Telugu Vishvanada Vyasaalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

టం ఎ. విశ్చ్సనాదఅనయితసాహత్త్యం-! _.. (౬) | ము తల స వ గ వు. . ళ్‌ గ ల | గ | | ర. వ ల ల ॥ . గ , ల [. సాల ల్ల నో శే "క నే టీ ల | గ్‌ క

విశ్వనాథ అసంకలిత సాహిత్యం | వ్యాసాలు విశ్వనాథ శతజయంతి ప్రచురణ క్షేం9క

అంతయొ ఇంతయో తెలిసినట్టి విమర్శకులైన కావ్య సి ద్ధాంతుల యొత్తిడింబడి మహాకవి నాంగటిచాలు దీర్చ గా లాంతర కీర్తి వృష్టిగతమై చనులాభను నెంచుచున్‌ లలా టంతవ రూక్షచింతన నటవృధుభారతి నన్యధారణిన్‌ బ్రీముద్రామూయణ కల్దిశ్వక్షయు తొవతారిక

విశ్వనాథ అసంకలిత నెంటాత్వం౦ జ. వ్యాసాలు తన” శ! చంచ మ. ఇ” రవి జూ సంపాదకులు అచార్య కోవెల సంపత్మునూరాచార్య ప్రచురణ విశ్వనాధ భారతి వరంగల్లు

₹15ళ203002 ఉం 121142 58211028 = కే *7252ి1ఇ 641406 09 పెం కం?62 ఏ2గిలైవి! కమతగిమగని ౧28) 2. అల ₹18ఇఏ020ఏ2 కిడిళ2క! నషకట? 181 241109 ౧౦౧16౩ - 1000 వల 1995 కశ్‌2గ0ల జో రోం ఫు (౧కొలయ్స ఖు తి కో న. లా! లో శ సం 6076౯౨61 లి టే) కరే 3 అ అన గా వొంగి €₹071865 + ల్‌ క కకం! క5-9-64, 2002002061 ఇఉటిాం4ఓ - 506 0602 (4.ల.) 216 411 5200068 0% ₹13818060(2 300% 1104586. 272082 200% 015010410౧, 5311) 9222. క? 60801026 07061272 900% 0056, కు80118362, 76671024 7072 30204041, ఉగిరగ[డి క్‌డి25%282 2౧8088 9811641085, 12కి షండ6, 66011086. వాణిలిా ₹62%30620200204 సశ 0202127120 ల౨.2.9 ఉ ౦౪96౬ 9౧౧08౧3 లి | 086, 2202281. ౨ ౩: 62870.

శ్రీ విశ్వనాథ పత్యనారాయణగారి శతబయంతి సంవత్సరోత్ప్సవ(ప్రేరణతో పో ధ్రియంభావుకులయివ కొందరు మి(త్రుల సాహిత్యోత్సాహపఫలితంగా 1994 'విశ్శనార భారతి సాహిత్య సంస్థ పూజ్యాలైన శ్రీ కందుకూరి శివానందమూర్తిగారి ఆశీస్సులతో శ్రీ జువ్వాడి గౌతమరావు అద్యక్తులుగా వరంగల్లులో రూపొందింది. 1994 సెప్టెంబరు 10వ తేదీన వరంగల్లులో విశ్వనాధ శతజయింతి ఉత్సవాల (ప్రారంభినమావేశ నిర్వహణతో కార్యరంగం మీదికి అవతరించింది.

భారతీయ జీవన మౌలికమూల్యాలకూ భావనంస్కారానికీ ఉదాత్తీకరణకు అవిమ్కార రూపంగామా మనోజ్ఞ సాధనా విధానంగానూ విస్తరించిన కళా సాహిత్య సంప్కృుతుల అధ్యయనం, ప్రపారం 'విశ్వనాథ భారతి" లక్ష్యం. సుదీర్హ కాల(్ర వచ్చిన వరిణామాలనూ వివిధ భావబజాలాల నంసఘుర్హ్శణలను దేశీయతా భూమికపై సమన్వయ వఏిధావంతో సమగ్ర జీనన వికాపానికి కళాపాహిత్య నంప్కృతుల తోడ్పాటుమ పరయిన మార్గాన ఉపయోగించుకోవటం, అందుకు నహకరించే వివిర కార్యక్రమాలను విర్వహించటం “విశ్వనాథ భారతి సంకల్పం వివిధ ప్రచురణలు గోష్టులు ఉపన్యాసాలు ఏర్పాటు చేయటం కాళ్య విధానం. భారతీయ జీవన మూల్యాలకూ సాహిత్య పంవ్క్యుతులకూ (ప్రతీక శ్రీ వత్వవాథ నత్యనారాయణ అందుకు ఆయన కల్లించిన (ప్రేరణకు మాచకంగా ఈ వంస్థ్ర విశ్సనాథ భారతి'గా అవతరించింది. తన సంకల్పానికీ, కార్యవిధానానికీ మొదటిమెట్టగా విశ్వనాథ ఆపంకలిత పాహిత్య ప్రచురణకు విశ్వవాథ ఖారతి పూనుకొన్నది.

నాథ వత్యనారాయణగారు నృష్టించిన అత్యంత పాహిత్యంలో వుస్తక రూపాన చాలానే ఉంది. కాని ఇక నో గాగ రాకుండా వివిర పథత్రికల్లోనే ఉండిపోయి. అవంకలితంగానే మిగిలి ఉన్న పాహిత్యం కూడా తక్కువేమీ కాదు ఇదంతా వివిధ వ్యాసాలూ, ఉపన్యాపాలూ ఆకాశవాణి ప్రవంగాలూ వాటికల రూపంగా ఉంది. అంతేకాదు పత్రికల్లో వచ్చిన ఉపన్యాన భాగాలూ ముఖాముకి, వివిధ వార్తాంశాలూ, దాదాపు మూడు వందలకు సైగా వివిధ కవుల రచయితల (గ్రంధాలకు రాసిన అమూల్యమయిన పీతికలూ ..ఇట్టా అవేకం ఉన్నాయి. చాలా రేడియో (ప్రవంగాలు, వాటికలు ఎక్కడాభద్రపరచక పోవటం వలన, ప్రచురింపబడక పోవడంవలన లభ్యం కావడంలేదు కూడా ఇవన్నీ (గ్రంథ రూపంలో పంకలితమయి వెలువడితే మొత్తం పాహిత్యాధ్యయవావికీ, ప్రత్యేకంగా సత్యనారాయణగారి సాహిత్య వ్యక్తిత్యాన్నీ. ఆయన !

పాహిత్య సామాజిక సాంప్కృతికాది భావనలనూ అనగాహన చేసుకొని నరయిన అంచనావేయటానికీ ఎంతగానో పహకరిప్తాయి

ఈ అసంకలిత సాహిత్య పేకరణ కార్యక్రమం ఇప్పటికీ వివిధ వ్యక్తుల స్థాయిలో సంస్థల స్థాయిలో సాగుతూవస్తున్నది. ఈ మార్గాన కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయంలో కేతవరపు రామకోటిళాసస్తి. కోవెల సుప్రసన్నాచార్యులు నిర్దేశకులుగా కొవసాగించిన విశ్వనాథ వాజ్మయ జీవిత పరిశోధన కార్యక్రమం (1972-80) కృషి విశిష్టమయింది ప్రస్తుతం మాయీ పూనికకు చాలాకాలంగా సాగుతూండిన ఈ కృషి 'పేరకమూ పోషకము కూడా ఈ వస్తుం స్థల సహకారంతో సేకరించిన రచనలను అసంకలిత సాహిత్యం గా ఆరు

వెలువరించటానిక్షి విశ్వనాథ భారతి ఒక ప్రణాళిక రూపొందించింది ఆ (ప్రణాళిక ప్రకారం ఆరు సంపుటాలివి

ఫే వ్యాసాలు

2. ఉపన్యాసాలు = రేడియో (ప్రసంగాలు

3. వార్తాంశాలు ఇంటర్వ్యూలు - సంపాదకీయాలు

4 రూపకాలు - రేడియో నాటికలు

క్‌ 6 పీఠికలు

ఒక్కొక్క సంపుటం కొంచెం అటూ ఇటుగా 300 పుటలు ఉంటుంది. ఇది మొదటి సంపుటి.

'వెశ్చనాథ భారతి కార్యక్రమాలకు కేవలం సాహిత్యప్రియుల అధ్యయన శీలుర ఆదరాభి మానాలు, నహాయ సహకారాలే మూలధనం ప్రచురణ పూర్వవిరాళరూపంగా రూ 300 స్వీకరించటం ద్వారా ఆర్థిక వనరులను సమకూర్చు కోగలమనే దైర్యంతో ప్రస్తుత ప్రచురణకు పాహసించాము సంస్థ విరుత్సాహపడకూడని తీరులో ఇప్పటిదాకా సహకారం లభిన్తున్నది ప్రస్తుతం ఈ మొదటి సంపుటి వెలువడటంతో మరింత (ప్రోత్సాహకరమయిన సహకారం పెద్ద యెత్తున తప్పక లభిస్తుందని విత్వసిస్తున్నాము

ఈ సంపుటాల ప్రణాళిక నఫలమయ్యాక ఇంకా కవితలు లేఖలు ఛాయాచిత్ర సముచ్సయం జీవిత చరిత్ర విశ్చ్సనాథ సాహిత్యం సై విమర్శ సాహిత్యం మొదలయిన

వేరు వేరు సంపుటాలు వెలువడవలసి ఉంటుంది

ప్రస్తుత ప్రణాళికలోని వేరు వేరు సంపుటాలకు తమంతటతాముగా ముందుకు వచ్చి సంపాదక జాధ్యతమ నిర్వహిస్తున్న ఆచార్య కోవెల సంపత్కుమారాచార్య ఆచార్య కోవెల సుప్రసన్నాచార్య డాక్టర్‌ ముదివేడు (ప్రభాకరరావులకు మా కృతజ్ఞతలు సంస్థ సభ్యుల పహృదయతకు ్రోత్సాహానికీ అభినందనలు

ఈ సాహిత్య మహాయజ్ఞంలో సహృదయులందరూ పాల్గొని మా కృషికి పాఫల్యాన్ని పంసాదించవలసిందిగా అభ్యర్థిస్తూ-

మీ సహ్య ఏ.వి. నరపేంహారావు ఇ కార్యదర్శి క!

ఇది శ్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణగారి అసంకలిత సాహిత్యం (ప్రచురణ (ప్రణాళికలో తొలి సంపుటంగా వెలువడుతున్న వ్యాసాల సంకలనం ఇందులో వనంకలితమయిన వ్యాసాలు యాభయి మాత్రమే

సత్యనారాయణగారి వ్యాసాలు ఎన్ని అనేది కచ్చితంగా చెప్పటం కష్టమే (ప్రస్తుత అన్వేషూలో 1920 ప్రాంతం నుంచి ఆయన వ్యాసాలు వివిధ పత్రికల్లో క్రవ్చిస్తున్నాయి. ఈనాడు పుష్పమాల వంటి పత్రికలు లభించటమే లేదు శారద వంటి పత్రికలు అన్నీ దొరుకటంలేదు కొన్ని వ్యాపాలు దొరుకుతున్నాయిగాని అవి ఏ పత్రికల్లో ఎప్పుడు వెలువడిందీ తెలియటం లేదు కొన్ని వ్యాసాలు వివిధ కళాశాలలలో (ప్రత్యేక సందర్భాల్లో వెలువరించిన ప్రత్యేక సంచికల్లో ఉన్నాయిగాని ఆ పత్రికలూ చాలా వరకు లభ్యం కావటం లేదు కొన్ని కొన్ని వ్యాసాలను దేశంలో కొందరు ఆనక్తిగలవారు పేకరించి భద్రపరిచారు కాని వారు వ్యాషానికిచ్చిన ప్రాధాన్యం దాన్ని వెలవరించిన సత్రికకుగానీ దాని తేదికి గానీ ఇవ్వకపోవటం ఈ వ్యాసాల సేకరణలో మాకు అనుభవానికి వచ్చిన విషయం అయినా పాధ్యమయినంతవరకూ ఆకరాలు సేకరిస్తూనే ఉన్నాం ఈ సంకలనంలోని వ్యాసాలకు అన్నిటికీ ఆకరాలు చేర్చాము

నిజానికి ఇది నత్యనారాయణగారి వ్యాసాల నమ(గ్ర సంకలనమేమీ కాదు ఇందులో చేరకుండా మరికొన్ని వ్యాసాలు మా వద్ద మిగిలే ఉన్నాయి మరికొన్ని ఇతరత్రా కూడా ఉన్నట్టు తెలుస్తున్నది వాటిని కూడా సేకరించి వీలయిన విధంగా తరువాతి సంపుటాలలో చేర్చాలను కొంటున్నాము.

ఈ వ్యాస సంకలనంలో వ్యాపాల క్రమం కేవలం వాటి (ప్రచురణ కాల(క్రమాన్ని బట్టికాకుండా విషయపరమయిన స్ట్రూల వర్గీకరణ విధానంలో సాగింది దీన్ని బట్టి విషయ సామ్యంగల వ్యాసాలన్నీ ఒక చోట చేరటం వల్ల పారకులకు అధికంగా పౌకర్యం కలుగుతుందనుకుంటున్నాము ఈ స్టూల వర్గీకరణ సంకలనంలో స్పష్టంగా విభజించి చూపలేదుగాని వ్యాసాల వరున ఆ రీతిలోనే సాగింది వ్యాసాల విషయ వైవిధ్యాన్నిబట్టి సంస్కృత సాహిత్యం పూర్వాంద్ర పాహిత్యం ప్రబంధ సాహిత్యం ఆధునిక పాహిత్యం అందులోనూ భాషా పాహిత్య, చిత్ర శిల్పాలకూ వ్యక్తులకూ

1

సంబంధించినవీ వ్యాసరూపమయిన (గ్రంధ సమీక్షలూ సత్యనారాయణగారు తమ సాహిత్యం గూర్చి రచించిన వ్యాసాలూ 'ప్రకీర్ణంగా ఉన్న వ్యాసాలూ - ఈ తరహాలో వ్యాసాల వరున రూపొందింది సత్యనారాయణ గారి ఆంగ్రవ్యాపాలు కూడా ఈ తరహా విభాగంలోనే ఇమిడిన చోట చేర్చాము

ఈ నంకలనంలోని లిరికల్‌ పోయిట్రీ వంటి వ్యాసాలు విరివిగా ఉదాహరింపబడటం ద్వారా సుఫ్రసిద్దమయినవి అభ్యుదయ లో 'సాహిత్యం అన్న వ్యాసం వెలువడిం తరువాత కొంత అలజడిరేగింది సాహిత్యాన్ని గూర్చిన వివిధ సాహితీపరుల అభిప్రాయాలూ అభ్యుదయ లో వస్తున్నాయి అవన్నీ అభ్యుదయానికి నమూనా ఆనుకోనక్కరలేదు అభ్యుదయం వీ ఒక్కరూ నిర్వచించేదికాదు కనుక ప్రతి విషయాన్ని గూర్చి చర్చకు అవకాశం ఉంది అలాంటి చర్చలు ఈ శీర్షిక (క్రింద ప్రచురిస్తాం ఆంటూ సంపాదకులు ఒక సంజాయిషీ ఒక హామీ ఇచ్చుకొని సాహిత్య మీమాంస అనే శీర్ణిక కింద పాహిత్యం వ్యాసంపై పోలూరి ఆంజనేయ'్రపాద్‌, గొట్టెపాటి వెంకట సుబ్బయ్య 'విమర్శలు 1947 మే అభ్యుదయ సంచికలో (ప్రచురించారు మరొక అంశం గురజాడ అప్పారావుగారి “కన్యాశుల్కం నాటక (ప్రదర్శనలలో సత్యనారాయణగారు రామప్పంతులు పాత్రధరించారనేది వినికిడి కాగా 1934లో ఆ నాటకం నూజివీడులో 'ప్రదర్శించబడినప్పుడు సత్యనారాయణగారు రామప్పంతులు వేషంధరించారన్న వార్తాంశం

ఈ వ్యాసాలను సమీక్షించటం కాదుగాని ఇవి సత్యనారాయణగారి అధ్యయనం ఎంత విసృతమో అలోచన ఎంత సునిశితమో ఎంతటి విమాత్న కోణాలనుంచి అది 'ప్రసరిస్తుందో వ్యక్తీకరించటమేకాక ఆయన సాహిత్యాధ్యయనానికీ అవగాహనకూ సహకరిస్తాయి ఆయన సాహిత్య వ్యక్తిత్వాన్ని అంచవానేయటానికీ సొహిత్యాధ్యయన శీలురకు ఉపకరిస్తాయి

ఈ వ్యాసాల సేకరణలో పలువురు సహృదయులు సహకరించారు ప్రధానంగా చలసాని ప్రపాద్‌ (విశాఖపట్నం) పి. శినరామశర్మ (నల్లగొండ) వారి సహకారానికీ డివి శేషాచార్య ఎం.ఎన్‌ రంగాచార్యల వరి(శ్రమకూ ముఖచిత్ర కల్పన చేనీన శీలా వీర్రాజు గారికి కృతజ్ఞతలు.

రాబోయే సంపుటాలకు సహృదయులందరి సహకారాన్ని అర్థిస్తూ-

12-3-1995 వరంగల్లు కోనెల సంపత్కుమారాచార్య క

వ్యానక్రమం.....

భాసకవి ' ప్రతిమా” విమర్శ కే కాళిదాస నాటకములు కి సీత - (కుందమాల) క్ర మాల్యవంతుడు = మురారి, భవభూతులు 29 “ఏకో రసః కరుణ ఏవ” 36 రూపకములు శభ కృత్యాద్యవస్థ 4 పూర్వాంద్ర సాహిత్యము 5్‌5్‌ ఇశ్రివాణీగి రిజాశ్చిరాయ” 61 నన్నయభట్టు 6 వన్నయ ప్రతిభ 75 తిక్కనగారి శేషత్వము 76 పోమన, నాచన 84 నాచన పోమన - సంవిధాన చక్రవర్తి క్రిం బనార్లనువి దౌత్యము న్‌! అల్లపాని పెద్దన - మనుచరిత్ర 6 కృష్ణదేవరాయలు [29 తెనాలి రామకృన్న కవి 132 వసుచరి(త్రలోని కబ్బపు తెలుంగు క45్‌ (గ్రామ్యమా? వాడుక భాషా? 153 ఆం(ర్ర విశ్వ విద్యాలయం - వాడుక భాష 159 అవీ - ఇవీ కేర్‌ లిరికల్‌ పోయిట్రీ కర? 'ఆభ్యుదయ'కు స్వాగతం [72 పాహిత్యం $72 తెలుగు నవలలోని (క్రొత్త పోకడలు [79 12407 0౫4౬ ౪4౬౮౬5 [| 4౧? 40 [౧౯౧47౮౧౬ 183

లీ

0౪౮౮౮౧8 ౧౯/౬౬౬౦ 742006॥% [7౯౧47౮0౧2౬ 187 శిల్పకళా(ప్రదర్శనము 196 “రాజరాజు మీద 200 నాటికాకర్త డాక్టరు నారాయణరావుగారు 204 శివ భారతము క! రాణాప్రతాససింహ చరిత్ర 215 కొండూరి వారి శిల్పకళాక్షేత్రములు 224 తిష్య రక్షితా పరిచయము 228 శతపత్ర విమర్శనము 231 &ీ 57007 1౫ ౧4౮? ౧౦౪౯౩ రంణ43 236 సర్వ కవితా రహవ్యనిధి = అభినవ జయదేవ 243 తెలుగు సరన్వతి నోముల పంట

శ్రీ గిడుగు వేంకట రామమూర్తి పంతులు 2శ్త? శ్రీ గురజాడ అప్పారావుగారు 250 స! 253 అంధ్ర పాహితీ రంగంపై గురజాడ అవతరించకపోతే... 254 వా తొలి రచన 256 నా గొప్ప రతన 258 వేను - నా రచన 263 నేను- వాపాహిత్యరచనలు 269 “ఆది ఒక సార్వకాలిక తేజస్సు” 283 దుర్గాదేవి అంటే ఎవరు? జపతపాలంటే ఏమిటి? 24 మానవ ప్రవర్తనకు సంస్కృతియే ఆధారము 286 పాహేత్య సరవ్వతి 289

ఇ

భాసకవి * ప్రతిమా' విమర్శ "భాషాను రమ్యా గైర్పాణ్‌ తస్యాం కొవ్వం మనోహరం తత్రావి డూవకం. రన్వుం తత భానకమే కృతిః భాసమహాకవి యీ నాటకమునకు “ప్రతిమానాటకము అని పేరు పెట్టినాడు మొదటి రెండంకములలో శ్రీరామచంద్రుని వనవాస గమనము ధశరథుని మృతియు. జెప్ప(బడినవి భరతుడు తన మేనమామల యూరినుండి వచ్చుచున్నాడు తండ్రికి మృతివార్త కబురంపించక మంత్రులు తండ్రి జబ్బుగానున్నదని కబురంపించినారు ఇంటికి వచ్చి తండ్రికి నమస్కరించుచున్నట్టు సోదరులెదురుగా వచ్చుచున్నట్టు తల్టులు కన్నీళ్లు కార్చుచున్నట్టు సౌమిత్రి తన వేషభాషలు చూచి పరిహసించుచున్నట్టు (అయోధ్యా ప్రజల వేషభాషలును నంది[గ్రామవానముల వేషభాషలును భిన్నములు గాన భరతుడు నంది(గ్రామమునందే చిన్నతనము నుండియు నున్నాడు గాన నతని వేషము మాటయు నట్టేయుండును గానమ) దారిలోనే యనుకొనుచు మాతునితో చెప్పుచున్నాడు దశరథుని మృతి తెలిసిన సూతుడు చెప్పనేలేదు పితుః ప్రాణపరిత్యాగం మాతురైశ్చర్యలుబ్ధతాం జ్యేష్టభ్రాతుః ప్రవాసంచ త్రీన్‌ దోషాన్‌ కో ౬ భిధాస్యతి (తండ్రిమృతి తల్లిధనలుబ్దత అన్న వనవాసము ఈ మూడు దోషములను ఎవ్వడు చెప్పును) అనుకొన్నాడు నూతుడు ఇంతలో నొక భటుడు ప్రవేశించి “కృత్తికా విషయము ఏకనాడికానశేషము అందుచేత రోహిణీ'వ్రవేశమైన తరువాత కుమారుడు వురనవ్రవేశము చేయవలయును అని యుపాధ్యాయులు చెప్పినా” రని విన్నవించినాడు భరతునకు పురప్రవేశముచేసి బంధువులను తొందరగా చూడవలెనని యున్నది ఎంత యున్నదనగా నీమాటలువిని “బాడ మేతత్‌ న మయా గురువచన మతిక్రాంత పూర్వం గచ్చ త్వం అన్నాడు గురువచనాతిక్రాంతి కానిచో (దక్షణము పోవలయు ననియే యున్నది ఆనమీపములో ప్రతిమా గృహమున్నది. ప్రతిమాగృహ మనగా గతించిన యిక్ష్యాకు రాజుల విగ్రహము లందుండును నూతనముగా మరణించిన దశరథమహారాజు ప్రతిమకూడ నవ్పుడే యందమర్భ( బడినది (వ్రతిమయనగా 9512106 అన్నమాట హూణ భాషామయమైన యీ దివములలో మన పురాతనస్థితియే విస్మృతికి వచ్చినది $21468 మునువు లేవని యముకొమువా రెందరుందురు ఆమాటకు తెలుగు చేయవలసినచో నేవత్రికయో “శిలావి(గ్రహమ”నో రాతిబొన్ము యనో యాం్రీకరించుము. కాని భాసకవి దయవలన “ప్రతిమ” యన్న సంపూర్ణార్థ మిచ్చు శబ్దము మనలో నున్నదని తెలిసినది. వ్యాసాలు 1

భరతుడిది ప్రతిమా గృహ మని యెజుగడు చిన్నప్పటినుండియు మేనమామల యింటనునికి అఆదియొక దేవాలయనునుకొని యందు రోహిణీ (వ్రవేశము దనుక వి(శ్రమించుటకుళబ్రవేశించినాడు ఆనాడు కౌసల్యాదులు ్రతిమాశేహము చూడ వచ్చుట శీర్చాటు చేయబడిన దివసము అందుచేత నది యలుకబడి (ముగ్గులు పెట్టబడి యలంకరింవబడినది అదిచూచి భరతుడు ఏదో యుత్పవ మనుకొన్నాడు లోనికింబోయి(వ్రతిమలనుజాచి అహో! (క్రియామాధుర్యం పాషాణానాం! అహో భావగతిరాకృతీనాం” అని మెచ్తినాడు. రాతిచెక్కడమునకు గల సౌందర్యము మెచ్చుకొను విధమిది కాబోలు *క్రియామాధుర్యం _భానగతి. మన మీ పారిభాషిక పదములన్నియు విస్మరించి హూణభాషనుండి మూటలు నువకు తోచిన తెలుగులో తర్జుమాచేసి వాడుకొను చుందుము తరువాత భీ. డు వాలిని చూచి “దైవతోద్రిష్టానామపి మానుష విశ్వా సతాసాం(ప్రతి మానాం అని యనుకొన్నాడు ఇవ్‌ దైవతవి[గ్రహము లయ్యు మనుష్య వి(గ్రహములవలె మున్నవని భావము దైవత మానుష వి[గ్రహముల భీదము భరతునకు( జక్కగాందెలియును నేటి వంగ దేశీయ చిత్రకళావైఖరి భాసునకు. దెలిసినదే ఇది క్రాత్తదియని చాలమంది యనుకొనముట యొందులకు? భాసుని నాటినుంచి యీ శిల్చ మిట్లేయున్నది. అచ్చట వాల్లు వి(గ్రహములున్నవి ఏ దైవతములో తెలియలేదు భరతునికి వి[గ్రహములకు నమస్కారముచేయబోయినాడు ఇంతలో వపూజారివచ్చి భరతుడు 'బ్రాహ్మణుడనుకొని క్షత్రియుల ప్రతిమల కతడు నమస్కరించకూడదనుకొని నివారించి యవి క్రత్రియప్రతిమ. లని చెప్పినాడు "శ్తత్రియులా! ఎన్‌ రన్నాడు భుకతుడు. “ఇ్బుకులవి యని సమాధానము. భరతుని యొడలు ఇక్ష్వాకు కుల శబ్బ(శ్రవణముచేత పులకరించినది. తరువాత వారిపేరులు నరుసగా౯ బెప్పించు కొన్నాడు. దిలీపుడు రఘువు, అజుడు దశరథునిదగ్గరకు వచ్చినది. భరతుడు సం(భ్రమముపొందినాడు దశరథుని విగ్రహమునుగూర్చి యడుగకయే మరల మొదటినుంచి చెప్పుమన్నాడు మరల నట్టే దిలీపుడు రఘువు అజుడు భరతః కిమితి కిమితి? దేవకులికు- అయి. దిలీప అయం రఘుః అయమజు పాపము భరతునకు తలతిరిగిపోయివది. - భరతః- భవంతం కించిత్‌ పృచ్చామి” ధారమాణానామసి '్రతిమాః ప్టాప్యంతే? (విన్నాకటి యడిగెదను. (బ్రతికియున్న వారి (ప్రతిమలుకూడ నిందుంచబడునా?) దేవకులికః - నిలు అతిశ్రాంతానామేవ (కాదు చనిపోయివ వారివి మాత్రమే) భరతుడేదో అనుచుండగనే దేవకులికుడు “స్తీపల్కార్ధముగా రాజ్యమును ప్రాణములు నెవనిచేత విసర్జితములైననో ఆ యీ దశరథప్రతిమ నేల యడుగవు అన్నాడు అంతలో భరతుడు “హా తాత” యని మూళ్చితుడైనాడు తరువాత క్రమముగా మూర్చదేరిన భరతునకు నర్వ వృత్తాంతము చెప్పంబడినది. డై తతతవవావాలాాాాలాలా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

లోకమున కల్పముగా౯ గవంబడువది కవికి అధికమైవదిగాః గవంబడుము. లోకమున కధికమైవది కవి కల్పమైవదిగ గవబడుము. ఇందుకనియే. కవి లోకమున కర్థముకాడు. దశరథువిమృతి భరతువకుః బెలియంేయనలె నమటకు భాసుడెంత త్రిప్పలుపడినాడు. దానిమీద ప్రతిమాగృహసృష్టి. వాటకములో వాక క్రొత్త యంకము కల్పవ. వాటకము "పేరే అది. ఇంత విశ్సప్రయత్నము. ఆ కవి భావపౌకుమార్య మట్టిది. ఈ ప్రతిమావాబకమున రామాయణము. అయిదు కాండముల కథయున్నది. (సుందరకాండ కథ లేదు) ఈ వాటకమువ వేడంకములున్నవి. ఈవాటకము, శతష ఇదంతయు నీ తృకీయాంకమముపై వాధారుడునట్టు చేసినాడు కవి.

కవి పరమహూక్ష్మదర్శి. రామాయణ మంతయు భరతునినీద వాధారపడియున్నదని భావనమవాళపి వ్యాఖ్యానము. ఈవాటకమునకు 'ప్రతిమావాటకమవి పేరిడినకవి యుద్దేశశుదియ. భరతుడు కైకీయిపొందిన వరముల కమగుణముగా రాజ్యముస్వీకరించి యీలువయేని రామునకు వయోధ్య కేమి పంబంధము? రానణ వధాంతమున రామునివంటి మహాభిమావి, వీతికోవిదుడు పరయువు వంకకు తిరుగడు. తరువాత కథయే లేదు. ఇక్ష్యాకువుల మర్యాదలేదు. సూర్యవంశమునందు. పారంపర్య సౌస్ట్రవము లేదు.

ఈ మహాదుర్దశ మండి రామాయణ కథమ పాగవిచ్చివవాడు, ఇక్ష్యాకుల మర్యాదను రక్షించినవాడు, భారతవర్షమున ప్రాచీనౌన్నత్యమును భావియుగ యుగాంతరముల విలబెట్టినవాడు భరతుడు. ఈ సరమరహవ్య (ద్రష్ట భాసమహాకవి.

పూర్వవంస్కృత నాటక కవులందురును నిట్టే యేదేనాక మహార్థప్రతిపాదవార్థమే తమనాటకములను విరచించిరి.

ఏతాదృశమైన యీ మహావస్తువును తన నూతన కథా నంవిధావము చేత భాసుడు చీత్రముగా పోషించినాడు. నాటకమునకు కథావాయకుడు రామచంద్రుడే. వెనుక నాకపారి (బ్రహ్మశ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాప్రిగారు తమ. పాండవవిజయమునకు కథానాయకుడెవరని యెవరోయడుగగా పొండవులయిదుగురును కథానాయకులేవవి చెప్పినట్టు జ్ఞాసకము. అట్లే యీ నాటకమునకుమ రాము భరత లక్ష్మణులు మువ్వురును నాయకులేమో యనిపించు చున్నది. భరతువకు రామచంద్రునకు నంతయఖభేదాధ్యవపాయము. రామ లక్ష్మణ భరతాత్మక మైనది యొకటియే, దశరథజన్యమైన తేజస్సు,

భరతుని శీలాకృతుల దివ్యరచన వలన కవ్యుద్దిషమైన యీ మహార్థము మిక్కిలి ధ్రకాశించుచున్నది. భరతుని యాకృతి యొట్టిది! సరిగా మూడుమూర్తుల రామచంద్రుడే. రామచంద్రుడేమిటి? దశరథుడే.

'ప్రతిమాగృహమందు భరతుడు మూర్చాగతుడైయుండగా మువ్వురు రాజభార్యలును మమంత్రుడును ప్రవేశింతురు. సుమంత్రుడు ముందువచ్చి పడియున్న భరతుని జూచి

భవత్యశ వఖలు నఖలు ్రవేష్టన్యం

అయంహి పతితః కోఒపి వయస్య ఇవ పార్టి

పూజ్యా రాండ్రు! రారాదు రారాదు. ఇందెవ్వరో యౌవనమందున్న దశరభమహారాజువలె పడియున్నాడు అని పారవడినాడు. ఇంతలో భరతుడుమేల్కని సుమంత్రుని జూచి. "అర్య వ్యాసాలు తి

అని సిలచినాడు సుమంత్రుడు 'ప్రతిమారూపమునున్న దశరథుడు తన్ను సంబోధించు చున్నాడని యనుకొని “జయతు మహారాజు అనబోయి “అహో స్వరసాదృళ్యం అని తెల్లటోయెను దశరథుడు (బ్రతికియుండగా సుమంత్రుని ఆర్య అని సంబోధించెడువాడు కాబోలు కాబోలు నేమిటి? ఇక్ష్యాకువులంద రెవ్వరినైన నట్లే సంబుద్ధి చేతురు దేవకులికుడు భరతునట్లే గుర్తుపట్టినది భరతు డతనిని “ఆర్య అని సంబోధించగా దేవకులికుడు “ఆర్యేతి ఇక్ష్యాకుకులాలాపః ఇల్వయం కచ్చిత్‌ కైకీయీపుత్రో భరతో భవాన్‌ నమ ఈ “యార్య అనునది యిక్ష్యాకువుల మాట మీరు కైకీయాపు(షత్రులైన భరతులా? అనినాడు. ఈ యిక్ష్యాకుల నాటి పాంప్రదాయములు భాసకవికెట్లు తెలియునో

భరతుని రూపమేకాదు స్వరము కూడ దశరథునివంటిదే ఈ స్వరరూస సాదృశ్యములకు మోససోరొండి వారింక నిద్దరున్నారు సీతాలక్షణులు. పాదుకా యాచ్చారము భరతుడు సుమంత్రునితో వనమునకుంబోయి పర్షశాల బయటనుండి రాముని పిలిచినాడు రాముడు లక్ష్మణుని బయటకు పొమ్మనినాడు. లక్ష్మణుడు వచ్చి చూచి.

అయే అయ మార్యో రామః నన రూపసాదృశ్యం

(అహో! అర్యుడు రాముడీయన. కాదు కాదు రూపపాదృశ్యము)

మమ పితృసమం పీనం వక్షః నురారిశరక్షతం

ద్యుతి పరివృత న్వేజోరాశిర్ణగ (త్రియదర్శనః

నరపతిరయం దేవేంద్రోవా స్వయం మధుసూదనః

(శశిరమ్యము పాటిలేనిదియగు మూ యన్నగారి మొగము రాక్షసబాణముల గొట్టమచ్చలు గల చిక్కని నా తండ్రి వక్షస్థలము కాంతిమంతుడు తేబోరాళి లోకము చూడదగినవాడు ఈ రాజు దేవేంద్రుడో సాక్షాత్తుగా విష్ణుమూర్తియో!) అనుకొనెను ఈ సందేహాలంకారము వలన భరతుని పాత్రపోషణ మెంత మహత్తు తెచ్చుకొన్నది. అలంకారము లిట్లుపయోగించుట వనంస్కృత కవుల చేతులలోని యొక వజ్రాయుధము. లక్ష్మణుడు పారపడుటలో గొప్ప యేమున్నది? జానకియీ పారపడినది భరతుడు వచ్చినాడని ఏని శ్రీరామచంద్రుడు సీతాదేవిని తోడి తెమ్మన్నాడు ఆయమ వెళ్లి భరతుని చూచి 'హంతదో తంవేళం దాణి ణిక్కరితో అయ్యఉత్తో ణహి ణహి రూపసాదిస్సం (ఆ ఇంతలోనే బయటకు వచ్చి నాడార్యవుత్రుడు కాదు కాదు రూపసాదృళ్యము) అనుకొన్నది.

భరత - ఆర్యే అభివాదయే భరతోఒహమన్మి

(ఆర్యురాలా భరతుడను నేను నమస్కరించుచున్నాను )

సీతా- (ఆత్మగతం) ఇహిరూవం ఏవ్వ సరజో ఓ విసోఏవ్వ (రూపమే కాదు స్వరయోగముకూడ నదే)

భరతుని నాకృతిచేత స్వరముచేత నిట్టుగాచేసి యతనిని భాసకవి శ్రీరామచందద్రునితో సమానశీలుని జేసినొడు భరతుని యాత్మ పరమోన్నతమైనది కైకీయీ సముద్దిష్ట వరద్వితయ వార్త నిని భరతుడు తల్లిని నిందించినాడు కౌసల్య నాయనా! ఆట్లనరాదు ఆమె నీకు తల్లి అన్నది

4 అతతతననంవావాాలా విశ్వనాథ అవంకలితపాహిత్యం

భరతః- అసీత్‌పురా- నత్విదానిం పళ్యతుభవతీ

త్యక్త్వా స్నేహం శీలసంశ్రాంత దోషై పుత్రాస్తావన్నన్వపుత్రాః (క్రియంతే

లోకీఒపూర్వం స్టాపయామ్యేష ధర్మం భర్ష్యద్రోహా దస్తు మాతావ్యమాతా

(మునువుతల్లి ఇవుడుకాదు. మీరు చూడుడి చెడ్డనడతగల కొడుకులయెడ నెయ్యముజ్జగించి వారిని పరిత్యజించుట లేదా లోకమునందు ఈనూతనమైన ధర్మమును) స్టాపించుచున్నాను భర్మ్శ్మద్రోహము వలన తల్లిమైనమ తల్లికాదు) భరతుని యంతరాత్మ యిచట బుషుల యంతరాత్మల వలె సముగ్చితమై పోయినది

భరతుడు రామునితో వనముననే నివసింతునన్నాడు శ్రీరామచంద్రుడు ఆది తన తండ్రి వాగ్జానమునకు లోపము తెచ్చుటయని వారింపగా నొక్కదానికి రాముడు అనుమతియిచ్చిన నయోధ్యకు పోదునన్నాడు భరతుడు రాముడొప్పుకొనెను అదియిది. పదునాల్లు సంవత్సరములైన తరువాత రాముడు మరల రాజ్యము స్వేకించవలయును ఈ యొప్పుదల జా(గ్రత్తతో భాసుడు నాటకమున నిమిడ్చినది. తన నాటకమంతయు దీనిపైననే యాధారపడి యున్నది మతి రాముడు సరేనన్నాడు భరతుడు లక్ష్మణునితో “అర్యా"” వింటివా! సీతతో ఆర్యురాలా వింటివా! సుమంత్రునితో “తాతా! వింటివా' అని అందరిచేత వింటిమనిపించుకొన్నాడు ఇది భరతునకు విజయము భరతుడు పాదుకలుకూడః బుచ్చుకున్నాడు.

రాః- (ప్వగతం) హన్తభోఒ

సుచిరేణాపి కాలేన యళ కించి న్మయార్జితం

అచిరేణైవకాలేన భరతేనాద్య సంచితం

(అయ్యో చాలరోజులు కష్టపడి నేము సంపాదించిన కొంచెము క్రీర్తియును భరతుడీ కొంచెము సేపటిలో కూడపెట్టినాడు.)

ఇది భరతువిశీలమునకు పై మెట్ట

ఈరీతిగా ముక్కముక్కకు పోషించుకొనుచువచ్చిన భరతుని శిలముపై తన నాటకభారము నంతయు భానకవి యుంచినాడనుటలో దప్పేమున్నది?

ఇంక నీ భరతువి ధశరథమృతిశ్రవణవస్తువునకు చుట్టును సంఘటించిన కథ యెట్టిదో విమృశింపవలయును. దశరథుని మృతి భరతుడువినుట లోకసామాన్యముగా జనకుని మృతి పుత్రుడు వినుటవంటిదేనా? విశషముకలదా?

ఇచ్చట పుత్రుని శీలము చూచినాము. అతడు లోకాతీతుడు. తండ్రికూడ లోకాతీతుడేనా? దశకు డీనాటకమున నొక్క ద్వితీయాంకముననే వచ్చును. ఆ యంకాంతముననే యామహారాదా మరణించును రాముడు ననమేగగాం బుత్రవియోగాతురుడై దశరథుడు ప్రాణాపాయస్థితిలో నున్నాడు దగ్గరనున్న కౌసల్యా సుమిత్రలకు రా జీస్థితిలోనున్నాడని తెలియలేదు అది లోక సామాన్యమైన దుఃఖమమకొనుచున్నారు సుమంత్రుడు రామచంద్రుని దిగవిడుచుటకు వెళ్లినాడు. పాపము దశరథునకు రామస్మరణతక్క నింకొకటిలేదు. “పుత్ర రామ మం పితరం మాం పరిత్యజ్య ఓ మసంజసబద్దేన ధర్మీణ తే కృత్యం వాధిక! కష్టం వ్యాపాలు _____ జః క్‌

సూర్య ఇవగతోరామః సూర్యదివస ఇవ లక్ష్మణో ఒనుగతః

పూర్యదివపావసానే ఛాయేన నదృళ్యతే నీతా!”

(నాయనా! రామ వృద్పడనైన తండ్రిని నన్నువదలిపెట్టి అనంబద్దమైన ధర్మముతోనికేటికి? అయ్యో! కష్టము సూర్యువివలెరాముడు వెళ్లినాడు సూర్యుని దినమువోలె లక్ష్మణు డతని వమసరించినాడు సూర్యదినపావసానముల యందు ఛాయవలె పీత కవంబడుటలేదు )

అ దుఖములో దళరథునకు మనస్సు తక్క మిగిలిన యిం(ద్రియములు పనిచేయుటయేలేదు. ప్రక్కనున్న కౌసల్యను "“నివెన్వరవు” అని యడుగగా నామె “ నేను అన్నిగ్టుడ్డైవ కొడుకునుగన్న తల్లి నని జివాబు చెప్పినది. “ఓహో! సర్వజనహృదయ నయనాభిరాముడగు రామునికి జననివా? అన్నాడు అవును అన్నది

రాజా - సారవతీ ఖఇల్వసి త్వయాహిఖలు రామోగర్భే దృతః

(నీవు సారవంతురాలవు. రాముని గర్భమునందు. ధరించితివి)

ఇది దశరథుని రామచంద్రునియందలి(ప్రేమ.

ఇంతలో సుమంత్రుడు వచ్చెనన్నారు “రామువితో గూడనా” అని యడిగినాడు దశరథుడు. “కాదు రథముతో నన్నారు

రాజా- హన్యః (ప్రాప్తో యది రథో భగ్నో మమ మనోరథ

నూనం దశరథంనేతుం కాలేన (ప్రేషలోరథః

(శాన్యమైన రథమేవచ్చినచో నామనోరథము భగ్నమైనదన్న మాటయే దశరథుని తీసికొని వచ్చుటకు యముడు రథమును పంపించెనాయేమి?)

రాబోవు తన మృతి తననోటిమండియే చెప్పుకొన్నాడు ఈద్వని సర్వసంస్కృత నాటకములయందును ద్యోతకమగుచున్నది. ప్రధమాంకమందున్న వల్కలవృత్తాంతము నిట్టిదే. ఈవిషయమున సంస్కృతనాటక కవులు ఎవరినాటకమునవారు పట్టాభిషిన్తులు అందరికన్న గొళిదాస భవభూతులు

సుమంత్రుడు వచ్చినాడు దశరథుడు “సీతారామలక్ష్మణులు బాగున్నారా” యని యడిగెను మమంత్రుడు “బాగున్నారు” అనెను దశరథుడు “అట్సుగాదు, ఒకరాకరిపేరేచెప్పి బాగున్నారు” అని చెప్పుమనెను

సుమంత్రుడు మొదట రాముని తరువాత లక్ష్మణుని తరువాత పీతను చెప్పెను దశరథుడు అట్టుకాదు అది అక్రమము

'రామో వైదేహీ లక్ష్మణ ఇత్యభిధీయతాం

రామలక్ష్మణయోర్మర్యే తిష్ట త్వత్రాపిమెథిలీ

బహందోషా ణ్యరణ్యాని సనాధైషా భవిష్యతి

(రాముడు సీత లక్ష్మణుడు అని చెప్పబడుగాక. రాను లక్ష్మణుల మధ్య సీత యుండుగాకు అరణ్యములు బహు దోషములు. అవిడ యొప్పుడును భర్తతో గూడి యుండుగాక). "

6

వత విశ్వనాథ అనలకలితపాహిత్యం

ఇదిమురల తాదృశమైనధ్వవి పైగా దశరథుడిట్టు కోరుట మిగులస్తభావము. ఈ ద్వనిరమ్యత సంస్కతనాటక సంగీత సభామధ్యమున నిత్యశ్రుత్యావహాతమను చుండును.

ఇది సంస్కృత నాటకముల కాయువుపట్టు

సుమంత్రుడు వచ్చి రాజుతో రెండు మాటలు మాటాడినాడు రాజూ స్థితి (గ్రూంచినాడు. “రజా అప్రతీకారమైన దశయందున్నాడని” తక్కిన మంత్రులకు కబురంపించినాడు

రాజింకొక రెండు మాటలు మాటాడి కైకీయికి “రాముడు ననమునకు వెల్లినాడు. నేను చనిపోయినాను భరతుడు సిలువబడుగాక. పాపము సఫలమగుగాక యని కబురంపించి యాకాశమువంక( గనినాడు

ఆ మహావసాన కాలమందు నిత్యసత్య(వ్రతుడు రాజర్షి యిక్ష్యాకు కుల శిరోమణియగు దశరథభమహారాజునకు పితృదేవతలు కనంబడిరి ఆతని కధోదృష్టి పోయినది. వీళ్లు తెప్పించినాడు

రాజా (ఆచమ్యానలోక్య)

ఆయ మమరపతేస్పఖా దిలీపో రఘురయ మత్ర భవానజః పితా మే

కిమభిగమన కారణం భవద్భి. సహవసనే సమయోనుమాపి తత్ర

రామ వైదేహి లక్ష్మణ అహమితః పిత్తూణాం సకాశం గచ్చామి హే పితరః అయమయమాగచ్చామి (మూర్భయా పరామృష్టు)

(కాంచుకీయో యవన్‌కాస్తరణం కరోతి) సర్వే = హాహా మహారాజు హా[హా! మహారాజ (విష్కాంతాస్పర్వే)

రాజు- (ఆచమనము చేసిచూచి)

ఈయన యింద్రనఖుడైన దిలీపుడు ఈయన రఘువు. ఆపూజ్యుడు నాతండ్రిత్రైన యజుడు మీరువచ్చిన కారణమేమి? ఓహో! నేనుగూడ మీతోంగలసి యచట వసించు సమయమైనదా రామ వైదేహి! లక్ష్మణ నేను పితరులసన్నిధికి పోవుచున్నాను. ఓపితరులారా! ఇదె ఇదె వచ్చుచున్నాను

(మూర్చచేంతెలివి తప్పుచున్నాడు (కాంచుకీయుడు తెరలాగు చున్నాడు). అందరు అయ్యో మహారాజు (అందరు ని(ష్కమింతురు)

ఇట్టి ఘట్టము సంస్కృత సారస్వతమున నింక నెక్కడనులేదు ఇతర పారప్వతముల నుండుటకు వీలేలేదు ఇందులోమున్న గొప్పదనము ద్యోతకమగుటకు ననాతన మతధర్మ కర్మలయందు నంపూర్షమైన విశ్యానముండవలయును కాదా కావ్యరసాస్వాదన తత్పరత్వమున( దాత్కాలికముగ నట్టి విశ్వాసమునైన ననుభవింపవలయును

రాజునకుంభితరులు మువ్వురేగోచరించుటయేల? దిలీపునితండ్రి తాతలు రాలేదో? రాలేదు ఎప్పుడును పితాళ్ళు మువ్వురే యుందురు పిత్రాదిత్యవసురూపులు (సు రుద్రా దిత్యరూపులు అని యుండవలెనా* -సంపా) పితృ పితామహ (స్రపితామహులు (గ్రసితామహుని తండ్రికి స్వర్గపాథేయ మిచ్చి పంసింతురు. ఇక దిలీపునకు స్వర్గపాథేయమిత్తురు. రఫ్వుజ దశరథులింకః బితరులు రామచంద్రువకు. - సంయమిలేంద్రియుడు రాజర్డీ ప్రత్యర్పృష్టిగల దశరథునకు పితాళ్ళు కనంబడుటయీ పనాతన ధర్మమునకంతకు ధ్వవిబీజము వ్యాసాలు _____లలననుతయలవయననాా.. .

పంచమాంకమున రాముడు దశరథుని యాబ్దీకము బెట్బటకు పూర్వపుదినమునాటి రావణుని భైక్షుకవేషము తద్వృత్తాంత మంతయు వచ్చును

భాస భవభూతులలో నియాస్తిక్యము మిక్కుటముగానున్నది. కాళిదాసులోనున్నది కాని యది రాచరికమునకు లొచ్చైవది భవభూతి శతానందుడు తాను పురోహితుడునై యుండి రక్షించుచున్న ఇంటికొక్కనివలన నష్టము కలిగినా ధిగ్చాహ్మణ్యం అన్నమాట చెవుల బ్రతిధ్వనించుచునే యుండును

భాసుడు మహాతపశ్ళాలియై యుండనోపు. యతికూడనేమో? జనకుని పృర్విరాజచరిత్ర వ్యాఖ్యానకారుడు జనరాజు 'పో ఒ గ్నిరపి భాసమునేః కావ్యం విష్ణుధర్మాత్‌ ముఖాల్‌ త్యక్తవాన్‌ అని యెచ్చటో ఒక శ్లోకవ్యాఖ్యానమున భాసునిగూర్చి వ్రాసినాడు

తరువాత (గాంచుకేయుడు యవనికలాగుచున్నాడు రంగముమీద మృతిలాక్షణిక విరుద్దముగాని అందరును అయ్యో మహారాజు అని గొల్లుమన్నారు సరిగాః బ్రాణోత్కమణ సమయమందలి యా రోదనద్వని యిది.

భాసుడంత పరిణతళిల్సి.

భాసుని శిల్పమునకింకొక యుదాహృతి చతుర్ధాంకమున రాముని జూచుటకు భరతుడు సుమంత్రుడు వెళ్ళినపుడు లోపలికి పోవుచు భరతుడు సుమంత్రుని రారీమి;

సుమం(త్రః- అహం పశ్చాత్‌ వ్రవేశ్లామి స్వర్గం యాతే నరాధిపే విదితార్థస్య రామస్య మమైత త్పూర్వదర్శవం

(నేను తరువాత నచ్చెదను రాజు చనిపోయిన తరువాత రాముని నేనిదే మొదట చూచుట)

ఈ లోకపామాన్య ధర్మము ఆతల రామచంద్రుడు ఈతల సుమంత్రుడు అందుచేత రపఖండమై పోయినది భరతుని తరువాత సుమంత్రుడు కనిపించగానే గొల్లుమన్నాడు రామచంద్రుడు ఇదిలోక సంగ్రహము ఇదే మహా కవులయందు దేదీష్యమానముగ వెలుగునది. ఇది పాఠకుల హృదయముగరిగించి రసపాక్షాత్కారమిప్పించునది. దీనివలననే కవి రన సిద్దుడగునది

ఈళ్లోకముతో కథ వెనుకబడినది. మరలం గవి కథ నంది పుచ్చుకొన్న పద్ధతియే శిల్చమున కుదాహృతియన్నది

రామచంద్రునకు ముఖము శోకవారిచేత( గలుషితమైనది. మొగము కడుగుకొనుటకు నీరమును లక్ష్మణుని తెమ్మన్నాడు రాముడు భరతుడు తానుండగా పెద్దవాడైన లక్ష్మణుడట్టు చేయగూడదన్నాడు. భరతుడు నీళ్ళు తెచ్చెను

రామ. - (ఆచమ్య) మైథిలి (నాటకము మొత్తముమీద రాముడు సీతను ఇంకొక రీతిగా పంబోధించిన చోటు లేదు ఆ మైథిలి యని పిలుచుట నసీతకంత యిష్టము కావలయును)

విశీర్యతే ఇలు లక్ష్మణస్య వ్యాపారః (లక్ష్మణునకు పని తగ్గుచున్నది)

రి యా విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

సీతా - ఆయ్య ఉత్త ణంఏీది నాసినుస్యూసిదవ్యో (ఆర్యపుత్ర ఇతనిచేతకూడ నీవు శుశ్రూషయితవ్యుడవే) ఈ మాటలో రాముడు భరతుడు వనమునందుండునన్న యర్థము శంకించుకొని నుష్టు ఖల్విహలక్ష్మణః శుశ్రాషయతు తత్రస్టో మాం భరతః శుహ్రషయతు (ఇందుండి లక్ష్మణుడు అందుండి భరతుడు సేవింతురుగాక అన్నాడు ఇది చమత్కారమయిన కథాప్రవేశము ఇట్లు కాదేని యా్రస్తావనన భరతుడెట్టు తెచ్చియుండునో? అందరును మహానాగరులు అమితసుకుమార హృదయులు ఆస్వాదించ దగిన దానిని చెప్పం జూచుటవృధా ప్రయత్నము ఇట్టు చెప్పినచో నాటకమంతయు మరల (ప్రాయవలయును ఆంధ్రులకు తమ భాషలో మహానాటకములింతవరకు పుట్టలేదని జిజ్ఞాస ఆ కోర్కి సఫలముకావలయునన్నచో( బాశ్ళాత్య నాటకముల సైంబడి వెదకులాడుకొనుటకన్న సంస్కృత -వువ్చుమాల కాళిదాస నాటకములు అభిజ్ఞాన శాకుంతలము. కాళిదాసు కావ్యములలో బుతు సంహారమును వదలి తక్కిన మూడుకావ్యములు ఇంచు మించుగా సమానమైన ప్రతిష్ట కలవి నాటకములలో ఒకదానికంటె ఒకటి అధికమైన ప్రతిష్ట కలది అభిజ్ఞానళశాకుంతలమునకు ఉన్న ప్రతిష్ట సంస్కృతములో మరి ఏ నాటకమునకు లేదు ఈ నాటకము చదివి గెటీ అను గొప్పజర్మను కవి నృత్యము చేసినాడట ఈ నాటకము స్వర్గ్షమధ్యములకు లంకె వంటిదని చెప్పినాడట ఈ వాక్యము యొక్క అర్ధము వ్యాఖ్యానముచేత కాని 'సేశలముకాదు స్టూలముగా చూచినచో మొదటిసారి శకుంతలా దుష్యంతులు భూలోకమున కలిసికొనిరి దుష్యంతు డామె తన భార్య అని మరచిపోయెను ఆమె వెడలిపోయెను వారు చివరిసారి కలిసికొనుట స్వర్గములో జరిగినది. ఈ కలిసికొానుటను గూర్చి ఈతడు వ్యాఖ్యానము చేసినాడని చెప్పవచ్చును ఇది సామాన్యపు మాట మరి కొంతలోతుగా చూచినచో ఇట్లు అనవచ్చును శకుంతలను మొదట రాజు చూచినప్పుడు వానికి శకుంతల యొక్క శరీర సౌందర్యమునం దభిలాష కలను ఆమెను అనుభవించవలెనని కోరిక కలను ఈ అభిలాష మర్త్య లోకమునకు సంబంధించినది శరీర సంబంధముతో కూడినది లోకమున ఎవరైనను తొలుతటిసారి అనుభవము కలుగుటకు మిక్కిలి కష్టపడుదురు అనుభవము కలిగిన తరువాత దానియందు నిరాదరము కలుగును అట్టు కలుగకున్నచో ఆ వాంఛయందు మర్త్య విషయము కంటె అనగా భౌమమైన సంబంధము కంటె, దివ్యమైన, సంబంధము ఎక్కువగా కలదని చెప్పవలెను భౌమ మవగా శరీర సంబంధి దివ్యమనగా ఆత్మ నంబంధి తుదకు దుష్థంతు డామెను ప్వీకరించెవవగా శకుంతలను అమభవించవలయునన్న కోరికచే కాదు ఆ కోరిక పూర్వమే పిద్దించినది. తాను చేసివపవిని నిలబెట్బకొనుటకు తన ధర్మమును తాను నిర్వర్తించు వ్యాపాలు లావాలా కీ

కొనుటకు ఇది దివ్యమైనది. స్వర్గమునకు సంబంధించినది దుష్యంతుడు శకుంతలను స్వీకరించుటలో తన భార్యగా స్వీకరించెను భార్యగా పాలించెను అప్పుడామె శరీరమునందలి వాంఛ తక్కువ ధర్మము నందలి వాంఛ ఎక్కువ భౌమమైన కోరిక ఈ రీతిగా దివ్యమగును దాంపత్యముయొక్క పరమార్థమిది మానవ జీవితము యొక్క రహస్యమిది ప్రేమ అని చెప్పబడు నన్తువు ఇది ఇది పరమోత్తమస్థితిలో శాకుంతల నాటకమందు నిరూపింప బడినది కనుక గెటీ ఈ నాటకముమీద అట్టు వ్యాఖ్యానముచేసి ఉండవచ్చును కాళిదాసు పరమశైవుడు ఆయన నాటకములు మూడింట తొలుత శివస్తోత్రమే చేసెను శాకుంతలము మొదట ఎనిమిది శరీరములుకల శివుని వర్లించెను ఈ వర్ల్షనలో శాకుంతలములోని పాత్రల నిన్టేశము కలదని పండితులు చెప్పుచున్నారు ఏది రెండు కాలములు నిర్సర్తించును మొదలైన నర్గనలో దుష్యంతుడు ుంతల అనసూయ ప్రియంవద నిరూపింపబడినారని వ్యాఖ్యాతలు చెప్పుదురు. ఇందులో కాళిదాసు సర్వసృష్టి యొక్క మూలస్వరూపము చెప్పినాడని అనవచ్చును సర్వసృష్టి స్త్రీ పుంపయోగోద్భవ ఈ రహస్యము ఈ పద్యమునందున్నది కాళిదాసుయొక్క కావ్యవస్తు విది అని అర్ధము ఒక కవి యొక్క కావ్యము. వాడు తీసికొనిన వస్తువు యొక్క ఉదాత్తతనుబట్టి భాసించును. కాళిదాసు తీసికొనిన ఈ వస్తువుకంటె అధికమైన వస్తువు సృష్టిలో ఉండుటకు వీలులేదు అందుచే అతని నాటకము పరమోత్తమమైనది పరమోత్తమముగా నిరూసించినచో అతని అంతటికవి లేడందుము. కాళిదాసు సరిగా అట్లే చేసెను దుష్యంతుని కథ భారతేతిహానము నందున్నది ఇతిహాసము నందెట్టున్నదో నాటకమునందు అట్టే ఉన్నచో విశేషమేమియులేదు ఇతిహాసమునందలి కథకు కథాలక్షణము మాత్రమే ఉండును ఇది ఒక రాజకథ, పూర్వమెట్టు జరిగినదో వ్యాసమహర్షి దానినట్టు చెప్పెను నాటకములలో అట్టు చెప్పుటకు వీలులేదు నాటకము రసప్రధానమైనది నాటకకవి తన రసమునకు అనుగుణముగా దానిని మార్చును భారతములోని కథ ఇట్లున్నది. దుష్యంతుడు వేటకు వెళ్ళెను అచట శకుంతలనుచూచెను అతనికామెయందు కోరిక కలిగను ఆమె జన్మవృత్తాంతమడిగి తెలిసికొనెను తన్ను పెండ్లి చేసికొమ్మునెను ఆమె తనయందతనికి కలిగిన కుమారుని చక్రవర్తిని చేయుదునని వాగ్దానమిచ్చినచో పెండ్లి అడుదుననెను అతడు వాగ్దానము చేసెను పెండ్లి ఆడెను ఆమెగర్భవతి అయ్యెను పట్టమహిషికి తగినట్టుగా నిన్ను రాజధానికి తీసికొనిపోవుడునని మాట ఇచ్చి అతడు వెడలిపోయెను ఆమె కుమారుని కనెను అ కుచూరున కై దేండ్లువచ్చెను రాజామెను పిలిసించుకొనలేదు. అపుడోమె తనంతటతాను రాజుదగ్గరకు పోయెను రాజు తన మంత్రులకు తెలియకుండ అడవిలో ఈమెను పెండ్డాడిను ఈమె నాభార్య అన్నచో వారేనుందురో అని రాజా భయపడి నేను నిన్ను పెండ్డి ఆడలేదని ఆమెతో ఆబద్ధమాడెను అవు డాకాశావాణి “రాజా ఈమె నీ భార్యయే స్వీకరించు” మని చెప్పెను రాజా స్వీకరించెను. ఇది భారతములోని కథ ఈ కథను కథగా నాటకము గ్రాసినచో అబద్దమాడినవాడు నాయకుడు కావలసివచ్చుము అంతకంటె నాటకమునకు రసభంగహేతువు వేరీ ఉండదు. రాజబద్ధ మాడకూడదు. అమె వచ్చినంతవే నిజమే నీవు నా భార్యవని అతడు 10 లానానలనానాయుల. ాగ్రాజాజజాయలాలాచాలాల విశ్వనాథ అనసంకలితపాహిత్యం

స్వీకరించనలెమ అప్పుడు కథయే లేదు. కథకోసము స్వీకరించరాదు. రసముకోస మబద్ధమాడరాదు. ఇది ఎట్టు పాపగును అందుచే మహాకవియైన కాళిదాసు. రాజు మరచిపోయినాడని కల్పించెను ఒక స్త్రీని పెండ్లాడి. ఆమెను మరచిపోవుట సంభవమా? వానికి పిచ్చి ఎక్కినచో మరచిపోవచ్చుము మెదడునకు దెబ్బ తగిలిన మరచిపోవుట జరుగునని నేటి పాశ్చాత్యకథలు కొన్ని చెప్పుచున్నవి మరియు భారతములోని శకుంతల కొడుకును తీసికొని ఐదేండ్ల తర్వాత వచ్చెను అన్ని ఏండ్ల మీద రాజు మరచిపోయినను మరిచిపోవచ్చును ఈనాటకములోని శకుంతల తానేడునెలల గర్భిణిగా ఉన్నప్పుడు వచ్చెను ఏడునెలలలో మరచిపోవుట మరియు అసంభవము మరచిపోవలయుననగా రాజునకు పిచ్చి ఎత్తవలయును. పిచ్చి ఎత్తినచో కథలేదు మనస్సునకు దెబ్బతగులవలెను అప్పుడు రాజా వ్యాధి[గ్రస్తుడు కనుక మనమేమియు అనలేము బజాలిపడుదుము ఈ రెండు కారణములు కాకుండ రాజు మరచిపోవలయును అది ఎట్లు సంభవము? రాజు యొక్క విషయమునే మరచిపోనలయును మరే విషయమును మరచిపోరాదు అట్టి స్థితి ఒకడున్నచో అపుడు కథ కథగా ఉండును రసభంగము కాదు రాజునకు అట్టిస్టితి ఎట్టు వచ్చును? రనభంగము. కాకుండ ఎట్టు చేయవలయును? ఇందుకొరకు కాళిదాను రెండు మహావిషయములను కథలో చొప్పించెను మొదటిది దుర్వాసుని శాపము ఆ శాపమువలన రాజు శకుంతల వివాహ కథను మరచిపోయెను అట్టు మరచిపోగా మనకు అతని యందు జాలి కలుగును రసబుద్ది కలుగుట కష్టము. ఆ నురవిపోవుట చెరిసగముగా ఉండవలయును ఈమెను పెండ్డాడితినని అతని అంతఃకరణము చెప్పుచుండవలెను మనస్సు మరచిపోవలెను. అప్పుడు కథ కథగా ఉండును రసభంగముకాదు శాసమువలన మరచి పోవుట జరిగినది ఆ కల్పన సరిపోయినది అతడు సగము మరచిపోవుట ఎట్టు? సగము మరచిపోవుట ఎన్నడును జరుగదు మరచిపోవుటకాని జ్ఞాసకముండుటకాని మనో లక్షణము మనస్సు మానవునియందు కదలుచుండును అది దాని అంతట అది కదలునా? వెనక కదలించెడి వస్తువు వేరై ఉన్నదా? ఉన్నది దానిపేరు అంతఃకరణము. అంతః కరణమందు మరపుండదు మనస్సునందు మరపుండును సామాన్యమానవుల యంతఃకరణము మిద్రించుచుండును మనస్పాకటే పని చేయుచుండును పరమ సత్పురుషుల యందు బుషులవంటి వారియందు, యోగీశ్చరులనంటి వారియందు అంతఃకరణము నిద్రపోదు అందుచే కాళిదాసు దుష్యంతుని రాజర్షిగా సృష్టించెను సత్పురుషుడుగా సృష్టించెను ఒక యోగివంటివాడుగా సృష్టించెను అతని మనస్సుమాత్రమే దుర్వాసుని శాపముచేత దెబ్బతిన్నది రాజు శకుంతలను తాను వివాహమాడలేదని చెప్పినప్పుడు కూడ వాని అంతుకరణము పెండ్లి ఆడితివని చెప్పుచునే ఉండెను కాళిదాను యొక్క రచనలోని సౌందర్య మంతయు ఈ విషయము మీద ఆధారపడి ఉన్నది. రాజు ఇటువంటివాడు అని తాలుతనే కవి మనకు చెప్పినాడు తాను క్షత్రియుడు శకుంతల బ్రాహ్మణ స్తీ వలె ఉన్నది అమెను దాను పెండ్లాడవచ్చునా? అని సందేహపడినాడు కాని ఇట్లనుకొన్నాడు ఈమె నిపస్పంశయనుగా క్షత్రియుడు పెండ్లి ఆడతగివ స్రీయీ ఎందుచే ననగా ఈమె యందు నామనస్సు అలగ్నమయినది. కనుక ఇది ఏమి కారణము? దానిని నేను వ్యాసాలు నాం. శీ!

తినవలయునని కోరిక పుట్టినది కనుక ఆది తినదగినదే అనుట తర్కమా? ఆలోచనయా? అందు వివేకము కలదా? కాని ఈ వాక్యము యొక్క బలమెచ్చట ఉన్నది? సంశయ ప్థానములయందు సత్పురుషుల యంతఃకరణమే (ప్రమాణమని చెప్పుటయందు. తాను పత్పురుషుడు - తన అంతః కరణము తప్పుమార్షమున పోదు - అనగా బుషివంటివాడు. అతని కొకదాని యందు కోరిక కలిగినచో అది సేవించ తగినదే అగును పామాన్యమానవులయందు మనస్సు దాని ఇష్టమువచ్చి నట్టు లాగును సత్పురుషులయందు మనస్సు అంతః కరణము యొక్క అధికారములో నుండును మనస్సునకు ప్రాధాన్యము లేదు అందుకనియే రాజా శకుంతలను తిరస్కరించినను రాజు యొక్క అంతః కరణము తానామెను పెండ్డాడెనని చెప్పుచున్నది కావున రసభంగములేదు ఇట్లు కథ కథగా ఉండుటకు రసభింగము కాకుండుటకు పునాదివేసి దానికి కావలసిన మార్పులు నాటక రచవ కొరకు కాళిదాసు చేసెను. దుర్వానుని శాపము వలన రాజు శకుంతలను మరచిపోవును. కాని మరల ఆమె జ్ఞాపకము రావలయునుగదా అందుకొరకు ఉంగరము కల్పించెను ఆ ఉంగరముమీద ఎన్ని అక్షరములు కలవో అన్ని దినములలో ఆమెను రాజు తీసికొనిపోవునని మాట ఇచ్చినట్టు కల్పించెను నాటకమునకు నాయకు డుండును. నాయిక ఉండుము రాజునకు చెలికాడుండును ఆమెకు చెలికత్తెలు ఉందురు. అందుచేత విదూషకుడును, ద్రియంవదానసూయలును కల్పింపబడిరి ఇంతకథ ఊరకే జరుగదు ఇంతకును భర్త భార్యను మరచిపోయితి ననుటకు ఆమెకప్పుడు మంచిరోజులు కావుగదా ఆమెకు చెడ్డరోజుల యొక్క ఫలితమును తొలగించుటకు కణ్వుడు సోమతీర్థమునకు వెళ్లెను అప్పుడు రాజు శకుంతలను చూచెను. కణ్వుడు లేనప్పుడు వీరి సంబంధము కుదిరెను ఇది ఒక కల్పన. దీనిచేత వారి సంబంధములో శృంగారరసము మిక్కిలిగా భాసించునట్టు (వ్రాయుటకు వీలైనది. అమె అప్పరసల్షైన మేనక కుమార్తె రాజా నిరాకరింపగా మేనక శకుంతలను తాను తీసికొని పోయెను మరీచ్యాశ్రమములో ఉంచెను ఇదియు మూల కథలో లేదు. ఇప్పుడు గెటే చెప్పిన స్వర్గ మర్య్యముల ముడిపెట్టటలయుము నిరాకరింపబడి వెడలిపోయిన శకుంతల తనంతటతాను రాదు తిరిగి వచ్చినచో అది ఆమెకు గౌరవ నష్టము మరియు రాజానకు బ్ఞాపకమువచ్చిన తరువాత ఆమెకు వార్త వంపుటకైనను శకుంతల ఎచ్చట ఉన్నదో అతనికి తెలియదు అందుచేత రాజు మరొక హేతువుచేత మరీచ్యాశ్రమమునకు వెళ్ళవలెను. ఎట్టు పోవలయును? ఇంద్రునకు, రాక్షసులతో యుద్ధము కలిగెను ఇంద్రుడీరాజు యొక్క సహాయమడిగిను ఇంద్రుని సారథి మాతలి వచ్చి రాజును స్వర్గలోకమునకు కొనిపోయెను. తిరిగివచ్చుచు మరీచ్యాశ్రమమందు తన కొడుకును చూచెను. భార్యను కలిసికొనెను ఈ కలయిక ఇట్లు జరుగుటకొరకు కాళిదాసు దీనినంతను కల్పించెను ఇందులో మరి యొక కల్పన కలదు మాతలి వచ్చి ఒక భూతమువలె విదూషకుని పట్టుకొని బాధించెను దాని వలన రాజునకు కోపము వచ్చెను మాతలి అట్లేల చేపెననగా ఎందుకు చేసెనో మాతలియే చెప్పెను రాజు శకుంతలా వియోగ దుఖములో ఉన్నాడు అట్టి దుఃఖములో ఉన్నవాడు యుద్ధముచేయుటకు తగడు ఆయనకు కోపము తెప్పించవలెను. ఇది కారణము దీనివలన ఇంకొక అర్థము వచ్చుచున్నది. విదూషకుని ఎవడైన ఏమైన 12 అవవవజావావాా. విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

చేసినచో రాజున కెంతయో కోపము వచ్చునన్న మాట రాజునకు విదూషకుని మీద అంత ప్రేమ ఉన్నదని కల్పించుట ఒక రహస్యము అది చాల నిగూఢమైన విషయము నిజమునకు కాళిదాసు చేసిన ఈ సృష్టిలో శృంగార రసదృష్టి చేత శృంగార రసభావముచే వారిద్దరికిని భేదము లేదు దుష్యంతుని యొక్క ఒక శృంగార భావన విదూషకుడుగా రూపు కట్టినది ఇది ఆ నాటకములో ఒక పరమ రహస్యము ఈ రీతిగా ఉంగరము శాపము విదూషకుడు ప్రియంవదావసూయలు శకుంతల చెడ్డ రోజులు రాజు యొక్క అంతఃకరణము మేలుకొనుట మేనక శకుంతలను తీసికొనిపోవుట రాక్షసులతో యుద్దము మరీచ్యాశ్రమమున శకుంతలా. దుష్యంతులు కలిసికొనుట (క్రొత్తకల్పనలే

ఈ రీతిగా కథను రసమును భద్రపరచి వానికి కావలసిన మార్పులను కూడ సిద్ధపరచి కాళిదాసు నాటక రచన ప్రారంభించెను సంస్కృత నాటకము రసప్రధానమైనది ఒక కథ ఉన్నచో సర్వమును రసవంతముగా ఉండదు కొన్ని భాగములు రసవంతముగా ఉండును. కొన్ని భాగములు వట్టి కథలోని అంశములుగా ఉండును ఇట్టి వానిని సంస్కృత నాటకములో విష్కంభములయందు. 'ప్రవేశకములయందు. సూచింతురు

ద్వితీయాంకారంభమున ఒక విష్కంభము కలదు అందులో విదూషకుడు (ప్రవేశించి రాజు వేటయందు మరగి ఉన్నాడనియు శకుంతలయందు (ప్రేమకలిగి ఉన్నాడనియు చెప్పుట జరిగినది తరువాత రాజు వచ్చి తన (ప్రేమ కథ అంతయు చెప్పెను ఇట్లు రాజు యొక్క (ప్రేమ కథ నూచింపబడెను మూడవ అంకము మొదట శకుంతల అన్వస్థ్రగా ఉన్నదని చెప్పబడెను ఆది విరహావస్థ్రగా భాసించెను నాల్గవ అంకము మొదట దుర్వాసుని శాపకథనము జరిగెను మరియు చంద్రు డస్తమించుటయు సూర్యుడుదయింప బోవుటయు వర్షింపబడెను ఈ నర్లనలో శకుంతలకు రాబోవు ఆపద సూచింపబడెను ఆరవ అంకము మొదట ఉంగరము దొరకుటయు రాజునకు శకుంతల జ్ఞాపకము వచ్చుట మొదలయిన కథలును విష్కంభములుగా చెప్పబడినవి ఈ విష్కంభములు తరువాతి కథమ సూచించుటయీ కాక కథా వస్తువును ధ్వనించుటకూడ చేయుచున్నవి సంస్కృత నాటకములలో (ప్రవేశక విష్కంభములు కాని ఆంకాస్యము అంకావతారము చూలిక మొదలైనవి కాని భవిష్యత్‌ కథను కథా మర్మమును సూచించుటయే (ప్రధాన లక్షణములు కలవిగా ఉన్నవి సంస్కృత రూపక శిల్పము యొక్క రహన్యము నాటక కథ యొక్క భిన్నాంగములన్నియు కలిసి ఒక మహావస్తువుగా భాసింపచేయుటగా

= కనిపించుచున్నది సూచ్యార్థ నూచనము నంన్సృత నాటకమునకు ప్రాణప్రదముగా

కనిపించు చున్నది రాబోవు కథ నూచింవబడుట నూచ్యార్థసూచనము ఇట్టు సూచింపబడుటలోని అర్థమేమనగా భవిష్యత్తులో జరుగబోవునది తత్పూర్వమందే విర్షిష్మమయి. ఉండువని చెప్పుట జీవులు తమ కర్మానురూపముగా బ్రతుకుదురు ఆ కర్మ ఇదివరకీ నిర్లీతమై ఉన్నది అది వివతమగుటయే మానవజీవితము ఈ రహన్యము (ప్రధానముగా చెవ్పునదియే నాటకముగా భారతీయులు భావించిరని చెప్పవచ్చును ఇతర నంన్కత నాటకకర్తలు నాటకాంగములను అధికముగా ఉపయోగించగా కాళిదాను తన నాటకమంతయు నాటకాంగముల (ప్రసక్తి లేకుండగనే సూచ్యార్థ సూచనముగా విర్మించెను వ్యాసాలు తనన శతి

దుష్యంతుడు లేడిని తరుముచుండగా అతడు మృగానుసారి ఐన పినాకివలె ఉన్నాడని సారథి చెప్పను ఆయన తాను నత్పురుషుడనని చెప్పికొనెను ఈ రెంటిని పమన్వయించి చూచినచో దుష్యంతుడు రాజర్షి అని చెప్పవలెను దుష్యంతుడు ధర్మము నేమాత్రము వదలిపెట్టడు తల్లి (వ్రత పారణము చేయుచున్నది ఆ వేళకు దుష్యంతుడచ్చట ఉండవలయునని కబురు పంపగా అతడు మనస్సులో కష్టపడెను బుషులు అతని నచట రాక్షసబాధా నివారణము కొర కుండు మనిరి ఇట బుషుల కార్యము అటు గురుజనుల ఆజ్ఞ ఈ రెంటి నడుమబాధ పడుచున్నానని అతడు అనెను నిజముగా అతడు శకుంతలను వదలొపెట్టట ఇష్టము లేనివానినలె మనకు కన్పించును అతడు శకుంతలయందు బద్దానురాగుడై బుషుల కార్యము మీద సాకుపెట్టి చెప్పుచున్నాడా అనిపించును కాని అతని ఆత్మలక్షణము చూచినచో అతడు బుషులయందలి గౌరవముచేతనే ఆగిపోయినాడని చెప్పవచ్చును ఈ రాదా గొప్ప పరా(క్రమవంతుడు ఇంద్రునకు సాయపడినవాడు మరియు అతడు మిక్కిలి దయావంతుడు సముద్ర వ్యాపారముచే ధన మిత్రుడమ వర్తకుడు ఓడమునిగి చనిపోయినాడు అతనికి సంతానము లేదు అతని అస్తి రాజునకువచ్చును రాజు అ ధనవంతునకుగల ఖార్యలలో ఎవ్వతి ఐన గర్భవతిగా ఉన్నచో ఆ కలుగబోవు పంతానమునకు వాని ధనము చేరవలయునని ఆజ్ఞాపించెను మరియు ప్రజలలో ఎవ్వరెవ్వరికీ ఆపద జరిగినను వారి వారికి దుష్యంతుడు బంధువుగా ఉండువని చాటింప వలసినదని రాజు చెప్పెను ఆయన అంతటి దయావంతుడు అతడు గొప్ప వైరాగ్య వంతుడు స్వర్ల్ణయానము చేయగలవాడు తనకు కలిగిన విన్మరణము ఎట్టు బరిగినదో తెలియక తనయందు అధర్మము జరిగినదేమో అని భయపడినవాడు ఆయన శకుంతలను నిరాకరించుచునే ఆమె తవ భార్య అము అలిజ్ఞానముకలవాడు. దీనిపేరీ ఆతనియం దంతుకరణ ప్రవృత్తి మేల్కొన్నదనుట శకుంతలను నిరాకరించుటచే అతని హృదయ మారాటపడుచుండెను ఆ ఆరాటమువనకు రా జిట్టర్థము చెప్పెను ఆమె తన భార్యయే కావలెను లేనిచో తన గుండె ఎందు కారాటపడును? ఈ మాట పరిగా ఎట్టున్నదనగా మొట్టమొదట శకుంతలను చూచివప్పుడీమె క్షత్రియ పరి[గ్రహయోగ్యయే లేనిచో నా మన స్పీమెయందు వీటికి లగ్నమగుము అనువట్లున్నది. ఇది రాజు యొక్క రాజర్షి లక్షణము. శుంతల యౌవనవతితైై. తనకు తగిన భర్తను పొంద వలయునన్న కోరికతో ఉన్నది. మిగుల లజ్బావతి (ప్రథమాంకమున తన కోరిక సూచించునే కాని నోటితో అనదు మూడవ అంకమున ఆమె కోరిక ఎంతయో విజృంభించెను దుష్టుంతునకు లేఖ [వ్రాయుటకు కూడ ఆమె వెనుతీయలేదు ఆమె అంతటి గాఢమైన శీలము కలది. నాల్లన అంకముముబట్టి అమె లేళ్లతో చెట్లతో బంధువుగా ్రవర్తించగలిగినంత మకుమారమైన మనఃప్రవృత్తి కలదని తెలీయుచున్నది ఆమె మహాపతివ్రత భర్త తన్ను నిరాకరింపగా ఆమె దుఃఖవడెను. ఆమె కొకసారి కోపము వచ్చెను రాజు గౌతమితో "స్రీలు మంచి నేర్పరులు ఆడకోకిల తన పిల్లలను వేరీ వన్తులచేత పోషింప చేయుచున్నది అని ఆక్షేపించెను. ఆ మాటలలో కీ విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

అంతరిక్షగమనమునకు పూర్వము ఇతర ద్విజనంతానముచేత పోషింపచేయుట మొదలైన రెండుమాటలలో శకుంతలకు తన కథ తగిలివచ్చినది మేనక తమ్నకని ఆకాశమున కెగిరిపోయెను. తాను కాశ్యపుడైన ద్విజునిచేత పోషింపబడినది శకుంతల ఈ మాట విన్నప్పుడు రాజు బుద్దిపూర్వకముగా తన్ను వదలిపెట్టచున్నాడని విశ్వసించెను అప్పు డామెకు కోపము వచ్చెను అంతే మరీచ్యా శ్రమములో రాజు తన్ను కలిసికొన్నప్పుడు శకుంతల కోపమునే (ప్రదర్శించలేదు ఆమె సాధువు ఉత్తమురాలు పరమ పతివ్రత

విదూషకుడు = ఇతడు రాజునకు మిక్కిలి దగ్గరవాడు రాజమాత ఇతనియందు దుష్యంతునియం దెంత (ప్రేమ కలదో అంత(ప్రేమ కలది ఇతనిని మాతలి హింసించెను రాజున కెంతో కోపమువచ్చెను అతనియందు రాజు తానే అతడన్నంత (ప్రేమగా ఉండును ఇతడు ద్వితీయాంకములో వచ్చును మరల షష్టాంకములో వచ్చును రెండవ అంకములో రాజు తన (ప్రేమకథ ఇతనితో చెప్పును ఆరవ అంకములో రాజు తన వియోగకథ అతనితో చెప్పును ఇతడు రాజు యొక్క హృదయములో ఉన్న సంభోగవిప్రలంభ శృంగార రసమువకు ప్రాచుర్యము కలుగుటకు నిర్మింపబడిన పాత్రగా కన్చించును ఇతడు మిక్కిలి వైరాగ్యవంతుడు రాజుతో సమానకక్ష్యలో మాటాడకలవాడు

ఈ నాటకమంతయు ఒక పద్మవ్యూహమువలె ఉన్నది వెనుక ముందులన్నియు కలిపి ఒక్కటియే వస్తువు ఒక దానితో ఒకదానికి ముడి శకుంతలకు మంచిరోజులు కావు. కలు డామెకొరకు తీర్థయాత్ర చేసెను చెడ్డకొంత ఉపశమించినది కాని పూర్తిగా పోలేదు ఆమె కెంత చెడ్డరోజు లనగా పెండ్లి ఆడిన భర్తయే ఆమెను మరచిపోయెను ఇది శాపనశమున జరిగెను ఈ శాపము ప్రియంవదానసూయలకు తెలియును వారు శకుంతలతో చెప్పలేదు ఈ శాపము శకుంతలకు తెలిసినచో ఆమె దుఃఖము కొంత తగ్గి ఉండునుగదా రాజా శకుంతలను నిరాకరించెను ఈ వార్త తెలిసిన కణ్వునకు కోపము రావలయును ఆయనకు కోపము వచ్చినట్టు లేదు దుర్వాసుడు శపించినాడని ఆయనకు తెలియును ఆమె జీవితమట్టు జరుగవలనని పూర్వమే (బ్రహ్మలిఖితమై ఉన్నది. అది ఆ బుషులందరికి తెలియును వారందరు మాటాడకుండ ఊరకుండిరి అందుచేత శకుంతలా దుష్యంతులకు దుఃఖము కలిగెను అట్టు జరుగవలసి ఉన్నది కాన అట్టు జరిగెను జరుగకుండ ఆవరాదు జరిగితీరవయును శుభా శుభమైన కర్మ అవశ్యముగా అనుభవించి తీరవలెను అన్న మహార్థము చెప్పుట కొరకు ఈ నాటకము [వ్రాయబడినట్టున్నది

ప్రథమాంకమునందు లేడి వరన రథవేగ వర్షన భవిష్యత్కథను సూచించుచున్నది రాజు లేడిమీద బాణమువదలబోగా బుషికుమారులు వచ్చి వారించుటయు రాజు బాణము మవ సంహరించుటయు వారు చ|క్రవర్తిఅగు కుమారుని పొందుమని ఆశీర్వదించుటయు కధనే సూచించుచున్నది. శకుంతలయే లేడి ఆమెను తిరస్కరించుటయే చంపబోవుట ఆమెను జ్ఞాపకముచేసికొనుటయే చంపకుండ వదలుట దాని ఫలముగా తన కుమారుని మరీచ్యాశ్రమమునందు. పొందుట ఇదియు కథగా సూచించుచున్నది. సూర్యచంద్రుల వర్ణనము. శకుంతలకు రాబోవు దుఖమును సూచించుచున్నది పంచమాంకము మొదట హంపపదికా వృత్తాంతముకూడ రాజు శకుంతలను మరచిపోవుటను గూర్చియే చెప్పుచున్నది. వ్యాసాలు నావలా 165

ఈ నాటకము నందు పూర్వము చెప్పిన కర్మసిద్దాంతము (ప్రతిపాదించుటయే నాటక ప్రయోజనముగా కాళిదాసు భావించెనా? మరి ఇంకేదైన మహానాటక లక్షణము దీని యందు నిరూపించినాడా? అన్న ప్రశ్న వచ్చినచో సమాధానముగా ఒక్కటియే కన్పించుచున్నది షష్ట్థాంకము మొదట రాజునకు శకుంతల స్పృతికలిగినది అతడు విరహావస్థ అమభవించుచున్నాడు ఆ అవస్థను కాళిదాసు సలక్షణముగా తీర్చిదిద్దినాడు. ఆ విలక్షణత్వ మెట్టిదనగా రాజు యొక్క శకుంతలతోడి (ప్రథమ సమాగమమువనకు ఇది (ప్రతిబింబముగా ఉన్నది. అచట తుమ్మెద శకుంతల మొగము మీదికి వచ్చుటయు రాజు దాని నివారించుటయు నివారింప బోవుట మిషగా పెట్టి రాజు తాను శకుంతలకు కనిపించుటయు తొలుత జరిగినది అదే సంగతి షష్టాంకములో ుంతలయొక్క బొమ్మను చూచునపుడు మరల రాజు అనుభవించి దుఃఖపడ నారంభించెను పూర్వ మామెను (ప్రేమించినప్పు డే విషయము మిక్కిలి హృదయానందకరమయ్యెనో ఇప్పుడదియే మిక్కిలి హృదయ భంజకమయ్యెను. ఏ వస్తువునందు నాటక రహస్య ముండునని కాళిదాసు భావించెనని ప్రశ్న పుట్టివచో దానియందే నాటకత్వ ముండునని కాళిదాసు భావించెనని సమాధానము చెప్పుటకు వీలుగా ఉన్నది.

ఒక కథ తీసికొని కవి ప్రబంధముగానో గద్యకావ్యముగానో నాటకముగానో, యక్షగానముగానో పాటగొనో (వ్రాయవచ్చును ఆ కథయందు కవి లోకమును అనుసంధించును ధర్మమును చెప్పును అలంకారములు నిక్షేసించును రనము సమకూర్చును తన వాకృమత్కృతి కనిపింపచేయును మహాకవులవి అన్నియు చేయుదురు. కాళిదాసంతటివాడు దీనిని మించి తా నొక మహావిషయమును చెప్పును ఆ మహా విషయమేది అన్న (ప్రళ్ళ పుట్టినప్పుడు సమాధానము చెప్పుటకు యోగ్యములైన విషయముల నెన్నినచో. ఈ పైది చెప్పవలెను ఇతర నుహాకవులందున్న లక్షణముల కంటె మిన్నగా లోకమును. చిత్రించుట మొదలైన విందున్నని దాని నట్టుంచి ఈ నాటకమునందు కాళిదాసు నురి యొక మహావిషయమును నిరూపించెను. ఈ కాలమున బోసు అన్న మహా(్రకృతి శాస్త్రవేత్త వృక్షముల యందు ్రాణమున్నదని నిరూపించెను కదా ఇది వేదమతము ఇతరమతముల యంచు పశుపక్ష్యాదులు జీవులు కావన్న సిద్దాంతము కలదు ఈ మతములో అట్టు కాదు అన్నియు జీవులే వానియందును ప్రాణము తొలకాడు చున్నది. అవి బాధపడును వానిని కూడ మానవులను మనము (్రేమించినట్లే ప్రేమించవలెను అవియు తిరిగి (ప్రేమించును ఈ అర్థము కాళిదాసు ఈ నాటకమందు నిరూపించెను. శకుంతల అత్తింటికి పోవుచున్నది ఓ కాంతారమా నీ వమజ్జ ఇమ్మని కణ్వుడడిగెను. అపుడు కోకిల కూసెను ఆ కోకిల కూత అడవి అనుజ ఇచ్చునట్టుగా కణ్వుడర్థము చెప్పను ఈ జగత్తంతయు ఒక్కటియే. ఒక్కటియే చైతన్యము భబిన్నస్టలములయందు ఉన్నది పరస్పర స్నేహభావమును వెలార్చు చున్నవి లోకము ఇట్లు చూడవలెను సర్వజగత్తు చైతవ్యముచే నిండి ఉన్నదన్న దృష్టియే భారతీయదృష్టి మమష్యునకు నోరున్నది అడవికి నోరులేదు మృగములు మాటాడలేవు. అందుచే వానియందు జీవులు లేరనుకొనుట పొరపాటు. వాని భాషవేరు. అని చెప్పెడి తీరువేరు, వాని కదలికలు సమన్వయ

15 య విశ్వనాథ అవంకలితపాహిత్యం

పరచుకొనుటలో మన వివేకమున్నది. సర్వజగత్తునందు నిండియున్న వైతన్యమునందు మవము మేల్కొనిఉండవలెను అట్టివాడు సత్పురుషుడు.

మాళవికాన్ని మిత్రము. కాళిదాసు మొదటి నాటకమిది. మాళవికాగ్ని మిత్రములోని కథ శుంగవంశపు రాజైన అగ్నిమిత్రుని కథ మాళవిక అను స్త్రీ నతడు (ప్రేమించి పెండ్లాడినకథ శుంగవంశపు రాజులు బ్రాహ్మణులు మౌర్యవంశపు చివరివాడ్రైన బృహ(ద్రథుని వధించి వాని సేనాపతి పుష్యమిత్రుడు మగధ సామ్రాజ్యమును వశపరచుకొనెను పుష్యమిత్రుడు అశ్వమేధము. చేసెను పుష్యమి(త్రుని కుమారుడు అగ్నిమిత్రుడు. కాళిదాసు నాటికి ఆ పుష్యమిత్రాదుల ్రతిష్ట తరుగుపోలేదు ఈ మాళవికాగ్ని మిత్రము 5 అంకముల నాటకము ఇందలి రసము శృంగారము ఈ నాటక లక్షణము ఎట్టిదనగా రాబొక స్త్రీని (ప్రేమించును. ఆమె రాణికి దాసిగా ఉండును రాణికి కోపమువచ్చును రాజు కోరిక సముకూడవ ట్టామె ప్రవర్తించును చివర కాదాసి ఒకరాజు కూతు రగుటయు రాణికి చుట్టముగుటయు జరుగును రాణికి కోపముతగ్నును రాజునకు ఆమెకు వివాహము జరుగును. ఈ నాటకములలోని కథ ఇట్టే ఉండును అగ్నిమిత్రువకు ఇద్దరు భార్యలు. పెద్ద భార్య “పేరు ధారణి ఈ ధారణియొక్క కొడుకే వసుమిషత్రుడు ఇరావతి అను ఇంకొక భార్య కలదు విదర్చాధిపతిఐన నూధవసేనుడు తన చెల్లెలైన మాళవికను అగ్నిమిత్రునకీయ నెంచుచుండగా అతని సవతి తమ్ముడయిన యజ్ఞసేనుడు వీరసేనుని బంధించి రాజ్యము ఆపహరించెను. వీరసేనుడు మాళవికను తన మంత్రిద్వారా పంపించెను దారిలో దొంగలు కొట్టిరి ఇది ఒక కథ ఎట్టయిననేమి మాళవిక ధారణీదేవివద్ద దాసిగా ఉండెను అమె చిత్రమును రాజు చూచుట తటస్థ్రించెను రాజామెను (ప్రేమించెను అసలామెను చూచుట ఎట్టు? విదూషకుడొక పన్నాగము వన్నెను. ఆ రాజు కొలువులో గణదాసుడు హరదత్తుడు అనుఇద్దరు నాట్యాచార్యులు కలరు వారినడుమ పోరాటము కల్పించి అందులో గణదాసుని శిష్యురాలయిన మాళవిక రాజునకు కన్పించువట్టు విదూషకు డేర్చాటుచేసెను రాణియొక్క ఉద్యానవనములో అశోకవృక్షమువకు దోహదము కావలసి వచ్చెను అందమైన స్త్రీ తన్నిన అశోకము పుష్పించును రాణి కాలికి దెబ్బతగిలెను ఆ పనిమీద మాళవిక నియోగింపబడెను. ఆ సమయమున రాజు మాళవికను చూచెను వారి (ప్రేమను ఇరావతి చూచుట తటస్థించెను ఇరావతి కోపించెను దారణితో చెప్పి మాళవికను చెరలో పెట్టించెను విదూషకుడు తనకు పాము కరచినదని నటించి యొక్క నాగముద్రిక సంపాదించి ఆమెను వదలించెను చివరకు మాధవసేనుడు చెరనుండి విముక్తు డయ్యెను మాళవిక అతని చెల్లెలని తెలిపెను రాజునకు మాళవికకు వివాహము జరిగెను. ఈ నాటకములో కాళిదాసునకు కల భరతళా(్త్ర పాండిత్యము తెల్లముగుచున్నది.

విక్రమోర్వశీయము వి(క్రమోర్వశీయము కాళిదాను రెండవ నాటకము ఇది అప్సరస యైన ఊర్వశి యొక్కయు. పురూరవశ్చ(క్రవర్తి యొక్కయు (ప్రేమకథ ఈ కథ వేదములో ఉన్నది. మరియు భాగవతములోను ఉన్నది. దానిని వ్యాసుడు పౌరాణికముగా (వ్రాసెను. కాళిదాసు నాటకముగా చేసెను పురూరవళ్చక్రవర్తికి విక్రముడని "పేరు ఈ 'ేర్ణయందలి అంతరార్థమును జర్మనీ దేశ విద్యాంసుడగు మ్యాక్సుముల్లరు ఇట్టు వివరించెను. * ఊర్వశి వ్యాసాలు. ___నతతనకనానాలా. శీ రే

అన ఉదయ కాలపు పొగమంచు విక్రముడు మానవ రూపమున చిత్రింపబడిన సూర్యుడు సూర్యుడు ్రకాళించినపుడు మంచు విడిపోవునొ ఆయన ఒకపారి ఇంద్రుని సభనుండి వచ్చుచుండగా కేశి అను రాక్షసుడు ఊర్వశి అన్న అప్పరసను బలవంతముగా ఎత్తికొనిపోయెనన్న వార్త తెలిసెను రాజు రాక్షసుని చంపి ఊర్వశిని రక్షించెను ఆమెను తన రథము మీద ఎక్కించుకొని వచ్చుచుండెను బండిలో కూర్చున్నప్పు డిద్దరి భుజాలు రాచుకొనుటచేత వారి (ప్రేమ వృద్దిపొందెను ఆమె ఇంద్రుని కొలువులోని దాని ఇతని కెట్లు లభించును భరతాచార్యుడు స్వర్గములో ఒక నాటక నూడించుచుండగా ఊర్వశి అందులో వేషము వేసి తాను నారాయణుని పేరు చెప్పుటకుబదులు వురూరవసుని "సేరుచప్పెను ఆమెను బుషి భూలోక మందుమనిశసించెను పురూరవసుడు తన శివ్పుడు కనుక ఇంద్రుడు వారిద్దరి సమాగమము అంగీకరించెను మహారాజ్జికూడ అంగీకరించెను. రాజాను ఊర్వశియు. విహరించుచుండగా ఊర్వశి కుమారవనములో ప్రవేశించుటచే ఒక తీగ అయిపోయెను ఆమె కన్పించక రాజునకు పిచ్చి ఎక్కెను ఈ నాటకములో ఉన్న సౌందర్యమంతము రాజాన కెత్తిన ఈ ఉన్మాదము కాళిదాసు విచిత్రముగా రచించుటలే ఈ ఉన్మాదమును ప్రదర్శించిన అంకములో కాళిదాసు తన కవితాశక్తి ఆంతను చూపించెను భరతశా(స్తము నందలి పాండిత్యము నంతను ప్రకటించెను భిన్న వృత్తములు (వ్రాయుటలో తన నేర్పు వెలార్చెను ఇట్లు మాళవికాగ్ని మిత్రమునందు కంటె విక్రమోర్వశీయములోను వి(క్రమోర్వశీయము నందుకంటె శాకుంతల మందును కాళిదాసు నాటకీయ రచనాశక్తి (క్రమక్రమముగా వృద్దిపొందెను శాకుంతలములో పరమోన్నత దశపాందెను ఈ మూడు నాటకములను జా(గ్రత్తగా చదివినచో కాళిదాసుని మనః పరిపాకము యొక్క క్రమనరిణామము విస్పష్టముగా తెలియగలదు కాళిదాసు ప్రధానముగా శృంగార నుకవి స్త్రీ గతమైన వాంఛ ననుసంధించి కథా శృంగారరస ముండును అ వాంఛ మొట్ట మొదట స్రీ యౌవనవేళ 'స్రీ యొక్క కచకుచాదుల యొక్క యందము మీద ఆధారపడి ఉండెను అగ్ని మిత్రుడు మాళవిక యొక్క సర్వావయవ నర్ణ్షనము చేయును 'ప్రొఢ వయస్సున స్రీ యొక్క యౌవనమునందే బుద్ధి తగిలి ఉండును పురూవళ్ళ క్రవర్తి ఊర్వశి యొక్క వక్షోబములను మాత్రమే వర్లించును. కాళిదాసు బుద్ధి విచిత్రముగా పండిపోయెను. శాకుంతలమునందు రాజా శకుంతలను పూవుగా వర్షించును ఆమె యౌవనము పుష్పమువలె ఉన్నదమును రాజునకు ఉంగరము చూపిన తరువాత శకుంతలను తాను పెండ్లాడితినన్న జ్ఞాపకము వచ్చెను అప్పుడామె తనవంక జాలిగా చూచిన చూపులను వర్షించును ఈ రీతిగా కాళిదాసు యొక్క స్తీ భావము పరమ సుకుమారముగా పరిణమించెను మాళవికనాడు వట్టి శరీరము ఊర్వశినాడు యౌవనము, శకుంతలనాడు పరమ రమణీయమైన హృదయము. ఆ మహాకవియందు స్త్రీ విషయైక భావన ఇట్టుగా కుసుమ సుకుమారమయ్యెను = విజ్ఞాన నర్దన్దము ఆరన నంవుటము విశ్చలారతి 1967 18 పానవవావవాలాావాలా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

సీత - (కుందమాల)

ఆంగిలేయ నాటక పరిచితితో మన దేశమందు నాటకరచనా విషయమున భేదాభి'ప్రాయములు (ప్రబలినవి ఈ భేదాభి'ప్రాయము లకు హిందీ బెంగాలీ నాటకములు కూడ హేతువు లగుచున్నవి నాటకరచనా శిల్పవిషయమున కన్న పొత్రపోషణ విషయమున నభిప్రాయము లధికమైన మార్పు పొందినవి షరబతులు "త్రాగుట నేర్చిన జిహ్వకు నచ్చమైన తేనెయు. బర్వతవనతరు మధ్య గత బుద్దిమద్రాస ఖాదియైన గోవుయొక్క యచ్చమైన .. క్రీరమును వెగటు వేసినట్టు పొశ్చాత్యులయు డదనుయాయులైన హిందీ బెంగాలీల యొక్కయు నాధునిక నాటకముల యందలి పాత్రలను జదివి తదితర మెజుగక యానందించువారికి సంస్కృత నాటకకవుల వాటకములలోని పాత్రలను జదువగా వెగటువేయుచున్నది దీనికి గారణము కలదు దైనందినముగా మనము చూచుమనుష్యులు వారిలోని వికారములు వారి కామక్రోధమాత్సర్యాది దుర్గణ జన్యములైన కార్యములు పాశ్చాత్యుల నాటకములయందు బ్రతిబింబించుచున్నవి సంస్కృతనాటకములయం దీ (ప్రసక్తి తక్కువ వారును లోకమును (గ్రహింతురు ఆ (గ్రహించుట లోకమునందున్న కళ్మలమును టబ్రదర్శించుటకు గాదు లోకమునందు మానవసృష్టియందు బ్రధాన జయస్రంభములై రససన్నిహితమైన యాంతరబజ్యోతిని బ్రకాశింపజేయుటకైన యాచారములు భావముల (గ్రహించి వానిని స్వకథయందు పొదగి దివ్యముగా _టబదర్శింతురు రసమానందవికారముగనుక నా యానందమునందు సిపీలికాది బ్రహ్మపర్యంతము తరతమ భావమే ్రకాశించుచున్నది గాన కావ్యమునందు మానుషబుద్ది కందివచ్చు రసమెంత యుత్తాలముగా ననుభవమునకు దీసికొని రావచ్చునో తదుచిత సంవిధాన వ్రయత్నము చేత సంస్కృతనాటక కవులు లోకమందలి యల్పమానవప్రకృతులను జిత్రించుట వదలి "పెట్టి యుదాత్తప్రకృతులను వారు మహాళిల్పులు గనుక నాయుదాత్తతయందు రమణీయ (ప్రకృతులను జిత్రించినారు. అందుకనియే సంస్కృతనాటకములు చదువుచున్నప్పుడు మనస్సు స్వర్గ్షవీథులయందు గాని తిరుగదు ఆ మహాకవులకు తాదృగానందానుభూతి కలిగించుటకు తదుచిత కథావిహార మనసరమైనది దానినే మురారిభట్ట

యది న్షుజ్మం పూర్తై రితి జహతి రామస్య చరితం

గుడ్జై రేతావద్భి రయతి వున రన్యో జగతి కః

స్వమాత్మానం తత్తద్గుణగరిమగంభీర మదుర

స్ఫురద్వా(గృహ్మాణః కథ ముపకరిష్యంతి కవయః

అనియెను ఆ కథయీ లేకపోయినచో కవులా రామచం(ద్రుని గుణగరిమచేత గంభీర మధురస్ఫుర ద్వాక్కులై తమకు దా ముపకరించుకొన లేరట గంభీరమధుర వాక్కులు మహాగుణము లున్నయెడనే స్ఫురించును. అందుచేత సంస్కృత నాటకకవులలో సగానికి వ్యాసాలు. _______తరవమనయావావాణలలా. || క

పగము రామకథా రచయితలే మైరి ఆ రామ కథా భాగీరథి యెట్టి దనగా బౌద్దుడైన దిబ్బాగునిచేత నద్వైతమతము. కర్మ సిద్దాంతము (వ్రాయించినది.

దిబ్నాగుని గూర్చి యొక్కమాట బౌద్దులు పూర్వము మనదేశమందు విబృంభించిరి నేటి సర్వసమత్వమతమునలె నాడు బౌద్దమతముకూడ మనధర్మములను కుళ్లగించినది కాని బౌద్దులు మన వేదాంతములు తలక్రిందులు చేయుటకు బ్రయత్నించిరిగాని పారస్తుతము బోలికి రాలేదు దీనికి మహాతార్కికుడై సనాతన ధర్మమునకు గొప్ప ప్రత్యర్థిమైన దిబ్నాగుని 'కుందమాల సాక్షి ఎన్ని బౌద్దమత సూత్రము లున్నమను రసపర్యనపాయులై తేచోవంతములైన నాటకములను మనవారు గూడ దిరస్కరించలేదు ఇందుకు నాగానందము నిదర్శవము మత మేది మైనను జాతికి రసబుద్ధిపోలేదు నేటికి దేశమున రసబుర్ధి యొత్తిగిలినది.

సంస్కృతనాటకకవుల పురుషపాత్రలలో బహువిధములైన ప్రకృతులు కలరుగాని ప్రీ పాత్రలలో నెక్కువ భిన్నతలేదు ముద్రారాక్షసము వందు స్త్రీ పాత్రనే లేదు మురారి జయదేవుడు. భవభూతి దిబ్బాగుడు భాసుడు వీరందటు రామాయణ నాటకములు వ్రాసినవారే భాసుడితర నాటకములు (వ్రాసిన నాయన ప్రతిమ దిబ్నగునకు గాకపోయినను, భవభూతికి నాచార్యక మనక తప్పదు వా రుదాత్త గుణస్టానములనే కథకు స్వీకరింతురు గావున వారిపాత్ర లుదాత్తరమణీయములుగానే యుండును ఇంక వారి భాషమాట చెప్పనక్కరయే లేదు

ఇతర నాటకములయందు సీతలకంటె దిబ్నాగుని సీతాసృష్టి మహోదాత్త రమణీయముగ నున్నది దిజ్బాగుడు కాళిదాసునకు నమకాలికుడన్నది నిర్వివాదొాంశము ఒకచోట కాళిదాసునకు నీయనకు సామ్యము కనిపించుచున్నది

దుష్యంతుని కుమారుడైన భరతుని చేతికున్న తాయెతు తలిదండ్రులకంటె నితరుల చాకీనచో బామై కజచునని కవికులగురువు కల్పించగా రఘువంశీయుడు కానివాడు రఘువంళ సింహాసన మెక్కినచో శిరస్సు శతధా శకలితమగునని దిజ్నాగుడు కల్పించినాడు ఇరువురును దమ కథానాయకుల పుత్రవిషయకమైన ప్రత్యభిజ్ఞకొఆకే యీ కల్పన చేసిరి వారి కొక రొకరికి బడదని యితిహాసము ఈ పోలిక యొచ్చటిది?

కొని నాటకరచనా శిల్పమునందు దిజ్నాగుని మార్గము వేజుగా గన్పించుచున్నది ఈయన యితరులవలె కథాసూచన 'ప్రసక్తికి బోడు కథను జెప్పుచు బాత్రపోషణ చేసికొంచునే పోవును గాని తదితరములు చేయడు నాటకాంగములుగా నాలంకారికులు చెప్పిన చూళికలు గండములు మొదలైన వాని (ప్రవక్తి లేదు నాటకము నారంభించుటయందుగూడ పంస్కృతనాటక కవులలో నీయన కొక ప్రత్యేకత కలదు ఎకాయెకి సీతా లక్ష్మణులు (ప్రవేశింతురు. వారి ప్రసంగమునందు సీత గర్భగుర్విణి యన్న సంగతియే తెలియును గొని మటౌకవిషయము తెలియదు ్రతిమోత్తర రామచరితముల ప్రథమాంకములు చూడుడు. మురారిభట్న (ప్రస్తావన చూడుడు కావ్యవస్తు సూచన వానినిండ నిబిడీకృతమై యున్నది. కాళిదాసు కూడ వీ మార్గమువాడే. 'మృుచ్భకటికో మిట్టిదే ము(ద్రారాక్షసము కుందమాల వీనిరెంటిలో నిది లేదు.

20 నాననా వనాల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

పరిశీలించగా దిజ్నాగుడు సీతాసృష్టినొఆకే యీ నాటకమును ్రాసెనా యని సించుచున్నది. ఆయన బౌద్దుడు బౌద్దుడై రామచరిత మేల గ్రానెనని ప్రశ్ల పుట్టినచో నాయనకు రామకథయందు గంటె పీతాదేవియం దెక్కువ యభిమానము గౌరవము కలదని తెలియుచున్నది. తక్కిన పాత్రలు కథానుగుణ పౌందర్యప్రాస్తి పొందవచ్చును ఈయన పీత యట్లు కాదు అమె యొక ప్రత్యేక సృష్టి ఉత్తరామచరిత' జదివివతరువాత సీతా సృష్టి గొప్పదిగా బుద్దికీ దోచవచ్చును కాని భవభూతి శ్రీ రామచంద్రుని (బ్రత్యేకముగా సృష్టించుట కా నాటకము రచించె నన్న విషయము విదితము కాగలదు అచట రామచంద్రుడు భగవంతుడు అతని వాక్కునుండి వచ్చిన ప్రత్యక్షరమునకు (బ్రకృతి బోహారుచేసినది తదభివర్షన ముత్తర రామచరితమునందలి రహస్యము. దిజ్నాగుని రచనయందు సీతసృష్టి యట్టిది.

తక్కిన సీతలకు నీమెకు బోలిక లేదు తక్కినవారి సీతలు క్యాచితృ్మముగ కోపన అగుదురు వారికి రామచంద్రునియందు ట్రేమ యుండవచ్చును గాని యతడు చేసిన పనియం దంత ప్రేమ యున్నట్టు కనిపించదు. వారు శ్రీరామచంద్రుని వియోగము ననుభవించలేరు ఆ వియోగములందు మహాదుర్షశ యనుభవింతురు పరమదు,ఖిత అగుదురు ఆ వియోగబాధ నోర్చుకొవలేరు వారు వట్టి (ప్రేమస్వరూపలు

దిజ్నాగుని సీత యట్టు కాదు ఆమె మహాయోగిని అమెకు గష్టములు లెక్క లేదు ఆమెకు రామచంద్రునియందు (బ్రేమ యున్నది ఆ (ప్రమ యొక యోగినియైన (ప్రీ వంపారమగ్న మైనచో దనభర్తయం దెట్టి (ప్రేమ చూపించునో యట్టి ప్రేమ

ఆమె. నర్వజ్ఞురాలు సర్వసృష్టిపరమార్థ మామెకు దెలియును లక్ష్మణుడు తల్లి నరణ్యములో వదలి సీతను రాముడు వదలుటకు గౌరణము చెప్పుచు, జనవాదభయము వలన రాము డట్టు చేసెనని

బుషీణాం లోకపాలానా మార్యస్య మము చాగ్రతః

అగ్నొ శుద్ధిం గతా దేవీ కింతు లోకో నిరంకుశ అనెను అప్పుడు సీత

అగ్నిశుద్దసంకీర్తనేన (ప్రతిబోధితాస్మి రావణభవనోదంతః పునర ప్యుద్బాధయతి సీతాయాఅపినాను ఏవం సంభావ్యత ఇతి సర్వధా అలం మహిళాత్వేన

(అగ్నివద్ది సంకీర్తనముచేత జ్ఞాపకమువచ్చినది. రావణునియింట నే నుండుట యింకను బాధించుచున్నది సీత పేరు గూడ నిట్లు వాకొనబడుచున్నదేని చీ చీ స్త్రీ జన్మ యెందుకు?)

ఇవి యామె మాటలు ఆమెకు దనయందు గల విశ్వాస మట్టిది ఈ విశ్వాసమితరుల సీతలకు లేదు వా రుదాత్తప్రకృతులైన మానవస్ర్రీలవలె దుఃఖింతురు ఈయమకు దమ దాంపత్యమునందు గల ్రత్యయయమును గాంచుడు.

బం దంపదీణం పసంగే ఉమామహేస్సారోత్తి సగ్గీ పుడవీఏ సీతారామోత్తి అది ప్పసిద్దిం ఆరోవి అ నిరవరాధా ఏదం గయీ ఆత్తంత మణుభావిదోమి

(దంపతులను గూర్చి ప్రసం దుమామహేశ్చరులని పృథివియందు సీతారాములని ప్రసిద్ధి ఫౌంచై అహప్య్యాద్ధ ని దాన నీ స్థితి నమభవించుచున్నదావను ) లో” ట్రిం ర్య వ్యాపాలు ([ గల... 4 20 ల 21

శ లన తందనాన

లోకములో నొక విషయము చేయుట దానిని దెలిసికొని చేయుట యున్నవి రెండును భిన్నములుగా నున్నవి వేదమునం దిది విస్పష్టముగా జెప్పబడియున్నది. ఉపనిషత్తులయందు యజ్ఞాది కర్మలలో తంత్రము జరుపుటకును దెలిసికొని జరుపుటకును ఫలములు భిన్నములుగా జెప్పబడినవి అట్లే పరమవతివ్రతయైన స్త్రీ పతివ్రతయగుట వేలు, తా నది యని తెలిసికొనుట వేటును ఈ తెలిసికొనుట నాధువికులు గర్వముగా వ్యవహరింతురు అదికాదు భక్తిజ్డానములకు గలభేదమిందు భాసించుచున్నది భక్తియందు జ్ఞానమున్నది అది యంతర్వాహిని భక్తి ఫైకి జూచినచో జ్ఞానలక్షణగా గనిపించదు జ్ఞానమునందు విషయ విస్పష్టత కలదు అల్ప సంస్కారములను నిరాకరించి స్వయం వ్యక్తిని భాసింపచేయుటయే యుండును అట్లే యోగినియైన సీత జ్ఞానవతి కావున తన్నుదా నట్టు చెప్పుకొనుచున్నది

ఆమె యీ యోగీశ్చరీత్స మామెను మానవసహజమైన సుఖదుఃఖములకు సంపూర్ణముగా నతీతురాలీని జేయలేదు అట్టయినచో నప్పు డామె నాయికగా నై యుండదు ఆమె కాజ్ఞానము సామాన్యమైన దుఃఖము సామాన్య పరిస్థితులు లోక మనుకొనుచున్న గౌరవాగారవములు = వీనియందు నిరాదృతి కలుగునట్టు చేసినది. అ విరాదృతి యామె (ప్రదర్శించదు. ఆమెచేయు చేతలలో నా నిర్వికారత భాసించును

లక్ష్మణుడు రామునకు సీతాదేవిని 'బ్రతిసందేశ మిమ్మన్నాడు సీత యెవరి కన్నది లన్ష్ముడు డార్యున కన్నాడు సీత అత్తలను దన్ను జ్ఞాపకముంచుకొమ్మని చెప్పుమన్నది లక్ష్మణుడు దానిని బ్రతిగ్రహంచి రామచంద్రున కేమియు సందేశ మీయలే దన్నాడు సీత

తథా నిష్టురో నామ సందిశ్యత ఇతి అప్రతిహత వచన తైషా లక్ష్మణస్య న సీతాయా ధన్యత్వమ్‌ తథా నుమ వచనాత్తం జనం విజ్ఞాయ మందభాగినీ మనుశోచన్‌ వర్ణాశ్రమ పరిపాలన మభిష్ను ఆత్మానం న బాధయ సద్దర్మీ స్వశరీరీ పానధానో భవ. ఇతి వత్స! లక్షణ కి ముపాలభీ మహారాజం

(ఆ నిష్టురునకు సందేశ మిచ్చుచుంటి ననగా లక్ష్మణుని బలవంతమువలన, నాధన్యత కాదు అ బినునితో నావచవముగా నిట్లు విన్నవింపుము మందభాగ్యురాలిని గూర్చి దుఃభించుచు. వర్మాశ్రమ పరిసాలనము పాడుచేసి యాత్మను బాధించుకొనకుము ధర్మమునందు శరీరమునందు శ్రద్ధ కలిగియుండుము *- అవి, నాయనా లక్ష్మణ! మహారాజును నిందించుచుంటినా?)

లక్ష్మణ. కీ మేతావత్యపిన ప్రభవతి దేవీ

(తల్లి కిందుకుమాత్ర మధికారము లేదా?)

ఇవి సీతావాక్యములు మటియు గొన్ని కలవు. ఇవి యన్నియు సీత రామవియోగముచేత (గ్రుంగిపోలేదని తెలియజేయును రామవియోగ మామెకు శరీరమాత్ర నంబంధమైనది. ఆత్మతః రామునితో నామెకు వియోగము లేదు శరీరాత్మలు రెండు నామెయందు భిన్నముగా నున్నవి అందుచే నామె తనకు శరీరముచేత గలిగిన వియోగమునం దెక్కువ బాధవడుటలేదు, అమె మరల విట్ణముచున్నడి న

[4౦ 22 డగా విశ్వనాథ అపంకలితసాహిత్యం

ఏవ మపి మమ వచనా ద్విజ్ఞాపయితవ్యః సా తపోవనవాసినీ సర్వధా సీమంత రిహితే నాంబలినా యద్యహం నిర్గుణా చిరపరిచి తేసివా ఆనాథేతి వా సీతేతి వా స్మరణమాత్రకే ణానుగ్నహీత వ్యేతి

(నామాటగా నిట్లుకూడ విన్నవింపుము అ తపోవనవానిని పాపటలో దోయిలించి నివేదించుచున్నది నేను గుణరహితనైనచో చిరపరిచితనని కాని యనాథనని కాని చివరకు సీతనని కాని స్మరణమాత్రము చేతనైన ననుగ్రహింప దగిన దానను)

లోకమునందలి గౌరవాగౌరవముల కామె లెక్కసేయదనుట కిది నిదర్శనము ఆ స్థితిలో దన్ను బరిత్యజించినభర్త కిట్లు మనవిచేయుమనుట లోకమునకు గొంత యభిమానము లేనట్టు తోచును ఆమె యోగిని గముక నీ యభిమాన మామెకు లేదు పైగా లక్ష్మణు డామె నట్టుగానే యెటుగును అన్నకు సందేశ మిమ్మని యామెను బలనంతపెట్టటలో నామెయరధికార మతనికి దెలియును

చివరకు సీత యనియైన నన్ను జ్ఞాపకముంచుకొమ్మనెను ఈమాట కర్ధ మేమో తెలియలేదు అఆ యర్థమును శ్రీ రామచంద్రుడు పంచమాంకమున వివరించెను

దుఖీ సుఖీస్వ ప్యపరిచ్చదత్వా

దసూచ్య. మాసీ చ్చిర మాత్మనీవ

తస్యాం స్థితో దోషగుణానపేక్షో

నిర్యాజసిద్దో మము భావబంధః

(సుఖమునందు దుఃఖమునందు సువ్యక్తమై చెప్పనక్కరలేనిదై యాత్మయందున్నది దోషమునకు గాని గుణమునకు గాని సంబంధములేని కారణరహితమైన యొక భావబంధము నా కామెయం దున్నది)

ఇది విచిత్రమైన విషయము ఇది రామున కెంత తెలియునో సీతకు నంత తెలియును గుణవతి యని కాదు కులవతి యని కాదు భార్య యని కాదు వట్టి సీతయని రామచం(ద్రున కామెయం దాక భావబంధము కలదు ఈ సీత యెవరు? ఈమెయే పరమయోగిని అది రామునకు దెలియును

పీత యయోధ్యలో నున్నపుడు రామున కెట్టిది? సీతా లక్ష్మణులు రామచంద్రునంటి పెట్టుకొని రేల యుందురు? సీత నడవిలో లక్ష్మణుడే యేల వదలిపెట్టవలె” అది యింకొక డేల చేయరాదు? ఈ ప్రళ్ళ లన్నిటికి సమాధాన మిందున్నది

ఆతి మహితేపి స్వమండలే కథం తేనంతి స్రియో దుఃఖ సహాయాః సాం(ప్రతమ్‌ మయా వినా త్వయెకే నైష చింతయితవ్యం త్వం భ్రాతు ళ్ళర్‌రీ సావధానో భవ!

(పెద్దదైన మీ రాజ్యమందు దుఃఖసహాయలైన స్రీ నీ కెవ రున్నారు? ఇప్పుడు నేను లేను గాన నీ వొక్కడవే విచారించుకొనవలయును నీ వన్నగారి శరీరమునందు శ్రద్ధ గలిగి యుండవలయును )

ఇవి సీత లక్ష్మణునితో నన్నమాటలు సీతా లక్ష్మణులు కలిసి నిరంతరమును రామచంద్రుని క్షేమమునే యాలోచింతురు రామచంద్రుడు పోవలసిన మార్గ మిట్టిదని వారీ నిరూసింతురు ఆ 'ప్రభువుభారము మోయుటకు వారిర్వురు గరుడుని టెక్కలవంటివారు వ్యాసాలు 23

అది వారి సంబంధము ఆ లక్ష్మలు డా సీత నడవిలో వదలిపెట్టెను గమక నరిపోయినది మటొకడైనచో రాజాజ్జయైనము. తాదృక్కార్య కరణమువకు దగ్గుడై పోయియుండుమ. గర్భస్థశిపహేతువుగా నాత్మహత్య కూడదని లక్ష్మణుడు రెండుమూడు సార్లు చెప్పెను ఆ చెప్పినతీరు నామె యొప్పుకొన్నతీరు వీరి యీ రామచంద్ర పసేవకత్వమును ('ధ్రువపటచుచున్నది లక్ష్మణుడు వెడలిపోయిన తరువాత వాల్మీకి వచ్చెను అతడు సీత నడిగెను. నీవు రామునివలననే విపత్తి బొందితివా? పీత - అవును వాల్మీకి - యది త్వం వర్థాశ్రమవ్యవస్థాభూతేన మహారాజేన నిర్వాసి తాసి తత్వస్తి భవత్యై గచ్చామ్యహం (నీవు వర్ణాశ్రమ వ్యవస్థాభూతుడైన రామునిచేత వెడలగొట్ట బడినచో నీకు మంగళ మగు. గొక నేను పోవుచున్నాను) వాల్మీకికి నామె సీత యని తెలియదు ఎవరో స్త్రీ యనుకొన్నాడు మటీ రాముడామెను బహిష్కరించినచో. దాను (గ్రహింపడు! అట్టి యెడ సీతాదేవి కాశ మతొక రాచ కూతు రైవచో దురభిమానముచేత మజల వతని 'బ్రార్జించదు. సీత యట్టు గాకు “చెప్పెదను విను డనెను వాల్మీకి “ మటి యేమి చెప్పెద ననెను సీత యన్నది యది రఘువరేణ నిర్వాసితేతి భవతా నానుకంపనీయా ఏషా పునర్గర్భగతా రఘు సగర దిలీప దశరథ ్రభృతీనాం తాదృశానాం సంతతి రితి ఇదానీం ప్రతిపాలనీయా (సరీ నన్ను గాకపోయినచో గర్భగతమైన రఘుదిలీపుల సంతతియనితైన మీరు పరిపాలింపనచ్చును ) ఇది యొక విచిత్రమైన ధైర్యగుణము ఆత్మవిశ్వాసము లోకమునందు సామాన్యులు సకల్మషులు నైన వారి దురభిమానాదిక మమ్మవారికడ లేవు తాను యోగిని లోక మనుకొనుట నామె పరామృళించదు అందుకని ధరర్మవ్యతిరీకము చేయదు రెండుమూడు స్త్రీ పాత్రలతో నాకయంకమును బూర్తిచేయుట కాళిదాసాదులు చేయరు. ఖానుడట్టు చేసెను దిజ్బాగు డట్టు చేపను ఈ చేయుటకు బరమ'ప్రయోజనమున్నది రాముని యందు సీతకుగల భావమెట్టిది? ఈ వియోగము సీతాదేవి నెట్టు స్పృశించుచున్నది? యన్న విషయము మాత్రమే యీ ద్వితీయాంకమునందు వివరింపబడినది. న యుక్తు మమైతేన తపోవనవాసవిరుద్దేన దీర్చ నిశ్వాసేన కాల మతివాహయితుం (తపోవనవాస విరుద్ధమైన దీర్హనిశ్వాసములతో గాలము గడుపుట నాకు న్యాయ్యము కాదు) ఇది సీత యొంటరిగా మండి తన్ను దాను సమాళ్వాసించుకొన్న నైఖరి. మజొకరి సీతను బరు లోదార్భవలయును ఈమె దుఖమును జూచి యామెచెలికత్తై వేదవతి యిట్టన్నది. 2కీ యా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

తథా నిరపేక్షష్యు నిరను॥క్రోశస్య కృతే కీదృక్ట మపితపక్ష చం(ద్రలేఖేవ దినే దినే పరిహీయసే?

(అట్టు నిర్ణయుడై (ప్రేమ లేనివానికొటు కెందుకు నీవు కృష్ణపక్ష చంద్రరీఖవలె గృశించి పోయెదవు)

పీత- కథం న నిరనుక్రోశ? (అతడు నిర్ణయుడా?)

వేదవతి - యేన పరిత్యక్తాసి (లేకపోయిన నిన్నేల వదలిపెట్టను?)

సీత- కి మహం పరిత్యక్తా? (వ న్నాయన వదలి పెట్టినా?)

వేదవతి - ఏవం లోకో భణతి (అని లోక మనుచున్నది)

పీత - అథ శరీరేణ నపునర్చృదయేన (శరీరముచేత వదలిపెట్టెను హృదయము చేత గాదు)

వేదవతి - కథం పరకీయం హృదయం జానాసి? (పరుని హృదయము నీకు దెలియునా యేమి?)

సీత - కళం తస్య హృదయం సీతాయాః పరకీయం భవిష్యతి? (అతని హృదయము సీతకు పరకీయ మెట్ట్లవును?)

ఇది. వారి యిరువురి సంభాషణ, రాముడు పరిత్యజించె నన్నభానము సీతకు లేదు నిత్యసుంసృక్తులైన యోగిదయతులకు వియోగమనునది లేదు పరిగ్రాంచుట త్యజించుట యనునవి లేవు. కాని శరీర సంస్కృతి బలవతి యగుటచేత దుఃఖముచేత స్పృశింపబడినట్టు కనిపించును

ఇందలి సీతాదేవి యీ మహార్థమున కుదాహరణము ఈమె యోగినీత్వము మటొక వాక్యమునందు. గనిపించుచున్నది

వేదవతి యశ్వమేధ దీక్తితుడైన రామునకు దత్సహరర్మచారిణీ పాణిగ్రహణము నిర్వర్తనీయ మనగా సీత, ఆర్యపుత్రస్యహృదయే ్రభవామి నపునర్హస్తే (అతని హృదయమునందు నా కధికారము కలదు అతని హస్తమునందు లేదు) అని యన్నది. రామచంద్రుని సర్వమైన హృదయము తా నెలుగుము అందు మటొకదానికి జోటు లేదు కాని యాయన హన్తము రాజకార్యములయందు నియుక్తమై యేమైన జేయవచ్చును కర్మకొఆకు మతొకపాణిని (గ్రహింసవచ్చును. అది రాముని హృదయోద్గతమైన కర్మకాదు రాజ్య పాలనా విషయికమైన కర్మ ఈ విషయము పీతకు సువ్యక్తముగా దెలియును అందుకనియే రాజ్యమునుండి తన యీ బహిర్గమనము నామె ్రవాసముగా లెక్కింపలేదు ఆమె మనస్సున కాశక్తి కలదు

వైయాకరణునకు శబ్ద ముచ్చరితము కాగానే దానివృత్తి మూలప్రకృతి ప్రాతిపదిక ప్రత్యయము తల్లక్షణము వనర్వము విస్పష్టముగా బుద్దికి గోచరించినట్లే వలయునన్న నవి యన్నియు విప్పి యిది యిది యని చెప్పగలిగినట్లే యనుభూతి పరమావధి పొందినవారు కూడ దా మనుభవించినభావము విడబజచి యిదమిత్తమని నిర్ణయింపగలరు భాని స్వరూపలక్షణాదులు సంపూర్ణముగా దెలిసికొనగలరు ఇది మహాపరిణతమైన బుద్ధిలక్షణము. గోమతీ సమీపమున బుష్పాపచయము చేయుచు రామచంద్రుని జలదగంభీరస్వరము విని వలదనుకొనియు సమర్భరాలు గాక సీతాదేవి రామచంద్రుని జూచెమ. చూచినప్పు డామెకు గలిగిన భావముల నామె యిట్టు చెప్పినది వ్యాసాలు _వావవవవామావాావావాలా 2ర్‌

అహోదృష్ట ఇతి పరితోసు చిరవ్రవాస ఇతి మన్యుః పరిక్షామ ఇత్యుద్వేగః నిరమ్రోశ ఇత్యభిమానః చిరపరిచిత ఇత్యనురాగు దర్శనీయ ఇత్యుత్కంఠా స్వామితి బహుమానః కుశవలవయో స్తాత ఇతి కుటుంబినీసద్భానః అపరాధం (ప్రవేశితా స్మీతి లజ్జా న జానా మ్యార్యపుత్రదర్శనేన కీదృశిమవస్థా మనుభవామీతి ఈ భావము లన్నియు విడివిడిగా ననుభవించినవి కావు. ఇన్ని భావములును గలసిన యనుభూతి యొకటియే ఆమె వాని నట్టు విడబటచి నిర్ణయించెను ఇది యొక యమభూతి విశేషముగల మహావ్యక్తి చేయదగినది ఇంత యనుభూతివిశిష్టత కల తల్లి లోక విషయముల కతీతమైన దృష్టికూడ తదనుభూతి వెంటనే తెచ్చుకొను చున్నది కాన నాక పామాన్యసుఖమునకు బరవశురాలు. కాదు. వాని ననుభవించియు తదధినేత్రి యై ప్రశాశించును ఆమెకు రామునందు కించిత్తును కోపముండుట కలుగదు అందుకనియీ్‌ కనిపించిన పీతమగూర్చి రామచంద్రుడు 'హా జనకపుత్రి యని సంబోధింపగా నతనిమాటలు వినుచున్న సీత ఆల్పపుణ్యభాగిన్యా వర్దనీయ (అల్ప పుణ్యభాగినినైన నాచేత నదలి ెట్టదగినవాడా ) యని పంబోధించినది. అట్టి లోకేశ్వరికి గూడ శరీరమర్యాదచేత వాల్మీకి యా/శ్రమము నందున్న యజ్జవత్యాదులు నియమించుటకైరి మునిచేత దత్రత్యలగు స్త్రీ లాశ్రమమున రామనివాన పర్యంతము పర్రేక్షణీయలు కానివారగుటచేత సీత యాశ్రమదీర్శికా సమీపముందు రామదర్శనము సరిహరించుటకు రాము డా(శ్రమాగతుడైనప్పుడు నివాస మేర్చణచు కొనెను అప్పు డామె పూర్వమున జిత్రకూటమున నివసించినపుడు మాయావతియన్న వనదేవత బహుమానమిచ్చిన చం(ద్రధవళమైన యుత్తరీయమును గప్పుకొనెను యబ్దవతి ప్రవాసగతయై ముమలపల్లెలో నట్టి తెల్లని వలిపపు టుత్తరీయము ధరించినందుకు సీతను మందలించెను సీత యా యుత్తరీయవు కథ చెప్పి యేడ్చినది సన్నిధానగతుడైన రామచంద్రుని తలంపుచేత నామె తన మనోభావములకు సమర్ధ యయ్యు నిపుడు మాత్రము సమర్భురాలు కాలేకపోయెను అంతియ గాక యబ్దవతియాజ్ఞాబలమున తాపసివలె స్వీకరించెను ఇది యాయె ప్రకృతిలోని రమణీయత్వమున కుచ్చైస్థితి రామచంద్రు డాదీర్హికకడకే కాలాపనోదనార్థ మరుదెంచెను రాము డచట దీర్హికయందు సీతాదేవి ఛాయను జూచెను వరబలమున సీత కనిపించదు రాముడు బిగ్గరగా ననునది, సీత మనసులో ననుకొనుననవి క యొక డిందున్నది అందు రాముడు య్తీప్రత్యుక్తి నిర్వాసితాసి విషయాత్‌ (దేశమునుండి వెడలగొట్టబడితివి) అనగా సీత ప్రభవ త్ర స్పకలస్య పరిజనస్య (సర్వమైన పరిజనము లో వ్ర ్రకలస్య పరిజనస్య (సర్వమై మీద ఆర్యపుత్రువ అనియే యనుచున్నది. ఒక విచిత్ర సంవిధానముచేత సీతారాముల యుత్తరీయములకు వినిమయము జరిగినది. రాముని యుత్తరీయము పుష్పవాసన లేనిదై జూచి సంతోషించి 'పర్వధా సత్యసంధా £ల్‌ నతవానాలునువానాుయయియయయింయయాలాయాయలు విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

రాఘవా; అని యొక యమాయికపుటానంద మనుభవించు చున్నది సీత రామునిచిత్తవృత్తి యంత సర్వంకషముగా నెటిగిన యామె కిది క్రొత్త విషయము కాదుకదా యిట్టుద్వేగిని యగుట యేల? వ్యక్తికి విషయజ్ఞానము నేణు అనుభవము వేటు

అప్పుడు రాముడు చిత్రకూటము నాటి యొక తన ధూర్తచేష్ట స్మరించి చెప్పెను సీత యది విని వవ్వి-

పాహసిఅ అదో ఎవ్వ దూరీ పరిహరి అసి

(పొహసికుడా! అందుకనియీ దూరమునందు పరిహరింపబడుచున్నావు )

ఈ వాక్యము పైపైని బిదివినవారికి ననౌచిత్యశంకగూడ గల్పించవచ్చును. తాను దీర్చ 'ప్రవాసగతయై. ప్రవానవేళ దెలియకుండ భర్తను గలసికొని తనసన్నిధానము భర్త కెటుంగరానివేళ తన '్రవాసమున కంతే లేనప్పుడు పతి స్మరించిన యొకచేష్ట కిట్టు సంభోగశ్చ్ళంగార మనుభవించు స్త్రీ వలె నిట్టు మాటాడుట భావ్యమా యనిపించును కాని యితరులైన స్త్రీలకు భావ్యము కాదు ఇతర నాటకములయందలి నీతాదేవులకు గూడ భావ్యము కాకపోవచ్చును కాని కుందమాలలోని సీత యేమాట కామాటకు వేస్టితి కాస్టితికి సద్యః పరనిర్హృతి బొందగలిగిన మహారసజ్ఞురా లగుటచేత రాముని తచ్చేష్టావర్లనము వినినతోడనే యామెబుద్ధికి దదితరమైన సర్వము నళించినది - రామచంద్రుని త(వ్చేమచేష్టామయమైన యా బుద్ధిలో (బ్రవాసము దు.ఖము సర్వము నళించినవి ఈ సృష్టి యగాధమైన యొక మహాశీలమును బ్రతిబింబించుచున్నది.

ఆమె మాతృత్వ మొక చిత్రముగా నున్నది (వ్రవానమున గుళలవులు బాలభావబనితమైన యవినియమును జేసిరేని నిరనుక్రోశుని బిడ్డలారా! చాపలము వదలుడు అని యదలించునట ఇది కుశుడు రామచంద్రునితో జెప్పెను ఈమాటచేత నామె లోపలియాత్మలో నెచ్చటనో దీర్హ ప్రవాసబుద్ది నియతముగా నున్నదనిపించుచున్నది అది యామె యోగినీత్వమునకు భంగకారి కాదు. తనప్రవాసమునకన్న తనయుల ్రవాసమునకు నామె యొక్కువ దుఖించినది

కుళశవలవు లిద్దరిలో గుశుడు కొంచెము గడుసు రామచంద్రుని కడకు వారిరువురు రామాయణము పొడుటకు బోవువేళ సీత కాకపక్షగ్రహణసంబ్దచేత లవుని బర్హశాలలోనికి గొనిపోయి తాపసజనులమధ్య నతనిని గౌగిలించుకొని శిరసు మూర్కొని సీత్కారలక్షితస్మిత మధురముగా నెమ్మదిగ నెమ్మదిగ తనచెవినుండి కర్ణపత్రమును లాగుకొనుచు తన ముఖముతో లవువిముఖమును గప్పి, నాయనా మీకు స్వాభావికమైన గర్వమును వదలి మహారాజునకు నమప్కరించుడు ఆయనను గుళశల మడుగు డని చెప్పెను ఈ దివ్యమధుర చేష్ట లోకాతిశాయిరమణీయముగ మన్నది దీనిచేత నా సీతకు లవుని యందలిప్రేమ తెలియుచున్నది ఆమె కేమో కుళలవులమధ్య గల విడరాని'ప్రేమ తెలియును ఈ మాట లవుడు కుళునితో జెప్పుము కుశుడుతమ్ముని మాట కాదవలేడు తానే కుశునితో జెప్పినచో కుశుడు వినకపోవచ్చును ఇది యాయమ వివేకలక్షణము వివేకము మాత్రమే కాక దర్మ మాచరింపదగివ తెలివిగలిగి యుండుట కూడను. వ్యాపాలు ననున 27

చివరియంకమున నిందలి సీత దేవత గాని స్త్రీ కాదు కుశలవులు రామచంద్రుని బిడ్డలని తెలిసిన హళఠాద్వార్తాశ్రవణమునకు దాళుకొనలేక రఘుకులమంతయు మూర్చాగతమైనది. పునరుజ్జీవితము చేయుటకు సీతయే కానలసివచ్చెను ఈ రఘుకుల మహాప్రళయమున కుద్వేగ మెటుగని యామె యుద్వేగము పొందినది “కథయ కథయ పరమార్ధం అపి (ధ్రియంతే. రాఘవాః- (పరమార్థమున జెప్తుము. రాఘువులు బ్రతికియీ యుండిరా?) రామునకు స్మృతి వచ్చిన తరువాత సీతాపరిత్యాగవిషయమున రాముని వాల్మీకి నిందించెను అప్పుడు సీత యన్నమాట యిది. హద్ది హద్ది మమ అధణాఏ కిదే ఎవ్వం అదిల్టిఆది అంఅఉత్తో (ధీ ఛి, ఆధన్యురాలనైన నామూలమున నార్యపుత్రుడు నిందింపబడుచున్నాడు ) అని సీతకు రాముని యందు దోషము లేకపోవుట యంత విస్పష్టముగా దెలియును ఆ విషయమునందు సీత కంత గాఢప్రత్యయము కలదు వాల్మీకి యేకారణములు చెప్పి సీత శీలవతి యనుచుండెనో యాకారణములు వాల్మీకికన్న రామునకీ యెక్కువ తెలియునని సీతకు దెలియును కాని యధిక్షేేముమాత్రము రామునకు దప్పలేదని యామెదుఃఖము రామచంద్రుడు సీతను మరల (గ్రహించుటకు నామెకు మరల శుద్ది సాక్ష్యము కావలసివచ్చెము అది యోర్చుకొనలేక వాల్మీకులవారి పీత భూగర్భమున బ్రవేశించినది భవభూతి సీతకు విశ్చ్వనాటకము జరిగినది యోగినికైన దిబ్బ్నాగుని సీత యభిమానమన్నది జీవలక్షణము గొని యాత్మలక్షణము కాదని తెలిసిన దగుటచేత జనమధ్యగతా ఏనం భణామి మందభాగినీ విదేహ రాజతనయా అభిన్న చారిత్రేతి (ప్రణ్యంతు భవంతో లోకపాలాః గగనమర్యచారిణో దేవామహర్హయః భగవాన్‌ సూర్యరశ్ళ్మిళ్ళ, సీతా చారిత్ర శుద్ది మంతరేణ ఏవం సత్యాపయతి య ముయా సకలలోక మహార్థప్రత్యయ పూరితం గురుళాననం........ రాఘవకులనందనం త్యాముజ్జి త్యా పాతివ్రత్య విరుద్దేన భావేన అన్యః కోసి నయనాభ్యాం నిర్వర్లితః.... ఏతేన నత్యవచనేన స ప్రత్యక్ష దృశ్యమాన దివ్యరూపధారిణీ భగవతీ మహాప్రభావా చిత్తశుద్దిం మే లోకస్య (ప్రకాశికరోతు అని స్వపాతవ్రత్య పాక్ష్యభారము దేనతాశిరస్పులయం దుంచినది అంత పృథినీదేవి పాతాళలోకమునుండి వినిర్గమించి నీత యభిన్న చారిత్రము సర్వజగత్తున జాటెను యాథార్థ్య ప్రతిపాదనమున నభిమానము వహించక యిట్లు క్లిష్టమయమున గూడ 'బ్రివర్తించుట యలౌకికము దిన్యమునైన త్తి. అట్టి క్తి సీతవంటి తల్లికి గాక మటొకరియందు దృశ్యమానము కాదు ఇంతటి నిరభిమాన యింతటి యోగిని ఆమె రామచంద్రుని యందు శృంగార ప్రవృత్తి తప్ప నుతొకం డెయగదు తపోనన దీర్హికయందు రాముని యుత్తరీయముమను గప్పుకొని పాత్షికానుభూతి పాందినపుడుగాని కొడుకులమ దండ్రి సకాశమువకు బంపించు వప్పుడు లవునితో నా మాటలు చెప్పుచు మధుర భావమును బొందునప్పుడు గాని యీ చిట్టచివర రామచంద్రునితోడి వునస్సనూగమమునందు. గావి యామెయందు గృహిణీధర్మము. రమ్యాతిరమ్యముగ నున్నది. 28 అలవవావావావావవావాలవాాయాలు విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

శుద్దిసాక్ష్యమునకు బూర్వమే రాఘవులు మూర్భనుండి (ప్రత్యాగతులైనప్పుడు కుశలవులు రామునివంక జూచుచుండగా సీత కొడుకులతో జనాంతికముగ నిట్లన్నది

క ఏషయో యువాభ్యా మేనం ప్రేక్షిత

(నాయనా ఎవరురా ఆయన ఆయనవంక మీ రట్టు చూచుచున్నారు?)

రాముని కిందు సీతయొక్క యౌదాసీన్యము మాత్రమే కనిపించినది కాని యీ యొక్క వాక్యమునం దామె గృహిణీత్వ మెంత ప్రకాళించుచున్నదో యప్పటికి సమాగమ నిశ్చయము లేని రామచంద్రుని బుద్ధికి దెలియలేదు

నాటకమునందు చివరియక్షరమువజకు సీతాదేవియొక్క నిర్లిప్తత యామె మాటలయందు. గనిపించుచునే యున్నది లక్ష్మణుడు అరే వర్యః పాతకీ లక్ష్మణః ప్రణమతి యన్నపుడు నాయనా నీవెందుకు నిందించుకొందువు? ఆత్మగురు నియోగవర్తినై చిరంజీవివి గ మ్మని యాశీర్వదించినది రాముడు స్వీకరించితినని చెప్పిన తరువాత గూడ నాయాత్మ యుచ్వ్వసితమైనది (ప్రాణములు ్రత్యాగమములైన వన్నది ఈ మాటలయం దామెకు రాముడు మరల (గ్రహించునో (గగ్రహెంపడో యన్న సందేహము కనిపించుచున్నను నా సందేహమున కిచ్చట స్థానము లేదు లక్ష్మణుని (ప్రణామము చేయుట యను సముదాయాచారముచేత నామె యదివజకే పరిగృహీత యైనది సర్వ వియోగావధి నోమె యీ వాక్యములతో జెప్పినది.

కుళుని రాజ్యాభిషిక్తుని జేసిరి

1'ప్రియం మే దిష్ట్యా సంవృత్తం అన్నమాట మూత్రమే యామె నోటివెంట వచ్చినది

ఈ వ్యాసమునందు సీతపాత్రము మాత్రమే విమర్శింపబడివది దిబ్నాగుని రచనా ప్రాగల్భ్యము ఫప్రాస్తావికముగా నందందు నూచిత మగుటయే తప్ప నది వివరింప బడలేదు భవభూతి యుత్తమ రచనాబీజము లీయన రచనలలోగూడ నున్నవి సీతయం దిట్టి పరమోత్కృష్టసృష్టి చేసిన యా (ప్రభువాణికి నమస్కారములు

= ఉదయివి సెప్టెంబరు- ఆక్టోబడు 235 మాల్యవంతుడు - మురారి, భవభూతులు

సంస్కృత వాజ్మయమున రామాయణ నాటకకర్తలు ప్రత్యేక కక్షలోనివారు ఉదాత్తగుణ నిరూపణయందు దక్కిన వారికిని వీరికిని భేదము కలదు ఉదాత్తేతరమైన విషయము సంస్కృత నాటకముల యందు గోచరింపదు రామాయణ నాటక కర్తల యం దీ యుదాత్తత మిక్కిలియు నెక్కువ భాసుని “ప్రతిమ. భవభూతి “యుత్తర రామచరితము వ్యంగ్యార్థ సూచ్యార్థ సూచనలకు. బుట్టినిండ్డు ఉత్తర రామ చరిత్రము నందలి యుదాత్తత పర్వజగదతిశాయిని

మహావీరచరిత్రా నర్షరావువములు నాటకాంగములైన యంకావతారాదుల ముఖమున(గొకు కథామార్గమున సూచ్యార్థ సూచనము భావికథను వ్యంగ్యస్ఫూర్తితో వ్యాసాలు. ______లాలననవావావాలా 29

నిక్షేసించుటయు! జేయవు. వాని రెంటియందుమ భావవర్షనోదాత్తత మాత్రమే బహుధా గోచరించును

“మహావీర చరిత్ర” (గ్రంథము పృథక్పృథక్కుగా లభ్యము. వంచమాంకమున వాలి (ప్రవేశము వనజకు భవభూతి రచన తక్కిన భాగమునకు రెండు వపూరణములు. ఒకటి “సుబ్రహ్మణ్యకవి 'పూరించినది. రెండవది భవభూతి రచనయేమో తెలియదు. కొన్నిచోట్ల భవభూతి రచన యవిపించును. ప్రధానముగా వాలి పాత్ర నిర్వహణము దివ్యముగా నున్నది ఉదాత్తతయందు నాటక రచనా శక్తియందు “మురారి” మహావీర చరిత్ర కందడు. కాని సర్వమును మహావీరచరిత్రమండియే (గ్రహించెను.

ఈ నాటకముల యందు పాత్రపోషణము నందే కవులు తమ శక్తి యంతయు వినియోగించిరి భవభూతి సూచించి వదలి పెట్టినది - మురారి దానిని విస్తరించి మటికొన్ని మెజుగులు చేర్చినది మాల్యవత్సాత్రము. క

రామాయణ నాటక కర్తలు తమ నాటకములను రామాయణము నకు వ్యాఖ్యానములుగా. జేసిరి రామాయణ మితిహాసము అందు ధర్మోపదేశమునకైన (ప్రాధావ్యము మటింకొకదాని కుండదు పాత్ర పోషణము నాయకుని యందు దీర్చినట్టు - బుషి తక్కిన విషయముల యందు. జూపండు. కథను జెప్పుకొని పోవుచు వాల్మీఓి నాటి రాజకీయ వృత్తాంతములు, కథయందు నిగూఢములైన కొన్ని దర్మశా'స్తవిషయములు, నప్పటి దేశకాల పరిస్టితులు తన కథ కక్కరలేనివి వదలొపెట్టెను వాని నెల్ల భాస, భవభూతి మురారులు విస్తరించి చెప్పిరి

ప్రస్తుతమైన మాల్యవత్వాతత్ర విర్వహణము భవభూతి యీ యుద్దేశ్యములో జేసెను. దానిని మురారి మాల్యవంతుని యందు నుహోదాత్తత కల్పించి. లోకాతిళశాయిగా తీర్చి దిద్దెను “భవభూతి మాల్య వంతుడు” ద్వితీయాంకారంభమున నొక పర్యాయముము, చతుర్జాం కాది నొక పర్యాయమును వచ్చి రాముని నోడించుట పీతను బరి(గ్రహించుట మొదలైన విషయములను విచారించుచు దన నీతి శాస్త్రమంతయు వెల్లడించి, తన వన్నుగడసాగనిచో రావణుండు చచ్చెనని విర్ణయించును రావణవధ నీతిదృష్టిచేతం బతుర్భ్ధాంకారంభ మందే మాల్యవంతు(డు నిర్ణయించెను తన నీతి కల్పనలోఖరదూషణ (్ర్రిరులయు. విభిషణునియు నాశన నిష్కాసనముతాలుతనే చూచెను

"హా! వత్సా ఖర దూషణ తత్రిశిరసో వధ్యాస్త్ర పాపస్య మే

హాహా వత్స విభీషణ త్వమసి మే కార్యీణ హేయ స్టితేః

హా మద్వత్సల వత్స రావణ మహత్పళ్యామి తే సంకటమ్‌"

ఇది మహావీర చరిత్రలోని మాల్యవంతుని బుద్ధి నైశద్యము ఇత(డెంత వజకును నీతివేత్త “మురారి మాల్యవంతు?డు” నీతి వేత్తయే కాదు సర్వశాస్త్ర పండితుడు మహోదాత్త వురుషుడు రాజ్యాంగ నిపుణుండు భవభూతి మాల్యవంతు(డు చాలవజకు రాక్షసుండు. అతడు రాముని మోసముచేసి దండకారణ్యము ప్రవేశింపంేయును. మంథర మిథిలా మాళ్గమునం దుండెను. శూర్చణఖ దాని శరీరము నందావేశించి దశరథుని కోరిన రెండు నరములచే రామభద్రుడు విష్కాసితుండు కావలయును ఈ కల్పనను మురారి స్వీకరించి తరి వత విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

మార్చును ఆ మార్చుటలోజొంబన (వ్రమణా వృత్తాంతము కూడంగల్పించి మిథిలా పథమున మరణించిన మంథరా శరీరమునందు శ్రమణచేత( బరకాయ (ప్రవేశము చేయించి తద్వారా సుగ్రీవ సాహాయ్యమునక్షై రాము డరణ్యావాసగతు. డౌటంజేసెను ఈ మార్గమున మాల్యవంతుండు తన కార్యసాధనము కావించు కొనెను ఈ కల్పనలో నెక్కువ యోగ్యత కలదు (బ్రతికి యున్న మంథరా శరీరమును శూర్పణఖ యావేశించుట కంటెః బని పోయిన మంథరా శరీరమునందు 'శ్రమణ పరకాయ ప్రవేశము చేయుట యర్థవంతముగ మున్నది కైకేయి యాబ్ధలేని వరములు మంథర యెంత రాక్షసావిష్టయైనను నడుగుట యుచితము కాదు. దానికి మేలు కొదు. శ్రమణ యోగిని, పరకాయ ప్రవేశము చేయుట యదియు బాంబవన్మంతత్రి ప్రేరితక్షై చేయుట, ధర్మము కొజకు జేయుట యుదాత్తముగా నున్నది.

భవభూతి మాల్యవంతుండు శ్రీరామభద్రుని గుణగణ మెటుగును వరములు యాచించిన మాత్రమున రాముండు ననమునకు వెడలునో వెడలండో యన్న శూర్పణఖా ప్రళ్చమునకు మాల్యవంతు. డిట్టనెను “భిద్యతే న సదృత్త మిక్షాకు గృహేషు, విశేషతస్తాదృచ్యు విజిగీషోః అని తాదృత్యు విజిగీషో అనుటచేగ రాముని యందతనికి వీరుండన్న భావమే కాని రామచంద్రుని యౌదార్యాది గుణముల యందు వానికి గుణ ఎన్షదాతము లేదు రాముని జయించుట యందు, సీతాపహరణము నందు వాని కల్పన యంతయు రాక్షసముగా నున్నది.

“హతజాని రరాతిభిస్సలజ్లో యది మృత్యు శృరణం

తతో న్యధాతు (మ్రదితో మృత ఏవ నిష్ప్రతాపః అని యతని యాశయము హృత భార్యుడై, సలబ్ఞు(డై నిష్ట్రతాపుండై రాముండు మరణించునని దాని యూహ కాక యెత్తి వచ్చినచో ఖరదూషణాదులను (ప్రయోగించును

మురారి మాల్యవంతు,డు చూడుడు వార్చణఖ “ఆర్య! న ఖలు బలాత్కారం

పరివృత్య తప్యాన ఉపాయస్తర్యతే- యన్నది. మాల్యనంతుడు “వల్సే! మామైనం మహాన్‌ దోషోహి తాద్యశేన ద్కు విజయినా వీరపోతేన పరిగ్యహీతాయాః వైదేహ్యా: ప్రహస్యాపహార.”

దో.స్తంభద్వయ దర్చడంబరమితి స్పష్టం వవిస్పందతే

వైదేహీ కరబంధ సూచన మితి ప్రస్తాతి న వ్రీళభయా

ఇత్యాలోచ్య కృతస్మితై ర్మునిభి రాదిష్టేన యేన క్షణా

దాత్తం నందిత మాంచితంచ సహసా భగ్నం చ తాద్భగ్ధనుః

“కథ మస్మదీయం నిశాచరనాథ మాతతాయిన మనుజానీమః అన్నాడు తాదృశుడైన ధర్మవిజయి భార్యను బలాత్కారముగ (గ్రహింపడు రావణు(డాతతాయి యగుట కంగీకరింపండు పరదారాపహర్త యాజుగురైన యాతతాయులలో నాకండు ఇంతియ కాక తాద్భశుడైన ధర్మవిజయి యనుటచేత మాల్యవంతునకు ధర్మ పక్షపాతము కలదు. గుణపక్షపాతము కలదు ఈ భ్లేకమున (బ్రథమ పాదమున రాముని గర్వరాహిత్యమును ద్వితీయపాదమున వతని లజ్ఞామాగ్ర్రమును భగ్నంచతాదృర్థను: అనుటచేత రాముని శౌర్యమును వతండెంతగానో మెచ్చు కొనెను భగ్నంచ తాద్భర్ధనుః అనుటలో మజియొక యందమున్నది. భవభూతి మాల్యనంతుండు పరశురాముని రామచంద్రుని మీదికి రెక్కొలివెను. రాముని ధనుర్భంగ పరశురామ విజయములు కూడ భవభూతి మాల్యవంతువకు వ్యాసాలు దయ ర్రె1

రామశౌర్యము తెలుపలేదు శివధనుర్భంగము తోడనే మురారి మాల్యవంతునకు రామచంద్రుని ప్రతాపాదికములు గోచరించెను ఆందుకనియే పరశురాముడు రాముని మీదికి. బోయెవని తెలిసికూడ “పరమవేనాపి సకల మూర్చూభిస్తిక్త కంరరుధిరావసేక పంకిల కురారీణ దురభిభో దాశరధి” అని నిశ్చయించినాడు. శార్చణఖకు: బరవరాముండు గెలుచునని యూహ అందుకని అవో! ద్వుముఖే ఒపి తస్మిన్‌ న్లత్రియ వటుకే ఏవం. సంభావయతి కన్విమాతామహ” అనంా మాల్యవంతుండు వత్సా! నీకు తెలియదు. సర్ప రాజక దుర్హర్తం సర్వదేనమయం ధనుః భంజతా రామభద్రేణ విజ్య భువనత్రయమ్‌ అయినను 'ప్రాప్తు పరవరామోఒసపౌ న విద్మ: కిం భవిష్యతి యని యభూతమైన కార్యమునందు. దావన్మాత్రసంశయను. మాత్రమే పొందెను మురారి మాల్యవంతుండు తాను గూడ బరమమాహేశ్వరుండు వరమ వీరవ్రతాచారుండు తక్కిన [గ్రంథము గూడ భవభూతి విరచించినచోల దన మాల్యవలతు నేమి చేసెడి వాండో! అతని నీతి యంతయు జతుర్దాంకముతో నయిపోయినది. జరగంబోవు కథ యంతము? దన నీతిదృష్టితో బర్యాలోచించి నిశ్చయించి నాడు ఒకవేళ భవభూతి తన్నాటకమును బూర్తిచేసినను నాయన మాల్యవంతు/డింకేమియు. గాడు ఆతని కుతంత్రము, రాక్షుత్వము దననితిలోని వక్రత్వము సర్వము నతండదినజకే వ్యక్తీకరించెను. భవభూతి తన మాల్యవంతుని రామకథలోని రాజనీతిని జెప్పుటకే 'ప్రవేశపెట్టెమ దాని నాక సర్వాంగ సుందరమైన పాత్రముగా నిర్హహంచుటకు. గాదు. అతని కన్న శార్పణఖయే యొక్కువ వినీకిని, రాముని దండకారణ్యమునకు దీసికొని వచ్చుటలో నొమె యిష్టుడలేదు “మమతు ద్యయమేనైత న్నయ్యుక్తం ప్రతిభాతి యదూరదరస్థితస్య దాశుథీ స్పన్నిధానవకరణం అనవబద్ద మైస్య అశ్రతిసమాధేయం ద్లీ మైమితొ. దూరముగా. నున్న రాముని ద్గయ దెచ్చటయు నస్రతి సమాధీయమైన స్త్రీ వైయమును గడించు కొనుటయు శూర్పణఖ కిష్టము కావు. దీనిని మాల్యవంతుడు తన యధికారము చేత రాజ్యాంగ ప్రస్తావము చేత (ద్రోసిపుచ్చెనేకాని వేటు కాదు ఇట్టి మాల్యవంతుడు మురారి భట్ట చేతిలో నాక మహాపురుషుడై మహామం్రియు వీర (వ్రతాచారుడునైనాడు ఆతనికి రాముని యందు కించిత్తయినను ద్వేషము లేదు రామభద్రుని గుణ గ్రామమతనికి హృదయదఘ్న(ప్రేమ మాపాదించునది. అతని కోపముంతయు విశ్వామిత్రుని మీద రామభడద్రుని మీదః గానేకాదు రాముడొక మహాపురుషుడు దర్మబుద్ధియు. వీరుడునగు. నొక రాచ పసికూన రామునిచేత విశ్వామిత్రుడే ధనువు విటిపించెను. “అహో దురాత్మనః క్షత్రియ బ్రాహ్మణస్య కుశికవంశ జిన్మనో దుర్నాటకమ్‌” ట్లో * యజ్ఞోపప్టవశాంతయే. దశరథో రాజాసుతం యాచితః తం చానీయ వినీయ చాయుధవిధా తే జఘ్నిరే రక్షసః (త్రయ్యక్ష్తం. విదళయ్య కార్ముక మధ స్వీకార్య సీతామితో నో విద్మః కుహనా విటేన వనటునా కింలేన కారిష్యతే” తెలుగులో దిక్కన రచన ఎటువంటిదో సంస్కృతమున నీ శ్లోక రచన యటువంటిది. మాల్యవంతుడు తానును విశ్వామిత్రుడు నొక ఫాయా కలవారు “తం చానీయ వినీయ 32 నలాావావాునవాయులావవవాయిలాలాయావాలాలా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

చాయుధవిధా” యజ్ఞోపప్లవ శాంతికొరకు రాముని దెచ్చినచో రాముని నాయుర విధియం జీల వినీతుని జేయవలయును? రాముడు సొంతముగా దదుపస్టవశాంతి చేయలేడన్నమాట, అట్టివానిని విశ్వామిత్రుడేల తెచ్చెను? ఇది యంతయు అతని దుర్నాటకము. కింతేన కారిష్యతే అతవిచేత నింకేమి చేయించునో? రాముడు వట్టి నిమిత్తమా(త్రము కుత్సితత్వ మంతయు విశ్వామిత్రునిలో నున్నది. విశ్వామిత్రుని పేరు చెప్పినచో నతని కొడలు మండిపోవును కాని మాల్యవంతుడు మహాపండితుడు రసజ్ఞాడు కోపనియమన స్వభావము కలవాడు. చమత్కొరి అందుకనియే శూర్చణఖ పోపి తతైన మాయాబ్రాహ్మణోవళిష్రమహర్షే రపి పురతః విస్ఫురన్‌ దృష్ట అవగా మాల్యవంతుడు నవ్వి 'వత్సే! తపోభి రస్య బ్రాహ్మణ్యా బేశోఒ పి స్థానివద్భావేన క్షత్రకార్యం న జహాతి అనియెను. ఇది మాల్యనంతుని పాండిత్యము. ఇట్టి కొన్ని పట్టులమూలమున మురారి నాటకమునకు గ్రీష్టత్వము ప్రాస్తించినదందురు. ఇందు ప్టానివదాదేశ కార్య శబ్దములు చమత్కార పూరణము చేయుచున్నవి క్లిష్రమని మహాపురుషు డుచితముము బరిత్యజింపడు. ఇంతియ కాక యిట్టి 'త్రిజాతకుడయిన ముని యొద్ద చదివి రాము డవరీణశీలుడగు నేమోయని యాయన భయము.

ఖ్ల అవివయ భువా మజ్ఞానానాం శమాయ భవన్నపి

ప్రకృతి కుటిలా ద్విద్యాభ్యాసంః ఖలత్వ వివృద్ర్దయే”

ప్రకృతి కుటిలుడైన వావి యొద్ద విద్యాభ్యాసము చేయుట తప్పవి యాతని యుద్దేశ్యము అంతటి సూక్ష్మవేత్త విశ్వామిత్రుని సర్వమహిమలు (ప్రకృతి కుటిలత్వముగా నిర్ణయించిన యాతని బుద్దియెంత దివ్యమో యార్షమో!

ఈ మాల్యవంతుని యొద్ద రాజనీతికంటె రాజ్యాంగ వేతృత్వ మధికము ఆయన నీతిజ్ఞుడు కాకపోలేదు. సీతను బలాత్కారముగ నపహరించినచో జరుగబోవు నాపద విట్టుచెప్పెను “అప్పుడు రాము డూరకొనడు. పౌరజానపదులు ప్రకృతులు నతని నమనరింతురు బాంధవులందలు తోడగుదురు. “యలోక్తమ్‌ ఆరణ్యోగ్ని రివ దుస్సహదుఃఖామర్దజం తేటో విక్రమయతి పురుషం మండలస్య చానుగ్రాహ్యో భవతి" అని నీతి శాన్తము మదహరించెను.

“హృతజుని రరాతిలి స్పలజ్టో యది మృత్యుళ్ళరణం” అన్న భవభూతి మాల్యవంతునకు, వీయన కింత భీదమున్నది. సీతాపహరణానంతరమున రాముని తేటో వి(క్రమముల యందు మురారి మాల్యవంతునకు సందేహము లేదు.

ఈయన రాబ్యాంగ వేతృత్వము మతియుః జొత్రమైనది వానరా కృతితో సారంణుడమ మాల్యవంతువి చారుడు కిష్కంధా స్కంధావారమున జరించు చుండెను విభీషణుండతవిని గుర్తుపట్టి ఖైదుచేసి రాముని కప్పగించెను రాముడు వానిని గౌరవించి వదలిపెట్టెను. ఈ కథ వినినంతనే మాల్యవంతునకు మహానందము కలిగను “కిముచ్యతే యావ(ద్దవ్యభావీహి గుణో విజిగీషూణా ముదాత్తతా విశేషణ పునరయం రామభద్ర” మాల్యవంతునకు రాముడు రామభద్రుడు. ఏజిగీషువుల యందుదాత్తత (ద్రవ్యభావిభైన గుణమట! అఆశ్రయముండగా వినాశము లేనిది. అవగా స్వతస్పిద్ధ మున్నమాట!। వ్యాసాలు. ______వనవవావాయాయావాలాా తీత

మాల్యవంతుడు తమకో రామునకో యభియోగ సమయ మెనరికని విచారించి రామునకీ యగుట చక్కగా నిరూపించెను “వాలినరవిశుద్ద పార్‌స్టినా అనేక వానరానిక వాయక్షేన సాక్షా దుపకృతేన సభఖ్యా సు(గ్రీవేణ మహాపక్షవ్య హనుమచ్చరితాస్మదీయ ప్రవృత్తే రయ మేన సువిదిత సకలాభియాస్యత్కర్మణః తప్యాభియోగ సమయః” దండెత్తి వచ్చువాడు తన వెనుకను (బ్రక్కలమ శత్రవుల నుంచుకొనరాదు (ప్రక్కలను శత్రువు లెవ్వరును లేరు వెనుకమన్న శత్రువు వాలి వానిని జంపెను. అనేక సైన్యములు కలవు సు(్రీవువితో సఖ్యము చెయుపరానిది అతడు సాక్షా దుపకృతండు గనుక శత్రు ప్రవృత్తి యంతయు హనుమంతుడు కనుగొని వచ్చెను రామునకు నిజముగా నిది యభియోగ సమయమే మాల్యవంతుండు తన నైపు నుండి చారులతో దాను తన రాజ్యాంగ విషయమును జక్క జూచుకొనుచు రాముని రాజ్యాంగ వేతృృత్వము కూడ నిర్ణయించుచున్నాడు రాముని శౌర్యాదికములే కాక్క ధర్మ దాక్షిణ్యమే కాక యాయన రాజ్యాంగ వేతృత్వముగూడ నతవికి (బ్రియంకరమైనది. రావుని సర్వనాశన మత డదినఆకే నిర్ణయించెను శుకుడు ప్రవేశించి ప్రహన్త ధూ(మ్రాక్షాదులను రాముండు చంవి లంకను శాఖాన్ఫగార్హవముగా( జేసెవని చెప్పినంతనే మాల్యవంతు;డు పురస్తాదేవ దృష్ట మస్మాభిరిదం అన్నాడు ఇదినఆకే మేమిది చూచినా మని యర్థము ఈ విషయమును మున్నే మాల్యవంతుండు తననీతి చక్షుష్పులతో( జూచెను అందుకనియే సారణుండు “దేశకాల వ్యవహితప్యాపి (ప్రమేయ (గ్రానుస్య యథాముఖీన మాదర్శ స్థలం హి స్టవిరబుద్ధి తెలిసికో దగిన విషయములను దెలిసికొనుట యందు వృద్దుల బుద్ది యెదురుగా నిడికొన్న యద్దము వంటి దనెను మూల్యవంతుని బుద్ది నిజముగా నిట్టిదే. వెంటనే మాల్యవంతు(డు రామచంద్రుని యదీర్ధమాత్రతను గూర్చి మెచ్చుకొనుచున్నాడు “సాధు రామభ(ద్రసాధు విజిగీషో రదీర్హనూ(త్రతా హి కార్యసిద్దే రవళ్యం భావి అవిలంబ కారిత్వము విజిగీషువున కవశ్యాచరణీయము రామాయణములోని యిన్ని రాజ్యాంగ విషయములు మాల్య వత్వాత్ర ద్వారా మురారి . వ్యాఖ్యానము చేసెను వీరు కథా కల్పన చేయ నక్కరలేదు నాటకమునకు రామాయణకథను యోగ్యముగా నతుకుట యొక శిల్పము అంతకథను నైదారు నాటకములుగా [వ్రాయుదురు సంస్కృత నాటక కవులు తమ కౌశల్యముచేత నా కథ నొక్క నాటకము నందు. గుదించుట, కుదించుట మాత్రముతో( దృష్తిపడక రామాయణకథాగుష్తములైన కొన్ని మహావిషయము ల్రిక్ము పొల నిర్వహణము ద్వారా, వ్యాఖ్యానము ద్వారా విశేష ప్రతిపత్తి కలుగజేయుట మాల్యవంతుడు విశ్వామిత్రాదులతో దానాక ఫాయాలో. జేరున ట్లూహించుటలో. దప్పులేదు మాల్యవంతు(డు మహర్షి వంటివాడు. ఆయన యన్న యొకమాట. “లౌకికానాం హి సాధూనా మర్ధం వాగనువర్తతే బుషీణాం పువరాద్యానాం వాచ మర్గోనుధావతి॥ అమనర్థమే యా వాక్యమునందు స్ఫురించుచున్నది. మేఘనాద కుంభకర్ణులు యుద్ధమువకు బయలుదేరి రన్నంతనే మూల్యవంతు డూర్సు తీసికొని - "స్వస్తి విజయేతాం రీ య విశ్వవాథ అసంకలితపాహిత్యం

రామలక్ష్మణౌ కుంభకర్ణ మేఘనాదౌ అన్నాండు ప్రథమాద్వితీయా విభక్తుల ద్వివచవరూవ సామ్యముచేత నీ వాక్యమిట్టు పర్యవసించినది. 'విజయేతాం అన్న కర్తరి ప్రయోగము వలన నాద్యపేక్షిత కర్తమయై రామలక్ష్మణులే జయింతురుగాక యని యర్థము రానలయును లేనిచో “నవిమృష్ట విధేయాంశి దోషము వచ్చును మాల్యవంతుని యవభిప్రేతమైన యీ యర్ధ మతని ముఖోద్గతలైన శారద సూచించినది. ఇట్టి శారద యతని జిహ్వం దాండవించుటయే యాయన బుషిత్వ నైలక్షణ్యము

పీతను దొంగిలించుట మాల్యవంతున కిష్టమైన పవికాదు అ మహామంత్రి యాబ్దదాటి యది రానణుండు చేసిన దుర్వినయము. కుంభకర్ణుడు చనిపోయినంతనే మాల్యవంతుడు “జీవతో రామస్య మైధిలీ హరణా దేత దస్మాభి రాంతరేణ చక్షుషా విషయీకృతమేనొ అన్నాడు రాముడు చనిపోయిన తరువాత సీతను దొంగిలింపనలయునన్న యర్ధమిందు లేనేలేదు అట్టి యూహ యితనికి. గలుగుటకును వీలులేదు ఈ షష్టీ ప్రయోగ మనాదరము నందు గనుక రాముడు నిరాకరింస దగిన వాండు కాడని యర్హము. రామభద్రుని పరాశక్రమాదులు మాల్యవంతున కంత చక్కగాం దెలియును ఆంతర చక్షుస్సుచే నిర్ణయింపంబడిన విషయములే జరిగి మాల్యవంతునకు విస్మయ మాపొదింప లేదు

అతండు వట్టి నీతివేత్తయు మంత్రియుంగాండు యుద్ధవీరుండు విభీషణుని వలె రాముని శరణు బొచ్చువాడు గాండు తాను మంత్రియగుట నిటు రాజయుద్ధ కార్యములు నడువుము నీతిని మించి వచ్చినచో యుద్ధము చేయును ఇంద్రజిత్తు కూడం బనిపోయి నంతనే 'వత్యోయ మతిదుఃఖో నిర్దుఃఖమితి లోక ప్రవాదః అని తాను గుంభకర్ణుని మృతికి మూర్భవడినట్టు మూర్చ్భపోమిని నమర్ధించుకొని రావణుడు యుద్ధమునకు బయలుదేరు చుండగా దాను గూడ * ఉత్సాయ తస్మాభి రపి జరసా రజపా దూషిత స్యాత్మనః ప్రక్షాళనాయ (ప్రాష్తవ్యం శస్త్ర ధారాతీర్థమ్‌” అని నిష్కమించెను. ఇది మాల్యవంతుని చివరి మాట జరచేత పొపము చేత ( దాను దూషితు(డయ్యెనంట దావిని శరధారా తీర్థమునం గడిగివేయునట జరచేత నరే పాపము చేత నేమిటి? ఇది రావణ మంతత్రియై చేసిన దుష్కార్యము పరమపురుషుఃడైన రామునికెదురుగా మండక తప్పని రబోలేశము.

