు సామాన్య జీవనం కష్టమేమోనని ఆలోచిస్తున్నాను.?

““గ్జామ ప్రజల జీవితాన్ని గమనించడానై మా తండ్రి గారు ఎన్నో సార్లు మారు వేషంలో పర్యటించేవారు. మా శల్లి గారు కూడా ఆయన వెంట కొన్నిసార్డు వెళ్లారు. రాజసదవి అంటే భోగాలు అనుభవించడం కాదు, భూ భారం వహించడం అన్నది నాకు తెలియనిది కాదు.??

విమలాదిత్యునికి ఆ మాటలు ఎంతో సంతోషం కలిగించేయి.

““పరిచారకులూ, అంగరక్షకులూ లేకుండా ప్రయాణం చెయ్యాలి సుమూ! పర్యటనలో వేంగ్‌ రాజ్యంలో నీకు చూడవలసిన ప్రదేశాలు ఉన్నవా??*

వేంగీ సీమలోని శివాలయాలను చూడవలెనన్న కోరికను ఆమె వెలిబుచ్చింది

తాను ప్రయాణం సాగించే మార్గాన్ని శక్తివర్మకు తెలియచేసి, అన్నగారి ఆమోడాన్ని పాంది, వివులాదిత్యుడు కుందవదేవితో తన ప్రయాణం ప్రారంభించాడు. అమూల్యమైన వస్రాభరణాలు విసర్రించి సామాన్య కృత్రియ (స్త్రీవలె అలంకరించుకుని కుందనదేవి ఏ లాంఛనాలూ, అలంకారాలూ లేని సామాన్యమైన రధాన్ని అధిరోహించింది. విమలాదిత్యుడే సారధ్య బాధ్యత స్వీకరించాడు.

శ శ శ్‌

“పరమశివుని ఆత్మలింగం అయిదు ముక్కలై పంచారామాలు ఏర్పడ్డాయి. ఇది అమరారామం. ఇక్కడ లింగం ఇంద్రప్రతిష్టితం” అని అమరావతిని విమలాదిత్యుడు కుందవదేనికి పరిచయం చేశాడు.

స్వామని అర్చించి, ఆలయం వెలుపలక్షు వచ్చిన కుందవదేవి తన్మయురాలైంది. ఒక వైపు శివలయంలో ప్రార్ధనలు విన్పిస్తున్నాయి. దగ్గరలోనే ఉన్న బౌద్ద విహారం నుండి “బ్యద్దం శరణం గచ్చామి? మొదలైన బౌద్దుల ప్రార్ధనలు విన్పిస్తున్నాయి. శివాలయము, బౌద్ద విహారమూ అంత దగ్గరగా ఉండడమూ, ఏ మతం వారు వారి

50

ప్రార్ధనలను, పూజలను నిర్వహించడమూ ఆమెను ఆశ్చర్యానందాలకు లోను చేశాయి. తన భావాలను అమె భర్తకు విశదం చేసింది.

• ఆం(ధ్రదేశంలో ముందునుండీ అన్ని ధర్మాలూ నమాంతరంగానే వర్రిల్టుతూ వచ్చినాయి. రాజు తాను ఏ ధర్మాన్ని అనుసరించిన్మా ఇతర ధర్మాలను సమంగానే పోషించేవాడు. తాను అనుసరించే ధర్మాన్ని తన ప్రజలు అనుసరించాలన్న నియమం ఏనాడూ లేదు. ప్రజలే కాదు తమ రాణివాసం ఇంకొక ధర్మాన్ని అనుసరించినా రాజులు మన్నించే నారు. వైదిక ధర్మానుసారులైన రాజులు బౌద్ద, జైనాలను పోషించారు. వర్ణాశ్రమ ధర్మ రక్షణ తన జీవిత లక్యమన్న గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి బౌద్ద విహారాలకు భూదానాలు చేశాడు. తాను సనాతన ధర్మం అవలంబించినా, ఛాంతమూలుడు తన రాణివాసం బౌద్ద సంఘాలకు దానాలిస్తూ ఉంటే కాదనలేదు, మా పూర్వీకులలో అన్ని ధర్మాలను అనుసరించిన వారూ ఉన్నారు. ఎవరూ ఇతర ధర్మాలను తృణీకరించలేదు.?”

“మా తండ్రి గారు శైవ ధర్మావలంబి, కానీ ఎన్నో విష్ణ్వాలయాలు కట్టించారు. సంఘారామూనికి ఆయన ఆనైమంగలమ్‌ అనే గ్రామాన్ని దానం చేశారు” అని కుందవదేవి అన్నది.

తన దేశాన్ని ఏలిన రాజుల ప్రశస్తి అధికంగా చేశానా అన్న అనుమానంతో విమలాదిత్యుడు ఆమె వంక అనునయ పూర్వకంగా చూస్తూ, “మామ గారి సర్వ ధర్మ సమానత్వం నాకు తెలియనిది కాదు. నీకు అమరావతిలో బౌద్ద, శివాలయాలు దగ్గరలో ఉండడమే ఇంతగా నచ్చింది. రాజ్యంలో పరిస్టితులు చక్క బడిన పిదప మోటుపల్లి రేవును దర్భింతువుగాని. అక్కడ విదేశ వర్తకులు తరచుగా వచ్చి అనేక మాసాలు తను వ్యాపార నిర్వహణజ్రై బస చేస్తూ ఉంటారు. పారశీక వర్తకులై మసీదు అనే ప్రార్ధనాలయం, రోమనుల కోసం నిర్మించిన చర్చి అనే మందిరం నీవు చూడవచ్చు” అన్నాడు.

అమరావతిలోని ఆలయ నిర్వహణనూ, సామాన్య ప్రజా జీవనాన్నీ గమనించిన సిదస వారు ఉండవల్లి చేరుకున్నారు.

ఉండవల్లి గుహీాలయాల ముందు నిలబడిన వినులాదిత్యుని మనస్సులో సంశయం కలిగింది, చోళులు శైవ మతాభిమానులు. రాజ ధర్మంగా ఇతర మతాలను ఆదరించి ఉండవచ్చును. కానీ చోళ రాజకునూర్తెను జైవాలయంలోకి తీసుకొని పోవడం ఆమె మనస్సును నొప్పించడం కాదా?

అతని మనస్సును (గ్రహించినట్టుగా ఆమె **లోపలకు వెళ్లి ఆచార్యుల ఆశీస్సులు అందుకోవాలి” అన్నది.

విమలాదిత్యుడు “*చాలా కాలం మా సోదరులకు జైన వసతులే ఆశ్రయమిచ్చాయి. జన్మకారణంగా సనాతన వైదిక ధర్మం అవలంభిస్తున్నా నాకు జైన ధర్మంపై భక్తి ఎక్కువ. నీవు లోపలకు రావలసిన నిర్బంధం ఏమీ లేదు” అన్నాడు.

కే లుల టో (1 [6 సళ ₹ళజ్రాద్డు సె స

“నాకు శివభక్తి ఉన్నమాట వాస్తవమే. కానీ * ఏకం సత్‌ విప్రాః బహుధా వదంతి అన్న సూక్తిని నేను నమ్ముతాను. ఏ మతం అనలంబించినా అన్ని ధర్మాలనూ సమంగా గౌరవించాలి. ముఖ్యంగా ప్రజా పాలన చేసే రాజుకు ఈ నియమం వర్తిస్తుంది. జైన ధర్మాభిమాని అయినా మీరు నా కోసం శివాలయంలోనికి రాలేదా? అన్ని ధర్మాలనూ సమంగా ఆదరించగలిగిన మీ వలన వేంగీ రాజ్యం ఎంతో అభివృద్ది చెందుతుంది.??

తనకు నమస్కరించిన కుందవదేవీ నిమలాదిత్యులను జైన గురువులు ఆనందంగా ఆశీర్వదించారు.

జ్‌ ఈ ఓ

విమలాదిత్యుడు భార్యా సమేతంగా రాజ్యంలో పర్యటన చేస్తున్న సంగతి కళింగారణ్యంలోని చోడభీమునికి తెలిసింది. వీలైనంత త్వరలో వారిద్దరినీ అంతమొందించమని తన అనుచరులను పంపించాడు.

శ ఈ శ

ఎదురుగా కనబడిన సువిశాలమైన జలాశయాన్ని చూసి కుందవదేని తన్మయం చెందింది. నరస్సు నిండా ఉన్న పక్షులూ చేపలూ, ఆమెను ఆనందింప చేశాయి. ప్రకృతి రామణీయకతను చూస్తూ పరవశిస్తున్న ఆమెతో నిమలాదిత్యుడు * ఇది కౌనాళ సరస్సు (కొళ్లేరు. ఈ సరోవర మధ్యంలోని ద్వీపాలు వశం చేసుకోవాలి. కెక్కడ సల్లెకారుల జీవన విధానం పరిశీలించి, ద్వీపం వశమయ్యే మార్గం అన్వేషించి, వేంగీ పురానికి వార్త...” అంటూ మధ్యలో సంభాషణ నిలిపి వేశాడు.

కుందవదేవి ఆశ్చర్యంగా చూసింది. అతడు ఆమెను ఒక ప్రక్కగా తోసి తొను రెండవ ్రక్కకు తప్పుకున్నాడు. వారిద్దరి మధ్య నుండి బాణం దూసుకుపోయింది.

నిమలాదిత్యుడు తిరిగి చూసి బాణం సంధిస్తున్న వ్యక్తి వంక బాణం గురి చూసి వదిలాడు. అతడి చేతిలో విల్లు విరిగి వడిపోయింది. రెండవ బాణంతో ఆ వ్యక్తి మరణించాడు. చెట్టు చాటు నుండి పది మంది మనుష్యులు కత్తులతో విమలాదిత్యునిపై లంఘించేరు. లో

ఒంటరిగా పదిమందితో పోరాడుతున్న భరనంక చూసూ ఉండిపోయింది కుందవదేవి. ష్‌ ర్‌

విమలాదిత్యుని కత్తికి నలుగురు మరణించేక్క మిగిలిన వారు పారిపోయేరు. అతడు నారిని బంధించే ప్రయత్నంలో వారివెంట పరుగెత్తేడు. ఎదురుగా వస్తున్న పల్లెకారుల బృంద మొకటి అందరినీ ఆపివేసింది. విమలాదిత్యుడు తనను చంపడానికి వచ్చిన వారందరినీ బంధించాడు. బెస్త్రవారి బృందనాయకుడు అతనిని విషయమేమిటని ప్రశ్నించాడు.

52

““దాక్షిణాత్యక్షదత్రియులం. తీర్రయాత్రలు చేస్తున్న మన్ముల్ని వీరు అడ్డగించి, దోచుకోబోయారు”” అని విమలాదిత్యుడు అన్నాడు.

బెస్తవారు బంధితులనూ, కుందవదేనీ నిమలాదిత్యులనూ (గ్రామాధికారి వద్దకు తీసుకువెళ్లేరు. సరోమధ్యంలోని ద్వీపాలను గురించిన రహస్యాలను తనను చంసబోయిన వారి నుండి విమలాదిత్యుడు తెలుసుకున్నాడు సంకేతరూపంలో వేంగీపురానికి వార్త పంపించాడు.

వివులాదిత్యుడు వార్త పంపి, (గగ్రావుం వెలుపలకు వచ్చాడు. పల్లికారుల బృందనాయకుడు అతనికి నమస్కరించాడు.

“దేవిగ్రారికి ఈ సరస్సు ఎంతో నచ్చింది. ఈ దినము ఇక్కడ ఉండాలని ఆమె కోరిక మాకు బస ఎక్కడ దొరకవచ్చు?”

“ప్రభూ! ఈ ప్రాంతంలో ధర్మశాల లేదు. మీకు అభ్యంతరం లేక పోతే మా ఇళ్ల వద్దనే తాము విశ్రమించవచ్చు మీకై ప్రత్యేకంగా వంటలు చేయిస్తాను.??

పల్లైకారులవృత్తిలోని కష్ట సుఖాలు తెలుసుకునే అవకాశం సులభంగా లభించినందుకు విమలాదిత్యుడు సంతోషించేడు. అతడంగీకరించి తమ నంటి వారి ఇంటికి వస్తున్నందుకు. బైస్తలు సంతోషించేరు

నిత్యమూ పంచ భక్య పరమాన్నాలతో భుజించే కుందవదేనికి చేపలూ, మామిడి

కాయలూ కలిపి వండిన కూర జిహ్వాతర్పణమైంది. తనకై వేసిన ముక్కాలి పీటపై. కూర్చున్న ఆమె వంగిన చెట్టుకొమ్మపై ఆసీనుడైన భర్తను చూసి "సామాన్య ప్రజలలో? వారి జీవనంలో ఈయన ఎంతగా కలిసీ పోగలరు[!? అని ఆనందాశ్చర్యాలతొ అనుకున్నది,

“మీ వృత్తి మాకు చాలా బాగున్నట్టుగా ఉన్నది. ఈ వృత్తిలో మీకు ఎల్లప్పుడూ నిశ్చింతగా ఉంటుందా?” అని విమలాదిత్యుడడిగేడు.

“మామూలుగా బాగుంటుంది కానీ, ఎవరైనా పెద్ద పడవలలో వచ్చి, చేపలు పడితే మాకేం మిగలదు. వారు దూరతీరాలకి తీసుకు పోయి అమ్ముకోగలరు. పెద్ద పడవలు రాకుండా గ్రామాధికారులు ఆసితే మాకు చేపలు దొరుకుతాయి. మాబోటి "సేదవాళ్తకి మహారాజుకు విన్నవించుకుందుకు కూడా భయమే స్వామీ!?:

విమలాదిత్యుని మనస్సులో ఆ మాటలు శిలాక్షరాలవలె నిలిచి పోయాయి

ఈ శే *

గుంటుపల్లి లోని జైనాలయాన్ని దర్శించిన తరువాత వినులాదిత్యుడు కుందనదేవితో ్రీరాను. ప్రతిష్టిత శ్షీరారామేశ్వర లింగమునూ, చంద్రప్రతిప్పిత సోమారామలింగమునూూ, షణ్ముఖ ప్రతిష్టిత కుమార భీమలింగమూనూ అర్చించి, దక్షారామం చేరుకున్నాడు.

53

దక్ష్శారామంలోని దేవాలయం తమ పూర్వీకుడైన చాళుక్య భీముడు నిర్మించినదనీ, అక్కడ భీమేశ్వరలింగం సూర్యునిడే ప్రతిష్టింప బడినదనీ విమలాదిత్యుడు తెలొపేడు

“ఈ దేవాలయ శిల్పం బృహదీశ్వరాబయాన్ని జప్రికి తెస్తున్నది. చాళుక్య శిల్పులే కదా తంజపురంలోని ఆలయాన్ని నిర్మించింది??? అని కుందివదేవి అన్నది

““ఆంధ్రశాతవాహన చక్రవర్తి హాలుడు. సింహళ రాజకుమార్తెను. ఇక్కడనే వివాహమైనాడట,?!

“వలుడు గొప్పకవి, ఆయన గొధాసప్తశతి నేను అనేక పర్యాయాలు చదివేను *”

“ఈ నాటితో మన పర్యటన స్లూర్తయింది. రేపు పుష్పగిరి జ్షేత్రం చేరుతాము. అక్కడనుండి సకల రాజనుర్యాదలతో వేంగీ పురం చేరవచ్చును ?9

కుందవదేవికి ఏ విధమైన శ్లేేమూ కలుగకుండా పర్యటించినందుకు నిమలాదిత్యుని మనస్సు తేళ్లైనది

ఈ శ శ్‌

మరునాడు పుష్పగిరి క్షేత్రంలోని రాజనుందిరానికి చేరుకున్న కుందన దేవీ వమలాదిత్యులను ఆ నగరాధ్యక్షుడు ఎదుర్కొని రాచనగరుకు లీస్తుకొని వెళ్తాడు నిమలాదిత్యుడు ఆ నగరం గురించి ఆమెకు తెలియవెప్పాడ్డు, గ

““ త్రిపురాసుర సంహారం చేసిన శివుని దేవతలు స్తుతించారు. అప్పుడు ఆయన కమ్నుల నుండి రాలిన ఆనంద బాష్పాలు సరస్సుగా మారాయి. ఆ సరస్సులో స్నానం చేసిన వారికి మరణ భయం లేదు అప్పుడు భూభాగం తగ్గించడానికి మహావిష్ణువు పద్మాకారంలో సరస్సును కప్పే ఆ పద్మం కదలకుండా గరుత్మంతునిచే వామనగిరి శిఖరం ఆ పువ్వుపై పెట్టించాడు. అందుకే ఈ నగరం పుష్పుగిరి జేత్రమయినది జో పూర్వీకుడైన అమ్మరాజు ఇక్కడ దుర్గాన్ని నిర్మించి వేంగీ రాజ్యానికి ీ ని రెండవ రాజధానిగా చేశారు. దోళ సామ్రావ్యంలో తంజపురం, కాంచీపురం వా నప టారైన్దే వేంగీ రాజ్యంలో వేంగీపురం, ఈ నగరం రెండూ

ముఖ్యమై, 0/4 రాజులు తరచుగా నివసించడం వలన నమ

అన్హ పేరు నిలిచిపోయింది = ఇన వః నగరానికి రాజమందిరం

వేత్రపాలకుడైన గోపాలునీ, మూ ండేయేశ్వర లి

యూ క్‌ గానీ

గోదావరీ సౌందర్యానికి ముగ్దరాలైప ఎం లింగాన్ని అర్చించిన కుందవదేవి

“ఎంత అందంగా ఉన ది నదీమ తలి ప ఉన్న నీలి పట్టువీరలా ఉన్నది, వేంగీ ఆక లో న్‌ స్తాలర్య ఎంత బాగుందునో[2? గౌవధాని అయి

ర్‌శీ

హంసాకారప్తు నాకలో నగరాధ్యక్షుడు వారిని గోపాద వ్యేత్ర దర్శనానికి తీసుకువెళ్ళాడు. తిరుగు ప్రయాణం వుట్టిలో చేయవలెనన్న కోరికను కుందవదేవి వ్యక్తపరిచింది.

విమలాదిత్యుడు నగరాధ్యక్షునితో వుట్టిని ఏర్పాటు చేయమని చెప్పాడు.

నగరాధ్యక్షుడు తన సంశయం వెలిబుచ్చాడు.

“ప్రభూ! శత్రువులు ఎక్కడ పొంచి ఉన్నారో తెలియదు. ఈ సాయంసంధ్యా సమయంలో తాము ఒంటరిగా....””

నిమలాదిత్యుడు తన ఆయుధాల వంక ఒకసారి చూసి చిన్నగా నవ్వి, వుట్టిని ఏర్పాటు చేయనున్నాడు,

పుజ్రిలో మూడవ వ్యక్తికి చోటు లేదు. విమలాదిత్యుడే స్వయంగా నడపసాగాడు. కుందవదేవి నావ నడుపుతున్న భర్తనూ, ప్రకృతి రామణీయకతనూ చూస్తూ తన్మయత్వంలో ఉండిపోయింది. వారై సిద్దం చేయబడిన హంసాకారపు నావ ఆవలి తీరానికి వెళ్లిపోయింది. కుందవదేవి కోరికపై పుట్టిని నదీమధ్యంలో ఉన్న ద్వీపం వద్ద ఆపాడు.

ఇసుక తిప్పపై అడుగు పెట్టిన కుందవ దేవి నలుదిక్ములా తన దృష్టిని సారించింది. అక్కడక్కడా గోదావరి పాయలతో, నీటి గుంటలతో, చిన్న మొక్కలతో, రెబ్బ పొదలతో, ఉన్న ఆ నదీ ద్వీపం ఆమెను ఎంతో ఆకర్షించింది.

“నదులతో, సరస్స్ఫులతో, వనాలతో, పర్వతాలతో విరాజిల్లే భూకాంత సూక్ష్మరూపం దాల్చినట్టుగా ఉన్నది ఈ నదీ ద్వీపం. ప్రకృతిలోని సౌందర్యమంతా ఇక్కడే ఇమిడిపోయినట్టున్నది.

విమలాదిత్యుడు ఆమె పక్కన ఆసీనుడై, ఆమె వంక చూసీ మందహాసం చేశాడు.

చం[దద్రోదయమైనది. వెన్నెలలో గోదావరి మెరిసిపోతున్నది.

“గంగా నదిలో ఇటువంటి ద్వీస సౌందర్యం చూడటం వళ్లనే పరాశర మహర్షికి సత్యవతియందు అనురాగం కలిగి ఉంటుంది. తవక్ళక్తి సంపన్నుడైన మహర్షికి ఇహ లోక విషయాలపై ఆసక్తి కలిగించగల శక్తి ప్రకృతి రామణీయకతకే ఉండగలదు.”

తన్మయత్వంతో మాట్లాడుతున్న కుందవదేవిని చూస్తూ ఉండిపోయాడు విమలాదిత్యుడు. తెల్లని ఆమె ముఖం వెన్నెలలో కలసిపోయినట్టుంది.

“సత్యవతి అద్బష్టవతి. పరాశర మహర్షి వ్యాసునివంటి ఉత్తమ పుత్రుని ఆమెకు ప్రసాదించాడు. గంగా ద్వీపంలో జన్మించిన ఆ కృష్ణ ద్వైపాయనునివలన భరత భూమి పవిత్రమైనది. ఆ వ్యాసుని వలననే కదా ధృతరాష్త్ర పొండురాజులు జన్మించి భరతవంశము నిల్చినది! ఆయనవలననే కదా మహా భారత కధ ఈ లోకంలో వెలసింది!”

కిర్‌

కుందవదేవి విమలాదిత్యుని వంకనే చూస్తూ తన సంభాషణ కొసాగించింది.

“మీరు కూడా భరత వంశస్టులే కదా! ఈ ద్వీపం గంగా త్వీపం వలెనే ఉండి ఉంటుంది కదా!”

ఆమె కనులలోపుత్రకాంక స్పస్టంగా కనబడింది. విమలాదిత్యుడు. ఆమెను గొాఢాలింగనం చేసుకున్నాడు.

చళ్లని గాలి తమ్మెర వీచి, నదీ జలాలు తుంపరలుగా వారిపై పడినాయి. “భరత వంశాన్ని నిలిపినవాడూ, మహా భారతాన్ని లోకంలో వెలయించినవాడూ ఆయిన వ్యాసుని వంటి పుత్రుడు నీకు జన్మించగలడిని దేవతలు ఆశీర్వదించినట్టునిపించిందామెకు,

తను నంశకర్త చంద్రభగవానుడు తమపై చల్లని చూపులు స్రసరింపచేస్తున్నట్టుగా విమలాదిత్యునిక్షి అనిపించింది.

గౌతమీ నది సాగరాభిముఖంగా సాగిపోతున్నది.

జ్‌ జ్‌ ఈ

కళింగారణ్యాలలో ఉన్న చోడభీమునిక్సి విమలాదిత్యుని అంతమొందించడానికి జరిగిన ప్రయత్నం విఫలమైనదని తెలిసింది. తనతో ఉన్న బడైన ప్రభువుతో అతడు మంతనాలు సలిషాడు,

“రాజరాజ చ్లోచ్చుని కుతంత్రం వలన వేంగీరాజ్యం శక్తివర్మ వశమైంది. దానిని తెరిగి స్యాధీనం చేసుకునే ప్రయత్నాలు ముమ్మరం చేయాలి. కానాళ సరస్సులోని ద్వీప్తాల ఉన్న దుర్గాలు ఇంతవరకూ నున ఆధీనంలో ఉండేని. విమలాదీత్యుని చంప ప్రయత్నం నిఫలమవడమే కాదు, దుర్గాలు కూడా వారి వశమ్రైపోయాయి ఇప్పుడు ఏమి చేయవలెనో తెలియకున్నది.!?

““కళింగరాజు మనకు సహాయం చేయగలడేమో![?3

“4 కాలింగుల సహాయంతోకాన్సీ వారి సహాయం లేకున్నా కానీ వేంగీపురంపై దండెత్తడం ఒక్కటే మార్గం. విజయమో, వీర స్వర్గమో న్నిర్ణయించుకునే సమయం ఆసన్నమైనది.

“ప్రభూ! రాజరాజు యుద్దనీతి మార్గాన్ని మనము అవలంబించాలి. వేంగీపురాన్ని ఉత్తరదిశ నుండి ముట్టుడిస్తున్నట్టు నమ్మకం కలిగించి దశ్నీణ దిశ నుండి ముట్టుడించనచ్చు.?? తినును. మన సేనలతో పశ్చిమదిశగా పయనించి, వైదుంబ దేశంలో నుండి పినాకినీ దక్షిణ తీరం చేరుకుందాం. అక్కడ నుండి ముందుగా పినాకినీ, కృష్ణా

56

మధ్యస్థ దేశాన్ని జయించి, ఆ తరునాత వేంగీపురం స్వాధీనం చేసుకోవచ్చును.

“ఈ వార్త శక్తివర్మకు అందేలా ప్రయత్నిస్తాను.

అజ్ఞాతంగా పర్యటన ముగించుకుని వేంగీపురం చేరుకున్న విమలాదిత్యుడు అగ్రజునికి సామ్టాంగ ప్రణామం చేశాడు. ఆశీర్వదించిన శక్తివర్మ విమలాదిత్యునితో “నీవు కానాళ సరస్త్రీరం నుండి పంపిన వార్త అందినది. అక్కడ దుర్గాలు పూర్తిగా వశమయ్యాయి?”” అన్నాడు.

సామాన్య ప్రజల సమస్యలను శ్తక్తివర్మకు విన్నవించాడు విమలాదిత్యుడు.

“వారి సమస్యలను త్వరలోనే పరిష్కరించనచ్చును. మోటుసల్లి రేవులో ద్వీపాంతర వర్తకం పునఃప్రారంభమయ్యే సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి వేంగీభూమికి ఉపయోగించేలా వర్తకం అభివృద్ది కావాలంటే వునం మున వంశ ముద్రతో రూప్యవులు తయారుచేయించాలి. చోడభీముడు కోశాగారములో స్వర్హము అంతగా నిలువ ఉంచలేదు. సరాజితుడు కావచ్చునన్న భయంతో ముందుగానే బంగారం వేరుచోట నితిప్తం చేసి ఉండవచ్చు.?!

“వ్వీర్రు చేబ్రోలులో ఆలయాధికారులతో ధన విషయం చర్చిస్తామన్నారు కడా!??

“ఆలయాల నుండి సేకరించిన ధనం ప్రజోపకార కార్యాలకు వినియోగించవలెను కదా! రూపస్యములు బంగారుతో కాక వెండివి ముద్రించినవో ఎట్టుంటుంది?”?

విదేశీ వర్తకము అభివృది చెందవలెనన్న స్వర్గమే ఉపయోగించుట మంచిది ?*

సోదరులు తమకు ముందు చాళుక్య రాజుల నాణ్యములు పరిశీలించారు. ఒకవైపున తోక పైకెత్తి గర్రిస్తున్న సింహమూూ, రెండవ వైపున (్రిభువనాంకుశమూ ఉన్నవి,

“చోడభీముడు ఈ (త్రిభువనాంకుశ చిన్నోన్నే ఉపయోగించాడు'' అని విమలాదిత్యుడు అన్నాడు.

అతనికి తాను తంజపురంలో బందీకృతుడైననాటి సంఘటన జ్ఞప్తికి వచ్చినది. తన వద్ద ఉన్న పతకం వరాహ చిహ్నం కలది. కానీ చోడభీముని భటులు చాళుక్య వంశస్టులు ఎక్కువగా ఉపయోగించిన త్రిభువనాంకుశ చిహ్నమున్నదనుకున్నారు. ఆ సంఘటన జ్ఞాసకొలు విమలాదిత్యునికి నవ్వు తెప్పించినవి.

శక్తివర్మ విమలాదిత్యుని నవ్వుకు కొారణమడిగాడు.

విమలాదిత్యుడు తంజపురంలోని తన అనుభవం చెప్పి, “అన్నా! మీరు రూప్యములపై వరాహ ముద్ర నుసయోగించవలినని నా ప్రార్ధన అన్నాడు.

సోదరులిడ్డరూ దీర్హకాలం ఆలోచన చేసి, స్వర్హవే ఉపయోగించవలెనని నిర్ణయించారు,

5/

పరిమాణంలో పెద్దవ్కీ మందం తక్కువగా ఉన్నవీ అయిన స్వర రూప్యాలు రాజ్యమంతటా ్రవేశపెట్టబడినాయి. నాణ్యమునకు ఒకవైపున వరాహమూూ, పైన ఛత్రమూ, రెండు పక్కలా చానురములూ ముద్రింపబడినాయి. వెనుకవైపున శక్తివర్మ పేరూ చాళుక్య చంద్రహాసమూ, రాజ్యవర్షమూ చెక్కబడినాయి.

శ జ శ్‌

శక్తివర్మ కొలువులో చారులు తాను సేకరించిన సమాచారం విన్నవించు కుంటున్నారు.

“ప్రభూ! వర్తకులు తమ పరిపాలన వలన చాలా తృప్తీ పొందుతున్నారు. తాము ముద్రించిన రూప్యముల నలన వారి ద్వీపొంతర వర్తకం వృద్ది చెందగలదని వారి నమ్మకం. సామాన్య ప్రజలకు సైతం తను తటాక నిర్మాణ కూపఖననాది కార్యాలు ఉపయోగకరంగా ఉన్నాయి. నరాహ లాంఛనం గల రూస్యాలను వారు వరహాలని పీల్చుకుంటున్నారు ప్రభూ?

శక్తివర్మ రెండవ చారుని నంక చూశాడు.

“ప్రభూ! కళింగాధిపతి సహాయంతో చోడభీముడు ఉత్తర దిశనుండి వేంగీపురం ముట్టుడించవచ్చునని తెలిసింది. న

చారులను వంపివేస్కి శక్తినర్మ వుంటత్రినుండలినీ దండనాయకులనూ సమావేశసరిచాడు. మక రం "

చోడభఖీముని సైన్యం నేంగీపురం చేరుకోక్మముందే దానిని అడ్డగించడం మంచిదన్న అభిప్రాయం సైన్యాధ్యక్షుడు వెలిబుచ్చాడు.

శక్తివర్మ విమలాదిత్యుని వంక చూశాడు.

““చోడభీముడు యుద్దనీతి తెలిసినవాడు. ఒక పర్యాయం ఓడినంతలో అతనిని తక్కువగా అంచనా వేయరాదు. ఉత్తర దిశగా వస్తున్న (భ్రమ కలిగించి, దశ్నిణం నుండి మనపై దండెత్తి రాగలడని నా అభిప్రాయం.” అన్నమే. వై * ఉత్తర దిశగానే రానచ్చును కదా[?? అని శక్తినర్మ

“వేంగీపుర రక్షణలోనే సైన్యమంతా ఉండటం మంచిదని నా అభిప్రాయం?” అని మంత్రి అన్నాడు.

“అది సరికాదు. రాజ్యము జయిస్తున్న సముయంలోనే అ

స్తు, తడు సైన్యాన్ని కూడా న సేకరించవచ్చును. వేంగీదేశపు పాలిమేరలలోనే వానిని అడ్డగించాలి. ఉత్తర దక్షిణ దిశలలో రెండు వైపులా మన సైన్యాన్ని సమూయత్తపరవాలి. అన్నా! మీరు అనునుతిస్తే నేను సైన్యంతో పినాకినీ తీరం చేరుకుంటానుం? న 58

శక్తినర్మ అందుకు అంగీకరించాడు. ఉత్తర దిక్కున గోదావరీ తీరంలో సైన్యాధ్యక్షుడు చోడభీముని ఎదుర్కొనేలా నిర్ణయం జరిగింది. రాజధానీ రక్షణ బాధ్యత తానే స్వయంగా నిర్వహించదల్చుకున్నట్టుగా శక్తివర్మ ప్రకటించాడు.

౫ ఈ ఈ

చాళుక్య సేనలు పినాకినీ తీరంలో యుద్దానికి సిద్రంగా ఉన్నాయి.

చోడభీముని సైన్యాల కదలిక గురించిన వార్తలు విమలాదిత్యుడు తెలుసుకునే ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉన్నాడు. ఉత్తర దిశగా సైన్యం తాకితే తాను వెంటనే యుద్రరంగానికి వెళ్లనలెనని అతని ఊహం.

సైన్యం యుద్దానికి సిద్దమవుతున్న వార్తలు ప్రతిదినమూ కుందవదేవికి తెలుస్తున్నాయి. ప్రాచిన భారతదేశంలో యుద్దరంగానికి (స్త్రీజనాన్ని తీసుకుని వెళ్లడం ఆచారంగా ఉండేది. వారి రక్షణకై కొంత సైన్యాన్ని కేదాయించేవారు. నుహాభారత యుద్ద సమయంలో ద్రౌపది అక్కడనే ఉన్నది. ్రీక్సమ్ణుని వెంట సత్యభామ కురుక్షేశ్రానికి వెళ్లింది.

యుద్దరంగానికి స్త్రీ జనాన్ని తీసుకుని వెళ్లడంలో ప్రాచీనుల ధర్మదృష్టి ధ్యోతకమవుతుంది. దీర్దకాలం స్త్రీలకు దూరమైన సైనికులు సరకాంతలపై అత్యాచారం చేసే అవకాశం ఉన్నదని ఊహించే ఈ ఆచారం ్రవేశపెట్టబడినదేమో! యుద్దానంతరం జయం పొందిన సైనికులు విజయోన్మత్తులై పరాజిత (స్త్రీలను అగౌరవపరవకుండా (స్త్రీ) జనం అడ్డుపడేవారు కాబోలు! యుద్రరంగానికి భర్తల వెంట వెళ్లిన స్త్రీలకు భర్తల గురించి సనూచారం ఎప్పటికప్పుడు తెలుస్తుంది. కారణమేమైనా స్త్రీ జనం యుద్రరంగానికి వెళ్లే ఆచారం ప్రాచీన భారతంలో. ఉండేది.

విమలాదిత్యునికి. శక్తివర్మనుండీ, చాళుక్య సైన్యాధ్యకుని నుండీ చోడభఖీముని స్పెన్యం దక్షిణ దిశగానే ప్రయాణం సాగిస్తున్నదన్న వార్త వచ్చింది. అతడు తన దండనాయకుడైన కుడియనర్మతో చర్చించాడు.

ఏ క్షణమైనా చోడభీముడు మనను తాకవచ్చు నిరంతరం అ(్రనుత్తంగా ఉండవలెనని సేనలకు ఆదేశాలివ్వండి””.

ఆ క్షణమే విమలాదిళ్యునికి చోడభీముడు కొంచీపురాన్ని ముట్టడించాడన్న వార్త వచ్చింది.

వోంగీరాజ్యాన్లి ఏ నైవునుండీ ముట్టుడించకుండా,. తన సైన్యంతో చోళ సామూజ్యంలోని కాంలీవురం. మీదకు దండెత్తిన చోడభీముని యుద్రనీతికి విమలాదిత్యుడు ఆళ్ళర్వ్భవడ్డాడు.

విమలాదిళ్యుడు కుడియవర్మతో “చోడ భీముడు వేంగీ రాజ్యాన్ని

59

ఎటు వైపు నుండీ ముట్టుడించకుండా, కాంచీపురంపై దాడి చేశాడు. కాంచీపుర రక్షణలో చోళ సేనకు సహాయసడడం మన కర్తవ్యముగా అనిపిస్తున్నది. సైన్యాన్ని కాంచీవుర ప్రయాణానికి సిద్దం చేయండి” అన్నాడు.

“ప్రభూ! చోళ చక్రవర్తి అశేష సైన్యసనున్వితుడు. ఆయనకు మన సహాయం అవసరం లేకపోవచ్చునేమోనని ఆలోచింప ్రార్దన!??

*దోళ సైన్యంలో అరువది వేల ఏనుగులు, ఒకటిన్నర లక్షకాల్బలం, అసంఖ్యాకంగా అరబ్బు దేశం నుండి తెప్పించిన అశ్వాలు ఉన్నవి. భిముడు కాంచీపురాన్ని స్వాధీనం చేసుకొనడం అసాధ్యం. కానీ అతడు పరాజితుడై పారిపోయే ప్రమాద మున్నది. సలాయితుడైన వాడు తిరిగి యుద్ద ప్రయత్నం చేస్తాడు. అందుకే మనము వెనుక వైపు నుండి అతనిపై దాడి చేస్తే రెండు సేనల నడుమనా ఉండడం వళ్ల పారిపోలేడు. అతనిని అంత మొందించి, శత్రు శేషం లేకుండా చేయవచ్చును.!'

విమలాదెత్యుని ఆజ్ఞపై చాళుక్య సైన్యం దక్షిణ దిశగా, కాంచీపురం వైపు కదిలింది.

ఈం జన శ్‌

కొంచీపురాన్ని ముట్టడించడంలో చోడభీముని యుద్దనీతి మరొక్కనూరు విఫలమైనది. మొదట వేంగీ రాజ్యం ఎటువైపున రక్షణలేదో అటు వైపున దాడి చేయాలనుకున్నాడు. శక్తివర్మ విమలాదిత్యులు అన్ని వైపులా రక్షణ చర్యలు చేపట్టారు. చోళ సైన్యం తంజపురంలోనే కేంద్రీకృతమై ఉంటుందన్న ఊహతో అతడు కాంచీవురాన్ని ముట్టడించాడు. కానీ రాజకార్య నిమిత్తం కాంచీపురంతో ఉన్న చోళ చక్రవర్తి స్వయంగా 'సైన్యాధిపత్యం వహించి అతడిని ఎదుర్కొన్నాడు.

.. యుద్దం ముమ్మరంగా జరుగుతున్న సమయంలో వెనుక నుండి చాళుక్య సేన అతనిని తాకింది. విజయమో, వీరస్వర్గమో నిరయించుకోవాలన్న తెగింపుతో భిముడు పోరాడుతున్నాడు. రెండు

న్నాడు. వైపులా నలుగురు అంగరక్షకులు అతనిని కాపాడుతున్నారు. దూరాన తన సేనలకు ఆదేశాలిస్తున్న రాజరాజు అతని కంట పడ్డాడు. భీముడు రాజరాజుపై బాణం సంధించడం విమలాదిత్యుని కంటపడింది.

అతడు వెంటనే కుడియవర్మకు సైగబేశాడు. కుడియవర్మ భీముని అంగ రక్షకులతో యుద్దానికి తలపడ్డాడు. విమలాదిత్యుడు తన అశ్వంపై నుండీ చోడ భీముని ఏనుగుపైకి లంభఖుంచాడు. మొదటి కత్తిద్రేటుకు బాణం సంధిస్తున్న భీముని చేయి తెగిపోయింది. అతనికి రక్షణగా వెళ్లబోయిన అంగరక్షకులు కుడియవర్మ చేతిలో మరణించారు. విమలాదిత్యుడు మెరుపు వేగంతో చోడభీముని తన కత్తికి ఎర చేశాడు. అతని చేతిలోని రక్తసిక్తమైన కత్తి ఎన్నో సంవత్సరాలకు ముందు మరణించిన తండ్రికి తర్పణం విడుస్తున్నట్టుగా ఉన్నది.

60

చోడభీముని మురణవార్త అతని సైన్యంలో హాహాకారాలు రేసింది. అతని ద్రధాన అనుచరుడైన బద్దెన ప్రభువున్నూ ముఖ్య దండ నాయకులనూ చోళ దండనాయకుడు హతమార్చాడు. చోళ, చాళుక్య సైన్యాలు విజ్బంభించి, శత్రుశేషం లేకుండా చేసినాయి. భిముని సైన్యంలో కొద్ది మంది మాత్రమే తప్పించుకుని పోగలిగారు.

జల శశ ఈం యుద్దానంతరం. తీసుకోవలసిన చర్యల మీద రాజరాజు దండనాయకులను

సమావేశపరచాడు. విమలాదిత్యుడు సమావేశంలో పాల్గొన్నాడు. కాంచీపుర రక్షణ విషయంలో, మృతుల దహన కార్యక్రమ విషయంలో! చక్రనర్తి ఆదేశాలిచ్చాక, దండనాయకులు సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయారు.

రాజరాజు విమలాదిత్యుని నంక ఆలోచనా సహిత దృష్టిని సారించాడు.

“విమలాదిత్యా! చోడభీముడు హతుడైనాడు. అతని సైన్యంలో చాలా తక్కువ మంది పారిపోగలీగారు. వారిలో అతని సమీప బంధువులు వుండవచ్చునేమో] చోడభఖీముని రాణులందరూ సహగమనం చేశారు. అతని హ్లైక పుత్రిక నూలవదేవి ఏకాకినిగా మిగిలింది.”

వినులాదిత్యుడు నూను గొరి నంక ప్రశ్నార్ధకంగా చూశాడు.

ప్రరాజితుడైన రాజు యొక్క కుమౌర్తెను విజయుడైన వాడు నినాహం కావడం ప్రాచీనకాలం నుండి వస్తున్న ఆచారం. విజయానంతరం వివాహం ద్వారా సంబంధం స్రేరపరుచుకున్నచో, పరాజితుడు తిరిగి దండెత్తే అవకాశ ముండదన్న రాజనీతి ఈ ఆచారంలో అంతర్లీనమై ఉన్నది. చోడభీముని బంధువు లెక్కడైైనా హతశేషు లుంచే వారిని మన పక్షానికి మార్చుకోవాలి.”

విమలాదిత్యుడు ఆలోచించసాగాడు - చోళ చక్రవర్తి బహు భార్యాలోలత్వం తనకు తెలియనిది కాదు. విజయం సాధించిన తరువాత విజయలక్ష్మీతోపాటు ఇంకొక గృహలక్మీని కూడా వెంట తీసుకుని రావడం ఆయనకు పరిపాటి. కానీ రాజనీతి 'పేకుతో తన కుమార్తె వయస్సున్న కన్యను నివాహ మవుతాడా?

విమలాదిత్యుని ఆలోచనా తరంగాలను అపుతూ రాజరాజు - “*ద్రోడ్రఖీముని కుమారెను నీవు వివాహం కొవడం శ్రేయస్కరమని మౌ అభిప్రాయం. హత శేషులైన చోడఖీముని జ్ఞాతులు వేంగీ రాజ్యంపై ఏనాడైనా దాడి చేయవచ్చు. కానీ నీవు అతని

హక కువూరెను వివాహవైన పతృంలో, వారికి కూడా సావు వారాన్ని అనుసరంవాలనిపిసుంది. మాలవదేవి నీ తండ్రి మరణానిక్సీ మీ అన్నదమ్ముల అరణ్యవాసానికీ కారకుడైన వాని కుమౌర్తె అన్న విషయం మురచిపోనాలి. చోడభీముడు ఇప్పుడు. లేడు. 'మరణాంతాని వైరాణి కర్తన్యం నఃప్రయోజనమ్‌ అని రవికుల తిలకుడు (శ్రీ రాముచంద్రుడన్నాడు. నీవు కూడా పూర్వ వైరం మాని మౌాలవదేవిని వివాహమెన' పక్షంలో వేంగీ రాజ్యానికి రక్షణ లభించగలదు?”' అన్నాడు. 61

విమలాదిత్యుడు చక్రవర్తి మాటలకు ఆశ్యర్యంతో స్తంభీభూతుడైనాడు. రాజరాజు “నీవు ఆలోచించుకుని నీ నిర్మయం తెలియచేయనచ్చును. కుందవై నీ కొరకు ఎదురు చూస్తున్నది* అని చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. విమలాదిత్యుడు ఆలోచనల నుండి తేరుకోలేకపోయాడు. రాజరాజ చోళుడు రాజనీతి ధురంధరుడు. ఆయన వేంగీ రాజ్య రక్షణకై చేసిన సూచన సరియైనదే కావచ్చును. కానీ తన కుమార్తెకు సపత్నీయోగం కల్పిస్తుననను ఊహ ఆయనకు రాలేదా? రాజనీతి ముందు న్యక్తి సౌఖ్యం కనబడదు కాబోలు! కుందవదేవికి ఈ విషయం ఎలా చెస్ట్రగలడు? తనకు భార్య కాబట్టి చెప్పవలసిన బాధ్యత తనదేననీ, తండ్రిది కాదనీ చోళ చక్రవర్తి అనుకున్నట్టుగా ఉన్నది. వేంగీ రాజ్య రక్షణజై ఈ వివాహం శప్పనిసరిగానే కన్పిస్తున్నది. విమలాదిత్యుడు నెమ్మదిగా తన మందిరం వైపు నడక సాగించాడు. నన జ్‌ గ్‌ మందిరంలో అడుగుపెట్టిన వినులాదిత్యునికి కుందవదేవి మందహాసంతో, పూలమాఅతో స్వాగతం చెప్పింది. “చోడ భీముని హతమార్చి వేంగీ రాజ్యానికి శత్రుశేషం లేకుండా చేయడమే కాక మా తండ్రి గారి ప్రాణాలు కూడా కాపాడిన మహా వీరునికి స్వాగతం!” విమలాదిత్యుని కంఠంలో మాలను అలంకరిస్తున్న కుందవదేవి భర్త ముఖంలో ఆనందం లేకపోవడం గమనించింది. ఆమె కనుసన్నపై చెలికత్తెలూ 'పరిచారికలూ నిష్క్రమించారు. న కకష! ల మళ విజయోత్సాహం కన్సించడం లేదే?” మీరు కోరుకున్నంతగా నుంధమి ్రల్న చూడాలన్నకోరికతో ఉన్నాను. దండ నాయక సమావేశంలో చాళుక్య ద ప్రతికూలమైన నిర్ణయాలు తీసుకున్నారా?! జరిగాయి.” వేశంలో చాళుక్య రాజ్యానికి అనుకూలంగానే నిర్ణయాలు కుందనదేవి ప్రశ్నార్ధకంగా విమలాదిత్యుని చూపింది. చోడ భ్లీమ్సున్సి కుమార్తె మాలవదేని... “మాలవదేవి,..?? “మాలవదేవిని నేను వివాహమెతే వేంగీ రాజ్యానికి మామగారు సూచించారు”. ్యనికి లాభడాయకం కాగలదని కుందవడేవికి తన ఆశా పౌధాలన్నీ కూలిపోయినట్టునిపీంచింది. 62

“తండ్రి గారు బహుభార్యా వినోది. ఆయనకు తన సూచనలో ఏ విధమైన బైపఠీత్యమూ గోచరించి ఉండదు.??

విమలాదిత్యుడు నూనం నహించాడు.

“మీరు అంగీకారం తెలిసారా??”

“నీ అనుమతి లేనిదే వివాహ విషయంలో నేను ఏ న్నిరయమూ తీసుకోను.!!

కుందవదేని ఆలోచనా సముద్రంలో మునిగిపోయింది. చాలా సమయం గడిచాక, “వేంగీ రాజ్యకేనూనికై మీరూ, మా తండ్రి గారూ కలసి తీసుకున్న ఏ నిర్భయమైనా నాకు ఆమోదయోగ్యమే” అన్నది,

నిరంకుశమైన రాజనీతి ముందు ఒక వ్యక్తి ఆనందం నిలబడలేదన్న సత్యం చక్రవర్తి కుమార్తెగా ఆమెకు చాలా కాలంగా తెలుసును.

జ్‌ శ శ

శక్తివర్మ, రాజరాజుల సమక్షంలో మాలవదేవీ, విమలాదిత్యుల వివాహం నిరాడంబరంగా జరిగిపోయింది.

వేంగీపురానికి వెళ్లబోయే ముందు కుందనదేవీ, నిమలాదిత్యులు రాజరాజుకి నమస్కరించారు.

రాజరాజు విమలాదిత్యునితో - **విమలాదిత్యా! జటాచోట భీముని కుమార్తె మాలవదేవి నీ ధర్మపత్ని. మా కుమార్తె యందు చూపుతున్న (ప్రేమానురాగాలనే ఆమె యందు కూడా చూపించవలసిన బాధ్యత నీపై ఉన్నది. అంతఃపురంలో అసంతృప్తి ఏ రాజ్య కేమానికీ మంచిది కాదు. రాజు ప్రజ లందరినీ సమంగా పాలించినట్లే భర్త భార్య అందరి యందూ సనూన దృష్టి చూపించాలి” అన్నాడు.

అనుభవజ్ఞుడైన మామగారి మూటలకు అంగీకార సూచకంగా తల ఊపి విమలాదిత్యుడు తన్రై సిద్రపరచిన రథ మారోహించాడు.

కుందవదేవి తండ్రి వంక చూసింది. మొదటిసారి అత్త వారింటికి వెళ్లినప్పుడు కూడా రాని కన్నీరు ఆమె కళ్లలో నిండింది. తాను విమలాదిత్యుని ఎంతగా (ప్రేమించినద్కీ అతనితో వివాహానిక్షై తాను ఎంతటి సాహసానికి ఒడికట్రినదీ తన తండ్రికి తెలుసు. అన్నీ తెలిసిన తన తండ్రే తనకు సపత్నీయోగం కల్పించాడు. తాను ప్రాణాధికంగా. (ప్రేమిస్తున్న తన భర్త అనురాగాన్ని ఇంకొక (స్త్రీతో సంచుకోమని తనను నిక్లేశించాడు. ఎంతటి రాజనీతి ధురంధరుడైనా తన కుమార్తె విషయంలో ఇంతటి నిరయతో ్రవర్తిస్తాడనుకోలేదు.

కన్నీళ్లతో నిలబడిన కుమార్తెను రాజరాజు దగ్గరకు తీసుకుని, “కుందవై! నీకు మా మీద కోపంగా ఉన్సదని మూకు తెలుసును. నీ కేమాన్సీ, నీకు కలుగబోయే బిడ్డ భవిష్యత్తునూ అలేనించి మేము ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నాము. వేంగీ రాజ్య సింహాసనాన్ని శక్తి వర్మ అధిష్టించి, ఎంతో కాలం కాలేదు. నూటి మౌటికీ యుద్దాలతో

63

పాల్గానే శక్తి వేంగీ సైన్యానికి లేదు. కోశాగారం కూడా నిండుగా లేదని చారుల వలన తెలిసింది. మరో యుద్దం జరగకుండా ఆపడానికీ, చోడభీముని బంధువులు వేంగీ దేశానికి అనుకూలులుగా మౌారడానికీ ఈ వివాహం జరిసించనలసి వచ్చింది. భవిష్యత్తులో నీవు వేంగ్‌ రాజ్యానికి పట్టమహిషినీ రాజమాతవూ కావాలి. నిష్కాంటకమైన రాజ్యానికి నీ పుత్రుడు వారసుడు కావాలి. రాజనీతి నీకు తెలియనది కాదు? అన్నాడు.

కుందవ దేవి తండ్రి ఆలోచన అర్రమైనట్టుగా తల ఊపింది.

“కణ్వ మహర్షి శకుంతలను అత్త వారింటికి పంపినప్పుడు చెప్పినది ఈనాడు నీకు చెప్పాలి. నీ సపత్నిని ప్రియసఖిలా ఆదరించు. చక్రవర్తి కుమార్తె నన్న అహంకారం వద్దు. అంతఃపురంలో సామరస్యం రాజ్యానికి శుభదాయకం. రాజనీతి తెలిసిన నీకు ఎక్కువగా చెప్పవలసిన అవసరం లేదు.??

కుందనదేవి చిరునవ్వుతో తండ్రికి తిరిగి నమస్కరించింది.

శ్‌ శ ఆ

వేంగీపుర మంతా కోలాహలంగా ఉంది. విమలాదిత్యుని రాణి కుందవదేవి మగ బిడ్డను ప్రసవించిందన్న నార్త వేంగీ దేశ మంతా చాటింపబడినది. దేవాలయాలలో పూజలూ, జైన మందిరాలలో ప్రార్దనలూ, బ్రాహ్మణులకు దానాలూ, బీద సొదలకు అన్నదానమూ నిర్విరామంగా జరిగాయి.

రాజ కొర్తాంతికులు జాతకచక్రం గుణించి * ప్రభూ! ఈ జాతకుడు మహానీరుడు కాగలడు. అనేక యుద్దాలలో తన ప్రతాపం చూసించగలడు. వేంగీ భూమిలో కళలనూూ, సాహిత్యాన్నీ పోషించగలడు. ఇతని సాలనలో వెదిక ధర్మం వృద్రి చెందుతుంది. అన్నిటెకంచే ముఖ్య విషయ మొకటున్నది. వేంగీ ప్రభువు లందరికన్నా క్తీర్తి పొందగలుగుతాడు. వేంగీ చాళుక్య జంటే ఇతని నామమే ప్రధమంగా గణింపబడుతుంది?? అన్నారు.

శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులు ఎంతగానో ఆనందించారు. తవు పూర్వీకులలో వంశక్తర్త కుబ్ద విష్ణువర్దనుడూ, గుణగ విజయాదిత్యుడూ ప్రముఖులు. "దక్షిణా పథాన్ని ఏకచ్చత్రంగా ఏలినవారు. అనేక యుద్దాలలో పాల్గొని, ప్రతాపం చూపించి, ణి ప్రధమస్పానంలో ఉండగలడంటే ఈ బాలుడు వేంగీ రాజ్యాన్ని విస్తరింసచేయగలడు. గత నూరేండ్లుగా వేంగీ భూమి అంతర్యుద్దాలతో, అరాచకంతో బీడులాగున్నది. ఇప్పుడిపుడే వర్తకమూ, వ్యవసాయమూ వృద్ది చెందుతున్నాయి. ఈ బాలకుడు రాజైన పేదన రాజ్య విస్తరణ చేస్తి జయలక్షీనీ కీర్త కొంతనూ వరించగలడు.

న్‌ శ్‌ ళీ

తనకు జన్మించిన పుత్రుని చూచిన విమలాదిత్యుని మనస్సు గర్వంతో ఉప్పొంగింది.

బొలకుని వంక చూస్తున్న అతనితో పరిచారిక గ ప్రభూ! మహారాజు నామకరణ విషయంలో తమను నిర్ణయం తీసుకోవలసినదని ఆదేశించారు?” అన్నది.

64

నా వంశానికి మూలపురుషుడు వనిమ్టువర్రనుడు. వేంగీ దేశంలో చాళుక్య ప్రభుత్వాన్ని నిలిపినవాడు కుబ్జ విష్ణువర్హనుడు. తమ పూర్వీకులలో కొందరికి ఆ పేరున్నది.

