Telugu Vishvakavi - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| | న లు ఇ కల్లు న న - 1 వ వై (గో అంత న | న గన న | ష్య వప ' అడ" హహ - | ; తస! = 4 = ల్‌ వె ఇ య. . ? ళో ( ఏ . . న ఫం. (2 | / ॥ . . శ అక ॥ " శ

త ఖో న. ॥ “ ( | 1 , . ( / క్ట త మ హల ల న్‌ గ, | శే అనక స స నహ. గ || న ? / ౧ ॥ || ] స న; జ | గ | గ్‌ ఇ జ్య క | మ | లీ న్న్న ం మో ఖ్‌ నా జీ న వ | వ. - శక్తా | బై. కళ్ళ స సీ | థి ౩ స క ర క,

క్‌ న న | - క్‌ ఓ య | క గ |. .. అననన పూల ల్‌ ' న క్‌) నా | జ గ గ్‌ ఏ గళ 1 సళ చా.

| క! కీ ఈ న. క ( ౦. నై |

విశ్వకవి

అట్టలోవలి వైవున అచ్చువేసిన శిల్పచిితంలో శన ఐడేది శుద్రోదన మవోరాజుకు గౌతమబుద్ధుని తల్లి యైన మహారాణి మాయాదేవి కన్న న్వవ్నం గురించి వోోతిషికులు వ్యాఖ్య చేన్తూ ఉండిన దృళ్యం. వారికి దిగువ వారి వ్యాఖ్యను వాసుకొంటున్న లేఖకుడు కనిపిస్తాడు. భారత దేశంలో లేఖన కళ చిత శిల్చ్పంలో నిఐద్ధమై లలించే దృష్టాంశాలలో ఇడే ప్రాచీన తమమైనది.

నాగార్జున కొండ కీ.శ. 2 న శతాబ్దం.

(జొరీయ పురావన్తు [వదర్శనశాల, న్యూఢిల్లీ, వారీ సౌజన్యంతో),

విశ్వ కపి (జీవిత చర్మిత) రచన: *అమరేం(దొ పాహిత్య అకాదెామో

౪5ట4న4// -- 07 6, 1187891008 58910/ “ఉగ8/6౧6౯4. 5$8%10/8 గకతిరంగ!. 64 96101. (1988) _ కటుక అయంల వొపటి గాం 2 ఆట € 0.8%. 58850 'గీగ8/0064/8" నజ 56/40౧0 1961 (&ఉగి౮౧/8 కెం0% గ౦0086), ర్‌ంం0౧౮ 5౮/0౧. 7988 శ ఏ ఖ్‌ త] 7 ళం 4/౮ క పి సె 00 ౫ండ0 బన ) 1 ర అ రర కే ఇ ో న ల టు న్‌్‌ భూ (సాహిత్య అకాచె క రాము (వధాన కార్యాలయం : రవీంద భవన్‌, న్యూఢిల్లీ-110 101 00 . ప్రాంకీయ కార్యాలయాలు ? 29, ఎల్లామ్స్‌ రోడ్‌, కేనాంపేట, మదదాన్‌-600 016 బ్లాక్‌ ౪ -వి, రవీంద్ర స్రేడియమ్స్‌ కలకత్తా-700 019 172, ముంబొయీ మరాఠీ [గంథ సం([గవాలయ మార్గ్‌, దాదర్‌, బొంబాయి 400 014 కనున? షనలిదిని జాపి ౧౫00 ప దటి భ₹ం!6460 ర|౦99, గీ 8డ?89-21

నామాట

ఎవ రీ బాటసారి?

మొదలూ తుది తెలియని కాలపథంలో శీయని పాటలాగా తే వస్తున్న ఈ మహనీయు డెవరు?

మొగల్‌ పాదుషాలని తలవుకు తెచ్చే కీవి,

పూర్వపు ఆర్యబుషుల తేజస్సు?

భవిష్యత్తుని గురించిన బంగారు కలలతో మెరిసే విశాల నయనాలు,

జీవిత చూధుర్యాన్ని తనివికిరా ఆస్వాదించిన పెదవుల మీద తొణి శే చిరునవ్వు,

శాంతిదేవత కొలువుకీర్చిన సుందర ఫాలతలం,

ఎవరివో నక్కవీ? ఏ వృద్ధబుషుల తరుణమూ ర్తివి నువ్వు +

ఊవనిష ద్వన వాటికల సౌరఠళంతో గుబాళించే చల్లని నంది నర్ధనాలు, వీ వలుకులుం

తంబూళా మీటుతూ తేటచూటల తేనెల పొటలలో ఐకుకు గుండెల లోతులలో దోబూచులాడే [వణయతత్వాన్ని పరికించిన భికుకుల దగ్గర నుంచి అమృతలికు [గహించాయి నీ వదాలు!

విశసిత పుష్ప హృదయాలలో విళశ్వవిభుని _వణయలేఖలు జదివిన సౌందర్య తవస్వీ!

శుష్కుమైన ఆచారాల ఎడారిలో ఇంకిపోని నత్య [సోతస్విని జేసే కలకలం విన్నవి నీ వీనులు

నంకుచిత తత్వాలతో ముక్కలుకాక విశాల చూనవ భావనతో, నమకాధర్మ నంళోభితమైన అఖండ నిశ్వాన్ని దర్శించాయి నీ కన్నులు,

ఒక్కడివే,

ఒక్కరూ తోశణు రారున్నా, పిలుపు వినకున్నా,

చెక్కు చెదరని స్థర్యంతో

నిశ్ళలంగా, నిశ ఎయంథో

|

శదిలి ముందుకు సొగిపోయిన

సావాసీ! స్వేచ్చా పిపాసి!

నీ దృప్టితో చూస్తే ఈ నృష్టి నమస్తమూ అనంద మందికంగా శోళలు వెదజిల్లుతుంది.

నీ వ్యక్తిత్వమే ఒక శతన్యతనుందరిలాగా నన్ను ముగ్ధుణ్ణ్జి చేస్తుంది, గురుదేవ్‌ !

అ వైవివ్యమూ, సర్వతోముఖ (వతిభా విశేషమూ ఈ పుస్తకంలో వివరించటానికి వయత్నంచేశాను. విషయ సేకరణకోసం ఎన్నో [గంథాల సాయం పొందాను. శలకతా మునిసివల్‌గెజెట్‌ విశేష సంచిక నాకు ఎంతో ఉవకరించింది. ఆ నంచిక నంపొదకుతైన శ్రీ ఆఅమలవోమ్‌కు నేను బాలా బుణవడ్డాను. విశ్వభారతి త్రైమాసిక వషతికలూ, విశేష సంచికల్తూ గురుదేవుని శీవిశ సంఘటనలతో వరిచయం కలిగించుకోటానికి ఎక్కువ తోడ్పడ్డాయి. అ నంచిక లన్నిటివీ పపాణ్యవదంగా భదవంచిన మా తాతగారు త్యాగశీలి) స్యరాజ్యనమర ధర్మవీరులు, సాహిత్య మర్శజ్ఞాలు వేలూరి యజ్ఞనారాయణశా స్ర్రిగారికి నా వణాచూలు. గాంధీ రవీంద్ర అరవింద సాహిత్య వాహినులకు ివేణీ సంగమమైన పవ్విిత [వయాగ ఆయన హృదయం. రవీంద్ర సాహిత్యం నా శ్రీవికానికి ధృవతార కాన టానికి కారకులు అయనం

ఈ వుస్తక (వచురణ విషయంలో మరువలేని మహోవకారం జేసిన వఖ్యాత కవి మ్విళులు థ్రీసి, నారాయణరెడ్డిగారికి నా కృతజ్ఞతాంబలి సమర్పిస్తున్నాను.

ఈ [గంథ ్మవకటనకి అంగీకరించి భారం వహించిన మిత్రులు నవృాదయులుు యళ్లావగడ నారాయణరావుగారికి నమస్కారాలు.

రవీంద్ర కవీంగదుని శత వర్ధంతి నందర్భంలో గురుదేవుని పావన న్మృతికి ఇదే నేను నమర్పించే నీరాజనం,

సంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంంందంగ్ల క న ళ్‌ వ వ్‌ అంకితం వ ల విశ్వకవి లిమ్యా(గణి 1 ర వికొలాంధధ నాయకమణి వ న డాక్టర్‌ బెజవాడ గోవాలరెడ్డీగారికీ న్న ళ్‌ నవినయంగా నమర్వత్తున్నాను. వ న ప టే జై తులలలలలంలలలలటలలాంటాలటాటటాటీ

విషయనూదబితో వుటలు మొదటి [సకరణం :; శవీవితగాఠ | రెండవ [పకగణం : రవీం[దద సౌహిత్యం 106 మూడవ [1పకరణం : రవీంద్ర దర్శనం 138 నాల్గవ |వకరణం ః రవీండదుని కళొొపపూర్ణత క40 ఐదవ (వకరణం శి శాంతిట్ర్రీ క! అరన (పపకరణం ; రవీందని (పభావం 150 రవీంద్ర భావలవారి 154

క గగ 7 ల ఖనన 9, ర ఓల సట మొదటి (చతరణము . తా రూ జీ పెతగా గ 1001000 * థ్రీ నికేతనమైన భాగతచూత వరాధీనయైపోయిన కాలం, “చినుగుల్‌ గట్టిన శీర్ణదేహము జకాజీర్సమ్ముగాా (బాణముల్‌ కనులన్‌ నిల్చి వరాభవావనతయై కాల్‌ సే వడంకన్‌ గృహంబున కాలక్ష్షయ మాచరించు తథి” అది. అ నిరాశా నిబిడ నిశీధంలో భావి శుళ [వభాతాన్ని నూచించే అశాకిరణాలుగా కొందరు మహనీయులు అవతరించారు. అ దుర్దినాలలో ఉత్తమ నంతానాన్ని ్మవసవించి భరతజినని తన అజేయశ కిని వకటించి రత్నగర్భ అనే బిరుదు నిలుపుకోగలిగింది, ఆ సువుత్రుల ఉపతిఖా విశేషాల వల్లనే భొారతజొతి ఘనత దిగంతాలదాకా వ్యాపించి ఖండాంఠరాలలో కూడా మన్ననలు అందుకోగలిగింది. అటువంటి కారణ జన్ముల కోవలో శీవిగా నిలబడి కనబడే సౌమ్యమూర్తి కవి రవీం్యదుడు. అయన బిన్మించిన కాకూరుల వంశం వంగభూమిలో వాసికెక్కిన [వళ్యాత వురుషు లెందరో [పభవించిన వద్మాకరం. అనాదినుంచీ లక్ష్మీ దేవి కటాకాన్నీ నరస్వతీ [పసొదొన్నీ నమానంగా అందుకున్న గొప్ప వంగడంలో దేవేం[దనాథ్‌ శారదాదేవులనే పుణ్య దంపతుల నోముల వంటగొ రవీం్యదుడు 1861 వ సంవత్సరంలో మేనెల? వ శేదీన జన్మిం బొడు. అ దంపతులకు కలిగిన పదిహేను మంది పిల్లలో పధ్నాలుగోవాడు రవీందుడు. కర్మడి తాతల కీర్తిని మించిన యళస్సుని నంపొదించి శాహర్‌ వంశ కలశాంబుధి పూర్ణశశొంకుడై వెలుగొందిన నుకఠవి,. తాత ద్వారకనాథ్‌ కాకూర్‌ రాజపాసాదంలో రవీం[దుడు ఉద యించాడు. ద్వారకనాథ్‌ అనాటి జిమిందారుల్లో అపూర్వ వ్యక్తి. అద్వితీయ నంఘ నంన్కర్త థ్రీ రామమోహనరాయికి కుడి భుజింగా నిలబడిన అవ్త మ్మితుడు ద్వారకనాథఠ్‌. వంధొమ్మిదో శకొన్లిం మొదట్లో వంగదేశం అభివృద్ధిన్మీ వికాసాన్నీ పొందటానికి ఆయన ఎక్కువ కృషిచేశాడు, విదేశీయులతో చేతులు కలిపీ నౌకావ్యాపారం సాగించాడు, హిందూ కళా శాల వైద్య కళాశాలవంటి సంస్థ లెన్నిటికో భూరివిరాళొలు యిచ్చి పోపిం చాడు. నహగమన నిర్మూలనకోసం ఛామమోవానునితో పాటుగా పోళశా

క! విశ్వకవి డాడు. అంగ్ల భారతదేశాల మధ్య నౌకా మార్త్‌ం ఏర్పడటానికి రాళ పోకలు సాగటానికీ కృషిచేశాడు. పతికల _పకటనా స్వాతం్యత్యంకోనం జరిగిన ఆందోళనలో [పముఖ పొథతత వహించి విజయం పొందాడు, విదేశ య్యాతచేసి లండనులో విక్టోరియా రాణితో విందారగించాడు. ననాతను లను ఎదిరించి విదేశయ్యాత చేసినందుకు [పాయశ్చత్తం జరిపించుకోటానికి నిరాశరించాడు. రెండోసారి ఇంగ్లండులో సంచారం చేయటానికి వెళ్ళి అక్కడే ద్వారకనాథ్‌ మరణించాడు. దేశం ముందంజ వేయటానికి రామ మోహనునితోపొటుగా ద్వారకనాథఠ్‌ అన్నిరంగాలలోనూ కృపిచేసిన ఉజొర హృదయుడు, శ్రీమంతుడు.

రవీందుని తండి దేవేరదనాథ్‌ కాకూర్‌ రామవెోోవానుని దగ్గర విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ద్వారకనాథుని వుచతులలో పెద్దవాడు దేవేందుటు. సిరిసంపదలన్నీ తన అధీనంలో వున్నా చిన్నప్పటినుంచీ ఆయనకి ధనం మీద అన క్రి లేదు. “తేనత్యక్తేన భుంలీకాటి అనే ఈకావాస్యోపనిష ద్వాణీ దేవేంద్రుని హృదయం మీడ చెరగని ముదవేసింది. వాణిజ్య వ్యాహారాలకి దూరంగా తొలగి ధార్మిక తాత్టిక చింశనలో కాలం గడిపిన వీడ్ణాసువు. ద్వారళనాథుడు నెలకొలిపిన సంస్థలన్నీ అయన మరణా నంతరం దెబ్బతిన్నాయి. కోటి రూపాయలు దాటిన అప్పులలో కుటుంబం మునిగిపోయింది. చట్టాన్ని బట్టి పైసా ఇవ్వకుండా తప్పుకునే ఉపాయా లున్నాయని మి్యిితులూ బంధువులూ నూరిపోశారు. కాని బేవేంద్రనాథ్‌ వారి సలహాలు పెడచెవిని పెట్టి, సౌధాలనీీ నుక్షే[కాలన్తీ అభరణాలనీ అన్మివేసి అప్పులన్నీ తీర్చివేసి నిజాయితీకి నిదర్శనంగా దేశీయుల 1పళంస లని అందుకున్నాడు. [బాొహ్మ సమాజానికి ఉత్తేజం కలిగించిన కేశవ చంద్రుడు డేవేందుని (పియ శిష్యుడు. అంతర్ముబుడైన దేవేం్యదుడు హిమాలయ (ప్రొంకాలకి ధ్యానంకోసం వెళ్తూ వుండేవాడు. ఆయన భార్య ధార్మిక జీననం ఆయన ఉద్వేగపూరిత వకృత్వం ఇతరులని కదిలించేవి. చిన్నారి రవీందుడు రెండేళ్ళవాడుగా వున్నప్పుడు ఆయన బోల్‌ పూర్‌లో పశాంత ప్రొర్ధనలకోసం ఇరవై ఎకరాల భూమిని కొన్నాడు. ళభోవి కాలంలో ఈ భూమిని రవీం్యదుని కవతారంగంగా, సకల కళా కేతంగ్యా విశ్వశాంతి నిశేతనంగా ధూపం పొంగుతుందని అయన ఉోహింఛారో

జీవితగాథ శ లేదో! ఎనఖైయేడు సంవత్సరాలు నిండుగా జీవించి ముగ్గిన వండుగా రాలి పోయిన విశిష్ట వ్యక్తి బేవేందుడు.

రవీర్నదుని పెద్దన్నగారు ద్విజేందనాథ్‌ కాకూర్‌ సత్యాన్వేషిగా సాధకుడుగా [వసిద్ధికెక్కిన వ్యక్తి. ఆయన ధ్యానంలో వున్న సమయాన వమలు ఆయన తలమీదా భుజౌలమీదా వాలి ఆడుకునేవి. రెండో అన్న నత్యేంగ్రనాథ్‌ ఐ, సి, యన్‌. వరీకులో ఉ్షీర్గుడె గొప్ప వదవులు అలంక రించాడు. అయిదో అన్న జో్యోతిరిర్యదనాథ్‌ నంగీత సాహిత్య శిల్పకళలలో [వవీణుడు. బాలరవీం[దుని నుకుచూర హృదయాన్ని గుర్తించి సంగీత సాహిత్య శక్తుల విశాసానికి దోహదం కల్పించిన ఘనత ఈయనకే దక్కు తుంది. తన ఆటల్లో పాటల్లో ఈయనే నఖుడూూ గురువూ. వద్నాలుగో యేటనే కన్నతల్లిని కోల్పోయిన రవీరదుడు జ్యోతిరిరదుని అర్ధాంగి వర్షించిన మాతృవాత్పల్యంలో వీ కొరతా లేకుండా పెరిగి పెద్ద వాడయాడు.

ఇటువంటి మనోహర కాసౌరంలో కరాజహాంసగా అవతరిం బాడు రవీర్యదుడు. అల్లారు ముద్దుగా పెరుగుతూ భోగళాగ్యాలకి అలవాలమైన శ్రాకూరుల యింట జన్మించి వర్పిలటం భాగ్యవిశేషం. కొందరు మవానీయులు [వతికూల వాతావరణంలో పుట్టి దాన్ని ఎదుర్కొని "పైకి వస్తారు. కాని రవీం[దుడు పుట్టిన నంశం అన్ని విధాలా అయనకి అనుకూలమైన వవాయికారియైన వాతావరణం నెలకొన్నకావు, బళ్వ ర్యంతో పొటు బొదార్యం, విజ్ఞానంతోపాటు హృదయవైశాల్యం, సనాతన ధర్మాలిమానంతోపాటు సంస్కరణాలిలాష ఆ కుటుంబంలో వెల్లి విరిసి నయ్‌. (పాచీన భారత సంస్కృతికీ పాశ్చాత్యభావ సంవదకూ జరిగిన సంఘర్షణలోంచి ఒక అపూర్వమైన నమ్మేళనాన్నీ, సమన్వయాన్నీ సాధించటానికి పాటువడిన వంశం వాళ్ళది. హద్దులు లేని గోడలులేని, పొలిమేరలు లేని అఖండ మానవ ధర్మాన్ని నెలకొల్పటంకోసం తరతరా లుగా కలలుకన్న వంశం వాళ్ళది. 6పొత కొత్తల కొగిలింతల (పసన మగు బంగారు కాంతులు” వెలయించిన నుకవి ఈ ఠాకూరుల వంశంలో [వళవించటంలో ఆశ్చర్య మేమున్నది తి

అనలు శాకూరుల నంశం శాండిల్య గో[కానికి చెందిన కుకారీ

శీ విశ్వకవి (ొవ్మాజశాఖ, భట్టనారాయణుడు ఈ వంశొనికి మూల పురుషుడు, మొదట జయనూర్‌ [పొంత౦లో వీరు నివసించేవారు. అక్కడినుంచి 18 వ శతొన్హారంభంలో కలకత్తా సమీవంలో వున్న గోవిందపురంలో స్థిరనివాసం ఏర్పరుచుకున్నారు. ఈ వంశీయులని (పజలు గౌరవపురస్ప రంగా “ళశ్రాకూరులు” అని సంబోధించే వారు. ఆడదే వారి ఇంటి పేరుగా నిలఐడీపోయింది. ఈ వంశానికి చెందిన జియరాం శాకూర్‌ ఆంగ్లేయుల దగ్గర కొలువుబేసి పెద్ద అస్తి సంపాదించాడు. ప్టాసీ యుద్ధం ముగిసిన తరువాత ఈ నంశకీయుల సంపద పెంవాందింది. గొప్ప జిమీందారులుగా శాకూరు వంశం భోగభాగ్యాలతో తులతూగింది

రవీల్మదుడు జన్మించే సమయానికి కలకత్తా నగరంలో కంకరరోడ్లు వడలేదు. యం[కాలదాల పొగగొట్టాలు అకాశం లోనికి గర్వంగా తల లెత్తలేదు, సాయంకాలం వీథుల్లో చమురు దీపాలు వెలిగించేవాళ్ళు. వల్ల కీలలో గుజ్జపువళ్ళలో ధనికులు తిరిగేవారు. ఎద్దుబళ్ళలో పడవలలో రాక పోకలు సాగేవి, నదీ తీరాలలో చిన్నచిన్న వళైలలో పాడిపంటలతో కల కేల లాడుతూ [వజౌజీవనం అందంగా మందంగా గడిచిపోయేది.

కొత్తగా వచ్చిన ఇంగ్లీషు చదువులు బాలమందిని గాఢంగా అళర్షించి నాయి, పొశ్చాశ్య సంస్కృతి యుంగూనూరుతంలాగా వచ్చి (వజిల చిత్త నృత్తులనీ వేషభాషలనీ మార్చివేసింది. విద్యాధికుల్లో చాలామంది తమ 1పాచీన నరయ్యవదాయాలని మరచిపోయి కొత్తమోనిల్లో పడిపోయారు. అటు ననాతనులు హేతురహితమైన అఆచారాలకి వానినల్రై కర్మకాండలకి దానులై సత్యాన్వేషణ దూరమై పోయారు. ధార్మికరంగంలో అవ్యవస్థ విర్పడింది. శాశ్రేయులు) తొం[తికులు, వైన్టవ భక్తులు రకరకాల దారులు తొక్కారు. త్మీవ్వపచారంవల్ల క్రైస్తవమతం బాలా మంది మనన్సులని కలవర పెట్టింది. ఈ సమయానికే దక్షణేశ్వరాలయంలో రామకృష్ణ నరమహంస ఖిన్న మతాలకి సమన్వయం సాధించి దారులు వేరైనా లక్ష్యం ఒకే అని నిరూపణచేశాడు అయన శిష్వాగణి వివేకానందస్వామి విస్తృతమైన హిందూ మత [పాళవాన్ని వన్ఫుటంగా (పకటించాడు.

ఇటువంటి అస్తవ్యస్తమైన వాతావరణంలో ఆనాటి భావధారలన్నిటికీ సంగమ స్థలంగా వున్న శాకూరుల వంశంలో రవీందుడు ఉదయించాడు,

జీవీతగాథ ఫ్రీ వేదాంత చర్చలూ, కాన్యగోష్టులూ భక్తి సంకీర్తనలూ, నృత్యశిల్ప సంగీత కళావిన్యాసాలూ కొనసాగే వొరసాంకో భవనంలో రవీందుని శైశవ (క్రీడలు సొగినాయి.

కడసారవు బిడ్డ కనక అల్లారుముద్దుగా అడింది అటగాా పాడింది పాటగా రవీం్యదుని పెంచారు. ఆటల్లో ఒంటరిగా ఏ పొత వల్లకీలోనో, మేడమీద ఏ మారుమూలనో కూచుని తన చుట్టూ ఎన్నో ఊహలు అల్లు కుని అంతులేని భావ [సపంచంలో తేలిపోతూ వుండేవాడు, చెట్లనీ, పిట్టలనీ అల్లా చూన్తూ ఎంతోసేపు కూచుండిపోయేవాడు. వచ్చటి శరీరంతో నాజూకుగా నల్లటి ఉంగళాల పొట్టుతో అచ్చంగా అడపిల్లలాగా వుండే వాడు. మూటలో, నడకలో, కదలికలో బాలికలకు వుండే లాలిత్యం బాల రవీం్మదునిలో ఉట్టివడేది.

ఆరో యేడు రాగానే బళ్లో వేశారు. మొదట ఓరియంటల్‌ సెమినరీలో, తరవాత నార్మల్‌ స్కూల్లో తరువాత ఇంటి దగ్గరే (వయివేటు మాస్టరు వ్రజిబాబు వర్చ చదువుకున్నాడు. చదువులమర పొద్దుటి నుంచీ రాతి దాకా అడుకుండేది. ఇంగ్రీషు, సంస్కృత౦, బెంగాలీ లెక్కలు, చరిత, భూగోళం, వ్యాకరణం, శరీర శాస్తం ఒక కేమిటి-అన్నిటినీ బాలరవి చిన్నారి తలలోకి ఎక్కించాలని |వయత్నం జరిగేది. మూడో అన్నగారు ర్యాలి పొద్దుపోయేదాకా రవీం[దునికి ఎన్నో విషూలు నూరిపోసేవాడు. అయన చండశాసనుడు. ఈ (పణాళిళల బరువుకి తట్టుకోలేక బాల రవి అల్హాడిపోయేవాడు. ఐడికి వెళ్ళటమం కే పెద్దపులి బోనులో! నెట్టినట్లుగా వుండేది. బళ్ళో వున్నంత సేపూ అండనూన్‌ ద్వీవంలో వున్న [వవాసి లొగా బాధపడేవాడు, ఎప్పుడు ఇంటికిపోయి తోటలో చెట్టనీ, పిట్టలనీ వల కరిస్తూ అడుకుంటానా అని అల్లాడిపోయేవాడు.

కట్టుదిట్టంగా కటకటొల మధ్య వున్న ఐందీలాగా ఐళో నాలుగు గోడల నడుమ కూచుని చదవటమంహే రవీం(దునికి గిట్టలేదు. కాని చిన్న వ్పటి నుంచీ ఎన్నో విషయాలని అకళింపు చేనుకోవాలనే ఆరాటం వుంది. ఒక బొన్న కంకె (వేలాడకడితే పిచ్చుకలు ఎగురుకూ వచ్చి వాటి యిష్టం వచ్చినపుడు ఒక గింబిని ముక్కున కరుచుకుని దూరంగా పోయి బుద్ధి పుట్టగానే మళ్ళీ వన్తూవుంటయ్‌. కాని ఒక్కసారిగా అంకా త8నలేవు,

అల్లాగే ఆడుతూ పాడుతూ బుద్ధిపుట్టినప్పుడు చదువుకోవాలని రవీం్మదుని పృాదయం కోరుకునేది. చిన్నప్పటి నుంచీ స్వేచ్చని కోరుకునే స్వచ్చంద (వవృత్తి రవీం్యదునిలో కనబడుతుంది. అటగోడి చదువుతోనే రవీర్యదుడు క్లానధనాన్ని సముపార్ణన చేయసాగాడు, శరీర వ్యాయామంకోసం కుస్తీలు సాముగరిడీలు కూడా నేర్చుకున్నాడు.

తొలిసారి ఏడో యేట రచనా [,సయత్నం చేశాడు. వాచకాలలోని నీలిసద్యాలలాటి దొకటి రాసి వినిపిక్తు మాష్టారు చాలా మెచ్చుకున్నారుట. వదకొండో యేట శాస్తో క్రంగా ఉపనయనం జరిగింది. అప్పుడు “పృథ్వీ శావి పరాజయం)” అనే నాటకం రాశాడు. కాని అ (వాత్మపలి కనిపించ లేదు. రచన చెయ్యాలనే కుతూహలం వఏడేళ్ళళే గుండెల్లో మోనులె త్తింది, మృత్యువు చీకటి నీడలు మునురుకునే దాకో నిరంతరమూ నిర్విరామంగా సొగిన సాహితీవతానికి శైెళవంలోనే అంకురార్పణ జరిగింది. ఏడో యేట [ప్రారంభమైన రచనా వ్యాసంగం వేళ్ళునాటుకున్సి కొమ్మలు వేసి రంగుల పూలతో మధుర వలాలతో మహివృకుంగా విస్తరించింది. .... చిన్నప్పటినుంచీ తం్మడితోపాటు రవీర్యదుడు దేశంలో పలు కావు లలో సంచారంచేసి ఎన్నో అందమైన (పదేశాలు నందర్శించాడు. ఉత్తర దిశలో పవిిత దేవతాత్మను పోలిన హిమాలయ వర్వత[శేణీని మొదటి సారిగా వన్నెండేళ్ళ పాయంలో తిలకించి ముగ్టుడైనాడు. (పకృతి గౌంద ర్యాన్ని చూసి రవీం[దుని లేత హృదయం పులకించిపోయేది. ఏకాంతంగా వున్నప్పుడు ఏదో చెప్పలేని అనందం మనస్సుని నింపివేసేది.

ఈ సమయంలో తండి దగ్గర జ్యోలిషశాస్త మూ, సంస్కృత వ్యాకరణమూ, అంగ్ల సాహిత్యమూ ఎంతో (శ్రద్ధగా అధ్యయనం చేశాటుం

రవీర్యదుడు ఈ తరుణంలో రచించిన “అభిలాష” అనే పద్యాలు తత్ర్యటోధిని వ్మలికలో పేరు లేకుండా వెలువడినాయి.

దేశ సంచారం ముగించి వచ్చాళ కలకత్తాలో సెయింట్‌ జేవీయర్స్‌ న్యూలులో చేర్చారు. తరువాత కొద్ది రోవులకే రవీం్యదుని తల్లి మరణిం చింది. మాతృవియోగ డుఃఖాన్ని ఆయన వదినగారి ఉదొర హృదయం లోని వాత్సల్య మాధుర్యం మరిపించేట్టు చేసింది. విలకుణమైన ఫీరుగా

ఉవీతణాథ ణి రవీం[దుని వృాదయం వరిణామం చెందుతూ వచ్చింది. అండరి మాదిరి పిల్ళవొడు కాడని అందరికీ అవ్పుడే స్పష్టంగా తోచింది.

రవీందుని పేరుతో మొదటి రచన “అమృత ఐజొర్‌ పతికిలో పడింది. ఈ కచననే రవీందుడు “హిందూ మేలా?) అనే సమావేశంలో చదివి [శఛోతలని తన కంఠంతో బాగా అశగర్షించాడు. అప్పటికి వదమూడో యేడు నడుస్తోంది. సభాముభాన కావ్యపకనం చేసి మెప్పు పొందటానికి ఇదే మొదలు.

సంస్కృత సొహిత్యంతోపాటు ఆంగ్ల వాబ్మయాన్ని కూడా శద్ధగా చదవటం సాగించాడు. షేక్‌స్పియర్‌ నాటకాలు రవీం[దుని మనస్సుని చూరగొన్నయ్‌, “మూ క్సెళ్‌ * నాటకాన్ని వంగభాషలోకి వద్యరూపంలో అమవదించాడు, యం[కొలయాలలాటి విద్యాలయాల్లో రవీర్యదుడు ఎక్కువ కాలం ఇమిడి వుండలేకపోయివా విద్యకి లోవం రాలేదు. పిన్నవయసు లోనే ఆశ్చర్యం కలిగించే కూలంకషమెన భాషా పరిజ్ఞానాన్ని సంపాదించు కోగలిగాడు. ఊరాన్ని (గోలి నీరాన్ని విడిచివేసే రాజహంన మాదిరి కావ్య రస్యగహణం చేయటం నేర్చుకున్నాడు.

"పెద్దకుటుంబం కావటంవల్ల వాళ్ళ వినోదంకోసం తరుచు నాటక (దర్శనాలు జరుగుతూ వుండేవి. వాటిలో రవీం్యదుడు వేషాలు వేన్తూ వుండేవాడు. పాటతోనూ, నటనతోనూ రవీం్యదుడు అందరినీ మెప్పించే వాడు. నహబఐమైన (వలతిభ ఆయన చేసిన (వతి పనిలోనూ తొంగిచూన్తూ వుండేది. “పిట్ట కొంచెమైనా కూత ఘనం 1” అనిపించే శ క్రిసామర్ధ్యాలు కనిపించేవి. ం

వయనుకి మించిన బుద్ధిపొటనం చూపించే రచనలు వరింనరగా ఐయలుదేరినాయి.. ఆయన పెద్దన్నగారు స్థాపించిన “భారతి” అనే సారస్వతప్మతిక రవీం(దునికి మంచి [పోత్సాహం కలిగించింది. ఎనిమిది అశ్వాసాల నుదీర్హమైన *వనపూల్‌ * అనే కావ్యాన్ని “జ్ఞానాంకుర్‌? పిక (ప్రచురించింది. పదహారో యేట వైష్ణవ భక్తకవుల సం[వదాయాన్ని అనుసరించి *భానుసింహి” అవే దూరుపేరుతో కొన్ని పదాలు రాశాడు. కొన్ని సంవత్సరాల తరవాత ఒక పండితుడు ఈ సదాలు చదివి ముద్రుడై వాబిని రచించిన కని విద్యావతికి నమకాలికుడై వుండాలని (పళ లసిన్తూ

క్రీ వీళ్వకవి పరిశోధనా వ్యాసం రాశాడుట. భానుసింహుడు రవీం[దుడే అని తెలియ గానే అ పండితుడు బీత్తరపోయాడుట | ఈ [ప్రాయంలోనే మేకేల్‌ మభునూదన్‌ రచించిన మేఘనాదవధ కావ్యాన్ని గురించీ, వింకిమ చందుని కావ్యాలని గురించీ (ప్రొాచూణీకమెన విమర్శనలు (పచురించాడు. అంతేకాక అంగ్ల సాహిత్యాన్ని గురించీ, ఇటాలియన్‌ కవి దాంతే [పణయతత్త్వ్య్యం మీదా అపూర్వ వ్యాసాలు రాశాడు, “భిఖారిని అనే పెద్ద కథ, కరుణ అనే పూర్తిచెయ్యని నవల, కవికథళ అనే కావ్యం వెంట వెంటనే “భారతి? లో వెలువడినాయి. ఈ రచనల్లో [వతిభతోపాటు పొండితి కూడా మనల్ని చకితుల్ని చేస్తుంది. నిజంగా పదహారేళ్ల క్కురాడే వీటిని రాశాడా అని ఆనుమూనం కలుగుతుంది. ఇప్పటి నుంబీ రచన నిత్యవ్యవసాయంగా, త్మీవమైన నిరంతర సాధనగా పరిణ మించింది. అపూర్వ వైవిధ రంతో, అసంఖ్యాకంగా, ఆశ్చర్యజనకంగా రవీరదుని రచనలు ఐయలుదేరినాయి. ఆయన జీవిత పరిణామంతో రచనలు విడదీయటానికి వీలులేకుండా పెనవేసుకున్నాయి. [పతి హృదయ సృందమూ మధు నిష్యందమై పోయి శళాస్వరూవం ధరించింది, 2 ద్రవీం[దునికి పదిహేడవ యేడు వచ్చినా ఏ చదువూ పూర్తి కాలేదు, నిల కడగా దేనిమీదా బుద్ధి నిలిపి కొసదాకా చదవలేదు. అందుకని అన్న నక్యేరదనాఠ్‌ అహమధాబాదులో కలెక్టరుగా వుంటున్న సమయంలో రవిందుని తన దగ్గర అ ప్రే వెట్టుకున్నాడు, తన పల్టలతోపాటుగా తమ్ముణ్ణి కూడా చదువుకోసం లండన్‌ పంపించాడు. ఇదే రఏందదుని మొదటి విదేశ యాత! రవీందుడు లండనులో రెండు సంవత్సరాలు వున్నాడు. ముందు 1ఐయిటన్‌ న్కూలులో చేరి తరవాత లండన్‌ విశ ్వవిద్యాలయ కళాశాలకీ మారాడు, అక్కడ హెనీ మోర్దే అనే సాహిత్యవేత్త దగ్గర అంగ్ల సౌహిత్యం పఠించాడు. ఈ నమయంలోనే పాశ్చాత్య నంగీతం కూడా

జీవీతగాథ ర్ట అభ్యసించాడు. తీరుబాటు వున్నప్పుడల్లా విటిష్‌ మ్యూజియం! వెళ్ళి అక్కడి కళాఖండాలనీ విజ్ఞాన భాండాగారాలనీ చూసి మురిసిపోయేవాడు. ఒకసారి రాజ్యసభా సచూవేశానికి పోయి గ్లాడ్‌స్టన్స్‌ ఛ్రైట్‌ [పభళృతుల (వనంగాలని విని అనందించాడు. *ళగ్ననౌకి” “*వవాసి లేఖలు” భ్రగ్న వృదయం) అనే రచనలు లండన్‌లో వుండగా భారతి ప్మతికలో [వచురితమైనాయి. వీటిలో స్వదేశానికి దూరంగా వున్న కాలంలో రవీం్యదుని హృదయం పొందిన బాధా బెంగా వెల్లడి అయినాయి.

చదువు పూర్తి చెయ్యకుండానే ఇరవైయో యేట రవీందుడు స్వదే శానికి చేరుకున్నాడు. పాశ్చాత్య సంగీత రూపకాలకి ముగ్ధుడై “వాల్మికి వతిళి అనే సంగీత నాటిక రచించి అందులో వాల్మీకి పాత తనే ధరించాడు. సంగీత సాహిత్యాలని సమన్వయంచే సే విశిష్ట రూపక రచన లకి మొదటి మొట్టు ళవాల్మీకి [పతిభంి

ఇంటిపట్టున ఒక ఏడాది గడిపాడు, అఫతోష్‌ చౌదరీ అనే మితు నితో తను కూడా ఇంగ్లండు వెళ్ళి ఈసారి న్యాయశాన్రం అభ్యసించి నల్లకోటు వేనుకోవాలని మోజువడ్డాడు. కాని కలకత్తా నుంచి మదాసు బీరుకునేసరికి మనస్సు మారిపోయింది. నూటిగా ముస్పోరీలో వున్న తండి దగ్గరికి వెళ్ళి అ శీతల [1సదేశంలో కొన్నాళ్లు గడిపాడు. ఇక్కడ వుండగానే ళళచ్చిన్న శాణీగారి బజారు” అనే చెప్పుకోదగిన నవలన్సీ *6ర్వద్ర చం(ది” అనే చర్మితాత్మక నాటకాన్ని ముక్తచృందన్సులో రచించాడు. తరవాత కొన్నాళ్ళకి కలకత్తాకి వచ్చి జ్యోతిరిం(దుని ఇంట్లో చందనగరంలో కాలం గడిపాడు.

ఈ సమయంలోనే *సంధ్యా సంగీతం అనే కాన్యసంపుటం (పళ టించాడు. అంతకుపూర్వం వంగ కసిత్వంలో కనరాని ఒక కొత్త సోయగం, నుకుచూరమైన సౌరభం ఈ కావ్యఖండికలలో కనబడింది. “షెల్లీ, హ్యూగో వంటి పాశ్చాత్య కవుల భాయలు పొడగట్టినయ్‌. ఒక సందర్భంలో రమేశ్‌ చం(దదత్తు అనే జాతీయ నాయకుని ఇంట్లో కవితా గోష్టి జరిగింది. అ సదస్సుకి అధ్యమడు బంకించం(దుడు. ఆనాటి నంగ సాహిత్యాకాశంలో అయన పూర్ణచందదుడు. తన మెళ్ళో వేయటోయిన పుష్పహారాన్ని (శోతలలో ఒక మూల ఒదిగి సిస్థతో జంకుతూ కూచున్న

క్ష0ీ వీశ్వళవి రవీం్యదుని మెళ్ళో వేపి ఇతని “సంధ్యా నంగీతంి చదివారా? “నేను నిన్నటి కవిని ఇతనే భొవి కవివరుడూ అని హృదయపూర్వకంగా సన్మానించి _,పశంసించాడు. ఈ దృశ్యాన్ని రవీర్యదుడు ఎన్నడూ మరిచి పోలేదు. భారతీయ సాహిత్యంలో భానకవితా నం్యవదాయానికి *సంధ్యా నంగీతం)” నాంది పలికింది.

తరువాత కలకత్తాలో కొంతకాలం సడ్డర్‌ వీధిలో పదో నంబరు సౌధంలో కాలం గడిపాడు. కవి హృదయం వఏిదో చెప్పనలవికాని వేద నతో వేగిపోయింది. కళ్ల ముందు చీకట్లు అలుముకుని జీవితమంతా శూన్యంగా శష్కంగా తోచింది. విశ్వంలోని దుఃఖమంతా కని హృదయం మీద వాలీ కొండల ఐరువుతో అణిచివేసింది. అంతులేని కోలాహలంతో అయన వృాదయంలో సాగరమధనం సాగింది. అశాంతి, అవేదవా అరాటం పృదయాన్ని తడిబట్టని పిండినట్లు మెలి పెట్టీ వేసినయ్‌. (ఐతు కంతా అంకులేని కాళర్వాలిగా కనబడింది. కాని ఒకనాటి [(వభాత నమ యాన ఒంటరిగా వ్యధిత హృదయంతో నిలబడి వున్న రవీందుని కళ్ళ ముందునుంచి నల్బటి తెరలు చరచరా తొలగిపోయినయ్‌. దూరాన శ్యామల తరుశాఖలమీదుగా ఉదయశ్రీ దశదిశలనీ వెలిగించింది. కవి హృదయ కలశం అనందామృతంతో అంచులదాకా నిండిపోయింది. మామూలు లోళఠమే అలౌకికమైన కాంతితో మెరిసిపోయింది. అందమూ, అనందమూ ఉత్తుంగ తరంగాలుగా చెలరేగి అందులో (బహ్మాండమంతా తేలి ఆడుతూ కళ్ళని మిరుమిట్లు గొలిపింది. [పపంచమంతా ఒక అద్భుత ఛందస్సుతో అయతో నాట్యం చేస్తున్నట్టు కనబడింది. తన ళరీరంలో నకల చరాచర (పవంచమూ నిండి కదులుతున్నట్టు, నళల నృష్టినీ కాను గాఢమైన (సేమతో హృదయానికి హత్తుకున్నట్టు ఒక అపూర్వమైన అనుభవం కలిగి రవీం[డుడు తన్మయుడై పోయాడు. అవని అంతా అనందమంవిరంగొ, నుందరనందనంగా ఆయన కళ్ళకి దర్శన మిచ్చింది. బందీగా వడివున్న కని హృదయం చీళటి గుహలోంచి వైటపడి పరవశనాట్యం చేసింది. అ తణం కవీం్యదుని కీనితంలో సువర్హాశరాలతో లిఖించవలనిన దివ్య ముహూర్తం. కష్టభూయిష్టమైన ఈ లోకాన్ని చూసి కుంగిపోనక్క ర్లేదు. అనందంలో బన్మించి అనందంలో జీవించి అనందధామం దిక్కు తరలి

ఉవీత గాథ కే పోయే మవోయాతత ఈ చూనవశీవితం అనే ఉపనిషత్తుల అర్థం ఆయన మనస్సులో భాసించింది. *శ్చణ్వంకు విశ్వం అమృతన్య పుతాః 1” అనే ఉపనిషద్వాణి చెవులలో రింగుమన్నది. “*వికాంత౦ ఏళైళం

తణికమై శాశ్వతమైన

దివ్యొనుభవం, (ఐవ్మానుభవంి పొందిన ఉత్తేజంతో రవీందుడు “సెలయేరు న్నిదలేచింది? అనే మహత్తర కాన్యం విర చించాడు.

ఈ నిర్హ రేర్‌ స్వప్నభంగ్‌*ి కావ్యమే రవీందుని జీవిత దర్శ నానికి ప్రాతిపదిక. సెలయేరు కొండగువాలో చీకట్లో నిదపోతోంది. ఒక (వభొత సమయాన ఒక కాంతి కిరణం అ గుహలోకి తొంగిచూసింది, దూరాన వరవళ్ళు తొక్కుతున్న సము[దదం “న్నిద మేలుకో నా దరికి చేరుకో!” అని ముక్తకంఠంతో అహ్వానించటం విని సెలయేరు [తుళ్ళి వడి లేచింది. చుట్టూ వున్న కఠిన శిలలని ఖేదించుకుంటూ వరుగులు తీసింది. సాగరంలో లీనమై తన ఉనికిని సార్ధకం చేనుకుంది. ఈ రమణీయ కల్పనలో రవీం్యదుడు తన జీవిత దర్శనాన్ని ధ్వన్వ్యాత్మకంగా చి(తించాడు. [పేమ పంపే ఆహ్వానాన్ని అందుకుని వ్యక్తి మేలుకొనాలి, నకల బిగత్తుతోనూ వ్యకి సమన్వయం పొంది సంగీతంలో. నమ్మేళన మధయే స్వరంలాగా కలిసిపోయినప్పుడు జీవితం అనందధానుంగా వెలుగు తుంది. అకులో అకుగా, పూవులో పూవుగ్యా నళల [పాణిళోటిలోనూ కలిసి పోయి సత్యసౌందర్యాలని సందర్శించాలి. (వతిఫలం కోరని, స్వార్థం ఎరుగని నిష్కల్మష (పేమ మానవ శీవితానికి తారకనుం[తమన్కీ విశ్వ మంతా (పప్రొణవిభుని మండిరమనీ రవీం[దుడు కెలునుకోగలిగాడు. ఈ (వగొఢ విశ్వాసాన్ని “సన్యాసి? అనే రూవకంలో తరవాత (వస్ఫుటం చేశాడు.

అటు తరవాత రవీందుని కవితలో ఇదివరకు లేని లోతైన అత్మ సంశీలనాా అంతర్ముఖక్వమూ గోచరమౌతూ వచ్చినాయి 6ళనిర్ణ రేర్‌ న్వపష్నభళంగ్‌” తోపొటు మరికొన్ని శీర్షికలు చేర్చి “వ్రభ్రాత నంగీట్‌??

క్రీ పీశ్వకవీ అనే కావ్య సంపుటం [పచురింబాడు సంకెళ్ళని పటాపంచలు చేసి చక చకా సాగిపోయే స్వచృందగమనంతో, ఆశాభరిక సందేశాత్మక మాధు ర్యంతో కవితామార్గంలో రవీందుడు చాలా ముందుకు నడిచినట్టు ఈ సంపుటం నిరూపిస్తుంది. అప్పటికి అయన వయస్సు ఇరవె ఒకటి.

ఇరవెరెండో యేట రవీందుని వివాహం జరిగింది. జయనూర్‌ పురవాసి వేణీరామ్‌ చౌదరీగారి పృుతిక మృణాళినీదేవితో 1888 వ సంవక్పరంలో డిసెంబరు 9 వ తేదీన వైళవోపేతంగా పరిణయం జరిగింది.

శీవితంలో సుఖ దుఃఖాలు వెలుగునీడల్హాగా ఒకదానికొకటి తరుము కుంటూ వస్తాయేమో ! తల్లి [పేమకి దూరమైన రవీందుని వృాద యంలో వాత్సల్యొమృతం కురిపించి కన్నబిడ్డలాగా సాకిన ఐదవ వదినగారు కాదంబరీదేవి ఆకస్మికంగా మరణించింది. ఈ దుఃఖంతో తల్లడిల్లి పోయాడు రవీంద్రుడు, తనకి ఇష్టమైనవల్లా బేసిపెడుతూ తన రచన లన్నీ వింబూ, నూచనలిన్తూ ఎంతో చనువుగా మెలిగే చిన్న వదిన (పేమ కరువయేస-కి ఐతు కే బరువై తోచింది. ఆ నిర్వేదాన్ని *కరీ_ఓ-కోమల్‌ ౫ (పరుషం-నరళం) అనే కావ్యంలో వ్యక్తం చేశాడు. ఇందులో పాశ్చాత్య శవుల రచనలకి చక్కటి అనువాదాలు అందించాడు. “శైశవ నంగీజ్‌ అనే కావ్యాన్ని వదిన కాదంవరీదేవి స్మృతికి అంకితం చేశాడు.

ఇరవై మూడో యేట ఆది (నవ్మా సనాజొనికి కార్యదర్శిగా రవీం[దుడు నియమితుడ్రైనాడు. భారతి ప్మతికలో హిందూమతధర్మాలని గురించి ఒక వ్యాసం రాయగా బంకించం[దుడు దాన్ని ఖండించాడు, ఇద్దరి మధ్యా వాదోవవాదాలు సతికా ముఖంగా కొంతకాలం నడిచినయ్‌. చివరికి బంకింబాబు రవీర్మద్రుడ. [వదర్శించిన వాదబలాన్నీ, కౌళలాన్నీ మెచ్చుకున్నాడు.

రవీం[దుని రెండో వదినగారు “బాలక” అనే పిల్లల వతిళని [(వచురించటానికి పూనుకున్నది. ఈ వ్యతికలో ఎన్నీ చమత్కారమైన రచనలూ విజ్ఞాన బోధకమైన వ్యాసాట్యా “రాజబుప్‌ అనే నవలా రక్టిర్రీట్ర౦)9 అనే కథా వెలునడినయ్‌. కొన్నాళ్ళు నడిచిన తరవాత ఈ వతికని 66భ్రార్రద్రింత్రో కలిపి వేశారు.

జవితగాథ పేలి

సౌంఘిక ధార్మిక విషయాల మీద రిగే చర్చలలో రపిందుడు వాదోపవాదాలలో పాల్గొని తన అభిపాయాన్ని నిర్భయంగా [వకటించే వాడు. నువ్వు నిజమని నమ్మిన సంగతి నిర్భయంగా చాటించు. తోడు ఎవరూ రాకపోయినా మంచిదని తోచిన దారిలో ఒకడివే ధైర్య స్యా లతో ముందుకి సాగు” అన్న మాటలని అకరాలా పాటించేవాడు. నిర్భీక మెన చిత్తం, నిరంతర సక్యొన్వేషణ అయన సహజి సంపదలు,

వివాహాం జరిగిన మూడేళ్ళకి చూధురీలత అనే చక్కని చుక్క జన్మించింది. వాత్సల్య పేశలమైన రవీంటదుని హృదయానికి బిడ్డలు దివి నుంచి దిగివచ్చిన చిన్నారి అతికులుగా, సంసారవు జంజొటాలు ఎరగని దివ్యానంద స్వరూపులుగా కనబడ్డారు.

రవీం్మదుని మి[తుడు శ్రీశచం[ద మజిందారొ రవి కవి రచన లన్నిటిని కూర్చి “రవిచ్చాయి* అనే నంకలనాల్ని (వకటించాడు. ముందు రాబోయే సంపుటాలకి ఆధారభూత మైన [వథమ [వయత 6 ఇదేం

కలకత్తాలో జరిగిన భారత జాతీయ కాం[గెను ద్వితీయ నమా వేశంలో పాల్గొని “తల్లి పిలుపు విని తనయులంతా తరలి వచ్చారు”? అనే గేయం రాసి గానం చేశాడు.

పాతికేళ్ళు నిండినయి. లోకానుభవం గాఢమౌతూ భావనాళ శ్రి ఐలీయమౌతున్నది. అంతవరకూ (ప్రణయ గేయాలతో యువ హృదయాలని ఉఊ[రూత లూగించాడు. పొటలు కేనెల సోనలుగా జొలువారినాయి. ఇప్పుడు వర్తాకాలంలోని నదిలాగా గంభీర గమనంతో లోతైన భావాలతో సాగిన రచనలు “మానసి” ఆనే సంపుటాకారం ధరించి కవిత్వంలో రవీం[దుడు పొండిన పరిణాచూన్నీ, వరిణతినీ నూచించినయ్‌. త్మీవమైన ఆత్మశోధన జిద్దానం ఆధ్యాత్మిక చింతన డూనసిలో మనకు కనఎడకాయి. వన్తువు లోనూ శిల్బ్పంలోనూ కొత్తదనమూ బలమూ ఈ కావ్యంలో గోచరించఓం వళ్ల ఆయన కవికా ,వస్థానంలో “మానసి”ని ఒక గొవ్ప మజిలీగా వరిగణించవద్చు.

ఆసన అక్క స్వర్ణకుమారిదేవి *నఖీ సమితి?” అనే క్లబ్బు స్త్రీల కోసం నెలకొలిపింది. ఆ నంస్థకి నవోయంకోనం “*నూయాఖేలి? అన్లే సంగీతథూవకం రచించాడు,

క్లేశ విశ్వకవి కొన్నాళ్ళ తరవాత రవీం[దుడు రెండు [ప్రఖ్యాతమైన నాటకానిల శాశాడు. “రాబొ రాణి” అనే నాటకంలో విికముడి ప్మాతన్కీ *విసకని బాటకంలో రఘుపతి భూమికనీ ఆయన ధరించి ఎంతో కౌశలంతో నిర్వ హించాడు. ఆభినయంలో కూడా ఆయన (పవీణుడు కాలం పొదరనంలాగా పొకిపోతుంది. తామరాకు మీది ఐల బిందువు నూదిరిగా వాధ్యశలూ బాదరబందీ అంటకుండా రవీం్యదుడు జీవితంలో ఇరవైఎనిమిది వసంతాలు గడిపాడు. సిరిసంపదలూ అఆదరాఖిమానాలూ, కిరి గౌరవాలా ఆయన శ్లీవికాన్ని వెన్నెల బాటగా మెరిపించాయి. నుకుచూర నుందర భావనా లోకంలో నిరంతర నృబనా విలాసంతో విహరించిన మధురమైన కణాలూ తరంగాలవలె దొర్గిపోయిన పరువమూ మరుపురావు, శ్ఞకివుంపే (పతి హృదయమూ కాలచక వర్శిభమణాన్ని నిలిపివేసి శలల తావులు గుబాళించే ఈ పపాయాన్ని శాశ్వతంగా అను భవించాలని ఆశిస్తుంది. కాని మానవుల దరహాసాలనీ విశ్వాసాలనీ లడ్యుం జేయని కాల వివాంగ౦ రేయి వవలు రెక్క లల్లార్చుతూ ఎగిరిపోతూనే వుంటుంది కదా! ఎల్లకాలం ఒకే తీరుగా వెళ దు మరి! ప ఆ౦శవరకూ ఉమ్మడిగా ఉంటున్న కాకూరు వంశవు జమిందారీ అన్తులు వనంశీయులందరూ వంచుకున్నారు. అస్తిపాస్తుల వ్యవహారాలు రవీర్మదుడు స్వయంగా నిర్వహించుకోవలసి వచ్చింది. కల్పనా లోకంలో సంచరించిన శవి వ్యానహారిక ,వపంచంలోకి అడుగు పెట్టవలసిన అవనరం ఏర్పడింది. “శ్చియ్రాలీదాహి అనే వూళ్ళో నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడు. అక్కడినుంచి వడవమీద (వయాణంచేన్తూ వకిసార్సొ పాబన్సా కుస్తియా, కుమారఖప్కీ బాలియా [ప్రాంతాలలో వున్న భూములని అజమాయిషీ చేన్తూ వుండేవాడు. చాలా మంది "పేద రైతులతో సన్నిహిత సంబంధం ఏర్పడి వాళ్ళ కష్ట నుభాలని కళ్ళారా చూసే అవకాశం కలిగింది. వల్లెటూళ్ల

జీవితగాథ కే ఆర్థికంగా ఎంత చితికిపోయినయో్యో, అరోగ్యం విద్యా లేక ఎంత అణగారి పోశతున్నమో్యో రవీం్యదుడు తెలునుకోగలిగినాడు. వల్టీయులని చూసి అయన కోమలహృదయం నీర్రిపోయింది. భాగ్యదేవత అ(గహా అనుగవోల మీద అధారవడి జీవించే భూమాత అభాగ్య అమాయక సంతానమైన "పేదరైతుల దుస్థిలిని చూసి కంటతడి పెట్టాడు. నమధర్మమో మరి ఇంకే విధమైన ఆర్థిక నూూతమో అవలంబించి పల్లీయులని ఉద్ధరించే [వయత్నం జరగాలి. వాళ్ళ ఉద్ధరణ దేశాభ్యుదయానికి వునాది అనే విశ్వానం కవి వృదయంలో నాటుకున్నది. వాస్తవ జీవితనమన్యలతో కలిగిన పరిచయం కథానికలూ, నవలలూ నాటకాలూ రచించే తరుణంలో రవీందదునికి ముందు ముందు చాలా ఉపయోగవడింది.

ఈ సమయంలో వంగదేశంలో [పశాంత నదీశీరాలలో కనఐజే [వకృతి సౌందర్యాన్నీ గంభీర్యపవాహాలలో వరుచుకున్న మధుఠ వశాంతినీ రవీం[దుని హృదయం తనివితీరా ఆస్వాదించింది. అన్ని నదుల కన్నో పద్మ ఆయన హృదయాన్ని ఎక్కువ ఆకర్షించింది. రవి వృదయ నద్మ అందాల పద్మ.

సాచూన్య మానవుల జీవిత సమస్యలని అర్థం చేనుకున్నాడు, వాళ్ళ సుఖదుఃఖాలనీ అశ నిరాశలనీ, అశయాలనీ అవేశాలనీ అపారమైన సానుభూతితో (గగహించాడు. చూనవ హృదయ రహస్యాలని శోధించగల నిశిత నృప్టి అలవరుచుకున్నాడు. ఉజ్వల కళాఖండాలుగా కలకాలమూ కాంతులీనే కథానికలు రచించటం (పారంభించాడు. %పోస్టుమూన్టర్‌?? అనే కథ “హితవాది” పథికలో [వచుకణ కాగానే ఉత్తమ కథకుడుగా రవీం్యదుడు కొత్త విజయాన్ని సొధించబోతున్నట్టు అందరూ గుర్తించారు. చిన్న చిన్న వాక్యాలతో మనస్సుని చిలికే భావాలతో, సున్నితమైన చమత్కారంతో, వెల్లివిరిసే కరుణారనంతో రవీం[దుని కథానికలు రనవక్కావ్యాలుగా పఠికలని ఆశర్షించినయ్‌. వృదయాలమీద చెరగని మునటవేసిస కథలన్నీ ఈ కాలంలోనే ఆయన రచించాడు.

కొన్నాళ్ళపాటు “సాధన” అనే మాన వ్యతిక నడిపొడు, కాన్యాల్తూ కథలూ, వ్యాసాలూ, విమర్శలూ ఇంచుమించు విక అంతా స్యీియరచనలళోనే నింసివేసేవాడు, జొనవద సౌహిక్యాన్ని గురించీ

16 విశ్వకవి బాలసాహిత్యాన్ని గురించీ సమ్మగమైన వ్యాసాలు రాసి ఈ శాఖలమీదికి పాళకుల చూపు మళ్ళించాడు. సమకాలీనమైన (పచురణలని గురించి నిష్పాఓకమైన్స నరసమైన సమీకులు రాసి సాహిత్య సమాలోచనలో శొత్రపుంతలు తొక్కి చూపించాడు. సాధన వథతికలో యువరచయితలని వృాదయ పూర్వశలగొ [వశంసించేవాడు. ద్విజేందలాల్‌ కాయి కవి త్వాన్నీ నాటకాలనీ పాఠకులకు పరిచయంచేసి ఆదరం కలిగించాడు. చేసిన మేలు మరిచిపోయి ద్విజే్యద్రలాల్‌ కొంతకాలం తరవాత రవీం[దుని కవిత్వం అయోమయమన్వ, అవినీతికరమన్కీ సమాజొనికి [పమాదహేతు ననీ చాటుతూ త్మీవమైన (వతిఘటనోద్య మం లేవఠిశొడు. దానికి సమూ ధానం ఇవ్వకుండా రవీం[ద్రుడు చిరునవ్వుతో ఉదాసీనంగా ఊరు కున్నాడు.

ముమ్మరంగా రచనలు సాగించాడు. “పంచభూతాల దినచర్య అనే అపూర్వరచనలో సౌందర్య సాహిత్య విషయాలని గురించి అద్భుత మైన సంభాషణల రూవంలో చర్చించాడు. ఆయన లేఖిని అన్ని నిష యాలమీదికి పరిగెత్తేది. విద్యావిధానంలో అవకతవకలు, చైనాలో అంగ్లే యుల నల్టమందు వ్యాపారం, వంగదేశంలో స్రీ కార్మికులపట్ల చూపుతున్న కాఠిన్యం, సారస్వత (వయోజనాలు, నిజమయిన థొరతధర్మ నిరూవణ - ఒక కేమిటి ఆయన మనన్సుని ఆకర్షింపని విషయంలేదు. అయన హృద యాన్ని కలత పెట్టని సంఘటన లేదు. ఆయన ఆలోచనని శేకెత్తించని నమస్యలేదు. జీవితంలోని ఎత్తువల్లాలన్నిటిని ఆలింగనం చేనుకునే నూర్య రశ్శిలాగా రవీందుని భావన సమస్త వస్తువులనీ కాకింది. నవనవోన్మేష శాలినియైన [వళ్హి ఆయన హృదయంలో ఊరుకుళత్తింది. తొక్కని దారి లేదు. ఎక్కని శిఖరం లేదు.

మువృయ్యోవడిలో పడింది అయన జీవితం. అనురాగవతి అను గతవతి ఆయన నతి మృణాళినీదేవితో ముద్దుపావలతో ఇల్టు కల కల లొడింది. రతీందనాథ్‌ అనే పిల్ళవాడూ, రేణుకా మీరా అనే పిల్టలూ శఛమీందనాథ్‌ అనే కడసారపు పిల్లడూ కలిగారు. అమృత కలశం వంటి అనురాగభరితమైన దాంపత్య శీవిశం రపీం[దుడు అనుళవించాడు.

జీవితగాథ శ్ర

ఆయన అన్నగారి శుమవూరులు నుకేగదనాళథ్‌, బాలేయదనాథ్‌ అనే వారిద్దరూ కలిసి దేశాఖిచూనంతో, స్వదేశీ వస్తువులని [పోత్సహించాలనే వుద్దేశంతో వ్యాపారం చేయాలని పూనుకున్నారు. రవీందుడు వాళ్ళతో చేతులు కలిపాడు. ముగ్గురూ ఉమ్మడి పెట్టుబడితో కలకత్తాలో ఒక న్వదేశీ వన్తువుల షాపూ, ఖస్తియా అనే వూళ్ళో ఒక నారమిల్లునీ నెలకొలి పొరు. ఆదర్శాలు తప్ప ముగ్గురిలో ఒక్కరికెనా వ్యాపారానుళభవమూ, నిర్వహణాదక్షుతా లేవు. అయినా మనన్ఫూర్తిగా వ్యాపారంలో దిగారు. 6ళసావన?? వృత్తికని కట్టిపెట్టి బరువు తగ్గించుకుని స్వదేశీవన్తు [వదా శానికి పూనుకున్నాడు.

రఖీర్యదునికి జాతీయ కాంగెను ఆదర్శాల వట్ల మొదటి నుంచీ అఖి మానం, కలకత్తాలో జరిగిన నభల్లో ఆయన ఉత్పాహంతో పాల్గొనేవాడు. మొదటిసారిగా స్వరకల్పనచేసి, “వందేమాతరం గీతాన్ని కాం్యగెను సదూవేశంలో రవీందుడే గానం చేశాడు. తను జమిందారీ వంశానికి చెందినా సాటి జమీందారుల సోమరితనాన్ని, ఛాందస భొవాలనీ నిష్పా& కంగా ఖండించాడు. దేశం ముందుకి సాగాలని అన్నిరంగాలలో అలి వృద్ధి సాధించాలని ఎంతో అవేదన పొందాడు.

విజ్ఞానరంగంలో ఆయనకి అ బాల్యమ్మితుడు జగదీశచం[దబోను వృకశా స్త్రంలో సాధించిన చున విజయాలకి రవీదుడు గర్వించి, 66ళ్టథ్రాంం అనే కావ్యాన్ని అంకిత౦ ఇచ్చాడు. వృషిలకి కూడా దైకన్యం వుందనే సత్యాన్ని జగడీశచందుడు నిరూపించినందకు “భారత(పాచీన మబుషుల నవీనమూ ర్తివి నువ్వు!*” అని వెన్నుతట్టి అభినందించాడు.

అనాటీ రాజకీయరంగంలో బాలగంగాధర తిలక్‌ మకుటం లేని చకవర్తి. అయన త్మీవధోరణికి ముదితకరంవాళ్ళు పెదవులు విరిచారు. శాని రవీం[దుడు తిలక్‌ కార్యకమాలన్నిటికీ అమోదం ,పకటించాడు, శాజ(దోహం చేశాడనే నేరం మోపి, తిలక్‌ని ద్వీపాంతరాలకి [వభుత్వం పంపింది. ఆ చర్యని రవీం్యదుడు క్యవంగా ఖండించాడు. తిలక్‌ని సమర్థించటం కోనం విరాళాలు కూడా పోగుచేశాడు. కలకత్తాలో పన్నెండో నమావేశం జరిగినప్పుడు కాం(గెను వేదిక మీది నుంచి

ఆ 2

168 విశ్వకవి ఆట ్రవనమనోమోహినీ ! ఓ నిర్మల నూర్యుకరోజ్వల ధరణీ 1 నీలసింధు జలధౌత చరణతల అనిల విళంపిత శ్యామల అంచల అంబర చుంబిత ఫాల హిచూచల శుుభతుషార కిరీటినీ 1 అని భారత మాతని సంబోధించే సంకీర్తనంతో _శోతలని పరవశులని జీశాడుం ఈ దశాబ్దం రవీం[దుని సారస్వత జీవితంలో న్మరణీయమైన 1ప్రాయం, కొత్తదనం, వైవిధ్యం, భావవైళవం, శైలీవిలాసం వంటి సకల సుఫణాలతో అయన సాహితి అలరారింది. రవీం[దుడు శృంగార భావా లకు [వవణయతత్త్య నిరూవణకీ నిధానమైన “చికాంగది నాటకాన్ని రచించి సిద్ధ చితశిల్చి అవనీందనాథ్‌కి అంకితంచేశాడు. “*స్వర్ల నౌక) చైశ్రాలి? (చివరినంట) అనే కొత్త కావ్యాలు (పచురించాడు. గాంధారి అవేదన), *ళకర్ణ_కుంతి” %6కచదేవయాని?”” వంటి [వతిభా మహితమైన వఏికాంకికలు వెలువరించాడు. చాలామంది వ్యాళ్యానాలకి గరిదైన “జీవన దేవఠ?? అనే గేయం [సకటించాడు, కథలలో మణీ వూసలు కాబూలీవాలా, శలవనలు, ఆకలిగొన్న రాళ్లు ఈ సమయంలో శాసినవే, ఇతర రచయితలు శకాబ్దంలో సాధించగల వివఐయాన్ని రఫీందుడు ఈ దళాబ్దంలోనే సాధించకలిగాడు.

వ్యాపారంలో భాగస్వామి వాలేందనాథ్‌ జిబ్బుపడ్డాడు. ఇదే సందు అనుకుని నంస్థల్లో పనిచేసే స్వార్ధపరులు ఎవరికి దొరికింది వాళ్ళు కాజేసి వ్యాపారాన్ని దివాలా శీయించారు. జనవనార మిల్లూ న్వదేశీషోపూ బాగా దెబ్బతిన్నయ్‌. బాలేందుడు దిగులుతో అకాలమరణం పొందాడు. చెక్కు చెదరని ధైర్యంతో రవీర్యదుడు భారమంకా తన భజస్కం౦ధాలమీద వేను కున్నాడు, రెండు సంస్థణా మూసివేశాడు. లక్ష రూపాయలు దాటిన బుణభారాన్ని తను ఒక్కడే తీర్చటానికి పూనుకున్నాడు. ఎన్నో బాధలు వడితేకాని బుణవిముక్రి కాలేదు.

కష్టాలలో నవ్వగలటం అరుడైన సంగతి. “*అడుగులోనే వాంస పొదు ఈ(గొడాయ్‌ గలద్‌ ౫)” ఈ వైళకుంకుని (వాత(వతి క6చ్చిరక్తృన్తూ ర

జీవిత గాథ కేఫి నభ అనే వోస్యపూరికమైన రచనలు ఈ తరుణంలోనే [వళటిత మైనాయి, “చిరక్రుమారసభి? రేండు ర్మాతులూ రెండు వగణ్మా తలుపులు బిగించు కుని ఒక్క వీగువున రాశాడు. భారతి వ్యతికకి సంపాదకురాలుగా వున్న సరళాదేవికి (వాత్యవతి అండించి మెట్లు దిగుళూ స్పృహతప్పి వడి పోయాడు. ఈ నాటకంలో (ఐవ్మాచర్యం, నన్యానం, వైరాగ్యం అనే భావాల (పబోధంవల్ల వెరి ఎత్తిపోకున్న యువకులకి రవీం[దుడు నవ్వుతూ చురకలు అంటించాడుం

ఎన్నో పాయలుగా చీలి సౌహిత్య (సవంతి ఆగకుండా, అడ్డు లేకుండా పరుగులు తీస్తోంది, కాల విహంగం కూడా రెక్క లాడించు కుంటా ఎగిరిపోతోంది. సంధియుగంగా సాగిన వంధొమ్మిదో శతాబ్దం తెరమరుగుకి వెళ్ళిపోయింది. నవళతాబ్దం అవతరించింది. రవీం(దునికి నలభయ్యేళ్ళు వచ్చినయ్‌.