ఇంతటి మహాపురుషుని సృష్టి మురారి నాటకమునకు వన్నె తెచ్చినది. మురారి భట్బ్ట తన నాటకమున నింక నెన్నియో రచనా విశేషములు కనంబఆచెను అవి యన్నియు నీ మాల్యవత్పృష్టి ముందాగుట లేదు ఈ నాటకమున జతుర్ధాంకాది యందును వష్థాంకాది యందుమ రెండు విష్కంభములలో వచ్చిన ప్రాత మాల్యవంతుండు. భూతభవిష్యద్వర్తమాన కథాఘట్టములు తెలుపుట కేర్పడిన విష్కంభముల యందే యిట్టి సృష్టి చేసినచో నా మహాత్ముని శిల్పమేమని యఖభివర్షింపనలయును? ఇంక ననేక విషయములు వ్రాయబడలేదు మాల్యవంతు+డు ఖడ్గధారాతీర్థమవలంబించినట్టు క్లిష్టమని తలంపక మురారి వాక్తీర్ణ్మమును బాఠకులు పేవింంవలయును.

= భారతి విననరి 2937

వ్యాసాలు. ______రలవమయయయయాి తక్‌

“ఏకో రసః కరుణ ఏవ” “ఏకో రసః కరుణ ఏవ” ఇది మహాకవి భవభూతి యొక్క తీర్మానము లాక్షణికులు శృంగార వీరములకు ప్రాధాన్యము చెప్పిరి కొంద రన్ని రసములు శాంతరసమునందు గాని అద్భుత రసము నందుగాని పర్యవసించువని చెప్పిరి అద్భుతరస విషయము విచారించినచో సర్వజగద్విషయ మాశ్చర్యభావ సమ్మిళిత మైనపుడే జీవలక్షణము భాసించునన్న తాత్సర్యముతో చెప్పబడి ఉండవచ్చును (బ్రహ్మపదార్థమును వివక్షించునపుడు దాని నాళ్చర్యముగా చెప్పుట కలదు. కరమునందు గీతలయందు (బ్రహ్మపదార్హ మాళ్ళర్య శబ్ద వాచ్యమై ఉన్నది. “ఆశ్చర్యవత్‌ పశ్యతి కళ్ళి దేవమ్‌” - కఠము “ఆళ్చర్యవత్‌ పశ్యతి = భగీ. ఇచట నాళ్చర్యమనగా 'బ్రహ్మచైతన్యమని అర్ధము సర్వరనము లద్భుతమునందు పర్వవసించు నన్న లాక్షణికుల తాత్పర్య మిదిమై యుండవలెను కాని కాళిదాసాభినవగుప్తుల యభిప్రాయము శాంతరసము నందు పర్యవసించునని “శమ మేష్యతి మే శోకు కథంను వల్సే” అన్న కాళిదాసు పర్వరసములు శాంతమునందు పర్యవసించునని వ్యంగ్యముగా చెప్పినాడు సర్వరసములు శాంతమునందు పర్యవసించుటయే అధిక పంఖ్యాకులయొక్క అంగీకారము. శాంతరసమునకు శమము స్టాయిభానము శమమనగా అంతరిం(ద్రియ విగ్రహము తాత్పర్యము చేత ఇచ్చటనైనను సర్వభానోపశాంతియే అనగా బ్రహ్మచైతన్యపు పాలిమేరలంటునట్టి స్థితియే చెప్పబడుచున్నది రసశబ్దము యొక్క అర్ధమిదియే “రసోవైసః “రసగ్‌ హ్యేవాయం లబ్బానందీ భవతి" అదేరసము దానిని పొంది ఆనంది యగుచున్నాడు 'సై వేదాంత చర్చ వదలిపెట్టి రస మానందాస్టానమని మాత్ర మిచ్చట రసపక్షమున “రప్యత ఇతి రసః ఆస్వాదన పరమలక్షణము యొక్క పసరాకాస్ట్రయైన ఆనందమునే రసస్వరూపముగా స్వీకరించవలసి యుండును. తొమ్మిది రసములు కలవు తొమ్మిది స్టాయిభావములు కలవు. ఈ స్థాయి భానములుగా చెప్పబడినవి రతి రౌద్ర శోక భయ జుగుప్పాదులు తత్తతృమయము లందు సర్వమానవ హృదయ నిష్ట్రములైన భావములు. ఇవి విభావాది సామగ్రి చేత రసత్వమును పొందునన్నది సిద్దాంతము రసత్వమనగా ఆనందమని చెప్పబడినదిగదా అన్ని రసములు నద్భుతమునందో శాంతమునందో పర్యవసించునన్న యొకవాక్యము కలదు. ఈ వాక్యము యొక్క యర్థము పరిణామదశయందు నవి యాళ్చర్యము. గానో శాంతముగానో రూపాందునని అర్ధము లాక్షణికుల మార్గము లిట్లుండగా భవభూతి తాను వేరొక సిద్ధాంతమును నిర్మించినాడు. ఆయన లాక్షణికుడు కాదన్నచో కాళిదాసుమాత్రమగునా? తన కావ్య ముఖమునఅతడొక సిద్ధాంతమును చెప్పెను భవభూతియు నట్టేదెప్పెను కాళిదాసు చెప్పిన దానిని మహాలాక్షణికుడు ప్రహంచించి నిరూపించినాడు. భవభూతిచెప్పిన ఈ నిర్ణయమును '్రపంచించి నిరూపించినవాడు నర్‌ లావాలా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

లాక్సణీ కులలో నేటివరకు లేడని చెవృవలయును ఈ రనములన్నియు నందుపర్యవసించుననగా వనిగా వరిణమించునని యర్థము రెండు ప్రసిద్ధములైన వాదములుకలవు. ఒకటి పరిణామ. వాదము రెండు వివర్త వాదము పరిణామ వాదము పాంఖ్యులది. అద్వైతేతర సర్వమతము లావాదమును అంగీకరించినవి కార్యము కారణ సమసత్తాకమై యుండున్నది పరిణామవాదము. అద్వైతులు వివర్తవాదమును నిర్మించిరి వివర్తమనగా కార్యము కారణా సనుపత్తాకమై యుండుట కారణమునం దే గుణములు కలవో కార్యమునందాగుణములే యుండును అందుచేత పరిణామవాదము మీద నాధారపడిన మతము అన్నియు కార్యమైన లోకమునందు గల గుణములు సత్వము రజస్సు, తమస్సు మొదలైనవి కారణమైన దాని యందుండవలయును గనుక దానిని ప్రధానముగనో మరియొక దానినిగనో స్వీకరించి కల్పింపబడిన కారణమునందీ లక్షణము. లుండుటగా న్టోశించిరి. వివర్తమువందీ బాధ లేదు అద్వైతుల యొక్క (బ్రహ్మపదార్ధము నిర్గుణము కాని దానినుండి తద్భిన్న లక్షణముగల సృష్టి పముద్భూతమైనది ఒక్కటే రసము అది కరుణము నిమిత్త భేదము వలన నది భిన్నమై ఏివర్తములను విడివిడిగా నాశ్రయించుచున్నది. ఇచట వివర్త శబ్ద నిక్షేసము. వలన రత్యాదు. లన్నియు తజ్జన్యములుగా చెప్పబడుచున్నవి కరుణకు. శోకము స్టాయి భావము తక్కిన శృంగారాది రసములకు రత్యాదులు భవభూతి సిద్దాంతము ప్రకారము సర్వసృష్టియు శోకమూలమై యుండవలయును రత్యుత్సాహ భయాదులు బాహాటములైన మనోలక్షణములు అవి వాని యంతట నవి స్వతంత్రములా? భోకబన్యములా? అన్న ప్రళ్లే పుట్టుచున్నది. కాదా స్ట్థాయిభావమైన ఛఈ శోకము విభావాదులచేత పాందబడిన స్వాదుత్వము కలిగి కరుణముగా నెప్పుడగునో ఆ స్థితి యందు మాత్రమే దాని యౌత్కృష్ట్రము కాని సామాన్యమైన శోకమునందు కాదని చెప్పవలయునా? ఇచట కానిది అచట నగుట యొట్టు సంభవించును? మరియు. శోకమనగా దుఃఖము దుఖముయొక్క పరాకాష్ట కరుణ రసమైనచో నిత్యానందాన్వేషణ పరమైన మావవ హృదయము. (గ్రంథ పతనమునందే నిమగ్నముకాదు కానిచో రామాయణాదులు పఠన యోగ్యములు కావు. “మా నిషాద యన్న శ్లోకము మండి రససిద్దాంతము బయలుదేరుటకే వీలులేదు రతి హాస రౌద్రాదులు లౌకికమైన స్థితియందు దుఖదములై రసస్టితి యందు సర్వము నానందమునందు పర్యవసించునవియై యుండవలయును ఇదియే రససిద్దాంతము యొక్క యాయువు పట్టు భవభూతి “ఏకో రసః కరుణ ఏవ” అని విర్ణయించుటలోని రహస్య మిచటనున్నది “మానిషాద యన్న శ్ఞైకముతో తొలుత రపావతారము కలిగినది అది కరుణ రసమే దానినుండియే పర్వరసములు సముద్భవించెనని భవభూతి సిద్దాంతము. స్థాయి శోకమైనను రసత్వస్థ్రితి యందానందమే యున్నదని అర్థము లేనిచో రసమే కాదు పరమమైన స్థ్రితియందు కావచ్చుమ, సామాన్య ప్టాయి భానదశయందు దుఃఖమెనరికి ప్వీకార్యమగును? తదభిముఖముగా నెవడు ప్రవర్తించు? అన్న ప్రశ్న పుట్టును వట్టి లౌకికముగా వాదించినము లొకమునందు కూడ, అనంతకాల సుఖ పర్యవసాయి మైన దుఃఖము నాదరించుట కలదు. పథ్యమిదియే కదా. రోగి తత్కాలమునం దనిష్టమైన యౌషధమును సేవించుచున్నాడు. వ్యాపాలు వా తే

తదనంతరకాల ఆరోగ్యవాంఛచేత చేయుచున్నాడు అట్లీ ఆనందమయమైన రసానుభూతి పొందుటకు దుణమేల సేవ్యముకొాదు? సేవ్యతయందలి ఇష్టానిష్టములు కావు మానవుడు సర్వవేళలయందు తన ఇష్టానిష్టములనే అమసరించడు ఒకప్పుడు తన ఇష్టానిష్టముల యభిద్జ లేకుండ ప్రవర్తించును అది జీవగత లక్షణమై యుండును.

ఇట్టుండగా 'ఏకో రసః కరుణ ఏవ అన్న సిద్ధాంతము (ప్రతిపాదించిన మహాకవి మానవుడు నహజముగానే దుఃఖవంతు డనియు దుఃఖము జీవలక్షణము నందలి 'ప్రధానాంశమనియు తత్పరిహరణ మెవ్వడుము చేయలేడనియు వాని నర్వమైన లౌకిక (ప్రవర్తనయు దఃఖమూలమనియు భావించి యుండవలయును

ఇతర రసముల స్థాయీ భావములు గూర్చి విచారింతము రతి యున్నది. రౌద్ర మున్నది భయమున్నది ఉత్సాహమున్నది వీనియెక్క (ప్రవర్తకత్వ లక్షణమెట్టిది? వానిచేత జీవుడు వేనిని పాధింపనెంచు చున్నాడో వాని యభావ ముండుటచేతనేకదా వాని కొరకు ప్రయత్నించుట తదప్రాస్తియందు దుఃఖమున్నదనియే కదా అర్థము ఇచ్చట నిట్టు వాదింప వచ్చును తదభావమునందు దు,ఖమనుభూతి దళలో లేదు తత్రాప్తియందధిక నుఖము కలుగుచున్నది నుఖాభావమే తప్ప దఃఖభానము లేదనవచ్చును సుఖదుఃఖములు శీతోన్మములు ద్వంద్వములు ఉష్మము కానిది శీతమే శీతము కానిది ఉష్ణమే సుఖముకానిది దుఃఖమే దుఃఖముకానిది ముఖమే పరదేళ తర్కమునందువలె నిచట మధ్యస్థితి యొకటి లేదు అందుచేత సుఖముకానిది దుఃఖమే కనుక దుఃఖము లేదనుట లేదు ప్రాస్తియందు సుఖము అ్రాప్తియంద ముఖము నవళ్యముగొా అంగీకరించి తీర్రవలయును తదస్రాప్తియందు నేను దుఃఖము ననుభవించుట లేదని యెనడైననన్నచో తదితర నుఖముల యొక్క యనుభూతి చేత ఈ దుఃఖము వరిచ్చిన్నమైై యున్నదని అర్హము దుఃఖ మఃప్రాప్తి హేతుకము. లోకముయొక్క వర్వగమనము అ్రాప్రిమూలకము లోకమువందు దుఃఖముతప్ప మరియొకటిలేదు దుుఖమనగా దుష్టానీభాని ఇంద్రియాణ్యత్ర సన్ని దుష్టములైన ఇంద్రియము లిచటనున్నవి ఇంద్రియములయొక్క దున్టత్వముచేతనే లోకము పాగుచున్నది ఇంద్రియములు సహజముగా దుష్టములు నర్వదుఃఖ హేతుకమైన యాళచేత ఇంద్రియములు (వ్రవర్తించుచున్నవి ఆ ఇంద్రియముల దుష్టత్వము, కావ్యరసాస్వాదవవేళ నశించి యానందము కలుగును కనుక రవము దుఃఖమును విర్మూలించు చున్నది అందుకనియే భావుకుడు రసాభిముఖముగా ప్రవర్తించుట. రపానభిజ్ఞాడైన పాఠకుడు న్వల్పవిషయ చర్చా దుష్టబుద్దిణై తన యింద్రియములందున్న దుష్టత్వము నధికముగా పెంచుకొని అధిక దుఃఖ భాజనుడగుచున్నాడు

మిగిలినది జీవునియందలి (ప్రధానలక్షణము దుఃఖమన్న విషయము లోకమునందిది యున్నది శిశువు జన్మించినంతనే ఏడ్వవలయును ఏడ్చినచో వాడు (బ్రతికి యున్నాడని యర్థము. వెంటనే ఆ శివువు ఏడ్వకపోయినచో మంత్రసాని గిల్లి ఏడ్పించును. (బ్రతికియుండుటయు ఏడ్చుటయు రెండు నొక్కటియే యని యర్థము. విశేషముగా వ్యాఖ్యానము చేనిననో జీవుడు నేలమీద వడినంతనే “అయ్యో నా న్వస్థితి నుండి

రర యా విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

నేను బారిపోయితి. నని ఏడ్చుచున్నాడు అదియే దుఃఖము అవగా దుష్టములైన ఇం[ద్రియములతో కూడికొని యుండుట జీవునకింద్రియములు లేవు వాడు బహు సంస్కారములయొక్క రంహః వరిష్వక్త మూర్తి కనుక దుఃఖము రత్యాది స్థాయిభావముల కంటె ప్రధానమైనది. జీవలక్షణమైనది రత్యాదు లనంతరమునం దుదృవించినవి దుఃఖము (ప్రథమా విర్చూత మైనది దుఃఖము స్థాయిభావముగాగల రవ లక్షణమునందు తదితరములు స్థాయిభావములుగా గలిగిన రసలక్షణములకంటె అధికమైన యానంద మున్నదని చెవ్పవలయును శృంగారాది రసములు కరుణరసమున కంగము లనవలయును రసత్వస్టితి యందీ వివక్ష యోగ్యము కాదనిపించవచ్చును అది వేరీ చర్చ స్వస్థితిమాలి జీవస్టితి పొందినప్పుడే దుఃఖము (ప్రారంభమైనది దుఃఖము యొక్క పరాకాష్టయైన కరుణరసము ప్వస్థితికి మిగుల సన్నిహితమైనది అంతటి సన్నిహితత్వము తక్కినరసములకు లేదనవలయును మరియు నిమిత్తభేదమువలన భిన్నమై వివర్తముల నాశ్రయించు చున్నదన్నపుడు భవభూతి రసత్వ స్థితి యందు భేదములు చెప్పలేదు వ్యంజక విభావాది సామగ్రిచేత భేదము చెప్పెనని స్ఫుటమగుచున్నది అయినను బిన్న వ్యంజక విభావాది సామగిచేత భిన్న భిన్నములైవ రసముల పౌందుచున్నప్పటికి అన్నిరసములందు ఏకాకారతయ్‌ భాసించుచున్నది బుతంభరాస్ట్రితికి భోజుని వ్యాఖ్యావమునందు చిద్రూప సామాన్యత్వము చెప్పినట్టుగా శృంగార రపాస్వాదవ వేళ తద్రసస్థితి ముత్యమువలె నుండును చాని యడుగున ఈ శృంగార వాసన దారపు చిలుకువలె నున్నట్టు తల్లీశ సహితత్వ లక్షణము లేదనుటకు వీలు లేదు తద్‌ దృష్ట్యా “ఏకో రనః కరుణ ఏవ మరియు ఇట్టనవచ్చును అట్టైనచో దుఃఖము మాత్రము లేశతః కరుణ రసానుభూతి వేళ భాసాభాసముగా దీపించదా? యనివచో దీపించక పోవచ్చును దుఃఖమును విడద్రొక్కి వవ్పుడే జీవలక్షణము విడద్రొక్కబడు చున్నది శృంగార రసానుభూతి నమయమునందు జీవలక్షణము విడ[ద్రాక్కబడుటలేదు తదనుబంధియు తత్పర్యవపాయియునైన రసానంద మమ భవింప బడుచున్నది

• ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్త భీదా దిన్న పృథకృృథగివాశ్రయతే వివర్తాన్‌” శోలొ ఉస్మానియా యునినర్చిటీ తెలుగుళాఖ 1961-62 వ్యాసాలు. యాల తెలి

రూపకములు రూపక ప్రక్రియ నాట్యవేదమునకు సంబంధించినది వట విట గాయక సంబంధి అయిన నాటక కళకు కూడ ఆధ్యాత్మికత్వము పవిత్రత్వము కల్లించి భారతీయ మహర్షులు దానిని ఉపవేదములలో చేర్చి యుండిరి ఈ నాట్య వేదము తొలుత పరమేశ్చరునుండి వందీశ్వరుడు అతనినుండి ప్రజాపతి (గ్రహించిరి పిమ్మట 'ప్రజాపతినుండి దానిని భరతముని (గ్రహించి తన ఐదుగురు శిష్యులతో భావ రాగయుతముగా ప్రజాపతి సమక్షమున ్రదర్శించెను ప్రజాపతి సంతోషించి భరతులని పేరిడి వారిని స్వాయంభువ మనువువెంట భూలోకములో ఆ వేదము వ్యాప్తేచేయుటకై పంపెను మనువు కోరికపై ఆ భరతులు దేవదశ సహస్రి శత సహ్రి అను (గ్రంథములను (వ్రాసినట్టు శారదాతనయుడు చెప్పుచున్నాడు. నాట్య వేదమునకు బీజములు బుగ్వేదములోని ఊర్వశీ పురూరపుల సంభాషణము యమ - యమీ సంవాదము ఉపనిషత్తులలోని సంభాషణలు మున్నగు వానియందు కనిపించును ప్రజాపతియే బుగ్వేదము నుండి ఛందమును సామము నుండి గొనమును యజుస్సు మండి రంగ వైభవమును అధర్వము నుండి రసమును (గ్రహించి నాట్య వేదమును పంచను వేదముగా రూపొందించెనని తెలియుచున్నది ప్రాచీన కాలము నందే నృత్తము నృత్యము నాట్యము పప్రసిద్దములై ఉండెను నృత్యాధారముగ ఉపరూపకములు నాట్యాధారముగ రూపకములు జన్మించినవని భావ (ప్రకాశిక చెప్పుచున్నది. భరతముని నాట్యశా/స్తము రచించుటయే కాక జామదస్స్య విజయము అను వ్యాయోగమును. కుసుమ శేఖర విజయము అను ఈహామృగమును రచించెవని చెప్పుదురు స్వర్గమునందు భరతమునిచే సుకిక్షితలై అప్స్పరనలు రూపకములను ప్రదర్శించెడివారట కలియుగమునకు పూర్వమే నాట్యశాస్త్రము ప్రభవిల్లినట్టు మన నాట్య శాస్త (గ్రంథములు చెప్పుచున్నవి రామాయణ భారతము లందు నట నర్తక నాటక సూత్రధారాది రూపకపరిభాషా శబ్దములు కన్పించును. హరివంశములో కృష్ణుని కుమారుడు రాముని పాత్రమ అభినయించినట్టును ఇతరులు లక్ష్మణ భరతశత్రుఘ్నులయు శాంతా బుశ్యళ్ళంగులయు. వేషములు నేసినట్టును చెప్పబడి ఉన్నది గౌతమబుద్దుని కాలమున అయన శిష్యులు సౌగంధికాహరణము అను రూపకమును ్రదర్శించిరి పాణిని అష్టాధ్యాయిలో నట 'కుశీలన అను పదము లున్నవి మహాభాష్యములో కొన్ని రూపకముల 'వ్రస్తానము ఉన్నది. దీవిని బట్టి అంతకు పూర్వమే నాట్య వేదము వర్హిల్లినట్లుగా తోచుచున్నది సంస్కృత నాటకములలో పాత్రలు ఉత్తమ మధ్య మాధమములుగా విభజింప బడుటయు వారు వాడవలసిన భాషవిషయమున కూడా నియమములు చేయ బడుటయు జీ0 లా విశ్వనాథ ఆనంకలితపాహిత్యం

చూడ అవి మతాచారములతో సంబద్దములై ఉండినట్టు తోచుచున్నది కాని బౌద్దుల నాటక కళ మతముతో సంబందము లేక కళ కళ కొరకే అన్న సిద్దాంతము పై వర్ధిల్లినట్టు కనబడుచున్నది

నాట్య వేదమునకు దివ్యత్వము చెవ్పబడుటచే అది నరిగా ఏ కాలములో బయలుదేరినదో చెప్పజాలము. కాని అది పౌరాణిక యుగము తరువాత వర్టిల్లినట్టు చెప్పుటకు అవకాశము ఉన్నది (ప్రాచీన నాటకములన్నిటిలోను కథలు పురాణముల నుండియే గైకొావబడినవి భాసుని నాటకములలోని కథలు కొన్ని బృహత్కథ నుండి (గ్రహింపబడినవి

కొందరు పాశ్చాత్య విమర్శకులు సంస్కృత నాటక కళ నునకు గ్రీకులనుండి సంక్రమించినదని చెప్పిరి దానికి వారు తెరకు యవనిక అను పేరు ఉండుట అలెగ్జాండరు దండయాత్రలను గ్రీకు నటకులు భారతీయ రాజసభలో ప్రదర్శించుట అంకముల విభజనము పాత్రలను ఉత్తమ మధ్యమాధమములుగా విభజించు ఆచారము (గ్రీకు నాటకములందుండుట అను వానిని కారణములుగా చెప్పుదురు కాని ఇవి నిలుచున్నట్టివి కావు. యవనిక అను పదము పారశీక దేశమునకు కూడ సంబంధించి ఉన్నది గ్రీకులతో భారతీయులకు సంబంధము ఏర్పడకముందే భారతీయ నాట్యకళ పుట్టి, వారికళతో సంబంధము కల్లినతరువాత కొన్ని మార్పులు పొంది ఉండవచ్చును గ్రీకుల నాటకములలో వలె సంస్కృతమున విషాదాంతములు లేవు. దేశకాల కార్యైక్యములను మూడైక్యములు సంస్కృత నాటకములలో లేవు

రంగాధ్యన్షునికి సూత్రధారుడు అను నామ ముండుటచే సంస్కృత నాటకములు తోలుబొమ్మలాట నుండి వృద్ది పాందినవని కొందరు తలంతురు కొందరు ఆ వాదమును అంగీకరింపక తెరలు మొదలగువాని సూత్రములను ధరించువాడు కావున ఆతనికి ఆ "పేరు కల్లి ఉండవచ్చునని తలంతురు

చెవులకు కనులకు మనస్సుకు ఆనందము కలిగించు ఒక ప్రయోగము కావలెనని దేవతలు కోరగా ప్రజాపతి నాట్య వేదమును సృజించెనని చెప్పబడినది కాళిదాసు దీనిని కాంతము చాన్షుషము ఐన (క్రతువనియు భిన్న రుచికమైన లోకము నిది సమానముగా రంజించుననియు చెప్పి యుండెను కాళిదాస మహాకవి కంటె పూర్వమే నాటక వాజ్కయము ఉచ్చస్థితిలో ఉన్నట్టు మాళవికాగ్ని మిత్రములోని భాససౌమిల్లక కవి పుత్రాదీనామ్‌ అను వాక్యము వలన తెలియు చున్నది. అందులో మనకు భాసుని రూపకములు మాత్రమే లభించుచున్నవి వాని విషయమునను భాసకరృృత్వము వివాద (గ్రస్తమైనది రాజశేఖర మహాకవి శూడ్రక కథను రామిల సౌమిలులు రచించిరని చెప్పుచున్నాడు అది ఇప్పుడు లభ్యమగుటలేదు. భాసుని నాటకములను రామాయణమునకు నంబంధించినని మహాభారతమునకు సంబంధించినవి ఇతర కథలపై ఆధారపడినవి అను మూడు విధములుగ విభజించవచ్చును ప్రతిమానాటకము అభిషేకనాటకము యజ్ఞ ఫలము అనునవి రామాయణమునకు సంబందించినవి పాంచరాత్రము దూతవాక్యము మధ్యమవ్యాయోగము దూతఘటోత్కచము కర్ణభారము ఊరుభంగము బాలచరితము అనునవి మహాభారతము నకు సంబంధించినవి (ప్రతిజ్హాయౌగంధరాయణము న్వప్న వాసవదత్తము చారుదత్తము అవిమారకము. అనునవి ఇతర కథలపై అధారపడినవి వ్యాసాలు. శ]

భాసమహాకవి తరువాత (ప్రసిద్దుడైన నాటకకర్త అశ్వఘోషుడు ఇతడు పారిపుత్ర సకరణము ఆమ (ప్రకరణమును రచించెను ఇందులో 9 అంకములున్నవి మౌద్దల్యాయనుడు సారిపుత్రుడు అనువారిని బుద్దుడు బౌద్ద మతావలంబులుగా నొనర్చుట ఇందలి విషయము. ఇందులో (గ్రంథకర్త బౌద్దసిద్దాంతములను సంప్రదాయములను వర్లించెను ఇందు ప్రకరణ లక్షణము. లన్నియు కన్పట్టను ఇదికాక మరిరెండు రూపకములు కూడ అశ్వఘోష కర్భకములైనట్టు తలంపబడుచున్నవి అందలి భాగములు మాత్రమే లభించుచున్నవి వాని ప కూడ తెలియవు అందొక దానిలో మగరవతి అను వేశ్యపాత్ర కలదు రెండవది ప్రబోధరచంద్రో దయమువలె సాంకేతిక (4 690/0&) రూపకము వరరుచి పేర ఉభయాభిసారిక అను ఒక భాణము కన్పించుచున్నది ఈ వరరుచి ఎవరో నిశ్చితముగా తెలియదు ఇందులో నారాయణదత్తా, కుబేరదత్తుల కథ కలదు ధూర్త విటమను భాణము ఈశ్వరదత్తుడను కవి రచించెను ఇందు వాత్స్యాయనుని కామసూత్రములు పేర్కొనబడక ఫోవుటయేకాక దత్తకుడు కామశాస్తములో 'ప్రమాణభూతుడు అని చెప్పబడినది అందుచే ఈ భాణము ప్రథమ శతాబ్దిలో రచింపబడి ఉండవచ్చును అని ఊహింప వీలగుచున్నది బోధాయనుడు భగవదజ్ఞుక ప్రహసనమును రచించెను ఈ కవిని గార్ఫి ఏమియు తెలియదు ఇందలి దశరూపకముల పేర్చు భిన్నములుగా కనబడుటచే ఇది (క్రీశ 12 శతాబ్బలలో రచింపబడి యుండువని విమర్శకుల తలంపు. వీణా వాసవదత్తమను అసంపూర్ణ వాటకమొకటి లభించుచున్నది ఇది యత్కర్భకమో తెలియదు ఉదయనుడు కారాగృహస్కుడై ఉన్నప్పుడు వాసవదత్త ఆతనికడ వీణను అభ్యసించుట ఇందలి విషయము. దామక ప్రహసనమున కర్ణుడు పరశురాముని కడమారువేషమున ఆ'స్తవిద్యను అభ్యసించుట వర్షింపబడినది. ఇందు దామకుడను కర్షుని మిషత్రుడు ప్రధానపాత్ర కాళిదాస మహాకవి రచితములగు మాళవికాగ్ని మిత్రము అభిజ్ఞాన శాకుంతలము అను నాటకములును వి(క్రమోర్వశీయము అను (బ్రోటకమును జగరత్రసిద్ధములు ఈ కవి కాలముమగురించి గల మత భేదములు కావ్యవాబ్మయ వివరణ వందర్భమున తెలుపబడినవి ఈ మహాకవి ప్రతిభ అనన్యపామాన్యము అది ఆయనకు కావ్యకర్తలలోవలె నాటకకర్తలలో కూడ ఆ(గ్రస్థానమును చేకూర్చినది. కాళిదాసు తరువాత పేర్కొనతగినవాడు శూద్రకుడు ఇతని మృచ్చకటికము పది అంకముల ప్రకరణము ఆనాటి సమాజ స్వరూవ స్వభావములను చక్కగా కనులకుకట్టినట్టు చిత్రించిన గొప్ప సాంఘిక రూపకమిది. దరద్రుడైన చారుదత్తుడను బ్రాహ్మణుడు వసంతసేన అను వేశ్యను (ప్రేమించుట ఇందలి విషయము ఇది భాసుని దరిద్ర చారుదత్తమునకు ఉత్తరభాగము వంటిది. మృచృకటికము అనగా మట్టిబండి దానిప్రసక్తి ఇందుండుటచే నాటకమునకీపేరు పెట్టబడినది. దీనిలో దొంగతనము ఒక శాస్తముగా పోషింపబడినది పద్మప్రాభృతకము అను భాణముకూడ శూద్రక కృతమే అని భావింపబడుచున్నది దేవదత్తా మూల దేవుల ప్రణయ మిందలి ఇది వృత్తము ఈ మూలదేవుడు చౌర్యవిద్యకు ప్రమాణ భూతుడు దీనిలో పాణినికి పూర్వము దత్తకలశి అను (ప్రమాణ భూతుడైన వైయాకరణుడు ఉండెనని పేర్కొనబడినది కుముద్వతీ ప్రకరణము కూడ శూద్రక కర్షృకమే అవి (గ్రంథాంతరములలో ఉదాహరింపబడివది. ఇది (ప్రస్తుతము లభించుటలేదు క యా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

కుందమాల దిజ్ఞాగు డమ కవి రచించిన నాటకము ఇందు 6 అంకము లున్నవి రీరనాగుడని ఇతనికి నామాంతరము రామాయణ ఉత్తరకాండ కథ దీనికి మూలము రొమాయణ వస్తుకములైన నాటకములలో ఇదే మొదటిది ఇందు విదూషక పాత్ర ప్రవేశ పెట్టబడినది దీనిలో కవి కుందమాలకు (మల్లెపూలదండ) ప్రసక్తి కల్పించుటచే దీని కా పేరు కలిగినది ఇందలి శైలిని బట్టి దిజ్నాగుడు క్రీశ 200 ప్రాంతమున జీవించి ఉండునని విమర్శకు లూహించుచున్నారు కాళిదాసు మేఘసందేశమున పేర్కొన్న దిబ్బాగుడు ఇతడే అనియు అందుచే ఇతడు కాళిదాసునకు సమకాలికుడనియు మరికొందరి అభిప్రాయము

సంస్కృత చారిత్రక నాటకములలో మొదటిది ముద్రారాక్షసము ఇందు ఏడు అంకములున్నవి కవి విశాఖదత్తుడు (క్రీశ 4వ శతాబ్ది) చాణక్యుడు రాజనితిచే రాక్షసుని జయించి ఆతనిని చం(ద్రగుప్తునికి మంత్రిగాచేయుట ఇందలి ఇతివృత్తము సంస్కృత నాటక ప్రపంచమున దీనికి విశిష్టస్టానము ఉన్నది దేవీ చంద్రగుప్తము అభిసారికా వంచితకము అను మరి రెండు రూపకములను కూడ విశాఖదత్తుడు రచించెనని తెలియుచున్నది అవి వ్రస్తుతము లభించుటలేదు

విజ్ఞక అను కవయిత్రి కాముదీమహోత్సవ మనుఐదంకముల నాటకము రచించెను ఇదియు చరిత్ర వస్తుకమే క్రీశ 340 ప్రాంతమున మగధను పాలించిన కల్యాణవర్మ చరిత్ర మిందు వర్ణింపబడినది. ఇది ఆయన సభలోనే ప్రదర్శింపబడినది.

శ్రీశ 7వ శతాబ్రికి చెందిన సల్లన రాజు మహేంద్ర విక్రమ వర్మ మల్లవిలాస ('ప్రహసనమును రచించెను అప్పటి కాంచీనగర జీవిత మిందు ప్రతి ఫలించుచున్నది. కాపాలికులు పొశుపతులు సురాపానమత్తులై అసభ్యముగా వ్యవహరించుట ఇందు కావనగును

శ్యామిలకుడు (క్రీశ 7వ శతాబ్ది) పాదతాడితకమును భాణమును రచించెను దీనిలో బౌద్దులు సింహళీయులు అం(్రులు కొంకణులు మున్నగు వారి ప్రసక్తి ఉన్నది

శ్రీశ 606 నుండి 648 వరకు వరిపాలనము చేసిన హర్షవర్హనుడు బాణాదులగు పలువురు కవులను ఆదరించుటలీ కాక తాను స్వయముగ కవియై మూడురూపకములను రచించెను అందు రత్నావళి అనునది నాలు గంకముల నాటిక ఇది కొంతవరకు మాళవి కాగ్నిమిత్రమును పోలి ఉన్నది ఉదయమవి వివాహము ఇందలి ఇతవృత్తిము రెండవదగు ప్రియదర్శికలో నాలుగు అంకము లున్నవి ఇందును ఉదయనుని కథయే ఇతివృత్త్రము కడపటిదగు నాగానందము దయా వీర ప్రధానమైన ఐదంకముల నాటకము ఇది సంస్కృత నాటక వాజబ్మియమున ప్రసిద్ధమైనది

(క్రీశ ఏడవ శతాబ్దీలో వసించిన భట్ట నొరాయణుడు వేణీ సంహార మను ఆరు అంకముల నాటకమును రచించెను ఇందు నాటక లక్షణము లన్నియు (క్రమముగా పాటింపబడినవి. భీముడు దుర్యోధనుని వధించి (ద్రాపది కొప్పు ముడుచుట ఇందలి ఇతినృత్త్రము వ్యాసాలు మా = శీత

దాక్షిణాత్యులందు మొదటి సంస్కృతనాటక రచయితగ 'పేరొందినవాడు శక్తిభద్రుడు (క్రీశ700) ఈయన శంకరాచార్యుల శిష్యుడను ప్రతీతి కలదు ఆశ్చర్య చూడామణి అను ఏడంకముల నాటకమును ఇతడు రచించెను అద్భుత మయమగు ఇందలి ఇతి వృత్త్రమునకు డైన రామాయణము ఆధార మని భావింపబడుచున్నది. ఈ కవియే ఉన్మాద వాసవదత్తమను మరొక నాటకమును రచించెనని. చెప్పుదురు కాని అది లభ్యమగుట లేదు ఎనిమిదవ శతాబ్దిలో కనోజిని పరిపాలించిన యశోవర్మ రామాభ్యుదయ మను నాటకమును రచించెనని తెలియుచున్నది కాని అదియు లభించుట లేదు ఈ యశోవర్మ భవభూతి మహాకవికి, వాకృతి అను (ప్రాకృత కవికి ఆశ్రయభూతుడట సంస్కృత నాటకకర్తలలో కాళిదాసు తరువాత పేరెన్నిక కనినవాడు భవభూతి కాళిదాసు వలెనే ఇతడును మూడు నాటకములను రచించెను. మాలతీ మాధవము మహావీర చరితము ఉత్తర రామచరితము అము ఈ మూడు నాటకములలో ఉత్తర రామచరితము అత్యుత్తమము ఆ మహాకవికి ఉత్తరీ రామచరితే భవభూతిర్విశిష్యతే అమఖ్యాతి కలిగించిన దీ నాటకమే క్రీశ ఎనిమిదవ శతాబ్దిలో కేరళమును సరిపాలించిన కులశేఖరవర్మ అను రాజు సుభద్రార్షనీయము. తపతీ సంవరణము అను రెండు నాటకములను రచించెను. అనంగహర్ష మాత్రారాజు అను కవి తాపస వత్సరాజము అము ఆరు అంకముల నాటకమును రచించెను వత్సరాజగు ఉదయనుని వివాహగాథయే ఇందలి ఇతివృత్త్రము ఆ శతాబ్దముననే మురారి అనర్హరాఘవము అను ఏడు అంకముల నాటకమును రచించెను ఈ కవికి బాలవాల్మీకి ఆను బిరుదు కలదు ఈయన కవిత్వము (ప్రొఢ గంభీరము ఈ కాలమువనే వసించిన భీముడు అమ కవి అయిదు వాటకములను రచించినట్లు రాజశేఖరుడు తెల్పి యున్నాడు. కాని అవి అన్నియు నేడు లుప్తములు వానిలో న్వవ్నదళశాననము (ప్రతిభాచాణక్యము. మనోరమా వత్పరాభము అను మూడింటి పేరులు మాత్రమే తెలియ వచ్చుచున్నవి శ్రీశ 900 ్రాంతమువాడగు రాజశేఖరుడు ఆరు నాటకనులను రచించినట్లు ఆయన బాల రామాయణములోని ప్రస్తావన వలన తెలియుచున్నది. వానిలో కర్పూరమంజరి బాలరామాయణము. విద్దసాలభంజిక బాలభారతము అనునవి నాలుగు మాత్రమే లభించుచున్నవి ఈతనికి సమకాలికుడని ఊహింపదగు మాయురాజా ఉదాత్త రాఘవము అను నాటకమును రచించెను అ కాభపువాడే అగు శ్లేమేశ్వరుడు చండకౌళశికము నైషధానందము అను రెండు నాటకములను రచించెను ధనికునిచే ఉదాహరింపబడి అందువలన శ్రీ శ 1000 పూర్వమువనే రచింపబడినట్టు ఊహింపదగు తరంగ దత్తము పుష్పదూషితకము ఛలితరామము పాండవానందము అను నాటకముల కర్తల పేరులు తెలియవచ్చుటలేదు పదునొకండవ శతాబ్దమున వెలునడిన నాటకములలో హనుమన్నాటకము. పేర్కొన తగినది దీనిని హనుమంతుడు నవ్రాసెనని చెప్పుదురు ఇద్దరుకర్తల పేరులతో (ప్రస్తుతము రెండు హనుమన్నాటకములు కన్నట్టుచున్నవి మధుసూదనుని నాటకమున తొమ్మిది టీన్‌ లాలా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

అంకములును దామోదర మిత్రుని నాటకమున పదునాలుగు అంకములును ఉన్నవి ఇందు ప్రాకృతములేదు విదూషక పా(త్రయును లేదు

ఈ కాలముననే క్లేమేంద్రుడు (క్రీశ 1050) పెక్కు రూపకములను రచించినట్లు తెలియుచున్నది కాని వానిలో ఎక్కువభాగము లభించుటలేదు అందు చిత్రభారతము కవకజానకి అనునవి ముఖ్యములు బిల్హణుడు రచించిన కర్షసుందరి అను నాటకమును ఈ కాలమునకు చెందినదే అన్హిల్వాడు ప్రభువగు కామదేవ్రైలోక్యమల్లుడు కర్ణాటరాజకుమారిని వివాహమాడుట ఇందలి ఇతివృత్తము

పాంకేతిక నాటకము మొట్టమొదట ఈ కాలముననే వెలువడినది. ఆశ్సఘోషుడు అట్టి నాటకమును రచించెనందురు కాని అది లభ్యమగుటలేదు కావున కృష్ణమిశ్రుడు (1098) రచించిన ప్రబోధచం[ద్రోదయమే అట్టివానిలో మొదటిదని చెప్పనగును అద్వైతమత ప్రబోధము దీవి ఉద్దేము యశపాలుడు రచించిన మోహముద్గరమను నాటకమును ఇట్టిదియే. అన్సిల్వాడు. ప్రభువగు కుమారపాలుడు బైనమతమును స్వీకరించుట ఇందలి విషయము

పండ్రిండవన శతాబ్ది (ప్రారంభకాలము వాడగు శంఖధర కవిరాజు లటకమేళక మను ('ప్రహననమును రచించెను ఆతనికి సమకాలీనుడనదగు యళళశ్చం(ద్రుడు ముద్రిత కుముదచంద్రము అను నొటకమును రచించెను శ్వేతాంబర దేవసూరి దిగంబర కుముద చంద్రుని వాదనుందు ఓడించుట ఇందలి విషయము ఈచారిత్రక నంఘటన క్రీశ 1124 (ప్రాంతమున సంభవించినది. కాంచనపండితుడని పిలువబడు కాంచనాచార్యుడు రచించిన ధవంజయ విజయము అను వ్యాయోగము ఈ కాలమునకు చెందినదియే ఇందు ఉత్తరగోగ్రహణము ఇతివృతము ఈ శతాబ్దిలో స్తయముగ పండితుడై పండితులను పోషించినవాడు చహమన వంశప్రభువు వి(గ్రహరాజదేన విశాలదేవుడు (క్రీ శ1153) ఈయన రచించిన హరకేళి నాటకమున కిరాతార్డునీయ కథ వస్తువుగ (గ్రహింపబడినది ఈ మహారాజునకు ఆ'శ్రితుడగు పోమదేవుడు తవ (ప్రభువు దేశల దేవిని వివాహమాడిన వృత్తాంతమునే వన్తువుగా (గ్రహించి లలితవి(గ్రహరాజదేవ నాటకమును రచించెను రాజదేవ రచితమగు హరకేళి నాటకమున కొంతభాగమును పోమదేవ రచితమగు నాటకమంత యును అజ్మీరులోని శిలలపై చెక్కబడి నేటికిని భద్రముగ ఉన్నవి

ఆ కాలపు కవులలో బహు రూపకకర్తగ 'పేర్కొవదగినవాడు వత్సరాజా (1163- 1203) ఈతడు కాలంజర (ప్రభువగు పరమర్రిదేవుని మంత్రి కిరాతార్టునీయము అను వ్యాయోగమును, కర్పూరచరితము అను భాణముమ హాస్య చూడామణి అను ప్రహసనమును రుక్మిణీ హరణము అను ఈహామృగమును (త్రిపురదాహము అను డిమమును సముద్ర మథనము అను సమవాకారమును ఇతడు రచించెను ఈ విధముగ వివిధ రూపక విశేషములను ఈ మహాకవి రచించుట విచిత్రము ఇతని వలెనే బహురూపకములను రచించిన కవి రామచంద్రుడు(1088-1172) ఈతడు ఏకాక్షి దైనహేమచంద్రుని శిష్యుడు ఇతడు నలవిలాసము అను ఏడంకముల నాటకమును సత్యహరిశ్చంద్ర మును ఆరు అంకముల నాటకమును నిర్భయభీమ మను వ్యాయోగమును రచించెను కౌముదీ మి(త్రనందమమ వేరొక రూపకముకూడ ఇతడు రచించినట్టు తెలియుచున్నది. ఈ కాలమునకే వ్యాసాలు _________ ల | వా శీక్‌

వెందినట్టు భావింపదగు జయదేవుడు ప్రసన్న రాఘవము అను ఏడు అంకముల నాటకమును రచించెను ఈ జయదేవుడు గీత గోవిందకర్తకంటె భిన్నుడు ఈయన గొప్ప తార్కికుడు, ఆలంకారికుడు నాటక రచయిత ఈయనకు తర్కములో కల (ప్రజ్ఞవలన పక్షధర మిత్రుడు అనియు రసమయములగు పద్యములను రచించుటలో కల నైపుణ్యమువలన పీయూపవర్షుడు అనియు బిరుదములు లభించినవి పరమార వంశమునకు చెందిన అర్జ్హునవర్మ ఆస్టాన పండితుడగు మదనుడు (క్రీశ 1213) రచించిన పారిబాతమంజరి అను నాలుగు అంకముల నాటికలోని రెండు అంకములు ధారానగర మందలి శిలలపై లిఖింపబడి ఉండుటచే నేటికిని కననగుచున్నవి అర్జున వర్మ రొమ్ముపై సడిన పూలదండ కన్నెగా మారి అ (ప్రభువును వివాహమాడుట ఇందలి ఇతివృత్తము. 13వ శతాబ్దపు ప్రథమ పాదమున ఉండిన జయసింహసూరి హమ్మీరమద మర్దనము అను చారిత్రక నాటకమును రచించెను ఈ కవి శ్వేతాంబర బైనుడు గుబరాతు "పై దాడివచ్చిన మహమ్మదీయులను వీరధవలుడు అను ధోల్కా (ప్రభువు గెలుచుట ఇందలి ఇతినృత్తము. ఆకాలపు రాజకవులలో పేర్కొన తగివవాడు కేరళ యువరాజు రవివర్మ (క్రీశ 1300)ఇతడు ప్రద్యుమ్నాభ్యుదయము అను ఐదు అంకముల నాటకమును రచించెను. పింగళి సూరన (ప్రభావతి ప్రద్యున్నుమున కిదియే మూలము. పరమారవంశపు యువరాజును, ధారాధవళుని అనుజన్ముడును అగు ్రహ్హాదనుడు (క్రీ ఈ 1300) పార్థపరాశక్రమము అను వ్యాయోగమును ఈ కాలముననే రచించెను రామభ(ద్రముని ఆను జైన సన్నాసి (క్రీశ 1300) బుద్ధ రౌహిణీయమను నాటకము రచించెను ఈయన జయప్రభాసూరి శిష్యుడు రౌాహిణేయుడను బందిపోటు సాహనకృత్యములు ఇతని నాటకమున కథా వస్తువు విద్యార్థి లోకమునకు సుపరిచితనుగు ప్రతాపరుద్ర కల్యాణము 13న శతాబ్ది ఆంతమున వెలువబడినది. దీనిని రచించిన వాడు విద్యానాథుడు (క్రీవ 1294) వరంగల్లు ప్రభువగు (ప్రతాపరుద్రుని పట్టాభిషేకము ఇందలి విషయము. ఇది ఐదు అంకముల నాటకము నాటక లక్షణములకు ఉదాహరణముగ ఇది రచింపబడినది విద్యానాధునికే అగసుడని పేరుండెనని కొందరందురు. ఈ అగమ్మని మేనల్లుడగు నరసింహుడు (క్రీశ 1350) కాదంబరీ కల్యాణము అను 8 అంకముల నాటకమును రచించెను ఇది బాణ కాదంబరికి నాటకీకరణము. ఈ నరసింహుని పోదరుడగు విశ్చనాథుడు సౌగంధికాహరణము. అను వ్యాయోగమును రచించెను ఇక ఆ కాలపు రూపకములలో కవిశేఖరుడు అను బిరుదుగల బ్యోతిర్విశారదుడు రచించిన (క్రీ.శ 1350) ధూర్త సమాగమము అను ్రహసనమును భాస్కరుని ఉవ్మత్తరాఘనము అను వీకాంకికయు. నుణికుడను నేపాళీయుడు రచించిన భైరవానందమును కాశీపతి కవిరాజు రచించిన ముకుందానందమును భాణమును ఉద్దండునిచే (క్రీశ 1400) రచించపబడిన మళల్లికామారుతము. పేర్కొనతగినవి వీనిలో కడపటిది మాలతీమాధవమున కముకరణము. పదునైదవ శతాబ్దియందలి రూపక కవులలో తొలుత పేర్కొన తగినవాడు వామనభట్టబాణుడు ఈతడు పార్వతీపరిణయమను ఐదంకముల నాటకమును కనకలేఖా కళ్యాణమను నాలుగు అంకముల నాటికను - శృంగార భూషణము అను భాణమును రచించెను ఈ కాలమున రచింపబడిన చారిత్రకనాటకము గంగాదాప ప్రతాప విలాసము. శ6్‌ నావవానావావుయయలయయాలయాాయయ విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

దీని రచయిత గంగాధరుడు (క్రీ శ1450) చంపనీరు యువరాజునకును గుజరాతు మహమ్మదీయ ్రభువునకును జరిగిన యుద్ధము ఇందలి ఇతివృత్తము ఈ కాలముననే వసించిన హరిహరుడు అను కవి భరహరి నిర్వీదము అను అయిదంకముల నాటకమును రచించెను శ్రీకృష్ణవైతన్యుల శిష్యుడగు రూపగోస్వామి (క్రీశ 1500) విదగ్రమాధవము అను ఏడంకములు కల నాటకమును పది అంకములు కల లలిత మాధనమును దానకీలీ కౌముది అను భాణమును రచించెను ఇవి అన్నియు శ్రీకృష్ణ (ప్రశంసకములే ఈతనికి సమకాలీను డగు గోకులనాథు డనుకవి పండితమదాలస మను ఏడంకముల నాటకమును రచించెను. పదునారన శతాబ్దియందు పేర్కొనదగిన సంస్కృత రూపకము లేవియు వెలువడలేదు. ఉన్న వానిలో శేష కృష్ణుడు (క్రీశ 1600) రచించిన కంసవధము అను నాటకము పేర్కొనతగివది. కాని ఈ కాలమున పొంకేతిక రూపకములు కొన్ని వెలుపడినవి వీనిలో గోకులనాథ రవితమగు అమృతోదయమును రత్నఖేట శ్రీనివాసదీక్షిత రచితమగు భాననావురుషోత్తమమును, కవికర్షపూరుడు రచించిన చైతన్య చంద్రోదయమును పరిగణనీయములు. పై రత్నఖేట శ్రీనివాస దీక్షితులు అప్పయ్య దీక్షితులకన్న పెద్దవాడయి. అతనికి సమకాలీనుడుగ ఉండెను. ఇతడు లమీ పరిణయ మను నాటకమును కూడ రచించెను

పదునేడవళతాబ్రీలో పేరెన్నిక కనిన నాటకకర్తలు దక్షిణ దేశముననే ఉద్భవించిరి. అనాటి ఉత్తరదేశపు కవులలో వరిగణనీయుడు నేపాళ యువరాజు జగజ్యోతిర్మల్లుడు ఇతడు హరగారీ వివాహము అను రూపకము రచించెను ఇది ఆంగ్ల భాషలోని ఓపెరాను పోలి ఉన్నది ఆ కాలపు దక్షిణదేశ కవులలో గోవింద దీక్షితుల కుచూరుడు యజ్ఞనారాయణ దీక్షితులు (1614) రఘునాథ విలాసము అను రూపకమును రచించెను ఇందు తంజాపూరి (ప్రభువగు రఘువాథ నాయకుని జీవితము ఇతివృత్తము రాజచూడామణి దీక్షితులు (1630) ఆనందరాఘవ కమలినీ కలహంన నాటకములను శృంగార పర్వస్వమను భాణమును రచించెను నీలకంఠ దీక్షితులచే (క్రీశ. 1650) రచింపబడిన ఆరంకముల అసంపూర్ణ నాటక మొకటి నలచరిత మనువది లభ్యమగుచున్నది రామభద్ర దీక్షితులు రామాయణమును కథావస్తువుగా కొని చిత్ర విచిత్ర కల్పనలతో జానకీ వరిణయమను రూపకమును రచించెను. ఈ దీక్షితుడే శృంగార తిలకమను భాణమునకు కర్త దీనినే అయ్యభాణము అనియు వ్యవహరింతురు విశ్వగుణాదర్శ రచయిత అగు వేంకటార్వరి (శ్రీ శ1650) ప్రద్యుమ్నానందము అను నాటకమును ఈ కాలము వనే రచించెను వీరికి సమకాలీను డగు మహదేవువిచే రచింపబడిన అద్భుత దర్శణము పది అంకముల రామకథ. ఇందు ఒక అద్భుతమైన అద్దములో లంకయందు జరుగు సంగతులు చూడబడును. విదూషకుని పాత్రయు ఇందు ప్రవేశ పెట్టబడినది ఈ శతాబ్లీ చరమ భాగము వాడగు నల్లకవి సుభద్రా పరిణయమను నాటకమును. శృంగార సర్వస్వము అను భాణమును రచించినట్టు తెలియుచున్నది ఈ కాలపు తక్కిన రూపకములలో కవితార్కిక రచితమగు కౌతుక రత్నాకరముమ, సమరాజ దీక్షితులు రచించిన ధూర్త సర్గకము అను (ప్రహపవమును, శ్రీరామ చరితము అను అయిదంకముల నాటకమును సేర్కొన తగినవి. వ్యాసాలు నవమి... శీల

పదునేడన శతాబ్దిలో వెలువడిన సాంకేతిక నాటకములలో వేదకవి (1634-1728) రచించిన విద్యా పరిణయము. జీవానందము అను నాటకములు ఎన్నతగినవి వీనిలో మొదటిది ఏడు అంకముల నాటకము ఇందు ఆత్మకును విద్యకును జరుగు వివాహము ఇతి వృత్తము దీనిలో వైద్యశా'స్తవేదాంతళా(స్తముల విలువలు (ప్రస్తుతింప బడినవి

పదునెనిమిదన శతాబ్దిలో నంస్కృత రూపకములు పెక్కు దాక్షిణాత్యులచే రచింపబడినవి ఈ శతాబ్దిలో తంబావూరును పారిపాలించిన తుక్కోజి మహారాజునకు మంత్రి అగు ఘనళశ్యాముడు మదన సంజీవనమను భాణమును దామరుకము అను 'ఫ్రహసనమును ఆనందసుందరీ నవ(గ్రహ చరితము లను పట్టకము లను రచించి పేరొందెను ఈయన వీనినేకాక నూటికి పైబడిన కావ్యములకు వ్యాఖ్యానములను రచించెను ఈ ఘనళ్యాముని భార్యలు సుందరి కమల అనువారలు భర్తచే సుళిక్షితల్టై రాజశేఖరుని

విద్దసాలభంజికకు వ్యాఖ్య రచించిరి వీరికి సముకాలీను డనదగు తంజావూరు యువరాజు రామవర్మ( క్రీ శ1757-89) రుక్మిణీపరిణయము శృంగార సుధాకరము అమ నాటకముల రచించెను... ఆ కాలమున తిరువాన్కూరును పరిపాలించిన మార్తాండవర్మ ఆస్తాన విద్వాంసుడు దేవరాజు బాల మార్తాండ విజయము అను నాటకమును రచించెను తన (ప్రభువగు మార్తాండవర్మ పరాక్రమమును ఈతడు ఇందు ఇతివృత్తముగ (గ్రహించెను. వీరికి కొంత పూర్వుడగు వి్వేశ్చరకవి (18వ శతాబ్లి ప్రారంభము) రుక్మిణీ కల్యాణమను నాటకమును, నవమాళిక అను నాటికను శృంగార నుంజరి అను సట్టకమును రచించెను ఇక పందొమ్మిదవ శతాబ్దిలో వెలువడిన రూపకములలో రాముని కృతి అగు (క్రీ శ 1820) మన్మథోన్మథనము కోటిలింగపుర యువరాజు (1850) రచించిన రససాధన భాణము, మధురాదాస రచితనుగు వృషభాను విజయము, జగదీశ కృతమగు హాస్యార్గవ (ప్రహసనము, గోపీనాథ చ(క్రవర్తి (ప్రణీతమగు కౌతుక సర్వప్ప్వు ప్రహసనము నీలకంఠ కర్షృకమగు కల్యాణ పౌగంధికము. నరసింహకవి రచితమగు శిననారాయణ భంజ మహోదయము, లోకనాధ భట్టకవి రచించిన కృష్ణాభ్యుదయము. అమ ప్రేక్షణకము, శంకర కవికృత శారదాతిలక భాణము. రామకృష్ణుని గోపాలచంద్రికు మాధవకవి రచితమగు సుభద్రాహరణముఅను శ్రీగదితము. కృష్ణమి(శ్రుని వీరవిజయ మనుఈహాన్చుగము, ఘటికాశతకని బిరుదము కల కృష్ణావధూత రచించిన సర్యవినోదమను ఈహామృగము భూదేవళుక్టుని (క్రీవ 1737) ధర్మవిజయ మను సాంకేతిక నాటకము విశ్చనాథుని మృగాంక లేఖా నాటిక పేర్కొనతగినవి. ఇందు కడపటిది హర్పుని రత్నావళికి అనుకరణము. ఛాయా నాటకములు ఇవి ప్రాచీన నాట్యశాస్త్ర (గ్రంథములలో పేర్కొనబడలేదు ఇని ఎప్పుడు భారత దేశములో ప్రచారమునకు వచ్చిననో తెలియదు అభినవ గుప్తపాదువి అభినవ భారతి అను (గ్రంథములో వీని ప్రసక్తి ఉన్నది అట్టలను బొమ్మలుగా కత్తిరించి, తెరవెనుక త్రాళ్ళతో వానిని నడుపుచు ప్రదర్శింతురు. తెలుగు దేశములో అనాదిగా (ప్రచారములో ఉన్న తోలుబొమ్మల నాటకములు ఇవే. లోపల ఉన్నవారు సంభాషణలు, పద్యములు పాడుచుందురు ఇట్టివి కొలదిగ మాత్రమే ఉపలభ్యములగుచున్నవి. మేఘసాలాచార్యుడు అను కవి ధర్మాభ్యుదయమను రూపకము రచించి ప్రస్తావనలో దానిని 4తి వనననావాలననానానవవయమయంవాలాయయిలావాాలాలాడా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఛాయా నాటకముగ సేర్కొనెను సుభటుడు (శ్రీశ 1243) రచించిన దూతాంగదము ఇట్టి వర్గమునకు చెందినదియే రావణుని కడకు అంగదుడు రాయబారిగ పోవుట ఇందలి ఇతివృత్తము. ఇది ఆకాలమున 'ప్రదర్శితమైనట్టు తెలియుచున్నది. 15న శతాబ్దీలో ఉన్న వ్యాస శ్రీరామదేవకవి, సుభద్రా పరిణయము, రామాభ్యు దయము, పాండవాభ్యుదయము అమ మూడు ఛాయా నాటకములు రచించెను

ఇట్టు భారతదేశములో ఆంగ్ల పాలన మేర్చడు వరకును సంస్కృత నాటక రచన సాగుచునే ఉండెను. అటు తరువాత పాశ్చాత్య వ్యామోహను సంప్టానాదీశ్చరులలో పెచ్చు 'పెరుగుటచే అన్ని విధములగు వాజ్మయ విభాగముల వలెనే నాటక వాబ్మయ విభాగము కూడ అదృళ్ళత పొందినది.

“విత్ధాన నర్చన్హము ఆరవనంవుటము. విత్చలారతి” 1962 _కృత్యాద్యవస్థ

లోకంలో యేదైనా కష్టమైనపనిచేస్తే కృత్యాద్యవస్థ్ర అయింది అంటాం కృత్యాద్యవస్ట అంటే కార్యారంభములో పడే కష్టం నాకెన్నిసార్హు ఆలోచించినా కావ్యారంభమనే తోస్తుంది కార్యారంభానికి కష్టంలేదా అంటే ఉంది దానికి విఘ్నేశ్వర పూబాదులతో ఆ కష్టం తీరుతుంది కావ్యారంభానిగ్లూడా తీరుతుంది గదా అనవచ్చు మన తెలుగుకవులు చాలామంది అట్లాగేతీర్చుకున్నారు సంస్కృతంలో లేని కృతి యివ్వడమనే సంప్రదాయంతో తెలుగుకవుల కా చిక్కువదిలింది కథొరంభంలో ఆ చిక్కు మళ్ళీవస్తే నునవాళ్ళు తేలిగ్గా దొటుకు బోయినారు అవూరుకోట వర్షించడం వ(ప్రపరిఖలను వర్షించడం, నాలుగువర్ధాల వారినీ వర్షించడం ఆ వూళ్ళో వొకరాజున్నాడు అని పేదరాని పెద్దమ్ముకథవలె అందరుకవులూ తయారుచేశారు అందుచేత వాళ్ళకావ్యాలను నిందించడం లేదు కావ్యాల్లో తక్కినభాగాలన్నీ జగదద్భుతకరంగాచేశారు. కాని కృత్యాద్యవన్హ అనేదాన్ని పడ్డారుకాదు

తెలుగులో ఒకరిద్దరు కృత్యాద్యవస్థ్ర పడ్డవాళ్ళూ ఉన్నారు పింగళి సూరన వారిలో ప్రధానుడు ఆయన కళాపూర్ణోదయ (ప్రభావతులు రెండింటిలోనూ కృత్యాద్యవస్ట్ర పడ్డాడు కళాపూర్ణోదయంలోకన్న _(ప్రభావతిలో యీ అవస్థ యెక్కువ హృదయంగమంగా ఉంది.

సంస్కృతకవులు అందులో నాటకకవులుపడ్డ యీ అవస్థ శిల్పాచార్యకమా అన్నట్టుంటుంది. ఆ కవులు మొదలుపెడుతూనే అగాధమైన విషయంతో మొదలు పెట్టడమో, ఒక్కసారిగా పతితను రసాభ్ధిలో మధ్యభాగంలో దించడమో చేస్తారు వాళ్ళు కావ్యాన్ని చూచే వైఖరియే వేటు షేక్సుపియరు నాటకాల్లో ఆయన రాబోయే కథలో వుండే సమహప్యాఘట్టాన్ని మొదటిరంగాల్లో ప్రదర్శించి వదలొపెడతాడు తక్కిననాటకం యీ సమస్యాపూరణం. ఆయనకథలో అన్నిభాగాలూ ఒకదానితో ఒకటి అతికితే అతుకవచ్చు. వ్యాసాలు శం

అతక్కపోతే అతక్కపోవచ్చు. పాశ్చాత్య (గ్రంథాలు చాలాభాగం యిలా వున్నట్లు తోస్తుంది కొన్ని అత్యుత్తమ (గ్రంథాలూ వున్నవి ఇబ్సెన్‌ 'వ్రాపిన 1264 ౮ 116 762 చాలా అద్భుతరచన కలది. 7128 ౪/౧6 ఒకటి అటువంటిది ఇంకా ఉన్నవి ఈ (గ్రంథాల్లో ఉన్న గొప్ప ఏమిటంటే ఆ (గ్రంథకర్తల దృష్టి సర్వతోముఖమైనది ఏ నాల్లుఘుట్టాలో రమ్యంగా వర్షించి కావ్యం పూర్తయిందని అనుకోరు వారు సృష్టినంతా ఒక అనంతరితమైన సూత్రంగా భావిస్తారు ఈ సూత్రంయొక్క ఆదిమధ్యాంతాలు అన్యోన్య నివిష్టాలుగా ఉంటవి అది అంతము నందు అంతమాదియందుము 'ప్రతిబింబిస్తని ఒకేవన్తువు యొక్క పరిణామం కాని భిన్నవస్తువుల సమాహారం కాదు ఇది వాళ్ళ సృష్టి వైలక్షణ్యం ఇది సంస్కృతనాటక కవులు ప్రధానంగా కాళిదాస భవభూతులుచేసిన సృష్టి పాశ్ళాత్యులలో (ప్రధాన నిర్దిష్టవస్తువు లోకవృత్తవర్తమాన (ప్రదర్శనమే అవటంచేత యీ శిల్పపు బిగువు వస్తుబలములేక సన్నగిల్లినట్టు కనబడుతుంది. కొన్నిచోట్ట అది బాగానే వుండవచ్చు. ఇట్టి సృష్టిని కావ్యమునందు నిక్షేపించడంలో రెండు పద్దతులు కనబడుతున్నవి. ఒకటి కావ్యాదియందు కావ్య(ప్రధానోద్దేశ్వము వ్యంగ్యభూతంగా నిక్లేసించి తక్కిన కావ్యం కావ్యంగా (వ్రాసుకుపోవడం రెండవది కావ్యము యొక్కు సర్వాకృతి ఒక మహార్థానికి వ్యంగ్య రూపంవలె చెయ్యడం ఈ పద్దతిలో కవికి కృత్యాద్యవష్థయే కాదు కృతిమద్యాంతావస్థ్రలు కూడా తప్పవు. ఈ రెండోరకాన తనకృతిని దీర్చిన ప్రభువు బుషి (ప్రథమగణంలో చేరుతాడు వారిద్దయూ కాళిదాస భవభూతులు శాకుంతలోత్తర రామచరితలలో వారిట్టాంటి సృష్టివేశారు. ఈ చెయ్యడంలో వారిద్ధతిమధ్యా కొంత వైలక్షణ్యం లేకపోలేదు ఇందులో మొదలుచెస్పినటువంటి సృష్టి వారిద్దరిని మినహాయిస్తే మటికొంతమంది చేశారు. భాసుడు భట్టనారాయణుడు మొదలైనవారు కృత్యాద్యవస్థ్ర మూత్రమే పడ్డారు ఈ యవసష్థ కలికాలములోనే మొదలు పెట్టలేదు (్రేతనాటి వాల్మీకి ద్వాపరము నాటి వ్యాసుడూ దీనికి మార్గదర్శకులు వాల్మీకి రామాయణము నారంభిస్తూ ఎల్లా ఆరంభించాడు? అయోధ్యాపురవర్షనతో ప్రారంభించలేదు రాజును వరించిన కథ మొదలుపెట్టలేదు మునిపుంగవుడైన వాల్మీకి వాగ్విదాంచరుడైన నారదుని 'కోన్వస్మిన్‌ పాంప్రతంలోకే గుణవాన్‌ కళ్చవీర్యవాన్‌ ఆత్మవాన్‌ క్లో జితశ్రోధో ద్యుతిమాన్‌ కో ఒ నసూయకు అని ్రళ్నించి తన మహాకావ్యపరమార్థంలోనే మహానాయకుణ్ణి కూడా సంకల్పించాడు ఆత్మవాన్‌ అని పరమేశ్వరుణ్మి ఉద్దేశించాడు ఈ కావ్యారంభం యుగాలు చన్న తరువాత సామాన్యంగా గోచరిస్తుంది చిన్నప్పుడు చదివిన మమచరిత్రలో పద్యాల్లోని అందం పెద్దయిం తర్వాత తెలియనట్టు తర్వాత తెలియనట్లు కాని దానిలోవున్న ప్రత్య[గ్రత భావిస్తే గోచరిస్తుంది. అది అలుష్తమైన విషయం కాదు కావ్యదృష్టితో గాకుండా పురాణదృష్టితో చూస్తే ఆయన అడిగాడు ఈయనచెప్పాడు అనటం మాత్రమే వరమార్థం అది అట్లాగే జరిగినా దాన్ని కావ్యాదియందు నిక్షేపంచడం మా(శ్రం కవితాత్మను దర్శించడం ఇటువంటి కావ్యాదిసృష్టి యుగధర్మభేదంవల్ల మారుతుంది. వేద చృందస్సులు మాత్రమే తెలిసివున్న ఆ రోజుల్లో కావ్యాది యిట్లా చెయ్యడమే ఘనం 50 యా విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

'సైగా ఆ కాలంలో వుండే ధర్మపు బిగువు కాలం గడచి నకొద్దీ వచ్చిన ధర్మచ్యుతి లేకపోవడంవల్ల కావ్యంలో గూడా ప్రతిబింబిస్తూ వుంటుంది నిత్యధర్మా సక్తుడికి వ్యంగ్యం తక్కువ కావాలి గ్యంద్యారా అల్బసంస్కారికి

వం కై న సల చూడాలి వ్యాసుడినాటికి ద్వాపరం చివరికివచ్చి కలి ముట్టకోబోతోంది ధర్మముంతా ఉత్పన్నమైంది అందుచేత ధర్మబోధనం చేస్తూ సృష్టియొక్క పరమరహస్యం భారతం చెప్పనలసివచ్చింది. ఆ రహస్యాన్ని వ్యాసుడు తన భారత(గ్రంథంలో సర్వథా పరామర్శిస్తూ కావ్య పరమార్థం మజొకళ్సు మతోరీతిగా భావించకుండా (గ్రంథాదియందే పర్పయాగకథ ద్వారా ఉపదేశించాడు భారతమంతా కర్మప్రాధాన్యాన్ని బోధించే (గ్రంథం కర్మ అంటే నిత్యనైమిత్తికం కాదు ఆగామి సంచిత (ప్రారబ్బాలు సృష్ట్యాదినుండీ తనయందు అందులో బహుజీవుల కర్మసూత్రం యెల్లా నడుపుతుందో కర్మకు మొదలూచివరా యెక్కడో యీ విషయాలన్నీ ర్వనితాలయే సర్ఫ్భయాగకథమ యీ మహావిషయాలనే బోధించే భారత (గ్రంథాదియందు ఆ మహర్షి నిక్షేసించాడు

ఆయన భారతాన్ని శంతనుడున్నాడు అనికాని భరతుడు దగ్గిరనుంచి కాని మొదలెట్టి కథ చెప్పలేదు హస్తినాపురాన్ని వర్లించనూలేదు. అయితే సర్పయాగం కథాముఖంగా యెందుకు చేశాడు? సర్పయాగం యొక్క బీజాలు కొన్నివేల యేండ్లకు పూర్వం పడ్డవి పర్పయాగం కల్యాదిలో బరిగింది. సముద్రమథనంత్రేతాదిలో జరిగింది. సముద్రం మథనమైన తరువాత ఉచ్చైశ్రవము ఆతీరాన మేప్తోంటే కదూ వినతలు చూచి పన్నిదం చరిచారు ఆ సందర్భంలో కద్రువ తన కొడుకులు జనమేజయసర్పయాగంలో చచ్చేటట్ట శాపమిచ్చింది ఈ శాపం తరువాత కొన్ని లక్షల యేండ్లకు యాగం జరిగింది కర్మసూత్రం రకరకంగా పాగుతోంది. ఇందులో ఉదంకుడికథ అనుస్యూతమైంది. రురుప్రమద్వరల కథ కలిసిపోయింది. ఆస్తీకుడు వచ్చాడు వరీక్షితుడు చచ్చిపోయిన పామును బుషిమెడలో వేశాడు ఇట్టా బహుకథోపనదులను పం(గ్రహించుకొని యీ కర్మకథా ప్రవాహం భారత సముద్రాభిగామిని అయింది. ప్రారబ్ధకర్మము మనం గుర్తుపట్టలేము దారిలో ఆగామి సంచితాలు వస్తవి ఇవ్వన్నీ కలిపి యేం పరిణామం పొందుతవో తెలియదు మొత్తానికి యీ నృష్టి అంతా చుట్టివచాప వంటిది. పటచినకొద్దీ పోయి చివర కనపడాలిసిందే తప్ప అంతవజకూ కనపడదు. అయితే ఆ చివర పఆచినప్పుడు నూత్రమే లేదు చుట్టినప్పుడూ ఉంది అదిమద్యాంతముల సమష్టి సంక్షుప్తి యీ సృష్టి అనడం యీ సృష్టి రహస్యాన్ని తను కావ్యాల్లో వ్యంగ్యభూతంగా ఉంచటం యీ కర్మభూమిలో ఉన్న మహాకవులకు తెలిసినదీ చేసినదీ అయిన విషయం అనుశాసనిక పర్వంలో మొదట గౌతమీ లుబ్దక సర్భమృత్యు సంవాదమని ఒక ఉపాఖ్యానం ఉంది. అది ఆనుశాసనికంలో మొదటిది. భారతంలో ఆనుళాసనిక శాంతిపర్వాలు రెండూ ధర్మాల కాయువుపట్టులు శాంతి ఆధ్యాత్మికవిద్య నెంత చెబుతుందో, ఆమశళాసనికం అదిభౌతికాన్ని అంత చెబుతుంది. ఈ గౌతమ్యూది సంవాదంలో గౌతమి కొడుకు పాము కజచి చస్తాడు కిరాతుడు ఆ ఫాముమ్మశ్షల్లి తెచ్చి చంపుతా నంటాడు గౌతమి వద్దంటుంది, పాము నాదేం మృత్యువు క్ష కరిచా నంటుంది. మృత్యువు వచ్చి నేము కాలుడలకష్టి వేళనే! - వానల ఎర్షు సామ్య. కాలుడు వ్యాసాలు (గ ర క్‌1

ఓ లీ చుం

వచ్చి యాకు(ర్రవాడు పాముకటచి చనిపోయే దుష్కర్మ చేశాడు ఇట్లా చచ్చాడు అంటాడు “తన యెణుకయు దేవాలాపములు నొక్క తెజగై యున్నన్‌” గౌతమి యిట్లా అంటుంది వాడు అల్లాంటి కర్మచేసి పాముచేత కఆివబడ్డాడు నేనిటువంటి కొడుకునేకనే కర్మచేసి యిట్లా కొడుకును కోల్పాయా వంటుంది. ఇది భారతంయొక్క పరమార్థం దీన్నే వ్యాసుడు తన కావ్యాదియందు సర్పయాగకథ ద్వారా ధ్వనితం చేశాడు ఆయన పడ్డ కృత్యాద్యవస్ట యిది. కొంద టాధునికులు పాండవులది న్యాయమా? కౌరవులదా? అని అర్జును డెక్కువ వీరుడా కర్షుడా అనీ యిందులో బ్రాహ్మణ బ్రాహ్మణేతరకక్షలు ఉన్నవనీ బహు విధాలుగా ఆలోచిస్తున్నారు ఈ ఆలోచన యీ కాలాన్నిబట్టి తగినదేకాని వ్యాసుడి కీగోల తెలియదు. తెలుసునని కూడా ఆలోచిస్తే ఆలోచించవచ్చు. వ్యాసుడు జరిగిన కథలో ఆధ్యాత్మికాదిభౌతిక విషయాలు కొన్ని చోట్ల కథారూపంగానూ కొన్నిచోట్లా వ్యంగ్య భూతంగానూ పరమార్ధ దృష్టితోనే వ్రాశాడు దీనికి భారతంలో ఉన్న బహుకథలూ త(ధ్గంథానికి తిలకాయమానంగా వుండి యిట్లాంటి ఉద్దేశం వ్యాసుడికి లేకపోతే తన్ముఖమునందు నిక్లేపించడం వ్యర్థమూ గుణరహితమూ అయ్యే సర్పయాగకథ (వ్రాయడు కావ్యకళ కల్యాదినుండియే మిక్కిలి విజృంభించిందని చెప్పాలి తత్పూర్వం వేదానికి బుిక్కులకే ప్రాశస్త్యం సృష్టిలో అదేమిచిత్రమో ఆదియందు సంపూర్ణత్వం పోనుపోను ఛిద్రత్వం కనబడుతోంది. అన్నిజాతులలోను మహాకవులు తజ్జాతి సారస్వతోదయ ప్రథమ కాలాల్లోనే పుట్టారు. అట్లాగే కాళిదాసున్నూ. ఆయన శాకుంతలంలో తీర్చిన తీర్పు అద్వితీయంగా ప్రకాళిస్తోంది ఆయన తీసుకొన్నది ఒకరాజు కథమాత్రమే. చేసిన సృష్టి శంభుతనువు_ దానిలో యజమాని హోత, సూర్యచంద్రులు సంచభూతాలూ యిమిడి పోయినవి ప్రస్తావన నాటకానికి ముఖం కాబట్టి మనాక్కావ్యార్థ సూచనం దానిలో ఉండాలి కాబట్టి ప్రస్తావన ఎవశ్షైనా కొంచెం కవులైతే బాగా (వ్రాయవచ్చు. కాని కథారంభం చేయడం మాత్రం కాళిదాస భవభూతులకు మాత్రమే తెలుసు కాళిదాను వ్రాయబోయీది శృంగారరసవిషయం తక్కిన రసములకూ శృంగారానికి చాలాభేదం ఉంది రౌద్రాది రసాల్లో ఉదాత్తత్వతం కొంచెంతగ్గినా తగ్గినట్టు కన్పించదు. శృంగారరసం యేమాత్రం పాల్గువచ్చినా అనుదాత్తత వచ్చి గ్రామ్యమైపోతుంది, రచనలోనేకాదు అభినయంలో కూడాను చాలామంది నటులు ఉదాత్తతా (గ్రామ్యతల మధ్య కల పొలిమేర గుర్తెటుగక రసాభాసం చేస్తారు. ఇట్టి శృంగారరసాన్ని కాళిదాసు పట్ట కొని కావ్యం యెల్లా ఆరంభించాలో తెలియక చాలా గగ్గోలు పడ్డాడు ఎకాయెకి కుంతలను ప్రవేశపెడితే దుష్యంతుడిచేత ఎల్లా మాట్టాడించాలో తెలియదు దుష్యంతుడే ప్రవేశించినా ఎల్లా చెయ్యడమో కష్టం ఈ కష్టాన్ని తప్పించుకునేందుకు ఆయన ఒక యొత్తు యొత్తాడు దుష్యంతుడు లేడిని తరుముతున్నట్టు రంగము మీద రథమెట్ట్లా వరుగెత్తుతుందీ? లేడి యెట్టా పరిగెత్తుతుందీ? వాడు పూర్వుడు గమక సరిపోయింది ఆధునికరంగానికి యిటువంటి పరిస్థితులు పనికిరావు. వాళ్ళ వుద్దేశం వేరు లేడి పరుగెత్తటం రథం పరుగెత్తటం కవి పాత్రల చేత వర్షింపించి పామాజికుల భాననలో ఆ పరుగెత్తటం కనిసింవాఇేస్లాడు. దానికి ఆ కాలపు నటకులూ సామాజికులూ: కావాలి. ఈ లేడిని యింతమొభ్రం *క్షోసమే. (ప్రవేశ పెట్టాడా? పెడితే 2 ల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

మాత్రం శిల్పంకాదు శిల్వ్పమేంచేస్తుందంటే బహువిషయాలను స్ఫురింపచేస్తుంది. స్ఫురితాలూ వ్యంగ్యాలూ ధ్వనులూ అధికంగా ఉన్నకొద్దీ అధికమైన శిల్పం అదే సౌందర్యం అనగా భావనా సౌందర్యం ఈ లేడికాని రథాశ్వాలు కాని కాళిదాసు కావ్యవస్తువును ధ్వనిస్తున్నవి

ఎక్రీవాభంగాభిరామం. ముహు రనుపతతి స్యందనే బద్దదృష్టి పళ్ళార్టేన ్రవిష్ట శృరపతనభియా పూర్వకాయం. ఆ లేడి మాటి మాటికి వెనుకకు తిరిగి చూస్తోందిట పళశ్చార్హభాగాన్ని పూర్వార్థకాయంలో ప్రవేశపెడుతోందిట కవి తన కావ్యకథను యిట్లాగే ధ్వనించాడు.. తన కావ్యపళ్చార్హ భాగము పూర్వార్హ భాగంలో ఉంది తన కావ్యం మాటిమాటికీ వెనక్కి తిరిగి చూస్తూ లక్ష్యాన్ని వదిలిపెట్టకుండా పోతోంది ఉద(గ్రపుతాలతో ఆకాశం మీద ఎగిరిపోతోంది. ఈ ఉద(గ్రప్యుత ఘట్టాలు స్తోకంగా ఉర్విని స్పృళించేఘట్టాలు శాకుంతల విమర్శ విషయాలు కవికీ తన కావ్యారంభంలో తొనెటువంటి కష్టంలో ఉన్నాడో తెలుసు అందుకనియే ఉళ్ళాతినీ భూమిరియం అన్నాడు నేల మిట్టపల్లాలుగా వుందిట ఇది తన కథలోని యిక్కట్టు శృంగారరసం (ప్రారంభించటం కష్టమని ధ్వనించటం తాను రథంమీదపోయే వేగాన్ని చెపుతూ కూడా దీన్నే ద్వనిస్తాడు

యదాలోకీ సూక్ష్మం వ్రజతి సహసా తద్విపులతాం

య దర్జీ విచ్చినం భవతి కృత సంధాన మివ తతొ

ఏది సగంలో తెగిపోతుందో అది మళ్ళీ కలుసుకున్నట్లే వుంది శకుంతల ఉంగరం పొరవేసుకోడం మూలంగా కథ తెగిపోయింది కాని ఉంగరం దొరకి రాజుకు మళ్ళీ స్మృతి రావడంతో కథ కలిసింది.

“ప్రకృత్యా యద్వశ్రం తదపి సమరేఖం నయనయోః

ప్వభావంగా యేది వంకరగా ఉందో అది మళ్ళి చూస్తే చూపుగా ఉంది దుష్యంతుడు శకుంతలను తిరస్కరించడం వక్రంగా కన్పించినా దుర్వాసుని శాసంవల్ల దుష్యంతుడి ధర్మబుద్ధివల్ల న్యాయంగానే తోచింది శకుంతల వక్రమార్గం పడుతోందని దుష్యంతుడికి కనిపించినా అంగుళి దర్శనంతో అది రాజుకు మళ్ళీ సరిగ్గానే కనిపించింది

ఇల్లాగా కొన్నిచోట్ల సువ్యక్తంగా కొన్నిచోట్ల వ్యక్తంగా కాళిదాసు తన కథను పూర్వభాగమంతా ధ్వనిస్తూనే వచ్చాడు

తేన మృగ ఏష విప్రకృష్ణాంతర సంవృత్త్ర ఈ వాక్యంకూడా దానినే ర్వవిస్తోంది

ఈ కష్టభూమి దాటిం తరువాత తన కావ్యం యొల్హా నడుస్తుందో యిల్గ్లా చెప్పాడు

'ముక్తేషు రశ్మిషు నిరాయతపూర్వకాయాః

నిష్కంప చామరళిఖా నిలృతోర్డ్య కర్ణా

తన కావ్యం క్షిష్టఘుట్టం దాటితే అంత దర్జాగా పోతుందట ఈ వాక్యానికి ఆయన చతుర్జ్ధాంకంలో ఉన్న రచన నప్తమాంకపు రచన చాలా నిదర్శనం ఇంక తరువాత ప్రతిచిన్న వాక్యమునందు వస్తుర్వనులు నించి కావ్యాన్ని బిగించాడు శకుంతల చీర పొదమీద పడ్డది మళ్ళీ ఆవిడ తీసుకొంది అప్పుడామె చెలికత్తె 'పరిముక్తాసి అన్నది వదలిపెట్ట బడ్డావు అని అర్థము ఎవరిచేత? ఒక్క పొదచేతనే కాదు కాళ్యపునిచేత కూడా దుష్యంతుడు శకుంతలను అపి తపోవర్టతే అని అడుగుతాడు తపస్సు సాగుతోందా వ్యాసాలు వావ. కతి

అని ఎవరి తపస్సు? ఎటువంటి తపస్సు” కణ్వునిదా ఆశ్రమములోదా? కన్యాత్వ తపప్పా? దీని అర్ధం బహుముఖంగా ఉంటుంది

ఇల్లా కాళిదాసు కృత్యాద్యవస్థ్ర పడ్డాడు ధ్వనికి అవధి అయిన అతని రచవలో అవస్థ అవస్థకాదు ఊరికీ నామమాత్రం

ఇట్లాగే భవభూతికూడా ఉత్తరరామ చరిత్రలో చేశాడు సంస్కృత నాటకాలంటే క్ర సంక్టుప్తితో కూడిన రచనలు ్రవేశ ని(ష్ర్రమణాల దగ్గర నుంచీ అర్ధవంతాలుగా ఉంటవి. 'ప్రత్యక్షరయూ ప్రయోజనకారిగా ఉంటుంది. ఉత్తరరామ చరితలోని ఆద్యంతాంకాలు మంత్రశాస్త్రం వంటివి వర్షసమామ్నాయంలో ఆద్యక్షరమైన అకారమూ అంత్యాక్షరమైన న్తకారమూ కలిసి అక్షరమాల అయినట్టుగా భవభూతి ఆద్యంతాంకాలు రెండూ అల్లా చేశాడు ఒకరు భవభూతి 'ప్రథమాంక నిర్దిష్టాలయిన బహువిషయాలను చివరి అంకాల్లో వాచ్యంగా చేశా డన్నారు ఒక దృష్టికి అది వాచ్యంగా కనపడుతుంది. కాని లక్షణోదిత ధ్వనుల కతిశయించి శ్రీరామచంద్రుడి పరమపురుషత్వం మహార్వనిగా కావ్యంలో కనిపిస్తుంది. మొట్టమొదటనే.

కింత్వనుష్టాన నిత్యత్వం స్వాతంత్ర్య మపకర్షతి

సంకటా హ్యాహితాగ్నీవాం ప్రత్యవాయై. రృృహస్టతా

గృహప్రస్టితుడైన జనకుని మూలంగా పీత విషాదంపాందుతూంటే రాముడోమె నిట్లా ఓదార్భాడు అనుష్టాన నిత్యత్వము స్వాతం(త్ర్యమును లాగివేన్తుందిట రాముడు రాజ్యానుష్టాన నిత్యత్వం కలవాడు తనకు స్వాతంత్ర్యం లేదు అందుకనియే సీతాదేవిని కూడా వదిలిపెట్టవలపి వచ్చింది ఈ ద్వని యిందులో లేకపోతే అది శిల్ప మనిపించుకోదు ఒక ధర్మాన్ని చెప్పడం మాత్రమే అవుతుంది. భవభూతి ప్రథమాంక మంతా చిత్రపటదర్శనం చేస్తూ మాట్లాడిన మాటల్లో రాబోయే సీతా వియోగాన్నే సూచిస్తాడు ఇది పూర్వార్థంలో పళ్ళార్హం (ప్రవేశించి కావ్యాన్ని కర్మసూ(త్రంతో కట్టివయ్యటం కథలు భీదమే తప్ప ఆ మహానుభావుల దృష్టిఅంతా ఒకటే. కాళిదాను రఘువంశంలో దిలీపుణ్మి రాజ్యా'శ్రమముని అన్నాడు అది భవభూతి రామచంద్రుడి కెంత తగిపోతుంది

సంస్కృత నాటకాలు చదువుతోంటే కావ్యం యిల్లా యెందుకు మొదలు పెట్టాడు (ప్రతి అంకమూ 'ప్రవేశకం కూడా యిల్లా ఎందుకు చేశాడు ఈ మాట యిల్లా యెందు కనిపించాడు అన్నప్రశ్నలకు సమాధానాలుగా బహుప్రయోజనాలు కనబడుతూంటవి

ఇది ఒక మహాశిల్బ లక్షణం ఇది సంస్కృతనాటక సారస్వతంలో నిండి నిబిడీకృతమై వుంది. భాసుని 'ప్రతిమలో వల్కల వృత్తాంత మిట్లాంటిది. అది దీని కన్న తక్కువరకం. వేణీ సంహారనాటక ప్రథమాంకం తపక్పిననాటకంలో ఎక్కువ ప్రసక్తి లేని భీముని రౌద్రమంతా కృత్యాద్యవస్టా విషయం ఆ అంకములో భట్ట నారాయణుడు చూపించిన నేర్పు తక్కిన అంకాల్లో లేదు ఆ అంకం వ్రాసిన ఎత్తుగడలో తక్కిన పుస్తకం సంబాళించుకో లేకపోయినాడ నిపిస్తుంది. 2 తక్కిన చాలా మంది కవులు యీ క్లిష్ట మార్గాన్ని పట్టక పాత్రపోషణాదులు అలంకారాదులు సంవిధాన కల్పనలతో తమ నాటకాలు రమ్యంగా చేసుకుంటూ వచ్చారు ఈ మార్గం వ్యాసకాళిదాస భవభూతులది తక్కినవారు చేతనైవంతమటుకు కొద్ది కొద్దిగా నవరించు. కొన్నారు

క్‌ విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

తెలుగులో పింగళి సూరన్న తన కథాకల్పనా వైదుష్యంచేత కొంతకొంత యీ మార్గాన వెళ్ళాడు కాని ఆయన ఉపట్రిత్యాది శబ్దాలు నిక్షేసంచి ఆ రెండువరకపు చేతలోనే కొంత వాచ్యం చేశాడు. తిక్కనగారు తాను భారతము [వ్రాస్తూ ఉపాఖ్యానాల్లోనే కావ్యరచనా వైదుష్యం వెల్లడిస్తూ వచ్చాడు ఆయన మరుత్తుని కథ ఒకటి అట్లాంటిది.. భవిష్యత్కథా సూచన ఆగామికథాంశ స్ఫురణ చేసేమాటలు ప్రయోగించడం ఆయన చాలాచోట్ల చేశాడు పదిపద్యాలు చాలిన ఉపాఖ్యానంలో కూడా తిక్కనలో యీ పద్ధతి కనపడుతూ ఉంటుంది. ఇది భారతీయ శిల్పానికి ఉత్కృష్ట స్వరూపం అనుకోవాలి. ఇలాంటి రచనలో సృష్టి రహన్యం గోచరమవుతూ ఉంటుంది గమక. ఒకరకంగా చూస్తే యిది కావ్య గుణాపాదనయే అనిపించవచ్చు, కాని భవభూతికాళిదాసాదుల తరగతులలో వారియందే కనబడు తున్నది. ఇట్టి రచన కొన్ని పాశ్చాత్య (గ్రంథాల్లోనూ కనబడుతోంది. కావి వాళ్ళు (ప్రధానంగా ప్రతిపాదించే విషయాలు రసప్రధానాలు కాకుండా భావ్రధానాలవడం చేతనూ వారి పరమోద్రేశాలు సంఘగత క్త్రఫ్టపరిస్టితుల విమర్శించుట కోవడం చేతనూ వారికి భారతీయులకువలె ధర్మప్రాధాన్య బుద్ధి లేకపోవడం చేతనూ ఇట్టి పద్దతిలో ఆ కొద్ది మంది మహాకవుల రచనా కించి దూనంగా కనబడుతుంది. వట్టి కావ్యరచనా శిల్పం తీసుకొంటే అందు యీ పద్ధతులు కొద్దిమంది మహానుభావులలో లేకపోలేదు. (ప్రతిలో - నదంబరు 1936 నంవుటము! నంచిక & పూర్వాంధ్ర సాహిత్యము పాహిత్యమనగానేమి? సహితానాం భామ సాహిత్యమ్‌ సహితములైన వానియొక్క భానము సాహిత్యము సహితమవగా కూడుకొని యున్న అని యర్ధము లోకమునందు చెప్పుచున్నారు. కాని నిజముగా పొతమైన దానితో కూడి యున్నదని యర్థము హితమనగానేమి.?హితం మనోహారిచ దుర్లభంవచః అని భారవి (వ్రాసినాడు హితమును, మనోహరియునైన వాక్కు దుర్లభము. ఏ మాట మనోహారిగా నుండునో నునస్సునకు తాత్కొలికమైన యొక పొంగుమ తెచ్చునో అట్టిదియు హితమైనదియునైన మాట దుర్లభము హితమనగా. నేమి హితమనగా పథ్యము అనగా తత్కాలమునం దిష్టముగా నుండి అవంతరకాలమునందు మేలును సమకూర్చునది. వైద్యుడు పథ్యమును చెప్పును. అది తినుట కష్టము. కావి తిన్నచో వ్యాధి కుదురును మొత్తముమీద సాహిత్యమవగా తత్కాలమునందు హితముగా నుండదు అనంతకాలమునందు హితముగా నుండును తరువాత మేలును సమకూర్చును తరువాత ననగా నెప్పుడు? దానితో నీవు పరిచయము వృద్ది చేసికొని దానిలోని సౌందర్యము నాప్వాదించుట కలవాటుపడి ఆ సౌందర్యము నమభవించుచు నానందము పొందగలిగినంత జీవలక్షణము పెంపొందించుకొని అందులో చెప్పబడ్డ మహా విషయములే యదార్థములని తెలిసి కొన్న తరువాత నది సాహిత్యమగును వ్యాపాలు తతా. కిడ్‌

ఏ భాషలోనైనను కులపర్వతములవలె కొందరు కవులుంటారు. పూర్వకవులు కొన్ని వందలనుంది యున్నారు వేయి సంఖ్య దాటినదేమో తెలియదు పాతిక ముప్పది నలువది యేండ్లు ప్రమాణముగా చూచి కొన్నచో నెప్పటికప్పుడు ప్రతి భాషలోనను = అనగా నాగరిక భాషలలో నసంఖ్యాకులయిన కవులుందురు అందుకనియే “ప్పి మహాత్ములు కల్గ భూమీశ సభలలో గవులకు మిగుల విఖ్యాతి కలిగ అన్నాడు భూమీశ సభలనగా వట్టి రాజుల సభలని కాదు సదసద్విచారణ చేయగల సభలని యర్హము సామాన్యముగా పూర్వ రాజులే పండితులు అది కాక వారి సభలలో పండితులు భావుకులు సదసద్విచార గుణశీలురు. నుండెడివారు. పూర్వ కవులలో కొద్ది మంది మహాత్ములు మహా సాహిత్య నిర్మాతలు చాల మంది పద్యరచనయు ధారాశుద్ధియు సలుకుబడియు కొంత గడుసుదనమును కలవారు వారి సేర్చు నిలువలేదు నిలుచుట రెండు విధములు దేశములో భావుకుల పరంపర యొకటి యుండును వారియందు నిలచినచో నిలుచుట కాళిదాస కవి నిలిచియున్నాడు కాళిదాసు మహాకవి యనెడి వారిలో నెంతమంది కాళిదాసును చదివినారు? చదివినవారిలో నెంతమందికి కాళిదాసర్హమైనాడు? సరిగా నర్ధమైనవారి సంఖ్య తక్కువ ఈ తక్కువ సంఖ్యవారు. కాళిదాసుని మహాకవి యన్నది పరంపరయా తరతరములుగా వచ్చుచున్న తక్కువ సంఖ్యలో కల యీ భావుకులే కాళిదాసును నిలబెట్బకొనుచు వచ్చుచున్నారు. ఇది నిజమైన నిలుచుట రెండవ విధమైన నిలుచుట నిలుచుట కాదు పూర్వముకూడ (వ్రాతవ్రతులనేకములుండెడివి వానిని చదివెడు వారుండెడివారు ఇప్పుడచ్చుపడ్డ (గ్రంథములున్నవి చదివెడు వారున్నారు వందలాది కవులుండవచ్చును తత్తత్చాంతములలో తత్తద్భావాభినివేశము కలవారిలో వారు తాత్కాలికముగొ. కవులు. దానిని సాహిత్య మనవచ్చునో రాదో తెలియదు కొందరు కవులు తము కవిత్వములకు ప్రచారము చేయుదురు ప్రచారకులను నియమింతురు శాఖావర్జాదికముల యభిమానముచేత ఒక కాలమునందు కొందరు కొందరు పూర్వకవులకు 'ప్రచారకులగుదురు తాత్పర్యమేమనగా యధార్హమైన సాహిత్యమును నిర్ణయించుట కష్టము ఈ నిర్ణయ. మిష్టము వచ్చినట్టుండుచున్నది కాని కుల పర్వతములవలె కొందరున్నారు సంస్కృతములోనైన నింతే సాహిత్యమును వృద్ది పొందించుకున్న సర్వనాగరిక భాషలలో నింతే ఇంగ్లీషులోనైన నింతే ప్రస్తుతము హితమనగా నేమో విచారించ వలయును ఆ హితము నెరుంగుటకు మొదటనే రెండు నియమములు చెప్పబడినవి మొదటిది యా మహా గ్రంథములతో నిత్య పరిచయ ముండుట యదార్హమైన సౌందర్యము హరాత్తుగా భాసించదు చర్వణము చేసివ కొలది భాసించును రెండవది దాని యాధార్ష్యమును జీవతః (గ్రహించుట పూర్వ కావ్యములున్నవి పురపట్టణాది వర్షనములున్నవి పురవర్లనములో [ప్రాకారము అగడ్త సౌధములు నాల్లు వర్షములవారు పుష్పలావికలు మొదలైన వాని వర్షనలుండును అ కావ్యములకిది స్థాయి ఆ సంఘమట్టిది ఆ నాగరికత యట్టిది ఆ ధర్మమట్టిది అప్పటి కది హితము దానిని నమ్మినచో జీవుని ప్రయాణము సులభమగును ఐహికాముష్మికములు సిద్ధించును అనంతకాలను బుద్ధికి భాసించును నిత్యముగా నున్న యీ మానవసృష్టి యర్ధ్హమగును. 56 ______________ విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

యుగములుగా నీ మానవుడిట్టే బ్రతికి యున్నచో సామాన్యజీవులు తొము బ్రహ్మ పదార్హమని తెలిసికొనవలసిన యగత్యమున్నచో నవంతమ జవ్మముల నెత్తనలసిన యవసరమున్నదని తెలిసినచో నేజన్మ కాజన్మ చుంచి నడవడికతో నున్నచో నది సాధ్యమగునన్న విశ్వాసము కలిగినచో నది హితము ఈ. హితము రెండు విధములు ఈ చెప్పినదెల్ల మొదటి హితము అది బీవసంబంధమైన హితము సృష్టిసంబంధమైన హితము వ్యవస్థా సంబంధమైన హీతము రెండవ హితము. అది కాన్యగతమై యుండును కావ్యమనగానేమి? ఆలంకారికముగా విచారించుట కాదు అలంకారములని కొందళణు నిర్దుష్టమైన శబ్దమని కొందటు ధ్వనియని కొందఃటు పలు మంది పలు విధముల చెప్పినారు ఈ చెప్పిన దంతయు రెండు విషయముల కోసమని చెప్పబడినది ఒకటి పారకునకు కావ్యము. చదివెడి. శక్తి కలుగుటకు రెండవది కావ్య నిర్మాణ వైఖరిని క్రొత్త కవులకు చెప్పుటకు కనుకు నాలంకారిక (గ్రంథములు పరను రహస్యమును చెప్పలేదన్నమాట అ (గ్రంథములు వ్రాసిన వారికా (ప్రసక్తి లేదు ఎందుచేత? సంఘాది వ్యవస్థల విచారణ వారు చేసి చెప్పిరా” ఉన్న సంఘమును వర్షించిరి ఇదియునట్టే ఎవరు చెప్పినను తెలివిని వృద్ది చేసికొనుటకు చెప్పుదురు తప్ప తదధికమైన దానిని ఛ్పరు తెలివి యెట్టిది? ఎక్కడనుంచి వచ్చుచున్నది? ఆ వచ్చెడి స్టలమేది? ఆ స్థలము నందుండవలసిన సంప్కార స్వరూపమెట్టిది” అది యెట్టేర్పడును? ఇట్టి ప్రశ్నలకు సమాధానము చెప్పబడదు వేదములు శాస్త్రములు స్మృతులు సూత్రములు కూడ చెప్పవు యోగ్యమైన కర్మ అయోగ్యమైన కర్మ వాని ఫలితములను మాత్రమే అవిచెప్పును కావ్యలక్షణములు ఒక కావ్యమునందు రెండు లక్షణములు కలవు ఒకటి శబ్ధము రెండవది యర్థము అర్థమును విభజించి వేలమంది చెప్పినారు శబ్దమును గురించి చాల తక్కువ చెప్పంబడినది శైలి సాకము రీతి యీ మూడుమాటలలో +బ్లమును గూర్చి సూచింపబడినది ఎందుకు విస్తరించి చెప్పంబడలేదు” జౌచిత్యము ధ్వని వ్రోక్తి అలంకారములమను గూర్చి కుప్పతెప్పలుగం జెప్పబడినది. రసములు- వానిలో మిత్రములు అమిత్రములు వీనిని గూర్చి కూడ కొంత స్టూలముగా! బెప్పబడినది. శైలీ పాకరీతులు ఎట్టివి ఎట్లేర్పడుచున్నవి? సూత్ర భాష్యాదులు అలంకార (గ్రంథములు చెప్పని యొక విషయమున్నది అది జీవుని పరిణతి జీవుని సంస్కారము శబ్దములు లేకుండ వాక్యము లేదు అన్వయము లేకుండ వాక్యములేదు ఈ అన్వయము 'ప్రొఢ కవులలో! గొన్ని చోట్ల వధ్యాహారము చేసి కొన్నంగాని కుదురదు చాలమంది చేసికోరు (ప్రాఢకవి చెడిపోవుచున్నాడు కనుక కావ్యము చదువుటకు తెలివి యవసరము మహాకవుల కావ్యముల యొక్క సూక్ష్మ పరిశీలన మవసరము దీనిని గూర్చి చాల యున్నది. వదలి పెట్టుదము శబ్దములున్నవి కదా శబ్దములు ఒకటి మొదలు ఆరు ఏడు ఎనిమిదక్షరముల వరకు కూడిక కల్గిన వున్నవి ఆ శబ్దములను కవి సృష్టించలేదు వ్యాసాలు. పాడా క?

కొన్ని శబ్దములు వ్యాకరణ సూత్రముల వలన నేర్పడు చున్నవి ఎట్టయినమ ఆ శబ్బములను మన ముచ్చరించు చున్నాము వారి యందొక యుచ్చారణ సౌలభ్యము వెనుక నెదో జీవునకిష్టమైన సవ్వడి ఒక స్వర సంపుటి వంటిది, మంచి గాయకుడు వేసిన సంగతి వెనుక నాక కమ్మని రుచి- యున్నది మన జీవునకు నది తెలియును కొందటు జీవులు కొన్ని శబ్దములను కక్కసించు కొందురు ఆ జీవున కాపరిణతి లేదని యర్ధ్వము ఆ సంస్కారమా జీవునిలో లేదని తాత్పర్యము ఇప్పటికి సూత్రభాష్యాదులు అలంకార (గ్రంథాదులు చెప్పని యొక విషయము వచ్చినది అదియేమనగా జీవుని పరిణతి జీవుని సంస్కారము శశెంటి చేతనే శ్రైలిగాని పాకము గాని రీతిగాని పోళకుండు తెలిసికొవంగలండు ఇది యిట్లని చెప్పెడివా(డెవ్వ౦డును లేండు నన్నయ్యను పోలినవాడు సృష్టిలో మరియొకడుండడు. ఇన్ని శబ్దములుండగా శబ్దములనంత విధములైనవి యుండగా ఆ శబ్దముల వెనుక మన మూహించనిది మనకు తెలియనిది- ఒక తదక్షర సంపుటివలన నేర్చడిన సంస్కారముచేత మాత్రమే తెలిపి కొనందగిన ఆ గానములోని ఒక సంగతి వేసినప్పుడు- వేసిన ఒక స్వరసంయోజన జనిత గుణము అదియు సంగీతము వంటిదేమో అనుకొనందగిన యొక సవ్వడి లోని యేదొ గుణము కలదు గదా ఇప్పుడు కవి తాను కావ్యము(వ్రాయునప్పుడు తానట్టి శబ్దములను నమకూర్చుటయీ గదా చేయునది తన సమకూర్చులో = నాక కావ్యములో ఒక పదియో పాతికయో శబ్దములుండును గదా! అ శబ్దముల యొక్క వెనుకనున్న సమీచీనత సాన్నిహిత్యము సంగీతము కాని సంగీతము సరిపోయినదా అని చూచి కొననలయును యథార్ధమైన కవి వీండు అప్పుడు శ్రైలియో పాకమో రీతియో యేర్చడును వానికి మించిన యిదమిత్హమని చెప్పరాని యొక నంగీతమేర్చడును మనకున్న శబ్దముల యొక్క దారిద్ర్యము చేత దానిని సంగీత మనుచున్నాము కాని అది సంగీతము కాదు సంగీతము వంటిది అదియాత్మానుభవ వేద్యము ఎవడును చెప్పెడిది కాదు ఎవని యాత్మకు వానికి దెలియ వలసినదే ఇది కాళిదాసుని యందున్నది వాల్మీకి యందున్నది నన్నయగారి యందున్నది తక్కిన కొందజు మహాకవుల యందున్న దెట్టిదో యాలం కారికులు చెప్పిరి దానిని గుణములుగా విభజించిరి మాధుర్యము సౌకుమార్యము ఓబిస్సు మొదలైన గుణములుగా చెప్పిరి ఈ గుణములను స్రతిభాశాలియైన కవి ఒక గుణముల లక్షణము కలిగిన ఒక జీవ సంపత్తి కలవాడు సమకూర్చవచ్చును ఒక శ్రీనాథుండు శబ్దముల నెన్నుట చేత తన రచన యందు మాధుర్యమన్న గుణము నెక్కి తొక్కిసలుగా సమ కూర్చును సంస్కృతములో భవభూతి కూడ నిట్టివాడే మురారి ఆయన శిష్యుడు అందుచేత నన్నయ్య వాల్మీకి కాళిదాసుల యందు మాధుర్య సౌకుమార్యాది గుణములు విస్పష్టముగ కన్పించవు ఆ మహా విషయములలో నన్నయ్యను పోలినవాడు సృష్టిలో మరియొకడుండడు ఇంగ్లీషు భాషలోనున్న ఇట్టి లక్షణము- నేను జన్మచేత నింగ్రీషువాడను కాను గనుక నాకు తెలియదు గాని- “మిల్సను లో నున్నందదురు ఆ దేశములో మిల్టను ముందు “షేక్సియర్‌ో కూడ కవి కాదను వారున్నారు ఈ కవిత్వ మిట్టిదని నిర్ణయించుటకు వీలులేదు పద్య రచన వేణు ఇట్టి విలక్షణమైన కవిరచవవేటు “బాన్‌ 58 ___________--4......... విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

స్టూవర్ట్‌ బ్లాకీ' అనునొక స్కాట్లండులోని 18వ శతాబ్దములోని మహా గ్రీకు పండితుడొక వాక్యమును (వ్రాసినాడు - పద్యము కవికిని తాత్వికునికి సమానమట తాత్వికుడు కూడ పద్యము. వ్రాయును. కాని పద్యములో వందగుణములుండును అనగా యథార్థమైన కవిగాడు కవియై పుట్టలేదు

తెలుగు కవుల్లో ప్రసిద్దులు

తెలుగుభాషలో ప్రసిద్ధులైన మహా కవులు మొత్తము మీద నెన మండుగురు తొమ్మండుగురికన్న నెక్కునలేరు. వీరిలో నన్నయ్య నంటివారు “తక్కినవారు కాదు తెలిసికొమటకు పైన చెప్పిన మహా విషయము లవగతమైన జీవసంపుటిలోని సంస్కార పరిణతుల యొక్క యావశ్యకత కలదు అదియెక్కడో యెందుకో తెలియదు ఈ దృష్టితో సంస్కృతములోననే నన్నయ్య వంటివాడు లేడు నాకు తెలియదు ఇంగ్లీషులో మిల్టను కావచ్చును- ఈ బ్బాకీ యొక గ్రీకు నాటకకర్త. నాటకములను తర్జుమా చేసినాడు అ నాటక కర్త ఇట్టి కవియని యతడు చెప్పినాడు నన్నయ్య వాణిలో సరస్వతీదేవి తన కచ్చపి మీద చమత్కారముగా నాక(్రేలితో తంత్రులను మీటినది ఆ ధ్వని ముందు నారద తుంబురులను కూడ చెప్పుటకు వీలు లేదేమో! ఒక ఏదో పరమ నిగూఢమైన రహస్యమును విప్పి నేను చెప్పుచున్నాను గనుక మీరొప్పుకొనుడముట న్యాయమే కాదేమో

నన్నయ్యగారి రచన ఈ సహజమైన పరమేశ్చరుడిచ్చిన యొక సంగీతపూర్ణమైన యక్షర సంయోగ చాతురితో సర్వత్ర నడచుచుండగా నాయన యలంకార శాస్త్రపు మర్యాదలను గూడ చక్కగా పాటించుచుండును ఆ సమయములో కూడ నీ సంగీత లక్షణ మనుస్యూతముగానే యుండును ఆ శబ్ద సన్నివేశము తద్గుణమును గుర్తించుటకు (ప్రయోగించి నాడని వెంటనే తెలియుచుండును ఒక గుణమును పుట్టించుటకు నొక కవి కొన్ని శబ్బములను యీరి యేరి ప్రయోగించినాడనుకొనుడు గుణము కనిపించును దాని ఫలితము దానికి కలుగును అయినను కవి దీని కొజకీ శబ్దములను ప్రయోగించినాడని తెలియుచుండును అది యాకస్మిక ప్రత్యవభాసముకాదు కవి తన నేర్చు చేత చేసినది. ఈ సంగతి సర్వజ్ఞుడైన పాఠకునకు తెలిసిన వెంటనే దానిలోని గుణాధిక్యము కొంత కొరత పడును పాఠకుడొక యానందవీధీ విహారము చేయుచుండును ఒక యానంద సన్నివేశానుభూతి వేళ తదనుభూతి కారణము స్పష్టముగా తెలినినచో ననుభూతిదారకు నడ్డము తగులును

“హా! మహారాజ మహామహీరక్షణ దక్ష దక్షిణ బాహుదండ దండితారాతి"

ఇది నలుడు తన చీర చించుకొని పోయినప్పుడు దమయంతి పొందిన దుఃఖము ఇంకొక కవి డైనచో పది భావములు పెట్టి పది పద్యములు (వ్రాయును తాను కరుణరసమును పోషించుచున్నానని యమకొమను ఇచ్చటనది యేమియు లేదు ఈ చిన్న కూర్పులో ముక్తపద (గ్రప్తాలంకార మున్నది ఆ యలంకారమున్నదని లీలగా తెలియుచున్నది ఒక యలంకారమును కవి చొప్పించినాడన్న భానము లీలగానైన మహా భావుకునకు స్ఫురించరాదు స్ఫురించుట తోడనే యానందధార కుంటుపడును పెరభావము చేత తాడితనుగును. నన్నయ్య దగ్గణ నిదియొక నేర్పు కలదు కూర్చిన శబ్దముల వ్యాసాలు వయా కలి

చేత రసన్ఫూర్తిని కలిగించును ఈ సైనుదహరించినది అందులోని భావము అవి వట్టి సంబోధనలు అందులో నుండి రసము సముద్భవించుచున్నది ఎచ్చటనమండి పుట్టచున్నది? శబ్ద పంయోజనము మండి పుట్టుచున్నది నన్నయ్య రచన యంతయు దీని కుదాహరణమే. తిళృన్న లేవిచో తెనుగు కవిత్వము లేదు ఇది తిళ్ళన విశిష్టత తరువాతివాడు తిక్కన్న. ఇద్దజకు నిజముగా సంబంధములేదు. బహిః పరిస్థితులు చూచివచో నాం(ద్రరాజ్యము శాంతముగా నున్నప్పుడు నన్నయ్య జనించెను తిక్కన్న పుట్టిన కాలము వేటు దేశము ఛిన్నమై పోయినది. మనుమసిద్ది చిన్నరాజు అటు వీర శైవము విజృంభణలో నున్నది తెలుగు శబ్దముల బాహుళ్ళమునకు ప్రాచుర్యము వచ్చినది ఇట్టి హేతువులు మహాకవి మీద పనిచేయునా? ఒక్కొక్కప్పుడు పవి చేయును ఛందస్సున్నది ఆ గణముల యేర్పాటుగా పద్యము (వ్రాసివచో పద్యము వకు 'శ్రుతిపీయత తగ్గును. శబ్దములను బట్టి గణములు కాని గణములను బట్టి శబ్దములు కావు. తిక్కన్న తా నెన్నుకొన్న శబ్బములను విరచి విరచి పద్యములందు గుప్పించి యొక యఖండమైన కవితానిర్మాణము చేసినాడు అది యాయనకే సాధ్యము ఇంకొకడు చేయలేడు కాని భాష మీద నంత ప్రభుత్వము కలవాఃడు చేయగల(డు చేయును కొందటు చేసిరి. వేడు చేయుచున్నారు. కాని తిక్కన్న గొప్పదనము దీనిలో మాత్రమే లేదు అనంత భావసంపుటిని సం(గ్రహించుటలో నున్నది వానిని పొడిపొడి మాటలలో చెప్పుటలో నున్నది. సంస్కృత శబ్దములు బహుళముగా నాడి వానిని వాడనే లేదనిపించుటలో నున్నది రసస్ఫోరకమైన భావోద్దీపకమైన రచనలో సంస్కృత సమాసములను వేయును వేసినట్టు కనిపించదు ఆ సమాసములు తిక్కన్నగారికున్న సహజ కవితావేశములో నుండి వచ్చినవి తక్కినచోట్ల యందలి సమాసములు పాొకములో నుండవు తిక్కన్న లేనిచో తెనుంగు కవిత్వము లోదు నన్నయ్య నౌవ్వండును అనునరీించలేడు తిక్కన్నను ప్రతిభావంతుండనునరించ వచ్చును తిక్కన నుడికారమును కాకువులను పలుకుబడిని పట్టుకొని గుంజును కావ్యమంతయు రసర్వనిమయనుగును అయినది. అపవాదములైన పెక్కు స్థలములున్నను (ప్రధానమైన తిక్కన గారి కవితాలక్షణమిది. భారతము చదువుట కష్టమని తెలు(గులో నానుడి కలదు ఈ నానుడి పదునేను పర్వములు (వ్రాసిన తిక్కనగారి భారతము చదువుటలో నున్న కష్టమును బట్టి వచ్చివది నమృద్దిగా కాకువును వంయోజించవలయును కంఠన్వరమును మార్చవలయును వేదము నందువలె మదాత్తానుదాత్త స్వరితములమ సమకూర్చుకొన్నచోగాని తిక్కన రచన చదువలేము చదివినచో గాని సంపూర్ణమైన నర్దమీయదు శ్రీనాధుండున్నాడు అదియొక గంగా ప్రవాహము గంగ భూమికి దిగినది కాని యదార్హముగా నామె మందాకిని పూర్వ సంస్కృత కవులలో నున్న రమణీయ భావములు కలిగి బహుసమాసములను యధేచ్చముగా తన కవితలోనికి చొప్పించును ఆయన సీసపద్యము తిక్కనగారి సీసపద్యములకనుకరణ కాని ఆయన సం(గ్రహించిన మాధుర్యము ధారా శుద్ధిచేత "సీసమునకు శ్రీనాథు6"డైనాడు విడమరచి చూపించినచో నట్టి సీసపద్య రచన యెంత సులభమో తెలియ(గలదు. ఆయన మటియొక చమత్కారము చేసినాండు. 00 లా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

పీసపద్యచరణమంతయు చేసి చివరనొక తెలు(గు ధాతువును సమకూర్చును దానితో నతని తెలుంగు పద్యము తళుక్కుమనును ఇట్టివి సర్వకవులయందు కక్రొత్తక్రాత్త మెలంకువలుండును ఇవి యన్నియు భావపరిపోషకములు రసోన్మీలనములు

సంగీత ప్రపంచకము

సంస్కృతములో వాల్మీకి వ్యాసులను వదలినచో కాళిదాసుతో మొదలు పెట్టి కావ్యజైలి యొకటేర్నాటైనది ఈ కావ్యశైలిలోనికి భారవి రాండు తెలుగులో నన్నయగారి దగ్గణనుఐడి కావ్యశైలియే పెద్దనగారి కాలమునకు నీ కావ్యశైలి మరియు బిగిసి తెలుంగు పద్యమొక పట్ట జరీ చీర కట్టిన సౌందర్యవతి వలె నిద్దమైనది అంత బిగింపు అంత ధారాశుద్ధిఆంతమాధుర్యమున్న తెలుంగు పద్యము పునాదులు పూర్వమే పడినవి శ్రీనాథునితో మొదలు పెట్టినవి ఈ పద్యమునకు పెద్దన పట్టాభిషేకమును చేసినాడు అందుకని ఆయన యాంధద్రకవితా పితామహుండు అన్నిటికంటె విలక్షణమైన (గ్రంధమొకటి కలదు దానిపేరు పాండురంగ మాహాత్మ్యము శబ్దముల వెనుకనున్న యొక సూరిక్షణ షడ్డమస్వరము దాని మాధుర్యము దానికే తెలియును

ఈ పూర్వాంధ్రపాహిత్యము. విలక్షణమైన యొక సంగీత ప్రపంచకము

= ఆంద్ర వ్రదేశ్‌ (స్రత్యేక నంచిక నవంబరు 1976 ఈత శ్రీవాణీగిరిజాశ్చిరయ"”

శ్రీ వాణీ గిరిజా శ్చిరాయ దధతో వక్షో ముఖా జ్లేషుయే

లోకానాం స్థితి మావహంత్యవిహతాం స్త్రీ పుంసయోగోద్భవామ్‌

తే నేదత్రయమూర్తయ 'స్రి పురుషా స్పంపూజితా వ స్సురై

భూయాసుః పురుషోత్త మామ్బ్చుజభవ శ్రీకన్టరా శ్రేయసే

నన్నయ్య ఆంధ్రభారతము ్రాయబోతూ మొదట సంస్కృత శ్లోకం వెయ్యడం ఎందుకని పూర్వము ఒకరు చమత్కారముగా [వ్రాశారు ఆంధ్రానికి సంస్కృతం తల్లి భారతీయుల సర్వ మం'త్రాలకూ సంస్కృతము వాళ్ళక్తి సంస్కృతమైన బుషి వాక్కుఅటువంటి సంస్కృతంలోనే వెలుపడుతుంది. నన్నయ బుషి అవిరళ జపహోమతత్సరుడు నిత్యసత్యవచనుడు

ఈ నిత్యకర్మామష్థానమూ ఈ నిత్య సత్యవచనత్వమూ నన్నయకు బుషిత్వము తెచ్చినవి బుషిలో బహుగుణాలు భాసిన్తవి ఆయనమాటను అర్ధము అనుసరించడము అందులో ఒకటి దీన్నే భవభూతి బుషీణాం పునరాద్యానాం వాచమర్జో ఒను ధావతి అన్నాడు ఆ అర్జాన్ని బుషి భావించవలసివ పనిలేదు వాల్మీకినోట బయలుదేరిన మానిషాద లో రామాయణార్థము మొట్టమొదట ఉద్దిష్టం కాదు ఆలాగే ఈ చెప్పబోయే శ్రీవాణీ గిరిజా శ్చిరాయ లో అర్ధము కూడా నన్నయ ఉద్దేశము కాకపోవచ్చు కాని అలా జరగడం ఆశ్చర్య కరమూ ఆయనకు బుషిత్వసిద్ధదాయకమూ! వ్యాసాలు న!

పురుషోత్త మూంబుజభన శ్రీకంధరాః (శ్రేయసే భూయాసుః పూర్వసంస్కృతకవులంతా కావ్యాదిలో మంగళాచరణముతో ్రిమూర్తును పేర్కోలేదు వన్నయ్యే దీనికి మొదలు. పురుషోత్తముడు నారాయణుడు అంబుజభవుడు (బ్రహ్మ శ్రీకంధరుడు పరమేశ్వరుడు. నన్నయ నారాయణ శబ్ద భవము తిక్కన కవిబ్రహ్మ ఎళ్టాప్రెగ్గడ ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు వీరు ముగ్గురూ (శ్రేయస్సుకోసం - ఆంధ్రభాషా(శ్రేయస్సు కోసము = అగుదురు గొకి వీరు వరసగా శ్రీవాణీ గిరిజలను వక్షోముఖాంగాలలో'చిరాయ దధతః చిరకాలము ధరించేవారట. ఈ చిరాయ శబ్దబలంచేత. తెనుగుభారతము. పూర్తి అయ్యేసరికి రెండువందల యేళ్ళు పట్టింది శ్రీ అంటే ముక్తి నన్నయ గీతాశాస్తములో కనిసించే పరదైనము నారాయణుని వలె సర్వశక్తిమంతుడై. అపేత వాజ్మయ దశమంచి ఆంధధ్రానికి ముక్తి కలిగించి స్ట్రితికి తెచ్చినాడు స్టితి కలిగిన దాన్ని తిక్కన సృష్టి చేసినాడు సృష్టి అయిన తర్వాత స్థితి కలుగుతుంది. అనుకోరాదు.. స్థితి కలదాసోే వృష్టి ఆ సృష్టికి ఆప్రపంచానికీ వాణి అవసరము. ఆవాణిని - అంటే బహుళ మైన తెనుగు శిబ్బజాలాన్ని తిక్కన స్వీకరించి సృష్టి చేసినాడు. గిరిజా గీ అనేశద్దానికి సప్తమితో అలుక్‌ సమాసము. వాక్కులో పుట్టింది అని అర్థము ఈ వాక్కు ఏ వాక్కు? నన్నయ తిక్కనల ఇద్రరివాక్కు వారిద్దరినీ సమృద్దిగా సర్వంకషంగా అమకరించిన దొర ఎల్లిను పీరు ముగ్గురూ శ్రీ వాణీ గిరిజలను వక్షోముఖాంగాలలో ధరించారు. వక్షము గౌణార్థంలో హృదయమై నన్నయ ఆయుస్సు పోసినవాడు అవుతున్నాడు ముఖానఅంటే ఒక సర్వ ప్రారంభంలో విరాటపర్వాదిలో ధరిస్తున్నాడు తిక్కన అంగములో అంటే అవయవంలో ఒకభాగంలో ఆరణ్యపర్వభాగంలో ఎల్జన ధరిస్తున్నాడు ఈ మహార్ధ్థము నన్నయ. వాక్యములో వుట్టి ఫలించడమువల్ల నన్నయ బుషిత్వాన్ని సూచిస్తున్నది 'వక్షోముఖాల్లేషు అనేచోట అనయవద్వంద్వానికి బహువచనము ఉంచడము దోషం అనుకోవచ్చు. ఇక్కడి భిన్నావయవములు ఏక పురుషానయవాలు కొవు. నమాసాంత విధులకు అనిత్యత్వము ఉన్నది అంతేకాకుండా అనుద్దిష్టమైన భావికాలంలో పరిణామమా(త్ర 'వ్రతిఫలితార్జాన్ని మృరింపజేసే శ్లేషపర్యవసానముకోనము. బుషి వాక్యములోనుంచి బహువచనము బయలు దేరింది నన్నయ బుషిత్వానికి ఇది ప్రథమ నిదర్శనము. వ్రతిలో - నయ నంచిక 1935 02 లాలా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

నన్నయభట్టు

నన్నయభట్ట ఆం(ధ్రభామా వాగనుశాసనుడు అదివరకు ఆంధ్ర భాషలో కావ్యము లేదు ఆంధ్ర భాషకు వ్యాకరణము లేదు నన్నయభట్టు తెలుగు భాషకీ రెంటిని ప్రసాదించెన నన్నయ్య భారతములో మొదటి రెండున్నర పర్వములను (వ్రాసెను ఆంధ్ర శబ్ద చింతామః యను వ్యాకరణమును వ్రాసెను ఆం(్రశప్ర చింతామణి వ్యాకరణ సూత్రములు ఆ సూత్రములు సంస్కృత భాషలో (వ్రాయ బడినవి నన్నయ్యగారు భారతమును బౌద్దదైన మతముల యొత్తిడి యానాడు తొలగించుటకు (వ్రాసెనని కొంద రందురు కాని యా వాక్యమునకు ప్రమాణము. లేదు నన్నయ్యభట్ట రాజరాజ నరేంద్రుని యాస్థానములో ముండెనము నన్నయభట్న రాజరాజువకు కులబ్రాహ్మణుడు కులబ్రాహ్మణు డనగా పురోహితుడని కొంద రర్ధము చెప్పుదురు కొన్ని మరుగుపడిన శబ్దముల యొక్క యర్థము సువిస్పష్టముగా తెలియదు

నన్నయభట్ట అవిరళ జపహోమ తత్పరుడు సంహితాభ్యాసుడు బ్రహ్మాండాది నానా వురాణ విజ్ఞాన నిరతుడు అవనస్తంబనూయతుడు ముగ్గలగోతుడు లోకజ్ఞుడు సంప్కృతాం[ద్రములయందు కవిత్వము [వ్రాయగలవాడు పరమధర్మ విదుడు బుద్రియందు బృహస్పతి యంతవాడు మహా ప్రతిభాశాలి ఈయనకు భారతము రచియించుటలో వీయన సహాధ్యాయి నారాయణభట్న సాహాయ్యము చేసెను ఆ సహాయ్యము యొక్క స్వరూప మెట్టిదోపాయక పాకశాననికి. అను సద్యమున నన్నయగారీ (వ్రాసిరి భారత యుద్ధములో కృష్ణుడు యుద్ధము చేయలేదు యుద్దము చేసిన దంతయు నర్జ్హునుడే. కృష్ణు డర్చునునకు యుద్దములో కొన్ని మెలకువలు చెప్పెను భారత రచనములో నారాయణభట్టు నన్నయ్యగారి కిట్టి సాహాయ్యమే చేసియుండును నన్నయ్యభట్ట యొక్క కవితాభిప్రాయము లెట్టివి యన్న విచారణ చేసినచో నాయనభారత రచనములోని కష్ట మెట్టిదో తెలియగలదు

అన్ని భాషలలోను ప్రథమ కవులే మహోత్కృష్టకవులుగా నుండుట నానా సారస్వతములలోని యథార్థ విషయము సంస్కృతములో వాల్మీకిని మించిన కవి లేడు. తెలుగులోకూడ నన్నయ్యగారిని మించిన కవి లేడు నన్నయ్యగారు తన కావ్యమునందు రుచిరార్థసూక్తి మత్త్యము అక్షరరమ్యత (ప్రసన్న కథా కలితార్థయుక్తి అను మూడు లక్షణములు ప్రతిపొదింతునని సారమతింగ వీంద్రులు ... అన్న పద్యములో గంరోక్తిగా చెప్పినాడు ఈ మూడు లక్షణములు తన కవిత్వమునకు (ప్రధానమైనవని నన్నయ్యగారీ చెప్పికొనెను రుచిరార్హపూక్తులనగా బహుధర్మములు మిక్కిలి రమ్యుముగా చెప్పుట అవి సూక్తులై లోకమునందు వెలయుచునే యున్నవి వ్యాసాలు క!

“'మతజలపూరితంబులగు నూతులు నూరిటికంటె సూన్ఫత(వ్రత యొకబావి మేలు... సూనృతవాక్యము మేలుసూడగన్‌

వగవగ పొంగోపాంగము

లగు నాలుగు వేదములయు నధ్యయనము పా

ల్చుగ నొక సత్యముతో నెన

యగునే యెవ్యియును బోలవటె సత్యంబున్‌ ఇట్టివి సూక్తులు

ఈ సూక్తులు వట్టి సూక్తులుగా గాకుండ నన్నయ్యగారు తన రచించుకథలో వీనికి పందర్భౌచిత్యముమ. మిక్కిలిగా ప్రతిపాదించుచు. వచ్చినారు ఇందు మొదటి పద్యము దుష్థంతుడు తన్ను నిరాకరింపగా శకుంతల రాజుతో చెప్పినది. తన కొడుకును తీసికొనిపోయి యతనిని తీసికొమ్మనినది. ఆయన కాదనినాడు అప్పుడు కొడుకు యొక్క (ప్రాశస్య్య మెట్టిదో యంతకంటె యథార్థ వాక్యముయొక్క (ప్రాశస్యు మెట్టిదో యామె చెప్పుటలోని యౌచిత్యము కవితాశక్తిని దాటి శిల్పప్రపంచకమున జేరుచున్నది. రెండవ పద్యము నలుడు తన్నడవిలో వంచించి చీర చించుకొని వెడలిపోయి నపుడు దమయంతి యనిన మాటలు దమయంతి యియ్యుటంకించిన మాటలలో నలమహారాజు యొక్క పాంగోపొంగ వేదాధ్యయనము చెప్పబడి యట్టివా డసత్య పథమున బోవుల న్యాయముగాదని యనిపించుచున్నది. నన్నయ్యగారి సూక్తు లీ విదముగా సామాన్యమైన రుచిరార్థములే కాక కథాగతాచిత్య సంపాదకములు, శిల్పాభిరామములు నగుచున్నవి

నన్నయ్యగారి రెండవ గుణము అక్షర రమ్యత మూడవది ప్రసన్న కథా కలితార్హ యుక్తి నన్నయ్యగారీ తన రచనయందలి యీ రెండు గుణములను (గ్రహించెడి యధికారుల లక్షణమును నిరూసించినాడు (వ్రనన్నకథా కలితార్థయుక్తిని కవీంద్రులు లోపల దెలిసికొందురట అక్షర రమ్యుతను కవీంద్రులు కానివా రాదరింతురట అక్షర రమ్యత యనగా నక్షరములు కూర్చుటలోని పాగసు. ఈ పొగను పలు విధములుగా నుండును. అన్ని విధముల యందు వననుస్యూతమై యొక మాధుర్యము వన్నయ్యగారి సర్వరచనయందు భానించుచుండుము ఈ మాధుర్యము వందర్భామపారముగా రసానుగుణముగా కథానుకూలముగా మారుచుండును. ఇట్టు మారుట రచనా శిల్పము. సంస్కృతభాష యందలి పూర్వ లాక్షణికులలో పరమోత్తములైన ధ్వన్యాచార్యుడును జగన్నాథ పండితుడును ఇట్టి రచన రసధ్వవి కాయువుపట్టని నిర్వచించిరి ఈరచన వన్నయ్యభట్టు సర్వంకషముగా వెరిగినవాడు.

'కురు వృద్దు ల్లురు వృద్ధ బాంధవు లనేకు...లను పద్యములోనిది రౌద్ర రసము కవి సంయుక్తాక్షరములు, పరుషాక్షరములు, తాలవ్యములు మిక్కిలిగా ప్రయోగించి రౌద్ర రసము వ్యంజితము చేసినాడు శృంగారరసమునందు సుకుమారమైన రచన చేయును. జలధి విలోల వీచి విలసత్కలకాంచి సమంచితావనీతల వహనక్షమంబయిన.... గోమలిం దిగిచె విశ్రుతక్తీర్తి యయాతి ట్రీతితోన్‌

ఈ లా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

పూర్వ పద్యమునందలి రౌద్రరసమునందు క్షిష్టాక్షరములు ఈ శృంగార రసమునందు సరళాక్షరములు. కాని రెంటియందు మాధుర్య మున్నది ఈ రీతిగా రసవ్యంజకముగా (వ్రాయుచు మూధుర్య గుణమును వరిపోషణ చేయువాడుక మహాకవులలో నొక రిద్దరికంటె నెక్కువ యుండరు తెలుగులో నన్నయ్యగారు, పెద్దన్నగారు వీరిద్దరే మాధుర్య గుణము రసవ్యంజకమైన రచనయు రెండేకాక నన్నయ్యగారు తన రచనయందు మహాశిల్పమును చేయుము సముద్రము యొక్క కదలుచున్న కెరటములచేత ప్రకాశించుచున్న యొడ్డాణముతో వొప్పు భూతలమును వహించుటకు సమర్ధమైనదని యయాతియొక్క కుడిచేతిని వర్ణించెను మరల దేవయాని యొక్క హస్తమును ఉన్న మద్గళ దురుఘర్మవారికణ కామ్రకరాబ్దమని వర్ణించినాడు ఆ యిద్దరి చేతులను వర్షించుటచే నన్నయ్యగారి యుద్దేశ్యము. నూతిలో మండి యూరకీ బయటికి తీయుట మాత్రము కాదు దేవయానిచేయి చెమ్మటచేత మనోహరముగా మన్నదని వర్ణించెను. అందుచేత సాత్తిక భావోదయము వ్యంగ్యమై శృంగార రసము ధ్వనిత మగుచున్నది. రాజు యొక్క దక్షిణ హస్తము వర్ణించుటచేత దేవయాని కతడు రాజని తెలియుటచేత దేవయానికి రాజునందలి కోరిక ధ్వనిత మగుచున్నది. అటువంటి చేతిని రాజు పట్టుకొనెననగా రాజు చూచుచు నా సౌందర్యమును (గ్రహించెనని కదా యర్థము రాజునకు కూడ దేవయాని గతాభిప్రాయ మున్నది. ఇట్లు రస ముభయనిష్టమై ధ్వనితమై రసానుకూల రచనా పరిపుష్టమై సామాన్య దృష్టికి మధురాక్షర సంయుతమై ప్రకాశించుచున్నది నన్నయ్యగారి యక్షర రమ్యత సైకి మాత్రమే యక్షర రమ్యత ఆయన రచన యంతర్నిగూఢ మహాగుణ సనాథభము మరియు రమణీయ శిల్పాభిరామము, ని రమణీయము య్‌

మరి మూడువది ప్రసన్న కథాకలితార్థ య్యుక్తి. దీనికి (ప్రసన్న కథాకవితార్హ యుక్తియని పారాంతరము. కథా కవిత యన్న శబ్దము మన భాషకు సహజమైనది కాదు కథాకవిత యని మరి యింకొక కవిత యని విభాగము మన సారస్వతమున కనిపించదు అందుచేత కథాకలితార్హయుక్తియనుటయే సమంజసము కథాకలితార్థయుక్తి * యనగా కథతోకూడుకొని యొక మహార్థము ్రకాళించుట ఇది యొకమహాశిల్ప్బము. ఇది* నన్నయ్యగారి యుపజ్జ. ఇది యెట్టుండు నవగా గాంధారి వివాహ కథలో నన్నయ్యగా రిట్టు వ్రాసిరి " భీష్ముండు... కావున ధృతరా(ష్ట్రనకు గాంధారిని వివాహము చేయుదము శాంధారపతి మనతోడి సంబంధమునకుం. దగునని నిశ్చయించి సుబలు పాలికి. దగు ముదుసళ్ళం బంచిన సుబలుండును సుముఖుండై కురుకుల విస్తారుండయిన రృతరాస్టుండ యిక్కన్యకు నర్హుండు గావున నా రాజునకు గాంధారి నిచ్చితి ననిన వాని బంధుజనంబు లెల్ల దమలో నిట్లనిరి.

అంగములలోన మే లుత్తమాంగ మందు

నుత్తమంబులు గన్నుల యుర్వి బనుల

కట్టి కన్నులు లే వను టంతెకాక

యుత్తము+డుగాండె సద్గుణ యుక్తివతండు'. వ్యాపాలు ______ ననన నమ. వావి లీక్‌

అనిన వారి పలుకులు విని గాంధారి ధృతరాష్టునకు( బితృవచన దత్తగాం దన్ను నిశ్చయించి నాకు. బతి యమ్మహీపతియకాని యొరుల నొల్లనని పరమపతి[వ్రత పరపురుష సందర్భనంబు పరిహరించి ఇది గాంధారి వివహకథ భీష్ముడు ధృతరా(ష్ట్రనకు గాంధారి నిమ్మని సుబలునకు గబురంపెను సుబలు డంగీకరించెను బందువులు లోసల సణుగుకొనిరి కావి గాంధారి యనుమతించెను ఇది కథ సైకి కనిపించున దింతియే ఈ కధయందు కలితమైన యర్ధయుక్తి యెట్టిది? అది కవీంద్రులులోనారసి మేలన దగినది ఆది యిందులో నెట్లున్నది పుబలుడు ఆ రాజునకు గొంధారి విచ్చితిననిన అన్నది యొక వాక్యము బంధు జనులెల్ల తమలో విట్లనిరి ఇది యొక వాక్యము అనిన వారి పలుకులు విని గాంధారి = ఇది మూడవ వాక్యము ఈ మూడు వాక్యములను విచారించినచో నా యర్ధయుక్తి యెట్టిదో తెలియగలదు గాంధారి నీయదగినది ధృతరా॥ష్ట్రనకు ధృతరాష్ట్రుడు మహారాజు కొడుకైనను (గ్రుడ్డివాడు అతడు రాజ్యార్హు డగునో కొదో తెలియదు ఇట్టి స్థితిలో తమ కూతు నెవరిత్తురు ఆమె కుంటిది కాదు గ్రుడ్డిది కాదు ఆ గ్రుడ్డివాని కిత్తునన్నచో తల్లి యొప్పుకొనదు బంధువు లొప్పుకొనరు ఇది గడ్డు పమస్య ఈ సమస్య యీ కథకు వెనుక నున్నది ఈ సమస్యను పరిష్కారము చేసినచో నీ కథలో నొక యర్థయుక్తి నన్నయ్యగా శేర్పాటు చేసినట్టుకదా! సుబలుడు గాంధారి నిచ్చితి ననెను బంధువులు తమలో ననుకొనిరి కొని పై కేమియు ననలీదు నుబలుని భార్య యేమన్నదో తెలియదు ఆమె ప్రనక్తి యేలేదు బంధువులు సుబలుని మాట కాదనలేరు సుబలుడంత తీక్ష ప్రకృతియని యర్థము అతనిమాట కెదురు లేదు అతడు చండ ్రచండుడు సుబలుని యీ న్వభావ మంతయు మొదటి రెండు వాక్యములలో నున్నది అత డిచ్చితి ననెను తనమాట కెదురు లేదని యతనికి తెలియును అందుచేతనే బంధువులు తనులో ననుకొనిరి కొని రాజాన కెదురుబడి మాటాడలేదు తనులో ననుకొనుట కూడ వెట్లనుకొనిరి? గాంధారికి వినబడున ట్లనుకొనిరి గాంధారితో చెప్పలేదు వారికి గాందోరి స్వభావము గూడ తెలియును ఆమె తండ్రి యిష్టప్రకారమే నడచును అందుచేతనే సబలుడుకూడ తన కూతుతో నీ సంగతి చెప్పలేదు ఆమె నేను (గ్రుడ్డివానిని చేసుకోనని యనునన్నభయము సుబలునకు లేనేలేదు అందుచేత బంధువు లామె వినునట్ట్లు తమలో ననుకొనిరి ఆమె యిష్టపడక పోయినచో వారు సంతోషింతురు (గ్రుడ్డివానికి పెండ్లియగుట కష్టముకదా ఈ సమస్యను నన్నయ్యగా రీ విధముగా పరిష్కారము చేసిరి సుబలుడు తా నెంత తలచినచో నంత చేయువాడు గొంధారి తండ్రి యిష్ట ప్రకారము నడచునది ఈ రెండు పెద్ద విషయములు కథయందు గుష్తములై యున్నవి సుబలుడు మాత్రము తనకూతు గొంతు కోయునా? అతడును విచారించెను ధృతరాష్ట్రుడు కురుకుల విస్తారకుడవి దైవజ్ఞుల వలన తెలిసికొనెను పైగా నతడే రాజగునని కూడ సుబలుడు చక్కగా విచారించెను అందుకనియే యా రాజునకు గాంధారి నిచ్చి యనెను ఆరాజువకు అనుటలో వీ యర్జ మున్నది 55 _______ విశ్వనాథ అసంకలితపాహిత్యం

ఇట్లు నన్నయ్యగొరి యొక్క ప్రనన్న కథాకలితార్థ యుక్తి యుండును ఇది నన్నయ్యగారు వ్రాసిన సర్వ కథలయం దున్నది ప్రధానకథ భారతకథ ఉపాఖ్యానములు చాల కలవు ఈ యుపాఖ్యానములు పలువిదములు కొన్ని బుషులకు సంబంధించి వవి కొన్నిమహారాజుల చరిత్రములు మరికొన్ని వైదిక కథలు ఇట్టి కథల నొక్కొక్క జాతి కథ నొక్కొక్క విధముగా బెప్పుము బుషుల కథలు బుషులయొక్క (తైకాలిక పరిజ్ఞానము ద్యోతము చేయు నట్లుండును అనగా నా కథలలోని యర్ధయుక్తి బుషులు తమ తపశ్ళక్తి చేత నాగామి విషయముల దెలిసికొని యట్ట్లాచరించిరని సువ్యక్తము కాగలదు అది బుషుల కథలయందలి యర్థయుక్తి

మహారాజుల యొక్క కథలు చెప్ప్తునప్పుడు నన్నయ్యగారి యర్ధయుక్తి తర్గత భిన్నాంశములయందు నొక పాత్రయొక్క రహన్యమైన శీల నిరూపణమునందో యితర పురాణములయందున్న మహావిషయములను సంయోజనము చేయుటయందో యిమి డించును నైదిక కథలయందు ఖిగోళశా(స్త్ర విషయములు శుల్చశాస్త విషయములు యాజ్జిక కర్మ విషయములు నిగూఢములుగా చొప్పించును ఈ రీతిగా నిన్ని మహావిషయములు కథా కలితార్థ యుక్తిగా నేల చేయవలయు? ప్రత్యక్షముగా చెప్పరాదా యని ప్రళ్ళ పుట్ట వచ్చును దీనికి రెండు సమాధానములు మొదటకావ్యను ర్వని జీవితము నన్నయ్యగారు మహాధ్వనిరహస్యవేత్త ధ్వని మూడు విధములు అలంకార వస్తు రన ధ్వనులు రసధ్వని యుత్తమమైన దందురు పాధ్యో హి రపో యధాతథం కవిభిః అన్నట్లుగా సర్వకవులును తమ శ్రక్ష్యృనుసారము రసము సాధింతురు గొప్పకవి గొప్పగా సాధించును తక్కువకవి తక్కువగా సాధించును కథ చెప్పికొని పోవుటలోననే కథాభిముఖమైన పారకుని బుద్దిలో కవియొక్క కించిచ్చక్తిచేత గూడ రసానుభూతి తదనుకూలముగా కలుగు చుండును అక్కడ కవి వట్టి కవి తక్కిన విషయముల యందు శిల్సి ప్రధానముగా వస్తుధ్వని మహాకథమీద కనిపించుట మహాశక్తి శిల్పదృష్టితో జూచినచో కథాగతమైన మహావస్తుర్వని మహోత్కృష్టమైనది ఈ శక్తి నన్నయ్యగారి కున్నంత సృష్టిలో నే కవికి నుండదు

రెండవ కారణమే మనగా నన్నయ్యగారు తానితిహాసము వ్రాయుచుండెను కావ్యము (వ్రాయుట లేదు భారత విషయమున నన్నయ్యగారిది యితిహాసదృష్టి కావ్య దృష్టికాదు భారతము (ప్రధానముగా నితిహాసము ఈ యితి హాస కథ భాసింపజేయుట నన్నయ్యగారి (ప్రథమ దృష్టి అందుచేత నీ యర్హయుక్తి కవీంద్రులులోనారసినచో ప్రసన్నమగునట్టు నన్నయ భారతేతిహాసమును వ్రాసెను

ఇవ్వుడు బుషి మహత్వ బోధకమైన కథ యెొట్టుండునో చూడవలయును పౌకన్యోపాఖ్యానము దీని కుదాహరణముగా దీసికొనబడుచున్నది. ఈ సౌకన్యోపాఖ్యాన మరణ్యపర్వములోవిది. ఇందలి కథ యేమనగా నొక కొలని సమీపమున భృగుసుతుడు పెక్కేండ్సు తపస్సు చేసెను ఆముని దేహము వల్మీకమున కప్పబడి యుండెను చాల కాలమునకు సంయాతి యను రాజు తన రాణివాసముతో నచటికి విహరింపవచ్చెను. అతని కూతురు నుకన్య పుట్టలో మునికన్నులు ప్రకాశించు చుండగా నప్పుడే పుట్టిన యూహలో పుట్ట (త్రవ్వించెను ముని కన్నులు మూసికొనెను ఆమె. కేమియు కన్పించలేదు వ్యాసాలు __ వ |

ముసిరాజసైన్యములకు నిరోధము కలిగించెను రాజు కారణము తెలియక బాధపడుచుండగా నామె తండ్రివద్దకు పోయి. యిది కారణమగునేమో యని చెప్పెను రాజు చ్యవనుని వద్దకుపోయి. నీ మహిమ యెరుగక యీమె యిట్లు చేసెను తరుణుల కెరుక కలుగునా యని యనగా ముని యతిశయరూపయౌవన గర్వితయైన యీ కన్యమ పరి[గ్రహించిగాని నేను క్షమింపననెను రాజు తన కూతు నతని కిచ్చి వెడలిపోయెను.

ఈ కథ కథగా కనిపించుచుండగా విందులో కొన్ని కిటుకు లుండెను. ఇ కిటుకు లెక్కడ నుండెను? ముని తపస్సుచేయుచున్న పుట్టచుట్టును నికటవల్లీ గుల్మములు పై 'బ్రాకి యచ్చట పుట్ట యున్నదని తెలియకుండ నుండెను సుకన్య యావల్లీ గుల్మములు దాటి ఫోయి పుట్టకన్నములో నుండి చూచెను ఇట్లు చేయవలసిన యవసరము సుకన్యకేమి కలదు? ఆమె యంతటి నిర్భయురాలా? అదుపు మాలిన సిల్లయా? ఆమె పుట్ట క్రొప్పెంచెను. ముని కనిపించలేదు రాజా వచ్చి చూచినపుడు ముని కనిపించెను మువియామెకు కనిపించక రాజానకెందుకు కనిపించెను? పైగా రూపయేనన గర్వితయగు నాకన్యను పరి(గ్రహించిగాని క్షమించ నమట ముని యామెను పెండి చేసికొనుట దేనికి? ఆమె యౌనన గర్వము

తగ్గించుటకా? ఆమెను శిక్షించుటకా? తాను ముసలివాడు గనుక అ పడుచు పిల్లను తాను పెండ్లిచేసికొనినచో నామెకు శిక్ష జరుగునని యా ముని యూహయా? ఆమెను శిక్షించనలయునన్నచో మరియొక ముసలివాని కిచ్చి పెండ్తి చేయవలయును కాని తానే పెండ్లి చేసికొనినచో నామె శిక్ష మాట యొట్టున్నను తాను బడు కష్టము నప్రతిషయు చేమి కావలయును? మరియు రాజంత తేలికగా తన నా వృద్దున కిచ్చి వెళ్ళిపోయెనా? కథ కథగా కనిపించినను కథలో నిట్టి చిక్కులున్నవి

కథలో నున్న యీ ముడులు విడివడుటకు కథాంశములనే నూక్ష్మముగా పరిశీలింపవలయను అ మహర్షి సుకవ్యను పెండ్లి చేసికొనవలెనని యనుకొనెను సుకన్య యల్లరి పిలయని యాయనకు తెలియును. ఆమె గుణవతియని కూడ నాయనకు తెలియుము. ఆమె యతిశయ రూస యౌవన గర్విత అందుచేతనే విద్యుల్లతాంగి యని 'సద్యస్సంజాత బుద్ది సంభ్రమ యని విశేషణములు వేయబడెను ఆమె యదుపులేని పిల్ల గనుకనే యంత జిగిబిగిగా మన్న తీగలలో ముండ్లలో దూరిపోయి పుట్టలో చూచెను సామాన్యముగ న ట్లెన్వరుచేయరు ఆ పుట్ట క్రొప్పించినప్పుడు ముని తాను కనిపించలేదు తన్ను పెండి చేసికొనుమని యామె నడిగివచో నేమి ప్రయోజనము? అందుచేత రాజును తనవద్దకు రప్పించుకొనవలయును రాజా తనవద్దకు వచ్చుటకు రాజ సైన్యమును శపించవలయును ఈ పుట్ట (క్రొస్పించుట యౌవన గర్వముచేత చేసినపనియే గాని యామె దుర్మార్గురా అగుటచేత కాదు అందుచేతనే తండ్రివద్దకు పోయి తాను పుట్ట కక్రొప్పించిన సంగతి చెప్పెను తండ్రి కోపపడు నేమోయని యూరకుండలేదు ఆమె యంత మంచిబాలికు అపుడు రాజు మునిదగ్గరకు వెళ్ళెను అతడు తపస్సు యొక్క క్షేశముచేత చర్మము బొమికలు మాత్రమే మిగిలిన శరీరము కలవాడు.

రాజు తన కూతు నాయన కిచ్చెను. ఆ రాజునకు చ్యవనుని యొక్క తపోమహిమ తెలియును తన కూతునాయన కిచ్చినచో తశ కూతు రేమియు బాధపడదు ఆ బుషి

68 ________ా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

తూమెను వరించెను తన కూతు యొక్క యోగ క్షేమముల నాతడే చూచుకొనును ఇది యంతయు విచారించియే రాజాతనికి తన కూతు నిచ్చుట కంగీకరించెను ఎటుక గలరె తరుణులు ధరణిన్‌ ఇక్కడ వాడిన శబ్దము తరుణులు అనగా యౌవనవతులు అనగా యౌవనము వలన కలిగిన యుత్సాహమే కాని తన కూతునకు వేరీ దుర్గుణములు లేవని రాజునకు తెలియును అందువలననే మునికి భార్యగా నిచ్చినను తన కూతునకు వచ్చెడి యాపద లేదని రాజు తెలిసి యిట్లు చేసెను ఈ కథ ఇట్టు జరగుటకు బుషికి సుకన్యమీద కలిగిన (ప్రేమ యామె యౌవన గర్వము యామె యొక్క సల్లక్షణము రాజు వివేకి యగుట- యీ మూడు విషయములు వెనుక నుండెను ఇని పరిశీలించినచో తెలియవలసినవి ఇదియు నన్నయ్యగారి యర్థయుక్తి

మరియు తరువాతి కథ ప్రసన్నమైన తెర గెట్టి దనగా నుకన్య చ్యవనునకు పరిచర్య చేయుచుండెను. బుషి తాను వృద్దుడు ఆతనియందు నుకన్య కామోసభోగముల ననుభవించుటలీదు ఆమె మనస్పెట్టున్నదో? ఆమె తనకంటె వన్యుని వరించుచున్నదో పౌందర్యవంతువి వరించు చున్నదో? బుషికి తెలియుదు అందుచేత నత డక్వినీ దేవతలను సుకన్య వద్దకు పంపించెను వారు సుకన్యవద్దకు వచ్చి నీ వింత యందకత్తెవు వృద్దుని పెండ్లాడి నీ యౌవనమును వృథా చేసితివి నీ యౌవనమునకు నీ సౌందర్యమునకు తగిన వరుని వరియింపుము. మేము వానిని తెచ్చిద మనిరి ఆమె కోపించి పోయి భర్తతో చెప్పెను బుషి యాశ్వినులమీద కోపించలేదు వారిని తానే పంపించి నాడుగా! అందుచేత భార్యతో నీ వాశ్వినుల మాట కొప్పుకొనముమని పంపించెను వారన్నమాటలేమి? ఆమె యొవ్వనినో కోరుచున్నచో వానిని తెచ్చిపెట్టుదుమని కదా! ఆమె పోయి యెవ్వనినో కోరలేదు నాకు యౌవనవరుంగావింపుడని కోరెను నా భర్తను యౌవనవంతుని జేయుడని యర్థము ఆశ్వినులతో చ్యవనుడును చెరువులో (బ్రవేశించెను మువ్వురు నవ యౌవనులై వెలికి వచ్చిరి. ఆళశ్వినులిదివరకే నవయౌవనులు చ్యవను డొక్కడే యిప్పుడు ననయౌవను డయినది నల చరిత్రలోవలె మువ్వు రొక్క రూపువారు కాలేదు అళ్వినీ దేవతలు పౌందర్యవతులు చ్యవనుడు కాడు సుకన్య తన భర్తనే కోరిను అనగొ నామె సౌందర్యమును వాంఛింపలేదు భర్తయొక్క యౌవనమే వాంఛించెను

ఈ కథ పరీక్షించినచో నిచ్చట నున్న భిన్నాంశముల చేత నళ్వినీదేవతలు చ్యవనుని మాట చొప్పువనే సుకన్యను పరీక్షించుటకు వచ్చిరని తెలియగలదు ఆమె నేను సంయాతి కూతురను చ్యవనుని భార్య నని చెప్పగా వారు నవ్వి యిట్టి రూప విభవంబులు వడపి యీ ముసలివానినా నరించునది? వీ వయోరూపములకు తగినవాని వరియింపుము మేము తెచ్చెద” మనిరి అంతియే కాని మేము యౌవనవంతులము మేము పొందర్యవంతులము మమ్ము పెండ్లాడు నునలేదు ఆమె తన భర్తనే యౌవనవంతుని చేయుడని యడిగివది. ఆమెకు భర్తనే యౌవనవంతుని చేయుడని యడిగివది. అమెకు దేహభ్రాంతిగాని దేహిగతావష్థాభ్రాంతిగాని లేదని తెలియుచున్నది.

వారిని చ్యవనుడే పంపించె ననుటకు మరియు నింకొక కారణము కలదు ఎవరో వచ్చియిట్ట్లన్నారని చెప్పగా చ్యవమడు కోపించ వలయును కోపించక వారి మాటల వ్యాపాలు నా వ లలి

కొస్పికొనుమని భార్యతో చెప్పన అందుచేత చ్యవనుని మాట చొప్పుననే వారు వచ్చిరని తెలియుచున్నది సుకన్యను పరీక్షించనలయునవని మునియీ యీ పన్నుగడ పన్నెను లేదా యళ్వినీ దేవతలే చ్యవనుని వలన తామేదో లాభము పొందవలయునని చ్యనమనికీ యుపకారము చేయుటకు వచ్చిరి అని చెప్పినచో నదియు పొసగదు ఏల ననగా చ్యవమని యాశ్రమమునకు యశ్వనీదేవతలు సుకన్యమ చూచిన (ప్రదేశమునకు కొంతదూర మున్నదని ఒడంబడుమని పంచిన యన్న మాటలో నున్నది వారు తను యంతటనే తాము వచ్చినచో వచ్చి యిట్టు మాట్లాడినచో నుకవ్య పోయి యీ మాటలు భర్తతో చెప్పినపుడు ఆయన తొందరపడి శపించవచ్చును ఈ రీతిగా కథ 'ప్రసన్నమగు చున్నది ప్రసన్న మగుట యనగా స్టూలముగా జూచి నపుడు కలుగు సందేహము లన్నియు నివారితము లగుట

నన్నయగారు ఇతర పురాణములయందలి విషయములను ప్రస్తుత కథయందు తొనెట్టు. జోడించు ననగా నలచరిత్రములోని హంస దౌత్యము చూచినచో వర్థమగును హంన దౌత్యము నల కథకు ముఖము నల దమయంతు లిద్దరు నొక రొకరి గుణములు విని యన్యోన్యము కోర్కిగలవారైరి. 'ఒక్కనాడు నలుడు దమయంతీ గుణబద్దధచేతస్కుండై మదనానలంబు సహింపనోపక (ప్రనముదవనంబున (గ్రుమ్మరువా డంతరిక్ష శ్రీకాంతాహారా వళియుం బోలె హంసావళి యవనీతలంబున కవతరించిన - దమయంతి గుణబద్ధేచేతస్కుడు దమయంతి యొక్క గుణములయందు బద్దమైన మనస్సుకలవాడు దమయంతియను త్రాడుచేత కట్టబడిన మనస్సుకలవాడు మదననానలము సహింపనోపక అనగా కాలు సేతులు కట్టివేసి నిప్పులో వేయబడినవాని వలె నుండెనన్నమాట అంతరిక్ష మను స్త్రీ యొక్క ముత్యాల పేరువలె హంససమూహము భూమి కవతరించెను.

ముత్యాల పేరువలె హంసల వరుస యున్నదనుటచేత గగనమున బక్షులు గుములుగా నెగురునపుడు మెడలోని హారమువలె నాబడ్డమాలలై; పోవుట విదితమయిన విషయమే ఈ పోలిక చెప్పుట యెందు కవగా నలుడు దూతయైన హంసను పట్టుకొనగా పిండుకట్టీ తిరుగుచుండె వాతో ద్రూత శారదాబ్ర శకలచయమువోలె నన్న భావముతోన సమత్వము కల్పించి చమత్కరించుటకు ఇచట అంతరిక్ష మను శబ్దము అవతరించుట యన్న శబ్దము ఈ రెండును ముఖ్యములైన శబ్దములు అంతరిక్షమనగా వాయు (ప్రపారము గల యాకాశము (వాయురంతరిక్షే సూర్యో దివి చం(ద్రమా దిక్షు నక్షత్రాణి స్వలోకే అని వేదము) ఈ హంసలు వాయు మండలము నుండి దిగినవి ఎచటినుండి వచ్చినవో తెలియదు వాయు మండలమునందే యుద్భవించెనేమో! అవతరించు అన్న శబ్దము డిగ్గు అన్న పామాన్యార్థమును చెప్పుచున్నను భగవంతు డవతరించెను అన్నచోటి యర్ధమును కొట్టుచున్నది కనుక వాయువు తనువుగా గలిగిన దైన మవతరించె నన్నస్ప్ఫూర్తి యీ శబ్బములందు. గలదు

నలుడు హంసల నడ బెడంగు చూచి నగుచు' వాని 'నడకలసాగసు చూచి నవ్వుచు

• ఎందుకు నవ్వవలెను? అవి (్రీలవలె వడచుచున్నవి దమయంతీగత బుద్ది కదియే కదా యూహ ఎగచి యెగచి యందు నెగయ కుండగ నొక్క హంస బట్టకొనియె

20. ల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

వతిరయమున ఎగర గొట్టి ఎగరగొట్టి పైకి లేవకుండ నుండగా నొక్క హంసను మిక్కిలి తొందరగా బట్టకొనెను (ఎగచు-ఎగరజేయు ఎగయు - ఫైకి లేచు) ఆ హంస యొగురనే లేదు దావిని మిక్కిలి తొందరగా బట్టకొనియెను అది యొగిరిపోవు నమో యని యతని భయము అది యితడు పట్టకొన వలయుననియ్‌ యెగురలేదు ఆ హంస తన కమ్మను జేశ్వరుం డపాయంబు జేయుంగా వగచి చేయునని వగచి కాదు చేయును కదా యని యర్థము చెప్పినచో నీ కదా శబ్బమున కర్థము లేదు అతడు తన కపకారము చేయడు. చేయు నన్న ట్లూహించి యన్న యర్థము కల్పించుకొనవలయును

ఆ హంస మనుష్య వాక్యంబులతో నీకుం (బ్రియంబు జేసెద నీ హృదయేశ్వరియైన దమయంతి పాలికింబటోయి. మొదలైన వాక్యములను జెప్పెను ఈ హంసకు దమయంతి నలుని హృదయేశ్వరి యని యెట్టు తెలియును? తెలియునులో నీ కెట్టు తెలియునని నలు డేల ప్రశ్నించలేదు? నలు డనురక్తుడై నదలి పెట్టెను ఆ హంనపిండు దమయంతి వద్రకుపోయి విహరించుచుండెను అక్కడ దమయంతియు నామె చెలికత్తె లును హంసలను పట్టకొనుటకు వరుగెత్తిరి నలుచేతి విడువంగంబడిన హంన చెలువముగనందు దమయంతిచేతం బట్టువడియె.. 'విడువంగబడిన 'పట్టువడియె నని యీ రెండు ధాతువులకు పడు. ధాతు వమ(ప్రయుక్తమై యిది యంతయు నొక యుద్దిష్ట కార్యమని తెలియుచున్నది. హంస హంసకాదు వట్టి హంస కీ మాట లెక్కడివి? ఈ జ్ఞాన మెక్కడిది? ఈ హంసయెవరు? ఈ హంస పిండు అంతరిక్ష శ్రీకాంతా హారావళియుంబోలె నవనీతలంబున కవతరించెను. ఇది దమయంతికి నలునకు సంగమ కారణదూత, సంగమమునకు కారణమయిన దూత. ఈ హంస లేనిచో వారి సంగమము జరుగదా? అదివరకే వా రన్యోన్య లగ్న మనస్కులు. ఈ దౌత్యమునలన దమయంతి యధిక విరహతప్త యగుటయు మొదలయినవి జరిగినమాట నిజమే అంతమాత్రమున సంగమకారణ దూత యనవలయునా? లోకములో కారణ బిమ్మడు మొదలైన శబ్దములు కలవు. ఓక మహాకార్యము సాధించుటకే యతడు జన్మించినాడవి యర్థము అట్టే నలదమయంతుల సంగమ మను మహాకార్యము బరుపుటకొరకే యీ హంస యవతార మెత్తెనని యర్థముగుచున్నది.

