Telugu Vihwala kathalu mabbullo darbar kavitha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గ్‌. | - | 1 . సహజకవి మల్లెమాల ఎ. ౧. మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన న్‌ లో మ ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి జి... ఆనందంతో బహూకరిస్తున్మాం, న - మల్లెమాల కుటుంబం ఈ మరుల కథలు ర! మబ్బుల్తీ లబ ఠీ (1 ఐస్తవ నాలిక స కవిత

ల్‌ లల్టినో ళ్‌ శ ను. ఖీ! ళో డ్‌ క్ష ₹ ॥ క సి | (| గా న ఎ శ శ గ జ ర్‌ గ. " న ౧/4 ర్ట శ 1. చ ము. //. టీ తి. లు. .. ౧/4 ఇ. ( | 1. షం. ( | లం సీ: జ టే [ శే / జ్‌ ఉట [లీ జీోనా + గలి య ప వళళ చ శ గ శ ॥ స జ్ర గ స న్‌ ప ఖం న్‌ 1 క న స క గ | క న ళో నల మా శ్శా వశే 1. " -ప్టు ౯ సాం ” జ్తి చ త ( [త్తే న. యం త గ శన) వణ మ | న్‌ న పక. శస టీ. కు మన మ 2 షన సంత శ్ర ళ్లు న. ,తావావా. జ లం? శ మసలా ఉం మలపు ను వన తొ ను చర డే మెం 5690600619 ౧౧౦౪౧6 తగగ ౭౭౧౧ (6160109) ౪/0 (1/0౧ 11) ౧6౯ ౪౦6౧౫౪౩1 6200౧18౧ ౦6౪౭96౧౭, ర2649౧19౯-1౧-124 (96916౧6/2'9 ౪/9) ౮2౧౭6, 50౧ 565069౧6౧3, [14902౧06 86400/20%004౧/ఇ0); ౪06౧651 80% గ౭|25610౧2౧2౧ 2౧6 6166! 62640౧19 నీగడ500౫/2 1౧ 1949 2[569%6౧౮౧౭'౩ ౧౦౮౩౪ ౬1 ౧౦140811 ౮౮6౮౮! ౪111206, '౩||018 015110 ౧1౧౫ : 524 311 (4.౧) 11014

యాస్‌ విహ్వల కథలు మబ్తులో దర్తారు ము కాం ఖు విప్లవ నాటిక కవిత శే కృతజ్ఞతలు విహ్వల కథలు, మబ్బుల్లో దర్బారు వివ్లవనాటిక జిరాక్స్‌ ప్రతులు అందజేసిన కథానిలయం మాననీయమిత్రులు, ముఖ్యంగా కాళీపట్నం మేష్టారుగారికి, ఆర్థిక సహాయం అందించిన ఆత్మీయులకు, కవర్‌పేజి ప్రసాదించిన ప్రగతి ఆర్ట్‌ ఫింటర్స్‌, ముఖ్యంగా ఆత్మీయులు నరేంద్రగారికి, ధరణి (ప్రెస్‌ వారికి - న0/5౧60 0)/ = [(౯594ఉగ౬౦౦0* 2౧4%64 గ౬౯౦౦౪ ౧012041 ౮౮6౮6! ౪12996. సి౯౬౬౦౧౬ 0157౧101, 4౧౦౮౧౧2 ౧౧౭౮౦69౧ 1౧౮13 - 524 311

(414444 (500౧85) /488560.౬0 04గాదొగగ ( ఇజంం104008౧/ ౧12) ౧౦౬7౯౧౫ ర్‌ నిల॥19066 : 30 24 20086 భాగ కబిం - కీస్పు నగ09 : గక. 95/- అత్ర 6520251 5/0. ౦. 569౧6౧64౧4 5147౧౧12 00/85 2౪44206 ౭౬. +158120౧640౧౧2 ౧681190110 [0656 2౧6 2! 8౧2౧0౧69 నం. స18౪0642/2 కంం[ గేం456 మ 3-3-865, 0౧౧. 4౧౧2 32౧22] గ గ౭ంగి!8662 (& క్ష (/606/25026 గ2౪2/౮62 800% గంటకి .2ఘంధాలయన్స కంళ, గర౭2020. చలా న సరిరం * ౧౧౧౭౮౭. జ క వో 0౧2౯20) ౧1100125 గి య రో భౌల్రి హైదరబే దగ౭2(2026 ను ఇఫఘురం/2026ే

విషయ సూచి

క. ౮౧౪౧ 5680690068 5[౭/౧2 2౧ అ౭౦0౧61౧2౧/ ౧౦౪ 501012" 1 2 సంస్మరణ ......00000000000లలవలంంకంరంలం4* వీక్షణం (వీక్లీ)

8. _ శిధిల జీవులకోసం శిరస్సు ఎత్తిన కవితాశివుడు శేషేంద్ర -ఎబికె ప్రసాద్‌ 6
9. _ మనకథకులు.........................-.-- కప్పగంతుల మల్లికార్జున రావు క్షే ర్‌. విహ్వల ...........224244444== కథలు 13 6 హిరణ్మయి 20 7, రంగుల చేప 29
10. హరిణ 83
11. _ ఎగిరిపోయిన హంస 89
12. మబ్బుల్లో దర్బార్‌ ................... విప్లవ నాటిక 59

కవిత

11. నూతన తీరాలు 88 కేచి, ఇరవై అ(శ్రువులు 90
12. నాదేశం - నాప్రజలు 93
13. అరుస్తున్న అద్మీ 94
14. చండాలోపి మమ గురుః 99
15. కవులు కళాకారుల పక్షాన ఒకమాట 105 కలు పక్షులు 106
16. 000/౧ ౪82౧518౧66 10 గ ౩౦౧ ఆ.52%0/21 108
17. గింం౫/ 10 ౦0౦౧గ౫౪౯౦|౭| 5౮౦16 10406 109
18. శేషేంద్ర గ్రంథస్వామ్య హక్కుల వివాదం - సాత్యకి వివరణ 110

4౧14౧46 586806౧062 504౧22: 2౧ అగగ&0/6410౧20౧/ గిం61 - 500౧011 ౪. ౦౧2౧6౧22౧0

నగ 6/2 0500012510 ఆ౦౭|!6౧౦6 2౧౮6 ౧౦౪౪౦ 8౧2౧౮6౬ ౧౭౩ ౦౦౧౧౫౪9 10౧ 6౧6 1౧ 6 ౧౭551౧0 248/0! 6౪౮౧4౧1 36906౧06౧4 54/౭, ౦౧౪ ౦0+ 1061016 ౧౧౦౩౧౦6 2౧6 6409 1౧ 914064 1162416.

115 ౧౧౫౦16౧/ 0౪6౭ ౪68161) 11620466 ౭౧6 1౧612౧ 'ఉ12౧2/2 52512' 2౪/8 ౧15 ౪౦15 2 5010౧103 1౧౫౭86౧౧ 6౧౧౭|౯2||6166 1౧ ౧౧౦౮6గ౫ 1౧60120 *౪౦గ(5. ౦౧౪ 0116 1౧0౧163 1౧ [16/620406 5 4021 ౧6 ౦04006 10 06 1౧0౪౧ 1౧0/8 25 ఇ 0/40 ౪2౧ 2 ౧౦6౬ ౧6 06౧21 52010/8 26266౧ 2౫౭6 ౪25 00౧19గ6౮ 0౧ ౧1౫ 10౯ ౧15 ౪౦౧6 281 గిం![8' 2౧౮ ౧౦(10! ౧15 ౧౦6110 60౦6116౧౦6.

౧6 86౧109 1౧ ౧1౫ గాజరం ౧1౧ అ)౦౧౩ 'ఈల౧64110| *౦౩౬' 1౧ ౧ (628960 ౧౭౧౭2౧౭ 1౧ '5%0689 ౧౦౧౪1౧౦1౧౮%/ 115 1౧16160148! ౧6651 1410169 ౧౦6 ౧1౧ ౧౧౦96 '11215[౧2602 గ౭౭౧/౭' 1౧ 6 02006000 0౬౬112 520252 [౧[22౧౭౪21”, '50౪౧64౧/ [202గ 2౧౦ 'గ౭గ౭ గ812 ౪112520౧) 1౧ '542/08 ౧2౧౫5౬', 0/౧ 560[2920౧020[02౧/2 ౦౧౦౭ ౧804166.

59309౧0672 524/ 16 ౧౪/9 ౪౮౧|/6౧56 26 2 9106006496 0 |౧౫- ౭865 2౧6 510౧5 10 ౪1100 ౧౭౩1౧2౪౦0౧ ౪25 10 ౧౧౭౬6 ౪21౪6-2౮6110౧. [116 5(9006౧6 142112గ/06 ౪౧౦ ౪48 00౧౩160686 2 ౧౧౦౧౧౪1 01 9/7౧001- 150110 ౯౪౧౦౧ 116౧216076, 5690600612 52702 100 0616౪66 42 210౧6 ౪0016 860/6 1౧ ౧6 4౧1/6956 21000 ౪4 ౧061౧ 16 0666 1౧౭146 ౧౧౭౧ ౪00100 0016414౧ 061౧005 ౪/29 10 06 ఇ2గ1196 2౧6 ౧౦6.

1113 'గజ/3608 [12౧/6960' 2౪6 2 ౧6౪ 618040౧ 16 ౧౦661౧ 0గ(- 619౧౧ ౧౭౧౦ 1 2 12౧6౧౧౭గ *౦గ6 1౧ ౧౦౪605. 61600649 ౪00౮16 ౧౮6 16 1౧16660421 1౧౧౦౪౭|౩[౧౧౭౧+ అ 966166 1౧ ౧౧౭౧౩1౧1౧౮ & '6151ఇ06' ₹0గ ౧1౧౧. 59516062 00616 ౧౭౪6 8౧/6౧ ౪9 ౧౧౦౧8, 066౪46 6164 ౧౦1 ర౭- 960/6 1) 7౧6 66012| 0016 ౮౧2౧౧66౭(౧ ఉశ&౧6 10 ౧1౧౫ ౧౧౦౪69 ఓ

7౧6 గోగ౧6౮ 1-6-2007.

569506౧6౧2 5[2౧0022 (20-10-1927 - 30-5-2007) సంస్కరణ ప్రముఖ సాహితీవేత్త గుంటూబఐరు శేషేంద్ర శర్మ (79) మే 30 రాత్రి మరణించారు. ఆయన 1927లో నెల్లూరు జిల్లా తోటపల్లి గూడూరు గ్రామంలో జన్మించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వంలో డిప్యూటి మునిసిపల్‌ కమీషనర్‌గా పని చేశారు. “నా దేశం - నా ప్రజలు, శేషజ్యోత్స, 'రక్తరేఖ? “గొరిల్లా, 'ఆధునిక మహాభారతం, 'జనవంశం”, 'రుతుఘోషు, “'మండేసూర్యుడు', 'స్వర్ణహంస', రామాయణ రహస్యాలు వంటి రచనలు చేశారు. 'కవిసేన మేనిఫెస్టో ఆయన సుప్రసిద్ధ రచన. ఆయన సాహిత్యకృషికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది. 1994లో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఆయనకు దాక్టరేట్‌ (ప్రదానం చేసింది. కవిత్వం, సాహిత్య విమర్శ ఇతర వచన రచనలన్నీ కలిపి 40కి పైగా పుస్తకాలు వచ్చాయి. ధన్‌రాజ్‌గిరి సాహచర్యంతో రాణివాసానికి వెళ్లి సాహిత్య సామ్రాట్‌గా మారినట్లు కనిపించినా ఆయన చివరిదాకా ఎస్టాల్లిష్‌మెంట్‌కు దూరంగానే ఉన్నారు. ఉద్యోగం తొలిరోజుల్లో శ్రీకాకుళం జిల్లా ఉద్యోగ సంఘాన్ని ఐ.వి. సాంబశివరావుతో కలిసి నిర్మాణం చేసి కమ్యూనిస్టుగా ముద్రపడి ప్రభుత్వం కన్నెరకు గురయ్యారు. ఎమర్జెన్సీ (1975-77) లో వెంగళరావు ప్రభుత్వం ఆయనను నిర్బంధ పదవీ విరమణకు గురిచేసింది. 1955 ఆంధ్రా ఉప ఎన్నికల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ వైపు నిలబడిన శ్రీశ్రీ దాదాపు మతిస్థిమితం కోల్పోయినప్పుడు ఆయనకు అండగా కవిత రాసి ఓటమి తాత్కాలికమే అని ప్రోత్సహించిన కవి శేషేంద్ర. ఇంక 1991 నుంచి గల్ఫ్‌ యుద్దాన్ని ఖండిస్తూ అమెరికా సామ్రాజ్యవాదాన్ని స్థిరంగా వ్యతిరేకించిన శేషేంద్ర “నీతులు చెప్పే అమెరికా- ఇదీ నీ చరిత్ర అని వ్యాస పంపుటి వెలువరించారు. ఆయన మరణానికి వీక్షణం” తన ప్రగాఢ సంతాపాన్ని చేస్తోంది. వీక్షణం రాజకీయార్థిక, సామాజిక మాసపత్రిక, జూలై 2007

6 శిఫో/ శీలం కోసం శిరస్సు అత్వ కరిరాశిర్రిబు శేషేంటి! పురస్కార, తిరస్కారాలకు అతీతశక్తిగా ఎదిగిన సారస్వతీయుడు

• లఎబి.కె. ప్రసాద్‌

“వంద సూర్యులు ఉదయించుగాక, వంద చంద్రులు ఉదయించుగాక, విద్వాంసుని

వాక్యాల వల్ల తప్ప లోపలి చీకట్లు చెదరిపోవోని ఒక ప్రాచీన సూక్తి! అలాంటి చిరంతన సూక్తుల్ని నిరంతరం వినిపిస్తూ సుమారు అద్ధ శతాబ్దంగా కవితా వ్యవసాయంలోనే కాదు, ఆధునిక కావ్యశాసస్త్ర నిర్మాణంలో కూడా అఖండ ప్రతిభతో ్రభవిల్లుతూ వచ్చిన కవీ, అభ్యుదయగామీ, పండితుడూ రెండు రోజుల నాడు మనల్ని వీడిపోయిన గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ. నిరంతరం అభ్యుదయం వైపు ప్రపంచం కదులుతూనే ఉన్నా మానవులకు మాత్రం సంతృప్తి ఉండదంటాడు అనర్ధ రాఘవ కర్ర మురారి. అలాంటి అసంతృప్తి జీవి మన శేషేంద్ర, అందుకు కారణం పీడనా దోపిళ్ళ నుంచి సామాన్యుడింకా విమోచనతో తెరపిన పడలేదన్న ఆయన వేదన. ప్రాచీన, ఆర్వాచీన భారతీయ కళా కవితా సాహిత్యాలనే గాక పాశ్చాత్య కవితా రీతులను, కావ్య నిర్మితిలోని మర్మాలనూ అధ్యయనం చేసిన వాడు ఆకళింపు చేసుకున్నవాడు, ఉద్యోగ ధర్మంగా సర్మారీ కొలువు చేసినా, సాహిత్య సృష్టిని సద్యోగంగా భావించిన వాడు, ప్రాఢ కవిత్వంతో పాటు సామాన్య జనాల గుండె గొంతుకలను తనలో పలికించుకున్న కవనమూర్తి శేషేంద్ర, 1940లలో శ్రీశ్రీ “మహా(ప్రస్థానం”తో అవిష్కరించుకున్న అభ్యుదయ కవితా విప్లవ యుగానికి తొలి ఆహ్వానాన్ని కవిత్వాభివ్యక్తితో చెప్పినవాడు శేషేంద్ర. పద్యకవిగా, గద్యకవిగా, వచన కవిగా “మండే సూర్యుడు", “నాదేశం నా ప్రజలు, “గోరిల్లాలలో దర్శనమిచ్చాడు. “బుతుఘోష” మరో గొప్ప కావ్యం. ఆ తర్వాత ముప్పయి నాలుగేళ్ళ అనుభవంలో శ్రీశ్రీ ధోరణితో పాటు తెలుగు నవయువ కవులపైన శేషేంద్ర (ప్రభావం కూడా పడుతూ వచ్చింది. ఈ నాలుగు రచనలూ శేషేంద్ర భావనా స్ఫూర్తికి ఉద్దీపన కల్పించిన అపూర్వ పరిణామం “ఆధునిక మహాభారతం” రచన. దాదాపుగా ప్రతిరచన లోనూ ఆయన తన అనుభూతిని సామాజిక స్థితిగతుల నుంచి పొందగలిగాడు, అనుభవాన్ని సమాజ (శ్రేయస్సుతో, సామాన్య ప్రజల కడగండ్లతో జోడించుకున్నాడు. కవితా వస్తువుతో శబ్బార్ధాలకు విలువ తెచ్చిన వాడు, శేషేంద్ర. రచనల్లో ఏకకాలంలో ఒక కాళిదాసును, ఒక భవభూతిని, ఒక శ్రీనాథుడిని, ఒక శ్రీశ్రీని, ఒక జాషువానూ, ఒక విశ్వనాథనూ, ఒక కాళోజీని మనం చూస్తాం. రచనలో, రస నిష్పన్నతలో అానాననానినాానానా ననన ననన కేషేంద వనన నననననననననననన

7 ఆయనతో తులతూగగల ఆధునికలు కొలదిమందే, శబ్ద సౌందర్యం తోడుగా వాగర్జాలకు సమన్వయం సాధించని వాడు. శ్రీశ్రీని మరింత అభ్యుదయగామిగా మలచడానికి ఏ “లండన్‌ మానిఫెస్టో” (భారత అభ్యుదయ రచయితల సంఘం ప్రణాళిక) దోహదం చేసిందో శేషేంద్రును కూడా తరువాతి కాలంలో ఆ ఛాయలే (ప్రభావితం చేశాయి. రచయితలు భారత నాగరికతలోని ఉత్తమ సంప్రదాయాలకు వారసులు కావాలనీ, సృజనాత్మక విమర్శకు ద్వారాలు తెరవాలనీ, సాంస్కృతిక తిరోగమనాన్ని ఎదుర్కోనడానికి ఉదాత్తమైన శిల్పంతో అభ్యుదయ సాహిత్యాన్ని పునరుజ్జీవింప చేయాలనీ భావించిన వారిలో శేషేంద్ర కూడా ఉన్నారని మరచిపోరాదు.

1977 నాటి “ఆధునిక కావ్యశాస్త్రమ్‌” గా ఆయన ప్రకటించిన వైజ్ఞానిక ఉద్యమ సిద్ధాంత రచన “కవిసేన మానిఫెస్ట్రోకు ఈ పురోగమన భావాలు తోద్చడడంతో *పాటు “పిప్పి” లాంటి రచనలు గాక సందేశాన్నీ సౌందర్యాన్నీ ఏకకాలంలో పాఠకులకు అందించవలసి అవసరాన్ని గుర్తించి దానికొక ఉద్యమరూపం ఇచ్చిన వారు శేషేంద్ర. సమతా భావాలు, సమాజ (శ్రేయస్సు కావ్యసృష్టికి జోడు గుర్రాలుగా ఉండాలని భావించి కేవల నినాదభూయిష్టమైన రచనగా కవిత్వం ఉండరాదనీ, కవిత్వ కళలో శబ్దం నిర్వహించే పాత్రను కాదనరాదనీ, కమిట్‌మెంట్‌ అంటే “అధర్మ వ్యతిరేకత” అనీ, అదే నిబద్ధత అనీ, కళకళ కోసం కాదనీ ప్రజల కోసమనీ చెప్పాడు. ఆయన దృష్టిని సునిశితం చేసిన సిద్ధాంతం మార్చిజమే అయినా, లెనిన్‌, మావోలు సాహిత్యపరంగా వాదించినట్టు, మన (ప్రాచీనులు చెప్పినట్లు పాతదయినంత మాత్రాన పూర్తిగా తోసిపుచ్చరాదనీ, కొత్తదయినంతనే పూర్తిగా అనుసరణీయమూ కాదనీ భావించిన వాడు శేషేంద్ర. ఈ దృష్టానే ఆయన కావ్య సంబంధమైన రస సిద్దాంతాన్నీ, అలంకారశాస్తొన్నీ చూశాడు; ఆ రెండింటి చేత ఆధునిక భావాల వ్యాప్తికి చాకిరీ చేయించుకోమాన్నడు. ఈ కొత్త సిద్ధాంతానికి రూపకల్పనే “కవిసేన మానిఫెస్టో” దేశీయ సాహిత్య స్ఫూర్తితో కూడిన 26 అలంకార గ్రంథాలు, మరి 30 మార్చిస్టు సాహిత్య శౌస్త్ర గ్రంథాలు, అరడజనకు పైగా తన సొంత గ్రంథాలూ ఆధారంగా అధ్యయన తరంగాలుగా అనలు తొడిగి కొనలు సాగిన రచన “కవిసేన మానిఫెస్టో! మన “తెలుగు బ్రాండు” కవిత్వం సామాజిక దృక్పథం లోపించిన వట్టి రాజకీయ శాస్త్రమని ఆయన భావన. కాని ఆయన గుర్తించనిదల్లా “మనిషి అతని పరిసరాలు” వెరసి రాజకీయమనీ, చైతన్యపూరితమైన రాజకీయ సందేశం లేని కవిత్వమూ, కళారంగమూ ఎంత పేలవంగా ఉంటాయో, క్రళారూపమూ, కవితారూపమూ లేని కేవల రాజకీయ సందేశాత్మక రచనలూ అంతనేని! రాజకీయ శాస్త్రం, నీతిశాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం ఈ మూడింటి సమాహారమే రచన పరమావధి కావాలన్న అభిప్రాయంతో శేషేంద్ర కూడా ఏకీభవిస్తారు. అయితే ఏది ఎంత పాళ్ళల్లో రచనల్లో నిష్పన్నం కావాలన్నది రచయితలు, కవులు తేల్చుకోవలసిన

8

విషయం. “రసాత్మకం కావ్యం” అన్న నానుడిని పరోక్షంగానూ, ప్రత్యక్షరసత్యం గానూ విప్లవ రసస్ఫోరకం చేసిన వాడు శేషేంద్ర. బహుశా అందుకే పాత కవులకూ, కొత్త కవులకూ కూడా శేషేంద్ర నచ్చి ఉంటాడు. శేషేంద్ర “బుతుఘోషా కావ్యానికి మహాకవి శ్రీశ్రీ అందించిన ప్రశంసలో “శ్రీనాధుడి క్రీడల్లో / అల్లసాని వాడల్లో / కూడా దొరకని పదచిత్రం / విచిత్రం కడు పవిత్రం / ధుమాగా ఉంది ఇమేజి / రమారమి కవుల సమాధి” అని కీర్తించాడు. డబాయింపులూ, దాంబికాలు నచ్చని కవి!

శేషేంద్ర నినాదకవి కాదు, విధివిధాన కవి, యువకుల్లో వైజ్ఞానిక దృక్సథాన్ని పెంచడానికి తన కళ్ళనూ, కలాన్నీ విశాలం చేసుకున్న కవి నిర్మాహమాటంగా, వ్యంగ్యంగానూ, వాచ్యంగానూ నిజాలను నిగ్గుతేల్చి చూపగల కవి, “నీకు సేవలందించిన వాడికి నీవు రుణగ్రస్తుడవు, మార్చ్‌కు (ప్రపంచ శ్రామికులంతా రుణగ్రస్తులన్న శేషేంద్ర చాలా లోతైన భావాలున్న వాడు, తన రచనల్లో ఆయన ఒకచోట గాలివానగా మారుతాడు; ఇంకోచోట గాండ్రింపుగా గొంతు విప్పుతాడు; మరో చోట అన్ని దిక్కులా కత్తులు మొలిపించి, అగ్నిగా మారి జ్వాలల్ని కొరడాలుగా రుళిపిస్తాడు. తాను సూర్యోపాసకుడు అయినందుననే ఈ ప్రతాపమా? ఈ పాగరా? కాదు, శేషేంద్ర పొగరుకు అర్థం ఉంది. తనను “సముద్ర గాంభీర్యంతో పోల్చుకుంటూ తన వ్యక్తిత్వాన్ని శేషేంద్ర ఎలా చాటుకున్నాడో చూడండి : “సముద్రం ఒకడి కాళ్ళ దగ్గర కూర్చొని మొరగదు / తుఫాను గొంతు “చిత్తం అనడం ఎరగదు / పర్వతం ఎవడికీ వంగి సలాం చెయ్యదు / నేనింకా ఒక పిడికెడు మట్టే కావచ్చు / కానీ కలమెత్తితే నాకు / ఒక దేశపు జెండాకు వున్నంత పొగరుంది” ! ఈ దృష్టితోనే ఆయన తన కవిత్వాన్ని మనిషికి రక్షణ కవచంగా మలచాడు. ఇంకో వైపునుంచి యువకులకు దిశానిర్దేశం చేస్తూ శబ్దజ్వాలలు సృష్టించాడు! సాహిత్య సభల్లో సాహితీమూర్తులూ, కవితాప్రియులే ఉందాలి గాని ఒక ధనికుడు / ఒక అధికారో ఉంటే ఆయనకు కంపరం. ఈ విషయమూ కుండబద్దలు కొట్టినట్టు చెప్పాడు : “సాహిత్య సభల్లో ఒక సాహిత్య సామ్రాట్టు ఉంటాడు. కానీ, అగ్రస్థానంలో ఎవరో ఒక ధనికుదో, ఒక అధికారో ఉంటాడు. అది చూడడానికి దుర్భరంగా ఉంటుందని శేషేంద్ర అన్నప్పుడు ధూర్జటి గుర్తుకు రావలసిందే! “బతికి ఉంటే పామరుద్ని” చస్తే అమరుడి” 1

బతికి ఉంటే పామరుద్ని చస్తే అమరుద్ని అని చాటుకున్న శేషేంద్ర లొంగుబాటును సహించలేడు; “నా అవయవాలకు నీచంగా వంగే / భంగిమలు తెలీవు” అన్నాడు. కనుకనే మరో సందర్భంలో ఆయనే “ఈ దేశంలో వంగేవాడికి / వంగి సలాం చేసేవాడు పుడతున్నాడు / జాగ్రత్త!