6-శ్య కదలికలేని అలసమేైన జీనితంనుంచి నన్ను డూరంగా ఫీసుకుపో! నాకు వడికావాలి, వేడికావాలి, త్మీవమైన అనుభవవరంవర శావాలి అని “వ్‌ వార్‌ ఫిరావో మోరి అంటూ రవీందుని నృాదయం అకోశించింది. ఒడుదుడుకులు లేకుండా ఇంతవరకూ శీనిశం వడిచిపోయింది,

శీ న్లవ శకాన్రారంభం కాగానే రవీరదుడు “వంగదర్శనం” అనే వ(లికని వునరుద్ధరించాడు. ఈ వ్యతిక కొంతకాలం కిందట బంకించం[దుని

సంపాదకత్వంలో వంగభూమిని ఉ్యరూళ లూగించింది. నవలాసాహిత్యా నిశి విశేషంగా (వబారమూ అఆదరణా సంపొదించింది. వంగదర్శన ప(ికలోవే రవీందుడు *చోఖేర్‌ బాలీ)” (కంటిమెర మెర) అనే నవల (వచురింబాడు. మనస్తత్వ చ్మితణానికి |పాధాన్యం ఇచ్చిన నవలలకి భారత సాహిత్యంలో “చోఖేర్‌ బాలీ” మార్గదర్శకమైనది. ఈ వ్మశికలోనే పాళ్ళాత్య నంస్కృతిని గుడ్డిగా అనుకరించటం (వమాదళరమని హెచ్ళ

త విశ్వకవి రిన్తూ, అందులో వున్న అనుసరణీయమైన ఉత్తమలకణాలని ఎత్తి చూపిం కాడుం

తన [వకృలికి సరివడని జంజొటాలన్నీ విదిలించుకోవాలని రవీం 1దుడు ఎమీందారీ వ్యవవిరాల వర్యవేక్షుణ విరమించాడు. బాధ్యతలనుంచి విముక్తు డయాడు. మనస్సు పారనూర్జికచింతన వైపు మొగ్గుతున్నది. అర్య బుషుల జ్ఞాన భాండాగారాలనదగిన వేదాలూ ఉపనిషత్తులూ రవీందుని మనస్సుని ఆశర్షించినాయి. వేదాంత్మవళ అయన్ని బాలా ముస్రణ్ని చేసింది. [పాచీన సత్యాలశీ నవీన న్వ్యరూపం కల్పించి నైవేద్య” అనే కాన్యం రచించాడు. ఈ కావ్యాన్ని వృద్ధుడైన తంథడిగారికి వినిపించేసరికి అయన మురిసిపోయాడు, రవీందుని జీవితంలో నూతనాధ్యాయం [ప్రారంభం కాబోశున్నదని గుర్తించాడు ఆ కావ్య [పచురణానికి కావలసిన ధనం దేవే్యదనాథ్‌ ఆ$ీఃపూర్వకంగా బహూకరించాడు.

అంతరంగం [(వశాంతికోనం కలవరించింది కలకత్తా నగరంలోని నంకీర్ణ జీవన నంరంథభంనుంచి దూరంగా కొలగిపోవాలవి తోచింది. కార్యానిడ్డలతో కాంతినికేతనంలో స్టిరనివానం వీర్పరుచుకోవాలని నంకల్పం కలిగింది. అక్కడికి వెళ్ళాక అ _వశాంత వాకావరణంలో ప్రాచీన భారత గురుకుల వీద్యా సంస్థలవంటి అశమాన్ని స్థాపించాలనే అకాంగు బినించింది. పితృదేవుడు దేవే్య్యదుడు అనందంతో ఆమోదించి ఆశీర్వదించాడు. 1901 వ సంవత్సరంలో డిసెంబరు 18 న ,ఐహ్మబార్యా శ్రమం అనే సేర విద్యా నంస్థని స్థాపించాడు జొతి అభ్యుదయం విద్య మీదనే అధారనడి వుందనే విశ్వాసం కుదిరింది. నాలుగు గోడల మధ్య నడిచే చదువుల మకలలో అందించే నీరనమైన జ్ఞానం కాదు. శిళుపవృత్తికి అనుకూలమైన, న్వచృందమెన జ్ఞానబోధ చేయదలచుకున్నాడు, నుందర మైన [పకృతి ఒడిలో, నీలాకాశం కింద, నిర్మల వవనాలలో ఆడుకూ పాడుకూ ఆనందంగా విద్యాబోధన జరగాలి. విద్యార్థిడగ్గర తీకం పుచ్చుకో కూడదు. పంళులు కూడా పిల్లలలో ఒకడుగా కలిసిపోగలగాలి. కావి భాగ్యోదయానికి ఆశాంకు రాలైన బాలబాలికల వీనిశాలకి రూవు రేఖలు 'తీర్చి దిద్దాలనే సత్సంకల్పంతో కవి రవీల్యదుడు ఉత్తమదేశికుడుగా ఉజ్వల విద్యా సంస్థని స్థాపించాడు ఈ ,సయత్సంళో రవీందునికి స్వార్ధరహితు

జీబీత గాథ | లైన బోధకుల సవోాయం లభించింది. జగదానండరాయ్‌, లారెన్స్‌ అనే ఆంధగ్రేయుడూ, రేవాచంద్‌ అనే క్రైస్తవుడూ, శివధర్‌ విద్యార్హవ అనే వండి తుడూ తనూ కలిసి ఈ పొఠశాలలో ఉపాధ్యాయులుగా వనిచేశారు. కథలు చెబుతూ నాట్యాలు అడిస్తూ నాటికాలు వేయిన్తూ అట పొట లన్ని టీలో తను పాల్గొంటూ రవీం్యదుడు విద్యార్దుల వృదయాలని చూర గొన్నాఊ. చదువు అంసే శిగుగా కొక అది కూడా ఒక అటగా పిల్లలకి తోచేది, (శ్రావ్యమైన కంఠం సరళశాంక స్వభావం, శిశు నహజమైన ఉల్లానం రవీర్యదుని బోధనలకి గొవ్స అకర్షణని కూర్చినయ్‌. జాల హృద యానికి అనుగుణమైన రీతిగా బోధన జరగాలని తన చిన్ననాటినుంచీ రవీం్యదుడు అనుకునేవాడు. అటువంటి ఉత్తేజకరమైన విద్య అందించటం కోసమే ఈ సంస్థ నెలకొలిపాడి,

కాని సంస్థలు నడవటానికి ఆదర్శా లొక్క టే కాదుగా | రోవీందుని ఆర్థిక స్థితి తలకేందులైపోయింది. ఇదినరకే వున్న అకు రూపాయల అప్పుకి తోడు ఈ అదాయం లేని విద్యా సంస్థని నడిపే భారం పెన పడింది, కష్టా లెరగని ఆయన కోమల హృదయం శలవరపడిపోయింది. నోటు లేకుండా నోటిచూటమీద అప్పు లిచ్చిన బుణదాతలకి పెళం తిరిగి ఇచ్చి (వలిష్ట నిలవెట్టుకోవలసిన తరుణం వచ్చింది. పూరీలో తన వంతుకి వచ్చిన శాఐసౌధం, [గ్రంథాలయం వొలాల్వా తోటలూ, ఇంకా ఎన్నో అస్తులు వికయించి బుణ విముక్రిపొందాడు, కాని తన పృదయానికి అత్యంత (పియమైన పొళశాల నడవటానికి తగిన ధనం లేక కట కట నడు తున్నాడు. ఇది గమనించింది ఆయన సవాధర్శిణి మృణాళినీదేని. ఎంఛో వీలువైన తన అభరణాలన్నీ నవ్వుతూ వొలిచి తన భర్తచేతికి అందించింది, మ్సీ నుఖమే నొ నుఖం. మీ దుఃఖమే నొ దుఃఖం అని డీవికంళోని వెలుగునీడలలో భాగస్వామినిగా నిలబడిన అదర్శనఠి మృణాళిని, ఆమె సహాకారం లభించకపోతే శొంలినికేతన సంస్థ నిలబడేది కాదు,

కొన్ని మాసొల తరువాత మృణాళినీదేనికి తవమైన బిబ్బుచేసింది. కలకత్తా పిసుకువెళ్ళి ఎన్ని వ్రేద్యాలు చేయించినా లాభం లేకపోయింది. 1608 వ సంవత్సరంలో నవందరు 28 వ తేదీన మృణొళినీదేవి భర్తనీ పిల్లలనీ శోకసాగరంలో ముంచి పనుపుకుంకుములళో 'గారీలోళవాసిని

అయింది. పిన్నవయసులో తంశడినీ నడివయసులో భార్యనీ కోలుపోవటం శం'కె పురుషుడికి దురదృష్టం లేదు. అప్పటికి పెద్దకొడుకు రఠింథద్రుడికి వధ్నాలుగో యేడు, మీరా పదేళ్ళ పిల్ల, కడసారపు పిల్లాడు శ మీం[దుడు ఎనిమిదేళ్ళవాడు. తన హృదయంలోనే దుఃఖాన్ని అణుచుకుంటో పిల్లలకి రపీందుడే తండీ తల్లీ రెండూ అయి అప్యాయంగా పేంచవలసి వచ్చింది. “స్మరణ” అనే కావ్యంతో మృణాళినికి తాజ్‌మహల్‌ నిర్మించాడు. తల్లి పోయిన ఆరుమూసాలకి రెండో కూతురు రేణుకకి బబ్బుచేసింది. అల్మో శాలో చికిత్సచేయించాడు- వసివా డ్రైన శమీంటదుజ్జి ఒళ్ళో కూచోబెట్టుకుని ఊరడిన్తూ అ వాలకుడి వినోదంకోసం ఎన్నో పిల్లల పాటలు అశువగా చెప్పాడు. ఈ పాటలు “శిశు” అనే సంపుటంగా వెలసి “*0/890901 100౧) అనే పేరున ఇంగ్లీషులోకి ఆనువదించబడినయ్‌. వొల సాహిత్యా నికి కావ్య గౌరవం కూర్చిన అడ్ముత రచన “శిఖి. పసిపావలకీ పరమ బుషులకీ సమంగా అన్వయించే అద్భుత భావాలతో అళ్ళర్యం కలిగిస్తుంది ఈ కావ్యం,

చేసిన వైద్య [పయత్నాల వ్యయ్మ్యప్రయాసలు మటుకే మిగిలినయ్‌. శీణుక తల్లిమీది బెంగతో అరు నెలలు ఖిరగళమునుపే అమ్మ దగ్గరికి వెళ్ళిపోయింది.

సతీశచందరాయ్‌ అనే యువ కవి శాంతినికేతనంలో అధ్యాపకు డుగా చేరాడు. తన బోధనలతో పిల్టలని బాగా అకర్షించేవాడు. అతని చుట్టూ వాలబాలికలు తేనెటిగల్లాగా ముసురుకునేవాళ్ళు, రవీందదుడు తన ఆదర్శానికి అనుగుణమైన వోధకుడు లఖించాడని బాలా సంతోషపడ్డాడు. ఒక ఏడాది దాటింది. అకస్మికంగా మళూచికం పోసి సతీశచందరాయ్‌ అకాల మృత్యువు వాతసడ్డాడు. అర్మీయుజ్ణీ కోలుపోయినట్టు ఫీవ మఃఖంతో రవీందుని హృదయం ఖ్మకో?9ంచింటిం

దుఃఖాలు ముసురుకున్నా సౌహిత్య జ్యోతి తరిగిపోలేదు. వంగ దర్శన పథళిక నంపొదకత్వం నిర్వహిన్తూ అందులో ధారావాహికంగా నౌకా భంగం” అనే [పఖ్యాత నవల [పళటించాడు అచార్థ మోహిత చంద పేన్‌ అనే పండితుడు శౌంతినికేతనంలో అధ్యాపఘిడుగా చేరాడు)

జీవీత గాథ శ్రీ ఆయన తొమ్మిది నంపుటాలలో రవీందుని కావ్య (గగంథావళి నంపాదించి వచురింబాడు.

(మంగా రవీంగదునికి విదేశీ పద్ధతుల మీన నడిచే రాజకీయోద్య చూల మీదా దేశభక్తుల మీదా అయిష్టం కలిగింది. భారత సంస్కృతికి అను గుణమైన న్యూతాలతో దేశంలోని ఆర్థిక సొమాటిక సంస్కరణలు జరగా లనే గాఢవిశ్వాసాన్ని “వంగ దర్శని”లో (పచురించాడు. రమేళ్‌ చంద దత్తు అధ్యక్షత వహించిన ఒక సభలో “స్వదేశీ సమాజ్‌” అనే (పసిద్ధ మైన (పసంగ వ్యాసం చదివాడు. దాని నొక విపులమైన (వణాళికగా రూపొందించాడు. (గాదూలు కేందొాలుగా మన సమాజం పునర్నిర్మితం కావాలి, పళ్లై [పజల సహాకారంలో కుటీర పర్మిశమలని నడిపి అర్థిక నమన్యని పరిష్కరించాలి, వండగలక్సీ పెళ్ళి పేరంటాలకీ ఢనికులు చేసే దుర్వ్యుయం తగ్గింబాలి. హిందూ ముసల్యానుల సఖ్యం 'పెంపాందించ టానికి స్వచ్చంద సేవకులు కావాలి. వీరంకా సుశిడితులైన పైనికులలాగా ఒక నాయకుడి అజ్జలకి బద్ధులై పనిచేయాలి అనే మూలన్నూలాలని రవీంద్రుడు 1904 లోనే పపశిపాదించాడు. కవి ఎప్పుడూ కాలం కంకే ముందు నడుస్తాడు. ఇవాళ కవి మదిలో మెదిలిన ఊహా రేపుకాని ఇతరు లకి తట్టిదు, సుమారు ఇరవై సంవత్సరాల తరవాత మవోత్ముడు నిర్మాణ శార్య[ళమ (పణాళికలో ఈ అంశాలనే పేర్కొనటం జరిగింది. వీ సమస్య నైనా సంపూర్ణంగా స్వతంత్రంగా ఎదుర్కోగల శక్తి రవీందునికి చిన్న వృటినుంచీ వుండేది,

రవీం[దుని తండి దేవేంద్రనాథ్‌ ఎనఖై యేడో యేట శాలధర్మం చెందాడు, తండి మరణానంతరం పెద్దన్న ద్విబేంద్రనాథ్‌ కాంతినికే తనం వచ్చి అక్కడే వుండిపోయాడు. తండి ధార్మికః సంవద కంతకో "పెద్ద కొడుకు ద్విజేం్యదనాథ్‌ వారసుడైవాడు.

కొన్నాళ్ళు “భాండారి” అనే కొత్త పషికకి సంపాదకత్వం వహింబాడు. సమకాలిక రాజకీయ సామాజిక విషయాలకి ఈ విక పుటలలో చళ్చావేదిక ఏర్పరిచాడు. సాధారణ (వజలతో సన్నిహిత సందంధం ఎలా కల్పించుకోవాలి అనే విషయాన్ని గురించి జరిగిన చర్చలో నాటి [వముఖనాయకులు నురేరదనాథ్‌ బెనర్జీ, విపిన్‌ చంద్రపాల్‌

తీ విశ్వకవి వలృకతుల పొల్లోన్నారు. కవీర్యదుడు స్వాయంగా *రాజా-|పతా” అనే న్యానంలో అంగ్ల (పభుత్వం అవలంబిస్తున్న అర్థిక విధావంలోని అథ మాలని తీవంగా విరసించాడు. కవీల్నిడువికీ చితళళమీద 1ఏంబి అభిమానం. (పొచీన భారత శిల్చ రహస్యాలన్నీ అయనకి కరతలామలకాలు. అ శరీర పొష్టవానికీ వమెడునలకీ వాశ్చాత్య చిత్రకారులు (పాముఖ్యం ఇచ్చి పహృదయోద్వే గాన్ని రెద్సగొన్హేవారు. (వాచీన భారతీయ శిల్పం మనోవికారాలని శమంసవేసి రూవదైభనం చాటున దాగివున్న అత్మశ క్రిని పతిఫలించ టానిశే [పయల్నిస్తుంది. పాశ్చాత్యుల ధోరణిని అనుకరిస్తూ కొందరు భారత శిల్పులు తమ సంవదొయాూలని మరచిపోయారు. అ సత్పంప దాయాలనీ, ఉత్తమ ,(వమాణాలనీ పునరుద్ధరించాలనే ఆశయంతో రపీం్యడుని అన్నగారి కుమారుడు అవనీందనాథ్‌, కలకత్తా శిల్పకళా శాలాధివతిగా వున్న నోవెల్‌ , సోదరి నివేదిత కలిసి “వంగీయ శిల్పకళా శాలి) స్థాపన చేశారు. వీరి [సయత్నాన్ని రవీర్యదుడు హృదయ పూర్వ శంగా (బోత్సహిందాడు, రవీందదుని భావాలకే చ్వితకారులు కుంచెలతో మెరుగులు. దిద్దారని మహాఇల్సి అవనీందనాథ్‌ అన్నాడు. భారత సంస్కృతిని వునరుద్దరించటానిక జరిగిన స్యతృ్పయత్నాలలో అ్యగగణ్య మైన ఉద్యమం ఈ శిల్పకళాశాల స్థాపన, ఈనాడు భారతఖ్యాతికి బయ టతొకలుగావున్న సముఖ శిల్చు లెందరికో ఈ కళాశాల ఆలవాలమై నవ అత చెందింది. అస్పుడు కర్టను వళువు అక్షానుసారం వంగదేశాన్ని రెండు నాగాలు చెయ్యాలనే నిర్ణయం జరిగింది. ఈ కుటిల సంకల్పం జౌతీయ శక్తులకి అటపట్టుగా పున్న నంగభూమివట్ల తీరని అపబారంగ్యా సహించ శానీ అత్యాదాకంగా రవీర్యదునికి తోచింది. నజీవహృడయాన్ని రెండు ముళలుగా చీల్నినంత నొధ కలిగింది. వంగదేశమంతా ఒక్క పెట్టున అలజడి రేగింది. ఉదిక్తులెన విద్యార్థులూ విద్యాధికులూ (వళుత్వ విధా నాన్ని అండిస్తూ (బహ్మాండమైన ఊ రేగింపుల్సా నళలూ జరిపారు. వంగ భైసు అఖ౦డ౦, వంగహృవయం అవేయం అని ముక్తగ్మాతంతో చాటిన్తూ రపీలయుటు ఊరేగింపులో ముందు నడిచాడు. ఉదిక్తమైన ఉపన్యాసాలు

జీవిత గాథ స్తీ చేసి వంగీయ హృదయాలని ష్మరూత లూగించొడు. వంగభూమి బక్యాన్ని కాపాడేందుకు *రాఖిఐబంధనం”” అనే దీఇి శంకణొన్నిి అందరూ శట్టు కోవాలని ఉద్బోధించాడు. కలకత్తా వీళభులగుండా గంగాతీరాన వున్న (వనన్నకుమూరమఘట్టం దిక్కుగా కళ్ళు తిరిగిపోయే ఊరేగింపు బయలు దేరింది. దానికి నేతమైన రవీందుడు 66బంగ్లార్‌ మొటి ఐంగ్లార్‌ టిల్‌) అంటూ శంపిత గ్యాతంతో పాడుతూ ముందుకు నడిచాడు. అనాడు కలకత్తా చర్మితలో అపూర్వమైన ఘటనలు జరిగినయ్‌. ఒక్క దుకాణం కూడా తెరవలేదు. ఒక్క యింట్లో కూడా వంట జెయ్యలేదు. శ్మీవమైన అవేశం సడలని దీక్షగా జనులలో రూపం పొందింది. [పజొహృదయంలో (వబలశ క్రి [పళవించింది. “దైవం ఒక్కటిగా ఐంధించిన ఈ పాళాన్ని నువ్వు ఛేదించ లేవు నూనవుడా!”” అని రవీర్మదుడు దిక్కులు పిక్కటిళ్లేటు ఘోషించాడు. ఉద్యమం కోసం ఒక్క సమావేశంలో నిలుచున్న పాళాన వీఖైవేల రూపాయల నిధి వోగుచేయగలిగాడు. కవిగా వృదయాలు చూర గొన్న రవీం[దుడు [పజల (పియనేశగా ఈ [వతిఘటనోద్యమ౦ం నడిపాడు. *వ్రందేనూతరం?” గీతం అలాపిళ్లే విద్యార్థులను కళాశాలల్లోంచి బహిష్క రిస్తామని వళుత్వం పకటించించి. రవీర్యదుడు ఈ నిర్ణయాన్ని విర్శ యంగా ఖండించాడు. కళాశాలల్లోంచి బహిష్కృతులైన యువకుల కోసం నతీశచం[ద ముఖర్జీ ఏర్పరచిన జొతీయ విద్యా పరిషత్తులో రవీర్యడుడు అద్భుత (ససంగాలు చేశాడు.

గోరుచుట్టు మీద రోళలి పోటుగా అయిథన జార్జి చ్మకవర్తీ వేల్చు యువరాజు భారతదేశానికి రానున్న వార్త వచ్చింది. శాలీయ సంస్థ కాంగెను కాశీలో గోపాలకృష్ణ గోఖలే అధ్యక్షత కింద నమావేళమై రాజ కుటుంబానికి నుస్వాగతం చెప్పాలని లీర్మానించిండి. “*భాండార్‌”” వతి కలో ఈ వైఖరినీ విశితంగా రవీంద్రుడు విమర్శచేశాడు.

ఒక ఏడాదికి మించి రాజకీయరంగంలో రవీందుడు వుండలేక పోయాడు. అఆ సంకుచిత వాతావరణంలో, అనూయాద్వేషాల దుర్గం ధంలో, స్వార్థం స్పర్హా బునకొపీే వషపూరిత కార్యరంగంలో రవీంద్రునికి ఊపిరి సలపలేదు. విద్యా సంస్కృతుల గంధ మేలేని శుష్క రాజకీయనేత్తల మ[దఖభావాలతో ఆయన విసిగిపోయాడు, జొతీయజ్లీననం స్థిరమైన పునాదుల

మీద వునర్నిర్మాణం కావాలి. హిందూ మునల్మానుల మధ్య గాఢమైన స్నేహభావం కుదళాలి. అప్పుడే దేశానికి నిజమైన నుగతి అని రవీర్యదుడు [గగహింఛాడు. అప్పటి రాజకీయ ఉద్యచూలమీదా, అవర్శాలమీదా అసంతృప్తి ,వబలింది. సంకుల సంఘర్షణతో నిండిన శాజకీయరంగం లోంచి రవీరదుడు ఆకస్మికంగా అంతర్థానమై పోయాడు. శాంకినికేతన ఫీకల తరుణోదయం పొందిన హృదయం సేదదీర్చుకుని శాంతి పొందింది. రాజకీయాలతో (పక్యక్ష సంబంధం వదులుకున్నాడు ఈ పీందుడు. ఇక నుంచి కవిగానే బొ౭ంగారవాన్ని ెంపొౌందిన్తూ, భరతఖండానికి జరిగిన అ న్యాయాలనీ అ్యకమూలనీ ఖండిస్తూ బొతీయ ధర్మపరిరక్షుకుడుగా, వైతాళి కుడుగా బీనవించదలుచుకున్నాడు. అప్పటికి రవీందునికి నల్మభి ఆరేళ్ళు విండినయి,

అ సంవత్సరమే నంగదేశంలో హింసొత్మకమైన వృిదోహ చర్యలు బెలరేగినయ్‌. రహన్యంగా తుపొకులూ బాంబుచా ఉత్పత్తిచేసిన యువ శులు కొందరు పట్టుబడ్డారు, [పభుత్వం దారుణ దమనవిఢధానంతో ఉద్య చూన్ని అణబివేసింది. డేశ భక్తులూ, త్యాగమూర్తుణా అయిన యువకులు ఊరికంబాలు ఎక్కారు. ద్వీపాంకరాలకి వెళ్లారు. ఈ ఉద్యమాన్ని గురించి లోతుగా తరిచి ఆలోచించాడు. ఐల్యపమత్తులిన ఆంగ్లేయులతో హింసా విధానంతో భారకియులు పోరాడటం అనినేశం, దుస్సాహసం అనే సత్యం రవీం[దుడు (గహించాడు. త్యాగంకో, సహన శక్తిళో, అంతిను -విజి యాన్ని గురించిన స్టిరనిశ్వాసంతో, శత్రువుని కూడా గమించి (పేమించ గల విశాలహృదయంతో, మృళశ్యువుని కూడా నవ్వుతూ ఎదుర్కోగల అత్మ బలంతో దేశమాత పొద సీమలో [పాణకుసనుమాలు సమర్పంచగల ఉదార మైన చేళశభక్తులు కావాలని రవీందుడు కానించాడు. ఈ ఆదర్శాన్ని ప్రాయశ్చిత్తం” అనే నాటకంలో ధనంజయ టైరాగిప్యాతలో చ్నితిం చాడు, ఈపాత మహోక్మవి శాంతియుక సహాయనిరాకరణోద్యమాన్ని నూచిన్తుంది. రవీం్యదుని స్వప్నాలు కొన్ని సంవత్సరాల అనంతరం నక్యాలుగా రూఢి అయినాయి. కని భావాలలో వున్న జీవానికి ఇంత కంఘే నిడర్శనం ఏం కావాలి? *ఒక్కడివైనా సరే ముందు నడు. లోకం నీ అడుగువాడల్లో నడిచి కీరుతుంది”” అని రవీందదుని విశ్వాసం,

జీనీత. గాథ వ

రవీం్యదునికి దుఃఖనమయాలలో ఓదార్చు కలిగించిన కడసారవు బిడ్డడు శమీందనాథ్‌ కలరా తగిలి హశాత్తుగా చనిపోయాడు. కవి వృద యానికి మరొక శత్తివేటు. మరణించినా “శి అనే కావ్యంతో పాటుగా శమీం్యదుడు చిరంజీవి అయినాడు. అతని ఊల్లాసంకోనం అల్టిన పాటలూ, కథలూ (వసంచంలోని పిల్లలందరినీ అలరించే గిలిగింతలుగా, తేనెలసోన లుగా నిలిచిపోయినాయి.

ఈ సమయంలోనే సొమాజిశ నవలలకి మేలుఐంతి యైన “గోరా (వవాసి మానవతికలో వరనగా (వచురితమయింది. “ళశారదోత్పవంి” అనే సంగీతరూపక౦ం శాంతినికేతన విద్యార్థుల కోసం రచించి అందులో సన్యాసిప్మాత ధరించాడు రవీంయదుడు.

అమెరికాలో వ్యవసాయపద్ధతులు అభ్యసించడం కోసం వెళ్ళి వచ్చిన రతీందదునికి నివాహం జరిపించాడు. రవీందుడు తన కోడలుగా వతిమాదేవి అనే బొల వితంకువుని నిర్ణయించాడు. ఈ సాధుశీల కాకూ ఈల వంశ (వతిష్షకి అనుగుణంగా (వవర్ధించింది. భర్తనీ మామగారినీ జైనసమానులుగా ఇరాధించి సేవించిన సుపణమణి [వతినూడేవి,

కనిగా రవీంుడు ఉఊత్తుంగళ్ళంగాలు ఆరోహించటం ఈ సమయంలళోనే. “ఖేయా” అనే అధ్యాల్మీక గీకాలసంపుటిని తన మిత నత్తముడు జగదీశచం్యదబోసుకు అంకితం ఇచ్చాడు. రాఐకీయ కార్యకలా పాలతో రోసిపోయిన రవీం[దుని హృదయం శాంతినికేతనంలో వి(శాంతి పొందింది. వరంవరగా తరుముకు నచ్చిన కష్టానుళవాలు రవీందుని వృాదయాన్ని మధించి అమృతకలకౌన్ని అవిర్భ్శవింప జేసినాయి, దుఃఖా గ్నిన్వొలలు అక్మజ్యోతిని (పదీప్తం చేసినయ్‌. అ(శుధారలతో (వా శిత మైన రవీందుని హృదయం వేదనని సాధనగా మార్చివేసుకోగలిగింది. అయన ఖొవన ఆకాశం ఎత్తుకు పెరిగి అద్భుతమైన నరివక్వ ఫలాలని అందుకోగలిగింది. పొణవళుని పొదపద్మాలకు పుష్పాంబజలిగా సమ ర్పించిన “గీతాంజలి” పాటలతో కవి పవృాదయవీణ రుంకరిన్తూ సాహితికి సమగనివేదనగా, వీఠరాజనంగా అంకిశ౦ చేసిన [ప్రాయం ఇదే. రవీండదుని శ రిస్తాధానికి స్వర్ణగోపురం ఇదే!

స పళని

అర్ధ శతాబంపాటు అవిచ్సిన్నంతా కవీళ్ళదువి పాహిత్య తవచ్చు కొరసానింది. కీవితంలోని అలవాబలన్నీ మూటబణా పాబలుగా వెన్నెల జొటటునా వన్నెలవిరుల తోటలుగా. పీరు పీరుల కీయవవంతోో గుండె లోళులముంలి దూసుకువచ్చిన వెదృదనంతో కాత కమంని అంరించి నయ్‌. వంశీవి వావన సోకగానే మేలకొన్న అకృుణమూ ర్రింాగా కూర్చిత మైన వంగపాహిత్యం రవీ కరద్పర్శతో వవవైతవ్యంతో ఎట విరుదకువి కళ్ళ తెరి శ్రళ్శపడింది. సాహతీ వాడాంకు వేపివ పొఠ వంశెతృ మశ్కలై పోయినాయి. శరీకం (వాణ సంచారంతో వవ నకలాన్యం చేపింది.

ఈ యాథై పంవత్న్మరాల సొహీఠ్య తవస్సు వంగదేశంలో సౌకవ్వ శాభిదూనాన్ని న్యాపింపకేసిండి. ఎందరి యువవృదయాలపెనో కవీండుని వలానం _పపరించి సౌహిత్యశ్యోకులు వెలిగినాయి. ఎక్కడ చూపినా కవుణా, రభయితలూ, కథకులూ వెలిసి ఒక్‌ నవోవ్మేషంతో వంగ సౌహిత్యం కొత్త చిపట్ళు వేసింది. అయవ యాఠై యేళ్లు నిండిన నందర్భాన్ని పురష్కరిండుకుని కలళత్తా పౌరులు వురమందిరంలో గొవృ వళ ఐ0పి ఘవమైన నన్యానం చేశారు. అంతకుపూవ్వం వంగదేశంలో వీ కవికీ అంతటి అఖండ సన్మానం జరగలేదు. పముఖ శౌస్త వేత్తలు అగదీశచందబోము, (పపుల్టదల్యదరాయ్‌. [పళ్ళతులు సమావేశాన్ని విర్చాటుదేశొారు. అసంత్యాళంగా _పజిలు వచ్చి కవిని హృదయపూర్వ కంగా అభినందించారు. ధనికులూ, సొమాన్యులూా వృద్ధులూ యువ పలా విద్యాధికులూ, వ్యాపొరస్తులూ, శిబ్బలొ గాయకులూ, అన్ని వళ్లాలవారూ సభలో పాల్గొని రవీంటదునిమీద తమ జద రాభిమానాలని వెల్ల తీంచార. రవీందుడు సవినయంగా ముకుళిఠత హస్తాలతో గద్గదస్వరంతో మన్ననలు అందుకుని ఈ సన్మానం తను ఉఊపాసిస్తున్న కవికో నర వ్వశికి జెందుతుంది కొని తనకు కాదని మధురంగా ఐదులు చెప్పాడు. జనవరి 1&, 1912 న జరిగిన ఈ కవిసన్మానం వంగ సొహిత్య చరి (తలో అపూర్వమైన సంఘటనగో శాశ్వతంగా నిలబడిపోయింది. కవి త్వంతో ఇంతనుంది సృాదయాలలో పూజొపీఠం పీరృరచుకున్న రవీం్యదుడు సౌహిళ్వాకాశంలో మధ్యందిన భానుమండలంగా _పకాశించే

జీవిత శాఖ వ నరికి తదితర కవులందరూ నక్మతాలుగా మిణుగురుణగా - వెలవెల జోయారు. ఎన్నో యేళ్ళ కిందట జమీందారీ [గామంలో వుణ్యాహ నువో తవం అనే పేరుతో రవీం(దునికి వట్టాఖిషేక మవోత్పనం జరపసొఖని ఉద్యోగులు సకల నన్నాహాలుచేశారు. నమాజంలోవున్న పహోదావిబట్టి నఖికులకు ఆననాౌలు వేశారు. రవీం్యదునికోనంి నమున్నత సి౦వాపీఠం అమర్పారు, నభలోకి రాగానే రవీం[దుడు ఈ నన్నాహోాలని చూసి ఎంతో నొచ్చుకున్నాడు. మానవులంకా ఈళ్యర నసంకానమనీ, హెచ్చుతగ్గులు మానవకల్పితాలనీ బాటించి క్షుర్చీలూ ఐల్టలూ తీసివేయించి తివాచీ పరి పించి అందరి నరసనా రవీం్యదుడు కూర్చున్నాడు, అటువంటి వమ భావంకల కని కనళనే అన్నివర్గాల (పజల అభిమానాన్ని చూరగొన్నాడు. సామాన్య జమీందారీ పట్టాలి షేకం వద్దని నిరసించిన రవీంథ్రుడికి ఐనవరి 18 న సాహిత్యస్యామాజ్య వట్టాలి షేకం మవోవైఖీవంగా జరిగింది, చూనవులందరినీ ఒక నూతంతో ఐంధింటే [పేమతత్వాన్ని తన పొటలలో వన్నీటి జల్లుగా చిలకరించినందువల్లనే రవీల్మదుడు అందరికీ అభిమానకని అయినాడు, ర్‌

ఖభౌొరతజొారి గతి మందగించటానికి శష్కమైన ఆచారాలు ముఖ్య కారణమని రవీం[డడ్రుడు గుర్తించాడు. అర్ధాన్ని కోలుపోయిన నం దడాయాలు నంకెళ్ళుగా మారి పురోగతిని నిరోధించడం ఆయన నహిందచలేకళ పోయాడు. మానవుల అలోచనా [నవంతి తుచ్చమైన ఆచారాల మరు భూములలో ఇంకిపోరాదని ఆయన విశ్వాసాన్ని “*అచలాయతనంి) అనే నాటికలో (వకటించాను. ఈ నాటిక ననాతన భాందన డంబాచారనరు లకు కొరడా దెల్బలాగా చురుక్కున తగిలింది. సమాజంలో యథాస్థితి ఎల్ల కాలం నిలబడాలని కోరే సంస్కరణ వనిముఖులందరూ రవీందుని తనంగా నిరసిస్తూ [1పతిభుటించారు, నిందలకు ఆయన చలించకుండా “మతంతో నరమార్థం” అనే [వనంగాన్ని సాధారణ [ఐహ్మనిమాబంలో నివిపించి నిమర్శకులకీ నచూధానం ఇచ్చాడు.

గ! విశ్వశవి కలకత్తాలో జరిగిన ఇరవై అయిదవ కాం్యగెను సమా వేశంళో అవతోష్‌ చౌడరీ అనే మిత్రుని కోరికను పురన్కరించుకుని రవీర్యదుడు ఈజ్తవగణమన అధినాయక జయహే”? అవే [వఖ్యాత గీతాన్ని రచించాడు. ఈ సందర్భం తెలియని వాళ్ళు రవీం[దుడు జారి చశవ రిని క్లౌఘిన్తూ ఈ గీఠం రాసినట్లు నిరాధారమేన విమర్శలు వెళ్చడించటం శోచనీయం. కవి సహృదయం గుర్తించిన వాళ్ళివరూ అటువంటి అపోవాలకి తొవు ఇజన్వరు. ఛాందస హిందువుల విమర్శకులతోపాటు ఐవ్మాసమాబికుల అ(గ హోనికి కూడా రవీం[దుడు గురికావలసి వచ్చింది. “అత్మపరిచయం?” అనే వ్యానంలో (ఐన్మాసమూజికులు కూడా హిందువులేనన్సి వారు (పత్వేక- భావాన్ని విడనొడవలెననీ రోవీర్యదుడు వాదించటంవల్ల చాలామందికి కోవం వచ్చింది. నత్యాన్వేషిరైన కవి అరలలో, చెణలలో ఇముడలేడ్కు అఖండ ధ ర్మాభీరతుడైన రవీం[దుడు పొక్షి కదృష్టిని సమర్థించలేడు. విభిన్న భొవాలక్సి విరుద్ధ నంన్కృతులకీ ఖౌరతదేశం సంగమ క్షేతమనీ, నమన్వయ రంగమనీ రవీర్యదుడు మన జొరి చర్మితకు మవానీయమైన సర్వభ్యానం చేశాడు. భిన్నత్వంలో పీకతని గుర్తించి భారత జొతి సమన్వ యాన్ని సాధించి ఈ విశాలదృష్టిని జగత్తుకి పసాదించటం కర్తవ్యంగా కవి భావించాడు, మానవజొతికి భారతీయోగం అందించగల విశిష్టమైన శానుక సమన్వయదృష్టి. అని రవీం్యదుని విశ్వాసం. రవీం[దుని జాకీయాఖిమూ నం, స్వాతం,త్య [పియత్వం వంగరాక్ట్య [వభుక్వానికి కంటకంగా తోచినయ్‌. (వళుత్వోద్యోగులు పెద్ద లెవరూ శాంలినికేతనంలో చదవరాదని నిషేధం ఉత్తరువులు రహస్యంగా జొరీ చేసింది. భొాలామంది శమ బిడ్డల్ని శాంతినికేశనంలో చదువు చూన్చించి ఫిసుకుపోయారు. ఇది భరించక అవమానంగా ఘోరవరాభవంగా రవీం(దుని హృదయాన్ని ఖేదించింది. దేశీయులు తన విద్యాద ర్యాలని అర్థం చేనుకోలేడు. కనుక విదేశాలలో సంభారంచేసి కాను కొనసాగిన్తున్న _ తపోవన విద్యావిధానపు పశస్తిని [వదారం జేయాలనే అభిలాష కలి గింది. మైసాన్‌ సెల్‌న్స్‌ అనే అమెరికన్‌ న్యాయవాది రవీందుని విద్యాదర్శాలు కొనియాడుతూ ఒక వ్యాసం [వచురించాడు. ఈ విదేశీయుని [వశంన రవీం[దునికి కొంఠ ఊరట కలిగించింది,

జీవిత గాథ న!

అ సమయానికి రబీందుని [వముఖ మిశులు (బకేం[దనాక్‌ సీల్‌ భొయి ]1వమత్తలాల్‌ సేన్‌ అనే వండితు లిద్దరు లండన్‌లో ఉన్నారు, రవీంద్ర సొహితి విశ్వజనీనమైనదనీ ఆయన భొన పరంపర సకలమానవ హృదయ 'క[తాలలోనూ నాటుకోవాలనీ ఈ మిత్రులు తలపోశారు, లండను శావలసిందని వాళ్ళు రవీంగదుని (బతిమాలుతూ ఉత్తరాలు రాశారు. అంగ్ల కవి శేఖరులన్సి విమర్శకా(గేసరులన్కీ పండితోత్తములనీ కలునుకుని వరి చయం బేసుకునే అవకాశం కల్పిస్తామని అ మ్మిితులు తెలిపారు. రవీం(దుఢు చూర్చి నెలలో [వయాణం పెట్టుకున్నాడు. సొదూను సర్ధుకుని మానుకి వంపొడు. కాని అకస్మింగా సుస్తీ చేసింది. [వయాణం వాయిదా పడింది.

ఆరోగ్యం కోలుకుంటూ కొన్నాళ్లు శియాలిదహ్‌ ఆనీ ఊళ్ళో ఉన్నాడు. అప్పుడు తీరికగా వున్న వేళల్లో రవీందుడు తన గేయాలనీ పద్యాలనీ కొన్నిటిని ఇంగ్రీమలోకి అనువదించొడు. వైద్యులు అరోగ్యం బాగుపడటంకోనం యూరప్‌ వెళ్ళటం మంచిదని నలపహో యిచ్చారుం మే శ?-వ కేదీ 1918 లో రవీందుడు బొంబాయినుంచి లండను బయల బీరాడు. కుమూరుడు రఠీం[దనాథ్‌, కోడలు (పతిచూదేవి ఆయనతో కూడా వెళ్ళొరు. [వమాణంలో మరికొన్ని అనువాదాలు పూర్తి చేశాడు. _

జూన్‌ 16 న లండన్‌ చేరుకుని ఒక హోటల్లో మకాం పెట్టారు. మొదట [(వఖ్యాత చి(తకారుడు విలియం రోఖెన్‌ స్టయిన్‌ని కలునుకున్నాడు, కొంతకాలం కిందట రోఖెన్‌ స్టయిన్‌ భారతదేశం వచ్చి అవనీందనాఠ్‌ శాకూర్‌ నిర్వహిస్తున్న శిల్ప కళాశాల దర్శించి రవీరదునితో పరిచయం వీర్పరచుకున్నాడు. ఠాకూరుల గృహంలో తనకి జరిగిన సక్కారాలని రోఖెన్‌ స్టయిన్‌ మరిచిపోలేదు. రవీర్యదునికి హృద యపూర్వకమైన స్వాగతం ఇచ్చాడు. తన ఇంటికి వచ్చి ఆతిథ్యం స్వీక౦ంచవలసిందని ఆహ్వాోనిం బొడు. తన దగ్గర ఉన్న ఆంగ్లానువాదాలని వరిశీలించ వలసిందని రవీం్యదుడు రోఖథెన్‌ స్టయిన్‌& ఒక చిన్న పుస్తకం అందించాడు. సవ్య దయతతో రోథెన్‌ ప్టయిన్‌ ఆ రచనలని వఠించి ఎంతో మెచ్చుకున్నాడు, వెంటనే కొన్ని కాపీలు కైపుచేయించి కవులకూ, విమర్శకులకూ వరిశీల నార్థం వంపాడు. విమర్శక శిభామణీ (బాడ్లీ చిట్టచివరికి మన నమ

న! విశ్వకవి కాలికులలో ఒక మహాకవి అవిరృవించటం జరిగింది”) అని వమ్తుకించాడు. బర్గండ్‌ డేళశపు కవికోకిల ౪/. 8. 6815 రవీందువి రచనలు చదివి ఎంతో ముగ్ధుడై కొన్ని నూచనలు చేశాడు.

రోథెన్‌ ప్టయిన్‌ ఇంట్లో పిర్పాటుచేసిన ఒక సచూవేశంలో రవీం[దుడు కావ్యవళనం చేశాడు. [శోతలుగా వచ్చిన సాహితీ వరులు వింటున్నంశ సేపూ [వనంచాన్ని మరచిపోయి అద్భుతొనందంలో ఓల లాడార. రవీరదుని రమణీయమైన మూర్తి వదన మండలంలో దీపించే గంభీర [వశాంతభావం, కోమల కంఠస్వరం, ఆయన వ్యక్తిత్వం [వన రించే నిరాడంబర సౌమ్యవిజ్టానం [శోతల హృదయాలని ఎక్కువగా ఆక ర్నించినయ్‌. ఆయన భావాలలోని ఉదార విశాల మానవకాదృష్టీ, భక్తి పాఠరవళ్యమూ అంగ్లసాహితీ 1పియులని మంత ముద్రళని చేసినాయి. వారి మౌనాన్ని చూసి రవీందుడు భయవడ్డొడు. తన ఖావాలు వాళ్ళకీ రుచించలేదేమో ననుకున్నాడు. కాని మాటలకి అతీతమైన అనందసీమలో [శ్రోతల మనస్సులు విహరిస్తున్నాయని తరువాథ తెలుసుకో గలిగాడు, అంగ్గసాహిత్క్‌పియుల విశాల దృక్పథాన్ని అయన ఎంతో మెచ్చుకున్నాడు.

శావ్యపకనం ముగిసింది. (శోతలంతా వెళ్ళిపోయారు. ఒక (శోత న్యూతం కదలకుండా ఉండిపోయాడు. రవీందుని కావ్యాలలోని భక్తి మాధుర్యానికి తన్మయుడైపోయాడు. అవ్యక్తి 0. గ, ౧౮|6౪4/5. అప్పట్లో క్రైస్తవమత (పచారకుడుగా వనిచేస్తుండేవాడు. తరువాత భారత దేశానికి వచ్చి, భారతమాతను సివించి, వీవితాన్ని ఆంకిశంచేసిన దీనవాంధవుడు ఆండూన్‌, శ్రైస్తవధళర్మాన్ని జీవించిన మవోవ్యక్రి ఈయనే. గాంధీ, రవీం[దు లిద్దరికి ఆప్తమ్మిశుడై దీనమానవ సేవతో తరించిన ఉత్తమ భక్తుడు అంగడూస్‌. సమ్మశుతితో భక్తిభావంలో రుంకరించిన వవ్విత వృదయాలు రెండు అనాడు ఒకచోట కలుసుకో గలిగాయి. అంతకు పూర్వం ఢిల్లీలో సెయింట్‌ స్టీవెన్స్‌ కాలేజీలో అం్మడూస్‌ వనిచేన్తూవున్నా రవీరదునితో నరిచయం కలగలేదు.

రవీం్యదుని గౌరవార్థం “నేషన్‌” అనే ఇంగ్లీవ వార పిక గొప్ప విందు చేసింది. ఆంగ్ల కవి నండిత బృందానికి మేధావి వన్లానికీ ధవీందునితో వరిగయం కభిగించటానికి ఈ వృతిక [పయళ్నం చేసింది,

జీవితగాథ $$ి శాబర్ల్‌ (ీడ్డస్‌, ఎజొబాండువంటి కవిపుంగవులూ, (బూక్‌, (బాడ్జీవంటి విమర్శక్కాగేసరులూ, రసెల్‌, వెల్సువంటి మేధావులూ గవీం దుని కలును కుని ఆయన సౌమ్యవర్తనానికీ, కవికాపాటవానికీ ముస్టలైనారు.

లండన్‌ నగరంనుంచి పరినరాలలో వృన్న అందమైన వలెటూళ్ళకి వెళ్ళి రవీం(దుడు ఆంగ్రదేశపు (గామీణజీవికాన్నీ, (వకృతి సౌందర్యాన్నీ తనిఏపీరా చూసి ఆనందించాడు. చూనవహృదయం వీ దేశంలోవున్నా ఒకే విధమైన (పేమనందడితో నిండి స్నేహభావంతో నృందిస్తుందనే విశ్వానం ఆయన హృదయంలో వేళ్ళు నాటుకున్నది. డొతి మతొలుక్రే అడ్డు గోడలతో ముక్కలుకాని అఖండ (ఫసపంబాన్ని గురించి అయన విశాల హృదయం కలలు కన్నది.

ఎన్నాళ్ళనుంచో అ మెరికా దేశంలో పర్యటించాలనే కోరిక వుంది, డాక్టర్‌ మ్మకా అనే మికునితో కలిసి రవీందుడు అమెరికా బయలు దేరాడు. న్యూయార్కు నగరం చేరుకుని పలుకొవులలో అధ్యాత్మిక విష (యాల మీద (వనంగించాడు.

ఆయన అమెరికాలో వున్న నమదంలోనే లండన్‌లో వున్న ఇండియా సౌఫెటీ అనే సంస్థ “గీకాంజిలి” కావ్యాన్ని | పచురించింది. (వభ్యాతశిల్సి రోథెన్‌స్హయిన్‌ రవీందదుని రేఖజా చిత్రాన్ని, నుకవి ౪/8 ₹9313 ఉత్తేజకరమైన పీఠికనీ సంతరించి “గీకాంజలింని నర్వాంగ సుందరంగా [పకటించారు. లండన్‌ నగరంలోని పాఠకుల హృదయాలు గీకాంజిలిని ఆప్యాయంగా అందుకున్నాయి. అంగ్లసాహిత్య గగనంలో నవోదయం అయినట్టుగా పాఠకపృ్శాదయ కమలాలు అనం దంతో విశనీంచినాయిం

న్యూయార్కునుంచి పికాగో వెళ్ళాడు. అక్కడ వాన్‌మూడీ అనే నవృాదయురాలు అయనకి అపూర్వ సత్కారం చేసింది. *దుష్టక్వం” అనే నమస్యమీద (వనంగించి వోర్వర్డు విశ్వవివ్యాలయం ఆహ్వానం అందు కుని వరసగా కొన్ని అద్భుతమైన [వస౦ంగాలు చేశాడు. ఈ [1ససంగాలు *స్తాధను అనే సంపుటాకారం థరించినాయి. రవీర్యదుని రమణీయ దృక్పథాన్ని ఆధ్యాత్మిక చింతననీ ఈ సంపుటి పతి అత్సరంలోన్లూ మనం

౮/3

క్రిశ్త విశ్వకవి చూడగలుగుతాం. ఇంగ్ర్లీమలోకి పరివర్తన పొందిన రవీందుని వచన రచన లన్నిటిలో *సాధని"కి విశిష్టపానం లభించింది. మూక్కిలన్‌ కంపెనీవారు రవీర్యదుని *గీకాంజలి” సాధారణ (పతిని చౌకధరకి అందజేసి అఖండవినయం సాధించారు. వెనువెంఏనే 64 గ్లార్జిన ర్‌ * 66 క్రిసెంట్‌ మూన్‌ చకా వరంపరగా (టపచురించారు. మే నెలలో రవీందుడు స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు. అప్పుడు వైసాయిగావున్న వార్డింజి [వభువు రవీరదునికి సన్మానం చేశాడు. అ సళలో 6 గ. గగ౧ర/౪45 రవీంద్రుని జీవిత సొహిక్యాలని గురించి ఉవన్యసించాడు. అధ్యగస్థానం అలంకరించిన సభలో హార్డింజ్‌ పళువు రవీం్యదుని *““అసయా ఖండపు కవిచకవర్తి? అని (పశంపించాడు. ఈ (వళశంనలో ఏ దూూతమూ అతిశయో క్రిలేదని కొద్దికాలానికే రుశావయింది. 1913 వ సంవకృరంలో నవంబరు 1! వ తేదీన స్వీడన్‌ దేశపు ఎకాడమీ “గీకాంజిలి”8 నోబిల్‌ బహుమానం (వకటించి అ సంవత్సరం వెలువడిన ఆదర్శాత్మక సాహిళ్యంలో అత్యుత్తమ మని వళంసించింది. ఈ అఖండ గౌరనం అంతకు పూర్వం కొని, అటుతరువాత కాని పపాచ్య దేశవాసి అయిన పి కవీం(దునికీ లభించలేదు. అంకవరకూ నంగదేశానికే పరిమితమైన రవీం[దుని కీర్తి పరిమళాలు దిగంతాలకు వ్యాపించే శుభ సమయం వచ్చింది. ఈ శుభవార్త విని [వలి భారత హృదయమూ అనంద ముతో పులకించి గర్వంతో స్పందించింది. భారత బొతి బయసకాకం విశ్వ చూనవ భావాంబర వీథుళో సగర్వంగా నాట్యం చేసింది. రాజకీయ దాన్యంలో మగ్లే జౌతియైనా, భారతీయుల ఆత్మలు సమున్నత శఖరాలమీద విహరించటం మానకలేదన్సీ సముజ్వల భావనంవదకి భారతదేశం అక్షయ భాండాగారమనీ [వవంద వజిలు (గహించ కలిగారు. అనాదినుంచీ ఉదాత్త భావాలకి ఆలవాలమైన అలారతదేశం తన అధ్యాత్నికమైన బొన్న క్యాన్ని కోలుపోలేదనే సక్యాన్ని గీకాంజలి (వన్ఫుటం చేసింది, అపూర్వమైన అంత న్ఞాకీయ విఖ్యాతిని సంపాదించినందుకు రవీంద కబీందుని అభినంది౦జాలనే వుద్ధేశంతో కలకత్తా నుంచి _1పముఖులు కొందరు (వ క్యేకమైన రైలులో శాంఎనికేతనానికి బయలుదేరారు. వాళ్ళ అర్భాటం చూసి కవీర్యదుడు అళ్ళర్యపడ్డాడు. వాళ్ళు తెచ్చిన వుష

జవితగాఖ రఫ్‌ వోరాలు, వాళ్ళు పలికిన [పళంసొ వాక్యాలూ అయన్ని మురిపించలేక పోయినయ్‌. తన సౌహిత్యంలో ఒక అక్షురమైనా చదివిన పాపానపోని "పెద్దమనుషులు ఇవాళ తనని అభినందించబానికి ఆ,తంగా తోసుకుంటూ ముందుకి వచ్చారు. యాఖైయేళ్ళకు పెగా తొను సాహిత్య సేవ చేస్తున్నా ఒక్క [పోత్సాహకరమైన వాక్యం వలికి ఎకగని పెద్దలంకా నుదీర్హమైన స్తోతపాళాలు (ప్రారంభించారు. ఎన్నడూ తనని కవిగా గుర్తించని (ముఖులంకా ఇవాళ ఎక్కడలేని అభిమానాన్ని కుమ్మరించి ఉక్కిరి బిక్కిరి చెయ్యటానికి పూనుకున్నారు. వాళ్ళలో కొంతమంది నహృద యులూ మిృిికులూ తన కవికాశక్రిని గమనించి గౌరవించటానికి వచ్చారు, మిగిలిన పెద్దలు తన కవిక్వాన్ని కాదు; విదేశీయులు ఇచ్చిన ఐహుచూ నాన్ని గౌరవిస్తున్నారు. తన వ్యక్తిత్వం మీద వాళ్ళకి ఏమాాతమూ ఆదర భావం లేదు. ఒక పరాయిదేశం వేలుుత్తి చూపితే కొని తమ మధ్య బ్రీవించే కవి గొప్పతనం వాళ్ళ కళ్ళకి కనబడదు. ఈ అభినందనలూ అర్భాటాలూ చిత్తశుద్ధిలేని బూటకాలు, ఇవన్నీ దేశీయుల భావదాస్యానికి నిదర్శనాలుగా కవీం్యదుని కళ్ళకి కనిపించాయి. “మీరు గౌరవిస్తున్నది నా కవితాశ క్రిని కాదు. విదేశీయులు నాకు చేసిన సక్కారానికి మీరు ముసి పోతున్నారు. విదేశీమవ్యంతో నిండిన ఈ ప్యాత నన్ను ఆకర్షించలేదు. మీతోపాటు దీన్ని ఆస్వాదించి నేను మత్తెక్కి పోలేను” అని వచ్చిన వాళ్ళ ముఖాన తెగనవేసి చెప్పాడు. వెళ్ళిన వాళ్ళందరూ చిన్నబోయిన ముఖా లతో తిరోగమించారు. రబీర్యదుని పత్యుత్తరం వాళ్ళలో చాలసుండికి బాధ కలిగించింది, కాని సంకోచం లేకుండా తను చెన్పవలచుకున్న సక్యాన్ని దాపరికం లేకుండా వెల్లడించటం ఆయన స్వభొవంలో గొప్ప లవణం.

కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం ఒక (పక్వేక స్నాతకోత్సవం ఏర్పాటు జేసింది. వంగసాహిత్యానికి అఖండ గౌరవం చేకూర్చిన రవీందునికి 4ంగ్లాక్టుర్‌ ఆఫ్‌ లెంర్స్‌” బిరుదాన్ని _పసొదించి సత్కరించింది. కొన్నాళ్ళ తరవాత [పభుత్వ భవనంలో సన్మాన సభ ఏర్పాటు చేశాడు గవర్నరు కార్మయికేల్‌ (వభవు, సభాస్థలంలో ఆయన హస్తాలకో నోవీల్‌ బహు చూనపు సన్మాన వథతాన్నీ, స్వర్ణవకకాన్నీ రవీందునికి అందించాడు

శం విశ్వకవి అకగరలకులు చేసే రనన త్కవిక్వాన్ని నృజించిన రవీం్నదునికి లె ఇరవైవేల రూపాయల ఐహుచూనం లఖించటంలో అశ్చర్యం ఏముంది ?

శాం9నికేతనం విద్యానిలయంగా సమగ స్వరూపాన్ని సమకూర్చు కుంటున్నది. శాస్త్రీయ వరిశోధనలకి అవసరమైన పరికరాలు అమర్చి విళ్లానశాఖని విస్తరింవ జేశాడు రవీందుడు. కళలమీద ఎంత అఖి చూనమో, విక్ఞానళాస్త్రంపట్ల అంత ఆదరం. కళోపాననాా శాస్త్రీయ దృశ్చథమూ రెండూ కలిసినప్పుడు మూనవుడి వ్యక్తిత్వం సమగ సౌంద శ్యాన్ని సంపొదించుకో గలదని రవీందుని అభ్మిపాయం. ఈ రెంటిలో పీది లోపించినా వ్యక్తివికాసం కుంటుపడి పోతుందని ఆయన నమ్మకం.

శాంకినికేత నంలో అధ్యావకవదవిని అలంకరించటంకోసం '14/. ౪ పిగోర్చన్‌ వచ్చాడు. ఆయన దీనబంధు అం్మడూస్‌తోపాటు దక్షిణ్యాఫికా వెళ్ళివచ్చాడు. అక్కడ తెల్లవారి నిరంకుశత్వాన్ని శాంతినమరం ద్వారా [వతిఘటిస్తున్న భారతీయులతో పాటుగా వా ళ్ళిద్ధరూ చేశులు కలిపి పోరాడారు. బొతిభేదాలని అత్మికమించిన విశ్వచమూనవులు ఆం[డూస్‌, పియర్సన్‌ _వభళృకులు, అందుకే వారంటే రవీందునికి అపారమైన అదరం గౌరవం,

గౌరవనీయులైన అలికు ₹వరు వచ్చినా శాంతిని కేతనంలో విద్యార్థు లక్కీ అధ్యావకులకీ వండుగదినంలా గుండేది. దీనబంధు జం[డూన్‌, మహాశిల్చి నందలాల్‌ బోను చూడ నానికి వశే ఘనస్వాగతం అందిం చారు. వాళ్ల గౌరవార్థం “*అచలాయతనంి” నాటకం (వదర్శించారు. అందులో రవీంద్రుడు ఆచార్యుడి పాత ధరించి నటనా కౌశలాన్ని మెరిపించాడు.

రవీం[దువి ఐంధుకోటిలోని వాడు [వమథచౌదరీ “నసబుజ్‌ పతి అనే సాహిత్య వ్యతికని [పచురించటం [పారంఖించాడు. ఈ న(ికలో (వతి దూసమూ రవీంథదుని కొత్త రచనలు వరంపరగా వెళువడినయ్‌. భారతీయ జీవన విధానాన్ని ఈ చూనవ్మతిక బలపరిచింది. మూఢ విశ్వాసాలనీ, అర్థంలేని అనుకరణ శీలాన్నీ నేలని విడిచి సాముబేసే అదర్శవాదాన్నీ రవీ్యదుడు సుకుమారమైన చమక్కారంతో తశొర్ఫార

జీవితగాథ త్రీ పట్టాడు. ఈ వ్యతికలోనే *భార్య వాసిన లేఖ”) అనే కథని రవీందుడు (వచురించొడు. సమాజంలో అణగాాపోతున్న స్త్రీ హృదయంలో స్వాం (త్యం కోనం, వురుషునితో సదూనమైన గౌరవస్థానం కోనం చెలరేగు తున్న ఆవేదనని ఈ కథలో రవీం[దుడు గొంకెల్తి బావిందాడు. ఆధునిక స్రీ కోరుకుంటున్న భవితవ్యం పీదో ఈ రచనలో వెల్దడిందాడు. నం్మవ దాయ సిద్ధంగా ఆలోచించడం అలవామైపోయిన వాళ్ళు ఈ లేఖ చదివి రవీం్మదుని మీద విరుచుకువడ్డారు. భారతభూమి లోవల వేళ్లు పోనుకోని విడ్డూరప్ట అభ్మిపాయాలని రవీం్యదుడు (వబోధిస్తున్నాడని విమర్శకులు కళ్ళెర జేశారు. రవీం్యదుని మికుడు బిపిన్‌ చందపొల్‌ *ళభర్త ఉత్తరం? అనే రచనని చిక్తరంజనదాసు నంపొవకత్వంలో వెలువడుతున్న “నారా యణి”” స్మతికలో (పచురించి రవీళ్యదుని భావాలని త్మీవంగా ఎదమర్కొ న్నాడు. రవీర్యదుడు “వాస్తవము, లోకహికము అనే వ్యాసాన్ని ఈ విమర్శలకి వష్యత్తరంగా “*సబుజ్‌ వ్యతి” మానపష్మకికలో ్కవచురించాడు. పెమెట్టుమీదే హూచుని కించవున్న వాళ్ళని ఉఊద్దరించాలనుకోటం అవివేక మనీ అ దృష్టిలో ఎంకో అహంభావమున్నదనీ ఉద్దాటించాడు. వర మేశ్వరుడే దీనులతోపాటు భూళిలోకి దిగివచ్చి మాసిన పడ్డలు తాను కట్టు కుని దీనులకి పాణబఐంధువైనాడని రవీం్యదుని విశ్వాసం. అణగారిన గుండె ల్లోని మూగబొధకి ఆయన సాహిత్యం భావా వేశభరితమైన వ్యాళ్యానం. మబ్బుల్లాగా ముసురుకు వచ్చిన జాతి విద్వేషం చివరకి [పసంచ యుద్ధంగా పరిణమించింది. శతఘ్నులు గర్థించాయి. (పజిల (వశాంత వీవనం అల్లకల్లోలమైపోయింది. [1వవంచమంతా తన కుటుంబంగా ఎంచి (కేమించే రవీరదుని హృదయం హింసాకాండలకి ఎలి అయిపోయే అమాయక దూనవులకోసం అల్లొడిపోయింది. “మూమాహింసీ ) ద్వేషం వద్దు అని ఎలుగెత్తి దాటించాడు. ఈ పృదయాందోళన “గీకాలి” అనే పాటల సంపుటంలో రూపంపొందింది. ఈ పొటలకి చక్కటి వరనలు పెట్టీ వాటికి సంగీతంలో భదమైన స్థానం కల్పించాడు, రవీందుని మనమడు దీనేంద్రనాథ్‌. రవీంద్ర సంగీత భాండాగారానికి దీనేందనాథ్‌ పరి రక్షకుడుగా కశేరు నంపాదించుకున్నాడు. ఈశున కృషి విశేషం వల్లనే రవీం[ద నంగీఠకం రూవురేఖలు తీర్చిదిద్దుకుని (వత్యేక స్థానాన్ని

గడించుకోగలిగింది. ఈ సమయంలోనే *భాయీఫోంటాి? ఈశ్చేశ్నేర్‌ శాత?” వంటి గొప్ప కథానికలు రచించి *నబుజ్‌ షృతిలో ,_సచురిం చాడు, గయ అలహాబాద్‌, డార్జిలింగ్‌ మొదలైన (పదేశాలలో విిశాంతి కోసం సంచరించాడు. అగా వెళ్ళి *కాల దేవత కవోలాలమీద చిందిన పొలరాతి బాష్పబిందువుగా మెరిసే తాజ్‌మహల్‌ నందర్శించాడు. అప్పటి అనుభవాన్ని నెమురువేసుకుంబకా “షాజవోన్‌) అనే ఖండకావ్యం రచిం చాడు. *-ఈ యౌవనం, జీవనం, ధనం, గౌరవం అన్నీ కాల[పవాహంలో కొట్టుకుపోతాయని నీకు తెలుసు షాజహాన్‌! శాశ్వతమైనది [పణయ మొక్కే!” అని రవీందుడు ఈ కావ్యంలో వణయ మాధుర్యాన్ని శిల్చ సౌందర్యాన్నీ కీర్తించాడు.

ఒకరినొకరు అప్పజిదాకా కలుసుకోకవోయినా గాంధీ రవీం[దులకీ మ్మెతి ఏర్పడింది. వీరిరువురి హృదయాలకీ సేకువు కట్టినవాడు దీనబంధు అండూస్‌, శాంతినికేతనానికి రమ్మని ఆం(డూస్‌ ద్వారా రవీంద్రుడు అఫకాలోవున్న గాంధీకి ఆహ్వానం వంపాడు. అ(ఫికాలో (టౌన్సువాల్‌ నగరంలో గాంధీ ఒక అఆశమం నడుపుకున్నట్లు రవీం[దుడు విని అక్కడి విద్యార్థులని తన శాంతిని కేతనానికి అతిథులుగా రమ్మని కబురు పంపాడు, శిష్యులని వెంటబెట్టుకుని భావ్యా నమేతంగా గాంధీ శాంతినికేతనం వచ్చాడు, 1915 లో మార్చి 6 వ తేదీనాడు గాంధీ రవీం దులు మొదటి సారి కలుసుకున్నారు. ఈ మహనీయు లిరువురి వృదయాల్లోనూ నర స్పఠాదర గౌరవాలు అంకురించాయి. అ తరవాత ఎన్ని అఖభ్మిపాయ భేదాలు వచ్చినప్పటికీ మొదటి సనూవేశంలోనే బలవడిపోయిన మెలిక విఘాతం ఏర్పడలేదు. ఒకరి నిశిష్ణ వ్య క్రిత్వాన్ని ఒకరు గుర్తించుకో గలి గారు... రెండు దారుల్లో నడిచినా ఇద్దరూ భారతజాతి పునరుద్ధరణం కోసమే జీవితాలని అంకితం చేశారు. ఇప్పటికీ మార్చి 6వ కేదీన గాంధీ డే) అని శాంతినికేతనంలో నౌకర్ణందరకీ శలవు ఇచ్చి ఎవరి పనులు వారే చేసుకుంటారు,

ఈ సంవత్సరంలోనే రవీం్యదుడు 6ళఫ్రాల్టని?” అనే పంగీత నొటిక రచించాడు, అందులో అంధ భిమకుని పాతని తనే ధరించి శాంతినికేత నంలో (దర్శించాడు. సబుజ్‌ పత వ్యతికలో నాలుగు భాగాలుగా వెలు

జీవీతగాథ శ్రికీ వడిన కథలని “*చతురంగి” అనే నవలగా రూపొందించి (వకటించాడు. ఈ స్మృతికలోనే స్త్రీ స్వాతం్యత్యపు జటిల నమస్యని చ్నితించే “*జంవా బైటా” అనే నవలని వరునగా [వచరించాడు. (పతిపాత తన కథని స్వయంగా వినిపిస్తుంది,

వాన్‌ మానంలో జౌర్జిరానూ పుట్టిన నందర్భంలో రవీంనికి ఈన్తర్‌ ౩” వ్రిగ్రుదు ఇచ్చి [పభుత్వం నత్కరించింది.

విద్యాబోధన దేశభాషలోనే జరగాలని రవీం్యదుడు విశ్వవిద్యాలయ వివ్యార్థులను ఉడ్చోధిన్తూ (వనంగించాడు, ఆంగ్లభాషా వ్యామోవాంలో జనం వడి కొట్టుకుపోకున్న కాలంలో అమన వవాహానికి ఎదురు ఈదగల ధీశాలి. దేశభాషలని అభివృద్ధి చేసు అవి ఎంకటి భావాలనైనా సులువుగా మోయగలవని ఆయనకి గట్టి నమ్మకం,

కొత్త సంవత్సరం కరువుని వెంటపెట్టుకుని వచ్చింది. ఐంకూరా జిల్లాలో వజలు తిండిలేక మూడిపోకున్న నంగతి తెలింంది. కలకత్తాలో జొరొసాంకో భవనంలో “ఫాల్ల్సుని!” నాటకం [వదర్శించి, వచ్చిన మొత్తొన్ని మమబాధితులకి విరాళంగా వంపించాడు. అ నాటకంలో అంధ లిషవుగా కవిశేఖరుడుగా రెండు ప్యొతలనీ అద్భుశంగా నటించి రవీం (దుడు (పేతకుల పళంసలు అ౦దుకున్నాడు.

రవీందుని [పొఢ కాన్యం “*బఐలొకా” వకటిత మయింది. ఈ కావ్యంలో కనిపించిన పరిణతిన్తీ అర్థ్ధగౌరవాన్నీ గుర్తించిన వాళ్ళ (వౌనింగ్‌ కవితో రవీందుని పోల్చి కావ్యరచనలో ఉన్నత శిఖరాన్ని చేరుకున్నాడని కీ రించారు.

ఆంగ్లానువాదం వెలువడిన తరువాత రవీం(దుని రచనలు ఎన్నో భాషల్లో రూపొంతరం పొంది ఆయన కీర్తి దిక్కుదిక్కులా పాకిపోయింది. బస్తానీ అనే కవి ఆరలిక్‌ భాషలోకి గీతాంనలిని అనువాదం చేశాడు, యూరపుఖండంలోని ముఖ్యభాష లన్నిటిలోనూ ఆయన కావ్యాలు వెలువడి నౌయి. ఒక పెనుగాలిలొగా అయన ,(వభావం దేశభాష లన్నిటినీ కది లించి కొత్త పంటలు వండించింది.

చూక్కిలన్‌ కంపెనీ రవీందుని ఇతర కావ్యాలనీ, కథానికలనీ ఇంగ్లీషులో (వకటించింది.