అనేకులు డానిని బిరుదనామంగా స్వీకరించారు. అనేక యుద్దాలలో పరాక్రమం చూపి, అశేషక్రీర్తిని ఆర్రించబేయే తన కుమారునకు విస్టునర్ధన నామం అలంకారం కాగలదు.

ఆ విధంగా ఆలోచిస్తున్న విమలాదిత్యుడు కుందవదేవి వంక చూశాడు. ఆమె వటభఖంలో ఏదో చెప్పవలెనన్న కోరికొ, చెప్పకూడదేమోనన్న సంకోచవబా కనిపిస్తున్నాయి.

విమలాదిత్యుడు ఆమెతో *“కుమూరుని నామకరణ మహోత్సవమునకు ముందే పేరు. నిర్ణయించుకోవాలి. నీ అభిప్రాయ మేమిటి? నీవు ఏదో చెప్పడానికి సంకోచిస్తున్నట్టున్నదొ? అన్నాడు.

కుందవదేవి మంద్రస్వరంతో మాట్టాడింది. తన కోరిక భర్తకు అప్రియం కావచ్చునన్న భయం ఆమె కంరంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ం

“తండ్రి గారి నామధేయం బాగుండునని నా కోరిక ఆయన వలెనే రాజనీతి విశారదుడై, యుద్రనీతి కుశలుడై, అవ(్రపరాక్రముడై వెలుగొందవలెనని నా ఆశ!”

విమలాదిత్యుడు ఆమె కోరికకు నిశ్చేష్టుడైనాడు.. నిజమే రాజరాజు చోళ సామ్రాజ్యాన్ని ద్వీపొంతరాలకు సైతం విస్తరింపచేసిన చక్రవర్తి ఆయన వలె తన కుమారుడు చక్రవర్తి కావలెనన్న కాంక్ష తనకు కూడా ఉన్నది. అంతేకాదు, తన అగ్రజుని వేంగీ సింహాసనస్టుని చేయడంలో, చోడభీముని తుదముట్టించడంల్‌ ఆయన తము సోదరులకు చేసిన సహాయం మరువరానిది. అయినంతమాత్రాన.....

విమలాదిత్యుని ముఖకవళికలను గమనించిన కుందపదేని ““నామకరణ విషయంలో నాది సూచన మౌద్రమే. మీ నిర్ణయానికి ఆనందంగా బద్దురాల్ని కొగలను* అన్నది.

మహోత్తముడు కాగల పుత్రుని తనకు ఇచ్చిన భార్య వంక విమళాదిత్యుదు సాదరంగా చూశాడు. ఏ రాజ్యమూ లేక అరణ్యాలు పట్టి తిరుగుతున్న కాలంలోనే ఈళయె తనను నరించింది. చండశాసనుడైన తన తండ్రి పానికి కూడా జంకకుండా తనను గాంధర్వ రీతిలో వివహమాడడానికి నిశ్చయించుకుంది. చక్రవర్తి కుమౌర్తె అయినప్పటికీ ఏనాడూ తమ రాజ్యంలో అసంత్భప్తిని ప్రకటించలేదు. తమిళ కాంతనన్న సంగతి మరచిపోయి, తెలుగు భాషప్రై తెలుగు వారి ఆచార వ్యవహారాలపై ఆదరం చూపించి, వేంగీ ప్రజల అభిమానం చూరగొన్నది. అటువంటి భార్య ఈనాబికి తనను ఈ ఒక్క విషయంలోనే నోరు తెరిచి అడిగింది. తన కుమారుని గుణగణాల్థ వలన అతని పేరు నలుదిక్కులా వ్యాపించాలి కానీ విమ్ణువద్రన నామధారి అయినంతలో అతనికి కీర్తి రాదు. తామందరికి నలెనే విష్ణువర్రన బిరుదాంకితుడు కాగలడు.

విమలాదిత్యుడు ““కుమూరునకు రాజరాజ దేవుడన్న నామము నిశ్చయించా”” నన్న వార్తను అన్నగారికి తెలియజేశాడు,

ఓ శ . 65

శక్తివర్ము విమలాదిత్యులు గోదావరీ ప్రాంతంలో దిగుడు బావులు ఎక్కడ తవ్వించాలన్న విషయంపై చర్చించాక్క విమలాదిత్యుడు తన మందిరానికి తిరిగి వచ్చాడు.

రాజ కార్యాల గురించి ఆలోచిస్తున్న విమలాదిత్యునితో పరిచారిక “ప్రభూ! మాలవదేని తము దర్శనం కోరుతున్నా” రని విన్నవించింది.

వివులాదిత్యునికి ఎవరో వెన్నుపై తట్టి నట్లయింది. మూలవదేవితో తన వివాహానంతరం తన నూమ గారు తనకు చెప్పిన సూక్తి జ్ఞాపకం వచ్చినది తన కుమౌర్తెతో సమంగా మాలవదేవి యందు కూడా (స్రేమ చూపమని ఆయన అన్నాడు. తాను నూలవ దేవి మందిరానికి వెళ్లి ఎంత కాలమైనది? భోజన సమయంలో, పూజాసమయంలో తప్ప ఆమెకు తన దర్శనమైనా లభించుటలేదు. పూర్వ వైరాన్ని మరచిపోలేకసోతున్నాడా? ధర్మబద్ధంగా వివాహమైన భార్యపై ఆదరం చూపవలసిన బాధ్యత తన కున్నది కడా!

విమలాదిత్యుడు పరిచారికతో !* ఈ రాత్రి మొదటి యామం తరువాత ఆమె మందిరానికి వస్తున్నట్టుగా తెలియచేయ?? మన్నాడు.

శ = ఈ

తన మందిరానికి వచ్చిన విమలాదిత్యుని ద్వారం వద్దనే ఎదుర్కొని, స్వాగతం చెప్పింది మాలవదేవి. పరిచారిక నీళ్లు పోయగా, అతని పొడాలు కడిగి, తన చీర చెంగుతో పాదాలు తుడిచింది. అతనిని మెల్లగా మందిరం లోపలకు తీసుకుని వెళ్లింది. నిమలాదిత్యుడు మందిరంలో తూగుటుయ్యెలపై ఆసీనుదైనాడు. మాలవదేవి కనుసైగతో పరిచారికలు వెళ్లిపోయారు.

ఆమె మెల్లగా ఊయెలను ఊపసాగింది. ఆమె సేవలతో విమలాదిత్యుడు ఆశ్చర్యానందాలకు లోనైనాడు.

తన తండ్రి మరణానికీ, తను సోదరు లిద్దరూ అరణ్యవాసం చేయడానికీ, వేంగీ భూమి అనేక సంవత్సరాలు అరాచకమవడానికీ ఈచె తండ్రి కారకుడు. అంతకుమించి ఈమె తండ్రిని తాను స్వయంగా వధించాడు. ఈమెకు ఆ సంగతు లేమీ సై సకముండగాం మరణంతో వైరం సమాప్తం కావాలన్న నీతి సూత్రాన్ని బలంగా

సతున్నదమో? తాను కూడా పాత విషయాలను మరచిపోవాలి. ధర్మసత్ని యందు ప్రేమానురాగాలు చూసించడం భర్త ధర్మం.

॥+నే నిక్కడకు వచ్చి చాలా కాలమైనడి కదా?”

“ఎప్పుడూ నా హృదయ మందిరంలోనే ఉండడం వలన మీరు ఎల్లప్పుడూ ఇక్కడే. ఉన్నట్లుగా నా కనిపిస్తూ ఉంబుంది.!!

ఆ మాటలు విమలాదిత్యునికి ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగించేయి. చోడభీముని జ్ఞాపకాలు అతని నునస్సులో నుంచి పూర్తిగా తొలగిపోయాయి. ఆమె మాటలతో,

66

సేవలతో అతని మనస్సు ఆమె యందు ఆర్రమైనది. సంపూర్ణమైన అనురాగంతో అతడామెను అక్కున చెర్చుకున్నాడు. ఈ శ జ

మాలవదేవికి జన్మించిన పుత్రుని జాతక చక్రం గుణించిన కార్తాంతికులు * ప్రభూ? జాతకుడు దీర్దాయున్మంతుడు. అనేక యుద్దాలలో పాల్గాని పరాగ్రమం చూసించగలడు. ఎంతటి సరాక్రమవంతులైనా ఇతని ముందు నిలునలేరూ” అని చెప్పారు.

కుందవదేవికి పుత్రుడు జన్మించినప్పుటి వలెనే రాజ్య మంతటా ఉత్సవాలు ఇప్పుడు కూడా జరుపవలెనని శక్తివర్మ ఆదేశాలిచ్చాడు. దేవాలయాలలో పూజలు, జైన మందిరాలలో ప్రార్ధనలూ, దానాలూ నిర్విరామంగా జరిగాయి.

విమలాదెత్యునికి తన ద్వితీయ పుత్రుని జాతక పిశేషాలు ఆనందాన్ని కలిగించాయి. తస పుత్రులిరువురి విషయంలోనూ జ్యోతిష్కులు ఒక్కలాగే చెప్పారు. ఇద్దరూ అనేక యుద్దాలలో పాల్లాని పరాక్రమం చూపించగలరన్నారు. వేంగీ చాళుక్యులలో మేటి అయిన గుణగ విజయాదిత్యుడు తన ముగ్గురు తమ్ముల సహాయంతోనే దషిణా పధమంతా జయించగలిగాడు. ఆయన కాలంలో అన్న తమ్ముల మధ్య అంతర్యుడ్దాలు లేవు. అందుకే వేంగీ చాళుక్య పతాకం అంతటా ఎగురవేయబడింది. తన పుత్రు లిద్దరూ ఆ విధంగానే కలసి అనేక యుద్దాలలో తను ప్రతాపం చూపి వేంగీ రాజ్య విస్తరణ చేస్తారు కాబోలు! అప్పుడు తన జ్యేష్ట పుత్రుని కీర్తి పలాక అన్ని దిక్కులా ఎగురగలదు!

ఆ విధంగా ఆలోచిస్తూ నూలవదేనీ నుందిరంలోకి (్రవేశించే సమయంలో విమలాదిత్యుని ఎడము కన్ను అదిరింది. అతనిని ఒక్క క్షణం భయం ఆవేశించింది. ఈ శుభ సమయంలో అపశకున మేమిటి? రాజ్యం నిష్కంటకమై, సుభిక్షంగా ఉంది. పరాక్రమ వంతులు కొగల ఇద్దరు పుత్రులుదయించారు. తనకు రాగల ఆపద లేమున్నవి?

విమలాదిత్యునికి య్డుతీయ పుత్రునికి నామకరణం చేయవలెనన్న సంగతి జ్ఞాపకం వచ్చింది. కుందవదేని కోరికపై ఆమె వుత్రునికి ఆమె తండ్రి నామధేయ ముంచబడింది. మాలనదేవీ అదే కోరిక కోరుతుందా? ఆ కోరిక తనకు అప్రియం కొగలదు. బహుశః ఎడమకన్ను అందుకే అదిరిందేమో!

మందిరంలో ్రవేశించిన విమలాదిత్యుడు తన ద్వితీయ పుత్రుని చూసి ఆనందించాడు.

“ప్రభూ! చిన్న మనవి[?” అని మాలవదేని అన్నది.

విమలాదిత్యుడు ఆమె వంక (ప్రశార్టకంగా చూశాడు.

67

“కుమారుడు పరాక్రమ వంతుడూూ, దీర్దాయుష్మంతుడూ కాగలడన్న కార్తాంతికుల భవిష్యవాణి నాకు తెలిసింది. అందుకే బాలకుని నామధేయం ....?? మాటలు నగంళో ఆపిన మాలవదేవితో “నామధేయం ఏమైతే బాగుంటుందో చెప్పవచ్చును. నీ అభీష్టానికి వ్యతిరేకంగా ఏమీ జరుగదు!?” అని విమలాదిత్యుడన్నాడు, “తమ పూర్వీకులు గుణగ విజయాదిత్య ప్రభువు పర రాజులను జయించి అనేక సంవత్సరాలు రాజ్యం చేశారు. ఆయన వలె మన కుమారుడు కావలెనని నా కోరిక. విజయాదిత్య నామధేయం. మీకు సమ్మతమైననో....!? విమలాదిత్యునికి ఆ మాటలు అఆనందాన్నిచ్చాయి. “తండ్రిగారు కూడా గుణగ విజయాదిత్యుని దౌహిత్ర వర్గం వారినని చప్పీవారు.?? సంతోష సమయంలో చోడఖీముని ప్రసక్తి అప్రియమైైనప్పుటెకీ, విమలాదిత్యుడు ఏమీ మాట్లాడలేదు. తన ద్వితీయ పుత్రునికి విజయాదిత్యుడనే పేరు పెడుతున్నట్టు అన్నగారికి తెలియచేసి ఆయన ఆమోదం పొందాడు. శ్‌ జా న్‌ ఎ తన దౌహిత్రునికి వలెనే మాలవదేవీ నందనునకు కూడా రాజ రాజనోళుడు కానుకలు వంపించినాడు. విమలాదిత్యుని ద్వితీయ పుత్రుని నామధేయం వేంగీ ప్రజలలో ఆనందాన్ని కలిగించింది. వేంగీ ప్రజలు చాళుక్య వంశం పట్లు భక్తి కలవారు. భవిష్యత్తులో వేంగీ ప్రభువు కాగల కుందవదేవీ నందనునికి రాజరాజ దేవుడని చోళరాజు పేర నామకరణం జరపడం వారిలో అసంత్పప్తెని కలిగించింది. ఆ పరిస్టితిలో విమలాదిత్యుడు తన రెండన పుత్రునికి చాళుక లో స్‌ శ (త్రునికి చాళుక్య రాజులలో సామాన్యమైన విజయాదిత్యు డన్నపేరుంచడం నామకరణ మహోత్సవానంతరం తనకు భార్యా పుత్ర సమేతంగా నమస్కరించిన వినులాదిత్యుని శక్తివర్మ ఆశీర్వదించాడు. బాలకుడైన విజయాదిత్యుని “ దీర్హాయుష్మాన్‌భవ!?' అని ఆశీర్వదెస్తున్న శక్తివర్మ దృష్టి కుందవదేవి కుమారుడు రాజరాజ దేవునిపైకి మళ్లింది. తమ సోదరుల్‌ద్దరి వంకా ఒకసార్కీ తన సోదరుని పుత్రులిద్దరి వంకా ఒకసారీ చూసిన శక్తివర్మ తమ కుల దేనత అయిన గౌరికి మనస్సులో నమస్కరించి, “మూ సోదరుల మధ్య నున్న అనుబంధమే నా సోదరుని పుత్రు లిరువురి మధ్య కూడా ఉండునట్లు చూడమని ్రార్టించాడు. దూరాన ఆలయంలో మోగిన గంట అతని మనస్సుకు శాంతి నిచ్చింది.

• ఈ ౫ 68

రెండవభాగం అసి యిధద్దపంచకం య

వేంగ్‌ రాజ్యమంతా దుఃఖాక్రాంతమై ఉంది. ముమ్మడి భీమ, రాజమార్తాండ బెరుదాంకితుడైన విష్ణువర్ధన విమలాదిత్య మహారాజు స్వర్గస్తులైనారన్న వార్త రాజ్యమంతా ప్రకటించబడింది. జచా చోడభీముని ఆరాచక క్పుత్యాల నుంచి తమను కాపొడిన మహారాజతై దేశ ప్రజలంతా మృతాశాచం సొటించారు.

విమలాదిత్యునిపై ప్రజలకు గల గౌరవ మటునంటిది. ఇరువది ఏడు సంవత్సరాలు అరాచకమైన వేంగీ భూమిలో సుస్టేరమైన శాంతిభద్రతలు నెలకొన్నాయి. దాయాదుల అంతఃకలహాలు చాళుక్య వంశంలో సామాన్యమైనప్పుటికీ శక్తివర్మ, విమలాదిత్యులు రామలడ్మణుల వలె ఉన్నారు. పన్నెండు సంవచ్సరాలు శక్తివర్మ ఏలుబడిలో సుఖంగా గడిచిపోయినాయి. శక్తివర్మ అనంతరం సింహాసనమధిస్టించిన విమలాదిత్య మహారాజు, తమ పరిపాలన ఎనిమిది సంవత్సరాలైనా పూర్తికాకముందే మరణించడం ప్రజల్ని భయంలో, శోకంలో ముంచెత్తింది.

విమలాదిత్య మహారాజ అనంతరం ఆయన జ్యేష్ట పుత్రుడు, కుందవదేవీ సుతుడు అయిన రాజరాజు పట్టాభిషేక మహోత్సవం జరగవలసి ఉన్నది. కానీ మహారాజు ద్వితీయ పుత్రుడు విజయాదిత్యుడు తన్‌ తల్లి మాలవదేవితో కలసి తీర్రయా(్రలో ఉన్నాడు. మహాదాజు మరణ సమయంలో చిన్న కొడుకు దగ్గర లేకపోవడం తీరని లోటుగా ఉంది. ఆ కారణంగానే రాజరాజు తన పట్టాభిషేకమైనా తన సోదరుడు దగ్గర లేకుంగా జరగకూడదని నిర్ణయించుకున్నాడు. తన సోదరునికి తండ్రి మరణవార్త తెలియచెయ్యడాన్నైై అతడు సకల ప్రయత్నాలూ చేస్తున్నాడు.

శ శ్‌ శే

వేంగీ రాజ్యాన్ని దుఃఖ సముద్రంలో ముంచి వేసిన వార్త కర్ణాట సామ్రాజ్యంలో ఆనంద తరంగాలుగా సొగింది.

వార్త తెలిసిన వెంటనే కర్ణాట రాజ్యాధిపతి, కుంతల చాళుక్య చక్రవర్తి, జగదేకమళ్ల బిరుదాంకితుడైన ఇమ్మడి జయసింహుడు మంత్రి మండలినీ, దండనాయకులనూ సమావేశపరిచాడు.

““విమలాదిత్యుని మరణ వార్త మీ కందరికీ తెలిసి ఉంటుంది. మహారాజు నురణించిన ప్రతిసారీ వారసత్యపు యుద్దం జరగడం వేంగీ భూమికి పరిపాటి. చోళ చక్రవర్తి అండదండలున్న రాజరాజు సింహాసన మెక్కిత్వే మనకు వేంగిపై ఆధిపత్యం

69

నెలకొల్చే అవకాశ ముండదు. విజయాదిత్యుని వేంగీ సింహాసనస్టుని చేయడం, చోళులపై మన విజయయాత్రకు తొలిమెట్టు కాగలదు.”

“విజయాదిత్యుడు తన తల్లి మాలవదేవితో కలిసి తీర్రయా[్రలో ఉన్నాడని విన్నాము. అతనిని మనవద్దకు రప్పించి ఆపై వేంగిపై యుద్దం ప్రకటించి, రాజరాజును జయించవచ్చును. విజయాదిత్యు డెచ్చట ఉన్నాడో చారుల వలన తెలియగలదు?? అని యువరాజు ఆహవమల్ల సోమేశ్వరుడన్నాడు.

“ప్రభూ! వివులాదిత్యుడు రాజరాజును తన వారసుడుగా ప్రకటించి, యౌవరాజ్యాభిషిక్తుని చేశాడు అని సైన్యాధ్యక్షుడన్నాడు.

“పత్హూభిషిక్తుని చేయలేదు కదా! రాజరాజు పట్టాభిషేకము జరగకమునుపే, విజయాదిత్యుని వేంగీ రాజును చేయాలి.??

“ఆ కార్య నిర్వహణకు విజయాదిత్యుని అంగీకారం కొవాలి. అన్నగారిని తిరస్కరించి, రాజ్యలమ్మీని స్వీకరించడానికి అతడు అంగీకరించకపోవచ్చును” అని మహానుంత్రి అన్నాడు.

“విజయాదిత్యుడు తప్పక అంగీకరిస్తాడు. దాయాదుల మధ్య వైరం వేంగీ పొలకులలో సామాన్యమైనది.

“శక్తివర్మ, విమలాదిత్యుల సోదర ప్రేమ తనుకు తెలియనిది కాదు ప్రభూ!”

““శక్తిపర్మ విములాదిత్యులు ఏకగర్భసంజాతులు. విజయాదిత్యుని మాతామహుడు చోడభీమునికీ, వేంగీ చాళుక్యులకూ ఉన్న వైరము అందరకూ తెలిసినదే. విజయాదిత్యుని ఇక్కడకు రప్పేచగలిగినద అతనిని రాజరాజుపై యుద్దానికి అంగీకరింపజేయవచ్చును?? అని సోమేశ్వరుడు అన్నాడు.

చక్రవర్తి జయసింహుని దృష్టి దండనాయక సింహబలునిపై పడింది.

““సింహబలా! చోడఖీముని అనుచరుడు బద్దెన కుమారుడవు. విజయాదిత్యుని ఇక్కడకు రప్పించే బాధ్యతను నీకు అప్పగిస్తున్నాము.”:

, '“థ్రభ్ళూ! బలిమితో ఇక్కడకు రప్పించుట కష్టము కాదు. కాని బలవంతముగా రప్పించినచో కార్యము సానుకూలం కాకపోవచ్చును. సరిహద్దుల్లో ఉన్న కొల్లిసాక దుర్గానికి విజయాదిత్యుని సామరస్యంతోనే తీసుకురావచ్చును.?!

కొల్లిసొక దుర్గానికి విజయాదిత్యుని తీసుకునిరావడానికి అనువాతినిచ్చి జయసింహుడు సభ చాలించాడు.

8 జ్‌ *్‌ 70

విజయాదిత్యుడు తల్లితో కలిసి తిర యాత్రలు ముగించుకుని వేంగ్‌వురం చేరుకునే ప్రయత్నంలో ఉన్నాడు. మాలవదేని పల్యంకికకు వెనుకగా అంగరక్షకులు నడుస్తున్నారు.

విజయాదిత్యుని అశ్వము అకస్మాత్తుగా ఆగిపోయింది. అతడు వెనుతిరిగి చూసేసరికి వెనుక వైపునుండి ఏబదిమంది ఆటవికులు తన వారిని దోచుకోవడానికి ప్రయత్నించడం కనిపించింది.

మాలవదేవి పల్లకి మోసేవారు పారిపోబోయారు. విజయాదిత్యుడు ఆటవికుల 'పైకి లంఘించాడు.

విజయాదిత్యుడూ, అతని అంగరక్షకులూ ఆటవికులతో పోరాడుతున్న సమయంలో అతనికి అండగా ఒక సైనిక బృందం వచ్చి, యుద్దం చేయసాగింది. కొంత సేపటికే ఆటవికులంతా మరణించారు. తన అంగరక్షకులూ, బోయిలూ కూడా మరణించడం విజయాదిత్యుడు గమనించాడు.

సైనిక బృంద నాయుకుడు విజయాదిత్యునితో, “ప్రభూ! దేవిగారు అలసినట్టున్నారు. ఈనాటికి మా అతిధ్యం స్వీకరించి, రేపు ప్రయాణం కన్ముని ('ప్రార్హన!*' అన్నాడు.

విజయాదిత్యుడు తల్లివంక చూశాడు. ప్రయాణపు బడలికాా భయమూ ఆమెలో సమంగా కనిపిస్తున్నాయి. ఈనాటికి విజ్రమిస్తేనే మంచిది. పదహారేళ్ల యువకుడైన విజయాదిత్యునికి ఆ సైనిక బృందం గురించిన ఇతర వివరాలు తెలుసుకోవా అనిపించలేదు.

సాయం సమయానికి వారు ఒక దుర్గం చేరుకున్నారు. మాలవదేని సైనిక బృంద నాయకుని, **మీ రెవరు? మాపై ఈ అకారణ దయకు కారణ మేమిటి?” అని ప్రశ్నించింది.

“మహారాణీ! మీరు నన్ను గుర్తించలేదు. నేను జచాచోడఖీము మహారాజు అనుచరుడైన బద్దెన ప్రభువు కనిష్ట పుత్రుడను. నా పేరు సింహబలుడు. మిమ్ము కాపాడి, మహారాజు బుణం తీర్చుకోగలగడం నా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను.”

“బద్దెన. ప్రభువు కువూరులా మీరు? ఈనాడు నా బంధువర్గాన్నంతటినీ కలిసినట్టున్నది.?” తండ్రి జ్ఞాసకాలతో మాలవదేవి కంఠం గద్గదమైంది.

ఈ కోట ఎవరిది?” అని విజయాదిత్యుడు ప్రన్నించాడు.

“బది కొల్లిపాక దుర్గం. నేను ఈ దుర్గ రక్షకులలో ఒకడిని.”

శత్రు దుర్గానికి తమను తీసుకురావడంలో కుట్ర ఉండవచ్చునేమో నన్ను అనుమాన దృష్టితో విజయాదిత్యుడు సింహబలునివైపు చూశాడు.

“మా అంగరక్షకులు మరణించారు. దారి తెలియక మీ వెంట వచ్చాము,

71

శద్రుదుర్గ రక్షకులని తలిస్తే రాకపోదుము.?” బాలుడైన విజయాదిత్యుడు థైర్యంగా అన్నాడు.

““నేను మీ శత్రువును కాను. శ్రేయోభిలాషిని. మీరున్న శోక పరిస్థితిలో మీకు సహాయం చేయడానికి చేసిన ప్రయళ్నమిది?

“మాకు శోక పరిస్టితి ఏమున్నది???

“త్రీర్ద యాత్రలో మీకు తెలిసే అవకాశం లేదు. మీ తండ్రిగారు విమలాదిత్యులు స్వర్గస్టులైనారు.?:

సులోనే పిళ్ళ

మాలవదేవి మూర్చపోయింది. విజయాదిత్యుడు తనకు చిన్నవయసు ్చ్చే

వియోగం కలిగినందుకు నిశ్చేస్టుడైనాడు. జ్‌ ౫ ఓ

మౌలవదేవీ, విజయాదిత్యులను దుర్గం లోపలకు తీసుకొని వెల్లి, వారికి ఉపచారాలు చేయడానికి సింహబలుడు పరిచారకులకు ఆజ్జనిచ్చాడు. మరణించిన ఆటవికుల, అంగరకకుల, బోయీల శవాలు దహనం చేయించాడు. విజయాదిత్యుని కొల్లిపాక దుర్గానికి చేర్చినట్లు కుంతల చాళుక్య చక్రవర్తీకి వార్త పంపించాడు,

విజయాదిత్యుడు తన తండ్రికి అక్కడనే ఉత్తర శ్రియలు జరుపుకోవచ్చని సింహబలుడు తెలియచేశాడు, తానా విధంగా చేయవచ్చునో లేదో విజయాదిత్యునికి తెలియలేదు కొల్లిపాక దుర్గంలో తాను బందీగా ఉన్నాడో, అతిధిగా ఉన్నాడో అన్న సంశయం అతనికి కలిగింది. అతనికి అన్నగారైన రాజరాజును కలుసకోవాలని పితృవియోగ దుఃఖాన్ని పంచుకోవాలనీ ఉన్నది.

విజయాదిత్యుని వద్ద ధనం అధికంగా ఉందని ఆటవికులను నమ్మించి అతనిపైకి దొడి చేయించడం నుంచి మూలవడేవీ విజయాదిళ్యులను కొల్లిపాక్ర దుర్గంలో వారిలో వ్యతిరేక భావం కలుగకుండా ఉంచడం వరకూ తాను సాధించగలిగినందుకు సింహబలునికి ఆనందంగా ఉంది.

శ్‌ న్‌ ఖ్‌

విజయాదిత్యుడు మాతృ సమేతంగా కోల్పిపాక దుర్గంలో ఉన్న వార్త జయసింహుని ఆనందింప చేసింది. అతడు కుమారునితో ““సోమేశ్వరా! విజయాదిత్యుని వేంగీ పాలకుని చేసే బాధ్యత నీది. విమళాదిత్యుడు తమ అల్టుడైన నాటి నుండి చోళులు వేంగి తము సామంత రాజ్యమన్న గర్వంతో ఉన్నారు. వేంగిపై కుంతల చాళుక్యుల ఆధిపత్యం నెలకొల్చే ఈ అవకాశం పోనీయరాదు?? అన్నాడు.

స్‌ ళా శ 72

వేంగ్‌పురంలో రాజరాజు రాజ్య వ్య నవోరాలలో నిమ డు. ఎంత ప్రయత్నించినా తమ్ముని ్య్‌ మై ప్రయళ్ని జ్వల జార్గ చెలియరాలేదు. అతడు లేకుండా పట్టాభి కం జరువుకోనడం రాజరాజు దు. మండ్రుబు ప్రతిదినమూ పట్టాభిషేక విషయమై హెచ్చరిస్తూనే ఉన్నారు ఇళ లొని వచ్చే మారాలనే కొక్క ఇతర రాజ్యాలలో సైతం విజయాదిత్యున్టై కమని రాజరాజు చారులను ఆజ్ఞాపించాడు. శం శ్‌ శం

మాలనదేవి దుఃఖిస్తోంది. విజయాదిత్యుడు మౌనంగా ఆమైకు ఎదురుగా కూర్యుని ఉన్నాడు. పేత్చవియోగ దుఃఖానికి శత్రుదుర్గ నినాన ధుణం తోడై అతనిని కుంగదీసింది.

పరిచారిక లోపలకు వచ్చి, *“మహారాణీ! కుంతల చాళుక్య యువరాజు సోమేశ్వరులు తమ దర్శనం కోరుతున్నారు” అని చెప్పింది.

కిల తానున్న పరిస్తితిలో ఎవరినైనా శాసించగలదా? సోమేశ్వరుని రాక తనకు అంగీకారమే నన్నట్టుగా తల ఊపింది.

ఇ సోమేశ్వరుడు లోపలకు వచ్చి, మాలవదేనికి నమస్కరించి, విజయాదిత్యుని కగలించుకున్నాడు.

మనసును కలచివేసింది. ఆయన ఆజ్ఞపై మొ చారులు ఆటవికుల జొడలు తెలుసుకునే 'ప్రయత్నం చేశారు. చేంగీ రాజకుమారునిపై బొడి చేయగల దుస్తాహసాొనికి ఎవరు ఒడికట్టగలరన్నది "ఆలుసుకున్నారు.”

విజయాదిత్యుడు అతనివంక ప్రశార్రకంగొ చూశొడు. సోమేశ్వరుడు మౌనం చహించాడు.

“చిన్నతనంలోనే తండ్రినీ నిండు యౌవనంలో భర్తనూ పోగట్టునున్నాను పుత్రుడు 'పశ్నించింది.

““అప్రియమైన వాడ మీకు ప్పి విధంగొ తెలియచేయొలో తెలియడంలేదు విమలాదిత్యుల జ్యేష్ట పుత్రుడు రొజరొజు ఈ ప్రయత్నం చేసినట్లు మౌ చారుల అభిప్రాయం. మీ భర్త గౌరి అకస్మిక మరణం కడా అ్రహనమని వారంటున్నారు చౌరులు సేక్షరించిన వార్తలన్నీ సత్యములు కొవలెనని లదు

శక్‌ రస ల! విజయాదిత్యుడు సోమేశ్వరునివంక అనుమొన దృష్టితో చూశాడు. “అసంభవం! హౌ అన్నగారు అటువంటి. పాపకృళ్యొన్ని తలపెట్టరు!

ఆ మాట నిజమే కావచ్చు. చారో వార్తలు తస్పు అయ్యే అవకాశమున్నది

73

కానీ వారి వార్తలోని సత్యాసత్యాలు నిరూపించబడేడాకా మీ రిద్దరూ నూ వద్దనే ఉంఢవలెనని మా తండ్రిగారి కోరిక మీ ప్రాణ రక్షణ మా కర్తవ్యం]?

“మీ తండ్రి గారి కోరిక అనవద్దు. కుంతల చక్రవర్తుల ఆజ్ఞ అనండి. మీరు విడుదల చేసేవరకూ మాకు నూర్జాంతరం లేదు. కానీ పేళ్చృపాదులు స్వర్గస్టులైనాక అన్నగారి దర్శనానికై మనసు ఎదురుచూస్తున్నది. ??

“మౌ చారుల వార్త అసత్యం కావాలనీ, మీ అన్నదమ్ముల మధ్య అనుబంధం మీ తండ్రి, పెదతండ్రుల వుధ్య అనుబంధం వలె కావాలనే వేవలూ కోరుకుంటున్నాము. మీ ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా మిమ్ము మావద్ద ఉంచుకునే ప్రసక్తి లేదు”.

విజయాదిత్యుడు తల్లి వైపు దృష్టి సారించాడు. మూలవదేవి ఆలోచనా సముద్రంలో మునిగిపోయింది. ఆమె నుంచి ప విధమైన అభిప్రాయమూ వచ్చే ఆశ లేదు. పదహారేండ్ర బాలునికి ఏమని చెప్పాలో తెలియలేదు. తండ్రి యుద్ద విద్య నేర్పి, రాజనీతి నేర్పించకముందే స్వర్గస్టుడైనాడు. పోమేశ్వరుడు చెప్పిన విషయాలలో వాస్తవ మెంత?

విజయాదిత్యుని ముఖ కవళికలను గమనిస్తున్న సోవేశ్వరుడు, అతనిని కౌగలించుకుని, *“విజయాదిత్యా! మీ పితృదేవుల మరణ వార్తనిన్నెంత కలతపెట్టినదో ఊహించగలను. నిన్ను నా పుత్రునిగానే భావిస్తున్నాను. నా ముగ్గురు కుమారులకన్నా పెద్దవాడివి. నిన్ను నా జ్యేష్ట పుత్రునిగా స్వీకరిస్తున్నాను? అన్నాడు.

విజయౌదిత్యుని శోకత్రప్తమైన హృదయానికి ఊరట కలిగినట్లునిపించింది.

కానీ రాజరాజ తనపై హత్యా ప్రయత్నం చేశాడన్న సంగతిని అతడు నమ్మలేకపోయాడు. శ్‌ జ్‌ శ్‌

యియొదిత్యుడు ఆలోచనలో ఉన్నాడు. అన్నగారు తనను చంపించడానికి ర్‌ ఎత్మించారన్న వార్త అందించిన సోమేశ్వరుడు. తిరిగి కనిపించలేదు. వేంగీ

ణ్‌ సలకూ, కుంతల చాళుక్యులకూ వైలం చాలాకాలంగా ఉన్నదే. రాజ్యంలో జం కలహాలు సృష్టించి అనే సందర్భాలలో కుంతల చాళుక్యులు లాభం పొందారు.

నాడు తనకూ, అన్నగారికీ మధ్య విభేదాలు సృష్టించే ప్రయత్నంలో హత్యా . కధ కల్పింపబడి ఉండవచ్చును. కానీ దాయాదుల మధ్య వైరమూ తను వంశం ఉన్నదే. సంవోసనానికై పసిబాలకులను సైతం చంపడానికి తమ పూర్వీకులు వెనుదీయలేదు. కానీ శన అగ్రజుగు అంతటి అకృత్యానికి ఒడికడతాడా?

( న

ఏ న్నిర్ణయానికీ రాలేని విజయాదిత్యుడు తన తండ్రిని తల్చుకున్నాడు. విమలాదిత్యుడు రాజనీతి కోవిదుడు. ఆయన వద్ద రాజనీతి నేర్చుకునే అదృష్టం

74

అన్నగారకే దక్కింది. తనకు విద్య నేర్పేలోగానే ఆయన స్వర్లనులైనారు. అందుకే తన కీ సందృిగ్ర పరిస్టితి ఏర్పడింది.

వెనుకనుండి వచ్చిన అలికిడికి విజయాదిత్యుడు తిరిగి చూశాడు.

మాలవదేవి అతని వద్ద వచ్చి నిల్చున్నది. అతడు తల్లికి పాదాభివందనం చేశాడు. ఆమె కూర్చున్న పిదప అతడు అసీనుడైనాడు.

“4 విజయాదిత్యా! సోమేశ్వరుడు చెప్పిన విషయంలో ఏ న్మిర్ణయం తీసుకున్నావు???

“ఎంత ఆలోచించినా, అన్నగారు నాపై హళ్యా ప్రయత్నం చేస్తారని నమ్మలేకపోతున్నాను.

“రాజరాజు కూడా నీవలె చిన్నవాడే, అతనిచే ఆ ప్రయత్నము ఎనరైనా చేయించి ఉండవచ్చును కదా???

విజయాదిత్యుడు ఆశ్చర్యంగా చూశాడు.

““కృమారా! చిన్న వియసులోనే తండ్రిని పోగొట్టుకున్నాను. నా తండ్రిని అంతమొందించిన వ్యక్తినే వివాహం కానలసి వచ్చింది. భర్త పాదసీవలో తరిడ్డామనుకున్న నాకు వైధవ్యం కూడా ప్రాప్తించింది. కనీసం వుత్రశోకమైనా లేకుండా చేయడం నీ విధి!”

విజయాదిత్యుడు నూటలాడలేకపోయినాడు.

“జరిగిన సంగతులు జ్ఞాపకం చేసుకోవడం వలన ప్రయోజనం లేదు. రాజకీయ ప్రయోజనాలను ఆశించిన చోళ చక్రవర్తి మీ తండ్రిగారు నన్ను వివాహమైతే మంచిదని సూచించారు. ఆ సూచన మేరకే మా నివాహం జరిగింది. కుందవదేవి ఆయన వలచి, వరించిన ప్రియ సతి. మీదుమిక్కిలి చక్రనర్తి కుమార్తె. ఆమె యందు చూపిన (స్రమానురాగాలు మీ తండ్రిగారు నయందు ఎన్నడూ చూపలేదు. నా వివాహ సమయంలో చోళ చక్రవర్తి తన కుమార్తెతో సమంగా నన్ను ఆదరించమని మీ తండ్రిగారికి చెప్పారు. ఎట్టి సరిస్టితిలోనూ నూ ఇద్దరినీ ననముంగా చూడవద్రన్న హెచ్చరిక ఆ మాటలలో అంతర్లీనమై ఉన్నది.”

విజయాదిత్యునికి తల్లి మూటలు. రుచించలేదు. (స్త్రీలలో ససత్నుల యెడ అసూయ సహజమైనది. అందుకే ఆమె ఈ విధంగా ఆలోచిస్తున్నది.

“విజయాదిత్యా! నీవే ఆలోచించు. పదహారు సంవత్సరాల వయసుకే రాజరాజును యౌవ రాజ్యాభిషిక్తుని చేశారు. వృద్దులైన రాజులు కుమారుని యువరాజుగా (ప్రకటించడం పరిపాటి. మీ తండ్రిగారు నలుబది సంవత్సరాల-నయసులోనే'రాజరాజును యువరాజును చేశారు. జ్ఞాపకం తెచ్చుకో. యౌవరాజ్యాభిషేకం వారు తంజపురం నుండి వచ్చిన వెంటనే జరిగింది.”

75

వ పుత్రుడు యువరాజు కావడం సామాన్యమైన విషయం. తన తంట చేసిన పనిల్‌' తనకు తప్పు కనిసించడంలేదు. తల్లి భర్త మరణించిన దుఃఖంలో తవ్పు మార్గాన ఆలోచిస్తున్నదని విజయాదిత్యుడు అనుకున్నాడు.

*“యువరాజుగా ప్రకటించేనాటికి రాజరాజు పదహార్వళ్హవాడు. ఈనాటి నీ వయస్సు అది. కానీ ఆనాటికే రాజరాజు యుద్ర విద్యలో, రాజనీతిలో నిపుణుడైనాడు.?”

తండ్రిగారికి అకాల మరణం సంభవించకుండా ఉంచే ఆయన తనకు కూడా రాజనీతి నేర్చి ఉండేవారు. యుద్రవిద్యలో తాను అగ్రజునితో సమానుడు. దాక్షిణాత్యుల ఆయుధ ప్రయోగాలనూ, వ్యూహరచనా పద్దతినీ తండ్రిగారు ఇరువురకూ సమంగానే నేర్పించారు.

“విజయాదిత్యా! నేను మీ తండ్రిగారిని నిందించడంలేదు. వేంగీ రాణ్యాసి కైవసం చేసుకోవడంలో చోళుల తమకు సహాయం చేశారన్న కృతజ్రత ఆయన ఉండేది. అందుకే రాజ్య నిర్వహణలో చోళ చక్రవర్తి సూచనలను ఆయన అమలు చేసేవారు. చోళ చక్రవర్తి సూచన మేరకే రాజరాజు యౌవరాజ్యాభిషేకం జరిగిందని వా ఊహ. తమ దౌహిద్రుడు రాజు కావాలన్న కోరిక సహజమే కదా! నీవు తనకు పోటీగా రావచ్చునన్న భయం చోళులే రాజరాజులో కలిగించి ఉండవచ్చును. అందుకే నీపై హత్యా ప్రయత్నం జరిగి ఉండవచ్చును,

“విజయాదిత్యా! రాజకీయ ప్రయోజనాలతో ముడిపడిన నా వైవాహిక జీవితంలో పైక కాంతిరేఖవు నీవే! మీ తండ్రిగారు నాకు ప్రసాదించిన ఒకే ఒక్క వరానివి. ఈనాడు నీవు కూడా నాకు దూరం కానద్దు!?!

వేంగీపురానికి తిరిగి వెళ్లవద్దని తల్లి స్పష్టంగా చెప్తున్నది. కాని వేంగీ రాజ్యానికి విరోధులైన వారి వద్ద ఉండిపోవడం న్యాయమా?

ఆలోచిస్తున్న విజయాదిత్యుని వద్దకు పరిచారకుడు వచ్చి, “చాళుక్య చక్రవర్తి జయసింహులు కొల్లిప్రాక్ర దుర్గానికి వేంచేశారు. మిమ్ము చూడాలనుకుంటున్నారు. ఆలోచనా మందిరంలో వారున్నారు” అని చెప్పాడు.

ఈ ఈ ఈ

ఆలోచనా మందిరంలో క్తుంతల చాళుక్య చక్రవర్తి జయసింహుడు, ఆయన కుమౌరుడు సోమేశ్వరుడు ఆసీనులై ఉన్నారు. విజయాదిత్యుడు ఇద్దరికీ నమస్కరించి, జయసింహుని ఆనతిపై కూర్చున్నాడు.

““విజయాదిత్యా! మీ తండ్రిగారి అకాల మరణవార్త మమ్మల్ని కలచివేసింది. అంతకుమించి మా రాజ్య సరిహద్దులో నీపై దాడి జరగడం మమ్మల్ని బాధపెట్టింది. ఆ దాడి విషయమై చారులందించిన వారలు అప్రియాలు!”” అని జయసింహు డన్నాడు. బై

76

విజయాదిత్యుడు మౌనం వహించాడు.

“నీవ్చు చోడభీముని దౌహిత్రుడవు. చోడభీముడు నూకు అప్పుడు. గుణగ విజయాదిత్యుని దౌహిత్ర వర్గం వాడినని సగర్వంగా ప్రకటించుకున్నవాడు, అతనిని వినులాదిత్యుడు అంతవెలముందించినవాడంు నేనట నేంగీ రాజ్యంపై యుడ్డం (ప్రకటించాలనుకున్నాము. కానీ మీ తల్లి వివాహం నిమలాదిత్యునితో జరగడం వలన ఆ ప్రయత్నం మానుకున్నాము.?”

తన తల్లిదండ్రుల వివాహం జరిసించడంలోని రాజరాజనోళుని రాజనీతి విజయాదిత్యునికి జ్ఞాపకం వచ్చింది.

“4నీ త్రల్లి చాళుక్యుల దౌహిత్ర వర్గానికి చెందినది. నీ తండ్రి చాళుక్య నంశస్టుడు. రెండువైపులా చాళుక్య రక్తం (ప్రవహిస్తున్న నీకు వేంగి రాజ్యంపై హక్కు ఉంటుంది. అది గమనించిన మీదటనే రాజరాజు నీపై హత్యాప్రయత్నం చేసీ ఉండవచ్చును, అతడు చోళుల దౌహిత్రుడు. ప్రజలలో నీపై ఉన్న అభిమాన నుతనిపై ఉండదు.

“'మావలెనే చాళుక్యుడవైన నీ రక్షణ బాధ్యత మాదిగా భావిస్తున్నాము. నీవు మాతో మా రాజధానికి వచ్చి ఉండవచ్చును. నీ ఉనికి రహస్యంగా ఉంచబడుతుంది. మీ తండ్రిగారి అకాల మరణం అనేక అనునూనాలకు దారితిస్తున్నది. నీనింకనూ బాలుడవే. నీ కష్టం కాని పక్షంలో ఈనాడే వేంగీపురానికి తిరిగి పోవచ్చును.”

ఎంత ప్రయత్నించినా విజయాదిత్యునికి రాజరాజు అకృత్యాలకు పాల్పడతౌడన్న నమ్మకం కుదరలేదు. కానీ తల్లి తన గురించి భయసడుతున్నది. ఆమె భయం శళ్లేవరకూ కుంతల రాజధానిలో ఉండి ఆపై వేంగీపురానికి వెళ్లవచ్చును.

తన నిర్ణయాన్ని విజయాదిత్యుడు కుంతల చ॥్రనర్తికి తెలియచేశాడు.

ఈ శ శే

వేంగీపురంలో రాజరాజు రాజకొర్యాలలో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. మహామంత్రి అతనితో, “ప్రభూ? చిన్న మనవి? అన్నాడు.

44 ప్రేమ్హుద్రైి???

“ప్రభూ! మీ తండ్రిగారు, వివములాదిత్య నుహారాజు స్వర్గస్టులై రెండు సంవత్సరాలకు పైగా గడిచిపోయాయి. మీరు త్వరలో పట్టాభిషిక్తులైతే బాగుండునని విన్నపం!?*

*మహామం్రీ! మీకు తెలియని దేమున్నది? మొ సోదరుడు విజయాదిత్యుని జాడతెలియరాలేదు. అతడు. వచ్చిన పీదపనే పట్టా భిషేకనుని ఇదివరలో నిర్ణయించుకున్నాను. కదా! ఇతర రాజ్యాలలో సైతం అతని జాడ తెలియలేదు.

77

శత్రు రాజ్యమైన కుంతల దేశంలో అతడు ఉండడు. చారులను మరింత శోధించమని మూ ఆజగా తెలియచేయండి.?*

“ప్రభూ! చారులు తవుకు అప్రియుమైన సంగతి విన్నవించుకుందుకు భయపడుతున్నారు. మహామంత్రిగా తనుకు తెలియచేయవలసిన కర్తవ్యం నాపై ఉన్నది. ప్రభువులే సింహాసనానికి ప్రత్యర్ధి ఉండరాదన్న ఆలోచనతో తమ సోదరుని...?!

మహామంత్రి మాటలు పూర్తి కాకమునుపే రాజరాజు **శివశివా[?? అంటూ చెవులు మూసుకున్నాడు. అతని ముఖం క్రోధంతో ఎర్రబడింది.

““ప్రభూ1! అందుకే మనవి చేసుకుంటున్నాను. ప్రజలలో ఇటునంటి వనదంతుల వలన తమయందు అసంతృప్తి జనించకమునుపే తాము పట్టాభిషిక్తులగుట వేంగీ రాజ్యానికి శ్రేయస్కరం!*?

““మహామంత్రీ! మీరిక వెళ్తవచ్చును!??

మంత్రి నిష్క్రమించాక రాజరాజు ఆలోచనామగ్నుడై ఉండిపోయాడు. సరిచారక బృందం అతనిని పలకరించడానికి భయపడింది. భోజనం కూడా చేయకుండా సాయం సంధ్యా సమయం నరకూ ఉండిపోయాడు. సాయంకాల పూజా కార్యక్రమాలు నిర్వర్తించిన తరువాత తనను చూడవలెనని కుందవ దేవి వార్త పంపింది.

పూజా సమౌస్తి అయినాక రాజరాజు కుందవదేని నుందిరానికి వెళ్లి తల్లికి నమస్కరించి ఆమె ఆజ్ఞపై ఆసీనుడయ్యాడు. నవ “టర! మీ తండ్రిగారు న్వర్గస్టులై చాలా కాలమైంది. సట్దాభిషేక విషయంలో నవు తాత్సారం చేసినా ఉసీశ్షించాను. నీవు తక్షణమే నీ అభిషేక విషయంలో

రయం తిసుకోవాలి!?* కుందవడేవి కంరం ఉద్విగ్నమై ఉంది.

తనను చేరిన వదంతులు తల్లికి కూడా చేరి ఉండవచ్చును. ఆమె మనసు కుమారుని గురించి చెడుగా విన్నందుకు ఎంత బాధపడినదో! వని మీ తండ్రిగారిని ఎంతగా ప్రేమించినదీ నీకు తెలుసు. ఆయనను

నా నౌమువడానికి నేను చండశాసనుడైన నా తండ్రినే ఎదిరించడానికి సిద్దపడ్డాను, రయువంటై నేను నీకు రాజ్యమిప్పించడాన్లై మీ తండ్రిగారినే...?” కుందవ దేవి

ఖంత' మాటలాడలేకపోయింది. రాజరా చేసుకున్నాయి క జులో క్రోధమూూ ఆళ్చ్ళర్యమూ చోటు వదంతులు ఎంత ర్రూరంగా ఉంటాయి? తాను విన్నదానికన్నా బాధాకరమైన పుకారు. తల్లి చెవినపడింది. క్‌

ళ్‌క అలి న! వన మ్సీ తండ్రీగారం స్వర్గస్టులైననాడు లేని వదంతు లీనాడు ఎందుకు

బడుతున్నాయి? శత్రువర్గీయ లెవరో వదంతులు కల్పించి ఉండవచ్చును. నిన్ను

78

పదచ్యుతుని చేయడానికై ఇంతకాలంగా కనిసించని విజయాదిత్యుని కృత్యమే ఈ వనదంతుల కల్పన అని నా ఊహు?

“విజయాదిత్యు డటువంటి వాడు కాడు”

“4క్రాక్రపోవచ్చును. కానీ మాలవదేవి చోడభీముని కుమార్తె. నా తండ్రిగారిని కాపాడడానికి ఆమె తండ్రిని వధించడం జరిగింది. ఆమెలో ఆ పగచల్దారి ఉండదు. నా తండ్రిగారి దౌహిత్రుని పదచ్యుతిని చేయాలన్నది ఆమె ప్రయత్నమే కావచ్చును. చోడభీముని అనుయాయులు నేంగీ రాజ్యంలో కొందరైనా ఉండవచ్చును.?

“కావచ్చును. శత్రువు ఎన్జైనప్పటికీ వేంగీ రాజ్య రక్షణై జాగరూకత వహించనలసిన సమయ మాసన్నమైనది. పట్టాభిషేక ముహూర్తం న్నిర్ణయించమని పురోహితులకు తెలియచేస్తాను. ??

జ జ్‌ ఈ

మరునాడు పురోహితులను పిలిపించేలోగొనే చారులు రాజరాజుకు వార్త వినిపించారు.

అతని నవతి తమ్ముడు విజయాదిత్యుడు. కుంతల చాళుక్యుల ననోయంతో నేంగిపై దండెత్తి వస్తున్నాడు!

ప్రాణ రక్షణ నిమిత్తమని తమ వెంట విజయాదిత్యుని తీసుకు వెళ్లిన కుంతల చాళుక్యులు, వేంగీ రాజ్య భారాన్ని నిర్వహించవలసినది అతడేనన్న నిషయాన్ని అతనికి నచ్చ చెప్పారు. రాజరాజు చోళుల దౌహిద్రుడు. అతని నామధేయం నుండి అతనికి సంబంధించినదేదీ చాళుక్యులకు దగ్గరగా లేదు. అతడు రాజైన పక్షంలో వేంగీ రాజ్యం చోళ సామ్రూజ్యంలో భాగమై పోగలదు. ఆ దుస్టితి వేంగీ రాజ్యలక్షికి పట్టకుండా కాపాడవలసిన బాధ్యత విజయాదిత్యునిది.

విజయాదిత్యునిలో తల్లి వైపు నుండి కూడా చాళుక్య రక్తమే ప్రవహిస్తున్నది. వేంగీ ప్రజలు విజయాదిత్యునే రాజుగా కోరుకుంటారన్నది ఊహించే చోళులు రాజరాజుకు చిన్న వయస్సులోనే యౌవ రాజ్యాభిషేకం జరిపించారు.

తండ్రి వద్ద రాజనీతి నేర్చుకునే అదృష్టం విజయాదిత్యునికి లేదు. కుంతల చాళుక్యుల ఉపదేశం, తల్లి మాటలు అతని హృదయానికి ఎక్కాయి. అన్నగారిపై (ప్రేమ తగ్గడానికి మాత్రం రెండు సంవత్సరాలు పట్టినది!

