Telugu Viplavapadam lo Nenu na Kalam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

విపవపథంలి నేనూ *నా కలం తిరునగరి రామాంజనేయులు ఏన్టి క్‌ 8 వీకాలాంధ్రు తజిషం్‌ హార

19కి ఉలిసడం0 సంసల సడి మడపే. ౨9 1100928451 24మి80)80టాం16 (వచురణ నెం: 1594 (వథమ మ్ముదణ.: అక్టోబరు? 1995 (్ర తిదనగరి రామాంజనేయులు లంత టైటిల్‌ డిజైన్‌ ఏ రమ _ల్చ్కిక్‌: (య్‌ న ఎబి రు? వెల: రూ. 28-00 (౯. 6|ల? 2 ప్రతులకు : విశాలార్యర పబ్టిషింగ్‌ హౌస్‌, తీ.1.435, విజ్ఞాన్‌ భవన్‌, బ్యాంక్‌ స్ట్రీట్‌, హైదరాబాద్‌ _500 101. విశాలాంధ్ర బుక్‌ హౌస్‌, హైదరాబాద్‌, విజయవాడ, గుంటూరు, అనంతపురం, తిరువతి, విశాఖపట్నం, హన్మకొండ, కాకినాడ, ననా ననన ముృుదణ ౪? లక్ష్మీగణపతి ప్రింటింగ్‌ యెస్‌, .. 52.199; 1.1.379/50/1, "హ్హైదరాబాన్‌ 500 020. " "

1 రే ఇకీ | జీ2టటంల జిం జిం జాకి నష నషి నీవిక ధసినీఫ్‌ అరసి తం జా. అంప పుపుపుపపుతపు పుపుస పసుపును న్‌ ళా జప థ్‌! ర్త న్‌ [1 కి అ౦కితం౦ స్ట్‌ | శ లే ఖీ మహ తర తెలంగాణా పోరాటాన్ని నడిపిన థి జాకీ ళ్‌ ప్‌ ల్ల! కీర సారథుల్లో ఒకరైన, మాన్యులు, ఖే షి ఖో ణ్‌ లీ లై వ, న్‌ శ్ర శ ( పా ఇన్నా 2 అంకాల పనంలారాన స ఫ్‌ నం ల నా భల క. న వేయ గ న క! ఈ మ! స 1 స న న సనా తగ స త స! షో క స్య - . త చం తీ వే జ గ్గే | న ॥ ఇ . జ గే షో 1 న న ర నే కామేడ్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు గారికి ఖః లే ఖీ ఖనే అఅంంంంంలంలంలలపపంలంతపతలలు

తొలి పలుకులు (పల్యాత తెలంగాణా సాయుధ పోరాట చర్మితకు సంబంధించి అనేక (గంథాలు వెలుగులోకొచ్చాయి. ఇంకొ వస్తూనేవున్నాయి. ఎందుకంటే భారత స్వాతర్మత్య పోరాటంలో హైదరాబాదు సంస్థాన విము.క్రి గాథ చిట్టచివరి ఘట్ట మవడమేగాక, అది ఒక విశ్రేషాత్మకమైనది. (బిటీష్‌ స్మామాజ్యవాద వలస హపెౌలనను తుదముట్టించడానికి జరిగిన పోరాటం వధానంగా కాంతియుత సత్యా గవాం రూవంలో జరిగింది. గాంధీజీ యీ స్వతర్యత సమరానికి 'సత్యం - అహింస అనే సైద్దాంతిక పునాదిని సమకూర్చారు. స్వాతం్యత్య పోరాటంలో గదర్‌ వీరులు, భగత్‌సింగ్‌, అల్లూరి సీతారామరాజు, సుభాష్‌ చం్మదలోస్‌ , అవాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ క్విట్‌ ఇండియా కార్యక రలు రాయల్‌ నావీకాదళం చంటి- విభాగాలు, గాంధీజీ మార్గానికి భిన్నంగా సాయుధ చర్యలు లేక తిరుగుబాటు

• మార్గాలను ఎన్నుకొన్నవ్పటికీ _వధాన ళాంతియుత పోరాట మార్గం మార్పు చెందలేదు. అయినప్పటికి హైదరాబాదు సంస్థాన విముక్తిని ళాంతియుత మార్గంలోగాని, సత్యాగ్రహ పోరాట రూవంద్వారా గాని విజయవంతం చేయడం అసాధ్యమైంది. బిటీష్‌ పాలకులైనా చివరి దళలో భారతదేశంలో తమ వరిపాలన సమావ్దం గాకతవ్పదని భావించి భారత జాతీయ కాం్యగెనుతో. ఒవ్పందం చేసుకొని ఆధికారాన్ని వారికి ఐదలాయించారు. ఆ ఒప్పందం పర్యవ సానంగా గాని, హైదరాబాదు సంస్థానాదీపడు నైజాం నిరంకుళ విధానాలవల్ల గాని భారతదేశం నడిబొడ్డున వున్న విశాలమైన హైదరాబాదు సంస్థానం భారత దేశంలో విలీనం గాకపోగా నైజాం నవాబు “అజాద్‌ హైదరాబాద్‌” అన్న స్వతర్శత రాజ్య (వకటనచేసి భారతదేశ సమ్మగతను, సమైక్యతను సవాలు చేశాడు. 1947 ఆగస్టు 15 న భారతదేశానికి స్వతంతం వచ్చినవ్పటికి, హైదరాబాదు సంస్థానం దేశంలో ఆంతర్భాగంకాలేదు. ఢిల్లీలో అధికారాని కొచ్చిన జాతీయ కాం(గెసు నాయకత్వానికి మౌంటు బాటన్‌ ఒప్పందం ద్వారా నంస్థానాధీవలకివ్వబడిన స్వతంత వతివత్తిని సాయుధ చర్యల ద్వారా తాల గించగల నైతిక దైర్యం కొరవడింది. దాని కనుగుణ్యంగానే వారు నైజాం నవాబుతో నీతివాహ్యమైన యకాస్థితి ఒవృందం చేసుకొన్నారు. కాని హైదరాబాదు '

న!

సంస్థాన వజల ఆలోచనలు, ఆకాంతలు భారత దేశంలో పైదరాబాదు సంస్థానం తక్షణమే విలీనమైపోవాలన్న వైపుకు నెట్టాయి. హైదరాబాద్‌ సంస్థాన కాం్యగెసు నాయకత్వం సంస్థాన విలీనానికి ఎంతగా వువ్విళ్ళూరినవ్పటికి, జాతీయ కాంగసు నాయకత్వం చేసుకున్న యధాస్థితి ఒప్పందాన్ని కాదని సంస్థాన (వజలకు ఒక స్పష్టమైన పోరాట మార్గాన్ని చూవలేకపోయారు. ఈ స్థితిలో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ఆ౦ర్మధ మహాసభ నాయకులు [శ్రీయుతులు రావి నారాయణరెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, మబ్జూం మొహిద్దీన్‌ గార్డు 1947 "సె 'పైంబర్‌ 13 న హైదరాబాదూ- సంస్థాన విముక్తికి సాయుధ పోరాటమే ఏత్తైక మార్గమని పిలుపిచ్చారు. అంతకు ముందే కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆం్భధమహాసభ ఆధ్వర్యంలో అత్యంత హేయమైన ప్యూడల్‌ దోపిడీకి, జొగీర్జారీ వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా “దున్నేవానికే' భూమి అన్న నినాదంతో (వతిఘటనోద్యమం (వజ్వరిల్లింది. నైజాం నిరంకుశ పాలనపై సహేయుధ సమరం ఆరంభమైంది. |

నైజాం వ్యతిరేక సాయుధ పోరాటం సాగింది ఒక సంవత్సరమే ఆయినా పోరాటంలో 2 వేల మంది తెలంగాణా ప్రజలు ఆత్మాహుతి చెందారంటే యిది దేశ స్వాతయ్యత్య పోరాటంలోనే ఒక ఆసాధారణమైన అధ్యాయమని చెప్పకతప్పదు. మరియూ పోరాటంలో పాల్గొన్న కార్యకర్తలు వేలసంఖ్యలో, (వజలు లవ్షల సంఖ్యలో వున్నారు. అటు ప్రాణక్యాగం చేసినవారేగాక? (బతికి బయటవడ్డ వారి వెనుక గూడా ఎన్నో గాధరలూ, బాధలూ పెనవేసుకొని వున్నాయి. ఎవరి వ్యక్తిత్వం వారిది, ఎవరి ప్రత్యేకత వారిది, కాని అందరిదీ ఒకే లక్ష్యం. ఆ లశ్య సాధనలో వారు చూపిన దైర్య సాహసాలు, క్యాగనిరతి సాటిలేనిది. అందుకే యీ పోరాట గాధలకు సంబంధించి అనేక రచనలు సాగుళున్నవి.

-... గత రచనలకు నేటి [శ తిరునగరి రామాంజనేయులుగారి రచనకు ఒక మౌలిక విభేదం వుంది. [శీ రామాంజనేయులుగారు స్వయంగా తెలంగాణా పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. ఎన్నో ఊహించరాని బాధలననుఖవించారు. అయితే ఆయన ఆ పోరాటంలో వధానంగా వట్టిన ఆయుధం గన్నుగాదు. అది పెన్ను. తెలంగాణా పోరాట గాథ అనేక గేయాలను, పాటలను, నాటకాలను, 1పజా కవులను సృష్టించింది. అందులో శ రామాంజనేయులుగారు ముఖ్యులు. ఆయన (వాసిన పాటలు ఆశేకానేకం. పోరాటంలో ఆయన పొందిన [వతి ఆనుభవం ఆయన-కవితాకలం నుంచి సిరాగా మారింది. ఆదే [శీ రామాంజనేయులుగారి నుంచి వెలువడిన “విష్ణవ పథంలో నేనూ -నా కలం.” రామాంజనేయులు

ళ్‌

గారి యా (గంథం తన ప్రాంతంలో జరిగిన పోరాట గాథకు అద్దం వట్టడమే గాక, అనాటి పోరాట కవితా (ప్రాభవాన్ని నేటి పాఠకలోక ఫాంగణంలో నిల బెట్టింది. అజరామరమైన తెలంగాణా సాయుధ పోరాట చర్మిఠలో మరుగున వడివున్న నాటి అనేక స్వీయ అనుభవాలు అనుభూతులను వెలుగులోకి తెచ్చిన శ్రీ రామాంజనేయులుగారు ఆభినందనీయులు.

హైదరాబాదు

21.31.1994 యన్‌, గిరిప్రసాద్‌

నా వూట ఇది నా జీవిత చర్మితకాదు. రక్తాక్షరాలతో మహోజ్వల విష్షన (గ్రకంపన లను సృష్టించిన తెలంగాణా రైకాంగ హెయురధ -పొఠాటంలో? బకానన్నని' పాయగా సాగిన సాంస్కృతిక చరిత. భారత స్వాతం్యత్య పోరాట చర్మితలో, నూటికి నూరుపాళ్ళు విప్లవ వేంథాలో పరవళ్ళు తొక్కిన తెలంగాణా మహత్తర పోరాటాన్ని చ్యితిన్తూ, ఇప్పటికే ఆనేక రచనలు వెలువడినై, కాని, ఆ రచనల్లో, నాది మహోద్యమ వెల్లువలో, ఒక (పధాన భాగంగా సాగిన వైజ్ఞానిక రంగాన్ని స్పర్శించటం జరగలేదు. ఆ రంగంలో ఆతి కీలకమైన కార్యకర్తగా ఉన్ననే నా లోటును ఏ కొంచెమైనా తీర్చాలనేదే ఈ నా (పయత్నం, భూమికోసం, బు క్తికోసం, బానిస విముక్తి కోనం సాగిన అఆ స్వాతర్యత, సమరంలో, ఆదినుండి, ఆంత్యంవరకు, ఒక కార్యకర్తగా, ఉద్యమ కవిగా? గాయకునిగా, కళాకారునిగా, నేనూ పాలు పంచుకున్నాను. ఉద్యమంతోపాటు? ఆయా సందర్భాలకనువై న రచనలు, అనేక (వక్రియల్లో చేశాను. వెల్లువలా పెల్లుబికే (వజూ ఉద్యమాలకు, మరింత ఇంధనం సమకూరుస్తూ, వివిధ కళా రూపాలతో జన హృదయాల్లో విస్ణవాగ్నిని రగిల్చిన ఆ మవీ ఉద్యమంలో ఒక హైయగా సాగిన సాంస్కృృతికోద్యమ స్వరూపాన్ని, అద్దంలో కొండను చూపించి నష్షైనా, చూపాలనే ఆకాంవతో సాహసించా! ఎందరో గొవ్ప గొవ్వ రచయితలు, ఈ ఉద్యమానికి తమ రచనల ద్వారా, స్ఫూర్తిని కలిగించారు. ఉ ద్యమకారుల్లో, ఉద్వేగం, ఉత్సాహం, ఉర్తేజా లందించారు. “మీరు వంటరిగా లేరు, మీతో మేమూ ఉన్నాం" ఆంటూ, పోరాట (పాంకాలకు దూర దూరాలనున్న మరెందరో, తమ రచనలతో సమర శంఖా రావాలు పూరించారు. “ఖబడ్డార్‌ ఖబడ్డార్‌ నైజాం హెదుషా....” అంటూ సింహ గర్జనలు చేళారుం నేటిలాగా ఆనాడు [వసార, (వదార సాధనాలు లేవు. పెద్ద పెద్ద సభలకు సైతం అముదపు కాగడాలే విద్యుద్దీపాలు. రోటకి యంఠాలపై అచ్చు గుద్ధినవే కరవన్రాలు, గొంతు పగిలేలా ఉవన్యసించాలే తప్ప మైకులు లేవ.

(1

వ్‌ చిన్న మీటింగు జరిగినా, ఏదో ఒక కళారూవం, విధిగా వ్రదర్శించబడగేది, ఆంధ (వజానాట్యమండలి (వభావంతో ఇక్కడి వైజ్ఞానిక రంగం, రంగ (వవేశం అయింది. సంగం _షాట్లలంప్నే వజలక్షు ప్రాణం, నాట్లు వేస్తున్నా, కోతలు కోస్తున్నా, మోట" తోలుతున్నా? ఏళా :మెత్తుతున్నా, సంగం పాటలు పాడేవారు. చివరకు చుట్టుకాముడి (బతుకమ్మ) వేడుకలు నైళం, ఆ ప్రాంత పోరాట వీరులవై రాయబడిన ఉయ్యాల పొటలనే పాడేవారు. పోరాటంలో 1హైజాలర్పించిన ఆమరవీరులను స్మరిస్తూ రాయబడిన పాటలు ఈనాటికీ ఆయా (ప్రాంకాల్లో పాడుకుంటున్నారు. ం .

(వతివణం మృత్యువుతో పోరాటం సాగిస్తూ ఒకచేత గన్ను, మరోచేత పెన్నూ ధరించి, [వజల కొరకు రాసి, _వజలతో పాడించి కదం తొక్కించిన నాటి రచనలు, నేటి మన వండిత _వకాండుల దృష్టిలో, రచనలుగా గుర్తించక పోయినా, ఉద్యమాల బాటలో జనాలనురికించిన (పాముఖ్యత ఆ రచనలకెవ్పటికీ ఉంటుంది. ఇవ్చటికే మన రాష్ట్రంలోని అన్ని విశ్వ విద్యాలయాలకు చెందిన ఆచార్యులు పిహెచ్‌.డీ., డిగీల కొరకు త్తేలంగాణా . పోరాట ' సాహత్యాన్ని వరిశోధించటం జరిగింది. ఏ సందర్భంలో, ఏ రచన, నొాకలం నుండి వెలు వడిందో? ఏ ఉద్యమ (వభావం నాలో ఏ విధమైన స్పందన కల్లించిందో, నాయీ రచనళో, నాచేతనైైన రీతిలో రాయటం జరిగింది. ఉద్యమ చర్విత నంటిపెట్టు కొనే, నా కథనం సాగుతుంది. నా దృష్టికి తగిలిన ఇతర రచయితల రచనలు ఉదహరించటం జరిగింది. ఇంకా ఎందరో మిగిలి ఉండవచ్చు. ఏవైనా పొర హొట్టున్నా సరిదిద్దుతూ అందించే సలహాలను, స్వీకరించేందుకు నంసిద్దంగా ఉన్నాను,

ఈ పుస్తకానికి పీఠిక రాసిన శ్రీ గిక్మివసాద్‌ గారికి పచురణకు ఎంపిక చేసిన విశాలార్యధ (వచురణాలయం వాకికినా హృదయపూర్వక కృరజ్ఞతలు.

అ=రచయిథ

ఇందులో... వివ్షవవథంలో నేనూ. నాకలం | చర్మిత గల చిల్కూరు క్ష (గొమాల్లో సంఘ విన్తరణ ణ్‌ జిల్లా కేం్చదానికి రమ్మని ఆదేశం 39 ఫానిస్టు పాలనగా మారిన నైజాం శం చిత్రమైన సంఘటన 74 పాత వ్యవస్థకు (పాణవతిష్ట జేనిన వటేలు సైన్యాలు 93

మొదటి థాగం

విషపవపథంలో - నేనూ -నా కలం

అదొక సంపదాయక ఆదారాలతో, స్థరువులు, గురుపూజలు, శీష్య గణాలు, భజనలు, వేదాంత చర్చలతో, సందడిగా వుండే ఇల్లు! చర్మిత వనిద్ద మైన వలనాటిసీమలో, ఒక పెద్ద (గామం పిన్నెల్లి. ఇక్కడ హిందువులు, మహమ్మదీయులు సమాన సంఖ్యలో వున్నారు. ఇరుమతాలకు సంబంధించిన పండుగలనూ భేదభావమనేదే లేకుండా కలసి పాటిస్తూ చక్కని నహజీవనం గడుపుతుంటారు. ఆ (గ్రామమే నా జన్మస్థలం. మా తండి వేదాంతి. నాకు పనీతనం నుండీ, మా ఇంటి వాతావరణం రీత్యా, నంగితం, పౌరాణిక సాహి త్యంతో సాన్నిహిత్యం సమకూరింది. భక్రిగిఠాలు, తత్వాలు రచించి పాడేవారు తటస్థవడుతూ వుండేవారు. బాల్యంలోనే నేనొక భక్రిపాట రాళాను.

ఆంజనేయస్వామి గుళ్లో శనివారం భజన జరిగేది. ఆర్మోనీ, మర్జైల, తాళాలతో ఇరవైమంది బృందంగా భజన. డీని[కమం, విఘ్నేశ్వర న్తుతినుండి, మంగళహారతి, చివర, లాలిపాటతో ముగిసేది. ఆ భజనలో పాల్గొంటున్న నాకు, చివరిమాట, స్వామిని శ లవడుగుళున్నట్లుగా వుంటే బాగుంటుందని పించంది. మరి పాటనెవకు రాస్తారు?

మా యింటికి వచ్చే వారిలో ఒక వృద్ధకవిగారుండేవారు.. ఆయన రచనలన్నీ ఒక పుస్తకంగా అచ్చయ్యాయి. ఆ పాటలకు ఎలాంటి [కవమమూ వుండేదిగాదు. లయబద్ధంగా గూడా వుండేవికావు. అయినా అచ్చయ్యాయి. సంగీత జ్ఞానమున్న నాకు, లయబద్ధంగా పాట కట్టగలననే రైర్యం కల్లింది.

మా యింజికీ మంచినీటి బావికీ రండు ఫర్ణాంగలుంటుంది. ఇంట్లోకి నీష దెచ్చే డ్యూటీ నాదే. బీందె చేతబట్టుకొని బావికి బయలుదేరాను. ఒకే అలోచన. పాట కట్టాలి. నాలో నేనే గొణుక్కుంటూ నడుస్తున్నా. ఒక బాణీ తట్టింది. ఒక వల్పవి నాల్కమీద నాట్యమాడింది. దాని వెంటే అను పల్లవి పలికింది. నాతో ఆనందం వరవస్శ తొక్కింది. మర్చిపోతానేమో! _చారిలోనే

ఇ₹0-1

ర్జి

ఓక సుద్దముక్కనందుకున్నా. పాటని నావరాయిమీద రాసుకున్నా. నీళ్ళ తెచ్చుకున్నంత సేపూ పాటక చరణాలల్లుతూ, వాటిని ఐండలమీద రాస్తూ పాట పూర్తి దేశా, నీళ్ళ దేవటం ముగిళాక బండలమీదున్న అవరాల్ని పెన్సిలుతో కాయితం మీద కెక్కిండా. వారమంతా బాగా ప్రాక్టీసు చేసుకొని, భజన రోజు ఆఖరున.

“శలవా శ్రీ ఆంజనేయా - శలవా వీరాంజనేయా

శలవు నొనంగుమయ్యా - థ్రీ అంజనీదేవి తనయా ॥శ॥1 అని పారంభిందా. బృందమంతా అందుకుంది. ఆనందోత్సాహాలతో పాట చివరి చరణం.

“ధరణీలో పిన్నెలి పురము - దాసుడౌ తిరునగరి

రామాంజనేయునేలూ - రాముని బంటువయ్యా ॥1శ॥ అనీ ముగిసీంది, ఆక్చర్య పడిపోయారంఠా. “కవిత్వం నేర్చుకుంటే వచ్చేదికాదు, జన్మతవి వస్తుం'దంటూ, "పెద్దవాళ్ళ నన్ను ముద్దాడారు అప్పటికినా వయస్సు పన్నెండు సంవత్సరాలు! అదినా తొలి రచన!॥ విశేషమేమంటే నాకు అరవై ఐదు సంవత్సరాల వయసులో, ఆ గడి దగ్గరనేవున్న మా "'పెదనాన్నగారింటికి పెండ్రికి పోయా. ఆ రోజు శనివారం. ర్మాతిపూట ఆలయంలో భజన జరుగు తుంది. వింటూ ఇంట్లో పడుకున్నా. భజన ముగింపులో 'శలవా (శీ ఆంజనేయా” అంటూ పాట నెత్తుకున్నారు. ఆది వింటూనే నా మనసు ఎక్కడికో వరుగులు తీసింది. ఏలైమూడేళ్ళ వెనక్కు తీసిన పరుగది. ఆ పాట నాదనే గుర్తులేదు కానీ, ఎక్కడో విన్నట్టు అనుభూతి కల్లి, మంచం మీదనుండి లేచి గుడి దగ్గరకు నడుస్తున్నా. చివరి చిరణం పాడేసరికి భజన బృందాన్ని కలుసుకున్నా.

వరగాని వెంకయ్య ఆనాటి వ్యకి. ఆయనాొక్కరే వున్నారా బృందంలో

నన్ను చూస్తూనే ఆమాంతం కౌగలించుకొని, 'ఈ పాట కవి రామాంజనేయులు వద్చాడంటూ భజన బృందానికి పరిచయం చేళాడు వెంకయ్య. వారంతా నన్ను ఆప్యాయంగానేకాక, బక్తి భావంతో నమస్కారాలు చేశారు. నన్ను ఆశ్చర్యంలో ముంచెత్తిందా సన్నివేశం. ఏలై ఏళ్శకింద ఏదో ఆటగాయతనంగా రాసిన పాట, ఇంతకాలం సజీవంగా ఉండటం ఆశ్చర్యమే. ఈ గుడి వున్నంతవరకూ సీ పాట వుంటుందని, ఆ భజన బృందం ఆంటూ వుంటే. 'నిజమే! మనది ఆధ్యాత్మిక దేశం. కనుక ఆ భద్రి పాటకు ఎటువంటి సులక్షణ (ప్రాముఖ్యత లేకున్నా అర్ధ శతాబ్ధం (విశికున్నదంటే, వుంటుంది!

్ర _ బతుకుతెరవృకి వలస

1935 లో పల్నాడుకుండి, తెనాలి తాటౌకా, మంచికలపూడిక్రి మా కుటుతబం మకాం మార్చింది. ఆది మేననూమలున్న వూరు. నా మేనమామ రారాయణగారు. మంచి సంగిత పాఠకుడు. ఆయన వయోలిన్‌, మృదంగం, వూటు, వాయిద్యాలతో పాటు, మంచి గాయకుడు. స్టేజీ (డామాల్లో పాల్గొనే వాడు. ఆయన దగ్గర సంగీతం విద్యార్థిగా చేరాను.

ఆయన ఆంజనేయస్వామి భక్తుడు. (బహ్మచారి. తన ఇంటిలోనే ఒక గదిలో, స్వామి మందిరము, నిత్యం నైవేద్యం, దీపారాధన, ర్మాతులు పురాణ వరనం, ,వతి శనివారం భజనలు జరిగేవి మామయ్యగారింటి పక్కనే మా యిల్లుగూడా. సంగిత పాఠాలతో పాటు స్వామికి నైవేద్యం, దీపారాధనలళతో సవి నా కప్పగించారు. భారతం, భాగవతం, రామాయణ (గంఠాలను నేను రాగయుక్తంగా చదువుతూ వుంటే మామయ్య అర్థం వెవ్పుతూ పురాణ కాలకషేపం శనివారం మినహా వారమంతా జరిగేది. వినే [శోతలు ఏలైకి మించి హాజరయ్యే వారు. ం

తెల్లవారు రూమున న్నిదలేచి చలిలో కూర్చుని, సంగీత స్వరాలు సాధన చేసేవాడిని. మామయ్య గూడా నాతోపాటు లేచి, గొడ్డు చలికాలమైనసరే చన్నీట స్నానం చేసి, పొడిబట్టలు కట్టుకొని, స్వామి మందిరం ముందు కూర్చొని గీతా పారాయణం చేసేవాడు, ఆ తరువాతనే యింటి పనులు.

ఆ (గామంలో మూడు నాటకాల దళాలుండేవి. మామయ్య దళంలో నేనూ ప్యాతలు ధరించేవాడిని. కురుక్ష్మేతం, సత్య హరిశ్చరద, భక్షవహ్హాద, రామాంజనేయ యుద్ధం, తెలుగు తల్లి మొదలైన నాటకాలు (వదర్శించే వాళ్ళం. నేను అనాడు పద్యాలు పాడటంలో నవీన పోకడలతో, బాగా రాగాలాపన చేస్తున్నందున, జనాకర్షణ నాయడ ఎక్కువగా వుండేది.

నాటి సామాజిక పరిస్థితి

నేను పుట్టి పెరిగిన పలనాటిసీమ (గామాల (వజల సాంఘిక జీవన వరిస్థితులకన్నా, అభివృద్ధి చెందిన ఇక్కడ పేద వర్గాన జీవన స్థితిగతులు అధ్వాన్నంగా వున్నయ్‌. ఈ ప్రాంతంలో, వ్యూడల్‌ పద్ధతులు భయంకరంగా వికటాట్టవాసం చేస్తున్నాయి.

నంవన్న కుటుంబాల పె త్తందారీతనం; సంస్కార' రహితమైన వారి నిరంకుశ చర్యలవల్ల, మైనరు కులాల పేద సాదలు అవమానకరమైన జీవిరాలచుదవిస్తున్నారు. అరుగులనీద కూద్ననే దగ్గరనుందీ, కాళ్ళకు చెప్పులు;

ఎండకు గొడుగులు తీసుకెళ్ళటం, చివరకు, కాస్త తెల్లబట్టలు కట్టుకున్నా పెద్ద "కులాలవాప సహించలేని స్ధితి!

అరె, ఒరే, అసే, ఒసే, రామీ, రంగి, వెంకాయ్‌, సువ్బాయ్‌, ఆంటూ పేర్ద తుంచి నీచంగా పిలవటం, అతి నాగరీకులుగా పొడవు లాల్బ్చీలు రరించే వారినుండి, నీరుకావి బట్టలు వేసుకొని, కూలీలతోపాటు, తామూ పనిచేన్తూ ఉండే మధ్యతరగతి చౌదరమ్మలదాకా, ఈ పద్ధతిని తమ జన్మ హక్కుగా ధావించటం కన్నిస్తుంది.

కూలి చేనీన వారికి, తాలు గలిపీన ధాన్యాన్ని, పిచ్చి ముంతలతో కొలవటం, ఇళ్ళల్లో అడ్డమైన చాకిరీలు చేయించుకుంటూ, [శమ జీవుల రెక్కల కష్టాన్ని దోచుకోవటం అతి సామాన్యంగా సాగిపోతూ వుంది. ఇళ్ళల్లో చాకిరీ చేయించుకొనేటప్పుడు లేని అస్పృశ్యత, మంచిసీటి బావుల దగ్గర మాతం దారుణంగా ఆమలౌతూ వుంటుంది.

నేనూ ఒక మైనరు కులానికి చెందిన వాగినే గనుక, ఇక్కడ పేదలపై పెద్దలు సాగిస్తున్న (పతి చర్యా నాలో బార రేకెత్రిస్తూవుంది. మా కుటుంబాలను ఆంత హీనంగా చూడకపోయినా, నాకువారి (వవర్తనయెడ ద్వేషభావం వుండేది. "పెద్టలన్నా, వారి కుమారులన్నా, ఏదో భయం, అట పాటల్లో వారికి దూరంగా వుండాలనిపించేది. ఐతే, వారిలో కొండవనేని బలరాంగారంటే, మంచి అభ్మిపాయముండేది. ఆయన వలకరించకపో యినా చిరునవ్వులు చిందే ఆయన జారీచూపుల (ప్రసన్న వదనం వలకరించినచ్చే వుండేది.

కమ్యూనిస్టు పార్టీ బహిరంగ నభ

108లో, శ్రీ బలరాంగారి (పయత్నంతో, మంచికలపూడిలో కమ్యూ నిస్టు హెళ్టీ బహిరంగ సభ జరిగింది. ఈ సభకు ముందు ఆ (గామ సంవన్న కుటుంబాల యువకులు, బలరాంగారితో వారికున్న స్నేహంరీత్యా (గామంలో తిరిగి సచారం చేశారు. వనాడూ "పేదవారి ఇళ్ళవైపు కన్నెత్రి చూడని ఆ యువకులు ఇల్లిల్లూ తిరిగి సభకు రావలసిందిగా అభ్యర్థించారు. ఆలాగే నన్నూ పిలిచారు.

ఆ సభకు జనం బాగానే హాజరయ్యారు. విజయవాడ (బెజవాడ) నుండి వచ్చిన పార్టీ నాయకులు, తమ ఉ వన్యాసాల్లో సాంఘిక దురన్యాయాలను (గామాల్లో పెత్తందార్ల, "పెద్ద కులాల వాళ్ళ దుర్మార్గాలను దుమ్మె త్రిపోళారు. అంటరానితనం పోవాలన్నారు. మనిషిని మనిషిగా గౌరమించాలన్నారు. దోసిగీ, శార్షన్యాలకు వ్యతిరేకంగా జనం పోరాడాలన్నారు. యువకులంళా కమ్యూనిస్టు

ల హీక్టీలో చేర, పేద (ప్రజల హక్కుల కొరకు, వారికి నాయకత్వం వహించి పోరాటం సాగించాలన్నారు. ఆంతవరకూ బాగానే వుంది. కానీ ఈ సృష్టి న్ధితిలయాలకు కారణ భూతుడైన ఆ భగవంతుడే లేడని, రాయిగుద్ది మరీ చెప్పారట! వారు చెప్పిన (వతి మాట తమదిగా కావించిన పేద వర్షాలు, దేవుడు లేడన్న ఆ కమ్యూనిస్దు నాయకుల భావనతో ఏకీభవించలేక పోయారు. 'దేవుడు లేకపోతే వారెట్లా పుట్టారం'టూ సభ ముగియగానే, వస్తూ వస్తూ మాట్లాడుకున్నారట. నేను మాతం ఆ సలకకు పోలేదు. బాను. ఎలాగెళతాను? కముూనిస్టులకు దేవుడే లేడు. వారిది నాస్తికవాదం, నా స్తికుని ముఖం చూస్తేనే రౌరవాది నరకం ప్రాప్తిస్తుందని మామయ్య పలుమార్లు చెప్పగా నేను విన్నాను. అంతేగాదు, నేను పెరిగిన వాతావరణం, ఎందరో మహానుఠావులు నా వసితనం నుండి నూరి పోసిన వేదాంతసారం, నా నరనరానా జీర్చించుకుపోయి వుంది. పునరపి జననం, పునరపి మరణం పొందుతూ, ఆ పరంపరలో ఉత్రమోత్రమమైన మానవజన్మ నందుకొన్నది జన్మరాహిత్యానికే గదా? అంతటి మవో మహా జ్ఞానాన్ని (7 పొందిన నేను ఆ నాస్తికవాదుల ముఖం చూచి కోరి షపౌవ కూవంలో కూరుకుపోతానా? ఆసంభవం! వారెన్నిసాక్షు తిరిగినా, వారి సభకు పోకుండా, ఆ పాప పంకిల _పమాదం నుండి తప్పించుకున్నాను. నధ కలిగించిన మార్పు బహిరంగ సభ జరిగిన తరువాత [గామంలో ఏవో మార్పులు జరుగు తున్నట్లు కన్పిస్తుంది. బలరాంగారి నాయకత్వాన, పెత్తందార్లు పెద్దమనుషుల బిడ్డలంకఠా యువజన సంఘం పెట్టారు. ఒక (గంథాలయాన్ని స్థాపించారు. ర్యాతివూట ఓక వయోజన పాఠళాలను పెట్టారు. పనిగట్టుకొని పేదవాళ్ళ యిళ్ళకు పడే పదే వస్తూ, యువకుల్ని (పభావితుల్ని చేస్తున్నారు. పాఠశాలకు బలవంతంగా పెద్దల్ని గూడా. తీసు కెపతున్నాడు. ఆటపాటల్లో యువకుల్ని కలుపుకెషతున్నారు. చదువుకున్న యువకుల్ని (గ్రంకాలయానిఃి. తీసువెళ్ళ, పుస్తకాలు చదివి, వినిపీంచి, వారిని ఆకర్షిస్తున్నారు. అంగేగాదు, ేర్షను తుంచి పిలవకపోగా, 'గారు' చేర్చి, 'రామయ్య గారూ, రంగమ్మగారూ' ఆంటూ నోరార పిలుస్తున్నారు. కుల వ్యత్యాసాలను పాటించక, యువకుల్ని తమ యిళ్ళకు తీసుకెళ్ళి, బలవంతంగా మంజాలమీద కూర్చోటబెట్టటం సమాన ఫైయీలో చూడటం చెస్తున్నారుం ఇప్పటి వరహ, తమ ముంద నిలబడేందుకే సహించలేని దార్‌ యిండ్డల్లో,

6 తమ" బిజ్హల సరసన చూడటం, పెద్దలకు ససేమీ మింగుడు వడని విషయమే! ఏం వేస్తారు?గ్నపప్హోదునిగన్న హిరణ్య కళ్ళప్పని ఎన్ధికై ఆ పెద్దల కెదురై ంది. చేసేదిలేక, భరిస్తున్నారు.

వ్యవసాయ కూలీల నంఘం పెట్టారు. కూలీ రేట్టు పెంచారు. పిచ్చి ముంతలు వగలగొట్టాప. మంచి ధాన్యం కొలిపిస్తున్నారు.

ఆ యువకుల ఆచరణ, పేదవర్గాల్లో మంచి (ప్రభావాన్ని కలిగిస్తున్నా, దెవుడు లేడనేది, అంటరానితనం పోవాలనేది మధ్యతరగతి జనాల్లో కొంత వరకు మింగుడు పడటంలేదు. మన సంవదాయాలెంతటి మహోన్నత మైనవి? అడ్డమైన కులాలన్నింటినీ ఏకంచేసి, వవ్మితమైన మన ఆచార వ్యవహారాలను [ళమ్ణు పట్టిస్తున్నారనీ వాపోతున్నవారూ వున్నారు. మరి నేనూ ఆ కోవకు చెందిన వాడినేగదా?

ఐనా, ఆ యువకులు నన్ను వదలి పెట్టలేదు. నా పాట వారికి నచ్చేది. [ప్రతిరోజూ ఎవరో ఒకరు నన్ను కలిసేవారు. వారు చేస్తున్న పనులు ఏకరువు "పెట్టేవారు. అప్పటికే (గామంలో అనేక మార్పులు జరగటం, అలా జరిగితే బాగుండుననే మాననీక వోభ వారి ద్వారా కొంతవరకు చల్లారటం, నేను కోరే సాంఘిక మార్పులు కనిపిస్తుండటంతో, నాకు తెలీకుండానే నాలో మార్చు వస్తూ ఆ యువకుల యెడ సానుభూతి కల్లుతూ వస్తుంది.

(గ్రంథాలయం కల్గించిన గమ్మత్తు

ఒకరోజు మధ్యాన్నం వారి (గ్రంథాలయానికి వెళ్ళా. బలరాంగార ఒక పుస్తకం చదువుతున్నారు. వదిమంది క్ముర వాళ్ళు వింటున్నారు. అది ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత, నేనూ వింటూ కూర్చున్నా కాని, నా మనసు దానిమీద లగ్నం కాలేదు.

“ఏమిటి వీళ్ళ అజ్ఞానం? వ్యక్తుల జీవితాలు చదివితే యేమొస్తుందని! ఆమూల్యమైన కాలాన్ని వీ శెంత వృధా చేస్తున్నారు? పుణ్యమా పురుషార్థమా? ఆదేయే వభగవర్దీతో, పురాణమో చదివితే ఎంతో కొంత పుణ్యం లభిస్తుందే' ఈ విధంగా సాగిపోతూ వుంది నా ఆలోచన,

బలరాంగారు నాలో సాగే ఆలోచనలను నా ముఖంలోనే చదువుకున్న ట్లుంది. చదివే ఆ పుస్తకాన్ని మూసివేసి, వేరొక పుస్తకాన్ని బీరువా నుండి తెచ్చి, చదవటం _పారంభించారు. మధ్య మధ్య తన సహజమైన చిరునవ్వులు చిందిస్తూ నా వైపే చూస్తూ చదువుతున్నారు. కొద్ధి సేపటికే నా మనస్సును తన వైపుకు లాగిందా పుస్తకంలోని కథ.

జీ

ఆది షతిపురనేని రామస్వామి చౌదరిగారి రచన, శంబుకవధ నాటకం. ఆఏ వింటూ వుంటే, ఇష్టట్రివరక్షు ఎన్నడూ నేను వినని, అభూత కల్పనలా అనిపించింది! క్త

రామచంర్మదుడంతటి భక్తజన భాంధవుడు, హృదుడు వేదాలు చదవటం వల లోకానికే విపత్రని కులగురువు వశిష్టుడు చెప్పగానే, తనకెంతో (పియమైన దప్తని చేజేతులా తన ఖడ్గంతో శంభుకుని శిరచ్చేదం చేయటమా?

ఆ గాథను నేను నమ్మకపోయినా, నాలో ఏదో కలవరం బయలుడేరింది. నే నిప్పటివరకూ భక్రి తత్పరమైన పుస్తకాలనే చదువుతూ వస్తున్నానే తవ్ప, అనంత మైన సాహితీ సంపద ఉన్నదని గూడా తెలుసుకోలేక, బావిలో కప్పలాగా గడిపాననే సత్యం నా వెన్నుదట్టింది.

శంభుక వధతోపాటు ఇంకొక పుస్తకం అడిగి తీసుకొని ఇంటికి చేరాను వంటరిగా ఆ శంభుక వరను మరోసారి చదివాను, ఆనాటి నుండి నాకు తెలీని (వవంచం ఎంతో వుందని, తెలిసింది సముదంలో నీటి బొట్టంతైనా లేదని, రోజూ [గంథాలయానికి వెళ్ళడం, పుస్తకాలు. తెచ్చుకొని చదవటం, కొత్త కొత్త విషయాలను తెలుసుకోవటంతో, నాలో జిజ్ఞాస "పెరుగుళూ వస్తుంది.

మామయ్యతో తర్కం తిట్లూ = తన్నులూ

ఆ యువ కమ్యూనిస్టులతో "స్నహం పెనవేసుకుంటూ పుంది. వారితో కలని కొన్ని సేవా కార్యకమాల్లో పాల్గొనటం గూడా జరుగుతుంది. ఇప్పటి వరకున్న నా నమ్మకాలు (కమేణా వమ్మయి పోతున్నయ్‌. ఇంతకాలంగా నా మనస్సును ఆవరించిన చీకట్లు తొలగిపోతున్నయ్‌. భౌతికవాద వరిజ్ఞానం పాత నమ్మకాలను వటావంచలు చేస్తుంది. ఐనవ్పటికీ, మామయ్య నా కప్పగించిన దైవ కార్యాలను చేస్తూనే వస్తున్నా. మధ్య మధ్య్గ మామయ్యతో వాదనకు డిగటం దాకా వచ్చిండి పరిస్టితి! తెలిసీ ఇెరీని డళలో ఆధ్యాత్మిక సిద్ధాంత పట్టున్న మామయ్యతో వాదింపె మొండి దైర్యం నాకెలా వచ్చిందో ఆయనరూ ఆశ్చర్యంగానే వుండేది! ఆయన గుడ్డురిమితే బట్టలు తడిసే నాలో ఈ మార్పుకు పుస్తకాలు చదవటం వల్లనే. ఆయన చెప్పిందల్లా గంగిరెద్దులా తల పూపుతూ చేనుకుపోయే నేను, ఇప్పుడేవో పిచ్చి పిచ్చి వళ్నలు (ఆయన భాషలో) వేస్తూ వాదనలు చేస్తూ వుంటే, ఆయశలో సహనం నశిందేది. బండతిట్లు తినేవాడు. చివరకు ఒకనాడు చంవలు పగలబాదాడు. నాకూ కోపం వచ్చింది.

“సమాధానం చెప్పటం చేతగాక కొట్టటం, తిట్టటం సమాధానం కారండీ!

ఠి వాటికీ సమాధానం దొరక్కే సహనం కోల్పోతున్నారు. అసలు మీ సిద్ధాంతమే తప్పు.

అంటూ, నేను తెగించేనకికి 'లీ....సీవు నాస్తికుడవై పోయావు. నీ ముఖం చూస్తేనే మహా పాపం నీవు నా ఎదుటకెప్పుడూ రావద్దు. ఫోం అంటూ చీదరించుకుంటూ, నా ఎడుటనుండి తాశే లేచి వెళ్ళిపోయాడు. అంతే కాదు మందిరం చాయలకు రావద్దని కాసించాడు.

అంతే! ఆనాటితో దేవుని తాలూకు నిత్య కార్యకలాపాల చాకిరీతోపాటు, సంగీతం గూడా పాఠాలు సాగటం లేదు. వర్ణాల వరకు సంగీతం సాగింది. ఇన్సుడు వ్యతికలు, పుస్తకాలు చదవటం, ద్రైవభక్రి స్థానంలో దేశభక్తి, మాధవ సేవకు బదులు మానవ నేవ! నా జీవన సరళి ఆలా మారింది.

క్విట్టిండియా ఉద్యమంలో...

రెండు దశాబ్దాల (కితం వ్యాపారస్తులుగా మన దేశంలో (ప్రవేశించిన ఆంగ్లేయులు పాలకుల్రై, దేశం మూలుగులనే పీల్చి పిప్పిచేశారు. భరత జాతి బానిస సంకెలలు తెంచుకొనేందుకు కాంగెను నాయకత్వాన పోరాటం సాగిస్తూ వస్తున్నాం. 1905 లో బెంగాలు విభజనకు (వతికూలంగా *“వందేమాతరం' సత్యాగవోద్యమం, హోంరూలు, భిలాఫతు మొదలుగా గల ఉద్యమాలకు, లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్‌, లాలాలజవతిరాయ్‌, మహమ్మదాలీ, షాకతలీ సోదరులవంటి యోధులెందరో నాయకత్వం వహించి నడిపారు. ఆ తరువాత గాందీజీ రంగ్మవవేశం చేశారు.

దక్షీణ్యాఫికాలో, తెల్లజాతి వర్ణ విచవణా దురహంకారానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం నడిపిన గాందిజ్సీ శాంతియుత నత్యాగ్రహం, సవాయ నిరాకరణల ద్వారా, (పత్యర్ధలకు నొప్పి కలుగని విధంగా ఉద్యమాలు సాగిస్తూ వస్తున్నారు. ఐనవృటికీ (వత్యర్థులు రక్తపాతం గావిస్తూ, వస్తున్నారు.

1919 ఏపిల్‌ 13న అమృతగర్‌లో జలియన్‌వాలా బాగ్‌ వద్ధ జరిపిన, అతి దారుణ మారణకాండయె, ఓక ఉదాహరణ. కాంతియుతంగా సభ జరుపు కుంటున్న ప్రజల పైన, కిరాతక డయ్యరు సేనాని, సైన్యంతో సభా (ప్రాంగణాన్ని చుట్టుముట్టి, ద్వారాలు బంధించి, ఆతి కృూరంగా తుపాకులతో, వజల్ని పిట్టల్లా కాల్చి శవాలను గుట్టగా చేశారు. 379 మందిని పొట్టన "పెట్టుకొన్నారు. జలియన్‌వాలాబాగ్‌ జన రక్తంతో వరద పారింది!

“ఆహింసో పరమో ధర్మః' అనే సూకి, రక్తం రుచి మరిగిన రాశసులు టీబీష్‌ స్మామాజ్య నాదుల ముందు వని చేయదని శేలిపోయింది. మంత్రాలకు

ం్ర చింతకాయలు రాలవని కాం్యగెసులో వున్న యువత గుర్తించింది. నవాయ నిరాకరణోద్యమానికి పిలుపు వచ్చింది. చౌరాచౌరీలో |వజలు పోలీస్‌ స్టేషన్‌ మీద దాడిచేసి, పోలీసుల్ని సజీవ దహనం గావించారు.

సోవియట్‌ రష్యా ఆవిర్భావం, అక్టోబరు విప్ణవ (పభావం, భారత స్వాతం్యత్య సమరంలో నున్న యువజనాశిపై (వసరించటం ఇక్కడా, కమ్యూనిస్టు, సోషలిస్టు (గ్రూపులు పుట్టుకరావటం, అల్లూరి సీఠారామరాజు మన్యం విష్ణవం, భగస్సింగు, సుఖదేవులు సాగించిన టెరరిస్టు ఉద్యమం, హింసకు హింసతోనే ఎదుర్కోవాలనే మార్గంలో (వయాణించినై .

1920 . 22 సంవత్సరాలలో సాగిన సవీయ నిరాకరణ, పన్నుల నిరాకఃరణోద్యమా లు, ఆ తరువాత ఉప్పు సత్యాగ్రవాం, సైమన్‌ కమీషన్‌ గో బాక్‌ ఉద్యమం, అంచె లంచెలుగా నాగినవే.

క్విట్టిండియా ఉద్యమంలో (ప్రభుత్వ ఆన్తులు దగ్ధం

1942 ఆగస్టు 8వ జేదీన, క్విట్టిండియా తీర్మానం ఆమోదించిన వెంటనే, గాంధీజీ నుండి, కార్యగెసు నాయకు లందరనీ ఆరెస్టులు చేరారు. ఆ వార్త దావానలంలా దేళమంతటా పాకిపోయింది. పల్లెల నుండి బస్రీలదాకా. వెల్లు వెత్తింి. (పకా ఉద్యమం మా దేళాన్నారిలి వెళ్ళండని తీర్మానిస్తే మా నాయకుల్ని బంధిస్తారా? ఏ నాయకుడు చెప్పకుండానే ఎక్కడికక్కడ, (బిటీషమ (పభుత్వ ఆస్తుల్ని విధ్వంసం చేసే కార్య్మ్యకమాల కాయ త్తమయ్యారు.

మంచికలపూడి నుండి, ఒక పెద్ద గుంపుగా, యువకులం బయలుదేరాం. దాపునే వున్న దుగ్గిరాల రై ల్వేప్రేషనుకు. కమ్యూనిస్టు యువకులూ వున్నారు. అంతా స్టేషన్‌ దగ్గరకు వెళ్ళగానే, వెనుకవైపు నుండి, జంపాల సాంబశివరావు నాయకత్వాన ఒక గుంపు దుగ్గిరాల నుండి వచ్చారు,

*“మవిత్మా గాందీకీ.. జై... ఆంటూ, సైేషన్‌ రికార్డు గదిలో (వవేశించాం. రికార్డు పీరువాలు, టిక్కెట్లున్న బాక్సులు, కుర్చీలు, కుప్పగా వేసి అగ్గిపుల్ల ముట్టించాం. మా కే3ంతలు, జయ జయ ధ్వానాల గోలలో, మంటలు స్టేషన్‌ నడికొప్పుకు వ్యాపించాయి.

అక్కడినుండి గ్యాంగు పనివారు భద్రపరచిన పనిముట్ల పెదై దగ్గరికి చేరాం. ఆక్కడే వున్న గ్యాంగు మేస్త్రీ, దాని తాళం రీసి ౭ంచీ, కత్తెర, యిచ్చాడు, వాటితో మేము, బెజవాడ వైపు తుంగభ్యద వాగ్యుబిడ్డీ వద్ధ పట్టాలు తొలగించి, టెలిఫోను తీగలు కత్రిరిందాం.

ఈ లోపున వేలాది జనం. అంతకుముందే స్టేషన్‌ ముందు ఆగివున్న

10

ఒక గూడు రైలును చుట్టుముట్టారు. ఆది ఆరవై వాగెనలున్న బండి, ఆవాగెన్ల నిండా, బియ్యం బస్తాలు, మిరవకాయ బోరాలు, ,నచ్చి శనగవవ్పు బస్తాలు, ఊనిన తోళ్ళు, కిరోనీన్‌ టిన్నులు ఉన్నయ్‌.” జనం వాగన్ల తలుపులు తెరచి వాటిల్లో వున్న సరుకుల్ని, దాపునే వున్న వసుపు తోటల్లోకి మోస్తున్నారు. ఖా+ ఐన వ్యాగన్లను, కిరోసిన్‌ పోని తగల పెడుతున్నారు. చీకటివడే వేళకు, నిగ్నల్సు కేబిన్‌లు, గూడ్సు వ్యాగన్దు, స్రైషన్‌ ప్లాటుఫారం పొడవునా జ్వాలా తోరణంలాగా మంటలు మాకు కనువిందు చేస్తుంటే మేమంతా ఆనందంతో కేరింతలు గొడుతూ ప్రాటుపారం పొడవునా తిరుగుతున్నాం.

ఇంతలొ తెనాలి వైపు నుండి బండి వన్తున్న చవుడు విన్పించింది. పెద్ద పొరపాపే జరిగిపోయింది. తెనాలి వైపున పట్టాలు తొలగించలేదు. తీగలు కత్తిరించలేదు. తెనాలికి వార్త అందే ఒక రైలు యింజను నెమ్మదిగా నడుస్తూ, లైటు లేకుండా వస్తుంది.