అంతర్జాతీయ విఖ్యాతికి అంగ్లభాష చాలా ఉపకరించింది. అయి నప్పటికీ రవీర్మదునికి మాతృభాష అంటే ఎంతో భక్రి, అందుకే ఆయన రచనలు ముందు వంగభాషలోనే సాగేవి. అఆ తరవాత తనుకాన్తి ఇత రులుకాని వాటిని ఇంగ్లీషులోకి తర్జుమూ చేసేవాళ్ళు. నూటిగా ఇంగ్లీషులో (వాసిన కావ్యం శ్రెశవ జీవితాన్ని చితించే “1౧09 0౧|6', ఇది తర వాత “శిశు భోలానాథి* అనే పేరుకో వంగభాషలోకి వచ్చింది. అధు నిక భావస౦ంపదని మాతృభాషలో నుగమంగా, సుబోధకంగా వ్యక్తం చేయవచ్చునని రవీ్యదుడు. నిరూపించాడు. హుందాగా? గంభీరంగా వంగభావని [వమోగించవచ్చునని బుపివు చెయ్యటం కోసం ఆయన విశ్వవిద్యాలయ స్నాతకో వన్యాసాన్ని సాహసించి మాతృభాషలోనే కొన సాగించాడు. అది విశ్వవిద్యాలయ సంప్రదాయాలకి విరుద్ధమెనప్పటికీ రవీందుని [పసంగం విని అంకా హర్షపులకికులెపోయారు. విద్యాధికులు చిన్న చూపు చూస్తున్న జేశభాషని ఆయన అభినూనంతో శిరస్సున ధరించాడు. పరభాషా ద్వేషంలేని స్వభాషాభినూనానికి మార్గదర్శకు డైనాడు,

ఈ సమయంలోనే అలనోబాదులో ఇండియన్‌ పబ్లిషింగ్‌ హవుస్‌ అనే సంస్థ రవీందుని రచనల నమ్మగ సంకలనాన్ని పది సంపుటాలలో (ప్రచురించింది. వివిధ సాహిత్య (_ప్యకియలలో రవీందుడు సాధించిన విజయవరంపరలు చూసే ఎవరిశ్రైనా విష్మయం కలగకమానదు,

1916 లో మే8వ తేదీన రవీం(దుడు _పాచ్యదేశాలలో పురోగామిగా వున్న జపాన్‌ దేశాన్ని సందర్శించటానికి బయలుదేరాడు, ఆయనవెంట [శ్రుతి కలిసిన సహృదయులు ఆండూస్‌, పియర్శన్‌లూ (వఖ్యాత శిల్చి ముకుల్‌ డేన్‌ వెళ్ళారు. దారిపొడుగునా ఆయనకి ఘనమైన స్వాగతాలు (పతి రేవు లోనూ వర్చాటయినాయి. భారత కవిశేఖరుణ్ణి సందర్శించి సన్మానించటం కోసం రంగూన్‌, సింగపూర్‌, వోంగ్‌కాంగ్‌ నగరాలలోని (పజిలు అపూర్వ మైన సన్నాహాలు చేశారు. ఉత్సాహం కట్టలు తెంచుకున్న [పవాహంలొగొ ఉప్పొంగిపోయింది. 1పాచ్యఖండవాసుల (వతిష్టని [సపంచమంతటా చాటించిన [పముఖకవి రవీందుని గౌరవించటం (పతిపొరుడూ తన కర్తవ్యంగా ఎంచుకుని ముందుకి వచ్చాడు. జపాన్‌లో అఖండమైన స్వాగత

జీవీతగాథ | సత్కారాలు లభించినాయి. కోబ్‌ నగరంలో వషతికా సంస్థలన్నీ భన సన్మానం చేసినాయి. జపొన్‌ దేశపు విద్యాధికులూ మేధావులు (వత్యేకంగా నళ ఏర్పాటుచేసి నత్కరించారు. ఓకుచూ అనే (సముఖుడు ఐపొన్‌ భాషలో పలికిన స్వాగతవచనాలకి రవీరదుడు వంగభాషలో ఐడులు చెప్పాడు. అక్కడినుంచి వోకోన్‌ నగరం వెళ్ళి హోరా అనే వఖ్యాత శిల్పి అ౩ిథిగా కొంతకాలం గడిపాడు. జూన్‌ 17వ తేదీన టోకియో విశ్వ విద్యాలయం ఏర్పాటుచేసిన సభలో “ఐపానుకు భారతబౌతి సందేశం” అనే ఉపన్యానం ఇచ్చాడు. ఇందులో చైనాదేశం వట్ట జిపొన్‌ అవలం లిస్తున్న సాామాట్య తత్త్వాన్ని నిశితంగా విమర్శించాడు. పాశ్చాత్యదేశాల యాంటతిక నాగరికతని గుడ్డిగా అనుకరించటం జపాన్‌ దేశానికి తగదని హితవు చెప్పాడు. చైనా, జపొన్స్‌ భాంతదేశం వంటి (పాచ్యదేశాలన్నీ మెతీ న్యూతంతో ఏకమై విళష్టమైన నూనవధర్మాన్ని వతిప్పంచాలని ఆయన శంఖారావం చేశాడు, మి[టతుల దోషాలని దాపరికం లేకుండా విమర్శించటం మైకీధర్మమని ఆయన థావింబాడు. నిష్పా&కమైన నత రం పరులకి నిష్టరంగానూ, అ(పియంగానూ వుండక తప్పదు. కాని సత్య్యవతులు ఇతరులకి నాధాశరంగా వున్నా తమ అలిపొాయాలని నిర్శ యంగా నిస్సంకోచంగా పకటిస్తారు. అతిథిగా వచ్చిన కవి తమ అసలు రంగు వైటపడే సేసరికి జపాన్‌ (వభుక్వానికి త్మీవంగా అఆ(గవాం వచ్చింది. రవీం[దునిపట్ట వ్యతిరేకభానం బపొన్‌లో నలుగడలొ అలుముకుండి, జపాన్‌ దేశంలో కలిగిన అనుభవాలు, నన్మానాలూ, అవచూనాలూ రవీందుని అఖి,పామూలని మరింత ఐలవరిబాయి. యాంతిక నాగరికత పునాదిగా లేచిన సంకుచిత జాతీయ తత్వం మానవజొతి భవితవ్యానికి మహోవదవకారి అనే విశ్వాసం దృఢవడింది. ఒకరు విన్నా వినకున్నా, మెచ్చిన ఏవగించినా ఈ సంకుచిత జొతీయవాదంలో వున్న మహా (వమాదాన్ని ఎలుగెత్తి దాటించి మానవులకు హెచ్చరిక చేయటం తన కర్తవ్యంగా తలపోళాడు,.

నువిశాలమైన విశ్వమానవ సోదర ఖొవాన్ని (వబోధించటంకోనం, దేశాలమధ్య అడ్డుగోడలు కట్టి మూనవ వృదయాన్ని స్వారంతో స్పర్థలతో నింపుతున్న కృతిమ బొకీయ సిద్ధాంకాన్ని ఖండించ టంకోసం, రవీం[దుడు

అమెరికా సంచారానికి బయలుదేరాడు. సెక్టెంబరు 18న వాపింగ్‌టన్‌ నగరం చేరుకున్నాడు. అక్కడ “లైసియం” అనే సంస్థని నిర్వహిస్తున్న జే. లీ. వాండ్‌ మహాశయు? రవీం్నదుని కలుశుకుని కొన్ని (వనంగాలు చేన్తూ అమెరికాలో సంచారం చేయవలసిందని అభ్యర్థించాడు. తన సందే శాన్ని వినిపించటొనికి సదవకాశం లభించినందుకు రవీందుడు సంక నంతో అంగీకరించి 1పసంగ వపరంవరకి ఉపకమించాడు. [పథమ [పనంగం *సీజిల్‌ సన్‌సెవ్‌ క్లబ్‌” అనే సంస్థకి చెందిన వోటల్‌లో ఎరిగింది. ఉపన్యాసానికి పూర్వం ఆ వూరులోవున్న నారీమ ణులంతా రవీర్మదునికి సన్మానం జరిపారు. “జొతీయతా సిద్ధాంకం”” అనే అంశంమీద [నంగిన్తూ పొళ్చాశ్య డేశాల సా మూజ్య వాదాన్ని, స్వార్ధపరత్వాన్నీ, భారత దేశంలో ఆంగ్లేయులు సాగిస్తున్న పరంిపాలనలోని అ[కచూలనీ కీవంగా విమర్శించాడు, మానవ వ్యక్తిత్వం సంపూర్ణ వికాసాన్ని ఐవొంవాలి,. సోదరభావం, విశ్వ్శపేమా వెళ్లివిరియాలి. దూంత్రికమైన నిర్జీవమైన జొకియమవావం మానవ హృదయాన్ని కాళ్ళకింద మట్టగించిి కలకాలపు అద ర్శాలని మళ్టిలో కలుపుకోంది. (పేమకోసం చూనవ హృదయం ఏర్పరచిన రత్న సింహాననాన్ని వకబలం అకమించింది అని అవేదనతో ఆయన హృదయం వాపోయింది. కాని కాలానికి ఎదురీతగా వున్న భావాలు కొందరికి రుచించలేదు. అమెరికాలోని [వముఖ వతికలు అయన చేన్తున్న [వసంగాలని తీవంగా విమర్శించి నిశసించినయ్‌. అంతేకాదు. అప్పట్లో కొందరు బహిష్కృతులైన భారతీయులు అమెరికాలో వున్నారు. వారు తీవమైన కాఠీయవాదులు, భారతదేళ స్వాతం్యత్యం కోనం బ్రైటనుంచి గట్టిగా పాటుపడుతున్నారు. గధర్‌ పార్టీ అనే రాజకీయ వవిన్ని స్థాఓించి పనిచేస్తున్నవాళ్లు కొందిరున్నారు. వాళ్లకి రవీర్మదుని వైఖరి అర్ధంకాలేదు. వాళ్ళ దృష్టిలో ఆయన స్మామాజ్యవాదుల విధేయ మి[శుడు. అంగ్ధ పభుత్వం పసాదించిన “నర్‌” వీరుదు దీనికి సొశ్వ్యుం అనుకున్నారు. అటువంటి వ్యక్తి అమెరికా వచ్చి అంగ్ల (వళు శ్వాన్ని ఖండించి గొప్ప డేశభక్తుడుగా నటిస్తున్నాడని వాళ్లు రవీం[దుని నిరసించారు. ఇటువంటి కవట దేళభక్తుని ఆటలు కట్టించాలని గధర్‌ పార్టీ నంకల్పించిందట. రవీం్యదుని హత్య చెయ్యాలనే షసయక్నాలు

జీవీఠతగాథ శశీ జరుగుతున్నట్లు గట్టి వదంతులు వ్యాపించినోయి. జొగగత్త అని అమెరికా [వభుక్వం హెచ్చరిక చేసింది. ఆయన [ప్రాణరకుణకోనం తగిన కట్టు దిట్టాలు చేస్తానని అమెరికా (పభుత్వం అన్నది. “నాకు [ప్రాణభయం లేదు. నాకు ఏ రకుణా అవసరంలేదు” అని రవీందుడు నిశ్చలచిత్తంతో నిర్శ యంగా తన అభి పాయాలు (పపసంగాలలో (పచారం చేన్లూ పలు తావుల్లో సంచారం చేశాడు, 1పొశ్య్వవవమైన సనత్మపవోధ౦ కోసం అవనరమైతే ప్రాణాన్ని తృణ్బపాయంగా త్యజించడానికి కూడా రవీం్యదుని ధీక హృదయం నంసిద్ధ మయింది.

అమెరికా అవలంవిన్తున్న ఆసియా వ్యతిరేక ధోరణిని అమానుష మైన లాభకాంవనీ రవీందుడు నిస్సంకోచంగా విమష్కంచాడు,. ఒక అ మెరికావ్మతిక రవీంథని భావాలు పంచదార పూసిన విషమని, మనన్ను లకి [వదచూదకరమనీ తూలనాడింది.

వోస్టన్‌నగరంలో వౌంట్‌ వోలియోక్‌ కాలేశీలో *ళకళూ అనే అంశంమీద్య మకౌళఠచోట వొకీయతని గురించీ రవీయయడు (వసం గించాడు. అంతకుపూర్వం వోస్టన్‌నగరంలో వీ వశ్రజూ లభించనంతటి ఆదరపూర్వక స్వాగతనన్యా నాలు రవీం[దునికి జరిగినాయి. *నక్యాన్వేపి, కాంతిశోధకుడు”” అని రవీర్యదుని ఆనాజీ నభలో వర్ణించి [వళంసింబారు. డూషణభూషణలు సమంగా స్వీకరించగల స్థికచిత్తుడు రవీండదుడు,

అమెరికా దేశానికి వీడ్కోలు చెప్పి జపొనుమీదుగా న్వదేశాసకి తిరిగి వచ్చి 1917 లో చూర్చి 1? వ తేదీన కలకత్తా చేరుకున్నాడు.

రవీర్మదుడు విదేశయ్య్మాత చేస్తున్న సమయంలో ఆయన అన్నగారి ప్యుతులు అవనీం[ద్య గగనేందనాథు లిద్దరూ “*విచితూ అనే క్లబ్‌ స్థాపించి వఐయ్మ్యవదంగా నడుపుతున్నారు. ఆ నంస్థ ఆశయాలని మెచ్చుకుని రవీల్యదుడు మనన్సూర్తిగా సహాకరించి దాని అభివృద్ధి పొటువర్డాడు. కళాతపస్విమైన రవీందుని కరస్పర్శ సోకగానే ఏ నంస్ధయ్రైనా నవీన దైతన్యంతో తాణికిసలొడేది, అనకికాలంలో కలకత్రానగరవు సంస్కృతికీ, లలిత కళకూ ఆలవాలమై “*విచ్నితి” అలరారింది. అ సంస్థకి నిలయమైన పుళాతన జోరసాంకోభవనం వినూతనళోభలతో సంస్కృతి కేందంగా విలసిల్లించ. ఆ సంస్థ పవన రవీందుని యాభైయారన జన్మదినం ఎంళో

శీ4 సీశ్వకవి ఉత్పాహంతో జరిపారు. రవీందుని మితుడూ పండిత [పకాండుడూ అయిన [బజేం[దనాఠ్‌ సిల్‌ అభినందనపష్మృతం సమర్పించాడు.

భారత స్వాతం్యత్వోద్యమం దేశంలో వేళ్ళు నాటుకుంబున్నదిం బొతీయసంస్థగా ఉన్న కాంగెస్‌లో మితవాదుఃకి ఓఏమీ, త్యీవవాదులకి గెలువూ కలగటంతో రాజకీయ చర్మికలో కొత్త ఘట్టం మొవలయింది. తల ఎత్తుకున్న జొతీయళక్తులని అణచివేయటం కోనం (పభుత్వం కఠినమైన దమననీతి వమోగించ సౌగింది. విచారణ లేకుండా దీర్హమెన శిక్షలు విధించటం మొదలుపెట్టింది. ఈ విధానాన్ని రవీంద్రుడు త్మీవంగా విమ రించాడు. బర్లండులో పుట్టి భారకదేశాన్ని తన మాతృభూమిగా కావించి స్వాతం[త్యం కోసం విశేష కృపిచేస్తున్న విదేశీయ మహిళామణి అనీవి సెంట్‌ వభుశక్వపు అ్యగహోనికి గురి అయింది. అమె స్వేచ్చని ఆటంక వరున్తూ [పభుత్వం అంగులు విధించింది. ఈ వివానాన్ని “కర్తార్‌ ఇచ్చాయ్‌ కర్మా” అనే ప్రసంగంలో రవీందుడు నిరసించాడు. సండిత మదనమోహనచూలవ్యా నూచనని అందుకుని 66దేశదేశనందికకారీ?” అనే (వఖ్యాత గీకం రచించాడు. ఈ తరుణంలోనే “*సంగీతేర్‌ ముక్షి” అనే అద్భుక (ప్రసంగంలో భారత సంగీతళాస్త్ర హృదయాన్ని ఆవిష్కరించి అపూర్వమైన సమన్వయ భావాలని ]పకటించావ. నంగీతశా స్త్రజ్ఞాబు పలు వరికి కనువిప్పు కలిగించే భావాలని వెల్చడించొడు. ఎందులో కాలు పెట్టీనా కొత్తదారి తొక్కగల (వతి రవీందునిలో కనఐడినంశగా ఇంకే మేావి లోనూ గోచరించదు.

అ సంవత్సఠంలో కలకత్తాలో కాం[గెసు సమావేశం జరగబో తున్నది. అనీవిసెంట్‌ సేవాతత్పరతా, త్యాగశీలమూ దేశీయులందరినీ ముస్ధలని చేసివేశొయి. అమె ఆ యేడు కాం్యగెసు అధ్యక్షురాలు కావాలని అందరూ కోరుకున్నారు. శాని కొందరు మితవాదులు ఆమెని తోసివేసి మరొకరిని కాం(గెను గధెపైన ఎక్కించాలని పన్నాగం చేశారు. ఈ మిత వాదులకి నురేణ్యదనాథ్‌ బెనర్జీ నాయకుడు, సురేంద్రనాథ్‌ రచీ౦దదునిక్‌ మ్మతకోటిలోవాడు. నురేయదవాథ్‌ నేతృత్వాన్ని రవీరదుడు ఎంతగానో కొనియాడేవాడు. అయన నొతికి ఏకైక నాయకుడని [వళంసించాడు, కాని అగీవిసెంట్‌ పట్ట సురేంద్రనాథ్‌ అవలంబించిన సంకుచిత వైఖ౨ రవీందుడు

శీవిర గాథ టక్‌ సహించలేకపోయాడు. పుణ్యభూమి యైన భారతళూమిలో జన్మించిన వాళ్ళకంపే ఎక్కువగా సేవచేన్తున్న క్యాగమూర్తి అనీవిసెంల్‌ తవృక కాం.గెను అధ్యక్షపీళం అలంకరించాలని రవీం్యదుడు వాదించాడు. జొకుల ఎల్లలుదావిన అమె చూనవత్వం, అమె కార్యదీక్ష రవీందుని దృష్టిని అకర్షించాయి. కొంతకాలం నుంచీ రావకీయాలనుంచి వైవొలగి దూరంగా జీవిస్తున్న రవీం(దుకు ఆనీవిసెంటుని నమర్థించటం కోనం మళ్ళీ రంగం లోకి అడు పెట్టాడు. ఆహ్వాన సంఘానికి అధ్యకుడుగా వుండటానికి అంగీకరించాడు. చివరికి రెండు వవిల మధ్యా నమూధానం కువీరింది. వశ[గీవంగా క్యాగధనురాలు అనీలిసెంటు అధ్యమరాలుగా ఎన్నిక అయింది, వదవులమీద మక్కువలేని కవి అవ్వోనసంఘాధ్యశ్ష వదవిని వదులుకున్నాడు. మహానభళ [పొరంభ నమయానికి రవీందుడు వేదిక మీదికి వచ్చేసరికి జయజయధ్వానాలు మిన్నుముబ్టినాయి. మేలుకున్న భారత బొతికి పతీకగా రవీందదుని నుందరవిగహం సభామంటపంలో మెరిసింది. “భ్రారతటొతి (పార్ధని' అనే గేయాన్ని ముక్త్షకంశంలో అలాపించి సభికు లని ముస్టలని చేశాడు.

అ సమావేశానికి వచ్చిన తిలక్‌, నూలవ్యా, బిసెంటొ గాంధీ (పళ్ళతులని రవీం(దుజు జొరొసాంకో భవనానికి అవ్వోనించాడు. వాళ్ళ గౌరవార్థం “వివ్మితా” నభ్యులు “డాక్‌ మర్‌”? (పోస్టాఫీను) అవే రూవశం (పదర్శించొరు. అందులో రవీం,దుడు కాకూర్‌దా పాతని స్వయంగా నిర్వహించాడు. భారతదూత కడుప్పు చల్టగా కన్న ఈ నోముల పంటలైన మవానీయులంకా ఒక తావున, సదూవేశమై కవీందదుని అభి నయాన్ని దర్శించిన సన్నివేశం మరువురానిది. అవృటికి శిఖర్యాగాన వున్న నాయకులూ భావికాలవు అధినేత గాంధ్సీ వీకందరికి అద రప్మాకుడైన రవీం[దుడూ అనాడు కలుసుకొని వినోద కాలక్షేవం చేశారు. ఆ సాయం కాలం వొరొసౌంకో భవనం ధన్యమయింది.

అ సంవత్సరంలో భారత [వభుత్వం విదా విధానాన్ని సంస్క రించే ఉద్దేశంతో సర్‌ మైకేల్‌ సొడ్డర్‌ అనే విద్యావేత్త అధిసక్యాన ఒక నంఘాన్ని నియమించింది. ఈ సంఘం కొంతినికేతనాన్ని ద రించింది. అ సందర్భంలో భారత [వభుత్య విద్యావిధానాన్ని వ్యంగ్యంగా విమ

శీ విశ్వకవి రృిన్తూ “శామచిలుక కథ” అనే చమత్కారమైన రచన రవీర్యదుడు వెలువరించాడు. అ సంవక్సరమే “*పలాతకి అనే గేయాల సంపుటం, 66చ్చిన్నా _ పెద్దా?” అనే రాజకీయ [వసంగం, “ఛందం” అనే విషం పెన అభిభొాషణం రవీం(దుని ఐవుముఖ పతిభకి నిదర్శనాలుగా అవక రించినొయి. అయేడు విచితా క్లబ్‌ ఆధ్వర్యాన రవీం్యదుని యాభై యేడవ జన్మదినోత్సవం జరిగింది.

మరొకసారి అమెరికా దేశంలో పర్యటించాలనే అభిలాష రవీందు నిశి కలిగింది. అప్పుడు భారత నాయకమణి బాలగంగాధరతిలక్‌ రవీం(దునికి విదేశాలలో భారత సంస్కృతీ సాహిత్యాలు పచారం చేసే నిమిత్రం యాఖైనేల రూపాయల నిధిని సమర్పిస్తానని వర్తమానం నంపాడు. కాని లోగడ 1916 లో సాగిన అమెరికా పర్యటనను “రించి బయలుదేరిన ఆధాకంలేని అపోహాలు రవీరదుని సుకుచూర హృాదయాన్ని శ్మీవంగా బాధించినయ్‌. అమెరికాలోవున్న థారతీయ విప్లవకారులతో అయనకి రహస్య సంబంధం వున్నదనే ఆధారంలేని ఆరోసణ వచ్చిందిం బిటిషు జౌతికి వ్యకిరేకంగా త్మీవంగా రవీందుడు (పనంగించటానికి అయ నకి జర్మనీ రవాస్యంగా ధనం ఇచ్చి పురికొలిపందనే అభియోగం విన ఐడి౦ది. -ఈ నిరాధారమైన అపనింవలని తృీవంగా నిరసిన్తూ అప్పటి అమెరికా అధ్యక్షుడు విల్పన్‌క లేఖరాసి తన [సయాణం మానుకున్నాడు. తన నిజొయికీని శంకించినందుకు అయన ఎంతో నొచ్చుకున్నాడ..

అ యేడాది వేసవిలో ఆయన పెద్ద కూకురు బేలాదేవి చాలాకాలం మంచంలో వుండి మరణించింది. (వతియేటా వెళ్ళేటట్లుగా శీకల (వదేళ మైన డార్టిలింగ్‌కి వెళ్ళకుండా రవీర్మదుడు శాంతినిక్రేతనానికి చేరు కున్నాడు. విద్యాబోధనలో పూర్తిగా నిమగ్నుడై కొన్ని నెలలు గడిపాడు. ఇటువంటి సమయాలలో అయన బోధన శిష్యుల లేత హృదయాలమీద చెరిగిపోని మ్ముదవేసేది, ఆయన కవివర్యుడే కాక అచార్యశిరోమణియె, శరత రాల శిష్య సరంవరలకి గురుదేవుడై పూజలు అందుకున్నాడు. నుక వులు ఉత్తమ వోధకుళై వెలుగొందటంలో ఆశ్చర్యం ఏముంది? రసా నంద౦తో ఉజ్వల నక్యాలని మేళవించ గల కని ఉత్తమ దేశికుడు శానటంలో వింక యేముంది ?

జీవితగణాథ శ్రీ?

అంతవరకూ భారత సంన్కృతికి అనుగుణమైన బోధనా విధానాన్ని రూవాందించటంలో శాంతినికేతనం ద్వాఠా రవీం్యదుడు, కృపి కొనసాగిం చాడు కాని అయన దృష్టి సువిశాలమయినకొద్దీ జౌాకుల ఇరుకు గోడలని దాటి సమున్నతమైన అఖండ మానవధర్మ్శ్మంకోనం అయన పృదయం రెక్కలు విప్పింది. తూర్పు, పడమరలలో ఉన్న విఫిన్నమైన వివిధ మైన నంస్కృతీ వాహినులని పరిశీలించి వాటి కొక సమన్వయం కల్పించాలనే ఆదర్శం అయన మనస్సులో మెరిసింది. ఇకరబొతుల సంస్కృతులలోని మెరుగులని (గహించి తన అనాది విక్ఞానసంవదతో నమన్వయించి అధునిక [వవంచానికి భారత బొతి విశిష్ట జ్ఞానభికు అందించ వలసిన తరుణం వచ్చిందని రవీ్యదుడు భానించాడు. ఈ విశ్వానమే ఈయ విశ్వం భవత్యేకనీడమ్‌”” అనే ఉన్నతాదర్శంగా రూపొందింది. అన్ని డొకులా ఒక సంగమస్థలంగా భావించదగిన వవ్నిత నంస్థని నెల కొల్పాలని సంకల్పించాడు. విజ్ఞాన వినిమయానికి సముచితమైన నువిశొల వేదికగా వినియోగవడగల విశిష్టమైన అంకర్తాతీయ సంస్థని స్థావన చేయటంకోనం ఆయన అరాటవపడ్డాడు. ఈ నంకల్చం డిసెంబరు 18వ కేదీన 1918 లో కార్యురూవం ధరించింది. విశ్వభారతి అనే మహనీయ సంస్థకి అనాడు అంకురార్చణ జరిగింది. రవీందుని స్వప్నాలకి ఉజ్జ్వల [పత్తీకమైన విశ్వభారతి చిన్న సెలయేరుగా గిరిగహ్వురాలలో మేల్కొని వడిగా పాయలతో పారే దమువోనదిగా వరిణమించినట్టు దినదినమూ విస్త రించి వికసిస్తున్నది.

అ సంవత్సరం హేమంక కాలంలో దక్షిణభారతంలో సంబొరం చేయూలన రపేందుడు బయలుదేరాడు. దారిలో [బహ్మమకతాలిచూనీ కళాపోషకుడూ అయిన ఆంధ (పభువు, పిళావరం మహోరాజిగారి అతి థిగా కొన్నిరోజులు కాకినాడలో ఉన్నాడు. శాం%నిశేతన నిర్వహణలో అయనకి కుడిసజంగా ఉన్న అజిళతచకవర్థి అకాల మరణవార్త విని అక్కడినుంచి కలకత్తా తరిగవచ్బాడు.

తన యాథై ఎనిమిదో యే అంహే 19 9లో రవీండుడు ద&ీణా వథంలో నంచారం జేస్తి చదలుశాక్కలలో (పనంగించి తన ముధురవాణితో హృదయాలని చూరగొన్నాడు. బెంగుళూరు. మైనూర్కు ఊట్సీ కోయ?

శీరి విశ్వకవి విశ్తూరుు తంజౌవూరు, సేలం వంటి నగళాలలో అనంఖ్యాకములైన జిన సమూవోలు ఆయనకి ఘనస్వాగతం ఇచ్చి ఆయన నందేశాన్ని ఆనం దంతో అందుకున్నాయి. “తపోవన సందేశం” భారతదేశంలోని మకొలు? అనే అంశాలమీద విశష్హమైన [(పసంగాలు చేశారు. భారత నంస్కృతి అరణ్యగర్భాలలో జన్మించి శాంతి సౌందర్యాలతో వికసించిం దనే సత్యాన్ని నిరూపించాడు. అక్కడినుంచి మదాసు వెళ్ళొడు, అనీవి సెంటు స్థాపించిన జాతీయ వివ్యానంస్థకి అధ్యక్షుడుగా “భారత నంస్కృ లిక శేందంి అనే విషయాన్ని గురించి అద్భుతంగా ఉవన్యః ౦చి ఆమె అతిథ్యం స్వీకరించి కొన్నాళ్ళు అడయారులో అతిథిగా వున్నాడు. ఆయన [వభ్యాతి నిన్న వజిలకి ఆమన సౌమ్యగంభీరమూ రిని సందర్శించే అవ కాశం లభించింది,

మార్చి 14 వ కేదీన కలకత్తా చేరుకున్నాడు. అనాడే ఎంపైర్‌ థియేటర్‌ వోలులో విద్యను గురించి రవీందుడు [వనంగించాడు. కల కత్త్రాలో ఆయన అంగ్ల్గంలో (వనంగించటం అదే మొదటిసారి. అంతే శాదు. అనాటి (పనంగం వినటొనికి టిక్కెట్లు అన్మూరు. అయినా హాలు కిటకిటలాడిపోయింది. టిక్కెట్టు కొని (పనసంగం వినటానికి (వజలు వెళ్ళటం కలకత్తా చరిత లో అపూర్వమైన అద్వికీయమైన సంఘటన. భారత కవిశేఖరుని పట్ల [పజిలలో అంతటి అఖిచూనం వెల్లివిరిసింది.

అ సీడాది వీపిల్‌ 18 వ తేదీన వైశాఖ పండుగనాడు వంబౌబు శాష్ట్రంలో జలియన్‌వాలాబాగ్‌లో నిరాయుధ (వజలని వళుత్వం నిన్హా &ీ.ణ్భంగా తుపాకులకి గురిచేసి _సైనికశాసనం అమలుజరిపింది. అత్యా బారం జరిగిన చోటినుంచి దేశంలోని ఇతర ,_పాంతాలకి వార్తలు చేర కుండా త్మీవమైన నిషేధాలు విధించింది. [బిటిషువారి దమననీ3 అమానుష మైన స్థాయికి చేరుకున్నది. ఈ సంఘటనవల్ల దేశం అట్టుడికినట్టు జొతీయ భావాలతో ఉదిక్షమై పోయింది. సభలూ సమావేశాలూ, భావపకటనా స్వాశం[త్య్ణమూ అన్నిటినీ పభుత్వం నిషేధించటంవళ వజొహృద యాలు కుములుకున్న అగ్నిగోళాలై అవమానంతో అవేశంతో ఉడుకెత్తి పోయినయ్‌, కాడిశమైన భారత హృదయంలోని ఆర్హినీ అవేగాన్నీ

జీవిత గాథ శ్ర రవీర్మదుడు పూర్తిగా అవగావాన చేసుకున్నాడు. నిర్భయంగా, నిష్టుర మైన (విటిము దమననితిని నిరసించటంకోనం కలకత్తా నగరంలో ఒక సమావేశం ఏర్ప్చాటుచెయ్యాలని ఎన్నో [వమక్నాలు చేశాడు. శాననఖీతి వల్ల అనాటి ముఖ రాజకీయవేత్త లెవరూ సచూవేశంలో పాల్గొనటానికి సాహసించలేదు. రవీందదుడు స్వయంగా అభ్యక్షుత వహిస్తానని చెప్పేనా ఎవరూ కలిసిరాలేదు. అన్ని (వయక్నాలూ విఫలముయినాక రవీందదుడు అత్యాదారానికి గురియైన సోవర భావతీయుల (ప౭ినిధిగా, వేలాది భారత వృొదయాలలో సలసల కాగుకున్న అవేదనాగ్నిని తన వాక్కులలో నింపి అనావి రావ్మిపతినిధి లైన ఛమ్బుఫర్షు (వళువును సంకోధిన్తూ, చరితాత్మకమైన లేఖ [వాళెడు. భాళత కవి రవీరదుడు సింహగర్థన చేశాడు. (వీటిషు (పభుత్వం తనకి (వసాదించిన “నర్‌”? లిరువాన్ని వరిత్యజించ్చి సావి లాంతీయులకి జరిగిన అన్యాయాన్ని నికసించాడు. ఈ లేఖ కవి వృదయంలోంచి దూనుకువచ్చిన అగ్నిధార. అ(కమాలనీ అత్యాచారాలనీ సహించలేని స్వేణ్భాాపియుడైన కవీర్యదుని హృదయా వేదన (వతి అవరంలోనూ ,పజ్వలించింది. *ఈ పరిస్థితిలో దేశానికి నేను చేయవలసిన కనీసమైన సేవ ఇది. రానున్న ఫలితా లన్నిటినీ ఎదు ర్కోటానికి పూర్తిగా నంసిద్ధుడిని. వేలకొలది వఐల పహృదయాలలో ఫీకాహం వల్ద అణగారిన మూగవేదననీ, త్మీవ నికసననీ నా కంళంలో (వకిధ్వనిన్తున్నాను. ఈ అవనూన నంిస్థితిలో మీ రిచ్చిన గౌరవాలని భరించటం ఎంత్రెనా సిగ్గుచేటు. నేను [వక్వేక గౌరవ చివ్నోలన్నీ పరిత్థ జించి నా దేశీయుల నకనన నిలబడతాను చూనవమాశతులు నహించి ఎరుగని అవమాన పరంవరలకు గుం అవుకున్న జఐనసొమాన్యపు ఆర్షిని నేను వంచుకుంటాను” అంటూ రవీరదుడు చేసిన సింహాగర్థన భారత బొకియతకి ఆయన ఉజ్వల (వవక్త అనే విషయాన్ని సృష్టం చేసింది, వూలై మూడో తేదీన విశ్వభారతికి మూఐస్తంళమైన విద్యాభవ నానికి పారంభోతృవం జరిగింది. భారతీయ సాహిక్యాధ్యయనంతోపాటు టిబెజ్‌ -చైనా దేశాల సంస్కృకీసారస్వతాళ పరిశోధనలకోనం విద్యా భవనం కృషి సాగించింది. విదుశేఖరశా స్హ్రి అనే నండిత్యపకాండుడు ఈ ఛతీ

కొఖకి అచార్యత్వం వహించాడు. రవీర్యదుడు స్వయంగా సాహిక్క విష యాలని బోధించేవాడు. “శారదోత్పవం”” అనే [శావ్యమైన సంగీత నాటకం విరచించాడు. మణిపవరినుంచి ఇద్దరు నాట్యొచార్యులని ఆహ్వా నించి శాంతిని కేతనంలో నిర్దుష్టమైన నృత్యసం్యపదాయం ,నెలకొలిపాడు, గాంధీ ఆహ్వానాన్ని స్వీకరించి గుజరాతీ సాహిత్య పరిషత్‌ వార్షికోత్న వంలో పాల్గొనడానికి వెళ్ళి సబర్మతి అశమం సందర్శించి అతిథిగా అక్కడ ఒకరోజు గడిపొడు. ఈ మహనీయుల మైకీిఐబంధ౦ దృఢతరం అవుతూ వచ్చింది.

[పపంచ సంగామ సంరంభం ముగిసిన తరవాత యుద్ధ ఠ్మీవతకీ గురిమైన దేశాలని చూసి సందేశం వినిపించాలని రవీరదుడు మరొకసారి విదేశయాతకి బయలుదేరాడు, మే 11 వ తేనీన 1920 లో రతీందనాథ్‌ (వతిదూదేవులు వెంట రాగా ఐరోపా పర్యటనానికి బయలుదేరాడు. రవీం దుడు [పపయాణం చేస్తున్న స్టీమర్‌లో ఆగాఖాన్‌, అల్వార్‌ మహారాజా, నవానగర్‌ మహారాజా పభృతులు విదేశయ్యాతకు బయలుదేరారు. హఫీజ్‌ అనే పర్షియన్‌ కవి రచనలని ఆగాఖాన్‌ చదివి వినిపించి నూఫీ మఠ తళ్వాన్ని గురించి సాళల్యంగా రవీందునితో చర్చించేవాడు. [పయాణ నమయంలో రవీందుడు తాను కాంతినికేతనంలో ఇచ్చిన ధార్మిక (వనం గాలని ఇంగ్లీషలోనికి. అనువదించాడు. ఓడ స్రిమత్‌ రేవు బేరగానే భారత దేశం నుంచి బహిష్కృతుడ్రైన ఆంగ్లవీరుడ్తూ రవీ్యదుని ఆప్తమ్మిశుడూ అయిన్మపియర్సన్‌ కవీం్మదునికి స్వాగతం పలికాడు. మూడేళ్ళ ఎడబాటు తరువాత కలుసుకున్న గాథ మితులు హృదయ పూర్వకంగా ఆలింగనం చేసుకున్నారు.

లండన్‌ నగరంలో రోధెస్‌ స్టీన్‌, గిల్బర్జు మ్యురే, వెర్నాడ్‌ షా వంటీ పూర్వ మ్మ్‌కులని కలుసుకున్నాడు. అక్పుఫర్మ్‌ విశ సి విద్యాలయ విద్యార్థులు [పసంగింవటంకోసం రవీందుని ఆహ్వానించారు. అ సచూ వేశానికి అంగ్ల దేశపు ఆస్థానకవి రాబర్జు విడైైస్‌ని అధ్యక్షత వహించ వలసిందిగా కోరారు. ఆయన మొదట అంగీకరించి చివరికి ఏదో సాకు చెప్ఫి నభకి రాకుండా తప్పించుకున్నాడు.

జీవిత గాథ క్‌!

శీంవీజ్‌ విశ్వ విద్యాలయం దర్శించి అక్కడి [వముఖ వండికుల పరిచయం సంపొదిందాడు. “పూర్వ వళశ్చిమ నమ్మేశన సంఘం అనే సాంస్కృతిక నంస్థ ఆయన గౌరవార్థం విందుచేసింది. అ నందర్భాన్ని పురస్కరించుకుని ఆంగ్ల కవి వుంగవుడు లారెన్స్‌ విన్యన్‌ ఒక స్వాగత. గీతం రచించాడు. వవఖ్యాత నటీమణి సివిల్‌ థాన్‌డైక్‌ ఆ గీతం గానం జేసింది.

కాని అంగ్ల దేశీయుల దృక్పథంలో స్పష్టమైన చూర్చు వచ్చింది, రవీం[దునిపట్ల మునువటి అదరాభిచూనాలు మబుచూయమైనయ్‌. నిర్హ క్యుంతో నిండిన మౌనం అన్నితావుళా ఎదురయింది. బిటిషువారి పరి పొలనా విధానాన్నీ అమెరికాలో క్మీవంగా నిరసించినందువల్హా నర్‌ విరు డాన్ని విసర్జించినందువల్లా రవీం[దునిపట్ల విముఖత ఆంగ్లేయలలో ఏర్ప డింది. ఈ దూర్చు అయనకి ఆశ్చర్యం కలిగించింది. ఆయన మనస్సు చాలా నొచ్చుకుంది.

ఈ [పతికూల వాతానరణంలోంచి ఖైటపడి (ఫొన్సు చేరుకున్నాడు, అక్కడ ఫాన్సు డేళపు కుబేరుడైన కాన్‌ అనే ఆయన రవీర్నదునికి అతిథి సత్కారం జరిపాడు. అదార్య సిశ్వయన్‌లెవీ, కవయ్యితి నోవారిన్‌ ఆయనః£ . మిత్రులైనారు. యుద్ధోన్మాదంనుంచీ, అకౌంతి నుంచీ తప్పుకోవటంకోనం, శాంతి పీయూషాన్ని అస్వాదించటంకోనం గిఠాంఎలి షుంచానని ఆకన' యిళి చెప్పింది.

డచ్‌ (పభుత్వం రవీం[దుని హాలెండ్‌ రమ్మని ఆహ్వానించింది. ఎక్కడికి వెళ్ళినా ఘన నన్మానాలు జరిగినయ్‌. _పముఖ విద్యా సంస్థలలో భారతవాణివి వినిపించి [శోతలని ముగ్ధులని చేశాడు. ఏంట్‌ వర్ప్‌, (బసెల్స్‌ నగరాల్లో బెల్జియన్‌ శాజు స్వయంగా కవీందుని పందర్శించి మన స్వాగతం చెప్పాడు.

అక్కడినుంచి అమెరికా వెళ్ళాలని రవీం[దదుడు సంకల్పించాడు. మిశుడూ, ధనీకుడూూ చూనవ సేవకుడూ అయిన కె. వి. పాండ్‌ అనే ఆయనకి రవీర్శాదుడు తన ఉద్దేశాన్ని కెలుపుళూ కార్యక మాలు విర్చాటు భేయవలసిందని ఉత్తరం రాశాడు. పాండ్‌ వెంటనే జొబు రాశాడు, అమెరి

౧02) 3

. విశ్వకవి శాలో వాకావరణం రవీ౦దునికి వ్యతిరేశంగా వుండన్నీ (వవావినికి ఎదురీదటం మంచిదికాదనీ ఆయన రాశాడు. వద్దన్న పని చెయ్యబమంటహే రవీందునికి మొదటినుంచీ సరదా. అదీకాక సన్మానం ఎదురైనా, అవనూనం వరించినా నిర్భయంగా సత్యం చెప్పటొనికి ఆయన ఎన్నడూ వెనకాడలేదు. [(పాచ్యదేశాల వాణిని పొశ్చాత్యదేశాలకి వినిపించాలనే స్టిర నంకల్పంతో రవీరదుడు అమెరికా బయలుదేరాడు. తూర్పు వడమరల కలయిక, వంగదేళపు భక్త కవులు- శవిధర్మ్శం, అనే అమూల్యమైన [1పసంగాలు వివిధ (వడేశాలలో విని పించాడు. విశ్వభారతీ నంస్థకి నిధులు సేకరించాలనే [వయక్నం నెరవేర లేదు. అడుగడుగునా కనబడని పతికూల శక్తులు ఆయనకి వ్యతిరేకంగా వనిచేసినయ్‌. రవీర్మదుడు జర్మను పక్షపాతి అనీ, [బిటిషు వారికి వ్యతి రేకి అనీ త్మీవమైన (ప్రచారం జరిగింది. తన పవిశమేన కృషి, ఇల్లా విఫవలమైపోయినందుకు రవీం(దునికి ఆశాభంగం కలిగింది. నిరాశతో వేగి పోశున్న అయన హృదయానికి శ్రీమతి మోడీ అనే విదుషీమణి చూపిన అదరగౌరవాలు వన్నీటిబిల్టుల్లై చల్లగా సోకినయ్‌. చూనవులలో సౌజిన్యం ఇంకా బభికివుందనే విశ్వాసం బలవడేట్లు చేసింది అమె చేసిన సక్కారం. అమెరికానుంచి లండన్‌ వచ్చి మూడు వారాలు గడిపాడు. +ఉప్రాళక్చళ్చిమాల సమన్వయం” అనే [వనసంగం ఒకటి చ్యూతమే చేళాడు. [వకొభిపాయం రబీరదునికి సుముఖంగా తిరగలేదు. స్మామాబ్యవాదుల అదృశ్యశక్తులు ఆయనకి వ్యతిరేకంగా పనిచేన్తూనేవున్నయ్‌. భారతదేశం నుంచి అయనకి నచ్చే ఉత్తరాలు కూడా అధికారుల తనిఖీ మూం౦ంగా సకాలానికి అందేవి కాదు, మళ్ళీ పొరిన్‌ వెళ్ళి అక్కడ ఎమ్‌, కాన్‌ అనే శ్రీమంతుడి అతిథిగా కొన్నాట్ళన్నాడు. ఈ కాలంలోనే [వఖ్యాత [ఫెంచి రచయికా తత్త; వేత్తా రోమారోలాంతో రవీందదునికి గాఢమైన వరచయం ఏర్పడింది. అదర్శవాదంతో నిండి తొణికే వీరికువురి వృవయాలూ ఒకే [శు9లో మూర్శనలు పలికినయ్‌. పరిపూర్ణ చమూనవక్వానికి ఇద్దరూ [పతివింబాలు, చాలాకాలంనుంచీ జర్మనీలో పండితులూ, తత్త్వవేత్తలూ, కవి శేభరులూ రవీం(దుని వదే వదే ఆహ్యానిన్తూ వున్నారు. వాళ్ళ అహ్యానం

జీవీత గాథ శక్ర అందుకుని ఆయన జర్మనీ బయలుదేరాడు, స్ట్రాన్‌ఐర్ల్‌ నగరంలో “తపోవన నందేశం గురించీ జెనీవాలో విద్యని గురించీ ఉవన్యసించి ఏపిల్‌ నెలాఖరుకి ఐర్మనీ చేరుకున్నాడు. కవీం[దుని అకవె ఒకటో జన్మదినం కొద్ది రోజుల్లోనే జరగవలసివుంది, జెరార్డ్‌ వోఫ్‌మన్‌, కౌంట్‌ కేజర్‌లింగ్‌, తామస్‌చూన్‌ [వభృతిమేధావులు నంఘంగా ఏవ్పడి జన్మదినోత్సవం జర్మనీ దేశమంతటా వైభవోపేతంగా జంకే నన్నాహాలు చేశారు. చగాకృభూమికి వేలమైళ్ళ దూకంలో వున్నా రవీందుని జన్మదినం జర్మనీ దేశంలో వాడ వాడలొ అత్యంత వైభవంతో ఉత్సాహంగా జరిపారు. అ దేశవు [ప్రజల మధ్య కాను సృనర్జ్దన్మ వాందినట్లుగా ఆయన హృదయం ఉప్పొంగింది. తూర్పు-సడమరలు మరింక దగ్గకగా రావటానికి జర్మనీ దేశపు మేధావులు బేస్తున్న కృషిని ఆయన [వశంసించాస. కౌంట్‌ కేబర్‌లింగ్‌ అనే మ్మికుడి ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి డామ్‌స్లాడ్‌, కో పెన్‌హోగన్స్‌ హాంబర్ల్‌ నగరాలలో (పొచ్యదేశాల సందేశాన్ని వినిపించాడు. పరిపూర్ణ మానవత్వానికి పజ్వల మైన మూ క్రీఖావంగా రవీం్యదుడు కేజర్‌లింగ్‌ దృష్టికి గోచరింబాడు.

దాపున ఉన్న స్వీడెన్‌దేశాన్ని కూడా సందర్శించాలని కోరిక కలి గింది. ఆ దేశస్టు లంకా రవీం్యడునికి అఖండమైన స్వాగతం ఇచ్చారు. ఉప్పాలా అవే పుఠాకన విశ్వవిద్యాలయం అయన్ని (పసంగించటంకోసం అహ్వానించింది. ఉప్పాలానగరంలో ఉన్న శ్రైస్తవాలయంలో అర్బినిషన్‌ న్వ్యయంగా కాగడాలు వెలిగిన్తూ ఊరేగింపు జరిపి కవీందుని సహృదయ పూర్వకంగా అహ్వానింబాడు. స్టాక్‌హోం నగరంలో స్వీడన్‌ దేశపు రాజూ రవీం[దునికి స్వాగత నన్మానాలు సమర్పించాడు.

స్వీడన్‌ నుంచి బెర్లిన్‌ తగి వచ్చాడు, బెర్లిన్‌ విశ విద్యాలయంలో రెండు ఉపన్యాసాలు ఇచ్చాడు. అపూర్వమైన వీరపూజళతో జర్మన్‌ యున కులు కవీం[దుని సత్కరించారు, అ తరవాత మ్యూనిక్‌, (ప్రాంక్‌ ఫర్చ్‌ విశ్వవిద్యాలయాలలో వంగదేశపు భక్తకవులని గురించి (వసంగింబాడు, శామ్‌స్టాట్‌ నగరంలో (గ్రాండ్‌ డ్యూక్‌ అనే శ్రీమంతుని అతిథిగా కొన్నాళ్లు ఊండ్సి కౌంట్‌ శ్రేబర్‌లింగ్‌ స్థాపించిన విజ్ఞాన విద్థాలయంలో వరసగా కొన్ని వసంగాలు చేశాడు, వియన్నా, (యేగ్‌ నగరాలు సందర్శించి అక్కడి (ప్రజల సన్మానాలని అందుకుని భారతవాణిని వినిపించాడు.

క్రీ వీశ్వకవి అక్కడి నుంచి పొరిస్‌ నగరం చేరుకుని మోరియో అనే నౌశలో మాతృ దేశానికి తిరుగు [పయాణం కట్టాడు. ఒక సంవత్సరంపొటు ఐరోపా దేశా లన్నిటినీ సందర్శించి జూలై 16 న 1921 లో బొంబాయికి తిరిగి వచ్చాడు. భారతదేశం వరాధీన మైనప్పటికీ అనాది కాలంనుంచీ భారతీయులు అమూల్య సౌభాగ్యంగా పెంపొందించుకున్న విశిష్ర సంస్కృతీ వైభవ 1పాభవాలని ఖండాంత రాలలో 1పకటించి, [పచారంచేసి కని రవీందుడు వివేకానందస్వామి వంటి ఉత్తమ సాంస్కృతిక రాయనారుల (శేణిలో నిల విడ్డాడు. ౧

రవీం్యదుడు విదేశాలలో వర్యటిస్తున్న ఈ ఏడాదికాలంలో భారత దేశంలో చరితాత్మకమైన మార్పులు వచ్చినయి. తిలక్‌ మహారాజు నిర్యాణానంతరం గాంధీమహోాక్కుడు భారతదేశానికి ఏకైక సాయకుడుగా (వజా హృడయాలలో భదమైన స్థానం సంపాదించుకున్నాడు. మహాత్మ డనే బిరుదు [పజల అదరగౌరవాలకి చివ్నాంగా స్థిరపడిపోయింది. జొతికి అధినేతయె గాంధీ పూరించిన శంఖారావం భారతదేశం మూలమూలళలా చూరుమోగింది. ఆయన సారథ్యంలో సవోయ నిరాకరణోద్యమం విశ్వ రూవం ధరించి నలుమూలలా దేశంలో చైతన్యాన్ని రేకెత్తించింది. ధర్మ బద్ధమైన, శాంతియుతమైన నత్యా[గవా సమరంలో పొల్లొనటం తమ వవ్మిత ధర్మంగా దేశీయులంతా ఖానింబొరు. ఏ ఉద్యమమైనా వంగ భోమిలో ఉధృతంగా విజృంభిస్తుంది. ఉృదేశకమేషపాణవాయువుగా పీళ్చే వంగయువకులు ఏ నూతనోద్యమం వచ్చినా పాణాలకి - కెగించి ఉరుకు కారు. ముమ్మరంగా ఉద్యమం సొగుతున్న సమయంలో రవీందుడు విదేశ చంచారం ముగించి మూతృభూమిలో అడుగు పెట్టాడు.

(వముఖ జొతీయ కవియైన రవీం[దుడుకూడా గాంధీజీ నాయకత్వాన నడుస్తున్న ఉద్యమంలో పాల్గొనాలని చాలామంది నూచించారు. మిత్రులూ, హితులూ అన్ని మూలలనుంచీ రపీందదుని ఒత్తిడి చేశారు. ఉద్యమంలో చేరకపోతే [పఖ్యాతి దెన్బ తిచేటంత వచూదస్థితి ఏర్ప డింది. రవీం్యదుడు గాంధేయ సిద్ధాంకాలన్సీ ఉద్యమ స్వరూవ ఛశ్వఖావా లనీ నిశితంగా పరిశీలించాడు. మ్మివంగా అత్మ పరిశీలన చేసుకున్నాడు "“సీరు [వలిష్టలు నిలువుకోబం కోనం నలుగురితోపాటు నొతాయణా అన

జీవీతీ గాథ క టౌనికి ఆత్మ ఒప్పుకోలేదు. సిద్దాంకాలతో సంవూర్ణమైన ఏకీభావం కదర కుండా ఉద్యమంలో చేరటానికి ఆయన మనస్సు అంగీకరించలేదు, (పవా వోనికి ఎదురీది ఒంటరిగా నిర్భయంగా నిలబడగల శక్తి రవీందుని వ్యక్తి త్వంలో అడుగడుగపనా గోచరిస్తుంది. అవనూన సన్మానాలని సమంగా స్వీకరించగల సత్యాన్వేషి ఆయన. ఈ జిక్ఞాసా దృష్టితోనే కలకత్తా వాతీయ విద్యావరిషత్తు ఏర్పాటుచేసిన సళలో కలకత్తా విశ్వ విద్యాలయ మంది రంలో “*సంస్కృకుల సమ్మేళనం) అనే ,పసంగం చేశాడు అ సభకి అషుతోష్‌ లాహిరీ అధ్యక్షుడు. ఆగస్టు 18 న ఆల్‌ (ఫెడ్‌ హాలులో ఆచార్య [వపుల్లచం్యదరాయ్‌ అధ్యక్షతన జరిగిన నభళలో అదే ఉపన్యాసాన్ని కవి పునరుద్దాటించాడు, ఆనాటి |పజొఖ్మిపాయానికి ఎదురీత గావున్న స్వతంతాఖి (పాయం వెల్టడించినందుకు వంగదేశీయులకి రవీం(దునిమీద ఆగవహాం ళలి గింది. వంగీయ నవలా చ(కవర్తి శరత్‌ చంద చటర్జీ '“సంస్కృకుల విరోధం” అనే వ్యాసం కాసి రవీం్యదుని భావాలని క్మీవంగా ఖంకించాడి, దానికి సమాధానంగా రవీర్యదుడు *సత్యదేవక ఆహ్వానం” అనే ప్రసంగ వ్యాసాన్ని ఆగస్టు £9 న కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ మందిరంలో చదివి గాంధీజీ ఉద్యచూన్ని విమర్శించాడు. గాంధీ అనుచరులలో పొడగట్టిన అంధానుకరణాన్ని భావ దాస్యొన్నీ రవీందుడు నిశితంగా విముంచాడు. భావ స్వాత రత్యమే ఆర్థిక రా=కీయ స్వాత [క్యాలకి పాలపదిక కావాలని నూచించాడు. విదేశీ వస్త్రాలని పోగులుపోసి తగల బెట్టడం, చర్జాని నళల సమస్యా సరిష్కార యంత్రంగా ఆరాధించటం అర్థరహితమైన భావన దాసానికి దారి తీస్తయ్యని హెచ్చరించాడు. దీనికి సమాధానంగా గాంధీజీ తన సంపాదకత్వంలో వెలువడిన *యంగ్‌ ఇండియా” పరికలో ఈమ్లహ్రాధర్మ పరిరగుకుడు” (06 0/63 5౧1౧8) అనే వ్యాసం (వాసి తన దృక్పథాన్ని విశదీకరించాడు, అంధానుకరణం కాదు. ఆశలే [వజిలని చర్జా వైపుకి ఆకర్షిస్తోంది అని గాంధీజీ బదులు చెప్పాడు. భారత దేశం నిస్పు అంటుకుని దగ్ధ్గమౌతున్న గృొహమనీ అ మంటలు చల్లొార్భ టమే అందరికీ తగణ కర్తవ్యననీ కవులూ గాయకులూ కూడా చరా (తిప్ప వలసిన సమయం వచ్చిందనీ వాదించాడు, సత్యాన్వేషకుల మధ్య జరిగిన ఈ నివాదం వల్ట ఒకరి పట్ల ఒకరకీ గౌరవం ఎక్కువయింది. ఖావనిని మయం వల్ట ఒకరి మనస్సు ఒకరికి విశదమయింది. విభేదాలని గుర్తించు

కం బీళ్వకవీ కుంటూ సరస్పర గౌరవంతో పెంపౌందిన వీరిరువురి మైటతి ముందు త రాల వారికి స్తవనీయమైన ఆదర్శంగా నిలబడగలదు,

ఆ సెప్టెందరు నెలలో జొరసాంకో భవనంలో రవీంథదుడు 66వ్రర్లా మంగళం” అనే సంగీత రూపకం రచించాడు, వర్షాగమనం వల్ల పళ్ళ లిలో కలిగే హర్హాన్ని మాటలలో, రాగరేఖలలో మలచ్చి పాశ్చాత్య కార తీయ సంగీతాలకి అపూర్వమైన నమ్మేళనం సాధించి ఒక నవీన నృప్టి చేశాడు. నాటూర్‌ సంస్థానపు మహారాజా జగదానందరాయ్‌ స్వయంగా మృదంగం వాయించి రవీందుని గ్మాత మాధుర్యానికి మరింత శోఖి చేకూర్చాడు, ఈ సంగీత రచనలో రవీంద్రకవి వృాదయం పురివిప్పిన వనమయూరిలాగా సౌొంపులొలికే నాట్యాలు చేసింది. ఇప్పటికీ శాంతినికేత నంలో వర్షామంగళోత్సవం ఎంతో సంతోషంతో ఏకేటా వానలు రాగానే బరుపుకుంటారు. బుకువులన్నిటిలోకీ వర్షబుకువం'ే రవీం్యదునికి ఎంతో హర్షం!

సెపైంబరు 6వ తేదీన గాంధీకీ న్వయంగా వచ్చి జొరసాంకో భవనంలో రవీర్నదుని కలుసుకుని సత్యా[గహోద్యమాన్ని గురించి చర్చిం బాడు, ఈ సనూవేశం అత్యంత రహస్యంగా జరిగింది. ఆ సమయంలో ఇద్దరికీ [పాణమి[శుడైన 0. ౧. గీగర?64/5 తవ్చ ఇంకెవరూ లోవల లేరు ఈ సమావేశంలో ఏ యే చర్చలు జరిగినవో ఎవరికీ తెలియదు.

అయిదేళ్ళ పవాస౦ తరువాత పియర్పన్‌ శాంతినిక్రేతనానికి తిరిగి వచ్చాడు. రవీర్మదుని విద్యాదర్శాలను (గ్రహించి మిసెస్‌ స్ర్రాయిట్‌ అనే అమెరికాదేశపు మహిళ ఏటా యాభైవేల రూపాయలు విరాళంగా ఇస్తానని (వకటించింది. ఈ శ్రీసుంకురాలు కొన్నాళ్ల తరవాక ఎల్‌. శే. ఎమ్‌హార్‌స్ట్‌ అనే నిద్యావేత్తని వివాహం చేసుకుంది. ఈ అదర్శదంపసకులు శాంతినికేతన వికాసానికి మరువలేని సేవచేసి రవీం(దుని స్వప్నాలకి ఆకారం కల్పిం చారు. కౌంతినికేతనానికి అనుబంధసంస్థగా (గామపునర్నిర్మాణ వికాస శేందం ఒకటి నెలకొలపాలని చాలాకాలంనుంచీ రవీం్యదుని మనస్సులో మెదులుతున్న ఊహకి ఈ దంపషల సహకారంవల్ల రూపురేఖలు ఏర్పడి చాయి. శాంతినిశేతనం దాపునవున్న నురూల్‌ గ్రామంలో శ్రీనికేతనం

జీవిత గాథ థీ అనే పేరుతో [గామవీవన వికాసానికి కృపిచే సీ సేవా కేంద్రం ఏర్పాటు అయింది.

అ సంవత్సరం నవంబరులో ఆచార్య సిల్వియన్‌లెవీ అనే (ఫెంచి వండితుడు శాంతినికేతనానికి వచ్చాడు. టిబెట్‌ చైనా సాహిత్యాల అధ్యయనానికీ వరిశోధనకీ అనువుగా విద్యాభవనాన్ని అయన తీర్చి దిద్దాడు. పాశ్చాత్య దేశాలనుంచి అ౨ిథిగా విచ్చేసిన అచార్యులలో ఈయనే (వథముడి.

అ సంవక్స్పరమే--అంటే 1921 లో డిసెంబరు [42వ తేదీన విశ్వభారతీ సంస్థకి నకల లాంఛనాలతో (పాఠంఖోత్సవం జరిగింది, ఉక్సవానికి (వముఖ వండికుడు సర్‌ (బజేందనాథ్‌సీల్‌ అధ్యషత వహించాడు. అ సందర్భంలో రవీందుడు తన నోవిల్‌ బహుమానాన్ని, బెంగాలీ గంథాలమీద తనకున్న హక్కులన్సీ క09నికేతన భవనాలనీీ వనాలనీ, తన సర్వస్వాన్నీ విశ్వభారతీ సంస్థకి సమర్పించాడు. తన అదర్శాలకీ స్వప్నాలకీ సశీవపతీకమైన అ [ఫియసంస్థకి తనకున్న సమస్రసంపదనీ రవీందుడు నివేదించాడు.

ఫ్మిబవరి 6 వ తేదీన 1982 లో విశ్వభారతీ విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధ సంస్థగా థ్రీ నిశీతనం నెలకొల్పాడు. సంఘ సేవా (వణాళి కలూ, (గామవునర్నిర్కాణ కార్య[శమాలూ కొనసాగించే ఉద్ధేశంతో ఈ సంస్థని రవీందుడు రూపొందించాడు, వటిషస్టమెన ఆర్థికవ్యవస్థ (పాలిపది కగా వున్నప్పుడే రాజకీయ స్వాతంత్యం సొర్టకం కాగలదని అయన దృఢవిశ్వాసం. స్వన్నలోకవివోరినలె సమాజంలోని వాస్తవవరిస్థితులని అయన ఎన్నడూ విస్మరించలేదు. నిర్మాణాత్మళమైన దృష్టితో సమాజొ భ్యుదయాన్ని సాధించాలనే అదర్శంతో అయన శ్రీనిశేతనం స్థాపించి ఎంతో కార్యశొరతని (సదర్శించాడు. అర్థబలం లేక పోయినా నిండు మనస్సులోంచి వెలువడిన సత్సంకల్పొనికి ఎంతబి శక్తి వుంబుందో ఆయన నిరూపించాడు. ఒక్క వ్యక్తి ఎంతటి మహనీయమైన సేవ చేయ గలడ్వో కాలానికి ముందు నడిచే కవి కార్యరంగంలో ఎంతటి సంకల్ప ఐలాన్ని వదర్శించగలడో అనే విషయం కలు'పతుంది.

శరీ బీళ్వకవి

అక్క సమర్పణం ద్వారా ఒక జొలికి మహోదయాన్ని సాధించిన అభిజిత్‌ అనే రాకుమారుని త్యాగ చర్వికని *ముక్తధారి” అనే రూవ శకంలో రవీందుడు చ్చితించాడు. ప్మాఠలని (ప్రఠీకాలగా ఉపయోగించి గంఖీకమైన సత్యాలని న్ఫురింపకేసే అపూర్వ రూవక రచనకి రవీందుడు శ్రీకారం చుట్టాడు. ఆ నాబికని పదర్శించటానికి కలకత్తాలో సన్నావోలు జరిగినయ్‌, కాని మార్చి నెలలో గాంధీజీకి అరేళ్ల కఠినశికు పభుత్వం విధించిన వార్త వినవచ్చింది. ఈ వార్త విని ఆందోళికుడై, రూపక (వద ర్గనా [వయత్నాలన్నీ రవీందుడు విరమంచాడు.

అ సంవక్పర౦ బూలై 8 వ తేదీన కలకత్తాలో అంగ్ల కవిశేఖరుడు 'షెలీ శతవార్షిక వర్ధంతి ఉత్సవం వైభవోశేతంగా జరిగింది. యౌవన ప్రాయంలో రవీర్యదుని వంగదేశపు షెలీ అని శ్థాఘించేవారు. రవీం[దుడు అ సభలో పొల్గొని అంగ్రకవివరునికి అంజలి ఘటించి షెలీ కనికారీకులపట్ట తన అదరాభిమానాలని పకటించాడు.

అగస్టు నెలలో లుగానో అనే నగరంలో ,పపంచశాం9 స్వాకం (త్యాల మహాసభ జరిగింది. అ సభలో ఒక సాయంకాలం రవీందదుని సాహిత్యం గురించి గోష్టి జరిగింది. ఆ విద్వ చ్లోప్టిలో రోదూరోలా, వ్యెటాండ్‌ రసెల్‌, జొన్‌వోమ్స్‌ (పళ్ళః దిగ్శంతులైన పాశ్చాత్య పండి తులు పాల్గోని రవీర్యదుని భావాలపట్ల అపారమైన గౌరవాన్ని పక టించొారు. వంగఖభూమిలో వికసించిన రవీం[ద సాహికీసౌరభం విశాల విశ్వంలో దేశ దేశాలలో ఉన్న రసజ్ఞశేఖఇర సహృదయులనీ సమ్మోహనం జేసింది. అఖండమైన నూనవ ధర్మం [వబోధింబే రవీందదుని ఉదారాశ .యాలు పొళ్చాళ్య భావుక్షులని అకగ్షి ంచినయ్‌.

విశ్యభారకీ సంస్థకి అర్థిక సౌషవం చేకూర్చుటంకోసం విరాళాలు 'సిఠరంచాలని రవీందుడి సంకల్పించాడు. వయను మళ్ళినా యువకులని మించిన ఉల్లాసం ఉత్సాహం ఆయనలో వెల్లివిరిసేవి. రంపలు వేసుకుని వేషం ధరించి రవీ్యదుడు రంగస్థలం మీద నాఏకాలు (వదర్శించాడు, 6ళజ్ఞార్రద్రోత్రవ౦ి అనే సంగీక రూవకంలో వృద్దప్యాత ధరించాడు. తర వాత కొన్నాళ్ళకి విసర్టని” అనే నాటక ,పదర్శనంలో అకవైయేళ్ళు దాటిన రవీందుడు ఇరవైయేళ్ళ ఉ్యదిక్త యువకుడైన జయసింవాుడి పాత

జీవీత గాథ ర్ట ధరించి తన అద్భుతమైన నటవా కౌళలంతో ( పేక్షుకులని ముగ్దులని చేశాడు. కాలాన్ని జయించిన కళాకుశలత అందరికీ విన్న్మయం కలి గించింది.

ఈ కాలంలోనే ““యనవురి” అనే (వఠీకరూవకం ఆయన రచిం చాడు. తరువాత దీనికే 6ఎరగన్నేరు” అనే కొత్త పేరు పెట్టారు. యౌం్యతికమైన అధునిక నాగరికత మూనవుని ఆధ్యాత్మిక శక్తులకి విధంగా అవరోధం కల్పించి, వ్య క్రివికాసాన్ని అరికట్టుకున్నదో పాత లలో చితించాడు భావవథధానమైన ఈ రూవకాలలో పాశ్చాత్య నాటక రచయితలు చూపిన కొత్త పోఠడల అనునరణ కనబడుతుంది

విరాళొలు సేకరించే. ఉద్యమంతో మూడు నెలలపాటు దక్షిణ థారత దేశంలోనూ, సింహళంలోనూ రవీందుడు వర్యటన బేశొడు. *్రారకచర్శిత దర్శనం” *పావీన గురుకుల విద్యాలయాలు"% భార తీయ సాంస్కృతిక పునరుక్షివనం, “నా జ్రీవిశాదర్శం” అనే విషయా లని గురించి పలుతావులలో గంభీరమైన) స్మరణీమమైన (పసంగాలు చేశాడు. అప్తమ్మతుడైన అం్యడూన్‌, అచార్య &కిమోహన్‌ సేన్‌ గోపాల్‌ ఘోష్‌ వెంటరాగా వళ్ళిమ భారత (పాంతంలో సంచారం చేశాడు.

కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం అవ్వోనాన్ని అందుకుని, సాహిత్య న్వరూపాన్ని గు5౦చి కొన్ని (వసంగాలు చేశాడు, రథయా[ అనే నాటికా, శిశు భోలానాథ్‌ అనే కావ్యమూ రచించాడు.

1928 లో జనవరి 9 న తేదీన విశ్వభారత్‌ అనే శై మాసిక పతికని (ప్రారంభించాడు, రవీం[దుని సంపాదకత్వం కంద ఈ స్మతిక ఇంగ్లీషులో వెలువడి భారతీయ సాహిత్యాన్ని పాశ్చాత్య డీశీయులకి అందించుతూ “పాశ్చాత్య సంస్కృతిలో వున్న విశేషమైన అంశాలని వివరిత్తూ అపారమైన సేవ చేసింది. ఇప్పటికీ నడున్తూనే వుంది.