ఈ జ్‌ ఈ

విజయాదిత్యుడు తనపై దండెత్తి వస్తున్నాడన్ను వార రాజరాజును శోకంలో ముంచెత్తింది. ఏ తమ్ముని కోసమైతే తాను రాజ్యాభిషేకం కూడా జరిసించుకోలేదో, ఆ తమ్ముడే తనపై దండెత్తి వస్తున్నాడు. విజయాదిత్యునిక్తే రాజ్యం అప్పగించి

79

వేడ్దామన్న కోరిక అతనిలో కలిగింది. వేంగీ రాజ్యంలో అంతఃకలహాలు రాకూడదన్న ఊహతో తన పితామహులు దాన్నార్ణవులు రాజ్యాన్ని ఆయన తమ్ముడైన అమ్మరాజుకే వదిలివేశారు. తాను కూడా ఆ కార్యమే ఏల చేయకూడదు? అతని కంరంలో అలంకృతమైన రత్నహారం కర్తవ్యాన్ని జ్ఞాపకం చేసింది. ఆ రత్నహారం యువరాజుగా నియమితుడైనప్పుడు యువరాజ చిహ్నంగా తండ్రి గారు స్వయంగా తన కంఠంలో అలంకరించినది. తానే వారసుడని తండ్రి గారు న్నిరయించినప్పుడు, ఆయన నిర్ణయాన్ని తానెట్టు తిరస్కరించగలడు? అంతేగాక్క విజయాదిత్యుని సహాయార్ధమని వచ్చిన కుంతల చాళుక్యులు వేంగిని ఆక్రమించి నేయగలరన్నది రాజనీతి కుశలుడైన అతనికి తెలిసింది. అందుకే సైన్యాన్ని యుద్దానికి సన్నద్దం కమ్మని ఆజ్ఞాపించాడు. మందిరానికి తిరిగి వచ్చేసరికి అతని తల్లి అతనిక్రై ఎదురుచూస్తున్నది. రాజరాజు ఆమెకు నమస్కరించి, ఆసనుడైనాడు. ““రాజరాజా! కుంతల చాళుక్య చక్రవర్తి అశేష సైన్య సమన్వితుడు. వేంగీ సేనలతని తౌకిడికి నిలువగలవా?)? స్‌ చక్రవర్తి షో బ్‌ వా ఉం ంసొదిత్యుని వెంట కుంతల సైన్యమంతా రాకపోవచ్చును. సైన్యం కొల్లిపాక 'బ్రాంతంలో ఉన్నదట, విషయసేకరణజై చారులను ఆజ్ఞాపించాను.”? _“మీ తండ్రిగారికి జైనధర్మంపై భక్తి ఎక్కువ. యుద్దానికి విముఖులైన ఆయన పైన్య సకరణలో ఏనాడూ శద కనపరచలేదు*, ోవేంగ్‌ రాజ్య రక్నణకు అవసరమైన సైన్యమున్నది.?? కాదు కుంతల చాళుక్యులకు వేంగీ రాజ్యాధిపత్యం మీద ఆశ నీకు తెలియనిది దాహ[తటచీకీనర్తి జామాత వేంగీ రాజు కావడం వారికి ఇష్తం లేదు. చోళుల 'త్రుడ వైన నీవు రాజు కాకుండా వారు ప్రయత్నిస్తారు.?” ళల ర ప్రయత్నం నేను నెగ్గనీయను[?? 44క్సీ కృపి షికి తోడుగా సె అభిప్రాయం” చోళ సైన్యం సహాయంగా ఉంచే బాగుండునని నా ళళ్‌ నా పరాక్రమాన్ని శంకిస్తున్నారా? ఒకరి సహాయానిక్రై చేయి. చాచను?)? కు క్‌ ప, ందవదేని పెదవులపై నిషాదపూరితమ్రైన నవ్వు కదలాడింది. శళ్‌ స్ప ఇ పరా తా మీ తండ్రి గారికి కూడా ఇష్టముండేది కాదు. నీ సాయి విజయం సాధించవచ్చును. కొనీ నీ వెనుక చోళ చక్రవర్తి స న్నదని తెలిస్తే కుంతల చాళుక్యులు విజ్బంభించరు. నీకు తంజపురం వెళ్లడం. ఇష్టం కాకపోతే నేను వెడతాను. 80

“మీరు తంజవురం వెళ్లడంలో నాకేవిధమైన అభ్యంతరమూ లేదు. మీ బంధువులను దర్శించి వారిని నా పట్టాభిషేకానికి అహ్వానించి, రానచ్చును. చోళ సైన్యం సహాయం లేకుండానే నాకు విజయం సిద్రిస్తుంది. ఆపైన విజయాదిత్యునికి కుంతలుల కుట్ర తెలియచేస్తాను.??

కుమారుని పట్టుదల కుందవదేవిలో ఆనందం కలిగించింది. ఆమె మోటుపల్లి రేవు నుండి ప్రయాణమై తంజపురం వెళ్లింది.

కుంతల చాళుక్య సైన్యం వేంగీ రాజ్యాన్ని పశ్చిమ దిక్కు నుండి తొకింది.

జ్‌ ఈ ఈ

కుందవదేని తంజపురం చేరుకున్నది. ఆమె తండ్రి రాజ రాజచోళుని అనంతరం ఆమె సోదరుడు రాజేంద్రుడు చోళ చక్రనర్తిగా సట్టాభిషిక్తుడైనాడు. తంజవురం చేరుకున్న మరునాడు ఆమె తన కుమారునికి రానున్న ఆపద విషయమై సోదరునితో ప్రసంగించింది,

ర్రాజరాజుకు సహాయముర్చించడం ఇస్టం లేదు. తానే విజయం సాధించగల ్లు నమ్మకంతో ఉన్నాడు. ఏ తమ్ముని కోసమై పట్టాభిషేకం కూడా జరిపించుకొనలే ఆ సోదరుడే దండెత్తిరావడం అతనిని శోకతప్తుని చేసింది!??

“విముభాదిత్యుడు రాజరాజుని తన వారసుడుగా నిర్ణయించాడు. కదా. అతని ద్వితీయవుత్రుడు పితృవాక్య ధిక్కారమెట్టు చేసెనో??:

తల్లి మాటను పాటిస్తున్నాడు కదా! తల్లిదండ్రుల ఆజ్ఞలు వేరైనప్పుడు పుత్రులు తమకు ప్రీతికరమైన ఆజ్ఞను శీరసావహిస్తారు. ఆనాడు తండ్రిగారు నా పుత్రున్రై రాజ్యం నిష్కంటకం కావాలన్న రాజకీయ దృష్టితో నాకు సవత్నీయోగం కల్పించారు. చోడభీముని కుమార్తెను నాకు సపత్నిని చేయకపోతే, రాజరాజుకు సవతి తమ్ముడు జన్మించడం, ఈనాడు రాజ్యాన్లై యుద్దం చేయడం జరిగేవి కావు. నాకు సవత్నీయోగం కలిగింది తప్పు నా పుత్రునికి నిష్కంటకమైన రాజ్యం లభించలేదు!”

““క్తుందవై! రాజవనితవ్యు, ధీర్త్రీవి - నీ విట్లు మాట్లాడరాదు. అనాడు తండ్రిగారు రాజనీతిని ఉపయోగించి, నూలవదేనీ! విములాదిత్యుల వివాహాం జరిపించకపోతే, ఈనాడు ఎదురైన పరిస్టితి ఆనాడే ఎదురయ్యేది. నీవు ప్రస్తుత కర్తవ్యం ఆలోచించవలెను తప్పు గతాన్ని తల్చుకోరాదు. ఈ పరిస్థితికి కారణం విమలాదిత్యుని అకాలమరణం, ఆ సమయంలో వేంగీపురంలో విజయాదిత్యుడు లేకపోవడం.””

నా భర్తను నేనే హతమార్చానన్న వదంతి వుట్టింది *” కుందనదేని దుఃఖంలో మాటాడలేకపోయింది.

81

“సీతా మహాసాధ్వికే వదంతులు తప్పలేదు నేను మంత్రులతో, దందనాయుకుర్‌ చర్చించి, ఈ విపత్కర పరిస్టితి విషయమై నిర్ణయం తీసుకుంటాను భయపడక్తు!?ః జ శ్‌ నే

తిరువైయార్‌ రాజప్రాసాదంలొ సౌధాగ్రం మీద నుండి కుందవదేవి కావేరీ నదిని చూస్తూ, నిల్చున్నది. తన పుత్రుని యౌవ రాజ్యాభిషేకానికి కారణమైన పర్వెరుల ఆమెకు జ్ఞాపకం వచ్చాయి. ఆరు సంవత్సరాలకు ముందు తాను భర్తతో, కుమారుని తంజపురం వచ్చింది తిరువెయార్‌లోని, ఆలయాన్ని దర్శించిన సమయంలో తో భర్త కళ్లలే సన్నని నవ్వు కన్పించి, మాయమైంది. తన ముఖం సిగ్గు ముడుచుకుపోయింది,

ఆనాటి సంఘటనలు జ్ఞాసకంగా, కుందవదేవి మనస్సు గతంలోకి వెళ్లింది

జ్‌ ౫ జ్‌ రి ఆలయంలో స్వామి దర్భనమైన పిదప విమలాదిత్యుడు కుందనదేవి వంక చూల చిరునవ్వునవ్వాడు

“ద్రేన్లీ క్ర్య ఆలయంలోనే క్తద్రా మనగాంధర్వ నివాహం జరిగి ఉండనలసినదిః నాకై ఎంత సాహస్రాన్సిక్తి ఒడిగట్టావు!2?

సిగ్గుతో కూడిన ఆనందంతో కుందవదేవి ముఖం వెలిగింది

“ఈ ఆలయంలోని స్వామిని ప్రత్యేకంగా పూజించాలన్నది నా కోరిక భూదాగ మివ్వడానికి వేంగీ రాజ్యంలోని ఆలయం కాదు. స్వామికి రజత పాత్రలను అర్పిం ంచి బాగుండును కదా[?? క్రుంద్రవదేవీ విమలాదిత్యులు స్వామికి ప్రత్యేక పూజలు జరిపిం రజత పాత్రలు సమర్పించారు. విష్ణువర్ధన _వీములాదిత్య దేవుడనే మహారాజా

4 దానం చేసినట్టుగా దానశాసనం దేవాలయంలో చెక్కబడింది. (. పూజా కార్యక్రమం పూర్తి అయిన తరువాత రాజరాజు నిమలాదిత్యునిల్‌

విహ్మువర్దసుడన్న 'నామమూ,” బిరుద నామమూ చాళుక్య వంశస్తులలో ఎక్కు న ఉన్నవి అదే విధంగా విజయౌదిత్య నామన్లు కూడా చాలా మంది రాజులే ధరించ” విష్ణువర్దన నామధేయమెవరిది?:: అని ప్రశ్నించాడు.

శశ ద్ర

ఎహ్టసర్తనుడు చాళుక్య వంశక్తర్హ, మనము చంద్ర వంశస్టులము కదా! చ న్‌ వజియాదిత్యుడనే రాజు అయోధ్యా నగరాన్ని పరిపాలించేవాడు. అలో ణి వజయ యాత్ర చేయాలన్న కోరిక కలిగింది. దిగ్విజయ యాత్రలో దే

హతమార్చాడు. వ; స్లివుడు యుద్ద

ళ్‌క ్ర్రిలి గి

అప్పుడు విజయాదిత్యుని రాణి గర్భవతి ఆమె అ యోధ్యా నగరానికి తిరి 82

వెళ్లలేదు యుద్ర రంగానికి సమీసంలో ఉన్ను వేస చెట్టు క్రింద నివాస మేర్చరచుకుంది ఆమెను విమ్ణుభట్ట సోమయాజి అనే బ్రాహ్మణుడు కుమార్తె వలె కాపాడాడు. తనకు కలిగిన కుమారునికి ఆ బ్రాహ్మణునిపై గల భక్తితో విష్ణువర్హనుడన్న నామముంచింది. బాలునికి భర్తరైన మానవ్యస గో త్రమూ, విష్ణుభట్ర సోమయాజిదైన హరితస

( రెంచిలో ఉపనయనాది సంస్కారాలు జరిపించింది. అందుకే చాళుక్యులు ద్విగోత్రులైనారు.

“+విమ్ణునద్హనుడు యుద్ద విద్యలు నేర్చిన తరువాత తల్లి నలన తండ్రీ మరణించిన వివరం. తెలుసుకున్నాడు. అతడు. త్రిలోచన్య పల్లవుని ఓడించి. హతమార్చాడు. ర్రిలోచన పళ్లవుని కుమార్తే. ఉత్తమ. అనే త్తని వివాహామైనాడు.. వారి సంతతి చాళ్ళుక్ష్య వంశంగా విస్తరిల్లింది.?”

వినులాదిత్యుడు చెప్పిన వంశక్రనుం విన్న కుందవదేవి * బొత్తరాహులకూ, దాక్షిణాత్యులకూ నివాహ సంబంధాలుండేవా?”” అని ప్రన్నించింది.

“ఉత్తర, దక్షిణ శబ్దాలు వింధ్య పర్వలానికి ఎటువైపు ఉన్నామన్నది తెలియచేయడానిక్షే! పాండ్య రొజకుమూర్తే చిత్రాంగదను అర్జునుడు నివాసం కొలేడా?””

రాజరాజు ఆలోచనా సముద్రంలో మునిగి ఉన్నట్లు క్రుందవదేనీ విమలాదిత్యులు గమనించారు నూనూగు మీసాల, నూత్నయొవనంలో ప్రనేశించిన రాజరాజు (పేమ గురించీ, వివాహం గురించీ కొత్త కొత్త అలోచనలు కలుగుతున్నవి అతనికి విషవర్హనుడు శత్రు రాజకుమార్తెను నివాహం కొనడం రుచింపలేదు.

“కుమూరా? ఏమి ఆలోచిస్తున్నావు?”

“విష్ణ వివాహం కానడం విషయమై

విష్ట్ణువర్షనుడు త్రిలోచనపల్లవుని కుమౌర్తేను మై అలో శశ్రురాజకుమార్తేను ప్రేమించడం సాధ్యమేనాం తన తంధ్రేని పిన 2 క ో ఠి చంపిన పిమ్లువర్హనుని ఉత్తమ ఏనిధంగొ భర్తగొ గౌరవించగలిగింది? న క తండ్రికి అస్రీయం ఆవేశంల మూట్రాకన వెంటనే రాజరాజుకు తన సంభాషల తంట లా నచ్చునన్న భయం కలిగింది. తన తండ్రి తన సవతి తల్లిని వివాహమ్రైన ॥ మువష్దనుని వివాహ విషయమూ ఒేేలొ ఉనైరా సః

“నన్ను క్షమించండి. ఆవేశంలో తప్తుగొ మొట్లాడా కు నమసరించి

౧లిపు త్రీస్తుక్షునివెళ్ళిపోయాడు. 'నిమలాదిళ్యుడు ఆలయం (కా పోదూ న ని వవ చవదేవి భర ముఖం నంకనే చూస్తున్న రో 'డలీము తన ఇద్దరి చందూ 4 నావీ

హం రాజకీయ దృష్టితోనే జరిగిందిః కొ జన రాజరాజు నూటిలు ఆయ అనన్‌ ప్రేమానురాగాలు చూపిస్తున్నారు. బౌలొక యనను

ధపెట్టవలసిన అవసరంలేదు.

83

చాలాసేపటికి విమలాదిత్యుడు ఆలోచనల నుండి తేరుకున్నాడు.

దేవీ! వేంగీపురం వెళ్లిన వెంటనే రాజరాజుకు యానరాజ్యాభిషేకం జరుపుటకు నిశ్చయించాను. వారసత్వం కొరకై వేంగీ రాజ్యంలో యుద్రం జరగడానికి వీలులేదు!”

““రాజరాజు చిన్నవాడు. రాజు వృద్దాప్యంలో కదా యువరాజును నిర్ణయించవలసినది!?

“సామాన్య పరిస్తితిలో నీవు చెప్పినట్లే జరుగుతుంది. కానీ నేను ఇన్ని దినాలుగా మరచిపోయిన సంగతిని రాజరాజు జ్ఞాపకం చేశాడు. మాలవదేవి చోడభీముని కుమార్తె. ఆమె తండ్రిని నేనే హతమౌార్చాను. నీ తండ్రి గారిని రక్షించడానికి ఆమె తండ్రిని వధించాల్సి వచ్చింది. నీప్రై నీ సంతానంపై ఆమెకు (ప్రేమ ఉండదు. రాజనీతిని కూలంకషంగా అభ్యసించిన నేను, ఈ విషయం విస్మరించడం నాకే ఆశ్చర్యంగా ఉన్నది. యువరాజును నేను నిర్ణయించిన పిదప్క నానిరయానికి ఆమె బద్దురాలు కాక తప్పుదు”?

తంజపురం నుండి వేంగికి తిరిగివెళ్లిన వెంటనే రాజరాజు యౌనరాజ్యాభిషేకం జరిగింది. యువరాజ చిహ్నమైన రళత్నాలహారం నిమలాదిత్యుడు స్వయంగా తన జ్యేష్టపుత్రుని కంరంలో అలంక్షిరిందాడు. అన్నగారి అభిషేకోత్సవంలో విజయాదిత్యుడు మమిలర్సాహంలో పాల్గొన్నాడు. మాలవదేవి ముఖంలో ఎక్కడా అప్రసన్నత

ంచలద్వు. సతంయ

కన్న వారసత్వపు యుద్దాన్ని అరికచ్చానన్న తృప్తి విమలాదిత్యునిలో

రాజరాజు యౌవ రాజ్యాభిషేకంలో పాల్గొన్న రాజేంద్ర చోళుడు తన కుమార్తె అమ్మంగదేవికై రాజరాజు హస్తాన్ని అక్రించాడు.

జ జ జ నష 2 లలభికున్న కుందవదేవి ముఖం విషాదంతో మ్ఞూనమైంది. తన కుమారునికి సంక పైన రాజ్యం లభించాలన్న రాజకీయపు దూరదృష్టితో తన తండ్రి తనకు ఆ భ్రాం యోగం కల్పించాడు. వారసత్వపు యుద్దం జరుగరాదన్న రాజకీయపు బా చనతొన్నే తన భర్త చిన్న వయస్సులోనే కుమారుని యువరాజుని చేస, రాజ్యపాలనా హ్‌్టరను అప్పగించాడు. రాజనీతి ముందు వ్యక్తి సౌఖ్యం నిలువదు! దైవదురీహనుందు న్‌ నిలువదు! అందుకే ఎంత ప్రయత్నించినా, రాజరాజుకు సింహాసనం కోనమైన

వ తప్పులేదు. అనేక యుద్దాలలో. పాల్గొంచాడని జ్యోతిష్కులు చెప్పారు. అందుల్‌' మొదటిది వారసత్వపు యుద్దవూ?

ఇంతకూ, రాజరాజు ఎట్టున్నాడో? వేంగీపురం నుండి వార్త ఏమీ రాలేదు.

శ్రా క్‌ ఈ 84

కుంతల చాళుక్య 'సైన్యం వేంగీపురంపైకి దాడి చేసింది. రాజరాజు వ్యూహరచనా, పరాశ్రమమూ, అపారసనాబలం ముందు నిలువలేకపోయినాయి. రాశిలో పెద్దదైన కుంతల సైన్యం వేంగీపురాన్ని సులభంగా ఆక్రమించుకుంది. రాజరాజు ఎంత ప్రయత్నించినా, వేంగీ సైన్యం పారిపోకుండా అసలేకపోయాడు. వేంగీపురాన్ని ఆక్రమించిన కుంతల సైన్యం చేతిలో చిక్కడం ఇష్టంలేని రాజరాజు, ఉత్తరంగా వెళ్లి, గోదావరిని దాటి, రాజమందిరంలో తలదాచుకున్నాడు,

అతనికి తల్లి హెచ్చరిక జ్ఞాపకము వచ్చినది. చోళ సైన్య సహాయం అవసరమని ఆమె నచ్చజెప్పింది. వయస్యృల్య్‌ చిన్నవాడైన తనకు, సహాయ మర్హించడం చిన్నతనంగా అన్పించింది. తన తండ్రికీ అట్లే అన్పించిందట! అనుభవంతో కాని యుద్దనీతి పూర్తిగా తెలిసీరాదు!

తంజపురంలో ఉన్న తల్లికి పరాజయవార్త తెలిసి ఉండునా?

నే శ్‌ ళీ

రాజరాజు పరాజితుడై వేంగీపురాన్ని వదల్మి రాజమందిరానికి చేరుకున్న సంగతి రాజేంద్ర చోళునికి తెలిసింది. అతడు మంత్రులతో, దండనాయకులతో చర్చించాడు. దండనాయకులకు ఆదేశాలిచ్చిన తరునాత కుందన దేవిని సిలిపించాదు.

కుందవదేని వచ్చి, రాజేంద్ర చోళుని వంక ప్రశ్నార్థకంగా చూసింది.

“కుంతల చాళుక్యుల ధాటికి నిలువలేక వేంగీ సైన్యం రాజముండిరంలో తలదాచుకున్నదట! రాజరాజు శేమంగా ఉన్నాడని వార్త వచ్చినది. కుంతలులు గోదావరిని దాటి, రాజమందిరాన్ని ముట్టుడించడం సులభం కాదు!

*““రాజరాజు నా హెచ్చరికను వినలేదు!”

*నేడే చోతేయవరసు ఆధిపత్యంలో అయిదు నేల సైనికులను వేంగికి పంపుతున్నాను.

అయిదువనేలా? తాను అభిమూనాన్ని వదలి కుమారుడు కాదన్నా నచ్చా చేయి చాచి అడిగిందే? అయిదు. వేల సైనికులను పంపుట దేనికి? తన కంటి తుడుపుకోసమా?

కుందవదేవి ముఖకవళికలను గమనించిన రాజేంద్ర చోళుడు “చోళ సైన్యాధ్యక్షుని అరువది వేల కాల్చ్బలంతో, ఇరువది వేల ఏనుగులతో కర్ణాట రాజభానిపైకి దండయాత్రకు పంపిస్తున్నాను. కుంతల చక్రవర్తి జయసింహుడేమి మనో చూడాలి! అన్నాడు.

రాజేంద్ర చోళుని యుద్దనీతి అనగతమ్రైన కుందనదేని ముఖం ్రసన్నమైంది.

85

కుందవై! రాజరాజు నాకు మేనల్టుడే కాదు, అబల్జుడు కూడా! నా కుమార్తె వేంగీ రాజ్యానికి మహారాణి కావలెనన్న కోరిక నాకున్నది. న్‌ న్‌ శ వేంగీపురంలో కుంతల చాళుక్య యువరాజు సోమేశ్వరుడు, విజయాదిత్యునితో అతని పట్టాభిషేక విషయం ముచ్చటిస్తున్నాడు. రాజభటుడు లోపలకు వచ్చి, సోమేశ్వరునకు నమస్కరించాడు. సోమేశ్వరుడు అతడు మాట్లాడవచ్చున్నట్టు చూశాడు. “ప్రభూ! చో; 'సైన్వం కుంతల రాజధానిని ముట్టుడించడానికి వాయువేగంతో వస్తున్నదట. తాము వెంటనే సైన్య సమేతంగా రాజధానికి తిరిగి రావలెనని తము తండ్రిగారు జయసింహచక్రవర్తి తము అజ్జగా తెలియచేయమన్నారు.?? ““లౌరా, రాజేంద్ర చోళుని యుద్దనీతి! మేము లేని సమయంలో రాజధానిని ఆక్రమించ ప్రయత్నిస్తున్నాడా? అది జరుగనివ్వము!* తి సోమేశ్వరుడు సైన్యాధ్యక్రని పిలిపించి సేనలు వెంటనే కుంతల దేశానికి రిగిపోవడానిక్తి సిద్దం కావలెనని ఆజ్ఞానించాడు. అంగకమాదిత్యుని ముఖం మ్ఞూనమ్రెంది తనకు సహాయంగా ఉంటామన్న వారు వ న్నారు. తన కిప్పుడు వేంగ్‌ రాజ్యాధికారం ఏ విధంగా సంక్రమిస్తుంది? కోసం ని ముఖకవళికలు గమనించిన సోమేశ్వరుడు, **విజయాదిత్యా! నీ వున్న ప్పుడో నిల వేంగ్‌ దేశంలో ఉంచుతున్నాను. మాపై నమ్మకంతో నీ స్ట అనాధగా నేను వదలి వెళ్లను. ఇదివర ప నీ జ్యేష్ట పుత్రుడివి[?: అన్నాడు. 'ల్లను. ఇదినరలోనే చెప్పినట్టు నీవు నా విజయా దేశానికి సె నని వేంగీరక్షణార్థం కొంత సైన్యముంచి, సోమేశ్వరుడు కుంచల కుంతల ంగా వెళ్లిపోయాడు. నుండి చే వే సైన్యం తిరిగిపోయిందని తెలిసిన రాజరాజు ఉతర దిక్కు సెనం న లరాన్ని ముట్టడించాడు, అదే సమయంలో దక్షిణ దిక్కు నుండి చోళ వో ంగీపురాన్ని తౌకింద్రి, యుదంలో పంపక పడిపోయిన విజయాదిత్యుడు అన్నగారికి ముఖం చూపలేక రాజరాజు ఎ శ ంత ప్రయత్నించినా విజయాదిత్యుని జాడ తెలియరాలేదు! శ ఖ్‌ చోళ సేనాధిపతి శత్రుశేషం లేక్తుం ళో ప్రాయవరసు రాజరాజుతో “ప్రభూ! ఉత్తర దిక్కున కూడా 6, శే అన్నాడు. చిది కదా! కళింగాధిపతికి మన ప్రతాపం తెలియచేద్దాము 86

విజయోత్సాహంతో ఉన్న రాజరాజు సమ్మతించాడు.

చోళ సైన్యమూ, వేంగీ సైన్యమూ కలిసి కళింగ ఓడ్ర, ఉత్కళ, వంగ దేశాలను జయించ్చి పవిత్ర గంగాజలాలను సేకరించి, రాజమందిరానికి తిరిగి వచ్చాయి.

ఈ ఈ జ్‌

తండ్రి మరణించిన తరువాత మూడు సంవత్సరాలకు పైగా గడిచిన సిదప రాజరాజు పట్టాభిషేక మహోత్సవం జరుగుతున్నది. పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో పాల్గొనడానికి రాజేంద్ర చోళ చక్రనర్తి వచ్చాడు.

“ర్రాజరాజా! నీ రాజధాని వేంగి నుండి గోదానరీ తీరంలోని రాజమందిరానికి మౌరితే మంచిది. శత్రురాజుల దాడిని, జలదుర్గం కనుక ఆ నగరం సులభంగా ఎదుర్కొనగలదు.'?

“మీ సూచనను అమలుపరుస్తాను.”

“రాజులలో మహేంద్రుని వంటి వాడవు కావాలని నూ కోరిక. నీ పేరనే ఆ నగరానికి రాజనమహేంద్రవురమన్న నామకరణం చేయవచ్చును.”

తొమ్మిది వందల నలుబది నాల్గవ శకసంనత్సరంలో, సింహ మాసములో కృష్ణపక విదియా గురువారమునాడు, ఉత్తరాభాద్రా సహిత వణిజిల్లగ్నములో వేద ఘోషల మధ్య రాజమహేంద్రపురంలో రాజరాజు పచ్చాభిషేక నుహోత్సనం వైభవంగా జరిగిపోయింది. కుందవదేవి కన్నులు ఆనందాశ్రువులతో నిండిపోయాయి.

*“4వేంగ్‌ రాజుల పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో పాల్గొనడం ఇది మూడవసారి. శక్తివర్మ, విమలాదిత్యుల రాజ్యాభిషేకాలు దర్శించాను. రాజరాజ నరేండ్రా, నీ రాజ్యాభిషేకం మూడవది” అని రాజేంద్ర చోళుదన్నాడు.

తనపై దండెత్తినప్పటికీ తమ్ముడు పట్టాభిషేక సమయంలో దగ్గర లేకపోవడం రాజరాజుకు కొరతగా అనిపించింది. యుద్ద సమయంలో బందీగొ చిక్కితే తమ్ముని అనునయించి, తన దగ్గర ఉంచుకొనవలెనని అతడు అనుకున్నాడు. కొనీ విజయాదిత్యుడు పలాయితుడైనాడు. తిరిగి కుంతల దేశం చేరి యుండునేమోా! చారులను సంపి వెతికించవలె,

రాజేంద్ర చోళుడు, “మేము నేటికి నాల్లన దినమున బయలుదేరి చోళరాజ్యం చేరుకుంటాము. గంగా సలిలాన్ని చోళ దేశపు ప్రజలందరికీ అందచేయవలసిన బాధ్యతే మౌపై ఉందిొ' అన్నాడు, “నేను మీతో వచ్చి గంగా సలిల పూజలో పాల్గాంచాను”* అని అమ్మంగదేవి అన్నది. రాజరాజు తన భార్య అమ్మంగదేవి వంక ఆశ్చర్యంగా చూశాడు. తను వివాహమైన 87

ర తరునాత కూడా ఆమె తంజపురంలోనే ఉండిపోయింది. తన తండ్రి మరణానంతరం రాజ్యంలో ఈనాడే శాంతి నెలకొన్నది మహారాణిగా అభిషిక్తురాలైన వెంటనే రాజ్య వదిలిపోవచ్చునా?, లగా రాజేంద్ర చోళుడు, “నేడే కదా పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో ,మవోరా: నం పాలన్నది! ఈ మహోత్సవం ముందు మేము చేయబోయే పూజా సహిత ఉళ్స, గొప్పది కాదు? అన్నాడు, “ఈ, ఉత్సవ మేమంత గొప్పది? సభాభవనమెంత చిన్నదిగా ఉన్నదో!?? అని అమ్మంగదేవి అన్నది. “రాజమహేంద్రపురం నూతన రాజధాని, వేంగీపురంలోని సభా భవనం పెద్దది” అని రాజరాజు అన్నాడు. అమ్మంగదేవి తిరిగి తంజవుర గమనాభిలాషను తెలియచేసింది. పో. రాజరాజు ఆలోచించసాగాడు. అమ్మంగదేవికి వేంగీ రాజ్యంపై ఎవ్చుడూ చిన్నదూపె. తమ వివాహం కేవలం పెద్దవారి బంధుత్వాపేక్షతో జరిగింది. అతడి ఆలోచనల్సు బాల్యంలోకి పోయాయి, పట్టాభిషిక్తుడు కాకపూర్వం విమలాదిత్యుడు తరముగ్గా కుందవదేవితో, కుమారుల? రాజరాజుతో చో్ళజేశానికి వెళ్లడం సంభవించేది. రాజేంద్రచోళుని కుమారుల ని కలసి రాజరాజు దొక్షిణాత్యుల ఆయుధ ప్రయోగాల్సు అభ్యసించేవాడు. రాజేంద్రవో ర్య మమార్తె అమ్మంగదేవి, మేనత్త ఎవ ఎక్కువకాలం గడుపుతూ ఉండేది. బాల్యం అమ్మంగదేవీ రాజరాజులు కలసి అడుకునేవారు “మేము తంజపురానికి ఎన్నోస్తారు ము. నీవు క్రూడ్లా వేంగీపురానికి రో”! అని రాజరాజు అనేవాడ్డు, ఇగాప్ల న్చా శ కూడా వేంగీపు (్టీ దేశానిక్రి నేను రాను. మా దేశంలో ఎన్నో దేవాలయాలున్నాయి. కోనేరికీ కట్టులు షోస్పి సంటలు పండిస్తారు, వ్లీ దేశం వట్టిబీడు*? అని అమ్మంగదేవి అనేది. రాజరాజుక్రు కోవం వచ్చేది, ౮మీ దేవాలయాలన్నీ మా చాళ్యక్ష్య శిల్పులు నిర్మించినవే, కట్టలు పాయ్యకుండోనే మ్‌ దేశంలోని మహాప గోదావరీ, కృష్ణు పాక్షన్సలు దేశాన్ని సస్య శ్యామలం చేస్తాయి. తంజపురంల్రోన్స ఉండిపోయి, “ల్సీ దేశమే గొప్పదనుకుంటున్నావు”' ఇద్దరి మధ్యా వాద చెలరేగి ఆట ఆగిపోయ్వేద, అన్ముంగదేవి యుక్తవయస్కురాళై తరువాత వా షణ న్‌ లై రిద్దరి నడుము ఆటా, సంభ ఆఅగిపోయొయి. (వ 8౭08

విమలాదిత్యుని రాజ్యాభిషేక సమయంలో కూడా రాజేంద్రదోళుని వెంట అన్ముంగదేవి వేంగీపురం వెళ్లలేదు

య శః ఈ

తిరువైయార్‌ రాజప్రాసాదంలో కుందనదేవి సమీపంలో అమ్మంగదేవి కూర్చుని ఉన్నది. ఆనాడు ఆషాఢ మాసంలోని మొదటి. శుక్రవారం. ఇరువురూ పూజా కార్యక్రమం పూర్తి చేసుకుని, సౌధాగ్రంపై కూర్చున్నారు. సౌధాగ్రం. పైకి వచ్చిన రాజరాజు వెనుకకు తిరిగి వెళ్ళి పోబోయాడు.

“ర్రాజరాజా, వెల్లిపోవలసిన అవసరం లేదు. లోసలకురా[?” అని కుందవదేవి అన్నది.

రాజరాజు కుందనదేవికి ఎదురుగా ఆసీనుడైనాడు. తల్లి అతనికి దేవీ ప్రసాదమందించింది. రాజరాజు భక్తితో. ప్రసాదం స్వీకరించాడు.

“ఈనాడు ఆషాఢ శుక్రవారం కదా, శ్రావణమాసంలో జరుసవలసిన దేవీపూజ ఈనాడు ఏల జరిపించారు?”

“క్క దినము పతివ్రతలా తిలకమైన కళ్ణిగి జీవితంలో ముఖ్యమైన దినము ఆమె సేరనే ద్రావిడ దేశంలో స్త్రీలు వూజ చేస్తారు.”

4 క్ష్యగి ఎవరు?”*

*1క్రరికాల చోళుడు రాజ్యం చేస్తున్న కాలంలో కోవలన్‌ అనే వణిక్ర్రు ముఖుడుండే వాడు. అతని భార్య కళిగి కోవలన్‌్మాధవి అనే వేశ్య వ్యామాహంలోపడి సర్వస్వమూ కోల్పోయాడు. కజ్రగి ఆతనికి ధైర్యం చెప్తుంది. పూలమ్మిన చోట కచ్రైలమ్మలేని కోవలన్‌ భార్యతో కలసి మధురానగరం చేరుకున్నాడు.”

కుందవదేవి కళ్లిగి గురించి చెప్తూండగా, వేటకు వెల్లిన నిమలాదిత్యుడు వారున్న చోటికి వచ్చాడు. 'కుందవదేని వెంటనే లేచ, పరిచారికలను పిలువక్క తానే భర్తకు ఆసనం సిద్దం చేసింది. నిమలాదిత్యునికి దేవీ ప్రసాదమందించిందె. ఆనాటి వేటలోని విశేషాలను అడిగి తెలుసుకున్నది.

కుందవదేవి రాజరాజు వంకకు తిరిగి, కణ్ణగి చరిత్ర చెప్పసాగింది.

/మధురానగరం చేరుకున్న పిదప కజ్ణగి వ్యాపార నిమిత్తమై భర్తకు తనకాలి అందెను. తీసి ఇచ్చింది. రాజాస్టాన స్వర్ధకారుని వద్దకు కోవలన్‌ అందెను. తీసుకు వెళ్లేడు. స్వర్ణకారుడు అంతకు మందు రాణి అందెను తస్కరించాడు. కణ్ణగి అందె, రాణి అందె ఒక్కలాగే ఉన్నాయి. అతడు కోనలన్‌ను రాజు నద్దకు తీసుకొని పోయి, దొంగతన మారోసించాడు. మధురానగర రొజు చెడుంజెళియన్‌ కోవలన్‌కు మరణశిక్ష విధించాడు.

89

““భర్త మరణవార్త విన్న కల్ణగి రాజాస్ట్రానానికి నచ్చి రాజును “రాణి అందెలో ఏమి ఉన్నాయి?” అని అడిగింది. రాజు “ముత్యాలున్నాయి' అని చెప్పగానే ఆమె తన అందె బద్దలు కొట్టింది అందులోనుంచి మణులురాలేయి. రాజు తాను అన్యాయం చేశానన్న బాధతో వెంటనే మరణించాడు.

““నేనే పతిన్రతనైతే నా భర్తను హతమార్చిన ఈ నగరం నశించుగాక[* అని కజ్ణగి శపించింది. ఆమె అదేశాను సారం అగ్నిదేవుడు న్యాయశీలురినీ వృద్దులనూ, బాలురనూ వదలి నగరాన్ని నశింపచేశాడు.

“+ క్ణని జీవితంలో ఆషాఢ శుక్రవారం ముఖ్యమైనదినం. అందుకే ఆనాడు స్త్రీలు దేవీపూజ చేస్తారు.

“చేరర్రాజు సెంగుట్టువన్‌ ఆమెకు ఆలయం నిర్మించాడు. అతని సోదరుడు ఇళంగోవన్‌ ఆమె చరిత్రను శిలప్పదిగారం అనేకావ్యంగా రాశాడు.

తల్లి చెప్పినది శ్రద్దగా విన్న రాజరాజు “తమిళ భాషలో కావ్యరచన చాలొ కాలంగా సాగుతున్నది కదా? అన్నాడు.

+“ అవును తమిళభాషలో కావ్యరచన వేయి సంవత్సరాలకు ముందు నుండి ఉన్నది. తమిళభాషలో రవన చేయడం వల్తనే బౌద్ద, జైన 'మతాలు దేశమంతటా ప్రచారం పొందాయి. అది గమనించిన రాజులు వైదిక వాబ్మయాన్ని కూడా తమిళభాషలో రచింసచేశారు. అప్పటి నుంచి (ద్రావిడ దేశంలో బౌద్ద, జైనాల ప్రాచుర్యం తగ్గి వైదిక మతం పునరుద్రరింపబడింది.

“తమిళభాషలో కొంత పరిచయముంది. తమిళ వాజ్మయం చదున వలెనని ఉంది"? ఆని రాజరాజు అన్నాడు.

వప తెలుగు భ్‌ వాజ్మయం చదువవలెనన్న సంస్కృతమునో, తమిళములో ఆశ్రయించవలసీన + అరా చీనమెన మీ భాషలో 9 ౧౩౩ అ సై షలి* స్రాహిత్ర డిది? అమ్మంగదేవి అన్నది, ప ఒం ్యమెక్క

శ మె ఈ

ఆజం చర్మ తెలగ భాష అన్నా చిన్నమాప్త పోలేదు ష్‌ తిన్నాడు తెలుగు భాషపై తిరస్కృతి అతనికీ కోపం కలిగించింది “భాష ప్రారీనవ్హూ్యూ అర్వాచీనమూ అన్నది ప్రధానం కాదు. భాషా మాధుర్యంలో తెలుగు ఖాషతో. తమిళభాష ఎన్నటికీ సాటిరాదు. సాగర మధనంలో హాలాహలం ముందు పున్తెంది అమృతం తరువాత పుట్టింది. తమిళ తెలుగు భాషలకు ఉన్లు పోలిక అయినంటిది?? అని రాజరాజు అన్నాడు వెళ్లిపోయింది. = 90

““రాజరాజ్మా అంత పరుషంగా నొట్టాడినానేమి?””

మ “ఆమె అన్నమాటలు బాగున్నవా? నేను తమిళభాషపై గౌరవము చూస్తి తమిళ

వాజ్బయము. చదునవలినని ఉన్నదని. చెప్పిన పిదప, కూడా ఆమె నా భాషను

తిరస్కరించుట మర్యాదగా ఉన్నదా?”

పంటి తమిళ వాజ్మయము నేర్పుటకై విద్యా గురువును అన్వేషించమని ఆస్ట్రాన లకు చెపాను*”

సంభాషణను ఆలకించిన నిమలాదిత్యుడు రాజరాజులో, “తెలుగులో సైతం ఛందోబద్దమైన కవిత్వమున్హది, వేంగీ రాజ్యం గత వంద సంవత్సరాలుగా అంతఃకలహాలతో, అరాజకంతో ఛిన్నా భిన్నమైంది. ఇన్పుడిప్పుడే దేశంలో సుప్టిరమైన శాంతి భద్రతలు నెలకొంటున్నవి. దేశం సన్యశ్యామలమై, విదేశీయ వ్యాపారం వ్పుదై చెందుతున్నది. నీవు రాజైన పీదప రాజ్య భారంతో పాటు తెలుగు సాహిత్య పోషణ భారం. కూడా వహించవలసి ఉంటుంది. తమిళ వాబ్మయంతో పొటు తెలుగు భాషనూ, ఛందస్సునూ నేర్చుకునే ద్రయళ్నం జరగాలొ” అన్నాడు

ం్‌ ఈఓ శ

వేంగీపురంలో రాజరాణూ తమిళభాషలో ని కావ్యాలను చదువుటకై ఈతమిళదేశం నుండి. గురువు వచ్చాడు. తమిళంలోని. ప్రావీన కొవ్యాలను చదివిన రాజరాజుకు సందేహం వచ్చింది.

4: గురువర్యా, తమిళ సాహిత్యంలోని (గ్రంధములన్నీ బౌద్ద, జైన మతస్టులు రచించినవేనా?*

*స్తనాతన వైదిక ధర్మ గ్రంధాలు సంస్కృతంలో ఉన్నవికదా. సామాన్య ద్రజలకు ఆ (గ్రంధాలు అర్ధం కొవు, అందుకే సొమౌన్య ప్రజలలో తము ధర్మం ప్రచారం చేయటాన్న బౌద్ద జైన గురువులు తమ తమ గ్రంధాలు దేశ భాషయైన తమిళంలో రచించారు అందువలన ద్రావిడ దేశంలో బౌద్ద కో మతాలు విస్తరిల్లేయి. అది గమనించిన వైదిక మతానుయోయులైన రాజులు వైదిక మత (గ్రంధాలను తమిళంలో రచన చేయించారు. అందువలన వైదిక మతం ఫునరుద్రరింపబడింది. శు వైష్తవ కవులెందరో తమిళంలో రచనలు తేశారు.. నీచే ఆ రచనలను చదివించుట త్వరలో ప్రారంభించెదను.'?”

4వ్రేంగ్లీ దేశంలో వైదికమళం పునరుద్దరింపబడాలంచే, పురాణ (గ్రంధాలు తెలుగులో రచింపబడాలి కదా!”

*: అవును, మహా భారతమును తమిళంలోకి “పెరుందేవనార్‌ అనువదించాడు. ఆ (గ్రంధరచనకు పూర్వము భగవంతుడైన ్రీకృష్ణుడు దౌత్యమూ, సారధ్యమూ వంటి నీచ వృత్తులు నిర్వర్తించినొడని బౌడ్డులు దూష్మంచేవారు. ఒక ధర్మ ప్రచారం చేయడానికి

91

వేరొక మతాన్ని నిందించడమే సులభమార్గం. సంస్కృతభాషతో పరిచయం లేని సామాన్య (ప్రజలు వైదికముతం దూష్నించదగినదేనని నమ్మేవారు. వైదిక ధర్మం పునరుద్దరించవలెనన్న కారణంగానే సనాతన ధర్మ (గ్రంధాలు తమిళంలో వ్రాయడం జరిగింది.?? రాజరాజు నునస్సులో ఆలోచనలు రూపుదిద్దు కుంటున్నాయి. శ ఈ ఈ

తంజపురంలో పూజా సమయంలో కన్పించిన అమ్మంగదేవితో రాజరాజు “తమిళ భాషా సాహిత్యం గొప్పది. వైదిక నుతోద్దరణకై తమిళ కవులు నారిని సోషించిన మహారాజులు చేసిన కృషి అపారం?” అన్నాడు.

అమ్మంగదేవి **నేను ఏనాడో చెప్పేను కదా! తమిళభాషతో సాటియైన భాషలేదు. నీవు కూడా తెలుగు భాషను ఫూర్తిగా వదలి వేయడం మంచిది” అన్నది.

ఇదివరలో తమిళ భాషను దూషించి, అమ్మంగదేవికి అప్రియం చేసినందుకు పశ్ళాతాపంతో తాను తమిళ సాహిత్యం విషయంటి! పొగడినాడు. కానీ అమ్మంగదేవి ప్రవర్తనలో ఏనూర్చు. లేదేమిటి? ఇకపై ఈమెతో మాటాడరాదు.

ం్‌ శ శ్‌

ఆ సంఘటన జరిగిన కొద్ది దినాలకే విమలాదిత్యుడు రాజరాజును తన వారసుడుగా స్ట్‌టించి యౌవ రాజ్యాభిషేకం చేయడానికి నిర్ణయించాడు. అభిషేక మహోత్సవంలో

ల్గ్‌సమని తంజపురానికి ఆహ్వానం పంపించాడు.

యౌవరాజ్యాభిషేక వార్త రాజేంద్రచోళునిలో ఆలోచనా తరంగాలను రేపింది. అతడు తన కుమారులు ముగ్గురినీ పిలిపించాడు.

“విమలాదిత్యుడు రాజరాజు యౌవరాజ్యాభిషేకానికి ఆహ్వానించాడు. వేంగీ దేశానికి భవిష్యత్తులో రాజరాజు మహారాజు కాగలడు.” ఆ మాటకు రాజేంద్ర చోళుని కుమారులు రాజాధిరాజు, రాజేంద్రడేవుడు, వీర రాజేంద్రుడు తండ్రి వంక ఆశ్చర్యంగా చూశారు. ఆయన చెప్పిన వార్తలో వారికి విశేషమేమీ కన్పించలేదు.

“రాజరాజు నిమలాదిత్వుని త్రుడు. అతడే రాజ్యానికి వారసుడు కావడంలో వేషనేమన్నన లే జ్యేష్ట పుట స్‌ నో “వా రసత్వపు యుద్దాలు వేంగీ రాజ్యంలో సామాన్యమైనవి. ఆ విధంగా కాకుండా,

ళ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి, విమలాదిత్యుడు వారసుని నిర్ణయించడం ముదానహం, భవిష్యత్తులో వేంగీ మహారాజును నిమలాదిత్యుడు న్నిర్ణయించినట్లే వేంగీ మహారాణిని మనమూ నిర్ణయించనచ్చు.??

92

కునూరులను తండ్రి మాటలు అవగతం కాలేదు.

“* అమ్మంగదేవిైతై రాజరాజు హస్తాన్ని అర్రించడం (ప్రస్తుత కర్తవ్యంగా మాకు అన్సిస్తున్నది. వేంగ్‌ దేశం మనకు మిదత్రరాజ్యంగా ఉన్నంత కాలమూ కలింగ వంగ ఓడ్ర దేశాలపై విజయ యా్రకుకాన్హీ మధ్య భారతంపై ఆధిపత్యమునకు కాన్‌ చోళులకు అవకాశముంటుంది. ఆ కారణంగా ఎల్లప్పటికీ వేంగి చోళులకు అనుకూల రాజ్యంగానే ఉండి పోవాలి.”

““వేంగీదేశం మనకు మిత్రరాజ్యమే కదా! మహారాజు తను సోదరి భర్త?”

“ఆ బంధుత్వం మరింత పటిష్టమైన నాడు వేంగీరాజులు చోళులకు అనుకూలంగొ ఉండగలరు. వారు ఎప్పటికీ కుంతల చాళుక్యుల వైపు మొగ్గు చూపరాదు. ఆ దూరదృష్టితోనే మా తండ్రిగారు రాజరాజ చోళచక్రవర్తి నూ సోదరి వివాహం నిమలాదిత్యునితో జరిపించారు.?”

“వూ మేనత్త కుందవై వివులాదిత్య మహారాజును వివాహమనడం ఆమె ఇహ్టైనుసొరమే జరిగినది. నూ సోదరికి వేంగీ దేశమన్నచో అప్రియ భావముందన్న విషయం తమకు తెలియనిది కాదు” అని రాజేంద్రచోళుని జ్యేష్ట పుత్రుడు రాజాధిరాజు అన్నాడు.

“ఆమె వివాహం జరిగేది చాళుక్య యువరాజు రాజరాజుతో. రాజరాజు సుగుణ సంపత్తి, సౌందర్యమూ, పదాక్రమమూ ఆమెకు తెలియనివి కావు. అంతేకాక అమ్మంగదేవి చిన్నపిల్ల, పదినాలుగు సంవత్సరాల వయస్సులోని భావాలు మనస్సు సరిపక్వమైన వెనుక ఉండవు. భవిష్యత్తులో వేంగ్‌ మహారాణిగా ఆమె జీవితం ఆనందమయం కాగలదు. చోళ సామ్రాజ్య విస్తరణకు ఆమె వివాహం తోడ్పడగలదు.””

కునూరులు ముగ్గురూ తండ్రి నిర్ణయానికి తనము సమ్మతి తెలియజేశారు.

రాజేంద్ర చోళుడు అమ్మంగదేనికై రాజరాజు హస్తాన్ని ఆర్రించాడు.

బంధుత్వాన్ని మరింత గట్టెసరదుకోవాలన్న మంచి మనస్సుతో, మేనకోడలియందున్న అభిమానంతో కుందవదేవి తనకూ ఇష్టమేనన్న సంగతి తెలియజేసింది. చోతులు తమకు చేసిన సహాయమూ, కుందనదేవి తన యందు చూవుతున్న (్రేమానురాగాలూ మనస్సులోనికి రాగా నిమలాదిత్యుడు అంగీకరించాడు.

అమ్మంగదేవీీ రాజరాజుల వివాహం వైభవంగా తంజవురంలో జరిగింది.

వివాహానికి రాజులందరితో పాటు కుంతల చాళుక్య చక్రవర్తికి కోడా రాజేంద్రవోళుడు ఆహ్వానపత్రికను పంపించాడు. వివావోనికి పంసిన ఆహ్వాన పత్రిక రాజేంద్రచోళుని విజయశాసనంలా కుంతలులకు అన్ఫించింది.

ఈ శ్‌ శ 93

తన వివాహానికి సంబంధించిన ఆలోచనల నుండి రాజరాజు తేరుకున్నాడు. వివాహ సమయానికి తాను చిన్నవాడిననుకున్నారు కాబోలు, తన తల్లితండ్రులు తన అభిప్రాయ మడుగకనే వివాహానికి సమ్మతి తెలియజేశారు. అమ్మంగదేనిని తన మేనమామ తనకిచ్చి నివాహం చేయటానికి పూరం ఆమె అభిప్రాయం తెలుసుకొని ఉండునా? ఆమెకు ఈనాటికీ కూడా వేంగీ పంటే ఇప్రమున్నట్టుగా లేదు. రాణేంద్రచోళుడు రాజరాజు వంక చూశాడు. అమ్మంగదేవి రాజరాజు భార్య. ఆమె తంజపుర (ప్రయాణానికి భర్త అనుమతి లభించడం ముఖ్యం. శే . ౮జరాజా, కుమార్తెను అత్తవారింటికి అరణంతోపాటు పంపించడం సంప్రదాయం. ంగీ దేశంలో యుద్ర సంరంభంలో, తరువాత నీ పట్టాభిషేక మహోత్సవంలో సనుగ్నులమై ఆ సంగతి విస్మరించాము. నీకు అంగీకొరమైలేే అమ్మంగదేవిని తంజపురం సుకు వెళ్లి తిరిగి అరణంతో పాటు వేంగీ దేశానికి పంపిస్తాము.?? వల “జి బెనికి వ్యతిరేకంగా అమ్మంగదేవిని రాజమహేంద్రపురంలో ఉండమనడం శ ప్రయోజనం లేదు. రాజరాజు అమ్మంగదేవి తంజపుర ప్రయాణానికి తన సమ్మతిని తెలియచేశాడు. సే శ ఓ రాజమేీ అతని వ ౨ద్రవరంలో పౌధ్ధాగ్రంపై రాజరాజు తల్లి ఎదురుగా ఆసీనుడై ఉన్నాడు. చనలు తమ్ముని గురించి సొడుతున్నాయి. రాజరాజ ఏమిటి ఆలోచిస్తున్నావు?” అని కుందనదేవి ప్రశ్నించింది. శప వ అనునో ప్రయత్నించినా విజయాదిత్యుని జాడ తెలియరాలేదు. సోదరుని అతడు వేంగి రే అనుకూలుని చేసికానవలెనని ఉన్నది. తండ్రిగారు స్వర్ణస్తులైనప్పుడు తండ్రిగారి నరంలో ఉండి ఉంచే, ఈ విపత్కరపరిస్టితి సంభవించేది కాదు. అనారోగ్యమన్సద లి మరణం కలుగకుంచే ఎట్టుండేదో? ఆయన ఏనాడూ సంభవించనోే ఎరుగరు, యుద్ద సమయంలోని మరణమూకాదు. అకాలనురణయెటు కుందవడద్వేి విషయం జపము కో విషాదరేఖ కదలాడింది. ఆమెకు అప్రియమైన వదంతుల “మీ త చేసితినా అని రాజరాజు అనుకున్నాడు. 0 మీద భక్తీ ఖషైకు జన్మకారణంగా వైదిక ధర్మంలో చరించిన్మా ఆయనకు జైనధర్మం దీక్ష వహించి, ఇద్ర నలి పచ్చాభిషిక్సుని చేస్కి సన్యసించి, అరణ్య వాసంలో నీరాహార నీవు చిన్నవాడవని వీడాలనుకునేవారు. ఆయనలో ఆ ఊహ కలిగిన ప్రతిసారీ, ఒక్కనాటీ నిరాహాేే అనే దాన్ని. ఆయన మానసికంగా. వైనదీక్ష గ్రహించ్చి, స కొనడానికి దీక్షతోనే యోగ మౌర్గాన ప్రాణాలు వీడేరని నా ఊహ. స్వేర్గస్ట్రులు ముందుదినము ఆయన భుజించలేదు. నేను ఆటంక పరచకపోతే, 4

నిన్ను పట్చాభిషిక్తుని చేసి సన్యసించి ఉందురేమో! నీకు రాజ్య పాలనా భారం వహించే వయస్సు లేదని భయనడ్డాను. ఈ సరిస్టితికి నేనే కారకురాలను!??

“తండ్రి గారి అకాల మరణం విషయంలో మీరు ఊహిస్తున్న కారణం తవు - కావచ్చును.??

*త్రప్పు కావలెననే నా కోరిక రాజ వైద్యులకు తెలియని అనారోగ్యమేమైనా ఉండి ఉండవచ్చును. నాకు తెలియకుండా దీక్ష గ్రహించవలసిన అవసరం ఆయనకు లేదు. ఆయనకు జైన ధర్మంపై ఉన్న భక్తికి నేనేనాడూ అడ్డుపడలేదు.?”

తల్లి తండ్రుల వైవాహిక జీవితం జ్ఞాపకం వచ్చి రాజరాజు నిట్టూర్చాడు. తల్లి తమిళకాంత. తండ్రి మాతృభాష తెలుగు. తల్లి శ్రైవమతస్టురాలు. తండ్రి జైన ధర్మాభిమాని. తల్లి చక్రవర్తి కుమార్తె. తండ్రి చిన్న రాజ్యానికి రాజు. అయినా వారి దాంపత్య జీవితం ఆనందంగా గడిచింది. తన తల్లి తాను (ప్రేమించిన వ్యక్తినే వినాహం కావడం వల్ల వారి మధ్య విభేదాలు లేవా? రాజరాజుకు అమ్మంగదేవి జ్ఞాపకం వచ్చింది.

తమ జీవితం ఆనందమయం కాగలదా?