శివ పురాణములో నొక గాథ కలదు పూర్వ యుగములో ఆహుకుడు ఆహుకి యను విద్దరు భిల్ల దంపతులు పరమ శినభక్తులై యుండగా శివు డనుగ్రహించి “మీరు భవిష్యత్కాలములో నల దమయంతులై జన్మింతురు. మీకు నేను దౌత్యము చేయుదు నని చెప్పెను ఆగాథ వను సంధించి వన్నయ్యగారు ఈ కథ వ్రాసెను

సంస్కృతములో నైషధమును రచించిన శ్రీహర్షునికి దానిని తెనుగున రచించిన శ్రీనాథువికి ఈ శివపురాణాంతర్గత కథ తెలియదు అందుచేత వారి హంస పంచతంత్ర కథలలో వచ్చు నొక పక్షివంటిది నన్నయ్యగారు నావాపురాణ విజ్ఞాన నిరతుడు అందుచేత నన్నయ్యగారి హంస శివుడు. పరమ యోగీశ్వరులకు హంనలని పేరు యోగీత్వరేశ్వరుడైన శివుడు హంపగా వచ్చెను. ఇది నన్నయ్యగారి పరమ విజ్ఞానము అమలిన తారకా పముదయంబుల నెన్నను..... విధాతృనకైనను నేరంబోలునే అను పద్యమును బట్టి నన్నయగారు భారతమును జూచిన చూపు తెలియగలదు. మొదటిది భారతములో నశ్షత్ర వ్యాసాలు _మనవాతవావాాలాల. థీ శీ

గోళము యొక్క మహా విషయము లున్నవి ఖగోళ పరిజ్ఞానము లేకుండ భారతము సర్వంకషముగా దెలియదు రెండవది సర్వ వేదశాస్తముల రహస్యము తెలియ వలయును మూడవది దుర్గమార్ధ సమన్వితము కనుక ఖగోళ విషయము సర్వవేదళా(స్రార్ణ సమన్వితము కనుక ఖగోళ విషయము సర్వవేదశా(స్తార్థ పరిజ్ఞానము ప్రసన్న కథా కలితార్థ యుక్తిలో నన్నయ్యగారు. చొప్పించిన బహ్వార్ధ యుక్తులు భారత రచనచేయు కవికి తప్పకుండ కావలయును నన్నయ్యగా రీ విజ్ఞాన మంతయు కలవారు భూసతికిం దివంబునకు. బొల్పెసంగంగశరత్సమాగమం బాసకల (ఫ్రమోదకరమై. విలసిల్లై మహర్షిమండలో పాసిత రాజహంస గతి భాసి ప్రసన్న సరస్వతీకః ము బ్బాసనశోభితం బగుచు నబ్బజు యానముతో సమానమై వేదములో చద్యావాప్పథువుల దాంపత్యము రూఢమైనది మహర్షి మండల మనగా సప్తర్షి మండలము ఈ సప్తర్షిమండలమునకు క్రింది భాగమున కొన్ని నక్షత్రములు హంసాకృతిగా మండును. అచ్చటనే సరస్వతీ నక్షత్రము బ్రహ్మనక్షత్రముకూడ నుండును ఈ సంగతు లన్నియు. బున్వేద ప్రతిస్టితములు. ఖగోళ విజ్ఞాన మహా విషయములు నన్నయ్యగారికి కరతలామలకములు వ్యాన మహర్షి భారతములో యాజ్జికములయిన నం(వ్రయోగ వైఖరులు వేదచ్చందోవతారములు కథలుగా నిర్మించి (వ్రాషను అందులో గరుడికథ గాయశత్రీచ్చందోవతార కథ. యబర్వేదములో కద్రూ వినతలను రెండు ఛందస్సులచేత నమృతము సాధింపబడక గాయత్రీ ఛృందస్సుచేత సాధింపబడిన యుపాఖ్యానము కలదు దానిని వ్యాపమహర్షి గరుడి యమృతము నాహరించిన కథగా వివరించెను ఇట్టి కథలతో వన్చయ్యగారి రచనము సర్వధా ఆ మూలార్థము భాసించునట్టుండును ఉపకథలతీర్పిట్టుండును ప్రధాన కథ తీర్పు వేరు విధముగా నున్నది ఉపకథలయం దర్ధయుక్తి చేయుట తేలిక. (ప్రధాన కథయం దర్హయుక్తి చేయుట మిక్కిలి కష్టము అందు భారత కథ చాల క్లిష్టమైన కథ. ఎక్కడి కక్కడికి కథాఘట్టములు సన్నివేశక్షశము కలవై కవి రచనకు నౌచిత్యసంపాదనకు కష్టము కలిగించుచుండును ధృతరాష్ట్ర పాండురాజు లన్నదమ్ములు ధృతరాష్ట్రుడు (గ్రుడ్డివాడు పాండురాజు పాండురోగి ఇద్దరకును రాజ్యార్హత లేదు ఇద్దరును మహాబలళాలులే అంధుడగుటచేత ధృతరాష్ష్రని బాహుబలము నిరుపయోగము రాజ్యము యథార్థముగా సాలించునది పొండురాజా ధృతరాష్ట్రుడు పేరునకు రాజు సర్వ దిగ్విజయము చేసి రాజ్యమునకు ్రతిష్ట తెచ్చినది పాండురాజు తాను నిత్యము హస్తినాపురమున నున్నచో ధృతరాష్ట్రుని రాజత్వమునకు భంగము వచ్చును. కాని ప్రజల బుద్దిలో పాండురాజే రాజనిపించుచుండెను భారత కథ ననుసరించిపొండవులు రాజ్యభాగ మడుగుటకు పాండురాజు రాజ్యముచేసినట్టు కనపడువలయును మొదటనే కథలో నీ క్లిష్టఘుట్ట మున్నది. రెండవది రర్మరాజునకు పదునారవయేట పాండవులు హస్తినాపురమునకు వచ్చిరి అంతవరకు పినతండ్రి పెదతండ్రి కొడుకు లొకరినొక రెరుగరు. అంతవరకు దుర్యోధనుడే యువరాజుగా నుండెను ఒకవేళ సమష్టి కుటుంబముగా 72 వా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

నొప్పుకొన్నమ కొడుకులలో పెద్దవాడైన ధర్మరాజు యువరాజు కావలసినచ్చును ఈ సినతండ్రి పెదతండ్రి బిడ్డలు విరోధము పాటించుకొనబొచ్చిరి ఒక కుటుంబము లోని పిల్లలు పోట్లాడ మొదలిడివచో నెటు చెప్పుటకు వీలులేదు ఎంత పోట్టాడు కొన్నను తెగతెంపులు చేసికొనుటకు వీలులేదు. ఒకరినొక రెక్కువగా సాధించుకొనుటకు వీలులేదు ఈ కౌరవ పాండవుల విరోధ మిట్టిది. ఈ విరోధము యొక్క స్వరూపము ఒక గద్యకావ్యమునకో యొక యల్ప కావ్యమునకో తగినది కాని మహాకావ్యమునకు తగినది కాదు కాని భారతము మహాకావ్యము కథయొక్క యాత్మ చెడకుండ నీ సమష్టి కుటుంబములో నున్న వ్యవహారము ధ్వనింపజేయుచు. నితిహాసము యొక్క యితిహాసత్వము చెడకుండ వ్రాయుట యొక న్రిషఘుట్టము ద్యూత ఘట్టముకూడ వారి సన్నిహిత బంధుత్వముచేత క్లిష్టతర మగుచున్నది ఈ క్షిష్టమైన భాగ మంతయు నన్నయ్యగారి పాలబడినది తక్కిన భారతకథ దీని దై కవితాశక్తి యెక్కువ కలవాడు (వ్రాసికొని పోవచ్చును ఈ ఘట్టములు (వ్రాయుటకు కజ్ఞుడు కావలయును రాజసభా వృత్తాంతములు చెప్పుటకు మనోభావములు వివరణము చేయుటకు లౌకికుడు కావలయును అందుకనియే నన్నయ్యగొరు తాను లోకణ్డు ముభయభాషా కావ్యరచనాభి శోభితుడ నని చెప్పుకొన్నాడు ఈ మూడు ఘట్టములు మూడు విధములుగా నన్నయ్యగారు సమర్థించిరి ధృతరా(స్టుడు రాజ్యముచేయుచుండగా పాండురాజు వినయ విధేయత్స్వంబున ధృతరాష్టన _ కభిమత కార్యకరణంబున బాంధవులకు సనంతోషంబుసేయుచు మండిత గుణసంపద నదికుండగుచుం .. బాలమహీశుండని బుధనభలు దను(బొగడన్‌ సైవచనములో రాజలక్షణములన్నియు చెప్పి, ధృతరాష్ట్రుని యందు వినయ విధేయతలతో నుండుట చెప్పి బుధసభలు పాండు మహీశుడు పూరు. భరత కురు పతులకు దుల్యుండయి వంశకరుండగునని పొగడగా నొప్పెనని వ్రాయుట యొక గొప్ప వేర్చు. సృతిన్యాయ యెొట్టున్నను జనవాక్యము పాండురాజు రాజుగా మండెను. కురుపాండవ యుద్ధమునకు బీజభూతమైన సమస్య యిట్లు న్దోశింపబడెను అ ఘట్ట మంతయు నిట్టి చమత్కారములైన సూచనలతో నిండి యున్నది రెండవ ఘట్టము యొక్క క్లిష్టత దుర్యోధనాదుల యౌద్ధత్య నిర్వహణముతో సమర్థింపబడినది. వారు వీరును పినతండ్రి పెద్దతండ్రి బిడ్డలమని తెలిసికొమట పదునాలుగేండ్లు సేరిగిన తరువాత జరిగినది. అంతవరకు దుర్యోధనాదులు వారసులుగా బెరిగిరి రాచబిడ్డలుగా పెరిగిరి పాండవులకీ పెతవకము లేదు కౌరవులయు పాండవులయు నీ పెరుగుదలలోని భేదమువలవ విరోధ మెట్టు పొడపూషినదో వ్యంగ్యభూతముగా (వ్రాయుటలో నన్నయ్యగారి నేర్చు గలదు. ఆ నేర్పులో నున్న కష్టము మహాకావ్యము యొక్క లక్షణము చెడకుండ పట్టుకొని వచ్చుటలో మున్నది. ద్యూత ఘట్టము కూడ నింత నేర్పుతోడనే నిర్వహింపబడినది బంధుత్వ మేమి. చేయుటకును వీలులేదు పినతండ్రి బిడ్డలు కానిచో పొండవు లోడిపోయినంతనే నిజముగా దాసులై పరిచర్య చేయవలయును అట్టు చేసినట్టు లేదు ధృతరాష్ష్రడు పిలిచి ద్రౌపదికి మరల రాజ్య మిచ్చునంతవరకు పాండవు లెక్కడ నుండిరి యెట్టు లుండిరి” ఇట్టి బహువిషయములు వ్యంగ్య భూతములై పాఠకుని యూహ శక్తికి వదలబడి యొండు రెండు మాటలచే సూచింసబడుచు నీ ఘట్టములయందలి నన్నయ్యగారి రచనా విధానము మనస్సున కందనిద్దై యనిర్వాచ్య రమణీయమై భాసించుచున్నది వ్యాపాలు 29

నన్నయ్యగారి రచవ యింత వరమద్యని నముేేతముగా నింత పరమాలంకారికముగా నుండుటకు కారణ మేమియని విచారించినచో నానాటి వేంగీ దేశమున కావ్యగ తాభిప్రాయము లిట్టివి యని నిరూసింపబడుటకు కొన్ని ప్రతిపత్తులు కనిపించుచున్నవి అ నాడు కావ్యశ్రోతృతా పారంగతములయిన సాహిత్య పరిషత్తు లుండి నట్టు నన్నయ్యగారి వరమ వివేక సౌరభ..... గొనియాడి వేడుకన్‌ అను పద్యముచేత తెలియబడుచున్నది. ఈ సభలకు నన్నయ్యగారు తన యాదిపర్వము వ్రాసిన తర్వాత తన కావ్యము వినిపించినట్టు కనిపించును ఏలవవగా సభాపర్వమునందలి రెండాశ్వాసములకును ఆరణ్య వర్వములో తామ వ్రాసిన మూడాళశ్వానముల కును చివర తన కావ్యము అతి శమణీయమ్ముగాను. ఆతి రమ్యమ్ముగావని వ్రాసెను ఈ రమ్య రమణీయ శబ్దములు ఆది పర్వము యొక్క యొనిమిదొశ్వానముల చినరను లేవు, ఆదిపర్వ్యాశ్వాసముల చివర లేకుండ 'సభారణ్యా శ్వాసాంతములయందు నీ శబ్దము లేల యుపయోగింపబడ వలయును? ఆ పరిషత్తులు నన్నయ్యగారి భారతమును విని యట్లు (ప్రశంసించి యుందురని యూహించుటలో సామంజస్య ముండవచ్చును ఈ రమ్య రమణీయ శబ్దములు ఛేంగిపండితుడైన రసగంగాధరకర్త వాడుటయు నన్నయ్యగారి కావ్యము అట్టున్నదని సభారణ్య పర్వములయందు కనిపించుటయు నాదిపర్వమునందు లేకపోవుటయు పండిత పరిషత్తులను నన్నయ్యగారు. వర్షించుటయు వీనిచేత జగన్నాథపండితు డేది సూత్రించెనో యా యభిప్రాయము వేంగినాటి. పండిత పరిషత్తులదై యుండునని యూహించవచ్చును. నన్నయ్యగారు ఆంధ్రభాషా వాగనుశాసను డనుటలో వాగనుశాసన లక్షణ మొక్క వ్యాకరణము. (వ్రాయుటలోననే కాదు కావ్యము (వ్రాసి లక్ష్య నిరూవణము చేయుటలో కూడ నుండును కదా ఆ లక్ష్య నిరూపణ మెట్టిదో చూడవలయును

భాషకు నుడికారము ప్రాణము ఈ నుడికారము నన్నయ్యగారి యందు సమృద్ధిగా నున్నది నన్నయ్యగారు ప్రధామముగా తత్సమ శబ్దములు పొందిన యర విపరిణామము భాసించునట్టు బహు శబ్దములు వాడును

మాయందు లీని గుణములు

మీ యనురాగమునః జేసి మిగిలి వెలింగెన్‌

మీ యమగతి మాకు నలి

ప్రాయము వనవాసదుఃఖభర మోపుదురే ఇచ్చట నభిప్రాయమన్న శబ్దము ఇష్టనున్నయర్ధము కలది.

ఈ యున్న ప్రౌష్యుస్రోలికి పోయి కడుం బెద్దదవ్వు పోయినయట్టు త్రికములోని యీ శబ్దమునకు నుండు ధాతువు యొక్క భూతార్థక క్రియాబజన్య విశేషణము జతపరచి తరువాత నామవాచకము పెట్టి నన్నయ్యగారు రెండు విధములైన మార్గములు చూపించినారు. తెలుగులో సమాస మిట్టు చేయవచ్చు. నన్న దొకటి విశేషణ విశేష్యములు క్రియాజన్య విశేషణముచేత వ్యవహితములై సమాస ఘటనము చేయుట మరియు నిచ్చటి యే తదర్థకమ్లైన యీకారము. సమీపదేశ నిక్దేశకముగా వాడబడినది.

2 లా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

తడయక సామభేదములదానములం దయతోడనమ్మగా నొడినియు సత్య మిచ్చియు మనసిచ్చి మాటలాడుటవలె సత్యమిచ్చుట యని నన్నయగారు. వాడినారు “పెద్ద యిష్టుడు మీకునో ఈ వ్యాధి యొంటం దీఆదు 'కన్నుమూయదు నాకున్‌ ఏమి గహనము దుర్యోధనుండు దుర్భుద్రియని యేమి చెప్పవలయును నెల నెల 'సేవింతురు. పగలెల్ల జలదుర్లబలమున జలధినుండి రేలెల్ల చనిన రేగి అక్కుండలమ్ముల తొడుగ నవసరంబై యున్నది. సలిఫిరి దీర్హ వాసరనిశలో రణవీరులు కావుట- ఇట్టి వెన్నియో నన్నయ్యగారి తెలుగు ప్రయోగములు 'మరియెండ యెక్కునంతకు ఎల్లవారికంటె నెటుకకలవు ఎంత యోటువడిన నంతియ జూదమ్మునందు. దగులు పూసి కట్టి తొడి ముదుసళ్లు తమ కిమ్ముగ పదివికొండ్రు. గొడ్పుచూలి పఏీజుదు కావంగ - ఇట్టివియును పలువిధములైన తెలుగు పలుకుబడులు నన్నయ గారు వాడగా మరికొంద రితరాంధ్రకవులు వానిని పదేపదే వాడి యా శబ్దములు వారివేమో యన్నంత ప్రేమ కలిగించుకొన్నారు మరియు నన్నయ్యగారు సంవృత శబ్దములను పలుచోట్ల యౌగికార్థమునందు వాడి కథార్థయుక్తి కలిగింతురు ఆంధ్రభాషకు నన్నయ్యగారు పెట్టినది భిక్ష తక్కిన కవు లందరు నన్నయ్యగారి మండి భాషాళబ్బములు పద్య రచనలోని యొడుపులు (గ్రహించినవారే కాని యొక్కరికిని నన్నయ్యగారి ప్రసన్నకథా కలితార్థయుక్తి తెలియలేదు మహాకథ (వ్రాయుచు కథా పరమ (ప్రయోజనమైన మహా విషయమును వ్యంగ్యభూతముగా గొవి బుద్ధి పూర్వకముగా తత్ర తత్ర నిహిత బహు విషయజన్య మ్బూర్తిచేతగాని భాసింపజేయగల తెలుగు కవులు కొద్దిమంది నన్నయ్యగారు ఆం(ధ్రభాషకు సంస్కృత భాషకు వాల్మీకి యెట్టివాడో తా నట్టివాడనని యెొరిగినవాడు నన్నయ్యగారు (వ్రాసిన బహువిషయము లట్టుండగా నాం[ద్రభాషకు గద్య పద్యాత్మకమైన కావ్యమే యుండనలయు ననియు నాంధ్ర కావ్యములలో చంపకమాలోత్పలనూలా మత్తేభ శార్జూలముల కంద సీస గీత పద్యములు బహుళముగా నుండుట రమ్య మనియు దర్శించినవాడు నన్నయ్య చిద్తాన సర్చన్వము. 4 నంవుటము. (తెలుగు నంన్యృతి -2) 61 నన్నయ ప్రతిభ వన్నయ అంధ్రుడు వేగినాటినాడు వేగినాడు అంటే ఆయనకెంతో యిష్టం ఆ వేగినాడేం సామాన్య దేశమా? ఉర్విలోవ వనఘమై శిస్టాగ్రహార భూయిష్టుట ఈ శిష్వాగ్రహారములేమి సామాన్యమా? అ(గ్రహారీకులైన శిష్టులతో తాను సామాన్యుడే. తానా శిప్పులు మాట్టాడే భాషేమూట్టాడుతాడు భారత మంతా ఆ భాషే ఆ ఆ(గ్రహారాల్లో అందరు యజ్ఞయాగాది (క్రతువులు చేసిన వాలే వట్టి వైదికులుకారు అందరూ సారస్వత నిష్ణాతులు. ఆ శిష్టులందరూ సభలు చేస్తారు ఆ సభలు తామర కొలనులవలె ఉంటమి అ మహాయాజ్డీకుల పద్గుణములే తామర పూలు, వారి వివేకమే ఆ పూవులలోని సుగంధము. వ్యాసాలు _ జజ ?టి

వారందరు నీతి మంతులు మహాశీలనంతులు అంతటి మహా పండితులు తన కావ్యము అతి రమణీయవంతముగా ఉందంటే తాను (ప్రతి ఆశ్వాసమునందు వ్రాసుకోటం ఆ పండితులను గౌరవించడం అనుకొన్నాడు వాళ్ళేం సామాన్య పండితులా? ఒక్కొక్కరు ర్వన్యాచార్యుడంతటివారు ఈ సర్వ భారతదేశములో కావ్యాస్వాదనలో కాశ్మీరం ఎలాంటిదో శీంగీదేశమల్లాంటిది. కాశ్మీర దేశంలో ఉన్న సారస్వత విమర్శ నాభిప్రాయాలన్నీ ఆభినగుప్తుడు లోచనంలో పెడితే వేంగీదేశము యొక్క పారస్వతాభి,ప్రాయాలన్నీ జగన్నాధ పండితుడు రసగంగాధరంలో చొప్పించాడు ఈ నేంగీపరిషత్తులు కొన్నివందల సంవత్సరాలు విద్వత్తుమ పోషించాయి. కావ్యముయొక్క పరమార్థం ఆతి రమణీయంగా ఉండటమే. అందుకనే వన్నయ్యగారి. భారతం వివి వారు అతి రమణీయంగా వుందన్నారు ఆయన్ని గురించి ఎంతచెపితే తరుగుతుంది? ఏమిటో ఈ భాషంతా ఆయన దగ్గర నేర్చుకున్నట్టుంది. ఇది ఇట్టాగురా..... ఇది ఇట్లాగురా అవి మవకు బోధిస్తూ వుంటాడు. తెలుగులో తెలుగు భాషలోని ప్రొఢ ప్రయోగాలు తిక్కన్నగారికే ఆయన నేర్పితే తక్కిన వాళ్ళ విషయం చెప్పాల్సినదేముంది? సమయాబ్బంబుల కంటె ముందర మహోత్సాహంబునన్‌ బాహువి 'శ్రమమొప్పన్‌ విజయుండు విన్‌ సభయ సం(గ్రామంబులో....... ఇలాంటి ఎత్తుగడలు పట్టకొని తిక్కన్నగారెన్నో పెంచాడు గురువులలో పరమ గురువు తిక్కన్న. ఆయనకు గురువు నన్నయ్య ఎ వాల్‌ 22-0-2944 ఆకాళూణీ తిక్కనగారి శేషత్వము ఈయాం(ధ్ర భాషా ప్రపంచము వాగనుశాసనుండు సృజియించె ననియు తన్మహానీయ స్థితికి మూలమై కుండలీంద్రుండు పెంచెననియు భట్టుమూర్తి చెప్పెను కుండలీం(ద్రుడనగా నాదిశేషువనియు సోమయాజి యనియు నర్థములు సర్వమహాప్రపంచకమును ఆదిశేషుడు తన వేయి శిరసుల మీదనెట్టు ధరించెనో పడిపోకుండనెట్లు పట్టుకొనుచున్నాడో ఆంద్ర వాబ్మయ ప్రపంచమును తిక్కన్న అట్టు ధరించు చున్నాడని యర్థము ఆదిశేషువు భూమిని తన నహ(్ర ఫణామండలమున ధరించు చున్నాడని పౌరాణికోక్తి కవిత్వములో కొన్ని సమయములుండును అట్లే మన నాగరికతలో మన సంప్రదాయములో మన పురాణములలో మన జ్ఞానములో కొన్ని సమయములున్నవి ఆ సమయములలో నిది యొకటి. సమయము లను సమయములుగా (గ్రహింపవలెను. వానినే విమర్శించినచో మహార్ధము తెలిసికొనుట కష్టమగును ఇచట తిక్కన్నగారు కుండలీంద్రుండు, కుండలములు కలవాడుకుండలీంద్రుండు యజ్బయాగాదులను చేసిన పోమయాజుల కుండలము ధరింతురు తిక్కన్న సోమయాజి అందుచేత రానురాజ భూషణుడు తిక్కన్నను కుండలీంద్రుడన్నాడు ఆధునికులు 76 ______లలావావాజజాజాలాడా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

తిక్కన్నగారివి గూర్చి వ్రాసినంత మెచ్చుకొనుచున్నంత నెవ్వరును చేయరేమో తిక్కనగారి తరువాత వచ్చిన పూర్వకవులు తిక్కన్నను మెచ్చి నట్టుగా ఆధునికులు మెచ్చనేలేదేమో అనివించును ఎ(ర్రావ్రగడ తిక్కన్నగారికి శిమ్యునివంటివాడు ఆయన ్రానిన హరివంశమంతయు తిక్కన్న పుణికి పుచ్చుకొానుటయే “తిక్కన్న భాగవతముమ (వ్రాసినచో వెట్టుండెడిదో! అని నా చిన్ననాడు కొందరనుకొనుచుండెడివారు ఎట్టుండెడిదేమి సరిగా హరివంశమువలెనుండెడిది అందరికంటె తిక్కన్నగారి కుండలీంద్రుని తనమును చక్కగా వెరిగినవాడు నాచన సోమన్న. ఎరుగుటయే కాదు ఎరిగి మెరుగులు దిద్దివవాడు ఆంధ్ర పారస్వతమునందు. నవీన గుణములు చొప్పించినవాడు

ఆంధ్ర భాషా (ప్రపంచకమునకు తిక్కన్నగారు ఆదిశేషుననగా ఆదిశేషువు వంటివాడు ఆనగానర్థమేమి? సృష్టివేసినవాడు వేరు. ఆ పద్యములోననే యీ [్రసంచకమును ్రోచినవాడు శ్రీనాధుడు. వెలయించినవాడు సోముడును భాస్కరుడును- మొదలుగానున్నది. కుండలీంద్రుడేమి చేసినాడు? ఆ మహనీయయస్థితికి మూలమై పెంచినాడు సృష్టించుట వరకే వన్నయ్య భాగము దానిని పెంచుట తిక్కన్నగారు చేసిరి ప్రోచుట శ్రీనాథుడు చేసినాడు ఇవి రెండును విప్పష్టముగానే యున్నవి శ్రీ నాథుడు 'ప్రోచెననగా నేడు శ్రీనాథుడే లేనిచో నూటికి మారు మంది కవులకు శ్రీనాథుడు పెట్టినదియే భిక్ష. సీస పద్యమును వ్రాయుట తెలుగు కవులకు శ్రీనాథుడు నేర్చిన విద్య శ్రీనాథుని కెవరు నేర్చిర? తిక్కన్నగారు నేర్పిరి

నన్నయ్యగారి సీనములు వేరు తిక్కన్నగారి సీస పద్యములు వేరు నన్నయ్యగారు సీప పద్యము యొక్క తొలుతటినాలుగు చరణములను నాలుగుగా విడిగా (వ్రాయరు మొదటి రెండు చరణములను కలిపి వ్రాయుటయో లేనిచో నాలుగవ చరణము గీత పద్యములోనికి చొప్పించుటయో చేయుదురు మరియు నన్నయ్యగారు తన నీస పద్యములయందు యతి ప్రాసయతులలో పలునియములతో సీస పద్య రచనమును చేసిరి ఆది నేడు పారప్వ్పతేయులందరికి తెలిసిన విషయమే తిక్కన్నగారా మార్గమును వదిలి పెట్టి తాను వ్రాసిన చాల సీస పద్యములు ఫైనాల్లు చరణములు వేనికదిగా మండుట గీత పద్యమునకు తొలి వాల్లు చరణములకు ఛందోబుద్దితో సంబంధము లేక యుండుట చేసిరి. ఇది చేసినది తిక్కన్నగారీ ఎల్జన్షయు నాచన సోమన్నయు దీనినే (గ్రహించివను సీస పద్యమును పుష్టి కలదానినిగా చేసినా ఉన్న (ప్రతిష్ట శ్రీనాథుడు దక్కించుకొనెను. ఇచ్చట మనమే (ప్రధాన మేమనగా కుండలీం(ద్రుడు తన్మహనీయ స్థితి మూలమై పెనుపొ అన్న మహా విషయంలో ఒక లేశమైన సీస పద్యపు కథ చెప్పికొనుట ఆ తిక్కన్నగారి అనంత శేషాహి లక్షణములలో విది యొకటి. తిక్కన్నగారిలో సీస పద్యములు పలు విధములుగా నుండును శ్రీనాథునిలో కూడ కొన్ని పద్యములు విడిగనే యుండుము “ఓరి దురాత్మ వీవార ముష్టింపచాభాస మొదలైన పద్యము “గగనకల్లోలినీ కల్గోల మాలికాల మొదలైన వద్యమువలె నుండదు. తాత్పర్య మేమనగా ఏ (వ్రపిద్ధ్రమైన సీస పద్య రచనకు శ్రీనాథుడాధునికాంద్ర పారస్వతేయులకు ధ్యేయముగా నున్నాడో ఆ రహస్యమును శ్రీనాథుడు తొలుత తిక్కన్నగారి వద్ద నేర్చుకున్నా డన్నంత నూత్రమే అ్రస్తుతమైన నొక్కటీ చెప్పవలసి యున్నది. నిజమే తిక్కన్నగారు పర్యాంద్రోక్తిమయ వ్యాసాలు 77

(ప్రపంచమును దాని స్థితికి మూలమై పెనచినాడు అట్టు ఆదోేషువు సృష్టికేమి చేసినాడు? ధరా మండలమును తన వేయి పడగల మీద నిలబెట్టి నాడన్న (ప్రథ తప్ప తిక్కన్నగారిచ్చట చేసిన పని వలె అచ్చట నది విస్పష్టముగా తెలియుట లేదు సూచనగా చెప్పివచో నది ప్రాణ లక్షణము యోగ లక్షణము శ్రీ విద్యా మూలభూతమైన రహస్యము ఈ సంగతి చెప్పుట అఫ్రస్తుతమును 'ప్రస్తుతమును రెండునూ తిక్కన్న యాంధ్రకవి లోకము కింతయును చేసినాడు ఆంధ్ర సరస్వతికి నన్నయ్యగారు తొలినాడు పోసిన [ప్రాణమును బహువిధములుగా పెంచినాడు దానినాక యోగ విద్యగా కవులాదరించునట్టు చేసినాడు. ఇదియొక పాశ్చాత్య విద్యాభ్యాస సంజనిత విమర్శ సూత్రముల నవలంబించి నేడు పలు విమర్శకులు (వ్రాయుచున్నారు ఒక్కొక్కప్పుడా విమర్శలు తప్పుదారి తీయుచున్నవి మన (గ్రంథములందు సామాన్యముగా యోజునములని దూరమును చెప్పుట యందు (ప్రయోగింప బడుచున్న శబ్దము నేడా యోజనములలో మన యోజనము యొక్క నిజమైన పరిమాణము తెలియకపోవుటచేత ఈ గోళము నందున్న భిన్న భిన్న గ్రహములయొక్క చెప్పబడిన దూరములు నేటి మైళ్లకు సరిపోక పోవుటచేత పూర్వ (గ్రంథములలోని వ్రాతలు తక్కిన అన్ని విషయములలో వలె నిచ్చట కూడ పూర్వులకు తెలియదన్నట్టు వ్యాఖ్యానింపబడుచున్నది ఆధునిక విమర్శ యెంతవరకు పాశ్చాత్యుల ననునరించి (ప్రధానముగా పా(త్ర చిత్రణము పాత్ర చిత్రణ విషయములో అంతస్పాక్ష్య బహిస్పాక్ష్యములు కవి జీవిత రహస్యములు కవి (బ్రతికియున్న కాలమునాటి పరిస్థితులను తెలుసుకొనుట ప్రధానముగా విమర్శనలు వీనిమీద నాధారపడి నడుచుచున్నవి వీనికి మించిన పాశ్ళాత్యసాహిత్య విమర్శ లక్షణమొకటికలదు కవి (క్రొత్తగా నేమి చెప్పినాడు భవిష్యత్తులో రాబోవు విషయములనేమి సూచించినాడు ఆ సూచించినవాడు మహర్షి ఇట్టి కొన్ని భావములున్నవి మరియు నీకాలపు కవితా విమర్శ లన్షణములలో జీవితము సన్నివేశములలో బరిగెడి కొన్ని యాదార్థ్యముల వంటివి సూత్రప్రాయముగా చెప్పినచో వాడొక పెద్ద మహాకవిగా పరిగణించబడుట యున్నది దీని మొదలెక్కడో తెలియదుగాని రపీఆ(ద్రుని నుండి సం(క్రమించినట్టు తోడుచుండును ఆ ఉక్తు లకు మన పూర్వులు ప్రవచించిన రసా లంకార వ్యంగ్యాదులకు సంబంధముండదు నేటి భారతీయ సారస్వత వ్యవహారము మన పూర్వుల నాటి భావనా పద్దతులమీద పడుటలేదు అందుచేత మన పూర్వ కవులను మనము సరిగా [గ్రహించలేకున్నామేమొ? వారి లక్ష్యము వేరు మనలన్మ్యమువేరు నైనది ఇచ్చట తిక్కన్నగారిని రామరాజభూషణుడు కుండలీంద్రుడనుట లోని రహస్యమేమి?

దీనిని జాగ్రత్తగా పరిశీలించ వలసియున్నది. వట్టి కవిదృష్టితోచూచినచో తిక్కన్నగారి యందు నిరూసించికోవలసిన లక్షణములు పెక్కులున్నవి మన పూర్వ లాక్షణికులు పరిత్యజించినట్టు కనిపించు వట్టిదియు పాశ్చాత్యులు కూడా ప్రత్యేకముగా ప్రవచించి నట్టిదియు పాళ్ళాత్యుల చేత నప్పుడప్పుడు ఏ గద్య ప్రబంధకర్తనో ప్రశంసించునప్పుడు చెప్పబడునట్టిదియు నొక మహా విషయము కలదు అది కథా కథన శక్తి తరుము కొనుచు చెప్పికొని పోవుట యొకటి. ముక్కునకు సూటిగా చెప్పికొని పోవుట యొకటి. ఎక్కువ విషయము తక్కువలో చెప్పుట యొక్కటి. కథాకథనములో పెక్కులుకలవు. రీ డా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

అదివేరు విషయము ఈ కథాకథన శిల్పమనంత మైనది అందులో కొన్ని చాలగొప్పవి వాల్మీకి మహర్షికే తెలియునన్నయన్నట్టున్నవి అందులో కొలది లక్షణములు నన్నయ్యగారి యందు కనిపించుచున్నవి ఈ కథాకథన శిల్పములో నాలుగైదు (ప్రసిద్ధ మార్గములున్నవి వానిని తిక్కన్నగారు తన రచనయందు పలుచోట్ల వెలయించిరి ఇవికాక తిక్కన్నగారిని గూర్చి యాం(ద్రభాషావేత్త (ప్రధానముగా తెలిసికొనవలసిననవి పరిశోధన చేయవలసినవి శ్రద్రగా చూచి వ్రాసి ([గ్రంథరూపమున వెలయించవలసినవిగా కొన్ని కలవు. వానిలో ప్రధానమైనవి. రెండు మూడు చెప్పెదను

తిక్కన్నగారు. వాడిన తెలుగు శబ్దము ఒకటి. వానిలో భీదములు కలవు ఒకటి దేశ్యములు రెండు సంస్కృత ఇబ్దములకు తెలుగులు తద్భవములుగావు తెలుగుసేతలు అనేకములైన వేదాంగ. శబ్దములకు తెలుగు సేతలు కలవు శా(స్త్రములలోనున్న పరిభాషా శబ్దములను తిక్కన్నగారు. తెలుగుచేసిరి ఇదియే కాక తిక్కన్నగారి పలుకుబడి వేరు ఒక విలక్షణమైనది అజ్ఞ్జాతవాసమునకు 'పేరువచించి యునికి = అని (వ్రాయుదురు ఇది యొక సముదాయము రెండవది తిక్కన్న గారు తెలుగు జొతిలో నున్న సామెతలను పలుచోట్ల వాడుదురు ఆంధ్ర భాషాకవిత్వములో ఈ పనికి ప్రథముడు తిక్కన్న. ఈ విద్య తిక్కన దగ్గర నేర్చుకొని పోమన్న గడును దనమును వెలయించినాడు మూడవది తెలుగు పలుకుబడులు ఈ తెలుగు పలుకుబడులు రెండు విధములుగా నుండును ఒకటి వాక్యగతమై యుండును. రెండవది రెండును రెంటికి ఉంచిన మాటలను కలిపి చేసెడి రమణీయోక్తి (ప్రధానముగా నుండును ఈరెంటిలో తిక్కన్నగారియందు వందలు వందలుదాహరణములు కలవు తిక్కన్న యందు నభిమానముకలవారు తొలుత చేయ వలసిననదీ పని ఇది శ్రమతో ఓపికతో చేయవలసిన పని ఒక్కొక్క శబ్దము తీసికొని ఒక్కొక్క కవి దీని నెన్నిసార్హు వాడినాడు? ఎక్కడెక్కడ వాడినాడు? అన్న అంత ('ప్రయోజనములేని పనికంటె ఇది చాల ఉపయోగకరమైన పవి. కవుల కుపయోగము భాషకుపకారము. తెలుగు పలుకుబడులు తెలుగు సామెతలు తెలుగు దేశములో చచ్చిపోవుచున్నవి వానిని గూర్చి నిఘంటవులవంటి (గ్రంథములలో నెక్కించుకొనుటనలన ప్రయోజన మేమి? నేడు నిఘంటువులలోని శబ్దముల కస్రతిష్ట వృద్ధి చేయబడినది చేయబడుచున్నది. మనము పర్వదా ఇంగ్లీషు వాడుకొనుచు కొన్ని ఇండ్లలో వీధులలో వినిపించెడు భాష మాత్రమే అంధ్ర భాష యమకొనుచు మునకు తెలిసిన భాష యదియే కనుక ఆ భాషలోననే గ్రంథములువ్రాయవలయును అదియే విశ్వవిద్యాలయములలో పాఠ్యగ్రంథములుగా నుండవలెను. ఈ మొదలైన వినాదములు మరియు పాహిత్యమును పాహిత్య దృష్టితో కాకుండా భాషా దృష్టితో అవగా శ్లోత్పత్తి విషయిక దృష్టితో ఆ దృష్టిలో ద్రావిడ భాషా సిద్దాంత దృష్టితో ఆ పిద్దాంతము అసలు నిచ్చ్దాంతమని కొద్దిమంది. పూర్వము వ్రాసిరి. నేడును (వ్రాయుచున్నారు ఈ పిద్దాంత నిర్మాణము పరదేశీయులు మనలను పాలించివపుడు మన సం(ప్రదాయముము నాగరికతను చంపి వారి తెన్ను పట్టించుటకు చేసిన బహంప్రయత్నములలోవిది యొకటి. స్రవర్తించెడి కొందరి పద్దతులను బట్టి వారు మరల పాహిత్యవేత్తలు చక్కనిరపణ్ఞాలు. బుద్ధిమంతులు, వారి ప్రయత్నము వ్యాసాలు ః॥ పవనాల నాయ వవాశాయి.. 1

మాత్రము పరులకు ఆగామి బహుశాం్యద్ర యువకులకు నిస్పంశయముగా నపకార 'హేతువగును నేటి మన తెలుగిట్టు నిజమైన తెలుగు కాకపోవుచున్నది. జీవముగల తెలుగు భాష కాకపోవుచున్నది ఏ భాష యొక్క జీవమైనను నానుడులలో పలుకుబడులలో సామెతలలో సంప్రదాయముగా వచ్చుచున్న కథలలో సంఘములో జీర్లించిపోయిన యాచారములలో దాని విశ్వాసములలో నుండును దానిని నీవెచ్చటి కచ్చటికి ఇండించుచు బోయిన నాంధ్ర జాతి మిగులదు ఒక జాతికి తానుండు దేశము తన మాటాడు భాష ఇవి రెండును ముఖ్యములు మనము పెన్నయు వంశధారయు నడుమనున్నాము దేశమును పట్టించుకొన్నంత భాషను పట్టించుకొనుటలేదు తిక్కన్నగారిలో ఇంతకుముందు చెప్పబడిన తెలుగు శబ్దములు పలుకుబడులు నానుడులు సామెతలు మొదలైనవాని నన్నింటిని కనీసము (గ్రథనము చేసికొని మననము చేసినచో తెలుగు భాష విలుచును తెలుగుభాష చావదు ఆంగ్లేయులు నూటి మాటికి షేక్సియరు నుండి కీట్సు నుండి మరి ఇతర కవులనుండి వాక్యములను కోలాహలముగా నుద్దాటించుచుందురు పంస్కృత భాషలోనుండి యొండురెండు. వినిపించవచ్చును గాని తెలుగు కవులుగాని తిక్కన్నయే కవియని సరీసృత్యమానులగు చున్నవారుగాని తిక్కన పద్యములను పును తమ జీవితములం దుద్దాటించువారు కనిపించుటలేదు వానిని ఇట్టి జీవితమును నడిపికొనుచు గొని జీవితములో బహు సన్నివేశములందు సముచితములైన తత్తత్పద్యములో తత్తత్చద్య భాగములో ఇండ్లలోకాదు సభలలో గూడ పేర్కొనెడినారు కన్చించుట లేదు తిక్కన్న మన జీవితమునకంత దూరమైనాడా? మన భాషలో మన జీవితమున కంతకంటె సన్నిహితుడైన కని నాకింకొకడుకన్చించడు, నా చిన్నప్పుడు మానాయనగారు వ్యవహారాపతితముగా కొన్ని వందల పద్యములు చదువు చుండెడివారు.

“ఆపద కడనం బెట్ట

నోపిచభంబైన దానినొడగూర్చగ మా

కీపుట్టువునకు పాండు క్ష్మాపాలుడు నిన్నుచూపి చనియె మహాత్మా”

ఈ పద్య మొకటి- ఇంక తిక్కనగారి పద్యములు కనీసము సాతికభటైనము మా నాయనగారు వ్యవహారాపతితముగా వాడుచుండెడివారు నాకివియన్నియు నా కెనిమిదేండ్డు రాకముందే వచ్చును నిజముగా తిక్కనగారి యందు భక్తులైనచో నా యీ చెప్పిన కార్యము రమకర్తర్యము.

తిక్కన రచనలో రత్నములవంటి మహా విషయములు కలవు వానిని జా(గ్రత్తగా పరిశీలించి యెన్నియో (గ్రంథములు వ్రాసి యెంతయో చేయవలసియున్నది కథా కథన శిల్సములో నెప్పుడును మహాగ్రంథములయందు నీ శిల్పము రెండు విధముల నుండును ఒకటి మహాకథచెప్పికొని పోయెడితీరు ఈ కథ కౌరవపాండవుల నడుమగల విరోధము, వారు పినతండ్రి పెదతండ్రి బిడ్డలు ఒకదెస విరోధము ఒకదెస బంధుత్వము పాండవులు ననవాసముకు బోవుచు కుంతిని కౌరవుల యింట దిగవిడిచి పోవుటయేమి ? ఈ బంధుత్వ విరోధముల కలయిక నన్నయ్యగారు చాల చమత్కారముగా రచించినారు తిక్కన్న ఆయన ప్రారంభించిన మార్గము వదలిపెట్టి మరియొక మార్గము నవలంభించి కథ

850 యా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

నడుపుకొనిపోయినాడు అది యొట్టిది? రెండవది - మహాభారతము బహూపాఖ్యానములతో కూడినది వన్నయ్యగారు కొన్ని యుపాఖ్యానములను దీసికొని వారి ప్రసన్న కథాకలితార్థ యుక్తి యొట్టిదో (వ్రాసినాము తిక్కన్నగారు తను వ్రాసిన మహా([గ్రంథములో కొన్ని యుపాఖ్యానములను వేర పద్దతిని తీర్చి దిద్దినారు శాంతి పంచకములో మరుత్త రాట్బరిత్రమని యొక కథయున్నది తిక్కన్నగారా కథనెటు చెప్పినారు? తిక్కన్న గారాక్కొక్కప్పుడు కథలేనిచోటకూడ కావ్యమువలె తీర్చును విరాట పర్వంలో ఉత్తర గోగ్రూణ సనయమున అర్జునుడు (ద్రోణాచార్యులను సమీపించెను అన్నియును పది పద్యములు దానినొక చిన్న కావ్యమువలె (వ్రాసెను దానికొక మొదలు దానికొక చివర నడుమనొక చిన్ని కావ్యములో చేసెడి సంతరింపు ఈ యాద్యంతములను సరిపెట్టుట సమాన వృత్తములతో చేయును ఆ ఘట్టమును గీత పద్యముతో ప్రారంభించినచో చివరి పద్యముమ గీతపద్యముతో వ్రాయును

తిక్కన్నగారి యందొక మహావిషయమున్నట్టు పలువురు చెప్పుచున్నారు. దానిని ధర్మాద్వైతమందురు ఆయన యొక మత గురువనియు ఆకాశమునందు తిక్కన్నగారొక పీఠాధినతి వంటివాడనియు నల్బ నంఖ్యాకులైన కొందరు చెప్పుట కలదు ఆ ధర్మాద్వైతమెట్టిది? దాని స్వరూపమేమి? దీనిని గూర్చి పరిశీలన చేయుటయనగా తిక్కన్నగారి భారతములోని మత సంబంధమైన తత్మ్య సంబంధమైన మతముయొక్క పరమార్ధ మును చెప్పగలిగిన మట్టములను వ్యాసుని రచనతో పోల్చి చూడవలెను అట్టి యొండు రెండు ఘట్టములనేను చెప్పెదను భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు కౌరన సభలో తాను విశ్వరూప ప్రదర్శనము చేసెను ఇచట వ్యాసుడెట్టు వ్రాసెను? తిక్కన్నగారెట్టు (వ్రాసెను? తిక్కన్నగారు చేసిన మార్పులెట్టివి ఎందుకు చేసిరి” మరియొక ఘట్టమును కూడా చెప్పెదను ఇది శ్రీకృష్ణ నిర్యాణ ఘట్టము భగవంతుడు శ్రీకృష్ణుడుగా ధాత్రి నవలిరించినాడు మరల ధాత్రిని పరిత్యజించి వెడలిపోయినాడు ఆయన ఎక్కడనుంచి వచ్చినాడో తెలియుటకు ఎక్కడికి వెళ్ళినాడో కనుగొన్నచో తెలియునుగదా? ఇచ్చట వ్యాస మహర్షి ఎట్టు వ్రాసెను? తిక్కన్నగారెట్టు (వ్రాసిరి? ఇదియొక ఘట్టము ఇట్టి స్ట్థలములనెన్నికొని వ్యాస భారతముతో తిక్కన్న భారతముమ సరిపోల్చి చూచినచో ధర్మార్వైతముయొక్క స్వరూషము తెలిసికొనవచ్చును అద్వైతములో వ్యూహములు లేవు. నిశిష్టాద్వెతములో కలవు విశిష్టాద్వైతములో “పంచధాఈశ్చరః పరవ్యూహార్చావతారాంతర్యామి భేదాత్‌ అని ఈ ధర్శాద్వైతముయొక్క రహస్యములు కొన్ని తిక్కన్నగారి యాశ్వాపాద్యంత పద్యములలో గనిపించును కొన్ని పంబోదనలు బట్టి పరమేశ్వర సంబోధనలుగా శివకేశవ మిశ్రరూసభగనంతుని సంబోధనలుగా కనిపించినను మరికొన్ని వేదపద్దతిగా నున్నవి దానినుండి తిక్కన్నగారి ధర్మాద్వైతముయొక్క స్వరూపము నిర్ణయింపవచ్చునని యూహ చేయవచ్చును

మన పూర్వలాక్షణికులు కావ్యమునకు ధ్వవి యాత్మయని చెప్పిరి నేటి కొందరు పండితులును కవులుమ ధ్వని విరోధులుగా నున్నారు వారు ర్వని కంటె వాక్యమే సుందరమని యఖభిప్రాయ పడుదురు. పూర్వము మహిముభట్టు ర్వని విరోధియని ప్రతీతి పూర్వ లాక్షణికులలో చాలమంది మహాతార్కికులు నేటి ఈ ధ్వని విరోధులు నిజానికి గట్టిగా వే శాస్త్రమును చదివినవారు కారు '్రసిద్ధి కలవారు. బుద్ధిమంతులు కొంతరచన చేసినవారు వ్యాసాలు జాం తి!

ఇది నిజమే కావి లాక్షణికముగా విషయముల యౌగాములు నిర్ణయించుటకు గాని వివరించుటకుగాని నిరూడమైన తర్క పాండిత్య ముండవలయును ఆ ధ్వని రెండు విధములు ఆ రెండింటిలో (ప్రధానమైనది రసర్వని రసేతర ధ్వని బహు విధములు రసధ్వని యొకే విధమైనది ఒకే విధమైనదయ్యు నందులో నేడెనిమిది పద్దతులు కలవు. అక్షర పదబంధాన్వయాన్యయ (గ్రథన ముఖ్యములైవవి కొన్ని కలవు. వీనియందు చేరునో చేరదో వృత్త నిబంధము చేత పగ్యైకదేశ నిబంధముచేత సమాస[గ్రథన లక్షణము చేత నీ రస ర్వనిచిత్ర చిత్రములుగా మండును ఆయా భావములను చెప్పుటకు కవి యేరుకొనిన వృత్రమునందు. తద్భావము ధ్వనితమై చమత్కార జవకహేతువగును ఒట్టి సంబోధన యందొక ధ్వని భాసించును తిక్కన్నగారిలో రెండు మూడు స్థలముల యందలి సంబోధనలు చాల విలక్షణములుగా నుండును ఇట్టి రచనకు వారి యానుశాసనిక పర్వమొక గవివంటిది అది యట్టుంచి దుళ్ళాసన వధయందు(పైవడిపోయెగాక “రృతరాస్ప్రడు కన్నది యేమి మొదలైన పద్యములు “పతుల్‌ విజృంభిత శ్రీ, విలసిల్లు కామినులు” అన్నమాట యున్నది ఏ వృత్తమునందైన గణములుండును అచ్చముగా గణములకు సరిపెట్టి వ్రాసిన పద్యములు సర్వదా రుచికరముగా ముండదు తొలుత నాంధ్ర సరప్వతికి నీరూపమును చక్కగా తీర్చి దిద్దినవారు నన్నయ్య అఆ సౌందర్యమును విచిత్ర చిత్రముగా బహునిధములుగా బెనినవాడు తిక్కన్న కొన్ని పద్యములలో గణములున్నవియో లేవో తెలియదు ఛందో (గ్రంథములు చెప్పినట్టు వృత్తమునందు గణములను సంతరించిన వాని కవిత్వము నీరసముగా మండునని చెప్పవచ్చును ఆంధ్ర సారస్వతము యొక్క రామణీయకమంతయు కవి తన పలుకుబడుల మీదు తన నుడికారముల మీద తన యుక్తివైచిత్రిమీద తన సమాస్యగ్రథనముమీద తన భానము పొంగి పొరలివచ్చు మాటలమీద తద్వృత్త నిబద్ధ గణములను తన (ప్రతిభ కొలది పంచుటచేతనే ఆం(ధ్రసారస్వత ప్రధాన పద్య రచనా శిల్పముగాని రామణీయకముగాని దేదీస్యమానముగా ్రకాళించుట జరిగినది. ఈ విద్యలో తిక్కన్నయట్టి కవి సృష్టిలో మండడేమో యవి నిస్పంశయముగా చెప్పవచ్చు ననిపించుచున్నది. ఇట్టి ప్రతిభ ఇంగ్లీషులో సేక్సియరు కవికి కలదు హిందీలో సూరదాసునకు కలదు సంస్కృతములో భారవికి కలదు. ఈ విద్యలో భారవియు తిక్కన్నయు సంస్కృతాం[ద్రముల యందు నిష్ణాతులు “పతుల్వీబ్బంభితత్రీ..” మొదలైనది! తీసుకొన్నచో “తుల్వి” ఇది యేమిమాట బృంలభిత త్రీలో శ్రీకారముచేత “త” కారముగురువగును దానికి విలసిల్లు కామినులని జోడించుట దీనియందాళ్ళేేణ యెంత వ్యజ్యమావమగుచున్నదో చదువుకొనగల వానికి తెలినికొనగలవావికి కనిపించును ఇట్టి ఘట్టములు తిక్కన్న యందుకువ్పలు తిప్పలు. ఇట్టి కూర్పును రచనా శిల్పమని చెప్పవచ్చును. ఈ శిల్పమునందు సంస్కృతమున వేణీ నంహారకర్త యఖండుడు ఒక్కొక్కప్పుడు చూచినచో తెలుగుభాషలో తిక్కన్న గారాయన కంటె గూడ నఖండుడేమో యవిసించును. ప్రతి కవికి భగవంతుడిచ్చిన శబ్దబాలమున్నది. తాను నేర్చిన శబ్దబాలమున్నది. తొను పెరిగిన వ్రదేశమునందలి శబ్దబొలమున్నది. ఇవియన్నియు అతని మవస్సు నందు కలిసియుండి అతడు కవిత్వమును [వ్రాయునప్పుడు పొందిన యావేశములో నొక విచిత్రమైవ 02 ____________-_ా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

ధారగా సంపుటిగా నతని జీనలక్షణమును (ప్రతిబింబించు శైలిలో వచ్చును ఒకని శైలి మధురముగా నుండును ఒకని శైలి సుకుమారముగా నుండును శ్రీనాథుని శైలిలో మాధుర్యమున్నది పెద్దన్న రచనలో నామాధుర్యమును మించిన మాధుర్యమున్నది శ్రీనాథుడు తన రచనను నన్నయ్యగారి రచనలో కొన్ని ఘట్టములను పట్టికొని వృద్రిచేసికొన్నది తిక్కన్నగారు కూడ నన్నయ్య రచనలోని కొన్ని ఘట్టములను తీసికొని కొన్ని పద్యములమ తీసికొని వానిని సాధించి వంచి విరిచి పెంచి చేసినదే ఒక ముప్పది యేండ్ల క్రింద అకాశవాణి విజయవాడకు రాకముందు మదరాసు నుండి నేను చేసిన రెండు మూడు ప్రసంగములలో నీ విషయమును నిరూపించితిని - నన్నయ్యగారి కొలది పద్యములనుండి దీనిని గ్రహించిన తిక్కన్న దానినాక ప్రపంచకముగా నిరూపించినాడు ఆంధ్రభాషా జగత్తును నివ్వెరపెట్టినాడు ఆయన ్రతిభయెట్టిదనగా నీ రచన కాయనయే సృష్టికర్తయేమో! యన్నంతది. ఆయన యాదిశేషువు యొక్క యవతారము కదా అంధ్ర సారన్వతమునకు సంబంధించినంతవరకు నిస్సంశయముగా తిక్కన అనంతాహి యొక్క రూపము తక్కిన యేకవిమైనను ఛందస్సు చెప్పినట్టు కొంత కాకపోయిన కొంతయైన వినును తిక్కన్న మాత్రమట్టుగాదు ఆయన చెప్పినట్టు ఛందము వినవలసినదే విన్నది-విన్నది కనుకనే ఆం(ర్ర పారస్వతము మధ్యందిన సూర్యమండలమువలె భాసించుచున్నది

ఇంక నొక్క విషయము చెప్పి యీ వ్యాసమును ముగింతును ఆదిశేషువనగా తొలుత (ప్రాణ రూపుడని చెప్పితిని ఉచ్చ్వాస విశ్వాస రూపుడనీ చెప్పితిని శ్రీ విద్యాపరమ రహస్య మూర్తియని చెప్పితిని అనగా (ప్రాణ నియమనదన్షుడని యర్థము ప్రాణముచ్చ్వాన నిశ్వానముల నవలంబించి యుండును జ్యోతిశ్శాస్త్రములో జాతకుని యాయువును నిర్ణయించునపుడు వాడిన్ని యేండ్లు ఇన్ని నెలలు మొదలైన నిర్ణయము చేయుచోట ఒక సూక్ష్మమైన విషయమును కూడ చెప్పుదురు వాని యాయువు కొన్ని లక్షలో కొన్ని కోట్టోయయిన యుచ్చాప. విశ్వాసముల పరిమాణము కలదియని వ్యాయామము చేసినవారు స్వోచ్చాస విశ్వాసములు దీర్ధకృతములై శరీరపుష్టిని కొన్నిచోట్ల దీర్హాయువును పొందుచున్నారు యోగులు తమ యూర్పులను నియమించి తమ యాయువును దీర్డీకరించు కొనుచున్నారు బుద్ధిమంతులు దీనిని కాదనరు ఈ యుచ్చాస నిశ్వాసముల నడక బాతులనుబట్టి భేదించును వారి భాషనుబట్టి భేదించును మనుజులు మాటాడు చున్నప్పుడుచ్చాస నిశ్వాసములు వాక్యానుబంధులై యుండును కవియొక్క పద్యము పారకునియొక్క ఈ యూరుపును తమ పద్యమునందలి వాక్యవిన్యాసవైఖరులచేత దీర్ధసమాసములచేత నావేశము వెల్లడించెడి ఘట్టములచేత పరమ రహస్యముగా నియమించును ఈ లక్షణముయొక్క పరాకాష్ట తెలుగు జాతి యొక్క యుచ్చ్యాన నిశ్వాసముల పరిజ్ఞానముయొక్క పరీపాకము కలది. తిక్కన్నగారి రచనలో చాలా చోట్టనున్నది మన కొన్ని (గ్రంథములలో * ఈ[గ్రంథము చదివినవారు దీర్జాయుష్కులగుదురు అని ఫలశ్రుతి వ్రాయబడును ఇది దాని రహస్యము వేదము తర్వాత ఈ (ప్రాణనియనునము చేయునది ఛందోమయ కావ్యము. ఆ కావ్యకర్త బ్రహ్మకానలయును తిక్కన్న కవిబ్రహ్మ తిక్కన్న కుండలీంద్రుడు.

ఆంద దనలత జూలై 22 968 ఆదివారం

వ్యాసాలు వ వావ తిర

సోమన, నాచన

నాచన పోమన ప్రతిష్ట ఉత్తర హరివంశ మన్న యొక్క (గ్రంథము మీద విలిచియున్నది. ఆ ప్రతిష్ట చాల గొప్పది. ఈ (గ్రంథము చిన్నది. కొందరీయనను కవిత్రయముతో సమానుడని చెప్పుదురు మరి కొందరు తిక్కనగారికంటె గొప్పవాడని యందురు ఈ కవి తన గద్యలో నిట్టు వ్రాసికొనెము. శ్రీమ దుభయ కవిమిత్ర కొమ్మనామాత్య పుత్ర బుధారాధన విరాజి తిక్కన సోమయాజి (ప్రణీతంటైన శ్రీ మహాభారత కథానంతరమున శ్రీ మత్సకల భాషాభూషణ సాహిత్య రసపోషణ సంవిధాన చక్రవర్తి వంపూర్లకీర్తి నవీనగుణసనాథ నాచన సోమనాథ ్రణీతంబైన యుత్తర హరివంశంబునందు నని ఈ గద్యలో కంరోక్తిగా తిక్కన్నగారి యందు గౌరవము కలదు మరియు నాయన యొక్క కవితా శక్తులను గూర్చిన బిరుదులు గలవు. ఈ బీరుదులలో మూడు (ప్రధానమైనవి ఒకటి పాహిత్య రనపోషణ, రెండు సంవిధాన చక్రవర్తి, మూడు నవీన గుణసనాథ ఈ బీరుదులకు తగిన రచనా పౌభాగ్యము తాను తన (గ్రంథమునందు చూపి యుండవలయును

తొలుత నీయన తిక్కనవలెనే తన కావ్యము హరిహరనాథున కంకితము చేసెను ఇదికూడ తిక్కనగారియందు. గల గౌరవమునే వెల్లడించుచున్నది

ఈ కావ్యములో (క్రొత్త విషయ మేమవగా (గ్రంథమున కవతారిక లేదు సానూన్యముగా నందరు కవులును తా మేసందర్భములందు తమ కావ్యములను ప్రారంభించిరో యది భగవదాదేశమో రాజాదేశమో చెప్పి తము కవితాతిశయము రాజుగ్గడించినట్టో, తమంతట తాము చెప్పినట్లో వ్రాయుడురు కొందరు తమ వంశమును గూర్చి కూడ వ్రాయుదురు ఈ యుత్తర హరివంశమున నట్టి వేవియు లేవు ఈ కారణముచేత గొంద రుత్తర హరివంశము సంపూర్ణమైన కావ్యము కాదనియు కొంత యుత్సన్నమైన దనియు తలచుట కలదు కావ్యములో కొంత నష్టమైన దనుటకు నవతారిక లేకపోవుటయే కారణముగా చెప్పవలయును. కాని మరియొక కారణము కనుపవించుట లేదు కావ్యాది కావ్యాదిగానే కమపించు. చున్నది ఈ కావ్యాది యాళ్వాసాదిగా కూడ కానవచ్చును కాని కొంత వివేకించి చూచినచో రచనాపద్ధతిచేత కావ్యారంభత గోచరింపక మానదు ఈ యవతారిక లేకపోవుటకు గద్యలో నీయవన చెప్పికొనిన సంపూర్లకీర్తి యన్న తన బీరుదము కారణమేమో! ఆయన తాను బ్రదికిన రోజులలో గొప్ప కీర్తాల్నిమి సకలభాషాభోషూు డగుటవలన నంద రెరిగిన వారై యుండవలయును. అపుడు తన వంఘయుకానిి, తన్ను గూర్చిన యితర విషయములనుగాని 'భ్రాసికొనుట యథ్రస్తుత మని విడిచియుండనోపు సంస్కృత కవులలో తరవుగా నందరును తమ వంశాది వర్గములు, నాత్మ స్రశుసలు చేసికోనివారే: అట్లే కావ్యములోని గుణగ్రామమువలన కావ్యము నిలువవలయునన్న యహంకారము. కానోపు

రీ య విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

ఈ కావ్యములో కొంత భాగ ముత్సన్నము కాలేదనుటకు వేరొక (ప్రబల కారణము కలదు కవి తన కావ్యమును [వ్రాయునపుడు ప్రధానముగా చూడవలసినది యధికరణ చతుష్టయము. వానిలో మిక్కిలి (ప్రధానమైనది కావ్య ప్రయోజనము కావ్య మెందుకు వ్రాయుచున్నాడు ఏ మహా (ప్రయోజనము నర్ధించి కవి తన కావ్యమునందు (ప్రవర్తించు చున్నాడు. ఈ విషయము మిగుల ముఖ్యము సామాన్యముగా నందరు కవుల కావ్యములయందు నీ ప్రయోజన మస్తినాస్తి విచికిత్సా హేతువుగా నుండును ఒక నాయకుని యొక్క ప్రాశస్త్యము వర్షించబడిన కావ్యమును కవి తన త్తిచేత రసపేశలముగా జేయవచ్చును అది కావ్యముయొక్క మహా ప్రయోజనము కానేరదు ఏదో యొక ప్రయోజనము కాక పోనేరదు రామాయణ మహా[గ్రంథమున వేదధర్మ్శ్మము మూర్తిమంతమైన శ్రీరానుచంద్రుని గుణగణాదివర్లనము చేయుట కావ్యము యొక్క పరమషప్రయోజనము అట్టే వ్యాసకృత మహాభారతమున కూడ వేదాత్మతయే పరమ(ప్రయోజునము కావ్యమునం దిట్టి మహా ప్రయోజనము మహాకవుల యందు మహాకవియైనవాడు కాని తీర్చి దిద్దుకొనడు నాచన సోమన్న తన కావ్యమునం దిట్టి మహా (ప్రయోజనమును నిర్ణయించి (వ్రాసికొనెను ఈ యుత్తర హరివంశములో మొదటి కథ నరకాసుర కథ రెండవ కథ తన కుమారుడు చనిపోగా నొక (బ్రాహ్మణుడు శ్రీకృష్ణుని తన కుమారుని (బ్రతికించుమని యడిగినకథ మూడవది శ్రీకృష్ణుడు సంతానార్థము శివునికారకు తపస్సు చేయబోవుచుండగా దారిలో నిద్దరు పిశాచములు కలసికొనిన కథ ఇవి మొదటి రెండాశ్వాసములలోని కథలు మూడు నాలుగా శ్వాసములలో పౌండ్రక వాసుదేన హంన డిభకాదుల వధలు పంచమ షష్టాశ్వాసముల యందు బాణాసుర కథ - ఇవి మైదు కథలు మొదటి మూడు కథలు మొదటి రెండాశ్వాసములయందే యిమిడి యున్నవి తక్కినవానికొరకు నాల్లాశాసములు వ్రాసెను ఈ కథలు ('వ్రాయుటలో నాచన సోమన్న తన కావ్యమున కొక మహాప్రయోజన మభిలషించెను ఇట్టిదానికి ప్రబంధ ధ్వని యని పేరు ఈ ప్రబంధ ధ్వని విషయము మహోత్తాలమైన కొలది ప్రధానముగా కవి మహాకవి యగుచున్నాడు ఈ మైదు కథలలోని రహస్యము విచారించినచో నుత్తర హరివంశ కావ్యముయొక్క మహాప్రబంధ ద్వని యేదియో తెలియగలదు.

త్వష్టకు నుదాహరకు( జతుర్ధకి యనంగ

నొక్క కూంతురు గలిగిన నుక్కు వెటిగి

గంధ గజ రూపమునకు నక్కన్యం దెచ్చి

కవసి నరకాసురుండు సౌఖ్యములఃదేలి

త్వష్ట ప్రజాపతికి నుదాహరకు చతుర్దళి యను కూతురు కలొగనట శ్రీకృష్ణదేవుడు నరకాసురుని వధించినది చతుర్దశినాడు అతని భార్య చతుర్హశి దీని సంబంధ మేమి? వరకుడు భూదేవి కొడుకు, విష్ణువు పోత్రియై భూమిని ప్రళయ సముద్రమునుండి సముద్ధరించినపుడు పుట్టినవాడని యైతిహ్యాము. పురాణ కథలు గర్భిత మహార్థములు అతడు కట్టిన ప్రాగ్యుతిషము జ్యోతిస్సునకు ్రాగ్భాగమున నున్నదని యర్హము ఈ కథప్రకారము నరకుడు పుట్టిన కాలమునకు శ్రీకృష్ణుని చేత వధింపబడిన కాలమునకు నడుము నూట తొంబదియైదుకోట్ల పంవత్పరము లుజ్ఞాయింపుగా గడిచి యుండుము. వ్యాసాలు వాయాలాాయాలాలలా.. లర్‌

సృష్టి 'ప్రారంభించినదప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు నరకుని వధించినది మొన్నటి ద్యాపరాంతమున ననగా నైదువేల యేండ్ల క్రింద ఇన్ని కోట్ట సంవత్సరము లీ నరకుడేమైనాడు? ఈ నరకు డెవడు? ఆతనిని చతుర్హశినాడే వధించుట యేమి? అతని భార్య పేరు చతుర్హకియే యగుటయేల? ఇట్టి ప్రశ్నలకు సమాధాన మొకరీతిగా కుదురవచ్చును ప్రళయ సముద్రము మండి ధాత్రి సముద్దరింప బడినపుడు భూమిలోనుండి యొక పెద్ద మట్టిపళ్ళ యొక యల్స్ప[గ్రహ పరిమాణము కలది విడిలిపోయి యంతరిక్ష ప్రదేశము దాటిపోయి యుండ వచ్చును అంతరిక్ష మనగా వాయువు వ్యాపించియున్నంత మేరలోని యాకాశము ఈ మట్టిపెళ్ళ సూర్య మండలమునకు ప్రా్టిశగా మింటిలోనికి పోయి పూర్తిగా నంతరిక్షమును దాటిపోక భూమిచేత నాకర్షింపనుబడక యన్ని కోట్ల సంవత్సరము లూగాడుచుండినది గగనమున నున్న స్వర్గలోక సన్నికర్ష కలుగుచుండి విడివడి ద్వాపరాంతమున భూగోళముతోడి సన్నికర్ష పొందుటకు రాబోవుచుండెను కొన్నీ యాకాశమునందలి గోళములు పట్టుతప్పి పడిపోవుట కలదు కదా ఈ నరకు డట్టి గోళము ఇదియు మట్టిపళ్ళ యగుటచేత నంతరిక్ష మార్గమున వ్యాపించినతో భూమితోడి పంఘర్షణము మిక్కిలి యుత్సాత 'హేతువగును ఈ యుత్సాతము నివారించగల వాడెనడు? శ్రీకృష్ణదేవు డొక్కడే ఆయనయే పాక్షొద్విస్తుమూర్తి. అండపిండ (బ్రహ్మాండముల కధినేత ఆయన ప్రాగ్యోతిషమున కరిగి * యా మట్టి పెళ్ళను చిద్రుపలు చిద్రుపలుగా జేసిను 'ప్రాగ్యోతిషమున కరుగుట యనగా నాకాశయానమున నంతరిక్షములోనికి పోవుట ఈకథ ఖగోళబ్ఞాలు విచారించనలయును మరి రెండన కథ మృతులయిన (బ్రాహ్మణ బాలకులను బ్రతికించుట క్ట డేక దిన దీక్షితుడయి యుండగా. విష్రుడు వచ్చి యరించెను అర్జునుడు మృత్యువును శిక్షింతునని పోయి సమర్భుడు కాక తిరిగివచ్చెను మరునాడు కృష్ణార్దునులు రథముమీద బయలుదేరిరి. మేరువు వర్షా చలమును దాటి సముద్రుడు మార్గ మీయగా నడచి బహుపర్వతము అతిక్రమించి యచ్చట * నత్యంత భయంకరకర్దమ సంతముసంబుని రథంబు పోనిచ్చెను ఆ శీకటి దాటిన తరువాత నద్భుతాకారుడైన పురుషు డొకడు తోచెను కృష్ణు డా తేజము లోనికి పోయెను. బ్రాహ్మణుని చనిపోయిన నలుగురు కొడుకులను దెచ్చెను పోవుట కొకపూట పట్టినది. 'వచ్చితిమి క్షణమ్మున ద్వారవతికి మేము క్షణములో దిరిగి వచ్చిరి అప్పు డర్హుమడు మహాచ్భుత చిత్తుడై యీ యాళ్ళర్య మేమి యని శ్రీకృష్ణ నడిగెను. ఇది కృష్ణుడు చెప్పిన సమాధానము ఆ తేజో మయమైన రూపము శ్రీ కృష్ణదేవుని యొక్క ప్రకృతి యందు జరాచరంబు భాసీంచు నొక చెరువు దారిలో నున్న యంధతమసము పరమేశ్వరుడు. భీదకుడును. తానే సర్వంబు మచిత గమ్యము. ఇది రహస్యము ప్రణవము తన మూర్తి అత్యంత నియతమతికి తప్పనీ మంత్ర మొరులకు తగదు తెలుప. దీవి వలన నేమి తెలిసినది? ఇది యోగ మూలము యోగీచ్చరేశ్సరుడైన శ్రీకృష్ణదేవుడే చేయ గలడు ఇది ప్రణన విద్యోపాసకులకు మాత్రమే తెలియగలదగుటచేత నీ రహస్య మంతయు ్రణవములో నున్నదని యర్థము గదా బ్రణవము యొక్క రహస్య మేమి? ప్రణవ మక్షరము ఓమ్మయము. అనక్షరమైనది పరమేశ్వర స్వరూపము. అళబ్దము సశబ్దము సంధి ఓంకారము. ఓంకార పరిబ్ఞానముచేత నళిబ్దమైనదానిని ర్‌ య విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

తెలిసికొనవచ్చును. నిర్వికారమై నిర్గుణమైన పరమేశ్వరభానము. సవికారమై సగుణమైన లోకముగా మారినది ఈ మారుట యొక ద్వారమున జరిగినది ఆ ద్వారము పేరే యోంకారము. ఉపనిషత్తులలో కూడ ప్రణవోపొసన ముత్తమోత్తమముగా ప్రథమమునందే చెప్పబడును తదుపాసన బ్రహ్మభూతుడు చేయదగినది కృష్ణదేవున కీ ద్వారము సుపరిచితము. దాని ద్వారా వెళ్ళి బ్రాహ్మాణబాలకుల దెచ్చెను వచ్చితిమి క్షణమ్మున ద్యారవతికి మేము అన్నమాటలో సర్వమ్మును నుచిత గమ్యము నన్న మాటలో నవికారమైన పరమేశ్వర భావము సవికారమైన నృష్టి - వీనిలో నొకదానినుండి మరియొక దానికి యాతాయాత(క్రియ యొట్టిదో నిరూపింపబడినది భగవంతుడుకూడ మానుషాకృతి వహించినచో నచటికి పోవుటకు ప్రయత్నము కావలయును తిరిగి వచ్చుట చాల తేలిక యోగాను సంధానము చేయుటకు ప్రయత్నము కావలయును యోగి సమాధిలోనికి పోవుటకు ప్రయత్నము చేయవలయును సమాధి స్థితుడైన యోగి కింద్రియజ్ఞానము కలుగుట లిప్త మాత్రములో జరుగును ఇది రెండవ కథ మూడవకథ శ్రీకృష్ణుడు పుత్రార్హియై శివుని కొరకు తపప్సు చేయుటకై వెడలుట

విష్ణువుయొక్క కుమారుడు మన్మథుడు ఆ మన్మథుని శివుడు నేత్రాన్నిచేత దహించెను తనకు మరల కొడుకు కావలలయుననగా శివుని యొక్క యనుమతి సంపాదించనలయు ననుట లోక మర్యాదగా కనిపించుచున్నది. తాను శివుడును మిత్రులు అతనితో చెప్పియే యూ పవి చేసినచో బాగుండు నన్నట్టున్నది అన్నట్టు సామాన్యముగా కనిపించుచున్నది. ఈ కథలో శివకేశవు లిద్దరు నమావేశ పడిరి ఈయన తన కావ్యమును హరిహరనాథున కంకితము. చేసినవాడు హరిహరుల యొక్క తత్వ మెరిగినవాడు కానలయును ఐదారాశ్వానములలో బాణాసుర కథ వ్రాసెను తత్కథాంతమున శివునకును కృష్ణునకును యుద్ధము జరుగును అచ్చటకూడ శివ కేశములయొక్క తత్త్వము యొక్క స్వరూపము

= ఇది యిట్టిదని నిర్ణయించు చున్నట్లుగా (వ్రాసెను దీని నట్టుంచి శివుని కొరకు తపస్సు చేయబోవుదారిలో శ్రీకృష్ణునకు నిద్దరు పిశాచములు కన్పించిరి వారిద్దరును వికృతువేషులు వారు మాంసమును తిని దాని రుచి హరికి సమర్పితమయ్యెనని తలంచిరి వారు శ్రీకృష్ణునితో చమత్కారముగా మాటాడిరి అందులో పెద్దవాడు ఘంటాకర్ణుడు. అతనికి శ్రీకృష్ణుడు మహేం(ద్రపదవి విచ్చెను.

నరకాసురుని కథచేత శ్రీకృష్ణుడు సర్వఖగోళ సర్వ(గ్రహాధికారిమై యనంతాకాశము

వందలి గోళ పంచారమువకు తానే యధిపతియగుట నిరూపింప బడినది. రెండవ కథయందు శ్రీకృష్ణుడు తాను పరమాత్మయై మృత్యువున కధిపతియని నిరూపింపబడినది ఈ పిశాచ కథయందు దేవేంద్రాది పదవు లిచ్చు మహాధికారి శ్రీకృష్ణుడని నిరూపింబడినది మూడు వాలుగా శ్వాసములలోని పౌండ్రక వాసుదేవాది దైత్యమథనము దుష్టళిక్షకుడని నిరూపింప బడినది పంచమ షష్టాశ్యాసములలోని బాణాసుర కథలో శివతత్త్యము కంటె విష్ణుతత్వ్య మధికమని నిరూపింపబడినది. మాయాపిహితమైన లోక (ప్రవర్తన యందు లోకపాలనయందు శివకేశవుల తత్ష్యములకు సమాన ప్రతిపత్తి యున్నను పరమేశ్వర భావమైన యాత్మలక్షణమున విష్ణుతత్ష్య మరికమని నిరూపింపబడినది. వ్యాసాలు యావ. తీగ

ఈ రీతిగా నాచన సోమన తన కావ్యమునందు వపంచకథలే తీసుకొని వ్రాసెను ఐదు కథలయందు శ్రీకృష్ణ దేవుడు సాక్షొద్విష్టువని విష్ణువు పరమదైవమని నిరూపించెను. సర్వఖగోళమునకు మాయకు దేవేంద్రాది పదవీ దానమునకు దుష్టశిక్షణమునకు సూక్ష్మతః శివతత్తాధిక్యమునకు నధినేతయైన శ్రీకృష్ణునియందు సర్యోత్కృష్టత నిరూసింపబడి యీ కావ్యము. విష్ణుపారమ్య బోధకమైన కాన్యముగా భాసించుచున్నది. హరివంశముగాని భారతముగాని యింత విష్ణుపారమ్య బోధకములు కాకపోవచ్చును వానియందీ దృష్టిలేదు. ఈయుత్తర హరివంశము నందు నాచన సోమనయే తత్పంచ మహాకార్యనిర్ధాయకములైవ కథలే తీసికొని వ్రాయుట విష్ణుపారమ్యబోధకత్వము తన కావ్యమునందలి మహా (ప్రబంధ ధ్వనిగా నిరూపించుట నుద్దేశించినాడని స్పష్ట మగుచున్నది అట్టి యుద్దేశమే యా యుద్దేశ్యమును కార్యరూపముగ ర్వనిగా నిరూపించుట నుద్దేశించినాడని స్పష్ట మగుచున్నది. అట్టి యుద్దేశమే యా యుద్దేశ్యమును కార్యరూపముగ ర్వనితము చేయుటయే మహాకవి యొక్క మహాకవి లక్షణము

ఈయన తాను సాహిత్యరసపోషణుడనని సంవిధాన చక్రవర్తిని చెప్పికొనినాడు ఈయన సంవిధాన చకక్రవర్తిత్వ మెటువంటిదో ఈ ఘట్టమువలన తెలియగలదు నరకుడు స్వర్గమును జయించి యూర్వశిమీది కోరికతో నామెను పిలువననంపెను ఆమె తప్పించు కొనుటకు వీలులేక నరకుని సభకు వచ్చెను ఆమె భయముతోనే వచ్చెను ఆమె కన్నుల యందు కలికిచూపులు లేవు చిగురు మోవియందు చిరునగవులేదు ఈ రెండు లక్షణము లామె మనప్సులోని భయమును తెలుపుచున్నవి ఆమెను చూచినంతనే నరకుడు ఆమెను స్పృశించ వలయునన్న కోరిక చూపించెను ఆ సంగతి యూర్వశికి తెలిసెను తాను సిగ్గుపడెము ఆమె సభలో నౌక స్తంభము నానుకొని కదలక మెదలక బొమ్మవలె నిలుచుండెను. నరకు డామెతో నిట్టనెను

దిగధిపతులు నాకు భయపడి పారిపోయిరి పొత్తుల దానవు నీవేల తొలగితివి ఇంత స్వర్గరాజ్యము గెలిచిన నాకు నీవు కనిసించక పోయినచో సుఖముండునా? నా గెలిచిన గెలుపంతయు నీది

అనగా నామె చింతాశ్రాంతకై యొక్కింత తెలిసి వానితో " చతురవచో విలాప గుణపాగర..... యొకనాడయిన న్నమ గారవించితే అన్నది ఆమె తనయందు (ప్రేమతో వరకుడు ఏిలిఫించినా డనుకొనలేదు తనయందు నరకునకు (ప్రేమ యసంబద్ధమని యామె యూహ అతని యందామెకు కోరికయే లేదు లేదు సరికాదా వాడన్నచో బాగుప్స కూడ కలదు తాను నిస్సహాయురాలు తన కప్పుడు కోపము వచ్చినచో లాభములేదు అందుచేత సిగ్గు నభినయించినది. సహజమైన స్త్రీ లక్షణము కూడ నదియే కదా! ఆతని యీ యొత్తిడినుండి తానెట్టు తప్పించుకొనవలయునో తానెట్లు బయట పడవలయునో యామె విచారించ నారంభించినది అతడు తన కోరిక వెళ్లబెట్టినాడు అప్పుడామె చింత్రాశ్రాంతయ్రైనది. వట్టి చింతవలన ప్రయోజన మేమియున్నది? అతడే మాటలు 'ప్రారంభించినాడు ఆ ప్రసంగము పెంచి వానిని మోసము చేయవలెను ఇది యామె యెత్తుగడ. ఆమె యతవివి చతురవచోవిలాన గుణసాగర యని సంబోధించినది. ఈ

రీ య విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

సంబోధనచేత తన మాట నేర్పు దేవతాంగన మెచ్చకొనినదని వాడు మోహపడుట కొరకై ఆతలివాడు మంచి నేర్పుగా మాటలాడుననగా వాడు సంతోషించును అందులో స్త్రీ యన్నచో పురుషు డెక్కువ నంతోషించును ఏ గ్రీని తాను కామించుచున్నాడో యా (ప్రీ తన వాక్సాతుర్యమును మెచ్చుకొన్నచో పురుషుడు తన కోర్కి సఫలమైనట్లే భావించును 'సరే నీవు నన్ను కోరుట నా భాగ్యమే కాని పూర్వమెప్పుడైన ఒకనాడైన వచ్చి గౌరవించినావా యనెను నరకునివాక్య మిది ప్రత్యాఖ్యానము చేయుట తన (ప్రేమలేమి చెప్పుట. కాని కాముకున కది తెలియదు కదా

ఈ ప్రసంగము పెంచి నాచన సోమన యె ట్టూర్వశి వానిని మోసపుచ్చినదో పరమమైన గడుసుదనముతో వ్రాసినాడు అపుడు నరకుడిట్లనెను నీవు నిందించుట చేతనైనదానవు కనుక నిందించుచున్నావు కాని నేను మిండరికపు చేతకై స్వర్గమునకు వత్తునా? వచ్చినచో నా పద కలుగదా? ఇది నరకుని సమాధానము నరకుడు మాటాడినకొలది తవనజు ట్టూర్వశి కందించుచున్నాడు మిండరికమ్ము చేతక్షై యని వా డనిన వెంటనే నరకుని యొక్క (ప్రేమ తగ్గిపోయివది. (ప్రేమభావముపోయి జారభావ మేర్పడివది. మొదట -”నా సభన్‌ నీ కనుదోయి వెన్నెలలు నిండక కోర్కులు నాకు విండునే యనెను. నీ లోగిట చేర్చనే యుభయలోక సుఖమ్ములు నన్ను పొందినన్‌ అన్నాడు ఆ మాటలకు మిండరిక మన్న మాటలకు వంబందము లేదు మరియు తానొక్కడు వచ్చినచో తన కాపద యనినాడు ఇది తన శౌర్యమును తక్కువ జేయుమూట తన పాహసమును భంగపరచు మాట తన (ప్రేమ తక్కువజాతి దని చెప్పడు మాట నరకు డిట్టు మాటాడివంతనే యూర్వశి మొగము వికసించినది. అమె పూర్ణ చంద్రముఖి మైనది. అదివరకు దిగులుతో నున్నది. నాచన పోమన్న పూర్వమునం దామెకు వేసిన విశేషణములచేత పూర్ణ్షచం[ద్రముఖి కీ యర్థము వచ్చుచున్నది మొదట నజ్జోటి దిట్ట గావున నన్నాడు రెండవసారి యక్కాంత చింతా'శ్రాంతయై యన్నాడు ఇచ్చట పూర్ణ చంద్రముఖి యన్నాడు ఈ మాటతో నరకుడు తన చేతిలో చిక్కినాడు ఆమె యింక తన గడుసుదనము చూప నారంభించివది. సరే నీ కటువంటి యనుమాన మున్నచో నిన్నిచ్చటికి రమ్మనుట కుదురడు ఒకవాడైన నన్నచ్చటికి పిలిపించరాదా? ఆ మూత్రము చనపు నాక్తు చెల్లదా? యన్నది వాళ్యాను పాతముగా నీవు వచ్చుటకు వీలు లేనిచో సరే నన్ను పిలిసించరాదా? యని చెప్పవలయును కాని నిమ్న రమ్మనుట పాసంగద నుట యేమి? ఈ మాటలో నా గడుసుదన మంతయు నున్నది తొను మాటకు మాట చెప్పుట వట్టి వాదనకోనము చేయుచున్నదే కాని వాని యందు తనక్తు ప్రేమ లేదనుట తెల్లము చేయుచున్నది. ఈ రహస్యము వాగ్వాద నైపుణ్య మెరిగినవారికి దలియును ఈ వాక్యము ఖండించుటకు నొకానాక వాక్యము నమువదించుట వంటిది. ఈ మాటలోని యర్థము కప్పిపుచ్చుటకు నా కింత చనవు చెల్లదా యనినది నాయందు నీ వింత చనవు తీసికోలేవా యని యర్హము ఇదినరకామెను ఎరుగనే యెరుగడు ఈ చన వన్నమాట వాడుట యతవి కోరికకు మూల విఘాతముగ నున్నది చనవన్నది పరిచయమున్నతరువాత నెరపునడి. (ప్రేమ లేని శాలమునందు పరిచయముకూడ లేనప్పుడు చనవు నెరపునునుట వెక్కిరించుట. వ్యాసాలు నవదవమననయమవావాయలయాలాాలాలా లికి

దీని కతడు సమాధానము చెప్పును 'పగవాడట దేవేం[ద్రుడు .. యిట్టి లంజమాటలు గలవే యన్నాడు తాను చేసిన యాక్షేపణ వరకునకు తెలియలేదు అతడు సునిశితమైన బుద్ది కలవాడు. కాడు పూర్వము ప్రకటించిన కోరికలోని సౌకుమార్యము పోయినది. మిండరికమ్ముసేత యని వాడినప్పుడే వాడు లోకువైనాడు ఇప్పుడు లంజమాట లనినవెంటనే వాని బెట్టేపోయినది ఇంక వానిని పప్రతారించుట యొట్టని విచారించుటయే మిగిలినది. వానిని తొను (ప్రేమించక పోయినను వానికి తనయందున్నదన్న బాలి కూడ పోయినది. తాను లంజ వానియందు మెత్తగా (ప్రవర్తించనలసిన యవసరములేదు. వాడు కాముకుడు వాని మోసము చేయుట తేలిక అనుటయు నచ్చెలువ విచారించి 'నేను లంజనే నేను విన్నట్టుగా నీ వింద్రుని గెలిచి నన్ను చెరపట్టి తెమ్మని వినోదము చేసితిని కాని మనసంతయు వెడియుండగా వట్టి శరీరముతో సుఖమేమి? చిలుక పోగా వంజర మేమి చేయును? సంగమములో రసభంగము మెచ్చుదురా? యన్నది నేను విన్నట్టుగా నీ వింద్రుని గెలిచితి వనుటలో నీ విండద్రుని గెలిచెడునంత బలశాలివి కావని వ్యంగ్యము మనసు చెడియున్న దెవరికి* తనకా వరకునికా? చిల్కపోయిన పంజరము తన శరీరమైనచో నరకునియందు తన కేమియు (ప్రేమలేదని చెప్పుటయే కదా అంత నూర్వశి నరకుని యాజకులు యజ్జ్ఞభాగ 'భ్రాజిష్లుని జేసిరేని వానిని పొందుదు ననెను ఈ సన్నివేశమును సమర్భించుట యాళ్చర్యకరమైన విషయము యజ్దభాగము ఫొందినగాని నరకుని తాను పొందదు ఈ వంకలో వాడు బుషులను బాధించినగొని కృష్ణుని చేతిలో వానికి చావు రాదు తన్ను 'ప్రేమించుచున్న వానిని తాను మోసము చేయరాదు వాని (ప్రేమ జూరలక్షణము కొని (ప్రేమ కాదని వాని నోటివెంటనే రావలయును లంజట్రైనను నీవు లంజయని యన్నచో కోపము వచ్చును. ఇట్టి మాటనేర్చుమీద మానవ ప్రకృతి మీద గడుసుదవముమీద నీ సంవిధాన పౌధమును నాచన పోమన నిర్మించినాడు ఇంత గడుసుగా సంవిధాన నిర్వహణము చేసిన తెలుగు కవులు లేనేలేరని చెప్పవచ్చును నన్నయ్యగా రొండు రెండుచోట్ల చేసెను. పెద్దన్నగారు. చేనిరి రెండవది సాహిత్య రససొష్షణ యన్న భీరుదు. పోహిత్యరయసమని యొకటి లేదు కావ్యమునండు రసు ముండును. అందుచేత పాహిత్యము యొక్కయు, రసము యొక్కయు పోషూచేయువాడని ఛెప్టుకొనవలయును. రసపోషూచేయువాడని చెప్పకొనవలయును రసపోషణ సర్పకవులు చేయుదురు. చేయుటలో జ్తి తారతమ్యములు. భాసించుచుండును. ఇతడు రసపోషణ చేసెడు పద్దతి వేరు. ఇది చాల గడుసుగా మండును. శూలి విలోకనానలము పోకు రతీశుం డెటుంగు. గాన య బ్బాలమనంబులో విరహ సావక దాహము నొోర్చెనన్న న ట్లేల పొసంగు దేహము దహించిన యంతటితో నునోజుండై గాలియ చిక్కెంగానం దెడంగాలండునో యెటువంటిమంటలన్‌ శివునియొక్క మంటలు మన్మథు డెరుగు గావున మన్మథు డోమె మనసులోని విరహాన్ని సహించెను అనుటకు వీలులేదు అతని దేహము తగులబడినంతనే యతడు మనోజుడైపోయెను తరువాత శివుని కంటి మంటలకు గాలి యావిరులు వెళ్లినవి యడవి 90 యాల విశ్వనాథ అవంకలితపాహిత్యం

ఛెడినది. ఆ మన్మథుడెటువంటి మంటలకు కాలడు ఇది ఉషాకవ్యయొక్క విరహ వర్లనము ఆ విరహ మతిశయముగా మన్నదని వర్లించుట మన్మథుడు శివుని కంట మండినప్పటికంటె నెక్కువ విరహాన్ని సముద్భూతమైనదని యర్థము ఇట్లొక భావమును లోకోత్తరముగా వర్షించి కవి రసభావములను పరిపోషణము చేయును మరియు

ఎసంగు సంతాప భరమున నిట్టనట్ట పొరలు శయ్యాతలమ్మున పువ్వుంబోండి

తివురు విరహానలంమున దివ్వెలెత్త/ జిత్తజాతుండు. వత్తి దాల్చిన విధమున.

ఇదియు లోకోత్తరమైన యుత్‌'ప్రేక్ష అలంకారములందు లోకోత్తరత్వసంపాదనము భావములయందు లోకోత్తరత్వ నంపాదనము రసభావముల యొక్క వ్యంజకత్వము నుండి సమృద్దిమత్త కలిగించుట

మునులు నరకుని యాగడములు శ్రీకృష్ణునకు విన్ననించిరి అంత

అరుణాంభోరుహప(్రనేత్రుండు వముద్యద్భూకుటీ భంగ భా

సుర ఫాలస్థలుండుం జలాచలమనచ్శాలాయమాన వ్యథా

పరివేషాననభానుమండలు(డునైై ప్రత్యక్షరౌద్రంబనన్‌

వరకాలంభవిబృంభణంబు నెఆపెన్‌ నారాయణుం డా కృతినొ

అప్పుడత్తాపపోత్తము లంబుజాక్షుని గొనియాడి వందన మాచరించిరి

ఇట్టు (మొక్కిన ముని యాదవేం[ద్ర సమితి

సంతనము నొంద నరకుని. జంపువాండ

నందజును జూడ నని పంతమాడు హరికి

మటియు. మైొక్కుచుసంయము ల్మగిడి పనిరి

నరకుని చంపుటకు యాదవుడైన కృష్ణుడు చాలడు సాన్షా న్నారాయణుడే కావలెను ఇది భూలోక సంబంధము దాటిన వ్యవహారము కనుక అప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు నారాయణుం డాకృతిన్‌ ఆకృతి చేత నారాయలుడైనాడు. ఆననభాముమండలుడైననాడు ఈ రీతిగా గృష్షుడు కృష్ణుడుగా నుండి రౌద్రావేశ సంరంభమున పాక్షాన్నారాయణుడయ్యెను శ్రీ కృష్ణుడు తామ సాక్షాద్విష్తురూపమే పొందగా నభ కంతకును విష్ణురూసమే భాసించెను అందరు తన్మయత్వమే భజించిరి అప్పుడందరుము సంతోషింపగా పంతము లాడెను అనగా కృష్ణుడు మరల తన కృష్ణాళ్ళతి నవలంబించె నన్నమాట ఈ రీతిగా నిగూఢార్థములు పొసగి సాహిత్య పోషణ చేయును నరకుని, బాణుని సంహరించుట సామాన్య రాజులను సంహరించుట నంటిదికాదు నరకుని చంపుటకు మాహిష్మతీ ప్రాగ్యోతిషములకు పోనలయును. బాణుని చంపుటకు గిరివ్రజమునకు పోవలయును ఈ పట్టణములు భూలోకమునకు నంబంధించినవికావు అందుకనియే కృష్ణుడు బాణుని మీదికి బోవబోయినపుడు. నారదు డిట్లనెను

ఆంజ అమర యిచ్చటికిం బదు నాల్యవేల యో

జనముల నున్నవా( డరుగ( జాలునె నూనవలోకయానముల్‌

గరుడుని. దలంపుము పగజం

బొరిగొని కీర్తియును విజయముం గొనుము వ్యాసాలు లాలన. మాం న

కనుక కవి ఈ (గ్రంథమున శ్రీకృష్ణుడు మహానిస్ణువముట వ్యంగ్య భూతముగనే గాకుండ వాచ్యముగ గూడ జెప్పినాడు తన (గ్రంథము విష్ణుపారమ్య బోధకము అందు చేత విష్ణు పారమ్య లక్షణము పౌమపున్యముతో గూడిన నిగరణముచేత గూడ జెప్పును అట్టే చెప్పవలయును ఇతని సాహిత్యపోషణము నరీనగుణ సనాథ లక్షణము రెండును చాలవరకు గలిసి యుండును తొలుత శివకేశవ తత్వనిరూపణ మెట్టిదో నిరూపితము కావలయును శ్రీకృష్ణుడు పుత్రార్థియె. శివునికొరకు తపస్సుచేయగా. శివుడు ప్రత్యక్షమయ్యెను కృష్ణుడు శివుని స్తోత్రముచేసెను తరువాత శివుడిట్స లనియెను 'ప్రమథులు సప్తనూతృకలు పార్వతియున్‌ మురవైరి తాపపో త్తములు. నుతింప నయ్యెడ సుధాకరఖండవతంసు! డిట్లనున్‌ దమతమలోని చూడ్కి( దముఃదార కనుంగాము మాడ్కి నింతగా లము నిను నీవ చూచితి తలంపున నీవును నేన కావునన్‌ యదువంశాంబుధిచం[ద్ర నీమది/ గుమారాపేక్ష నాలో నెజుం గుదు నా కీచన వీ. దలంచియ తపోఘోరక్రియ న్మెచ్చంగా బిదపం జౌప్పెడివాండనై తగుందగున్‌ బృందారక శ్రేణికినో హృదయా హ్హాదముగా మదీయ మకుటం బెక్కి నృవత్సాదముల్‌ నీవును నేన కావుటన్‌ అనుటలో నభేద'ప్రతిపత్తి, నా కీ చనవీ తలంచియ యనుటలో దనకన్న విష్ణు నధికుడని యొప్పుకొనుటయే అంతియే కాదు విష్వాధిక్యము వాచ్యములోనే యొవ్పుకొన్నాడు మరియు శివుడే కరములు మొగిచి విష్ణువును కొనియాడెను ద్వితీయాశ్వాసమున విష్ణువు యొక్క పరమోత్తమ దైవత్వ లక్షణములే చెప్పబడినవి కారణము ప్రధానము సత్వ్యరజస్తమో జాతము మహదహంకారములు పంచభూతములు శబ్ద స్పర్శగంధ రూపరసంబులు ఇంద్రియములు తద్వర్తనములు వీని యన్నింటికి గృష్టుడే మూలవస్తువు, కృష్ణుడు సాత్త్యికమున విష్ణువైనాడు రాజసమున (బ్రహ్మకైనాడు తామసమున రుద్రుడైనాడు ఆతడేవిరాణ్మూర్తి సర్వ వేదాంత వేద్యు డతడే ఏకపదంబున (బ్రహ్మయు నీశపదంబున నేను బర([ జన్మింపంగ నీ కుపగతము కేశవత్వము అనినాడు ఈ రీతిగా శివకేశవుల పమాగమంబునందు గూడ శివునికంటె విష్ణువే యధికుడు ఈ విషయము బాణాసురకథ యందు మరియు వివరించబడినది రుద్రన్వరూవ మేమో విష్ణున్వరూపమేమో వివిచ్యమానముగా వేదార్థ సముపేతముగా నిర్ణయింపబడినది (ప్రధానముగా సత్వ్యరజస్తమో గుణములయందు విష్ణువు సత్యగుణము బ్రహ్మ రజోగుణము శివుడు తమోగుణము రజస్తమోగుణములకంటె సత్తగుణ మధికమైనది రజస్తమోగుణములు లోకోత్పత్తి వినాశకములు సత్ప్యగుణము లోకమునం దభివ్యాపించి యుండియు లో కాతీతమైన మహావస్తువు అందుచేత విష్వాధిక్యము సునిరూపితము మరియు రు(ద్రస్వరూపమును నిర్ణయించుటలో నాచన సోమన యిట్లు తీర్మానించియున్నాడు రు(ద్రుడు మహాగ్నిరూపుడు వేదమునందు రుద్రు డగ్నిగా వర్ణింపబడెను ఏకాదళరుద్రు లనగా నేకాదశ నమహాగ్నులు. 92 యాలాల విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

అందుకనియే బాణుని పురమైన గిరివ్రజము చుట్టును శివుడు రక్షించుచుండె ననగా పురారి యమచరాగ్నులు రక్షించు చున్నారమట వారు కల్మాష, కుసుమ దహన తృషిత మహాబల తపసులు స్వధాకారాశ్రయులు స్వాహాకారాశ్రయులు కొందరు జ్యోతిష్టోమ హావిర్భాగములు రెండు నుంటలు అంగిరసు డను మహాగ్ని యొకడు వీరందరు గృష్టు వడ్డగించిరి మరియు శివ విష్ణుతత్ష్య విస్పష్ట విభీదము శివజ్వర విష్ణుబ్వర వర్షనములచేత జరుగుచున్నది. ఈ బాణాసుర కథ తెలుగులో నాల్గుచోట్ల నున్నది ఉత్తర హరివంశము హరివంశము, భాగవతము శివవురాణము ఆంధ్రశివపురాణము ఆదునికము శివపురాణమునందు శైవజ్వరముముందు. వైస్ణవజ్వర మోడిపోయినట్టు (వ్రాయబడినది శివపురాణము శినపారమ్య బోధకమైన (గ్రంథము హరివంశోత్తర హరివంశ భాగవతములు విష్ణు పారమ్య బోధకములు అందుచేత. వీనిలో విష్ణుబ్వరమే గెలుచును శివబ్వరము వచ్చి కృష్ణుని తాకెను అ బ్వరుని చంపితి ననుకొన్నాడు కృష్ణుడు వాడు కృష్ణుని హృదయములో ఫ్రవేశించెను ఆ జ్వరము తనలో ్రవేశించినంతనే-

గడగడ వడణెడు మేనన్‌ నిడువెండ్రుక వెట్ట నెదురు నిదుర చలింపన్‌

మెడ మడంచు. నావులించుం దడబడు బడంబోవు నిలుచు ధరః గూర్చుండునో

ఇది తమోగుణ లక్షణము తమోగుణము తన్ను దాను మరచినపుడు సత్వగుణము నావరించును కృష్ణుడు వైస్ణవ జ్వరమును ప్రయోగించెను. సత్త్వగుణ సనాథుడు సత్త్యగుణాను సంధానము చేసినచో తమోగుణము బహిర్గతమగును యోగాగ్నిచేత నింద్రియ మోహము వానినట్లు ఆత్మానుసంధానముచేత మాయ వెలివడునట్టు నురి యోగి మాయను దూరమునకు తోలుటకును వైష్ణవ చ్వారము శ్రైవబ్వరమును తోలుటకు భేద మేమి? యోగి మానవుడు యోగాను సంధానము చేయువాడు కృష్ణుడును శివుడును పరమేశ్చరుల. వారు యోగీశ్వరేశ్వరులై లోక ప్రవర్తన హేతువులుగా సత్య తమోగుణముల నాశ్రయించి యుందురు ఇది సూక్ష్మభేదము జీవుడు వ్యాపారాశ్రయుడు ఈ శ్వరుడు ఫలాశ్రయుడు ఈశ్వరుడు ఫలదాత అందుచేత జీవుల లక్షణములు గౌణముగా నీశ్చరు నాశ్రయించి యుండును వారికి మూల భూతములైవ సత్ర తమోగుణములతోడి సంబంధము. జీవులుకు తద్వికారములతోడి సంబంధము

తరువాత శివకేశవు లిద్రరికి యుద్దము జరిగను శివుడు కొన్ని యఃస్తములన. ప్రయోగించెను వానిని కృష్ణుడు నివారించెను మహా(స్త్రము లన్నియు వితథములు కాగ శివుడు పాశుపతా'స్తమును ప్రయోగించెను కృష్ణుడు కూడ పాశుపతా'స్తమును ('ప్రయోగించెను కృష్ణుని వద్ద కూడ పాశుపతా(స్తమున్నదన్నమాట ఆ రెండస్తము లొకదాని నొకటి గెలువలేకపోవుటచేత వారు వారీ తమ తమ య'స్తములను ఉససంహరించుకొనిరి అవుడ. శివుడు త్రిపుర మథనాస్తము కృష్ణునిపై ప్రయోగించెను

"బాన్నత్య న్ఫుర దంశుదీప్రముగు నాయస్త్రంబు వీక్షించుచున్‌

వెన్నుం డాత్మ( దలంచె నీ శరముచే విశ్వేశు. డుత్కోపు(డై

తమ్నం జంసదలంచెనంచు మహితౌదార్యం బవార్యంబుగా

మన్నిద్రాబ్బదళా క్షుండుండె సమరోద్యోగానవద్యాకృతిన్‌ వ్యాసాలు. _ననవవవవవాయాాాలాలలాలాం. కీల

అ త్రిపుర మథనా'్త మేయగా గృష్టుడు విశ్వేశు డుల్కోపుడై తన్ను జంపదలంచినను కొన్నాడు ఇది యాశ్చర్యముగా నున్నది అంతటి యుద్ధములో శివకేశవుల చెలిమికి భంగములేదు. శివుని తాను నాశనము చేయడు తన్ను శివుడు నాశనము చేయడు త్రిపుర మథనాస్త ప్రయోగకాలమున శ్రీకృష్ణదేవునికీ భయము కలిగినది ఆయ'స్త మెట్టిది? దహనానిల విధుమాధన మహస్పముద్భవము అగ్ని. వాయువు చంద్రుడు వసంతుడు వీరి యొక్క తేజస్సులనుండి పుట్టినది మండించు నెగురదోలును మోహింపజేయును ఈ లక్షణములు గలది ఇది తమోగుణము యొక్క పరము రహస్యము నత్మగుణమును మూలముట్బగా సఫెల్లగించును. అప్పుడు కృష్ణుడు జృంభణాస్తము నేసెము బృంభణ మనగా నావులింత బృంభణాస్త్రము వేయకమునుపు కృష్ణుడు మహితౌదార్యం బవార్యంబుగా నున్నిద్రాబ్ణ దళాక్షు డుండెను అంతటి మహాతమోగుణము స్వయంవ్యక్తి భాసించిన సత్వ్యగుణము నేమియు చేయలేదన్నమాట బృంభణా'స్తము 'ప్రయోగించినంత శివుడు

తడబడుచు నొడలు నులుచుచు వడి. దూగుచు నావులింత వచ్చిన సొలయున్‌

బుడివడుంగాళులు నిలువక పడంబోవుం బడగకామపైంబడి యొజు(గున్‌

తమోగుణమునకు నిదుర యెక్కువ ఆవులింతలెక్కువ శివుడు తమోగుణ (ప్రధానుడైన యీశ్వరుడు కనుక యాయన యందలి తమోగుణమును కృష్ణుడు బృంభకా(స్తము చేతను విబృంభింస జేసెను తుట్టతుదకు శ్రీకృష్ణదేవుడు బాణాసురుని సంహరించుటకు సుదర్శనా యురము (ప్రయోగింపబోవుచుండగా శివుడు కృష్ణుని చేయిపట్టకొని బాణుని రక్షించుమని కృష్ణునితో చొప్పను

అనుడు మురాంతకుండు వ్రమథాధిస బాణ సురారి నివు గా

చిన క్రియ నేను. గొచితిని..

= మీ/దటి ప్రధానవుం గౌర్యము. దీర్చ నీయను

బ్ఞను విలసిల్లంబోయెద విశంకట నత్కరుణార్ధ శంకరా!

అపుడు కృష్ణుడు నీవు వానిని రక్షించునట్టు నేను రక్షించితిని దాని కింత చెప్పనక్కరలేదు తరువాతి పని నీ యనుజ్ఞతో చేసెద ననినొడు

ఇంతకు పూర్వము. శివుడు బృంభకాస్త్ర ప్రయోగము చేత నోడి వెళ్ళి పోయినట్టే కదా మరల శివుని యీ చనవేమిటి? కృష్ణుని యీ వినయమేమిటి” సృష్టి రూస్య మంతయు నిందున్నది. సత్యగుణము యొక్క లోళ్ళితి యట్టిది. తమోగుణముయొక్క లోక్టుతి యట్టిది లోకము నేది పాలించుచున్నది? సత్త్రగుణము మూలవస్తువై లోకము యొక్క సుస్థితిని పాలించుచుండగా కామ[క్రోధాది సర్వమును తమోగుణము పాలించుచున్నది. లోకము శివాజ్జ లేకుండ ప్రవర్తించదు లోక ప్రవర్తనమున విష్ణువునకైనను శివాజ్ఞ యవసరము విష్ణువు యొక్క యాధిక్యము శమోగుణముకంటె సత్చగుణ మధికమన్నమాట వరకే, లోకవర్తమానమున తమోగులమే పొలించును తమోగుణము లేనిచో లోకమే లేదు కనుక లోకేశ్వరుడు శివుడు సర్వమును విష్ణువు నుండి వినిర్లమించినది. నాచన సోమన్న యీ మహా సిద్దాంత (ప్రవర్తకుడు. వేదోవేదాంగముల తాత్పర్యము నాచనసోమన యిట్టు నిర్ణయించుకొనెను తరువాత బాణుడు శివుని ముందర నృత్యము చేయబొచ్చెను. శినతాండవమనగా లోక నటనము

94 ___________ విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

పాహిత్యరసపోషణ మనగా సాహిత్యము యొక్కయు రసము యొక్కయు పోషణముగద సాహిత్యమనగా నిది = సహితముల యొక్క భావము సాహిత్యము సహితమనగా హితమైన దానితో గూడుకొనినది హితమనగా తత్కాలమునం దనిష్టమై యనంతర కాలమునం దిష్టాపత్తి హేతువు అనగా పారలౌకిక విషయము అందుచేత పారలౌకిక విషయ మనగా వేద వేదాంగముల యందలి మహార్థములు తత్‌ ప్రతిపాదకమైనది సాహిత్యము అట్టెనచో నాచన సోమన్నకు సాహిత్యపోషణయన్న బిరుదము మహార్థవంతము కొందరు సాహిత్య శబ్బమున కింకొకరీతిగా నర్హము చెప్పుదురు సహితముల యొక్క భావము సాహిత్యమని యొప్పుకొని సహితములనగా కూడుకొని యున్నవని సమూహార్థము చెప్పి వేనితో కూడుకొని యన్నవి యన్న ప్రశ్న పుట్టినపుడు సర్వశా(స్తార్రులతో సర్వకళలతో నని యుందురు అట్టైనను నాచనసోమున్న సాహిత్యపోషణ డనుటకు లోపము లేదు ఈ కావ్యమునందు లోకజ్ఞత్వము సమృద్దిగా నున్నది లోకోక్తులు సమ్బద్రిగా నున్నవి ఇన్ని లోకోక్తులు సంతరించినకవి తెలుగుభాషలో మరియొకడు లేడనవచ్చును కావ్యమునందు. రసదృష్టి వేరు కథాదృష్టివేరు ఒక్కటే కథ (వ్రాయు కావ్యమున రసదృష్టి ప్రధానముగా నుండును బహుకథలు వ్రాయు కావ్యమున కథాదృష్టి యెక్కువగా ముండును ఈ కథాదృష్టిలో వ్రాయు కావ్యమున వస్తుగత శిల్ప మధికము వీనియందు కూడ రసాధానము లేకున్నచో కావ్యమునకు శోభలేదు ఏకవస్తు కాన్యమునకు బహుకథా కావ్యమునకు నీ భేద మున్నది రస సృష్టి చేయుటలో పలుమార్గము లున్నవి శృంగార రసము తీసికొని విచారించినచో నాయికా నాయకులు ఆనుభాన సంచారిసాత్తి కములు వీని యొక్క పరిపుష్ట స్వరూపము ప్రపంచించి రసాధానము చేయుట సుకరము బహుకథలు (వగ్రాయునపుడు దీనిని చేయుట కష్టము. కాని రసము ఒక్క సంచారి భావముచేతనే యొక యనుభాన విశేషముచేతనే న్యంజితము కావచ్చును నాచనసోమన్న తన బహుకథా కావ్యమున నీ మార్గము నవలంబించినాడు ఇది చాల కష్టమైనది సంచారి సామర్ధ్యముచేత విభావాదు లన్నియు పొడకట్టి రసస్ఫూర్తి కలుగవలయును అన్నయైన హంసుడు యమునా జలంబుల మునిగి చనిపోగా డిభకుడు విలాపించెను నా యొల్లి వీడన నరలోక మేలుదు వను లావు వటితి పాలయ్యె నన్న దేవేంద్రునకు నైన దేతి చూడంగరాని గౌరవోన్నతి నీటం గలసె నన్న పార్వతీపతిచేత బడసిన దివ్యాస్త భూరి సంపద వెల్లి. బోయె నన్న వలరాజునకునైన వర్లింపంగా దగు. దమ విలాసం బీజు గొనియె నన్న ... ఇచట శోకరసము సంపూర్ణముగా మూర్తి కట్టినది డిభకుడు తన యన్నగారి మరణమును జూచి తానును మరణించినాడు జలముల మునిగి చనిపోయిన యన్న వైభవము వటితి పాలగుట నీట గలయుట వెల్లిగలయుట ఏరుగొనుట మొదలగు బలపర్యాయక శబ్దముల ప్రబయోగించి తాత్చర్యముచేత పై యర్థము చూపించుచు చేసిన మెలకువచేత నాయెల్లి నీడన యన్న శబ్దస్వారస్యముచేత శోకరసము మూర్తి కట్టినది శృంగార రసమును కూడ నిట్లే సంచారి భావముచేత ఉషాకన్యకయందు చి(త్రముగా మూర్తి కట్టించుము. వ్యాసాలు తక్‌

కిసలయ పత్రికన్‌ మకరకీతన నూతన వార్త లన్నియుం బొసం లిఖించి యంద తలపూవులు. దమ్మయు నాపససేయు నా కొసరు తెజంగెతింగి కుచకుంభములం బతి దాల్చు నన్ను సం తనమున వ్రాసి యిచ్చిన(గదా చెలికత్తెల కేను (మైక్కుదున్‌ ఇచ్చట శృంగారరస మట్టే మూర్తి కట్టచున్నది. నాచన పోమన్న కవితలో క్లిష్టత యున్నది. ఆ క్లిష్టత్వములో సగమాతని భావములు దలలోనికి తొందరగా బొందమి కారణము. ఇచట 'మకర కేతన నూతనవార్తలన్నియుం బొపంగ లిఖించి యనగా కలలో తనయు వవిరుద్దునియు సమాగమ వృత్తాంతము. చిత్రపట లిఖితమగుట ఆ పరిస్థితిలో ననిరుద్ధుడు తన తలపూవులును తమ్మయు. నాప చేసెను దాని కుషాకన్య సిగ్గుపడి భర్త నెదు రొమ్మున కత్తుకొనెము దీవిని చిత్రపటమునందు వ్రాసి చెలులు, తనకు చూసించనలయు ననుట తలపూవులు తమ్మయు నాసచేయుట భర్త యొక్క సంభోగవాంఛా సూచనము ఆమెయొక్క లజ్జ ఇట్లాక పద్యముతో నేయే రసమెందెందు నేయీ భావ మెందెందు. మూర్తికట్టించవలయునో తెలిసి సమృద్ధిగా తన్ని ర్మాణ కౌాశల మెరింగిన నెరజోదునాచన సోమన్న ఇంక నితని యొక్క నవీన గుణ సనాథత్వము విచారించుటకు మొదలిడిన నీయన 'శ్రీన్తుశకము. 1344లో నున్నట్లు తెలియుచున్నది ఈయన ఎర్రన్న కర్వాచీనుడనియే విరూపితమగుచున్నది _ శ్రీనాథాదులకంటె గొంచెము పూర్వుడు అవగా ఆ నాటికి ప్రబంధకవులు పుట్టలేదు భారత (గ్రంథములు మూడు నున్నవి కవిత్రయము యొక్క కవితా పరిశీలనము చేసి చూచినచో వారి పద్యరచనకు నితని పద్య రచనకు గల భేదము సులభముగా తెలియగలదు తరువాతి (ప్రబంధ కవు లందరు సోమన్న మార్గము నవలంబించిరి మరియు శ్రీనాథుడు నిస్సందేహముగా నితని మార్గము నవలంబించినవాడే యనవచ్చుము సీసపద్యము (వ్రాయుటలో సోమన్న క్రొత్త (త్రోవ త్రొక్కెను ఉట్టాతలూగెడు నుదయాస్త గిరులతో నాకాశలక్ష్మి కోలాట మాడ కోలాటమాడుట యను దేళిక్రీడా బోధక ధాతువు సీప చరణాంతమున వాడి యొక క్రొత్తదనము కలిగించును ఇట్టి విచ్చిత్తి విశేషమే శ్రీనాథుని కవితయందు బహుధాకనిపించుచుండును ముభట భుజోద్భట చ్చురికా (ప్రభాభంగి మండు వేసవితోఢడ మాటలాడి ఇదియు నటువంటిదే 'వజితిపాలాయెనన్న యేలు గలొసెనన్న మొదలైన పూర్వ పద్యములోని సీస చరణాంతములయందు నొక విలక్షణముయిన శబ్దముల కూర్చుచు నొక ప్రక్రమము సంధించి సీసపద్యమును మెరుగెక్కించుట యితని కవితా నవీన గుణములలో నొకటి. ఇతని బహు సీసపద్యము లిట్టుండును కవిత్రయము సర్వధాభాన (ప్రధానముగా దదనుకూల శబ్ద ప్రయోగము చేయుదురు కావి శబ్బమునందలి సొగసుచేత భావమునకు దీప్తి కలిగించు ప్రయత్నము చేయరు ఉరము కౌస్తుభరత్న ముదయాద్రి తటమునః పొడతెంచు కలువల బోటు బోటు శిరము కిరటమ్ము సురగిరి నెత్తాన రాజిల్లు పగలింటి రాజు రాజు... 96 __________ాాాాసాాటా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఇది లాటాను'ప్రాస భ్రాంతి కలిగించు యమకము ఇందు స్ఫురించు నర్ధములోని చమత్కృతి ఈద్ర్రాంతితో కూడిన యమకమునుండే పుట్టచున్నది ఇదియు రచనలో నానాటి కొక్క క్రొత్తగుణము

నాదెన కామునమ్ములకు నాడుట నైళమ సిగ్గు చిత్తమున్‌ వాదులు పెట్టుకొన్న యవి సిగ్గును కోరికయు నొకదాని నొకటి యతి(క్రమించుచున్నట్టున్నవని చెప్పుటకు వాదులు పెట్ట కొన్న్మయవి యనుట ఇది ఉక్తి వైచిత్యము సిగ్గును కోరికయు భావములు వానియందు పురుషత్వారోపణము చేసిన ట్లగున్నది.

గలిచినవాండు నేండు రణకేళి. బురందరు! దద్గజేం(ద్రమున్‌

వెలిచినవాండు దేవతల వెట్టికి. బట్టినవాండు ధూర్చటిన్‌

విలిచినవాడు భక్తిమయ విత్తమునన్‌ దర నేకవీరుంగై

నిలిచినవాండు. శౌర్యమున నీ జవకుండు భయం బిదేటికే” మరియొక పద్యము

కొలువగ నేర నిన్ను, పిలువగ నేర నిన్ను విలువగ నేరనిన్ను నిలువగదయ్య

• పద్యము యొక్క నాల్గు చరణాదులు నిట్లు ఒరసిరి యరసిరి బెరసిరి నెజసిరి
• ఇవి పద్యచరణాదులు ఎద్రిచిన బద్రిచిన విద్రుపగ చిద్రుపలు-ఇట్టి సమాన రూపముగల శబ్దములు పద్య చరణాదుల యందు జొనపుటచేత పద్యరచనయం దొక క్రొత్త విచ్చిత్తి కలుగుచున్నది

ఇతని లోకోక్తులు హృదయంగమములును గడును పలుకు బళ్ళును :

అంజెదవు గాక నను6 జెం తం జేజంగనీక యెంత దరిగిన మిరియా

లుం జొన్నలు సరిపోవే

కనికని కొ ట్జెవ్వ రింటి కంబము సేసెనొ

శిరసుండగ మోకాలమ సేసలు వెట్టట

'కుమ్మరావమున రాగి ముంత లేరంగ( గలవె

జీలుగు వెటిగిన మాలెకు గంబంబు కాదు

వరుగుతో దాగరయు నెండవలసినట్టు

తెఆంగు మాలి తవుడు తిని చచ్చువానికి

విసము పెట్టువాండు వెజ్డివాండు

దాగంబోయి. తలారివానియెదుటం దాగంగ నీకీటికిన్‌

దువ్వు జూచి నక్క యొడలు గాల్చుకొన్న వడువున

అలిగి తన్నిన పజుపుపయిం బడినయట్టు

ఇట్టి లోకోక్తులు మరియు నెన్నో పరమౌచిత్య లక్షణ సంపాదిగా నీతడు ప్రయోగించును మరియు నీతని గడుసముదనపు బలుకుబళ్లు చాల క్రొత్తగా నుండును

బడుగులు మీరు చూడ హరిపాపటపై నడిదంబు వెట్టెదన్‌

అనుచుం బరిఘము వైచిన దనుజాంతకు. డొడిసి వట్టి తన ఘనహేతిన్‌ | వ్యాసాలు అ వాలా కే

తుమకలుగ నటికి నీ పొం గిన పుడిసెడు పోయె ననుచు గేలి యొనర్చిన్‌ వాని 'పొంగిన పుడిసెడుపోయె నట ఇంతకంటె గడుసుగా మాటాడుట యొట్టు నిను రప్పింపంగ మున్న వేగపడి పూనెన్‌ శార్‌ల్షకౌమోదకీ వనమాలాంబుజచక్ర భూమికలు గైవారయు చేయించె నే లిన నాగారుల చేత యాదవుల నోలింగూల్చి కూర్చుండలాః బనిచెన్‌ కేవవు( డైంద్రజాలికు గతింబ్రాంతయ్యెనీ కంతటన్‌' జనార్ధనుడన్న (బ్రాహ్మణుడైన తనుసఖుని హంసడిభకులు తమ తండ్రి రాజసూయ యాగము సేయునవి కప్పముగా యాదవులు ఉప్పీయవలయునని రాయబారము పంపింబిరి బనార్థనుడు శ్రీకృష్ణ భక్తుడు అతడు వచ్చి శ్రీకృష్ణుని మహత్తు పొగడ మొదలిడెను అప్పుడు జనార్భునునితో హంసుడన్న మాట లివి- 'బైరాగులు బిచ్చమునకు రాక ముందు చెరువునొడ్డున గూర్చుండి వేసము వేసికొనినట్టు శార్‌బ్లదులు ధరించెనట కృష్ణుడు నాగారులన్న బహువచనము పరమనిందా వ్యంజకము 'బ్రాతయ్యె నీ కంతటన్‌' అన్నది లోకమునందలి యెంత అక్టేపాక్షి్తి తెలుగు కవులలో నింతటి గడుసుదనపు పలుకుపసకలవా డింకొకడు లేడు. ఇతడు. సీస పద్యములలో సలుచమత్కారములు చేయును అభ్రం కషంటైన యాలపోతు నితండు (త్రుంచినాం డీతండు పెంచినాండు మొదలైన సీస పద్యములు శివుడు కృష్ణు డేకత్రస్థ్రితు లైనపుడు దేవతలు చేసిన వర్ణనగా. వ్రాసి నేడు నాండును నొండును వేడు మనకు జూప బెప్పంగతెప్పంగం జూప గల వృషభాసురమర్హనము కృష్ణుడు చేసెను ఇది నేడు నందీశ్వరుని శివుడు పెంచెను అది నాడు పాధుసమ్మతముగా సామబంబు నితండు గాచినాం డీతండు (ద్రోచినాండు కృష్ణుడు నాడు గజేంద్రమును రక్షించెను. శివుడు గజాసురుని శిక్షించెను ఇది నేడు గజేంద్ర రక్షణము ఉత్తమ మన్వంతరముతో జరిగినది కృష్ణుడు వృషభాసురుని చంపుట చూపవచ్చును. శివుడు నందిని సోషించుట చెప్పదగినది ఇట్లే పారసమ్మున లేవ నీరసమ్మునం జాన బద్మానుసండు వీరి పాలంగనియె మొదలైన పద్యముకూడా 'మనుప( జెరుపంగ( జెరుపంగ మనుపనేర్తు రన్న శబ్దముల యర్థములలో బొనిపినాడు ఇట్టి చమత్కారములు గల పద్యము లనేకములు ఇది యంతయు వితని పద్యరచనా గతమైన నవీనగుణ ననాథత్వము కథాగతమై కూడ నీతని నవీన గుణసనాథత్వమున్నది అది పరమ రహస్య భూతముగా నుండును రుక్మిణి తనకు వుత్రు నిమ్మని భర్తయైన భగవంతుని ప్రార్ధించెను వరమడిగెను కొడుకు నిమ్మని భార్య భర్తను వరమడుగుట యేమి? పాద 'ప్రణామ[క్రియా ప్రారంభంబగు భక్తి, గుట్మలిత హస్తాంభోజయై యడిగెను ఇట్లు పుత్రార్జినియె స్త్రీ పురుషుని ప్రార్ధించుట వేదకాలధర్మము. శృంగారరసము రసచూడామణిగా (స్త్రీ పురుషసంగమము కామ భావ మధురముగా మానవుడు తీర్చి దిద్దుకొనిననాటి ధర్మము తరువాత నీ రస విషయము 98 లా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

పెరిగినది (ప్రేమ మాధుర్యము పెరిగినది ఈ (ప్రార్ధనకు శ్రీకృష్ణు డిచ్చిన నమాధానము ('స్రేమ మార్గమున మున్నది. రసమార్గ్షమున నున్నది సంభోగ శృంగార వ్యంజకముగా మన్నది. వనబదళాక్షి నీకు తగవా యిటులాడంగ

తన వలచు కాంత యేపని మనమున దల+చినను జేయు మగవానికి న

వ్వనిత బిగియారు. కౌగిలి దినదినమును మదనకాముధేనువు కాదే!

ఈ రీతిగా లక్ష్మీనారాయణులైన రుక్ష్మిణీ కృష్ణుల యందు వేద కాలపు ధర్మమును లీలామానుష మూర్తులైన వారియందు రసరర్మమును కలిపి చేయుట నాచనసోముని యొక్క నవీనగుణ సనాథ లక్షణమునకు శేఖరీభూతమైన విషయము

“విజ్ఞాన నర్పున్దుము * నంవుటము (తెలుగు నంస్కృతి - 2) 196]

వాచనసోముండు ఆళ్వాసాంతముల [వ్రాసిన గద్యములలో తనను గూర్చి *.....

సకలభాషాభూషణ సాహిత్యరసపోషణ సంవిధాన చక్రవర్తి, సంపూర్లకీర్తి నవీనగుణ సనాథ

నాచన సోమనాథ (ఫ్రణీతంబైన....” అని విశేషములు! జెప్పుకొనినాండు ఇందు అతని పంవిధాన చ(క్రవర్తిత్వ మెట్టిది?

సంవిధాన చథశ్రవర్తి యనంగా నొక సంవిధాన మున్నప్పడు తానచట చ॥క్రవర్తినలె (గ్రాయుదును అవగా లోకోత్తరముగా వ్రాయుడు ననియే గదా యతని యభిప్రాయము కవితా మార్గమున నట్టి సంవిధానము పరిపోంచుట పరమోత్కష్ట దచశయందుండు నన్నమాట, ఇట్లింకొక కవి చేసినచో నతండును చ(్రవర్తియే చక్రవర్తు లిద్రటుండ వచ్చును ముగ్గురుండవచ్చును, వారు సమకాలికులు కావచ్చును భిన్నకాలికులు గావచ్చును నరకాసురుడు తా నూర్వశియందు (ప్రేమ కలవాండై స్వళ్లమును జయించిన తరువాత బిలిపించెను ఆమె కీతని యందు ప్రేమలేదు అతండు స్వర్గమును జయించినవాండు ఈ క్లిష్టమైన సంవిధానమునుండి యూర్వశి యొట్టు బయటపడినదో యీ ఘట్టమున నిరూసించెను

ఊరకే పామాన్యమైన (ప్రసంగము వ్రాసి కథ చెప్పికానిపోవుట కవులందలు చేసెడి పవియే చక్రవర్తి యందటివలె/ జేయ/(డు గదా! చక్రవర్తి యేమి చేయు ననగా ఆతలి మనిపియొక్క మనఃప్రవృత్తిని (గ్రహించి దాని నాధారముగా! జేసికొని తవ కిష్టమైన పనిని గడుసుందనముతో సుకుమారముగా నెజవేర్చుకొానును కవి చక్రవర్తి చేసెడి పని యిది. లోకమునందలి మానవుల న్వభావములోని లో(తుపాతులు (గ్రహించి తదనుకూలముగా మనుష్యుండు ్రవర్తించుట అన(గా ఒక కార్యము జరుగుట మన కిష్టము లేదు చెప్పు చున్నది పై యధికారి తప్పించుకొనవలయును అనగా ఆ యధికారి మనస్సు నమసరింపవలెను అతని మన(ప్రవృత్తి యతనికిం గలకోరికలు ఒక విషయమునం దతని మవస్ఫారిగి యుండుట-వీనిని జాగ్రత్తగా బరిశీలించి వాని మనస్సు తన కనుకూలముగాః (ద్రిప్తుకొనుట నేర్చుకలవాండు చేపెడిపని ఆ యధికారి యవివేకిలై యీ క్రింది వానిని వ్యాసాలు అ వా కీల

కోపింప౦జేయును. అవుడు వీనికిూడ కోసము వచ్చును ఆ కోపము నెట్టు తీర్చుకొనవలయును? ఇది యెంతయు గడుసరులైన మనుజుల మనః[ప్రపంచమునందలి యొక విచిత్రచాలనము ఉత్తమకని యీ నిగూఢమైన మానవ్రవృత్తి నాధారముగా. జేసికొని తన కావ్యమునందలి ఘుట్టముల దీర్చి దిద్దును లోకమునందలి కాన్ని యలవాట్టు, దేశాచారములు గృహములందలి కించిచ్చముత్కార జనకములైన సాంసారిక పరిస్థితులు వీని చిత్రించువానికంటె ఇట్టి మనోలక్షణ మార్గము. ననుసరించు కవి నిస్సందేహముగా గొప్పవాండమట ఊర్వశీ నరకాసురులయొక్క యీ ఫఘుట్టము నిజముగా నొక గొప్ప పంవిధానము ఈ సంవిధానమును పోమన్న తీర్చినతీర్పు వానిని సంవిధాన చక్రవర్తిని జేయుచున్నది. నరకాసురు! డూర్వశిని రావించి సంభాషించుట ఉ. ఊర్వశి దోడి తెమ్మునుచు నొక్కని. బంప( బదుండ్రు వాజి సౌ పర్వణపౌధవీరధుల యుపాంతములం దిరుగంగ నంతకుం బూర్వసురేశ్వరుండు సురపుంగవు గద్దియ మీందనుండి గం ధర్వుల పాటవించు. (బ్రమదంబును( బొందుచు మన్న యత్తజీన్‌. కం తడవం బోయిన దైత్యులు పొడగవి యూర్వశి తొలంగిపో నేల? నినుం దోడి తెమ్మనె మూ రా ఐదె బడిబడి వచ్చెదరు వేగ పని విను మనినన్‌ వ అట్టిటి దిట్ట గావునం దలంకక వచ్చునప్పుడు మునుముట్టిన భయ కారణంబును పీ. తొడవు లూడ్చిననైనం దొయ్యలి రూపుతో చిన్నవోయినపట్టు సెన్ను మీఆ విరులు వుచ్చిననవైన వెల(ది పెన్నెటీ తావి బాయని జవ్వాది బయలు మెటయ బూతరాల్చివనైన( బొలంతుక మైచాయ గవుసెనలో. నున్న (క్రమము దెలుప మడుగు మాసినవైన మగువపిఖుందు సో యగము చూప చిత్త మాక గొలుప తే మురిపముల నుజ్జగించిన ముగుద నడవుం గలికి చూపుల వీడ్కొన్న కన్ను గవయు చిణునగవు నోసరించిన చిగురుమోవి నింతి మదిభీతి వెలుపలి కెటుకసేయ నరకు( డామెయందలి (ప్రేమచే నామెకు! గబురంపెను నర్వాప్సరః స్రీలలో నామె శిరోరత్నమని యతని యూహ అమె సభలో నిల్చున్నప్పుడు ఆమె నగలు తీపినచోట్టు ఆమె సౌందర్యముచేతనే యరిచముగా నున్నవంట. పూవులు తీసివేసినను ఆమె కొప్పు 100 తమావుయమవాయయాయవాలాల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

బవ్వాదితావి గుబాళించుచున్నదట ఈ రీతిగా నింద్రుండు విజితుండైన కారణమున నిరలంకారతైన యూర్వశి సాలంకారవలెనే భాసించుచున్నది చూచెడివారికి నరకువకుం గూడ. చితునగవు తొల(గంటెట్టిన యామె చివురుమోవి మనసులోని భయమును కొంచెముగా వెలిబుచ్చుచునే యున్నది నరకు డామెను జూచి యామె జుట్ట నిమురుట పై కొంగు సర్హుట మొదలగు కోరికలు కలవా(డ య్యెను ఆ తెజం గంతయు నూర్వశి చిత్తమున దెలిపి వాండు మన్మథాయత్తు(డై తన్ను బిలువనంపెనని తెలిసికొనెను అంత నామెకు లజ్జోదయ మయ్యెను తన్ను శిక్షించునో మానభంగము సేయునో పరాభవించునో యనుకొనును అట్టనుకొన్న యూర్వళి వాని మన్మథాయత్తతను జూచి లజ్జ పూనెను. లబ్జపూనుట లజ్జ పడుట గాడు లజ్జ నభినయించుట ఆమె వచ్చి చేరువ కంబముం గదిని చిత్తరువో యన్నట్టు నిలుచున్నది. అప్పు డామె తన టెప్పలను తన వక్షస్థలమునందు నిలిపెను అట్టు నిలుచుండ6గా దృష్టియను మంచులేని క్రొత్త మెటుపుల నలె నామె యున్నదంట ఆమె యొడలిమండి మెలుపులు సముద్భవించు చున్నవని యర్థము. శ్రామ్మెజుంగులై = (క్రామ్మెలుంగులు కాంగా (క్రొమ్మెలు(గులు ప్రపరింపంగా అని యర్థము ఈ “అగు. ధాతువును కవిత్రయము వారును నాచన సోమనయు విట్టు బహ్వర్ధకముగా వాడుదురు

ఆమెను జూచి నరకుః డిట్టనెను-సంబోధింపలేదు ఈ సంబోధింపకపోవుట నరకున కామెయందు గల మెత్తని భావమును సూచించు చున్నది “ఇంద్రుండు యమాదులలో( గూడి లోలువులు పడినాండు స్రీ లందజు దాంగికొనిరి నీవు పొత్తులదావవు (ప్రోలుతాలంగితేమిటికి తలొయ్యలీ ఈ వాక్యమునందలి సంబోధన తా నవలంబించుచున్న చనవును ద్యోతమానము చేయుచున్నది. ఉ. నాకపురంబులో మెఆసి నందనకేళి. జరించి దివ్యకాం

తాకర తాళవృంత సముదాయ సమీరము సోక రాజ్యముం

గై కొని నేడు ది్విజయ గౌరవధన్యుండనైన నా సభన్‌

వీ కమదోయి వెన్నెలలు నిండక కోర్కులు నాకు నిండునే? మ అమె సుత్రాము రథంబు లల్లవె కుబీరానేకపశ్రేణు ల

ల్లవె వార్డీంద్రు తురంగమంబు లవె (ప్రేతాధీశ వీరావళుల్‌

దవులం బాజినః బట్టి తెచ్చిరనిలో దైతేయు లే సొమ్ము లిం

దువిదా! నీకు! బ్రియంబు గై కొనుము నీ యుల్లంబు దెల్లంబుగన్‌ ఉ కౌంగిటి కాపచేసి నొడికారి తనయబున నిన్ను. దేళ్చిరా

రాం గొఆగాని వాండనయి రామలలో వగుబాటు దేను నీ

కే. గలుగంగ సంపదల కేల విచారము పద్మగంధి వీ

లో(గిటం జేర్చవే యుభయలోక సుఖంబులు నమ్మ బొందినన్‌ పు అనుటయు నక్కాంత ర్‌ క యతనితో నిట్లనియె ర్‌ రర న

గ్ల ఖా.” షన. వ్యాసాలు (రి జలయరవరిలు * 101 లు జో అ తాంచావాాసి

“సీ కనుదోయి. వెన్నెలలు నిండక కోర్కులు నాకు నిండునే” “నీలో/%ిట జేర్చనే యుభయలోక సుఖంబులు నన్ను జెందినన్‌ “ఒడికారి తనంబున నిన్ను! దేల్చి రారా గొఆగాని వాండనయి రామలలో నగుంబాటు దేను నీకు - మొదలైన మెత్తని మాటలచే నరకుడు తన సుకుమారమైన (ప్రేమను వెల్లడించెను ఆమె సామాన్య తాను కాదని యెొట్టనం గలదు? వా(డు విజేత తన కిష్టము లేదు ఇట్టి (ప్రేమను జూచుచు వానిని తిరస్కరించుట మజియొకని భార్య చేయును. పొత్తుపడు చెట్టు చేయును? అందుచేత నామె చింతా(శ్రాంతకై యొక్కింత తెలిసి - చిత్రాశ్రాంత యనగా దుఃఖము పాంది యని యర్థము కావచ్చును లేదా ఆలోచనలో(బడి యనియైన నర్థము గావచ్చును ఒక్కింత తెలియుట యన(గా తన మనస్సున నొక్కింత యూహ కల్షియని యర్థము ఆ యూహ యొట్టిది? ఇంత(ప్రేమ నెఆపుచున్నవానిని మోటుగా విరాకరించుట, మొగమోట లేకుండ తూలనాడుట తన వృత్తికి యోగ్యమైనది కాదు తన యప్పటి దుస్థితికి యోగ్యమైనది గాడు ఈ యాపద నొక నేర్పుచేత తప్పించుకొానవలెను. ఒక్కింత తెలియుట యనంగా నట్టి క్లిష్ట సమస్యను తీర్మానము చేయుట కొక యూహ యామెకు( దోంచిన దని యర్థము చు చతురవచో విలాస గుణసాగర! పాగరమేఖలావనీ

పతియగు వీకు నింతులొక బ్రాతియె నీ విట గోరుటెల్ల నా

యతులిత భాగ్య మింత నిజమైన గలంగకమున్న వైభనో

న్నతి మెటయంగ వచ్చి యొకనాండయినన్‌ నను గారవించితే ఊఉ. నావుడు దానవేశ్వరుండు నవ్వుచు నూర్వశితోడ నిట్టనున్‌

నీ విటు దూరనేర్తునని నేరమి వెట్టితి గాక యేను మీ

దేవత లున్న వీటి కరుదెంతునె మిండణికంబు చే/తకై ॥

లావునరాక వేటొక తలంపున వచ్చిన( గీడు పుట్టే?

ఓ అనుటయు( బూర్ల్షచం(ద్రముఖి యద్దనుజే(ద్రునితోండనిట్లనున్‌

మనమున నింతమాత్ర మనుమానము గల్లిన నిందు నిన్ను ర

మ్మనుట పొసంగ దొక్క దినమైనను నీ విహరించు చోటికిన్‌

నను బిలిపింవైతి తగువా చన వింతకు నాకు. జెల్లదే?

ఈ మూండు పద్యములు వారిద్దటి సంభాషూము కొంతమేర జరుగుట. ఊర్వశి నరకుని కతురవచో విలాస గుణసాగరోయని సంభోధించినది. కాముకుణైన వానిని తాను కామించిన ? తన్ను మాటనేర్పుకలవాండని సంబోధించిననో నత డెంత సంతోషించును? ఆమె తనకు వ్విధీనమైనట్లే భావించును. “నీవు నన్ను కోరుట నా భాగ్యము ఇంతకు ముం దొకపారిరైన చ్చి నన్ను గారవించితివా?” అని నిష్టురముగా మాటాడినట్లు నూటాడెను ఆనంగా నరకు(డు వు నిందించు నేర్పుకలదానవు గనుక నా మీ(ద నేరము మోపితివిగాని “మీ దేవతలున్న టి కరుదెంతున మిండటికంపుచేంతక్రా "మిండణికంపుచేంత' యని వాడిన వెంటనే యతని గాలివలపులోని పౌకునూర్యము కొంతసడలినది. ఊర్వశి "కాంఛించుచున్న దిదియే. ఆమె 102, విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

చింత్రాక్రాంత లక్షణము పోయినది ఆమె వెంటనే పూర్ణ చంద్ర ముఖియైనది ఇట్టె * నీకీమాత్ర మనుమానమున్నచో నిన్ను రమ్మనుట న్యాయముగాదు వన్నైన రమ్మన గూడదా? ఆ మాత్రము చనవు నాకు బెల్లదా? యనినది. ఆ మాట కతండు కం పగవాండంట దేవేంద్రుడు మగువా నీ వతని కొలువుమానిసి వట నిన్‌ దగవు సెడి పిలువ బనుచుట మగతనమే యిట్టి లంజె మాటలు గలవే. వు ఆనుటయు నచ్చెలున విచారించి ఉ. లంజియ నౌదు నేను విను లావున నీవసురేంద్రు గెల్చి న మ్నుం జెరవట్టి తెమ్మని వినోదము చేసితి గాన చిత్తమె ల్లం బెడియుండ రిత్త యొడలం జవి చేరునె? చిల్క వోయినం బంబజర మేమిసేయ? రసభంగము సంగతి లోన మెత్తురే? ఉ. నవ్వులమాటలో విజమొ నాకములోన ననేక కన్యకల్‌ మవ్వపుం తీలలం దెగడు మానిసు లుండంగ సంత నెన్నండో జవ్వన మమ్ముకొన్న గడసాని ననుం గవయం దలంచితే పువ్వులు వేడుకైవ గడివోయిన. వాళ్‌ ముడువంగ వచ్చునే వ అనుటయు. కం, అంబెదవు గాక నన్ను జెం ఈం జేరంగ వీక యెంత దజింగిన మిరియా లుం బొన్నల సరి పోవే లంజెతనములందు. గొమిరెలం గెలువ వటే గీ. అమడు వవ్వామలోచన యతని. జూచి చిటుత నగవుల టెప్పల సిగ్గు దేర్చి వీవు రాజవు మాటలు నిన్ను. గడన వాడనేర్తువె విన్న మవధరింపు చ శతమభఖు(డోడె నీ వతని సంపదకంతకు రాబనైతి త చృతుర విలాపినీగణము సంతతసేవ యొనర్చు నీ మనో హితముగ నింక నే నవ(గ నెంతటి దాన మహిన్‌ మహామునుల్‌ క్రతువులు చేయుచోటి కధికారివి గాని కొఆంత యేటికిన్‌ కం యాజకులు యజ్ఞభాగ థ్రాజిష్టుని. జేయ నిన్ను భావఐ సౌఖ్యా వ్యాజపదరాజు( జేసెద6 దేజము సూ వలపు దెలుపు(. దెఆవల కెందున్‌ వం అనుటయు నతండు చ అవు నిది వోలు వాననుండు నంతకుండున్‌ వరుణుండు! బార్వతీ వ్యాసాలు రయి 10

ధవసఖుండుం '(బ్రతాసమున దత్పద మేలెద రంచు నిట్టి నే

నవిహిత యాగభాగము లహంకృతిమై( గొనకున్న మార్వశీ

క్రవకవ నవ్వరే త్రిదశకాంతలు వింతలు సేయు నా పనిన్‌

నరకుండు “దేవేంద్రుడు నాకు విరోధి యట నీ వతవి కొలువు మానిసివట వేను నీకు కబురంపుట మగతనమా? ఎచ్చటనైన నిట్టి లంబెమాటలు గలవా! యవినాండు దీవితో నరకుని యెడల దాను సుకుమారముగా 'బ్రవర్తింపవలసిన బాధ్యత తీటినది. వాని ఫ్రేమలో నిపుడు మెత్తందనము లేనే లేదు వాని దధికకామము గాని మెత్తని వలపుగాదు. ప్రేమ కలవాండు స్త్రీని నీవు లందెమాటలు పలుకుచున్నావని యసభ్యపు గూంతల( గూయండు దానితో వాని బండారము బయట పడినది. వానిని యథేచ్చముగా! బ్రతారింప వచ్చును పైగా నంతటి సభలో అది యామె కులవృత్తియైనను “పీవి లంజెమాట లనుట యామెను పరాభవించుటే ఇది యనభ్య'్రవర్తన ఊర్వశి కీ మాట విన(గానే కోపము వచ్చెను వచ్చినకోపము నెట్టు ప్రదర్శించును? ఆ పరిస్టితి తా నొదిగి మాటాడక తప్పనిది. కోపముమ ప్రదర్శింపవలెను నరకుని ప్రతారింపనలెను. అట్టి యెడ ఆమె తన కోపము నిట్టు (ప్రదర్శించిను * *” లంజియనౌదు.” అవును వేను లంజెనే యని యర్థము ఇం దామె కోసము వ్యక్తమగుచున్నది" తరువాత పౌరుషముతో నీ వింద్రుని గెల్చి నన్ను పట్టి తెమ్మని యొక వినోదము చేసితివి. గాని నా మనస్పంతయుః జెడియుండ(గా వ్యర్థమైన నా యొడ లేమి రుచి? చిలుక యెగరిపోంగా పంజరమేమి చేయును?” అన్నది. తా నింద్రుని సభలోని పడుచుననియు ఇం(ద్రుండు స్వర్గము నుండి పొవుట తనకు మహాదుఃఖహేతు వయ్యెననియూ వ్యంగ్యముగాః జెప్పినది. వాచ్యముగా ననలేదు. కాని వ్యంగ్యముగానే చెప్పినది. ఆమె మానవుల మనోవృత్తు లెబంగుట యందెంత గడుసరియో! ఒక స్రీ యందు వలపుగలవావికి పరుల మాటలోని సూక్ష్మ సూక్ష్మార్హములు భాసించును. కామాంధునకు భాసింపవు. “మిండజికంపు చే(తలు, లంజెమాటలు”- ఇట్టి మాటలు పలుకుటచే నూర్వశికి వాండు రసహీమండని లోతులేని గుండెకలవాండని మనస్వి కాడని శీలవంతుండుకాండని తెలిసిపోయినది వ్యంగ్యముగా తా నతని గూర్చి పల్కిన నూటల నతడు (గ్రహింవ(లేడని కూడ తెలిపికొన్నది. అట్టి లోతులేని ప్రకృతి గలవాండు వ్యంగ్యమును వెంటనే తెలిసికొనలేండు. లీలగా స్ఫురించును అది వాండు లెక్క సేయండు వాని యెడల వాచ్యార్థమే పనిచేయును. అందుచేత నూర్వళి వాని నిట్టు ప్రతారించెను వెంటనే మరల నింకొక మాటచే తా ననిన వ్యంగ్యార్థముము గప్పివైచెను అన్నది గదా * ఇవి నవ్వుల మాటలా? నిబమా” వ్వర్గములో అందమైన తీశలవంటి ్రీలుండంగా సంతలో నెన్నండో బవ్వన మమ్ముకొన్న కడసానిని నన్నా నీవు గవయం దలంచెదోవనెను “లంజియనౌదు ననుట తన్ను తాను వాని మాటయొక్క ఛాయతోడనే నిందించుకొనుట తనయందు వానికి నేవగింపు కలిగించుటకు. బ్రయత్నించుట వాని కోరిక నోనరల! జేయుట ఇంతటి మనోభానన యీ వాక్యముల వెనుక నున్నది.

అంతనతండు “ఎంత తతిగిన మిరియాలుం జొన్నలు సరిపోవే” అని యొక లోకోక్తి

తెచ్చి మోటుగానే మాటాడెను “లంటెతనము నందు కొమిరెలం గెలువవటే" యనెను 105 టా విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

ఇప్పటి కతండు నిస్సందేహముగా మూఢుఃడని తేలిపోయినది, వానికి వ్యంగ్యవైభనము తెలియదనియు వ్యక్తమయ్యెను కామాంధుండన్న మాట విస్పష్టమయ్యెను ఇప్పుడు వానిని దా నెట్టాడించిన నట్టాడింపవచ్చును. వాని నాడించుటకు వాని యుందు (ప్రేమ యున్నట్టు నటింపవలెను. వానిని పొగడవలెమ అప్పుడు వాడు తన పదకములోనికి వచ్చును అందుచేత నామె “చిలటుత నగవుల టెప్పల సిగ్గు తేర్చిన” దట వాని నాక యొయ్యారము గాం జూచినది. నవ్వినది టెప్పలయందు సిగ్గు తేర్చినది పిమ్మట నిట్లన్నది - “నీవు రాజవు మాటలలో నిన్ను నేను దాట గలనా? కాని మనసాకటి యున్నది అని యతండు యద్దభాగభ్రాబిష్తుడు కావలెనని కోరినది. వరకుండు మోసపోయినా(డు - ఆమెకు తనయందు వలపుగలదని తలంచినాండు. లేనిచో ఆ చియునగ వెందులకు? టెప్పలలో సిగ్గు తేర్చుట యెందులకు? తా నన్నవో నోమె కెంతయో గౌరవము. నీవు రాజవన్నది. తన వాణ్హైపుణ్యము నామె మిక్కిలి మెచ్చుకొన్నది. ఈ యూహలలో నామె యేమి యెత్తు ఎత్తినదో యాతనికిః దెలియలేదు పైా తాను మహాబలశాలి యని తాను గర్వించుచున్నాం డాయెను యాజకులయొద్ద యద్దభాగము లెంతలో తీసికొని రాళలండు. ఆమె కోరిన కోర్కె తనకు సులభసాధ్యమైనది. సంగా నామె యట్టుకోరటయు. న్యాయమే తా నింద్రుని పాఆగద్రోలినాండు యజ్ఞభాగము లింకెవరికి పోవును? తవకే రావలెను ఈమనః ప్రవృత్తి యూర్వశికి. దెలియును. వానిది వట్టి కామము. అంత కామముగలవానికి తన గొప్పతనము వందాశయు నెక్కువగా నుండును రెండును ఆదా? ఇదా? యేది గొప్పదన్నట్టుండును? ఇందులో నొకదాని ప్రాప్తికి కించిదాలస్యమైనచో వాని బుద్ధి యంత తీవ్రముగా రెండవదానిపై వాలుచుండును ఈ రహస్యము తెలిసిన యూర్వళి యింత చాకచక్యముతో అట్టి విలక్షణ ప్రకృతియొక్క మనస్పెట్టుండునో పరిశీలించి వేసినదా యెత్తు. ఆమె పాచిక పాటివది. ఇది యిరువదియాజు పద్యముల ఘట్టము ఈ సంవిధానమున నాచనసోమన తీర్చిన తీర్పిది. ఒక సంవిధానము నిట్లు విలక్షణమైన మనఃప్రవృత్తియొక్కు గమనము మీ6ద నాధారము చేసి చేయుట మహాకవియే చేయ/గల;డు అతండే సంవిధాన చక్రవర్తి ॥ నాచనసోమునకు సంవిధానచ(క్రవర్తి యను బిరుదము కలదు సామాన్యముగా నిట్టి బిరుదము నెవ్వరు నీయరు భావుకులు నోటితో ననియుండవచ్చును దాని నతడు తన కావ్యాశ్వాసాంతముల గద్యలో వ్రాసికొనెను కొంద టీ కాలమున గద్యోదాహృతము లైన యిట్టి మాటలుకూడ( గవి కహంకారము ్రాసింపణేసి యతని శీలమునకు భంజకములని భావించుచున్నారు. మజికొందజు మఠి యెవ్వరో యిట్టి గద్యలను వ్రాసియుందురు కవి తన యంతట నంత యవినయముగా వ్రాసికొనువా? యనికూడ ననుచున్నారు ఆధునికులయొక్క మనః ప్రవృత్తి చిత్రముగా నుండును ఆప్రధానములై వ్యర్థములైన యిట్టి యూహలయందలి రమణము నేటి కొందణుసాహిత్యవేత్తలయందు( జిత్రముగా మన్నది. నన్నయభట్ట తా నఖిలభాషావాగనుశాసనుండ నని (వ్రాసెను ఆది కూడ దప్పే యగునని కొందతియూహ “శ్రీశంకరభగవత్సాద విరచితాసు గీతాసూపనిషత్సు ఇందుణూడ నహంకార మున్న దేమోయని సందియపడవచ్చుము. సంశయాత్మున కేది నంశయము కాదు వ్యాసాలు ____ వ న వలల 1లక

ఇట్టు (వ్రాయుట యెందుల కనా నిట్టి వాత్మస్తుతులు కావు. వానియం దహంకారము లేదు యథార్థకథన మహంకారము కాదు సైంగా పాఠకులు తన్మహాకవియొక్క కావ్యములయం దా గుణములను బరిశీలించి చూచుట కది సూచికగా. బని చేయుము నాచనసోమువి గద్యలో నీ సంవిధాన చక్రవర్తి బిరుదము లేనిచో నతని కావ్యమునందలి సంవిధానము లెట్టి విలక్షణత్వము కలవో తొందజగా '(గ్రహించుటకును వీలు లేదు తొందటగా నా భావము పారకునకు( గలుగదు తక్కిన కవులను జదివినట్లే యా కవినిగూడః జదివి వదిలెపెట్టను ఈ బిరుద మెట్టిదియనంగా నతని సంవిధాన చక్రవర్తిత్స మెట్టీది యని పారకువి (శ్రద్దతో వినేచనతో( జదివింపశోయునది వెనుక వరకుని యూర్వశియు నమాగము మెట్టు విచిత్రమైన విలక్షణమైన మానసికప్రవృత్తిమీంద నాధారపెట్టి సోమన్న రచించి నొండో నా చదివిననైఖరి వ్రాపితివి ఇందు నరకుండు మునులయొద్దకు బోయి తనకు యాగ భాగము లిమ్మని యడిగి వారిని దవ పరివారముచేత బాధింపించి తన దారిని దాను బో(గొా మునులు శ్రీకృష్ణదేవునియొద్దకు. బోయి తమ పడినపొట్టు చెప్పికొను భాగములోని సంవిధానవైచిత్రి యెట్టున్నదో నా చదివిన రీతి ప్రాయుచున్నాను నరకుండు మును లొకచోట యజ్ఞము చేయుచుండగా నూర్వశి మాటపొం దూహించి తా నచ్చటికి. బోయెను ఊర్వశి మాటపొందు ఊర్వశియొక్క నూటయొక్క లక్షణము = అని కాని లేదా యూర్వశి చెప్పిన మాటను దా నాచరించుటచేతం దవ కామెతోడి కాందగిన పొందు - అని కాని యర్థము ఊర్వకి యి ట్లన్నదిగదా “శతమఖుండోండె నీ వతనినంపద కంతకు రాజ నైతి - మహామును ట్రతువులు చేయుచోటి కధికారివి కాని కొటంత యేటికిన్‌? యాజకులు యజ్ఞ భాగబ్రాజిష్టుని బేయనిన్ను భావజ సౌఖ్యావ్యాజు పదరాజు జేసెద ఇవి యూర్వశియన్న మాటలు అమె చిత్రముగా మోహపెట్టినది భావజసౌఖ్యమను నవ్యాజపదము. ఆ పదమునకు రాజుమ జేయునంట బోగముదాని వలె గాదు ప్రేయసివలె ని న్నాదరింతు నని యర్థము ఇంద్రు నెట్లో నరకున ట్లాదరించు వని యర్హము ఆతని కింద్రత్వము యజ్ఞభాగముల చేత సిద్ధించును ఆ యింధ్రత్వములోని యాథార్థ్యమును దాని యౌత్కృష్ట్య్రమును నూర్వశితోడి భావజసౌఖ్యావ్యాజపద రాజత్వములో నున్నది స్వర్గము భోగభూమి ఇండద్రుండాభోగమున కధిపతి ఇం'ద్రునియొక్క యానందము చాల6గొప్పది. దేనత లానందఘనులు ఇంద్రుని యానందము దేవతాపతియొక్క యానందము (బ్రహ్మానందముకంటెః దక్కువమైనదైనను మానవదానవుల యానందముల కంటె గొన్నివందలరెట్టెక్కువది అట్టి యానందమును సాధించవలయును ఆ యానందమును పాధించుటకు మార్వశిని బలాత్కారము చేసినచో నేమిలాభము? తాను యాగభాగార్హత పొందవలయును అప్పు డూర్వశి సహజముగాం దన్ను వలచును అతడు మునులవద్దకు బోయి యిట్లనెను. “నేను స్వర్లమర్యముల రెంటిని గైకొంటిని కనుక రాజునై యుండెదను మీ యాగ భాగముల బాలింపంగా విభుండ నయ్యెదను నేను వరుణయమదేవేంద్రకుటేరులను విభాళించితిని మటియొకచోట శస్తాస్తవిహారము లేకుండ నిర్మించితిని మతి మీ యజ్ఞాంశములు నుటి యెవ్వరి కగుమ? 106 యా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

నేనే మైక్కులకు దగుదును. నేను వెలిగా యాగముల కెవ్వరు సారంగలరు ఈ మాటలు చెప్పెను నరకుడు వారియొద్దకు. బోయి బలవంతముగా యజ్ఞభాగముల నాహరించలేదు

వారిని బతిమాలనులేదు బెదరించమలేదు కాని బతిమాలుటయు బెదరించుటయు రెండు నీ మాటలయందు. గలవు పైకి సాధువుగా! జెప్పినట్లే యున్నది ఊర్వశీమనస్కు(డైన నరకాసురు. డిట్లు చేయును ఆమె (ప్రేమ సాధుమార్గమున సాధించదగినది కాని వానియం దున్న సహజదైత్యలక్షణ మెచ్చటికి. బోవునము సహజమైన దౌస్ట్య మెచ్చటికిం బోవును. ఈలక్షణమే కదా వెనుకటివ్యాసమున నూర్వశళిచేత నరకొసురుండు ప్రతారింప(బడువట్టు చేసినది. ఆ లక్షణమే యిచ్చటను బనిచేయుచున్నది.

వాచనపోమన్న నరకాసురుని పరాక్రమము దైత్యత్వము రసికత్వము తాను వాదనిపుణు డనుకొమచున్న యొక లక్షణము నీ నాల్గు భావములు కలిగివ జీవుండుగా సృష్టించినాండు. ఆయనది చాల నూక్ష్మమైన శిల్పము సామాన్యకవులను బదివిన ట్లతనిని జదువరాదు

అపుడు మును లిట్టవిరి “ అయ్యా యాగము లేలెడివాం డీద్రుండొక్కడే. బలముచేత నాధిక్యము వచ్చునా? న్యాయము విచారించకుండ నెందుకు. గూడని పనికి. జొచ్చెదవు అనిరి అంతటితో మారకుండినచో నెట్టుండెడిదో మటియు నిట్ట్లనిరి దానవులట బలులంట మునులంట యజ్ధముల(ట, నమోవిశ్వసృదే కొట్ట కొనిపోయి యెవ( డింటి కంబమును వేయునని ఇందలిసాగసంయు. “నమో విత్వసృజే యన్న మాటలో నున్నది. కొట్టెవ్వం డింటికంబము సేసెన్‌” మొదటిమాటలోని యాశ్చ్ళర్యము రెండవమాటలోని నింద రెండును నరకున కెంత (గ్రుచ్చు కొనెనో! ఈ మాటలు విన్న తరువాత నరకు( డింక కొంచెము బిగిసెను అత డిట్టనెను నేనే మఖాంశక్రిల కేలికను ఏల ననంగా నేనే యిప్పుడు త్రిదివేశ్స్వరుండను. కనిపించని దైవము వర మిచ్చునా?

ఇంతటితో నతండు పోండని మునులు వానిని నిందించిరి నీవు పాపాత్ముండవు దానవుడ వనిరి దానితో నతనికి మిక్కిలి కోసము వచ్చినది. తన పరివారమును బిలిచి వారియా'శ్రమమును బాడు పెట్టండని చెప్పితాము తన వీటి కేగెమ

పోమనయొక్క వంవిధానచ(్రవర్తిత్వ మిక్కడ నున్నది ఈ సంవిధానములో నున్న ప్రధాన విషయ మేమి? దానివి బురస్కరించికొని యందలి వ్యక్తులప్రవర్తన యుండును ఈ సంవిధాన స్వరూస మేమనంగా నరక్రునకు సహజముగా యాగభాగవాంఛ లేదు దానియంతటనది యతనికి( గోరవలసినదికాదు దానిమీద నతనికి( గోరిక లేనే లేదు. కాని యిది యన్యప్రయోజనము కొఆకు( జేయ/దగినది అది సమకూడునేమో ('ప్రయత్నించును. నమకూడవిచో దానిని ధ్వంసము చేయును ఆ ధ్వంసము చేయుట తన కోపమును నివారించునదే కాని (ప్రత్యక్షమైన కోరిక భంగపజుప(బడంగా వచ్చెడు తీవ్రకోపమును గాదు. అట్టి కోషమైనచో నా బుషివాటికః దానే పాడుచేయును. దాని బాడ్వడుట తాను గమలార జాడవలయును, అప్పటికి. గాని కసితీఆదు. ఇది యన్యార్థ మాపతితమైన వ్యవహారము అందుచేత దన పరివారముతో! జెప్పి వెడలిపోయెను. ఆ మునులతో. దుదముట్ట వాదించను లేదు. వారు తన్ను నిందించరూ బరివారముతో( జెప్పివెడలిపోయెను. వ్యాసాలు ం చనన. అనాను వా శల?

ఆ నరకునియొక్క ఠీవి యతని (ప్రభుత్వలక్షణము నతనికి నూర్వశియందు గల ('ప్రేమకూడ దీనివలన వ్యక్త మగుచున్నది వలసినచో టే పూర్వశితో నే నా మునుల నేమియు జేయలేదు మా పరివార మెదోచేసిన దని రాచతికపు సమాధానము చెప్పవచ్చును అన్నియు గలిపి యెనిమిది పద్యములు

చక్రవర్తి కొద్దిగా నూటాడును. దానియం దర్హ మంతయు నిమిడియుండునము ఈ యెన్మిది పద్యములతో సంవిధానచ!క్రవర్తి తన చ(క్రవర్తిత్వము నెజపెను కొద్ది మాటలతో నధికార్థము కలుగుట మహాకవిత్వలక్షణ మని కదా నేండు చెప్పుచున్నారు ఐనచో పోమన్న నిజముగా పంవిధానచ॥క్రవర్తి

ఇతని యీ చ|క్రవర్తిత్వలక్షణము మటియొక విధముగా౯ గూడ నుండును అదియు వీ ఘట్టమునందే కలదు ఈ రెండు విషయములయందు భీద మున్నది ఈ చెప్పినదాని యందు బాత్రపోషణము నాపాత్రయొక్క శీలముమీద జరిగిన సంవిధాన మెట్టు జరుగుమ్మో,

తీర్మానించుటయు గలదు... రెండవ విషయము చూత మెటువంటిదో

ఈ మునులు. పోయి శ్రీకృన్నునితో(, దమ బాదలు చెవ్పికొని తము విద్వస్తోపకరణమ్ములు చూపి చివజకు దను శోకమును ్రోధమును దమ బోధమును సడలింప;చేయంగా నరకుని తెఆ( గెటింగించిరి

బుషులు జ్ఞానస్వరూపులు. జ్లేయము పరమేశ్వరు(డైన శ్రీకృష్ణుడు జ్ఞాతలైన వారియం దలి జ్ఞానము నళించినచో జ్జేయు(డైన తానేలేండు తనకు స్ట్రితి లేదు తాను మానుషావతార మెత్తినవాండు. వారి జ్ఞానముచేత వారిబోధముచేత దాను నారాయణుండు కాని లేనిచో. దాను యాదవుండైన కృష్ణుడు వారిబోథము సడలినది. వారి బోధము మజల నిలగద్రొక్కవలయును. ఆ నిలువ(ద్రొక్కుట యెట్టు? తాను సాక్షాన్నారాయణమూర్తి యని వారికి. జాపనలయును సడలిపోయిన వారి బోధము మటల నిలువగద్రొక్కికొనును.

“అరుణాంభోరుహప(త్రనేత్రుండు సముద్య'ద్భూకుటీభంగభా ః

నురఫాలస్టలు(డుం జలాచలమనళ్శూలాయమానవ్యథా

పరివేషానన భానుమండలు(డు నై ప్రత్యక్ష రౌద్రం బనన్‌

వరకాలంభ విజ్బృభణంబు నెజపెన్‌ నారాయణుం డాకృతిన్‌ ”

ఆకారముచేత నారాయణుడు ప్రత్యక్షమైన రౌద్రమునలె మన్నాడు రుద్రభావము బొందినాండు రుద్రుండనంగా నగ్ని అగ్ని నూర్యుడు అందుచేత నాననభాను మండలుడైనాండ6ట పుట్టచున్న భ్రూకుటీ భంగముచేతగబ్రకాశించుచున్న ఫొలస్టలము

కలవాడు. ఇది శివునియొక్క మూండవకంటికి వ్యంజకము ఈ రీతిగా శ్రీకృష్ణుడు హరిహరనాథరూసముతో వారికి సాక్షాత్కరించెను వారి యుపాస్యదైవము వారికంటికిం గనిపించెను సడలిన వారిబోధము మటల నిలువరద్రొక్కికొనెను అప్పు డప్పరమపురుషుం గొనియాడం దలంచి యత్తావ పోత్తములిట్లనిరి “పవ్నగములరాజు( బగవాండు గూడి నీ శయనమ్ము. బయనమ్ముసంతరింప” నాదిశేషుండు గరుత్మంతు(డును శ్రీమన్నారాయణునికి శయనవాహనములు మొదలైన పద్యము వారు స్తోతము చేసిరి హరిహరాకృతి దీపింపంగా నారాయణస్తుతి సేయుట యేమిటి? తదితర 100 లాల విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

స్టలములయందు బహుధా హరిహరైక్యమును వర్షించినవాం డిచ్చట నీ బుషులవేత! (బ్రత్యేకముగా నారాయణునే యేలన్తుతింపించెను? కాని యిపుడు శ్రీకృష్ణుడు ప్రదర్శించినమూర్తి యాకృతిచేత నారాయణు+డే. రు(ద్రభావవ్యంజక మైనది మాత్రమే అనంగా శ్రీమన్నారాయణుడు రుద్రభావముచేత నావిష్టుం డైనప్పుడే దైత్యనంహారముచేయు వన్న యర్థము అనగా (బ్రధానదైవము నారాయణు!( డని తాత్పర్యము

ఈ యుత్తరహరివంశకావ్యము విష్ణు పారమ్యబోధక మైన (గ్రంథము ఈ విషయ మిం కొక వ్యాసమునందు వ్రాసెదను

అందుచేత హరిహరాకృత్సితైనను (బ్రాధాన్యవివక్షచేత నారాయణుడే యిచట ముఖ్యము

ఇట్లు బుషులు “ వందన మాచరించి సంతోషవార్దిని మునిగియాడ( గొలువునందున్న యాదవకోటియెల్ల మొగుపులేలు ఫొలంబున మోచి యుండిరి”

కృష్ణుడు కృస్ణుండుగా( గనిపించుచుండుటలేదు ఆయన సాక్షాన్నారాయణు/డుగా గనిపించుచున్నాండు ఆదిశేషువుమీంద! బండి కొనినాండు వినతాసుతు,డు ప్రక్కనున్నాండు లక్ష్మీదేవి ప్రక్క నున్నది గంగానది చరణములయందు (్రవించుచున్నది సూర్య చంద్రులు వేత్రములయందు భాసించుచున్నారు ఇట్టి మూర్తి బుషులకు( గనిపించినది. కొనియాడుట యవనంగా నిది వర్వభారతీయసారన్వతమున మ్తతి యవంగా యథార్దకథనము యజథార్థకథనమునం దహంకారము లేదు శీలపరిశీలన లేదు బోధముమాత్ర మున్నది

ఆ బుషులు సంతోషవార్హియందు మునింగియుండిరి. అనంగా మహానందమగ్ను లై యుండిరి కొలువులో నున్న యాదవు లెల్ల ఫొాలమ్ముల మొగుపు( గేళ్లు దాల్ళిరి తమ రాజు తమ యేలిక తమకు యథార్థ దర్శనమిచ్చినాండు తా మంతకంటె నేమి చేయుదురు? “ఇట్టు (మొక్కిన మునియాదనేం(ద్రసమితి సంతనము నంద నరకుని జంపువాండ, నందటజును జూడ నని పంతమాడు హరికి మటియు (మొక్కుచు సంయము ల్మగిడిచనిరి”

ఇదియొక యాశ్చర్యకరమైన పద్యము దీనియందలి యర్ధ మే మనంగా శ్రీకృష్ణుం డా నారాయణాకృతి వదలి మజల యాదవుండైన కృష్ణు. డయ్యె నని మునులయొక్క పూర్వస్థితి సంతోషనార్దిలో మునుగుట ఇప్పటిస్టితి సంతసము పొందుట ఆది తత్సమశబ్దము ఇది తద్భవశబ్ద్బము అది ప్రకృతి ఇది వికృతి శ్రీమన్నారాయణుడు ప్రకృతి కృష్ణుడు వికృతి ఆ (ప్రకృతిలక్షణము కలది సముద్రము ఈవికృతి సామాన్యము బుసులు సంతోషవార్దిని ముని(గియాడిరి యాదవులు కేలు మొగిడ్చిరి ఆ మొగుడ్చుట ఫాలములయందు. వీరు సంతోషవార్హి యందు మును(గులేదా? లేదు వీరు భయపడిరి మన ప్వామియైన శ్రీకృష్ణుడు మన మెటుంగని యెదో - రూప మైనాండవి భీతిపొందిరి. కాని యాయనమొక్క నారాయణత్వము విన్నదే. అందుచేత మహాభయము పొంది మూర్చితులు కాలేదు దుఃఖితులు కాలేదు. పామాన్యలోకమున మన బంధువులలో నెవరికో యొక యావేశమో పూనకమో వచ్చినపుడు వాని బందువులు పడెడు భయమువంటిది. ఈ బంధు(ప్రేమ వానిసహజస్థితి నొశ్రయించినది. బందువులు మనలను చొచి సంతసింతురు సంతోషనార్హియందు! దేలరు మనకు సహజస్థితి తప్పినచో వారు భయపడుదురు ఆపూనకమో యావేశమో యున్మాదయో తొలంగిపోయినపుడు మవవాండయ మఆల లోకములో బడినాండని మఆల సంతసింతురు. వ్యాసాలు వా 109

ఈ స్థితి శ్రీకృష్ణునను వచ్చినదని వా రెప్పుడు తెలిసికొనిరి? మునులు సంతోషనార్ధినుండి యెప్పుడు మటలిరి” యాదవులకు భయమెప్పుడు పోయెను? శ్రీకృష్ణుడు నారాయణాకృతిని వదలి మజలః గ్యమ్లుణై వని జంపువాడ నందజును జూడ నని హరి పంత మాడుచున్నాడు, అపుడు మునులు తమ సమాధినుండి వినిర్లతులైరి అహి! భోవంతుండు మటల గృష్టాకృతి పొందినాండని వారు సంతసించిరి. యాదవులు తలలెత్తి చూచిరి. వారి క్యష్ణదేవుండే వారికి గనిపించు చుండెను. వారి భకుము పోయెను. అమ్మయ్య! మవస్వామి మవలో( బడినా డని సంతసించిరి.

ఇచ్చట హరి యన్న శబ్దము కలదు ఈ శబ్దమే చమత్కారము అ నారాయణునకు నీ కృష్ణువకు( గలసివచ్చు శబ్ద మిది. ఏ మహార్ధ మీ పద్యమునం దున్న దని చెప్పంబడినదో యా మహార్థప్రతిపాదనకుం గృష్టు డన్న శబ్రము వాడవలయును కృష్ణు. డన్న శబ్దము వాడినచో రెండు మూర్తులకు సమైక్యము భాసించదు నరకాలంభమఘము జరుగుటకు రెండు మూర్తుల యొక్క యేకత్వము కావలయును శ్రీకృష్ణనారాయణుల యొక్క సమైక్యము మనస్సుచేత నందథికి( దెలిసివదే అందుచేత వి'ప్రతిపత్తి లేదు యాదవులకు. గావలసినది కృష్ణాకృతిగాని నైకుంఠా కృతికాదు.

సంయములు మటియు మైొక్కుచు మగిడిచనిరి మటియు (మొక్కుచు నన్నదానిలో రెండర్థములు కలవు. ఒకటి తిరిగి వెళ్లెడు నపుడు నమస్కారములు చేసి పోవుదురుగదా? యా యర్ధ మొకటి. రెండవది యే మనంగా “బన్నగంబులరాజుంబగవాండుగూడి” యన్న పద్యములో (మొక్కిరి అది కొనియాడుటకదా యన్నచో నా కొని యాడుట (మొైక్కుటయ్‌ రెంటికీని భీదము లేదు కాదు మునులు తొలుత వచ్చినపుడు కృష్ణునకు నమస్కరించిరి యిపుడు మటియు (మొక్కి రముటకు వీలు లేదు ఏలయనంగా బుషులు వచ్చినపుడు శ్రీకృష్ణుండే మొదట నానుపూర్వితో నుపచారములు చేసెను నా రుపాయనము లిల్చిరి ఇంతియే అందుచేత గొనియాడుటకు మొైక్కుట యనియే యర్థము (మొక్కుటకు( గొవియాడుట యొక రూపము చేతులు జోడించుట యొక రూపము. కొనియాడుట మానసిక మైన (మొక్కుట (మైొక్కుట చేతులతో. జేసినది

మటియు (మైొక్కులలో నున్న సాగ సేమనంగా మొదటి కొనియాడుట పాక్షాన్నారాయణమూర్తికి ఈ (మైక్కుట శ్రీకృష్ణాకృతికి

ఈ సంవిధానమునందు నీ రీతిగా శబ్బములచేత వాక్యముల చేత, గృమ్షండు తాత్కాలిక రొద్రావేశమున సాన్షాన్నారాయణాకృతిమై మటల యాదవుండైన కృష్ణుని యాకృతి పొందుట సంవిధానచ!క్రవర్తి గ్రైనవాండు మాత్రమే ధ్వనించ గలిగిన మహావస్తువు

= అంధ్రసాపాత్వ పరిషల్సత్తిక (౮56 నంవుటము 3 నంలికలు 4క 110 అావావావావావావావవాాాట విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

జనార్దనుని దొత్యము

నాచనసోముండు శ్రీకృష్ణాయలు తెనాలిరామకృష్ణుండు ఆంధ్రసారస్వత నృష్టిలో మువ్వురు విశ్వామిత్రుల వంటివారు వీరి సృష్టి తక్కిన సారస్వత సృష్టికర్తల కన్న మిక్కిలి విలక్షణమైనది రామకృష్ణుని నైలక్షణ్య మంతయు శబ్దము నా(శ్రయించినది శ్రీకృష్ణరయల వారిది శబ్దమును భావమును రెంటిని గలిపి జోడించినది శ్రీ రాయలవారు రామకృష్ణునివలె శబ్బములనతుకుటలో వైలక్యణ్యమును జూపించలేదు కాని యన్వయములో లోకోత్తరములైన భావములలో జూసించినాడు భావము లోకొత్తరమన(గా సామాన్య బుద్దులకు గోచరించని' భానమని యర్ధమేకాని మనుష్య బుద్దికతీతమైన భావమని కాదు లకుముకి పిట్టలు దిగుడుబావి యడుగునకు బోయి చేపను దన్నుకొని పైకెగిరి వచ్చుట యుషుకాల మందానిలమునకు ద్వజస్తంభపుగంటలు కదలి తెల్లవారిన దనుకొని కాకులు కూయుట ఈ భావములు చాలనుందికి( జెప్పిన తరువాత బరిచితములుగా! గనిపిలపవచ్చును కాని యిట్టి భావము లే యితర కవియు నేల వ్రాయలేదు? శ్రీ, కృష్ణరాయండే యేలన్రాసెను? అవికూడ వర్షనాంశములై యానందజనకములు కాగలుగునని యామహామేధావికే తెలొసెను అనిచెప్పుటలో( గూడ నాయన సులభముగా జెప్పడు సులభముగా జెప్పలే దనుకొనుటయే కాని యట్లు చెప్పినచోవాని శోభ యెంతవటకు. బోవునో సహృదయులెజుగుదురు తిక్కన కవితలో నంత బిగువు లేనిచో సంజయ రాయబారము అనుశాసనికము యుద్ధపర్వము భాగముమొదలగు లెంత శోభావిహీనములో యగుమ కొన్ని భానములకు బిగువు రంజించును కొన్ని భావములకు4 దేలికతనము పలుచదనము శోభతెచ్చును సహృదయ హృదయవేద్యమైన యా విషయ మిచ్చట విస్తరింపంబడదు తెగిపోయిన యేన్గుతల వ్యత్యస్తముగా నుంచినట్టు (బ్రహ్మరక్షస్సు మొగమున్నదనవి వర్ణించుట శ్రీరాయలవారి వంటి మహాచ(క్రవర్తి మాత్రమే కల్పించ గలిగిన యుపమాలంకారము కవి యనుభనములను బట్టి యతని యాత్మలోని బిగువునుబట్టి వర్షనాంశ ములును బలుకుబడియు భిన్నములుగా నుండును

ఈ మువ్వురిలో మొదటివాడు నాచనపోమనాధుండు ఈ ముగ్గురిలో నితనిని గలుప నక్కరలేదు గాని యితని బాణాసురకథ యితని కా స్టానము నిచ్చును తక్కిన కావ్యమునందును నౌక (ప్రత్యేక వైలక్షణ్యము మిక్కిలిగా భాసించుచున్నది ఆంధ్ర సారస్వతమున బోతనగారు శ్రీ కృష్ణదేవుని లోకాభిరాముమూర్తిగా వర్షించెను. శ్రీనాధ ధూర్జటులు పరమేశ్వరుడైన శివుని (బోతన్నగారి కృష్ణునినలె హృదయ నయనాభిరామ మూర్తిని జేసిరి కాని పండితులకు మాత్రమే వారి సృష్టి హృదయంగమ మగుచున్నది.