లియాంగ్‌ _ చీ _ చౌ అనే చైనాదేశవు విశ్వవిద్యాలయాల [వసం గాల నమితి అధ్యక్షుడు రవీం్యదుని ఆహ్వానించాడు. భారతీయ సంస్కృతి సాహిత్యాలని గురించి కొన్ని ఉఊవన్యాసాలు ఇవ్వవలసిందని కోశాడు. “సేల్‌ జె, కె. బీర్ణా అనే సంపన్నుడు వదివేల రూపొయల విరాళం ఇచ్చి

ర వీశ్వకవ రవీందుని వర్యటనా కార్య్యకమూన్ని [పోత్సహించాడు. రవీం్యదుడు మార్చి £1 న 1924 లో కలకత్ర్తానుంచి బయలుదేరాడు. బైనా జపొను దేశాలు పర్యటించి భారతీయ దృళ్చథాన్ని పచారం చేయాలనే సంకల్పంతో అయిదు నెలలపొటు (పాచ్య దేశాలలో సంచారం చేశాడు. ఆమనవెంట &తిమోహన్‌ సేన్‌ నందలాల్‌ బోస్‌, ఎల్‌. కె. ఎమ్‌హర్‌స్ట్‌ డాక్టర్‌ శాళిదాస్‌ నాగ్‌ [పభళ్ళతులు బయలుదేరారు. దారిలో రంగూన్‌, పినాంగ్‌, కూలాలంపూర్‌, సింగపూర్‌ నగరాలలో [1పజలు ఆమనకి ఘనస్వాగతం ఇచ్చారు. షాంగ్‌హోయ్‌ నగరంలో శతాభ్రాలనుంచీ చైనా భారత దేశాల మధ్య ఐలసడుతూ వచ్చిన స్వార్ధంలేని మైకీ బంధాలని గురించి రవీం(దుడు [వసంగించాడు, ఇంకొక సభలో జపానుదేశం పాశ్చాశ్క దేశాలని అను కరించటం అనర్థడాయకమని హెచ్చరించాడు. పొళ్చాత్యుల సంకుచిత జాతీయ వాదాటూ శుష్క ఖౌతిక సిద్ధాంకాలూ (పొచ్యచేశాలు అనుసరించటం (వమాదకరమని రవీందుడు _వకటించాడు. ఈ అఖి(పొయాలనే అంగ్లో- అమెరికన్‌ సంధుం ఏ్పాపుచేసిన సన్మాన సళలో నిర్భయంగా ఆమన పునరుద్దాటన చేశారు. ఇంగ్లీషు వారి అధ్వర్యంలోనూ, అమెరికనుల అధీనంలోనూ వున్న వ్యత్రికలన్నీ రవీం్యదుని ఠ్మీవంగా విమర్శంచినయ్‌. అయన (పాచ్యదేశాల (వగతికి వ్య9రేకుడైన పూవ్వాణార పరాయణుడనీ, అభివృద్ది నిరోధకుడనీ నిందిన్తూ (వచారం చేసినాయి. ఈ (పచారానికి చైనాదేశపు యువకులు కొన్నాళ్ళు లొంగిపోయారు. పాశ్చాత్య నాగరికతా వ్యామోహంలో చిక్కుకున్న చైనా యువకులక్‌ రవీందుని హితోవదేశం చెవికి ఎక్కలేదు. ఆయనపట్ట నిఠాదరణా నిర్ణగ్ష్యమూ చూసటం మొదలు "పెట్టారు. కాని యువజన నాయకుడైన డాక్టర్‌ హనూ రవీం[దుని కలును కుని సంభాషించి అభ్మిపాయాలు (గహించి కవీందుని ఉద్యచూన్ని [వళంసిన్తూ (వకటన చేశాడు. డాక్టర్‌ హూ రవీందుని అదర్శాలకి ముగ్ధుడై అమనని ఫక్తితో ఆరాధించే అనుయాయిగా చూరిపోయాడి+ (వళికూల హృదయాలని సుముఖం చేసుకుని తనవైపు తిప్పుకోగల (పదిల మైన ఆకర్షణ రవీందుని సొమ్ము. అచూంతంగా చైనా యువకులు రవీం[దునికి అనుహూలంగా మారిపోయి పెకింగ్‌ నగరంలో అయనని అఖండమైన స్వాగత సన్మానాలతో సత్కరించారు చైనా దేశపు (పముఖ

జీవిర గాథ 61 నగరాలలో కారతవాణిని వతిథ్వనిన్తూ అమూల్యమైన (పసంగాలుచేసి మే నెలలో బపానుకి బయలుదేరాడు.

జిపొనుదేశంలో అంతర్జాతీయ నంబంధాలని గరించి (వనం గించాడు. జపానుదేశంసట్ల అదర గౌరవాలని (వకటించాడు. కాని పొశ్చాత క్‌ దేశాలు అవలంబించిన నిష్టుకమైన, కుటిలమైన విధానాలని అనుసరిస్తున్నందుకు జపానుదేశీయులని త్మీనంగా విమర్శించాడు, ఈ వర్యటనలో కాన్‌బివోరీబోన్‌ అనే దేశ బహిష్కృత భారత వీరుడు ఆయ నని సందర్శించాడు. రవీందునికి స్వయంగా ఉపబారాలుచేసి కవీర్యడుని వట్ట ఆచంచలమైన భక్తిని వకటించాడు. అక్కడినుంచి బూలై 21న భారతదేశానికి తిరిగి వద్చాడి.

అప్పుడు వైసాయిగా వున్న లిట్టన్‌ [వభువు థక్కాలో ఉవన్యసిక్తూ పోలీనుల కఠిన చర్యలని పళంసిన్తూ భారతదేశపు స్త్రీలని గురించి చులకనగా అనచూనకరంగా చూట్లాడొడు, భారత వనితల ,వలిషని చాటుతూ లిట్టన్‌ [పభువును నవాలుచేన్తూ రవీం[దుడు కొన్ని లేఖలు రాశాడుం భారతదేశపు ఖ్యాతిమీద ఈగ వాలినా ఆయన సహించలేకపోయేవాడు, భారత [వతిష్షని సరిరక్షణచేయటమే కవియైన తన (వఠమ కర్తవ్యంగా అయన తలపోసేవాడు. ఈ కర్తవ్య నిర్వహణలో ఎవరినైనా నరే ఎదుర్కో బానికి అయన ఎల్లన్వుడూ సిద్ధంగా వృండేవాడు,

పెరూ నగరంలో అరెంటెనా దేశీయులు తమ స్వాతరత్య నంపాప్తి జరిగి నూరేళ్ళు నిండినందుకు గొప్ప ఉత్సవం జరుపుకుంటూ స్వేచ్చా స్వాతంత్రాలకోనం శంఖం పూరించిన కవిశేఖరుడైన రవీళదుని తమ దేశానికి రావలసిందని ఆహ్వానం పంపించారు. సెపైంబరు 19న వి మలుదేరి పెరూలో జరిగే ఉత్సవాలలో ఉక్సాహంగా పాల్గొనటానికి వెళ్ళొడు. సమ్ముదయానంలో అరోగ్యం దెబ్బకిన్నది. బూనస్‌ అయిరీస్‌ నగరంలో (ఐవ్మోండమైన స్వాగకం ఇచ్చి అరెంకైనా పొరుబు భారతీయ కవిని నళ్కరించారు. బానినదేశంలో వున్నా అకుంఠితమైన స్వాతం్యత్య చివ్నాంగా రవీందుని సాహితి వాళ్ళని అలరించింది. అనారోగ్యం మూలంగా “పెరూ వెళ్ళలేకపోయాడు. సొన్‌ఇసాడోర్‌ అనే నగరంలో ఒక సుందర ఉద్యానవనంలో వున్న కుటీరంలో అయన విశాంతి శీను

శక్తీ విశ్వకవి కున్నాడు. శ్రీమంతునాలైన విదుషిమణి విక్టోరియా ఓకాంపో రవీందదునికి అద్భుతమైన అతిథి సక్కారాలు అందించింది. ఈ విశాంతి సమయంలో. ఆప్పూరలీ*) అనే కావ్యాన్ని రచనచేశాడు. దకీ.ణ అమెరికాలో (ఖభవిస్తున్న మానవసభ్యతకి సుందర (పకీకంగా _విక్లోరియా ఓకాంపో రవీందుని మన్నన లందుకుంది. ఉబ్ద్విలమైన రూపంతో, ఉదారమైన హృదయంతో ఈ వదుషీమణి రవీందుని హృదయంలో “విజయ” న్మాసుధారాణీగా రూపాంశరము సొందింది. శృత జ్ఞతాపూర్వకంగా ఆమెకి “*పూరనీిి కావ్యాన్ని అందించాడు. అనైంటైనా అధ్యమని కలుసుకుని డిసెంబరులో తిరుగు [సయాణం కట్టాడు.

తీనోవా మిలొన్‌ నగరాలలో అగి ,వజిల స్వాగతాన్ని అందుకుని సంగీత స్వరూపాన్ని గురింది [పనంగించాడు, అనారోగ్యం మూలంగా ఇటలీలో ఎక్కువకాలం వుండలేకపోయాడు. 1925 లో ఫిబవరి 17న స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు.

చిన్నవృటినుంచీ అటపాటల్లో నహచరుతుగ్యా గురువుగా వుంటూ వచ్చిన [పియసోదరుడు జ్యోతిరియ్యదనాథ్‌ రాంచీలో నుస్తీపడి మరణిం చాడు. రవీందుని వ్యక్తిత్వం బహుముఖాలుగా వికసించటానికి మొదటి నుంచీ ఎంతో దోహదంచేసిన సహృదయుడు జ్యోతిరిరదదనాథ్‌. అన్నగారి నిర్యాణం రవీందునికి గాఢదుఃఖహేతువైనది. ఈ అన్నగారూ, అయన పత్ని కాదంబరీదేవీ యువప్రాయంలో రవీందునికి వాత్సల్యామృకాన్ని చవిచూపించి సాహితీలకలకి చక్కని వందిరి వేశారు. “మనమున కెక్కి నట్టి అభిచూనులు మికులు బెల్లినారు?”, జీవితపు వివణిలో తమ వని ముగించుకుని నరజన్మ వర్తకులు స్వదేశానికి తరలిపోతున్నారు. నిరువమ క్యాగధనుడై వంగదేశవు రాజకీయ చర్మితలో నవశకాన్ని నృష్టించిన దేశ- బంధు బిత్తరంజన్‌దాస్‌ నిర్యాణం రవీందుని హృదయాన్ని కలచివేసింది. నాలుగువంక్తుల న్మృతిగీతంలో సాగరగంఖీరమైన విషాదాన్ని ధ్వనిస్తూ చిత్రరంజనునికి అంజలిఘటించాడు అరవై అయిదేళ్ళు నిండినా - రవీం్యదు నిలో ముదిమిలేదు. వెనకచూవు లేదు. నిర్వీర్యం కలిగించే నిన్నృవాకీ విషాదానికి ఆయన హృదయంలో తావులేదు. " ఆయన హృదయపాంగ ణంలో నిశ్యమూ వచ్చతోరణాలే |

జీవిత గాథ 66

రంగస్థలానుకూలంగా పూర్వం రచించిన నవలలనీీ " 'కథానికలనీ మలచి (పేక్షుకుల [వళంనలందుకున్నాడు. చికకుచూరనళు కర్మఫలం, అడుపలోనే హంసపాదు శేషరగ, గృహ్మవవేశం అనే నాటకాలు వరసగా రంగంమీదికి వచ్చి పేకుకుల అ౦ంతరంగాలలో అనందతరంగాలు తూగించినయ్‌,

గాంధీజీ నడుపుతున్న చర్చా ఉద్యమంతో రవీం[దుడు ఏకీళవించ లేదు. కేవలం కుటీరవరిశమలే దేశాన్ని ఉద్దరించలేవన్కీ దేశవు అర్థిక నమన్యని పరిష్కరించలేవనీ అయన విశ్వసించాడు. అరిచే9ిలో వైకుంఠర చూపించినట్టు అన్ని నమస్యలకీ చర్చాయే కారకమం[తమనే హేతురహిత మైన ధోరణి అమనకి నచ్చలేదు. యాంథతిక నాగరికతకి దాసులు కాకుండా యంత్రాలని మానవ [శ్రేయస్సుకి వినియోగించుకోవాలని ఆయన ఖావం. గాంవేయ ఉద్యమంతో చేతులు కలనకుండా ఎడంగా వున్నందుకు చికకాల మ[తు లెందరో రవీం[దుని త్యీవంగా విమర్శించారు. ఆ బాల్య మ్మికుడైన ఆచార్య [పపుల్హచ ర్మిదరాయ్‌ రవీం[దుని ఐబహిరంగంగా ఖండించాడు. దీనికి రవీం[దుడు “సబుజ్‌ వృతి”) వ(తికలో “*స్వరాజ్యసాధనంి అనే వ్యాసంలో సమాధానం ఇచ్చాడు. హిందువులనీ, మునల్మానులనీ పీళకం చేసే అర్థిక [పణాళిక స్వరాబ్యానికి ,పాతివదిక కాగలదని ఆయన నూచిం బాడు. ఒశళ్ళ మెప్పుకోనం తన నిశ్చికాభిపాయాలను వదలుకోటం, పరుల మెన్పుకోనం రంగులు మార్చటం రవీం(దునికి మొదటినుంచీ గిట్టదు? సంపూర్ణ విశ్వాసం కుదరని ఏ కార్య్మకమంలోనూ అడుగుపెక్టే అలవాటు అయనకి లేదు,

ఇంకలో ఇటలీదేశంనుంచి కార్లోఫార్మిచీ, జి. టబ్బీ అనే ఆచార్యు లిద్దరు ఇటలీదేశంనుంచి విశ్వభాతీ విశ్వవిద్యాలయం సందర్శించటానికి వచ్చారు. అప్పుడు ఇఏలీని ముసోలినీ పొలిస్తున్నాడు. అయన కన హృదయ పూళ్వక వందనాలని అబార్యుల ద్వారా రవీందునికి అందించాడు. అ ఇటాలియన్‌ ఆచార్యులు అసంఖ్యాకమైన (గ ంథసముదాయాన్ని ఐహు మానంగా రవీందునికి సమర్పించారు, వా ళ్ళిద్దరూ విశ్వభారతి వాకావర ణానికి ముద్దులె కొంతకాలంపాటు అధ్యాపకులుగా అక్కడే ఉండి పోయారు,

64 విశ్వకవి

కలకత్తాలో భారపీయ తత్త్య్యవేత్తల [వథమ నచూవేశం జరగింది, మధురకవీీ మహనీయ శత్త్వవేత్తా అమిన రవీర్యదునే అ సమావేశం అధ్యగుడుగా వరించింది. జీవితసాగరాన్ని మథించి సత్యమౌకక్తి కాలని వేలార్చి సుందరరూవంలో లోకానికి అందించిన రవీందుడు ఆ సమావేశంలో తత్త్వదృషప్టికి రమణీయతని జితచేసి సత్యసౌందర్యాల సంగమంగా తన (వనంగాన్ని వృాదయంగమంగా నడిపించాడు,

నొనాజొతి సమితి ,పలినిధిగా విచ్చేసిన చూర్విన్‌ అనే ,పముఖ అమెరికన్‌ రచయిత శాంతినికేతనం సందర్శించాడు. జొతుల సంకుచిక (పొకారాలని అత్మికమించిన అఖండ నూనవత్వం అవతరించాలని కలలు కంటున్న కవీందుడు సమితి (పతినిధిని హృదయపూర్వకంగా అహ్వానిం బాడు. సపంచ శాంతికోసం జరుగుతున్న కృషిపట్ట్ల రవీందదునికి అంతులేని గౌరవం. లక్నోనగరంలో 1926 జనవరిలో జరుగుతున్న భారతీయ సంగీత పరిషత్‌లో పాల్గొనటానికి రవీం్యదుడు వెళ్ళాడు. సంగీత సాహిత్య పొరంగళుడైన రవీం్యదుడు ఆ సమావేశంలో పాల్గొనటం గొవ్ప విశేషం. అయన [1పొచ్య-పాశ్చాత్య సంగీశత సం్యపదాయాలని సమన్వయం చేసి భావ్యవధానమైన ఒక నవ్య సృష్టికి పునాదివేశాడు. రాగహృదయాల మర్మాలు గుర్తెరిగిన రససిద్ధుడుగా రవీందుడు గేయ రచనలలో మనః కనఐడకాడు. రసరాజ్యానికి సంగీత సాహిక్యాలనే రెండు ద్వారాలగండా అయన భావన పయనించి రుచిక స్వప్నాలు కన్నది.

ఈ సదూవేశం బకగుకుండగానే పెద్దన్నగారు ద్విజేరదుడు కాం ధర్మం చెందిన వార్త అందింది. సాధనా వరంపరలో పండిన సాధుమూర్తి ద్విజేరదుఖు, అయన అధ్యాత్మిక మహావిభూ3 శాంతినికేతనానికి శేకనంగా భాసించింది. రవీం్యదుని రచనలలోని అధ్యాత్మిక సంపదలో ద్విజేందుని వద్దనుంచి తమ్ముడు అందుకున్న ఉదాత్త విశాల భావనాసౌరభొలు గుబా శిన్తూ ఉంటయ్‌ పెద్దన్నగారి మరణంతో ఒక శకం అంకరించిపోయింది. ఉజ్ఞ్వలకాంతులు వెదజల్లిన ధరృవకార కనుమరుగైపోయింది.

ఫిఛవరి నెలలో ఢక్కా విశ్వవిద్యాలయం రవీం్మదుని అవ్వాోనించింది. “క్రశ్రల పరమార్థం)” అనే అంశాన్ని గురించి విశ్వవివ్యాలయంలో (పసం గిందాడు. ఢక్కా వుకపాలక నంఘమూూ తదితర నంస్థలబూ నన్మాన

జీవిరగాథ 6క పాలు సమర్పించినాయి. బాలా నభలలో ఆయన పొల్గొని 1వసంగాలు వినిపించాడు. మైమన్‌సింగ్‌, కోమిలా నగరాలలో ఆయన అగమనం- ఒక వండుగలాగా ఉత్సాహాన్ని రేకెత్తించింది. డాక్టర్‌ సురేళచంద బెనర్జీ నెలకొల్పిన అభయాశమం అనే సంస్థ జరువుకుంటున్న వార్షికోత్సవాలకి అధ్యకత వహించాడు. నామ న్యూదులనే దళిత బనుల మవి సభలో పాల్గొని వెనకబడిన జౌొతులమీద తనకివున్న (పేమని వెల్టడించాడు. పతితులలో, దళికులలో, గతిహీనులలో వతితపావనుడైన వరమాత్మ్నని చర్శించగల అధ్యాత్మిక దృష్టి రవీందునికి కవితకి కొత్త సోయగాన్ని సమకూర్చింది. అగర్తలా నగరంలో ,తిపురా సంస్థానపు మహాళాబా కునూర్‌ [వజేర్య కిశోర్‌ రనీరదునికి అపూర్వమైన స్వాగత సన్మానాలు నమర్పించాడు.

పుట్టినరోజు వండుగలంకే రవీం్యదుగికి బాలా ఇష్టం. ఆయన అరవై అయిదో జన్మదినోత్సవం శాంకినికేతనంలో అంకేవాసులు ఉత్సా హంగా జరిపారు. వివిధ దేశాల (పతినిధుబు ఆ నలో పాల్గొన్నారు ధూర దేశాలనుంచి అభినందనలూ, కానుకలూ పరంపరగా వచ్చినయ్‌. మానవ కల్యాణానికి పావన ఖావనలళో నివాళలెత్తిన కవి గురువు శతంజీవి శావాలని [వవంచం మూలమూలలనుంచీ అలినందన సందేశాలు వచ్చినయ్‌. అ నందర్భాన్ని పుకన్కరించుకుని గుజరాళ్‌ "రాన్టుంలో వున్న పోర్‌ బందర్‌ అనే సంస్థానపు అధివతి శాంళినికేతనంలో శిల్ప కళాభ్యాసం కోనం 8ళా భవనం నెలకొలవటానికి భూరివిరాళం ఇచ్చి రవీం[డ్రుని హృదయానికి సంతృప్తి కలిగించాడు. అవనీంద, నందలాల్‌, గగనేంద వంటి శిల్ప చకచర్తులకు ఆలవాలమైన శాంఠినికేతనం భార సీయ శిల్పకళకి కొత్త మెరుగులు దిద్ద గలిగింది, మేటి శిల్పుల కుంచెలకి కొత్త రంగులన్కీ వింత రేఖలనీ బంగరు కలలనూ అందించి శల్ప చరి (తలో నూతన శకాన్ని సృష్టించింది. అ జన్మదినోత్సవ సందర్భంలో శ్రీమతి అనే నర్తకి అత్మ సమర్పణాన్ని చ్యితించే *నటీర్‌ పూజా” అనే నొటకం (వదర్శిత మయింది.

జన్మదినోత్సవం జరిగిన పిమ్మట వారం అయినా తికగకుండానే రవీర్యదుడు ఇటలీదేశ యా,త$ి బయలుదీశాడు. కిందటిసారి ఇటలీ పెళ్ళి

ళర్‌

66 విశ్వకవి నవ్వుడు ఆరోగ్యం నరిగాలేక వెంటనే తరిగి వచ్చాడు. అందువల్ల ఇటలీ దేశంలోని అభిమానులూ మి్మితుణా రవీం్యదుని గట్టిగా ఐలవంతంచేన్తూ వదేవదే ఆహ్వానాలు పంపారు. రవీంద సాహిత్యాన్ని ఇకాలిమన్‌ భాషలో చదివి ఆనందించిన ముసోలనీ ఇవలీ వభుత్వ, అ౭ిథిగా శావలసిందని కవీంగదునికి విన్నవించాడు. మే 15వ తేదీన నేవుల్స్‌ నగరం చేరుకున్నాడు. రాజలాంఛనాలతో అఖండ స్వాగత సత్కారాలతో రవీం[దుని ఇటలీయాాత జై]ైతయా_తలాగా వెళవోపేతంగా కొనసాగింది. నేపుల్సొ నుంచి వత్యేశమైన రైలు ఏర్పాటుచేసి ఇటలీ రాజధానిమైన రోమ్‌ నగరానికి రవీం[దునీీ ఆమయనవెంట వచ్చిన రతీంద్ర పతిమాదేవి (వళ్ళకు లనీ రాబసుక్యాదలతో తోడ్కొని వెళ్ళారు. మే 381 వ తేదీన ఇటలీదేశపు సర్వాధిశారి ముసోలినీ రవీర్మదునికి స్వయంగా స్వొగతం వలికాడు, “ఇటాలియన్‌ భాషలోకి అనువదింపబడిన మీ రచనలన్నీ (శద్దగా చదివి ఆనందించిన మీ అభిమానిని? అంటూ ముసోలినీ తనని పరిచయం చేసు కున్నాడు. ముసోలినీ న్యక్రిక్వాన్ని రవీరదుడు గుర్తించి అటువంటి శక్తి మంతుని నాయకత్వంలో ఇటలీదేశం పూర్వవైభవాన్ని అందుకోగలదనే ఆశా భావం వెల్లడించాడు. వశికలూ, (వజలూ అదశరాభినూనాలతో ఆయన్ని అళాశానికి ఎత్తటం జరిగింది. రోమ్‌ నగరవు గవర్నరు జూన్‌? వ తేదీన (వత్యేక నన్మానం ఏళ్చాటుచేసిన చర్మిత [పసిద్ధమైన మవానగళశానికి మహాళవి రావటం భొగ్య విశేషమని కొనియాడాడు, ఆ సళ రోమ్‌ నగర చర,ళలో (వముఖ పొా(త వహించిన కాపిటల్‌ అనే భవనంలో జరిగింది. (వీటిమ రాయబారి తన భవనంలో ఓక సన్నానం పిర్పరచి రోమ్‌ నగరపు విద్యాధికులనీీ సాహితీ పియులనీ అవ్వోనించి వా రందరికీ రవీందుని సందర్శించి సంభాషించే సవవకాశం కలిగించాడు. అ మర్నాడు మేధా వుల సమితి ఏర్పరచిన నభలో రవీం,దుడు కళల వరచూ రాన్ని వివరిం చాడు. పుర్య్మవముఖులూ, (పధానమంక్రీ, ఉన్నతాధికారులూ నళకి వచ్చి రవీం[దుని [వసంగం విని ఆనందించారు. ఇంకో రోజున కొలీషియం అనే భవనంలో ఏకేటా జరిగే సంగీక నమ్మేళనానికి రవీం[ద్రుని అహ్వానించారు. సువిశాలమైన ఆఅ భవనం ఠవీం[దుని చూడటంకోనం వచ్చిన జనంతో క్రిటకిటలాడిషోయింది. ఎటు

జీవితగాథ 6%? చూసినా మహానమ్ముదంలాగా మనుషుల ముఖాలు కనబడుకున్నయ్‌. రవీం్యదుడు భవనంలోకి వన్తుంకే ముప్పైవేల మంది జనం తమ తావు లలో నీలబడి కరతాళధ్వనులతో దిక్కులు పిక్కటిల్లేట్లు స్వాగతం ఇచ్చారు. ఆ కార్యకమంలో వెయ్యిమంది పిల్లలు పాల్గొన్నారు. వెయ్యి మందీ వేదికమీదకు వచ్చి ఒక్కసారి గొంతెత్తి ముక్తకంఠంకో ఆలాసించిన శాగచూధురికి రవీరదుని హృదయం పులకించింది. నచూవేశానంతరం సభికులందరూ లేచి నిలబడి తమ సం[వదాయానుసౌరంగా కవీం్యదుని వట్ల గౌరవభావం పకటించారు. అ నంగీకానికీ సత్కారానికీ ముద్దుడై రనీం [దుడు సభికులని చేతులెత్తి మనసారా దీవించి శలవు తీసుకున్నాడు, ఈ నచూవేశం కవీందుని నృృతిలో వచ్చగా నిలిచిపోయింది.

ఇటలీభాషలోకి అనువదించిన “చితి నాటక (వదర్శనం జరిగింది. (వముఖ తత్త్వవేత్తా, సౌందర్య శాస్త్ర వేత్త తెనిడిబ్కోకోచేని ముసోలీనీ అహ్వానించి రవీర్యదుని కలుసుకునే ఏర్పాటుచేశాడు. రమణీయ దర్శనంలో సిద్దహాన్తులైన ఈ వృద్ధ రసజ్జా లిద్దరూ శరుణోత్సాహంతో సంభాషణలు సాగించారు.

ఇటాలియన్‌ మవోశిల్సి లియెనార్లోడావించీ పేర నడిచే కళానంస రవీరదుని సత్కరించింది. మర్నాడు విశ్వవిద్యాలయంలో ఈ౯నా విద్యా లయం” అనే అంశంమీద |వనంగించి భారతీయ గురుకుల విధానాన్ని వివరించాడు. టూరిన్‌ నగరంలో “*గామం-నగరం” అనే 1వనంగ వ్యోసం వినిపించాడు. నభానంకరం [వఖ్యాత ఇబాలియన్‌ గాయనీమణి నిన్యోరాలిపోవెజ్కా రవీందదుని వంగ గీతాలని మూడింటిని కమనీయంగా గానం చేసింది.

అక్కడినుంచి రవీర్యదుడు సొందర్యసీమరైన స్విజర్లాండు వెళ్ళాడు. ముసోలినీ [వభత్వపు, దమననీతికి గురియైన మేధావులను కొంద రిని స్విజన్హాండులో కలునుకున్నాడు, ముసోలినీని గురించీ ఇటలీ వరి పాలనని గురించీ రవీంద్రుడు వెల్లడించిన అభ్నిపాయాలకి రంగులు అద్ది ఫాసిన్టు (పభుత్వం (వచారానికి అనుకూలంగా ఉవయోగించుకుంటున్నట్లు విని ఆయన కలత వడ్డాడు. శావస్వాశం[త్యం నిర్రాడీణ్యంగా అరికడుతున్న ఫాసిస్టు ;వళుత్యాన్ని రవీందదునివంజి స్యేద్భ్యాపియుడు ఎల్డా క్లౌఘిందాడో

68 విశ్వకవి అర్థంకాశ చాలమంది నొచ్చుకున్నారు. రవీందుని అఖి,పాయాలని నందర్భశుద్ధి కేకుండా వివరీత వ్యాఖ్యానాలు చేసి ముసోలినీ అనుయాయులు తమ (వళుత్వ (వచారానికి వాడుకున్నారు. విలెనోవ్‌ అనే కావున షిలాన్‌ నరోవరకీరాన హోటల్‌ వైరన్‌లో రవీం[దుటు కొన్నాళ్ళు గడిపాడు. ఆ గదిలోనే కొన్నేళ్ళ (కిందట +వఖ్యాత (ఫెంచి రచయిత పిళ్టర్‌ వ్య్యూగో నివసించాడు. ఇక్కడే రోచూరోలా, (ఫేజర్‌ [పథృతులు రవీరిదునికి స్వాగతం ఇచ్చారు. జూరిచ్‌ నగరంలో ఆచార్య సాల్వడోరీ అనే పండితుడి సరీమణి రవీందుని కలునుకుని ఫాసిజమ్‌ అనలు రంగు ఏమిటో తెలియజెప్పింది. ముసోలినీ నాయకత్వాన నడున్తున్న ఫాసిస్టు వభుత్వం ఎందరో మేధావు “లని దేశబహిష్కారానికి కరినశిక్షలకీ గురిచేసిందనీ, అభిపాయఖేదాన్ని చన్నించలేని దుష్టవ్యవస్థ ఇటలీలో ఏర్పడిందనీ రవీం[ద్రునికి వివరించి ఇెప్పింది. స్వాఠంత్య శంఖారావం చేసిన రపీందదుని ఫాసిస్టువభుత్వపు అభిదూనిగా చ్మితించేందుకు ఇటలీదేశంలో [1పయత్నం జరుగుతున్నదని అమె. విశదపరిచింది. రాజకీయాల డొంళలిరుగుళ్ళు తెలియక వాద యాంతరాళంలోంచి చీల్చుకువచ్చే నత్యవాణిని [వరిధ్వనించే నుకవి రవీం్యదునికి అశ్చర్యమూ, బాధ కలిగినయ్‌. రోమ్‌నగరాన్నుంచి బయలు జేరినన్పటినుంచీ ఫొసిజం నయోముఖ విషకుంభమనే నత్యం ఆయన$ి చ్భురిన్తూనే ఉంది. శ్రీమతి సాల్వడారీ చెప్పిన సంగశులు ఆయన అను మానాలని ఐలపరిచినయ్‌. రవీర్మదుడు వెంటనే లండన్‌ నగరం నుంచి వెలువడే [పఖ్యాత వ్మతిక మాంచెస్టర్‌ గార్జియన్‌కి ఒక లేఖ పంపాడు. అందులో ఫాసిస్టు (వభుశ్వవు బండారాన్ని వైట వడేశాడు, అ దుష్ట పరి పాలనా విధానానిక్రి హృదయరహితమైన కుటిలరాజనీలికి తను ,వఐల విరోధినని నిర్భయంగా 1వకటించాడు. మొత్తంమీద ఏ భారతీయ కవికీ ఏ దేశంలోనూ లఫించనంతటి అఖండ గౌరన సన్మానాలతో రవీం్యదుణ్ని ఇటిలీదేశం సత్కరించింది. అంతటి సన్మానం పొందినందుకు ఇటలీ _పజిలపట్ట కృత థ్ధరాభావం వుంది. శాని ఇటలీ దేశంలో అవ్ఫుడు సాగుతున్న నిష్టుర పాలనా విధానాన్ని నిర

జీవీతగాథ 66 సించటానికి ఆ కృతిక అట్టురాలేదు. నిర్భయంగా నత్యం చాటటమే సత్కవులకి పథమ కర్తవ్యంకదా!

రవీదుని ఇటలీ వర్యటనలో చిరస్మరణీయమైన సన్నివేశాలు ఎన్నో వున్నయ్‌. అందులో ఈ నంఘటన ముఖ్యంగా పేర్కొన దగింది, ప్రారెన్సు నగరంలో ఆభాక్య పావలోనీ అనే సంస్కృత పండితుడు రవీం[దుని ఆగమనాన్ని పురస్కరించుకుని ఒక సంస్కృత శ్లోకం [వాసి సమర్పించాడు. “*ఇంకవరకూ. ఈ నగరం పుష్పపురమనే. పేరుతో వరలుతున్నది. కవిగసరుని వాక్యామృతం ఆస్వాదించి ఇకమీదట ఫలపురం అనే పేరుతో విలసిల్లుకుంది” అని శ్లోకార్థం. ఇటాలియన్‌ అలంకార శాస్రవేత్త (కోచే రవీంద్రుని కవితని అఖభినందిన్తూ సాచూన్యంగా (పొచ్య దేశాల కవిక్వాలు ఉ్మత్చేషమెలంకా రాలతో ఆడంబరంగా వుంటాయనీః రవీం[దుని కవిక నిరాడంబరంగా సహాజ సుందరంగా ఉత్తమ లక్షణాలతో విలసిల్లుతున్నదనీ కొనియాడాడు.

అగష్టు నెలలో ఇంగ్లండు చేరుకుని అక్కడినుంచి నార్వే దేశంలో వర్యటించటానికి రవీంద్రుడు బయలుదేరాడు, ఓస్లో నగరంలో నార్వే రాజు తన దర్చారులో రవీర్నదుని సత్కరించాడు. స్టాక్‌హోమ్‌ నగరంలో జారన్‌సన్‌, నాన్‌ సీన్‌ పళ్ళతి మేధావులు రవీందుని సందర్శించి సంభొ పించారు. కో పెన్‌హాగన్‌ నగరంలో వోష్‌డింగ్‌ అనే తత్త్వవేత్తనీ జార్జి (బొండెన్‌ అనే సాహిత్య విమర్శకుణ్ణి కలుసుకున్నాడు. (వతి నగరం లోనూ సహృదయులు కవీందుని ఆగమనానికి సంతసం వెల్లడించారు.

నార్వేనుంచి ఐర్మనీకి బయలుదేరి వెళ్ళాడు. బెర్లిన్‌ నగరంలో. భారతీయ తత్త శాస్త్రాన్ని గురించి ఉవన్యసించాడు, సెసైంబరు 14న తేదీన అధ్యక్షుడు ఫాన్‌ హిండెన్‌బర్లు రవీం[దుని న్వయంగా సన్మానిం' జాడు, బెర్దిన్‌ నగరంనుంచి మాంచెస్టర్‌ గార్డియన్‌ వ్యతికకి' ఫాసిజొన్ని నిరసిన్తూ వ్యాసం రాశొడు. (దెజ్‌డిన్‌, కలోన్‌ నగశాలలో ,పసంగాలు చేశాడు,

అక్కడినుంచి చెకోష్టోవేకిదూలో పర్యటనకి తరలి వెళ్ళొడు. (ప్రాహ నగరంలో కళొన్వరూపాలు, నభళ్యత -వగతి అనే అంశాలమీన మనో వవ్యాసొలు చేశాడు. బెకోట్టోవేకియా (సభుత్వం ఒక (పత్యేక విచూనాన్ని

?గ్రీ పీశ్వ్‌కవి రవీందుని ఆధీనంలో వుంచి ఆయన నంచారానికి చక్కని నన్నాహోాలు జేసింది. [వభుత్వమూ (సజలూ కవీం్యదునికీ (ఐహ్మాండమైన స్వాగతం అందించారు. చెకోట్టో వేకియాలో వుండగానే “వనవాణి”” అనే కావ్యచూల రచనకి ఉప(కమించాడు. బుడా పెన్టు నగరంలో [(వనంగించి హంగరీ జొతీయకవి సాండోర్‌ కిస్‌ ఫాండీ వ్మిగహం దగ్గర ఒక వృవాన్ని నాటి హంగరీ నవలా రచయిత మారిన్‌ జొళాయీ సమాధిమీద పుష్పమాల వుంచి తన భ క్రి [పవత్తులని రవీర్యదుడు [పకటించాడు. ఏ దేశంలో విన్మించినా భావుకులందరూ ఒకే కుసుందానికి చెందిన సోదరులవంటి వా రనిపిస్తుంది. సార్వజనీనమైన భావ సంపదకి అందరూ వారసులే కదా,

హంగరీలో బెల్‌ (గేడ్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో రవీందుని పనంగం జరిగాక బోరిస్‌ రాజు స్వాగత సన్మానాలు జరిపాడు. బుఖారెట్టు నగరంలో ెర్దినాండ్‌ (పభువు రవీర్యదుని కలుసుకుని సక్కరించాడు. థావనా సాచూజ్య సార్వభౌముడ్రైన రవీంగదునికి ఏ దేశం దర్శించినా అక్కడి (వళువుల సత్కారం లఖించింది. రసరాజ్య చ[కవ ర్తిలైన రవీండదుసి సత్క రించటంకోసం వివిధ శాజ్యాల అధిపతులు ఉత్సాహంతో ముందుకి వచ్చారు. [గీమదేశపు రాజు రవీందుని నన్మానించి *౦0గగా౭౧౮6 01 1౧6 ౧66? 01 1౧6 గ6666౧౧61” అనే విరుడంతో గౌరవించాడు. అ దేశపు రాజధాని ఏథెన్సులో కొన్నాళ్ళు గడిపి టర్కీమీదుగా ఈలిష్టు దేశం చేరుకున్నాడు, [ప్రాచ్యదేశాల జయవతాకని గగన వీథులలో ఎగుర వేసిన రవీర్నదుని పట్ల ఈబిఫ్టు [వజలు అత్యంత గౌరవం (వదర్శించారు. ఈబిప్టుదేశవు రాజ్యసభ రవీర్మదుని ఆగమనాన్ని పుకస్కరించుకుని తన నమావేళం వాయిదా వేసింది. ఈబీప్రు రాజబ్రూ మం్యతులూ రవీ౦దుని గౌర వార్థం గొన్ప విందు జరిపారు. ఈజిపు పాదుషా ఫౌద్‌ బహుళ సంఖ్యాక మైన (గంథ నముదాయాన్ని విశ్వభారతీ సంస్థకి బహూకరించాడు... ఆలెగ్గాంయడియాలో ఓడ ఎక్కి స్వదేశానికి తిరిగివచ్చి డిసెంబరు 19వ తేదీన శాంతినికేతనం చేరుకున్నాడు.

ఈ విదేశ పర్యటనం దిగ్విజయయ్యాతగా కొనసాగి వియవ౦కంగా ముగిసింది. సంస్కృతీ, విక్ఞానాలని [పబోధిన్తూ, సమన్వయాన్నీ సంస్క శుల సమ్మేళనాన్నీ పవంచిస్తూ రవీర్యడుడు ఉజ్వలమైన సందేశాన్ని

జీబీతగాథ (1 పాశ్చాత్య దేశాలకి అందించాడు సౌమ్య గంభీరమైన అయన స్వరూవం, సకలమానవకోటినీ మైకిఐంధంలో బిగించగల ఆయన ,పేమ సందేశం వేల హృదయాలని చూరగొన్నయ్‌ కవనపీయూషం చిలికి దేశదేశాల [పటి అనీ విశ్వమోహినిలాగా ముగ్దులని చేసింది ఆమన ఉదార ఖానన, శొంతి (ేమలతో మనస్సులని వళంచేసుకున్న విశ్వవిజేత రవీర్మదుడు, శేవల రాజకీయవేత్తలకీ మక (పబోధకులకీ అందనంతటి భన విజయాన్ని రవీందుడు సాధించాడు. శతదళ వద్మంవంటి ఆయన అసాధారణ వ్యక్తిత్వం అద్భుతమైన అకర్షణని పనరించి హృదయాలని అలరించింది. ఒక (పాచీన పరాధీన దేశంనుంచి వచ్చిన కవికి [వపంచం మూలమూలలా ఇంతటి స్వాగత నన్మానాలు లభించటం చాలా గొవ్ప విశేషం.

రచ్చ గెలిచిన తరువాత ఇంట గెలనఐబం అవలీల కదా? రవీ్మదుడు కలకత్తాలో దిగగానే నగరపు (పతమ పారుడు జతీందమోహన్‌ సేన్‌ గుప్తా నాయకత్వాన అసంఖ్యాకమైన (వజొనమూహాం రవీందునికి స్వాగతం ఇచ్చింది. భారత (వతిళని దిగంకాలలో మెరిపించి వచ్చిన కవీందునికి [వళి హృడయమూ కృతజ్ఞకాం.లి సమర్చించింది.

ఇంబీకి వచ్చాక వదిరోజులైనా కాకుండానే ఢిల్లీలో [శద్దానంద స్వామిని మత దుకహాంకారులు ఘోరంగా వత్యచేశారు. ఈ వార్త రవీం(దుని హృదయాన్ని కలచివేసింది. హిందువులలో వఏీకీభావం ల్యే పోవటం వారి దౌర్భల్యానికి కారణమయినదనీీ అ దౌర్బల్యం ఐలోన్మత్తులెన పరమతన్తుల దౌర్జన్యాలకి (పోత్సాహం కల్పిస్తున్నదనీ రవీర్యదుడు ఆశువు లళో తప్తమైన హృదయంతో [వకటించాడు., సమకాలీన జీవితంలో జరిగే పతి సంఘటనకీ ఆయన హృదయం సృందించేది. దుష్టళక్తులకి వ్యతిరేకంగా అయనవాణి వర్షన్యశ ౧ఖ౦ పూరించేది.

1927 లో జనవరి 24వ తేదీన కలకత్తాలో “నటీరొపూజి నాటక [వదర్శనం జరిగింది, అందులో బౌద్ధభిషు అనందుని పా వహించి కరుజాభరణుడైన శాక్యముని జగత్తులో మళ్ళీ అవతరించవలసిన తరుణం వచ్చిందని కంఠమెత్రి ఆహ్వాన సంగీకం అలాపించాడు. హింసో న్మత్త జగత్తులో మైత్రీ మభురమూలర్తి మరొకసారి అవతరించి మానవులను తరించజేయాలని ఆఅవాహనచేశాడు,

ఖ్లీక్టి వీశ్వకవి నిరంతరమూ నవీన మానాల కోసం అయన (పతిభళ అన్వేపించేది, ఇతివృత్త మూ, సంగీతమూ, నృక్యమూ సమ్మేళనం చేసి “నటరాజ అనే రసభరితమైన రూపకాన్ని విరచించాడు. పొశ్చాత్య నృత్యవాటికలని అనుసరించి రాగభావ సమన్వయంతో ఉత్తమ రసానందం అందించే రూవకరచన॥$ (00618) రవీంగదుడు (శ్రీకారం చుట్టాడు. నృత్యభంగిమలకి అనుగుణమైన న్వరసంవదతో సాగిన గేయాలు ఈ రూపకానికి అభరణాలు, విచిత్ర) ఆనే కొత్త సాహిత్య ప్యఖిక అవతరించింది. దానికి విచ్శిత అనే గేయం రాసి ఇవ్వటమేకాక నెలనెలా రకరకాల కొత్త రచన లతో అ వ్యతికని అలంకరించాడు, భరత పూర్‌ నంస్థానాధిపతి పంపిన అవ్వా నాన్ని. అందుకుని హిందీ సాహిత్యపరిషత్తు సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించాడు. గుజరాత్‌ సాహిత్యవరిషత్తు రవీం(దునికి సన్మానష్మతం సమర్పించింది. అక్కడి నుంచి జయపూర్‌, అగా, అహామదాబొదు నగరాలు సందర్శించి వ్మృపిల్‌ 11 న శాంతినిశేతవానికి తిరిగి వచ్చాడు. చందనగరంలో [పవర్తకసంఘం నిర్మించదలచిన [పార్ధన మంది శకానికి రవీరదుడు శంకుస్తావన జరిపాడు, చం్యదనగరం పురపాలక సంభం సన్మానించి రవీర్యదనికి నిధిని భక్రితో సమర్పించి సత్కరించింది. అ యేడాది వేసవికాలం షిలాంగ్‌లో గడిపాడు. అక్కడే *మూడు పురుషాంతరాలు” అనే కొత్త నవల రచన సాగింది. భారతీయ జీవితంలో వచ్చిన సాంఘిక రాజకీయ పరిణాచూలని చ్వితిన్తూ కాలగలిని అపగాహన చేసుకుని నూతన లక్యాలవైపు సమాజం సాగిస్తున్న గమనాన్ని ఈ నవల [వదర్శించింది. రవీం(దుని ఆశావాదాన్నీ ఆయనకి మానవత్వం పట్ల వున్న అచంచల విశ్వాసాన్నీ ఈ నవలలో మనం దర్శించగలం, ఈ నవలే తరువాత “యోగాయోగ్‌”) అనే పేరు పెట్టాడు, రవీం్యదునికి బాలాకాలంనుందీ. భారతీయులు వలసపోయిన (పొచ్య దేశాలని దర్శించాలని కోరిక ఉండేది. జె: కె. బిర్ధా అనే శ్రీమంకుడు వదివేల రూపాయిలు విరాళం ఇచ్చి రవీర్మదుని (పోత్సహించాడు. మలయా, జొవా, ఐల్తీ సయామ్‌ దేశాలలో పర్యటనకోనం 1927 జూలైలో రవీర్యదుడు జయలుదేరాడు. విహుభాషావేత్త నునీతికునూర్‌ చటర్టి

జీవీత గాథ ఫ్య (వఖ్యాత శిల్పి నురేందనాథ్‌కార్‌ పళ్ళతులు ఆయన వెంట వెళ్ళారు. ఈ సర్యటన మూడు నెలలపాటు సాగింది.

సింగపూర్‌లో గవర్నరుగా ఉన్న నర్‌ క్లిఫర్జ్‌ అధ్యక్షతన జరిగిన నభలో రవీర్యదుడు *చూనవుల ఏశత్వం') అనే అంశాన్ని గురించి గంఖీరో వన్వ్యాసం చేశాడు. ఎన్నో సభలలో, సన్మానాలలో అయన్ని (ప్రజలు గౌరవించారు. దారిపొడుగునా స్వాగత కోలాహలాల్సు ఎడతెరిపి లేని కార్య్యకచూలు, మలాొక్సా సుచూత్రా దీవులలో పలుకావులు దర్శించి (ప్రాచీన సాహిత్య సంస్కృతీ స్వరూపాలని గురించి పసంగించి బొవాద్యీపం చేరుకున్నాడు. రవీం్యదుని గౌరవార్థం గొప్ప విందు జరిగింది. అ సంద రృంలో జావాదేశాన్ని గురించి రచించిన ఈవిజయలక్మి”” అనే గేయాన్ని గానంచేసి శోతలని ముస్టులని చేశాడు.

అక్కడినుంచి బలిద్వీపానికి బయలుదేరాడు. దారిలో అయన సాహిత్యం నవ్యత్వ౦ి అనే వ్యాసం రచించాడు, కలక త్తానుంచి బయలు దేరే ముందర “విచ్శితి” వ్యతికలో సాహిత్య ధర్మం అనే వ్యాసం అయన [వకటించాడు. వంగసాహిత్యంలో బయలుడేరుళున్న కొన్ని కొత్త పోకడలని ఆయన అ వ్యాసంలో విమర్శించాడు. అందువల సొహికీ లోళంలో వాదోపవాదాల సంచలనం చెలరేగింది.

బలిద్వీనం అందాల దీని. ఆ [వకృతి సొౌందరాన్ని చి,తిన్తూ రవీం దుడు సాగరిక అనే గేశుం రచించి క్షీరించాడు. రాజమర్యాడలతో ఎక్కడ అడుగు పెడితే అక్కడ అయనకి సత్కారం జరిగింది. ఐలిద్వీపంలో [వజలు చేసే నృత్యాలూ వేసే నాటకాలూ రవీందుని కళొహృదయాన్ని కందళింన చేసినయ్‌. ఆ కళాస్వరూపాలలో భారత సంస్కృతి చిహ్నాలు తొంగిచూన్తూ ఆయన్ని పులకింనకజేసినయ్‌.

జొవాద్వీసంలో ఒళ వంతెనకి ఆయన (పొరంభోత్సృవం జరిపారు. ఓక రాజవీథికి ఆయన అగనువ నూచకంగా రవీందరథ్య అనే నాను కరణం చేశారు. ఐరోఐదూర్‌ అనే ఊళ్లో ఉన్న [వజ్లావారమిత దేవాల యాన్ని దర్శించి అక్కడి అపురూన శిల్ప వైభవానికి ముగ్ధుడై. అంజలి భటించాడు.

ఖీ వీళ్వళవి

అక్కడనుంచి సయాం వెళ్ళొడు. అ దేశపు రాజూ, రాణీ రవీం్యదు నికి అఖండమైన స్వాగత౦ ఇచ్చారు. ఈ దీవులలో వర్యటిస్తుంకే స్వదేశంలో సంచరిస్తున్నసీ అనిపించింది. భారతసభ్యత, సంస్కృతి రూపుతేఖలు చూసిపోకుండా ఈ దేశాలలో పొడగట్టినయ్‌. బృహత్తరమైన భారత దేశంలో విహరిస్తున్నట్టుగా రవీం[దుని దృష్టికి తోచింది. ఒకళనావీ భారత వైభవాన్ని స్ఫురింపజేసే పుణ్యతీర్రాలలో యాషతికుడై సంజారం చేసి అక్టోబరు నెలలో కలకత్తాకి 80గి వచ్చాడు.

వచ్చిన కొద్ది రోజులకే “*నటరాజి” రూపకానికి “*బుకురంగంి” అనే కొత్త పేరు పెట్టి కలకత్తాలో (పదర్శించి _పేగుకులకి నూతనమైన అనందానుభూతి కలిగించాడు.

చెకోస్టోవేకియా విశ్వవిద్యాలయంలో సంస్కృతాచార్యుడుగా లెన్సీ అనే పండితుడు రవీం[దుని ఆహ్వానాన్ని అందుకుని విశ్వభారతిలో అచార్యు డుగా పనిచేయటానికి వచ్చాడు. భారత సంస్కృతికి నిధానమైన సంస్కృత భాషా వైభవాన్ని గుర్తించి [పపంచమంతా ,వచారం చేయాలని భావిం చాడు.

అప్పట్లో వంగీయ సాహిళక్య వపంచం రెండు వర్గాలుగా చీలి పోయింది. వరనృర దూషణలకో ద్వేషాల కాలంతో వెళ్ళదీస్తున్నాడు. నంప్రదాయంమీది గౌరవంతో కొత్త వైఖరులని నిరసించే వర్గం ఒకటి నూకన విధానాలమీది మోజుతో గుర్తించలేని వర్గం మరొకటి. ఈ రెండు వవాలవారినీ తన భవనంలో సమావేశవరచి రవీందుడు పాతకొత్తల కౌగిలింకల [పసవమగు ఐంగారు కాంకులని నలుదిక్కులా [పసరించగల జీవగల సాహిత్యం కావాలని ఉద్బ్పోధించాడు. అతిసనాతనములుగా తోచినా నిత్య నూతనంగా హృదయానుభూతి కలిగించే ధళ్మాలే సాహిత్య సృష్టికి [పొతిపదికలు కావాలని విశదంచేశాడు. పొతకొత్తల తర్ధన భర్జనలు మాని రన దృష్టీ భొవాల పరిషష్టీ పెంవాందించుకోవాలని విన్న వించాడు. ఇరుతెరగుల సాహికీపరులకీ అయన అదరపష్మాకుడు కనకనే సభావతిగా ఆయన స్థానం అలంకరించాడు. అ సంవత్సరం రవీందుని అరవైయేడవ జన్మదినం కలకత్తా నగరంలో ఉత్సాహంకో జఏపారు. పూర్వకాలంలో రారాజులు తులాభారం తూగి ఆ సంవదని వీదలకి పంచి

జీవీతగాథ ?$ పెష్టే ఆదారం వుండేది. అ సం్యవదాయాన్ని అనుసరించి తులొదండంలో రవీం[దుని ఒక వైపున కూర్చోబెట్టి అయన లేభినినుంచి కామరతంపరలుగా వెలువడిన ఉత్తమ (గంథ నముదాయాన్ని రెండో వైపున వేసి తులాభారం తూచారు. తరువాత అ పుస్తకాలని వంగభూమిలోని [గంథాలయాలన్నిటికీ ఉచితంగా వంచి పెట్టారు. సాహిత్య చకవర్తిని తులాభారం తూచటానికి ఆయన [పసాదించిన ఉత్తమ (గంథజొలం శంకు వేరొక తూనిక కాయి ఎక్కడ దొరుకుతుంది? అరవైయేడేండ్లు వండిన రవీందుని సాహితీ [వతం నిరంతర సొధనగా కొనసాగింది. ఉత్తమ విద్యా కేంద్రం అక్కుఫర్జు విశ్వవిద్యాలయం హిబ్బర్త్‌ [ప్రసంగాల శీర్షికలో రవీర్మదుని ఉపన్యసించవలసిందని అవ్వానించింది. మే 12 వ తేదీన ఇంగ్లాండు. వెళ్ళే సంకల్పంతో బయలుదేరి మడాను జేరుకునేసరికి పెద్ద సుస్తీ చేసింది. సీమ [పయాణాన్ని విమించుకోవలసి వచ్చింది, అనీవిసెంటు ఆహ్వానించింది. అడయారులో [పశాంత వాతావర ణంలో ఒక వారం రోపులు అడయారులో వుండగానే జనగణమన అధి నాయక జయహే గీకాన్ని ఆంగ్లంలోకి అనువాదం చేశాడు. రవీందుడు పూర్తిగా విశాంతి తీసుకుని కోలుకున్నాడు. అడయారునుంచి కొలంబో వెళ్తూ దారిలో పాండుచేరివద్ద ఆగి అరవిందయోగిని సందర్శించాడు. అరవిందుడు రవీం(దునికి [వత్యేకంగా దర్శనం ఇచ్చి తన గౌరవాన్ని [వకటించాడు “అరవింద, రవీం।దేర్‌ లోహొ నమస్కొార్‌ి” అని కవీందుడు భక్రిపూర్వకంగా [ప్రణామం చేశాడు. రాజకీయ కార్యకలాపాలలో యౌవ నావేశంతో అరవింద ఘోష్‌ పనిచేసే సమయంలో రవీందుడు ఆయన్ని కలుసుకున్నాడు, ఎన్నో సంవత్సరాల తరవాత అధ్యాత్మిక సాధనలో పరిణతి పొందిన మహాయోగి అరవనిందుని ముఖారవిందంలో విరిసే మధుర (పశాంతినీ, అధ్యాత్మిక జ్యోతినీ దర్శించి, ఆయన గభీరవాణిలో అర్ష బుషుల (ప్రాచీన స్వరాన్ని ఆలకించి శవీం[దుడు వినముడై జోవారు జీశాడు. ఇతరుల ఘనతని గుర్తించి గౌరవించగలవారే నిజంగా ఘనులు, మహనీయులు గర్వరహితులు గుణగహాణపారీణులు మరీచాశ్రమంలో తపస్వినిగా వున్న శకుంతలతో అరవిందయోగిని పోల్చి వందనం చేశాడు,

జర్ర వీశ్వకవి

రవీం్యదుని అప్షమ్మితుడు ,వజేందనాథ్‌ సీల్‌ అప్పుడు మైనూరు విశ్వ విద్యాలయం ఉపాధ్యకుడుగా వనిచేన్తున్నాడు. ఆయన అహ్వానాన్ని స్వీకరించి బెంగుటారులో కొన్నాళ్ళు గడిపాడు. ఇక్కడ వుండగానే రవీం[దుడు *శేషేర్‌ కవితకి? అనే నవలని పూర్తిచేశాడు, ఈ నవలలో రవీంద్ర సొహిత్య విరోధులని ప్కొకలుగా (పవేళ పెట్టి తనని తాను చమ త్కారంగా నిమర్శించుకున్నాడు. వ్యావహారిక శ్రైలిలో నడిఓన ఈ నవల సనంభొషణాచాతురికి ఉత్తమ నిదర్శనం.

కలకత్తా చేరుకున్న తరువాత (బహ్మ సమాజ శతొల్లి సభలలో రవీందుడు పొలొన్నాడు. “ళామమోహనుని నందేశం”ి అనే పసం గంలో ఆ నవథారత నిర్మాతకి నివాళులెత్తాడు. 1929 ఐనవరి 18న కలకత్తాలో జరిన సర్వమత మహోాసభకి అధ్యక్షత వహించి నఠల మానవకోటికి శరోధార్యమైన థా్మెక సిద్ధాంతాలని వ9ిపొదన చేశాడు.

జాతీయ విద్యారంగంలో కొత్తదారులు కొక్కిన విద్యావేత్తగా కూడా రవీం్యదుని ఖ్యాతి ఖండాంత రాల దాకా వ్యాపించింది. కెనడా దేశంలో జాతీయ విద్యా నంస్థ తను జరిపే ఉత్సవాలలో పొల్లొన వలసిందని రవీర్మదునికి ఆహ్వానం పంపింది. ఫ్మిబవరి 26 న బయలుదేరి రవీం్యదుడు జిపొను రాజధాని టోక్యోలో మజిలీ వేశాడు. అక్కడ రెండు దినాలు [వముఖ వార్తాపతిక ““అసాహి శంబూన్‌ి” అందించిన అ౩థ్యాస్న స్వీక రించి పిపిల్‌ 6 వ తేదీన వాంకోవర్‌ నగరం చేరుకున్నాడు. “ఖీరికి (7౧6 ౯౧||0800%౪/ 0 61580/9) అనే అళ్చర్యకరమైన (పనంగం చేశాడు. “సాహిత్య న్యూకా లను గురించి మరొక (వసంగంచేసి ఆ" నగరంలోవున్న సిక్కుల గురుద్వారాన్ని దర్శించి కెనడా దేశావికి వీడ్కోలు చెప్పాడు.

వోర్వర్డ్‌, కొలంబీయాా కాలిఫోర్నియా విశ్వ విద్యాలయాలు రవీం (దుని [వసంగించవలసిందని అర్థిన్తూ అహ్వానించినయ్‌,. కొని లాన్‌ ఏంజిలీన్‌ నగరంలో వచూదవశొన రవీం్యదుని అనుమతి వతం (239 90/1) చెయ్యి జొరిపోయి, ఎంత వెదికినా దొరకలేదు. జగద్విఖ్యాతి పొందిన కవీం్యదుని కూడా రేవువద్ద అధికారులు అనుమానంతో చిన్న చూవు చూశారు. ఒక అనామకుణ్ణి నానా తిప్పలూ పెట్టినట్టుగానే ఆయనతో

జీవిత గాథ ళ్‌ అమర్యాదగా వ్యవహరించారు. రవీళ్యదుని అక్క గౌరనమూ అభిచూనమూ దెబ్బతిన్నయ్‌. వెంటనే అమెరికా విశ [విద్యాలయాలలో ఏర్పాటుచేసిన కార్య కచూలన్నీ రద్ధుచే సేసి జఐపానుదేశానికి తింగి వచ్చాడు. ఈ వ్యవవోరం శ్వేత నొకుల కహాంకావానికి (సఐల నిదర్శనంగా తోచింది. తనకి జరిగిన అగౌరవం అసియాదేశాల [పజిలందరికీ జరిగిన వరాళవమని రవీదుడు తలపోశాడు.

దారిలో టోక్కో నగరంలో “*%పాచీన సంస్కృతి. జపొనుదేశ౦0ి అనే అంశంమీద [పపంగించాడు. జపొనుడేశం పొశ్చాత్య దేశాలు కీసిన దారిని పోకుండా 1పాచ్యధర్మాలని అనుశరించి ఉజ్జ్వల ఫవితవ్యాన్ని సాధించాలని ఆశీర్వదించాడు. స్మామౌజ్య తత్వాన్ని విడనాడి పాలితుల వట్ట నసుహృద్భావంకో, సోదర (కేమతో వర్తించాలని నూచనబేశాడు, ఎవరినీ నొప్పించే ఉద్ధేశం తనకి లేదనీ, జపానుదేశంపట్ల తనక చాలా గౌరవం వృందనీ, మ్మితధర్మం [వకారం తను వలికిన హితవచనాలని అపార్థం చేనుకోవద్దనీ రవీం[దుడు విన్నవించాడు. ఇండోచైనా మీదుగా స్వదేశానికి [వయాణం కట్టాడు. ఇండోచైనాలో [వజిలూ (ఫెంచి వకు త్వమూ రవీం[దునికి ఘనస్వాగతం ఇచ్చారు. నాలుగునెలల వర్యటన ముగించుకుని జూలై 5 న కలకత్తా చేరుకున్నాడు.

అఆ సంవత్సరం సెప్రైెంబరు మాసంలో సొహిత్యవిచారం, సాహిత్య స్వరూవం అనే అమూల్యమైన [వసంగాలు కలకత్తా [పెసిడెస్సి కాలేజిలో స్థాపించిన రవీంద్ర వరిచయ సమితి అధ్వర్యాన జరిగిన సభలో ఆయన చేశాడు. చాలా యేళ్ళ (కిందట రచించిన ఈర్రాబ్రారాణీ?)” అనే నాటకానికి మెరుపులు దిద్ది “తప౭ి” అనే పేరు పెట్టాడు. కలకత్తాలో రవీందుని నివానమైన జొరసాంకో భవనంలో నాముగు ర్యాతులు వరసగా నాటక [పదర్శనం జరిగింది. దెబ్బయ్యోవడికి దగ్గరవడిన రవీందుడు ఆ నాట కంలో యువకుడైన వ్మికముని పొత ధం0చి రాజకీవితో, నటనా చాకుర్యంతో, తరళశరుణ విన్యాసాలతో _పేగ్షకులకు ఆశ్చర్యం కలిగిం చాడు. ఆమన కళొకౌశలం కాలాన్ని ఓడించి ,పేకుకులని అనందంలో ఓలలాడించింది,

70 విశ్వకవి

ఈ నంవశ్సరమే-అంటే అరవైకొమ్మిదోయేట రవీందుడు చిత లేఖనంలో భావ్యపకటనకి పూనుకున్నాడు. అధునిక శిల్పుల పోకడలకి దగ్గరగావుండే విచ్మితమైన కళాస్వరూపాల ద్వారా, చూటలలో వెల్లడించ లేని భావ్వపవంచాన్ని ,పకటించటానికి సాధనచేశాడు. చాలా యేళ్ళ నుంచీ ఆయన వాత పతకులలో తుడుపులనీ కొట్టివేతలనీ వింకరేఖలతో లతలుగా, పుష్పాలుగా దిద్ది ఒక విచ్శిక సోయగాన్ని సంతరించేవాడు. ఆ అనుభవమే మంగా రేఖలతో రంగులతో ఒళ కొత్త సృష్టిని చేయటానికి పురికొలిపింది. [వతిభాశాలియైన కళాశిలి ఎప్పటిశప్పుడు కొత్త విజయాల కోనం ఉవ్విణ్భారుకూ ఉంటాడు కాని పాత ఘనశతలతో శీవించలేడు. మధ్యరకం వాళ్ళకే ఏదో పొడిచేశాం ఇక చాలులే అనే మిధ్యాసంతృప్తి అంతులేని అనంకృషప్తి తీరని దాహంగా గుండెలో మండేవాళ్ళేకదా (వవంచంలో ఉత్తమ శిల్పసృష్టికి కాంణభూతులు! రాగాలతో నా జీవితం 1ప్రారంభమునకు రేఖలతో రంగులతో ఇప్పుడు అలరారుతున్నది” అన్నాడు తన చితలేఖనం గురించి.

బరోడా మహారాజా ఆహ్వానాన్ని అందుకుని అక్కడికి వెళ్ళి “నిత్య శల్చి మానవుడు” అనే అన్పటి [వసంగళ౦ చేశాడు. అ సంవత్సరం వంగీయసాహిత్యవరిషత్తుకి రవీం్యదుని అధ్యమడుగా వరించి సకల సన్నా వోలు చేశారు. కాని బరోడానుంచి వస్తుంటే దారిలో [పయాణానికి అటంకం కలిగింది. పరిషత్తు కార్యకర్తల ఉత్సాహమంకా నీరుకారి పోయింది. సమయానీకి నచూవేశానికి ఆయన అందుకోలేకపోయాడు. నథకి వచ్చిన (వతినిధు లందరికీ కీరని ఆశాభంగం కలిగింది. ఆయన అక్క స్వర్షకుచూరకీదేవి రవీందునికి బదులు అధ్యడస్థానం అలంకరించి కారర్మకమం నడిపించింది.

1980 లో చూర్చి 2వ శేదీన రవీందుడు వదకొండోసారి విదేశ సంచారానికి బయలుదేరాడు, కళాకేందంగా జగ్మత్పసిద్ధమెన పారిస్‌ నగరంలో రవీంగదుని చక్రాల కళా (దర్శనం జరిగింది. అర్జెంటైనా వెళ్ళి నవ్వుడు రవీం్యదునికి ఆతిథ్యం ఇచ్చిన విక్టోరియా ఓకెంపో అనే విదుషీమణి పారిన్‌లో ఉండి యీ (వదర్శనం ఏర్చాటు బేయించింది. 1ఫాన్సుదేశవ్యు

జవితగాథ 79 కళావేత్తలు రవీం[దుని శిల్బాలని [వశంసించారు.. వాటిలోని అధునిక లక్షణాలు వాళ్ళని ఆకర్షించాయి. అక్కడినుంచి హిబ్బర్డ్‌ [పసంగాలు జీయటంకోనం లండన్‌ నగరం వెళ్ళాడు. లండన్‌లో ఉండగానే భారతదేశంలో జరుగుతున్న చరిత (వసిద్ధమైన సంభటనలని గురించి వార్తలు చేరినయ్‌. ఉపునత్యా[గహం, దండీయా[(త, గాంధీసువోతక్ముని చరణధ్వనితో కారతదేశం కంపించి పోవటం, ఆయన పూరించిన పాంచజన్యం భారత హృదయంలో (వతి ధ్వనించటం విని మానవచకితలో ఒక నవీన విప్టనం లేవదీసిన మవో నాయకుడని గాంధీజీకి జోహారు లప్పుంచాడు. గాంధీజీ అరెన్టు, చిట గాంగులో అముధాగారం మీద ముట్టడి, షోలాపూరులో మెనికశాసనం, ఢక్కాలో హిందూ -ముస్లిముల కొట్లాటలు, బొతీయకాం[గెను నంస్ధపెన (వభుత్వ నిషేధంవంటి వార్తలు శరవరంపరగా దూసుకు వచ్చినాయి. అట్టుడికిపోళున్న దేళశవరస్టితిని తలచుకుని రవీంద్రుని వృాదయం పరి తపించింది. (వీటిమ[పళుత్వం అవలంబిస్తున్న విచడణ లేని అమానుష దమననీతిని త్మీవంగా విరసిన్తూ మాంచెస్టర్‌ గార్డియన్‌ పషలికలో [వక టింబాడు, అక్సొఫర్డ్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో హిబ్బర్జు [పనంగాలు [1పారంలిం బాడు. “*చూనవధర్మంి) అనే మకుటంతో ఈ ఉపన్యాసాలు నర్వమత సమన్వయం ,వతిపొదించి మానవజొతికి కారళమం[కాలైన శాశ్వత, సర్వజనీన ఉత్తమవ ర్మాలని [వతిపొదించి ఉదార విశాల భావనలతో భాసించినయ్‌. ఒక్కొక్క [వసంగం ఒక ఉదొత్త కావ్యం. లండన్‌లో ఉండగా క్వేకర్స్‌ సొమైటీ అనే మకసంస్ధ రవీర్యదుని [(వసంగించవలసిందని ఆహ్వానించింది. ఆఅ సంస్థ రెండున్నర శతాబ్దాల చరిత్రలో. సభ్యులకి తప్ప ఇతరులకి ససంగించే అవకాశం ఇవ్వటం అదే మొదటిసారి. భారతదేశంలో ఆంగ్లేయులు అవలంబిస్తున్న నిధానాలని అయన నిశితంగా విమర్శించాడు. సభానంతకరం (శోతలు అసమ్మతి నూచకంగా ఈలలూ, కేకలూ వేసి ఆయన్ని గేలిచీశారు. “నూ ఖావాలు అర్థం జీసుకోండి. మీ సోదరులు అమెరికాదేశంలో (పాణాలని అర్పించి స్వాత ౦(త్యంకోనం పోళాడిన దినాలు క్టొ్‌సకం బజేసుకోండి”?” ఇని ధవీ౦

800 విశ్వకవి [దుడు అనేసరి!ీ. కల్లోలం. చల్లారిపోయింది. అయన వక్తృత్వం కవిత్వానికి తీసిపోనంతటి శ క్రివంత మైనది.

అయన హిబ్బర్స్‌ (పనంగాలు ముగించిన రోజున (శోతలతో సభా వ్రలం కిటకిట లాడిపోయింది. అంతమంది ముందెస్పుడూ శాలేదు, యూని వర్మి టీ కళాశాల (పిన్సిపాలుగా వున్న [ప్రముఖ విద్యావేత్త నర్‌ మైకేల్‌ సౌడ్లర్‌ రవీం[(దునికి కృత క్ఞితాఖివందనాలు అందించాడు.

6ప్వీర్రు ప్రసాదించిన విజ్ఞాన ధనొన్ని చమూ విశ్వవిద్యాలయం ఎన్నడూ విస్మరించలేదు. మీ మూర్తీ, మీ గ్మాతం, మాలో కలిగించిన ఉత్తేజాన్ని ఎన్నటికీ మరిచిపోలేము?” అన్నాడు సౌడ్డర్‌ మవోశయుడు.