రాజరాజు నిట్టూర్చాడు.

“క్సుమూరా, ఏమిచి ఆలోచిస్తున్నావు?”

4 విజయాదిత్వ్యునికై వురింతగా శోధించముని చారులను హెచ్చరించాలి. అంతఃకలహాలు రాజ్య భవివ్యత్తుకు నుంచివికావు.??

శ ఖ్‌ ఈ

(శ్రవైలారణ్య (ప్రాంతంలో విజయాదిత్యుడు ఒంటరిగా కూర్చుని ఆలోచిస్తున్నాడు. దూరాన లోయలో లోతుగా కృష్ణానది కన్పిస్తున్నది. అతని మనన్సు సోదరునిలో జరిగిన యుద్దం వైపు పోతున్నది. తండ్రిగారి తరువాత వేంగీ రొజ్యార్లత తనకే ఉన్నదని నమ్మించిన కుంతల _ చాళుక్యులు, తనను ఒంటరి నానిని చేసి తను రాజధానికి మరలిపోయారు. చోళచక్రవర్తి సహాయంతో తన అన్నగారు రాజ్యం తెరిగి సంపాదించుకున్నారు. ఇప్పుడు తన కర్తవ్యమేమిటి? తనకు నన్ముకద్రోహం చేసిన కుంతల చాళుక్యుల వద్దకు పోజాలడు. అన్నగారిని క్షమించమని అడిగినదో? ఆయనకు తన ముఖం చూపించుట ఎట్టు? మరణమే తప్ప నురో మార్గం లేదు

విజయాదిత్యుడు కొండ చరియ నుండి వష్ణనది ప్రవహిస్తున్న లోయలోకి దూకేశాడు. క్రిందకు దూకిన విజయాదిత్యుని లోయలో పడిపోకుండా బలమైన హస్తం ఆపింది.

విజయాదిత్యుడు తనను క్రిందపడకుండా ఆసీన వ్యక్తి వైపు తిరిగి చూశాడు.

95

ఆతడికందుకో ఒక్క తక్షణం తన అన్నగారే వచ్చి తనను ఆత్మహత్యా ప్రయత్నం నుండి నివారించి ఉండవచ్చు ననిపీంచింది, కానీ అతనిని పడిపోకుండా ఆసిన హస్తం కుంతల చాళుక్య యువరాజు ఆహవముల్ల సోమేశ్వరునిది. అతనిని చూసిన వెంటనే విజయాదిత్యుని ముఖం కోపంతో ఎర్రబడింది.

““విజయాదిత్యా! సై మా చారులు అనుక్షణమూ గాలిస్తూనే ఉన్నారు. నీవు గ్రతలారణ్య ప్రాంతములో ఉన్నావని తెలియవచ్చిన వెంటనే మా తండ్రిగారు నే స్వయంగా వెళ్ళి నిన్ను తీసుకు రమ్మని ఆదేశించారు. సరియైన సమయం రాగలిగినందుకు నాకు చాలా సంతోషంగా ఉన్నది,??

“సరియైన సమయమే! యుద్దంలో పరాజయం పొంది అనమానాగ్నిలో రగులుతున్న నన్ను చూడాలన్న కోరిక మీకు తీరినది1??

విజయాదిత్యుని మూటలు అతనికి కుంతల చాళుక్యుల పైనగల కోపాన్ని తెలియచేస్తున్నాయి. అతనిని అనునయించ వలసిన అవసరమున్నదని [గ్రహించి సోమేశ్వరుడు మాట్దాడసాగేడు,

“విజయాదిత్యాా పరాజయం నీది కాదు. వేంగీ సింహాసనంపై అర్హత గలిగిన బసాసు వట్తాచిషికుని చేయలేక పోయిన మేమే పరాజితులం. రాబేంద్రదోళుని యుద్దనీతి ముందు మా పరాశక్రమమూ, సైన్య సంపడా నిలువలేక పోయినాయి. చోళ "సైన్యము మం దేశ సంహద్ముక్‌నే ఉండిపోయినది. మేము రాజధానిని రక్షించే ప్రయళ్నంలో ష్‌ గిని పరహస్త్రగతం ల్సి వచ్చినది. త్వరలోనే వేంగీ సింహాసనం నీవమయ్యేటట్లు

యాగలవుని నా తండ్రిగారు ఇవ్ముడి జయసింహ చక్రవర్తి నీకు తెలియచేయమన్నారు!:? -ై

“* ఒకసారి వేంగీ రాజ్యాన్ని నాకు ఇప డుగొ

ఇబ్బుంచారు. అందుకు ఎల్లప్పుడూ కృతజ్ఞు ఉండగలను, ఇంకొకసారి మీక శ్రమ కలిగించను.?? క్‌ కృలజ్ఞ కార్యఖడ్గ నిపుణురైన సోమేశ్వరుడు విజయాదిత్యుని మనస్సులోని కోపొన్ని గమనించనట్టుగా. తన సంభాషణను సాగించేడు. రాన దూ! నీవు నా_పుత్రసముడవు. నిన్ను త్వరలోనే కుంతల దేశ వన్న యస నివు ఆత్మహత్యా ప్రయత్నాన్ని విరమించు. నీవంటి 6 వల్ల ఎ కలిగించరాదుి వన్లి ఎం మేలు కలుగుతుంది. "మీ తల్లికి పుత్రశోకం వుని శనళల్లి గుర్తుకు రాగా కన్నులు చెమర్చినాయి. అది గమనించిన సోమేళ్య నో టు: షీ తల్లి గారు స్‌ అహర్నిశలు దుఃఖిస్తున్నారు. నీవు వెంటనే నాల్‌ వచ్చి, మీ శ్రల్లి గన్న ఓదార్చు, ఆమె దుఃఖం పోగొట్టడం నీ విధి” అన్నాడు. నే శ్‌ జ్‌ 96

కుంత ం రండు చక్రవర్తి జయసింహుడు నిజయాదిత్యునికి రాజకుమార పదవిని స సేమేశ్వరుడు నిండు సభలో అతనిని తన పుత్ర సముడుగొ; శ్రష్కడుగా ప్రకటించాడు. మా ఉడ్తాలని కోరికమేరకు విజయాదిళ్యుడు. కుంతలుల వద్దనే కొంతకాలం నికి నిశ్చయించుకున్నాడు. ఖా గం శే స గా స్త స అజ సలల సేకరణోత్సవంలో పాల్గొనడానికి తంజప్తరొని శైళ్లిన అమ్మంగదేన 6ద్రపురం వెళ్ళిడానికి సుముఖత వ్యక్త పరచలేదు. రాష్ష సమా; అన్ని ఏర్పాట్లూ జరుగుతాయి! అని అనునయించి, రాజమటొ ం(ద్రపుర తానికి ఏర్పాటు కు చీని వ చేయించాడు. ఖ్‌ చీనాంబరాలూ, అమూల్యాభరాణొలూో; దానదాసీజనమోః అనేక (వం కు అరణంగా ఇచ్చాడు. అంతే కొక శేయిమవుంది (్రొవిడ ల్‌ రట ఫు అయిదు వేల మంది చోళసైనికులో ఆమె వెంట లూ వ్‌ ర్య కా డు. వేంగీదేశంలో ఉన్తస్తుట త్రమిళులి ల ఖు నక్కరలేదని రాజేంద్ర చోళుడొమెను అనునయి 0 నా యెంది న గదేని సంతోషంగానే రాజమహొంద్రపొనీ ప్రయాణ ళ్‌ న్ను స్‌ నే రాజరొగొ న! రము. వడ్డీ ర్యా ష్రైదేవిన రాజమహేం ద్రపురంలోని దుర్గ ౯ భిర్వ , “మా పై గాకాికి స్వాగతమని ప్రియభామాయుి రదయో దాశీణ్యోలో న గో షన ంగ్‌ రాజ్యమన్న మాట బాగులేదు. మౌళంటీ రా దా్మ్మ రాజ్యం?” శేంగీ సింహాసనం ఇ సొబ్బు మనస్సు థి ంచింది తన సోదరుడు వాసమే! ఇ చ్చే ప్రయ ఫ్టులో బాణం నాటినట్లునిఎ సహాయం శ్‌సీన నొటి శ్ళులకు మ శ్నం చేసినప్పుడు చోళ సైన్నం న డు వేంగీ సైన్యం చ్వ్య్యస్టలి ఉత్తర దిశగొ జైత్రయొలే సాగించి స్థ ) శ్యాం ఇస్టేట్లోం కాన తప్పినా య వ అన డు గంగాసలిలాలను తేన సలిల సేకరణలో బె బిరుద నామాన్ని స్వీకరించోడో" గం ర్ర7

పాత్రను గుర్తించలేదు. అమ్మంగదేవికి ఏనాడూ వేంగీ రాజ్యంపై గౌరవం లేదు. తమ సోదరుల మధ్య అంతఃశలహాల నల్ల ఈ పరిస్టితి ఏర్పడింది.

ఏమైనప్పటిక్సీ అంతఃపురంలో అసంతృప్తి రాజ్యజేమానికి మంచిది కాదు. తాను అమ్మంగదేవితో సానుకూలంగా వ్యవహరించడమే తక్షణ కర్తన్యం!

“దేవీ! నీవన్న మొట నిజం. వేంగ్‌ రాజ్యలక్ష్మిని మాత్రమే కాదు నీవంటి గృహలక్ష్మిని కూడా నూ మేనమామ రాజేంద్ర చోళ చక్రవర్తి నాయందు దయతో అను[గ్రహించారు.??

అమ్మంగదేవి ముఖంలో ఆనందం వెల్లి విరిసింది.

మంత్రి మండలితోనూ, దండ నాయకులతోనూ రాజరాజు అమ్మంగదేవి వెంటు అరణంగా వచ్చిన వారి విషయమై చర్చించాడు.

ఆధణాంగా వచ్చిన బ్రాహ్మణ కుటుంబాలకు వశిష్టా గౌతమీ మధ్యస్థ భూమిలో వసతిన్సీ వారి పోషణ నిమిత్తమైన భూమాన్యాన్నీ కల్పించాడు. వ్‌ చోళ సైనికులకు కృష్ణాతీరంలోని గృధ్రవార విషయంలో (గుడివాడ ప్రాంతం)

రమౌాన్యాలిచ్చి, సరిహద్దు రక్షణకై వినియోగించాడు.

శ్‌ జ ఈ

విజయాదిత్యుడు తిరిగి కుంతల చాళుక్యులను ఆశ్రయించేడనీ, వారు అతనికి రాజకుమారపదవిని ప్రసాదించేరనీ రాజరాజుకు చారులు నివేదించారు.

ల రాజనొటేకైన్యా తమ్ముని తన వద్దకు రప్పించు కొని రాజ్య నిర్వహణలో, వనసరణలో అతని సహాయం పాందగలనన్న ఆశ రాజరాజులో నశించింది. తవ ద్యుడు పరాక్రమశాలి. కానీ రాజనీతి అతనికి తెలియని విద్య. కుంతలులు ఆ లని తనను ఉపయోగించుకుంటున్నారని అతడు ఊహించలేక పోతున్నాడు.

తనికి విషయం తెలియవెప్పే అవకాశమే లేదు.

రాజరాజు ని విజయో ప్రీతో నిట్టూర్చాడు. అతనిలో ఆశాజ్యోతి మినుకువుంది. అతనిక్ష ఇ. వయస్సులో చిన్నవాడు. త్వరలోనే కుంతల చాళుక్యుల కుటిలనీతి

కి తెలియగలదు. అంత వరకూ వేద్‌ ఉండడమే కర్తవ్యము! శ్‌ జ జ అలి రాజధానిలో జయసింహుడు మంత్రులనూ, దండనాయకులనూ తన వ చనా మందిరానికి పిలిపించాడు. చ|క్రనర్తి ప్రక్కన యువరాజు సోమేశ్వరునితో టు విజయాదిత్యుడు ఆసీనుకైనాడు.

““నోళుల గర్వము వేంగీ దేశములో రాజరాజును సింహాసనస్టుని చేయడంతో

అతిశయించినది. కుంతల సరిహద్దు ప్రాంతంలో వారి సేనలు పటాటోపాన్ని 908

ప్రదర్శిస్తున్నవి. ఈ సమయంలో కర్తవ్యము గురించి ఆలోచించడానికై ఈ సమావేశం ఏర్పాటయినది"' అని జయసింహుడన్నాడు.

“సరిహద్దు ప్రాంతములలో బలవంతులైన సామంతులు ఉండడం వాంఛనీయము. గంగవాడి ప్రాంతములో తమకు చిన్న రాజ్యమీయమని హొయసాల వంశస్థుడు విన్నసమంపుకున్నాడు*? అని మహా మంత్రి చెప్పాడు.

“వేంగీ కుంతల సరిహద్దు ప్రాంతములోని ఓరుగల్టు ప్రాంతాన్ని తనకు ప్రసాదించమని అనుమకొండ (గ్రామాధికారి కాకతిరుద్రుడు స్రార్టించినాడు.?”

జయసింహుడు అందరి అభిప్రాదువనమలూ తెలుసుకుని, సావుంతులకు అధికారాలిచ్చుటకై మహామంత్రికి ఆదేశాలిచ్చినాడు. అతని దృష్టీ విజయాదిత్యునిపై ప్రసరించింది.

“విజయాదిత్యా! నీ వంటి పరాక్రమశాలి నూ రాజ్యములో ఉండడం కుంతల రాజ్యలక్ష్మీ అద్బస్త్రం. నిన్ను *“నొలంబవాడి' ప్రాంతానికి అభిషిక్తుని చేయాలన్నది మా సంకల్పం. నీ అంగీకారాన్ని త్వరలో తెలియజేయవచ్చును.!'

విజయాదిత్యుని మోములో గర్వరేఖలు కనిపించాయి. నొలంబనాడి చోళ కుంతల సామ్రాజ్యాల సరిహద్దులో ఉన్నది. చోళులు కుంతల దేశంపై దండెత్తి రావలెనన్నచో నొలంబవాడిని జయించాలి. అంతటి వలఖ్య (ప్రాంత రక్షణ భారం తనపై మోపుతున్నారంచే తన పరాక్రమంపై సంపూర్ణమైన విశ్వాసముండి ఉండాలి.

చోళుల వలన తనకు జరిగిన అన్యాయం విజయాదిత్యుని మనస్సులో మెదిలింది, అనాడు తన మాతామహుని మరణానికీ, ఈనాడు తాను రాజ్యభ్రష్టుడు కొవడానికీ చోళులే కారకులు! వారిని పరాజయంపాలు చేయడానికి అవకాశము ఈ నాడు దొరికినది.

విజయాదిత్యుడు నొలంబవాడి (ప్రాంతాన్ని పాలించడానికి తన అంగీకారం తెలియజేశాడు.

మంత్రులూ, దండనాయకులూ వెళ్లిపోయిన తరువాత విజయాదిత్యుడు జయసింహుని అజ్ఞపై మందిరంలో ఉండిపోయాడు.

“విజయాదిత్యా! నొాలంబవాడికి అభిషేక మహోత్సవంతోపాటు నీ వివాహ మహోత్సవం కూడా జరుగవలెనని మా ఆశయం”

విజయాదిత్యుని ముఖంపై చిరునవ్వు కదలాడింది. అతనిలో (ప్రేమ తరంగాలు కదలాడాయి. అంచకుముందు నాటి సంఘటునలతని కనుల ముందు నిలిచాయి.

బద్దెన కుమారుడు సింహబలుడు మాలనదేవిని ఎల్లపుడూ దర్శించేవాడు. తన కుమార్తె రేవలను నూలవదేవి వద్దనే ఉంచి, ఆమె తన దుఃఖం మరచిపోయేలా ప్రయత్నించేవాడు. రేవలతో విజయాదిత్యునికి పరిచయమేర్చడింది.

ఉద్యానవనంలో సరస్సు పక్కన కూర్చుని ఉన్న విజయాదిత్యుని దగ్గరకు రేవల నచ్చి ఆసీనురాలైనది. 99

“ఏమిటి ఆలోచిస్తున్నారు లా?

“ఏమున్నది? నా విషయమై, మా తల్లిగారి విషయమై ఆలోచిస్తున్నాను. ఈ విధంగా పరరాజు కొలువులో ఎంతకాలం ఉండవలెనో తెలియకున్నది రేపలా! మా తల్లి గారు దుఃఖం నురువడానికి నీవు చేసే సహాయం గొప్పది. జీవితమంతా కష్టాలే అనుభవించిన మౌ తల్లి గారికి నీ సాన్నిహిత్యం ఎంతో ఊరట కలిగిస్తున్నది. నీ బుణమెలా తీర్చుకోగలను? నేనే ఆధ్రితుడుగా జీవిస్తున్నాను.

“నేను అడిగినది ఇస్తారా???

““నేనీయగలిగినదైతే తప్పక ఇస్తాను?

“సరస్సులోని బంగారు రంగు చేపను తెన్చి ఇన్వండి.??

“బంగారు. రంగు మత్స్యాలు వరుసగా ఈదుతున్నాయి.. నీకు కావలసినది చూపించు???

రేవల విజయాదిత్యుడు తనను హేళన చేస్తున్నాడనుకుంది. తానుకూడా అదే విధంగా మాటాడవలెనన్న ఉద్దేశ్యంతో, “వరుస నాల్గనదానిని తెచ్చి ఇవ్వండి” అన్నది.

విజయాదిత్యుడు నీటిలో దిగితే నీరు అల్లకల్గోలమైై చేసలు చెదిరిపోతాయి. నాల్గవది ఏ విధంగా తేగలడు?

విజయాదిత్యుడు ఆమె వంకకు చిరునవ్వుతో చూశాడు. అతడు పక్కన ఉన్న ధనువును తీసి బాణం సంధించాడు. బాణం ేవల సూచించి మళ్చా్యానికే తగిలింది. గుచ్చుకున్న బాణంతో పాటు చేప మునిగిపోకముంద్యే నాలుగు బాణాలు ఒకదాని వెనుక ఒకటి సంధించి వదిలాడు బాణాలతో ఏర్పటిన తాడుతో చేపను ఒడ్డుకు లాగాడు.

““మీనలోచనకు మీనం కానుక? అంటూ ఆమెకు చేపను చూపించాడు

రేపల ఆశ్యర్యంగా చూసింది. చేప మరణించలేదు.

“జలంలో కదులుతున్న వస్తువును గురి చూస్త కొట్టుడం ఒక విద్య, నీటిలో పడిన పిదప బాణాలు సాధారణంగా గుర తప్పిపోతాయి. నూతండ్రి గౌరు విమలాదిత్యులకు ఈ విద్యలో ప్రావీణ్యముండేది. మా అన్నదమ్ములిద్దరికీ నేర్పించారు రొజరాజు కన్నా ఈ విద్య నాకే బాగుగా అభ్యస్తమైనది, దక్షిణా పధంలో నాకు కొక రాజేంద్ర చోళునిే ఈ విద్యలో (ప్రావీణ్యమున్నదని వినికిడి.??

తండ్రీ జ్ఞాపకాలనలని దుఃఖంతో విజయాద్రిత్తు ది.

త్యుని మోము నల్హ్లబడిం రాజేంద్రచోళుడు జ్ఞాపకం రాగా కోపంతీ ఎర్రబడింటే న విజయాదిళ్యునిలో ప్రసన్నత తెప్పించడాన్నై శే నే చ్‌ రవల * ఈ విద్య వల ప్రయోజన మేమిటి?”” అని అడిగింది. సని 6 100

శః | లేక్తమి?.. నీవు కోరిన చేసను ఇన్వగలిగొను.” న! కను లో పీలుచుకుని రమ్మంచే వచ్చాను. మత్చా్యాన్ని ఎప్పుడో నీళ్లలో ఆ ఖ్‌ న్వే జ్‌ న! టు క సాంగత్యంలోని మధురోహల నుండి విజయొదిళ్యుడు జదసంపోం స్స చల పరు. తాను బాణాలతో మల్యాల త్రీయడం పరిర్తా సన 7 షే ఉందీ నివేదించి ఉండవచ్చును. ఆకారణంగొనే తను నలం కిం, వను నీ హైయూజు తన కుమారి మాధవదేవికై వ్ల హాస్తొన్ని అర్దం. ఖ్‌ బాగుండునని "మా ఉద్దేశ్యం" అని జయసింహు గ ప న్యం శల్లి గా లహాయరాజకుమొల్తేను వినాహను [తన్నే రికి కూడా నీవు స్తై” విజయ్లా అని యువరాజు సోమేశ్వరుడన్నాడు ఆ కు స్వే దిత్యుడు నిస్సహాయంగొ సోమేశ్వరుని నంక చకా మలు నక లే (పేమ విషయ మే విధంగో తలియచెయో్‌ ట్యెస య గవ్ల స్వరుని "పెదవులపై చిరునవ్వు కదలొడిందిః ల నాధి అ్య్యల్మ సంహబలుని కుమారెను "సెతం వివాహాం కావచు వార్తే డ్రండడోం న్య్యహారె. వేంగి రాజ్యానికి పట్టనుహొపిగ కం సరద క్‌న్తుక్ర నీవ సింహబలుని కుమొర్తేను ద్వితీ , కవరి ఇ చాళుక్స చరం హ్‌ వేంగికి రాజ్యాభిషిక్తుని చేయాలను కోరిక కరో ద్రజ్ఞానధులొ తమ స్ట్‌? నిజమే. ఒకసారి ప్రయళ్నం విఫలమైన వేలి సంటోరు ఈ స్టయియరు ముదము అపవాల గ య గడు అనుకున్నాడు. గ్‌ కరర శ్రి ః ప డు షాపు టడం నుండి తిరిగి వచ్చిన రాజో అతని సక్కనే కులి&£ సక రువాత్త చారులకు దర్శనమిచ్చుడో పు జ ఆసీను ను. ౯ పొర డై ఉన్నాడు. లకు అరిస్తుల తొము శ్సేక్షరించిన విషయొలిని నుహారో 101

పాలనలో ప్రజలకు కష్టము లేవీ ఉన్నట్టుగా లేవు, చివరకు మిగిలిన చారుని నంక రాజరాజు ప్రశ్నార్ధకంగా చూశాడు.

తాను చెప్పబోయే విషయం మహారాజుకి ఆప్రియం కావచ్చునున్న భయం చారుని ముఖంలో కనిపించింది.

“నీవు తెలుసుకున్న విషయం నిర్భయంగా చెప్పవచ్చును. విషయం చెప్పకపోవడనే శిక్షార్లమైన నేరం!”” అని రాజరాజు అన్నాడు.

“మహారాజా! తము సోదరులు విజయాదిత్యులు కుంతల దేశంలోని నొాలంబవాడికి ర్రభువుగా అభిషిక్తులైనారు. 'సాహయరాజ కుమార్తె మాధవదేవిని వివాహమైనారు. చోడభీముని అనుచరుడైన బద్దెన ప్రభువు పౌత్రి రేవలను వివాహమయ్యే అవకాశమున్నదని వినికిడి.*?

రాజధాజు ముఖంలో ఏ విధమైన భావమూ కనిపించలేదు.

** మ్వీరంద్రరూూ వెళ్తవచ్చును!*:

చారులు మవిీరాజుకు నమస్కరించ్చి వెళ్లిపోయారు.

నన్నయ్య భట్చారకా! విన్నారు కదా విజయాదిత్యుడు స్వర్ధ పంజరంలో బందీకృతుడైనాడు. ఇక్త వెలువడే అవకాశం లేదు.??

నన్నయభట్టు మౌనం వహించాడు.

“అతడు రాజనీతి నేర్వక మునుపే మా తండ్రి గారు స్వర్గస్తులు కావడం దురదృష్టం. జైనధర్మావలంబిల్పై, నిరకన వ్రత దీక్షతో ఆయన ప్రాణాలు వీడారని మా తల్లిగారి నమ్మకం, అహింసాపరమోా ధర్మః - అన్న వైదికముతం కన్నా జైన ధర్మమేమంత గొప్పుది? కర్మను చివర వరకూ ఆచరించవలెను కానీ విడనాడిపోరాదు కదా! ఏది హింస్క ఏది అహింస అన్నది ఏ విధంగా చెప్పగలము?

శయక ర్యంలో బలవంతులైన యువకులకు ధనమిచ్చి, నల్టుల వంటి ప్రాణులున్న తపి “ప పదుకొనడానికి నియోగిస్తారు. నల్టులకు ఆహారమిచ్చి, ప్రాణ ర్యుణి చేశామని న పడతారు, ధనహీనులైన యువకులు ఎంత దుఃఖిస్తారో? అది హింస కాదా? గౌ ఆలోనించిన్మా వైదిక ధర్మాన్ని మించిన ధర్మం లేదు!?? కక్‌ (ప్రభువులు వైద్రిక్ర ధర్మాన్ని అనుసరించడం మా అద్బృష్టం!?* వ యాః తండ్రిగారు కూడా వైదిక ధర్మంలోనే చరించారు. ఆయనకు చిన్న ఉండేదే లటైన్‌ బెనతులు ఆశ్రయమిచ్చాయి. ఆ కారణంగా జైన ధర్మంపై బ్రో ండెది. ఆయన అక్రాల మరణ విషయంలో మా తల్లిగారి ఊహ తప్పుకావచ్చును!?? ““విమలాదిత్య వుహారాజు తనను తాను పరవుబ్రహ్మణ్యుడుగా;, పరము 102

నొహేన్చర్పుడుగానే వృర్ణించుకున్నారు. అన్ని ధర్మాలనూ ననుంగా ఆదరించడం రాజు కర్తవ్యం" అఆ కారణంగానే వాట్‌ ఇన బనతులకు డానాలిచ్చారు. ఆయన అకాల మరణం వేంగీ రాజ్యలన్న్మి దురదృష్టం!”

పరిచారిక వచ్చి, రాజరాజుకు నమస్కరించి, “మహారాణి వెంట అరణంగా వచ్చిన ద్రావిడ బ్రాహ్మణ కుటుంబ మొకటే (్రీకొళహస్తీశ్వరుని సేవించుకొని నర్చినది. గ్రీ కొళహస్తేశ్వరుని ప్రసాదం స్వీకరించడానికై తనును తన మందిరానికి రమ్మని నువోరాణి అమ్మంగదేవి కోరుతున్నారు”? అని చెప్పనది.

““నన్నయ భచ్చారకా! సాయంకాలం బ్రాహ్మణులందరినీ ప్రసాద స్వీకరణకై నుహారాణీ మందిరానికి రమ్మని తిలియచేయండి. మీరు తప్పక రానలెను *'

శే శ జ

రాజరాజు సాయం సంధ్యా వూణా కార్యక్రమం అన్ముంగదేవి మందిరంలోనే జరిగినది. పూజానంతరం రొజరాజుకు కొళహస్తీశ్వరుని (ప్రసాదం ఇన్వబడింది. తీర్భయాత్ర ముగించుకుని వచ్చిన (ద్రావిడ దేశ బ్రాహ్మణుడు మందిరంలోని వారందరకూ ప్రసాదమందించాడు.

రాజరాజు అతనిన్మి **విస్రోత్తమా! మీ తీర్రయౌథ్రా మేషాలేని”టని గ్రశ్నించాడు.

“ప్రభూ! ్రీకాళహస్తేశ్వరుని దర్శించగలిగినందుకు నాజీవితం ధన్యమ్టైనది. చోళ దేశమునకు దగ్గరలోనే కాళహస్తి ఉన్నప్పటికీ, నేను ఏనాడూ స్వామిని దర్శించలేదు. ఈనాటికి ప్రభువుల దయ వలన, మహారాణి దయ నలన స్వామిని దర్శించగలిగాను. న్ర్‌ల పురాణ గాధ విన్నాను ప్రభూ!”

“మీదు. విన్నది మూ అందరకూ తెలియచేయండి.” పూజా సనుయంలో భగవంతుడి లీలలు స్మరించడం వుణ్యదాయకమనుకుని రాజరాజు అడిగాడు.

“చిత్తము ప్రభూ[॥* బ్రాహ్మణుడు కాళహస్తి పురాణ గాధ చెప్పసాగాడు. అందరూ గ్రద్రగా వినసాగారు. గ్రీకాళహస్తి అన్న పేరు ఎలా నచ్చిందో చెప్పిన తరువాత నత్కీరుని కథను చెప్పాడు.

మధురానగరాన్ని చంపక పాండ్యుడనే రాజు పాలించేనాడు. అనుదినమూ చంసక పుష్పాలతో స్వామిని పూజించడం వల్ల అతనికి చంపక పాంద్యుడన్న నామధేయం ఏర్పడింది. పాండ్యరాజ్యంలో పన్నెండు సంవత్సరాల త్షానుంతో ప్రజలు బొధపడసాగారు.

ఒకనాడు మహారాజు తన దేనేరితో విహరిస్తూండగా ఆమె జుట్టులో నుంచి వచ్చిన సువాసన సహజన్తూ లేక సుగంధ తైలొల వళ్ల వచ్చినదా అని ఆయనకు సందేహం ఏర్పడింది.

103

చంపక పాండ్యుడు సభలో వేయి మాడల సంచి గ్రేలాడగట్టి, తన మనస్సులోని సంశయాన్ని నివారించిన వారికి బహుమానమిస్తానని ప్రకటించాడు.

తామం నలన ఎదురైన కష్టాలను శివునికి విన్నవించి, శివాలయంలోని పూజారి దేవా! నిన్నిక సేవించలేను, దేశాంతరం పోవడానికి అనుమతి ప్రసాదించి? మని వేడుకున్నాడు. శివుడు చంపక పొండ్యుని సంశయానికి సమాధానంగా ఒక పద్యమిచ్చి, సభలో మహారాజుకి వినిసించమని పూజారిని పంపించాడు.

ఉత్తమ జాతి (స్త్రీల కేశపాశం సహజంగానే సువాసన కలదన్న భావం ఆ పద్యంలో ఉన్నది.

సభలో నత్కీరుడన్న'* కవి ఆ పద్యానికి అభ్యంతరం చెప్పాడు.

స్త్రీల జుట్టుకు సహజమైన గంధముండడం అసంభవం. అది కవిసముయం కూడా కాదు! అని నత్మీరుడు ఆకేపించాడు.

సభలోని వారందరూ వూజారిని చూసి నవ్వారు.

పూజారి చిన్నబుచ్చుకుని శివుని వద్దకు తిరిగి వెళ్లి తనకు జరిగిన అవనూనం విన్నవించుకున్నాడు.

శివుడు సభకు వచ్చేసి నత్కీరుని తన పద్యంలోని దోషం ఎత్తి చూపమన్నాడు.

“స్త్రీల కేశపాశం సహజగంధంతో ఉండడమన్నది కవి సమయ విరుద్ద” మని నత్కీరుడన్నాడు.

శివుడు కోపంతో మూడవ కన్ను తెరిచాడు.

“మూడు కళ్ళు కాదు తల మొత్తం కన్నులు తెరిచినా తప్పు తప్పే!” అని నత్కీరుడన్నాడు.

శివుడు నత్కీరుని కృుష్పవ్యాధి పీడితుడవుకమ్మని శసీంచాడు.

సత్కీరుడు భయంతో శని శరణు జొచ్చాడు.

కైలాసం దర్శిస్తే శాప విముక్తి కాగలదని శివుడు అనుగ్రహించాడు. కధ తప్పు, నత్కీరుని కధ తిరువిళయాడల్‌ అనే (గ్రంధంలోనిది

““లివుడు పద్య మిచ్చినది తన ఫప్టూజ్ఞారికి కాదు.

“చంపక పొండ్యునికి తనదేవేరి ధమ్మిల్లము నుండి వచ్చిన సువాసన ఇయర్కయా, శేర్మయా అన్న సంశయ మేర్చడింది,??

104

క్‌ రమయ ళా న్‌ అం తేసి రాని వార్దో ఇయర్కయౌొ అన్వనో సహజమొ నృత సోనివృర్తికి వ మించిఐడా అనీ అర్హమని తలియనేసే, క్‌ చెప్పసాగాడు ష్స్‌ మ వవహంమత్ర ధనము బహాునుతిని ప్రకటించాడు ధర్మి న్‌ ః | ఆమి ఎవసరమెనది, గ ే ఖ్పకడు ము డు త” వర షి్చి నిష రుగా న జీ కధ భత చాట! అన్న స్తోర్రం సు్రహ్మణ్యునిపై అంలొది (గహ న్‌ ళ్ళి " ఇ! చిన శ్రద్దాసక్తులతో స్‌ో ల పద్యం చదివి వై వారై బ్రాహ్మణుడు శు ధరి క శక్రం వినిపించాడు పించాడు. పద్యాన్లు రాగయుక్తంగా చదివి: ఆపైన వొషుం హైజ అంశరెక్‌ ఈు వలీయ టీ కండదు యా ఎ్టీరీయల్‌ వైలీయనర్సెన్‌ ఎప యె వ పూ క్రళవ్లో ఇట్ట అరివై కూందలిన్‌ (మ చక్క నీ అజయుం వూదే గొ తెలిషి వనీరి ఖి తుమె చలిసక ని అనుభవించు జీవితమును: లంక ఆడియా ఇ ప్పుమ్సు గదా! నా వనమున ఉండుటచే సయామోల నీ ఇగమ్‌టే పలు వరుస సౌహృదమూ, రకము వీ న చదివి ఎందైనా కలదా ?” మి ఖడు శ హత్య తిర భానం చెట్టున ఫిదస టీ డ్రావి్‌ లా సన సమమెన సౌః నూ లేదో! కం ర భావంతో మ్టున సాహెత్యమి ఏ భో డు క్‌ (బ్రాహ పద్యం రచించడం ఎవరి సలనొకొదో!”' అన్నో” ఇవి పారూ ఆనందంతో అంగీకరించే రుం న్య గృట్టాః నిహా. వికసించింది. డలేదు మోటో ॥ షయజట్టు ్యమే అంతగాలేని కారణంగో తలుగు టొ హ్మ్‌ శ క్ష ది ష్య ఈ పద్య ప కంఠం కంచు గంటనలే సభలో మొగి నత్యిరున గాధ ష్ట 0 దుః ర్యసొణారర్లం బార తమిళ సాహలన్నే సొ కో పష వ ఒర విదం సాండ్యుడు రహస్య ఖండనూు' ఆలి లో నుండీ అపూొటే గాతీజేవిని వొజసా దేవి 105

గంధం వెలిజిమ్మింది. ఆపై వేయి మాడల సంచికట్టుడమూ, శివుడు బ్రహ్మచారికి పద్యమివ్వడమూ మీరు విన్న కధ నంటినే. శివుడు ఆర్యావృత్తంలో క్రింది పద్యం (బహ్మచారికిచ్చాడు,

జానాసి పుష్ప్రగంధాన్‌

(భ్రమరత్వం బ్రూహి తత్త్వతోమేద్య

దేవ్యాణేశ కలాపే

ఈల్ళో గంధేన కింగంధః

“౯పై పద్యము చేనీ కేకలాపాొన్ని ఉద్దేశించే వ్రాయబడినది.

““తుమ్మెడా! అన్ని వుష్పగంధములనూ నీవు ఎరుగుదువు. నీవే నాకు చెప్పుము. దేవీ కే కలాపముల! సమానమైన గంధమేది??*

సంస్కృత పద్యమున్తూ. తెలుగులో అర్జాన్నీ వివరించిన నన్నయభట్టు ఇంకొ ప్రసంగించాడు.

“సంస్కృతము. దేవ భాష దేశ భాషలన్నీ కూడా మానవ వాణులే. చేవ భాషలోని శోకాలనూ, కథలనూ మార్చి మా భాషయే గొప్పది. మా క్షవిత్వమే ఖునత వహించనదని విర్రవీగితే ఎవరూ సహించరు!

“నేను కాంచీపురంలో విద్యాభ్యాసం చేశాను. నాకు తమిళ భాషతో, సాహిత్యంతో పరిచయముంది. ప్రభా, ప్రసంగానికి ముందు ఎవరికైనా ఆలోచన అవసరం!** యువకుడైన నన్నయ ఆవేశంగా ప్రసంగించేసరికి తెలుగు బ్రాహ్మణులు ఆనందించారు. త్రమిి (బ్రాహ్మణులు మహారాణి తమ సక్షం వహించి, ప్రసంగించునన్న ఆశతో ఆవ్ష్వైంక్ర చ్వాళ్తార్చు' ఉన ేవికి తమిళ సంస్కృత భాష్లాజ్ఞానమే కాక రాజనీతి వైదుష్యం కూడా ద. నన్నయ ప్రసంగం సత్యదూరం కాదని ఆమెకు తెలుసు. అయితే తాను అస ఏకం వహిందినచో, తన వెంట చోళ దము నం వచ్చిన బ్రాహ్మణులకు క కాగలదు. తాను తమిళ భాషనే సమర్తించినవో, తెలుగు ప్రజలకు వేంగీ తగని గౌరవ ముండదు. వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలు వెల్లడించడం మహారాణికి ఆవని అని ర్రాజన్లీత్రి కోవిదురాలైన ఆమె మరచిపోలేదు.

““పభువు లేముందురోం?? అని అన్ముంగదేవి అన్నది.

య రాజరాజుక్సు సంస్కృతాంధ్ర, కర్ణాటక్క తమిళ భాషలతో పరిచయ మున్నదన్న అంగతి అభాసదులందరూ ఎరుగుదురు. వారు వుహారాజు సవూధానానికై ఎదురుచూడ్రప్రాగ్గార్హ

ఆలోచనామగ్నుడైై రాజరాజు సమాధానమీయలేదు.

1౮0౦

తెలుగువాడైన మహారాజు తమిళులు తను సాహిత్యం విషయమై గర్వంగా చెప్పుకుంటున్న విషయాలను ఖండించగలడని తలుగు వారనుకున్నారు.

తమిళ కాంతకు జన్మించి, తమిళ కాంతను పరిణయమైై, తమిళ భాషనూ, సాహిత్యాన్నీ కూలంకషంగా సరించిన మహారాజు తమ వాదాన్ని సమర్రించగలడని తమిళులనుకున్నారు.

మహారాజు ఏ సమాధానమూ ఈయకపోవడం వారిలో నిరుత్సావోన్ని కలిగించింది.

తాను డ్రీకాళహస్తీశ్వరుని ప్రసాదం సంచడాన్లైా ఏర్పాటు చేసిన సమావేశం సాహిత్య గోప్టిగా మారడం అమ్మంగదేవికి రుచించలేదు. ఆమె మహారాజుని తిరిగి * ఏమందు'రని ్రన్నించింది.

రాజరాజు ఆలోచనల నుండి తేరుకున్నాడు.

• అనుటకేమున్నది? తన రాజ్యము ద్వాదశవర్ష కామముతో కక్రుంగిపోతూండగొ, తన దేవేరి కేశపాశ సువాసనల గురించి ఆలోచించగలిగిన చంపక పొండ్యుడు రాజ పదవికి అనర్హుడు! ప్రజాపాలన (ప్రధమ కర్తవ్యంగా భావించే వేంగీ పాలకులు అటువంటి అక్సత్యాన్ని సహించరు!*?

మహారాజు తమ సంభాషణ నేవూ([్రమూ ఆలకించలేదన్న సంగతి సభాసదులందరికీ అవగతమైనది.

మహారాజు తమ పషమే వహిస్తాడని ఎదురుచూసిన వారందరూ నిరాశాపరులైనారు. కానీ మహారాజుకు ప్రజాపాలనపై గల అకుంరిత దీక్ష అందరినీ ఆనందపరిచింది.

సభాసదులందరూ మహారాజు వద్ద, మహారాణి వద్ద సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయారు.

"సెలవు తీసుకుంటున్న నన్నయభచ్దారకుని అమ్మంగదేవి పరీక్షించి చూసింది. నూనూగు. మీసమైైనా రాని ఈ యునకుడు, ఇంతటి అవేశపరుడు వురోహిత పదవిని నిర్వహించగలడా?

చాళుక్య రాజ్యాంగములో పంచ్రధానులుండేవారు. వారిలో వురోహితుడొకడు. మహారాజుకు సంధి ప్రయత్నాలు, యుద్దసమయంలో తగు సూచన లిచ్చి, తడ్పడడం పురోహితుని. విధి. కేవలం" వైదిక కర్మలు మనోరాజకై నిర్వహించడం నూత్రమే పురోహితుని ధర్మంగా ఉండేది కాదు. బ్రాహ్మాణులనేకులు శస్త్ర, విద్యాపారంగతురై, యుదరంగంలో శత్రు సంహారం చేయడం కూడా ఆనాడు సామౌన్యంగా ఉండేది.

ఫె ల గ సిన పురోహిత వృత్తి నన్నయకు సంధి, విగ్రహాల ముఖ్యపాత్ర వహించవలసిన పు హిత వృ న్న పిత్సృపితామహడ్రమంగా రావడం వలన అతడు చిన్న వయస్సులోనే వురోహితుడైనాడు. అతని వయస్సు కారణంగా ఆ పదవిని నిర్వహించలేడన్న సంశయం, అమ్మంగదేవిలో కలిగింది. 107

ఆమె తన సంశయాన్ని నబఖంలో కన్చించనీయకుండా, నన్నయకు నమస్కరించింది. బ్రాహ్మణులందరూ వెళ్లిపోయిన తదునాత ఆమె తన భర చంక చూసింది. అతన్‌ మాటలబామెలో. కోపాన్ని కలిగించాయి. ప్రజాపాలనలే వేంగీ పాలకుళొక్కరే సమర్హులన్నట్టుగా మాటాడుట ఎందుకో? రొజరాజు తన మందిరం వైపు నడునసాగాడు. మహారాణి వడిచి, ప్రై ఫర్త వంక చూసింది. ఆమెలో ఆలోచన చల ఎత్తింది. తన భర్త అన్న మొటల తప్పు కనిపెంచుటలేదేషి?. నంసకపాండ్యుని పరిపొలనలోన్‌ దోషమును వెత్తి చూపించారు. తన తండ్రికి కూడా పాంద్యరాజులతో విరోధమున్నది, పాండ్య రాజుని జయించి మధురాసగరాన్ని నాశనంచేసి, తన తండ్రై మధురాంచకుడన్న బిరుదు (గ్రహించాడు. అటునంచి పరిస్టితిలో పాంద్యరాజు పరిపాలనలోని ళోపాన్ని చూపిన భ్లుపై తనకు కోహమెందుకో, అమ్ముంగదేవి వెళ్లిపోతున్న భర్త వంక చూడసాగింది. ఎంటి సుందర రూపమీయనిది? రొజరాజు చడుస్తూ ఉండగా ఎదురుగా ఉన్న దర్పణంలో భర్త '్రచిచింబం ఆమెకు కనిపించింది. చంద్రమండలోపమానమ్టైన ముఖమూ నిశాటమ్టన నేత్ర ర్వయమూ, శమ్మెద తెక్కణ నంచి మీసమూూ ఉన్సత బృహాద్వక్ష స్టలమూ, స్నో లీ ష్టు స్టుక అంహము. వఠో సన్నవైన నడుమూ, అయణర్కశ భుజద్వయమూూ. గంధ సింధుర గమనమూ! అన్ముంగదేని నిట్యుర్సింది, సౌందర్యము చంద్రవంక రాజుల సాళ్తు కాబోలు. ఈ సౌందర్యాన్ని చూచియ్‌ తపతి సంవరణుని (ప్రేమించింది. శకుంచబ దువ్యంతుసి (స్రేమించింది. గంగ శంతనుని (ప్రేమించింది సుభద్ర అర్జునుని ప్రేమించింది. తన నునత్త కుందచలేవి తన చూవుగారు సివులాదిత్య నువారాజుని (ప్రేమించి చండవొసనుడేన తంద్రకే ఎదిరించడానికి సిద్ధపడింది. చన తండ్రి తన వివావాం తన బాల్యంలోనే జరిసించకపోతే,. తాను ఈయననే (ప్రేమించి ఉండేదా? అప్టుడు తనక్షింతగా చేంగ్‌ దేశంపై నైఘుఖ్యముండేది కాదేమో! రాజరాజు ఆమె దృక్చధాన్ని దాటి తన మందిరం దిక్కుగా వెళ్లిపోయాడు. తాను ప్రసాదం స్వీకరించడానికి భర్చను తన నుంరిదానికి పిలినిన నూట వాస్తుయే! కానీ తన మందిరానికి వచ్చిన తరువాత తన వర్దనే ఉండిపోయి, తనను. (స్రేమ సముద్రంలో ముంచివేయకూడదాం అమ్మంగదేవికీ భ్దను గురించిన ఆలోచనతో, అతను ఆ చో(్రి తన నుందిరంళో ఉండిపోలేదన్న దిగులుతో నిద్రపట్టలేదు, 108

గడపమని తానే కోరి ఉండవచ్చునన్న ఊహ చక్రనర్తి కుమార్తెకు రాలేదు. శ్‌ న్‌ నా

సైనిక శిబిరం నుండి తిరిగివచ్చిన విజయాదిత్వునిక్తి అతని రాణి మాధవదేవి పరిచారిక ఆనందంతో ఎదురొచ్చి నమస్కరించింది. ,

ప్రభూ] మూధవదేవి మగబిడ్డను ప్రసనించారు!””

విజయాదిత్యుడు ఆనందంతో తన కంరంలోని హారాన్ని పరిచారికకు బహూకరించాడు.

అతనిని చూడవలెనని అతని తల్లి మాలవదేవి వార్తను పంపించింది. మధ్యాహ్న పూజానంతరం అతడు తల్లి మందిరానికి వెళ్ళి ఆమెకు నమస్కరించి, ఆసీనురైనాడు.

“విజయాదిత్వా! నీకు పుత్రుడు ఉదయించడం నన్నెంతో అనందింపజేసింది. త్వరలో అతనికి నామకరణ నుహోత్సవం జరిపించవలసి ఉంయింది ౫

విజయాదిత్యుడు తల్లివంక ఆభ్బిర్యంగా చూశాడు. ఇంతటి సామాన్య విషయాన్ని చెప్పుటకా తనను పిలిపించినది!

*4వ్రీన్చు వేంగీ చాళుక్యుడవు- ఈనాడు పరిస్టితులు విషమించి, కుంతలదేశంలో ఆథ్రితుడుగా ఉన్న మాట వాసవమే. కొన్సీ ఏనాట్టైనా వేంగీ దేశానికి తిరిగిపోవలసిన వారమే. కనుక నీవు నీ వుర్రునికి నామకరణం చేసేటన్సుడు ఈ సంగతి మరచిపోవద్దు!”

విజయాదిత్యుడు అంగీకార సూచకంగొ తల ఊపి, తల్లి వద్ద సెలవు తీసుకున్నాడు.

అతడు తన వంశాంకురాన్ని చూడడానిై మాధవదేవి నుందిరంలో అడుగు పెట్టాడు. మాధవ దేని పరిచారికలు అతనిని లోపలకు తీసుకునివెళ్లారు.

“పుత్రునికి త్వరలో నామకరణోత్సవం జరిసించవలసి ఉంటుంది. నీకు నచ్చిన పేరు చెప్పవచ్చును.”

మాధవదేవి చిరునవ్వు నవ్వింది.

“మీరు. నిర్ణయించిన ఏ పేరైనా నొకు సమ్మతమే!”

తన పెదతండ్రి “శక్తి వర్మ నామధేయాన్ని విజయాదిత్యుడు తన పుత్రుని పేరుగా స్రిరపరిచాడు.

విజయాదిత్యునికి పుత్రోదయమైన కొడ్డిదినాలకే అతని ద్వితీయ కళత్రమైన రేవలకు ఆడపిల్ల జన్మించింది.

109

విజయాదిత్యునికి ఎంతగానో సంతోషం కలిగింది. త్వరలోనే దౌహిత్రుల వలన కూడా లాభం పొందవచ్చు ననుకున్నాడు.

కుమౌర్తెను చూడడానికి రేవల మందిరానికి వెళ్లిన విజయాదిత్యుడు, **కుమార్తేకు సోమల అన్నపేరు బాగుండునని నా ఊహ. వుత్రునకు మూ పెదతండ్రిగారి పేర నామకరణం చేయడం జరిగినది. నన్ను పుత్రునితో సమంగా యువరాజు ఆహవనుల్ల సోమేశ్వరులు ఆదరిస్తున్నారు. నీ తండ్రి సింహబలుడు కూడా ఆయనకు ఆశ్ఞితుడే. కాబట్టే, నున పుత్రికకు సోమేశ్వరుల పేర సోమల అన్న నామధేయం కావించుట మన విధి[?! అన్నాడు

రేవల అంగీకరించింది.

ఆమె ముఖంలో ఏదో అడగవలెనన్న కోరిక్కా అడుగరాదేమో నన్న భయమూ స్పష్తంగా కనిపిస్తున్నాయి.

ఊరేవలా!. నీకు నేను సూచించిన నామము అంగీకారం కాని పక్షంలో నీవు నిర్భయముగా చెప్పవచ్చును.?

““నాలో పుత్రుడు కావలెనన్న కోరిక తీరలేదు. దతునిగానెనా పుత్రుని పొందవలెనని నాకోరిక్ష!?: వ

విజయాదిత్యుడు ఆశ్చర్యపోయాడు ఈమెలో ఉన్నది వుత్ర కాంతా, లేక సపత్నికి పుత్రుడు కలిగి తనకు పుర్రిక కలిగిన దన్న అసూయా?

“నీ కోరిక విషయంలో ఆలోచించి నా నిరయాన్ని తెలియచేస్తాను.?”

నో శ ల్‌

విజయాదిత్యునికి శ్తివర్మ అనే కుమారుడూూ సోమల అనే కుమారే జన్మించినట్లు చారులు రాజరాజుకు తెలియచేశారు. ై

రాజరాజు మనసులో సంతోషమూ, నిర్వేదమూ సమపాళ్లలో నాట్యం చేశాయి.

సోదరునికి పుత్రోదయమై అతడు తాను వేంగీ చాళుక్య వంశానికి చెందిన సంగతి నురువకుండా వుత్రునికి తమ పెదతండ్రి పేరన నామకరణం చేయడం రాజరాజును ఆనందపరిచింది.

తొను ఇంకా అపుత్రకుడుగానే ఉన్నానన్న చేదు నిజం అతనిని నిర్వేదానికి గురిచేసింది.

110

ఉన్నారు. సూటిగా చెప్పకపోయిన్నా లాను ద్వితీయ వివాహమై సంతానాన్ని పొందితే బాగుండు నన్న సూచనలనేకం వస్తున్నాయి.

ద్వితీయ వివాహం దేనికి? తిరిగి దాయాదుల మధ్య అంతఃకలహాలు చెలరేగి వేంగీ "రాజ్యం సర్వనాశం కావటానికా? తన పెదతండ్రి శక్తివర్మ అనంతరం వేంగీ రాజ్యానికి తన తండ్రి విములాదిత్య మహారాజు వారసులయ్యారు. అట్లే తన అనంతరం విజయాదిత్యుడే రాజవుతాడు!

అమ్మంగదేవికి తనపై, వేంగీ రాజ్యంపై ఉన్న చిన్నచూపు జ్ఞాపకం రాగా, రాజరాజు నిట్భూర్చాడు.

“మహారాజా! న్యాయస్ట్రానానికి లాము నేంచేయవలసిన సమయ మాసన్నమైని*దని పరిచారకుడు వచ్చి విన్నవించాడు.

ఈ జ్‌ ఈ

చాళుక్య రాజ్యాంగంలో మహారాజు ఉన్నత న్యాయాధ్యక్షుడు. న్యాయాధికారులు తాము చేసిన న్యాయ నిర్ణయాలకు రాజు ఆమోదముద్ర పొందాలి. రాజద్ర్‌ హ చర్యలపై విచారణను మహారొజు స్వయంగా జరిసించడం వేంగీ దేశంలో ఆచారం.

రాజరాజు సభలో న్యాయౌధీశ పీఠాన్ని అలంకరించొక, సభికులందరూ ఆసీనులయ్యాారు.

రాజభటులు ద్రోహులను వరుసగా ్రవేశపెట్టసాగారు.

“మ్లవోరాజా! వీరిద్దరూ కళింగ దేశ సరిహద్దు ప్రాంతంలో వేంగ్‌ సైన్యము గురించిన వివరాలు కళంగ దేశ గూఢచారులకు అందిస్తూ పట్టుబడ్డారు ?'

వేంగీ సైన్య శిబిరాల మీద అనేక పర్యాయాలు కనిపించడం, వారి వద్ద రొరికిన కళింగ దేశపు నాణాలు మొదలైన విషయాలపై (ప్రశ్నించగా, వారి వద్దనుండి సరియ్డైన సమాధానము లభించలేదు. = మహారాజు వారిద్దరినీ యావజ్తీవమూ కారాగారంలో బంధించమని ఆజ్జాసించాడు.

మహారాజా! ఇతడు శ్రీముఖ థ్రష్టే ఇంటిలో స్వర్ణాభరణాలు దొంగిలించాడు. పారపోతూండగా ఈ రాజభటుడు దొంగను పట్టుకున్నాడు. దొంగ దాజభటునికి రత్నహారం లంచమివ్వగా, రాజభటుడతనిని వదిలివేశాడు. అదే సమయానికి రాజభటుల పనిని పర్యవేక్షించడానికి నగర సంచారం చేస్తున్న రాజభటాధ్యక్షుడు ఈ సంఘటనను. గమనించాడు. దొంగమూ, రాజభటుడివీ ప్రభువుల సమక్షంలో ప్రదేశపెట్ట్రడం జరిగింది.

111

ఆభరణాలు తన ఇంటిలోనివే నని ్రీముఖ్రేస్టీ గుర్తించాడు. విచారణలో చోరుడు లంచమీయడమూ, రాజభటుడు ధనాశాసరుడై దొంగను వదలేేయడమూ నిజమే నని నిరూపణ అయింది.

రాజరాజు తన తీర్పును సభలో ప్రకటించాడు.

“సాధారణంగా దొంగతనం గురించిన విచారణ న్యాయాధీశులే చేస్తారు. కానీ ఇక్కడ జరిగినది రాజద్రోహ చర్య! రాజ్యములోని ప్రజల ధనాన్ని తస్కరులపాలు కాకుండా కాపాడవలసిన బాధ్యత రాజభటులది. రాజద్రోహానికి శిక్ష తీవ్రంగా లేకపోతే భవిష్యత్తులో ద్రోహ చర్యలు అధికం కాగలవు.