తెలుంగుదేశపు బూర్వపు దినములలో నారాయణు(డు పరదైవముగానున్న గీతామత మొకవంకమ శివుండు పరదైవతమైన శ్రైవమత మొక వంకను ్రబలి దేశమును రెండు వంకలకు లాగుచున్నపుడు తిక్కనగారు హరిహరనాథ రూపమునకు (బ్రాచుర్యము తెచ్చిరి వ్యాసాలు వల శీ 11

కాని యాయన యుపాస్యదైనము కథాగతవస్తువు కామిచే వలసినంత పొగసు సంపాదించు కొనలేదు నాచన సోమన్న తన కావ్యమునం దదియొక ్రత్యేకపు( బనిగాంటెట్టుకొనెను సోమనాధుని ప్రత్యేకత బహువిధములుగా నున్నది ఒకటి యతః డేర్చుశబ్దముల యందలి వైశిష్ట్యము. రెండవది యతండుతెచ్చు లోకోక్తులు వానిని బరమౌచిత్య ప్రతిపాదన హేతువులుగా నతుకుట మూడువది యతని మానసిక పరిణామ (ప్రదర్శన పద్దతి ఈయన విశ్వామి(త్రసృష్టి రామకృష్ణునివలె ఏిలక్షణ్బాజ్రల్బంయోగముచేత(గాక * కృష్ణరాయలనలె నపూర్వభావ తదనుగుణ శబ్ద సంకలనా వైచిత్రిచేతను గాకు మూడవరకముగా నున్నది. వీరిమువ్వురి వైలక్షణ్యముల తారతమ్యము నిర్ణయించుటకు(గాక యీ వ్యాసము నాచన పోమనాథుని మటియొక మహాశక్తిని విస్తరించుటకు (వ్రాయంబడుటచేత నది నంక్షిప్తము పోమనాధుండు తిక్కనగారియందు. మిక్కిలి గౌరవము కలవాండు ఆది యతని గద్యలోం గనిపించును ఈయన తనగద్యలో సాహిత్య రసపోషణుండనియు సంవిధాన చక్రవర్తియనియు( దన భబీరుదములుగాం జెప్పుకొన్నాండు. సాహిత్య రసపోషణ బిరుదము విచిత్రమైవది కవులందలు సాహిత్య రసపోషణము చేయరో! ఇత(డొక్కండే చేసెనో! సాహిత్య రసపోషణకు వట్టి రసపోషణకు భీదమున్నదో ఉన్నదనియే సోమనాధుని యుద్దేళ్యము వట్టి రససోషణముకన్న సాహిత్య రసపోషణ భిన్నమైనది. నట్టి రసపోషణము మంచి పలుకుబడితో లోకోక్తులను సంగ్రహించుటతో నేర్పడవచ్చును ఇట్టి రసపోషణ యక్షగానములయందు వీధినాటకముల యందు తందాన పాటలయందు గూడం గన్పించును సాహిత్య రసపోషణము వానియందు గన్పించదు. ఉత్తమ కావ్యములయందే యది గోచరించును యక్షగానాదులయందు( గంటె సాహిత్య మూలకంబములైన కావ్యములయందలిరసము జీగియు బిగువు కలిగి శబ్బశ్తిద్వారా యొక దివ్యమైన వస్తువువలె భాసించును. ఒక సామాన్యువకుం గోపమువచ్చినచో లోకమునందలి కోపోక్తులన్నియు వల్లెపెట్టును ఒక మహాపురుషునకు( గోము వచ్చియనచో! బరిమిత శబ్దములతో దానిని వెల్లడించి తక్కిన కోపమంతము నొక యలిస్పష్ట శరీరావయవన చాలనముచేత నొక చిన్ని గుంపిత హాసము చేత నాకోపమును వెల్లడించును భావము రసమున కాలంబమగుటచేత రౌద్రరస మిర్వురియందు. నొకనియందు విష్శృతమై 'పేలనమై నులభ(గ్రాహ్యామై మటొకరి యందు గుంచితమై గంభీరమై కృ్రగ్రాహ్యమై యొప్పుచున్నది. ఇది వట్టి రసపోషణకు సాహిత్యరసపోషణకు( గల భేదము పోమనాధుని కూర్పు లీ రెండవరకముగా నుండును ఈ సాహిత్య రసపోషణనందు సోమనాధుని మించివవా( డాంద్ర సారస్వతమున నింకొకండు లేడు కాని యిందు మటియొక ప్రశ్న పుట్టుచున్నది ఈ భీదము నాయకుల నాశ్రయించి పుట్టుచున్నది. భిన్న నాయకాశ్రయణము చేత తర్చిన్నత్వ ముండవచ్చును గదా యనవచ్చును అసలు సాహిత్యమే మజియు సామాన్య నాయకుల బరానుర్థింపదు మన కావ్యపురాణాదుల యందున్న సర్పపాత్రములు దేవతాంశ సంభూతులో తాద్భపలో కావుననే సోనునాధుని మైళిష్ట్రము బనార్హనుని దౌత్యమునకు సంజయ రాయబారము ప్రాతిపదిక కావచ్చును కాని తిక్కన తీర్పువేణు. తిక్కనకు, బలుకుబడిలో నున్నంతబిగువు తీర్ప్చులయందు లేదు. అనంగా నాచనసోమనాధుని కున్నంత లేదని యర్థము తిక్కన చాల విషయములు 112 ననావవడాయాయలయలుంయవావాయిలయలయాలాలాలు విశ్వనాథ అనంకలితసాహత్యం

వాచ్యములుగా( జేయును సోమనాదుండు బహువిషయములు స్పూర్తికి వదలును తిక్కన గుణీభూతవ్యంగ్యమునే మిక్కిలి యాశ్రయించును సామనాధుండు దానిని వదలిపెట్టండుగాని స్పూర్తిచేత( జాల విషయములు పతితృగ్రాహ్యములుగా వదలిపెట్టను కొన్ని నాచన పోమనారుని పద్యముల బిగువులు తిక్కనగారి యందు గన్పింపవు

సంజయు+డును జనార్హను(డు నిద్దజు దౌత్యము పోయివచోట నభిమానము కలవారు సంజయుని దభిమానము మాత్రమే జనార్హనునిది జ్ఞానభక్తి జనార్హనునకు హంసడిభకులకు శరీరములు కోపికొని యిచ్చునంతటి చెలిమి ఎప్పుడోకాని జనార్హనుని మీద హంసడిభకులకుం గోపమురాదు. వచ్చినను నది సమయాను కూలముగాం దెప్పించుకొనక తప్పనిది. దుర్వాసుని హంసడిభకులు పరాభనించినపుడు జనార్హనుండు వారిని నిందించెను. కాని వారు వాని మాటలు లెక్కసేయలేదు. అతండును వారియందు ప్రేమగల మాటలే కోపముతో ననెను వారిర్వురు రాజసూయము చేయుదు మనిరి జనార్హనుండు పరరాజుల శౌర్య ముగ్గడించెను. వారు వినలేదు.

"ఏయుత్తరంబు చెప్పిన నీ యానయ నీకు జెలిమి నీతో మిగులన్‌

౫ జేయుటనాండన నేర న సూయ తలంపునక రాదుసూ నిను గనినొ

హంసడిభకులకు మొదటినుండి తుదివజకు జనార్ధని యం దిదియే భావము అతడు వీరియందు( (ట్రీమ కలవాడే భగవంతునియందు. భక్తియుం గలవాడు

“శ్రీవర్సలాంచను నే దొల్లి కమంగొనన్‌ గలిగిన్‌ జాలున్‌ కృతార్థండ పొమ్ము

అని యతడు దొత్యమునకు( బోయెను అనగా దౌత్యమున కన్న వారి చెలిమికన్న వతనికి భగవంతునిజాచుటయేయే ముఖ్యము “ఈ సంగతి యతని దౌత్యమంతటను విస్తరింపబడియున్నది భగవంతు(డు జనార్హనుని గుశల ్రశ్ళములడిగెను ఏమి వనిమీంద వచ్చితి వనియడిగెిను జనార్హమండు. నీకు. దెలియదా?

లోపల వెలుపల వెలుపల లోసలగా నుండు నఖిల లోకమ్ములకున్‌

నీ పరతత్త్యము_ చిత్రము

ఆవెను జనార్జ్హునుండు తత్వవేత్త కొన్ని లోకములకు లోపల వెలుపల నుండును కొన్ని లోకములకు వెలుపరి లోపలనుండును జ్ఞాననమయ లోకములందు వెలుపరియైన యీ సృష్టి బీజవదంతర్నిష్టమై యుండుటయు. భూలోకాదులయం దాత్మ ఏీహితమై యంతర్భాగమువ నుండుటయు నన్న యీ పరతత్వము నతడు దర్శించెను ఇదియుగాక నీ పరతత్వము అంత రృహిశళ్చ తత్సర్వంవ్యాప్య నారాయణః స్థిత, అను వేదార్థమును జెప్పుచ్చుది మరియును దన శరణాగతత్వమునుగూడంజెప్పుచ్చుది. “నేను నీకు లోపలివాడను హంసడిభకుల యొద్ద వెలుపల నుంటిని నేను నీకు శరీరముచేతవెలుసలివా౦డను భక్తిచేత నీకు లోవలివాండను” అని యొక్క మాటలో. దన శరణాగతత్వము తన యుపనిష దర్ధనిర్లేత్భృత్వము భగవంతునకు( దెలియ/ేపెమ

వారియెడఉండుటతప్పు ముండమి తప్పిట రాక తప్పు రాకుండుట తప్పు

తప్పులకు నొప్పులకున్‌ గతినీవ దేవి మొదటి పద్యముతో( దన శరణాగతత్వమును జెప్పి ఈ పద్యముతో( దన వచ్చిన పని మనవిచేసెను దౌత్యమును విస్తరింపు మని భగవంతు! డడుగగా “నిన్ను లవణము రాజసూయయాగమునకు గప్పము తెమ్మని రని మిక్కిలి వ్యాసాలు వాలా 4 1 తే

సూక్ష్మముగా౯ జెప్పెను ఈ నాల్గు మాటలతో దౌత్యమై పోయినది. ఇతండు భగవంతుని జూచుటకు వెళ్లెను దౌత్యము నెజవేర్చుటకు( బోలేదు నిజముగా దౌత్యము నెజవేర్చినది హంసడిభకులయొద్ద. అదియెట్టో చెప్పబడును కృష్ణుండు జనార్హనుని హంసడిభకు లేమనిరో చెప్పుమని (ప్రోత్సహించెను “ఏలికల ్రల్లదమైనను చెప్పడెల్లు తప్పని పలుక్రైనంబోలు వివంబంతము చల్లకువచ్చి ముంతదాచిన గతి నింతమాటువడ జెప్పిన గార్యము కానవచ్చునే ఇతని వైలక్షణ్య మీరచనలోనున్నది చల్లకువచ్చి ముంత దాచుటయను లోకోక్తిని పంగ్రహంచుటకు బంతమన్న శబ్దమునందు. గ్రిమ్హర్టము (ప్రాస్తిపరోసెను “వినన్‌బంతము” అట్టిమాటలు వినంగా మాకు(బ్రతిజ్జ పంచుదము చుగ్దుక్కులకు( దకారము 'ప్రాప్తించి మన మెవరినైన( బంపింతుము చల్లకువచ్చి ముంతదాచిన నేమి లాభము? అని యర్థము కుదిర్చినచో వచ్చు ధాతువునకు( బోవు అను ధాత్వర్థ ్రాప్తిపనలయును అదియంత యనిష్టాపత్తి కాదు ఇతని దౌత్యము విని యాదవు లందు తల కొక్క మాటగా ననిరి కృష్ణుండు దౌత్యమునకు రెండు సమాధానములు చెప్పెను ఒకటి జనార్హనునకు రెండు హంసడిభకులకు జనార్దనునితో నాచేత. జ(్రాయుధమున్నది, వారిని జంపుదు ననెను హంసడిభకులతో. జెప్పు మని మజికొన్ని మాటలు చెప్పెను కృష్ణుండతని దౌత్యపరమార్థ మెటిగెను గాన వాని నాత్మీయునిగ మన్నించి హంసడిభకులు నాముందు నిలువలేరు వారిని సంహరింతు నని రహస్యము చెప్పెను సోమనాథుని సాహిత్య రసపోషణమును సంవిధాన చ(క్రవర్తిత్వము విట్టి స్టలములయందున్నది ఒకవేళ హంసడిభకులు గెలిచినచో జనార్హను(డు దౌత్యములో( జేసిన మోసమువలన నతని కాపద కలుగవచ్చును. భగవంతు డిట్టు తచ్చంకానినారణము చేసెను ఈ. మాటతో నతని శరణాగతత్వమును స్వీకరించితి నని చెప్పను ఆతని నాత్మీయులలో జేర్చుకొంటి నని చెప్పను అంతయు స్ఫూర్తియే ఒక్కటి వాచ్యము గాలేదు శివకేశవుల యవినాభావము నాచవ సోముని కావ్యమున నొక్కచోట వాచ్యమై మటి యెల్లచోట్ల స్ఫూర్తిమత్తుగా అన్నుది ఈ రెండు తేజస్సుల యేకత్వ మొకరి యవపరము కొలది రెండవతేజ మొదుగుట బాణాసురకథయందు మిక్కిలి ప్రపంచింపబడెను. దాని సూచనయు నీ భాగములో నున్నది హంసభకులతో. గృష్పుడు జనార్హను నిట్లు చెప్పు మనెను “అగునోకావో వరములు దిగవిడునగరాదు హంసడిభకుల నంచున్‌ మొగరించిన హరునైనను జగమెయుగగ( దోలి తమ్ము జంపెద ననుమీ! వరములవునో కాదో యట ఇచ్చిన వరము లేలగావు? ఆ యవుగాములలో( దాను వేత వ్యాఖ్యానము చేయునా? అయినట్టు కానట్టును జేయునా? హరుడెదిరించినను నతని దోలునట శివుని వరములు విష్ణువు చాలమాలులు వృధాకరించెను శివునితో నెదురుబడి యుద్దము చేసెను ఒక్కబాణుని సందర్భములో శివుని విష్ణువు గెలిచెను అసలు శినకేవవులకు యుద్ధమెన్నడు జరుగలేదు రామాయణమునందలి శివవిస్ణ్రధికతా సందర్భృకధయందు శివుని ధనస్సు స్తంభించినది దేవతలది విష్ణుని యధదికత్వ నునుకొనిరి ప్రత్యక్షముగా శివుండు. విమ్షవుతో( బోరాడిన దొక్క బాణాసురత్రాణ సందర్భముననే. శివుని బాజదోలుదుననుటకూడ నిదియే అవతారకార్యవ్య[గ్రుడైన విష్ణుని ముందు మాత్రమే 11 విశ్వనాధ అనంకలితసాహిత్యం

శివుండు నిలువంచాలండు అప్పటికిని బాణాసుర యుద్రసందర్భమున శివబ్వారావిష్టుడై కృష్ణుండు మూర్చపడి కళవళించెను శివుని. బాఆదోలుదు నమట యవతారతైక్ష్యము కాని వారి భేదము కాదు ఏ రెండు గుణములకు వారిర్వురు మూర్తికట్టిరో యా గుణముల యందలి తారతమ్యమే వీరిరువురియందును భాసించును అన్యోన్యాశ్రయముల కధికతా న్యూనత లాసాదించుట దృష్టిదోషము

సోమనాధుడు తిక్కన్నగారి రాజకీయ వేతృత్వపు బలుకుబడికి పోతన్నగారి భక్తి పారవళ్యమునకు నధికమైన సాహిత్యశ్రక్తిచేత మత్కర్టతెచ్చినవాండు తిక్కన్నగారి రాచకీయపు బోకడలకు మెటు(గు లెట్టు పెట్టెనో సైని సూచింపంబడినది పోతన్నగారి భక్తి పారవళ్యము పాహిత్యముచేత బిగిసి యా భక్తియందు జ్ఞానపుంబా లెక్కువపెట్టి పోమనాథుండు తీర్చి దిద్దుట దౌత్యము యొక్క సంవిధానమునందే కాక

“యదుకులాంబుధిచంద్రు నానందమున దొచు” “వెలిదమ్ములో లేతనెన్నెలో యన్ఫుతమో'

“ఉరము కౌస్తుభరత్న ముదయాద్రితటమున” ఈ పద్యములయందుంూడః గన్పించును

బనార్బునుని దౌత్యము యొక్క సాగ సతండు తిరిగి పోయి హంసడిభకులతో నక్కడ తనజరిపిన వర్తమానము చెప్పుటలో నున్నది. అక్కడ జరిగినది చెప్పి జరుగనిది మథికొంత చెప్పి హంసడిభకులను యుద్దవ్యవసాయవిముఖులను జేయుటకు బ్రయత్నించెను. ఇది యబద్దమో నిజమో కాకుండ జెప్పెను కృష్ణుడు తన మాటల ననాదరించి నారదునితో మాటలాడుచుండెననియు దుర్వానునకును యతీశ్సరులకు (బ్రహ్మతత్వ నిర్ణయ విషయమున వాదము చేయించె ననియు జెప్పెను వెమక కథలో దుర్వాసు( డొక్కడే యున్నాడు తక్కిన యతులందఆు వారిదారిని వారు పోయిరి యాదవు లందటు హంనడిభకులను వెక్కిరించుచుండగా శ్రీకృష్ణు డిట్లు చేయంగా సోమనాథు. డీవిషయ మక్కడ చెప్పక యిక్కడం జ్పెంచెనా? లేక కల్పించి చెప్పెనా?” ఈ కల్పించుటవలన బ్రయోజన మున్నది. హంసడిభకులు శ్రీకృష్ణునకు గోటిమీ(ది ఫని యన్న సంగతి కృష్ణుడు తనతో రహస్యముగా జెప్పిన విషయము వీరితో జనార్హమండిట్లు చెప్పె నేమో! కాని యట్టి పరిస్థితులు పౌర్వాపర్య విషయ వ్యత్యస్తములైనను గథాప్రయోజన పోషకములై గడుసులైన కవిరచనలయందర్థపుష్టియు. రచనాచమత్కృతియు వెలార్చును ఇట్టి సందర్భముల _ సోమనాథుడు సాహిత్యరసపోషణ చక్రవర్తి

ఇందు( జనార్హనుని దౌత్యముమాత్రమే వ్రాయంబడినది. (ప్రథమమున నుద్దాటింపంబడిన వైలక్షణ్యము. విస్తరింపంబడలేదు

బాణాసురకథ భాగవతమున హరివంశమున మత్తర హరివంశమున మూడుతావుల విస్తరించి వ్రాయబడెను సోమనాథుని రచన ముందా రచనలు పనికిరావు అతడా కథకు జేసిన వ్యాఖ్యాన మనముమేయము దౌత్యము సూచికగా పోనునాథుని యౌత్కష్ట్యము చెప్పుటకే యిట్లు వ్రాయుట

= వి అక్టోబరు 193% దసరానంచిక్ష అం్రవ్యతిక (భార)

వ్యాసాలు జజ |15

అల్లసాని పెద్దన - మనుచరిత్ర మనుచరిత్రలోని విశేషములమ జెప్పుటకు ముందు సపెద్దవ ఆరంభ పద్యము లందు జూపిన చమత్కారములను నిరూపించెదను శ్రీవక్షోజకురంగనాభ మెదప్నై మొదలుగా గల మనుచరిత్రయందలి మొదటి పద్యములు అందథికి తెలిపినవి విష్ణువు లక్ష్మీదేవిని కాగిలీంచుకొనినప్పు డామె వక్షోజములందలి కస్తూరి ఆతని రొమ్మున కంటుకొనగా నది చూచి విష్ణువు లక్ష్మీదేవితో భూదేవిని గూడ ్రీతిమై తన వక్షమున నుంచుకొన్నాడో అని నమస్కరించునట్టి సనక సనందనాదిభక్తశ్రేణికి తోచు రాబీవాక్షుడు శుభదృష్టితో కృష్ణరాయల వీక్షించు(గాక అని మొదటి పద్యము నందలి అర్ధము సనందనాది భక్తులు విష్ణువు వక్షమునకంటుకొన్న కస్తూరిని చూచి భూదేవి యని భ్రాంతిపడిరి ఆజన్మ (బ్రహ్మచారులైన సనకసవందనాదులు ఆలింగన సమయచిహ్నితమైన కష్తూరిని జూచి అట్టి విలసము నెలుగనివారు గనుక భూదేవియని తలచుట ఎంతయు సమంజనముగా నున్నది. కస్తూరికి పరిమళము లక్షణము ఆ లక్షణము భూమియందుకూడ కలదు గ్రీష్మానంతరము తొలకరి వానలుపడగనే భూమినుండి అపూర్వ పరిమళము వెలుపడుచుండునని కవులు వర్షించుచుందురు ఈ సాదృశ్య లక్షణము కూడ సనందనాదులు కస్తూరినిజూచి భూదేవియని తలంచుటకు కారణమైయుండును. పెద్దన విష్ణువునందు కేవల లక్ష్మీపతిత్వమునేకాక భూపతిత్వమును కూడ స్ఫురింపజేయుటచే ఆ దేవుడు ధనమునేకాక సామ్రాజ్యమును కూడ కృతివతికీయవలెనని కవి నూచించుచున్నాడు రాబీవాక్ష్సు డను పదము కరుణారససముత్సుల్ల నుందరవదనారవిందుడయి విష్ణువు రాయలను జూచు( గాక అను ఆీర్వాదమును స్ఫురింప జేయుచున్నది మతియు ఇట్టి (భ్రాంతి కృష్ణ్ణాయలవారి కెన్నడు కలుగకుండుగాక యను కవి అభిలాష కూడ ఇందు వ్యక్తమగుచున్నది “అంకముజేరొ అను పద్యమున విస్నేశ్సరస్తుతి చేయబడినది. బాలుడైన విస్నేశ్సరుండు శ్రైలతనయాస్తనదుగ్రములానుచో బాల్యసహబమైన చాపల్యముచే శొండమున అవ్వలిచన్ను కబళింపంబోయెను. అర్ధనారీశ్వరుడు కావున నాతని కా రెండవవైపున అహివల్లభహారము లభించెను. అది చూచి బాల విఘ్నేశ్చరుడు మృణాళాయరమని శంకించి దానిని గ్రహూంచెను. మొదటి పద్యమువలె ఇందును కొంత ధ్రాంతికలడు లోకమున నెవ్వరికిని అననుభూతస్కృతి యుండదు. గణపతికి తలమా(త్రమే. ఏనుగు. అతడునాగహారముముగాంచి మృణాళాయరమని శుకించెను. ఉల్లమునందు నక్కటిక మూనుట అను పద్యమున హృదయమున దయబూనుట మీ కులమందు నేటికి చూడం జాలితిమి అని వేళాకోళముచేయు పార్వతి మాటలకు చిరునవ్వు నవ్వుచు శాంబరీభిల్లుడైన శివుడు కిరీటిని పాశుపత దివ్యశరాఢ్యుని గావించెను. ఇందు శివుడు దయాసముద్రుడును పాశుపతమువంటి ఆమూల్యవస్తువులను భక్తులకొసంగు వాడును, అగుటచే. రాయలకు అలీష్ట శభ ప్రతిపాదియగుటలో వింతయేమున్నది? 115 విశ్వవాథ అనంకలితపాహిత్యం

శాంబరీ భిల్దుడనుటచే గంధర్వుడు శాంబరీ మహిమచే (ప్రవరాఖ్యుడగుట సూచితమగుచున్నది.

ఈ విధముగా మొదటి మూడు పద్యములందును ఏదో యొకవిధమైన భ్రాంతి గోచరించుచున్నది మనుచరిత్రయందలి పూర్వకథలో (ప్రవరాఖ్యునికి ప్రాముఖ్యము అతడు శుద్ధవైదికుండు ఆకార సౌస్టవమును జూచి వరూధిని ఆతడు విలాసపరుడని (బ్రాంతిపడెను ఈ భ్రాంతిని సూచించుటకై పెద్దన ఈ మొదటి పద్యములు మూడింటిలో ట్రాంతిని కలిగించెనమోయని అనిపించును

ఆధునిక విమర్శకులు ఉక్తిప్రత్యుక్తిలో సాగసున్నదని తలంతురు అది నాటకీయముగా నున్నదనియు వారు. చెప్పుచుందురు నిజమునకు నాటకమున కది ప్రాణము కాదు పాళ్ళాత్య నాటకములకైనను భారతీయ నాటకములకు అది ప్రాణముకాదని నిశ్చితముగా చెప్పవచ్చును భారతీయములైన నాటకములలో ఆగామివిషయ సూచనకు ప్రాధాన్యము హెచ్చు. సంస్కృత నాటకములందు పెక్కుచోట్ల గండమను అంగము కల్పింపబడు చుండును. ఇది సూచ్యార్థరూచనము ఇట్టి వాని తోడనే నాటకము నిర్మితము కావలెనని ప్రాచ్యనాటక కర్తల అభిప్రాయము పెద్దన అట్టి పద్దతిని అవలంబించి తన ప్రబంధమును ఒక నాటకము మొదలు పెట్టినట్టు మొదలుపెట్టెను మొదటి పద్యమున (భ్రాంతి అక్కటజలేనిచోట (భ్రాంతి కవబడుచున్నది రెండవ పద్యమున అననుభూతస్మృతి ప్రాపణము కనబడుచున్నది మూడవనపద్యమున భ్రాంతితెలిసి చేసిన హేళన గోచరించుచున్నది ఇంక వరకును పెద్దన కావ్యారంభము నందలి చమత్కారమును చెప్పితిని ఇంక నందలి విషయమును వివరించెదు

నాకు చాలరోజులవజుకు ఆముక్తమాల్యద పారిజాతాపహరణము వసుచరిత్ర మున్నగు ('ప్రబంధములలో కంటె మనుచరిత్రలోకల వైళిష్ట్య్ర మేమి అనుసందేహము కలుగుచుండెను ఈ ప్రబంధము (వ్రాసిన పెద్దనకు ఆం(ధ్రకవితాపితానుహ బిరుదు మేమిటి” దీనికి రాయలవారి పక్షపాతమే కారణము అవ్యము కాదనుకొంటిని తరువాత పదునైదేండ్లలో నా అభిప్రాయములు మాటినవి

పెద్దన దేవతాస్తోత్రమైన పిమ్మట తన గురువైన శరకోపయతిని స్మరించెను తరువాత వనబాక్షోసము వామలూరుతనయునొ అను పద్యములో తన కభిమాన పాత్రములైన సంస్కృత కవుల స్తుతించెను. సిమ్మట వ్యాసరచితభారతాన్నూయమాం(ర్రబాషగ నొనర్చి జగతి పొగడుగనిన నన్నపార్యు తిక్కనన్‌ కృతక్రతు శంభుదాసు నెజ్జసుకవి తలతుభక్తి అని స్మరించెను ఇతనికి పూర్వమింకను పలువురు మహాకవు లుండిరి అయినను పెద్దన వారి నెన్వరిని స్మరించి యుండలేదు పెద్దన శ్రీనాథుని నుండి పెక్కు పలుకుబడులు అలవరచుకొనెనని చెప్పుదురు మనుచరిత్రలో శ్రీనాథుని అనుకరణములు పెక్కుచోట్ట్ల కానవగును అయినను పెద్దన శ్రీనాధుని సేరెత్తి స్త్పోతముచేయలేదు ఇది కృతఘ్నతకాదా యనిపించును కాని పెద్దన శ్రీనాథుని ముతింపనక్కజలేదు అతడు తిక్కన ఎజ్జనలను బీర్కొమటయే గొప్ప. అతడు కవితాపితామహుడు ఇచ్చట పితామహ శబ్దము (బ్రహ్మయని అర్థముకలదే కాని తాతయను నర్ధముకలది కాదు పెద్దన ఒక మాత్న కవితామార్గమునకు ప్రష్ట్ర అందుచేతనే అతడు కవితాసితామహుడైనాడు వ్యాసాలు నాం 17

నన్నయకు పూర్వము కావ్యరచన లేదని విమర్శకులు చెప్పుచున్నారు ఏదో యొక విధమైన పద్యరవన అప్పుడుండెనని శాసనములు సాక్ష్యమిచ్చుచున్నవి నన్నయ తనకు పూర్వ మున్నదంతయు పరిశీలించి సంస్కృతమునుండి పదచ్చందో లక్షణాదుల నెరవు తెచ్చుకొని ఒక గొప్ప కావ్యము రచించెను తరువాత తిక్కనాదులు స్వష్రతిభానుగుణముగా కావ్యరచన సాగించిరి

ఈ విధముగా తెలుగు కవు లెంతమంది యున్నను రచనా విశేషమును బట్టి వారిని రెండు తెఆగులుగా విభజింపవచ్చుమ చిక్కని వాగ్వృత్రికలవారు పలుచని వాగ్వృత్తి గలవారు నన్నయ ఇందు మొదటి తెగకు చెందును నాచన సోమనాథుడు శ్రీనాథుడు "పెద్దన ఈ పద్ధతిని అవలంబించినవారీ తిక్కన రెండవ పద్దతికి చెందినవాడు నన్నయ తిక్కనల పద్యములను బాగుగా పరిశీలించినచో ఈ రచనాతారతమ్యము గోచరించును

“నిండుమనంబు * ధారుణి రాజ్యసంపద మదంబున..” (సభా) ఇవి రెండును నన్నయ పద్యములు ఇవి నిండునదివలె (ప్రవహించుచున్నవి ఇందు గణ్రస్తారము నమసరించి శబ్దములు కూర్చంబడినవి అన్ని పద్యములందును ఒకే రకమయిన విరామములు గోచరించును. తిక్కన పద్యము లిట్టుండవు. ఈ పద్యమును చూడుడు

“నోవన్నిమయము ఇందు గణము లున్నవిగాని ఉన్నట్లే తెలియదు తిక్కనగారి పద్యములన్నియు పొడిపొడిమాటలలో కూడియుండను శైలి జీవలక్షణము దాని నమసరించి శబ్ద్బములకూర్చు కాన్చించును ఒకానొకైలీ విశేషమునకు కవి జీవలక్షణమే ఉత్తరవాది. ఈ శైలి ఇట్టు ఎందుకుండవలయుననని తగాదా పెట్టినచో మూర్జత అనిపించుకొనును

మొత్తముమీద తేలిన సారాంశమేమనగా కవితారచనలో గణ(ప్రస్తారము ననుసరించి శబ్దములను పంపకముచేయుట జబీవలక్షణానుసారముగ శబ్దముల నేరుకొనుట అను రెండు పద్దతులు కాన్సించును ఇందు పెద్దన్నగారు (ప్రథమ వసమునకు చెందినవారు శ్రీనాథుండుకూడ ఈ పద్దతికి జెందినవాడే. ఈ ఇరువురి కవిత్వ తారతమ్యమరసినచో పెద్దనగారి రచనలోనే కొంత వైశిష్ట్రము గోచరించును అందుచేతనే శ్రీనాథుని శిల్చనైభము కావ్యరచనాపద్దతి అనువానియందు పెద్దనకు ఎక్కువ అభిమానములేదు మటియు కాలమునుబట్టి అతడు ఈతనికి మిక్కిలి సమీపమున నున్నవాడు ఈ కారణముచేతనే పెద్దన అతని నామమును స్మరించి యుండలేదేమో” అతడు కవితా రచనలో భిన్న సంప్రదాయముల ననుసరించిన మహాకవులనే స్మరింపనెంచి యుండును

పెద్దన కావ్యమునకు మనుచరిత్రయవి లోకవ్యనహారమున్నను. కవి పెట్టిన పేరు 'స్వారోచిషమనుసంభవము ఇందు ఒక్క కథకాక పెక్కు కథలున్నమాట వాస్తవమే. అందుచే ఇందు వస్తము లోపించినదని కొందరు తలంతురు ఇన్ని కథల నొక్క సూత్రమున స 'పెద్దన నేర్పు కాన్సించును ఇతరకవులు ఏ కథ కాకథనే (గ్రహించి రచన సాగింతురు పెద్దన అట్టు కాదు తాను వ్రాయదలచుకొన్న కథల నన్నిటిని ఆతడు చక్కగా కలొపెను 'మనువులలో స్వారోచిషమునుసంభవ మరయ రససమంచితకథలన్‌ విననింపు అని రాయలవారు తనతో చెప్పినట్టు పెద్దన తెల్పియుండెను అ రససమంచితమైన కథల నన్నింటిని ఏకకావ్యముగ అనుసంధించుట లోనే పెద్దన నేర్పు గోచరించును ఆంధ్ర వాద్మయమున ఇట్టు కథా సంఘటనము చేయగల్లిన మహాకవు లిద్దరే ఇద్దరు ఒకడు నాచనపోమనాథుండు. రెండవవాడు పెద్దన 118 విశ్వవాథ అవంకలితసాహిత్యం

మనువులు పలువు రున్నారు వైవస్వతుడు సూర్యుని నుండి జనించినవాడు ఉత్తముడు మొదలైనవారు బుషులు మనదేశములో కాలనిర్ణయము పురాణ గతము ఇప్పటి విమర్శకులు పురాణమునందలి కాలనిర్ణయమును 'త్రోసిపుచ్చుచున్నారు. నిజమునకు మన దేశమందలి పూర్వకాల చరిత్రలను పురాణము నుండియే తెలిసికొనవలెను ఒక్కొక్క మమవుకాలమునకు మన్వంతరమని పేరు ఆ మనువు శాసన మాకాలమున శిరోధార్య నుగుచుండును అది ఒకవ్వుడనునరింప( బడదు అనుసరించుట అనునది శిష్టులందే యుండునుగాని షపామావ్యజను లందుండదు

మనవారు కాలమును నాలుగు యుగములుగా విభజించిరి నవగ్రహములు ప్రతినిమేషమును. దిరుగుచుండును అవి ఆగవు కాలనిర్ణయము కూడ నిత్యము సాగిపోవుచునేయుండును శుభాశుభము లొకదానివెనుక నొకటి వచ్చుటయీ కాల స్వరూపము. అది నాలుగు భాగములు కలియుగములో ధర్మము పతితము మలల పెద్దకాలమునకుగాని అది పరిదిద్దబడదు. దానివి శాసించువాడు మనువు మనువు ఎట్టివాడు కావలెను?

అతండు దేవాంశసంభూతుడు కావలెను అతడు భారతదేశ మందలి ప్రజలను శాసించును ప్రజలు అన్నము తినవలయును. భూమి పంటలు పండవలయును ఇవి అన్నియు జరిగినగాని పరిపాలన (ప్రవృత్తి సరిగా నుండదు వీని నన్నింటని కలిగించువాడు మనువై యుండును ఇంకొకడా అధికారమునకు పనికిరాడు అవతారము దైవలక్షణము కలది అందుచే మనువునందు దైవబ్రాహ్మణ పప్రభుతానుభావము ఉండవలయును ఈ అంశముమ (గ్రహించిన వాడు పెద్దన తాను వర్లింపదలచిన మనువునందు యీ సంస్కారము లన్నియు నుండునట్టు చూచి కథాసంఘటనము కావించినాడు మనుచరిత్ర యందలి గొప్ప రహస్యమిదియే ఇందలి కథలను చూచినచో ఈ ్రబంధమున ఇన్ని కథల కూర్చే మిటనిపించుమ కాని పెద్దన ఆదర్శప్రాయుడై మనువునందుండ వలసిన లక్షణము లన్నియు సంఘటించుటకై అన్ని కథలను కూర్చినాడు

= ఆప్టదిగ్గదములు. 26-22-2957 అనదిగ్గబు నర్ధంతినమితి (౧960) కృష్ణదేవరాయలు

విజయనగర మహాసా(మ్రాజ్యమును పాలించిన మహాచక్రవర్తి తుళువ వంశజుడు నాగలాంబా నరసానాయకుల కుమారుడు, కవి పండిత పోషకుడు మహాభావుకుడు పెద్దన్నగారి మహాకవిత్వ లక్షణము తెలిసికొని ఆయన వాం(ధ్ర కవితా పితామహుని జేసిన భావుక చక్రవర్తి, తాను స్తయముగ గొప్ప కవి ఈయన రచించిన (గ్రంథములు * మదాలసా చరిత్ర సత్యావధూ ్రీణనము సకలకథా సార సంగ్రహము రసమంజరి జ్ఞాన చింతామణి ఉషాపరిణయము జాంబవతీ కల్యాణము ఆముక్త మాల్యద. ఉషాపరిణయ జాంబవతీ కల్యాణములు నాటకములు వీనిలో గీర్వాణ భాషలో రచించిన జాంబవతీ కల్యాణమును ఆం(ద్రమున రచించిన ఆముక్తమాల్యదయు మాత్రమే ఇప్పటికి లభించినవి వ్యాసాలు. నవలా శీ | 8

శ్రీకృష్ణదేవరాయలు (వ్రాసివ ఆముక్తమాల్యదా (గ్రంథ మూంద్ర భాషకు బనారసు పట్వచీర దానినిండ బంగారపు పువ్వులే దానికి వెడల్పైన జరీ అంచు గలదు ఆ యంచే మాలదాసరి కథ ఈ (గ్రంధమునందు మాలదాసరి కథ లేనిచో శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వట్టి కవియై యుండెడివాడు మాలదాసరి కథ వ్రాయుటతో మహాకవి యని చెప్పవచ్చు నన్నట్టున్నాడు ఆయన వట్టి కవికాడు_ ప్రాడకవి ప్రాడకని యనగా తాను రచించిన రచనయందు భాషా పాండిత్యము పద్యవు బిగింపు బహు భాషా శబ్దముల ప్రయోగము ఊహలోని గడుసుదనము ్రొత్తదనము సర్వశాస్త్ర పాండిత్యము తచ్చాస్తగత విషయములు రచనలో నిముడ్చుట మొదలైన విషయము కలదని ద్యోతక మగుమ శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు మహాపండితుడు రాజు పండితు డగుటలో నాళ్చర్యము లేదు అందులో నా కవి కవిపండితపోషకు డైనచో తన్ను దర్శింపవచ్చు కవి పండితు లందరివద్ద సర్వశా(స్త్రగత మహా విషయములను వినుచుండును ఆయన కంటె బహుశ్రుతు డుండడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కవి యనినతోడనే వర్షనాశక్తి గలవాడని యర్థము ఆయన కున్నంత వర్షనాశక్తి యాం[్ర కవులలో మరియొకనికి లేదు ఈయన నర్గనాసారువు వర్లనోన్న్మాది ఈ వర్లనా శక్తి ఎవని కుండునో యతడు నిజముగ కవిశబ్బవాచ్యుడు వర్షనాతిశాయి. కథా కథన సూచ్యార్థ సూచనాది శిల్ప పారంగతుడు నుహాకవి ఈయన వర్షనాశక్తి న్యవధిమీరివది ఈయన తనకున్న వర్లనా శక్తిని సమృద్రిగ నెరిగినవాడు కూడను విల్లి పుత్తూరు వర్షన మధురాపుర వర్షనములయందే వర్షన యందలి తన సర్వంకషమైన ప్రజ్ఞను చూసి యంతటితో చాలక (గ్రీష్మ వర్గా శర ద్వసంత బుతువులను యథేచ్చముగ నర్షించెను బుతువర్షనలు తొలుతనే యాదికని సమృద్దిగ చేసెను అంతటి యున్నత స్థాయికి శ్రీకృష్ణరాయలవారి వర్లనలు పోకపోయినను జౌన్నత్యమువందు కించిదూనములే కాని ఏ మాత్రము తక్కువని కావు ఈయన వర్ణనములలోని పాగ సేమనగా లోకమును సమృద్ధి చూచుట ఇంచుమించుగ స్వభావోక్తి యగుచుండగ తత్పరిశీలనాగత విషయములను రూపకాద్యలంకారముల జొప్పిలచుటచేతను శబ్దములు కూర్చుటలో నెడము లేకుండ గూర్చుటచేతను ఆశబ్దములు కొన్ని మిక్కిలి దేశ్యములు కొన్ని నైఘుంటుకములు వగుటచేతను మరియు నంతటి భానన యంతటి యూహ యొక పద్యమునకు సహజముగ వేర్చడు శ్లిష్టత చేతను ఆముక్తమాల్యదా (గ్రంథము మహా ్రౌడమైనది క్షిష్టఓ= యనగా నేకపద్యస్థితమైన వ్యాకరణగత బహు విషయముల సంయోజనము చేసికొనవలసి వచ్చుటయు నన్వయముకొరకు పది శబ్దములను పరామర్శింపవలయుటయును - ఇదియే క్షిష్ట్రత్వము ఈ క్లేశము. అముక్తమాల్యద్మ యందు సమృద్ధిగనున్నది ఇట్టి కష్టము మురారి యందు కూడ ఉన్న దందురు. కాని మురారియందు మధురములైన దీర్ణములైన సమాస రచనములచేత మిక్కిలి తక్కువ ఆముక్తమాల్యదయందు చిన్ని చిన్ని మాటలతో పద్య మంతయు పొదుగుటచేత నీ క్లిష్టత ఎక్కువగు చున్నది. ఒకవేళ సంస్కృత సమాసము లున్నను వాని కూర్పు కూడ క్లిష్టముగనే యుండును ఈయన సంస్కృత సమాసములు కూడ సంస్కృత వ్యాకరణ పరిజ్ఞానహీనునకు తొందరగా పాడగట్టవు ఇరమ్మదీకృత = ఇరమ్మద మనగా మెరుపుతీగ. విద్యుత్తటి త్పాదామనీ శబ్బములకున్న (ప్రాచుర్యము 120 లాలా విశ్వనాథ ఆనంకలితసాహిత్యం

దీనికి లేదు 'పునారచితి - పునః రచిత (విసర్గసంధి) జిఘృక్ష ఊర్జస్వలుడు అహిపకల్ప _ అహి కల్చయన్న శబ్దము సులభముగ నర్ధము కావచ్చును నడుము ప కారము చేర్చునప్పటికి సామాన్యున కుక్కిరి బిక్కిరి యగును ఇట్టి సంస్కృతము లనేకములు తెలుగులు కూడ గడుసుగానే వాడును - అంపపెన్సెలగతి పాలమరులు జావడములు చుఆపుచ్చును ఠింగణావు ఉలుపాలు ఓహరి సాహరి గోర్రుచ్చులు ఎఆసంజకుంకుము పాకలపు టేనుగు మొదలైన యచ్చతెనుగు శబ్దములు ఇవియు గాక ప్రాంతీయములైనని వృత్తికారుల వాడుకొను శబ్దములు - అనగా కృషికులు వడ్రంగులు చెప్పులు కుట్టవారు అగసాలులు మొదలగువారు వారి వారి వృత్తుల యందు వాడుకొను శబ్దములు- వీని నన్నింటి నీ కవి ప్రయోగించును. అందుచేత నీయన కావ్యము వ్యాఖ్యా సాపేక్షము వ్యాఖ్యా సాపేక్షత్వ లక్షణముతో బాటు నిర్హుష్టప్రతి లీకపోవుట కూడ ఏతత్కావ్యార్థావగతికి కొంత ప్రతిబంధకము ఆ

ఏభాషలోనైనను (ప్రధానముగ సంస్కృతాం[ద్రభాషలయందు సర్వకావ్యముల నొకటీ దృష్టితో చూడరాదు కవిత్రయమువారి రచనను చూచివట్టు ప్రబంధ కవుల రచన చూడరాదు కవిత్రయముతో పోల్చి చూడదగినవారు పోతన భాస్కరుడు మొదలైన పురాణేతిహాస కర్తలు నాచన సోమవను పోల్చవచ్చును కాని ఆయన యౌచిత్యముచేత కవిత్రయము వంటివాడు, రచనచేత ప్రబంధకవులకు దగ్గరి వాడు ఒక విశిష్టమైన ప్రబంధ ర్వని కల్పనాశక్తి యందు పెద్దనగారివంటివాడు. తిక్కన కావ్యము లన్నియు వేరు వేరు గణములుగ చూడవలయును అట్టు చూచినచో ఆముక్తమాల్యదవంటి (గ్రంథ ముదియే ఇచట నౌచిత్యాది పరిశీలన, కథాకథన శిల్పవిచారణ, పాత్రముల తీర్పు మొదలైన విషయముల పెట్టుకొనరాదు అవియు నుండవచ్చును వానికి (ప్రాధాన్య వివక్ష తక్కువ (ప్రతిపద్యము యొక్క భావము ఆ భావమును చక్కగ (గ్రహించి యా యూహయందు నా పద్యరచనయందు నా కల్పన యందు భావుకుడు రమించవలయును అట్టి రమణశీలురయిన భావుక బాహుళ్య్ళముచేతనే యాముక్తమాల్యదనిలచినది

ఆం(ధ్రభాషలో శబ్దప్రధాన రచనా వైశిష్ట్యము కలవారు మువ్వు రున్నారు ఒకడు నాచన సోమన రెండవవాడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు మూడువవాడు తెనాలి రామకృష్ణకవి అలంకారికు లోజస్పౌకుమార్యాది గుణములను చెప్పవచ్చును. వాని నందం దిచ్చటకూడ పొసగింప వచ్చును కాని ఈ ముగ్గురును వా రేరి తెచ్చుకొను శబ్దములు వారివే వారి కూర్పు లక్షణము వారిదే తడద్లధవముచేత భాసించు నొక విశిష్టమైన శైలి వారి పొంతము అది మరెవ్వ రమకరించ రానిది అమకరించరాని లక్షణములలో పాండురంగమాహాత్య్మము మహత్తమమైనది ఆయన శబ్దముల కూర్సీ వేరు ఆముక్తమాల్యద జిలుగుపని చిన్ని చిన్ని శబ్దములు కూర్చి చేసినపని ఇది యొక విలక్షణమైన (గ్రంథము కృష్ణాయ లెంత కవియో యంతటి మహారాజు తాను చక్రవర్తి, సర్వంకషమైన రాజనీతి తెలిసినవాడు అందుచేత తన కావ్యమునందు యామునాచార్య నర్షనమునందు తన రాబనీతి యంతయు చెప్పినాడు. వ్యాసాలు. _వరవానవవాాలా. శీ 2 |

శ్రీకృష్ణరాయల వర్ణనలోని రహన్యములు కొన్ని విచారించినచో ఆయన మనోలక్షణములు చమత్కారములైనవి. భాసించును. పురనిర్మాణ మెట్టుండవలయునో శిహము లెట్టుండవలయునో _ వివరించి విలుపుత్తూరిని రమ్యముగా వర్లించినాడు తల బక్షచ్చట (గ్రుచ్చి బాతువులు శేదారంపు గుల్యాంతర స్థలి నిద్రింప(గ జూచి యారెకు లుషస్నాత 'ప్రయాతద్విజా వలి పిండీకృత శాటికల్‌ సవిదదావాసంబులం జేర్ప రే వుల డిగ్గన్‌ వెన బాజువాని( గని నవ్వున్‌ శాలిగోప్యాఘముల్‌ అనునిది (వ్రనిద్దమైన వద్యము బాతులు మెడ మలచి వీపుపైన బెల్టీకొని నిదురబోవుచుండగా వానిని జూచి యారెకులు (బ్రాహ్మణులు స్నానము చేసి వస్త్రములు పిండిపెట్టిరని పొరబాటు పడిరట. ఇది చాల చమత్కారమైన కల్పన అరటి లోటలమ, పవసపహండ్లను చెరకు తోటలను, మావితోపులను కృష్ణరాయలు చిత్ర చిత్రముగా వర్షించివాడు 'మలయపుగాలి(దేలు వనమాలి విమానపతాక ఘల్సుమం చులియ బసిండి మువ్వగమి నొక్కొకమూటు గదల్ప నుల్కి మి న్నలము తదీయ హేమవరణాంచల చంపక శాఖలందు( బ క్షులు రొదసేయ. వేగెనని కూడుదు రల్కలు దీటి దంపతులో గాలికి ధ్వజప్తంభము. మీది చిరుగంటలు కదలినవి ఆ ధ్వనికి పనులు బెదరి కూసీనవి ఐనము తెల్లవారి ననుకొన్నారట. ఇది యొక చిత్రమైన వర్తన _ తెల్లవారు జొమున చల్లగాలి వచ్చును పక్షులు కూయును మరియు వెన్నెల రాత్రులైనచో నీభ్రాంతి పార్వత్రికముగా నుండుము. ఇట్టి సార్వజనీనమైన పార్వకాలికమైన యొక యనుభూతి విశేషము చెప్పుట యొక మహాకవితా లక్షణము ఇట్టు సుఖముగా వర్షనలు చేయును, మరల కష్టములైన కల్పనలు చేయును ఆడుగుననుండియుం బదిలమై చదలంటెడుకోట నొప్పు ప్రోల్‌ చెడనికడంక దంచనపుంజేతుల గంగమగోసె దూజంగా నడుమన యున్కింజేసి యల నాకపురిన్‌ సరిక్రై పెనంగి లా వెడలంగ బట్టి 'వ్రేయుటకు నెత్తై నవన్‌ జను మల్లు పోరిలోన్‌ ఆ మధురాపురమును స్వర్గపట్టణమును నిద్దరు మల్టులు స్వర్గపట్టణ నును బెట్టిని మధురాపుర మను జెట్టి సై కెత్తెిను స్వర్గమును జుట్టి లంగోటా కట్టెను ఆ లంగోటా గంగానది తొడమీది లంగోటాలోనికి చేయి దూర్చి ప్రతి జోదును నేల బడవేయుట మల్లయుద్ధమునందు సహజమైన లక్షణము ఈ మధురాపురమను మల్లుడు తన దంచనపు చేతులతో గంగయను లంగోటాలోనికి చేయి పోనిచ్చి వానిని క్రింద పడవేయబోవుచున్నా డనుట దంచనము లనగా నినుపగొలుసులు వేసిన పెద్దరాళ్ళని లేదా కోటపై నున్న శతఘ్ను లని ఇది యొక చిత్రమైన వర్షన శరీర వ్యాయామాదులతో కాలము గడుపుట రాజులకు సహజమైన లక్షణమే కదా ఈ కవి పూర్వ సంస్కృత మహాకవుల కావ్యము లన్నియు నెరిగి తన భావముల ఛాయలు వానిని పట్టీ తీర్చికొన్నమ స్వతంత్రమైన కల్పనలు చేయువాడు. కాళిదాసు 122 విశ్వనాథ అనంకలితసాపాత్యం

కుమారసంభవములో హిమవత్పర్వతమును వల్లించుచు పర్వతము నడిమి భాగమున నున్న మేఘములవలన క్రింద వానలు కురియుటయు, పైన నెండలు కాయుటయు వర్ణించెను అట్టీ యాోయనయు అపురి సౌధ వీథి నధరాధర భూముల గర్జ మున్నుగా నాపయికి న్వినంబడని యట్టుగ వ్రాలు ఘనాళిః దార్చిలీ లాపరతన్‌ ఘటింపుదురు లాస్యము సేయగ మేఘురంజినా లాపము: జేసి పోషితకలాపి. గలాపి కలాపకుంతలలో ఆ యూరి మేడ లంతయెత్తున్నననుట మేడ పై భాగమున నున్నవారికి మేఘముల యురుమే వినిపించదు అచట పెంపుడు నెమళ్ళాడుటకు తత్రత్యలైన స్త్రీలు పెంపుడు నెమళ్ల నాడించుటకు మేఘరంజి రాగాలాపన చేయుదుదు ఈయన వర్షనలకు కాటుక చేయుట దగ్గర నుంచి వస్తువే స్త్రీలు దీసము వెలిగించి పైన కంచ మిడి యా కంచమునకు బట్టిన నల్లని మకిలి గీసి యాముదము కలిపి కాటుకగా బెట్టుకొందురు - ఘనగత శంపగంచమిడి కాటుక దీర్చి పునుం గినోష్మ తట్టినది యలంది కృష్ణరాయలనాటికి రెడ్డకు రాజ్యము లేదు రాజ్యములు పోయికూడ జనములు రాచరీవి వదలలేరు కదా అట్టి రెడ్డను శ్రీకృష్ణరాయలు గురుగుం జెంచలి. దుమ్మి లేందగిరిపాకుం దింత్రిణీపల్లవో త్కరముం గూడ బొరంటి నూనియలతో( గట్టాని కుట్టారునో గిరిము ల్మెక్కి తమిం బసుల్‌ పొలమునో( (గ్రేపు ల్మెయిన్నాక మే కెరువుం గుంపటిమంచ మెక్కిరి ప్రభుశ్వైకాస్తి రెడ్డజ్హడిన్‌ అను పద్యమున అఆక్షేపించుచున్నాడు ఈయన వర్ణనా శక్తి బుతువర్షనలయందు మితిమీరిపోయినది రయమున నృష్టికై యొదిం౧ రచ్చలపై విధియింతు రుగ్రతన్‌ హయపతిమీండ దంతిపతి నాతనిపై నృవతిం గబాదిని శ్ల్హయముల మొత్తులాడుదురు, మట్పొకయింతయు విప్ప విచ్చుమొ గ్గయి మటి పాసిపోదురు సమస్తదిశాగతులైన యర్వగుల్‌ో వాన కురియుచుండగా తఅ దాచుకొనుటకు రచ్చచావడులందు జేరి యచట నళ్వపతి గజిపతి నరపతుల తారతమ్యముల గూర్చి కుమ్ములాడి వాన వెలిసినంతనే వారి కేమియు పట్టనట్లు వెడలిపోవుదురట _ వానవచ్చు చున్నదని చెట్ల క్రింద నిలబడగా పూర్వము కురిసిన వానజల్సు నీరు కొమ్ములనుండి వారి మీద బడి పాంథులను తడిపెనని యొక [ము వరప్యనుల. కల్కి లోట దొలుని. ల్రీరులు కంచముం బల్బదీరితుల్‌ గడపల వెళ్ళిరా. బొగలకావిరి (బ్రుంగిన వుల్‌ గృహంబులె ల్లైడం గనుపట్టై నీళ్ల నిలయెల్లను ముంచి రసాతలంబుపై విడియంగ దండు డిగ్గిన సవిద్యుదురుస్తనయిత్నులో యనన్‌ో వ్యాసాలు వావ 23

చలికి భయపడి చేతులు కంచములో గడగికొని గడపలోపలినుండియే నీళ్లను వెలికి విసరుచున్నారు. రాజొంతః పురముయందు నివసించుచు నిట్టి యమభవ విశేషమును రా జెట్టు (గ్రహించె నన్నది యాళ్చర్యము ఇల్లిల్లు దిరుగ నొక్కింతబ్బు శిఖి యట్బె నే నింటిలో( బూరి యిడి విసరక రా(జదు రాంజిన రవులు కో ల్వాసాల గాని కల్గదు మటి దానం గలిగె నేని కూ డగుట మం దైన బెన్సొాగ సుఠ భుక్తి సేకూర దాభుక్తి కిడిన( (బ్రాగ్ఫోక్తలకె తీజు బహుజనాన్నము దీజ నారుల కొదవు. బునప్రయత్న మాజ్యపట ముఖ్యలయ మెన్న రాలయాంగ దారులయ మెన్న రంతిక కారజనిక పచన నాందోగృహిణి రామః బడక మరుండు వెడవెడనె యార్స్చ నొగిలి రజ్జడిని గృహులు ఏరు సాగిరి- ఏరువాక సాగిరని యర్ధ్హము ఏరువాక పున్నమయని వచ్చును ఆనాడు కృషికులు క్రొత్తగా నరక కట్టుదురు దానిని వర్షించినాడు గడ్డి పెరిగియున్న జీవుకుముళ్ళలో దున్నుట కష్టము ఎద్దులను. దున్నలను కట్టి కృషికులు దున్నుచుండగా నా దున్నలును వెద్దులును పడెడి కష్ట మెట్టినో యిట్లు చెప్పినాడు శ్రీకృష్ణాయ మహా్రభువు యమ మహిషము నెద్దయి పొలాలు దున్నుట తనకు తప్పినదని సంతోషించినదట శివుని నంది తాను దున్నకాక తనకు బురదలో దిగుట తప్పివదని సంతోషించెనట 'రవిం జూచి కుడుచువారలకును కృకలాసములకును దృష్టి మిన్నులనె నిలచె కృళకలాసములు ముదురు తొండలు ఈ దృష్టి భవభూతిది అల్ప జంతువుల స్వభావముకూడ నిట్టు నరిశీలించుట యొక విశిష్టమైన మనో లక్షణము ఆ వర్షములలో పక్షు లెంత బాధపడెనో యిట్లు వర్ణింపబడినది తడి తల డిగ్గి ముంప బడతం దుర టెప్పలంగన్ను వీడి వుల్‌ పొడుచుచు నీరు ముంగజల పోలిక ముక్కు(/గూడ నోర గొం తొడియుచు?. గూకటి. కజ్టసగ మొత్తుచు టెక్క విదుర్పు మున్నుగా వడ/కుటె కాక చేష్రడిగి పక్షము పక్షులు జానువుల్‌ సారన్‌ ఇది స్వభావోక్తి. ఇట్టు పక్షులను జూచి వ్రాపెనా యని ప్రశ్న పుట్టినచో చూడకుండ నూహచేతనే (వ్రాయువచ్చును ఈయన వర్ణనలలో వేట యొక్కయు, యుద్ధము యొక్కయు వర్ణనలు సమృద్దిగా నుండును ఇట్లే పర్వ వర్షనలు ముండును. కథలో కూడ వర్షనా చమత్కారమే యెక్కువగా మండును 124 _______టాలాలాం విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

శయనయొక్క గడుసుగా నిర్వహింపబడిన కథలు రెండున్నవి ఖాండిక్య కేశిధ్వజ సంవాద మొకటి, మాల దాసరి కథ రెండు

ఖాండిక్యుడు కేశిర్వజుడు నిద్ద రన్నదమ్ములు, మిథిలా పతులు. వా రిద్దరు రాజ్యము కొరకు యుద్దమాడిరి. ఖాండిక్యు డోడిపోయి పారిపోయెను ఖాండిక్యుడు మహాశ్రౌతి కేళిద్వజుడు (బ్రహ్మజ్ఞాని ఈ కేశిర్వజుడు తా నొక యజ్దము చేయుచుండెను యజ్ఞ ధేనువు.

పులు మఖశాలికా నికటభూముల మేయుచు నేటి వెంట బె

ల్లలమెడునీజముం దతిసి యామ్యపతాకన ఘర్మధేను వా

కెళవున నాడు వాలభుజగిం గని గోండ్రని యంగలార్చుచున్‌

గళత పంట [మైయ నుజుకం బిడుగుంబలె దాణి యుద్ధతిన్‌

గబ్బు సమక్షికంబయి. మొగంబడువ న్హరువర్షము ల్పడన్‌

(గ్రొబ్బుచు( గార్మాగిళ్ల రొదతో( జెజలాడెడు బొబ్బరింత--గా

డ్పుబ్బి విసంజ్ఞ గాంగ జెవు లూందిన వల్లవు డుర్వి. గూలంగా

వెబ్బులి గొంతు క్రోల్లజుచి పెల్లున నూర్మెడ (్రెళ్ల దా4టుచున్‌

తనువు. గొమ్ము గొరిజ గొవకుండ మలయుచు

జప్పుడెసంగం దోంక నప్పళించి

శోణితంబుం (గ్రోలుచునె నేర్పుమై ఘర్మ

గవిని గవికి నీడ్చు నవనరమున -

'పాలమరు లంది కూత లిడ భూసురు లన్నదిలోన వార్చి (మ్రాం

కుల తుద లెక్కి చప్పటులు గొట్టి యదల్ప(గ సాహిణీలు మా

వుల బజపంగ వైచి సెలవు ల్వెస నాకుచు. బోయె వృక్షమం

డలికయి. తేలుచున్‌ గుటగుటధ్వని పారి మలంగి చూచుచున్‌

జంతు స్వభావ మింత వింతగా వ్రాయువారు రాయలను మించి యుండరు ఒక పళువును పులి వేసికొని పోవుట లక్షమంది చూచియుండవచ్చును ఇట్లు కనులకు కట్టినట్టు చిత్రించగలుగుట యొక మహాశక్తి అ పులితోక పామువలె నున్నదట యముని యొక్క బావుటావలె నున్నదట దానిని చూచి యావు మెడలోని గంట(మైోగగా పరుగెత్తెను పులి మీదపడినంతనే యీగలు మూగు దాని గుబ్బుమొగ మడచెను ఆవునోటిపరకలు క్రింద పడెను కొచుచున్న గొల్లవాడు విసంజ్ఞుడై నేలపడెను పులి యా మెడ నదిమిపట్టెను పట్టి యావును మార్మెడగా బెడద్రోచి దాట్టుగా నావు యొక్క కొమ్ముగాని గొరిజగాని తనకు తగులకుండ గీటుకొనుచు పెద్ద (మైతగా తోక యాడించుచు నెత్తురు త్రావుచును గుహకు లాగికొనిపోవుచుండెను అప్పుడు పొలమరులు బొబ్బలు పెట్టిరి స్నానము చేయుచున్న బ్రాహ్మాణులు చప్పటలు చరచి యదల్చిరి రౌతులు గుజ్టాలతో పులివైపుకు పరుగెత్తిరి పులి భయపడి యావును వదలి గుర్రు గుర్రుమనుచు పెదవులను నాకుచు వెనుకకు తిరగి చూచుచు వెడలిపోయెను మూడు పద్యములలో నీ విచిత్రమైన సంఘటనమును జరిగిన కైదారు విషయములచేత కనులకు గట్టినట్టు వ్రాయుట యొక విలక్షణమైన కవితాశక్తి. అది యందరికి చేతనగునది కాదు ఈ యావు వధచేత యజ్దమున కంతరాయము వ్యాసాలు పా 125

జరిగెను దీనికి బ్రాయళశ్ళిత్తము ఖాండిక్యుడే యెరుగును ఖాండిక్యునివద్దకు బోయి (ప్రాయళ్ళిత్త మడిగి రావలయువము ఆ ఖాండిక్యుడు తనకు విరోధి కాని కేశిధ్వజుడు హరిణాజినోత్త రీయుడు విరాయుధుడునై ఖాండిక్యునివద్దకు పోయెను భాండిక్యుని యొక్క యనుయాములు కేశిధ్వజాని రాక ననుమానించిరి ఎందుకు వచ్చెనో తెలిసికొని తన రాజ్య మడుగు మనిరి భాండిక్యు డట్టు చేయలేదు (ప్రాయశ్చిత్తము చెప్పెను అతడు పోయి యజ్ఞమును పాంతము చేసికొని గురుదక్షిణ యిచ్చుటకు ఖాండిక్యునివద్దకు వచ్చెను భాండిక్యుని యనుయాయులు కేశిధ్యజుడు'బ్రహ్మజ్ఞాని అతడు (బ్రహ్మజ్ఞాన మర్ధించెను అంత కేశిధ్వజుడు బ్రహ్మవిద్య నుపదేశించెను ఈ బోధయందుకూడ నైస్ణవమే శ్రీ రాయలవారు బోధించిరి తరువాత కేశిధ్సజుడతని రాజ్య మతని కిచ్చెను. ఈ కథయందు కృష్ణరాయలు చేసినవి రెండు పులి పశువును వేయుటలో వర్ణనా శక్తియు (బ్రహ్మవిద్య బోధించుటలో నైష్ణనమత (ప్రతిపాదనముమ

విజయనగరరాజులు మొదటి రాజవంశమైన తరువాత వైష్ణవులైరి బుక్కరాయలనా డద్వైతులు. విద్యారణ్యముని శిష్యులు శ్రీకృష్ణరాయలనాడు శరకోపయతి వీరందరికి గురువు. తుదివరకు వైష్ణనమే నిలచెను ఈ యా ముక్తమాల్యదలోని కథలుకూడ ద్రావిడ ప్రబంధములలోని కథలే ఇది మహావైస్షను (గ్రంథము ఇందు విష్ణుచిత్తుడు తదితర మతస్థులను గెలిచెను ఆ గెలుచుట వట్టి పరమేశ్వరాను[గ్రహము ఈ విఫ్లుచిత్తుడు తోటమాలి మధుర పాండీడు రాజ్యము చేయుచుండగా శైవము మితి మీరిపోవుచుండెను ఆ కొలువులో గెలిచి వైష్ణవమును ప్టాపించుటకు శ్రీ మహావిష్ణువు విష్ణుచిత్తుని మధురకు బొమ్మనెను అతడిట్టనెను

స్వామీ నన్ను, వితః వురాపరితళానస్త (గ్రంథజాత్యంధు నా

రామక్ష్మాఖనన[క్రియా ఖరఖనిత్ర[గ్రాహితో ద్యత్కిణ

స్తోమాస్సిగ్ధకరు నృవద్భవనదాసు న్వాదిగా బంపుచో

భూమీభృత్సభ నోటమైన నయశంబు ల్మీకు రాకుండునే

గృహసమ్మార్ద్షనమో జలాహరణమో శృంగార పల్యంకికా

వహనంబో వనమాలికా కరణమో వాల్లభ్యలభ్యద్వబ

(గ్రూణంబో వ్యజనాతప(్రధృతియో (ప్రాగ్రీపికారోపమో

వృహరీ వాదము లేల లేరె యితరుల్‌ నీ లీలకుం బాత్రముల్‌

ఈ పద్యములయందలి రచనా శిల్పము విచార్యము. విష్ణుచిత్తుడు నిజముగా నపండితుడా? అయివచో నిట్టి దీర్ససమాసములతో తన భావమును చెప్పుటను జేయించుట యనౌచిత్యము గృహ సమ్మార్హనమో యన్న పద్యము ఫరవాలేదు ఏల ననగా నందులోనున్న మాటల సంస్కృతములైనను భక్తులు దైనందినముగా జేయు పను లగుటచేత నివి యించు మించుగా దైనంది నోపయుక్తములైన శబ్ద జాలములు తరువాత అనిన దద్భక్తి ఎద మెచ్చి యచ్యుతుండు అనుటచేత విష్ణుచిత్తుడు సహజముగా పండితుడే. వివయాతిశయము చేత తా నట్టు చెప్పకొనినాడని నమర్థితము కావచ్చును. విష్ణుచిత్తుడు సహజముగా మహాపండితుడైనచో విష్ణువుయొక్క మాహాత్మ్యము. తగ్గిపోవును ఇత డపండితుడైనచో

126 వననావాావవవావవాయవాావావాలాల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

పరమేశ్వరానుగ్రహముచేత శ్యతువాదమును నిరాకరించె నన్నచో విష్ణమాహాత్మ్యము మిక్కిలి భాసించును శాస్త్రయోనిత్వాతో అనుపపత్తేర్న మొదలైన వైయాసికి యెంత పరమేశ్వరాను[గ్రహ మున్నను విద్యావిహీనునకు రాదు తత్త్వము తెలిసి వాద్టెపుణిచేరి గెలువవచ్చును కాని యాతలివాడు ప్రయోగించిన శా(న్త్రపంక్తులు తెలియనైన తెలియవలయునుగదా ఈ పద్యము నందలి యౌచిత్య మెంతగా సమర్డించినను దానియందున్న దీర్ధసమాస (గ్రధనము రసభావౌచిత్య దృష్ట్యా సమంజసము కాదు కాని యాపద్యము మిక్కిలి గుంఫన సౌందర్యముకలది రసభావ నమృద్దములు కాని పద్యములు (గ్రథవనైపుణిచేత రమ్యముగా ముండును వానిచేత సామాన్యు లాకర్షింపబడుదురు కవిత్రయమును నాచన సోమన్నను పెద్దన్నగారిని వదలినచో నాం(ధ్రకవు లందరు పద్య(గ్రధన కౌశలవశులుగాని రసభావానుకూల రచనా రమణీయ శిల్పమార్గగులు కారు ఈ రహస్యము ధ్వని ప్రస్థానవేత్తలకు మ్యూత్రమే తెలియును

ఈ (గ్రంథము పెద్దన్నగారు (వ్రాసిరని యొక యపప్రధ కలదు ఆ యషప్రథ నానాటికి మాసిపోవుచున్నది ఈనాడు దానికి స్థితియీ లీదు రాయలవా రసమర్హుడు కాడు అపండితుడుకాడు ఇంత (గ్రంధము తనపేర (వాయించు కొనునంత లీరువు కాడు. ఉశ్రేక్షోపమలు జాతి పెంపెక్కగా రసికు లౌవనగా మదాలసచరిత్ర వ్రాసినవాడు భావ ధ్వని వ్యంగ్య సేవధిగా సత్యావదూప్రీణనము. రచించినవాడు శ్రతులనుండియు పురాణములనుండియు. నుపసంహితల నుండియు నేర్చి సకల కథాసార సంగ్రహము గుంఫించినవాడు అందుచేతనే నీ కాంధ్రభాషయసాధ్యమా యన్నాడు భగవంతుడు. పైగా శ్రీకృప్ణాయనికి తెలుగుబాసయందు ప్రేమ యెక్కువ తెలుగు బాసలో ఆయన మహాపండితుడు (గ్రంథ మంతయు నాంధ్రభాషా మహార్లన మథన జనిత రత్నములేకాని వేరు కావు.

ఈ (గ్రంథమునందు మరియు కొన్ని విశిష్టతలు కలవు. అచ్చముగా నది వైష్ణన (గ్రంథము శ్రీరాయలవారు పరమ వైష్ణవుడు శ్రీ తిరుపతివేంకటేశ్వరస్యామి భక్తుడు ఎంత భక్తుడనగా కలలో_కన్నడిన యాంధ్ర విష్ణువు నీ కల వేంకటపతి యిష్టమైన వేల్పగుట = తాను కోరిన యాముక్తమాల్యదా (గ్రంథము వెంకటపతికే యంకితము చేయుమన్నాడు

• ఒక్కొక్క సంకేతముగాక తడరయన్నే. గానే మూర్తి భేదమే తప్ప యా వేంకటేశ్వరస్వామియే యీ యంర్రవిష్ణువని యా భగవంతుడే చెప్పికొనెను ఈ రహస్యము శ్రీకృష్ణదేవరాయల వారికి. తెలియదా” తెలిసికూడ తిరుపతి వెంకన్నకే కృతి యిచ్చెను ఒక్కొక్క జీవున కొక్కొక్క మూర్తి యిష్టము ఒక్కొక్క సిద్దాంత మిష్టము అది జీవలక్షణము లోనిది పరమ వైువుడైన శ్రీకృష్ణూాయలు కావ్యాదియందు నిత్యజీవులైన యనంతుని గరుత్మంతుని విష్వక్సేనువి ప్రార్థించి. విష్ణుపంచాయుధములను. వర్ణించి. పన్నిద్దరాళ్వారులను. స్తుతించెను. ఇంత నైష్ణన ప్రపత్తి ప్రదర్శించిన యార్రధకావ్య మింకొక్కడు లేదు ఉన్నను ఆముక్తమాల్యదను మించలేదు

ఈ కావ్యమునందు మరియొక క్రొత్త విషయము ఆళ్వాసాంతముల యందలి గద్యము ఆం(ధ్ర కవు లందరు గద్యము వచనములో వాస్రినవారే గద్యమన్న ళబ్దమునకే వచనమన్నది రూఢార్థము ఈ యాముక్తమూల్యదా (గ్రంథములో గద్యము లన్నియు పద్యములే ప్రతి గద్య పద్యము. వ్యాసాలు ని 427

ఇది కర్ణాట ధరాధృతి స్రిరభుజాహినాక-

ఇది భూమండన కొండవీడు ధరణీభృద్దుర్ల-

ఇది పాత్రప్రహరేశ్వర ప్రభృతి బంహిష్టోత్కలానీక-

ఇది సింహాచల దంభకేపరి పదాభీష్టార్భనా-

ఇది యంధ్రోక్తి యథార్థామ యవనాసృక్సూర్ల-

ఇది వైరామన యావ నొననిధరాహీనాభ్ర-

ఇది నీలాచల నీలచేలక సుభద్రేందీవరా-

ఈ రీతిగా నారంభించబడును ఇది యొక విలక్షణత యీ కావ్యమునం దున్నది ఈ సర్వ పద్యముల శ్రీకృష్ణాయల యొక్క పరా(క్రమాతిశయములనే వర్లించునఃని శ్రీకృష్ణరాయలు గొప్ప యహంకారియని చారిత్రకులు చెప్పుదురు ఆ లక్షణము సర్శ మీ 'గ్రంథమునం దున్నది మనుచరిత్రములో లేని శ్రీకృష్ణ్ణాయల వర్ణనలు దీనిలో నున్నవి ఆ పద్యములన్నియు శ్రీకృష్ణదాయల యొక్క ప్కోత్కర్జాపాదకములే నిజమున కంతటి మహా(ప్రభువు తన్ను గురించి చెప్పుకొనినది స్వోత్కర్హగ్లా భావించుట తప్పు అది యథార్థమైన విషయము

ఈ కావ్యముపేరు విష్ణు చిత్తీయము. కాని శ్రీకృష్ణరాయలే దీని నొముక్తమాల్యద యని పిలిచికొనినాడు సర్వాశ్వాసాంతములయందు నాముక్తమాల్యద నాశ్వాసము - ఆద్యము ద్వితీయము తృతీయమునని చెప్పికొనినాడు విష్ణుచిత్తుడే పన్నిద్దరాళశ్వారులలో మొదటివాడు ఆయనమ పెరియాళ్వా రందురు ఈ విష్ణుచిత్తుని కూతురు ఆండాళమ్మ ఆమెకు మరియొక 'పేరు గోదాదేవి అరవములో చూడికుడుత్తాళ్‌ అని యందురు ఆమె తన తండ్రి పూదోటలో పూలుకోసి దండకట్టి యది తాను కొప్పులో పెట్టుకొని దానిని స్వామి కిచ్చు చుండె2ది ఈ స్వామి శబరి యెంగిలి మెతుకుల కలవాటుపడినవాడు ఉపభుక్తమైన మాూల్యమును స్వీకరించుటలో నాశ్చర్యమే మున్నది? ఆ శబరి ముసలిది కనుక తక కానా డేకపల్నీవ్రత మున్నది కనుక మానివేసెను కాని గోదాదేవి నెందుకు వదలిపెట్టును? ఈమెను పెండ్లి యాడెను ఈయమ్మవారి కథ యైదారీడాశ్వాసములలో నున్నది. మొదటి నాల్లాశ్వాసములకు నీ కథకు సంబంధము లేదు ఐనను (గ్రంథమును నా యనియీ పేరు పెట్టుకొనెను. అందుచేత గోదాదేవి కథయందు మా మటు తెలియుచున్నది

ఈ కథలో శ్రీకృష్ణరాయలు మాలదాసరికథ నిమిడ్చెను విష్ణుచిత్తుడు తనకూతు తమగ్గాని కత్యంత దుఖితుడ్డై తన దుఃఖము తనయూరి గుడిలోని దేవునికి చెప్పెను అప్పరమేశ్వరుండు తచ్చాందసంబునకు మందస్మితంబుచేసి మాలదాసరికథ చెప్పెను మాలదాసరికథ పరమేశ్వరుడే విష్ణువిత్తునకు చెప్పెను సాక్షాద్విషుమూర్తియే చెప్పిన కథ యెట్టుండును? జగన్నాథముగా నుండును

కథ వేయి విధముల చెప్పవచ్చును నన్నయ్యయు పెద్దన్నయు నిగూఢార్హములు వెనుకసెట్టి సామావ్యపాఠకునికి హృదయంగమముగా నుండుటకు కథ చెప్పుదురు తిక్కన

128 విశ్వనాథ అసంకలితసాహిత్యం

ప్రసంగచాతురి దీపింపనుక్తి త్ను ఒఖరీ ఎమేతముగా. కథ చెప్పును మరికొందరు కథాగత వర్షనాంశములు రమ్యముగా చేసి కథావస్తువు దీపింపజేయుదురు శ్రీ కృష్ణరాయ డొక్కడే కథలో జరిగిన విషయము కన్నులకు కట్టినట్టు వ్రాయగలడు ఆయనగారి యీ విద్య మాలదాసరి కథయందు కైలాస శిఖరము నంటినది. ఇట్టి కథానిర్వహణము పరభాషలయం దుండదు ఈ కథానిర్వహణము నందు శ్రీకృష్ణరాయల యొక్క లోకమునందలి పరమాల్ప విషయములనుకూడ పరిశీలించుట తాను యుద్దభూములను దర్శించుట, తన యొక్క తెలుగుభాషమీది ప్రొఢాధికారము. తన మహానైష్ణవ ప్రపత్తి = యీ గుణము లిన్నింటి యొక్క పరమ (్రాఢ మనోహర సమాహారస్థితి యా కథ ఈ కథ యాం(ధ్రసారస్వతము హిమాలయ పర్వతమైనచో నిది యొక మహాశిఖరము.

చెప్పరాని కులమువాడు విష్ణుభక్తుడాకడు కురుంగుడియను దక్షిణాది (గ్రామమువకు మూడు యోజనముల దూరపు బల్లెలో నివసించుచుండుము అతడు దినదినము కురుంగుడికిపోయి బ్రాహ్మవళలయందు మంగళ కైళికితో స్వామిని స్త్రతము చేయుచుండుము అతడు తోలు చఛొక్కాయు టోపీయు, శంఖచకశ్రాల వలె నున్న చెవుల పోగులు దీపస్తంభము చిటితాళము మొదలైనని ధరించి ప్రతిదినము కురుంగుడికి పోవును అత డానం దాశ్రవు లుప్పాంగ ప్రొద్దు తిరుగువరకు తాండనమాడును పొనవట్టము నుండి వెలికి వచ్చు నీ రెవరిచేతనో పోయించికొని త్రాగునము తన తంబురా దండె సాచి దాని మీద ప్రసాదము (గ్రహించి తినిపోవును ఇట్టు దినదినము గడుచుచుండగా నొకనాటిరాత్రి ఒకపెద్దపిల్లి తమ గూటిలో చేరగా కోళ్లు కూసెమ మాలదాసరి తెల్లవార వచ్చె ననుకొని బయలుదేరెను దారిలో మరులుతీగత్రాక్కెను తిరిగిన చోటే తిరిగి తెల్లవారువరకు నొక నిర్మనుష్యమైన యడవిలో పోవుచుండెను అతడు పోవుచున్న ప్రదేశము _పాడు పడినయూరు అంతయు పొట్రేనుత్తరేను కసింద కోరింద పొదలు పడిపోయిన గరిసెల క్రింది కలుగులలో జిక్కిపోయిన పందికొక్కులు చిగిరింత పెరిగిన పాడునూతలు చీమలు కంచెల వెంట వడ్గగింబలు లాగగా వాన కురిసి మొలచిన నాము మీపాలాడించు బక్కచిక్కిన పిల్లులు - ఇట్టి నేలలో పోవుచుండెను అతని కాళ్ళనిండ యుత్తరేని ముళ్ళు పల్లేరుకాయలు (గ్రుచ్చికొనుచుండెను. అతని కొక చోట నొక పెద్ద మర్రిచెట్టు కనిపించెను అచెట్ట రెండు(క్రోసుల దూరము వ్యాపించి యుండెను ఆ చెట్బ మీద నొక బ్రహ్మరక్షస్సున్నదని జనులు చెప్పుకొందురు దానికి దూరముగా తొలగిపోదురు ఇతడు దాని ప్రక్క నొకకాలిత్రోవ చూచి యది యేదో దారి యనుకొని దానివద్దకు పోయెను ఆనేల యంతము కశ్మలముగా మండెను. పుట్టిలు. మాంసము, పండ్లతో గీకిన బొమికెలు, దారి యిరు(ప్రక్కల నీగలు మూగుచున్న పచ్చి తోళ్లు, గాలిలో నెగురుచున్న వెండ్రుకలు మనుష్య శరీరానయవముల కొరకు పోరాడుచున్న పెద్దపులులు మొదలైనవి ఇట్టుండగా కుక్కలు సై నుండి యెవ్వరో కొట్టుదురని భయముతో బొమికె లెత్తుకొని పారిపోవుచున్నవి. చెట్టకొమ్మలపైన వ్రాలిన (గ్రద్దలు కొమ్మల నెవరో కదిలించుటచేత నెగిరిపోవుచున్నవి దెబ్బ తిని రొండిమీద చేతులు పెట్టీ కూయి వెట్టుచు కోతులు పారిపోవుచున్నవి ఆ చెట్ట మీద నొక చోట కనిపించును మరియు వది కనిపించదు ఇది యంతము మాలదాసరి చూచెను దీనిపైన నేడో పిశాచ వ్యాసాలు తాలం. 126

ముండెవని (గ్రహించెను ఇంతలో నా (బ్రహ్మరక్షస్సు కనిపించెను వాడాక మమపష్యశవమును గోచిగోపెట్టకొనెను నల్లగా నుండెను ఎర్రని దుప్పటి కప్పుకొనెను వాని మొగము కోరలతో గడ్డముతో నేనుగు తల సైన క్రిందకు క్రిందపైకి త్రిప్పిన ట్లుండెను నోటినిండచాంగ, పెద్ద మీపాలు గడ్డము మెడలో ప్రేవులు జందెములుగా వేసికొనినవాడు, పెద్దపొట్ట పెద్దబట్టతలవాడు వాడు మాలదాసరిని చూచెను చూచి పొరిపోకుమని మీదికి దూకెను పూర్వము మాలదాసరి 'సైన్యములో పనిచేసెను అందుచేత బెదరక యెదురు తిరిగెను కొంత 'సేపిద్దరును యుద్ధము చేసిరి దాసరి (బ్రహ్మరక్షస్పును తన్ని దూరముగా "పారిపోవుచుండగా రక్షస్సు తన చారులను పిలిచి యందరును వానిని పట్టుకొని మర్రిచెట్మ వద్దకు లాగి వానిని కట్టివేసి నన్నింతబాధ పెట్టిన నిన్ను వింతగా వధించి వీ నెత్తురూ తావుదు. ననెను అప్పుడు మాల దాసరి యింక ప్రయోజనము లేదని యిట్లనెను “ఓయీ రాక్షసుడా! నిన్ను దేవతలైన గెలువలేరు. నీకు నేను వడ్డించుకొన్న యన్నమను వీతో నేను పోరితి ననగా (ప్రాణ రక్షణకై యెవరైన నట్లు చేయుదురు నాకు శరీరముసైన వాసలేదు నాయీ నశించిపోవు దేహము వలన నొకస్రాణి సంతసించుట నా కిష్టమే" అని శరీర వశ్వరత్వమును గూర్చి కొంత యువన్యసించెను (బ్రహ్మరక్షన్సు ఓయీ మౌ కీ చదువు లన్నియు వచ్చును ఈ చదువులు మాట్లాడి మమ్ము మెప్పించలేవు అనగా దాసరి 'ఓఓయీ నీవు నర్వజ్ఞుడవు, నేమ హీనకులజుడను నీతో మాట్లాడగలనా? నా దొక ప్రార్ధన నా దొకవ్రత మున్నది ఈ (ప్రాంతముల నున్న కురుంగుడి వామనదేవుని నేను నిత్యము నాడి పొడుదును ఈ (వ్రతము పాలించి నీవద్దకు వత్తును తరువాత నీవు నన్ను తిను మనెను అనగా నా రక్షస్సు దరహసితన్‌ వానిచెక్కిలిమీద కొట్టి లెప్సు పండించితినోయి దాసరీ ఎప్పుడురా నీవు దాసరివైనది దారులు దోచి దోచి నిన్నకదా! వీ రాజ్యపునరుడు సిద్దాన్నము. వదలి పెట్టను? ఏ రాజపునరుడు మాట నిలబెట్టుటో చచ్చుట కోర్టును? చాలు చాలు పోపొ మ్మనెను దాసరి చెవులు మూసికొని నారాయణా యని వానిని నమ్మించుటకు అనేకములైన యొట్టు 'పెట్టుకొనెను దేనికిని రక్షష్పు సమ్మతించలేదు. అప్పుడు దాసరి యిట్లనెను నేను తిరిగిరాకపోయితినేని విమ్షవుతో మరి యొక వేల్పు సమానముగా చెప్పిన సాతకినౌదు. ననెను అప్పుడు రక్షస్పు విశ్వసించి వానిని వదలిపెట్టను మాలదాసరి కురుంగుడికి పోయి స్వామికి మైక్కి తన కిన్నరమీద స్తుతి ప్రబంధములు పలికి యసత్యభీతిచేత రక్షస్సువద్దకు వచ్చి ఓయి రాక్షసుడా! ఇదిగో వచ్చితిని నన్ను పంపునప్పుడు విచరణమ్ము లేయుదర మేయుర మేశిర మేకరంబు లీ వాచరణమ్ము లా యుదర మాయుర_ మాళిర మాకరంబులం జూచుకొను మనెమ రాక్షస డాళ్ళర్య పోయెను కొండంత మేనితో దానరికడకు వచ్చెను వానిబట్టతల మీద నెండ శళతళలాడుచుండెను అతడు వచ్చి దాసరికి (ప్రదక్షిణము చేసి వాని పాదములు తన తలమీద పెట్టుకొని యిట్లనెను ఓయీ నీ సత్యము ముందు తపస్సు లెందుకు? నీవు మహానుభావుడవు ఓయి, కురుంగుడినంబి కృపావలంభి నీకెవ్వరు సొటి యనెను ఇద్దరు కౌగిలించుకౌనిరి దాసరి వాని దయవలన తన (వ్రతము చెల్లెనని ప్రశంసించెను. 'ఒయీ వాగ్దానముల కేమి? కష్టముగా దొరకిన యన్నము నెవడు వదిలి పెట్టను? 130 విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

నీవు మహానుభావుడవు నీవు వదలొపెట్టి నన్ను కృతకృత్యుని చేసితివి ఇంక నన్ను భుజింపు" మనెను అనగా రాక్షసుడు ఎట్టెట్టూ! దయమాలి యిట్టన వచ్చునా నే నిట్టి తిండి యొన్నాళ్ళనుండి తినుచుంటిని ఎవడో మహానుభావుడు వచ్చును. నన్ను రక్షించును అని కదా. చివరికి ఏమనుచున్నావు?. నీవంటి భాగవతులు నా పాపము తొలగించనిచో మరి యెవ్వరు తొలగింతురు? పరుసవేది గొడ్డలిని బంగారము చేయును బ్రాహ్మణ వధ మాచరించిన కత్తినైన బంగారము చేయును నీవు నన్ను రక్షించవలయును అనెను అనిన దాసరి యతని యభిప్రాయము తెలిసికొన నడిగెను అపుడు రాక్షసుడు తన పాపమును లొలగించుమనెను భగవంతుడు పాపమును హరించుమ భాగవతులు చేయలేరా! నేను పూర్వజన్మలో నాక బ్రాహ్మణుడను నా చేసిన చెడ్డ చేతలవలన నిట్టైతిని నీనీనాడు కురుంగుడిలో పాడిన పాట ఫలితము నా కిచ్చిత్‌వేని నా యీ జన్మ తరించు ననెను అది విని దాసరి అరి! ఒకరోజు పాట ఫలము కాదు ఒక చిటిక కాలపు పాట ఫలమైన నీయ ననెను అమ్మయ్యో పాట ఫలమే అది యీ శరీరమును రక్తించుకొనుటకా! ఓయి (బ్ర్మారాక్షముడా దిక్సాలుర శరీరమెత్తి బిచ్చపు దేహము లెత్తి సింహమై పురుగై యేనుగై దోమై రాజై దాసరై సోమాళశియై మాలవాడై నీవు నేను ఎన్ని సార్హు పుట్టితిమి కామయ్యా భక్తులము. కాముగాని ఈ మేనుజల్లెడ లోని నీరు చెలది నేసిన బట్ట ఘుణాక్షరము కప్పుర మిచ్చి యుప్పు కొనుమందువా? అనిన రాక్షసుడు గోసంగీ ఈనాటి పాటలో సగమైన నీవే యనెను అతడు దానికి నొప్పుకొనలేదు పొతికపా లిమ్మనెను అతడదియు వీలే ననెను అప్పుడు రాక్షసుడు వాని పాదములపై పడి యీ ప్రభాత సమయమ్మున పొడిన చరమగీతమైన నిచ్చి ప్రవన్నుండ వగు మనెను మాలదాసరి బరమ దయాగుండై యట్లే కానిమ్మని వానిని లేవవత్తెను లేవనెత్తి కైళికీ గొానఫలమ్ము నే నెరుగను ఈ ఫలము వరమేశ్వరాధీనము దేని కెంత ఫలమో ్రపన్నుల కేమి తెలియును? నిమ్న భగవంతుడ రక్షించు నూరడిల్లు మనిన నన్నోరిమాట నోరన యుండ 'స్నెన్టత్రిభాగ ముండిత శిరళ్ళిఖతోడ హిమధవళోప వీతములతోడ- బుణ్యషడ్డితయోర్ష్య పుండ్ర వల్గులతోడం దులసికాబ్జ ప్రగావళులతోడః గౌపీనకటిసూ'త్ర కాషాయయుగితోడ జలపూర్ణ శుభకమండలువు తోడ6 బాణిష్ట దివ్య ప్రబంధ సంపుటితోడ నుత్తర వాక్సూర్వకోక్తితోడ( బసి4డి జిగితోడ (బ్రహ్మవర్భపము వొల్చు భాగవతలక్ష్మితో ధూమపటలినుండి వెడలు శిభినోలి నమ్మేను వెడలి చూడ - జాడ వైష్లవుడై నిల్చి సోమశర్మ వ్యాసాలు _తతతతతతనతనవావావాలాం. కలీ కీ

ఇది మాలదాసరి కథ ఈ కధయీ పరమ రమణీయమైన కథ. అత డితడు మాటాడుకొనుటలో నుక్తి ప్రత్యుక్తికానఖరిలో పలుకుబళ్ల సొగసు లెన్ని యున్నవో చదివి తెలిసికొనవలయును పలుకుబడి రెండు విధములు లోకమునం దన్న మాటలు యథాతభముగా గ్రహూంచి పద్యములందు గడుసుగా ఫొదుగుట. ఇది తమ తను సారము పలుకవులు చేయుదురు. మహాకవులయిన తిక్కన్నవంటివారు నాచన సోమన్నవంటివారు గడుసుగా పొదుగుదురు తక్కిన కవులు పలుచపలుచగా సంతరించుకొందురు. లోకములోని గడుసు పలుకుబళ్సు గడుసుగా పొదిగినచో గొప్పగానే యుండుము. కాని సామాన్యములైన భావము లుక్తివైచిత్యముచేత లోకోత్తరముగా భాసింపజేయుట శ్రీకృష్ణరాయని రచనలో నొకనిశేషము. -విద్దాన నర్చన్వము 4 నంవుటము (తెలుగు నంన్క్యృతి - 2) తెనాలి రామకృష్ణ కవి పారస్వతములో తెనాలి రామకృమ్ణుని పేరు సర్వజనులకు తెలియును. ఈ తెలియుటకు' కారణ మతని కవితాశక్తి కాదు ఆతనిని గురించి ప్రచారములో నున్న యనేకములైన హాస్యకథలు దానికి కారణము అందులో నేవి శ్రీరామకృన్ణకవి చేత జేయబడినవో యేవి కల్పింపబడినవో విడదీసి చెప్పుటకు వీలు లేదు గాని ఒక్కటి మాత్రము నిజము అతడు అమిత వాకృమత్కృతి కలిగినవాడు ఈ చమత్కృతి యాతని కావ్యములయందెచ్చటను గానరాదు ఆయన తెలుగు భాషలోనున్న మహా (ప్రొఢకవులలో నొకడు ఈయన వ్రాసినవి 'ఘటికాచలమాహాత్యము ఉద్భటారాధ్య చరిత్రము .పొండురంగ మాహాత్మ్యము ఉద్భటారాద్య చరిత్రము వ్రాసిన కవి పేరు తెనాలి రామలింగకవి యనియు పాండురంగ మాహాత్యకృతికర్త తెనాలి రామకృష్ణకవి యనియు నున్నది. ఉద్భటారాధ్య చరీత్రము శైవ (గ్రంథము పాండురంగ మాహాత్మ్యము వైష్ణవ (గ్రంథము ఇద్దరి పేరులు లింగ కృష్ణ భీదము కలిగియుండుట శైవ వైష్ణవ మతభేదము కలిగియుండుట నిద్దరు నొక్కరు కాదేమోయను సంశయమునకు స్టానభూతమైనది. కాని ఉద్భటారాధ్య చరిత్రమునకు వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారు. పీఠిక రచించి దానియం దీయిద్దరు కవులు ఒకరీ కాని యిద్దరు కాదని నిరూపించిరి ఉద్భటారాధ్య చరిత్రమునందును పాండురంగ మాహాత్మ్యము నందునుగూడ భావములలో సామ్యములున్నవి రామకృష్ణ కవి తన చిన్ననాటి గ్రంథములలో భావములే తరువాతి (గ్రంథములలో నధికమైన య్యుక్తి వైచిత్ర్య సంపాదనము చేపి చెప్పినాడు ప్రభాకర శాస్తిగారీ గ్రంథకర్తల తీకత్వమును కాలికముగా గూడ పాధించిరి ఉదృటారాధ్య చరిత్రము దేచమంతత్రి కంకితము చేయబడినది. ఆయన కొండవీటి దుర్గాధ్యక్షుడైన నాదెండ్ల గోపమంత్రికడ ముఖ్యోద్యోగి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు శ్రీశ 1517లో కొండవీడు జయించెను గోసమంత్రి 1517 లో దేచమంత్రి క్షగ్రహార మిచ్చెను కనుక మదృటారాధ్య చరిత్ర రచనాకాలము 1517 తరువాత పాండురంగ మాహాత్మ్యము విరూరి వేదాద్రి మంత్రి కంకితము. ఈయన మంగయ గురవరాజు కొడుకైన 132 __ ఎ జాలా విశ్వనాథ అనసంకలితపాహిత్యం

పెద్ద సంగభూపాలునొద్ద (వ్రాయసకాడు. ఈ వేదాద్రిమంత్రి కందాళ అప్పలాచార్యుల శిష్యుడు. పారంగు తమ్మయ్యయు నీ అప్పలాచార్యులవారి శిష్యుడే. క్రీశ 1542లో గండికోట ప్రభువు కందాళ అప్పలాచార్యులవారి కొక దానశాసనమిచ్చెను అందుచేత పాండురంగ మాహాత్యము 1542. దాటిన తరువాతిది కావచ్చును ఈ కాలము చూచినచో తెనాలి రామకృష్ణకవి (బ్రతికియుండదగిన కాలముగా. కనిపించునది. ఇదియుగూడ నొక సామ్యహేతువు. ఇంతేకాక పాండురంగమాహాత్యమంతయు వైష్ణవ పరమైన (గ్రంథమైనను నిండు శివభక్తి 'యపారముగ నున్నది. ఆముక్తమాల్యదయు పొండురంగమాహాత్మ్యమును- రెండును వైష్ణవగ్రంథములే (గ్రంథకర్తలిద్దరు వైష్ణవులే అయినను వారి వైష్ణవములో చాల భీదమున్నది. అముక్తమాల్యదలో నవతారికయందు శివస్తుతియు పార్వతీస్తుతియు లేవు.నిత్యముక్తుల స్తుతులు మాత్రమే కలవు. పాండురంగ మహాత్యమున శివస్తుతి సామాన్యముగా లేదు

ఈ చివురాకు నీప్రసవ మీపువుదేనియ యెంతయొప్పెడిన్‌

జూచితిరీ యటంచు(దనచుట్ట శుకాదులు గొల్వంగాం గప

ర్రాచిత చంద్రగాంగ జలమైన శివాహ్వ్యయ కల్పశాఖ వే

దాచలమంతత్రికీర్తి కలళాబ్దిని వెన్నెలమాడ్కి( జూచుచన్‌॥

ఈ పద్యమునందు శివభక్తికమేయు గొదవలేదు ఇతని వైష్ణవము తెచ్చికొన్న వైష్ణనము జన్మలోడిది గాదు ఇతనిది జన్మతోడిది శైవము పాండురంగమాహాత్మమున శివప్రశంస యెందు వచ్చినను కవియొక్క యూహవైభవమంతయు కనిపించును కాళికాపురిలో మృతి కైలాన హేతువగుట నిత్యవిషయము నర్వపురాణవేద్యము అట్టి స్థితి పాండురంగ స్లేత్రమునకుగూడ గలదని చెప్పుటకే ఈ (గ్రంథము (వ్రాసినట్టున్నడి

ఒకనాండుం దీర్టోపయోగిగాని శకుండు

నౌదలధరియించు నభ్రగంగ

ఆ ప్రొద్దు ప్రోయి రాజవట్టి నిర్పీదయు

భోగించు వైశ్వర్యము లెనిమిదియు

ఎ మతిలేని మేదకుడు గూడ

మౌనివర్యులంజదివించు మజ్జినీడ +

పంచముఖనీట మే నోసరించెనేని

ఇతని శివభక్తి యపారము నాకనదీ(ప్రదీప్తపులినంబుల యందు పన్మునులు సైకత లింగపూజనము సలుపుదురట. కుమారస్వామి ప్రభృతులు కైలాసమునకు పోదురు అచట శివపార్వతుల లీలావైభవము విస్తరించి వర్ణించెను పుండరీకుడు పాండురంగని దర్శించును. అచట పాండురంగని వర్ణించుచు అతని నేత్రముగా నున్న శివుని వర్షించును ఈ (గ్రంథమునందు శివసంబంధమైన వర్షనమెక్కడ వచ్చినను విలక్షణముగా గన్పించును. ఇవి యిన్నియు. రామకృష్ణకవి నైస్ణవము స్వీకరించినవాడుగా (ద్రువపరుచును.

రామకృష్ణకవి మహాకవియే మహాకవియనగూడదు ఉిక్తి వైచిత్యము కలిగినంత మాత్రమున నెవ్వడుము మహాకవికాడు- నుకవి యగును ఉక్తి వైచిత్యము కూడ లేక వ్యాసాలు 133

మాధుర్య సౌకునూర్యాది గుణములు కలిన యొక చక్కని శ్రైలియు తీర్చిదిద్దినట్లు పద్యములు 'వ్రాయుటయు మొదలైన లక్షణములు కలవాడు కవి మహాకవి యగుటకు రసభావముల తీర్పు, కథానిర్మాణశక్తి. కథా రచనా శక్తి లోకోత్తరస్థితియం దుండవలయును ఈ స్థితి శ్రీకృష్ణ రాయ యుగమునందు పెద్దన్నగారికి తప్ప మరియెవ్వరికిని లేదు కాని తత్కాలగత బహుకవులు సుకవులు కొందరు [ప్రొఢ కవులు అముక్తమూల్యదయు పాండురంగ మాహాత్యముమ ప్రొఢ ప్రబంధములు వసుచరి'త్రము శ్లేషకావ్యము పారిజాతాపహరణము సుకుమార కావ్యము. కాళహస్తి నమూహాత్మ్యము మధుర కావ్యము అముక్త, పొండురంగ కాళహస్తి కావ్యములలో భక్తి ప్రధానము తద్భావప్రతిపాదకముగా నీ కావ్యములు బహుకథా సమ్మిళితములు అందందు రసస్పర్శ యుండదనిగాని కథ చెప్పుటలో నల్పాల్పములైన శక్తులు భాసించవని గాని చెప్పుటకాదు. ప్రధానముగా నీ కావ్యములట్టివి కావు అట్టి యూహ యీ కవులకు లేదు తొలుత నీయన యనుకరణ శ్రీనాథుని గూర్చి పాగినది. ఇతని యుద్భటారాధ్య చరిత్రయు ఘటికాచలమాహాత్యము శ్రీనాథుని ననుకరంచు సీసపద్యరచవతో సాగివది శ్రీనాథుడు సీసపద్యమున కొక నిండు తెచ్చెను ధారాశుద్ధి తెచ్చెను అతని నముకరించుట సామాన్యముగ బాల కవుల కందరకు సహజము శ్రీనాథుడు శైవుడు శివదేవుని ల్రీలానైభవములు తన కావ్యములం దంతట నింసినవాడు గోపాలకృష్ణుని జగన్నోహనమూర్తిగా పోతన్నగా రెట్లు తీర్చిరో శివుని నట్టు తీర్చినవాడు శ్మశానవాసియై యోగీశ్వరేశ్స్వరుడైన శివుని శృంగార మూర్తిగా శ్రీనాథుడు చేసెమ మరియు వ్యాసుని యొక్క కాశీవిరహాది సందర్భములలో మివుల హృదయంగమముగా (వ్రానినాడు ఆ లక్షణములన్నియు మద్చటారాధ్యచరిత్రములో తెనాలి రామకృష్ణయ్య యనుకరించెను ఈ పద్యము శ్రీనాథుని గూర్చి తెనాలికవి యనుకరణకు గొప్పయుదాహరణము భక్తవత్సలవిశ్సభర్త శంకర నాదు కోర్కె యీడేర్పుమీ కొంకులేక అన్నపూర్ణాదేవి అంబ 'సైకతనితం బిని నన్నురక్షించుమీ ప్రియమున డుంకివిమ్నేశ యుత్కంఠ నున్ముఖవృత్తి నొందుమీ నను బ్రోచు నొరిమ గలిగి యఖీలలోకనమస్య యాకాశగంగని ర్మలమూర్తియొస(గుమీ మహిమ నాకు రమ్యమతులార యో పరివ్రాట్టులార యొరిను సంకల్పసిద్ధి చేయుండు మిమ్ము( గొలిచి యన్నాళ్ళు చల్లగా నిలిచినాండ వరుగు చున్నాండ మీ యాజ్ఞ నాత్మపురికి తరువాత నొక మార్గములో శ్రీనాథు డెంతవాడో మరి యొక మార్గములో నంతటివాడైన శ్రీకృష్ణదేవరాయలుదయించెను. ఆముక్తమాల్యద తత్కొలమున నాశ్చర్యము కలిగించెమ. 134 __________.ా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

మరియు పెద్దన్నగారి మనుచరిత్రములోని రచన శ్రీనాథుని మాధుర్యమునకు వంకలు దిద్దెను తెనాలి రామకృష్ణకవి వానిని చదివెను అందుచేత అతని ప్రత్యేక శైలి యేర్పడెను ఆ లి యొక స్వతంత్రమైన శ్రైలి ఈ శైలిలో నాముక్తమాల్యదా లక్షణములున్నవి కాని దానికంటె భిన్నముయి యొక రమ్యత భాసించెను మరియు నీతని సీసపద్యముల శైలి శ్రీనాథుని లక్షణములు నాముక్తమాల్యద యొక్క (ప్రొడియు గలిసి యేర్పడినది తెనాలి రామకృష్ణకవి ప్రతిష్ట సంపూర్ణముగా నతని పాండురంగ మాహాత్మ్యము మీద వాధారపడియున్నది. పలుమంది పెద్దన్నగారి మనుచరిత్రము సంపూర్ణముగా చదువనట్లే పొండురంగమాహాత్మ్యము కూడ నంపూర్షముగా చదివియుండరు కాని నిగమ శర్మోపాఖ్యానము ఆయుతనియుతో పాఖ్యానము (ప్రధానముగా చదువుదురు ఈ రెండు కథలు తెవాలికవి కవితకు మచ్చుముక్కలు అతని(క్రొత్త పలుకుబడి, సర్వవైభవము నీ రెండు కథల యందు సంపూర్ణముగా నున్నది. ఉహ్హని హోమాగ్ని యూంద నొల్లండుగావి విరహబ్వరార్తిమై వెచ్చనూర్చు 'పరమేస్టిమండి నీ తరముదాంక విశుద్ధ తరమైన వంశంబుందలచనవైతి ఉత్తాల ఫణిభుగ్గరుత్తాలవృంతాని లాశాంత ఘర్మాంబునయ్యె మేను ఆజొనుదీర్హంబులై హరిన్మణిమయ వ్తంభంబులకు( గులస్యాములగుచు ఈ విగమళర్మోపాళ్యానములోని సీసపద్యములను, హుంకారములు లేవె యువపురందరహలతో త్పాటన క్రియకు బాల్బడవుగాక ఉర్వీధరములెక్కియలజుక నే కుచకుంభ యుగమెల్లంగాక దామటుకు మనిన _ ఉక్తి వైచిత్యమువకు అయుతనియుతో పాఖ్యానములోని యీ సీసపద్యములును జ్డోక ఖు శాస్త్రకబళికా పాళ్యా వాటిపేటిక లొక్క నటువు పూన ఉద్యదుత్థాన సముద్యోగ మాత్రావ శషవేతస్పార దష్ట దర్భ వత్సనాలీగందవహముయ్యై నాయావు 'పెగాలి నవారసాకములకు (ప్రాడికీ సీసపత్యములను తక్కిన వృత్తములలో “ప్రారంభించిన వేదపాఠమునకుం (బ్రత్రూహ మౌనంచునో ఈకడబాతి నాతి కిహిహీమహిదేవుండు. చిక్కెనంచు వాదు సహోదరుండు సుజనస్తవనీయనయ(వ్రపక్తి వాపోని(గ్రవామెన్న రాంకలియు. నీర్వట్టుం గణింపి వ్యాసాలు ల. ావాయావావావాలాల, శలిక్‌

మొదలైన పద్యములును తెనాలి రానుకృష్ణకవి (ప్రతిష్టా మూలస్తంభములు. ఈ పద్యములు లేనిచో తెనాలి రానుకృష్ణకవి కింత ప్రతిష్టలేదు. తక్కిన రచన కంతకు వీ పద్యము లుపలక్షకములు

వనవసుధాపరిఖాంబు నివహ ముబ్బెడుచోట

మెటుగు(బుత్తడికోట మించుచోట నిగిడి యీంగుల కెంపు నెలకట్ట గలచోటః గల్వకావిరి కాజు. (గ్రమ్ముచోట నలరు ముమ్మొనల కట్టావు లూరెడుచోటం శెల(కుల కొలంకులు తొలంకుచోట గంధర్వ గాంధర్వ గంధ మింపగుచోట గరుడ కేతనములు క్రాలుచోట మొదలైన యీతని పద్యము మృగనాభినికరంపు భుగభుగల్లలచోట చదలేటి తుంపురుల్చెదరు. చోట వకుళవాటీ గంధవహంండు సై కొనుదోట కర్పూర తరుధూళి కప్పుచోట .”మొదలైన పెద్దన్నగారి పద్యమును జూచి వ్రాసినది కాని పెద్దన్నగారి పద్యమును మించినది కాదు నూజునుంది యమకర్తలలో నొక డెచ్చటనో యొక చోట మించును విషయాంకురము గిల్లివేయని. వారికి నినుపకచ్చడమునకె ఇది పాంరురుగ 'హపస్ష్మేములోనిది ఇనుపకచ్చడాల్లట్టుకొను ముని(మ్రుచ్చులెల్లం డామరసనే'(త్రలిండ్ల బందాలు కారె అన్నది పెద్దన్నగారి మాట ఇట్లు పెద్దన్నగారి మాటలను రచనా పద్ధతులను ఈయన యందందు స్వీకరించెను కోపంయు నాంగి మిక్కిలి

పాపములకు లో(% బుద్దీ వశ్చ్ళాత్తాపా

టోపళిఖ6 (గ్రాంగి కరుణా

ద్వీపవతీలహరి+ దో(గి వివ్రండు మజటియున్‌

వరణాద్వీపతీతటాంచలమునన్‌

వరణాద్వీపవసతీ బదులు కరుణాద్వీపవతీ 'మును సంచిమొదలిచ్చి మనుప దక్షులు అన్నపెద్దన్నగారి సంచిమొదలు వంటి పంచెకట్ట అను మాటను తెనాలి కవి మిక్కిలిగా వాడును ఇక నీయన కాముక్తమాల్యదపై ప్రీతి యెట్టిదో చూడవలయును.

యమదండ చండమగు భుజ

గమునకు వెఆచటచి యాఖుకన్యక కమలా

రమణాం్రి( జేరి గురులీ

తమతికి నొముక్తమాల్యదకు నెన యగున్‌

136 యా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఆపేరే తీసుకవచ్చియందు జొసొసము ఇది నుశిలయను వతి(వ్రత కథానంతరమున నొక కాకియు, హంసయు జిలుకయు మొదలయిన జంతువులు పాండురంగప్వామి యాలయమువ మోక్షమును పొందినకథలో పాము మోక్షమును పొందిన కథాభాగము ఎలుక పోయి కమలా రమణాంిచేరెను దానిని తరిమిన పాము మోక్షమును పొందెను ఎలుక మోక్షమును పొందుట యిందు వర్షితము కాదు పైగా పామునకు వెరచిన యెలుకతో తండ్రికి వెరచిన గోదాదేవితోడి పోలిక రమ్యముగాను లేదు కని యాముక్తమాల్యదా (గ్రంథమందలి యభిమావమునకు మాత్రమే సాక్ష్యముగా నున్నది పంపదచేతంగాని కొనపాగవు సువ్వె గృహస్థ ధర్మముల్‌ పంపద పూర్వజన్మవికపత్సుకృతమ్మున గాని చేర దా సంపద చేరియున్‌ మదవశంవదు(జేయు మహాత్మునేనియున్‌ బంపకునన్నుంగమ్నుసిమి. చంవుడు ముంపుడు బోధగాధలన్‌ వృద్ద (బ్రాహ్మాణాకారమున వచ్చిన యింద్రునితో నయుతుడు చెప్పిన మాటలివి మాలదాసరికథలో మాలదాసరి వేదాంతమును జెప్పగా (బ్రహ్మరాక్షసుడు నిట్లే యన్నాడు వేదారంథములతో నన్ను చంపకుము చదివిన కూరవు నాకు దొరకితి విని అక్కడ చంపకు మన్న మాట (ప్రయోగించుటలో రమ్యత కలదు అన్నవాడధికుడు విన్నవా డల్పుడు ఇచట నట్టు చెప్పుటకు వీలు లేదు చంపకు నన్ను అన్నమాట విసిగించకు మన్న యర్ధములో జమత్కొారముగా నున్నది ఆ చమత్కారము చెప్పినవాని యాధిక్యముచేత నౌచిత్యము సంపాదించుము చంపకు ఏక వచన క్రియ చంపుడు ముంవుడు బహు వచవ॥్రీయలు. దాని యనౌచిత్యమదే చెప్పుచున్నది ఈ కవి యొక్క యిట్టి విలక్షణపు శయ్య యే విధముగా సముపస్థితమైనదియో విచారితమైనచో దానికి పలు లక్షణములు గలవు ఇతని కవిత్వముందు పొడితో కలసి పౌకుమార్యముండుట యొక లక్షణము ఈ పౌకుమార్యము రెండు విధములుగా కవి సంపాదించుము మొదటి పద్దతి భావగతము బలభిదారామపంభవలతాంత (శ్రేణి( బన్నుము నా కొక్క చిన్నితేరు కాళికింగేలి చిల్కలరాజుంగొనితెచ్చి నావెంటంబడినాగె నడవనంబనువు గగన చరద్రాశిగణపర్తి మకరంబు బిరుదుట్కెముగ వేగిర మొనర్చు మదనగోపాలుండు మా తండ్రిచే నాకు జెజకుచే మలిపింపు కజుకు విల్టు వనబజహితువేండితమ్మితూపువకు! దెమ్ము దివ్యములంగావి పాధింప(దీర దీశు నవంబ వనీ వంచు రుక్మిణి నట్టు విట్టుం దిరుగు శైశవచాపలార్దితుండు మరుండు. వ్యాసాలు _ునవవావావలాలణ.. | లీ /

ఇందు మన్మథుని బాల్యము వర్లితము అతిని యాట వస్తువు లన్నియు నతడు "పెద్దవాడైన తరువాత వెలసిన లక్షణముల కనుకూలముగా కల్పింపబడి వాని యందలి సహజ సౌకుమార్యముచేత సౌకునూర్య సంపాదకములగు చున్నవి. జలధి ఏీచీవాత్యంజలి తాణెంగా యని యక్కున నందంద నలమి యలమి (ప్రామళ్హ్రి యాకొత్తిరాయిడి. బొందెంగా యని నన్నపొత్తుల నునిచి యువిచి వాపోయి వాపోయి వనసివాడి యాట "పెనుజీ/కటులు [గ్రమ్ము పెన్చైటవసియించి వెఆచెంగా యని పుల్ల వితిచి విజిచి మంచి లక్షణముల పుట్టమచ్చవాండు వేత్రములు విప్పనట్టి యీ నెత్రుగందు వరద నేతెంచె నెవ్యారివాండా యంచు విలయహరి/దెచ్చి పెంతు. రప్వీటి సతులు” ఇది వైకుంఠపురమునందలి (స్త్రీలు నటప్యత్రశాయిని లాలించిన వైరి పసిపిల్లలకు చలి తగులునని యొత్తుకొనువని, దృష్టి తగులునని చేసెడు సమలయందు సహజ ముగ మానవబాతికి సుకుమూరభానము లుండును ఆ భావమును స్వీకరించి: ఇచట సౌకుమార్య సంపాదన చేయబడినది. ఈ రీతిగా నందందు భావగత సౌకుమూర్యమును గూడ పలుచోట్ల సంపాదించును. చలనవిహీనవృత్తి నడినన్నంబరాశరు(డాదిమైన య య్యల యలటజాయివంటి హృదయంబులు నీరుగయేయులోయ పూ విలుతున కెంత దొడ్డపని వన్నెల బిజ్ణని కాసినంచలో పలనంగఆంగి పాంగు పసిబాలుర చిత్తము మెత్తచేయంగన్‌ వెన్నెల బీజ్ణని కాయులోపల - ఇట్టి మాటలను దెచ్చి సౌకుమార్యమును బిచ్చును. ఈ పౌకుమూర్యము కొన్ని గడుసు మాటలతో గలిని యొక విలక్షణత పాందును. ఇతని శైలికి (ప్రధాన విలక్షణత్వము యమకము. "కలహంస మొకటి యదుకుల కులహంసము గుడింజరించు శుకమొకటి చంచుబిత కింశుకమై 'సారయును గాత గాతర రణోచిత కలశిసుతుండు కరుణా అటు చమన! జాతలతాంతరపాయక ద్యోతల 'బెడంకి యాడిన కీడవ నెన్వండోపు" బుద్ధిందలంక కలంక చం(ద్రముక్తాతతింొల్బు 138 _______________. విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఇట్టి వనంతములు. తరువాతి వలు తెలుగు కవులకు వీనిదే యొరవడి. ఈ యమక మొక్కొక్కుప్పుడు రమ్యుతా సంపాదకముగా కూడ నుండకుండ బేయబడుచుండును 'వలినానన్నలినాపనానన పురాణస్థానములొ - నలిన్‌ ఆపన్‌ వలిససన= తగినట్టు ఆశతో (బ్రహ్మదేవుడు మొదలైన- ఈ రీతిగా నుండును

మరియు శబ్దాంతరుకారముమీది యుకారము లోపింపజేసినచో త్యత్రత్యమై యొక (ఫ్రొడి భాసించును 'పొందర్పునర్ణన్మములొ ఆకలియు నీర్వట్మం గణింప ర్తలల్మాసెంగా యనరు

పద్యమునం దితరమయిన (ప్రొడి యున్నచో నిదిగూడ పొడి పంపాదనకు హేతువగును

మరియు వృత్యనుప్రాసగంధిగా యమకగంధిగా జేయుచు హ్రస్వాక్షర బాహుళ్ళ్యము, సంయుక్తాక్షర బాహుళ్ళముతో జేసిన పద్యమున కొక బిగింపు వచ్చును

అందిన పుంజ నవ్యతరమై తగు నీ తిరుమేని కప్పు క్వ

ల్మింజులుకంగంజేకులుంజుమీ కమలేక్షణసూక్ష్మ దృక్కులౌ

కంబభవాది వృద్దులకు

కీలారమునుండి పా లిం టకేతేఆ

“పీ రుక్కున నేటు నిక్కిచన నొక్కండు

వంకలు నొక్కశక్తుండే

యట్టిన బిట్ట మండిపడి మౌని సముత్ధితుండయ్యె మేనిపై

బెట్టిన వుట్ట నెట్టవిసి బీటలు వాజ (శ్రవళ్ళకుంతముల్‌

చట్టువలెత్తి ముందజికి పాగందలంప జటాచ్చటాచ్చవిన్‌

(ద్రుట్టెలు కట్టి నిద్రిలు మరుద్భుగధీశకులంబు మేల్కనన్‌

ఇట్టు బహుపద్యములం దీయక్షర సంయోజనముచేత (ప్రొఢి సంపాదిత మగుచున్నది. మరియు జశ్చసంధి తత్పరిపోషకముగా నుండును.

మరుద్భుగధీశ- ఇదియే

ముదక్షిమదంగభాగితాతిలకితవిభ్రమంబు .

మరియు నుకారీకారోపరి సకారాంతములైన శబ్దముల మీద వచ్చులు వచ్చివ్పటి రకారప్రయోగముకూడ నేతత్‌ ప్రొఢి సంపాదక మగును- 'వపురు(గ్ర , చక్షూరాజీవము మొదలైనవి

వీనికితో డీయన యనేకములైన తెలుగు మారుమూల శబ్దముల వాడును గొబ్బండ్ల బేసము, దర్హరుటలు(దద్దటిలుటలు) లావటము నిరుకుళము (ప్రాసంగువిత్తు, లాడిగావింతు, అంటసిలంబడుట, కుడుకకూడి (ప్రాయమువాడు, బుడిబుడితాల్పుడు ముచ్చుట్టులు, కట్టిండి- ఇట్టీ మూటలు సంస్కృత సమాసముల నడిమి జొప్పించి విచ్చిత్తి విశేషమును కల్పించును ఈ వని శ్రీవాథుడు కొంత చేసెను తరువాత నాముక్తమాల్యదలో నెక్కువగా నుండెను 'పెద్దన్నగారును అందందు చేసిరి. ఇతనియం దిది సమృద్దిగా నుండి యితని శైలీవైలక్షణ్యమును సంపాదించెను. వ్యాసాలు జా 139

దీనికి తోడు లోకోక్తులను బహుధా సం(గ్రహోాంచుట యొక విచ్చిత్తిని శేషమును సీని కవనమునకు సమకూర్చిను

కాపురము. నాకు. గడు పెద్దకంచియంతొ- ఉద్భట

“కంపలంబడ్డ కాకినై

పొందు వట్టల నప్పులు పొడిచి పొడిచి

తలలోపల నాలుక పూసలలో దారంబు

ధవవంతు;డయ్యు సుద్వాహంబు దొజు( మూ

తులు నాకు(బెజవితంతువుల(దగిలి"

'బారాదిసొమ్ము లుండ(గ'

శామిని దీపించె దొండ కాచిన భంగినొ

శీదకన్నుపడి బూడిదపండును(బోలె

బూదు "పాజాడు నొక దుప్పి

అత్తటి నిప్పు (ద్రొక్కినటు లౌదల తేల్లొనినట్ట లావయు

వ్వెత్తుగ ద్రాగివట్టు ...

ఈ రీతిగా వవేకములైన లోకోక్తులు పలుకుబళ్ళు తన (ప్రాఢ సమాస బహుళమైన రచనలో జొనిపి తన రచన కితడొకవైలక్షణ్యము సంసాదించెను.

కొన్ని గడును పలుకుబళ్ళు సమకూర్చును

శెరలక క్రమ్మజింసనడుగెంటనె. నిల్చు

అడుగు వెంటనె యనుటకు- ఇది యెడు ప్రత్యయముగా దీసికొని అడుగెండు అడుగెండు- అప్పు డౌపవిభక్తికము జేవికొని అడుగెంట నని యర్థము జేసికొనవలయును అనుయాయి. వృధుకహస్తాంతరజ అనువరించుచున్న కుజ్ణ వానిచేతిలో ఈ పృధుకశబ్దమనుయాయి శబ్దము తరువాత వాడుట జటిలనుయిన పద్దతి 'మున్మ సంతానము మనుమల యొక్క నమూహ మనుటకు జటిల వ్యాఘ్రము తృట్టిక దొట్ట - షకారాంతమైన యీ శబ్దమును ఉకారాంత్య హల్చిత్వముగా జేయుట

వడి కోరిచి నంక సొజక చాటు న్నానెన్‌

వంకర గడ్డిపోచ చాటుకూడ తీసివేసెను

ఇట్టి ప్రయోగములతో బాటు కొన్ని యచ్చతెలుగు కూర్చులు చేయును 'చిలువాయనపు వేల్పుకొలము తరిత్రాడు సీద్రంపు పారలంటి కలదు లేదనువాదములకోర్చి మొదలైనవి. తోరహత్తుసయ్యాటము- వీని మీద నించుక్కుచేర్చి ధాతువులు వేయుట. మస్తరించు, పటాసంచు నల్లబెట్ట మెదుగుడులు బత్తళికు తాసటము ద్వారపతి గలంతి వెంబరపుట్టువు, కూంకులు వత్తులు బుబలు వైచుట, నల్లబెట్టట మొదలైన పలు తెలుగు మాటలు తెచ్చివాడును

సమస్త మరుత్కరి- సర్వదేవతా'శ్రేష్టుడని యర్హము కడారు పటుండు- పీతాంబరుడవి యర్హము ఇట్టి మాటలు కొన్ని పలు పద్యములు సంబోధనతో మొదలు పెట్టను ఆ సంబోధనలు క్రాంతపూర్వశబ్ద బహు[్రీహులు ఛత్రిత శేష ఇటువంటివి నల్లని తల

140 లాలా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిథ్యం

వెండ్రుకలు కలదానా యమటకు 'మేచక మేఘసంపదుపమేయ శిరోజు కొన్ని సమాసములు విపరీతపు కూర్చుగలవి కార్మకర వాళ్లిష్టాశులు - ఆశా దిక్కు అను వరముల రశ ('ప్రఘాణముల దంత్రులు మీటుచు 'సభవజ్ఞన కమ్ముగ 'పుం(గ్రామణి భువన స్వర్గధామనుతుడు - ఇట్టి సమాసములతో కొంత. ప్రఢథి సమకూర్చుట మరియు శివుని నక్షి కౌక్తేయు. డమట కృష్ణుని అర్హునరథభూషణము మందసప్రోయాండ్ర కూరిమి 'మ్రానిపండు దేవకీతర్ణకము నమట స్త్రీని చంద్రముఖి యమటకు నీహారమయూఖజీమ్మి యమట ఇట్టి మాటలచేత నీ గడుసుదనము మరియు విబృంభించును

వీని యన్నింటికి మకుటాయమానమైనది సీసపద్యమున కొక ప్రత్యేకపు చేత చేయుట. ఇతని సీసపద్యములకు వచ్చిన ప్రతిష్టకు కారణము (ప్రధానముగా తగణ బాహు గున చరణములు తీర్చుట వానితో యమకము బోడించి కొంత వాడుకల్‌ లేని మాటలువయోగించినచో కొంత విలక్షణత్వము నమకూరుము. అదియే యితని సీసపద్యములలోని (ప్రధాన లక్షణము

ఛాలోరు గోరు పెస్లిలీము చేసె

ఉత్తాల ఫణిభుగ్గ రుత్తాలవృంతాని

'ాద్రవేయాకల్ప కంఠమూలచ్చాయలు

ఆజానుదీర్హమ్ములై హరిన్మణిమయస్తంభమ్ములకు"

మూలాలవాలస్ట్థలీలేలిహాన

ఇట్టు కూర్చినచో సీసపద్య చరణమునందు ధారాశుద్ది యెక్కువ యుండును ఆ పద్యములు చదువుకొనుటకు రమ్యముగా నుండును ఈ తగణము తరువాత 'పగి మొకటి యెక్కువగా గూర్చివచో సీసపద్యము నడక రమ్యమనిపించును మరియు తెలుగును, సంస్కృతమును గలిపినచో సీసపద్యమునందొక విచ్చిత్తి విశేషము. వచ్చును.

బహుసంకుమదపంకపాణింధమంబైన

ఈఆాళిగోణపుంజుంగు నేల బీజ

పూర్వార్హమంతయు సంస్కృతము, ఉత్తరార్హము తెలుగు. వద్య రచనలో శబ్దగతమైన యొక సనుత ప్రాపించును.

'హుంకారములు లేవె యువపురందరహతో

త్పాటనంబునకు( బాల్పడవుకాక

ఇది సమతయను గుణము ఏ తద్గుణోదాహరణమునకు నరస భూపోలీయ కర్త యొక పద్యమును వ్రాసెను. కావి యది దీనిముందెట్లు నిలుచును? ఈ పద్యమున శిదియే పాటి. ఇట్లు పారస్వతములో నాన్యతోదృష్టములైన సరమ రమణీయ విచ్చిత్తివిశేష పంపాదకములైన పద్యములు వొకటి రెండుగా తెలుగు బాసలోని గొప్ప కవులు పది మంది, పన్నిద్దరు తమ కావ్యములలో వ్రాసిరి

శబ్ద, సమాస, తదితర విషయములగూర్చి యింత చెప్పుటయేల యనగా వీని

యన్నింటియొక్క సమాహార స్థితియే యితని ప్రాఢ లీ సంపాదక లక్షణమని చెప్పుటకు. యతఖేచ్భముగా వీని నన్నిటిని వించుమించుగా సర్వత్ర నిక్షపంచుటచేత నిట్టి శైలి మూర్తి కట్టినది. వ్యాసాలు ____లవననయాలు లావాలా. కీ టీ!

ఈయన శ్రీనాథుని తొలుత దినములలో పద్యరవన యం దనుకరించినవాడు. పాండురంగని కషనాటికి పద్య రరనానుకరణము తగ్గిపోయి భావానుకరణము మిగిలెమ శ్రీనాథునివలెనే ఈయన కూడ భోజన ఫ్రస్తి వచ్చినప్పుడెల్ల దానిని. గురించి. విస్తారముగా (వ్రాయును. జలుకులు వాజి లెన్సంగ దంచి వెదురు బీ య్యమును బువ్వులవలె నలఃతి లోనె వార్చి దించిన క్రొత్త వంటకం బతిమాత్ర ధౌత శరావసాత్రమునః జొల వడ్డించిపలువన్నె వన్యామిషంబులు చుట్టవాజంగ నుంచి చొక్కటముగ4 గాంచిన గుజునెయ్యిసేపాచంజొలినం తయు/గ్రుమ్మరించి తత్తక్రపూరము మొదలైనవి ఒక కొన్ని వడియమ్ములొక కొన్ని వరుగులు నొక కొన్ని తెఆంగుల యొలువుంబప్పు లొక కొన్ని (ద్రబ్బిడ లొక కొన్ని తాలింపు లొక కొన్ని విధముల యొబ్ద్ఞచేరు లొక కొన్ని కలగల్పు లొక కొన్ని బజ్ఞులు పద్యమంతయు నిట్లే. ఒకవిధమైన ప్రొడ పౌకుమార్య పంపాదన బుద్దికి నాటవిక (గ్రామీణ ్రీల వర్షనములు రుచించును. వాని నర్ణ్షనములం దొక చమత్కృతిని బుద్దికి కలిగించును. 'శానలంజుట్టిన తగిపెనచే( జమరవాల పరికరంబుల బాట్టు పట్టి తిగిచి కమ్మ సంపంగి మొగ్గల విరుగడరాయు జేగురు(దిరికల( బెంపవెట్టి లోపాము(ద్రాగస్యులు ఫోవుచుండగా మృగవధాజీవ శుద్దాంతమీన నయన లర్భపేసిరట. నిగమశర్మోపాఖ్యానమున (గ్రామీణలైవ. స్త్రీలను వర్షించును ఈ రీతిగోనే పల్లెటూరి జాతరలు వర్షింపబడెను. మరియు నీయన యా కాలమువందలి కొన్ని విద్యలను గురించి విస్తారముగా వ్రాయును వేదాద్రిమంతత్రి (వ్రాయసములు లలితముక్తా ఫలా కారవిలసన ములుగా నుండునట. పట్టి, వట్రువ పరిపుష్టి కలవిగా నుండవలయును తలకట్ట గుడి, సున్న క్యావడి వట్రువసుడి, మావత్తు, ఐత్వ మేత్వము మందముగా నుండవలయు వట అన్నిటి యందు నొక న్యాయముండవలయునట నలపలగిలుక బంతులు నిలుపు పొలుపుగా నుండవలయునట ఆ యక్షరములు నిశ్చయముగా దెలియవనలయును ఒక యంద ముండవలయును, చెక్కినట్టుండవలయును హల్పులు తబ్బాతిని చెప్పవలయును, (వ్రాయనమును గూర్చి యింత యున్నది. ఇది యానాటి విద్య 142 అలానవ యాలాల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఓడలుకట్ట శాస్తము ేరు మాలిమిళాన్తము మన దేశమునందు అది గొప్ప పరిణతి పొందినది అదెట్టిదియో తెనాలి రామకృష్ణకవి దశావతార వర్ణనములో బొద్దావతారమును వర్లించుచు వ్రాసెను పూర్వ కవులు తమ దేశాచారములు దేశమునందలి విద్యలు దేశీ్రీడాదివర్లనములు పలుకుబడి సొగసులు- దీనియొక్క బాహుళ్ళ్యమే తమ కవితావైభవముగా గలవారు శ్రీకృష్ణుని వర్షించుచు బ్రహ్మను డాగురు మూత లాడించెనని గోవర్జనగిరితో కందుక[్రీడ సల్సెనని రాసక్రీడ నాల్గుస్తంభాల యాటయని రత్నములతో వెన్నెల వత్తి యాడెనని కాళియాహినెత్తి మీద తన్ను బిళ్ళ యాడెనని తెనాలికవి తెలుగు పిల్లల యాటలను సమకూర్చిను

ఏతాదృగ్యిషయముల బాహుళ్ళ ముండినమ అందందు గొప్ప కవితాలక్షణములు లేకపోలేదు. లోకోత్తరము లయిన యుశ్ర్రేక్షలు మహాకవితా లక్షణములు శ్రీకృష్ణుడు తలమీద చిక్కమును వేసికొనెను ఆ చిక్క మిట్టుత్‌ ప్రేక్షింపబడినది.

'మును మీనగుటం బట్ట మునులు వైచిన బత్తి

వలబోలె( జీక్క మౌదలం దలిర్హ,

అతడు తొలుమీను కనుక నతనిని పట్టకొనుటకు బుషులు భక్తియను వలను వేసినట్న లున్నదట ఇది యాశ్చర్యకరమైన యుత్‌'ప్రేక్ష

ఇట నభ మిట భూవలయం

బిట బలిసద్మంబు ముండు నిరవు లివి యనం

బటువులగు వళుల చెలువునం

బుటపుటవనై యున్న చిన్నిబొజ్జ కదల?గన్‌

'త్రివళుల విట్టు వర్ణించుట యొక యాళ్ళర్యకరమైన కల్పన నారదుని వర్లించుచు నతని జడలు నిగిడి సుషుమ్నయీనవిన పిల్ల వెలుగుల వడువున నున్న వనుట యొక యుదాత్త విషయము

ఉమ పసుపాడి మోముతడి యొత్తిన హత్తిన తన్నిశాంకద్భ

క్కమలదళాంజనాంక కలకంబుగ నింబగుచేలం గేలివి

ల్రమ గతిం గప్పినాం డవంగం బచ్చని వర్దిని చాజలన్మనో

రమమగు ద్వీపిరాడజినరత్నము యత్నము: దాల్చుచున్‌

శివుడు తాల్చిన పులితోలు పార్వతి పసుపు పూసికొని కాటుక పెట్టకొని మొగము తుడిచిన గుడ్డ తాను కప్పికొన్నా డన్నట్టున్నది ఈ యుత్‌ ప్రేక్లలో నద్భుతత్వము లేదు శృంగారరసవ్యంబకముగా నున్నది పాము యమ దండచండమువలె నున్నదనుట యొక యర్థవత్తయిన కల్పన మొత్తముమీద నితని రచనయందు లోకోత్తరతా గుణసంపాదన మర్థమువందుగాక శబ్దమునందే యెక్కువ యుండును వర్ష్యములైన విషయములచేత దేశాచారాదుల యందు ఎక్కువ యనురాగము కథావిర్మాణములోని గడుపు దనమును మానవ జీవిత ఘట్టములలోని క్లిష్టసమస్యలు పాత్రల భర్చులోని మానసిక పరిణామ రమ్యతలు మొదలయిన మహా విషయములు తక్కువగా నుండును ఒకవేళ నట్టి సందర్భము వచ్చినను లోకమునందు వాడుకొను సామావ్య భావములు గడుసుగా చెప్పుకొని పోవుటతో నీ కవు లందరు దాటుకొనిపోదురు. వ్యాసాలు తతత. (జీత

ఇత డేరి కోరి దుష్కర (ప్రాసములు సనమకూర్చుకొనును ఇది యీయనకు చిన్నప్పటినుండియు నున్న గుణము యుగ్యము లయ్యె నెవ్వనికి నోలిచతుత్రుతులు అని ఉద్భటారార్య చరిత్రలో ఈ లక్షణము (ప్రధానముగా నాచన సోమునిది తరువాత నాముక్తమాల్యదల్‌ నిది ఈయనయు నక్షత్రంబులు భర్మస్తేయము అద్రిగ్రావము మూర్తి మదిక్షుకార్ముకము తృష్టారహితులు శాణోత్తేజిత అంతర్వాణి పోర్మహిషన్ని బాంధ్రిగలం బొట్టన (్రేలిన గర్యోద్రిక్త విన్ముమదీయ నేత్రశిఖి ఆబైమీనది య్మ త మొదలైన సంయుక్తాక్షర (ప్రాసలతోనే పద్యములు ప్రారంభించును ఈతని కథాగత సన్నివేశ కల్పనాచారుతాభూములగు వానిలో నిగమశ్మకు నతని యక్కగా రుపదేశించిన నైఖరి ప్రసిద్దమైనది, పలునుందిచేత నుదాహృతమైనది సామాన్యసంపారములలో నక్కగారికి తమ్మునిమీద నదుపుండును అక్కగారి మాట తమ్ముడు కాదనలేడు. ఇంతలు నంతలు నగు తన సంతానము చంట వెంట సందడిసేయన్‌ో ఇది ఇండ్లలోని సంపద ఎలయు సీత్కారములతోడ నీళ్లు (గ్రుక్కి జడలు కట్టిన తల విడదీసి కొనగోళ్ళ్చతో దువ్విపేలను చంపి మెడమన్ను నలచి కుడినైపునుండి బిడ్డ చను(ద్రావగా తమ్ముని కామె హితోపదేశము చేసెను ఈ వర్ణన సామాన్యమైన యుత్తమ కుటుంబములలోని యొకానాక సన్నివేశము పరిస్థితిని కన్నులకు కట్టినట్బలున్నది. ఇది యొక గొప్ప కవియొక్క రచనా వైదగ్ర్రము బీవితమునకు గవిత ప్రతిబింబముగా నుండవలయుననుట యొక కవితా లక్షణమే యగును అదియీ పరమమైన లక్షణముగా ననుకొనినచో నీ ఘట్టము రామకృష్ణుని మహాకవుల తరగతిలో చేర్చును మరియు నీమె తమ్మునితో మాటాడుచు చాల గడుసుగా మాటాడును లాలించుచు బెదరించుచు హితము చెప్పుచు బలువిధములైన వాగ్వైచిత్రితో బెప్పును ఏమీ మునులే గృహస్థులు రమించుట యెొగ్గె కులాంగనాతతిన్‌ అని హితోపదేశము చేసెను. వేయిమంది నైనను పెండ్లాడి వారితో రమించరాదా యనెను ఈ రమించుట యన్న శబ్దము వాడుట ధాత్వర్థముగా సరియేగాని లోకమునందు వాడుకొను నర్హములో కొంత యనౌచిత్యము లేకపోలేదు ఐనను మధ్యమ సంపత్తి గల కుటుంబములలో కొంత మోటుగా మాట్లాడుట యుండును ఇచటి ధర్మము చింత్యము వందమందిని పెండ్తియాడి కొమోపభోగము లనుభవించవచ్చును వారకాంతల తగుల పనికిరా దనుట సంపన్నుల కేర్పరచిన ధర్మ మనుకొననలయును ఇది యొక క్షేత్ర మాహాత్మ్యము దీనిలోని కథలలోని సర్వ పరమార్థము ఎట్టి దురాచారవంతుడైనను ఎన్ని పాపములు చేసినను ఎన్ని ఘఫోరములు చేసినను భగవంతుడు ప్రనన్నమైనచో వానికి మోక్షము లభించునని యనుట దానికి మించిన సిద్దాంత మిందులోనిది తత్కాల భగవద్భుద్ది గూడ నక్కరలేదు స్థలము కాలము తద్ఞేరా మాహాత్మ్యము యొక్క సన్నిహితత్వము కలిగిన వగుచుండగా యాదృచ్చికముగా జరిగిన యొక క్రియ తద్భగవత్సేవగా పరిణమించి వానికి భగవత్సన్నిధానము చేకురుట మనోవాక్కాయ కర్మముల సంపుటి యుత్తమ భక్తి లక్షణము ఆం(ధ్రభాషా సారస్వతమునందలి 'ప్రబంధములలో పాండురంగ మాహాత్మ్యము ఏతాద్భక్‌ ప్రాఢశైలీ నిర్మాణ నైపుణ్యముచేత శ్రైలాసళిఇరమువంటిది. భాషలో తరువాతి కవులందరకు (ప్రొడిసంపాదన కితనిరచన యొరవడి. “విద్దాన నర్చన్ధము శ నంవుటము (తెలుగు నంన్యృతి - 2) 2961 168 య విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

వసుచరిత్రలోని కబ్బపు తెలు(గు

కావ్యభాషకును లోకములో వాడుకొను భాషకును సంబంధమున్నది. సంబంధములేదు లోకములేకుండ భాషలేదు దీని కపవాద మొక్కటియీ అది వేదము లోకము లేకుండ వేదమున్నదని చెప్ప ఈ మాట అసంగతముగా కనిపించవచ్చును శాస్త్రములలో “సంసారస్య అనాదిత్వాతొ అని చెప్పుదురు సంసారము అనాది అనగా మొదలు లేనిది అని అర్ధము ఎప్పటికప్పుడు (క్రొత్తక్రొత్త కల్పములు, తత్పూర్వకల్పముల యందలి భీదములను మహర్షులు స్మరించుట జరుగుచుండుటచేత వేదము లెప్పుడు నిర్మంపబడినవో చెప్పలేము అందుచేత లోకమనాది. వేదము లనాదులు వేదములేకుండ ధర్మములేదు గనుక ధర్మములేకుండ లోకములేదు గనుక-విత్తుముందా చెట్టముందా? అన్న (ప్రశ్న వచ్చును ఆదియంతయు నెందులకు? లోకమునకు సంబంధించినంతవజకు మటియు దేశభాషలకు సంబంధించినంత వఆకు లౌకిక భాష మొదలు కావ్యభాష తరువాత తెలుగులో నిస్సందేహముగా నిదియే సందర్భమని చెప్పవచ్చును

అయినచో కావ్యభాష లౌకిక భాషనుండి పుట్టినదని చెప్పవలయును లౌకిక భాషనే పంస్కరించి కావ్యభాషగా చేసిరని చెప్పవలయును లౌకిక భాష బహువిధములుగా నుండును వృత్తి చేయువారి యందొక భాషయుండును సాంఘిక భాషవేరు రాజకీయభాష వేరు ఒక్కొక్క వృత్తిభాష ఒక్కొక్కటి, ఒక్కొక్క శాస్త్రము యొక్క భాష మరల దానిది దానిదే అట్లే కాన్యభాష కావ్యముది

అయినను వీని యన్నింటికి సామ్యముండును అ సామ్యుము వాక్య నిర్మాణము నందుండును భిన్నత శబ్దముల యందుండును పరిభాషల యందుండును కావ్యభాష యొక్క భేదము పలువిదములుగా నుండును ఆం(ధ్రములో లౌకిక భాషలోలేని సమాస(గ్రధవ ముండును రెండవది కావ్యమునందు కవి సముయములుండును ఈ కవి సమయములు పంఖ్యచేత నధికమైనవి భిన్నరసములయందు భిన్నభిన్నములైన కవి సమయములున్నను శృంగార రసమునందవి యెక్కువ అలంకారములు క్యాచిత్కముగా లౌకిక భాష యందుండును వాని స్వరూపము లోకమునందుండి యుండనట్టుండును కావ్యమునందవి. విసృతములై విశాలత్వము పొందును. లోకమునం దుపమాలంకార ముండును రూపకాలంకారముండదు గూపకాలంకారము కాన్యమునందే కనిపించు ననవచ్చును చాల యలంకారమను లిట్లే యుండును వానిస్థితి లోకమునందు లేదనుటకు వీలులేదు. కాని కావ్యములందు వాని సంపూర్ణావతారము భాపించుము. ఇది కావ్యభాషకు లౌకిక భాషకుగల మొదటి భేదము

శబ్దము. లన్నియు లోకములోనినే అయినను కావ్యములో (గ్రంథములలోనున్న శబ్దములువచ్చును నిఘంటువులలోని శబ్దములు వచ్చును సంస్కృత శబ్దములు మనము తెలుగుభాషలో పగానికిసైన వాడుదుము. వానినిబట్టి వానిపర్యాయ. శబ్దములనుకూడ వ్యాసాలు యి. క టక్‌

వాడుదుము. అన్నము అన్న శబ్దము సంస్కృతము ఎంతో తఆచుగా వాడుదుము ఈ అన్నమున సంస్కృతములో అంధస్సు భుక్తి భోజనము జక్రి -ఇట్టిమాటలు కలవు వానిని కావ్యము. వాడును ఇట్లు కావ్యభాష పెరిగిపోయినది వాడుకభాషలో సమాసములు వాడరు వాడినను రెండుమూడు శబ్దములు కలిసిన దానికంటె నెక్కువ వాడరు. వానికి భోబనాపేక్ష లేదు ఇప్పటికే కాలాతీతమైనది పూర్వజన్మ సంస్కారము. ఇట్టి ఈ మాత్రపు ధైర్య్యముగల నమాసములేగాని “నిజమంజీరాగ్ర రత్నస్వలీలాభివ్యక్తి మొదలైన సమాసములు వాడరు 'మంజీరము. కాలి అందె మంజీర నూపుర శబ్దములను లోకములో వాడము కావ్యములందు వాడుదురు శాలి యందె. అన్న తెలుగు మాటతో కూర్చున్నచో కావ్యము సాగదు. సంస్కృత భాషకు. తెలుగు భాషకు సమాసాది విషయమునందు చాల భేదమున్నది. సంప్కృతములో నున్నంత చాలపాడుగైన సమాసములు అచ్చతెలుగు మాటలతో కూర్చుటకు సాధ్యముకాదు అందుచేత తెలుగులో అనగా తెలుగు మాటల కూర్పులో దీర్హ సమాస(గ్రథనము. పాసగదు తెలుగు మాటలలోనేది కావ్యగతమైన శబ్దమో! ఏది లోకమునందు వాడబడెడు శబ్దమో! తెలియుట కొన్నిచోట్ల కష్టము సిద్ది లోకమునందు చూడదగివదన్న షూత్రముచేత పర్వశబ్దములు లోకమువందే యున్నవి కాని లోకము కాలముచేత దేశముచేత విభిన్నమై కొన్ని శబ్దము లొకకాలమునందు వాడబడి తరువాతి కాలమున వాడుకలోనుండి తొలగిపోవును. ఆ శబ్దము నిఘంటుగతమై యుండును. లేదా యొక కొవ్యములో కనిపించును ఇది కాలగతమైన విషయము దేశగతమైన విషయముండును కొన్ని శబ్దము లొక ్రాంతమునుండి వొడబడి మరికొన్ని ప్రాంతములందు. వాడుకలో నుండవు. “అరమరలేక - ఈ మాట తెలంగాణములో వాడుక భాషలోని మాట కృష్ణా గోదావరీ నదులమధ్య (గ్రాంథికమైన మాట రసములు తొమ్మిది. అందులో శృంగార రసము మొదటిదిగా చెప్పుదురు ఆ శృంగార రసమునకు నున పూర్వులు కల్పించినంతహంగామా నురి యే రసమునకు లేదు కవి సమయములని వందయున్నచో వానిలో తొంబది శృంగారరసమునకు సంబంధించినవే. చంద్రుడు కలువపువ్వులు వెన్నెల మలయానిలము ఉద్యానననములు పొదరిండ్డు సికతాతలములు తామరపూలు మొదలైనవి పెద్ద శృంగార రస సంభారములు వీనిని గూర్చిన శృంగార రస సంబంధియైన వ్యవహారము కావ్యములలో తట్టెడున్నది ఇదియంతయు కావ్యభాషు. దీనికిని లోకమునకు అవగా లౌకిక భాషకుగల సంబంధము మృగ్యము. మరియు నింకొక్క విషయముకలదు. సంస్కృతములో నున్న వందలాది శబ్దములకు మన పూర్వులు తెలుగు శబ్దములను కల్పించిరి మనుజుల పేర్లకీ దిక్కులేదు భీమునకు 'వడముడి అర్జునునకు 'కవ్వడి కుంతికి గౌంతి ఇంక తక్కినవాని విషయము చెప్పవలయునా? ఆకాశగంగకు 'మిన్నేరు చదలేణు శంఖమునకు వలమురి సంన్యృత నిఘంటువులో ఉదాహరణ కమరములో మొదటి వర్షములు కలవు వాని యన్నింటికిని తెలుగు పేర్డు కలవు. ఆంధ్రనామ సం(గ్రహము కొన్ని పేర్లు కలిపించినదని చెప్పవచ్చును. 1416 విశ్వనాథ ఆనంకలితపాహిత్యం

ఇట్టుండగా మన భాషలో నచ్చ తెలుగు కావ్యములు కొన్ని పుట్టినవి అచ్చ తెలుగు అనగా లోకమునందు వాడబడెడు శబ్బములును తద్భవ శబ్దములును “చివురుంగైదువుటబోదు. ఇది తద్భవముకాదు మన్మధునకు చివురాకు బాకుగానుండునన్న కవి సమయమును దీసికొని లేదా కల్పనను దీసికొని తెలుగుతో చేయబడిన శబ్దము

వసుచరిత్రలోని కబ్బపు తెలుగనగా నీ యీ విషయములకు సంబంధించిన శబ్దప్రయోగ లక్షణమని తాత్పర్యము

ఒక పూర్వ మహాకవియొక్క మహా(గ్రంథము తీసికొన్నచో మరియు వసుచరిత్రము వంటి (గ్రంథము తీసికొన్నచో దానియందు బహువిషయము లుండును ఎందుకుండవు? ఒక్క భారతమును తీనికొన్నచో నాకవియే చెప్పెను గదా దానిని వేదాంతులు వేదాంతమనియు ధర్మశాస్త్రజ్ఞులు ధర్మళాస్త్రమనియు సాహిత్యవేత్తలు సాహత్యమనియు మొదలుగా చెప్పుదురని ఏ కవియైనను బహువిషయము పరిజ్ఞానము కలవాడేయై యుండును అన్నింటిని గూర్చి వ్రాయును అవసరమైనచో యోగళాస్త్రమును గూర్చి (వ్రాయను జైనమతమును గూర్చి ('వ్రాయును ఒకానొక యుపమాలంకారమును వాడవలయునన్నచో గణితశాస్త్రమునుండి సామ్యము తెచ్చును కాదన్న వాడెవడు? ఇట్టి వన్నియు కలిపిననే కావ్యమగును. అప్పుడు వాడు వాడినది వాడు చెప్పిన భావమునకు నతిశయమును కలిగించునదిగా కవి వాడును ఒక (గ్రంథములో యోగవిద్యను గూర్చి కవి ప్రస్తావించును ఒక పోలికను తెచ్చును అట్టే సంగీత శాస్త్రమునుగూర్చి తెచ్చును భారతములో మల్లయుద్రమున్నది తిక్కన్న మల్లయుద్రములోని కొన్ని తెలుగు పరిభాషా శబ్బములను వాడెను తిక్కన్నగారి మల్లయుద్ద విద్యానైపుణ్యము అని వ్రాసినచో 'ఛాయవచ్చును అసలు వసుచరిత్రకారుడు తాను సంగీతకళా రహస్యనిధినని చెప్పుకొనెను ఒక సంగీతళాస్త్రవేత్త రామరాజభూషణుని సంగీత శాస్త్రజ్ఞాన మిట్టిదని యితరులకు తెలియదేయ వచ్చును

పాండిత్యమనగా సంస్క్టృతవ్యాకరణ విషయములు తక్కిన శాస్త్రవిషయములు తెలినియుండుట మాత్రమేయని లోకమునందొక యభి[ప్రాయము (ఫ్రబలముగా నున్నట్టనిపించును బహువిషయ పరిజ్ఞానమును సంస్కృతభాషా పొండిత్యమును తెలుగు కవులకు తెలుగు కావ్యములకు నెంత (ప్రధానముగా కన్పించినను ఇచట (ప్రధానమైనది భాషాజ్డానము అ భాషాజ్డానము రెండు లక్షణములుకలది ఒకటి సంస్కృతభాష రెండు తెలుగుభాష

తెలుగుభాష ఇంతకుమున్ను చెప్పిన వృత్తి, సంఘవ్యవస్టాది విషయబోధకమైన భిన్న శబ్దజాలముల కంటె భిన్నమైన మరియొక యాకారము దానికున్నది నుడికారములు బలుకుబళ్సు సామెతలు విలక్షణమైన వాక్యనిర్మాణ వైఖరులు దేశాచారములు పండుగలు సభలు గృహములు మొదలైనవానిని గూర్చిన బహుశబ్దములు కలవు. ఒకపాకయున్నది దాని కొకవైపున వసారా దింపుదురు ఈ వసారాకు 'ుజుమూడు అని వాడుదురు ఇది యేనవృత్తికి సంబంధించినది కాదు. ద్వారబంధము గోడలో నిలబెట్టగా పై (క్రింది కళల చివళ్లు గోడలో పెట్టి కట్టెడిని యుండును. వీనిని చిమ్మ అందురు ఇట్లనంత శబ్దము లుండును

కబ్బపుతెనుగనగా వీని యన్నింటికంటె భిన్నమైనది వసుచరిత్రము ప్రధానముగా శృంగారరస కావ్యము. శృంగారరసమునకు తట్టెడంత సామ॥ి కలదు అంత సామికి సంస్కృతములో నెన్ని శబ్దములుకలవో తెలుగులో నన్ని కలవని చెప్పవచ్చును వ్యాసాలు ననా | టీ 7

ఈ సామిని తీసికొని విరూసించుట యెందులకు? సామ'గ్రి సామ(్రిగాముండగా వంట జేసెడి వాని నేర్పుండును. గొప్ప పాక శాస్తనిపుణుడు కనిపించిన సొమగగ్రినే పరమ రుచిమంతముగా సిద్దముచేయును అట్టి గొప్ప సూదకుడున్నచో వానిక్టి శిష్యులుందురు వాని ననుసరించెడి వారుందురు అట్లే వసుచరిత్ర కారుడొక పాకముచేసినచో దావినమసరించిన వారెంతమంది అతని శిష్యులెంతమంది.

వసుచరిత్రమునకు పూర్వము కావ్యములున్నవి ఒక విధముగా చూచినచో పెద్దన్నగారి కావ్య మొక మార్గదర్శకమైనట్లే రామరాజ భూషణుని వసుచరిత్ర మొక మార్గదర్శకము. తత్పూర్వము క్వాచిత్కముగానున్నను వానిలక్షణములు గాలిలోగలవు. కొన్నింటికి రూవము కల్పించిన వారు మనుచరిత్ర వసుచరిత్ర (గ్రంథకర్తలు

వసుచరిత్రము వ్యోమచారిలైన విమానముకలిగిన వసురాజు కథ. అందుచేత నతని కావ్యమంతము వ్యోమసంచారము చేయువని చెప్పవచ్చును. ఏవో ఏవో కల్పనలు, కవి సమయములలోని సూక్ష్మాంశములను తీసికొని ప్రతి విషయమును బ్రహ్మాండముగా పెంచి చూసించుట అసలు '్రబంధ మనినంతనే వర్లనా ప్రధానమైనది. ఇందులో నిన్ని వర్షనలుండి తీరవలయునన్న నిబంధనమున్నది అధువికు లీ విషయముమ మటజచిపోయి, కథ, కథ చ్వ్పెడితీరు, పాత్రపోషణము, కవి కాలము నందలి విషయముల కీగంథ మెంతవజకు ప్రతిలింబము, ఈ (గ్రంథముమనకు జేపెడి హితోవదేశనేమి? మొదలైన బహు విషయములను తెచ్చి ఎంతెంతటి వూర్వకవులను 'టవ్‌ మని ఎగురగొట్టుచున్నారు

వముచరిత్ర మున్నది ఇందులో శృంగారరవమున్నది శృంగార రనమెట్టు పోషింపబడవలెనో యట్టు పోషిలపబడినది. అది యంతయు నాయానుపారముగా చేయబడినది. వసుచరిత్రము నందు పద్యరచనా సంధ్రదాయ శిల్చమొకటి భవిష్యత్కవులకు మార్గదర్శకముగా నిరూపింపబడియున్నది. అతడు పలుచోట్ల పూర్వకవుల ననుసరించినవాడే. కాని తానుకూడా ఐబహునూత్న పద్యరచనా సంధాన శిల్పమును స్వతంత్రముగా చూపించిన వాడే!

అదికాక యీయన తెలుగు మాటలు, తెలుగుమాటల కూర్చు, కొన్ని తెలుగు సమాసములు చేయుట పద్యములలో తెలుగుమూట లెచ్చట పెట్టినచో నందము వచ్చును? ఎంతవరకు పెట్టవచ్చును? అవి పెట్టినఛో నెట్టు పెట్టవలెను? మొదలైన విద్య సర్వంకషముగా వేర్చినవాడు. తరువాతి కవుల కళదజకు నతడు మార్గదర్శి. తరువాతి కవులందతబ వాని మాటలనే వాని కూర్చ్పులనే యథాతథముగా తీవికొన్నవారు. అతడును శ్రీనాథాదులనుండి కొన్ని (గ్రహించెను.

“చివురుంగైదువుజోదు మంత్రముపదేశించెన్‌ రహస్యంబుగన్‌ ” అని శ్రీనాథుడు “చివురుంగైదువుటోదు” అన్న శబ్దము వాడెను. ఈయనయు తీసికొనెను

అచ్చ తెలుగులలో కొన్ని కబ్బపు మాటలున్నవి అవి స్వతం[త్రములు. వానిని తెలుగు కవులే కల్పించిరి “శీతగాను” లేత+కౌను లేగౌనైనది. ్రాతాదుల తాలియచ్చుమీది యక్కరమునకు లోపము కలిగినది. అరసున్నకూడ వచ్చినది. ఈ మెక్కడిది? కాము" నడుము పంస్కృతములో 'కౌను నకు మధ్యము అటు మీ యాల విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

అనికూడ నందురు శాతోదరి యందునలి లేతయన్న యర్థము నిచ్చు శబ్దము సంస్కృతములో మధ్యోదర శబ్దములకు తగిలించరు. లేగౌను లేనడుము తెలుగులోననే యున్నవి. తెలుగు శబ్దముల సంతరింపులో నిర్మాణములో పూర్వకవులు చూపించిన స్వాతంత్ర్యము. కొంత కలదు ఇట్టి శబ్దములు కబ్బపు తెలుగుగాని లోకభాష కాదు

ఇంక తెలుగు మాటలను సమాసముచేయుట ఇది యొక పెద్దవిద్య ఇందులో శబ్దములు కలియును కలియవు తద్దర్మార్ధక [క్రియాజన్య విశషణములతో కలిసి సమాసముండును తక్కిన (క్రియాజన్య విశేషూములతో పరిమితముగా నుండును తోడి అన్న తృతీయా విభక్తి ప్రత్యయము తోడి యగును ఇట్లు చాల మార్పులుండును ఉడివోని మిన్కు లీనెడి పేరులు 6

నెతిమించు చిటుత వన్నియ చేలము 1-65 ఈ రెండును సమాసముల క్రిందనేలెక్కయా? "అలరారు సిరి తన యడుగునంగూర్చి గ ట్టిగనీగ చేయి మాటికొనడేని 1-34

ఇది నమాసముకాదు కొని కూర్చులో నొక విశేషమున్నది. ఇట్టి కూర్చు తరువాతి కవులకు జీవగజ్జయైనది ధరయే యపాంసుల 'కమలయీ నిశ్చల 'సతియే అచండికి 1-36 ఈ తెలుగు కబ్బంపుః తెలుగుకాదు. నుడికారపు సొగసు.

ఎదలపై పాదలు పయ్యెదలు జాఆగ 1456 ఇది యమకముతో కూడి తరువాతి కవులు సలభముగా నేర్చికొనుటకు వీలైన రచన.

'కప్పువాటింపదు. నలత నొందదు తడవాటు పూనదు 1-60

ఇట్లు (క్రియలను సీసపద్య చరణారంభముల యందుంచుట పద్య రచనలోని నేర్పేగాని కబ్బపు తెనుంగనుటకు వీలులేదు

సరిలేని * తెలిముత్తె సరుల కొటారు క9%

ఇది కబ్బపు తెలుగు ఇందులో ముత్తెపు సరులనుటకు ముత్తెసరులన్నాడు ఇట్టు చేయవచ్చునని వసు చరిదత్రకారుని నిర్ణయమేమొ

రమణీ ప్రియదూతిక తెచ్చియిచ్చు కప్పుర విడెము పెద్దన్నగారి చాటువు-కపురాల బోతు- నరస భూపాలీయకర్త వాడినాడు

'పులిగూడు. 'పొన్నపూవాడి 'మిన్నులబావి” మొగడతమ్ములు మొదలైన మాటలు చమత్కారముగా. కబ్బపు తెనుగు కక్రిందకివచ్చును

“పీటన్‌ మీటగు జోటులేటి వరలన్‌ వేమాటు(గ్రీడింప”1-116

వృత్యనుప్రాన రామణీయకముచేత నితరకవులను మొహసపెట్టుకూర్చు.

ఇతడు మున్ను చెప్పినట్టు మొదటి చరణమంతయు తెలుగులో వ్రాయును ఒక్కొక్కప్పుడు రెండు చరణములు (వ్రాయును మరియు మూడు చరణములు (వ్రాయును ఎక్కుడనో ఒకచోట సంస్కృతము లోనికి హఠాత్తుగా దిగును ఎక్కడి కక్కడనే సౌందర్యము. వ్యాసాలు తపాలా 1 4ీలి

అన్ని సౌందర్యములను కొలబోసి చూసినట్టుండును ఒక్కొక్కప్పుడు సంస్కృత శబ్దమును తీసికొనివచ్చి నడుము నిరికించును

చెన్నగున న్నదీపులిన సీనుల దాగిలిమూత లాడుచున్‌

వెన్నెల టేలు కప్పరవు విప్తుటనంటుల నీడ నీగురా

కన్నెల రోయు నమ్నులకు కన్నులుమూయు తదీయ వాసనల్‌

మన్నన గాంచి కస్రపుదుమారము. రేచు సమీరడింభముల్‌ 1112

పద్యమంతయు తెలుగే. నదీపులినసీనులు తదీయవాసనలో 'నమీరడింభములో ఈ మూడే సంస్కృతపు మాటలు

ఈ మూడింటిని తాలగించినచో నచ్చ తెనుగు పద్యమగును ఆయనకది యిష్టములేదు. తెలుగు సంస్కృతములకు భీదములేదు. సమీర డింభములో అన్న మాట తీపివేసినచో నొక ప్రొఢి పోవునని యతని యూహయేమో! దాగిలిమూతలన్న శబ్దములేనిచో బాలికలయొక్క హేలారమణీయతయే పోయినది - కప్రపుదుమారము = సమీర ఢింభకుల యొక్కకార్యములోని బిగువే పోయినది. కనుక దుమారనున్న శబ్దముండియే. తీర్రవలయును ఆయన పద్యరచవ యిట్టుండును

అటునిటు తెలుగు శబ్దములుండును నడుమనొక్కు సంస్కృత శబ్దముండును. అందుచేత దాని నీవచ్చ తెనుగనుటకు వీలులేదు

“వగడపు(జిట్టలన్‌ మనికివట్టుగ( గట్టిన వట్ట జీనువుల్‌

జిగిబిగిమించు. చంచువుల చించినచో రసపూరవార” 1-14

చంచువు, రనపూర నంస్కృత శబ్దములు ఒక శ్రవణసుఖ ధారలో చంచువులుకూడ తెలుగుమాటయేమో యనిసించును

ఇదియంతయు కబ్బవుతెనుగు. 'కప్పురపు విప్పుటనంటులు' 'కన్నులరోయునన్నులు" 'పగడపుజిట్టలు ఇట్టినూటలన్నియు. కబ్బపు తెనుంగని చెప్పవలెను

చివురుంగైదువుజోదు అలరుంగైదువుజోదు. - ఒక విధము నమాసములే

అలరుం గైదువుజోదు. 'కూర్మిసయిదోడై' - 'తేనెనీరార్చి “పందెలిపూజొంసపు పొత్తులంటొదివి 1-128 ఒకటి మూడు చరణములలోని యతిస్టానమువరకు పెట్టిన తెలుగు సమాసములు, తక్కిన పద్యమంతయు సంస్కృత శబ్బమయము ఇది యొక పద్యము సేత పద్యము నందు గల రెండు సగములలో మొదళ్లు తెలుగులతో గుంఫించుట = యిది యొకక్రమముగా రామణీయకమునకు హేతునగుచున్నది.

“నాథ చివురులు రంజిల్లై ననలు మొలిచె

అలరె విరులెల్ల పూపలు తలలు సూప

పసిమి నిరవాందె పిందియల్‌ బలపె నవశ

లాటువులు పాంద్రరుచుల ఫలంబు లినగె” 1-36 150 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఒక్క చివరిచరణమే సంస్కృతము ఒక క్రమమును చెప్పి యీ (క్రమమంతయు తెలుగు మాటలలో చెప్పి చివరి ఫలితమును మాత్రము సంస్కృతములో చెప్పుట - బంగరు కిరీటము పెట్టి మణులు పాొదిగినట్టు

ఎంతమేర చూచినను ఇట్టేయుండును తెలుగు మాటల కూర్చంతయు

“బలుకప్రంవు టనంటికప్పురపు తిప్పల్‌ గప్పి యుప్పాంగుజాల్‌

గలగొజ్జంగుల నీరు సజ్జికపు కేళాకూళికిం డిగ్గి 1139

తక్కిన రెండు చరణములలో సంస్కృత శబ్దములు తగినన్ని యుండును

కొన్ని సీస పద్యములలో వితడొక చమత్కారము చేయును సామాన్యముగా సీస చరణములయందు పూర్వార్హము తెలుగు రచన చేయును ఒక్కొక్కుప్పుడొక్కు చరణమువందే చేయును

ముత్యాల లవిరె కెంపుల చట్టము 144 _

పగడాల కంబాల జిగిమించు

ఇవి సీనవద్యనులోవి. చివరి రెండు చరణముల మొదళ్ళు

చనువొప్పన్‌ నగి, పల్కి పాడి, కని ఆశ్వాసంబునొందించి చే

కొని మోమిచ్చి, కవుంగిలించి, తరులన్‌ గొన్నింటిమన్నించి అం

గన లయ్యో మము నెంతచేసిరనుచున్‌ కంకేళియున్‌ కేసరం

బును భూజానికి మైొక్కె గుచ్చవితతిన్‌ బూదేనె కన్నీటితో!

ఇది చాలచమత్కారమైన పద్యరచన కంకేళి కేసర శబ్దములు సంస్కృతములు అంగనలు వానినెంతో చేసిరి ప్రతిక్రియ చేయలేవు బాధపడినవి అవియున్నియు దోహద శ్రియలు వానివలన నా వృక్షములు బాధ పడినవని చమత్కారము పడిన బాధకు కారణములు తెలుగు మాటలతో చెప్పుట ఇందులో కొంచెము బాధ తక్కువ వ్యవహారము ఆళ్వానంబు నొందించి యవి నంప్కృత శబ్ద ముపయోగించుట, అంగనలకు 'ప్రతి(క్రియ యేల చేయరాదు? ఉపయోగించిన సంన్కృత శబ్దములచేత వారువారు సమాన ప్కంధములో నున్నారు దుఃఖములు చెప్పుటకూడ తెలుగు మాటలలోనే కన్నీరుకూడ తెలుగు మాటలే ఇది యొకగొప్ప పరమ సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యరచన.