శొన్నాళ్ళపాటు ఆయన మ్మితసత్తముడ్రైన ఎమ్‌ హరస్ట్‌ నిర్వ హిస్తున్న విద్యాసంస్థలో విశాంతి తీసుకున్నాడు. జూలై నెలలో జర్మనీ బేరుకున్నాడు. ోరీక్‌స్టాగ్‌*” అనే హిట్లర్‌ వభుత్వ యంకాంగపు నభ్యులు కవీం(దునకు స్వాగతం ఇబ్బారు. (ప్రముఖ భఖౌతిక శాస్త వేత్త అయిన్‌ స్టయిన్‌ మహోదయుని కలునుకుని తన భక్రి గౌరవాలని వెల్లడించాడు. శళాహృదయ రహాస్యా లెరిగిన శాస్తా చార్యుడు అయిన్‌స్టయిన్‌ రపీం[దునికి సవినయంగా [వణామంచేశాడు. వెర్పిన్‌ నగరంలో రవీం[దుని చిితశిల్ప (వదర్శనంగా బాగా (పజిలని ఆకర్షించింది. మ్యూనిక్‌ నగరం పురమంది రంలో ఘనమైన సన్మానసళ జరిపి రవీందదునికి స్వాగతం చెప్పారు. పీస్యుపభువు జీవితానికి సంబంధించిన రూవక (పదర్శన వ్‌ర్చాటుచేశారు. ఈ రూపకం చూసి రవీందుడు [దవించి పోయాడు, జర్మనీలో ఎన్నో నగశాలలో సంచరింబాడు. ఛాజౌధిరాజులాగా అయన విశేష గౌరవాలు అందుకుంటూ వర్యటన చేశాడు,

జర్మనీనుంచి డెన్మార్కుకి తరలివెళ్ళొజు. కో పెన్‌ హోగన్‌ నగరంలో రవీం్యమని చ్మికకళొ (పదర్శనం జరిగింది. జెనీవా నగరంలో కొన్నాళ్ళ గడిపాడు. జెనీవాలో వుండగా ఢథక్కాలో జరగిన మతశలవోల వార్త విని ఎంతో బాధ పడ్డాడు. దుష్టవరిపాలకులే ఈ దురంశాలని పురికొలిపి వుంటా రన్సీ మిత లేదం కలిగించటం హేయమైన రాజనీతి రబీం్యదుడు అనీ * స్పెక్టే ఖర్‌”) అనే వత్రికలో వ్యాసం (త్రకటించాడు,

జీవిత గాథ రే నాలుగేళ్ళనుంచీ పోవియెట్‌ పభుత్వం రవీంథదునికి ఆవ్వోనాలు పంపుతోంది. ఇంతవరకూ. వెళ్ళటానికి అవకాశం దొరకలేదు. ఈసారి అయన ెర్లిన్‌ లోవున్న సమయంలో సోవియెబ్‌ పభుత్వం లూనాకార్‌స్కీ అనే వత్వేక రాయబారి ద్వారా రవీ్యదునికి అవ్వానం వంపించింది తప్పక వస్తానని ఉత్సావాతిరేకంతో ఆయన రష్యాకి బయలుదేరాడు, రవీం్మదుని రష్యా వర్యటన చరికార్థమయింది. వృద్ధావ్యంలోవున్న కవి వృదయంలో మానవజొతి ఉజ్వల భవితవ్యంవట్ట స్థిరవిశ్వానం కుదిరి నూతనాశలు చిరు తొడిగినయ్‌. ఆర్థిక సామాజిక రంగాలలో అవృటికే రష్యా సాధించిన పురోగతి రవీరదుని అఆశ్చర్యచకిళుని చేసింది. రవీం[దునితో పొటు అయన మనుమడు సౌమ్యేంధనాఠథ్‌, అయన శాళ్యదర్భులు ఆరియం విలియమ్సూ, అమీయచం[ద చవ ర్రీ వెళ్ళారు, సెస్టెంబరు 11 వ తేదీన చూస్కో చేరుకున్నారు. సాంస్కృతిక వ్యవవోర శాఖా వతినిధులు రవీందదునికి స్వాగతం ఇచ్చారు. మర్నాడు 6ళవ్లోక్సొ?ః అనే సాంన్కృలిక శాభాసాధంలో రవీందదునికి సొంస్కృతికః వ్యవవోర శాభాధిసతి పష్మెటోఫ్‌ గొప్ప నభ జరిపి భొారతకవి చందునికి సన్మానం చేశాడు. “మహాకవులు ఊత్తమ జిక్ఞానువులు, [పవంచంలోని మానవా(గ గణ్యులలో ఒకరైన మీకు రష్యాదేశపు రచయిశల వక్షొన, శౌ స్త్ర వేత్తల వవాన, రష్యాపారుల తశఠపున చూ సుస్వాగతం అన్నాడు, 'పెటోఫ్‌ అ సాయంకాలమే రవీం్మదుని గొరవార్టం మాస్కో రచయితల నమిలి సంగీత కార్ముకమం వఏిర్చాటుచేయగా అక్కడే రష్యాదేశపు లలితకళా సమితి అధ్యక్షుడైన (పొఫెనర్‌ కోగన్‌, (పఖ్యాతులైన రష్యన్‌ రచ యితలూ రవీందుని కలునుకున్నారు. మర్నాడు అనాథ శిశువులకు వృత్తి విద్యలు గరసే శేందదాన్ని రవీం[దుడు తిలకించాడు. ఒక బాలిక రవీంద్రుని ఆహ్వానిస్తూ (ప్రసంగం చేసేనరికి ఆయన వృాదయం పుల కించింది. పిల్ణలు వళ్నలు వేస్తే రవీందుడు సరదాగా జవాబులు చెప్పి మెప్పించాడు. పిల్దలు వీదయినా పాట పాడమని కోరారు. రవీంద్రుడు కాను రచించిన “జఐనగణమని గేయాన్ని వినిపించాడు. మర్నాడు రైతు లని కలునుకుని వాళ్ళతో ముచ్చటించాడు. వ్యవసాయ సంన్యరణలంపే ౪/6

క్‌పీ విశ్వకవి రవీం్యదునికి గాఢమైన అసక్తి. ఇంకో రోజున అయన చితశిల్పాల [వద రృనం. జరిగింది. ఆ కళొాలయం నిర్వాహకుడు కక్రిస్టీ అనే శిల్పవేత్త, రవీందుని చిత్రాలని (వళంసించాడు. “ఇంతవరకూ సుకవిగా వేదాంతిగా ఆయన మనకి పరిచితుడు. ఈ సాయంకాలం విశిష్ట శిల్పిగా విలకుణమైన నృజనాళ క్రికో తొణికే చ్మితాల ద్వారా ఆయన మనకి సుపరివికడయాడు. చితకభారంగంలో కూడా ఆయన సాధించిన విజయాలు చూనవ(శేయ న్పుకు తోడ్పడగలవని నా విశ్వాసం) అని కిస్టీ కాఘించాడు. సోవియట్‌ శిల్చవేత్తలంతా రవీం్నదుని చిత్తరువులని ఎంతో కొనియాడారు. శిల్ప చరి లో వాటికి నకేక వముఖస్థానం వుందని వెల్లడించాడు,

“కావ్యేషు నాటకం రమ్యం అని రవీందుని విశ్వాసం. ఉత్తమ నాటక (నదర్శనాలంకే ఆయనకు బాలా అభిరుచి. మాస్కో కళామంది రంలో బాల్‌స్టాయ్‌ రచించిన *పునర్ణన్మంి అనే నాటక 1వదర్శనాన్ని, పీటర్‌ ది (గేట్‌”- అనే నాటకాన్ని దర్శించి రవ్యనుల నటనా కౌశ లాన్నీ రంగస్థల నిర్వవాణాన్ని మెచ్చుకున్నాడు. భారతీయ [పణయ గాథ అధారంగా రచించిన 1 వైదర్కా?? అనే సంగీఠ రూపకాన్ని [వభుత్వ రంగస్థలంలో దర్శించి ఆనందించాడు. జొలివికాసానికి లలితకళలే దర్ప తొలని ఆయన విశ్వాసం,

మరొక తావున విద్యార్థులను కలుసుకుని సోవియట్‌ విద్యావిధా నాన్ని ఆశళింపుచేనుకున్నాడు. శౌంలినికేతనంలో కాను అనుసరిస్తున్న నిద్యా పద్ధతులన్కీ ఆదర్శాలనీ వాళ్ళకి వివరించి చెప్పాడు.

పార్మిశామిక కార్మికుల సంభూలన్కీ చార్మితిక [వదర్శనాలయాలన్నీ వోల విహారాలనీ, సోవియజ్‌ డీవితపు జిలుగువెలుగులని [వతిఫలించే (వముఖ నంస్థ లన్నింబినీ ఎంకో అనక్తితో, అనండంతో ఆయన నంద ర్మించాడు.

కార్మిక సంస్థలు నమిష్టిగా వీర్చాటుచేసిన వీడ్కోలు నళలో అయన (వనంగించాడు. “నేను చూసినది న్వల్పమే. కాని ఇది మీ అనల్పమైన పురోగతికి |వఐల నిదర్శనం. మీరు సాఫంచిన విజయం ఇం్మదజౌలంలాగా అళ్ళర్యంలో ముంచివేస్తున్నది నన్ను. ఆర్యనాగరికతకి అటపట్టయిన మూ భారతదేశం కూడా మీలాగే అందరీ విద్ధనీ, అందరికీ సమానమైన అవ

జీవిత గాథ వ! కాశాలనీ అందించగల శుభతరుణం రాగలదని కలలు కంటున్నాను, ఎంతోకాలంనుంచీ -నా భావనాలోకంలో స్వప్నాలుగా మెరుస్తున్న అది ర్సాలకి మీరు వాస్తవ న్వరూవం కల్పించి నాకు చూపించినందుకు కృత కిశని కెలువుకుంటున్నాను. శకాబ్దాల తరబడీ. నంకెళ్లలో (మనకున్న [వ॥ఆ మనన్సులకి విముక్తి కలిగించి నా కల కల్టకాదని నిరూపించిన మీకు గాఢ మైన కృతబ్ల తని తెలుపుకుంటున్నాను)” అని హృదయపూర్వకంగా రవీరదుడు పకటించాడు, ఈ సమావేశంలో షింగాలీ అనే సోవియెట్‌ కని రవీదుని గూర్చి రచించిన గీతం ఆలాపించాడు. గాల్బరిన్‌ అనే రచ యిత రవీం[దుని గేయ్యతయాన్ని రష్యను భాషలోకి అనువదించి వినిపిం చాడు. సిమెనోవ్‌ అనే (వవముఖ నటుడు రవీం్యదుని *పోస్టాఫీనుి నాటకంలో కొన్ని దృశ్యాలు అభినయించాడు.

సెపైెంబరు 15న తేదిన పక్షం రోజుల వర్యటన ముగించుకుని రవీం[దుడు అమెరికాకి బయలుదేరాడు. ఈ వశం రోజులలో ' చూసిన దృశ్యాలు రవీం[దుని హృదయం మీద గాఢమైన అనుభనాల మ్ముదలుగా నిలిచిపోయినయ్‌. మాననబైతన్యడ సాధించిన ఒక మవాత్తద నిజయవిన్యా సొన్ని దర్శించినట్లు కవీందుని హృదయం పొంగిపోయింది సాడూన్య మూనవులు దీవస్తంథాల వంటివాళ్ళని అయన అన్నాడు. అ(గభాగంలో కాంతి ఉంటుంది కాని స్తంభం అంధకారంలోనే నిలబడికుంది. "సమా జింలో పె అంతస్థులో ఉన్నవాళ్ళకి సౌకర్యాలూ సౌఖ్యాలు చేకూరున్తూ ఆరోగ్యమూ, విద్యా, ఆనందమూ లేక మురికి కూపాలలో అలమబింఛే సొమూన్య చూనవుడి అభ్యుదయంకోనం సమిష్టిగా జరిగిన [వథమ [పయ త్నం రష్యాలో కాను దర్శించా నన్నాడు. చూనవజొతి కల్యాణానికి ఈ కృషి. నాంది కాగలదనే ఆశాభావంతో ఆయన హృదయం స్పందించింది వ్యక్తుల దాన ధర్మాల వల్ల సాధ్యంకాని ఈ (వణాళిక జౌొతివరంగా పెద్ద ఎత్తున కొనసాగి తీరాలని ఆయన తలపోళాడు.

అయన అమెరికాలో ఉన్న తరుణంలో బ్రిటీషు (వభుక్వం వారు సర్వవక్షనచూవేళం జరిపి, భారత దేశ స్వాతంత్య ్మవదానానికి సంబం ధించిన సమస్యలని సొళల్థుంగా చర్చించ దలబారు. గాంధీజీ ఆ నమావేశా నికి వెళ్ళాలనీ, అహింసా తపస్వి శాంతిసందేశం అఖిల ,వసంచానికి విని

6ికీ విశ్వళవి పించాలవీ రవీం[దుడు అఖిపాయం [వకటించాడు. న్యూయార్కు వగ రంలో నవంబరు 18 న తేదీన బాల్టిమోర్‌ హోటల్‌లో పుర్మవనుఖులు రవీం[దునికి ఘన సన్మానం చేశారు. కార్నెజీహాల్‌ అనే పురమందిరంలో అమెరికా అధ్యక్షుడు వగూనర్‌ రవీం(దుని కలుసుకున్నాడు. ఇంకో సంద రృలలో వర్షి యాదేశపు [సవ క్షలని గురించి రవీం్యదుడు ఉఊపన్యసించాడి,

రూజ్‌ అనే వఖ్యాత నర్తకి తన [(సదర్శనాలద్వొరా రవీం[దుని సంస్థలకి నిధి పోగుబేయటానికి ఉత్సాహం (వకటించింది. కోని ఆవిధంగా వచ్చిన సొమ్ముని రవీరదుడు న్యూయార్కు నగరంలోని నిరుద్యోగ నివా రణ నమ్‌తికి విరాళంగా ఇచ్చాడు.

న్యూయార్కొ బోస్టన్‌వంబి [వముఖ నగరాలలో రఏీంగదుని చిితాల [ప్రదర్శనం జరిగింది. శిల్పనిమర్శకులు చిికాలని బొగా మెచ్చుకున్నారు. న్యూయార్కులో 1పళ్యాత రచయిత, విజ్ఞాననిధి విల్‌డ్యురాంట్‌తో పరి చయం శలిగిందిం

డిసెంబరు మాసంలో లండన్‌ వెళ్ళాడు. “స్పెళక్టేటర్‌”” అనే బతక సంపొదకుడు హైగ్‌పార్కొ వోటల్‌లో రవీందునికి విందు జేశాడు. అ విందుకి [వఖ్యాత నొటకరచయిత జార్జి బెర్నాడుషా వచ్చాడు. రవీం[దునితో చాలాసేపు ఇష్టాగోప్టి జరిపొడు, నంభాషణా చాతు ళ్యానికి పేరుమోసిన షా రవీందునిలో నిలిడీకృతమైన వోస్యరసాన్ని గుర్తించగలిగాడు. ఈ శకాల్దిలో జీవించిన మహనీయులలో రవీందునికి విశిష్టస్థానం వుందని షా గుర్తించాడు.

1981 ఫిబ్రవరి నెలలో శాంతినికేతన౧ చేరుకున్నాడు. “నవీన్‌? అనే నంగీత నృక్యనాటిక రవీం్యదుని లేఖినినుంచి వెలువడింది. ఈ రూసకం మొదట శాంతినికీతనంలోనూ తరవాత కలకత్తాలో ఎంపైర్‌ థీయేటరొలోనూ విజయవంతంగా [వదర్శిశమయింది. కవీందుడు న్వయంగా గీతాన్ని గానంచేయగా, నృత్యభంగిమలతో న్వరనంవదతో రమణీయమైన వ్యాఖ్యానం జరిగి [పేక్షుకులని రసానందంలో మునకలు వేయించేవి రూవక (పదర్శనాలు.

, అయనకు డెబృ్బయ్యేట్ళు నిండిన నందర్భం పురస్కరించుకుని

రష్ష్యాలేఖలు”. (గంథరూపంలో వెలువరించారు. సామాజిక శక్టులని

జీపత గాథ ్రీక అవగాహన చేనుకోగల నిశితదృష్ట్రీ నిర్ఫీకమైన సత్యాన్వేషణ, నిత్య నూతన మాన్దాలలో |వవహించే కవితావాహిని ఈ లేఖలలో మనకి గోచ రిన్తయ్‌. వయసుతోపాటు సామాన్యులకి కలిగే నిన్నృహకాని, వెనక్కి చూసే క్రాంతి విముఖ దృష్టి కాని అయన కళ్ళకి మనకపొరలు కవ్చ లేదు.

ఈ సందర్భంలోనే వీరవూజలో వీను మిగిలిన వంగజొతి కవి చందునికి అఖండమైన నన్మానం చేసింది. రవీ్యద్రజయంతి పెద్ద వండగ లాగా జరిగింది. వంగీయ సాహిత్యవరిషత్తు సభావతి మవీమహో పాధ్యాయ హర్మవసాొదళొ స్త్రి అధ్యక్షతలో ఒక నభ జరిగింది. రవీం్యదుని 1పఖ్యాతికి సముచిత మైన స్థాయిలో ఉత్సవాలు ఘనంగా జరపాలని తీర్మా నించారు. రవీం్యదజయంళి సమితి ఏర్పడింది. కవీం్యదుని అవ్తమ్మితుడు [వభ్యాత శాస్రవేత్త జగదీశచం[దబోసు ఆ సమితికి అధ్యడుడు. రవీం(ద సాహిశ్యకాంకులనీ, జీవనవాహిని గమనంలోని వంపులనీ సొంపులనీ (వతివలించే ప్రదర్శనం ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయం జరిగింది.

అ [సకారంగా 1881 వన సంవత్సరం ,కిన్మస్‌ వారంళో రవీంద జయంతి సప్తాహ కార్య్యకమం డిసెంబరు 25 న [పొాఠరంభమయింది. వుర మందిరంలోనూ వరిసర [ప్రాంతంలోనూ ఆకర్షణీయమైన చిత్రకళా పద రృనం వీర్చాటయింది. (తిపురసంస్థానాధిపతి [పారంభోత్సవం జరిపాడు. కళలతోపొటు బేతిపనులు కూడా [వదర్శించారు. రవీందుని తోలిళ రచించిన వంద చిత్రాలు _పేశుకులకి చూపించారు, కవీందుని రచనల కొలూకు [వాత పకులా, వేరువేరు సంస్కరణలలో వెలువడిన (గంథ జాలమూ, (పవంచ భాషలలో వెలసిన రవీందుని రచనల నరివర్తనలూ, రవీళ్మదుని గురించి వకటించిన పుస్తకాల ఆయన శీవిత౦లో వేకు వెరు దడశలని నూచించే చిత్తరువులూ, (పేశుకులకి కనుల పండుగ బేశాయిం శాంలినికేతనంలో తయారయిన చేశివనుల్తూ చితశ్రవన్తువుళ్సా వంగీయ కళా నిలయంలో రూపొందిన కళాఖండాలూ, వంగదేశంతోని జానవద కళావస్తువుణూ ఈ (సదర్శనని సమ్యగంజేశాయి. వంగభూమి కళొ సంవదళకి, రవీంద్రుని సాహిశీ విభవానికీ అవినాభావ నంబంధ ముందని ఈ పదర్శనం వేనోళ్ళ చాటింది. వంగదేళపు ధూళి, వంగదేశపు గాలి,

స్తే వీశ్వళవి రంగురంగులతో ఆయన రచనలలో తొంగిచూదాయి. జొరీయ జీవితంలో గాఢంగా వేళ్ళుపోసుకుని అకాశం ఎత్తున లేచి కొమ్మలతో రెమ్మలతో, శాయలతో పూలతో పచ్చని చిరునవ్వులు వెదబళ్లే మహా వృకంగా రవీ సాహితి వర్చిల్లింది.

(వక్కనే ఒక మేలా ఏర్పాటుచేశారు. ఈ నంతలో దేశీయ కుటీర పర్మిశమ అన్నింటినీ [వదర్శించారు. వాటితోపాటు జానపద నృత్యాన్నీ, సంగీతాన్నీ, నాటకాలనీ ఏర్పాటుచేశారు. కథ వాత, కీర్తన, బావుల్‌ సంగీతం, పళ్లెిపాటలు మొదలైన రకరకాల సం(పదాయాల పాటలు విని పించారు. ఈ సం్యనదాయపు అకయ భాండారంలోంబి రవీందుడు రెండు చేతులా జొతీయ సంస్కృతిని అందుకుని తన భావనా శక్రికి బలాన్ని చేళూర్చుకున్నాడు. ఈ ఉవననదులన్నిటినీ తనలో కలుపుకున్న జీవనది రవీం్యదుని శేముపి అనే సత్యాన్ని ఈ సంత ఎంతగానో వెల్లడించింది.

అ సాయంకాలం నవలా చవ ర్తి శరళొ బాబు అధ్యశత వహించి సాహితీ [షియుల అపూర్వ సమావేశం నడిపించాడు. కవీం(దుడు వివిధ సాహిత్య (ప్మకియలకి చేకూర్చిన సోయగాన్ని (పళంసిన్తూ పలువురు రచ యితలూ కవులూ అభినండన [పన౦గాలు చేశారు.

ఆ ర్యాలి రవీరద సంగీతోత్సవం జరిగింది. రవీంద్ర నంగీత వంరశుకులైన దీనే్యద్రనాథ్‌ ఇందిరాదేవి (పళ్ళతులు కార్యకచూన్ని (వతిళతో నడిపారు. మొదటి దళనుంచీ రవీంద్ర సంగీతంలో వచ్చిన నరిణాను వికాసాన్ని వినిపించారు. గాయక గాయనీమణుల బృందా లెన్నో శఉమర్జంగా పొల్గొన్నాయి. మర్నాడు నర్వేవల్లి రాధాకృష్ణ పండితుని అధ్యక్ష తలో జరిగిన మహానభలో దేశదేశాల ,పముఖులూ పాల్గొని ఠవీర్మదుని (పతిళకి నివాళలెత్తారు. విశ్వవిద్యాలయ (పతినిధులు విచ్చేసి మూనవ సంస్కృతిలో ఉన్న శాభోపళాఖలకి రవీం్యదుడు చేసిన దోహదం ఎటు వంటిదో ఎత్తిచూపి గొంతెత్తి కొనియాడారు. అ సాయంకాలం కూడా గాయకబృందం మధురంగా రవీంద్ర సంగీతాన్ని అలపించింది.

మూడోనాడు కలకత్తా పౌరుల పనాన, పురమందిరం వైట విక్మం చీన (పత్యేక వేదికపెన అపూర్వమైన నన్మానం జరిగింది. ఇనుకవేప్తే శాలని జనసముచాయం, అన్ని తరగతులవాళ్ళూ, అన్ని వృత్తులవాట్ళా

జీవీర గాథ క్రీ అక్కడికి వచ్చి చేరుకున్నారు. కార్పొరేషను మేయరుగా ఉన్న విధాన చం[దరాయ్‌ నన్మానవటత౦ చదివాడు. వంగీయ సాహిత్యనమ్మేళన్‌, హిందీ సాహిత్యసమ్మేళన్స్‌ _వబాసీవంగీయ సాహిత్యసమ్మేళన్‌ వంటి నంస్థ లెన్నో సన్మానప్యతాలు సమర్ప్చించినయ్‌. రవీంద్ర జయంతి వరిషళ్‌ వవాన శరళ్‌ చంద ఛటర్జీ రచించిన సన్మానష్మకాన్ని వంగీయ కవయితి కామినీరాయ్‌ సమర్పించింది. రామానంద ఛటర్జీ రచయితలూ, కవులూ, మేధావులూ నమర్చించిన అక్షురాంజలిని 7౧6 601606౧ 800% 0 200/6 అనే సంవుటంగా రూపొందించి నివేదించాడు. మూడు ర్మాతుల పాటు జొరసాంకోభవనంలో “నజీర్‌ పూజై” రూవకం [(పదర్శిత మయింది. రవీంద్రుడు అందులో బౌద్ధభికుకుని భూమిక నిర్వహించాడు.

మర్నాడు వంగీయ సాహెఠ్యపరిషత్‌ రవీందుని పాలరాతి విగ వోన్ని (వపులచందరాయ్‌ ఆవిష్కరించాడు. కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ మందిరంలో యువజనులు నిత్యయౌవనుడైన కవీందుని సత్కరించారు. వజిల ఒశ్రిడివలన జయంతి ఉత్సవాలు ఇంకో అయిదు రోజులపాటు కొన సాగించవలసి వచ్చింది,

ఈ సన్మానం ఈ సక్కారం, రవీందునిపట్ట జాతిజనుల కున్న అఖండమైన భక్రి గౌరవాలని వెల్లడిచేసినయ్‌. కృతజ్ఞకా భావంతో పొంగిపోయే వృదయంతో రవీందుడు విన్యముడై (వజల నక్కొారాలని స్వీకరించాడు. వందనసమర్పణ చేస్తున్నన్సుడు రవీం(దుని న్వరం కంపింబింది. కనుగొనలలో అశువులు తొణీకి అనిర్వచనీయమైన విషాద భావం (శోతల హృదబూలని ఆవేశించింది. బేతులు జోడించి దేశీయు లందరివద్దా సెలవు పుచ్చుకుంటున్నట్టుగా ఆయన వలిశేనరికి అందరి మన స్పులా అర్హ్రృమైపోయినయ్‌. “పూర్వం కవులని రాజులు అభినందించే వారు. తమ రాజరికవు మహిమని ఉద్దలతరం చేనుకోటం కోసమే కవు లని రాజులు సత్కరించేవారు. తమ రాజ్యొలు చిరస్థాయిగా నిలవజోవని వారికి తెలును, రాజ్యొలని అత్మికమించి కవుల యళన్చు థావికాలంలోకి (వనరిస్తుందని రాజులు గుర్తించారు. నేడు భారతదేశాన్ని పాలించే రాజు దర్చారులో మనదేశంలోని మహనీయులకి స్థానంలేదు.. నేడు రాజభాష వేరు కవిభాష వేరు. కనకనే నేడు పొారనభలో న్వదేశీయులవక్షాన

నన్ను గౌరవిస్తున్నారు. ఈ సన్మానం నాకు కేవలం బాహ్యాలంకారం జీేహర్చటంలేదు, నా అంతరంగాన్ని ఆనందంతో అభిషేకం చేస్తున్నది. అని హర్షపులకితస్వరంతో వలికాడు. తన బన్మస్థలమైన కలకత్తా నగరం కల్మషరహితమై ఆరోగ్యంతో అనందంతో కలకాలం కలకలలాడాలని దీవించాడు. జగత్తుని చకితంచేసిన రవీం(దుని సర్వతోముఖ (వతిభకి శ్రీడారంగమైన కలకత్తా నగరంమీద అయనకి మిక్కుటమైన అభిమాన౦. నునర్ష వతొాలమీద రజతాశర పవంక్షిళో లిఖించిన సన్మానం రవీం[ద వయంతి వరిషజ్‌ నమర్చించింది. పొరనళ స్వర్ణ కమలాకారంలోవున్న సిరాబుడ్డినీ, సువర్షలేఖినినీ, వీబివెనక పృతాకారంలోవున్న రజత ఫలకాన్నీ ఐహరాకరించింది. ఈ సప్తతి మహోత్సవం మవోవపర్వంగా కొనసాగింది. లారతీయ సాహిత్య చర్మితలో చిరస్మరణీయమైన మధురభట్టింగా ఈ మహోత్సవం నడిచింది.

ఈసప్తతి నర్షంలోనే “శిశుతిర్టం)” అనే కావ్యం వెలువడింది. అంతకి మునుపు ఆంగ్లంలో [వకటితమైన “0౧ 14౫ అనే కావ్యానికి ఇది వంగ భాషలో అనువాదం, నూటీిగా ఇంగ్లీషులోనే మొదట [వాసితరవాత వంగ భొషలోకి అనువదించిన అసాధారణ రచన ఇదొక్కశే. ఈ ఏడాదిలోనే కలకత్తా సంస్కృత కళాశాల రనీర్యదుని *కని సార్వభౌమ” విరుదంతో సత్కరించింది.

ఇంకా కొన్నాళ్ళపాటు కొనసొగించదలచిన రవీంద్ర జయంతి ఉత్సవ కార్యశమూన్ని 1988 లో జనవరి అయిదో తేదీన అశస్మికంగా విలిపినేశౌరు. నాలుగో కేదీన గాంధీశీని నిర్శంధించిన వార్త దేశమంతా శారుచిచ్చులాగా వ్యాపించింది. లండన్‌లో జరిగిన సర్వవశ్షనభళ వివలమై పోయింది, దేశంలో అశాంతి వబలీంది. ఉద్యమం 88గి తీవస్థాయికి వెళ్ళింది. ఉత్సవాలకి సమయం కాదని రవీం[దుడు కార్యక్రమం అపించి వేశాడు. విచగణ లేకుండా కఠినమైన దమననీ౭ిని అవలంబించటంనల్ల అంగ్లభారత జాతులమధ్య శాశ్వతమైన విరోధభానం ఏర్పడి పోతుందనీ ఇది బాలా శోచనీయమనీ రవీంద్రుడు (విటీవు (పధానికి త౦9ి వంపించొడు.

కొంతకాలంపాటు నదీతీరానవున్న ఖార్దా అనే ,వదేశంలో వృీశాంతి లీసుకున్నాడు. గాంధీజీని గురించి “వళ షొ అనే గేయం రచించి శన

జీవీతగాథ క్రీర్ర భక్తిని పకటించాడు. *వరిశేష్‌ అనే సంపుటంలో (వచురికమైన గీశా లని రచించాడు.

చాలా కాలంనుంచీ పర్షియా పాదుషా రవీందదునికి అహ్వానం వంపు తున్నాడు. వోర్టికమైన ఆహ్వానం అందుకుని రవీర్యదుడు డండం విమానా (శ్రయంలో పేన్‌ ఎక్కి పర్షియా బయలుదేరి వెళ్ళొడు, విచూనంలో కోడలు (వతిచూ దేవీ కార్యదర్శి అమీయ చ్మకవర్తి కూడా వెళ్ళొరు. పర్షియా సరి హద్దు చేరగానే పాదుషా న్వయంగా సంపిన ఆవ్వోనం వైరెన్‌ ద్వారా అందు కుని ఆనందించాడు. బుషైర్‌ నగరం చేరగానే గవర్నరు స్వాగతం చెప్పి రవీందుని గౌరవార్థం గొన్న విందు జరిపాడు. [వఖ్యాత పర్షియన్‌ కవులు వోఫిజ్‌, సాదీ [వభళ్ళతులు జన్మించిన షిరాజ్‌ నగరం రవీం(దునికి అఖండ స్వాగతం అందించింది. ఇన్నహాన్‌ నగరంలో [వభుత్వమూ పురజనులూ కోలాహలంతో కవీందదునికి నన్మానం చేశారు. ఆ దేళంలో వున్న పక్షం దినాలూ సభలతో నన్మాలతో, విందులతో సెనికవందనాలతో ఎడతెగని కార్థకచూలతో గడిచిపోయింది. న(తికలన్నీ ఉదయాకాళంలో మహో జ్ఞ్వలమూలర్తి అని కవీర్యదునికి అంజలి ఘటించినయ్‌, మే£వ శేదీనషా రెజా పెహ్హ్టువీ స్వయంగా రవీం్యదుని దర్శించి ఒక గంటసేపు సంభాపి బాడు. అ చ(కవద్రికి కవీరదుడు గేయ కునుమం ఉసవోరంగా సమర్పిం చాడు. ముస్టిమ్‌ నాగరిళతకి నహజమైన దన్ధాతో, వుందాతనంతో (వపథు త్వమూ (ప్రజలూ రవీందదుని ఐిన్మదినాన్ని పర్షియా డేశమంఠతటా ఘన వైళవంతో జరిపారు. [పప్రాచ్యదేశాల సంస్కృతికి అతిథి సత్కారం విశిష్టమైన అభరణ౦. అందులో విశిష్టమైన అతిథికి అపూర్వమైన సక్కారం జరగ టంలో ఆశ్చర్యమేముంది +? వీడ్కోలు [వనంగంలో రవీం[దుడు తనకి జరిపిన అతిథ సక్కారానికి నిండుగుండెలతో కృత జైకా ఖినంద నాలు సమర్చించాడు. పర్షియా దేశంలో దారి పొడుగునా వరచిన గులాబులు కవీందుని హృదయంలో నింంతరమూ గుబాళిస్తునే వున్నాయి, దారిలో వాగ్గాదు నగరంలో ఇరాక్‌ రాజు ఫెసొల్‌ రవీందుని కలుసుకుని జోహారు చేశాడు, కవి పొదుషాలాగా రవీం[దుడు ముస్థింరావ్యాలలో నర్యటించి శెండు మాసాల తరవాత కలకత్తాకి తిరిగి నచ్చాడు,

కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం (వత్యేక సమావేశం జరిపి రవీ్మదుని

వీ వీశ్వకవి సన్మానించింది. విశ్వవిద్యాలయాలు సొచూన్యంగా కవల |వతిభని శీవిత కాలంలో గుర్తించలేవు; గుర్తించినా గౌరవించలేవు. ఎంత పురాతనమైకే అంక గొప్ప అని విశ్వవిద్యాలయాల దృథఢవిశ్వాసం. కాని కలకత్తా విశ్వ విద్యాలయం పురోగామ్‌. రామకను లాహిరీపేర ఏర్పడిన వంగీయ సాహిక్యశాఖకి రవీర్యదుని గారవాధ్యక్షస్థానం అలంకరించ వలసిందని కోరింని. “కమలా (వసంగాలు”” అనే శీర్షకకింద రవీందుడు ఉవన్య సించాడు.

ఆ మర్నాడే అంకే 193] లో అసు 8 కేదీన అత్యంత విషాద శరమైన వార్త విన వచ్చింది. రవీం్యదునికి మిక్కిలి [పేమపాథతతుడైన మన మడు నీకీం్యదనాథ్‌ జర్మనీలో విద్యాఖ్యాసం చేన్తూ అకస్మికంగా మరణిం చాడు. రవీం[దునికి ఈవార్త అశనిపాతం,. అయినా నుఖదుఃఖాలని సమ దృష్టితో తలదాల్బగల నిర్లిప్తభావం ఆయనలో ఏనాటినుంచో వేళ్ళు పోను కుంది. విధివలాసం అయన హృదయాన్ని జయించలేదు. ఆయన ఆశా కిరణాలని సనక మబ్బులు మరుగువపరచలేదు.

ఈ విషాద చృాయలోనే రవీర్యదుని సొహితీలక లేత చిగుళ్ళు వేసింది. పరిశేష్‌ పునశ్చ, కాలేర్‌న్నాక అనే కొత్త కావ్యాలు వెలువడి నయ్‌. ఈ కావ్యతయాన్ని వంగీయ నవలాచ[కవ ర్తిశరత్‌ బాబుకు యాఖై యేడన కన్మదిన సందర్భంలో ఆశీఃపూర్వకంగా అంకితం చేశారు. ॥

అ సంవత్సరం సెక్రైంబరు మానంలో గాంధీజీ అనురణ నిరశన డీశు పూని హిందూనమాబింలో హరిజనులకి అనాదినుంచీ జరుగుతున్న అన్యాయాన్ని అరికట్టటానికి పాణాన్ని సైకతం సమర్పించటానికి సిద్ద వడ్డాడు. శాకారుల వంశంలో కులభఖేదాలకి తావులేదు. ఏనాడో వారు అఆచరణపూర్వకంగా కులఖేదానికి స్వస్తి చెప్పారు. అ(గవన్హాలవారి అగ వోన్ని లెక్కచేయక హరిబనులని తమ ఇళ్ళలో స్వేచ్చగా మనలనిచ్చే హళ్ళు, అటువంటి సంస్కారంలో పెరిగిన క5వీర్యదుడు హిందూ సమూ జొనికి పెద్ద కళంశంగా వున్న అంటరానితనాన్ని కూకటివేళ్ళతో పెళ లించటం కోనం గాంధీజీ చేస్తున్న త్యాగాన్నీ, కృషినీ హృదయపూర్వ కంగా హర్షించి (పోత్సహించాడు. అత్మ నమర్పణకి మూ ర్రీభావం గాంధీ అని అఆశున అంజలి ఘటించాడు. భారతజౌతికి మహాత్ముని

జీవీరగాథ ర్తి (పాణం అమూల్య సౌఖొగ్యం కనక ఆయన ఉద్యమం జయ్యవదం కావా లని రవీర్యదుడు (పకటించాడు. మవోత్ముని నూత్రాలని ఆమోదించి అయన ,(పొణాన్ని కాపాడవలసిందని అ(గవర్ధాలవారిక్సీ (విటిషు నధా నిగావున్న రాం సేమక్షోనాల్డుకీ విన్నపాలు చేశాడు. హిందూ సమాజొన్ని ఉఊద్ధరించటంకోసం గాంధీజీ మవాతపన్సు కొనసాగిస్తున్న సమయంలో ఆయన పక్కన వుండి ధైర్యం స్థైర్యం కల్పించాలనే నంకల్పంళో రవీరదుడు పూనా వెళ్ళాడు, శరత్‌ చందుని జన్మదినోత్సవ శార్య (క్రమంలో పాలొనజాలనని చెప్పి యర్వాడా చెజసాలలో అకుంఠితదీశుతో నిరశన్నవతం పూనిన త్యాగమూర్తి గాంధీజీ నన్నిధిలో తాను వుండాలని రవీందుడు తరలి వెళ్ళాడు. గాంధీజీ [ప్రాయోవవేళ దీవాఫలితంగా అంగీ కారం కుది3౦ది. వళితజొతులకి సమానగౌరవాలూ, అవకాశాలా ఇవ్వ టానికి ఒప్పందం జరిగింది. ఊవవాస దీవావిరమణం జరిగింది. అ తరు ణంలో గాంధివీ పక్కనే వున్న కవీర్యదుని చూసి తనకి [పియమైన భక్తి గీతం పొడవలసిందని కోరాడు. రవీంటదుడు కంపిత స్వరంతో గాంధీజీకి (పియమైన గీత౦ “క్రీఎన్‌ జఖన్‌ శుకాయే జాయ్‌?” (బతుకు ఎండి బీటలు వారినవేళ కరుణా సుధాధారవై కదలిరావా (వళూ!) అని గానం చేశాడు, ఈ మహనీయు. లిద్ధరూ అత్యంత ,పేమతో గాడొలింగనం చేను కుంటుం కే భారతదూత అనందబాష్పాలు కురిపించినట్టు తోచింది.

ఆ నంవక్సరం డిసెంబరు మానంలో అబార్య [వపుల్ల చందరాయ్‌ డెబ్బయ్యో జన్మదిన నందర్భంలో రవీం[దుడు “మవోక్కుడు-దళితచూన వులు) అనే పుస్తకాన్ని అంకితం చేశాడు. సుందరవన (పాంకాలలో సర్‌ జానియల్‌ వోమిల్టన్‌ అనే చూనవసేవకుడు నెలకొల్పిన (గాచూఖ్యుదయ శీందాన్ని రవీందుడు సందర్శించి ఆశీర్వదించాడు. పర్షియా పొదుషా పంవగా పొగ్‌ దావూద్‌ అనే పండితుడు విశ్వభారతిలో అబార్వుడుగా వనిచేయటానికి వచ్చాడు.

ఇంకలో 1983 వ సంవత్సరం వచ్చింది. నవఠొరత నిర్మాత రాజా రామమోహన్‌ రాయ్‌ శతనర్ధంతి మహోత్సవాలు జరిగినయ్‌, అ సభలలో అత్యంతోత్సావాంతో పాల్గొని “*ఖారతపథిక్‌ రామమోహన్‌” అనే అద్భుత మేన [1పసంగం చేశాడు.

ఆయన కోడలు (పరిచూదేవి వర్యవేకణలో “శాప విమోచనం: అనే నృత్యనాటికః మొదట లక్నోలో తరవాత కలకత్తాలో (ప8భా వంతంగా (పదర్శిత మయింది. ఈ విజయం కొత్త రూసకాల రచనకి రవీందుని పురికొలిపింది. కళబ్రీట్ట కేకల రాజ్యంగా అస్పృశ్య బాలిక అనే రూపకాలని రవీం(దుని లేఖిని సృజించింది. ఇవి రెండూ కలకత్తా, బొంబాయి నగరాల్లో విజయవంతంగా (పవర్శితమైనాయి, విచ్చితిత అనే నవీన కావ్యాన్ని _పముఖ చితశిల్చ్ని నందలాల్‌ బోసుకు అంకితం చేశాడు.

భారతదేశాన్ని గురించి వశ్చిమరాజ్యొలలో జరుగుతున్న అసత్య (వచారాన్ని ఖండిస్తూ విళల్‌భాయ్‌ వకేల్‌ లేవదీసిన అందోళనని రవీం [దుడు ఐలవరిబాడు, మరొకసారి [ప్రాయోపవేశం జీేయాలని గాంధీజీ సంకల్పించినప్లు విని వారిన్తూ హితోక్తులతో తంతి పంపాడు. రాజకీయథైదీ లందరినీ వెంఏనే విడుదల చేయాలని [వభుక్వానికి లేఖ పంపొడు. నికృం ధంలో ఉన్న తరుణంలో అకాలమరణానికి గురియైన జతీందమోహన్‌ సేన్‌ గుప్తా నిర్యా- వార్త విని బాష్పాంజలి సమర్పించొడు.

అ యేడాది నవంబరు నెలలో బొంబాయి నగరంలో వారేన్‌ ఘోష్‌ అనే (పభ్యాత (పమయోక్త రవీంద నాటక సప్తాహం ఏర్పాటుచేసి కవీందుని అహ్వానించాడు. శాంలనికేతన నటీనటబృందాన్ని తోడ్కొని రవీందుడు బొంబాయి నగరంలో (పదర్శనాలకి వెళ్ళాడు. కవికోకిల సరోజినీనాయుడు రవీం్యదునికి సదుపొయాలన్నీ స్వయంగా సమకూర్చి కార్య్మకమం జయ (వదం కావటానికి తోడ్పడింది. శాప విమోచనం, ేకముక్కల రాజ్యం అనే నాటకాలలో రవీందదుడు పొలొన్నాడు.

రవీంగదుని చిితశిల్బాల (పదర్శనం జరిగింది, కళాభవనంలోని శాంతినికేతన శిల్పుల చిత్తరువులు కూడా ఈ (పదర్శనంలో నిలబెట్టారు. బొంబాయి పౌరులంతా ఈ (వదర్శనంలో విశిష్టతని గుర్తించి అన౦దిం బారుం

బొంబొయి విశ్వవిద్యాలయం రవీం్యదుని గౌరవార్థం విందు చేసింది. “స్వాత౦త్యపు విలువ” అనే అంశం గురించి [పసంగించాడు, డిసెంజరు

జవితరగాథ ! 8, 9, 10 వ తేదీలలో ఆంధ విశ్వవిద్యాలయం అహ్వానం అందుకుని వార్తేరులో *చూనవుడు”” అనే శీర్షికతో వసంగాలు చేశాడు.

డిసెంబరు 12 వ తేదీన హైదరాబాదు సందర్శించాడు. విశ్వవిద్యా లయమూ, రాబిద ర్భారూ కవీందుని అఖండమైన గౌరవాలళో నత్కరించి నయ్‌. నైజాం 1పభువు లవి పాతిక వేల రూపాయలు నిశ్వభారతికి విరా ళంగా ఇచ్చాడు.

ఈ యేడాదిలోనే 6 అక్కా చెల్లెళ్ళు) అనే నవలా, బొన్సరీ (మురళి) అనే నాటికా విరచిత మైనాయి.

వీహారులో భూకంవం వచ్చి భొరతదేశానికి పెద్ద వివత్తు సంభవిం చింది. అస్పృశ్యత అనే ఘోరపాపొనికి పాల్పడిన భారతీయులకి భగ వంతుడు భూకంన మనే శిక్ష విధించాడని గాంధీజీ [పకటించాడు. ఈ అభి (ప్రాయాన్ని రవీం్యదుడు కీవంగా ఖండించాడు, ఇటునంటి భావాలకి హేతు వాదం (వబలిన ఈ కాలంలో స్థానం లేదన్నాడు. విచక్షణ లేని దండ నాధికారిగా భగవంతుణ్ణి చ్మితించటం అవభారమని విశదంచేశాడు.

కాని అదే నమయంలో వంగదేశపు రావికీయనన్లాలలో గాంధీ వ్యతి కేశ ధోరణి తల ఎత్తటం రవీం్యదుడు గుర్తించి దొన్ని నిరసించాడు. గాంధీమహరాజ్‌ భొారతబౌతికి విశెక నాయకుడని ఆయన అడుగుజొడ ల్లోనే బొతి ఉత్తమ లమ్యెలని సాధించగలదనీ విశ్వాసం వెల్లడించాడు. 19384 లో జనవరి 14 వ తేదీన బవహరన్హాల్‌ న్మెహూ నరీసమేతంగా శాంతినికేకనం వచ్చినప్పుడు రవీం[దుడు వారికి ఘనస్వాగతం ఇచ్చాడు. న్మెహరూవండితుని విశాలమైన ఆంతన్రాకీయ. భొవన్వొ (పగతిశీలమూ రవీందుని బొగా ఆకర్షించినయ్‌. ప్యుతవాత ఎల్యంతో ఆయన్ని నత్క రింబాడుం

మే నెలలో శాంకినికేతన కళా నిపుణుల బృందంతో సింహళ యాత బయలుదేరాడు. రోటరీ క్లబ్‌లో విశ్వభారతిని గురించి రవీందుడు జేసిన వనంగాన్ని సిలోన్‌ రేడియో [వసారం చేసింది. కొలంబో నగర పాలక సంఘం ఆయన్ని సన్మానించింది. “శాన విమోచనమూ)*ి తదితర నాటికలూ పదర్శితమై (వజలని అక్షి ంచినాయి. రవీం[దుని శిల్ఫ పద

కీ విశ్వకవి రృొనం జరిగింది. మరొళ కావున రవీందుడు కావ్యగానం చేశాడు. శేండీ అనే నగరంలో కొన్నాళ్ళు వుండి “నాలుగు అధ్యాయాలు” అనే నవలని రచించాడు. ఇరవైయో శకాభ్రారంభంలో వంగడేశంలో చెలరేగిన రాబి కీయ నంచలనానికి సందింధించినది.ఈ నవల. ఒక చూనసం పాటు సింహళంలో గడిపి ఇంటికి తిరిగివచ్చాడు. ఆ యేడాది ఇక్టోబరులో మడాను రాష్ట్రానికి ముఖ్యమంతిగా వున్న బొబ్బిలిమహారాజా అహ్వానం స్వీశరింబి మదాను నగరానికి వెళ్ళాడు. నగర పాలక సంఘం సన్మాన ప(తం నమర్పించింది. గవర్నరు ఉద్యానవనంలో కవీందునికి నిందు జరిగింది. మూడు రోజుల పాటు రవీందుని చితశిల్ప ,పదర్శనమూ, వరసగా మూడు రాత్రులు రవీర్యదుని రూపకాల (వదర్శనమూ జ౨గిందిం ఈనేనూ-_-భారతీయ సాంస్కృతిక వునరుక్షీవనమూ?”' అనే విషయం మీద ఆయన ఉపన్యసించాడు.

తిరిగి వెళ్ళేటప్పుడు విజయనగర౦ మవోరాణి అహ్వానం అందుకుని వా ల్తేరులో టిగాడు. అంధ విశ్వవిద్యాలయ నిద్యార్థులని ఉద్బోధిన్తూ (వసంగించొడు,

కొన్నాళ్ళ తరవాత కాశీ విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధించిన చూంటిసోరీ పాఠశాల పొారంభోత్సవం జరిపాడు. (పబాసీ వంగీయ సాహిత్య నమ్మేళనంలో _పారంభోపన్యాసం చేశాడు. వయన్సు మళ్ళినా ఉత్సాహం ఉరుకుళత్తే యువ హృదయం అయనలో స్పందించింది. “దూలంచా?? (పూలతోట) అనే కొత్త నవల వెలువరించాడు.

ఈ సంవత్సరమే సరోజినీదేవి ఖాన్‌ అబ్బుళ్‌గఫార్‌ ఖాన్‌ _పభృతి రాజకీయవేత్తలు శాంతినికేతనం దర్శించారు. వారిని రవీర్యదుడు ఎంతో అదర గౌరవాలతో అవ్వానించాడు.

ఇల్గావుండగా బెంగాల్‌ గవర్నర్‌గా వన్న సర్‌ జౌన్‌ ఆండర్పన్‌ గారికి శాంతినికేతనం చూడాలని మిద్ధిపుట్టింది. 1935 లో ఫ్మబవరి 6వ కేదీన శ్రీవారి శాక అనే (వకటన జరిగింది. రక్షణ సన్నావోలకోసం ముందుగానే పోలీసుదళం శాంతినికేతనం వచ్చి హంగాచూ చేశారు. అరంళేని కటు బాట్టతో అ్యశమ శీవితాన్ని కళంకితం చేశారు. రవీంమనికి చిళోకు వేసింది. పట్టరాని కోవం వచ్చింది. ఈ పవ్మిశమైన కళానిలయంలోకి గవర్నరు

జీవితగాథ రిక రావబానికి ఇంత భయం దేనికి! ఇన్ని ఐందోబస్తు లెందుకు? అని రవీం [దుని మనస్సు నొచ్చుకుంది. వెంటనే అ(శమంలో ఒక్క పిట్టయినా లేకుండా అందరినీ శ్రీనికేజనానికి వంపెంచివేశాడు. తను ఒక్కడే శాంతి నికేతనంలో ఉండిపోయాడు. అ సమయంలో ఇందిరా న్మెహూ శాంతి నికేతన విద్యార్థిని మణిపురీ నృత్యంలో [పొవీణ్యం సంపాదించుకున్నది. సి్టల మొగ్గగా వుండేది ఇందూ. మర్నాడు గవర్నరుగారు నిర్ణనంగా న్మిదపోతున్న శాంతినికేత నాన్ని లాంఛన్మపాయంగా దర్శించి వచ్చిన దారినే వెళ్ళిపోయాడు.

అ సాయంకాలమే బయలుదేరి రవీం్యదుడు కాశీ వెళ్ళి విశ్వవిద్యా లయంలో స్నాతకోపన్యాసం చేశాడు. అలహోానొద్‌, లక్నో విశ్వవిద్యా లయాలలో (పనంగించాడు. లాహోర్‌లో జరిగిన విద్యార్థిమవోనభకి అధ్యక్షత వహించి యువహృదయాలని ఉఊ్మరూత లూగించాడు, సిక్కు మత గురువులు రవీం(దుని కలునుకుని ఆయన్ని తమ ఆరాధనా మంద్‌ శానికి పిలుచుకుని వెళ్ళారు.

ఆ యేడాది కాంతిని కేతనంలోనే రవీం[దుని జన్మదినోళ్సవం [వశాం తంగా జరిగింది. ఆనాడే కొత్తగా నిర్మించిన *శ్యామలి” అనే మట్టిగోడల పూరిపొళకలో కవీందుడు గృహ్మవవేశం చేశాడు. “*శేష_సఫ్రకి” అనే కొత్త కావ్యం ఆనాడే (వచురితమై వచ్చింది. సౌధాలలోంచి పర్గకుటీరం లోకి అయన రానటం సాహిత్యంలో వచ్చిన వరిణాచూనికి _పతీక మని పిస్తుంది. [శమజీవులూూ సొనూన్యులూ కవికావస్తువులుగా కొత్తదృష్టి వికసించింది. మవోవోధి నంఘం వైశాఖదూసంలో జరిపిన బుద్ధ జయంతి సభలో రవీందుడు పాల్గొని తన జన్మచేత భారతదేశాన్ని ధన్యంబేసిన కరుణొావరుణాలయునికి [పణామం చేశాడు.

అ వేసవి చం్యదనగరం సమీవంలో పడవలో గంగానదీ వక్ష స్థలం మీద పాఠాడే బాలుడుగా ఆమన గడిపొడు. నదులు ఆయనకి చూతృమూర్తుల. వాత్సల్యభరితమైన మూకృహృదయం మీద వ్మిశమించే వసిపావ లాగా రవీంద్రుడు నదీకీరాలలోనూ, పడవలలోనూ చిన్నప్పటి నుంచీ కాలం గడిపేవాడు. (పకృఃిళ క్తులకీ ఆయనకీ ఏదో ఎడతెగని శనబడని అనువింధం అవిచ్చిన్నమైన అవినాభావ సంబంధం,

06 విశ్వకవి

జూలై నెలలో రవీంద్ర సంగీఠభాండారి థ్రీ దీనేందనాఠ్‌ చని పోయాడు. రవీందరచితమైన గీతా లన్నిటికీ స్వరకల్పనచేసి వాటి రూవు శేఖల చమూయకుండా కాపొడిన రాగమయ హృదయుడు దీనేరదనాథ్‌. ఆయనపట్ల రవీం్మదునికి గాథానురాగం.

వర్షాకాలం. వెళ్ళాక శాంలినికేకనంలో శారదోళల్సవ నాటక [వదర్శనం జరిగింది. రవీందుడు అందులో సన్యాసి భూమిక ధరించాడు, శలకత్తాలో “ఆరూ వ్‌రతన్‌”” అనే రూపకంలో ఆయన శాకూన్చాదా పాత ధరించాడు, ధృఢంగా అందంగా ఉండే ఆయన శరీరం, కరిగిం చిన ఐంగారంలాగా మెరిసే ఉజ్వలమైన వర్చస్సు, ఆరోహణావరోహణలతో భావ్యపపంచాన్ని ధ్వనించగల గ్యాతసంపద్య సిద్ధహాస్తుడైన శిల్పి చెక్కి నట్లుగా ఉండే కండరాలూ, కనుముక్కుతీరూ మృగరాజు దర్పాన్ని తల పించే నెరిసిన గిరజొల వెండివెలుగులూ రవీందుని అభినయానికి అలం శారాలుగా వుండేవి, ఏ పా(తధరించినా ఆయన దానికి పాణం పోసేవాడు,

ఈ సంవత్సరం ోజీథికాా? అనే కావ్యసంపుటి వెలువడింది. కొత్త దృప్టితో నూతన శిల్పంళో నవీనమూర్గంలో సాగిన రచనల సంపుటం ఈ శాబివీథిం

భారత జౌకీయ కార్యగెను స్వర్ణోత్సవం జిరువుకున్న సంవత్సరం అది. రవీందుడు జొతి పతనాభ్యదయాలతో పెనవేనుకుని పెరిగిన ఈ మవోనంస్థని హృదయపూర్వక ౦గా అభినందించాడు,

1986 ఫ(బవరి మొదటివారంలో కలకత్తాలో విద్యా సప్తాహం జ గింది. అందులో (పకృతిసహబిమైన విద్యని గురించి రవీంద్రుడు విద్యా వేత్తలకి వ్మిభొాంతి కలిగించే ఉపన్యాసం చేశాడు. “161 11814/6 06 ౪0౮6 1880061 అన్న ఆంగ్ల కవి వర్చువర్తులాగా తరువులలోనూ, "సెలయేరులలోనూ తీయని సందేశాలు విన్న సషేక్సొస్పియర్‌. రాసిన బి9 04 16 1 నాటకంలోని ప్మాతలాగా పకృతినే [పవోధక శక్తిగా రవీం(దుడు గుర్తించాడు. శిశుపవృత్తికి అనుగుణమైన అబల్లో పాటల్తో టోధన జరగాలని ఆయన మతం,

అ యేడాది రవీందుడు నెలకొలిపిన సంస్థలకి ధనాభావం ఏర్ప డింది. అర్థిక దుస్థితి గుప్పెట్లో భారతజొతి చిక్కుకుని అల్లాడిన ఇమ్ము

శఉవితగాథ 01 దప్పినవేళ అది. నిధుల సేకరణకోసం రవీం[దుడు త్మీవంగా [వయత్నం బేయవలసివచ్చింది. నొలుగు ర్యాకులు వరనగా కలకత్తాలో నృత్యసంగీత రూపకంగా తీర్చిదిద్దిన “చ్చికాంగద నాటకాన్ని (పదర్శించారు.

విశ్వభారతికి నిధిని సేళరించే వుద్ధేశంతో రవీర్యదుడు డొత్తర భారత దేశం సర్యటించటానికి బయలుదేరాడు. సెద్ద నగరాలలో శొంకి “నికేతన కళొకుశలుల బృందం నృత్యనొాటక [వదర్శనాలుబేసి సంస్థకి ధనం సేకరించాలని ఆయన సంకల్పం. మొదటగా ఢిల్లీ నగరం వెళ్ళాడు. అప్పుడు ఢిళ్లీలోవున్న గాంధీజీ వర్నీసమేతంగా రవీంథదుని దర్శించి ఆయన వర్యటనోద్దేశ్యం విని చాలా నొచ్చుకున్నాడు. కొరతబొతికి జయ స్తంభంగా వెలిగే కవీందుడు వృద్ధావ్యంలో ధనంకోసం ఊరూరా తిరగ వలసిన దుస్థితి చూసి గాంధీకీ బాధపడ్డాడు. ఆ ధనమైనా రవీందుని సొంత ఖర్చులకి కాదు. జొతి శ్రేయస్సుకోనం, (వతిష్ట నిలవటంకోనం అయన నెలకొలిపిన నంస్థలని నిర్విఘ్నంగా నడిపించటానికే. మర్నాడు గాంధీజీ అనుచరుడైన ట్రీమంకుడు ఒకాయన తన పేరు వైట సెట్టు కోకుండా రవీం[దునికి అరవైవేల రూపాయల బెక్‌ వంపించొశు. రపీం(దుణు ఈ గుప్తదానాన్నిచూసి ముగ్దుడయినాశు, భొరతశీర్తి వజా శాలుగా గగనంలో నర్తించిన ఈ మహానీయు లిద్దరికీ ఒకరిపట్ల ఒకరికి అంతటి భ క్రిభావం, నిర్మలస్నేహం వుండటం అళ్చర్యం కలిగిస్తుంది. ఢిల్లీ వుకపొలకసంఘం రవీందునికి సన్మానష్యతం నమర్పించాలని శర్మా నించింది. కాని (పభుత్వం అడ్డువడింది. అప్పుడు పురవినులందరూ క్వీన్స్‌ గార్జేన్స్‌లో కవీందునికి ఘన నన్మానం జరిపారు. మీరట్‌ నగరంలో కూడా రవీందునికి సత్కారం జరిగింది. అక్కడినుంచి పర్యటనా కార్య కచూన్ని విరమించి నూటిగా శాంతినికేతనం చేరుకున్నాశు. ఢిల్లీలో వుండే శేడియో శేం[దం రవీం్మదుని కావ్యగానం _పసారంచేసింది.

ఢక్కా. విశ్వవిద్యాలయం కాశీ విశ్వవిద్యాలయం అశుగుజొడల్లో నడిచి రబీందునికి డాక్టర్‌ బిరుదు [పసొదించింది. ఈ నిరుదుఃవల్ల ఆ సంస్థల భునత పెరిగింది. కాని అప్పటికే ఆకాశం ఎత్తున లేచిన రవీందుని కిర్తిసొధానికి కొత్తగా శోభ చేకూరేదిలేదు,

౪/7

08 వీశ్వకళవి

(ఐసెల్బ్‌ నగరంలో జరుగుతున్న (వవంచ శాంళి మవోసభ శాంతి దూతయైన కవీందదుని సందేశం అర్థించింది. “శాంతి కావాలంటే ఊరికే లభించదు. ఉత్తమమైన మూల్యాన్ని మనం చెల్లించిననాడే శాంతి. ఐల వంతులు అత్యాశని విడనాడాలి. దుర్చలులు ధైర్యాన్ని అలవరుచుకోవాలి. అప్పుడే విశ్వానికి శాంతి అని రవీందుశు సందేశం పంపాడు,

ఈ వ్రర్రిశ్లోధ్‌ 9౨ అ నే నూతన నృత్యనాటిక కలక త్రా విశ్వవిద్యాలయానికి చెంది 5 అశుతోష్‌ మందిరంలో (పదర్శితమయింది. ఆమర్నాశు అక్టోఐరు 11వ తేదీన (వఖ్యాత సాహితీవేత్త శరత్‌చం[ద ఛటర్జీ షష్టిపూర్తి మహోత్సవంలో పాల్గొని స్వాగత వతం నమర్పించి అభినందన పూర్వ శంగా అశీర్వదించాశు. మరుసటి దినం కలకత్తా అల్పర్లు హాలులో జరిగిన వంగీయ మహిళల మహవోసభకివెళ్ళి సుదీర్హమైన ఉత్తేజకరమైన పనంగం చేశాశు.

1987 వ నంవత్సరంలో ఫ్యబవరి 17 వ తేదీన రవీందుణు కల కత్తా విశ్వవిద్యాలయ పట్టళ(దులకి స్నాళతకోవన్యానం చేశాడు. అ విశ్వ విద్యాలయం అప్పటిదాకా అధికారులని మ్యాతమే స్నాఠకోపన్యాసానికి అహ్వానించేది. ఒక అధికారంలేని వ్యక్తిని కేనలం కవిని స్నాతకోవ న్యాసానికి పిలవటం అపూర్వ నంభుటన. డానికి తగ్గట్లుగానే రవీం[దుశు అంతవరకూ వున్న సం్యసదాయానిక్‌ విరుద్ధంగా వంగళాషలో (పనంగం చేశాశు. ఆయన న్వభాషాభిమానం అంత బలీయమైనది, కొత్తదారులు తొక్కటానికి ఆయన ఉత్సావాంతో ముందణశుగు వేసిన చూర్షదర్శి, అగగామ్‌.

చందనగరంలో జరిగిన వంగీయ సాహిత్య సమ్మేళనాన్ని (పప్రారం[న్తూ ఉవన్యసించాశు. రామకృష్ణ వరమహంనస శతవర్ధం3ి సందర్భంలో నర్వమత సమ్మేళనం ఏర్పరచారు. రవీందుడు అధ్యక్షత వహించి రామకృష్ణుని సర్వమత గామకస్యనమన్వయదృష్టికి నీరాజనం నమర్పించాశు. మకాలకి అతీతమైన సకల చమూనవకోటినీ తరింవకజేయగలి గిన మహా మానవధర్మం ఆవిర్శవించాలని [వటోధించాడు.

శాంతినికేతనంలో చైనా భారం దేశాల సంన్కృకతీ సంబంధాలు "పెంపొందించటం కోసం చీనా భవనం అనే శాఖని వీర్చాటుచేశారు, కాలంకం కే కవులు ముందుకు నశస్తారనటాని$ి ఇది గొప్ప నిదర్శనం,

జీవితగాథ 09 1పాచ్యదేశాల మధ్య మ్మేకీబంధాలు దృఢతరం కావాలనీ మూనవజొతికి నవోదయం తూర్పుదిక్కునుంచే రాగలదనీ ఆయన విశ్వానం. నుకవులు కాలక్టానంతో అలకారే (వవక్తలన్న విషయానికి ఇదొక గొన తార్కాణం.

ఎండలకాలంలో ఆల్మోరాలో వృిశాంతి తీసుకుని అధునిక విజ్ఞానాన్ని అకర్షణీయమైన కోరణిలో నుబోధకమైన శ్రైలిలో అందించాలనే సంక ల్పంతో *విశ్వవరిచయం”ి అనే విపుల [గంథాన్ని రచించారు. వయన్సు వైనబడినా బుద్ధికి పాటనం సడలిపోలేదని ఈ పుస్తకంలో కనిపించే నునిశిక సర్వతోముఖ విట్టానమే నిరూపిన్తుంది. కాల్పనిక భొవ విహారం ఆయనకి ఎంత ఇష్టమో, యథార్థ విక్షాన నముపార్ధనం అంత ఇంపత మని ఈ పుస్తకం బాటుతున్నది.

విజయనగరంలో వున్న భారతీ తీర్ధ మనే సాహితీ సంస్థ రవీం్యదు నికి భ్రిపూర్వకంగా కవి సమూట్‌ విరుదాన్ని సమర్పించింది. కవీం[దుని విశిష్ట వ్య క్రిత్వంవల్ద పలువురు అనర్హులూ, అహంభావులూ ధరించే అ బిరుదు సార్ధకత్వం సంపాదించుకున్నది రససత్కవికా స్కామాజ్యొనికి అయన స్మమాట్‌ 1

(శావణమానంలో కలకత్తాలో “వర్షా మంగళం)” అనే నృత్య సంగీత రూవకం నూతన గేయాలతో [వదర్శిక మయింది, వర్షమంపే రవీదుని హృదయం వార్షంతో పురివిప్పి ననలుచే సే వనమయూరం,

గ్వాలియర్‌ సంస్థానాధివతి రవీందదుని అవ్వోనించాశు, బయలుదేర బోతుండగా అకస్మికంగా ను స్రీచేసింది. ఆంకవరకూ వ్యజకాయంగా వున్న ఆయన శరీరం అచూంతంగా నీరసించిపోయింది. ఏ౦ జరుగుతుందో అని అర్మీయులంతా అందోళన పడ్డారు. కాని రవీం(దుని బొాల్యమి[తుడైన వైద్యశిభామణి నీలరతన్‌ సర్కార్‌ వగలూ క్యాతులూ రుగ్మతతో పోరాడి రవీర్యదుని ర&౦చబాశు. కలకత్తాలో జరుగుతున్న కాం్యగెను సమావేశానికి వచ్చిన గాంధీజీ వండిబ్‌ జీ పభళృకులు ర వీర్యదుని నందర్శించారు కవీందుని పునరారోగ్య టపాప్తికి సంతసిన్తూ, అభినందిన్తూ అఖిలభారత కాం[గెసు మహాసభ ఒక తీర్మానం కూడా చేసింది. జొలీయ మహోకని ఆరోగ్యం బొత్సికంతకీ మహానంద (పదం కదా!

100 విశ్వకవి

[గ్రమంగా ఆరోగ్యం కోలుకుంటూ “పొంతిక” అనే గేయ సము దాయాన్ని రచించాశు. “*జాంగ్లాభాషా. వరచయం”ి అనే వుస్తకమూ, 6 సెంద్రాట్రీ?” అనే కొత్త కావ్యమూ వెలువరించాశు. అరోగ్యం దెబ్బతిన్నా రచనా వ్యానంగం అవిచ్చిన్నంగా సొగుతునే వుంది.

1938 లో చూర్చి 19 వ తేదీన కలకత్తాలో శాంతినికేతన విద్యా ర్థులు (వదర్శించిన చండాలికి నృత్యనాటికని గాంధీజీ దర్శించాడు. శలకవ్తాలో గాంధీజీ రవీర్యదుని కలుసుకుని వరామర్శించాడు. అ యేడాది అక్టోబరు 1 వ తేదీన మహాత్ముని జబన్మదినోత్సవంనాడు ఖికుక వేషంలో సంచరించే ఆ మహితాత్మునికి కవీందుడు జేజేలు అందించాడు. దీన నారాయణుడైన భారత దేశ నాయకమణికీ ,వణామాలు చేశాడు.

అస్పటి కాంగెను నభొవతి సుభాష్‌బోను శొంతినికేతనం సంద రించాడు. రవీర్యదుడు గొవ్ప స్వాగతం ఏర్పాటుచేశాడు. 1989లో జనవరి 81 వ తేదీన ఐవహర్షాల్‌ న్మెహా కొంకినికేతనంలో హిందీ భవ నానికి ప్రారంభోత్సవం చేశాడు. రవీందుడు భారతభవితవ్యానికి అశా జ్యోలియెన జివవార్‌లాల్‌ పండితునికి అఖండస్వాగతం ఇచ్చాడు. తన సువిశాల విశ్వఐనీన దృక్పథాన్ని అందుకోటొనికి సముచితమైన సమర్థు డయిన గొప్ప వారనుడు లభించినట్టుగా అనందించి వాత్సల్యాతి రేకంతో పులకించాడు. బుతురాజు అని జవహన్ధాలును ఆయన _దైశన్యళ క్షినీ (స్తుళించొడు.

అ యేడాది ఒరిస్సాలో అధికారం వహించిన కాం(గెను (వళుత్వం పూరీనగరంలో రవీం[దుని డెవ్చైతొమ్మిదో పుట్టినరోవూ మహావైభవంగా వర్వదినంగా జరిపించింది.

నుఖొష్‌బోసు అవ్వోనాన్ని అందుకొని కలకత్తాలో మవాోజొ౭ి నదనం అనే మందిరానికి |పారంభోత్సవం బేశాడు. మిడ్నపూరులో నిర్మించిన విద్యాసాగరస్మారక మందిరానికికూడా [పారంభోత్సవం జేశాడు. ఆదరంగా అవ్వోనించినవారికి అనారోగ్యకారణంతో ఆశాభంగం కలిగించే అలవాటు రవీం[దునికి లేదుః

గాంధీజీ;నకీసమేశుడై 1940లో ఫిఐవరి వ తేదీన శాంతి నికేతనం వెళ్ళాడు. మూమిడితోప్టులో ఆ దంపతులకి స్వాగతసభ ఏర్శ

య

ఈ. స జీవీత గాథ 41006 0%0 ఎ ల | కై!

టా

రచి రవీం[దుడు *మవానీయుల ఖీ స్ఫీనకారు విరు గా వుండాలి. ఎక్కువ చూటలు అక్కర ౪5 |యొనపేఫీ ౦తటికీ బంధువులు కనక చూకు [పియమి[కులు అన్నాడు. గాంధీజీ ఈ వివంగా వత్యుత్తరం ఇచ్చాడు. “శాం9ినికేతనం నాకు య్యాకాస్థలం. కాని నేను పరాయివాణ్నిశాను. నా స్వగ్శవాోనికి తరలి వచ్చినట్లు వుంది నాక గురుదేవుని అశీస్పులు అందుకున్నాను. హృదయం అంచులదాకా అనం దంతో నిండి తొణుకుతున్నది, ఇక నేనేమీ మూట్రాడలేను, ,పేదూను బంధానికి చూఏలతో వనిలేదు.”)” ఇదే ఈ మహనీయుల శడపటి సచూ వేశం. ఈ సందర్భంలోనే రవీందుడు తాను (పాణ్యపదంగా పోషించి పెంచిన సంస్థల భారాన్ని గాంధీవీ ఘబిస్కంధాలమై నిశ్చింతగా మోపి గాంధీజీ ఆధీనంలో వున్న ఏ సంస్థకీ [పమాద౦ం లేదనే ఏవిత విశ్వాసంతో నిబ్బరంగా వున్నాడు.