9 ఈ లక్షణం తలెత్తిందంటే ఆకాశంలో తోకచుక్క పుట్టిందన్న మాటే” అని చరుపులు చరిచాడు! చేతిలో శతఘ్ని లేకపోవచ్చు గాని, మనిషి “ఛాతీలో గుండె” ఉంటే చాలని జోధించిపోయాడు! అంతేగాదు, సామాన్యుడు తుపాకుల్ని ఎదుర్మోగలరు. గాని నియంతలు మాత్రం ప్రశ్నల్ని ఎదుర్మోలేరని ఎద్దేవా చేశాడు! ఇలా, ఆకులందున అణగిమణిగి కవితా కోయిల కూయవలెనన్న గురజాడ వారసత్వం బలంగా అబ్బినందుననే శేషేంద్ర * చెట్లు పూలెందుకు పూస్తాయి / బులెట్లెందుకు పూయవు” అనగలిగాడు శేషేంద్ర! కష్టజీవుల కన్నీటి బిందువుల్లో “గర్జిస్తున్న సముద్రాలు” చూసిన కవి “ఆకులు కాదు. తుపాకులు కాయందడ'"ని చెట్లకు మొరపెట్టుకున్న వాడు! “అ(శ్రువులతో తిరుగుబాటు” చేయించేందుకు తన గీతాల్లో శేషేంద్ర “నిశ్శబ్దాల కుట్ర” కు అంకురార్పణ చేశాడు! కవి ఎవడంటే, 'కష్టజీవికి మొదలు చివర నిలబడిన వాడే కవి అని శ్రీశ్రీ తన గురించి చెప్పుకోగా, “మరణించే లోపుగా తన మాట చెప్పలేని / నిస్సహాయ మానవుడి గొంతు పేరే కవి” అంటాడు శేషేంద్ర! అంతేనా? దళితవర్గంలో భాగంగా అంబేద్కర్‌ భావించిన “ప్రీలో ఉన్న (పేమను పోలీసు / ఎంక్వయిరీకి అప్పగించొద్దని చెబుతూ, “వసంతంలో అడుగు పెడుతున్న వృక్షాన్ని వంటచెరకుగా చూడకు” అని బరువైన గుండెతో శేషేంద్ర పలుకుతాడు! నాగలి నాగరికతకు అనాది అనీ, సేద్యం సంస్కృతికి పునాది అనీ గుర్తించిన ఆయన “మన ఉషస్సుల్ని పాతిపెట్టి మన దేశంలోనే మనల్ని బానిసలు చేసిన వాళ్ళ ప్రాణవాయువులు పీలుద్దాం” రమ్మంటూ నాగళ్ళు తీసుకోమని రైతు సోదరుల్ని వేడుకున్నాడు కవి! అన్ని బుతువులకూ ఆదర్శంగా సామాన్య మానవుడు! శేషేంద్ర తన ప్రొఢ కావ్యమైన “బుతుఘోషూ” లోని ఆరు రుతువులనూ ప్రకృతి సౌందర్యానికి గాక, సామాన్య మానవుల బతుకుతెరువును వెలార్చేందుకు ప్రతీకలుగా ప్రతినిధులుగా వాడుకున్నాడు, మానవుడి శ్రేయస్సుకు ఆశీరాక్షతలుగా మలిచాడు. రుతువులను ఆయన “అంతములేని కాలపథంమందొక/ ఒంటెల బారువోలి న / విశ్రాంతము సాగిపోవు బుతుజాలము జాలము సేయ” అంటాడు! “దైన్య స్థితిలో కూలివాడు కుటీర గర్బంలో ఆక్రోశించదాన్ని ఒక రుతువు వర్ణనలో చూపించాడు. ఒక బుతు ప్రవర్తన రుజువర్తనాన్ని “దుర్దన రాజ్య శాసనం”తో పోల్చాడు! బాధా పీడనలతో కోరికలు చచ్చిపోయి, కళ్ళుమూస్తే చాలు పీడకలల మధ్య జీవించే వారికి శుభాన్ని కోరుకుంటూ కవి మరొక రుతువును ఇలా వేడుకుంటున్నాడు. “పొతవుగ మేఘమాలిక ద్రవించును గాక్క చిగిర్పి యంతటన్‌ అతలు సుమించుగాక అణనినినననననినికినినననిననననననననననానాానినననినిననిని కేషేంద 'అననననిననననాననన ననన నన ననననననని

10 పృథులమ్మగుగాక వెలంది వెన్నెలల్‌ మబుతువులు మారుగాక జ్వలించు క్షుధావ్యధితోగ్రజీవన క్రతువులు మారెనే యుగయుగమ్ముల భార మొకింత తీరెనే” అంతేగాదు, శిశిర ఘోషను వినిపిస్తూ శేషేంద్ర ఒకచోట 'కలడు కలందెనెడు వాడు కలడో, లేడో” అని పోతన అనుమానించినట్టుగానే తాను కూడా “ఓ పరమేశ్వరా! యెచట / నుంటిని నీ వసులుంటివా ప్రజా / శాపములం భరించుటకు / సాధ్యముగాదని పాత పెత్తనం / బీపయి సాగబోదని / యెటీని పరారయినావ? బాధలం / బాపగ లేవు నీవు శిలవా / కలవా సెలవీయుమో ప్రభూ” ఉంటే, గింటే అనిన వేడుకుంటాడు! గ్రీష్ముతాపం రాష్ట్రంలోని వివిధ ప్రాంతాల్లో ఎలా ఉంటుందో రిక్షా కార్మికుని దారుణ జీవితాన్ని వర్జిస్తూ అంటాడు కవి; “క్రూర దారిద్ర్య దుర్విధి కారణమున / తన భుజాగ్రము నెక్కు భేతాళమూర్తి / సర్వ కాలానువర్తి రిక్షా ధరించి లాగలేకను వేసవి కాగలేక! ఇంతటి ప్రతిభావంతుడైన కవి పండితుడు, విద్వత్‌ సంపన్నుడు రావలసినంత గౌరవ పురస్కారాలకు కీర్తి ప్రతిష్టలకూ దూరంగా ఉండడానికి సాహిత్యరంగంలో కూడా రాజకీయ రంగ వారసత్వమైన బహునాయకత్వమే కారణమై ఉండాలి. వసంతం మాట ఎత్తకండి. ఇక మళ్ళీ కోకిలనై రాలేనంటాడు గాని శేషేంద్ర కోకిలలా ఆకులందున అణిగిమణిగి ఉంటూ మన మధ్యనే ఉంటూ, మన ప్రగతిని చూస్తూనే ఉంటాడు! అంతవరకూ ఆయన “లోకాన్ని మోసుకొచ్చే వార్తాపత్రిక మన గుమ్మంలో పూచే లిల్లీ లాగేనే శేషేంద్ర కూడా వర్చస్సుకు తగిన కాంతులు, సువాసనలూ పంచుతూనే ఉంటాడు! ఆం(ధధ్రప్రభ (దినపత్రిక) శుక్రవారం, 1జూన్‌, 2007 శ వ్యాసకర్త కీ. శే. నార్ల వెంకటేశ్వరరావు కోవకు చెందిన పాత్రికేయుడ్డు సాపొతీ కృషీ వలుడు, సాపొత్య, సామాజిక ఉద్యమాలతో ప్రత్యక్ష సంబంధ బాంధవ్యాలు ఉన్నవాడు, వాటిలో వ్రత్యక్షంగా పాల్గొన్నవాడు. నేడు ఆంధ్రవదేళ్‌ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షునిగా తన విధులను విలక్షణముగా వ్వృవహరించుచున్నారు. అానననాననిననితనానానలా న నననాననానననననానన శేషేంద్ర నాల

11 మనకథకులు ఆయన రూపం సుందరం, మాట మధురం కవిత్వం రసభరితం. అలంకారశాస్త్రాలను బెపోసన పట్టిన పండితుడు. మంచి వక్త, వ్యాసం, విమర్శ... ఏది రాసినా "ఆయన ముద్ర ప్రస్ఫుటం. ఆయనది విశ్వమానవద్భష్టి. పాన పీన ఆహర విహారాల నుంచి నిత్యనైమిత్తిక కార్యాచరణలు, ఆలోచనలు... అన్నింటా ఆయన సంప్రదాయ, ఆధునిక తత్వాల మేళవింపు. “సర్వేజనా స్సుభినోభవంతు" అన్నది ఆయన ఆత్మనినాదం. ఘోషం, ఆత్మీయులకూ, అభిమానులకూ ఆయన నేషేన్‌, శేషేంద్ర. అటూ ఇటూ బంధుత్వాలను తలిగిస్తే ఆయన పేరు గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ.

శేషేంద్రశర్మగారు “షానామా' [గ్రంథ స్వేచ్చానువాదం 'సోరాబు'తో 1951లో, కవితావ్యవసాయాన్ని ఆరంభించి, బుతుఘోష, పక్షులు, శేషజ్యోత్స్య, మండే సూర్యుడు, ఆధునిక మహాభారతం, జనవంశ కావ్యాలు రాసేరు. నరుడు - నక్షత్రాలు, రామాయణ రహస్యాలు, స్వర్హహంస, సాహిత్యకౌముది, ఊహలు, విశ్వవివేచన, కవిసేన మేనిఫెస్టో మొదలైన విమర్శనా గ్రంథాలను రచించేడు. కాళిదాసు మేఘసందేశాన్ని మేఘదూతం పేరిట ఆంగ్లంలో రచించేరు. సాహితీప్రియులందరికీ తెలిసిన విషయాలే ఇవన్నీ

కానీ ఆయన కథలు రాసేరా? ఆం, మంచి కథలు మాత్రమే. ఒకట్ల స్థానాన్ని దాటని సంఖ్యలో రాసేరు. ఆయన స్పందిస్తేనే కథలు రాస్తారు. రాసిన వాటిని చిత్రికలు పడుతూనే ఉంటారు. అంచేత అచ్చయిన కథలకన్నా, పత్రికల మొహం చూడనివాటి సంఖ్యే ఎక్కువ. కాగా, కావ్యశాస్త్రప్రకారం, అయిదు విధాల కావ్యాలలో కథకూడా ఒకటి అన్నది ఆయన సిద్ధాంతం. కావాలంటే భామహాని శాస్త ప్రమాణాలను చూపగలరు. అసహాయుల పట్ల - ముఖ్యంగా పిల్లల పట్ల కరుణ, ఆయన కథలలో అంతస్సూత్రం. కవితాధార గల ఆయన వర్ణన ద్వారా కథాగమనాన్ని గుబాళింపచేయటం ఆయన శైలి. అందుకే ఆయన కథలు కరుణరసప్లావితాలు, కథలో మధ్యమధ్య ఆయన ప్రస్తావించే లోకధర్మాలు, ఆయన కథలకు అదనపు భూషణాలు, 'విహ్వల' కథలో పేద, ధనిక బాలికలిద్దరి స్నేహసంబంధం చిత్రితం. స్నేహానికి హెచ్చుతగ్గుల భేదం లేదు. పసిపిల్లల మనసుల్ని ఎటువంటి మలినాలూ అంటవన్నది కథాసారాంశం. శర్మ గారి తొలి కథ ఇది. 1957లో ఆంధ్రప్రభ సచిత్రవారపత్రికలో, అటు తర్వాత రెండుసార్లు అదే పత్రికలో ప్రచురితమైంది. ఇదో రికార్డే కాదు, విశేషం కూడా!

జులర్ల (బెస్తవార)ి దయనీయజీవితాన్ని చిత్రించే కథ “రంగుల చేప. ఒక జాలరి అనానను ననన ననన కేషేంద అనిన నననననంనననిన

12 సము(ద్రంపైకి వేటకెళ్లి తుఫానులో చిక్కుకుపోతాడు. మూడు రోజులైనా తిరిగి రాదు. తండ్రితో గాధానుబంధం ఉన్న కొడుకు ఒద్దున నిలబడి సముద్రంకేసి రాత్రంతా ఎదురు చూస్తుంటాడు. కరుణార్దమైన ముగింపు. 'హరిణి' కథలో తండ్రి, కణ్యుడు శకుంతలను అత్తవారింటికి పంపినట్లు కూతురు హరిణను దుఃఖభారంతో అత్తవారింటిలో విడిచివెళ్తాడు. ఇంటియజమాని కొడుకు ఇన్స్‌పెక్టర్‌ బ్లాక్‌మెయిల్‌కు గురైన ఆ అమాయిక, అగ్నికి ఆహుతి అవుతుంది. ఆ తండ్రికి ప్రేమించటమే తప్ప ఆడపిల్లకు పిడికెడు ధైర్యం, చిటికెడు ఆత్మబలం ఇవ్వాలని తెలియదు. 1862లో చైనా యుద్ధకాలంలో రాసిన 'ఎగిరిపోయిన హంసి వీరరసప్రధానం. అయిదు సంవత్సరాల దుర్గాప్రసాద్‌, యుద్ధంలో తవాంగ్‌ అన్నదోట తన తండ్రిని చైనావారు చంపారని తెలుసుకుని, తవాంగ్‌కు వెళ్లి ఇరవైమంది చైనా సైనికాధికారులను చంపుతాడు. సాధ్యాసాధ్యాల తర్మాన్ని పక్కనపెట్టి చూస్తే ఈ కథ పిల్లల్లోనే కాదు, పెద్దలలో కూడా దేశభక్తినీ, త్యాగస్ఫూర్తినీ పెంచే గొప్ప కథ. ఈనాటికీ అవసరమైన కథ, నిజమైన (ప్రేమతత్వాన్నీ అమలిన శృంగారంతో కలిపి రంగరించిన కావ్యంలాంటి కథ “'హిరణ్మయి'”. సంపన్నకుటుంబానికి చెందిన 18 ఏళ్ల సౌందర్యవతి. కవీ, గాయకుడూ, తనకంటే పెద్దవాడూ అయిన వ్యక్తిని ప్రేమించి పదహారేళ్లు అతనికై ఎదురు చూస్తుంది. ముసలివాడయ్యాక వచ్చిన ఆయన్ను చూసి, 'భగవాన్‌! నన్ను దుఃణఖకూపంలో పడకుండా రక్షించావనుకోనా? జీవిత సత్యాన్ని కనబర్బావనుకోనా?” అనుకుంటుంది. శృంగారవైరాగ్యాల సారం ఈ కథ. స్వీయప్రభతో వెలుగొందే శర్మగారికి అవార్డులు, పురస్కారాల లాంటి అలంకారాలు సూర్యుడి ముందు దివిటీల్లాంటివి. అయినా తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారి డిలిట్‌, నుంచి జాతీయ స్థాయిలో రాజ్య భాషా విభాగంవారి “రా(స్ట్రేందు' బిరుదాన్నీ, కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ, అరుదైన కవులకు ఇచ్చే "ఫెలోషిప్‌ గౌరవాన్ని పొందారు. 'ప్రాచీనకవుల కవిత్వాన్ని పాగడినా, తెగడినా ఆయనకే చెల్లు. ఆకవిత్వంపై యుద్దాన్ని ప్రకటించిన ధీశాలి. మేనిఫెస్టో తప్ప సేనలేని కవిసేనకు కమాండర్‌. మార్చిస్టులు ఎవరూ అంగీకరించని నియోమార్మిస్టు, ఆయన రాసిన నవల 'కామోత్సవ్‌' కోర్టుల దాకా వెళ్లి ఒకప్పుడు సంచలనాన్ని సృష్టించింది. ఇవన్నీ ఆయనలోని పోరాటతత్వానికి ఆనవాళ్ళు. గుంటూరు శేషేంద్రశర్మగారు కవిగా, విమర్శకుడుగా, దార్భనికుడుగా వింధ్య పర్వతం లాంటివారు. కథకుడుగా, అలనాడు మహాభారతయుద్దానికి ముందు, జమ్మిచెట్టునుంచి అస్త్ర శస్తాలను దించినట్టు అర్జునుడిలా, అటకెక్కించిన కథలను కిందికి దించి నవరసభరితమైన కథలను కొన్నింటిని అందించటం అవసరం! భవతు! కప్పగంతుల మల్లికార్జునరావు. ఆంధ్రప్రభ సచిత్ర వారపత్రిక, (21 ఆగస్టు, 2000) అవన లననననననననికునననినినననానననినాని కశేషేంద అననన

13 విహ్వల చిన్న పిల్లల మనస్సుకంటే కోమలమైనది లేదు. కపటం ఎరగని వారికి, అంతా నిజమే. 'పాపాయ్‌, ఈవేళ సర్శసు కెళ్ళుదాం వస్తావా,” అని అడిగింది సాధ్యా - సాధ్యాలతో నిమిత్తంలేని రేవి. ఆ మాటల్లో కపటం లేదు. నిజమనుకుంటే నిజమౌతుందా మరి? సూర్యుడప్పుడే కొండవెనక్కు వెళ్ళిపోయాడు. ప్రపంచ జీవుల శోకంలాగా చీకటి భూమ్యాకాశాలు ఆవరిస్తూ ఉంది. తాళ్ళవలసలో అందరికీ - తాళ్ళ వలసేమిటి ఆ చుట్టుపట్ల ఊళ్ళలో వుండే ఏమీలేని ప్రజలందరికీ - ఆకొండే సర్వస్వము. ఆ కొండమీద కర్రలు కొట్టుకొనిపోయి పట్టణంలో అమ్ముకుంటారు. అక్కదే పెద్ద చెట్లమీద పెట్టిన తేనెపట్లు కూడా (పట్లు చెదరకుండా కొమ్మతోసహా) తెస్తారు. అనేక విధాలుగా ఆ కొండ పేద ప్రజలందరికీ ఆశ్రయమిచ్చి పోషిస్తూ ఉంటుంది. ఎన్ని సంవత్సరాలనుంచో చెప్పలేము - బహుశా ఆ-కొండా ఆ మనుషులు పుట్టి నప్పటినుంచి ఏమో! ఎవరెప్పుడు పుట్టారో... ఆ కొండకు రెండుమైళ్ళ దూరాన ఉన్న పట్టణంలో ఒక పెద్ద జమీందారు ఉన్నాడు. కానీ ఆయన కంటే ఆ కొండే నయం. అసలా కొందను అతనితో పోల్చడం మహాపాపం. ఆ కొండ బంగారు కొండ. ఆ కొండంటే నాకెంతో (ప్రేమ, భక్తి, గౌరవము

• అన్నీ నా రెండు చేతులూ జోడిస్తాను ఆ కొండకు. చీకట్లు జోరుగా వ్యాపిస్తున్నాయి. పట్నంలో సర్మసు వారి బ్యాండు సంగీతం తాళ్ళవలసలోకి వినిపిస్తూ ఉంది. వాళ్ళమ్మ మూటలోంచి తీసి మంచి పరికిణీ కట్టుకుంది నీలి. కానీ, పరికిణీ మోకాళ్ళ క్రింద, ప్రక్కల, చిరిగిపోయింది. అంతకంటే మంచిదిలేదు. మంచి జాకెట్టునుకొని మరొక చిరిగిపోయినదాన్ని వేసుకుంది. జారిపోయిన జుట్టును సవరించుకుంది. కానీ, ఆ జుట్టు తన చిట్టి జడలో కలిసిపోక చెవుల వెనుక (వ్రేలాడుతూ ఉంది. ఎట్లాగో ముస్తాబయింది. చీకటి పడే కొలదీ నీలి ఆతురత హెచ్చుతూజఉంది. కాని ఇంకా అమ్మ రాలేదు. నీలికి నాన్న లేదు. చిన్నప్పుడే పోయాడు. ప్రొద్దుట అమ్మతో కలిని కర్రల మోపులు పట్నంలోకి తీసుకెళ్ళింది. ఆరేళ్ళ పసిపిల్ల, కాని వాళ్ళ ఊళ్ళో తన ఈడు పిల్లలంతా కర్రలు మోస్తారు. నూతినోంచి నీళ్ళు తోడుతారు, అమ్మ నాన్నలకు తోడుగా చాలా పనులు చేస్తూ ఉంటారు. తెల్లవారుజామున వాళ్ళతోటే లేస్తారు. సాయంకాలం తిండి తినకుండానే పడి నిద్రపోతారు - కర్రలు మోసుకొని వచ్చేటప్పుడు పట్నం పొలిమేరలో ఒక ఆఫీసరుగారి బంగళా ఉంది. ఆ బంగళాగేటు దగ్గర ఒక పెద్ద మర్రిచెట్టు, పెద్ద మామిడిచెట్టు ఉన్నాయి. కర్రలు తెచ్చే వాళ్ళంతా ఎండలో అలసిపోయి ఆగేటు దగ్గర చెట్లక్రింద మోపులు దించుకుంటారు. కాస్సేపు అలసట అానాాననలలనాలననాననననననన శేషేంద అననన ననన

114 తననన వహంలి తీరేవరకు వాళ్ళూ పిల్లలూ నీడలో కూర్చొని కబుర్లు చెప్పుకుంటారు. తర్వాత ఊళ్ళోకి వెడతారు. అప్పుడప్పుడూ వాళ్ళని ఆఫీసరుగారి బంట్రోతులు అల్లరిచేస్తున్నారని తరిమి వేస్తుంటారు.

ఆ దినం మధ్యాహ్నం చెట్ల క్రింద కూర్చొని ఉండగా ఆఫీసరుగారి పిల్లలు అక్కడ అడుకుంటున్నారు. అందులో ఒక అమ్మాయి అచ్చంగా తనలాగేఉంది. “ఏయ్‌, పాపా! మా ఊళ్లో సర్మసొచ్చింది తెలుసా” అన్నది. *నర్మనంటే” - అని అడిగింది నీలి.

“హి హి హి, సర్మసంటే తెలీదట చూడక్కయ్యా” అని చప్పట్లు కొడుతూ గంతులు వేసింది రేవి. అక్కయ్య కూడా నవ్వింది. నీలి మొహం చిన్నబోయింది. “అదేమిటో చెప్పరాదు పాపా - ” అంది నీలి, మొహం కోలగాపెట్టి, ఇక రేవి కొండంత పెద్దదయిపోయింది. చేతులిట్లా జాపి, వేళ్ళు విప్పి, కళ్ళు పెద్దవిచేసి “సర్మసంటే - ఆః నర్మసంటే” అంటూ చేతులూపుతూ గంతులు వేస్తూ ఆర్భాటం చేస్తూ ఉందేకానీ, ఇంతకూ అదేమిటో చెప్పలేక, “సర్మసంటే ఆః ఆ-సర్శ్మసు” అని మొహం చిన్నపుచ్చుకొని, “అంటే గదక్కయ్యా” అని వాళ్ళక్క్మయ్య మీద చేతులేసి వ్రేలబడింది. వాళ్ళక్కయ్య 'అదిగాదే నర్మనంటే, పులులూ అనేసరికి రేవి అందుకని “సింహాలు గొండ్రు గాండ్రుమంటూ ఎగురుతాయి. పెద్ద ఏనుగు లొస్తాయి” అని సింహాలు గాండ్రు గాండ్రు మంటూ ఎగురుతాయి. పెద్దపనుగు లొస్తాయి” అని చెప్పేవన్నీ తానేయినట్లుగా నటిస్తూ ఉంటే, నీలి సర్మసు చూసినట్లే తన్మయమయిపోయింది.

ఇంతలో వాళ్ళమ్మ కేక వినిపించింది. కర్రల వాళ్ళంతా ఊళ్ళోకి వెళ్ళటానికి లేచారు. పరధ్యానంగా నీలి తలవంచుకుని వెళ్ళిపోతుంటే, పాపాయ్‌, ఇవాళ సర్మసు కెళ్ళుదాం వస్తావా” అని అడిగింది.రేవి. “వస్తాను” అంటూ నీలి వెళ్ళింది. కర్రలమోపు ఎత్తుకున్న తర్వాత మళ్ళీ వెనక్కు తిరిగి, “తప్పకుండా వస్తాను. ముందుగా వెళ్ళిపోకేం” అంటూ నడిచిపోయింది.

ఇక పల్లెకు వెళ్ళేటప్పుడు దారిపొడుగునా ఇదే గోల. వాళ్ళమ్మకు అసలే విసుగ్గా ఉంది. ఆ రోజు అమ్మిన డబ్బంతా చిల్లర దుకాణం షావుకారు పాత బయాకి క్రింద పూర్తిగా జమకట్టుకున్నాడు. రాత్రికి తిండి గింజ లెట్లాగా అని ఆలోచిస్తూ ఉంది. “అమ్మా, సర్మసుకే” అని నీలి అడిగినప్పుడల్లా వాళ్ళమ్మకు ఏడుపు, కోపం, దుఃఖం విసుగు అన్ని ఉబికిపోతున్నాయి. మళ్ళీ బంగళా దగ్గరకు వచ్చేసరికి, నీలి, గేటు దగ్గర ఆగింది. ఎవ్వరూ లేరు. రెండు నిముషాలు నిలిచింది. శోకం ఒక పెద్ద కెరటంలాగున ఉప్పొంగింది. రావే, అని అమ్మకేక వినిపించేసరికి పరికిణీతో కళ్ళు తుడుచుకుంటూ వెళ్ళిపోయింది. ఇంటికి వెళ్ళిన తర్వాత, ప్రాణం విసిగి వాళ్ళమ్మ తెగకొట్టింది. తిండి గింజలకోసం అమ్మ పొరుగింటికి వెళ్ళి గంటసేపయింది. వస్తే మాత్రం లాభమేమిటి? ెలియకుందడా వెళ్ళిపోతాను. ఆ పాపాయి రమ్మని పిలిచిందిగా? నా కోసం చూస్తూ ఉంటుంది. నిననానానానినానని శేషేంద అాణననానలలననననననననని

విహ్ధూల అననన ననన కన 15

ఎట్లాగో నీలి గుడిసెలో నుంచి బయటకువచ్చి చూసింది. వీధిలో వాళ్ళమ్మ కనుపించలేదు. (ప్రక్కింటివాళ్ళ కోళ్ళు, కోడి పిల్లలూ ఇంట్లోకి వెళ్ళి పోతున్నాయి. నాలుగు బారల దూరాన ఎవరో రోట్లో ఏదో దంచుతున్నారు. నీలి వీధిలోకి వచ్చింది. చీకట్లు వ్యాపిస్తున్నాయి. గుడిసెలో దీపాలు పెట్టుకుంటున్నారు. ఆకాశంకేసి చూసింది. అక్కడక్కడా చుక్కలు వెక్కిరిస్తున్నట్లుగా కనుపించాయి. ఇంతలో పైన ఒక పిటల గుంపు రివ్వున ఎగిరిపోయింది. నీలి మెల్లగా బయలుదేరింది. నాలుగు బారలు నడిచింది. ఎక్కడో కుక్క మొరిగింది. నీలి గుండె జల్లుమంది. మళ్లీ నదకసాగించింది. కొంచెం దూరం పోయాక రావిచెట్ట (క్రింద కూర్చుని కొందరు చుట్టలు కాలుస్తూ మాట్లాడుకుంటున్నారు. ఒకడు నీలిని చూచి, “ఏమే. ఎక్కడకే వెడుతున్నావు” అన్నాడు.

“అమ్మకోసం” అంటూ వెళ్ళిపోయింది నీలి. పుంతలో నడుస్తూ ఉంది. తంగేడు పొదలు దట్టంగా పూచాయి. మాసిపోయే వెలుతుర్లో పువ్వులు పచ్చగా కనిపిస్తున్నాయి. మొల్లలు కూడ విరిశాయి. నీలి కళ్ళల్లో ఆనందం తళతళా మెరిసింది. అన్ని రకాల పువ్వులు కలిసి నీలిని గిలిగింతలు పెట్టాయి. దారినిండా పువ్వులు గాలికెరటూలతో కలిసి చిందులాడుతున్నాయి. నీలికి పువ్వులు కోసుకుందామనిపించింది. కాని ఎందుచేతనో కోయకుండా పువ్వులదగ్గరకెళ్ళి కొమ్మలు గుప్పిట్లోకి తీసుకొని వాసన చూచి లేత బుగ్గలతో మెల్లగా స్పృశించి, వదిలేసింది. నీలి ఉత్సాహంతో పువ్వులు చూస్తూ గంతు లేస్తూ వెళ్ళింది.

కొంతదూరం వెళ్ళేసరికి పువ్వుల పొదలు సన్నగిల్లాయి. అక్కడి నుంచి వట్టి బీడు, ఎక్కడా ఒక్క మొక్కకూదా లేదు. అక్కడక్కడ చిన్న చిన్న రాళ్ళు కనిపిస్తున్నాయి. అంతా విరా మయంగా ఉంది. వెనక్కుతిరిగి చూసింది. ఊరు వదలిపెట్టి చాలాదూరం వచ్చేసింది. చెట్ల గుబురు మాటున ఊరు కనుపించటం లేదు కూడాను. దూరాన నల్లటి కొండ వెనక తదియ చంద్రుడు కడుపు నొప్పితో కృశించిన చంటిపిల్లవాడిలాగా కనుపిస్తున్నాడు. పట్నంలోనుంచి వచ్చే గాలి ఒక్కసారిగా సర్మస్‌ సంగీతాన్ని వినిపించింది. వెంటనే మళ్లీ నీలి ముందుకు నడవసాగింది. పాపాయి తనకోసం చూచి చూచి వెళ్ళిపోతుందేమో అనే ఆతురతతో కొంతదూరం పరుగెత్తింది. కాని చీకట్లో ఏదో రాయితగిలి గబుక్కున పడిపోయింది. మోకాలిమీద మంటగా ఉంది. నేలమీద నుంచి లేవలేక కూర్చునే నాలుగు వైపులా చూసింది. పట్నం ఇంకా దూరంగానే ఉంది. ఆకాశంలో మేఘాలు కనుపిస్తున్నాయి. ఎందుచేతనో నీలికి ఒక్కసారిగా భయం వేసింది. మెల్లిగా లేచి కుంటుతూ నడక సాగించింది. గ్రుడ్డి వెన్నెల్లో దారిసరిగా కనుపించడంలేదు. ఏవేవో వెర్రి ఊహలు దెయ్యాల్లాగా మనస్సులో అల్లరి చేయసాగాయి. క్రమంగా ఆకాశమంతా మేఘాలు చుట్టుకున్నాయి. చినుకులు కూడా రాలుతున్నాయి. తలెత్తి చూసేసరికి పెద్ద చెట్టు జుట్టు విరబోసుకుని కూర్చున్నట్లుగా

16 నాననా నాననా హల కనిపించింది. నీలికి ఎందుచేతనో తనకు తెలీకుండానే ఒక్కసారిగా ఏడుపొచ్చింది. ఇంతలో పెద్ద పెద్ద చినుకులు రాలడం మొదలు పెట్టాయి. నీలి చెట్టుక్రిందకు పరుగెత్తుకుని వెళ్ళింది. పైకి చూస్తే చెట్టంతా చీకటి గుబురులాగుంది. ఎప్పుడో వాళ్ళ తాతయ్య చనిపోతే ఆ శవాన్ని తీసుకెళ్ళుతుంటే నీలి చూచింది. తర్వాత ఒకనాడు పట్నానికి వెళ్ళుతూ ఈ చెట్టు దగ్గర, “తాతయ్య ఎప్పుడొస్తాడే,” అని అమ్మనడిగితే, “ఇదిగో, ఈ చెట్టుదగ్గరే ఉంటాడమ్మా. ఇక ఇంటికిరాడు” అని అమ్మ చెప్పింది. అంతా గాడాంధకారంగా ఉంది. వర్షం పడుతూజఉంది. “ఈ పాటికి పాపాయి సర్మసుకు వెళ్ళి ఉంటుంది. అమ్మ నాకోసం వెతుకుతూ ఉంటుంది. వెతికి వెతికి నేను కనుపించకపోతే అమ్మ ఏదుస్తుందేమో? పాపం అమ్మ నెందుకు విడిచిపెట్టొచ్చాను.” చెట్టుకొమ్మల్లో ఏదో పక్షి తన పిల్లలమీద కప్పిన రెక్కల్ని సవరించుకుంటున్న చప్పుడు వినిపించింది. నీలి బెదరి చూసింది. ఇక ఆగలేకపోయింది. “తాతయ్యా” అని గట్టిగా కేకవేసింది. కాని ఆ కేక వర్షపు హోరులో లీనమయిపోయింది. ఇక్కడ తాతయ్య లేడు. ఆ కొమ్మల్లోనుంచి తన మీదికేవైనా దూకుతాయోమోనని అక్కడనుంచి వెనక్కి తిరిగి చూడకుండా పరుగెత్తసాగింది.న కొంతసేపటికి వర్షం జోరు తగ్గినా చినుకులు మాత్రం రాలుతూనే ఉన్నాయి. నీలి బాగా అలసి పోయింది. మెల్లిగా కాళ్ళీడుస్తూ నడక సాగించింది. బట్టలంతా బురదమయం అయిపోయాయి. జుట్టంతా తడిసిపోయి ముఖంమీద వ్రేలాడుతూంది. దూరాన గబుక్కున వీధిలైట్లు కనిపించేసరికల్లా ఎక్కడాలేని సంతోషం పెల్లుబికింది. రివ్వున బంగళావైపు పరుగెట్టింది. దారిలో పెట్రోలుబంకు దగ్గర ఎవళ్ళో లారీ ట్రైర్లువిప్పేసి రిపేరు చేసుకుంటున్నారు. కక్కు ఠక్కున వాళ్ళు కొడుతుంటే నీలి ఆ శబ్దంతో కలిసి అడుగులేస్తూ పరుగెట్టింది. ఇంతలో ఆ శచబ్దిం ఆగిపోయింది. బంగళా కనుపించింది. సంతోషం పట్టలేక గేటు దగ్గరకు వెళ్ళింది. కాని గేట్లు మూసి ఉన్నాయి. చుట్టపట్ల ఎక్కడా వెలుతురులేదు. అంతా చీకటి మయం. చినుకులు చిటపట రాలుతున్నాయి. గేటుదగ్గర ముసలి మామిడి చెట్టూ, చింతచెట్టూ పెద్ద (బ్రహ్మరాక్షసుల్లా నిల్చుని ఉన్నాయి.