ఇట్లు (గ్రంథము వందంతట నితడు సమకూర్చిన తెలుగు చమత్కారముగా నుండును

“నను మవ్వెత్తుగ పాజమీటితివి నానాదైర్య సామ(గ్రిమ

జ్ఞనకున్‌ మున్నె తృణీకరించితివి 2-20

తన తండ్రికంటె తొము తక్కువవాడు తండ్రి విషయము సంస్కృతములో చెప్పి తన సంగతి తెలుగులో చెప్పును ఇట్టి చమత్కారము లనంతములు

కొన్ని పద్యములు మొదటి పాదములన్నియు తెలుగు ఈ తెలుగుసేత నతని యిష్టము వచ్చినచోటనుండును మొదటి _చర్తణమే కానక్కజలేదు మొదటి రెండు చరణములు కావచ్చును ఎచ్చట నను, శ్లైక గ్యమో పద్యరచనలో వాకపాగసు తెచ్చుటకో మా బ్ర ు స్టతక్యర్చును నడుమ వ్యాసాలు క లణనో 151

న. న ఖా ళు

చాక సంస్కృత శబ్దముండును ఇది యొక నాక్యమో వాక్యము నందేక దేశమోయైయుండును ఈ సంస్కృత శబ్దమునకు ఫది తెలుగు మాటలు వెనుక నుండును పది తెనుగుమాటలు తరువాత ముండును ఈ కూర్పు వింతలు వింతలుగా నుండును 2న ఆశ్వాసము 22 పద్యము లయ గ్రాహి అందులో - “ప్పత్తైన చెంగలువ యీజీకలలో- అని నడుమ నున్నది. అటునిటు నన్నియు సంస్కృత శబ్దముల రచవయే ం దమ్మేటి యసట తమ్మిగద్దియదాకట+ న్‌ా 2-322 రచనలో ప పద్యమంతయు తెలు (బ్రాయుట చాల సకృత్తుగా నుండును వాటి కణ న ఇట్టి పద్యముల కోసము వెదుకవలెను ఏలనగా మున్నుచూపసిన పరమ సూక్ష్మమైన వ్యంగ్యము నాశ్రయించికదా! యితడు పద్యము(వ్రాయును. అ వ్యంగ్యముము నీరెండు లే శబ్దములను ప్వీకరించియే సాగించును. మొలక మెలుంగు కెంపుమొనముక్కుల నిక్కుకిరీటి పచ్చ రా చిలుకల కోళ్ళతో చికిలి చం(ద్రికవన్నియపట్న పట్టెతో తొలక్తు బసిండివ్రాత తెరతో నెజతావుల మేలుకట్టతో చలువలు చిందు ముత్తియపు చప్పరమంచముసై మహోన్నతిన్‌ పద్యమంతయు తెలుగు కిరీటి పచ్చజా లో నున్న కిరీటి శబ్దము తెలుగు క్రిందనే లెక్క చివర 'మహోన్చతిన్‌ అన్న ఒక్క సంస్కృత శబ్దమున్నది ఇచట వ్యంగ్యము గొప్పదనము తక్కువకాదు బాధయు నాళ్వాసము నందుటకాదు సౌకుమార్యమును తదనుభూతియు వ్యంగ్యములు ఆమంచము యొక్క సౌందర్యము నంతయు తెలుగులో చెప్పి అట్టిభోగము ననుభవించుచున్న వాని మనసులోని యౌత్సుక్యమును తెలియజేయుటకు మాత్రము 'మహోన్నతిన్‌ అని వాడినాడు * అతని తెలుగు మాటల పోహళింపులు వానికే తెలియును ఒక ఆరు విషయములు వరుసగా చెప్పును ఒకట్సి మూడు ఐదు విషయములు తెలుగులలో చెప్పును రెండు వాలుగు, ఆరు విషయములు సంప్కృతములో చెప్పును వరుసగా నిచ్చివచో నీ (గ్రంథమునందు తెలుగు కూర్చెంత యున్నదనగా (గ్రంథములో కనీసము ఎన్మిదవ పాలు తెలుగే. మరి ఒక్కపాలు మాత్రమే అచ్చ సంస్కృతముండును ఈ ఎన్మిదవపాలు సర్వము కబ్బపు తెనుగు ఉదాహరణలు వందలీయవచ్చును తళుకు పసిండియోనరులు దంతపు చావడులు - “కంపుటోడు బిళ్ళలగరిడీలు 'కప్రపుకలాచిక 'జాలీల్లిటాగోడలు ఇవి పద్యభాగములు వచనములలో ఇంతకుమించి యుండును. "పంపిళ్లుగూయు కలికికొమిరెల మొలక చనుమోసలన్‌ తులకరించిన తళుక సిబ్బెంపు తళతళల దళముకొనియెనో యన - ఎట్టకేలకున్‌ = చిట్టకాలకున్‌ - చెవి మొగ్గిన సిగ్గరి కత్తియలు - మరియుగొన్ని 'కడలిటేని బిడారము పెల్లుబ్బు *ఇర్లపెన్వెల్లి బయటి పల్లియలు దున్మినవాడటి ళ్‌ అనే 152 ాాాాాామాాాాతా విశ్వనాథ అసంకలితసాహిత్యం

విషుటనంటులు అని యొకచోట 'కప్రంపుటనంటివిప్పు అని మరియొకచోట 'శ్రీకపు తేనె వాక +

ఈ సామగ్రిని యీయన కొన్ని వద్యములయం దవసరములైన చోట్ల పద్యమును పగము. నిండుగా (వ్రాయును

అన్నిటికన్న నొక చమత్కార ముండును

శ-129 వ పద్యములో లొలకుం దూరపునంటు ఈ తెలుగుతో మొదలు పెట్టినాడు తక్కిన పద్యమంతయు నాం(ద్రభాషయే మొదలుపెట్టటయే దీనితో - ఇది యర్ధమగుటకు తక్కిన పద్యమంతయు చదువవలెను యతికోసముకాని ప్రాసకోసముగాని చేసిన చేతకాదు ఇది యతని వాక్కులోని వైలక్షణ్యము

ఇతని ఈ రచనను మరియు నతని పద్యరచనా శిల్పమార్గములను తరువాతి కవులు కోకొల్లలుగా వాడుకొనిరి అనుసరించిరి ఇతడు కూడ నాక విధముగా నాం(ధ్రకవితా పితామహుడే. ఇతని విషయములో కవిత యనగా సుందరమైన వద్యరచనా శిల్పమని యర్థము. దానికీయన మార్గదర్శి.

• భూషణ కిరణానళి (12969) భీమవరం. గ్రామ్యమా? వాడుక భాషా?

వాడుకభాషనే కొందరు 'గ్రామ్యభాష అంటున్నారు (గ్రామ్యభాష అనటం ఎంతవరకు సమంజసమో చూద్దాము (గ్రామీణులైన జనులు వాడుకునేది (గ్రామ్యము. (గ్రామ్య మనగా అసభ్య మని యర్థము (గ్రామీణులు మోటువారు నాగరికత లేనివారు అందుచేత వారు వగరస్థులు సభలలో వాడే అంత భావగౌరవం. కలభాష వాడరు. దానివలన (గ్రామ్యం అపరి([గ్రాహ్యం కావచ్చును మేము మా పత్రికలలో వాడే భాష (గ్రామ్యభాష అని ఈ మధ్య ఎవరో హైదరాబాదు సుజాతలో (వ్రాశారు) సజీవమైన భాషా ఆ భాష పొందే మార్పులూ ఆ భాష మాట్లాడేందుకు బొడ్డు అయిన (ప్రదేశాల్లో సువ్యక్తంగా కనపడతవి అక్కడ దాన్ని గురించి సానుభూతి వుంటుంది. అట్లాగే ఇంగీషు భాష నేటికాలంలో అపలయిన వాడుకభాష కావాలి అంటే లండన్‌లో కనపడుతుంది తెనుగుభాష కృష్ణా గుంటూరు. విశాఖపట్నం జీల్లాలల్లో మాట్లాడేది అట్ట్లాంటిది ఇతర భాషలతో కలసివుండే ప్రదేశాల్లో ఈ భాష మార్పునందు అంతసానుభూతి వుండదు బరంపురం హైదరాబాదు చిత్తూరు - ఇటువంటి ఇతర భాషాసంపర్కం కలచోట్ట వాళ్ళకి (గ్రాంథికభాష నిలబెట్టుకోవడమే కష్టం అందుచేత భాష పొందే మార్పులని కూడా యెక్కడ సంబాళించుకుంటారు? దాని మూలంగా వాళ్ళకు దీనియందు సానుభూతి తక్కువగా వుంటుంది.

అయితే మీ చోట్టనే వాడుకభాషని నిరసించేవాళ్ళు వున్నారు గదయ్యా అంటే వున్నారూ! మేము చెప్పింది సామాన్య విషయం ఉత్పర్గం కాదు అంటాము వ్యాసాలు నరవ. శీతల

(గ్రామ్యళబ్దం విచారిస్తే ఈ (గ్రామ్యళబ్దం వాడుకభాషయందు ఎందుకు (ప్రయోగింపబడుతోందీ అంటే య స్త్వపభ్రంశో (గ్రామ్య అన్న నన్నయ్యగారి సూత్రంవల్స తెలుగుకి సంస్కృతం మాతృకగా చేసిన నన్నయ్యగారు తెలుగు వ్యాకరణం (వ్రాశేటప్పుడు సంస్కృత మర్యాదలు పొటించారా? కాదు తెలుగు భాషాస్వభావం వారికి బాగా తెలిసి ఆ మర్యాదలన్నా చేశారా? శాస్త ముపౌరుషమాద్యం అన్న నన్నయ్యగారికి తమయందు బుషిత్వం సిద్దించిందేమో చూశారా! అట్లాగయితే మనం ఆంధ్రశబ్దచింతామణి తెరుస్తూనే ఓం నమో నన్నయాధర్వణ చిన్నసూరిభ్యో నుహాబుషిభ్యః అనటం లేదేమి?

ప్రంస్కత లాక్షణికులు 'కటిగల్లాది శబ్దాలు (గ్రామ్యము లన్నారు కాని గచ్చతి అన్నదానికి ఏ అపభ్రంశరూపమో గచ్చేతై వంటిది తీసికొని అది (గ్రామ్య మనలేదేమి?

ఆ. కటిగల్లాది. శబ్దాలు మన (గ్రంథాల్లో బహుగా ప్రయోగించారే మరి?

అందాకా యెందుకు? నరసభూపాలీయంలో కన్నులు చన్నులు గ్రామ్యాలు అన్నాడు మరి అవ్వి లేకుండా మనకు కావ్యం నడవదే ఎట్టా

ఆసలు (గ్రామ్యం అంటే మనపూర్వుల వుద్దేశం ఏమిటి” మన 'మేమను కుంటున్నాము? పూర్వుల వుద్దేశం అసభ్యమైన భాష అని, కొన్ని బజారుమాటలు నలుగురు పెద్దమనుష్యుల్లో సభలలో మాటాడరానివి వుంటయ్యి అవీ పూర్వం సంస్కృతంలో కటిగల్హాదు లట్లాంటివి చన్నులు ఇప్పుడు అట్టాంటిది

సభలలో మాట్లాడేది సభ్యం ఈ వాడుక భాష సభలలో అది (గ్రామ్యుం అనేవారు కూడా మాట్టాడుతున్నారు బ్రహ్మశ్రీ, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశా'స్తిగారి ఉపన్యాసం రక్తిగా వుంటుంది అంటే యెందుకని? వారు వాడుకభాష ప్రయోగిస్తారు కాకుధ్వని వాడుకభాషలోనే వున్నది. (గ్రాంథికభాషలో కాకువు సాధించుకోవాలి (గ్రాంథికభాషావాది అన్న కొద్దీ కాకువు రమ్యత తెలియని వాడని అర్ధం

ఈ కాకువు గ్రాంథికభాషలో ఇమిడ్చేటందుకు తిక్కన్న పడ్డ కష్టం భగవంతుడికి తెలుసు అందుకనే భాగవతం అర్ధం చెప్పటం కష్టం భారతం చదవటం కష్టం అనీ అంటారు భాగవతంలో వేదాంతార్థం పెగలదు భారతంలో కాకుస్వరం తెలియదు. అది తెలియకనే భారతంలో ఏమున్నదీ అంటారు కొందరు

కాక్సువు అంటే భావద్యోతకానికి ఉచ్చారణలో చూపే ఒడుపు. ఒక భాషా సామర్థ్యం ఆ భాషలో కాకుద్వనినిపట్టి తెలుస్తుంది ఆ కాకుర్వనిని గ్రాంధికభాష కన్న వాడుకభాష మిక్కిలిగా ప్రయోగిస్తుంది వాడుకభాష అంటే ప్రత్యయాల మార్పుమాత్రమే అనుకోవచ్చు. నేటి కొందరు కవుల భాష (ప్రత్యయాలు మారిస్తే వాడుకకన్న అమితకనాకష్టం అవుతుంది. వీ శ్రీనాథుడి కవిత్వమో ప్రత్యయాలు మారిస్తే దానికి గ్రామ్యత్వం సిద్ధించదు

సంస్కారం పొందిన హృదయం వాక్కూగలవాడు [వ్రాసినా మాట్టాడినా భాషకి కొంత గౌరవం వుంటుంది. గౌరవం గల శబ్దాలు వాడతాడు సంస్కార రహితమైన హృదయమూ వాక్కూ కలవాళ్ళు (గ్రాంథికభాషలో వుండే ప్రత్యయాలు చివర కలిపినా అది అట్టాగే వుంటుంది

ఈ వాడుకభాష యెందుకు వద్దు! అని అడిగితే పండితులు చెప్పే కారణాలు ఏమిటంటే శబ్దాలు ఇష్టం వచ్చినట్టుగా మారుతున్నవి ఆ మార్పుకు హద్దు లేదు అందువల్ల

$56 __________ా విశ్వవాథ అపంకలితసాహిత్యం

(గ్రాంథికభాష మారిపోతుంది అని మార్పుకు హద్దు లేదూ అంటే హద్దు వున్నది. గోడని ఎవరూ గేడ అనరు చూడటం చూట్టం అవుతుంది ఒక్కరితకు యాభై రూపాలు (వ్రాసిన వ్యాకరణం ఈ మాత్రం చెయ్యలేదూ?

కొందరు నన్ను అడిగారు పద్యాలూ వ్రాస్తావు నువ్వు వాడుకభాషా (వ్రాస్తున్నావు నీ కది ఇష్టమా? ఇది యిష్టమా? అని రెండూ యిష్టమేనన్నా! దానికి వారు ఒప్పుకోరు ఒప్పుకోక ఆ అది ఎట్లా అంటారు వారన్నది నాకు తెలియటం లేదు

బ్రహ్మశ్రీ ఆచంట పాంఖ్యాయన శర్మగారు మనదేశానికి భీష్ములవంటివారు. వారు అన్నారుగదా- ఈ క్రొత్త భాషవల్ల భారత భాగవతాలు మూలపడతవి అని ఈ భాషనల్లనే అట్లా జరోటట్టయితే అది ఇదివరకే జరగాలి బొబ్బిలి పాటలు, కామమ్మ కథలు, రామదాసుకీర్తులు, కొంతదాకా త్యాగయ్య కృతులూ ఇవన్నీ. వాడుక భాషలోనే వ్రాయబడ్డవి అన్వీ అచ్చుపడ్డవి దానివల్ల భారత భాగవతాలకు వచ్చిన నష్టం లేదు” అన్నా -

భారత భాగవతాలు ఈ భాషలో గ్రాయవచ్చునా అని అడిగారు నేను కాదు అన్నామ వాడుకభాషకి అంత సామర్థ్యం లేదు నేడు రామాయణం ఈ భాషలో (వ్రాయాలని కాదు ఈ భాషలో వ్రాసినా ఆ భాపలో వ్రాస్తే ఏ అందం వచ్చిందో ఆ అందం రాదు. ఆ రెంటి తారతమ్యూనికి బొబ్బిలి కథని రంగారాయవిజయంతో పోల్చి చూస్తే తెలుస్తుంది.

ఈ. భాష చదివితే పిల్లలు పాడైపోతారూ అన్నారు ఈ యూనివర్సిటీవారూ గవర్నమెంటువారూ పెట్టే గ్రాంథిక నామక (గ్రంథాలవల్ల పాడవుతారీ గాని శక్తి గల జీవం గల నుడికారం ప్రయోగించిన వాడుకభాషా[గ్రంథాలు చదివితే చెడిపోరు అంటారు

భాష స్వభావం తెలుసుకోకండా (గ్రంథస్ట భాషలో వున్న ప్రత్యయాలకి మాత్రమే ఆ గౌరవం కలిపిస్తే దానివలన భాషకి చాలా నష్టం వుంది పిల్లలకి అటువంటిభాష నేర్చ్వరాదు ఆ భాష తగినంత జీవం గల భాష అయివుండాలి నిర్జీవమైతే గ్రాంథిక భాష అయినా పిల్లలకు నేర్పకూడదు గ్రాంధిక భాష అన్న పేరుతో తప్పురూపాలు కోటానుకోట్టుగా వున్నభాష (ఇప్పటి స్కూళ్ళలో పెట్టు పుస్తకాల భాష) వాళ్ళకి నేర్పరాదు పామాన్యంగా _ పిల్లలచేత నేడు స్కూళ్ళల్లో చదివించే నవలలూ అవ్వీని కుఢర్రవాడికి భాషలో వుండే శక్తిని తెలియ వ్రియ్యటం లేదు భాషశక్తి కారకంలోనూ కాక్షువులోనూ హృదయోద్వేగం ప్రకటించే మాటల్లోమా వుంది ఆ శక్తి తిక్కన రచనలో సమృద్ధిగా వుంది. కొందరి కవుల్లో అది కనపడనే కనపడదు

“వచ్చు వస్తున్నది 'వస్తోంది అన్న రూపాల దగ్గరకాదు తగాదా బాహుళ్ళంమీదు లాషప్తూ మట ఈ రూపాలన్నీ కే వాడికి తెలియవలసిందే అవి వాడేచోట్టు వేరుగా వుంటవి పసిపిల్లలకి చెప్పే చిన్నిచిన్ని కథల్లో 'వస్తోంది అని వాడవచ్చు. ఇంకేదైనా అయితే 'వస్తున్నది అనవచ్చు, "వచ్చుచున్నది గ్రాంథికరూపం తెలిశేటందుకు

మనభాషలోకి యితర దేశ్యాలు యథేష్టంగా ప్రయోగించవచ్చు. సీలు కూడా భాషలోకి వచ్చింది 'సస్టయి మొదలైనవి శబ్దరత్నాకరంలోనే వున్నవి “వస్తాడు అన్నది వింద్య (గ్రామ్యం ఇచి యెట్లా వుందంటే దొరగారితో కలిసి టీ (త్రాగవచ్చు కాని పంచముణ్లీ దగ్గరకు రానీయరాదు మహమ్మదీయుడికి శూద్ర మర్యాద వచ్చింది. దొరకి దొరమర్యాదే సిద్ధించింది. మాలవాడికి? వ్యాసాలు వాలా 55

అనింద్య (గ్రామ్యమైనది 'కఆకంఠుడు ఎందుచేత? అనుశాసకుడికి పూర్వం (వ్రాశాడు ఏకవో అ మాట కవు లందరూ న్రాశేవరకూ అ అనుశాసకుడు ఆగరాదూ అనింద్య(గ్రామ్యాలు అన్నీ తెలిశేవిగా!ః ఎవరో కొందరు పండితులు ఇది (గ్రామ్యం వద్దు అంటే ప్రవాదున్నూ ఫీ ఇది గ్రామ్యం అనే వారికన్న పదిరెట్టు ఎక్కువగా! అన్నాడు ధర్మరాజు అన్నవాక్యం వుంటే అది (గ్రామ్యంలే అనటం బాబూ అది చాలా గ్రాంథికం 'ఏకవాక్యంబునం దొకానొక్కండుదక్క సర్వపదంబులు (క్రమ నిరపేక్షంబుగం బ్రయోగింపం జను అన్నాడయ్యా చిన్నయ్య అంటే, దాని కర్థం తెలియదు మళ్ళీ. భాష ప్రవాహిని మారుతూ వుంటుంది కనుక మారీభాషని పట్టుకోటానికి వీలులేదు అని భాషావాదుల తర్కం దీని కొక పండితులు చక్కని అభ్యంతరం చెప్పారు ఏమని అంటే, అవును మారటం స్వభావం ప్రకృతిలో ఆ దోషం వున్నది ఆదోషం తీసివేసేందుకే మేము దాన్ని యిట్లా వుండాలని నియచ్చించాము దాన్ని సూత్రబద్దంగా చేశాము అని. ఇది బాగుంది కాని సూత్రబద్ధం చేయక ముమపు అ భాషయొక్క పరిణామానికి దాని వైళాల్యానికి ఎడమిచ్చి చెయ్యాలా? వద్దా? కుగ్రవాణ్ణ్శి అల్లరిచిల్లరగా తిరగనీవద్దు అయిదయిం తరవాత వాడు ఆడుకోనద్దూ? ఇంట్లో అదేపనిగా కూర్చుంటే గుద్దులెత్తి బోదకాళ్ళు వస్తవి మన భాష కిదివరకే బోదకాళ్ళు వచ్చినై కొంచెం కాలు సాగనివ్వాలి కొందరన్నారూ! మార్చు మార్పు అంటావు మారుపే ప్రధానమా? ఇంకేం కారణాలు అక్కరలేదా” మార్చు కోసమే మార్చా? అని మార్చుకాదు వాడుక భాషలో చెప్పే కొన్ని భావాలు నరిగ్గా తెలియచెయ్యటానికి (గ్రాంథికభాషకి సామర్ష్యం చాలదు అని పూర్వం నన్నయ్యగారు నిబంధించిన నిబంధన చాలకనే భాష యింతగా మారిపోయిందని కనక ఆ సామర్థ్యం ఎంతవరకు వుందో అంత వరకు వదలిపెట్టవలెనని అప్పుడు దానికి సూత్రాలు నిర్మించు నీ సూత్రాలు దాటడెన్వడూను అట్లా అయితే. వాడుక భాషకే సామర్థ్యం చాలదు వాడుకభాష వాడుకలో వున్న భావాలని మాత్రమే చెపుతుంది. గ్రాంధిక భాషలో మవకు వాడుకలో లేని భావాలు చెప్పవలసి వస్తుంది పైగా (గ్రాంథికభాషకీ అటునంటి భావాలతోనే యెక్కువపని వుంటుంది అని అన్నారు అవును అ భాషాపామర్థ్యం అ భాషది. ఈ భాషాసామర్థ్యం ఈ భాషది రెండునూ కావలయుననే నా ఊహ నిజమైన మాటకి పద్యమూ గద్యమూ రెండే మార్గాలు మూడవది పాట. పాట ఏ భాషలోనైనా వుండవచ్చు. వద్యం గగ్రాంథికభాషలో వుండాలి గద్యం వాడుకభాషలో వుండాలి పద్యం ఎందుకు (గ్రాంథిక భాషలో వుండాలి అంటే, ఛందోబద్ధమైన భాషకు పద్యమూ పద్యానికి ఛందోబద్ద్ధమైన భాషా సరిపోయినవి ఇదివరకు మనవాళ్ళు సృష్టించి యేర్పరచిన వృత్తభేధాలు (గ్రాంథిక భాషా స్వరూపానికి తగిపోతవి. వాడుకభాషలోనే పద్యాలు (వ్రాయాలి అంటే ఆ వృత్తాలు మారాలి కాదు, వృత్తాలే అ వాడుక భాషలో (్రాస్తాము అంటే ఆ నృత్తాు ఆ భాష తిరిగిపోయింది. మళ్లీ అంత ప్రయత్నం చేసిన కవులు ఆ వృత్తాల్లో ఈ భాషని వంచితేకాని అంత పాఫీ తిరగదు. అది కాలగ్భాతలో వున్న పని. 155 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

వచనంలో వాడుకభావాలు చెప్పటానికి వాడుకభాష కుదిరినట్టుగా (గ్రాంథిక భాష కుదరదు వాడుకలో లేని భావాలకు (గ్రాంథికభాష కుదరవచ్చు. మిక్కిలి వాడుకలో వుండే భావాలు అ భాషలో చెప్పటం పరమ అసహ్యం

వాడుకభాష (వ్రాస్తే కొందరు 'మాకర్థం కావటం లేదు చదవటం యొట్లాగో తెలియటం లేదూ' అంటారు వారు మాట్టాడటంలో వున్న ఒడుపు తెలియక అట్లా అనటం ఆ ఒడుపే భారతం నిండా వున్నది. వారు భారతం చదివికూడా అట్టాగే అంటారు అయితే

కొందరు “దుయ్యబట్టటం మొదలయినవి (ప్రాంతీయాలు అవి వాడితే “యెట్టాగబ్బా " అంటారు ప్రాంతీయాలు [గ్రాంథిక భాషలో కొల్లలుగా వాడతారుగా మరి (ప్రాంతీయశబ్దాలు అని తోసివేయటం (గ్రాంథికభాష చేయదు ఆ విషయంలో (గ్రాంథికభాష భాషా వైశాల్యం పరిగణించిందన్నమాట అట్లా తప్పుపట్టకుంటే వాడుకభాష తన నైశాల్యం సంకుచిత పరచుకుంటోంది అని అర్ధం ప్రాంతీయ శబ్దాలు భాషాదేవి విస్తారమైన తనువు అవి తీసేస్తే ఆవిడ గుజ్జు అయిపోతుంది. కావలిస్తే ప్రాంతీయ శబ్దాలు పట్టికలు ఇవ్వవచ్చును

వస్తోంది, వెళుతోంది - ఇటువంటి మాటలు వికారంగా వున్నవనీ అవి కుంటినడక వ్యత్యస్తపు మాటలనీ అంటారు

వస్తోంది” అన్నమాట “వస్తున్నది అని ఉండాలని వారి ఊహ వాడుక భాషకు కూడా కొన్ని నిబంధన లేర్చరచి దాన్ని సంస్కరిద్దా మని వారి ఉద్దేశం

ఇదివరకు నన్నయాదుల సంస్కారం వీరు ఒప్పుకోలేదు ఎందుకనీ? దానికి సామర్థ్యం లేదని అది వికృతంగా వున్నదనీ మరి తాము చేయబోయే సంస్కారానికి ఆదళశ పట్టదూ కొంతనరకే నాయెను.

కొందరు. కవులకు అదొకమోన్తరు ఒత్తు అక్షరాలు రాకుండా నీళ్ళవలె సాఫీగా నడుస్తున్న కవిత్వమే కవిత్వ మనిపించినట్టు కొందరికి అందరికీ అర్ధమవుతున్న శబ్దాల యేరి అదొక మోస్తరు సాఫీగా వుండాలని వాడుకభాష

ఎవడు వాడేభాష వాడు [వ్రాస్తాడు నేను మా నందమూరులో' చిన్నతనంలో నాకు వచ్చిన భాషా, నేను చదువుకోగా నాకు వచ్చినభాషా రెండూ నాలో కలిసి ఏ పరిణామం పొంది నానోటి వెంట వస్తుందో అది మాట్లాడతాను అదే వ్రాస్తాను

ఎవరు ఎట్లా వ్రాసినా ఎట్టా మాట్లాడినా వారి వ్రాతకి వారి మాటకి భిన్నత్వం వుంటుంది. ఆ వ్రాసేవారూ ఆ మాట్ట్లాడేవారూ వ్యక్తిత్వం కలనారైతే అది కనపడుతూ వుంటుంది తను నవ్రాస్తుంటే తన ఆత్మ అందులో కనబడుతూ వుంటుంది ఆ అత్మనిబట అతను వాడేతబ్దాలూ వుంటవి మనకు నచ్చితే అందం కాకపోతే బాగులేదు అంటాం ఒకడికి పుల్లకూర ఇష్టమైతే ఒకడికి ఇగురుకూర ఇష్టం

ఇది నా చెవికి మహాఅసహ్యంగా వినబడుతోంది అంటే, నా చెవికి చాలా గ్రావ్యంగా వున్నది.

అనేక మారుమూల శబ్బాల్లో క్రొత్త ్రొత్తరకంగా కూర్చిన సమాసాల్లో తెనాల రామలింగకవికి సౌందర్యం కనపడ్డది. ఆతవి ఆత్మలోంచి ఆ కవిత్వం వచ్చింది అటువంటి మార్గం పోయినకవి లేడు భాషలో మళ్ళీ. అతన్ని కాదవటానికి మనకా వాక్కు చాలడు వ్యాసాలు క జాం పా *572

ఒక కవి అన్నాడు నా ఆత్మ యిదిరమ్యం అని నిర్ణయించిన దానికి నువ్వెవరు కాదనేందుకు? అని

ఒక్కొక్కని స్వభావం వేరయివకొద్దీ అతని శబ్దసముదాయం అవి చెప్పేరీతీ భేదిస్తూ వుంటుంది ఆతని స్వభావంవల్ల ఆశబ్దాలే ఒక కొత్త వంపు తిరుగుతవి ఇతరులకు అంతా అది కొత్తగా వుంటుంది ఆతని భావం తెలుసుకోవాలీ అంటే ఆ అతని మాటలవంపు వాని స్వభావంవల్ల ఆ మాటలకు చెప్పే మార్పూ ఓపికతో తెలుసుకొంటేనే కానీ తెలియదు

తది అందరికీ తెలుటటట్టగా వుండాలికానీ అందరూ అతన్ని తెలునుకునేందుకు ('ప్రయత్నిస్తారా? అని అంటే అందరూ అతన్ని తెలుసుకునేందుకే ప్రయత్నించాలి

కవి (వ్రాయసకాడు (ప్రభువువంటివాడు. వాడి భాష మనము చదువుకోవాలి ఆసేతుశీతాచలం ఇంగ్లీషు చదవడంలే ఎందుకు? దొర కాదూ కాని వాడి భావం మనకు తెలోసటందుకు వాడూ ప్రయత్నం చేస్తాడు

రమ్యతావిషయమే చెమివల్ల నిర్ణయించాలి అంటే దానికి చివర దొరకడు. 'సవృాదయ” శబ్దానికి లక్ష్యం నిర్ణయించాలిపినట్లు నీ చెవికి అందం తెలియదూ అంటే నీ చెవికి తెలియదు చివరకు పదిమంది అన్నమాటకు సై చేయి యిస్తే అది ఒక బోర్డులో వున్న మెంబర్లచేత వేరులెత్యచివట్టే భాషకీ కూడా ్రబాస్వాన్యు పద్దతి సూత్రాలు పట్టించి పాడుచెయ్యటం

మారుమూలశబ్దాలు అని యింకో తగాదా ఇది యిం్రీషులోంచి “ఆబ్‌సాలీటు” మాటలు అన్నదానిలోంచి తెచ్చుకున్న కొత్త విషయం ఒక పండితుడు అన్నాడుగదా 'ఒక కవి తానొకశబ్దం వాడుకలో నుండగా విననంతసేపు అ ప్రాతశబ్దమనీ వాడుకలో వినటంతోనే (క్రొత్త నవనవలాడు శబ్బమవుతుందనీ అన్నారు ఆ వాడటం ఒక్కడు వాడినా అవుతుంది. అయితే ఒక చక్కని వాడుకలో ఉన్నమాట కాలకర్మదోషంచేత తను వినకపోతే అంత చక్కనిమాట తన భాషలో నుంచి ప్రాతమాట అని మినహాయించుకోటమేనా? అందుకనే శబ్దానికి వాడుతున్నారా లేదా ఆని కాదు అది సుందరమైన దవునా కాదా అని ఈ బహుధా విచారాలన్నీ కట్టిపెడితే-

ఏ కవికి ఏ వ్రాతగాడికి ఎప్పుడు ఏది రమ్యంగా వుందని తోస్తే అది (వ్రాస్తాడు అది రమ్యం కాదూ అని తోస్తే కాలం తోసేస్తుంది ఒకప్పుడు రమ్యమైనదాన్ని రమ్యంగా లేదని కాలం అనుకుని వదిలివేస్తే అదే మళ్ళీకొన్నాళ్ళకు దాన్ని పునరుద్దరిస్తుంది అట్టు జరగదూ! ఈ అనంత కాలంలో అనంత భాషల్లో అనంత మార్లాల్లో కొన్ని మంచివి పోకా కొన్ని చెడ్డనీ నిలవకా ఎట్లా వుంటుందో యెవ్వరు చెపుతారు?

యంతి నయ! నం2 1927 158 __________ా విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం - వాడుక భాష

ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో భాగశ కాని సంపూర్ణంగాకాని వాడుకభాషను గ్రవేశపెట్టవలెనవి తీవ్రమైన ప్రయత్నం జరుగు తున్నదని విన్నాను ఈ విషయంలో వారు కొందరి ఆభిప్రాయాలు 'సేకరింప వలయునని అనుకున్నారుకాబోలు నా అభిప్రాయంకోసం డాక్టర్‌ రామారావుగారు వస్తారని నాకు (వ్రాసినారు వారు రాలేదు తరువాత దొణప్పగారు (వ్రాసినారు వారు ఎవరిని పంపించ లేదు తాడేపల్లి గూడెం కాలేజీ ్రిన్స్‌పాల్‌ గారయిన శ్రీ, రామకృష్ణ మాచార్యులుగారు ఈ సందర్భంలో నా వద్దకు ఈ నెల రెండన తారీఖున వత్తునవి (వ్రాసినారు. రాలేదు. తమకు వీలులేక పోయినదని మరల అరన తారీఖున వత్తునని (వ్రాసినారు అనాడు కూడా రాలేదు. నా అభిప్రాయము సర్వజనులకు విదితమే కాని సందర్భము వచ్చినపుడు చెప్పుటకూడా ముఖ్యావసరము. నా అభిప్రాయమునకు ఏకొంతర్రైనను బలమున్నచో దానిని నేను చెప్పకున్నచో, ఆంధ్ర భాషా సరస్వతికి నపచారము. చేసిన వాడనగుదును. అందుచేత నేనే (వ్రాయుచున్నాను.

ఇప్పుడు శ్రీ, విశ్చవిద్యాలయమువారు నావద్ద కెవ్వరిని పంపించ నక్కరలేదు ఆ శ్రమ వారి కళ్కరలేదు నేనువాడుకభాషలోకూడ కొన్ని [గ్రంథములు (వ్రాసితిని నా మాబాబు అన్న నవల వాడుక భాషలో (వ్రాసినదే నేను వాడుక భాషకు వ్యతిరేకినికాను వ్యతిరేకినైనచో దైనందినముగ మాటాడుట యొట్టు? వాడుకభాషాశ్తక్తి తక్కువది. (గ్రాంథిక భాషాశ్తి యెక్కువది. ఈ యెక్కువ తక్కువలెట్టివి? ఒక సాహిత్యవాది ఒక రాజకీయ వేత్త, ఒక ఉపన్యాసకుడు వీరు తమయిండ్ల లోనను స్నేహితులతోడను మాటాడునది వాడుకభాష వ్యవహారములో ఉద్యోగములలో మాటాడునది వ్యవహారీతరభాషు ఒక ఆవేశము ఒక గాడమైన విషయము ఆంతర్జాతీయమైనది, ఆధ్యాత్మికమైనది, ప్రకృతి శ్యాస్తాదులలో నిగూడమైనది అంతర్జాతీయ వర్తకము డాలరు పౌండు రూపాయి వీని యొక్క మారకమునకు సంబంధించినది మొదలైన మహా విషయములు జీవితములో నెన్నో యున్నవి ఇవి సామాన్యుల కందుబాటులో నుండవు. ఆయాశా(స్తములందు. గాడముగ పరి(శ్రమచేసినవారికే తెలియును ఒకప్పుడు ప్రోఫవర్‌ ఐన్‌ఫ్టయిన్‌ తామ చేసిన పరిశోధన (ప్రపంచములో నున్న మహా స్రకృతి శాస్త్ర వేత్తల సభలో చెప్పగా కొన్ని వందలమందియున్న యీ సభలో ప్రొఫెసర్‌ ఐన్‌ఫ్టయిన్‌ చెప్పిన విషయములు తెలిసివవా రిద్దరుముగ్న రున్నారని వినికిడి. అన్ని శాస్త్రములలో అన్ని కళలలో నీ బాధ యున్నది. అన్నియు నందరకు తెలియవు, తెలిసి కొనుటకు (ప్రయత్నము చేయుట మానవుని విధి ఇందుకోసమే ఆ మహా విషయములలో కొన్ని యైనను అధిక సంఖ్యాకులు తెలిసి కొందురన్న, తెలియజేయవలయు నన్న మహాభిలాషయు, మహాప్రయత్నమును ్రధానముగ సర్వ నాగరక దేశములందున్న విద్యా పంస్టల యందున్నది. అట్టి మహా పండితులలో చాలా మంది విద్యా సంస్టలమండియే యుత్పన్నమగు చున్నారు బోధకుగాని ఆచరణమునకు గావి, ప్రచారమునకు గాని తత్తత్పరిభాషా శబ్దములు ఆయా వ్యాసాలు _తతతతతతతతవవావావావావాం 159

విగూడ రహస్యములైన శబ్దములయొక్క పరిజ్ఞానము అవసరమైనది అవి లేకుండ విద్యలేదు. ఆ శబ్దములను ఆ పరిభాషలను ఆ పలుకుబడులను ఆ జిక్తి వైచిత్యములను వాడుక భాషయో వ్యావహారిక భాషయన్నదియో సమర్దించు కొనలేదు

సాహిత్యమన్నది యీ శా(స్తములతో సంబంధించనిది అనరాదు సాహిత్యము సర్వ శాస్రములతో సర్వ విజ్ఞానముతో సంబంధముకలది నేటి రాజకీయవాదులు, సాంఘిక వాదులు కవిత్వమును పైకప్పుగా పెట్టుకొని ప్రచారము చేయుచున్నారు. ఈ వాడుక భాష స్టూల విషయములను చెప్పుటకు పనికివచ్చును _

సామాన్యమానవుడు కాదు బుద్ది మంతుడు పండితుడు, మానవజాతి సముద్ధర్హ మహారాజకీయవేత్త, మహాశాస్త్రవేత్త, వీరి భాష వేరు అందుచేత నాడుక భాష నవలంబించినచో రెండు పద్దతులలో నొకటి జరుగును దేశమునందు బుద్ధిమంతులు పరిహరింపబడుటయో లేక అ వాడుక భాషయే మరల నింకొక [గ్రాంధిక భాష యగుటయో జరుగును

ఇవ్వుడు ఆధునికుల యొక్క (గ్రాంధిక వ్యావహారిక భాషలను గురించిన అభిప్రాయములను విచారింప వలయును శబ్దముల యొక్క (్రత్యయముల మార్చు మాత్రమె. వాడుక భాషయైనచో నది వాడుకభాష యనుకొనుట తప్పు. శ్రీ ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణగాొరి “మాలపల్లి (ప్రథమభాగమును వదలినచో నది యిట్టివాడుక భావ భాషాశరీరములోనున్న అనేకములైన వాడుకభాషా శబ్దములు పూర్వ (గ్రంథములలో నున్నవి నేటి వ్యావహారిక భాషావాదులు సంస్కృత శబ్దములను పరిహరింప దలచివచో మన వ్యవహార భాషలో పలు సంస్కృత శబ్దములు కలవు. చిన్న చిన్న సమాసములు కూడ నుండును వాడుకభాషలో భిన్న ప్రాంతముల యందు భిన్న భిన్న శబ్దములుండును ఓక చోటివి మరొకచోట తెలియవు ఈ మధ్య అట్టి పరిజ్ఞానము కొరకు కొన్ని ప్రయత్నములు చేయబడినవి కొన్ని ప్రతికలలో వాడుక భాషా శబ్దములు చిట్టాలు ప్రకటింపబడినవి కూడ. దాని నలన నధిక (ప్రయోజనము కన్పించ లేదు

ఇందులో నింకొక భావమున్నది మన కావ్యముల యందు పురాణములలోని బహువిషయములు చెప్పబడు చున్నవి ఏ భాషకయినను ఇది తప్పదు. ఇంగ్లీషు భాషలో (గ్రీకు పురాణముల కథలున్నవి ఈజిప్టు నాగరికత యొక్క బహు శబ్రములుండును రోము రాజ్యపు నాగరికతా శబ్రములుండును. రోమన్‌ సెనెటర్లు వారు వాడెడు టోగా నేటి విశ్వ విద్యాలయముల స్నాతకోత్సవములను వదలలేదు పూర్వ నాగరకతలను ఎవ్వడును విదలించుకొనలేడు పైగా నునము మన భారత రామాయణములను విదలించుకొన ప్రయత్నించినచో మనకు నేడు లక్ష్యముగాకన్చించుచున్న పాశ్చాత్య దేశాలలో వీనియందు మక్కువ ఎక్కువైనది. ఇండోనేషియాలో రామాయణ ఉత్సవములుజరుగు చున్నవి విశ్వ విద్యాలయమునందు ఈ దృష్టితో వాడుక భాషను తేనలయునని అనుకొనుచున్నారని యూహించుటకు వీలులేదు. వారును విద్యావేత్తలీకదా! వారికీ మాత్రమైన (ప్రపంచజ్ఞానముండును

ఇది యిట్టుండగా మూడు విశ్వవిద్యాలయములున్నవి మన విశ్వవిద్యాలయము దీనికి ఒరవడి పెట్టినచో తక్కినరెండును 1క్రమ(క్రమముగా నమసరించునని వారి యూహయేమో! (ప్రస్తుతము మూడు విశ్చవిద్యాలయములలో నున్న ఆంధ్రళాఖభాధికారులు ఈ వాడుకభాష

160 ఎజావాయ విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

కనుకూలురుగారని నాకు తెలియను ఈ వాడుకభాషలో నున్న (గ్రంథములు పార్య (గ్రంథములుగా చేయవలయునన్న ఉద్దేశ్యము కలవారు కారు ఇది ఆంధ్రలిపి మార్చుటమొదలైన ఉద్యమములునేడున్నవి వానివంటిది ఇంటిలో చీమలున్నవని- ఇల్టుతగులబెట్ట కొన్నాడట అట్టుండును ఆధునికులు “దేశమంటే మట్టికాదోయ్‌ దేశమంటే మమషులోయ్‌ అన్న ఒక్క ఉక్తిని ఆధునికభావ పతాకా భూతమైన నినాదముగా నేడు వాడుచున్నారు మనుష్యలంటే ఏమిటిఅందరును జీవులే అందరును (బ్రతుక నలయును ఎవరి భావములు వారి కుండును వారిని చంపరాదు చంపుట రెండు విధములు బంగ్లాదేశ్‌లో అరిగినవధ ఒక చంపుట మన దేశము విభ్తమైనప్పుడు ఒక మారణహోమము అన్యదేశములలో విష్ణవములు వచ్చినపుడు పెద్ద పెద్ద మారణ హోమనులు ఇది ఒక చంపుట రెండవ చంపుట దీని కంటెమా చెడ్డది పలుమంది వోటి క్రింది కూడు తీసి వేయుట వారి యుద్యోగములను చెడగొట్టుట వారి వృత్తులను నాశనము చేయుట మనము అభినవ యాహ్యాఖానులము. కారాదు కొందరకు నమ్మకము లేకపోయినను ఒక విషయము మనవిచేసెదను. దేవుడు లేడనుకొందము ఈ సృష్టి యొక ్రకృతి మీద కూడ నాధారపడి లేదందము. ఒక పథకము మీద నిప్పంశయముగ నడచుచున్నది మనము సూక్ష్మముగ చూడ శలయుము కాని ఆ పథకము చాల ప్రగాఢమైనది చాల లోతయినది.

ఈ వాడుక భాషను తెచ్చుట మూలముగ పలు మంది యుద్యోగములు పోవును వారీమగుదురు? పన్నులు వేయుటయీ రాజ్యము చేయుట సర్వ జనులకు కూడుగుడ్డల సమకూర్చుట రాజ్యము చేయుటలో భాగము కాదు అనెడి రాజ్యంగవ్యవస్థలున్నచో మనము చెప్పలేము కాని అన్నోదకము లేని జాతి పన్ను లెట్లు చెల్లించగలదు? ఇది పరస్పర వ్యా ఘాతమైన విషయము ఈ వాడుక భాషలో నింతవరకు తేలినది ప్రధానమైనవి రెండు. మహా విజ్ఞానమును లోకమునుండి తరిమివేయుటయు, పలుమంది యుద్యోగములు పోవుటయు ఇవి రెండును ఒక బాతి జీవితములో ననభిమతములైనవి

ఉద్యోగములు పోనక్కరలేదు అన్న ప్రశ్నపుట్ట వచ్చును ఇంతకు పూర్వమీ ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయమె తెలుగు భాషా బోధ పరిహరింప వలయునను కొన్నది అది విస్సందేహముగ కొన్ని వందల మంది నోళ్ల మీద కొట్టట అయ్యెడిది ఈ వాడుక భాష ప్రవేశ పెట్టినచో నంప్కృతాం[ద్రములు చదివినవారికి నిన్సంశయముగా కొందరకు అపకారము జరుగును పార్య (గ్రంథములు వాడుకభాషలో నున్నచో నుపాధ్యాయుడుకాని ఉపన్యాసకుడు కాని బోధింప వలసినది ఏమయిన ఉండునా? అది యెట్టిది? (గ్రంథములలో మన్న భావములను వాడుక భాషా శబ్బములను శిల్పమును బోధింతు మన్నచో ఇన్ని బోధింపవలసి యుండగా వాడుకభాష తెచ్చిడి లాభ మేమి? శిల్పమును చెప్పవలయును ఇతర (ప్రాంతముల యందలి వాడుక భాషాళబ్దములకు నర్ధములు చెప్పవలయును ధ్వనులు చెన్నవలయును మవో కవుల రచనములో ధ్వనులుండును ఎంత అలంకారములనుపరిహరించి మేము (వ్రాయుదుమనినను అలంకారము లుండితీరును మన మిండ్లలో మాటాడుకొను వానిలోనే అలంకారములున్నవి ర్వనములున్నవి “వాడు గాడిదనలె నున్నాడు” ఇది గౌణ ప్రయోగము వాని మొగము కోతి మొగము - అలంకారము వ్యాసాలు _ అ శ 161

“అదియేమిరా! అట్లున్నావూ ఎట్టు? ఈ అర్థము వేరె యున్నది. ఆర్జాంతరసంక్రమిత మనా వచ్చును

వాడుక భాషా(గ్రంథములు మన వేద పురాణాదుల యందలి విషయములను పరిహరించునవిగా నుండును అన్నచో రామాయణ భారతములు రష్యా నుండి రేపు వచ్చును ఈ నాడెవరు వానిని కంటగించుకొను చున్నారో రేపు వారి మనుమలు వానిని శిరసావహించ వచ్చును ఎవ్వడేపని చేసినను ముందు వెనుకల విచారించిచేయ వలయును; ఎవరికో ఒకనికి ఒక విషయము తన చేతిలో నధికారమున్న దని తనకు పలుకుబడి యున్నదని. ప్రజా శ్లేనము కరనుయినదానివి నాశనము చేసి 'ప్రజా(ద్రోహ కరమయిన దానిని స్వీకరించినచో నది వట్టి తాత్కాలికమైన విషయనముగును. కొన్ని వేల యేండ్డు మన దేశపు కథ చూచినను బౌద్దమతము రాజ్యము చేసినది తరువాత కొన్ని వందల యేండ్లు రూపుమాసిపోయినదీ మరలనేడు దాని యందచ్చటచ్చట నభిమానము కన్పించుచున్నది పొళ్ళాత్యదేశములలో కూడ క్రైస్తవ మతము నందలి యభిమావమును ప్రకృతి శాస్త్ర పరిజ్ఞానము చాలనరకు చంపినది. నంఘమును, విద్యను మతమును రాజ్యాంగమును శాసించెడివారు మహర్షి భూతులై యుండవలయును సృష్టి రహస్యమును తెలిసిన వారై యుండవలయును

ఈ విశ్వ విద్యాలయమునందు ఆంధ్రభాషా వ్యాకరణములు కొంత కాలము బోధింపబడలేదు మరల నేడు బోధింపబడుచున్నవి మరల తీసి వెయబడునేమో తెలియదు. వ్యాకరణమనగానేమి? ఎనడు మాటాడినను ్రాసిననను ఏ భాషలో వ్రానినను ఎంతవంకర టింకరగ(వ్రాసినను అందులోవ్యాకరణముండి తీరును కర్త కర్మ క్రియ లుండును కదా ప్రత్యయములుండును కదా! ఏదో యొక శబ్ద స్వరూపముండవలయును కదా! నర్లలోప వర్దాగమ వర్ల వ్యత్యయముల చేతనే కదా యీ వాడుక భాషలో కొన్ని శబ్దములు తయారుగచున్నవి వ్యాకరణమును చంపుటయనగామనుష్యుడు మాట్టాడ కుండ నూరకుండుట. దేశము మూగది యగుట మనుష్యులు నాల్కలను కోసికొనుట భాషాళాస్త్రము వచ్చినది భాషను సైంటిఫిక్కుగా నేర్పుదురట నెల జీతము లిచ్చి కొందరిట్టి యుద్యోగములందు నియమింపబడియున్నారు ఆ పండితులే విచారించుకొన వచ్చును వారి భాషా శాస్త్రము వ్యాకరణమునకు ప్రతిగా నున్నదా? నేడు ప్రతి విశ్వవిద్యాలయములో భాషా శాస్త్రము టోధింపబడుచున్నది ఇది కాల్టేల్‌ దొరగారి ఉపజ్జ ఆయన ఏవో కొన్ని శాననముల చూచి కొన్ని విషయములు చెప్పి దీనిని పండితులు విమర్శింప వలయునన్నాడు ఆ కాల్వెల్‌ దక్షిణ దేశ భాషలను మాత్రము విచారించినాడు ఆయనకు సంస్కృతము రాదని తెలియదని పండితులువ్రాసినారు ఆయన ఏమి ప్రమాణము? పోతన గారు చెప్పినట్టు “వృథివి నధిపులు నూతన ప్రియులుకారె” యన్నట్లు మన మూడు విశ్వ విద్యాలయములలో నాకు తెలియదు. కర్నాట కేరళ (ద్రావిడ విశ్వ తే మన్నదేమో భాషా శాస్త్రము చెప్పబడుచున్నది వారికిని పెద్దపెద్ద జీతములు శ్రీభద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారొకరు నేడుస్మానియా విశ్శవిద్యాలయములో నున్నారు ఆయనకు నా కవిత్వము మీద పరమాభిమానము. పూర్వ కావ్యములు బాగుగా చదివినవారని యర్థము. వారిని

1602 య విశ్వనాథ అపంకలితసాహిత్యం

నేనడుగు చున్నాను “బాబూ! ఈ వాడుక భోష వచ్చిన నా కవిత్వమువంటీ కవిత్సములు పోయినబ్టేకూ! మీరిద్దరు భార్యాభర్తలు, నా కవిత్వము విని యానందించిరని నేనముకొనునట్టు చేసితిరికదా! మీరీయావందమునుండి పరులను పరిహరించుటలేదాా ఇది మీ యందు స్వారఘ్గు కద

అది యట్టుంచి మీ భాషా శాస్త్రములో నెన్ని పాశ్చాత్యులు నిర్మించిన పరిభాషా శబ్దములు కలవు? పొళశ్చాత్య నాగరికతలను తెచ్చి కొన్నచో జీవిత బహుళాఖలలో నెన్ని పరభాషా శబ్దములు ప్రవేశించును? మహమ్మదీయులు రాజ్యము చేయుటవలన నేటికిని తెలుగు భాషలో నెన్ని తురకళబ్దములు మిగిలినవి? వానిని కూడ ప్రయోగించి మన పూర్వ కవులు కొన్ని పద్యములు వ్రాసిరి ఆ పద్యముల సొగసు వానిది ఇంగ్రీషు భాషా శబ్దముల కింకను ఆ స్థితి రాలేదు వాడుక భాషయన్న పేరేకాని ఏమియు తప్పదు భూతము మీద రపష్యను నాగరకత నిర్మింప బడినచో భవిష్యత్తు మీద భారతీయ నాగరకత నిర్మింప బడవలయును అనగా సర్వ దేశములు, సర్వ నాగరికతలు భిన్న జాతులు జీవనములు వాని సంప్రదాయములు వాని లక్షణములు వాని నడకలు మానవ ప్రకృతి విద్య యొక్క లక్షణము. వాని బోధన ఎట్లుండ వలయునో మహర్షి సకల్పులైన వారిచేత విచారింపబడినిర్ణయింప బడిన దానిమీద నాధారపడి యుండవలెను. మన యుద్యమములు గాలికి పుట్టి గాలికి చచ్చెడి వురుగుల వలె ముండకూడదు

ఇప్పుడింగ్రీషు “ఎమ్మె చదివెడివారికి ఓల్డ్‌ ఇంగ్లీషులో నొక పరీక్షా ప్రత్రముండుము దావిలో ఇన్నీ మార్కులు రావలెనని నిబంధన యుండును నేటి యీ ఉద్యమము వలన మన ప్రబంధముల కాగతి పట్టించ దలచుచున్నారు? అక్కడ స్పెన్సర్‌ చాసర్‌ కవు లిద్దరీ యున్నారమ కొందము ఇక్కడ హేమాహేమీలు డజనుల కొలదియున్నారు

మన దేశములో పురాతన పండితులను పరిహరించుటకు మూడువందల యేండ్లు ఇంగ్లీపు విద్య ప్రయత్నము చేసినది. ఆ విద్యకు సాఫల్యము కలుగలేదు నేటి మన స్వతంత్ర రాజ్యములో దాని కధికపాఫల్యము కలుగు నట్టు చాల మంది యధికారులు ప్రయత్నము చేయుచున్నారు అ ప్రయత్నమెట్టిదనగా “శరీర మాద్యంఖలు ధర్మ పాధనమ్‌” అన్నము లేనిచో నెవడును (బ్రతుకలేడు ఆయన్నదాత రాజు కనుక ఒక పేద దేశములో జను లెక్కువమంది యుద్యోగముల మీద బ్రతుకుదురు కనుక, ఉద్యోగములు తన చేతిలో పెట్టుకొని ఇది చదివిన వారికీ ఉద్యోగము లిత్తు మనగా స్వతంత్ర విద్యలు నళించిపోవును వేద వేదాంగపురాణితి హాస పరిజ్ఞానము (క్రమముగ చంపబడుము ఇది ఇంగ్లీషు వాని రాజ్యములో ప్రారంభించినది అ యింగ్లీషు వాడే మనదేశములో నున్న భిన్న వర్గముల నడుమకల భీదమును ద్వేషముగా మార్చి వెళ్లినడు ఈ ద్వేషమును పాటించుటయు దేశమంటే మమష్యులోయ్‌. అను అర్ధమును ప్వీకరించుటయు. రెండును కలిసిపొసగవు. ఇది చాల గడ్డు సమస్య ఇదే మానవ జగత్తు, తద్దేశముందు తత్కాల మందు తత్తత్‌జములచే నేమి చేయబడును? తత్కొల జీవులకు కొందర కపకారము మాత్రము చేయబడును అంత ఎత్తుగడ ఎత్తిన మావో యొక్క కాలు సేతులు నేడు కట్టబడినవి. సాహసించి ఇండియా మీదకు రాలేదు. ర్యా మీద కసలు పోలేడు ఆ ఊపులో వచ్చుటకు అమెరికా అడ్డమైనది. ఈ ఊపులో భారత రష్యా దేశముల సంధి యడ్డము వచ్చినది. వ్యాసాలు _____ ం లావాలా. లీల

ఒక విషయమున్నది ఎవడొక బహుజనాప కారకమైన కార్యమును పెద్ద యత్తున అరంభించునో వాడు దీర్హాయుష్కుడుగొ. కన్ప్సించు చున్నాడు అంత మాత్రముచేత నేమి యొరిగినది? అదేవుడే యందము ఆ '్రకృతియే యందము ఆ పదకమే యందము పురాణకథలు కల్పితమే యందము ఆ నిర్మించినవారి ఆ పదకములోని రహస్య పరిజ్ఞాన మెట్టిదో చూతము ఆ హిరణ్యకళిపుని చావునకు వాని కడుపున ప్రహ్లాదుడు పుట్టట ఆ రావణాసురునిచావునకు. వాని తమ్ముడు. శత్రువుతో చేరుట బైబిల్‌లోని కథ నొకదానిని చూతము శాన్సున్‌చేత వారి శత్రువులయొక్క దేవాలయము గ్రుడ్డివా డయినను పడగొట్టబడి వారందరు చంపబడుట వారి దేవాలయము చేతనే వారు వళించుట ఈ పదకములోని చాల శిక్ష లిట్లుండును ఇంకొక్క విషయము మనవిచేసి మానివేయుదును రేపు కొందరు సంస్కృతాంధ్ర

భాషోపాధ్యాయులు నిరాహారదీక్షలు పూని (బ్రహ్మానంద రెడ్డి వాకిటి ముంగిట కూర్చున్నచో అ మహానుభావుడైన శ్రీ బ్రహ్మనందరెడ్డి యిదివరకే పలు సమస్యలతో బాధపడుచున్నాడు ఆ మహానుభావున కింకొక నమస్యయెందుకు తెచ్చిపెట్టదురు” ఇది ఏ కొత్త యుద్యమములకు దారితియునో ఇప్పటికీ అనేకములైన ఉద్యమములతో తలమునిగి తాటి ప్రమాణముననున్నాము తడిసి ముప్పందుమై యున్నాము దీనివలన నయ్యెడిదిలేదు పోయెడిది లేదు ఈ వాడుక భాషవలన నెన్వరి యుద్యోగములు పోవు అని మీ రన్నచో చచ్చిన మహాకవుల నోట దుమ్ము కొట్టినట్టగును తన్మార్గగాములైన నేటి కొందరు మహకవులబ్రదుకులమీద బూడిదపోసినవా రగుదురు “దేశమంటే మనుష్యులు కదా!

దయచేసి దీని నుపసంహరింపుడు యూనివర్సిటిలో నిది చేయుట వలన మీరు చేసెడి మహోపకారము లేదు ఎందుకనగా చూడుడు యూనివర్సిటిలలో మీ పూర్వకావ్యములు బోధింపబడుట వలన నెన్వరును పండితు లగుటలేదు ఈ భాషయందు నీ సారస్వతమునందు నభిమానము కల కొలదిమందియే తెలుగు ఎమ్మేలు అగుచున్నారు వారిలో చాలమంది జీతమభినృద్రి పొందునని చదివెడివారీ సాహిత్యాభిమానులు చాల కొద్ది మంది. వారిని మీరెట్టును చంపలేరు నా యనుభవములో నొక చిత్రమైన విషయమున్నది. కొందరు ఇంగ్లీషు ఉపన్యాసకులు కామర్సు ఉపన్యాసకులు ఎకనమిక్సు ఉపన్యాసకులు తెలుగు చదువనివారు నా కవిత్వమునం దధికాభిమూానము కల్లినవారున్నారు వట్టి యళినూనముకాదు. నా పద్యములు వందలకొలది వప్పచెప్పుదురు. నా రామాయణముమీద వారు చేసెడి సూక్ష్మ విమర్శనములు పండితులు కూడ చేయలేరని నేను చెప్పగలుగదును కనుక నిజమైన ఆంధ్రభాషాసాహిత్యమును మీరు చంపలేరు దానిని చంపుటకు మీ విశ్వవిద్యాలయమునకంటె నేటి క్రొత్త కవులకెక్కువ శక్తి యున్నది. వారివెనుక నొక రాజకీయమైన = పాంఘికమైన ప్రబలమైన యొక శ్రక్తికలదు మీ కదిలేదు మీరు చేయగలిగినదెల్ల నన్నయ్య తిక్కన్న పెద్దన్నల 'పేర్సు కూడ తెలియకుండ చేయగలుగుదురేమో! అంతే రేపటినుండి విశ్వవిద్యాలయములో నెవ్వరును. తెలుగు కాసుకు పోనేపోరు ఇది (ప్రవేశపెట్టినచో నాలు గైదేండ్లలో విశ్చవిద్యాలములలో తెలుగు ఎమ్మే క్రాసులుండవు. ఇప్పుడు నేల బీతములు తెచ్చుకొను చున్నవారు తమకు తామే అపకారము చేసి కొన్నవా రగుదురు

164 ________________ాాాా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఎంత కాదన్నను పండితులు కొందరు మిగులుదురు వారి (బ్రదుకులు వారు 'బ్రదుకుదురు ఆ పురాణముల ప్రచారమునకు భంగము రాదు పురాణముల చెప్పుదురు హరికధల చెప్పుదురు వారికి ప్రజలు ధనమిత్తురు ఈ విశ్వవిద్యాలయములో చదివినవారే చాల మంది వారిని పోషంతురు ఒక జొతి యనగా దాని సంస్కృతియనగా లక్షలాది జనులు ఎట్టు బ్రదుకుదురనగా ఇతర జాతులలో ఇతర భాషలలో మన జాతి గౌరవమనగా మన భాష గౌరవమనగా తెలిసినవారు, పాటించినవారు ఈ పని చేయకూడదు చేయరు ఈ మనదేశములోననే ఈ కృష్ణా గౌతమి మండలములలోనే పలుమంది దృష్టి నేరు తెలంగాణాలోని దృష్టి వేరు. ఒంగోలు నెల్లూరు చిత్తూరు ప్రాంతములలోని దృష్టేేరు ఎందుచేత? మన మీపని చేయవచ్చునా? వారికోసము మనము చెడిపోవుదమూ- అన్నచో చెడిపోదము. పదిమందితో చావు పెండ్తివంటిదికదా! ఒక్కటియే మాట మవ మొక కమిటీ పెట్టదుము పెట్టెడివా రెనరు? అందులో మన కనుకూలుర నెందరిని వేసికొందుము? ఈ కమిటీలు నాటకములు ఈ కాలమునకు తగినవి = అందము కనీస మిట్టి జాతి యొక్క సంప్కార నాగరకతా భాషా విషయములు వోట్ల మీద పైన చెప్పబడిన కమిటీల వంటివారి తీర్మానములమీద నిర్ణయించుట దేశమున కపకారకము ఇది నిస్సంశయముగా సరస్వతీదేవికి చేసెడి ద్రోహము సరస్వతియనగా మవము జన్మయెత్తి యాయుర్దాయము కలిగి బ్రదికి యున్నప్పుడు పరమేశ్వరుడు మనకిచ్చిన మాట్టాడెడు. శక్తిలోని ప్రాణ లక్షణము ప్రాణము భర్త వాక్కు భార్య ఇది వేదములో నొకచోట చెప్పబడిన మాట (ప్రాణమనగా వట్టి యూపిరికాదు ఆలోచించినచో తెలియును నన్నయ తిక్కనాదులు ఆంధ్ర సరస్వతిని నిర్మించినారు. ఆంధ్ర సరస్వతివంటి మరియొక సరస్వతి సంస్కృత మొక్కటే. ఇంకొక్కటిలేదు. దీనిని గురించి ఎంతయో [వ్రాయవలయును. ఎంతయో చెప్పవలయును. ఒక భాష తనయొక్క త్తి వలన జనులు పరస్పరము మాట్లాడుకొనుటర్వో చేయరు తద్భాషాసరస్వతి తన త్తి చత మనుజుల యాయుర్దాయమును వృద్ది సాందించును. ఒకటియా రెండా? ఈ (ప్రయత్నము చేసెడివారు తనుకు తాము పండితులు. రేపు వచ్చెడి విద్యార్థులమీద వీరికి ఎందుకింత పగ? ఈ యుద్యమము ఇంతటితో నాపినచో మంచిది. ఇది ద్రోణసాతము కాకూడదు. ఆ ద్రోణపాతము మరి వెరచోట్ల పండించుటకు శ్ర్తి కలదికదా! ఇచ్చట మండించును. కాని పండించదు. సెలవు = ఆంధ్రప్రభ (దిన) 14-79-797 అవీ - ఇవీ ] పూర్వాం(ద్రకవులు చంపకమాలాది వృత్తములతోంబాటు జాతి కందము ఉపజాతిసీసము బాహుళ్ళము మీ6ద వాడినారు ఈ యన్నింటిలో సీసరచవము సులభము ఎక్కువ విషయము చెప్పుటకు వీలైనది. మొదట నాల్గుపాదములు తరువాత గీతపద్యము ఈ పద్యము యొక్క నిర్మాణ పద్ధతిలోవనే రచనలో ప్రక్రమభంగ దోషము ్రాప్తించుటకు వీలున్నది. దీనిని నన్నయగా రొక యొడుపుగాం బట్టుకొని వచ్చిరి ఏ పాదమున కాపాదమునందు అర్థవిరతి కల్పించుచు వ్యాసాలు మయి. 165

వచ్చినచో. నాల్లుపాదములు నొక్కటియే రీతిగానుండి విసుగుపుట్టించును నన్నయగారు మొదటి పాదముగాని, నాల్గన పాదముగాని కధా పీసమువలెశేసి యీ విసుగు లేకుండంజేయును. నాల్గుపాదము లొక్క పోతగా( బోసినవాండు తిక్కన ఆయన తెలు(గు మాటలు పాదిగి భావము చేత నిండించుచు సీస పద్యరచనయందు విసుగు పుట్టకుండునట్టు జేసికొనెను

శ్రీనాథుడు తిక్కన్నసీసమును నన్నయ గారివలె సంస్కృత పద భూయిష్టముగ వైదర్భీరీతితో( దీర్చి దిద్దెను ఈయనయందు సీసపద్యము ్రొత్తనైన నిండుతనమును దెచ్చుకొన్నది తన నిర్మాణ వరద్దతి యందే నన్నిహితమైయున్న దోషమును బాహిరింపించుకొన్నది “కాలకంఠ కఠోర కంరహుంకా రాది పద్యమును చూడుండు రచవయొక్క బిగువులో శయ్యయొక్క వుష్టిలో. బోనుపోను వద్యచరణములు పలుచబడుచున్నవి అనాంటి నుండి యీ నాటి వజకు నీస పద్యమున కీదోషము తప్పలేదు వ్రథమచరణము నందలి భావమువంటి భావమే తక్కిన మూండు చరణములయందును సమకూర్చః (బ్రయత్నించుటయు వట్టి (ప్రయత్నము బహుధా విఫల మగుటయు నిందున్న దోషము

తెలుంగు కవిత్వములో భావపటుత్వము తగ్గుట కీ కీసపద్యము చాలవఆకు సానుకూల పడినది ఒక వేళ నాల్గు చరణములును జక్క గాందీర్చుకొన్నము గీత పద్యమువందు బిగువు చెడిపోవును పద్యమునందలి (ప్రధానచమత్కారము గీతమునందే చేసి యా చమత్రియా విశేషముచేత( బైనాల్లుచరణములను వెలిగించుకొన్న కాసుల పురుషోత్తముగారి వంటివానికీ ( దప్ప యీ దోషము చాలమందికి దప్పలేదు ఉపమానములు చెప్టు దొరకొన్నచో నాలుగుపమానములు రావలనినవే బ్రహ్మవిష్ణుమహేశ్సరులను లక్ష్మీ పార్వ నరస్వతులను మూడు చరణములందు నింపినచో నాల్లవచరణమున మరెవ్వరో వడ వలెను అప్పుడు నలుగురికిని సరిగాంబొసగదు ఈ యిబ్బంది వసుచరిత్రకర్త యెన్ని పౌరులు పడెనో చూడవచ్చును ఈ దోషమునేక పద్దతులు గావచ్చును సహృదయులు పరిశీలించియే యుందురు నూటికి. దొంబది మంది కవు లిందు! బ్రక్రమభంగదోషము చేసినవారే. ప్రక్రమభంగము సీసపద్యము నందు దోషము కాదు గుణమే

2

ఈ నడుమ గోదావరిజిల్లా పెనుగొండ నుండి నాకొకాయన యుత్తరము [వ్రాసినాండు (ప్రజామిత్రలో వెనుక "చెలియలికట్ట మీ6ద విమర్శన పడినది మీరు దానికి సమాధానము వ్రాసినచో( బంపవలె నని నేను దానికి దీనికి దేనికి సమాధానము [వ్రాయలేదు కౌచిత్యము, కథాసృష్టి స్పూర్భ్యాదులయందలి ప్రతిపత్ఫ ప్రతిభాదులు వ్యక్తి గతేష్టానిష్టములతో( గూడినవి కొని యా విమర్శకుడు శెలియర్‌కట్టలేని భాష నన్నయభట్టకాలమునా.టి (ప్రాంతభాష యని వ్రాసినాండు ఇది యవిచారితము ఆం(ద్రభాష యీ వేయియేండ్లుగా పలుకుబడిలో నొక మహాసామ్యమును నిలంబెట్టుకొన్నదనుటకు సర్వాంర్రగ్రంథములును సాక్ష్యభూతములు కాని భాషలో వచ్చిన మార్పు ప్రధానముగా ననేకళబ్రముల నాశ్రయించి యున్నది గోచరింపన్‌ ఇందలి పుగాగమము నన్నయ్యనా;టిది. “గోచరించన్‌ అని గూడ నిప్పుడనుచున్నాము ఇది (గ్రామ్యమని (గ్రాంధికవాదులు. “నాండు నారు నావు ఈ భూతకాలిక (క్రియాధాతు రూప ప్రత్యయములు నన్నయ్యనాండు లేవు. “ననమునుండి ఈ రూపమే ్రాతది. “వనమునుంచి” ఇది క్రొత్తది 1665 లాలా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యః

ఈ (క్రొత్తరూపములు చెలియలికట్టనిండ తండోపతండములుగా నున్నవి నన్నయగారిభాషలోని యనేక శ్చరూసములకుః దెలియగికట్టలోని తచ్చబ్దరూపములకు నీ వేయియేండ్ల వ్యత్యాసము. నున్నది. నన్నయ్యగారు. వ్రాసిన వచన శైలికి. జెలియలి కట్టలోని వచన్దూలికి శబ్దరూపములందుంగాని వాక్యనిర్మాణమునందుల్గాని మతియే విషయమునందును బోలికలేదు.

3

సర్వభారతవిఖ్యాతు(డైన శిల్పవేత్త ఆనంద కే. కుమారస్వామి గారి యొక్క శిల్పగ్రంఘములు రసచిత్రము, ధూళిచిత్రము విద్ధ్ద చిత్రము ఈ మూండు పారిభాషిపదములకు నర్థము తప్పు (వ్రాసెనని యొకపండితుండాక యుపన్యాసవేదికముండి చెప్పెను మతియొక తీవ్రవాది (ఈయనయుయండితుయే దీనిని లో | యుపన్యాసవేదిక మండి సర్వపాశ్చాత్యులు నిట్లా సర్వమును దోషములే వ్రాయుదు రని చెప్పెను సభలో నుండి యొక్కరు అయ్యా! పారపాటు లెవరికైన రావచ్చును. ఏకవిషయమునందలి యిట్టి దోషమును బుర్కురించుకొని సర్షము దోషయుత మనుట న్యాయ్యము కాదు” అనగా నా పండితుడు “యథైోన మృత్పిండేన విజ్ఞాతేన సర్వం మృణ్మయం విజ్ఞాతం భవతి అని యుపనిషత్తు పఠించినాండు సలికుండు “అది జ్ఞానవిషయము పిడుగునకు బియ్యముకు నొకటే మంత్రమా? యనంగా “అంతియే” యని పెద్ద యరపరవినాడు. ఈ పండితుడే ఆ యుష ననే "ఆసాయమ్మును నా; నామ్నాయముల్‌ క్రోల్చుచో బా టే లే దోహా నా బదులు "కోలుచో యని రెండు మార్టు చదివినారు. ఏకమృత్సిండ విజ్ఞానవాద మిచ్చటళూడం బట్టునా? పొరపాటుపడుట మానవసహజముగదా!

శీ

"ప్రభాకరచరణంబులాన” యని యొక పద్యములో నున్నది ఇది చదివినంతనే కలుగునర్థస్ఫూర్తి యొట్టిది? “ప్రభాకరుండను పేరుగల యొకపురుషుండు కలండు ఆతని చరణములు ప్రమాణము అమ స్పూర్తి కలుగును కాదా ప్రభాకరుండు సూర్యుడు ఈ యర్ధమునకు. బ్రసక్తి లేదు కాంగా బ్రభాకరుండనంగా వెలుగుచేయువాడు గురువు జ్ఞానమను వెలుగు నిచ్చుమగావున (బ్రభాకరుడనగా గురువని యర్థము చెప్పుటవలన నేయార్థనను కావ్యదోషము. ప్రాప్తించును కొందలు పండితులు వాదవేగములో నిట్టు చెప్పుదురు మజతికొందజు బాలురు పారపడుదురు

భారతి 2940 బినవరి లిరికల్‌ పొయెట్రి

అన్ని విషయములందు వలెనే సారస్వత శాఖా విభాగములో కూడా పాళ్చాత్యుల విభాగవైఖర్‌వేరు బాహిర కవిత్వము అంతర కవిత్వము (001601౪6 &౧౮ 5001601 ౪6 ర061౧/) అన్నది మనదేశములో పుట్టిన మాటకాదు వాళ్ళ ఆంతర కవిత్వములో 1౫7108 న౦౪1౧/ ఒక భాగము ఈ శబ్ద వ్యుత్పత్తికి దాని స్వరూప లక్షణాలకు ఏమీ సంబంధం లేదు ఆంధ్ర భాషలో ఈ కవిత్వాన్ని గురించి చెప్పవలెనంటే. ఇక్కడ ఆ విభాగమే లేదు. కమక ఇంగ్లీషు కవిత్వంలో ఈ పేరుతో చెప్పుకోబడే కవిత్వం యొక్క లక్షణాల వంటి వ్యాసాలు వవ 167

లక్షణాలు కలిగిన మన సారస్వత భాగాలు తీసి అవి (౫౦౬ గ061)/ అని చెప్పవలె అర్జోయ సారస్వత విమర్శలో కూడా ఈ కవిత్వం యొక్క స్వరూపం ఇది యని నిశ్చయముగా సూత్రించి చేసిన ఫణితి లేదు మృదువులైన శబ్దములు కొన్ని చోట్ల కూర్చినచో అది ౬౫ 0& కవిత్వ మనవచ్చును కవి తన అనుభవమును గూర్చి వ్రాసినది యీ కవిత్వమని అందురు. కాని కవి యెవ్వడైననము తన యనుభవమునే వ్రాయును కనుక కవిత్వ మంతయు కవి యమభవమే యైనప్పుడు ఇట్టి విభాగము తదనుభవ నైలక్షణ్యాన్ని బట్టి ఏర్పడుతుంది కదా! వర్ణనలు కథ మొదలైన వానికంటె భిన్నమైనదిత్రై కవి యొక్క మానసికమైన ఇతరములైన శక్తులను గూర్చి చెప్పునది ఇట్టి కవిత్వ మన వచ్చును కాని యాంగ్లేయ భాషలో వస్తు వివక్షత లేకుండానే ఒక వైలక్షణ్యము కలిగిన సర్వకవిత్వము [౫ 6౬ ౦౪1౧/ అని చెప్పుదురు ఈ నై లక్షణ్యము సహృదయ వేద్యమేకాని ఇదమిత్హమని చెప్పుటకు వీలు లేదు ప్రధానముగా కవి భావగీతముల చేత నైనను సరే కథా కవిత్వము నందైనను సరీ తన ఆధ్యాత్మికములైన వ్యక్తి గతానుభనములు స్టూచించెనేని అది (౯౦౬ కవిత్వ మనవచ్చును తెలుగులో “భావకవిత్వ మను మాట పుట్టినది. కొన్ని విషయములలో ఈ శబ్దమును [౫/7 0& ౧౦61౧ కి పర్యాయ పదముగా వాడవచ్చును. సామాన్యముగా నీ భావకవిత్వము తాద్భగవస్టానుభూతి కలవానినే రంజించును, జన బాహుళ్యమును రంజించదనే చెప్పుదురు కవిత్వములో రంజన రెండు భాగములుగా నుండును కూర్చిన శబ్దముల అర్హసన్నివేశముల మనోహరత్వము తెలిసికొనుట వలన కలిగి రంజన యొకటి-అందలి భావము యొక్క మనోజ్ఞత్వము తెలిసికొనుటలోని రంజన యొకటి. మనస్సును వాక్కును సమదశా ప్రాప్తి పొందిన కవికి - యీ రెంటికి భీదము లేదు వాజ్మనో విషయముల సరిగా నటువంటి పరిపాకము పొందిన పారకునకును ఆ రచన అంతయానందము నిచ్చును కవిలో నున్న భిన్న శక్తులు సమానావస్థ్ర పొందుట యరుదు పొరకునిలో కూడనట్టే సామాన్యునకు స్టూలమైన భావము అర్థమగును స్థూల మానవ దృష్టికి సహజమైన సుఖదుఃఖాదులు కష్టసుఖములు - కవి యొక్క శబ్దజాలము తెలియక పోయినను - అర్ధము చెప్పినప్పుడు సులభగమ్యములై అందరు ఆనందింతురు సుఖదుఃఖాదులకన్న భిన్నమైనది శాస్త్ర విషయము శాస్త బుద్ది లేనిచో నధిక భావము స్ఫురించదు. శాస్త్రమనగా విషయ పరిశీలనము ఇది [గ్రహించుటకు అధికమైన మన శృక్తీ కావలయును కవి తనకు సహజమైన ఒక ఆధ్యాత్మిక లేదా నైతిక అమభవమును చెప్పును ఈ అనుభవము సర్వ మానవులకు కలుగదు అట్టి యనుభవము జీవితములో పొందినవాడో మనసా అనుభవించువాడో వారిద్దరీ ఆనందించ గల్గుదురు ఎంత అనుభవమైనను ప్రత్యక్షముగానే యనుభవించ నక్కరలేదు మనస్సు చేత నాలోచించి యనుభవము లోనికి తెచ్చుకొనవచ్చును సర్వమును ్రత్యక్షముగానే యనుభవింప వలెనన్న, ఈ లోకమునందలి పరిస్థితులు చాలవు మన జీవితములు చాలవు. అందుచేత సర్వానుభవములు మనసుచేత నధిగమించుట భావుకుడు చేయవలసిన పని కవిత్వము భావుకుడైన వాడనుభవించగలడు భిన్న కవితానుభవ విషయములలో భిన్న భావుకత్వము నమకూడుచున్నది అందుచేత భావ కవిత్వము చేత రంజిల్లు మనుష్యుడు ప్రత్యేకముగానున్నాడు ఈ భావ కవిత్వముకూడ బహు విదములైనది. భానకవిత్వమనగా 158 లా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

వ్యక్తిగతానుభవమును గూర్చి చెప్పునది యను నుద్దేశ్యముతో చెప్పుచున్నాను మన శతకములు, స్తోత్రములు చాటువులు మొదలైన వన్నియు భావకవిత్వము క్రిందికి వచ్చును ఇవి కాక భాగవతములోని గోపికాగీతలు భ్రమరగీతాలు మతియెన్నో ఘట్టాలు భానకవిత్వము (క్రిందికి వచ్చును కాని వీని యన్నింటిలోనను గలయనుభవ విశేషములు భిన్నములుగా నుండుము పోతన్నగారు తన హృదయగతమైన భక్తిని గోపికల యందారోపించి (వ్రాసినాడమటకు సందేహము లేదు ఈ ఘట్టమే సంస్కృత భాగవతములో చదువుచుండగా భావకవిత్వము చదివినట్టుండదు. శాస్త్ర విషయము చదువుచున్నట్టుండును కవి తాను (వ్రాయుచున్న దాని యందు తన్మయీ భూతుడైనచో అతడు వాడు శబ్దములు పారకునకు తన్మయీభవన యోగ్యతా ప్రాప్తి గలుగజేయును ఇటువంటి ప్రాప్తి కలిగించు భావమును శబ్దమును సమకూడినప్పుడు దానిని భావకవిత్వ మందురు పాఠకుడు తన్ను దా విన్మరించుకొని తామకూడ తత్పద్యగ తానుభవ నన్నిధత్త మనస్కుడైనచో అది భావకవిత్వము మటి ఇది సర్వకవిత్వములకు లక్షణము గదా యని యనవచ్చు మ అనుభవములో సన్న ఒక వా మున్నది రాముడు వాన యుద్దము చేయుట వర్లితమై యున్నది. (ద్రాపది తన భంగపాటు కృష్ణునితో చెప్పుట యున్నది. కవి యీ ఘట్టము లెంత రమ్యముగా [వ్రాసినను పాఠకుని హృదయములో కలుగు ననుభవ విశేష మెట్టిదనగా అది ఇతరు లనుభవించు సుఖదుఃఖములయందు తాను తాదాత్మము కలిగించు కొమటకు ప్రయత్నించునట్టిది కాని గోపికా గీతలు చదువు నప్పటి యనుభవన విశేషమెట్టిది” అది గోపికలు భగవంతుని కోసము చేయు విలాపము వలెగాకు పారకుడు తనయంతట దాను గోపకలలో లీనుడై. గోపిక యొకటి తాము ఒకటి యము రెండు పదార్థములే లేకుండపోయి. ఒకటే స్వరూసము గోచరించి తానే భగవంతుని కొటికు అంగలార్చు చున్నట్టు అనుభవించును ఇది భావకవితానుభన నైలక్షణ్యము “సరే కాని ఈ భేదము కవితా వస్తువు నందే యున్నది అని యనవచ్చును మేమును దాని నంగీకరింతుము అందుకనియే అంతర బాహిరభేదములచేత కవితా విభాగముల చేసినది. బహిర్విషయముల నాశ్రయించి కలిగిన యూహల పద్దతి వజ అంతర్విషయముల నాశ్రయించి వచ్చెడు పద్ధతి వేటు అంతర్విషయ (గ్రహణము కష్టము అందుకనియే అంతర్విషయములు వస్తువుగా. తీసికొన్న కవితానుభవము. కష్టమైనది, అది కొద్దిమందికే తెలియును.

అని సర్వ భావకవిత్వము సర్వ నిషేవ్యము కాదని లేదు భావ కవిత్వము ఒక్కొక్కప్పుడు బహిర్విషయోపాధికమై యుండును స్తాత్రములలో నెక్కువభాగము-దేవ్యాదుల విభూతి వైభవములు సౌందర్య విశేషములు సామాన్య భక్తి భావములు వర్లించబడును ఇది యందజకును దెలియును కాని అవి చదివి పొందు నానందములో కూడ నొక వైలక్షణ్యముండును పాఠకునకు అ దేవతయందు ప్రీతి కవి పోయిన ఆ పోకడల యందు మనస్సు అనుకూలించుట- ఇవి లేకుండ ఆ స్తోత్రములును రుచింపవు రుచించిన తరువాత అతడు ఇతరములైన కథలు కథానకములు విని చదివి పొందు ఆనందమునకు ఈ స్తోత్రములు చదివి పొందు నానందమునకు భేదముండును ఇతర కవిత్వము చదివి పొందు ఆవందములో మనస్సు బహిర్ముఖముగా నుండును భానవ కవిత్వముచదివి పొందు వానందములో మనస్సు అంతర్ముఖముగా నుండును. శతకములుకూడ నిట్టులే ఒక వ్యాసాలు వాలాడు. 15కి

నీతియో ఒక దేవతా నైభవమో ఒక లోక స్వభానమో వానియందు వర్లితములై అప్పుడు నిట్టే యానందము కల్లించును ఉత్తమమైన భావకవిత్వము-స్టూలముగా చూచినచో దాని యందు వస్తువులేనట్టు కనిపించును ఒక నాయకుడో = నాయికయో (ప్రతి నాయకుడో ఎవ్వరును కన్పించరు = కవి యొక్క ఒక అనిస్పష్ట వాంఛాంకూరము ఒక అంతర్నిగూఢ తాపము ఒక చిన్న కావ్యములో ఊదబడును కావ్యమే చిన్నది శబ్దములే అల్పములు వస్తువు విస్పష్టమైనది కాదు చెప్పిన ఫణితి ఏ వ్యంగ్యమునో యాశ్రయించుము ఇక్కడ సామాన్య పాఠకుని బుద్ది ప్రసరించదు కవియందు సంపూర్ణమైన సానుభూతి లేనిచో

• అతడొక విషయము చెప్పునప్పుడు అతని ప్రత్యేకత యెట్టిదో నీవు పరిశీలింపనిచో దానియందలి యర్థము. నీకు గోచరము. కాదు పండితుడు రసజ్డుడు వేయ వేటు! పండితుడు కని యొక్క కావ్యము మెచ్చుకొనుటకు చదువును తన కిష్టము లేనిచో తిట్బటకు చదువును రనణ్ఞాడు కవి యొక్క కామమును తానానందించుటకు చదువును. తెలియనిచో అందలి యానందమెట్టు లభ్యమగునో విచారించును లోకములో చాలమంది తమకు తెలియని దానిని నిరాకరింతురు భావకవి తన హృదయమును ఎచ్చటనో గుష్తముగా మంచును దానిని (గ్రహంచుటకు పారకుడు ప్రయత్నించవలెను ఇందుచేత భానకవిత్వము సర్వదా అంతర్విషయ బోధకమై నూత్రమే యండునని తలచరాదు ఏలననగా నొక కవి తన దేశమును గూర్చి తన జాతి సంప్రదాయమును గూర్చి ఒక జాతి యాదర్శమును వ్రాయును ఆ వ్రాయు పద్ధతిలో నొక మార్షవమున్నచో నదియు భావకవిత్వమే యందుము ఒక భక్తుడైన కవి యొక భక్తి భావము చెప్పినచో ఒక జాతీయ భావపూరితు డైన కవి ఆ భావమును చెప్పినచో అట్టి భావము అట్టి పాఠకునకు ఇచ్చువేళ మనసు అంతర్ముఖమై యానందమనుభవించు. పద్దతి గోచరించినచో అదియును భావకనిత్వమే యందురు “మనుస్సు బహిర్ముఖమగుట “అంతర్ముఖమగుట అని నేను వాడిన మాటలు తీసివేసినచో పాశ్చాత్యులు [౫/62 గ౦61౧/ ఇట్టే చెప్పినారు ర8౧16 తన “యీనీడ్‌ (గీంగ6 6) అన్న (గ్రంథములో బోలెడంత భానకవిత్వము చూపించినాడు 08౧16 కవి తాను (ప్రేమించిన స్తీ తనకు కాకపోవుటచేత తన (ప్రేమకథయంతయు తన కథానాయకుడైన ఈనీడ్‌ నందు “డైడో వియోగము నందు ఆరోపించి భావకవిత్వమును వెదజల్లినాడు సంస్కృతమున “ముద్రారాక్షప” నాటకకర్త రాక్షసుని యందారోపించి తన వియోగగాధ చెప్పినట్టు అనుమానించదగియున్నది ఆ నాటకమున రాక్షసమంతత్రి తన మిత్రుడైన చందనదాసునకు ఉరిశిక్ష తప్పించవలయునని మహానందుల రాజధానిని బహిర్వనమును వర్ణించిన వైఖరి-ఆలంకారికముగా ధ్వనియనియో వ్యంగ్యమనియో చెప్పుకొనినను, భావకవిత్వముగా కనిపించుచున్నది ఈ పంగతి వేటే చెప్పదగిన విషయము అందుచేత కావ్య పురాణాదులయందు భావకవిత్వముండదని చెప్పుటకు వీలులేదు. కవి తనలో తనకైన విషయములందు రసించి వానిని ఎందైనగాని తన కవితా మార్గమున విరచించెనేని అందు తప్పకుండ లోతైన భావము తదనుగుణ మృదురచనయును గనిఫించుము భావము ఏతాద్భశము కాక పోయినను మృదునై అమిత కుసుమాగయమై సు ఒక విలక్ష్యమైనదగుచో అది భావకవిత్సమనిపించును ఆధునికులలో 'పెలకా గణపతి శాస్త్రి గారి ఒక చిన్న పాటా 170 ___వాాాాయాలా. విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

*త్రి ఉపసి చరణ మంజీరాల

విడివడిన చిన్ని బంగరు పిచుకలారా!

అన్నది భావకవిత్వము. ఇందు ఉత్రేక్షా రూపకముల సంకరాలంకృతి యున్నది. ఇందీ యలంకారమున్నదని లాక్షణికుడు చెప్పుమాట _ కాని అన్ని యలంకారములున్న చోటను ఇంతటి సున్నితమైన భావముండదు ఈ భావమునందలి సౌకుమార్యములోని వైలక్షణ్యము దీనిని భావకవిత్వమనిపించుచున్నది అవగా భావకవిత్వమును భావకవిత్వమని చెప్పుట ఒక లాక్షణికమైన నిర్వచనము కాదు ఆలంకారికమైన నిర్వచనము కాదు. ఈ నామము శబ్దార్థ విషయికమైన బాహిరమైన పరిజ్ఞాన దృష్టితో కల్పించినది కాదు కవితానుభవము యొక్క మనో హృదయములందలి భావపరిస్పంద వైలక్షణ్యమును పురస్కరించుకొని వచ్చినపేరు. 'దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గారి పల్లకీ అన్న ఖండకాన్యము ఇంతకన్న సువ్యక్తమైన భావకవితాపద్దతులు వెలయించుకొన్నది. శ్రీశ్రీ గారు చాల గీతికలు (వ్రాసెను క్రొత్త పోకడలు పోయెను ఆయన పద్దతిలో భానకవితావద్దతి యీ దృష్టితో చూచినచో తక్కువగా మన్నది ఆయన రచనలో ప్రబంధవైఖరి యెక్కువ వృత్తము ప్రాబంధికమే కాదు ఉపయోగించుమాటలు 'ప్రాబంధికములు కావు. అలంకారములు మొదలయినవి తెలుగుభాష యెరుగనివి చంద్రుడు “కాళ్ళు తెగిన ఒంటెవలె” నున్నాడనుట కొండ-చచ్చిన యేనుగువలె నున్నదనుట క్రాత్తయలంకారములు కాని వీని యందు ఒక 'ప్రాబందిక ఉదాత్తత కనిపించుచున్నది ఈయన గారి రచన యంతయు విప్లవ భావములచేత పూరితమైయుండును కాని, సౌకుమార్యముచేత విండియుండదు అందుచే భావకవిత్వముకాదు. అనగా ఓ౪౧౦8& నింఠ1౧/ గా చెప్పుటకు వెసులు బాటులేదు ఇట్టన్నానవి ఆయన కవిత్వమందు ఒక భావకవితాము[ద్ర లేదనను ఈ ఆంతర బాహిర కవిత్వముల లక్షణముల యొక్క నిష్కర్షటేయుటపాధ్యము. కాదని మొదటనే చెప్పితిని

“వేదులవారి. కవిత్వము భావములు చూచినచో వూర్తిగా భావ కవిత్వము ఆయన వృత్తమును వదలి పెట్టి పాటలు వ్రాసినను తన కలవాటయిన అక్షర సన్నివేశము నందలి ఒక నిండైన మాధుర్యమును పరిత్యజించి (వ్రాయలేడు కూలంకషమైన ఆ రీతి సౌష్టవమును విరూపించుచు. శబ్దగతమైన భావకవితావైలక్షణ్యమును దూరము చేయుచుండును ఇంగ్లీషులో “గ్రే” వ్రాసిన కవిత్వము (6౫౯౦4 0౪1౧ అనినచో వేదులవారి కవిత్వమును భావకవిత్వమన వచ్చును వాయని సుబ్బారావుగారి కవిత్వము అచ్చముగా భావకవిత్వము “వైదర్భీరీతి లోకమున మిక్కిలి యిష్టమైనది, అందుకనియీ తిక్కన ఉత్తరరావమాోయణము కంటె కంకంటి పాపయ్య (గ్రంధము ్రశస్తి పొందుట హరివంశము కన్న భాగవతము 'ప్రచ్సి పొందుట చాలమంది నేటి కవులు వైదర్భీరీతి నలవరచుకొనినవారు “నాయని

కవిత్వములో ఈ రీతి లేదు కనుక కొందరు బాలురైన కవులకు ఈ కవితలోని

అందముతెలియదు గుండె తరుముకొను భావమును ఆ భావమును కూడ తేనె పూసిన మెత్తని కత్తులతో తరుగునటువంటిది దాని కనుగుణమైన బాసలో చెప్పినపుడు ఈ రెంటియొక్క సామరస్యము కుదురుట ఒకానొక కవి యొక్క ఒకానొక పరిపొక విశేషము ఈ లక్షణము నాయని సుబ్బారావు [గ్రంథమునందున్నది ఇతని కవిత్వము చక్కని (గ్రాంధిక భాష ఇది భావకవిత్వము కాదు అందురా? భావకవిత్వమనగా “వాడుక భాషలో వ్యాపాలు న శ 0 |

నుండును, ముత్యాల సరములలో నుండును. క్రొత్త వృత్తములలో నుండును - అని యనుకొనుట పొరపాటు గ్రాంధిక మో వాడుక భాషయో వృత్తములో ముత్యాల సరాలో- చెప్పిన భావములోని మెత్త్రదనము = అ భావానురూపముయిన మాటల పొందిక మెత్తదనము = వీని యొక్కఒకానొక మేళనము భానకవిత్వము ఇది సహృదయహృదలైక వేద్యము భారతి - అక్టోబర్‌ 193 శ కి అభ్యుదయి'కు స్వాగతం లాలో నాలాల అభ్యుదయ' అన్న మాసపత్రిక ప్రథమనంచిక వచ్చినది అభ్యుదయ మార్గము (క్రొత్తది క్రొత్తదియైనను ప్రాంతమార్గములతో సమన్వయము కొణకు ప్రయత్నించుచున్నది (ప్రాంతకు[బ్రాంత క్రొత్తకు6గ్రాత్త యెవరిదారిని వారు పోయి జాతి ముత సంఘములలో భిన్నత్వము తెచ్చుకొని యెనరితెమ్ను వారుపోయి యెక్యము లేకుండ( జేసికొనరాదు. అపుడు బలము నశించును అట్టుకొక యభ్యుదయ పమైక్యముకొఆకే ప్రయత్నించుచున్నది. క్రొత్త రారాదవి యెవరును బిగించుకొని కూర్చుండరాడు ప్రాంత యమ కొన్నదానిలోనను తత్తత్కాలములయందలి క్రొత్తలు కలిసియే నేటి సమష్టిరూపమొక ప్రాంతమైనది నమన్వయము సంఘములోని యుదాత్త ప్రకృతులయు సంఘ సమైక్యము యొక్క జీనన నిర్మాతలయొక్కయు దృష్టి 'శ్రొత్తలోంగొన్ని నమన్వయమునకం గుదురవి వుండును కాలక్రమేణ అవి సర్చుకొమను ఈ సర్దుకొని యీ నూళ్న(ప్రవాహము నిత్యప్రవాహముతో సాధుసంగమము పొందునట్టు చేయుట కర్ణధారుల పవని కర్లధారులు సనాతనులు. అనగా నిత్యులు అనగా సృష్టిలో అనసరమైనప్పుడెల్ల మదయించుచుందురు ఈ యభ్యుదయ యీ సర్సలక్షణములు కలిగియుండుట ముదావహము ఇదే యళభ్యుదయకు స్వాగతము అభ్యుదయ నంవుటి 1 నంచిక 2 ననంబరల్‌ 1966 పాహిత్యం అమభవదశలో (బ్రహ వంటిది. ఆ (బ్రహ నికి ఇట్టాంటిది. ఈ సైన చెప్పిన భీదాలన్ని జీవుడికి వుంటవి జీవుడు అమభూతి దశలో మెట్టెప్కి ఈ ఆవరణలు లేని ఆ (బ్రహ్మపదార్థ లక్షణం పట్టించుకోవడావికే నిత్య యాత్ర చేస్తాడు. 172 పాల విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

జీవుని యీ సహజలక్షణాన్నే వేదవేదాంతాలు నియమాలుగా చెపుతున్నాయి ఈ జీవితమంతా ఒక సాధన అనుకున్నా సాధనే. అనుకోక పోయినా సాధనే. లోకాన్ని కలుపుకొని కొన్ని మార్గాలు వున్నై. ఈ లోకాన్ని కలుపుకొని పోయే మార్గాలలో ప్రధానమైనది పారస్పతానుభూతి కాని ఈ పారప్పతాన్ని అనుభవించటానికి పూర్వం దానిలో బాగా పరిచయ ముండాలి పరిచయవికొసం పొందిన దాయపత్యంలోగాని, స్లేహంలోకాని సుఖానుభూతి యెక్కువగదా! మనకు ఒక భావన వచ్చిందంటే ఆ భావం మనకు పరిచితమైన దన్నమాట

విషయాన్ని కవిత్వం ఒక విలక్షణంగా చెపుతున్నది. కవిత్వంలో యెప్పుడూ ఒక ముడి వుంటుంది ఆ ముడి విప్పదీస్తేగాని ఆనందం కలుగదు లోకంలో యేదైనా ఇంతే మనస్సు చొప్పించి విచారణ చేసిన చోట అధికసుఖం మనస్సుతో ఆలోచించక పోతే సుఖమూ దుఃఖమూ రెండూ లేవు. చాలా అల్ప విషయమేననుకొండి ఒక కుక్క యీనింది నాలుగు పిల్లల్ని పెట్టింది. పిల్లలను వదలొపెట్టి పోలేక ఆకలి వేస్తున్నా దించుక పోయిన పొట్టతో ఆ పిల్లలు చంటబడి సందడి చేస్తుంటే అలాగే పడుకొని వుంది. దారివెంట చాలామంది పోతూ వుంటారు ఎవళ్ళకీ దానిగోడు పట్టలేదు ఒక భావుకుడు దాని వంక చూస్తాడు జంతువులకు సహజమైన సంతానమునందలి ప్రమ - ఆ ప్రేమ కోసం ఆకలిని చంపుకొనడము తొను వెళితే ఆ పిల్లలు యేమవుతాయో నన్న భయం ఆ కూవల పసిరేఖలు వాటి నోట వచ్చు వికసించని సన్నని లేత కూతలు - ఇవన్నీ భావిస్తే ఆ పరిస్థితిలో కుక్క యీనింది పిల్లలు వున్నవి అన్న సామాన్య భావాన్ని అతిశయించి మనస్సు కుక్క పిల్లలు అన్న అల్ప విషయాన్ని దాటి మాతృ (ప్రేమ అన్న మహావిషయం దగ్గరకు పోతున్నది. ఈ మాతృ (ప్రేమలో నుంచి ప్రకృతి యొక్క లక్షణాన్ని భావిస్తున్నది ఆ మనస్సు యొక్క స్థితి వేరు ఆ మనస్సు ఆవరణలు దాటినది చూస్తున్నది కుక్కనైనా ఊహిస్తున్నది సృష్టిరహస్యాన్ని కుక్కను కుక్కగా చూస్తే ఈ భావ వికారంలేదు ఈ భావవికారం లేకపోతే విశిష్టమైన అనుభూతి లేదు విశిష్టమైన అనుభూతి లేకపోతే సామాన్య మానవుడు సామాన్య మానవుడు గానే వుండటానికి కవిత్వం మొదలయినవి అక్కరలేదు వచనంలో వున్న భావాన్ని పద్యరూపంగానో పాట రూపంగానోఉండాలని యెందుకు వాంఛిప్తాడు? ఆ పద్యమో పాటో వచన రూపంగా వున్న భావం కంటే అధికమైన ముద్ర యిస్తుందని ఇపుడు చూడండి ఒకభావం ఉన్నది ఉన్నట్టుగా పద్యంలో పెడతాము వచనంలో ఎలావుందో పద్యంలోనూ అలానే వుంది భేదమేమిటయ్యా అంటే పద్యంలో గణాలతో అమరించాము ఈ గణాల వల్ల ఒక నడక వచ్చింది. ఒక వూపు వచ్చింది చేస్తే ఒక మాధుర్యం వన్తుంది ఆ వట్టి భావం ఈ గుణాలతో కూడి ఎక్కువ సుఖమిచ్చిందన్నమాట ఆ పద్యరచనలో రచనా సౌందర్య మెక్కువైన కొద్దీ ఆ పద్యం యిచ్చే ఆనందం యొక్కువవుతున్నది అనడంలో కష్టంలేదు అల్దాగే ఆ భానం పామాన్యమైనదైతే దానిని ఒక ఒడుపుగా చెప్పడం ఆ భావాన్ని యింకోభానంతో సంయోజనచేసి చెప్పడం మనస్సుకు యెక్కువ అహ్లాదకారి లోకంలో సామాన్యంగా వాడు అందవికారంగా వుంటాడు అన్నప్పటికన్నా వాడు కోతి వలె వుంటాడు. అన్నప్పుడు నవ్వెక్కువ వస్తున్నది. ఎందుచేత? వ్యాపాలు లావా. 4 తే

కోతి అందంగా ఉండదు వికారంగా వుంటుంది అన్నభావాన్ని తీసుకవచ్చి దీని రూపం మీద ఆరోపణ చెయ్యడం కనుక రెండు భావాలు కలిపితే చమత్కారం పుట్టింది ఇలాంటి అనేకములైన విషయముల కూడికచేత కవిత్వం యేంచేస్తుందంటే

• మన మనస్సుల కానందం కలిగిస్తున్నది ఆనందం కలిగించాలంటే ఆనందమనే మాటే తీసి వేస్తాం మన మనస్సులను సామాన్యస్థితి దాటించి ఒక వ్యక్త మైన స్థితి కలిపించటమే అంటాను ఆ స్థితి కల్పించాలంటే యే భావమూ దాని ఆంతట అది కలిగించలేదు లోకములో కలిగిస్తున్నది కావ్యంలో కలిగించలేదు. సమీప బంధువు చనిపోయినాడంటే దుఃఖము వస్తున్నది. ఎవడో చనిపోయినాడంటే ఎవడో పరమ దయామూర్తి విచారిస్తాడేమో తక్కిన వాళ్లకు చీమైనా కుట్టదు బంధువు చనిపోయినాడంటే దుఃఖమెందుకు? ఎవడో చనిపోయినాడంటే ఎందుకు లేదు? ఇద్దరూ మనుష్యులేగా! ఈ బంధువునందువాడు మనుష్యడవట మట్లావుండగా మన బంధుభావం ఒకటిదానితో బోడించి వున్నది అప్పుడు హృదయం ఎక్కువ (ద్రవించింది ఈ బంధుత్వమంటే యేమిటి” ఇది సంఘంలో పెరిగిన ఒక భావం ఈ భావాన్ని అందుకొని సహజంగా ప్రేమలు వుంటవి కష్టాలలో సుఖాలలో ఒకళ్ళ కొకళ్ళ మాదుకుంటాము చిన్నప్పటి ముంచి ఎరుగుదుము అతను కనుపిస్తే పరాయి సెద్దమనిషితో మాట్టాడివట్టు ఏదో బిగుసుకు పో నక్కరలేదు ఇవన్నీ మమకారానికి 'హేతువులీ ఆ బంధువు పోయినాడనటం తోటే ఈ భావాలన్నీ కదలాడినవి ఈ భావాల ఒత్తిడిచేత అతడు చనిపోయినాడన్న విషయం మనకు పట్టరాని దుఃఖహేతువైనది. ఇలా ఒక భావం ఇతరములైన మన హృదయాన్ని కదిపేటటువంటి ఇతర భావాలతో పంయోగపడి మనస్సు వ్య(గ్రంకానడం మనుష్యుని యొక్క _ మనోలక్షణం ఇది సహజం ఈ సహజమైన స్థితి వల్ల మనుష్యుడు మనుష్యుడే అవుతాడు అది కూడాకాదు ఈ సహజమైన స్థితి జీవితంలో తనకు పట్టని లౌకికంగా తాను బాధపడనక్కరలేని ఒక కల్పిత సంవిధానంలో మనుష్యుడు యిల్లా అనుభవించేటట్ట చేస్తే ఆది మనస్సుకి ఉన్నతత్వం తెప్పిస్తున్నది మనుష్యుడు శరీరమయుడు కాకుండా మనోనముయుడవుతాడు శరీరమయుడైతే తాను తన బంధువులు తనస్పేహితులు గుడిగుడి గుంజం - గుండేరాగం నునోమయుదైతే సర్వజీవకోటిలో ఒకడవుతాడు సర్వజీవుల సుఖదుఃఖాలు తనవి అవుతాయి అడి ఒక విధమైన మోన్షము ఒక చిన్నమెత్తుబంగారాన్ని తీసుకొని రేకుగా కొడతాము. ఆ చిన్నమెత్తు బంగారము రెండు చదరపుగదాల శేకు ఎవ్వుడూ గాదు ఆ నీతిలో బంగారం కనుపించదు (ద్రవ్యం నళించదుగా అణువులణువులైపోయి. అది వున్నది మనకురేకు లేదు మనకు పనికిరాదు మనస్సును ఈ రీతిగా కవితాభావానికి దాని అనుభూతికి అలవాటు చేస్తే బంగారపు రేకులోనిి అణువులు ప్రకృతిలో కలిసిపోయినట్టుగా మనస్సుకూడా సర్వజీవలోకంలో కలిసిపోతున్నది అ బంగారపురేకు మనకు పనికివచ్చేతనాన్ని పోగొట్టుకొన్నట్టుగా ఈ మనస్సు తాను తన చుట్టాలు అన్న భావాన్ని పోగొట్టుకుంటున్నది ఇది ఒక మహాసాధన _ అందుకనే మనపూర్వులు సాహిత్యానికి యితర (ప్రయోజనాలు చెబుతూ పరమ(ప్రయోజనంగా సద్యఃపరనిర్చృతి చెప్పారు ఈ పరనిర్చృతి కలిగినా కలుగక పోయినా కవిత్వంచేత మనస్సునకు వైశాల్యం రావాలి ఈ వైశాల్యం వచ్చేందుకే మనము వ్రాసిన దానియందు 17 టా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

కవితాత్వం వుండాలి. కవితాత్వమంటే 'సైన చెప్పినట్టుగా ఒక భావాన్ని రంగులు రంగులుగా రంగురంగులయిన మాటలతో రంగైన చేతతో చెప్పడం. ఆ చెప్పడానికి కవికి కవి కావలసినట్టుగా మనుష్యుడు భావుకుడు కావాలి. ఆ రంగులతో పరిచయముండాలన్నమాట! పరిచయమే గాకుండా అభిమానముండాలన్నమాట[ ఇదంతా ప్రయత్నంచేత సాధ్యం. బంధువు చనిపోయినాడంటే ఏడవడం సులభం. సులభమంటే సహజం. సహజమంటే యెక్కువ పొళ్లు పుట్టకలోను, పెంపకంలోను వుండటమన్నమాట! ఈ సహజమైనది సహజంగానే వుంటే మనుష్యుడు జంతువు. అది శరీరలక్షణం. దీనిని దాటి నీవు మనఃప్రపంచములోనికి పోతే బంతుత్వాన్ని దాటి మనుష్యత్వాన్ని పొందుతావు. మనుష్యత్వాన్ని దాటి దేవత్వాన్ని పొందుతావు.

ఈ మాటలను బట్టి కొందరిదంతా వేదాంత మనవచ్చు. కావ్యం చదివినప్పుడు పరమానంద రసానుభూతి పొందటం మూలంగా వాడు వెంటనే బైరొగి కాడు. ఆస్టితి పరమమైన స్థితి. ఆస్థితిని పొందిన తరువాత దాని క్రింది స్థితులు నీకు సులభాలవుతై. యేవిషయాన్నైనా గాఢంగా పరిశిలించడమూ, అనుభవించడమూ, ఆచరించడమూ నీ (ప్రకృతిలో భాగాలవుతై. అప్పుడు నీమాట, నీచేత, తీర్చిదిద్ది నట్న వుంటై. నిచ్చెన మీద పై మెట్టన వున్నవాడికి క్రింది మెట్లు అడుగువేస్తే అందుతవి. ఈ రీతిగా ఉత్తమకవిత్వం జీవితాన్ని తీర్చి దిద్దుతుంది. కవిత్వానికి నీ అదర్శాలతో పనిలేదు. నీ ముత భీదాలలో పనిలేదు. నీ వైషమ్యూలతో పనిలేదు. ని ఆవేశాలతో పనిలేదు. నీవు నీ యిష్టము వచ్చినట్టుగా వ్రాసుకో. అది కవిత్వమైతే నాకానంద మిస్తున్నది. దానియందు నాకు సానుభూతి కలిగిస్తున్నది. నన్ను మారుస్తున్నది. దానిలో వున్న పరమ రహస్యాన్ని నన్ను (గ్రహింపజేస్తున్నది. నన్ను ఆచరణ మార్గంలోకి త్రిప్పుతున్నది. ఒక ఉదాహరణ చెబుతా. మనం యింగ్లీషు (గ్రంథాలనేకాలు చదువుతున్నాము. వాటి నిండా పాశ్చాత్యుల సంఘాచారాలు, శ్ఞైస్తవమత సంప్రదాయాలు వుంటవి. అవి మాకు వ్యతిరేకం గమక మేము చదనము అనము. పాఠ్య (గ్రంథాలుగా చదివేవి బలవంతంగాని మనంతట మనం యిష్టపడి చదినే (గ్రంథాలు ఎందుకు చదువుతున్నాము? ఆనందం కోసం హృదయము యొక్క విశాల స్పందనముకోసం. చదివి మనం క్రైస్తవులం కాలేదు. కాని ఆ (గ్రంథంలో వున్న పరమార్థం మన మనస్సుకూ ఆత్మకూ పట్టించుకుంటాము. ఈ సంస్కారం ఇప్పుడూ మరొకప్పుడూ నీకు సహాయపడుతూనే వుంటున్నది. ఆ (గ్రంథం చదువక పూర్వం నీ మనస్సుకు ఉన్న వైశాల్యానికి ఆ (గ్రంథం చదివిన తరువాత మరి కొంత వైశాల్యం వచ్చింది. ఆ తరువాత నీవుచేసే పనుల మీద ఈ సర్వ నైశాల్యముద్ర వుంటున్నది. ఇల్లా వైశాల్యము సంపాదించిన మనస్సుగలవాడు చేసేపని శాంతంగా వుంటున్నది.

మవాోకవిత్వ లక్షణాలు కల కావ్యం వానిని (గ్రహించి చదివే పాఠకుడికి చేసే ఉపకారంవల్లనే నేడీ ప్రపంచకము నాగరికమని చెప్పుకోడానికి హేతుభూత మైనది. భారతం చదివి రష్యావాళ్లు ఆనందిస్తారు. ఇలియడ్‌ చదివి మనం ఆనందిస్తున్నాం ఇది మహాకవిత్వంలో వున్న పరమరహస్యం. కవిత్వమంటే కథలోవున్న పురుషులుకారు. వాళ్ల మతాలు కావు. “వాళ్ల సంప్రదాయాలు కావు. వీటి అన్నింటి నుండి పుట్టిన పరమార్థభూతమైనది, మన వ్యాసాలు ర. శ” 5

ఎదమిత్థమని చెప్పలేనిది సర్వజీవులు యిముడ్చుకోగలది అయిన ఒక చిత్త సంస్కారము. కీవునికీ ఆ సంస్కారము

వ్రాసే కవికన్నా చదివే భావుకుడు వినే శ్రోత వీల్లిద్దరికీఎక్కువ కట్టుదిట్టాలు కావాలి కల్పగుణమైన కావ్యం మన హిందూ దేశస్కుడు (వ్రాశాడని మన ఆంధ్రుడు[వ్రాశాడనీ మన వర్ణంవాడు [వ్రాశాడని మన శాఖ వాడు (వ్రాశాడని నీవభిమానం పెంచుకుంటే ఆది నీవు నీ జంతు దశమ దాటి పోయేందుకు సహాయకారికాదు నీకది ఉపకారం చేయదు ఇంకొక విధంగా చెపితే అది నీకపకారం కూడా చేస్తున్నది.

ఈ పుస్తకము వ్రాసినవాడు మనశాఖవాడు కాదు సరిగదా మనకు విరోధంగల శాఖవాడు మన వర్ణంవాడు కాదు కదా మనకు విరోధంగల వర్ల్షమువాడు అని ఆ గ్రంథాన్ని ద్వేషిస్తావు. ఇందాక మంచో చెడ్డో (ప్రేమించావు ఇప్పుడు ద్వేషిస్తున్నావు. ఆ 'ప్రేను నిన్ను జంతువుగా నైనా వుంచినది ఈ ద్వేషం నిన్ను జంతువు కంటి తక్కువ చేస్తున్నది. సారస్వతాన్ని మనం సరిగ్గా ఉపయోగించుకోలేక పోతే మనకు వచ్చే వష్టమిది నీవు ఏది వ్రాస్తే నాకేమి? (వ్రాసివదానిలోని పరమార్థాన్ని గదా నేమ ప్వీకరించేది అ పరమార్థాన్ని కవితామార్గంలో వున్న అనేక మనోహరములైన ఆలంబనాలము న్వీకరించి నీవు నా మనస్సునకు అ చిత్త సంస్కారము కలిగించు నీవు నీ ఆలంబనాలు లేకుండా ఏదో చెబుతావు నాకు సామాన్యంగా వుంటున్నది

నాకేమిటి? నీకూ అలానే వుంటున్నది నేను ఈ చిత్త సంస్కారమనేదానిని ఒక ఉదాహరణతో చెబుతా! ఒక మనుష్యునికి మెత్తని మనస్సు వుంటుంది అతడు భార్యను ప్రేమిస్తాడు తల్లి దండ్రులను (ప్రేమిస్తాడు తోబుట్టువులను ప్రేమిస్తాడు బంధువులను (ప్రేమిస్తాడు. స్నేహితులను (ప్రేమిస్తాడు ఈ మెత్తదనమనే వస్తువు అతని మనస్సులో వుండి భిన్న వ్యక్తులతో సంబంధమున్నప్పుడు ఆ ప్రేమ భిన్న భిన్నంగా మారి భిన్నభిన్నంగా కనిపిస్తున్నది ఆ మెత్తదనం ఉండటం మూలంగా ఇంతమందిలో ఎవరి యందు చూపించవలసిన (ప్రేమ అయినా ఆ (ప్రేమే యేమి మంచివాడనిపిస్తున్నది ఒక తమ్ముడి మీద ప్రేమ ఆహా అతనికి ఎంత సోదర'ప్రేమవున్నది అంటున్నాం ఈ (ప్రేమ భార్యమీద 'ప్రసరించినప్పుడు భార్య అంటే అతనికి ఎంత (ప్రేమ అంటున్నాము. ఒక్క భార్యనో, ఒక్క తమ్ముణ్లో (ప్రేమించేవాడి (ప్రేమగాచిది ఒక మహానది వుంటే ఎక్కడ బడితే అక్కడ కాలువలు త్రవ్వుకున్నట్టు ఈ మూల భూతమైన మనస్సు మెత్తదనం ఎలాంటిదో సారస్వతం కవిత్వం చదవటం మూలంగా అటువంటి మూలభూతమైన చిత్త సంస్కారం ఏర్పడుతున్నది. మూలదశలో ఆ మెత్తదనానికి తల్లీ తమ్ముడూ చెల్లెలూ లేరు అలాగే మూలదళలో ఈ చిత్త సంస్కారానికి ఈ కవితా రసానుభూతికి ఆ కావ్యంలో వున్న మనవి కాని సంప్రదాయాలు మనవి కాని భావాలు అనిలేవు ఆ కావ్యమంతా చదివిన తర్వాత అది మహా కావ్యమయితే అది గొప్ప కవిత్వమే అయితే అక్కడ వున్న గొప్ప $ంప్రదాయాలు భావాలు శబ్ద చమత్కారాలు వీటన్నింటినీ దాటి ఒక అనంద లేశము మన మనస్సుల్లో మన హృదయాలల్లో స్థానం కల్సించుకుంటుంది ఆ అనందలేశం మొట్లాంటిదంటే, ఆ పుస్తకంలో వున్న భావాల యందున్న రహస్యాన్ని తనలో బీజభూతంగా 176 య విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

యిముడ్చుకుంటుంది ఈ రీతిగా సంహృతమైన ఈ ఆనందము మళ్లీ విస్ఫృతం గావాలంటే యీ భావాలు యే సంప్రదాయాలు గల పుస్తకాన్ని చదివితే ఈ ఆనందం వచ్చిందో అ సంప్రదాయాలు ఆ భావాలు వాటి ప్రసక్తి లేకుండా తన కిష్టం వచ్చిన భావాలు తన కిష్టమైన సంప్రదాయాల మీద అంతళక్తితో విబృంభిస్తున్నది

అందుచేత కవిత్వమనిపించుకునే మహావస్తువు ప్రధానం గాని ఆ పుస్తకంలో మనకిష్టంలేని భావాలు చెప్పాడని గాని మొదలైనవి ప్రధానం కాదు అయితే గేధే శాకుంతలాన్ని చూచి నృత్యం చేసి వుండేవాడు కాడు మనము బాల్డాక్‌ ను డ్యుమాస్‌ని హార్డీని డాడెట్‌ను పుష్కిన్‌ ని చదివి ఆనందించనేలేము

ఇంతా చెబితే కవిత్వమంటే ఎట్లావుండాలి అన్నమాట చెప్పలేదు ఈ కవిత్వం ఒక్కొక్కప్పుడు కవిత్వంగా వుంటున్నది ఒక్కొక్కప్పుడు శిల్పంగా వుంటుంది ఒక్కొకప్పుడు కథ చెప్పడంగా వుంటుంది ఎలాగైనా వుంటున్నది ఇది వరకు మహాకవులు (వ్రాశారు మహా కవులు వ్రాస్తున్నారు. మహాకవులు [వ్రాస్తారు పూర్వ కవులందరి కవితాలక్షణాలు తీసుకుని చెప్పి ఇంతటితో ఆయిపోయిందనడానికి వీల్లేదు ఇది సంతతవాహిని భావుక జగత్తుయొక్కు మనస్సు దీనికి ప్రమాణం

ఏ చిత్త సంస్కారము కవిత్వ పరమార్థమో అది సంపాదించుకొనేందుకు ప్రయత్నము చెయ్యాలి నీవది సంపాదిస్తే నీకు భావజగత్తు క్రియా జగత్తు రెండూ వళశమవుతాయి తక్కువ ఆవరణలో నీ వున్నన్నాళ్లూ కవిత్వమనే మహాకళయొక్క ఫలితం నీ వమభవించలేవు ఈ మార్గంగా రావలసిన వైశాల్యం నీ మనస్సుకు రాలేదు వీడు అభ్యుదయకవి నేను చదువను వీడు భావకవి ఆ వెర్రి నాకక్కర్లేదు వీడివన్నీ సనాతన భావాలు నాకనవసరం ఇల్లానే వూహించినన్నాళ్ళు నీకా చిత్త సంస్కారం కలుగదు ఆ కవి గొప్ప వాడయితే ఆ (గ్రంథం ఆనందదాయి అయితే వాడు అభ్యుదయ కవో భావకవో మరేకవో నీకు పట్టదు ఆ (గ్రంథం చదవటం మూలంగా వచ్చే ఆనందం స్వీకరిస్తావు. ఈ ఆనందం ఎలాంటిదో ఇదివరకే చెప్పబడ్డది

అది ధవము వంటిది వడ్గమ్మితే నేమి పెసలమ్మితేనేమి కందులమ్మితేనేమి ధవమెటువంటిది” ఆ ధవముతో నీవు మళ్ళీ వడ్లేకొనాలా? మళ్ళీ పెసలే కొనాలా? నీకిష్టం వచ్చిన ఫౌంటెన్‌ పెన్‌ కొనుక్కో గడియారం కొనుక్కో ఇది ఉత్తమ కవిత్వం చదువడం మూలంగా ఉత్తమ కావ్యం చదవడం మూలంగా వచ్చే లాభం ఈ లోకంలో నీకు యిష్టానిష్టాలున్నవి వాటిని గూర్చి వ్రాసిన పుస్తకాలే చదివితే అది ఎట్లాంటి దంటే ఆగమ్మకాకైన కొడుక్కే లక్షరూపాయల అస్తి వ్రాసి పోవడం వంటిది అప్పుడు నీవు పరమ సామాన్యుడవు. ఉత్తమ కవితానుభూతి పొందదగిన వాడివి కాదు నీ మనస్సుకు జగద్‌ వైశాల్యము రాలేదు మల్లీ చెబుతున్నాను ఆ వైశాల్యం నిన్ను నీ మార్గంలో నుంచి తప్పించేది కాదు ఎవడూ ఎవణ్లీ వాడి వాడి మార్గంలో మండి ఆఖరుకు (బ్రహ్మ కూడా తప్పెంచలేడు ఎవడైనా తప్పితే వాడి విత్త సంస్కారమే చేన్తుంది ఆ చిత్త సంస్కారం బలిష్టం కావడానికి ఉత్తమ కవిత్వం సహాయమవుతుంది వ్యాసాలు న శీ 0

ఇది పరమార్థం ఇందులో తక్కువ తక్కువ తరగతులు లేవని కాదు ఒకానొక తరగతికి తక్కువ పడితే మాత్రం అది కవిత్వం కాదు అది అనుభూతి కాదు ఈ తరగతులను గురించి పోట్టాడుకోవడం గూడా వుంది అది నిజంగా నిర్ణయించేది కాదు ఇక్కడికి కవిత్వం ఇక్కడికి కాదు అనే స్థూలమైన హద్దులూ వున్నవి జీవితంలో పరిస్థితులు అనుకూలించాలి మంచితో సంబంధం కలగాలి అది మారాలి ఇదంతా ఛాన్స్‌ ఈ ఛొన్సును ఎవరు పరిహరిస్తారు? దేశ కాలాదులు నిబంధిస్తవి కనుక నునం ఉత్తమ కవిత్వాన్ని చూడటానికి ప్రయత్నము చేస్తూ వుండటమే మరి అన్యము లేదు మరి యెల్లా ఆస్థితి పొందినట్టు అని ప్రశ్నవేస్తే దానికి హృదయమే పాక్షి. పనసతొన తిన్నప్పుడు దాని విలక్షణమైన రుచి నాలుకకే తెలుస్తున్నది ఆప్వాదిస్తావు ఆనందిస్తావు ఈ ఆస్వాదన ఆనందము యెలా వచ్చినవి? కమలాలు బత్తాయిలు అనేక బాతుల మామిడి పండ్డు నీవు తిని వుండి ఆ రుచి కంటే విలక్షణమైన రుచి ఇక్కడ పొందావు. పాందడమంటే ఆ రుచిని విడిగా భావించావు ఆ భావించడంలో నాలుక నీకు సహాయకారి అయింది అల్గాగా ఉత్తమ కవిత్వాన్ని ఆస్వాదించేందుకు నీమనస్సు నీకు సహాయకారి కావాలి ఎన్నడూ ఏ పండు మొగమూ ఎరుగని వాడికి జహంగీరు మామిడి పండు ముక్క కోపి వాడి చేతిలో పెడితే వాడు తియ్యగా వున్నదంటాడు భిన్న రుచులను యెరిగి వుండి ఆస్వాదించే నేర్పు వుండి ఆ భావన చేసే వాడికే ఆ పనసతొన తీపి ఉత్తమంగా వున్నది అని తెలుస్తున్నది. అల్లాగే ఉత్తను కవిత్వం కూడాను ఎంతసేపూ ఈ చిత్త సంస్కారాన్ని గురించే అనటం కాదు. దీనిలోనే సర్వమూ వున్నది. సంఘంలో నీవు బ్రతికే బ్రతుకు సంఘాన్ని నీవు తీర్చే తీర్పు అన్నీ దీనిని బట్టే చక్కగా పరిష్కృతాలవుతాయి. సంఘం కల్మషంగా వుంది దీనికి నీవు ఎదురు తిరిగావు అవతల వాడెదురు తిరిగితే ఇవతలవాడు బిగనడం సామాన్య జంతులక్షణం పసిపిల్లలు పెంకి పట్టు పడతారు ఎవరు నేర్పారు? జంతులక్షణం కనుక ఈ జంతు లక్షణాన్ని దాటి ఆ కళ్ళలంగా వున్న సంఘాన్ని బాగు చేయడానికి ఉత్తమ కవిత్వం సహాయపడుతుంది. అధమ కవిత్వంలో నీవు చెపితే నీమాట ఎవడూ వినడు పైగా కోపొలు వస్తాయ్‌ ఉత్తమ కవిత్వమంటే ఎన్ని శబ్దాలున్నా ఎన్ని చమత్కారాలు చేసినా మెత్తని ముద్ర పాఠకుని యొక్కయు శ్రోత యొక్కయు మనస్సులమీద నాటడమన్నమాటి ఇట్టా చెప్పడం సులభం కాని వ్రాయడం కష్టం అర్ధం చేసుకోవటం కష్టం ప్రయత్నం దాని కోసము “అభ్యుదయ” నచ్విత సావొత్య మాన వ(త్రిక నంవుటి 1 నంచిక్ష 6 వీన్రిల్‌ 2947 వుటలు 26-32 178 విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

తెలుగు నవలలోని క్రొత్త పోకడలు

“నవల అంటే యిందులో వొక ముడి వుండాలి చివరికి అది విప్పాలి అనే భావంచాలా రోజులుగా వుంది ఇది పాతది తరువాత నవల అనేక విధాలుగా మారింది ఒక వ్యక్తి యొక్క జీవితచరిత్ర కూడ ఆ వ్యక్తి కల్పితుడైతే అది కావ్య దృష్టితో వ్రాస్తే నవలయింది. కొన్ని నవలల్లో కథానాయకు డొక్కడే కావడము దానియందు ఆద్యంతమూ అమ(శ్రుతంగావున్న విషయం అతడనేక సాహసకార్యాలు చేస్తాడు దేనికదే అయినప్పటికీ అది యొక నవల 11/09 1౮559166౯5 వలె -

ఒకడి జీవితం వానియొక్క విద్యా వికాసం ఆ నవలలో ప్రధాన విషయం అదీ నవలే అయింది, ౮68౯ 60౧౧౪10౧౧9 వలి అందుకనే నవలను గురించి వ్రాసిన కొందరు ఆధునిక పాశ్చాత్య విమర్శకులు (0[౧౦౧|౦ 6 కూడా నవలలోనే చేర్చారు పాశ్చాత్య దేశాలలో నవల - దీనిని గురించి (వ్రాయవచ్చు, దీనిని గురించి వ్రాయకూడదు అని లేదు ఒకవ్యక్తి యొక్క ఒకరోజు బీవితం - అనగా 0౭౧/ - యిది కూడా నవలే ఆ౦౫౦6 (౮ ౫/$588 వలె

ఇల్లా ఏది నవల కాదు? మరి 50ఠగి06ను గురించి నవలలు ౪8 8 (గ్రాళాడు. శీ 60౪5 114% 6౫ 'ఛాళాడు రమ్మల లీరులో పెట్టీ బారలు వాక నవల 084౧9౩8 &| ౧౦0౧ ఒక చిన్న పల్లె! అధికారుల కృత్రిమాలు ఒక ఇటాలియన్‌ నవల ఇల్లా నవలకు నస్తునిబందనలేదు మరి నవలకు (ప్రాణం ఏది? కొందరు వున్న పరిస్టిలిని పారకుని మనస్సు మీద ముద్రిత మయ్యేటట్టు చెప్పడం అని అంటారు ఇంగ్లీసున చెప్తే ఎఫెక్టు కలిగించడం ఒక్కొక్కప్పుడు కథీలేదు ఒక ప్రకృతి దృశ్యాన్ని తీసుకుంటాడు, వర్లిస్తాడు దానిచేత పాఠకుని మనస్సులో బహువిషయాలను ప్రదీసింపబేస్తాడు. దీనికి కాన్యత్వం వున్నది కొందరు రష్యాగ్రంథకర్తలు - ప్రధానంగా 0౧6%0౪ - యీ విద్యలో అఖండుడు ౪౯9౧8 అంం[ మొదలైన వారు. కూడా యిందులో చేరుతారనవచ్చు.. ఇంత విశాలంగా పాశ్చాత్య ననల వుంటే భారతీయ నవల ఎక్కువ సంఘసంస్కార దృష్టితో (వ్రాసినది మరీ తెలుగునవలలు దగ్గరకు వచ్చేటప్పటికి మనదేశంలో కళాశాలలో ప్రధానంగా యింగ్లీషు చదనడం మూలంగా వారికి ఆంగ్లనవలే లక్ష్యమై అల్లా చూస్తున్నారు మరిన్నీ మన నవలా కారులకు కొంత శిల్పదృష్టీ వున్నది ఈ దృష్టిని సంఘ సంస్కార దృష్టి కప్పివేస్తున్నది. శిల్పము మొట్ట మొదట భాషదగ్గర మొదలు పెడుతుంది. గుండెల్లోవున్న భావానికి సూటిమైన మాట కాక పోతే అది శిల్పంకాదు వాడుక భాషా పదం అన్న మా(త్రం చేత శిల్పం కాదు అక్కడ శిల్పం లోపిస్తుంది రచయిత భావం మీద గంతులు వేస్తున్నాడని” అర్ధం సన్నివేశం కల్పించడం-యిది వొక శక్తి మన కిష్టమైన సయంలో రావాలని మనం అనుకుంటున్న మార్పుని సూచిస్తూ పదిపాత్రలను సృష్టించినంత మాత్రంచేత వ్యాపాలు త. 1 7 త

గొప్ప నవలకాదు. అయినా వొక కావ్యం నవలే అనండి, తత్కాలమందలి సాంఘికమైన శిల్పమైతే కావచ్చు-నిజానికి కాదనడానికీ వీలులేదు. ఈ కావ్య జగత్తు ఇంద్రధనుస్సు వంటిది.

మున తెలుగు భాషలో పేరెత్తి చెప్పదగ్గు నవలల సంఖ్య చాలాకొద్ది.. వాటిల్లో రెంటి మూట్రిని గూర్చి మాత్రమే కొద్దిగా యిక్కడ చెప్పబడుతుంది. హరిజనోద్దరణ- ఆధునిక రాజకీయ పరిస్టితుల అపామంజస్యం = యిని - మాలపల్లికి పునాదులు... ఇది నాలుగు సంపుటాల (గ్రంథం. ఇందులో మొదటి సంపుటం దాని కదే సాటి తక్కిన మూడు సంపుటాలు లేకపోయినా ఆ కావ్యం నిలుస్తుంది ఆ మొదటి సంపుటంలో తెలుగు జీవితం యొక్క విగ్గు వున్నది. కల్పన వున్నది. తెలుగుభాష యొక్క నైగనిగ్యం అంతా వున్నది గుంటూరు జిల్లాలోని మెట్టవూళ్ళ వాడుక భాష యొక్క సరస్వత్యవతారము మొదటి సంపుటము

నారాయణరావు అన్న వవల అచ్చంగా సాంఘికం మరి భారత జాతికి పవిత్ర చిహ్నమైన గోవు యీకథలో పువ్వులలో దారంవలె తళతళలాడుతోంది. అందులో భారతీయచి(త్ర విద్య మొదలైన మహావిషయాలు అనేకం వున్నాయి. ఇధి బాతి జీవాన్ని పోషించేవిషయం

ఇంకా చాలా నవలలు వున్నయి. ఇన్నింటినీ చెప్పడానికి వీలుండదు. 'నారాయణభట్ట రాజరాజ నరేంగ్రునివాటి శాసనములవల్ల తెలియబడే రహస్యాలన్ని రమ్యంగా చెప్పింది తరువాత 'నివరకు మిగిలేది అన్న నవల వున్నది ఈనవల యీ ఆధునిక కాలంలో తెలుగు యువకుడు పడే బాధ అంతా మూర్తికట్టిన పుస్తకం రాజకీయంగా అర్టికంగా సాంఘికంగా భాషా విషయికంగా నేటి తెలుగు యువకుడి మనస్సు నాక ప్రళయాగ్నివలె వుంది యీ అన్ని అంతా యీ ప్తప్తకంలో వుంది. ఇల్లాంటి వంద నవలలకు యిది ప్రతినిధి. మరి తెలుగు యువకుడి మనస్సుని (ప్రధానంగా బాధించేవి సమస్యలు లోకంతో తనకు కలిగిన విరోధ భానం-దీవిని యీ నవల పరిస్కరించిందని చెప్పవచ్చు. ఇల్లా పరిష్కరించింది.

చివరకు మిగిలేది నుండి - “అయ్యా నేను మీకు జ్ఞాపకం వుండే వుంటాను. వైకుంరంగా రబ్బాయివి నూ నాయనగారు నెలక్రితం పక్షవాతంవల్ల స్వర్గస్మృలైనారని వ్రాయుటకు చింతిస్తున్నాను. వారు చనిపోయ్‌ ముందు నాకో కవరు వప్పగించి దానిని మీకు వంపమన్నారు దుఃఖ సముద్రములో మునిగి నేను యిన్ని రోజులూ ఆలస్యంచేసినందుకు క్షమిస్తారని తలుస్తాను మా తండ్రిగారి కోర్కె ప్రకారం ఆ కవరు యిప్పుడు వేరీ పంపుతున్నాను అందినదీ లేనిదీ వెంటనే (వ్రాయించకోరతాను

ఇట్ట జనార్దనం

ఆ రెండో కవరు చించాడు నిధి అందులో వొక వుత్తరం మరొక బుల్లి కవరూ వున్నాయి. ఆ వుత్తరం చదివాడు

ఆతృతతో అ చిన్న కవరు చించి చూశాడు అందులో ఏమీ లేదు ఉత్తఖాళీ కవరు జీవితానికర్థం లేదన్నమాట 180 తతా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

చివరికి మిగిలింది. "కాని సమాధానం కాదు. సమాధానం తెల్పుకునేటందుకు తను చేసిన యత్నాలు, జ్ఞాపకాలు తనలో తాను పమాధానపడటం - అది మిగిలింది.”

ఇది కాక వేరీ మంచినవలలుభాషలోవున్నై. 'భువనవిజయం' అన్న ననల యున్నది. ఇది యింకొక మోస్తరు నవల. మన దేశంలో అనాదిగావస్తున్న సారస్వతం కావ్య ప్రబంధ పారస్వతం. క్రొత్తగా నవల అనినొక సారస్వత శాఖ బయలుదేరితే ఆ ఛాయలు యిందులోకి

_ వస్తాయి. సూచ్యార్థ సూచన, ఉపశ్రుతి, ఉర్రేన్లేయమైన వర్ణనలు = యివి మన భారతీయ పారస్వతంలో వున్న (ప్రధాన శిల్పంలో వున్న కొన్ని లక్షణాలు. ఈ భువనవిజయంలో అ లక్షణాలు ఎట్లా వున్నయ్యో చూడండి.

భువనవిజయము నుండి - “అకసమంతయు (గ్రొమ్మొయిళ్లు (గ్రమ్మికొని వెన్నెల ప్రసారముల నడ్డగించెను. ఎడనెడ మబ్బులు విడివడ్డచోట నొరడు రెండు తారకలు మిలమిలలాడుచు నురల మబ్బులు మూసి యంతర్జాన మగుచుండెను. అప్పుడప్పుడు దశమి నాటి చంద్రుడు చిక్కని మొయిళ్లు దాటి పోయి పలుచని మొయిళ్ళడ్డమై నీలి తెరమరుగున నిడ్డ యాముదము దీపమువలె(బ్రకాళించెను. ఆ గుడ్డి వెల్గులు పరిచితములగు మార్గములు గన్పించుట కెక్కువై, వ్యక్తులను గుర్తించుటకు. దక్కువై దూరమునందుం చీకటిలో నగుపించు తొలకరి యొండునీటి ప్రవాహమువలె నొప్పారెను.

• కాలమన్న యైం(ద్రజాలికుడు ్రకృతినంతను మూట గట్టుటకు నీలిదుప్పటిని బజచివట్టు కన్చించెను. వెలుగు రేక యనునది లేక చీకటి మొత్తములు మూసికొనివచ్చి మబ్బు తరగలచే నిలిమ ద్విగుణీకృతమై సముద్రమెత్తి వచ్చినట్టు తోంచెను. అప్పుడప్పుడు బంగరు కొరడాలతో గొట్టివట్టు, (గ్రుడ్గవియంజేయు(గ్రొక్కారు మిన్ను చీల్చుచు నొక మహాభూత మౌ'క్రమించి ప్రకృతినంతను (మ్రింగుటకు దెరచిన దం[ష్టాకరాళ జిహ్వావిలోలముగు వక్తము వలె భాసించెను.

వీర :- మరియు వాలస్యమేల? ముందు నడువుడు...

య... “దేవన :- ఆ విషయమున మీకు బెంగ యక్కజలేదు. నేను భద్రముగా సమయమునకు మిమ్మటకు జేర్తును.

ఇది వుద్రేక్ష. నూచ్యార్థసూచన చూడండి-

“దీేవయ్యముందు నడువ బొచ్చెను. వీర గజపతి యాతని సనుసరించెను. అతడు సందు సందుల వెంట(ద్రిప్పి త్రిప్పి తీసుకొని పోవుచుండెను. ఆ సందులు పాము మెలికలు తిరిగి యెచ్చటినుండి యెచ్చటకు పోవుచున్నవో యీ చీకటిలో నెరుగరాక యగమ్యగోచరమై యుండెను. సైన నాకసము దురహంకార పూరితుడైన యధికారివలె. జరు బుస్సులాడుచు (ద్రోవనడచు వారికి మిక్కిలి విసుగుతోడి కోపావేశమును దెప్పించుచుండెను. ఆ కోపొవేశము నా విసుగుదల, యున్న గోడు గూడ నూడిపోవునను భయము చేత వలె. బైకి (గ్రక్కరాక (మింగుడు వడక కంఠగతమై కాలకూటము నలె నేర్చెను. ఆ కాల కూటమును శివునివలి చళమునం దదిమి పెట్టి వీరభద్ర గజపతి దేవయ్య వెంట నడచెను” వ్యాసాలు లా 18

తరువాత-“తంజావూరు పతనం అన్న నవల చారిత్రాత్మకమైన కథ. ఇప్పటి మనదేశం. “పూర్వం కాదని “ప్రస్తుతం అవునని వాదిస్తుంది ఇవిరెండూ వొకటేను = రస దృష్ట్యా అంతా ఒకటే మార్పు వుండదు అన్న విషయం వ్యంగ్యంగా యీ వవలలో చెప్పబడ్డది ఆ భాగం తంజావూరు పతనము నుండి = “రాణి మాటాడదు సరే-తానచ్చటి నుండి వెడలిపోదు ఆ నిలుచున్న రీవి ఆ చూచిన చూపులోని యహంకారము రాజును దలక్రిందులుచేపినని... చం(ద్రరీఖ యొకపొటి యభినయములో నిట్లే నిలుచున్నది ఇట్లే చూచివది రాజునకావిషయము జ్ఞప్తికి వచ్చెను ఆనాటి చం(ద్రరేభాభినయమునకు నేటి యీ రాజగోపాలాంబికా దేవిగారి యీ నిలుచున్న కీవికి భీదమేమి? అది యఖినయము ఇది నిజము చందద్రరీభాదుల కది యభ్యసించిన విద్య రాజగోపాలాంబికాదేవిగారి కది రాచపుట్టవుతో సహజముగా వచ్చిన భావప్రాకట్యము. పాత్ర నభినయించు ప్రీకి నిజముగా కోపము లేదు. కాని పారిజాతమును భర్త రుక్మిణి కిచ్చినాడన్న సమయమునందలి యసలు సత్యభామకు నిజముగా కోపమే కదా రాజగోపాలాంబికాదేవి రాచకూతురు. తక్కినవారు సామాన్య స్త్రీలు వారికిది నిత్యమైనది కాదు పట్టమహిసషికి నా భావములు తద్భావప్రకటనములు పుట్టవు తోడనే సిద్దించినవి శృంగార పురుషునకు ప్రీగళమైన యీరా క్రోధ జాగుప్సాది భావవికారము స్త్రీ యందెక్కువ యాదరము కలిగించుచున్నది. ఇవి లేని భార్యయం దాదరము. కలుగుట లేదు మరి నిజంగా యీ రోజుల్లో వెలువడే (గ్రంధాలలో ఏది నిలుస్తుందో ఏది నిలువదో తెలియదు నిలవడం నిలవకపోవడం అల్లా వుంచితే యీ కాలంలో యిప్పుడు వ్రాసివ (గ్రంథాలు కొందరికి సంతోషం కలిగించటం తప్పదు గదా అల్లా చూస్తే కొందరు ఎక్కువ నవలలు వ్రాసిన వాళ్లు వున్నారు. మన వాళ్ళల్లోనే యిద్దరు చాలా తెలుగు నవలలు వ్రాశారు ఒక హినుబిందు వాక నారాయణరావు ఒక 'విషకన్య మొదలైన (గ్రంథాలలో పంఘసంస్కారాలు లేవు కాని అవి నవలలే మరి అధునిక రాజకీయ పరిస్థితులలో వొక ఘళ్టం హైదరాబాదులో జరిగింది. అది వ్యంగ్యంగా 'పులుల సత్యాగ్రహం లో వ్రాయబడ్డది కొందరు దుష్టులు రైళ్ళ మీదవడి దోచుకున్నారు. వాళ్ళని పులులుగా కల్పించి వ్రాయబడ్డ ఘట్టం మొత్తం మీద నిష్పాక్షికంగా చదివే పాఠకుడికి తెలుగు వవల గొప్ప స్థితిలో వుందని తెలుస్తుంది పాక్షికదృష్టికల వాళ్లు తమకు నచ్చినదే నవలనుకుంటారు ఈ తెలుగు నవలా వాజ్మయాన్ని. గురించి చాల చెప్పవలసి వుంది మరీ గడచిన యీ రెండు దళాబ్దులలో తెలుగు నవల ఏ యితర దేశ నవలా పారస్వతంతోనైనా పోల్చదగిన స్థితికి వచ్చింది. నంవ్యృతి పెస్టెంబర్‌ పోర్‌ 182 ఆజ విశ్వవాథ అనంకలితపాహిత్యం

"౧4౦౧1041 ౪4౬0855 | [| ఉస ఓ[౬04ఉ[ల1

69003 116 9006 జారే 6 కళం0లా జ! కం కూ౭ం6 ఓయ05 యాలు? జొతసినం6 ౩౧6 లం300066 1౯/63 ౪2806 0001028100 నత 566 8060 లగ) ౧౭6 26 6 ౧౪౦ ౪౦10 26 99365 కల 96ఢ6౧%%0 20070300 2౧6 16 136003 20003 కగంగ8క్వి' అ ౦081200౧24 13609 00౧౧082 శల జర 6124 ౧౦౧౦౮౪0౧09 హంగ శల లు ౪6 తంజ్వీనల ౪౭ 80౧౧00 9 ఆగం ౭212 116 06౧౯౩ ఈయ 96000 గ 00౧౧6 10 [0౪ 0 ఓ జంగ 00౧౧౦గ॥ట 115 5 6 ౧౧౦౦౯53 క006 64 0681౧000 ౦6006 6 *1ియ 0౮ జూరలుట ౧2 30008060 2౧ ఇరలం ౧ ౧6048 క 5 2న ౩ 90 6౧666 200౧00) 1౧240౮4 ఖం 3 ౧౧౭66 (04669 200 90606 జం03 46 9000 6 20౧2856 8 8 6 8 9000” 0646 8 8 97040 0 00011 యింట 6 ౧866 ౪ క6౮౩006 € 80౧6 ౪09 (0 00౧5 శల 4 ళంలా? ౧353065 01 శం 300400 2ర6 ౧౦౧౧౭ 10 ౩ కనోంగా ఆగం ్రంఆం006 ఈం అంగం 01 బండా మం 03 06 9316 10 06 06003000 10 6 [26002 ౪2) 116 50 6౧66౪00 9 2000ల 0ల6 ౪80 ౧౦ ౧666౪ ౪/07 116 52096121640%080810 ౪2 10 6 800౧8 ౧౭8 006 ౪లా/ సం! ౧౦6౭1 123 16001666 ౧౦౮ 416 + 5190౧00 ౨౧౫౭ 10 1౧19 08 & 37618 త8ీన 5 0₹ 6 యఉయంోక200ం6 లంరేల ఆయ 5 00రలూల ఏఈ 00017064 ౧85 0600౧06 ఇతీయం౧1107 66 2౧జ్వన 046 9000 శం ఉజంగ6 0040530065 006 లిం౭6 ౧౦1 66౮౪66 ౧౪౧9౭1 6౭4 1 9 2 గహోంగం3 200౧084 1 9 ౧౦1 8 గ౧15ఈ0గ4! తెలంగ౦ం30 10 8 [౧150103 2000300 ౪86 గలా [0047 10 6 520961 లోకం 90 0 3% ౩ గుర ౪2౧98600 0 181 కళ 9003 1 9 86 9 0ంల ౧416 14౪0౬ లిం! జురేల6 [0 అణగ క 29 కంట 10865 0౧6 ౦ €6 ౧29800 - 5౮రలాంరే కూంటం0౧8 టర” 712643 2౧06 66 ౪౦1643 10 96 803 0 ఈ6 (6౩1 9306 *ం0 [౧6 924 8 ౧౮౧1౯ 10180300౧6 ౮౪46 జూ 1116 90228 9408 97౯౭౫66 0/6 ౧౧68౧100 ఉంక 069806 ౧20౧6౧66 10 06 6 అఆ౭ేరాలుం 04 6౭010 26 | 3 [68|| 046 (439 ౧౧0౮౪౮౭6 టం ౪౦63 8006 10 ౧9 106 116 ౪89 8 9306 716 0069 ౪6 ౧౦౧1 ౧ 7016 కంల ౧ల౧3056 య16 ౧౦801 30300596 9068 124 ఇలయ ౧౮466 ౧౧ 10 6090 శ16480 2కిలా ౧13 1006 7౧౯౭౪౩౩ ౧౦౪టిం ౦09య1008016 1౧ ౧ 936 069336 ౭౧1 10%201920ఓళం౧5 ఓ ఈం గంటా 8౧౧3392 0/35 616 5806 26౧7” 85 ౧6 90గ౦౮౪|గ౮ ళం ౧2౧౧060664 10 1౧1 ౧౭౫ ౩౧6 రణ! కం జం హా 010 ౧06081 కళ్ళు $8 ఆటం రం0ంగ030 906 081 9 షం్రం656060 01006 9 [త8౧లాలక 11000టజాలాజం క ౩ 90186 0జి చసం0 ఈం 9206 ఆరజుం6 81 3౩6 [6 ౪29 ౧౦౪౭6 0 9600001 ఆయ 9 20%6 9౧6 (౧౧6 లత 206 ఒంలంటం80 0౫ ఉం సల ౯౭48 0 10 జత్వనట 15 ౭1 6 90౧0 15 8 ౧౫౦౦౮ 0 46 904 జగింం + 0600౧6 56ీకింకు ఇేం౧ 1లలా €6 రం00800 0900662100 ఉలీలం8! 900౧౯003 800౪6 6 ౧0౧౧౧౧౦౧ 1269 046 గాజు 1109 96 ఒ౦6ర 0146 9003 లా౭[6 900616 2౧ జ య ఈం9 ఆల! జుం 800/౭ 6 ౧౫౭ 9000601003 21 1060 ఈ౭ శంగాఎ1 నిజల6టగు 046 904 716 90౧3 ఓ రంయరలీ! 20 లగగ60530% ౦01 6 జ్ర 9) 0 కం 90 జం! జంలుం6 0 ౨౧౩61065 ౧6 ౧ల| భం 9 41206006 90౧3 9జి యటాజ 1 [౧29 వంం6 100% హొం 66 యయ 00656 106612 ౧౧12౧0౧౧ ల టి కలం 15 8 కల! 6020 లుం౧ ౭ ౧006 04 [403 ౧2౧10 (006 044404 40 కఈ౭9002]! యయిగకోంంంజ త ంంాలం ౧00 060006 ౧040 ఈం ౧టరడం6 10706 వ్యాసాలు ___దుయయాలాా. కీ లతే

ఆగాకొం 011 006 8౧6 యంక103 జర కళూం్ర ౧లరజం సస 6జి? కం శూర 0౫ 88 06 హీం69 [ూం56క హం! 656 1ళకజుం 206 ౪ జ 696040 ౧౧006 6: 0|| 90౧౧౭61100 *గుంటీ 15 జ బం/బ3100 01 [౧15 ఓ౧౮ 9061 ౧9 0౮0కి 9 0౧60146 వరంయ3 1921129 046 90౧0 "౧౭ ౧జీయంం 0416 9006 6 జాయుంంగల[ 046 జంగం కం 00౧90ుయం00 81 104 0౧ 116 అంగం 206 6 ౧టంంం0 కత గ!63 కం జం౭గంలం006 - 88 జం 0009 జం ౧౦౮౯౭66 16 086 ఏ ౧౦400౧9040 0 28 ం96 సుగం ౧0 1 ౧6 ల౧౦౦0౧:6 0౮9 ౩ ఈ6 కుం6 ౮ ళం 0౮కుటోో 50 ౧6 ౧౧౮ 06 10 ౩ 5216 01 ౧6 ఈం! 1 900603 060౪020 శం అం ౧౦౧డ0ంండక తెరే అంగారక తాంంగంరంటం. 81 16 00090106006%3 ౪ కలాం ఓ ౧౮% 6 కహ12 00౧9ఢ0600టు గ౮౧౧100 10 6 20జిన 5 006 ౧1) 2800 ౧8౪6 జుంం9౭6 ఘం ౦0గ౧౩య009ఏఆం 1888631 0జారే ౭ ౨౧౧౦7౭9916 85 ౦ట0ల౫ 0౧8 (0 96 (280 ౨1 గమ 9 ఆకర కజగం ౯ ఈం 520910118090296 ౭౧6 కం కట3 06 ౧866 1 ౦లుళ౭! ఉంగ6 0 గం ఉజ08 ఈ 804౪200408 8 ౧06 *సఏం 30 920600 2 4 286208 ౧ 5205101 ళంగయ 5 ౧6 ఓ 586 10 6 96 లా! 0 30గ౧౦౫ 'గ81 5 9070౪౫ 5802 6 0600100203 01 906 46 ౧౦900069 0612 క8రే క3 900౮౫ 15 9 ర0800ల013] 1280 0 406 9041 2 9 [08066 10 ౪12 ఓ టకు టి శమం అంగర దూరే ౧౦౪౫ 90౧౦౪౫ 1 0౧౭ ాయంకి ఈ౭! 6 ఈం ౧60% ౧౦౯1 6016ల 6 ౧62౭౧ 2౧6 696 తుడు న|0౧౧ 6 ౧౭8౪ల 6 90041 డఉజణంబురంర 10 16 అగు 164006 మంంఆంక 90౧04 లు 9610య6 శం ౧08! 90౧౮4 ౧6 5 200౪2 తం గల 206 104369 ౧62౪2౧ చ ఇంల6ే 90౧౦౪ 1 ౧౮౫౮10 06 ౧౦౧౪౦౦6 2 ౭ 0౦0౧౦౧ +బొజరో౭! 90098 * 00౧00105 88 శం యరయిగిోజంంటు టర *ల100 కం

సండే [టం20 900 20063 1 యగటు 0౧60గ 66 ఆ జర 6181 ఏ ఉం సళ 306

శంచడూరం సం 92310600 7021 ౧౧8069 01౧6౭ ౧22806 ఈ౭1 ఈం 900! ఆం ఓ వీం6 జారీ

అ[ంగలాంరే ౧83 0600గ౭ 00696 2౧6 *64లం6 0318 46 00౭ ౯0౧ అయ 88 ఈం

౭ 13585 ౧౧౧6౯266 0 16 200 ౧౨౧6 6౧౧2౧316 జారే 84 1 6 ౧06 ౧40

అయ్‌ 28 కలం ౧౧లాం ౧౦౧ ఓం 06 0 కం సళ 9000 ఓం ఇరింయ ౧౭౪౮ 01

వింలరా [30 56ల 6610 09 జ మిల 1 ఆరే ౪904610 46 ౪లాం6 010124 ౧392 9231

గంగుల 8 316 8 ౦0౧ల౧౭6 ౪|| 836 ౪౦౪ 10 6 ౧6౪బబ్వీ) రంగా 50 ౧౪6

006 466 ౧౧86౮ 0౦౧౦ల 416 904 ౦46 90౧0 31 400౪41 6 ముంజ ?

[619 8 9306 ౧౧౫౭రయ66 0/16 90గాంటం 046 ౪ంగ6 -0౧౭ ౪సం 1 జయం ఓ 16

[0౧2503 10 ౦౭06 హంగా 66 90గాంటు 01 46 ౧౭౭౧ంయెంటం 698 488కీల6ం౧3 06౫0ల గజం ౧0 6 అయయ 1074650003 ఓం[ల30౧ 10020 166౧06 జు 009౭౧4 టమ 10680 ౧౭౯60 1 మం అం8 కంట ౧౭ గరా ఎకి య కంటం ౧6 2006265 10 0 23 ఓ! 0 0టం80 రేటటిలం 89 9 తం ౯ ౮ 06 ౧౦౧౦80౧ 01 [9 904! ౧౭ 1 గ౦1 0౧6 ౪44 ౪ 16 ౪ 90౧లమోూం ౦ జు తులాల! 03 గ౭8క000ట 2028 ౪265 [07 66 ౧౧౮౧6జు6 కటంైం 2౧6 న ఆజ 7636 10 10 ఏ ఆాజాాయరు 10 060006 0౧6 6 98 9800 1 భం ౭గలంం 10 90౪6 [0 క ౭ల0ా ౭ క ౩ ఢంల08 ౧809 116 జం 06 10 16 ౧లరేడుం గటు & మంత కంటం [0 96 గం్ర[16060 088 గలు ౧1౧4000 ౭0000966 106 ౧6 9008 1 16 లధాజకంగి 0 [1 ౧% 2౧6 20 కమూరు 10 ఖు 3! 1668 81 తి ౧౩0 - 0౮౮గ6066 0౦౧౦8 1 ౧౦10 ఉంమాంంఠ (ఓ ఉర౭యం 1115 048124 ౦ 580604 ౪బాం6 31౪63 8 శంలలి16 ౧౧6౭౧ కబ్ర 7081 ఏ ఈం 8000 కొం

ఇట ఈ సం 268 08 జయల(1206 ౧80800 19 1ంగ0 అగి 6 00600 రఆందాజ10 69206 జూం్రంల నె జుంటలు8 7018009006 8388 (6 బంయబుకంకరలు 184 విశ్వనాథ ఆనంకలితసాహిత్యం

టి 8 8౧64 2180000మ06 16 13365600 10౯116 ౧0౧౧౧౦౪160౧ ౦ 2౧౧20008 716 90009 9౪౭ 0౪1 ౪౪0౦ ౧౧63౧10039 చ౧౮6 9 8 1946 0 9066౦) ఏ 5309654 4 ఈ 516318 1 9౧01510008 ౭! $[లాం 9 91013 1 9836996900 0౧8019 46 200000 5004801 ౦006 520801070640గయ800 ౧౧6౭90౧3 8 ఆగం 0౪ ౪ 100 ౪౭౧/ $%088 8063 గి&5 91066566 6 ౪౧018 5280016 640566 400% గీటంగయట ఈ 310 7200%0జ 206 గాము త! 1096 1009 *౭ ౧౦1ల1 88 లాం గిలా తం3సినంరే 2౧6 లగ౧౭63(66 600౧ ర ళీలల01 ంంగల 0౧ 6 916 16 30/6 0 5౭66001 6904 00060) ౭310౧ 010060/ 6 ౧౧౧౧౦౩౭ ౦౧060126 0౦0౧6 కకం అరంలాంం 06010407 సశ ఆయ 9210006 ౭ ౧ 9 ౧౭601193౧౯ క6060౧0౧0జకం0 1598 ౧298 3౧౮68 018 *ల ౧౧౦ ౦౦౧౮1౦416 10 46 ౧౧6 ౦6 ౨౭8౪౭౫౭ గంర ౧6106 ౧80 00౧0610 06 ౧౦౧౪౦ల౮6 86 6 కం ౧౭064 వ$60€30046 వంటలూ) 7119 ౧౧6౦౮ [83 18107 ౦0౧ 06౮) ౧౧1౦౦౧5066 6 అపులా గల 10 0 16౧ ౧౧6 ఇఖ!ం0 5 రం రర? ౧0౬ 116 ౧౦1 గలింర్వ/ ౧85౧౦౧౪ 1 6 *ం6 181 ఓ1006 ౪9౩౭6 [1జగా0౧0 20౧001 06 16 ౧౦౫౮10 ల 9౪౯ 16 012216 2౧6 ౧౧208076 తకం 11జ౧౦0 5 06 ౧౮280 81 19 ౪08 0? ౧౦౧౧౭లు ౫016 1౧ ౭ ౧0౧౯ జా౭గ9ం0ల1 01 6 ఉగలిల[ ౦0౧౧౧౦౧౬౧౮ ౦ జనం 05 6 06 048 (10 0% 20066 2 ౧ ౭ ౧౧౭4౧9 ౦ €16 5003 713 ౧౭౧౧౦౧9 5 శే ఈరల6 1110 4%లల 6865 ౧6 8 ౪౭౧ ఆగం ౧2౧౧69 5000660263 € 508166 ౧ 90గ1166గ06 ఆగ తం6 9500ల00069 11 9916 ₹0ల౮౭౩|6౧౪౦ ౧5280౧8011 58% జర ౧03123 581 ౧౧8౪06 98 11006 116 92006 83 58/6 ౧౩890 11౧36306 001 819 986 కీలాలు! తం 1౧8 90గ౭64100 ఏ ౦0౧౧౧౧౦౧ ళు 9 9606 ఈం గక 206 09౪4 206 ౪4 3063 2100౧6 ఇసంం 8 అలా 910 శం రంయూ ౦0౧ 6 ఈం కరా! 2౧6 ౦౦0౧౫యంి 0! 96 90౧12066 మ 15 29 13 83 46 10౧ ౦% 16 90౧0 15 00౧౦౬౧౦౭64 16 00గ ౦0 €6 900౧9 ఉల 000 ఆ 666 ౭1 060 6 కీరై?6 090660 6 ౧6౭౧108 4౭ 1663 206 6 ఒరింయ గాంగ! కాలా 0౧6 0066139 9 663% *శట ఓ రల3! 206 6€ల6 ఓ ౭ మం? 0౪0గే6 0౧ $8౧961 4005 16 9008600 0౯1 ౦0 6 5209104 గలంగెయజాం ఉ ౪766 రంల 0 కం ౧42180 010) 6281 0266 (౧6 కిక 9936 061 210 88 90౧9 ౧6 41 ౧4౫ ప తతనంరే 1113 10టూరే 10 0౯06 906766 భంగ అసుర 8 6 ౧0౧౧8౧ ౧8598005 ఊ098 06 గర జుంంం2! ౧6౧౧8౧ ౧858005 ఊం 6౧౮౧౧ల౭166 83 ౧ ౧౦ ఊర €ం36 0687652164 10 66 46 9౭300616 ౧౮6 గెత585 [180 3 రతంలు10 3౧168906 906102౯ 6 0 181! 04616 [100 గ 0004596 1$ 10 966 ౧ 1086 0౧ ౧౪6 ంబ౦క8 994 06 906006 (4280 11281 ం0౪ల౧౩ ౧ ౧౧ 16 8౧0౮ ౧6 ౨90 9౭1బీ క 8 228 ఉంయముంతంిం6 ౪ 88 యంయంగి ౪౧96866 ౧8 ౧6806 26 6౧౧9 క 2 న౭:10౧ ౦శింంరం6 119 669065 జాం లస1%006 110 ౧౦0౧063 8౯౭ ౧ 209 జర ౧6 229 260488 ౪జి ౯ 0009రుయ0ం ౧౦౧౧కి 6 ఓ1క[గలం001 6% ౮0౫/2 783 ధ౭టర ౧ 00 02005 100 9గంటల “గత జర 3003006 9 11 గాలా 96 లటగిలం 101 996 గంయయు 0%62 ౯1లబో ౧6 ౧230 ౧ 1169003 గ 6 10608 క2 2౭ బధగ౧25966 ౪౯ 8 9000 86 రఆం 0౧8/ 8041 46 ౧౧2 ఇ ౮ 06 ౧౧జా 0210 ఓ ఇయ జ 86225 ౪ 6 రణ 08119 *ఏలం 16 9000 ఆ$యజి ౧016 ౮ ఈం టు 6 900 కంలం్రగ 2 903010 ౧౮గుటూం! 929026 10 06 [201242 ఆకు 90 వ్యాసాలు రావా శీర్‌

అలం ౧౭00196) 2115 ౧౭6666 0 6 3ర్ర068 818 ౧4౭0666 10 ౧౧౫౭ 10 406 కేళలిలా 7౧6 1ళఈ006? ౧౮5 06 6౦04010 72604165 0 ౧1౧ 8 10౮4 6686 63% 168 కటార్రం 216 858 లుల ౧020 06 90088 0280 €6 02/6 001 23 137 23 616 ఆరలాం3౧6 ౧౮ ౦ 06 9008 3000౧00766 11 6౮ ౧౫౧౧ల గొాలకళ ౧6 23 ౫6౭ 23 66 90౧3 లఫ౭ర03 0% ౧ కంంలుకూం 6 6940660 ౧0006 *1య ర 6 0264140 అం 606 1400ల ౧౪06 28 *౭8 2004401664 0 16 రణ8118 6 2101 ౧0౧౧౦౩ €00౧ ఈం 01069003 35 06 0816 010088 1 1౧6 అఉగలాం౧08 0000606) కం $98000 జర 46 5 ౧౩౮ 5 119 216 కంటా 8063 40 6 2బటిలుం గాంంఠ 706 $80రబా 5 46 060 ౧౧౩ 206 46 131606౯ 5 4౭ లాడ ౦8 9009 06 ౪0012 13086 0 106 580010 1 గల0గ0 81230076 8 ఆక 10? ఓం 12% 120 ంలురుగం: ౧80 లలా 0866 00౧1౧4౦౮౪9 8గ6006 10 106 04 46 904 046 9003 8 9 148 8 ఓ ఈ౭ 5009 36 ౩౦౦౦ 06 30౪ 0 46 1800ల మ 006య00 ౧౧4 06 2 9౭6 ౭! గం 4ం69 1086ల 006 9౧౦13426 0606 900410/01690032 [60౧635 ఓ టాాం5 ఓ 206 1166 1 జు ౧601021 4690655 ౩ 13164 ౪00౧ 16 ల)౦7౧లా1 0969003 | 6 0౯7౭+6001916 100౪480666 లంం1 )0ల) 6 6౧౮7౧౭౧౯ ౪౮౮8 8 ౦౯6 6౧౦౧౧౧1ఈ6 ₹0లలీంల 6 3౧౦ ౧౪ ౧౧౭6౯ 2౧ ౧౦6291 2గ6౧006 10 జాగా ౭1 96 906 01 6 9010 ఈ హళం౭51 33600 50౧6 ౨4866 1[గ6 1 9 6 ౧౭4గుంటం 2016 016 జా303600606 0 6 9180166 1241 1౭90010 012 10/46 ౪320500గ01 169006 50806 93164 41016160 96 బర!౭5:౫00 9 ఈ 01100 చడ 8కంయ ఓం ౯౭0900/1 7 | తముటురేం ౪టార0808 కం 0680314 యకం 20266 113 2006జ2002 00 16 కలాం 14/80 ౧019641664 116 00౪6011 €6 ం౦ంగ/ ౦1 000291 1510 86 [టర 09003 3౧6 అ౦౧౧౦ట౧666 ౧ 60%/ జారే 598060 6810-63 11ల6 86 0౧౭ ౦౯ [౪౦ ౧౧౭౧ *శీం 100% ఓ ౦౧౧౦|౭ ౭౧౯౧ ఉల ౧1౧ 06 ఓల 0౧0౪౭4 100% ౧6606640౪6 |! ౧౧౮౭౨ సుుట!3 2౧6 స8రుంిం 803క2 కం2182 166 10 అధ౧12౫౧ త 286014 9 06 ౧౫ (41280) ౭4 9 ౯౭900౧5016 10? 16 68 బ౭ం900గ శూర 20002 808గర2 కంబంగ 04 తం 2 రం10ంయట08 04 ల[4801 "06 0౧౭౮౮౦6 కసం!) 23 ౮౭21 0000౧లట 900౪80] ౧29 6120639066 96 [833 6 ౧1౦౦ ౧౧౦0౭ 89 6 906 ౨౪6 90౧8 896 1/9 3౧9 90606 ]00౪480 ౧0 2౧0 6౫ 24070౧39 1120 ౮౦ 6 సీం ం0గిరై 80 50268 2064 ౪1664 10 980౪4 [3౧]! 29 సం గం కిం ౧ ఉం[90గ0 18139008 6 ఓ 0 00౪201 1౮6 9౧0 3 03 9 ఓం ౪/లా6 110 ౦4ల 18416 01 906600 21 66 9216410 ఈ ఓం థింళ0604150 ౧0162016 002190009 "03006 ౪౯96 $066564 10 6 ౮౭౭1౦౯ *టం 920;00664 ఓం ోటగం 0% 2008002002 భం కంగు 0 ౧000230302 ఉసి8 16 ఇంట ౦౧? 1 92196 లలం 00౧420 0౯౪2002 00623500౧8 10 06 62౧80 6 0 90365603 6 92006 హాం 46 90౧0 ౧౧౮9406 35/90 2 ౪౧30012 10౧౧ 216 అంగ6 ౪20 జల 1 ౧౦0౮ 06 ఈ 7౧81 + 9 ౧62030 ౭ ౦0 11120)302 ౧6 ౪1౦4 ఈ30460%610గ6 8 8౧ లధ13%8%00 004116 రజల. 0008 9 6 0౯0065 09 య సం 1800ల ంల 21 ౪8002 కొంగ ఈం ఆ801జ45 0౧0 0! €6 90౧3 కం 0808 9 9000640100 66 8 9636 181 లగలంరుం కొంగ 6 3006 10 6 0210 ౮96 1860ల (93) 6 638606 ఉరగ 202533 00610013 38 ౮౯66 116 రేజాం1206ే5 ఓ805 ౩ ౯౭౭ 081 66 00063 0 *మింల ఈక టంరలజటంయాం 1 106. విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

తకయటంర6?) 706 [0040 01 16 ౧౧80 ౧32౪6 2 (౮ ౦౧ 6 ౪౯66 6 ౪6౯ 9 76800164 ౪ ఉం ఉం ౧1693౧6 €0ం ౧800005 ౭౧ 0౪04౪౭౭౧ 6 గ గ? ౩౧64 ౩ ౧౭6 81 జట సం ణటా౦ం 46 0౧06653 కంగ9 & 9 ౧౦౧00 061౯80400౧ 6 (206660౧ ౪ 4006 1000472 092806౧౧2౧ [6౧౫౧౦౯ 9 ౧8౧ ౧౧౩16౬ 1 $00190 ఆ 06 ఆలి గౌలాం 9 90గ౭ం420 0600006 ఈం ఆం ౮06 ౫౩౧ 2 ౧౧౩౯౦ మగా 10 81 కం 7280666 4003 ఓ 8 66 05 ఆరేం౧ర౮38 19180౪ ౧ 0౪౧౮6౯౭751306100 ౧౧4 09203106 2600009203 + 9౧0౧౯౭౯౭౧6; 0౧ € 98౧66600౧6 ౧౩ 13 ౫౦౦౫8 ౮౩౦08/29393 9 6౭౧46౭ ౧౦6౦౧ ౧ 0 9౭ ౧౧౩౧ తర 1 ౧26 96 గాజా తగన? గీ 0౧౧౧00౧ ౧౧౭౧ ౩౧ 18408423 గా3౧ 3 ౧030౧ ౪౦06 యకుల 00%80 జం ర రంశిింంరే 20 క 5 తూరీలో8గరంం 800 106 10 1 ౧99 0౧% 926౧ 848 ౧106 1130 5౧ ౩90 $3(360803 00062 8౧6 ౧౦౫6౦ ౧ ౭6౦ 4) టంం్ర?0012 8౧6 ర్రాంం27 [రాంగింరం6 00010190౯1 (౧౫౦౯౩౫6 81 16 134166 ఆ [ంగ80 06810) వం 9010046 జారే [ోంగ06 2 కంల కీలకం 106 ౭ 6 గలం టి ఉకలాల! ౧౭౧ 6 ఉగ *శటి లా ౧౮౦౦౦ 2౧6 ౭౪౯ రజటల 7౧15 ౪౪8౧092 ౧౦౦66 260 ౧0౧ ఈ ఆారం౭౧1006, ౧౧౮106 [080406 260076౪ 10 8 ౪౯8 4036) 186 604 6 6౭ తంయల॥ గోతంగయజం సలా ఈం 84006 9 ౪౯౩ ౧౮౮ 10 ౪౧౮౯౩౪౧6 6 9 3062 అలు ఏ౭ 6 ఉజఇఖుంగంర 0 6జి 0%310800 గుయ్‌ క06 001/66ఈ 206 0030600380 లగి ౪ ౧8%6 ౧6/0౯ గతగల2 ౮౫ 90౧౦౪ ౦ 04108 019 916 గంగలో 8 ౧ 0 11800 క తం ఇంిరీ 060492 0౯ జుంలట్‌ ౩౧౧౧౦౦౧664 € 9 రయ లంక ఆక తం ఆఅుంయలథం ఉంంగం8య 8౧646 0౧6 ఓ 8 ౧౮౦౫౧) ౦ 2065 నిలాంంంతీ దకరయగ జంగం ౧రయం,100 ౧౧౦౮ 1888ఇ0 ౧౧౧౪౦౦౫౦౧౩ జగర గ౭గి/ అయ టం కీ ౧౦౧౧౭ ౮౬ ౦ జ) టాజయలుళకీం 400080 క6౧గ0100 6 రం06 1౧ కం ఆం 04 చలు ౧౮౭? 2 ౦౧౭ 10 ఈ ౧ంం613081- 81 9 6 (0౧౧0౧28/ జగజగియంకంగ ౮ కం 901 - అఆగాఖంగటోసి కంల ఏంట ౦ 06 ఓరలాం ౦ 16 9జి “ఫిశ015న263 ౧౯౭౪90౭800 800 త్రతగ3 క $85300) 92౧౧౩ “31 0ర3ట0య8ి రటాడ అతయం జంయ (208 గుంగటగ శ్రీ నత్వనారాయణగాడు కరీంగల్‌ కళాశాలలో (్రిన్స్‌సల్‌గా ఉల్లు (9059-60) కాలంలో ఉస్మావియా విత్చవిద్యాలయం న్యాయ. కళాశాల నారు నిర్షహించదలచిన ఒక సెమినాల్‌ కొన ఈ వ్వానం రచించాడు ౮౬౮౧౬ ౧౯/౬%[.8౬0 11౧00061 [15౧4౮౧౬ రకూ6 ఓ 8 అంగ 21 900౧౯60069 0516 0౧69 ౪౧౮లాంంటాం 26 తారలాళ2ం6 అంగాలమూం ఈగ ౪6 జ ౧01 6641౧1౭ 300641 1 5063 04006 యక్‌టా6 ౮46౭720౭ యమూ౭౦[06 906 216 90౧06 అ౫౭3 0౧ ఇటలా 1 టం 0౧6 1 ట66ీ అరే ౯ బత! ౭ ఉరటాం206 9 ౧౧0౯౯ 0౯ 19393 [8 3౧౮ ౪౯ 46 92 లధగజకం౧8 ఇలిలా6 ఓ) టు అంగర 15 066 జర 61 *ట3 46 ఆంరేలాం136 1 ౧౧0౫౦ ౮౫౪ 1250 ౧33 286 వ్యాసాలు వాలా 1 ల?