ఈ వయస్సులో కూడా (వజాహిత సంస్థలపట్ల రవీందునికి చాలొ అభిమానం, బఐంహరాలో పార్శిశామిక [వదర్శనానికీ, మాకాళ్తిశు నంతే.మమందిరానికీ ఆయన చేతులతో _ఉపారంథటోత్సవం జరిపాడు.

పీపెల్‌ 5 వ తేదీన రయోర్హన్‌ చికిత్సాలయంలో రవీందుని అ” మిత్రుడు దీనబంధు సి, ఎఫ్‌. అం_డూస్‌ కీర్తిశేషుడయినాడు, “క్రైస్తవ ధర్మవిజయానికి అం్యడూస్‌ మూర్తీఖావం. అమన క్యాగం, సమగ మయిన అత్మసమర్చణం మన మనస్సులో కలకాలమూ పవ్మికాదర్శా లుగా వెలుగొంవగలవు” అని స్మారకసభలో రవిందుడు శద్ధాంజలి ఘటింబాశు, వండిన పరివక్వ ఫలాలవలె అక్మీయులైన విగదీశచం[ద బోసు ఆండ్రూస్‌ (వళ్ళతులు నేలరాలి కాలగర్భంలో కలిసిపోయారు,

అ సంవక్పరం అగమ్లు 7వ తేడీన రవీందదునికి అపూర్వ గౌరవం జరిగింది. [వ్రపంచంలో మహోన్నత విద్యానిలయంగా (వల్యాతి వాందిన అక్కుఫర్జు విశ్వకళాసరిషత్తు శౌంతినికేతన (పొంగణంలో పత్యేక సభ జరిపి రవీం్యదునికి డాక్టరు బిరుదు వదానం చేసి సన్మానించింది. ఏ కళొ శాలలోనూ కాలు పెట్టని కపీర్నదుని (పతిని గుర్తించి అంగ్గదేశపు మహో న్నత విద్యానిలయం తరలివచ్చి మన్ననలు జేయటం అపూర్వమైన నంఘ టన. జీవితమనే మహావిద్యాలయంలో పట్టభ్నదులైన సుకవులు ఏమీ చద

103 వీశ్వకవీ వకపోయినా, ఏ డ్మిగీలా సంపాదించకపోయినా ఉత్తమ విజ్ఞాన నిధా నాలై ఉత్తేజళరమైన సందేశంతో మానవజాతికి ఉజ్జ్వల భవితవ్యాన్ని బేకూరుస్తారు. డ్మిగీలు లేని పాండిత్యం (వక్స్ఫతి _వసాదించే విజ్ఞాన ధనం,

ఈ ఉత్పనంలో భొరతదేశపు వధాన న్యాయాధివతి నర్‌ చూరిస్‌ గ్యయర్‌, (సముఖ తత్త్వవేత్త సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ వండితుడూ అక్కుఫర్జు విశ్వకళాపరిషత్తు (పతినిధులుగా వ్యవహరించారు. ఆవరణ వైట పరదేశంలో (పత్యేక స్నాశకసభ జరవటం అసొధరణ సంఘటన, అక్క్సుఫర్జు దీర్చచర్శ్మితలో ఇటువంటి సంఘటన ఎన్నడూ జరగలేదు. సంపదాయానుసారంగా బీరద (వధానం లాటిన్‌ భాషలో జరిగింది. సర్వేపల్లి అంగ్లీకరించాడు. రవీరదుడు సంస్కృతంలో పత్యుత్తరం ఇచ్చి తనే ఆంగ్లానువాదం చేశొడు.

కవీం్యదుని సర్వతోముఖ (వతిభన్వీ మేధాళ క్రినీ మూనవ కళ్యాణ దీకునీ, విశిష్ట వ్యక్రిత్వాన్నీ ఆక్కుఫర్జు విశ్వవిద్యాలయం క్లాఘించింది. ఈభ్రారత వర్షపు కవినైన నన్ను సత్కకించట౦ గొవ్ప విశేషం. కాలాన్ని జయించి చూనవుడు మహోజ్ఞ్వల లక్ష్యాలవై పు పురోగమిన్తున్నాడు. ఆ శుభ వఖభాతం దర్శించే భాగ్యం లేకపోవచ్చును. కాని ఉదయించనున్న అ బంగారు కాలం వట్ల నాకు సడలని విశ్వాసం. మీ నన్మానం నా విశ్వా సాన్ని ఐలపరున్తున్నది. రానున్నవి మంచి రోజులు ఇంతకంకే గొప్ప కాలం కోసం ఆశాభావంతో (పలీడిద్దాంా అని గద్దద స్వరంతో రవీర్యదుడు బడులు వలికాడు, రేపు మీద చూపు నిలిపి మానవ మహో దయం వట్ల అచంచల విశ్వాసం గల ॥ షవరేణ్యుడు కవి రవీం(దుడు.

మళ్ళీ ఆరోగ్యం దెబ్బతిన్నది, రెండు నెలలపాటు కలకత్తా నగ రంలో డాక్టరు విీధానచం[దరాయ్‌ చికిత్స చేశాడు. కొంచెం నిలకడ చిక్కిన తరవాత శౌంతినికేతనానికి వెళ్ళొడు. ఎనభయ్యో యేట హడా సాహిళశ్యనృష్టి అవిచ్చిన్నంగా కొనసాగింది. నవజొతక్కి నసనాయీ, రోగళఛశయ్య, అరోగ్య అనే కావ్యాలు వెలువడినయ్‌, చిన్ననాటి ముచ్చ ట్లలో కూడిన స్వీయకథా, తీన్‌సంగీ అనే కథ్యాశయ సంపుటం ఈ వీడాదిలోనే విరచిత మైనాయి,

జీపత గాథ శ0$

1941 లో ఏపిల్‌ 14 న రవీర్మదుని జన్మదినం శాంతినికేకనంలో జరిగింది. *సభ్యకార్‌ సంకట్‌”” (నాగరికతకి (వచూదస్థితి) అనే ఉఊట్ట్వ్రల నంచేశాన్ని కవీందుడు అందించి నభ్యవవంచాన్ని చకిత౦ చేశాడు. ఒకప్పుడు ఉజ్వలంగా వెలిగిన యూరోపీయ సభ్యత వతనం కావటానికి కారణా లేమిటో నిశికంగా నిరూపించాడు. “ఒకనాడు ఆ నొగరికత మీద ఎన్నో అళలు పెట్టుకున్నాను. నా విశ్వాసాలని అ పునాదిమీవనే నిక్మించుకున్నాను. కాని నేడు, ఈలోకాన్ని వీడిపోవటానికి సిద్దంగావున్న సమయంలో అ విశ్వాసం పూర్తిగా అంతరించిపోయింది”? అని స్పష్టంచేశాడు. ఈనాడు నభ్మవవంచం నిరర్థకమైన చెత్తకు లాగా కనిపిస్తున్నది, శిధిలాల పోసపలాగా కనబడుకున్నది. కాని నేను మానవునిలో విశ్వాసాన్ని కోల్పోలేదు. ఆ మహాపాపం నేను చేయలేను, మానవచర్శిితలో ఒళ నూతనాధ్యాయం (ప్రారంభమై కీరుతుంది. ఈ విష పూరిత వాతానవణ౦ త్యాగంతో సేవతో పునీతమౌతుంది. ఈ విలయం అంత౦ అమికీరుతుంది. అన్ని అడరోధాలనీ అక్మికమించి దుర్దాంక చూనన శ్రి విజయపథంలో పురోగమించి పూర్వ వెభవాన్ని సాధిస్తుంది. నూన వుడు అజేయుడు. నిత్య విజేకి” అనే ఆశాగానం అలాపిందాడు, రానున్న సళ్యత నూర్వ్యుడు ఉదయించే తూర్చుదిశనుండే అవశరిస్తుందనే గాఢ విశ్వాసాన్ని _పకటించాడు. సత్కవులందరూ నిక్థయౌవనులు, అళా వాదులు, ఈ (ససంగంలో అనతికాలంలోనే కాలచ[కం (విటిమవారిని తమంతట కామే భారతదేశాన్ని వీడిపోయేట్లు చేస్తుందని అస్పుడు భొర కీయులు తమ నంస్కృతిని విన్మరించివేసి పొశ్చాత్య నంన్కృతిని స్వీ రించలేని తిశంకుస్టితిలో వడిబోయే వమాదం వస్తుందని హెచ్చ రించాడు. ఈ నందేశం భారకీయులందరినీ వి([భాంతులని చేసింది. ఈ [వనంగంలోని పలుకులు అక్షరాలా నిజమైనాయి. మహాకవుల భవిష్యద్దర) నొనికి ఇంఠకంశే నిదర్శనం ఏం కావాలి?

ఈ సందర్భంలో [8వుర సంస్థానాధిపతి “భారత భాస్కర్‌?) అనే వీరుదుసిచ్చి రవీర్యదుని సత్కరించాడు.

అయన అరోగ్యం కుదుబపడలేదు. మంచం పట్టవలసివచ్చింది* కలంపట్టుకువి రాసే ఓపిక తగ్గిపోయింది. పద్యాలూ పాటలూ నోటితో

కక ఏశ్వకవి అంటుంకే ఇకరులు రాసేవారు. విశ్వ విజయానికి కారణభూతమైన లేఖి నిని పరిత్యబించవలసి వచ్చింది. ఒక మహాస్మాచూ క్యొన్ని నిర్దిప్తభావంతో త్యటించే చకవర్తిలాగా ఆయన కనిపించాడి.

ఇంతలో వ్యక్తి సత్యాగహం [(పారంభమయింది. [వముఖ దేశ నాయకులు నిర్పంధికులైనారు. మిస్‌, ఎలినార్‌ రాత్‌బోన్‌ అనే అంగ్య శాజ్య సభాసఘ్యరాలు ఐవహర్హాల్‌ ని సంబోధిన్తూ ఒక బహిరంగ లేఖ శాసింది. ఆ లేఖ భారతీయుల (పతిష్టకి భంగకరంగా తోచింది. ఉగగుడై రవీందుడు భొరతజొతికి ఆంగ్రేయులవలన జరిగిన అపబారాలని చ్నితిన్తూ ఉగదికమైన సమాధానం వతికలలో (పకటించాడు. జొతీయ గౌరవ పరి రశణకోనం రవీర్యదుడు సింహగర్హనచేసి తన ఉజ్ధ్వల దేశాభిమానాన్ని మరొకసారి వెల్పడిచేశాణు. వృద్ధకవి హృదయంలో ఎంతటి 4 దేకం వుందో (గహించి అందరూ ఆశ్చర్యపడ్డారు. ఈ (పకటన అందరినీ ఉరూత లూగించింది.

ఆ వేసవికాలంలో ఆరోగ్యం (క్రమంగా &ణదళకి వచ్చింది శాంతి నిశేతనం వదలి కలకత్తా రావాలని వైద్యులు కోరారు. రోజూ జ్వరం తగులు తోంది. అవోారం ఇష్టం తప్పింది. కలకత్తా తీసుకువెళ్ళటం తప్పనినరి అయింది. జూలై 24వ తేదేన ఉదయం 7-86 గంటలకి [పయాణం. వృద్ధలూ, తరుణుల్యూ బాలబొాలికలూ వరనలుకీర్చి రవీం్నదుని దర్శనం కోసం నిలబడ్డారు. నట్బటి గొను, నల్ట కళ్ళ అద్దాలు, తెల్టలి శిరోజొలూ, అయన రూపం అద్భుతంగా తోచింది. జరారుజలని జయించిన సౌందర్యం ఆయన మూర్తిలో తళుక్కు మన్నది. నికంఠతరమూ మందహాస సుందర మైన ఆయన వదనారవిందంలో అనాడి విషాద జృాయలు ఆలుముకున్నయ్‌, ముక్షాభలాలవంటి అ(శ్రువులు కనుగొనలలో చిందినయ్‌. ఆ వెళ్తన్నా*) అని ఆశమవాసులవద్ద సెలవు తీసుకుంటుంటే రవీం్యదుని చెక్కిళ్ళ మీదుగా అశువులు చిందినయ్‌. జీవితంలో ఎన్నడూ కంట తడిపెట్టి యెరుగని ధీశాలి రవీందుడు కూడా వీడ్కోలు వేళ కన్నీళ్ళు అవుకో లేకపోయాడు. అయన కారు కదులుతుండగా అశశమవాసులు ముక్తగ్యాతాలతో “అనూ దేర్‌ శాంతినికేతన్‌?) అనే బృందగానం అలాపించారు. కన్నవలిడ్డకన్నా మిన్నగా సౌకిన తన శాంళినికేత నాన్ని వీడి రవీదుడు కలకత్తా వెళ్ళొడు,

జీవీతగాథ 105

శస్త్ర చికిత్స తప్పదని వైద్యులు నిశ్చయించారు. జూలై 80వ తేదీన ఆపరేషను చేశారు. అంతకి కొంచెంసేవబికి ముందు మృత్యువుని గురించి *తోచూర్‌ సృష్టిర్‌ పథ....?” అనే గీతాన్ని ఆయన చెప్పాడు. రవీం[ద సొహితికి ఇదే భరత వాక్యం,

అయన వరిస్థితి కొంచెం మెరుగైనట్టుగా మురిపిన్తూ దిగబొరి పోయింది. అళ నిరాశల దొగుడుమూతలో కొన్నాళ్ళు గడిచినయ్‌. భన వైద్యులకీ మృత్యువుకీ సంకుల సమరంసాగింది. అగస్టు 7వ తేదీన రవీందుడికి స్మారకం తప్పింది. అఆ ర్వాతి మూడు గంటలకి వైద్యుల (వయత్నాలన్నీ విఫలమైపోయాయి.

భారత సాహిత్యాకాళం మీద ఉజ్వల [పభాకరమూలర్ధిగా వెలిగిన రవీర్మడుడు అ న్రమించోడు. మొగల్‌ చ్మకవర్తుల ఠీవితో, ఆర్యబుషుల వర్చన్నుతోో సత్కవీం్యదుల సౌొకుదూర్యంతో కనులపండువుబేసిన ఆయన దివ్యసుందరమూర్తి కళ్ళముందునుంచి మటుమాయమై నీమ్‌తలా లోని శృశానవాటిలో గుప్పెడు బూడిద పోగుగా చూరిపోయింది. ఎనఖై ఒక్క సంవత్సరాలకించట ఒక అనామక శిశువుగా కలకత్తా నగరంలో అవతరించిన రవీం్మదుడు విశ్వవిఖ్యాత పురుషుడై కవీం[దుడై మేఘాచృన్న మేన శ్రావణ నిశీథంలో జన్మస్థలాన్ని వీడి వంచభూకాలలో కలసి పోయాడు.

శాని రపీం్యదుడు మృత్యుంజయులైన మహాకవి [శేణిలో భదమైన ప్రానం ఏర్పరచుకున్నాడు. అయన సుదృథమైన, సుదీర్హమైన సుకోమల మూర్తిలో వెలిగిన జ్యోతి తిరోహితమై పరంట్యోతిలో లీనమైపోయింది. కాని ఆయన సృజించిన అపార సాహిత్యం మానవజాతికి అశుయమైన నిధానంగా అలరారుకున్నది. అందంకోనం అనందంకోసం చూనవ హృదయం స్పందించేటంకవరకూ అలలతో, కలలతో, పూలతో, నదులతో, వగపుతో నగవృతో, వెలుగునీడలతో రవీంద్ర సాహిత్యం రమణీయ రస వాహినిగా విలసిట్లిహ వుంటుంది. ఆ సౌందర్య తపస్వి సందేశం అతి పురాతనమైనా చికవినూతనం. ఆయన వెలిగించిన భావ దీపికలు అమర బ్యోతులు అకాశవథంలో రత్నాల పందిళ్లుగా మెరిసే అశయకాంతుల నక్షతచూనికలు. చూణిక్యవీణాపాణి ఆలపించే అమృతగానం ఆయన అమధవాణి,

కౌండన (వోరణం రవీం[దసాహిత్యం పదేళ్ళ [ప్రాయంలో అంకు3ంచిన సాహితి ఎనిమిది దశాబ్దాలు నిరంతర సాధనగా కొనసాగి ఉత్తమ ఫలపున్న సమన్వితమైన కల్పవల్లిగా రవీందుని సాహిక్యసేవ రూపొందింది, అనంఖ్యాకములైన వాహినులని తనలో లీనం చేసుకున్న మహాసాగకంలాగా రవీం[ద సాహిత్యం (వవ హిస్తుంది. శౌలోఎశాఖలతో అలరారే మహావృడుంలాగా, బఐహుముఖాల కాంతి పుందొలని వెదబళ్లే మహోజ్వల మణి చూదింగా రవబీందసాహిత్యం మనల్ని ఆశ్చర్య చకికులని చేస్తుంది. ముభ్రినదల్లా ముక్యంగా, పట్టిన దల్లా బంగారంగా మార్చగల శిల్పరహస్యం అయనకి వెన్నతో పెట్టిన విద్య, కావ్యం, గేయం, కథ, నవల, నావీక, వ్యాసం, విమర్శ, పహ సనం, ఏ మార్గం తొక్కినా నిరాటంకంగా కదనులు వేన్తూ విషయవిన్యా సాలతో సాగిపోయే రెక్కలగుజ్దం ఆయన రచనాశిల్పం. ఏ ఒక్క శాఖలో నైనా పతిభావంతులు శిఖర్యాగం బేరుకోగలరు, కాని అన్ని సాహిత్య రంగాలలోనూ అవలీలగా విహరించి అనికర సాధ్యమైన విజయపరంపరలు సాధించిన సొరస్వత తవస్వి రవీం్యదుడు. అయన సాహిత్యంలో కన వచ్చే వైవిధ్యం అసాధారణం. జీవితంలో కనిపెంచే విస్తృతిన్సీ విభిన్న తనీ, గంభీరతనీ కొత్త కోణాలలోంచి దర్శించి కొత్త రంగులు రంగరించి హృదయంగ మంగా (పదర్శించిన సాహిత్యశిల్పి రవీంద్రుడు. ఆయన వాణి ఒకే శులిలో వలిశే ఏీకతార కాదు; ిన్నరాగిణుల మధుర రుంకారాలతో నృందించే మాణిక్య వీణ, అయన సాహితి షంనీనుంచి మింటికి వేసిన బంగరు నిచ్చెన కవితలో రవీం్యదుడు అద్వికీయమైన వీజయం సౌధించాడు. ఒశే గొడిలో వడి పాడిన పాటనే వంగళవులు పాడుతున్న సమయంళో అయన సౌొహిత్యాకాశంలో ఉదయించాడు. పాండిత్యపు నంకెళ్లలో కవితాళన్య నిస్సహాయంగా నిష్టూర్చే తరుణంలో ఆమన కంఠం ఎత్తొడు. అభిలాష, వనఫూల్‌ అనే కిళోర కావ్యాలతో ఆయన కవికాజీవితం

రవీంద సాహిత్యం 101 అక౦వమయింది. అటుపిమ్మట వెష్లన పదళవుల అడుగుజొడల్తో నడ యాడుతూ “భానుసింహ కాకూరేర్‌ వదావళి అనే భక్రిగేయ సంపుటం వెలువరించాడు.

అంగ్ల భాషాఖ్యాసంవళ్ల (వపంచ వాయంతో సన్నిహితమైన నరిచయం ఏర్పడింది. ఉదాత్తమైన నర్వజనీనమైన భావసంపదని [పపంచ సారస్వతంలో గుర్తించి ఆ వైభవాన్ని వంగభాషలో (వతివలించే రచ నలు చేయటానికి రవీందుడు ఉద్యమించాడు. విక్టర్‌ వ్తూూగ్కో డాంక్షే, 'షెలీ పళ్ళకుల (పణయకవికా సౌందర్యాన్ని (పతివింబించే రచనలని 66స్రంద్యా సంగీత౦”” అనే సంపుటంలో అందించాడు. అకాశ౦లో ఉద్ధ్వల తార ఉదయించిందని సొహిక్కీపియు లంకా పులకిత హృదయాలతో స్వాగతం పలికారు, భారతదేశంలోని ఒక (పాంతీయ. భాషలో విశ్వ సాహిత్యంలోని విశిష్షభావనా వైవిధ్యాన్ని గాంభీర్యాన్ని [పకటించటానికి తొలిసారి ఆయన (పయత్న౦ం చేశాడు, భాషలో, భావంలో, ఛందస్సులో ఒక కొత్త కదలిక ఒక వింతసోయగం పొడగట్టినయ్‌. ఈ సంవుటం చదివి మురిసిపోయి అనావి సాహిత్య చ|కనర్తి బంకించంద్ర ఛటర్జీ ఒళ సాహిత్య సదస్సులో తనకి వేయబోయిన పుష్పహారాన్ని రవీం[దుని మెడలో వేసి “ఇదుగో ఇక్కడ ఒరిగికూర్చున్న యువకుడు రేపటి మహీ కవి!” అని హృదయపూర్వకంగా ఆశీర్వదించాడు

తరుణప్రాయంలో “వభాత సంగీత్‌” అనే కావ్యంలో రవీందుడు తన సౌందర్యదర్శనాన్ని _పతిపాదించాడి. ఒకనాటి [ప్రభాత సమయంలో రవీం[దుని ఆత్మకి [వటోధం కలిగింది. కష్టాలతో కన్నీళ్ళతో చీకటి గుహా లాగా తోచిన జీవితంలో అనంద సౌందర్య కాంతి తరంగాలు చెలరేగి నూతనమైన అశలతో అశయాలతో నవోన్మేషంతో జగత్తంతా రమ ణీయంగా సావాత్కరించింది. ఈ సామిత్కా రాన్ని పారవళ్యంతో ోనిర్షర స్వప్నభంగ౦లో చ్మితించాడు, శిలల సంకెళ్ళని ఛేదించుకుని సొగ రాహ్వానాన్ని అందుకుని పరవళ్ళుతొక్కుతూ చిందులు వేసే పవాహాగమ నాన్ని నూచించే నడకల కులుకులతో ఈ గేయం రవీళ్యదుని కావ్యరచ నలో నవశకానికి నాంది పలికింది. ఆధ్యాత్మిక చింతనతో హృదయం ఆకాశంశేసి చూసినా, వాస్తవ శ్రీవికాన్ని విన్మరించలేదు. మానవుల ఆళ

నిరాశలనీ నుఖదుఃఖాలనీ పకృతి సౌంవర్యంతో మేళవించి అపూర్వ మాధుర్యంతో రవీందదుని వాణి రాగాలాపన చేసింది. జీవితంలో దుఃఖాలా బాధలూ మబ్బుల వలె క్షణికాలు, అనంనమే నూర్య(పళ మాదిరి శాశ్వతం అనే స్థిరవిశ్వాసం ఏర్పడింది. లోకంలోని అందాన్నీ అనందాన్ని గొంకెత్తి కీరించే మధురగాయకుడుగా రవీర్యదుడు ఈ సంపు టంలో మనకి తొలిసా) కనిపిస్తాడు. అయన కవితాదర్శానికి [ప్రాఠవదిక లైన భావాలని ఈ సంపుజిలోనే [వ౩పాొదించాడు. ఈ జగత్తుమీది (వేచమా3ిశయంవల్ల ఈశ్వరుడు తన నృష్టిలో తనే బందీగా చిక్కు కున్నాడు. (పణయ రహస్యం (గహించిన హృదయానికి సృష్టిలో అణు వణువునా ఈశ్వర సందర్శనమే., ఉద్యానంలో వికసించే [పతి పుష్పమూ [వళుని నిశ్శళ్ర వణయలేఖ! ఉదయ శాంకులలో ఆ (పేమ వికాసమే, మందసమిరంలో ఆ ప్రణయ సందేళమే! విశ్వమంతా ,పాణవిభుని మంది రమే! అంవమైన (పతి వస్తువులోనూ అందాల [వఖుని విలానసమే. ఈ (ప్రజయతత్త్వ మొక వవిత విశ్వాసంగా వేరు నాటుకున్నది. అందుకే జీవి తాను భూరులనుంచి దూరంగా తొలగిపోయి, ఆనందాలని "పెడమొగంతో నిరసించి శూన్యంలో నీకసమైన శుష్క మైన మోశంకోనంఅన్వేషించ్చేవిరాగు లంపే రవీందునికి ఏవగింపు. జీవితంలోని అనంకమైన వైవిధ్యాన్ని అప్యాయంగా స్వీకరించగల హృదయ వైశాల్యమే ఆధ్యాత్మిక చింతనికి తొలిమెట్టుగా ఆయన భావించాడు. గడ్థిపూవులో స్వర్షవైభవాన్ని గుర్తించ గల నరసదృష్టి ఆయనలో పెంపొందింది.

*వభాత సంగీతం తరువాత అవిచ్చిన్నంగా కావ్య రచన కొనసాగింది. యౌవన, [పొఢ, వార్టక్యదశలలో రవీందుని కవితాశిల్పం (శ్రమవికాసం వాంది సుందరమైన కావ్య కుసుమాలని (వసాదించింది. తరుణ్మపాయంలో బైతాలీ, సోనార్‌తర్సీ మధ్య వయస్సులో గీతాంబలీ, బలాక్సా ముదివయనులో పూరనలీ మవువా వంటి కావ్య నంపువాలు కవీందని నిశత్యనూతనమైన కవితా వ్యవసాయానికి ఉత్తమ ఫలాలుగా వెలువడినయ్‌. సోధారణంగా కవులూ శిల్పులూ పొడిన పాటనే పాడుతూ ఓకసారి విజయవంతమైన వైఖరినే మళ్ళీ మళ్ళీ అనుకరిన్తూ వుంటారు, ఒక సమాసం కాన్సి ఒక రచనా విన్యాసం కాని జనరంజకమైతే దాన్నే

రపీంద సాహిత్యం 109 వట్టుకుని పల్దార్చి, తమని ఖామే అనుకరించుకుంటూ పొతగొడిలో వడి పోకూ వుంటారు. కాని రవీందుని విషయంలో ఈ వైఖరి పొడగట్టదు. ఒక కావ్యానికీ మరొక కావ్యానికి వన్తువులో శిల్పంలో వ్యతృాసం కన ఐడుతుంది. ఆరోహించని నూతన శిఖరాలకోసం, సందర్శించని కొత్త అందాల కీరాల కోసం ఆయన పృాదయం నిరంతరం అన్వేపిన్తూ వుంటుంది. సాధించిన విజయంతో సంతృప్తిచెంది పూర్వవతిష్టతో జీవించే చల్లారి పోయిన కవులకీ నిరంతరమూ నిర్నిదజ్వొలగా భాసించే రవీందుని కవితా హృదయానికీ ఎంతో వ్యత్యాసం గోచరిన్తుంది. ఈ నిత్య నూత నత్వమే రవీం్యదుని కవితలో యువకగా వచ్చగా కనులపండువు చేన్తుంది,

రవీం్యయని కవిత పొటలలో పూలవాటలు వరచుకుంది. ఏవీ థావ మైనా హృదయ వీణను మీటుకుంటూ పాటగా పొంగి వచ్చేది. గీకాలి, గీతిచూల్య, గీత వితాన్‌, గీకాంజల్సి వైతాలి నంటి శాన సంవుటులన్నీ నంగీక సంభరిత మైన వృదయంగమమైన గేయనంశలనాలు. మొత్తం మీద రవీం[దుడు రెండువేల పాటలు రచించి స్వరళల్బనచేసి గేయకారుళ్లో నమున్నతస్థానం అ(కమించాడు. ఈ గేయాలలో షెలీ కీట్సువంటి కవి శీఖరుల లిరిక్సులో కనిపించే భావశబఐలత గోచరిన్తుంది. వైన్సన పదకవులైన చండీడాన్‌, విద్యానతి (వభృతులూ, కాశ్రేయ సర్మపవాయంలో గేయరచన సాగించిన రామ్మవసాద్‌, అధ్యాత్మిక దృక్కోణ౦లోంచి జీవితంలో వివిధా నుకూశులని పొటలలో కరిగించి అందించిన కబీర్‌, రవీర్యదునికి మార్గ చర్శకులమారు. ఊరూరా. తిరుగుతూ తంబురా మీబుకూ తత్వాలు పొడే “బావుల అనే జొనపద సంవదాయానికి చెందిన అధ్యాత్మిక కవులు రవీం్యదుని హృదయాన్ని చిన్నప్పుడే చూరగొన్నారు. అత్మ పర మాత్మల సంబంధాన్నీ (పేయసీ పియుల సమాగమ విరహాలుగా వర్ణించి గానంచే'సే జలా బుద్దీన్‌ రూమీ, సాదీవంటి నూఫీ భక్తకపుల పాటలు రవీం [దుని బాగా అకర్షించినయ్‌. అన్నిజినీమించి ఉపనిషద్వాజ్యయంలోని ఉదాత్త భావ సంవదతో సన్నిహిత సంబంధం పిర్పడింది. ఈ విశిష్ట సంవదాయా లన్నిటినీ సనమన్వయంచేస్తూ వవ్మిత భారత ధర్శితి హృదం తరాలలోంచి ఉబికి వచ్చిన నురఖిళ కుసుమంగా రవీం్యదుని గేయశవిత భాసించింది. పొటల రెక్కల కొనళకో దిగంథాలని తొక్కి పాటల వన్నీటి

110 విశ్వక జల్లుతో ఎండిన హృదయాలని తడిప్కి పొటల బంగరు బొటలతో స్వర్ష సిమల స్వవ్న ద్వారాలదాకా కొనిపోగల కవలీరొ మీరా త్యాగరాజువంటి భక్తకవుల శేణిలో రవీయయడు భదమయిన స్థానం సంపాదించుకున్నాడు, పాటల రెక్కల అంచులకో వరచూత్మ పాదాలు నృక్శంచిన కవిగాయక శిరోమణి రవీం[దుడు.

సాధారణంగా గేయకవులలో వస్తువైైవిధ్యం కనిపించదు. ఒక్క (వణయాన్ని కాని, (వకృతిని కాని ఆధారం చేనుకుని 1/09 రాసిన కవులున్నారు. కాని రవీంద్రుని గేయ కవిత్వంలో 1పణయం, (పకృతి సౌందర్యం, యౌవన విలాసం, భ క్రిమాధుర్యం, దేశమాత సంకీర్తనం: సామాన్య శ్రీవితంలోని సుఖదుఃఖాల వెలుగు నీడలు - ఒక కేమిటి సృష్టిలోని వైవిధ్యమంకా ఇక్కడే వుందా అని ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. రవీం[దుని దేశభ క్రిగీతొాలలో గతాన్ని గూర్చి (పగల్బొలు పలికే ధోరణీ, జాతిని గురించిన అహంకారాన్ని పెంపొందించే వైఖరీ గోచరించవు, ఉదారమయిన సువిశాల మానవ భావనతో, వవ్మితమయిన అరాధ నతో, అచంచలమయిన ఈశ్వరభ క్రితో, భవిశతవ్యంపట్ట నిశ్చలమయిన విశ్వానంతో నిండి తొణుకుతూ వుంటాయి. రమణీయమయిన [వళ్ళ్శతి చిితాలతో హృదయాలని రంజింపకేస్తయ్‌. కొరత దేశం మహాచూనవ సౌగరంగా విఖిన్న సంస్కృకీధారలకి వవిత సంగమనస్థలంగా ఉజ్వల భవిష్యత్తుకోసం ఎదురుచూన్తూ కనబడుతుంది. “నీలసింధు బిలధౌత చరణతల, అనిలవికంపిత శ్యామల అంచల, అంబర చుంలిత ఫొల హీమా చల శుభతుషార కీరిట ధారిణి”గా భరతజనని ఏ హృదయాన్ని నమ్మో హితం చేయదు? వతన అభ్యుదయ బంధుక పథంలో నవజ్రీవన [పభాతం దిక్కుకు జనగణమన అధినాయకుని నేళృక్వంలో పురోగమిన్తూ భరక జొతి ఉదొర వృాదయానికిి ఉన్నతాళయాలకి, ఉజ్వల పారమార్థిక చైకన్యా నికీ ఆలవాలమై రవీం[ద్రుని గేయాలలో అలరారుకుంది.

రవీందుని రచనల ఆంగ్లానువాదాన్ని చ్యూతమే చదివిన వారికి అయన శవితకి అధ్యార్మిక లక్షణమొక్క శే ముఖ్యమనే భావం ఏీర్పడు తుంది. ఆయన పేరు వినగానే నెలవ౦ంకలూ, సెలయేచ్బా, పద్మాలూూ ఆత్మ విభనితో వియోగ సంయోగాలూ వమాతమే కొందరికి న్ఫురిస్తాయి. కాని

రవీంద సాహిత్యం క! రవీం్యదుడు ఎనిమిది దశావ్రాలు నిరంతరంగా కొనసాగించిన కవికా వ్యవ సాయంలో నాటని విత్తనంలేదు పండించని పంటలేమ,. అయన వలికించని ఫావం కనబడదు. అయన [వదర్శించని శిల్చ్బవిన్యాసం గోచరించదు. (పకృతి అలాననచేసే విఖిన్న రాగరేఖలు ఆయన గానంలో (వతిధ్వని స్తాయి, నృష్టికీ విలయానికీ కారకుడైన నటరాబు తొండవం సాగర తరం గాలమీద అమృకం ఒకచేత, హాలాహాలం ఒకచేత ధరించి అవిరృవించిన నందనవాసిని లావణ్య వాహిని జిగన్నోహిని ఊర్వశి విలానం, కాలదేవత కపోలకలంలో బావ్బ బిందువుగా నిలిచిన తాజ్‌మహల్‌ చెరగని తరగని అందం ఆయన కవితలో దర్శనమిస్తాయి. నిర్మల నీలాకాశాలు సుందరవన తరుచబ్బాయలు, (వశాంత నదీకీరాలు, బంగరువంటతో వంగిన వరిపొలాలు, కోకిలపాటలు మోగే మావితో పులు, ఉబ్ట్వల [వశాంత (వభాతాలు,రవీం(దుని భావనాదీప్పులతో నూతన సౌందర్యం సంకరించుకుని మననుల్ని మంతించి వేస్తాయి. పవనాలు రెక్కలాడించే కాంతులుగాా మేఘాలు మన స్పుల్లో కదిలే భావాలుగ్యా ఏకాంత [వకాంత పర్వత శిఖరాలు మన ఉదాత్త మైన అశయాలుగా, (వహించే నిర్రశాలు మనలో ఉప్పొంగి వచ్చే టబైతన్యంగా చూనవజీవిత౦తో [పకృతి సౌందర్యం పెనవేనుకుని, ఉత్తేట కరమైన స్వరూనంతో రవీరదుని భావగీకాలలో సాకిత్కరిన్తుంది. సౌధారణ మానవుల శీవికాలలో దినదినమూ కారసిల్లే అశ నిరాశల, నుఖ దుఃఖాలు, స్నేహమాధుర్యం, [వణయవిలాసం, ద్వేషరోషాలు స్వార్థం, స్పర్దా, ఆశయం, అవేశం అన్నిటినీ ఆయన చూటలలో వలికించాడు. ఆందు వల్లనే రవీర్మదుని కవితని వడవవాళ్లు, చూరుమూల జొనవదులూ గొంతెత్తి పాడుకుంబారు. సౌమాన్యుల నాలుకలమీద నాట్యం చేయగల నిరాడంబర నుకుమూర శిల్పం ఆయన గేయాణలో గోచరిస్తుంది. జొనవద సాహిత్యాన్ని తరిచి అందులో *నస్వరవృత్త ఛందస్సు”? అనే ఫణికిని అందుకుని తన భావ గాంభీవ్యంతో జతపరిచి దానికి అఖండమైన కావ్యగౌరనం సమ కూర్చాడు.

భావాలపారవశ్యంతో వైవిధ్యంతో అడుగుకలిపి అందంగా చిందులు వేయగల ఛందోవిన్యాసం రవీర్మదుని రచనలలో గోచరిస్తుంది. సం[పదాయ సిద్ధమైన మ్మాకాభందస్సులు, షట్ఫదులు మొదలుకొని ముక్త ఛందన్ను,

శే19 విశ్వకవి గద్యశవితవరకూ అపారమైన అద్భుతమైన విభిన్నతని ఆయన ఛంద స్పులో ,వదర్శించాడు, చ్వికా, జీవనదేవత, ఊర్వశి షాజహోన్‌ వంటి కృకులలో భానమూ ఛందస్సు కదలికా అవినాభావసంబంధం పొంది ఆశ్చర్యమైన కవికానెపుణ్యాన్ని చూపుతయ్‌. ఛందస్సు లోవాళ్ళంఖలం శాక పూలమాలలోని దారంలాగా రవీందుని గేయాలకి సోయగాన్ని చేకూర్చుతుంది.

రవీం[దుని సరళ నంస్కృత వదవిలసిత మైన మృదులశ్రైలి ఆంగ్లాను వాదాలలో మనకి అంఎలేదు, శిరీషకుసుమ పేశలమైన రపీం(దుని కావ్య శైలిలో జయదేవకాళిదాసాది కవుల సమాన సౌరభం గుబాళిన్తూ వుంటుంది. తెలుగువారికి నన్నయ (వసన్నమైన శైలిని గుర్తుకి తెచ్చే అక రరమ్యత రవీర్యదుని కవితలో కనబడుతుంది. *ధీర గంభీర మౌన మహిమూ, స్వచృ అతలస్నిగ్ధ నయన నీలినూ స్థిరస్మితమయ ఉషా లోశ నమ అసీమా, కుంద శ్మళ నగ్నకాంతి, సురేంద్రవందికా శుమి అనిందితా!” “న్గుందరహృది రంజన, తుమి నందన ఫులవిరొ తుమి అనంత నవ వనంత అంతే ఆమార్‌ి”,=_ ఇటువంటి సుకుమచూర శయ్యతో రవీందుని కవిశ హృదయాలని డోలలూగించుతుంది. మధుర కవులైన వియదేవ చండీదాసుల వదగుంభనలు రవీం్యదుని శ్రైలికి అపూర్వమైన సౌందర్యాన్ని నమకూర్చినయ్‌. కాళిదాసు సమాన భఘటనమీద రవీందదునికి మక్కువ. “అనాటి ఉబ్దయినిలో నేను జన్మించివుంప్రే నవరత్నమాలలో దశమ రత్నాన్ని కానా?” అని అయన ఎన్నోసార్లు తలపోశాడు. ఆలస్యంగా యంత యుగంలో జన్మించిన కాళిదానుని అని చెవ్వుకున్నాడు.

జమీందారీ వంశంలో ఐన్మించినా సామాన్య చూనవుల కష్టనుఖా లని ఎంతో సానుభూకితో అవగావాన చేనుకుని చితించాడు. న్వవ్న శిఖరాలని అధిరోహించి వాన్తవాలని విస్మరించే కల్పనాలోక వివారికాడు రవి కవి. జీవితంలోని వివిధానుభవాలని గాఢంగా వృాదయానికి వత్తు కోవాలని కరాలు సాచిన కవిశేఖరు డాయన,

ఉమ్సరితే చాహినా అమి సుందరభువనే,

మానవేర్‌ దూరే అమి భాచిబారే చాయ్యి

రవీంద్ర సాహిత్యం స! ఏయి నూర్యకర్వే పయి పుష్పితకాననే జీఐన్త హృదయ చూ యే జిదిస్థాన్‌ పాయి ధరాయ్‌ పపాణేర్‌ఖేలా, చిరతరంగిత విరహ మిలన కతవోసి అ్మశుమయ మానవేర్‌ సులదుఃఖే గాథయా సంగీతం యదిగో రచితపారి అమర అలయిి అని చబాటించాడు. ఈ మన్నులోనే మిన్నుల కెన్నులరసి, ఈ శీవి తపు పునాదుల మీదనే దివ్యశిఖరాలు నిర్మించాలని తలపోసిన సమన్వయ శీలి రవీరదుడు. భువినీ దివినీ ఒక ముడిలో బిగించాలని తపించిన ఉద్ధ్విల భావుకు డాయన, హా మూరేకాలాన్ని. చూసి రోసి కాళ్ళు చల్టపడి “గత కాలమె మేలు వచ్చు కాలము కంటెన్‌” అనుకుంటూ కలికాలొన్ని దుయ్యబడుతూ ఎన్నడో గతించిపోయిన న్వర్హయుగం కోనం బెంగ పెట్టుకున్నట్టుగా వెనక్కి వెనక్కి చూన్తూవుంటారు, వయన్సు ముదిరిన కవులు, ళశాని రవీం[దుని హృదయం చివరిక్షుణందాకా నిక్యయావనంలో స్పందించింది* కాలగమనంలో చార్వితిక శక్తుల నరిణాచూన్నీ నంఘర్షణనీ వరిశీలించి నిశితంగా ఆలోచించగల మేధావి రవీందుడు. ముందుకుసాగే కాలంతో పాటు ఆయన కూడా కదిలి కడదాకా నడిచాడు. (వగతి శక్తులతో శృతి కలిపి అయన కంఠం నిత్యనూతన నంగీకాన్ని అలాపించింది. చివరి పదేళ్ళలో ఆయన రచించిన *నవదొతక, శేషసప్తక, [పాంకిక్‌, పరిశేష్‌ వంటి కావ్య సంపుటాలలో రవీందుని (పగరిశీలం, ఆశాభావం వస్స్ఫు ట౦గా ద్యోతక మౌతాయి. మూనవత్వంపట్ల అచంచల విశ్వాసం, మాన వులలోని ఉత్తమాంశాల అంకిమ విజయంవట్ల గాఢమైన నమ్మకం రవీందుని రచనలకి విశిష్టతని చేకూర్చినాయి. నవీన నభ్యత [పొచీన చేశాలలోంచి అవిర్భవించగలదని ముందుగానే చాటించిన [వవక్త ఆయన. కాలంతోపాటు కదిలినా, కాలగర్భంలో న్నిదించే అజ్షాతశక్తుల రూపురేఖ లని పసిగట్టగల భవిష్యద్దర్శనం రవీం[దుని కనిశలో గోచరిస్తుంది. ౪/6

కే1శ విశ్వకవి పుష్పాలు వరిమళం వెదబిల్లినట్లు రవీంద్రుడు కవితని (వతి నిశ్శ్వానంలోనూ (వసరించి తరింబాడు. ఆయన కవితలో మమత, యువత, నవత, :సమత మనస్సుల్ని ముగ్ధంచేసి ఐనతకి ఉశ్తేజాన్నీ, ఉత్చావోన్నీ కల్పిస్తాయి, అవేశాన్నీ ఆలోచనన్కీ గతాన్నీ వర్తమానాన్నీ, తూర్పు వడమరలనీ సం్యపదాయాన్నీ (వగతినీ నమన్వయించిన ఉత్తమ కవికా తపస్వి రవీర్మదుడు. ఆయన కవిత నుందరమైన ఇంద్రధనుస్సు. వాస్తవ జీవిత సాగరాన్ని తరించి దూరవు అదర్శతీరాలని చేరుకోటానికి కలంతో కట్టిన అంచల సేతువు భారతజొతికి గర్వహేశువు. తోథానికలు ; అనగనగా ఒకరాజు అంటూ మొదలుపెట్టి, వినే వాళ్ళ మనన్సులని వలలో వేనుకుని సప్తసాగళాలూ దాటించి, పగడాల దీవుల్లో ఐంగారు మేడల్లో కలలు కనే రాజకుమారి మందిరంలోకి తీసుకు పోగల నేర్చు కథల కున్నది. అనాదినుంచీ కథలు [పజిల వహృాదయాఃలో రాజ్యం చేస్తున్నాయి. కాలాన్నీ దేశాన్నీ తన జిలుగు రెక్కలతో దాటి పోయి వినేవాళ్ళని ఎక్కడికో శీసుకుపోయి రసరాజ్యంలోో అనంద _ధామంలో నిలబెట్టగల ఉత్తమ కళకు లెందరో భారతభూమిలో బన్మిం చారు. వారికోవకి చెందిన కళకచ్మకవ ర్తి రవీం(దనాథ్‌, (వవంచ కథా సౌరన్వతంలో విశిష్ట స్థానాన్ని అకమించిన రవ్యన్‌, (ఫెంచి కథకుల రచనలతో తులతూగే కథారత్నాలను [వకటించిన [వముఖ శిల్పి ఆయన, ఒకసారి కథ చదివితే జన్మలో మరువురాని రసానుభూతి చెదరని ముదగా మదిలో మిగిలిపోతుంది. ఒక్కొక్క కథ ఒక కొత్త కోణంలోంచి జీవితాన్ని చూపించ్చి సాధారణ దృశ్యాలమీద ఒక వింత కాంతిని (వసరించి అపూర్వా నంవాన్ని _పసాదిన్తుంది. కనుకనే కావ్య సదృశమైన రమణీయ కథా రచనలో రబీం[దునిది అందెవేసిన చెయ్యి. అయన కథలలో చాలాభాగం వకీసార, శియాలీదాహ్‌ అనే [వదేశా అలో జమిందారీ న్యవవోారాలు చూనుకునే తరుణంలో రచించాడు. ఆయన హృదయాన్ని చూరగొన్న వద్మానదీ వక్షస్థలంమీద పడవలో తిరుగుతూ, తన అధీనంలో ఉన్న [గామాల (పజలన్నీ వాళ్ళ శీవనవిధానాలనీ నమనస్య లనీ ఆకళింపు చేనుకుని వాటిని కథలుగా మలచి కళాఖండాలుగా రూపొం చించొడు. సొాచూన్య, జీవిశానికి చేరునగా ఉండే కథ లెన్నో ఆయన రచిం

రవీంద్ర సాహిత్యం శక బాడు. కావ్యాలలో కంటే కథానికలలో సాధారణ శీవితొనికి గన్నిహిత మీన వాస్తవికక గోచరిస్తుంది. ఈ తరుణంలో సాగిన రచనలు “గల్బ గుచ్చు అనే సంపుటౌలలో వెలువడి కథాసాహితి కంఠంలో మణివోరా లుగా వెలుగొందుతున్నాయి.

విశ్వసాహిత్యంలో కథక చ[కవర్తులుగా (వభ్యాతులైన చెహోవ్‌, చూవసాం ఓ హె[నీ [వభృతుల (శ్రేణిలో రవీం(దుడు విశిష్టస్థానం పఏిర్ప రుచుకున్నాడు. అనుకోని విధంగా ఠక్కున కథని ముగించటంలో ఓహెని చూపే నైపుణ్యం వంటిది రవీం[దుని కథల ఉప్మకమణలో కనబడుతుంది. ఎత్తుకోటంలోనే మనస్సుని వలవేసి గుంజుకుపోయే శిల్పవిన్యాసం అయన కథలలో గోచరిస్తుంది. మనన్తక్వాల చ్మితణంలో, పాతల కావాల న్వభో వాల అభినర్షనలో రవ్యన్‌ కథకుడు చెహోవ్‌తో తులకూగే చూనవ హృదయ మధనం రవీందుని కథానికలలో గోచరిస్తుంది. ఆశ్చర్యకరమైన సంఘటనల కల్పనలో (పెంచి కథకుడు చూపసా(తో దీకన క్షి రవీం [దుని కథా విధానంలో కనిపిస్తుంది. ఏ దృష్టితో చూసినా [పతి కథానికా ఒక అనర్హమైన ఉబ్ట్వలమణీగా వ్రకాశిస్తుంది.

ఎడ్గర్‌ ఆలెన్‌పో పోకడలలో కనబడే అశ్చర్యబనకమైన అద్భుత వాకొనరణ పరికల్పన రవీం్యదుని *క్షుధితపాషాణాలు”, ఈనష్టనీర్‌?? వంటి కథలలో మనల్ని చకితులని చేస్తుంది. అద్భుత వాతావరణాన్ని మానవుల అనుభూతులతో మేళవించి రవీం[దుడు అద్వితీయ శిల్ప వైళ వాన్ని (పదర్శించిన కథ లెన్నో వున్నాయి. *క్షుర్ధిత్రపాషాణాలు” అన్న కథలో భయంతోపాటు ఆకర్షణ కూడా కలిగిన అపూర్వమైన వాతావర ణాన్ని రవీల్యదుడు కల్పించి అద్భుత రసళరిత శాన్యఖండంగా తీర్చి దిద్దాడు.

“ఈకాబూలీవాలా*, “*శలవులు”, “రాయచరణ్‌ *”, “రాస మణీ బిడ్డ” వంటి కథలలో రవీర్యదుడు మానవ హృదయంలోని అగాధ రవాస్యాలని అమూల్య శిల్పరూపంలో అవిష్కరెంచాడు. పాషాణంలాగా కనబడే కాబూలీవాలా గుండెలలోతుల్లో దాగిన నవనీత కోమలమెన వాత్పల్యరసాన్ని కవి దృప్టితో దర్శించి అద్భుతంగా (వదర్శించాడు. పసి పిల్చల మనన్తత్వాలని ఆయన కాచి వడపోసి కథలలో చితించాడు, బాల్యం

కేే( విశ్వకవి దాటి కౌచూరంలో అడుగుపెడుతున్న పిల్లల మనోవేదనకి “శలవులుి అన్న కథలో అద్ధంవట్టాడు. మానసిక శాస్త (గంథాలు ఎన్ని వఠించినా దొరకని మనస్తత్వ వరిచయం వథిక్‌ చకవర్తి కథలో మనకి లభిస్తుంది. కన్నతల్లికీ అమ్మలాగా చల్లగా సాకిన నదీతీరాలకీ తోటలకీ దొడ్డకీ దూరమై పోయి కలకత్తా నగర కర్కళ వాతావరణంలో [వవాసిలాగా బాధపడిన వథిక్‌ చృశవర్తి హృదయవేదనకి స్మరణీయమైన శళొస్వరూపం “శల వులు కథలో (వసొదించాడు. శ్యతువులాగా చుట్టుముట్టిన నాగరిక వాతా వరణంలోంచి చల్టని తల్లివంటి పళ్లెవట్టుకు పారిపోవాలని అల్హాడిపోయే పథిక్‌ చకవర్తి “అమ్మా ఇంకా శలవలు ఇవ్వలేదా ?*) అని వలవరిస్తుం కే శఠినశిలలు కూడా కన్నీరుగా కరిగిపోతాయి. కరుణారస పోషణంలో రవీర్యదుడు అద్వితీయ శ క్రిసంసన్నుడు. వృదయాలలోని మాలిన్యాన్నంజా (వకొళనం చేయగల కన్నీటివాన కుఏపించగల కథలెన్నో ఆయన రచిం బాడు.

వర్హనలు కథాగమనానికి అడ్డం రాకుండా అందాన్ని ఇనునుడింప కేయటంలో రచయిత గొప్పతనం బయటపడుకుది. ప్యాతల చిత్తవృత్తులకి అనుగుణమైన (పకృతి చిత్రాలని తడి ఆరని లేతరంగులతో తీర్చిదిద్దగల 1వముఖ శిల్పి రవీం్యదుడు. అవనీర్యదనందలాల్‌ [వళ్ళతి శిల్పుల తూలిక లలో వెల్లివిరిసే లలితకళల వర్షవైభవం రవీం్మదుని లేఖిని సాగించే వర్ణనా సౌందర్యంలో మనకి సాషాత్కరిన్తుంది. పాతల మూర్తి కల్పనలో అనదృశమైన న్ఫూర్తి గోచరిమ్తుంది. గిరిబాల యౌవనం, అజిత లావణ్యం, నుభాపషిణి మౌనం, చిరన్మరణీయంగా ఆయన వర్ణించి, కవి సార్వభౌముడు కథక చకవర్తియెతే కథానికలు ఎంతటి రనవళ్థండాలుగా రూపం పొంద గలవో నిరూపింబాడు.

కల్చనాసొందర్యంతో, సంఘటనా వైవిధ్యంకోో సాధారణ జీవ నానికి సన్నిహితమైన వాస్తవిక శిల్పంతో, కవితాసౌరభాన్ని వెదబళ్లే శైలీ విన్యాసంతో, నిండు[పాణంతో కొణికే సజీవమైన ప్కాతలతో రవీందుని కథానికలు భారత కథాసాహిక్య శిఖరం మీద గర్వంగా నాట్యంచేసే బజయనతొళాలు,

రటీరద సాహీత్యం క్షే?

నవలలు : పొళ్చాత్య సాహిత్య [ష్మకియలలో సొమాన్య పాఠ కుల అభిచూనాన్ని ఎక్కువగా చూకగొన్నది నవల, వంగసాహిత్యంలో ఐంకించ౦దుడు చరితాత్మక నవలాసాహిత్యాన్ని సమృద్ధిగా సృష్టించాడు, ౪/86! 5001 0 96౧౮౩! అనే [వళంన పొందాడు. చారితక వ్యక్తులని కల్పనాఐలంతో పునఃసృష్టి చేసి అలనాటి వాకావరణాన్ని కళ్ళు ఎదుట కదిలించి పాఠకుల హృదయాలని ఉరూతలూగిందాడు. బంకిం చం[దుని మరణానంతరం నవళాసొహిక్యంలో (వతిష్టంభనం పిర్పడింది చారిితిక వస్తువులన్నీ అదివరకే నవలారూవం ధరించటం౦వల్ల కొత్త వస్తువు కోనం అన్వేషణ (ప్రారంభమయింది. ఐంకించం[దుడే (పారంభం చేసిన సాంఘిక నవలలని ఐలియమయిన వాస్తవికదృప్టితో, నచేతనమయిన పాతసృష్టితో కొనసాగించనలసిన (పతిళాశాలి కోనం వంగదేశపు పాఠ కులు ఎదురుచూడ సాగారు.

రవీం్యదుడు బంకించం[దుని అడుగువొడల్లోనే నవలారచనకి ఉద్య మింబాడు. మొదట “బౌ శాకూరనీర్‌ హాన్‌” తరువాత “రాజర్షి” అనే నవలల్లో రవీర్యదుడు ఈ మార్గంలో తడబడుతూ అడుగులువేస్తూ మెలిగా ముందుకు సాగుతూ తన శక్రని వరీ&౦చుకుంటున్నట్లు కనిపిస్తాడు, వీటి లోని పాాతలలో తగినంత జీవం కనబడదు, (పకొపాదిక్యుడి పాత దుష్టళక్తులకీ నిర్రామీణ్యానిక్కీ మూర్తీభావంగా పొడగట్టుకుంది. అతని ప్యుతుడైన ఉదయాదిక్యుని పాత వాస్తవ వవపంచానికి దూరంగా స్వవ్న లోకాలలో వీహారంచేసే కోమల కాల్పనిక ,_పన్నత్తికి సంకేతంగా వుంటుంది. పాత చ్మితణలో ఏదో అస్పష్టత, బలహీనత గోచరించి అవన్నీ భావాల ఛాయలుగా, వాస్తవ జీవితంలోకి దిగిరాని స్వప్నాల ట(ప్రతిమలుగా మెదులుతాయి. నవలల్లోని వర్షనలన్నీ కావ్య(వసంచంలో కల్పనొత్మకంగా టవళతిఫలించిన రంగులతో మెరుస్తాయి. 6ళర్రా్వార్షి*”” చరితాళ్మకమైనా వాస్తవాంశం అ్యవధానంగా రవీందుడు వెనక్కి నెట్టినేసి పాతల చిత్త వృత్తుల పరిశీలనకి (పొముఖ్యం ఇచ్చాడు. ఈ నవలలోని పాత లన్నిటీ లోకి పరిణతమయిన జ్ఞానాన్ని సౌమ్యస్వభావాన్ని వసంతరాయ్‌ అనే ముదుసలి ప్యాత (వదర్శించి మనల్ని ఆకర్షిస్తుంది. జొనవదశీవిత చితంలో రవీం(దుడు వాస్తవాలకి దగ్గరగా రావాలని జేసిన వయత్నం కనిపెస్తుంది,

118 వీశ్వకవీ మొత్తంమీద ఈ రెండు నవలల్లోనూ కల్పనకి వాస్తవికతకీ సమన్వయం కదరలేదనిపిస్తుంది. ఒకదాని నొకటి తోసిరాబనటానికి ఘర్షణ పడు తున్నట్టు తోస్తుంది. ఈ రెండు నవలలనీ పంధొమ్మిదో శతాబ్దపు చివరి దశొబ్దంలో రవీందుడు రచించాడు. _ ఇరవైయో శతాన్దారంభంలో రవీం[దుడు “*చోఖేర్‌ బాలి” “నౌకా డూవీ?) అనే రచనలు (పకటించి నవలారచయికగా ఉన్నతస్థానం సంపా దించాడు. “*చోఖేర్‌బాలి'లో ఒక వితంతువు హవృదయంలో అణగారిన కోరికలు 'ెడదారులు తొక్కి ఇతరుల జీవితాల్లో ఎంతటి కల్లోలాన్ని కలి గించగలదో అమోఘంగా చిత్రించాడు. మానవ హృదయ మర్మాలని వేదించగల నిశితదృష్టీ, ఇతరుల లోపాలని ఎత్తిచూ పేటప్పుడు బొదా ర్యమూ, కల్పనాచూభుర్యంతో వాస్తవజీవిత నిష్టర సత్యాలకి మెరుగులు దిద్దగల వరిణత శిల్పమూ ఈ నవలలో మనల్ని ముగ్ధుల్ని చేస్తాయి సాధారణంగా ఇంద్రియ వాంఛలని వర్ణన చేసేటప్పుడు ఇతర రచయితలు జోగుప్ప కలిగించే అశ్రీలమైన వర్ణనలు చేసి ఉ్నదేకాన్ని రేకెత్తించే విధానం అవలంబిస్తారు. కాని రవీంద్రుడు సంయమంతో కూడిన శిల్పసంపదతో ఈ నవలని నడిపించాడు. బంకించం[దుడు కొన్ని గిరులు గీసుకుని వాటిని దాటలేకపోయాడు. కాని రవీందుడు నిర్భయంగా కొత్త సీమలలో అడుగు పెట్టి స్త్రీ పురుషులకి సంబంధించిన సం్యపదాయ విరుద్ధమెన కొత్త నమ న్యలని చర్చించోడు. మనస్తత్వ చిితణచేసే సాంఘిక నవలల్లో “చోఖేర్‌ బాలీ? అద్వితీయమైన విజయం సాధించింది. ఈ నవలని వినోదిని అనే “సీరుతో ఆంగ్లానువాదం చేశారు. మనన్తత్వ చ్మితణ (పధానమైన నవలలకు తొలివెలుగు రకగా ఈ రచన వెలుగులు వెదబిల్టుతున్నది. కథనంలో కుతూహలం కలిగించి ఆశ్చర్యజనకమేన సంఘటనలు ళల్చించి మొదలుపెడితే చివరిదాశా ఆగకుండా పరిగెత్తించే నవల 66నౌళ్లాడువీ? పమాదంవల్ల ఒశరి వధువు మరొళని భార్యగా, ఒళతె భర్త మరొశఠతెకి నాథుడుగా జ్రీవించవలసిన విచిత క్లిష్టపరిస్థిత ఏర్పడు తుంది. పరిస్థితులు ఎంతగా క్కుటపన్నినా వ్యక్తులు సౌశిల్యాన్ని కోలుపో కుండా ఏటిక్‌ ఎదురీది ఒడ్డుకి చేరుకుంటారు. ఈ నవలలోని విశేషమంతా సంభటనలని సృష్టించటంలో ఉంది. రవీందుని అపూర్వమైన కథనంవల్ల

రవీంద సాహీత్యం క్రైేరి? నవల పాదరసంలాగా వరుసలు తీస్తుంది. ఈ నవలలోని రమేశ్‌, కమల్కా హేమ, నళిని పాాతలటు [ప్రాణంతో కదిలి మన హృదయాలలోకి అప్తబంధువులళాగా అడుగుపెడతారు. వాళ్ళ నుఖదుఃఖాలలో భాగం వంచుకోవాలని మన హృదయాలు ఎంతో అవేగం పొందుతాయి. చివరి దాకా ముందు ఏ౦ జరుగుతుందో అనే కుతూహలం ఉ|రూతలూప్పుతు౦ది. కావ్యాలలో *బలాకాా నవలల్లో “గోరా” సమున్నత గిరి శ రాలు గోరా నవల భారతజొతీయ శ్రీవితానికి ఉట్వ్వల వ్యాఖ్యానంగా నిర్మల (వతిలింబంగా నిలవడగల రచన. సిపాయి తిరుగునాటు తరవాత వంగదేశపు నాలుగు బెరగుళ్లో చెలరేగిన వాతీయచైతన్యం, భావపరి వర్తనం, సంఘ సంస్కరణావేశం ఈ నవలలో వెల్లివెరిసినాయి. మనది అన్న పతి అంశాన్నీ గుడ్డిగా (కేమించి గట్టిగా సమర్థించే మనస్తక్వానికి గోరా పాత మూర్తీభావం. నవల పొడుగునా అనేక విషయాలని గురించిన చర్చలూ, నంథొషణలూ, వాదాలూ కొనసాగి నవలలో అవేశంతోపాటు వివేకానికి కూడా చోటు కళ్చించినయ్‌. సమస్యాపూర్వకమైన ఈ నవలలో కథా సంవిధానం ఎక్కడా దెబ్బతినదు. శిల్పానిక్రీ నందేశానికి అపూర్వ మైన సమ్మేళనం “గోఠా” నవలలో రవీం(దుడు సాధించాడు. కేవలం వ్యక్తుల [పణయ వృత్తాంత చితణమే కాక, అనాటి సమాజంలోని అన్ని రంగాలలో కదులుతున్న చైతన్యానికి ఉజ్య్యృలదర్పణంగా “గోరా” నవల వరిణమించింది. “(18 8౧ 6౧10 1౧ ౧/096' అనే పళంసకి పాత మయింది, ఇందులో పొటతతలు నుచరిత, లలిత, వినయ వబొబు, గోరా బాబు అందరినీ మించి ఆనందనుయి మనకి చిరకాలం గుర్తువుంటారు. అన్ని సమస్యలనీ సాకల్యంగా చర్చించినా కథాగమనం ఎక్కడా కుంటు పడలేదు. కుకూహలం ఎక్కడా సన్నగిల్లలేదు. అందుకే శరత్‌ బాబు ఒక సందర్భంలో “గోరా?” తనకి ఆదర్శపాయమైన నవల అన్కీ అటువంటి రచన చేయటం కోసమే తన నికంతర [వయత్నమనీ అన్నాడు. 6గ్లోడ్రాా? క్రరవాత రఏం్యదుని నవలా రచన ఇంకోదారి తొక్కింది. కథ జరుగుతున్నట్టు సౌఫీగా సాగదు. జరిగిపోయిన విషయాలని సింహావ లోకనం చేస్తున్నట్టు, గడచిపోయిన ఘటనలని నెమరువేస్తున్నట్లు, విస్తార మైన శీవికానుభవాలని సృృతిచ్చికాలలోకి కుదించినట్టు తరవాత నవలల్లో

కనబడుతుంది. గుండెలకం పే మెదడుకే (పాముఖ్యాన్ని ఇచ్చినట్టు అగు పిస్తుంది. కైలి [పవాహంలాగా పొరదు. చురుకైన కురుబైన వాక్యాలలో అల్ప్బళబ్దాలతో అనల్నమైన భొవాన్ని నూక్తిపాయంగా వెల్లడించాలనే వయత్నంవల్ల కఠనం ఒడుదుడుకులతో మందంగా నడుస్తుంది. ఈ కోవకి జెందిన నవలలు “మరే బొయిరే”ి “చతురంగ, “మాగామోగ్‌”), 66శేష్నిర్‌ కవితా 6దుయీబోన్‌* చార్‌ అధ్యాయ) *ళపుల్‌ వారీ మొదళైనవి.

వీబీలో *ఘరే వాయిరే” (ఇంటా వైటొొలో స్త్రీ స్వాతంత్యాన్ని గురించిన నమన్యలని చర్చించాడు. ఒక గృహిణి రాబజకీయోద్యమంలో పాల్గొని పరవురుషుడి వ్యక్తిత్వంవల్ల అకర్షితురా లవుతుంది. భర్త తనకి (వసాదించిన స్వేచ్చవల్ద బలమైన (వలోళంలో చిక్కుకుంబుంది. తను దైవంగా ఆరాధించిన విష్ణవనాయకుడు సొందీప్‌ ఎంత సపీచుడో (గగహించి పశ్చాత్తాపవడుతుంది. తన భర్త పక్కన నిలబడటానికి కూడా అనర్హుడని తెలుసుకోగలుగుతుంది. వంగదేశంలో హింసాపూరిత జాతీయోద్యమ వాతావరణంలో ఈ నవల నడుస్తుంది. పాత చితణంకంపే సమస్యా వివరణకే రవీం్యదుడు ఎక్కువ (పాముఖ్యం ఇచ్చాడు. సంఘటనలో పాతని అవిష్కరించక సునిశితమైన వివేచనతో పాాతల అంతరంగంలో 1వవేశించి (పవృత్తులని శాన్తష్టుడిలొగా విశ్లేషణ చేస్తాడు. ఈ పద్ధతి కొందరు పాఠకులని ఆకర్షించలేదు. కథనం తక్కువ మథనం ఎక్కువ అయేసరికి నడక మందగిస్తుంది.

ఈ (పమాదంవల్ద “చతురంగ” అనే ననలకి కొంత దెబ్బతగి లింది. దామినీ నచీశుల [సేమగాళథ బలమైన నంఘటనలు లేకపోవటం మూలంగా మన హృదయాల్లో _పతిధ్వని పలికించలేకపోకుంది. కథకి కాళ్ళూ చేశులూ కట్టివడేయటంవల్ల వాాఖ్యానాల మోతాదు ఎక్కువవు కుంది. సహజత్వం నన్నగిల్లింది.

6య్రోగ్రాయోగ్‌” అనే నవలలో జతకలవని దాంవత్యం చిితిం చాడు. మధునూదనుడనే వయసుమళ్శిన ధనికుడు కుముదిని అనే యువ తిని పెళ్ళొడుతొడు. అన్నిటినీ తన ఆస్తిగా పరిగణించి అధికారం చెలా యించవానికి అతను అలవాటు సడ్డాడు. అదే జబర్దస్తీ సద్ధలిలో తనకి

రవీంద సాహీత్యం కేవ మనను ఇవ్వని భార్యని లొంగదీసుకోవాలనీ ఎన్నో తిప్పలు వడతొడు. ళర్త దౌర్జన్యం ఎక్కువొతున్నకొద్దీ కుముదిని సంసార విముఖురాళై అధ్యాత్మిక సాధన అవలంబించి తనచుట్టూ ఒక దుర్ళేద్యమైన కోట కట్టు కుంముంది. హతాశుడైపోయి మధునూధనుడు చివరికి భార్యకి తగ్గ శిక్ష వెయ్యాలనే వుద్ధేశంతో ఒక ఉంపుడు కత్తెని ఇంటికి తెచ్చుకుంటాడు. జొన్‌ గాల్‌న్వర్సీ రచించిన 7౧౮ 48౧ 01 ౧/౦౧౦౧/ అనే అంగ్ల నవలని గుర్తు చేస్తుంది ఈ రచన,

6 శేస్నేర్‌ కవికి) అనే నవలలో అపూర్వమైన శైలీ విన్యాసం మనల్ని ముగ్ధుల్నిచేస్తుంది. అమిళ్‌, లావణ్య అనే ఇద్దరి భగ్నపేమ ఈ నవలకి వస్తువు, ,పేమపొంగి చలారిన తరవాత ,పేయసీ (పియులు తమలో వున్న వైరుధ్యాలని గుర్తించుకుని విడిపోవటమే మంచిదని నిర్ణ యించుకుంటారు. ఒకనాటి తమ మధుర్మపేనుకి మంగళగీత౦ ఆలాపించి ఇద్దరూ తలొళదారి వెంటా వెళ్ళిపోతారు. ఈ నవలలో కథానాయకుని నోట రవీర్యదుడు టాగూర్‌ సాహిత్యంమీద దురునుగా యువకులుచేసే విమర్శలన్నిటినీ ముచ్చటగా పలికించాడు.

ఈ అక్క్యాచె కెళ్ళి నాలుగు అధ్యాయాలు” అనే నవలల్లో ప్యాత లకి తగినంత చేవలేదు, మనకళ్ళ ఎదుట కదిలి మన వృదయాల్లో మెదిలే టంత జీవంలేదు.