్రేషను ముందు భాగాన ఒక పెద్ద తాళ్ళ తశోపుంది. ఆ తోప్పలోకి మంచికల పూడి నుండి వచ్చిన వాళ్ళం తవ్పుకున్నాం. జనమంతా తమ తమ సరుకులు చేర్చుకున్న పొలాల్లోకి చేరిపోయారు. ఇంజను న్రేషన్‌ వద్దకు రాగానే. నెత్తికి యినువ బొచ్చేలున్న సాయురులు ఒక డజను మంది ప్రాటుఫారంమీదకు దూకారు ధగ ధగ మండే మంటల్ని చూస్తూ నిర్మానుష్యంగా వున్న ఆ ప్లాటు పారం కిందగా చీమల బారులా వస్తున్నారు సాయుధులు. తాటి తుప్పల చాటున నక్కి. వాళ్ళను వరికిన్తూనే వున్నాం. ఈ చివరదాకా వచ్చి, మరలా వెనక్కు తిరిగి వారు, స్రేషన్‌ గేటుగుండా, ఊల్లోకి వెళ్ళిపోయారు.

వాష్శ పోయేదాకా వనుపు తోటలో నక్కిన జనం, తెల్లవారేదాకా పొలాల్లోని సరుకు తమ [గామాలకు చేరవేసుకున్నారు. అర్దర్యాతికి నేను యింటికి చేరాను. తెల్లవారి, జనం సరుకులు తెచ్చుకున్నారనేవార్త సుడిగాలిలా వూరంళా తెలిసీపోయింది. ఆ రోజుల్లో పప్పుగింజలు సామాన్యుల కందుబాటులో లేని ధర. "కాసిని వవ్పుగింజలన్నా లేకుండా వట్టి చేతులతో ఊగులాడుతూ వచ్చావేంరా!' అంటూ కాస్త రుస రుస లాడింది మా అమ్మ! విని మౌనంగా మంచం మీద వాలాను.

తెల్లవారినుండే (ప్రారంభమయ్యాయి పుకార్లు, మిల్బరీవాళ్ళ దాడులు చేస్తారనీ, సరుకులు దొరికితే ఏకంగా జైళ్ళలో వేస్తారని, పుకార్డు!

పోలీను దాడులు = అ రెన్టులు కొంపలు మునిగాయంటూ, ఇళ్ళకు చేర్చిన సరుకులన్నీ రొమ్ములు

నై ఫదేలా మోసు3ెళ్ళి 'పెద్దకాలువలోనూ, పిల్లకాలువల్లోను జనం వదిలి వేస్తున్నారు కాస్త ద్రైర్యమున్నవారు తమ పాల్తాల్లో, గడ్డివాముల్లో భృదవర్పుకుంటున్నారు. ఆ మరునాడు ర్మాతంతా సరుకిలతో కాల్వలు నిండిపోయాయి. ఎ్మరగా మిరప కాయలు, తెల్లగా బియ్యం, వచ్చగా పచ్చి వవ కాల్వల నిండా (వవాహంలో తెప్పదేరి (వయాణం శేస్తున్నయ్‌. దూర (ప్రాంకాల వారు గూడా తెవ్పతేలిన పచ్చి వవ్పను దేవి ఆ రోజంతా వండుకొని తిన్నారు.

మూడోరోజు నుండే [గామాలమీద మిల్దరీ దాడులు ప్రారంభమయ్యాయి.

మంచికలవూడి సాయంతం వచ్చి, కొన్ని యిళ్శు తిరిగి సోదాలు చేశారు. నాతో సహా ఏలై మంది యువకుల్ని పట్టుకొని దుగ్గిరాల తీసుకెళ్ళారు. పోలీస్తు స్టేషన్‌ లోని ఓక 'సెల్లులో మమ్మందరినీ కుక్కి తలుపు బిగించారు. వంటేలుకు గూడా వదలలేదు.

మరునాడుదయం ఎనిమిది గంటలకు 20 మందిని బయటకు తీసారు. బహిర్‌ భూమికి తీసుకెళ్ళి తెచ్చారు. రింగులా నిలబెట్టారు. ఇద్దరు పోలీసులు రింగులోవల, ఇద్దరు రింగు బయట నిలబడ్డారు లారీలతో! వరికళ్ళంలో గడ్డి తొక్కించె వపవుల్లాగా పరుగెత్రిస్తూ కాశ +మీద, వీపులమీద నిలబడనీయకుండా బాదుతున్నారు. ఈ దృశ్యం 'సెల్లులో వున్న వాళ్ళంతా చూడాలనీ, చూచి భయ కంపితుల్లై సమాచారం చెప్పాలనీ వొలీనుల అభ్మిపాయం.

ఆ దెబ్బలతో 20 మందీ కదలలేని స్టితికి రాక, వాళ్ళను బయటవుంచి మిగతా అందరినీ బయటకు తీసి అదే రీతిగా బాదె మరలా "ెల్లులో వేళారు. ఐతే కొంతమందిని వదలి వేశారు. నెల్లు కాస్త ఖాఫీగా వుంది.

10 గంటలౌతూపుంది. ఒక హెడ్‌ కొని స్టేబుల్‌ మా సెల్లు తలుపు తీయించి, నన్ను పేరుపెట్టి పిలిచాడు. వళ్ళంతా పులిసేలా బాది "సెల్లులో వేసిన నా స్థితి కినంగా వుంది. దెబ్బల బాదతో కాలే కడుపులో మోకాష దూర్చి ఒక మూలన చేరగిలి వున్నా. కానె'స్రేబుల పిలుపు విశగానే, "నాకింకా దంపుడు కార్యకవు౦ం ఉందిరా బాబూ,” అని, నెమ్మదిగా ఈడ్చుకుంటూ, గేటు డగ్గరకు వచ్చా. అతగాడు నా చేయి పట్టుకొని నెమ్మదిగా నడిపిస్తూ, పోలీసు క్వార్టర్సు వైపు తీసుకెళుతున్నాడు. _

నాకు భయమెక్కువైంది. పదిమందితో చావు పెళ్ళితో సమాగం. వంఓరిగా తీసుకెళుతున్నాడే, నన్నేం జేస్తాడో.. డోలాయమానంలో ఫడిందినా మనసు. ఒక క్వార్టరు దగ్గర శె శ్ళేసరికి, తిరుపతి వెంక టేశ్వరస్వామిలాగా మా

నాన పై వర్దనాలతో (వత్యవమయ్యాడు. గానను చూస్తూనే నా కళ్ళవెంట

$్ష2ై నీళ్ళు చిమ్మాయి. ఆయన నందిటికీ నన్ను వవ్పగించి, “వెళ్ళిరండీ ఆయ్యగారూ; దాసోహం. నమస్కరిస్తూ హెడ్డుగారు వెళ్ళిపోయారు.

అప్పటికి ఆసలు విషయమై, నా మనసు కుదుటపడింది. ఆ హెడ్డుగారు, మా నానగారి శిష్య పరమాణువన్నమాట! ఆ దాసోహం చేయటమే. వారి మధ్య నున్న సంబంధం స్పష్టమైంది.

సరే! యిల్లు చేరాం. ఎంత కొలం నాడో దూరమై కలిసీనంత ఆతంతో, అమ్మ నన్ను కౌగలించుకొని, వళ్ళంతా తడివి జూచింది. కెవ్వని కేక పెట్టింది.

“వామ్మో! నా బిడ్డను చంపార్మరో. వాళ్ళ చేతులిరగా' ఆంటూ శోకాలు పెప్టేసరికి, చుట్టుపక్కల అంతా చేరారు. వప్పుగింజలకు మొగంవాచి చస్తున్నా, గుప్పెడు వచ్చి వవ్పను గూడా వట్టుకరాలేదు నా బిడ్డ, బస్తాలు బస్తాలు తెచ్చు కొన్నాళ్ళంతా బాగానే వున్నారు. నా బిడ్డను గొడ్డును వాదినళ్టై బాద్యారో నారాయణా," ఆంటూన్న అమ్మ మాటలకు, మామయ్య, అవకాశం దొరికింది కదా అని, బాగా తన్నారు. దైవ దూషణ జేస్తే వూరకపోద్దా? చేసిన పాపానికి తగిన శాన్తి జరిగింది.” ఆ విధంగా మామయ్య తన అక్కసు తీర్చుకుంటుంటే,

*ఏం పావం జేళాడురానా వీడ్డ? దొంగ సరుకులు దోచుకు తెచ్చాడా? ఆ పోలీసోళ్ళ పెళ్ళాల తాలిబొట్లు తెంచుకొల్చాడా?” ఆమె ధోరణిని కని పెట్టిన మామయ్య అక్కడి నుండి జారుకొన్నాడు. జూమాయిలు రాసి అమ్మ కాపటం పెట్టింది.

పోలీసు దాడులు - సొముదొయిక5 జరిమానాలు

నెలరోజుల వరకు, [గామాలమీద మిల్దరీ దాడులు, అరెస్టులు. చ్యిత హింసలు, సాముదాయిక జరిమానాలు, నిర్బంధంగా వనూళ్ళు, గూడ్సుబండి దోపిడీకి సంబంధంలేని దూర (గామాల మీద గూడా జరిమానాలు విధిస్తున్నారు. కాల్వలో కొట్టుకొస్తున్న సరుకులు దేవుకున్న పాపానికి యీ దౌర్భాగ్యం చుట్టుకుంది.

(గ్రామాల్లో కార్యగెసు నాయకులుగా చలామణి బాతున్న చాలామంది పోలీసు దొడులకు ఆదురుబోయి, ఈ జరిమానాల బాధనుండి తప్పించుకోవాలని, పోలీసు ఏజంట్లుగా మారినవారూ వున్నారు. ఫలానా వొళ్లు నేరస్తులంటూ, పాత కవషలు తీర్చుకొనేందుకూ తయారయ్యారు మరికొందరు. బతే, దోపిడీ పని చేయరాదంటూ, తలలు బాది మొత్తుకున్న కమ్యూనిస్టులే, కష్టాల్లోవున్న వజల కండగా నిలబడ్డారు. పోలీసుల దౌర్జన్యాలను ,వతిఘటించి వ్రజలకు దైర్యం చెప్పారు. పోలీసుల కోవళాపాలకు గురై, అరస్టులు, హింసలు ఆనుభవించారు.

క

రోజు రోజుకూ మారిపోరున్న వరిస్టితుల్ని గమనిస్తుంది, అవ్పడు తప్పించుకున్నా, నాకూ (వమాదమొస్తుందని మా "పెద్దలకు నూరిపోయటంతో, నన్నిక్కడినుండి, మా ఆత్తగారింటికి వంపటం (_శేయన్యరమని భావించారు. చిన్నతనంలోనే నా ఏివాహం జరిగింది. వారికి మగ సంతానం లేనందున నన్ను ఇల్లట౦ రావాలని వప్పందమైనా, ఇప్పటివరకూ నేనూ వట్టించుకోలేదు ఇవ్వుడది మా పెద్దల వత్తిడితో తవృనిసరైంది. అత్తవారింటికి, చిల్కూరు (తెలంగాణ్యా బయలుదేరేముందు, కమ్యూనిస్టు మ్మితులు, వజాళ క్రి వృతికకు ఒక సంవత్సరం చందా కట్టించుకొని, కొన్ని పుస్తకాలు గూడా యిచ్చి, వీడ్కోలు చెప్పారు. ఆ విధంగా, నేను తెలంగాణాకు రావటం జరిగింది.

తా జ్య ఆర కనా ₹ండిప భలం తా శతా. వలె ల గల కవాలా దం అఆ అల సజల. “అణ ఆ అ నో లా క041 లో అపషమాం క మివంఠలణిడా_కలోడే అవనాదు. అవ్నడి ్‌ో గ తక మ్‌ క! ను! వరకు మమతవాద నాడుకతాన కొరఠల *ంమలొ పేకందన అం మవోసదం ని జ్‌ జా బున జ డూవలోకానికి అదకమాడకా, వీదిడ జావ అ౯లజోోడా వెలగెాందిన రావి నాండణకడాపని, అధములు ఎన్నుముందం. ఆఅ సిదలా ఇవ పుడు దే ః ణా . జ త జ్‌ ఈ లాయ యువకుల, దొడానకరరడ్తు, వంతి వడ వెంక ళక్వరరావం క నై ః వే య్‌ ఇ అవే న! గంళాంతి రాములు గాలు వాళకంటీకా విజళారు. ఆ ,వరానంతో, పె న డా న వై అ ౯ జా పా యువకులిరకూ, అక -డు. ముూూవిర్‌ లంగాలోన్‌ ౬ బాములో, కొన్ని ౬ = మా ఉక, కొని ఆజల పనాలతో చి గంవాంయాస్ని ఇ౯లకొల్నాకు? ఓకె డ్డ న్‌ యే వ బంవాళయాన్ని ఇెంకొల్నా ఉకూ, గోలాఒాలడ తెలు వారవతివల తన్నిన్తూ ఊప్నాకు- క ఖ్‌ జు (సనా ఛా అగ న్‌ న అంతకుమించి. సంఘరిపెటి రాజకీయ. కార్యకలాపాలనేవి, అవ్వి యూ జ్‌ వో జ జా లాదూకాలోవే రేవు జిల్లాలొ, ఒకు విహ్నూార రామచందావద్డి వకగణాలో ర్వా ఆ షు యె న్‌ (జచగా౦ లరాజూకా', సంచం ౬లంగా కాకున్నా వసి కేశుందెం ॥ వ్‌ క్షీ లా మ అక్‌ డొడా నరంయం పేడ కెశుదిక. వారమిక విన్న ఆమా, పునకాల కో ఆ చా క ౫ క్త నహ షి పుకుగు. సంయంకుషితో, తెలుగు, ఉరూ, కఇంగీము కాషలు నేకూకునాడు. క. ౬ య ళా క్‌. న! నరాలకు బానూను తెబనుకొని, తన శాశయించిన పేద ర్రైశులకు "పెకపీల వై వ్‌ న క వై పక్షీ అక ఇ చేసిపెద్రైవాడు. పోలీసు వటేలు వర్ద గుమాహైగా, తన కిష్టమైన నమయాల్లో న్‌ అక్‌ వమ న్‌ రికాక్డు పకులు చేని'పెజ్రైవాడు. హెత, కొత చిలా _కులుంకేవి. నర్ప్వయ్య, ల శ ల మే న! పటేలు వట్టాకీలు, కాత రిలూ..కులోనే ఉండేవారు. నా మకాం పాత చిడ్కాడ. వశీ ఈ రెండు (గామాలళి నూ, దొరలు జాలామంది వున్నారు. పెర్టరాక, ఫెళ న జల్‌, ల్‌! చిన్నడొర, కళారు మట్టయ్య, అనే ముగ్గరూ. వెలమలు, పోలీసు వటేలూ చ టబ్రళ, డీ ళీ జ ది అవి వెలమ. మిగతా వట్వాకీతో నవా పడివండికి పైగా కరణం దొరలున్నారు. సజ పీరంళా భూస్వాములు, పెత్తందాకలు, వాల్‌

క్ష్‌ (పజాశ క్రి కర్పిన స్నేహం

(వ్రజాళక్రి వ్యతికలో వివిధ (ప్రాంకాల్లో జరుగుతున్న ఉద్యమాలపై వ్యాసాలు వచ్చేవి. విస్నూరు దొరకు వ్యతిరేకంగా ఓవరువ్వల లంబాడీ రైతుల పోరాటం గురించి, దేవులవల్లి వెంక టేశ్వరరావుగారి వ్యాసాలుండేవి. నేను (వతి రోజూ మాయింటి అరుగుమీద కూర్చొని ఆ వ్యాసాలు చదువుతూవుంటే, ఆ చుట్టువక్క-లవారు వింటుండేవారు.

ఒకరోజున దొడ్డా నర్సయ్య వచ్చి నాతో కొంత సేపు ముచ్చటిందారు, ఆయనకు (వజాశ క్రి కొన్ని పొత సంచికలు యిచ్చి చదమన్నాను. నన్ను వారి (గంథాలయానికి రోజూ రావలసిందిగా ఆహ్వానించారు. ఆ విధంగా మామధ్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆయనతోపాటు, మంతి ప్రగడ వెంక టేశ్వరరావు 'స్నేపారుడయ్యాడు. ముగ్గురం ఎక్కువగా కలుసుకొంటూ, బ్యాట్‌ మెంటు, క్యారంబోర్తు చీట్ట పేక ఆటలతోనూ, పుస్తకాలు చదవటంలోనూ కాలం గడిచిపోయేచి.

ఒకరోజున యధా (పకారం వ్మ్యతిక చదువుతున్నాను. పదిమంది స్త్రీలూ పురుషులు వింటూ నిలబడివున్నారు. ఇంతలో మా ముందు నుండి పోలీసు వటేలు, గృురంపైన వెళుతూ, కొంతదూరం ముండుకు వెళ్ళి ఆగిపోయాడు, నా వద్ద నిలబడిన వారంతా బెదిరినట్లుగా వెళ్ళిపోయారు. వారిలో దుర్గయ్య అనే "సేజిసింద్‌ (మహఠాతు) వున్నాడు. ఆతను వటేలు దగ్గరకు చేతులు గట్టుక వెళ్ళాడు.

“ఏందిరా దుర్గాయ్‌ ఆ గుంపు? ఆడిగాడు వటేలు. “ఏదో వ్యతిక చదువుతుంటే వింటూ నిలబడినమ్‌ దొరా!" అన్నాడు దుర్గయ్య.

“ఇదీ అం్మగీజు కాదు. అరుగుమీద కూర్చొని అక్బార్‌ చదవటానికి. చెవ్వు అతగాడికి” ఆంటూ, వెళ్ళిపోయాడు వటేలు. దుర్గయ్య చిక్క చచ్చినా దగ్గరకు వచ్చాడు.

“గిట్టందయ్యా మా నైజాం జమానా! మీరు యింటో కెల్లండి. మళ్ళీ యిటే వస్తడు వటేలుగారు.' చెప్పి చల్లగా జారుకున్నాడు దుర్గయ్య.

“కళ్ళల్లో నివ్వులు పోసుకుంటరు వీడ్డా. ఆంటూ, మా ఇంటి [పక్కా అలివేలు వపేలును చీత్కారిస్తూ తన యింటి లోపలకు వెళ్ళిపోయింది. “ఇంట్లో కూర్చుని చదువుకోయ్యా. వటేలు అసలే పాపిహ్టోడు.' ఇంట్లోవున్న మా అత్తయ్య పిలిచింది. నేను మ్యాతం స్థబ్బుగా, వటేలు వెళ్ళిన వైపే చూస్తూ ఆలాగే కూర్చొనివుంటి, వటేలు తిరిగి వెళళూ, నా న్లైపు కొరకొార చూపులు

16

బరపాడు. గట్టిగా నిట్టూర్చి "నైజాం నడిరూములాగా వుంది. దమునసులోనే అనుకుంటూ, అరుగు దిగి యింట్లోకి చేరాను, ఇది నాకు తొలిగా తలిగిన వటేలు భరాటా!

సంగీతం న్కూలుతో పరిచయాలు పెరిగాయి

మధ్యలో ఆగిపోయిన సంగీతం ఎల్లాగెనా కొనసాగించాలని నా కోరిక, చిల్కూరులో నా పాటతోనే జాలామందిని స్నేహితులుగా చేసుకున్నా. కరారు మట్టయ్యగారమ్మాయీలు ఇద్ధరు ఇంతకుముందే కొద్దిగా సంగీతం నేర్చుకున్నారు. వారిళ్ళల్లో ఆర్మోనీలున్నయ్‌, వారికితోడు మరి కొంతమంది వ్యాపారస్తులు, కరణాల పిల్లలు, ఆగ, మగ, ముప్పయి మంది విద్యార్థుల్ని సమకూర్చి, పెద్ద లందరి ఆనుమతితోనే సంగీతం స్కూలు ఏర్పాటు చేకాం. ముస్పయి ఆర్మోనీలు తెచ్చాం. భేతోలు నుండి అఆప్పన్నగారనే సంగీతం మాష్టారును రప్పించాం. స్కూలు బాగా నడుస్తూ వుంది. నేాా స్కూలులో విద్యార్థినీ, టీచరును గూడా,

న్కూూలు రెండు మాసాలు నడిచింది. పిల్లలంతా నన్నాక పెద్దన్నగా భావిస్తున్నారు. [గామ పెద్దలంతా నన్నెంతో గౌరవంగా చూస్తున్నారు. పోఠరీను వటేలు కొడుకు గూడా, నా పాటతో వశమైపోయాడు. ఇంతలో ఒక గొడవొచ్చి వడింది. మట్టయ్యగారి అమ్మాయీలకు, విశ్వ బాహ్మణుల అమ్మాయికీ ఏదో చిన్న తగాదా జరిగిందట. అందుకు మట్టయ్యగారి అమ్మాయీల డిమాండు పైన తండి విశ్వ్యబాహ్మణుల అమ్మాయినిస్కూలు నుండి వెళ్ళగొట్టించాడు. పిల్లల తగాదా పెద్దలు సరిదిద్దాలని, మట్టయ్యగాకికి నచ్చచెబుదామనే ఉద్దేశ్యంతో, వెళ్ళుగొట్టిన అమ్మాయిని వెంటబెట్టుకొని స్కూలుకు వచ్చాను,

“నేను వెళ్ళగొడితే తీసుకురావటమా?” కళ్ళెరజేని నా మీదకు వుంక రించాడు కఠారు మట్టయృ,. వెలిమ దొర గదా? నే నెంతో సౌమ్యంగా నచ్చ జెప్పాలని చూశాను. మరీ రెచ్చిపోయాడు, నన్నెంతగానో గౌరవిస్తున్న మిగతా పెద్దలంతా మట్టయ్యగారిని మందలిస్తారని ఆశించాను. “రామాంజనేయులు గారూ! ఈ విషయంలో మీరు పట్టించుకోవటం బాగాలేదు. మారుమాటాడకుండా ఆ పిల్లను బైటికి వంపించండి!" ఆదేశించారు పెద్దలంతా.

నా తల తిరిగిపోయింది, *'పంపకపోతే' అన్నాను ఉదేకాన్నణచుకుంటూ, “పంపకపోతే ఆ పిల్లతోపాటు సివూ బయటి కెల్తావ్‌!” అన్నాడు మట్టయ్య,

. ఇంఛేనన్నట్లు అందరూ నా వైపు చూళారు ఈ పెద్దల దగ్గర నాకున్న

క్ష

విలువేమిటో తేలిపోయింది. అప్పుడే ఆ అమ్మాయిని తీసుకొని ఆ అమ్మాయి యింటికే వెళ్ళి వంటరిగా *2 అమ్మాయికి నంగితం పాఠాలు [పారంధించాను.

“మేము కాదన్న పని వీడు ఇస్తాడా?” అని పెద్దలంతా నా మీద బాగా రక్ష గట్టారు. నావెలాగ్లైనా గుణపారం చెప్పాలనీ, నేను తలరీరుసువాడినసీ, వతి చోటా నా కెదురు రావటం, గుడ్డురిమి మాట్లాడటం, ఈ విషయాలన్నిటినీ కొత్త చిల్కూరులో వున్న నా మ్వితులకు నేను చెపుళూరావటం, 'వాళ్ళు నిన్నేం చేస్తారులే” అని, ఆ మ్మిఠులు విషయాన్ని తేలికగా తీసుకోవడం, నవ్వుకోవటం జంిగేది. ఒక రోజున, పోలీసు వటేలు కుమారుడు చేతివేలు రింగు పోయిందనీ, అతను నాతోనే వుంటాడు గనుక, మా యింటిలోనే ఆ రింగు వడివుంటుందని, ఆ రింగు తెచ్చి యివ్వకపోతే, పోలీను గాభామ వట్టిస్తాననీ, వటేలు రంకెలు గొడుతూ వర్తమానం పంపించాడు. శృతి మింది రాగాన పడింది! పరిస్థితులు విషమించేలా కనిపిస్తున్నయ్‌. నా మితుడైన నర్సయ్యగారితో, విషయాన్ని సీరియస్‌గా తీసుకోండనీ, నా వరిస్థితే యీ విధంగా పుంటే ఆమాయకులై న (వజలు ఈ పెత్తందార్ల దోపిడీ దౌర్జన్యకర చర్యలతో ఎంతగానో వాధలనుభ విస్తున్నారనీ, జనగాం లాలూకాలోలాగా మనమూ సంఘం స్థాపించి, ఈ పెత్తం దార్ల దోపిడీ దౌర్దన్మాల నెదుర్కొని. బాధిత ప్రజలకు సహాయవడదామని, నర్చయ్యగారిని సరే ననిపించాను.

తెలంగాణాలో పరినసితులు

హైదాదాద్‌ సంస్థానం మూడు భాషల సమ్మేళనగా వుంది. తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ఎనిమిది జిల్లాలు, మరాటి మాట్లాడే మరాట్వాడా ఐదు జిల్హాలు, కన్నడం మాట్లాడే కర్నాటక (ప్రాంతం మూడు జిల్లాలు, మొత్తం పదహారు జిల్లాలు.

ముస్టిం పరిపాలన కావటంవల్ర పన్నెండు కాతంగా ముస్టింలున్న మొత్రం సంస్థానంలో ఉర్జూనే మాతృ భాషగా, నిర్భంధంగా అమలుపరచి, ఆత్యధికం సంఖ్యాకులైన వారి మూడు బాషలతోపాటు, వారి సాహిత్యం, సంస్కృతిని గూడా నిరంకుశంగా అణచివేయటం జరిగింది.

ఇక పరిపాలన గూడా 60 కాతం నవాబు (ప్రత్యక్ష పాలన 'ఖాల్యా' "పేదతోనూ, 40 ళాతం జాగీర్‌ దార్ల పాలనలో 'ఖార్సేతర' (_పాంకాలగా, రెండు రకాల పాలన తెలంగాణా (గ్రామాల్లో సాగుతూ వుంది. ఈ జాగీర్ణలో సర్వే సెటిల్‌ మెంటు లేదు. ఖాల్చా పాంతంలో (ప్రజలకున్న కనీస హక్కులు

౪70.2 క.

క్షేర్రి

గూడా జాగీరు (ప్రాంతాల్లో లేవు. [వతి (గామంలోనూ, పాయగా, జాగీరుదారు, దేశముఖు, దేశపాండే; బంజరుదారు, మషక్రీదారు, ఈనాందార్‌, వతందార్‌, రుసుందార్‌, ఏదో ఒక '*దార్‌” గానీ, పోలీసు పటేలు, మాలీ వటేలు, పట్వారీ, మొదలై నవారు (గౌమారధికారులు.

వీరంతా ఎవరికి వారే ఒక బకాసురుడు. వీరికి తోడు, వేలకొద్ది ఎకరాల భూముల్ని తమకింద పెట్టుకొని ఆ భూముల్లో వెట్టిచాకిరీతో, రైతుల్ని, వ్యవసాయ కూలీలను, ఇతగ వెట్టిచాకిరీ నియమిత కులాలవారినీ, జలగల్లా పీల్చి పీప్పిజేస్తుంటారు. దౌర్థన్యంతో కూడిన దోపిడీ విధానం ఆతి లయంక రంగా సాగిపోతూ వుంటుంది.

కన్రారమైన బట్టిచాకిరి

హరిజనులు : 'రోజు నాంధా (టప్రాతో పాటు, ఒక కట్దైల మోపు మోసుకెళ్ళి పోలీసు ఖానాలో వప్పగిందాలి. దౌరా (క్యాంపు) అధికారుల బరువులన్నీ రొమ్ములబడ మోస్తూ. వారి నవారీల వెంట పవరుగులు తీయాలి. బంగళా వరిసరాలన్నీ చీపుర్లతో ఊడ్వాలి.

రజకులు : కచ్చెరీ చావడీలు, ఊడ్చి, కళ్ళాప చల్హాలి. అలకాలి, బట్టలు ఉతకాలి. పక్కలు వేయాలి, కార్టు పిసకాలి, రోళ్ళు, గొరెపోతులు, కోసీ, మాంసాన్ని వంటకు సిద్ధం చేసీ ఉంచాలి.

మంగలివారు ; దౌరా వచ్చిన ఆఫీసరుకు సర్వాంగాలూ గొరగాలి, నూనెతో శరీరమంతా మాలీష్‌ చేయాలి. దీపాలు వెలిగించాలి. గ్మురాలకు మాలీష్‌ చేయాలి.

కుమ్మర్లు : కొత్త కుండలు తెచ్చి యివ్వాలి. స్నానాలకు, వంటకు, సీష్ళ మోయాలి. పిండి విసరాలి, కారం కొట్టాలి, దౌరా వచ్చిన గుంపుకు వంట చేసీ వడ్డించాలి.

వడ్రంగి, కమ్మరి వృత్తులవారు మంచాలు కుర్చీలు, బెంచీలు తేవాలి" తమ్మలివారు, పాలు, పెరుగు, కూరగాయలు, సమకూర్చాలి, బేగరీలు, మరుగు దొడ్డు, కట్టి, వాటిని శ్యుళం చేస్తూ వుండాలి. వ్యాపారులు, వంతుల వారీగా సరుకు లిచ్చుకోవాలి. యాదవులు; గొర్జు మేకలు, ఇవ్వాలి. ర్తైళులు, దౌరా వట్టిలు (చందాలు) చెల్లించాలి. ఇదంతా అధికార్డు *“దౌరా' కొన్తున్నప్పుడు జరుగుతున్న తంతు.

బక (గ్రామాల్లో, దొరలు, చస్తే చావులకు, పడితే పురుళ్ళకు, నజరానాలు, బహుమానాలు, జరిమానాలు, చందాలు, అవృులు, కౌళ్ళు, అన్నీ నిర్బంధంగానే

109

ఆమలు జరుపుతుంటారు. ఓ£6 పొలాలకు రైశులు ఎపవులు తోలాలి. అరకలు దున్నాలి. ఈ పనులన్నీ ముగిసేవరకూ రైతుతన స్వంత పనిని మూల పెట్టాలినిందే!

ఇక పొలాల్లో వెట్టిడాకిరి. పచ్చి బాలెంత్తైనా వనిలోకి రావాలసీందే. బిడ్డకు పాలిచ్చేందుకైనా వెళ్ళ్గనీయరు. పాలు పిండి దొన్నెల్లో వట్టి యిళ్ళ్శకు వంవటమో, పెరు పాదులో పాలు పిండించటం లాంటి అమానుష కృత్యాలెన్నో జరిగిపోతూ వుంటై, కంటికింపుగా కనిపించిన, అడపడుచులు గానీ, పాడి వశువులు గానీ, దుక్కి బెద్దులు గానీ, చక్కని చలక గానీ, దొరల అనుభవానికి వదలివేయాలినీందే!

భార్యా భర్తల మధ్య, తంగడీ కొడుకుల మధ్య, అన్నదమ్ములు, అక్కు చెల్లెళ్ళ మధ్య, తగాదలైనా, వీరు జోక్యం చేసుకోవాలనిందే! ఫిర్యాడీ వారే! విచారించేదీ వారే! తీర్పు చెప్పేదీ వారే!

కుటుంబాల్లో కలతలు కలిగించటం, లంచం ముట్టిన వైపు కోపేసుకో వటం, జరిమానాలు విధించి, జదర్‌జ స్త్రీగా వసూష్ళు చేయటం, పైరు బాగున్న రైతుల చేలలో తమ వకవుల్ని మేపటం, కూలీ రైతులతో వెట్టిగా తమ పొలాల్లో చాకిరీ చేయించటం. సర్వ సామాన్యంగా జరిగిపోతూ వుంది.

ఆరుగాలం ఆలుమగలు రెక్కలు ముక్కాలు చేసుకొని అంతో యింతో పండిస్తే, ఆ పంటను నైతం "లేవీ లనీ, *ఠావాన్‌'లనీ, సర్కారు తన్నుకు పోవటం, షావుకార్లు, తవ్పుడు కాటాలతో, దగాకోరు తూకాలతో. 'ఠారం” కింద కొంత, *తరుగుదలని కొంత, తాలనీ, తప్పనీ, ర్రైతుల్ని నిలువునా దోచుకోవటం అనాదిగా వస్తున్న ఆదారం.

ఇదంతా తమ రాతనీ, ఏ జన్మలోనో బాకీ వుండి ఈ జన్మలో తీర్చు కుంటున్నామనీ. జనం అమాయకంగా నమ్మేటందుకు దోపిడీ వర్గాలు ఖర్మ సిద్ధాంకాన్ని నూరిపోయటం జరుగుతూంది. చట్టం లేదు, చట్టుబండలూ లేదు. చల్లని నవాబుగారి ఛ్యతర్బాయలో, న్యాయం, తలకిందులుగా, నాలుగుపాదాలా నడిచిపోరూ వుంది. చెప్పింది తల వంచుకు చేయవలసిందే! టలాయిస్తే తల ఎగిరిపోతుంది. కసాయివాని కత్తి కింద గొరె తల లాగా, జన జీవితం దిక్కు తోచక ఆక్రోశిస్తుంది.

ఇదంతా వరికిస్తూ, తల వంకిస్తూ, జరిగే యీ నరకం చూస్తూ, అస్పష్ట మైన ఆలోచనలతో, అవగాహనలతో, సంవత్సర కాలాన్ని వృధా చేయటం జరిగింది. అవసరమైన మిితులతో అనుబంధ మేర్చడింది ఆంధ మవిసల్ట

20 పతాకం కింద, _వజర్ని సంఘటితవరచి, అన్యాయాల నెదిరించేిందకు ఆయత్ర మౌదామని, నర్సయ్యగారూ నేనూ ఏకావ్మిపాయానికి వచ్చాం. చిల్కూడ నుండి హుజూరునగరు వచ్చాం. పాల్వాయి రామకో టేశ్వర రావ్వ, కోట నారాయణ, దారి బృందాలను కలిసి మా నిర్ణయాన్ని వారికి ఇప్పాం. వారిన్‌ కలసి రావాలని కోరాం. దారు సరే నన్నారు. తొలి సమావేశం మేళచెర్వు (గామంలో. జరిపేందుకు కోట నారాయణగారు సిద్ధమయ్యారు. ఆంధ మవానభ నాయకులు దేవులపల్లి వెంక కఓేశ్వురరావుగారిని ఆహ్వానించి, వారి అనుమతితోనే తేదీ నిర్ణయించాం, ఆదిలోనే హంసపాదు నేనూ, నర్ఫయ్యగాడా, ఉదయం 9 గంటలచే మేశవెర్వు చేరుకొన్నాం, అక్కడ కోట నారాయణగారు, హైతిక మందికి పిండి వంటలతో భోజనాలు తయారు చేయించే పనిలో నిమగ్నమయ్యారు. సమావేశం 10 గంటలకనే అనుకున్నా౦. పాల్గొనే వారందరికీ రబుర్లు పంపాం. కానీ, మధ్యాహ్నమయినా మేము తప్ప, ఏ వక్కరూ రాలేదు. చివరికి దేవలవల్లి గూడా రాలేదు. యింకా వస్తారని ఎదురు చూదీ చూచీ విసుగెత్తి పోయింది. మేం భోజనం చేసి, యింకా వస్తారనే ఆశలో సాయం్యతం దాకా ఎదురు చూకాం. చివరకు నీరనమొచ్చింది. వందిన వంట ఊళ్ళోవాళ్ళకు పెట్టి, మరునాడు నర్సయ్య నేనూ చిల్కూరు చేరాం. మా సంకల్పాన్ని విడిచి పెట్ట దలచలేదు. బాధ్యత గల టిల్డా నాయకులు దేవులవల్లి యీ విధంగా చేయటం తగదని, గోల్కాండ పష్యతికకు నర్సయ్య గారి పేరుతో పకటన చేశాం. పేపరులో ఆ వార్త చూచుకొని, దేవులపల్లి సంతోషపడి డి. సుబ్బారావ్న గారిని పంపృశున్నట్టు లెటరు రాశారు. ఆదిలోనే హంసపాదన్నట్లు మాతొలి సమావేశం ఆ విధంగా విఫలమైపోయినా, ఆ తరువాత పుజూరునగరులో “సమావేశం జరిగింది. ది. రామకృష్ణశాన్రి అధ్యక్షులుగా, కోటనారాయణ, దొడ్డా నర్సయ్యగారలు. కార్యదర్శులుగా, రామకోటేశ్వరరావు, నేనూ, చింతలపూడి రాములు మరి కొందరు సభ్యులుగా, తాలూకా కమిటి నిర్మాణం జరిగింది. తలొక ఫిర్కా- తీసుకొని వని చేయాలని నిర్ణయ మైంది. సభ్యుల కోసం (గామాలమీద వేట కోదాడు ఫిర్కా ఆర్గన్వైజరుగా నేను బార్యత తీసుకొన్నాను. చిల్కూరు

ర్న

(గామాలలో నర్సయ్యగాకితో కలసి ఆరయ్యధ మహాసభ సభ్యత్వం చేర్చించటం పూర్తి జేశాం మిగతా ఫిర్సాలోని గామాలతో నాకు పరిచయం లేకపోయినా, సంచిలో నభృత్వం పున్తవూలు పెట్టుకొని వంటంగా (గామాలకు బయలుదేరాను.

ముందుగా చిల్తూ-రు శివారులోనే వున్న లంబాడీ తండాకు వెళ్ళాను. తండాకు ఒక నాయక్‌ వుంటాడు. అతనికి నచ్చవిపష్పగలిగితే మిగతావారంతా ఆతని మాట పకారం వెళతారు. ముందుగా అతిగాని యింటికే వెళ్ళాను. నా వేషం తండాలోని _పజల్ని కొంత గాభరా పెట్టింది. తెల్లని ఖాదీ పైజామా, లాల్చీ, నెత్తికి గాందీ టోపి, నాయక్‌ ఆ తండాకీ పెద రైతు. నన్ను చూడగానే చెళులు (వఠతిపట్టి ఎదురుగా వచ్చాడు నేను ప్రతి నమస్కారం జేస్తూ,

“ఈ తండాకు నాయక్‌ మీరేనా? మీతో పనుండే వచ్చాను. అంటూ ఆయన భుజాన చేయి వేశాను. ఆయగది మిద్దె యిల్లు. మంచం వాల్చి, కూర్చోండన్నాడు. నేను కూర్చుంటూ, ఆయన్ని గూడా కూర్చోండని చేయిబట్టి లాగాను. ఆయన తన చేతిని లాఘవంగా లాగుకొని, చేతులు నలుపుకుంటూ, “ఎవరు దొరా! బాంచను' అంటూ నాయక్‌ మంచం కింద కూర్చున్నాడు. అవ్పటికే తండాలోనివారంతా గుడి సెల్లో నుండి బిల బిల మంటూ చేరుకున్నారు. వారందరి ముఖాల్లో ఆందోళన కనిపిస్తుంది.

“నేను సర్వారు మనిషినీ గాను, దొరనూ గాను, భయపడకండి. మీతో మాట్టాడేండున వచ్చాను. మీరంతా కూర్చోండి. నాయక్‌గారూ, మీరు న్నాపక్కనే కూర్చోండి' ఆంటూ, నాయక్‌ను రెక్క బట్టి లేపి నా పకగనే కూర్చోబెట్టాను.

నేను చిన్నగా ముచ్చట వెపుతున్నట్టుగా (ప్రారంభిందాను. కడివెండి చేశముఖు విస్నూరు రామచంృదారెడ్డి, దేవరుప్పల లంబాడీ రైతుల భూముల్ని కాజేయటం, ఆ లంబాడీ రైతుల సంఘం నాయకత్వాన, తమ భూములకోనం పోరాటం సాగిస్తున్న ఆ రైతుల ధైర్య షాహసాలను వివరించా. ఇక్కడి దొరలు గూడా "“నాగు'కు ధాన్యం యిచ్చి, సరిచగులు లక్కు గట్టి అనేక మంది పేద రైతుల భూములను ఆ బాకీల కింద కాజేస్తున్న నిజాన్ని వివరించాను.

అదే విధంగా సర్మా-రువాస పన్నుల పేరుతో రైతుల్ని దోచుళోవట6 మీకు తెలీనిదికాదని. చెప్పాను. "లేవి పేరుతో “ఖుష్‌ ఖరిదు”. పేరుతో జం! దోపిడీని, షావుకార్డు తప్పుడు తూకాలకో చేసే మోనాన్ని విశడపరదాను.

ఈ దాధలన్నీ పోవాలంటే, మీరంకా, నంగంలో ఒక అణా పైసలు యిచ్చి సభ్యులుగా చేరండనిః నంగంలో చేరిన మీక సంగపోళ్ళ మీ బాదం పోగొడతారనీ, నాకున్న మిడిమిడి జ్ఞాశంచో: చిన్న ఉవన్యానం దంచేశ*ను

1 6౪6

రణ వారి ముఖాల్లో ఆళారేఖలు వికసించాయి. కాసేపు నేను మౌనంగా వున్నాను. వారి బాషలో కొంత సేపు గల గలలా మాట్లాడుకున్నారు. నాయక్‌ నన్ను కొన్ని _వశ్నలు అడిగాడు. నరాంరోళ్ళ, ఏమైనా చేస్తారేమోననే లయం ఆ (వశ్నల్లో కనిపించింది.

నర్నయ్యగారు వాళ్ళకు తెలుసు. వటేలు గుమస్తాగా. వారికి. బాగా వరిచయం. ఆయన మీకు అండగా వంటారనగానే వారికి రైర్యం వచ్చింది. నేనూ ఫలానావారి అల్లుణ్ణనగానే నమ్మకం కుదిరింది. అణా యిచ్చి ముందు నాయక్‌, ఆ తరువాత అందరూ సభ్యులుగా చేరారు. రశీదు అందుకున్నారు.

నాయక్‌ను అధ్యక్షునిగా, కమిటీ నిర్మాణం చేశాను. భోజనం వారింటిలోనే తిన్నాను. 'జరా నాస్త దేనీపోరి.' అంటూ నాయక్‌ తన యింటి లోవలకు తీసుకెళ్ళగానే, మిగతావారంతా సంతోషంగా వెళ్ళిపోయారు. ఎంతో ఆప్యా యంగా రొఛైలు, కూరతో లోజనం పెట్టారు నాయీతౌలి బోణీ ఆకాజనకంగా సాగి నా కెంతో [ప్రోత్సాహం కల్గించింది.

'వెంటబడిన పోలీనులు

లంవాడి తండాలవరకు నా వని వుషారుగానే సాగింది. బస్తీగా వున్న కోదాడులో వాతావరణం ఎదురుతన్నింది. ఒక రైతు యింటిలో ప్రవేశించాను. నన్ను చూస్తూనే ఆ యింటిలోని వారంతా త త్రరవడ్డారు. 'ఛభయవడకండి, నేను సంఘం మనిషిని." అంటూ, చొరవగా మంచం వాల్చుకు కూర్చున్నా. ఆ యింటి రైలు అన్నం తింటూనే లేవబోతే, భోంచేసి రాండని, నాముందు నోరు తెకచుకొని నిలబడిన వృద్దురాలుతో ముచ్చట పెట్టాను. ఇంతలో రైతు చేయి కడుక్కుని నా దగ్గరకు వచ్చాడు. ఆతన్ని చేయిబట్టి లాగి మంచంమీద టాలేళా,

(గామాల్లో రైతుకు జరుగుతున్న అన్యాయాలు సంఘం ద్వారా యితర (ప్రాంకాల్లో సాసశున్న పోరాటాలు అరగంట సేపు ఏకరువు పెట్టి, "పేరు చెవ్వమని నభ్యత్వ పుస్తకం తీశా. అంత సేవూ హరికథలా విన్న ఆ రైళు,

“న్ని పొద్దుగాదు. పొలాని కరకలెల్లినై . అంటూ, చల్లగా జారుకున్నాడు. అంతటితో బీక్కజచ్చి మంచంమీద నుండి లేచిన నావైపు ఆడవారు జాలిగా చూస్తుంటే, వృద్ధరాలు, తోడు త ప్పేలాతో మజ్జిగ తెచ్చి తాగమని యిచ్చింది* అ తరువాత యింకొక యిల్ద. మకో యిల్లు. మధ్యాహ్నందాకా తిరిగాను ఒక్కర్నీ సభ్యులుగా చేర్చులేకపోయాను.

“ఏమిజీ రైతుల మన స్తత్వం? లంవాడీ వారికన్నా వెనుకబడి వున్నారా?"

జ

నిస్పృహ కల్గింది. ఐనా వదిలితే ఎట్టా! పట్టువీడని వ్మికమార్కునిలాగా వని చేయాలనేగా బయలుదేరింది? హోటల్లో టిఫెన్‌ చేని తిరిగి ఉప్మకమించా.

నా వెన్నంటే ఇద్దరు పోలీసు జవాన్లు తిరుగుతూ వున్నవిషయాన్ని నేను గమనించలేదు. నేనొక ర్రైతు యింటిలోకి పోగానే ఆ యిద్దరూ వాకిలి కెదురుగా లారీలు సారిస్తూ నిలబడి వున్నారు. నా రోరణిలో నేనా యింటి రైతుతో మాట్లాడుతూ వుంటే, రైతు దృష్టిలో ఆ యిద్దరూ పడటంతో, రైతు గబగబా లోనికి వెళ్ళిపోయాడు. నాకు సందేహం కలిగి వైటకు చూస్తే పోలీసులు!

వెంటనే వాళ్ళదగ్గరకు వెళ్ళి విచారిస్తే, ఆమీన్‌సాబు రమ్మన్నాడని వాళ్ళు చెప్పారు. పోలీసువాళ్ళ పీడా వదలించుకోకపోతే నా_పయత్నం సాగదని, స్టేషనుకు వెళ్ళాను. ఆమీన్‌ మరియాడగానే వివరాలు ఆడిగాడు, నా పనిని వివరించాను. పేరు రాసుకుని పంపించివేశాడు. ఆ తరువాత సాయంతం దాకా తిరిగి ఆరుగురిని సంఘ సభ్యులుగా చేర్చించాను.

సభ్యత్వం యీ విధంగా చెర్పించటంకన్నా ముందు బహిరంగసభ జరపటం వల్ప పని తేలికవుతుందని (గహిందాం. బహిరంగసభ జరపాలంటే 15్‌ రోజుల ముందు (బే) ఫారం ద్వారా దరఖాస్తును కలెక్టరుకు పెట్టాల. అందులో మాట్లాడే ఆంళం, వూరేగింపు ఏ టైముకు ఏ మార్గాలగుండా వెపతుందో రాయాలి. ఇంతా జేస్తే ఆనుమతి వచ్చేదాకా నమ్మకముండరు. కాంపొండు లోవల జ:పితే అనుమతి అవసరంలేదు. ఆ విధంగా జరపటానికి వూనుకున్నాం.

తొలి బహిరంగసభను అనుమతి పొందే చిల్నూ-రులో జరిపాం సభకు ముందు, శశ్రీశ్రీగారి 'మర్యోపవంచం” పాట, దాశరథిగారి 'ఆంయ్యధ మహాసలకు కరుగుదెంచంకి.*' అనే పాట పాడాను. ఆ తరువాత నర్పయ్య, నేనూ మాట్లాడాం. చివరలో కోటనారాయణ [వభుత్వ విధానాలను, దొరల దోపిడీ దౌర్జన్యాల నుద్దాటిస్తూ, నివ్వులు రాలుస్తూ ఉవన్యసించాడు. ఆయన మంచి *'వక్త'. ఆఖరున, నేను సుంకర కష్టజీవి బు్యుకకథ పుస్తకం చూచి చెపుతుంటే, కోటనారాయణ, దొడ్డా నర్సయ్యలు వంతలున్నారు. ఆ సభ జనంలో జెదురును పోగొట్టేందుకు ఉవయోగవడింది. యువకుల్లో మార్పు కలిగించిండి. సభ్యత్వం శచేర్చించే కార్యక్మమం సులువైంది,

కవిత్వానికి _పేరణ కల్గించిన సభ

నా చిన్నతనంలో రాసిన ఆంజనేయస్వామి పాట తరువాత శ్రీరామ శవఠం ఆనే వారికఠ రాళాను. ఆదిటట్ట నారాయణదానుగారి “జానకీ శవథఠం” హారికళ నాకెంతో యిష్టమైన రచన. భాగవతంలో; గజేంధద మోకంలో పోతన

2డీ

గారి ఆరణ్య వర్ణనలాగే, ఈ కథలో నారాయణదాసుగారు గద్య్మంలో మిథిలా నగర వర్డన అద్భుతమైన రచన. ఆటు వర్ణనలతో రాయాలనీ, జానకీ శపథం బదులు “శ్రీరామ శపఠం' అను పేరులో, రామాంజనేయ యుద్ధం రాశాను. అంతేగాక, నారాయణదాసుగారి 'సతిసావ్మితి' హరికథలో లాగా, వతి పాటకూ చివర రాగం వక్చేలాగా రాశాను. హరికళథలో సంగీత (ప్రధానమైన కీర్తనలు, ద్విపద, తోహర, మంజకీలతో పాటు, పద్యగద్మములు, స వ్రతాళములతో, జనరంజకంగా వుండేలాగా ఆ కథను రాళాను.

చిల్కూడలో జరిగిన దేవీ నవరా్మతుల నందర్భాన, తొమ్మిది రోజులు చెప్పే హరికథల్లో చివరిరోజున, నాకద ఏర్పాటు చేయించుకొని నేనే చెప్పాను* ఆన్ని కథలకన్నా నా కరకే జనం ఎక్కువగా వచ్చారు. పండితులు గూడా మెచ్చుకున్నారు.

ఈనాడున్న రాజకీయావసరం నాలో కవితా పేరణను కలిగించింది. ఆం్యధ మహాసభను గురించి, దాని అవనరం గురించి, ఉపన్యాసాలద్వారానేగాక , పాటల ద్వారా, కళారూపాల ద్వారా అయితే (పజలకు త్వరగా బోధవడుతుందనే అభ్మిపాయం కల్గింది. ఆ పేరణతో,

“ఆంధ మహాసభ, ఆంధ మహాసభ

ఆంధ మహాసభ పిలిచిందీ....

చం్మదకిరణ కళ - ఇం్యదధనుస్సన

ఆంధ 'సేటులో వెలసిందీ, సే

ట ట

టార్యధ మహాసద పిలచిందీ....