ఇల ౪౭ 960 10 లరేలాళంర 46 ౧౧౭౩౧౯౦ ౦66 ౪04 115 90౧౧౭600 ౦ల ళత) కేం గీటు 01 906 ల 0 ౦0౧69 00౧0౭౧00 20061 ౧08609 11222806 8౧6 ౧4లా చరం €16 90006000 2 ఏ ౪16 66 029 ౧౧౧౧౯6౩ ౦౧9 81 జ6 76006466 ౪ ౧62౧10 0060 6 96880096 63 01౧391 6౪౭0240000 ౪20% కంల 01 కంట! 26 ఆ6౭|? ౩ 000౧ 8౪6 90౧6 2౧0869300౧ ౪౧౦౧ 6 [య 0౯90౪8 గాలా *౧౦ 176 ౧ అలం ౧34 హ0665500 ౧౧% 0698641006 320య1016 146 90 *౧ల) 0౧౭12369 0%61 ఓ1ల86క6 ౪66 ౧261604 1ల3060 800 20005066 యిం 1020106 0069 [౧6౫1 ంఈ9 3 6012 00010 12౯ 2 6 06865 01 భంల్రగ! 206 లధ!౭01080 ౪04 96 ఓ 30 8౧6 ౪0౮ 2౯౭ ల౭66 0 6 000 616 అ౭2౧06 2౧6 96 6౭౮4 8 9 ఇటుల ౪04 7 గరా ళలా౭టో6 58 ఈ02200034 ౨౮౪656 (138665 699జంం6 206 ౧౭౦౮? జాం క6 గాం 0660౧00801 120806 046 లం 12004306 2౧6 కోల066 జంయున అగి౭రం6 €6 (౮2886 ౧ 66 18ర్రంం6 ౧ అసల క క ారలు గంగ జం ఈ నిం లం 11బలాట౭ ౪60664 హంగా కపడణలయా 10 06 990/ గరలం0ం64 0 ౦6 య) జ ౭2060౧06౧1 6 ౧౧౯౭౬680౧5 0426 900౯0 ౧ ఆకుల ౧6 6 ౫౪6౭ 2౧౧౩౫4౦౧08! కంలం01 రం 6 ౧౯౧౦౮౦2550 0౧౩129 రై కోలారు 063జా గళంగంంు 98 921 96 ౧౮౮౯4 0 76ఓం 11ల206 ౪33 1 క02గుంరే2తలంకోం 10010 4౯6062(0066 ౪ ఓం గంగు తరం 1003066౮౪౧ 06010%2 20032 ఆం క సటాతు౭0లి2కు 18 9216 10 [3౭ 000౫0630 రంగాంం6 హంగ కగ02 106 [3003643 ౧0౯. కాలా 96 ౧౧౦౯౮ స2ం0తు3 606 ౧36 066౧ ౭40668 ౪966 9 ౦€ల 906% ౯ రం ఆం ౧లఆ 24000466 8 2423 దళిలా గగ 0౯|1200308 6 6 ౧౦౫౯౪౭౧1 4లూ గళ 10గం 06/06 ఏమరంరీ రండ 10 లు గంగ 6 52091001 12004006 306 6 069 ₹ంరేకంగం 800302 85 కం 96౩1 ౧౭౩౮౫ ౦104ల 18౧8642965 0 ౧612 4ంకింటారే ౧ 6100 అం065 0 46 5805601006 ౯246000౧ 716 68910౧ ల౧౭౪ట%60 5000053 412౯6 5098060 2 ౧|౧౫౦ జర ఏం? 3316 జౌర్రయం6 ఇయ 5280910141 ౧౦౦15 1౫ 1౫0510 1 50%ల) 92160 281౪౭50 10 6 గంగ 8308 ౪83 ౧౧౮6 ఇం 20 664 ౪668 ఓ 1-03 412 ౧ 3[౧6386 306590 46 060 ౧ ౧౦౦౪ల 1బాంకా6 ౧౧౮౩౭ 06 93 రే 1000౪౭ 006 ౧ గ 1౧౮9 [జ 060% 7636 ౧౭5౧0 -90%6 [006 88 ఇయ 9 6 904 01016 90లాఓకం ౧౮66 జం౦ గాం 30 ఆం! ఏ ల ఓల 700౪600501181030602 శ 6గ౧ల063 6 ల ౪ 580910 [06 209 03006 ౧86 తె (366౧06 200 గటగ 206 1ల8క6 8 ౧౯౯ య౪౦ం6౭6 హొంగా 6 ఓ106420002ప్‌ 0104506 శూర జయ 10366 తన 2కంంం86 10 ౧౫౭ 83 [జర్రంరం6 గ౮వణ! 50౧06 గంరలా ౮60౮ [246 006 10 16 లశం౧1 01 3తునాం 92 [తంగ 00౧30౧2806 అీంయీ60%4080%66 8100ల ంబుంటాం 86610౯06 (౧ల౦ 1216 6042 696 జయలల ర5మూఖీరా! గీయం౧౮30౧9 206 కంలో 21 46 13066836 0 ౧౦ల)) ౧౧౪౩1 06 ఓణి ౧౦౧౯౪ ళం 90౧౩ 0%6 ౧౦400 జర 9౭ ౪1 90000 ౦646 10000 0566 91౧౧486 $ ౧౮4 00% ౯ టం 0009 1066 లంలగల౭ 280 148 6 9౧06008 6 90% ౧౧౧౮6 0 16 ౧౭జరేలు6్ర కం) జరీ గుంటంం 01826 0ల౯ ఏ జం ౧౧౮84 9 శం ఇం జం 98౧64 1౧ ల(౫౭03%00 96 ౧౮౨౦ ౨౮6 ఇగిలబ ఈం చంటీ ౮10 గాంజాం 20౧00౧౪ 60646౯ ౦ముగరం ఏ 0960 068006౧603 ౯ 7ఆ460 లంట నగ0య066 40 [20000 జక ౧౮ €6 ఉలంం816 +1బురలా గంగాయయార్రం ఈం ౧0రల0 గయ 36౪06316 108 లా విశ్వనాథ అవంకలితపాహిత్యం

గౌగలం జాం ౧౮ 265 కత 2 రేం2200 ౭505 2 6౪666 [౬10206 88౧6 ఈఆం౧౧౦౧౬ ౧85 1 9 ౮౫౫ 566 జరి ఆలాంగ6 8 38౧6 90౧06౧60౧1 186 14 0001 క0919% [ల31౭ ౧7౦6౮666 90గా౭4 ౧3 886 ౧౭006673 14%0 3 (జస ౭141 1 639563 2౮406 1౪౭6 2064 096 10 96 ల ౦01355 ౧9౫ 6663౪498 01 € 9 3206 కగేం కల 3200 ౧ 11300303 ౧89 06 37206691 9646 ల6 9౫ ౪ ౧౧113016 507 6

౧గగా గేం 5 2205 ఉ౧౭0000013016 115 ౧౧౮౩౧ కంల 9 లుం 12066 గర30౧8 100860 జంటల కిన [6 946 ౧ల13123165% 0061004616 ౮95 14ఊత 2౫౯ రేయ్‌ కొంగు ఈం సుం 006613 00ల9౭513 ౧౮ష౦ 206 9300 ౧౭52౧ రతన అకా ఈం ౧6201066 00౧౧౦౧ ౧౧ఖ [6 ౧౧366 46 606 ౧౧౯౮౭ ౧4౫ 00౧6 జుకీ 00౧10గ 116 00౪3166 ౧౮౧౦లో: ౧0౨0 18863 2 26100 ౧౧౮౮౧౦౩1 ౧౦గ౧౧౦ 101 రంలటుం 0౧6 ఈ ౧౪౦ ౦8)6 ౧౧౩5ల ౩8 6 0064 ౧౦౯0 ౧2౪౯ 10కీంయం6 యం32 ౯ శం యకలం రోరుజం [౮౦ ఈ6౩4 ౧౨౩1౯౦ గం 76౮603 2 6 176% 0బులుం? 0౭0376 ౧౧౭౪౮౫ 02009106 ఇంటి 046504 ఉల జుం!6 2౧6 12రట8 6 3౧ (81 01 764060 1036401003 ౪౯6 961 అ 206 416 666006 ౪౮11౩016 180 ౧౩0 2 ఉం ఉసుల 5044 06 1జి గురిం 0 72గ)ుంగ0 206 13602 ౪66 3768 ౧౦౭6 0 ౭౧9౭23 జర 1౧45 06 98 6 424 హీం౭కూం 100% 8 ౧౯౫ ౪౭౧ టారలా కం? ౧6 గం (0 33 16 ౧౧4౪౦ 3౧6 ౧౧6౦౮ 0 కం 01664 13003696 26 00౧06౯66 ఓ 62 6 ౪64 జళం61 ౮00401 28 5 9016౧) 9యఫ100 !63య06 ౭ ౧౧తతగంంగ0 ఆ 0€[0600౧69 8౧6 6ఆ౭గ౧06 + 9౧0 0౧%? 11 1430౯6 6౫ 880 ౪ 0ళలా 55ట 8గు 6 90064) ౧6౯ 16 ౧౭ ౦ 3౭ [121 సూం 6కంరంర ఓం ౧౧౦౯ ౧౭౧6 ల౦౭కి6064 స *ట00% గౌ06 7006 0123! యమ63 481 లర గంగ 6 [1 ౧౧418983 10 ౧౭౧6 ౧౦౧౧౦గ” అల6 1316 1 416 ౭౩ 5303660 €౭య[0౧ ౧10 11ల486౭ 00౪6 8౦౪ ఓ) 18 1206 హిరయిం౧రేలంంల 76%ఓ04 1లాక6 900128 1006401 60152030 18ల306 06% గ౭ం66 0 ₹6%80 8103012 &౭00ల0౭64 ౭ 520310 + 12004886 83 6 03596 0 “౪౮41300030 ౦లా జొం3ంట ౧ కం 0ఈ0/ ౧41 01 10613 9౭ల066 10 ౧2౮6 0౭ల) 1039 ౭౭666 9 ఓ6 ౧౧౧౭౮ 0 46 520310౮ (12000306 001 6%00 812206 తంం06%406 416 580910 1 4628 [0503 23 016 26 సంర ఆం కా కత క1జా3౭రూ6 ౧౧౭౧|) రర౭5 జోల 6 ౧౧౮6621 కరం 00 6 అ(౧గ౭53100 ౧6 ఇశింల ౧౮౩4 ట్‌ 58 ర 06 8 [8౧6-008 60660౧66 806 00౧ ౦0౧6 ౨౧౧౦౬1౧౮ 1861 84) లం 10206౭ 10 ౧24003 యం92103 10 0౪44 ౧ 6 1004 ౪౭06 0% 540316 18003066 16 (189916 5200401 1౮206 ౧86 20091664 ౦ల2 ౧౭౮౫౦8 10౧౧ 812 5 [గ1ఉగు! గాగిగి ఉం 4 ళం ౧80 ౧౭06 6౪64 0206 గటు రల43106 గంగ) 5 ౧84) ౩౧6 తంంంగ4ల0 సంగం రగిలి జరీ ఆడం00ంట 2 కం గాయి ౧లల 16 ౧360౧66 ౯) కీలు గాలులు ఏ ఉకీలం౧ కంగా 66 ఆగరేలాం౭ ౨4౫లూజ ౯ 520నర0 గిం 0౧0 ౦౦౧౧౦గరు ౪ఆల6 6 163196 ౯ 52008 గొంరాలయ జరీ లా 1000 ౦౦౧౧౦టొర్వు ౯6 6 10380 ౩ జకం గరం జారే ఆల కం 1022656 20050406 ఈ6 10౧3 ౦0౦౧౧౧౦౦69 3 ౧౦౫ %ఖ6 07౧406 జారీ ఆరేజాం8 0౭ ౮1౦ 1 ౭ 4 ౧౧౫0 ౧౯౪ 0ఆంలు జ 100066 లలల ఎసిలు 1 ౧౮౫ టం కజండూ? ౨౧౧౭ ౯౫0 దింకడం6 ఉంంటులా ఈం ౧౮5 ౧౦106 ౮౪౯4౦0౦106 తగా 61ల3%౯6 15 ౧౦తటం 0౮ 06 లగగ09క00 066 010 కం య510౧00 కం ౧0౦య4కం 0 606008 ఇం 962 81 1౧84206 106 ఆరేలం 06౪4006 హ 8౪౭౧౭౦ 66 (6౧౮4 ౧46 9లా[లం6 896 ఇయ వ్యాసాలు _ లచనయయాాం + 89

90038 421005 జాం ౧౦1 01 6 ల(౧౯౭9%0౧3 ౦ €౭ 90౪4 046 7806 1140002201 సేం 31 01[లల! ౧06 0౧ 6 3006 కలలు! గాంది గిం 6 908 ఏ ఉకలలం జ ఆలా ౨206 06 ఉగజకింం0౧థకంగు ఉకలా 38 కం టం 2%ంర 6 [0జి అరక౭06౭ ౪) ౩ ఉకీజల[ రా గలం ౪ 46 మ లం 00606 64 7౭81 ౧౮౭౫ శం గుం జర ఈ 6ంరజుజ! గిం 2026౪231౮3 ౦ 066 6౫ గాం ౧37౭ కంట 64న 1౧6 ౮488060 యం॥20640960 ౧౧048064 0 46 ౧౭౭౦46 908 ౦౪౮ య చల గం 16 గం౭ 206 1 00 10064 ౧౦డుయ 0006 ౩ ౦లో) 2% ఆరయ 9 ూంటం0 6 ౪౧9 096 ౧౭౦౧౪ *సం ఈ ఇం౧ లం 6 ౧నోంజే 206 6 ౪౦63107309 44 తరయ 008 [3668 26 ం౨జం్ర్ర66 10 96 1౧6౦106 ంయ 0016 1006 109/1 ౧ 9 ఇం 6 ౧౭౦౧౬ 2 20301 231 జ ౦46 [జర ఓ 43 ౪010) ఓ 60066 46 తుంరసో౭ 000 ౧3౪72 9006 ఉకకుర 1286 ౦ ఉల ఈ -౧౦ యకోంగు 8|౮ ౧3018 9306/ 48ల కంల కం92 0౧౦6ల 716 ౪౦౧౩ యంణ69 [276 56001006 ౪౭౫? మి6 జర 96/ బధగట5 28 90౪406 ౧౦౪ యంత 0లా క౧504 9 ౧636 09 6 గలం ౧౭6౦౧8 6 ఓ౧460 కొట 066 ౧46 6 01062 24006 €ంగా ౪04125 8౧6 00౧౦౧8 ఊం ఆకలాంర 0 66 ల ౧౭౦౧ 1౧ య౭8 6|| జురే ఇంకి రంయీంరే 9006 9౭001 ౪48 కయ ౪౦౦3 యంగ ౧ ౧జి 6౭ ౧౮౩6 ఆ లూ బాలు "ఆయి 16 గాబరంటుం ౭ ఏ యిరు జరీ ఆరేలుం6 76134 కంటూ 19 2 1౧౯౧౦ ౦1 టం సంలంటు 090౪6006 జర గ్పులుగన ౦౦190౦03దన 9 జంట 6టూం కలం: జర యయ 10 6 ంల ఉరు శ రతయంకంకం 1081కట ఆ6%ఓం9 యమం జాం అంతే గం0 దంంలుకూం కయటటూం జొర ౧౩౧606 ౩కి ఈల జట కం 000003 14646 3౧64 6 5౨6% ౧౪౧౧8 జం ౧౮ ఉఊంంణణే కొంగ ఓం కంటక అగాజకంగ [8000360 జతాన 1 2 ౧జంర-గాజరే ౦0066 210 శీ! 0౭ ౧66౧ 60006 టకం 46963(000640000006లా 102 సంంజతం ఉంంటాంతగం 2౧6 సునీల తనం 2౭ ౧౭౭0131864 23 97681 కొండ సేం ౧85 0౫౧౯001866 ఆరు 10 6 లత6 013 06 50గలళగాటల 15 96 2! లంం6 ౧౦గ ౧౦6 01 గ౮షం ౧శల రంగం ౧౮౦౧ 104డరం ఈం 6౧౧౧౧౯౮ లం ౯3౭ జడే 4౯6 104 ౧౦౧౧౧౦౩౦౧౩ 0ంగాయయిలే చం ౭౫4 ల౦౫౭581009 0 48 ౧౦౧౧౧౦౦౧ మ ఉం ఉంగ5 46 8039ల ఖర 6 04565 ఆలబం౫౭:100 62102౪6 కల ౧000 ఈం [లీ ఆలారటు 100! 0౭ ౦0౦౫౫౧౦౧ జం 6 శం జ గం66 46 00గ౧౧౦౫కంణు యకల6 రాజ! జలు 0గత301 ౧౮7 0గ0ం కటు నిండల 10 ౭ ఏఆటగ ౮ €6 00౧౧౧౦౧ ౧౧౩0 | 0006313 ల( 1864 ఈం ౧౦0012 జారీ ఇటో! 105ర00య యకం 6004300 గులుంటం కంజంర 6 సం 16060ల౧యఆబ 0౦౮606 0041264 1 ల్‌ జంయ200 బార 2లుం టం 206 ౧0 *82గ౧మ 220086 ౧2 1680006 82౧6ల)! 1 6 కీటీరు 0 11430 జర 02066 90౮6 2౧ ౦౫4౦౦౧౧౬ ౮ 46 కంంయం) లుం యమం 0౧07ఉం 060016౧866 ఉం 72008 ం0యాటా 00 మాజి 260 జ6 6 70%ఓంం ౧6 ౧20 16% 8 10౧32౧00 100౭3100 ఉంగ లు తగ 3031003 6 8 ఓం ౧8601081 జర 85 ౧ంటడా 10006 ఉం 6ఓక్రా॥ 116 ౪33 & ఉజంలురలు! 0 2 డుం 2% ఓటే? గౌసంంగంట ఊఉ జీ ఉం ఖో ౧2౭ ఈం ౧06 5001069 100 ౧౮౪6 53100302 ౪20 06 06్ర్రగ టం. 1400 020966 0౧ సళ కూటం (౭౧02400209) ఓ2ల 0౧ ఆల 0 9౭ 7668 1 00306 52020 0జయిణం 6 90002 901205 00 ఇల €ం ఇంది గాం ఈ 1౧48 టు 044 941 కలు కాకురం లాం ఆకలాంర క ఉకీజల[ జాన ౮ (0 ౧౫ ॥ ౧౧06౭ ౧౦గా౭౦క శల 35500006 ఉసతలలా! 10౧౧౫౩ ౯ 6 ౧౦౮0 0 ౧౪౫౦385 04000000 10 ఉక బాబో రసంజ 7161006 6 ౧౫ టి 190 యాట విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఈం 9300 ౧6 66 ఈ 42606 206 00యరాలన 306 66౭6166 6 బధజకంం ఆ ఓ ౧0౧90౧20౧6 26 ౪౦౮6153 ౪గ౯66 9/ ౧౭౦0౬ ౦4 కీలాల(0069 206 98/09 ౧016 ౧౦ [౧2౪6 0660 614666 ౪0 $0౧126 "గగాటాాట 706 ౧105101 ౪29 ౧౮౭ 8గ66166 6916 66800 00౧006 ౪16 కలాం ఇ 0666 086 066 [1 యాం ౧ 01౬ 50441 7౧6 ౪౪౦ 901003 01౧4౩౦ 96 [0060491201 జుం 6 ౧2౧౭860 80068 10 066 కలలా రుటం కుల ౧2౭ 8౦౪౫ 0% 6 9200061006 [ల మకుంగ ఓ 30693006 గౌగలు కరూ3ం జుం 6653006 04 ళం ఇంం6 కలలు జం౭0 4020 06 సిక 8631 అగ౧౦౧౭౦౧1౦ఈ06 [1౮644920 స14910 088జ38 50692006 (07066౩౧౧౭4 ౧౧౪౩౦ 00౮6 ౧౩ 6 గజం ౪2౧80000 00016 2006 606 21 09లు ంల2! జాంలగి6 = ఈ ౧బర80 [లాం 55 303

50 260 జం ౧౮౦౦ల 0 కోణం 05 63006 ౧8౪6 లు ఏలా ౮41 ఓ 8033220000 5 [1263980028 2౧6 8 9 20050664 0౧ 28 ౧206 4 కల జ312 0జ౦౭ ఏ8 ౧620166 1 6జి 1 ఉం నంయింలర్వ 9046 గ౧ల6౭ 2౧2 90/6 ౦030066 ౧౭౧౪6౩ 1౧ జు 36 య్‌ ౧089౪ ౧౦౪ 121% 10 66 0 టరలంంరలు! 304) 51 86 0064 ఉజు౭ 20090౧6040 8గు 0 "జంకొతరే 060000౪ జీ రం జః 6 00000013 0 90రు 9047 0 6 0046 0 6160 ఉక

లికా౦ం710%41 ఉళరిండం11

గం గంట ౦0000౯౭౧ 0 ఈ జకం ౧0౯6 9 20001 6 200306 జారే ౧0౮603 బగాజవంగ కం 2౭ లాం ౪ ౧56 ౧౦౧౧౦౩6౦౧5 కం ౦00గ౧౦600 ౦06 రజాం రం గతం? గత క కగూం్రజాం332 రం ౮ 1 8020000073 1 6 టయ ౮ కంతుంంగుటు! 1౧ 0 అం ఉకణం [లంట జః జం051 2 09 ర2గ0బ81ళ2టూ౭ [25 3౧0441 చంంక 66 ౪౧౦048 0 కలం ర2౧06 0౦౧౧౧౦౫౦౧౩ 663 8 కం ఆంయటేం రిల3ం6 ౧౪6 టట) ౧౦ 2౧6 ౧6౫ 1 లగా! క రం౭0ల జురే ఇలికిల 9డకగలట ౨1౦౭ సశడం 2౭ 46 రు జర 9జక0లు 6 206 లగ౭౪3ం401 5 66 ౪680౧౯1౧౮6 $07 ౧03% (౧ 46 2౧06౭ ౧౦౦౧౧౧౦భకం౧ 266 ఏ 8 6లారీలం? € ఈం 76౬6 ౧౦౮ఫ్సా! 8 250 66౯400౭ 10 ోలంగళ 805 106 ౧౧౫6 8 060౧6౮ 10 8 ౧౦౦82 డణుంయంగి8! అయో సట ౦66 00౧౧౦9౯౦ ఆల) ౪గ68 క096 90౧39 2ఢయ2333 900౧6 06 & శయానం ఉర 36డబనాం ౧౦0౧౫8 01 సోంా6ి 9౧38! *ంంైం 2 గగుగు౩ 06ళోర 50౧ూంజ ॥ ఏ 00906008 ౮౪ ౯6౪ 7ల68౧86 7461 యూయ 06 ం్రజూబుర 8 కలం ఏ త ఇలాంటి) యింజ! ౦ 6౯౭060౧2] 200౮౦౩౦ (0 6౦6 6 98006 0 ౧౩ 066 ఆరే ౮ ౮2౩౦4638 ఆగళలు 0 వజుజంగ రా రచింరల8 ౧౭166000 [30 9 ౧యు 8 చం ౧000002! జారే కంకర! లం(3క00: 6 ౮౭౭4౦౧ ౫౧౭4ల ౯ 5జ0ీలుత క్యాంంంలరా 0 5201ల గటం9ంంగ్రు/ 3 గండకీం 09 ఈం ౪౭600 1601 జార మం0216 021008 ౪00 ౧౧౩66 జుంం316 2౧646 6ఆ యక్ష 05036 6 6 ౧౦౦౪ యకీర ఆళలు 00౧8006 6 రజుం౭00౧ల౦ఇ6ంగు ౧౧౭0) రం! ఆ ఈం ౧051031 966 ౮ కాం 0టనిజ ౧2ర జురే అంగి ఉం జై 0థాం జస్కాన 06 ఆటలీగిం 0 19 18 000 జురే కం ంగ౧జా 6 ంంటజ 16 ౪౦౧౧8౧ ౧౭6౭6 ౧౫౮౦6 ౩ ౧231 *ంగత0 8 ౧౫ 00౧జ6 ఏ 0[ల) 6౭ 6౦౧82 ౬ 6 లర్దుంజకంం రజక 46 కం తోబంం ౧మమజ 0 9431019 1 ౧౭06ల ర యోంల జారే కం 90గాం 01 96జ౭కం౧ 6000 01బాక16 003 08౭ 92౫6 10 ఈ 46 గయల ఓ 6 946 నకం జర 0626 అ(ంఆంగ ఆ ము శం క గలం ౭ "తుం ౧౦౫ ఉం 6|| ౧౮8005 కంగు 6 ౧0౧౧౫౦౧ గలరే

టి ౬0164 5గ కగంగి?3 & 6 ౦లా6౭! కరం ౮ 1 ౫06 ౧0౦౮ ౧16 ౮ లు 2ీటుర806౭ ౦ ౧౪08 లంం 6౯౫ 1౧10 జం కలాంరాం కుంగన8 1 6 064 ౮4౪౦6 పలిగిలో యజ 1680జ066 ఈ కలరు జర 100290 100% ౫౭ ౮ 46 వ్యాసాలు అననయయయమాలాలా. శీ త శ

అరసలారం ఉండి లా ౧౦౧006 ౪ ఈం ఆలరూం ౧౯౧౩౧0 923౪ ఈ ౭౫) 60౪4 1 16 006 జయంత 1 ౧తలా5 ౧౦౧౭ గళ ౭ రయ! (1600 0 6 ౧౦౮౪బ్‌ 0౪ 46 00౪) ౪) శల 10జయాం శం ఓ0/6605 0060) ౪0 0లద06రుం6 గ6 100423 ౩ ౧౯౫౪ 6౦6 ౩ ౧౯౪ నబాంగి [6 1 అలా? 0094600 ౪0 రేటు 10 46 0౯ జగ 10 96 3026420 కత టం [క జుర 1 106 ౦౧00ల 3 అగయంరే 6 ౪2౧0ల 9లుకుం606 016005 7౧౯౭ 1621006600 ౧106ల 10 101జ06 ముం 8016006 10మరు ఓం [050 2 9043 తెగిరే 92421 5గ గుగం8 ఓ 610 0610౧03] జారే కత ఇయ జ 9డండు2! 9906 ిటం156 ౮౩ $12006 రలు 19 ౧లతోం+క కల 93? 111 ౧౦౮ ౮౯౮6 7౧౭ 900౯ 0% కీబు యంలాం 51 ంగిం8 లా ౧6 చ కారం 00606 గిలారం ౧004) ౪20 8 00/61 ౨౫4౧07౭ 20) 10 70౧6 6౦౧౮ ౪౭ ౧౦0460 గంయ 06ల క920 ౧6 ₹06/ *ల౭ ౪ ఉం ౧0౧6౦01౭ ఇటీలాలు 51 గసం03 ఇ 3 ౦౮౧౦ యజీరే 0 ఇల! ౦0 95 0646౯ ఉల 8 ౧4౦౧ 8 క౭ంయో/ 0 ాల | ౫90 ౦00౧౧౦౧ 9ల౮6౭ (6 00౧౧1౯౭$) 206 ఆరంలరోంట్వి/ 8 92కులా! 046080) 0 6౦౫ 1046రు 5) [సలుం3 ఈ సింగా కం 0000366 6 0/6 066666 ఆం ఇంలుంటకంలాం౭ కం ఆలం కంర ఆకు. వ సం 0850102 కటి 15 ౪లా గం ౯ "లుం ఈల2[06 ౧౦౦౧8౦! ౯ 9౦౧౬ 92350 0! 46 536812 2౧04ల (000 007అైం 11231) లఅగధగబ5900 3 536)9 6 త 90౧28 000% 00౧6 ౧టరూ66 ౪లం౭5 -౧656 ౪౯565 జాం 28సర్చన 2రేర23366 10 9006 0౭౪ 7౧10౧౧ ౦1 11ట౭6క6 ఓ 10 06 10006 ఓ ౧౦ ౦% 1౮౭౧౯6౭ ౮ 2౧౪ ౧3 ఈకలు ౪ 106412 ౮ 6లు0ఆ6౭ 110 జూ హరే ౧౦౮ ౧౧౦64౦ 496 76164 1జర్రం336 జరి 9 ౧0౧౧౧౬౯౮ 6%80 11 89 ంల19 8ం000 ౪11100 30061 0ఈ)ల 00%ట6 60౧౧౧౧౩౦ 02! ౧౧4౮18 ౧౧౩౪ అంక క ౦490 81ల634గ65 0౮ 13 90గ 0 1౮౩|౫ అ౫౭99 0౧ 5 ౧౦10 ఈ 0లటురే 20సశల6 ౭ 021 526212 189 ౧౫8 రలంగ6ంగ౧8 జరంగంం 6 కిగోయలా ఆసియ 9౭0000 10 3౧0౮6 6 ౧ఆగ 6 72366 ౪౭౫ ౭౭834/ $98610 ౧౮౩౮6 ౧౦0౧872 6 0081 గళం 04౯61 1౧ 16 3681 య35జియ ౪06 ఆగిగిం! 83న గ2గు ౦౧ ఈ6 9౩౧6 90౧60 లా8 ౪06 2౫౭ 314%5 0081366 10 ౧౦౧౫౪ ఢం జురే?౯లల ఓ ఉం బంంంీ 1జారల 00648 జర ౧ంగంగ౧8 లల౧౭౦౧6 16 ఈ౫1 కెగంం3౪2132 గఆ 0 ౧౦03108 13 ఓ! 010౧8 ౧౫౩౭86 0 స%1203 0680%/ 6 9080) 366 0603 06 104 566404 (౧౫౦ 0 8[303౪2603 ఎఅసుయ 9 సం 88 500/0 5% గూ 90౧౧8 ని౭ళింా3 తర [గయ కలం ౧౧౦1 06 8౪01666 ఆల 1 & ౧860662800 0 6 1160150 సంగిత 2౧6450 గు 9008 90600జం ల6 10/28 లం 1 లర 14లంకూ౭ 4! ర్రాజ[0060 1 ౧౧43 00030 ఓలా ౧౦లూ/ 4 16013 ౪ 09|| సం0౧4 0630698 6 ౪౭౫ కంగు 9 8ల16 ౪౧0 ౧0666 6639 2౧6 ౪0౪ ౧666 ౧౦౬ 9000” ౨౦౦౧౯౦౮౭ 46 ౧౦౭66 639 20౧6 90౪ ౧6౫ ౧౦౯ ఇక 0౫౦౦౧౯౦౪42 6 ౧౦౪6౦ ం౪ం01 00౧౦౮68 హంగు 90౮ 1030024600. ౧౭ 58212 ఓ 2౪౭00 ఓ 8 ౪౭016 107 46 బగ!6980% 08% రం 01 91౧౧౭౧6 లంంగం[౧8 ఏంలై00 సగోం3! ంటం1 ౧౭౪౦3] కంలం1 ౧గ9రఖంం 90666/ అం౧౧ల౭003 6 ౧౦౯816 0%జు 130౧౦0౦౧10 46 రలీంరయు 006010 ౧౧౯ జ౦ 90064 86 46 క60౧జ6 ఈ8 ౪4 2 532139 ౧౦౯21౧ 5860 1౧౪0౦6౭605 [0 606 10 31౪ 886 10 ౩ 81012 0౪0 01౧౧౯ 10606 2 6 యయలం ౦8 గగ౫౧122 6006 2౧6 16 భరీ 805200 04 00 000066 ౧౮౫) 32820 ౧3౪౭ 000006 ౪౭0” [200066 060366 0 ఒరి ౧హ౭యీంటు ౧8000009 030 19 580312 ఈబ౭రాం ౧౦౧౧గం౭ ౮ గటడాలీం 01 ౪౦11౧6 తలం జం "లం 8080౭ (౫౦ 0 ౭౭100 (20160 582129 0౧౭6 8 ౧0౯ 102 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

నజుంత ర%టాక ంంగ 10%? 46 ౧౧61౦6౪ ౮ ఏ ౪౦66 జర 16 ౦06జ 9 గంకకిత8 కృ్యకంలింటు8 గ క22క89కీ కరం 93612300 6 గర గూడరితం20303030200 1090606068 శం 1386ల ఆంత యల ౩ ల ఆంలశాతరం ౯ ౭ ౧జకయ3? ౪% 0 బగంజకంగి 016629 ముం 92000 10 96 46 7621 621 046 లం 8096336 110 1200366 ఆ ఈ 3864 10 096 ఉలగాం6ే 4 96 ఆం౭యక ౦ 900900 [85 29405 ంులా ౧9 9 )023 1౧31000 99003 ౧జంతగేం 11 08గ 00ట0ట ౧3౭ 10 968% 1 0044 తంిరే సంర ఓం లి యట: ఉం1005- 8 1910 కట ౧3012 ౧61206 ౧౧౫1 జలం సం [6 2646 ౧౭౦౧ ౧౦1 10 9జి ౮ 6 ౧౧౦౪౬ ౦8ల9 ఉం కంల 1004100 6 9620) ఈ 0౮ ఆజ 16 రాజరాంజు 0 మాం గలులింట2గి కీట క ఊంయాం క ఉ౭ానంయిం 10 ౧౮౦2) ౧20౯6 10 బంగజ0 8 రజంకంగి 16421603 ఈం ఓ0064 26టం జ 2 ౧౮౮౭ 2గల00606 0) జనీంరు జారే ఉం 2గలాంద [6 ౧౧౩66 9 కంల [౧65౭60౧8 ఏ0 00016 ౧౧౩౯ ౦66 0 ఇయ దలధగిబకంగు ఈ 70100 కం2రూం 206 96 616 9000436 6 6 గయల క ఈం 1606 4 ౪జి! 0౦%ంరయం/ రే ట8 0౧6 046 126 ఈ62125౪ ౧0ల ౦ నూరయూ౭ 2౧6 ౧12దుజం 50౧0808 2౧01ల ౧౦౯ ఇంటల ౦023 లలా త ౦౩1 జోకు 680 ₹8ర303 6 90౧౧0 యోయట ౧3౪68 గయుజుం 0 బగంజ300 76జాయిం ఓం కాం1౧0 061 ఉం 5 మగీలంం1 9 ఉం లుం! 0000006 యింట జం8 ౧6౧౬8౫ 3060 30% 1౧ కీలు గతం! 10గ౧ం ఆ౭06 01 గంసుం ఆం? హింలీ 2064 ౧2రుర్రి అంగి[0గంగం ౮6 ఇం కొలుంంత్వు జర ఆనీలు ఆంకీరంం 00 గింయుంగి అలు జరం 28 క కం జం ౧లోంగాయిం 90౧6 జాం గక కటిం 0106 స్విననం. 2క6 లు 3764 ౫౦400 64 4౭ ల(గజజంగు ౦46 ౧౭౯6౭ ౦ [లూ 2086 9001 8౧6 86్ర|క% ౧౩6 కాలూ కంంం366 గయ క ఈం కుర ౮ ఇ కుం జ యలు జర 6 0066 ౯ గం అంగం ఉం 03607 ఆర్రా ఓకటాటూం ౧ గుం జంకం/8! 010 గింంట జంరే 90 06య8 క ౭ం0గోంర 0౧ 2 ౧జురయ 35 లం రంజలి 00610) టం కోలారు 7016 ఆల్బా? ౧౧టేరూం ఆ [ఏ ౪౪6౭ 15 2 ౧౧౮౫౦౯ 10 ఈట్‌ 904 0౧28౯6 ౮ 46 7లుం0 ణయ

శీ [40ంసిశంలం తమ

6 ఆఉరా ౧౭0౦0౧8 హంగ ఈం జ౭కికోం జఖం6ంటా 10 06 ౧౮ ౧౦౦౧౧౧౦౪౭6 1౧ కం గతల [౧౧206 000906 కం! కలి జాం రాల 10 గంటి 618 19 ౧౫౮౩౦ 716 జం ౭ యిీాంల ౧ుర00!9 0 ళం గం జాడ ఈఓ 10౪౪ 00081006 కలం కంట 108 కీజాగాంగంట 02064 చుంంఠుల ౧౭౧౦౮ 06 60 తలం 1070 జమిలి ఏ 38606 'ర2రజజం8 06510 1౫౮ 4 య స లరజరతా౭గి8 1 ౪౦0౧6 15 3 గాయ 500880 ౦౧౧౭౦౫ ఉం 582162 10800౧0000) డేలుంకం౧8 0 క3 908 706 ౧౦౪ ౩రర66టజి కం 06 *ంలుడా ౧౭ ౧౧౫౫౪ 06 ఆగ6 ఈ 582 జరీ లాం 26 టల న౧30౧165626009 ౦696 ౪0 - ఉకింయం[ు - ఉజం ఖం ఆకిండే 0౧జయం?2 00039 ఈం ౧ఉల ౧౦౧4౧గ6య009- 9698 జం ఆకలే ౪ 00431002000209 ఉత 09౯ నింం+కింయ 002౫ 00663365 జం 00%060 10 లగ 8 6 జ6 0 ౫భఖంలంగిః ఆం 6960 [కంటెంటు 1% లధాజు గళ 46 కం జుం 08604100 ౧800005 60 క8 ఇలీకంగికంలం గరిరే ౧౦౫ ఇసి? కజం హకింయం౧9? 16) 061000 10 ఈ ఢంణుజు ఈ ఇగామిం మరే 9గాటుం 1 2 ౪౭౫ ఉంగా! టూ 9 ౧ం౦౧శాకింయంగ8! 1306036 క ఏ కంర గుణ 1 6666 1306603063 గం! ఏ 6 ౧౧౦౦6౩ ౦౨ 87౯౧863! ౧౦౧౯౧10౧ 08 92120068 ఇయ ౧వ 96 (466 ఇ౧రేలళంంర ౪ 46 ౧8600 8 య 2 ౧౦౪) 980606 (0 6 ౪ల6 కలా? ౧౦౮ ఆలి 90/6 కకింయంల. 26668 ఓట కంట్‌ 06 ౧౭౭౫ రఈ6 ౪౭0 206 ఉల ౧కియ003 జం కళల ౯ ౧౧0౯ జురేశల౭ంటి ౧౦ 69౩౧61౧236009010 0606ల 6 ౧౦) జర 6 ౪బ6 716 ఇఏ0ంఓ 0801 000౧జు లగగ౭9కంలి జారే [టాం యం ౧౮5౪ 06 లగ౫6ట66 1) 6% 96/6) ఏగంుంగు? 706 ౮610ల జం కంచం 2రరులులర కం 0064 9) కులం 9620 హలింయంగిత! వ్యాసాలు నయా... + తతి

శంగా౧9 క2006406401(36ఉటు) క4( సంళుం6 1 86౪02076 ౧86 9600070౧01 మయ 2001ల 06౧0౧ (20 8రడటుంరే 116 ౦4ం౯బ0 10864008 10గ౧9 ౧6 ౧౦6ఈ00 10 ఉం ౪14 98 1006 0 తరేరోరంం0 2౧046 ౧660౧ 0౧6 ౪౯ఆ౫ఓ 0 46 96066 ౫06 2౧066 ౮6600664 66 8౮6 ఇ6215 0౯06 1001 4181 ఆగం ఆ ఈం 20100 92 [00 10 ౧౧6 ౧౭౧6౦౧ 0 [10 0 ఫింగి ౪౦6 రం 9౭ 606 2౧6 అక! 2 కజ6 లీంకం౧8 ౦6 9 3రరు౭ంకుం6 ౧6 60000 సలాం ఆక ౦౧౩౯౩ ౧3821069 ఇం బాాం006 మం 6600016 లాం 90జ ఇం ఆల 66 టి 096౪౧012 061 0౮ ౧00020 బధంజనం౧ 2డీ కంబ ౧౧౯౩౧8 సు ఈం ఈ గాయక 50060109 లాలర్రు 2 ఏ 06 2 ఈలాంటి జమియ హంతంరే ఇం ౩ క%ట3గ/ 10గా (80౧01 06 98164 10 06 హం 00: లు 7020006 (06 జర కలీ ౩ ఆల! 16 తెంం63100 ౦౮02ార్వీ/ 38 + ఆగం్ర10 ౧౦కలం 113 ౧806౭ ౦467ల 36౭29 06 ౪3006 007 676 ౪6 7306 ౧ అ క౭066 హంగ 66 0690౧009 01 [180% 11 9 8 [ల౦16 7౩6౭ 0641 సగిరంగలు(310/ ౧680౯ తం 800106 48 కలం౭ ౪09206 కలాం 93 10ర0300జ42! కంటం 06౧రలా0౧ర03 ౧౦662 ఆజం ౦ ౮౫4౦౧ 8ఓమి9 0౯ విటాంకి జిత 0240005 గం ఏ యంగా ఖర కం 24 0౧ €8 00010 200623 (0 06 9022061000 ర గసలాంగ 00౧0ల ఉ ఉగేలాంతే 906606 అరయలకంగ౧ ౧౦660 11౯౮౩8౯6 - త 056 9060) 10 ౧8౪6 ౪౧రేలాం్రం౧6 8 ౧౧౮4౭౧౧౦౧౧గ౧౦91 కట ఉఆకంగి ౧౦౪8-68) [౧35 0200100 ౧౦గ౧౧16౦/ 9య10296 జంకే 19 ౧౧౩రే6 కనోలాం౭కం 9 20రం01 ఓట3 1 ౪03 0490 ₹0 9% 921 96 ౧ఖంగం 00౭004 ఏ జయలల! హరీ8 2౭ ౪౧౭6631664 1 త ౫196846100 ౦1 +; క6%46400 ఆ ఓ౧౧8గ66 10 18 ౧౧౩9౬3 ౧౮౫ (00000 16 కల3౧1 ౦౮౫ 0069025 2౧6 లధు0॥ంబ5 0 ఉజం౭9 జురే ఇల కజం8గు 1090 అలం 46 ౧6౦1 0 11356 ౦౦౧౫౫౧౮) ఆకం[ 1 3౧60ల రసం టం 6 ఈగ6 0 ఆ౮093400 ౪౩౩ 2౧ ౪ంగ్రం6 8 9౦౩1 0౭౧66-2003 2106 1010 అట2౧08 లల ఓం 10603060 206 $1బ౭రూంల౭81/6 8 6261101206 3 ౧౩౫౧6 ౧ 2160838208 లం జం గాజు 0కలా ఇయ హంకగనంంు ఓ జంట! ౧౦012 004 7380036308 మంలగ066 16 1209ల ౧౧౦౫౫౧66 602406 1 ఓ 6 సకిలళో అర౭5:10౧ 06636 ను ఖం 58 0తంయ5 ౪64 ౧200001000 ౧0606 0 6 9906ల రంల హి జాయంగ 53౧36 (౪0౫4600౧ గళంగయ 306 800012 ౪౭౩196 అకకీంళుంగంం80జజయంటు 691631 002600 ౪80 ౧౧366 0/ 5603003 16 18లాం[ముయంం64 050౭ 15063 1౧ ౧9 ౭౪) ఓం 166 0బలాటగ? 706 ఉకలాల! హనోంం జ౦010%6 295 ౭1012 86 9 ౯ 6 గిా3గ230 ౪664 జర ంజాంక8రు 806 6 ఉకీజాలు? 130805 జలం 38 08౧666 1౧10 216 *జీదలతంఉ08 0810088303 15 ఇం 8 00౧9౧౧౧026 తగ ఇలిలాం ౧06 | 30లో గం౦గ2ం06 క్రిడా 10 46 ౧233 కం0గ/ తీ 93 ౭0౧౫801 002 9600 0 ౩ 966260 ౧698630 ఓ ౩ ౧జాకయక ౪3 3 యేజాం్రంరే 10 7210006808 10 %11(€6 0౦0౧౦౧ 9లరంల ౮46 ౦0౧౧౧౧౦౧ ౧౭౧ 115 శత్రాలు 00 8 9080610 ర్రం ౧6110 6 8000023008 89 88 96 30౧6 06/ 2౭ 0౧6౭ కాం16 లగ(౫౭:809 01 ఓ3! 663400 9105086 ఆసియ [జ ౧౦10గ౧061082 16 లగ౯25064 ₹11 9౭౭౫ కుట 9060206 0౧ *లీయ 0 జయం గక ౪6౭044 7010 గుయం64 5140104 మ ౧806 010166 118 ౧౧19402 10 46 అరు 01 802౫213 0634 జొర 1 యి కీజార ౯ జ0036 ఉంటం ౪౬ 20బాళ్వు 30౧06 03 య209 [001866 3215 1 ఓ 2086 అం6 ఓ 50౧39 26 ఓ లం్ర0 8000236 16 6%004 ౧౭ ౧39 2% 19 628046 0౧0990౧ ఇంగ 6 అసం 0ఈం 50604 ౧జం[౧1080206082 0603692 6 ౭0౧8 330/3 [6080300162 63! కలాల: 2064 లక 6 210 ఓంరింంయరంరే ౪ కలు గంటు 9 6౧౮046 లర ం0టూళ్సా! జర 1 02698 ౧౦టుటా/ జుం ఏ 6 ఆర 196 ________వాావావాల విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

90005 ౦౧ ఈల 1000066 75 ?లం్ర! ₹జేంసతం03 89 1366 10 16800 1 [లం తుగూం 6౭606046 136006 జార 20)076 1188. ూం3 దాడాాం౧6046 009 ఇర 2 కలం46లూ జార లూ ౧0౪౧౫3 200టారండే €) 8103139603 206 ౧066 71౧6) ఇయ 1౧ 5203101 జడే ౦00౧౧౧౦9౭4 అంగద 1 5300! 2౧6 00౧౧000966 అంగం 12 యంజ౭ యిరు 64 ౧౦౧౭ 14 శం ౧౧896 భాశంంయంర 50౧06 “2 టగరం208 న౭0జర[8 00226406 గంగ 6 ౧69 ౦6% 0064 జుం 96 ౮7౭34258 లథంగ601 01 యి 0906) ౦ 7౭8 1136౭ 1) కం56 రేతన 10 ౧2౧0320002 6 00090గ ౮ 5గ ౪132000222 [100803 2 26 ౦ 1206 1106య23 12906006 అక కంటంటు 2000గకీంలంలువ్‌ 106 జం రజుయంుర్ర ఆ05 2 [ఆ ఘంంజ 60 506428 ఈం 2316%* బంంం౧ల1 0 ఉం జం 1 ఉం 001 00 1118063002 13282 516 19 2౧ 2640000663 08 ౪౭౧ గం 06ల ంలీ 030 096 ౧4601006 9 6 ౧౦౧౦౮ 0 కజ220లీ3 100610 [ల ౦ 6 [000 గఉంజబంగుగిం!2 5 8 [౧190 ౧౦0061 ఢం౧౭ (0 16 6౦6663 5జొటూాా౭ల గింగ6 000 22 0౧8) (0 0౯63 ౯ 6 9జి 0 0౮౭ కంల9306 జం ౦1 7600 ఈటాంగక6 10 ఇసిం0 సం గంంం!000ంం 6 28 ఈం౧౭ 0౧౧౭1 5గ0౧408 66 ౧౧౭౦6 ౦ ౪0096 ౪౬౩6 ౧౭౪ ఈ ౧౦౧౧౧౩౫ 10 6 176 అణా[15౮5 జడే కం 920006 గెట్ర్రయతం08 క20్ర్రపతంగుతి 5 రేంయర6643) అంటాం శం5గుంకుం ఓ 6 90096 281906 9 90౧08! 20061655 8 యౌతం8క690 3 జుంటి 806 8 0౦౧86006 సల 28 కం ఉకీలల 9048000 02౧ గల గస15 [ం4౭! 15 ౧౮ 1016620 16 37236653 ౦ 5గగ4648 జం 9థూరం 686 8 26130౧1 60౧౪6౭1240 ౯ 6 సింగం0 766 ఈలారూాం 9 1286 0౧8 య398021 మరం [0802౯6 ఏ0 ౧౦౧౫663600 గెతుం్రతమం000డ ఆగం 306 06166 ౧9 [0 6 ౧౫గల ౦1 84 006౭ 620 933064 068౫66 మ 06 గుటీంరు/ 0 ౧1 ౪016౭ ఓ ౧46 8 ౧లంరు/ 8! అ భంకకింర (10 ఈం యంత! 00బలం0165 01 6 ?లం4 72066

062066 ఒంట జ ౧జురంటే గయ జురేలగాంబవం౧ం ౧64 కపాండంంయంగ అ రం యంజం2! రజంం6 8౧6 మం ౧౧4౧ ఆరగంరే ఓం 008౭8 జాం ౮0 (0 గజం 1 6స3్ర్రద8ి 3 ౧౮౫ ౧౭౭6౦౧ 1యజుంంర కంక 0096౧83600 జారే ౧366 6090082 కిం 3 ట౭ 069౭06౯ 9౭0౧8006౧6 8౧౮6 2గుతిం ౧808 %6/ 908 ౧ 6 8004066 ఈ 2160303030 ౧౦౪ ౧౩౮10౧2600 1004 6 ౧26) ౦06 *310080జ08 7జేదగ3ంజుడు ౧౧౩66 96 ల౭6 ౧6౦౧౬ 82046 ఉంయంచగు ౧6004 ఏ0 ంలం01 1 6 సెతంంంంటుం కం 50205000 6 906౯6 ౦౫ 6 ఇకుడ 100 106 10 96 ౧౦౧౧౧౦౧ 0 ల అజాం 9౮06 కొంగ ఓం ౯౦0౮08 01 ౩000 ౮ 9జయ 0 6698 90%ఓ2010 హిణలోనం 6౦6665 5జ2కం6 కంటం పేటల 726[089ట8ు ఈవ1664 తంంక లొ? ఏంగ౭ జారే ఈం రటాక 606096 ౮లలు ఇండకీ ఏంట అంగ ంయం3106 0 [1ల ఓం 7౧6 102గ ౫౮౭00౧000౧ గొ) 0603006 8 ఉ౦ఆ10గ/ 6౭ సతతం ౧4౭ 7౧ల౭ ౪౭6 ౧౦ 9డలుం65 431 ౪౯౭ ౧౮ 43% క 9 8ీంర3ంఉ03 115 ౧౦౦౧5) ఈ (6౫ కానీం 66910056 0416 అాంం్రగ110 6 00గ౧గా౦౧ ౧౧౭౨ 0౮4 20 ౧౦504 9డల0063 జజోంకంగు 0౧ ౧౫1లక) 0౫0ళ్స/ 200ర్రు/ 004మూ? స్చినోయ 306 తతాయకా? ఇంకిరయ జం౮ ౧క2గ/ ౧౩% క 9088 0060906 అల? ఏతరంరే ౮౮౫ 10 6 00౧౧౧౧౦౧ గటు 868 ౧% రత కక రాల ఏంముతంగి 1 5 య30/681003 హంగ 60 ౫౮86 00టాళ/. జజ ౭ 0 జు 3కలాయ10 1జంయం81 410 ఏళ యజింింజాం జం ఆ కాగ 206 66 స గలజాలాం౭ ౧౮ 06 8%) 10 7జలగతంత02 16 ౧౧ండలా తంట? “వంం17 ఆం ఉల! రంల రంంకులి కజాంకం ౧20 21006600 10ఈ౯07 6 జుదలాః కయంలుంట క060నింగిం క ౦00గ౧తక౦ం౧ 10 కం98 10006 9 మింుత తు ౧కోంగ/ ఆ 6౭ రేణుడింంంల౫ 006 కంకుల ౫03 9౭౫ 0 గానోలా/ ౧న ౧ ౧కి ఈం , జరా ౧౧౦డలం దయయ 900టం0జ 902%0జీదగి3్ర్రం08 3502 00380600 వ్యాసాలు నయయయాావావావాలా. +లీక్‌

రో గంరడాం రూజం23 సంలు ఉంగా క గం-0వీ కం ఇంరేకంం8 6106 ౦46 5205164 ఉ౭003 జర 96 ౧౭౫ 3021200622 జు ఏ6 09లు 2౧6 060? దంంగ680 డ2002కక0ట [3౪0 అరుం 01230000 46 2౧౮౭౧6 గ౦౮|6 ౦0 ఉ౭గుడ ేండేలం ఉంగ035 ౩6 కళల ౮ కంగుంరటు 9504 కంగట కటిం తు “2036308 ౨౧౫౫౦0 981610 6 6 ౧౮౦6 ఆ4కట ఉజాంంరం 10౧౧ 1020 జ కొరంంలుడం౧ కాయంలుంటు 64% 206 ౦6 గంట 7280030303 కళగం ౧8061 0196120146 2౧౦౮ల లుం 18061 ఆశరలంంల 0/06 64081 6 61631 683846 0౯6 0/66 06 [౧26 00౧౦౪౭6 కరూగం౧56%) గంగా టం కలాం 3౧౮ 1% 92౧60౧ల1 ౮ ౪ 9 *8 [0030203 *8ీంగ8ంటా8ి ఆ! క ఓం ర ౮౭ 01 ఈ%౭ ”యం0 ౧00016 206 6 యాజం 2600౧ 2490 ౦0046 న౮ ఆం306 ఓ 0036 సీం6 3056 ౧౧0౯6 కీగాయగి ౧1008900 3౧6 ఉయిగికంింజ ఓ 200ల066 ౧ 8032182 ౮౭౮౫ ౧40 6 ౧౧౦౧౮౫౭౧౫8 *ంగే6 ౧66౧8554 ౧౦౭౪ కయం3 206 కంక కటం03 00070406 ౧౧౦9౭%/ కొంగ ఓ 9 9౭4 90608 తీగడగీంం గా4డజిల 04 1963 శిల్పకళాప్రదర్శనము రాజమహేంద్రవరము చల్లని మందవాయువు రొదయడగిన తటాకపు చిరు తరగల మీదమండియే వచ్చునట్టు శిల్పముగాని కవితగాని యొక సంఘపు శాంతస్టితియందే బయల్విడలును ఒకదేశ నాగరికత శిల్పకవిత్వముల _యు్చస్థితికొలది. పూర్వ మాం(ద్రుల శిల్పమునకు నోరుంగల్సును, నమరావతియు. కొండపల్లె కొండవీడు మొదలగు దుర్గములును నివాసస్టానములు. దీసాలతిన్నెలోని రాతిముక్కలు శిథిలములయ్యును ఆం(్రులకు తీర్థభూతములు. నీచదశాపరిణతి పొందిన యోరుంగల్లుకోట ఆం్రజన బాప్పపంకిలము అచ్చటిపౌరాతన్య శిల్ప సౌందర్యము నేటికొక ద్వారమునమాత్రమే నిలచియున్నది. హనుమకౌండలోని సహస్రస్తృభ మంటపము నేటి స్థితిలో (గూడ నంతర్జోతిస్సులు వెలిగించుచునే యున్నది. పడిపోయి. బెత్తికలూడిన కొండపల్లి కోటగోడలమీద పూర్వశిల్పచిహ్నములు తొంటిశిల్పకారుని రేఖావిన్యాసవు వఐరమౌత్కష్ట్రము. ఆహో పుట్టించుచున్నది ఇంక నశించిన దెంతయొ ఇట్టి శిల్పచరి[త్రగల యాంధ్రజాతికి. శిల్పము క్రొత్తగా సృష్టించుకోదగినదికాదు. జ్ఞాపకము తెచ్చుకొనదగివది. నాటి స్వచ్చందవాయువులలో నుయ్యలలూగిన యార్రిరశిల్బము నేటి శృంభలాబద్ధ స్రితిలో గూడ నున్నా ననిపించుకొనం జూచుచున్నది. విచారించగా _ నేటికిల్ప నూం(ద్రమో పరజాతీయమోకాని యాం(ధ్రదేశమునకు (గ్రొత్తగా నడుగు పెట్టినది. ఈయనను పరామృళించి రారా తల్లియని వెంటంబెట్టుకొని వచ్చినవారు రాజమహేంద్రవరపు పెద్దమనుమ్యులు. ఆం(ధ్రరాజ్యములలో ప్రథమమై దెసలపూచిన కీర్తిగల రాజనరేం(ద్రపురము మరల తవ పరువు నిలుపుకో: జూచుట యాయనుకు నిరంతరము మనసులోనున్న యానేదన యయినప్పటికి నాపురమ్ము తక్కినయాం(ద్రలోకమునకు వందనీయము ఇప్పటి యాయమ పొనర్భిన యీ పని ్రశంపార్హము 196 వానను విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

పామాన్యముగ (ప్రథమ(ప్రయత్నము. లంతగా ఫలించవు వాని ఫలితములంత యుత్కృష్టములుగావు. రాజమహేం'్రవర (ప్రదర్శన మంత గొప్పదికాదు (ప్రదర్శనమున కెక్కువ బొమ్మలు రాలేదు దీనికింగారణము భారతదేశమున వనింతకుపూర్వము కళాప్రదర్శనములు రాచరికపువారి యాధిపత్యము క్రింద జరుగుచుండెడివి వారు ధనసంపన్నులు. శిల్పములు పంపించువారికి వారియందెక్కువ నమ్మకము. ప్రస్తుతపు శిల్పకళా ప్రదర్శనాధికారులు రాజనగరములోని పెద్దమనుష్యులు వీరియందు నమ్మకము తక్కువ కావచ్చును పంపించిన శిల్పముల కేవిధమయిన వష్టమయిన కలిగిన నది వీరు భరింపరను భయముండవచ్చును.

రాజమహేంద్రవరపు శిల్పు లవి, యాంధ్రబాతీయ కళాశాల విద్యార్థులు పంపించినని కాక యాం(ర్రులచేతి చిత్తరువు లెక్కువరాలేదు. కొందరు కర్ణాటులని వంగీయులవియు వచ్చినవి.

వచ్చిన యాం(ర్రళిల్పులలో నగ్రేసరుడు దామెర్ల రామారావుగారు. నిర్ణయింపబడిన బహుమానములలో గూడ రెం డీయవగారికే వచ్చినవి వచ్చిన 'ప్రతివారును రామారావుగారిని ఫ్రశంనించిరి ఒక యుపన్యాసకులు రామారావు భావ్యాంధ్ర శిల్పపొధమునకు బురుజులు కట్టింతురని యభిప్రాయపడిరి

రామారావుగారి బొమ్మలు రెండువిధములు. ఒకటి భూభాగముల పటములు (18[౧6- 608068) రెండు జీవితచిత్రములు మొదటివానిలో రామారావుగారి కుంచె గగనవిహారము చేసినది. (ద్రష్టల కబ్బురము కల్లించినది ఆయనబొమ్మలలో వర్శాడ్యత యెక్కువలేదు ఆ బొమ్మ లన్నింటియందునొకవిధమైన బూదియరంగు ప్రధానముగనున్నది. చిత్రములనుబట్టి యది యొత్తుగాను పల్బగాను నున్నది. ఈ రంగు ఆయన భూభాగముల పటము లన్నియు. బర్వత ప్రదేశములను చూపించునవి యగుటచేత వానికివలసివంత సౌందర్యము గాంభీర్యమిచ్చివను జీవితచిత్రములయం దీరంగు విపరీతఫలములను పుట్టించినది మరియును ద్రోణాచార్యులును వతని శిష్యులును నని యొక చిత్తరువున్నది దావియందారంగు పూత బాగుండలేదు పైగా నాచిత్తరువు గ్రీకుదేశపుదా యని (భ్రమ పుట్టించుచున్నది. సిద్దార్భుని (ప్రమోదయము (నెం 244) ఇది బహుమానమునడసినది. ఈ చిత్రమునందు రంగు పలుచగా పూయబడి చూచుటకు రమ్యముగానే యున్నది దీనికి బహుమానమిచ్చినది చరిత్రాత్మక మయిన లే చిత్తరువునకైన యను దానికి ఆం(ధ్రకన్య (237) అమనొక చిత్రము రామారావుగారిది. జీవితము మండి గీపినది మిగుల నాకర్షించు చున్నది ఆధునికాంధ్ర కన్యా సౌక్తుమార్య మా మూర్తియందు తాండవించుచున్నది. మొత్తము వ్రదర్శవ సౌధమునుండి బయటకు వచ్చిన తోడనే మనప్పావరించిన వాడీయన. ్రదర్శనమే యీయనకొరకా యని కూడయనిపించినది.

తక్కిన యాం(ద్రుల చిత్తరువు లన్నిటిలోను నొక చిత్తరువు గురించి మాత్రమే యిందు వ్రాయుట. అది భాష్యకార్హ్ల రావుగారిది. ఆ బొమ్మపేరు దివ్యప్రణయము కొయకన్వేషణ. (నెం 242) ఆ శిల్పదర్భనములో నేదైన నాంద్రత్వము గల బొమ్మ యున్నదా యన విది యొకటియే బాలగోపాలుని కొణకు గోపికలు వెదుకుట యీ చిత్తరువులోవి విషయము.ఈ చిత్రములోని చిత్రలోన మొక్కటె. అందలి స్రీలు తెలుగుగొల్లవాండ్రు వ్యాసాలు నానా 189?

కారు అందున్నగోపికల యందజిమధ్య నాకరమణి నాయికవలె నున్నది ఆమె తెల్లనిచీర ధరించినది సౌందర్య మామెచీర చెఆంగువెంట గాలిలో నృత్యించుచున్నది. మహాకవి పోతనగారి “యీ చరణంబులే యిందునిభానన సనకాది మునియోగసరణి నొప్పు అమ గాన మాచిత్రము నైక్యము చేసుకొన్నది ఇందు శిల్ప సరస్వతి కవితాంగన భుజము మీద చేయివేసి విహరించుచున్నది భాగవత దశమస్కంధ మందలి గోపికాగీత లీచిత్రమున చిత్రముగా నున్నవి ఆంధ్రళిల్బ్ప మిట్టుండవలెను ఆంధ్రళిల్పమని గర్వపడదగిన యిట్టి శిల్పము. భావికాల శాఖా[గ్రముల పూతలు పూచినవి ఆం(ర్రజాతీయ కళాశాల నుండి వచ్చిన బొమ్మలలో విద్యార్థులు గీసినవన్నియు భావి మధుమాసమును సూచించుచునే యున్నవి అందు రామనాదముగారి లేడిపిల్ల వనీపౌందర్యభాగధేయము వలె నున్నది రామమోహనుని “నాచెల్లెలు అను బొమ్మ ప్రదర్శనాధి కారులచేతనే పప్రశంసింపబడ్డది (ప్రమోదకుమార చటర్జీగారి చిత్రములు ప్రస్తుత మాంధ్ర చిత్రములుగానే పరిగణింపవలసి నట్టున్నది ఐనచో నది యాంధ్ర వం”ళిల్ప మనవలయును కాదు భారత శిల్పము ఆయన బాలేందుశేఖరు డన్నివిదములైన భావముల నాకర్షించినాడు వరనారీయను చిత్తరువు మిక్కిలియు భావపూరితము “౬౦౧౦16 0౪8 11 2౪481085 *ంం ర అను కావ్యము మొదటి పంక్తులలోని భావసంపూర్ణత యీచిత్తరువున పరినుళించు చున్నది చైతన్యుని తన్మయత్వము మానసికమైన యనుభవ వేద్యమేగాని చెప్పతగినదికాదు ఆం(ర్రులను దాటిపోయినచో గంగోలి రామకృష్ణరావు, శిల్పిశేర వెంకటప్ప వీరు మనస్సు నాకర్షించినవారు రామకృష్ణరావుగారి “హూల్లీబయళ్లు (18) నిర్హరము (55) పూర్ణచంద్రుడు (138) యివి మూడును మనోహరములుగా నున్నవి చేయితిరిగిన యతనిపని (36) “కర్ణాటయువతి యనునది (ద్రష్టలలో దానినుండి మొగము మలచుకొనిన వారెక్కువలేరు దాని గొప్పతనము ఇచ్చిన మెరుగులో నున్నది నిగనిగలలోమున్నది ఆధునిక కర్ణాట (స్రీసాందర్యమున కచ్చుగుద్దుటలోనున్నది పౌకుమార్యపు తేటలలో మన్నది ఇదివరకే భారతదేశమున తగినంత ప్రఖ్యాతి పొందిన “గంగోలి” బొమ్మలు రెండువచ్చినవి ఇంగానదిమీది నీహారములోనీ సూర్యోదయము” (58) “జాం్రీనుంచి సూర్యోదయము” (45) యివి రెండును నాయనవి నూనె రంగులు. ఎవరోయన్నట్టు వీని సౌందర్య మక్కడి సౌందర్యము చూడవలె నప్పుడివి మెచ్చుకొనవలె నన్నట్టుగా నున్నది, మరియు (45) నెంబరుగల చిత్తరువు నాపర్వత పశ్చాద్భాగమున నుదయించుచున్న నూర్తాండుని యరుణకిరణ ధీధితులచేత యాకసంబంతయు నిండి సంధ్యా శ్రీకి పట్టుకొమ్మ కా పర్వతము సై నుండి క్రిందకంతకంతకు సడలని చీకట్ల గుబురులు తెలియజేసెడు రంగుదట్టములు పొగడ్తకు యోగ్యములు వెంకటప్పగారిని గురించి చెప్పక ముందు. వ్యాసారావు అను నాక బాలకునిగురించి కొంచెము ప్రసంగింతము. “నీరాజనము” 716 ౮౧1౦116? ౧౦ (220) యీ బొమ్మ నూనెరుగుతో గీయబడ్డది. హారతి విచ్చుచున్న యువతీ మణియొక్క _పాతివ్రత్యము నైష్టిత యందు కానుపించుచు తళక్కున మెరిసిన మెరుపులతో నంధకారనిలీనమైన జగత్తు తోచినట్లున్నది. “వంగదేశవు కవిగాయకుడు. ను "భిక్షువు నను నీరెండు బొమ్మలలో రవీంద్రుడు మొదటిదానిలో చితారుమీద పాడుచున్నట్టును రెండవదానిలో భిక్షపాత్రబూని భారతగేహినీ 198 యా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ద్వారమున భిక్ష వేడుకొనుచున్నట్టును (వ్రాయబడినవి రవీం[ద్రుడనినచో హృదయము (ద్రవించువ్యక్తి నీరెండు చిత్తరువులు కించిదున్మీలిత నేత్రుని చేయకమానవు. ఈ రెండును కవనము మీది వాఖ్యానములనలె నున్నవి

చిట్టవివరకు ప్రదర్శనమునకు వచ్చిన ఫలితమును చూచితిమిరా యమనంత యావ్లాదము నొసంగిన వెంకటప్పగారిని గురించి. ఈతని కుంచె గగన ్రవంతికా వీచికా విహరణనూ హంసీగరుదగ్రముల నుండి తెచ్చిన బంగారుపు పోగుల కలయికా. ఇతని చిత్రము లానంద ధామములు. ఈయనగారి మూడుబొమ్మలలో నొకటి యొక ఫోటోగ్రాపు, తక్కినవి రెండు ఒకటి శివరాత్రి (14) రెండు “వీణమీదిపిచ్చి” (231) శీవరాత్రి బొమ్మలో నాక దేవాలయము నెదుట నొకభక్తుడు నమస్కరించు చున్నట్టును, ఒక ముత్తెదున పూజా ద్రవ్యముతో దేవాలయసోపానము లెక్కుచున్నట్ట్లును (వ్రాయబడినది. ఆ ప్రక్కనే చంద్రశేఖరుని జటాజూటమునలె పవిత్రమైన యేండ్లు ముదిసిన న్యగ్రోధము కావలయు, నున్నది. ఆ శివరాత్రినాటి చీకటులు భగవంతుని సమీసముననున్న దివ్వెల వెలుగులలో నంతరించినవో యంతరించలేదో ఆ గూళ్లలో ముంచిన స్రమిదల నుండి వచ్చు వెలుగు తనయం దంత భక్తిగల వెంకటప్పకు శివరాత్రి యందు. ప్రేమగల శివుడు సాన్షాత్కరించి తెచ్చినదే. ఇందున్నలోప మొక్కడు. ఈ స్రీ దేహపరిచమాణము. తప్పు ఫైన ఆయను నాటకములోని వేషమునలె మన్నది

“వీణమీది పిచ్చి ఇది భావము ముండి చూచిన కవియొక్క కావ్యమువలి మనోహరమైనది. శివరాత్రిలోనున్న వెలుగునీడల సమ్మేళనమున కిందవకాశములీదు బొమ్మ యంతయు బహిరంగముగ నున్నది వీణ కొనయందు వీణాదిదేవత లలితమూర్తితో పాక్షాత్కరించినది. చిత్రకళ పరిత్యజించిన వెంకటప్ప యాదేవి యందు మనమ చొచ్చిన దృక్కులతో మహాభక్తితో నావేశముతో పిపాసతో చూచుచున్న చూపు జగన్మోహనము హృదయవిదారణము కొందరికి “శివరాత్రి. దీని కన్న గొప్పదని యభిప్రాయము శివరాత్రియందు శిల్పచాతుర్య మున్న నుండుగాక, వెంకటప్ప కుంచెయందు శివరాత్రి పరమ ధాముమగుగాక, కాని వీణలో నతని కవితాభావము వెల్లివిరియుచున్నది. ఆతని శిల్పచాతురి నిగనిగ లాడు చున్నది శిల్పియును చిత్రము నైక్యమైపోయినారు. ('ప్రదర్శనమునకెల్ల య(్రేసరుడు వెంకటప్ప (ప్రదర్శనాధికారులకు వెంకటప్పకు బహుమాన మీయ లేదమనది మనస్సును పీడించుచు నేయున్నది వెంకటప్ప బొమ్మలు మణిళలాకతో రాచి నిగ్గు తెచ్చినవి ఇట్టి శిల్పికి పరమేశ్వరుడు సంపూర్ణాయురారోగ్యము. లిచ్చుగాక ఆం(ధ్రచిత్రకారులందరు. పైన పేర్కొనబడినవారు తెనుంగుతల్లికి కర్ణ శిరీషములు సంతరింతురుగాక. పడిపోయి. దీనదశయందున్న యాంద్ర శిల్ప సరస్వతి యాధునిక విద్యాశేఖరులయందు తాండవించి మరల తెలుగు భూమిలో కృష్ణాగోదావరీ సైకతంబుల పొరాతన్యమ్రన స్వీయ (ప్రతిభతో విహరించుగాక,

శారద వీద్రిల్‌ 3923

వ్యాసాలు నవవ 199

“రాజరాజు మీద

విప్లవము తరంగాలు తరంగాలుగా వస్తుంది తరువాతి తరువాతి తరంగాలు వెనుక వెనుక తరంగాలని చంపివేయటం చేస్తూ వుంటుంది ఇది మహావిస్లనం లక్షణం తెలుగు సారస్వతంలో యీ విస్టవం పుట్టింది వెడుతూంది. ఎప్పటికి పూర్తవుతుందో తెలియదు ఎప్పటికప్పటికి కొత్త తరంగం పాత తరంగాన్ని (త్రోసిరాజంటూంది కాని కొన్ని తొలి తరంగాలు నిల శ్రాక్కుకుంటయ్‌ ఆ నిలవత్రాక్కుకో కలో, రెండు తరంగాలు రొజమహేం(ద్రవరంలో వున్నయ్‌ ఒకటి భమిడిపాటి కోమేశ్వరరావుగారి వాణి రెండు శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారి వాణీ తొలి తరంగాల్లో విష్టవలక్షణాలు యెక్కువ పట్టనట్టు కూడ కనిపిస్తయ్‌ మొదటి బూరుపాటులో జారుపొటు లక్షణాలెంత వుంటయ్యో దేనినుండి జారిందో దాని లక్షణాలూ అంత వుంటయ్‌ రాజరాజు యీ నిర్వచనానికి సరిపోయిన పుస్తకం (ప్రాతక్రొత్తలు = 'క్రొత్తకు అభిముఖ్యము - (ప్రాతకు యెదురు చెక్కడం కాని చాల మటుకు ్రాతను పట్టకు(వేలాడటం - క్రొత్త అంటూ పోతూ ఆ క్రొత్తను గురించిన సంశయం = యివ్వన్నీ కనిపిస్తయ్‌ ఇందులో వున్న అచ్చంగా క్రొత్త వాడుకభాసషు అ నాడుక భాషకూడా పూర్వపద్దతులతో మేళవింపు గొన్నదే సంస్కృత సమాసా లుంటయ్‌ కాని కొన్ని సమాసాలు బుద్ధిపూర్వకంగా అల్లే వికృతంగా వుంటయ్‌ భావాల్లో యెదురు తిరగబోవడ ముంటుంది. రచన, కావ్యలక్షణము యెక్కువ మారినట్టు వుండదు ఇది రాజరాజు స్వరూపము

రాజరాజు నాటకము వెనుక 1941లో భారతి యందు ఫ్రకటింపబడినది. దాని రచయిత శ్రీశ్రీపాద నుబ్రహ్మణ్యశా'్రిగారు

రాజరాజు లో నంస్కారము అచ్చంగా దేశియము కవికి యింగ్లీషు భాషలోంచి అందుకున్న వైపరీత్యం తీమీ లేదు సరంజాము యొచ్చట నుంచి తెచ్చుకున్నా - దేశీయమైనది కాశీమబిలీలు శుకనప్తతి కథలు మొదలయినవి దేశంలో వుండే కథ్రానదంతులు ఆం(ధ్రసారస్వతము ఇవి వస్తు సం(గ్రహణానికి మూలబీజాలు ఇంతేకాకుండా నన్నయ్యగారిని గురించిన కట్టుకథలు కూడా ఆలంబమయినవి కాని కవిబుద్ధి నన్నయ్యగారి మీద వున్నంత పక్షపాతము రాజరాజు మీద చూపించలేదు అంటే కవికి సారస్వతం మీద వున్నంత అభిప్రాయం చరిత్రమీద లేదన్నమాట తెలుగు సారస్వతంలో విప్లవం పుడితే - తెలుగు చరిత్రలో (క్రొత్త ఆధ్యాయం పుట్టింది రాజరాజు లో క్రొత్తగా త్రవ్వితీసిన చరిత్ర విషయాలతో అతకటం తక్కువగా వుంది లేనేలేదు

రాజరాజనరేం(ద్రుడు చోళుల యల్లుడు అతని యంతఃపురము అరవ సంప్రదాయము ఆయన తమ్ముడు నిమలాదిత్యుడు చాలా పూర్వకాలంలోనే పెడత్రొక్కుకొని యలనుంచిలిలో రాజ్యం ప్టాపించుకొన్నాడు ఈలాటి చరిత్ర అంళశాలకి యీ నాటకం తావివ్వదు 200 జా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

సారంగధడి కథ అయినా హరిశ్ళం[ద్రుడి కథ అయినా తారాశశాంకమయినా

• యిల్లాంటివి అర్థవాదాలుగా తీసుకోవాలి ఆ కథ జరిగిందో లేదో తెలియదు కళాప్రపూర్ణ వేదం వేంకట రాయళాస్రిగారి ప్రతాపరు[ద్రీయం యిల్తాంటి కథే అవి జరగనక్కర్లీదు దావిస్థితి చరిత్రలో లేదు మావవ స్వభావంలో వున్నది. ఈ స్వభావాన్ని గుర్తిస్తే దాని యాదార్ష్యము తెలుస్తుంది దానివిలువ రుజువవుతుంది దానిని చరిత్ర దృష్టితో చూస్తే పటాపంచలవుతుంది చూడటం మనకు చాతకాక పోవడమని పిస్తుంది

సారంగధరుని కయ పూర్వం కుణాలువి కథ వున్నది ఆ యీ కథలెందుకు పుట్టినయ్‌ జరిగినయ్యా? చరిత్ర లేదంటుంది. ఎల్లా ముడిపడటం? ఈ నాటకంలో సారంగధరుడు నన్నయ్యగారి భారతం చదువుతూ యయాతి తన కొడుకు ద్నర తీసుకొన్న యౌవనంతో అతనితల్లితో యీ ఆవౌవనం వివియోగించడం విష్ణనమని పించింది. సారంగధరుడి మనస్సు యెంచేత అడ్డదిడ్డమయింది? సారంగధరుడు భారతం అదే మొదటిసారి చదవటం కాకపోవచ్చు. కానూ కాదు (వ్రాసిన మొదటి భాగంలోనిది కష సారంగధరుడీ కథ యిదినయ చదువలేదా? కనక నా నం కాదా? అయితే నన్నయ్యగారి భారత మక్కరలేదు కఫ అక్కడా యిక్కడా వొక్కటే విష్ణవం దారిలో వున్న భావమిది. అచ్చంగా తప్పనదు తప్పేమో అన్న సందేహం సందేహంగా చూపిస్తుంది. యౌవనమనే భావం సర్వజనుల యందూ వున్నది. అది గాలి వంటిది. ఒక శ్తి వంటిది. ఒక దృష్టిలో డబ్బువంటిది. అది వొక సాధన దానికి పట్టింపేమున్నది? ఈ భావంలో వున్న నిభాయుతనం తెలిస్తే - అక్కడనుంచి వొకమెట్టు దిగితే కలిగ సంకల్ప వికల్పాలు లేవు. అల్లా చూడాల్సిన కథను యిల్లా చూడటం సారంగధరుడి తత్కొల విష్ణవబుద్ధి

ఇలా పై యొక కథను తీసుకుంటే తన వుద్దేశానికి భావానికి రచనకి అనుకూలంగా అభిముఖంగా చివళ్ళు మలగత్రోసుకుంటూ యితడి కథే అందులో జొనుపుకుంటూ 'ప్రతిభాశాలిఐతే చేస్తాడు ప్రతిభాశాలి అయిన పాఠకుడు ఆకవియొక్క ఆ ప్రతిభనే చూస్తాడు తక్కినవాటితో అనపరంలేదు వాటిని యీకకు యీక లోకకు తోకలాగటం కావ్యాన్ని ఆస్వాదించలేకపోవడం ఈ రాజరాజు గొప్ప ప్రతిభ కల నాటకం విమర్శ చెప్పవలసివస్తే గొప్పనాటకం మాత్రమేనని చెప్పాలి విషయ విమర్శ చేస్తే వచ్చే చిన్నచిన్న విషయాలు కవి 'ప్రతిభకూ నాటకం గొప్పదనానికీ భంగకరం యెప్పుడూ కావు

గ్రీకులలో ట్రాజెడీ (77966) వుంది అది పాశ్చాత్య దేశాల భాషలలో నుంచి హిందూదేశానికి దిగుముతీ అయింది అ దిగుమతి అయిన లక్షణం 'రాజరాజు లో చాలా వుంది. నాటకం విషాదాంతం చివరికి కథ అంతా విరిగిపోవడం మాత్రమే అయితే అది నిజంగా విషాదాంతమే కాదు ఈనాటకంలో నాయకుడు రాజరాజాకాడు పారంగధరుడు ఇది విషాదాంత నాటకం గనక, విషాదాంత నాటకనాయకుడికి వుండాల్సిన లక్షణాలు రాజరాజులో లేవు సారంగధరుడిలో వున్నై. రాజరాజు నొక దురహంకారియైన రాజు అధికార ధూర్వహుడైన రాజు స్వార్ధపరుడైన రాజు అవివేకిరైన రాజు ఇతనికి వొక విషాదాంత నాటకపు సారాంశమైన (ప్రక్రియ సారంగధరునిలో వున్నది. సారంగధరుడు బుద్ధిశాలి ఉత్తమగుణ సంపన్నుడు ధర్మమ్మైడ్రినితనాడస్షట్లైవాక్యపరిపాలన నెరపీవాడు కాని అతడిలో జాగూ చేసే దుర్హక్షణ్‌ ఉం క్మమ్టూ తన విశ్వాసాన్ని తాను (ప్రేమించినచోట తర్హక్షీర్‌ ల ' 1

్లో ర్య నువలంతో - యమని | వతావున్నయ్‌ వ్యాపాలు - ర 201 వ ఇ. ్‌ ఎల శ

ఇవి అతడి పతనానికి కారణమైనవి ఇది నిజమయిన విషాదాంత నాటక స్వరూపము ఆరేళ్ళ క్రింద తామ చిత్రాంగిని చూస్తే వొకనాడూ రాజుతో చెప్పలేదు రాణితో చెప్పలేదు తత్ర్రయత్నము చేయలేదు వయస్సెక్కడ - ఆ గొఢమయి (ప్రేమ యొక్కడ - ఆరేండ్డ్లు గడవటమేమిటి? తన యీ తప్పు సారంగధరుడికి తెలుసు సారంగధరుడు కోరికతో చిత్రాంగి మేడకు వెళ్ళాడు ఆమె తల్లి యన్న భావ మక్కడ పుట్టింది లేదా నిర్ధారణ చేసికొన్నది ఈ ఆలస్యంగా వచ్చిన నిర్ధారణ యేమీ చెయ్యలేక విపత్తు తీసుకు వచ్చింది. “ మనమిద్దరము నొకరి నొకరు (ప్రేమించాము కాలము అడ్డము తిరిగినది జ్రప్రుడు నీవు నాతల్లివి కావచ్చావు నేను కొడుకును కావచ్చాను ఈ కలిగిన మార్పు మార్పు కాదనేందుకు శక్తి నా దగ్గర లేదు మన మిద్దరమూ (ప్రేమకు బలి అవుదాము ఈ బలిలో మన (ప్రేమ సార్ధక్యము" అని పుంత పారంగధరుడు లత్రొక్కితే బాగుగా వుండేది. అప్పుడు విషాదాంత నాయకుడూ అయ్యేవాడు కొడు అతడు వుత్తమ లక్షణాలు కలిగివుండి తన శీలంలో వుండే వాకానొక లోపంచేత నాశనం జరగటమే విషాదాంతనాయకుడి లక్షణం అదే సారంగధరుని యందు జరిగింది

ఇంక చిత్రాంగి. ఆవిడ వినయం చాలా తక్కున కలిగింది. మనిషికి యెంత పట్టుదల వుందో. ఆ పట్టుదలకు తగిన గాంభీర్యము. లేనిది. నోటి దురుసుగల మనిషి యౌవనము యొక్క పై ఫొంగులకు తాళలేని ప్రకృతి తమ సమాగమము సుబుద్ధి పడనీయలేదు సుబుద్ధి న్యాయంగా చేశాడు. అప్పుడే గాంధర్వం బరిగితే - తండ్రి యేమన్నా అనచ్చు - తల్లి తయేమన్నా అనుకోవచ్చు. సారంగధరుని మెత్తని (ప్రకృతి గాంధర్వం వల్ల జర్‌గే అనర్గ్లళ ఫలితాలు ఓర్చుకోలేనిది. చిత్రాంగి - చిలక- రుక్కు సుబుద్ధిని గూర్చి నక్క మొదలైనవి అనడం వాళ్ళప్రకృతులలో దర్జా లేకపోవడం. చిత్రాంగి దురుసుతనం స్టానమెరుగని ఖడ్గవాదము. చివరకు జరిగిన నామానికి గొప్ప మూలకారణమైనది. చెత్రాంగి ప్రకృతిలో ప్రతిఘటన తీవ్రమయిన దయినా చాటుదనం కలిగివున్నది. బట్టటయలుగా చెప్పలేదు కత్తికి పెండ్లి చేసుకుంటే సమరాహ్వానం అని ఆవిడే అనుకోవాలి తాను గౌరీవ్రతం పట్టింది. ఈ గౌరీవ్రతం మొదలైన న్యవహారము కాశీమబిలీలు = శుకసప్తతి కథల్లోది. ఆ భాండారంలో కత్తికి బాసికం కట్టడం కూడా వాక వివాహపద్రతి ఇది సమారాహ్యాన మని యెవరనుకుంటారు? ఆవిడే అనుకోవాలి అందుచేత

ఇట్టివి యింకా అనేకములైనవి కలిసే విషాదాంత నాటక మవుతుంది ఈ నాటకానికి విషాదాంత నాటక లక్షణాలు చక్కగా పట్టినవి ఆ పోయిన దారి కొంచెము నైళాలగటం = ఆ వైతొలక్కపోతే రహదారి - వైతాలగితే గోతిలో పడుట

మనుష్యుడికి అధికారం లేని ఆ పాత్రల యొక్క శీల స్వభావాదికముల అంతరచలనము వొక ్రల్యేక రూపంపాంది, దానివలన విపరీత ఫలం స్రాస్తిచడం - ఆది అట్లా జరగడానికి మనుష్యుడు. కాదురా దైవం, భిన్న భిన్న ప్రకృతుల సయుర్హణలో కలిగే వేరు పొట్టు - దానినే భోవంతుడంటాము. షేల్సీయరు విషాదాంత నాటకములలో వలె చాన్సు (018౧09) అందాము. దానివలన కథావసానం మారడం- పరిస్థితులలో గగ్గోలు పుట్టడం _ నీషాదారకా్నాట్లకం అల్లా సర్బధా యీ నాటకానికి సరిపోతున్నది _. * ణయ స్య య

ళ్‌ ఇ * మ!

202 ాటాాాాననావవడాా నా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

దీనిని యిట్లా వుంచితే కవిఫ్రతిభ అనేక రకాలుగా వెలువరుస్తోంది సారంగదురుడు భారతంలో వున్న యయాతి శంతనుల కథలను తీసుకొని ” హిమకరుతాట్టి పూరు భరతేశకురు(ప్రభుపాండుభూపతుల్‌ (క్రమమున వంశకర్తలనగా మహినాప్పిన వంశము యొక్క లక్షణము రాజరాజు వ్రవర్తనకు వట్టించుట- యిది గొప్ప వూహా శాలిత్వము శిల్పలక్షణము 1658 లో థామస్‌ హర్షీ యిటువంటి లక్షణములు చూపించెను

రెండవది నన్నయ్య ప్రాతపోషణము నన్నయ్య పూర్వనాటక మంతయు వచ్చును ఉత్తరనాటకమున నన్నయ్య కనిపించడు కాని ఆయన ధర్మజ్యోతి సర్వత్ర ధగధగలాడుతూ కనిపిస్తుంది. ఇది యొక విశేషరచనాత్తి. శ్రీ ఉన్నన లక్ష్మీనారాయణ పంతులు గారి "మాలపల్లి

లో సంగడిపాత్ర యట్టిది

ఈ నన్నయ్యను తీర్చిన తీర్పులో శాస్రిగారి సిద్దహవ్తము కనిపిస్తోంది నన్నయ్యకి పిచ్చి యెత్తిన దన్న కథ - సగంలో భారతం మానివేయడానికి సందర్భం కల్పించడం = రాజునకెంత దర్జావున్నదో ధర్మానికి అంత దర్జా వుందని చూపించడం - నన్నయ్య దృష్టి రమ్యతరంగా వుంది

నాటకం మొత్తంమీద బాగా వుంది. కొన్నికొన్ని చోట్ల ఆగి చేసిన చేత కొన్ని కొన్ని చోట్ల కనిపించడంలేదు

క్రొత్తగా చిత్రాంగి రాజనగరం వచ్చింది. పదోరంగం మహారు(ద్రయ్యకీ, మల్లప్పకీ పంభాషణ హాస్యరసంతో కూడి సేవకుడిధర్మాన్ని మహారుద్రయ్య యొక్క కట్టుదిట్టాలని ప్రదర్శించే యీ రంగం భావస్పోరకంగా వుంది. ఇక్కడి సంభాషణా పద్దతి ఏవుత్తమ నాటక పద్రతికీ తీసిపోదు “= ఇప్పుడు నీ మెడమీద వున్నది యేమిటో తెలుసా? అని రు(ద్రయ్య అడిగితే మల్లప్ప “ కొబ్బరి పుచ్చెబాబయ్య”! అనడం యీ సైన చెప్పిన గుణాలన్నీటినీ సమకూరుస్తుంది సంభాషణ అంతా యీ రంగంలోకి మల్లే వుంటే నాటకం విలువ పట్టరానిదిగా వుండేది ఒక మిత్రుడి విమర్శలో గౌరీవ్రతం మాటి మాటికి చెప్పడం నాటకరచనకి వాక లోపంగా వున్నట్టు కనిపిస్తోంది ఈ (ప్రతం మీద కవి తన నాటకం యొక్క విషాదాంతత్వాన్ని ఆధార పెట్టాడు దాని యొక్క పౌమపున్యము కవి వుద్దేశంలో నాటకప్రయోజనాన్ని నాటకంలో జరిగిన విషాదాంతత్వ లక్షణాన్ని బయటికీ చూసించడంగా అయివుండవచ్చు. నిజానికి అన్నింటినీ మనప్పుతో పొసగించుకో వచ్చును

ఏ కావ్యంలో అయినా = ఏ విదంగానూ పొసగని వాటిని కాదనాలి కాని ప్రతిదాన్నీ అనకూడదు ఎందుకుకంటే కవి అసలు విమర్శకుడే అతడూ తన కల్చ్పవలని సరిచూసుకుంటూనే చేస్తాడు. కది కన్న విమర్శకుడు ఎక్కువ బుద్ధిశాలి అనడం అంత నిజమైనమాట కాదు ఆ కవి యితరుల పుస్తకాలని విమర్శించేటప్పుడు విమర్శకుడా? తన పుస్తకం దగ్గర కాదూ? షేస్సయరు. కాళిదాసుల రచనలలో వాళ్ళ నాటకాలల్లో వున్న మహార్దాలు యింకా కొన్ని తెలుసుకోలేనివాళ్ళు మిగిలివుండూ - యివ్వేమీ తెలియకుండా వాళ్ళు రాశారవడంలో సామంజస్యం యేమి వుంది వాళ్ళు యెన్ని పతకాలు పన్ని కావ్యం చేస్తారు? అలాగా కని కూడా మనంటివాడు కాకపోయినా - వాడి పద్దతిలో తన కావ్యం చేసేటప్పుడు బహుగా పరామర్శించే. చేస్తాడు. ఆ పరామర్శ విమర్శ కన్నగొప్పడి వ్యాసాలు వలనా జః 203

ఇట్టావుండగా నాటక (ప్రయోగాన్ని గురించివాకతగాదా - ఈ కాలాన్ని బట్టి మూడు గంటల కెక్కువవుతుందనీ పెద్ద పెద్ద వుపన్యాసాలుంటే సామాజికులకి విసువుపుడుతుందనీ మొదలైన కొన్ని భావాలున్నాయ్‌ స్వగతాలెక్కువ వుండకూడదనీ ఒక స్వగతంతో నాలుగు రంగాలు వ్రాయవలసిన ఆవసరం పోతుంది దీని మాట యేం చెప్పారు? ఒక వాదోపనాదం అ నాటకానికి జీవగట్జు అవుతుంది. అది తీసేస్తే యెల్లాగా? కవి సంస్కరింపబడాలి సామాజికు అక్కరలేదు ప్రయోగించడమే. వస్తే నేటి నటకులు కవి వ్రాసిన దసలు చదువుతారా? వాళ్ళ స్వంతాలే వుపన్యసిస్తారు నాటకం (ప్రయోగించేటప్పుడు వాళ్ళ స్వంతాలే వుపన్యసిప్తారు నాటకం ్రయోగించేటప్పుడు వాళ్ళ అనుకూలం కొద్దీ వాళ్ళే తగ్గించుకుంటారు. నాటకం యెప్పుడూ అడనే పడదు ఎక్కువగా చదువమూపడుతుంది. లారతి 1342 ననంబల్‌ నాటికాకర్త డాక్టరు నారాయణరావుగారు డాక్టరు చిలుకూరి నారాయణరావుగారిని తెలుగు దేశ మెరుగుదురు వారి ఆం(ధ్రవాజ్యయ చరిత్రమును ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయమువా రచ్చువేసిరి అది యొక విశిష్టమైన గ్రంథము మనదేశములో నేవిషయమున నైనను భిన్నాభిప్రాయము లుండినంతనే విరోధము పాటింతురు. ఆకారణము చేత వారి వాజ్యయచరిత్రకు రాదగినంత (ప్రతిష్ట రాలేదు ఆ (గ్రంథము యొక్క విశిష్టత కొనియాడదగినది. ఏల ననగా దాని కనేకకారణములున్నవి. అందజకు నొక్క కారణము తెలిసిన చాలును. ఆం(ధ్రభాష సంస్కృత భాషాజన్యమని మనపూర్వలు చెప్పిరి అన్ని విషయములలో పాశ్చాత్యులు వచ్చిన తరువాత మన భావములు తారుమారైనట్టే ఈ విషయమునగూడ కాల్టువెల్‌ దారవలన మనపూర్వుల సిద్దాంతము నిరాధారమన్నట్లు తోచెను ఆం(ధ్రభాషకు నంన్యృతము మూల ్రకృతి కాదు దక్షిణదేశము భాషలన్నియు (ద్రావిడకుటుంబము వీనికి వేరే మూలము ఈజిప్టుదేశములో దొరికిన కొన్ని శాసనములలోని భాష కావలయు నన్నసిద్దాంతముపుట్టినది మనభాషలోని పెద్దపెద్ద పండితులుకూడ కాల్టువెల్‌ వాదమునే స్వీకరించిరి “బమ్మకైన పుట్టు రిమ్మతెవులు” అన్నట్టు అదేఆదే చదువగా అదే నిజమనిపించును అందులో సిద్దాంతము చదివినగాని జీవిక లేదు విశ్వవిద్యాలయము దానినే యాదరించును శ్రీచిలుకూరి నారాయణరావుగారు ఈ సిద్ధాంతమును సనిదర్శనముగ నిరాకరించిరి సర్వశబ్దములు దేశ్యములు సంస్కృతమునుండియు భిన్న (ప్రాకృతములనుండియు నెట్టు పుట్టినవో చూపించి మన పూర్వుల సిద్ధాంతము బుజావు పటచినారు శ్రీ వారాయణరావుగారి వాబ్మయ చరిత్రము యొక్క అనేక గుణములలో నిది యొక్కడు ఇట్టీ పనిచేయుటకు వేనికైనను పరిశీలనము మిక్కిలి కావలయును ఇట్టిపని చేయువానిలో భాననాజ్త్తి కవితాత్తి చచ్చిపోవును. కాని నారాయణరావుగారు సంవత్సరముల తరబడి దినదినము లివ్హ లిన్హ +బ్దముటయొక్క న్వరూవమును గూర్చిత. దాని వూర్వాదునిక రూపపరిణామమునుగూర్చియే యాలోచించువా రైనను తనలోని కవితాశక్తిని చంపుకొనలేదు. 204 = విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

భాననాశ్తిని బూజుపట్టనీయ లేదు. వారు అడపదడప కొన్ని నాటకములకూడ (వ్రాయుచుండిరి ఆవాటకములసంఖ్య నేటికి నాలుగు అవ్వి నాటకము లనుటకన్న నాటికలనెదను

ఈకాలములో చాలమంది నాటకములు (వాయుచున్నారు వానికి పంస్కృతనాటకలక్షణము సరిపోదు ఇంగ్లీషునాటకములు ్రబలినతరువాత దేశమందలు వాటకరచన ఇంగ్లీషు నాటకముల బట్టియే చేయుచున్నారు వాని దీని భేదము నే నిచ్చట చెప్పను కాని యొక ముఖ్యమైన భేదము చెప్పెదను. మన నాటకములలో విష్కంభములు ఫ్రవేచములును ఉండును. ఇంగ్రీషునాటకములలో నుండవు. వారు అంకమును రంగములుగా విభజింతురు. వారి రంగములకు మన ప్రవేశవిష్కంభములకు సంబంధము లేదు మన యంకములకు, వారి రంగములకు సంబంధము లేదు. అంకావతారము చూళికు గండము మొదలైన నాటకాంగములైన ప్రసక్తి వారికి లేదు. మనదేశములో క్రొత్తగా నాటకములు (వ్రాయుచున్న చాలమంది పాశ్చాత్య నాటకరచనాపద్దత్‌నే స్వీకరించుచున్నారు. నారాయణరావుగారును అట్లే స్వీకరించిరి. కాని వీరిలో ప్రాచ్యనాటక సంప్రదాయమువాసన పోలేదు కొన్ని రంగములు విష్కంభములే. అంబ యనునాటకములో తృతీయాంకమున (ప్రథమరంగము విష్కంభముగాని రంగముకాదు. ఇట్లే మటికొన్ని కలవు. ఇదియుగాక రసదృష్టితో జూచినచో గొన్ని రంగములు మన నాటక సంప్రదాయము నకే యందివచ్చును

ఈనాటకములు నాలుగు ఒకటి యశ్వత్భామ. రెండు 'కాపునలపు మూడు అంబ” వాల్లు “పెండ్లి ఇందు అశ్వత్చ్ధామయు అంబయు భారతకథలోని ఘట్టములు తప్కినరెండు సాంఘికములు కాపువలపు సాంఘికాతిసాంఘికము. అనగా లోకజ్ఞానము అశ్షరజ్ఞానములేని ఇద్దరు కూలిదంపతుల వలపుకథ అందలిభాషయు మజీజానపదులు పరమబజానపదులు వాడువది. అసలు నారాయణరావుగారు వాడుక భాషావాది. రావుపాహేబు గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారి శిష్యులు కాపువలపులోని భాష చదువదగినది జానపదులభాషను నారాయణరావుగారు ఎంత చక్కగ సం(గ్రహించిరో తెలియగలదు వారాయణరావుగారిది అసలు వర్దాకిమిడి అనంతపురము దత్తుపోయెను దత్తు అవగా ఉద్యోగపుదత్తు. కుటుంబపుదత్తుకాదు. నేను దత్తమండలపు జానపదుల పలుకుబడి యెరుగుదును. సర్దాకిమిడి వేపు జానపదుల పలుకుబడినలె ఈ పుస్తకమునందు కొన్ని చోట్టగలదు ఇందలి నాయికానాయకులైన కిత్తయ్యయు. అచ్చియు పలుకుబడిలో తూర్పువాండ్రవలె కొంత పలుకుదురు- “లేదు”నకు "నేదు మొదలైనవి నారాయణరావుగారి వాటకరనాకళాశ్తీ తక్కువది కాదు “అంబ” యనునాటకములో “అంబ” శిఖండి యగుచున్న మార్పు, శిఖండియై తవ పూర్వజన్మ వృత్తాంతమును స్మరించువప్పటిమార్పు మిక్కిలి విచిత్రముగా నున్నది. రచనాశక్తికవధిగానున్నది. ఇది నాలవయంకమున మొదటిరంగము తాను శిఇండియై భీష్మునిమీద పగతీర్చుకొనుటకు బూర్వజన్మప్కృతి దేవదూతవలన గల్లుచున్నప్పుడు (వ్రాసినరచన మహానాటకకర్తలకు లొంగిపాదు పూర్వజన్మవాసన యెట్టుండునో ప్రాసినతీరు చూడుడు. అంబయనుకొను చున్నది “పూర్వజన్మసంకల్పమునకున్ను ఉత్తరజన్మ (ప్రవృత్తికిన్నీ సంబంధమే ఉంటే, పూర్వబన్మవ్మృతి కూడా వుండి తీరవలెను కాని వూర్వజన్మస్మృతి నరులకు లేదన్నమాట స్పష్టము అయినా ఏదో అనిర్వాచ్యమైన, అవ్యక్తమైన వ్యాపాలు ____ అనానను. యా 205

సంకల్పము పూర్వవరజవ్మముల కెడతెగ నిబంధముగా ఏర్పడి ఉంటుందనటానికి అప్పుడప్పుడు. కొన్ని సూచనలు కనపడుతూ ఉంటవి “అంబ” పురుషుడుగా మారిపోవుచున్నది. ఆమె యిట్లను కొనుచున్నది. “అయ్యయ్యో! నాలో ఏదో తాప మెత్తుచున్నది నమన్తనాడులున్నూ ముడుచుకొనిపోయి (కొత్తస్టానములము రూవములను పొందుచున్నట్టున్నది. ఇటువంటి మహావాక్యములు “భవభూతి , “షేక్పియరు” మొదలైనవాళ్లల్లో. గాని ఉండవు. నారాయణరావుగారు నాడుకభాషావాదులు కదా! నీరిభాషలో వాడుకభాష ఎంతనరకున్నదని ప్రశ్న వన్ను వారు క్షమించినచో ఎక్కువభాగము లేదని మనవిచేయుచున్నాను. ఉంది వస్తున్నాడు, ఓడిపోతో. చేసుకుంటాడు మువర్షముబదులు అనుస్వారము వేయుట, అలోచించారు- ఇటువంటిరూపములును. ప్రత్యయములు వాడుకభాషాప్రత్యయములను వాడుటయును, ఇంతనూత్రముతో ఎవ్వరిభాషయువాడుకధాష కాదని నా ఉద్దేశ్యము. నాల్లుపస్తకముల మొత్తముమీద శ్ఞాపువలపు ను మినహాయిస్తే వాడుక భాష అనిపించుకోదగిన ఒకశబ్దము కనిపించినది. “పెండ్లి లో అవధానులు “వాళ్ళక్షణకోరులు” అన్నమాటను వాడెను. ఇది వాడుకభాషమాట. రమ్యమైనమాట. నన్నయభట్ట మొదలు చిన్నయసూరి వరకు ఈ శబ్లస్వరూపమునకు సూత్రించలేదు. ఇట్టిమాటలు వాడుకభాషలో లక్షలు వాడుదురు. వానిని జా(గ్రత్తగా బరిశీలించి వాడుకభాషావాదులు (గ్రంథములయందు 'బ్రయోగించ వలసిన బాధ్యత కలదు. “అంబ”లో ఇంకొకరకపునూట యున్నది ష్టూలకర్ణుడు తనపురుషత్వము “అంబ

• ఫ్రిన్చి కుబేరుని ఎదుటకు వచ్చుటకు సిగ్గుపడుచుండెను వానిని బలవంతముగా తీసికొనిరాబోగా వాడు (్రీరూపముతో రాలేక సిగ్గుపడుచు వెనుక వెనుకకు బోయెను అందు నారాయణరావుగా రిట్లు వ్రాసిరి “రా[అమ్మా స్టూలకర్ణ్షన్మూ దేనరవారి సెలవయింది. ఇదిగో వెనుకకు యిగ్గకుంటుంది. దేనరా అని ఇగ్గుధాతువు ఆత్మనే పదప్రత్యయ సహితము. ఇది కొందణి యుద్దేశ్యములో 'ప్రాతపడ్డమాట కావచ్చును. కాని ఇప్పటి యర్ధమునకు సరిగా సరిపోయినశబ్దము. అర్థవంతములైన శబ్దములను మనము చంపుకొని (ప్రాతవడ్డమాట లనుట ఒక చెడ్డ పరిస్థితి వారాయణరావు గొరు (ప్రాతవడ్డమాటల సిద్దెంతమువారు కారు. భాషా నిజస్వరూప జ్ఞానము కలవాడెవ్వడును కొడు. అశ్వర్థామ ఈ నాటకమునకు మున్నుడీలో (గ్రంథకర్తయే విషాదాంతనాటక మెట్టుండవలయునో “వాకు దోచిన పద్ధతి ప్రకారము చూపినాను” అని వ్రాసిరి అశ్వత్భామలోగాని మి యింకొక నొటకములోగాని ఊహలలో నారాయణరావుగారిది ప్రాచీనమార్గము, కర్మపిద్దాంతము. అశ్వత్భామచేసిన (ప్రళయమునకు శ్రీ కృష్ణుడుకూడ పాహాయ్యకుడు. కృమ్ణునివేణుగానము నాటకమునకు నాంది అశ్సత్భామ శివదర్శనము చేసినప్పుడు కృష్ణుడుగూడ కనిపించును నిదురపోవుచున్న వారిని గురుపుతుడు సంహరించినపుడు కృష్ణుడు ముందు నిలిచి వేణువు నూదుచుండుము. ఇది చిత్రమైన ఊహళాలిక, ఈ (గ్రంథకర్త యుగ భేదము యుగధర్మలు మారుట, తాత్కాలిక (వ్రళయములు సర్వములను విశ్చసించును. “భారతసం(గ్రామం ముగిసింది. బ్రహ్మకు తిరిగి పని కలిగింది. సృష్టించుకోనీ క్రొత్త సృష్టి 2065 లా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఈ సం(గ్రామాగ్ని శేషంతో మూతన జ్యోతిని వెలిగించనీ " అంబలో పరశరాముడు లీష్మునితో నిట్టనును “నీతోనూ అర్జునువితోము నేను నేర్పిన అస్త్రములమహిమ అంతరించిపోతుంది. అనెను ఈ రెండు వాక్యములు ద్వాపర కలియుగముల తారతమ్యము వానిభిన్నత్వము విస్పష్టముగా గనిపించు చున్నది. ఈయన ఊహాశాలిత్వమునకు మజియొక యుదాహరణము చూపించినాటకరచనాళిల్పము మీదికి బోదును దుర్యోధనుడు అశ్వత్హామ తెచ్చిన కృతకభీముని శిరస్సు చూచి భీముడు చనిపోయెనని నంతోషించెను చనిపోవుచు అశ్వత్చామను క్ఞాగిలించుకొనుటకు చేతులుచాచెను అప్పుడు కృపుడు మేనల్సుని వెనుకకు లాగి యిట్లనెను “వద్దు, చిరంజీవీ తుదిపట్టు అది. తరువాత విడిసించుకొనడము కష్టము. కన్నులు మూస్తూకూడా నిన్ను తనపట్టలో యిరికించు కుంటాడు ” ఇది లోకమునం దున్నదే. కాని దానిని గుర్తు పట్టి కావ్యమునందు నికపంచుటయే భావనాశీలత ఈ అశ్చత్థానములో నారాయణరావుగారు చూపించిన విషాదాంతలక్షణ మేమిటి? పాశ్చాత్యుల విషాదాంత నాటకములలో కథానాయకు డొకవిధిచేత తరుమబడి ఒక సంవిధానముచేత విపరీతప్రనర్తన కలుగుట చేయబడును విధి (1819) సంవిధానము (0 6౪౧౧818౧06 0౯ 6[౧&౧౦6) - ఇవి రెండును విషాదాంతనాటకమున ప్రధానముగా పనిచేయునవి. అశ్వత్ధామలో మనకావ్యలక్షణమైన ఉపశ్ళతిని 6౧4౧౦6 గా పరామర్శించి కృష్ణుడు భూభారహరణము మద్దేశించెనన్న (819) విధివిలసితముగా జేసి విషాదాంతలక్షణము సమకూర్చినట్టయినది ఇందశ్వత్భామ నాయకుడు ఇతడు దురుసుగా మాట్లాడును. మేనమామటైైన కృపాచార్యులను గూడ అగౌరవపరచినట్టు మాట్లాడును ఇదియును కొంతవరకు విషాదాంతనాటకనాయకునకు సరిపోవును అయి

అంబ విచిత్రమైన నాటకము. భారతకథనుండి తీసికొనిన రెండు నాటకములలో నిది (శ్ర్రప్రమని నాయుద్దేశ్యము. కవికి కథయందు గౌరవము దానినే భరతవాక్య'ప్రాయముగా చివరకు భీష్మునిచేత నిట్లు చెప్పించెను. “భారతమాత గర్భమున అర్జునునివంటి పరాక్రమశాలురు కర్ణునివంటి దానవీరులు శిఖండివంటి పట్టుదలకల కార్యపాధకులు పుట్టనీ ఈ జగమున కంతటికి మంగళము కానీ అవగా కృష్ణుడు “అట్టేయగుగాక” యనెను. తెరపడును నాటకము పూర్తియగును. వాడుకభాషలో క్రాత్తరచనలో ప్రాత సంప్రదాయము నైపునకు మొగ్గు ఎట్టు కవపడుచున్నదో చూడుడు ప్రథమాంకమున “అంబ అంబిక, అంబాలిక మువ్వురును 'ప్రసంగించుకొనుచుందురు అంబ అండటిలో పెద్దది. సంస్కారిణి. కాళ్ల కేమీ లేవు బోసికాళ్లది. వంకపాపట మంచి ఆధునికురాలు ఈమెకు వివాహ మనినచో ద్వేషము అది యెంతవరకు విజమో ఆమెకే తెలియదు పిల్లలను కనుట పడదు “వస్తాడులే యెవడో వకడు ఇక ముందున్నదే ఉంది కులికిపోవడం పిల్లలను కనడం చప్పిదవడలు పడటం” అని అనును ఇది ఈమెతత్వము

ఈ నాటకమున అంబ మగవేషము వేసికొని వచ్చి తవ చెల్లెండ్రవద్ద (గ్రాంధికభాష వెగతాళి చెయును ఇది వాడుక భాషాతీవ్రపుబాపతు వాదరచన అంబ మొదటినముండియు భవిష్యజ్ఞన్మ తన జన్మ యొక్క ప్రయోజనము (ద6/౧౦86) తెలిసినదిగా పృష్టింపబడినది దీనికి ఆధారముచెప్పుటకు వీలులేదు. ఇది సూచ్యార్థసూచవము కాదు అంబది ఒక వ్యాసాలు ననా ఎ 207

దేవతా జన్మమై యుండ వలెను అంబ అనేకములైన సిద్ధంతములను విరాకరించును స్వయంవర. మన్న భావమును వెక్కిరించును అధునికి ్రీనలె పురుషులయాధిక్యమును 'ప్రశ్నించును మొత్తముమీద ఆశ్వత్భాములోను, ఆంబలోను ఆధునిక సంప్రదాయములు కొన్ని చొరబడినవి హస్తినాపురమునుండి యెవరో వైద్యుడు తలనొప్పిమందు తేగా అంబదానిని రాచుకొన్న దని చెప్పబడెను. ఈ నాక్యమునందలి- యౌచిత్వము ఆనాడు కూడ ఓరియంటల్‌టామ్‌ అమృతాంజనము మొదలైనవి ఉన్నవని చెప్పినగాని కుదురదు ముగ్గురప్ప చెల్లెండ్రును తను సెండ్లిండ్లను గూర్చి తండ్రితో వాదింతురు ఇదియు నాధునికమే కాశీరాజు ఆడపిల్ల లెప్పటికైనను పరాధీనమేకదా యనును. అంబ “ఏమి నాన్నా! అంత[గ్రహచారము ఆడపిల్ల పరాధీనము మగవాడు స్వాధీనమునా! ఎనరు చేసిన దీయేర్పాటు? ఆడదానికి బలము లేదనా? ఎట్లా ఏర్పాటు చేశారు అని యనెను. ఇది యెంతయు నాధునిక పరిస్థితి అంబ లీస్మునితో కూడ నిట్లే వాదించును. అమెకుస్తీ జొాతియందభిమానము తన్నవమానించుట ట్రీ బాతినంతటిని యవమానించుట ఆమె అగమ్మకాకుల్లు మగరాయుడు. భీష్ముడు “పోనే మొండిబండా” యనగా “మాటలు తిన్నగా రానీ" అనెను. అంబ భీష్ముని పెండ్లి యాడవలయునని తపస్సు చేయుచున్నది ఇద్దణు ముని బాలురు ప్రసంగించుచు ఒక డిట్టనును “లోకంలో ఆడవాళ్లందణూ విడాకులో విడాకులో అని అహోరిస్తోంటే ఈయమ్మ పెళ్లే పెళ్లే అని పట్టించిందేమి? అనును ఇదియుగూడ నాధునిక పరిస్థితులను చొప్పించుటయే. అంబ మొనకుసురుమనిషి పరుశురాముడిని మాటకుకూడ “బాగుంది నీకీ అదమాయింపు” అని లుసకరించునంతటి మనిషి ఇట్టి ఈ అంబయొక్క ప్రవర్తన కవికి నచ్చు నా ? నచ్చదు నచ్చ దనిన వ్యవహారము సూక్ష్మముగా (గ్రందార్హమం దనుస్యూతమైయున్నది. పరశురాముడు భీష్ముడును యుద్ధము చేయుచుండగా అంబ తనలో తాను కొన్నిమాటలనుకొనును. రంగముమీద అంబ ఒక్కతియేయుండును భీష్మ పరశురాములు యుద్ధరంగమునకు తొలగిపోదురు ఇది మజల 'ప్రాచ్యనాటక సంప్రదాయము అంబ ఇట్లనును * భీష్ముని సెండ్లిచేసికొన తలచినదానను సరియైనవిధానము ననలంబించినానా? వివాహబంధమునకు విరోధము పనికివస్తుందా ? నే నేమి చేయగలను? నాలోని ప్రకృతి వన్నిట్లు నడిపించింది.” ఇది అంబ తనమాద తాను చెప్పుకొన్నతీర్పు. దీవిబట్టి (గ్రంథకర్త యభిప్రాయము మనుష్యుల చేతలకు వారి 'ఫ్రవర్తనలకు వారిప్రకృతి కారణభూతమని తెలియగలదు ఇది ఆసలు (గ్రంథకర్త యుద్దేశ్య్వము అంబ సరవరామునకు భీష్మునిమాద కోపము తెప్పించవలెనని వేసినపుల్లలు లోక సం(గ్రహణముగా (గ్రంథకర్షప్రతి భను చాటుచున్నవి ఈ నాటకమున సూచ్యార్హసూచన చాలాచోటుల నాటకముయెక్క రమ్యుతకు సానుకూలపడుచున్నది. అంబ మగవానివేషమువేయుట ” నేనే మగవాడినైతేనా మగవాడు కానటం అది యెక పెద్దపని అనుకున్నారా ” అనుటలోనను " జ్యాటంకృతి కర్ణవిదారణముగ వినబడుతున్నది. అన్నమాటలోని శ్లేష -వీనివలన రాబోవుకథ పూచింపబడుచు నాటకమున కొకశోభ వచ్చినది. * ముగ్గుతినీ కూర్చి నాడురా ముండదైనము “దవునికార్యమున కందటూ పెద్దలే” మొదలైనలోకోక్తులు గ్రంధకర్తయెక్కు భాషాసరామర్శను కూడ చెప్పుచున్నవి 208 యాం విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

వెండ్లి

ఇది హాస్యనాటిక అందును. ఒకయొద్దుమొద్దు స్వరూపమునకు ఆనర్సుచదువుచున్న తనకూతురును కమలను సుబ్బారానమ. గృహస్మ డబ్బుకోసం ఇచ్చి పెండ్లి చేయబూనగా అతని భార్య సీతా అతనికొడుకు రామారావు ఆ పెండ్లి కాకుండా చేయుట ఇందులోని కథ ఇది హాస్య నాటిక అమటకు కారణము కథా సంవిధానమునందు లౌకికములైన యథార్థ పరిస్థితులు లేకుండుట ఇటువంటి పెండ్లిండ్సు లోకములో జరుగుచున్నవనుట మాత్రమే యథార్థము తక్కిన కథా కల్పన యంతయు కుదురదు నీత ఆనర్పు చదువుచున్నది తల బాబ్‌ చేయించినది రామారావు అనరు పరీక్ష నిచ్చినారు కూతురైన కమల చాల గడునుది నూతనాభిప్రాయములు గలది ఇటువంటి కొంపలో సుబ్బారావు వంటి తడ్రి యుండునా? ఉన్నచో తన తల్లి ముసలిది రాగమ్మ మాటలువిని ఆనర్సు చదువుచున్న కూతురు ఒక బయ్యన్నకు కట్టిపెట్టునా?. అంత ఆధునికాభిప్రాయములు గల సంసారములో గృహస్థు గృహిణి కముకూలుడై యుండడా ఆమె చెప్పినట్టు వినకున్న నంతియ్‌ చాలును. ఆమెకు వ్యతిరీకముగా నసలు చేయడు మోహనరావు, సంజీవరావు అను రామారావు 'స్నేహితులిద్దరు గొల్లల వేసములు వేసికొని ఒక నెలనాళ్ళు సుబ్బారావు వింటిలో మండుట పడదు రాగమ్మ ముసలమ్మ మన యిండ్లలో రాగమ్మ వంటి ముసలమ్మలు ఈ విషయములలో ఆవులించిన (ప్రేవులు లెక్కపెట్టెడు నంత గడుసువాండ్రు మవ యాచారముల (ప్రకారము మగవాడాడవేసమువేసికొని ఒక కొంపలో తెలియకుండ ఒక దినముగూడ గడపలేడు. సుబ్బారావు కూతురు కనుల నుగవేసములో పురోహితుడైన యవధానులు ఇంటిలో ఒక నెలనాళ్లుండెను. స్నానపుగది గూడ నుండని పౌరోహిత్యపు కొంపలో ఉనికి నిముసముపాగదు సంజీవరావు చనిపోయినట్టు చెప్పిన కమల తన్నావేళించినదని మొద్దు పెండ్లి కొడుకైన రంగారావును అవధానులను భయపెట్టి అతని చేత తనమాట లొప్పెంచుట అసలు సాగదు అవధానులు పురోహితుడైనను గడుసుపిండము వాడు ఈ దేశములో వైదికుల వలె నుండి అఘాయిత్యపు పనులు చేయు కొందరు పెద్దలకు నకలు. వాడు దయ్యాలకు భయపడువాడు కాడు రంగారావు వంద ఎకరముల యాసామి అది మాగానిరమై యుండవలె మెట్టలైనచో నంత ధనవంతుడగుటకు వీలులేదు అతనికి నలుబది యేండ్లు వచ్చునజకు పెండ్లి ఏల కాలేదు? మొదటి భార్య పోయినదా? డబ్బును చూచి యెంతయో మంది పిల్లల నిత్తురు వాడు పుట్టుకచేత మందమతి కాడు ఇట్టి యాస్తిపరులు పుట్టుక చేత కాకపోయివచో అసలెప్పుడును కారు అట్టివాడుగా రంగారావు

చేయబడెను. అతడు మూఢుడుగా ఈ నాటక మందు చి(త్రింపబడెను ఈ కారణములచేత దీనిని హాస్యరసపునాటికయంటిని ఇట్టి పెండ్తిండ్డు జరుగరాదని చెప్పుటకు నవ్వుపుట్టించు పరిస్తితుల నేర్చరచి సంవిధానములందు హాస్యమును గల్పించి ఆ పెండ్లిండ్డు దుష్టములని (ప్రచారముచేయుట ఈ కావ్యోద్రేశ్యము అందుచేత నిది హాస్యరసపునాటిక ఇందులో నొకతిరిపగాడు వచ్చి సుబ్బారావుముందు ్రారబ్ధకర్మ మనుభవింపకతీరాదని ఒకపాట పాడును ఇది శ్రీ గురజాడ అప్పారావు పంతులుగారి కన్యావల్కపుము[ద్ర అందులో రామస్పంతుల కెదురుగా తెల్లవారుకడ శిష్యుడు పాడుకొనుచు వచ్చును. కన్యాశుల్కములో ఆపాట నాటకములోని రసమునకు పోషకముగా నున్నది. ఇందులో రసపోషకముగాలేక హాస్యరసమును చెదరకొట్టుచున్నది. కొని దీనివలనకూడ వ్యాసాలు తతత 209

నొక చమత్కారమైన భావోదయము లేకపోలేదు ఇందలి ప్రథమాంకమున పీతమ్మ పాత్రపోషణము మిక్కిలి రమ్యముగా మున్నది కమలయు మోహనరావును మద ఇటుగుపొలుగున కాపురమున్నవారలు మోహనరావునకుగల ఆస్తిపాస్తులు తెలియవు కులగోత్రములు తెలియవు. కములయు మోహనరావును అంతతొందటగా పెండ్లిచేసికొనుటకు తల్లియు. నన్నగారును ఒప్పుకొానుట చిత్రముగా నున్నది కమల సముద్రములో పడి చనిపోయినదనగా సుబ్బారావు రిప్టై ప్రిపెయిడు టెలిగ్రామ్‌ ఇచ్చి కనుగొమ్మని చెప్పుట అస్వాభావికము వెంటనే మదరాసునకు తండ్రియు తల్లియు పరుగెత్తరా? కాని ఈ నాటకమునకు. ఇట్టి విమర్శ సనికియేరాదు. హాస్యమును కలిగించు సంవిధానమును కలిగించుట ప్రధానోద్దేశ్యముకల నాటక మగుటచే ఇట్టి విమర్శన యప్రస్తుతము ఇది ఆ ్రస్తుతమగుటయే హాస్య రసపోషకము కావువలవు ఇది చదున వలసినదే గాని విమర్శించి దీని యంద మిట్టిదని చెప్పదగిననాటిక కాదు లోకములో కొందజటు తమలో తాము కూనరాగములు తీసికొందులు వారికి రాగజ్ఞానముండును. లయజ్ఞాన ముండుమ ఈ నంగతి యెవ్వరికిని తెలియదు వారి "స్నేహితులకు గూడ తెలియదు నారాయణరావుగా రట్టివారు ఈ సంగీతజ్ఞానము తక్కిన మూడునాటకములలో కూడ నున్నది కాని ఇందులో నెక్కువగా మున్నది కిత్తయ్య అచ్చి- వీరి'ప్రేమకు ఇందులోని పాటలకు అవినాభావనము ఈ పాటలు ఎంత జానపదశోభను వెల్లడించునో వారిప్రేమయు అంత జానపదప్రేమనే వెల్లడించును నాయడు అన్న పుంలింగమునకు నాయురాలు అన్న స్తీలింగము చమత్కారముగా నున్నది ఇది మొదటి పాటలో చివర మన్నది. కిత్తయ్యనుచూచి అచ్చి “మావోళ్లకు తెలిస్తే నీతో లాలిసేస్తా రన్నది. కిత్తయ్య “ఒలుసుకూనీలే ఒలుస్తే అళ్లకీమి అచ్చివస్తదే కిత్తయ్య అచ్చికాడనే చచ్చిపోతాడు. అని సమాధానము చెప్పెను కిత్తయ్య అంతప్రేమకలవాడు ఒకపాటలో అనంతపురం పెనుకొండ, హిందూపురం ఓబలం కదిరి కల్యాణదుర్లము ఉన్నవి వీరు దత్తమండలజానపదదంపతులు అచ్చికి కిత్తయ్యకు ఎడబాటు జరుగుతుంది. దానిని (గ్రంథకర్త పొగసుగా చూపించినారు అచ్చి -'మిగడ తినమంటే యేం తీపిదోసింది కిత్త -ఎప్పుడూ మిగడే ఎప్పుడూ పాలే మిమగెత్తిపోతున్నాది. సంపారసౌఖ్యాన్ని జానపదులమాటలలో ఎంత సాగనుగా చెప్పిరో చూడుడు "అచ్చి సేరదీసిందంటే తీపి కసిరిందంటే కారం ఊరుకుంటే ఉప్పు దూరం పోయిదంటే పుల్ల నికాకువడితే సేదు అన్నీకలుస్తేనే అచ్చి నేకపోతీ మెగంమొత్తిపోదూ? " ఈసంసారసుఖము తెలిసినచో విడాకులచట్టం సగముదూరము పోవును పాళ్ళాత్యదేశములు సగము బాగుపడును మన(గ్రుడ్డియనుసరింపు తగ్గిపోవును ఇందులో అచ్చి అమాయకత్వము కథనిండుగా నున్నది పోలీసువారి దౌర్హన్యము స్లీడర్ల తెలివితక్కువ ఇంగ్లీషు చదువుకొన్న వారి తెలుగు పాడుచేయుట అన్నియు నాక్షేపింపబడినవి ఇదియంతయు పారకులు చదివి (గపాంచవలయును ఈ వాటకము చౌనీన వారాయుణరావు గారు ఒక 210 విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

(క్రొత్తరకపునాటకమునకు భాషచేత వస్తువు చేత పితామహులని చెప్పవచ్చును మగడు చనిపోయినా డనగా అచ్చి యేడ్చినయేడ్పు ఎంతో సహజముగా నున్నది “కమ్యూనిజమ్‌ అంటే అందణున్నూ కలిని పంచుకొనేది కొన్ని కోఆపరేటివ్‌ సొసైటీల డైరెక్టర్లవలె కమ్యూనలిజమ్‌ అంటే అన్ని ఒక్కడే కబళించేది పెద్ద పెద్ద ప్లీడర్లవల ఈ నిర్వచనములు చమత్కొారముగా లేవా? ఇంక నొక్క విషయము చెప్పి మానివేసెదను ఇందులో ఒక పడవపాట యున్నది. అది నారాయణరావుగారు వ్రాసినదే అనుకొందును. “రింగిణీలు కట్టరయ్య అంగరెత్తుకోనివుండి, అదనుచూచి కొయ్యనిలిపి, అంజాలు లాగిపట్టి” మనదేశములో అనేక శాస్త్రములలోనివి రకరకములైన జీవితములలోనివి ఇంగ్రీపుభాష యొక్క ఒత్తిడి చేత వారిపాలనయొక్క అదుపుచేత అనేక పరిభాషాపదములు నళించిపోయి. మనకు లేవనితుయనిపించును ఇట్టిదురూహయే పాఠశాలలచదువులలో శాస్త్రములు దేశభాషలలో చెప్పుటకు వీలులేదని యనిపించుచున్నది. వావికుల భాషాశబ్దములు నారాయణరావుగారి వాజ్యయచరిత్రములో ముప్పది నలుబదిపేజీలుగా మన్నవి “అంజాలు” అందులోని ఒకమాట ఆంధ్రులు నారాయణరావుగారి (గ్రంథములు చదివివారి గ్రతిభా శక్తులను తెలిసికొందుటుగాకు ఛారతి బనుధాన్టు స శ్రామణ నూసము. శ్రీ నారాయణరార్రగారి అంధ్రకాషా చము” నో ౧6౧౧౧౧ ౦/ 76/46 ఓ4౧9౮209 టల 12 అంధ్ర విద్యాలయ ప్రచురణ 10300ఈ వ్యాసంలో వాబ్బయ చరిత అన్దుట్టు కల్పిస్తుంది = నంపా శీవ భారతము ఈ (గ్రంథము ఛత్రపతి శివాజీమహారాజు జీవిత చరిత్ర (గ్రంథకర్త కవి నింహ అవధావిపంచానన శతావధాని విద్వాన్‌ గడియారం వేంకటశేష శ్యాస్రిగారు. వీరిప్పుడు ప్రొద్దుటూరు ఉన్నతపాఠశాలలో పండితులుగా నున్నారు ఈకవికవిత మిగుల రసవంతమై తెలుగుబాసకు పెట్టిన క్రొంగొత్త నగరై (ప్రకాశించుచున్నది ఈయనపాండిత్యము కావి కవితాశక్తిగాని మెచ్చు మేరలను దాటుచున్నవి ఏదో పురాణకథ తీసికొని స్వకపోలకల్పన చేయవచ్చును చారిత్రకమైన విషయమును తీసికొని వ్రాయుటకు నాసంబంధమైన కథలు చక్కగా పరిశోధించి చూడవలయును శ్రీ శస్రిగారుము ఆంగ్లభాషలో శ్రీ శివాజీమహారాజును గుటించి (వ్రాసిన సర్వ(గ్రంథములను పరిశీలీంచిరి. సి. యన్‌. శ్రీనివాసాచారి యమ్‌ యస్‌ రామస్వామి అయ్యంగార్హు వ్రాసిన హిందూ ఇండియా గ్రాంటుడఫ్‌గారు వ్రాసిన మహార్యాష్ట్రవరిత్ర రాలింసన్‌, తఖకావ్‌ రెనడే రషుబ్రూక్‌ విలియమ్సు, జెదునాధ పర్కార్‌ సూయల్‌ కెవి లక్ష్మణరావు పంతులుగారు, ఎడ్రిస్‌ బెనర్జీ కింగ్‌ కెయిడ్‌ మొదలైన పండితుల సర్వగ్రంథములను పరిశీలించి తాను వ్యాసాలు తవం 2 1 1

భ్రాసిన (గ్రంథము నందు చారిత్రకమైన లోప మింతయు బొసగకుండ సవరించుటయేకాక యీకఘసంబంధించిన యితర విషయముల కొరకు ఈశ్వరీప్రసాద్‌ వెడ్‌స్టయిలర్‌, కిని జేమ్సుటాడ్‌ మొదలైన (గ్రంథకర్తలమగూడ పరిశీలించెను.. మాడరన్‌ రెవ్యూలో శివాజీ మహారాజును గురించి అప్పుడప్పుడు పడిన వ్యాసములను గూడ తిలకించి సంహించెను. శ్రీ, శివాజీమహారాజు పట్టాభిషేక వేళ ఆయన న్హత్రియలత్వమును గురించిన మీమాంసా విషయమున గ్యహ్యమాత్రములు, ధర్మప్రదీపగత విషయములు గుంఫించెను. వస్తు విషయమైన సంపూర్ణమైన పరిశీలన చేసెను ఇంతటి శ్రమపడిన శచవిగారి కవితాశ్తివలన శివాజీకథ బంగారమునకు పూలతావి (స్రబ్బినటులున్నది. ఈళప్రబంధము శివాజీపట్టాభషేకముతో పూర్తియగుచున్నది. మిగిలిన కథాభాగమును వారు వదలిపెట్టినారు శివాజీప్రభువుని మిగిలిన జీవితము మరల మొగలుల దండయా(త్రలతో జీవితాంతమందలి కొన్ని కష్టములతో నిండియుండెను తరువాత గూడ శివాజీ యొక్క మహాసాహసము, ఉత్సాహము ప్రదీపింపజేయు చాల ఘట్టములున్నవి వాని నన్నింటిని శస్త్రిగారు వదలీరి. కారణము పట్టాభషేకముతో మహార్యాష్ట్ర భారతీయ రాజ్యము స్ట్రిరపడినది. తరువాత కావ్యమునకు. ్రసక్తిలేదు. అది చరిత్రవిషయము. అందుచేత. దీనికి శివభారత మని నామకరణము చేయబడినది. ఆం(ధ్రులో మహారా(ష్ప్రలో వంగీయులో కాశ్మీరీయులో ఎవరైనను వేదరర్మరక్షార్థమైపనిచేసిన (ప్రతివారును భారతీయులే వేదదర్మ్శ్మము భారతధర్మము గోబ్రాహ్మాణరక్ష భారతధర్మము ఇచట “గోబ్రాహ్మణేభ్య శ్ళుభమస్తు నిత్యం అన్న వాక్యములో వలె గోబ్రాహ్మణళబ్బములు ఉపలక్షకములు గోబ్రాహ్మాణు లనుటచేత భారతధర్మాచారములు కలిగిన సర్వజనులు అని యర్థము శివాజీ యీమహాధర్మమును విలబెట్టటకు బోరాడి నిలబెట్టినవాడు అందుచేత ఈ (గ్రంథమునకు శివభారత మని నామకరణము చేయబడినది. శివాజీ జీవితచరి'త్రలో 1 జీజియాబాయి పెంపకము 2 మానళీలకు అధిపతియైన తానాజీ 3. రామదాసు 4 సింహగడము ర అబ్బుల్‌ ఖాన్‌ రుబాజీప్రభువు 7 బిజాపురముతో సంధి 8 సైన్తఖాన్‌ 9 సూరత్‌దోపిడి, 10 బౌరంగజీబ్‌ మోసము 11 సింహగడమును సట్టకొనుట తానాజీ విర్యాణము 12 పట్టాభిషేకము = ఇవి ముఖ్యాంశములు ఈ యొక్కొక్కయంశమును శా(స్రిగారు ఎంత చక్కగా నిర్వహించిరో (గ్రంథమును చదివితే యానందించవలయును. ఈ పన్నెండు ఘట్టములలో బాజీ'ప్రభువు కథయు తానాజీ నిర్యాణమును వీరకరుణరసముల మిశ్రణము కలిగిన లోకోత్తరములైన ఘట్టములు పూర్వరంగము శౌర్యము, పరరంగము విషాదము బాజీ'వ్రభువు అయిదువందల సైన్యముతో కొండలోయ గొచి శివాజీ రాంగణాగడము చేరువరకు పదివేల తురుష్కబలమును నిలువబెట్టిన మహాకథ ధర్మాపాలేకంటె పరమోదారమైనది కాని బాజీప్రభువుకథకు 'ప్రశస్తిరాలేదు ఆరవిందఘోషముని దీని వింగ్లీషులో పద్యముగా (వ్రానినతరువాత కొందరెరిగిరి బాజీశార్యము అతని యుత్సాహము రాజభక్తి-నర్వమును. శ్రీ, శా(స్తిగారు బంగారమును చేసినారు. శివాజీ లేకపోయిననేమి “యతడు సాకినయోధులు చిచ్చు మేసి కచ్చెకుమును దూకుదురట.

• అ బాజీ శివాజీ యొక్క అజ్ఞ్బాపటుముష్టి బంధనిపతత్‌ బ్రహ్మాస్త్రమో వబ్రమో” బౌవట. అతడు పాన్షాద్వీరభద్రుండన యుద్దములో దూకగా నతని కత్తి “కొరవిత్రిప్పివయట్టు 212 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

మెరుగులేచినయట్టు' కమ్ముకొనెను శత్రువుల తలలు “పెనుగాలితాటిపండ్లను రాల్చుచందాన” “కొడవండ్లపైరులు కోసినట్లు, “"చెజకుగడల్‌ నిల్వునరికినైచెడురీతి “చిగురాకు దూసివేసినవిధాని పీన్లు పెంట లైరి బాజీ “పలుచని కూనయెండ తనపై బడు రేపటి(ప్రొద్దునుండి నిప్పులు గురియించు వేడికరముల్‌ మెయిగంటులు మూడుదాకి అట్టే నిలిచి పోరిను అతని నెదిరించుట కెవ్వరికిని శక్తి లేకపోయెను ఇచట బాజీ మహార్యాష్ట్రలకు చేసిన (ప్రోత్సాహము పదిపద్యము లున్నవి పదియును గీత పద్యములే శివాజీ బాజీప్రభువుని గుటించి దుభించిన వన్నియును పదిగీతపద్యములే శివాజీ అవ్పుల్‌భానుతో కలియబోవునవుడు భనానిని ధ్యానించును అ దేవీస్తాతమంతయు గీతపద్యములే దాదోజీదగ్గర శివాజీ శిక్ష పొందెను. అ పొందిన క్రమ మంతయు సీసపద్యములలోనే యున్నది. ఈ మూడు వుట్టములును వృత్తాచిత్యమునకు 'ప్రబలోదాహరణములుగా నున్నవి ఈ (గ్రంథములో నౌచిత్యము,రసము నిండి తొణుకాడుచున్నవి ఉదాహరణ చూపుటకు పుస్తకముంతయు నుదాహరణమే బీజియాబాయిని చేసిన చ్యితణము పతివ్రతా చూడామణీచిత్రణము “పూవులకన్న కోమలము భారతభూపతివ్రతా దైవము (11-213) మొదలైన పద్యములవంటి పాతివ్రత్య 'ప్రశంసాభావములు. “వనితారత్నంబు లీభవ్యహైందవ భూబంగమ పుణ్యదేవతలు”. భారత ట్రీలనుగుటించి ఈ మహాకవి యిట్టే వ్రాయును. ఈయన్థులి తెలుగుపదములు తెలుగునానుడి నిండించుకొన్నది. ఉపమానములు, ఉశ్రేక్షలు పర్వములు ॥క్రొత్తలు. దేశీయములైన అనేక శబ్బములను గూర్చును. "కొతుకు “కొటికాడు” “బతగొదలు” ఇటువంటి శబ్దములు (గ్రంథమునిండ లక్షోపలక్షలు. “తటకావడి అన్న శబ్దము ఈనడుమ చేయకూర వెంకన్నకవి సారంగధరవ్యాఖ్యానములో అర్ధము తక్కువవ్రాయబడ్డట్లు ఒక పండితులు వ్రాసిరి. దానిని గూడ శాస్త్రిగారు చక్పని యర్ధములోనే వాడిరి. ఇంత తెలుగు వాడిన యీకవి సంస్కృతమును సుపరికిలితముగా వాడును. ఎక్కువగాగూడ వాడును. శివాజీ ముఖమండలము “అవిజయ్యతేజమున కాస్పదొ మని ట్రాసిరి. శివాజీ మహారాజు జయించుటకు శక్యము కొనివాడుగదా! (ప్రథమాశ్వాసమున డెబ్బదియేడన వద్యము మాటముప్పదికైదవ పద్యము శాస్త్రిగారి సమానపు కూర్చ్పునకు నుదాహరణములుగా దీసికొనవచ్చును ఈ (గ్రంథమునందు లోకోక్తులు వరపరంవరగా నుండును “దిక్కులేని నంసారము తీరులేని వ్యవసాయము, నడివీథిలోని కాపురము తాళమువేసెడివారు ఒక్కమునుకతో చలియెల్ల ముడుగదేతు ఆల త్రిప్పువాడి యర్హునుండు” ఇవి-మొదటి నందపాతిక పద్యాలలోవి ఈ కవి సీస గీత మత్తేభ శార్జూల చంపకోత్పలములను రపొను గుణముగ రకరకముగా నిర్మించును. గణ విభజనము భానస్పోరకముగా నవ్వయానుకూలముగా ముండును. “నెలలు నిండిన సతింాయు నెరి తపింతునా? నిలువులేని రాబ్యతంత్రము దలంతునా? పగలు కొన్న చుట్టాలననుసరింతునా” ఇది గీతపద్యము ఈ గీతము యొక్క త్తి యంతయు వచ్చునట్లు ప్రతిపాదాదిని “నా!నా! "యని కూర్చుట మెలకువ దెలిసిచేయుట వ్యాసాలు. _____ురమవావవాావాలాలాం 2 తే

(ప్రథమాశ్వానములో 204-వ నీనవద్యరచన చూడవలయును (వ్రథమతృతీయ చరణములయందు ఉపమావములు నిక్లేసించి ద్వితీయ చతుర్ధ చరణముల నూరకే పోనిచ్చి పద్యమును చేయుటలో చమత్కారమును నెరపెను అన్నినృత్తములయందును వీరిట్టి రచనాచమత్కొరమును నెరపుచువచ్చిరి వీరి పద్యరచనలో నౌ చిత్యమున రపామగుణమైన శబ్దములు, వృత్త గమనము నమరకూర్చటకు వీ[్రింద చూపబడు మదాహరణము చూడదగినది శివాజీ యను చున్నాడు.

“నీచత. కొగ్గుచున్‌ బహునునీనులతామ లిేమి సేతురో

చూచెద( దం'డ్రిపైనంబగ చూసినచో. నెదురొడ్డి మర్మముల్‌

దో(చెద వారిగొరవముతో నున హైందనలక్ష్మి (మొగ్గంగా

దూంెద నెల్లెడన్‌ జలువ దోంగిన తమ్మెర లారవీచెదన్‌ ”

ఈ పద్యములో మొదటి మూడుసాదములలోని కూర్చువకు చివరిపాదములోని కూర్చునకు భేదము రసజ్ఞులు కనిపెట్టగలరు శాంతరస మంగముగా గలిగిన వీరరసము ఇందు వ్యజ్యమాన మగుచున్నది ధర్మ నిష్టుడై, శాంతినిష్పుడై శౌర్యము వెరపు మహానాయకుడు వ్యంగ్యభూతు. డగుచున్నాడు. ఈయనరచన వేయిచోట్ల నిట్టున్నది

కథ నడుపుటలో పలురకములైన పలుకుబడి సొగసును ఈకవి స్వీకరించును సంస్కృతనాటక మర్మములు తెలిసి జీర్ణించుకొన్న కవి యగుటచేత ఇట్టి చమత్కారములు చేయును జీజియాబాయి తండ్రి షాజీమీదికి యుద్ధమునకు వచ్చెను అప్పుడు జీజియా తండ్రితో ననెను. “కట్టించి తింపెసగన్‌ మంగళసూత్ర మీమెడను, తండ్రీ దీని నీచేతులారో

(వాక్యావసానము. చేయలేదు) “సతీరత్బము వెక్కియేడ్చె నెదబారన్‌ రుద్దకంఠబునన్‌,

• ఇందౌచిత్యము నాటకరచనాశక్తి రెండు నిమిడియున్నవి నాల్గవ యాశ్వాసములో బదునారన ఫద్యమింకొకటి. తండ్రి పంపించిన యుత్తరము చదువబడుచుండగా శివాజీ లేచి నిలుచుండి వినెను ఇది సంస్కృతనాటకకర్తల మర్యాద. “తరుముకొనివచ్చు మోగలుదాడి నెరిగి జీజియా తన్ను సుతుని రక్షించుకొనుచు నిన్న శివనేరు మాహుళి నేడు రేపు కొండనాగడు మిటు మార్చుచుండె వసతి " ఇట్టివి - కథనడుపుటలోని చనుత్కారములు కుప్ప తెప్పలుగా నుండును

ఈ కవి మానసికకవి అనగా మనస్సులో నున్న యూహలు వానిని బట్టి చేయు చేతలు గాఢమైన విషయమైన యప్పుడు వానిని పురస్కరించుకొని రచన చేయుటలో ప్రతిభగల కవి యనుకొన్నచో నీయనయటువంటినాడు ఒక బానిసమనన్సును వర్లించుచున్నాడు “అడకున భీతిచేత హితమాడుట నీదయగోరి గౌరవం బిడుటయు నీమహోపకృతి. కేను విధేయుడనాట యిట్టి యంగడి నను నమ్మి

ఈ కవి యొక్క శక్తి కరుణరసమునం దెక్కున కనిపించును అప్పటి మాటలయొక్క కూర్పునుబట్టి కరుణరసము పుట్టించు శక్తినిబట్టి కవికి కొంత వెల వచ్చును ఈకవి కాశ్తి సమృద్దిగా నున్నది ఈ పద్యముచూడుడు.

“గర్భదళముల పువుపిందె కప్పికొన్న పరువపుందీన చూలాలు పసపుంబూసి

కుంకుముము బెట్టి, శివునింటి కోడలన(గ జీజియా బాయి ధవునండ. జేరి నడచె ఈయన దేశభక్తి నికిపలమువంటిది ఈ కవికి పురాణ, చరిత్రలను భేదమున్నట్టు కనిపించదు.

21 యాలాల విశ్వవాథ ఆనంకలితసాహిత్యం

“ఒక్క దక్షుడు జయచంద్రు డొక్కడుండి రవని విపరీతదృష్టాంత మంతెగాని

కన్నబిడ్డకై ప్రాణముల్‌ కరగిపోయు తండ్రియెడదకు సహజవత్సలత యరుదె ఇచట పురాణగతుడు దక్షుడు చరిత్రగతుడు జయచంద్రుడు - ఒక్క రాళిలోకి దేబడిరి ఇచ్చటనే కాదు చాలచోట్ల నింతే ద్వితీయాశ్వాసములో అరువదియవ పద్యము సీసపద్యము మొదటి రెండు చరణములయందు సీతా(ద్రాపదులు చివరి రెండు పాదముల యందు రాణీసంయుక్తాపద్మినులు మూడవ చరణమున దేవకి కావచ్చును ఇవి యన్నియు పురాణకథానీతులు.

ఈ (గ్రంథమునందు ప్రథమాశ్వాసము శివాజీ తల్లి దండ్రుల కథ ఈయాళ్వాసము పీఠికాప్రాయము దీనిని వదలి (వ్రాసినను కావ్యమునకు భంగములేదు ద్వితీయాశ్వాసము మొదటనే మహారాష్టదేశము అందలి (ప్రజలు వారి యన్వతం(త్రజీవనము వర్లితములైనవి శివాజీ పెరుగుట చదువుట మొదలైనందతయు ద్వితీయా శ్వాసమునందే యారంభమైనది. మథి ప్రథమాళశ్వాసమెందుకు వ్రాసిరో తెలియదు భారత మనుటచేత పురాణలక్షణము పట్టినది అందుచే సరిపోవునుగాని లేనిచో కావ్యత కెక్కువ లగించదు ఈ మహారాష్ట్ర దేశవర్ల్షనము భారతీయుల యస్వాతం(డత్ర్యము = చదివి తీరవలయును వీరు వ్రాసిన యనేకఘట్టములయందు నేటి మన దుస్థితి గుండెను కొట్ట్బచునే యుండును

ఈ (గ్రంథమునుగుణించి యెంతక్రైనమ (వ్రాయవచ్చును ఎంత నవ్రాసినను నేను పొందిన యానందములో శతాంశముగాదు నాప్రతియందు నేమ పెట్టకొన్న గుర్తులలో పదోవంతు (వ్రాయలేదు మొదటి యేబది పేజీలలోని యచ్చటచ్చటి విశేషములు మాత్రమే వ్రాసినాను. ఈళగ్రంథమొక రత్నఖిని ఆధునిక ఆం(ధ్రభాషాసారస్వతమున శిరోమణివంటి (గ్రంథము.నాకు తీరుబడి లేమి ఈ చిన్ని వ్యాసమే వ్రాయగలిగినందులకు నేను సిగ్గుపడుచున్నాను నిజమునకన్నియు రత్నము లయినప్పుడు ఇది రత్నపు గనియవి చెప్పిన చాలును ప్రతిరత్నమును తీసికొని పరీక్షించుట కొనెడువారు. చేయవలసినపని

= భారతి న్ధుభాము - అత్రయునము రాణాప్రతాపసింహ చరిత్ర

మన దేశములో నాంధ్రగ్రంథములు చదువువారే లేరు ఉన్న కొద్దిమంది పూర్వప్రబంధనులు చదువుదురు.. అధునికులలో దమరికి నచ్చిన యే యొక్క కవినో చదివి వాడే శిష్టాదిగురు వని కూర్చుందురు. మజియు వేయి పోకిళ్ళు సరిగా (గ్రంథమును చదువుట కవిశ్తి నిర్ణయించి, యాగ్రంథమున కీయవలసిన స్టానము నిర్ణయించి, యాపష్టానము చెడిపోకుండ చూచుకొనుట యేదో కాలము చేయునని వదలి పెట్టుదురు. లేదా విమర్శ్భయని పేరు బెట్టి యందందు గల రెండు మూడు స్టాలిత్యములు, రెండుమూడు శబ్దదోషములు తీసి పెదవి విరిచి చప్పరింతురు. ఈజబ్బు మన దేమున పెద్దల మొదలు పిన్నలవటకు వ్యాపించినది. పైగా నున్న మాట యన్నచో నులు కెక్కవ పూర్వగ్రంథములే పరమోత్తమములని, ప్రసద్ధకులే కవులని చాలమంది వ్యాసాలు నవవ 215

యమకొనుచుందురు. సిద్ది బహువిధముల రావచ్చును కావ్యగతప్రశ్తుచేత వచ్చిన (ప్రసిద్ది నిలువద్రాక్కుకానును. తక్కినది వచ్చినమార్యమును బట్టి పోవును.

కావ్యవస్తువు పాశ్ళాత్యము సరమతనంబంధిరైనకొలది వరు వెక్కువగా గమపించుచున్నది (గ్రంథమునకు ప్రశస్తి తెచ్చుకొనుటలోగూడ బలు(త్రోవలుగలవు. విరాడంబరముగా (గ్రంథము. వ్రాసి జాతీయమైన వస్తువును (గ్రహించి రసవత్తరముగా ప్రాసిన (గ్రంథములు కొన్ని యాదరింపబడుట లేదు అందులో “రాణా'ప్రతాపసింహచరిత్ర

తలమానికమునంటి (గ్రంథము ఈ(గ్రంథరచయిత దుర్భాక రాజశేఖరశతావధానిగారు.

ఇది కొంచెము తక్కువగా రెండువేల (గ్రంథము

మన దేశమున భారతభాగవతములు విమర్వ్వములగుచున్నవి. భాసనేత కాదు, భావములచేతు బాతీయ సంప్రదాయములయందు సిద్ధాంతములయందు పలుమంది పెడత్రోవలు త్రొక్కుచున్నారు. దీనితోపాటు దేశక్తకూడ వెనుకుబడుచున్నది. (క్రొత్త క్రాత్తయని యారాటపడుచుండుటలో ప్రాతలోవి మహాగుణము లంతర్హితము. లగుచున్నవి మనస్సుతోడివి పాళ్చాత్యదేశములని హృదయము తోడివి ప్రాచ్యదేశములని చాలనుంది పెద్దలు (వ్రాసిరి. ఈ హృదయుమును వదలిపెట్టినచో మనకేకాదు ప్రసంచకమునకేమ్తుక్తి లేదు. ఆహృదయ మీ “రాణా ప్రతాససింహ చరిత్ర యందు మహాభారతము వందెంత యున్నదో యంత యున్నది

భారతము దేశభక్తిని పెంపొందించు నని రష్యనుదేశులు తమ భాషలోనికి అనుభాసించు కొముచున్నారట. అ భారతము మనము కాదనుచున్నాము భారతమున కాశక్తి యున్నచో “రాణాప్రతాప సింహ చరిత్ర కును అ శక్తి కలదు భారతదేశము భారత దేశమందుముగాని భిన్న భాషలు గల భిన్నప్రాంతీయులము సమైక్యభావ మెంత యున్నదో చెప్పలేము ఇది చెప్పలేకపోవుటకు గారణము అ సమైక్యభావమునకు హేతుభూతమైన భారతీయధర్మము వివాద్యమగుట

రాణాఫ్రతావుడు పేరునకు రాజపుత్రుడు ఆంధ్రుడు కాదు ధర్మరా జాం([ర్రుడా? కృష్ణు డాంద్రుడా? రాము డాం(్రుడా? శంకరు డాం(ద్రుడా? వారందలజు భారతీయులు. అందుచేత ఆసేతుశీతనగము వారి కధలు పాడిరి అట్టే ప్రతావుడును

ఇంగ్లండులో గవితాయుగము పోయినదని గద్యయుగము వచ్చినదిని చెప్పుదురు “యథా రాజా తథా 'ప్రజా-” మనకుగూడనట్లే కాబోలు పద్యకవితకు చదువరులు తక్కువయిరి. (గ్రహాంచగల శక్తియు చాలనజకు లోపించినది

భారతము పూర్వకాలముకథనే చెప్పును అందులో నున్న ధర్మముమాత్రమే మన జాతిది ఆ విషయము ద్వాపరయుగమునాటిది. మన పరిస్థితులతో సంబంధము లేనిది. ప్రతాపసింహచరి[త్ర మన ధర్మమునేగాకు మన పరిస్టితులనుగూడ చెప్పును అకృరుచ!క్రవర్తితో పాతికయేండ్లు హోరాహోరి పోరాడి స్వదేశము వదలి కొండలలో గుట్టలలో నివసించి తిండిలేక గడ్డిరొట్టెలు తిని దైవవశమున మజల స్వాతంత్ర్యము సంపాదించిన మహాపురుషుడు రాణాప్రతాపుడు ఆయనకన్న ధర్మరాజాదు లేమియు నెక్కువవారు కారు వస్తురమ్యతకుగాని కథాచమత్కారమునకుగొాని యిందలి భిన్నపాత్రల భిన్నతా విశిష్టతకుగాని భారతమున శ్షీగంథము తీసిపోదు

215వ విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

వన్తు విటువంటిది కవి యెటువంటివాడు? వ్యాసునకు తిక్కన్నకు నెంత వీరరసావేశమున్నదో యంత వీర రసావేశము గలవాడు వెనుకటికి బ్ర శ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకటళా(న్తిగారిని ఎవరో ప్రశ్నించిరట భాగవతము పోతన్న గారు వ్రాయనిచో మటి(వ్రాయుటకు సమర్శ లెవరని కాసుల పురుషోత్తమకవి యని వారీ సమాధానము చెప్పిరట వన్నెవరైన భారతములోని యుద్దపంచకము తిక్కన్నగారు (వ్రాయకయుండుచో మటియెవరు [వ్రాయగల్నుదురని ప్రళ్నించినచో నేమ రాజశేఖర శతావధానిగా రవి పమాధానము చెప్పెదు ఈగ్రంథములో చివరి నాల్లాశ్వాసములు యుద్దమే తక్క వేరీ లేదు. యుద్దవర్ల్షన యెచ్చట చూచినను తిక్కన్నగారి రచనతో దులదూగుచున్నది

ఈ4గ్రంథము అస్వతం[త్రజాతి కొక ప్మృతి (గ్రంథమువంటిది రాణాప్రతావుని ఖ(ద్రాకరణ(వ్రతిజ్హ చూడుడు బొద్రాకరణ మనగా శిరోముండనము చేయించుకొనకుండనుండుట ఈభ(ద్రశబ్దము ఈయర్ధమున స్త్యంతమగును ఇది కొంచెము గడుసుప్రయోగము ఇది కవిగారి మాటయీ *- ఈఘట్టముచదివినచో పారతం'త్ర్యబాతికి ఇది స్మృతి (గ్రంథమన్న మాటకర్థము తెలియును

ఈకథకు, మన నేటిస్టితికి నెంత సంబంధ మున్నదో మన నేటిస్టితి తలంచుకొని గుండెవందురువానికి తెలియును. రాణాప్రతాపునకు మహాత్మునకు గల పాన్యుము భారతజాతికి గల యస్వతంత్రత. మహాత్మునిది కత్తి లేని సొత్చికుపోరు. ప్రతాపునిది కత్తిగల సాత్టికపుసోరు. దుతాపసింహుడు అకృరును జయించవలెనని యుద్దము చేయలేదు పౌరుషక్తితో గెలువలేనని యాయనకు తెలియును, కాని వట్టి ధర్మముకోసము యుద్దము చేసెను. భారతజాతీయధర్మము పరులకు లొంగదు, చచ్చిపోవునని రుజువుచేయుటకే యుద్ధము చేసెను. కాన విజయంబె ముఖ్యంబు గాదు మనకు-ధర్మనిర్హహణంబు కర్తవ్య మిపుడు” = ఇది ప్రతొపుని యూహ ఈచుట్టము చదునవలయును. నేటి సత్యాగ్రభామునకు, అనాటి ప్రతాపుని యుద్రధర్శ్మమునకు బేధయే లేదు.

వ్రతాపీయులు అన్నము తివలేదు నీరు (త్రావలేదు నిదురపోలేదు ఇది బలవంతముచేత గాదు (వ్రతముచేత

ఈకథక్తు, మనకథకు వేయి పోలికలు అన్నిటి కన్న గొప్ప పోలికలు రెండు కలవు, మానసింహునకు (ప్రతాపుని మీద కల కోవ మొకటి, పృథ్వీసింహునకు ప్రతాపసింహునిమీద కల యభిమాన మొకటి. మూనసింహ పృర్వీసింహు లిద్రజును అకృరుచ(క్రవర్తి కొలువరులు మానసింహుడు (ప్రతాపునియందు మాత్సర్యము పెంచుకొన్నవాడు పృథ్వీసింహుడు “అయ్యో వే నెట్లును లొంగిపోయితిని నాజాతి స్వాతంత్ర్య చిహ్నము ప్రతాపునియం దున్నది ఆ చిహ్నము గూడ నంతరించిపోవునేమో” యని దిగులుపడినవాడు ఇంతకంటె గొప్ప పోలికా? అబ్టూరహిమాన్‌ ఈయన అక్సరుచక్రవర్తి సర్వపేనాని వీరరసారాధకుడు ప్రతాపునకు పృఠ్వీసింహుడు వ్రాసిన యుత్తరము కవియైన ఈ ముసల్మాన్‌ సే నాని వ్రాసిపెట్టివది. ఆయవ యెంత వీరుడో అంతకవి రవిర్వజము గరుడధ్వజముగా కృపాణము నందకముగా కవచము పట్టుబట్టగా హాల్లీఘోటు యుద్ధమున తనకు “ప్రతాపరాజనారాయణుండు దర్శన మొసంగె”నట. అత డక్చరుతో ననుచున్నాడు అ ప్రతాపుడు- వ్యాసాలు _______నవావాాం జై శే గ

"అకటా! నీవలె ధర్మముల్‌ దెలిసి రాజ్యం బేలంగాలేండొ! మ

చ్చికమై భూప్రజ(బుత్రులన్‌ బలె. గృపా శ్రీ. జూడంగాలేండా! పా

యక వర్ణాశ్రమ ధర్మపద్దతి తిరం బై నిల్పంగాలేండా యెం

దుకు నాతండు స్వతంత్రుండై నిలువంగా దో! యానతీ(గోరెదన్‌ ”

ఈ మహానుభావుడు చెప్పిన యీ యర్థములో బూర్వ భారతదేశమునందు గల భిన్న రాజ్యముల ధర్మ మిమిడియున్నది. షట్టాక్రవర్తులు షోడశ మహారాజులు చక్రవర్తులుగొని రాజాలుగొని యగుట రాజ్యమును. విస్తరింపజేసి యేలిన దేశవిస్తీర్ణతబట్టి కాలేదు వారుపాలించిన ధర్మముయొక్క యౌత్కృష్ట్రమునుబట్టి యయినారు నలమహారాజు ఒక్క నిషధదేశమునకే రాజు కాని వలనో నొకడు ఆ చక్రవర్తిత్వము వేదవేదాంగపరమార్థ నిర్ణయము యజ్దములు సేయుట తన రాజ్యములో నున్న కుక్క ఏిల్లకూడ డొక్క లత్తుకొనిపోకుండజేయుట ధర్మముతో బాలించు రాజాను మజియొకరా జెందుకు శెలువవలయును? రర్మలోభముచేత గాదు ధవలోభముచేత ధర్మ మెక్కడిది చచ్చి శతసహ ్రాబ్బములయివది. ఈ రహిమానుడు మటియు నవియెను “ఆ ్రతాపునకు తాము సమకాలికులగుటయే గొప్ప తనమట ఇట్టి రహిమానులు నేటి పాశ్చాత్యులలో వెంతముంది లేరు ఆ పాళ్చాత్యులలో నక్సరు చక్రవర్తులే లేరు అక్చరు చక్రవర్తి ఫ్రతాపుని గురించి యిట్టనెము “ఆ మహానాయకవతంస మా(ప్రతాపుడెన్ని గతుల యోజించిన నన్నుబోలు కోటి సార్వభౌములు చేరి కొలువందగిన న్హాత్రనిధి యనుమాట వజ్రాలమూట.

• “నాదు జీవితశేష మంతయు ప్రతాపుసేవ( గడపిన(గావి దుష్కీర్తి పోదు.” “బ్రతికినన్నాళ్లు ట్రతుకము. మేవాడు దేశము “పాండవబీడు చేసినాడట “మన (బ్రతుకులు పోరులని తెల్లవారిన వకటా ” ఇది యకృరుయొక్క పౌశిల్యము ఒక వ్యక్తి రాబైనప్పుడు అతని శీలముమీదడ అతని విరోదిరాజ్యముల టెలంక్కయదృష్టానదృన్నములు ఆదధారపడియుండనచ్చును. ఆరాజు వ్యక్తి కాక దేశమే యైనపుడు చెప్పవలసిన దే మున్నది? ఒక డేటికి లాగిన నొకడు కోటికి లాగును

“పాండవబీడు” "కులపెద్దలు "పెల్లేరుగంతు” మొదలైన యనేకములైన వాడుకలోనున్న శబ్దములు మి(శ్రసమాసములు ఈకవి యథేచ్చముగా వాడును. కవితామర్మము తెలియనివాడు వీనినికాదననవలయును ఈ (గ్రంథమునందలి శబ్దవిచారము కింకవీంద్రఘుటా పంచాననులు పూర్వమే. విస్తరించి చేసిరి దానిని నేను వదలెదను.

ఈ కవి యఖండమైన క్రొత్తపలుకుబడులు గలవాడు. “ఇతడు బాడబానలము బారమ్రింగు మహాబలుండు. "పెడుగులు గ్రేళ్ల నరుకు మహాశౌర్యుడు” “మొదల నెత్తురు పంచుకొం చనుజుడై పుట్టండే “ఒకకాడ జనియించు రెండుపువుల ట్థొప్పారె “దురదృష్టం బది యెల్ల నాపయిని గంతుల్వెట్టో “అకృరువిజయరథము కాడిమోసిరి స్వాతంత్ర్యఘనత మరచి "వుడిసెం డూపిరి మేన నుండువజకుంబోరాడి” "మూటలను గట్టి యాయువు బుజ్జకెత్తి శాశ్వతబ్రహ్మకల్ప మీజగతి నుందుమో' - ఈ మొదలైన వనేకములు ఇంక పందర్భానుపారముగ లోకోక్తులు మొదలైనవి కుప్పతెప్పలుగా నుండి, (గ్రంథము ఆం(ధ్రసరప్వతీ దేవికి క్రొత్త భూషణముగా మన్నది

218 ఎ విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఈ కవి రాజపుత్రయోధుల శౌర్యాదుల నెంత వర్లించునో ముసల్మానుల శౌర్యాదుల నంతే వర్ణించును హుమయూనుని వర్షించుటయు బేబరు పడ్డ కష్టములు (వ్రాయుటయు నాక ముపల్మాన్‌కవి యెంత యభిమానముతో వ్రాయునో యాయనయు నట్లే వ్రాసెను అకృరుచ క్రవర్తినివర్షించుచు ప్రథమా శ్వాసములో 152 మొదలు 170 వటకు వ్రాసెను 152-వ పద్యము “ఆజానుదీర్హ బాహార్లళయుగళు డుద్యత్పద్మ పత్రనేత్రములవాడు మొదలైన పద్యము అక్బరు చక్రవర్తివర్షన అక్బరు రాజపుత్ర రాజ్యములను నొక దానివెంట నొకదానిని గెలుచుచు వచ్చిన వార్త 175 మొదలు 180 నజకు అయిదు కందపద్యములు మిక్కిలి రమ్యముగా (వ్రాయబడినవి ఈరచన భారతమును తలపించుచున్నది ఎదురులేని అకృరువిజయధాటిని సూచించుచున్నది. ఈ యకృరుచిత్తూరుమీద కసిచేత సంవత్సరము తనకువశముకాలేదని కసిచేత ఇతర మహమ్మదీయ భూపతులవలెనే (ప్రవర్తించెను ఇచ్చటి కవిదు ఖము అక్బరుని నిందించుట నిందించుటలో నకృరునందలి యభిమానము చిత్రముగా నున్నది ప్రథమాళశ్వానము 207-న పద్యము మొదలు రాణాస్రతాపుని కథ మొదలు ఉదయసింహునకు 25 మంది కొడుకులు రెండవవాడు నూక్తుడు మూడవవాడు పాగరుడు పెద్దవాడు ్రతాపసింహుడు ప్రతాపుని శీల మిటువంటిది. “అతిసాహసికుడు యుద్దంబన్న విందని తలచుచుండు. నారులతో పలుకడు పరులను గెలువడు నవ్వడు నొవ్వ డేనాడుగాని అనుకొన్న పనిని చేసినదాక విడువడు జగమల్లుడు మటియొకడు ఇతడు శౌర్యహీనుడు అతనికి రాబ్యమీయవలయు నని రాజు తన పరదారులతో చెప్పి పోయెను ఈ రీతిగా పెద్దకొడుకైన ప్రతాపునకు రాజ్యము దూరమైనట్టు కనిపించెను

“కమలాస్తానయమా! భవత్కతమహా ఘంటీమొ రాముండు వూ

ర్వము కొన్నేడులు మానియుండవలసెన్‌ పట్టాభిషేకంబు, చం

డమహీనాథుండు లీకయ్‌ చనియె నీ నాడీప్రతాపుండు స

ర్వము గోల్పోయెము దుర్చలుల్‌ జనకులౌ రా యెంతకున్‌ గర్తలోొ

అని బంధుజనులు విషాదమొందిరి సలుంబ్రాకృష్ణుడు అచ్చటి తీర్చరి రాజుతో పరేననెను కాని చివరకు ప్రతాపునే రాణాచేసెము జగమల్సు డభ్యంతరపెట్టెను ఈకవి చాలచోట్ల నన్నయ్యగారిని పోలినట్టు వ్రాయను రాజసూయమున సహదేవుడన్న మాటలకు ఇచ్చటి సలుం(బ్రాకృష్ణుని మాటలకు పోలిక చూడుడు

“ఇచ్చోనేప్రతాపున్‌ మహా

రాణాగా నొనరింతు కూడదను దీరగ్రామణుల్‌ కల్లినన్‌

బాణీం లైకగనెత్తు డిప్పుడె నెదు రృన్వత్తు నత్యుద్దతిన్‌ *

జగమల్సుని త్రోసిరాజని కృష్ణుడు ప్రతాపసింహునే సింహాసన మెక్కించెను * పరిపుల్లరుచిరనరసిజపరంపరలు నెరపినట్టు సభాభవనం బప్పురజనుల నెమ్మోముల పరమామోదముననపుడు భానిలుచుండె ఇది నురల నన్నయ్యగారి రచన ఈపట్టాభిషేకోత్సవ మంతయు '్రబంధసరణి నడచెను సాగరసింహుడని యింకొక కొడకు అతడు ్రతాపసింహుని నాక్షేపించెను పెద్ద కలహము పెంచెను ఇద్దజుకు యుద్దము కావలపినంత స్థితి వచ్చెను. చివరకు పాగరసింహుని దేశమునుండి వెడలవడువవలసివచ్చెను వ్యాసాలు ____ననవయయయాలాలావాం 2 189

శెండన కొడుకైన నూక్తుడు సలుంబ్రాకృష్ణుని వద్ద పెంపబడెను రాణా ఆతనిని తనవద్దకు పంపుమనెను.. శ్రీ కృష్ణుడు వంపెను సలుం(బ్రాకృష్ణుడు శివాజీకి తానాజీ యెటువంటివాడో ప్రతాపసింహునకితడటువంటివాడు అతని భావములు “స్వామి స్నేహము[మైల తుచ్చములు సప్తద్వీసామ్రాబ్యముల్‌

వసంతకాలము. వచ్చెను ఎల్లరాజులు ప్రతాపునకు కానుకలు పంపిరి మటల నవన్నయ్యగారివలె వ్రాయుచున్నాడు

“తలపైనన్‌ మగజాందురాయి. వెలు(గొందన్‌ ధాళధళ్యంబు రం

జిలు ఖడ్గంబులు (ద్రేల దొడ్డనునుతేజీ లెక్కి యోధాళి చెం

తల నేతేరం (బ్రతాపనింహు(గొలువన్‌ నానామహీమండలేం

ద్రులు వేంచేసి రుగాది కానుకలు దొంతుల్‌ దొంతరల్‌ తెచ్చుచున్‌ ”

అప్పు డంద౪ు వేటకు బోయిరి. ఈవేటకు బోవునపుడు రాజపురోహితుడైన హరభట్టుగూడ వెళ్లెను. ఈ పురోహితులుగూడ వీరులే రాజులకు (ప్రాణములు ధారవోసినవారు ఐహికాముష్మికములకు చేయూతయైనవారు. పాతికయేండ్డు (ప్రతాపుడు నానా కష్టములు పడినతరువాత తన సంపద యంతయు ప్రతాపుని కిచ్చి రాజ్యమును నుజల గెలిసించుటకు “'హీతుభూతుడైన భామాసామి పురోహితుడే. బ్రాహ్మణుడు. పూర్వకాలమున (బ్రాహ్మాణులును, పురోహితులును రాజవంశముల కట్టు పాయపడిరి యూరపులోని క్షర్టీ (01676) వంటిది కాదు ఇచ్చటి బ్రాహ్మాణ్యము - ఆపోలిక దెచ్చుకొని ప్రతారించుటకు ప్రతారించుకొనుటకు

ఈ హరభట్టును వేటకు వెళ్లెను అచ్చట వేటయైనతరువాత కూర్చుండి మాటలాడుకొనుచుండగా నొక వరాహము వారి నడిమికి వచ్చెను దానిని అన్న దమ్ములిద్దజు- సూక్తడును, గ్రతాపుడును -తమ బాణములలో గొట్టిరి. నేను చంపితి నన నేను చంపితి నని తగవులాడిరి. సూక్తుడు ప్రభువుతో నన్నగారితో వివాదము పెంచెను సలుంబ్రాకృష్ణునిగూడ లెక్క సేయలేదు. అది ముదిరిముదిరి పెద్ద కయ్యమయ్యెము. హరభ్టు షూక్తువకు నీతి మపదేశించెను. అపురోహితునితో సూక్తుడిట్టు పొగరుబోతుతనము. ప్రకటించెను.