“దొంగతనం. నేరానికి దొంగ తాను దొంగిలించిన ధనానికి రెట్టింపు ధనం శ్రీముఖ శ్రేస్టికి ఇచ్చి నేయాలి. దొంగను గాడిదపై పురవీధులలో ఊరేగించనుని ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను[?:

చోరుని ముఖం వికసించింది. అతడు ఊహించినదానికన్నా శిక్ష తక్కునే!

“దొంగతనం కన్నా అంచమీయడం పెద్ద తప్పు. ఆ రాజద్రోహ చర్యకు ఈ చోరునిక్తి హస్తచ్చేదమే తగిన శిక్ష

“తానే కార్యానైై నియోగింపబడినాడో ఆ కార్యాన్ని విస్మరించి, ప్రజాధనాన్ని తస్కరుల పాలయ్యేటట్టు రాజభటిడు ప్రవర్తించాడు. భటులలో ఇటువంటి అకృత్యాలు ప్రజలలో రాజు పట్టు విశ్వాసాన్ని పోగొట్టగలవు. రాజుపై విశ్వాసం పోయినాడు. రాజ్యంలో తిరుగుబాటు "తప్పదు. ధనాశకు లోనై తన ధర్మాన్ని విస్మరించి, రాజద్రోహానిక్రి పాల్పడిన ఈ భటునికి శిరచ్చేదమే తగిన శిక్ష ఈ విధించిన శిక్ష ధర్మజబద్రంగా ఉందని ప్రజలు జయజయధ్వానాలు

రు. ఒక రాజద్రోహిని శిక్షస్తే మిగిలినవారు నేరంచేయటానికి సాహసించరు. రాజ్యంలో నేరములు తక్కువై, ప్రజలకూ, వారి ధనానికీ రక్షణ ఏర్పడుతుంది. తము (శ్రేయస్సును మనస్సులో కోరుకునే మహారాజు తీర్పు ఇచ్చాడని ప్రజలు సంతోషించారు.

రాజభటులు రాజద్రోహిగా ఒక బ్రాహ్మణ యువకుని ్రనేశపెట్టారు. ఆ బ్రావ్మాణుడు నిరుషేదవలె కనిపిస్తున్నాడు. శ్నస్త్ర॥ విద్యలు నేర్చినట్టు లేదు. ఈతడు చేయగల రాజద్రోహన్నేన్సి కావచ్చునని రాజరాజు ఆశ్చర్యంగా చూశాడు.

“మహారాజా! ఇతడ్రు 'ప్రభువులను నిష్కారణంగా దూషించాడు!”?

+గబి

రాజును సింహాసన పదచ్యుతుని చేయడానికి ప్రయత్నించడం, రాజు చేసే ప్రజాహిత కార్యాలకు విఘాతం కల్పించడం, రాజును అకారణంగా నిందించి, ప్రజలకు రాజు మీద అవిశ్వాసాన్నీ అసంతృప్తిని కలిగించడం రాజవిద్రోహక చర్యలు.

మహారాజు విషయంలో ఈ బీద బ్రాహ్మణ యువకుడు ఏ విధమైన దూషణ చేసి ఉండవచ్చును? ధర్మశాలలో కానీ దేవాలయాలలో కానీ అధికారుల ప్రవర్తనలో కొనీ లోపమున్నదేమో! చై

రాజరాజు రాజభటాధికారి వంక 'పశ్నార్టకంగా చూశాడు.

• మహారాజా! అప్రియమైన వాక్యాలు ్రభుసన్నిధిలో చెప్పవలసివచ్చినది. నేను న్వయంగా చెప్పిన మాటలు కొవు కనుక ష్షమింప ప్రార్ధన!

ప్రభూ! ఈ బ్రాహ్మణుడు చంద్ర నంశస్తుడనని సగర్వంగా మహారాజు ప్రకటించుకున్నాడే, వారి వంశకర్త పాండురాజు విధవావుత్రుడు కాడా అని రాజమౌర్గంపై గట్టిగా అరుస్తూ ఉండగా విని బంధించాము,.

రాజరాజు న్నోష్టుడైనాడు. స్రీతప్రజ్ఞుడు కనుక తన మనోభావాలను వెలికి రానివ్వలేదు. బ్రాహ్మణ జన్మమెత్తి, ఇటునంటి పాపపు పలుకులేల పలికినో! వైదిక ధర్మాన్ని దూషించడానికై బౌద్ద, జైన,చార్వాక మతస్టులు రామాయణ, మహాభారతాలలోని ఉత్తమ వ్యక్తులను నిందిస్తారు. ఈ (బ్రాహ్మణుని విషయమై ఇతర వినరాలు "సేక్తరించకుండా తీర్పు ఇవ్వరాదు.

రాజరాజు సభలో ఇలా ప్రకటించాడు.

“వ్రు బ్రాహ్మణుడు మహారాజును కొన్మీ మహారాజు నిర్వహించిన ప్రజాహిత కార్యాలను కానీ నిందించలేదు. మహాభారత నీరులైన పాండవులకు తండ్రియైన పాండురాజు జన్మను నిందించాడు. వైదిక ధర్మవిరుద్దమైన కార్యం చేశాడు. పంచమవేదమైన మహాభారతాన్ని అగౌరనంపొలు చేసేన ఈ (బ్రాహ్మణుని శిక్షింపవలసినది వైదిక ధర్మాచార్యులే కానీ రాజధర్మాసనం కాదు!”

జ్‌ ఈ ఓ

మహారాజు తీర్పు వేంగీ రాజ్యంలో కలకలాన్ని రేపీంది. సనాతన ధర్మావలంబీ, చంద్రవంశస్పుడూ అయిన రాజరాజు బ్రాహ్మణుని శిక్షీంచ గలడని వైదిక మతానుయాయులనుకున్నారు. వారికి నిరాశ ఎదురైనది.

113

జౌద్దారామాలలో, జైన జసతులలో, చార్వాక సభలలో మహారాజు తీర్చు ఆనందాన్ని కలిగించింది. బ్రాహ్మణుని నిందకు మహారాజు ఆమోదముద్ర లభించిలదన్న వ్యాఖ్య అంతటా వినబడింది.

“వైదిక మతములోని ధర్మప్రవచనాలు వల్లించడానిక్త కాన్మీ ఆచరణకు పనికిరావు. వితంతువు ద్వారా కురువంశాభివృద్ధి జరిగినదని మేము చెప్పినప్పుడు మీరు నమ్మలేదు. ఈనాడు వేదాలు చదివిన బ్రాహ్మణుడే చెప్పినాడు. నర్గాశ్రమ వ్యవస్థకు మూలస్తంభము వంటివాడదైన మహారాజు ఆమోదించినాడు. లేకున్న బ్రాహ్మణుని శిక్షింపడా?

“వ్యభిచారమూ హీంసాా అసత్యము చెప్పడం మొదలైన వేసీ సనాతన ధర్మపధంలో తప్పులు కొవు. తమకు కావలసిన కార్యనిర్వహణకు ఎటువంటి. నీచకార్యానికైనా పాల్చడవచ్చును, భగవంతుడుగా కొలుస్తున్న శ్రీక్సష్టుడు సారధ్యమూ, దౌత్యమూ నిర్వహించాడు. పరధర్మో భయానక అని గీతలో ్రవరించినవాడు అటువంటి నీచప్పత్తులను, తన కులాచారము కానివాటిని ఏ విధంగా చేపట్టాడు?”

బౌద్దజైన మతాచార్యుల వచనాలు వింటున్న వైదిక మళతస్టులనేకులకు ఈమ ధర్మంపై సందేహం కలగసాగింది.

ఓ జ శే

మతాచార్యుల మాటలను చారులు రాజరాజుకు నివేదించారు.

““ప్రభూవైదిక ధర్మాన్ని నిరసిస్తున్ను వారిని శిక్షించవలొ”నని వైదిక మతస్టులు మహారాజును కోరారు.

““సర్వధర్మాలనూ సమంగా ఆదరించడం మహారాజు బాధ్యత. వైద్యశా(స్త్రంలో, శస్త్ర, చికిళ్చలో బౌద్దుల వలన దేశప్రజలు ఎంతో లాభం పొందుతున్నారు. విప్లవ సమయంలో, యుద్దం జరుగుతున్నప్పుడు జైన వసతు అెందరికో ఆశ్రయమిస్తాయి. వైదిక మతాన్ని వారు దూషించగలిగిన పరిస్టితిని రానివ్వరాదు. సంస్కృత. భాషా జ్జానం లేని వారికి సైతం మహాభారత గాధ అర్థమయ్యేలా చేయాలి.”

రాజరాజు కనుసన్నపై ధర్మాసనం ముందు నిందితుడుగా నిలబడ్డ (బ్రాహ్మణుని భటులు సభలో ్రవేశపెట్టారు.

అతని ముఖంలో పశ్చాత్తాపమూూ, అవమానమూ కనిపిస్తున్నాయి.

“బ్రాహ్మణోత్తమా! మీ గోత్ర. నామాలను తెలుసుకోవాలని ఉంది.”

114

బ్రాహ్మణోత్తముడన్న పిలుపు నిని అతడు తలదించుకున్నాడు.

“న్వుహారాజా!. దత్షారానుం సమీపంలోని వేములవాడ వూ స్వగ్రామం. చిన్నతనంలోనే భర్తృ హీన అయిన నాతల్లి దక్షారాను భీమేశ్వరుని ఆరాధించి నన్ను కన్నది. స్వామి. 'పేరనే భీమన అని నానుకరణం చేసినది,

మూ దాయాదులు ఆమెను హింసించి అవమానించారు. గ్రామాన్ని వదలి అనేక ధర్మశాలల్లో పనిచేసి నన్ను పెంచింది. ఆమె మరణానంతరం వేములనాడ వెళ్లిన నన్ను మొ బంధువులు నా ఆస్తిని నొ శ్రీయక్క విధవావుత్రుడని హేళన చేశారు. రాజమహేంద్రపురం నర్చినప్పటిక్‌ బంధునర్లం నన్ను వెంబడించి, నిందించసాగారు. విధవా పుత్రుడనే హేళన భరించలేక ప్రభువుల చంశమును నిందించాను.

“+ ప్రభువులు వైదిక ధర్యాదారులే నన్ను శిక్షించవలెనని ఆదేశించారు. మవారాశా! బ్రాహ్మణ సంఘము నన్ను ఏనాడ్‌' కులము నుంచి బహేష్కరించింది. నా ఆస్తి నాకు దక్కలేదు. అంతకుమించిన శిక్ష ఏమున్నది???

“*మ్వీక్సు పిత్రార్హితమైన అస్తీ దక్కని సక్షంలో వేములవాడ (గ్రామాధికారికి విన్నవించుకోవచ్చును. దక్షారాను నుండలాధివతికి విన్నవించుకోవచ్చును. లేకున్న మొ వద్దకు రావచ్చును. నేంగీ దేశములోని న్యాయ న్యవస్టపై నమ్మకము లేదా?”

భీమన ముఖంలో బాధ గేచచించింది.

“వ్వీ పలుకుల నలన వైదిక ధర్మానికీ ముప్పువాటిల్లినడి. ప్రజలలో వైదిక ధర్మంపై విశ్వాసం తగ్గే చూటలు బ్రాహ్మణుని నోట రావచ్చునా? దీనికి మీకు ప్రాయశ్చిత్తము ఏమై ఉండునో ఊహించితిరా??”

భీమన మౌనం వహించాడు.

“మీరు చేసిన తప్పును మీరే దిద్దులు అన్ని విధాలా నుంచిది. నేటి నుండి ఒక సంవత్సర. కాలము వేంగీ దేశమంతటా మహాభారత గొధను వినిపించండి. మీదు పాండురాజు జన్మవిషయమై చేసిన నింద దాని వబన కలిగిన ముప్పు ్రత్యేకంగా ప్రజలకు. తెలియ చెప్పండి. బొద్దారానము సరిసరాలలో, జైన వసతుల సమీపంలో మ్‌రు గ్రద్ద నహించవలసి ఉంటుంది. మీకు తోడుగా మా రాజభటులిద్దరుండగలరు. మీకు ఈ కార్యనిర్వహణ సాధ్యమేనా?”

“మహారాజు! సంస్కృత, ప్రొ కుత కర్ణాట అంధ్ర భొషలలో (ప్రవేశమున్నది. వైదిక మజోద్దరణణై సాటుపడి, నాసొసానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేనుకోగలను. పాదచారియ్డై భారత వర్షమంతచా పర్యటించిన ఆదిశంకరులే నాకు నూర్గదర్భ్శకులు.”” .ా

115

భీమన మహారాజు వద్ద సెలవు తీసుకుని భారత గాధా వ్యామై వెళ్లిపోయాడు. జ జ్‌ శ

రాజరాజు కుల బ్రాహ్మణుకైన నన్నయతో సంభాషిస్తున్నాడు.

“పొండురాజు జన్మను నిందించిన భీమన స్వయంగా మహాభారతాన్ని ప్రవరించటం వలన ప్రజలలో వైదిక ధర్మంపై అవిశ్వాసం తగ్గుతున్నదని చారుల వలన తెలిసినది.”

““వైదిక ధర్మవ్యాస్తికి ఖీమనను నియోగించటంలోని మీ రాజనీతి అభినందనీయము! ఇంకెనరి వలనా ఈ కార్యం సఫలమయ్యేది కాదు. ప్రభువులు వైదిక ధర్మావలంబి కావటం మా అదృష్టం.”

“రామాయణ, మహాభారత గాధలను నిందించి తమ ధర్మన్యాహ్షై ప్రయత్నించటం ఎల్లప్పుడూ ఉన్నదే. అందుకై తమిళభాషలో అనేక్ష పర్యాయాలు మహాభారత గ్రంధ రచన జరిగింది సంస్కృతము విద్వద్చాష. దేశ భాషలలో ఇతర మతస్టులు ప్రచారం సాగించినప్సుడు వైదికమతస్టులు సంస్కృత భాషనే ఆశ్రయించుకుని ఉండరాదు. తమిళ భాషలోశైవులూ, వైష్పవులూ దైవసంక్తీర్తనచేశారు. అందుక (ర్రావిడ దేశంలో వైదికముతోద్రరణ బాగుగా జరిగినది. కన్నడ భాషలో సైతం కొంత్ర ప్రయత్నం జరిగినది. తెలుగు భాషలో సనాతన ధర్మగ్రంధాలు రచించవలసిన అవసరమున్నది ?:

“పండిత సభను ఏర్పాటు చేసి తాము ఏ విధంగా రచనా కార్యక్రమం నిర్వహించవలెనో నిర్ధయించ్రన బాగుండును.?:

పరిచారకుడు లోసలకు వచ్చి రాజరాజుకు నమస్కరించి, (*ప్రభూ[! కుంతల దేశమునుండి. చారుడు వచ్చి తమ దర్శనం కోరుతున్నాడు?! అని విన్నవించాడు

రాజరాజు చారుని (ప్రవేశానికి అనుమతి నిచ్చాడు.

“ ప్రభూ] విజయౌదిత్యులు తమ రాణి రేనల విన్నసముపై సూర్యవంశోద్చవుడైన బాలుని దత్తునిగ్గా స్వీకరించి, ముమ్మడి భీముడని 'నామక్రరణం చేశారు.”

పరే విని ఆలోచనామగ్నుడైన రాజరాజు వద్ద నన్నయ సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయాడ్చు.

సపత్చుల మధ్య అసూయ ఎంత విచిత్రంగా ఉంటుంది? విజయాదిత్యుని జ్యేష్ట భా కు పుతోదయమైనది. ద్వితీయ కళత్రానికి పుత్రిక జన్మించినది. సవతికీ తక్కువ కారాదన్న ఊహత్రో ఆనె దత్తపుత్ర స్వీకారం భర్త అనుమతితో చేసినట్లున్నది.

రాజరాజులో ఆనందం మెరుపులా మెరిసింది. విజయాదిత్యుడు వేంగీ చాళుక్యుడనన్న విషయం మ్సుర్వ్వవల్రేద్షు. అతని బౌరసపుత్రునికి తన పెదతండ్రి శక్తినర్మ

116

నామధేయమూ, దత్తపుత్రునికి తన తండ్రి విమలాదిత్యునిదైన ముమ్మడి భీముడనే బిరుదనానుమూ ఉంచాడు

తాను ఇంకనూ అపుత్రకుడనే అన్న విషయము రాజరాజులో నిర్వేదము కలిగించింది. ద్వితీయ వివాహం నలన దాయాదుల అంతఃకలహాలు రాగలవు. తన వలన వేంగీ రాజ్యలత్మికి ఏ కష్టమూ రాకూడదు. పెదతండ్రి శక్తివర్మ తరువాత ఆయన సోదరుడు రాజయినచ్లే, తన అనంతరం విజయాదిత్యుడు రాజు కాగలడు,

అంతవరకూ వేంగీ రాజ్యరక్ష్షణ తన కర్తవ్యము!

ఖ్‌ శ జ

రాజరాజు వేంగీ రాజ్యానికి వారసుడు తన సోదరుడే అని న్నిర్ణయించుకున్న కొద్దికాలానికే చారులు అతనికి వార్త నందించారు.

వేంగి రాజ్యాధిపతిగా విజయాదిత్యుడు బెజవాడలో పట్టాభిషేకం చేసుకున్నాడు

విజయాదిత్యుని పట్టాభిషేక వార్త రాజరాజుని శోక సముద్రంలో ముంచివేసింది వేంగీ దేశములో శాంతిభద్రతలు నెలకొని, దేశం సుభికముగా ఉన్నది. రాజ్యములో వైదిక ధర్మోద్దరణనూ, తెలుగు భాషాభివృద్దినీ చేయవలెనని ఊహిస్తున్న సమయములో తన సోదరుడు తిరిగి తిరుగుబాటును లేవనెత్తినాడు. నిజయౌదిత్యుడే తనకు వాయుడు కాగలడని తన నిశ్చయము! వేంగీ రాజ్యలతక్ష్మీని ఈనాడే విజయాదిత్యునికి ధారాదత్తము చేసినచో, రాజ్యములో సుస్టిరమైన శాంతి ఉండునేమో!

కంఠాన్ని అలంకరించి ఉన్న రత్నహారము తండ్రి విమలాదిత్యుడు తనపై ఉంచిన రాజ్యభారాన్ని జ్ఞాసకం చేసింది. విజయాదిత్యునికే రాజ్యభారము అప్పగించిన పక్షంలో వెంగి కుంతల దేశానికి సామంత రాజ్యము కాగలదు.

స్రేతప్రజ్ఞుడైన రాజరాజు తన మనోభావాలను బయటకు కనిసించనీయకుండా మంత్రిమండలినీ, దండనాయకులనూ సమావేశపరచాడు.

సమావేశం ప్రారంభము. కానున్న సవుయంలో బెజవాడలోని తెలికిసంఘ (ప్రముఖుడొకడు రాజరాజు దర్శనం కోరుతున్నాడని పరిచారకుడు విన్నవించాడు.

తెలికి సంఘ సభ్యునికి రాజరాజు అనతిపై సభలో ప్రవేశము లభించింది.

మహారాజు కనునన్నపై చార సంఘాధ్యక్షుడు తాను తెలుసుకున్న విషయాలను విన్నవించాడు.

“మహారాజా! విజయాదిత్యులు కుంతల చాళుక్యుల సహాయము లేకనే వేంగీ రాజ్యము నాక్రమించగలనని ఊహిస్తున్నట్టున్నది. కొంత సైన్యము సేకరించి, తనను తాను రాజుగొ ప్రకటించుకున్నారు. బెజవాడ ధనవంతులైన తెలికివారి ముఖ్య కేంద్రం.

117

వారి ధనసహాయముతో, సమయ "సేనలతో వేంగీపురాన్నీ, ఆపై రాజముహేం ద్రపురాన్నీ జయించవలెనని వారి ఉద్దేశ్యమని తెలియవచ్చినది.??

ఛాజరాజు తెలికి సంఘ (ప్రముఖుని వంక చ్చసి సారించాడు.

““బ్రభూ! విజయాదిత్యులు పట్టాభిషేకముహోత్సవంలో తామే వేంగీ మహారాజునని (ప్రకటించుకున్నారు. మౌ గానుగులు మేము నడుపుకొనవలె నన్నదో సుంకము తమకు చెల్లింపరాదని ఆజ్ఞాపించారు. గానుగుల అరిసుంకము ప్రతి సంవత' రమూ

లి స్టా ప్రతి సంవళ్స వారికే చెల్లింపవలెనట! పూర్వమునుండీ ఉన్న గానుగులకు కూడా కొత్తవాటివలెనే ముద్రాసుంకము చెల్లింపనలెనని వారి ఆజ్ఞ?”

విజయాదిత్యుని ప్రవర్తన చాలా దూరము పోయినడే! సరిస్టితులు చేజారిసోకముందే జాగ్రత్త వహించాలి!

“మీరు విజయాదిత్యునికి సుంకము చెల్లింపవలసిన పని లేదు, (ప్రస్తుతము గానుగులను మీ సమయసేనలతో రశ్షించుకొనండి, యుద్ద సమయంలో మీ సమయసేనలను మా కిచ్చిదో మీకు తగిన ప్రతిఫలము లభించగలదు!”

తెలికి సంఘ సభ్యుడు రాజరాజు వద్ద సెలవు తీసుకున్నాడు.

పైన్యాధ్యక్షుడు “ప్రభూ! సేనలను సమాయత్తపరుచుటకు ఆజ్ఞాపించండి!? అన్నాడు.

యని ముందు శాంతి ప్రయత్నము చేయవలెను కదా! విజయాదిత్యుని న్ధ్‌్తన ల్లోపమున్నసంగతి. వాస్తవమే, "కాని శాంతికై ప్రయత్నించక యుద్దము

రాదు. ఏ రాజ్యభవిష్యత్తునకైనా సుస్టిరమైన శాంతి అవసరం అని రాజరాజు అన్నాడు. క్‌

విటి దనికి “నీ పట్టాభిషేకము రాజధర్మ విరుద్దమైనది. మన సిత్సపాదులు

ర రసి ఆస్టైను ఉల్పంఘించావు. అయినప్పటికి నీవు ఇష్టపడితే వేంగీ వామి ఉండీపోవచ్చును. నిన్ను వేంగీ యువరాజుగా ్రకటిస్తాను. వేంగీ

జ్య అనై, రాజ్య విస్తరణకై సోదరులిద్దరమూ కలసి ప్రయళ్నించుట అన్నివిధాలా శ్రేయస్కర “మని రాజరాజు దూత ద్వారా సందేశాన్ని పంపించాడు.

సందేశము పంపిన పది దినాలకు విజయాదిత్యుని వద్ద నుండి లేఖ వచ్చినది.

రాజరాజును జయించి దేశము నుండి వెడలగొట్టి. తాను రాజయినట్టుగా విజయాదిత్యుడు శాసనాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు. ఆ శాసనపు ప్రతిని పంపించిన విజయాదిత్యుడు ఆ శాసన విషయాన్ని త్వరలోనే సత్యము చేయగలననీ, సంధి కావలసినవో రాజరాజు లొంగిపోవడమే హ్లైక మార్గమనీ లేఖ ద్వారా తెలియచేశాడు.

రాజరాజు వెంటనే సేవలను యుద్దానికి సిద్దముకమ్మని ఆజ్ఞాసించాడు, బెజవాడలోని 118

తెలికి సంఘపు సమయ సేనలనూ, అమ్మంగదేవి వెంట అరణముగా వచ్చి గృధ్రవారసీమలో ఉన్న చోళ సైన్యాన్న్‌ బెజవాడను ముట్టుడించమని ఆదేశాలు పంపించాడు.

విజయాదిత్యుని ఎట్టి పరిస్టితిలోననా హతవార్చరాదనీ, ప్రాణాలతో బంధించవలెననీ సేనాధిపతు లందరినీ ఆజ్ఞాపించాడు.

బజవాడలోని తెలికి సంఘపు సేనలూ. చోళ సైనికులూ ఒకేసారి విజయాదిత్యుని సైనిక శిబిరాన్ని ముట్టడించారు. తెలికి సంఘము తనకు సహాయం చేయగలదనుకున్న విజయాదిత్యునికి నిరాశ కలిగినది. ఇదివరలో కంంతల చాళుక్యులు తనకు నమ్మక ద్రోహం చేశారు కనుక్కు ఈ సర్యాయము తానే స్వయంగా వేంగిని ఆక్రమించవలే ననుకున్నాడు.

తెలికివారి సేనలతో, చోళ సైనికులతో పోరాడుతున్న సనుయంలో రాజరాజు పంపిన సైన్యము ఉత్తరదిశగా బెజవాడను తాకినది. దక్షిణ దిశగా కృష్ణా తీరంలో చోళ 'సైవ్యమున్నది. పరాజితుడైన విజయాదిత్యుడు తనకు మిగిలిన 'సైన్నముతో పారిపోయి, కానాళ సరస్సు (కొల్లేరు) మధ్యములోని ద్వీపములో తలదాచుకున్నాడు.

బెజవాడలోని తెలికి వారి నుంచి సహాయం లభించలేదు. కొంతకాల మొగి, తిరిగి సైన్యాన్ని సమీకరించనలెననీ, ఈసారి పెనుగొండ వైళ్యులను సహాయం కోరవలెననీ అనుకున్నాడు.

విజయాదిత్యుడు కౌనాళ సరస్సులోని ద్వీపములో ఉన్నట్టు రాజరాజుకు తెలియవచ్చింది. అతడు స్వయముగా సైన్యాన్ని నడుపుకుంటూ, కౌనాళ సరస్సుతీరాన్ని చేరుకున్నాడు.

విజయాదిత్యుని ద్వీసములోనే ముట్టుడిస్తే అతడు పారిపోయే అవకాశముండదు. రాజరాజు నావలలో సైన్యము సరస్సును దాటవలెనని ఆజ్ఞాపించాడు,

నావలు వరుసగొ వంతెన వలె ఏర్పడసాగాయి. ద్వీసములో నున్న విజయాదిత్యుడు సైనికులు ద్వీపము చేరుకోకుండా అడద్దుకోవలెనని ఆదేశించాడు.

సరోమధ్యంలో నావలపై యుద్దము జరుగసాొగింది. సైనికులు ఇరువైపులా మదణిస్తున్నారు. రక్తసిక్తమైన కౌనాళ సరస్సు సంధ్యా సమయంలో ఎరబ్రడ్డ ఆకాశంలా ఉన్నది.

చివరకు వేంగీ సైన్యము ద్వీపాన్ని చేరుకుంది. విజయాదిత్యుడు యుద్దములో పరాక్రమం చూపసాగాడు. దండనాయకులెవరూ అతని దగ్గరకు కూడా వెళ్తలేకపోయారు.

119

విజయాదిత్యుని వీరవిహారం గమనించిన రాజరాజు స్వయముగా అతనిని ఎదుర్కొన్నాడు భద్రగజాన్నుంచి దిగిన రాజరాజు అశ్వారూఢుడైనాడు. కత్తితో విజయాదిత్యునిపైకి లంఘీంచాడు.

మహారాజే స్వయంగా విజయాదిత్యునితో పోరాడడం వేంగీ సైన్యములో ఉత్సాహాన్ని కలిగించింది. వారు విజయాదిత్యుని సేనలను చెండాడసాగారు.

రాజరాజ, విజయాదిత్యు లిద్దరూ యుద్ర విద్యను తండ్రి వద్ద అభ్యసించిన వారే! ఖడ్గ ప్రయోగములో, అశ్వ శిక్షణలో ఒకరికొకరు తీసీసోరీ వారి మధ్య జరుగుతున్న యుద్దం వారి సైనికులలో ఉత్కంరనూ, ఉద్విగ్నతనూ కలిగించింది.

వేంగీ సైనికులు హతశేషులైన విజయాదిత్యుని సైనికులందరనూ చంసినేశారు.

రాజరాజ, విజయాదిత్యు లన్ని చాసమానులైనప్పటికీ, విజయాదిత్యునికి తెలియని ఒక్క ఖడ్గ ప్రయోగం రాజరాజుకు తెలుసు. ఆ ప్రయోగ మతని మామగారు రాజేంద్ర చోళుడు మేనల్టునకు స్వయంగా నేర్చినది. విజయాదిత్యునికి తెలియని రీతిలో ఖడ్గాన్ని తిప్ప, రాజరాజు అతని చేతిలోని కత్తిని ఎగురగొట్టినాడు. మరుక్షణం రాజరాజు కత్తి విజయాదిత్యుని వతస్టలాన్ని శఛ్రేదించడానికై అతని గుండెలపై ఉంచబడింది.

ఆ క్షణంలోనే విజయాదిత్యుని బంధించవలినే తప్ప హతవూర్చరాదని ఫైన్యొధిపతులను తాను ఆజ్ఞాపించిన సంగతి రాజరాజుకు జ్ఞాపకం వచ్చింది. తమ సోదరు లిరువురూ కలిసి యుద్దాలలో పాల్గాని శత్రువులపై విజయము సొధించగలరన్న తండ్రి ఆశా జ్ఞాపకము వచ్చింది. విజయాదిత్యుని గుండెపై ఉన్న కత్తిని కదల్చకుండా, విజయాదిత్యుని బంధించవలెనని రాజరాజు ఆజ్ఞాపించాడు. "*

ఆ కృణములోనే విజయాదిత్యుని అశ్వము అతడు కత్తిన్రేటుకు గురికాకుండా వెనుతిరిగింది. అశ్వముసై పారిపోత్తున్న అతనిని రాజరాజు 'సైనికులు వెంబడించారు. ద్వీపములో ఎక్కడ ఉన్నా పట్టుకోగల మనుకుంటున్న వారి ఆశలను భగ్నం చేస్తూ విజయాదిత్యుడు అశ్వసమేతంగ్లా సరస్సులోనికి దూకాడు,

తండ్రి వలెనే అశ్వ పృదయం తెలిసిన విజయాదిత్యుడు సరస్సుని అశ్వారూఢుడై దాటసాగాడు. నావలపై సైనికులు వెంబడించినా అతనిని ఆపలేకపోయారు. నిశ్వసించాడు.

ల శ జ విజయాదిత్యుని రాజ్యాక్రమణ ప్రయత్నాన్ని విఫలం చేస్తి తిరిగి వచ్చిన రాజరాజుకు అమ్మంగదేవి ద్వారము వద్దనే స్వాగతం పలికింది. అతని కంరంలో 120

పుష్పుహారాన్ని అలంకరించి. *'విజయలక్ష్మీ సమేతులైన వీరాధి వీరునికి స్వాగతం? అన్నది.

ఆమె కన్నులలో కన్పిస్తున్న ఆరాధనాభావం రాజరాజును ఆశ్చర్యచకితుని చేసింది.

ఇదివరలో ఏనాడూ ఈమె తనయం దింత గౌరవం చూపలేదే? ఈనాడు తనను స్వయముగా ఎదుర్కొని, ఇంతటి మర్యాద చూపటానికి కారణమేమిటో?

రాజరాజు పెదవులపై చిరునవ్వుకదలాడింది,

రాజనంశపు. (స్త్రీలు భర్తలో వీరత్వాన్ని కోరుకుంటారు. మొదటిసారి విజయాదిత్యుడు కుంతల చాళుక్యుల సహాయముతో తనపై యుద్దానికి వచ్చినప్పుడు తాను పరాజితుడైనాడు తన మామగారి సహాయంతోనే రాజ్యము తనకు లభించినది ఈ పర్యాయము తన న్వయంశక్తితో తమ్ముని జయించగలిగినాడు. అందుకే అమ్మంగదేవి అభిమానాన్ని చూరకొన్నాడు కాబోలు!

ఈ శ జ్‌

విజయాదిత్యునికి సైన్య సమీకరణ ఏవిధంగా సాధ్యమైందన్న సందేహము రాజరాజుకు కలిగినది, చోడభఖీముని అరాచకాన్ని నిర్మూలించడానికి తన పెదతండ్రి శక్తివర్మ ప్రయత్నించినప్పుడు ఆయనకు సైన్యం సమకూర్యుకొనడం సులభసాధ్యమైనది చోడభిముడు విధించిన సుంకములు ప్రజలలో అసంతృప్తిని కలిగించాయి. అతడు ఏవిధమైన ప్రజాహిత కార్యాలూ చేయలేదు. అందుకే ప్రజలు చోడభఖీముని పరిపాలన అంతము కావలెనని కోరుకున్నారు. శక్తినర్మకు సైన్యము సులభముగా సమకూరినది.

ఈనాడు విజయాదిళ్యునికి సైన్యము సేకరించుట ఏ విధంగా సాధ్యమయినది? ప్రజలలో తన పరిపాలన పట్ల అసంతృప్తి ఉన్నదా?

తన సందేహ నివారణకై రాజరాజు చారులను దేశమంతటా తిరిగి తన పరిపాలన పట్లు ప్రజలకు గల అభిప్రాయాలను తెలుసుకుని రమ్మన్నాడు.

మహారాజు నిధించే సుంకాల విషయంలో కానీ, మహారాజు నిర్వహిస్తున్న ప్రజాహిత కార్యాల పట్ట కానీ సర్వధర్మ సమాన దృష్టిలో కానీ ప్రజలకు సంపూర్ణమైన విశ్వాస మున్నదని చారులు తెలియజేశారు.

చోడభీముని అనుయాయులు దేశ మందు కొందరు ఉండి ఉండవచ్చును

ర!

విజయాదిత్యునికి వారి సహాయమే లభించినదేమో!

చోడభీముని వర్గీయులు దేశములో ఎక్కడైనా ఉన్నారేమో శోధించనుని రాజరాజు చారులను ఆజ్ఞాసించాడు

౪ జ్‌ ఈ 121

నేములవాడ భీమన దేశ మంతటా నుహాభారత గాధను విన్చించ్చి తన పర్యటన మోేషాలను వివరించాడు,

“మహారాజా! నేను చేసిన తప్పును దిద్దుకునే అవకాశము నా కిచ్చినందుకు ఎల్లప్పుడూ కృతజ్ఞుడుగా ఉండగలను, మహారాజు దయ నాయందు ఉన్నదని తెలిసిన మౌ ఊరి బ్రాహ్మణులు నాకు విధించిన బహిషార నిక్షను ఉపసంహరించుకున్నారు.?*

““'మహాభారత గాధను విన్సించదంలో మీ కెదురైన కష్ట లేమిటి???

“నేను గాధను వినిపిస్తున్న సమయంలో శ్రోతలు అనేక సందేహాలను వెలిబుచ్చేవారు. వారికి సమాధాన మీయటానికి నేను సంస్థృత శ్లోకాలను ఆశ్రయించవలపి వచ్చేది. బౌద్ద, వైన మతాచార్యులకు దేశ భాషలలోనే బోధీరచుటక్తు ఉన్న అవకాశము నాకు లేకపోయింది.?:

““వైదిక గ్రంధాలను తెలుగు భాషలో రచింపవలసిన ఆవశ్యకతను నేను ఎరుగుదును. ముందుగా చేయనలసిన కార్యము కావ్య నిర్మాణానికి అనుగుణముగా తెలుగు భాషను (క్రమబద్దం చేయటం, త్వరలోనే పండిత సభ ఏర్పాటు చేయబడుతుంది.”?

“వైదిక ధర్మోద్దరణ యొక్కటియేనా ప్రభువుల లక్ష్యం?

“కాదు ఇతర శాస్త్ర గ్రంధములు పైతము దేశ భాషలో వెలువడాలి!?'

శ శ శ

నన్నయ భట్టారకుని అధ్యక్షతన పండిత సభ ఏర్పాటైనది. తమిళ కన్నడ పండితులు అనేకులు సభకు ఆహ్వానితులైనారు.

“ప్రభూ? ఇతడు పావులూరి మల్లన అనే గణిత శాస్త్రవేత్త, తెలుగున కవిత్వము

చెప్పగలడు” అని భీమన ఒక యువక్షుని పరిచయం చేసినాడు.

“ఇతడు జైన ధర్మావలంబి” అని సభలో గుసగునలు విన్సించినవి.

ఉతెలుగు భాషను 'క్రవబద్దం చేయుటకు ఏర్పాటయిన సభలో మత ప్రస్త్తి అనవసర” మని రాజరాజు గంభీరముగా చెప్పిన మీదట సభ నిశ్ళ్శబ్దమైనది.

మహారాజు పండిత సభకు ఉద్దేశించి ప్రసంగించాడు.

“చాళుక్య వంశ నాయకమణి గుణగ విజయాదిత్యుని కాలము నుండీ తెలుగులో పద్యరచన అక్కడక్కడ జరుగుతున్నది. దాయాదుల అంతఃకలహాల వలన, చోడభీముని అరాచకము వలన తెలుగు సాహిత్యలక్ష్మిక్ష తగిన సత్కారము లభించలేదు. తెలుగు భాషకు సరియ్టైన వ్యాకరణము తయారు చేయించ్చి, ఆపై తెలుగు భాషలో రచన సాగింపచేయుట మా అభిమతము. తెలుగులో ఇదివరలో రచనలు వెలువడినవని విన్నాము కానీ అవి లభించుటలేదు.??

122

రాజరాజు ఆహ్వానంపై అమ్మంగదేవి నచ్చి సభలో ఆసీనురాలైనది.

“మహారాజా! తెలుగులో ఇదివరలోనే వ్యాకరణ మున్నదని విన్నాను, తమిళ వ్యాకరణ కర్త **వాంఛయార్‌ శెయిద వడుగు ఛందముం?” అని రచించినట్టు గుర్తున్నది. వాంఛయాచార్యుని ఛందో[గ్రంధమే ఉపయోగించరాదా?”” అని తమిళ పండితు డొకడు ప్రశ్నించాడు.

“వాంఛయ (గ్రంధ విప్పుడు లభించుట లేదు. తెలుగులో సీసము, మధ్యాక్కర, తరువోజ వంటి దేశీయ ఛందస్సులనూ, అనేక సంస్కృత వృల్తాలనూ ఉపయోగిస్తున్నారు. తెలుగు కన్నడ భాషల వలెనే వాని ఛందస్సులలోనూ సామ్యమున్నది!? అని నన్నయ అన్నాడు.

“అటి పక్షములో కన్నడ ఛందస్సునే స్వీకరించవచ్చును. వేంగీ వాస్తవ్యుడైన పంప కవి కన్నడములో కవిత్వము చెప్పలేదా???

“కన్నడ భాషకు యతి నియనుము లేదు. కన్నడక్కెయతి ఇల్ల, కోణంగివ్మె మతి యిల్లః? అని భీమన అన్నాడు.

కన్నడ కవుల ముఖములు కోపముతో ఎగ్రవైనాయి.

“తమిళ ఛందస్సు ఉత్తమమైనది. తమిళంలో 'ప్రాసను ఎదుగై అనీ యతిని మోనై అనీ అంటారు. యతి విషయంలో తమిళ కవికి స్వాతం త్రమున్నది తెలుగులో ఆ పద్దతినే అవలంబించిన బాగుండునని నా అభిప్రాయము” అని తమిళ పండితుడొకడన్నాడు.

యతి నియమమును తప్పనిసరి చేయవలెనని నన్నయ కున్నది. రాజరాజు వంక అశాపూరిత దృక్కులు సారించాడు.

రాజరాజు గంభీరంగా తన అభిప్రాయాన్ని తెలియజేశాడు.

“రాజ శాసనం కరినమ్రైన నాడే దేశంలో శాంతి సుస్రిరంగా నెలకొని, దేశం సుభివము అవుతుంది. కవితా రాజ్యాన్జైనా అదే పద్దతి వర్తిస్తుంది. నియమాలు కరినంగా ఉన్నప్పుడే ఉత్తమ కవిత్వం ఆవిర్భవించగలదు. యతి విషయంలో తెలుగు కవికి స్వాతంత్ర్యము ఎట్టి పరిస్టితలోనూ తగదు.”

మరి కొంత కాలం శాస్త్ర చర్చ జరిగినది.

తెలుగు భాషకు వ్యాకరణ శాస్త్రమును రచింపుమని నన్టయను రాజరాజు కోరాడు.

ఈ జ్‌ శ్‌

నన్నయ “ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి” అనే పేర వ్యాకరణ శాస్త్రాన్ని వ్రాస్తూండగా,

అతని భార్య సోమిదమ్మ నచ్చి దగ్గర కూర్చున్నది. 123

“తెలుగు భాషకు న్యాకరణ (గ్రంధమేనా తాము వ్రాసేది? తెలుగులో వేదము సైతం వ్రాయగలరట కదా!

నన్నయ్య భార్య వంక ఆన్ఫర్యంగా చూశాడు,

“మీరు రాజసభలోనే కాలం గడుపుతూ ఉంటారు. నేను బంధువుల మాటల ఈటెలను భరించలేకపోతున్నాను.. దేవవాణియైన సంస్కృత భాషను నదలి దేశ భాషలో కవిత్వము చెప్పుట వైదిక ధర్మ విరుద్దమని నిందిస్తున్నారు. ఈనాడు వ్యాకరణం ్రాసిన మీరు వేదాలను సైతం తెనిగించగలరనీ, ఆనాడు కల బహిష్క్యృతి తప్పదనీ బ్రాహ్మణులందరూ నాలో అంటున్నారు. మీరు రాజపురోహితులు కనుక మీ ఎదుట పడే సాహసమెవరికీ లేకదు. కానీ రాజ్యము శాశ్వతం. కాదు. ధర్మమే శాశ్వతం. మీకు సనాతన ధర్మము మీద నమ్మకం లేదన్న నింద భరించడం నా వలన కాదు!”

నన్నయకు భార్య దుఃఖ మవగతమైనది. సనాతన ధర్మంపై తనకు గల గౌరవము ఇంకవరైనా కలదా? ఇతరులు నమ్మనంత మాత్రాన నష్టమేమున్నది?

కానీ తనకు వివాహము కావలసిన కుమౌర్తె ఉన్నది. వైదిక కర్మ యందు తనకు విశ్వాస మున్నదని నమ్మించవలసిన అగత్యమున్నది.

ఆలోచించిన తరువాత నన్నయ తణుకు గ్రామములో తన బంధువులన్నూ, వేంగీ రాజ్య మంతచా ఉన్న విఫ్రులనూ ఆహ్వానించి యజ్ఞం చేశాడు.

అహింసావ్రతం పాటించవలసిన బ్రాహ్మణుడు యజ్ఞములో పశువును చంపుతున్నాడని బౌద్దులు నిందించారు. యజ్ఞానికి ఆటంకం కలిగించడానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమైనాయి.

ఇయౌగ విహిత పశువును బలి ఇవ్వడం వలన పశువుకు ఉత్తము లోకొలు ప్రాప్తిస్తాయన్సీ అది హింస కాదనీ నన్నయ తార్కికంగా నిరూపించాడు.

యజ్ఞం చేసిన తరువాత నన్నయ మీద వైముఖ్యం బంధువులలో తగ్గింది.

ళ్‌ ళా న్‌

నన్నయ “ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి రచన పూరయినది. ఆంధ్ర యువకు అనేకులు తెలుగులో పద్యాలు వ్రాయసాగారు ల

రాజరాజు మందిరంలో క్రవిత్రా గోష్టి ఏర్పాటయినది. తెలుగులో నూతనముగో (వ్రాయబడుతున్న కవిత్వము. వినడానిక్త రమ్మని అన్ముంగదేవికి రాజరాజు వార్త పంపించాడు. అమ్మంగదేవి వల్చి, ఆసీనురాలైన పిదప్కు. కవులు తాము. రాసివ కవిత్వము వినిసించసాగారు.

124

కవిత్వము. వింటున్న తమిళ పండితుడొకనికి మహారాణి తమిళ శ్రీ అన్న విషయము జ్ఞాపకానికి వచ్చింది,

తమిళంలో ఒక పద్యాన్ని చదివి విన్పిస్తే ఆమె ఆనందించి, తనకు బహుమతి ఈయగలదని అతనికి ఆశ జనించింది కానీ మహారాణి తమిళంలో పండితురాలు. ప్రాచీన సాహిత్యములోని పద్యములు ఆమెకు తెలియనివి ఉండకసోవచ్చును. తాను స్వయంగా కవిత్వము చెప్పలేడు. ఆలోచిస్తున్న అతనికి తాను విన్న చాటు పద్య మొకటి. గుర్తుకు వచ్చినది.

మహారాజా! తమిళ పద్యము విన్పించుటకు అనునుతి కోరుతున్నాను ?*

రాజరాజు అనుమతించాడు. అమ్మంగదేవి ఆనందించింది.

*మవారాజా! బహు చక్కటి పద్యమిది. చోళ చక్రవర్తిపై కినుక వహించిన కని కాకతీయ ప్రభువు రుద్రుని ఆస్థానం చేరుకున్నాడు. కాకతిరుద్రుని స్తుతిస్తూ చెప్పిన పద్యమిది.

అవని ముళుదుళ్టు మయి. రావత్తత్తున్‌

బవని తొళు వార్‌ పడుత్తుంబువని

ఉరుద్రైరా, నిన్నుడైయ_ఓరంగ నాట్టిళ్‌

గురుత్తిరా వారైక్కుళామ్‌ ?

పద్యం చడివిన తరువాత అతడు తమిళం రాని వార్‌కై పద్య భావాన్ని విడనురచి చెప్పాడు.

“అవని అంతా నీ అతిధులగుట వలనా, ఐరావతం వంటి పట్టపుచేనుగు నధివసించి ఊరేగుతున్న నిన్ను చూసి మోహం పట్టలేక మదవతులు క్రిందపరచుకుని శయనించుట వలన్నా రుద్రా నీ ఓరుగల్లు సీమలో అరటి ఆకులు కరవైనాయి

ఎంతటే చక్కటి పద్య మిది! తమిళ సాహిత్యంలో సరియైన సాహిత్యమే లేదు ??

అమ్మంగదేని ముఖంలో అత డాశించిన ఆనందము కన్సించలేదు.

తెలుగు యువకుడొకడు. కవితావేశంతో తమిళపద్యానికి తెనుగు సేత చేశాడు,

“*క్రరవను మాట విన్సడని కాకతి రాజుల యోరుగంటిలో

అరుదయె నేలనో యరటి యాకులు! రుద్రు మనోజ్ఞ రూషమున్‌

మరువగలేని భామలకు మన్మధ తాపము సోకినందునా?

నిరతము రుద్రునింట నవనీ జనులెల్ల భుజించినందునా?

రాజరాజు ఆనందంతో **తమిళ పద్య మందలి భావమును సోనీయక్క చక్కటి తెలుగు పద్యమును ఆశువుగా చెప్పినావు. అందునా తెలుగు భాషకు కొత్తదైన చంపకమాలా. వృత్తములో చెప్పుట మాకు నురింత ఆనందమిచ్చిని”దని ఆ యువకునకు మాణిక్యాంగులీయకమును బహూకరించాడు.

125

మ్ఞానమైన మహారాణి ముఖను నన్నయభట్టు దృష్టికి గోచరమైనది. తమిళ పండితునిక్సీ తెలుగు కవికీ వ్యవహార జ్ఞానము లేదేమి? ఈ పద్యము మహారాణికి దుఃఖదాయకము కాగలదని వీరికి తెలియదా? పద్యము చెప్పిన కని చోళ సామ్రాట్టుపై అలిగి దేశమును వదిలినవాడు. పద్యములో స్తుతింపబడినది మహారాజు శత్రువైన కుంతల చాళుక్యుల సామంతుకైన కాకతీయ ప్రభువు, అట్టి పద్యము ఎంతటి రసవత్తరమైనప్పటికీ మహారాణిని ఆనందింప చేయలేదు, తెలుగు కవితా రసాస్వాదనలో ఉన్న నుహారాజు పద్యము రుద్రుని ప్రస్తుతి అన్నది గ్రహించినట్లు లేదు. నన్నయ రాజరాజును ్రస్తుతిస్తూ పద్యము చదివాడు. ఘనదురితానుబంధ కలికొలజదోష తుషార సంహతిం దన యుదయ ్రభావమున దనవ్వుగ జోపి జగజ్జనానురం జన ముగు రాజ్యనంతత వసంత నితాంత విభూతి నెంతయుం దనరు జళుక్య మన్మధుడు ధర్మ నిబద్ధ దయాదర్ర బుద్దియ్డై. అమ్మంగదేని పరిచారిక ద్వారా నన్నయ భట్టుకు రత్నహార మొకటి బహుమతిగా పంపినది, తెలుగు కవిత మహారాణికి నచ్చినదని రాజరాజు అనుకున్నాడు. కవు లందరూ మహారాజు నద్ద సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయారు. తన మందిరంలోనే కూర్చుని ఉండిపోయిన అమ్మంగదేవి వంక చూసి రాజరాజు ఆశ్చర్యచకితుడైనాడు. ఆమె ముఖంలో ఆనందము ఏ కోశానా లేదు. తెలుగులో కవిత్వము అభివ . చెంది తమిళ సొహిత్యాన్ని మించిపోగలదన్స భయ మీమెకున్నదా? భది చెంది, వ న మ్మ్ఞానమైన _అమ్మంగదేవి ముఖాన్ని చూస్తున్న రాజరాజు ఆలోచనలు పరిపరి విధములుగా పోయినాయి. ై తమ వివాహమై సుమారు. ఇరువది సంవత్సరములు కానస్తున్నది. వేంగీ మహారాణిగా అభిషిక్తురాలై చాలా కాలమైనప్పటికీ, ఈమెలో ఇంకనూ తమిళ భాషపై అభిమానమూ, దాక్షిణాత్య జీవన విధానము నందు గారవమూ పోలేదు. తప్పనిసరైన పరిస్తితులలో తెలుగు భాషను నేర్చుకున్నదే తప్పు వేంగీ ప్రజల వేష భాషల యందు కాన్మి ఆచార వ్యవహారముల యందు కానీ ఏ కోశానా అభిమానము లేదు. ఈనాటికీ ఈమె _నష్త్రధారణ చోళ దేశ సంప్రదాయనులోనే ఉన్నది. తన తల్లిగారు కుందనదేనికి నేంగిపై ఎంత గౌరవముండెడిది? తన తండ్రి గారయిన విమలాదిత్యుని 126

(ప్రేమించి, సెండ్రి యగుట వలన ఆయన రాజ్యమును సైతమామె (ప్రేమించినది కాబోలు!

తమ వివాహము జరిగిన పరిస్టితులు రాజరాజుకు జ్ఞాపకము వచ్చినాయి.

అమ్మంగదేవిని చూస్తున్న రాజరాజు ఆమెను కవితా గానము వినుటకు పిలువకపోయి ఉండవలసేన దనుకొన్నాడు. ఏమైనప్పటికీ, ఇప్పుడొమెను అనునయించుట తన విధి!

“దేవీ! ఏమిటి ఆలోచిస్తున్నావు?”

“ఇప్పుడే. విన్న పద్యమును గురించి.”

తన ఊహ నిజమే - ఈమెకు తెలుగు పద్యములు రుచింపలేదు.

• న్లీక్సు మనస్తాసము కలిగించిన కవి ఎవరు? నీకు భాష్క ఖానము, రసము = ఏది దుఖాన్ని కలిగించింది?”

త్రమిళ కవి రుద్రుడనే కాకతీయుని ప్రస్తుతిస్తూ చెప్పిన పద్యము నన్ను బాధించినది.””

తెలుగు కవిత్వము కాదా ఈయెను బాధించినది? రాజరాజు తేల్లైన మనస్సుతో నిట్బూర్చినాడు.

ఆ పద్యము నీకేల నచ్చలేదు?”

“క్సాకతి. రుద్రుడు. ప్రస్తుతింపబడుట చేత,

రాజరాజు పెదములపై చిరునవ్వు కదలాడింది.

దేవి! రాజనీతి తెలిసినదానవు. మానవ మనస్తత్వమును అవగతము చేసికోగల నీకు ఇంత సూవ్మ విషయము స్పురింపలేదా? కవి మీ తండ్రి గారైన చోళ చక్రనర్తిపై తినుకతో దేశమును వదిలినాడు.

44వోళ చక్రవర్తి శత్రువైన కుంతల చాళుక్యుల సామంతుడు రుద్రుడు. అతనిని స్తుతించుటలో ఆశ్ళర్యమేమున్నది??

*4పద్యములో ఎంతగా స్తుతించినాడు? పట్టపు టేనుగుపై ఊరేగుతున్న రుద్రుని చూచిన (స్త్రీలు మోహాన్నిని తట్టుకొనలేక అరటి ఆకులపై శయనిస్తారట!

రాజరాజు అమ్మంగదేవి వంకనే చూడసాగాడు.

“అటువంటి. పద్యము. మిమ్ము ప్రస్తుతిస్తూ చెప్పవలసినది కాదా?””

రాజరాజులో ఆశ్చిర్యము చోటు చేసుకున్నది. అమ్మంగదేవి కన్నులలో అనురాగము స్పష్తంగా గోచరమ్హేనది.

4వుట్టుపు చేనుగుపై పురములో మీరు ఊరేగుతున్న సమయంలో స్త్రీలు మీ వంక సారించిన దృష్టులు నాలో ఎంతో అనూయను కలిగిస్తాయో మీకు ఎలా చెప్పగలను?”