నభంబు (బద్దలు ఆగునటు నినాద

మరుణ మెరుపువత మెరసిందీ

పదండి ముందుకు - పదండి తోసుకు

పదండి పోదాం 'వెవైకీ.... శ్రీశ్రీగారి మర్శోవవంచం గేయానుకరణతో, రాజకీయ రంగంలో నా తొలి ఈచనను (పారంభించాను. బహిరంగసభల్లో హెటకు కరతాళధ్వనులు మిన్ను మిస్రేది. (ప్రసంశలు [పోత్సాహాన్నిచ్చాయి. ఐతే, దేవులవల్లి వెంక టేశ్వరరావు నన్నలఖినందిస్తూనే, “రామాంజనేయులుగారూ, మీరు రాయటం మవకెంతో అవసరం. ఇంకా, ఇంకా, ఎన్నో మీరు రాయవలని వుంది. కానీ, *నళంబు

ల్రి5్‌ (బద్దలు నగునట నినాద మరుణ మెరుపవతె మెరిసిందీ ...' లాంటి, వదాలు, మన (వజల శెంతమందికి అర్థమైయుంటాయి? తెలంగాణా (పజలు అన్నివిధాలా వెనుకబడి వున్నారు. ఆ (వజల్ని చై తన్యవంతులుగా తీర్చిదిద్దఓమే మన ద్యెయం. గనుక, మన పాటలో భావం వారందుకోవాలి. కరిన భాష వారి కర్ణంకాదు. మన శమా వ్యర్ణమౌతుంది. మీరు [పజలకు తెలిసే తేలిక ధాషలో రాయండి." అని సలహా నిచ్చారు. ఎంత గొట్టు భాషతో రాన్తే ఆంత గట్టి కవిత్వమనే అభ్మిపాయం నాకుండేది. దేవులవల్లి ఎప్పింది అక్షరాలా పాటించతగింది. అమూల్యమైన ఆయన సలహా నందుకొని “ఎక్కు-బాబా పడవెకూ్కూ బాబా ఒక్క-ణా నాలుకిచ్చి ఎక్కు వాదా॥ చుక్కాని బ్ర రావినారాయణారెడి ట్‌ 60౦ అలదే తెడుబటె బద్దం ఎల్లారెడి ఛా ఠం మ! చి యు ౧0 గడలు పట్టిరి కార్యక రలు 1పాణాలౌడ్థి బ్‌ అబల న! కదులుతుందీ పడవ (పజారాజ్య రేవుజేరు ఎక్క బాదా - పడవెక్కు బాబా ఆంధ మహాసభ యను పడవెకు్కు- దాదా. ఎక్కు! తిట్టు కవిత్వమైనా గొటుభాషలో ఉండాలనే చాదస్తం, ఎంత ఆగమ్యగొచరంగా వుంటే అంత గొప్ప కవిశ్వమనే మొండిభోవం ఆంతరించేందుకు ఈ వడవ పాటతోనే అంకురార్పణ జరిగింది. పురాణాలు పుణికిన నాలుకగదా, ఆ జిడ్డు శేరిగా వదలుద్దా? ఐనా (ప్రయత్నించాను. గిటురాయి _పజాస్పందన కదా?

మూడవ భాగం (గౌమాల్లో సంఫు విస్తరణ

"రెండు చిల్కూరు [(గామాలకు, ఒకే కమిటీని ఏర్పాటు చేశాం. పాత వూరులో సంఘ కార్యాలయం, ఒక వయోజన పారళాలను స్థాపించుకున్నాం. వజాళ క్రి వ్యతిక (వతి కార్యక ర్తకూ, ఒక విజ్ఞాన చీపికగా ఉవయోగవడేది. కడవిబాపీరాజుగారి, 'మీజాన్‌' దినవ్యతిక, సంఘ కార్యకలాపాలను (వచురిస్తూ వుండేది.

అది రెండవ వవంచ యుద్ధం జరుగుతున్న కాలం, రెలంగాణాలో, రైతులు తమ భూముల్లో రెండు వంతులు ఆవిర వంటలు, ఒకవంతు వాణిజ్య రంటలు వేయాలనేది సర్కారు ఖానూను. ఆ నిబంధనను తప్పి, వాణిజ్య పంటను ఎక్కువ భూమిలో వేస్తే, రైతులు ఎకరానికింత అనే పెనాల్టీ (తావాన్‌) చెలిందాలి.

"ఇక అవారవంట 16 అణాల వంటగా నమోదైతే (వభుత్వానికి, ఎకరాకు రెండు మణుగుల ధాన్యం, కంటోలు కేటుకు [వభుత్వానికి “లేవి గల్లాగా యివ్వవలని వుంటుంది. అర్ద వంట ఆయితే, సగం లేవీని చెల్లించాలి ఈ వంట వివరాలన్నీ, పట్వారీ పొలాలు తనిలీ జేసి నిర్దారించవలసి వుంటుంది అదే విధంగా రైతు ఏ పంటను, ఎంత కాతం భూమిలో వండించాడనే వివరంగూడా వట్వాకీ నిర్ధారించాలి. అందువల్ల, ముందుగా వట్వారికి ఏ రైతైనా ముడుపులు చెల్లిస్తేనే, తన చట్టానికి అనుకూలంగా "పైర్లు వేసినా న్యాయం జరుగుతుంది.

రైతుకు మరో బెడద ఏమంటే, (పతినెలా, రైతు తన వంట వివరాలు, కట్టిన లేవీ, లేవీ కట్టగా యింకా మిగు..) ధాన్యం - వట్వారీ నిర్థారణ (వకారం. వుంటే, “ఖుష్‌ ఖరీదుకు వభుత్వానికి అమ్మాలి. అన్నీ పోగా, ఉన్న నిల్వను తెల్పుతూ, “స్టాకు గల్తా తగ్గాలు' తయారుచేయాలి. తన వద్ద నిలవెంత వున్నదో ప్రతినెలా ఒక ఫారం తయారుజేసి (వళుత్వానికి యివ్వాలి. ఈ రాత కోతలు ర్రైతువళ్లే కాని వని. వడ్వారీయే, ఈ తఖ్తాలు రాసి, ఆ పేరుతో కొంత ధాన్యం కాజేస్తూ వుంటాడు. ఈ ఖానూన్హ వల్లి (వతి రైతూ, విధిగా, వట్వారీ పాదాల దగ్గరపడి వుండవలసిన స్ధితి ఏర్పడింది.

రా పంటల అంచనాలకు లంచం. భూమిలో వేసిన పైరు శాతం రికార్డు చేయటానికి లంచం. స్టాకు గల్లా తభ్రా రాయటానికి మామూబష్ళు, యీ వుచ్చు లన్నీ రైతుకు తొలగితేనే, రైతు, పట్వారీ కబంధ హస్తాలనుండి బయటవడేది. ఆ బాధలు తొలగించేందుకు, ఆంధ మవాసళ కార్యాలయంలో, ర్రైతు లకు స్టాక్‌ గల్లా తభ్తాలు రాయటం (ప్రారంభించాం. అలాగే, లేవీని ఏరైతు ఎంత చెల్లించాలో, తాలూకా ఆఫీసులో నమోదైన దాని (వకారం, కార్యకర్తలు దగ్గరుండి సరిగా కాటాలు పేయించటంతో, రైతుకు ఎంతో లాభం చేకూరింది. గతంలో, లేవీ గల్హాకు యిచ్చే డబ్బును, వట్వారీలే మింగేసేవారు. అలా గాకుండా, వతి రైతు కొలిచిన ధాన్యం బిల్లులు కార్యకర్తలే సేకరించి, డబ్బు తెచ్చి ర్రైతుకు చెల్లించటం జరిగేది. లావాన్‌ పేరుతో జరుగుతున్న దోపిడీని గూడా, అరికట్టి, పట్వారీలు, పొలాలు తిరిగి అంచనాలు రాసేలాగాా ఉద్యమాలు నడవడంతో, రైతులకు, వారికి తెలీని లాభాలు కార్యక ర్తల ద్వారా సమకూరటంతో, సంఘమంటే, వారికి 1పాణ్మవదంగా భావన గలిగింది. లోగడ, ఆధికారులు ఎంత కట్టమంటే సిస్తు, అంతా కట్టటం, రశీదు గూడా యివ్వకపోవటం, జరిగేది. ఇప్పుడు, సంఘ కార్యకర్తలు, తాలూకా ఆఫీసునుండి ఆడంగల్‌ ఆధారంగా ఏ ర్రైతు, ఏ సర్వే నంబరుకెంత సీస్తు గట్టాలో దగ్గరుండి కట్టించి రశీదులిప్పించటం జంగది. ఇక వ్యాపారస్తులు వంట కళ్లాల్లో తప్పుడు తూకాలలో కొనుగోళ్ళ చేసేందుకు వీలు లేకుండా, కార్యకర్తలు దగ్గరుండి సరుకును అమ్మించటం జరుగుతుంది. ఆధికారుల దయాదాక్షిణ్యాలనుండి, వారి దొపిడీ నుండీ, వారి దౌర్జన్యాల నుండి, వ్యాపారస్తుల దోపిడీ నుండీ, రై కు విముక్తి కాబర్జాడు. సంఘ కార్య కర్తలు వెంట లేకుండా రైతు ఏ పని; యని నీతి ఏర్పడింది. సంఘం వారి పాలిట దైవం కార్యక ర్తలంతా వారికి ఓ్‌సలుగా చూచే స్ధితి గల్లింది. వెట్టిచాకిరీకి న్యతిరేకంగా వెట్టిచాకిరి కింద కట్టు బానిసల్లాగా ఉన్న వన్నెండు కులాల వారిని నంఘంలో చేర్పించి, తమతో చేయించే (పతి వనికి పైసలు తీసుకొనే స్టితికి కమ్మకమంగా. వారిని తీసుకురావటం జరుగుతుంది, దొరలు, అధికారుల యిండ్లలో, గడీల్లో, ర్మాతింబవళ్ళ హెగ్డే వెట్టికాకిరీని బందు చేయటం జరిగింది,

258 చివరకు *తోజుాంవా' తీసునువెళ్ళ వెట్టివనివాడు వైకం, వదటైలమాపు వారస తప్పించుకొవఓం జరిగించ.

వెజివాకికకి వుతికేకంగా, ఒకి సీటిపే తయాపచ*ేకాను దాని |; పారంభళం

ల ల శత (౧ టు చిితంగా జరెన్‌ండది ముఖ్య కర్తలం 5 మంచమి, మాష అప్పద3ప్పుడు రల్షిన భావావేశంతో, తలా ఒవ వారగా వాల్గాన, వెట్టి నాడికను _వవెర్యంచాం. దాని కొక న్‌ూప లేడు. వ్యాతలకు పోర్షను లెడు. ఆ నాజిఏ వెట్టివాకిరిని వ్యంగ్యంగా దుయ్మబటేలాగా నదిచింది. ఆ తకువత ,స్టిపు రాశాను. పీ బొపేగా బాగా

లి ఆఆ బి అ ౧ నడిచింది. వొలుదార హక్కులకోసం గొ

ఎవరైనా ౬క్‌ భూమిని సాగుచిన్తూ పిన్నెండేజ, తన పొజిషన్‌లో కొన సాగిసే, ఆ భూమికి నాగుదాకు “షిక్నీ' దారై వొతాడు, అంటే భూయజమానితో సమానమెన వాక్కు పొందుకాడు. ఆతన్నా భూమినుండి తాలగించటం చట్ట విరుద్దం. కొని, తెలంగాణా అంతటా పెద్ద పెద్ద భూస్వాములకింద, వేలాది ఎకరాల భూములుండటం, లక్షలాద కౌలుదార్హు ఆ భూముల్ని తరతరాలుగా కౌ చేస్తూ వుండటం, చట్టరేత్యా “షిక్మీ" దాద హక్కు పొందివున్నా, రైతాంగానికి ఆ హక్కు లేకుండా జేస్తున్న కౌలుదార్హ హక్కుూలపైన వారిని నిలబెటి, కౌబు చెలింవరాదని, నికాకరణోద్యమాన్ని తీసుకొంది.

బ ళు లు

దేశముఖులు, దొరలు, పద్ద పెద్ద భూస్వాములు, కౌలుదార్లను దోపిడీ చేయటమేగాక, వడీలకు కాస్తో కూస్తో డబ్బులివుటం, నాగులకు గింజలివ్వటం, “జద్టేల' పేరుతో, రాబోయే పంటకు ఆసలు రేటుగె సగం రేటుతో ధర ఖండన చేసుకోవటం, లాంటి దోపిడీని గూడా అరికట్టటం జరుగుతుంది.

ఈ విధమైన జాగ్భతి జనంలో వస్తుంటి, దోపిడీ శక్తులు ఇతులు ముడుచుకు కూర్చుంటారా? ఏవో అళలు పెట్టి అమాయకులైన జనాలను సంఘంలో చేరకుండా చేయటం, యువకులను తమకింద వుంచుకొని రౌడీలుగా తయారుచేయటం, ధనిక, రైతుల్ని తమ కూటంలో బంధించటం, సంఘం హిందువులదనీ, ముస్తిం పాలనకు వ్యతిరేకమని, కాపిర్ల, నంఘంలో ముస్లీంలు చేరరాదని, ద్యుష్పబారంతో ముస్లిం యువకులను చేరదీని రౌడీలుగా పోషిస్తూ, సంఘ కార్యక ర్తలమీద, దాడులు చేయటం, దౌర్జన్యంగా కౌలుదార్ల వద్ద కౌళ్లు వసూళ్లు చేయటం అప్పులు, జరిమానాలు, కౌలు పుల్లర్సు, యీ రౌడీగ్యాంగులో దౌర్జన్యంగా వసూస్ల చేయటం సాగించారు.

బేతవోలు దొర హైదాబాద్‌ నుండి రౌడిలుగా అరబ్బుల్ని తెచ్చుకొన్నాడు

209 రోహిలాలు, సిక్కుల్ని నూడా కిరాయికి తెచ్చుకొన్నాడు. వీరే వల్లి రామయ్యః లోగాల వీరారెక్డి, ముత్తవరపు వారూ, కిరాయి రౌడీలను తెచ్చిపెట్టుకున్నారు. తొలూకా సంఘం ఆఫినుమీద దాష్‌

హుజూబనగరు మెయిన్‌ బజారురో, తాలూకా సంమం అఫీసుంది. కింద కొట్లు, పైన ఆఫీసు. కొత్తగా కడుతున్న బిర్జింగ్‌.. మెట్టులేవు.. కంత వదలి వుంది. ఆ కంత వద్ద పైకి రావటానికి నిచ్చెనుంది. కార్శాలయంలో, నేను, కోటనారాయణ ఉన్నాం. మధ్యాహ్నం వొంటి గంట దైము- బస్సుస్టాండు అర ఫర్ల్ణాంగుంటుంది అక్కడకు. మిర్మాలగూడెం, సూర్యాపేట, ఖమ్మం, పట్టణాల నుండి వస్తున్న ఒస్సుల్లో, ఆరబ్బు గుండాలు గుంపులు గుంపులుగా దిగు తున్నారు. స్టానికంగా వున్న ఆరబ్బులు, దొరల కింద కిరాయి రౌడీలు, బస్సు స్టాండులో పోగవుతున్నట్టు ఆఫీసులోవున్న మామ వార్త అందింది. నాలుగు గంటల వరము బస్సుల్లో రౌక్తిలు ది*.తూనే వున్నారు. ఏదో గోల జరిగ బోశుందని బజారు వ్వాపారులంతా కొట్టు మూ'సస్తున్నారు వస్తూ చౌడీంంతా సారాకాగి, సంఘాన్ని, నంఘ కార్ముక ర్తల్ని బండబూళులు తిడుతూ, బస్సు స్టాండు దగ్గరినుండి కత్తలు తివుతూ, గంతులు, కకలు పెడుతు", కార్భాలయం వైపు వస్తున్నారు. మేము ఆ కేకలు వింటూనే అఫీసు పైవి వ్చాకంత దగ్గర ఇరొక జంకా కర పుచ్చుకొని ముర్చీలు వేసుకు రూర్చున్నాం. మాకున్న వైర్యం ఒక్కటే. నిృ్చిన మీమగానే పైకి రావారి, పై రావాలంపే ఆ కంత నుండే పైకి రావాలి వస్తే ఒకొక డేరావాలి వచ్చిన వాడి తలల మా చేతిలో ఎగిరిపోతుంది.

ఆ తిటకు గటు లేవు. వాళ్ళ రంచెలకు, గంతులకూ, హద్దుకైేవు, పెద్ద గుంపు ఆఫీసుముండు చేరారు బీజారువై పన్న ₹ండు కిటికీలు" మూసివేకాం. సంగం నా కొడుకుల్ని సఫా జేన్తమంటూ చేకలయ బొబ్బతేగాని, పైకెక్కి వచ్చేందుకు ఏ ఒక__డూ (పయత్నించఓంలేడు, బజారంకా వాళ్ళే నిండారు. నిషా దిగేదాకా ఆ౩దారు. అస్రమాశమయ్మేనరికి ఎక్కడివావృక్కడ వెళ్ళి పోయాప. ఆ తరువాత వారం తిరక౦డానే వేలాదిమంది యువకులతో టౌనులో పెద్ద పదర్శ్శ, ఒహిరంగనభ జరిపి, రౌడీలను, పె త్తందార్లనూ హెచ్చరించటం జరిగింది.

ప్రజా కళారూపొాలకు రచనలు

క914 లో _పారంభమైన ఆం్మధ మవిసల తాలూకాలో (గామ (గ్రామానా

నిర్మాణమైంది. ఇప్పటివరకు ఎక్కడ కట జరపాలన్నా, ముగ్గరు నల్గురము

80 వెశ్లేవాళ్ళం. పాటలు పాడి, ఉవన్యాసాలు చవ్చీ, చివర బ్యురకథగానీ, విచిత కళా రూపాలుగానీ దర్శించటం జరిగేది. నంఘం వి స్పృత మైన కొద్దీ, ఒక్కొ.క్కరమే వెళ్ళవలసి వస్తుంది. ఆందుకనుకూలంగా, నేను ఎక్కడి కెళ్ళినా నా పాటలతోపాటు, ఒకరుగా చెప్పగలిగేది వారికఠ, [వక్క వాయిద్యాలు [వతి (గౌమంలో వుంటాయి. అందుకని, కష్టజీవి బ్యురకధను, వహరికథగా మార్చి రాళాను.

ఈ కధకు తోడుగా, (పజా కళారూపమైన, బైరాగులు అనే దీర్ణమైన పాట రాశాను. దానిలో ఆనాటి (పవంచ పరిస్థితులు వివరిస్తూ, రెండవ (వవంచ యుద్ధం రోజుల్ని వివరించాడు.

“నందామయా గురుడ నందామయా

అందరుమైక్యంగ ఉందామయా॥ి

ఒకటి కేపిటలిజము రెండవది సోషలిజ

మను వ్యవస్థలుగాను వెలిశాయయా॥

ఒకదాని కమెరికా ఇంగ్లాండు దేశాలు

నాయకత్వమొహించి యున్నాయయా॥

విశ్వమంతా వారి వెత్తనము నెలకొల్చ

మార్షలు ప్రానొాక్క దశాయయా॥”

ఈ దుష్ట ప్రానుకు వ్యతిరేకంగా, సోవియట్‌ రష్యా సోషలిస్టు వ్యవస్థకు నాయ కత్వం వహించి, స్మామాజ్యవాదులు పెంచి పోషించి వదలిన ఫాసిస్టు హిట్లరు కిరాతక మూకల్ని మట్టిగరిపించి _పవంచాని కే ముప్పు తప్పించిన వీర రెడార్మీ శౌర్యాన్ని చితిస్తూ,

“దేశ దేశాల్లోని (పజలంత ఐక్యమై

దొంగలందరి తరిమి కొట్టారయా॥' అని, అదే విధంగా మనదేశ (వజలం గూడా సంఘటిత శక్రితో ఈ నైజూం నరహంతక ముఠాలను మట్టు పెట్టాలనే (వబోధంతో ఈ వదర్శన ముగుస్తుంది.

“ఆగదురా ఈ మహీ (వవాహము

ఆ పుట సాహనమౌనురా।ి అనే మరో పాటను గూడా రాళాను. నేను ఏ (గామం వెళ్ళినా, మీటింగుతో పాటు పాటలు, బ్య్మురకథ, లేక హరికథ, బ్లైరాగుల కళారూవం [వదర్శిన్తూ,

వ! (వజా ఉద్యమ వ్యాప్తికి వైజ్ఞానిక రంగాన్ని గూడా, ఒక పాయగా కొన సహెగించటం జరుగుతూవుంది. ఖమ్మం ఆంధ మహానభకు మా (పస్థానం

1945లో, ఖమ్మంలో నదకొండవ ఆంధ మవానభలకు, మా తాలూకా ముఖ్య కార్యక ర్తలం కుటుంబాలతో సవా నాల్లు రోజుల ముందే బయలుదేరి దారి పొడుగునా (గ్రామాల్లో బహిరంగ సభలు పెడుతూ, మవిసళల [వారం చేన్తూ సఠ రోజుకు ఖమ్మం చేరుకున్నాం.

ఖమ్మం మహాసభల్లో మా వైజ్ఞానిక (వదర్శనలు (వదర్శించాలని ఎంతో ఉబలాట పడ్డాం, కాని, రాజారావుగారి సారధ్యాన, (వజా నాట్య మండలి రాష్ట్ర దళాల (పోగాములు నిర్ణయించటం జరిగింది. ఓక పాటగూడా పాడే అవకాశం లేదని తెలుసుకొని చాలా బాధ పడ్డాం.

మా దారను గురించి మా (వదర్శనలు, (వతినిరుల సమావేశాల్లో (వదర్శించే ఆవకాశం కలిగింకారు. ఆంధ (వజా నాట్య మండలి వారి పాటలు గానీ, వివిధ కళారూపాలు గానీ, తెలంగాణాకు చెందినవి కావు, మా “వెట్టిచాకిరి" వాటిక, లై రాగుల కళా దావకం, పెటలు, తెలంగాణా ఉద్యమ ఇలివృత్రం గలవి, (వతినిధుల సభల్లో (వదర్శించాం. నేను పాటలు మహాసభల వేదిక మీదనే నాయకుల కోరిక పైన రోజూ పాడాను.

సభలు ముగింపు రోజున, అడివి బాపిరాజుగారి అధ్యక్షతన, అభ్యుదయ రచయితల సమావేశం జరిగింది. దాశరధి, వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి, ముగ్గుం మొహిద్దీన్‌, సుంకర, మిక్కిలినేని, నాజరు ఇంకా పాతిక మంది పాల్గొన్నారు. నేనూ వోజరయ్యాను. సాహిత్యం (పజలకు చేరువు గావాలనీ, సామాజికస్పృహ గలిగి సమాజాన్ని రైతన్యవంతం గావించాలనీ, ఊహా (పియదర్శినీ వరిష్వం గంలో తన్మయము పొందే భావజాలపు ఊబి నుండి కవి బయట వడాలనీ, వక్తలు (ప్రసంగాలు చేశారు,

ఈ మహాసభల వల్ల, నేను, నా రచనలు, నాయకుల దృష్టికి రావటమే గాక, (వజా నాట్య మండలి (వభావంతో సుశిషితమైన, ఉన్నత (వమాణాలతో కూడిన కళా వదర్శనలు, రచయితల ఉ వన్యాసాలు, నాకు భవిష్యత్తులో వారి వరవడిలో _వయాణం సాగించేందుకు, అనేక సమస్యల పైన, రక రకాల కళా (వదర్శనలకు రచనలు రాసేందుకు, దళాలకు శిక్షణ గరిపేందుకు తోడ్పడ్డాయి.

బందగీ బు్యరకథకు (పరణ

భెలంగాణా ఉద్యమానికి కీలక మైన సమస్య హిందూ ముస్లింల ఐక్యత,

32 “నిజాం సంస్థానంలో పరిపాలన నవాబుగారిది, గనుక మహమ్మడీయులంతా పాలకజాతి! ఈ నవాబు పాలనకు అంధ మహాసభ వ్యతి రేకం. ముస్టిములా సంఘంలో. చేరి తాము కూర్చున్న కొమ్మను తామే నరుక్కుంటే నష్టం ముస్ది ములకే. అది కాఫిర్ల సంఘం. మహమ్మదీయుడెవడూ దానిలో చేరగూడదు. ఇ త్రెవోదుల్‌ ముసి ముస్తిమీ 5 సంఘంలో ముస్తిములు చేరాలి. చరి, ఈ ఆంధ మవాసభతో పోరాడాలి, మన నవాబుగారి పాలనను నిల్చుకోవాలి.”

(గొమాల్లో వున్న పెత్తండారులంతా, వారు హిందువులైనా, ఇదే (పచారం. మతపిచ్చితో సంఘాన్ని బలహీనవరచి, (సజా ఉద్యమాన్ని సీదకార్బా లనేది వారి ఆశయం, నివానికిది నవాబుగాం పరిపాలనైనా, &ిటు హిందూ దొరలు, ఆటు ముస్లిం జాగీరుదార్లు, సర్కాద ఉద్యోగస్తులు అన్ని మతాల కష్టజీవులనూ దోచుకుంటున్నారనేది, (గౌమార్లో వున్న రైశుకూలీ మస్తిం (ప్రజలకు నిత్యం అనుభవ మే! హిందువులు ఎటువంటి ఆవమానాలు, డౌర్జన్వాలూ ఆనుటవిస్తున్నారో, మున్లిములూ అనుభవిస్తున్నారు.

ఐక్యంగా ఉద్యమించే (ప్రజల్లో మత విబేదాలతో స్పర్ణలు రేపి, సంఘాన్ని బలహీనవరచి, తమ పెత్తందాకీ దోపిడీని శాక్వతంగా నిల్లుకోవాలనే, ఈ దోపిడీవర్గాల (వ్రచారాన్ని కుతంత్రాలనూ ఎదుర్కో వఓం, ఒక ప్రధానమైన సమస్య! ఈ సమస్య నెదుర్కొసండుకు, 'బందగీ" చర్మిత సంఘానికి ఒక్‌ పాశువతాన్త్రంగా ఉపయోగవడింది.

*ఈ నవాబు పాలనలో ఒక సామాన్య ముస్షిం ర్లైతు న్యాయంకోసం, ధర్మంకోసం, ఒక కలియుగ రావణాసురుడైన విసునూరు దొరతో, వంటరిగా, నాహసో పేతమైన, నుడీర్ష పోరాటాన్ని సాగించాడు. విజయం సాధించి, తుదకు ఆ రాక్షసుని కూరత్వానికి బలై పోయిన, వీరబందగీ జీవితమే. ఈ నవాబుగారి పరిపాలనా బంగారాన్ని బట్టబయలు చస్తుంది, ఆ ఆమరవీరుడు బందగీ చర్మితనే బ్యురకథగా రాళాను.

అప్పటికి పన్నెండేళ్ళ (కితం, దేశముఖు విస్నూరి రామచందదారెడ్డి, బందగీీ సోదరుల మధ్య ఆస్తి తగాదాను పెట్టి, వన్నెండేన్న బందగీని కోర్టు చుట్టూ తిప్పి, గెల్పు సాధించిన బందగీని, తనవద్ద రౌడీగా బతికే బందగీ అన్న, ఆవ్బాసలీ నాయకత్వాన, కోర్టునుండి తమ (గామానికి వస్తున్న బందకిని, వట్టవగలు అతి దారుణంగా గొర్దళ్ళతో నరికి చంపటం జరిగింది.

ఓక పేద ముస్టింరైతు, అంత గొవృ దొర నెదికించి వంటరిగా పోరాటం సాగించటం," కోర్టులో విజయం సాధించటం, ఆ రోజుల్లో అసామాన్యమైన

వ! విషయం. కనుకనే బండగీ భగవంతుని బిడ్డగా వజల హృదయాల్లో నిలచి పోయాడు. దండుదాట (వక్కన అయన సమాధి ఈనాటికీ అన్నిమఠతాల జనంతో వూబజింపబడుతుంది. ఆః పీరుని కథ విన్న యే ముస్లిం, నవాటు పాలనపై ఉమ్మివేయక మానడు. మత[వదారకుల నోరుమూయించె ఈ కథను బ్యరకథగా రాశాను. ముందు ముందు, ఈ కథ ఫలితాలు మనవి చేస్తాను. చిలూ్యూరు దొర అల్లునికి జరిగిన కానన్హి

చిల్కూరులో ఆంధ మవోసభ బలవడటంతో తమ 'పెద్దిరకాలు ఆడుగంటుతున్నాయనీ ఆ(కోశంతో పెద్ధ దొర ఇల్లటపు అల్లుడు నరసింవారావు= సంఘ (వధాన కార్యకర్త దేనేపల్లి ఆంజనేయులుపై చేయి. చేసుకున్నాడు. ఆతను వంటరిగా ఉండటం వల్ల ఏనుగు గున్నలాగా వున్న దొరతో తిరగబడ కుండా అంజయ్య అప్పటికి తెలివిగా తప్పుకున్నాడు.

విషయం విన్నాక, ఆ ర్మాతికే సమావేశమయ్యాం. ఒక కార్యకర్త దొరచేత దెబ్బ తిన్నాడండీ వెంటనే బదులు తీర్చకపోతే, ఆ (గామంలో సంఘమే వుండదు. అతగానిది కొత్త చిల్కూరు. అతను రోజూ ఉదయం, బస్సులో కోదాడు వెళ్ళి, అక్కూడ హోటళ్ళలో తిని, షికార్లు కొట్టి పన్నెండు గంటల _పాంతాన ఇంటికి వస్తుంటాడు. ఆ సమయానికి, అంజయ్య, నేను? మరో నలుగురం, కొత్త చిల్కూరు వూళ్ళోనే కాపుగాశాం. ఆతను బస్సు దిగి వూళ్ళో (వవేనించాడు. వస్తున్న మార్గం విశాలమైన బజారు. ఎండ త్మీవంగా వుండి, చాటంతా ఇసుకతో దుమ్ముతో కాలిపోతూ వుంది. బాట కిరువైపులా ఇళ్ళ వహరీ గోడ లున్నయ్‌. గోడ మొత్తల బాటు నుండి ముందుగా ఆంజయ్య తన క్మరతో పెళ్ళున బాది “'సంఘపోళ్ళంటే మజాకా అనుకున్నావురా! సీకు కాలం చెల్లిందంటూ, ఉండగానే భీముడులాగా వున్న సోములు వెనుకగా వచ్చి నడుముమీద ఎగిరి తన్నాడు. ఆ తన్నుకు అతడు కింద వర్డాడు. అంతచే! తలా ఒక తన్ను తన్ని పుట్‌ బాలాడాం.

ఆసలే ఏనుగు గున్న ఆకారం మనిషి, ఆజానుబాహువు, నేరేడుపండు లాగా నిగ నిగలాడే రంగు. దుమ్మంతా మొగం నిండింది. లావుగా పెదాలు దుమ్ముతో నిిగోలీనిలా మారాడు. జనం యిళ్శ నుండి బయటకు వచ్చారు. కొందరు మిడ్దెలెక్కి చూస్తున్నారు. 'ఈనారి మా జోలికి వస్తే పాణం తీస్తాం అని, అతణ్ణి వదలి మేం, పాత చిల్కూరు వైపు వెళ్ళిపోతున్నాం.

₹₹.3

దిశ మేము బస్సు స్రేజీ వర్ద రోడ్డు దాటేవకకూ, అతను చచ్చినవానిలాగా ఆ కొలే దుమ్ములోనే పడివుండి, ఆ తరువాత లేని, ఆ వికృతాకారంతోనే తన యింటికి వెళ్ళి ఇంటిలో వున్న తుపాక్రీని తీసుకొని, మేము వెళ్ళుతున్న వైపు బయలుదేరాడు. మధ్యలో అంతరగంగనే వాగుంది. అది దాటి మేము పాత చిల్కూరు చేరాక, దొర తుపాకీతో వస్తున్నాడని మాకు ఓక యువకుడు వరుగెత్తు కుంటూ వచ్చి చెప్పాడు. ఆవేశంలో వున్నాడు పైగా తుపాకీ వుంది. మేము గబ గబా తప్పకొనే వయత్నంలో వెళ్ళిపోతున్నాం. దారిలో కఠారు మట్టయ్యగారిల్లుంది. మట్టయ్య గారమ్మాయి, వారింట్లో వున్న తుపాకీని తెచ్చి, మాకందించింది. వూరు చివర మేమూ, తుపాకీని లోడు చేసుకొని సిద్ధంగా వున్నాం: అయితే, [గ్రామం యీ చివరనే జనం పోగుబడి, దొరకు ఏదో చెప్పి, వెనక్కు వంవటం జరిగింది. ఆ దెబ్బతో అతగాడు చిల్హూరునే వదలి వెళ్ళిపోయాడు. ఆదర్శమూరి వెదిరె రాజూరెడీ ఉ హుజూరునగరు తాలూకాలో, సంఘం (గామ (గామానా నిర్మాణం జరిగింది. తాలూకా ఆర్గనై వేషన్‌ చూ సేందుకు, జిల్లా సంఘం, వెదిరె రాజారెడ్డి గారిని నియమించింది. రాజారెక్డిగారిది సూర్యాపేట తాలూకా కాసబాద, ఆయన కార్మగేసు సత్యాగహిగా అరెస్టయ్యాడు. జైలులో 'టిక్‌ టిక్‌” శిక్ష, ఆంటే గుడ్డలు లేకుండా బోర్లా వండబెట్టి, 'పేము కరతో 25 దెబ్బల శిక్షతో బాటు, చీకటి గదిలో బంధించటమన్న మాట! ఆలాంటి దేశభక్తుడాయన. ఆయన మవాో సుకుమారిగా పెరిగాడు. ధనిక భూస్వామ్య కుటుంబీకుడు. వుజూరునగరు తాలూకా గడ్డివల్లి ఆత్రవారినైనా, సంఘం ఆఫీసులోనే ఉంటూ, కలో గంజో తింటూ, చావలమీదనే వండుకుంటూ, సామాన్య కార్యకర్తల అభిమానాన్ని చూరగొన్న ఆదర్శమూర్తి. కార్యక ర్రల్లో రాజకీయ పరిజ్ఞానాన్ని పెంపొందిస్తూ, [్రొమాల్లో సమస్యలకు ఆక్కడి కార్యకర్తలు స్పందించి వని చేసేలా సలవీ లందించటం, ర్యాతిం 'బవష్శ ఆఫీసులోనే వడకకుర్చీ కంటుకపోయి. పుస్తక వఠనంలోనే నిమగ్న మయ్యిః ఆ కుర్చీలోనే కునుకు దీస్తూ: స్వసుఖాన్నే మరచిపోయిన మవి

• మనీషి! నా పాటలంపే ఆయనకు ప్రాణం. రోజూ ఒక కొత్త పాట రాసీ వినిపించమనేవాడు. ఎవ్పడూ చిరునవ్వుతో, ఎంత జటిల సమస్య లెదురైనా, కార్యక ర్తలకు నొప్ని కళిగించేవాడు కాదు, మా తాలూకా కమిటి (వతి

పన్‌

సమావేశంలోనూ; విమర్శ, ఆత్మవిమర్య, అంశం మాలో నిజాయితీని పెంచేది. ఉద్యమ కార్యకలాపాల్లో, చేసుకున్న నిర్ణయాల్లో, అవి ఆచరించటంలో, ఎలాంటి పొరపాట్లు జరగకుండా సరిదిద్దుకుంటూ ముందు కెళ్ళేందుకు ఈ వంశం ఉవయోగవడేది.

కోట నారాయణ మాలో మేధావి, మంచి వక్త గూడా. మల్లారెడ్డి గూడెంలో నేనూ ఆయన కల్సి సంఘాన్ని వటిష్టవరచేందుకు రెండు నెలలా (గామంలో మకాం పెట్టాం ఆ (గామంలో కోట నారాయణ తవ్పగా (వవర్తించాడు.

సమావేశంలో తన్ప నంగికరింగాడు కోట నారాయణ. వళ్చాత్తావం (వకటిందాడు. ([వథమ తప్పుగా తమించమన్నాడు, సమావేశమంఠా ఉద్విగ్నంగా మారిపోయింది. దేవులవల్లి సహజమైన _పసన్న వదనం, కందగడ్డలా బిగుసుకు పోయింది. ఎంతో లోతుగా సమస్యలను అవలోకించే ఆయన విళాల న్మేరాలు రక్తసీ క్రమయ్యాయి. ఇంతసేపూ, పెదవులు బిగబట్టి గంధీర ముదతో, నారాయణ చెప్పింది వింటున్న దేవు లవల్లి.

తన ఆవేాన్ని అణచుకుని ఆణచుకొని మాట్లాడుతున్నా ఆయన ముఖం ర క్తవర్ణమైపోయింది. కోట నారాయణ గోడకు చేరగిలబడి, నేలకు ముఖం వాల్చాడు. ఆతని కనుల నుండి నీరు కారిపోతూవుంది. మేమంతా (వ్రతిమల్దా అయ్యాం.

దేవులవల్లి వెంక టేశ్వరరావుగారిది ఆకర్షణ కలిగిన వర్చస్సు. విశాల మైన, బంగారపు వన్నెగల ఆయన ముఖంలో గంలీరత తన, కోవమెవ్పుడూ కన్పించేది కాదు. కానీ, 'ఆలుగుటయే ఎరుంగని మవి మహిరాళ్ముడవాత శ్మతువే అలిగిన నాడు సాగరములన్నియు యేకముగాకపోవు" అన్నట్టు దేవుల పల్లిలో ర్యుదావతారం కనిపించింది. *'మరొకసారి ఎలాటి పొరపాటు జరగ రాదనీ, కోట నారాయణ మల్లా రెడ్డిగూడెం వెళ్ళరాదనీ, తాలూకా కేందంలోనే వుండి తన నడవడికను ఆదర్శవంతంగా తీర్చిదిద్దుకోవాలనీ, దేవులపల్లి 'పౌచ్చరించారు.

సంగీత కచ్చేరిలోంసంఘం హరికథ।

ఆం్యధ మవీసభ జిల్హా శేం్యదం సూర్యాపేటలో వుండేది. జిల్లాలో పెద్ద బ స్తీగానేగాక, ఉద్యమరీత్యా కూడా నూర్యాపేట బలంగా వుండేది. రైతు కూలీలు, మిల్లు కార్మికులు, వామాలీలు, విద్యార్థులు, వర్తక సంఘంతో, నఫి 'అర్భధ మహాసభ నాయకత్వంతోనే వుండేవి,

36 జిల్లా. ఉద్యమ సారరులుగా, దేవులపల్లి, డి. సుబ్బారాపు, లీమిరెడ్డి 6రసింహ రెడ్డి, ఆరుట్ల సోదరులు, చకిలం తీరుమలరామ మొదలుగా గల నారుండేవారు. 1945లో వర్తక సంఘం వార్షిక సభలు, దాలా పెద్దయెత్తున సూర్యాపేటలో జరిగాయి. ఈ సభలకు, రావి నారాయణరెడ్డి లాంటి ఆగ నాయకులు ఉవన్యాసకులుగా వస్తున్నారు. ఆ సండర్భంలో జిల్లా సంఘం వి సృత సమావేశం జరిగింది. ఆ సమావేశానికి, హుజూరునగరు తాలూకానుండి రొజా రెడ్డిగారితో సవో, ముఖ్యులమంఠా సూర్యా పేట వచ్చాం. వర్తక సంఘంవారు బజారులో విశాలమైన తాటాకు పందిళ్ద వేళారు. ఆ వందిరిలో ఒక వేదికను ఏర్పాటు చేశారు. మహాసభలు చివరిరోజున, వెంకట రాజుగారనే సంగీత విద్వాంసుని పాట కచ్చేరీని జరిపించారు. ఆ పాటకచ్చేరీకి జిల్లా వ్యాపీత౦గా వచ్చిన సంఘ కార్యకర్తలు, నాయపలంతా విజరై వింటున్నారు. ఒక గంటవరకూ సాగింది పాట కచ్చేరి, పాడుతున్న కీర్తన పూర్తయింది. వక్క వాయిద్యాలవారు తమ వాయిద్యాల శృతులు సరిజేసుకుంటున్నారు. ఆ సమయంలో, వేదిక పెన ఒక మూలకు కూర్చునివున్న నన్ను “రామాంజనేయులు గారొక పాట పాడాలి" ఆంటూ, జనంలో నుండి కేక బెట్టారు. రాజుగారి సంగిత మారురీ మత్తులో జోగుళూవున్న నేను ఆ కేకను ఖాతరు చేయలేదు. మళ్ళీ ఇంకొక గొంతు ఆరచింది. విశాలమైన పందిరి నలుదిక్కులనుండి, “హెడాలి ... పాడాలి...” కేకలు సాగినై. నాకెదురుగా కూర్చునివున్న మా నాయకుడు రాజారెడ్డిగారు, శన నహజ మైన చిరునవ్వుతో నావంక పాడమన్నట్టు చూస్తున్నాడు, అసహనంగా పైకి లేచాను. “మి_తులారా! ఒక సంగీత విద్వాంసుడు కచ్చేరీ చేస్తుండగా మధ్యలో నేను పాడటం బాగుండదు, దయచేసి... నన్ను మాట్లాడనివ్వలేదు జనం. పావం రాజుగారు తత్తరపడి, ఆర్మోనీని తన ముందుకు లాగుకొని, *పజా నిర్ణయం, తప్పదు, పాడండి' అంటూ, చిరు నవ్వుతో నావైపు చూస్తూ. ఆర్మోనీపై తన వేళ్ళతో నన్ను కవ్విస్తున్నాడు. లేచి మైకందుకున్నా. గొంతు సెరిస్తుండగానే పక్క వాయిద్యాలు సంసిద్ధమయ్యాయి. “ఆంధ మహాసభ ఆంధ మహాసలి అనే పాటను అందుకున్నాను" హర్షధ్వానాలతో వందిరి మారుమోగింది. ఇవ్పటికెన్నిసార్టో అ పాట పాడాను. హర్షర్వానాలందుకున్నాను. ఈ రోజున ఆ పాట నాకు ఒక కొత్త అనుభూతి

37

కలిగించింది. రాజుగొరంతటి సంగీత విద్వాంసుని వక్క వాయిజ్యాల మేళవింపే, నా పాటకు మరింతగా ఆనందాన్నందింవాయి శోత ల్నురూతలూగుతున్నారు. వాయిద్య సమ్మేశనతో నా పాటను సంఘ నాయకులు వినటం యిదే మొదటిసాఏ. ఆనంద వరవళత్వంతో హర్షధ్వానాలు చేస్తున్నారు. అదికాగానే మరొక పాట, మధ్యమర్య హర్షధ్వా నాలతోపాటు, “అర్మధ మహాసఠకు... జై....” జయ జయ ధ్వానాలు చేస్తున్నారు. ఉద్వేగవూరితంగా యిన్తున్న నినాదాలను సైతం రాజుగారు ఆర్మనీ మీద పలికిస్తున్నారు. నా పాటలన్నీ ఐపోయాయని చెప్పినా యింకా పాడాలంటున్నారు.

చివరకు రాజరెడ్డిగారు, *హరికఠ చెప్పండి రామాంజనేయులుగా రూ” అన్నారు. వక్క వాముద్యాల కవ్వింపుతో నాకూ కథ చెప్పాలనిపించింది. సందీలో పుస్తకం తీసి, చేత ధరిందాను. (ప్రార్థన గీతం [పారంభిందాను. ఆశ్చర్యం. ఒకరు పూలదండ తెచ్చి మెడలో వేళారు. మరొకరు గజ్జలు తెచ్చారు. ఇంకొకరు చిన్న చిటికెలు తెచ్చారు. ఇంకా విచ్శితమేమంటే, ఒక పూజారి వెడల్పు అంచులున్న పట్టు వస్తా?న్ని అందిందారు.

ఇక సంఘం హరిదాసు వేషం కణాల్లో తయారైంది. ఖాదీ పైజమా, లాల్చీ, నడుముకు వట్టు వస్త్రం. కాళ్ళకు గజ్జెలు, చేతిలో చిటికెలు, నెల్తిన గాందీ టోపీ, మెడలో పూలదండ.

“రామాపురమను ఉత్రరాడిలో రాజులు నొక పల్లె. రామారావను జమిందారుడా రామాపురమండి....' అంటూ, తోవరతో కథ [పారంధింజాను. గంటన్నర సేపు కథ రసవత్తరంగా సాగింది. శ్రోతల్ని ఉరూతలూగించింది. ఆ రాత్రికి జరిగిన (బ్రహ్మాండమైన బహిరంగ నభావేదిక నుండి పాటలు పాడాను.

అనుకోకుండా అగ్ని పరీక్ష

మరునాడుదయం, జిల్లా ఆఫీనులో, విస్తృత నంఘ సమావేశముంద, ఆఫీసులో, నేనూ, దొడ్డా నర్సయ్య ప్యతకలు చడుపుకుంటా కూర్చున్నాం. ఉదయం 9 గంటలకే, చాపట పరిచాప. ఆ చావల మీదకు ముఖ్యమైన జెల్లా నాయకులంతా. చేకుకుంటున్నారు. అప్పటికే ఆఫీసులో పున్న కొంతమంది ఇతర తాలూకొాల కార్యకర్ర్తల్ని బయటఓమ పంపించారు. చివరకు, దీ. నరసింవో రెడ్డి, నన్ను, డౌడ్డా నర్సయ్యను.

“మీకు కాసేపు బయట తిరగి రాంకి. పార్టీ నమావేశం అయ్యాక, మగందు సమావేశముంటుం'డంటూ, మమ్మల్ని బయటకు పంపి, తలుపులు

38 ఎగించాడు. అనుకోకుండా జరిగిన యీ సంఘటన మా కాశ్చర్యం కలిగించింది. ఖూసిన తలుపులు మా ముఖాలకు తాకినంతగా బాధ గల్లిందిం “ఏమిటీ విడ్డూరం? (ప్రాణాలకు తెగించి పని చేస్తున్న మనల్నే వీళ్ళు నమ్మటం లేదా? ఏమిటీ శక!" నా మనస్సు గందరగోళంగా మారింది నర్పయ్య గారు తన మానసిక బాధను తనలోనే అణచుకొని నాకు ఊరట కల్లించేందుకు “ఆది కమ్యూనిస్టుపార్టీ సమావేశం, సభ్యులు కానివారందులో హెల్డొనే వీలులేదు” అంటూ నన్ను సముదాయిస్తూ వుంటే, “ఏం? కమ్యూనిస్టు పార్టీ సమావేశమైతే మటుకు మనలాంటి నమ్మకమైన కార్యక ర్తల్ని అనుమానించటం న్యాయ మంటారా?” అంటున్న నా సహనాన్ని తగ్గించేందుకు (వయత్నిస్తున్నాడు. గంట దాటినా మేం ఎటూ వెళ్ళలేదు. వాకిలి బయట ఆరుగుమీదే బైఠాయించాం. - లోవల సమావేశం ముగిసింది. నరసింహారెడ్డి తలుపులు తెరచి మావద్దకు వచ్చి; *ష్పీరు బాధవడుతూ వుంటారనే వచ్చాను. మిమ్ములను ఆనుమానించటం కాదు. కమ్యూనిస్టు హెర్టీకి క్రమశివణ పాణం. త్వరలో మీరూ పార్టీ సభ్యు లౌతారు. దీనిని మీరు శిషగా భావించకండి. ఆంటూ, బుజ్జగించి లోపలకు వెళిపోయాడు. *శికు కాదు, అగ్ని పరీక్ష," అని మాలో మేమే నవ్వుకుంటూ లోవలకు వెళ్ళాం. -

నొల్గవ భాగం జిల్లా కేందానిక్రి రమ్మని ఆదేశం ళం టెల్లా అన్ని తాలూకాల్లోనూ నంఘం [గామాలకు విస్తరించింది. వైజ్టానిక రంగం ఒక్క హుజూరు తాలూకాలోనే కొస్తంత తాలూకా ఉద్యమంలో ఒక పాయగా సాగుతూ వుంది. ఉద్యమ అవసరాల రీత్యా, వైక్ఞానికరంగం జిల్లాలో విస్తరించాలనే ఆలోచనతో జిలా సంఘ నాయకత్వం, నన్ను జిల్లా కేర్యదంలో వుండి వని చేయాలని ఆడేనించింది. నన్ను వంపేటందుకు తాలూకా సాయకత్వం మొదట వ్యతిరేకించింది. ఉద్యమ [ప్రాధాన్యత గుర్రింప జేయటంతో అంగీకరించింది. నేను నా భార్య జానికమ్మ, ఆమె తల్లి, మా అక్కగారు శీఠారావమ్మతో సవీ సూర్యాపేటకు మకాం మార్చాం. ఈ సందర్భంలో, నా స్యవివయాన్ని కొంతవరకు వివరించటం ఆవసరం. లోకం మరమ్మత్తు చేయ నంకల్పించినవారు, తమ ఇంటి విషయాల్ని ఆ(శద్ధచేస్తే ఆదే తమ కాళ్ళకు బంధమై కూర్చుంటుంది. ముందుక సాగసీయదు. నాకు యిద్దరు అత్రలు. మా అత్తయ్య (నాన్న తోబుట్టువు) అక్కయ్య (యెద నాన్న కుమార్తె వీరిద్దరూ సవతులు, తనకు సంతానం లేక తన మేనకోడల్ను భర్తకు రెండవ వివాహం చేసింది మా మేనత్తగారు. వీరికి మగ సంతానం లేరు, ఇద్దరు ఆడపిల్లలు. మగ నంతానం లేనందున నేను ఇల్లటం రావలసీ వచ్చింది. ఇధరు ఆత్తలూ నన్నెంతో అపురూపంగా చూ సేవారు. మామయ్యృగారు పాతకాలం మనిషి. నా చర్య లాయనకు నచ్చవు. మా [గ్రామ 'పెద్దంంతా ఆయన్ను గొరవంగా చూస్తాడు. వారి కాయన తో హుకుందారుగా వుంటాడు. (గామ పెద్దలతో 'పీవీలు వనికిరావని ఆత్తయ్య ద్వారా నాకు చెప్పమని ఆమెను సతాయించేవాడు. నాతో ఎప్పుడూ సరసంగా వుండేవాడు కాదు. సంఘం పెట్టిన తరువాత, నన్నాక గాలికి తీరిగేవానిగా దావించేవాడు. మా అక్కయ్యకు కాన్త చదువు వచ్చు. నాకన్నివిధాలా తోడుగా,

40 'పోత్సాహకారిగా వుండేది. నా భార్య జానికమ్మకు చదువు నేర్పుతూ వచ్చాను. ఆమె వ్యతికలు, పుస్తకాలు చదివే స్థితికి వచ్చింది. సంఘమంటే తల్దీ బీడ్డలకు ఐదవ (ప్రాణం. నేను ఎప్పటికద్ప్చడు వారిద్దరికీ రాజకీయ విషయాలు చెప్పే వాడిని. చిట్టగాంగు విష్ణవ వీరులు, గదర్‌ వీరులు, పృడ్వీసింగు జీవిత చరిత, గోర్కీ అమ్మ, పుస్తకాలు చదివి వినిపిండేవాడిని.