నీలికి ఏంచెయ్యాలో తోచిందికాదు. ఆ పాపాయి గేటుదగ్గర తన కోసం చూస్తూ ఉంటుందని అనుకుంటూ వచ్చింది, పాపం, దారి పొడుగునా తనకు తెలీకుండానే పిచ్చిపిల్ల! ఇప్పుడెట్లాగా - “పాపాయ్‌” గట్టిగా కేక వేసింది నీలి, గేటు దగ్గర నిల్చుని - ఊరంతా గాఢాంధకారంలో నిశ్శబ్దంగా నిద్రపోతూంది. కాని నీలి మనస్సులో ఎంత శబ్దం ఉందో ఎవ్వరికీ తెలీదు. పాపాయి తన కోసం చూచి చూచి నిద్రపోయిందేమో అనుకుని గేటుముందున్న పిట్టగోడ ఎక్కింది, లోపలకు చూద్దామని, కాని అసలు గోడ ఇంకా జానెడెత్తు ఉండడంచేత కనుపించలేదు. ఏమీ చేయలేక మోకాళ్ళమీద మోచేతులు పెట్టుకొని చెక్కిలి చేతుల్లోచేర్చి క్రింద ప్రవహించే వర్షపు అనానను శేషేంద అననాణననాన ననన

విన్యాల వానిని 17 నీటిని చూస్తూ పిట్టగోడ మీద కూర్చుంది. లోకమంతా నిశ్శబ్దంగా ఉంది, నీలి ఆ నిశ్శబ్దాన్ని భరించలేకపోయింది, వెంటనే “పాపాయ” అని కేకవేసింది. కెవ్వున నవ్వినట్లుగా ఒక్క మెరుపు మెరిసి ఉరుము ఉరిమింది ఆక్షాశం. నీలి గబుక్కున చేతులతో మొహం కప్పుకుని “అమ్మా అని ఏడ్చింది - ఏమిటి చెయ్యాలి? ఇంటికి వెళ్ళిపోదామా? ఎట్లా? దారిలో తాతయ్య చింతచెట్టు ఉంది - నేను వెళ్ళలేను. ఈ పాపాయి ఇంటి దగ్గరే ఉండిపోతాను. గట్టిగా ఏడుస్తా. అనుకుందేగాని ఆ భయంకర నిశీధ నిశ్శబ్దాన్ని చూస్తే నీలికి నోరు విప్పే ధైర్యం కూడ లేకపోయింది ఎందుచేతనో.

మళ్లీ వర్షం పడసాగింది. ఈసారి అంతకంతకూ పెద్దదయి పోయింది. ఆ వర్షంలో నీలి ఏమి చేయలేక కూర్చుంది. కాని కొంతసేపటికి వర్షం ధారాపాతంగా కురవడం మొదలు పెట్టింది. తర్వాత ఇక అక్కడ ఉండలేకపోయింది. మరొక చోటికి వెళ్ళడానికి మనస్మరించలేదు. మళ్ళీ పిట్టగోడమీద నిల్చుంది. పెద్దగోడ ఎక్కి కాంపౌండులోకి దూకేద్దామని, కానీ చేతకాలేదు. ఇంతలో మరొక ఉపాయం తోచింది. కాంపౌండులో మంచి సీతాఫలపు చెట్టు కొమ్మలు గోడమీదకు [వ్రేలబడి ఉన్నాయి. అవి మెల్లగా అందుకుని అతి కష్టంమీద గోడ ఎక్కింది. కాంపొందులోకి దూకింది. వర్షపు జోరుకు ఆగలేకపోయింది పాపం. లోలోపల ఏడుస్తూ పదినిమిషాలకు మెల్లిగాలేచి నిల్చుంది. తలుపులన్ని వేసిఉన్నాయి. మెల్లిగా తలుపు దగ్గరకు వెళ్ళి కన్నాల్లోనుంచి చూద్దామని ప్రయత్నం చేసింది. ఏమీ కనిపించలేదు. అతి మెల్లగా సన్న గొంతుకతో తలుపు సందుల్లోనుంచి 'పాపాయ్‌' అని పిలిచింది. కానీ ఏమీ అవలేదు. అంతా మామూలుగానే ఉంది. విసుగేసి నీలి గోడకు చేరబడి కూర్చుంది. ఎక్కణ్డుంచో వణికిపోతూ ఒక ముసలికుక్క తోక వెనక్కాళ్ళలోకి వంచుకుని మెల్లగా మెబ్లెక్కివచ్చి నీలిముందే కూర్చుంది నీలిని ఎవరనుకుందో, అది చాల చనువుగా వచ్చి కూర్చుంది. ఎడంచేతి వైపు చూస్తే చాల చీకటిగా ఉంది. ఒక నల్లటి ఎలిమెంటరీ స్మూల్‌ బిల్దింగూ, వంద సంవత్సరాలనాటి మామిడిచెట్లు, చింతచెట్లూ గుబురుగా (బ్రహ్మాండమయిన కొమ్మలతో చేతులు జాపినట్లు నిల్నాని ఉన్నాయి. కొమ్మల్లో గుడ్గ్డగూబ కూసింది. ఆ అమాయక హృదయం కృంగిపోయింది. అ భయంతో ఏడవటం కూడా మరచిపోయింది. వర్షం మట్టకు వదల్లేదు. జోరున కురుస్తూనే ఉంది.

ఆ సాయంకాలం ఆఫీసరుగారి భార్య ఎవరో స్నేహితురాలు భోజనానికి పిలిస్తే పిల్లల్ని తీసుకుని వెళ్ళిపోయింది. రాత్రి వాళ్ళింట్లోనే ఉండిపోతానని చెప్పింది. రేవి సర్మసుకు వెళ్ళాలని ఏద్చింది. కానీ చివరికి వాళ్ళమ్మతోటే వెళ్ళిపోయింది. భార్య వండి పెట్టింది. ఇంత తిని కాస్సేపు రేడియో తిప్పుకుంటూ కూర్చున్నాడు ఆయన. ఏమీ తోచలేదు. రేడియో ఆపేసి హెచ్‌. జి. వెల్స్‌ ప్రపంచచరిత్ర తీసుకున్నాడు. సృష్టిలో మానవుల అవతరణ 50,000 సంవత్సరాలనాటి ప్రపంచం, అానాలలననననననననినననని కేషేంద అననాననానానననా ననన నననానననననననననని

18 ననన విహ్వల భూగోళం మీద మానవ సమూహాల సంచారమూ, సమాజంలో వ్యవసాయం (ప్రారంభం అవడం, స్థిర మానవుల నాగరికత, వర్గాల హెచ్చు తక్కువలు సమాజంలో అంకురించడం - ఇదంతా చదువుతూ వెళ్ళాడు. చరిత్ర బాటలవెంబడి ఎక్కడికో మానవుల పురాతన గాధాకుహరంలోకి. తన్ను తానే మరచిపోయాడు. కళ్ళు నొప్పి పుట్టసాగాయి. పుస్తకం ్రక్కమీద పెట్టి కళ్ళు నలుపుకుంటూ లేచాడు. హోరుమని వర్షం వినిపిస్తే బయట వర్షం పడుతూ ఉందని అర్ధం చేసుకున్నాడు. కిటికీ దగ్గరకు వెళ్ళి తలుపు తీసాడు. ఒక్కసారిగా రివ్వున గాలి కెరటం వర్షపు జల్లుతో కలిసి లోపలికి వచ్చింది. పుస్తకం పేజీలు గిలగిల కొట్టుకున్నాయి. వెంటనే కిటికీ మూసి గుమ్మం తలుపు తీసుకుని వరండాలోకి వచ్చాడు.

సిగరెట్టు కాల్చుకుంటూ జోరున వర్షం కురుస్తూ ఉంటే ఆయన ఆలోచిస్తూ నిల్చున్నాడు. వరండాలో వర్షపు తుంపర్లు మొహానపడి చలి వేస్తే వెళ్ళి పడుకుందామని వెనక్కి తిరిగాడు. ఇంతలో చీకటిని చీల్చుకుంటూ ఒక్కమెరుపు మెరిసింది. వరండాలో ఎవరో ఉన్నట్లు కనిపించింది. చేతిలో ఉన్న సిగరెట్టు పారేసి అగ్దిపుల్ల గీచాడు. పాపం ఈ పిల్ల కూర్చొని ఉంది. కునుకుతూ ఉందేమో, ఆయన దగ్గరకు వెళ్ళే సరికి అగ్గిపుల్లకాంతిలో బరువుగా రెప్పలెత్తి చూసింది. దగ్గరే కుక్క చుట్టచుట్టుకొని పదుకొని ఉంది. అది ఏమాత్రం చలించలేదు. “ఎవరు?” అన్నాడు ఆయన. నీలికి ఒక్కసారిగా మత్తువదిలిపోయింది. గబుక్కున లేచి నిల్చుని భయపడి వెర్రిచూపులు చూస్తూ “పాపాయి” ఏది” అని అడిగింది నీలి. సమాధానం చెప్పకుండా మోకాళ్ళమీద నిల్చుని నీలి చేతులు పట్టుకొని, 'పాపాయ్‌ ఎవరు, వర్షంలో ఇక్కడెందుకున్నావ్‌' అని అడిగాడు. ఆయన చేతులు పట్టుకునేసరికల్లా విద్యుత్తు సోకినట్లుగా నీలి హృదయంలో ఇంతసేపూ ఏదారిలేక అణగిఉన్న శోకమంతా ఒక్కసారి పొంగి షాౌర్లింది. ఆయన మెడ కౌగలించుకొని గట్టిగా ఏద్బేసింది నీలి. ఆయనకూ శోకం ఆగిందికాదు. నీలిని ఎత్తుకుని హృదయానికి హత్తుకున్నాడు. లేత హృదయం అతివేగంగా కొట్టుకుంటూంటే ఆయన కళ్ళల్లో నీళ్ళు గిర్రున తిరిగాయి. ఇంట్లోకి ఎత్తుకెళ్ళి తువాలుతో తడిసిన జుట్టు తుడిచి వాళ్ళ పాపాయి వేసుకునే జాకెట్టు పరికిణీవేసి తన ప్రక్కమీద పడుకోబెట్టాడు. కాని నీలి పడుకోకుండా ఆయన్ను కౌగిలించుకొని ఏడ్చి ఏద్పి ఆయనభుజం మీదే నిద్రపోయింది. మెల్లిగా భుజం మీదనుంచి తీసి పడుకోబెట్టి దుప్పటి కప్పి ఆ అమాయక ముఖం చూస్తూ కూర్చున్నాడు. కనురెప్పలు, కనుబొమ్మలు కుంచితమై ఎక్కడో ఆ లేతహృదయపు అగాధంలో అవ్యక్తబాధాస్రవంతి హోరుమంటూ ఉందని సూచిస్తున్నాయి. చిన్న గులాబి మొగ్గల్లాంటి ఆ పెదవుల మీద పవిత్ర మానవత్వం తొణికిసలాడుతూ ఉంది. ఆహా! ఏమిలోకం! అనుకుంటూ నుదురు మీద మృదువుగా చెయ్యివేశాడు. కాలిపోతూ ఉంది. ఏమవుతుందో అని భయం వేసింది. ఏ

వివ్వూల ననన నననననననాానాలు 19 తల్లికన్నదోగదా పాపం ఎంతగా తపించిపోతూ ఉంటుందో?

ఆరాత్రి అనుభవాలు కలిగించిన క్షోభను నీలి హృదయం భరించలేకపోయింది. నిద్రలో పాపాయ్‌ అని ఒకసారి, పులులూ సింహాలు అని ఒకసారి ఏవేవో రెండు మూడుసార్లు పలవరించింది. మరుసటిరోజు తెల్లవారినట్లే లేదు. మేఘాలు మరింత దట్టంగా వ్యాపించి అంతా నిబిడాంధకారంగా ఉంది. పాపాయ్‌, పాపాయ్‌, అంటూ మాటిమాటికీ పలవరించసాగింది నిశ్చేతన స్థితిలోఉన్న నీలి. ఇంతలో వర్షపు జల్లులో తడిసిందేమో పరికిణీ అంచులు పిండుకుంటూ, “నాన్నా” అని రేవి తలుపు తీసుకుని వచ్చింది. వెంనటే ఆయన గుండెల మీదినుంచి ఏదో బరువు తీసివేసినట్లుయింది. నీలి దగ్గరకువెళ్ళి “నీ పాపాయి వచ్చిందమ్మా” అని కాలిపోతున్న లేత బుగ్గలు పట్టుకుని మెల్లిగా కదిలించాడు. ఏ సంచలనమూ లేదు. రేవి తండ్రి ప్రక్కన నిల్చుని, “ఎవరునాన్నా” అని అడిగింది. “ఎవరో దగ్గరకెళ్ళిచూడమ్మా” అన్నాడు. రేవి పరిశీలించి చూసింది. “అల్లా పాపాయి నాన్నా నన్ను సర్శసుకు వెళ్ళనిచ్చారు కాదు. చూచారా, పాపం “అంటూ రేవి మంచం ఎక్కి కూర్చుని నీలి చెవిదగ్గర ముఖం పెట్టి పాపా అని పిలిచింది. ఆ పిలుపులో ఏముందో, అది ఏనాటి పిలుపో, ఎక్కడిదో ఏమో ఉదయకిరణ స్పర్శతో తామర పువ్వు రేకులు విప్పినట్లు నీలి కొద్దిగా కన్ను తెరచి చూసింది. వెంటనే నీలి 'పాపాయ్‌ అంటూ గట్లు తెగిన ప్రవాహంలా లేచి రెవిని కౌగలించుకుంది. ఈ వ్యావహారిక జగుత్తలో పంకిలంగాని ఆ రెండు సనాతన జీవాత్మలు అన్యోన్య సమన్వయం పొందాయి. ఆ కౌగిట్లో, రేవి మల్లెమొగ్గలాంటిది. రేవి కండ్లలో నీరు నిండింది. పెద్ద పెద్ద బిందువులు బుగ్గల మీదకు జారాయి. రేవి నీలి కళ్ళమీద పడిన ముంగురులు ప్రక్కకు తీస్తూ 'పాపొ' ఇవాళ సాయంకాలం వెడదామా సర్మసుకు? అని అడిగింది. కానీ సమాధానం రాలేదు. మరొకసారి అడిగింది. రేవి చేతుల్లోనుంచి నీలి చిట్టితల జారిపోయింది. ఎందుచేతనో రేవికి భయంవేసి “నాన్నా” అని కెవ్వున కేకవేసింది. వర్షంలో తడిసిన రెక్కలు దులుపుకుంటూ కిటికిలో కూర్చుని ఉన్న పిచ్చుక అనంతంలోకి రివ్వున ఎగిరిపోయింది. ఆకాశం అంతా ద్రవించి ్రవించిపోతుందా అన్నట్లు వర్షం ప్రారంభమయింది. క్షణక్షణానికి ఉరుములు మెరుములు ఫెళ ఫెళ ధ్వనులతో భూనభోంతరాళం నిండిపోయింది. ఆ ప్రళయ ప్రభంజనంలో మహావ్ఫక్షులు నాలుగు దిగ్గులా కొమ్మలూపుతూ ప్రచండ తాండవం చేశాయి. వళ్ళూ వాగులూ కొండలమీద నుంచి పరవళ్ళు తొక్కుతూ సముద్రంవైపు పరుగెత్తాయి. ఆకాశంవైపు తన సహహ్రబాహులుజావి సముద్రుడు ఘోషించాడు. ఏడు రోజులు ఏకధారగా వర్షం కురిసింది.

నోరార

అాణనానననాలాలనలనాాాలాలాలా. స సేం అానననానానననాననా నిన ననన నానన

20 హెరణ్మియి

హిరణ్మయి ఉన్నత జమీందారి కుటుంబానికి చెందిన పిల్ల, వయస్సు పద్దెనిమిది ఏంద్లు. చిన్నవయస్సులోనే చదువుకోసం ఇంగ్లండు వెళ్ళింది. గంగానదీ పురాతనవాయువులు విడిచిపెట్టి, కొన్ని నదులు, కొన్ని పర్వతాలు, కొన్ని దేశాల అవతలవున్న థేమ్సునదీ వాయుపరీమళాలు అనుభవించింది : తిరిగివచ్చింది. తండ్రి సంతోషాతిరేకాలతో మిత్ర బృందానికి విందు జరిపాడు.

హిరణ్మయి ఇల్లు ఇల్లుకాదు. కొన్ని కొండల్లాంటి సౌధాలు ఉన్న అతి విశాలమైన ప్రాసాదం. (బ్రహ్మాండమైన కవాటాలు తెరవగానే ఎర్రపువ్వులు, పసుపు పచ్చపువ్వులు రాల్చే పెద్ద పెద్ద వృక్షాలూ, ఇరువైపులా చక్కగా కత్తిరించిన సీమచింత మొక్కల వరుసలతో ముచ్చటగా ఉన్న మార్గాలూ, రంగురంగుల పువ్వుల మొక్కలూ, ప్లిలగాలులూ, గులాబీల పరిమళాలూ కలిసి కుకృపిల్లల్లాగా చెరలాడే శ్రద్ధగా పెంచిన పచ్చికసీమలు, అక్కడక్కడా నిలువెత్తున అమర్చిన గ్రీకుశిల్బకళావిగ్రహాలు, పాలరాతి వితర్ధికలు, ప్రత్యక్షమౌతాయి. నిత్య నూతనంగా సున్నపు పూతలు వేసిన ఆ భవనాలు, ఆశరత్పూర్జిమ రాత్రి, కళ్ళకు ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా ఉన్నాయి. భవనాల్లో విందు సంచలనం కనుపిస్తూ ఉంటె, తెల్లటి భవనాల్లో లైట్లు కనుపించకుండా అమర్చిన పెద్దపెద్ద గాజుగుమ్మటాలు మందకాంతులు 'ప్రసరిస్తున్నాయి. నౌకర్లుచేసే ఏర్పాట్లన్నీ భయ వినయాలతో సాగిపోతున్నాయి. (క్రమంగా వస్తున్న మిత్రుల మాటలు, కదలికలు కూడా అంతా సుశిక్షితులు కనక, సున్నితమైన కంఠస్వరాల తోనే నడుస్తున్నాయి.

కొంచెం సేపట్లో బయట అందమైన కార్లు నిండినట్లుగానే, హాల్లో అందమైన సూట్లు చీరెలు నిండిపోయాయి. అందమైన పంచలు, శాలువాలు, షేర్వాణీలు కూడా లేకపోలేదు. ఘనశ్యాంజీ బంగారు శలాకలాంటి దేహాన్ని మల్లెపువ్వుల్లాంటి చలువపంచె పేర్వాణిలతో అచ్చాధించుకున్నాడు. షేర్వాణి భుజాలమీద,. మెడచుట్టూ ఉన్న జరీ అల్లికలు లైట్ల కాంతుల్లో మెరిసిపోతున్నాయి. పాలనురుగులాంటి వలువతో ఒకషోకైన తలపాగ చుట్టాడు. కూతురు వెంటరాగా హాల్లో ప్రవేశించాడు. హిరణ్మయి నందరూ ప్రశంసించారు. హిరణ్మయి హేమంత బుతువులో రెక్కవచ్చిన గులాబీపువ్వులా ఉంది. స్వచ్చమైన జార్జెట్‌ చీరా, జాకెట్టుల్లో ఉంచుకున్న ఆమె శరీరం అరటాకుల్లో ఉన్న చిగురులాగుంది. గులాబీ పూరేకుల మీద నుంచి రాలే మంచుబిందువుల్లాగా ఆవిడ చెవుల నుంచి ఇటూ అటూ రెండు స్వచ్చమైన రత్నాలు వ్రేలాడుతున్నాయి. హిరణ్మయి హృదయం వికసించిన అనా(ఘ్రాత పుష్పంలా స్వచ్చంగా ఉంది.

వొరణ్మయి నానకనానన ననన నినననననాాల 2 1 రకరకాల పానీయాలు క్రమంగా గ్లాసుల్లోకి స్రవించాయి. గ్లాసుల చప్పుళ్ళలో సితార్‌ తంత్రులు పలుకసాగాయి. రాగ్‌బసంత్‌ సుస్వరాలు హాల్లో మంద మందంగా అల్లుకుంటున్నాయి. గోడలకు వ్రేలాడే పెద్ద పెద్ద బంగారుగిల్టు (శ్రేముల్లో నుంచి గత శతాబ్దపు రాజవంశ పురుషుల చిత్రాలు, చమ్మీడుస్తులు తురాయిపాగాలు, ఖడ్డాలు ధరించి విశాల నేత్రాలతో వీక్షిస్తున్నాయి. భుజాలమీదకు వ్యాపించిన విగ్గులతో, భుజంమీద నుంచి నడుంవరకు కట్టుకున్న వెడల్పు పట్టలు కుచ్చెళ్ళ చొక్కాలు, బిగించిన షరాయీలు ధరించిన యూరోపియన్‌ ప్రభువుల చిత్రాలు చిరునవ్వుతో చూస్తున్నాయి. ఇంతలో మరొక ప్రక్క మిత్రులంతా చుట్టు ముట్టగా ఒక వ్యక్తి గొంతెత్తాడు. రెందు వాక్యాలు విసిరాదో లేదో హాలంతా కరతాళ ధ్వనులతో మోగిపోయింది. తర్వాత మరో రెండు మరో రెండు అలా సాగుతూ ఉంది ఆ శ్రావ్యకంఠం. ఆయనకంఠంతో సితారుతంత్రులు కలిశాయి. అందరూ ఆ వ్యక్తిచుట్టూ మూగారు. హిరణ్మయి ఆ వ్యక్తిని చూస్తూ ఆ కంఠం వింటూ పారవశ్యంలో మునిగిపోయింది. ఆవిడలో వున్న జన్మ సంస్కారాలన్నీ ఆ(శ్రుతిలో లీనమయ్యాయి.

ఆకాశంలో తారలు క్రమంగా ఒక టొకటే పశ్చిమదిశకు వాలిపోతున్నాయి. హల్లో సితారుతంత్రులు మందంగా పలుకుతున్నాయి. అతిథులు క్రమంగా ఒకరొకరే నిష్మమిస్తున్నారు. ఆయన కూడా వెళ్ళటానికి కారుదగ్ధరకు నడుస్తున్నాడు. డోరు తీస్తూవుండగా భుజం మీద కోమలహస్తం సోకింది. “చెప్పకుండానే వెళ్ళిపోతున్నారే” అంది హిరణ్మయి.

“క్షమించండి మరచిపోయాను” అని వెనక్కి తిరిగాడతను. “కండి కాస్సేపు ఆ పచ్చికలో కూర్చుందాం” అని హిరణ్మయి ముందునడుస్తూ ఉండగా ఆయన ఆమె నెంట నడిచాడు. ఇద్దరూ కూర్చున్నారు. పచ్చిక మీదంతటా నీటితుంపర్లు చల్లారు గనుక, కూర్చుంటే చల్లగా ఆప్యాయంగా దాని స్పర్శ హాయి గొలుపుతూ ఉంది. అప్పుడప్పుడూ ఇటూ అటూ కదిలే గాలితరగలు వారి మీదికి చల్లదనాన్ని వెదజల్లుతున్నాయి.

“ప్పీత్రో పరిచయం పెంచుకొనే భాగ్యం కలిగిస్తారా” అంది హిరణ్మయి.

“దానికేమిటి హిరణ్మయిగారూ మీ పరిచయం అదృష్టంగా భావిస్తాను. మీరు ఫ్రెంచి ఉరుదూ కవితలు బాగా అధ్యయనం చేశారటగా” -

“మనదేశపు కవిత్వం బంతిపూల పరిమళం; (ఫ్రెంచి కవిత్వం మల్లెపూల పరిమళం. ఉర్జూకవితలో ఒక నాజూకుదనం ఉంటే (ఫెంచి కవితలో ఒక మత్తెక్కించే లక్షణముంది.” అంది హిరణ్మయి.

“మ్సీ కవితలో ఈ పరిమళాలన్నీ కలిసే ఉంటాయనుకుంటాను” -

అాాణనినాననాన నాననా ఫేస్తేంద్ర నాననా ననననననననని

22 ననననననననననననననన హిరణ్మయి

“బలేవారు మీ కవితలో ఏ పరిమళముందోకూడా చెప్పలేని తన్మయతతో ముంచేశారు.

మిమ్మల్ని ఇటు కవితతో అటు సితారుతో సమానంగా వ్యవహరించగల మిమ్మల్ని వింటుంటే తామర పువ్వు రేకుతో మకరందం త్రాకినట్లుంది.”

“హిరణ్మయిగారూ మీరు నాగురించి ఎక్కువ ఆలోచించకండి. కొండల్లో ఎన్నో సెలయేళ్ళు ప్రవహిస్తుంటాయి. ఎన్నో అందమైన పువ్వులుపూసి వాసనలు గుబాళిస్తుంటాయి; అవి ఎవరికి పనికిరానివి నేనూ అంతే.” అన్నాడతను.

“శీతప్రభాసలిల స్నాతచకోర సుందరివా” అన్నారే యిందాక మీ కవితా గానంలో, ఎవర్ని ఉద్దేశించారో తెలుసుకోవచ్చా” అని చిరునవ్వు నవ్వింది హిరణ్మయి. పశ్చిమాకాశాన్ని అచ్చాదించిన ఒక ముసలి మామిడిచెట్టు కొమ్మల్లోకి వెళ్ళుతూ ఉన్న చంద్రుడు వెదజల్లే వెన్నెల్లో ఆవిడ ముత్యాల్లాంటి పండ్లు మిలమిల్లాడాయి. తొడక్రింద చల్లగా ఉందేమిటా అని ఆయన చూచుకుంటే గడ్డిలో నీటితుంపర్ల మూలాన పంచ తడిసింది. హిరణ్మయి తడిసిన పంచ అంచులు చేత్తో పుచ్చుకుని పిండింది. తెల్ల తామర పువ్వులాంటి ఖద్దరు చలువపంచ చక్కటి ఆకుపచ్చ పట్టంచుకు అల్లిన బంగారు జరీపోగులు గీచుకౌని గులాబీమొగ్గ లాంటి హిరణ్మయి చూపుడువేలు కొద్దిగా తెగింది. అబ్బా అన్నది. “నెత్తురొస్తోందా” అన్నాడాయన. వ్రేలినొప్పికంటే ఆయన నిర్లిప్తత హిరణ్మయికి మరింత ఖిన్నత కలిగింది.

హిరణ్మయి రెండుసార్ల టెలిఫోన్‌ చేసినా ఆయనలేడు. రాత్రి ఎనిమిదింటికి చేస్తే దొరికాడు. మర్నాడు సాయంకాలం పన్నుంచి తెమిలి బయటపడి ఆయన పార్కు చేరేసరికి కొంచెం ఆలస్యమయింది. చాలా విశాలమయిన పార్కు - పూలమొక్కలు, పచ్చికబయళ్ళు పూ పొదలు తిన్నెలు మాత్రమే కాకుండా అక్కడక్కడా చిన్న చిన్న తామరపూలు కలువపూలు ఉండే సరస్సులు, పెద్ద పెద్ద వృక్షాలు చూస్తే ఆ పార్కు ఒక అందమైన చిన్న అరణ్యం లాగుంది. ఆయన వెతుక్కుంటూ వెళ్ళితే హిరణ్మయి అప్పటికే వచ్చి ఒక కలువపూల కొలను గట్టున ఒక వృక్షం ఆనుకొని ఆయనకోసం ఎదురు చూస్తూఉంది. క్షమించండి ఆలస్యం చేశాను” అన్నాడాయన. “ఫరవాలేదు” - “ఏమి టెంతసేపయింది మీరొచ్చి” -

“నేనొచ్చా? ఓ పావుగంట అయుంటుంది.”