127

మ్య్ఞూనమైన మహారాణి ముఖము నన్నయభట్టు దృష్టికి గోచరమైనది. తమిళ సండితునిక్సీ తెలుగు కవికీ వ్యవహార జ్ఞానము లేదేమి? ఈ పద్యము మహారాణికి దుఃఖదాయకము కాగలదని వీరికి తెలియదా? పద్యము చెప్పిన కవి చోళ సామ్రూట్టుపై అలిగి దేశమును నదిలినవాడు. సద్యములో స్తుతింపబడినది మహారాజు శత్రువైన కుంతల చాళుక్యుల సొమంతుడైన కాకతియ ప్రభువు. అట్టి పద్యము ఎంతటి రసవత్తరమైనప్పటికీ మహారాణిని ఆనందింప చేయలేదు. తెలుగు కవితా రసాస్వాదనలో ఉన్న మహారాజు పద్యము రుద్రుని ప్రస్తుతి అన్నది గ్రహించినట్లు లేదు. నన్నయ రాజరాజును ్రస్తుతిస్తూ పద్యము చదివాడు. ఘనదురితానుబంధ కలికాలజదోష తుషార సంహతిం దన యుదయ ్రభానమున దవ్వుగ జోపి జగజ్ఞనానురం జన మగు రాజ్యనంతత వసంత నితాంత విభూతి నెంతయుం దనరు జళుక్య మన్మధుడు ధర్మ నిబద్ధ దయార్ర బుద్దియై. అమ్మంగదేవి పరిచారిక ద్వారా నన్నయ భట్టుకు రత్నహార మొకటి బహుమతిగా పంపినది, తెలుగు కవిత మహారాణికి నచ్చినదని రాజరాజు అనుకున్నాడు. కవు లందరూ మహారాజు వద్ద సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయారు. తన మందిరంలోనే కూర్చుని ఉండిపోయిన అమ్మంగదేవి వంక చూసి రాజరాజు ఆశ్చర్యచకితుడైనాడు, ఆమె ముఖంలో ఆనందము ఏ కోశానా లేదు. తెలుగులో కవిత్వము అభివ)ది శ చెంది తమిళ సాహిత్యాన్ని మించిపోగలడన్త భయ మీమెకున్నదా? ఎది ? స్‌ చై మ్ధానమైన _అమ్మంగదేవి ముఖాన్ని చూస్తున్న రాజరాజు ఆలోచనలు పరిపరి విధములుగా పోయినాయి. బా తమ వివాహమై సుమారు ఇరువది సంవత్సరములు కావస్తున్నధి. వేంగీ మహారాణిగా అభిసిక్తురాలై చాలా కాలమ్రైనప్పటికీ, ఈమెలో ఇంకనూ తమిళ భాషపై అభిమానమూ, దాషీణాత్య జీవన విధానము నందు గౌరవమూ పోలేదు. తప్పనిసరైన పరిప్తితులలో తెలుగు భాషను నేర్చుకున్నదే తప్పు వేంగీ ప్రజల వేష భాషల యందు కానీ ఆచార న్యవహారముల యందు కానీ ఏ కోశానా అభిమానము లేదు. ఈనాటికీ ఈమె వస్త్రధారణ చోళ దేశ సంప్రదాయములోనే ఉన్నది. తన తల్లిగారు కుందవదేవికి వేంగిపై ఎంత గౌరవనముండెడిది? తన తండ్రి గారయిన విమలాదిత్యుని 126

ప్రేమించి, పెండ్లి యగుట వలన ఆయన రాజ్యమును సైతమామె ప్రేమించినది కాబోలు!

తమ నివాహము జరిగిన పరిస్తితులు రాజరాజుకు జ్ఞాపకము వచ్చినాయి.

అమ్మంగదేవిని చూస్తున్న రాజరాజు ఆమెను కవితా గానము వినుటకు సిలువకపోయి ఉండవలసేన దనుకొన్నాడు. ఏమైనప్పటిక్సీ ఇప్పుడామెను అనునయించుట తన విధి!

4ద్రేవ! ఏమిబే ఆలోచిస్తున్నావు?”

“ఇప్పుడే. విన్న పద్యమును గురించి.??

తన ఊహ నిజమే - ఈయెకు తెలుగు పద్యములు రుచింపలేదు.

*నీక్సు మనసాపము కలిగించిన కవి ఎవరు? నీకు భాష్కు భావము, రసము

• ఏది దుఃఖాన్ని కలిగించింది?””

“త్రమిళ కవి రుద్రుడనే కాకతీయుని ్రస్తుతిస్తూ చెప్పిన పద్యము నన్ను బాధించినది.??

తెలుగు కవిత్వము కాదా ఈమెను బాధించినది? రాజరాజు తేలాన మనస్సుతో నిట్టూర్చినాడు.

“ఆ పద్యము నీకేల నచ్చలేదు?

కాకతి రుద్రుడు స్రస్తుతింపబడుట చేత.?

రాజరాజు పెదములపై చిరునవ్వు కదలాడింది.

దేవీ! రాజనీతి తెలిసినదానవు. మూనవ మనస్తత్వమును అవగతము చేసికోగల నీకు ఇంత సూక్ష్మ విషయము స్పురింపలేదా? కవి మీ తండ్రి గారైన చోళ చ|క్రనర్తిపై కినుకతో దేశమును వదిలినాడు.

44చోళ చక్రనర్తి శత్రువైన కుంతల చాళుక్యుల సామంతుడు రుద్రుడు. అతనిని స్తుతించుటలో ఆశ్చర్యమేమున్నది?”'

“పద్యములో ఎంతగా స్తుతించినాడు? పట్టపు చేనుగుపై ఊరేగుతున్న రుద్రుని చూచిన (స్రీలు మోహాగ్షిని తట్టుకొనలేక అరటి ఆకులపై శయనిస్తారట!?”

రాజరాజు అమ్మంగదేవి వంకనే చూడసాగాడు.

“అటువంటి పద్యము మిమ్ము స్రస్తుతిస్తూ చెప్పవలసినది కాదా?”?

రాజరాజులో ఆశ్చర్యము చోటు చేసుకున్నది. అమ్మంగదేవి కన్నులలో అనురాగము స్పష్టంగా గోచరమ్టైనది.

“*వుల్టువు టేనుగుపై పురములో మీరు ఊరేగుతున్న సమయంలో స్త్రీలు మీ వంక సారించిన దృష్టులు నాలో ఎంతో అసూయను కలిగిస్తాయో మీకు ఎలా చెప్పగలను?”

12/7

రాజరాజులో ఆనందము ఉప్పొంగి ఉరకలెత్తింది. ఈమెకు తన యందింత ('ప్రేమానురాగము లున్నవా? తానే ఈయె మనస్సును సరిగా అర్ధము చేసుకొనలేదేమో? వేంగ్‌ దేశ మందు వైముఖ్య మున్నంతలో వేంగీ ప్రభువైన తనను ద్వేషించినట్టు కాదుకదా! అందునా, ఇటీవల జరిగిన యుద్రములో తాను విజయాదిత్యుని సరాజితుని చేయుట ఈమె కెంతో ఆనందమును కలిగించినది.

“మీ పౌందర్యమూ, సరాక్రమమూ, సుగుణ సంపత్తీ అనుక్షణమూ చూస్తున్న నాకు ఏ కణములోనైనా ఇంకొక స్తీ మిమ్ము వలచి, వలపించుకుంటుందేమోనని భయముగానే ఉంటుంది. ఇంతటి సౌందర్యవంతులు మీ రుండగా, ఇంకొక వ్యక్తిని 'ప్రస్తుతించినచో నాకు బాధ కలుగదా?:=

అమ్మంగదేవి పలుకులు రాజరాజుకు అనృుతోపమానములైనవి. తన ఆనందాన్ని తెలియచేయటానికై అతడామెను. గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు,

శో జ్‌ నే

రాజరాజు నన్నయ భట్టుతో ప్రసంగిస్తూండగా, దూరాన ఉత్సవము జరుగుతున్న జము విన్సించినది. మహారాజు మోగించిన ఘంటానాదాన్ని విని దౌవారికుడు

పలకు వచ్చి మహారాజుకు నమస్కరించాడు.

“ ఉత్సవము ఎవరు జరుపుకుంటున్నారు?

““వుహారాజా! సారంగధర మెట్లపె గల బౌద్దారావువులో ఉత్సవవు జరుగుతున్నది ౫ సాలా

హంంలో ఏ ధర్మ మూర్గాన చరించేవారైనా ఉత్సవములో అగ్రతాంబూలము మహరాజు కిచ్చుట సంప్రదాయము. అన్ని ధర్మాలనూ మహారాజు సమానముగా నక యుల్య వలన వైదిక ధర్మానలంబి అయినప్పటికీ, బౌద్దారానూలలో, జైన

ఎందెదాల ఉత్సవములకు మహారాజును ఆహ్వానించుట తప్పనిసరి. అయిననూ, ఇప్పుడు బౌద్దులు జరుపుకొను పండుగ ఏమీ లేదే!

“ఉత్సవ మెందుల?% క్తని మ్రహారాజు ప్రశ్నించాడు.

దౌనారికుడు తనకు తెలియదని సమాధానము చెప్పాడు.

మహారాజు అనతిపై చార సంఘాధ్యక్షుడు. వచ్చి నమస్కరించి నిలుచున్నాడు.

““దౌద్దారామములో ఈనాడు ఉత్సవ మెందులకు?””

“ప్రభూ! ఈనాడు దా ము కొద ద్దారామములో జరుగు ఉత్సవము బౌద్ద ధర్మ సంబంధి

€ళష్పుర్రి ఉళత్సమ మెందుకు?

చార సంఘాధ్యక్షుడు మౌనం వహించాడు.

రాజరాజు కారిన్యం వినిపించే కంరంతో, *“మహారాజుకు తాము విన్నవీ, కన్నవీ

128

విన్నవించడమే. చారుల బాధ్యత! తనుకు తెలిసిన విషయములు మహారాజుకు తెలియనివ్వకపోవుటయే శిష్లర్షమైన నేరము కాలగదు!”” అన్నాడు.

చార సంఘాధ్యక్షుని కంరములో భయము గోచరించింది.

“ప్రభూ! ఘూర్తన దేశములోని సోమనాధ దేవాలయమును పారశీక ప్రభు వొకడు కొల్లగట్టినాడు. ఆ సంగతి తెలిసిన బౌద్దులు ఆనందంతో పండుగ చేసుకుంటున్నారు. వైదిక ధర్మాన్ని అనుసరించే ప్రభువులకు ఆ వార్త దుఃఖడాయకం కాగలదని వారు ఎరుగుదురు. అందులకే ఈ ఉత్సవమునకు మహారాజును ఆహ్వానించలేదు. ?!

నుహారాజు ముఖం క్రోధంతో అరుణిమును దాల్చింది.

చార సంఘాధ్యకతుడు తనకు తెలిసిన విషయాలను చెప్పసాగాడు.

“పారశీక ప్రభువు దేవాాయములను ఇదివరలో అనేక పర్యాయవబలు కొల్లగౌల్టైనాడు. అప్పుడు కూడా బౌద్హులూ, జైనులూ, _ చార్వాకులూ సంతోష్నించినారు. సోమనాధ దేవాలయము ద్వాదశ జ్యోతిర్రింగములలో ముఖ్యమైనది. ఆ కారణముగనే ఈ నాడింత ఉత్సవము జరుగుతున్నది ??

రాజరాజు చార సంఘాధ్యక్షృునితో **నీ వికవెళ్తవచ్చును” అన్నాడు.

అతడు మహారాజుకు నమస్కరించి, సెలవు తీసుకుని, వెళ్లిపోయాడు.

“నన్నయ భట్ట్రారకా! విన్నారా? దేవాలయమును కొల్లగొట్టుట ఇతర మతస్తులకు నండుగ అయినది. ఈనాడు దేవాలయమును. దోచినవాడు, ఇంకొక పర్యాయము బౌద్దారామమును నాశనముచేయడా?*”

4*ద్రేవాలయములకు. ఆస్తి ఎక్కువ కదా ప్రభూ! అందుల్లైూ ఆ పారశీకుడు జేవాలయములనే దోచుచున్నట్టున్నది. ??

+*ద్రేవాలయముల ఆస్తి ప్రజలకే ఉపయోగించబడుతున్నది. దేవాలయము కేవలము మతము. కొరకే లేదు. అది విద్యా నిలయము. సాంస్కృతిక కేంద్రము. లనేవ పరిజ్రమలకు ఆలవాలము. అటువంటి. దేవాలయములు. నొశనమైనచో దేశమునకే నష్టము. ఆ విషయము దేశ ప్రజలు గమనించవలసిన సత్యము.

“భరత వర్షములోని మహారాజులలో వైదిక ధర్మావలంబులే ఎక్కువ, అది ఇతర మతస్టులకు కన్నుర్రగా ఉన్నది. ఆ కారణముగనే దేవాలయ నాశనము వారికి ఆనందడాయకమైనదేమో!””

• మహారాజు ఏ ధర్మాన్ని అనుసరించినా ఇతర ధర్మాలను సమాన దృష్టితోనే చూచుట జరుగుతున్నది. శత్రు రాజయిన కుంతలాధిశ్వరుడు జయసింహుడు జైన ధర్మమును పాటించినప్పటిక్స, అతని రాణి శైవ మతము నవలంభించుటు నిరోధించలేదు!

““నన్నయ భట్చారకా! భరత ఖండములోని రాజులు ఒకరితో ఒకరు పోరాడుట మానినచో, పొరశీకపు రాజు మున దేవాలయములను కొల్లగొట్టి యుండగలుగునా?

129

శాంతి సుస్టిరముగా ఉండవలసిన సమయ మాసన్నమైనది. వేంగీ భూమిలో ఇకపై యుద్ర ముండదు. వైదిక ధర్మోద్దరణకు మాత్రమే రాజరాజు జీవితము అంకితము కాగలదు???

నన్నయభట్టు ముఖము ఆనందముతో నిండిపోయినది.

ట్టు

రాజరాజు మంద్రులనూూ సామంతులనూ, దండనాయకులనూూ మండలాధి పతు*లనూ సమావేశపరచాడు.

“వేంగీ దేశములో సుస్ట్రిరమైన శాంతిని నెలకొల్పి, రాజ్యమును సుభిక్షము చేయవలసిన అవసరమెందైనా ఉన్నది. ఇంకొక పర్యాయము దేశములో నిప్ణవము రాకూడదు.

“విజయాదిత్యునికి సైన్య సమీకరణలో చోడభీముని అనుయూయులు సహాయ మొనర్చి ఉండవచును. చోడభీమునిఅనుయాయులు. దేశ మెందెచ్చట ఉన్ననూ, వెంటనే. వారిని బంధించుటకు సంపూర్ణమైన అధికారము మీ అందరకూ ఈయడమైనది.

“సరిహద్దు ప్రాంతములలో కుంతల చాళుక్య సైనికులకై, గూఢచారులకై ప్రతిక్షణమూ శోధించవలసినదిగా చారులను ఆజ్డాపిస్తున్నాము.

“మీరు. చెప్పవలసినదేమైన ఉన్నదో చెప్పవచ్చును?!

బెజవాడ మండలాధిపతి “మహారాజా! విజయాదిత్యులు తాము మహారాజుగా ప ఇ ప్రకటెంచుకొన్న కాలములో కొన్ని భూదానములు, (గ్రామ దానములు చేసి వానిని శాసనస్ట్రము చేసినారు. ప్రభువుల ఆజ్జకై వేచియున్నాము” అన్నాడు.

రాజరాజు మనస్సులో కలిగిన బాధ ముఖముపై కన్పించలేదు.

న ొదిత్యునకు డానము చేయుటకు అధికారము లేని మాట వాస్తవమే! కాన దాన (గ్రహీతల మనస్సు నొప్పించరాదు. దానమీయబడిన భూమిని తిరిగి గ్రహింపరాదు.

స్వదత్తాం పరడాత్తాంవా యోహరేత వసుంధరాం

్‌ సప

పి వర్ద సహస్రాణి విష్టాయాం జాయతే ్రిమిఃి అన్నది వ్యాస భగవానుల ఆదేశము, ఎఐజయాదిత్యుని డాన శాసనములను మేము స్రిరీకరించుచున్నాము.'!? లాంతి స్టాపనై చేకొనవలసిన అనేక చర్యల విషయమై రాజరాజు ఆదేశాలిచ్చి, సమావేశాన్ని చాలించాడు.

౫ ఈ శ

అమ్మంగదేవి మగపిల్ల వానిని ప్రసవించినది. వేంగీ దేశ మంతటా నుహారాజుకు

పుత్రోదయమైన వార్త ప్రకటించబడినది. అన్ని దేవాలయాలలో, జైన మందిరాలలో 130

బౌడ్డారామాలలో ప్రార్ధనలు జరిగాయి. పేదలకు నిరతాన్నదాన కార్యక్రమము జరిగింది. బ్రాహ్మణులకు భూరి దక్షిణలు ఈయబడినవి.

రాజరాజు కువూరుని జాతకవట గుణించిన కార్తాంతికులు బాలకుడు మహర్దాతకుడని తెలియచేశారు. అతడు దీర్డాయుష్మంతుడనీ, పరాక్రమశాలి కాగలడనీ చెప్పారు.

అన్నిటికన్నా రాజరాణును ఆనందింపచేయగల విషయాన్ని వారిలా తెలియచేశారు

+“మహారాజా! ఈ బాలకుడు చక్రనర్తి కాగలడు. దక్షిణా పధనును ఏకచ్చత్రంగా ఏలగలడు. ఇతని కీర్తి భరతఖండములోనే కాదు, ద్వీపాంతరములకు సైతం వ్యాపించగలదు!**

సాముద్రికులు కూడా బాలకుని విషయములో శ్యోతిష్కులు చెప్పిన విషయమునే (ధ్రువీకరించారు.

రాజరాజు హృదయం ఆనండాంబుధిలళో తేలియాడింది.

౪ శ శ్‌

చక్రవర్తి కాగల కుమారుని చూచిన రాజరాజు గర్వముతో పొంగిపోయాడు. గుణగ విజయాదిత్యుని కాలములో దచశిణా వధమంతా వ్యాపించిన వేంగీ రాజ్యము అంతఃకలహాలతో నాశనమై పోయినది. అరాచకము నుండి తన పెద తండ్రి శక్తివర్మ వేంగీ రాజ్యలవ్మీని రక్షించినారు. తన రాచరికములో తిరిగి అంతర్యుద్దములు జరిగి, ౮జ్య విస్తరణకు అవకాశము లేకపోయింది. తన కుమారుడు పరాక్రమశాలియ్రై విజ్బంభించగలడు. కాబోలును!. వేంగీ చాళుక్య వంశకర్త విష్టువర్దనుని నామమును తనకు ఉంచవలెనని తన తండ్రిగారు అనుకొన్నారట. తన తల్లిగారి క్‌ రికపై మాతామహుల పేరు తన నామధేయమైనది విష్ణువర్తను డన్నది బిరుద నామముగాని ఉండిపోయింది. తన కుమారునకైనను విష్ణువర్తను డన్న "పరుంచవలెను.

కుమారుని వంక చూసూ ఆలోచిస్తున్న రాజరాజుతో అమ్మంగదేని **కుమారుని నామధేయమును నిర్ణయించవలెను కదా!” అన్నది.

రాజరాజు అంగీకార సూచకముగా తల ఊపినాడు.

““క్సృమారుడు చక్రవర్తి కాగలడని కార్తాంతికులు చెప్పిన వార్త నాకు తెలిసినది చక్రవర్తి కాగలవానికి ఒక చక్రవర్తి పేరున్నరో బాగుండుననిపించినది.”

రాజరాజుకు ఆమె సంభాషణలోని ఆంతర్యము తెలియలేదు.

“తండ్రి గారైన రాజేంద్ర చోళ చక్రనర్తి చేర్చ పాండ్య దేశాలను జయించారు. సింహళ మాలాట్వేపాలపై తను అధిపత్యాన్ని నెలకొల్పారు. యవ సువ ద్వీపాలపై దండయాత్రలో వీజయం సాధించారు. కళింగ ఓ[డ్ర ఉత్కళ, వంగ దేశాధిపతులకు ఓడించి, గంగాతీరం వరకూ విజయ యాత్ర సాగించారు. ఆయనకు గంగ్రైక్కొండ

131

చోళన్‌ అన్న బిరుద నామమున్నట్లు మీకు తెలియనిది కాదు. కుమారునకు తండ్రి గారి హరైనచో బాగుండును.

రాజరాజు మంద్ర స్వరముతో మాటాడినాడు.

“చాళుక్య వంశకర్త విష్టువర్హనుడు దక్షిణా వథాన్ని ఏకచ్చత్రంగా పరిపాలించినాడు. ఆయన నామధేయము. బాగుండునని నేను అనుకొన్నాను.?

“+ వష్టువర్ధనుడన్న బిరుద నాను మెటులనూ ఉన్నది. మీకు మీ మాతామహుల నానుమే కదా ఉంచబడినది! కువూరునకు సైతవుబ అదే సంప్రదాయము సాగించవచ్చును.??

అమ్మంగదేవి కృతనినృ్యయముతో నున్నట్టున్నది. అంతఃపురములో అసంతృప్తి రాజ్య వేనుమునకు మంచిదికాదు.

““దేవ్సీ నీ ఇష్టప్రకారమే కానియ్య”*మని రాజరాజు అన్నాడు.

శ ఈ శ

అమ్మంగదేవి కుమారుని నానుకరణ మహూత్సవములో పాల్గొనుటకు రాజేంద్ర చోళుడు తన పుత్ర త్రయముతో రాజ మహేంద్రపురమునకు వచ్చాడు.

ప్రాచీనులు పుత్రుడు జన్మిస్తే పొందిన ఆనందమే పుత్రిక జన్మించిన సమయంలో కూడా పొందేవారు. పుత్రిక వలన కలిగే దౌహిత్ర లాభమున్రై వారు ఎదురు చూసేవారు. దౌహికత్రుల వలన పుణ్యలోకాలు కలుగుతాయన్న నమ్మకం వారిలో ఉండేది.

ఇమార్తె వివాహమైన చాలా కాలానికి దౌహిత్ర జననమైన దన్న వార్త రాజేంద్ర చ్‌ళుని ఎంతో ఆనందపరచింది. అమ్మంగదేవి అతని అనుంగుపుత్రిక. కుమారులపైన పల లమె యందే రానేంద్ర చోళునికి అనురాగ మధికము. ఆ కారణముగానే సరో దర్శన వాంఛతో అతడు నామకరణ మహోత్సవములో పాలానుటకు వచ్చాడు. ల స

చౌహెర్రునకు తన పేరనే రాజేంద్ర దేవుడన్న పేరుంచబడడము ఆయనను నురింత సంతోషపెట్టినది,

తన కుమారుడు చక్రవరి కొగలడ క్‌

న్న దైవ వాణిని రాజరాజు మేనమామకు

రాజేంద్ర చోళుని ముఖములో సంతోషం కన్పించింది షల బౌవమరుదులు రాజాధిరాజు, రాజేంద్ర దేవుడు, వీర రాజేంద్రుడు ముగ్గురి పదవులపై కన్పించిన దరహాసం రాజరాజు మనస్సుకు పరిహాసంలా గోచరించింది.

“తమ సహాయము లేకపోయినడో శేంగ్‌ రాజ్యమునకు పట్టాభిషిక్తుడు కాలేనివాడు ఛాజరాజు, అటువంటి వాని పుత్రుడు చక్రవర్తి కాగలడా అన్న భానము వారి కన్నులలో ఉన్నట్టుగా రాజరాజు తలపోశాడు.

132

ఒక పర్యాయము సహాయము చేసిన మాటు వాస్తమే. అయినంతలో, తనను తన పుత్రుని అసమర్జులుగా ఎంచడం ఏ మాత్రమూ న్యాయము కాదు.

తన మనస్సులోని భావాలను రాజరాజు తెలియనివ్వలేదు.

నో ళా ళ్‌

పారశీక దండయాత్రల విషయమై తన మేనమామ చోళ చక్రవర్తితో రాజరాజు చర్చించినాడు.

రాజరాజు అభిప్రాయములతో రాజేంద్ర చోళుడు ఏక్రీభవించినాడు.

“వైదిక ధర్మోద్దరణ మరింత ముమ్మరముగా జరుగవలెను. మేము వచ్చు దారిలో కృష్ణా తీరమున కృష్ణ మిజ్రుడను సండితుడొకడు కనబడి నన్ను ఆశ్రయము కోరినాడు. కవి పండితులనేకులు దక్షిణా పథమునకు వస్తున్నారని అతడు చెప్పినాడు. చోళ దేశమునకు. రమ్మని పిలిచినా అతడు ఇష్టపడలేదు. వేంగీ రాజ్యములోని గ్రామము నతనికి నీ బదులుగా దొనము చేశాను. నీవు అంగీకరించెదవన్న నమ్మకమున్నది.*?

పుత్రోదయమైన దన్న ఆనందములో ఉన్న రాజరాజు మేనమాను చేసిన దానమునకు తన సమ్మతిని వెంటనే తెలియజేశాడు.

శ శ శ్‌

పండిత సభలో పావులూరి మల్లన కన్పించకపోవుట రాజరాజుకు ఆశ్చిర్యమును కల్గించినది. ఆ విషయమై ్రన్నీంచగా సభికుడొకడు మహారాజుకు పొవులూరి మల్లన బెజవాడ వెళ్లినట్టుగా తెలియజేశాడు.

మల్లన బెజవాడ ప్రయాణమునకు కారణమేమని రాజరాజు ప్రళ్ళించాడు.

4స్తోన్సునాధ దేవాలయమును. పారశీక రాజొకడు కొల్లగెట్టైుటను పండుగగా రాజమహేంద్రపుర. జైనులు జరుపుకొన్నారు. జైన ధర్మావలంబియైైనప్పుటికీ మళ్లన వారి (ప్రవర్తనను. గర్లించినాడు. సనాతన ధర్మపధంలో చరిస్తున్న ప్రభువులు సర్వధర్మాలనూ సమంగా గారవిస్తున్నప్పుడు, ప్రజలు కూడా ఏ ధర్మపధంలో పయనిస్తున్నా, ఇతర ధర్మాలను గౌరవించవలెనని నాదించినాడు. ఇక్కడ జైనాచార్యులకు అది కోపి కారణమై, అతనిని శి&ంపనలె ననుకున్నారు. మల్లన బెజవాడ జైన నడుంబి బసతిలోని ఆచార్యుల అను(గ్రహానైై వెళ్లినాడు.”

“బ్రైజవాడ జెన నడుంబి బసతిలోని ఆచార్యులకు సర్వధర్మ సమౌనద్చష్టి ఉన్నది. మూ సెద తండ్రగారైన శక్తివర్మ వేంగీ రాజ్యమును అరాచకము. నుండి కాపాడుటకు చేసిన ప్రయత్నములో త్రికాలయోగి సిద్దాంత దేవులు ఎంతగానో సహాయం చేసినారు. పావులూరి ముళ్లనను సైతము ఆయన కాపాడగలడు. భరత ఖండములోని ప్రభువులూ, ఆచార్యులూ అందరూ సర్వధర్శ్మ సమానత్వమును పాటించి, ఐకమత్యముతో మెలగినచో దేవాలయములను నిదేశీయులు కొల్లగొట్టుటు సంభవించదు!”

ఆనాటే సండిత నభలో సనాతన ధర్మోద్దరూజై ప్రసంగములే ఎక్కువగా విన్సించాయి,

133

శ ఈ శ పండిత సభ ముగిసిన తరువాత రాజరాజు ఆనాటి రాజ్య న్యవహారములు మంత్రులతో చర్చించినాడు. వేంగీ రాజ్యములో యుద్ర భేరీలు తిరిగి మ్రైూగకుండ తీసుకొనవలసిన చర్యల విషయమై ఆదెశాలిచ్చినాడు.

సాయం సమయంలో పూజా సమాప్తి అయిన వెనుక్క, రాజరాజు పుత్ర దర్శనమున్దై ఆమ్మంగదేవి మందిరానికి వెల్లినాడు.

చక్రవర్తి కాగల కుమారుని చూచిన అతని మనస్సు గర్వంతో నిండిపోయింది.

“దేవీ! ప్రపంచములోని ఏ సుఖమూ పుత్రగాత్ర పరిష్వంగ సుఖమునకు సాటిరావు కదా! చక్రవర్తి కాగల కుమారుని నా కందించినావు. నీకు నేను ఏమీయగలను?)?

“కుమారుడు చక్రవర్తి కాగలడని దైవజ్ఞులు చెప్పిన మాట వాస్తమే. వ్యూహ రచనలో ఆయు: ష్‌ రే వరి కాలే

• ఆయుధ ప్రయోగములో, యుద్ర నితిలో ఆరితేరనివాడు చక్రవర్తి కాలేడు”? రాజరాజు అమ్మంగదేవి వంక ఆశ్చర్యముగా చూశాడు.

“నీవు చెప్పిన విషయములు నాకు తెలియనివి కొవు. కునూరునకు యుద విద్య తప్పుక నేర్పించెదము.??

““యుద్దనీతిలో, వ్యూహ రచనలో, ఆయుధ ప్రయోగములో దాక్షిణాత్యులు మిన్న యన్నది మీరు ఒముకొన్న విషయమే. కుమారుని విద్యాభ్యాసము చోళ దేశములో జరిగిన బాగుండును 7

“విద్యాభ్యాసము. ఇచ్చటనే జరుగవచ్చును.. విశేషములైన అంశములను చోళ దేశములో నేర్చుకొనగలడు.

““మా తండ్రి గారైన రాజేంద్ర చోళ చక్రవర్తియే స్వయముగా ఈ నిషయమును సూచించారు. వేంగీ దేశము ఎల్లప్పుడూ విష్ణనాన్నిలో చ్వలించుచున్నది. అంతియేకాక

ంగీ సైన్యము సంఖ్యలో చిన్నది, అశేష సైన్య సంపద కలిగిన చోళ దేశములో కుమారునకు విద్యాభ్యాసమునకు తగిన అవకాశము లభించగలదు. అమ్మంగదేవి పలుకులతో అసత్యము లేదు. భరతఖండ మంతటికీ చోళులడే పోటుగల దండు. అయినంత మౌత్రాన, వివాహమైన ఇంత కాలమునకు కలిగిన కుమారుని తంజపురమునకు పంపేీేయటమా? ల్‌ వ

,“వెంగీ రాజ్యములో ఇదివరలో అశాంతి ఉన్నమాట నిజమే. కానీ దేశములో స్వూర శాంతిసాష్టనకై ప్రయత్నము. జరుగుచున్నది. దేశములో తిరిగి యుద్దము జరుగదు. కుమూరుడు ఇదృటయే విద్యను అభ్యసించగలడు. విశ్లేషాంశములకై తంజపురము అవసరమైనచో పంసవచ్చును.!?

అన్మంగదేవి చెప్పదగిన విషయమా, కాదా అన్న ఆలోచనతో ఒక్క క్షణ మూగి ఇలా అన్నది.

134

*మనపుత్రుడు దవ్షిణా పధాన్ని ఏకచ్చదత్రంగా ఏలగలడని దైవజ్ఞులన్నారు కదా! మా సోదరులు ముగ్గురూ అపుత్రకులే. మన పుద్రుడు తంజపురములో ఉంటే మాతామహ రాజ్యమునకు అతడు వారసుడు కాగలడు, వేంగ్‌ రాజ్యము ఎటులనూ సంక్రమిస్తుంది. తంజపురములో లేకుంచ్చే చోళ రాజ్యము ఎవరి పొాలవుతుందో?”'

“దేవీ! అన్యాయ మార్గములో ఆలోచిస్తున్నావు. నీ సోదరులు ఎల్లప్పుటికీ సంతానము లేకుండా ఉండాలని, నీ తండ్రి రాజ్యము నీ పుత్రునికి దక్కాలని నీవు కోరుకోవడం చాలా తప్పు. నీ సోదరులకు త్వరలోనే పుతోదయం కావాలని నేను వాంఛిస్తున్నాను. మన కుమారుడు తన సరాక్రమముతోనే చక్రవర్తి కానలెను తప్ప. మేనమాములకు పుత్రులు జన్మించని దుఃఖ పరిస్టితి వలన కాదు! చాళుక్య వంశకర్త విష్ణువర్హనుని నలె సేతు నర్మదా వుధ్యస్త్రమైన దశిణొపధాన్నంతటినీ తన విజయవరంపరతో సాధించి, పాలించగలడన్న విశ్వాసము నాకున్నది.”

అమ్మంగదేవికి తన ఊహలోని దుష్టత్వము తెలిసినది.

“మ్సీదెంత మంచి మనస్సు! నా సోదరులకు పుత్రలాభము కలుగవలెనని శివునికి పూజ చేస్తాను. కానీ ఎంత ఆలోచించినా పుత్రుండు తంజపురవంలో విద్యసభ్యసించుటయే మంచి దనిసిస్తున్నది. ఏనాడు తిరిగి వేంగీ భూమిలో విప్లవము చెలరేగునో కదా???

“'కృుమూరునకు సంచవర్షములు వచ్చునంతవరకూ ఈ విషయము ఆలోచింప నవసరములేదు. వేంగీ రాజ్యములో యుద్రముకాన్నీ విప్తవము కొనీ ఉండవు! సనాతన ధర్మోద్దరణకూ, సాహిత్య సేవకూ నా జీవితము అంకితము కాగలదు.”

అమ్మంగదేవిని అనునయింసవలెనన్న ఉద్రేశ్వముతో రాజరాజు తన సంభాషాను సాగించాడు.

“అంతగా నీవు ఊహించిన విష్ణవమే సంభవించి, వేంగీ దేశము అల్లకల్లోలమైనచో, కుమారుని తంజవురమునకు సంపీంచుటకు నాకు అభ్యంతరము లేదు.?”

అమ్మంగదేవి ముఖములో ఆనందం గోచరించింది.

వేంగీ దేశములో యుద్దమూ, విష్లవమూ సంభవించవన్న గట్టి నన్ముకం ఉన్న రాజరాజు కునూరుని తంజపురము సంపే ్రసక్తి లేదనుకున్నాడు.

భవిష్యవాణి అతనికి చెప్పలేదు, త్వరలోనే తమ్ముడు విజయాదిత్యునితో వరుసగా మూడు పర్యాయములు యుద్దము చేయవలసి వస్తుందనీ, తనకూ, తమ్మునికీ సహాయం చేయటాన్నై. వచ్చిన చోళ, కుంతల చాళుక్య సైన్యాలు వేంగ్‌ దేశాన్ని సంకుల సమరరంగస్ట్రలముగా నూర్చగలవనీను!

భవిష్యత్తు తెలియని రాజరాజు చక్రవర్తి కొగల కునూరుని నంకనే చూస్తూ ఆనందాంబుధిలో మునిగిపోయాడు.

ఈ జ్‌ ఈ 135

మూడవభాగం

శాంతిశాసనం వేంగ్స్‌ కుంతల సైన్యాలు యుద్దానికి సన్నద్దమై ఉన్నాయి. కుంతల చాళుక్య సైన్యాన్ని ఆహవమల్ల సోమేశ్వరుడే స్వయంగా నడిపించుకుని వచ్చాడు. విజయాదిత్యునికి వేంగ్‌ రాజ్యమిప్పించవలెనన్న దీక్ష ఈనాటికి కూడా సమాౌప్తికాలేదు. 'సేనాపతులనూ, తన కుమారులనూ విజయాదిత్యునికి సహాయముగా పంసిన ప్రయశ్నములన్నీ విఫలమ్రైనాయి. విజయాదిత్యుడే స్వయముగా అన్నపై లేవనెత్తిన తిరుగుబాటు కూడా సఫలము కాలేదు, వేంగిని జయించి, విజయాదిత్యుని వేంగీరాజుగా పట్టాభిషిక్తుని

చేయగలిగినదో, చోళులపైై తనకు విజయము సిద్దించినట్లే!

వేంగీ సైన్యము దేశ రక్షణకై సమాయత్తమై ఉన్నది. తన చతురంగ బలాలనూ పర్యవేక్షించి తన శిబిరానికి తిరిగి వచ్చిన రాజరాజు తన పురోహితునికై వార్తను పంపించాడు.

వార్త నందుకొని తన వద్దకు వచ్చిన నన్న్మయభట్టుకు రాజరాజు నమస్కరించాడు. _ '“నన్నయభట్చారకా, వేంగీ సైన్యము యుద్దానికి సన్నద్దముగా ఉన్నది, యుద్ద భేరీలు మ్రైగించటయే మిగిలి ఉన్న కార్యము.?!

““ముహూర్తము నిర్ణయించుమందురా??”

““యుద్రము తప్పనిసరి యందురా???

నన్నయ రాజరాజు వంక ఆశ్చర్యంగా చూశాడు.

““వేంగీ దేశానికే కాదు, భరత ఖండానిీ యుద్దము ఆనర్రదాయకము. భరతఖండ మంతటికీ చోళ సైన్యము. నంటి పోటు గల దండు మరియొకటి లేదు. వారికి ప్రత్యర్హులై వారిని జయించనలెనన్న ఉత్సాహము కుంతల దేశాధిపతి కున్నది. యావద్చారత దేశములోని రాజు లందరూ" చోళపక్షమో, కుంతల చాళుక్య సక్షమో వహించి పోరాడుతున్నారు. చోళ క్రుంతల సంకులసమరానికి వేంగి రంగస్ట్రలమైనది, తమ సక్షము వాడే రాజు కావలెనన్న కోరికతో ఇరువురూ యుద్రము సాగిస్తున్నారు.

““వేంగిలో శాంతి నెలకొనాలని నేను నిర్ణయించుకున్న తరునాత మూడు యుద్రములు జరిగినాయి. సంధి ప్రయళ్నములేనీ నా మేనమామను రాజేంద్ర చోళ చక్రవర్తి జరుగనివ్వలేదు. ఈసారి ఎవరి (మేయనూ లేక నేనే కుంతల చాళుక్యులతో సంధిక్రై ప్రయత్నిస్తాను. ఆ ప్రయశ్నములో నా రాజపదవి నష్టమైనా బాధపడను?

136

నన్నయ మాటాడలేదు.

రాజరాజు తన ప్రసంగాన్ని సాగించాడు.

ఉయుద్రము. వలన నష్టమును ఎవరూ [గగ్రహించుటలేదు. భరతభిండములోని రాజులు తమలో తాము పోరాడుతుంచేే పారశీకరాజు దేవాలయములను లెక్కలేనన్ని పర్యాయములు కొల్లగొడుతున్నాడు. భరత ఖండనుంతటా శాంతి నెలకొల్పుట నావలన కాదు. కానీ వేంగికి రాజుగా వేంగిలో సుస్టిర శాంతి భద్రతలు నెలకొల్పుటు నా కర్తవ్యము.

“సస్యశ్యామలము కావలసిన వేంగీ భూమిని ఇకపై సంకుల రణవేత్రము కానివ్వన్ను! సోమేశ్వరుని వద్దకు రాయబారము చేయగల వ్యక్తైై ప్రయత్నము జరుగవలసి ఉన్నది?”

“మహారాజా! తనుకు అంగీకారమైనచో, ఆ ఫారము నేను నహిస్తాను? అని నన్నయ భట్టారకుడు అన్నాడు.

రాజరాజు ముఖంతో ఆనందమూ, ఆశ్చర్యమూ కనిపించాయి.

“సంధి విగ్రహ పరిస్టితులలో రాజుకు తోడ్పడుట వురోహితుని విధి. తమకు ఇదివరలో తెలియని విషయ మొకటున్నది. ఆహనమన్ల సోమేశ్వరుని ప్రధాని నారాయణభట్టు. నాకు కాంచీపురంలో. విద్యాభ్యాస సమయంలో సహాధ్యాయి. అందునలన రొయబొారము. నేను నిర్వహింపగలనను నమ్మకమున్నది.?"

““సంధ్‌ ప్రయత్నాలలో వేంగ్‌ రాజ్యలక్షీకి నష్టము కలుగరాదు!””

వేంగికి ఏ విధమైన నష్టమూ వాటిల్లదు. వేంగీ మహారాజుకు ఏ విధమైన అవమానమూ జరగదు. సంధి సమపక్షాల మధ్య వలెనే జరుగుతుంది. ఎట్టే పరిస్టితులలోనూ పరాజితుడైన రాజు విజేతతో జరుపుకొను సంధివలె ఉండదు.

““వేంగీ దేశములో శాంతిభద్రతల కోసమే తాము సంధి ప్రయత్నము చేస్తున్నారన్న సంగతి సోమేశ్వరుడు. గ్రహించిన పిదపనే ఇతర విషయములు ప్రస్తావిస్తాను.”

“నన్న్హయభట్దారకా! మీ వంటి వురోహితుడుండడం వేంగీ రాజ్యలక్ష్మీ అదృష్టము! యుద్దము వలన డేశ మెంత నష్ట్రపోయినది! వ్యవసాయమూ, వ్యాపారమూ ఎంతగానో నశించాయి. వినుకొండలో రాగి పరిణ్రమ ఆగిపోయి రాజ శాసనములకు రాగి కడా కరవైనది. పాత శాసనపు రేకులపైననే కొత్త శాసనములు లిఫించబడుచున్నవన్నవో, దేశములోని దుర్చర సరిస్టీతిని ఊహేంచవచ్చును.

(“వివాహమైన చాలా కాలమునకు జన్మించిన పుత్రుని విద్యాభ్యాసమునకై చోళ దేశమునకు పంసవలసి వచ్చినది.”

137

తన హ్టైక పుత్రుని రాజమహేంద్రపురములో తన వద్ద ఉంచుకోలేని పరిస్ట్రేతులు రాజరాజుకు జ్ఞాపకము వచ్చాయి,

పుత్రోదయమైనప్పుడే కువూరుడు చోళ దేశములో విద్యాభ్యాసము చేయవలెనన్న కోరికను అమ్మంగదేని వెలిబుచ్చింది. భరతఖండములో చోళ సైన్యముతో సమమైన దండు లేదు. అంతే కాక వేంగీ భూమిలో విష్ణవవుు ఏ క్షణములోనైనా సంభవించవచ్చును. కువూరుడు చోళ దేశములో నిరాటంకముగా విద్యాభ్యాసము సాగించగలడు.

అమ్ముంగదేవి మనస్సులోని ఊహలకు అంకురము వేసినది ఆమె తండ్రి రాజేంద్రచోళ చక్రవర్తియే!

వివాహమైన చాలా కాలానికి జన్మించిన కుమూరునకు తానే విద్యాబుద్దులు నేర్పవలెనని రాజరాజు అనుకున్నాడు.

కానీ వేంగీ భూమి నిరంతర యుద్రములకు నిలయమైనది. తప్పనిసడియైన పరిస్తితులలో కుమారుని చోళ దేశానికి పంపిేవేయవలసి వచ్చినది.

శే శ్‌ ఈ

ఈనాడు వేంగీ దేశములో శాంతి నెలకొన్నవో, కుమారుని తిరిగి తన వద్దకు రప్పించుకొనవచ్చును. రాజేంద్ర దేవుడు యుద్ద విద్యలలో ్రవీణుడైనాడట! పరాక్రమ శాలియైన కుమారునకు రాజ్య రక్షణ భారమప్పుగించవచ్చును.

ఆలోచనల నుండి తేరుకొన్న రాజరాజు నన్నయతో “వేంగీ రాజ్యలమ్ష్మీకి నష్టము వాటిల్లకుండా మీరు సంధిని సాధించగలిగినచో, ఈ త్షణవేం ధర్మదార (మైగించవచ్చును? అన్నాడు.

యుద్ద రంగంలో తామిక యుద్దము చేయమనీ, సంధికి సిద్దముగా ఉన్నామనీ శత్రురాజులకు తెలియచేయటానికై (మోగించేది ధర్మదార. సాధారణవుగా పరాజితులగుచున్న రాజులు ధర్మడారను మోగిస్తారు. కానీ సంధి ప్రయత్నమై ప్రయత్నించేవారు ఎవరైనా శత్రురాజుకు తమ మనోభిలాషను తెలియచేయటానికి మైోగించనచ్చును.

వేంగీ సైన్య శిబిరము నుండి వినవచ్చిన ధర్మదార సోమేశ్వరుని ఆశ్చర్యసరచినది. రాజరాజు వద్ద నుండి రాయబారి నచ్చి తనతో నూటాడేనరకూ యుడ్డ ప్రయత్నములేవీ చేయవలదని అతడు తన సేనలను ఆజాసించాడు.

కన 138

“నారాయణా[?”

సోమేశ్వరుని ప్రధాని నారాయణభట్టు ఆశ్చర్యముగా చూశాడు. ఎంతకాళమ్రైనది తన స్నేహితుని చూసి? ముప్పది సంనత్సరములపైమాట.

“నన్నయా]!* నారాయణభట్టు నన్నయను గొఢంగా ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.

నారాయణభట్టు ధర్మపత్ని ఆ దృశ్యమును ఆనందాళ్చర్యములతో చూస్తోంది.

కాంచీపురములో విద్యాభ్యాసమైన తరువాత ఇంతకాలానికి ఎంతటి విపరీత పరిస్టితిలో కలుసుకున్నారు! చిన్ననాటి విషయాలను జ్ఞాపకవట చేసుకుని ఆనందించదగిన సమయము కాదిది,

నన్నయ తాను వచ్చిన కారణమును నివరించాడు.

“4 ఆహవమళల్ల సోమేశ్వరునితో రాయబారానికి వెళ్ళుటకు ముందు నిన్ను కలియిట లాభదాయకము కాగల దనిపించింది. విష్ణువర్ధన నిమలాదిత్య మహారాజు స్వర్గస్తులైన నాటే నుంచ్కీ. కుంతల దేశాధిపతులు విజయాదిత్యునికి రాజ్య మిప్పెండడానై ప్రయత్నిస్తూనే ఉన్నారు. ముస్పది సంవత్సరాల కృషి నిష్పలమగుటకు వారు ఒప్పుకొనకపోవచ్చును. వేంగీ సింహాసనమును రాజరాజ నరేంద్రుడు త్యాగము చేయుట సాధ్యము కాని కార్యము! వేంగీ రాజ్యలక్ష్మికి ఏ విధమైన నష్టమూ వాటిల్లకుండా సంధిని సాధింపగలనని మా మహారాజుతో అన్నాను. నీ వంటి స్నేహితుని అండదండలు నాకు లభించగలవన్న నమ్మకము నాకున్నది.”

“మా చక్రవర్తికి చోళులతో నున్న వైరమే ఈ సంగ్రామానికి కారణము. రాజరాజు చోళ చక్రవర్తి మేనల్లుడు, అల్టుడు. అందుకే అతనిని పదచ్యుతుని చేయణానికై ప్రయత్నించారు తప్పు నిజయాదిత్యునిపై ప్రేమతో కాదు. చోళ సామ్రాజ్యముతో అనుబంధము తగ్గించుకొనగలిగినదో, సంధి దుర్తభముకాదు!”?

నారాయణ భట్టుతో సంభాషించిన తరువాత నన్నయ సోమేశ్వరుని దర్శించడానిై అనునుతిని కోరాడు. అతనికి వెంటునే సోమేశ్వరుని వద్ద నుండి తనను చూడడానికి రమ్మని పిలుపు వచ్చింది.

నన్నయ లోపలకు వెళ్లేసరికి సోమేశ్వరుడు మంత్రి, దండనాయక, సామంతులతో సభలో అసీనుడై ఉన్నాడు. సభలో నారాయణభట్టు కనిపించగానే నన్నయకు ఆనందము, ధైర్యము కలిగినాయి.

రాయబారిగా వచ్చిన నన్నయకు చందన తాంబూలాది సల్కాలాలు సమర్పించబడినాయి. సానూన్యమైన మర్యాదాపూర్వకమైన సంభాషణల తరువాత నన్నయ సోమేశ్వరునకు తాను. వచ్చిన కార్యమును నినేదించినాడు.

139

“శాంతి సుస్టైరముగా దేశములో నెలకొనాలన్కీ వేంగ్‌ భూమి సస్యశ్యామలము కావాలనీ మా మహారాజుల ఆశయం. అందుకే నన్ను తమ వర్దకు పంపించారు. తమ నిర్ణయానిజై వేంగీ భూమి ఎదురు చూస్తున్నది.??

“మౌ మంత్రిమండలితో, దండనాయకులతో చర్చించి నూ న్నిర్థయాన్ని త్వరలోనే తెలియవాయ్యగలి మని సోమేశ్వరుడన్నాడు.

సోమేశ్వరుని వద్ద సెలవు తీసుకొని బయటకు. వచ్చిన నన్నయకు సభలో విజయాదిత్యుడు లేడన్న సంగతి మనసులోకి వచ్చింది. * బౌరా, సోమేశ్వరుని రాజనీతిలోని కౌటిల్యము[? అని అతదు అనుకున్నాడు.

ఖ్‌ న జ్‌

రాజరాజు సందేశాన్ని నన్న్మయ అందచేసి వెళ్లిన తరువాత సోమేశ్వరుడు తన మంధ్రులనూ, దండనాయకులనూ తమ అభిప్రాయాలను తెలియజేయనున్నాడు.

“మహాప్రభూ! వేంగీ దేశముతో సంధి జరిగితే మనము మిగిలిన రాజులతో పోరాడినప్పుడు తూర్పు దిశ నుండి యుద్ధము రావచ్చునన్న భయముండ?* దని పైన్యాధ్యకుడన్నాడు.

“ఈ రాయబారము చోళ్ళల కుట్రలోని భాగము కావచ్చును. మనము సంధికి అంగీకరించి, తిరిగిపోయిన పిదప్కు వారు విజృంభించి మనను ముట్టుడించవచ్చు'* నని మహామంత్రి అన్నాడు.

అందరూ అభిప్రాయములు వెలిబుచ్చిన తరువాత చివరగా నారాయణ. భట్టు ప్రసంగించాడు.

“మహాప్రభూ! ముప్పది సంవత్సరములు చేంగిని రణక్షేత్రముగా మార్చుట తప్ప

ళ్‌ ల్‌ో

సాధించినది ఏమున్నది? చోళుల యుద్ద నీతి ముందు నిలునలేకపోయాము. ఈనాడు

సంధి ప్రయత్నము జరిగినప్పుడు చ అవకాశమును పోనీయరాదు?

“చోళుల అధిపత్యము వేంగిలో ఉండరాదన్న నియనుము. మీదనే మనము సంధికి అంగీకరింసవచ్చును. ఆ నియమోల్లంఘనము జరుగకుండ కుంతల రాయబారిని వేంగి దేశములో ప్రభువులు నియమించెదరుగాక[??

సోమేశ్వరుడు నారాయణ భట్టు అభిప్రాయముతో ఏకీభవించినాడు.

వేంగీ కుంతల దేశాల నుధ్య సంధి కుదిరినది. నారాయణభట్టు వేంగీ దేశములో కుంతల రాయబారిగా నియమితుడైనాడు,

140

ఆనందాంబుధిలో ఉన్న రాజరాజు విజయాదిత్యుని చూడవలెనన్న కోరికను

వెలిబుచ్చాడు. జ్‌ న శ

విజయాదిత్యుడు అననూనాన్నిలో రగిలిపోతూ రాజరాజు శిబిరంలోకి ప్రవేశించాడు. తన తండ్రిగారు స్వర్గస్టులైన నాటే నుంచీ తానే వేంగీ రాజ్యార్లతను కలిగి ఉన్నాడని తనను నమ్మించిన కుంతల చాళుక్యులు, ఈనాడు తనను నిరాశ్రయుని చేశారు. యుద్ద రంగంలో తప్ప తాను అన్నగారి ముఖ మీనాట్‌ వరకూ చూడలేదు. ఈనాడు అన్నగారే రాజపదవికి అర్హుడని సోమేశ్వరుడు అంగీకరించినాడు. తనను ఇంతకాలమూ పు(త్రసముడుగా ఆదరించిన వాడు, ఈనాడు ఈ విధంగా ప్రవర్తిసొడని తాను ఎన్నడూ ఊహించలేదు. ఇప్పుడు అన్నగారికి తన ముఖ మేవిఢంగా చూపించగలడు?

“విజయాదిత్యా!?”” తల ఎత్తి చూసిన విజయాదిత్యునికి తనను. రెండు చేతులతోనూ ఆహ్వానిస్తున్న అన్నగారు కనిపించాడు.

“అన్నా! విజయాదిత్యుడు రాజరాజుకు సాష్టాంగ నమస్కారము చేశాడు. అతని కంరం గాద్గదికమైైనది.

రాజరాజు తనకు నమస్కరించిన విజయాదిత్యుని లేవనెత్తి, కౌగిలించుకున్నాడు. ఉద్విగ్నమైన విజయాదిత్యుని మనస్సునకు ఊరట లభించినట్టయినది. ఎన్ని సంవత్సరాలకు ముందో, తండ్రి గారు స్వర్గస్తులైన సమయములో లభించవలసన ఊరటు ఈనాడు లభించినది. విజయాదిత్యునికి ఎంత ప్రయత్నించినా నోటి వెంట మాట రాలేదు.

రాజరాజు విజయాదిత్యునితో అనునయపూర్వకముగొ ప్రసంగించాడు.

““విజయాదిత్యా! నున తల్టులు వేరుకానచ్యును. కానీ మన ఇద్దరిలోనూ మన తండ్రిగారు నిమలాదిత్య మహారాజుల దివ్యతేజస్సు నిశిప్రమైనది. ఇద్దరమూ కలిసి వేంగీ రాజ్యవేమూన్నై పాటుపడినప్పుడే పిళ్ళదేవుల బుణము తీర్చుకోగలము. గతాన్ని మరచి, వేంగీ రాజ్యభారములో నీవు పాలుపంచుకోవలసినది.””

విజయాదిత్యుడు - “అన్నా, తమింపమని కూడా అడుగలేకపోతున్నాను. కుంతల చాళుక్యుల కౌటిల్యము తెలియలేదు. పీతృసములైన మిమ్మల్నే ఎదిరించాను. నొతప్పు తృమింపరానిది!?* అన్నాడు.