ఆ తలిదర్శడులకు లేక లేక పుట్టిన యిద్దరిలో పెద్ద కూతురును తండి మగ బిడ్డగా “జానకిరాముడూ' అంటూ పిలిచేవాడు. ఆమె ఇల్లు వదలి నాతో సూర్యాపేటకు వెళ్ళిపోతుందని తెలిసి కలత చెందాడు. ఆయన పైస పైసా కూడబెట్టిన డబ్బును, ఎవరికీ వడ్డీలకు గూడా యిచ్చేవాడు కాదు. వెండి రూపాయలుగా మార్చి, ముంతల్లో పోసి తన యింటిలోనే పాతి పెట్టాడు.

మేము యిల్లు వదలి వెళ్ళీ ముందు ఆయనలో మార్చు వచ్చింది. పాతి పెట్టిన రూపాయలు ఒక ముంతను త్రవ్వి తీసి నాకిస్తూ భోరున కౌగలించుకొని ఏడ్చాడు. మిగతా డబ్బు దాచిన స్థలాలను చూపించాడు. చూమయ్యను, అత్తయ్యను ఓదార్చి, ఆయనిచ్చిన వెండి రూపాయలతో సూర్యాపేట చేరాం. ఆం్యధ మహాసభ జిల్లా కార్యాలయంలోనే, జిల్టా వైజ్ఞానిక రంగానికి ఒక రూమును కేటాయించారు. ఒక్క సమావేశాల సమయాన తప్ప, మిగతా సమయాల్లో, మా దళాల రిహార్సులకు, కార్యాలయ మంతా వాడుకునేవాళ్ళం.

జిల్లా నాటకదళం = బురకథ దళాల నిర్మాణం

మా కుటుంబం మరికొన్ని కుటుంబాలూ కలిని, “కమ్యూన్‌' (సమిష్టి భోజనళాల) లోనే వుంటున్నాం. పూర్తి కారాన్నిచ్చి పనిచేసే జిల్లా నాయకుల కుటుంబాలు ఒకేచోట ఆముదాల ఫ్యాక్టరీ గోడవునని గుర్తు = ఒకే యింటిలో వుంటున్నాం. దేవులవల్లి పంక టేశ్వరరావు రాఘవేంద్రరావుగారలు, వేరు వేరు

ఇళ్ళల్లో వుండేవారు. నాతోపాటు జిల్దా వైజ్ఞానిక రంగంలో పనిచేసే పినిశెట్టి వెంక టేశ్వరరావు, ఆయన తల్లీ, అమ్మమ్మలతో మాతోనే వుండేవారు.

నేను సూర్యాపేట చేరేనరికి 'తెలంగాణా' అనే ఒక నాటకం రాళాను. ఆ నాటకం ఇతివృత్తం, సంఘ నిర్మారణం, _వజా సమస్యలపై వారిని సంఘటిత పరచుట, అధికారులతో పోరాటం సాగించి సమస్యలను పరిష్కరించుకోవటం౦, ముఖ్యంగా అధికారులు, పెత్రందారులంటే [వజాసీకంలో గల భయాన్ని తొల గించటం. [వధావమైన ఆంశములతో “తెలంగాణా” నాటకం నడుస్తుంది.

సూర్యాపేటలో, ఆర్‌. యం.పి. డాక్టరు అలవాల వెంక య్యగారు? ఆర్మోని వాయిస్తారు. కవిత్వం రాస్తారు. నాటకాలు నేర్పే అభ్యుదయవాది*

త్తే

టౌనులో బొత్సాహిక కళాకారులను సమీకరించి యీ నాటకాన్ని (పాక్టీ నుకు వపూనుకున్నాం. ఆలాగే, ఓరుగంటి రంగయ్య మంచి గాయకుడు, బందగీ బుర్రకథను ఆయనకు నేర్చి, పినిశెట్టి వెంకటేశ్వరరావు, నేనూ, వంతలకు వుండి, బ్యురకథ తయారు చేశాం. ఈ రెండు దళాలు, టీల్లా దళాలుగా మలచాం.

డాక్టరు వెంకయ్యగారు, తెలంగాణా మాండలిక భాషలో “తాకే లిల్హాయిలో, ఆంధ సంగములో చేరండయో,' అనే పాట, *పబౌనంటావా _ కాదంటావా - మరియేమంటావో _ పెత్తనమమా దొరతనమా,' అనేపాట, రాళారు. మేము యిద్ధరమూ కలసి, *“వైరాగులు, కోయ, చెంచు, లత్కోరు సాబు (పిట్టల దొర) జంతరపెప్రే, సోది, మొదలైన, జూానవద కళారూపాల ఛాయలో, సంఘ కార్యకలాపాలకు (వజలాయ త్తవడేందుకనువైన రీతిలో రచనలు చేసి, వాటి దళాలను సమకూర్చుకున్నాం. ఎక్కుడ సభలు జరిగినా యీ [వజా కళా రూపాల దళాలు, ఆ సభల్లో [వదర్శనలు ఇచ్చేవి. బ్మురకథను, ఆయా లాలూకాల్లో వున్న దళాలకు ద్రెయినింగు యిచ్చాం. మా జిలా బ్యురకథ దళం, పెద్ద సభలకు మ్మాతమే వెళ్ళి కథలు చెప్పేదీ దళ పోషణ నిమిత్తం, ఆ సభల నిర్వావాకులు నూట వదహాద రూపాయలు పారితోషికం, (ట్రావెలింగ్‌ ఖర్చులు యిస్తుండేవారు.

తాలూకాలో స్థానికంగా, డేగల మల్చూరు దళం, వెంకులు దళం, బాలేముల్లో ఒక దళం. సింగరాదారి దళం, ఆయా (పాంళాల్లో బందగీ బ్ముర కథను చెప్పటం, వజూ కళా రూపాలను (దర్శించటం, నేను జిల్లా కేంద్రానికి వెళ్ళిన ఒక సంవత్సరకాలంలోనే వైజ్ఞానిక దళాల స్థాయి ఒక రూపానికి వచ్చింది.

ఆంతేగాక, పినిశెట్టి, నేను, ఆవుల పిచ్చయ్య: వేనేవల్లి ఆంజనేయులు, కథలు గూడా రాసేవాళ్ళ్శం, “మీజాన్‌' పిక డైలీ ఆదివారం సంచికలో (వచురించబడేవి, ఐతే నాకు తీ38క దొరక్క, ఒకే ఒక కథతో విరమీందాను. ఇక్‌ నాటక దళం మొదటి [వదర్శన సూర్యాపేటలో జరిగింది. ఇతర చోట్టకు దళం వెళ్ళి నాటక (వదర్శన నిర్వహించటం, ఆచరణలో, మాకున్న హడావిడి దశలో, అసాధ్యమైంది గనుక, ఒకే (వదర్శనతో నాటకం ఆగిపోయింది. పాటలు? ఇతర కళారూపాలు, బృురకథలు, నిత్య వదర్శనలుగా సాగిపోతూ (వజల ఆదరణ ప్మాతమవుతూ వన్తున్నాయి.

బందగీ స్వగ్రామంలో మా దళం బు్యరకథ విసునూరు రామచం్చదారెడ్డి, పాతిక _గామాలకు దేశముఖు. అతను

తై

చేయని కిరాతమంటూ లేదు. దోపిడీ దౌర్జన్యాలతో సాగే ఆతని వరిపాలనకు సంఘం అడ్డుకట్ట వేనీంది. ఆరుట్ల రామచందదారెడ్డి నాయకత్వాన నంఘం బల వడింది. రామచం్నదారెడ్డి తల్లి అయిదారు (గామాలకు ఆమే జమీందారిణి ఆడ మనిషేనా ఒక (బహ్మరాక్షనిగా పేరున్న ఆడరాకాసి,. బందగీ [గామం కామారెడ్డి గూడెం. ఆ (గామంలో గొప్పగా బహిరంగసల జరిగింది. ఆ పది హేను [గామాల [పజలు పదివేలకు పైగా సభకు వోజరయ్యారు. లావుపాటి గుత్చ (ఆడవి కట) లకు జండాలు కట్టుకొని, అన్నిటికీ తయారుగా వున్న వాలంటీర్లు సభాస్థలం చుట్టూ, జనానికి రక్షణగా వున్నారు. జిల్లా ్యగనాయకులు, దేవులవల్లి , డి. సుబ్బారావు, ఆరుట్ల, లీమి రెడ్డి, మొదలగు నాయకులు ఉప్యన్యా సాలు చేశారు. మధ్యలో దేశముఖు రౌడీలు తామూ వున్నామని, జనంలోకి పందిని తోలారు. వాలంటీర్లు వెంటబడటంతో తోకలు ముడిచారు.

బృురకథ ప్రారంభమైంది. నాజరు దాణీల్లో. కథకుడు రంగయ్య, మధ్య మధ్య నేనూ, రాగాలు విసిరి పాడుతూవుం టే, ఆలవాల వెంకయ్యగారి ఆర్మోసీ వాయిద్యం అదనంగా కథకు మరింత రజిని సమకూర్చింది. మా కథకు ఆర్మోనీని వాడుకొనే వాళ్ళం. సంభాషణలు జనం భాషలో (ప్రజా శత్రువులను నిధిష్షేపించే వ్యంగాత్మకంగా వున్నా, సంగీతం జనాన్ని తన్మయత్వంలో ముంచెల్తేది.

ఆ (వజలకు బందగీ ఆరాధ్య దైవం, వారి పసిబిడ్డలకు ఏ కాస్త జ్వరం తగిలినా, ఐందగిపేర ముడుపు గట్టటం, మొక్కులు చెలించటం, అన్ని మతాల వారూ ఆదరిస్తుంటారు. కథా నాయకుని కుటుంవీకులంతా వున్నారు. ప్రజా హంతకులూ ఉన్నారు. ఆనాటి వారి హంతక కృత్యాలు వింటున్న ఆ [వజల్లో అమితానందం పెల్లుబుకుతుంది. (వతి ఘట్టంలోనూ, జనం హర్షధ్వానాలు, కేకలు, ఈలలు, లేచి చిందులు వేయటం, కథ చెప్పే మాకూ మరింత హుషారు కలిగించింది. నినాద ధ్వనులతో హోరెత్తిపోయింది. ఆ విధంగా బ్మురకఠ ముగిసీంది.

'స్టేజిమీదకు ఒక [గామ నాయకుడు వచ్చి, 'బందగీ కుటుంబీకులు మిమ్మల్ని కలవాలని ఆగారు, రండి! అనగానే, బ్యురకథ వేషంతోనే, గజ్జలు గల్లు గల్గుమంటూ, పేజీ దిగి, గుంపుగావున్న స్త్రీలను సమీపించాను. ఒక వృద్దురాలు నన్ను ఆమాంతం కౌగలించుకొని, ముగ్గుబుట్టలాగా వున్న ఆమె శిరస్సును నా వందిటిలో దూర్చి ఎక్కిళ్ళు పెట్టి యేడుస్తూ,

“నా బిడ్డ బందగీని, నా కళ్ళకు చూపినవ్‌ బేటా! జీతరహో బేటా!” షర్టూ భాషలో ఇంకా ఏవో మాటలు ఏడుస్తూనే అంటూంటే, నాకూ కళ్ళవెంట

త్త సీబ్య బొటబొటా రాలాయి, మిగతా వారంతా తమ కష్ణ శుడుచుకుంటూనే,: ఆనందంగా, తమ కళ్ళ వెలుగులతో నన్ను ఆశీర్వదిస్తున్నారు. నేను రుద్దమైన కంఠంతో,

*వ్సేమంతా మీ బందగిలమే నమ్మా। నాడు మీ బందగీ చూపిన మార్గమే యిప్పుడు సంఘం చేపట్టింది. అనాడు బందగీ ఒక్కడే, ఇప్పుడూ. పూరూరా బందగీలే!"

ఆ విధంగా ఆ తల్లిని వోదార్చాను. నా జీవితంలో ఆ సన్నివేశం ఏనాటికీ మరుపురాని మధురానుభూతి కల్గించింది.

తొలిసారిగా అచ్చులో నా కథా రచన సూర్యాపేటలో ఒక సంవన్న (వాహ్మణ కుటుంబంలో పెండ్డి జరుగుతూ వుంది, బజారంతా, తాటాకు వందిళఖ్శ వేళారు, ఒక వేదికను గూడా నిర్మించారు. సంపన్నులు గనుక బంధువులు స్నేహితులు గూడా ఎక్కువ సంఖ్యలో హాజరయ్యారు.

ఒక మధ్యాన్న సమయాన సన్నాయి మేళాలతో కచ్చేరీ ఏర్పాటైంది. । మేళగాళ్ళంతా మంచి సంగిత విద్వాంసులు, ఆ కచ్చేరీ విందామని నేనూ వెళ్లాను. బంధువులంతా భోజనంచెసి భుక్రాయాసంతో, చొక్కాలు లేకుండా,

విసనక్మరలతో విసురుకుంటూ, పందిరినిండా, చాపలమీద కూర్చొని వున్నారు. దారిలో వేద పండితులూ వున్నారు. సన్నాయి సంగీతం వీనుల విందుగా జరుగుతూవుంది. కాని, ఈ పండితులు ఆ సంగీతం వినటంలేదు. ఏదో అసహ నంగా ముచ్చట్లు ప్రారంభించారు. కర్మగాలి నేనా పండిత [పకాండుల దగ్గరే కూర్చున్నా. వారి మాటల్లో, “ఇంత గొవ్పవాళ్శ్ళమున్న పందిరిలో, శ్యూదులైన ఆ వాద్య బృందం, తమకన్నా ఎత్తుగాపున్న వేదికమీద కూర్చొని ఉండటం, వారికి తలవంప్పలుగా తోచింది. వారి ఆ్యగహావేశంలో అ్యగవర్ణ అహంకారం నన్ను ఆశ్చర్యచకితుణ్ణి చేసింది.

ఈ సన్నివేశం నాలో కల్లించిన స్పందనతో, 'పెండ్డి ఇల్లు” అనే పేరుతో, ఒక కథ రాసి పంపితే, మీజాన్‌ ప్యతిక ఆదివారం నంచికలో (ప్రచురించింది. అచ్చులో నా రచన జూడటం అదే పథమ పర్యాయం. నా కథ ఆచ్చవటంతో, పిని శెట్టి, ఆవుల పిచ్చయ్య, వేనేవల్లిగారలు, తలా ఒకటి 3ం0డు కథల రాయటం మీజాన్‌లో అవి రావటం, మాకానందం. ,(పోత్సాహం కల్లిగా మాక కథలు రాసేంత తీరిక దొరక్క విరమించుకోవటం జరిగింది.

వ! (పజా నాట్యమండలి కల్గించిన న్పూర్తి

బెజవాడ (పకాళకి నగరులొ, రాష్ట్ర (ప్రజా నాట్యమండలి క్లాసులు జరుగుతున్నయ్‌. ఆ క్లానుల్లో , బ్యురకత, నృత్య గేయ రూవకాలు, జానవద (వజా కళారూపాల, నాజివలు, మొదలైన శిక్షణా తరగతులున్నారి. నాకు ఒకటనే పరిమితి లేడు. అన్నిరకాల క్రాసులనూ పరికించి, శిక్షణా విధానాన్ని తెలుసుకోవాలి. _పజా కళారంగంలో నిష్టాతులైన పెద్దలు టీచర్జుగానూ, విద్యార్థులుగాను షాల్గొన్నారు. డాక్టరు గరికపాటి రాజారావు, కోడూరు అచ్చెయ్య, ఆచార్య ఆతేయ, మాచినేని వెంక టేశ్వ్మరావు, మిక్కిలినేని. ఉమా మహేశ్వరరావు, నాజర్‌, సుంకర, పెరుమాష్ల, చదలవాడ కుటుంబరావు, తాపీ రాజమ్మ: సీతమ్మ, కోగంటి, మొదలుగాగలవారంతా వున్నారు.

రచయితలుగా వారు సృష్టించిన కళారూపాలు, ఆ కళా రూపాలను నేర్పే శిషణా వద్ధరులు, నాచేతనై నంతగా ఆకళింపు చేసుకోగలిగాను. ఆ వద్ధతులలోనే, తెలంగాణాలో నేనూ వైజ్ఞానిక రంగాన్ని నిర్మాణం చన్తూ వచ్చాను.

బెజవాడలో ,పజాశ క్రి పచురణాలయం దర్శించి సంపాదకవర్గంలో పాటల విభాగాన్ని చూస్తున్న సుంకర సత్యనారాయ ఇగాంని కలుసుకున్నాను. నేను రానిన వతి రచననూ (పజాళ క్రికి ఎప్పటికప్పుడు వంపుతూవున్నా ఒక్క రచనా అచ్చుకాలేదు. తెలంగాణాలో ఏ ఒక్కరూ పాడుకొనివీ, ఆక్కడ జనాలకు అందుబాటులోకి రానివ, తెలంగాణా ఉద్యమాన్ని గురించి వైట రచనలు వ్యతికలో (వచురించటం జరుగుతూవుంది. కాని, అక్కడ (వజల్లో నంఘం పాటల పేరుతో, సుడిగాలిలా తృదాల్లో (పాకిపోయి, వారి నాల్కలపై నాట్యం చేస్తున్న నా పాటలు అచ్చుగాకపోవటానికిగల కారణమేమిటని, సుంకరతో, తగాదా వడ్డాను.

నా బాధను అర్థం చేసుకున్న సుంకర చిరునవ్వుతో నాముందునుండి లేచి వెళ్ళి ఒక పెళ్ట ఫైలు తెచ్చారు. అవన్నీ నా రచనలే! వాటిని నాకు చూపిస్తూ రచనలలో ఉండవలసిన కనీస సూ(తాలను ఏకర్వు పెడుతూ, మరి స్దాయి తక్కువ రచనలు (ప్రచురిస్తే ష్మతికకున్న విలువ తగ్గుతుంది. నా రచనలు గూడా మొన్న మొన్నటిదాకా (వచురించేవారు కాదు. త్వరలోనే నివూ ఆ దళకు చేరుకుంటావు రామాంజనేయులూ, నిరుత్తాహవడకుండా రాయటమే మన వని" అంటూ, నన్ను చల్లబరిచారు,

సుంకరంటే నాకు మహాళ క్తి! ఏకలవ్య శిష్యుణ్ణి. ఆయన రచనలు నాకెంతో స్ఫూర్తినిచ్చాయి. ఆయనగారిలాగా రాయాలని నా ఉబలాటం

జీప్‌ ఆప్పటికి సుంకర రచనలు చాలా తక్కువ. ఆ తరువాత అనేక రచనలు. మాభూమి; ఎన్నో పాటలు, తెలంగాణాకు సంబంధించి వచ్చాయి. ఆ రచనల స్పూర్తితో నేనూ కొన్ని రచనలు రాయటం జరిగింది. పార్టీ సభ్యత్వం రలిగించిన పరమానందం

జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ సమావేశం జరిగిన తరువాత, దొడ్డా నర్సయ్య గారిని, నన్నూ కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులుగా తీసుకున్నట్లు వర్తమానం ఆందింది. ఆది తెలియగాశే నా మనస్సు ఆనందంతో నిండిపోయింది.

కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులు కావటమంటే ఎంత కరినమైన వరీక్షల్లో ఉ శ్రీరులవ్వాలో మా అనుభవాలే మాకు చెప్పాయి. మనిషికి తుది త్యాగం (ప్రాణం. అది ఇవ్వటానికైనా నీద్ధ్దమవటం, అన్ని సుఖసౌఖ్యాలూ, బభోగలాల సాలు త్యజించి, అడుగడుగునా అసంభ్యాకంగా సంభవించే పమాదాల నధిగ మిస్తూ, శణనణం మృత్యువుతో రాజీలేని పోరాటం సాగిన్తూ, శుదరు పాణాలను బలిదానం గావించేందుకు సంసిక్టమైన దశకు చేరుకోగల్లిన వాడే, ఆ పార్టీలో సభ్యునిగా చివరిదాకా నిల్వగలుగుతాడు. అంతటి మహోన్నతి నందిన పార్టీ సభ్యత్వం పొందటం కన్నా ఆనందం మరొకటి లేడు.

మానవాళి చర్మితలోనే, తొలిసారిగా పీడిత జనావళికి పట్టాభి షేకం గట్టిన వివ్లవ పార్టీ కమ్యూనిస్టు పార్పీ ! (వవంచాన్నే కబశించాలని బరితెగించిన ఫాసిస్టు హిట్లరును, వరమ కిరాతకమైన పాసిజాన్నీ, పాలు పెట్టి, (పవంచ [వజాకోదిని కాపాడగల్లింది కమ్యూనిస్టు పార్టీ . నైజాం నిరంకుశ రాక్షసపవాలనను తుద ముట్టించేందుకు మహోద్యమాన్ని సాగిస్తున్న ఆంధ మహాసభను, వి్షవపంథాలో ఉరుకులు పెట్టిన్తూ పీడిత తాడిత తెలంగాణా [వజానీకానికి ఆళాజ్యోతిగా వెలుగొందుతున్న, భారత కమ్యూనిస్టు షార్టీలో సభ్యుడు గావటంకన్నా గర్వ కారణం మరొకటి లేదనే నా విశ్వాసం. నేను పొందిన యీ ఆర్హతను, నా బొందిలో _పాణమున్నంతవరకు నిల్పుకుంటాననీ, కష్టజీవుల రక్తంతో పునీతం కాబడిన ఏ్మరజండా నీడనేనా తుదిళ్వాసను వదలుతాననీ, మనస్ఫూ ర్రిగా (ప్రమాణం చేస్తూ ఆ పార్టీ సభ్యత్వాన్ని స్వీకరించాను.

తప్పుడు కేసులు = అ[కమ శిక్షలు

ఆంధ మవానభ _వజాసంఘంగా బలవడింది. సర్కారుద్యోగన్తులు, దొరలు, తామాడింది ఆట పొడింది పాటగా సాగిన ఆ పాపిష్టికాలం గతించేస్థితి ఏర్పడుతుంది. అక్రమాలకు, అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా జనం ఫోరాటానికి

త్స సర్దమౌశున్నాకు. సత్తనంధుంా,. పెత్తందార్ల రౌడీమూకలను, యువకులు నాహపో పేతంగా ఎదికస్తున్నాడు.

ఈ దళలో వరుత్నం బూ డోపిక్తి విఠానాన్ని దొరలను అకుకొవి ఆంధ మవోనలను అణచివేసేందుకు, కార్యక కర్రల పైన కుట కేనులు, తముడు ఆకోవణలళో, కేసులు పెళ్టి, విధిగా కవులు విధించాలని, జైళ్ళలో ఐండించాలనీ, 'తలవడిండె. సిగుపిడి, న్యాయస్టాాలకు ఒక రహన్మ వకట్యులదును గూడా వంపించింది. (గ్రామాల్లో నంఘమ నాయకుర్ని తవ్పడు శేనులు బనాయించి, కష దింపుచుంది.

ఇచే సమయమని, దొరలు తమ కొక్షీల ఒలగాలళో వజలమీవ దాడులు సహెగించటం, కౌలువార్ష పంఓఏు కళ్యంలోనే డోచుకుపోవఓం, జనాన్ని కొట్టె, మరలా తమ తూములో వెటి=ాకి3 వేయింవటం, సరిపోను జెకుకుంచి వచేడే

గ ౬ శ్‌ జా * పా లేకని వకారం సాగించటం ఏవెకంచినవాకని యికగగొట్రఓం, మరలా హైరం రించారు. ఒకవైపు నర్వాకు తవ్పకు కేనులు, శవలు, తైబ్ళ, మకోవైపు, దొరలు, 'పెత్తండార రౌడీమూకల దాడులు. (వ౬ల దృషిళో మొదటికే వచ్చిం=ా అనేంత దాషణంగా వాఠావరజం నృష్షింవాలని, పోలీనులు, రౌకీమూకలు కలిని దాడులు సాగిస్తున్నాన. న

కడి వెండి దొర గదీముందు దొడ్డి కొమరయ్య హత్య

జిల్లా వ్యాపితంగా ముఖ్య కార్యకర్తల అరెస్టులు జరుపుతున్న నేవర్యంలో విన్నూడ దొర కింది కడివెండి (ప్రాంతం ముల కార్యకర్త మోహన్‌ రెక్టని, ఆ చుట్టుపక్కల [గ్రామాల కార్యకర్తలను ఆకెస్టు లా ఆ అరెస్టుల తరవాత, ఆయా (గామాల భూస్వాములంకా, విస్నూరు దేశములు నాయకత్వాన, తమ రౌడీ బలగాలను, మిస్కిన్‌ ఆరీ, వనమాల వెంకయ్య అనే రౌడీల నాయకత్వాన కడివెండి (గామం మీద దాడి చేసేందుకు గడిలో తిష్టవేకారు. చారివర్డ ఎల్లవ్పడు రరించే, బరిసెలు, వాకులు, తల్వార్డు, జాందియాలు, గండగొడ్డశృతో పాటు, కొత్తగా తుపాకులు వెశం కొంతమంది ధక౦కారు.

ఈ వవస్టితిని గమనించి, దొడ్డి కొమరయ్య నాయకత్వాన చుటువట్ల భామాల (వజల్ని నమీకరించింది (గ్రామనంఘం. ఏదియేమైనా ఈ రో ల్‌ రౌడీల దాకిని ఎదుర్కొని ఎచుకుదెబ్బ తీయాలన్‌ నంసిద్దమౌతున్నారు. వంద లాదిగా కూడిన (వజలవర్ద, క్యరలు, కాపి గర్భపారలు, గొర్డప్మ, కారం వావ ఇారసగాతంం. - ం

త్తి

వజలంతా, మిన్నుము ట్రేలా, “ఆంర్మర మవానకకు....జై....వౌతీజం....

నశించాలి. ఎ్యరజండాకు....జై....కమ్మూనిన్టు పార్టీకీ . కై...” అనే నినాదాలతో, వా ౬"ల “ళల ఇక గడీవైపు బయలుడేకంది [వవవ్యావదర్శన.

(గామాల్లో ముఖ్యనాయకుల్ని ఇంధించినా, (వజలు, దొకలు రావించి నటుగా దిక్కుతోచని స్థితిలో లేప. ఉన్న జగంలోనే నాయకులు పుట్టుకొన్తు ట్ర య

,న్నారు. గడీవెపు వస్తుష్న ఐనవవావోన్ని చూసుంటే, గూండాల గుండెలో న. లన! ప. అన ణు రెబ్బ వకుగెత్తుతున్నయ్‌. తతరవకిన రౌడీలు, వచ్చే జనంపైకి తుపాకులు ష్‌ త్తు త న "పేల్చాడు. దొడ్డి మల్లయ్య కాళ్ళకు తహెక్రీసంర్లు తాకి, ఆతను నేలకూలాడు ఆ తపవాత, దొడ్తి కొమరయ్య గంంచెను రీల్చాయి. వ!

“ఆంధ మహవావకకు...' అంటూనే నేలకొరాడు కొమరయ్య. ఆయన నివావమందుకుంటూనే ముండుకొసు స్వ జంంలో మరకొంతమందికి. గుండ్లు తాకాయి. ఆ భూూగమంతా రకసికమెంది.

ఆకుకోకుండా =గిన తుపాకుల వాడిలో, వరిస్తితి నెర్భం చేనుకన్ని

తి కార్యకర్తలు, జనాన్ని ఆహేకు. ఆ వెంటనే చేంగూరిన. డొడి కొమరయ్య? అవాలి తై మలయ)*లకు ఎతుకొని సంప కాకా.లయం వదికు వేషకున్నాకు, గా చే టై ౬ 1 ము అదం కర్‌ ఎడ, ఇ ఆ నక జా ఇ కొమరయ్య మరణంతో కొ తమలుపు ౩5గిన ఉద్యమం అణాతి

1946 జూలై శన విని కొమరయ్య వర్యతో, తెలంగాణా పోరాట స్వకూవమే మాకిపోయింది. ఇవ్వజివరకు వజ౬ు తవ హహిైల కరవిణకోగం శాంతియుతంగా పోరాటం సానిన్తూ వచ్చారు ఇివ్వకా దళ దాడిపోరిండి. దొరలు, వా కౌకీ ఐఇఠలాలశతోపాటు, వకుతా- పోరీనులూ కం"ంళోకి వవారు.

కు న. శె

తుహెకులశో, కార్యకరక్రద్ని వాతమాక్చి, ఉద్యమాన్ని నాశనం చేసేండుకు (వదుత్వం ౬కితెనందిందె.

దానికి (వతినాా. ఐనమూ ఆభ్మరవణ వేనుకోవలసీ=: 1వమాదకర

వరిస్థితిని వదుత్వమే కల్పించింది. నాయకులంకా అజ్ఞాతవాసం స్వీకరించాడు,

ఏ ఒక్క కాక్యకరా, వకుత్వానికి కొడికిపోనారకు. అజాతవాళంలో వరికి

న వ క్‌ సళ్ళలో చేవలాగా, (వల్లో వశియాగ్నిని పజింవాలన, నామాలలో యువసీ లి లి కి ఆ ణా

యువకురందరిసి గామరవుణ దికాలుగా నిర్మాజం గావిందిండి. ఆందిండళలా

మ!

ఆయుధంగా వాడి, వజల్ని రౌడీల, హపోరీసుల వాడుల నుంకి రమించుకుంటూ

కీ ణు ఉద్యమాన్ని ఉర్భతం చేదూలని, తాలిగా తన పైాకాలను, శుహైకీగంక్షకు

4ర్రి

అర్చించిన అమరజీవి కామరజయ్య సంక్మరణక్రై "కడివెండి డినం' జరహాలని, కమ్యూనిస్టు పార్టీ, ఆంధ మహానభలు పిలుపునివ్వటం జరిగింది.

తెలంగాణాయేగాక, యావదాంరదేశం, ఒకే గొంతుగా కొమరయ్య వాత్యను గర్విస్తూ, సింహగర్జన చేసింది. ముక్క చెక్కలై యన్న ముక్కోటీ ఆం్భధులూ ఒకటిగా విశాలాంధ్ర, మూడుభాషల (వజలతో ఉన్న హైదాబాద్‌ సంస్థానం. భాష్మావయు క్రంగా విభజింవబడాలనీ, నై జాంపాలన ఆంతంగావాలనీ, అందుకు అనుకూలంగా ఉద్యమన్వరూవమే మారాలనీ, నిరంకుశ న్తైజాం (పళభుత్వ ఎత్తుగడలతో సంఘం రంగం సిద్దం చేయటంతో, తెలంగాణా పోరాటమే మలుప్పరిరిగింది.

5వ థాగం ఫాసిస్టు పాలనగా మారిన నైజాం

విసునూరు దొర ఆరీనంలోవున్న పాలకుర్తిలో చాకలి ఐలమ్మ పొలంలో వన్న ధాన్యం, ఎత్తుకుపోయేందుకు దొర గుంపు తయారైంది. సంఘం ఎడిరించి గూండాలను తరిమివేసి, కళ్ళంలో రాన్యాన్ని ఐలమ్మ యింటికి చేర్చటం జరిగింది. ఆ సంఘటనతో దొర దొంగ కేసులు పెట్టి, నంఘ కార్యకర్తల్ని పోలీసులకు వట్టించాడు. అనేకమందిని అరెస్టయినవారిని గడికి ఇప్పించి, చ్మిత హీంసలు పెట్టటం జరిగింది. పాలకుర్తి పైన అనేకసార్లు పోలీను దాడులు జరిగాయి. ఈ దాడుల్లో, కుమ్మరి లక్ష్ష్మినక్సు. కన్నెబోయిన సోమయ్య, శ్రీహరి, అనే కార్యకర్తలు చంపబడ్డారు.

1946 ఆర్జోబకు కేరిన, బాలేములపై వైజాం పోరీసుల దాడి చేశారు. (గామాన్ని దోవిడీ చేని, ధాన్యాన్ని ఎత్తుకెళ్ళడానికి పూనుకోగా, (గామ వజ లంతా ఏకంగా అడ్డుకున్నారు. తునాకులు సారించాప పోలీనులు. వ్రజలు వడిశలలతో పోరాటం సాగించారు. తుపాకుల కాల్పుల్లో. ఆనంత రెడ్డి మట్రారెర్తి, వీర మరణం చెందారు.

(పక్కనే వున్న పాత నూర్యాపేటవై దాడి చేశాడ. ఆ (వజలూ* వడిశల, కారం క్యరలతో ఎదిరించారు. ఆ పోరాటంలో, నర్సయ్య తుషెకి తూటాలకు బలయ్యాడు. అధికారుల, దొరల, రాక్షస చర్యలకు అశేక (గామాలు దారుణ మారణానికి గురయ్యాయి ఆకునూప; మాచిరెక్టివల్లి: మోటకోడూరు, చందనవల్లె, దారేముల, పాత సూర్యాపేట, మొదలైన [గామాలు నైజాం మిలీ దాడులకు రాక్షస చర్యలకు గురయ్యాయి. ఆకునూడు ఇల్లు వారుబోకుండా, నాయకుల సోదా పేరుతో, లూజీలు చేశాప. శ్రీలను చెకిదాకు. భర్త ముండే బార్యను, బావను స్థంభానికి కట్టివేసి, ఆయన ఎదుటనే మరడలిని ఘోరాతి "ఘోరంగా చెకిచారు. పానిస్టులను నైతం మించిపోయారు.

ఈ దారుణాలను వ్యతికల ద్వారా తెలుసుకొని; (వళుత్వం ఈ మిల ఓక

క.

క్‌0 చర్యల్ని వెంటనే ఆపీ, పరిస్థితిని చక్కబరచాలని, నభ్య (వవంచం 'హెచ్చరించింది.

1946 డిసెంబరులో, మల్దారెడ్డి గూడెం మీడ మిల్దరీ దాడి: వడిశలలతో వజల ఎదురు దాగి! ఈ రావస కృత్యాల పాలయ్యేకన్నా, హోరాటంలో చావటానికే జనం సంసిద్ధులయ్యారు. పదకొండు మంది తుపాకి గుండ్డకు బలయ్యారు. వారిలో ఐదుగురు మహిళలు! ఈ విధంగా ఒక్కొాక్క వూరు రణరంగంగా మాఏిపోతూ వుంది. కాని, సాయురులతో నిరాయుధంగా చిసే పోరాటం నష్టం కర్షిస్తుంది.

గామ రక్షణ దళాలే సాయుధమయ్యాయి

ఛత్తారీ సదరు ఆజం (ముఖ్యమంత) గా వుండి (వజా ఉద్యమాల నణచ లేకపోతున్నాడని, మీర్జా యిసహ్మెయిల్‌గారిని, సదరు ఆజంగా నియమించాడు నైజాం నవాబు. ఈ ఘనుడు, సంస్థానాల్లో, ఉద్యమాల నణచుటలో ఆనుభవ మున్నవాడు, ఇప్పుడు జరుగుతున్న రాక్షసతం౦ యింకా పెరిగిపోయి, ఆవిధంగా సంమాన్నణచివేయాలని వారి ప్లాను.

నల్లగొండ వరంగల్లు, జిల్లాలో బలమైన మిల్టరీ క్యాంపులు వెలిశాయి, ర్మాతులు [గామాన్ని చుట్టివేయటం, పురుగు బయటకు పోకుండా చేసి రహస్కంగా ఉన్న నాయకుల్ని చూపించమని లారీలతో బాదడం: ఇల్లు దోచు కోవటం, కుండలు యితర సామాన్హు గుల్ప చేయటం; పాలు? పెరుగు, నెయ్యి కల్లు తాగేయటం, వంటరిగా దొరికిన స్త్రీలను ఆగం చయటం; ఇళ్ళలో వున్న

పలుగు పార, గొడ్డలి, కొడవలి, బరిసె, చివరకు, కుక్కల నదలించేందుకు ఉవయోగించే క్యరలతో సవా తెచ్చి, కచ్చేరీ చావడి ముందు కుపవ్పవేసి: మారణాయుథాలు కలిగివున్నారని, కేసులు పెట్టటం: జనాన్ని వట్టుకెళ్ళటం: లాకప్‌లో పెట్టి హాంసించటం నిత్యకృత్యాలయ్యాయి.

“నై జొము నర్కారురా ఓ రన్న - నాజీలమించిందిరా॥

పోలీసు లారీలు పల్లెల్లో నిండాయి.

ఏ ఇల్లు జూచినా ఏడుపుల గోలలూ

నాయకుల చూసమంటూ-(పజలను-నలినలిగ కొడుతుండెరా॥[” అనే పాటలో, నాటి రావస కృత్యాలను కళ్ళకు కట్టినట్టు రాళాను, ఈ పాట; ఇనం పాటగా షూరిపోయింది,

క్‌

“అక్కలూ చెల్లెమ్మ లంచహూ వకంగ

అన్నదమ్ములతోటి ఆయురమ్ముల బట్టి, ==” ఈ కీరాతక మూకల ఆట కట్టించాలనీ,

“మానాలు పోయాక (ప్రాణాలు దేనికని....' మగువలంతా సాయుధులయ్యేందుకు, తమ రన మాన (ప్రాణాలను, కాపాడు కొనేందుకు సిద్ధమవ్వాలని, సంఘం ఇచ్చిన పిలుపే, ఈ పాటలో చెవ్పబడింది. తొలిసారిగా పజాళక్షి వ్యతికలో నా పాట ఆచ్చమింది. దానిని చూచి నేనెంతగానో ఆనందించాను.

అజ్ఞాతవాసంలో ఆగిపోయిన వైజ్ఞానిక రంగం

1916 నవంబరులో, పభుత్వం కమ్యూనిస్టు పార్టీని నిషేధించింది. అజ్ఞాతవాసంలో నీళ్ళలో చేవలా (వజల్లో ఉండి, (పళుత్వ పోలీసు దాడుల్ని, (వతిఘటించేందుకు; సంఘం: సామూహిక శిక్షణా శిబీరాలను ఏర్పాటుగావించింది. శతృవు, తుపాకులతో ఊరుమీదకు వస్తున్నప్పుడు, ఊరు మొగిలో కాపుగాచి, వగిశలలతో రాష్మ విసిరి శతృవును నిలవరించవచ్చునని, బాలేముల మల్లారెడ్డి గూడెంం ఆనుళవంతో వడిశల నాక్నపధాన ప్రజ్నా ఆయురంగా గుర్తించటం జరిగింది. న హ్‌ శ ం లగ "యము రం

స్రీలు: దాడి జరిగే వార్ర అందగానే, అందరూ ఆయా బజార్లలో? ఒకే చోట చేరటం రొండిన కారం, చేతిలో, రోకలిబండ, మీదికి వచ్చేవాడి కళ్ళల్లో కారం చిమ్మటం, రోకరిబండతో తలమీద వాదటం, చేతిలో తుపాకీని లాక్కోవటం.

రెండవది _- శతృవు రాకతో, ఇల్లు వడలి వెళ్లే ముందు, ఇంటిలో పాలు, "పెకుగులో విషం కలపటం: ఊరు మొగిలో శ్రీలు: పురుషులు, వడిశలలతో రాళ్ళ వర్షం కురిపించి, శతృవును పారగొట్టవచ్చుననేది (వరాన ఆంకం, ఆలాగే, యవతీ యువకులతో దళాలను నిర్మాణం గావించఓం, వారికి, క్యర నువయోగించుటలోనూ, తుపాకీ నువయోగించటంలోనూ శిషణ నిప్పించట౦* ఇళ్ళల్లో విలువైన వస్తువులు, ఆహార వదార్థాలు: రవణ (పాంకాల్లో భదపరచు కోవటం, లాంటి, ఎత్తుగడలతో, అజ్ఞాతవాసంలో పున్నవారంతా, తమను ఠాము రక్షించుకుంటూ: ఉద్యమాన్ని కాపాడుతూ, ఉధృతం చేస్తూ, కృషిని (ప్రారంభించారు?

ఈ దళలో, వ్లైజ్ఞానికరంగం్య లాక్కాలికంగా. స్థంభించింది, ఫోలీసు

క |

ర్‌డై

దొడులతో (గ్రామాలు అల్లకల్లోలంగా ఉన్నాయి. బహిరంగనభలు, నమావేళాలు జఏగే వీలు లేకుండా పోవటంతో, వైజ్ఞానిక (వదర్శనలకూ, వీలు లేకుండా పోయింది. అజ్ఞాతవానంలోకి వెళ్ళిపోయి. లోగడ ఆర్గనైజరుగా వని చేసిన 'పాంకాన పజా దళాల నిర్మాణ కార్యకమాల్లో నిమగ్నం కమ్మని, పార్టీ నన్నా దేనించింది.

వెంటనే నేను, కోదాడు ఫిర్కా [గామాలకు వచ్చాను. రహన్య జీవితం గడుపుతూ, వాలంట్రీ దళాల నిర్మాణం, వారిని, శిక్షణా శిబిరాలకు పంపటం, రహస్య సమావేశాలతో (ప్రజల్లో నిబ్బరం కబ్గించటం, మధ్య మర్య రచనలు చేయటం. సాగిస్తున్నాను. నా కుటుంబం, చిల్కూరు చేరింది.

ఒక రోజున, దొడ్డా నర్సయ్య, నేనూ, చిలూ్యూరులో కలుసుకొని, భవిష్యత్తు కార్యకలాపాలను గురించి చర్చించుకున్నాం, అయితే. మేమున్న (గామాలకు శ్యతువులు అకస్మాత్తుగా వచ్చి వడకుండా, (గామ దళాలు, ఊరు చివరన, కోదాడు వైపు, హుజూరునగరు వైపు, దాఓల్లో అర్దంగా గోతులు తవ్వారు. మేము నిశ్చింతగా చిల్కూరులో _గూపు మీటింగులు జరుపుతున్నాం.

ఆర్థర్యాత్రి సమయానికి, వుంజూరునగద పోలీసు క్యాంపు నుండి వ్యాన్లలో రానే వచ్చింది పోలీసు. కందకాల వదనే వ్యాన్లు ఆపి, కాలినడకన బయలు దేరారు. అప్పటికే మాకు వార్త అందింది. శతృవులు కాలినడకలో ఊరులోని! చేరేపాటికిి మేము, నిబ్బరంగా తప్పుకున్నా౦,.

అక్కడినుండి నేను, కోదాడు ఫ్‌ర్కా తమ్మర, చిమిర్యాల (గామాల్లో రహస్యంగా వుంటూ, ఆ చుట్టువక్కల (గామాల ఆర్షనై జేషన్‌ జూస్తూవున్నా. మేము, అజ్ఞాతవాసంలో (వ్రవేసించాక, మా యెడ (వ్రజల్లో, (ప్రేమాభిమానాలు వివరీతంగా పెరిగాయి. మాకు అన్నివిధాలా రక్షణ గల యిల్లును వెదకి రక్షణ కల్పించేవారు. మేమున్న యింటిలోనివారు, పక్క యింటివారికి నైతం తెలీకుండా తగు జ్యాగత్తలు తీసుకునేవారు. అకస్మాత్తుగా, ఫోలీసు దాడి జరిగినా, ఆ యింటి నుండి మరో ఇంటికి, అలాగే సురక్షిత స్థానానికి తప్పుకొనే రీతిగా గూడా మా నివాసాల ఏర్పాటులుండేవి.

పతిరైతు యింటికీ ఒక పడమర గది వుంటుంది. ఆ గదిలో, ఒక గూటిలో, దేవుని వటం? ఆముదపు దీవప్ప (వమిద వుంటుంది, ఆ గదిలోనికి, అంటు ముట్టున్నవారు వెళ్ళరు. గది నిండా ఉప్పు గోంగూర, ఎండు గోంగూర? చింతకాయ," కొరివికారం? మామిడికాయ, మొదలైన ఊరగాయ వచ్చళ్ళ కుండలు? నవధాన్యాలతో నిండివున్న బానలు, వుంటాయి. ఆ వచ్చళ్ళ వాసన గది నిండా ఆవరించి వుంటుంది. మిద్దె యిష్శ గనుక ఆగడికి పై కవ్వ కగొన ఒక గవాక్షం వుంటుంది. దాని ద్వారా వెలుశురు వస్తుంది,

క్‌ప

ఆ గదిలో ఒక మంచం, పక్క వేసి, ఒక లాంతరును వుంబవారు. పగలంతా, చదువుకుంటూ, రాసుకుంటూ గడిపేవాళ్ళం. మూత విసర్దనగూడా ఒక కుండలో చేసే ఆ యింటివారే, మ్యూూళశాన్ని బైట పారబో సేవారు. కన్న తల్సిలాగా చూసేవారు. చీకటి పడగానే, గామ దళం ఏర్పాటు చేసిన చోటుకు వెళ్ళి (గూపు మీటింగుల్లో పాల్గొనేవాళ్యం. కోడి కూసేవేశకుు బయటనే కాలకృత్యాలు తీర్చుకొని మరలా, మా రహస్య మందిరానికి చేరుకునేవాళ్శం.

చావ బాొదినా = జాడ చెప్పరు

ఒక రోజు, చిమిర్యాలలో, నేనున్న యింటిని పోలీసులు చుట్టుముట్టారు. ఆ (గామ దళ నాయకుడు కృష్ణ, నాతోనే వున్నాడు. ఇద్దరం ఇంటి వెనుక వైపు గోడ దూకి, బాగా పెరిగివున్న జొన్న చేలల్లోకి వరుగడుతున్నాం. పోలీసులు మా వెంట బడ్డారు. మేము పైరు కడ్డంగా దూసుకెళతూ వుంటే, వాళ్ళు గనేల వెంట తిరిగి రావటంతో మేము బాగా వాళ్ళకు దూరమౌతున్నాం. అప్పుడు వాళ్ళి తుపొకులు పేలుస్తూ వస్తున్నారు. మేమొక ఆముదపు తోటలోకి వచ్చాం. ఆ తోట సరివి తోటలాగా పెరిగి వుంది. చాలా దూరం ఆముదపు తోటలే వున్నయ్‌. ఆ తోటల మధ్యగ నేల చోటు జేసుకొని అలత డీర్పు కుంటున్నాం.

ఆ పోలీసు గుంపు, మోట తోలే ఒక రైళు దగ్గరకు వచ్చి మేము ఎటు వెళ్ళామో చెప్పమని, ఆ ర్రైతును చావ బాదారు. అతను, మేము వెళ్ళింది చూచినా, నేను చూడలేదనే మొత్తుకుంటున్నాడు. చిట్టడవిగా నున్న ఆ తోటల్లోకి ఆడుగు పెట్టే రైర్యం పోలీసులకు లేదు. ఆ రైతును చావ వాది, వాస వెనక్కు తిరిగి వెళ్ళిపోయారు. ఆ తరువాత ఆ రైతుకు మేము ఉపచర్యలు చేశాం.

రైతు మా ఉపచర్యలతో తేరుకుని, లేస్తూనే, 'ఎల్రిపోయ్యినానా కొడుకులు. లెస్స బాద్మిను!' ఆంటూ, మేము షేమంగా వున్నందుకు సంతోష వడుతూ. 'గీ దెబ్బలేం జేస్తయ్‌. మీరు గట్ట నల్దగున్నరు. అంతే సాలు!” అని, నంతృప్తిని వెళ్ళబుచ్చాడా రైతు. ఆ సన్నివేశం నా హృదయాన్ని అల్లల లాడించింది. ఇలాంటి సంఘటనల వార్తలు రోజూ వింటున్నవ! ఇప్పడు (వత్య్మకంగా చూశాం.

“నీ కాల్‌ మొక్తాః నీ బాంచ' నంటూ, అర్జమైన వాళ్ళ కాళ్ళ కింద పడి, చీమల్లా నలిగి నాశనమైపోతున్న తెలంగాణా అమాయక (ప్రజానీకంలో; నంఘం;

క్‌శీ ఆగ్ని జ్వాలలు రగిలించింది. వారి ఆవేదనలను:, ఆ[కందనలనూ, ఆవేశ భరితం గావించింది. విశాలాంధ్ర నినాదంతో హడలెక్షిన నైజాం

అర్నీలతో: విన్నపాలతో నడిచిన దశ దాటిపోయింది. భూ పోరాటాల దశకు; ఉద్యమం చేరుకుంది. ఆకమంగా ఆ(కమించుకున్న రైతుల భూములను, భూస్వాముల నుండి స్వాధీనం చేసుకోవటం, సంఘ నాయకుల ఆచూకీలను తెలిపే భూస్వాములను (గామాలనుండి తరిమివేయటం, భూస్వాములు దొరలు, ఆలాగే, (గౌమాల్లో వేటగాళ్ళ నుండి; తుపాకులను స్వాధీనం చనుకొని, [గామ దళాలకు గెరిల్లా టైఏినింగు నివ్వటం, ఆ దళాల అండతో, (పజానీకం, భూ పోరాటాలు సాగించటం, దశకు చెరుకుంది ఉద్యమం,

క్ష946 లోనే విశాలా నినాదాన్నిచ్చింది సంఘం. ఈ నినాదానికి రాజకీయ [ప్రాముఖ్యమెంతో వుంది. నైజాం సంస్థానం రద్దయ్యే హంశం, భాషా (వప్రయక్ష రాష్ట్రాల కోరికతో ఇమిడి వుంది. తెలంగాణా ఆంధలోనూ, కర్నాటక (పాంతం, కర్నాటకలోనూ: మరారీ బాషా పాంతం మహారాష్ట్రలో కలిపితే, నైజాం సంస్థానమే రద్దవుతుంది. రాజకీయంగా “విశాలాంధలో [వజా రాజ్య" మనే నినాదం ఎంతో ముందు చూపుతో చేయబడిందిగా [పాముఖ్యత నందుకుంది.

ఈ దశలో ఉరకలువేస్తూ ఉద్యమం ముందుకు పోతూవుంటి, దీని నెలాగ్లైనా అణచివేయాలని, నైజాం తమ [ఇస్తాం మతం, (ప్రమాదంలో పడిపోయిందని; తమ పిచ్చితో, తెలంగాణా ముస్దిం (ప్రజల్లో చీలిక చేవాలనే ఎత్తుగడతో భాసిం రజ్వీ అనే పబ్బ మత తత్వవాదితో చేతులు కనిపింది. ముస్లీం యువకుల్లో; మత పిచ్చిని రేకెత్తించి, వారి కనేక ఆశలు జూపి, రజాకార్‌ దళాల నిర్మాణానికి, వారి కాయుధాలు సమకూర్చేందుకు, ఆ దళాలకు 'థై9నింగు నిప్పించి, తన పోలీసు క్యాంపుల్లో రజాకార్‌ దళాలను తొడుదెసి, మరింత రాక్షస దాడులకు; అరాచకానికి పభుత్వం తలపడింది.