“*ప్రమ్షండ్తీీ నీళ్ళెక్కువయితే ఈ కలువలు మునిగిపోవా?” అంది హిరణ్‌.

“అదే చిత్రం. నీళ్ళెక్కువయితే నీటి మట్టంతోపాటు కలువలు కూడా ఎదుగుతాయి. ఎప్పుడూ వాటి చిరునవ్వు మొహాలు మనకు కనుపిస్తూనే ఉంటాయి. మనుషులు మొహాలే చిరునవ్వు కోల్పోతాయి కష్టాలు పెరిగేసరికి.”

హిరణ్మయి అణ లకననననననాాా 23

“ఎంత చక్కగా చెప్పారు. మీలో ఎప్పుడూ ఏదో నిరాశ అప్యుతి పలుకుతూ ఉంటుందేమిటి?”

“హిరణ్‌...” అర్జోక్తిలోనే ఆగాడు.

“ఏమండీ అలా పిలవండి - హిరణ్మయిగారు అంటుంటే నా కేదోలా ఉంటుంది.”

నవ్వాడాయన. “హిరణ్మయిగారు!”

“అదిగో మళ్ళీ అట్లా పిలుస్తారేమిటి?”

“అబ్బా పోనీండి” అని ఆయన నిట్టూర్చు విడిచాడు. కొలనులో నీళ్ళమీద, పరచినట్లున్న కలువ ఆకులమీద తన పొడుగాటితోక ఆడిస్తూ ఒక చిన్న నల్లటిపిట్ట ఒక ఆకు మీదనుంచి మరొక ఆకుమీదికి దూకుతూ, ఆకులమీద ముత్యాల్లాగా ఉన్న నీటిబొట్లను ముక్కుతో చిమ్ముతూ వెళ్లుతూ ఉంది.

“హిరణ, చూడు” ఆమె చిరునవ్వు నవ్వింది. “చూడు ఆ పిట్ట యోగిలాగా నడుస్తూ ఉంది నీళ్ళమీద. మనమూ మన జీవన భారాలు దింపుకొంటే అట్లాగే నదవగలమేమో. అంత ఠీవిగా అంత అందంగా” అన్నాడాయన గంభీరంగా.

“ఎట్లా దింవుకొంటాము, ఆ నీళ్ళలో మునిగిపోవడమే మనిషి ఆనందంగా భావిస్తున్నప్పుడు?

శరత్తు పోయింది. హేమంతం వచ్చింది. ముగ్ధమనోహర చంద్రికలు ప్రౌఢ సౌందర్యాన్ని సంతరించుకున్నాయి. మత్తెక్కించే మల్లెపూల పరిమళాలు మందంగా వ్యాపించే, మంచుతెరల్లో పవ్వళించిన ప్రౌధసుందరి లాగున్న హేమంత చంద్రిక ఆస్వాదనీయంగాక, హృదయంలో తియ్యని గాయాలు రేపుతూ ఉంది. హిరణ్మయిలో రేకెత్తిన (ప్రేమభావాలు వికసించి ఫలించే ఆశలు పోతున్నాయి. “ఏమండీ ఈ రోజుల్లో మిమ్మల్ని ఉన్ని సూటులో చూడాలని ఉంది. నేనిస్తే వేసుకుంటారా?” అంది హిరణ్మయి అతని కళ్ళల్లోకి చూస్తూ. మందంగా ఒక గాలితరగ కొమ్మల్లో చెరలాడింది. ఒక పసుపుపచ్చ పువ్వు అతని తెల్లటి పంచమీద రాలిపడి పుప్పొడి చిందించింది; ఒక పిట్ట కమ్మటి ఈలవేసి తుర్రున ఎగిరిపోయింది. “హొరణ్‌ అందంగా ఈలవేసింది అదిగో ఆ పిట్టే ఎగిరిపోయింది, చూచావా? కొమ్మ చిన్నపోయింది.” అన్నాడు విషాదంగా. “అది మీరనుకోవడమే, వాస్తవం కాదు. మరో పక్షి వస్తుంది, పలుకుతుంది. కొమ్మ అకులు రాలుస్తుంది. చిగుళ్ళు వేస్తుంది. పూలు పూస్తుంది. కాయలు కాస్తుంది. పండ్లు పండుతాయి, రాలుతాయూ, కొత్త చెట్టు, కొత్త పూలు, కొత్త పండ్లు, మళ్ళీ కొత్తచెట్లు - ఇలా నిరంతరంగా సాగిపోయేదే సృష్టి. కొన్ని అననన ననాాాానాాాాాలాలలాన ఫేసేంద్ర 'ననానానననాాననననననాననన ననన నననననరుర

24 ననన ననకననక ననన హిరణ్మయి కళ్ళు. ఆకులు రాలిపోవడమే చూస్తాయి. కొన్ని ఆ తర్వాత వచ్చే చిగుళ్ళని చూస్తాయి - మీ స్వభావం అతికోమలం, అందుచేత ఎక్కువగా గాయపడుతుంది. నిరాశకు తావిస్తుంది. అది సరే, మాట మారుస్తారెందుకు? నేనిచ్చే ఉన్ని సూటు వేసుకుంటారా లేదా?” “వేసుకోను” అన్నాడాయన మట్టిబెడ్డొాకటి తామరాకు మీదికి విసిరేస్తూ, హిరణ్మయి కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. ఆయన మరోవైపు చూస్తూ “హిరణ్‌, ఆ వృక్షాల వెనక సూర్యాస్తమయం రేపిన బంగారు కాంతుల్లో మబ్బుతునకలు హంసల్లా ఈదుతున్నాయి చూడు.” “అవును చాలా అందంగా ఉన్నాయి.” అంది హిరణ్మయి.

నీడలు పెద్దవుతున్నాయి. పచ్చి బయళ్ళమీద సిందూరపు కాంతులు చిలుకరిస్తున్నాయి. చీకట్లు మెల్లిగా చెట్లలోంచి దిగుతున్నాయి. ఎక్కడో దూరాన్నుంచి హిందోళ్‌ రాగస్వరాలు భారంగా గాలిలో కలిసివచ్చాయి. హిరణ్మయి కళ్ళలోంచి ఒక కన్నీటిబొట్టు రాలి ఆయన చేతిమీద వెచ్చగా పడింది. ఉలికిపడి చూచాడు హిరణ్మయి మొహంలోకి బాధగా, హిరణ్మయి ఆయన చెయ్యి గట్టిగా పట్టుకొని వెక్కి వెక్కి ఏడ్చింది. ఆమె శిరస్సు మూర్మొని చేత్తో కోమలంగా విసురుతూ “హిరణ్‌ మనస్సు నిలదొక్కుకోవాలి నీవు, తప్పుదారి పట్టనీకుు సుఖం అటువైపు లేదు” అన్నాడాయన.

“ఏమండీ నామీద మీకేభావం ఉందో చెప్పండి,” అంది ఖచ్చితంగా హిరణ్‌.

“చెడ్డభావం లేదు” అని పక పక నవ్వాడు.

“ఏమండీ గాటువేసే తుమ్మెద కేం తెలుసు పువ్వు గుందెకయ్యే గాయం, పాటపాడుతూ పోతుంది.”

“కోపం వచ్చిందా నవ్వానని? హిరణ్‌ నిన్ను నిర్మలంగా (ప్రేమిస్తున్నాను. కనుకనే నీవు జీవితంలో సుఖించాలని నా కోరిక”

“సుఖించకపోవడానికి నేనేం తప్పుజేస్తున్నాను? (ప్రేమించడం తప్పా?”

“హిరణ్‌ ఈ ్రశ్చకు సమాధానం సృష్టిలో సూటిగా దొరకదు. దొరుకుతుందని మీలాంటివాళ్ళు అనుకోడంలోనే ఉంది పొరపాటంతా.”

“మాలాంటి వాళ్ళంటే” అంది హిరణ్మయి.

“మీలాంటి వాళ్ళంటే - విరిసీ విరియని మొగ్గల్లాంటి వాళ్ళు - జీవన శీతతాపాలకు పరిమళాలకు పుప్పాళ్లు ఇంకా రాలిపోని వాళ్లు.

హిరజణ్‌! నీవు పపిసిల్లవు. అందుచేతనే నీ సుఖం మీద నాకు బాధ్యత ఎక్కువవుతుంది.”

“నన్ను పసిపిల్ల అనడం నాకు నచ్చలేదు.”

“అవును ఎందుకు నచ్చుతుంది” అన్నాడు ఎగతాళిగా. అననన కేషేంద నననినననననిననాననననినిననననిననననివినననన

హిరణ్మయి అణణబనాలా నాలాల లనకనకనత న లలలనకనాననకనననినాా నానా 25

“ఏమండీ కళ్ళముందున్నా జీవన సత్యాలు మీక్కనబడవు.”

“అంటే నీవు పసిపిల్లవుగా నాకు కనిపించడం జీవన సత్యం కాదనేనా?” అన్నాడు నవ్వుతూ; ఒక్క నిమిషం ఆగి “హిరణ్‌. జీవితంలో నీకేది కావాలో నీకు తెలీదు. ఎందుచేతనంటే జీవితంలో ఏమున్నాయో నీకింకా తెలీదు. లేనిది ఉన్నట్లు ఉన్నది లేనట్లు కనుపిస్తుంది. జీవితం ఒక మయ సభ. ఈ తత్త్వం తెలుసుకోడానికి నీ వయస్సు చాలదు. నీ సుఖం ఎటువైపుందో నీకు తెలీదు. నిన్ను (సేమించేవాడు నీకు దారిచూపాలి... (ప్రేమంటే ఏమిటి అని ప్రశ్న వేస్తావా?” అన్నాడు చిరునవ్వుతో.

“కాదు - సుఖమంటే ఏమిటి? ప్రశ్న వేస్తాను.”

“హిరణ్‌ ఈ జీవిత మయ సభలో ఎండమావులు చూచి నీరనుకుని పరుగులెత్తినట్లు, సుఖమనుకుని దుఃఖంవైపు పరుగులుడుతాము. మన మనస్సుకు తోచిందంతా వాస్తవం కాదు. గాలినిబట్టి మబ్బులకు రూపాలు వస్తున్నట్లు, పరిస్థితులను బట్టి మనస్సుకు రూపం వస్తుంటుంది. కనుక దానికితోదే భావాలు సాధారణంగా భ్రాంతులు. జీవన సత్యం ఎప్పుడూ దానికి అతీతంగానే ఉంటుంది. అనుభవమే దాన్ని వలవేసి పట్టుకోగలదు.”

“నా కిదంతా అర్థం కాదు. సుఖమేమిటో సూటిగా చెప్పండి.”

“హిరణ్స్‌ సీకు హితమయింది చెపుతాను. అది నీ కిష్టమయింది కాకపోవచ్చును. ఇష్టం నీ మనస్సు చెప్పేది. హితం లోకధర్మం చూపించేది.”

“ఏమిటా హితం?”

“హిరణ్‌ నీ కళ్ళలో తొణికిసలాదే అమాయకత్వం చూస్తుంటే నాకు మా పెద్దన్మూయి జ్ఞాపకం వస్తుంది. నేను మనిషినయితే, నేను చదివిన చదువులు చిత్తశుద్ధితో చదువుకున్నవయితే ఆమెకేది హితమని భావిస్తానో అదే పొతమని నీకు చెప్పాలి. హిరణ్‌ నీవు వయస్సులో విద్యలో గుణంలో నీకు అనుగుణమైనవాణ్ణి ఒకజ్టి వివాహం చేసుకోవాలి. పిల్లల్ని కనాలి, కళకళ్ళాడే కలువల సరస్సులాంటి సంసారంలో హంసవుగా విహరించాలి, నేను చూడాలి, నా కళ్ళు ఆనందభారంతో రెప్పలు వాల్చాలి.”

అంటే పుత్రపౌత్రాభివృద్ధిగా నా వంశం - కాడు నా భర్త వంశం - వర్ధిల్లాలని నన్ను దీవిస్తున్నారా,” అన్నది నవ్వుతూ.

“అవును ప్రతి ఉషుకాలాన సంధ్యకు మొక్కే పురాతణుణ్జిగదా, నా బుద్ధి అలాగే ప్రసరిస్తుంది ఏం చేసేది.” అనా నినన ననా సే స్తేంద కాణలలననననననలననన

26 నాాలాణనాననకనలలననకకననకననననాాాాాం నాణాల హిరర్మయి

హేమంతం శిశిరంలో లీనమయింది. చెట్టు ఆకులు రాలుస్తున్నాయి. కొమ్మలు [మైళ్ళయి వేకువవేళల నీటిబొట్లు రాలుస్తున్నాయి. ఆయన ఉన్ని సూటులో వచ్చాడు, “ఈ సూటులో చాలా అందంగా ఉన్నారు.” అంది హిరణ్మయి.

“ఏమో చూట్టానికి అట్లా అన్నానేమో కానీ స్టేజిమీదికి వేషంతో విచ్చిన వాడికి అవతలకు వెళ్ళి అది తీసేసేవరకూ ఎట్లా ఉంటుందో, ఈ సూటు వేసుకుంటే నాకు అట్లా ఉంటుంది.”

“పోండి, ఎప్పుడూ ఆ వెధవ పంచ లాల్చీ మీరున్నూ, మీ రెప్పుడూ సూట్‌ వేసుకోవాలి.”

“హిరణ్‌,. ఈ జన్మలో కాదు. హిరణ్‌ నాకు 'స్వేచ్చకావాలి, ఆత్మకు హాయి కావాలి - సూటుకాదు”

“సూటు వేసుకుంటే హాయిగా ఉండదా? ఏమిటండీ మరీను.”

“నేను సనాతనుణ్జి గదా...” “అసలీ మధ్య నాకో కోరిక తరచూ కలుగుతూ ఉంది... హాయిగా పిలక పెట్టుకోవాలనీ... ఇంకా...”

“ఆం - హిమాలయాలకు పోవాలనీ, తపస్సు చెయ్యాలనీ...”

“వం తప్పా?”

“తప్పులేదు కానీ, మీరు హిమాలయాలకు వెళ్ళినా, యే గుహల్లో దాక్కున్నా ఈ హిరణ్‌ మాత్రం మీకు తప్పదు. నాకూ ఒక రుద్రాక్ష మాల ఇవ్వండి, నేనూ వస్తాను.”

“హిరణ్‌ - ఎట్లా నీతోటి - నిన్ను నొప్పించకుండా నీ మనస్సు మారుద్దామనుకుంటే నావల్ల కావడం లేదు.”

ఆడదానికి మగవాడికి మధ్య ప్రేమ అంటే దాని పర్యవసానం పెళ్ళీ, పిల్లాజల్లా సంసారమూ ఇదీ క్రమం. ఈ వాస్తవాన్ని ఈ చేదు సత్యాన్ని మనం ఒప్పుకోము. ఏవేవో పెద్ద పెద్ద రంగులు పులిమి (ప్రేమ అనే పెద్ద పేరుపెట్టి మెడకు చుట్టుకుంటాము. ఇది తెలుసుకొంటే మనం ఏది ధర్మమో అది చేసి జీవితంలో సుఖపడతాము; లేదా ఆ భ్రాంతిలో పొరపాటు చేసి దుఃఖంలో పడతాము. (భ్రాంతి తియ్యగా ఉంటుంది. కనుక ధాన్ని విడిచిపెట్టడానికి కొంచెమైనా ఒప్పుకోదు మనస్సు. మరి మన ఇద్దరిమధ్యా ఇదెట్లా సాధ్యమవుతుంది. హిరణ్‌, నా మాటవిని నీ మనస్సు నిగ్రహించుకో.”

“మీరు చెప్పిందే నిజమయితే నాకసలు పెళ్ళే అక్కరలేదు.”

“హిరణ్‌ నీ వెవరు ఆ మాట అనడానికి? ఇప్పుడనగలిగావు గానీ అమాట కొన్నేళ్ళు గడిచి జీవితంలో ఇంకా ప్రయాణం చేసిన రాకనీన అలసిపోయి, చీకట్లు ముసురుకునేవేళ,

హిరణ్మయి నలల 27

ఇంటికి వచ్చి తలుపుతీసి దీపం వెలిగిస్తావు. ఏకాంతంగా విశమిస్తావు. అప్పుడు జీవనధర్శ్మం నీ

హృదయం తలుపులు బద్దలుకొట్టి నీలో ప్రవేశిస్తుంది. మరొకప్పుడు - బయట జోరువాన

కురుస్తుంటుంది. లోకం నిశ్శబ్దతలో మునిగి ఉంటుంది. నిద్రపట్టదు, అప్పుడు నిన్ను జీవనధర్శం

బాధించేవేళ వచ్చిందన్నమాట. హిరణ్‌, ఆడది లేనిదే మగవాడు (బ్రతకలేడు. మగవాడు లేనిదే

అట్లాగే ఆడది బ్రతకలేదు. ఇది మన ఇష్టం కాదు. ప్రకృతి శక్తి ఒడిలో మనం శిశువులం.” హిరణ్మయి ఏడ్చింది. దూరాన చీకట్లో చెట్లు మౌనంగా ఉన్నాయి.

“ఏమండీ నేను జీవనధర్మంమీద తిరగబడతాను. నేను దానికి లొంగను. ఏనాటికైనా నేను రుద్రాక్షమాల మీ చేతిమీదుగానే తీసుకొంటాను. లేదా ఇలాగే రాలిపోతాను,” అని మందంగా నవ్వింది హిరణ్మయి.

“హిరణ్స్‌ మరొక్క్మమాట చెప్పనా? నేనంటే నీవనుకునే ఈ (పేమ నీకెందుకు కలిగిందో ఆలోచించావా?” అన్నాడు గంభీరంగా.

“ఎందుకు కలుగుతుందో ఎవరైనా, ఎవరికైనా, ఎప్పుడైనా చెప్పారా?”

“నీ వనుక్షునే ట్రేమ ఎవర్నీ ఎవరికీ ఎప్పుడూ కారణం చెప్పనీదు ఆలోచించనీదు. అదే దానిశక్తి. అందుచేతనే దాని స్వరూపాన్ని అర్ధంచేసుకోవాలి, నీ ప్రేమకు కారణాలున్నాయి. సాధారణంగా ఇందులో రూపానికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. రూపాలు శాశ్వతం కావు. మరో పదేళ్ళ తర్వాతయినా నా జుట్టు రాలిపోతుంది. నా పండ్లు ఊడిపోతాయి, మొహంలో ముసలితనం తొంగిచూస్తుంది. అది అనివార్యం. అప్పుడు ఈ రూపం ఇంత ఆకర్షణీయంగా ఉండదు. నన్ను (ప్రేమిస్తే భయంకర పరిణామాలకు గురి అవుతావు సుమా! ఆలోచించు.”

“ఏమండీ నన్ను పసిపిల్ల అన్నవారు మరెట్లా మాట్లాడుతాను? ఏమయినాసరే నాబుద్ది రెండు భావాలను ఆశయించలేదు. “చాలాసేపు ఇద్దరూ నిశ్శబ్దంగా ఉన్నారు. చలి ఎక్కువయింది పొర్కులోవాళ్ళు చాలామంది వెళ్ళిపోయారు.

"అయితే హిరజ్‌ ఒకటి చెపుతాను విను ఏడెనిమిదేళ్ళు ఎవర్నీ పెళ్ళిచేసుకోకుండా ఉండు. ఆ తర్వాత కూడా నన్నే పెళ్ళిచేసుకోవాలని ఉంటే, నిన్ను తప్పనిసరిగా పెళ్ళి చేసుకుంటాను. రెండో వివాహమయినా ఫరవాలేదు.”

తర్వాత కొన్ని శరత్తులు కొన్ని వసంతాలు వచ్చాయి పోయాయి. అతను దేశంలో ఎక్కదో దూరంగా జీవితం గడుపుతున్నాడు. ఏడెనిమిదేళ్ళు దాటి అంతకు రెట్టింపు ఏళ్ళు గడిచాయి.

ఒక వసంత బుతువులో కాళ్ళీరులో చెట్లు పూచాయి, మంచు కరిగి కొండలమీదనుంచి

26 నానన లలన నితనననననకననినిననన నాలాల సొరల్ముయి ఏళ్లు పరుగెత్తుతున్నాయి; పక్షలు కొత్తరెక్కలు సవరించుకొని మృదు మధురంగా సొడుతున్నాయి; సీతాకోకచిలుక పువ్వులమీద గంతులు వేస్తూ ఉంది. ఒక అందమైన వసతి భవనంలో ఘనశ్యాంజీ మిత్రులతో విందు చేసుకొంటున్నాడు. అతిథులు చిన్న చిన్న గుంపులుగా చెదిరి సరదాగా మాట్లాడుకుంటున్నారు. క్రమంగా ఒక రొకరు వెళ్ళిపోతున్నారు. హిరణ్మయిని వెనకనుంచి ఒక గొంతు పిలిచింది. స్నేహితురాలితో మాట్లాడుతున్న హిరణ్డుయి వెనక్కి తిరిగి చూచింది. ఎవరో ఒకతను - తలమీద అక్కడక్కడా వెండిపోగుల్లా మెరిసే వెంట్రుకలు, పెదవుల్లో నుంచి దృశ్యాదృశ్యంగా కనిపిస్తూ కృత్రిమాన్ని తీసుకొస్తున్న కట్టుడుపంద్లు, మొహంలో అక్కడక్కడ ముడతలు, ఉన్నిసూటు చేతికర్ర - అతను దగ్గరకు సమీపించాడు.

“హిరణ్‌ నిన్ను చూచిపోదామని వచ్చాను. అవతల వీధిలో ఉంటున్నామ్మేము. ” హిరణ్‌ అతని గొంతునుబట్టి పోల్చుకుంది.

“అలా గులాబిపొద దగ్గరకు వెడదాంపద” అన్నాడు. ఆమె ఆయన వెంట నడిచింది.

“హిరణ్‌ పెళ్ళి చేసుకున్నావా” అన్నాడు మృదుస్వరంతో - నవ్వుతూ, లోపల ఏదో గొప్ప ధైర్యంతో.

“చేసుకోలేదు” అన్నది గంభీరంగా హిరణ్మయి. ఆమె స్వరం ఎండిపోయిన ఎడారిలా ఉంది.

“నిజంగానా!!” అని నిర్జాంతపోయాదతను. హృదయంలో కల్లోలం ఉవ్వెత్తుగా చెలరేగింది. నేను జీవితాన్ని అర్ధం చేసుకోవడంలో పొరపాటు పడ్డానా, ఒక నిష్కల్మష (ప్రేమ భాండాన్ని కాలితో తన్నేశానా, ఇరవై ఏళ్ళు గడిచినా హిమాలయంలా ఉన్న ఈ ప్రేమ ఏమిటో తెలుసుకోలేకపోయిన అజ్ఞానుణ్ణి. నా పాపానికి నిష్కృతి ఉంటుందా, అని అంతరంగిక కల్లోలానికి తట్టుకోలేక విరిగిపోయాడతను. తటాల్న కన్నీళ్ళతో హిరణ్మయిని గట్టిగా కౌగలించుకున్నాడు. కానీ - హిరణ్మయి ఆ బంధంలో ఒక్క క్షణం కూడా నిలవలేక పోయింది; ఒక్కసారిగా ఆ బంధం (కైంచుకొని వేగంగా ఇంటివైపు పరుగెత్తుకుని పోయింది. అందరూ ఆశ్చర్యంగా అటువైపు పరుగెత్తారు.

ఆ ఉన్నిసూటులో ఉన్న ముసలిమూర్తి ఆ గులాబి పొద(ప్రక్కనే ఉషఃకాంతులు వెళ్ళిపొమ్మనేవరకూ అలాగే స్తంభించి పోయాడు.

హిరణ్మయి పడకగదిలోకి పరుగెత్తి తలుపులు వేసుకొని పరుపు మీద పడిపోయింది. ముఖం కప్పుకుని ఏడ్చింది - కాస్సేపటికి తేరుకుని పెద్ద నిట్టూర్పు విడిచింది. “భగవాన్‌! నన్ను దుఃఖకూవంలో పడకుండా రక్షించావనుకోనా? జీవిత సత్యాన్ని కనపరిచావనుకోనా? ఏమనుకోమంటావు చెప్పు?” బహుశా, ఈ భావమే ఆమె నిట్టూర్పుగా వచ్చి ఉండాలి.

సరగ

నాణాలను ననననననాాాాలాలాల స సషేంద్ర. నాాణనాణనాలనాలననననాలి

29 రంగులచేప

లక్షలాది గుండెల కొండల్లో ప్రకాశించే సూర్యుడు వేళ్ళ కొనలు పట్టుకున్న ఎర్రదానిమ్మ గింజలా రక్తిమ లొలుకుతూ సన్నిపాతంగా కనుపిస్తాడు; కాని అస్తమించి పోతాడు; మళ్ళా ఉదయిస్తాడు మళ్ళీ అస్తమిస్తాడు.

శతాబ్దాల చక్రభ్రమణంలో మనిషి కలలు ఆకాశంలో సంధ్యారాగ రంజిత మేఘ శకలాల్లా మసులుతాయి మాసిపోతాయి, సముద్రంలో అలల్లో మెలిగే రంగుల చేపల్లా నర్తిస్తాయి. అదృశ్య మయిపోతాయి. స్వప్నం మహాస్వప్ప్నం అవుతుంది. మహాస్వప్నం మహా స్వప్నం అవుతుంది. మనిషికి మత్తు మాత్రం ఎక్కువవుతూ ఉంటుంది శతాబ్దానికీ శతాబ్బ్దానికీ - కానీ బ్రహ్మాండం 'బ్రద్ధలవదు. స్వాప్నిక లక్షణం పోదు. వాస్తవికత రాదు. ఈ పురాతన శిథిలమానవ మహా ప్రయాణం ఇలా సాగిపోతూనే ఉంటుంది. జీవితం మా[త్రం ఎప్పుడో చేతికి చిక్కని రంగుల చేపగా ఉండిపోయింది.

ఒకనాడు ఆకాశం శుభ్రంగా నీలంగా ఉంది. అష్టమి చంద్రుడు నీటిలో మంచు ముక్కలా ఆకాశంలో కరిగి పోతున్నాడు. లేత ఎండలు సముద్రపు ఇసుకల్లో ఆడుకుంటున్నాయి. ప్రొద్దుటెండలో తిరగడానికి నేను సముద్ర తీరానికి వచ్చాను. ఒక జాలరివాడు భుజాల లోతువరకు నీళ్ళలోదిగి వలవేసి నిల్పో ఉన్నాడు. ఇసుకలో ఇటూ అటూ తిరిగి మెల్లగా అతని దగ్గర కెళ్ళాను. అతడు నన్ను గమనించనే లేదు. అతని చూపులు నీళ్ళమీద నిశ్చలంగా ఉన్నాయి. తనలోనే ఏదో (ప్రపంచం సృష్టించుకౌని అందులో నిమగ్నుడయినట్లున్నాడు. ఒక తెల్లటి పిట్ట ఆకాశంలో ఇటూ అటూ తిరిగి ఒక్కసారి జాలరివాడి ముందుకు దూకి నీటిమీద మెరసే చేపను ముక్కుతో తన్నుకుపోయింది. అతడు నిశ్చలంగానే ఉన్నాడు.

“ఏమోయ్‌, ఆ పిట్టేమిటి? అంత భయం లేకుండా వస్తుంది? దాన్నేమంటారు మీరు?” అన్నాను. సగం కాలిన చుట్ట నీళ్ళలోకి ఉమ్మివేసి అతడు.

“గంగ పిట్టండీ బాబూ. దొరలకు ఇదంటే తగని భయం.”

“ఎందుచేతా?” అన్నాడు. రాకెట్లుచేసే తెల్లదొరలకు ఈ భయమెందుకా అని ఆలోచిస్తూ.

*అది కాపడ గూడదట - ఓడ పెయానంలో పెమాదలొత్తాయట అది కాపడితే;” అన్నాడు.

“అయితే మీకు భయం లేదటోయ్‌?”

“మ్రాకేటండీ, గంగమ్మ తల్లి నమ్ముకున్నోల్లం. తర తరాలబట్టీ మాకూ మా పిల్లలకూ ఆ తల్లేగా ఆదరువు. మాకేటి బాబూ... అల్లుగో, మా యాడదీ బుల్లోడూ వత్తున్నారు” అంటూ ఒడ్డుకు బయలుదేరాడు.

30 ననన నాలాల రంపల నేవ సూర్యుడు ఆకాశమండలం మధ్యకు చేరాడు. జాలరి భార్యా పిల్లలూ అన్నం తీసుకుని వచ్చారు. మూడోవాడికి ఐదేళ్ళ వయస్సు; అందరికంటె ముందు పరుగెత్తుకొని వచ్చాడు. జాలరివాడు వల క్రిందవేసి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చిన కుగర్రవాద్ని ఎత్తుకున్నాడు. పెద్దకుర్రవాళ్ళిద్దరూ వల చెరోవైపు పట్టుకుని ఈదడ్చుకుని వచ్చారు. తల్లి మర్రిచెట్టు క్రిందకూర్చుని అన్నపు గిన్నెకు చుట్టిన గుడ్డ విప్పుతూ ఉంది. మరో క్షణంలో అందరూ ఆ నీడలో చేరారు. కుర్రాద్ని క్రిందకు దింపి, గోచీ మాత్రం ఉంచుకొని, మిగతా బట్ట పిండుకుంటూ జాలరి, “ఈయాల ఏమీ పళ్ళేదే,” అన్నాడు విసుగ్గా, భార్య పలక లేదు. అన్నపు గిన్నె గుడ్డ విప్పి అవతల వేసింది; మంచినీళ్ళ చెంబు సర్జుతూ,

“రా - పొద్దు నెత్తిమీద కెక్కింది మరి.” అన్నది నీరసంగా.