“తనదౌ శక్తికి మీరుకార్యములకున్‌ దార్కొన్నచో ముప్పు వ

చ్చును మాయిర్వురిలోన నొక్కడు రణ క్షోణిన్‌ మృతిన్‌ గన్న మీ

రును రావచ్చును నేడ్వ చ్చు, మటి పౌరోహిత్యమున్‌ జేయన

చ్చును, లబ్బిన్‌ గొవవచ్చు, నివ్హు చనవ చ్చున్‌ దాటి దూరంబుగన్‌ ”

ఇవి సూక్తువి మాటలు పౌరోహిత్యము -లబ్రి- ఆసంస్థను చూచిన చూపు తల పెడతిరిగిన బుద్ధి. అంత హారభట్ట వారి యుద్ధ మాపలేక వారి నడుమతాను కత్తి పెట్టి పొడుచుకొని చచ్చెను “నాటి కష్టదశ తీర్చన్‌ బూని యాత్మార్ప్చణం బొౌనర్చెన్‌ హరభట్టు అంత యుద్దము సమసిపోయెను “గురురుధిరమ్ము దాటగను కూడదు” అని ప్రతాపుడు యుద్ధమును మానివేసెను సూక్తుడు దేశమును వదలిపోయెను ఎచ్చటికి బోయెను? "తా నరిగిను ఢీల్లిత్రోవకు కులాంతకు లందజు పోవు తావుకున్‌ ”

ఇచ్చటిమండి ప్రతాపుని శౌర్యాగ్ని రాజి మండి యత్యు'గ్రమై పాతికయేండ్డు తగులబెట్టిన ఘట్టము. ఆ శౌర్యము ఆ యుద్ధములు,ఆ (ప్రతిజ్ఞలు అవి యన్నియు వ్రాసినచో

220 విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

పట్టరానంత (గ్రంథమగును ఈ కవిసార్వభౌముడు ఈ ఘట్టము చిత్రచిత్రములుగా వ్రాపను మొదటనే చెప్పితిని గదా యీ (గ్రంథము యుద్ధపంచకములవలె నున్నదని ప్రతాపుడు. దేశమంతయు బీడు పెట్టించి తన్ను సేవించు నందరిని వెంటదీసికొని కుంబల్వియన్‌ దుర్గములో గూర్చుండును నలుంట్రాకృష్ణుడు భానుసింహుడు మనస్ప్సింహుడు శ్యామసింహుడు తేజసింహుడు- రామచం(ద్రదేవుడు భిల్ల నాయకుడైన భీమచాందుడు వీరందజును తమతమ రాజభక్తులను దెల్సిరి వారి రాజ భక్తి తెలుపుటలను చదివియే చూడవలయుము ఈ బైరాగియైన ప్రతాపునకు ఆ మహారాజైన అకృరునకు విరోదము (భోగపన్న్యాసమున) “ఫ్రతాపుడు (రాజ్యతృష్ణచేత) “అక్బరు తన చేతిలో చిక్కిన మొగలు సైవ్యమును ప్రతాపు డెన్నిపార్గో వదలి పెట్టెను ప్రతాపుని యీకట్టుదిట్టములు చూచి అక్బరు భయపడెను ప్రతొపుని గెలువలేనని కాదు ప్రతాపునిమీదికి పోయినచో దన కండగా మున్న రాజపుత్రసేనానులకు కోపము వచ్చునని ఆతుడు దీర్హ దర్శి, అప్పటికప్పుడు భీదముపన్నుట కాకపోయినను భేదము పుట్టుటకు ఒక పన్నాగము పన్నెను తనకు బావమఆది యైన మానసింహువితో జాలిగా యిట్టు చెప్పెను “ తెగిన హారమున ముత్తియములు వోలె భారత రాజ్య మది పెక్కుప్రక్కలగుచు చినచిన్న పాయలై చెడె ఈ ముక్కల ముక్కలను తొను పెద్దహారముగా (గ్రుచ్చినాడట ఈ ('కుబ్బా) వతారము తీసివేసి తా నాజానుబాహుని చేసెను (ఆ కుబ్బలలో తన్ను నెవ్వరు కొలువలేదు కావి యీ యాజానుబాహుడు తన మోచేతినీళ్ళు (త్రాగువాడు) తాను ప్రాభాత మృదుగందవహునట్టు భారతమేదినీతల మా(క్రమించెను ఆహా యెంత మెత్తగా నాక్రమించినాడు అని భీదమునకు బీజము నాటినాడు

“నను గడుం బేర్మిమైం గనుచు నాప్రభుతన్‌ మదిమెచ్చి కన్యని

చ్చిన మిమువంటివారి వెలిచేసి ప్రతాపవృపుండు పంక్తి భో

జవమునకైన నించుకయు సైపక తేలిక చేసిచూచె మీ

ఘనతకు హాని వచ్చినను గల్లవె నాకు విషాద వేదనల్‌”

ప్రతాపు డీ కులముచెడినవారితో భోజనము చేయడు కులము చెడుటతప్పని (ప్రతాపుని యుద్దేశ్యము. ఒక జాతి యొక్క జొతీయతలో వర్ణభేద మంతర్భూతనుని వారి యుద్దేశ్యము ప్రత్యేకముగా భారతజాతిలో మానసింహాదులకు తాము చేసిన పనియ్‌ మంచిది యని ఇది తప్పకుండ భీదమునకు బీజము ఇది యెంత భేదలీజమో అక్బరుకంటె బాగుగా దెలిసినవారు తరువాత భారతదేశమున నెంతలు చేయుచున్నారో చూడుడు తరువాత అక్బరిట్టనుచున్నాడు.

“మథతి నాయొద్దను జేరు భూమిపతులన్‌ మర్యాదగా జూడనో

ధరణీభాగము. లియ్యనో పిలిచిబాం ధవ్యంబు చేకూర్చనో-

ఎ వృపులు నన్‌ సేవించి చేదేమి మేసిరి'-

ఇట్టనినాడు మజియు అతడు నీతో పంక్తిభోజనము సేయడు అది మీ ఘనతకు హాని “మీ ఘనతకు హానివచ్చినను గల్లవె నాకు విషాదవేదనల్‌?” ఇంత రాజనీతి యక్ళరు ప్రకటించెను ఇట్టి రచన సామాన్యకవి చేయునది కాదు. ఇది తిక్కనాదులు వ్యాసాలు వవ 22 1

చేయదగ్గది అకృరే బీజముము నాటెనో అ బీజము (క్రమముగా ననుకూలించి వృక్షమయ్యెను ఈ మానసింహుడు ప్రతాపునియొద్దకు బోయి అకృరును గుజించి యెంతయో పొగిడెను మానపింహుని వంశమునకు ్రతాపుని నంశీయులు గురువులు (ప్రతాపుడు మానసింహుని పొగడిక విని అక్బరు రాజనీతిని మావసింహునికి విరిచి చవ్పెను. అక్సరు యొక్క మతములు బంధుత్వములు కల్పించుట నీతిలో భాగమనెను. సమ్య్యార మాతవి మనోవ్యాపార లీలాగతుల్‌" “అల్గుడై బావై మామయైన తన్ను వెలితి కననీక శ్రీ మహావిష్ణువట్టు భారతీయులు కొలుతురన్‌ భావమెరిగి అకృరిటు చేసె- అనిచెప్పెనమ అంత చల్లగా బాలించు నక్సరు రాజ్యములో ఘూర్దర దేశమున క్షామము అక్బరొక వంక ది్విబయము చేయుచున్నాడు. ధనేశ్వరమ్మున సన్యాసులలో సన్యాసులకు బోట్లాట పెట్టి తా నొక పక్షము చేరి వారందజిని నాశనముచేసినాడు ఇందు 'ప్రతాపుని యొక్క ధర్మ మననేమో నిజమైన రాజెట్టుండనలయునో ఆ ్రతాపు డెట్టు నిజమైన రాజో ఈ ఘట్టమంతయు చదివినచో దెలియును ్రతాపుడు ్రకృతి బిడ్డ భోగవిముఖుడైన రాజు భోగాభిముఖుడైన రాజువలన లోకములో గొంత భాగము తిండి లేకుండ బోవును. “అ కావట్యము లా దరస్మితములా యౌదార్య నూ వియ్య మా 'మోకాల్రాక్కుడు లాచమూవిభవ మా ముప్పొద్దు సేవించుటల్‌ నాకెత్తున్‌ తలనొప్పి పట్టణములన్నన్‌ మాకు నెట్ట్లుండునో ” ఇదిప్రతాపుని మూర్తి అనిన మానసింహుడు “ ఏరిటు పారజొచ్చె నెదు రీత నెవండు సమర్శడౌా వృథా పౌరుషమున్నదంచు. బడ బాబ్వలనంబును బారమింగెదే * అవ ప్రతాపుడు ఒక చిన్న కథ (9102010 చప్పను ్రతాపుడు గాంధివంటివాడు వీసుక్రీస్తు వంటివాడు మహర్షులనంటివాడు చివర కిట్టనెము ; మా యకృరునకు మమ్ము గెలువవలెనని పట్టుదల లమి ? * ఆ(ప్రతిహతముగా నకృరొక్కడె యేల క్షితిని దేవుడు సృష్టిచేయలేదు. ప్రజ లతనిచే జంపబడుటకు బుట్టలేదు రాజకన్యక లతని భోగపరత కుద్దేశింపబడలేదు అతని రాబ్యతృష్ణముందు సర్వజగత్తు * పారతంత్య్యమున మునుగుటెల్ల పాడిగాదనుచు నక్చ రెంత యొరిగిన జగమున కంత మేలు, * చివరకు భోజునవేళ మానసింహునకు గోపము వచ్చెను నిష్టురోక్తులాడెను మిమ్ము నాశనము చేసెద నని చెప్పి లేవి పోయెను అతడు పోయిన తరువాత అందటును ప్రాయళ్ళిత్తము చేయించుకొవిరి పుణ్యాహమ్ము చేయించిరి పంచగవ్యము వుచ్చుకొనిరి అది యొక విచిత్రమైన జగత్తు అ జగత్తు యొక్క రమ్యుతము తెలిపి కొనుటకు పరభావములు రక్తములో జితించరాదు ఇట్లు (వ్రాసిన నూరకీ పెరిగిపోవును యుద్ధము జరిగినది. ప్రతాపుని యొక్క శౌర్యము తోడి సరదారుల శౌర్యములు పట్టరాకుండెను శత్రుసైన్యములలో నూక్తుడును, సాగరుడును నుండిరి. ఈ మాూక్త సాగరులు ప్రతాపుని తమ్ములు. 222 విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

'ప్రతాపుడు పౌరుషమునకు ధర్మమునకు రెండవ యర్హునుడు. కురుబలము చూచి యర్శనుడు సొందిన విషాదయోగమువంటిది ప్రతాపుడును పొందెను. మొగలు సైన్యము పగానికి సగము. రాజపుత్రులు. అందు కనియే (ప్రతాపునకు “ఇది యవవసేనతో జేయు కదనమో జేయు కదనమో శంక గలిగి ఈ శంక ఆనాటి నుండి యీనాటి వటజకు ఆల యున్నది. యుద్ధములో మానసింహుడును సలీమును పంచమంగళ మను నేనుగు మీద నెక్కి ప్రతాపున కెదురుబడిరి (ప్రతాపుని గుజ్ణము చైతకము. ఈ నైతకము చెవులు రిక్కించి ముందు. కాళ్ళు ఎత్తి పంచమంగళము యొక్క దంతముమీద రెండు కాళ్ళు పెట్టి భయంకర హేష చేసెను ప్రతాపుని యీటెపోటునకు మావసింహసలీములు చనిపోవలసినది. కాని వారి యేమగు గుజ్జము యొక్క విబృంభణమునకు దాళుకొనలేక వెనుదిరిగి పారిపోయెను. “కనులున్న భాగ్య మీతని యమానుష శౌర్యరేఖ గంటి మటంచు రెండు పక్షముల భటులని మాని విలచిరి "అబూరహిమాను నిలువెల్ల విస్మయమైనాడు

ఈ చూపునే ప్రతొపరాజనారాయణుడని వర్షించినది

ఈ యుద్దములో 'ప్రతాపుని సైన్యములు చెదిరి పోయినవి కాని ప్రతావున కొక్కటే లాభము. (ఫ్రతాపుని తమ్ముడు నూక్తుడు ప్రతాపుడు అవతార పురుషుడని (గ్రహించెను. మరల నన్నగారినైపే చేరెను

చివరకు తన బిడ్డ 'మోలుగడ్డి తో జేసిన రొట్టి తినుచుండగా నడవి పిల్లి వచ్చి యతనిని గీరి రొట్టె నెత్తుకొని పోయెను ఆది చూచిన ప్రతాపుని గుండె చెదరిపోయెను ప్రతాపుడు చక్రవర్తి నారు నెలలు గడువడిగెిను ఉత్తరమిచ్చి భిల్లుని పంపించెను ఆ యుత్తరము. జూచి యకృరు పొందిన సంతోషమునకు మితి లేదు అకృరు సభలో పృర్వీసింహుడు ఆ యుత్తరమును ప్రతాపుడు వ్రాయనేలేదనెను వారును వీరును వివాదపడిరి “ఎదిరివాదమ్మునకుం దగు నెన్ని నసతులన్నియు నాసంగి సత్యమ్ము నరయు టుచితము

అని యకృరనెను ఇందులో వసతులలో నున్న సొగసు చూడుడు ఆయుత్తరము తెచ్చి భిల్లునితో పృర్వీసింహుడును అతని భార్యయునిట్లనిరి

"చెప్పుము. చిత్తమిచ్చి యిది శ్రీనృపలోక జగద్గురుండు మా

యప్ప ప్రతాపదేవుని ముఖాంబురుహంబునం. జంద్రబింబమం

దొప్పెడి వెన్నెల ట్లలరునుత్తమమౌ దరహాస రేఖ తా

నెప్పటియట్ల పాయక రహించుచు నుండెనె భిల్ల శేఖరా”

ఈ పద్యము భాగవతపద్యమువలె నున్నది. కృష్ణుడు సుఖముగా నుండెనా యని ధర్మరాజు అర్జును నడిగిన ఘట్టములోని పద్యమువలె మన్నది. “శ్రీనృపలోక జగద్దురుండు మాయవ్ప ప్రతాపదేవుడు”-- ఇందు రసర్వని వేయిమూర్తుల రూపుగట్టుచున్నది హృదయము నుండి వచ్చిన భాష యనగా నిది. వట్టి యక్షర ములుగా మాటలుగా గనిసంచును గొని 'ప్రతాపుడుగా మూర్తి గట్టిన పృథ్వీ సింహువి స్వాతంత్రాళిలాష యంతయు. ధర్మవీర రసమంతయు ఆ మాటలలో నున్నది. ఇట్టి రచన మహాకవులే చేయగలరు.

అబ్బూరహిమాన్‌ (వ్రాసిన యుత్తరము అతడు పృథ్వీసింహునితో జేసిన సంభాషణ ఆ యుత్తరము చదివితీర్రవలయును ఉత్తరము (వ్రాసినది అబ్టూరహిమాన్‌ అందులో కొన్ని భాగములు- “భరతఖండమ్ము నుద్దరింపంగ జన్మించు ధూర్జటివి నీవు.” “భారతమహా వ్యాసాలు తననన. ఓజీ తి

ఖండంబు దాస్యాంధకార నిమగ్నంబైయుండ” “ప్రతాపభాను డుదయంబైయుండె” “తనదు వేల్చడివంత హైందనమహత్త్య మక్చ రంతయు కొనుదొడ్డ అడితికాడు. “స్త్రీల పురుషుల రాజ్యంబు దేశమెల్ల వినుచు నీయక్సృ రనుచు నీ గొప్ప గెలువగాదు ” ప్రతాపుడిట్టివాడు ఇంక అక్బరు ఇట్టివాడు “ఈవు విశ్సప్రపంచమం దీశ్వరుని యనంతలీలాగతులు కొని యాడె దెపుడు-నిలువగట్టుచు రాజ్యంబు గొనుచు నక్చరు. ప్రతాపుడు మరల యుద్ధమును (ప్రారంభించెను కొండలలో దాగి పొంచుచు సై బడుచు చీల్చుచు కలచుచు విటతాటనము చేయుచు. క్రుటిలో చాటగుచు నిట్టి యుద్దము చేసెను అయినను గెలువలేక పోయెను. ప్రతాపుని దారిద్రమునకంతు లేకపోయెను. అక్బరు సర్వసంపదను క్రైనసమును చేసికొనగా “దరిద్ర త్వంబు దిక్కేది మహా రాణాప్రతాపావనీశ్వరుల్‌ పంసారము నాశ్రయించినది” అతిలీమంబుగ బెల్లురేగి నిబిడంబై మూగి యీ సర్వభారత దేశంబును ముంచివైనిన మవోగ్రంబైన దాస్యాందకారతతిన్‌ దేవుని దృష్టిగూడ నణుమాత్రం బున్‌ బొరన్‌ బోని దుస్ర్రితి సంధించెడు పాఫికాల మటుదెంచెను చివరకు ప్రతాపుడు దేశమే వదలిపెట్టి పోదలచెను భామాసాహి వచ్చెను ధనమిచ్చెను 'ప్రతాపుడు మరల సైన్యములు సమకూర్చెను మరల తన రాజ్యమంతయు గెలుచుకొనెను అంతయు నైనది గావి ఓయి ప్రతాపా శ్రీ నృపలోక సద్గురూ! మాయప్పా “అక్బరు విశ్సంభరాదీశమౌళిది ధవసేన నీయది దైవసేన యాతనిదెల్లప్పు డాత్మవైభవము. నీ యది నిరంతరము నాత్మానబోద మతని కుండిన దెల్ల నైహికబలము నిన్నాశ్రయించిన దెల్ల నాత్మబలము తిని దందణ కమ్నలలరించు భోగంబు నీది జగము మెచ్చు నిండు త్యాగము అతడు జగము గెలిచె నాత్మగెల్బితి వీవు అతడితరజనుల నాశ్రయించు నీవు స్వాశ్రయుడవు నీకు నాతని కెన లేదు జనము శ్రింధుమీదులైన ఇంకొక నాకమాట. ఈ రస'ప్రవాహములో ప్రవాహమునెంటనే పోయి విమర్శించితిని వేరొక గతి లేదు. కాని ప్రవాహ ము నడుమను తీరము వెంట నంగుళ మరిగుళము కల తామరపూలు కలువపూలు, నీటి బెగ్గరులు మొదలైన శోభలు పాఠకులే చూచుకొనుచు చదువుకొనవలయును. ఇది పరమోత్తమ (గ్రంథములలో నొకటి. ఖాలతి న్ధభాను కార్తీకము తతత కొండూరి వారి శిల్పకళాక్షేత్రములు న య య హస. కు “శిల్చకళా క్షేత్రములు అన్న పేరుతో శ్రీ కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు గారు చక్కని (గ్రంథమును న్రాసినారు ఇది ఆంధ్రులందరు చదువతగిన (గ్రంథము మనకు స్వాతంత్ర్యము రాక ముందు మున ఆంధధ్రులయొక్క పంప్కృతి కొన్ని మన ప్రాచీన సంస్థలను గురించి తెలిసికొనుట వలన పరిపూర్తి యగు ననముభవముండెడిది. పాశ్చాత్య నాగరికతా (ప్రభావము వలన, పాశ్చాత్యుల సంస్కృతియొక్క ఒత్తిడివలన మవని 22 విశ్వవాథ అసంకలితసాహిత్యం

మనము మరచి పోవుచున్నానున్న భావము మధ్యకాలమున మండెడిది వంగదేశవిభజనకు పూర్వము భారతీయుని మనస్తత్వ మొక విధముగా నుండెడిది. సర్వము పాశ్చాత్య సంస్కృతి 'ప్రవణముగా నుండెడిది ఆంగ్లేయుడు వచ్చినప్పటి నుండియు మన పూర్వ సంస్కృతిని మనచేత మరపింప చేయవలయుననియు తన సంస్కృతి మనయందు నాటవలయుననియు పర్వధా ప్రయత్నించెను “ఫలానుమేయాః ప్రారంభాః అతని నీతి యిట్టిది. అనీతి ఫలించినప్పుడు కాని ఆది అందుకొజకు ప్రయోగింపబడినదని తెలియదు వంగదేశ విభజన నాటి వంగీయులకు కొంత తెలిసెను వారి సర్వ [ప్రయత్నము మన దేశీయులందున్న సామరస్యము పం(ప్రదాయ బద్ద మనస్కత నంఘీభావనము- నాశనము చేయుట కొరకీయని వారికి తెలిసినది అప్పుడు “వందేమాతరోద్యమము బయలు దేరినది అది జాతీయోద్యమము ఈ జాతీయోద్యమ తరంగములు మనకు స్వాతంత్ర్యము సిద్ధించెడి వరకు విస్టృతింప బడుచు మరల చెలరేగుచు వచ్చుచునేయుండెను

ఈ జాతీయ భావము భారత దేశమునందు భిన్న ప్రాంతములందు భిన్న భిన్న విధములుగా నుండెను. ఆంధ్రదేశమునందొక (ప్రత్యేకమైన లక్షణముతో జాతీయ భావ తరంగములు విబృంభించెను ఆనాటి యువకులు సంస్కృతిమంతులు కానలయునన్నచో నవిపించు కొనవలయునన్నచో మవయాంధ్రదేశమునందలి బహు చరిత్ర విషయములను శిల్చ విషయములను తెలిసికొనవలయుననుట ముఖ్యముగా నుండెడిది. శ్రీ, కొమ(ర్రాజు లక్ష్మణరావు వంతులుగారు. శ్రీ చిలుకూరి వీరభద్ర రావుగారు శ్రీ భావరాజు వెంకటకృష్ణారావుగారు, శ్రీ, మల్లంపల్లి పోమశేఖరశర్మగారు, శ్రీ గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు శ్రీ రాళ్ళబండి సుబ్బారావుగారు మొదలైన చారిత్రక పరిశోధకులు ఆంధ్రదేశ చరిత్రమును త్రవ్వి తెలుగు వారి తలకెత్తిరి

అమరావతి మహానంది, అజంతా ఎల్లోరా మహాబలిపురం మొదలైన శిల్ప న్ల్రేతములము గూర్చి పరిశోధన మిక్కుటముగా జరిగినది ఈ సర్వ ప్రబోధము చిరస్మరణీయులైన శ్రీ ముట్నూరి కృష్ణారావుగారు తమ కృష్ణా పత్రిక ద్వారా ఎంతయేని చేసిరి పెద్ద పెద్ద సభలు శిల్ప న్షేతములయందు జరుగుచుండెడివి గొప్ప సారస్వత సభలు ఆంధ్ర మహాసభలు ముఖలింగము, మహానంది మొదలైన ప్రసిద్ధ క్షేతముల యందు చేయబడెడివి

వంగదేశమున శ్రీ అవనీంద్ర టాగూరు నందలాల్‌ బోసు మొదలైన ప్రసిద్ధ శిల్లు సైనూరువండు శ్రీ పద్ద లంేశ్చర్వామ్‌ మొద్లైన ధవిద్ద శిల్పాచార్యులు ఛార్‌ జాలము శిల్పమును పునరుద్ధరించి వానికి ప్రాముఖ్యము తెచ్చిరి ఆ తరంగములను శ్రీకృష్ణా రావుపంతులుగారున్నూ శ్రీ కోపల్లె హనుమంతరావు పంతులుగారున్నూ శ్రీ, డాక్టరు పట్టాభి పీతారామయ్యగారున్నూ, బందరు పట్టణమునకు తీసుకొని వచ్చిరి కౌతా శ్రీ రామశాస్రిగారు తాము వెలయించిన “శారదా పత్రికాద్యారమున దానికి బహుళ ప్రచారము కలిగించిరి రాజమహేంద్ర పట్టణమున ఆం(ద్రమహా చిత్రకారుడనిపించు కొనిన శ్రీ దోమెర్ల రామారావుగారు, తరువాత బందరు అంధ్రజాతీయ కళాశాలలో (ప్రమోదకుమార ఛటర్జీ శిష్యత్వము చేసిన శ్రీ అడవి బాఫిరాజు గారు మొదలైన వారును అనాడే చిత్రకళా జాతీయ తరంగమును వృద్ది పొందించి దేశమునందు నృత్యము చేయించినారు శ్రీ రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు మొదలైన కవులు దానిని గురించి పొడినారు ఆనాడు ఆంధ్రుల పూర్వచరిత్ర పూర్వశిల్పము, పూర్వచిత్రకళ యువకుల హృదయములందు విండియుండెడివి కంచి మధురు మహానంది, వ్యాసాలు ___ నా వా 225

(ద్రాక్షారామము ఎల్లోరా అజంతా మొదలైన స్టలములలోని రూపస్వరూపముల యొక్క వైచి(త్రిని గూర్చి మాట్లాడుట యిక్ష్వాకులు సాలంకాయనులు పల్లవులు విష్ణువర్ధనుడు మొదలైన పూర్వాంధద్రులైన రాజులను గూర్చి తెలసికొనుట సంస్కృతిలో (ప్రధానాంశముగా నుండెడిది

స్వాతంత్ర్యము. వచ్చిన తరువాత నా భావమంతయు నంతరించినది. ఒక్క రాజకీయములే (ప్రబలమై సర్వమును గ్రసించినది

ఇట్టి స్థితిలో శ్రీ ధర్భనాచార్య కొండూరు వీరరాఘవా చార్యులుగారు (వ్రాసిన యీ శిల్పకళా క్షేత్రము లన్న (గ్రంథము (ప్రచురింపబడుట చాలా ముదానహమైన విషయము మన పూర్వ విషయములను గూర్చి మనచరి(త్రాదుల గూర్చి, మన శిల్ప చిత్రకళాదులను గూర్చి తెలిసికొాందమన్న జిజ్ఞాసయు కూడా యీ దేశమునందు తక్కువగా నున్నట్టు కనిపించుచున్నది మరి యింకొక భావమీనాడు పప్రచలితముగా నున్నది ఒక విషయమును గూర్చి ఒక (గ్రంథము [వ్రాయబడి ప్రచురింపబడినచో చాలును దానిని చదువనక్కరలేదు తెలసికొన నక్కరలేదు ఈ (గ్రంథముకూడా నట్టిదే యగునేమో తెలియదు.

కాని యీ (గ్రంథమునందు తెలిసికొన వలసిన విషయములు మిక్కిలిగా నున్నవి వాస్తు. దేవాలయ శిల్పము చిత్రకళా దేవతా వి[గ్రహనిర్మాణ శిల్పము యివియన్నియు నేడు కనిపించుచున్న మహాన్షేతములు. వాని యందీ విషయములు (ప్రకటితములైన పద్దతులు సమ/గ్రముగా వ్రాయబడియున్నవి అమరావతి, మహాబలిపురం, కాంచీ పురం హోయసల, నోమరేశ్వరక్షే తం హలీబీడు మహానంది భీమేశ్చర సింహాచల శ్రీముఖలింగ, శ్రీకూర్మమహా శ్లేత్రములను గూర్చి యీ([గ్రంథమునందు బహువిషయములు సమ(గ్రముగా [వ్రాయబడినవని చెప్పవచ్చును స్థల పురాణములు వానిని గూర్చి స్కాందాది పురాణముల యందు చెప్పబడిన విషయములు అచట విగ్రహ నిర్మాణ చాతుర్యము వాని స్వరూప లక్షణములు, అచటి ధ్రకృతి రానుణీయకతలు ఒకదానితో నొకటి పోల్చి చెప్పుటలు మొదలైన బహునిషయములు ఈ (గ్రంథమునందు కలవు.

ఈ రచయిత తానీ మహ్లోత్రములన్నిటిని చూచి యనుభవించి ఆనందించి శిల్ప స్వరూపమును సమ(గ్రముగా తెలిసికొని యీ (గ్రంథము (వ్రాసెను కాని పుక్కిటి పురాణముగా వ్రాయలేదు ఆ విషయములను గురించి పూర్వము తెలిసిన వారికి కూడా కొన్ని క్రొత్త విషయములు తెలియునట్లు (వ్రాసినారు

ఈ రచయిత యింతకు పూర్వము బహు (గ్రంథములను రచించిరి. అందులో “శిల్పదర్శన'

మని యొక గగ్రంథముకలదు. అది యొక విలక్షణమైన (గ్రంథము. ఈ శిల్ప దర్శనము వీరు (వ్రాసన “ఆత్మదర్శని మన్న మరియొక (గ్రంథము. వీని రెంటిని జదివినచో వీరి యొక్క పాండిత్యము. విస్పష్టము కాగలదు. వీరి యొక్క అఆత్మతత్మ పరిద్దానము, ఆత్మ జిబ్లాస భారతదేశము యొక్క సర్సవిద్యలకు "ఓంకారము మూలమగుట, అన్ని విద్యలు పేదమునుండి పుట్టుట వారికి. తెలిసిన విషయమని తెలియను వా రుపనిషత్తులను జాగ్రత్తగా చదివి బహు స్థలములయందు వానినుండి మంత్రముల ననువదింతురు. “సమరాంగణ సూత్రధారము “యజార్వేదీయ విశ్వకర్మ సూక్తము.” “కిల్పోపనిషచ్చు” “కాళ్ళప శిల్పము, “మయశిల్పము “మయవాస్తా “మానసారము “విశ్చకర్మపురాణము” మొదలైన మహా (గ్రంథములమ 226 విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

పఠించి వానిలోని అనేక విషయముల నుదహరించిరి. ఇది సామాన్యమైన పని కాదు. పొండిత్యముతో క్రూడినపని. 'శ్రద్రయు,. జిజ్ఞఆయు లేనిచో. నిట్టివి చేయుట సాధ్యముకాదు యోగదర్శనము వీరు పఠించిరి దానిని చక్కగా తెలిసికొనిరి వారి “అత్మదర్శనము "శిల్పదర్భ్శనము. రెండు (గ్రంథములను చదివినచో. వారు సర్వ విద్యలకు మూలభూతమైన వస్తువేదియో తెలిసికొని అదిఎట్టు పరిణమించినదో తెలిసికొని వివరించి [వ్రాసినట్లు తెలియగలదు ఈయన గొప్పతాత్సికుడు. అన్ని విషయములకు మూలవస్తువు నుండియే జరిగిన (ప్రవాహము గుర్తించగల శ్తిగలవారు. ఇది భారతీయ విద్యా రహస్యము,

"మహాబలిపురము యొక్క శిల్పమును గూర్చి [వ్రాయుచు ఆ శిల్పము తక్కువ జాతిదియనియు. నచటి విగ్రహ నిర్మాణము స్ట్రూలముగా చేయబడినదనియు వ్రాసిరి ఒకళిల్చము భావ ప్రకటనకు ప్రయత్నము చేయగా మరియొకటి సుందరమైన యాకారమును నిర్మించుటలో పర్యవసించును మహాబలిపురమునందలి పాండవుల రథములను గూర్చి వీరు వ్రాసిన కొన్నివాక్యములు వారి భావుకత్వమును తెలియచేయుచున్నవి

శ్రీముఖలింగమును గూర్చి వారు ప్కాందపురాణమునందున్న కథను తీసికొని యుదహరించిరి వంశధారానది చుట్ట నది (క్రమ్ముట ఆ స్వామికి ముఖలింగస్వామి యని పేరెందుకు వచ్చినది అచటి శిల్పము మొదలైన వాటిని గూర్చి వీరు వ్రాసిన (వ్రాత హృదయమునకు తృప్తి కలిగించుచున్నది

వేంగీచాళుక్యులును గజివతులును రాజ్యము చేయుచున్నప్పుడు శ్రీకూర్మ ముఖలింగములకు మహా ప్రసిద్ది యుండెడిది. అవి మహా్షీత్రములు. పూర్వము భారతదేశమునందలి నాగరికత, చదువు విద్య శిల్పము. ద్ధానము మోన్షము, భవద్భానన మొదలైన వన్నియు కలిపి సంస్కారము యొక్క ముద్రగా బనుల గుండియలకు బట్టునట్లుచేయబడినది. మన మీనాడు తీర్టమునకు - తీర్టము, ్రపాదమునకు ్రసాదముగా చూచుచున్నాము.

ఈ (గ్రంథము చదివినచో నిరువది యేండ్ల ్రిందినాటి తెలుగునాటి సంస్కృతి ఆనాటి యువకుల యు(ద్రేకము మనతెలుగు బీడు యొక్క చారిత్రకోభయు, శిల్పసొందర్యమును చక్కగా గుర్తుకురాగలవు. ఈ రచయిత యొక్క బహుగ్రంథపరికిలనము తెలియగలదు.

ఈరచయిత సచ్చీలుడు చదువుకున్నవాడు పండితుడు బహువిషయ పరిజ్ఞానము కలవాడు ఆంధ్రదేశ శిల్ప విద్యయందు మహాదరము కలవాడు ఆయననుండి నేర్చుకొనవలసిన విషయములు చాలాకలవు. ఈ “శిల్పకళాక్షేత్రములు శిల్పదర్శనము అన్న రెండు (గ్రంథములు ఆం(ధ్రయువకులు (ప్రత్యేకముగా చదువదగినవి

ఆ రోజులు పోయినవి, యిప్పుడివి యక్కర లేదను వారుండవచ్చును నీవిశ్వాస మెట్టెన నుండనిమ్ము బహువిషయములు తెలిసికొనుట విజ్ఞానములోని భాగము కదా బహుదేశములలోని యాచారములను నంప్రదాయములను తెలిసికొని ఎట్టివారైన సంతోషించుట కలదు ఓవో! ఆ దేశము వందిట్టుండును కాబోలు ఓవో ఆ నాడిట్టుండినది కాబోలు. అనుకొనుట బుద్ది యందు కలిగెడి యొక చమత్కృతి ఆది మనస్సునకు ఉత్తేజకము కాగలదు అందుకొరకుదేనినైన తెలిసి కొనవచ్చును తెలిసికొనుటలో తప్పులేదు ఏదోలాభముండకపోదు అందులో మవ మే దేశమునందుపుట్టినామో ఏ గాలిపీల్చుచున్నామో వ్యాసాలు నయా. 222

ఏనీటిని త్రాగుచున్నామో ఆ దేశము యొక్క పూర్వచరి[త్ర శిల్పాదులను తెలిసికొనుట మరియు నావళ్యకమైన విషయము అందుచేత (గ్రంథ మవళ్యమైన పరనీయము ఈ (గ్రంథమును. రచించిన శ్రీనీరరాఘవాచార్యులుగారు. మిక్కిలి ప్రశంసింప దగ్గినవారు ఆంద్రప్రభ (దిను 20 జూన్‌ 2962 తిష్య రక్షితా పరిచయము ఈ తిష్యరక్షిత యన్నది యొక కాన్యము అశోకుని భార్యయ కుణాళుని (ప్రేమించి తిరస్కృతయై యతని కన్నులు 'పెరికించి యపకీర్తిపాలైన తిష్టరక్షిత కథ చాలమంది యెరుగుదురు ఈ కథ సారంగధరునికథనంటిది బౌద్దమత కథలలో మనదేయున నేడు వ్యాప్తి పొందిన కలలో నిదియొకటి ఈకఫ నాధునికులు, కొందరు కవులు కావ్యముగా ్రాసిరి శ్రీ కకుటూరి సత్యనారాయణగారు కూడ ట్రాసిరి. శ్రీ సత్యనారాయణ గారు. ్రస్తుళము కడులో అమ్మకపు పన్నుల మీద నధికారిగా నున్నారు. ఈ కావ్యము పెద్ద కావ్యము తొమ్మిది యాశ్యాసముల (గ్రంథము (ప్రతి యాశ్వాసము నందు నూరు నూటపదారు పద్యములు గలవు. ఈ (గ్రంథమును మొదట నేను చదివినప్పుడు దిగ్భ్రాంతుడనైపోతిని ఈ కాలమున నిట్టి కావ్య నిర్మాణ కౌళలము కలవారు తెలుగునాట కలరా? యనిపించినది ఇంత మహాకావ్యము (వ్రాసిన వీరికి తగినంత కీర్తి యేలరాదు? అన్న ఫ్రశ్నే నాకు కలిగినది తెలుగు కవిత్వము పద్యరచన మొదలు కథారచనా శిల్పాంతము వరకు నుండును తెలుగు పద్యరచన వేయి విధములు పూర్వాంద్ర సారస్వతము నందు ్రసిద్దులైన పదిపదేను మంది మహాకవుల శైలులు వేరివి వారివే కాని శ్రీనాధునికొక పేరు కలదు ఆయన కవనములోని మాధుర్యము పర్వజనులకు ప్రియమైనది ఇట్లు వ్రాసినచో కవులు వెంటనే కీర్తి గడింతురు ఆయన కవిత్వములో (ప్రధానముగా నున్నది మాధుర్య గుణము పూర్వకావ్యములు చదివియో చదువకయో చాలమందికి నీ మాధుర్య గుణమునందభిలాష యెక్కువ కొందరికి సొకుమార్య గుణము నందు మక్కువ మిక్కుటము ప్రౌడ, ఓబిన్సు మొదలైన గుణములకు సామాన్య సాహిత్యమనస్సునకు చాలదవ్వు ఎవడు గొప్ప శిల్పియో వానియందు మాధుర్యగుణము తక్కువ యుండును ఆ మాధుర్యగుణము తక్కువై కూడ తిక్కన్న గారికి కాలమునుబట్టి కథనుబట్టి బ్రహ్మాండమైన కీర్తి లభించినది. ఇతరులకట్టు వచ్చుట సాధ్యము. కాదు పొడిపొడి మాటలతో కవనను [వ్రాసినచో సంతసింతుమని కొందరందురు అట్టి మాధుర్యములోని గుణము. (గ్రహించుట మిక్కిలి కష్టము (ప్రెడకవితయందు కొన్నిచోట్ల దీర్హ సమాసములుండవు. భావమునకే ప్రాధాన్యముండును. ఛావానుకూలమైన శబ్దములే ఎక్కువగా నుండుము. శబ్దముల కూర్పు తత్తద్భాములకు సూచకముగా 220 య విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

యోగ్యమైన గుణమును ్రసాదించుచుండును. ఆ గుణము ఆ పద్యములో ఆ భావమున్నచోట నేయుండును. వెంటనే కూర్చు మారిసోవును ఇది చాలా ్రాఢ కవితా లక్షణము.

శ్రీ సత్యనారాయణ గారి కవితా పద్దతి యిటువంటిది. ఆయన శబ్దములను ఏదో ఒక గుణమును సంతరించుటకు వాడడు. భావము కొరకీ వాడును. అది తెలిసికొనుట కష్టమగుమ.

ఈ కావ్యము నందు కావలసిన సర్వ లక్షణములుండగా దీని యొక్క (ప్రధాన వైళిష్ట మేమియనగా కథాకథన శిల్పము రసగంగాధర కర్త చెప్పిన నిర్మాణ కౌశలము శ్రీ సత్యనారాయణగారి యందున్నది

తిష్యరన్షితను దుర్మార్లురాలి వలె తీర్చుట చాల తేలిక ఆధునికులయందొక లక్షణమున్నది. ఒక ్ర్రీయో పురుషుడో ఒకరిచేత నాకర్షిపబడి దేనిచేత నాకర్షింపబడిరో దాని నెక్కువగా చేసి దానిని నాశనము చేయుట మనోలక్షణము యొక్క ప్రధాన గుణమన్నట్లు చేయుట.

తిష్యరక్షితకు కుణాళుడు సవతి కొడుకు. కుణాళుని నేత్రములు పరమసుందరములు అతడు తన్ను తిరస్కరించగా తిష్యరక్షిత వాని కన్నులను పెరికించినది. కన్నులను పెరికించుట నొప్పు భావముగా విస్తరించి ఈ కథమ వ్రాసిన వారు కలరు

ఈయన కల్పన యట్టిది కాదు.తనకు (ప్రేమస్టానములైన కన్నులు తనకు కాకపోయినవని వానిని నాశమము చేయుట కాదు. కుణాళుని భార్య కాంచనమాల అతడు కాంచనమాలయందు బద్దానురాగుడు, అంతటి అందమైన కన్నులు కాంచనమాలను చూచుటకుపయోగపడుచున్నవి తన్ను చూచుటకుపయోగపడవలెను. తిష్యరక్షిత వాని కన్నులను పెరికించుటకు కాంచనమాల కారణము ఈ రీతిగా మార్చబడినది.

మరియు తివ్యరక్షితను దుష్టురాలుగా చిత్రంచుట బహు సులభము అమె రాజనీతి విశారద. బహుళిల్పవేత్రి మహా సౌందర్యవతి ఆమెను సరిగా నర్ధముచేసికొనుటయే కష్టము

ఈ కథ నడుపుటలో సత్యనారాయణగారు చేసిన ఆనిర్వాచ్యమైన సంతరింపు, శిల్పము ప్రతి శబ్దము నందు నిండియున్నది. మొదటి నుండి ఏదియో (ప్రయోజనము కొరకే శబ్దమును తెచ్చును. భానమును తెచ్చును. శ్రమణకులనీతి వాళ్యములయందు కూడ కథాగత రహస్యము ధ్వనించుచుండును.

ఈ గ్రంఘయు స్రకటిచమైనదిఅందులో మొదట నా సమీక్ష కలదు. ఆ సమీక్షో నీ ఇవి యొక్క 'నేర్పంతయును. చూసించితిని. అది పరిమిత వాళ్యములలో నుండుట చేత తొందరగా తెలియుట కస్టము. మహావిషయము నెంత జాగ్రత్తగా చప్పేనను పలుముంది జనులకు తెలియుట లేదు. ఎండచేతనో తెలియదు. గూడమైను గాఢమైన విషయములయందు పాకులకు లక్ష్యము త్లొవదను కొనవలయును. ఎందుచేత తగ్గినదో మనక క్కరలేదు గాని త్లినమూట మాత్రము నిజము.

ఈయన కావ్యమునందు వద్యాలెత్తి చూసించి ఈ పద్యమెంత రనుణీయముగా నున్నదో చూడుడు ధారాశుద్ధి అనంతముగా నున్నది. మాధుర్థగుణము పారలిపోవుచున్నది గుణములు తాణికిసలాడు చున్నవి వర్షన పరమ రమ మన్నది. ఇట్లు (వ్రాయుటకు తగిన పద్యముల సంఖ్య తక్కువ (ప్రతి పద్యము కథను దృష్టిలో పెట్టుకొని కథా కథనమును దృష్టిలో పెట్టకొని కూర్చినట్టిదే కదా వ్యాపాలు జ్‌ యం 229

అంతటి జ్తిమతిమైన తిషరక్షిత తన వలపు వృధాకాగా నోమె ఏమిచేయును? అతని కన్నులు తీయించివది. తీయించుట కూడ విలన్షణముగా నున్నది. తన ప్రేమయేమైనది? తన (బ్రతుకేమైనది” తానేమి కావలయును? ఈ ప్రళ్ళీ విచిత్రముగా నిలిచిపోయివది

తిష్యరక్షిత తాను గూడ బౌద్ధ సన్యాసినిర్రైనది ప్రయోజన మేమి? చివరకన్నింటికి విశ్చనూనన ప్రణయము. అన్ని నదులు పోయి. సముద్రములో కలియును గదా

ఈయన చక్కగా చదువుకొన్నవాడు. కొన్ని మంచి శబ్దములను వాడును రాజు న్వంతము మొదలైన గడుసు శబ్బములను వాడును

ఈ '(ప్రకటితమైన (గ్రంథమునకు శ్రీ ఇంద్రగంటి హనుమచ్చాస్తి గారు శ్రీ మధునాపంతుల సత్యనారాయణళొ'స్రిగారు పరిచయ భూమికలను వ్రాసిరి బ్రహ్మశ్రీ వెంపరాల నూర్యనారాయణశా'స్తి గారు వీరి గురువులు

ఒక్కటియే మాట

(ప్రతి పద్యమువందు నేదియో భవిష్యత్పూచకమైన మాటయో వాక్యమో యుండునే ర్వని (ప్రతిపత్స ప్రతిభా నమున్మేషితము

దీనిని గురించి ఎక్కువవ్రాయువలయు వనన్నచో నొక ఘట్టము దీనికొని వ్యాళ్యానము వలె వ్రాసి చూపించిన గొని తెలియదు

పూర్వ సంస్కృత కావ్యములకు మల్లినాథాదులు వ్యాఖ్యానములు (వ్రాసిరి అవి సుగమములైనవి ఎంత నుగమములైనను తత్తతాధార్య నాటకములయందలి శిల్ప రహస్యములను అ వ్యాఖ్యానములు నరిగా చెప్పలేదు శిల్ప వాఖ్యాన మీ (గ్రంథమునకు వ్రాయవలసిన యవసరమున్నది

“తాదూర కంతలేదు మెడకొక డోలు” అన్నట్టు మూల(గ్రంథము నచ్చు వేయించు కొనుటకే దిక్కు దిబానులేని ఈ దేశమున సవ్యాఖ్యానముగా నెచ్చట నచ్చు వేయించ గలరు తడిసి ముప్పందు మగును

ఈ [గ్రంథము విజయమోహన్‌ పబ్లికేషన్స్‌, కేరాపు కరుటూరి సత్యనారాయణ, జయకృష్ణ పురం రాజనుండ్రి-3 అన్న చిరునామాకు నవ్రాసినచో లభించగలదు

ఈ (గ్రంథము చదువవలసివదే కాని యిచ్చట నిదియున్నదని చెప్పి చూసించుటకు వీలులేనిది ఎచ్చటపడిన నచ్చట రత్నముల నిక్షేపించుచు ప్రధానముగా కథాగమన దృష్టితో (గ్రాయబడిన కొవ్యములన్నియు నిట్టే యుండును

ఒకడు మహాకవి యగుట కిట్టి కావ్యములు 'వ్రాయవలయును ఈ మహాకవి శబ్దము నేడు. విపరీతముగా వాడబడుచున్నది ఊహవేరు భావము వేరు రసము వేరు ద్వని వేరు పద్యరచన వేరు అచటి శిల్పమార్గములువంద. ఇంతగా (ప్రపంచితమగు చిన్న కావ్య సంపారమున నెనడు మహాకవియో యెవడు కాదో తెలిసిన వాడెవడు? తొను తన కులము తనకున్న అల్పపాండితి తనయూరు తవనాడు ఈ మొదలైన వానిచేత వికృతమైన పాఠకుల నదుపుపెట్టగల వాడెవడు?

అభినవగుప్తపాదుల వారు మహాకవికొక నిర్వచనము చెప్పినారు వ్యంగ్యవ్యంజనముల గుర్తెరిగి యోగ్యమైన వాచ్యవాచకములను ప్రయోగించువాడు మహాకవి యని ఇట్టి శక్తి నీ దేశమువందే (ప్రయుక్తమై మహాకవిని చేసినచో కథయంతయు విట్లు తీర్చిన కవి 230 లాలా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

ఏమి కావలయును? ఆతడు శిల్ప దృష్టితో చూచివచో కాళిదాస భవభూతుల వంటివాడు

కొందరింత పొగడికమ సహించలేరు. యధార్థ ప్వరూప (గ్రహణము - దాాయందే (ప్రధానమైన యభిమానము కల వాడొక్కడే సహించగలడు అట్టివానికి పక్షపాతము లేదు దురభిమానము లేదు స్వాభిమానము లేదు వాడు కవితారసబ్ఞాడు

ఆధునిక కావ్యములే కాదు పూర్వ కావ్యములను కూడ నిట్లు చదువగల్‌గిన వారి సంఖ్య నేడీ దేశమున నెంతయున్నదని (పళ్ళ. పుస్తకభాండాగారములు మనకేమి నేర్పును? గురువు నేర్వవలయును దీనియందీ ర్వని యున్నదని ఈ ధ్వని యిట్లు పుట్టుచున్నదని ఈ ద్వని లక్షణమిట్టిదని గురువు చెప్పవలయును అపుడు తెలిసికొనగలడు తరువాత స్వతం(త్రముగా తానే (గ్రహించగలడు ఇది తెలియనప్పుడు జర. గనపుడు మహాకావ్యముల దారి మహాకావ్యములదే మనదారి మనదే

“ంద్రవ్రభ (దిన 30 నవంబల్‌ 1974 శతపత్ర విమర్శనము

శ్రీసైడిపాటి సుబ్బరామశాస్రిగారు శత ష్యత్తమను 'సేరుతో నీ నంద పద్యముల (గ్రంథమును రచించినారు. కావ్యములోని పద్యములు వందయే యయినను రసవత్తరమగు కావ్యమగుటచే నిది సత్కావ్యమగుచున్నది. అమరుకము, శాలివాహన నప్తశతి రెండును ్రసిద్దమైన చాటు పద్యముల సంపుటి (గ్రంథములు. సప్తశతి ప్రాకృతమైనను భావ వైళిష్టము చేత సంస్కృత (గ్రంథపు మర్యాద గడించుకొన్నది.. సేతుబంధ మహాకాన్యమున్రితే, గాజశేఖర కవి యొక్క వసి ద్దమైనగ్రంథ మొకటి ప్రాకృతములో [వ్రాయబడినను, ఛాయా బలనుచే గానింని సంప్కృతపు మర్యాద వచ్చినది.

ఆలంకారికులు మహాకావ్యమునందు రసముద్భ విల్లునని చెప్పిరి. రసము విభావాను భావవ్యలిచార్యాదులచే సిద్ధించును. ధ్వనికర్త సిద్ధాంతము చేతనీ సిద్దాంతనం కొంత మార్పునంది, కావ్యాత్మర్వనియని చెప్పబడినను నీ ధ్వనులలో రసధ్వనికి బాధన్నము చెప్పబడినది. రసోత్సాదన కొఆకు మహాకావ్యమే యక్కటజలేదు - రసవనంతమైన తదంగములు ధ్వనితములై 'ప్రదానముగ రసము భాసించినప్పుడొక్క రసవత్కావ్యమగుచున్నది. భావుకులంగు చేతనే యమరుకములోని వ ఛు పెట్టు అని చెప్పిరి

అమరుకము ప్రధానముగా గాథా సప్తశతి తాద 'ప్రాధాస్యముతో శృంగార రసమునే చెప్పును దందంయమ ము వారంలో శతపత్ర్తములోని చాటువులందుచేత ప్రథానముగ శృంగారస ్రతిపాదకములగు చున్నవి ఖృంగార రసోత్పాదనము మిక్కిలి సులభ మనిపించును. £క యలంకారమును గూర్చి చెప్పినచో -వాని మొగము కోతి మొగము అన్న మాటలో నలంకాగమున్నది. తావన్మాత్రముచే దాని కలంకారత్వసిద్దిలేదు ఉదాత్తత మనోజ్జత మొదలైన గుణములు కలిగినప్పుడే, దాని కలంకారత్వపిద్ధి. వ్యాసాలు వవ 281

ధ్వని విషయమున గూడ నీ భేదనీ కన్పించును ధ్వన్యాలో కాదులయందు దాహరింపబడిన జ్లేయులను దీసీకొని. యా పూర్వులు చెప్పిన వ్యంజకతాధ్ముము కచ్పించిన ప్రతిచోట నిది యుత్తమ కావ్యము. -ఇందు. ధ్వనియున్నది కనుక -అని చెప్పుట యాధునికులలో కొందరు విమర్శకులు. చేసిన పని.

అలంకారము ధ్వని పూర్యోక్తమైన ఉదాత్తత మనోబ్దత, మున్నగు వానికంటె (ప్ర ధామైన దొకటి కలదు అదియే పద్యరచనా శిల్పము దీనిని గూర్చి పూర్వులెక్కువ చెప్పక పోయినను, నొక గ్రంథములో (గ్రంథమనిపించుకొనుటకు ధ్వన్యలంకారాదులు నిరూపింపబడుట కాకవి మొట్ట మొదట కవిరై యుండవలెను. అనగొ నాతడు పద్యరచనా శిల్పవేత్త కావలయును. పద్యరచనా శిల్పము చాల నిగూఢమైన విషయము. అనూహ్యామై, తద్భాషాగతములై. పూర్వ మహాకవి కృతములైన మహాకావ్యములందే యీ పద్య రచన దర్శన మిచ్చును. పొడిపొడి మాటలు (వ్రాసినను వ్రాయవచ్చును కాని దాని యందొక కావ్యముద్ర యుండవలయును. అది యవాచ్యమై, భావుకులకు మాత్రమే తెలిసినది. లోకములో పద్య విరోఢులున్నారు. వారికీ రహస్యము తెలియడు కదా! దేని యందైన గాఢమైన వ్యవసాయము చేసినచో భోవంతుని కృపా వశేషమున్నచో వది పద్యమో కాదో తెలియును. ఈ శత పత్ర కావ్యములో నట్టి ప్రయత్నము సమ్బద్దిగా నున్నది.

చేరవచ్చు. వానింటెంప పెట్టుగం గొట్టి తోడంాచె జాలితోడంజాన

చట్టు తగులుచోట, ఇల యున్నదను మాట నిజము, ఆమె యయ్యె-సజలనయన. (12

అ నాయిక వానిని చెంప పెట్టు కొట్టినది ఆమెకు వెంటనే జాలి కలిగినది. కన్నుల వెంట నీరు వచ్చినది. చట్టు తగులుచోట జల యున్నదనుమాట నిజమన్న వాక్యముచే నిది సమర్థితమైనది. లోకోక్తి నమసంధించి యిందలి భావము నృష్టింపబడినది. ఇందలి వ్యంగ్యము మిక్కిలి నిగూఢమైనది కాదు లోకములోని కొందలు స్త్రీల లక్షణ మిందు ధ్వనితమగుచున్నది.

చిన్నినా కన్ని వయసు దొోసిళ్ళం (ద్రావి పుక్కిలింతలుగా నేడు కక్రక్కినావు

మనసు మెత్తని దానికి మరణ శిక్ష న్యాయమే కాని-నీవు నా యందు కలవు (14)

ఇది యలంకార కృత వస్తుధ్వని-దీనిలోని రమ్యుత భాషలోని పలుకుబడిని బట్టి వచ్చినది. ఆ నడిమి కాలములో భావకవు లిట్టి రచనము చేయుచువచ్చిరి ఈనాడు కొందటు వారి కిష్టమైన దానివి కవిత్వమనుచున్నారు. ఎందుల కనుచున్నారో వారికీ తెలియదు తెలిసియనుభవించిన అనుభవము గొప్పది ఈ [గ్రంథము తుదను శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు (వ్రానిన యాం(ధ్ర ధ్వన్యాలోకములో నీళతవ్యత్రమునుండి యుదాహరించిన కొన్ని పద్యములు ధ్వనులకు వాని సమన్వయము నీయబడినది. అందుచేత వీరికొన్ని ధ్వనులు పండిత ప్రశంసల నందు కొన్నవని తెలియనగును.

పాట వినుచుండ మూతలు పడెను కనులు తెఆుచినను మూసినను నొక్క తీరి నీవు

కోకిలమ్మవు ఇదియు నిక్కువ మటన్న చాన నయనమ్ము లయ్యె కషాయితములు (25)

ఇందొక చమత్కారమున్నది. ఆమె కోకిలమ్ముయనుట. అనగా నామె కనులు కషాయితలైన వనుట.. కోకిల కన్ను లెట్టనివి కదా! ఆమెకు కోసము వచ్చినది. అది యిచటి వ్యంగ్యము. ఆమె గాయకురాలు. ఇచట నాయకుడన్న మాట యామె కనిష్టముగ నుండెను. దూరముగా రసాభాసము వ్యంగ్యమగుచున్నది. రసాభాసము కూడ రసకక్ష్యలోనిదే కదా! 232 లాం విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

గృహమె -ఇందేవసింపు నడువంబనిలేదు జంలారి నగరమునకు

టన యి స మ్ముదేమ పరి (3ట

ఇది చాల రమణీయమైన పద్యము. బహు వ్యంగ్యములకు స్థాన భూతమైనది. ఇల్లే స్వర్గము ఇంద్రుని నగరమునకు వెళ్లనక్కరలేదు. రంభా ఫలము పండ'మ్రుగ్గినదని నాయకుని పోమరన పీధీ అని సంబోధించుచున్నది దీని చివ మన్మను (ప్రేమ పరిధి అనుమాట యున్నది. ఈ మాట పండిన వ్యంగ్యమునకు కొంత భంబక మని చెప్పవచ్చును. రంభాఫలమన్న మాటలోని యర్థము చాల లోతుగ నున్నది. ఆధునికులలో; గొందలు కొన్నింటి నసభ్యమనియుః బళ్చి శృంగారమనియు. నందురు. వారికి చెప్పనలసినది చాల యున్నది. పద్యమును విని తోచిన యభిప్రాయమును వెంటనే చెప్పెడి వారి సంఖ్య యెక్కువ. చదివి మననము చేయువారి సంఖ్య తక్కువ పూర్వులే చెప్పినారు-అన్యదాలోచనామృతమ్మని నేడు పాఠకులలో నాలోచనము మృగ్యముగా మన్నది సాంఘిక రాజకీయాది భావములచేత. దాడితమైన పాఠకుని దృష్టి రసము వంకకుంబోదు

పోకలను మాత్రంబూవితిం కోక లేల? పోకముడి వేయలేని యీ పొకడేల?

మంచి మన సాయే నీకు మన్మధని మొలకి చిజుతుకని శ్రైునం బెండిలి సేయవచ్చు. (0)

ఇది చాల విచిత్రమైన పద్యము దీని యందు నయసు వచ్చీ రాని పిల్లతోంగవి చేసిన పరాచికము వ్యంగ్యమగుచున్నది “మన్మథుని మొలక యన్న మాటలో నామె వచ్చీరాని వయసు కల దాని తనము చిత్రముగా వ్యంగ్యనుగుచున్నదీ 'మన్మథుని మొలక యని పలుకవులు వాడినను నీపద్యములోని యిచ్చట 'మొలకి శబ్దములోని పార్థక్యముకలుగునట్టుగా మటి యెవ్వరును (బ్రయోగింపలేదనియే చెప్పవలెను కళా పూర్ణ్జోదయములోని అఆవ నామెత అన్నస్థితిలో నున్నదా బాలిక వయస్సు. ఈ అజవ నామెతకు సరిగా నర్థము కుదురదు కీర్తి శేషులు కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు గారు సగము తెఆచిన నోరని యర్థము చెప్పినారట అట్టి దానికి నామెత - యనగా విందేమిటి? ఆయన చెప్పిన యర్థము చక్కగా నున్నది కళాపూర్ణోదయములో నది వాచ్యమై పోయినది ఇది పొగసైన వ్యంగ్యముతో గూడియున్నది

ఇంతి! నీవెండ్లి యగునంత 'నెగురు డణలు ననుచుంబలుమూలు చెలికత్తె లనిరి కాని

మానివికి నయ్యె భర్త నైమానికుండు ఎగిరె నామెయు నతనితో గగన వీధి (74)

చెలికత్తె యింకొక ధూర్తక్రైన చెలికత్తెతో నమచున్నది. ఏనుని? నీ పెండ్లియైనగాని నీ యెగురుడణగదని. ఆమెకుుండ్రియైనది. అమెభర్త వైమానికుడు మగనితో( గలిపి యోమెయు చాల పార్లెగరినది. ఇష్టుడు మొదటి యొగురుడులో నుండి యర్థములు పుటట్ట్టలయుమ.

అది వాచ్యార్థము. కాదు భర్తతో విమానములో నెగురుట వాచ్యార్థము ఇందు వలన నాయెగురుడెట్టడగినది? ఎగురుడునకు పొగరుబోతు తనమని యర్థము. వినూనములో బ్రయాణము చేసినంత మాత్రమున బొగరుబోతు తన మణగునా? ఇచ్చట నితరమైన యర్థము నను సంధించిన గాని యర్థము కుదురదు యర్హము వైమానికుని భార్యకు దెలియవలయును. లేదా భావించు వానికి గోచరింపవలయును నైమానికుడు సర్వత్ర విమానములో నుండును. కొంపలో భార్యతోంగలిసి యుండుటరుదు ఎగురుడణగుట వ్యాసాలు మానాల. 28ితి

యనగా నిది. మజియు వానితో విమానములో వెళ్ళినది. అచట భర్తతో. గలిసియుండుటకు వీలులేదు. వాడు విమానమును వడపుటలో మునిగియుండును ఇది పరాచిక మనుటకు వీలులేదు. తానా వైమానికుని భార్య యయ్యును నితర యాత్రికుల వలెనే యుండెను అడియొక దుఖము ఇట్లు చూచినచో నామె యొగురుడు రెండు విధములు నణగినది. భర్చ సంయోగ సుఖమునందు దక్కిన స్త్రీ లకంటెం దక్కువ సుఖమై యెగురుడణగినది. విమానములో నున్నప్పుడు తక్కిన ప్రయాణికుల సుఖము కూడ లేక-ఎగురుడులోని వాచ్యార్థము మాత్రము మిగిలి యది యర్థములేని వాచ్యార్థమై యెగురు డణగినట్లే. ఈ పద్యములో చివజ గగన వీధియని యున్నది. ఎగురుటయనగా గగన వీధియందు, గగనవీధిలోనే యున్నప్పు డింక ఎగురుట యీ మున్నది? ఈ విధముగ నీ పద్యము చిత్ర చిత్రములైన యర్థమును స్పురింపదేయుచున్నది.

మొదటి మండి తుదకుముమ్మారు. భారత (శ్రవణమైన యొక్క చావ, పలికె

ఓసి చెలియ యెంత యోధన్య (ద్రోవది పతుల నైదుగుఆను పడతి పొందె.. (3

ఒకానొక ప్రీ భారతము మూడుసార్హు వినినది. చివజ కామెయనిన మాట యేమవగా- గ్రొపది చాల ధన్యురాలు ఆమె కైదుగురు భిర్తలు - అని ఈ పద్యములోనున్న పొగటేమవగా - ఆమె మూడుసార్లు భారతమును విన్నది. మూడుసార్లనగా వెక్కువసార్లీకదా! తాత్సర్యమేమి? ఆమె యెన్నిసార్లు విన్నను నామెకంత వజకే తెలియును ఇంక తెలియదు ఆమె కాముకురాలు ఆమె తఎకున్న యొక భర్తతో సంతోషపడెడి స్త్రీ కాదు-కాని జారస్త్రీ కాదు కామము (ప్రధానమైన (స్తీ - అంతకు మించి యామె కేమియునక్కజలేదు సంఘములో నున్న మర్యాదకోసము కట్టబడి యుండును లోసలి కామము చావదు కాని నిత్యము కామదృష్టి అనగా నొకా నొకవిధమైన స్రీ యిందుద్దిష్టురాలు. ఇంతకు మించి మజియొక లక్షణ మీ పద్యము నందున్నది కొందజు భారత భాగవత రామాయణములందు తమ దృష్టినే చూతురు వాల్మీకి వ్యాసులు వారి కక్కజలేదు అచ్చటి సాహిత్యము భాష ప్రతిభ ఆలోచనాశక్తి వేద వేదాంగ రహస్యములు ఇతరములు తద్గంథములందు వందలున్నవి అ వారి కక్కటిలేదు. ఈమెకు నచ్చినది (ద్రౌపది కైదుగురు భర్రలుండుట మజి యొక స్రీ కుంతిని గూర్చి యిట్టన్లుకొనవచ్చును ఆమె నలుగురియందైదుగురము కనెను ఇంకొకని కర్మునుని కంటె కర్ణుడు గొప్పవాడు. మటీ యొకనికి దుర్యోధనునిదే న్యాయము పొండవులది యన్యాయము మటతౌకనికి కృష్ణుడు చెడ్డవాడు పురాణ కథలయందు వారి వారి కిష్టమైన వ్యాఖ్యలు చేయు విచిత్రజనులు గూడ నీ వద్యమునందు స్ఫురింప జేయిబడుచున్నారు. ఇందు వ్రధానముగ బెప్పబడిన స్రీ-ఆమెకూడ వ్యంగ్యభూతురాలే ఆయిదుగురు భర్తలనుటలోనున్నది కుంతి నెన్నుకోదు అమెకది యిష్టములేదు ఎందులకనగా నామయందు సంఘ మర్యాదా బద్ద లక్షణమున్నది. (ప్రధానముగ నీ పద్యమునందు సంఘవు హద్దులలో నుండి కామాధిక్యముగల స్త్రీ వ్యంగ్య భూతయగుచున్నది 'వతుల నైదుగుటను అన్నదానిలో “పతులు” అన్నశబ్దము దీనిని బంధించుచున్నది. ఆయర్థమున ప్రాబల్యము వచ్చుచున్నది ఇట్లు వ్యంగ్యము పామాన్యముగ నొక తబ్బమునాధారముగ జేసికొనిపుట్టును గాలిలో మండదు. 236 లా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

“మల్లియలె ముందొ కాయ మామిన్లె ముందా ఆమనిని” యన్నపతి నెదహత్తు కొమచు

గుబ్చెతయు నవ్వె-బదులుగా కోమలముగ్క తలను చెరివిన మల్లియ తాని కాసర. (80)

భర్తయన్నాడు కదా- ఈ వసంత బుితువునందు మల్లెలు ముందా? మామిళ్లు ముందా? అని భార్య భర్తను కౌగిలించుకొని నవ్వినది. ఆమె తలలో మల్లె పూవులను ముడిచినది అవి మాటి మాటికి పరిమళమును వెదజల్టుచున్నవి ఇది చాల సుకుమారమైన పద్యము మల్లెలకు మామిళ్లకు వసంతకాలపు సమకాలికత్వ లక్షణము తప్పు వేరు సంబంధములేదు ఆ బిడ తలలో మల్లియ యున్నది ప్రస్తుతము మామిళ్లకు ప్రసక్తి లేవట్టున్నది. అది ముందా? ఇది ముందా? అన్నప్రశ్నలో “ముందు అన్నశబ్దమునకు నొక విలక్షణమైన ప్రాధాన్యము వచ్చుచున్నది ఆ ్రాధాన్యమేమి చేయుచున్నదనగా-నామె వక్షస్టలమును స్ఫురింప జేయుచున్నది దూరముగా రాబోవు నంతానమును స్ఫురింసజేసినను చేయవచ్చును మామిశ్చయందుంవక్షస్థలస్పూర్తి “యెదహత్తుకొనుచు” అన్న శబ్దములచేత దృడీకృతమగుచున్నది. ఇట్టి పద్యము సన్న సన్నని వ్యంగ్యములకు స్టానమగుచున్నది. "

పాము కూత గడ్డివాముల దొడ్జిలో వినగ వచ్చెననుచు వెడలినావు

వచ్చెనంత నంత పారావతధ్వని తరుణి సిగను గడ్డి పజక లేమె

పాముకూత గడ్డివాముల దొడ్డిలో వినగ వచ్చెనని యామె వెడలివచ్చినది అవగా- వాముల దొడ్డిలో పాము లున్నవి అచ్చటికి పోరాదు అని యామె చెప్పినది కాని యా దొడ్డిలో నుండి పాముల కూత కంటె పారావత ధ్వని వినవచ్చినది ఆమె తలలో గడ్డిపఆక లున్నవి ఆ దొడ్డిలో పాము కూతలు వినిపించుననుట తన రహస్యము గోపనము చేయు కొకు. ఎందుకనగా నచటి నుండి పావురాల కూతలు వినవచ్చుచున్నవి కాని పాము కూతలు వినవచ్చుటలేదు ఇంతలో పాఠరావత ధ్వని వినవచ్చినది. ఈ పారానత ధ్వవిపాముల డొడ్డిలోనిదా? ఆమె కంరస్వరమా? తృప్తి పొందిన యామె కంరస్వరము పావురాల ద్వనివలె నున్నది తలలో గడ్డిపఆక లనుట చేత నామె యచట తన మిండగానితో వ్యవహరించుట సువ్యక్తమగుచున్నది ఇతరులకు తన గుట్టు దాచుట కొజకు నచ్చట 'పాముకూత యనిచెప్పినది గడ్డివాముల దొడ్డి యగుట మెత్తని శయ్యా సౌకర్యములు కలవన్న విషయములు తెలియుచున్నవి

వచ్చినంత నంత పారావత ధ్వని- అంతనంత'యన్న శబ్దములో నుండి యొక విషయము ర్వనిత మగుచున్నది ఆమెయందు కోరిక గల మటియొకడు నామె తన మిండకానితో వాముల దొడ్జిలోనికి పోగా (వీడు) బయట నుండిచూచుచున్నాడు అప్పుడప్పుడు వానికి పాఠరానత ర్వని విన్పించుచున్నది. ఆమె 'మణితము పారానత ధ్వనిగా చెప్పబడినది ఆమె మిక్కిలి భోగిని ఆ మిండకాని యందెక్కువ మక్కువకలది. అందుచేత సంభోగ సమయమునందు మణితము కూడ బటిగిన వ్యవహారము తెలియుచున్నది. బయటకు వచ్చిన తర్వాత వీడడిగినాడు ఆమె చెప్పిన సమాధానము దొడ్డిలో పాముకూత యున్నదని

అందుచేత నీ వచ్చటికి పోవద్దని నీ కాస్రాప్తిలేదనియు నర్థము. నీవు వట్టి దౌర్భాగ్యుడవని

యర్థము. ఒక స్రీ తన మిండగానితో రహస్యముగ సంభోగించుచుండగా బయట నుండి యామె తిరిగి వచ్చుదాక నెదురుచూచెడి వానికన్న దౌర్భాగ్యుడెవుడు? ఈ ్రళ్ళ వేసిన వాడట్టివాడు కాని వీడును కొంత మాటకారి తలలో గడ్డి పజుక లేమి? యని వ్యాసాలు _____వవావావాావాం 28ిక్‌

యడిగినాడు అచ్చముగ తెలివి తక్కువ వాడుకాడు వాక్సాతుర్యము కలవాడే? కాని లేకి. మనసులో లేకిమాటలో తెలివి ఇట్టి లక్షణము కలవాడే యడిగినాడు ఈ శత పత్ర కావ్యమునందు కొన్నిచోట్ల బహ్వర్ధములు పుట్టచున్నవి ధ్వనులు వ్యంగ్యములు వాచ్యమును బట్టి వ్యంగ్యములు - కొన్ని వివక్షితములు మటికొన్ని యవివక్షితములు ఇది చిత్ర విచిత్రమైన యర్ధములు గల పాత్తమని చెప్పవలయును. కొన్ని పద్యములలోని యర్థము బాహాటముగనున్నది. బహ్వార్ధ గర్భితములయిన పద్యములు నున్నవి ఇట్టీ యుత్తమ (గ్రంథమును [వ్రాయుట కొక శక్తి కావలయును ధ్వని స్వరూప మెటుగని వాడు ద్వనిమ(ద్రచన చేయలేడు. ఇది చాటు పద్య (గ్రంథము తొలుత చెప్పితిని కదా! గొథాసప్తశతియు నమరుక కావ్య సంప్రదాయమని మన దేశములో బహుభాషల యందిట్టి కావ్యములు కలవు. నేటి కొందటు భావుకులు కవితా సంపూర్ణ స్వరూపము కావ్య సంపూర్ణ స్వరూప మీ రీతిగా వ్రాయబడిన పద్యముల యందే యుండునని తలచుచున్నట్టు క్షన్పించుచున్నది. ధ్వని కావ్యాత్మయనుట నిజమే ఆత్మచేత మానవుడు బ్రదుకు చున్నాడు మనస్సు, బుద్ది, అహంకారము. శరీరము జీవితము మొదలైన వెన్సియో కలవు. వీని నన్నిటిని సంతరించినప్పుడు మహాకావ్యమగునేమో! కాని యిట్టి కావ్యాత్మ యిట్టిదని తెలిసికొనుటకు మంచి మార్గమున్నది. ఈ కావ్యకర్త చాల ్రశంసనీయులని నిస్సంశయముగ చెప్పవలెను ఇట్టి (గ్రంథమును పఠించుటచే కవులకు కొన్ని కవితా రహస్యములు తెలియగలవు. కావ్యములయందు రెండు లక్షణము లుండునుమహాభావుకుడు పొందెడిది యానందము తక్కినవారు పొందెడిది శిక్ష అన్ని సత్కావ్యముల యందీ రెండు లక్షణము లుండును అధికారి భీదము చేత భిన్న భిన్న ఫలములు ప్రాప్తించును గదా గ్రవంతి దినవరి 3974 4& 5100 [౫ ౧4౮) ౧0౪79 ౧085045 య90 39/8 ఓ 10 యో క రజూ౭10 ౪48 ౭00౮ 8 0౧౦6ల ౧౦౮౯ కొంగ 2 కజీజా దాంశుంం జుంండంకి/ ౧ జుం రర్చన ఏ 6 2086౧౬౮140 0 ౧రభలారలం౭శీటా ఉంయిమాం!౮౧%/0ఈ068 0 0006 3846 ౧౧౦౧౪ కారూశఎరి జర హాంజ౭రాం జరం ౧2464 శంచంంుంంటుయగజన కంల ౧జగయడంరు/ ఎల 66 ౧4౦ 08౦౮౮6 0ల402 00౧6 ఇటగిట కం జ! 9న 44౭ ౧౧౦౧౧తం ఓ 5% 50యు ౧౩౮ గెం0 ౧౦౯౧౫ జం జతేర్వగ జొ కత ఆ 0666 ౪౭ 904 ల జ 200ఆ$160ం తంల 1/60 500౭ 110000 ఖర గాడు క0870ఢ4 లం ౧643 ౧యూంయ ము యూం6 13౧3660) 6/46 97౧001 ౬006110౧00 అలం మారు జ ౦౧౦ 10 గకయంు జరీ జకఆటూం 5000౫ జంరే కకజారుం కంం0 ౧౮ ఈటీ ౮ ఆయ లా జాం ౧0 యాలలా! ఈం ౯ కలూ కటారి 00౧10౫1 గంగా 8 0౧0 006 90౧౦౫ ౧2 000 6౭ జు ఉల06 446 116 0 ౧౦0లూ/? 68౧0౮౪౫ త ౭ ంగరే గరయీం6 09 జు జు జుణం్రంం:గు, కతీఆఫార్ర 906000 10 [6 (0ల) ఈ ౧౬06 కొండ ఇగర్రైాం ౦66 ఇజం ౧ 46 ౧6౦౧౫ జం ంలాల౭% ౧2866 జ ౧60౧౩ ౧౦౯ 5% ౧౭౮ గరా [౧89 గం 029500౧315? ౦04 6 90గాంజన జురే ఇకీలోం ౮ ఓ ౯0008 206 [౭ 5 0/660000306/ 0) టూంలంగంట ౧౮13 8 6 ౭0089 04౮ 0గ2 5613 54౧0 ౧2 00౧౧6 0 06 "03జుడీంరే జ 96 ౪౦006 ౮౩౭ ౪౦ట612% 236 ______________..ాా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

గతంంం జర ౧ 79062600 ౯ 00౫బాంంంకూ/ సయతి 85 త ౧88౦౧8 ౧౦౯ జారే జ 8 కగర్రల య8౭ 00060 806 1636 జార) 05 206 శీలం 066 ౧౫90006042 ౧18౦౧3 9685 00౧౧బజేం౦గ ౯ గట 290006 44 26066 ౧౦౯ 25 సరా! 920౧ ౮ కెలాంజీ బర 16 ౧౦౮ 80226 01 7220086 5% ౧2౮1200 ౧36 0౭64 ౭ గటు 86366 01 8గకుగి ౬3) 95౮31 కంజ జెర 9ంయ0000600 సజ 80౧6 ౧70దర00 ౮ 00016 [26 0660 ౧4౦6 410 ౧0 00010068) 6|| ౧౦౯౮ ౧861262666 46 కణం 0 19 ౪0లం 046 హంగు 0400 66 00016 ౦04 006/9 $86165

1 20300౫) కర ౪౩9 00౧) యింర్య్వే ౮ ఈం ౧౭0042౩ 020600 ౦ హీ జలు అం అందం 8 ౯08 33205 96 1౬63] ౧4 ౦ 66 118642 5314 ౦ ౦గ:3 1 1038 10౧జాజఆ ఓల ఉంగ/08 01౪6 1600/ 00 10 08106 ౧ 07635110 46 00కింటి ౨4612623 ఇ₹ంంం *జింలో లం 123జీరుం60! 12 లా 6628ల ద 0100020030 ఈఅూంజలలే టం లి జక ౧6 ఉక ౧000030 ఓం ఆం ౦ గిలంంటకంగ. 7019 0 46 గజం కులం ౮౦6౧౦౭౧౧ కట ఖత యతయంతే 10 హం ఇంగ 8 ౧౭౧౫౪ ౮ 4౭ గో ఉల 0000 "రే గరి

సా కంజం3గి 306 9%8కీ ౧౦+ ౧౫౧౦౪౧౦౭ ఓల 081

ఆ ఉం 004 ౧8 0ంయం6 ౭ 0౧0

ఆ౭ సంలు జాం ఓ ౦ ఇంం్రబకంం 2౧6 యా? జం౭9 46 1౭86ల 10 8 985౧ రోజం3క 119 20210000గ2 90౧0 500 భంరరంగ 10 (9086 1 6౭ కంగా? టూంం 02% ౭యాం 1 2౧6 6 020; ౧ ౩11 00000 10 (అం0౧0౯ ౧6 ౧8్రలోల 00౧౧౯౮౭6 లల ౧008 96 (౧౧ల౯౩౧౧ల(0 6౦6 6౭1 7౭900౧6 16౭648 (0 కేల ఉఊకింజ౭ రాబాోంగిం5 01 ౧౧౭౭౧౦౦4) 16 ౧౦౪ ౧83 2 0౧0201 అధంజ3:8100

ఇంజ ల సస కింంరంగ

₹0లూ రసం ౪89 8 ౧౦౯౪౧

గౌస్‌ 1 907౯6100 9:06 0602666 6 రగంం ౦1 ఈ గాతిగ్పగా కయాణ ఈల అుంణేకే 8 ౧౧౮౦౮ 25 8 63౫ ౧౦౮౧ డేంజ

06 ౧౦౯౧ ౪28 శజాహాోంర శం దాంకిగ్‌ ఓ 1942 0) 54 జూడు జి ర“౭రంంం యు 206 0806 ౯ ఈం అం6 39 క దా౭8166 (%6 8 కూ ఓ ణం హైయం 2౧6 00౧9౦8636664 ఈం ౧౦జడం౧ 056 ౧84 గం/ కా 1౧౦03 26 8 ౯౮6 ౧౩6౦౧31006

95% ౧24 గిం - ౧36 6 ౦౧ 06) 8 ౧౦౪ ౦ ౯౯౭060౧ *10 46 106 జారే 60% ౮౩౭౪౦౦ కం లంయాం ౮6౯ 10065ారింన ౪ంలకే ౧01 ౧26 120264 కంబాంంాు కం 4కలాం౧! 160006 012607ల౦ 23 6 రం6 8౧6 1 65060౧6887 8౧౦౪ 0౪48 901 11615 3 ౧౦౮౪ - ౧8౦9000౮ 2౧6 లాడిన కలం శం 2 టా! ఆ ట్‌ 90౧09 [ఈ ౧౦ల౫: ?జం౧84 9 ఈజంబే ౧౮ోం ౦4 €6 కగీలజ

"౦ 6ర ఆటు టం ౪0౪ కట?

తీ ౧౩ 0౮ లా ఆర ౪ 10౪664 ఏ ఈం

తి సమూ కులం౭6 16

ఈత కళ 8 0 ఎటలలి! ౮ క౭600 ”

౧౧6 80300080 009)

[౧ అజం కంల కంస 6 2% హిం ఇయం రో /౧0)0%టకం౧ 6 7౯6066౯ హకెటంయంం40 16 10౧6౫) ౦౧8/0 టళంగి 0600680 ఉఅజాంం! టం- ంంటాంంి జార ఇటలీ ఓ ఈం గటు బి ఆ 62 904 ౧౮1౧42 వ్యాసాలు వాలా 27

ఆ గస్లాంయ్రగి ౧8 ఉసంం ఆగ? ౧28 య89్ర66

కొంగ 9 ౧౮౦ ఆ్రకుులం 0 90 గాయ 0! "

05% ఉలితో 8 ఈల రాలి 1 ఓ కత ౧౭౫ ఏ 0000006 9 1 రజక 9 ఈ గంధకగలుు ౮ [19 2860 58 గం 904 ఏ ఓ! 0 ౧౦ల్యూ 50గాలుగంలు గ౧ల౦యంయు లం?జ%400 ఓ ౧౧20 10౯ ౧0౯)” సం ఉయంగ 6 0౧9) 2 9200600101 66 6౭౫ శంట్ర[ం0గ0069 శమం 6 కొాయతయు2కు! ఓ 8 00౯ రిం ౧౦లూ/ * ఓ ౦ ఇయ కలల జీర 0423] ౫5 యం36 ౧0జా౭కం౧ ౮118) జార 120౯6 ₹ల్సాంగలు [12 క౦0గ౧6 అ సం 4 జత ఉం 30జూూం 0౮6 ఉంం్రకాం 20644-6208ట6

"౦% 5 2 8 కంంఢలా-లలంంటిడే ౧6

ఇగుయి 9089 2౧6 కం

ఇగ తొంలంర 1 తం

తక గంతాల0 6 కయి 206 గాలరీ

“౦ & ౪468 9౭056 0 ఇటార్రై

న్వొం౭రంం్రంర టారబాత ౧%

0౧౭1 8 0౪6 0 హంరంగు ౧౦౮౫

ఛగం ౧66 గం ౧౧0౯౭ లంగ ఓం దాం౦ట౭6 00490

ఈచ%జంట! 2300) 61 కంల 6 3

గంట ౧0౧6 ఆ ౦ 50459 జం 7౧6 904 0 గం 139 90౧తం జరి 10 5%లిం్య/ 5 206 కం(౭య36%/ లూజు ౧ ౧20౭ ఒం 66 సగోయట 06 06 లంరింర28 90006 లట (2886 జర 2004 జ, 31 కంల 0035800 ఈల

మిజేం 1 3౧ జల సం

కణం టం సం 06040086 18౭ లు ఉండా యూం6013 శాంటకంగిజు? ౪ 5గ గం 1 10? జం 031 గుం 66 జో 0/613 ౧౦౯౧) 6౧646) 70 ౬ 10600౯ క ౧౮ కడారంత 10 20౧6౩! 10 46 ?౭0టకం౧3గ 1లాంటా ౧1 10 86 ఏటాాజు కల0000000 06246 6 ౧౪౮౦ కమం టాం (౪౦ ఉకలల అణగ 0౧6 2006౫! ౧012605 1౧ 70272 ౧088 జకం ఈం 06ఈల 15 క గడం గటలి

తా మంగి ఆంగ80 3 606?

₹0౪ ౯౭౧౧౦ 3866 006

704 03౪ ఉంటం 6౦42) 006

“౦4+ ౧౮౮౧00౪౮ ౧10 ౧! జారే ఉక జర ఓక

చ ౯ 0౮ రంచ06% ఆగ ఈం 0౮00 ౪౦008 ఇగటలలం

౧%౦య5ల5 ౦౧%0454 "

కాయజ ట6 రేం౭ంగ0600త0తూ గాం కటు కట 2 కళి౭ం౦ల గటు దల శీలి ౧౧౦టిలాం 00000) జర ౧626 ౭ అమినాలా ఆ గల యమం కలల టి 9 ౧౦0లూ/ & కు గింంటలో తుం జ 1066 ౧౦లింఎ ఉంటిల జరీ ౧ల౭ంలింంి ఈం (0కింతుం పిల ఇంక 09 98 064 లధూ£ 100 ఇటలా 96 టంట యంంరం ఈ లట? 00౪౭౭6

06 ౧౩౭౦6 ఇంజ

కలు 0 358604 ంం664 206 ఆంగ కం గాజా

తీరే గం [1 886 0081 ఇంల6 జం సల

₹/00 2౧6 4 ౭ 000౧1 ౦౧ 46 గాలు ”

తీంజోం[86ర0లాం ఏ తరరోలుంర 10 6 జులు 7౧6 ౧245 90౧౧ల టీల జః ఆం్సు/ ఉంటం ౧జాటకికం త కల 39006 6006 కు యకుుర తృేలిజంటుంు.

236 _____________ాాలాజా విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

ఇ 11 ౧౮ ౧౧2౧౧౭8009 ౧౦౪ సం కర? ఊఈ846

1195 08518 91801 903604 ఆశగనితిల6

సంలు 16 ౧2 1౯1 66 88

తంర ఇక ౧౦ 2౧46౯ శంఆం్రలి చా ౨కి జరీ ౧౭5 "

గం కం3ళాంజి 80౪)

మం స ?63190గ0) "లాం న ౧ంటహిం ౮06 ?౭0పసంగక్తూ/ 20) ౪1, 0600086 ఓం ?౭0టంం౧జా/ ఖం 9401006 ౧౭౦౧8 1) 46 ౧2006 01 ౯9608 శం౧6 10 ౭౧) జాకీ ఇం 10 ?౭806 ఈ 90గ౦౫ ౦ 96 [తంటా ౧24 1 96 పిజి 8 ౧౮ 8 షవీటం౭ ఉజానీడాలండుటు 3 0000౪౮6 08 ౮% 2031 ౧౦౯

60౧౫౧౧౮ 5౧ [0/9 ౦ట2 విం: జంంయిక్కి 066 0ంసరంర ౧ 6 ౧౯౫౪ 60%66466 6౫ 60౧ 01 [౧19 ౧౦౪౧౧౩ ౧౮900066 600000 07 46 సోండలా? ౧౯464 ౦గ164 ఉజీయగ2 - 9 4౪౧64౮ ఈ 1601 "16 8047144) 9807 40 [0౦౧౫ 0౦౬౯45 “౭ 036080 80౪ 15 ౧౯౧౩౧5 ౧౮౩0310 2౧6 666664/ ౧౧౦౮౮౧ 5% గం 5 ౧2౫11 1000003 8 ౧061 068 ౧౮౯౭5౪ 0౧ 415 ౧౦౯౫ ౦౧%? 16 ౧౦౯ ౧౧39 06 ౧299009012 [0౯ 115 ౧౦౧4౫౫? 91 ౧ య3 ౧౧ 10 97620635 85 8 ౧౦౯ 69 60లనల౮౭ రంల ౧0౧౪౯౮౭6 9 శతం ౧౦6600 గుల 6 ౧0౭౧౫౩ ౩౦౮౦66 ఉ౧౦౮ల 6 యంగ 'గం౧ంళరజ జాం ౧13 0లో 41102351 3 ౯8 10119 0086600 9 60౧౦౧౧౭6 ౧6 $౧0౫ ఇల00%/ 2 గింజ 116 60060365 8 వొరే జారేలు! ౧| ౦9౦౧౧౮ - 3 రేణం61 926402 ౦౧౧౧న -0౧౭ *1౦ ౧85 ౧౦౧౮౮౪౭6 ౮౮౯ 6 0 ఇక8ట100 ౨6 ఈం రట ౦ ౧౮2౧ ౪6 8౪1 06 గగాలలింతి 1 1 92106 8 ౭56 16635 ౧౩౮౭ ౧౦ 062 బ౧౧65906 0ళ4బా అంటాం 106/ 9006 ఫ2 ౩ 03036 హంగ ౧2౧150౧866

“టంత 0006 హ్‌ 06

కంటం ంలం% 5ఓ00టలటం గింా

శతి ౧౦౪౫6 86 0య86 ఓ కంల

క2బం్రటం 10 8 ౧00౧౪ హలం "

గగం్రలణ)

కం కాయిరోో కం లథాజనంగి జర కిం లజరునంం ౧౭8కి 90 హిం 00ల) 006064 ఏతాం 2 6 ఇంటి ౧06 5 ల ౯ & ఓకళూంక 10౧౧

"౭౦ €6 అంణలీ ఆ ఆళి!

శీ ౯౭౭ ఓ 00%

తీ ౯౧౯౦ 10౧06 ఏలో 904 "

00 "ఆ0౧4జి జం10 02 కుడంర జర లాాంం6 0 60 7౭26ల 700/ జం ౧౦౫ ఏం లగధయూం6 ౮౭౦006 గోలిల కణ ఈం ౧౦0౦ల 0 ౧ఈ౭ కంటం! ౧226 ౧ ఓని

16 కం్రకంగీ 1ఊంంరెం6 ౮06 28 ౦2 ల హియ8? ౧౦౯౯ 9000660063 16069 00801 90౧04006 ంకంటా6ం శంం్రం 2౧6 900౧6006 66168 ౧౮౮ ౪165 తీ ౧౦౧౧ోోజ ౧౭6౭ అ౧౫జవంగి రంజ ౧౮1౭౧౮ 6% (0 యుటఓికం? 206 6 ౮8౧3104 50013 3 ౧౯4 ల౧౫బ510౧ ఈ131 20౧6౫౩ 10 06 ౧౭8౬౮౭ (0 6 13000306 ౧6 ౯2౧51216 తిఈ౦గేంహశం 110 ఉకుయీ? టి రల ౧౮1 ౧౮య1౧ 0 ౧౫|౮ ౮ ౮జాం2400 0౭0౮66౧ ఉక లలు! మూంం౧6ము 203006 జ కలు 3౭ 8 00౧౧౫౦౧ ౧౭౦౧66 ర ₹80802 166100 3౧6 [09000 జర *లాంకజా శేలోంకంగి 91౪0ల 1000౧6 శం రజంటకగం 3 కలగ ౧౭౦6 ౪ జా 100130 1జం్రం366 ౧10 కొంకంకి 2 ౪౯౫ ఆ! 054 ఇరు ౩ ౧886 015 ౧౧ 8 రంగం ఇటలి ఉలం3: 160 అంగం ౮4౩ య౧౧౧బజాంహాల్వో? 1 జల ౧౦౯ గప జకకంం ింంటా 50006 ౧౦గుంంు గల ఇం6ంజ జ వ్యాసాలు 239

కంద 2 ౮౫14646 ౧000 కంంై0 0౧ 66 ౪౬౫? 12306 01 6ంగా ఉల జాం 106౧6 1006101 28స! 10 ఈం ౦గం2 0౧ ౭000640101 46 1083ల65 6౧౧౧౦౭6 లలు 9600 (01630 10 ఈల ౧౩6౪౭ 100806 జారీ 66 అగ॥/బ900 జు గాం౦ంకటంగ | 16 ట2ం12310 ౧200605 0 96 జు 26ల6 21 46 12034336 110 “సుం! ౧6 ౯8౧౩125 8 అంగం 1 1ఉంగ. గట ౪ంంచ04ీటా/ 206 ౧ య అంజం 009 30 2 10౧3 ౪2 (0 లాంరం83ల 6 ౦గం్ర2 కంగంకుంల ఆం? 916 402 ౪౮౩౩ ౧౧౩9 312 206 గల౭ ౯ శం 00క6060% 81 య ౩౧00102 రంజు ౧౦0 లంక ఓ ఆశిరలుంం6 ఈ 6 లంగయ 1 9624411 0గం103 ౧౭6౮౭ కంలం010 ఆసియ 00౮16 ౧౯౫౯ [౧2౪6 06లా ఓంంగాంణ186 0/ త ౮3౧91310 36౪66 6 ౧0౯ గ 1 96 తియరాంళిగింరంలంలాట 0౧6 000% 81 ౧౧౦౪ 006 ౧౦౯౫ 11 ₹45 98009 (69 గంంయ్కి0ఈ అటి౭ ౦గం1౧88/ 400 0 మం ఓ కంకర శంంస సతీ ౪౯1000 ౪/29 3౯౭0 0 6౭ ౪312401

6“ య0064- 5000000)” 8 ఓ! 04600106 2౧6 1033ల)/ 0 గ2కీడ35 $ కశ ల03రేంయ జర ౩ లం 58006 6౧06 1 6 ౭ ౪ ౦౧౩౪౩ ౧౦౧౫౦౩ 600 [వాటార్ర 8 అం౭8 ౧౯౪ *ం6ోయూణ ఇనీల౭ కగా0ంకింగు జంరే 10030లగలట 11 ఈక20ర5 2 20 ఆిం(ల1 129ఈ00గ0 10 ఈం 0620౮%/ 01 5గ ౧0 9 ౦గ1౧21 ౧౭4౪౯౭ ల(౧౧28300 ౦౧౫ తలము ఉతికి ఉం 8148 [0400100003 10ల306 ౨౧ ౪74౭ ఓయీ 2౧0౯౧ 1౧1 అంం2 ౧608 ౧ 20౧6 ౧౮6౭ వంంరంంప్సు 8 హోం్రగ0 2౧6 కయం్రగబు ౦ ౧0 ఈ 8 ౧0 [యి ౧0౯

“కుంల ఈం ౧006 ౮ ఈం కరణి

కం యర గతరలంం టా లూ గ8క”

౨ గంకియం 100 జర 55 11జండాడుతకు యగం03టం క లూ ఏ0నాండంల0గ/ ఆర్పెన ౧376 366566 ఓం 708 ౧౦౯౦ ౪26 05 గెం 9 జంగం ఏ 6 ఓం 1జుం083ట -8ిలాంంక జర ౧౭ 1613 టారేంయరో౭6) ౦౧౭౦46 /6810066 ఓ) [5 ౮% ౧ంటీలా- గిర జారే 46 ౯౭౧౩860౧ ౦1 ౧9 ౧06౧౧ ౪ ?68%/ ఆడింం006 10 6 ౬౧300 ౧8ఢేట త కీ 25 10 06 [౧613౧ 78౭86463 0 ౦టలా ౧/౦౮/4౦68

కి ఉం ౪౯5055 [0 ౧౧౩ ఉం ౧0టటక8 గలం ౮46 అగిబాం8 కశాంంరింటా? 09006 [౧6216 1౧ 6 ౧౧౮౧౮206 206 [టల ౧౧66 గ 90౪4 ఏ 0౧6 ౪4 6 ౧0౫౫08 2౧6 ఓ నగగంం0ం0ట్వు ౦౮ ౧ బంల్యూ? ౧౩౫ 10 6 గిటం్రగి! 04 మంత్ర

“౭ లారీ ౦0౫౪౫6 19 యిం”

కట రేంజి ౧౫౮౧౧౭౫ శా 10 శం ఇం 100 ౧౧౭౦౦5 90౧౧లీటాం లం 6864 క 9 ఈంంిబగ, 8 1003 920 46 అండ ౧౮౪౦ ౧౯౭ కుర 10 16 09 ౮ 66 390 66 906 జ ౧టాంరల ఓం అగాంం౭ 100 ౧౦౯౪ క0ంళ0ం ఓ) టి 060 60 ౧౧ల్రలయే ఓ 6 ౧౦౯౧౦

“౧6 జటంటి 1805 ౮ ఇళగగమిం

ప 6 టం౭066 08 90648

౭౪౧8 105౪ ౯10 అంకులా9 "

క! లంటకఅలం0006౪బం64 2ంకలా గతం ళలుంగీ ఉంగా ఆంట0 ౧8270౭060౯ 066 116 ౧౧109000) ఇంల10 ౧౩6 0౭ల) ౦2 ౪6630891 846౧04 11 ౧01 ౧౦౧౧౫ ఓ2జి0ం80064 02 గంంుటంగ3గ180 00800007 121000 ౦౦603040 %6 అలుల? 0904 ౧౯ ౧6మ ౪౦106 0 ఈం టి ౭ ఇంగా. 0౪01069 ౪!రూం్ర 10339 903063 ఓం డ౭ం6ై ౪2|3 90631మ00 జు 6 యగం 100దోలం 01 10గ0%40066 (346 6 జంట 9 4 గంగి 0ం08 కము బారటి 8 (సిం ౧౦౦%. 6౧620 ౧౧౮106 ౧౦౪౫ 280 యా విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

08904 గం06 గొంగ కు లాయంజూలం జారే యం9౪8/ [0కింయా (0 ఉం ౮జి 06౧0000 914 06 ౧౧4౫30౧1 5366 206 46 ఆంలటం ౧౦0౪6 0 06 63౪63 6 10 ౧1౧) 3 088౯ 0863 00106గ404 90641 (3 ౧౦౯ [83 ఆటల జంగ 94169 00(0068౪41 11 $0టర98౧6ే 062481 906౧లో6ం జర 1కరంయరగిట. 116 0600౧6౩ ౦౧౭ 4 అంగిలి ౧౩ ౭1 0౭34688 జారే ౪2 ఆంగ౧6ల 081011 0064 90066 9068101 120కంగి 4 ౧౦౪౪|1ఓ ఇం 20070200 [29 ౧86 ౧౦406 10 00౧0౧1) - 13 128 ౧60% - 0జి 46 ఉం౦/6800 306216 00 ౯ ఈం ౧౧౮౧౦౩౧6 ౪౦/16 1100390006 3౧630 4! 41656 శరం 26 ౧౦౧౦ 064 €ం తయం!06465 0 116 ౧6 ఆఆ ఆరం 02000 106 ౧౭౧ 6106౧0౪4 ౪1105 9006 $ 2 ౧౯౭ 0 ఈ6 ౧౮8౦౦6 900౧ల బ్‌ 9౧01083013 0౧౦౭౧౭64 48) ఈం ౧౯ ౯జుకలు! ౦ంయగ జంట ౦ 96 00ంర౮6 ఇంటర ౧66 జం 10 ౧౯౧ గలిలి? 0893008 తరం

కక ౮/9 ౧2890) 00గా 4 |౦ కం84 రృేగి౭గోం ఈ 30యిక్సీ! ౦00౧౫ య0య జరీ క కొగరంంరే యుల రో9ంర32ంణ206 50 ౪౯ ఆగం లధింయ00గో ఆంంంటాగ హంగ తిన౧ంళం 10/3 ఢఉజంరుణా త 706 58 ౪061 కక [6 ౧8 48 00501266 జురే డఉంకః తీ ౦౪4౮ 00ఇంం తంగ 9036 860 00౯౨ రంగ? ఓ 6 0 టంం3ి 2 ౧6 0004108 ర0౫960ల౧65 రో [ద లాం 2కింంలళులా 55 గం 1 0048 ౧౯౭ ౧౦౯౪ &౧6 8 ౧౦౯౪ ౮ ఉఈ౭ంం0ం08౬ 006 యక? ఉంిం0 ంంంం60టి ఆర ఆరయ! యజ [జల తార 8 ౧౩007 92౧యాం ౪ 46 ౧౦౯౧ ఆ గం). 116 00౧౧0ఈటు గ్రగంకో 03300600 ౪! 8 9636 ౮ క౭2890 జార 68 060% ౮4౧1 9064 23౧ 06 ఇకగగా66 లూ ౯ ఉం [0థంయటాం అంగ 16 రలముల ౧జీ ఇక? ౧౯ ౦ఓనంగిజా/ ౧౦౮౦ ఎలా ౧౭ జం ల ౧బంరంం6 ఈం 116 +౭౧ ౩౦౪ 10 ఈం లడ౭ో ౮ ఆక్‌ ఏ ంల గఏక జయం. క ౧౦6కాం | జా రేల 6 ౧౦౪౩ క2ంఇజల ఉండలు - గవోంరే తు జ ఉరుడలాకం 99000 ౮ ంయ0లాబుం కండు [౧౧౧౮06 2) 10 ౧౧68౧ 8 00౧336 ౮ ఈం ౧౯౭ం కళంంర్రంట 0౧6 అండం 06 ఉర జర రంజు లీ ఉం 2 8802 2 ఉకలాలా! ఉంట జారే ఉరల యలల యంయకూ2ం౧0జ జరీ *లిడ ౧6 ల ౧6 జం ౪4) ంంక అంజు 7116 4డ0౭26ంగ అధ ౭ ఇంజిల! రకం 2 యతంయజంలు 5% గిం అంగేత జ 8 ౧౦౪

06 గంటలా ఆకింరే శుంయగం6 5006 [0౧౧0 జర 746౧ ఉంటం కంటా కకం కంల 4౧ యుక౭ంం ఈ జం ౧౦00 1 ౧ం౧గంగ ఈల ఉం యాజ కంంటం్రా 6 జుం అంగర అంంట 00గాంలిం6 + ఇక ఉం ౭కి

“61 10 ఈం యతం69003 ఇంగ

6 కం080౯-

12౧౧ ౧6 306 రాళలాగకాంై

గం ౦గరంై౭కం౧ జర 6 లారీ

06 94 66 హడతంగ అలతి!

శనం ౩౧6 0౧౫౮౩3 "

(ఉం౦2%1090)

“ఆల కాజ యురండు/ కం అధరలం౭ 2౧6 7228098600 0 ౧౦8 కంల తిర్రంళ 5గ ౧0 1 8 0౧6 0186 01 2౧6౯౮౧ 8జి 206 6 జారే 63ఉటం౧59 00౮ తింటా రకం 1 ఓ ఉం ౧౦౮౯౫10782 ౧౭ బాణం [0068 ఓ 88 ౫] ౧066 0 0౫ 906. వ్యాసాలు యయ టీ 1

9 శక 00%0య00 ఉల 26 ౧౧8౧ల ౧౦౯౧౩ 90060 రిల ఆ తగలాలి అురింయ. 20631 ఉకలాంం కుజ 06000 6౪6 706 013 ఈం ౧1౯642 ౬ 2064 గులా 09ల 805 26 90063 అరం? 0౧ 46 0409 ౧౦0౧120౧ కక కంంటి ౧0౮73660౪69 2౧6 రగా౭016 ౧19 50233030 6 8 నంలా ౪0 8 6 గలడు క100012600 06 0౪01౪6 క00౮0౯0 1006) ౧౧0౯6 &3 30 ఓ00ల౮ 500౪ 12% తర్వగే[ం ౧౦౧౪లాకంగ8 1 2100 10? ౫౧96

గౌంం కుంంటంగి ౮ 46౭ 306 ఓ ౧౧6బిల8 0! 8) 2030060006 8 [1 జగ క జొర్రయన జర 1066 ౧3 690 18గ4ల66 ఖార గాం 9 అలు ఇదరం 142 60౧1౯0 కొంగ ౩ 1047 0 ఉణిగం జర ౧6 9౭610 ఓమటంం0! ౯ 2 ౧౭౫620 ౧౦౧౧౯౦౧౬ చంంం్ర్ర866 02 ౧ ఫ90 ౧6౭౯ 9౧86402 600౯౦౮1 ౮ 6 ౪లాాజు ల సం? ౮4౭ 19 ఈ6 ౧౦౯౭౧ గంయటం6 ల౫లాంట5 29 8 ౧జారూంటా ౧౩ 1210౮ 922 0 కంయ[200౧ 0 [౧6 90౪! ౪010 010066 10 ౪౧616 జ06 0౪201 ఓ0%

50౧0౯60068 3 ౧22490 9 ఈం ?628ళ యఈ౭ ౯౧3ం6ట క శగంక08 [132% తం 1002316 103౧6 9౧౫99 ౦013 ౧లాంటం [౯౭8] 8 సయిం ౦౧౧ల౫9య0$/ 10 6 ౧౭62౧ ఆ ౧౦౭66 ంలం్రగి[ 16 9గాంలింప్‌ 1006692201 ఉక ింం600 2౧6 105% ౧౦0౧6 శీ! కృగగ౦౦ం 11 ౧౦0౯ల ౧౪5 06 జ 3య0004106006 0౧౭ ౦౧ 3% ౧3౧రం ౧౦౧౪౪8౧3 ౩ ఆయాలాంం! గ౭జ?3 స1008-6రక గుండలాం ౧౦౯6 ౮౭౭౪ ౧౮౫ ఇగాంఠింప్‌ 1 06006(య ఇం౦ం636స8ు 900కి 00 46 గహర 006 ౭36ల9 ఈం హంంింగ 0% ఇలిరీం! 1 946 తరేంం0ం6 12౧% 986 ఆనీ 2090 9ళమిగలు ఒంంజుక! క రుం గ౭రల 2 అంకీ

క500లముం69 ౧16 యాజ జం ౪ ఈం కరక ౮౭ $6000౧6+2312 ౧౮౭క% 63

తీ 301467 983 1౧ 6 ౧౧౧06 62600 ౧౦06

తూరే 805 ౭ 140౧0 168

08/60 6న

౭0003 ౮౪౯ ఈం గ) 08 18064 య్ఞా

ఆర 38 [5 641 458606

వి ౭ కజం-0ం0ట00106 6౯౫౪

౧౦ ౦౧జాడాాాక)

గం ప౧ం రేయరో యయాాజంం6 01 1 ౨౧ ౧౯౧౭ 06 మేర ర్రం06 ౧౦టూ' బంగ కం గొజర30 1౧0036 కంగూం్ర 8 కల: ౦ క ౪6 ౧౧4 | 90 €6 జయకు? 00౧9౬౧ తీ ౧౦౧౭౧6 ౦/5 92200 జకరంలు 03! రాతండేణక జర 8 950 రకు) 68

వింటింం 0013 0 ఘమ కీట

౧౦౧ 108 0౪4౯ 1ంటై16

అ 0282ల 0౧09 31 90 0 ఈం జాయే

౮౫ ౪1౧866 రే౭న 2/6 ౧౧౭8౧10355

సంగం రరంగకల 0౧ ౧౭90 కింిజాం

స ఓం కం0యజటరయంయాం యీ జరంంగ "

(ఉం)

5 206 ౧౦౬౯౫ 6౫ 6 లగాకమీంరి ౧జీ 00 0కి కలయం8కంంకిరు. 6 00006 2ర06 ౪) ఏ ౧౦ల౧౩ 9శ౧ర౦ంట 206 ఇంర యాం 120 [0060ల కూ౭్ర6 కంరుండ0ల రారని [ంగంంగు జరీ టాగితంగంరే 200288 0ట0000081018-0% 2060 కకంం0ం హంగ 6 ౭౧్రయం6 99000 10 46 6౫౧ *ం౦రం 01 తుటంత2ం 026 1006 |! 00గ౦90/26 గక ట6 21006 కం్రీయిం6 ఒ౧లా ౪౭ బలాంలిలా 931 42 006 [౧26 సజ౭806 ఇరల్సీ జీ జ 6 అంగర 26 ౧6 టంత 9 1952 గలయంక ౧24 2206,

2కీ2 జా విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

తర గడా? 8 50టీ-ఆక గాం 00టాళ్తా కం జం, ౧౭10౧ 1ర0౧63 ౦008 ంాబాణంలో ౮౧43 00402600 116౪8 2000/6ఈ664 0060౪00 ౧2060600 0/66 12400 జారు జర కరంంటాటాం 2 లంక టు రం యకక! ౦౧జ226ం0: ర 96000610 ౧6 43106 6 ఉకజాణా! యకవా3! 99 012 9౭౯0 10 ౧2౪6 06౭% 00౧౧౧౧౦6 ఈం 10 అరే అంగం 5౫ గం టం 6 రఖటిి-యంజంంర 000 ల యకూజ ఆ కంటూ ల౧౭ 0గ:౩ 2 *ల|ీ 2 0! కిటుం3] 206 ఉంటం ర సంర 62 6000 ౧౧ క 200 అంగం ]౧ల౭ జం ౧౮౧౭౧౦౮9 హతర్రలం జర 21005 1 [6 ౧౦౯౧౩ కీతో లంజ ౯031! 006004 జరీ ౧2టజీ క0జాలోజ 005౧౫8 కెజజ, గుండం జర అణ 4౨4౮ల 19 ౧౦౪౯౧ 0౧ గం 7020 యి 2064 ౧౭౦౧౧౯౮౦ గజం శంరగం 0యబ్రంయయ 711 ౧౧౩ 200౧౭౧లొట్సే 90000 క2గర్రం 00 6 ౧జ1 ౮౭౧౦౪౪౧౦ 900గ 1 04౧౫౩3 జర ౭6 ౮౮ 12 908౧ ౯ 800024 కట 8 122 16004 66 (36 46 గం/9 ప్రజుకిన 15 (4౭గాంలా గటి కం యకక ఆ దురం జం పం 16 ౧౫ గాజాగంరే 1౧00 త?2౧౦4౧66 220౧1063౯000/0టం4306 జర 85 కయ 6 గాలా రోలు ౧8మంకి ఇసు ౪ మం కంలం[౧ట 0౧316 2౧6 ౧౭౧0౧౭ అలింన జం ౦0౧౧౧౦౧ కుక 0ళ౭జ నటం 806 కం జరా ౮6 8గుం 8 706 ౧140 00౧) 0౦౧ 6 080165 046 [హాంగుతి కో గం [120 005 9జ9రంరే 9 €6 గజాలుర లయా౭ంపు? ఓ నగరం ఈ కలు కిజీజంంరంగిజ కజకాటా కిట 0023 0 6ం౧0ం[టింరడాకతూపంు లిం ౧కా౭0ంజ ౧0౧౦కం6ీ ఇక 6 కశుతంం 10 12 102 ౯ 2 రకంంంతంం 4 €౭ 5202కజ ౭60 ౧౦౧౭ జ ౧౭ ఇటే ౧/66 ౧౧5౦82 ౫ ౧౭౭౦౯౫ ఏ2 ఓ గగలేం జరీ క006 జర ౧0౪ 620 ఓటే? క రాం జకర్రానాంో జీ 8 ౧౦౧-౦తింజ యతం! జంం2యారం? ర౮౦|౯ ౦౦౨” 5డీ గజపాం 4 ౧౦౫ ౫౮ 66 ౧౭౦౧౦ (3 5గ౧ం06%20) 1955 £4 887 5 కెంయడీగిల? ౧గండిగింలటి౪ సర్వ కవితా రహస్యనిధి - అభినవ జయదేవ శీర్తశసులైన బ్రహ్మ శ్రీ చల్లా పిచ్చయ్య ళస్రిగారు బహం[గ్రంథములు రచించిరి వాటి నన్నిటిని పర్యాలోచన చేయవలసిన యవసరమున్నది. కాని “ఏకేన విజ్ఞాతేన సర్వం విజ్ఞాతం భవతి” అము మపనిషద్వాక్యాముసారముగా వారి కావ్యములలో నొక దానిని గురించి చక్కగా తెలుసుకొన్నచో నాకవి యొక్క సర్వ కావ్యములలోని యాత్మ తెలియును ఒక కవి యొన్ని (గ్రంథములు నవ్రాసినను వస్తు భేదముచే బహుకాన్యములుగా భాసించునేకాని యేశకాకారమైన కవి యాత్మ సర్వ కావ్యములందదియే యను(్రత ముగా నుండును వీరి కావ్యములలో “శ్రీ హేరంబ శతకము” అను (గ్రంథ మిచట పర్యాలో చింపబడుచున్నది. ఒక కవియొక్క యాత్మ ప్రతిబించించుటకు నాకవి యొక్క యేదో యొకానాక రచన వర్వచా భావ నికషప్రాయముగా నుండును వీరి కావ్యములలో నీ (గ్రంథము వారి యాత్మను సర్వదా ప్రతిపాదించుచున్నది. గొవున నేను దీనిని స్వీకరించితిని. వ్యాసాలు _తతతతతతవవావావాలా ఓతీతే

వీరిగురువులు బ్రహ్మశ్రీ, పాతూరి రానుస్వామిశా[స్తులవారు వారు వారణాసిలోవిద్యా భ్యాసము చేసిరి అచటి విద్యార్థులు గణపత్యుత్సవములు చేయు చుండిరి ఆ గణపతియే వీరికి గురుభక్తితో బాటు దైనముకూడా నైనారు.

మవ దేశములో ముప్పది మూడు కోట్లమంది దేవతలున్నారు ఇందులో 'ప్రధామలుకొందరు మన నుతతత్వము తెలియని షెద్దలు ఈ బహుదేవతాత్వము దురర్ధము చేసికొని విందించుటయు కలదు. శివకేశవులు సర్వత్రనుపాస్యులగుచున్నారు విఘ్నేశ్వరుని పసామాన్యముగానుపాసించరు కాన్యారంభము నందు తదారాధన జేయుటయేగాని ఆయనను 'ప్రధానోపాస్య దేవతగా నారాధించుట లేదు కాని అట్టి వారందందు కలరు (ద్రావిడ దేశమున “నవ్వయ్యాల్‌ గణపత్యారాధనకురాని కథానకము గలదు. గణపతి యేమి? యింకొక్కడేమి? సర్వదేనతలు (బ్రహ్మ పదార్థమున పతాకములే! ఈపరము రహస్యమే హేరంబశతకములో నున్నది.

“ఎన్ని మతమ్ముల దిరిగిన నన్నియు నీ యందె యన్వయం బగుటలు దె

ల్పన్నీ చుట్ట బ్రదక్షిణ సన్నాహము. గూర్తు శంభుజూ హేరంబాః

పర్వ కవిత్వమునకుమూలభూత ముగా నున్నదీ పద్యము సర్వజ్ఞానమునకు వాలంబముగా నున్న పద్యము ఈ పద్యములోని సర్వజ్ఞాన మౌలికత్వము విస్పష్టమేకదా? సర్వకవితారహస్య మిందున్న దమటకు నుదాహరింతును

(ప్రదక్షిణ పన్నాహము 'హేరంభుని యందు సర్వమత సమన్వయము కుదుర్చుచున్నది యని దీని తాత్పర్యము ఈ భావములోనున్న రమ్యత యొట్టిది?

మనము సర్వదేవతలకు ్రదక్షిణింతుము ప్రదక్షిణించుట యనగా నొకసారి చుట్టు తిరిగి వచ్చుట చుట్టు తిరిగి వచ్చుట నున్న చుట్టట వంటిది సున్నయనగా పరిపూర్ణత యిది మనమత రహన్యము తద్రహస్యస్పోరక లక్షణము

“పూర్ణమదః పూర్ణమిదం పూర్ణాత్‌ పూర్షముదచ్యతే

పూర్ణస్య పూర్ణమాదాయ పూర్ణమేవావళిష్యతే

అన్న వేదములోని యర్ధమె క్రియా రూపమున ప్రదక్షిణమగు చున్నది. ప్రదక్షిణము చేసినంతనే తద్దేవత యందు సర్వదేవతా భావారోపణము జరిగినది ఏకాకారము బుద్ధిలో భాసించినది. ఈ మహార్థము నిట్లు పద్యములో నిక్లేపంచుట నర్వకవితా రహన్యజ్జత్వము

ఈ హేరంబ శతకము నిజముగా శతకముగాదు ఇది యీ కవియొక్క కవితా దేవతాభాన సంపుటి. ఈయన వ్రాసిన పలు కావ్యములలో తనకు గల కవిత్వమును గురించిన యభిప్రాయములు పలుచోట్ల నిక్షేసంపబడినవి అట్టే యిందును కలవు.

కవిత్వమొక పూతోటగా నీయనకు భాసించును ఏతత్తాత్సర్యకమై “ఉద్యాన” మనుపేరనొక కావ్యమె కలదు ఇందులో గూడ-

“ఆకవనవుపూదోటకు మేధాకాంతామణి యఖభిన్నతన్‌ సుకృతశ్రీ,

రాకా చంద్రాననతో రాకలు పోకలు నొనర్భు రహిహేరంబా -

కవిత్వమునకు మేధాశక్తికి వభేదాధ్య వపాయ మీ పద్యమునందు చెప్పబడినది. ఏతాదృగ్‌ యథార్థ కవితా రహస్యబ్దత్వము కొలది మంది కుండును. ఊహలేని పుప్పచప్పన కవులి "పెక్కుమంది. అతని కననమందు నూహ యుండును. లేక పోవును. మేధా విశేషము.

2న... విశ్వనాథ అవంకలితసాహిత్యం

భావసంపత్తి వివేక పరిశీలనము లేనిచో కవనము కవనమె కాదన్న విషయము పలుమందికి తెలియదు ఈ శతకము నందు చిత్ర చిత్రములైన భావములు గలవు

ఈయన పైకి హేరంబభక్తుడు లోపలికి ప్రసాదానంద నిష్టుడు ఆ హేరంబుడు కూడపైకి గణపత్యాకృతి లోనికి (ప్రపాదానందభూమి ఈ విషయమే

"ఎందరు సూర్యులు పోయిన నెందరు కుముదాస్తులేగి నేనియు బెడకె

వ్లుందల సూపునవరసా నందమెయానందమౌగనన్‌ హేరంబా

సచ్చిదానంద స్వరూప లక్షణములు గాగల పరమేశ్వర చిహ్నమైన యానందమునకు నవరసానందమునకు నీ కవిగారే భీదాభీదము చూపు చున్నారు కించిద్భేదముతో నేమికాని వస్తుతత్వ్యవివక్షత చేత రెండును నొకటియెకదా! ఇదియాయన తాత్పర్యము నిజమైన కవికి దెలియవలసిన రహస్య మిది అది తెలిసిన వాడు శ్రీ పిచ్చయ్య శాస్త్రిగారు

ఈరీతిగా కవితా ప్రాణము తెలిసిన కవియని నిర్లీతి జరిగిన తరువాత కవితా విద్యలోని వీరి యితరములైన పలుశక్తులిట్టివని చూపించుట నమంబసము

“గానరపాంభోనిధి యే గానంబున నీకు దృష్తికలుగున్‌ గండ

స్టానగళద్దాన రురీ పాన కృతానననుదాళిపా హేరంబా”

ఈ పద్యమున వీరికి గల భాషా పాండిత్యము మధురసమాస ఘటనా సామర్ధ్యము తెలియగలవు. ఇట్టివనేక పద్యములు గలవు. ఉదాహరణమున కీపద్యము చూపించితిని మరియు నీ ళతకమంతయు. కంద పద్యములే

ఈ కాలపు ధర్మేతరబుద్ది సర్వ సం(ప్రదాయములకు నిషిద్రమే. సంస్కృత విద్వాంసులలో 'వెక్కురు సంప్రదాయమతులే ఆ చదువులోనే సంప్రదాయమును నిలబెట్టుశ్త్తి యున్నది 'పెరచదువులు సంప్రదాయ విచ్శేదకశ్తక్తి గలవి అందుచేత పరభాష చదివిన వారిలో “దేవుడేమిటి

మతమేమిటి. ఆచారము లేమిటి" అన్న విపరీత బుద్ధితోచుటయు సంస్కృతాంధ్ర భాషా పండితులయందు నీ బుద్ధిలేకుండుటయు బహుధా దృశ్యమానగుచున్నది

ఒక్కొక్క విద్య యొక్కొక్క మనో లక్షణమునకు బీజము అందుకనియీ యిట్టి కవులు యీ దిగువ పద్యములందు చూపబడిన భావములు కలిగియుందురు

తప్పుడు కలిలోబుట్టుట నొప్పులు నా కెట్ట కలుగు? అనియును

“వమ్మరు శాస్త్రవచనములు నమ్మరు గురు వాక్యములను నమ్మరు (శ్రుతులె

ట్టిమ్ముగందమకన్నయ్యన్‌ నమ్మెదరో? వీరు కనరు నగి హేరంబా

ఇది వేదశాస్త్రములు నమ్మని వారికి గొడ్డలి పెట్టు సమాధానము అవినమ్మరు తండ్రినెట్టు వమ్ముదు రని తాత్పర్యము లోకములో తండ్రియని వ్యవహరింపబడువాడు తండ్రియని నిర్దారణ యేమున్నది” ఆ రహస్యము తల్లికి తెలియవలయును ఆ రహస్యము వెలికి పదిలక్షలమంది స్త్రీలలో నొక స్రీ చెప్పవచ్చును మరిలోకమువందందరు తమ తండ్రియని భావించుచున్నారు ఒకకొకిబికి యూహవాడు నేమ నమ్ముటలేదని పెడవాదన చేయవచ్చును కాని యా తండ్రియాస్తి నమభవించుచున్నాడు. విశ్వాసము అన్న మాటయొక్క అర్హమిది. విశ్వాసము లేని వారాలోచనా విహీనులు వివేకదూరులు. ఈ రహస్యమే సైపద్యమునందు చెప్పబడి యున్నది. వ్యాసాలు. _____వావాావావాలా. 24 క్‌

తులువలైనవారిని ఆక్షేపంచుటలో శతకభావములు కొన్ని యుండును జీవుని యొక్క గడుసుదనము లౌకికమైనది సగముమించి యాక్షేపణలో నుండును ఈ అక్షేపణశక్తి తెలుగులో “త్రిక్కన్న” “వాచనసోమన్న” “కాసుల పురుషోత్తము” ఈ మువ్వురు సమృద్ధిగా గలవారు ఆ కోవలోనివారు శ్రీ పిచ్చయ్యశా'స్రిగారు తెలుగు భాషలోని సగము జిగి యాక్షేపణ చేయుటకు యోగ్యమైనది. నానుడుల పలుకుబడుల సమృద్ధిలో నున్నది ఏ కవి రమ్యుముగా నాక్షేపంచగలడో ఆ కవికి యాంధ్రభాషాశక్తి యెక్కువ తెలియునని చెప్పవచ్చును కుక్కురొ కోకో కోయని కుక్కుటములు జగముమేలు కొలుపకమున్నే (మ్రుక్కిడు లబద్ధముల మి న్నెక్కియు. కూయుదురు సుమా హేరంబా! ఇది యాక్షేపణములోని గడుసుదనము ఈ _శతకమొక పరమ చమత్కారమైన గ్రంథము కని యొక్క మనోనైలక్షణ్య నర్వ భావసీమ ఈయనకు తన గురుమూర్తికి గురూపాస్యదైనమగు గణసతికి భీదములేదు ఆ భీదములేని ఈ క్రింది పద్యము వాక్యాన్వయ గతమై యెంత యనినా భావముగ శిల్ప రహస్య భూమిగనున్నచో ఫద్యరచనా శిల్పవేత్తలే గ్రహించగల్నుదురు ఆ పద్యమిది నాయలతి వాక్సరంపర నేయనువున గుర్తు దేశోీంద్రుని చరితం బాయావేశము పాలై ఈ యది (వ్రాసితిని సైపుమీ, హేరంటబా! ఇందలి యత్తచ్చబ్దములతోడి సమన్వయము సులభమయ్యు యచ్చబ్దమునకు "కరి శబ్దార్ధానము సంధానము చేసినచో పద్యార్థము చమత్కారముగానుండును అపుడు ఈ గురు హేరంబాల యవినాభావస్థితి పరమ రమణీయముగా కనిపించును ఈ పద్యము నందు 'సైపుమీ యను శబ్దమెందుకు? గురుర్‌బ్రహ్మ గురుర విష్ణ” ఈ మొదలైనవి యున్నదే కదా గురువును దైవముగా భావించుటలో తప్పులేదు "స్రెపుమీ యన్న శబ్దమక్కరలేదు ఇది దేవతా ప్రచారము కలది కాని క్షమించువున్న యర్ధములో వాడబడ్‌న శబ్దముగాదిది. నన్నుపాలించు మీ యన్న యర్థములో వాడబడినది లేక ఇతరములైన తప్పులను క్షమించుమనుటకాని ఈ భావనను క్షమింపుమనుటకాదు మరియు సహింపుమన్న వానికి 'సమ్‌ ధాతువునకు శక్తుడగట యని యర్థము ఇదియీ యర్థములో వాడబడిన శబ్దము. మరియు నీ చిన్న [గ్రంధము నందు పలు రమణీయ భావములు చూపించవచ్చును. స్టాలీ పులాక న్యాయముగా పొత్తము యొక్క మేలిమి దీని వలన తెలియును ఏ తాద్భగ్రచనా సంపత్తిమంతుడు గతించుటయు. అప్పుడే ద్వితీయ వర్ధంతి సమీపించిన దన్న నాశ్చర్యముగా నున్నది. వారి యముద్రిత రచవలన్నియు ము(ద్రితములైనచో వెంచ్చైనను హర్షణీయముగా నుండును అందుకు వూనుకొన వలనినవారు ఆఅంధధ్రసారస్వతాభిమానులు చల్లా పిచ్చయ శాస్తి న ముల్లా సిత శారదా ననోబ్బల మృదు సత్‌ పల్లన మంజీర రనో త్పుల్లవచో విభవుడై..... అభినవ బయదేవులై శతావధానులై శతాధిక (గ్రంథ రచయితలై , యుశశాయులైనారు. ఆయన ధన్య జీవి కృష్ణానతిక 26 డిసెంబరు. 960 2465 __________లాలా విశ్వనాథ అసంకలితసాహిత్యం

తెలుగు సరస్వతి నోముల పంట శ్రీ గిడుగు వేంకట రామమూర్తి పంతులు

తెలుగుభాషకు రెండు దశలు తాళపత్ర (గ్రంథముల యందలి దశ యొకటి, అచ్చుయంత్రములు వచ్చివ తరువాత ముద్రితములైన పుస్తకములలోనున్న దశయొకటి. ఇది (గ్రంథస్టమైన భాషా విషయము పూల్వకాలమున దేశ భాష ఎట్టుండెడిదో ఎట్లు వాడుకొనబడెడిదో మనము తెలిసి కొనుటకు కవితలకు శాసనములు ఆము(ద్రిత తాళపత్ర (గ్రంథములు ప్రమాణములు “ఫ్రవాహి నీ దేశ్యా” అన్న నూత్రమొకటున్నది ఏబది ఏండ్లకు పూర్వము దీని విచారణ యారంభమైనది.

మొదట గురజాడ అప్పారావు పంతులుగారు వాడుక భాషలో కొన్ని గేయములు కన్యాశల్కము నాటకము (వ్రాసిరి ఆయన వట్టి సూత్రకారుడు. ఆయనతో నిది యంతమైనచో నూరును పేరును లేకుండ పోయెడిది. కాని మహానుభావుడైన శ్రీగిడుగు వేంకట రామమూర్తి పంతులుగారు. వారి ననుసరించి వచ్చిరి. శ్రీగిడుగువారు మహా మేధావి. మహా విచారణక్తర్త తెలుగుభాషలో (ప్రకటితముల్తై ఆప్రకబితములైన ఒక యక్షరముగూడ వీరు చదువలేదని చెప్పుటకు వీలులేదు. పర్గాకిమిడిలో వారి గృహములో పెద్ద గదినిండ చెప్పరానన్ని తాటాకు (గ్రంథములు చెప్పరానన్ని ఇతర (గ్రంధములు పంతులుగారు. చదివి గీట్లు పెట్టని పుస్తకములేదు.. అంతటి మహా పరిశోధనచేసినవారు. ఈ పరిశ్రమ యంతయు గ్రాంధిక వాదుల నెదుర్కొనుటకు చేసినది.

తాళపత్ర ప్రతులలో నుండి యుద్దరింపబడి (గ్రంథము లచ్చొత్తించుటకు ప్రారంభింప బడినవి ఇది (ప్రధానముగా మద్రాసులో జరిగిన కార్యము ఆ కాలమెటునంటిది? ఇంగ్లీషు భాషదేశము నందభి్యాసమైయున్నది. తాళషత్ర (గ్రంథములనుండి పుస్తకము అచ్చు వయవలయును ఒక భారతము తీసుకొన్నచో దేశములోనెన్ని (ప్రతులున్నవో అన్నియు లభ్యము కావు. నాలుగైదు ప్రతులు దొరకవచ్చును. వానిలో సమాన పాళములుతీసి (ప్రమాణముగా స్వీకరించవలయును. ఒక్కొక్కప్పుడు మూల (ప్రతులలో నర్థము పొసగినట్టు.కనిపించదు. ఈ అర్థము కనిపించకపోవుట కనిపించుట పరిశీలన చేయువాని చదువు మీదము, విశ్వాసముమీదను అభిమానము మీదను ఆధారపడియుండును. సర్వబ్ఞాడైన వాడెవ్సడుముండడు వేనికిని సర్వద్దతలేకపోయినను, తనకున్న జ్ఞానముతో తాను తప్పాప్పులను విర్ణయించునుగదా! అది అట్టే జరిగినది.

అప్పుడు ఈ పరిశోధవచేపిన వారి యాంధ్ర భాషా పాండిత్య స్వరూప మెట్టిది? దానికి కొన్ని నిబంధనలు కలవు. తంబవగరం తేవప్పెరుమాళ్ళయ్యగారు. శ్రీనాగపూడి కుప్తుస్వామయ్యగారు మొదలైనవారు. పరిష్కర్తలైనారు. ఆ కాలమున చిన్నయ్యసూరిగారు తన బాల వ్యాకరణమును(వ్రాసిరి బాలవ్యాకరణము ప్రమాణ (గ్రంథముగా నెన్నుకొనబడినది ఈ బాలవ్యాశరణము “హరికారికల” కాం(ద్రీకరణమా హరికారికలే దీని *ర్వాణీకరణమా వ్యాసాలు. _____య 247

అన్న ప్రశ్నే నాటి మొదలు వేటివరకట్టేయున్నది. సహజముగా బాలవ్యాకరణము (ప్రకారము దుష్టముగా కనిపించిన శబ్దములను తత్పరిష్కర్తలు దిద్దుచువచ్చిరి. దిద్దుటకు వీలున్నచోట దిద్దిరి. లేనిచోట కొన్ని తమ మాటలను చొప్పించిరి ఈ రీతిగా ముద్రిత ప్రతులు తాళ పత్ర ప్రతులతో బహుశబ్దములయందు పామ్యములేనివై కొన్నికొన్ని చోట్ల అపపాఠములు కలవై కనిపించుచు వచ్చెను వసుచరిత్రాది (గ్రంథములకు పూర్వవ్యాఖ్యానములున్నవి ఆ వ్యాళ్యానములు వాడుకభాషలో (వ్రాయబడుట జరిగినది. అ వ్యాఖ్యానములు తిరిగి అచ్చువేసివప్పుడు కూడాచిన్న్మయసూరిగారి వ్యాకరణమునకు అనుకూలములైన శబ్రరూపములే చొప్పింపబడివవి. ఇది యంతయు నిజమునకు దేశభాషాభివృద్ధికి విరోరకమైవ కార్యము. తెలుగు బాష అన్చముగా చిన్నయసూరి వ్యాకణ పూరీ యుండవలయునను తీవ్రాదులు నాడు కొందరుండిరి. వారికి గ్రాంధిక వాదులను సేరునప్పును. అట్టీండితులు దేశమునందు 100 మంది యున్హవో వారికి ఎదురు. తీర్చిన పైక మవారథుడు శ్రీగిడుగు సేకటరామమూర్తి పంతులుగారు. తప్పు శ్చములు బ్రాయని పందికుడు దేయులోనుండను. కవులు నిస్పందేవముగా రమ్య్పూర్తి కొయ వాడుకధాషా శ్వముల వాడుదురు. వాడుకధాషాశ్హుముము రక్పూర్తోకి చాలా ద్గర సుబంధము. కనుక హ్వాగ్రయయులలోనను. వాడుకదామా. శబ్దములు నిప్పం దేహముగా నుండును. పూర్వకవులందయ - ఏ శ్దములు గ్రాంధికములు కావని గ్రాంధిక వాదులు వాదియ నారలించిరో - ఆ శ్వములమ వాడినవారే! శ్రీనాథుడు. ధూర్హట్‌ పిల్లల మళ్టిసినవీరభద్రన మొదలయిన మవికపులందరు ఎక్కువ వాడుక భిషా శబ్త దూసములను వాడినవారో! భారతమున ఇవి లేవని కొందరందురు. భారతమున కూడ కొన్ని వందలున్నవి. గ్రాంధిక వాదు లేమి చేసిరనగా భారతములోని శబ్దము ద్రథను బ్రమాణమనిరి. అచ్చటమన్ల ఆ యొక్క రూపమువకే ప్రామాణ్యము. అటువంటి ఇతర రూషములకు ్రామాణ్యము లేకపోవుట. ఇదియొక విమిత్రమైన పర్మ్టితి బయలుదేరెను. 'చావడము అన్న రూసము తిక్కన్నగారు ప్రయోగించిరి, ఇచ్చుట యన్న యర్ధములో దీనికి గ్రాంధిక వాదులు రూపము మార్చుటయో దావికి వేర్థము చెప్తుటయో మొదలు పెట్టబడినది. ఇట్టి శబ్దములు మొట్టమొదటనే (గ్రంధముల యందు లేకుంం డ శ్రద్ధహింపబడివది. మజకు మళాక ఈ శబ్రమునకీ రెండు రూపములు గలవు. 'మటాక అన్న రూపము పస్తకములలో మంచబడివది. అట్టే ౫లను " "లాను" గలాను రూపము పరహరించబడివది. . 'చూతము, 'చూతాము. చూతాము అన్న శబ్ధము పరిహరింపబడివది. ఇద్‌ దీవికి తస్ర్రత్యయము చిన్మయహూరి అంగీకరించెను. దీనితో 'చేతును 'పోతును" మొదలైన యుద్‌ మధద్యమైన శబ్దములు పరిహరియబడుచు. వచ్చినవి “నీతురు “చూతురు "కోతురు మొదలైన రూపములు అయ్యలరాజు రామభద్రుడు, తిక్కన్నగారు. సంపాల నృసియాకి, కుమార ధూర్హబి చరికొండ ధర్మయ్య, కంపాలి రుద్రయ్య పింగళి పూరన్న, చివరకు ప్రామాణికుడైన కూచిమంచి తిమ్మకవి మొదలైన పర్వకవులును వాడిరి. వ కవులు వాడిన రూషములకు లెక్కయేలేదు. వచ న టావి తనయంు ఈ శాస్త్రము క్రొత్తగా భాషా శబ్దములను మ్‌ భాషా శబ్దములతో కన్నడ టం పరిపొటియైనది. బహంశబ్దములకు శబ్దరత్నాకరకారుడు వ్రాసిన యర్థములు పాసగవని శ్రీరామమూర్తి పంతులుగారు చూపించిరి. 'బాడుది యన్న శబ్దము 'పూయాణము' అన్న 248 విశ్వనాథ అవంకలితపాహిత్యం

శబ్దము. వీనికి శబ్దరత్నాకరము లో (వ్రాసిన యర్ధములు ఫొసగవు. బాడుదల యనగా జీవ (గ్రహము. ఇది పంతులుగారు సంస్కృతము. భారతము పోల్చి చెప్పిన యర్థము సూయాణమవగా దండయాత్ర యవి శబ్దరత్నాకరము కారుని యర్థము కన్నడ శబ్రములతో పొల్చిచూచినచో సూచియావము అన్నళబ్దమువకు ఇది తద్భవముగా తెలిసినది. సూదిని చొప్పెంచినట్లు ధర్మరాజు తన యాజ్జను దేశమునందు చొప్పించెవవి తిక్కన్నగారి భానము.

ద్రావిడ భాషలతో పోల్చి చూచుటతో మన శబ్దముల యందలి యర్భానుస్వారములు శకట రేవములు చాలా భాగము తారుమారైవవి శకటరేఫములయు అర్జాను స్వారములయు పంఖ్య (క్రమముగ వృద్దిపాందుచు వచ్చినది. తత్పూర్వలాక్షణికుల సంఖ్య కంటె అప్ప కవి చూపించిన సంఖ్య ఎక్కువైపోయినది. అప్ప కవి కంటె తరువాతి వారి సంఖ్య మరియు రెట్టింపు మూడు రెట్టయివనది. "కద్రువ నాగ మూత అని చిన్నయసూరి సూత్రము న్యాయముగా పట్టివచో కద్రువు కావలయును కాని చిన్నయసూరిగారు దానివి సూత్రించిరి. పూత్రించినారు కావున అ యొక్క రూపమే లాన్షణికము తక్కినవి కావు అన్న వాదన బయలుదేరినది. ఈ రీతిగా పంప్కృతములో ఉకారాంత శబ్దములు తెలుగులోనికి వచ్చినప్పుడు వ త్యయము వచ్చుట వ్యాకరణసిద్దమే. కాని కద్రువ అన్న శబ్దమెట్టు సాధువైనది? ఇది విపాతమై తక్కినవి కావి

పట్టకొవి మేొకొని. వేసికొని, చూచుకొని, ఇట్టీ రూసములకు పట్టుక నేసుకు వేసుక చూచుక ఇట్టీ రూపములు పూర్వకవులు వాడిరి. శ్రీక్యష్ణోవనరాయల వారు వాడిరి. అప్పకవి వాడెను. అనంతుని ఛందప్పులో మండెము. ఇవి ఆగ్రాంధికములని 'గ్రాంధికవాదులు వాదియనారంలభించిరి. తెలిసీ తెలియవా అన్నటు వంటిరూపము తప్పని అనాడు కొందరు వాదించిరి. 'శెలిపీ తెలియని నీకు దెల్ప బ్రహ్మదేవుని వయే. అవి శ్రీ తిరుపతి వేంకట్వోరకవులు. వాడిరి. ఇది పూర్వకని బ్రరూగమేనని శ్రీ తిరుపతి వేంకటకవులు అనాటి పావపతాదిప్రతి నిమర్భ (గ్రంధములలో ఇటు వంటి వందరూపములకు లక్ష్యములు చూపింపవలసి వచ్చినది. అందుకనియే తిరుపతి వేంకట కవులు వ్యాకరణ మొక్కత్రోవు మహాకవులొక లోవ కోయభియ్మొక త్రోనై కవ్పట్టిడు అని వ్రాసినారు.

ఈ ్రపిద్ధ రూపముఅట్టుండగా చేపేటి చేసెది. వచ్చింది. చేసింది. ఇట్టీ రూసములుగూడ పూర్వకవుల యందు కవబడుచున్నవి. వానినన్నింటిని శ్రీరామమూర్తి పంతులుగారు ఎత్తిమాపించిరి. ఆ కవులను - గ్రాంధికవాదులు ప్రామాణికులు కాదన్నారు. అన్నాదమ్ములు, చెల్లానెదరు, ఆడ్డాదిడ్దాలు, చేతావాతా తల్లీ దండ్రులు, ఇట్టి రూపములు గూడ పూర్వ పూర్వ(గ్రందముల యందున్నవి. (మొక్కేము, నవ్వేము. చచ్చేము, ఇట్టి రూషములు కలవు. వాండ్లు వాళ్ళు ఈ శబ్దములు 'ప్రామాణికములు కావని గ్రాంధికవాదులు.. వాడు అన్న శబ్దము సానుస్వారముగా నన్నెచోడుని కుమార సంభవాడుల యందు కనిపించుచున్నది. శాసనముల యందీ రూపము విస్పష్టముగానున్నది. 'ాడుమొదలైన వానికే త్రాళ్ళు కానచ్చును కావి వాడు నకు కాకూడదని గ్రాంధిక వాదులు. (తాడు బాపవిభక్తికము, వాడు కాదు. లోకమునందు “వాటిలోని అని యున్నది. వాటిలోన యని యుండకూడదు, వానిలోన అవి యుండవలెనని తప్పులు దిడ్డుచున్నారు. “వానితోడి

అనుటకు “వానితోటొ వ్రాయకూడదని. “తూడు” బహువచనము “తూళ్ళు” అయినది. 'మేము గ్రాంధికవాదులమని చెప్పుకొమవారు గూడ ఈ రూపమును ప్రయోగించినారు. ప్రధానముగా శ్రీరామమూర్తి పంతులుగారు (గ్రాంధికవాదులనుని చెప్పుకొను పండితులు (వ్రాసిన (గ్రంధముల మండి ఏ రూసములు వారపభ్రంయులని చెప్పినారో ఆ రూసములనే చూపించినారు.

వ్యాపాలు _ాానామవలయయయయావాయయయ. 24ీ త

కొంచెము షూక్ష్మముగా పరిశీలించినచో చాటు పద్యముల యందు శతకములయందు వాశుకధాసలోనున్న చాలా-రూపములు ఎక్కున (ప్రయోగింపబడినవి. (గ్రంధముల యందు తక్కువ ద్రయోగియబడినవి కవులు గూడ వారి జ్తీని బట్టి వారి ప్రతిభను బట్టి ప్రథమ ద్వితీయ తృతీయాది తరగతులకు స్నాందేహముగా చేరుదురు. అది కవులలో నీవాడుక భాషారూపములు చాలా శక్కువయుండున ద్వితీయ తరూతికి చేరుకవులు చాలా నుంది ఈ వాడుకధాషా రూపములను మిక్కిలిగా. వాడికి. మిగిలిన తరగతుల కవులలో వీని వాడుక యపరిమితముగా నున్నది ఈ శబ్దచర్చ ఎట్టున్నను శ్రీరామమూర్తి పంతులుగారి వంటి భాషావేత్తయొక జాతిలో పుట్టట యా భాష యొక్క అదృష్టము. తెలుగుజాతి వారివలన నొక నిఘంటువు నిర్మించుకొనలేక పోయినది భారతము పరిష్కరింపించుకొనలేక పోయినది నాటి విశ్చవిద్యాలయము (గ్రాంథికపుగూడు. గట్టుకొని భాషాద్రోహము. చేసినది చిట్టచివరకు నిష్రయోజనమైన కళా (ప్రపూర్ణ బిరుదము నిచ్చినది విశ్చవిద్యాలయములిచ్చు నిట్టి యుచితములైన బిరుదులు (గ్రహంచువారి కక్కరలేదు వానివలన విశ్చవిద్యాలయమువారిక్షి లాభయిలేదు వారివలన నెవరికి ప్రయోజనమో వారికి ఈయరు ఇప్పటికైనను శ్రీరామమూర్తి పంతులుగారి పరిశోధన రాజమహేంద్ర వరమున నుండియే యున్నది దానినంతయు "లికి శ్రవ్వియచ్చొత్తించుకొనవచ్చు. (ప్రజలు రాజకీయవాదులు వీరు చేయరు విశ్వవిద్యాలయము. వారంతకుముందు చేయరు. కృష్ణావత్రిక 20 బనురి. 953 శ్రీ గురజూడ అప్పారావుగారు ఇంగ్లీషు చదువు మన దేశంలో మంచి ఫీరాయింపులో ఉన్న రోజుల్లో ఈయన విజయనగరం కాలేజీలో పండితుడు కాబోలు ఇంగ్లీషులో తక్కిన నబ్బక్టులలో ఆ రోజులలో పరీక్షాపత్రాలు ఇవ్వటం ఒక నేర్పుగా ఉండేదట అ పరీక్షా పత్రాలు తెలుగులో కూడా ఇవ్వవలసివచ్చినది. ఆ నేర్పు వీరికి చాలా ఉండేదట ఆ విద్య నీరిని బట్టే అందురూ నేర్చుకున్నారని ప్రతీతి పాశ్చాత్య గాగరికత మహోత్తమమైనదనీ అది సంపూర్ణంగా అలవడ్డప్పుడే ఈ దేశం కూడా బాగు పడుతుందనీ మన శా(స్తాలలోని పండితులూ మన భాషావేత్తలూ పనికిరానివాళ్లుగా చేయబడి ఇంగ్రీషు చదువు చదివినవాళ్ళే విద్యావంతులుగా పరిగణింపబడే రోజులు మంచి హెచ్చుష్టాయిలో ఉన్నవి ఆ దేశాలలో ఏ చిన్న ఉద్యనుం అక్కడ ఎందుకూ పనికిరానివాళ్లచేత (ప్రారంభింపబడడం ఇక్కడికి దిగుమతి కావటం అక్కడ ఎందుకూ పనికిరాని వాళ్ళు ఇక్కడ కలెక్టర్టుగా - గవర్నర్భుగా - లార్టు క్రైవు మొదలైనవాళ్ళు- ఇగ్లీసు. రాజ్య విస్తారకులుగా వచ్చినట్లు అ చిన్నచిన్న ఉద్యమాలన్నీ ఇక్కడకు వచి ఇక్కడ మహానుభావులను నృష్టించి వీళ్ళందరినీ నాయకులుగా చేసింది. అట్లాగే సారస్వతంలో షెల్లీ కీ్స, బైరన్‌ ఇలాంటివాళ్ళు మహాకవులు. ఇంగ్లీషు పార్యక్రమంలో మైనర్‌ పాయెట్రీ 250 _ విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

అని ఉంటుంది. అక్కడి దేశవాళీ కవులందరూ చిన్న చిన్న పద్యాలు రాసేవాళ్లు ఆ కవిత్వాలు సంపుటి వేయటం మైనర్‌ పొయెట్రీ అని మనకు పంపించటం ఇక్కడి మన ఇంగ్లీషు పండితులందరూ అదే కవిత్వమనుకోవడం, మన తిక్కన్న పెద్దన్న అలా వ్రాయలేదనటర దీని వల్ల మన కవుల గౌరవానికి ఇంకా కొత్త దెబ్బ తగలటం

ఆ దేశంలో ఉన్న మహాకవులకు కూడా రసమంటే ఏమిటో తెలియదు కావ్యస్వరూపం తెలియదు విస్పష్టంగా అలంకార జ్ఞానంలేదు మనకుమళల్లీ మంచి వ్యాకరణ శాస్త్రంలేదు పిడుక్కీ బియ్యానికీ ఒకటే మంత్రమని ఎక్కడపడితే అక్కడ (ప్రజాస్యామికం. అందుచేత మనభాష ఏమైంది?” వాడుకునే భాష (గ్రాంథికభాష కావలసివచ్చింది.

కానీ రాజకీయంగా ప్రజాప్వామికం వేరు. సాహిత్యంలో (ప్రజాస్వామికం వేరు ఆ ఊళ్ళ వాడు పెద్దంతు. వాని మీద చాలా మంది ఆధారసడి ఉంటారు. ఆ తాలుకాలో వాడికి ప్రక్తు ఉన్నది. ఓట్టన్నీ వాడికి పడతవి ఈ ఓట్టు వేపే వాళ్ళలో వేయిలో తొమ్మిది వందల మందికి రాజ్యాంగం ఏమిటో వోటుఏమిటో తెలియదు. మా కులంవాడికి వేశాం, మా దొర వారికి వేశాం, మా పార్టీకి వేశాం అనే దృష్టే తప్ప ఏమీ తెలియదు. పార్టీలవాళ్ళనే ఆ పార్టీ ఎందుకు పెట్టారో తెలియదు పరదేశాలలో అల్లాంటి పార్టీ ఉన్నది కనుక మేం పెట్టాం.

సాహిత్యంలో కూడా ఇలా అయితే ఎలాగా? వాడుక భాషలో పస్తూలు (వ్రారూలి. మన వాడుక బాహో హూనికి సం ఇంగ్లీషు మాటలైనవి. హాస్యంగా మాట్లాడటం చమత్కారంగా మాట్లాడటం కొందరికి సూజంగా ఉటుంది. శ్రీ గురదాడ అప్పారావు పంతులుగారికీ అలా మాటాడం సహబజమల్లే ఉంది.

సాహిత్యంలో ఈ ఇంగ్రీషు విద్య కొత్త విమర్శ సూత్రాలని తెచ్చింది. ఒకటి లోకల్‌ కలర్‌ రెండవది బహుపాత్ర చిత్రణం మూడవది ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండటం. ప్రజలంటే ఎవరు అన్న ్రళ్ల లేదు ఈ సిద్దాంతాలు అస్ప్సారావు పంతులుగారికి చాల లాభించినవి

ఇట్లా ఉండగా మన దేశంలో బాల్య వివాహాలు ఉండేవి? ఎక్కడ ఉండేవి? బ్రహ్మణుల్లో ఉండేవి తక్కిన కులాలలో ఉండేవి కావు. బ్రాహ్మణుల్లో ఎందుకు ఉండేవో అది కర్మ విషయం. వీళ్ళకు తెలియదు. ఆ విధవలకి పెళ్ళిళ్ళు చేస్తే సంపు సంస్కారమైంది. మన సంఘాన్ని దూషించడం చక్కగా కుదురుతోంది. కామమూ ధనమూ రెండే ప్రధానంగా బ్రతికేవాళ్ళకి అన్నీరైటే

కాదు కావ్యదృష్ట్యా చూద్దాము ఆది కావ్యం కాదు దాని కాద్యంతములు లేవు రచనా శిల్పంలేదు ఆయనకు ఉన్న శక్తి హాన్యరసం రెండవది బ్రాహ్మణ సంఘంలో ఉన్న ఎందుకూ పనికిరాని వాళ్ళని గురించి వెక్కిరిచటం

కవి అందాం. పద్యం రాయనివాడు కవి కాదు. పాటలు బ్రాసీవాళ్ళ కవులు కారు. వీళ్ళ అద్వస్టం కొద్దీ ఇప్పుడు అచ్చు పస్తూలు ఎలా ఉన్నయ్యో అయిదారు వందల ఏండ్ల నుండి మన దేశులో అలా అచ్చు ఉంటే వీళ్ళ తాతల సారస్వతం ఎంత అ ధోగతిలో ఉండేదో తెలిసేది.

ఆయన కొన్ని పాటలు వ్రాశాడు అది కవిత్వమెట్లా అవుతుంది? కవిత్వానికి ఛందస్సు ప్రధానం పాటలకు రాగమూ లయా ప్రధానం

ఛందప్పు ప్రధానం కనుకనే చెప్పటానికి లక్షసీపు పడుతుంది. ఆ ఛందస్సులో ్రాసి్సుకో గ్ర్రే.ఈజయక్రూరి. పీళంగ్యు ధ్రాసూ కవి కాలేదు ఎందు చేతనంటే తని ఆయనకి తెలియలిదు -ఢస్త ఇప్పుడు వ్యాసాలు “౯46 ఖు క క టా! 251

చొంచవ నాని

మనవాళ్ళు ఎంత సైకెత్తాలో ఎత్తుతున్నారు. మన పద్య రచన ఏమిటో అందులోని శిల్వమేమిటో రసములూ ధ్వనులూ ైలులూ ఈ మొదఖైన వాటియొక్క ఏ పరిజ్భానం లేకుండా నేడు విమర్శకులై పోతున్నారు. కవులైపోతున్నారు. కావి ఈ కాలానికి అప్పారావువంతులుగారు వ్రాసిన లి పనికివస్తున్నది నిజానికి పనికిరావడంలేదు కూడాను ఎందుచేతనంటే ఆ పుస్తకంలో విమర్శింపబడ్డ పాంఘిక పరిస్థితులు ఇవాళ క్రొత్తగా లేవు. బాగా పాత బడిపోయినవి అసలు మన దేశంలో ఇంగ్లీషు చదివినవాళ్ళ జన పంఖ్య ఎంత? ఆ అల్పశాతానికే కదా ఈ కన్యాపల్కంలోని విట్టులు తెలొసీది ఇంకా మన అదృష్టవశాత్తు ఇంగ్లీషు పోలేదు కాని పోతే ఆ పుస్తకం స్ట్రితి ఏమిటో తెలియదు రేడియోలలో పత్రికలలో ఈ సన్మాన పంచికలూ ఈ సాంనత్సరీకములూ వీటితో అల్పులధికులై పోతున్నారు అయితే మనకేమి నష్టంలేదు కాని దేశంలో ఉన్న అల్పులన్ను అధికులు కాకుండా చేస్తున్నారు వాళ్ళకు యదార్జ జ్ఞానం లీకుండా చేస్తున్నారు ఇలాంటి కొన్ని గుంపులు ఉన్నవి ఆ గులపులను దాటితే వాళ్ళ సంగతి ఎవరికీ అక్కరకు లేదు. ఈ స్రచాయంతా ఆ గుయులో చేసుకుంటూ వుంటారు. మళ్ళీ ఏ గుపు కా గుంపే. కనుక గుంపు కవులు బయలుదేరుతున్నారు తప్ప ్రజాకవులు బయలు దేరటంలేదు, తరువాత ఎవరికివారు ఆలోచించుకోవలసిందే. శ్రీ గురబాడ అప్పారావు పంతులుగారు వివేకి చమత్కారి ఇది నిజం వీరేశలింగం పంతులుగారు అనేక (గ్రంధములు (వ్రాశారు అదీ నిజమే అప్రస్తుతమైన ఒకమాట చెపుతున్నాను డాక్టరు సి ఆర్‌ రెడ్డి మన సాహిత్యం బాగా తెలిసిన వాళ్ళల్లో ఒకడు ఆయన వీరేశలింగం పంతులు కవికాదు అన్నాడు కన్యాశుల్కం నాటకం కాదని నాటకమంటి తెలిసినవాడు ఎవడైనా అంటాడు ఆ గుంపుల్లో ఉండి సారస్వతమంటే పాళ్ళాత్యక సారస్వతమే అనుకొని ఆ లక్షణమైనా బాగా తెలిసినవాళ్లు కొంతమంది ఉన్నారు పేర్లు చెప్పట మెందుకు? వాళ్ళ నడిగినా కన్యావల్కం నాటకం కాదంటారు చిత్తగించవలెను. పైగా ఈ దేశంలో ప్రతివాణ్శీ మహాకవి అనటం అలన్నాటైంది. వాళ్లు మహాకవులు కారు మహత్కవులు అనేవాళ్ళు గొప్పవాళ్ళు కనుక న! ౫6 9౯|| 46 జంగ) 06 ౧౧8 1902020023 శల 001061 ఉత ౧౮ కళ 10 క ఈ 06న! తయ 01006 9 01 50 '9ుయుంట8 ౧86 9062010647 91225 (1932-36) 0 21 ౭య06ట గం 2యంం క ఓం ౧ గగుగాడంల౮ఓకడ! త ల2080ంజ0రే 89 8 కీకీల ఓ 64609 ౧ 980006 జకంంగాంంట 2 టాటా జాతీ 00000362 115 ౧బ6800 తయ 0౧6 ౭౦06664 9 టం6 ౧863 20 ౪౭8 జ ఆఅేంజులా౭ ౪20 ౭0008 00630110 1314 మూ లాయి 124020ట్బాలటీ, జలం, యయ 00కి జంాంలే ల ౧ ౯ ఈం ౧08 0 సేయం02ద0! శ్రీ గురబాడ సంన్మరణ నంచిక ఆంధ్రా ఆసోపుయేవన్‌ సౌల్‌ ఢిల్లీ అక్టోబరు 2976 ఎంవి ర ఇ. ఆంధద్రవ(త్రిక 12-2-2934 శ్‌ ధి 252 కం శవా ఆనంకలితసాహిత్యం వ. వో

మావావీడు కన్యాశుల్క ప్రదర్శనము (స్వకీయవిలేఖరి) బనవరి 10 ఈ నెల 9వ తేది రాత్రి 9-30గంటలకు ఈ పట్టణములో యవజన సాంఘిక సమితి నాట్యకళాశాల వారిచే కన్యాశుల్క నాటకము ప్రదర్శింపబడినది ఇది యువజన పాంఘిక సమితి సహాయార్థము 'ప్రదర్శితము ఇందలి పాత్రధారులందరు ఉన్నత విద్యావంతులు గిరీశం పాత్రధారులు శ్రీవారణాసి శ్రీనివాసరావు పంతులు గారు ఎంఎ (ఆనర్సు) ఎల్‌.టి. రామప్పంతులు పాత్రను శ్రీ విశ్సనాదససత్యనారాయణ ఎం.ఎ గారు ధరించిరి. మధురవాణి ప్యాత్రను శ్రీ, ఎస్‌.ఎల్‌.ఎన్‌ దాసు బి.ఎ గారు దరించిరి తక్కుంగల పాత్రధారులు పెక్కండ్రు బి.ఎ పరీక్ష యందుత్తీర్ణులయిన యువకులు నంపాదకులు "5 సిగ ఉలి 1115 డి

516౯౩2౭263 గంంత0 ౧ఆ32రం6 3 ౧౯౫ లం "ఆరా కలకు 7106 3 ౮౪ 0కిం0028100 06 ఆలం 0టరంలు 4 €ం ౧౯౪ | ౪౭5 0076౭ 09 51 ఉడుం ఇంంగాంం గజరటు. 8 ఈ 96ం టం తరంం03606 ౧౦కింధం2కీ జం 1౧ 6టంం కలం[26 | 6౮౮౭౭64 ౪3 66 గతం 10 22 ౮౧ ౧9 ఉ€ల0గ/ 2౧6316 18౧6౮82 ౧16 కాంయంలే [40 ఈ 66౯ 0౧౭౫ ఆంగేథ ౯ 6 ఇంటల అంగీ ఓయియాం 6 6౩ యతం8 కియా య ఉం కూంరే 6 లలింజంవాం ౧ 2౭64ఏఆబుట 01 ఈం 900001 6౩ర29/ 60 గాంంంగాల[3జఖాంరే గాంగలటూం 2౧6 6422363 06063006 8 ర్ర681 ౪2౯ శం సంంయంల! ౮7ఆం కలత? 0౦కింరడ3కం0ు 100 12004306 ౧89 ౦1౧ కీణబకంగు ఆక 0న ఈ టలం 0 ౧41 €0 98 200! 66 ర౭౩ళొల3 01 1 ఇంతే!

000% జు తంంకః క గం యన ఆం 1౧౦౧6 92056 ౧6 200 ఈం ౧06460 ౮౬ రాం! యజ0ం6 ౧ 96 కీలరే0 "2౪౮4 గబా ఊుగుంం సం ంల౦౦రే గక 6౧06 6౩1 టు ౧౪8౦౧106 00౧౮) ౦౮ 901006 జర [౪350౧ ఈం ౬౧౮100 12030306 జారీ క1లంకూ6 ఓ ఉం90ల41 0196 000060 ౪ల6 ౧౮యూంరే 864012 6 3రల(01 €6 కొం6ం0 40 ఉంం0ంట00 ఓం ౧జి 0 మదంగా6 బంకంర- 006 రం ట8ల జర [6364 ంంలా 42 ఇకార 706 క003%26 ర081 ౪/00 షం అడు ౨8౭6 ర 8163076 ంంకులా౦ంగ6 రం జంగ 236 ఇ ఆ|96 గారూంం కలాంకం 00 ౧86 ౧౦ళేటం ౪ ౧00౧౮౦౧

గట 6 3621012 10726౧ ౧౭ 46 2020060000 ౧86 ఆూరలా006 తగ ౯౧౧౧౮9౭ ౧౧౩౧౮6౭ ర 013 యడం గగ ౧౧౦16690౧0 36438 90068706 1180 ఓ 2౧6 ౪000 ౨4౪౦౭ ౧౭00౫౯౭ య౭గిం06 5 ౧8౭౧ 966 *ల౭ య౭665 ౯ 6 కంర తీం6 360 706 రజి! 81003012 9౩౦4380 0603006 బయియ 216 6 మంయంగి 0600౭ల) €6 (౧౪౦ 66501 11బ3గ6 ౪39 1006ల 0603563 3 110౮306 ౧౧౭౧౩8 గం *మియ ఉర లంక ౪39 ఏంంణుం౭0ల9016 జర 060గి6 696 220% 000౧౧00౧ తు 5 లరేలక3౧యాం

ల 8 93066 [36 00౧౧6 *లిలా 2౧ 2గంగాం 10 ౧౧౬౧౧ 6 691 కల3గక6 9620౭ 1౧0020౪6 (౪39 28 ఓం ౧0౧1 981 6022363 20062866 ౦౫ 16 ఉం కలత? 50ట6 జారే 16 ౪0 ౭ సళ 10 ౧లా!6 60 ౧గ6 ౦1 11073006

ఆ:9జిరేం 133 8 ్ర6 116000ర04066 8 ౪౮? 9౨1 619003 ఆం టం 0300223600 006 దాం అంజలీ 040 0 ఈ009 2౧6 8 23006 10 920 94 వ్యాసాలు నవాని. 253

10౯ ౧ 0౯6౭ ౮ ౧౫౧ రంత అంగద 16 ౧౦కింరటం కబాాగాం అంటే [౧2౪7౭ 10౪ 1 ర్రాంతారే ర ఉం 06 3320 కల౭ట౯6 అగి౦గ౧[/06 9131060640 1 6ఆ౫(ల౨౧౧౧1% ఏ 98 6 ౧183 0౧ *మయ 7౧601063 జారే ?బట్‌ 6 నంటి ఆనీ ౦ ఆటం! ౧% 99 ఆకింరే ౧0800413 6%6 11ల౭86

(8౪ 06 006గబజ/ 0 స20812302 6౮82362 శీం౧8 గం ౧౯1౭౧2౧ 6౧౭ 6౦20000 ం౧౦౧౫౫1గ6౭ 061)

= 6474226406 ౧0గాగాలాంగ౮! ల6 ౪0/4గాంంగి౭ 1976 తీగిరగిగిం తమింం 080౧ రంజలి ౧6|| ఆంధ్ర సాహితీ రంగంపై గురజాడ అవతరించకపోతే...

యధార్థ తెలిసికోవడం కష్టం తెలిసిఉంటే చెప్పడం కష్టం ఒక్కొక్కప్పుడు ప్రశ్చవేయడమే దానికి సమాధానాన్ని వాంఛించి వేయడం జరుగుతుంది. ఆ ప్రశ్న్శయొక్క ప్వరూసమే అలా ఉంటుంది. ఆయన ప్రభావం లేకపోతే ఈనాటి పాహిత్యం ఎట్లా ఉంటుంది? అన్న ప్రశ్నకు అటో ఇటో రెండు మాటల్లో సమాధానం చెప్పవచ్చు. అనుకూలంగా చెలితే అబ్బో, ఈనాటి పాహిత్యం అంతా ఉండేదికాదు ఆంధ్ర సాహిత్యం ఈనాడు అధోగతిలో ఉండేది ఇది అనుకూలమైన సమాధానం అననుకూలమైన సమాధానం ఎలా ఉంటుందంటే ఆయన వల్ల పాహిత్యంలో ఉన్న ఉదాత్తత చెడిపోయింది. భాషాపాటవం పోయింది, భాషజధోగతిలో ఉన్నది = ఇలా ఉంటుంది. రెండూ ఊవ్రమైన సమాధానాలే యద్దార్ధం చెప్పవలెనంటే = దేనివలనా అంతామంచి కలుగదు దేనివలనా అంతా చెడ్డాకలుగదు. మద్గురువర్యులు శ్రీ, తిరుపతి వేంకటేశ్చరకవులు దేశంలో కవితాభిమానాన్ని వృద్ధి చేశారు. పలుమందిని కవులను చేశారు. తెలుగు పద్యమంటే ఇష్టం కలుగజేశారు ఇదంతా లోకానికి ఉపకారం కాని ప్రబంధ కవుల పాటవాన్ని భాషాపటుత్వాన్ని, భావగాంభీర్యాన్ని... మొదలైన వాటిని పరామర్శించలేదని చెప్పవచ్చు. వాటికి నష్టం కలిగిందని చెప్పవచ్చు. అవి పోతీపోయినై, మా కివే కావాలంటే ఎవరూ చెప్పేది లేదు ఎవరూ చేసేది లేదు

సురదాడ వారి విషయంలో చాలా తీవ్రవాదులున్నారు. ఎవరికితోచింది. వారు చెప్పడం ప్రబాస్వామికమునండుకల హక్కు గనుకమ, ఆంధ్రప్రభూరు నన్ను అడిగినారు గనుకను - చెబుతున్నాను.

గురజాడవారు ఫ్రతిభావంతులు ఆ ప్రతిభకు కొన్ని హద్దు లున్నాయి. విజయనగరం ఆ ప్రాంతాలలో ఉండే వాడుక భాష ఆయనకు కరతలామలకం ఆ వాడుక భాషలో వాక్యరచన చేయడంలో కూడా ఆయన సిద్ధహస్తుడు మరి ఆ నడిమి కాలంలో ఇంగ్లీషు ప్రాబల్యం ఎక్కుమై తెలుగును ఇంగ్రీషు మూటలతో కలిపి వాడుతూఉండేవారు. ఇప్పుడూ అలాగే వాడుతున్నారునుకోండీ! అప్పటిమోజువేరు ఆ ఇంగ్లీషు మాటలలో కూడా కొన్ని 258 విశ్వనాథ అవంకలితపాహిత్యం

షోకిల్లా మాటలు. కొన్ని దురుసుమాటలు కలిసివాడటం ఒక రకపు ఇంగ్లీసు విద్యావంతులలో అలవాటు ఉండేది. దేనినీ లెక్క చేయకుండా స్వేచ్చగా మాట్లాడటం ఎక్కువ మంది మనుష్యులకు అలవాటు. అటువంటి ప్రకృతి కలవాళ్ళు ఆ రోజులలో వాడుకొనే ఇంగ్లీషు _ తెలుగు మిశ్రమ భాషను గురజాడవారు మంచి నిద్దాగా (వ్రాశారు మనదేశంలో ఇప్పుడప్పుడే ఇంగ్లీషు పోతుందన్న భయంలేదు. అసలే పోకుండా ఉండేందుకే మన పెద్దల సాన్యం వారి బలం ఉన్నది షేక్సిపియర్‌ నాటకాలు చదువకపోతే చిత్త సంస్కారమే కలుగ దన్నవారిని విశ్వవిద్యాలయాలసెనేటులలో విన్నాము కమక ఇంగ్లీసుకు భయం లేదు ఆ భయం లేనన్నాళ్సు గురజాడ. వారి భాషకు భయంలేదు. పొతే, చూద్దాం - భాసుడి నాటకాలే పోలేదా! మళ్ళా దొరికవవి అనలేదా! ఈకాలంలో అర్జాంతర న్యాసాలు కొన్ని సాంఘిక మర్యాదోద్భోధకములైన వాక్యములు. కవిత్వమునకు పరమావధిభూతాలుగా చెప్పకోవడం జరుగుతున్నది. అలాంటివి గురబాడవారి కావ్యంలో కొన్ని ఉన్నవి వాటిని అప్పుడప్పుడు కొందరు ఉదాహరించడం కూడా జరుగుతున్నది. నాటక రచనా శిల్ప దృష్టులతో చూప్తే 'కన్యావల్కం ఎంత నిలుస్తుందో చెప్పలేం.