పోలీసు, రజాకార్ల ఫాసిస్టు దాడులు

రజాకారు అంటే, స్వచ్చంద సైనికుడని అర్థం. '“అనల్‌మలిక్‌' అంటే? పాలకుల౦, అని అర్థం. పాలకులమైన, మన ముస్లిం జాతికి వమాదం వచ్చింది గనుక, ముస్లింంంతా రజాకార్డుగా చేరి, సంఘాన్ని నాశనం చేయాలనేది వారి (వబోధం. రజాకార్ష కాయుధ శివణ సమయాన, అనిల్‌ మనిక్‌' సిద్ధాంతం

ర్‌5్‌ దాగా తలకెక్కించి, తుపాకులు చేతికిచ్చి, విచ్చల విడిగా, వూళ్ళ మీడికి వదలటం జరిగింది.

రజాకార్ట దురాగతాలు మితెమీరాయి. హిందువుల ఇళ్ళను లూటీ చేయటం, వారి స్త్రీలను ఆగం చేయటం, ఇబ తగలబెట్టటం, భర్తలముందు భార్యల్ని, ఆన్నలముందు చెల్లెళ్ళను, కొడుకులముందు తల్లుల్ని, నిండు గర్భ వళుల్ని, వచ్చి బాలెంతలను, వశువుల్లా సామూహికంగా చెరచటం, పురుషుల్ని హింసించటం, కాళ్చి చంపటం, స్థితికి రజాగార్డు పోలీసులు చేరుకున్నారు,

ఈ దాడుల నెదుర్కొని తిప్పి కొట్టకపోతే, యింతకాలం వడిన (శమ వృధా; ఇవ్పుడు నంఘాన్నీ పార్టీనీ, (వజలే. డిమాండు చేస్తున్నారు. పోలీసు క్యాంపుల మీదకు దాడులకు సిద్దమౌశతున్నారు. గెరిల్లా దళాలకు ఆ విధంగా ఆయుధాలు సమకూర్చుకుంటున్నారు. రజాకార్లన్నా, పోలీసులన్నా లెక్కచేయక గెరిల్లా దళాలతో జనం కదలి శ్యతువుల్ని తరమి కొడుతున్నారు. (గామాల్లో దొరలంళా బస్తీలకు వరారయ్యారు. వాళ్ళ భూములన్నీ వజలకు పంవకాలై పోతున్నయ్‌. రజాకార్లు, పోలీసులు, క్యాంపులు పెట్టుకున్న బంగళాలు, దొరల గడీలను గూడా. గెరిల్లా దళాలు, ప్రజలు కూల్చి నేలవట్టం చేస్తున్నారు. ఆయుధాలు సమకూర్చుకొన్నకొస్దీ దళాల సంఖ్య పెరుగుతూ వుంది. సంఖ్య "పెరిగేకొద్దీ (వజా ఉద్యమం ఉరకలేస్తూ వుంది.

దేశంలో వనున్న రాజకీయ మార్పులు అతి

1947 లో దిటిష్‌ ఇండియాలో రాజకీయంగా మార్పులు రాసాగినైై-* అక్కడి ఉద్యమస్థాయి స్వాతంత్ర్య సాధనకు చేరువవుతూ వుంది. ఆ పరిస్థితులు తెలంగాణా (వజల్లో కాస్తంత ఆళ పొటమరింవజేళాయి. నైజాం ప్యూడల్‌ నిరంకుశ పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం వివ్లవోన్ముఖమైంది.

నైజాం (వభుత్వం మిగఠా సంస్థానాలలాగా, దేశంలో విలిసికరణకు ఆ౦గీకరించలేదు. బిటిష్‌ స్మామాజ్యదాదుల (ఫ్రోక్సాహంతో 1947 జాన్‌ 32న తన సంస్థానాన్ని నైజాం “స్వతం్యత హై(దాదాద్‌ 'గా (వకటించుకున్నాడు.

దేశం నడిబొడ్డులో రాచపుండులాగా తయారైన ఈ బిటిష్‌ స్వామాజ్య వాదుల బంటు స్వతంత్యం (వకటించుకోవటంతో, సంస్థాన (వజలకు తమ విముక్తి కోసమేగాక, దేశం కోనం నైజాం పాలనను అంతం చేసేందుకు పోరాటం సాగించటం తప్పనిసరైంది.

1946 లో హైైదాదాడ్‌ నంస్థాగాన్ని రద్దువసి, భాష్మాపయు క్రంగా

ర్‌6 విడగొట్టాలనీ, విశాలాంధలో (వజా రాజ్యం ఏర్పరచాలనీ, కమ్యూనిస్టు పార్టీ వేసిన డిమాండు డూరదృష్టితో చేయబడిందనేది మరింత స్పష్టమైంది.

రెండవ పపంచ యుద్ధంలో, సోవియట్‌ రెడార్మీ చేతుల్లో, పరమ కరాతకుడై న హిట్లరు, అతని పాసిస్టు మూకా పరాజయం పొందటంతో [వపంచ ద్యాడితంగా పెల్లుబికిన ఉత్సాహం తెలంగాణా (ప్రజలపై త్మీవమైన (ప్రభావాన్ని కల్గించింది.

(కూర నిర్బంధ విధానాలకు, నిరంకుశ దోపిడీకి, తరతరాల బానిసత్వా నికి గుర్తై తల్లడిల్లిన తెలంగాణా (ప్రజలు, తమ భవిష్యత్తును, భారతదేశ (పజల ధభవిష్యత్తుతో మేళవించుకోవాలని నిశ్చయించుకున్నారు.

స్వతం్యత హైదాబాద్‌ నిర్ణయంతో, సంస్థానమంతటా (పజాపోరాట వెల్లువ మరింతగా (పజ్వకిల్లింది 197 జులై 31న, నిరంకుశ నైజాంకు వ్యతిరేకంగా 25 వేలమంది విద్యార్థులు _బహ్మాండమైన (వదర్శన చేశారు.

ఇప్పటివరకూ, దేశంతోపాటు, తమ సంస్థానానికి విముక్తి కలిగి, తమ భవిష్యత్తు మూడుపువ్వులాకు కాయలుగా వుంటుందనుకొన్న కాం్యగెసువారికి,

, స్వతం్యత హైదాదాద్‌ పకటన నడుములు విరిచేసినట్లు అయింది. తెలంగాణా

[పజలు జీవన్మరణ పోరాటం సాగిస్తున్న ఈ దళలో, ఆ పోరాటంలో భాగ స్వాములుగాక, (పాణాలు నిలుపుకొనేందుకు సరిహద్దు (గ్రామాల్లో, దిక్కులేని వారిలా తల దాచుకున్నారు.

అందుకు పరిహారంగా, స్వామి రామానందతీర్ణ ఆధ్యషతన సేటు కార్యగెసువారు బారత దేశంలో నైజాం విలీనమవ్వాలనీ, అందుకు సత్యాాగహం సౌగించాలనీ, అగస్జు కేక్‌ న జాతీయ జండాలు ఎగసరవేయాలనీ పకటించారు.

1947 ఆగస్టు 15 న మన దేశానికి స్వాతర్శత్యమిస్తున్నట్టు అర్ధర్యాతి వేళ, వెలువడిన పకటనలో, దేశ _పజలతో పాటు దేశంలో వున్న సంస్థానా ధీపలకూ స్వాతం్యత్యం వుందనీ, వారూ తమ యిష్టారాజ్యం సాగించుకో వచ్చని [ప్రకటన సారాంశం.

(బ్రిటిషు స్మామాజ్యవాదులు విభజించి పాలించు" విధానంలో మౌంటు దాటెన్‌ అవార్డును భారతదేశం నెత్తిన రుద్దారు. దేశం మూడు ముక్కలై పోవాలనేది (బిటిషవారి క్కుట.

పిల్లజచ్చినా పురిటికంపు పోలేదన్న సామెతగా మేం తప్పకున్నా, మా విషవృవం వేస మీ స్వాతంత్య కారత పునాదుల్లో పదిలంగా వుంటాయనేది వాత ఆకాంక్ష!

ర్‌7 . నైజాం సంస్థానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌లో విలీనమవ్వాలి

1947 ఆగస్టు 15 కారత స్వాతం్యత్మ వేడుకలో భాగంగా, జాతీయ పతాకా లెగురవేయాలని, తీర్మానమయితే కార్మగెసువారు చేశారు. నైజాం (వకుత్వం వాటిని నిషేధిస్తూ వకటించింది. ఈ నిషేధాన్ని ధిక్కరిస్తూ కింగ్‌ కోకికి కొన్ని వందల గజాల దూరంళలోనున్న అభిల భారత విద్యార్థి యూని యన్‌ కార్యాలయంమీద మొట్టమొదటి జాకీయ జండా ఎగిరింది. రెండవ జండా నగర (పేడు యూనియన్‌ కార్యాలయం మీద రపరెవలాడింది.

కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆంధ మహాసభల నాయకత్వాన, ఆ పార్టీల ఆదేశాను సారం, (గామ (గామానా, జారీయ జండాల స్టాపన పండుగ, తుపాకీ గుండ్లకు గండెలనిచ్చి గూడా జరిగాయి.

బేతవోలులో, జాతీయ పతాకాన్నావిష్కరిస్తున్న కమ్యూవిస్టు యోధులు, మాతంగి మట్టయ్యను పోలీసులు కాల్చి చంపారు. మట్టయ్య ఒరిగిపోతుండ గానే పందిరి నర్సయ్య, ఆ జండా నందుకొని (వకిష్టించాడు. ఆయనా శతుపాకి గుండకు బలయ్యాడు.

న! *“బేశతవోలు |, పజలంత దీక్షతో (ఆ కమ్యునిష్టాజ్ఞ పై కదలి బారులుతీరి ణి ఇజహా

జాతీయ జండాను, శాంతియుతముగ వారు స్టాపించ జయజయధ్వానాలు చేళారు॥”

ఆ సమయాన, “దొరగడిలో తప్పతాగి పోలీసోట్ట కూడిన (పజలవై (కూరంగా కాల్చారు జయజయ ధ్వనులతోడా [పజలంత జై కొట్టి నిలచారురా॥'

జాతీయ పతాకాన్ని (పతిష్టించేందుకు, '“ముందుకురికాడు మన పందిరీ నర్సయ్య రండిరాయని పుల్లై గార్మడించి నిలచాడు

58

మన సంగముకు జైయి

మాతంగి మట్టయ్య దూకాడురా!॥” గండు డాం డాం అని (పేలునుున్నా,

“గుండ కెదురుగ నిలచి - జండాను సాపించి

నరసయ్య మట్టయ్యలూ

జ్రైయంచు నేలవై కొరిగారురా॥[ ఈ విధంగా వతి (గామానా, సంఘ కార్యకర్తలు _పాణాలొడ్డి, జాతీయ జండాలను (వ్రళిష్టజేన్తూ వుంటే, సేటు కార్యగెసువారు. బిక్క మొగాలు వేసుకౌని, ఎక్కడ చస్తామో అనే భయంతో, ఎక్కడా ఒక్క జండా నెగుర వేసిన పాపాన పోలేడంటే ఆతిశయో క్రి గాడు. నిజంగా, నైటు కాంగెసు తెలంగాణా పజల విముక్తినే కోరివుంటి, సంఘంతో చేయికలిపి, పోరాటంలో పాల్గొనేవారు. పరోక్షంగా ఉద్యమాని! వారు (ద్రోహమే చేశారు.

సాయుధ సమరానికి పిలుపు

కైం47 'నెప్రైంబరు 11న, కమ్యూ”స్లు పార్టి, ఆంధ మహాసభల వవన రావి నారాయణ రెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, మస్థం మొహిద్దీన్‌, సంయుక్త వకటనలో, సాయుధ సమర శంభారావాన్ని పూరించారు. నైజాం పాలనను ఆంతందేసి, సంస్థానాన్ని ధారత దేశంలో విలీశం గావించేందుకు, యావన్మంది (వజలు ఆయుధాలు చేపట్టాలనే, ఆ చర్మితాత్మక పిలుపుతో, ఉత్తుంగ తరంగాల వలె జన (శేణి కదలింది.

“తెలుగు తల్లి బిడ్డలం - తలంగాణ వీరులం

మాతృదేశ మ క్తి కొరకు - పోరునసలుప కదలినాం॥ి ఆంటూ జన్నశ్రేణులు పదం పాడుతూ, కదం (తొక్కుతూ,

“చుట్టు పట్టు సూర్యపేట, నట్టనడుమ నల్లగొండ

ఆవలా గోలుకొండ - గోలుకొండ భిల్ల కింద

నీ గోర గడ్డం కొడుకో - నా కొడక నై జామోడా.... అని సవాలు చేస్తూ గెపిల్లా దళాలు సంఘం పిలుపునందుకొన్నయ్‌.

నాటి పిలుపులో నిర్దేశించిన (వధానాశయాలు, నైజాం (పభళ్వాన్ని కూల్చేందుకు సాయుధ సమరం సాగింవాలనీ, శిక్షణా తరగతులు నిర్వహించా

దం లనీ, ఆయుధాలు సేకరించాలనీ, శతృ శిబిరాలపై డాడులుచేసీ అయుధాలు "సేకరణ వెయాలనీ, (వభుత్వ రికార్డులు తగలవెట్టాలనీ, శిస్తులు, లెవీలు, తదితర పన్నులు కట్టరాదనీ, కల్లు గీయరాదనీ అమ్మరాదనీ, _వ్రభుత్యంతో చేతులుగలి' పే భూన్వాముల స్థిరచరాస్తుల్ని న్వాథీనవరచుకొని వ్రజలకు వంపిణీ చేయాలనీ, పోరాటంలో కలిని వస్తున్న భూస్వాములకు, 2 వందల ఎకరాల ఖుష్కీ* 10 ఎకలాల తకీ భూములు వార స్వంత సేద్యానికి వదలి, మిగిలిన భూముల్ని వ్యవసాయ కూలీలమ. పంచాలనీ, బంజరు, చెట్టులేని ఫారెస్టు భూముల్ని పేదలకు పుచాలనీ, భూస్వాములు, వర్తి జ్యాపారస్థులు చేసిన అన్యాక్రాంతాలను తిరిగి వాటి యజమానులకు వప్పగించాలనీ, (వభుత్వ ఆఫీసులు, కోర్టులు, స్కూళ్ళ, కాలేవీలు, ఎహిష్కరించాలనీ, భూస్వాములు నాగులకిచ్చిన ధాన్యం ఇల్లించకాదసీ, శాయిరీనాకాలు ధ్వంసం చేయాలనీ, జాగీర్లలో వున్న భూములు స్వాధీనం చేసుకోవాలనీ, వారికి పన్నులు చెల్లించ రాదనీ, పభుత్వ ఆజ్జల్ని ధిక్కరించి జాతీయ వకాకాల నావిష్కరించాలనీ, ముఖ్యాంశాలు. *“సవాలన్న నై జాముకు సమాదాన మెవ్వడురా తెలుగువాడి పురిటిగడ్డ = తెలంగాణ మన రాజ్యం మన తల్లిని చీరలొల్చి మానభంగమటరా - చీ బతుకెందుకు మనకింకా బయళట్టేరు బయళల్టేరు- అంటూ తెలంగాణా వీర్మవజానీకం నడుములు బిగిస్తుంటే, “వస్తున్నాం వస్తున్నాం - తెలుగు తమ్ములొస్తున్నాం మిమ్ముల కో సేస్తుం టే, మడిగట్టుకు కూర్చోమని చెప్పే శ్రీరంగసీతి వినం వినం వినం వినం.... తెలుగుజాతి తమ్ముళ్ళం - తెలంగాణ వస్తున్నాం నై జాం నరహంతకుల్ని నలుశుల్లా నలి పేస్తాం వస్తున్నాం...." మీరు వంటరివారు కాదు. తెలంగాణ పోరాటం, జాతీయ పోరాటంలో మేమూ మీకు తోడున్నాం. ఆంటూ, తెలుగు జాతి స్పందనను తెన్నేటి సూరిగారు తన కవితా కంఠంతో సింహగర్జన చేశారు. “నిలువు దోపిడీకింద - నీరసించావోయి సీచ పాలన నగ్నరూపు జూబావోయి

60 సీబాంచ నో దొరా, నీ కాల్‌ మొక్కుతా అనుట కలవాటు పడి నిను నీవే మరదావుి సి శక్తి కెడురు లేదు. సీవు కనువ్నెరజేస్తే నిరంకుశత్వం గజగ జలాడుతుంది. సీవు పిడికిలి బిగి స్తే పిడుగులు రాలురాము. “ఎవడు ఈ నైజాము ఎవరు యీ దొరలంత జవసత్వముల పీల్చి - శవములను వేయగా ఈ భూమి నీదెరా - ఈ సిరులు నీవెరా తిరగబడి వీళ్ళంతు తేల్చరా తెలుగన్న...” ఆంటూ పార్టీ పిలుపు (పేరణతో రాసిన ఈ పాటలు జనం బాగా స్వీకరిందారు. “లేవండి లేవండి చావబోతున్నట్టి ముసలమ్మలతో సహా = కసి దీర్చుకుందాము పట్టండి (పజలంత, బరిసెలూ భర్ముర్లు కొట్టండి పోలీసు కుక్కల్ని వెంటాడి పొలె పొళోయని చావగొట్టాలోయ్‌ బలిగుడాడుతు తరిమికొట్టాలోయ్‌ ల ఈ విధంగా పోరాట ఎత్తుగడలను, ఉపన్యాసాలతో పాటు, పాటల్లో (వలోరధిస్తూ పోరాటానికి (వజల నాయత్తం చేయటం జరిగేది, “ఛలో ఛలో నైజాం పకుత్వపు జులుముల నణచంగా స్వతంత భారత రాజ్యాంగంబున _ త్వరితమె కలుపంగా తల్లినైన భారతాంబ నుండి మన నెవరు వేరుచేయు రాజులైన రారాజులైన నడ్జెద మతి ధైర్యంగా...." అంటూ, తన కవితలో అట్లూరి గద్దించాడు. “సంస్థానంలో సాగే యుద్దం ఒలికేరక్తం వాొరిగే (పాఃం నీదేనని గుర్తించాలోయ్‌ - నిలచి నడుము విగించాలోయ్‌ ఘాతకులగు యా శ్వేత వుఖులు ఈ నిజాములో కాల్‌ నిలువ దొక్కితే

61

నీ తల బద్దలు గొడతారోయ్‌

నిజము తెలుసుకొని మేల్కోవోయి' అని, (వజా కవి, సుంకర హెచ్చరించాడు.

*“నవళ క్రి యువశక్తి విప్ణవోజ్వల శ్రి

వెల్లి విరియగ నేడె, వీరత్వమును జూపి

తెలుగునాడంత మేల్కొాన్నాదోయ్‌

తెలంగాణ _పజకండ నున్నాదోయ్‌....” అంటూ, కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య-

“కదిలింది కదిలింది కదిలిండి తెలంగాణ

కడలి పొంగిన రీతి కదనానికురికింది

హోరెత్తి ముంచెత్తి గోరిల్ల పోరులా

(కూరుగే నై జాము పరిపాలనముబాపంి కదిలింది తెలంగాణమంటూ, కొండేపూడి లష్మీనారాయణ, మరింకెందరో తెలంగాణాకు వెలుపల నుండి, మీ సోదరులము మేమున్నాం. మీకు తోడు మేమున్నాం. మీ పోరాటం మా పోరాటం. ముక్కోటాం్థరులం ఒక్కటిగా స్వతంత భారత దేశంలో వికాలాంధలో (వజా రాజ్యాన్ని స్థాపించేందుకు. ఉద్యమించండంటూ, తమ కలాలనే గన్నులుగా (పేల్చారు. తమ గళాలనే సమర శం౦భారావాలుగా గర్జించారు.

తెలంగాణా పోరాటం ఇతివృత్తంగా, సుంకర, వానిరెడ్డిగారలు, “మా భూమి' అనే, నాటకాన్ని రచించారు. వందల దళాలు ఆ నాటకాన్ని వేలాది [వదర్శనలు గావించి, తెలంగాణా పోరాట స్వరూపాన్నే ఆం్యధదేశ మంతటా, కళ్ళకు గట్టినట్లు చూపుతున్నారు. ఆ నాటకం చూచిన నేనూ *వీఠ తెలంగాణా నాటకం రాకాను.

వె జానికరంగం పునః పారంధథం టపా ఆ

సాయిధ పోరాటం ముమ్మరంగా సాగుతుంది. నేను మునగాల వరగణాకు, మరలా కుటుంబ నహితంగా చేరుకున్నాను. మునగాల వరగణా, భారత యూనియన్‌లో వున్న ఒక జమీందారీ [పాంతం. ఈ వరగణా _వజలు, 1933 నుండి, కమ్యూనిస్టు షార్టీ, రైతు సంమాల నాయకత్వాన జమీందారీ వ్యతిరేక షోరాటంలో రాటుదేలారు, పరగణాలలో గల 40 గామాలూ?

62 కమ్యూనిస్టు పార్టీకి అండవకండలే! తెలంగాణా ఉద్యమానికి అన్ని విధాలా, తోడ్చాటునిస్తూ, ఆ పోరాటం తమదిగా భావిస్తున్నవారే! తెలంగాణా ఉద్యమ నిర్వాహకులకు, ఇదొక రష్నిత (ప్రాంతం.

అజ్ఞాతవాసంలో వున్న నాయకత్వం, లవిష్యత్‌ కార్య్మకమాలను రూపొందించుకొనేందుకు, వారు వ్మిశాంతి పొందేందుకు, గెరిల్లా దళాలకు శిమణ నిచ్చేందుకు ఆనువైన _పాంతం. పోరాటంలో గాయపడిన వారికి వైద్యం చేసి వారిని రక్షించి మరలా యుద్ధ రంగానికి పంపేందుకు, డా! రామదాసుగారి నాయకత్వాన, పెద్ద ఆసువతి గూడా మునగాలలోనే ఏర్పాటు చేయటం జరిగింది. ఈ ఆసువ_శిలో, రహస నాయకుల బార్యలు, అక్క- చెల్పెష నర్చులుగా శిక్షణ పొంది శతగ్యాతులకు సేవలు శేస్తూ వుండేవారు. మా జానకమ్మ గూడా తుపాకీ టై9ినింగ్‌తోపాట, నర్సు శివణను పొంది, యిక్కడే వుంటుంది.

ఇక మా అక్కయ్య ఒక మహిళా కొరియర్‌. యిక్కడి నుండి, నాయకులు దళాలకు వంపే ఆదేశాలను, ఉత్తరాలను ఆమె దైర్యంగా? పోలీసు క్యాంపులను తప్పించుకొని వెళ్ళి. అయా దళాలకు ఆందిస్తుండేది. 50 ఏళ్ళకు 'పైబర్డ వయసులో, చింపిరి జుట్టుతో; మాసిన బట్టలతో? పిచ్చిదానిలా ఉన్న ఆమె శతృవుల కళ్ళలొ కారంగొట్టి. నిరాటంకంగా, తన బాధ్యతలు నిర్వహించేది, దళాల్లో ఆమెను, “అమ్మి అని, 'అక్కయ్య'” అని, పిలిచేవారు.

నేనూ మునగాలలోనే వుంటూ, అక్కడ ఒక నాటక దళాన్ని సమకూర్చు కొని, *వీర తెలంగాణ" నాటకాన్ని నేర్చి, మునగాలలో వదర్శించాం. ఈ నాటకంలో? తెలంగాణా వివిధ పోరాట దశలతోపాటు, సాయుధ పోరాట ఘట్టాలు గూడా వున్నయ్‌. అఖరున గెరిల్లా దళం, ఒక మిల్పరీ క్యాంపు మీద దాడి చేసీ, వారిని హతమార్చి వారి ఆయుధాలను వశవరచుకోవటంతో నాటకం ముగుస్తుంది.

ఈ నాటకానికి గెరిల్దా దళం ఉవయోగించిన, తుపాకులు (డ్రస్సులు గూడా, సరిహద్దును కాపాడుతూ వున్న యూనియన్‌ రిజర్వుడు పోలీసులవే! వారంతా నాటకం చూశారు. నాటకం ముగింపులో (_పేవకు ల్నుదేకంతో జయ జయ ధ్వానాలు చేస్తూ? చిందులు శొక్కారు. భాష తెలీకపోయినా పోలీసులు గూడా హర్షధ్వానాలు చేళారు

నాటకం ముగియగానే, (వముఖ రచయిత శ్రీ కొండేపూడి లష్మీ నారాయణ, సీజీ మీదికి వచ్చి నాటకం పోరాటీంలోవున్న తెలంగాణా వ్రజలకు

63 ఉద్దీపన కల్లిస్తుందని, నన్ను మెచ్చుకుంటూ, అశ$ీర్వదిస్తూ మాట్లాడారు. ఐతే లోగడ నాటకంలాగా, ఇదీ ఒకే పదర్శనతో ఆగిపోయింది. రేణికుంట పోరాటం బుర కథ

రేణికుంటలో జరిగిన పోరాటాన్ని, “తెలంగా ణా వీరయోరుల'నే పేరుతో బ్య్ముర కథ రాళాను. ఆ కథను, శి8కొండ లవ్మణాచారి, కఠథకునిగా, నేనూ, పినిపిని శెట్టి, వంతలుగా వుండి, బర కథ దళాన్ని తయారు చేళాం.

ఈ కథతో పాటు? కొన్ని పాటలు, రాని, తెలంగాణా (గామాలకు వెళ్ళి, (వదర్శనలు యిస్తూ వస్తున్నాం. మునగాల వరి గణాలలో వున్న రామాపురంలో తెలంగాణా (వ్రజలకొరకు ఒక పెద్ద బహరంగ నభను ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సభలో, (వల్యాత నాజరు దళం బృుర కథ కూడా వుంది. (_పచారం ముమ్మరంగా జరిగింది. జనం 15 వేల దాకా నభకు వచ్చారు. ఐతే, నాజరు, వోస్యం చెప్పేవారూ, రాజకీయానికి సుంకర నత్యనారాయణగారూ వచ్చారు, దురదృష్టం నాజరుగారికి 306 డ్నిగిల జ్వరం. బుర కఠ లేదంటే జనం నికత్సాహపడతాడ. ఏ విధంగానైనా కథ జరగాలి

నాయకుల ఉపన్యాసాలు ముగిసినైై. సుంకర నన్ను రాజకీయాల వంతగా వుండమని, తాను కథకునిగా తాంబూర తీసుకున్నాడు. తాను రాసిన కష్షజీవిని, సుంకక ప్రారంధించాడు.

కవిగారే కథకుడు. కథలోవున్న రామాపురమే, ఈ (గామం. జమీందారు వ్యతిరేక పోరాటం కథా వన్తువు, రాగాలను పెద్ద వినరి నాజరులాగా పాడక పోయినా సుంకర బాగానే కథ నడిపాడు, నా రాజకీయం ఎలా వున్నా, విస్యం మాతం దుమ్ము దులివటంతో జనం నాజరు కథగానే సంతృప్తి చెందారు. ఆ విధంగా? నా గురువుగారితో కలిసీ కథ చెవ్పృటం, నాకూ గర్వకారణంగానే ఆనిపించింది.

పరగణానుండి పోరాట (ప్రాంతాలకు మారిన 'వెజానికరంగం ఆసా

దారుల పొడవునా రక్త తర్పణ చేన్తూ, క్షణ వమణం మృళ్యువుతో నైతం దిరగఐడుతూ, ముంముకు సాగిపోతూవున్న తెలంగాణా పజల సాయుధ వివ్షవ సమరానికి, మునగాల వరగణా ఆతి కీలకమైన ప్నాత నిర్వహించింది. వేలాదిగా తమ (గామాలకు వచ్చివడే, ఆపదరోనున్న తెలంగాణా (వజల్ని అక్కున జేర్చి, అన్నివేళలా, అన్ని విధాలా ఆదుకొని, తమ బిడ్డల్ని గూడా; ఆ ఫోరాటంలో

ర భాగస్వాములుగా చేనీ పాణాల నర్పించిన త్యాగమయ చర్మ్శిత మునగాల పరగణా వీర (వజానీకానికుంది.

పార్టి ఆదేశంమీద? ఒకనాటి ర్మాతి; వరగణా నుండి బయలుదేరాను. సూర్యాపేట కాలూకా దురాసివల్లి గుట్టల్లోః కేర్యద గెరిల్లా దళం మకాంచేనీంది. అంటే? ఇక్కడికి, 4 _ 5, మైళ్ళ దూరంలోనే అతి పెద్ద మిలటరీ క్యాంపు సూర్యాపేటలో వుంటే, దానికతి సమీవంలోనే గెరిల్లా తిష్ట వేయటం: గెరిల్లా దళాల శక్తి ఎంతగా పెరిగిపోయిందో అర్ధమౌతుంది. అక్కండికి చేరుకోవల సిందిగా కబురు వచ్చింది.

వరగణా పార్టీ నాయకుడు? ముత్రయ్య మాష్టారు: నాకొక ఫీస్టలుయిచ్చి+ ళానూ; మరో నలుగురు వాలంటేర్లూ, నాతో బయలుదేరారు. ర్యాతి 9 గంటలకు జగన్నాథఠపురం నుండి బయలుదేరాం, గుట్టలను సమీపిం చేసరికి, పొద్దుపోడున్తూ వుంది. గుట్టల మధ్య విశాలమైన (వదేశం, మేము వసున్న ,[పాంతం కన్నాః చాలా ఎత్తులో వుంది. ఆ [పాంతమంతా; ఆకాశంతోపాటు: అవ్పుడే ఉదయిస్తున్న బాలభాస్కరుని బంగారు కిరణాల (వసార కాంతుల ఆరుణారుణ వెలుగులు, వ్యరగా ప్రకృతి నావరించి వుంది. ఆ వెలుగుల్లో: కాకీడస్సులుః కుజాన తుపాకితోపాటు: నెత్తికి వారని టోపీలు దరించిన గ౭ల్లా యోరులు, తొలిగా నా కంటవడగానే, నేనీ లోకాన్నే మరచిపోయాను నేను పుస్తకాల్లో చదువుకున్న వీర రెడార్మీని చూస్తూన్న అనుభూతి కల్గింది. ఆ దృళ్యం నన్నెంలో ఉద్విగ్నుణ్ణి చేసింది.

వందమందికి పైగా వున్నారు గెరిల్టాలు. దళంతోనే వున్న ఏరియా కమిటీ నాయకులు నాకు స్వాగతం పలికారు. లీమిరెడ్డి నరనీంహారెడ్డి మరింత ఉర్సాహంతో “ఆంజినీలుగారొచ్చారు' అంటూ, కేకలు పెట్టి దళ సభ్యులను పిలుస్తున్నాడు. నన్ను, నరసింహారెక్డిగా రేకాదు. చాలామంది, 'ఆంజనీ లుగారినే పిలుస్తారు, పాటలు పాడే నేను వస్తున్నానంటే అందరికీ ఆనందమ్‌! ఎవరో ఒక అపూర్వమైన వ్యక్తిలా, నన్ను చూచేందుకు వరుగులతో వచ్చి నా చుట్టూ మూగారు గెరిల్లాలు[

“ఇంక మనకు కావలసినన్ని పాటలు. నేర్చుకున్నోనికి నేర్చుకున్నన్ని ”, ఆంటూ, ది.యన్‌. (సంక్షివ్లనామం) ఆంటూ వుంటే, గెరిల్లాలంతా ఆనం దిస్తున్నారు. ఈ సంఘటన నాకవూర్వ ఆనందాన్ని కలిగించింది.

చిత్రమైన 'ప్రదేశమది ఇదొక విచ్శితమైన (వేశం. చుట్టూ కొంగలు, మధ్యన విశాలమైన

65్‌ మైదానం. (పక్కనే వూప. ఊళ్ళోనుండి, గుట్టలమధ్యగా మైదానంలోకి (వవ నీంచే ముఖద్వారం, శిధిలమైన గురుజుల మధ్యగా కాలిబాట. మైదానానికి చేరే పొడవునా, బోటిరాళ్ళు, ఆ రాళ్ళల్లోగే సీరావలం చెట్లు. (గామంలోని వకువులు ఈ దారినే గుట్టల్లోకి వవేశించి, ఆకు, అలం, గడ్డి మేస్తుంటాయి. ఈ గుట్టల మధ్య మైదానంలో, ఒక చింతల తోపుందె, దానికి కొద్ది దూరాన ఒక చిన్న చెరువు గూడా వుంది. అందులో నీళ్ళ వున్నయ్‌. మరో విచ్శితమేమంటే, రెండు పెద్ద కోనేరులున్నాయి. వీటిలో మంచినీరుంది. ఈ కోనేరులకు, దిగేందుకు విశాలమైన మెట్లతోపాటు, కోనేరు చుట్టూ రాతితో తంతెలు తీర్చి కట్టుబడిచేసి వుంది. ఏంతో లోతుగానున్న యీ దిగుడు బావుల చుట్టూ, పెద్ద పెద్ద చెట్లున్నాయి. వాటి కొమ్మలు. కోనేరును మూసివేసి వున్నాయి, మెట్ట మీదిగా దిగి నీటి దగ్గరగా కూర్చుంటే, ఊటీలో వున్నట్టు, వేసవిలో అతి చల్లగా వుంటుంది. ఈ వి శేషాలన్నింటిని, గెరిల్లా దళ సభ్యులు నాకు చూపించారు. చింతల తోపులోనే వంటలు, భోజనాలయ్యాక, నాయకులు, గెరిల్దాలూ సభ తీరారు. నా పాటలు వినాలనేదే వాం కుతూహలం. “మోగినదే యద్దలేరి సాగిరమ్మ నైనికా ఓ గెరిల్ల నైనికాా ఓహో గెరిల్లా నైవికా,,ల అనే ఈ పాట, గెరిల్లాలకోసం రానీన మార్చింగ్‌ సాంగు. గెకిల్లా దళం, ఒక (గామంలో (వవేశించి, పాట పాడుళూ, కదం తొక్కుతూ” (పదర్శనగా, [గామ మంతా కవాతు చేస్తూంటే, జనం వారి ననుసరిస్తుంటారు. ఆ తరువాత, నట జరుగుతుంది. నభకు ముందు దళ సభ్యుల్లో వున్న గాయకులు పాట పాడటం, వెంట వెళ్ళిన ఏరియా కమిటిలోని నాయకులు ఉపన్యాసాలు, ఆ తరువాత, బ్యురకథగానీ, కళా రూపాల (వదర్శనలు వుంటాయి. “సైనై ఓ నల్టగొండ ధీరుండా - నీవె ల్తేదే ఎరజండా... హైదరబాదూ నవాబు దండుల, రజాకారులే రక్తపిపాసుల గుద్దుకు గుండెలు బద్దలువేసీ, తన్నుకు టోపీ మిన్నుకు లేపిన అనే పాట -_ ఇ₹ఫిట5

ణి గరిల్హా....ఓహో....గెరిల్లా........

జయమహో....జయ జయ మహో........

జయము ఎరయోరుడా........” అనే ఈ పాటల్ని, గెకిల్లాల న్వుదేకవరచి, వారి కర్తవ్యాన్ని బోధించే రీతిలో, వరగణాలో వున్నప్పుడే రాశాను - ఈ పాటలు పాడుతూ వుంటే, హర్షధ్వానా లతో మహదానందాన్ని (వకటించాడు. దక నభ్యులుగా వున్న గాయకులంఠా, తిరిగి సమావేశమై, పాటల్ని నేప్పకున్నారు.

అప్పటినుండి నేను, గెరిల్లా దళాలతోనే వుంటూ, రచనలు సాగిన్తూ, వైజ్ఞానిక దళాలను తయూకుచేస్తున్నా, తెలంగాణాలో నల్లగొండ. వరంగల్లు, కరీంనగర్‌, జిల్లాల్లో, (గామాలను. విముక్తి చేసే దళకు, సాయుధ పోరాట ఉద్యమం చేరుకుంది.

(ప్రజల్లో వస్తున్న నూతనోర్సాహం

నైజాం నిరంకుశ (ప్రభుత్వపు దాశ్య శృంఖలాల్లో (మగ్గి మసిబారిన తెలంగాణా (పజలు, సంఘం కలిగించిన త్లైతన్యంతో నిమరు తొలగిన నిప్పు కణీకలుగా నిగ్గుదేరారు. న్రైజాం నైన్యాలను, రజాకార్‌ మూకలను, వారి క్యాంపులమీద దాడిచేసి, చీల్చి చెండాడుతున్నారు. దాశరధిగారన్నట్టు, “తర తరాల బూజు మా నైజాం రాజు, ఫాసిస్టు పాలనను అంతందచేసి, (గామాలను విముక్తి చేస్తున్నారు. విముక్త (గామాల్లో. పంచ్‌ కమిటిలను ఎన్నుకొని పరి పాలిస్తున్నారు. [వజా కోర్టులు వలిశాయి. (పజా శతువులంతా, పరారయ్యారు. పరాన్న భుక్కుల, ఆ|కమ ఆన్వాయారితాలె న ఆపలన్నీ |పజలకు వంచటంతో, “దన్నేపానిశే హ్‌ హరించబటేంది వ.

క948 మధ్యకాలానికి తెలంగాణా పరిస్థితి 3 జిల్లాల్లో పూర్తిగా మారి పోయింది, నాలుగువేల (గామాల్లో నైజాం పాలన అంతరించింది. పది లక్షల ఎకరాల భూములను? దొరల చరనుండి విడిపించి, పేద (ప్రజలకు పంపిణీ చేయటం, వంటను (పజలనుకవించటం జరిగింది. విముక్త తెలంగాణా (ప్రాంతంళో, నేనెంతో స్వేచ్చగా కచ్చడం బండిమీద (వయాణం చేస్తూ? గెరిల్లా దళాల కావలాతో, వగటివూట, (గౌమాల్లో బహిరంగ సభలు జరిపి* వైజ్ఞానిక దర్శనలు నిర్వహించటం జరుగుళూవృంది. ”

0/ “*“కగత మోడ్చి కష్టపడే రైళుకూలి అన్నలార నందు దొంకె ముండుకురికి రండిరా - ఆదే ముండమో సె నిజాం పాలనమ్మురా.... పటేళ్ళు వల్చిగావై - పట్వార్ద పరుగుదీ సె దేశముఖులు దొరలు పారిపోయెరా - వహ్వా, మాసకమ్మలై ఊళ్ళు వదలెరా॥ సిస్తుగట్టు చింతలేదు, లేవిగల్లా లేనేలేదు శాయిరిచరలన్ని మాయమాయెరా - అదుగో న్యాయమైన 1పజాపాలనొచ్చెరా...." విము క్తమైన (గామాల పరిస్థితుల్ని వివరిస్తూ, ఇతర (పాంతాల్లో మీటింగుల్లో? ఈ పాటలు పాడేవాళ్శం. అంతేగార, “పోలీసోళ్ళ రాకడెరిగి, పాలు వెరుగు వెన్న మరియు చల్ల, కల్లు, నీళ్ళలోన తెలివిగా, విషమూ కలిపి ఇండ్డలోనె వెట్టి పొండిరా.... చేత బరిసెపట్టి పక్క సందులల్లౌ మాటుగాచి మాల డొక్కలోన బరిసె డించరా, వాని చేతనున్న ఆయుధాన్ని గుంజరా.... దండు బాటమీద 'చెంబు బాంబు" బెట్టి, దారిగాచి వ్యానుమీద దూకి దాడి చేయరా = అబ్బో ఛానదాన ఆయుధాలు దొరుకురా**.” ఈ విధంగా పోరాటపు ఎత్తుగడల్ని గూరా? పాటల్లోనూ, కళారూపాల్లోనూ (వబోధించేవాళ్ళం. వీర కుంకుము నాటికకు (_పీరణ గెరిల్హా దళం ఒక (గ్రామంలో ,పవేశించే ముందు, ఊరుబయట అగి పోతుంది దళం వస్తుందనే వార్త ముండే కబురు పంపటంతో ఆ (గామ (వజలు? దళానికి స్వాగతం చెప్పేందుకు, ఆ గామ స్రీలు? ఓక పశ్హెంలో వసుపు కుంకుమతో వసారు. దళం రెండు వరుసలుగా నిలబడి వుంటుంది. ఒక పెగ ముత్తయిడు, పళ్లెంలోని పనుప్పు. దశ కమాండరు తుపాకీ మగమక్షు రాసీ

68 కుంకుమలొటు పెడుతుంది. ఆ తరువాత, దళ కమాండరు ముఖాన బొటు “పెడుతుంది. "జయజయ ధ్వానాలతో దళం ముందుకు సాగుతుంది. ఆ వెనుక, (వజలంతా దళం వెనుక నడుస్తారు. ఆ విధంగా (గామమంఠా (వ్రదర్శనకేని సథాస్థలికి చేరుకుంటారు. [వజలంతా అక్కడికి చేరుకుంటారు. ఆ తరువాత, బహిరంగసభ జరుగుతుంది. వైజ్ఞానిక (పదర్శనలతో సభ ముగస్తుంది. ఇదంతా వగటివూటే జరిగేది. ఆ దృశ్యం కలిగించిన _పేరణే, 'వీరకుంకుమ" అనే, ఓకనాటికకు మాతృక్రైంది. ఈ నాటికను, పరిస్థితులు ఆకుకూలించక [వద ర్మించటం జరగలేదు. స్వతంతం (ప్రకటించుకున్న నైజాంలో సిగ్గుమాలిన ఒడంబడిక తెలంగాణా వజలనంత త్యాగాలుజేసి, భారత యూనియన్‌లో చేరకుండా స్వతం్శతం (పకటించుకొన్న నైజాం వభుత్వం కీళ్ళు సడలగొట్టి, దాని అంతాన్ని చూచే స్ధితి చేరువాతున్నదళలో, నూతనంగా అధికారంలోకి వచ్చిన కాంగెనసు (పభుత్వం, వెంటనే నైనిక చర్య జరిపి, తెలంగాణా (వజల కండగా నిలుస్తుందని ఆశించిన (వజల ఆశ నాశనమైంది, కిరాతక నైజాం (వ్రఠళుత్వంతో 1947 నవంబరులోనే, 'యధాతఠపు ఒడంబడిక'ను, కార్యగను పాలకులు చేనుకున్నారు. ఈ దుర్మార్గమైన చర్యః చర్మితలో, కార్యగను నిజస్వరూపాన్ని, అతి సిగ్గుమాలిన చర్యగా నిరూపించింది. “రాజీకి దిగినావ ఓ రన్నా-పచ్చి నాజి నైజాముతో పెద్దన్నా. నాజి రాకాసియౌ నై జాముతో రాటి, బూజులో చిక్కిన పురుగు చందామౌను (పజల నందరి ఐట్టి ఓ రన్నా- వాని పొట్టనా బెడతావ పవెద్దన్నా.-.” అంటూ, రొసిన ఈ పాట, కాం(గెసు వభుత్వం ఒడంబడికను, వారి స్వరూవ స్వభావాలను; పోరాటంలో వున్న (వజల 'ఆరుక జేస్తుంది. “ట్రీరాము భార్యను చెరబట్టు దశకంరు చంపు పే న్యాయమని సకల శాస్త్రాాలొ వె వేలాది మానాలు ఓ రన్నా, వీడు హరియించినా (ద్రోహి వెద్దన్నా..,”

6కే అని గూడా; యూనియన్‌ పభుత్వాన్ని వల్నించటం జరిగింది. అంఠేగాకి ఇంతటి కిరాతకానికి పాల్పడిన వారి అడుగుజాడల్లోనే (వయాణంచేయ సిద్ధమైన స్టేటు కార్యగెను నుర్దేసించి, “పోరాట మాపినావు, తీరింద నీ వంతు వచ్చింద (పజల రాజ్యం, ఓ రన్న కాం_గనన్నా రాకాసి నైజామోడు - రగతాన్ని కాగుతుంటే రాజీకి లొంగినావ ఓ రన్న కాం గెసన్నాం” ఈ దళలో, వె జానిక రంగం వణం తీరిక లేకుండా వని చేయట, నానుండి అనేక కొత్త రర్‌నలు రావటం జరిగింది. “తెలంగాణా వీర యోరులు' బ్యుర కథ రోజూ ఒక [గామంలో చెప్పేవాళ్శం. రేణికుంట పోరాట గార, జనాన్ని చిందులు తొక్కించేది. “ర్రేశికుంట పేరంటే నైజాం రాక్షసులకు మంట మిల్దరి గుండెలు రుల్లు ర్యుభు మన - _మోగు సనగుర గంట 1పాణాలౌడ్షి "పేరు నిల్చు వీరా భూమి పంట (పజ రాజ్య పోరాట చర్మితకు పంట రేణికుంట.” ఆటువంటి రేణికుంటలో జరిగిన సాయుర నమరంలో, శతృ సేన బలంగావుంది. రామిరెడ్డి దళంతో తన బంగళాపైన న్నిదిస్తున్నాడు. చుట్టుముట్టింది నైజా౦ మిల్టరీ. ఎటూ చావు తప్పదు. తుది శ్వాస వదలేంతవరకు పోరాడుదాం. అనే దృఢ సంకల్పంతో: *కారవ "సేనల హతము చే'సెడీ కౌంతేయుండనగా రెప రెప లాడెడు అరుణ పతాకము కపిదర్వజూమోయనగా తెల్లని కాంతులు జిమ్ము బంగళా - తేరేమోయనగా భర్మారే గాండీవమ్మనగా పోరు సల్పెనం డీ మూడు వందల ర్రైపుల్‌ గుండ్లను మూగవాటి దేసీ గాఢ కసిని భర్మార్లలో కూరీ - కాల్చుచుండె నండీః[ో మవోథారత సంగ్రామంలో, పాద్దని చేతి పాపపతాస్త్రంలాగా: అరివీర భయం కరుడైన రామిరెడ్డి చేతిలోని భర్మార్‌ తుపాకీ - “గురి తప్పక [పతి గుండు శతృవుల గుండె చీరుచుండే ఆరె బ్యాపేః యన, నలుబది శవములు, ఆహవమున రొర్లె

70

అరువది మంది తుపాకి దెబ్బల కాగమాగ మాయె

పరుగు బెదైరా శతృ బలంబులు - తిరిగి చూడకుండా.” పారిపోతున్న తమ ైనికుల దుస్థితిని గమనించిన సైనికాధికారులు _

“భంచత్‌ పందుల రీతిగ తిని తెగ బరిసి లాభమేమీ

సిగ్గు లేద? బద్మాషులు, తుంకూ, షరం గింత లేదా?

ఇందరముండీ ఒక్క దళానికి బొంద బెట్టలేమా

పిరికిబారి పరుగెర్హారా మీ ప్రాణా లిట దీతూ....” చివరకు, ఆ కిరాతక సేన వొక్కుమ్మడిగా కాల్పులు జరిపి, రామిరెక్తి దకాన్ని బలి దీసుకుంటారు. ఈ కథ తెలంగాణా పోరాటంలో, చివరి బ్యురకధగా, వగటివూట (గామాల్లో చెపుళలూ వుండేవాళ్ళం,

“ఎంత ధీరుడు రెడ్డి బిడ్డన్నా, మన రేణికుంటా

చింతలాపురి రామిరెడ్ధైన్నా ః

పసంతముగ నై జాము కుక్కల

హతముజేసిన దీరుడొకడు...” అంటూ రామిరెడ్డి వీరోచిత పోరాట చర్మితను, జనం కథలుగా, గేయాలుగా, ఉయ్యాల పాటలుగా యిప్పటికీ పాడుకుంటున్నారా అమరజీవిని! రామిరెడ్డిలాంటి మవాోవీరులను, ఈ నైజాం రాక్షసులు, ఇప్పటికి రెండు వేలమందిని పొట్టన బెట్టుకున్నారు.

గొల్ల సుద్దులు కథకు మూలం

గొల్ల సుద్దులు కథ, తెలంగాణా (ప్రజల స్టాయికి ఆందుదాటులో నున్న ఒక సృజనాత్మక కళారూపం, తెలంగాణా వల్లెల్లో ర్యాతులు భోజనాలయ్యాక, ఆ (గ్లామస్తులే, “కృష్ణలీలలు”, లాంటి పౌరాణిక గాధలను, రాజుల చర్మితలసు, గానం చేస్తూ, మంచి రనవర్షట్టాలను, వారి భాషలో, గాలి పాటలతో చిలిపి మాటలతో, కథలాగా సడుపుతూ, జనాన్ని వినోదవరుస్తుంటారు, ఐతే, గొల్ల సుర్దుల పాత ద్విపదలు, పాటలు బాణీలు, వాటి మకుటాలు మాతం, యథా తథంగా వుంటాయి.

ఆ కళా రూపమైతే జనంలో బాగా నడుస్తుందని, బి.యన్‌. రెక్టిగార, నాకు సలహా యిచ్చారు. కాని, నాకాకర బాణీలు డెలీవు. వినాలనే (వయత్నంతో సాగిన నా వెదుకులాట సఫలమైంది. సరదాగా, కాలక్షేపం కోనం, అవ్పటి

గా కప్పుడు సృష్టించుచున్న మాటలు పాటలతో సాగే ఆ కథ మకుటాలను, బాణీ లనూ ఆకళింపు జేసుకుని, మరికొన్ని జానపద బాణీలను జతజేసి, వస్తుత రాజకీయ పరిస్థితులకన్వయిస్తూ, సుర్దులు కధ రాళాను. “సర్కారు గోోతాలు, సంగపోల్రకెరిక రా సంగపోల్ల గో(ాలు, సర్కారు కెరిక ఆరీరి గో(తాలు........ పోరాడే పజల కెరుకో......” ఆ విధంగా కథ [పారంభమౌతుంది. “బువ్వ కావాలంటు - బట్ట కావాలంటు భూమి కావాలంటు - పశులు కావాలంటు దోపిడీ రాజ్ఞాన్ని - రూపుమాపాలంటు రైతులు కూలోళ్ళు రాజ్జెమేలాలంటు సంగాన్ని వెట్టుకొని - దొంగల్ని తరిమి నాయ పోరాటాన నిలిచామురన్నా........ భ?భళ తెలుగోడ భలె దీరుడవురా....” (వంత) ఇంకా (వజలనుభవించిన చితహింసలనుగూడా వివరిస్తూ *ప్పైశిల్రీన్సు రజకారు పలఠలెళొ దొరలు.... ల లుణ ఆడోళ్ళు బట్టుకొని ఆగమేవేసీ పసిగందులను నరికి పోగులేయేసి దొక్కులౌ ముసిలోళ్ళ - బొక్కలిరగేని పానాలతో చొప్ప వాముల్లో బెట్టి రా లబ కోడిపిలల వతుగ కాల్చారు రవ్నా-....... ఏ. అన్నేయమన్నేయ మరర౦ తెలుగన్నా.......” (వంత) శః బాధలన్నింటినీ భరిస్తూనే, “గెలిచాము రాజ్యాన్ని - రామరామా కూలే నర్కారోడు - మల్లన్నారా నంగ రాజ్యమొచ్చెనోయి _ రైతులారా *. “. నుకము పజలకొచ్చెనోయి - (కామికులారా

౯ర్జ

పఫజలు ఎన్నుకున్నవారె ఎ ఆఅమ్మలారా

పాలకులు అయ్యిరండి - బాబులారా

గరిక మేసే గాడ్జె చచ్చె - రైతులారా

గరిక తిరిగి వెరిగెనండి - కూలీలారా” ఈ పరిణామంతో, కొత్తగా అధికారం చేపట్టిన, భారత కాంగసు (వభుత్వం, ఊలిక్కివడింది. తెలంగాణా విష్ణవం, తన గద్దెకు ఎసరు పెట్టవచ్చునని...