“గింజ లేడయే ఇయాల?” అన్నాడు. సమాధానం లేదు.

“బుల్లోడి కెట్టావుటే” అన్నాడు మళ్ళీ, గిన్నె దగ్గర కూర్చుని, పెద్దకుర్రవాళ్ళు వలలో చేపలు తీస్తున్నారు. పైన (గ్రద్ద ఒకటి ఇటూ అటూ తిరుగుతూ ఉంది. కుక్క ఒకటి మెల్లిగా చేరింది.

“ఏటే, మాట్లాడ యేమే? ఒరే బుల్లోడా బువ్వ తిన్లేదుట్రా” - తండ్రి ఒడిలో అనుకుని కూర్చుని ఉన్న కుర్రాడు తండ్రి బుజం మీదుగా అవతలివైపుకు ముఖం తిప్పివేశాదు. అన్నం కలుపుకుంటూ ఉన్న తండ్రి ఒక్కక్షణం ఆగిపోయాడు. అన్నపుముద్ద తీసి కుర్రవాడి నోట్లో పెట్టబోయాడు. “నీవు తినెయ్యకా వటదీ?” అంటూ భార్య కురాడ్ని తీసుకోడానికి వచ్చింది. “ఉందే” అంటూ భార్యను అదిలించి కుర్రాడికి అన్నం పెట్టడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ కుర్రాడు సముద్రంవైపు చూస్తూ నాకొద్దు, నేను తిన్నానుగా, నీవు తింటే యాటకెల్లి నాకు రంగుల చేప తేవచ్చు-” అంటూ ఉంటే తండ్రి చెయ్యి కడుక్కుని అక్కడ్నించి లేచి పోయాడు.

“మీ రెల్లండే - ఇంటికాడి కెల్లిపోండి,” అంటూ కోపంగా వల దగ్గర కెళ్ళాడు జాలరి. మెల్లిగా పెద్ద పిల్లలూ తల్లీ ఇంటిదారి పట్టారు. కానీ చిన్నవాడు తండ్రిదగ్గరే ఉండిపోయాడు.

తండ్రి వల ఈడ్చుకొని వస్తుంటే కుర్రవాడు వెనక ఉండి పోయిన చేపలచుట్ట ఈడ్చుకొని వస్తున్నాడు. తండ్రి వెనక్కిచూచాడు. పసివాడు - అయిదారేండ్లే - తిండికి నోచుకోలేదు; ఎండలో చేపల బుట్ట ఈడ్చుకొస్తున్నాడు. తండ్రి ఆగిపోయాడు, ఒక్కసారిగా “బుల్లోడా”, అంటూ కుర్రాడ్ని ఎత్తుకొని గుండెల్లోకి ఒత్తుకున్నాడు. కుర్రవాడి తల ముద్దుపెట్టుకొని ఒక్కక్షణం కళ్ళు మూసుకున్నాడు. క్రిందకు దింపి మొలన ఉన్న బట్ట అంచులు తడుము కున్నాడు. ఒక అణా దొరికింది. దాంతో దగ్గర దుకాణంలో జంతికలు కొన్నాడు. తండ్రి తింటేగానీ కుర్రాడు తినలేదు. అవి తింటున్నంత వరకూ వెచ్చటి ఇసుకలో కూర్చున్నాడు. తరువాత ఇద్దరూ నీళ్ళలోకి దిగి కాస్సేపు స్నానం చేశారు. ఒడ్డు కొచ్చి కొడుక్కి ఒళ్లు తుడిచి ఎత్తుకొని ముద్దు పెట్టుకున్నాడు. ఎండలో చల్లటిగాలి కదలడం య. శేషేంద నినన ననన

రంగులబేపాాాాానాననననననననాతకకదతకన నతన ననన 31 మొదలు పెట్టింది. తడిసిన వలని ఆరవేయడంలో తండ్రి నిమగ్నుడయ్యాడు. తెగిపోయిన దారాలు ముళ్ళు వేయడం పేనడం ఇట్లాంటి మరమ్మత్తులు తండ్రి చేసుకుంటూ ఉంటే కుర్రాడు అవన్నీ చూస్తూ తాళ్లు అందిస్తూ ఇటూ అటూ తిరుగుతున్నాడు. పని పూర్తి అయింది. వల ఎండలో ఆరుతూ ఉంది.

తండ్రి వెచ్చటి ఇసుకలో బోరగిల పడుకుని చేతుల్లో చెక్కిలి పెట్టుకొని దూరాన చూస్తూ ఏదో ఆలోచనలో మునిగిపోయాడు. కుర్రవాడు తండ్రిని చూచి చూచి తానుకూడా తండ్రిలాగే చేతుల్లో చెక్కిలి పెట్టుకొని ఇసుకలో బోరగిల పడుకుని చూడడం మొదలుపెట్టాడు. ఒక అరగంట పోయింతర్వాత తండ్రి లేచాడు, కుర్రాడూ లేచాడు. తండ్రి వలతీసి చుట్ట చుట్టి భుజం మీద వేసుకొని కుర్రాద్ని చంకన బెట్టుకొని ఇంటికి వెళ్ళిపోయాడు.

ఆరోజు రాత్రి మూడు గంటలప్పుడు ఆకాశం మేఘావృతంగా ఉంది. చంద్రుడు మాసిపోయి మసిబట్టిన లాంతరు లాగున్నాదు. ఆగ్రుడ్డి వెలుతుర్లో సముద్రపు ఒడ్డున ఈలలు వేస్తూ చలిగాలి వీస్తూ ఉంది. ముగ్గురు జాలరివాళ్ళు వేట కెళ్ళడానికి పడవకు తాళ్ళు కట్టుకొంటూ పరికరాలు చేర్చుకుంటున్నారు. తల్లీ పిల్లలూ ఒడ్డున నిల్పోని ఉన్నారు. వెళ్ళబోయే ముందు తండ్రి కుర్రాడ్ని ఎత్తుకొని ముద్దాడి “ఒరే బుల్లోడా రేపు మద్దినాల అమ్మతో కూదావత్తావా?”

“ఆం - నాకు రంగుల చేప తీసుకురా -”

“ఓ” అంటూ తండ్రి నీళ్ళలోకి వెళ్ళి పడవ ఎక్కాడు. పడవ సముద్రంలోకి వెళ్ళిపోయింది. ఎక్కడ్నించి వచ్చిందో గంగ పిట్ట పడవ మీదుగా రివ్వున దూసుకుపోయింది ఆకాశంలో. ముగ్గురు జాలరి వాళ్ళూ నీళ్ళమీద ఊగిసలాడుతూ తేలిపోతున్నారు. (గ్రుడ్డి వెన్నెల్లో ఆ మనుషులు ఆకారాలు క్రమేణా చిన్నవైపోసాగాయి. సముద్రపు కెరటాలు మిల మిల లాడుతూ గోధుమ వన్నై నాగులు జలక్రీడ లాడుతున్నట్లు కనుపిస్తున్నాయి. ఒద్దున ఉన్న తల్లీ పిల్లలూ చూచి చూచి మెల్లగా ఇంటి ముఖం పట్టారు.

ఆరోజు తెల్లవారలేదు. చంద్రుడేమైపోయాడో తెలీదు. అంతకంతకూ ఆకాశంలో మేఘాలు క్రిక్కిరిసి విశ్వాంతరాళం అంధకార బంధురం అయిపోయింది. సముద్రం భయంకర గర్జన చేసింది. ఫెళ ఫెళార్భటులతో గాలి-వాన వీచింది. మూడు రోజులకు ప్రకృతి బాగా అలసిపోయి గాలి వాన వెలిసింది.

తెల్లవారు జామున గుండెల్లో ఏదోలా ఉంటే సముద్రతీరం వెళ్ళాను. ఒడ్డున ఉన్న మర్రిచెట్టు కొమ్మలమీద, ఉదయించే మసక వెలుతుర్లో భీకరమైన తీతువు పిట్టరూపం కనిపించింది. అలసిపోయిన ఆకాశం అలికినట్లు మేఘాల చారలతో రాత్రి అంతా దగ్గుతో బాధపడిన రోగిలా ఉంది. రాతి బండల మీదకు మరింత తీవ్రంగా నురుగులు (గ్రక్కుతూ కెరటాలు దూకుతున్నాయి.

ఆ మసక వెలుతుర్లో బండలమీద కుర్రాదొక్కడే నిల్చుని సముద్రంవైపు చూస్తున్నాడు. కుర్రవాడెవరో అర్ధమయింది. సముద్రం దాటి భూమ్యాకాశరేఖ దాటి ఎక్కడో వెతుకుతున్నాయి అతని చూపులు. తూర్పున మబ్బులు మాసి పోతున్నాయి. నేను చూస్తూ బరువైన గుండెతో నిలబడి ఉండిపోయాను. మసక వెలుతురు మారి మల్లెమొగ్గల్లాంటి వెల్తురు వచ్చింది. ఆ కుర్రవాడు నిల్చుని ఉన్నాడు. మల్లెమొగ్గల్లాంటి వెల్తురు పోయి గులాబీలాంటి వెల్తురు వచ్చింది. ఇంకా ఆ కుర్రవాడు నిల్చునే ఉన్నాడు. గులాబీల్లాంటి వెల్తురు పోయి గుమ్మడి పువ్వుల్లాంటి వెల్తురు వచ్చింది. ఇంకా ఆ కుర్రవాడు నిల్చునే ఉన్నాడు. శల్లీ పిల్లలూ గబగబా వచ్చారు ఏడుస్తూ వాళ్ళు ఎంత పిలిచినా కుర్రవాడు చలించలేదు. ఆ సంసారం ఆ బండలమీదే ఉండిపోయింది. మూడు రోజుల పత్రికలు ఒక్కరోజే వచ్చాయి. ఆతురతగా చదువుతూ ఉంటే ఎవరో ముగ్గురు జాలరి వాళ్ళ శవాలు బెంగాల్‌ సముద్రతీరానికి కొట్టుకొని వచ్చాయనీ, పంచాయతీ చేసి ఆంధ్రాకోస్తాకు చెందిన వారుగా తేల్చారనీ పత్రికలో ఎక్కడో మారుమూల ఒక చిన్న రిపోర్టు కనిపించింది. నాకు ఒక్కసారిగా ఆపాదమస్తకమూ విద్యుత్తు ప్రొకినట్లయింది. శరోలరోల వందేమాతరం వందేమాతరం..... శకలాం వికలాం బహుకుల సంకులాం శోకం వ్యాకులాం మాతరం భూరి నిరాశా నామక యామినీం జీర్ణద్రుమ జీవిత శోభినీం విలాపినీం విచార ్రాపిణీం భయదాం జ్వరదాం మాతరం అభ్రంకషనిష్పల నినాదసనాధకరాళే పీడిత జన బాప్పధారా విహారమరాళే విభ్రాజత్‌ ప్రాభవ దుర్మద జనాళే దుర్భర దరిద్రానలకాతరాం మాతరం ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రిక, 8-9-1997 వానను కేషేంద అననన

33 హరిణ పూల మొక్కలకు నీరుపోసి పెంచి పూలు పూయించి ఆ పూలు రంగురంగుల చిరునవ్వులు చిందుకుంటే చూచి ఆనందించేవేళ మరొకరు ఆ పూలను కోసుకొని పోతే హతాశుడయ్యే తోటమాలి ఒకవంక - అట్లా కోసుకు పోయినవాడు. గుండెల్లో భావంకంటే కందల్లో భావం చాప్పున ఆ పూలను అనుభవిస్తుంటే వాడి చేతులో నలిగే ఆ అసహాయ కుసుమాలు వేరొక వంక -

ఈ రెండూ, ఎప్పుడూ కలవని రైలుపట్టాల్లా, నిరంతరంగా సాగి పోవడమే సంసారమేమో! భారతీయధర్మం ఈ బాధ భరించమని బోధిస్తుందేగానీ ఆ రెండింటికీ సమన్వయం ఏమిటో చెప్పదు. కొత్త కాపురం - తండ్రి కూతుర్ని తీసు కెళ్ళుతున్నాడు దిగబెట్టి రావడానికి.

చీపురుపల్లి వరకూ తండ్రీ, హరిణ బస్సులో ప్రయాణం చేశారు. అంతదూరమూ హరిణ ప్రక్మనే కూర్చున్న తండ్రి ఏమీ మాట్లాడలేదు. ఏదో ఆలోచనల్లో నిమగ్బుడై ఉన్నాడు. సాయంకాలం అయింది. రోడ్డులో బస్సు ఆగింది. తండ్రి కూతురూ దిగారు. బస్సు వెళ్ళిపోయింది. ధూళి మేఘాలు రేపుకుంటూ - తండ్రి చుట్టూరా చూచాడు. భూమ్యాకాశాలు విశాలంగా కనుపించాయి. అంతా నీలంగా నిర్మలంగా ఉంది. దూరాన కొండలు, కొండలకు యివతల చేలల్లో దున్నుకుంటున్నారు. తండ్రికి జగత్తు నూతన చిత్రంగా కనిపించింది -

“ఏమ్మా వెడదామా?”

“ఎంత దూరం నాన్నా?

“రెండుమైళ్ళమ్మా ఈ కొండమలుపు తిరిగితే ఊరు కనపడుతూ ఉంటుంది.”

హరిణ సంచి తీసుకుంది, తండ్రి చిన్నపెట్టె తీసుకున్నాడు. కొండప్రక్క పుంతలో నడక సాగించారు. కొండ పచ్చటి చెట్లతో పొదలతో సాంధ్రంగా ఉంది. కొండ సానువులమీద ధేనువులు తేల్ల బిందువుల్లా సంచరిస్తున్నాయి. కొండశిరస్సు నీలాకాశంలో అందంగా గోచరిస్తూ ఉంది. అది చూస్తూ నడిచాడు తండ్రి. చాలుగా తెల్లటి కొంగలు ఎక్కడికో వెళ్లుతున్నాయి. తండ్రికి చిన్ననాటి విషయాలు జ్ఞప్తికి వచ్చాయి. వాళ్ళ నాయనమ్మ పెంచింది ఆయన్ను: ఆవిడ వేపచెట్టుక్రింద మంచం మీద కూర్చుని కథలు చెపుతూ ఉంటే ఆయన పడుకొని నీలాకాశంలో ఎగిరే గరుత్మంతుడి చూస్తూ వింటూ ఉండేవాడు అక్కడ్నించి, ఆయన చదువుకుంటున్న రోజులు, పెళ్ళి అవడం, తర్వాత హరిణ పుట్టడం, తాను ఒంటరిగా పెద్ద చదువు కోసం విశాఖపట్నం వెళ్ళడం - ఇట్లా ననననానవతనిననిననినననినాననననననినినిననిననిని కేషేంద అనననానననననదాననననననననన ననన

ఒకటి వెంబడి ఒకటి చిరకాలస్మృతులు తీసుకొని వచ్చాయి. పాపం హరిణ అంటే ఆయనకు పంచప్రాణాలు; రెండేళ్ళ పిల్ల కుచ్చిళ్ళు కదిలే పరికిణీ, జాకెట్లతో ఒక మల్లెపువ్వులా ముద్దు వలుకులు పలుకుతూ ఉంటే ఆయన ఎంతో వ్రైమరచి పోయేవాడు. విశాఖలో చదువుకుంటూన్నప్పుడు తనగది వాకిట మెట్లమీద కూర్చుని ఆలోచిస్తూ ఉంటే, స్మృతి పథంలో హరిణ కుచ్చెళ్లు పరికిణీ గోచరించేవి. వెన్నెల రాత్రుల్లో ఆ ప్రాకృతిక (ప్రేమ శరీర కండరాలను పెనవేసుకుని మనస్సును నమిలివేసేది.

రావమ్మ రావమ్మ నా చిట్టి తల్లీ

రావమ్మ నా పొట్టి తల్లీ -

ఆకసం మనమధ్య అవులించిందమ్మ

భూదేవి మనకున్న పొందు బాపిందమ్మ

కాలమేఘంలేని నీలిబాటల వెంట

చిరుగాలి గుట్టలు చెరచెరా లాగేటి

తెలిమబ్బు కేరెక్కి తేలిరావే తల్లి -

తారలన్నీ ఏరి దండగా (గుచ్చాను

పండు వెన్నెల జిలుగు పరికిణీ తెచ్చాను

నా ప్రేమ వెల్లువల నాపలేకున్నాను.

రావమ్మ నా చిట్టి తల్లీ -

అంటూ వెన్నెలా, చెట్లూ, జగత్తూ అంతా కరిగి నీరై పోయే లాగ సాంద్ర కంఠస్వరంతో పాదేవాదు.

“అమ్మా ఆ పాట నీకు జ్ఞాపకం ఉందా?”

“* ఏది నాన్నా?”

క రావమ్మ రావమ్మ - ౫ అననని శేషేంద్ర అలన

వారిణ ానాననకానిననననననుననననానతానానానకకననకనననననా తలని ననానానానాలా ఏ5

“ఏమిటినాన్నా నీవేదో నీలో ఆలోచించుకుంటూ బాధపడుతూ నదుస్తున్నాటున్నావు. నాకు భయంగా ఉంది.”

“ఎందుకమ్మా” ఒక నిమిషం నడిచారు.

“ఏం చేయను తల్లీ కడుపు తీపి, ఇంతకాలం పెంచి పెద్దదాన్ని చేసి ఈనాడు మరొకరికి అర్పిస్తున్నాను. ఆ బాధ తల్లి దండ్రులకే తెలుస్తుంది తల్లీ. ఈనాటినుంచీ మాదానివి కాదుగదా - ఆ భావం మనస్సులో తోచినప్పుడల్లా గుండెల్లో ముల్లు గ్రుచ్చుకున్నట్లుగా ఉంటుంది. మా నాయనమ్మ అంటుండేది, నీకు తెలీదు నీవు బాగా చిన్నదానివి; “ఎందుకురా అంతమురిసి పోతావు? ఎప్పటికైనా మరొకరి చేతుల్లో పెట్టవలసిందేగా?” అని -

“అదేమిటినాన్నా యిప్పుడు మాత్రం నీదాన్ని కాకుండా పోతానా?” అంటూ హరిణ కంటసీరు పెట్టింది.

“అవును తల్లీ ఎందుకు కాకుండా పోతావు. ఎప్పటికీ నీవు నా చిట్టి తల్లివే,” అంటూ వెనక్కి తిరిగి హరిణ తల మృదువుగా నిమిరాడు; హరిణ కన్నీరు చూచి, “ఏమిటి తల్లీ! నేనెంత మూర్భుడి పసిపిల్లవాడ్నయి పోయాను. నీ వెప్పుడూ నా కూతురివే నన్న సంగతి మరచి పోయాను. ఎవ్వరూ దాన్ని భగ్నం చేయలేరు, దాన్ని భగ్నం చేయలేరు. నీ వెక్కడుంటే ఏం, నీవు చల్లగా ఉంటావు తల్లీ” అదుగో ఆ కొండవాగు చూచావా? ఎంత అందంగా స్వచ్చందంగా పరిగిస్తూ ఉందో మొగలి పొదల్లోనుంచి ఆ వాగు ఈ కొండకు ముద్దుకూతురు లా ఉంది.”

వాగు నడుమ ఇసుకలో కళ్ళు మూసుకొని ఒక కొంగ నిల్పో ఉంది. “పువ్వులు విరిసి నట్టున్నాయి వాసనలు గుబాళిస్తున్నాయి. ఒక్క మొగలి మొగ్గ కోసుకొని వస్తా” నంటూ జేబులో చాకు తీశాడు.

“వద్దు నాన్నా పాము లుంటాయేమోవద్దు. అస్తమానం అవుతూ ఉంది, వెడదాం పదండి.”

“ఉండమ్మా -తండ్రి గబా గబా పంచ ఎత్తి పట్టుకొని వాగులో నడిచివెళ్ళి మొగలి పొదలు చేరాడు. మొగ్గకోసం వెదుకుతున్నాడు. సంధ్యారాగం సెలయేటి తరగల్లో తురగలిస్తూ ఉంది; పలచని మబ్బు చారలకు పారాణి పూస్తూ ఉంది. తూర్పున పూర్ణిమా చంద్రుడు కనుపిస్తున్నాడు. చెట్లలో, పొదల్లో చీకట్లు అవతరిస్తున్నాయి. పుంతలో తంగేడు పూలు వికసించి మిల మిల్లాదుతున్నాయి. ఆయన మొగ్గ తీసుకొని వచ్చాడు. హరిణి మురిసే నవ్వుతో మొగ్గ తీసుకొని సంచిలో ఉంచుకుంది. మెల్లగా నక్షత్ర బాలలు ఒకదాని వెంబడి ఒకటి ఆకాశంలోకి చేరాయి. కిల కిలా నవ్వు లొలికిస్తున్నాయి.

36 నానా హాదిణ

ఆ రాత్రి జగత్తంతా పండు వెన్నెల వెల్లి విరిసింది. హరిణ జడలో పెట్టుకున్న మొగలి రేకుల పరిమళం నాలుగు దిక్కులా వ్యాపించింది; ఇంటికి నూతన కాంతి 'గుస్తరించింది. భర్త హృదయాన్ని మధురానురాగ భరితం చేసింది. తెల్లవారి తండ్రి వెళ్ళిపోయాడు.

భర్తకు పాతికేండ్లు కూడా నిండలేదు. జీవితంలో విరిసీ విరియని మొగ్గు హరిణా అంతే. అన్యోన్యంగా అనుభవం లేని సంసారయాత్ర గడుపుతున్నారు. ఒకనాడు భర్ర బడినుంచి వచ్చేసరికి హరిణ వంటపని పూర్తిచేసుకొని వెనక ఉన్న వాగుకు వెళ్ళి బిందెతో నీళ్ళు తెచ్చింది. భర్త వచ్చాడు. భోజనం పెడుతూ, “ఏమండీ మనకీ యిల్లు బాగాలేదు. మరోయిల్లు చూడరాదూ," అంది.

“అదేమిటి హరిణా ! ఇంత చక్కగా ఉంటే బాగా లేదంటావు. పైగా యింటి వారు మనవాళ్ళు కూడాను. ఇంకో మంచి యింటికి వెళ్ళవచ్చుగానీ యింత మంచి పొరుగెక్కడ దొరుకుతుంది. అసలుకారణం ఏమిటి? -”

“మీకేమండి మగవారు. ఎన్నైనా చెపుతారు. నేనాకృతెనే యింట్లో ఉండాలి. నాకు భయంగా ఉంది బాబూ”

“భయమేమిటి? చిత్రంగ ఉంది - ఊళ్ళో, మనవాళ్ళ యింట్లో నీకు భయమైతే - నీ కింతకంటే మంచి యిల్లు నే నెక్కడ తీసుకురాను?” అంటూ భోజనం ముగించి చేతులు కడుక్కున్నాడు. హరిణ మళ్ళీ ఆ ప్రస్తావన తేలేదు.

రెండు మాసాలు గడిచాయి. విరామం లేకుందా వర్షాలు కురుస్తున్నాయి. ఇంటి ప్రక్క వాగు, గట్లు తెంచుకొని ప్రవహిస్తూ ఉంది. భర్త జోరు వానలో తడుస్తూ బడినుంచి వచ్చాడు; కడుపులో దహించుకొని పోతూ ఉంది. ఇంటి తలుపువేసి ఉంటే ఒకటి రెండు సార్లు తలుపు కొట్టాడు. బహుశా స్నానం చేస్తూ ఉందేమోనని బయట అరుగు మీద కూర్చున్నాడు. అరుగుమీద ఒక కాగితం పడి ఉంటే ఏమిటా అని తీసుకొని చదివాడు.

ప్రియమైన భర్రగారికి,

నే నెన్ని సార్లు చెప్పినా మీరు విన్నారుగాదు. పాపం మీరమాయకులు మీకేం తెలుసు. మీరు మన వాళ్ళనుకుంటున్న యింటివారి పెద్ద కొడుకు ఇనస్పెక్టరు, సెలవు పెట్టి యిక్కడు ఉంటున్నాడు. బహుశా యిదంతా మీకు తెలీదు. అస్త్రమానమూ బడికెళ్ళడం, వ్రాయడం, చదవడం, అనానను కేషేంద ానాననననానననననననానననననననన

వరిణ అననని ఏ యివే తప్ప మరో విషయం పట్టించుకోరు. మొదట నాతో కూర్చొని సరదాగా ఒక గంట సేపన్నా మాట్లాడేవారు. క్రమంగా అదీ మరచి పోయారు. ఎప్పుడూ వ్రాసు కోవడంలోనే మునిగి పోతారు.

మీరు బడికి వెళ్ళిన దగ్గర నుంచీ యింట్లో నేను ఒంటరిగా ఉండేదాన్ని. ఆ ఇనస్పెక్టరు సమయం చూచి నన్ను బాధిస్తున్నాడు. సరాసరి మన గుమ్మంలోకి వచ్చి నిల్చునే వాడు. మావారు లేరంటే నీవున్నావుగా అనేవాడు. దొడ్లోకి వెళ్ళితే వెంబడించేవాడు. గుమ్మం తలుపు వేసుకుంటే దొడ్డిగోడ దూకి లోపలికి వచ్చాడు ఒకసారి. అరచి అల్లరి చేస్తానని బెదిరిస్తే పారిపోయాడు. ఒకసారి స్నానం చేస్తూ ఉంటే నామీద తాను తింటూ ఉన్న శనగలు చల్లాడు. ఈ హింస పడలేక వాళ్ళ అమ్మతో చెబుదామని చూచాను. కానీ ఏమవుతుందో నని ఊరుకున్నాను. నేనే, నీకీ దుర్చుద్ధి వద్దని హెచ్చరించాను. నీవు లేకుంటే బ్రతుక లేనన్నాడు. భర్తతో చెబుతానని బెదిరించాను. నీ జీవితం నాశనం చేస్తానన్నాడు. నీ చెల్లెల్లాంటిదాన్ని నా భర్త అమాయకుడు నన్ను హింసించ వద్దని బ్రతిమాలు కొన్నాను. కానీ లాభం లేక పోయింది.

ఇవాళ ్రొద్దుట మీరు బడికివెళ్ళిన రెండు క్షణాలకే అతడు మన యింట్లో ప్రత్యక్ష మయ్యాడు. నా మీదకు ఒక ఫోటో విసిరివేసి “చూడు, ఇట్లాంటి కాపీలు ఒక అరదజన్‌ నా దగ్గర ఉన్నాయి; యింకా ఎన్ని దజన్తయినా తీయవచ్చు,” అంటూ నిల్చున్నాడు. “శశ్చీ అవతలకు పో పశువా, నీక్షు స్త్రీ అంటే యింత అగౌరవమా, నిన్ను నాశనం చేస్తాను నాకు కోపం వచ్చిందంటే - జా(గ్రత్త” అన్నాను కోపోద్రేకంతో, కానీ అతడు వికటాట్టహాసం చేస్తూ “మంత్రాలతో చింతకాయలు రాలవే అమ్మాయే -- ముందు ఆ ఫోటో చూడు. అందులో ఎంత అందంగా ఉన్నావో నీవు" అనేసరికి ఆశ్చర్య చకితురాలనై ఫోటో చూచాను. నా గుండెలు ఆగిపోయాయి. ముచ్చెమటలు పోశాయి. ప్రపంచమంతా తలక్రిందులౌతున్నట్లనిపించింది. నా అవస్థ చూచి మేఘాలు ఉరిమినట్లుగా అతను నవ్వుతూ ఉన్న నవ్వు నా చెవుల్లో ప్రతిధ్వనించింది.