రవీందుని నవలా రచనలో మూడు మాన్దాలు మూడు దశలూ కనిపిస్తయ్‌. మొదటి దశలోని నవలల్లో చోఖీర్‌ బాలీ? (కంటి మెర మెర) రెండో దళలో “గోరా? మూడో దశలో ఈ“+శేషేర్‌ కవితాః? (చివరితం) [వశంసనీయమైన ఘన విజయాలుగా పేర్కోదగినవి. మొత్తం మీద రవీర్మదుని నవల లన్నిటిలో కల్పనా వాస్తకవితా చెట్టాపట్టాలు పట్టు కుని సాగిపోతాయి. కేవలం కావ్యజగత్తులోకి జిలుగు రెళ్ళలతో దూనుకు పోని కాల్బ్పనిక శక్తి కేవలం నీరసమైన శుష్క వివరాల్లోకి దిగజౌరి బోని వాస్తవిక దృష్టీ రవీం్యదుని ఉత్తమ నవలల్లో సమ్మేళన౦ పొందాయి.

చూమూలు నవలలు చదివి ఆనందించే పొఠకు డొకడు ఒకనాడు శరళ్‌ వాబుని బజొర్లో నిలవేసి “*వ్‌మండీ ! నాకు మీ నవలలు బాగా నచ్చి నయ్‌. అంతగా రవీందదుని నవలలు చదివి ఆనందించలేను. అవి నాకు

శేత్తీలీ వీశ్వకవీ బాగుండవు* అన్నాడుట. శరత్‌ బాబు తణంసేపు అలోచించి “నేనునీ కోసం నవలలు రాస్తున్నాను. రవీర(దుడు నాకోసం నవలలు రాస్తున్నాడు” అన్నాడు, ఈ సమాధానం రవీంగదుని నవలలోని విశేషాన్ని స్యూశత్సపాయంగా నూచిన్తుంది నాటకొలు ? కపికిశోర్వపాయంనుంచీ రవీం[దుని రూపక రచన శొనసొగుతూ వచ్చింది. “*మాయేర్‌ భేలా” “వాల్మికి పతిభిి అనే రచనలు పిన్న వయసులోనే వెలువడినయ్‌. సంగీత సాహిక్యాలు రెండూ ఈ రూపకాలలో సమపాళంగా వుండి అపూర్వమైన రసక్ఫూర్తి కలిగి స్తాయి. సంగీతంలో రవీం[దుడు భావానుగుణంగా పాశ్చాత్య రాగరేఖలని [వవేశ పెట్టు ఒక కొత్తరకమైన మాధుర్యం సృష్టించాడు. రవీం[దుని రూప కాలలో సంగీతం అలంకారంగా కాఠ అక్నగా భొవిస్తూ (పాముఖ్యం వహి స్తుంది. పౌరాణికమైన ఇతివృత్తాలు [గహించి వాటికి తన భావనా వైళ వంతో కొత్త అందం వింతరూపం కల్పించాడు. దశరథుడు వేటకు వెళ్ళి ముని బొలసజ్ణి నీళ్ళు కాగుతున్న ఏనుగనుకొని బాణంతో కొట్టి ఆ బాలుని తల్లిద౦్యడుల శాపానికి గురి అయిన కథని “మాయేర్‌ ఖీలా'లో అయన చిితించాడు. అరణ్య వాళతానరణ౦ం మృగయా వినోదం అన్నీ ఒక కొత్త రకమైన సంగీత [వయోగంతో ధ్వనింవజేశాడు. బోయవాడుగా దారులు కొట్టిన వాల్మీకీ మహార్షిమై రానముకథ రచించి తరించిన ఇతివృత్తంతో వాల్మీకి [పతిభ నాటకం నడున్తుంది. అన్నగారైన జ్యోతిరిందనాఠ్‌ సాయంతో రవీం్యదుడు సంగీతంలో తూర్చు పడమరల పోకఠకడలకి పొత్తు కుదిర్చి సాహిత్యాన్ని బలమైన దోహదంగా రూపకాలలో (ప్రయోగించాడు, శాంతినికేతనం స్థాపించిన తరవాత అక్కడి పిల్లల చిన్నారి చేష్టలకీ అటపసొాటలకీ తగిన రూపకాలు రచింపవలసి వచ్చింది. శాంతినికేతనం పరి నరంలో వుండే సుందర (పకృతిని ఈ రూపకాలు (పతిఫలించినాయి. బుతువులు చూరుతుంఘే (పకృతిలో గోచరించే అద్భుత పరిణామాలు చిితిన్తూ రవీర్యదుడు కొన్ని రూవకాలు రాశాడు, వసంతోత్సవం, వర్షా మంగళం, శారదోత్పవం, ఫాల్లుని వంబి కమనీయ రూవకాలలో శైశవ హృదయంలో తొణికే అనందం, పకృతిలో తొంగిచూసే సౌందర్యం

రవీర్మద సాహిత్యం [వ$ అటలుగా పాటలుగా శేనెల ఊటలుగా వెల్లివిరిసినాయి. ఈ రూనకాలలో పొథతలకి నంఘటనలకీ (పాముఖ్య౦ం ఇవ్వలేదు, రాగంతో, లయవిన్యాసంతో, కోమలకవితా సారభంతో ఒక రమణీయమైన వాతావరణం నృష్టించి అందులో పృాదయాలని స్వేబ్భావివోరం చేయిస్తాడు. ఆ రమణీయ లోకంలో వేదనలకీ బాధలకీ తావులేదు. రెల్లుపూల్తా. వెదురు పొదలూ, పిట్టలూ రూవకాల్లో ప్నాతలుగా వచ్చి ఆనంద రాగాలావన చేస్తాయి. రంగు రంగుల పూలు వసిపిల్టల రూపం థరించి మనస్సుల్ని దోచివేస్తాయి. ఏదో ఇం[దజొలం; ఏదో సమ్మోహనం మనల్ని వాస్తవలోకంనుంచి దూరంచేసి రస రాజ్యంలోకి తన జిలుగు రెక్కల మీద కేల్చుకొని తీనుకుపోతుంది. ఈ రూపళా లన్నిటిలో పరిణతమైన వివేకాన్నీ మదిలో ముదిమి నెరుగని నిత్య యౌవనాన్నీ [పదర్శంచే వృద్ధపా[ఠలు కొన్ని మనల్ని ముగ్ధుల్ని చేస్తాయి. అ ప్మాతల నోట పసిపొవలకీ పరమ బుషులకీ సమంగా వర్తించే అద్భుత సత్యాలు రవీర్మదుడు పలికిస్తాడు. కొన్ని నందర్భాలలో అటువంటి ప్మాతలు తనే ధరించి వాట్లద్వారా అందించదలచిన పరచూర్హాన్ని రవీందుడు అళ్చర్యకర౦ంగా (పకటించేవాడు. నిత్యయావన రహస్యం చేజిక్కుంచు కున్న రపీందుడే అ పాతలళ్లో (పతివింలించిన ట్టనివస్తుంది. సంగీతం, నాట్యం, వేషధారణం అన్నీ శ్రద్ధగా సమకూర్చి ఈ రూపకాలని శాంతి నికేతనంలో అధ్యాపకులూ విద్యార్థి బృందమూ రసవంతంగా (వదర్శించే వారు. వాటిని దర్శించిన [పేకుకులు ఆనందంలో ఓలలాడిపోయేవారు, ఆ [వదర్శనలని ఎన్నటికీ మరచిపోలేకపోయేవారు.. శిశు (పనృత్తిని సాను భొతితో (గహించిన రవీందుని హృదయం ఈ రూనకాల్లో వతి అశతరం లోనూ తొంగిచూస్తుంది. పిళ్బలు మళ్లైమొగ్గలుగా జాబిల్లి నిగ్ధలుగా ఆయన హృదయంలో సంతతానంద మధువుని చిందించారు. అయన రూపకా లన్నిటిలో బలమైన నాటకీయత, న్ఫృుటమైన పాత పోషణ, సాధారణ రంగస్థలా లన్నిటిమీడా రాణించగల రళ్తీ *ఈవ80/1106 (విసర్జన్‌) లో కనిపిస్తాయి. రఘువతి జయసింవా, గోవిందమాణిక్య వంటి ప్యాతలు శక్రివంతమైనవి, సమర్థులెన నటుల కౌళలంవల్ట (పేశక హృదయాలని ఊగించగలవు, ఇందులో రఘువళథిి బయసింహ పొళతతలు రవీల్నదునికీ అభిచూన పా్యతమైనవిం వృద్ధ

14 వీశ్వకవీ రఘువతిగాా యువక జయసించలడుగా రవీందుడు రంగస్థలంమీద అద్భు తంగా ద్విపాాతాభినయం చేసేవాడు. మూమూలు విషాదాంత నాటకాలకి కావలసిన బలమైన సంఘర్షణ ఇందులో కనిపిస్తుంది, కనుక రవీందుని నాటకా లన్నిటిలోకీ విసర్దని నటులని ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తుంది.

కొన్ని రూపకాలు బౌద్ధ గాథల అధారంతో ఆయన రచించాడు ఊనట్రీర్‌ పూనా” “చండాలిక*ి వంటివి ఈ తరగతికి చెందినవి, రవీం్మదునికి బుద్ధుని జీవకారుణ్యం పట్లా, సంస్కరణాభిలాష పట్ట సమ దృష్టి పట్ట అపారమైన భక్షి, “నటీర్‌పూజి” లో బుద్ధదేవుణ్ని ఈ హింసో న్మత్త వృథ్విలో మళ్ళీ అవతరించమని ఆహ్వానించాడు, బుద్ధదేవుని అన తరణంవల్ల భరతభఖూమి పునీత మయిందని మహనీయమయిందని , రవీర్మదుని విశ్వానం. కులఖేదాలని రూపునూపి సర్వమానవ సమత్వాన్ని (ప్రబోధించిన బుద్దుని శిష్యుడు ఆనందుడు “చండాలికి లో యకృతి అనే బాలికని ఉద్బరిస్తాడు. కామంతో మూసుకుపోయిన (పకృతి కళ్ళని తన శారుణ్యంతో విప్పి కొత్తదృష్టి [పసాదిస్తాడు అనందథిడు. ఈ రూవకాల్లో చార్మితక సత్యాలకంటే నిక్యమైన మూనవ ధర్మంమీదనే రవీర్యదుడు దృష్టి. కేందీకరించాడు.

పరిణతదళలో రవీందుడు సమళాలీన జీవిత నమస్యలకి సంకేతాల రూపంలో వ్యాఖ్యానంచేసే రూపకాలు కొన్ని వెలువరించాడు. పొళశ్ళాత్య నాటశక ర్లలెన మేతర్ణింక్‌, హోప్‌మన్‌ [వభళృతుల (వభావం ఈ రచనల్లో గోచరిస్తుంది. ముక్తధార, రళ్తశరటి, రాజా, డాక్‌ఘర్‌ వంటి రూపకాలలో ప్యాతలు, సంఘటనలూ (వకీకాలుగా నిలబడతొయి. దేవాలయ గోపురాల కంశే ఎత్తుగా పెరిగిన యంతాలయాల పొగగొట్టాలు భౌతిక విషయాల॥$ (ప్రాముఖ్యం ఇచ్చి అధ్యాత్మిక సత్యాలని విస్మరించిన అధునిక సభ్యత స్వభావాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తాయి. మూనవాత్య నేటి యాంఖిక నాగరికత వరువుకింద అణగారిపోతూ వ్యక్తి స్వాతర్యత్యంకోసం అలమటిస్తున్నది, శుష్కవిషయాలతో వేసారిన మానవస్పాదయం తన నిజస్వరూప సంద శ్శనంకోనం పరితపిస్తోంది. యంతయుగం హృదయంలేని వ్యవస్థని సృజించి నిత్యపరిణామ శీలమైన మూనవభొవనని ఉక్కు చృటాలతో బిగించి చ్యితవధ చేస్తోంది. ఇటువంటి నిష్టక సత్యాలని ధ్వన్యాత్మక మైన

రవీంద సాహిత్యం క్షేల్లీక్ట సంకేతాలతో ఈ రూపకాలలో రవీందుడు [,పకటింబాడు. రూపకాన్ని ఊజ్వలమైన వ్యాళ్యానంగా అగున రూపొందించి అధునిక జీవిత సమస్య లని చర్చించాడు. [గీకు నాటక నంవదాయాన్ని అనుకరించి రచించిన 6ముక్తధార*ి జలపాతంలాటి [వఐల వేగంతో మనల్ని వళవరుచు కుంటుంది. “డాక్‌ ఘర్‌” (పోష్టాఫీసు నాటకం విదేశీయులని అమి తంగా ఆకర్షించింది. బిబ్బుతో మంచంపట్టిన పిల్టవాడి పక్కచుట్టూ అల్లిన ఈ రూవకంలో సుధ అనే పూలపిల్ల్ణ చూనవాత్మ నేడు కోరుశున్న శాంతికి వరీకంగా నిలుస్తుంది. ఈ రూనకాలలోవున్న గూఢారం (గహించి నప్పుడే వాటిని మనం బాగా మెచ్చుకోగలుగుతాం. వీవీ ,వయోజనం మనోరంజనం కాదు మనోవికాసం. వీటిలో కనిపించే నుకుమూర శిల్పం నందేశ పూరితమయినది. సమ[గనుందరమైన శ్ల్రీవితం కావాలని కలవ రించిన రవీందుని హృదచూవేదన ఈ రూపకాల్లో మనకి న్ఫురిస్తుంది. రవీందుని రూపకాలలో “చ్చికాంగద”” ఎక్కువమందికి అభిచూన ప్య్కాతమయింది. వ్యతసంతానంలేని మణిపుర నృపాలుని కూతురు చితాం గద. తండి ఆమెని మగపిల్లడిలాగే పెంచి పెద్దదాన్ని చేశాడు. అస్త్ర విద్యలో అరితేరింది. తీర్థయ్మాతలలో మణిపురం వచ్చిన అర్జునుణ్ణి చూడ గానే పురుషవేషంలో వున్న చ్యిత హృదయంలో స్త్రీత్వం మేల్కొన్నది. అర్జునుణ్ణీ ఆకర్షించటంకోసం మదనదేవుని వరంవల్ల అపురూప లావ ణ్యాన్ని ఎరువు తెచ్చుకుంటుంది, కాని కొన్నాళ్ళకి తన సౌందర్యం తనని మోసగిస్తున్నట్టు తనకి అడ్డుగా నిలిచినట్లు చిశాంగద బాధసడుతుంది. అశాశ్వతమైన సౌందర్యంతో కాదు. శాశ్వత మయిన _వణయ వృాదమయంతో అర్జునుణ్ణి వశం చేసుకోవాలని (గహిన్తుంది. కృతిమ ఫొందర్యాన్ని కుబునంలాగా వదిలేసి తన నిజస్వరూపాన్ని అర్జునుడికి [పదర్శిస్తుంది. అంగాంగ వర్ణనలతో (పనిలేకుండా నుకుదూర శృంగార భావాలని రవీర్యదుడు ఈ నాటకంలో పోషించాడు. శృంగార కావ్యంలాగా సాగే ఈ నాటకంలో నవీనత కోనులమైన సరళ సంస్కృత వదవీలసితమైన రవీం్యద శైలీ మాభుక్యం హృదయాన్ని మత్తెక్కిస్తుంది. బావ్యాసౌందర్యా కర్షణతో 1పారంభమైన [వణయం వరిణామం పొంది పెమెట్టులు ఎక్కి అత్మదర్శనలకి దారితీస్తుంది. ఆత్మల మైరీ య్మాతలో సొందర్యం మొదటి

చేప( - విశ సక్‌వి మజిలీ. ఆదే సర్వస్వం కాదు. కాళిదాను శాకుంతలంలో [పతిపాదించిన [వణయతత్త్వాన్ని రవీందుడు చితాంగదలో [వతిధ్వనించాడు. “నేను చిికాంగదని,. మణిపుర రాజసుతని, భక్తితో పూజించకగిన దేవీమూ ర్హిని కాను. నిర్హమ్యంతో దూరంగా తోసివేయదగిన కదకీటకాన్ని కాను, నీ సరసన నిలవదగిన నవాధర్మ చారిణిని, నీ జీవీతంలోని సాహన [వమాదాలలో సుఖదుఃఖాలలో భాగం పంచుకోటానికి సిద్ధంగా వున్న భాగస్వామిని ఈ చిత. నా గర్భస్థమైన ఈ శిశువుని రెండో అర్జునుడుగా తీర్చి దిద్ది సీ దగ్గరికి పంవుకాను. అప్పుడు నా నిజస్వరూవం మీరు గుర్తించ గలుగుతారు” అని చిత శలవు తీసుకుంటుంది. మాతృధర్మం ఎంత మహత్తరమో ఈ నలుకుల్తో రవీం్యదుడు ధ్వనించాడు. చిత అబఐలకాదు నబల; వణయళ క్తి వబల, చిికాంగద పురాణగాథకి రవీందుడు తన భావ శబలతతో కొత్తరంగులు అద్ది కొత్తరూవం దిద్దాడు. అయన రచగ లన్నిటికీ పునాదిరాయి *“వకృతీర్‌ [వతిశోధ్‌)” అనే నాటిక. ోనిర్ధ్భరేర్‌ స్వప్నభంగి” అనే కావ్యానికి ఇది సహోదరి. ఆంగ్లం లోకి సన్యాసి అనే పేరుతో వచ్చింది. నిజమైన ఆధ్యాత్మికవాది వలాయనం కోరడు. బాధ్యతలని దులువుకోవాలని చూడడు. సంశెళ్ళనే పూలమాల లుగా చూర్చుకోగల సత్య దృష్టికోనం అన్వేపిస్తొడు. జీవితంలోని అపార వైవిధ్యాన్ని మనసారా వరివ్వంగం చేసుకుంటాడు. తోటిమనిపిని (పేమించి ఆ [సేమపీళం మీదనే విశ్వవిభునికి ఆసనం నిర్మిస్తాడు. [పేమ స్వర్గద్వారాలని తెరిచే దివ్యరహన్యం. భువిలో దివిని నెలకొలిపే మధుర మంతం, ఈ వవ్నిత విశ్వాసాన్ని వాసంకి అనే దిక్కులేని పిల్ల జాలి కథతో జతచేసి రవీర్యదుశు గ సక్స్ళతిర్‌ [పళిళోధ్‌”” రచించాడు. తన సాహిత్యంద్వారా రవీం్యదుశు అందించదలచిన సందేశం ఈ రూపకంలో స్యూతపాయంగా వినిపిస్తుంది. 03 [౧1౧118 19 ౪౧6 1706 819-4/87 10 1౧6 1౧10116. ఓ0౪8 [౧౦౪/5 113 360/6 తోటి మూనవులవట్ట (సేమళావమే వ్యక్తిని ఉద్ధరించే తారక మంథతమని రవీరదుని విశ్వానం. ఈ (పేమ పపణయమూర్తి అయిన ఈశ్వరుని సన్నిధికి మనిపిని చేర్చుగల దని ఆయన నమ్మకం, సంకుచితమైన స్వార్ధంనుంచి [పణయమే మనిషిని విడుదలచేసి నిజమైన ముక్తి చూధుర్యాన్ని అందించగలదని ఆయన

రవీంద సాహిత్యం 97 నిశ్చికాల్షిపాయం. అందుకే ఈ చిన్ననాటిక చాలొ ముఖ్యమైనది. రవీం దుని సారన్వత సౌధానికి ఇది ముఖద్వారం వంటిది అని రాధాక్ళన్లన్‌ వర్ణించారు.

చిన్న ఏకాంక నాబికలు కూడా రవీర్యదుడు చాలా నేర్పుగా కచిం చాశు. దీర్చనాటకాలతో సమానమైన శక్తి రక్తి వీజిలో కనిపిస్తాయి. కర్ణుని పా(తలోని ఘనతని చాటిన్తూ కర్ష-కుంతీ సంవాదం రచించి అ మవి వీరుని పొత3ెన అపారమైన సొనుభూతి కలిగించాడు. “వీదాయేర్‌ అభికాప్‌* అనే నాటికలో అనురగురువు శు[కాచార్యుని పత్రిక దేవయాని దేవగురు నుతుడు కచుని మోహించి విఫలురాలై శావం ఇచ్చిన కథని హృదయం కదిలేట్టు చ్మితించాడు, (పేమ నేలపెన కనబడే వచ్చికబయళ్ళ లాగా మెత్తనిది. కాని కర్తవ్యం నేల అడొగున దాగిన కఠిన శిలలనలె నిష్టరమైనది. అయినా ధర్మపాలనం దిక్కుకే కచుని యువ వృాదయం మొగ్గి కాచూన్ని ఓడించి ధర్మానికి విజయం సాధించింది. “ళవ్రాల్మీకి _. నారద నంవాదంిలో రబవీల్యదుడు రామాయణ రచనా విర్ళావాన్ని కవిలో వుండనలసిన బుషి దృష్టీని చక్కగా వెల్లడించాడు. రాముని అసలు కథ ఎవరికి కావాలి? నీ నోట వలికిందే శ్రీరామ చరితమై నేలమీద నిలబడిపోతుంది?” అని నారదుని నోట పలికిస్తాడు,

నగం కథగానూూ సగం నాటకంగానూ నడిచిన చితరచన “వంచభ్రూకాల గాథ”. &త్కి దీఫ్రి సమీర్కొ సలిల్‌ వంటి పాతల సంభాషణల్లో సౌహిత్య నృష్టికి మూలాధారమైన నిశ్యనత్యాలకి నూతన రూవకల్పనం చేశాడు. సృష్టికి ఆధారమైన పంచభూతాల కంళాలతో సౌర స్వత సృష్టికి అవసరమైన అందచందాలని గురించి ముచ్చటగా వలి కించాడి.

ఆంగ్లానువాదాలవల్లనే రవీందుని రచనలతో వరిచయం పొందిన వారు ఎరుగని వోస్య నాటకాలు కొన్ని వున్నాయి. “*వైకుంఠుని [వాత [వతి “గోడాయ్‌గలద్‌” (అడుగులోనే హంసపొదుుు ఈశ్లోధ్‌ బోధ్‌ గా *ళచిరకుదూర సభిి వంటి వోస్యరచన లెన్నో గిలిగింతలు పెక్టవి వున్నయ్‌. శబ్ద గతమూ, పాత గఠమూ, నంఘటనాశ్రయమూ అయిన చిక్కని వోస్యం ఈ రచనలల్లో తొంగిచూస్తుండ్‌. అనుకరణలతో వెం

198 విశ్వకవి వేషాలు వేసేవాళ్ళు, గొవ్పవారితో బుజొలురానుకునేవాట్ళ, అధికారుల మెప్పుకోసం తిప్పలుపడేవాళ్ళుు న్వదేశాచారాలని ఏవగించుకునే అంగ్ల మానసప్పుకులు రవీందదుని హాస్యానికి గురిమైనారు. “చిరకుదూర సభలో నారీ ద్వేషంవల్ల ఆజన్మ (బహ్మచారులుగా వృండిపోదలచిన యువకుల బృందాన్ని నున్నితంగా అవహేళనచేశాడు. వోస్వాన్ని సౌంఘిక (సయోజనంకోసం ప్రబలాయుధంగా విలియోగించి “*అచలా యశతనం”” అనే నాటకం రాశౌొడు. ఇందులో సనాతనాచారాలతో కరుడు గట్టిన ఛాందనులనీ సమాజ పురోగతికి (వబల విరోధులైన డంబాచార వరులనీ త్మీవమైన వ్యంగ్యంతో ఎదుర్కొన్నాడు.

రవీర్మదుని రూవకాలని మనసారా ఆనందించాలంకే (పొచ్య పాశ్చాత్య నాటక లక్షణాల కొలతలతో వాటిని విలువ కట్టకుండా ఒక వినూత్న విలకుణ రూవక సృష్టిని అర్థం చేసుకోగల నిష్పాడీకమైన సహృదయత అవసరం. ముందుగా కొన్ని చ్యవాలు ఏర్పరుచుకుని వీటిలో ఇముడటంలేదు కనక ఇవి నాటకాలు అనటానికి ఒవప్పుకోము అనే లాకుణి కులు రవీం్యదుని రూవకాల రమణీయతని ఆస్వాదించలేరు. ఖాస కాళి దాసుల దోవన నడవలేదని మన విమర్శకులూ, 'షేక్పియర్‌ [వభృతుల చూర్గం అనునరించ లేదని పొశ్చాత్య సాహీత్యవేత్తలూ రవీం[దుని రూపకా లని చిన్నచూపు చూశారు, [1పశాంతమైన శాంతినికేతన వాతావరణంలో, రంగులతో హంగులతో పొంగివచ్చే సుమధుర సంగీతంతో ఈ రూపకాల (వదర్శనలు చూసిన సహృదయులు వీటిని వేనోళ్ళ (వళంసించారు. భావ [వధానమైన కల్పనాత్మకమైన విశిష్ట వాతావరణ నహితమైన నుకుమార రూపక సృష్టికోసం రవీందుడు (పయత్నించి నథలుడైనాడు. నూ(తాల కంపే అకీతమైన పృాదయస్పందం, అనందనిష్యందం రవీం(దుని రూవకా లలో వున్నాయి.

వ్యానాలూ, (చనంగాలూ = గద్యమూ వద్యమూ రెండూ వృాద్యంగా నడిపించిన నవ్యసాచి రవీందుడు, అసంఖ్యాకములైన వ్యాసాలు ఆయన అేఖినినుంచి వెలువడినయ్‌. ఆఅ౭ న్వల్చ్ప విషయాలు మొదలుకొని అక గంథీరమైన అంశాలదాకా ఆయన వ్యాసాల్లో వస్తావిం చాడు. సాంఘిక, ఆర్థిక లాజకీయ్య ధార్మిక రంగాలకి సంబంధించిన

రవీం్యద సాహిత్యం క్షేలి0 వ్యాసాలెన్నో పరంవరలుగా రచించాడు. వ(తిళొ సంపొదఠత్వం నిర్వహిం చిన సమయంలో కొన్ని సంచికలని ఆ కొననించి ఈ కొనదాకా తన రచనలతోనే నింపివేశాడు. వ్యాసాలు, లేఖలు, డైరీలు, శీవిత చంతలు, (గంథ విమర్శలు, నాటికలు కథలు, నవలలు మొదలైన వచన రచన విన్యాసాలన్నీ ఒక్క చేతిమీదుగా సేర్వహించేవాడు. మొదట నంన్కృతం పొలు ఎక్కువగా వున్న నూ(త్మప్రాయమైన (పొథ శైలిలో అయన వచనం నడిచింది. కొన్నేళ్ళ తరవాత [వమథ చౌధురీ అనే రచయిత బయలుదేర దీసిన వ్యావహారిక భాషా వాదాన్ని రవీందుడు ఆమోదించి ఐలపరిచాడు. అనర్లళ మన వ్యావహారిక వచన శైలిలో ఆయన రచన సాగించాడు. వీ వస్తువుతైనా తన భావనాళక్తితో పాణం పోసేవాడు. (వతి వ్యాసంలోనూ ఆయన వ్యక్తిక్వం అచ్చుగుద్దినట్టు కనబడుకుంది. ఈన్వదేశీ సమాజ్‌” అనే వ్యాస పరంపరలో రవీండదుడు దేశ పునర్నిర్మాణానికి సమ్మగ [వణాళిక నూచన చేశాడు. ఈ అంశాలలో చాలాభాగం మవోత్ముని నిర్మాణ కార్య శ్రమం రూపంలో ఎన్నోయేళ్ళ తరవాత దేశీయుల అమోదం పొంది చాయి. విషయ [వధానమైన వచన రచన కూడా విరివిగా చేశాడు, సాహిత్య విమర్శకి సంబంధించిన రవీం(దుని వ్యాసాలు అమోమ మైనవి. *పాచీన సాహిత్య అనే వ్యాసవరంపరలో విన్నృత పాత లైన ఊర్మిళ అంబ, అననూయా (పియంవదలను గురించి (పస్తా వించాడు. ఇవి ఎందరో సొహీకీ పియుల కళ్ళు తెరిదాయి. ముఖ్యంగా కాళిదాసు శాకుంతలం, మేఘనందేశం, కుచూరసంభవం గురించి రవీర్మదుడు చేసిన వ్యాఖ్యానాలు అసచూన పతిళభతో ముగ్ధుల్ని చేస్తాయి. కుచూరసంభవాన్ని నత్యానికీ శివానికీ జరిగిన పరిణయంగా నిరూ పించాడు. “సతి అంకే నత్యాంశ సంజొత అని వివరించాడు. [వతి మానవహృదయమూ ఒక యక్షుడు, కనరాని యక్షిణివంటి [వణయ మూర్చికి దూరమై అనుకుణమూ విరహంతో దూనవహృదయుల మేఘ సందేశం సంపుతున్నదట. ఇక శకుంతల భువిన్సీ దివినీ ఏకం చేయగల (వణయతపస్విని. కణ్వా[శమంలో యౌవన (పలోళంతో (పొరంభమైన [వణయయ్యాత చూరీచ్యాశమంలో మాతృదేవిగా (పత్యగమయేదాళా ౪9

180 విశ్వకవి సాగింది. దుష్యంతుని తిరస్కారం, దూర్వానుని శాపం శకుంతల [వణ యాన్ని దుఃభాగ్నిలో వడవేసి నిర్మలమైన తప్తకాంచనంగా చేసినాయి. అ[శువుల పథంవెంట నడిచి [ప్రణయ న్వర్లాన్ని శకుంకల చేరుకున్నది. ఇటువంటి వ్యాఖ్యానం సొధారణ విమర్శకులూ, లాక్షణికులూ తపస్సు జేసినా అందించలేరు. కాళిదాసు మీద రవీందదునికి అపార గౌరవం, అమిత పేమ. “ఆలస్యంగా యాంథతిక యుగంలో జన్మించిన అభాగ్య శాళిదాసుని నేను!” అని చమక్కారంగా అన్నాడు ఒకసారి. ఒక మహి కవి వృదయమర్మం మరొళఠ మవిీకవిశే తెలుస్తుందేమో అనిపిస్తుంది. ఆ కాలంలో నేను జన్మించి వుంటేనా? నవరత్నాల చూలలో దశమరత్నం కానా?” అని కాళిదాసు కాలాన్ని గురించి అన్నాడు. ఆ కాలంనాటి వైభన విలాసా అన్నిటినీ తన వ్యాసాలలో కళ్ళకి కట్టినట్లు వర్ణించాడు. రవీందుని నిమర్శవ్యాసాలు చదువుతుంటే ఇంకో కొత్త కావ్యం చూన్తున్నంత అనందం కలుగుతుంది. సొనూన్యంగా (వసంగాన్ని వ్యాసరూపంలో రచించి వేడికమీద చదివే అలవాటు రవీం[దునకి వుండేది. శాంతినికేతన 1ప్రార్ళనామందిరంలో ఉపాసనా సమయంలో చేసిన ధార్మిక ]పవచనా లన్నీ “శాంతినికేతనం?” అనే నుకుటంతో వెలువడినాయి. రవీం[దుడు ఉచ్చ్యానంతో సమానంగా ఉవపనిషద్ధర్మాలు చిన్ననాటినుంచ్మీ అమా జిందాడు. ఉపనిషత్తుల ఆదర్శాలనే తన కవనంతో, తన అనుభవంతో వ్యాభ్యానించేవాడు. శౌంతినికేతన ్కవనంగాలు రవీం[దుని ధార్మిక విశ్వా సాలక్రీ అధ్యాత్మిక చింత నకి, ఉదారదచూనవభావనకీ నిర్మల దర్పణాలు. అంతర్జాతీయ విఖ్యాతి పొందిన తరువాత ఇంగ్లండు, అమెరికా, రష్యా? జపానుదేశాలలో సంచారంచేన్తూ వబుకావులలో (వనంగించాడు. విశ్వవిద్యాలయాల అధ్వర్యాన, సాంస్కృతిక సంస్థల యాజచూన్యాన ఆయన ఉవన్యాసాలు ఇచ్చాడు. వాటిలో పపముఖమైనవి ఆంగ్లభాషలో 58608208, ౧6౧9౦౧8! ౧౧ 67681౪9 అఆ౧ 1% 1౧6 గ6||0|[0౧ 01 గ18౧, 1181008115గ అనే సంవుటొకారాలు ధరించినాయి. భారతీయ నాగరికత నమన్వయ న్యూశంతో నిర్మితమయింది. భరతభూమి ఎన్నో నంస్కృతులని తనలో శలువుకున్న మవోచూనవసాగరం. శ్రీవన విధా

రవీంద సాహిత్యం 161 నంలో చర్షిత గమనంలో, భావనారంగంలో ఈ సమన్వయంక'నం, ఈ నమ్మేళనంకోసం అనాదినుంచీ మనదేశం కృపిచేన్తూంది. ఈ నమన్వయ స్వరూపాన్ని పొశ్చాళ్యుల ఎదుట వివరిన్తూ రవీందుడు (వనంగాలు కొన సాగించాడు. [పాచీన భారతీయ తత్త్వదర్శనాన్ని “సాధనలో వివులీక రించాడు. అద్భుత మయిన ఉపమాలంకారాలతో అతిగపానమయిన అధ్యా ల్మిక సత్వాలకి సుందర స్వరూపం (వసాదించాడు. ఒక (వనంగంలో ఈనాటి భౌతిక, అర్థిక యాంతిక నంపడని కావణానురుడి లంకా రాజ్య వైఠవంతో పోల్చాడు, ఇంత వైభవం చుట్టూ వున్నప్పటికీ మానవాత్మకి సుఖం లేదు. అనలైన నుఖానుభూతికి దూరమైపోయి. అశోకవనంలో వియోగంచేత విలపించే సీతలాగా వుంది. నిస్పృహచెందిన సీత హృదయానికి రామదూత చల్లని వార్త తెచ్చాడు. ఆత్మవిభుని అంగుభీయకం అందించాడు. సృష్టిలో (పతి నుందరవన్తువూ పాణవిభుని బంగరు వుంగరమే, (పతి పుష్పమూ (వభుడు పంపిన (పేమళలేఖయే! అని ముక్త కంఠంతో బాటిందాడు, ఇటువంటి రమణీయఘట్టాలు ఈ (వసంగాలలో కొల్పలు,

నేన్స అనే రెండశరాల మాటలో ఎంత అర్థం ఇమిడివుందో 64నర్ర0గ్ర||/) లో విశదంచేశొడు. విభిన్నంగా గోచరించే ఈ విశ్వంలో అంతర్వాహినిగా సొగే వీకతాభొవాన్ని కవితా వృదయంతో ఆం8811౪/8 ౮౧|౧” లో [వకటించాడు. సకల షఘత సామర్థస్యాన్ని ఉద్బోధిన్తూ సర్వధ ర్మాలకీ [పొతివదిక లైన వవ్మితసత్యాలని ఈగ్షొం| 0|0గ 01 118౧” లో వ్యక్తం చేశాడు. “మూనవ సేవయే మూరవ సేవ” అనే లోకో క్రిని సహేతుకంగా విశదీకరించి “మానవుడు నిత్య పథీకుడు. మాన వుశు విజయమకుటధారి” అని [పశంసించాడు. అధునిక వీజ్చాన శాస్త్రం సాధిస్తున్న విజయాలని అనాదినుంచీ వస్తున్న అవ్యాల్మిక నక్యాలతో నమన్వయించటానికి [పయతల్నించాడు. సత్యశివసుందర రూపమైన అత్మ ధర్మాన్ని విస్మరిఘ్తే విజ్ఞానశాస్త్రం సాధించిన విజయాలన్నీ మానవ వినాళ హేతువులు కాగలవని హెచ్చరించాడు. జౌొతుల నడుమ పెరుగుకున్న ఇరుకుగోడలు కూలిపోయి విశ్వమంతా అఖండ మానవకుటుంబం కాచాలి. ఈ ధరిటతి స్వాతం్యత్య సుందర న్వర్గం శావాలి అంటూ “జాధీయథి?

189 విశ్వకవి అనే వసంగాలలో దాటించాడు. పొశ్చొత్యుల సంకుచిత జాతీయవాదాన్ని అనుకరిన్తున్న జపాను దేశీయులని త్మీవంగా విమర్శించి వారి అనాదర ణకీ అ(గహానికీ గురి అయినాడు. ఇవేకాక *కణీక?? అనే [ష్మకియని వంగ సాహిత్యంలో [పవేళ “పెట్టాడు. న్మూతప్రాయంగా నూక్తులలాగా చిన్నచిన్న వాక్సాలలో సాగర గంభీరమైన భావాన్ని కుదించి అందించటం దీని ఉద్ధేశం. ఆంగ్లంలోకి “౯/౩ 5| 68% “542౪-90 (08 అనే సంపషటాల్లో ఈ నూక్తులు కొన్ని అనువదించాడు. “నచ్చినది దొరక్కపోతే వచ్చినదాన్నే మెచ్చుకోటం నేర్చుకో! ఈ ధరిత్రి చిరునవ్వు అమె కరుణ్మాశువులవల్లనే కదా!” అన్నప్పుడు అగి లోతుగా ఆలోచిస్తాం. లేఖలకి అయన సాహిత్య గౌరవం చేకూర్చాడు. ఐంధుమి[తులకి రాసిన ఉత్తరాలలో కవిత్వపు మెరువులు తళుక్కుమంటోయి. అనుకోని నమయంలో వీ మలువులోనో కవికాకన్య అదాటుగా ఎదురవుతుంది. “*1గ౧363 01 86౧0831” అనే లేఖల సంపుటంలో వంగఖభూమిలోని (వళృతి సౌందర్యం చితకారుని కుంచెతో రంగులు దిద్దినట్టు ముచ్చట గొలుపుకుంది. “64165 70గ ౮3318 అనే లేఖల సంపుటం శవీం[దుని [వగతి శీలాన్ని [వస్ఫుటం చేస్తుంది. సామాన్య మానవుడి! అరోగ్యం విద్యా, ఉపాధీ అందించిన రష్యాలో తన చిరకాలపు స్వప్నాల యథార్థన్వరూవం చూశొనన్తి తన కలలన్నీ అక్కడ నిజమైనాయనీ రవీం[దుడు వార్షవులకిత హృదయంతో (పళంన చేశాడు. నిజం చెప్పాలంకే రవీం్యద సాహిత్యం అపారసాగరం, విభిన్న ముఖాల విస్కయకాంతులు (వసరించే మహోజ్ఞ్వలమణి! భారతదేశాన్ని నస్యశ్యామలంచేసే మహా నదులలాగా, భారతనుందరికి మణికిరిటమై మెరిసే హిచమూలయంలాగా రవీంద సాహిత్యం దేశీయులందరికీ అనుభవయోగ్య మైన అగయ సౌభాగ్యం. వ్యజొాల గనివంబి వంగ సాహిత్యంలో రవీం(దుడు అమూల్యమైన కోహినూర్‌ !

మూడవ (వకరణం రవీం[దద దర్శనం

భారత దేశంలో (వళవించిన సుకవులందరూ తమ కవితలో ఒక దర్శ నాన్న్సీ జీవిత తత్వాన్నీ _పకటించి విశ్వ,శేయస్సుకోసం కృషి చేసిన వారే అందుకే సత్కవులు అనాదినుంచీ మన భూమిలో బుషలుగా [దష్టలుగా (కాంత దర్శనులుగా పూజ లందుకుంటున్నారు. కవితని తాత్కాలిక [వయోజనాలకోసం౦ం్క షణిక వినోదాలకోసం వినియో%ంచిన వాళ్లు అర్జాన్నీ యశన్సునీ సంపాదించినా కవులుగా శాశ్వతమైన వర మానాన్ని సాధించలేకపోయారు. ఉత్తుంగ శిఖరాలుగా సాహిత్య సీమల్లో నిలిచిన కవివర్యులు ఉట్ఞ్వల నందేశాన్నీ, ఉన్యుక్త జీవిత దర్శనాన్నీ అందిం చినవారే! వారి నోటినుంచి వెలిసిన పతి రసాత్మక వాక్యమూ కావ్య గౌరవం పొందుతుంది. వారి లేఖిని పసాదించిన కృతులన్నీ రమణీయార్థ (వతి పొదకాలు సహృదయులకి నుందర సత్య (పదర్శకాలుం

వని కట్టుకుని కొన్ని నత్యాలనీ, తత్తాలనీ వవచారం చేసి కవి షీశ్రాన్ని మఠ (వబోధకుని [వసంగవేదికగా మార్చటం రనసిద్ధు డైన నత్కవి రవీర్యదుడు అమోదించలేదు. “0౧|680110 ౧౦61 19 ౧౧౪ 8001019౧06" అన్న 'షెలీ అభిపాయంతో ఆయన వికీళవించాడు. అయినప్పటికీ ముక్త కంఠంతో ఆయన కాన్యాలాసన చేసిన తరుణంలో ఉత్తేజకరమైన ఉపదేశం అ్యసయత్నంగా పలుకుల్లో ధ్వనిస్తుంది. కవితకి శ్రీనమూ, జవనమూ సంతరించే రమణీయ దర్శనానికి దర్పణంగా ఆయన సాహిత్యం థాసిస్తుంది. ఈ నీరస యాం[౭క యుగంలో ఆవిర్భవించిన మహనీయ సౌందర్య తపస్వి ఆయన. కవిత ఒక నమ్యగనివేదన, పవ్మికారాధన్న నిరంతర సాధన మాధురిగా రూపొందిన వేదన తరుణ [ప్రాయంలో ప్రభాత సమయంలో రవీందుని కళ్ళు రమణీయదర్శనంతో ధన్యమైనాయి. జగత్తు సౌొందర్యదీపులతో మెరున్తూ అనందధామంగా కళ్ళని నిరమిట్లు గొలిపింది. అ శణంలోనే దీనజనుల వృదయూవనేదన కోటి కంశాలతో కవి హృదయంలో మారుమోగింది. అనంతమైన విశ్వ

కశక వీశ్వకవీ వేదనతో కవి హృదయం (శతి కలిపింది. అ శుభ ముహూర్తంలో కవి హృదయం చుస్టూ స్వార్థం నిర్మించిన సంకుచిత (ప్రొళారాలు విధ్వంసమై పోయాయి. స్వేచ్భా శంఖారావం (వతిధ్వనించింది. ఆ ఉదయ్యశీ రవీంద్రుని కాన్నశీగా రూపొంతరం పొందింది.

ఈనన్యాసి* నాటికలో “నిర్దర న్వప్నభంగి” కావ్య ఖండంలో రవీం[ద సందేశం నూటిగా వినబడుతుంది. ఈ సందేశమే అంతర్వాహి నిగా ఆయన సాహిత్యం అంతటా కదులుకూ వుంటుంది. అపరిమేయమైన మానవ కుబుంబాన్ని అప్యాయంగా కొగలించుకోగల ,_పేము దయ, సానుభూతి అలవరచుకోవాలి. అదే వ్యక్తిని వునీతునిగ్తా మహనీయునిగా జేయగలదు. కొండగుహలో న్మిదపోతున్న సెలయేరు చుట్టూవున్న శాళ్ళని బద్దలు కొట్టుకుంటూ బయలుదేరుకుంది. దూరంనుంచి వినబడే నమ్ముదప్పు పిలుపు విని ఉప్పొంగి పరుగులుతీన్తూ సొగర సంగమంలో సార్థకమైన ఆనందం అనుభవిస్తుంది. సకలనూనవులనీ సమాశ్షేషం చేసుకోగల కరుణే జన్మని తరింపజేయగలదు. ఈ దృష్టతో చూసిన కళ్లకి విశ్వమంతా (ప్రాణవిభుని మందిరం, ఈశ్వరుడు దేవాలయంలో మసీ దులో చర్చిలో ఏీకాకిమైన బందీ కాదు. అంతటా ఆయన విలాసమే ! అందరిలో ఆయన వికాసమే! వతితులలో దళితులలో దీనులలో హీనులలో ఆయన సాక్షత్కరిస్తాడు. అనాధులకి ఆయన వతళఈ గతి హీనులకి ఆయన గతి, హలం పట్టి బాలం దున్నే కర్షకునిలో, కండలబలంతో కొండ కాళ్ళని పిండిచేసే కార్మికుని స్వేదలిందువుల్లో, దీనుల దర్శిదరూనంలో, ఈశ్వరుడే ధూళిధూసరిత వేషంతో కళ్ళకి కనిపిస్తాడు. దీనులలో దీన బాంధవుడుగా, పతితులలో వతితపావనుడుగా సావెత్కరిస్తాడు. అందుకే రవీం[దుని ఆర హృదయం ఈ మానవ లోకాన్నీ ఈ (వకృతి సౌంద ల్యాన్న్రీ. జీవిత లోని సుఖదుఃభఖాల రాగచూలికనీ పరిత్యజించటొనికి అ౦గీశరించదు. వరమౌొణువులో వరమాత్మన్సీ పరిమళ (పవనూనంలో (పొణ్యపియుణ్నీ దర్శించగల దివ్యభావ పారనళ్యంతో ఆయన కవిత అపూర్వమైన అధ్యాత్మిక సౌరభం వెదబల్పాతుంది. రవీం[ద కని *చూనవ వేదం” అధ్యయనం చేశాడని అచార్య &8మోహన్‌ పండితుని అఖి (పాయం,

రవీంద్ర దర్శనం 186 నత్కవు అందరిలాగే రవీం,దుడు జీవితాన్ని గొఢంగా (పేమిం చాడు. వేదాంకుల విరక్తి మార్గం ఈయనకి నీరనంగా తోచింది. దృశ్య గంధగానాలతో షియుడు నిండారనింపి అందించిన అమృతకలళం ఈ జీవితం. కవిగా ఈ చూధుర్యాన్ని సకలేందియాలతో అనుభవించి అనం దించాలని అయన అభిప్రాయం. ఇం(దియాల ద్వారాలు బంధించి యోగాన నాలు వేసే నీరస వైఖరి ఆయనకి రుచించదు. అందంతో అనందంతో నిండి తొణికే (వతి అణువుతోనూ అయన హృదయం (శుతి కలుపుకుంయుంది. “నాకు మరణం వద్దు, నన్ను మానవులమధ్య కలకాలం శీవించనీ. ఈ సూర్యకిరణాలలోో ఈ పుష్పిత కాననాలలో జీవంతో స్పందించే పహృాదయాంత రాళాల్లో నేను ఎప్పుడూ మెదలుతూ వుండాలి.”

[వకృతి నూయకి మూరురూపుగా కాక అనందనిలయంగా ఆయన కళ్ళకి చల్లగా కానవచ్చింది. “*జగతేర్‌ మాకు కొలొవిచ్మిత తుమిహే తుమి నిచ్మిత రూపిణీ!” అంటూ (పకృతిని చ్మితస్వరూణీగా సంబోధిం చాడు. ఆంగ్రదేశపు వకృతి కవులలాగా కొత్త కళ్ళతో పాత అందాలని చూసి ము9సిపోయాడు. తృణాలలో దళాలలో తరులలో గిరులలో రురు లలో విశ్వ దిగ్విజయం చేస్తున్న మవోపాణతరంగచూల తన రక్తంలో లీనమై పరుగులు శీస్తున్నదన్నాడి, మహిమాన్వితమైన (వకృతి వైభవాన్ని దర్శించి “సుదూర ఆకాశంలో నీ మధురనూవుర రవళి, ఈ మందర నమీరంలో నీ అలక నుగంధం. మధుర నృత్యాలజో ?థిల చిత్తాలని విళ సింవజేసే మంజులరాగిణివి 1) అని కీర్తించాడు. “కోటి పాణులలో కల కల్లాడే తిరునాళ్ళు ఈ జీవితం, దీన్ని మున్నాళ్ళ ముచ్చటన్కీ పసిపిల్లల బొమ్మలాటనీ నిరసించటం ఎంత అవివేశక౦ం!) అని మూయావాదులని ఒక గేయంలో మందలించాడు. అనంతమైన వైవిధ్యంతో తొణికినలాడే థీవి తాన్ని గాఢంగా హృదయానికి హత్తుకునే ఆధ్యార్మికవాది రవీందుడు. ఎందుకం కే మానవుడు సృష్టి వరిణామ([కమంలో నిత్యసథికుడై నూతన విజయ వరంపరకోనం ముందుకు సాగే మకుటధారి! ఈశ్వర సృష్టికి మకుటాయ మానుడైన చూనవుడు మహాశక్తి మన్వితుడు. సదిగ్వంళ నమన్వితుడు. పశుత్వాన్నీ, దానవత్వాన్నీ జయించి సమున్నత శిఖరాలకు ఎగా కే నిత్యద్రైతన్య విలసితుడు.

నా మానవత్వంలో నీ (పతిమ

నొ అత్మగరిమలో నీ మహిమి అంజూ మానవత్వానికి నివాళు లెత్తిన ఆధ్యాత్మిక సాధకుడు రవీందుశు,

[వవంచంలోని బాధ్యతలనించి తప్పించుకుని ఏ ఆరణ్యమధ్యానికో ఏ గిరిశిఖరానికో పారిపోవటంవల్ద విముక్తి లభించదని ఆయన విశ్వాసం, ఈ ఎక్కుడ లభిస్తుంది విముక్రి? జగదీశ్వరుడే చిరునవ్వుతో సంకెళ్ళు వేను కుని తన సృష్టిలో తానే బందీ అయిపోయాడు. మనందరిలో అయన బందీ, ఇక మనకి ముక్సి ఎక్కడ 1%” అని రవీం్యదుని [వశ్న, ఇంటిలోనే మింటిని నిలుపుకోవాలని యేన్ముపభువు వలికిన సత్యం ఆయన్ని ఆకర్షి౦ చింది. మానవ (పేమనే దివ్మపణయంగా- పరిణమింవ జేసుకోగలగాలి. నంకెళ్ళని పూలమాలలుగా కళ్ళ కద్దుకోవాలి, సుఖదుఃఖాలలోో విజయ వరాజయాలలో ఆశళనిరాశ ల్లో (పపాణవిఖభుని దాగుణుమూతలు శనుగానాలి, విముక్షి అన్నది సంకెళ్ళని తెంపుకోటంలో లేదు. కొత్తదృష్టితో, కొత్త మానసికస్థితిని అలవరుచుకోటంవల్ల సాగరమధ్యంలో వున్నప్పటికీ తీరం జేరిన విశ్రాంతిని అనుళవించగలం “ఓ సరంగూ! బేర్చవా అవతలి గట్టుకి*”” అవే జొనవదగీతం రవీందుని హృదయాన్ని చూరగొన్నదిం అవతలిగట్టు ఎక్కడో లేదు. దూరానలేదు. ఇక్కడే వుంది. ఈ క్షణంలో చేరుకోవచ్చు అంటాడు ఆయన. ఇవతలి గట్టున వుండికూడా మనస్సుతో అవతలి గట్టును కాకినప్పుడే జీవితం సౌందర్యమయం, అనందనిలయం, శాంతినికేశనం. మానవవీవిశం నదిలాటిది. ఒక హస్తంతో నది తన జన్మ స్థలమైన గిరి గహ్వరాన్ని తాకుతూ. వేరొక వాస్తంతో తన యానాని!ి గమ్యష్టానమైన సాగర హృదయాన్ని అందుకోగలదు. ఇదే మానన శ్లీవిత స్వరూపమని రవీం్యదుని నమ్మిశ. సంసార శ్రీవనాన్ని స్వర్గసాధానికి పునాదిగా ఏర్పరచుకోవాలని అయన అభ్మిపాయం, జీవితంపట్ల గాఢ మయిన అనుర క్రివల్ల ముక్రిపథాన్ని జేరుకోగలమవి ఈ కవితా తవస్వి విశ్వానం,

భారకీయ వేదాంతసౌారం తత్వమసి) అనే నిశ్చలమైన నమ్మకం. ఈ భావం రవీదుని కవిత్వానికి మూలాధారం. నామరూపరహితుడుగ్యా నిర్వికారనిరంజనుడుగా ఈశ్వరుణ్ణి ఆయన వేదాంశుల ధోరణిలో చిించ

రవీంద దర్శనం శశ? లేదు. నృష్టికి అతీతంగా దూరంగా వుండే శక్తిగా కాక చరాచరాల చెజ సొలలో బండీలాగా వున్న అక్మవిభుడుగా (పాణసఖుశుగా భగవంకుని భావించాడు.

ఉస్తుందర 1! హృదిరంజిన ! తుమి నందన పవులవోర్‌

తుమి ఆనంత నవవన౦త అంకరే ఆనూర్‌ఎ అని కమనీయకల్పన చేశాడు, *ఓ అంతరతమా! ఓ జీవనదేవతా! నిష్టుక వేదనలతో నా హృదయాన్ని [దాశాగుచృంలాగా పిండివేసి నీ పిపాన నంతటినీ తీర్చుకోదలిచావా ?” అని వశ్నించాడు. ఈశ్వరుని సఖుశుగా, (పియుడుగా తలపోసి వియోగంతో వేగిపోయి, సంయోగనుఖంలో తేలి పోయి “*నిక్యమిలనే నిత్య విరహజీవనే వొగావో [పియా 1%” అని వేడు కున్నాడు. [పేమమయుడు, కరుణాసింధువ్రు అక్కకి చల్లగా దగ్గరగా పప్రాణంలో పాణంగా మసలే మైకీమూర్తి జీవికంలో నుఖదుఃఖాలన్నీ ఈ (పాణ్యపియుని వియోగ సంయోగాలవల్ట కలిగే అనుభూతులే. సంయోగ న్వప్నాలతో విరహవేదనని మాధుర్యంగా చూర్చగల మధురభావన రవీర్మదుని కవితలో కొత్తధ్వనులు పలికిస్తుంది. వ్యక్తులకే కాదు. జొతుల చర్చిని పతనాభ్యుదయాల చూరంలో ఉత్తమలక్వ్యాల దేనకి నడిపించగల చిరసారథిగా ఈశ్వరుణ్ణి ఆయన వర్ణించాడు. ఒక్కొక్కవ్వుడు ఈశ్వరుడి ర్ముదన్వరూపాొన్ని తలపోసి *ళనేను వెరవను. నీ కరుణొమధురిమ మర వను” అని (పళయళ క్రికి _పణమిల్లి మృత్యువునీ దుఃఖాన్నీ ఆప్తమిత్రుల చూదిరి అప్యాయంగా ఆహ్వానించాడు. *నీ అనంతస్వరూపాన్ని తలపోసి నంత సేపూ మరణమూ దుఃఖమూ నన్ను బెదిరించలేవు) అన్నాడు, 6.కఈ అనంతొకాశౌనివి నీవే, ఈ వక్షీగూశువి నీవే 19

నేను శారదనీరడాన్ని, నువ్వు నన్ను ఏవంగరురంగులతో మురి పించే నూర్యవభవి ! అంబూ రకరకాల కల్పనలు చేసి “నా పాటల రెక్కల అంచులతో నీ మృదువదయుగళిని అందుకుంటాను. గాయకుడివై నీ కొలువులో నీ మోల నిలబడ్డాను. నువ్వు పొడమన్నవుశు నా కంఠం కంపించిపోతుంది.”” అంటాడు. నృప్టిలోని లయనీ ఛందస్సున్సీ గమనించి ఈశ స రుళ్లీ నటరాజుగా గాయక సార్వభౌముడుగా, క వశ సరుడుగా ఆయన సచేతనమైన వర్ణనలు చేశాడు. రూపొల అవరోధంలేని సంగీత మే (పభువృకి

సంకేతంగా అయన భావనచేసి పొటలతో మళెపూల బొటలువేశాడు. (వణయమూిని పలుకెరగులుగా తన ఆత్మీయుణ్ణీి చేనుకుని శీవితొన్ని మంగళ మందిరంగా రూవాందించుకోగలిగాడు. ఈశ్వరునితో సన్నిహిత మైన, (పత్యకమైన |పణయానుబంధం నెలకొల్పుకున్న గ1౪510 కవి భక్తుల [శేణిలో రపీందుగికి (పత్యేక స్థానం వుంది. *్రీవిత మధ్యంనుంచే అధ్యాత్మిక విభూతిని అనుభవించి కీర్రించిన అద్వితీయ కవిగురువు” అని ఎవిలిన్‌ అండర్‌ హిల్‌ _పశ౦ంసించింది. అధ్యాత్మిక దృష్టినీ జీవితం వట్ల అనుర్రినీ ఒశే పేను న్యూతంకో ఆయన ముడివేశాడు. చండీదాను, జయదేవ విద్యాపతుల మధుర భావన, ళనీరుదాసు గేయాలలోని మూనవ (యేమ, ఉవనిషద్వీథుల్లో వివరించిన సక్యజిజ్ఞాన రవీం్యదుని కవితలో అపూర్వ సమన్వయం నంపాదించినాయి. నేలని విడిచి గాలిలో మేడలుక మే అధ్యాక్మిక దృష్టికి స్వస్తిచెప్పి మానవత్వాన్ని పూవొపీఠంమీద నిలిపిన నూతన తశ్వాన్ని రవీర్యదుడు పతిపాదించాడు. ఒక నాటి (కొత వేళ ఎవరో వృద్ధవైష్ణవి రవీం(దుని సౌధ (పాంగణంలో నిలిచి *ళవీ ! కొంచెం కిందికి ది? రావూ 1” అని పిలిచిందిట, అయన వచ్చి చూసేసరికీ ఎవరూ ఎక్కడా కనబడలేదు, ఆ వైవి రూపంలో దీనమానవలోళమే కవిని బానటకమ్మని అభ్యర్థన చేసినట్టు తోచింది. ఆ కంపితన్వరం నిత్యమూ అంత రాళంలో _పతిధ్వనిన్తూ వుండిపోయింది.

మఠం అంపే మూఢవిశ్వాసాలకీ, అర్ధరహితమైన అచాశాలకీ నెలవు కాదని ఆయన అలిపాయం. మత౦ అనే అల్మిపాయానికి %౪ధర్మంి అనే మూటని వాడాడు. సమస్త జీవితాన్నీ ధరించేటంత సమ్మగవేదికగా ధర్మాన్ని అయన గుర్తించాడు. “భాకతదేశమంపే భూగోళం మీద కనబడే వ్రదేశం చూళతమే కాదు, భారతదేశం ఒక ధర్మం, ఒక భోవం ఒక అదర్శంి అని ఆయన చాటించాడు. విలిన్నతలో నిగూఢంగా వున్న పీకతని గుర్తించటానికి అనాదినుంచీ భారతీయులు తవస్సు చేస్తున్నారు. విన్న సంస్కృతులలో మతాలలో వున్న మెరుగులని ఏరి తన ననాతన విశ్వాసాలతో సమన్వయించుకుంటూ భారత ధర్మం యుగయుగాలలో విశసించింది. నహనశీలమూ, సమన్వయ భావమూ ఖఅాకతదేశానికి గురు పీశాన్ని చేకూర్చినయ్‌. భారత ధర్మం సకల మూనవ ధర్మంగా రూపొం

రవీంద్ర దర్శనం కీర దటంకోసం భారతీయ చరితలో కృషి సాగింది” అంటొడు రవీందుడు. ఈ సమన్వయ భావం ఎవళ్ళలో వున్నా వారు భారతీయులే, అటువంటి భారతీ యమూర్తు లెందరితోనో నాక వరిచనయం కలిగింది)” అన్నాడు, కనుకనే భరతభూమిని “మవోమానవ సొగరంిగా వర్ణించాడు. ఇటు వంటి ఉదార ఉట్వ్వ్రల్క విశాలభావాలతో రవీందుని కవిత ఉత్తమ నందేశం అందిస్తున్నది.

స్వాతం[త్యం౦ం ఆయనకి ప్రాణంతో సచూన౦. గతకాలపు అర్థరహిత అబారాల భారంనించి విముక్తిపొంది వవ్మితమైన హేతువాదం (సవంతి లాగా |పవహించాలి. గతంలోంచి ఉత్తేజం పొందిన వర్తచూనంలో ఉబ్ల్వి లంగా జీవించి నిర్భయంగా నిశ్చయంతో భవిష్యత్తులోకి పురోగమించాలి. “మందుకి పద ముందుకి పద; వెనకాడితే వీవనన్మరణం. ముందుకి సాగితే అనంత జీవనం నిత్యయౌావనంి” అని రవీర్యదుడు “అఆ గేచల్‌??” అనే గేయంలో ఆశాగానం ఆలాపన చేశాడు, ఈశ్వరుని నజ్లీవన (వతిమ కనక మానవుడు అంతిమ విజయం సాధించి తీరుతాడని రవీందుని దృఢంగా విశ్వసించాడు. ఆశలతో ఆశయాలతో తైతయ్యాత సాగించే నితృ్యయ్య్మాతికుడుగా చూనవుడు రవీం్యదుని [పణతులు అందుకున్నాడు, (వగతి రవీందుని గానానికి మధుర్మశుతి. స్వాతం్యత్య పిపాస ఆయన కవ నంలో మనసుల్ని అలరించే అన్ముపాన,

నొల్లవ (చకోరణం రవీందువి కళాపవూరత మో మో ణ

ర్రనిశంవల్ల (వపంచం (పజల మన్ననలందుకున్న రవీందుడు లలితకళ లన్నిటినీ ఆరాధించిన నుశోమల హృదయుడు. గేయకారులలో రవీం [దుడు సమున్నత స్థానాన్ని సంపాదించాడు. భారతీయ నంగీతంలో భావనా (పధానమైన రవీంద నంగీతం (పత్యేక శాఖగా అలరారుకున్నది. హృదయస్పందన కలిగించే సంగీకం సృజన చేయాలని కిశోర [(ప్రాయంనుంచీ రవీందుడు పయత్నించాడు. సంగీత కళానిధియెన జ్యోతి రిం[దనాథ్‌ పాచీన నవీన మానాల సమ్మేళనంతో విలక్షణమైన రాగ మూధుక్యం వెలువరించటానికి [వయోగాలు చేశాడు. పాశ్చాత్య నంగీత విశేషాలని ఆకళింపు చేనుకొని రవీందుశు అన్నగారి పయోగాలలో పాల్గొ న్నాడు. వీ5ద్దరి కృషి ఫలితంగా వెలసిన నవీన సంగీతం “చూయేర్‌ ఖేలా*” ఈవాల్మీకి [ప్ర9ిభ?? వంటి గేయ నాటికలలో (శోతలని ముగ్ధు లని చేసింది. అనాటినుంచీ రవీం్యదుని నాటికలలో సంగీతం అంతర్వా హినిగా పరుగులు తీసింది. వర్షామంగళం, ఫొల్లుణీ బుతురంగ, చ్నితాం గద వంటి నాటికల్లో రవీందుశు హృవదయంగమమైన సంగీతం వినిపిం చాడు. విద్వాంసుల్తూ ఉస్తాదులూ చేసే పాండిత్య (వశర్షణలకీ గారడీలకీ అతీతమైన కోమల స్వర సంవద (శోతలని ఉరూతలూగిన్తుంది. లలిత మనోహర భావాలని పదిలంగా మోసుకెళ్ళే రాగలహరి మందమలయాని

లంగా చక్కిలి గింతలు పెశుకుంది. నాటికలలో పొటలు అటుంచి, రెండువేల భావగీతాలని రవీందుశు విరచించి వాటికి న్వరకల్పన చేసినట్టు రామానంద ఛటర్డీ లెళ్క చెప్పారు. గుణం సంగతి అటుంచి నసంఖ్యనిబభి చూసినా రవీం్యదుని దరిదాపులకైనా పోగల గేయకారులు ఆధునిక కాలంలో కనిపించరు. పాశ్చాత్య సంగీత వేత్త షూబర్జు కూడా అరువందల పొటలని మించి కూర్చలేక పోయాడట, రవీందనాథ్‌ పాటలు తను రచించటమేకాళక వాటికి వరుసలు కూడా న్వంతంగా కమ్రేవాడు. గేయకారుశు స్వయంగా గాయకుడు కావటం గొవ సే విశేషం. మంచి వనయన్సులో వున్నప్పుడు రవీందుని కోమల న్వర

రవీం(దుని కళా వపూర్ణ్మత న! మాధుర్యం (శోతలని మంత ముగ్ధులని చేసేదట. రవీందునికి సన్నిహిత ఐంభువులైన ఇందిరాదేవీ దీనేర్యదనాథ్‌ స్వరకల్పనలో తోడ్పడి రవీద సంగీత భాండాగారానికి వరిరక్షకులైనారు. పంకజ్‌కుదూర్‌ మల్లిక్‌ వంటి (ముఖ నంగీతవేత్త రవీం[దగీతాలని కమనీయంగా గానంచేసి విశేష (చారం చేశాడు. రవీం[దుని పాట ఒకకైనా నోరారా పాడనివారూ గంగలో స్నానం చేయనివారూ వంగభూమిలో దొరకరు. 6ళజ్లాతికి పాటలు రాసేది నేను. శాననాలు చేసేది ఎవరైతే నాకేం?” అన్నాడట గర్వంగా ఒక గేయకర్త. నువరిచిశమైన ఒక గేయంతో దేశీయుల హృద యాలని లాలించి పొలించవచ్చు. వంగ విభజినకి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం లేచినపవ్రుశు స్వదేశాభిమానం పొంగులెత్తినప్పుశు రవీం్మదుని స్వదేశ సంకీర్త నలు మంతాలుగా వంగవాసుల వృాదయాల్లో పతిధ్వనించాయి. ఈయన లేఖిని వెలయించిన “జనగణమణ అధినొయక జయహే విముక్త భార తంలో జొతీయగీతంగా పెదవులమీద కదులుతోంది. (వకృతి వర్షనచేసినా, జేశాన్ని కీర్రించినా, పాజేశ్వరిని వబోధించినా విరహవేదన వెల్లడించినా, వణయ దూధుర్యం వకటించినా రవీం[ద సంగీతంలో అనచూనమైన సరళతా, స్వచ్చకా కనఐడకాయనీ సంగీఠ విమర్శకుడు ధూర్జటి ముఖర్జీ అంటాడు.

రవీద్ర సంగీతంలో తూర్ప్చువడమరల మేలు కలయికతోపాటు మరొశ ఆశ్చర్యకరమైన సమన్వయం వుందని భూర్దటీ ముఖర్జీ అభి ప్రాయం. పడవవాణ్నా వనిపాటలు చేనుకునేవాట్ళా, దేశాటనంచేసే సన్యానులూ పాడే దేశీయనంగీతం రవీర్యదుణ్ని అకర్షించింది. సహృదయం లోంచి వెల్లువలొగా పొంగివచ్చి నూటిగా భగవంకుని సన్నిధికి దూనుకు పోగల శక్తీ రక్రీ దేశీయ సంగీతంలో అయన గుర్తించాడు. ఆ సంగీతం లోంచి పేలవమైన అంశాలని తొలగించి వాటికి భావగాంభీర్యాన్ని జోడించి అనాదరణకి పాలైన జొనవద నంగీతానికి గౌరవస్థానం కల్పిం చాడు. “ఓ కవి సార్వభౌమా! గాయకుడినై నీ సమవాన నిలబడాను. అని రవీం్యదుడు సవినయంగా నివేదించాడు. నరళమైన రవీం[ద సంగీతం అత్మనివేదనకి సాధనంగా ఉపయోగించింది. జీవితంలోని ఆశనిరాశలక్సీ అ(శుదరవోసాలకీ విరహ సమాగమాలకీ మధురమైన న్వరకల్పనచేసి థాషాతీతమైన భావ (వపంబాన్ని అనుభవసిమలో నిలబెడుతుంది,

కేతకి విశ్వకవి రవీం[దద నంగీతం వింటుంటే “10౮050 19 8 6౧౪6౩8] 18౧౮48౮6 0౦+ ౧౮గా౭౧ ఆగాం[0౧3” అనే వాక్యం సత్యమనిపిస్తుంది.