“తఖ్లు.వె నెహురయ్య ఎ తై తక్కలాడి

నైజాము రాజుతో న్మెహూ పదేష్మ

రాజి బాగోతాలు సాగించిరన్నా........

మోసంబు మోసంబు నా పిచ్చి తం్మడో........” (వంత) పరమ కిరాతకంగా _వజల్ని దోచుకుతిన్న ఆ నైజాంలో,

“నా ముద్దూ చెలికాడా నై జామురాజా - ఓ_నా ముద్దూరాజా

ఎంత గతిబప్రేనోయి ఓయి సామంతా -నా ముద్దు సామంతా

దొరలు జాగీర్‌ దార్హా తిప్పలుచూడూ - వారి కష్టాలు చూడు

పట్నాలపాలైరీ చిట్టి తమ్ముళ్ళూ - మన ముద్దు తమ్ముళ్ళ

నీ చేతగాదోయి ఈ చిచ్చునార్చా - ఈ ఉద్యమాలణచా

రాజీకి రావోయి రాజా మహారాజా - నైజాము మహారాటొా...” ఈ విధంగా నాటి వరిస్టితుల్ని కళ్ళకు కట్టినట్లుగా, గొల్లసుద్దుల కఠ ఎంతగానో ఉపయోగపడింది. ఈ కథను వైజ్ఞానిక దళాలు, సులభంగా, తమంత తాముగా నేర్చుకొన్నాయి. ఉద్యమమున్న అన్ని జిల్లాలో, జిల్లాలోని అనేక ప్రాంఠాల్లో, సుద్దుల దళాలు ఇంత విసృతంగా ఏర్పాచై _పదారం హెగటం మరొక కళా రూపానికి జరగలేదు.

రోటరీ అచ్చుతో పొటల పుస్తకం

కొత్తపాట రాయగానే రోటకి మిషనుతో ఆ పాటను ఆచ్చువేని, అన్ని (పాంకాలకూ కారియర్లతో, ఏరియా కమిటిలే వంపుతూ వుండేవి. రోటరీ యంం, పుచ్చలవల్లి సుందరయ్యగారితో వుండేది. ఒక పర్యాయం, సుందరయ్యగారు, నా పాటలను స్వయంగా స్టెన్సిల్‌ "'పేవకడు రాసి, రోటరీ మిషన్‌లో ఆచ్చువేసి, ఒక పుస్తకంగా తయారుచేసి, అన్ని [ప్రాంతాలకూ ఆ

లతే

పుస్తకాలను పంపించారు. (వజా ఉద్యమంతో పాటు, వైజ్ఞానిక రంగాన్ని, నడవటంలో, పార్టీ నాయకత్వం వాగా శద్ద చూ పేవారు.

గెరిల్లా దళాలకు, వైజ్ఞానిక దళాలంటే [ప్రాణంగా చూచేవి. నేను ఏ ప్రాంతానికి వెళ్ళినా, అక్కడ గెంల్లా దళాలు, అమితంగా (_పేమించేవి. (వత్యేక మరియాదలు చేసేవారు. శతు క్యాంపులమీద, దొరల గడీల మీద, దాడులు చేస్తున్నప్పుడు, వైజ్ఞానిక రంగానికవసర మైనవి, ఆలాగే నాకు ఉపయోగవడేవి జ్యాగత్తగా సేకరించి అందించేవారు.

దళాలతో తిరిగే నాకు, బరువు లేకుండా వుండే, ఒక సూటుకేసు ఆర్మో నీని సంఫౌదించి తెచ్చారు; మూడు తొక్కుడు ఆర్మోనీలను గూడా గడీలనుండి తెచ్చి నాకప్పగించారు. ఒక దాడిలో, డి.యస్‌.పి.ని హతమార్చి, ఆతని ఆయుధంతోపాటు, ప్లాస్కును నాకొరకు భ్యదంగా తెచ్చి నాకిచ్చారు.

ఒక పర్యాయం, నాజరుగారి వద్ధ సూట్‌ కేస్‌ ఆర్మోనీని చూచి; దళాలతో తిరిగే నాకూ ఆకాంటి తేరిక్తైన వాయిద్య ముంపే బాగుంటుందని అనుకునే వాడిని. కాని, అడగకుండానే గెరిల్లా దళం) ఆ కోర్కె. తీర్చిన రోజు? నెనెంతగానో ఆశ్చర్యపోయాను. పాటలు రాస్తూ? పొడురూ వుండే నాకు ట్రి ఎవ్పుడూ నా కవసరమని, ప్రాస్కు తెచ్చి యివ్వటం జరిగింది. ఆది చాలా పెర్ట ప్రాస్కు!

ఇంకొకసారి, పెద్దాపురం వట్టువస్త్రం: వెడల్పయిన వెండి జరీ పేటు ఆంచులది; ఒక గడీ నుండి భదంగా లెచ్చి యిచ్చారు. హంిదాసుగా నాకది ఆవసరమని దళం భావించింది. మరొకసారి, ఫీడేలును;, తబలానుః తెచ్చి యివ్వటం జరిగింది. వైజ్ఞానిక దళాల కవసరమైన యే వస్తువు గడీల్లో దొరికినా. వాటిని ,వజల పంపిణీ జాబితా నుండి తొలగించి నాకు చేర్చేవారు.

6వ ఖాగం చిత మైన సంఫుటన యో

1948 నెపైంబరు 13న, సూర్యాపేట తాలూకా సింగారం (గామంలో మధ్యాన్నం పూట; మీటింగు; బ్యుర కఠ (ప్మోగాం వుంది. అప్పటికి నాకు ఎల్పప్పుడూ రక్షణగా వుంటున్న గోపాలరెడ్డి దళంతోనే నీంగారం చేరుకున్నాం. &శరు చుట్టూ దళం కాపలా వుంది. దళ కమాండరు గోపాలరెడ్డి తన 303 రైపుల్‌తో సభా వేదిక వద్ద, బయొనోక్ర్రాక్‌ ధరించి, దూరాలు చూస్తూ తిరుగు తున్నాడు. మరో దళం సదా సలాన్ని చుట్టుకొని వుంది. [గామంలో జనమంతా సభకు వోజరయ్యారు. ఉపన్వాసా లైపోయాయి. తెలంగాణా వీర యోధులు బృుర కథ పారంభమై ఒక గంట సాగింది. జనమంతా కథలో లీనమైపోయి వింటున్నారు. ఇంతలో '*డాం....ఢాం....డా6....డాం....' భూమి దద్దరిళ్షలా బాంబుల ధ్వని! ఛళ్ళున చరచినట్టుగా, జనం ఒక్క పెట్టున లేచారు. బగ్గం పాడుగా ఊరు వెలుపళి వైపుకు వరుగులెత్తతున్నారు. ఆ బాంబులు మా నెత్తి మీదే వడుతున్నంత కలవరపడి న్రైజీ మీదున్న మేమూ, జనంతోపాటు వరుగెత్త సాగాం. మేమంతా ఎందుకు వరుగెర్తుతున్నామొ అర్ధం గాక కాపలా కాస్తున్న గెరిల్లా దళ సభ్యులంతా మా వెనుక పరుగెత్తుకొస్తున్నారు. ఐతే: బాంబుల ధ్వనులు మ్మాతం ఎడతెరిపి లేకుండా [నిపిస్తూనే వున్నయ్‌, జనమంకా వూరు దాటి నాల్లు ఫర్ణాంగుల దూరం వెళ్ళిపోయారు. దళ కమాండర్హు యిద్దరూ, మాతో కొంత దూరం పరుగెత్తి ఆగిపోయారు. అప్పటి కర్థమైంది ఆ బాంబుల పేలుళ్ళ కథ.

“ఆగండి. ఆగండి. ఇది పోలీసుల దాడికాదు. ఎక్కడో జరిగే బాంబుల దాడి. ఆగండి' అంటూనే కేకలు పెట్టటంతో అంతా ఆగిపోయాం. తరువాత తెలుసుకున్నాం, ఆద యూనియన్‌ సైన్యాలు జరుపుతున్న నైనిక చర్యని! ఆ దాడి సూర్యాపేట నైనిక కేరదం మీద గాక, దురానివల్లి గుట్టల మీద బాంబులు వేళారు. దాపులోనే గనుక మేమూ గాభరా పడ్డాం.

ఉద్యమాలకు ఊశిపిరులూదిన సంగం పాటలు

తెలంగాణా పోరాటానికి పజల నాయత్త వరచేందుకు ఆ పోరాటంలో స్వయంగా తాము పాల్గొనకపోయినా, వారి కవితల ద్వారా అనేక మంది అమ్యుదయ రచయితలు, ఉద్యమానికి ఊపిరు లూదుతూ పాటలు రాశారు.

“ఖబడ్డార్‌, ఖబడ్డార్‌ నై జాం పాదుషాహీ....

బానిసత్వ విముకికై రాక్షసత్వ నాశముత్రై

హిందూ ముస్లిం పీడిత శమ జీవులు ఏకమైరి

ఖబడ్జార్‌' ఎ ఖబడ్డార్‌ ....” ఈ పాట సోమసుందర్‌ గార సింహ గర్జన. పోంవాట టణుల్లో ఈ పాట ఒక ఆటంవాంబులా (పేలింది.

“అమరుడు మాకొమరయ్య - అనంతయ్య అనంతు డే

అజేయులై అనంతులై - (పకీర్తులై చర్మెతలో

చిరస్థాయి నిలుస్తారు - ఖబడ్డార్‌... + " మీ రాషస దాడులు, మెషిన్‌ గన్నులు, మర ఫినంగులు, విష వాయువులు? తుపాకులు, ఏవైనా, ఎన్నైనా? వజా శకి వాపలేవు అంటూ.

“ఒక వీరుడు మరణిస్తే - వేలకొలది (పభవింతురు

ఒక నెత్తుటి వొట్టులోన - వళయాగ్నులు (_పజ్వరిల్లు

ఓ నైజాం కీచకుడా నీ పీచ మడచ _పజలంతా

ఒక పిడికిట = ఒక గొంతుగ ఒక మోదై ద్వనిస్తారు

ఒక శక్తయి జ్వలిస్తారు - నవయోధుల సృజిస్తారు...”

ఢీర పజాకొటి కొరకు (తవ్వించే గోరీల్లో

సీ నిరంకుశత్వాన్నే....నీ అమానుషత్వాన్నే....

పాతేస్తాం పాతేస్తాం భబడ్జార్‌ ...” ఎంత వటుతరమైన ఆత్మ విశ్వాసం కల్గిస్తాడు కవి సోమసుందర్‌!

తెలంగాణా పోరాటానికి సంఘం నిర్మాణ దళ నుండి అన్ని దళశల్లోను, తన రచనల నండించిన |పజా రచయిత సుంకర, 'తెలుగు తల్లి బిడ్డలం. తెలంగాణ వీరులం” అనే మార్చింగ్‌ సాంగ్‌. భారతీ భారతీ ఉయ్యాలో అనే బతకమ్మ పండుగ పాట, ఆఅసంభ్యాక (వజల నాల్బలపై నాట్య మాడాయి.

76

*“జవ్‌లి ఠాగ్నులై పొంగు జల రాపల్రె

తళత్తళ మెరుపులై (ప్రజలు

'ఫెళ ఫెళా ఫెళ ఫెళా అరిమూక వైకురికి

తరిమి తన్నుచు నరికి గర్జించి ఆని నిలచిరీ

హంతకుల నిర్జింపగా సాగిరీ....” ఈ పాట పాడుతూ వుంటే, పాడుతున్న గాయకునితో పాటు. శోతలు, ఆ పాటలోని ఊఈపుల్లా ఊగిపోయేవారు. సుంకరగారి. బ్ముర కథ '"కష్టజీవిని, బ్ముర కథ గానూ, హరీకథగానూ జనాన్ని ఉఊ్యరూత లూగించాయి. మా భూమి నాటకంలోని పాటలు గూడా బహుళంగా జనంలోకి తీసు కెళ్ళాం. సరళమైన ఛాష* చెన్నదలచుకొన్న భావం సూటిగా, ఏలాంటి డొంకతిరుగుళ్ళూ లేకుండా వజల హృదయాలను తాకేవి.

“*ఆఅదుగదుగో అదే అదే తెలంగాణ రణరంగం

అది విలయ (ప్రభంజనం - అది (పళయ విజృంభణం

అది యుగాంత సంధ్యారాగం - పొదివికొన్న [కోరోోదేకం

అది నీరన శష్కవాద నిర్మూలన సంస్కారం

అది నజ్లీవ చైతన్యం కదిలించిన (పాణరసం

ఆది మానవ మస్తిష్కంలో చెరబట్టీన భావాలను

సదమెద మొనరింపజేసే - కదన భూమి రణరంగ౦...” ఇది విధ్వాన్‌ విశ్వంగారి కవితా (వఠంజనం,

“*వెలిగిందోయ్‌ తెలంగాణ కదలెన్‌ విషప్ణవ పథాన

నవ భారత భాగ్యోదయ సవనంబున కిరణంటై

అణగారిన హృది కోరిక కణజూలము యెగసిందోయ

వెలిగిందోయ్‌ తెలంగాణ...” ఆంటూ? బి. గోపాలంగారు, తన కవితా కిరణాన్ని వెలిగించాడు.

“వజాస్వామ్య పురోగమంబున

పాప భాండము (బద్ద లవదా

కట్టమా స్వాతంత్య సౌధము _

ఎత్తమామా ఎర జండా

ముతక ఖద్దరు ముసుగులో - హుకూ

మతు చలాయించే అధర్మం

మరచిపో మొకనాటికైనా

చెదిరిపో వెన్నేళ్ళతైనా....” అంటూ: మునుగును తొలగించి; కాం్యగెను బతుకును పి. రామలింగంగారు వారి పాప భాండాన్నీ (బద్దలు చేశారు.

“విల్లంబులు చేత బూని - వెడలిరండి కదిలిరండి

బాల వీర దళాలెల్ల ఫౌజుదీరి పదండోయ్‌....” ఆంటూ, బాల వీరుల్ని వైతం కదం తొక్కించారు తెన్నేటి నూరిగారు.

సర్గార్‌ వల థాయ్‌ సవాళు ద దణ ణు

భారత యూనియన్‌ వభుత్వ హోంళాభా మంతి, కాంగ్రెస్‌ అగ నాయకుడు, సర్దార్‌ వల్లభాయి పటేలుగారు: నైనిక చర్య తరువాత సంస్థానంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీనీ? తెలంగాణా ఉద్యమాన్నీ రెండే రెండు వారాల్లో నామ రూపాలు లేకుండా చేస్తానని శవథం చేళారు. ఏభయివేల నైన్యాన్ని తెలంగాణాలో దించాడు! “విముక్తమైన [పాంతమంతటా: విస్తారంగా మిల్టరీ క్యాంపులు వెలిశాయి. నైజాం మిల్చరీకున్న ఆయుధాల వంటివి గాక, ఆరునిక ఆయుధాలు, వైర్‌లెస్‌ పరికరాలు, ఈ మిల్టరీ క్యాంపులకున్నాయి.

1948 'సెప్రైెంబరులో సంస్థానంపై పోలీసు చర్య తరువాత, తెలంగాణా పోరాటానికి సహాయసహకారా లందిస్తున్నారన్న కారణంతో ఆంధ్మపాంతంలోని కమ్యూనిస్టు హెర్టీ మీద, జనవరి నుండే నెెహూగారి వదుత్వం దాడులు (పారంలించింది.

“విప్తవ జ్వాలలు ఎగసివస్తుం టే....

జ్వాలల్లో ఎలుకలుగ కాలుతామంచు

మాయనాటకముతో మోనంబుజేసి

నైనిక చర్యంచు సెన్యాలదించి

హైదరబాదును ఆ్యకమించారూ....

మోనంబు మోనంబు నా పిచ్చితం్యడో........” పోలీసుచర్య తరువాత గూడా, గెరిల్లా దళాలు, (వజలు, మరింత బలో పేతంగా విజ్భంభించి, రణాకార్ణనూ, వారి నాయకుల్నీ, వారి క్యాంపులమీద దాడులుచేనీ,

78

వెంటాడి హతమారుస్తున్నారు. వండలాది ప్రాణాలను బలికిసుకున్న కిరాతకుల్ని (వజలు వెదకి వెదకి మరీ చంపివేస్తున్నారు, అన్ని హంగులతో రక్షణ పొందుతూ వందలాది పాణాలు తీనీ విస్నూరు దొర కొడుకు బాబు అనేవాడిని, జనగామ రైల్వే సేషనులో (ప్రజలే పట్టుకొని కసికొద్దీ, ముక్కలు ముక్కలు చేశారు.

ఐతే యూనియన్‌ (వ్రభుత్వుం పతినిధి జనరల్‌ చౌధరి మిల్దరీ (వభుత్వం. ఖాసిం రజ్వీలాంటి కిరాతకుల్ని, నైజాం (వధుత్వంలోని నిరంకుశ లైన మంశుల్ని, వజా హంతకలైన ఘరానా వ్యక్తుల్ని రశ్షించింది. ఆ రావసులందరక, సిగ్గులేకుండా దయిభివ పెట్టింది. బయటవుంటే, [వజలు వెదకి వెదకి వెంటబడి చంపుతారని. ఈ ఫాసిస్టులందరినీ జైళ్ళల్లో భ్యదంగా వుంచి కాపాడింది. వారంతా తమ పాపాల నుండి బైట పడాలని, పైరవీలకు, లక్షలకొద్ధి ధనం ఈ హంతకులకు సహాయమందించింది. అన్నిటికన్నా మవిో ఘోరమైన చర్య నైజాం నవాబును రాజ్మవముళ్‌గా అందలమెక్కించింది.

“పారిపోయిన దొరలు - ఊళర్లు చెరారు

చేరి తమ వేషాలు చ్మితముగ మార్చె

ఛత్తారి టోపీలు షేర్వాన్లు విప్పి

ఖద్దరు గుడ్డల్ని కట్టిరన్నా

బ్మురకు టోపీని బురఖా తగిలించి

సేటు కాంగేసు తమ సంఘమనియంచు

గాంధి భక్తులమంచు - వైహిందటంచు

పిల్లి రొయ్యలదండ ధరియించినట్టు

దేశభక్తుల ముసుగులేశారురన్నా........

అన్యాయ మన్యాయ మరరె రై తన్నా...

రజాకార్ల తలదన్నిన కాంగేసు గూండాలు

నాటి నైజాం మిల్దరీ క్యాంపుల్లో రజాకార్డుండేవాళ్ళు। నేటి నైనిక స్టావరాల నిండా, పొందూ దొరలు కాం్యగేసు నామధారులై తిష్టవేశారు. ఇప్పటిదాకా రజాకార్డు (గామాలమీద వకి దోచుకొనేవారు, హాందూ శ్రీలను ఆగం చేసేవారు. ఇప్పుడు; కాంగేసు గూండాలు ఆ స్థానాన్నా్యకమిం చారు. మిల్టరీ దాడులలో వీరూ హపాల్గొనిః ఇళ్ళను దోచుకోవటం, కార్యక ర్తలుగానో, సంఘానికి తోడు వేదిన' వారుగానో, ఉన్నవారంద!నీ; 'మిల్ఞరీ అధికారులకు చూపటం.” చంపటం,

ళో

ముస్లిం శ్రీలను మూకషమ్మడిగా చెరచటం; అది చాలనట్టు, క్యాంపులకు ఆడవారి నెత్తికెళి అక్కడే. వుంచుకోవటం, నాటి రజాకార్లను మించి ఘోరాలు చేస్తున్నారు.

అవ్పుడు రజాకార్లనుండి, హిందూ కుటుందాలను కాపాడినట్లేః ఇప్పడీ కాం[గేస్‌ గూండాలనుండి, ముస్తిం కుటుంబాలను రక్షించే బాధ్యత గెరిల్లా దళాలు వహించాయి.

గతంలోకన్నా మిల్చిరీ క్యాంపులు. పెరిగాయి. క్యాంపుల్లో సంఖ్యా "పెరిగింది. అవ్వడు, ఒక క్యాంపు, ఒక వూరుమీద దాడి వేసేది. ఇప్పుడలా కాదు. వైర్‌లెస్‌ ద్వారా చెవ్పకొని, ఒకేసారి. తాము దాడి చేయదలచుకున్న (పాంఠాన్ని, నాలుగు దిక్కులనుండి, నాలుగు క్యాంపుల మిల్టరీ, సైలెంటుగా వచ్చి ఆ్మకమిస్తుంది.

నాల్లయిదు (గామాలను తమ వలయంలో ఇరికించి, అన్ని [గామాల వారినీ చెలకల్లో ఒక స్థలంలో మందజేయటం ఆ మందలో, వెంటవచ్చిన దొరలు, గూండాలు చూపించిన వారిని పిట్టల్లా కాల్చి చంపటం, మిగతా జనాన్ని, ఒక వరుస పళువ్వుల్హా బాది, సంఘాన్నీ, పంచుకున్న భూముల్నీ వదలిపెట్టి, దొరలకు లొంగి బతికితే మీరు బతికిపోతారు. లేకుంటే, మీరూ, తుపాకులకు బలై పోతారని ఉపన్యాసాలు దంచి, ఇస దోచుకొని, స్త్రీలను చెరచి, చంపిన యువకులను గుట్టగా వేసి మరికొంతమంది రైతుల్ని తమ క్యాంపులకు భై చెలుగా పట్టుకెళ్ళఓం, ఈ దాడుల్లో ముఖ్య లక్షణాలు!

ఈ దారుణాన్ని మరింత పట్టుదలతో ఎదుర్కో కపోతే ఇవ్పటిదాకా పడ్డ (శ్రమ 'ఈ నగాచి నక్కలపాలు జేనినట్టు? బౌతుంది. ఏమైనా, (వజల్లోః ఈ కాం[గేను నిజ స్వరూపాన్ని బట్టబయలు చేయాలి.

*విను వినూ రైతన్న - వినర కూలన్నా

ఆంగీజులో వున్న కాంటగేసు సర్కారు

మేడిపండుర అది మేకవన్నె మొకమూ ॥వి॥

(పజల రాబందల్లె పీక్కుతిను నై జాము

దొరల పాలన నిలుప పరుగున వచ్చిందీ” ॥వి॥ అనే ఈ పాటలో, (వస్తుతం (ప్రజలు మరింత శక్తితో, యీ కాంగేసు (వకుళ్వాన్ని ఎదిరించాలనీ, _ " ”

80 “నై జాము పైజుగానీ, నెహురయ్య "సేనరానీ, వెనుకడుగు లేనెలేదు - ఓరన్నా కార్యగెసన్నా...” తమకండగా వచ్చి, తమ కష్టాలు బాపుశుందనుకున్న కార్యగేస్‌ _వకుత్వం, న్రైజాంను తలదన్న (వజల్ని మరింత ర క్రపుటేరుల్లో ముంచెత్తుతూవుంది. ఏది ఏమైనా. “పంచుకున్నా భూమి వైకి ఎవడొచ్చినా దంచండి వెంటబడి తిరునాళ కుక్కలుగ పౌలములకు బలిబెట్టి రైతన్నా పొలికేక బెట్టరా కూలన్నా-.--” అంటూ, [వజల్ని (వబోధిస్తూ కొన్ని హెటలు రాళొను. వల్ల భాయ్‌, నెహూల వీధి భాగోతం ఇప్పటివరకు, పాట, పద్యం, నాటిక, నాటకం, కథ, హరికథ, బుర కథ, సుద్దుల కథ, జానవద బాణీలో వజా కళా రూపాలు, మొదలైన (వ్యకియల్లో, తెలంగాణా ఉద్యమానికి, వివిధ దశల్లో ఆవసరమనుకున్న రచనలు చేశాను. ఇవ్వుడు, “వల్లభాయ్‌ న్మెహాల వీధి బాగోతం "పేరుతో, యవగానం రాళాను. యవ్షగానానికి ఉండవలసిన, కీర్తనలు, ద్వివదలు, కందార్థాలు, రాగ యుక్తంగా నున్న గద్యంతో సవా, సంగిత, భరతనాట్య రీతులతో నవరస భరితంగా ఉండేలా, ఈ రచనను రూపొందించాను. సమర్ద్హుల్రెన వారీతో ఒక దళాన్ని గూడా తయారు చేశాను. దళ సభ్యులంతా బాలేముల వారే. గుడి పూజారి సీనయావారి, ఆయన తమ్ము లిద్దరూ మంచి గాయకులు. అంతే గాక్క సీనయ్య ఆర్మోనీ, ఓక తమ్ముడు తబలా వాయిస్తారు. పీరుతమ వాయిద్యాలతో వచ్చి దళంలోచేరారు మిగతా వారంతా వీధి భాగోతాల్లో అనుభవమున్న బాత్సాహిక నటులు దొరికారు. దీనిలో ప్మాతలు - నైజాం నవాబు. వల్షభాయి పటేలు, జవహర్‌లాల్‌ న్మెహా, ఒక జమిందారు, ఇద్దరు రైతు కూలీలు, వారి భార్యలు. దీని రిహార్సల్సు అడవుల్లోనే, చెట్టకు తెరలుగా దుష్పట్టు కట్టి, వాయిద్యా లన్నింటితో జరిపే న! యు వాళ్ళం. గాలా కొద్ధి రైంలోనే వదర్శనలు [ప్రారంభించాఇ,

81

“సంస్టానారీసుడ నేనురా - నైజాం సంస్థానమును ఏలువాడరా!

ఉస్మాను షాహి నామంబున్ర నుతి ౩క్కి

ఉమ్మిని కాండించి వూయించుకున్నట్టి

సంస్టానారీసుడ నేనురా....

తెలుగు జాతికి బీడ (క్రిమినిరా - ఒళ్ళు

బలు వెక్కి కొవ్వు బట్టానురా

తెలుగు తల్లుల శీలముల కొల్లగొట్టిన

ఖలుడను దుర్మార్గ పరిపాలకుండను

నంస్థానదీనుడ నేనురా ..” దీనిలోని ప్యాతలు, తమను గురించి తామే చెప్పుకుంటుంటే, ఆ పాటల్లో వున్న వ్యంగ్యం (శోతలను కడుపుబ్బ గవ్విన్తూ వినోదభరితంగా వుండేది. తానింతటి వాడినని నైజాం రాజు తైతక్కలాడుతళూ స్టేజీ మీదకు వస్తాడు. ఆలాగే జమీందారు.

“దేశానికి వెన్నెముకయు

దేశపు సంరక్షకుండ', ధర సేవ్యుండున్‌

మోసా లెరుగని సారువు

(గానము పండించు రైతు - కంటకుండనురా...”

జమీందారు బిరుదాంకితుడరా

గాటిలో కుక్కాన్సై ఏటేటా భూముల

రేటు గీటూలేక వాటంబుగాలాగి

బూటకము నాటకముజేసీ

కోట్ల రైతుల కొంపలార్చీ

మేటి భూకామందునైనా

తోటి దొరలా దీటుకాగిన

మేటివాడనురా-ఒబమీందారు నామధేయుడరా-” తన [వరాపాన్నీ విధంగా జమీందారు కందార్థంలో చెప్పకుపోతూ చివరి పాదం త్మిశగతినుండి చరురశ గతికి లదు మారినప్పుడు, ఆతని నృత్యం, ఉండ్రాళ్ళ

౪756 _

రి మీదికి దండుబోళున్న ఏకదంళునిలా వుండి, జనాన్ని కడుపుబ్బ నవ్వించేది. ఇక్‌ వల్లభాయి రంకెలు. “ఇమ్ము-బాద్యత పాలనమ్ము మాతో కలనిరమ్ము-మా మాటకు సమ్మతించుము రాడా- లెమ్ము-కాంగేస్కు సీట్టిమ్ము రెంగొంతులు కమ్యూనిస్టుల (పజల-దుమ్ముజేతుము రాజా |! ఇమ్ము బాధ్యత పాలనమ్ము........” ఈ రంకెలకు జనం లీత్కారమే లభిన్తుంది, పటేలుగారు కోరే రాజ్యమే గనుక “వెట్టిచాకిరి తప్పదోరన్నా, తావాన్‌, లేవీ, సిస్తు వన్నులు తిరిగివచ్చన్నా పుట్టినను చచ్చినను పన్నులు పచ్చి బూతులు ముచ్చె తన్నులు కట్టి కొట్టుట కాల్చి చంపుట వట్టి నరకము బానిసత్వము వదురా మనకొదు రైతన్నా, ౧ వక కార్మగేసు రాజ్యము వద్దురా ఆసలౌద్దు కూలన్నా...” ఆంటూ సంఘ నాయకుని ప్మాతలో (వబోధం, “నంఘ రాజ్యము మనకు రవన్నా లోకాన యెన్నో సంఘరాజ్యాలేరుపడెనన్నా సంఘబలముతా (ప్రజలు దోపిడి దొంగలను లేకుండ చేసి రంగుపూతలు లేని నిజమగు సంఘరాజ్యాలేరు పరచిరి వద్లురా మనకొదు ఆె తన్నా...” స! గన ఆఅ (వవంచమే విష్ణవాల మార్గాన పరుగులు కీస్తుండి. గనుక

83

“భయము లేదోయ్‌ మాకు-బహురూపు గారడీ

వినవోయి తుదిమాట-ధనజాతి వెన్నిరీ

నలుబదీకోట్ల జన బలముతో నినుబట్టి

నలినలిగ వర్దవలె నలగ దంచెదమోయి

తెలిసింది తెలినింది అసలైన నీరూపు

ఆవుతోలూ ళొడిగినావ ఓ పులిమామ... అంటూ, రైతుకూలీ దంవతులు, వర్డు దంపుతూ, తమ పోరాట చీకను దాటడంతో, జనం ఒక్క పెట్టున హర్షధ్వానాలతో, జైజ్లై నినాద ధ్వనులతో యవగానం ముగుస్తుంది.

రేవాల (ప్రదర్శనలో సంఘ నాయకుని ఉదేరం

మునగాల పరగణా [గామం రేజాలలో ఒకర్మాతి, యవగాన వదర్శన జరుగుతుంది. ఇవ్పుడు, పరగణా (గొమాలు గూడా న్రైజాం (గామాలతో సమానమే వక్తడంపుడు పాటతో వదర్శన ముగిసింది. జనం హర్షధ్వానాలతో లేస్తున్నారు. ఆ జనంలోనుండి ఒక ప్యక్రిః పూనకం వచ్చినట్లుగా *“ఆం[ధమవి సభకు, త్రై .. తెలంగాణా గోర్కీ... జిందాదాద్‌...." అరుస్తూ, ముందుకు రూసుకవచ్చి, సేజీ దిగుతున్న నన్ను అమాంతం ఎత్తుకొని తెలంగాణా గోర్కీ జిందాబాద్‌ ఆంటూ నినాదాలిస్తున్నాడు. ఆ వ్యక్రి చంకలో, ముసుగు లోవల గ్లైడరు తుపాకీ వుంది. ఆయనెవరో కాదు. గెతల్లా యోధుడు, మా నాయకుడు, లీమి రెడ్డి నరసీంహా రెడ్డి, చూస్తుండగానే ఆయన మాయమైపోయాడు.

ఆయన తన గెరిల్లా దళాన్ని ఎక్కడో వదలి పెట్టి, ఈ (వదర్శన చూడాలనే కోర్కెతో వంటరిగా వచ్చి, పదర్శన కలిగించిన ఉదేకాన్ని ఆప్పకో లేక, ఈ విధంగా బైటపడి, మమ్ములను ది్మిగ్భాంతి పరచాడు.

ఈ వీధి భాగోతం, ఎక్కడికక్కడే లెక్కలేనన్ని దళాలు ఏర్పా టయ్యాయి, ఎన్నో పదర్శనలు జరిగాయి. వీధి భాగోతమంటే వల్లెటూళ్ళలో జనాలకు కొట్టిన పిండి, నేర్పే మాస్టరెవరూ అవసరం లేకుండానే తమంతట తాము తయారయ్యారు.

(పతి ఘడియా (పమాదథరితమే

పాతర్షపాడు పాంతంలో, ఒక రడణ స్టావరంలో, తెలంగాణా పోరా

టాన్ని గడుపుకున్న ముఖ్య నాయకులంఠా సమావేశము య్యారు, సూర్యా పేటక్సు

ర! దాపులోనే పుంటుంది యీ (ప్రాంతం. సుందరయ్యగారు, దేవులపల్లి, బి. యన్‌. మొదలైన నాయకులతోపాటు, తెలంగాణా పరిస్థితుల్ని పరిశీలించి, సమాచారాన్ని "సికరించుకు వెళ్ళిందుకు వచ్చిన; భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకులు నత్య పాల్‌ డాంగ్‌గారు కూడా వీరితోనే ఉన్నారు.

నేను ఎక్కువగా వుండేది యూ [పాంతంలోనే. నాతో వున్న గోపాల రెడ్డి గెరిల్లా దళం, మరొర దళం, కాపలాలు కాస్తున్నారు. ఆ కితం రాత్రి గెకిల్లా దళాలు, ఒక పెద్ద రజాకార్‌ క్యాంపుమీద దాడిచేసి, ఆ క్యాంపునుండి, ఆయుధాలను, రెండు కచ్చడం బండ్లనిండా నింపి, ఈ స్థలాని కే, ఆ కచ్చ డాలను తోలుకవచ్చారు. ఆ బండ్లలో, రండు (బెన్‌గన్లూ, కొన్ని 303 రైపుస్శ, స్టైన్‌గన్లూ, గ్లైడర్లు, ఇతర తుపాకులున్నాయి.

అన్ని ఆయుధాలు, అందునా ఆధునికమైనవి, ఒకేసారిగా దొరకటం, ఆరుద్లైన సంగతి. ఎంతో సంబరవడిపోతూ నేనూ, మరికొంతమందిమి, బి.యన్‌. ధార్య, ఆమె పసిబిడ్డతో సవా సమావేశ స్థలానికి కొద్ది ఎడంగా, ఆయుధాలున్న బండ్ల దగ్గర, పసివానితో ఆడుకుంటూ కూర్చున్నాం.

“పోల్రీస్‌,...పోలీస్‌....' కాపలాదళ సన్యుల కేకలు! అంతలోనే, రెయ్‌ ఠెయ్‌,' మని తుపాకుల కాల్పులు. నరసింవోరెడ్డి సమావేశం నుండి సుడిగాలిలా వచ్చి, మాతోనున్న వనీవానినందుకొని పరుగెత్తాడు. ఆందరమూ అంతే! తుపాకీ గుండుకన్నా వేగంగా, ఆ ప్రాంఠాన్ని ఖాళీజేళాం. బి. యన్‌. కార్య సరోజినీ గూడా ఎటో దూసుకొని, చెట్ల పొదల మధ్యగా ఎటో వరుగుతీసీంది. నాయకు లంతా తమ ఆయుధాలతో వరుగులు పీశారు. సంచులు, ఆయుధాలున్న బండ్డు, ఆక్కడే వదలివేయటం జరిగింది.

కాల్పులు చేస్తూనే శృతువులు సమావే? స్థలాన్నా(కమించారు. వాళ్ళకు రెండు కచ్చడాలు, కొన్ని బాంబులు, సాహిత్యం వున్న సంచులు తప్ప, ఏ ఒక్కరూ చిక్కలేదు. చ్యితమేమంటే, వందల రౌండ్లు తుపాకులు టేళ్చినాః ఒక్కరికీ గుండ్లు తాకలేదు ఐతే అప్పటికి రెండు నెలలుగా, ముమ్మరంగా పోరాటం సాగుతున్న (ప్రాంతాల్లో తిరిగి సేకరించుకొన్న సత్యపాల్‌ డాంగ్‌ గారి డైరీని అక్కడ సంచిలో వదలివేయటం జరిగింది. ఇతర నష్టమెంత జరిగినా, నాయకులంతా సురష్షితంగా తప్పుకోవటం గొవ్న మేలు జరిగింది.

సరోజినీ ఆ రోజంతా దళాలు వెదికినా కనిపించకపోవటంతో ఆశ వదలు కున్నాం కానీ, ఆమె ఓక పెద్ధ పొదలో ని చీకటి పడేదాకా బయటకు

రాలేదు. తరువాత దళాన్నందుకాంది, అలాటి (వమాదాలు అడుగడుగునా తటస్థవడేవ. జన్నా రెడ్డి ప్రతాపరెడ్డి గడీవై దాడిలో నేనూ పాళ్గొన్నా జన్నారెడ్డి (పతావరెడ్డి, వేలాది ఎకరాల భూస్వామి, ఇతగాని పొలాలకు నిమెంటు కాల్వలు కట్టించి, బావులకు మోటారులు బిగించి, ఆధునిక వ్యవసాయ వద్ధతులలో పంటలు పండిస్తున్నాడు. వేయి ఎకరాల్లో వండ్తతోట గూడా వుంది. ఇస్నూరు రామచందదారెక్టిలాగా, ఇతని గూడా కలియుగ రావణుడే! సంఘం తమ (గామాల్లో కాలూనరాదని, అనేకమంది _పాణాలు తీనీన నరహంతకుడియిన.

ఈ దేశముఖు గ్రింది వూళ్ళన్నీ విముక్త్రయ్యాయి. రానున్న ఎ(రవబాడు (గామంలొోని గడీలో, మిల్టరీ, రజాకార్‌ క్యాంపు పెట్టించి కిరాతకాలు చేయిస్తున్నాడు. ఇతని భూములు యిప్పటికి చాలావరకు [పజలకు వంపిణీలు జరిగాయి. ఒక పంటనుగూడా అనుభవించారు.

ఈ గడీలోని క్యాంపును నాశనం చేయకపోతే, యూనియన్‌ మిల్టరీ దానిలో [పవేశ?ంచి, ఆ చుట్టుపక్కల విముక్రమైయున్న (గామాలపై పాళవిక దాడులు నాగిస్తుంది. అందుకే, వెంటనే, ఎ|ర్రబాడు పోలీసు క్యాంపుతోపాటు, గడీనిగూడా నేలమట్టం చేసి ఈ పాంతంలో మిల్దరీ క్యాంపుకు స్థానం లేకుండా చేయాలనేది సంఘ నిర్ణయం.

ఆ ర్మాతి చిల్పకుంట (విముక్త (గామం) వద్ద, ఐదు గెరిల్లా డిళాలు, వందమందిదాకా ప్రజలు, ఏరియా కమిటీ నాయకులు, దాడి క శ్ళేందుకు కూడారు. [పజల చేతుల్లో, పలుగులు, బరి నెలు, మలాటాలు లాంటి పరికరాలు కొందరి వద్ధ వున్నయ్‌. ఇంత పెద్ధ యెత్తున జరుగనున్న మిల్దరీ క్యాంపుపై దాడిలో పాల్గొనాలని, నేను, స్వరాజ్యం, బై నాక్యులర్లతో సీద్ధమయ్యాం.

తెలంగాణా పోరాటంలో (వజలు, కొన్ని ఆయుధాలను కని పెట్టారు. చర్మితలో వాటి పేర్షు శాశ్వతంగా నిలిచిపోయాయి. ఒకటి *“గుత్చ' రెండు “వడిశల' మూడు '“ఊదరదబాంబు' నాలుగు “జద్దాయి"' ఈ ఆయురాలతో అనేక విజయాలు సాధించారు. (పస్తుతం గడీని కూల్చేండుకు ఒజజ్టాయి ఆవసరం,

ఒక ఎద్దులబండిమీద, పిరంగి గొట్టంలా, ఒక పొడవైన పైపును అమర్చాడ. ఆ పైపులో భర్మార్‌లో కూరే మందు కూరారు. సీసం గుండ్లు గూడా కూరారు. బండి కిందిభాగాన, పైపు మొదలుంటుంది. ఆక్కడ నిప్పు ముట్టించేందుకు రం్యధముంటుండి. ఇదొక నాటు ఫిరంగి. దాన్ని సిద్ధం చేశారు తెల్పవారుషూము 4 గంటలకు, నిశ్శబ్దంగా, దళాలు గడీని చుట్టుకొన్నయ్‌,

56 గడి మెయిన్‌గేటు వైపు బండిని నిరిపారు. బండిమీది గొట్టాన్ని బంగళా పై అంతస్తుకు గురి పెట్టారు, రెండు ముఖ్యమైన బాటలున్నవైపు, స్వరాజ్యంగారు, నేనూ, బై నొక్యులర్జతో కావలా గాస్తున్నాం. ఏరియా గెరిల్లా దళ కమాండరు, దాయం రాజిరెక్డిగారు, ఎక్కడ నిలబెట్టే ద। సభ్యులనక్కడ, ఆలాగే జనాన్నీ నిలబెట్టి, ఎవరి జ్యాగత్తలు వారికి చెప్పి, బండి దగ్గరకు వచ్చి, ఓ. కే. చెప్పాడు, జజ్బాయి భళ్ళున పేలింది. ఆ ధ్వనికి భూమి దద్దరిల్లింది. బంగళా గదికి గురిపెట్టిన గురి పక్కకు పోయింది. ఈ ధ్వనికి పై అంతస్తు గదిలో న్నిదిస్తున్న మిల్దరీవాస్ళ లేచి, తుపాకులందుకొని, కిటికీలోనుండి గాభరా కొద్దీ తుపాకులు పేలుస్తున్నారు. గడీలో కింది భాగాన వున్న రజాకార్డు (హరీ

కావలనుండి కాల్పులు (పారంభించారు.

గెరల్లాలు మాతం, ఎత్తయిన (వహరీ కిందనే నిలబడి, తమ నెత్తికి చాలా పెగాదూసుకుపోతున్న తుపాకీగుండ్డ ను చూస్తూ సమయంకోనం నిరీక్షిస్తున్నారు. పైనుండి వస్తున్న మిల్టరీ వాళ్ళ తుపాకీ గుండ్డకు సైతం అందకుండా, గెరిల్లాలు, (వజలు గూడా జ్యాగ త్రగానే వున్నారు. గెరిల్లాలు, మెయిన్‌ గేటు వైపున తగు రక్షణ తీసుకొని, పై అంతస్తు కిటికీ మీదికి ఎదురు కాల్పులు చేస్తున్నారు. కొని, ఎవరికి ఎవరూ అండేలా కనిపించటం లేదు. తెల్లవారిపోయింది. కమాండర్లు ఆలోచనలు సాగిస్తున్నారు.

(వహరి గోడ లోపలి భాగాన పడే విధంగా, హ్యాండు (గేనేడు విసరాలనే నిర్ణయానికి వచ్చారు. గోడ ఎత్తుగా వుంది. రాజరెడ్డి బాంబును (ప్రహరీ (కింద రక్షణ స్థానంలో వదిగి వుండి విసిరాడు. ఆది, గోడ ఆంచుకు తగిలి యివతల వైపుకే పడింది. చెవులు దిబ్బిడిపడే శబ్దంతో బాంబు (పేలి గోడ రక్షణలో వున్న పజలను ర క్రసికృం చేసింది. పాతిక మందికి బాగా డెబ్బలు తగిలాయి. ఒక వ్యక్తి కాలు గిలక వద్ద తెగిపోయి, చర్మం పట్టుతో అతను గిలగిల లాడుళూ నేలపై పడిపోయాడు.

దెబ్బలు తగిలిన వారిని, ఆ దాపునే వున్న యిళ్శనుండి మంచాలు తెచ్చి, మంచాల పై వారిని పండబెట్టి, ఎత్తుకు పెళ్ళే ఏర్పాటు చేశారు. అప్పటికి తొమ్మిది గంటలైంది. ఇక లాభం లేదని, గడీని వదలి వెళ్ళిపోవాలని నిర్ణయించారు. ఆ విధంగా ఆనాటి _వయత్నం౦ విఫలమైంది.

ఆ మరునాడే, ఇతర క్యాంపుల మిల్దరీ బలగాలు వూరుమీదపడి, (గామాన్ని తగలబెట్టారు. చేతికి చిక్కిన తొమ్మిది మంది యువకుల్ని కాల్చి గడి ముండు కుప్పగా వదలి వెళ్ళారు. వారం శిరక్కుండానే, గెరిల్లా దళాలు, ఆ క్యాంపును,

87 గడీని గూడా నేలమట్టం చేయటం అమరులైన ఆ తొమ్మిది మంది సమారుల్ని, నేలమట్టమైన గడీ స్థానంలో నిర్మాణం చేయటం జరిగింది. బాలచంద్రుని మించిన గొట్టిముక్కల గోపాలరెడ్డి గొట్టిముక్కల గోపాలరెడ్డి దళ కమాండరు. సూర్యాపేట తాలూకా ఆత్మకూరు. 1926లో, పేద రైతు కుటుంబంలో పుట్టాడు. మిడిల్‌ స్కూలు వరకు చదువుకున్నాడు. 1946లో ఆం్యధ మహాసభలో చేరాడు, “సంఘంబే నా సర్వస్వం బని సంఘ రాజ్యమే స్వర్గధామ మని నంఘ శక్తికీ సాటిలేదనీ సర్వ పజలు సంఘాన నిల్వుడని విపష్ణవ శంఖము నూది జనమ్ముల వీరులుగా పోరాడగ జేయుచు విప్ణవ యోరునిగా ముందుండి వీరాభిమన్యుని మించి...” పోరాటం సలిపిన వీరాధిపీరుడు గోపాలరెడ్డి. (గామ వాలంటీరుగా, నాయకునిగా గెరిల్లా దళ కమాండరుగా* చక చకా ఉద్యమంలో ఎదిగిపోయాడు. “సాయుధంబుగా నైజాం (కూరులు చేయు మోరముల చిత్తు చేయగా వందలాదిగా నై జాం వెంపుడు పందుల డొక్కలు పగల జీరిరా బందులైన దొరలందరి తరిమి...” తెలుగు శౌర్యాన్ని చిందించిన మవి దైర్యళాలి గోపాలరెడ్డి. ఆత్మకూర ఎనుబవాముల, మిల్టరీ, రజాకార్ష క్యాంపులను నాఠనంజీసి, తన దళమంటే శతృవులకు వడలు పుట్టించాడు. “*ఎత్తరెరి తల శతృజాతి - మొల కెత్తరైరి పల్లెల జన (దోహులు మొత్తము (వజలకె సత్తువిచ్చి, వి ముక్తి” గావించాడు అనేక (గామాలను,

88 ఈ గోపాలరెడ్డి దళం, మొదటి నుండీ, నాకూ,నా వైజ్ఞానిక దళానికి, రక్షణ కవచంలా వుండేది. నా ధ్యాసలో నే నెక్కడో పొదల మధ్య కవిత్వం రాసు కుంటూ వుంటే, కంటికి రెప్పలాగా నన్ను కాపాడుతూ; కొత్త పాట రాస్తున్నా ననే తృప్తితో ఎదురెదురు చూచేవారు దళ సభ్యులు.

గోపాలరెడ్డి గాయకుడు గూడా, పాటలంటే అమిత పాణం. లోగడ బ్యుర కథలు చేప్పిన డేగల మల్పూరు దళం గెరిల్లాలుగా యీ దళంలోనే వున్నారు. గెకెల్లాలుగా. వున్నా, మీటింపల సమయాన, ఏదో ఒక కళా (వదర్శనను యిస్తుంటారు. నూనూగు మీనాల వయసులో వున్న గోపాల రెడ్డికి వివాహమైంది. మామ కాం[గెను వ్యక్తి. అల్లుభ్ధీ సంఘం నుండి తప్పించాలని విఫలయత్నం చేశాడు.

ఓ (గామంలో, భూమి తగాదా వుండి, గోపాలరెడ్డి, ఆ తగాదా తీర్చేందుకు దళంతో సహా వెళ్ళవలసి వచ్చింది, గోపాలరెడ్డి నా వద్ధకు వచ్చి '“క్మామేడ్‌ రామాంజనేయులుగారూ: మీ కిదే మంచి రక్షణ (పదేశం. జ్యాగత్తగా వుండండి. రేపు మేము వచ్చేసరికి ఒక కొత్త పాట రాయాలి. వస్తాం. రెడ్‌ శాల్యూట్‌' అంటూ దళంతో వెళ్ళిపోయాడు.

ఆ మరునాడు పది గంటలకు, నా కొరియరు రాములు గుండెలు పగిలే దుర్వార్తతో వచ్చాడు. గోపాలరెడ్డి మరణించాడని బోరున ఏడ్చాడు. నాగుండె ఆగిపోయింది. పీల్చిన శ్వాస అలాగే నిలచిపోయింది. రాముని అయోమయంగా చూన్తూ, రాయిలా అయిపోయాను. రాములు ఏడుస్తూనే వున్నాడు. నేను స్పృహలోకొచ్చాను. “గోపాలరెక్డి చ....ని... పో... డా....' నా కంతా శూన్యంగా తోచింది. నా మనస్సు భోరున విలపిస్తుంది. 'గోపాల రెడ్డి ఎంంలే ...డా ...? రాముల్ని కౌగలించుకున్నాను, పదిహేను నిముషాలకు తేరుకుని *ఏమైంది?.... ఏలా జరిగింది?” ఆందోళనతో వివవాలకిగాను. అంతా వివరంగా చెప్పాడు రాములు.