.గత్రమును మరచిపోవడమే విజ్ఞుల లక్షణము. నీ సంతానమును చూడవలెనని నా మనస్సు ఉబలాటపడుతున్నది. నీ పుత్రులకు నామధేయము లుంచుటలో నీవు వేంగీ చాళుక్యుడ వన్న సంగతి మురువలేదు. ఆ విషయము నా కెంతో

141

ఆనందాన్నిచ్చింది.?* విజయాదిత్యుని అనతొపై ఆతని వుర్రులిద్దరూ వచ్చి, రాజరాజుకు నమస్కరించారు. “ఇతడు నా జ్యేష్ట భార్య మాధవనదేవి కుమారుడు శక్తివర్మ ఇతడు చిన్నరాణికి దత్తుడు ముమ్మడి భిముడు.' సోదరుని బౌరస పుత్రుడు శక్తివర్మను చూసిన రాజరాజుకు అతనిలో తన తండ్రిగారి పోలికలు స్పష్టంగా కనిపించి, కన్నులు చెమర్చినాయి. తన యందు ఏమార్రమూ కోపగించని అన్నగారిని చూసిన విజయాదిత్యుడు గతములో తాను చేసిన దుష్కృత్యాలను తలచుకొని పశ్చాత్తాపముతో క్రుంగిపోయాడు. విజయాదిత్యుని రాణులిద్దరినీ అన్ముంగదేవి సాదరంగా ఆహ్వానించి, లోనికి తీసుకువెళ్లింది. చిరకాలంగా ఏక కుటుంబంలో నివసిస్తున్నట్లుగా వారితో మెలగుతున్న తన. భార్యను చూసి రాజరాజు ఆశ్చర్యపోయాడు. స్త్రీలు వైరాన్ని తొందరగా మరచిపోగలదా? అంతలో అతనికీ ఆమె రాజేంద్ర చోళ చశ్రనర్తి కుమార్తె అన్న విషయము జ్ఞాపకము వచ్చినది. రాజనీతి ఆమెకు వెన్నతో పెట్టిన విద్య. రాజ్యతం(త్ర మర్మజ్హుడైన వాని కుమౌర్తె స్రవర్తన మరొక విధముగా ఉండదు! నే శ్ర వ్‌ మ వేంగీ రాజ్య మంతటా ప్రజలు ఆనందోత్సాహాలతో పండుగ జరుపుకొన్నారు. విమలాదిత్య మహారాజు స్వర్షస్టులైన నాటి నుండీ వేంగీ భూమిలో శాంతిభద్రతలు కరవైనాయి, ఈనాడు రాజరాజ విజయాదిత్యులు ఒక్కటైనారు. ప్రజలు సుఖముగా జీవించే అవకొశమేర్చడింది. వై వృద్దులు చిన్నవారికి శక్తినర్మ, విమలాదిత్యుల సోదర బంధ మెలా ఉండేదో, వారి అనలో వేంగీ ప్రజలు ఎంతటి సుఖశాంతులను అనుభవించేరో తెలియచెప్పారు. ఈనాడు అన్నదమ్ములు ఏకమైనాక వేంగీ భూమి పూర్వపు ఉచ్చ స్రీతిని చేరుకోగలదన్న ఆశాభావము అందరిలో కలిగింది. ఈ జ్‌ ఈ రాజమహేంద్రపురములో వైభవముగా సభా భవనము నెలిగిపోతున్నది. కర్ణాటక రాజ్యాధిపతియైైన కుంతల చక్రవర్తి విజయాదిత్యుని సకమూ, (గ్రానిడాధీశుడైన చాళచక్రనర్తి రాజరాజు సకమూ వహించి సాగించిన ముప్పది సంవత్సరాల యుద్ద నాటకము. నుగిసింది. దేశము నలుమూలల నుండీ ప్రజలు ఆనాటి సభలో పాఠ్గానబాన్నైై నచ్చారు. సభా ప్రాంగణము క్రిక్కిరిసిపోతున్నది. 142

సర్వలోకాశ్రయ, శ్రీ విష్ణువర్రన మహారాజాధిరాజ, రాజపరమేశ్వర, సరమభటారక, పరమ మాహేశ్వర, పరమ బ్రహ్మణ్య రాజరాజ దేవుడు సింహాసన ముధిష్టించాడు. అతని సక్కన అతని సోదరుడైన విమ్తువర్హన విజయాదిత్యుడు కూర్చుని ఉన్నాడు.

సింహాసనానికి కొంచెము దిగువగా విజయాదిత్యుని కొరన వుత్రుడు. శక్తివర్మ దత్తపుత్రుడు ముమ్మడి భీముడు ఆసీనులై ఉన్నారు.

అంతఈఃపురజనానై ప్రత్యేకించబడిన స్థలములో ఉన్నతమైన వేదికపై అమ్మంగదేవి అసీనురాలైనది. ఆమెకు ఇరువైపులా విజయాదిత్యుని రాణులు నూధవదేవి, రేవల కూర్చుని ఉన్నారు.

వందిమాగధుల స్తుతిపారములైన పిదస రాజరాజు సభను ఉద్దేశించి, ప్రసంగించాడు.

“వేంగీ భూమిలో ఇకపై యుద్దము కానీ విప్లనము కానీ సంభవించదు. కోశాగారములోని ధనము యావత్తూ వ్యవసాయము, వృత్తులు అభివృద్ది చెందుటై వినియోగింపబడుతుంది. ద్వీపాంతర వాణిజ్యము వృద్ది చెందుటకై మోటుపల్లి రేవును మరింత వటిస్టము చేయగలము మోటుపల్లి దుర్గొధ్యక్షుడుగా త్వరలో సమర్దుడైన వ్యక్తి నియామకము జరుగగలదు.

“ప్రజాహిత కార్యముల నిర్వహణ మా ్రధాన లక్యము. ప్రజలు తమ గ్రామాధికారుల ద్వారా కాన్సీ స్వయముగా కానీ తమకు కావలసిన కార్యములను మూకు విన్నవించుకోవచ్చును.?”*

మహారాజు తరువాత ఆయన సోదరుడు విజయాదిత్యుడు తన పరాక్రమము వేంగీ రాజ్యరక్షణకు మాద్రమే వినియోగవడగలదని (ప్రకటించాడు.

సభలోని వారందరూ జయజయధ్యానములు చేశారు.

రాజరాజు తిరిగి సభ నుద్దేశించి ప్రసంగించాడు.

“త్వరలోనే వేంగీ భూమిలో యౌవరాజ్యాభిషేకము_ జరుగగలదు. మౌ ఎదైన పుత్రుడు రాజేంద్ర దేవుడు చోళ దేశములో విద్యాభ్యాసము చేయుచున్నాడు. దొకిణాల్యే యుద్ద నీతిన్సీ ఆయుధ ప్రయోగాలనూ సంపూర్ణముగా అభ్యసించినాడు. రాజనతి కోవిదుడైనాడు. అతనిని త్వరలోనే వేంగీ దేశానికి రప్పించి, యువరాజుగొ అభిషిక్తుని చేస్తాము.?”

ప్రజల జయజయధ్వాసముల మధ్య సభ ముగిసినది,

జ్‌ * ఈ వేంగీ దేశములో శాంతి నెలకొన్న విషయమును తన కుమారుడ్ధైన రాజంర్ష దేవునకు తెలియచేస్తూ, ఇకపై అతడు వేంగీ దేశములోనే ఉండవచ్చునని, త్వరలోనే వేంగీ యునరాజుగా అభిషిక్తుడు కొవచ్చుననీ రాజరాజు వార్తను పంపించాడు. కునూరుని వెంటనే రాజమహేంద్రపురానికి ప్రయాణము. కమ్మని లేఖలో సూచించాడు. 143

యౌవరాజ్యాభిషేకానికి త్వరలోనే వబమహూర్తనమ నిర్తయించవుని తన కులబ్రాహ్మణుడైన నన్నయభట్టును ఆదేశించాడు. రాజేంద్ర దేవుని యౌవరాజ్యాభిషేక సమయములోనే విజయాదిత్యుని పుత్రుడైన శక్తవర్మకు మోటుపల్లి దుర్గాధ్యక్ష పదవి నివ్వగలనని తెలియచేశాడు. విజయాదిత్యుని ముఖములో ఆనందం వెల్లివిరిసింది. మోటుపల్లి దుర్గాధ్యక పదని ఏ సామంత రాజపదవికీ తీసిపోదు. శ శ్‌ శ్‌ రాజరాజు లేఖ చోళ రాజ్యానికి చేరకమునుపే, అతడు కుంతల చాళుక్యులతో సంధి చేసుకున్న విషయమూ, సంధి నియమాలూ చోళ రాజ్యానికి చేరినాయి. ఏ యుద్దముల్‌ నైనా జయాపజయములు దైనాధీనములు. కానీ చోళ రాజుల దౌహిత్రుడు, రానేంద్ర చోళుని అల్టుడు అయిన వాడు చోళుల విరోధులతో సంధి కావించుకోవడం, శులకు తమ యుద్ద సరాజయములకన్నా పెద్ద దెబ్బగా అనిపించింది. ఏ ఉపాయము నవలంబించియైనా, ఏ పద్దతి ననుసరించియేనా రాజరాజును తమవాడుగా తిరిగి చేసుకొనవలెనని వా రనుకున్నారు. నా కాణ్‌ కందల నాుక్యులపై ప్రత్యేకమైన అభిమానమేమీ లేదనీ, వేంగిలోనే చంకను నొరత్‌దేశములోనే అతడు. శాంతిని కాంక్షిస్తున్నాడనీ ఆ సంధి ప్రయత్నముగా సరిణమించిందనీ వారికి తెలియదు. వ ౫ శ ఈ రాజేంద్ర లేఖ రర మై ఇజాభిషేకమున్టై ముహార్తము న్నిర్ణయింపబడినది. రాజరాజు క క తోపాటు 8, , అతడు ప్రయాణమై రాగలిగినంత సమయ మున్నది. కి రావలసినదని రాజరాజు చోళ చక్రవర్తికి ఆహ్వానము పంపించినాడు. ఖ పంపిన తరు, సమాదారము కల్‌ చాలా దినాల నరకూ కుమారుని నుండి ఏ విధమైన '_థయాణమై వచ్చునప్పుడు. లేఖ అనవసరమని భావించి ఉండవచ్చునని రాజరాజు జా నన్నయభట్టుతో ప్రసంగించాడు. “కుమారుని దా క్‌ చేసి, రాజపాలనా 2 స్ట్‌మనస్సు ఎదురుచూస్తున్నది. అతనికి యౌవరాజ్యాభిషేకము చేయ స్త క్ష ధ్‌ నుతనికి అప్పగంచ్కి భగవంతుని సేవలో కాలము గడుపవలెనని దప వనే ట్త్రంణ చేయవలెనన్న కోరిక ఈనాటి వరకూ తీరలేదు. యుద్దముల నా ఇవితము గడిచిపోయినది శీల శ్రి దాయాదుల మధ్య వైరము ఎంతటి వినాశాన్ని కలిగించగలదన్న దానికి నా జీవితమే తార్కాణము!?? 144

ప్రసంగిస్తున్న రాజరాజు వద్దకు భటు డొకడు వచ్చి, నమస్కరించి, తంణపురము నుండి వచ్చిన లేఖను సమర్పించాడు.

కుమారుడు న్రాసిన లేఖను చదివిన రాజరాజు న్మోమ్టడైపోయినాడు.

రాజరాజు అనుమతితో నన్నయభట్టు రాజేంద్రదేవుని వద్ద నుండి నచ్చిన లేఖను తీసుకుని చూశాడు. లేఖ తమిళ భాషలో వ్రాయబడి ఉంది. చిన్ననాటి నుండి తమిళ దేశములోనే పెరిగిన రాజేంద్రదేవునికి తెలుగు లిపితో పరిచయము కొంచెమైనా లేదు. అతడు తెలుగు మాట్లాడినప్పుడు కూడా దాక్షిణాత్యుల యాస స్పష్టముగా గోచరిస్తుంది,

రాజేంద్రదేవుని లేఖను నన్నయ చదివాడు.

“మహా రాజాధిరాజ పరమమాహేశ్వర విష్ణువర్ధన రాజరాజు దేవ సిత్చచరణ కనులములకు నమస్కరించి తమ కుమారుడు రాజేంద్రదేవుడు చేయు విన్నపములు.

తాము కుంతల చాళుక్యులతో సంధి చేసుకున్నామనీ, సుస్రరమైన శాంతి నెలకొన్న వేంగీ భూమికి నన్ను యౌవరాజ్యాభిషిక్తుని చేయగలమనీ బ్రాయించిన లేఖ అందినది.. సంధి చేసుకొనుట కుంతల చాళుక్యుల ఆధిపత్యము తాము అంగీకరించినట్తే కదా! ఆ విషయము నన్నెంతో దుఃఖ పెట్టినది. అనమాన భారముతో క్రుంగిపోయాను.

“'యుద్ర నీతిలో ఆయుధ ప్రయోగములో, వ్యూహ రచనలో ఆరిలేరాను. చోళ సైన్యములో నన్ను మించినవాడు లేడని ఇక్కడ అందరూ అంగీకరిస్తున్నారు. నా వలన పితృవంశమైన వేంగ్‌ చాళుక్యవంశమూ, మౌాతృవంశమైన చోళవంశమూ కీర్తి గడించగలవని క్తీర్తిస్తున్నారు. ఉభయకులోత్తుంగుడనని నన్ను (ప్రశంసిస్తున్నారు.

“ఈ విధంగా వీరాధివీరుడ నని పేరుగాంచిన నేను కుంతల చాళుక్యులకు లొంగిపోయిన వేంగీ దేశాన్ని పరిపాలించలేను. రాజ్య రక్షణలో, రాజ్య విస్తరణలో పరాక్రమము చూపాలన్న నా కోరిక ప్రస్తుత పరిస్టితిలో వేంగీ యువరొజుగొ తీరదు. నా పరాక్రమ ప్రదర్శనకు చోళ రాజ్యములోనే అవకాశమున్నది.

వేంగీ రాజ్యానికి మీ వారసుడుగా నా పినతండ్రి విజయాదిత్యులవారినే ప్రకటించుట అన్నివిధాలా శ్రేయస్కరము.

“మీ ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించినందుకు త్షమింపనలసినదెగొ కోరుకుంటున్నాను. యుద్రరంగంల్‌ పరాక్రమ ప్రదర్శనపై నాకున్న కోరికను అర్హము చేసుకొనమని వేడుకుంటున్నాను.??

రాజరాజు నమునసుళో కదలాడే భావాలు నన్నయకు అర్ధమైనాయి- ఆయన శాంతికాముకతను కుమారుడే లొంగిపోవడంగా వ్యాఖ్యానించాడు. ఎంతటి మహత్తరమైన ఆశయముతో సంధి ప్రయత్నము చేశాడో పుత్రుడే అర్హనము చేసుకొనకపోతే ఎంత

145

బాధ కలుగుతుంది?

రాజరాజు నన్నయతో *+వివాహమైన చాలాకాలానికి జన్మించిన కుమారుడు రొజేంద్రదేవుడు. అతనిని యౌవరాజ్యాభిషిక్తుని చేస్తి భగవత్సేవలో జీవితం గడపాలని ఎంతగానో కోరుకున్నాను. నా ఆశలన్నీ భగ్నమైనాయి”” అన్నాడు.

““మహారాజా! రాజేంద్రదేవుడు నయసులో చిన్నవాడు. యుద్ద నిద్య లభ్యసించిన మౌాటు వాస్తవమే కానీ రాజనీతి వూర్తిగా తెలియదు. శాంతి వలన లాభా అతనికి తలియజేయవలసిన అవసరమున్నది.*”

రాజేంద్రదేవుని వద్దనుండి నచ్చిన లేఖను రాజరాజు భటుని ద్వారా అమ్మంగదేవికి పంపించాడు.

ఆనాటే సాయంత్రము అమ్ముంగదేవి వద్దనుండి. పరిచారిక వచ్చి “ప్రభూ! మహారాణి తము దర్శనము రుతున్నాః*రని విన్నవించింది.

సాయంకాల పూజ నిర్వర్తించిన తరువాత రాజరాజు అమ్మంగదేవి మందిరానికి వెళ్లాడు.

సమ్మంగదేని ముఖములో అత డూహించిన విచార రేఖలు లేవు. కుమారుడు వేంగీ రాజ్యానికి రానని పంపిన వార్త ఈమెకు దుఖాన్ని కలిగించలేదా? లేక, కుమారుడు లేఖలో రానని 'ర్రాసినంత మౌత్రాన రాడని ఆమె విశ్వసించుటలేదా? తనయుల మనసును తల్టులే గ్రహింపగలరు.

అమ్మంగదేవి రాజరాజుని ఎదుర్కొని, లోపలకు తీసుకుని వెళ్లింది. ఆమె కనుసైగపై

పరిచారిక లందరూ వెళ్లిపోయారు. దేవీ! క్సృమ్లూరుని వద్ద నుండి వచ్చిన లేఖను చూశావు కదా! నా సంధి ప్రయత్నములను అతడు అర్దము చేసుకోలేదు.” ట్షటోా మీ సంధి ప్రయత్నము అతనికి అర్ధము కాలేదు. ఏ రాజనీతిని రు సంధికి అంగీకరించారో అతనికి తెలియచేయవలసిన అనసర మున్నది. రా జరాజు అమ్మంగదేవి వైప్ప ఆశ్చర్యముగా చూశాడు. శాంతిభద్రతలే నాతో తృములో రాజనీతి ఏమున్నది? వేంగిలో సుస్టిరమైన కా ప్రో పర్యాయము అమ్మంగదేవి ఆశ్చర్యముగా చూసింది. ఆమె చూపులలో ద్‌” అనమౌనమూ, ద్యులన్సూ కూడా కనిపించాయి. న!

్న విజయాదిత్యుని వేంగీ రాజ్యనఎునకు తిప్పుకొనుటయే. మీ సంధి

వ్‌ కారణమని నేను అనుకున్నాను. విజయాదిత్యుడు వేంగీ రాజ్యమునకు “ అతేనిక్తి క్యుంత్రల చాళుక్యుల కౌటిల్యము తెలిసినది. మీ అభీష్ట 146

మీడేరిన వెనుక సంధి దేనికి???

దేవీ! కుంతల చాళుక్యులు వేంగిపై దండెత్తినది విజయాధిత్యునిపై (ప్రేమతో కాదు. వారికి సామ్రాజ్య కాంక్ష ఎక్కువ. నేను సంధి నియనూలను కాదన్ననాడు వారు వేంగిపై తిరిగి యుద్దము చేస్తారు.”

*+“యుద్దము చేయనీయండి. పరాక్రమవంతులైన మీరు మీ పుత్రుడు, మీ సోదరుడు వారిని ఎదిరించవచ్చును. మా సోదరుల సహాయమూ మీకు లభించగలదు!??

“ఆ సంగతి నాకు తెలుసు. వేంగీ రాజ్యములో తిరిగి చోళ కుంతల సం[గ్రామము జరుగనీయను!?*

“అప్పుడు మీ కుమూరుడిచ్చటకు రాడు! నేను రానీయను! చక్రవర్తి కావలసినవాడు పరిపాలించవలసినది చిన్న సామంత రాజ్యాన్ని కాదు!”

రాజరాజు ముఖం కోపంతో ఎగ్రబడింది. వివాహమైన ఇన్ని సంవత్సరాలకు కూడా ఈమెకు వేంగిపై చిన్న చూపు పోలేదు. సంధికి అంగీకరించినంతలో నేంగి సామంతరాజ్య మెట్లవుతుంది? వేంగి చోళ చక్రవర్తుల సహాయమంగీకరించినంత కాలము ఈమెకు ఆనందముగానే ఉన్నది. ఈనాడు స్వతంత్రించి సంధి చేసుకుని, శాంతి ప్రయత్నము చేసే వేళకు వేంగి సామంత రాజ్యమైనదా?

అమన్ముంగదేవి తిరిగి ప్రసంగించింది.

“కుంతల చాళుక్యులతో సంధి శాశ్వతమైనది కాదని పుత్రునకు తెలియచేయండి. అతడు వేంగికి వచ్చిన వెంటనే యౌవరాజ్యాఖభిసిక్తుని చేసీ రాజ్యభార మతనిపై మోసవచ్చును. భవిష్యవాణి నిజమైైనచో, కుంతల చాళుక్యులపై సంపూర్ణ విజయము సాధించగలడు???

రాజరాజు గంభీరముగా. ఆమెకు చెప్పాడు.

“కుంతల చాళుక్యులపై విజయం సాధించడానికి పరొక్రమ మొక టే చాలదు అపార సైన్య సంపద కావాలి, సైన్య సమీకరణకు ధనము కావాలి. కోశాగారము ఉన్న ధనమంతా సైన్య సమీకరణకు వెచ్చిస్తే, ప్రజోపకార కార్యాలు వెనుకబడతొయి. ఇప్పటికే వేంగీ రాజ్యవములో వ్యవసాయవమూ, వ్యాపారవవా, పరిశ్రమల అవసరమైనంతగా వృద్ది చెందలేదు. నేను రాజ్యభారము వహించినంతకాలమూ పెం భూమిలో యుద్దము జరగదు. నా పుత్ర ప్రేమకై దేశ వేనూన్ని బలి చేయను. వ్యక్తి సౌఖ్యము కన్నా దేశ శ్రయస్సు ముఖ్యమైనది.

“రాజ్యము వీరభోజ్య మన్నారు. నా అనంతరము వీరుడైనవాడే వేంగీ రాజ్యమును పరిపాలిస్తాడు. ఆ వీరుడు మన కుమూరుడే కావచ్చును.”

తన మందిరము నుండి వెళ్లిపోతున్న భర్త వైపు కన్నార్పకుండా చూస్తూ

147

ఉండిపోయింది అమ్మంగదేవి. శ శ జ్‌ గోదావరీ తీరాన ఉన్నప్పటికీ రాజమహేంద్రపురము వేసవి వేడిలో అగ్నివలె ఉన్నది. సామాన్య ప్రజలు తొటియాకుల విసనకర్రలను ఆశ్రయించారు. ధనికులు జలధారా యంత్రములతో సేద దీర్చుకునే ప్రయత్నములో ఉన్నారు. రాజరాజు తన మందిరములో చంద్రకాంత శిలావేదికపై ఆసీనుడై ఉన్నాడు. వేసవి వేడిని తగ్గించడానై చుట్టూ పూలు చల్లబడ్డాయి. శరీరమంతా చందన చర్చితమైనది. అయినప్పటికీ మహారాజు ముఖము వడిలిపోయి ఉన్నది. జలధారా యంత్రము వద్దనున్న పరిచారిక్త * ప్రభూ] యందత్రములోని జలధారను అధికము చేయనా?** అని అడిగినది. రాజరాజు నుండి ఏ విధమైన 'ప్రత్యుత్తరమూ లేదు. నువోరాజు మౌనమును అంగీకారముగా (గ్రహించిన పరిచారిక తానే జలధారను అధికము చేసినది. రాజరాజు తన ఎదురుగా ఉన్న నన్న్మయవంక చూసి చిరునవ్వు నవ్వాడు. చేది పుష్పాలు, జలధారా యంత్రాలు, చంద్రకాంత శిలలు, చందనచర్చ ఏవీ గ్ల కను. మనసుకు ఆనందాన్నిచ్చేదీ, శరీరానికి శీతలత్వాన్ని కలిగించేదీ క్క్‌టె - అది పుత్ర గొత్ర పరిష్యంగ సుఖము!” వా నేయ రాజరాజును పరీక్షగా చూశాడు. నవమోహనాకారుడైన మహారాజులో వారక్యం అకస్మాత్తుగా చోటు చేసుకున్నది. వేంగ్‌ రక్షణ భారాన్ని ముప్పది పత ల్‌, వహించిన మహావీరునిళో ఒక్కసారిగా భీరుత్వము ప్రవేశించినది. మనసు మా్త శాంతికై తలపెట్టిన ప్రయత్నాన్ని విరమించలేదు. కానీ ఆయన శ్వ త్రము పుత్రునిపై ఆలోచనలను వదలలేకపోతున్నది. ళల వదనుండ ష్య ఎందుకు ప్రయత్నించినదీ కుమారునకు తెలియచేశాను. కుమారుని నిశ్ళయమెనలేని దు కానీ అతని వివహము చోళ రాజకునూర్తె మధురాంతకితో క కా వా వివాహమునకు నన్ను రమ్మనీ ఆహ్వానపత్రిక వచ్చినది. నా 'హము అనుకున్నట్టు లేదు! జరుపుటకు నా అంగీకారము కావలెనని కూడా ఎవరూ నన్నయ ఓదార్పుగా మాట్రాడ్తనాడు. కళ్‌ చిన్ననాటి నుంచి అనుకుంటున్న వివాహమే కదా నుహారాజా! ప్రత్యేకమైన అంగీకొారమవసరమనుకుని ఉండకపోవచ్చును.?? 148

*ఏమైైనను నా కుమారుడు చోళ సాద్రూజ్యమునకే అంకితమై పోయినాడు. వేంగీ రాజ్యభార మతనికి అప్పగించి వైదిక ధర్మోద్దరణ చేయవలెనన్న నా ఆశ భగ్నమైనది.??

“వేంగీ రాజ్యానికి తమ కుమారుడే రాజు కాగలడు. అతడు చక్రవర్తి కాగలడని జ లిష్యూలు చెప్పిన విషయాన్ని మీరు మరచిపోరాదు. వేంగీరాజు కాకుండా చక్రవర్తి కా డు!)

రాజరాజు ముఖముపై బలహీనమైన నవ్వు కదలాడింది.

*“భవిష్యవాణిపై విశ్వాసమా? మా సోదరులిద్దరి జాతకములను చూసిన కొర్తాంతికులు అనేక యుద్దములలో పాల్లాంచామని చెప్పారు. కానీ ఆ యుద్రములు ఒకరితో ఒకరము చేస్తామని చెప్పగలిగారా?

వేంగీ చాళుక్య రాజు అందరికన్నా ఎక్కువ కీర్తి నాకు లభించగలదని చెప్పారు. నాకు రానున్న క్షీర్తి ఎటువంటిది? జీవితకాలనముంతొ సవతి తమ్మునితో రాజ్యమున్దై పోరాడి చినరకు ఆ రాజ్యాన్ని సవతి తమ్ముని్తే ధారాదత్తను చేసిన క్షీర్తి నాకు రాగలదు!)?

నన్నయకు. ్రత్యుత్తరము తెలియక మౌనము వహించాడు.

“నన్నయ భట్టారకా! మీరు ఏమైనా చెప్పండి. కానీ పుత్ర లాభముతో సమమైన పుణ్యమేద్‌ లేదు. నూరు యజములకన్నా ఒక పుత్రుడు మేలు కదా!”

నన్నయ వెంటనే బదులిచ్చాడు.

*నూర్లురు పుత్రులకన్నా ఒక సూన్ఫత వాక్యము గొప్పది.?”

రాజరాజులో ఆలోచనా తరంగాలు కదలాడుతున్నట్టుగా నన్నయకు గోచరమైైంది. నన్నయ తన ప్రసంగాన్ని సాగించాడు.

మహారాజా! మంచి మాటల వల్ల ఎంతో మేలు జరుగుతుంది. మహారాజుగా మీకున్న ధనాన్ని, బలగాన్ని ఉపయోగించి వుంచి నౌటలను ప్రజలకు తెలియజేయండి. వేంగీరాజ్యములో ధర్మోద్దరణ జరుగుతుంది. భవిష్యవాణి ఎన్నటికీ తప్పుకాదు. మీ కుమారుడు వేంగికి తప్పక రాజు కాగలడు. ఆనాటికి వేంగీ రాజ్యం ం శాంతి నెలకొని దేశము సుభిక్షమవడమే కాదు, ప్రజలూ ధర్మస్రవర్తను లవుతారు!

నన్నయ మాటలు రాజరాజుకు ఎంతో ధైర్యాన్నిచ్చాయి.

“4పుత్రుడు నాకు దూరమైనాడన్న నిర్వేదము నుంచి నన్ను రక్షించారు. సూన్ఫతే వాక్యాలు దేశమంతటా వినిపించేలా చేస్తాను.

“దాయాదుల అంతకలవోలు వేంగి భూమిని నాశనం చేశాయి.నా జీవిత నాటకం మహాభారత గాధ వలెనే ఉన్నది. శాంతి స్టాసనకై నేను చేసిన ప్రయత్నాన్ని గా కుమారుడే హర్షించలేదు. దేశ ప్రజలకు శాంతి అవశ్యకతను తెలియచేస్తాను.

149

“శాంతి అవసరము గుర్తించినవాడు భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు. శాంతి ప్రయళ్నములో దౌత్యవృత్తిని చేపట్టాడు. యుద్ద మవసరమైనప్పుడు సారధ్యమూ చేశాడు. దేశమంతటా. మహాభారత గాధను వినిపిస్తే సంధి విగ్రహాలలో ఏది ఎప్పుడు అవసరమైనదీ ప్రజలకు తెలుస్తుంది.?

న! జ్‌ స

కుమారుని వివాహానికి వెళ్లేముందు అన్ముంగదేని భర్తతో నురొకసారి సంధి అనవసరమన్న ప్రసంగము చేసింది. పరాక్రమవంతుడైన కుమారుడు సోదరుడు, బావనురుచులు తోడున్ననాడు యుద్దములోనే విజయము సాధించవచ్చును కదొ!

రాజరాజు ఆమెకు ముందు చెప్పిన విషయాలే తిరిగి చెప్పాడు.

“దేవీ! వేంగీ దేశ మిప్పుడు యుద్ధమున కయ్యే వ్యయాన్ని తట్టుకొనలేదు. వేంగీదేశమే. కాదు, భరతఖండ మరితటా ప్రస్తుతము అవసరమైనది శాంతి. భరతఖండములోని రాజులందరూ చోళుల సక్షమో, కుంతలుల పకమో వహించి పోరాడుతున్న సమయములో, పారశీకరాజు నిరాటంకముగా దేవాలయాలను కొల్లగొట్టాడు.

“యుద్దములో. విజయమే. ముఖ్యమనుకున్న నీ సోదరుడు రాజాధిరాజు కులాచారాలను కూలదోసి, దయాదాక్షిణ్యాలను వదలి, గ్రామాలను, పట్టణాలను తగులబెట్టి స్త్ర, బాల, వృద్దులను సైతం వధించాడు. అతన్‌కి మహాపాతక చోళుడన్లు బిరుదును ప్రజలే ప్రసాదించారు. నాకు యుద్దము ముఖ్యమని చెప్పుట కాకుండ! శాంతి ఆవశ్యకతను నీ స్రోద్రర్సునకు తెలియచేయి!??

అమ్మంగదేవి బదులు చెప్పలేదు.

శ జ న! మధురాంతకీ రాజేంద్ర జేవుల వివాహము వైభవముగా జరిగినది. రొజరాజో పమారు వ్‌ తమవైపు తిప్పుకొనుట ద్వారా కుంతల చాళుక్యులతో రాజరాజు సంధిని న నన మచ్‌ రులు ప్రయత్నించారు. వివాహ సనుయములో రాజరాడా ఎంయు. అవగతమైంది. క్రాఫ్ట్‌ అత సాగనీయ నిశ్చయించుకున్నాడు. డు చోళుల ప్రయత్నమును

అకు సాదుడు రొజేంద్ర దేపునితో వేంగీ భూమిలో శాంతి ఆవశ్యకలేను తెలియచశౌడు. కొనీ చిన్ననాటి నుండి మేనమామల వద్ద పెరిగిన రాజేంద్రదేవుని యుద్దములపై ఆసక్తి అధిక్తమ్సుగా శ్తంద్ర. కుంతల చాళుక్య సామంత రాజ్యమైన వేం ఆధిపత్యము. తేన కక్కరలేదని స్ట క్రార్స

రాజరాజు ఆశలు పూర్తిగా భ్యమైనాయి!

జ ఓ శ 150

రాజమహేంద్రపురములో పౌరాణికుల సదస్సు ఏర్పాటయినది. మహారాజు వారి నుద్దేశించి ప్రసంగించాడు. తల నరటా మహాభారత గాధను వినిపించండి. రామాయణ గొధను ప్రజలకు యచేయండి. వైదిక ధర్మాలను ప్రజలకు అర్ధమయ్యేలా వివరించండి. సామాన్య ప్రజలకు అర్రమయ్య భాషలోనే వైదిక ధర్మ ద్రచారము సాగాలి. వె ““ధర్మ ప్రచారము చేసే సనుయములో ఇతర ధర్మాలను నిందించరాదు. ప్రజలలో వ్‌ ధర్మముపై అభిమానము కలిగి, వారు సనాతన ధర్మసధములో చరించవళనే న ఏ, రాజదండన వలన కాదు. తమ రాణినాసము తమకు భిన్నమైన ధర్మపధములో రించడానికి కూడా అభ్యంతరము చెప్పని రాజులు పరిపాలించిన ధర్మభూమి మనది, ఆ ఉత్తమ సంస్కృతిని మరువకుండా ధర్మప్రదారము చేయండి!” నూ జరంమాలకూ, జైన బసతులకూ మహారాజు ముందునుండీ ఇస్తున్న దానాలలో ర్పు లేవని ప్రకటించబడింది. న పౌరాణికుల సదస్సు ముగిసిన తరువాత చార సంఘాధ్యకుడు రాజరాజు వద్దకు ౭బీ నమస్కరించి నిల్చున్నాడు. మహారాజుకు అపియనైన విషయము ఎ విధంగా పెలో నన్న భయము 'అతని ముఖములో గోచరిస్తోంది. లెియవచ్చినది. తనో టేరమునకు దగ్గరలోనే వారి ప్రయత్నము ప్రారంభమ్తైనటున్నది పి శనీ కుమారుని వివాహానికి వెళ్లినప్పుడు ద్రయళ్నము రౌ రంభింద ము ను 'మంతట్ట నుండీ సమీకరించిన సైన్యము అయిదువేల వరకూ ఉండవచ్చును న స క టూ వె విషయము తెలిసిన విజయాదిత్యుడు స్వయముగా సైన్యము నో ౫ నాన్ని ఓడించ్చి శక్తినర్మను బంధించి రాజును హాం లా సంవత్సరాలుగొ క్తి చో త్న పర్మో ప్రయత్నము విఫలమైనప్పుటికీ, రాజరొళ్డ న ాదిత్యుడు. సైన్యము సమ్మీనందేహము మాత్రము మిగిలిపోయింది. యులతనికి సపోయము ఉంద్రనద్య్యన్వన్న! కా అనకొశము లేదు. జటా పరవ. చలిననుకున్నాడు. కానీ ఇప్పుడు న ఉదతం ్రిగాలైన శీకీవర్మ సైన్యముల్లో చేర్చ యందు అసంతృప్తితో అనేకులు తన పె నాడు సజయాదిత్యునికి కొనీ, శ జీన పరిపాలనలో అసంతృప్తి లేకున్ను సమీకరణ సొధ్యము కొదు. రు అగ్ర కొనీ సైన్స స ని కుమారుడు శక్తివర్మకు 5౯ ఓ శ్రోసొర కార్యాలపట్లు కొనీ, శొను విధించే సుంకాల పట్ల కానీ నిర్వహొన్తున్లు రీ న 151

సర్వధర్మ సమాన దృష్టి పట్లుకానీ ప్రజలకు అనిష్టమైన దేదో ఉండి ఉండాలి. ఇదివరలో తాను నియోగించిన చారులు (ప్రజల మనసును గ్రహించలేకపోయారు. రాజు చారచక్షు వన్మమాట అన్ని ఎడలా నర్తించదు. ప్రజల హృదయాన్ని అవగతం చేసుకోడానికి మర్‌ మార్గమును అనలంబించాలి.

ల్‌ ఈ శ

వశిష్వా, గౌతమీ మధ్యస్థ భూమిలో, ఒక కుగ్రామంలోని బ్రాహ్మణుడు మధ్యాహ్న సమయములో వీధి గుమ్మము వద్ద నిలిచి ఇంచి అరుగుపైకి దృష్టి సారించాడు. అరుగు మీద సుమారు ఏబది సంవత్సరాల వృద్దుడు కూర్చుని ఉన్నాడు. రూపురేఖలు క్షత్రియునివలె ఉన్నాయి.

మధ్యాహ్న భోజన సమయానికి ముందు గృహ యజమానికి ఎవరైనా అతిధి అభ్యాగతులు తమ ఇంట భోజనాన్ని ఆశిస్తున్నారేమో నని చూడటం ఒక ఆచారముగా ఉండేది. పధికులకు దారిలో ప్రతిచోటా ధర్మశాలలో నివసించి, భుజించడానికి అవకాశముండదు. ధర్మశాలలు లేని ఊళ్లలో ఏ ఇంటి అరుగు మీద కూర్చుని ఉన్నా; ఆ ఇంటిలో భోజనము లభించేది. అన్నము అన్ని వర్ణాలవారికీ పెట్టిన తరువాతనే ఇంటి యజమాని భుజించడం ప్రాచీనుల ఆచారము,

ఆ ఆచారము ననుసరించే తన ఇంటి అరుగు మీద కూర్చుని ఉన్న వృద్దుని బ్రాహ్మణుడు లోపలకు ఆహ్వానించాడు. తనవంక (ప్రశ్నార్ధకంగా చూసిన బ్రాహ్మణునికి వృద్దుడు తన గురించి చెప్పాడు. క

“అయ్యా! మాది సినాకిసీ తీరము. క్షత్రియులము. నా కువూరులకు మహారాజు సైన్యములో చేరపలెనని ఉంది. అందరమూ కలిసీ బయలుదేరిన్సా వృద్దుడనైన నేను కొంచెము వెనుకబడ్డాను. వారు రాజమహేంద్రపురములో నాకె వేచి ఉంటామన్నారు.??

ఆ తత్రియ వృద్దునికి గృహ యజమాని కుమూరుడు నడుమింటిలో వడ్డించినాడు. సజంచెన పిదప “ అన్హుదాతా సుఖీభవ?” అని స్వస్తి వాక్యములు చెప్పి, ఆ క్షత్రియుడు

౨ల౦టల ని బ్రాహ్మణ కాంత నుద్దేశించి * 1 వంట దివ్యముగా ఉన్నది!?? అన్నాడు. బ్రాహ్మణ కాంత నుద్దేశించి, “అమ్మా! వం ్య్‌ న్న

“నా వంట మీకు నచ్చినందుకు సంతోషముగా ఉన్నది. కానీ ఊరిలోని ఏ ర్రావిడ బ్రాహ్మణుల ఇంటికి మీరు వెళ్లినా, మీ కింతకు పదిరెట్లు దివ్యమైన భోజనము లభించి ఉండేది మా వంటి సామాన్యుల ఇంట పంచభక్ష్య పరమాన్నములు లభించవు!”

ఈ ఇంటి ఇల్హాలి మాటలు క్షత్రియునికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించాయి. అతడు ప్రశ్చార్థకముగా గృహ యజమానివంక చూశాడు.

“ఆమె మౌటలను పట్టించుకోవద్దు. నుహారాణి వెంట అరణముగా. వచ్చిన

152

ద్రావిడ బ్రాహ్మణ కుటుంబాలకు మహారాజు వసతిన్కీ భూమాన్యాన్నీ ఇక్కడ

కల్పించారు. ఆ కుటుంబనులు మాకన్నా సంపన్నములైనాయి. స్త్రీలను ఇటువంటి

విషయాలు ఎక్కువ బాధిస్తాయి కదా! మహారాజు విధించే స్వల్పమైన సుంకాలు, ఆయన నిర్వహించే ప్రజాహిత కార్యాలు ఆమె గుర్తించదు!””

యజమాని కువూరుడు ఆవేశముగా మాట్లాడాడు.

“తరతరాలుగా ఈ వేంగీ భూమినే నమ్ముకుని జీవిస్తున్నవారము. మహారాజు నిర్వహించే వూజాసమయాలలో కూడా తమిళులకే గౌరవ మర్యాదలు ఎక్కువ లభించడము లేదా! పంక్తి చివరనే కాదా నున స్థానము???

“'కువూరా! ఆవేశపడనద్దు. రాజోద్యోగులలో చోళ రాజ్యము నుంచి వచ్చినవారనేకులున్నారు. బ్రాహ్మణుల వరుసను నారు నిర్ణయిస్తారు. మహారాజుగారికి పక్షపాత దృష్టి ఏ కోశానా లేదు.??

భోజనము పెట్టిన బ్రాహ్మణునకు నమస్కరించి క్షత్రియుడు వెల్లిపోయినాడు.

ళ్‌ శ శ

“క్షత్రియోత్తమా[!” అన్న పిలుపుతో అశ్వమును పరీక్షిస్తున్న వీరుడు తిరిగి చూశాడు.

ఒక వృద్దుడు తనవంకనే చూస్తున్నాడు. రూవురేఖలు వదత్రియునినలెవే ఉన్నాయి.

“మాది పినాకినీ తీరము. నా కుమారులు మనోరాజు సైన్యములో చేరనలె ననుకుంటున్నారు. తమవంటివారి పరిచయభాగ్యముంచే ఆది నులభ ననిపించింది.”

“పినాకినీ తీరానికి చోళ సామ్రాజ్యము దగ్గర. చోళ సైన్యములోనే చేరవచ్చునే!”

“వేంగీ వాస్తవ్యులమై, పరరాజు సైన్యములో చేరుట తప్పు కదా[ి

14ఏదీ వేంగీ దేశము? చోళ సాొధ్రూజ్య మొక్కటే ఉన్నది. మూ తండ్రిగారు వేంగీ సైన్యములో దండనాయక్షులుగా ఉండేవారు. కలిదిండి వద్ద మహాసంగ్రామము జరిగినది. కుంతల చాళుక్యులు చోళులు, నేంగ్‌ చాళుక్యులు అనేకులు మరణించారు. నురణించిన చోళ దండనాయకులకై నుహారాజు శివాలయాలు నిర్మించాడు. నా తండ్రిగారి సేవలను గుర్తించినాడా? వేంగీ సైన్యములో సేన దేనికి? చోళ సైన్యములో

చేరినచో తగిన గుర్తింపు లభించగలదు.**

అశ్వవర్తకుడు కూడా మాట్లాడాడు.

“అవును, మహారాజు ధర్మవర్తనుడే కావచ్చును. ఆయన నిధించిన సుంకాలు, ఆయన ప్రజాహిత కార్యాలు బాగున్నవి. కానీ వానివల్ల లాభం పొందేది మాత్రం (డ్రావిడులే!

153

మహారాజు పరిపాలనలో తెలుగునారికి కొంలైనా లాభం కలుగనచ్చును. కానీ వారి కుమారుడు పూర్తిగా చోళ రాజ్యములో పెరిగినవాడు రాజైనాక ఎలా ఉంటుందో? ఆయనకు తెలుగు భాష కూడా రాదట కదా?”

“వేంగి చోళ సామ్రాజ్యములో భాగము కారాదనే నేను విజయాదిత్యుల వుద్రుని 'సైన్యములో చేరనలె ననుకున్నాను. కానీ ఈ లోగానే అతనిని బందీకృతుని చేశారు.” జ అ శ్‌

కోటలోనికి ప్రవేశించబోతున్న ఒక క్షత్రియ వృద్దుని ద్వారపాలకుడు నిలిపివేశాడు. కానీ ఆ వృద్దుని చేతికున్న అంగుళలీయకమును చూస్కి వెంటనే నమస్కరించి లోనికి తీసుకుని వెళ్లాడు. శ్ర ఈ జ్‌ రాజరాజు రాజకార్యాలను నిర్వర్తిస్తున్నా, అతని మనసు అన్యమనస్కంగా ఉండడాన్ని విజయాదిత్యుడు గమనించాడు, సౌధాగ్రంపైన నిలబడి గోదావరీ సౌందర్యాన్ని గమనిస్తున్న రాజరాజు వద్దకు విజయాదిత్యుడు వచ్చి, నమస్కరించి నిల్చున్నాడు. ““అన్నా! కొన్ని దినాలుగా మీలో నాకు అవగతము కాని దుఃఖ మేదో ఉన్నట్టున్నది. శక్తివర్మను దండించాము. నా వలన లోపమేమైనా ఉన్నదా?" రాజరాజు తాను చరారువేషవులో తిరిగి తెలుసుకున్న సవూచారాన్ని విజయాదిత్యునికి తెలిపాడు. ““విజయాదిత్యా? వేంగీ రాజ్య రక్షణలో నిమగ్నుడనై నేను తెలుగువారిని, తెలుగు భాషనూ", విస్మరించానవి ప్రజలు నమ్ముతున్నారు. నా తల్లి తమిళ కాంత. నా భార్య రా క్ష్‌ లా తమళ (స్కై. అందుకని నేను తమిళులపై పక్షపాత దృష్టితో వ్యవహరిస్తున్నానని వారి విశ్వాసం.?? విజయాదిత్యుని ముఖములో లజ్జ గోచరించింది. “అన్నా! ఇదివరలో నేను కూడా ఆవిధంగానే ఊహించి, మీతో పోరాడాను.?' “మన పంట గౌరు వేంగి రాజ్యములో అరాచకమును రూపుమాపడానికి చేసే ప్రయత్నములో, నన్ను సింహాసనాదీశుని చేయడములో చోళుల సహాయము కొంత లభ్ఫించిన నూట వాస్తవమే. దానికి ప్రతిఫలముగా వారు సామ్రాజ్యన్ని విస్తరించుకోగలిగారు. నా కుటుంబ జీవితమును కూడా తమకు అనుకూలంగా దిద్దుకున్నారు. నా కువూరునే నాకు కాకుండా చేశారు. నా వ్యక్తిగత జీవితాన్నే కొక తెలుగు ప్రజ అందరి జీవితాలలోనూ లోటు కలిగించారని ఇప్పుడే తెలిసింది. 154

“నాకు చోళులు చేసిన సహాయానికి కృతజ్ఞతా భావముతో నేను తమిళుల పట్టు మొగ్గు చూపాను కాబోలు!”

“అన్నా! మీరు వేంగీ చాళుక్యులనునీ, తెలుగువారిపైననే అభిమానము కలవారమనీ వేంగీ ప్రజలకు తెలియచేయాలి. వేంగి చోళ సామ్రాజ్యమునకు అనుబంధ రాజ్యమన్న విశ్వాసం వారిలో నశించాలి. అప్పుడే ప్రజలకు తమపై ఫూర్తి గౌరవం కలుగుతుంది. తమ వారసునికి నిష్కంటకమైన రాజ్యము లభిస్తుంది”

విజయౌాదిత్యా! తండ్రిగారు విమలాదిత్యులకు చోళ చక్రవర్తి సహాయ మర్రించడమే ఇష్టం లేదట! ఈ పరిస్టితి రాగలదని వారు ముందే ఊహించినారేమో!??

“అన్నా! గత విషయా లెందుకు? ప్రస్తుత కర్తవ్య నూలోచించండి!?

గత విషయములు మరచి, ప్రస్తుత కర్తవ్యము. గురించి. ఆలోచించమన్న విజయాదిత్యుని వాక్కు రాజరాజుకు. రుచించలేదు. గతాన్ని మ్మోషించడం వలననే వర్తమానములో సరిగా ్రవర్తించగలమని అతని నమ్మకం.

““విజయాదిత్యా! జరిగిపోయిన క్షణము తిరిగి రానిమాట వాస్తమే. గతంలో చేసిన తప్పులను దిద్దుకోనలసిన షణ మాసన్నమైనది. యుడ్దాలల్‌నే నిమగ్దమైన నేను నాకు తెలియకనే పక్షపాత దృష్రితో వ్యవహరించానమో! భృత్యులు చేసిన ఎప్పులకు కూడా ప్రభువుదే బాధ్యత. నుంక్రులనూ, సామంతులనూ సమావేశపరచి పరిస్టితిని చక్కబరుస్తాను.

“త్రండ్రిగారికి రాజ్యభారముతోపాటు. తెలుగు సాహితీ సేన కూడా నేను చేయవలెనన్న కోరిక ఉండేది. వేంగీభూమిలో ఈనాటికి శాంతి సంప్యూర్తముగా నెలకొన్నది. నేను గతములో కొంత ప్రయత్నించినా, వేంగీభూమి సంకుల సమర రంగస్టలంగా మారి, నా ప్రయత్నాన్ని సాగనివ్వలేదు.

“నేను నా వుత్రుడు తెలుగువారమే నని చాటి చెప్పవలసిన సమయ మిది!”

విజయాదిత్యుడు అన్నగారివంక గౌరవ భావంతో చూశాడు.

మంత్రి సామంతులకు నిష్ప్రకపాత దృష్టితో రాజ వ్యవహారములన్నీ నిర్వహించాలన్న ఆదేశమిచ్చిన తరువాత రాజరాజు పండితుల సభను ఏర్పాటు చేశాడు. పౌరాణికులూ, వైయాకరణులూ, తార్కికులూ, శాస్త్రనేత్తలూ, మహాకవులూ సభలో, తమ్మై నిర్దేశింపబడిన స్థానాలలో ఆసీనులైనారు. వుంత్రి, పురోహిత, సొవుంత, దండనాయకులు కూర్చుని ఉన్నారు. నమువాోరాజు ఏర్పాటు చేసిన సభను చూడడాన్న్దా సానూన్య ప్రజ అనేకులు వచ్చారు. సభా ప్రాంగణము క్రిక్కిరిసిపోయింది.

నందినూగధులు స్తోత్ర పాఠాలు చెప్తూండగొ, విమ్ణునర్ధన రాజరాజదేన నుహారాజు సభలో (ప్రవేశించాడు. సభికులందరూ. లేచి నిలబడ్డారు. నుహారాజు సింహాసన మధిష్టించాక ఆయన ఆనతిపై ఆందరూ కూర్చున్నారు.

155

సభా ప్రాంగణం నిళ్ళబ్దంగా ఉన్నది. మహారాజు సభను ఉద్దేశించి ప్రసంగించాడు. ““ అర్వాచినమైనప్పటికీ బహు సుందరమైన భాష తెలుగు భాష. మా పూర్వీకులు గుణగ విజయాదిత్య మహారాజులు తను శాసనములు సైతము తెలుగు భాషలోనే లిఫింపచేశారు.. ప్రజా భాషలైన తెలుగునే ఆయన రాజభాషగా స్వీకరించారు. ఆ పద్దతి కొంతకాలము సాగినప్పటిక్తీ వేంగీ భూమిలో చెలరేగిన అంతఃకలహాలూ, అరాచకమూ తెలుగు ఫామిభివృద్రిని సాగనివ్వలేదు. ఈనాటి నుండి ప్రజాఖభాషయ్రైన తెలుగు రాజభాషగా ఉండగలదనీ రాజ శాసనములన్నీ తెలుగు లిపిలోనే ఉండగలవనీ 'ప్రకటిస్తున్నాము.?: (ప్రజలు హర్షధ్వానములు చేశారు. మహారాజు తన ప్రసంగాన్ని సాగించాడు. “ప్రజా భాషయ్రైన తెలుగు రాజభాషగానే కాదు విద్వద్భాష కూడా కావలెనని మా ఆకాంక్కు తెలుగు ప్రజలు గ్రంధపరనము చేయవలెనన్న సంస్కృత భాషుు ఆశ్రయించవలసేనడదే. అట్టుగాక్క తెలుగులోనే గ్రంధ రచన జరుగవలేనని మేము ఆకాండిస్తున్నాము. ఇదివరలో మా కోరికపై మా కులబ్రాహ్మణుడైన నన్నయ భట్దారకులు అంధ్ర భాషకు వ్యాకరణ సూత్రాలను రచించారు. ఇకపై శాస్త (గ్రంథాలూ, పురాణాలూ, కావ్యాలూ తెలుగుల! రచింపబడవలసిన అవసరమున్నది. తెలుగులో (గ్రంధ రచన పౌగింసవలసినదని ఇక్కడ చేరిన కవులను కోరుతున్నాను. తెలుగులో ర్వ పౌగికచే కవులకు మహాదోజు నుండి సహాయ నంపత్తి లభించగలదు.?? కపులల్‌' భయాందోళనలు కదలాడాయి. ఇదివరలో మహారాజు స్రోత్సాహముపై రపన్‌లో కొద్దిగా కవిత్వము యద వర చప (గ్రంథము. పూర్తిగా రచించడం పాధ్యమా? జా _ (ప్రజలందరూ ఉత్కంరతో పండిత సమూహమును చూస్తున్నారు. ఎవరూ తాము (గ్రంధరవన చేయగలమని ముందుకు రాలేదు. తశ ివలో వేములవాడ భీమనను మహాభారత గాధను దేశనముంతచా వినిసించమని ఆయెశించామ్సు, సంస్కృత శ్లోకాలతో ప్రజలకు రతాన్ని నినిపించడము కష్టమైనదని ఆయన లన్సార్డు, అనాజి సున ప్ర భా ల అచలసిన ఆవశ్యకతను గుర్తించాను భారతము తెలుగు కె డ్‌ోలారత మిదివరక్తే తమిళ కన్నడ భాషలలో రచింసబడినది కానీ ఆ ౯ (గ్రంధములూ మ్రూ నునసును ఆకర్షింపలేదు. శళట్య్రైారాా భక. తక్తు తమిళముల్రో మహాభారత గాధను రచించిన సెరుందేవనారు గ్రంథాన్ని చాలా గాన అడ్యాలలో కధను సంగ్రహించి వ్రాశాడు. “కన్నడ కవి పంపడ్రు శ్రి సరించి అర్జునుని ట్ల కృష్ణుడు భగవంచుడన్న విషయాన్ని విస్మరించి, నాయముడుగా చేసి భారతాన్ని విక్రమార్జున విజయ. మనే పేరుతో బ్రాశాడు. అందులో శన్నేలి రాజుక్తూ అర్హునునకూ అభేదాన్ని కల్పించాడు. 156

“మహాభారతము సంచను వేదము. ధర్మోడ్దరణైై వ్యాసమహర్షి రచించిన గ్రంధమది. వైదిక ధర్మానుసారముగా, దానిని తెనిగించనలసిన అవనరమున్నుది. అందుకు సమర్డుడైన

సండితులందరూ ఎవరా సమర్జ్హుడని ఊహాగానాలు చేస్తూండగా మహారాజు కంఠం వినిసించింది.

“..నన్నయ భట్టారకులని మా నమ్మకము! నన్నసార్యా! మహాభారతాన్ని తెలుగులో రచించవలసినదని మిమ్ము కోరుతున్నాను. మా చంద్రవంశ రాజులలో ప్రఖ్యాతులైన పాండవుల చరిత్రను వేంగీ వాస్తవ్యులకు తెలుగులో వినిసెంచండి!”?

నన్నయ ముఖములో ఆందోళన గోచరించింది.

“మహారాజా? * గురుత్వాద్భారవత్వాచ్చు మహాఖారతముచ్వతే' అన్నారు. అటయివంటి (గ్రంధాన్ని తెనిగించడం నా వలన అయ్యే కార్యమేనా??””

నారాయణభట్టు నన్నయ భుజాన్ని తట్ట, “నన్నయా! ఆ కార్యము ఎనరివలనైనా సాధ్యమవుతుందంచేే. అది నీవలననే. తెలుగు "భాషకు వ్యాకరణము రచించి, శబ్టశాసనుడవైనావు. నీవు తప్పక మహాభారతాంధ్రీకరణము చేయగలవు” అన్నాడు.