అనేక పాత్రలను వృష్టించటం వ్ధక్తుల యొక్క వికారాలు (మానరిజిమ్స్‌) విరూపించడం గొప్ప కవితా ్తేగా సేన్స్‌సియ నాటకాలవల్ల మనదేశం నేర్చుకున్న విషయాలు ఈ దృష్టితో చూస్తే, 'కన్యాశుల్కం లో ఈ లక్షణాలు కొన్ని కన్పిస్తవి ఇంతకూ కన్యాశుల్కం లోని భాష వాడుక భాష్మవాయడంలో ఒక సిద్ధహస్తుడు వ్రాసిన భాష దానిని నిజముగా ననుకరించగలవాడు ఇంతవరకు పుట్టలేదు ఇప్పుడు పలుమంది వ్రాయుచున్నవాడుకభాషలు వాడుక భాషలే కావు. ఇంత పొడుగు సమాసం చివర మనం వాడుకునే ప్రత్యయం అచ్చంగా ఇంగ్లీషు పుస్తకాల్లోనే ఉందనుకొని హిందీ నవల మీద పడిపోతూ హిందీ- ఇంగ్లీషు మడికారాలను తర్జమాచేసుకుంటూ [గ్రంథరచన చేస్తూ ఉంటూ పలుమంది ఆధునిక రచయితల భాషకు గురజాడవారి చక్కని విజయనగర (ప్రాంతముల యందలి వ్యవహార భాషకు సంబంధం లేదు వారి ముద్ర ఆధువిక రచనల మీద ఉందా లేదా అంటీ = ఆయన ముద్ర ఏమీ లేదు ఆయనగాలి సమృద్ధిగా ఉంది

పోతే రెండవ అంశానికి ఒక్కమాటలో సమాధావం చెప్పితే నాకు సమ్మతం కాదు పిత్రీయమైన ఆస్తి ఉన్నది దానిని నీవు సరిగా చూచుకుంటే చాలును అది నీ అన్నోదకాలకు సరిపోతుంది కాని పెద్ద వర్తకం చేయవలెనంటే వేరీ సంపాదించాలి అప్పుడు సెద్దవర్తకం చేస్తావు అధికభోగాలు అనుభవిస్తావు. వ్యావహారిక భాష పిత్రీయమైనది కూడుగుడ్డలను మాత్రం సమకూర్చే ఆస్తివంటిది పూర్వ(గ్రంథముల సంపాదించవలసిన ధనం వంటిది. దానివలన అధిక భోగములు వస్తి అ ధనం లేకుండగనే ఈ డబ్బుతోనే నేను భోగాలను భవిస్తానంటే. ఆది సాధ్యం కాదు. దానికి ఒక మార్గం ఉన్నది దానిపేరు తృప్తి ఆధువిక వాగరికతలో అది ఎక్కడా లేదు. ఈ విషయం ఎక్కువగా వ్రాస్తే రస విషయంలోకి పోతుంది. రసం ఎలా సాధ్యమవుతుంది అన్న ్రశ్నపుడుతుంది తీగకదిపితే డొంకకదులు తుంది. సులభంగా చెబితే తెలుగులో అట్లా ఉంచుదాం ఇంగ్లీషు మనకున్నది గదా! వర్ష్‌స్‌వర్త్‌ షెల్లీ షేక్స్‌పియర్‌. మెకాలే మొదలయిన వారి (గ్రంథాలు వదిలిపెట్టి బరన్స్‌, పి.జి.వాడ్‌హౌజ్‌ మొదలైన వారి[గ్రంథాలే ప్రధానంగా చదివిస్తాం మిల్టన్‌ అర్ధమవుతాడా? శాంనన్‌ 'అగొనిష్టీన్‌ అర్హమవుతుందా? లాల్లోగ్రో ఇనొపెన్‌ సరోసో అర్హమవుతాయా? కార్టెల్‌ రచన అర్థమవుతుందా? మెకాలే (వ్రాత అర్ధమవుతుందా? జి.బి.షా వాడుక భాషలో (వ్రాశాడాా వ్యాసాలు ___నావవావాయలాలావాం 255

హచ్‌ జి వెల్స్‌ (వ్రాళాడా? మనం ల్‌ పట్టుకుని ఏ భావలేకపోతే చచ్చిపోతా మమకుంటున్నామో ఆ ఇంగ్లీషు భాషలో లేని మార్గాలు మవ తెలుగుభాషకు ఎందుకు” తెలుగుభాషను ఇంకా చంపాలని ఆనా? సంస్కృతానికి తెలుగుకు సంబంధం లేదనా? కాదు అచ్చంగా తెలుగే అందాం, అచ్చతెలుగు రామాయణమైనా అర్థంకాహాలా? వాటిల్లో ఏముంది? అదంతా కృతకభాషు వాడుకభాషయే పరమాభిలషితమయిన భాష అంటే కానివ్వండి. ఎవరు వద్దన్నారు? చాలా విషయాలు వద్దన్నా జరుగుతూనే ఉన్నవి ఈ ఆధువిక నాగరికత ఈ తెలుగుభాష బోధించడంలో విశ్వవిద్యాలయాలలోనే ఇంకా పూర్తిగా ఎక్కలేదు. ఎక్కితే సంపూర్ణ పురుషుడన్నట్టుగా ఆం(ద్రజాతి సంపూర్ణజాతి అవుతుంది. ఆంద్రవ్రభ (చిన) 21 వెన్టెంబరు 1962 ఆం(ధ్రసాహితొపై గురజాడ అప్పారావు ప్రభావం (ప్రసరించి ఉండని పక్షంలో నేటి పాహిత్య స్థితి ఎలాగ వుండేది? సాహిత్య పిసాసువు లందలి హృదయాలలోను రేకత్తే ఈ ప్రశ్నపై కవిసమ్రాట్‌ విశ్చనాథ వత్యనారాయణ తాపీ రాగా కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు అబ్బూరి రామకృష్ణరావు, త్రిపుర నేని గోపీచంద్‌ గిడుగు సీతాపతి బూర్లుల రామకృష్ణరావు సి.నారాయణరెడ్డి స్థానం నరసింహారావు, ఆచంటజానకిరామ్‌. చిట్టూరి లక్ష్మీనారాయణ వింబమూరి శివరామారావు, బుచ్చిబాబు అరుదు రామానుజరావు, ఆమంచర్ల గోపాలరావు, కందుకూరిరామభద్రరావు, శ్రీవాత్సవ వడ్లమూడి గోసాలకృష్ణయ్య, రజనీకాంతరావు ప్రభృతుల అమూల్యాబిప్రాయాలను గురజాడవారి ళతజయంతి ఉత్సవనందర్భంగా 'ఫ్రత్యేకవ్యాసావళిరూపంలో” ఆంధద్రప్రభదిన పత్రిక పొందుపరిచింది. అయితే అచ్చంగా ఇవి వ్యాసాలు కావు. అంధ్రప్రభవారు నన్ను అడిగారు గమకను చెబుతున్నాను అని సత్యనారాయణ అనటం వల్ల దీనికి వార్తాంశలక్షణం కలిగింది. అయినా గురబాడ గూర్చి సత్యనారాయణ అభిప్రాయాలు ఒకేలోట ఉంటాయని దీన్ని ఇక్కడే చేర్చటమయింది. రామామజరావు = దేవులపల్లి రామానుజరావు, రజనీకాంతరావుజ బాలాం(త్రపు రజనీకాంతరావు. ఆంధ్రప్రభ (దిన 23 సెప్టెంబరు 1962 నా తొలి రచన నీవు మెదట ఎక్కడ పుట్టానని ఒక మహానదిని అడిగితే ఎంత అందంగా ఉంటుందో నీ మొదటి రచన ఏదో చెప్పు అని ఒక మహా కవిని అడిగినా ఒకటే అందంగా ఉంటుంది. కాని కోకిల ఏదో ఒక వయస్సు వచ్చేటప్పటికి ఒక వపంతము హఠత్తుగా దాని గొంతులో ఉన్న పంచమాన్ని విరియిస్తుంది. అల్లా కవి కూడానా” ఏమో! నండూరు సుబ్బారావుగారైతే కావచ్చు. ఎందుకంటే ఉండుండి హఠత్తుగా ఒక రోజున ఆయవ గుండె గొంతుకలోన కొట్టాడింది. మరి ఈ సద్దతిలోవాడు - మూతమ్ముడు నాయని సుబ్బారావు - అతనికీ ఇట్లాగే. ఒక లోకోత్తరమైన అమభూతి విశేషం వచ్చేటప్పటికీ ఆతని గీతాశక్తి పండివ దానిమ్మకాయవలె పగిలింది. ఇలాంటి వాళ్ళు చెదురుగా అక్కడక్కడ ఉంటే ఉండవచ్చు. కాని ఛందోవృత్త మార్గాలలోవ్రాసేవాళ్ళకు ఇట్టి (భవభూతి చెప్పినట్టుగా) ఆకస్మిక ప్రత్యవభాసం 256 విశ్వవాథ అనంకలితపాహిత్యం

= కలుగుతుందా అని ప్రశ్న ఈ ఆకస్మిక ప్రత్యవభాసం మా నిషాద '్రతిష్యాం త్వం అని వాల్మీకి కంఠం వికపించిందని ట్మూకీవడ్నూప ఆ మూత్నసరస్వత్యవతారము పండిన భావార్జాలు ఒక్కసారి అభినయిస్తూ చిత్రభంగిమలతో రంగపూర్వ ్రదేశమునుండి రంగము ముందుకు నడుస్తూ వచ్చిన నాట్యకత్తెవలె వచ్చింది. ఇలా యెంత మందికి వస్తుంది? అలా పండి వచ్చేదాక అగ్నే ఓపిక మనకి ఉందాలేదా అనిపిన్తంది న్యతుత్ని పర్టణతమయి ధతిభ ఒత్తిడికి ఆగలేక రెక్కలుసాదచి సమష్రపారంగా పై మంచీ వాలుగొ క్రిందికి వచ్చే రాజహంనల్లే తన సరస్వతిని రానిచ్చుకునే ఓపిక, నిలుకడ కవులకు పోయినట్టు ఉన్నది. దీనినే కొందరిట్లా అంటున్నారు. కవులు రెండు రకాలని-తాను బాగా చదువుకుని అప్పుడు నగ్రాసేవాడు. దోరణిగా మొదలెట్టి క్రమశ్రమంగా చదువు కుంటూ వళ్చోవాడు. వీళ్ళిద్దరికీ ఎదురు బదుళ్ళుగా ఇంకో యిద్దరున్నారన్ననూట నిజమే. చదువుకుని మాట పెగలనివాడు. వాడు కవే కాదంటాము - కాని మిణుకుతాడు. గిలుకుతాడు. రెండవవాడు రోరణి సాగటంతోటే కష్టుడడమెందుకని యిదే పరమావధి అవి అక్కడే గుడారం వేసుకు కూచునేవాడు. ఏతావతా ఆయాకవులక్రు ఎలా వున్నా ఛందోమయ సరస్వతీ మార్గాన్ని శతశ హృదయంతో విశ్ససించే నావంటి వాడివి నీ తొలి రనన ఏదీ అంటే నా పదకొండవయేట మొదలు పెట్టి ఇరవయ్యోయేడు వచ్చేవరకు యొన్ని యెన్నో ముక్కూ మొహం లేని పద్యాలు వ్రాస్తూ చియివేస్తూ వచ్చి వచ్చి నిజంగా ఇది బాగోనే వుందిరా అని అనుకున్న పద్యం విజంగా యొప్పుడున్నదో తెలుసుకోలేనివాడిని గురించి అడిగితే చెప్పడం చాలాకష్టం. చిన్ని చెదురు పద్యాలు నేము మా కొడాలి ఆంజనేయులు చపపన యితే ఒక పద్యం చదవరాదా అంటే వేను (వ్రాసిన పద్యం ఆసలు జ్ఞాపకం వుండే మోస్తరు సద్యం కాదు. నా కవిత్వంలో తీర్చి పద్యం పద్యం కోసం రమ్యత శొంతమట్టుకు వుంటుంది? ప్రసన్న కథా కవిత అలవ్నాటైనా శ్రీనాథుడు, పోతన, పెద్దన మొదలయిన, వాళ్ళ మార్గాన సోయేవాళ్లకయినా ఇట్లాంటి పద్యాలు వుంటాయి. తిక్కనగారిని 'మీరు (వ్రాసిన భారతభాగంలో ఉత్తమమైన పద్యం చదవమంటే సింగం బాకటితో' అన్న పద్యం చదివాడు. తిక గార చం ని నంగా నవి దో వుందని నేము అనుకోను. తిక్కవగారి కవిలాపద్ధతి అట్టాంటిది. భావాన్ని ఎక్కువగా సం(గ్రహిస్తూ మార్ధవము వోయి. శత్తానో సమకూరుణ్యమ.. దయత్యమేమీ ఉండరు. నాను చెప్తటోడు అధికమయిన భావాన్ని సర్వభాషా 'బితిస్తే తన విద్యా సంప్కారాలన్నీ ఒక్క మొగివి అ భావమును చెప్పుటకు అభిముఖంగా ఉండగా తనకున్న అనంత భాషా సామర్థ్యంలో ఈ ప్రత్యేకమయిన విశిష్ట భావం తన యిష్టం వచ్చిన-అది అదిగా తెలుసుకొన్న యే ఆ కాలాన్ని అ భావాన్ని అణచుకుని వస్తయ్యోా అదే చెప్పుతాడు కవి, న్‌ అన్నట్టుగా తెలుగులో పాట అంటున్నాము ఈ పాటతనము అ మాటకు యొంత వుంది? ఇది ఒక నసంతంచలె మావిరిమ్ము చివర ఎగ్రొగ్రగా కనిపిస్తోన్న చివరల్లీ తొంగి చూడదు. పండిన నేలసనసల్లె గుప్పుమని మెరొలో. నుండి పరిణత రూసంగా కనిపిస్తుంది

విజొనికి ధన్య కైలాసమో' దుర్యోధనుడు అను ఏకాంకనాటకమో * అంధ్ర పౌరుషమో” ఈ మూడింటిలో నాతొలి రచన ఏదో నాకు జ్ఞాపకంలేదు. దుర్యోధనుడు ధవ్య తైలావము. నాటకాలు. కొందరు ఈయన నాటకాలే చదివేవి కాని ఆదేవి కొనంటున్నార! ఎట్టాగయితేనేమి ధన్యజైలాపము నా మొదటి రచన అని నా ఉద్దేశ్యము. అందుచేత ఫ్రధానంగా నేను నాటక కవినల్లె ఉంది. అందులోది ఒక పద్యం. వ్యాసాలు. _ననడమువమయవయయనాయావావామ. తత్‌ ల

తరుణి చెప్కింటి కనక పత్రములలోన

(వ్రాయబడు స్వర్గ సౌఖ్యాక్షరముల పంక్తి

చదివిచదివి నా గుండియ ప్రిదులు కాని

ఇంచుకర్థమ్ము మది గోచరించలేదు”

ద్రతిళు అక్టోబరు సాటి నా గొప్పరచన రచన రెండు విధాలైనది. మొదటిది కాన్యకథా నిర్వహణ సంబంరి. రెండవది రవభావానుకూల గద్యపద్య రచవా సంబంధి. నృత్త నమూహములతో గూడిన ఏ భాషా పారస్వతములలో వైన మొదటిదాని కెంత (ప్రాముఖ్య ముండునో రెండవదాని కంత (ప్రాముఖ్య ముండును. అందుచేత సంష్కృత భాషయందు దావి వలె నృత్త బాహుళ్యము గలిగిన కొన్ని దేశభాషలయందు ఈ రెండు విధములైన రచనా శక్తులు కవి యందు మహోత్క్యృష్ట దశను పొందిన గొని అసలు కావ్యమునకు నిజమైన గొప్పదనము గలుగదు. వస్తు నిర్వహణమునకు బూర్వము వమ్తు వెన్నుకొనుట యొకటి యున్నది. ఇక కథ రసభరితమై యుండును. మజియొక కథ రసనమృద్ది లేక యుండును. ఈ కథావిషయములో నాది యీ మతము, నాది యీ అదర్శము అని చెప్పవచ్చును వేయి మతములు, వేయి ఆదర్శములు. కనికాని వానికి కూడ మతములు, అదర్భ్శములు ఉండును. అ మతమో ఆ అఆదర్శమో తాను (వ్రాసిన కావ్యమనందు ఎట్టు (ప్రతిబింబింపజేయుట అనునది రచనా విశేషము. కథను మొదట (గ్రహించిన తరువాత కథయొక్క మొదలి చివళ్ళు జపమాలవలె మేరుపూనయందు. లగింవబడి యుండవలయును “పావగ ముత్తెపుసరుల్‌ పోహళించివ లీల” - అవగా మేరుపూస దగ్గర పన్నని ముత్యాలు. (క్రమథశ్రమముగా హారమధ్య. భాగమునందు పెద్ద ముత్యాలు. ఈ చిన్నముత్యమునకు ఆ పెద్ద ముత్యము రెట్టింపై యుండవచ్చును. ఈ ముత్తెము నుండి యాముత్తెము వరకు సమకూర్చిన ముత్తెముల వరుపలో వాని (ప్రమాణము నిశితమైన దృష్టికి మాత్రమే తెలిసిన క్రమవృద్ధి కలిగి యుండును. అంత యందముగా నా ముత్తెములు కూర్చుటయే పొహళింపు. ఇట్టు కూర్చవలెనని షూరన్న యుద్దేశ్యము. అతని బ్రభానతీ ప్రద్యున్ను మట్టున్నది. ఈ పోహళింపు పూర్వ అరువిక అంధ్ర కాన్యములందు వేయింట రెంటమూటకన్న ఎక్కువలేదు. (ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్న మందులో వొకటి. ఈ కావ్యమువందు రెండు విధములైన రచనలును కొంత వరకు చక్కగా కుదిరివవి.

ఈ మొదటి విధమైన రచన కవికుల గురువైన కాళిదాసునకు, అతనికన్న నరికుడేమో యనవిపించుచున్న భవభూతికి వ్యాసునకు తెలిసినంత చక్కగా తెలియును. వ్యాసుని భారతము ఇతిహానమగుటవలన శాకుంత లోత్తరరామచరితలయందువలె గాక యన్యవిషయ పరామర్శలచేత రస ఘట్టములు దూర దూరతః క్షుప్తములైనవి. “గ్రీవాభంగాభిరాముం' 250 విశ్వవాధ అవంకలితసాహిత్యం

లేడివర్లన కాదు. దుష్యంతుని శకుంతలా దర్భన పర్యంతము అచు భీము వడు. కారము ఈ లాగపవందు కావ్యవస్తుమాచనయేగాక తన రచనా సొమర్థ్యముమ గూడ వ్యంగ్యభూతముగా బెప్పుచున్నాడు. మాచవ మిది చూడుడు. “యదాలోకీ సూక్ష్మం వ్రజతి సహపా తద్వివులతాం- ప్రరస్థసట్టాల లుతికృర వందొవ మీన తత్‌ ద్రకృర్యా య ద్వక్రం తదపి పమరేఖం వయవయో? అన్న శ్లైకమువందు రథవేగము వ్యంగ్యమగుచున్నది. వర్ణితమైన విషయము, చూడబడిన వస్తువుల యొక్క మార్పులు. ఇంతకంటె దీవి యందు శాకుంతల కథ సూచ్యమగుచున్నది. మొదట సూక్ష్మముగా మున్న కథ ఉంగరము పోవుటచేత విపులమైనది. ఉంగరము పోవుటచేత విచ్చిన్నమైన కథ మరల దొరుకుటచేత కృతసంధానమైనది. స్థూల దృష్టితో చూచినచో దుష్యంతుని శీలవక్రత షూక్ష్మదృష్టినో జూచినచో చక్కగోనే యున్నది. ఇట్టి సూచ్యార్థ సూచన కొద్ది మంద్వియైన మహాకవులయందు కనిపించుచున్నది. ఇట్లే ఇకీవాభంగాభిరామం” అన్న ఖ్లేకమునందు గూడ తన కథయొక్కు పోహళింపును కాళిదాసు చెప్పినాడు. భవభూతి తన రచనా పద్దతిని వదలిపెట్టి కావ్యనస్తువునే ప్పారింపటేసినాడు. కాళిదాసు లౌకకుడు. భవభూతి నైదికుడు. శిల్ప విషయమున భవభూతి తన్ను తాను మరచి పోవును. కాళిదోసు మరచిపోడు. "కిం త్వనుష్థాన నిత్యత్వం స్వాతంత్ర్య మవకర్తతి, సంకటా హ్య్వాహెతాన్నీనాం ప్రత్యవామై గృహసష్టతా " ఇందు శ్రీ రామచంద్రుని రాజ్యా'శ్రమము నిత్యమూ రాజ్యమే అగ్ని, రాబయిన శ్రీరాముడు అగ్బ్యాహితుడు. అందుచేవతనికి స్వాతంత్ర్యము లేదు. పీతా పరిత్యాగ రూపమైన ద్రత్యవాయశాంతి చేయవలసి వచ్చెను. ఇది సూచ్యమైనది. భవభూతి ప్రభమాంక మంతయు నిట్టే ఉత్తరరామచరిత్ర యందలి చివరి యంకములోని పోహళింపు యొక్క సౌందర్య మంతయు నున్నది. మంత్రశాన్హ్ర మర్యాద ననుసరించి భవభూతి తవ కావ్య వస్తువును అద్యంతములను సంధానము చేసి యక్షమాలవలె నిర్మించెను. వాటకాంగములయిన గండము, అంకావతారము మొదలయినవియే కాక ప్రస్తావవయు నీశిల్పదృష్టితోడనే యాలంకారికులు భరతువి మొదలు నిబంధించిరి. కావ్యములో నే భాగమును ప్రరావ కథమ వదలి చెదరి పోరాదు. చెదరి పోయినచో రసము చెదరి పోవును. కథా విర్మాణ వైళరియందు మత్కృత సర్వ కావ్య మీ దృష్టిలో చేయబడినది. 'వేనరాజు (ప్రధానముగా విట్టు విరచించబడిన (గ్రంథము ఇవి కావ్యము యొక్క అద్యంతములు.. కావ్య వ్రధాన శరీర నిర్మాణమందు గూడ వనీ చూపవు కొరవడరాదు. కవియొకవేళ వీవియందు శ్రద్దాళువై కూడ కొన్ని చిన్న విషయముల యందు 'ప్రమత్తుడైనచో గావ్యము దుష్టమైపోవును. ప్రయోజన రహితమైవ కల్పన దోషము. కొన్ని వర్షవ లనవసరముగా బించుట పెద్ద దోషము. శబ్బార్థముల దోష మెంతదోషము, ఈ దోషములు రసమును విరిచి వేయును. రసము పామాజికనిషస్టము. పామాజికుల పామరత్వ అనలిబ్దతలను బట్టి యధార్థమైన రసవ్వరూపము మారదు. కావ్య వస్తువు నర్వాక్షరమందు నిండియున్న కావ్యమునందు రపజనకత్వశక్తి పోదు. మవ యిష్టానిష్టములను బట్టి యిక్కడ వీ దీర్తాపన్యాసము కూడదు. ఇచ్చట పద్యము శ్లిష్టముగా నున్నది మొదలైన విమర్శనము చేసినచో గవికి నష్టము గావచ్చును. పాఠకువ కానందము తక్కున. అందందు నవియవి కావ్యప్రధాన వస్తూమ్ముఖములై యున్నవా, లేవా యవి ్రళ్ళు వ్యాపాలు. ___వవవయయావావావావాలాలాాం. 2తలి

మజియు తత్తత్కాలములందు (ప్రచారములో నున్న భావములకు వెల యెక్కువయు పురాణ భావములకు వెల తక్కువయు మన ముఖదృష్టి భీదముగాదు ఆయా భావముల యొక్క తర్కిత యాథార్థ్యమును విచారించవలయును అదియుగాక కావ్యమునందు ఈ భావములనుబట్టి కావ్యత్వము రాదు రచననుబట్టి వచ్చును బౌద్దసిద్దాంత ్రతిపాదియైన నాగావందము పత్కొవ్యమే - రచనా వైదుష్యమును బట్టి.

వస్తునిర్వహణము. ఈ చెప్పిన కాళిదాసభనభూతుల ఒకే మార్గమును బట్టి పోదు ఇది పరమోత్తమమైన మాళ్ళము, శించిదూనములు, ఉత్తమములు నగు వేరుమార్గములు గలవు. "కుందమాల మృచ్చకటికము మొదలైనవి నా నర్తనశాల యీ మార్గమునకు జెందినది. నవలలో 'ఏకవీరొ యిట్టిది. ఏకవీర యొక్క కథచేత ఆకర్షింపబడినవారిని పలుమందిని వేనెలుగుదుము. 'ఏకవీరా యాధిక్యము దాని రచనయం దున్నది లోకమునందలి యొల్ల కథలును ఒకటే మార్గమున పోవును. సంవిధానముల యొక్క సంఘుట్టనలయొక్క భేదములచేత దృష్టికి లౌకిక భిన్నములుగా గన్పించునుగాని కథానిర్వహణ సామర్భ్యముచేత నన్నియు నొకటియే. ఒక రతిభావమో ఒక యుత్వాహభావమో అన్నిటి యందును (ప్రధానమైన విషయము దాని నిర్వహణము కవియొక్కు శక్తి కొలది. కథయొక (త్రోవ బోయి ఆ త్రోవ కొక యడ్డు వచ్చుట ప్రయత్నముచేత నది సాధింపబడి మరల సాధింపబడుట ఇది కథయొక్కు స్వరూపము అ తగిలిన యడ్డులు, దానిని తొలగించిన ప్రయత్నములు వీనియొక్క సమకూర్చుటలోని చాకచక్యము. కవిశ్తి. ఈ శ్ర్తి ఏకవీర యందు సమృద్దిగా నున్నది

కవి యొక్క శక్తి మరియొక విధముగా మహాకావ్యముల యందు కన్ఫుంచుచున్నది వర్షనాదులు కావ్యమున కందమిచ్చును కాని యా వర్షన అచ్చట వర్ష్యముతోనో వస్తువుతోనో కలసిపోవునట్టు చేయుట మహాకవుల ప్రతిభ ఈ లక్షణము 'ముద్రారాక్షసము నందు రాక్షసుడు జీర్ణోద్యానము ప్రవేశించి చేసిన వర్షనమునందు చక్కగా మున్నది ఇచ్చటి ప్రధానమైన విషయము ప్రకృతికి వస్తువునకు వభేదాధ్యవపాయము కల్పించుటయే ఈరీతిగా కావ్యనస్తువునకు బహిః ప్రకృతికి తాదాత్మ్యము నాకావ్యములందు సర్వత్రయుండును “వేయిపడగల లో నిది యెందు వడిన నందే కలదు ఇది యుత్తమరచన కాస్స యపసద్భావములు పెంచుకొని యొక పాండిత్య విషయముననో యొక '్ర మున్న భావము వలని యుద్వేగమువలననో కొందజు కొన్ని కావ్యములందు నైముఖ్య మవలంబింతురు “మురారి నాటకమునకు ఈదశనే పట్టించిరి అ నాటకమునందున్న నాటకకళ మిక్కిలి యుత్తమమైనది ఈయుత్తమత్వ మెట్టిది? కల్పించిన ప్రతికల్పనయు బౌచిత్యనహితమై అర్థవంతమగుటయే రాముడు తాటకాసంహారము చేసినప్పుడు దూష్యస్తీ వధజనితక్లేశము రాముడనుభవించి దానివి పోగొట్టుకొనుటకు అయిదారుళ్లోకములతో చం(ద్రవర్లనము చేసెను ఈ శ్లోకములు ఆ ప్రయోజనము గలవి చరద్రవర్లనము చేయుటలో చాల అర్జమున్నది. ఇది కళ రంగముమీద నిలుచుండి యిన్ని పద్యములు చదువుట ప్రదర్శనశక్తి నాటకమునకు లేకపోవుట అని యొక వాదన యున్నది ఈ వాదన స్థిరమైనది కాదు ఈ వాదనకు గారణ మేనువగా ్రాచ్యప్రతీచీ నాటక సంప్రదాయములకు గలిగిన సంఘర్షణ. పాశ్చాత్య నాటకములలో ఏక్షన్‌ ప్రధానము. [ప్రాచ్యనాటకములలో రసము (ప్రధానము. ఈ రెంటి వివరములకిచట తావులేదు. వాడు సంగీతము బాగుగా పొడును- 260 వవ విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

వీడు సంగీతము బాగుగా పాడును అని యెగబడి నాటకములు చూచు ఈ రోజులలో అస లీప్రస్తావనయే లేదు. ఈ నాటకములు నాటకకళకు సంబంధించినవి కావు ఇష్టావిష్టములకు సంబంధించినవి.

ఈకథానిర్వహణరచనావిషయము కవియొక్క యుపజ్జ కొలదిని. దానిని గుణించి ఇంకను విస్తరించి విశేషవిషయములు చెప్పుటకు తావులేదు.

రెండవది వద్యరచనావిషయము. ఏతత్పూర్వము భాషా విషయము కొంత చెప్పనలయును. కొన్ని శబ్టములు వాడవచ్చును కొన్ని వాడరాదు అన్నట్లుగా గొందజు చెప్పుదురు. తిక్కన్న తన నిర్వచనోత్తర రామాయణములో “బ్రాతవడ్డశబ్దములు” అని చెప్పను ఈ ్రాతవడ్డ శబ్దము లేవి? శబ్ద మెట్టు పాతపడును; వాడుక లేక పోవుటచేతనేనా? అయినచో నా తిక్కన్నయే వాడిన శబ్దము లీనాటి కెన్ని ప్రాతవడినవి? అర్ధములు ్రాతవడిన మాటలా? అయివచో సంప్రదాయములు చచ్చిపోవుము విపరిణాముము పొందిన శబ్దములా? అర్థవిపరిణానముము పొందిన శబ్దములు తత్పూర్వార్థమందు వాడినచో సద్యస్ఫూర్తి యుండదు ఈ విషయమును తిక్కన్న యుద్దేశించి యుండును కొన్ని శబ్దములు నిఘంటువులలోనే యుండునని, మరి కొన్ని ప్రాతకావ్యములలోనే యుండునన్న వాదన యా నిఘంటువులయు, నాకావ్యములయుస్టితినే వివరించుచున్నవి అ వినుంట్వాడులు లుష్తములైనను అవత్తిలేదన్నమాట. షేక్‌స్పియరు. విషయములో నలె దిక్కన్న విషయములోగూడ నతడు బహుశబ్దములు వాడుటయొక గుణముగా జెప్పుదుము అనేక నూతన శబ్దములు వాడిన కవికి భాషాశరీరవిస్తారత తెలియును. ఈ శబ్దవిషయవిచారణ యింక నెంతో యున్నదికాని పద్యరచనావిషయము చూతము.

పద్యమునందు ధారాశుద్ది ప్రధానమని యొక (ప్రతీతి నేడువ్యాసించినది. ఈ ధారాశద్ది యీ యాలంకారికులును చెప్పినది కాదు '“నరసభూపాలీయ (గ్రంథకర్తమాత్రము “శ్రీనాథుని పదప్రసిద్దధారాశుద్రా యన్నాడు. ఈధారావద్ది యన్నది కావ్యగుణముల యందిమిడియేయుండును. దీవికి ప్రల్యేకస్టితి లేదు. దీనికి ప్రత్యేకష్టితి గడించుట కావ్యనీరసమార్గము. కావ్యగుణములు శద్దాశ్రయములు, అర్జాశ్రయములు. శబ్దాశ్రయములకు న(గ్రతాంబూల మిచ్చి అర్జాశ్రయములను 'లోసిరాజనుటకూడ నీరసమార్గమే శబ్తూర్దగుణముల సమేతత్వము ప్రయత్నింపదగినది. శబ్దములు వాడుటలో గుణాతిశాయి. యయిన యొక ధ్యనిమార్గ్మము కలదు.

“రణే దీవాన్‌ దేవాన్‌ దళశవదనవిద్రావ్య వహతి

ప్రభావస్రాగల్భ్యం త్వయి తు మను కోయం పరికర,

లలాటోద్యజ్బాలాకవళిత జగజ్ఞాలవిభనో

భవో మే కోదండచ్యుతదిశభవేగం కలయతు”

శ్రీరామచంద్రుడు రావణునితో నన్ననూట. పూర్వభాగమందలి విడివిడియయిన కూర్చు. ఉత్తరార్థ మందలి సమాసఘటనయు నర్థమువందలి భీదముచేత సమకూర్చబడినది. దీనివి రసగంగాధరొ కర్తయు, ధ్వన్యాచార్యులును రసధ్వవని కలిగిన రచనగా చెప్పుదురు. ఇట్టిదిమాత్రమేకాక యీరసర్వని పలువిధములుగా నుండును. వ్యాసాలు వవవావావాయాావావాల ఓలీ 1

(ఫైవడిపోయెంగాక..........

అజజజవతుల్‌. విబ్బంభిత శ్రీవిలసిల్లు కామినులు

డ్వడిరి ట్లపతిత్వదీనతన్‌

ఇది తిక్కన్న పద్యము. ఇందు రసర్వని సమాసగతమై ఛందోవిశేషగతమై కూడ నున్నది.

భావములేల( జంపుటకు( బాల్వడెదీ ప్రతి చంపు వెంట హ

త్యావధి చేరుచున్నది గదా మటి మీరలు మౌనులై యహిం

సావిధియాత్రులుంగద (ప్రశస్తులు వరి త్వదీయమౌ తప

స్సేవధిలో లయాంత శిఖిచిట్టెము కట్టెడు లోకముల్‌ మునీ

ఇది నాపద్యము “శుకరంభాసంవాద శీర్షికలోనిది “ఆహింసావిధియాత్రులుంగద (ప్రశస్తులువర్లి లో రపర్వని యన్వయగతమై యున్నది “అహింసావిధియాత్రులు అన్న సమాసముకూడ ధ్వవి మంతము. రసము రపాభాసము భావాదులు కాన్యమునం దుపాదేయములే కనుక భావధ్వనికిగూడ రపధ్వనివలె శబ్దాదులయందలి నివిష్టత యంగీకార్యము ఈపద్దతిని కవి యవలంబించినప్పుడు కావ్యమునందు ధారాశుద్ది మాధుర్యము, సౌకుమార్యము మొదలయిన సామాన్య శబ్దగుణములు తక్కువగును అధిక గుణాధానము జరుగునప్పు క్రీుల్బవిపయముల (ప్రసక్తి యేమి? అందుకనియ్‌ తిక్కన్న యెజ్ణన్న పోమన్న వంటి మహా శబ్దగత మాధుర్య పౌకుమార్యాదులు భంగించబడుట. సమష్టి మీద శ్రీనాథ ప్రభృతులు తిక్కనాదులకు లొంగిపోవుటకు నిది యొక కారణము

మరియొకటి పద్యమంతయు భావస్రధానముగా రచించుటయు, భావశబలత తెచ్చుటయు నీరెంటిచేత రచనయందు. భేదము కనిపించును. వితర్కని్వేద స్పృత్యాది బహుభావములేక పద్యమగుట భావశబలత “పైవడిపోయెగాక యన్న తిక్కన్నగారి పద్యమాభావశబలత కుదాహరణము తిక్కన్న రచన బహుధా భాన శబలతా(శ్రయి. భారని కవిత్వ మిట్టిది, మొదటి రెండుమూడా శ్వాసములు మాత్రమే కాళిదాసొదులయిన మధుర మార్గముల యందిది తక్కువ. గడుసరులయిన కవు లీశులార్వము పట్టుదురు. ఇది ్రొడిగల (త్రోవ

ఒకయెదియేని భార్యల నహో యిక భర్తలనంగరాదొ వా

లిక మటీ నేను న్నదియు లేదు సరాసరి కోపమెత్తి చూ

ళిక యిడి నాటకమ్ము మెదలించెను నాయనివట్టిమాట యెం

చకుమని యొక్క వందయుప సంహృతు లైనవి రీమి సేయుదున్‌?

ఇది నా శళిదూతము లోనిపద్యము. ఇందు భావశబలత యున్నది. అందుచేత బద్యము నీటివలె (బ్రవహించదు

ఇదికాక నింకొక్క విషయము ఒకటి విరళ విరళ రచన మరొకటి కుదింపు గల రచన కుదింపుగల రచన (ప్రొఢమైనది ఇవి రెండును ఈరెంటిలో ననేకములయిన భీదములును రసామ గుణముగా భావానుగుణముగా రచింపబడి కావ్యార్థపోషణ చేయుము. ఒకటే పోకడతో గావ్యమంతయు తీర్చువాడు సుకుమారశిల్సి. మధురకిల్సి శిల్పము యొక్క లోతు లన్నియు నెరిగినవాడు కాడు శృంగారవీధి లో మొదటి కావ్యము, “శ్రీకృష్ణదేవుని విర్వీద' మన్న కావ్యము ఈరెంటికి నుదాహరణములు. 2 విశ్వనాథ అనంకలితపాహిత్యం

ఏ భాషలో కావ్యము (వ్రాయబడినదో ఆ భాషయొక్క నానుడి పలుకుబడి సమృద్దిగా పమకూర్చుట యొక మహాగుణముకదా సంస్కృతశబ్ద బాహుళ్ళ మున్నంత మాత్రాన వందులో దెలుగు లేదనరాదు నన్నయ్యగారిలో నున్నంతటి తెలుగు పలుకుడి యితగ కవులలో గానరాదు కాని లోకము నన్నయ్య తెలుగు తక్కువ వాడునని యనుకొందురు. తెలుగనగా వేయి తెలుగు మాటలను కూర్చుట కాదు వాక్యవిన్యాసము అన్వయము దేశీయోక్తి పలుకుబడి తెలుగుగా నుండుట

అవు నినువనంటి రాజునకు నంజలిపట్టిన పట్టినందమౌ

వవు నినువంటి సత్సథ విహారిని కోరిన గోరినంద మిం

తవు నొకమాట నేనడిగి నంతటిలోనె దుషారపారపా

రువులగు (గ్రాత్త వెన్నెలలు బ్రోవలు తీసితివయ్య చంద్రమా!

ఇది శశిదూతము ఇట్టి తెలుగుపలుకుబడి గల పద్యాలు నాకావ్యాలనిండ మన్నవి వావచన(గ్రంథములలో దెలుగుదేశపు బలుకుబడి యంతయు గలదు “ప్రాతస్తవనము” అచ్చముగా తెలుగే రపభావాదిద్వని కోరి చేసిన క్లిష్టమాసములు చూచి అంతయునిట్లే యమకొని చాలమంది యేదో యనుట యెజటుగుదుము

ఈ పైని చున గుణాలు నాకావ్యాలలో ఉన్నవి లేవు, పోనిండు. నాసర్వకావ్యము జాతీయ రచన. విబాతియ భావములు, విజాతీయసంప్రదాయములు, విజాతీయ కథావస్తువులు ఒక్క అనార్కలిలోతక్క నాకావ్యములందులేవు. నాది తెలుగు. నేను తెలుగువాడను. మరియు భారతీయుడను. ఇద్నిరసాని పాటలు మొదలు నా 'రామాయణను వయ నేను తెలుగువాడను. తెలుగుకిని.

చివరిమాట. ఈ పద్యభాగము నారామాయణములోనిది హనును రావణునితో నన్నది.

ఎవరికి వారుగా బొగడు టింతయు మెచ్చరు పెద్దలైనంగా

ర్య విధి. బొనర్పంగా వలసి నప్పుడు సేయక తప్పదున్‌...

లారతి పెప్టెంబల్‌ 1940

నేను - నా రచన

కొందరకు నేను కవినేకాము పండితుడనట ఆ లెక్కలో నేను రెండునూ కాను వేను పండితుడను కానని నాకు తెలియుమ కవిని కానని వారికి తెలియును వెరసి మున్నకు నున్న హళ్ళికి హళ్ళి. కాని [వ్రాసిన కొన్ని పుస్తకములు కనబడుచుండగా కవిత్వమిదియను నిశ్చితాభిప్రాయము లేని కొందరు నేను కవిననుకొనవచ్చును కవిననుకోనివారు కూడా నొక నిశ్చితాభిప్రాయము మీదనే యిట్లను కొనుచు నుండవచ్చును ఇందేమియు. నిశ్చితముగా చెప్పుటకు వీలు లేకున్నది నన్నయాదుల మార్గము కవితామూర్గమైనచో నేనును కవిని గావచ్చును వీరిది కానిచో నాదియు కాదు కాని వారు చనిపోయిన కవులు, వారిప్పుడు మారరు నేను బ్రతికియుంటిని మారవచ్చును కదా! మారలేదు. ఈ నేను వ్రాసినది ఆ చనిపోయిన కవుల కవితారాసిలో చేర్చి దాని వ్యాసాలు యయా 263

కిచ్చినంత గౌరవము ఆ గొరవములో కొంత భాగమో కనీస మీ కవిత్వమటువంటిది అని ముభావముగా నూరకొంటయో చేయవచ్చును గదా ఇదియుము గాక దేశములో వెవరో కొందరు క్రొత్తమార్గమున పోవుచున్నారు కాని వేలాది మంది కవులు ఈ పద్యములు గణములు యతులు ప్రాసలు వ్యాకృత శబ్ద స్వరూపములు సమాసములు - ఈ దారినే పోవుచున్నారు. వారందరకు లేని యీ పట్టింపు నా విషయములోనే యెందుకు?

ఉత్పర్లమున కెపుడు నసవాద ముండును అటువంటి కొద్ది యపవాద విషయములు తీసివైచినచో పూర్వ కావ్యములను చదివి కవిత్వము వ్రాయు వారిలో నూటికి లొంబది తొమ్మండుగు. రా మార్గముననే పోవుచున్నారు పూర్వ కావ్యములు చదివిన పాండిత్యము పలురకములుగా ముండును కొందరు కథాబుద్దితోడనే చదువుదురు కొందరు భావములను (గ్రూంచు బుద్దితోడనే చదువుదురు మరి కొందరు భాషాబుద్ధితో చదువుదురు ఆ కావ్యముల యందు కథాభాగములన్నప్పటికి నవి భాషా (ప్రధానములైన కావ్యములు. భాషా ప్రాధావ్య బుద్దితో చదివిన వానికే వాని యధార్థ స్వరూపము తెలియును. కొందరు కవులకు భాషాబ్జానము తక్కువ. భావములు తెలిసికొందురు ఏ భాష కాభాషా లక్షణము విశేషము దాని భావములు పర్వభాషల యందుండును. భావములు మానవ నిష్టములు భాష జాతినిషస్టము ఈ వాతి నష్టమైన భాష భావముల యందు కూడ విలక్షణత్వము సంపాదించును. కనుక భాషా నిష్టమైన సంప్రదాయముతో కూడిన భావసంపత్తి వేరు. కలగూర గంపమైన భావముల పద్ధతి వేరు. అందుకనియే తన దేశభాషయందు సందిగ్రమైన కవితాశక్తి కలవాడు వాని వి ఇంగ్లీసు భాషలోనికి తర్జుమా చేసి గొప్ప కవిగా నగుచున్నాడు అగుటకు ప్రయత్నించుచున్నాడు. వాని భానములకు జాతీయతాము(ద్ర తక్కువ వానికి దేశభాషా పాండిత్యము కంటే ఇంగ్లీషు భాషా పాండిత్యము ఎక్కువ

ఇట్టి తిరుగుడులు వందలు వేలు కలిగిన చూధునిక కవితా ్రసంచమున నేటి ఫ్టిలి యిదమిత్హమని తేల్చరాకున్నది. నమిలిన వానికన్న (మింగినవాడు దొడ్డవాడు దేశభాషలో నీ వెంతవాడ నైనను నీ ప్రతిష్ట యానాల్లుకోట్ల మేరయే ఇందులో విద్యావదంశము నూటికి రెండు. అందులో నూటికి లొంబది వంతులు పరభాషా పర భావాశ్రయము. కనుక దేశ భాషానిష్టుడు లెక్కలోనికి వచ్చుట లేదు పరభాషానిష్పుడు అ్రేసరుడుగా నున్నాడు

ఈ దేశభాష పూర్వ సంఘము పూర్వ మతము పూర్వ భావన మార్గములు వాని నాశ్రయించి యున్నది. అందుచేత నదియు నొక లోపమైనది ఇట్టి స్థితిలో దేశ భాషయందు కవిత్వము (వ్రాయనే యక్కరలేదు వ్రాసినను తర్జ్హుమూకు యోగ్యముగా [వ్రాసికోవలెను, తద్భాష యందున్న జాతీయతా లక్షణములు వదలిపెట్టి పరభాష యందున్న భావములను సం(ప్రదాయములను తీసికొని (వ్రాసినచో నధిక కీర్తి వచ్చును ఆ కీర్తి వచ్చినను రాక పోయినను నా ప్రయత్నము వుష్కలముగా చేయవచ్చుమ ఐవనచో నీ దేశభాషా పండితుడు మాత్రము అ ప్రయత్నమేల చేయరాదు? దేశభాషా పండితుడు (ప్రధానముగా దేశభాష చదివి తానట్టైనవాడు. ప్రధానముగా పరభాషా పరభావ పరసం(ప్రదాయము లెరిగి తానా దేశమున పుట్టిన హేతువుచేత ఆ దేళశభాషలో వ్రాయుచున్నవానికి గల నేటి వెసులుబాటు ఆ ప్రథభమునికి లేదు 264 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

నీవు నన్నయగారి వలె మధురముగా నేల (వ్రాయవు? నన్నయగారివలె తిక్కన యెందుకు (వ్రాయలేదు? నన్నయగారి యందు తిక్కనకు మరియాద లేదా? నన్నయ ఆంధ్ర కవిత్వ విశారదుడని విద్యాదయితుడని తిక్కన్నగారి యభిప్రాయముకదా! తొమ్మిదివందల యేండ్లలో నన్నయగారివలె (వ్రాసినవాడు మరియొకడు లేడుకదా! నాకు మాత్రమది యెట్లు చేతనగును! తిక్కన్నయే వ్రాయలేదు కదా! తిక్కన్నతో నీకు పోటియా అందురా? నాకెవ్వరి తోడను పోటీలేదు. నా మార్గము నాది. ఎవరి మార్గము వారిది. అది నీకు స్వీకార్యమగుచో (గ్రహాంచుము. లేదేని తోసివేయుము. కొంతభాగము ప్వీకార్యము. తప్పినది కూడ మాకిష్టము వచ్చినట్టుండుట మా యభిమతము. అందుచేత నివ్చడుగుచున్నాము అన్నచో “నేను వ్రాసిన దానిలో నీకీ భాగ మభిమతము? ఆ భాగము నేను నీ కభిమతముగా నుండవలెనని వ్రాయలేదు కదా! ఎంతవరకు వీ కభిమతమైనదో అంతవరకే మన యుభయుల యదృష్టము” మరికొంత వివరింతును. మమజులలో నొకరిని పోలిన వారొక రుండరు. సామ్యమైన లక్షణములు మిక్కిలిగా మండవచ్చును. అన్నదమ్ములుమున్వురు నొక్క తీరుగా నున్నను విభేద లక్షణములు చాల నుండును బాగుగా పరిచితుడు కాని వాడు వారిలో నొకనిని చూచి మరియొకడని ్రనుపడును కాని పరిచితులు 'గ్రమపడరు పరిచితునకు వివేచనా దృష్టి యేర్చడినది. అపరిచితునకు స్టూల దృష్టి ఈ భేదము పర్వభావములను సర్వ విషయములను సర్వ దేశములందు నున్నది. మరి కొన్ని పామ్యములు కలచోట్ట కూడ ధ్రత్యేకతలు కలవు కదా! ఆ ప్రత్యేకత వానిది.

నన్నయగారివలె వ్రాయుటకు రెండు ప్రయత్నములు చేయవలయును. మొదటిది అయన పద్యములు అయన నుడికారయులు అయన శబ్దములు అయన సమాసములు సర్వమును నీవి చేసుకొని నీవేది భ్రాసినను అధికముగా వానిని చొప్పెంచుచు పద్యరదన కూడ నాయన యరొచ్చట విరుచునో యచ్చటనే విరుచుట గూడ నలవాటు చేసికొనినచో నాయనవలెనే (వ్రాయవచ్చును. కనీసము '్రాసినట్టు కనిపించ వచ్చును. దీనిని గురించి బహాదాహరణము లిచ్చినగాని విస్పష్టము కాకపోవచ్చును.

ఇంక రెండవది నీ సొంత పలుకుబడి. నీకున్న (ప్రల్యేక భావనాశీలత నీకు విలక్షణమైన యొక ప్రర్యేక సముద్వేగ లక్షణము వీనిని మరిచిపోవలయును. దిగద్రొక్క వలయును. స్రత్యేకలా విల్షణము కలదై సహజోల్బణములేని స్వభావము లేనివాడు పరుని శయ్యాసద్ధతుల నట్లవలంబించును. ఎవడు భాషద్వారా తన భావస్రకటనము స్వతంత్రముగా నొక విలక్షణమైన మార్గమున జేయగలడో వాడీ యొక మార్గదర్శిగా నుండును. కవిత్రయము నాచన సోమన్న శ్రీనాథుడు పోతన్న పెద్దన్న ధూర్జటి రాయలవారు తెనాలిరానుకృష్ణుడు నీరు మన భాషయందు ప్రధాన భాసాస్తంభములుగా నిలుచుండుటక వారి ప్రర్యేకత విశ్టమైన భాషా పద్దతులే కారణములు. ఇతరులు వీని ననుసరించినచో రెండవరకము మూడవనరకము మరొక రకముల వారగుదురు. భాష దృష్టా వారు ద్రభమ శ్రేణికి చెందిన కవులు - భావ దృష్ట్యా వారిలోనే కొందరు తగ్గదురు. శబ్దము కం టె విచిత్రమైనది లేదు. అవే శబ్దములు ఒక్కొక్క కవినోట యొక్కొాక్క శ్త్తిని సంపాదించుకొనుము. కాళిదాసు పహబి సెకుమార్యము కలవాడు. భవభూతి మురారులు శ్హబ్రహ్మవేత్తలు. భారవి అర్ధ సంగ్రూణ శీలి. అష్ట వన్న్మయ సహజ సుకుమార మార్లామి. ఆయన ప్రోడి కథా నిర్మాణములో బ్యోతిళ్ళాస్త్ర విషయములు గుప్పించుటలో లోకబ్దత్వములో లోకమునందలి పలుకుబడిని నుడికారమును లోకోక్తులము సమృద్దిగా సంగ్రహంచుటలోగాదు. ఆయన లోకజ్జత్వము వేరు. ఈ పలుకుబడులు వ్యాసాలు __లరవవవాయవాలాలావాలి. 2రీర్‌

లోకోక్తులు నానుడులు తెలుగుమాట లెక్కువ పొదువుటలు ఇవి తిక్కన్న వంతు. ఈ మార్గమువాడా బిక్తుమార్యమును పట్టుకొనలేడు. రెండును రెండునూర్లములు. నేను నాకు చేతనైనంతలో తిక్కన్నగారి పోకడ కలవాడను. నన్నయగారి పోకడ నా ద్గరలేదు నా స్వభావములో లేదు. నా ప్రకృతిలో లేదు. శైలి యనగా కవియొక్క జీవలక్షణము. దాని నెనడును మార్చలేడు. ఆ కవియే మార్చుకొనలేడు. అందుకనియే అందరు మహాకవులలోను వారివారి ముద్రయుండును ఆ ముద్ర యొట్టిది? కాన్ని పలుకుబడులు కొన్ని శబ్దములు ఒక విధమైన రచన వాని కవిత్వమునకు లక్షణముగా కనిపించును. ఆ అక్షర విన్యాసముచేత నా శబ్దములచేత నా పలుకుబడిచేత నా విరుపు చేత నది వానిదని గుర్తు పట్టుచున్నాము నడచుచుండగా నా చేయినట్లే విదలించును. కొంచెము వంగి యుండును. వాడ్తుత్తరీయమట్లే మేికొనును వాడు తలట్లే దువ్వుకొనును. అది వాని లక్షణము వానిలో మార్పుండదు. ఎందుచేత మారదు. వాని జీవలక్షణమే యీ రీతిగా వివృతమగుచున్నది. సరిగా కవియొక్క వైలియు నిట్టి వీని మాట విరుపే యది వాని సమాస గ్రధనము యొక్క లక్షణమే యది. వాని వాక్య విన్యాసమట్లేయుండును. జీవ సంవుటిలోని లక్షణములు వేళాప్రాప్రములై పరిస్టితులతోడి సన్నికర్షొంది అట్టు ప్రకటింపబడుట సర్వమానవ లక్షణము. ఇదే సృష్టి సంఘర్హణము. ఆ కవియొక్క్క రచన యట్టుండుటకు ఇదే కారణము.

లోకములో భార్యా వియోగము జరుగును. అజాడు భార్య వెంట చనిసోయెను. మరియొకడు మరల వివాహమాడడు. ఉదయనుడు మరల వివాహమాడి ప్రఘమ. భార్యా దుఖము మరిచిపోలేదు. అసలనుటవించు దుణములలోనే తేడా యున్నది. ఒకడు దుఖమును పట్టించుకోడు. ఒకడు క్రుంగి కృళించిపోవ్రను. ఈ రీతిగా పరిమితి లేని వైవిద్ధము కలిగిన ఈ మానవ స్టట్టైలో మనోనిబద్రమైన యా ప్రపంచములో కవులయొక్క మనోదగ్మముల యందు గూడ నింతటి నైవిధ్యముండును గదా లోకములోనందఃజను మెత్తగా మాటాడలీరు. అందరును మనసిచ్చి మాటాడరు.

ఒకడు మాటాడుచుండగా నాప్యాయముగా నుండును వాడు వెనుక గోతులు 'తవ్వవచ్చును ఒకడు పెళుసుగా మాటాడును వాని హృదయము మంచిది కావచ్చును ఒకడు మంచి యూహశీలిమై తన యూహ యొక్క నైళిష్ట్రమును (ప్రకాశింప బేయు నుచిత శబ్ద్రములనే వాడి (్రసంగించును. ఇట్టే కవుల యొక్క శబ్ద (ప్రపంచము విశిష్ట లక్షణ నమన్వితమై యుండుట వారి జీవ లక్షణము వారి మనో ధర్మము వారి విశ్వాసములు వారి భాషా వేతృత్వము వీనియన్నింటి మీద ఆధారపడి యుండును. తొమ్మిది వందల యేండ్లలో బహుసహ(్ర సంఖ్యాకులగు కవులు పోగా మిగిలిన పేర్చు తెలియబడుచున్న సుమారు రెండు వేల మంది కవులలో నిందాక చెప్పిన పది పదేమగురు కవులే మహావిశిష్టులేల కావలయును? వారి జీవలక్షణమునందుకల విలక్షణత్వము విశిష్టమైనది కనుక అట్టి వైళిష్ట్రము లేని కవులు తగ్గిపోవుదురు ఆ లక్షణమంతయు నా కవి యొక్క శబ్దమునాశ్రయించి యుండును వాని యూహలు వాని కల్పనలు వాని యలంకారములు సర్వము వాని జీవన లక్షణమును వాని ననుసరించి యున్న మనో ధర్మమును బట్టి యుండును అది వాక్కు నందొక ప్రత్యేకతగను వైశిష్యముగను లోకోత్తరత్వమును సంపాదించు కొన్నచో నా పది పదేనుగురులలో వాడు చేరును వాని శైలి నాశ్రయించి వాడు మహానుభావుడై నిలిచి యున్నాడు పాండురంగ మాహాత్వము నిలుచుటకు (ప్రధాన 2566 విశ్వనాఠ అసంకలితసాహిత్యం

కారణము వాని పదగుంఫనము ఇది యొక విచిత్ర కాన్య నంసారము ఎరువు తెచ్చుకొన్న భావములతో పద్యాలు (వ్రాసి అట్టి మహాకవి కాలేడు వాని జీవ లక్షణము వందు స్వాతంత్ర్యములేదు వాడు దాసుడు

నీవటువంటి యింకొకడవా? అన్న ప్రశ్న సహజముగా వుట్టును నేననుట లేదు నిలిచివచో నిలుచును నిలువనిచో నిలువదు నా ముక్యద్వమునకు దాని ప్రసక్తోదు మరియు తనకంటే మవాకవిలేడని యనుకొనని కవి సృష్టిలో నుండడు ఒక కొంచెమున్నత స్థాయిలో చేరిన తర్వాత వ్రానికదే. విశ్వాసము. తక్కిన యెవ్వరు. కారని తానొకడనేనని ఇది మిత్రులతో చెప్పుదురు పరులతో చెప్పరు సభలలో చెప్పరు. అట్టు చెప్పిన కవిని లోకము హర్తించదు. ప్రతి మానవుని యందు వ్యక్తి లక్షణము సంఘ లక్షణము రెండునుండును వ్యక్తిగా మంచివాడై సంఘైకదేశముగా చాలామంది దుష్టముగా నూహింతురు. వ్యక్తిగత భావన వేరు సంమైకదేశముగా తన భావన వేరు జహ్వార్‌లాల్‌ పండితుడు. రాధాకృష్ణ పండితుడు వారీ కాదు గాంధీజీ ర్లైనను నేనింతవాడనని చెప్పినచో సంఘము నవ్వును అంతవాడని యీ సంఘమునకు తెలియును కాని యతడట్టు చెప్పుటను ఈ సంఘమోర్వజాలదు. ఈ లక్షణమేమని విచారించినచో నిట్లు తెలియవగుమ, సర్వ మానవుల యందు పరమేశ్వర భావమున్నది. అ భావ మొకచోట నుద్లీ్తమై ప్రకాశించును ఆ '్రకాశించుటకు దేశకాలాదులు సమకూడి వచ్చును కొంత ప్రకృతి యందుగూడ నిషమై యుండవచ్చును. ఒక దేశమునందు అదృష్టమున నమకూల విషయముల సన్నికర్ష జరుగుటచేత దాని కాదీస్తే కలిగినది. ఈ పామ॥(్రి యంతయు మరియొక చోట కలిగినను నట్టి దీప్తియే కలుగును అందుచేత నా అహం ప్రత్యయము నందలి లోకము యొక్క నిరాదరణము. ఆహం'్రత్యయము అంతర్ముఖమగుట కాక బహిర్ముఖ మగుట పరిహాసధాజనము. ఈ హెతువేమో యమ కొందును. లేనిచో జమ్మిచెట్టు జమ్మిచెట్టయి దానికి మనము ప్రదక్షణించుచు దాని దళమును తీసి చెవిలో ధరించుచు విజయదశమి నాడు దానినారాధించుచు ఆ జమ్మి చెట్టాకవేళ నేను జమ్మిచెట్టని తప్పిన సర్వవృక్షముల కంటే గొప్ప దాననని చెప్పినచో లోకము దానిని వెక్కిరించుట యెొందులకు? ఎంత గొప్ప ్రదేశమైనను అది అహంకార రహితముగా మండవలయువని యహంకారము మాయా లక్షణమని మాయా సమేతత్వము పరిహాసభాజనమని పర్వ మానవులూహించకుండ వారి స్వభానమునందు సహజముగానున్న యీ భావమే యొకడు నేనింత వాడవని చెప్పికొనగా వాడంత వాడైనను వానిని లోకమునందు పరిహాససాత్రమును చేయుచున్నది మరల వీరందరు మాయా పిహితులుకారా? ప్రతి కవియు తనకు తనెంతో వాడనని యనుకొనుచుండునుకదా! మాయా పిహితుడే కదా కాని సయఘము నందు తాను అదికానట్లు నటించుచున్నాడు. నటీంచుచున్నాడని మనకు తెలియును ఆ నటనమును సయఘము పశంసించును. ఏమి చమత్కారముగా నున్నది!

ఈ విచారణ యంతయు నగ్వైతముఖముగామన్నది నేవద్వైతిని కనుక. తదితరులెట్టు వ్యాఖ్యానింతురో తెలియదు వ్యాఖ్యానమే చేయరేమో! ఇది మానవ (ప్రకృతియని యూరకొందురేమో! ఈ విచారణ యిట్లు చేయుటయే వారికి తప్పేమో! ఈ విచారణము అన్నోదకము. లీయదు. రాజకీయ విప్లవము తేదు అందుచేత నిట్టి సర్వ విచారణయు కవితా వస్తువునకు బాహిరము అయిన విషయమా! కవితా వస్తువునకు కొందరీర్పరచుకున్న వ్యాసాలు _____లవవవావావావవాం 27

యవరులు రాజకీయ విషయములు మాత్రమే మానవ (ప్రకృతి దానిలోనిదేనా” ఐవచో ఆ ప్రకృతికి మూల భూతములైన విషయముల చర్చ దానిలోనికి వచ్చునా? రాదా? ఒక వేళ నట్టి చర్చ యున్నచో నా చర్చ కూడ రాజకీయ మైన (గ్రాసవాసోదైన్య విషయకమైన పరిస్థితుల కనుకూలముగొనే యుండవలయునా?

ఇంతకు కవిత్యాశైలి యెట్టుండవలయును? అందరకు తెలియవలయును సుకుమారముగా మండవలయును ఈ సౌకుమార్యమెటువంటిది? శబ్దగత సౌకుమార్యమా భావగత పౌకుమార్యమా?_ విష్టవాది రచనలలో భావగత సౌకుమూర్యముండట కష్టమేమో? శబ్దగత పౌకుమార్యము దానియంతట నదియుండునా? విపష్ణవవాది కవిత్వము శబ్దగత సౌకుమార్యము నాశ్రయించదే. చంపుము కొట్టుము నెత్తురు పారింపుము వారి పాటల ఫణితులు కూడ రౌద్రరస వ్యంజకముగా నుండును అంతవరకు వారు నిజమైన కవులు ఏలననగా వారి భానమున కనుకూలమైన శబ్దమును దాని కనుకూలమైన ఫణితిని వారు ప్వీకరించుచున్నారు ఈ అచ్చ పౌకుమార్యవాదులకది తెలియదా? కనుక శబ్దగతమైన పౌకుమార్యము మాధుర్యము ఓజస్సు (ప్రొడి - ఇవి భావాశ్రయములై యుండునన్న విషయములు విష్ణవవాదిమై నిజమైన కవికి తెలియును అతనికి తెలియకుండ తెలిసినను నష్టము లేదు. కనుక శబ్దగుణము భావము నాశ్రయించి యుండునన్న విషయము విస్ణవవాదిరైన కవియే నిరూపించుచున్నాడు ఇది స్టూలముగా కనిపించునది భావములలో జిలుగులున్నవి ఈ భావములలోని జిలుగులు కూడ తదనుకూల శబ్దచయములో క్రొత్త జిలుగులుగా రావా? వచ్చుననుట యూహా ్రసక్తమే దానినే ఉక్తినెచిత్యమందుము. లోకము. సుష్టుగా విచారితమైనచో నాలంకారికుల మార్గమే సువ్యక్తమగుచున్నది అవిచారిత రమణీయములైన మార్గముల గురించి నేను చెప్పలేను

మనము రోజును మాటాడుకొనుచున్నట్టే కవిత్వమును కూడ చెప్పినచో వేరీ కవిత్స్వమెందులకు మన మాటలు చాలవా ఈ మాటలే అట్టుకూడ చెప్పుదుము అన్నచో నభ్యంతరము లేదు కాని అట్లనినచో నెట్టు? ఇంతకంటె విలక్షణముగాననియా? కాదు ఇందులోనిదే కొంత భాగమును అప్పుడప్పుడు కవిత్వమందు మనియా? ఒకవేళ నట్టనినమ ఆ కవిత్సమును దొనియందు ఒక ప్రత్యేక ప్రయత్నము కనబడుచున్నది. కొన్ని పంక్తులు మాటాడుకొను భాషయందు కనిపించని ఒక నడక మాటిమాటికొక పల్లవి వంటిది. చెప్పుటలో ఒక విలక్షణత్వము అవి యచ్చట కనిపించు చున్నవి ఒక విప్లవ భావమును ప్రకటించు ద్విత్తసంయుక్త స్థిరాక్షుముల కూడిక కనిపించు చున్నది ఆ భావము పాఠకుని హృదయమునందు ముద్రితముకానలయునన్న ప్రయత్నము దాని యందును కనిపించుచున్నది విస్ణవవాదులలో ప్రసిద్ధులైన కవులయందే యిది కనిపించుచున్నది దానిచేతనే వారు గ్రసిద్దులైనారు. సరిగా కవిత్వముయొక్క రహస్యమే యిది దానినే పూర్వాలంకారికులు బహుధా '్రపంచించినారు కవిత్సమునకు సిద్దాంతములు ప్రధానములు కావు. కవియొక్క నేర్పు (ప్రధానము ఒక మహాకవి శిస్లవవాది కాకపోవచ్చును వాడు మహాకవియే ఒక విష్ణవవాది కూడ మహాకవి మైనచో పహాకవియీ మహాకవికి 'దమునకు సంబంధములేదు. విసవవాది యొక్క రచన మందలి యీ సుల ర తదితరువి యందు స్వీకార్యములు కావనినచో ది గుణగ్రహణ పారీణత లేమి గుణమెందున్నను గుణమే మరియు వది పాము పొట్ట(క్రింద ఏన్నట్టి మెత్తదనము వంటి మెత్తదనము కానిచో నది యుపయుక్తమే. కావి ఆ మెత్తదనము 268 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

'మెత్తదనమేకదా! సిద్దాంతములకేమి పర్వ కాలములయందు సర్వ సిద్దాంతములు స్టిరములుగా లేవు. ఈ కాలమునందలి సీద్ధాంతములు మరియొక కాలము నంద పసిద్దాంతములు కావచ్చును ఇవి బహు కారణముల చేత మారు చుండును ఎపుడేకారణము. పుట్టెనో యెవ్వడెరుగును? తత్కాల మందలి సిద్దాంతము పరమార్హమనుకొనుట అనంత వైచి(త్రికల యా. సృష్టిని దేశమున మరియు బహు విషయములను భావన చేయక పోవుట కాని కవి మాత్రము నిత్యుడు అనాటి పాంఘిక పరిస్థితులు రాజకీయ వ్యవస్థలు (వ్రాసిన వాల్మీకి వ్యాస కాళిదాసులు మహాకపులే ఈనాటి పాళ్సిత్యదేయులలో ని వ్యవస్థానికములను గూర్చి వ్రాసిన ఇబ్సెను షాలు కవులే ఆ మధ్యకాలపు మిల్టనుకూడ వీరందరు మహాకవు లనిపించుకొముటకు. వారి సిద్దాంతములు కారణములు కావు. వారి భాషా ప్రభుత్వము వారి రచనానైళిస్ట్రము కవులైనవారు భావుకులైనవారు ఈ వైళిష్ట్రమును (గ్రహించ వలయును వానికిష్టము వచ్చిన భావములను నవ్రాసినవాడు మాత్రమే కని యనుకొనువాడు కవిత్వమునకు సంబంధము లేనివాడు వాని వాదమును వాడును అంతే కవితాభావన కళవాడు రసములెన్ని? తీసికొన్న కథయెటు వంటిది? ఏ కల్పన చేసినచో ఆ కథకు పొసగును? ఏది లోకోత్తరమైన ఊహ? ఒక విశిష్టమైన భావము చెప్పుటకు వాక్యమెట్టు చెప్పవలయును? ఏ యలంకారము చెప్పవలయును? అచ్చట వ్యంజకత్వ లక్షణ మెట్టు పుట్టును? ఏరసమునకు ఎట్టి శయ్య సంపాదించవలయును? ఇట్టి ఆనంతములయిన విషయముల యొక్క పర్యాలోచన చేయును ఇట్టి బహువిషయముల యొక్క పర్యాలోచన స్వరూపము కవిత్వమైనచో కవిత్వ మందరకర్థమగుట కష్టము. దాని యందు పరిశ్రమ చేసిన వానికీ అదియర్థమగును కాని సర్వవిద్యలయందు అందర కర్థమగునది, కొంత భాగము విశేష్బూలకు మాత్రమే తెలియునది కొంతభాగము ముండును కదా అందరికి నన్నియును తెలియవు. మనకది తెలియదులే మనకెందుకులే యని యూరకుండువాడుగాని మనము తెలిసి కొందమని (ప్రయత్నము చేయువాడు కాని, సృష్టిలో నల్ప సంఖ్యాకులు అత్మయున్నదే. అది లేదన్న వానికి కూడ ఉన్నది కదా ఆ ఆత్మ లక్షణము ఏమనగా సర్వజ్దత్వము ఆ సర్వజ్దత్వమును జీవాంశచేత దేహగత సంస్కార భాననచేత కప్పబడియుండును. ఈ కప్పిన మాయ విషయమును ్రకాశింపనియదు కాని మూల భూతమైన సర్వబ్ఞత్వ లక్షణపు కాంతిని పైకి (గ్రుడ్డి వెన్నెలగా నైన చిమ్ముచునే యుండును. అంతయు వాకు తెలియవలయుననుట ఈ మాయాపిహిత జీవలక్షణము విశ్రశ్రీ _విళ్చనాళల సాపాత్య నంచికు విననరి 1954 నేను- నాసాహిత్యరచనలు

నేను -కడచిన పాతోోళ్లలో నాసాహిత్య రచనలు అనే విషయాన్ని గురించి మీరు

నన్న వ్రాయమన్నారు ఇది నావంటివాడి కిచ్చే ప్రశ్న కాదు ఎవళ్లో అల్పరచనలు చేసేవాళ్లను అడగవలసిన విషయము నా కిప్పుడు 77 ఏండ్సు నేను పుట్టింది 1885 లో 77లో పాతిక తీసిపారేస్తే 52 ఏండ్లు 1947 అ (ప్రాంతాలలో నాకు 52 ఏండ్లు వచ్చి ఉండవలి

అప్పటి మంచి ఇప్పటివర కన్నమాట!

వ్యాసాలు వావ 269

నేను ఈ బెజవాడ కళాశాలకు 1938 లో నచ్చాను ఈ కళాశాలకు వచ్చిన తరవాత 9 ఏండ్లు గడిస్తే కాని మీ తారీఖు అందుకునేట్టు లేదు ఎంత లేదన్నా ఆ తొమ్మిదేండలో రామాయణం మొదటి రెండు కాండలే పూర్తిచేసి ఉంటాను లేదా 3 కాండలు అంటే కిష్కంధు సుందర, యుద్దకాండలు నిస్సందేహంగా ఈ పాతిక్షేళ్లలోవే! అరణ్యకాండ కూడా ఈ కాలంలోదే.

నేను చాలా సోమరిని నా 55౬0. సర్టిఫికేట్‌ కూడా నా దగ్గరలేదు [| సర్టిఫికేట్‌ లేదు కశ. సర్టిఫికేట్‌ లేదు [౪ & అసలు పుచ్చుకోలేదు నా పుట్టినలేది తెలుసుకోటానికి ఒక ప్రిన్సిపాల్‌ చాలా ఇబ్బందిపడ్డాడు - నాకు ఉద్యోగవిరమణ ఇస్పిద్దాముని ఇల్లా వుంటుంది నాకథ

మరి నేను ఎంత సోమరిని అంటే నిజానికి నేమ 'వేయిపడగలు 'మాబాబు ఇెలియలికట్ట 'ఏకవీర' వ్రాసి నవలాకారుణ్ణి అయినాను తత్పూర్వం నేను అచ్చంగా కవిని ఇప్పుడు చాలామంది ఆయన నవలాకారుడే కాని కవి కాదు అనేవారున్నారు. ఇందులో భిన్నాభిప్రాయా లున్నాయి తత్సూర్వం నేమ వ్రాసిన కవిత్వం వారికి తెలియక పోవచ్చు. నేమ వ్రాసిన కవిత్వం కవిత్వం కాదని కూడా అనుకోవచ్చు.

ఏది అయితేనేమి? నేను 1934 సంఃనాటికి దేశము పట్టనంత కవినని కీశే మల్లాది నామకృష్ణశాప్తి గౌరు ఆనందవాణి లో (వ్రాశారు అంటే అప్పటికి నేను ఏకవీరతప్ప మరింకోనవల (వ్రాయలేదు ఇప్పటి సాహిత్యవేత్తలలో చాలామంది అప్పటికి పుట్టియే వుండరు కనుక భారతి శారద మొదలైన అనేక సాహిత్యపత్రికలలో నేను శరపరంపరగా (వ్రాసిన పద్యాలను వారెరుగరు "కవి భృంగము ఆళావాణి శ్రీహర్వడు మొదలైనవి అనేకము అప్పటి పద్యాలన్నీ సంకలనం చేశాయి. పుస్తకంగా వేస్తే కనిసం నా రామాయణంలో సగం అవుతాయి నేను సంకలనం చెయ్యలేదు సోమరిని అక్కడక్కడ కొందరు "స్నేహితులు చేశారు అవేవో రెండు చిన్న పుస్తకాలవుతాయి. ఈ మధ్య ఒకటి అచ్చువేశాను

అదంతా పోనిస్తే ప్రధానంగా ఈ పాతికేండ్లలో నా రామాయణం నాలుగు కాండలు ఈ పాతి కేండ్లలో (వ్రాసినవే కదా! గుణాలు అట్లా ఉంచి ఒట్టి సంపుటిదృష్టితో చూస్తే పాతికేండ్లలో కల్పవృక్షం నాల్గుసంపుటాలు వ్రాయటం గొప్పయే మరిన్నీ ఈ రామాయణం 1961లో పూర్తి చేశాను అంటే పూర్తయి 10 ఏండ్లయింది ఈ పదేళ్సు ఏమి వ్రాశావు అని ప్రళ్ళ. అనలు ఇంతకూ ఈ దేశంలో పూర్వమార్లాన న్రాసేది పనికి రాకపోతోంది. కాగా ఎంతని వ్రాస్తే ఏమి లాభం? మీ రడిగిన ప్రశ్ళ్నను బట్టి చూస్తే మీకు ఇంత (వ్రాశాడన్నది (ప్రధానమల్లే కనిపిస్తున్నది నీకు కాదా అని మీరు నన్నడిగితే నేను (వ్రాసింది నాకూ (ప్రధానమే. దీనికి 2,3 కారణాలున్నాయి. మొదటిది నేను ఏమిన్రాస్తానో నేను తెలిసికొని వ్రాస్తాను గనక నేను వ్రాసిన దానిలో అనంత విషయములు నేను చొప్పించి (వ్రాస్తానుకనక అనాదినుంచి ఈ దేశంలో ఒకటి జ్ఞానం అనిపించు కొంటూవస్తున్నది. ఆ జ్ఞానం నా పాఠకులకు కల్పించి నేను సపలుణ్ణయి వాళ్లని జ్ఞానవంతులను చేస్తున్నాను అనేభావం నాకు ఉన్నదికనక. ఈ భానం ఉన్నవాళ్ళు చాలామంది ఉన్నారని నాకు తెలుసును కవక పూర్వ సాహిత్యం ఒకటి ఉన్నది నేనుపోతే నాతో పోయ్‌ వాళ్ళు నన్నయ తిక్కన, ఎజ్జన, నాచన సోమనాథుడు శ్రీనాథుడు పోతన్న, పెద్దన్న, తెనాలి రామకృష్ణుడు 270 చనానవవవావవాయయయయయయాయాయలాలాలాలాడా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

మొదలయినవారు. ఊరికే ఒట్టి పూర్వకవులని కాదు పద్యరచనాపామ్రాబ్య పట్టభద్రులు కథాకథన శిల్ప నూత్నాచార్యులు: వేదవేదాంగాది మహా(గ్రంథస్థ (లు?) మహా విషయనిక్లేతలు బహువిషయ వ్యాఖ్యాతలు కావ్య కథా శిల్ప రహస్య వేత్తలు అనే దృష్టితో ఆ పూర్వకవులను నిలబెట్టకొంటే అప్పుడు నేనూ నిలుస్తాను నేను చేసినపని అటువంటిది రోజులు మారిపోయి తెలియటంలేదు

ఇది అహంకారము. కాదు పొగరుబోతుతనం కాదు అసలీ దేశంలో అహంకారం ఎట్లా వుంటుందో తెలియదు స్వశక్తిని చెప్పుకుంటే అహంకార మనుకుంటారు ఒక మహాశిల్సి యొక్క త్తని (గ్రహించేజ్తీ పోయింది. వాని శిష్యులలోచాలామంది వాడు చెబితే తెలసుకొన్నవాళ్లే అది శిష్యులతో చెబితే చదువు, ఇతరులతో చెబితే అహంకారము 2వ తరగతిలో అహంకారం ఎందుకయిందో తెలుసునా - వాళ్ళకి అక్కరలేదుకనక. వాళ్ళు తెలుసుకుందామని పుట్టినవాళ్ళు కారు ఆ మహాకవిని ఎట్లాగో ఒకట్లా తిడదామని పుట్టినవారు

ఈ పాతికేండ్లలో నేమ (వ్రాసినవి ఒక జాతి జాతిగా తీసి చెబుతాను మొట్టమొదట రామాయణం నాలుగుకాండలుః ఏ తెలుగు పద్యం యొక్క శక్తిచేత ఇందాక చెప్పిన పూర్వ ఆంధ్రమహాకవులు బ్రతికి ఉన్నారో ఆ శక్తి ఏమిటి అందరు కవులనీ చెప్పలేను నేను ఆ పదిమందిని చెప్పాను. వాళ్ళు ఒట్టి గణయతి(ప్రాసలు కూర్చినవారుకారు

అనేక జాతులుంటవి అన్ని జాతులలో అందరు వ్యక్తులూ ఆర్ధికంగా సమానం నిస్సందేహంగా చేయబడవలయునేకదా! అందరికి అన్నోదకములుండవలసిందే సర్వబనులకూ అన్నోదకాలు లేకుండా చేసెడి రాజు నాకు విరోధి. వాడు నాకూ అన్నోదకాలు లేకుండా చేస్తాడు కనక

ఇల్గాంటి విషయం ఎత్తుకొని వ్రాయవలెనంటే తీగె కదిపితే డొంక కదులుతుంది. వ్యవహారం పుట్ట - పూర్వోత్తరాల దగ్గరకు పోతుంది

పాపం ఈ కాలంలో పర్వదేశముల యందలి 'ప్రజలు కారణాన్ని బట్టి కార్యం ఉంటుందని తెలియని వారు పొశ్చాత్యదేశాలలో ఈ కాల మేం చేసిదంటే ఊహలేవట్లు ఆది మనకెందుకు? తేలదు కదా! వినే వాళ్లు లేరు కదా! సైగా మీదపడి కరుస్తారు కదా ఇపుడు ఆ పూర్వమహాకవుల పద్యరచన ఏమిటో చెబుతాను వాళ్ల పద్యరచన అంటి జాతిలో ఉండే శిష్టులు ఉత్తమ కులజులు విద్యావంతులు సం(ప్రదాయజ్ఞలు అయిన వాళ్ల జీవలక్షణాన్ని, (ప్రాణలక్షణాన్ని, వాక్యవిన్యాసవైఖరిని కంఠప్వరములో ఉండే హెచ్చు తగ్గలని ఈ రీతిగా ఆ జాతియొక్క పరమశళిష్టమైన నాగరకమైన జీవునిలో నుండి వచ్చెడి వాగ్వాపారమునకు రూపకల్పవము

ఇంకొక రహన్యము కూడ నున్నది త్యాగరాజులవారు తాను జహురాగములను

కల్పించి (కొన్ని పూర్వమున్నవే) వానికి మూర్భన లుండగా తాను నవ్రాసెడి కృతినే ఒక షడ్డనుములోననో ఒక పంచమములోననో ఎత్తికొనెము మూర్చన (క్రిందినించి ఉండును. ఎందుకు ఎత్రికొనును? ఆ రాగములోని భావన అది తెలుగు భాషయొక్క పలుకుబడి అది. ఈ రహస్యము కృతి నిర్మాణ సమయమున మన ఆంధ్ర సాహిత్యమునందున్న పద్యరచనాళిల్పుల కంత తెలియును. ఇది అంతయూ ఉదాహరణ పూర్వకంగా చెప్పవలపిన విషయము వ్యాసాలు తపతప 221

కావ్యమునందు కథయొక్క ఆరంభము అవసానము నర్గలయొక్క ఆద్యంతములు లోకమును చిత్రించుట శబ్దచమత్కారములు చేయుట ఆవేశము కలిగియుండుట ఇటువంటివి వందలైన శిల్చములు కలవు ఈ పద్య రచనాళిల్ప మన్నది వానిని మించినది ఇది మనస్సు చేత తెలివిచేత పదిచోట్ల నేర్చుకొమట చేత ఆ రచయిత చేసినాడు - ఈ రచయిత చేసినాడని (గ్రహించుట చేత వచ్చెడిది కాదు ఇది ఒక బాతియందు ఒక మహాకవి ఉద్భవిల్లినచో వాడు పద్యరచయిత యయినచో ఛందస్సులోవి రహస్యము వానికి తెలిసినచో భాషకు ఛందస్సునకు జీవుని లక్షణమునకు కల యవినాభావనంబంధము వానికి పరమేశ్వరామ(గహము వలన పూర్వజన్మ సంస్కారవిశేషమువలన సహజమైనచో తెలిసెడిది. (ఇందుకు కార్యకారణము లున్నచోట వదలొపెట్టబడిన విషయమిది. జీవుడు కర్మ సంస్కారము జన్మపరంపర ఇదియొక (ప్రావాహికమైన ఊహాపద్దతి దీనిమీద ఆధారపడి భారతీయ నాగరికత యొక్క మహాసౌధ నిర్మాణము జరిగినది ఈ నంపుటి లేదన్న వానికి ఇవి ఏవియు లేవు మన నాగరకతకు ఈనాడు మన భిన్న ప్రాంతములయందు. భిన్నములై అల్సాల్స్పకాలములయందు జరిగిన యాపద ఇక్కడ. దీన్ని కప్పిపుచ్చి శత్రువు లింకెక్కడో మాట్టాడుచున్నారు. ఇది వారికికూడ తెలియని. విషయము. వారు విశ్వసింతురు విశ్ససింపరు.) అం(ధ్రమహాకవుల యొక్క పద్యరచనాశిలముయొక్క ఆయువువట్న ఇక్కడ నున్నది అ పట్ట నాకు పరమేత్వరానుగ్రహము వలన చిక్కినది నా పద్యరచన అక్కడనుండి చూడవలెను పద్యలక్షణములన్నియు సమృద్ధిగోనే యుండును ఆత్మ అక్కడిది అని మనని చేయుచున్నామ ఈ రామాయణమును వదిలిపెట్టినచో 1961వ సం వరకూ ఒక ప్రక్క రామాయణము (వ్రాయుచునే యున్నాను - ఇంకొక (ప్రక్క పద్యకావ్యములు కూడ (వ్రాయుచునే యున్నాను ఈ పదునొకేండ్లలో (వ్రాసిన పద్యకావ్యములను గూర్చి కొంత చెప్పెదను మొదటిది 'రూస్సీరాణి నా కావ్యములకు ప్రబోధకములు మూడు విషయములు. మొదటిది, ఎవడో నాకీ కావ్యము (్రాసిపెట్టు అని యడగటం రెండవది, అంతఃప్రబోధము. మూడవది, మనసులో కొన్ని భావములు పేరుకొన వాని కొక (గ్రంథరూప మీయవలె ననుకొముట. ఎవరికో ఒకతనికి వారము దినములలో నొక పద్యప్రబంధము కావలసి వప్పెను. ఈ యూరిలో చాలామంది కవులు వారముదినములలో మాకు చేతకాదన్నచో మాకు చేతకాదన్నారట. అ విశ్సనాథ సత్యనారాయణ ఉన్నాడు. ఆయనకు వారముదినములు కూడ నక్కరలేదు ఆయనదగ్గర పొమ్మన్నారు. వచ్చాడు కథ రయూన్సీరాణి కనీసమునాలుగైదునందల పద్యాలైనా (వ్రాయవలెను నాలుగు దినములకన్న నెక్కవలేదు. పరే వ్రాయవచ్చుము కాని, ఇందులో కథానాయకుడు లేడు లక్ష్మీబాయి కూడ చివర ఓడిపోవును. నాయకుడు కాదు సరికదా 1! కథానాయికకూడా కాదు. ఇది యామెను గూర్చిన ఒట్టి కథ యగుచున్నది. ఉన్నది ఇది. ఏదో చేయవలయును అంత పరాశక్రమవంతురాలుగదా! భారతీయదృష్టితో అంతటి ధర్మమును చేసెను గదా! ఆమె ఎందు కోడిపోవలయును? అమె సమకాలికులై ఇతర భారతదేశ రాజులు ఆర్లోయులకు దాసానుదాసులైరి, సీ సీ! కాలముయొక్క మహిమ లేనిచో నామె కథానాయకుడై యుండెడిది. విజయము పొందెడిది. కావ్యము వీరరసకావ్యమై యుండెడిది. అందుచేత ఈ కావ్యమును నేను అధ్యాయములుగా 272 విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

విభజించి (ప్రతి అధ్యాయముల ఆద్యంతములయందు కాలమును వర్లించితిని (గ్రంథాదియందు కాలముయొక్క స్వరూసమును దాని యవలక్షణములను, దాని యుగధర్మముల ననుసరించి వడిచెడి పద్దతిని వివరించితిని. కొంత దోషము పోయినట్లే గదా! ఒకాయన బుతువులను వర్లించినచో కవిత్వము కాదని యన్నాడట మరి దేనిని గురించి వర్లించినవో కవిత్వము? కవిత్వమనగా వర్షన ఉచితముగా సమర్ధముగా దేనినిగురించి వర్షించినను కవిత్వమే వర్షనయనగా 'ప్రకృతివర్షనయే. వర్షన యని అనుకొందురు. కథను చెప్పటగూడ వర్షనయీ. కథలోని భిన్న విషయములు వర్లింపబడుచున్నవి. మరియొకరు కుమారస్వామికథనుగూర్చి (వ్రాసిపెట్టమన్నారు ఆయనకు నే

నాకావ్యమును (వ్రాసిపెట్టినచో సంతానము కలుగునని యాళ (వ్రాసితిని అంకిత మిచ్చితిని ఆ (గ్రంథము పేరు కుమారాభ్యుదయము తృణమో పణమో వుచ్చుకొంటిని ఈ కావ్యము మాత్రము కథానాయకుడెవ్వరన్న సందేహమును పుట్టించలేదుగదా! కుమారస్వామి షణ్ముఖుడు ఆయన కిద్దరు భార్యలు ఒకామె దేవసేన రెండవయామె వల్లి ఈ కావ్యములో నొక పెద్ద కల్పన చేసితిని దేవపేనయు కుమారస్వామియు శృంగార రసమును వడుపుదురు వారు కర్షకులు వారి శృంగారరసము పంటచేలవెంట జొన్న కంకులు మొక్కజొన్నకంకులు తినుచు మిగుల మెత్తగా నుండును వల్లియొక్క పెండ్లి మరియొకరీతి ఆమెకు దేవసీనకు పడదు ఆమె వెడలి పోయినది. కాని యామె వదుల మీద వంతెనలు కట్టించి ఆ పొలములు పౌగుచేయుటకు చాలా సహాయ పడినది. ఈనాటి పంటలు సాగులు వంతెనలు మొదలైన పథకములు స్త్రీలు సంఘమున కెట్టుపయోగ పడుదురో వారు తలచుకొన్నచో నెన్నెన్ని పనులు చేయగలుగుదురో అవియన్నియు దీనియం దభివర్షితములు మొదటిసారి దేవసేనను స్వామి తల్లి దగ్గరకు తీసుకొని పోవును కొత్తకోడలు వచ్చుట అత్తగారిమురుపు చాలా విచిత్రముగా వర్లితములైనవి ఇది ఇట్టుండగా కుమారస్వామిని గూర్చి ద్రావిడ దేశమునందు బహుకథలు గలవు. గొప్ప గొప్ప సంప్రదాయములు కలవు. అవి యన్నియు ఈ (గ్రంథమునందు పాటింపబడినవి ఆం(ద్రపత్రికలో కాబోలు రామచంద్ర యన్న పేరుగల చక్కవి విమర్శకుడు దీనిని గుఠించి వ్రాసినాడు

మరి తరువాత (వ్రాసినది 'విశ్సనాథమధ్యాక్కజలు తెనాలివద్ద మున్నంగి యను (గ్రామ మున్నది ఆ ఊరిలో వేణుగోపాలస్వామి వి[గ్రహమున్నది శిథిలావస్థలో మన్నదట. అచ్చట పెద్దలు వచ్చి నన్ను కోరిరి - ఆ ప్వామివారిమీడ వొక శతకమును (వ్రాసిపెట్టమని అ శతకమునకు మకుటము “మున్నంగి వేణుగోపాల” అని యుండవలయును ఏ పద్యానికి చివర ఇది వచ్చుటకు వీలు లేదు. మధ్యాక్కజయైనచో చక్కగా కుదురును అందుచేత 108 మధ్యాక్కఅలు (వ్రాసి శతకము చేసితిని ఇచ్చట నింకొక చమత్కారమున్నది మా ఊరిలో అనగా నా స్వ(గ్రామమైన నందమూరిలో శినకేశవాలయములు రెండును గలవు. శివలయము మా నాయనగారు నిర్మించిరి మా స్వామి వారి పేరు విశ్వేశ్వరస్వామి విప్వాలయములో నున్న స్వామి వేణుగోపాలస్వామి మా ఇద్దరు స్వాములు నన్ను పెంచినవారు, పెద్దవానిని చేసినవారు నా దారిద్ర్యములో నన్నాదుకొన్నవారు నన్ను బాగుచేనినవారు వాకు సర్వజ్ఞానముము కుదిర్భినవారు నాలో కవితాభావమును నింపినవారు కనుక మున్నంగి వ్యాసాలు ______ననమవాావావావాి, 2 తే

వేణుగోపాలప్వామిని గూర్చి (వ్రాయుచు మనన్సులో మాయూరిలోని వంతాన వేణుగోపాలస్వామిని గురించియు భావించుచునే యున్నాను మున్నంగిశతక మైపోయనది ఆ మున్నంగి వెళ్లితిని మున్నంగి వేణుగోపాలస్వామివారి చరణసన్నిధిని ఆ శతకము నర్పించి వచ్చితిని కాని శ్రీ సంతానవేణుగోపాల స్వామివారు అనగా మా యూరిలోని స్వామివారు నా ('ప్రాణములమీద కూర్చుండిరి వారిని గూర్చి కూడ మరియొక శతకము (వ్రాయనిచో ఆయన వన్ను (బ్రతుక నీయడే ఆయన మీద కూడ మరల మధ్యాక్కజలే వ్రాసితిని అ స్వామి నాకు స్వప్నములో కనిపించి యొక వాగ్దానము చేసినాడు నేను చనిపోకముందు ఆ వాగ్దానమును చెల్లించు నవి 'ప్రతీక్షించుచున్నాము అది వేరీమాట ఇంతలో నర్పారావుపేట దగ్గర నెకరుకల్లు అమ (గ్రామము కలదు అందులో భూమిలో పొతిపెట్టబడిన శివాలయ మొకటి కనిపించినది ఆస్వామి చాలమహత్తులు ్రకటించివాడు. వెళ్లి నేను అ స్వామిని దర్శించి వచ్చితిని వారిమీద కూడ మరియొక మధ్యాక్కజ శతకము వ్రాసితిని శ్రీశైలము కాళహస్తి, భ(ద్రాద్రి తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామి మా కులదైవమైన శ్రీ విశ్వేశ్వరస్వామి (ద్రాశ్షారామ భీమేశ్వరస్వామి ఈ రీతిగ వివి పదిమధ్యాక్కణశతకము. లైనవి వేయిపద్యములైనవి దానికే ఢిల్లీలోని కేంద్రసాహిత్య పరిషత్తువారు బహుమాన మిచ్చిరి నా కేబహుమానము వచ్చినను సలే దానికంతో హంగామా బరగవలయును అ బహుమానము కొందరు నాకు రాకుండచేయుదురు కొన్ని ఏండ్డు జరుగును వారు కొంత య్రతిష్ట బడుదురు అప్పటికి నాయందు అభిమానము కలిగినవారికి బలము చేకూరును తక్కినవారు నోరెత్తలేని స్థితిలో నుందురు అప్పుడు బహుమానము వచ్చును ఇది నా జాతక లక్షణము నా ఉపాస్య దైవములు నాకు ఎక్కువ యాధ్యాత్మికముగా తక్కువ లౌకికముగా ఉపయోగింతురు నేను (వ్రాసిన (గ్రంథముల పేర్తన్నియు. నాకు గుర్తుండవు. ఏవి అచ్చు నేయుదునో అవి మాత్రమే గుర్తు. అన్నట్టుగా విశ్చనాధ పంచశతి యన్న గ్రంథము వ్రాసితిని. వాకు విరోధులెక్కువమంది. ఎందుకో నాక్టుము కాదు. నన్నైరుగనివాండ్రు నేను దుర్దముడ నందురు. ఎరిగివవారు చాలమంచివా డందురు. నేను చాలమందికి నా చేతనైనచో ఉపకారములే చేయుదునుతప్ప అపకారములు చేయనే చేయను నా కిది వ్రతము అవతలివానికి అపకారము జర్‌గెడి అబద్ధము చెప్పనే చెప్పను. నేను ఎవర్‌నైనా ఏదైనా అంటే వాళ్ళు నాకు చాలా అపకారము చేస్తే అంటాను. ఒక్కటి మాత్రము ఉంది. నేను అనటం ఘాటుగా ఉంటుంది. ఘాటుగా ఉంటుంది కనకనే తరువాత దానిని గురించి. నాకు జ్ఞాపక ముండదు. ఎవళ్ళ కర్మను వాళ్ళ పోతారు నాకేమి మనస్సునకు ఏదో వెట్ట పుట్టినస్తుడు పూర్వము 'మూ స్వామి అన్న విశ్వేష్చర శతకము వ్రాసితిని ఈ పాతికయేండ్లలో మొదటి పదునొకండేండ్లలో ఒక శదినములు కాబోలు. విశ్చనాథ పంచశతి 500 పద్యములు వ్రాసి వెంటనే అచ్చువేయించితిని. ఈ పాతికేండ్లలో మొదటి పండ్రెండేండ్లు పోగా మిగిలిన పది ఏండ్లున్నవి అప్పటికి రామాయణరచన పూర్తియైపోయినది. 1961 లోననే యుద్ద కాండము పూర్తి చేసితిని ఈమధ్య నంస్కృతభాషలో చాల వ్రాసితిని తత్పూర్వమే అమృత శర్మిష్ట మన్న సంస్కృతనాటకమును వ్రాసితిని 'దేవీత్రిశతి యని అమ్మ వారిమీద సంస్కృతములో 27కీ ౮ విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

30 ఖ్లైకములు వ్రాసితిని మరియు శివసహ'్ర మని (వ్రాయుదమని ప్రారంభించి మూడు నాలుగు వందల భ్లోకములు (వ్రాసి అట్టిపెట్టితిని చిల్లరమల్లర సంస్కృతకావ్యములు చాలా వ్రాసితిని ఆవి యన్నియు నట్లే అపరిశోధితములు అముద్రితములునై యున్నవి

మరి 'గోపకాగీతలు. 1భ్రమరగీతలు అన్న రెండు [గ్రంథములు వ్రాసితిని ఇవియు నెవరో వ్రాసిపెట్టు మని యడిగిరి (భ్రమరగీతలు వంద పద్యాల పుస్తకము. గోపకాగీతలు మూడువందలు భ్రమరగీతలు సంస్కృత భాగవతములో మూడు నాలుగు ఖ్లీకములలో ఉన్నవి పోతన్నగారే ఏడెనిమిది పద్యములు (వ్రాసినారు నేను వందపద్యములు వ్రాసితిని హిందీభాషలో నొకకవి యెవరో భ్రమరగీత లన్న పేరుతో కొంచె మెక్కువగా (వ్రాసినారని విన్నాను

తరువాత మూడు నాలుగు ఏండ్ల క్రింద రెండు విలక్షణనులైన గ్రంథములను వ్రాసితిని ఒకదానిపేరు. శ్రీకృష్ణ సంగీతము ఇవి 108 శీర్షికలు ఇందులో సుమారు డెబ్బది ఎనిమిది మంది గోపికలు శ్రీకృష్ణదేవుని యుపసరింతురు ఆ మార్గములు భిన్నభిన్నముగా (వ్రాయబడినవి అనగా నెమబది విధములైన గోపికలు వర్షింపబడి రని యర్థము. ఇవి యన్నియు గీత పద్యములు గీతపద్యచరణము లొక్కొక్కశీర్షిక యందు నలుబది యుండును పద్యములు విడివిడిగా నుండవు. ప్రతిదినము నొక గీత మాలిక ర్రేపల్లె శ్రీకృష్ణదేవుని సంగీతము. ఆ గొల్లపల్లెలో నున్న గోపికలు కొందరు కాపురముకు వచ్చి చాలదినములైనది కొందరు క్రొత్తగా వత్తురు కొందరు గాయనులు కొంద రహంకారవతులు కొందరిని భర్త లదుపులో పెట్టెదరు - ఇందులో సంస్కృతసమానము లుండవు. అన్నియు దేశీయములైన శబ్దములే గొల్లపల్లెలలో జానపదులు వాడుకాను శబ్దములు తెలుగు నుడికారములు_ ఒక 'స్నేహితుడన్నాడుకదా- మరల కిన్నెరసాని పాటలవంటి (గ్రంథమును వ్రాసినారండీ- అని నేను కిన్నెరసాని పాటలు వ్రాసిన నా చిన్నప్పుడు తెలుగు దేశము చచ్చిపోలేదు సంప్రదాయము చచ్చిపోలేదు పూర్వకవిత్వపు వాసవను చంపుటకు నేడు జరిగిన జరుగుచున్నంత (బ్రహ్మ ప్రయత్నములు చేయబడలేదు తెలుగుభాష, తెలుగుముడికారము తెలుగు సామెతలూ దేశీయములైన కొన్ని అందచందాలొలికెడి మాటలు అన్నియు వెనుకబట్టినవి అందువల్ల నాశ్రీకృష్ణ పంగీతమువకు తగిన (ప్రతిష్ట రాలేదు ఎవరికి నష్టము?

చెప్పదలచుకొన్న వానిలో చివరిది రురుచరిత్రము ఇది యొక గొప్ప ప్రబంధము ఏడెనిమిది వందల పద్యముల ప్రబంధము రురుడు, ప్రమద్వర అన్న కథ భారతములోనున్నది. ఐదారు పద్యములలోనిది రురుడు భృగువంశీయుడు అతడు (ప్రమద్వర అన్న అమ్మాయిని (ప్రేమించాడు. ఆ అమ్మాయిని ఒక పాము కరుమ్తుంది. అమె చచ్చిపోయింది ఈ రురుడు కనపడ్డ ప్రతిపొముని చంపటం మొదలు పెట్టినాడు. చివరి కితనికి ఒక ఖుషి కన్పించి వీ ఆయుష్పులో పగం ఆ అమ్మాయి కిస్తే బ్రతుకుతుందన్నాడు ఇచ్చాడు (బ్రతికింది ఇది భారతంలోని కథ. దీనివి నేము చాలపెంచాను ఈ రురుణ్మి ఒక యోగిని చేశాను అతడు చావు లేదంటాడు చావుని మనుష్యులే చేసుకొంటారంటాడు న్ఫుత్యు ననేది మమమష్యుని చేతిలో ఉందని అతని నిశ్చయము అటువంటప్పుడు నీ ఆయువులో సగము వీ భార్య కిస్తే ఆమె (బ్రతుకుతుంది-అన్న మాట కుదరదు అప్పు డితని యాయుర్దాయము పూర్వమే నిర్ణయింపబడి ఉండాలి ఉంటే ఇతని సిద్దాంతం తప్పు వ్యాపాలు _________నవవవాాయాి.. 205

ఇతని యోగము ్రంచడమైన యోగము జంతువులన్ని ఇతణ్మి చూచి భయపడుతూ ఉంటాయి ఒక మహాసర్పం కారణం లేకుండా ఇతనితో విరోధం పెట్టుకుంది. దేవతలుకూడా ఇతని హఠాన్ని తగ్గించవలె నంటే ఇతడు (ప్రేమించిన ్రమద్వరకు మృత్యువు తేవాలి

ఇటువంటి యోగము నేడు మన తెలుగుదేశంలో ఒకటి ఉన్నది ఆసిద్దాంతము అంత నిజముకాదని చెప్పుటకోసముకూడ నే నీ గ్రంథము వ్రాశాను

ఈ కావ్యంలో జంతువుల స్వభావము "క్రూర మృగాల లక్షణము ఎంతో ఎంతో వ్రాశాను వేటకాండడ్రు (వ్రాసిన చాల(గ్రంథములు నేను చదివినవాణ్ణి అడవులు అడవిమృగాలు = వాటివిగురించి ఆ (గ్రంథాలలో ఎంతో ఉన్నది నేనే స్వయముగాఎన్ని ఆడవులు తిరిగానో ఎన్ని కొండలు ఎక్కానో చెప్పలేను ఆనా స్వంత అనుభవాలు ఆయా [గ్రంథాలలో ఉన్న విషయాలు రామాయణంలో వ్రాశాను నా నవలల్లో తెగ (వ్రాస్తాను అసలు నా కవిత్వంలో నూరు వర్ణనలు నేను చేస్తే తొంబదియైదు నా స్వంతములు ఉత్రేక్షలు ఉపమలు పూర్వకవులవి సామాన్యంగా ముట్టుకోను ఈ లక్షణము ఈ రురుచరిత్ర నిండా ఉన్నది పద్యరచన కూడా చాలా క్రొత్తక్రాత్త మార్గాలలో చేశాను రామాయణంలో పద్యరచనకంటె కూడా రురుచరిత్రలోని పద్యరచన కొన్నికొన్ని చోట్ల చాలా విచిత్రంగా చేశాను రురుని భార్యకు మరల నైదారుగురు పిల్లలు పుట్టిపోతారు పొములను చంపితే సంతానం నష్టమవుతుందని ఒక ప్రథ ఉన్నది దానిని అనుపంధించి చేశాను ఆ ప్రమద్వర గర్భిణిగా ఉంటే. ఆ గర్భిణీ (స్త్రీని వర్షించాను ఆ వర్ణవలు పూర్వకవులు చేసివవి కావు.

ఇది చాలా గొప్ప ప్రబంధము ఈరోజుల్లో ఎవరికి కావాలి తేలికగా వ్రాస్తేనే అర్థం కాదు కదా మే మందరికీ అర్ధమయ్యేటట్టు (వ్రాస్తామని (వ్రాసువారి రచనే అందరికీ అర్థంకాదు కదా! ఒక్కొక్కప్పుడు వాళ్ళకే అర్థం కాదుకదా

అర్ధం కావటమంటే ఏమిటి అన్నది వేరే విచారణ ఒక శబ్దానికి అర్ధం ఎలా వస్తుందో తెలిసికోవాలి శబ్దం ఎందుకుపుడుతుందో తెలిసికోవాలి

ఇంకొక విషయం చెప్పి ఈ పద్యాలకథ వదిలొపెడతాను ఒక ఏడాది క్రింద నాకొకజబ్బు చేసింది అది ఒంటికి సంబంధించిందన్నారు తత్పూర్వము సంస్కృతంలో మరియొక నాటకం (వ్రాశాను దానిపేరు గుప్త పావపతము ఇది ఒక నాటకము ఈ నాటకములోని విషయము మహాభారతయుద్దముమీద ఒక భాష్యము ఒక మహావ్యాఖ్యానము. మనదేశములో చాలనుంది పండితులు విన్నారు వినిపించాను 1972 జూన్‌ 29 న అనుకొంటాను = విజయవాడ రేడియోలో ఈ నాటకంలో కొంతభాగం (ప్రసారితం చేశారు

'ప్రద్యుమ్నోదయ మను ఇంకొక కావ్యము కలదు గుంటూరు జిల్లాలో గొడవగ్రు అను ఊరు ఉన్నది ఆ ఊళ్ళో జంధ్యాల వెంకటేశ్చర్సు గారని ఒక సంపన్నగృహస్టు కలడు ఆయనకి నా కవిత్వమంటే పరమ ఇష్టము ఆయన ఆయన భార్యా కలిసి నన్ను వాళ్ళ ఊరు తీసికెళ్లి ఒక వెయ్యిన్నూటపదహార్లిచ్చి సన్మానం చేద్దామనుకొన్నామని నాతో చెప్పారు ఊరికే చెయ్యట మెందుకు బాబూ నీకో పుస్తక మంకిత మిస్తాను అని ఈ కావ్యం వ్రాశాను ఇందులో కృష్ణుడు రుక్మిణిని ఎత్తుకురావటం వాళ్ళకి ప్రద్యుమ్నుడు పుట్టటం ఆయనకి అనిరుద్దుడు పుట్టటం కథ రురుచరితశైలి ఎట్లా విలక్షణమైనదో ఈ 2765 య విశ్వవాథ అనంకలితసాహిత్యం

శైలి ఇంకొకట్లా విలక్షణమైనది నేను నుకుమారంగా (వ్రాసినా నరే మధురంగా (వ్రాసినాసరే పద్యరచనలో జిగి తప్పదు ప్రొఢి తప్పదు కాని ఇందులో విశిష్టాద్వైతములోని వ్యూహములు నంతరింపబడినవి పండితులైనవారు, భావుకులైనవారు దీనిని తెగ మెచ్చుకొన్నారు ఇది చాల పొగసైన ప్రబంధము. ఇందులోని శయ్య శళిదూతములోని శయ్యవలె నుండును అంతకంటె సుకుమారముగ ముండును

ఇంక నవలలను గురించి చెప్పవచ్చును. 'తెజచిరాజు.. స్వర్గానికి నిచ్చెనలు ఇవి గెండూ _ ఈ పాతికేండ్లలో మొదటనే పడతవి బందరులో మంజులూరి కృష్ణారావని ఒక మహానటుడు ఉండెడివాడు. పూర్వపు కూచిపూడి వాళ్లలో పరదేశి మొదలైన వాళ్లు ఎటువంటి అభినేతలో ఆయన అటువంటి వాడు నాకు అభినయం చాలా తెలుసు. అదంతా అతనిని చూచి తెలుసు కొన్నదే. అతడొక విచిత్రమైన పురుషుడు. అతని నాట్యకౌశల మంతా 'తెఆుచి రాజు నిండా [వ్రాసినాను. ఆహార్యకము. వాచికము ఆంగికము, పాత్వికము మనకు పేరు తెలుసు. వెద్ద నటకుల మనుకునే వాళ్లము కూడా పేరు మాత్రమే తెలుసు ఈ నాటకాలు వేసే వాళ్లలో ఈ నాలుగూ సర్వంకషంగా తెలిసినవా డతడొక్కడే (పూర్వపుకూచిపూడి భాగవతులను వదిలొపెట్టి తెలుచి రాజులో అతను ఎంత ఉన్నాడో అతను కానిదీ అంత ఉన్నది. ఒక నవల వ్రాస్తూ ఉంటే మనము ఎరిగున్న మనుష్యుత్లే తీసుకొంటాము కష భావము రసము పాత్రపోషణ మొదలైన వానిని పుర్కురించుకొని వ్రాస్తూ ఉంటే ఆ ఎరిగి ఉన్న పురుషుడు మారిపోతాడు. చాలా మారిపోతాడు ఉస్మానియా విశ్చవిద్యాలయంలో డాక్టర్‌ బి.వి కుటుంబరానని ఉన్నాడు అతను తెలుగు నవలలను గురించి ఒక పరిశోధక వ్యాసం గ్రాసి డార్టేట్‌ పట్టం పొందాడు ఆయన వ్రాసినట్టు -ఏకవీరలో నేను (ప్రారంభించిన త్వగియద్రియప్పర్థ లక్ష్యము, తెఆచిరాజులో మరల నెత్రికొని (వ్రాశాను

రెండవది 'స్వర్గానికి నిచ్చెనలు ఇది ఒక చిత్రమైన నవల మతము పేరకూడాను దుర్దనులు ఇతరులను వంచింతురు ఇతరులను వంచించుట ఈ లోకమునందొక మహావిద్య అదొక శిల్పము ఈ శిల్పవేత్తల సంఖ్య అనంతము దేవుడు లేడని వంచింతురు ఉన్నాడని వంచింతురు ఒక మహావిషయమును అది మహానిషయము కాదని ఇతరులను వంచింతురు. ఈ వంచకులలో (ప్రధానముగా రెండు రకాలు మొదటి రకము-అది వంచన అని తెలిసి దోషము కానిదావిని దోషమని చెప్పును రెండవ రకము. దీని తలలో జేజెన్ము అ రకమునకు అది యథార్థమని తెలియదు అది యథార్థము కాదనిచెప్పుచుండును మరి వంచన ఏమి యున్నది” మూలవస్తువే వంచన నంచన యొక్క సగము దోషము చేసెడి పద్దతిలో నుండును (ప్రచారములో నుండును తన కిష్టము లేవి దానిని దుమ్మెత్తిపోయుటలో నుండును పదిమందిని కూడగట్టుకొని లోకమును ప్రతారించుటలో మండును ఈ 'ప్పర్గానికి నిచ్చెన లన్న నవల దైవము అన్న విషయములో అస్తికుల మనువారు చేపెడి వంచన వర్వన్వము ఉన్నది.

చిన్నచిన్న వవలలు చాల యున్నవి వాని నట్టుంచి మూడు రకములైన నవలలను గురించి చెప్పెదను ఒకటి, 'పురాణ నైర(గ్రంథమాల పన్నెండు నవలలు రెండు 'నేపాళరాజు చరిత్ర ఆరు నవలలు. మూడు 'కాళ్మీరరాజు చరిత్ర ఆరు నవలలు ముందు వీనిని గురించి చప్పెదమ. వ్యాసాలు పనన తలే గ

అనాదినుండీ అవగా నాచిన్నప్పటిమండీ, ఇంగ్రీసువాడు నేర్పెడి వాని చరిత్ర మన చరిత్రలో పార్య(గ్రంథములుగా చదివినప్పటిమండీ, 14064 ౧6౧౦౮ అమ పాఠ్యగ్రంథాలలో చెప్పబడే పరిమితపుటలు గల చరిత్ర చదివినప్పటినుండీ నున పురాణములు పుక్కిటికథ లని మొదలైన ఎన్నో అబద్ధములు చరిత్రలో చదివి చదివి నాకు విసువెత్తినది తరువాత శ్రీ చిలుకూరు వీరభద్రరావుగారు మల్లంపల్లి పోమ శేఖరశర్మ గారు భావరాజు కృష్ణారావుగారు, వేలటూరి వేంకటరమణయ్యగారు ఈ మొదలైన చరిత్ర పరిశోధకులతో నాకు మిక్కిలి దగ్గరితన మేర్పెడినది. ఈ చరిత్రను గురించి నేనెంతయో నేర్చుకొంటిని భారతయుద్దము రెండు వేల యేండ్లక్రింద జరిగిన దని రామాయణము కొంచెమించుమించుగా జరిగినదని చదువలేక వినలేక నా బొమికెలు చిట్టెము కట్టెను ఇట్టుండగా నేబదిఏండ్ల క్రిందను అంతకుముందును నర్సారావుపేటలో నడింపల్లి జగన్నాథరావు గారని ఒక వకీలు మహాభారత యుద్ధకాలము అమ ఒక చిన్న (గ్రంథము వ్రాసినారు అందులో పంస్కృత మహాభారతములో భీష్మ నిర్యాణ దినము - మకర సంక్రమణ దినము-విస్పష్టముగా చెప్పబడి యున్నది. ఈ సంక్రాతి ప్రతి సంవత్సరమును వచ్చును అచ్చటినుండి లెక్క వెయ్యబడినది. ఒక పాతికయేండ్హ క్రీందవరకు ఫ్రాన్సుదేశపు రాజధానియైైన పారిస్‌ నగరములో నుండెడి గణిత శాస్త్రద్దాలు అఖండులు వాళ్ళు లెక్కలు తేళ్ళి చూచిరి విషయము రుజువు చేయబడినది. ఐదేండ్ల కొకపారి సంవత్సర పరిమితి కొన్ని సెకండ్లో ఒకటి రెండు నిమిషములో తగ్గుట ఇండకాల (ప్రమాణ స్వరూసము, ఒక ముప్పది ఏండ్ల ్రిందినాటి ఈ లెక్క ప్రకారము చూడగా భీష్మ నిర్యాణ సమయమున ముకరసం(క్రమణ మెప్పుడయినది? 1927 సంణన మకరసం(క్రమణ మెప్పుడు జరిగినది? ఈ జరిగిన దానికిని దానికిని మధ్య కాలమెంత ఉండినది ఆ కాలమును ఐదైదేండ్లకు కొన్ని కొన్ని సెకండ్తకు తగ్గొడి కాలముతో విభజించెడిచో భీష్మ నిర్యాణము జరిగి నున పంచాంగములలో (వ్రాయబడుచున్న మకర (ప్రవేశమునకు తత్పూర్వము నలుబది ఏండ్లకు వూర్వము మహాభారత యుద్దము జరిగిన దమటకుసరిపోవుచున్నది. దీనిని పారిన్‌లోని మహాగణిత శాస్త్రజ్ఞులంగీకరించిరి

ఈ విషయమును గురించి తత్పూర్వమే మద్రాసులోని ఒక తమిళ పండితుడు, ప్లీడరు - ఆయనపేరు నారాయణయ్యర్‌ అనుకొందుమ - ఆయన శంకరుని కాలనిర్ణయ మను నొక (గ్రంథము వ్రాసెను.

పాళ్చాత్య చరిత్రకారులు మన పురాణములయందున్న విషయములన్నియు వాళ్ల ఇష్టమువచ్చినట్టు మార్చివేసిరి వారు మార్చిన దానికి కారణములతో మన కవసరములేదు. ఈ పైన చెప్పిన లెక్కల (ప్రకారము మన పురాణములలో నున్న రాజవంశములయొక్క కులములు నరిపోవుచున్నవి ఇవికాక మనదేశములోనే 'మగధరాజ వంశావళి , 'నేపాళరాజనంశావళి మొదలైన పూర్వ[గ్రంథములు కలవు. ఇవికాక, కల్షయిని “రాజతరంగిణి కలదు మనకే చరిత్ర [గ్రంథములు చాల కలవు. విజయవాడలో శ్రీ కోట వెంకటాచలంగారని ఒక మహాపురుషుడు ఈ మహాపరిశోధన అంతయు బేసి ఆ నారాయణయ్యర్‌గారు ఈ జగన్నాథం పంతులుగారు చేసిన వరిశోధనలకు చెట్టు కట్టించి పూయించి కాయించి పండించిరి ఆయన చాలా గొప్ప (గ్రంథములను వ్రాసెను వానికి ప్రశస్తి ఎందుకు రాలేదనగా

2/89 లా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

మవము బానిసజొతియై పోయినాముగనుక నాకొక విషయము జ్ఞాపకము వచ్చుచున్నది ఫిలిప్పైన్‌ ద్వీపముకింద మాండెనో అని ఒక ద్వీపమున్నది. ఆ ద్వీపమున మంటితో పుట్టిన జను లున్నారు స్పెయిన్‌ మొదలైన దేశములవారు నాలుగువందల ఏండ్లక్రి ందనే ఆ ద్వీపమును కూడ ఆక్రమించినారు అక్కడ ఆదిమవాసులు తివోలీజాతి వాళ్ళ ఆచారములు ఇప్పటికికూడా తెలుగువాళ్ళ ఆచారములు వాళ్ళ భాషపేరు తెగలాగ్‌-తెలుగు అన్నమాట ఈ తెగలాగ్‌ నాయకు డన్నాడట- “మనము పొళ్చాత్యులను అనుసరిస్తే మనము వాళ్ళ నీడ అన్నమాట నీడకి నామరూపాలు లేవు నీడని ఎవరు గౌరవిస్తారు? ఆస్రితికి వచ్చాము” అని

ఈ మహావిషయాన్ని పురస్కరించుకొని 'పురాణవైరగ్రంథమాల అని సం(డ్రైండు నవలు (గ్రాశాను నేటి ఆంధ్రచరిత్రనుబట్టి చూస్తే ఇక్చ్వాకులు పల్లవులు విష్ణుకుండినులు ఇటువంటిపేర్చు, వాళ్ళు పాలించిన కొద్ది కొద్దిభూభాగాలు శాసనములు - ఈరీతిగా మన యాంధ్ర చరిత్ర ధ్వంసమైపోయినది.

భారత యుద్దమైన తరువాత మగధ సామ్రాజ్య మున్నది జరాసంధుని వంశమున్నది గిరి'వ్రజము రాజధానిగా రెండువేలయేండ్డు మహా(ప్రభువులు భారతదేశమును సా(మ్రాజ్యముగా పాలించిరి అందులో ఆరువందల ఏండ్లు ఆంధ్రులైన శాతవాహనులు గిరివ్రజమునుండి భారతదేశసామ్రాజ్యము నేలిరి (ద్రవిడభాషలయొక్క తరతమభీదనిరూపక వ్యాకరణ మని కాల్చైల్‌ దొర ఒకగ్రంథాన్ని వ్రాశాడు పాప మా కాల్వెలు శాసించలేదు పండితులను విచారించవలె నన్నాడు మనదేశములో అది ్రమాణ([గ్రంథమై పోయినది పరిశోధనలు దానిమీదనే జరుగుచున్నవి ఇట్టివి యెన్నియున్నవి? అది వదలి వేద్దాము ఆ కాల్టిల్‌ అప్షన్‌ స్థానములో (బ్రాహూయీ అను ఒకభాష యున్నదనీ అభాషకూ మన తెలుగుభాషకూ పలువిషయాలయందు సామ్య మున్నదని (వ్రాసినాడు శాతవాహను లాంధ్రులు - వారు భారత సామ్రాజ్యమును పాలించినప్పుడు ఆయా(ప్రాంతములందలి అధిపతులందరు నాంధ్రులైయుందురు. ఆనాటి ఆఫ్లన్‌స్టానములో నెవడో అం(ర్రుడు అరిపతియై ఆ అటవికులచేత మన భాష చదివించియుండును దీనిలక్షణములు అక్కడ పాతుకుపోయినవి

మనచరి'త్ర వేరీ యున్నది ఈ మగధరాజ్యము మౌర్యచండద్రగుప్తుడు తరువాత గువ్తరాజ్యము గుప్తచంద్రగువ్లుడు అలెగ్జాండర్‌ మనదేశముమీదికి దండెత్తివచ్చినది గుప్త్రచంద్రగుప్తునికాలములో మౌర్య చంద్రగుప్తుని కాలములో కాదు మౌర్య చంద్రగుప్తుని కాలములో నవి 1200 ఏండ్డు పాళ్ళాత్య చరిత్రకారులు మన చరిత్రను వెనుకకు క్రోసివేసిరి అంతదూరము పోనక్కరలేదు శివాజీనిగురించి ఎన్ని అబద్ధములు వ్రాసిరి? కలకత్తా బ్లాక్‌హోల్‌ అన్నది జరుగలేదని మన చరిత్రకారులు రుజువు చేయగా పార్య(గ్రంథములనుండి తొలగించలేదు

మన చరిత్ర విస్పష్టముగా నున్నది. మన పురాణములయందలి మగరరాజ వంశాదులయందలి యథార్థ చరిత్ర ననుసంధించి నేమ పురాణవైర (గ్రంథమాలను పండ్రెండు నవలలను వ్రాసితిని అందులో చంద్రగుప్తుని స్వస్న మన్న నవల గుష్తచం(ద్రగుప్త, మౌర్య చం(ద్రగుప్తుల భీదమును చెప్పునది. వ్యాసాలు _తమునావావావము 229

రెండవ అరు నవలలు కాశ్మీర చరిత్రము కల్హణ పండితుని రాజతరంగిణి కలదు దీవిని జహ్వార్‌లాల్‌ పండితుని బావమరిదియైన ఆర్‌ ఎన్‌ పండిట్‌ ఇంగ్లీషులో (వ్రాసినాడు. బవ్వార్‌లాల్‌ పండితుడు ఆ (గ్రంథమునకు పీఠిక న్రాసినాడు ఇదికాక, గోరభ్‌పూర్‌లోనూ చొకాంబాలోను 'కాళ్ళీర చరిత్రము సంస్కృతములో దొరుకును నేమ దానిని కూడ తెప్పించితిని. కల్దణుడు కల్యాదివిషయములందు. పొరబడినాడు. అవి ఆరు నవలలు వ్రాసినాను.

మరి ఇంకొక ఆరునవలలు నేపాళరాబచరిత్రను గూర్చి వ్రాసితిని

ఈ ఇరువదినాల్లు నవలలో మన పురాణములలో ఆయాచరిత్రములలో నున్న యంశములు తొరీఖులప్రకారము కాలమును చూపించితిని సందర్భములను వివరించితిని చరిత్రలోని ప్రధానాంశములను వదలిపెట్టలేదు

అందరునూ నేమ పడ్డశ్రమ పడరు ఈనాడు పాఠకులకు (శ్రద్ధ ఎక్కడిది? విజ్ఞాన మక్కరలేదు పాండిత్య మక్కరలేదు స్వజాతిభావ మక్కరలేదు ఇది వేద భ్లూమి యన్న అభిమానము ఉండుట తప్పుగా కనిపించుచున్నది

ఇన్ని నవలలో చరి'త్రాంశములను తీసివేయ కథలన్నియు నేను కల్పించినవే వందలాది విలక్షణమైన పాత్రలు నేను సృష్టించినవే కథ కథచప్పెడి సొగసు శిల్పము బూడిద బుగ్గి- ఒక గొప్పనవలకు కావలసిన సామగ్రియంతయు ప్రతి నవలలో సమకూర్చితిని ఒక నవలవలె ఇంకొక నవల యుండదు అనంతమైన కల్పనా వైవిధ్యమున కంతులేదు భాషయా ఎక్కడ ఏ భాష ఉచితమో ఆ భాషయే (వ్రాయబడెను నా పద్య'ప్రపంచక మెటువంటిదో నేను నిర్మించిన గద్య ప్రపంచకము నట్టిదే ఎంగిలికూడులేదు. నాజాతి నా తెలుగువాళ్లు తెలుగు భాష నాది వాళ్ళు-నేము తెలుగు వాణ్ణికొదు నేను భారతీయుణ్ణి కాదు అంటే నేను చేసేది లేదు కాని వాడు ఈ రెండూ కాకపోతే మాత్రం వాడు (శ్రమలేకుండా నానవలలు చదివి మనోజ్ఞానమును సంపాదించవచ్చు. నేను వ్రాసిన సుమారు అరువది నవలలలో ఏ విషయాన్ని గూర్చి (వ్రాయలేదు? పొళ్చాత్యులయొక్క సైన్సు యొక్క చరిత్రలో విషయాలు ఉంటవి వాళ్ళ ఫిలాసఫీ యొక్క విషయాలు ఉంటవి వాళ్ళ సాహిత్యములోని రహస్యాలు ఉంటవి వాళ్ళ శా(స్తాలలోని మహావిషయాలన్ని ఉంటవి వృక్ష శాస్త్రము పశుశాస్త్రము చివరకు 'మనీ (140౧6) మారకం - అవసరమయితే ఇది ఉంటుంది అది ఉండదవి ఉండదు ఇటు చూస్తే వేదాలు ఉపనిషత్తులు భాష్యాలు తర్కాలు వ్యాకరణాలు - అటు చూస్తే సాళశ్చాత్య విజ్ఞానములలోనేను ని(ద్రాహారాలు లేకుండా సంపాదించిన విజ్ఞానమంతా నా నవలలో నాపుస్తకములలో ఉంటుంది

పాశ్చాత్యుల భూగర్భపరిశోధన ఉన్నది. వాళ్ళే డార్విన్‌ థియరీ ఉన్నది. ఈ డార్విన్‌ సిద్దాంతములో అనుస్యూతంగా తెగిపోకుండా ఉన్న సాక్ష్యం ఒక్కటే. అది గుల్జం వాళ్ళ ఇనుపయుగము - రాతి యుగము - అప్పటి నుంచి ఇప్పటివరకూ అనుస్యూతంగా వచ్చేది అశ్చము ఇక్కడ మనకు అశ్చమేధయాగ మున్నది. బృహదారణ్యకంలో ఆయాగమును గూర్చి చెప్పెడి ఉపనిషత్చంక్తులకు శంకరాచార్యులవారు [వ్రాసిన భాష్యము చదివినచో ఆ అశ్చమేమియో తెలియును " 200 యా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

వాళ్ళ (తవ్వకాలున్నవి వాళ్ళ (తవ్వకాలలో బయటకు తీనినవాటిల్లో మకుటాయమానంగా ఉన్నది ఈజిప్టు యొక్క నాగరకత

నేను ఆరునదు లన్న నవల వ్రాసి కృష్ణాపత్రికలో ప్రకటించితిని అందులో నీ పరిశోధన యంతయు వ్రాసితిని మన పురాణకథలు పుక్కిటి కథలని చెప్పినట్టే పాశ్చాత్యులు గ్రీకుపురాణాలని కూడా చెప్పారు కానీ అక్కడ చాలా పరిశోధనలు జరిగినవి ఫర్‌గ్యూజ్‌ అన్న గ్రీకు వీరుడు ఎద్దు తల కలిగిన ఒక రాక్షసుని భూగర్భములో నున్న (త్రోవలోనుండి పోయి వధించినాడన్న కథ కలదు అది నిజమని ఆ భూగర్భములోని వంకర టింకర 'తోవను (్రవ్విచూపి ఒక అమెరికన్‌ దేశష్పుడు నిరూసించినాడు ట్రాయ్‌ అన్న నగం మున్నదన్న సాక్ష్యములు భూగర్భళాస్త్రవేత్తలు చూపించినారు. ఈ మహావిషయమంతయ. నేను ఆరునదులలో [వ్రాసినాను

“పునర్జన్మ యని మరియొక నవల వ్రాసితిని మాండూక్యోషనిషత్తులో మండి తీసి, వునర్జ్హన్మ ఎట్టు సాధ్యమో నిరూపించినాను /

కడచిన నాలెదు వందల యేండ్లుగా యూరపుఖండము రాజకీయముగా చిత్ర చిత్రములైన విష్ణవములు చేసుకొన్నది. రాజు-ప్రతినిధి రాజ్యము. -పరిమిత సంఖ్యాకుల రాజ్యము - (ప్రజారాజ్యము -నియంత - ఎన్ని విధములైన రాజ్యాంగములు విస్తవములు-క్రొల రాజ్యాంగములు ఈ మహావిషయమును గూర్చి 'సముద్రపు దిబ్బ యను నవల వ్రాసితిని

హిందూస్తానీ సంగితమును గూర్చి దాని చరిత్రలు తాన్‌సేన్‌ నాటి నంగీతవ... మారి మారి ఖ్యాలులలోనికి దిగినది. ఆ సంగీతము మహార్యాష్టదేశములో కొంత మారినది ఈ చరిత్రయంతయు '1మైోయు తుమ్మెద యన్న నా నవలలో వ్రాసితిని

దయ్యములనుగూర్చి బాణావతి యన్న (గ్రంథమును వ్రాసితిని ఈ కథను నేన. కల్పింపలేదు ఒక వా శిష్యుని ఇంటిలో జరిగినకథ అతని అన్న గారు దినచర్యగా (వ్రాసుకొన్న విషయము. వాళ్ల కుటుంబము అనుభవించిన విషయము దయ్యాలు లేవను€ ఎంత తేలిక దయ్యాలూ లేవు, దేవతలూలేరు రేడియోస్టేషన్‌లో పాడుతూ ఉంట మనింట్లో (గ్రహణయం[తం ఉంటే వినిపిస్తున్నదే ఇది ఆ యంత్రం కనిపెట్టినవాడి గొపు కావచ్చును గాలిలో (వ్రసరింయ నినాదతరంగములను ఈయం(త్రనిర్మాత సృష్టించినాడా? అక్కడ పాడిన నంగీతము ఇక్కడ వినివించుచున్నది కదా నమకాలమువంద. వినిపించుచున్నది ఆసలు కాలమునందు పూర్వ మెప్పుడో మాటాడినమాటలు ఈనాడ. వినిపించకూడదా తెలిసినదానికి నీవు కర్తవు కాదు తెలియనిదానికి నీవు కర్తవు,

ఇవికాక ఈ కాలపు రాజ్యము నడిచేపద్దతి నడుపబడేపద్దతి ధవమూల మిదం జగత్తన్న అర్ధమునకు సామ్రాజ్య పట్టాభిషేకము చేయబడిన ఈ నాటి పరిస్థితిలో రాజ్యముల ఊళ్లు మంత్రులూ ఎట్టున్నారో దమయంతీ స్వయంవర మన్న ఒక నవల (వ్రాసితిని

నేను పూర్యాచారపరాయణుడను ఆధునికుడను కాను ప్రవాహమున కెదురీదుదున. ఈమాటలు నన్నుగూర్చి అణ్జాలైనవారు చెప్పుదురు ఆ చెవుట ఇందాక చెప్పి" వంచనాళిల్పములోని భాగము ఆ విద్యలో వారు అందెవేసిన చేతులు ఈ మాట ఎందుక (వ్రాయుచుంటిననగా నేను ఏది చదివిననూ సర్వంకషముగా దానిలోని లోతులన్నియూ

నా మనస్సునకు తృప్తి కలుగునట్లు చదివెదను ఇట్లే ఇంగ్లీము తెలుగు సంస్కృతము- మూడుభాషలను చదివితిని అక్షర మెచ్చటనుండి పుట్టచున్నది” ఎట్టు పుట్టుచున్నది? ఏ భాషయొక్క వర్షసమామ్నాయ మెట్టున్నది? దేనిశ్తి యెంత? ఇక్కడినుంచి అక్కడ వాల్మీకి- వ్యాసులు, ఇక్కడ నన్నయ్య -తిక్కనలు అక్కడ హోమర్‌ -వర్టిల్‌- షేక్స్‌పియర్ల దాకా పరమేశ్చరుడు నా కిచ్చిన శక్తిని బట్టి (ఆది అల్బమని నేనను కొనుటలేదు) తరచి తరచి చూచితిని ఇంగ్లీషు భాష మనకు పనికిరాదు. దీనిని 'విష్ణుణర్మ ఇంగ్లీసుచదువు లో వ్రాసితిని. ఆంధ్రచరిత్ర త్రవ్విత్రవ్వి పరమరహస్యములు కొన్ని అంధ్రప్రశ్తి లో కొన్ని నవలలుగా “స్నీహఫలము. చందనోలురాణి మొదలైన (గ్రంథములలో (వ్రాసితిని అందుకనియే నా శరీరములో ఎన్ని జన్మల ఆంధ్రరక్తము (ప్రవహించుచున్నదో యని నా ఆఅం(ర్రప్రశ్తిలో వ్రాసితిని ఇచట కొందరు ఆధునికులకు నభ్యంతర మున్నది సర్వమానవు లొక్కటియే- ఈభేద ముండరాదని ఒక్కొక్క విషయమును గూర్చి విచారించినచో కాగితాలు చాలవు. ఇంక మిగిలినది నా విమర్శనలు ఒకడు నాచనసోమన్న శాకుంతలము యొక్క అలిజ్ఞానత అల్లసానివాని అల్లిక జిగిబిగి -ఇవి పూర్వము (వ్రాసినవి తత్పూర్వము (వ్రాసిన నన్నయకథ చెప్పుటలేదు ఒక ఏడాదికింద 'సాహత్యమీమాంస యన్న "పేరుతో 'కావ్యానందను” అన్న నిమర్శగ్రంథము 'వ్రాసితిని దీనివరుసలో మరి మూడు (గ్రంథములు (వ్రాయవలయును ఇట్టి విమర్శగ్రంథములు మరియును గలవు. 'కొవ్య పరిమళము గలదు. 'సాహిత్య సురభో యమనది గలదు. ఎమెస్కోవారు 'ప్రచురించు ఆంధ్రప్రబంధముల పీఠికలు కలవు. అవి పది పీఠికలు ఇప్పటికే చాలపెద్దవ్యాసమైనది. కాని ఒక్కటి చెప్పీ వదలిపెట్టెదను ఒకటి అనగా రెండు ఈరెంటిలో మొదటి చేమవగా నేను (వ్రాసిన పద్యముల సంఖ్య ్రకటింపబడినవాటి సంఖ్య సుమారు ఇరువది వేలుండవచ్చును. నేను చించివేసినవి ఒక ఏబది వేలుండవచ్చును లోక మింత మారుతూ ఉంటే వీ డెందుకు మారడు? కొండలు నదులు మారవు. కవిత్వము ఛందస్సులోనే వ్రాయవలయును. అట్టువ్రాయనిచో కవిత్వము కాదు ఈ ఛందస్పన్న శబ్దము రెండు ధాతువులనుండి పుట్టుచున్నది ఛంద్‌-ఆహ్హాదనే' రెండవ ధాతువు ఛది-ఆచా్భాదనే ఒకటి ఆహ్లాదనము చేయుచున్నది గనుక, రెండవది కప్పుచున్నది గనుక. అందుకని వేదమునకు ఛందస్సనిపేరు వేదము పాడబడినది. జీవునియొక్క మాయమ కప్పుచున్నది అహ్లాదమును కల్పించుచున్నది అందులో సంగీతమున్నది. లయ యున్నది. లయయు సంగీతమును-అనగొ రాగఛ్చాయయును దానియం దున్నవి పామవేదమునందే లేదు బుగ్వేదమునందు. నున్నవి ఈ రహస్యము తెలిసిన త్యాగరాజాల వారు- నాదతను మనిశం శంకరం నమామి శిరసా మనసా అన్నారు అనగా నాదము శివుని యొక్క శరీరము సంగీతవిద్యలో నున్న రాగములన్నీ శివునిశరీరము. కనుక ఛందస్సు శివుని యొక్క శరీరము శివుడు లేనిచో దేవుడు లేడు కదా ఛందస్సక్కరలేదు 282 ఎ విశ్వనాథ ఆసంకలితపాహిత్యం

మరి రెండన విషయము-కవిత్వము నాల్లువిధములు (ప్రబంధకవిత్వము ఆశుకవిత్వము బంధకవిత్వము చాటు కవిత్వము. చాటుకవిత్వానికి ఆనాదినుండి మన దేశములో తక్కువ వెల (ప్రబంధకవిత్వానికి ఎక్కువ వెల ఈ ఇంగ్రీషుచదువులో 1 ౧౦? గ౦ఆ౫/ వృద్ది పొందినది. ఖండికలు వచ్చినవి అవి కవిత్వం కావటం మొదలుపెట్టింది. కావ్యము, శిల్పము మహాపద్యరచనా శిల్పము పా'త్రపోషణము, అనంతవిజ్ఞానము ఒకద్దానభాండారముగా నగుచున్న మహాకావ్యము కవి యొక్క అనంతక్తి-మొదలైనవన్నియు. ఉప్పునీళ్లు చల్లుకొని పోయినవి = చాటుకవిత్వమువంటిదానికి (ప్రాశస్త్యము వచ్చినది పూర్వము మన దేశములో నిది వినోదమునకైన కవిత్వము - రపనసిద్దికైన కవిత్వము కాదు ఏనో వాల్లు పద్యములు వ్రాయుట - అట్టిపద్యము లొక[గ్రంథముగా ప్రకటించుట-నాడు కవి నిర్చుష్టమైన శబ్ద మక్కరలేదందురు వదలొపెట్టదము. కౌచిత్యమక్కరలేదా? ఉచితమైన యర్ధ మక్కరలేదా? ఈ రీతిగా మవదేశములో నున్న మహాదివ్యకవితాభావనయే రూపుమాసిపోయినది. ఇపుడాపద్యానికి కూడా ముప్పువచ్చినది ఇంకొక్కమాట చెప్పిమానివేసెదను. ('ప్రపంచకము = సర్వమానవ సౌభ్రాతృత్వము ఏదోమిల్లి నీకు వచ్చువట దానిమాట అట్టుంచి ్రపంచకమున ఇన్నిదేశము లున్నవి ఇన్నిభాష లున్నవి ఇన్ని దేశములెందుకు? ఇన్ని భాషలెందుకు? ఎక్కడివాడు అక్కడనే చచ్చు చున్నట్టున్నాడే నిజానికి శిల్పముకాని సాహిత్యముకాని జాతీయమై యుండవలయును విజాతీయమై యుండరాదు వ్రాసీినవానికి ముక్తి చదివినవానికి రక్తి, ముక్తి. ఎంత సముద్రము మీద ఎగిరినను పక్షి గూటికి చేరును ఇది జాతీయత ఇది సంప్రదాయము మవాతి 4 ఆగమ్హ 2272స్వాతంతయుగోదయం (19ళ47-72)లో తెలుగుతీరు లెన్సులు = నమీశ్రా వ్యాన నంకలనం నంపాదకవ్లం. డా టీవి నుబవ్మాణ్యం. ఇరినెంటి కృన్లమూర్తి నంగవల్లి విశ్చనాభం యువభారతి సావొతీ సాంన్కృతిక నంధ్ర 5 కింట్ఫీనే నికిందరాబాదు “అది ఒక సార్వకాలిక తేజస్సు” శ్రీరామచంద్రుడు అవతరించెను పరమపదించెను శ్రీకృష్ణుడు జన్మించెను పరమపదించెను శ్రీ శంకరులుదయించిరి పరమపదించిరి శ్రీ గురూజీ నేడు పరమపదించిరి ఇదియొక అనిర్వచనీయమైన నైదిక భారతీయ సార్వకాలిక మహాతేజస్సు. అ తేజస్సు ఎప్పుడెందుకుదయించునో ఉదయించి ఏ కార్యముచేయునో దాని ఫలితమేమో భగవంతుడెందుకు తానప్పుడప్పుడు ఆయా రూపములతో సంభవించునో మనకు తెలియదు, శ్రీ గురూజీ ఆ తేజుపిండములో నొకభాగము ఆయన చనిపోయినారని మన వ్యవహారభాషు మనము చనిపోదుము. వారు చనిసోరు మునకు గురూజీ కాని ఆయన యేదోయొక వ్యాసాలు కనకము. 283

తేజఖండము చెడిపోవు చున్నదన్న వైదిక ధర్మమునందు బాగుపరచబడును అన్న ఒక భాగమును బాగుపరచుటకు జన్మించిరి.దానిని బాగుపరచిరి ఎంతవరకు బాగుపడినదో అంతవరకే బాగుపడినది. ఈ రహస్యము గురూజీకి తెలియును. సర్వమహా వేత్తలకు తెలియును. ఇది తెలియుటయే విజ్ఞానము నున సంతాసములతో వారికి నిమిత్తములేదు ఒక ధర్మసంఘమునకు చలనము కలిగించుటకు సంఘుచాలకుడుగా జన్మించిరి ఈకాలమునందు తక్కినది చేయుటసాధ్యముకాదు. అఆ మహాతేజస్పే కాలప్వరూసము. ఏకాలమెటువంటిదో, ఏ భాగమునందు చలనము కావలయునో ఎచట (ప్రభోధము చేయబడ వలయునో ఆ మహాతేజఖండమునకే తెలియును ఆయన అఆసనిచేసిరి వెడలిపోయిరి ఇది పరమార్థము అయినను దాని యథార్థ స్వరూపము తెలిని కొనుటకు మనమెంతటివారము మనమావిషయములను ఆధునిక వైజ్ఞానిక దృష్టితో చూతుము. వారు మహాకాలమునందు ఏక దేచముడొటుక్క స్వరూపమును పరిశీలించి కావలసినంత చేయుదురు. వెళ్ళుదురు (కవిసామ్రాట్‌ శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు ఈ నెల 24వ తేదీన శ్రీ గురూజీ 'శ్రద్ధాంబలి కార్యక్రమమున ్రసంగించుట కంగీకరించియు. వారి హృదయవ్యాధి కతమున మేడ మెట్టిట్కి సమావేశమునకు రాజాలక పై విషయముగల పత్రమును ప్రఖ్యాత కవి శ్రీ "పైడిపాటి సుబ్బరామళాస్త్రి గారిచే పంపినారు. ఇది శ్రీ శాస్తి గారిచే సభలో చదువబడివది ) -బాగ్భతి.. 227-073 దుర్గాదేవి అంటే ఎవరు? జపతపాలంటే ఏమిటి? తడి వస్తువును దేనినైనా ఎండలో పెడితే అది ఎండేటప్పుడు ఒకానొక ధ్వని చేస్తూ ఎండుతుంది ఆ శబ్దం మన ష్టూల కర్ణాలకు వినిపించనంత సూక్ష్మంగా ఉంటుంది. కుంకుమును తయారు చేయడంలో ఎండపెట్టినప్పుడు "కుమ్‌- అనే ధ్వనితో ఎండుతుంది. అందువల్ల దానిని కుంకుమ అన్నారు. అది *కకార ఉ కారు మ కార సమ్మేళనం బ్రహ్మ విమ్ము మహేశుల - త్రయీశక్తి కది సంకేతం అట్టి కుంకుము విలేపన శ్రీదేవి ప్రత్యేకత సర్వసృష్టి లక్షణమూ అఆమెమయంగా నున్నదని భావము సర్వసృష్టి శక్తిని అంతర్భూతం చేసుకున్న మహాశక్తి ఆమె అనితరమైనదేవి 'సకుంకుమ విలేపనాం అంటూ ఆమెను స్మరించుకొనడం ఈ మహాత్తర తత్వాన్ని న్మరించుకొనడం “జపాకుసుమభాసురాం” అంటూ ఆ తల్లిని స్మరిస్తాం ఎర్రని (మందార) పూవువలె భానిస్తున్నదని స్టూలార్థం రూపమేలేని ఆ తల్లికి మనం రూపకల్పన చేస్తున్నాం మనం అంటే మన ఆగమాదులు నారూపేసర్వాణీ అని సిద్దాంతం చేపిన ఆ ఆగమ నిర్మాతలే ఆపరాత్పరికి రూప కల్పన చేసి మన భావనకు అందిచ్చారు. వకుంకుమలేపనాం అంటూ ఆవిడ ఆలంకార లక్షణాన్ని తద్వారా ఆ తల్లి యొక్క లక్షణాన్ని పరిచయం చేస్తూ = జపాకుముము భాసురాం అనే ముగింపులో పరిణతిని సూచించారు. అది వికపించిన పుష్పం ఆవికాసాన్ని స్పురణకు తెచ్చారు. నెలీకీ టు విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

(త్రివిధ జపములలో మన వికానం ఉంటుంది. ధ్యానం తవం, నిష్టలు అవి ఈ వికాపాన్ని స్ఫురింపజేయడం ద్వారా ఆమూడు జపములును ప్రతిపాదింపబడ్డాయి. మనం విత్యం చెప్పుకునే ప్రార్ధనా ఫ్లుకాదులను అవగాహన చేనుకుంటే సమస్త భాష్యములు సమన్త నూత్రములు మనకు అందున్న విషయం బోధపడుతుంది. అయితే రమ్యమైన ఆ వర్షనాదులను అవగాహన చేసుకొనే సంస్కారం మనలో ఉండాలి

జప తపాలనేవి కేవలం ముక్కు మూనుకొవి కూర్చొనడంకాదు. వీని వెనుకమన్న పాదవ, సంపత్తి. ప్రమాణం అపారం అఆమపమానం

యోగులని భక్తులని పాధకులు మనకురెండు రకాలుగా కనిపిస్తారు యోగికి సాధనలో ఏ మూర్తీ కనిపించదు ఆయనకు అభ్యాస పరాకాష్థా దశలో కేవలం స్నిగ్ధమైన వెన్నెల మాత్రం ఉంటుంది భక్తుడైన పాధకునికిమూర్తి కనిపిన్తుంది

మూర్త్యర్భన అమూర్త్యర్చనల ప్రసక్తి వస్తే అశ్చత్ధామ దయనీయగార గుర్తుకొస్తోంది. మహాభారత యుద్ధంలో = ఇంకా కర్షుడుపడిపోక ముందు - అశ్వత్ధామ నర్వలయకారకమైన ఒకానొక అస్తాన్ని ప్రయోగించాడు అంతటి దానిని అర్జునుడు స్రతిఘటించాడు ఎదురులేని నా అస్త్రం ఎలా నమ్మయిపోయిందనే జిజ్ఞాసలో పడలాడాయన వ్యాసమహర్షి ఆ రహస్యాన్ని వివరిస్తారు అశ్వత్హామ మూర్త్యర్భన మాత్రమే చేసి శక్తులు సంపాదించారు. అర్జునుడు లింగార్భన అమూర్య్యర్చనలు సైతము చేసియున్నవాడు. అందుచేత అతని వైభవం ముందు అశత్ధాను వైభవం వెలవెలబోయింది.

త్యాగరాజాకూడా అమూర్త్యర్భన చేశాడు పండు వెన్నెల మనస్సునిండా వ్యాపించింది. ఆ పూర్ణ చం్రికలో శ్రీరాముడు (ప్రత్యక్తమయినాడు. కాని పలుకడు “పలుకవేమి నాదైవమూ' ౨ అంటూ పూర్ణ చం(ద్రికారాగంలో వేదన చెందుతాడు ఆ కీర్తన ఆయన వేదనను, ఆవేదనను స్పష్టం చేస్తుంది. మూర్త్యర్భవ అమూర్త్యర్భనల పరారాస్ట్రలిలా ఉంటాయి.

“బఐహుస్యాం ప్రజాయేయ” అన్న సూక్తి ప్రకారం పలువురూ పలువిధాల సంకల్పిస్తారు కావి సంకల్పం అనేది ఎలా పుడుతుంది? ప్రాణశక్తి ఉంటే పుడుతుంది. సంకల్పహేతు వెవరు? అత్తే. అ అదిత్తియే మరి అమె ఎక్కడ ఉంటుంది. ఎక్కడ వుందని చెప్పేట్లు? సర్వత్రా ఉన్న అమెను గురించి ఎలా చెప్పుకునేట్టు? ఇందులోకి పోతే అదీ ఒక ఆగాధం.

అయితే తపస్సు అంటే ఏమిటి? సత్యం తపస్సు, దానం తపస్సు అని వింటాం కాని అవన్ని వ్రనలంబించివ వారిని తృవష్ము చేశారనం తపస్సు చేశారని కొందరినే అంటాం వారు ఎవరిని గురించి తపస్సు చేశారో చెప్పుకుంటాం- రాముడు కృష్ణుడు ఇలాంటి వారందరిని గురించి తపస్సు చేశారని చెప్పుకుంటాం అయితే రామాయణం భారత భాగవతాలకు ముందు కూడా తపస్సు ఉన్నది. అప్పుడెవరిని గురించి తపస్సు చేశారు అప్పడు అమ్మవారిని గురించి జరిగింది

అమ్మవారంటే ప్రాణశక్తి ఏ ప్రాణికైనా నాభిదగ్గర వాయువు స్తంభిస్తే అది (బ్రతుకదు, పర్వవాయువు నాభివద్ద ఉత్పన్నం అవుతుంది సర్వశబ్దమూ వాయువు నుండి పుడుతుంది. వాయువులో ప్రాణం ఉంది. ప్రాణాధిదేవత ఆ శల్లి ప్రాణాధి దేవతయగు అ తల్లీ బాహిర రూవం ధరించి దుర్గఅయింది “వాయోన్టితిః శ్రీ ఆమెయే శ్రీదేవి వ్యాసాలు లలనా 2లీక్‌

“ప్రాణవియమనంతపఃొ (ప్రాణరూపి అయిన శ్రీదేవిని గురించి బుషులు వాయుస్తంభన ద్వ్యారా+ప్రాణనియమన ద్వారా- తపము చేశారు ఈ విషయాలు యోగాభ్యాపం చేసిన వారికి బాగా అర్థమవుతున్నాయి మనం ఆరాధించే ఆ దుర్గాదేవి స్వరూపమిది, ఆమె ఆదిశక్తి. రామకృష్ణాదులెవరూ లేనప్పుడుకూడా ఆవిడే ఉంది. (కల్యాణ కనకదుర్గ అవిష్కరణోత్సవంలో చేసిన (ప్రసంగం ఆధారంగా) దాగ్భతి 17-4-1902 మానవ ప్రవర్తనకు సంస్కృతియే ఆధారము ఏ భాన్నిమైనను రెండువిధములు. అది నాగరికభాసత్రైనచో మొదటిది పామాన్యలాషు భాష సామాన్యభాషు ఇట్టి భాష అనాగరకులకుగూడ నుండును నాగరక భాషలలో అ జాతి సంస్కృతి నిరూపకమైన బహుశబ్దజాల ముండును. అది సంస్కృతిభాష ఒక భాషయొక్క గొప్పతనము తత్పంస్కృతిభాష నాశ్రయించి యుండును. సంస్కృతికలబాతిలో సామాన్యభాషలో కూడ నీ సంప్కృతిమయమైన బహుళబ్దములు భావములు వ్యాసించియుండును. అందుచేత విశిష్టమైన సంస్కృతిగలబాతి యొక్క సామాన్యభాషకూడ విళిష్టలక్షణవంతమై యుండుము వంస్కృత భాషయందుగల సంవ్కృతినిబట్టి సంస్కృత భాషాధిక్యము అనగా సంస్కృతభాష యందుగల సంస్కృతి తదితర నాగరక భాషలయందు లేదన్నమాట వనంన్కృతియనశా బహువిషయములను గూర్చిన పరిజ్ఞానము గాదు. ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచోన్మీలక భావసమ్మేళనరహస్యబోధనము వడునడి సంన్కృలిచే నిర్ణయింపబడును మనుష్యుడు విడిగా సానూన్యజీవితము నెప్పుడును గడపడు దైనందిన జీవితమునందు వాధ్యాత్మిక జీవనము కలసియే యుండును. ఇవి రెండుము విడబరుపరానివి అనాగరకబాతికి నిద మిత్ధమని తెలియని యొక మొద్దువంటి దేవుడున్నాడన్న భావము మాత్రముండును. అదియు అల్పాల్పముగ పాప పుణ్య వివక్ష చేయించుచుండును. పరమవాగరకజుతిలో సువిస్పష్ట ధర్మార్వవినిర్దాయకములైన (శ్రుతి స్మృతి పురాణీతిహాసములు పావ పుణ్యములు ధర్మాధర్మాముల సదసత్తులు జీవాత్మ పరమాత్మలు, ఇహపరములు, సర్వమునువిస్పష్టముగ నిర్ణయించి చూవుచుండును ఈ జాతి యందు (శ్రతి నృతి పురాణేతిహాస సారభూతమైన తదర్థ నిశ్చయజ్ఞానము, తదను సంధిజీవయాత్రా(ప్రోత్సాహక ఏిండీక్కృత మనోభావము సంస్కృతి యనబడును ఈ జాతి సంస్కృతి ఈ జాతిదే వ్యక్తిగతము, సాంఘికము, రాజకీయము, ఆధ్యాత్మికము, మొదలైన సమస్తమైన నడవడియు నీ పంప్కృతిచేత విర్ణయింపబడును 206 టా విశ్వనాథ అనంకలితసాహిత్యం

మవ నంస్కతి మూల సిద్ధాంతము

సంస్కృత భాషయందలి సంస్కృతియు. తదితర భాషల యందలి సంస్కృతియు భిన్నములు సంస్కృతభాష యందలి సంస్కృతి పరమేశ్వరకల్పితము. అది వేదసంస్కృతి. వేదము లపౌరుషేయములు. యప్యనిశ్చసితం వేదాః అన్న మూట ప్రమాణము ఇచ్చట వేదములు పౌరుషేయములన్న వాదన పరామర్శింతము వేదకాలమెవ్వుడు? స్వసంస్కృత్యనురూపభావనా దుష్టులు పాళ్ళాత్యులు నాల్నవేల ఏండ్డక్రిందనో మరి యా ఉఫ్రాంతముననో యనవచ్చును. కాని అనిశ్చీతము వారీ అంగీకరించిరి ఈ వేదము నిర్ణయించిన సంప్కృతి మన సంస్కృతి తదితరుల సంస్కృతి ఆ జాతులయందలి మేధావుల యుక్తివాదములచే నిర్మింపబడిన సంస్కృతి ఒకని వాదముకంటే మరియొకని వాద మధికము గావచ్చుమ. దీని చేత వది పరాభూతము కావచ్చును ఒకప్పుడు భూమి తిరుగటలేదు మరియొకప్పుడు భూమి తిరుగుచున్నది. వారి సిద్దాంతములు మారును. సంస్కృత సంస్కృలి మూలభూత సిద్దాంతములు మారవు

పద పబ్బవేతకము

పాశ్చాత్యుల నాగరికతలో మంచి చెడ్డలు అన్యోన్యాశ్రయనులు - ఈ సిద్ధాంతము చేసినది వారు అచ్చముగా నేదియు మంచికాదు అచ్చముగా నేదియు చెడ్డకాదు భారతీయ సంస్కృతి దీనికి వ్యతిరేకమైనది సత్‌ అసత్‌ సత్తుకానిది అసత్తు, వెలుగుకానిది చీకబినలె చీకటి యనునొక (ద్రవ్యము లేదు అట్టే చెడ్డ యనుగుణము లేదు అభావము (ద్రవ్యము కానట్టు అభావ (ద్రవ్యవాదు లున్నారు వారివాదము వేదసంస్కృతి మూలచ్చేదకము 'వదేవసోమ్య ఇదమ(గ్రఆపీత్‌ ఇచ్చట అపదేన అన్న పారము కొందరు చదువుదురు అర్ధ మొక్కటియే మంచి కానిది చెడ్డ మంచి యొకప్పుడు చెడ్డ కాదు చెడ్డ యొకప్పుడు మంచికాదు ఇది సంస్కృత సంప్కృతి ప్రథమ సూత్రము శంకర భగవల్పాదులు నాసతో విద్యతే భావ నాభావో విద్యలే నతః అన్న ళ్లేకముపట్ట భాష్యమునందు ఈ సత్తు యొక్క సత్యమును నిరూపించినారు

మూలనూత్రవరిత్యాగము దుష్టఫలదాయి

ఇది వ్రాయుట యెందులకనగా లొలుత చెప్పినట్టు ఆ బాతియొక్క పొంయఘిక రాజకీయాది జీననపరిణామము. ఆ మూలవిషయము ననుసరించిజరుగును ఈ మూలసూత్రములు భిన్నములైనపుడు రాజకీయ సాంఘికాది పరిణామములు లిన్నములై యుండును ఇది మిక్కిలి ప్రపంచించి [వ్రాయవలసిన విషయము. కాల మయోగ్యము. వ్యవదియును లేదు ఇట్టి భిన్నదాతుల సంఘర్షణము జరిగినపుడు రెంటి కలయిక పొసగదు. ఆ కలయిక దుష్టలదాయి యగును

స్వాతంత్ర్యములో వంన్కత

ఒకబాతి తాను స్వాతం(త్య్యమును గడించుకొన్నవ్పుడు తన నంన్కృతిని విలబెట్బకొనవలయును. పరజాతి సంస్కృతి ననుసరించిన రాజకీయాది (ప్రవృత్తి యార్థిక స్వాతంత్ర్యమైన కావచ్చుమ గావి సంస్కృతి స్వాతంత్ర్యముగాదు అది పారతంత్ర్యము. అది పరధర్మము 'స్వధర్మీ నిధనం(శ్రేయః పరధర్మో భయావహః”

భయమనగా నేమి ? ఆహార నిద్రా భయమైధునములు జంతువులకు మానవులకును సమానము బంతులక్షణములైన నాల్గింటిలో భయమొకటి. పరధర్శ్మము భయానహమనగా పరధర్మ స్వీకారము మానవుని జంతువుని చేయునన్నమాట.

సాధన పోపానముల విరుగదన్ను కొనరాదు

ఒక పూర్వపక్షము ఏ ధర్మము వీనికి పరధర్మమై వాడవలంబించుట చేత భయావహ మగుచున్నదో ఆ ధర్మము స్వధర్మమైనవానికి నది (శ్రేయోదాయకనుగును కదా యనవచ్చును. అందుకనిటే న్వధర్మమునందు నిధనము శ్రీయమనుట అన్ని ధర్మములు (శ్రేయోదాయకములు కానక్కరలేదు.

అ జీవుని బహుపూర్వజన్మ సంస్కారాత్తమైన జన్మ వాని కా ధర్మము వందు లభింపటేసినది. ఆ జీవుని యనంత ప్రయాణమునందు వాని యా జన్మయొక సాధన పోపానము. ఆ సోసొనమును విరుగదన్ని కొనరాదు. ఆ సోపానమును విరుగదన్ని శ్రొవివచో తాను నిలిచిన మెట్టు పగిలినట్లే. కొందరు మహాపురుషులు పై పోపానములకు లంఘింతురు ఒక కబీరు ఒక నందనారు ఒక కంబరు సామాన్యులు మాత్ర మిది చేయకూడదు ఆ శక్తి యాధ్యాత్మకమైనది యుక్తివాదము ఈర్ష్య దురహంకారము మొదలైన గుణములచే నా పోపానమును విరుగదన్ని కొనివచో మెట్లకు వెనుక (గ్రిందపడుమ.

పంవ్మత సంస్కతి

దీనిచేత మరియొక విషయ మాక్ర్తమగుచున్నది. అది కర్మసిద్దాంతము. బహుజన్మ ర వాలా లా! కాదనినవాదము గాలిలో దీసముపెట్టి దేవుడా నీమహిమ యన్నట్నుడుమీ

ఏవంభూతములైన మహావిషయముల సమాహారము సంస్కృత సంస్కృతి; సత్పదార్థముయొక్క ఖ్రైకాలికాబాధ్యత్వ మనెడి పునాదిమీద కట్టిన మహాభవనము.తప్కినవాదవలన్నియు తదనంతరవిషయ పరిశీలనములు. తఈత్రచర్చా ము

సంస్కృత సంస్కృతి ఈ జాతి యంతయు నంగికరించును కొందరు కొన్నిటినికాదని కొన్నిటి నంగీకరింతురు ఇది యర్హాంగీకారము. యజ్ఞోవనీతమును తీనివేని తండ్రియాబ్దికమునాడు మాత్రము వేసికొను నొకడు వా/డబ్రాహ్మణుడు. బ్రాహ్మణ మతమునందు విశ్వాసము లేనివాడు కాడు. ఇది యుపలక్షకముగా చెప్పిన విషయము. తట్కిన వర్షములనారిట్లే యున్నారు

మన శబ్ద భావ ప్రత్యేకత

ఈ సంస్కృతిని రక్షించచలయు వన్నచో సంస్కృత భాషను రక్షింపవలయును. అభాషకును, ఆ సంస్కృతికిని అవినాభావ సంబంధము. ఆత్మ శబ్దము పరభాషలయందు లేదు దాని యర్హచ్చాయ (00౧౧౫౭00) దానిదే, అందుకనియే 4888 500996 స8ంం08గా, 16118 నన? ఆ కష్టమును అదిగనే స్వీకరించిరి పంచతంత్ర మార్లోయ భాషలోనికి తర్జమాచేసిన యొక (గ్రంధకర్త నీతి యన్న మాట యొక్క సంపూర్ణార్ణమిచ్చు శబ్దము తము భాషలో లేదని వ్రాసినాడు ఇట్టి వనంతములైన శబ్దములు. శబ్దములేకాదు- బహు భావములు. పరభాషలలో చెప్పుటకు వీలులేదు. అ భావమట్టు రాదు.

280 యా విశ్వవాథ అవంకలితసాహిత్యః

సంవ్కృతి భావము భాష-ప్రనర్తన అందుచేత మన సంస్కృతి మనము రక్షించుకొవవలయు వన్నచో నంప్కృత భాషను రక్షించుకొవక తప్పదు మన నంస్కృతి యేమో తెలియక పర సంస్కృతి బద్ద వ్యామోహులైయల్బ భావములచే నీ సంస్కృత సంస్కృతియే వలదనెడివారికి ఒక్క మనవి. ఇంటిలో చీమలబాధ ఎక్కువయని ఎవ్వరు నిల్లు తగులబెట్టకొనరు మరియొక్క చిన్న విషయము భావము సంస్కృతిజన్యము ఆ భావమునుబట్టి భాష "ఈ రంబినిబట్టి మనుష్యుని '్రవర్తవ. ఆ భాషాచ్టుములుచ్చరించుటచే తద్దత భావములను వ్యక్తీకరించుటచే మనుస్యువి ప్రవర్తనలో. కొన్ని లక్షణము లేర్పడును. అబ్బల్‌ సంయోగ బనితాక్షరసమన్విత శబ్టోచ్చారణముచేత తదనుకూలముగ మమజాని ్రవర్తనము మారును సంస్కృతభాష మాటాడెడువానికి పాధుత్వ మలవడును హృదయములలో సాధువులై రబుకానొక భాషనూట్లాడుట వలన పైకసాధువులైన వారు చాలమంది కనుపింతురు. మనము సాధువులము కావలయునన్హుచో పరమమైన సంస్కృతి కలవారము కావలయునన్నచో మనము సత్పదార్టమువలె నిత్యముగా నుండవలయు. నన్నచో సంస్కృత భాషను రక్షించుకొని తీరవలయును. అంధధ్రవ్రికో (దిన) 11-12-2966 సౌహెత్య సరస్వతి మే నేమో! కావ్వముల ము. తి ఇం వరన వచ క్యు అనగా యొకబొమ్మ వు రూపకల్పనలు పాహెత్య సరస్వతికి రూపకల్పన చేద్దాము అమె స్వరూపమేమిటి? ముందు ఎవరికి ఏస్వరూపము అనేది ఫ్రళ్ళీ. సరస్సు-నీరుగలది.అనగా వా(క్ర్రవాహముగలది అయితే వాక్కు లేని స్రితిగూడా వున్నది కాని వాక్కు ఉన్నస్థితియే వాద్మయస్థ్రితి. అవాజ్మయ స్థితి బ్రహ్మము వాక్కు సరస్వతి - సర్వదాప్రసరిస్తూ, వెడలుతూ మారుతూ వుంటుంది. ఈ మార్పునందునదే సాహిత్యము. ప్రథమ స్వరూపము (ప్రణమము ఓంకారము-నిభజింపబడుచు అనేకాక్తరరూపముదాళ్ళి వర్ష సమామ్నాయము, శబ్దములు, వ్యుత్పత్తి వీటినుండి నిష్పత్తి గోచరించును పాహిత్యమనగా సహితమనిభావము-కూడుకొని యున్నది. ఎవడైనను మాట్లాడిన హితము మనవోహారికాదు సిగరెట్టు త్రాగవద్దనియంటే అది వారికి మనోహారి కాదు హితము మనోహారి ఒకటిగా వెళ్ళవు. తత్కాలమందు ఆచరణకు కష్టము ఉత్తరకాలమందు (శ్రేయస్సును కూర్చిడిది హితముతో కూడుకొన్నది. ఇది భవిష్యత్తుకు సహాయ భూతమగును అట్టి విషయములలో క్రూడియున్నది సాహిత్యము దీవికి (ప్రతిభ వ్యుత్పత్తి. నర్వశావ్రజ్ఞత నర్వభానసముపాొదిత్వము. మీమాంన మొదలగునవన్నియు. కలుపమన్నారు వ్యాకరణమని, తర్కమనవి దేనిని విడువలేదు వీటన్నిటితోను కూడినది సరస్వతి ఈ సర్వశాస్త్రముల కూడికయే యది ఎక్కడ ఏది ఎందుకు చెప్పనలయునో అది చెప్పవలయుము. పూర్వము దీనివభ్యసించే వారందరు వ్యాసాలు _________ాలమతయయవరామాయావావాలు 289

ఇది యంతయు తెలిసినట్టే చదువుకొనెడివారు ఈనాడు ఇంగ్లీషసున కెంత ప్రాబల్య ముండెడిదో అనాడు సంస్కృ తాం(ద్రములకంత యౌన్నత్య ముండెడిది, నేడు మనకు. బెంజమిన్‌ ఫ్రాంక్షినుతెలుసు లార్షొవ్‌ తెలుసుకాని యుగంధరువి ఎంద రెరుగుదురు? యౌగంధ రాయణుడెవరో తెలుసునా? ఇట్టివి (వ్రాయబడినము తెలిసేవారు లేరు ఏ భానము ఎక్కడనుండి తెస్తున్నారో తెలియదు సుబ్బలక్ష్మిని ఎరుగుదురుగాని శకుంతల నెరుగుదురా? కారణము సుబ్బలక్ష్మి బజారు మనిషి యగుటయేగదా

పడ్డర్శవములంటే ఏమిటొ (ప్రతిదియు రససృష్టి పరంగా ఎట్టుజరిగినది? సహేతుకముగా దర్శన మార్గములో అది నిర్ణయము ఈ దర్శనముతదమబంధి భావనా (స్రోతస్సు, వ్యాఖ్యా సహస్రము ఇదీ సహితముఆంటే, ఇదే మన ఉత్తర ప్రాప్తికి మార్గము ఆ విషయము లన్నియు కావ్యమునకు వస్తువులు ఏత దృహృువిషయైకలక్షణము గలది సరస్వతి వాగ్పహ స్థితి ఆమెది

మోక్షార్హియై సరస్వతి నుపాసించరు సరస్వతి వాక్కు. మోక్షముకంటె కించి దూనమైన రసము రసమంటే ఒకానొక నిర్వికల్ప సమాధివంటిది. పాహత్యసరస్వతి హృదయముతో కూడినదిగాన అన్ని సరస్వతులకన్న గొప్పది. దీనియంగమైన వ్యాకరణమున కషికము సాధిద్దామని పతంజలి ప్రయత్నించారు. మనుజుని హృదయాను భూతికి సాహిత్య సరస్వతి ఎక్కువగా దోహద ప్రాయాయగును. దీనినే పరమ లక్ష్యముగా నెంచుకవి రపాభిముఖమై (ప్రవహించెడిది పొహిత్యమైయుండగా రసముయొక్క స్వరూసమును తెలుసుకొని దానిననుకరించును

(పైన ఉదహరింపబడ్డది సరస్వతీ సామ్రాజ్య మహోత్సవ సభలలో శ్రీవారొసంగిన ఉపన్యాన సం([గ్రహం విజయవాడలో యీ నెల5క్‌ళ7 తేదీలలో శ్రీ ఆయ్యంకి వేంకటరమణయ్య శ్రీ మల్లెల శ్రీరామమూర్తి. శ్రీ దిగవల్లి శేషగిరిరావు ప్రభృతు లొపై సభలేర్చాటు చేశారు సభలలో కవి సమ్రాట్టుతో బాటు శ్రీ ఉన్నవ లక్ష్మినారాయణ శ్రీ కుప్పా లక్ష్మణావధానులు శ్రీ జమ్ములమడక మాధన రాయశర్మ శ్రీ బటానల్లభుల పురుషోత్తము. శ్రీ దోనూ చవేంకటస్వామి గుప్తు శ్రీ జొన్నలగడ్డ సత్యన్నారాయణమూర్తి, శ్రీ స్వామి శివశంకరులు శ్రీ ముదిగొండ వేంకటళానస్తి. శ్రీ గడియారం వేంకట శేషళాస్తి శ్రీ రాయప్రోలు సుబ్బారావు శ్రీ దుగ్గిరాల బలరామకృష్ణయ్య అఆం్రాస్ట్రానకవి శ్రీ శ్రీపాద వారి శాస్త్ర, శ్రీ మోచర్ల రామకృష్ణయ్య శ్రీ రాం వీరబ్రహ్మకవి, శ్రీ అంకాల

కటసుబ్బారావు (ప్రఖ్యాత చిత్రకారులు) శ్రీ యగర్రమిల్లి జగ్గన్న శాస్తి యింకా ఎందరో

మహామహులు పాల్గొని సరస్వతీ పా(మ్రాజ్య దినోత్సవాలను సార్ధకాఖ్యలు గావించారు ఒకే ఒక దివ్యస్రవంతియై యనుత్రుతంగా ప్రవహిస్తున్న మనపాహిత్యాన్ని ఛందస్పరస్వతి, రవసరస్వతి వైదికనరస్వతి కవితా సరస్వతి శ్రేయన్సరన్వతి పాహిత్య సరస్వతి ఉపనిషత్సరస్వతి ఉపాసనా పరవ్వతి పురాణ నరన్వతి విస్టవసరస్వతి యిత్యాది నాగ విభజించి ఆడుతాం వలో కప ల్‌ వాటిని నిర్వహింపచెయ్యడం్గఈ+ సభల యేర్పాటులోని ప్రత్యేకత సాహిత్యమంటే ఏమిటి? సా(మ్రాణ్య మంటే ఏమిటి? శ్రేయస్పంటే ఏమిటి? కవితఅంటే ఏమిటి? ర్యాష్టముఅంటే ఏమిటి? మొదలగు ప్రశ్నలకు సరియగు చెలియని ఫ్రట్టికాలములో ఇంకను ఎన్నో ఇటువంటి సభలు నిర్వహింపబడి _వ్రకనో య్రాధ్యాత్మికత; హ్హిందూనొఖన్షక్షత ప్రచారము జరిగిననాడు గాని మన బాతి క్రకోన్నత్తయు. బొందుటా- కుర్లభక్యు. గ

ల రొచంం ల | వలో లా

290 యో క్‌ యన అనంకలితపాహిత్యం త స 68 ట్‌ పూ

|| నం... కం|| ఇట 40, టంట జగమెరిగిన సాహిత్యమూర్తి. శ్రీ విశ్చనాథ సత్యనారాయణ శ. ఆయవ ప్రతిరచనా ఆలోచనలనూ, అనుభవాలనూ స్పందింప శ. జేయటం డెబ్బయ్యేండ్లు పైగా దేశానికి తెలిసిందే. . ఆపారమయిన ఆయన పాహీత్యంలో ఇవ్పటిదాకా ల రా... (గ్రంథరూపంగా వెలువడింది కొంత మాత్రమే. . మరి, ట్య ్లే శ ఈ అసంకలిత పాహిత్యాని సాధ్యమయినంతగా సేకరించి ఫ్‌ మ. 1 'థశ్రియా పరంగా వర్గీకరించి వెలువరించేందుకు వరంగల్‌లోని వ సం బ్‌ 'విళ్టనాథ భారతి" పూనుకొన్నది. ఆ పూనిక ఫలితంగా వజ టన స-తూపాందిన ప్రణాళికలో భాగంగా వెలువడే ఆరు సంపుటాల , పతా సై. క... సంపుటం 5 పీకికలు ఆశే టం న!