రాములూ దళంతో వెళ్ళాడు, పది మంది దళ సభ్యుల్ని శతృ వలయం నుండి కాపాడి, తాను బలై పోయాడు గోపాలరెడ్డి! నా (పియమైన క్యామేడ్‌ నిన్ను వీడిపోతలూ, ఓక మంచి పాట రాయమన్నాడు అదే ఆయన తుది కోరిక. మార్డి లే గుండెల్ని చిక్కబట్టి,

“సె సె గోపాలరెడ్డి = సీవు నిలచావు (పాణాలొడ్డి”

రల అనే వల విని, కన్నీటి బిందువులు కాగితంమీద రాల్బుతూనే కలంతో అశ్షరాలు రాళా। గోపాలరెడ్డి దళం, వెళ్ళిన పనిని ముగించి, పాతర్షపాడు చెరువుకింది మాగానీ చలకల [పక్కనున్న చిన్నబోడుమీద, ఆ రాత్రికి మకాం చేసింది. తెల్లవారు రూము, వాగా న్మిదలో వుంచి దళం. నిశ్శబ్దంగా వున్న ఆ చల్లని వాతావరణంలో, భూమి ఆదురుతూన్న సవ్వడి. వంద మంది మిల్టరీవాళ్ళు, రెండు వందల మంది కాంగెసు రజాకార్లు, బోడును చుట్టు ముట్టారు. "సెంటి పసిగట్టాడు. దళాన్ని న్నిద లేపాడు. లేస్తూనే లోడు చేసి వున్న తుపాకుల్ని సారించింది దళం. ఎలాగైనా, శతృ వలయాన్ని చిల్చుకొని బయట పడాలి. దళ సభ్యుల కదే చెప్పాడు. అప్పటికె బోర్లా పడుకొని కళతృవులు పాకి వస్తున్నారు. గోపాల రెడ్డి పాపపతాస్త్రంలా తన ఆయుధాన్ని సంధించాడు. శతృపులు తల పైకెత్త కుండా కాలుస్తున్నారు. దళమంతా అదే రీతిలో నాయకుని అనుసరిస్తుంది. శతృవులు సబ్‌ మెషిన్‌ గన్నుతో బోడు మీదికి బుల్లెట్ల వర్షం కురిపి స్తున్నారు. దః సభ్యుల శుపాకులూ కిందికి తూటాల వర్షం కురిపిస్తున్నాయి. తాను ఆహుత్రైపోయినా సరే దళాన్ని పమాదం నుండి తప్పించాలనేదే గోపాల రెడ్డి ధృడమైన డీ! ఆ దీక్షతో యువ కిశోరం.... “రక్కసి మూకల దోపిడి గద్దల రకడ్నించుటత్ర వచ్చిన 'వెద్దలు రజాకార్ల తలదన్ను హంతకులు రామరాజ్య బురభా నర హంతలు కాం్టగెస్‌ "సేనలు చుట్టిముట్టి = లెగ కాల్పులు చేయగ తన దళంబువై గుండె చెడక తన తుపాకి పేల్చుచు చండ (పచండత జూపి - వలయమును గండి గొట్ట ఒక గంట పోరి-ను ద్దండత చాటిన గండరగం(డై ” శతృకూకను గడ గడ లాడించాడు గ'పాలరెడ్డి! గోపాలరెడ్డి మామ గూడా కాం్యగెసు గుంకాలతో వున్నాడు. అతని సలహాతో '“కాల్పులాపీ లొంగిపోతే

న!

పాణభివష పెడతాం' అంటూ, శతృ పక్షం నుండి కేకలు పెడుతున్నారు, ఆందుకు బదులుగా గోపాలరెడ్డి.

“కాల్పులాపీ లొంగినచో మిమ్ముల

కాపాడెద”మని కసాయి సేనలు

కేకలు పెట్టగ - రణరంగమ్మున

భీకరముగ నిటు పల్కితివహహా

“కమ్యూనిస్టులు లొంగరు - పాణం

కడంట చేరిన కండలు రాలిన

చిక్కమురా మా బొందిన [పాణం

చీమంతున్నా మీకు సులువుగా

చిక్కి చచ్చినా చింతపడము, ఒ

క్కొాంక్క (పాణికీ వేలు పుట్టుదుము

విజయము తుది మాదోని శతృవులను

గజ గజ గజ లాడించిన.... వర యోధుడు గోపాలరెడ్డి ఆయన జవాబును విని, ఆయనే వైపునున్నాడో గుర్తించారు శతృవులు. ఆ వైపుకే తుపాకీ గుండ్లు వర్షాపాతంగా కురుస్తున్నయ్‌.

“చుట్టి సేన గురిబెట్టి బెన్ను నీ

పొట్ట చీల్చగా పేగులు వెళ్ళగ

నెట్టి పేగులను పొట్టలోకి - వై

బట్ట తీసి నడికట్టు కట్టి - కాడ

గొట్టి దాపు గల తూటాలగ్న

పట్టుదలగ ఫట్‌ ఫట్‌ మని పేల్చీ

తుట్టతుదకు నీ ర్రైెపులు బండకు

గొట్టి ముక్కలుగ జేసిన జెట్టి ...

నై నై గోపాలరెడ్డి = నీవు

నిలచావు (పాణాలొడ్డి...” వలనాటి మహా సం్యగామంలో, బాలచర్యదుడూ, బయటకు వచ్చిన పేగుల్ని లోనికి నెట్టి బట్టతో నడికట్టు గట్టి, పోరాడి నరసింగరాజును హతమార్చాడని

ర చర్మిత చెబుతుంది. ఆంతకుమించి గోపాలరెడ్డి జల్లెడలా తన శరీరమంతా తుపాకీ గుంద్తతో చిల్లులు పకి నేల కొరిగే దాకా పోరాడి, దళంలోని పదిమందిని శతృ వలయం నుండి తప్పించి తుదకు తన ఆయుధం శతృవుకు ఉపయోగ పడకూడదని; ముక్కలు చేసి మరీ వరిగిపోయిడు! ఆ వార వీరునకు నా వివ్దవ జో హార్టర్చిస్తూ, ఈ కొత్త పాట రాళాను. అమరవీరులకు నా రఠరవితాంజలులు ఇంతకు ముందు గూడా పోరాటంలో తమ [ప్రాణా లర్పించిన ఆమర వీరులను న్మ6ిస్తూ కొన్ని హపైటలు రాకాను. ముఖ్యంగా ఉద్యమాల్లో (వరాన పాత వహించిన వారి పోరాట గాథలను మననం ఇస్తూ, నేను మ్మాతమే గాక, ఆయా స్థానిపలు, (వతి అమర వీరుని పైనా అనేక పాటలు రాళారు. (గామ నాయకులుగా. వీరోచిత పోరాటంజేస్తూ: బలిదానమైనవారి చర్మితనంతా, దీర్చ మైన ఉయ్యాల పాటలుగా కవులు కానివారు గూడా రాకారు. ఆ పాటలన్నీ ఇప్పటికీ జనం పాడుకుంటూనే వున్నారు. నాకళ్ళ ముందు సామాన్యులు అసామాన్యులుగా రూపొంది, వీర కిశోరాలుగా పోరాట రంగాన తమ శౌర్యాన్ని ప్రదర్శించి పఏీరోచితంగానే, (వజల కొరకు తమ [పాణాలను తృణ్మపాయంగా అర్పించిన ధన్య జీవులను స్మరిస్తూ నేను రాసిన కొన్ని పాటలు. పనునూరు వెంకట రెడ్డి “కా_మెడా పసునూరు నిన్ను గన్న కాసరగోడు భూమి కాశిషేతమయ్యి వెలుగొౌంటూ ఓ....ఎ్యర సైనిక వెంకటరెక్డీ విప్ణ్లవ జోహారు లివిగోరా........” ఇది కానరగోడు నివాసి. పసునూరు వెంకటరెడ్డిని స్మరిస్తూ రాసిన సుదీర్హ మైన పాట. యాలహేట బాణీలో వున్న దీనిని, డుఃఖపూరితంగా పాడుతూం టే; కంట తడి పెట్టనివారుండరు వెంకటరెడ్డి సూర్యపేటలో చదువుతూ; వోస్టలులో, ది. ధర్మభిక్షంగారె శిష్యునిగా విద్యార్థి ఉద్యమాల్లో రాటుదేరి, రాష్ట్ర విద్యార్థి యూనియన్‌ నాయకునిగా, సంఘ కార్యక ర్తగాః గెరిల్లా దళ నాయకునిగా, (వజా పీగకులకు సింహస్వవ్నమయ్యాడు.

92

రహస్యంగా తన [గామానికి రావటం, ఒక (దోపి సమాచారాన్ని సూర్యా "పేట మిల్దకీ క్యాంపుకందించటం, గ్యురాలతో మిల్టరీ దాడిచేయటం, ఒక వృద్దు రాలు, వెంకటరెడ్డిని లాటి ఆకుల మడకింద దాచి పెట్టటం, శ్యతువులు (గ్రామం లోని పతి ఆంగుకాన్ని సోధిస్తూ తాటికమ్మల మండెనుగూడా బాయ్‌నెట్లతో పొడిచి వెంకటరెడ్డిని పట్టుకొని కాల్చి చంపారు.

అన్నాగూడెం [గామ నాయకుడు పడికాల పిచ్చయ్య హరిజనుడు, మిలటరీ దాడిలో దొరికిపోయాడు. దళాల ఆచూకీ చెప్పమనీ, నాయకులెక్క డున్నారో చూపమనీ, పెడ రెక్కలు విరచి కట్టివేని, పడు కశేబరంలాగా నేలమీద యీడుస్తూ, _గామమంతఠా తిప్పి, కాల్చి చంపారు.

“చింతబరికెల మోపు-సౌాంతము విరిగినా

చెప్పవ్పైతివి నీవు సంఘ గుట్టొక దైన

మేరువై నిలబావురా-పార్టీకి

గారవపు సభ్యుడవురా....

నిన్ను బలిగొన్న యా నీచులను హతమార్చి

సీ కోర్కె డీర్చగా నీ పాదసాక్షిగా

(వతిన జేస్తున్నామురా.” అంటూ, హరిజనవీరుని స్మరిస్తూ, రాసిన ఈ చఛాటను అ(గకులాలవారూ, ఏటా జరుగు పిచ్చయ్య వర్ధంతిరోజు సామూహికంగా గానం చేస్తారు. తెలంగాణాలో యివ్పటికీ అమరవీరుల స్మారక సూపాల వద్దం ఆ ఏరుల స్మరిస్తూండటం సం్మపదాయకంగా మారింది.

7వ థొాగం పాత వ్యవస్థకు (పాణపతిష్ట దేసిన పేలు సైన్యాలు య్‌ మూడు జిల్లాల వరిధిలో వదకొండు చేల చదరపు మైళ్ళ భూభాగంలో మువ్పయి లక్షల [వజానీకమున్న; మూడువేల (గామాల్లో (గామ రాజ్యాలు నెలకొల్పబడ్డాయి. పది లక్షల ఎకరాల భూములు [వజలకు పంపకాలు జరిగాయి. (వనజా కోర్టులద్వారా* వంచాయితీలు పరిష్కరింవబడిన న్యాయ వ్యవస్థ నాలుగు పాదాలా నడుస్తుంది. [వజల్ని రాబందుల్లా పీక్కుతినే పరమ కిరాతకులైన దొరలంఠా, వల్లెలు వదలి హైరిపోయారు. పంచిపెట్టిన భూముల్ని పచ్చవచ్చని వసిడి వంగే పంటభూములుగా మార్చాడ 'పజలు, ఈ నవ్యోదయాన్నిః దర్శిస్తున్న విముక్త తెలంగాణా (గామీణుల్లో, మహదానందం వెల్లి విరుస్తూవుంది. “*క్షళ్ళక్రళ్లలాడే-క? కము గురిసే తెలంగాణభూమి-మా....తెలంగాణళూమి.... పచ్చ పచ్చాని వైరు-పండి వరిగింది చూడు వచ్చింది దున్నేవానికి భూమి- తెలంగాణలోనా-మా.... తెలంగాణలో నా.... మురికి పాలన కూలె-దొరలంత పారిపోయె చర వదలిందీ- మెరిసి పోతుందీ తెలంగాణ భూమి-మా....తెలంగాణ భూమి... ఆ నవ్యోదయాన్ని భవ్యోదయాన్ని చూసి హృదయముప్పొంగి, వెలువడిన ఈ పాటల్ని, జనం ఆనందోత్సాహాలతో గానం చేశారు. సంఘం హైటలు ఆనాడు [వజలకు బంగారు బాటలు, నొట్లు వేస్తున్నా, కోతలు కోస్తున్నా, బతకమ్మను అడుతున్నా, భజనలు చేస్తున్నా, అన్నీ సంఘం పాటలే! ర్మాతంతా ఎద్దులను నగల్లో మేపుశున్న రైతు యవషలు గొంతెత్తి సంఘం హిటల్మ్ని గానం

చ! చేస్తుంటే, నిశ్యళ్దవైన ఆ చల్లన జాతానకణంలో, ఎకడో అడవుల్లోనో, గుట్ట ల్లోనో విశ్రమించే దకలశో వుక్న్య మాకు, ఆ గానమే రేడియూ నంగీతం! వజేలు వైూలొద్చాబు. పజల ఆళలు ఆడియానలయ్యాయి. *కోడ్ళు రినేటోడ. పోయి _ గొడ్డ తినే వాడొద్విండని, మవజలు నిర్ధారణ కొద్చాప.

ఒకే సమయాన నాల్లు డికష్కు లలోవున్న మిల్టరి క్యాంపులకు వైర్‌లెస్‌

ద్వారా తెలియజివ్పకొని, ఒకేసారి నాల్లయుదు (గామాలను చకబంరంలో బిగించటం, జనాన్ని వలబన్ని ఒశేవోటకు గదడుముకు రావటం, తమ వెంట తెచ్చుకున్న కార్యగేను గూండాలను జగం మీదికి వకలటం, (గాౌమాలను వదలి పోయి తికగివచ్చిన దొరలు వేలుబెజ్టి చూపించిన యవకుల్ని పిట్టల్లా కాల్చి చంపటం, సంఘంలో వున్నాం నంఘపోళ్ళకు తిండి పెట్టినా వాళ్శకాశయం కలిగించినా? మిమ్మల్నీ యిలాగే కాల్చి చంపుఠామని, జనాన్ని హింసీన్తునే హెచ్చరించటం, అన్నంతా చేయటం జకిగిపోతూవుంది.

గెరిల్లా దళాలు ఎదురు దాడులు, మెపపదాడులు చేస్తున్నా, శ్యతునైన్యాల బం౦, వారి ఆధునిక ఆయుధ శకినెడిరించి నిలబడటం, ఎక్కువ నష్టాలకు గురి కావలనీవస్తుంది. విముక్త పాంతమంతటా వివరీతంగా మిల్టరీ క్యాంపులు వెలిశాయి. పారిపోయిన దోపిడీ డారలంకా (గామాలకు చేరారు. వారి అనుచర లంఠా, ఇప్పబిదాకా సంఘానికి జోహుకుం పల్కినవాళ్ళంతా తిరిగి దౌరల పంచల చేరారు.

“నైజాం సర్కాకుపోయి కార్మగేసు రాజ్యమొచ్చింది రజాకార్డు నాళన మయ్యారు. దేశమంతటా కార్మగే సే పరిపాలిస్తుంది. ఇక్కడా కాం్యగేసే వరి పాలిస్తుంది. మనకు గాంధీగారు చెప్పిన రాజ్యమొచ్చింది. ఇంకా పోరాటమెందుకు? ఎవరిమీద చెయ్యాలి పోరాటం?”

ఈ రకమైన |వచారంతో కరపష్మతాలు పంచుతున్నారు. మీటింగులు పెట్టి ఊదరగొడుతున్నారు. కాంగేను అరవై ఏళ్ళ చర్మిత చెప్పి, (వజలకు మేలు చేస్తుందని [భ్రమలు కలిగిస్తున్నారు. ఈ [పధావం గెరిల్టా దళాల్లోకూడా వడింది. ఇప్పటివరకు, ధనిక వర్షాలనుండి వచ్చినవారూ, గెరిల్లా దళాల్లో వున్నారు. వారి! రజాకార్ల బాధ తప్పింది. నెమ్మది నెమ్మదిగా దళాలనుండి బయటవడు శున్నారు. మర్యతరగత్రి జనాల్లోకూడా కొద్ధిశాతమే ఐనా, పోరాటం విరమించా లనే తీరు కనిపిస్తుంది. పాశవిక దాడులకు భయపడిపోతున్నారు. భూములు పంచుకున్న వారిలో పోరాటమాపితే వెనకటిన్థితే వస్తుందని నమ్ముతున్నారు. కాని; [వశా_శేణుల్లో వచ్చిన, వస్తున్న మార్చు! సంఘాన్ని పెద్ర మోళాదులోనే దెబ్బతీసింది, 9

05

దాగి రెండు విధాలుగా సాగుతుంది. మీటింగులు కరవ్యతాల ప్రచార దాడి ఒకవైపు, మరొకవైపు నాయకుల కోసం కార్యకర్తల కోసం గాలింపు, గుట్టలుగా, చిక్కిన యువకుల్ని చంపటం, జనాగ్ని విపరీతంగా బెదిరించటం, (గామాలనిండా పాత దోపిడీదారులు పునరాగమనం జరిగింది, గెరిల్లా దళాలు సైతం, ఆత్మరవణ చేసుకుంటూ గడపవలసీన స్టితి (క్రమేణా ఏర్పడుతూవుంది. (గ్రామాలనుండి దళాలకు ఆహార వదార్థాలందటం కష్టమైపోతూవుంది. నాయకులు (గామాల్లోకి వెళ్ళి జనంతో సంబంధాలు పెట్టుకోవటం క్రి షతరంగా మారింది, “బాబూ.మీకు తిండిపెడితే మా [పాణాలు తీస్తారు. దయచేసి మా యిళ్ళకు రావద్దు అనేవారు (గౌమాల్లో "పెరిగిపోశున్నారు.

జనంలో వస్తున్న మార్పులు

నైజాం, రజాకారు వ్యతిరేక పోరాటంలో, అన్ని వర్గాల (వజలూ ఐక్యంగా పాల్గొన్నారు. (గామరక్షణ దళాలకు, గల్లా దళాలకు నాయకత్వం వహించినవారిలో ధనిక వర్గాలనుండి వచ్చినవారూ వున్నారు.

“నైజాం వ్యతిరేక పోరాటం, నైజాం వరిపాలన అంతంతోనే ముగిసి పోవాలి. ఇంకా పోరాటమెందుకు? ఏవైనా సమస్యలుంటే శాంతియుతమైన వద్ధతులతో సాధించుకోవచ్చునుగ దా?”

సుదీర్వమైన పోరాటాలతో అలసీపోయివున్న (వజల్లో, ఈ (వబారం కొంత తేలిగ్గా లొంగదీస్తుంది. దృఢచిర్తులను కదిలించలేక పోయినా ధనికవర్గం? కొంత్తైనా మధ్యతరగతి వర్గంలో మార్పుతెస్తుంది. (గామాల్లో దళాలకు అన్నాలు పెట్టాలనే ఇష్టమున్నవారైనా, శ్యతువులు పూరునిండా తమవైపు వేయికళ్ళతో చూస్తుంటారనీ, తరువాత ప్రాణాలకే ముప్పు ఏర్పడుతుందని భయ వడుతున్నారు-* నాయకులకోసం, కార్యక ర్తలకోసం, తమ సర్వస్వం ధారపోస్తున్న వారివృటికీ (గామాల్లో వున్నా, అటువంటి వారిని కష్టనష్టాలకు గురిచేయటం, నాయకులకూ బాధాకరంగానే వుంది. (గామాల్లో (వజలమధ్యన వుండి పనిచేయటం, కార్య కర్తలకు, నాయకులకు, రోజురోజుకూ (ప్రమాదకరంగా మారింది. ఆచూకీలు తీ'సేవారూ, సమాచారమండించేవారు, (గామమంళటిలో ఏ నల్గురైదుగురున్నా! వారికి దొరల ఆండ మిళ్టరీ రక్షణలు ఉండటంతో, నాయకత్వానికి, రమణ పరిస్టితి [1వమాదకరంగా మారింది. ఇప్పటికే వందలాది కార్యక ర్తల్ని సంఘం నవపోవటం జరిగింది.

" వరిస్థితి గమనించిన నాయకత్వం, ఎత్తుగడల్లో మార్పులు తెచ్చారు. అడవులున్న రక్షణ (ప్రాంతాలకు గెరిల్లా దళాలను తరలించి, అటవికుల్లోను, ఇ

96 [ప్రాంతాల్లో (గామాల్లోనూ, సంఘాన్ని విసృతపరచి, ఉద్యమాన్ని బలో పేతం చేయాలనేదే ఆ ఎత్తుగడ. ఇద్ధరు ముగ్గురు కార్యకర్తలు ఒక గెరిల్లా దళంతో, ఆడవులున్న (ప్రాంతాలకు బయలుదేరుతున్నారు. (పమాదాల్లో (పస్థానం నల్లగొండ జిల్లా వరియా నాయకులు, చకిలం తిరుమలరావు, ఇంకొకరు, నేనూ, ఒక జట్టుగా, ఒక గెర్టా దళంతో, వరంగలు జిల్లాకు వెళ్ళి అక్కడ కోయ తండాల్లో సంఘ నిర్మాణం చేసేందుకు సూర్యాపేట [పాంతం నుండి బయలుదేరాం. ర్మాతివూటేమా (వయాణం. మానుకోట తాలూకా సరిహద్దులో? రైలు కట్టను దాటి పోవాలి. రైలు కట్ట గేటు దరిదావులకు వెళ్ళాం. చీమల బారులాగా వెళతున్న మా వైపుకు, గేటు దగ్గరనుండి, అకస్మాత్తుగా, కాల్పులు! అ చీకటిలో అగ్ని కణాల్జాగా తుపాకీ గుండ్లు, మా నెత్తిమీదిగా దూనుకు పోతున్నయ్‌. కణాల్లో మాకు ఎడమ వైపున వున్న జొన్న చేలల్లోకి దూసుకొని, వంగి పరుగులు పెడుతున్నాం. తుపాకులు (టపేలుశూనే వున్నయ్‌, నిలువెత్తు 'పైరున్న చేలు. రైలు కట్టకు ఫర్ణాంగు ఎడ౦గా, ఎడ తెగకుండా వున్న ఆ ఇల ల్లోనే మేము ఒక మైలు దూరం పరుగులు తీశాం. కాల్పులు ఆగిపోయాయి. గేటు దగ్గర పోలీసు కాపలాలున్నట్టు తేలిపోయింది. ఆక్కడి నుండి ర్లైలుకట్ట దాటాలని చూళాం. కానీ రైలుకట్టకు ఇరువైపులా ఎడతెగని నీరున్న పతులున్నయ్‌. ఆ నీళ్ళల్లో దిగి దాటుతున్నవ్పుడు కాస్త చవ్పడైనా, మావునిక్తి గేటు దగ్గరున్న వాళ్ళకు వినిపించవచ్చు. ఇంకొక మైలు దూరం ముందుకు వెళ్ళి? రైలు కట్ట దాటాం. ఇంకా రెండు మైళ్ళ దూరంళలోః అడవి తగిలింది. అవ్పటికి అర్జర్మాతి అవుతుంది. ఆక్కడ వ్మికాంతి తీసుకున్నాం. లందాడీ వారి ఆదరణ మేమున్న చోటికి ఒక మైలు దూరాన లంబాడీ తండా వున్నది. మావెంట వున్న దళానికి ఆ తండా విచయ మున్నదే. తెల్లవారాక మేమంతా ఒక జొన్న చేలోకి చేరాం. మా ముగ్గుర్ని చేను మధ్యలో వుంచి, మాకు కాస్త దూరంగా దళం మకాం చేసింది. 'నెంటీలను నాల్గు వైపులా జ్మాగత్తగా వుంచి, తండాతో పరిచయమున్న దళ సభ్యుల నిద్ధరిని, మా కంద8కీ ఆవిరం కోసం, ఛంచాక్కు వంపించి, దళ కమాండకు, కొంచయుకు,ు మా దగ్గరకు వచ్చారు.

ర్త

పది గంటలయ్యేనుకి, జొన్న రొచెలు, వివిధ రకాల గూరగాయలతో వండిన కమ్మని కూర తప్పేలా తీసుకొని, ఒర మంచినీళ్ళ కానుతో ఇద్దరు లంబాడీవారితో, వెళ్ళిన దళ నభ్కులూ వచ్చారు.

ఆ (ప్రాంతమంతా మోదుగు చెట్లు పొడలతో, వారని మోదుగ పూలతో వుంది. ఆ పొదల మధ్యన కూర్చొని అండరం ఆ రొట్రైలు తిన్నాం, అవి లెల్ల జొన్నలవి. పింగాణి వళ్ళాల లాగా వున్నయ్‌. కూరతోపాటు, వుల్లిగడ్డల కారం గూడా వుంది. తండాలోని పతి యింటి నుండీ తయారు జేయింళారా రొర్టెల్ని. కమ్మని అనుపాకంతో కడుపునిండా అందరము తిన్నాం. లంబాడీ యువకులు వెషతూ, మాకు రెడ్‌ కాల్యూట్‌ చెప్పి వెళ్ళారు. మేము మరలా (వ్రయాణం సాగించాం. దాడలు తప్పించి, చేలకు చెట్ల పొదడలకు అడ్డంగా వడి, (గౌమాలను గూడా తప్పిన్తూ రాతికి ఒక మదుగి స్థావరం చూచి నిద్రపోయాం.

ఉదయమే బయలుదేరి ఎనిమిది గంటలకు ఒక (గౌమం (పక్కగా వడి, రెండు మైళ్ళు (వయాణం చేసీ, ఒక పెద్ద కొండ చెరియలో జొన్న చేల మర్య ఒక మోట బావి వద్ద ఆగిపోయాం. ఈ (ప్రాంతమంతా పోలీను క్యాంపులు లేకండా జనం నిర్భయంగా కనిపిస్తున్నారు.

ఇప్పుడు మేమున్న చోటు, మా వెనుక పెర్దకొండ, ఆ కొండ మా ఎడమ వైపుకు కొన్ని మైళ్ళ దూరం ఎడతెగని కొండల వరుసలతో వుంది. కుడివైైపుకూ ఆలాగే వుంది. మాకు ముండు వైపు, మైలు దూరంలో ఇదే కొండల వరుస వుంది. అంటే, మాకు చుట్టూ కొండల వరుసే. మధ్యన మైదాన మంతా పొలాలు. ఏ అనుమానం లేశండున కేము స్నానాలుచేని, బర్టలుగూడా ఉతుక్కుని ఆరేశాం. దళ నద్ములు జొన్న చేల మంచెల మీడ కూర్చొని కావలా కాస్తుక్నారు. మాకు దగ్గరగా, కూలీలు వచ్చి జొన్న కోన్తున్నాడ.

మేమంరా మా నంచుల్లో వుంచుకున్న. వేదళనక్కాయలు వలుచుకు తింటున్నాం. ఆది చూచిన జొన్న కోన్తున్న హలీలు, తమ చద్ది ముల్లెలు, మజ్జి గన్నం డుత్రలు లెచ్చి, మమ్మల్ని తినమన్నారుం. వారి మర్యాన్న భోజూలవి. మేము వద్దన్నా వినలేకు. కొద్ది కొద్దిగా ెట్టమన్నా వినకుండా వారుమా అందరికీ తలా వక చద్దిమూఓను ముందు పెట్టాదు. తినక తప్పలేదు.

మా భోజనాలయ్యాక, వేపవెట్టు సీడను వీయిగా వండుకొని వకాంతి తీసుకుంటున్నారంతా. నన్ను పాట పాడమందే నేను నిలబడి గొంతెత్తి, “ఓ గెకిల్దా....ఓహో గెరిల్లా అనే వాట పాడుతూ వున్నా, అది అవరలో

౪727

రి వున్నవారు గెరిల్లాలను పిలుస్తున్న పాట. అంకా పాటలో లీనమైయున్నారు. ఇంతలో.

“పోలీస్‌....పోలీస్‌....” ఆంటూ కేకలు, ఒక్క "పెట్టున అందరం, సామానులు వదలివేసి, తుపాకి నందుకొని, చెల్లా చెదురుగా పరుగులు పెట్టాం. మా వెనుక వైపునుండి తుపాకులు పేలుస్తూ పెద్ద మిలటరీ గుంపు మా వెంట పడింది. వారిలో కార్మగెను గుండాలున్నారు. “ఆగండడా సంగం నాక్రొడుకుల్లారా. దమ్ముంటే నిలబడండిరా....' ఇంకా అనేక బూతు కూతలతో కేకలు పెడుతూ మా వెంట బడ్డారు. సందు లేకుండా తుపాకులు కాలుస్తున్నారు. వారికీ మాకూ రెండు ఫర్దాంగులైన ఎడమలేదు.

నేను: తిరుమలరావు, మరొకరు, దళ కమాండరు, మేము నలుగురం వకేవై పుకు పరుగెత్తుతున్నాం. కాల్పులు మరీ జాస్తయ్యాయి. చావు తవృదను కున్నాం. మా నెత్తిమీదుగా, చెవులకు దగ్గరగా గుండ్లు [వయాణం చేస్తున్నయ్‌. మా ముందు అంతా మాగాని పొలాలు. వరి కోనీ మడులు ఎండిపోయి ఖా!$గా వున్నయ్‌. ఒక్క పొదలాంటిది గూడా తగల్లేదు. గనేలు మాతం మడులకు ఎత్తు పల్హాలుగా వున్నయ్‌. వండుకొని దెబ్బలు (గుండు) తప్పించుకొందా మన్నా; వెనుక నుంచీ మీద వడేలాగా వున్నారు.

కొంత దూరం పోయాక, నేను, కమాండరు ఒక వైపు, తిరుమలరావు ఇంకొకతను ఒక వైపుకు చీలి పరుగెత్తుతున్నాం. [ప్రాణాలతో శతృవులకు చిక్కేకన్నా చచ్చేవరకూ వరుగెత్తాలనేదే మా నిశ్చయం. ఆయితే [క్రమేణా వారు మాకు ఎడమౌతున్నారు. మా కెదురుగా వున్న కొండ వరకూ, ఒక మైలు దూరం వెళ్ళాం. కమాండరు వెనక్కు రెండు గుండ్లు పేల్చాడు. అది [్రీనాట్‌ (తి (303 తుపాకి ఆ దెబ్బతో, వెంటబడే గుండాలు ఆగిపోయారు. కాని తుపాకులు (ధేలున్తూనే వున్నారు.

కొండను సమీపించి, దాని చరియలో, తాటిచె టైత్తున ఒకదానిమీద ఒకటి, పెద్ద గుండ్లు వుంటే: మేమా గుండ్ద చాటుకు చేరుకున్నాం. దాన్ని బాటు జేసు కున్నాం గనుక, తుపాకీ గుండ్ల (వమాదం తప్పిన ఫ్రే, అవ్పటికే నా వని ఊపిరి పీల్చలేని వరిస్థితికి చేరింది. కళ్ళ నుండి, ముక్కుల నుండి ధారాపాతంగా నీరు గ్లారుతుంది. అక్కడికి చేరి కూలబడ్డాను. కాని శతృవులాస్తారనే భయంతో వెంటనే లేచాను, మరి కొంత దూరం కొండ మీదికి వరుగెత్తాం. ఒక్క అడుగు వేయాలన్నా అసంభవంగా వుంది. కూలబడ్డాను. కమాండరు నన్ను భుజూన వేసుకున్నాడు. నాకు పికి సలవటం లేదు. కిందికి జారాను. చేరగిలవడి,

09

“క్షామెడ్‌, నన్ను వదలి నీవు వెళ్ళిపో. నేను కాస్త కూర్చుని వస్తా ఆంటూనే వడిపోయాను.

నా వరిస్థితి క్షీణించింది. మృత్యువే తరుముకొస్తున్న భయంకర వారావరణంలో, పరుగెత్తటం వల్ల ఆ కుదుపుపుు మెద డగదిరింది. కళ్ళు, ముక్కులనుండి కారే సీరాగలేదు. గుండెలో బరువెక్కి ఊపిరి పీల్చటం కష్ట మైంది. శరీరమంతా చెమటకు తడిచిపోయింది. ఆతను నన్ను అమాంతం మరలా భుజాని కెత్తుకొని కొండ మధ్య భాగానికి చేర్చాడు. అక్కడ దించి, మేము వచ్చిన వైపు చూళాడు. కొండమీద వంద మందిదాకా మిల్టరీ నిలబడి వున్నారు. కొండ కింద మా వెంటబడినవాళ్ళ కనిపించలేదు. కాల్పులు గూడా ఆగిపోయాయి. (వమాదం తప్పిందని అతను చూస్తున్న ఎత్తయిన కొండరాయి మీదే అతనూ కూర్చుని కొంత సేపు వ్మికాంతి తీసుకుందాం అన్నాడు.

నాకు కాస్త ఆయాసం తగ్గింది. నీరు గారటం ఆగలేదు. నేను లేదాను. అతనూ వచ్చి నా రెక్క పట్టుకున్నాడు. కాస్త ఊపిరి పీల్చే స్థితికి వచ్చాను. శతృవులు వస్తారనే అనుమానం పెనుభూతంలా నన్ను తరుముతూనే వుంది. కొండమీద కొంత దూరం చదునుగా వుంది. ఆగకుండా పోతూనే వున్నాం. కొండ అవతలి వైపు కనిపించింది. కొండకు కాస్త దూరంలో ఊరు, కొండ దగ్గరగా విశాలమైన డొంకబాట. ఆ దాట (వక్కనే ఒక మోట బావి. రైతు మోట తోలుళున్నాడు. అ స్తమానమౌతూ వుంది. నెమ్మదిన నడుస్తూ కొండ దిగి ఆ బావి దగ్గరకు చేరుకున్నాం.

వరుగెత్తుతున్నప్పుడు నా కట్టు వంచె జారిపోయింది. నా సామాను వున్న సంచీని మొదటే వదలటం జరిగింది, టవలు మ్మాతమే వుంటే దాన్ని మొలకు చుట్టుకొన్నా. మేము. బావి దగ్గరకు చేరే సమయాన పొలాలనుండి వస్తున్న కూలీలు దూరంనుండే మమ్ములను గమనిస్తూ వారూ బావి దగ్గరకు చేరుకున్నారు.

ఆ [ప్రాంతంలో సంఘం బలంగాలేదుగానీ, సంఘమన్నా, సంఘపోళ్ళన్నా అభిమానముంది. సంఘం వాళ్ళుగా వీరు గుర్తించారు. బావి దగ్గర నేను కూర్చో గానే, నా స్థితిని గుర్తించి, ఇద్దరు స్త్రీలు, గబగబా కడవతో నీళ్ళు తెచ్చి, నాకు మాడుమీద నీష్మపోస్తూ, అరచేతితో నూనె అంటినట్లుగా కొట్టారు. ముఖాన నీళ్ళు చల్లి వారి పమిటతో తుడిదారు. వారి ఉవచర్యలతో నేను కొస్త తేరు కున్నాను. రొప్పటం ఆగిపోయింది.

ఒకతను తన తలగుడ్డ తీసి నన్ను కట్టుకోమన్నాడు కట్టుకున్నా. ఈ లోవల జరిగిన సంఘటన, కమాండరు వారితో చెప్పాడు. నీళ్ళు కొట్టటటంవల్ల, నాకు కళ్ట ముష్కులనుండి సీరుగారటం కొంత ఆగింది. ఆ (ప్రజలు ఈ రాష్రికి

100

తమ [గామం వచ్చి, వుండమన్నారు. మేమువుంటే శ్యతువులు ఒకవేళ వస్తే మీకూ (వమాదమే. మేము వెళ్ళిపోతామని, వారితోనే కలసీవెళ్ళి, ఊరులోనుండే వెళ్ళిపోతున్నాం. కొద్దిగా వెన్నెల కాస్తుంది. ఒక మైలుదూరం వెళ్దాం. మా యిద్దరికీ ఈ [పాంతం తెలీదు. దిక్కులుగూడా అర్థం కావటంలేదు.

మరికొంత దూరమెళ్లాం. ఒక చెట్టుమీద మనిషి ఉన్నట్లుగా అనిపించింది ఆగి చూళాం. చూస్తూ కొంతసేపు ఒక పొదచాటు చేరుకున్నాం. మేమతనికి కనిపించలేదు. ఇంకా నిశితంగా వరిశీలిందాం. చేతిలో తుపాకీని గమనించాం. దళ సభ్యుడనే నిర్ణయానికి వచ్చి నెమ్మదిగా బయలుదేరాం. (వవాహంలో కొట్టుకె శ్నేవానికి వొడ్డు చిక్కినంత ఆనందంతో, అతనున్నవై పే నడుస్తూవుంటే అతనూ మమ్ములను చూచి “ఎవరు మీరు' అనే కేక బెట్టాడు. దళాల సంకేతం అందిందాడు కమాండరు. ఆతను చెట్టుదిగి మాకెదురువచ్చి కలుసుకున్నాడు.

మాపై జరిగిన కాల్పుల శబ్దంవిని, మేము దిగివచ్చిన కొండమీదనుండి గెరిల్లా దళం యిక్కడికి చేరిందట. మేము రావచ్చుననే అనుమానంతో యీ దళం చూస్తుందని ఆ దళ సభ్యుడు చెప్పి, మమ్మల్ని తన దళమున్న చోటికి తీసుకెళ్ళాడు.

మా దళం, ఆలాగే నాయకులు వమయ్యారో మాకు తెలీదు. మాకు మరొక దళం కలవటంతో నాకు దైర్యం వచ్చింది. బాగా అలసీపోయాంగనుక, ఒక బోడుమీదికి చేరి తెల్లవారేవరకు కమ్మగా న్మిదపోయాను.

మరునాడు ఈ దళాన్ని తోడు తీసుకొని, మేము ముందుగా నిర్ణయించు కున్న మట్వాడా వెళ్ళేందుకే బయలుదేరాం. మా చీలిపోయిన దళం అక్కడికే చేరుతుంది గనుక, అందరం తిరిగి కలుసుకుంటామని నా ఆశ. ఈ దళానికి ఆ పాంత౦ బాగా తెలుసు. ఆ దళంతో మేమిద్ధరం కలని, తెల్లవారురూమునే బయలుదేరాం.

రెండు బారల పొద్దెక్కే సరికి ఒక వూరు పొలిమేరలకు చేరాం. ఊరు ఆరమైలు దూరముంటుంది. ఆది సంఘమున్న వూరే, ఒక చిన్న చెరువు, చెరువు కట్టమీద రెండు పెద్ద వేవచెట్లు వున్నయ్‌. అయితే వూరినుండి పొలాలకు వెళ్ళే పెద్ద డొంకబాట చెరువు కట్ట కిందిగానే వుంది. ఐనా యిక్కడేలాంటి |1వమాదం లేదని చెప్పారు.

ఇద్దరు దళ సభ్యులు (గామంలోకి వెళ్లారు. ఆ వూర్లో (గామ దళంగూడా వుంది. వీరెళ్ళి దళమొచ్చిందని చెన్పగానే, మాకు అవసరమైన వంట సామ్మాగిని ఎద్దులబండిమీడ తెచ్చి చెరువుకట్ట లోవలి భాగాన, వెట్టనీడనే పాయ్యిరాళ్లు పెళ్ట

101 వంట చేయటం [పారంభించారు. ఒక పొటేలును గూడా కోసి కూర వండారు. పొలాలకు వెళ్ళే కూలీలు, ఆరకలతో వెళ్ళీ రైతులు, మా దగ్గరినుండే వెళుతూ మాతో ముచ్చటించి మరీ వెళుతున్నారు. అయితే యిక్కడ ఉద్యమ తాకిడిగాని, దాపులో మిల్టరీ క్యాంపులుగానీ లేవు. యూనియన్‌ మిల్టరీ వచ్చాక దాడులు గూడా లేవు.

ఆ (గామ సంఘనాయకుడు మాతోనే చెట్టుకిందకు చేరి ఇతర (ప్రాంతాల విషయాలు తెలుసుకుంటున్నాడు. ఆయనతో-

*ప్లీ వూళ్ళో, యీ చుట్టుపక్కల సంఘం వుందా” ఆడిగాను.

“ఓ....మావూర్లో మస్తుగుంది. రజాకార్హప్పుడు మంచిగుంది. సంగం, చుట్టువక్కల వూళ్ళల్లోనే లేదు. గీతట్టసలు సంగపోల్లు సరిగా వట్టించుకో లేదు.” ఇంతలో మరో యిద్దరు చేరారు.

“మావూరి దొరగూడా మెత్తటి మారాజులేరి, మేము మీటింగులు పెట్టు కున్నా సవ్పడు జెయ్యడు,” అన్నాడు ఒకతను.

“సంఘం రాకతలికి ఆయన బాగానే సాగిచ్చుకున్నాడు. అలింగాక కుక్కిన పేనయుండు” అన్నాడు రెండో ఆతను.

ఆ విధంగా, వారిద్వారా ఆ (ప్రాంతం పరిస్థితులు కొంత ఆర్థం చేసు కున్నాం, వంటయింది. ముందు మాకు భోజనాలు పెట్టారు. ఆ దగ్గరలోనే చిన్న ఆడవిలాంటి వదేశముంది. ఆక్కడికి మమ్ములను పంపి, మిగిలిన భోజనం ఆ (గామనస్తులే భోంచేసి వెళ్ళిపోయారు. మేము చీకటిపడేదాకా ఆ చిట్టడవిలోనే వ్మికాంతి తీసుకున్నాం.

(ప్రమాదాల్లోనే (పస్థానం

చీకటి వడగానే చిట్టడవినుండి బయటకొచ్చాం. ముందు దళకమాండ ర్లిద్దరూ, వారి వెనుక నేనూ, ఆ తరువాత దళం, వకే వరుసలో డొంకబాటన బయలుదేరాం, బాటకిరువైవులా వదిహేను అడుగుల లాళస్టలం, గజమెత్ర్తున బొంతగుండ్లతో పెట్టిన తెబై గోడవుంది. గోడ (వక్కున అక్కడక్కడ 'దేకుమానులున్నయ్‌, గోడ ఆవతల ఎత్తుగా పెరిగిన రెల్లుగడ్డి వెన్నెలకు తెల్లగా కనిపిస్తుంది. మా వెనుక ఒక ఫర్ణాంగు దూరంలో, చేలనుండి వస్తున్న ఒక ఎద్దులబండి, దాని వెంట లందాడీ స్త్రీ, పురుషులు, వారి భాషలో కబుర్ధాడుతూ వస్తున్నారు. బండి చ్మక్రాలకింద గులకరాష్మ నలుగుతున్న చవుడు, ఎర్దులమెడ కున్న గంటల చప్పుడు వినిపిన్తూవుంది. డిశరు మొగి దగ్గర పడుతుంది.

ః (౬4 క. ౧ [056 || కర

2102 *రయ్‌,..3య్‌...రళయ్‌ మొల యూ ల!

తుపాొక్షీగుంద్లు అగ్ని పిడచల్లా మావైపు, మాపైగా దూసుకెపతున్నయ్‌. ఆంఠా బోర్డా పండుకున్నాం. దళంగూడా, గుండ్లు వస్తున్న వైపు కాల్పులు చేస్తో ఆందరం చెల్లాచెదరె పాకుతూ, వంగి నడుస్తూ పరుగులు తీస్తున్నాం. నేనూ కుడివైపుగా తెడ్డె గోడ పడిపోయి పెద్దకంతగా వుండి, దానిమీద టేకు మాను వడిపోయివుంది. ఆకంత కిందిగా పాకుతూనే, దూరి రెల్లులోకి వెళ్ళి, నిలువెత్తుకు 'పైగావున్న ఆ రెల్లుగడ్డిలోనే పరుగెత్తుతున్నా.

దళం, కాల్పులు చేస్తూనే ఎడంవై పునుండి తెడ్డెగోడ అవతలి వైపుకు వెళ్ళింది. మిల్దరీవాళ్ళు కుడివైపు తెట్టగోడ (పక్కనుండి కాల్పులు చేస్తున్నారు. నేను రెండు ఫర్జాంగులు వెళ్ళేసరికి, పెద్దనీళ్ళు లేని వాగు, దాని అవతలి (వక్కన మామిడి తోపు వున్నయ్‌. నేను వాగు వొడ్డున ఆగి చెవులు రిక్కించి కూర్చున్నాం

కాల్పులాగిపోయాయి. దళం చెల్లాచెదురైంది. నా వరిస్థితి ఆయో మయంలో పడింది. వంటరిగా దిక్కుతోచని పరిస్థితి, మాటలేమీ వినించటం లేదు. వూరుకు చాలా ఎడంగా వచ్చానని భావించాను. చిన్నగాలేచి, వాగులోకి దిగాను, నీష్మలేని వాగు. దిక్కులు పరికిస్తూ నడుస్తున్నా. దూరంగా కదులు తున్న సీడలున్నట్ట్లు అనిపించింది. చప్పున వాగులోనే పండుకొని ఆ సీడలవై పే చూస్తున్నా. ఇద్దరు వ్యక్తులు, మామిడి తోపువైపు వస్తున్నారు. ఇసుకవల్ల వాళ్ళ ఆడుగులచప్పుడు వినిపిస్తుంది. అవి బూట్ల చప్పుడు కాదని నిర్ధారణ చేసు కున్నాను. కాస్త ధైర్యం వచ్చింది. ఆ యిద్దరూ గెరిల్లాలే, నా దగ్గరకు చేరే వరకూ నేను నేలమీదనే పడుకుని? వారిని గమనిస్తున్నా, పడుకొనే 'క్యామేడ్‌' అని మెల్లగా పిలిచి చేచాను. ముగ్గురం కలుసుకున్నాం. ఆ యిద్ధరి దగ్గరా బ్వెల్‌బోరు తుపాకులు వున్నయ్‌. ఆ యిద్దరూ ఈ ప్రాంతం బాగా తెలిసినవారే, అనుకోకుండా ఆవదలు, ఆంతలోనే ఆనందం! చితంగా వుంది నా పరిస్థితి. ముగ్గురం అక్కడనుండి రెండు మైన ప్రయాణం సాగించి, ఒక బోడుమీద మకాం చేశాం. ఒకరు కాపలా, ఇద్దరం నిద, వంతులతో ఆ ర్యాతి గడిపాం.

తెల్టవారి లేచి, ఆ చుట్టుపట్ల ఎక్కడన్నా దళం కన్పిస్తుందేమోనని, నలు దిక్కులా పారజూళాం. కనిపించలేదు మట్వాడా వూరున్న దిక్కుకు సరీగాః పొలాలకు గుట్టలకు, అడ్డంవడి థయాణం సాగించాం. తిండిలేదు. నీష్టలేవు. పది గంటల వేళకుమా మార్గంలో ఒక మోటబావి తగిలింది. కాష్ల ముఖం కడుకుని, కడుపునిండా గంగము తలిని నింపకునా?0. మంకొంత దూరం

103

వెళ్ళాక, ఒక వెలగ చెట్టు కనిపించింది. ఆ చెట్టుకు కాయలున్నయ్‌. ఇతంగా ఆగి, ఆ కాయలు కొట్టి పీక్కుతిన్నాం. గొంతు పట్టింది. అవి వసరు కాయలు. పక్వానికి రాలేదు. వాటినవతల పారేసి, చీకటి పడేదాకా నడక సాగించి, ఒక చోట వడుకున్నాం.

తెల్లవారగానే లేచి బయలుదేరి వన్నెండు గంటలకు మట్వాడా వూరు చేరాం. అన్నీ మట్టి మిద్దెలు, పూరిప్ల ఊరు చిన్నదే, మేము వెళ్ళవలసింది ఆ వూరు పోలీసు పటేలు వద్దకు. అయన సలహాలతో: కోయతండల్లో మా వనిని సాగించాలి. ఆయనగారూ కోయజాతి వ్యక్తే.

ఊరు వెలువల ఒక కల్లుగీత వ్యక్తి కనిపించాడు. నడుముకు మోకు, చేతిలో కల్లు బింకీతో వస్తున్నాడు. వటేలుగారిల్లు చూవమన్నాం. వటేలుగారి యింటికి చేరాం. చిన్న మిద్దె యిల్లు, ఇంట్లో ఒక ముసలమ్మవుంది. వటేలుగారు పౌలాన వున్నాడని చెప్పింది. ఈ రోజు వరికళ్ళంలో వందిని కోసుకొని విందు చేస్తున్నారని ఆమె చెప్పింది. మా వెంటనున్న వ్యక్తితోనే గుర్తులు చెప్పి, మమ్ములను అక్కడకి చేర్చుమంది.

పొలంలో వరికళ్ళాం దగ్గరకు వచ్చాం. వటేలుగారూ ఆయన కార్య పిల్లలు నల్లురైదుగురు వంట సామాన్లను బండి మీదకు చేరుస్తున్నారు. భోజనా లైపోయి చాలా సేపయిందట. సర్దుకుంటున్నారు. మా నుండి చెల్లా చెదురైన గెరిల్లా దళం వచ్చి, మా జాడ అడిగి భోజనంచేసీ వెళ్ళిపోయిందని వటేలుగారు చెప్పారు. మమ్ములనూ భోంచెయ్యమన్నారు. నేనా మాంసము తినను. ఏమైనా వుంటే వేరుగా "పెట్టమన్నా, మరో కూరేమీ లేదు, కూరలో వేసే గొడ్డుగారం వుంది. నెయ్యి కావలసినంత వేసుకోవచ్చు. ఒక నేతి త ప్పేలానే విస్తరి దగ్గర వుంచారు. రెండు రోజులుగా తిండిలేదు. ఆవురావురంటూ, కడుపు పట్టినంఠా తిన్నాం,

పటేలుగారొక బుద్ధావతారం. భోజనం పెట్టటంతప్ప. ఇ౦కేరకమైన సహకారమందించే స్థితి నాకాయనలో కన్పించలేదు. లోగడ కూడా వచ్చేపోయే దళాలేవైనా వస్తే భోజనం పెట్టి వంపేవాడు. ఆ (పాంఠాల్లో సంఘం బొత్తిగా లేదనే చెప్పాలి. కోయగూడేల్లో వని చేయాలని వచ్చాం గనుక అటువై పే దళం వెళ్ళి వుంటుందని, ఒక మనిషిని తోడిచ్చి వంపాడు వటేలుగారు.

సాయంతం మూడు గంటలకు బయలుడేరాం. మేం వెళ్ళేదారి వక్కా రోడ్డు. రోడ్డుకిరువై పులా చిక్కని అరణ్యం. రోడ్డు దిగితే నడిచే వీలేలేదు. ఈ

104 ఆడవిలో మిల్టరీ బండ్లు తిరిగేందుకే యీ రోడ్డును వేశారట. కాని, ఏ వాహనాలూ తిరిగే అవసరం వారికి కలుగటంలేదని చెప్పారు.

ఈ అడవిలో, చిరుతపులులు, అడవి పందులు, రేచులు లాంటి జంతు వులున్నాయనీ చెప్పాడు. బారెడు పొద్దుండగానే, అడవినుండి బయటవడ్డాం. ఆడవికి ఆరమైలు దూరంలోనే కోయతండా వుంది. రోడ్డుబాట అడవిలోనే ఆగి పోయింది. ఇవతల మైదాన పాంతం ఖాగా వుండి, నాల్లయిదు మైళ్ళలో కొండల వరుస కనిపిస్తుంది. మావెంట వచ్చినతను, అడవి దాటగానే, మాకు కోయ గుడిసె చూపుతూ, తాను వెనక్కి వెళ్ళిపోయాడు. రెండు రూపాయలిస్తే తీసుకొనిగూడా వెళ్ళాడు.