నన్నయ మందగమనముతో సింహాసనము వద్దకు వెళ్లి మహారాజు అందిచ్చిన తాంబూలము స్వీకరించాడు.

కవులలో ధైర్యం చోటు చేసుకుంది. మహాభారతాంధధ్రీకరణము సాధ్యమైనప్పుడు, ఇతర [గ్రంధాలు వ్రాయడం సులభసాధ్యము!

పావులూరి మల్లన - '*ప్రభూ! గణిత శాస్త్రాన్ని తెలుగులో రచింవలెనని ఉన్నది? అన్నాడు. మహారాజు అతనికి వెంటనే తాంబూల మందించినాడు. వైదిక ధర్మావలంబియైన మహారాజు తన కుల బ్రాహ్మణునితో సమంగా మల్లనను సత్కరించడం జైనమతస్టుల ఆనందము కలిగించింది. వేములవాడ భీమన దక్షారామ భీమేశ్వరుని స్తుతించెదనని చెప్పి తాంబూలము (గ్రహించాడు. యువకు లెందరో తాము చేయగల కవిత్వమును మహారాజుకు చెప్పి తాంబూలాలు అందుకున్నారు. జ్‌ రొ నుంచిముహూర్తాననన్నయ భట్టారకుడు మహాభారత (గ్రంధాన్ని ఆం గ్రీకరించడానికి పూనుకున్నాడు. ౩డాన్నిై రాజరాజు పదిమంది లేఖకులను నన్నయ చెప్తున్న గద్య పద్యాలను వ్రాయడాన్నై నియమించాడు. 157

ఒక్కొక్క. ఆశ్వాసము పూర్తయిన వెంటనే పౌరాణికులు ఆశ్వాసములోని పద్యములను ముఖ్యమైన పుణ్య వేత్రములలో వినిసించాలి. ఒక్కొక్క పౌరాణికుడు వినిపిస్తున్న సమయములో ఆశ్వాసమును తిరిగి పదిమంది లేఖకులు లిఖించాలి. కొత్తగా తయారైన ప్రతులను తీసుకుని వెళ్లి గ్రామములలో వినిపించేందుకు ఏర్పాటు జరిగింది.

ఆ విధముగా మహాభారత గాధ దేశమంతటా వినిషించడాన్లా విస్త్రతమ్రైన ఏర్పాట్లు రాజరాజు చేయించాడు.

ఓ ఖ్‌ శ

నన్నయ చెప్పిన పద్యములను న్రాసిన తరువాత లేఖకులు అతనికి నమస్కరించి వెళ్లిపోయారు. నన్నయ తృప్తిగా నిట్టూర్చాడు. మహారాజు నుండి తాంబూలము గ్రహోంచిననాటి నుండి సంఘటనలు జ్ఞాపకము వచ్చాయి. ఎంతటే కరినమైన కార్యానికి తనను మహారాజు నిర్దేశించాడు! తెలుగులో అక్కడక్కడ పద్య రచన ఉన్నప్పటికీ సలక్షణమైన, ఉదాత్త వస్తుకమైన కావ్య రచన జరగలేము. అటువంటి పరిస్టితిలో మహారాజు తనను కృష్ణద్వైపాయనుని మహాభారచాన్ని తెలిగించమని కోరాడు. తెలుగులో జైన ధర్మ గ్రంధ రచన జరిగినదని వినిక్రిడయే కాన్కీ ఆ గ్రంధా లెక్కడా లభించలేదు. మహాభారత రచనను ఏ విధంగా సాగించాలి?

సుమారుగా సంవత్సరము నారాయణభటుతో న్య రచన నిషయమై చర్చలోనే కాలం గడిచిపోయివది* భలప్టైల్‌ కావ్య వషయస్లై చద

“నారాయణా! ఒక్తే వృత్తములో కావ్య రచన మొత్తము చేయడం సాధ్యమైనా? తమిళ భారతమంతా వెణ్చా వృత్తములోనే రచింపబడింది కదా?”

““పెర్రుందేవనార్‌ వలె సంగ్రహ రచన చేయవద్దని కదా మహారాజు ఆదేశం!”

“ఒక్కొక్క ఆశ్వాస్తానిక్తీ ఒక్కొక్ష ఛందస్సు స్వీకరించనా?”?

“పద్య భావమునుబట్టి ఛందస్సు నిర్ణయించడం మంచిది. అవసరమైనచో గద్యమునూ 'వ్రాయవచ్చును, సంస్కృత భాషలో 'సైత మిస్పుడు గద్య సద్యములు రెండూ గల చంపూ కావ్యములనే రచిస్తున్నారు. ధారా నగర రాజు భోజుడు తాను రచిస్తున్న చంపూ రామాయణాన్ని ఎప్పుచకప్పుడు మహారాజుకు పంపిస్తున్నాడు కడా! నీవు కూడా గద్య పద్యాత్మకముగానే రచన చేయి!??

తానం ఎప్పుటిక్షీ వంఎహాభ్దార్రత్త్ర రచనను (ప్రారంభించకపోవడం రాజము హెంద్రపురములోని కొందరు కవులకు ఆనందాన్నిచ్చింది. మహారాజు నుండి ఆ(గ్రతాంబూలం తనకు దక్కడం వారిని అసూయా (గ్రస్తులను చేసింది.

“తెలుగులో కావ్య రచన సాధ్యము కాదు. అందుకే మేము మహారాజుతో

158

తెలుగు రచన చేస్తామని చెప్పలేదు. తెలుగులో రదననయా! ఆ రచన కూడా పంచమ

వేదమునా? ఇదివరలో తమిళ కనడ భాషలలో ఎంత ఘోరముగా చేశారో

తెలియదా? మహారాజు అడిగినేంతలో నన్నయ అంగీకరించవచ్చునా?”*

విద్వాంసుల అసూయాపూరక వాక్యాల ముధ్యనే తన మవోభారత రచన ప్రారంభమయినది.

రచనలో దోషాలను ఎత్తిచూపడాన్లై ఎందరో ఎంతగానో ప్రయత్నించారు. అసూయాఫూర్వక దృష్టితో కొందరు, ఛాందస్త భావాలతో మరికొందరు పండిత సభలలో తన రచనను దూషించారు. ఆ సమయనులో తనకు నారాయణభట్టా తోడై నిలిచాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ద సనుయములో నిర్వేదానికి గురియైన అర్జునుడిడె నారాయణభట్టు. చేసిన సహాయ మటువంటిదే!

మహాభారతాన్ని తెనిగించగలనా అన్న నిర్వేదానికి లోనైనప్పుడు కరము చెప్పడు. పండిత సభలలో తనసకఖ్షాన వాదించి, పూర్వాచార సరాయణులను ఇ ఎదను రచనకు నువోరాజు స్రోద్దుల మెంత ముఖ్యమో, నారాయణభట్టు

అంతే ముఖ్యము]

ఆలోచిస్తున్సు నన్నయకు ఎదురుగా ఆయన అర్జాంగి సోమిదమ్మ్‌ వల్ని నిళ్ళున్నది, లమె ముఖము ఉద్విగ్నమై ఉన్నది. చేతిలో ఉన్న వొజాద్రవ్యాలు ఆమె ఇప్సుకే ఆలయాన్నుండి తిరిగి వచ్చిందని సూచిస్తున్నాయి,

రా “పంచమ వేదమెన మవో మ రతా

అంధ్రీకరస్తారు ఉపన్‌ ,వోభా న్ని తెనిగించిన తరువాత మీరు చతుర్వేదాలను

నన్నయ ఆమెవంక ఆశ్చర్యముగా ఆందోళనతో చూశాడు.

“వైదిక విరుద్దమైన కార్యము చేస్తున్నారని మిమ్ము నిందిన్తున్నారు. రాజకార్వాలల్నో కావ్య రచనలో నిమగ్నులైన మీకు తెలియకపోవచ్చును. నున కుమారునకు తమ కుమార్తెల నీయమని బ్రాహ్మణ సంఘము న్నిర్ణయించుకున్నది.?” తట సభలలో తన రచనను కాదనలేని ఛాందసు లీ విధముగా తనపై ఇత్లిడి మనపని. తన మ్రైక వుత్రుడు కంచిలో విద్యాభ్యాసము చేస్తున్నాడు, అతనికి

ము కొకపోయినచో, తన వంశపరంపర నిలినిపోగలదు!

నన్నయతో అతని భార్య సంభాషణను సాగించింది.

“మహారాజు ఆదేశంపై మీరు రచన సాగిస్తున్నారు. రాజరికము శాశ్వతము కాదు. నున కులధర్మమే మనకు శాశ్వతము. బ్రాహ్మణ సంఘాన్ని ఎదిరించి మీరు సాధించగల దేమిటి? మన వంశ నిర్మూాలనయా???

159

రంప క్రాసాణ్యము. ధ్వజమెత్తుట కిది మొదటిసారి కాదు! నాటా టైదికాచార విరోధి నని నిందించిననాడ్డు యజము చేసినాడు. ప్రతిసారీ అది సాధ్య పనికాదు.

తన ధర్మపత్ని చెప్పినది నిజమే! రాజరికము శాశ్వతము. కాదు. మహాభారత రచన ఆపివేయుట మంచిదేమో) క్రానీ శ్రన అంతరాత్మ అంగీకరించుటలేదే!

నన్నయ మనసు మహాభారత రచన నిలుపుటకే మొగ్గు చూపినది.

జ జ్‌ శ్‌

నారాయణభట్టు కుటుంబసమేతముగా దక్షారామము చేరుకున్నాడు. కుంధంి చాళుక్య చక్రవర్తికి ప్రధానిగా ఉండి వేంగీ దేశానికి రాయబారిగా వచ్చాన అరం సకల మర్యాదలతో దక్షారామ భీమేశ్వరాలయములోనికి తీసుకుని వెళ్లారు. స్వా లయ పూజించిన తరువాత కుటుంబమంతా ఆలయ (ప్రాంగణములో కూర్చున్నది. దేవా నిర్వహణాధికారులు అతని ఆజ్ఞలై కొంచెము దూరములో నిలబడి ఉన్నారు.

ణి అ నారాయణభట్టు ఆలయ శిల్పాన్ని ప్రశంసిసూ మాట్తాడాడు. అతని అల్జ్రాం “వేంగీ నివాసమంచే ఎంతగానో భయపడ్డాను. మీరు 'బహుభాషాకో విదులు త్న

దేశమునందైనా ఉండగలరు, నాక కన్నడ భాషతో తప్పు పరిచయము లేదు భూమిలో ఏ విధమ్సుగా ఉండగల ననిపించింది.

“కానీ రాజాజ్ఞ మీరరానిది. వం! మహారాజు మీరే రాయబారిగా రాన కోరినారు.. క్రుంఠే చద్రవర్తి ఆంగీకరించినారు. వేంగీ దేశానికి వచ్చిన తద నా భయము పోయినది. శేల్పుగు భాష సులభముగానే నేర్చుకోగలిగాను. ఇప్పు నాక్షు కన్నడదేశముకన్నా వేంగీభూమిల్సే బాగున్నది.

నారాయణభట్టు మందహాస చేశాడు.

| ది ఇలసినై నైద భాషలు అక్కవల్లండ్రుంటివి. క భాష తెలిసినచో రెండన

“నట్లు. అంతేకాదు సున సూర్వీకులు వేంగీ వాస్తవ్యులేనట!?? డ్‌

నారాయణభట్టుతో ఆశని కుమార్తె క్ర రునికి అఖిం

ఖ్‌ శ కుపమ “దక్షారామ భీమేశ్వ దీపారాధనను సమర్పించాలని ఉన్నద్రై?? అన్నది.

నారాయణభట్టు అంగీకరించినాడ్త

ను నము టే కుమార్తె కృృష్ప్వ భేమేశ్వరునికి అఖండ నర్తి లోహపు న ప్రై రానంతరయు నారాయణభట్టుత్రో అతని భార్య,*క్రుమూర్తే చేసిన ఫొ ఖటి, ్‌! అనుకూల్వ్వరుడ్ర్య అభించాలి?? అన్నది. 160

శ రాజరాజుతో శ జ శషనర . పి మ లు తొము విన్న సంగతులూ, చూసిన విషయములో మనవి ంగీ సు భూమిలో నషి టా యుద్దాలొ లేక అయిదేంస్థగా ర్ట నౌకా వ్యాప . మిమ్హుడు సుభితనుగా ఉన్నది మోటుపల్లి రేవు క్ట ల స ర (ప్రభువులవారు ంకించాడు. చారు లం చెప్పసాగారు. బి వచేస్తున్నది రచింపచేస్తున్న మహాభారత గ్రంధము సొమౌన్న సజల నెంతగొనో ధే నివృత్తి స్‌ సరళ హరిలో వైదిక ధర్మవిషయమై తల ఎత్తిన అనుమౌనము చదల అనుసరేసు వుతున్నాయి.. చాలొనుంది. దైజ్టా తామే. స్వయముగా వైదిక ఈక ధర్మ లు. బౌద్ద, జైనాచార్యులో చెప్పే విషయాలలో చాలామటుకు రాజరా గ్రాలనని వారికి తెలిసింది.” జుము ““ ప్రభువులు ఖములో ఆనందం వెల్లివిరిసింది. కలిగిస్తున్నది వున భాషలో (గ్రంధరవన చేయించడం శేంగ్‌ వాస్తవ్యులకు ఆనందము ఛయపడ్తుత్తు ందరు విద్వాంసులే తమ చేతిలోనుండ్‌ అధికొరము జారిపోగలదని రం తున్నట్టున్నది. జరా £ 4 దొంగతనము. ప్రభువు తలపెట్రిన ఏ కార్యమూ ప్రజలందరినీ సంతోష పెట్టలేదు. అన్నాడు. ను నేరముగా శిజీస్తున్లు ౯” పట్లు తస్కరులకు గౌరవముండదు కదా!” ఇతర తీస్పక విషయాలను విన్నవించిన తరువాత చెరో మహారాజు ఎద సెలవు ని వెళ్లిపోయారు. రా న్నను మనస్సు ఆనంద తరంగాలలో తలియొదసాగింద్ధి తన ఆదేళో ర్వక్సు ర ఇతర. కవులందరూో చేస్తున్లు రచనలన్నీ కలిసినప్పుటేకేః మహాభారత మటు గ్రంధ ప్రస్తు మటువంటిది! నన్నయ భట్టారకుల కవిత్వ ది తవ ఉంటుందని లేమ తం్రిగొరు నిములాదిత్యులు చెప్పేవారు. బౌను కి ఆయన జదేళొన్ని న ంచగలుగుతున్నైడో” క ఈ కార్య నిర్వహణ వలన తొను ప్రలుగువాడిేే నన్న నమ్మకము వేంగీ వాస్తవ్యులలో ల గినది. విజయాదిత్యుడు అనుకొలులే ఉన్నాడు" శ్తినర్మను. విప్లవ మౌర్గము ఎడి తప్పించినొడు ఇకపై రాజీందదేశనో నిమంశకమైన రాజ్యము లభించగలదు! 161

నన్నయ భచ్చారకులు సది దినములుగా అస్వస్టుల్లై ఉన్నారట. రాజనభ నుండి వెళ్లిన టి ప్రతి దినమూ రిక్తహస్తులై తిరిగి వస్తున్నారు. భారతాంధధ్రీకరణము ఒక్కనాడు జరుగకున్నా మనసుకు అందోళన కలుగుతురదో నారాయణభట్టు కూడా ఊరిలో లేడు.

ఆలోచిస్తున్న రాజరాజు వద్దకు పరిచారకుడు వచ్చి నమస్కరించి, ఒక లేఖను అందించినాడు.

అతని కుమారుడు రాజేంద్ర దేవుడు తమిళ భాషలో గ్రాసిన సత్రమును రాజరాజు చదవసాగాడు.

“చోళ సైన్యము నుధురానగరముపై దండెత్తిన విషయము మీకు తెలిసి ఉండవచ్చును. పాండ్యరాజు ఈ సంవత్సరము చోళ చక్రవర్తికి కప్పము సంసించలేదు. ఆకారణముగా మధురా నగరముపై యుద్దమునకు వెల్లిన సైన్యములో నేను ముఖ్య పాత్ర వహించాను. నా పరాక్రమమును చోళుఖే కాదు, శత్రువులు సైతము మెచ్చుకున్నారు. నన్ను తిరిగి ఉభయకులోత్తుంగుడ నని (ప్రశంసించారు!

5 నావంటి పరాక్రవంతుడైన కుమారుడున్నప్పటికీ, తాము కుంతల చాళుక్యులకు భయపడుట బాగులేదు? అటుపై లేఖళో యుద్ద విజయములలో గల ఆనందం ఇతరత్రా లేదని ఉన్నది. జ

రాజరాజు ముఖముపై విచారవూరితమైన చిరునవ్వు కదలాడింది.

అతడు లేబన్సు పరిచారిక్ష చ్వారా అంతవురానికి పంపించివేశాడు.

శ జ న

కుమారున్ని వద్దనుండి వద్చిన పత్రము చదివిన అమ్మంగదేవి మనస్సు పరిపరి విధములుగా పోయినది. కారుడు మహావీరుడై యుద్దరంగములో నిజయాలు సాధిస్తున్న సంగతి ఆవెకు ఆనందాన్ని కలిగించలేదు. కువారుని చూచి ఎంతకాలమైనది?ి అత్రన్సి వివాహ సమయములోనే కదా కుమారుని చూచినది! తన తండ్రి శాంతికాముకుడై కుంతల చాళుక్యులతో సంధిగావించుకొనుట అతనికి రుచించలేదు. వేంగీ రాజ్యమే. తనకు వలదని స్పష్టముగా చెప్పినేసివాడు.

అమ్ముంగదేవి ఆలోచ్చింప్తస్తాగ్వద.

కుమారుని వేంగీ రాజ్య వైముఖ్యమునకు కుంతలులతో సంధియే కారణమూ? తన పెంపకములో లోటిన్నదేమోం? తనకు చిన్నతనమునుండి వేంగీ రాజ్యముపై నిరాదరణ ఉండేది. ఆ భావాలనే తాను తన కుమారునకు కలిగించినదా?

తమ కుమారుని చోళ రాజ్యములో విద్య సభ్యసించుటకై పంపుట తన భర్త

ములేదు. విప్ణన పరిస్టితులలో, ల్వ్వా సమయములలో విదా?భా కష్టమని కష్ణ వ ద్ద స్‌

162

తానే ఆయనను ఒప్పించి తన తండ్రిగారి నద్దకు పంపీంచినది. చిన్నవయసు నుండి వైభవోపేతమైన చోళ సామ్రూజ్యములో పెరుగుట వలన తన కుమారునకు వేంగీ రాజ్యముపై చిన్నచూపు కలిగినదేమో?! విద్యాభ్యాసమునకై చోళ రాజ్యమునకు సంపక్క_ తమవద్రనే ఉంచుకున్నచో ఈం పరిస్టితి వచ్చేది కాదు. యుద్ద విద్య నేర్చుటకు అశేష సైన్య సంపద కలిగిన రాజ్య మువసయు లేదు. ఏ రాజ్యమూ లేక అడవులలో నివాస మేర్సరచుకున్న సమయములోనే తన మామగారు విమలాదిత్య మహారాజు యుద్ర విద్యలు నేర్చి పరాక్రమవంతులు కాలేదా? తానెంత తప్పుగా ్రవర్తించినది. ఎల్లవ్రుడూ రాణీంద్ర చోళ చక్రవర్తి కుమారె నన్నకునదే తప్పు, వేంగీ మహారాణిగా ప్రవర్తించలేదు. తన మేనత్త కుందవదేవి వలే తానున్నచ్‌' ఈ విపత్కర పరిస్టితి ఉండేది కాదు. పరిసరి విధాలుగా చింతిస్తున్న అమ్మంగదేవికి తాను భర్తను దర్శ్థుంచి, ఆయనతో మాట్లాడి కూడా చాలా కాలమైనదన్న విషయం జ్ఞాపకము వచ్చినది. ఆయన శాంతికానుకత నలన కలిగిన లాభమూ, మహాభారత రచన వలన జరిగిన వైదిక ధర్మోద్దరణా ఆమెకు పరిచారికల వలన తెలుస్తున్నవి. ఆయన మార్గము మంచిదని తనకు తెలిసినదనీ, వుత్రుడు దూరమైనందుకు బాధపడుతున్నాననీ చెప్పాలని ఆమెకు ఎంతగానో ఉన్నది. కానీ ఎన్నిసార్హు పిలిచినా ఆయన తన మందిరానికి వచ్చుటలేదు. పూజా సమయములో తప్పు ఆయన దర్శనమే లేదు. ఈ పరిస్రీతికి తానే కారకురాల నన్న కోపమున్నది కాబోలు! వుత్రునికీ, భర్త (ప్రమకూ దూరమైన తాను ఏమి చేయాలి! సౌధాగ్రముపై నిలబడ్డ ఆమెకు క్రింద బ్రనహిస్తున్న గోదావరీ నది కర్తవ్యాన్ని తెలియచేసినట్లునిపించింది. అమ్మంగబేవి మనసులో ఆలోచనా తరంగాలు కొత్త మార్గంలో కదలాడసాగాయి. గోదావరీ నది సముద్రముఖంగా లక పసి. అదే విధంగా తానే తన భర్త వద్దకు ఎందుకు పోకూడదు? ఇదివరలో ఎల్లప్పుడూ తన భర్తయే తన మందిరమునకు వచ్చుట పరిపాటి. కవితాగోష్టి జరిగినప్పుడు ఒకటి రెండు పర్యాయములు భర్త పీలునగా తొనాయన మందిరమునకు వెళ్లినదేమో! తనలో ఏనాడూ స్వయముగా ఆయన వద్దకు వెళ్తవలెనన్న ఊహ రాలేదేమి? చక్రవర్తి కునూర్తె నన్న అహంకారమా? తన భర్త రాలేదని దుఃఖిస్తూ ఉండటంవల్ల ప్రయోజనం లేదు. అమ్మంగదేవి నిశ్చయానికి వచ్చింది. క్‌ ఈ న్‌ 163

సామాన్య ప్రజబూ, (గ్రామాధికారులూ తనుకు గల సమస్యలను మహారాజ విన్నవించుకుంటున్నారు. రాజరాజు వారి సమస్యలను విని అధికారులకు తే అదెశాలిస్తున్నాడు.

మధ్యాహ్న పూజా సమయం దగ్గర పడుతున్నది. తన దర్శనము కోరే నారింకా ఉన్నారా అన్నట్టుగా రాజరాజు ద్వారపాలకునివంక చూశాడు,

ద్వార పాలకుడు నినయం నిండిన కంరంతో, * ప్రభూ] మహారాణి తమ దర్శనానికై వేచి ఉన్నారు! అని విన్నవించాడు.

రాజరాజు మనసులో కదలిన ఆశ్చర్య తరంగాలు అతని ముఖముపై ఏ మాత్రమ కనిపించలేదు,

మహారాజు కనుసన్నపై అధికారులందరూ సెలవు తీసుకుని వెళ్లిపోయారు

తన వెంట వచ్చిన పరిచారికను మందిర ద్వారము వద్దనే ఉండమని ఆజ్ఞాపించి, అమ్మంగదేవి ఒంటరిగా రాజరాజు వద్దకు వచ్చి నమస్కరించి నిలుచున్నది.

రాజరాజు ఆమె కూర్నొనడానికి అసనమును చూపించాడు.

అమ్మంగదేవి ఆసీనురాలు కాలేదు, ఆమె భర్త ముఖము వంకనే చూడసొ గిం ఎంత ప్రశాంతముగా ఉన్న దీయన ముఖము. తనను నిలువెల్లా కదల్శి దుఃఖసాగరములో ముంచితేసిన కుమారునిలేఖ్య ఈయనతో ఈషణ్మాత్రమైనో చూర్పును తేలేదేమిం పుత్రుడు చూరమైనాడన్న బాధ ఈయనలో లేదా? బిడ్రలను తల్చులు ప్రేమించినంతగా తండ్రులు ప్రేమించరు కాబోలు.

“దేవీ నీ రాకకు కారణ మడుగవచ్చునా??:

అమ్మంగదేవి కన్నులలో నీళ్ళు నిండాయి. తన యందు ఎంత కోసము లేకపోలే భర్త ఈ విధముగా ప్రశ్నిస్తాడు

ఆమె గద్గదస్వరముతో భర్తతో మ్రూబ్రాడ్తింది. కుమారుని వద్ద నుండి పర్చిన లేను చదివాను. మీరు కుంతలులతో చేసుకున్లు సంధిని భగ్నము చేయటానికి నా సోద్రర్సులే మన పుత్రుని ఉపయోగించుకుంటున్నారు!

'4ద్రేవీ! ర్రాజ్బస్సీవ్రి చెలిసినదానవు. వారి ప్రవర్తనలో ఆశ్చర్య మేమున్నది? మ్‌ 'పెదతండ్రిగారు. శక్తివర్మ మహారాజు వేంగ్‌ దేశమేలో అరాచకము తోలగించడోసా చోళ చక్రవర్తి సహాయ మర్దించారు. ఆవాటి మంచి వేంగి రాజకీయాలు స చక్రవర్తికి అమకూలంగానే నడిచాయి, ఈవాడు ఆపరిస్టితికి వ్యతిరేకంగా చేను గూ నారు కృషి చెస్తున్నారు. అందులో భాగముగానే మన కుమారుడు మన ను వేర్రవాడు. నీ సోదరుల (ప్రవర్తనలో లో విరుద్దమ్రైనదేమీ లేదు.?”

164

. “లొక విరుద్దమ్రైనది నా సోదరుల ప్రవర్తన కాదు. నా ప్రవర్తనలోనే లోటున్నది. “నాటి ఈ పరిస్టితికి నేనే కారకురాలను!! న్న తన ధర్మపర్ని వంక ఆశ్చర్యముగా చూశాడు. ఆమె మెల్లగా నడిచివచ్చి శ ఇవ” 0గొరు రాజేంద్రవోళ చక్రవర్తికి నా సోదరుల యందు కన్నా నాయందే కిినది స్రసమముగా ఉండెడిది. నా చిన్నతన మెక్కునగా ఆయన సాన్నిధ్యములోనే కిక య్య రాజనీతిని అభ్యసించినది ఆయన వద్దనే. వేంగీ భూమి మాకు ఫె శంస సగ మౌ తండ్రిగారు మాటచాడేవారు ఆయన అనుగు వు(్రికైన ఆర్వక్త్యన్షే ద్ర శముపై చిన్న చూపుండేది. మీకు గుర్తున్నదా? మనము చిన్నసిల్లలుగా ర నాలలో నేను వేంగీ భూమినీ తెలుగు భాషనూ కించపరనేదానను!? జరాజ్వ న అంగీకార సూచకముగా తల ఊపాడు. అమ్మంగదేవి తన మనస్సు ఈవి టాడే ప్రయత్నాన్ని సాగించింది. పాహన్వై క్ష ణో న నెంగీ మహారాణిగా అభిషిక్తురాలనైన తరువాత కూడా నాలో ఆ చషపబ్బ చు అందుకే కుమూరుని విద్యాభ్యాసము చోళ దేశములో జరగాలని ఈ హంత స్నపన సంపద కలిగిన దేశములోనే యుద్ద విద్య నేర్చుకొనవలెనన్న “ుక్టటి మే ఈనాడు తెలిసినది. ఏ రాజ్యమూ లేక అరణ్యవాసము చేసిన మ్య మగార్తు విమలాదిత్య మహారాజు పరాక్రమనంతులు కొలేదా??' విలో ఖమ కలిగిన మార్పు రాజరాజుకి ఆనందాన్నిచ్చింది. ష్య నిలో + న క్ష కో చెతము వేంగీ భూమిపై చిన్నచూపు కలిగించాను కాబోలు. [ముఖ అతని వైభవమే కనిపిస్తున్నది. తల్లితండ్రులు కానీ, తండ్రిగారి టా నికే అక్కరలేదు గత ఆ ఓ పాకులనే (స్త్రీ భర్తతోనే తన జీవిత మనుకోవాలి తప్పు పుట్టింటి సతి ద్వర్య టు. నేను ఆ నియమాన్ని పాటించకపోవుట నలనననే ఈ+నా అమైమ్యుః * మన కుమారుడే మనకు కాకుండా పోయినాడు.” “గ్ష్వ గ్రంగదేవి మౌటాడలేకపోయినది. రాజరాజు ఆమెను లేవనెతి స్ప వ - రర్వ బీ న్‌ మున పుత్రుడు వయస్సులో చిన్నవాడు. తన స్టానము వేంగీ [గక విషయము. ఆతవికి త్వరలోనే తెలియగలదు.!' శ్య మ్స ర్న ల లో సంశయం గోచరించింది. ర్య షు. ద్దు మన పుత్రునిలో తప్పక మూద్చు రాగలదు శద

విజయాదిత్యునికి కుంతలుల కౌటిల్యము తెలియడానికి ముప్పది సంవత్సరాల కాలము అవసరమైనది. నీకు వేంగీ భూమిపై మనుకార మెప్పటికి వచ్చినది??? అమ్మంగదేవి సిగ్గుతో తల వంచుక్తుంది.

“* మీరన్నది నిజమే. మామేనత్త కుందవదేవి వలె మొదట నుండీ నేను వేంగీ భూమినీ తెలుగువారినీ అభిమానించి ఉంచే ఈ పరిస్టితి వచ్చెడిది కాదు.

““గతజలసేతుబంధనము. దేనికి మనస్సును శాంతపరచుకో.??

“మీ శాంతి కాముకత వలన దేశములో సంభవించిన మంచి మార్పులు నాకు తెలిశాయి. ఇదివరలో నేనెన్షడూ కుమారునకు శాంతి వలన కలిగే లాభవిషయస్థై లేఖ రాయలేదు. అతనికి ఈసారి నేను లేఖ ్రాస్తాను. పుత్రులకు తల్లినూటపై గు ఎక్కువ ఉంటుంది.??

ఎఫ్‌ ఖిచడములో తప్పులేదు. ఫలితాన్ని మూత్రము భగవంతునికే వదలుట మంచిది. మన కుమారుడు చక్రవర్తి కాగలడన్న జ్యోతిష్కుల మాటను మరువవద్దు. వేంగీ రాజ్యాన్ని కాదని అతడు చక్రవర్తి కాలేడు.

“నీ లేఖకు ఎట్బ్వంట్ర ప్రత్యుత్తరము వచ్చినా దుఃఖించకు. ప్రతి దినమూ నీవ కూడా వచ్చి మహాభారత గాధను ఆలకించు. నన్నయ భట్చారకులు భారతాన్ని ఎం ను హృద్యంగా ఆం ధ్రీకరిస్తున్నారు. పుణ్యకార్యాలప్రై పవిత్ర గ్రంధాలపై నీ మనస్సు లగ్నమువేయి. ని

“ఫుత్రున్ద ఆరాటపడుతున్న నామనస్సు ఏ కార్యము మీదా లన్నమగుట లేదు. ఎన్ని పుణ్యకార్యాలైనా ఒక్క పుత్రుని పొందుటతో “సమము కొగలవా?”

*ఆ విషయమే నన్నయభట్టు శకుంతలచేత్ర ఇలా చెప్పించారు.

నుతజల పూరితంబులగు నూత్తులు నూఆతీటికంటె సూన్చత

ప్రత్య యొకబావి మేలు మట బావులు నూఅిటికన్న నొక్కస

రుతు వది మేలు శరత్యుతు శతంబున కంచె సుతుండు మేలు త

త్సుత శతకంబు కంచె నక్ష సూన్ఫత వాక్యము మేలు సూడగర్‌

*4ర్రాజ్ఞ ధర్మంగా ప్రజల కోసం ఎన్నో నూతులు బావులు 'త్రవ్వించాను. వైదిక

ధర్మోద్దరణకై ఎన్నో యజ్ఞాలు చేశాను చక్రవర్తికాగల కుమారుని నీ వలన

పొందగలిగాను. కొన్‌ అన్నిటేకన్నా ఒక్క శుభప్రదమైన, ప్రియమైన మాట ఎక్కు

మేలు చేస్తుంది. అటువంటి మంచి వాక్యాలెన్నో ఉన్న మహాగ్రంధం నుహాభారతమూ,

మన జీవితంలో ఎదురయ్యే ఏ సన్నివేశాన్గానా దర్పణం పట్టే నన్నివేశము భారతము

చూపవచ్చును. దాయాదుల అంతఃకలహాలు ఎంతటి అనర్జాన్ని కలిగిస్తాయో 166

తెలియచేయ పవియచేయటానికే నేను నన్నయ భట్చారకులను మహాభారతమును ఆంధ్రీకరించమని

“నేను చేసిన ఏ ఇతర వుణ్యకార్యనూ నాకు మవోభారతమును ఆంగగ్రీకరింపచేసిన అనందాన్ని ఇవ్వలేదు. ప్రతిదినమూ నీవు కూడా వచ్చి భారతమును ఆలకించు. నీకు పుత్రవియోగదుఃఖము తొలగిపోతుంది.”

అమ్ముంగదేవి ఆనందముగా అంగీకరించినది.

శ్‌ జ శ్‌

నన్నయా!

స్బెహ ద్వారము వద్ద వినిపించిన పిలుపునకు లోపల నుండి నన్నయ ధర్మపల్న వచ్చి తలుపు తీసినది.

భార్యాసవేంతుడై వచ్చిన నారాయణభట్టునా. లోనికి తీసుకుని వెళ్ళి సవుచితాసనవులపై కూర్యొనపెట్టినది. నన్నయ వచ్చి నారాయణ భట్టును పలుకరించాడు.

“ఫీమేశ్వరుని. ప్రసాదము ఇవ్వవలెనని వచ్చాను. నీవు అస్పస్తుడవని తెలిసినది. వైద్యులేమన్నారు?”'

“అస్వస్థత శరీరమునకు కాదు!”

“మనోవ్యాధికి మందు లేదు. నీకు వచ్చిన మనోవ్యాధి ఏమిటి?”

నన్నయ ఆలోచనలలో మునిగిపోయినాడు. అతని వద్ద నుండి. ఏవిఛమైన (ప్రత్యుత్తరమూ వచ్చునట్లులేదు, నారాయణభట్టు నన్నయ భార్య వంక చూసినాడు.

నన్నయ నూటాడుటలేదూ.. నీవైనా చెప్పగలవా?

అన్నా! నువోభారతాంద్రీకరణము. చేయుట నలన ఈ ఊర బ్రాహ్మాణ్యము మూపై ధ్వజమెత్తినది* మవోరాజు ఆదేశాన్ని అనుసరించి చేస్తున్న కార్యమిది. కాబబ్ర సత సమ మాటాడలేరు. నూ కుమారునకు వివాహమునకు. కన్య లభించకుండా చేసే ప్రయత్నము జరుగుతున్నది. వైక కుమారుడు అవివాహితుడుగొ ఉండిపోయిన నూ వంశక్రమము నిలిచిపోగలదు. అట్టే. పరిస్తితిలో మహాభారతాం(ద్రీకరణము నిలిపనేయడమే. మౌొర్గముం ఆ మార్గము మీ స్నేహితునికి అనిష్టమైైనది. అందుకే ఈ మనోవేదన.”

*నన్నయో నిజమేనా?”

అవును నొారాయణొ, మహారాజు ఆదేశాన్ననుసరించె మహాభారతాన్ని తెలుగులో రచిస్తున్నాను. కొనీ రాజరికము శాశ్వతము కాదు. కులదర్శమే శాశ్వతము, సంచను

లో లీ వేదాన్ని తెలిగించడం పొపమని బ్రాహ్మణ సంఘ మంతౌ ఘోపిస్తున్నప్పుడు ఆ పని మౌనివేయడమనే. మంచిది.”

167

“*నన్నయా! నిన్నాక ప్రశ్న అడుగనా???

నన్నయ అంగీకార సూచకముగా తల ఊపినాడు.

నీను కేవలం మహారాజు ఆదేశమున్నదని భారతమును. రచిస్తున్నానా?**

నన్నయ మౌనం వహించాడు.

౮ ఈ (గ్రంధ రచన నీకు ఆనందం కలిగించడంలేదా? నీవు చేస్తున్న రచన వలన సత్పలితాలను నా తీనయాత్రలో గమనించాను. ప్రజలలో వెదికి ధర్మం పట్టు విశ్వాసం

్సే వయాగ్ర న్‌ న పెరుగుతున్నది సీవు చేస్తున్నది వైదిక ధర్మోద్దరణమైన కార్యమే కానీ వైదిక విరుద్రమై పని కాదు.

“నీ యందు అసూయాగ్రస్తులైన వారు నిన్ను ఇంకేవిధముగానూ బాధించలేక నీవు కులాచారాలను కూలద్రో?ావని నిందిస్తున్నారు. నీవు థైర్యముగా మొదలుపెట్టేన కార్యాన్ని కొనసాగించు. కొంతకాలానికి వారితపు వారికే తెలియగలదు.”'

బే వ్భు

““కుమారుని వివాహ విషయమేమి చేయవలి? నని నన్నయ భార్య ్రన్నించింది-

“ఏఏ కువూరుని హస్తాన్ని నా కుమూర్తె కుపవుకై అర్జిస్తున్నాని”. అని నారాయణభట్టు గంభీరముగా. పలికాడు,

నన్నయ కళ్లలో ఆనందాగ్రువులు నిలిచియి. చిన్ననాటి సహాధ్యాయి. రాజీలో కారణంగా. తిరిగి తము నుధ్య లనుబంధం పెరిగీనది. ఈనాడు వియ్యము బంధుత్వము కూడా నెలకొంటుందా?

““నన్నయా! కొంతకాలముగా కుంతల దేశములో ఉన్నప్పటికీ మా పూర్వీకులు వేంగీ వాస్తవ్యులే. సందేహము వద్దు ??

“అనుమానము కాదు. అనందముతో మాట రావడంలేదు.!*

“నీవు మహాభారత రచన నిలుపరాదన్న నియనుముపెననే మున పిల్లలకు వివాహనూ జరుగుతుంది.?? హా క్త

నన్నయ అంగీవరించినాడు,

రాజరాజు నరేంద్రుని సనుక్షములోనే నన్నయ కుమారునకు, నారాయణభటై తన కుమార్తెనిచ్చి వివాహము చైస్తనాడు

మహాభారతాంధ్రీరణము. తిరిగ నిర్విఘ్నంగా సాగింది.

భారతను వింటున్న ప్రజలనేకులు వైదిక ధర్మాన్ని అశ్రయించసొగొరు.

నెది ధర్మపధంలో సంచరించేవారి సంఖ్య పెరిగినకొద్దీ ప్రూజా కార్యక్రమములు నిర్వర్తింపవలసిన బ్రాహ్మణుల అవసరము పెరిగినది.

168

సంస్కృతములోనే మవోభారత (గ్రంధమున్నప్పుదే తమకు లాభడాయకనుని నమ్మిన ఛాందస బ్రాహ్మణులు ఆళ్ళర్యపడ్డారు. స్ట

(“బౌద్ద జైన ధర్మాల వలెనే వైదిక భర్మములో నియమ నిబంధనలు తగ్గె వర్ణాణ్థమ ధర్మాలపై గౌరనం పోతుందనుకున్నాను. స

కానీ మహాభారతము. తెలుగులో. వినడం వళ్ల ప్రజలకు వైదిక ధర్మముపై గౌరనం శివకేశవులపై భర్తీ పె ప వ న

, సివకేశవ్చులపై క్త పెరిగాయి. పూజా కొర్యక్రమనులు ఎక్కువగా చేస్తున్నారు.” “షునను ఎక్కువగా గౌరవిస్తున్నారు. బొడ్డ, చకనాచారుశలకినా న్‌ా న్‌ న్‌ తైనాచార్యులకిన్నా సంఘముభ్‌

నునకే విలువ ఎక్కువైైనది.'? న రాజమహేందద్రవురములోని భాందసబ్రాహ్మణుల సంభాషణ లీ విధంగా పొగిపోతు్యు సంగతి నన్నయకు ఆతిసీంది.. అతదు నారాదుణభట్టుతో ఈ నవిషయమిస్తే ప్రస్తావించాడు హా

“నన్ను బ్రాహ్మణ సంఘము నిందించి నొ గ్రంధి చదనను ఆపే ప్రయచ్నము చేసినప్పుడు నాకు అండగా నిలిచావు నీ ముమార్గిను నా ఇంటి కోడలుగా చేవవు నారాయణా? నీవు తకుంటే ఈ గ్రంధ రధన ఏనాడో జగిపోయేది 7?

సమాజములో ఏ మంచి మొర్పువచ్చినా అద్దుకునేవా చుంటూరు.. వైర్యంగా ఎదుర్కొని నిలబడాలి! అప్పుడే అడ్డుకున్నవారు కూడా మంచిని గ్రహిస్తారు. నిత్వషం సెందితే ఎలా???

+4న్లిర్వేదం. చెందిన అర్హునునకు శ్ర్ఫమ్ణుని వల నీవు నాకు తోడై. నిలిదాపు పండిత నభలలో, ఛాంచస బ్రాహ్మణ సంఘాలలో నీ సహాయం వలననే నెను విజయం సాధంచగలిగాను.?

విజయానికి నిజవ్వున కారకులు మన మహాడాజు. అయిన సంకల్ప ఫరితమె ఈ మవోభారత రచన మహారాణి సైతము భారత కభాణ్రవణమునకు వస్తున్నారు కడా?

**మ్రహారాణీకి ఈనాటికీ వేంగీ భూమిపై, తెలుగు భాషపై అభిమొని మేల్చుడినిది. వుహాభారత గాథ వింటున్న కారణవంగొ. అనె ప్పుత వియోగవాఖాన్ని మరచిసోగలుగుతున్నారు. నారాయణా! ఈ గ్రంధ రచనకు కారము. లిచ్దిచు. ధర్మ నిబద్ద దయౌ'డ్డ బుద్దియ్చైన నుహోరాజు,. ఇగిదుపురణుడవైన. నీవు!”

వారాయణభట్టు మందవోసం. చేశాడు

ఈ ఖ్‌ ఖ్‌ క జ ర్‌ కర న రు గోదా వదలి చసము వ గ్‌ అనాటి మహాభారత గాడా రివ్యు నా రిర్దరూ ఎదురు చూస్తున్నారు రాజచాజు. వభిలషించాడు. మహారాజు రాక్టై వా రిద్దదో = స్తున్న 169

“నన్నయా! నీ మహాభారత రచనలో నా దొక చిన్న సందేహము.?!

నన్నయభట్టు స్నేహితునివంక పశ్నార్దకముగా చూశాడు,

“మహారాజు నిన్ను మహాభారత రచన చేయమని కోరినప్పుడు కన్నడ భారతమువళి ఉండరాదని ఆదేశించారు. పంపడు అర్జునునిక్తీ, తన్నేలిన మహారాజు అరికేసరిక అభేదాన్ని కల్పించాడు మహారాజు నిన్ను ఆ విధమైన అభేదాన్ని కర్పించనద్దని ఆదేశించారు. కానీ నీవు వర్ణించిన దుష్యంతుడు, భరతుడు, జనమేజయుడు, అర్జునుడు మహారాజునే పోలి ఉంటారు. కాదంటానా?!

“ఆశ్రిత పోషణములో, అనంత విలాసములో, దానగుణములో, వైదిక ధర్మ రషణలో, పరాజ్రమములో మహారాజు అగ్రశ్రేణిలో ఎన్నవలసినవారు. కాదా! ఒక ఉత్తమ నాయకుని వర్ణించాలన్న ప్రయత్నము చేసినప్పుడు మహారాజు రూపే నా కన్నులముందు కదలాడుతుంది. ఎంత (ప్రయత్నించినా నాయకుని మరొక విధంగా వర్ణించలేను! ?*

దూరాన అలికిడయినది. రాజరాజు తన భద్రగజాన్ని అవరోహించి, తీరాన ఉను ద్వీపానికి వచ్చి అసీనురైనాడు. అతని వెనుక్షనే అమ్మంగదేవి వచ్చినది.

తనకన్నా ముందు వచ్చిన విజయాదిత్యుని రాజరాజు, “శక్తివర్మ రాలేదేమి?”' అని ప్రశ్నించాడు.

“కార్యాంతరమగ్నుడనన్నీ రాలే్సనీ కబురు సెట్టినాడు.!

రాజరాజు ప్రకతి సౌందర్యాన్ని తిలకించాడు.

“ఎంత అందముగా ఉన్నదీ గోదావరీ ద్వీససొందర్యము! నన్నపార్యా! బహువన పాద పాన్టికుల పర్వత పూర్ణ సరస్సరస్వతీ సహితమని భూమినీ వర్ణించినారే! ఆ భూమియే సూక్ష్మరూపము దొళ్ళినట్టున్నది! గోదావరీ ద్వీప సౌందర్యము చూసిన తరువాతనే తనకు వేంగీ భూవ్వపె అభిమానము ఎక్కువైనదని మూ తల్లిగొరు కుందవదేవి చెప్పేవారు,? స లా

రాజరాజు ఆనతిసపై నన్నయ తానానాడు రచించిన అరణ్యపర్వములోని భాగాన్ని వినిపించాడు.

రాజరాజు కన్నులలో ఆనందం వెల్లివిరిసింది.

““నన్నయభట్టారకా! మీ న్వుహాభారత్ర గ్రంధరచన వలన కలుగుతున్న సత్చలితాలను చారులు నాకు తెలియచేస్తున్నారు ప్రజలలో వైదిక ధర్మంపై భక్తి పెరుగుతున్నది నుహోారాజు తెలుగువాడే నన్న విశ్వాస్వ్యు ప్రజలలో కలిగినది, నేను తలపెట్టిన కార్యము సద్యఃఫలితాన్నిచ్చినందు కెంతో 'ఆ్రంద్రముగ్గా ఉన్నది. సాహితీరాజ్య విస్తరణను కూడా న్స చేయవలసి ఉంటుందని చెప్పేవారు. ఆయన

&ి కోరికను నెరవేర్చి, పిత్తూణము తీర్చుకుంటున్నందుకు తృప్తిగా ఉంది. 170

జౌ జన్మ సమయములో చాళుక్యరాజు లందరిలో అపారమైన కీర్తిని నేను గడించగలనని కార్తాంతికులు చెప్పారట. ఆ మాట సత్యమైన సషములో ఆ కీర్తికాం నాకు ధారపోసినది మీరే! క్‌ శ్రికాంతను “ఆంధ్ర భాషనూ, నన్నూ మీరు అన్భుతమూర్తుల్ని చేశారు!?! నన్నయ గౌరవంతో రాజరాజు వంక చూశాడు. ప్రభూ! నేను చేసిన కార్యము అల్బము, దేశ భాషా స ఇ భామా సముదరణ్మా. వెదికి మతోడ్దరణా చేయాలన్న మీ అసక్తి కారణంగానే నేనీ చిన్న ప్రయత్నము చేశాను “ఆంద్ర దేశములో బౌద్ద జైన మతాలు అధికి (ప్రచారము పొందుతునాొయి అ సమయములో పంచమ వేదాన్ని సామాన్య ప్రజలకు అనర్హమయ్యే భాషలో రచించిచేస్తి వైదిక ధర్మంపై గౌరవం సెరుగుతుందని మీరు. గుర్తించారు. న “వేద వ్యాస మహర్షి నుహాభారతాన్ని రచించి, తన శిష్యుల ద్వారా సనుస్త లోకాలలో ప్రచారము చేశాడు. ఈనాడు వైదిక ధర్మము వెనుకంజ వేసినప్పుడు, తిరిగి పంచను వేదాన్ని ప్రజలలో వ్యాపింపచేయటానజై వేదవ్యాస మహర్షియే మె అవతరించాడని నా కనిపిస్తున్నది, ప్రభూ!” క రాజరాజు కన్నులలో అనంతమైన తృప్తి కనిపించింది. నన్నపార్యా! శరదృతువునూ, ఆ బుతుసౌందర్యము. వల్ల ప్రజలలో కలిగిన ఆనందాన్నీ ఎంత చక్కగా వర్ణించారు! మరొక్క పర్యాయము ఈనాడు మీరు రచించిన పద్యాలను చదనండి!”” నన్నయ పద్యములు చదవసాగాడు. అందరూ నిళ్ళబ్దముగా వినసాగారు. ఆనాడు అశ్వయుజ పూర్షివుః చంద్రోదయామైనది. తాను చూస్తున్న శరదృతువులోని వెన్నెల సౌందర్యమే నన్నయ కవితగా మౌరినదా అని రొజరాజుకు అనిపించింది. ఆకాశములోని చందద్రబింబమువంక చూడసాగాడు, దూరాన పొదలమాటున ఎక్కడో అలికిడయినట్టునిపేంచింది. తన నంశకర్త చంద్రభగవానుడు కిరణాలనే హస్తాలుగా చాచి తనను ఆహ్వానిస్తున్నట్టుగా రాజరాజుకు అనిపించింది. ఈ శ్‌ ఈ ఉపసంహారము తనకు ఆశ్రయమిచ్చి, తనను ప్రోత్సహించి, తనదే మహాభారతాన్ని రచింపచేసిన మహారాజు నిర్యాణొనంతరము నన్నయ ఎంత ప్రయత్నించినా అతని రచన ముందుకు సాగలేదు. [71

రాజరాజు నరేంద్రుని నురణంతో మవోభారత రచన అరణ్యసర్వము మధ్యలో ఆగిపోయింది. శ శ ఈ

రాజరాజ నరేంద్రుని కుమారుని విషయములో జ్యోతిష్కులు చెప్పినది నిజమైనది. అతడు వేంగీ చోళ సామ్రాజ్యాలను ఏం చేసి పాలించాడు. చేర, పాండ్య, సింహళ రాజ్యాలను జయించాడు. కుంతల చాళుక్యులపై ఆధిషత్యాన్ని నెలకొల్పాడు. కళింగ, కోసల, అంగృ వంగ చక్షికూట దేూలపై విజయయాక్ర సాగించాడు. దకిణాపధాన్నీ, మధ్యభారతాన్నీ ఏకచ్చత్రంగా పరిపాలించాడు. అతడు పంపిన రాయబారుల బృందాన్ని చీనా చక్టినర్తి ఎంతగానో గౌరవించాడు. కానీ అర్ధశలాబ్దిపాటు అతడు రాజ్యము చేసినది రాణంద్రదేన చాళుక్యుడుగా కాదు, కులోత్తుంగ చోళ చక్రవర్తిగా తంజపురం నుండే తన పరిపాలనను సాగించాడు.

(శ్రీకృష్ణ దేరాయలు తంజపురాన్ని జయించ్చి విశ్వనాధనాయకుని సింహాసనాధీశుని చేసేవరకూ. రాజరాజ నరేంద్రుని వారసులే చోళ రాజ్యాన్ని సుమారు అయిదు శతాబ్దాలపాటు పరిపాలించారు. కానీ వారు తాము వేంగీ చాళుక్యులమన్న విషయాన్నీ తమ మౌశ్చభాష, తెలుగు అన్న సంగతినీ పూర్తిగా విస్మరించారు.

అందుకే రాజరాజనరేంద్రుని అనంతరం క్‌"ద్లికాలానికే వేంగీ చాళుక్య రాజ్యం అంతరించింది. కానీ ఆయన స్టాపించిన తెలుగు సాహితీ సామ్రాజ్యం చిరస్టాయిగా నిలిచిపోయింది రాజరాజు నరేంద్రుని రాజధాని రాజనుహేంద్రపురం తెలుగు సాహిత్యానికి ఆలవాలంగానే నిలిచిపోయింది.

రాజరాజ నరేంద్రుని కీర్తి పతాకము ఆచంద్రార్మమూ ఎగురుతూనే ఉంటుంది.

వినెడువారి చెవికి విందు చేసెడు భాష

అనుట కెంతొ సరళమైన భాష

ముద్దుటక్షరముల ముత్తియంబుల భాష

తేనె లౌలుకునట్హే తెలుగు భాష్టు

ఎన్నో శతాబ్దముల్‌ గడివె నింతటి తీయని భాష పుట్టి - క్రా

వ్యన్నెలు దిద్దినారు పలు వంశపు రాజుల పోషుణ౦ంబులళో

నన్నయ తిక్కనాది కవినాధులు దీని నలంకరించి - ఏ

ఫునె సినందులకొ పాం క

పున్నెము చే దితి మూంధ్రము మాతృభాష్షగన్‌!

తెలుగుల మీ జన్మంబున

సలిపిననో తెలుగు నండె సంభాషల్సుల్‌

మలి జన్మము లందు మరల

తెలుగులమై వుట్టైదనుట దివ్యము కాదా!

172

,

టం. (7 కృష్ణా, గోదావరీ తీరాలలో అలనాడు సాగిన అభినవ కురుక్షేత్ర సంగ్రామం. వేంగీ చాళుక్యకుటుంబ కలహాల విచిక్ర సంఘటనలు మహాభార తాంధీకరణానికి దారి తీసిన వైనం. తమికకాంతకు జన్మించి, తమికకాంతను వివాహమైన తెలుగు ఠాజుకు " దేశ భాషా'ససాహిత్యంమద సదభిరుచి. ఆంధ్రభాషాలక్షిక్థి అక్షర సుమాలతో నన్నయ చేసిన పుష్పాభిషేకం. తెలుగు సాహిత్య యుగాదిని వర్ణించే చారిత్రాత్మక నవల “యుగాది”. / . ఈ నవలను తెలుగు వారికి అందిస్తున్న పాలంకి సత్య ఆంధ్ర, ఆంగ్ల భాషలలో అనేక ౨ కథలనూ, ననలలనూ, వ్యాపాలనూ, శీర్షికలనూ వ్రాశారు. మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం = నుంచీ సంస్కృత సాహిత్య పరిషత్తు నుంచీ స్వర్ణపతకాలను అందుకున్న పాలంకి సత్య రచించిన నవలలు “స్వయం దత్తుడు స్వాతి మాస పత్రికవారి అనిల్‌ అవార్డునూ, “ద్తీర్ణ సుమంగళీ భవా? సోమేశ్వర సాహితీ కళాపురస్కారాన్నీ అందుకున్నాయి.