“హరిణ - అబ్బా - ఎంత అందంగా ఉంది నీ పేరు. అంత అందంగానూ ఉన్నావు నీవు, నగ్నంగా స్నానం చేస్తుంటే, అదృష్టవంతుద్చి. చూచే భాగ్యమే కాకుండా మా మేడమీద నుంచి ఫోటో తీసే భాగ్యం కూడా అబ్బింది. స్పెషల్‌గా ఎన్లార్జి చేయించాను. నీ నగ్న సౌందర్యం నా మిత్రుల్ని ఉక్కిరి బిక్కిరి చేసింది. నా ప్రేయసి అని' చెప్పేసరికి ఎంతో అసూయ పద్దారు - ఎందుకు యీ వాయిదాలు హరిణా ః టెనంటావా కాదంటావా, ఏదో తేల్చు; ఇవాళ ఒక్కరోజే గడువిస్తున్నాను, రేపు సమాధానం చెప్పకపోయావంటే ఈ డజను ఫోటోలు ఊళ్ళో పంచిపెడతాను. సీకూ నాకూ సంబంధం లేదంటే మాత్రం ఎవరు నమ్ముతారు? ఆలోచించు నీ బ్రతుకంతా నా గుప్పిట్లో ఉంది. రేపు సమాధానం చెప్పు.” అంటూ వెళ్ళిపోయాడు. రావణాసురుడు అంటే ఏదో పుస్తకాల్లో కథే అనుకున్నాను. నిజంగా లోకంలో అట్లాంటి వారుంటారనుకోలేదు. వానిని శేషేంద్ర అనాననినని

ఏ8 అనిన కకననననననననననననలలలలి హధ౦దు నే నొప్పుకోకపోతే ఆ ఫోటోలు మీకు చేరుతాయి. అందరికీ చేరుతాయి. నన్నెవ్వరూ నమ్మరు. నాన్న మొహం ఎట్లా చూచేది? ఈ బాధలూ, అవమానాలు భరిస్తూ ఎట్లా (బతికేది. ఆడదాని (బ్రతుకు అరటాకన్నది యిందుకేనేమో! ఈ అభాగ్యురాలు అందుచేత తన జీవితాన్ని ముగించుకుందామని నిర్ణయించుకుంది. మిమ్మల్ని వదిలిపెట్టి వెళుతున్నాను. క్షమించండి, మరోజన్మలో కలుసు కుందాము - పాపం మానాన్న ఏమైపోతాడో. -” భర్త చేతులు వణికాయి, ఎలెక్రిక్‌షాక్‌ కొట్టి నట్లు లేచి తలుపు గట్టిగా కొట్టాడు. హరిణా, హరిణా, అని అరచాడు! నీకు భయంలేదు, హరిణా, ఫరవాలేదు హరిణా అంటూ అరచాడు, నాలుగు దిక్కులా మారు మోగేటట్లు, రోదసీ కుహరం బ్రద్దలయ్యేటట్లు పిలిచాడు. చుట్టుప్రక్కలవారు వచ్చారు. తలుపు బద్దలుకొట్టి తీశారు. అతిదారుణమైన దృశ్యం : మల్లెమొగ్గలాంటి హరిణ మసిబొగ్గు అయి పడి ఉంది నేలమీద. కిరోసిన్‌ వాసన గుప్పుమంది. ఎంత ఏడిస్తే ఏముంది. అది వర్డి కట్టె. హరిణ మల్లె పువ్వుల్లో, మొగలి రేకుల్లో, పండు వెన్నెల్లో, దశ దిశల్లో ప్రకృతిలో కలిసిపోయింది. హరిణ నల్లటి నుదుటిమీద తండ్రి తన నుదురునుంచి “అంత భయ పడ్డావెందుకమ్మా' అని విలపించాడు. * నీ కేంతెలుసు నాన్నా” అంటూ ప్రతిధ్వనించింది విదూరాకాశంలో ఒక అబల పురాతన అసహాయ కంఠస్వరం. న్‌ రాలెడు పండుటాకుల పరంపరలో చివురించు రెమ్మలో వ్రాలెడు సంజలో మృదుకరమ్ములు విచ్చెడు 'ప్రత్యుషస్సులో " నీలిమలో ్రమించు ధరణీస్థలి యంతట నిండియున్న ఆ కాలగతి స్వరూపులను కాంచి వధించుట యన్న శక్యమే

39 ఎగిరిపోయిన హంస

“అస్తుత్తరస్యాం దిశి దేవతాత్మా హిమాలయో నామ నగాధి రాజా “నగాధిరాజళో అని గుణించుకుంటూ గుణించుకుంటూ కిటిక్రీలో కూర్చుని వాచకం చదువుతున్నాడు దుర్దాప్రసాదు. ఆ చదవడం తనలోనే తాను ఆలోచించు కొంటున్నట్లుంది. కాఫీ యిద్దామని చల్లార్చుకుంటూ తీసుకువచ్చిన తల్లి ముచ్చటగా చూస్తూ నిల్చుంది, దుర్గ ఆలోచనల్ని భగ్నం చేయకుండా, వాండు పుస్తకం పట్టుకోవడం ఆలోచనా పూరిత నేత్రాలతో బయట ఉన్న ఆకాశంకేసి చూస్తూ పుస్తకం మధ్య వ్రేలు పెట్టి పుస్తకం మడిచి శ్లోకాన్ని తనలో తాను వల్లించుకొంటూ ఉన్న ఆ దృశ్యం భగ్నం చేయలేక పోయింది తల్లి. దుర్గ ఏడేళ్ళవాడు.

“అమ్మా ఉత్తరం అంటే ఈ వైపేగా”

“అవున్రా.” అంది నవ్వుకుంటూ తల్లి.

“అక్కడే ఉన్నాయటమ్మా హిమాలయ పర్వతాలు”

“ఎవరు చెప్పేర్రా”

“మా మేష్టారు”

“సరే యీ కాఫీ తీసుకో, చల్లారి పోతున్నాయి”

దుర్గ పుస్తకం అవతల పెట్టి ఆకాశం చూస్తూ కాఫీ త్రాగుతున్నాడు. తూర్పున ఆకాశం అపరంజి కాంతుల్లో స్నానమాడుతూ ఉంది. పొగమంచు మెల్లగా అదృశ్యం అవుతూ ఉంది. ఎండిపోయిన నదీ తీరాల్లో ఏర్పడిన సన్నటి ఇసుక పొరల్లాగా ప్రాగ్జిశాకాశంలో పల్చటి తెలిమబ్బుతునకలు కనుపిస్తున్నాయి. ఒక కొంగలబారు ఉత్తరంగా వెళ్ళుతూ ఉంది.

“అమ్మాయీ కొంగలు హిమాలయాలకు వెళ్ళుతున్నాయా?”

“ఏమోరా కాఫీ చల్లారి పోతాయి చప్పున తాగేయ్‌.” అన్నది తల్లి అట్లాంటి ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పలేక,

“క్రాద్రే - మా మేష్టారు హిమాలయాల్లో యుద్ధం జరుగుతూ ఉందని చెప్పాడే -

అమ్మా చైనా వాళ్ళట, తుపాకులు ఫీరంగులు తీసుకొచ్చి మన భారతీయుల్ని చంపేస్తున్నారటే - మన ఊరికి కూడా రావచ్చట” -

ఈ పదజాలమంతా ఆశ్చర్యంతో వింటూ

40 నన లననననలనకనననా ననన నానా ఎగిరిపోయిన హంన

“ఈ కబుర్లన్నీ వినేనా రాత్రులు భయం అని ఏడుస్తున్నావ్‌? ఓరి వెధవా! వెళ్ళి పడుకో అస్తమానం ఆ కిటికీలో చేరి వెధవ ఆలోచనలు చేస్తూ కూర్చోకు - వెళ్ళు” ఆని గదమాయించి తల్లి తన పనిమీద వెళ్ళిపోయింది.

దుర్గ అది కాదన్నట్లు తల ఊపుతూ కిటికీనుంచి దిగాడు. మెల్లగా బయటికి వచ్చాడు. ఫల వృక్షాలు, పూల మొక్కలు, చిక్కగా మొలిచిన పచ్చగడ్డి, కిటకిటలాదే ఒక పెద్ద ఆవరణంలో ఉంది దుర్గ యిల్లు,

సమీప అడవిలో నుంచి రంగు రంగుల పిట్టలు చిన్నవి పెద్దవి రకరకాలు ఆ చెట్ల కొమ్మల్లో రెమ్మల్లో పూవుల్లో మృదు మధుర ధ్వనులు చేస్తూ ఉరకలేస్తుంటాయి. అది హేమంతర్హువు. ఇవన్నీ చూస్తూ ఆ ముగ్ధ మోహన (ప్రభాతాన్ని అవ్యక్తంగా అనుభవించటం దుర్గకి అలవాటు. కానీ వారం రోజుల్నుంచి పుస్తకాలు తిరగేస్తున్నాడు. ఆందోళనగా ఉన్నాడు. రాత్రులు భయం అంటాడు. మొన్నరాత్రి వాడు వాళ్ళమ్మ ప్రక్కలో పడుకున్నాడు. ఎదుట ఉన్న కిటికీలోంచి చీకటి కనిపిస్తుందని బయట హాల్లో పనిమనిషి పడుకొని ఉంటే ఎవరికీ చెప్పకుండా వెళ్ళిపోయి దాని దగ్గర పడుకొని నిద్రపోయాడు. ఒక వేళప్పుడు వాళ్ళమ్మ చూచి వాడు కనిపించక కంగారు పడి వెతికి దాసీదాని దగ్గర పడుకొని నిద్ర పోవడం చూచి వాళ్ళమ్మ నవ్వుకొని పడుకొంది. చైనా వాళ్ళు భారతీయుల్ని చంపుళున్నారటమ్మా అంటూ పలవరిస్తాడు. ఒకరోజు ఉదయం వాళ్ళక్కయ్య తమ్ముడు అందరు భోజనానికి కూర్చున్నారు. వాడు మోకాళ్ళ మీద మోచేతులు పెట్టుకొని చేతులతో కళ్ళు మూసుకొని కూర్చుని ఉన్నాడు. అన్నీ వడ్డించిన తర్వాత కూడా వాడు అట్లాగే కూర్చుని ఉంటే చూచి “ఒరే ఊరకే కూర్చున్నావేరా” అన్నాడు వాళ్ళనాన్న - సమాధానం లేదు. మళ్ళీ మళ్ళీ అడిగాడు. “ఆసలాచేతులు తీసి ఇట్లా చూసి సమాధానం చెప్పు” అని గద్దించాడు. అప్పుడు కొంచెం చేతులు తీశాడు. కళ్ళ వెంబడి నీళ్ళు కారుతున్నాయి. “ఓరి వెధవా ఏడుస్తున్నావేమిటిరా” సమాధానం లేదు. “చెప్పు ఎందుకేడుస్తున్నావ్‌” అని యిట్లా పదే పదే అడగ్గా “ఊహు చైనా వాళ్ళు మనల్ని చంపేస్తున్నారట.” అన్నాడు. తండ్రికి భయం వేసింది. “ఏమే వీడ్ని కొట్టావా?”

“అబ్బే నే కొట్టందే” అన్నది కంగారుగా దుర్గ తల్లి,

“అది కాదే తలమీదేమైనా బలంగా కొట్టావా”

*ఛా ఛా లేదంటే”

“లేకపోతే మేడ మెట్లమీద నుంచేమన్నా క్రిందికి పడ్డాడా”

“అయ్యో అదేమీ లేదంటే”

“అదికాదు వీడి మెదడు కేమైనా దెబ్బతగిలి ఇట్లా అయిందా అని” అనానను కేషేంద అననన

ఎణిరిపోయిన వాంన ననా ౧ 1

“అజ్టే అదేమీ కాదండీ; వాడు నాలుగైదు రోజుల్నుంచీ భయం అని అఘోరిస్తూనే ఉన్నాడు. స్కూల్‌లో మేష్టారు ఏదో ఈ చైనా యుద్ధం గురించి చెపుతున్నట్లుంది. పైగా మేమంతా నిన్న సినిమాకు వెళ్ళాము. అందులో న్యూస్‌ రీలు చూపించారు. అక్కదే ఆ తుపాకుల కాల్పులు అదీ చూచి భయమేస్తూ ఉందంటే వెళ్ళిపొమ్మన్నాను.

“ఏమిటో వీడు యింత పిరికి వెధవ అయిపోతున్నాడు.”

“ఆం అదేమీ లేదు - పసి వెధవ గదటే - వాళ్ళకు ఏది పట్టుకుంటే అదే బలంగా పనిచేస్తుంది * -

“ఒరే దుర్గా చైనా వాళ్ళు నీ మీదికి రారులే. భోజనం చెయ్యి, భోజనం చెయ్యకపోతే నీరసం చేసి చైనా వాళ్ళతో పోట్లాడలేవు. కానీ - భోంచేయ్‌ - ఊర” అని బలవంతాన తినిపించారు.

ఇవాళ దుర్గ పరిస్థితి మరీ ఆందోళనగా ఉంది. కిటికీదిగి బయటి కొచ్చాడే గాని అలవాటు ప్రకారం చెట్లూ పిట్టలూ చూస్తూ చెట్టును ఆనుకొని నిల్చున్నాడు. కొంచెం సేపు గడ్డి పువ్వల మీద గంతులేస్తున్న సీతాకోకచిలుకను చూస్తూ చెట్టు కానుకొని కూర్చున్నాడు. చేతుల్లో చెక్కిలి పెట్టుకొని, వెనకాలే వచ్చింది ప్రక్కింటి వాళ్ళ పిల్ల అశ్విని. నీడలా వచ్చి నిల్చుంది దుర్గముందు. దుర్గ తలెత్తి చూచాడు. ఆశ్చర్యంతో చూస్తూ “ఏం ఆశూ అట్లా ఉన్నావ్‌” అని లేచి నిల్చున్నాడు.

ఆశూ వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తూ ఉంది. ఆశూని దగ్గరకు తీసుకొని ముఖంమీద వాలిన జుట్టు సవరిస్తూ "ఆశూ ఎందుకట్లా ఏడుస్తావు ఏమయిందో చెప్పు” ఆశూ ఏడుస్తూనే ఉంది.

“ఏమిటా బొమ్మేమిటి” అన్నాడు ఆశూ చేతిలో బొమ్మను చూచి. అది తెల్లగా వెన్నెల తంతువులతో అల్లినట్లుగా ఉంది. ఉజ్వల కాంతుల్లో అప్పుడే రేకువిప్పిన మల్లె పూవులతో చేసిన బంతిలా ఉంది.

“ఇది హంస” అంది అశూ వెక్కి వెక్కి వడస్తూ .

“హంసేమిటి ఏమయిందో చెప్పు అశూ. మొహం ఎంతో వాడిపోయింది. కళ్ళెట్లా వాచిపోయాయో చూడు అసలు సంగతి చెప్పు”

“మా నాన్న పంపించాడీ బొమ్మ” అంటూ వణుకుతూ ఉంది.

"బ్రశ్రూ - చూడు - నీవు ఏడుస్తుంటే చూడలేను. సంగతేమిటో చెప్పు.” అంటూ భుజాలు పట్టుకొని బలంగా ఊపాడు.

“మా నాన్నని చైనావాళ్ళు చంపేశారు.” అని ఒక్కసారి గట్టిగా ఏద్బేసింది అశూ. అలలనాానననానాలలానాాననానానానానాలాల సస్నేంద్ర అననన నననననానానననానానననననననిననననననననిన

త2 నననననా ననా ననన నననననననన ననా ఎఎరీరివోయిన హంన

“ఏమిటి చంపేశారా? అయ్యో అశూఎంత పని జరిగింది.” అంటూ దుర్గ నిర్విణ్లు డయ్యాడు. సీతాకోక చిలుక గడ్డి పువ్వు మీద నిశ్చలంగా ఆగిపోయింది. రంగు రంగుల క్రోటన్సు మొక్కులు నిటారుగా ఎండలో నిల్పో ఉన్నాయి. అశూ లేతగొంతు విలాపం ఒలుకుతోంది. కొన్ని నిమిషాలు నిశ్శబ్దంలో కలిసిపోయాయి.

“మీ కెట్లా తెలిసింది అశూ”

“నాన్న వస్తువులు ఇంటికి పంపించేశారు సైన్యం వాళ్ళు”

“ఎప్పుడు?”

“నిన్న రాత్రి వచ్చాయి - అమ్మ ఏడుస్తూఉంది.” అని గట్టిగా ఏడ్చింది.

“ఏ ఊళ్ళో చనిపోయాడట ఆశూ”

“తవాంగట”

“తవాంగ్‌ - ఎక్కడో ఆ తవాంగ్‌”

“మా నాన్న యుద్దానికి వెళ్ళేరోజు అమ్మకళ్ళల్లో నీళ్లునిలిచాయి. నాకేమీ అర్ధంకాలేదు. మానాన్న జేబు రుమాలు తీసి మా అమ్మ కళ్ళుతుడిచి ఏం పరవాలేదు ఊరుకో అన్నారు. తర్వాత నన్నెత్తుకొని “అశూ ఊరికెళ్ళుతున్నా ఏం తెమ్మంటావు చెప్పు” అన్నాడు.

నేను ఏ ఊరు నాన్నా అన్నాను.

ఆం ఎక్కడమ్మా - చాలా దూరం = హిమాలయ పర్వతాల్లో ఉందాఊరు. మీ మేష్టారు చెప్పలా, హిమాలయ పర్వతాలు లెక్కడున్నాయి? “మనదేశం ఉత్తరం వైపున ఉన్నాయి” - అయితే నాన్నా హిమాలయాల్లో హంసలుంటాయట, మా మేష్టారు చెప్పారు. ఒక హంస తీసుకురా నాన్నా మా క్లాసు పిల్లలకి చూపిస్తే సంతోషిస్తారు అని అడిగాను. ఓ సరే నమ్మా తీసుకొస్తానుగా, నీవు చక్కగా ఆడుకొంటూ కబుర్లు చెప్పుతూ సరదాగా ఉండాలి. అస్తమానం “నాన్నేడి” అని అమ్మను ఏడిపించకూడదు తెలుసా, అన్నాడు. “అట్లాగే నాన్నాః అన్నాను. దుర్గా అదంతా నా కళ్ళల్లో కనుపిస్తూ ఉందిరా ఇవాళ. “నాన్నా” అంటూ ఏద్చేసింది ఆశూ.

పాపం దుర్గ లేత హృదయం భరించ లేకుండా ఉంది. ఆశూని చేతుల్లోకి తీసికొని చిట్టి తల హృదయానికి హత్తుకొని నా చిట్టి తల్లివి కదూ ఊరుకో - ఊరుకో అమ్మా, నేను చూడను, ఆశూ నీవు ఏడుస్తుంటే - ఊరుకో - మీ నాన్నాని చంపిన ఆ వైనా వాడెవడో వాడ్ని ఆ రాక్షసుడ్ని పట్టుకొని చంపి వాడి తల నరికి తీసుకొచ్చి నీకాళ్ళముందు పడేస్తా. చూడు - అంత వరకూ నేను ఇంటికి రాను. ఊరుకో ఆశూ -”

ఎరిరిపోయిన వాంన ననన ఏ అశూ ఆత్మ కొంచెం తృప్తి పడింది - అశూ మీ యింటికి పోదాం పద. పాపంమీ అమ్మ ఎట్లా ఉందో;

ఆ రాత్రి దుర్గకు నిద్ర పట్టలేదు. అమ్మా, నాన్నా అక్కయ్యా, తమ్ముడు అంతా నిద్ర పోతున్నారు. ఇంట్లో ఒక చిన్న బల్బు స్వల్బ కాంతి ఒలుకుతూ ఉంది. దుర్గ మెల్లగా లేచాడు. చప్పుడు కాకుండా తలుపు తీసి బయటికి వచ్చాడు. మంచు రాలుతోంది. ఆచలిలో ఏ చెట్టు పొదలోనో కీచురాళ్ళు గీ అంటున్నాయి. దుర్గ చొక్కాకాలరు రెండు చేతుల్లో దగ్గరగా లాక్కున్నాడు. రెండడుగులు మెల్లగా ముందుకేశాడు. ఆవరణలో కొంచెం దూరాన ఉన్న ఎలక్ట్రిక్‌ దీప కాంతి వలయంలో నిర్భయంగా కూర్చొని ఉన్న పైడిగంట ఒకటి గబాల్న రెక్కలు కొట్టుకుంటూ ఎగిరిపోయింది. దుర్గ ఉలిక్కి పడ్డాడు. ఆకాశంలో తూర్పు దిక్కున మృగశిరా నక్షత్రం ఉత్తరాన దక్షిణాన పడిపోయిన సోల్డరు లాగా కనుపిస్తూ ఉంది. దుర్గ మెల్లగా నడుస్తున్నాడు. రెండు పెద్ద తాటిచెట్లు నల్లటి ఆకారంతో మారీచ సుబాహుల్లా కనిపించాయి. దుర్గ వడి వడిగా నడిచి పోయాడు. “తవాంగ్‌ - తవాంగ్‌ - తవాంగ్‌” అంటూ దుర్గ చెవుల్లో అశూగొంతు రింగు రింగు మంటూ ఉంది. ఎక్కడుంది. తవాంగ్‌; ఎక్కడుంది? జెను మేష్టారుగారికి తెలిసే ఉంటుంది. ఆయన మాకు దేశంలో కొండలు నదులు నగరాలు ఇక్కడున్నాయి అక్కడున్నాయి అని చెపుతుంటారు. ఆయనకి తప్పక తెలిసి ఉంటుంది. ఈ ఆలోచనలతో పాటు అవ్యక్తంగా దుర్గ కాళ్ళు మేష్టారుగారి యింటికే దారితీశాయి. వెలుగు నీడలు దోబూచులాడే మూగ రస్తాల్లో వెళ్ళుతున్నాడు. ముందు కాళ్ళిత్తిన గుర్రం మీద ఒకచేత్తో తుపాకీ ఆకాశానికి ఎత్తినట్లుగా కనిపించే ఒక యోధుడి బొమ్మతో పెద్ద సినిమా పోస్టరు కనిపించింది. దానిముందు కొన్ని క్షణాల పాటు ఆగి తదేక ధ్యానంతో చూస్తూ నిలుచున్నాడు ఒక కుక్క కెవ్వున ఏడుస్తూ దుర్గని సమీపించింది. ఒక్క పరుగున మేష్టారుగొరి యిల్లు చేరాడు. అదొక పూరిపాక. చుట్టూ దట్టంగా మొక్కలు - చిన్న వెదుళ్ళ కాంపౌందు. లోపలకి ప్రవేశించి కిటికీలోనుంచి చూచాడు. అంతా నిశ్శబ్దంగా నిద్రపోతున్నారు. ఒక చిన్న బుడ్డి దీపం మినుకు మినుకు మంటూ కునుకుతూ ఉంది. మేష్టారుగారు దుర్గకు గుర్తే. ముసుగు తన్ని పడుకో ఉన్నాడు కుక్కి మంచంలో, ఆయన తోటే బహుశా ఆయన చిన్న కొడుకు విళ్ళూగాడు చుట్ట చుట్టుకుని పడుకో ఉన్నాడు. దుర్గకి నవ్వొచ్చింది. గాలి తరగ కదిలి గుజ్బుమామిడి గుబురులో చప్పుడయింది. కుక్క వెనకాలే వచ్చిందేమో అని దుర్గ భయపడ్డాడు. మేష్పారూ అని సన్నగా పిలిచాడు. సమాధానం లేక పొయ్యే సరికి తలుపు కొట్టాడు. మేష్టారు ఎవరక్కడా అంటూ లేచి వచ్చాడు. తలుపు తీసి దుర్గను చూసే సరికి మేష్టారు నిర్భాంత పోయాడు.

“ఇదేమిట్రా ఇప్పుడొచ్చావ్‌ ఏమయిందీ?” నాననా నాలాల సషేంద 'అనానానా ననన తననన ననిన

చేతే నానన నినననననననానానాాా నాల ఎరరిపోయిన హంన

“ఏమీ లేదండీ - నాకు నిద్రపట్టలేదు.”

“బలే గమ్మత్తుగా ఉందే. నిద్ర పట్టక పోతే ఇక్కడి కొచ్చావా?”

“లేదండీ - నాకో ముఖ్యమైన సంగతి చెప్పాలి అది మీకే తెలిసుంటుంది.”

“ఏమిటదీ? అది (ప్రొద్దున తెలుసుకో వచ్చుగా - లో పల్రా” లేస్తాడు - వద్దు. ఆ చెట్టు దగ్గరకు వెళదాం రండి”

ఆశ్చర్యంతో మేష్టారు దుర్గ వెంబడే మామిడి చెట్టు దగ్గరకు నడిచాడు.

“మేష్టారూ తవాంగ్‌ ఎక్కడుందండీ”

“ఇప్పుడెందుకురా అది? రేపు క్లాసులో అడగొచ్చుగా”

“కాదండీ నా కిప్పుడే కావాలి. అర్జంటుగా కావాలి; చెప్పిండి ఎక్కడుందో తవాంగ్‌?”

“చాలా దూరంలో ఎక్కడో ఈశాన్య సరిహద్దుల్లో హిమాలయ పర్వతాల్లో ఉంది. నీ కెందుకూ-”

“అక్కడ యుద్ధం జరుగుతూ ఉందటగా”

“అయితే?”

“అక్కడి వెడతా”

“ఓపి పిచ్చి వెధవా, అదా? అయితే నేను క్లాసులో చెప్పేదంతా నీకు బాగా బుర్ర కెక్కిందన్నమాట - సరే గానీ - ఇక వెళ్ళి పడుకో - లేకపోతే రాత్రికి ఇక్కడే పడుకో -

“వ్వేష్టారు అదేం కుదరదండీ; అక్కడి కెట్లా వెళ్ళాలో చెపుతారా లేదా - చెప్పండి” . మేష్టారు పక పక నవ్వసాగాడు.

“నవ్వుతారేమి టండీ - చెప్పండి - నేను సైన్యంలో చేరాలి - తవాంగ్‌కు వెళ్ళాలి - ఏంచెయ్యాలో చెప్పండి.”

“ఒరే దుర్గా - పిచ్చి వెధవా - ఇంటికి వెళ్ళి వెచ్చగా పడుకో రేపు చెపుతా-”

• “చూడు సైన్యంలో వెళ్ళడమంటే తమాషా గాదు ఏడేళ్ళ కుర్రాడు యుద్ధంలో ఫిరంగి పేలి మీద పదనక్మర్లేదు. ఆ (ప్రేలుడు శబ్దం వింటే చాలు గుండె లాగి చస్తాడు. పైగా సైన్యంలో చేరడం సులువైన పనేమిటి? మన ఊళ్ళో ట్రావెలర్సు బంగళాలో చూడలా నీవు, ఎంతో మంది వెళ్ళి రిక్రూట్‌ అవుతున్నారు. అక్కడొక పెద్ద అనీసరుంటాడు. సైన్యాధికారి ఆయన మీసాలు డ్రెస్సు చూస్తే యమధర్మరాజులా ఉంటాడు. నీకయితే నూటరెండు డిగ్రీలు జ్వరం కాస్తుంది ఆయన్ను క నల!

ఎగిరిపోయిన హంన ననన ననానానాాన 45 చూచావంటే, ఆయన ఒప్పు కొంటే లారీలోనో ట్రక్కులోనో రైల్లోనో ఎక్కించి తవాంగ్‌ చేరుస్తారు తెలిసిందా? మిగతా సంగతులన్నీ రేపు చెపుతానుగానీ ఇక వెళ్ళి పడుకో. -”

“ఇక వెళ్ళి పోతాను వచ్చిన పనైపోయింది.”

“ఒరే కొంపతీసి ఇంటికి వెళ్ళవా ఏమిటి?” దుర్గ నవ్వాడు. -

“ఒరే దుర్గా ఇంటికి వెళ్ళాలి సుమా! ఇంకేక్కడికీ వెళ్ళకూడదు జాగ్రత్త!”

దుర్గ సరే అంటూ వెనక్కు తిరిగాడు. మేష్టారు దుర్గ కనుచూపు దాటి పోయేవరకూ చూస్తూ నిలుచున్నాడు. ఆ చిన్న లేత శరీరం. పెద్ద తల చిన్న కాళ్ళు చిన్న చేతులు మెడమీద కాలరు, పసి వాడు దుర్గ వెళ్ళిపోతూ ఉంటే మేష్టారి హృదయం (ద్రవించింది. అయినా పసిపిల్లల హృదయాలు ఎంత సున్నిత్రమైనవి! ఎంత శక్తి మంత మైనవి. ఆశ్చర్యం అనుకుంటూ మేష్టారు ఇంట్లోకి వెళ్ళి మళ్ళీ ముసుగు బిగదీసి పడుకున్నాడు.

ప్రొద్దుట ఫెళఫెళ లాడే ఎండలో టట్రావెలర్సు బంగళా జనసమూహంతో కిటకిట లాడుతూంది. సైన్యంలో చేరడానికి యువకులూ, మాజీ సైనికులు మీసాలు మెలి త్రిప్పినవాళ్ళు - పాత యూనిఫారం తగిలించిన వాళ్ళూ పాత మెడల్సు వేసుకొన్న వాళ్ళూ - తండోప తండాలుగా వస్తున్నారు. సైన్యాధికారి ఒక్కాక్సర్ని పరిశీలించి పంపు తున్నాడు. ఇంతలో ఈ సమూహంలో నుంచి ఒక చిన్న కుర్రాడు గదిలోకి ప్రవేశిస్తూ అంతకు ముందే అందరూ శాల్యూట్‌ చేయడం చూచాడు గనుక ఆఫీసర్ని చూస్తూనే దుర్గ కాళ్ళు జోడించి చెయ్యెతి శాల్యూట్‌ చేశాడు. ఆఫీసరు నవ్వాపుకోలేక పోయెడు. ఆశ్చర్యము హాస్యమూ తొణికిసలాడే కళ్ళతో దుర్గని చూస్తూ మెల్లెగా సిగరెట్టు కాల్చి పాగవదులుతూ లేచి “నీ పేరేమిటోయ్‌” అన్నాదు.

“దుర్గ ౫

ళ్‌ పూర్తి పేరు”

“ శ్రీ పాద శివరామ దత్త సూర్యనారాయణ దుర్గా ప్రసాద్‌” అంటూ గ్రుక్క త్రిప్పుకోకుందా సమాధానం చెప్పాడు దుర్గ -

ఆఫీసరు నవ్వుతూ బంట్రోతుకు ఎవ్వర్నీ లోపలికి రావద్దని ఉత్తర్వు చేశాడు.