నటుడుగా రవీం[దుడు సవాజమైన గంఖీరమైన అభినయ కౌశలం (వదర్శించేవాడు. రఘువత్సి జయసింహృ బౌద్ద్గభికువంటి భూమికలన్మీ వృద్ధపాాతలనీ (పశ ంననీయంగా నిర్వహించినట్లు నమకాలికులు పస్తు తించారు. దర్శకుడుగా (వయోక్తగా ఆయన ఎందరో బాలబాలికలకి శిక్షణ యిచ్చి ఉత్తమ నాటక (వదర్శనలు చేశాడు. (వతియేటా శౌంతినికేతన బృందం (పదర్శించే నాటకాలకోసం కలకత్తా నగరవాసులు కలవరించే వారు. ఉత్తమ కళ్ళాపనూణాలక్కీ సరికొత్త అందాలకీ శాంతినికేతన నాట శాలు అలవాలాలుగా వుండేవి. స్త్రీలు స్ర్రీప్మాతలు ధరించే గొప్ప మార్పుని రవీర్యదుడే |పవేశ పెట్టాడు. సంస్కార (పియులయిన శాకూర్‌ వంశపు స్త్రీలు ముందడుగు వేసి స్త్రీప్యాతలని చక్కగా నిర్భయంగా నిస్సంకోచంగా అభినయించి ఇతర వనితలకి (పోత్సాహం కల్పించారు. [బ్రవ్మాసమా జి ప్రార్జ నగీకాలని రవీం[దుని దగ్గర బంధువులు మధురంగా గానంచేసి కుల స్త్రీలు నలుగురిలోకి వచ్చి సంగీతం వినిపించే ఆచారాన్ని ఏర్పరిచారు,

నృత్యమం'పే రవీర్యదునికి బాలా అభిచూనం. సృష్టికర్తనే నట ఛాజుగా ఆయన భావించాడు. శాంతినికేతనంలో యువకీ యువకులకీ నృత్య?క్షుణ ఏర్పాటు చేళాడు. శరీరవికాసొనికీ +, మౌనసిక ఉల్తాసానికీ భావపదర్శనకీ నృత్యం చక్కని చూర్గం అని ఆయన అభ్మిపాయం, గౌరవనీయవంశాలలో వుట్టిన బాలికలు నిర్భయంగా నృత్య విద్యా.పదర్శ నలు చేయటానికి తగిన వాకావరణాొన్ని శాంతినికేతన నర్తకులే సృష్టించ గలిగారు. న్యం మీదా, సంగీతంమీదా అంతకుముందున్న చిన్నచూపు శ్రమంగా ఆదరణగా చూరింది. మామూలుగా నృత్యాలలో కనిపించే వచ్చి శృంగారభాన (వదర్శనమూ, అశ్లీల లక్షణాలూ శొంతిని కేతన నృత్యంలో ఎక్కడా కనిపించవు, బుద్ర్ధభగవానుని పొదాక్టాలపైన (పపొణ(పనూనం నివేదించిన శ్రీమతిలాగా నర్తకులందరూ నృక్యాన్ని ఆరాధనగా ఉపా సించే వవ్శితదృప్టి శౌంతినికేతన నృత్యాలలో గోచరించింది. సమాజంలో వాళ్ళందరికీ ఇటువంటి నృత్య (పదర్శనలమీద ఇఆదరఖభానం కలిగింది,

రవీందదుని కళా వపూర్మత కే4లి

జీవికంలో చివరి పదియేళ్ళలో రవీర్మదుశు చితలేఖనానికి ఎక్కువ కాలం వినియోగంచాడు. విదేశాలలో (పముఖ నగరాల్లో చిత్రకళా పదర్శ నలు జరిపి విమర్శకుల 1పశంసలు పొందాడు. ముళాాలకోవలాటి అయన అశరవంక్తి శిల్పి చెక్కినట్లుగా వుంటుంది. మధ్యలో కొట్టివేతలూ తుడు పులూ వస్టే వాటిని అందంగా గొలునుల్దాగాా పూలకీగల్లాగాా నదీ తరంగాల్దాగా దిద్దుతూ వుంటే అలవాటు, నామరూపాలులేని ఈ రేఖల్లోంచి [మంగా కొన్ని స్వరూపాలు తలలెత్తినాయి. జొలిగా కొన్ని, బెదురుకూ కొన్ని బెదింన్తూ కొన్ని శిశువుల అల్లిబిల్లి గీతల్లాగా జొన పద శిల్పుల మొరటు బొమ్మల్లాగా కనఐడళతాయి. అంద వికారాన్ని కొందరు ఇటాలియన్‌ శిల్పులు అందల మెక్కించారు. పికాస్తో మోదిగ్గి యానీ వంటి శిల్చులు ఈ విద్యలో (వఖ్యాతులు. వాళ్ళ చ్చితాలని పోలిన శ క్రి రవీర్యదుని బొమ్మల్లో వుందని హెనీచిదో వంటి విమర్శకు లన్నారు. రవీం్యదుణు కవితలో చ్మితలేఖనాన్నీ చ్మికలేఖనంలో కవితనీ (వదర్శించాడని ఇంకో విమర్శకుడన్నాడు, అంటకే ఒక నిర్మివ్షమైన భావంతో బొమ్మని. చితించినట్టు కనబడదు. పదో అస్పష్టమైన భావ నంచలనం మెదడులో కదులుతుంది. కాని ఈ చ్నితానికి ఇది అర్ధం అని నిర్చారణగా చెవృటౌనికి వీలుకనవడదు. శలవుల్లో తోచినట్టల్లా పిల్లాడు ఆడుకుంటాడు. అల్లాగే చేతికి ఏదివఫ్టే అది గీసేశాడు. కాని ఈ గీతల్లో జినమూ, జీవమూ్తూ లయా వున్నాయని శిల్పవేత్తల వ్యాఖ్య. కుంచెలూ రంగులూ ఉవయోగించి శిశువుల మనస్తత్వంలో రెక్కలు కట్టుకుని ఎగిరే వింత భావాలకి రూపురేఖలు దిద్దాడని మరొక శిల్ప విమర్శకుని అలి (పాయం. మొత్తానికి రబీంథదుని చికాలు ఏదో విడ్డూరమైన శక్తితో మన ఎదుట నిలుస్తాయి. కవితలో రమణీయ దర్శనం కలిగినట్లు చ్మితాలలో హృదయానికి తృప్తి కలగదు. అధునిక శిల్ప లక్షణాల్సా వొనవద అసాగ రిక శిల్చ్పవెఖరులూ రవీర్మదుని శర్చంలో వున్నాయంటారు విజ్ఞులు,

నకల కళలకీ నర్తనరంగం రవీళదుని అంతరంగం, అన్ని కళ లకీ మూలమైనవి అర్య హృదయం, సౌందర్యారాధనం అనంద నిష్యందం. కళాధిదేని పురుషరూసపం ధరించాలని పరితపించి రవీం[ద కవీంద్ర స్వరూపంలో అవతరించిందే మో!

అయన సకలకళా సమూ రాధనుడు, రసరాజ్య పురందరుడు. అస చూన కళాారపూర్ణుడు,

వదవ (వనకరణం శాంతి శ్రీ డ్రవులు సౌచూన్యంగా స్వప్నలోక వివోరం చేస్తాకు, కానికవి రవీందుడు తన (పియతమ స్వప్ప్నాలకి వాస్తవిక న్వరూవపం కల్పించగలిగాడు

శాంతినికేతన శ్రీనికేతనాలు కేవలం సంస్థలు చూ(శమే ఇాదు. రవీర్యదుని అదర్శాలకి మూ క్రీభావాలు, ఎన్నో నుడిగాలులకి ఎదురుగా నిలబడి నమ కాలాఖ్మిపాయాల (పవాహానికి ఎదురీది, రవీర్యదుడు (పాణ్యపద౦ంగా ఈ సంస్థలని సాక 'పెంవుబేశాడు.

శాంతినికేతన౦ం అశాంతితో, సమళాలతో, రక్తపొతంతో నిండిన అధునిక యుగంలో ఒక కమనీయ స్వప్నం అన్నారు కొందరు పాశ్చా త్యులు, అనందంతో, వి[శాంతితో, యువచైతన్య విలాసంతో విరిసే శాంతి నిశ్రేతనం ఎందరి మనన్సులనో అలరించింది.

రవీందుని 3శవంలో మవార్షి దేవే్యదనాథ్‌ శాకూర్‌ వీర్‌భూమ్‌ జిల్లాలో బోల్‌ పూర్‌ అనే ఊరికి దగ్గరగా ఒక స్థలం కొన్నాడు, అందులో ఒక బెట్టు నీడకింద రాతి అరుగు ఒకటి కట్టించుకుని అక్కడ వీకాంతంగా ధ్యానం చేనుకొనేవాడు. కలకత్తా నగర జీవనంలోని సమ్మర్దంతో వేసాం పోయిన వృదయం ఈ (వదేశంలో వి(శాంతి పొందింది. ఎటుచూచినా ఎ(రటి నేలా, తాటిచెట్లూ అక్కడక్కడా సంతాల్‌ బొతివారి నివాసొలూ, ఉదయాస్తనయ వేళల్లో ఆరుణకికణాలలో స్నానంచేసే వకృతి శోభా ఈ ఏకాంత (పదేశంలో అ మహర్షి హృదయాన్ని ముగ్ధం చేశాయి. శొంతి నిశేతనం అని పేరు పెట్టాడు.

ఇరవయో శతాబ్దారంభంలో రవీందుడు రాజకీయోద్యచూలలో దిగి వినుగుచెంది ఏకాంత (వదేశంకోనం వెదుకుతున్న _ సమయంలో అయన దృష్టిని శాంతినికేతనం ఆకర్షించింది. కలకత్తానగరపు గడబిడ లకి దూరంగా ఉన్న ఈ నిక్కల వాకావరణంలో రవీందకవి ఉత్తమ గురువై ఆదర్శపాయమైన విద్యావిధానాన్ని రూపొందించాలని సంకల్పిం చాడు. అయిదారుగురు శిమ్యులతో (ఐవ్మాచర్యాశశమం అనే నంస్థని నెల కొల్ప్చాడు,

ఇంతి, శ్రీ) 145

ఈ సంస్థద్వారా, విద్యాబోధనలో కొత్త వద్ధకులు [వవేళ పెట్టి పాళ్ళాత్య విధానంలో ఉన్న లోపాలని సవరించాలని తలపెట్టాడు. తన చిన్నప్పుడు ఐళ్ళోకి వెళ్ళటమంశే ఖైదులోకి వెళ్ళినంత బాధపడ్డాడు కట్టువొట్లూూ వెదరింపులూ చదువుమీద అస కిని చంపేశాయి. నీరనమైన, నిర్ణివమైన; యాంతికమైన విద్యాబోధనమీద ఎదురుకిరిగాడు, (పతి ఐడీ ఒక క ర్మాగారంగా కారాగారంగా తోచింది. రంపలేన్కి రేఖలులేని తెల్పవీ అాళీగోడలు తెల్పగుణ్టు కేలవేసిన శవాలబాగా భయంకరంగా కనబడేవి, పిల్లలు [ప్రాణంలేని మట్టిముద్దలుగా కూచోవాలి. పాఠాలు ఒక్క వరసన్క పువ్వులమీద వడగళ్ళ వాన పడినట్లుగా పిల్లలమీదకి విరుచుకుపడేవి. అయన దృష్టిలో పిల్బలు మఖైపువ్వులు, కోమలమైన కుతూహలకరిత మైన చిత్తవృత్తి వాళ్ళది. కణంసేపు నిలకడగా ఒకచోట కూచదోలేని వాళ్ళ మనస్సు పొదరసం. నవ్వుతూ, "సేలుకూ అడుతూ పాడుతూ ఉండవలసిన పిల్లల్నీ బళ్ళో గదిలో బఐందీలనిచేసి నీలాకాశానికి, శీతల సమీరానిక్కి వచ్చని చెట్లకీ రంగుల పూలకీ దూరం చేయటం ఘోరం. (వకృతే గొప్ప గురువన్న మాట మరవళకాదు. చేశులూ కాట్మ్ళొ కదుపుతూ, ఉల్లాసంగా గెంతుతూ వృండే పిల్లల్ని భయంకో కట్టి పడేయటం ,కూరం, ఆనందంతో, సౌందర్యంతో రంగరించిన సహజమైన జ్ఞానం పిల్లలకి అందించి వాళ్ళ మనస్సుల మొగ్గలు తసంకట తాము మెల్లగా విచ్చుకునేట్లు చెయ్యాలి. అనాదికాలంలో భారత చేశంలో వర్ధిల్లిన గురుకులాలు, తపోవనాలు ఇటునంటి స్వచ్భందమైన విద్యాటోధననే వ్యాప్తిచేశాయి. పొళ్చాత్య తత్త్వవేత్తలైన ,సేటో, ఎరిస్టోటిల్‌ [వభృకులు తమ విద్యామందిరాలని సుందరోద్యానాలలో నెలకొల్పారు. భారత బొతీయ విద్యా విధానమైన గురుకుల వద్ధతిని పునరుద్ధరించాలనే ఉద్దేశంతో రవి కవి అందరూ చిన్నచూపు చూసే బడిపంకులు వృత్తిని కోరి వరించాడు. పిల్లల వ్యాసంగా లన్నిటిలోనూ కలిసి మెలిసి ఉంటూ వాళ్ళ మనస్సులు సుముఖంగా ఉన్న తరుణం కని పెట్టి విజ్షానలీబాలు నాటగలవాడే ఉత్తమ దేశికుడని ఆయన ఉద్దేశం.

ఈ నిన్యాసంస్థ మొదట్లో అర్థికమైన ఒడుదుడుకులకీ, (వభుత్వపు అనునూనానిక్కి దేశీయుల అనాదరణకీ గురిరైనా [కమంగా విశసించింది,

౪/10

146 విశ్వకవి కవీం[దుని నహాధర్శిణి మృణాళినీడేవి తన నగలన్నీ అమ్మీవేసి ఆపద సమయంలో శాంతినికేతనాన్ని నిలబెట్టింది. డేశీయులూ, విదేశీయులూ ఇక్కడి వాకావరణొన్ని మెచ్చి అపారమైన అదరాఖిదూనాలు చూపిం చారు. శాంతినికేతనంలో [పాబీనకాలంలో (వకృతి పొత్తిళ్ళలో ఒదిగి ఎదిగిన గురుకుల విద్యాపీశాలు కొత్తరూపంతో [వత్యక్షమైనాయని పళలు వురు కొనియాడారు, పాదాలని తొకే తెల్లని వలువలతో, వెండివెలుగులు వెదజల్లే గిరజొలతో, వవస్థలాన్ని కాకే గడ్డంతో, పసిడిజాయలతో మెరిసే శరీరంతో గురుదేవుడు శాంతినికేతన పాంగణంలో నిలబడినప్పుడు ఏ ,పాచీన బుపిసనత్తముడో నవీన స్వరూపం ధరించి వచ్చినట్టుండేది. 66 ప్రవృద్ద బుషుల తరుణమూలర్తివి నువ్వు 1౫” అనిపించేది.

కాలకచూన శాంినికేతనంలో ఎన్నో భవనాలు వెలిశాయి. రెంశు అ౦కన్తుల మేడల్లో పఠనమందిరం, బాలికల వోస్టలూ, చీనాభవనంవంటి సంస్థలు నెలకొన్నాయి. రతన్‌తాతా సతీమణి విరాళంతో పాశ్చాత్య అతిథుల విడిది ఏర్పడింది. ఉదయన, ఉత్తరాయణ, ఉదీచి. కోణార్క, పునశ్చ, శ్యామలి అనే భవనాలలో రవీం[దదుడు ఒక్కొక్క బుతువులో ఒక్కోచోట వుండేవాడు. ఈ భవనాలు స్వల్పవ్యయంతో అత్యంత రమ ణీయంగా నిర్మించారు. చిత శిల్పాచార్య నందలాల్‌బోన్తూ శిష్యులూ వేసిన రంగురంగుల బొమ్మలు శాంతినికేతన భవనాలకి వెలలేని సింగా శాలు, ఉత్తరాయణభవన నమీవంలో నందనవన౦ంవం౦టి సుందరోద్యాన౦ం రతీం[దనాథుడూ (పతిచూదేవీ పిళ్చలు లేని దంపతులు కనక పువ్వుల తీగలూ, నీడల చెబ్లూ (_పేమాస్పదంగా పెంచారు. శివాళవనం, కళాభవనం వంటి సంస్థలు శాంతినికేతనానికి మూలస్థంభాలు, నృత్యం, నంగీత౦, శిల్పం అభళ్యసించేటందుకు (వతివిద్యార్థికి చక్కని నదుపాయాలున్నాయి.. చదువుతోపాటు శరీర మానసిక వికాసాలకి అవసరమైన సౌకర్యాలతో శాంతి నికేతనం ఆదర్శ విద్యాకే్య్యదంగా వరిణ మించింది. అంతటా గురుదేవుని విశిష్షవ్యక్రిత్వం (పస్ఫుటమౌతూ వుంటుంది. యాంధతికమైన పాశ్చాత్య విద్యనుంచి పరిర&౦చి ఆనంద్యవద మైన విజ్ఞాన వ్యాప్తిశోసం రవీల్యదుశు శాంతినికేతనం నెలకొల్సి నిరాట కంగా నిర్వహించాడు.

శాంతిశ్రీ! 14?

వైకాళికగీతంతో శాంతినికేతనం కళ్ళు తెరుస్తుంది. మొనపార్థనతో దినచర్య మొదడలవుకుంది, మానవజీవన రథ సారథియైన ఈళ్వరుని పర్య వేక్షణలో సకలవ్యాసంగాలూ సఫలం కాగలవనే పవ్మికవిశ్వానం పిల్టల మనస్సుల్లో నాటుకుపోతుంది. మందిరంలో గురుదేవుని [వవచనాలు విని అబాలగోపాలమూ ఆధ్యాత్మికచింతన అలవరుచుకునేవారు. కాని కులమత విభేదాలకు దారికిసే సంకుచిత మనస్తక్వానికి శాంతినికేతనంలో తొవులేదు, అన్ని మతాలకీ ఆధారమైన ఆరాధనా ఆత్మ విశ్వాసబలమూ కావాలి, కాని మనిషికీ మనిపికీ మధ్య గోడలు కశ్హేముత౦, జీవంలేని ఆచారాల రూవంలో మనస్సులకి సం కెళ్ళువే సే మతం (వమాదకరమని గురుదేవుని హెచ్చరిక. ఏ విషయాన్ని గురించియైనా న్వతంతంగా సావకాశంగా ఆలోచించుకో గల మానసిక స్వేచ్చయే అన్ని విద్యలకీ పొతివదిక కాపాలని ఆయన అభిలాష, ఈ ఉద్యమం జయ్యవదం కావబానికి &తీమోవాన్‌ సేన్‌ బిదు శేలర్‌ భట్టాబార్య, సకీశ్‌చం్యదళాయ్‌, కాళీమోవాన్‌ ఘోస్‌, మోహిత చందసేన్‌ [పళ్ళతులు తమ నర్వశక్తులూ ధారపోళారు.

కొంతకాలం గడిచేసరికి విద్యాబోధనకీ, వీవిత సమన్యలకీ నమ న్వయం అవళ్యమని రవీం[దుడు గుర్పించాడు. శాంతినికేతన వరిసరంలో నురూల్‌ అనే తావున కుటీ అనే భవనాన్నీ స్థలాన్నీ కొని ఎల్‌. 3. ఎమ్‌హర్‌స్టు అనే పొశ్చాత్యమి[తుని సహాయంతో [గామీణ జీవనవికానసం కోసం మరొక సంస్థ ఏర్పరిచాడు. దీనిపేరు శ్రీనికేతనం, ఒండిచ(క్రాల ఆకారంతో అందమైన ముఖద్వారాలు (గామ సౌభాగ్యానికి చివ్నాంగా నిలి చాయి. పరిసరాలలోవున్న నంకాల్‌ జొతివావారి వళ్లెలలో వరిశుభతాా ఆరోగ్యమూ, విద్యా అభివృద్ధి చేయబానికి శ్రీనికేతనం క్షేందంగా నిర్వి రామకృషి సాగింది. [గామీణులలో (కమ?క్షణ పెంపొందించి ఫ(ఐవరి మానంలో వార్షికోత్సవ నందర్భంలో ఏకేటా (వదర్శనలు ఏర్పాటు చేస్తారు. ఏరువాక, బీబొారోవణం, వర్షామంగళం, శరదాగమనం వనం తోత్సవం నంగీత౦ంతో నాట్యాలతో ఉల్లాసంగా ఐరువుకారు. ఈ ఉత్ప వాలవల్ల (వకృతిమీడ అధారనడిన చూనవకృపికి, చల్లని తల్లి ననుంధరకీ గాఢమైన అనుబంధం ఏర్పడుతుంది. రవీం్యదుని పాటలు, రంగుల వలు వలు, శరీరం పులకించే మథురనృత్యాలు మానవుణ్ని (పకృలిచూత

148 విశ్వకవీ [పియశిశువుగాచేసి అనందంలో ముంచివేస్తాయి. ఈ ఉత్సవసం౦ందర్భాలలో శాంతినికేతన థ్రీ నికేకన నివాసుల జీవితాలు వింతకాంతులతో వెలిగి పోతాయి. జీవితంలోని బాధలన్నీ దమూధురుల గా మూరిపోయే మధురగుణా లుగా ఈ ఉక్సవాలు (పత్యేకతని సంపాదించుకున్నాయి. పాఠశాలలు, వైద్యాలయాలు సహాకార సంఘాలు పారిశ్రామిక కేందాలు థ్రీ నికేతనంలో నెలకొల్పారు. నేకవనీీ వడ్రంగం, కుమ్మరి పని, చర్మ వర్మిశమలూ శాఖోపశాఖలుగా సాషతున్నాయి. అన్ని వస్తువుల లోనూ శాంతిని కేకన శిబ్పము(ద గోచరిస్తుంది. శల్పాచార్యుడు నందలాల్‌ బోసు కృపివల్ట కాంతినికేతన శిల్పశ్రైలి విశ్వవ్యాప్తమయింది. మట్టితో కట్టిన గుడిసెలో కూడా విలక్షణమైన అందచందాలు తొంగిచూస్తాయి. థ్రీ నికేతన పరిసరమంతా [పకృతి సౌందర్యంతో ముచ్చట గొలుపుతుంది. ఎత్తువల్లాల మైదానాలూ, అకాశం అంజే వచ్చని బెట్ట గుబుర్లూ పంటకి తిరిగిన వరిచేలూ అక్కడక్కడా లంకల్పాగా గుడి సెలా మట్టిరోడ్డూ, ఎడ్డబట్బా పొతశాలాన్ని గుర్తు చేస్తాయి. [వక్శళికి దూరమైపోతున్న ఆధునిక నాగరికత లోపాన్ని ఎత్తిచూవుతాయి. (వకృతికి చూనవున్ని దగ్గరగా కీసుకుపోయి. జీవితంలోని సుఖ దుుఖాలని పకృతి విలాసొలతో మేళవించుకోవటంకోసం కవులు అరాట పడతారు. కృిమ నాగరిళతకి దూరంగా తొలగి అనాది మానవుల అమాయకత్వం తిరిగి పొందాలనే భావంతో కాల్పనిక కవులు “8308 10 1181419 ' అన్నారు. [61 [18148 06 ౪౦4౯ 168016౯ అని ఉద్యో దించారు. ఈ సహజ స్వచ్చంద సరళజీవన విధానానికి శాంతినికేతన థ్రీనికేకనాలు (పతీకాలు కావాలని గురుదేవుని అకాంగు. నీలాకాశం నీడల్లో పచ్చని చెట్లకింద పచ్చిక తివాసీలమీద, కొమ్మల్లో కుహూధ్వనులు జేసే విహంగస్వరాలతో, నురఖిళ సమీరాల గిలిగింళలలో శ్రీవికం విక సించాలి. అరమణీయత శాంతిగీతాలకీ కాంతిపాశాలకీ ఆటపట్టు కావాలని ఆయన ఆశించాడు. పొలవృవాలు, వేణునికుంజౌలు, చూధవీనూలకీ లతా వితానాలుు ఉదయకిరణాలు, వెన్నెలర్యాకతుల సమ్మోహనాలు కవీందుని హృదయవీణని మీటి వరాలస్వరాలు పలికించినాయి. ఈ రమణీయ [పకృతి (పోదృలంవల్ల చూనవ (పకృతి సమగనుందరమై [పణయధారలతో (వవాళన పొంది నిగూఢమైన ఈశ్వరాంళని పన్ఫుటం చేయగలదని అయన భావన, నోబుల్‌ బహుదూనం పొంది విశ్వవిఖ్యాతి గడించిన తరవాత రవీం్మదుని భావాలు విస్తరించాయి. ఆయన విశిష్ట విద్యాద ర్శాలకి ఖండాంత

ఇాంతి( శ్రీ) 149 రాలలో అఖండమైన ఆదరణ లభించింది. ధనికులైన త్యాగధనుల నహాయం విరివిగా దొరికింది. అంతకుపూర్వం భారతదేశానికే పరిమితంగావున్న శాంతినికేతనం విశ్వభారతి పేరుతో అన్ని దేశాలలో అన్ని జొతులలో వున్న నత్యజిక్షానువులందరినీ కరాలుచాచి అహవ్వానించింది. “యత విశ్వం భవత్యేకనీడం అనే ఆదర్శంతో నకల (పవంచాన్నీ ఒక గూటిలో ఒదిగిపోయేటట్టు చెయ్యాలని కృషిసాగించింది. [ప్రాచ్య దేశాల సంన్క్బృతిని పరిశీలించి పాశ్చాత్య నభ్యతలోవున్న ఉత్తమాంశలతో నమ న్వయం చేయాలనే ఉదార విశాలభావన విశ్వభారతి సంసావనకి మూల కారణం. అంత న్రాకీయమైన విశ్వవిద్యాలయంగా విశ్వభారతి రూపుశేఖలు తీర్చిదిద్దాలని ఆయన ఆకాంక్ష. (పభుత్వ సవాకారం కోరకుండా, ఆర్థిక నమృద్ధిలేకుండా, భావసంపదతో సహృదయుల నహకార బలంతో ఓక్క వ్యక్తి ఇంతటి మహనీయమైన నంస్థలని స్టాపించి నిర్వహించటం అసా ఢారణ విషయం కాదా? ఆశ్ళర్యజనకంగా ఈ నంస్థలని వికసింవజేసిన రవీం[దుని సంకల్పబలం, ఆదర్శ (పియత్వం నిక్వహణదతతా వళంస నీయాలు,

నిర్యాణానికి ముందు ,పేమాస్పదలైన ఈ చిన్నారి వృతికలని కన్నీళ్ళతో గాంధీజీకి *ఇక మీరే తల్లీ తండీ!” అన్నట్లు గద్గద స్వరంతో గురుదేవులు అప్పగించారు. కొతి జనకుని అభయహస్తం భారత (వభుక్వ నవాకారంగా రూవం పొందింది, (వభుత్వపు ఉక్కు చేకుల కౌగి లిలో కవీర్యదుని కోమల భావ(వనూనాలు నలిగిపోయి వసివాడి పోరాదు. ఈ నంస్థల విశిష్షవ్య క్రిత్వం నిత్యకళ్యాణంగా వచ్చతోరణంగా కలకాలం నిలవాలి, గురుడేవుని పవ్మితన్మృతి చిహ్నాలుగా శాంతినికేకన, శ్రీనికేతన, విశ్వభారతీ సంస్థలు చేశీయులందరికీ ఆదరప్తాతాలు కావాలి. తరతరాల భారతసంతానానికి పునీతమైన యా(కాస్టలాలు కావాలి. కావ్యశరీరంతో చికకాలం శ్రీవించే రవీర్యదయటు తనకి తానే న్మించుకున్న, స్మారక చిహ్నో లుగా ఈ మూడు సంస్థలనీ జొతిజనులంతా గౌరవించాలి. శాంతినికేతన థ్రీనిశేతనాలు భారత[శీ ఎరవేసిన విజయశేశనాలుగా నిలబడిపోవాలి, పరాధీన భారత జొతికోసం నికంతరమూ పరికపించిన కవీందుని నృృతి విముక్త భారతహృదయంలో అఖండజ్యోతిగా వెలగాలి. అయన స్థాపించిన సంస్థలకి సుస్థిరత్వం చేకూర్చి మన జొతీయ మహాకవికి భారతీయులు శృతల్లతా బుణం రీర్చుకోవాలి. ఇకర కేంద విశ్వవిద్యాలయాలలాగా కాకుండా విశ్వభారతి విలక్షణమైన గీప్తితో భాసించాలి,

౪౮11

అజన (చకతరణం రవీం[ద ప్రభావం

సూరో[దయం కాగానే రవి (వభలకో ఆకాశమంకా మెరుస్తుంది* రవీంద్ర సాహిత్యదీవులతో భారక సారన్వత గగనమంకా వెలుగు కిలు గులతో నిండిపోయింది. రవీం[దుడు ఉదయించేవరకూ ఒక (పాంకియ భాషగావున్న వంగవాణి పుష్కలమైన భావనాసంవదనీ, విశ్యవిశాలమేన అదర్శ స్వప్నాలనీ సంతరించుకుని భారతీయభాషల్లో ఉఊన్నతస్థానాన్ని సంపాదించుకున్నది. రవీంద్ర సారస్వతామృకాస్వాదనంకోసం వంగ భాషని అధ్య్థయనంబేసిన సౌకస్వత పిపొనువులు దేశంలో అన్ని పపొంకాలలోనూ కనిపిస్తారు. గీకాంజలి తరవాత రవీందుని ఇతర . కృతులుకూడా ఆఅంగ్లభాషలోకివచ్చి భారతీయ సాహిత్యంలో ఒక వనవో న్మేషాన్ని నవవనంత విలొసాన్ని అసమానమైన ఉత్తేజొన్ని సృష్టించాయి. ఉద్యానంలో ఒకమూల వికసించిన సుమసొారభళం అ వనమంఠా గుహౌ శించినట్లు రవీ్యద భావపరిమళం దేశంలోని పలుకొవుల్లో వ్యాపించింది.

రవీం[దుని కవికొశల్పంలో అస్పష్టమెన చూధుర్యం గోచరిస్తుంది. అనంకమైన భావనాకాశంలో విహరించమని పాఠకునికి రెక్కలు ఇచ్చి వదిలివేస్తాడు. కొన్ని చ్నితాలు కళ్ళకి కట్టినట్లు వర్ణించి వాటి ద్వారా తర చినకొద్దీ అమృతం పంచిపెక్త్షు భావవపంచాన్ని స్పురింవడేస్తాశు. ఈ శిల్పవిన్యాసమే హిందీ కవిత్వంలో రహస్యవాదమనే కొత్త వైఖరికి [పోద్చలం ఇచ్చింది. హిందీకవులలో అ(గశేణికి చెందిన నిరాల్కా నుమితొ నందన్‌ పంజ్‌, మహాదేవీ వర్మల కంళఠాలలో రవీం[దవాణి వతిధ్వనిం చింది. రవీర్యదుని భక్తి పారవశ్యం, భావస్సురణా వీరి కవిత్వంలో [వతి ఫలించాయి. “ప్రాచీన సాహిత్య అనే సాహిత్య వ్యాసాలలో రవీం[దుడు తెర మరుగున ఉండిపోయిన ఊర్మిళాదేవి ప్నాతని వెలుగులోకి తెచ్చి వర్ణన చేశాశు. ఈ వ్యాసమే మైథిలీశరణ్‌ గుప్త ఊోర్మిళని నాయికగా స్వీకరించి 6స్తాశ్రేశ్ర? కావ్యాన్ని రచించటానికి దోహదం అయింది. రవీందుని “నఖ్రీర్‌ పూజై” అనే నృత్యనాటిక బయశంకర్‌ (పసాద్‌ రచించిన 6+ఖవ్రొాతశ్థకు) నాటికకి (పొతివదిశ అయింది. నిరాలా పంత్‌

రపీంద (చభావం క్షే మవోదేవ్హీ జయశంకర్‌ |పసాద్‌ (వళ్ళతుల రచనల్లో రవీర్యదుని భావాల ఛాయ శెన్నో దోబూ చులాడుతున్నట్టు విమర్శకులు నిరూపించారు* రవీం[దుని *గీకాంజలి”” ఆంగ్లానువాదం చదివి కృష్ణదాస్‌, వియోగి వారి [వళ్ళతులు వద్యంలాగా భావళరితమైన గద్యాన్ని రచించారు. గద్య కవీ త్వపు ఆవిర్భావానికి రవీర్యదుని ఆంగ్గవచన రచన ఎంతో [ప్రోత్సాహం ఇచ్చింది.

రవీందుని కథలూ, నవలలూ నాటకాలూ హిందీ మరాఠి భాషల్లోకి మళ్ళీ మళ్ళీ అనువాదం చేశారు. మరాఠీ భాషలో కూడా గద్యకవిత రవీరదుని [వభావంవల్ల (పభవించింది. కవిభూషణ కవర్రే గద్య గానా లలో, సోనాల్‌ కర్‌ *కమల వరాగంిలో రవీందుని అనుకరించారుం శశాంక అనే యున రచయిత 6ళశ్యక్షళ3 నాటికలో రవీం[దుని నాటికలని అనుసరించాడు. _1పఖ్యాశ నవలా రచయిత వి. ఎన్‌, ఖాండేకర్‌ రూపక కథ అనే కొత్త శైలిని “౩ెల్ళమబ్బులు” అన్న నవలలో (వవేళ పెట్టారు, గీతాంజలి కెలికీ ఈ వద్ధతికీ దగ్గరి పోలిక ఉంది. విదర్శకవులైన దేశ పాండే బృందమూ, విరాగ్హి సుమంత [వళృకులూ రవీం[ద .[వభావానిక్ష గరియైనారు. తంబే అనే పాఢ కవి గీతాంజలి భాయల్లో కొన్ని రచనలు సాగించాడు, నూక్లి (ప్రాయమైన కవికాశ్రేలిని “కణిక? అనే పేరుతో రవీందుడు (వచారం చేశాడు. ఈ కణికలని కర్పూరపు వలుకుల్లాగా మరాకి భాషలో గోఫీనాథ్‌ అనే రచయిత కొనసాగించాడు. రవీం[దుడు (వయోగించిన ముక్తభందన్సు స్వేచ్చాపియులైన మళాఠీ రచయితలని బొగా ఆకర్షించింది. పుఠరాకన ఛందన్సుల నర్పపరీరంభం నుంచి విముక్తి పొందటానికి ముక్రభఛందన్సు సౌయవడింది. అక్షరనంభ్యాకమైన పాత ఛందస్సుల పాభవం నుంచి తప్పుకొని చదూూకాఛందన్సూ ముక్త్షభందన్సూ స్వేచ్చగా (వయోగించటానికి రవీందుని [వభావం తోడ్పడింది శాకుంతల నాటక విశేషాలని వివరిన్తూ రవీం(దుడు రబించిన వ్యాళ్యాసం భారత సాహిత్యపియు లందరినీ ఉరూత లూపింది. అన్ని భాషల్లోకి ఈ వ్యాసం పరివర్తన పొందింది.

అధునాతన అం(ధకవులు వలువురు రవీందుని గురుజేవునిగా ఇధాధించారు. లాయపోలు సుబ్బారావు, అబ్బూరి రామళ్ళష్ణ రావు, మల్ల

10 విశ్వకవి వరపు విశ్వేశ్వరావు శాంతినిశేతనంలో అంతేవాసులై రవీరద సాఠన్వత సౌర వాన్ని ఆృఘాణించారు. సుకుచూరకథా కల్పనా, సరళ సంస్కృత నమానరచన్వా ఉన్నశాదర్శపియత్వమూ వీరికవితలో నింక ఫపోయగా లతో కనబడతాయి. దేవులపల్లి కృష్ణళౌ స్ర్రిగారి మళ్లెపూల బాటలవంటి పాటలలొ రవీర్మదుని మధురభొవనా పరిమళం, శైలీ సొకుమూర్యం గోచ రిస్తాయి. *జయమదీయ హృదయాశయ లాకారుణ పదయుగళా 1)” జయ జయ సుశ్వామల సుశ్యాము చలచ్చేలాంచలవంటి పదబంధాలలో రవీం[దుని శైరీవైళవం తొణికిసలాటుకుంది,. “పడవ నశుపుము కర్ణధారీ?' “నానోట నీమాట గానమమయ్యేవేళ నాగుండె నీవుండి _మోయింపుమావీణి” లాటి చరణాల్లో రవీళ్యదుని వతిధ్వని నూబిగా వినిపిస్తుంది.

వేలూరి శివరామశాస్త్రి, వేలూరి చం[దశేఖరం, బెజవాడ గోపాల రెడ్డి వెంకట పార్వకిశ్వరకవులు, రజని, సింగరాచార్య్య, జగ్గయ్య, ఉత్పల నత్యనారాయణాచార్య, అమరేం[ద అననూయాడేవి _వళ్ళతు లెందరో రవీంద్రుని నవలలన్కీ నాటికలనీ, కావ్యాలనీ తెలుగుచేసి భావ సంవదని పెంపొందించారు. రవీం్యదుని కవిళటా నొటికలూ, మాతృక లోని శైలికి చేరువగా వుండే రితిలో వరంపరగా అనువదించిన ఘనత గోపాల రెడ్డిగారికే దక్కుతుంది. రవీరదసొహిత్య వైళవాన్ని అంధలోకా నికి అందించటం ఒక ఉద్యమంగా ఆయన స్వీకరించారు.

న్వర్గీయులు ముట్నూరి కృష్ణారావుగారు రవీం[దుని సౌహిత్యవ్యాసా లని ప్రొఢ శైలిలో *నమీక్ష)” అనే పేరుతో అనువదించారు. వారు నజీవులై వున్న కాలంలో జరిగిన దర్శారుల్లో రవీం[దుని రచనలని అనర్గళంగా వల్లించశల సౌహిత్మీపియు లుండేవారు. దైవసేవకుడుగా గాంధీన్తీ దైవ గాయకుడుగా రవీందునీ ముట్నూరి గురుపీఠంమీద (వకిష్టించారు.

దివంగకులు ఆదిపూడి సోమనాథరావుగారు “గీకాంబలి)ని మొదట అం[ధభావలో (పౌఢశైలిలో అందించారు. ఇటీవల కనకమేడల, ధుగ్గానంద్‌, గుడిపొటి వెంకటచలం [వళ్ళకులు “గీకాంజలి”ని మళ్ళీ అనువాదాలు చేశారు. సంగీత్యపధానమైన భ క్తిగీశవితానం “*గీకాంజలి'3. వాగ్గేయకారుడైన సమర్థుడైన అఆం(రకవి తల పెట్టినప్పుడు గీకాంబలి మూలంతో శులకూగే తెలుగుసేథ వెబవడగలద్గు.

రవీంద (వభానం 168

ఎందరు ఎన్నిసార్లు అనువదించినా తరగని ఆకర్షణ రవీం్యదుని *ళచ్షిత్రాంగది” నాటికలో వుంది. ముక్తధార, రక్తకరని డాక్‌ఘర్‌ వంటి [వకఠీకరూపకాలు తెలుగులోకి రాలేదు.

66శ్రాంచ్రినికేతనం” అనే ధార్మిక సనంగాబ థ్రీ అకురాళి చలమయం%ు తెనిగించారు. ఇదే విధంగా సాధన, 06881౪౪6 ౮౧1/౫ ౧౭౦౧8110/. గ6 ౦౧౦1 [18% వంటి ఉద్గంథాలు. తెలుగులోకి రావాలి. మల్లాది లమ్మీనారాయణగారు కావ్యబగత్తు సాహిశ్యఎగత్తు అనే పేర్ధతో రవీం్యదుని సారన్వతవ్యాసాలు అనువదించారు. ఇటీవల రవీం[దుని నవలలకి వ్యావహారిక భాషలో సుగమమైన అనువాదాలు వెలు వడుకున్నాయి. ఇదేపద్ధతిలో నాటికలూ కథానికలా, వ్యాసాలూ వరం పరగా వెలువడి రవీందుని భావగాంఖీర్యాన్నీ, శైలీ వైవిధ్యాన్నీ తెలుగు చదువరులకి చవిచూపించాలి,

కన్నడ, తమిళ, కేరళ (ప్రాంతాలలో రవీంద సాహిత్యసొరభం విస్తారంగా వ్యాపించింది. బేం[గే, వుట్టప్ప, గోకాక్‌, మాష్టి (ప్రభృతులు శన్నడంలో, కుమారన్‌ అసాన్‌, శంకరకురూప్‌ (వళ్ళకలు మల యాళంలో, స్ముబహ్మణ్య భారతి వంటి కవిసత్తములు తమిళంలో రవీంద కవితాదర్శాలన్సీ గద్యరచన వైభవాన్నీ (పతిఫలించారు, శే. చంద శేఖరన్‌, త.నా, కుచూరస్వామి, తనా. సేనావ౭ి, టి. యస్‌. పార్థసారతి రవీందుని రచనలను విరివిగా తమిళంలోకి అనువదించి రవీర్యద సాహిత్య (వళావం వ్యాపింవదేశారు

శాథిదాసు మహోకవని తరవాత జొతికంతటికీ నూతనచైతన్యం కలీ గించిన కవితవస్వి రవీం[దుడు. నత్యపథంలో అక్కార్పణచేశాడు గాంధిజీ, సొందర్యనదనంలో అత్మ నివేదనం చేశాడు గురుదేవుడు, వీరిరువురూ అధునిక భారతగౌరవాన్ని ఆకాశం ఎత్తుకి తీనుకువెళ్ళిన సఫలవీవులు, మాళ్లాలు థిన్నమైనా ఇద్దరి లధ్యుమూ ఒక్క పే! ఈ యుగపురుషులిద్దరూ భారతీయులై జన్మించటం, ఇద్దరూ అస్తమ్మ[తులై జీవించటం గొప్ప విశేష మన్నాడు న్మెహూ సండికుడు, ఈ మహనీయులకి సమళాలికులం కావటం మన అదృష్టమన్నాడు అయన, “నేను పుణ్య భారతభూమిలో మళ్ళీమళ్ళీ బిన్మిస్తాను. దార్మిద్ధంతో దుఃఖంతో ృమగ్గుకున్న ఈ దేశమంశే నాకు

1ఫకీ వీశ్వకవి మక్కువ ఎక్కువ అన్నారు గురుదేవులు. ఇంతటి సర్వాంగ సుందర మెన వ్యక్తి సర్వతోముఖమైన మనిపష్పి సంతత సాహికీతవస్వి ఈ నేల పెన జన్మించే శుభ దినాలు ఎప్పుడు వన్తాయో +?

ఈజ్వడ్లుగో రవీంద్ర తవీందుడు! మరొక రవీందదుడు ఎన్నడు అవతరిస్తాడో కదా ! స్వత౦్యత భారతచైతన్యాన్ని అక్షరరూపంలో (పతి ఫలించగల సాహిత్యచ్మకవర్తి మళ్ళీ ఎప్పుడు ఉదయిస్తాడో భారత కాస్కరుడై ?'”

రఎిం/ద ఖావలవారి

యాజ్జ్దవల్క్యృమహార్షి భార్యయైన మ్మైకేయితో వీడ్కోలువేళ కాను కూడ బెట్టిన భోగభాగ్యాలని పేరు పేరునా వర్ణించి ఇవన్నీ నీవే అన్నాడు. *లఇ్వవి నాకెందుకు * ఏం చేనుకుంటాను * ఒక్కటైనా శాశ్వతమైనది లేదు శదా” అంది మ్మైకేయి. ఇంకా ఇంకా కూడబెట్టటంవల్ల వచ్చే ఆనందం ఏముంది? కంఠస్వరాన్ని మరీమరీ హెచ్చిఫ్టే చివరికి అదొక వెరికేక అవుతుంది. కాని సంగికం కాదు. స్వరాన్ని అదుపులో వుంచుకుని లయ' బద్ద౦ చేసినప్పుడే మూధుర్యం వెలువడుతుంది.

త థి 6

నిన్న రాతి కల వచ్చింది. మా అమ్మ బాగున్న రోజులు, నేను జాలా చిన్నవాణ్ని. గంగానదీ తిరంలోవున్న సౌధంలో ఒక గదిలో అమ్మ కూర్చునివుంది. నేను నిర్ణడమ్యుంగా కొంత సేపు అక్కడా అక్కడా తిరిగాను. ఒక్కసారిగా అమ్మని చూడాలనే కోరక మనస్సులో తల ఎ్రింది. వెంటనే పరిగెత్తి అమ్మ కాళ్ళ మీద వాలి పాదాలు కళ్ళ కద్దు కుని మౌనంగా నిలబడ్డాను. అమ్మ నన్ను తన చేతులతో దగ్గరికి తీసుకుని ఆవ్రచ్చావాా నాయనా?” అంది ఎంతో అపేక్ష ఊట్టిపడేట్లుగా. ఈ మవో విశ్వంలో అమ్మ ఒదిగి కూర్చున్న గది ఏడో తెలుసుకోకుండా నిర్హడ్యంగా దాటిబోతున్న పిల్లలం మనం, మనకి ఆకలి అయినవ్వుడు అమె అన్న పూర్ణా మందిరద్వారాలు విచ్చుకుంవాయి. మనకి న్మిద వచ్చినప్పుడు అమె అవ్యాయంగా పక్కపరచి జోలషొడుళుంది. కాని ఆమె స్పర్శన్సీ స్వరాన్ని అనుభపించలేక దూరంగా మసలుకున్న దురదృష్టవంశతులం మనం,

వి ఖా ఖ

రవీంద్ర (వఫొవం 166 రెక్కలుకాని పిట్టలకి అకాశంలో ఎగరటం అసొవ్యంగా తోన్తుంది, గూటిని దాటి బైటికి పోగలమూ అని అనుమూనం కలుగుతుంది. కాని కావలసిన మేత గూటిలో దొరకదు. సుదూర సీమలోంచి అంతులేని అకా శపు అంచులనుంచి తమకి అహావం వస్తున్నదని తెలునుకుంవాయి, వాటి రెక్కలలో అవరిమికళక్తి దాగి ఉన్నదనే సందేశం వినబడుకుంది. అనంకాకాశ ౦లో అలనట లేకుండా ఎగరగల రెక్కలూ, అనందలళరిత మైన స్వాత౦్యత్య గీకాలు అ చిన్నారిపిట్టకి తన నిజస్వరూపొన్ని వెళ్లడి ఠః |! గ! మానవుడు (వథాత నూర్వ్యుడు, అకాశమంత భవిష్యత్తు ముందు న్నది. భవిష్యత్తుకోసం తనని బలిచేసుకుంటూ అశలకో ముందుకి సాస తాడు, పైకి ఎదుసతొడ్సు భావి శుభోదయం కోసం (వకీ&ిస్తూ వర్త మానంలో జీవిస్తాడు. ఇంకా ఆదర్శ చూనవుడు ఉద్భవించలేదు. అతని ఆవిర్భావంకోసం మానవచరి[క (సవవేదన పడుతోంది. వేదనాజ్వాలతో వివేకదీపం వెలిగించుకుని అనంకమైన భవితవ్యంలోకి సొగిపోయే విక వపఠథికుడు మానవుడు. ఖ్‌ ఖతి న! వీవితం ఆనందమయం. అనందంలో జన్మించి ఆనందంతో దీవించి, అనందంలో అంతర్థానం కావటమే జీవిత లక్షణం. కష్టాలూ, బొధలూ కా స్సేపు అకాశ౦లో అలుముకునే మబ్బులు. అనంద౦ గగనపీమని ధగధగ మనిపించే సూర్యవళ. త త 4 ఇతరుల వీనులకి సోకని సున్వరాన్ని తన కంఠంలో పలికించాలి, ఇంకా నిజం కాని స్వవ్నంపట్ల విశ్వాసం కళ్చించాలి. వికసించబోతున్న సుందర కుసుమ సొరభాన్ని మందపనన తరం గాలపైన లోకానికి వెద జిల్లొలిం భవిష్యత్తువట్ల స్టిరవిశ్వాసం కలిగినప్పుడు ఆ భవితవ్యం వాస్తవ రూపం ధరిస్తుంది. ఇదే కచ్చి నిర్వహించవలసిన కర్తవ్యం. |

ఈ వీశ్వకవి ఇదిగో వీ పాదపీఠిక. దీనిమీద పాదాలుమోపి విశమించు, ఇక్కడే దీనులకు, హీనులకు, వతికులకు నిలువనీడ దీనులలో, హీనులలో పతితులలో దీనవేషధారివై సంచరించే నిన్ను నాదర్పమూ, అహంకారమూ గుర్తించలేవు, నీ దరికి చేరలేవు అ నాథులకి అప్తమ్మితుడివెన నిన్ను నా హృదయం కనుగొన గలదా స్వామీ? వ న! వ వదలివేయరాదా నీ ఐపమూలలు, భజినకీ ర్తనలు! తలుపులు వీగించిన చీకటిగుడిలో ఒంటరివై ఎవరిని అరాధిస్తున్నావు? కళ్ళు తెరిచి నలు దిక్కులూ చూడు. ఏడి నీ వేలుపు ఎక్కడ? అడుగో అక్కడ ! హలం పట్టి పొలం దున్నే కర్షకునిలోో కొండ రాళ్ళని సమ్మెట పోట్టతో షండిచేసి దారులుతీర్నే కార్మికుడి స్వేదబిందు వుల్లో ఎండలో వానలో నీ వేలుపే వారిని ఎడబాయని సఖుడు. వాళ్ళ ధూళిభూసరిత వేషంలో నీ వేలుపే! నీ కాషాయాంబరాలు దూరంగా విరిసివేసి నీ వేలుపుతోపాటు నువ్వు కూడా ఈ ధూళిలోకి దిగి రావాలి. ధ్యానముదలు మాన్ని హోరాలూ వోరళకులూ దూరాన వదిలి వేగంగా కదిలిరా! నీ వలువలు నూసినా చినిగినా నీకెందుకు భయం? నుదుటి చెమట ముత్యాలల్కో శరీర మలో నీ స్వామి నీచెంత నిలుస్తాడు. పిమాచనచూ + ఎక్కడ దొరుకుతుంది నీకు విముక్తి? మన (పభువే చిరునవ్వుతో ఈ సృష్టి శృంఖలాలలో చిక్కుకున్నాడు. మన [(పభువే మన అందరిలో బందీ అయిపోయాడు. ఇంక మనకి ముకి ఎక్కడ * ఖీ తి త నేను చంచలుడిని. నేను సుదూరసీమలు చేరాలనే పిపానతో వేగి పోయే పాంఘడిని, నువ్వు పొంధబజన సఖుడివి. అనంత వథంలో ముందుకి కదిలిపోయే నిత్యయ్యాతికుడిని నేను, నువ్వు జీవన రథసారథివి ఠి ఠి వ ఈ వీవికాన్ని [శేమిస్తున్నాను. మృత్యువుని కూడా అంక గాఢంగా సేమిన్తున్నాను. తర్టవక్కలో పాలుకాగుతూ వశుకున్న వసివావ అమ్మ

రవీరద (నభావం 17 వీమయిపోయిందో అని కెవ్వున ఏడుస్తుంది. ఇంతలో ఒక పక్కనుంచి ఇంకోపక్కకి త్తిగిల్లిన తల్లి చనుబాలు సెదవులమీవ చిందగానే పావ ఒక్కసారి ఊోరుకుంటుంది. "అమాయక. శిశువుళాగా తెలివిలేని ప్రాణి గొల్లున ఏశున్తుంది. కావి మరుసటిక్షుణంలో మరణన్వరూపాొన్ని (గహించి ఊరడిల్టుతుంది.

గ! న! ఈ

66అమ్మ33 అనే మాట పలకటం నేర్చిన పాప అడేసవం వదేసదే అంటుంది, నా భొవాల నీడలలో ఒంటరిగా కూర్చొని నీ పేరుని ఎల్లప్పుడూ ఉఊచ్చరిస్తాను. నీ పాద సేవకుడిననే ధైర్యంతో గర్వంతో తల ఎత్తుకుని తిరుగుతాను.

వక్షులకి రెక్కలిచ్చావు కనక అవి పాటలు నీకు వినిపిస్తాయి. నాకు న్వరం మాత్రమే దయచేశావు. కాని సంగీకం నినిపించమంపున్నావు. నీకు వింజొమరలు విసి రేటందుకు వవనాలకి బరువులేకుండా చేశావు. నాకు చేతినిండా పనికల్పించి నీ సేవకి కావలసిన తీరికన్మీ స్వేచ్చనీ నన్ను సంపాదించుకో మన్నావు.

ఈ ధర్శితిని సృజించి వెలగునీడలతో జిలుగులు కూర్చావు, కాని నా శేమీ ఇవ్వలేదు. రిక్తహస్తాలతో ఈ ధూళిలో నీ స్వర్గధాచూన్ని నృజించ వలసిందని నాకు అనతి ఇచ్చావు.

అందరికీ నువ్వు [వసాదిస్తొవు. నా దగ్గరమటుకు నువ్వు యాచిస్తొవు. ఎండవానలలో నా బకుకు పొలాలలో బంగరుపంటలు విరిసి నువ్వు నాటిన వీజంక౦ కు మహత్తరమైన సస్యాన్ని పండిస్తున్నాయి. నా జీవన స్వర్ష ఛాన్యాగారానికి అధిసతివి నువ్వు!

న! న! న!

నా హృదయాన్ని భిమకి రూవంలో చినిగిన నలువలుకట్టి దారివెంట తిరిపమెత్తవానికి పంపొవు, ఆ క్షణంలో ఒక అనందరేఖ అంవఐరంలో పరుగులు తీసింది.

అ ఖినుకి ఇంటింటా తిరిగి జోలె నింపుకున్నదిం జోలి నిండగానే ఎవరో దొంగచాటుగా వచ్చి దొరికినదంతా దచూయంచేశారుం

వగలంతా తిరిగి వేసారిపోయి నిండని జోలెతో నీ సౌధానికి మరలి వచ్చాను. నువ్వు నవ్వుతూ ఎదురువచ్చి ఈ కృుదభిక్షుకుని చెయ్యి. పుచ్చుకుని నడిపించి నీ సింహాననంమీద నరసన కూర్చోబెట్టుకుని ఆదరించావు. వ న! వి నీవు దయచేసిన కానుకలు నిన్ను మరిపిస్తున్నాయి. వద్దు వద్దు నాకేమీ వద్దు, ఛా సర్వస్వాన్నీ హరించు. నీ నన్నిధానమే నాకు పెన్నిధి. నా నురుచిర స్వష్నగగన నిత్యవివోరివి ! ఖ్‌ వు న! జీవితం [పేమళతో అంచులదాకా నిండిన మధుకలశం. (కేమించ గలవారే ఈ లోకంలో జీవించగలుసతారు. గులాబులను చూసి మురిసి బోయిన కళ్ళశే ముళ్ళని చూడగల శక్తి. నువ్వు [పపణయమయుడివి. ఇదే నా స్థిరవిశ్వాసం. భగవంతుని శక్తి పళయ (పభంజినంలో లేదు. మంద సమీకంలో ఉంది, మానవుడు నిరంతరమూ ఎదిగే నిత్యశిశువు. నా గానం దూరాన ఉన్న పరాగంకోసం పరిగెత్తే [భమకం, ఖీ థి న! నిర్భయమైన మనస్సులతో జనులు పరులముందు తలలు వంచని తావున, జ్లొనము విముక్తమై సర్వజనులకూ అనుభవనీయమయే తావున, బొతిభేదాల ఇరుకు గోడలతో ముక్కలు ముక్కలు కాకుండా అఖండమై అలరారే లోశాన, మాటలు నాలుకల చివరలనుంచి జౌరక గంలీర సత్య హృదయాంత శాళంలోంచి చీల్చుకుని వద్చే తావున, నిరలిలేని విశిష్టకృషి పరిపూర్ణత దెసకు చేతులు సాచే కావున, తుచ్చ అచారాల ఇసుక యెొడారిలో వివేచనమనే (సవంతి ఇంకి పోని తావున, = _ మనస్సును అనుక్షణమూ ఉదార భావాలతో ఉదాత్త కార్యకలాపా లకి సీవే తోడ్కానిపోయే కావున,

రవీర్యద (వభోవం 160

అన్టే స్వాతర్మత్య న్వర్గమునందు నా చూతృదేశాన్ని_ నీ వాస్తంతో తట్టి మేల్కొలుపు ఓ పళూ! ఓ జిగత్సితా |!

|! వ ఖి

కాల[పవాహ తరంగాలమీద మెల్లిగా తేలుతూ. ఏదో శఛూన్యలోకం చేరుకుంటూ వింకనీడలు కదిలే విచ్మితమైన కల కన్నాను.

జైతయ్యాత సాగస్తూ తెరలు తెరలుగా జనసందోహాలు విజయ కోలాహలంతో నశుస్తున్నాయి.

రాజ్యొదాహంతో పళానులు వచ్చారు. వాళ్ళ గుజ్టాల గుంపులు డెక్కలు తొకి ఎరరని దుమ్ము మబ్బుల్లాగా చీగింది.

నెలవంక చిన్నెలతో ఎగిరే పతాకాలతో మొగలులు వచ్చారు. వచ్చి నశే వెళ్ళిపోయారు. ఎంత గాలించినా ఈ శూన్యంలో వాళ్ళ బొడ కన వడదు. అ తరవాత ఎన్నో అరుణోదయాలు, ఎన్నో అస్తమయాలు, కొన్నాళ్ళు విమ్మట ఆంగ్ల సేనావాహినులు ఇనుపదారులమీద కదిలి వచ్చారు. ఐల్మపమత్తుల ఉద్ధతితో వాళ్ళముఖాలు నివ్వులు చెరిగిపోయాయి, శాని వాళ్ళూ మాయమైపోతారు. లోకంచుట్టూ వాళ్ళు పన్నిన వల కాల సాగర తరంగవేగంలో కొట్టుకుపోతుంది. ఈ శూన్య లోకంలో వాళ్ళ జొడ అయినా కనిపించదు. పొగమంచులా శల కరిగిపోయింది, ఈ పుఠరాణ(పియ ధరణివైపు నా చూపులు సారించాను. యుగయుగాలనుంచీ, ఎన్నో దారులవెంబడి, గుంపుగుంపులుగా పుట్టినది మొదలు గిస్రేవరకూ అలసట లేకుండా ఆగిపోకుండా జీవయ్యాత సాగించే అసంఖ్యాకుల కోలా హలం కనవడింది.

వాళ్ళే చుక్కానివట్టి తెడ్డువేన్తూ పడవలు నడుపుతున్నారు. హలొ లతో వాలాలుదున్ని, విత్తనాలు వెదజల్లి బంగరు వంటలు వండిస్తున్నారు. అన్ని యుగాలలోనూ వారి కార్యదీక్ష ఇదేతీరుగా కొనసాగుతోంది. మారే లోకంలో మారని మనుగడ వీళ్ళది,

రాజదండాలు తునాతునక లౌతాయి. రణదుందుభులు మూగవొతాయి. కోటి విజయన్తూపాలు నిరర్ధకాలై ఆకాశంశేసి తెల్లబోయి చూస్తాయి. [కుద్ధ అస్త్రాలు ర్ముదళస్త్రాలు, రక్తారుణన్మేకాలు పిల్లలకథల పుస్తకాలలో తల దాచుకుంటాయి.

160 వీశ్వకవీ

కాని ఈ [శొమిశజన సందోహం. ఇంటాబైవా నదులలో సము (దొల్లో నిరంతరంగా పొటుపడుతూ వుంటుంది. లోకమంతా నిండిపోతుంది,

వాళ్ళ కోటీకంకాలు సుఖదుఃఖాలను మేళవించిన మహాజీవన సంగీ తాన్ని అలాపిస్తాయి.

స్మామూజ్యొలు శిథిలాలైపోయినా. ఈ (శ్రామికజన శ్రీవనవాహిని అవిచ్చిన్నంగా వరుగులెత్తుతుంది. వాళ్ళ కృషివల్ల లోకం సమృద్ధంగ్యా సుందరంగా ఆనందమయంగా శోఖిస్తుంది.

థి వ ళం నవకవితి ఆవ్వోనం

ఇంత మహో ప్రపంచాన్ని గురించి నాకెంత తెలుసు?

ఎన్నో మానవచేష్టలూ ఎన్నో నగరాలూ, నగాలూ

ఎడారులు సాగరాలు దేశాలూ

అల్లొత జీవాలూ అవరిచిత వృవాలూ

నా చైతన్య (పొంగణానికి అవల దూరంగా నిలబడి పోయాయి అపరిచిత సీమలో

అవరిమితం ఈ ధరితి; అపారం జీవితం.

ఇందులో ఒక మూరుమూల ఒదిగిన నా హృదయం,

ఎవరో చెప్పిన మాటలతో చేసిన వర్షనలకో

తన భాననా స్యామాజ్యాన్ని నంవదలతో నింప్కకున్నది.

బొను. నేవీ లోశకవు కవిని.

జీవితంలోని విభిన్నమైన అనుభవాలు పరంపరగా సొగి

నా భావవీణమీద విచ్మిత స్వరాలు పలికించాయి.

ఈ విశ్వసంగీతం సాగరమై పొంగ్శి

శెబటాలతో నా మనస్సుని ముంచి ఎత్తినప్పుడు

ఈ లోకపు నిగూఢ సత్యం

మెరుపులాగా నా మనోన్నేశం ముందు తళుక్కుమన్నప్పుడు

ఏివేవో ఊవాలతో ఏవో కలలతో

నిండిపోయింది నాగుండె.

రవీం్యద [వభావం న! నుదూర వినీల దిగంచలాన దాటలేని మంచుకొండల దండలు. వాటి మొన మధుర సంగీతం నన్ను ఎన్నోసార్లు వలకరించింది. శూన్యంలో ఒంటరిగా వెలిగే ధృవతార తన దివ్యకాంతిత్పో నా నిధళాని కళ్ళని మిరుమిట్లు గొలిపింది. దూరాన దూకుతున్న మహా జిలపొతపు (వచండర్వానం నా వృదయంలో [వతిధ్వనించింది. అన్నిదేశాల కవులూ అన్నికాలొల కవులూ తమన్వరాలు మేళవించారు అనంక (వళ్ళతి అలపింబే అద్భుత రాగంలో | నొశకంఠం కూడా కలిసింది; న్మాపాణం ఎంళో మురిసింది అన్నిటికంకే దూరంగా అర్ధంకాని రవాన్యంగా నిలిచిపోయాడు మానవుడు. కాలం దేశం గీచిన గీటుల అవల నిలబడింది దూ నవాత్మ. ఇరువురి గుండెలు (సేమతో వలకరించుకున్నవ్పుడే ఇలలో మనిషికి మనిపి వబోధవడతాడు. అయినా నొకు అన్ని తావులలోనూ [వవేశం డోరళలేదు. నా జీవిత వీధానాలు అడ్డం వచ్చి నన్ను దూరంగా ఎడంగా నిలబెట్టివేశాయి. పొలాలు దున్నే వోలికులూ వలలను వన్నే జొలరులూ వలువలు వేపే సాలి నమ్మెట పోటుల శమ్మరి తమ విశ్వవ్యాప్తమైన నిరంకర కృప్‌తో తమ విభిన్న కర్మల శమధారలు చిందించిన ఘర్మబిలంళో శమ భుజస్కంధాల మీదనే

169 విశ్వళవి భువన భవనాన్ని భరిస్తున్నారు. వారిని నే నెరుగుదును. నా కీర్తి నిర్మించిన ఎత్తయిన అంతస్తునుంచే వారిన నేను చూశాను, వారి జీవితాల [ప్రాంగణాలు దాటి లోవలి ఆవరణలోకి నట్టింట్లోకి పోలేక బైటనే నిలబడ్డాను పాణితో (పాణి బలీయమైన (పేముతో ముడివేసుకోలేకపో తే పాటలన్నీ ఓబిమోతల చూటల మూటలని నే నెరుసదును. నాపాట నలుగడలా పాకి నరులందరి మననులనీ తాకి చరికార్థత పొందకపోతే నా తపస్సు నిషృలమని నే నెరుగుదు అందుకే ఎదురుచూస్తున్నానోయ్‌ నీ ఆగమనంకోనం నవకవీ! నీ సందేశంకోసం. (శామికజీవుల హృదయసం౦స్పందం నీ ముక్త ఛందంలో వినటం కోనం ధారుణి దారుణ దుఃఖనుఖాలని లీనంచేసుకొన్న గానంకోనిం లిరిిస్తున్నానోయి యువకవీ నీకోసం, నీకోనం. నీ పాటకి అలంకారాల ఆడంబరాలు అనవరంలేదు నీ తేటపాట నిష్ణురనిక్కల నత్యాలకీ రాచబాట నేను అందించజొలని నందేశాన్ని నీవే లోకానికి వింపషంచాలి ఒడ్డున ౨లబడి శుష్క మైన సానుభూతితో తృప్తిచెందకు ఒక్క శృతిలో అభాగ్యజీవుల అర్హిని లోకానికి వినిపించు. ఓ నవకవీ!' యువకవీ,. ఈ దీనజనుల మౌొనవేదనలని దూటలలో నింపి ఈ ఇగతి వీనులకి వినిపించు,

రవీంద్ర (వభావం 168 వారి అక్కల అఆశందనలని నీ కవనంలో (వతిధ్వనించు. వారి వంచిత హృదయాల నరాఖవానగ్ని చల్లార్చి వారి కన్నీరు మెల్లగా తుడిచి చల్టగా ఓదార్చి వారిలో నవచైతన్యం నాట్యచూడించు,

ఈ నిఠానంద నీరస మౌన ధరణికి

వికసిత నవదీవనాన్ని

1వకటిత నవ్యాశయాన్ని

వసాదించాలి నవకవీ 1

(వకీ&ిస్తున్నాం నీకోనం

మానవహృదయంలో.

చూటుమణిగి నిిదించే

కరుణ్మాసవంతి నీ నవనవ

కవిశలతో మేలుకొలువు,

అవనూనంతో అడుగున అణగారే

అ భాగ్యబినుల అ(శుదరవోసాలను

నీ కవనంలో మెరిపించు

నీ గానంలో [మోగించు.

వీశతార మీటుతూ

ఈ మవో సభామండవంలో

కవికాదేవత తీర్చిన నిండుకొలువులో

నిలిచిన ఈ వృద్ధ కవిగానాన్ని

తరత రాల కవిగణొల

తరగని నంగీతంలో, రాగసాగరంలో తరంగంగా

ఒక చరణంగా లీనంకానీ!

శావోయ్‌ ! మార్గదర్శి! నన్ను వారి హృదంకరాళాలలోకి నడీపించుకునిపో ఇంత దగ్గరే వున్నా ఎంతోదూరంగా వున్నవా ఆత్మల గంభీర తలాలకి నన్ను తోడ్కొని పో! నువ్వే వారికి (పాణం |

కేక విశ్యశని నువ్వే వారి మొనహవృృదయాల గానం! నువ్వే వారి అమూల్య ఖాగ్య నిధానం! ఓ నవకవీ! ఓ యువకవీ! అందుకో నా అభినందన౦ ఇదుగో నా ఆహ్వానం! | ఖి ఫి చరమ (నణొమం ఈ జగమున నీ పదయుగమున నొ దేహమంతా ఒక్కమారు వంగి సొష్టాంగ (వణామం నమర్పిస్తున్నది వఖథూ! వాన బరువుతో వంగిన [శ్రావణ నీరదమై నా మశసృంకా నీ భవన ద్వారం దగ్గిర ఒక్కచూరు వాలి వణామం చేస్తుంది. వివిధ రాగాలతో సౌగిన నా పాటలన్నీ ఒక్కసారి నీకు నమస్మ రించి మొన పాఠావారంలో లీనమైపోతాయి. ఒక్క ,పణామం చేస్తి నా పాణమంత్సా మానససరసి దరిజేరాలని వనలు ర్నాతులు రెక్క లల్లార్చుతూ తరలిపోయే మరాళగణం లాగా నా శాశ్వతధామమైన నీ చరణ నన్నిధికి మరలివమ్తుంది [పభూ | శా ౧౯203) (౧౦౦౫౦ గల్‌ శ్వ ళ్‌ న సు ల్‌ మక 150% ్నలో చ

ల | 1 శీ త నీవ సేం. | “జ న న్నా జ టు ట్ట స | ఖ్‌ జె న యట నటన... గ. గ క్క లా 2 . ఇ

1] , ఉక త ఇఇ క్‌

న. క క న్‌ క _ ల కీ శీ 7 ఇసి ॥ ఉ ఖ య ల ణ్‌ | న తా, ॥ వ్‌ వ న. ల క. శ క శ (- .

ఖు ఓ ర్య ౬ " | శ ప్‌ | చం క్ట న్ని క జ క | జాత! ఓ ఏ నీ ఖే న. ఖీ ష్‌ క శయ. కా న

• , ఇ 5, స్ట ద్‌ శ | ఫు! పీ టి [, ళో

న. కీ. మ . ఆ ట్‌ .. ల జ ణా న్‌ “మ క్‌ గౌ . ఇ " వే . ప్‌ న న ల ల మి క క్‌. ా న లః =. జా య న | శ మం న. గ్‌ ను , ల న 1 . న | వ్‌ .. నం... ఒం జ ల్‌ మం ఆం య. “సు కన ॥ సంక. స్ట .. నే జె శన 1 ఎల కీ

• ఉక్‌ క మ యా య కా అటే. న్‌ న... /. హ్‌! 1. ఓ స్ట వ్‌ యం ర మన ఎలక్‌ ఈ య టా కనే తక /] వేడీ టా మనతో 1 న్‌. న న క్రి న | వన నం... భై పనన న స ల. య బత అచ్చన్‌ టం టం లుం? న్‌, త. స స చ టట ర త్‌ న నం. న | 1 లు... సేనల బం స కం సన డం). స ఒం శ , నాత్ర క ల! గ టా లస యల 1 స న కనా ల క | ( ఖు శకట. నా గ లల కి , ఇజం నా! , వక నా 1 యే వం న న ర మన. ల. నలు క క? . ను?! న | తానో. సు ల వో... ల యి! ల" నే క్‌ మ ము. జ ...న న్హోన్ష్‌/ ల వన ల ప వే చట స్ట్‌ కట ము “వ ల గ: పుకును మ. లం లం. న తీ క టో వ ర న ల రం ర టం | తీ క. న తట చం తంల ధం. (. న శ జు తర నయా. క. ( న పసు పట పు లే క కశ స న. వ్యు (క హం న... న త న వ వో షా వ్‌ సవల వపు న. | వ్య ఎక్సు ము మ (. ల న నం మ... మం లీ . న | . న న. న | జం మ | న + (. పి వాాంతన్‌ యిక, జల. | న్‌ . వ ల్‌ టా. ను |. / (. ల లఖన క శ్‌ క.