కోయగూడెం దగ్గరకు వచ్చాం. రెండు బజార్లతో వంటిన్మిటాడి పాఠాలు, పాతిక ముష్పయికన్నా ఉండవు. తొలి బజారులో ఒక యువకుడు మొగిలోనే నిలబడివున్నాగు, ఆతడు మమ్ములను చూచి, బెదిరినట్టు, త్మురున ఒక గుడిసెలో దూరాడు. ఒక యింటిముందు తీ నిలబడివుంటే,

“ఆమ్మా! ఆకలౌతుంది. గింత సంకటొండి పెడ్తవా 'పైనలి స్తం!” అని పలకరించా. ఆమె గూడా లోవలికెళ్ళిపోయింది. (వక్క వాకిళ్ళలో వింత జూస్తున్నట్లు నిలబడిన మరొకామెను అడిగాం. వాష చేనైగలతో,

“మ్పీక్రోసం మిల్టరోళ్ళొచ్చిండను, అరుగో, అక్క_డున్నరు. మా మొగా శృందర్నీ పట్టకపోయి అక్కడనే వుంచ్నిను!” ఆమె చెప్పగానే ఆమె చూపుతున్న వైపు చూశాం, అదొక (గామం మాకు మైలుదూరాన వుంది, ఆయితే మేమున్న (పాంతంకన్నా వల్టంలో వుంది. ఒక దేవాలయ గోపురం, దాని (పక్కనే చెరువు కట్ట ఆ కట్ట పొడవునా మిల్చరీవాష్మ గ్యురాలను క ట్రేశారు.

అక్కడ ఆగటం వేమంకాదని, తిరిగి అడవిలో చేరాం, బాగా చీకటి పడింది. కాని వెన్నెల వుంది. ఎక్కడ వ్మిశాంతి తీసుకోవాలో తెలీటంలేదు.

గెరిల్లా దళాలు, పార్టీ నాయకులు, ఆడవి [ప్రాంతాలకు వస్తున్న విషయం, పభుత్వం తెలుసుకుంది. దారి పొడవునా మామీద దాడులు జరగటం, సరిహద్దు (ప్రాంతాల్లో, రై లుగేట్టవద్ద, మిల్టరీసీ కాపలాలుంచట౦* ఆంతేగాక, మా వెంటబడివచ్చి, ఉద్యమాలే లేని అడవి గూడేలమీద దాడులు చేయటం, చూస్తుంటే, మాకా అభ్మిపాయమే కల్గుతూంది.

మృగ నివాసం ముందు మా పడర

తిరిగి మేము ఆడవికి వచ్చి మరి లోనికి వెళ్ళకుండా, రోడ్డున్న వైపు

గాకుండా, ఒక లోతైన కాలువలాగా వున్న లోయగుండా కొద్ది దూరం వెళ్లాం.

క్షై05

ఆ లోయ పైభాన ఒక చిన్న బోడు, దానికి కాస్త దూరంగా పెద్ద వేవచెట్టు వుంది. మిగతా స్టలమంతా గుబురై న పొదలతో వున్నా, చెట్టుకింద చదరంగా నేల శృభంగా కనిపించింది. అకుడ వడక వేళాం.

మా దగ్గరున్న రెండు తుపాకులూ పడుకున్న వారి (వ్రక్కన ఒకటి, కావలా వున్న వానివద్ద ఒకటి, లోడ్‌ చేని వుంచుకున్నాం. తెల్లవారురూము (వమాదకరమైన సమయం. ఆ సమయాన నేనే మేల్కొని కావలా గాస్తున్నా. గెరిల్లా లిద్దరూ న్మిదపోతున్నారు.

నాలుగు గంటల సమయం, వెన్నెల గూడా లేదు. అడివి సాంతం, ఆకు రాలి వుంటుంది గనుక, తొండనడిచినా పెద్దగా చవ్పగౌతుంది. నా కళ్ళు రోడ్డు బాటున్న దిక్కునే. గుచ్చి గుచ్చి చూస్తున్నయ్‌, కారాకు చవ్వుడు వినిపిస్తుంది అంతలోనే నా కెదురుగా కొద్ది దూరంలో రెండు నిప్పు కణికలు మెరుస్తూ వస్తూనే ఆగిపోయాయి. అకు చవ్పుడూ ఆగిపోయింది. నా గుండె డక్కుమంది. చవ్పన నిశ్శబ్దంగా దళ సభ్యుల్ని లేపాను, వాళ్ళు కాస్త గత్తర వడి లేస్తుండగానే, భయంకరంగా అరచి, వెనక్కు దూకి బెదరిన గొడ్డులా పరుగెత్తుతున్న చవ్పుడు వినిపించింది. అదొక మృగమని తెలిసిపోయింది. మేముగబ గబా, ఆ వేవచెట్టు మీదకు ఎక్కి. కూర్చున్నాం.

తెల్లవారిన తరువాత, చెట్టు దిగకుండానే చుట్టూ వరికించాం. మా వెనుక భాగాన ఉన్న బోడుకు, ఒక సొరంగం భూమిలోకి చొచ్చుకుపోయి వుంది. దిగి ఆ సొరంగం దగ్గరకు వెళితే విపరీతమైన కంపు గొట్టింది. ఇక ముందుకు పోకుండా వెనక్కి తిరిగి, ఆ సన్నని లోయగుండానే మైదానానికి వెళ్ళే, అడవి చివరి అంచుకు వచ్చాం. ఒక ఎత్తయిన బోటి రాయిని యెక్కి మిల్టరీ వున్న (గొమం వైపు పరికిస్తే, అక్కడ గ్నురాలు లేవు. వెళ్ళిపోయారని ధావించి మైదాన ప్రాంతంలో ముందుకు సాగాం. మైదాన _ప్రాంతమంతటా రెండు మూడు గజాలెత్తున పెద్ద పెద్ద రాతి గుండ్లు తప్ప చెట్లు ఎక్కడా కనిపించవు. దళ మెక్కడన్నా కనిపిస్తుందేమోననే ఆశతో, (వయాజం సాగిస్తూనే, ఆ ఎత్తుగా వున్న గుండ్ల మీద యెక్కి, చూపు సారించి చూస్తున్నాం, ఒక మైలు దూరాన రాతి గుండ్డ మధ్య చిన్న గుంపు కనిపించింది. మాలో ఆశ చిగురించింది.

చూస్తున్నకొద్దీ ఆ గుంపు మన దళమని తోచి ఆ వైపు వడివడిగా నడక సాగించాం,. ఆ గుంపులోని వారంకా కాకీ (డస్సులతో వున్నట్టు, చేతిలో తుపాకీ వున్నట్టు మసకగా కనిపించింది. వారిలో ఒక తెల్ల దుస్తుల మనిషీ వున్నాడు. శతృవులైతే అంత తక్కువ సంఖ్యలో వుండరు. దళమనే నమ్మకంతో వారి వైపు వెపరున్నాం,

106

వాష్ట మాకు దగ్గరౌతున్నారు. వాళ్ళ దగ్గరున్నది తుపాకులు కాదు. కరలు. వారి వంటిమీద చొక్కాలే లేవు. తలగుడ్డలతో వున్నారు. వాళ్ళు రెండు ఫరాంగుల దూరంలో వుండగానే అనుమానం కలిగి నిలబడిపోయాం. మేము నిలబడగానే ఆ గుంపు కదిలింది. మేము వెనక్కు మళ్ళాం. ఆ గుంపు మా వైపు వరుగులు పెడుతూ వస్తుంది.

వాళ్ళంతా కోయవాక్లు, మా వద్ద తుపాకులు చూచి, సంగపోళ్ళని మమ్మల్ని వట్టుకోవాలనే పరుగెత్తుకొస్తున్నారు. వారితో వున్న తెల్ల దుస్తులవ్యక్తి కాం్యగెసు నాయకుడో, లేక దొరో అయివుంటాడు. (వమాదం ముంచుకొచ్చింది. వెంటనే వాళ్ళు వస్తున్న వైపు అకాళంలోకి, రెండు తుపాకీ దెబ్బలు వదలి, మేము ఆడవి వైపు వరుగు ప్రారంభించాం. అ దెబ్బతో వాక్టాగిపోయారు. మేము వరుగునాపి నడుస్తూ వెళుతున్నాం.

మాకసలు పరుగెత్తే ఓపికే లేదు. తిండి లేకపోగా పరిస్థితులు సంతోష దాయకంగా లేవు. మిల్టరీవాళ్షు బెదిరించి, సంగపోళ్ళు కనిపిస్తే పట్టివ్వాలని కోయవాళ్ళకు పురమాయించి వుంటారు. పొద్దు పడమరకు వాలుతూ వుంది. ఈ పగలంతా దళం కనిపిస్తుందేమోననే వెదుకులాటే సరిపోయింది. అకలి దంచేస్తుంది. ఆడవిలోకిచేరి ఆహార మేమన్నా దొరుకుద్దేమోనని వెదికాం. ఇక్కడ వెలగ చెట్టు గూడా కనిపించలేదు. దళ సభ్యు లిద్దరూ వరంగల్లు జిల్లా వారే. వాళ్ళు మరీ నీరసించారు. మనకిక్కడ (పమాదంగా వుంది. మాతో వస్తేమా (గామాల్లోనే వుండి ఏదో ఒక దళంతో పోవచ్చునంటూ వారంటున్నారు,

ఆది వేసవికాలం. నాకు, మొలకు ఆ రైతు యిచ్చిన ఉత్రరీయం, వంటికున్న షర్డు పైన చిన్న టవలు, తప్ప, మారు గుడ్డ లేదు. వాళ్ళకూ వంటి మీదున్న బట్టలు, కాకపోతే కవ్పకొనే పైబట్టలున్నయ్‌. వాటినే కన్పకుంటున్నాం. శుపాకులకు తూటాలు గూడా చెరి నాలుగే వున్నయ్‌. ఆ ర్మాతి అడవిలో వడుకున్నాం కానీ, ఆలోచనలతో నిద పట్టలేదు.

దిక్కుతోచని పరిస్థితి

మటైైవాడ పోలీసు వటేలు కోయ దొర. ఆయన సంఘం అభిమాని అనేది నిజమే! కానీ, మేమాసించిన రీతిగా ఆయన ఉవయోగవడలేదు. ఓక గెరిల్హా దళంతో బయలుదేరిన ముగ్గరం మూడు దారులయ్యాం. రెండవ దళం స్ధితి అలాగే అయింది. ఈ (పాంకానికి వస్తున్న మా కదలికల్ని శతృవులూ గమనిస్తూ వెంటబడి వస్తూనే వున్నారు. (గామాలమీద తండాలమీదా దాడులు

107 చేస్తూనే వున్నారు. ఆశ చావని ఆన్వేషణలో అనుకున్నది యేదీ నెరవేరక బాగా సీరశించిపోయాం.

చివరిగా నే నొక నిర్ణయానికి వచ్చాను. ఈ విధంగా? తిండీ తివ్వులు లేక, దిక్కుతోచని పాంతంలో నానా అవస్థలు వడేకన్నాః చచ్చినా బతికినా తెలిసిన (పాంతాలకే పోవటం మంచిదనేదే ఆ నిర్ణయం.

నా వెంట వున్న క్మామేడులు కొద్ది రోజుల [కితమే దళాల్లోకి వచ్చారట. వాష్ట తమ (గామాలకు వెళ్ళి ఇళ్ళ దగ్గర వుంటూ, తమను తాము కాపాడుకోగల ఆవకాళాలున్నాయని, అక్కడికి వెళ్ళి ఏదో ఒక దళంతో కలిసేవరకు నన్ను కాపాడగల వనరులున్నాయని, దళ సభ్యులు పదే పడే అంటున్నారు. గనుక వారి [ప్రాంతానికి వెళ్ళటం మంచిదని ఉదయమే అడవి నుండి బయలుదేరాం.

నా దగ్గర నూరు వాలీ రూపాయలు కరెన్సీ వుంది. ఒక వెస్టెండు కంపెనీ పాకెట్‌ వాచీ, ఒక పార్కర్‌ పెన్నూ వున్నయ్‌. ఆడవి దాటి మైదాన [పాంకతానికి వచ్చాం. ఎనిమిది గంటలౌతుంది. ఒక ఊరు దాపులకు వచ్చాం, ఒక వాగు తగిలింది. దానిలో సన్నని పాయగా నీరుంది. మొగం కడుక్కుని, చవ్పన ఒక మరుగు చూచుకున్నాం. అక్కడ యిద్దరం వుండి తుపాకిలేకుండా ఆ (గామంలోకి ఒకర్ని ఏదైనా తింటానికి తెమ్మని పంపాం.

ఒక డజను చద్ది పునుగులు మ్మాతమే దొరికాయని త్వరగానే వద్చాడా దళ సభ్యుడు. వాటినే తిని వాగులో సీప్ట రాగి మరలా బాట వట్టాం. పొలాలు, వీ, బోప్ట, అధిగమిస్తూ, మధ్యాన్నానికి ఒక చిన్న (గామానికి చేరుకున్నాం. అదీ కోయగూడెమే కాని, ఇతరులు గూడా వున్నారు.

ఆ వూరి ముఖద్వారంలో ఒక పెద్ద ఊడల మరి; దాని వక్కన ఒక మంచినీటి బావీ వుంది. ఆది దిగుడు బావి చూడగానే పాణం లేచివచ్చింది. తీరా చూస్తే పాఠాళలోకంలో నీరుంది. మెట్లు గూడా బావి వడ్డునే చిన్న మెట్లుగా తవ్విన తంతెలు, పాదం బెగినీందా పాతాళానికి పోవాలసిందే! దిగటానికి భయ మేసింది.

ఆ (వక్కనే ఓక ఆముదం తోట వుంది. ఎత్తయిన మంచె మీద ఒక యువకుడున్నాడు. ఆ తోటలో జొరబడ్డాం. అద్‌ సరివి తోటలాగా వుంది. ఆ చెట్టకు అనవతీగ చుట్టుకొని వుంది. ఆ చెట్లకు ఆముదం కాయల గెలలతో పాటు, అనవకాయ గుత్తులు, కాయ విరగ గాసింది. అనవకాయ, చిక్కుడు కాయలాగా వుంటుంది. మంచె నడి తోటలో వుంది. ఆక్కటడికిజేరి మంచినీ ళృడిగాం. ఆ యువకుడు నీళ్ళ దుత్త మా కందించాడు. దుత్తలో నీరంలా

108

తొగొం. హాపమాతడు మావంక జాలిగా జూన్తూ- “ఇంకా కావాలా” అన్నాడు. ఆక్కరకేడని మంచెకిండ హర్చున్నాం, ఆతడూ కిండెకి దిగాడు.

“సంగపోళ్ళొచ్చారని, మ్‌ల్తరోప్లు నిన్నా మొన్నా, మా తండా మీడ డాడి జేసిిను. ఊళ్ళో మొగ పరుగు జేకుండా వట్టరవోయి, మీ కోసం వెడెకేండుకు జనాన్ని వెంటతిసుకు తివ్వతున్నాడు. మీరంటే మా కిష్షమేగాన్సి అల్లానే. మీరు డొంకిపోతరు, మీరు, గీ ప్రాంతంలో లేకుండా ఎల్లి పోత” యువకుని నలవి.

“వెళారు కాని, మాకు రెండు రోజులుగా తెండిలేడు వడైనా తినండే నడవలేము.” అన్నాం మేము. వెంటనే అతగాడు వడగట్టి అనవకాయ వతి నిండేలా కోన్‌ కెచ్చాడు. ఒక కుండలో ఆ కాయలు నింవి, కుండను నేలమీద బోర్డెంచి, పైన మంటి పెట్టాడు. మంటకు కాయలు ఉడికినై. వాటిని వల్చగా ఆరలాగి అతగాడు మంచినీష్ట తెడ్చేండుకు వెళ్లాడు.

ఆర వెట్టిన కాయలమీదకు ఆమర్షాడుతూ. ఎగబడ్డాం కాయలు కమ్మని వాసనతో రుచులు కవ్విన్తున్నయ. యువకుడు నీశ్యతో వచ్చాడు. నీళ్లుతాగి మరలా కాయలమీదకు విజ్యంభించాం. అలా తింటున్న మావైవు తృవికరలూ చూస్తూ, రెండవ తంవటి వేసేందుకు కాయలు కోసే [వయత్నంలో వున్నారు, మేము వడ్డనలేడు. రెండోసారి కాయల కళ్శంమీదకూ తారనిల్హాం. కడువునిండా ఆరగించాం. కొద్దిగా మిగిలివున్న కాయలు గుక్డలో మూటగట్టి యిచ్చి, వమ్మల్నీ నంతోషంగా సాగనంపాడా యువకుడు.

ఎటు పోవాలన్నా అనుమానమే

పోయినంత దూరం పొద్ధెడురన్నట్లుంది మా వని! ఎటుపోతే శ్యతువులే లాంటి వన్నాగాలతో పొంచివున్నారో తెలీని వరినితి. దిక్కులు గుర్తుపెట్టు కెళ్ళటం తన్ప, గ్రామాల పేరు తెలీవు. ఇక జనంనుండి వేరుజేన్తున్న మా అవ కారాలు - దళనభ్యులుగా ఎరుకవరుస్తూ, మా దుస్తులు, తుపాకులు!

తెలంగాణా పోరాటంలో ఎన్ని దళశలనో అనుభవించాను. (వతి షణం మృత్యువుతో పోరాటం సాగిస్తున్నాః దకాలమరధ్య, (వజలమధ్య ఆనందంగా, నిర్విచారంగా వుండేది. వర్షపుజల్లులా కురిసే తుపాకీ గుండ్లను గూడా రైర్యంగా అధిగమించాం. అభేద్యమైన శ్మతు వలయాలనే శేదిస్తూ పురోగమిందాం. మా ఆకలి తీర్చేందుకు, మా [పాణాలు కాపాడేందుకు, ఎలాంటి త్యాగాలకైనా సిద్ధమైన తల్లుల్ని? తంగడుల్ని? వారి ఆప్యాయతను బిడ్డలకన్నా మిక్కిలిగా పొందాం. ఆలాంటి (వజలను విడిచి పెట్టి రావటం ఎన్ని కష్టాలకు కారణమైందని అనిపిస్తుంది.

109 ఆముదపు తోట దగ్గిర నుండి బయలుదేరి, అనవ గింజల శక్రిలో ఆ స్తమానమయ్యేవరకు (వయాణం సాగించి ఒకచోట వ్మిశమించాం, కాని న్మిద లేదు. ఒక దళ సభ్యునికి విరేచనాలు (ప్రారంభమయ్యాయి. ర్మాతంతా ఆవుతూనే వున్నాయ్‌. అలవాటు [వకారం తెల్లవారగానే లేచి కాళ్ళకు వని కల్పించాం. గమ్యం తోచని వయాణం. వెదికే కళ్ళకు విశాంతి లేదు. (గ్రామాలకు దూరంగా, ఇంకా దళం కలుస్తుందేమోననే చావని ఆశతో; ఐరువై పోతున్న శరీరాన్నీడుస్తూ: బాటలు తప్పిస్తూ పొలాలకు; చెలకలకు, బోళ్ళకూ, పీళ్ళకూ, వాగులకు, వ్యరెలకు, కత్తెర రాళ్ళకు, కందకాలకు, కంవతువ్పలకూ, కీకారణ్యా లకూ, అడ్డం వడి, ఏదో పోగొట్టుకొన్న వాళ్ళలాగా వెదుకుతూ నడుస్తూనే వున్నాం. దళ సభ్యునికి విరేచనాలు తగ్గలేదు. బాగా సీరసీంచాడు. “ర్రామాంజనేయులుగారూ? ఏం చేద్దామండీ?” రెండవ దళ సభ్యుని మాట వింటూనే నా గుండె జల్లుమంది, “షీ గురించేనండి మా ఆలోనన!' అన్నాడతగాడే. *మ్రాదేముందండి, సరాసరి మా వూళ్ళోకెళ్ళినా జనంతో కలిసీపోలాం. మీ గురించే మా బారంతా.' అన్నారు యిద్దరూనూ. “షీ వూశ్శంత దూరంలో వున్నయ్‌?” ఆడిగా. *ఈ రోజంతా నడిస్తే, దాపులకు చేరుకుంటాం. కానీ, ఈ కా్యమేడ్‌ నగవ “నగ్లవక త ప్పేదేముంది. అట్లాగే చిన్నగా పోదాం) అన్నాడా దళ సభ్యుడు. “సరే వదండి పోదాం" అని బయలుదేరాం, వారి (గామాలకు పోదామనే నిర్ణయం వారిలో కొంత శక్తి కలిగించింది. సూర్యోదయంతో ప్రారంభమైన మా నడక, లీకటి వడేవరకు సాగించాం. మర్య మధ్య విరోచనాలౌళూనేవున్నా, ఓపికను కూడగట్టి చిన్నగా నడుస్తూనే వున్నాడు. మర్యలో వెలగకాయలు దొరికితే ముగ్గురమూ తిన్నాం. ఒక కుంటలో మంచినీరు తొగాం. రాతికి కాన్త విరేచనాలు తగ్గాయి. ఒకచోట పడుకున్నాం, బాగా న్మిదపోయాం. తెల్లవారింది. అరుణోదయమౌతున్న తూరుపు దిక్కును చూస్తూ! కొంత "సేపు మౌనంగా కూర్చున్నాం. ద్ర [ప్రాంతంలో సంఘం బాగా వున్నదా?” “ఉంది. మిలరీ కాః?౦ంపులు గూడా వనృయ్‌[ి

110

“అయితే ముందు యీ తుపాకుల్ని ఒక గడ్డివాములో దాచి పెట్టండి గుర్తుగా. అలాగే చేశారు.

మన గుడ్డలు కూడా మారాలి. దగ్గరలో అనుకూలమైన, మీకు వరిచయ మున్న (గామం వుందా”

“ఒక లంబాడీ తండా వుంది, ఇవ్చుడు బయలుదేరితే అన్నం వేళకు వెళతాం

వెంటనే బయలుదేరాం. తండా దగ్గరకు వెళ్ళి, ఒకర్ని లోవలికి వంపాం బాగా ఆకుకూలంగా వుందని తిరిగి వచ్చాడు.

లంవాడీ వేషంలో నేను

ఇవ్వుడు ముగ్గురం |వజల్లో కలిసిపోగలం. నా వేషం లంబాడీ రైతుగా మారింది. ఎ్యర పేటంచు పాతకట్టు పంచె, బొడ్డు కిందికి వున్న పొట్టిచేతుల అంగీ, తలగుడ్డ, వంచెకట్టుపెన నడుముకున్న మొలతాడుకు చెకుముకి సంలీ, రొండిని పుగాకు. చెవులో కాల్చిన ఆకుచుట్ట, పెరిగిన గడ్డం మీసాలు? నీటి స్పర్శ తగలక మురికిగా వున్న శరీరం నన్ను నేను గుర్తువట్టలేనంతగా మారింది నా వేషం.

తండాలో రొట్టెలు తిని బయలుదేరాం. రైలు గేటు తగిలింది. దగ్గరలో ర్రైల్వే స్టేషనున్నది. నెక్కొాండని చెప్పారు. మేము డొంక బాటలో. నడుస్తు న్నాం. చాలా కాలమయింది బాటల్లో నడిచి. ఎవరు ఎదురువడినా ఎలాంటి అనుమానాలకు తావివ్వకుండా సాగిపోతున్నాం. సరే, ఆ రైలు గేటు దగ్గర అగి, “నెక్కాండ ఎంత దూరమని” అడిగా, రెండు మైళ్ళుంటుందన్నారు.

ఈ దళ సభ్యులు వారి [గామానికి చేరుకుంటారు. ఏలాగో సర్దుబాటు కాగలుగుతారు. కానీ, నన్ను వారు కాపాడటం వారికీ కష్టమే. ఆజ్ఞాతవానిగా వుండటం నాకూ కష్టమే! అసలు వారి [గగామంలో సంఘం ఏ స్థాయిలో వుందో యీ వరిన్థితిలో” ఈలాంటి అలోచనలు నాలో సాగి, నేనొక నిర్ణయానికి వచ్చాను. నేను నెక్కొండ చేరి రైలులో విజయవాడ వెళ్ళిపోతాననీ, వారిని వారి (గ్రామం వెళ్ళమనీ చెప్పాను. వారు నన్ను వంటరిగా వదలి వెళ్ళటానికి అంగీకరించలేదు. వారికి నచ్చజెప్పి వంపించివేసి, డొంక బాటన వంటరిగా బయలుదేరాను. బాట వక్కన చేలల్లో దోసకాయలు, అలచందకాయలున్నయ్‌. వాటిని కోసుకుని తింటూ పోతున్నాను,

క

నాకెదురుగా "పెద్ద మిలటరీ గుంపు, రెండు లైన్లుగా నడచి వస్తున్నారు, బాట మూల మలుపు గావటం వల్లి దగ్గరకొచ్చేదాకా గమనించలేదు. ఫర్ణాంగు దూరంలో కంటవడ్డారు. గుండె దడదడ లాడింది, ఆలవాటుకొద్ది కాళ్ళు వరుగె త్తేందుకు నీద్ధమ్మైనై. తమాయించుకున్నా, ఏ మాతం తొటుపాటు వడినా దావటమే జరుగుతుంది.

గుండె దిటవు చేసుకుని, బాటకు వక్కన వదిగి నిలబడ్డా. చీమలవారుల్లా రెండు వరుసలుగా వున్న బండ్ల బాటలో నడుస్తున్నారు. ఆందరికీ నెత్తికి ఉక్కు బొచ్చెలు, 303 రై పుళ్ళు వున్నయ్‌. వభయిమంది వుంటారు. వారి వెనుక ఒక కచ్చడం వస్తుంది. దానిలో ఒకే ఒక వ్యక్తి వరుష్పమీద వడుకుని వున్నాడు.

నేను జేబులోని ఆలచందకాయలు మునిపళ్ళతో గీరుకు తింటూ, ఆమాయకంగా చూస్తూ నిలబడ్డాను. ఆ గుంపు దాటిపోయింది. నా వేషంమీద నాకు నమ్మకం బాగా కల్గింది. స్రేషనుకు చేరుకున్నా.

ఎటుచూచినా అనుమానాలే

కొంత కాలంగా ఈలాంటి వాతావరణానికి భిన్నంగా ఆలవాటు వడిన నాకు, ఒక కొత్త పవంచంలో (వవేశించినట్టయింది. ఎటు చూచినా (వళుత్వ గూఢ రారులున్నట్లనిపిస్తుంది. ఇద్దరు ముగ్గురు వ్యక్తులు, హ్టాటుఫారం మీదున్న వారిని పట్టి వట్టి వరిశీలిస్తున్నట్లనిపించింది.

ప్రాటుపారం చివరన మొగవారూ, యిద్దరు స్రీలు మూటాముల్లెతో, చుట్టలు కాలుస్తూ, ముచ్చట్టాడుతూ కూర్చున్నారు. వారి దగ్గరకు చేరుకున్నా. రొండిలో పుగాకు రేలాకులూ దీసి చుట్టచుట్టుకొంటూనే, వరినరమంతా వరికించా, చుట్ట రొండిలో పెట్టి చెకుముకి సంచీని తీసి, నివృకొట్టి, దూదిని చుట్ట కంటించి నోట్లో "పెట్టుకున్నా. బుక్కులు బుక్కూలు చుట్టపొగ వదలుతూ, పుక్కిళ్ళు పుక్యిళ్శ ఉమ్మి కళ్ళాపీలా వూకా, ఉమ్మి తుంవర్గు నా కాళ్ళమీద వడేలా వరమ మోటుగా (వవర్తిస్తూ కాలం గడుపుతున్నా.

అది సాయంకాలం. వరంగల్లుకు వెళ్ళే పానీంజరు రైలుకు టిక్కిట్లకు గంట కొట్టారు. బెజవాడకు బండివుంది గాని, ఇక్కడ ఆగదన్నారు. వేంటనే నేను వరంగల్లుకు టిక్కెట్టు తీసుకొని బండి రాగానే ఎక్కి వరంగల్లు చేరేసరికి దీపాలు వెలిగాయి. నా దగ్గరున్న వాలీ కరెన్సీ నూరు రూపాయలు మార్చాలి. "స్టేషనులో మార్చే అవకాశముంది. కాని నీ. ఐ.డీ లున్నారని అనుమానం. డబ్బు మార్చిడి దుకాణం దగ్గర ఎవరూ లేకుండా చూచి చవ్నున మార్మేకా,

క్ష12 వాడకు టిక్కెట్టు కొని బండి రాగానే పై బల్హమీది కెక్కి వడుకున్నా. కునుకు ట్టింది. ఎవకో నన్ను వీపు తడురున్నాడు. గుండె గబుక్కుమంది. లేచిచూ బాం టికెట్‌ అంటూ చెయ్యి చాళాడు “అమ్మయ్య” అనుకొని టికెట్టు చేతికిద్బాం నేనింత గొభరా వగటానికి ఒక రకంగా లోవం నాదే. నేను రెండు వస్తువుల్ని పారేయలేక, వెంట తెచ్చుకుంటున్నా. ఒకటి )లువైన హెర్కరు పెన్ను, రెండవది జేబు గడియారం. ఈ రెండు వస్తువులూ నాకు (వమారకరమైనవే! అందుకే ఈ భయమంతా. తెళ్లవారురూమున బెజ వాడలో బండి దిగి, తెనాలివైపు వెశ్ళే బండెక్కాను. దుగ్గిరాలలో బండి దిగే సరికి ఠెల్లగొ తెల్లవారింది. ఒక్కసారి అ వరినరాలన్నీ వరకాయించి. చూశా. గతన్మృృళతులునా మనో ఫలకంలో సావిత్కరించాయి. ఎనిమిదేళ్ళ 1కీతం ఈ దుగ్గిరాల రైలు 'స్టేషనును క్విట్టిండ్‌యా ఉద్యమానికి ఆహుతి వేశాం. హ్టాటుఫారం పొడవునా రగద్దూ+గా మండుతున్న వజా (కోధాగ్ని జ్వాలాతోరణంలా నా మనస్సులో జ్వలిస్తూ దర్శనమిచ్చింది. అందుకు సాక్షీభూతంగా ఉండి, ఆ సమయాన (మమ్మాలను, మిల్టరీ వాళ్ళ కంటబడకుండా తన కడుపులోక్షీ దాచుకున్న కాటి నం, ఆప్యాయంగా నన్ను తన చల్దిని వీవికలతో వలక రిస్తుంది. నాటి అనుభూతి కలిగించిన అనంద స్కృశుల్మి నెమరువేసుకుంటూ, కలు 'స్రేషను దాటి, ఠాటివనం (వక్కగా, వచ్చగా కనుల కింపైన పసుపు కోటల గనిమెల మీదుగా? వంటకాలువ కట్టమీదుగాః మంచికలవూదివైపు 6డుస్తున్నా, ఇక్కడా ఒక (వమాదం ఎదురుపడింది, ఎవరి దృష్టిలో పడకుండా వుండాలనుకున్నానో: సరిగ్గా ఆ వ్యక్రే నా కెదురుగా చస్తున్నాడు. ఆతడు మంచికలపూడి గామ కాం్యగెను నాయకుల్లో ఒకడు. చేసేదేముంది? నన్ను గుర్తువట్టలేడనే నమ్మకంతో: నిబ్బరంగానే అతన్ని దాటి సాగిపోయాను. ఐతే అతగాడు నన్ను గుచ్చి గుచ్చి చూసినట్టు నా అనుమానం! తెల్లగా తెల్లవారింది. మంచికలవూడి పొలిమేరలో [వ్రవేశించాను. తగు కాగ త్తతో వెళ్ళకపోతే, ఇక్కడా అరస్టయ్యే (వమాదం వుంది. కాలకృత్యాలు కీర్చుకుంటుండగా, ఆడే పనిమీద వచ్చిన ఆవూరి వల్లె కమ్యూనిస్టు పార్టీ నాయకుడు మార్కు కనిపించాడు. ఆతను నాముందుగానే వల్లెకు వెళ్ళాలి. బాటలో నిలబడ్యాను. అతను వస్తున్నాడు. “బాగున్నావా మార్కు? అఆడిగాన్ము,

క్షే3్ర అతడు నావంక చూళాడు. “పేరుతో పిలిచాడే ఎవరీయన? అన్నట్టు, అతని కళ్ళు వళ్నిస్తున్నాయ్‌. నాకు నవ్వాగలేదు “గుర్తువట్టలేవు క్యామేడ్‌!' అంటూ అతని భుజం తట్టాను. అవ్పటికి పోల్చుకుని 'అమ్మో రామాంజనేయులుగారా![* అంటూ నన్ను గట్టిగా కౌగలించుకున్నాడు. ఆ (పాంతంలో బహిర్‌ భూమికి వచ్చినవారు చాలామంది ఉన్నారు.

“సరె! వెళ్ళిపోదాం. ఎవరికీ గుర్తు తెలీకుండా, నన్ను ఒక రక్షణ స్థావరానికి తీసుకెప్టం" అనగానే, అతను ఆర్థం చేసుకున్నాడు. వూరులో నుండి కాకుండా, కాల్వ కట్టనే దారి తీశాడు. నడుస్తూనే, 'రోజూ పేపరులో, చంపి వేస్తున్న వారి పేర్ద చూస్తున్నాం. మీ అమ్మగారూ, జూానకమ్మగారూ రోజూ, ఆదుర్దాగా వచ్చి అడుగుతుంటారు."

సంగతులు చెపుచూ, కొండపనేని రామారావుగారింటికి చేర్చాడు మార్కు. రొమారావు భార్య ఇంటి ముందు ఊడుస్తుంది. తల్లి గూడా బయటే వుంది. జీతగాడు ఎద్దుల వద్ద "పేడ తీస్తున్నాడు. వంచలో, రామారావు, బి. గోపాలం (సినీ మ్యూజిక్‌ డై రెక్టరు) కూర్చొని ఉన్నారు. నేను నిశ్శబ్దంగా, వారందరి ముందు నుంకి ఎకాయెకీ ఇంటి లోపలకు వెళ్ళిపోయా! అంతా నివ్వెరపోయి చూసున్నారు. నా వెనుకే ఇంటోకి వసున్నారు. మార్కు. చిరునవ్వులతో వారి వెనుకే వ్‌స్తున్నుడు. శ ర శ వ

"పెరిగిన గడ్డం, పొగ కటైలా వున్న ముఖం. పెట్టిపోయి తెల్పగా వగిలి వున్న శరీరం. లంబాడీ బట్టలు, తలగుర్డ తీస్తే సంస్కారహీనమైన చిర నెత్తి, చివరకు మార్కు- చెపితే, అంత మురికిగా వున్నా, నన్ను ఆమాంతం కౌగలించు కున్నాడు రామారావు. ఆళ్చర్యంగా చూస్తున్న ఇంటిలో వున్న వారందరి కళ్ళల్లో సంతోషకరమనిపించింది.

"ఎంత ఘోరంగా మారిందేమిరా సీ రూపం!' అంటూనే లోపల గదిలోకి వెళి గబ గదా ఒక మంచం వాల్చి నన్ను కూర్చోబెట్టాడు రామారావు. నిముషాల్లో సీళ్ళు కాచింది భార్య. స్నానం చేకాను. ఇస్త్రీ బట్టలు కట్టబెట్టారు. టిపెన్‌ కాపీలు గూడా తయారయ్యాయి. రామారావు మార్కుతో, "మన క్మామేడ్స్‌కు గూడా తెలీరాదు.' అని హెచ్చరించి వంపాడు. నా కోసం వారు పడుతున్న హడావిడి, ఆప్యాయత చూస్తుంటే, నా మనసానందంతో ఉప్పొంగి

పోయింది. టిఫెన్‌ చేసీ పడుకున్నా.

౪2.6

క్షత కొడుకును చూడాలనే తపన నా భార్య ఆరు మాసాల గర్భవతిగా వుండగానే, మునగాల వరగణా నుండి, బెజవాడకు చేర్చబడింది. ఆనాడున్న (వమాదకర వరిస్టితిలో, నాయకుల బార్యల నందరినీ, రాసిరెడ్డి నర్చ్భయ్యగాకి అజమాయిషీలో, కృష్టా జిల్గాకు తరలించారు. బాబును కన్న తరువాత, మా అక్కుయ్యతోనవో. మంచికలవూడి చేరింది నా భార్య, బాబు పుట్టాక నేను చూడలేదు. దాదాపు ఒక సంవత్సరం జరిగింది. బాబును చూడాలనే తవన నాలో ్మవవేశించింది. ఐనా, రాతిదాకా ఎవరికీ కబురు పెట్టగూడదని నిర్ణయించాడు రామారావు. మధ్యాన్నందాకా న్మిదపోయి? లేచి, భోంచేసీ, గదిలో మంచం మీదకు చేరగానే, రామారావు ఇం టెల్లిపాదీ గదిలో నా దగ్గరకు చేరారు. వారిలో, గోపాలం మంచి గాయకుడు. ఆయన వయలిన్‌ వాయిస్తూ, పెద్ద పెద్ద సభల్లోః “స్టాలినో నీ ఎర నైన్యం” అనే పాటను అద్భుతంగా గానం చేసేవాడు. గురజాడ వారి, దేశభక్రి గేయం, శ్రీకృష్ణగారి “తెలుగోడ', పి. వి. శివయ్యగారి, వల్నాటి పాటలు? పాడుతూ (శోతల్ని ఉఊరూత లూగించేవారు. ఆయన గూడా గదిలోకి వచ్చారు. “బాలా దారుణంగా మారింది గదూ తెలంగాణా పరిస్థితి?” రామారావు గారి తొలి _వశ్న. ఆ (వళ్నకు సమాధానం చెప్పగల వివరాలు నా వద్ద లేవు- నేను తెలంగాణా పోరాట రంగం నుండి బయటకు అడుగు పెట్టింది మొదలు, నేటి వరకూ పోరాటరంగం వార్తలు నాకు తెలీవు. రోజూ వ్యతికలు చూస్తున్న మీకే బాగా తెలుసు. 'ఏం జరుగుతుంది?” ఎదురు (వళ్న వే?ా. | “బొను! యూనియన్‌ సైన్యాలు విపరీతంగా దాడులు చేస్తూ చేతికిచిక్కిన కార్యకర్తల్ని వివరీతంగా చంపుతున్నాయి. పెర్దో చిన్నో,; వతి రోజూ చాలా మంది గెరిల్దా యోరులచే చనిపోతున్నట్లు పృతికల్లో వార్తలొస్తున్నయ్‌. ఆ , పేర్లలో సిడి వస్తుందేమోనని రోజూ మేమూ, ఆదుర్దా వడుతూ చూస్తున్నాం.” “నిజమే! షణ తక్షణం మృత్యువుతో పోరాటంగా వుంది. నైజాం వ్యతిరేక పోరాటంలో, జనమంతా సంఘ నాయకత్వానే నిలబడ్డారు. యూనియన్‌ నైన్యాల (వ్రవేశం తరువాత, కొన్ని వర్గాల వారిలో మార్పు వచ్చింది, నైజాం పాలన పోయింది గనుక, తమ వని తీరిందంటున్నారు. పోరాటంలో వున్న వారే కొందరు!”

శేే5్‌

నోరు తెరుచుకు వింటున్నారంతా. వారి ముఖాల్లో వివరీతమైన ఆందోళన వ్య క్రమౌతుంది.

“ఇంతకాలం, ఎన్నో కష్టాలు వడి సాధించిన ఫలితం. మరలా దొరల హైలౌశుందనే బాధ వారువ్యక్తం చేశారు.

*పమోలే బాబు, (ప్రాణాలతో సీవు మా మధ్యకు చేరావు. అంతే చాలు. సీ కోసం, నీ భార్య? తల్లీ మీ ఆక్కయ్య, పడవని రోజు లేదు. ప్రాణాలు బిగబట్టి వ్యతికలు చూచేవారు.” అంది రామారావు తల్లి.

“ఇంతకూ నీ కొడుకు పుట్టాక చూడనేలేదు కదూ!" అన్నది రామారావు భార్య

“వాళ్ళకు కొడుకులు, పెళ్ళాలు పడతారా!" నిష్టరంగా నావైవు చూస్తూ వడించింది రామారావు తల్లి. తి యు

“ఇంతకూ మా వాళ్శిక్కడున్నారు? అడిగాను.

“ఇక్కడే వున్నారు. అక్కయ్య; జానకమ్మ; ఈ బజారులోనే మన రంగయ్యబాబాయిగారింట్లో వైంచాం.”*

*'ఆదేంటి. మా యిల్లేమయింది?'

“మీ యింటికన్నా, ఇక్కడ మా మధ్యనుంటే కాస్త ద్లైర్యం ఇప్పతూ వుంటాం. మీ ఇంట్లో మీ అమ్మ ఉన్న దైర్యాన్ని గూడా ఆమె ఏడుప్తలు "పెడబొబ్బలతో సీరుగా ర్చేస్తుందని, వేరేగా వుంచాం.' అన్నాడు రామారావు.

“అర్థమైపోయింది. రామారావు చెప్పింది అర్హ సత్యం మాతమే! నా కుటుంబ ఖర్చులన్నీ (గామ హెర్టియే భరిస్తుందన్న మాట. నాలో నేనే అనుకుంటుంటే.

“శి కోనం పాపం మీవిళ్ళంతా పాణాలుగ్గబట్టీ మరీ ఎదురుచూస్తున్నారు మీ అమ్మకు నీ మీడున్నంత చూడాలగేరంది. నీకు నీ కొడుకును చూడాలని లేదు!” అన్నది రామారావు తల్లి. ఆ తర్డి ఆవేదన సహజమైనదే! నాకూ తొందర “పెడుూనే వందా కోరక! ఐా ర్నాలి వరకు ఓపిక పట్టక తప్పదు.

ఏదో వనితో సాయంతం౦ ఆక్క్టంయ్య వచ్చింది. రామారావు నాగదిలోకి పిలిరాడు. ఆమె నన్ను చూస్తూనే 'నూన్పడి, వెంటనే తేరుకొని, చిరునవ్వుతో గంలీరంగా నిలబడిపోయింది. ఆమె హెర్టీ శివఐలో కాకలుతీరిన కొరియరు.

గెకెల్దా దళాలు మద్య వున్న, “అమ్మ! నాకు, డొడ్డా నర్సయ్యగా!ికి మాతమే

మ1ే6 ఆమె అక్కయ్య, మిగతా అందరికీ అమ్మే! ఆమె మనను నెంత అణచిపట్టి, గంలీరంగా నిలబడినా, ఆమె కవ జల బిందువులను వర్షిస్తూనే వున్నయ్‌!

దా అక్కయ్యా! అన్నా నా గొంతూ పూడుకుపోయింది. అక్కయ్య మౌనంగా వచ్చి మంచంమీద కూర్చుంది. నా శరీరం పట్టి వట్టి చూస్తూ, ముక్కు చీదుతూవుంది.

“కన్నీరెందుకు? నేను బాగానే వున్నాగా అక్కయ్యా!' అన్నా. బట్టతో క్ష తుడుచుకుంటూ, “దేవులపల్లి వెంక టేశ్వరరావుగారు, బి.యన్‌; డి.యన్‌. బాగున్నారా?' రణరంగంలో వున్న ముఖ్యులను అడిగింది. ఆ ముగ్గురూ క్షేమంగా వుంటే, తెలంగాణా పోరాటం కేమకరంగా సాగుతున్నట్లు ఆమె విశ్వాసం, వారు క్షేమంగా వున్నారనగానే ఆమె కప్ష దేదీప్యమానమయ్యాయి. రాత్రికి యింటికి వస్తానని ఆమెను వంపించివేళారు.

రామేశ్వరం పోయినా శనేశ్వరం తప్పలేదు

మా ఇల్లు ఒక పెద్ద తోపుకంచెకు ఆనుకొని వుంటుంది. ఆ తోపు ఫర్హాంగున్నర పొడవు, ఫర్దాంగు వెడల్పున, చిక్కనివనంలా వుంటుంది. రక్షణ రీత్యా మాయిల్లు నేను ఉండేందుకు చాలా అనుకూలంగా వుంటుంది. ర్కాతికి ఆందరినీ ఆ యింటికి చేరమన్నాను. అలాగే చేరారు.

మా జానకి, అక్కయ్య మా యింటికి చేరగానే, అమ్మకు నాన్నకు? నేను వచ్చిన విషయం చెప్పారు. కన్న కడుపు ఆవార్త వినగానే పెద్దగా కోకాలు తీస్తూ అమ్మ? రామారావుగారింటికి బయలుదేరింది. కాని, అక్కయ్య బల వంతంగా ఆపింది.

చీకటి వడేలోగానే, పార్టీ క్మురదాళ్శంతా వచ్చి నన్ను కలుస్తూనేవున్నారు. కొండవనేని బలరాం మ్యూతం, దుగ్గిరాలనుండి వచ్చి ర్యాత్రి కేక వేళాడు. పార్పీ క్కురాళ్ళతో, నా రక్షణ విషయంలో తగు జ్యాగత్తలు తీసుకోవాలని సలహాలు యిచ్చాడు. పోలీసు వచ్చే చాటలవై పు కాపలాలూ ఏర్పాటు చేయించాడు.

మా యింటికి నేనెంత రహస్యంగా చేరినా, చాలామందికి తెలిసిపోయింది. ముందు మార్కు. ఆయన వెనుక నేను, మా యింటికి చేరాం అమ్మ నన్నమాంతం కౌగలించుకొని బావురుమంది. అమ్మ నోడు మూళారు. రెండు నిముషాలు అమ్మ సందిటిలో కరిగిపోయాను, శబ్దం బయటకు రాకున్నా, అమ్మ కన్నీటితో నన్ను తడిపివేసింది.

జానకి బాబునెత్తుకొని, విద్యుత్‌ కాంకులు వెలిగే కళ్ళతో ఆ కళ్ళనుండి

మై?

కారే కన్నీరుతో, నన్నే మెరిగా చూస్తూ "నిలబడింది. నాన కళ్ళ వెంట ఆదే వరిస్థితి! అందరినీ చూపులతోనే సముదాయిన్తూ: జానకి దగ్గరి బాబును అందు కొని, గాఢంగా హృదయానికి వత్తుకుంటూ, ముద్దుమీద ముద్దు పెట్టుకుంటూ, మంచంమీద కూర్చున్నా. -

ఎంతోకాలం ఎడబాటైన కూడిక, అంతులేని ఆనందాన్ని కల్గించిన ఆ సమయం, ఎన్నటికీ మరుపురానిది! నేనూ వచ్చానని అమ్మ గారెలు చేసింది నాకిష్టమని, దోసకాయ పప్పు, కంది వచ్చడిః వెన్న కాచిన నెయ్యి వాడావిడిగా తయారుచేస్తోంది. ఎక్కువసేపు నేను ఇంటి దగ్గర వుంటానని, (గ్రామ హార్టీ క్మామేడ్సు? తగిన బందో బస్తుతో వున్నారు. ఐనా, త్వరగా యింటి నుండి బైట పడటం మంచిదని, నేనే భోజనానికి తొందర చేస్తున్నాం

వంట సిద్ధమైంది. స్నానంజేసి, లుంగీతో వచ్చి, భోజనానికి కూర్చున్నా. కంచంలో, అన్నం కూరలు పెట్టి నాముందుంచి, నేతి పావు, గారెల 'ప్రేటుతో వచ్చి? అమ్మ న్మావక్క-నే కూర్చుంది. రెండు గారెలు, 'ప్రేటునుండి, నాకంచంలో పెట్టి, అన్నం, కూరల పైన, నెయ్యి వడ్డిస్తుంది. నేను అన్నం కలుపుకుంటుంటే, అమ్మ ఒక గారె తుంచి, నానోటికందించింది. తింటూనే అన్నం కలుపు కుంటున్నా.

“తులిసెమ్మా! ఓ తులి సెమ్మా," బయటనుండి పిలుపు.

“ఎవరయ్యా!” అంటూ; ఆమ్మ బయటకు వచ్చింది.

“పోలీసొచ్చి, ఊరు చుట్టుకుందట, రామాంజనేలును తీసుకురమ్మన్నారు బలరాం వాప్త”

ఆ మాట వింటూనే నేను అన్నంమీదనుండి లేదాను. వేరే ప్లేటులో చేయి కడుగుకొని, దండెంమీది షర్టునండుకొని, బయటకు దారితీళా.

“ఇదెక్కడ న్యాయమమ్మా.నా బిడ్డకింత అన్నమన్నా పెట్టుకోనియ్యక పోయిరే పాపిష్టి వాళ్ల, వీళ్ళ కాష్ట్రాలుగాలా, రాకరాక ఇన్నాళ్ళకొచ్చిన నా బిడ్డ...” శోకాలు పెడుతున్న అమ్మ నోటిని నాన గట్టిగా మూళాడు. ఆ వార్త తెచ్చిన వ్యక్తి చాలాకాలంగా మా కుటుంబానికి వికోధి. ఏనాడూ మాట్టాడని ఆవ్యక్రి ఈ ఆపద సమయాన వగను సైతం పక్కనబెట్టి, నా రతణకు తయారవటం, నిజంగా కమ్యూనిస్సు పార్టీ అభిమానిగా అతనికున్న భకికి నేను ఆశ్చర్యపోయాను.

ఇద్దరమూ, తోపునుదాటి వూరు బయటకు వెళ్దాం. ఆక్కడ నా కోసం ఎదురుచూస్తూ, [గామ ముఖ్య నాయకులున్నారు. ఆ ర్యాతి మేమంతా ఒక

సక!

సరివి తోటలో వడుకున్నాం. నచ్చిన పోలీసు ఊరంతా గాలించి, ఉత్త చేతులతో తిరిగి వెళ్ళిపోయారు.

మరునాడు రాతతికే నన్ను, తాలూకా పార్టీ శ్యకయిటరీ, బొల్లిముంత శివరాంగారి రహస్య స్థావరానికి చేర్చారు. ఆయనతో ఒక నెలరోజులు, వివిధ (గ్రామాల్లో అజ్ఞాతవాసం గడిపి, మరలా తెలంగాణాకు వెళ్పాలనే ఆలోచనతో, వల్నాడు [ప్రాంతానికి చేరాను. గంగవరంలో వుండి, టి. కృష్ణమూ రి ఆనేమా బంధువును, వుజూరునగరు తాలూకాకు వంపాను. అతను దొడ్డా నర్సయ్య గారిని కలిసి, నా వృత్తాంతం చెప్పగా: ఆయన, నన్ను తెలంగాణాకు యీ వరిస్థితిలో రావద్దని సల్గవా యివ్వటంతో, వల్నాటిలోనే ఆగిపోయాను.

స