“అయితే శివరామ దత్త సూర్యనారాయణ దుర్గాప్రసాద్‌ - నీవు చాలా మంచి కుర్రాడివి = ఏం కావాలి చెప్పు - నీకు ఏంకావాలంటే అదిస్తా”

అనేసరికి దుర్గకు సావిత్రి కథలో యమ ధర్మరాజుగారి డైలాగులు జ్ఞాపకం వచ్చాయి. సంతోషంతో

తీరి 'అననానానానననననినినతనననన ననా ఎర రపోయిన వహాంన

“నేను యుద్ధంలో చేరుతాను సార్‌ నన్ను తవాంగ్‌కు తీసుకెళ్ళండి.”

ఆఫీసరు మీసాలు దువ్వుతూ “శహబాష్‌ ఎట్లాంటి వరం కోరావోయ!” ఆఫీసరు దుర్గముందు మోకాళ్ళమీద నిల్చుని దుర్గని ముద్దు పెట్టుకొన్నాడు. భావోద్వేగంతో ఆఫీసరు కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. దుర్గ లేత హృదయం కదలిపోయింది. గట్టిగా ఆఫీసర్ని కౌగలించుకొని నన్ను తవాంగ్‌కు పంపించండి. నా అశూకు యిచ్చిన వాగ్దానం నెరవేర్చుకోవాలి, నన్ను తవాంగ్‌క్సు పంపించండి.” అని ఏద్బేశాడు.

దుర్గని ఒళ్ళో కూర్చు బెట్టుకొని -

“బాబూ నీ లాంటి వాళ్ళే కావాలి. నిన్ను చూస్తే చాలు నిరుత్సాహం పటాపంచలై పోతుంది. ధైర్యం ప్రజ్వరిల్లుతోంది. జయించడం తథ్యం అనిపిస్తూ ఉంది.”

ఇదంతా ఆఫీసరుగారు తనలో తానే, అనుకొంటున్నట్లుగా తోచింది దుర్గకి. దుర్గకు ఆయన మాటలు అర్థంకాలేదు.

“బాబూ మీ నాన్న ఎవరు?”

“విశ్వేశ్వర శాస్రిగారండి”

“ఏం చేస్తుంటారు.”

“తాసిల్దార్‌”

“వెరీగుడ్‌ కాసేపు కూర్చో మా యింటికి వెడదాం” అంటూ సూట్‌కేసు తెరచి పిష్పరమిట్లు ప్యాకెట్టు ఒకటి తీశాడు.

దుర్గ “నేను యింటికి రానండి - తవాంగ్‌కు వెళ్ళాలి - నన్ను తవాంగ్‌కు పంపించండి

• అని ప్యాకట్లు తీసుకోవడానికి నిరాకరించాడు.

“ఏమోయ్‌ బలే వాడివే నువ్వు - సరే అట్లా కూర్చో చెప్తాను” అని అఫీసరుగారు తన పనిలో నిమగ్నం అయ్యాడు. గదిలోకొ వచ్చే వాళ్ళు వస్తున్నారు. పొయ్యేవాళ్ళు పోతున్నారు. దుర్గ పరధ్యానంగా కుర్చీలో కూర్చుని చూస్తున్నాడు. మధ్యాహ్నం 12 గం॥ దాటుతోంది.

“ఏవోయయ్‌ ప్రసాద్‌ ఆకలేస్తూ ఉందా వెళ్ళిపోదాం” అంటూ ఫైలు కడుతూ దుర్గవైపు తల తిప్పాడు ఆఫీసరు. దుర్గ కూర్చున్న కుర్చీ ఖాళీగా ఉంది.

ఎట్లా వెళ్ళాడో ఆ భగవంతుడికే తెలియాలి. దుర్గా ప్రసాద్‌ చిరిగి పోయిన చొక్కాతో చిక్కి పోయిన మొహంతో, కొండలు దాటి నదులు దాటి నగరాలు దాటి ఒక సాయంకాలం ఒక

ఎగిరిపోయిన హంన నానా. 7 వానులో కూర్చొని నీళ్ళు త్రాగుతూ దూరాన పశ్చిమాకాశం మీద తవాంగ్‌ నగర రేఖలు చూచాడు ! ఎట్లా వచ్చాడో; కానీ అది ఆశ్చర్యం కలిగించ నక్కరలేదు. ఎంత పసిశరీరమైనా అందులో ఉన్నది మానవాత్మ! మహోత్తమ చైతన్య జ్యోతి, జీవవర్దాల కన్నిటి కంటె మానవుడు అత్యుత్తమ స్థాయిలో ఉన్నవాడే గదా. శిశువులో ఉన్నాసరే మానవాత్మ ఒక మహా పర్వతం కంటె ఒక మహానది కంటె ఒక మహా వృక్షం కంటె శక్తి వంతమైనది. ప్రజ్వలితం కావాలే కానీ అది ఏమైనా చేస్తుంది. దేన్నయినాన సాధిస్తుంది. ఎక్కడో ఐస్‌లాండులో ఉన్న పక్షులు కొండలు దాటి నదులు దాటి నగరాలు దాటి హిమాలయ పర్వతాలు చేరడం లేదా లేక నల్ల సముద్రం చేరదం లేదా. అన్ని వేల మైళ్ళుదాటి స్వల్ప ప్రాణులే ప్రయాణం చేయగలిగినప్పుడు దుర్గ బెజవాడ నుండి నెల్లూరు నుంచి తవాంగ్‌ చేరడం అసాధ్యం అవ నక్కరలేదు. దానికి ఒకరు ఆశ్చర్యం పడ నక్లేదు. దుర్గ నీళ్ళు తాగి ముఖం కడుక్కున్నాడు. లేవ లేక వానులోనే కూర్చున్నాడు. కాస్సేపు. సంధ్యారుణ కాంతులు (క్రమంగా మాసి పోతున్నాయి. చీకట్లు నలుదిక్కులా ముసురు కొంటున్నాయి. చలి విపరీతంగా ఆవరిస్తూ నలుదిక్కులా ముసురు కొంటున్నాయి. చలి విపరీతంగా ఆవరిస్తూ ఉంది. నదులు గడ్డకట్టుకు పోతున్నాయి. దుర్గ చచ్చి పోలేదంటే హృదయంలో రగుల్మొనే జ్వాలే కారణం, దూరాన తవాంగ్‌ పట్టణం మీద పొగలు మంటలు రేగుతున్నాయి. తుపాకులు ఫిరంగులు ఉరుములు మెరుపుల్లాగా భూనభోంతరాళాలు బ్రద్దలు చేస్తున్నాయి. కొంచెం ప్రక్కగా ఒక ఎత్తైన కొండ మీద ఒక బౌద్భల మఠం కిటికీల్లోంచి మంద కాంతులు గోచరిస్తున్నాయి. నల్ల గుడ్డు పోయిన కళ్ళలా ఉన్నాయి. అ కిటికీలు. ఒకవైపు నుంచి ప్రజలు బారులు బారులుగా కొండ మీదకు వెళ్ళుతున్నారు. దుర్గ లేచి అవైపే నడిచాడు. రెండోవైపు నుంచి దారి లేక పోవడం చేత ఎక్కడం దుస్తరంగా ఉంది. కొంత దూరం ఎక్కి పోయాడు కనుక, దుర్గ, దిగిరావడం ఇష్టంలేక ఎట్లాగో ఎక్కుతున్నాడు. ఆ చీకట్లో అడుగు పెట్టిన కాలు గట్టిగా ఊనేసరికి జర్రున జారి ఏదెనిమిది బారల దూరం క్రిందికి దొర్లుతూ వచ్చి ఒక కొండ మీద పద్దాడు. నుదుటి మీద బలంగా గొయం తగిలి రక్తం ప్రవాహంగా కారడం మొదలెట్టింది. ఒళ్ళంతా తెగనలిగి పోయింది. పాపం లేవలేక ఒక అరగంట అక్కడే ఉండి పోయాడు. మళ్ళీ ధైర్యం కూడ గట్టుకొని ఎక్కడం ప్రారంభించాడు - అప్పటికి చీకటి పడిపోయింది. చంద్రుడు లేని ఆకాశంలో నక్షత్రాలు వెలుగుతున్నాయి. ద్వారం నుంచి చూస్తే బౌద్ద మందిరం ఆపన్న జన సమూహంతో కిటకిటలాడుతూ ఉంది. దుర్గ మెల్లిగా లోపలికి వెళ్ళాడు. ఎవరు నువ్వని గానీ ఎందుకొచ్చావని గానీ ఎవరూ ఆటంక పరచలేదు. ఎవరి గొడవలో వాళ్ళున్నారు. దుర్గ మెల్లిగా హాలు నాలుగు మూలలా తిరిగాడు. ఎక్కడా కూర్చోడానికి కూడా సందులేదు. ఎదుట గోడ దగ్గర ఒక (బ్రహ్మాండ మైన బుద్ధ భగవానుడి విగ్రహం పద్మాసనా సీనమై ఉంది... దుర్గ చేతులు అప్రయత్నంగా ఆ భగవానుడికి నమస్కారం చేశాయి. భగవానుడ్ని వానా ననన కేషేంద అననన ననన ననన

చూస్తూ దుర్గ మెల్లిగా వెళ్ళాడు వెళ్ళగా వెళ్ళగా ఒక పడక కుర్చీ ఉంటే అందులో వాలాడు. విపరీతమైన _కోలాహలంగా ఉంది. చైతన్యం క్షీణించి పోయింది. భవనం నాలుగు మూలలా చూచాడు. లామాలు వేస్తున్న అగరు ధూపం మేఘాల్లో బుద్ధ భగవానుడి అరమోడ్పు కన్నులూ ప్రశాంత వదనం హృదయాన్ని చల్లబరుస్తున్నాయి. ఒక ప్రక్క ఏవేవో ప్రార్థనా (గ్రంథాలు దొంతరలు దొంతరులుగా పేర్చబడి ఉన్నాయి. ముగ్గురు లామాలు యీ కొలాహలంతో నిమిత్తం లేకుండా బౌద్ధ మంత్రాలు మోంపా భాషలో గానం చేస్తున్నారు. ఆ గానం లోకపు శోకం అంతా ధారగా ప్రవాహంగా తరలి పోతూ ఉన్నట్లుగా వాలిపోతూ ఉన్నట్లుగా గుడిలో చిత్తరువులు రేపుతూ ఉంది.

మఠాధిపతి మహాలామా నడివయసు దాటినవాడు. ప్రశాంత గంభీరమూర్తి. బోడితల, కంఠ పర్యంతం సర్వాంగ సమావృతంగా కాషాయాంబరధారణం - మందిరంలోకి వచ్చిన ఆర్త జనులందర్నీ ఆహ్వానించి ఆదరిస్తున్నాడు. వివిధ ప్రజల విషాదగాథలు వింటున్నాడు. క్షతగాత్రులు, తల్లిని కోల్పోయిన పిల్లలు పిల్లల్ని గోల్పోయిన తల్లులు, ఇల్లూ వాకిలి విధ్వంసం అయిపోయి హాహాకారాలు చేసేవారు. ధన ధాన్యాలు నాశనం అయిపోయి ఆర్త నాదాలు చేసేవారు రకరకాల జనులు హాల్లోకి ప్రవాహంగా వచ్చేస్తున్నారు. కొందరికి చోటు చాలక ప్రక్క మందిరంలోకి ప్రవేశ పెడుతున్నారు.

నెత్తిమీద నులక మంచం మంచం మీద మూటలు, భుజం మీద కావడిలో సామానులు చంకలోబిన్న కుర్రాడు ఇంత బరువూ మోసుకొని పరుగులేస్తూ ఒక పెర్చా వచ్చాడు. వస్తూనే గట్టిగా ఏడుస్తున్నాడు. మహాలామా నెత్తి మీద బరువు దించాడు. షెర్పా ఏడుస్తూ కాళ్ళకు మొక్కి “అంతా నాశనం అయిపోయింది. బాబూ ఇంకేమీలేదు. చచ్చినోళ్ళు నా భార్యను కడుపున పెట్టుకొన్నారు. ఈ పసివాడి తల్లిలేని వాడ్ని చేసేశారు. బాబూ ఆ మాయదారి చైనావాళ్ళు వీడికి మరేమిటిదిక్కు బాబూ "అంటూ కుమారుణ్ని మహాలామా కాళ్ళ మీదికి తోశాడు. మహాలామా కుర్రవాద్ని ఎత్తుకొని నాయనా అంత దైన్యానికి లోనుగావద్దు, కష్టాలు వస్తాయి. ఇది ఒక దేశానికి వచ్చిన విపత్తు అంతటికీ ఆ భగవానుడే ఉన్నాడు. ఈవైనా వాళ్ళ దురంతం అంతా చూస్తూనే ఉన్నాడు భగవానుడు. పాపం పండాలి" అంటూ కుర్రాడి చేతులు జోడించి భగవానుడికి నమస్కారం చేయించాడు. “మనస్సు స్తిమితం చేసుకో. ఇవన్నీ ఒక ప్రక్క్మన ఉంచి ప్రక్క హాల్లో వంటలు చేస్తున్నారు వెళ్ళి కాస్త కుర్రాడికి పెట్టి నీవూ తిను. నీవు ఏడవ కూడదు. కుర్రవాడు దిగులు పడిపోతాడు. వెళ్ళుూ అని మహాలామా షెర్పాను పంపించాడు. మహాలామాకు ఇరవై ఏళ్ళు అమ్మాయి వైశాలి. సామాన్లు సర్దటానికి వచ్చి కుర్చీలో పడుకొని నిశ్చలంగా పడి ఉన్న దుర్గను చూచింది. ముఖంలో రక్తం కారిన చారలు గాయమూ చూచి ఆశ్చర్య చకిత అయి” ఎవరు బాబూ” అని

ఎగిరిపోయిన వాంన అానననాననననననననననననననననననననననన ననా 90 అడిగింది, చేత్తో తల నిమురుతూ, మెల్లిగా కళ్ళెత్తి చూచాడేగాని దుర్గ ఏమీ మాట్లాడలేక ఊరుకున్నాడు. వెంటనే వైశాలి గాయం కడిగి కట్టు కట్టింది. కొంచెం ఆహారం తెచ్చి మెల్లగా తినిపించింది. కొంచెం సేపటికి దుర్గ నిద్రపోయాడు. “పాపం ఎవరో అందర్నీ కోల్పోయినట్లున్నాడని విచారిస్తూ వైశాలి తండ్రికి చెప్పింది. ఇంతలో ఉపలామా దేవపుత్ర కిటికీలోనుంచి క్రింద తుకతుక లాడిపోతున్న తవాంగ్‌ నగరాన్ని చూస్తూ ఒక్క క్షణం సేపు నిలిచి మహాలామా దగ్గరకు గబగబా వచ్చాడు.” “గురుదేవ్‌ పరిస్థితి విషమిస్తున్నట్లుంది. మన ఆఫీసర్లు ఎందుకోసమో గబగబా కొండమీదకు వస్తున్నారు. రెండు లారీలు ఐదారు మోటారు సైకిళ్ళు వస్తున్నాయి.” అన్నాడు దేవపుత్ర.

మహాలామా కిటికీ దగ్గరకు వచ్చి చూశాడు - “సరే మీరు కాందిశీకులకు ఏలోటూ రాకుండా వారి సౌకర్యాలు చూస్తూ ఉండండి. నేను వాళ్ళెందుకు వస్తున్నారో చూస్తాను” - దేవపుత్ర వెళ్ళి తన పనిలో నిమగ్నుదడయ్యాడు. -

ఇంతలో భారత సైనిక ఆఫీసర్లు సముదాయం వచ్చేసింది. క్యాప్టెన్‌ “గురుదేవ్‌ ! నమస్మారం” అని వంగి చేతులు జోడించాడు. మహాలామా “కమాన్‌ జంటిల్‌మెన్‌” అని ఆతురతగా వాళ్ళని ఆహ్వానించాడు.

“ఏమిటి సంగతి క్యాష్టన్‌”

“పరిస్థితి విషమించింది గురుదేవ్‌” మహాలామా కిటికీవైపు నడిచాడు అథీసర్లు అనుసరించారు.

“గురుదేవ్‌ - మేము అత్యవసర పరిస్థితుల్లో వచ్చాం. మీతో అర్జంటుగా సంట్రదించి కొన్ని ముఖ్యమైన నిర్ణయాలు తీసుకోవాలి చూడండి - శత్రువుకు ఎంతో నష్టం కలిగించి గత్యంత న లేని పరిస్థితుల్లో నగరాన్ని వదలి పెట్టేస్తున్నారు. ప్రజల్ని క్షేనుంగొ ఉందే (ప్రాంతాలకు తరలించి వేస్తున్నాం. ఇక్కడ ఉన్న నాలుగు ప్లాటూన్లనూ వెనక స్టావరానికి పంపించి వేస్తున్నాం. అక్క నిర్ణయాలన్నీ పూర్తి చేస్తాం - ఇక మీదే మిగిలింది - అని అడిగాడు.

“మాదేమిటి?”

“మ్సీరు ఉండడం క్షేమంకాదు.”

“నో - నో.” అని మహాలామా తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తూ” నో నేను వెళ్ళను. నా జీవితం భగవానుడి పాదాలముందే ముగిసిపోవాలి. ప్రాణం కోసం మరొక చోటికి వెళ్ళడం అసంభవం.”

“బది కాదు గురుదేవ్‌ ఈ ప్రజల్ని లారీల్లో పంపించి వేస్తాము”

“కావలిస్తే అది చేయండి.” అనికనననననననినిననననినినినననననినిననననాాాని శేషేంద్ర తనక ననననాననా ననిన ననననానననాననననని

50 ణనినాననననననననననననననననన ననన దననననానానానాననాాాాానా ఎగింిపోయిన హంన

“మీరూ వెళ్ళాలి గురుదేవ్‌. ఈ మఠం యావత్తూ ప్రాణంతో సమానంగా రక్షిస్తాము.”

“నా బొందిలో ప్రాణం ఉండగా ఇక్కడ్నించి కదలను ప్రజల్ని పంపించి వేయండి. కాలవ్యయం చేయక అవసరమైన సన్నాహాలకు వెంటనే ఉపక్రమించండి,”

“గురుదేవ్‌ దీన్ని శత్రువులు ఆక్రమిస్తారు. యుద్ధం రీత్యా వాళ్ళకీ స్థలం అవసరం. ఎత్తయిన కొండ మీద ఉంది. ఇది కొన్ని క్షణాల్లో యుద్ధ రంగంగా మారుతుంది - నా మాట వినండి.”

“కాష్టన్‌ నామాటకు తిరుగు లేదు - వెళ్ళి ప్రజల్ని తరలించే ప్రయత్నాలు చూడండి.”

“సరే అని క్యాష్టన్‌ తన ఆఫీసర్లకి ఆయుధాలు లోపలికి తీసుకురావడానికి, ప్రజల్ని తరలించడానికి ఉత్తర్వులు ఇచ్చాడు - కాందిళశీకుల్లో మరింత అలజడి ప్రారంభమయింది. ఆయుధాల్ని లోపలికి చేరవేస్తున్నారు. కొందర్ని లారీల్లోకి సామాన్లతో సహా చేరుస్తున్నారు.

మహాలామా కూతురు వైశాలి సామాన్లు సర్జుకొని వెళ్ళిపోబోతూ అయ్యో మరచి పోయానే అనుకుంటూ వెనక్కువచ్చి దుర్గని మృదువుగా కదిపి “నాన్నా అందరూ ఊరికి వెళ్ళిపోతున్నారు. మనమూ వెళ్ళాలి. రా వెడతాం.” అని ఎత్తుకోబోయింది. దుర్గ “రాను రాను నేనిక్కడే ఉండాలి, మీరు వెళ్ళితే వెళ్ళండి!” అన్నాడు. అ భాష అర్ధంకాకపోయినా దుర్గ రావడానికి సమ్మతించడంలేదని వైశాలి అర్ధంచేసుకొని” వ్యవధి లేదు వెళ్ళిపోవాలి. అంటూ దుర్గను బలవంతాన ఎత్తుకోబోయింది. “దుర్గ “నేను రానేరాను. నా అశూకు యిచ్చిన వాగ్దానం నెరవేర్చాలి.” అంటూ కుర్చీ చేతులూ గట్టిగా పట్టుకొన్నాడు. ఎత్తుకోవడం వీలుగాక వైశాలి తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళి చెప్పింది. “నాన్నా కుర్రాడెవరో గాయాలతో పడుకోనిఉంటే కట్టు కట్టి భోజనం చేయించి పడుకోబెట్టాను. అతనికి ఎవరూ ఉన్నట్లు లేరుర పాపం అతనేమైపోతాడో అని నాతోటే తీసుకెళ్ళదామంటే ఎంత బలవంతం చేసినా రానంటున్నాడు ఎట్లా నాన్నా” -

“పరవాలేదు తల్లీ నీవు వెళ్ళిపో నేను చూచుకొంటాను.”

“సరే నాన్నా పాపం ఎవ్వరూ లేరు అతనికి మరచి పోతావేమో!” అంటూ వెళ్ళిపోయింది.

జనసమూహం తప్పించుకొంటూ మహాలామా దుర్గ దగ్గరకు వచ్చాడు. కుర్రవాడ్ని చూచేసరికి హృదయం అర్దం అయిపోయింది. జాగ్రత్తగా పంపిస్తాను వెళ్ళు” అని ఎంతో చెప్పాడు. భాష అర్ధంకాక చాలా అవస్థ అయింది. దుర్గ తన వాగ్గానం గురించి ఎంతో తీవ్రంగా చెప్పాడు. మొత్తం మీద ఏం చేయాలో తోచక వ్యవధి లేక మహాలామా ప్రజల్ని తరలించడం వగైరా కార్యక్రమాల్లో నిమగ్నం అయిపోయాడు. తర్వాత దుర్గ మాటే మరచిపోయాడు. హాలంతా ఖాళీ చేశారు. సైనిక నానానానాననాాలనననననననననాలాలననననిననని శేషేంద వానల

ఎగిరిపోయిన వాంన అనానానాణనిననననననననననన నినన ననన ననన... 51 ఆఫీసర్లు కిటికీల్లో ఫిరంగులు అమరుస్తున్నారు. పెట్టి కాల్చడానికి సులువుగా ఉంటయా లేదా అని కొన్ని ప్రయోగాలు చేస్తున్నారు. అన్నీ సిద్దంగా ఉంచుకొంటున్నారు. నాలుగు కిటికీల్లో నాలుగు ఫిరంగులు అమర్చారు.

అనుక్షణమూ శత్రువులు వస్తారని నిరీక్షిస్తూ ఉన్నారు. మహాలామా బుద్ధ విగ్రహం ముందు ఒక చిన్న పీఠం మీద పద్మాసనం వేసుకొని కూర్చుని గట్టిగా బౌద్ధ మంత్రాలు గానం చేయసాగాడు.

సైనిక ఆఫీసరు ఎనిమిది మందీ సామాన్లు సర్థుకొంటున్నారు. ఒకరు స్టౌ వెలిగించి టీ కాస్తున్నారు. మరొకడు హ్యాండ్‌ గ్రేనేద్సు పెట్టెలు మెల్లిగా విప్పి అవసరం అయినప్పుడు గబుక్కున తీసుకోవడానికి అనువుగా ఉంచాడు. క్యాష్టన్‌ చేతికి టీ కప్పు అందిచ్చాడు ఒక ఆఫీసరు. క్యాష్టను టీ త్రాగుతూ కిటికీలోంచి నల్లటి ఆకాశాన్ని నక్షత్రాలను చూస్తూ ఆలోచనా నిమగ్బుడై నిల్చున్నాడు. రెండు కిటికీల్లో మరో యిద్దరు ఆఫీసర్లు టార్చిలైట్లు పట్టుకొని అతి జాగ్రత్తగా చూస్తున్నాడు.

“క్యాష్టన్‌ ఎంత ఘోరమైన సంఘటన జరుగుతూవుంది. ఈరెండు ప్రాచీన దేశాల మధ్యా యుద్ధం జరుగుతుందని ఎన్నడూ ఊహించలేక పోయాము.

“అవును గురేదేవ్‌”

“మనదేశం చైనాకు బుద్ధ భగవానుడ్ని యిస్తే బదులుగా చైనా మనకు ఫిరంగి దెబ్బయిస్తుందా? ఈ పాపానికి నిష్కృతి లేదు.”

“గృరుదేవ్‌ యిప్పుడొక మహత్తర సంఘటన జరగబోతూ ఉంది - మీరు అర్ధం చేసుకోలేక పోతున్నారు. మిమ్మల్ని బ్రతిమాలినా వెళ్ళిపోలేదు మీరు “అంటూ వెంటనే దగ్గర ఉన్న టేబిలు దగ్గరకు వచ్చి; ఫ్రెండ్స్‌ రండి మనం తుది నిర్ణయం చేసుకోవాలి. శత్రువు వస్తాడు. పట్టణం ఆశ్రమించుకొనే సంరంభంలో ఉన్నాడు. మరో గంటలో యిక్కడ ఉంటాడు మిగతా సైనిక ఆఫీసర్లు అందరూ క్యాష్టన్‌ను సమీపించారు. ఆతురతగా కిగికీ దగ్గర శత్రువుల రాకను కనిపెట్టి ఉండే ఆఫీసర్లను అక్కడే ఉండ మన్నారు.

“ధ్రెండ్సు మన ముందు రెండే రెండు మార్గాలున్నాయి. ఒకటి వెళ్ళిపోయి సురక్షితంగా వెనకస్థావరం చేరడం - రెండు ఇక్కడే నిలిచి శత్రువు పురోగమనాన్ని కొంతకాలం ఆపడం. శత్రువు ముందుకు వెళ్ళాలంటే కొంత ముందుగానే వెళ్ళాలి. మరో దారిలేదు. అవతల మహా పర్వతాలున్నాయి. అత్యధిక (శ్రమతో కూడిన పని అవడం చేత ఈ సులువైన దారిని వదిలి అటు వెళ్ళడు. ఇటు వచ్చినప్పుడు క్రింద వెళ్ళుతుంటే మనకు వాళ్ళు చీమల్సుపుట్షల్లాగా. కనుపిస్తారు. అనననిణలనననానాననిననానానాాా నాలా ఫసేదద ననానలనినానానాణాా ననన

67౮241

52. లతను ననాాాణా నావా ఎగిరిపోయిన హంన ఇవిగో బ్రహ్మాండమైన ఈ నాలుగు ఫిరంగులు ” అంటూ ప్రక్కన ఉన్న ఫిరంగి చేత్తో తడుతూ “ఈ ఫిరంగులు ఈ చీమల్ని మాద్చేస్తాయి. అందుచేత శత్రువు మనల్ని దాటందే ముందుకు వెళ్ళలేదు. (ఫెండ్స్‌ మనం కీలక స్థానంలో ఉన్నాము.-” అంటూ క్యాష్టన్‌ టేబిలు మీద ఉన్న మ్యాపు విప్పాడు

• చూడండి యిది మనం యిప్పుడున్న స్థలం - ఇదిగో యిది మనవాళ్ళ వెనక స్థావరం. అక్కడికి యిక్కడ్నించి 2 మైళ్ళుంటుంది. వాళ్ళకు మనం వేస్తున్న ఎత్తుగురించి వార్త పంపిస్తూ ఆ స్థావరాన్ని ఈ వ్యవధిలో ఎంత వీలయితే అంత బలవత్తరం చేసుకోవాలని తెలుపుతాం - కాని మనం మాతృదేశానికి ప్రాణాలర్చిస్తున్నాం - అది అర్థం చేసుకొన్నారు గదా-” అని అందరి ముఖాలు చూచాడు క్యాస్టన్‌.

“మహాలామా నిర్ద్హాంత పోయాడు” “క్యాష్టన్‌ ఏమిటీ సాహసం ఇది అత్మహత్య” అంటూ ౩ ఒక్క గంతులో సైనిక బృందం దగ్గరకు వచ్చాడు.

“గ్పరుదేవ్‌ ఈ సంగతలు మీకు అర్ధంకావు. ఇది ఆత్మహత్యా కాదు ఆత్మ బలిదానమూ కాదు ఇది ఒక సైనిక కర్తవ్యం అంతే” -

“క్యాష్టన్‌ - ఇది నన్ను మరీ ముగ్దుడ్ని చేస్తూఉంది. ఇంత త్యాగం చేస్తూ కేవలం కర్తవ్యం అంటున్నారు. భారతదేశాన్ని కర్మభూమి అని ఇందుకే అన్నారేమో -

“గురుదేవ్‌ అదేమిటో నాకు తెలీదు. నా రక్తం నా మాంసం నా శరీరం ఆపాద మస్తకమూ అందులో ఉన్న ప్రతి అణువూ గొంతు విచ్చి నీవు వెళ్ళిపోకు అంటూ వుంది. వెళ్ళలేను - అంతే నాకు తెలుసు ఆ అణువులకు ఆ గొంతు ఎట్లా వచ్చిందో ఎన్ని తరాల నుంచీ అట్లా వస్తూ ఉందో తెలియదు. ఏమిటి మిత్రులారా! ఈ నిర్ణయంలో మీరంతా నాతో ఉన్నట్లేగా?” - అన్నాడు ఆఫీసర్లను చూచి -

“క్యాప్టెన్‌ చచ్చినా (బ్రతికినా మీతోటే” అన్నారు - వారిలో ఒక మహోత్తుంగ భావోద్రేకం వెల్లివిరిసి రైఫిళ్ళు పైకెత్తి జైభారత్‌ అని ఏకగ్రీవంగా నినాదం చేశారు. మహాలామా మహోద్వేగంతో క్యాష్టన్‌ని గట్టిగా కౌగలించుకొని “వీరులారా! మీరు మృత్యుంజయులు - మీరే ఆకాశంలో నక్షత్రాలు

• నదుల్లో ప్రవాహాలు - జీవ వర్గాల్లో చైతన్య ్రవంతులు మీరే విశ్వజ్యోతి ప్రదర్శించే ప్రత్యక్షక్రాంతులు. భగవానుడు మిమ్మల్ని అనుగ్రహించుగాక” అని బుద్ధ భగవానుడి విగ్రహానికి మొక్కాడు. ఆఫీసర్లందరూ వినమ్రులై చేతులు మోడ్చారు. ఈ దృశ్యాలన్నీ చూస్తూ కుర్చీలో దుర్గ సంభ్రమాశ్చర్య సంభరితుడై పోతున్నాడు. ఆ లేత మనస్సులో ఆలోచనలు పరుగులు తీస్తున్నాయి, అశూ వాగ్దానం ఎట్లా

తర్చడం? చైనా సైనికులు చివరకు ఈ మఠంలోకే వస్తారని స్పష్టం అవుతూ వుంది. వాళ్ళని ఎట్లాగో హతమార్చి వాళ్ళ తల నరికి ఊరికి తీసుకెళ్ళాలి. అంతా అగమ్యగోచరంగా ఉంది. ననాానననలలలననననని కేషేంద వినను

ఎణిరిపోయిన హంన నానన నననననననననకని నినన ననన నాననా 53

క్యాఫ్టన్‌ కిటికీ చేరాడు; ఫిరంగి ప్రక్కన నిల్చుని చీకట్లో మంటలు కక్కుతూ ఉన్న తవాంగ్‌ పట్టణాన్ని చూస్తూ ఉన్నాడు. మిగతా ఆఫీసర్లు యుద్ధ సన్నద్ధలవుతున్నారు. మహాలామా దృధసంకల్పంతో పద్మాసనాసీనుడై బుద్ధ భగవానుడి ముందు పీఠం మీద మంత్రం గానం చేస్తూ కూర్చున్నాడు. దుర్గ కుర్చీ చుట్టూ పెద్ద పెద్ద మందుగుండు సామాగ్రి పెట్టెలు ఉందడం మూలాన ఎవరికీ కనుపించడం లేదు. మహాలామా ఈ సంఘటనల సంకులంలో దుర్గను పూర్తిగా మరచిపోయాడు.

అందరూ శత్రువు రాక నిరీక్షిస్తూ ప్రతిక్షణమూ ఆతురతగా గడుపుతున్నాకు. అందరి మనస్సులూ శత్రువులరాక మీదే ఉన్నాయి. వాల్లో అంతా నిశ్శబ్దంగా ఉంది. సైనిక ఆఫీసర్లు గోడకు తగిలించిన గడియారం మాత్రం టిక్కు టిక్కు మంటూనే ఉంది. ఆ నిళ్ళబ్ద కుహరంలో అది ఒక హృదయ స్పందనలా ఉంది. దూరాన తవాంగ్‌ కోలాహలం లీలగా వినిపిస్తూ ఉంది. ఎవ్వరూ నిద్రపోవడం లేదు. అప్పటికి గడియారం రెండు గంటలు కొట్టింది. క్యాష్టన్‌ సెంట్రీ డ్యూటీ చేసి అందర్నీ విశ్రాంతి తీసుకోమన్నాడు. దుర్గ ఆలోచిస్తూ కేవలం శరీర ప్రయాసకు లొంగి నిద్రపోయాడు -

మూడయింది, నాలుగయింది, ఐదు, ఆరుగంటలకు తూర్పు రేఖలు తెల్లవారు తున్నాయి. (ప్రకృతి మంచు తెరలో ఒళ్ళు విరుచుకొని ఆవులించింది. నాగ సీమలో కొందవాగు మీద క్రమంగా ప్రాగ్జిశాకాశ రక్తిమ ప్రతి ఫలిస్తూ ఉంది. కొండల మీద అడవుల్లో పిట్టలు తిచకిచ మనడం మొదలుపెట్టాయి. ఒక పైడిగంట కొండ మీదకు ఎగురుతూ వచ్చి కిటికీలో ఉన్న ఫిరంగి మీద కూర్చొని గది నాలుగు మూలలా చూస్తూ ఉంది. గబుక్కున "కిక్కికో అని అరచి ఆకాశంలోకి ఎగిరి పోయింది. సెంట్రి “ఎనిమీ ఎట్‌ సైట్‌ సాబొ” అని కేక వేశాడు.

నాలుగు ఫిరంగుల దగ్గరా కునుకుతూ ఉన్న నలుగురు ఆఫీసర్లూ అటెన్నన్‌కు వచ్చారు. మిగతా వాళ్ళు కనుగీటులో ఎవరెవరి స్థలాలకు వారు వెళ్ళారు.

క్యాష్టన్‌ బైనాక్యులర్‌తో చూచాడు. ఒక పెద్ద ప్లాటూను మర తుపాకులతో ముందు కొండ ఎక్కుతూ ఉంది. మరోవైపు మరో ప్లాటూను వస్తూ ఉంది. వెనక పది పదిహేను మోటారు సైకిళ్లున్నాయి. క్యాష్టన్‌ “రెడీ” అన్నాడు. క్యాష్టన్‌ మళ్ళా ఒకసారి నాలుగు కిటికీల దగ్గరకూ వెళ్ళి ఫిరంగుల ప్రక్క నిల్చుని పొజిషన్సు సరిగా ఉన్నాయని చూచుకొని బైట శత్రుగమనం పరిశీలించి తన పొజిషన్లో నిల్చున్నాడు. “ఎస్‌ ఫైర్‌” అని కేకవేశాడు. నాలుగు ఫిరంగులూ ఒక్కసారి సింహగర్జన చేశాయి. కొండలోయలు ప్రతిధ్వనించాయి. ఒక్క నిమిషం ఆగారు. ఫిరంగి పొగ మేఘాలయి పోయింది. శత్రువులకు చాలా నష్టం జరిగినట్లుగా ఉంది. చాలామంది రాళ్ళ మీద పొదల ప్రక్కన అనాలాణలలనననననలనలననననలా ననన శేషేంద్ర నననాననాకననాననాలనననననననననననననో

54 అనననననననననననననననని ఎరిరిపోయిన వాంన పడిపోయినట్లుగా చెప్పింది బైనాక్యులర్స్‌. కానీ మళ్ళీ శత్రువులు ముందుకు వస్తున్నారు. బాగా రానిచ్చి మళ్ళీ భారత ఫిరంగులు ఒకసారి ఏకగ్రీవంగా గర్జించాయి. ఈసారి శత్రువు సర్వనాశనమయ్యాదడు. మోటారు సైకిళ్ళు వెనక్కు తిరిగి శరవేగంతో పారిపోయాయి. ఎవరూ ముందుకు వస్తున్నట్లు కనుపించలేదు. సెంట్రీలు నాలుగు మూలలా చూచారు. శత్రువు పారిపోయాడు. ఆఫీసర్లు మామూలుగా మెదలడం ప్రారంభించారు. క్యాస్టన్‌ నాలుగు కిటికీలదగ్గరకు చక చకా వెళ్ళి చూచి తిరిగి వచ్చి ఒక పెద్ద చెక్కల పెట్టె మీద కూర్చున్నాడు.

“జంటిల్‌ మెన్‌ సిడౌన్‌” అని క్యాష్టన్‌ పిలిచేసరికి ఆఫీసర్లందరూ దగ్గరకూ వచ్చారు.

మహాలామా “ఏమయింది క్యాష్టన్‌”

క్యాష్టన్‌ “నథింగ్‌ గురుదేవ్‌, (ఫ్రెండ్స్‌ - శత్రువు ఈసారి మరింత తీవ్రంగా దూకుతాడు. మర తుపాకులు సిద్ధంగా ఉంచండి; మూడో రౌండుకి హ్యాండ్‌ (్రేనేడ్సు కావలసి వస్తాయి. అన్నీ యిప్పుడే రెడీగా ఉంచండి - దానికి అయిదు నిమిషాలు టయిము. తర్వాత లంచికి సదిహేన్నిమిషాలు. ఇరవై నిమిషాల్లో - మళ్ళీ ఎవరెవరి స్థానాల్లో వాళ్ళుండాలి; శత్రువు అరగంటలో వస్తాడని నా ఊహ” - వెంటనే ఆఫీసర్లు ఏర్పాటు చేయడానికి వెళ్ళారు. క్యాష్టన్‌ ఒక డిష్ను దగ్గర పెట్టుకొని వాటరు బాటిల్‌తో నీళ్ళు పోసుకుంటూ చేతులూ ముఖం కడుక్కొంటున్నారు.

దుర్గ కుర్చీలోనే కూర్చొని ఉండలేకపోయాడు. మెల్లగా మహాలామా ముందు నిల్చున్నాడు.

మహాలామా “అరే నీ విక్శడే ఉండిపోయావా అయ్యో నీ సంగతే మరచిపోయానే” -

కాష్టన్‌ ముఖం తుడుచుకుంటూ వెనక్కు తీరక్కుండానే “ఏమిటి గురుదేవ్‌” -

“ఈ కుర్రాదెవరో ఇక్కడే ఉండిపోయాడు.” -

వెంటనే క్యాష్టన్‌ తిరిగి చూచి గబుక్కున లేచాడు.

“ఎవరీ కుర్రాడు ఎక్కడి నుంచి వచ్చాడు.” అన్నాడు మహాలామాను ప్రశ్నిస్తూ -

• ఈ కుర్రవాదెవరో కాందిళశీకులతోపాటు ఇక్కడే ఉన్నాడు. నిన్న రాత్రి నుంచీ తలమీద గాయం తగిలి రక్తం కారుతో ఉంటే మా వైశాలి కట్టుగట్టింది. వాళ్ళంతా వెళ్ళిపోయేటప్పుడు రమ్మంటే వెళ్ళలేదు. ఎంత బలవంతం చేసినా కుర్చీ పట్టుకొని వదల్లేదు. వీలుగాక నాకు అప్పచెప్పి వెళ్ళిపోయింది మా అమ్మాయి. ఈ గొడవలో వీడి సంగతే మరచిపోయాను.”

క్యాష్టన్‌ దుర్గ భుజాలు పట్టుకొని “ఏ ఊరు మీది” అని హిందూస్తానీలో అడిగాడు.

దుర్గకి ఏమంటున్నాడో తెలియక కాకతాళీయంగా ఫలానా ఊరుమాది అన్నాడు. అదృష్టవశాత్తు క్యాష్టన్‌కు తెలుగు కొద్దిగా బోధపడుతుంది.

ఎగిదిపోయిన హంన ననా ననన 05

“ఎందుకొచ్చావు యిక్కడికి”

“* మా అశూ నాన్నని చంపిన చైనావాడ్ని చంపడానికి వచ్చాను వాడి తల తెచ్చిమా అశూ కాళ్ళ మీద పడేస్తానని అశూకి మాటిచ్చాను.” -

క్యాష్టన్‌ నిర్ధాంత పోయాదు. “బృర్పుదేవ్‌ ఎంత చిత్రమో చూచారా? అంటూ సంగతి చెప్పేసరికి మహాలామాకు అపాదమస్తకమూ విద్యుత్తు ప్రాకినట్లు అయింది. దుర్గను కౌగలించుకొని ఎత్తుకొన్నాడు మహాలామా. “క్యాష్టన్‌ ఈ కుర్రాడు సామాన్యుడు కాడు. ఎక్కడో అదృశ్య లోకాలనుంచి వచ్చిన ఒక విచిత్రమూర్తి. ఇది అసాధారణం.” “కాదు గురుదేవ్‌. సామాన్యుల మనస్తత్వంతో మీకు పరిచయం లేదు. మీరు కొండ శిఖరం దిగితేగానీ అది మీకు తెలియదు. మీ స్థాయి వాళ్ళకే దేశం జాతి అనే అవేశం అనుకొంటున్నారేమో? నిజంగా విజ్ఞానులదే రాజకీయ వాదులదే కాదు దేశం. కూలీలు, గుమస్తాలు, రైతులూ రిక్షావాళ్ళు సాధారణ సైనికులు మీకంటే తీవ్రంగా బాధ పడుతున్నారు. వారి భావోద్వేగం చెప్పడానికి మీలాగా వాళ్ళకు మాటలు రావు. అవకాశాలు అంతకంటే రావు. మరొకలా అనుకోకండి. ఆ పక్షికి ఆ చెట్టుకు కూడా ఈ దేశం నాదనే భావం ఉంటుంది. ఇక ఈ కుర్రవాడికి ఉండదం అశ్చర్యం కాదు” -

“నిజమే క్యాష్టన్‌ ఇట్లాంటి ప్రగాఢ అనుభవాలు కలగందే ఇట్లాంటి మహత్తర సత్యాలు అర్ధం కావు. ఈ యుద్ధం రావడం ఒక విధంగా దేశానికి మంచిదేనేమో?”

క్యాష్టన్‌ “బాబూ నీ పేరేమిటి?”

“దుర్గ అని పిలిస్తే చాలు” ఈ కొంటె సమాధానానికి క్యాష్టన్‌ నవ్వి కెటిల్‌లో కాగుళూన్న టీ కప్పులోపోసి దుర్గ కిచ్చాడు. దుర్గ కొంచెం కొంచెం త్రాగుతూంటే తదేక దృష్టితో దుర్గను చూస్తూ కూర్చున్నాడు.

లంచి ఏర్పాటయింది. వాళ్ళ వాళ్ళ స్థలాల్లోనే కూర్చుని అందరూ భుజిస్తున్నారు. మిగతా ఆఫీసర్షకి దుర్గ పరిచయం అయ్యాడు. మహా లామా. దుర్గని తన దగ్గర కూర్చోబెట్టుకున్నాదు. లంచి ముగిసింది. ఆ తరుణంలో దుర్గ వాళ్ళకి ఆశ్చర్యం కలిగించినా ఒక సమస్యగా గోచరించలేదు. అనుకొన్న దాని కంటె అరగంట ఎక్కువయిన తర్వాత శత్రువు కనుపించాడు - సెంట్రీ కంఠం మందిరంలో ప్రతిధ్వనించింది. - ఆఫీసర్లంతా ఎవరెవరి స్థానాలు వాళ్ళు చేరుకొన్నారు. క్యాష్టన్‌ బైనాకులర్సులో సమస్య అతితీవ్ర స్వరూపంలో ప్రత్యక్షం అయింది. క్యాష్టన్‌ ఒకరొకర్ని సంబోధిస్తూ “మేజర్‌ శ్రావంత్‌! ల్లెప్టినెంటు చౌద్రీ! సుబేదార్‌ బచన్‌ సింగ్‌ ! హవల్దార్‌ జోసెఫ్‌! ఆఖరు గడియలొచ్చాయి. మరో లోకంలో మళ్ళీ కలుసుకొందాం. మీ కెంతో కృతజ్ఞుడ్ని - గురుదేవ్‌ మమ్మల్ని ఆశీర్వదించండి.” అందరూ శిరస్సులు వంచి బుద్ధ భగవానుడికి మొక్కారు. మహాలామా

• వినలలననాకానానానానాానానానానానాాాాాాా వే సేంద్ర అనానననాననినాననినినానననననాననిననననననననరని

56 ననా ఎగిరిపోయిన హంన ఆశీర్వదించాడు. దుర్గ ఆశ్చర్యంగా చూస్తున్నాడు.

క్యాష్టన్‌్‌ “ఆఫీసర్సు! ఇప్పుడు శత్రువు వ్యూహం అంతిమ (ప్రయత్నంగా కనుపిస్తుంది. ఒక రెజిమెంటు కొండ ఎక్కుతూ ఉంటే అసలు సేన కొండ ముందు మైదానం దాటి పోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అందుచేత మైదానం దాటి వెళ్ళే సేన మీదికి రెండు ఫిరంగులు కొండ ఎక్కే సేనకు రెండు ఫిరంగులు కేటాయించి ఆపరేట్‌ చేయాలి. టయం లేదు. శత్రువు సమీపానికి వస్తే మేజర్‌ శ్రీకాంత్‌ జట్టు మరతుపాకులు తీసుకోవాలి. సుబేదార్‌ బచన్‌సింగ్‌ జట్టు న్యోండ్‌ గ్రేనేద్సు వాడాలి. లెప్టినెంటు చౌదరీ జట్టు మందుగుండు అయిపోయ్యేవరకూ ఫిరంగులు నిర్వహించాలి. మిగతావాళ్ళు సరఫరాలు చూచుకోవాలి. గురుదేవ్‌ మీరూ దుర్గా పెట్టల వెనక్కి వెళ్ళిపోండి - ”

ఒక్కసారి క్యాష్టన్‌ చక చక నాలుగు కిటికీల దగ్గరకూ వెళ్ళి బయట చూచి వచ్చి తన స్థానంలో నిల్చున్నాడు. “యెస్‌ రెడీ, వన్‌, టూ, శ్రీఫైర్‌.” అని అరచాడు. ఒక్కసారి నాలుగు ఫిరంగులూ గర్జించాయి. రెండు నిమిషాల తర్వాత రెండో రౌండు పేల్చారు. పొగంతా పోయే వరకూ ఆగి బైనాక్యులర్స్‌తో చూచాడు. మైదానంలో సేనలో ముందు భాగం కూలి పోయింది. కానీ ఆశ్చర్యం! ఆ సేన శవాల మీద నడిచి ముందుకు సాగిపోతూ ఉంది. కొండ ఎక్కేవాళ్ళు చాలా దెబ్బతిన్నారు. ఇంతలో పురోగమించే శత్రు సేనలో నుంచి మర ఫిరంగులు తుపాకులు గాండ్రించాయి. మందిరంలో కిటికీలు కదిలాయి. కిటికిలో ఫిరంగులు మళ్ళా ఒక రౌండు పేలాయి. శత్రు సమాధానం వెంటనే వచ్చింది. క్యాష్టన్‌ బైనాక్యులర్సు శత్రువు పురోగమిస్తున్నట్లు చూపించింది.

“మేజర్‌ శ్రీకాంత్‌! సుబేదార్‌ బఐచన్‌సింగ్‌ ! గెట్‌రడీ శత్రువు సమీపించాడు.” అని అరిచాడు క్యాష్టన్‌ - వెంటనే తుపాకులు గర్జించే ఫిరంగులతో కలిశాయి. బచన్‌సింగ్‌ జట్టు హ్యాండ్‌ గ్రేనేడ్స్‌ నోటితో కొరకడం విసిరి కొట్టడం ప్రారంభించారు.

వోలంతా పొగతో నిండిపోయింది. దుర్గకు మాటి మాటికి దగ్గు వస్తూవుంది. మహాలామా ఉత్చైస్వరంతో మంత్రగానం చేస్తున్నాడు. మంత్రగానం సైనిక ఆఫీసర్లలో ఉద్రేకాన్ని రెచ్చగొడుతూ ఉంది. అంతకంతకూ మహాలామా కంఠం భూన భోంతరాళం వ్యాపించి పోతూ ఉంది. “క్యాప్టన్‌ సుబేదార్‌ బచన్‌ సింగ్‌ పడిపోయాడు.” అని ఒక ఆఫీసరు అరిచాడు. వెంటనే అందరూ 'టోపీలు తీసి శిరస్సులు వినమ్రం చేశారు - మళ్ళా ఆయుధాలు పని ప్రారంభించాయి. దుర్గ హ్యాండ్‌ (గ్రేనేద్సు అందివ్వడం మొదలు పెట్టాడు. పదిహేను నిమిషాలు గడిచాయి. ఒక ఆఫీసర్‌ కంఠం ప్రతిధ్వనించింది. “క్యాష్టన్‌ సాబ్‌ మేజర్‌ శ్రీకాంత్‌ లెప్టినెంట్‌ చౌదరీలు పడిపోయారు. - “ముగ్గురు యోధులు పడిపోవడంతో క్యాష్టన్‌ చలించి పోయాడు. ఒక్కసారిగా “జై భారత్‌” అని సింహనాదం చేసి పేలే ఫిరంగులు పేలుతూ వుండగా స్వయంగా ఒక మర తుపాకి తీసుకొని కిటికీ ఎక్కి అనానననననననననననననననానలలి ఫేషేంద అలలను

ఎగిరిపోయిన వాంన ణణాణాణణణాననానననలననననననననన లలన నననిననననననానానానానాన 57 ఫిరంగి షూటుగా కూర్చుని ధన ధనమని పేల్చి పారెయ్యడం మొదలెట్టాడు. బయటంతా పీనుగుల మయంగా ఉంది. లోపల భీభత్సం ఉంది. ముగ్గురు ఆఫీసర్లు శవాల్ని ఒక (ప్రక్క చేర్చారు. దుర్గకి శవాలంటే భయం. కానీ అశూను జ్ఞాపకం చేసుకొనేసరాకి గుండె రాయి అయిపోయింది.

మరింత వేగంగా వ్యాండ్‌ గ్రేనేద్స్‌ ఇవ్వడం ప్రారంభించాడు. మధ్య మధ్య తానే కిటికీ దగ్గరకు పరుగెత్తి ఒకటి రెండు శత్రువు మీదికి విసురుతున్నాడు. ఇంతలో మహాలామా మంత్రగానం టప్‌ అని తెగిపోయి ఒక్క గావు కేక పెట్టాడు. దుర్గ “తాతయ్యా” అని మహాలామా దగ్గరకు వెళ్ళేసరికి పడిపోయి బాధతో గులుగుతున్నాడు. మహాలామాకు భుజంలోంచి గుండు దూసుకుపోయింది. మరోగుండు తొడలో జొరబడింది. వెంటనే ఇద్దరు సైనికులు మవాలామాకు చికిత్స చేయడానికి పక్కగదిలోకి తీసుకెళ్ళారు. దుర్గ మనసు సంకులం అయింది. కానీ యాంత్రికంగా హ్యాండ్‌ గైనేద్సు అందిస్తున్నాడు.

ఇంతలో సెంట్రీ “క్యాష్టన్‌ సాబ్‌ శత్రువు వెనక కొండ శిఖరం మీద నుంచి దిగుతున్నాడు. “ అని కేక వేశాడు. కిటికీలోనుంచి కెప్టెన్‌ మరతుపాకి కాల్చడం నిలపకుండానే “అయితజే అంతా ముగిసింది. సగం మంది ఆ కిటికీల దగ్గరకు వెళ్ళండి రెండు ఫిరంగులు ఆవైపు చేర్చండి. కమాన్‌ = క్విక్‌ - క్విక్‌ మన మెవ్వరూ ప్రాణాలతో శత్రువుకు దొరక కూడదు. మారో మారో - అంటూ “హో అని కేకవేశాడు. దగ్గర ఆఫీసర్లు వెళ్ళేసరికి క్యాష్టన్‌ కిటికీలోంచి గుండు దెబ్బ తగిలి పడిపోయాడు. తక్షణం మరణం - మిగతావాళ్ళు వీరావేశంతో పోరాడుతున్నారు. శత్రువు మఠాన్ని చుట్టి వేశాడు. కొందరు. కిటికీల్లో దూకుతున్నారు. భారత సైనికులిద్దరు శత్రువులకు చిక్కడం యిష్టం లేక వాళ్ళకు వాళ్ళే రైఫిళ్ళతో కాల్చుకొన్నారు. ఇంతలో మిగతా వాళ్ళను బలవంతంగా చైనా సైనికులు పట్టివేశారు. దుర్గ శత్రువు వస్తున్నాడగానే రెండు చేతులతో రెండు హ్యాండ్‌ (గ్రెనేడ్సు పుచ్చుకొని బుద్ధభగవానుడి విగ్రహం వెనక్కి వెళ్ళిపోయి (ప్రాచీన గ్రంథాలు చుట్టూ దొంతరలుగా పేర్చుకొని వాటి మాటున నక్కాడు.

శత్రుసేనలు ప్రవాహంలాగా కిటికిల్లోంచి అన్ని ద్వారాల్లోంచి మందిరంలోకి దూరారు. మందిరం కిటకిట లాడుతు వుంది. నలుగురు భారత సైనికుల్ని పట్టుకొన్నారు. మహాలామా స్మృతి తప్పిపోయి ఉండడంచేత ఆగదిలోనే బందించి ఉంచారు. మరుక్షణంలో చైనా సైన్యాధికారులు 20 మంది మందిరంలో సమావేశం అయ్యారు. మిగతా సైనికులందరూ బయటకు వెళ్ళిపోయారు. వాళ్ళ ఆయుధాలు కిటికీల్లో అమర్చుకొన్నారు.

ద్వారాల దగ్గర సెంట్రీలు నిలిచారు. సైన్యాధికారి స్వాధీనమైన భారత సైనికుల్ని బందీలుగా పట్టణానికి పట్టుకు పొమ్మని ఉత్తర్వు జ్ఞారీచేశారు. అంతా సద్దు మణిగింది.

58 నినన ఉఎరిరివపోయిన వాంస సైన్యాధికార్లు తర్వాత జరగవలసిన కార్యక్రమాన్ని గురించి తీవ్రంగా సమాలోచనలు చేస్తున్నారు. ఒక ఆఫీసరు పెట్టెలు డబ్బాలు చేతి కర్రతో కొడుతూ గదులన్నీ పరిశీలిస్తున్నాడు. దుర్గకు అది అర్ధం అవుతూ ఉంది. గుండెలు వేగంగా కొట్టు కోవడం మొదలు పెట్టాయి. ఈల వేసుకొంటూ ఆ ఆఫీసరు బుద్ధ విగ్రహం సమీపించాడు. విగ్రహాన్ని కూడా కర్రతో కొట్టి చూచాడు. మెల్లగా వెనక్కు వెళ్ళాడు. ప్రాచీన గ్రంథాల దొంతర్లను కర్రతో కొట్టాడు ఒకటి జారిపడింది. దాన్ని తీసుకొని నాలుగయిదు పేజీలు త్రిప్పాదు. విసుక్కుంటూ దాన్ని విసిరి పారేసి అక్కడ్నుంచి దాటి పోయాడు. ఆగిపోయిన దుర్గ గుండె మళ్ళీ కదలసాగింది. పదినిమిషాలు ఏ అలికిడీ లేదు. దుర్గ తలమీద పుస్తకాలు మెల్లిగాతీసి అవతలపెట్టి పుస్తకాల్లోంచి అతి జాగ్రత్తగా బయటకు వచ్చి విగ్రహం వెనకనుంచి హాల్లోకి చూచాడు. శత్రుసైన్యాధిపతులు యూనిఫారం క్రాస్‌బెల్టులు టోపీలు ధరించి భయంకరంగా ఉన్నారు. కొందరు చేతుల్లో రివాల్వర్లు పట్టుకొని గుండ్లు ఎక్కిస్తూ మాట్లాడుతున్నారు. వాళ్ళను చూచే సరికి దుర్గ హృదయంలో అంతులేని ఆ(గ్రహజ్వాల లేచింది. వీళ్ళే అశూ నాన్నను చంపింది. అశూ నాన్నని చంపింది. వీళ్ళే బలేగా దొరికారు. అందరూ దొరికారు దొంగలు. అశూ కిచ్చిన మాట నెరవేర్చుకొంటాను, అనుకుంటూ దుర్గ రెండు చేతుల్లో రెండు హాండ్‌ గైనేడ్సు పట్టుకొని ఒక్కసారిగా విగ్రహం ముందుకు దూకాడు. 'అశూ నీకిచ్చిన వాగ్జానం ఇదిగో” అని మందిరం బద్దలయ్యేట్లు కేక వేస్తూ ఒక గ్రెనేడ్‌ ఇరవై మంది ఆఫీసర్ల మీదికి విసిరాడు. మళ్ళా రెండోది విసిరాడు. అంతా రెప్పపాటులో జరిగిపోయింది. పొగలో కేకలు అరుపులూ అటు పరుగెత్తేవాళ్ళూ ఇటు పరుగెత్తేవాళ్ళూ గందర గోళం అయిపోయింది. బయటి సైనికులు లోపలికి పరుగెత్తారేకాని సంఘటన ఎట్లా జరిగిందో ఏమిటో ఒక్కరికీ తెలీదు. పరుగులెత్తుతున్నారు. పొగ పొయ్యేసరికి దృశ్యం కనిపించింది. ఆఫీసర్లందరూ నిశ్శేషంగా నిహతులయ్యారు. దుర్గకు తనేమి చేస్తున్నాడో తనకే తెలియడం లేదు. మనస్సు అగ్నిపర్వతంలా బ్రద్దలయిన స్థితిలో ఉన్నాడు. ఆవేశం ఆకాశం అంటిన స్థితి. కైలాసం మీద రుద్రుడు ప్రళయ తాండవం చేసినట్లుగా దుర్గ తవాంగ్‌ కొండమీద వీరావేశంతో ఊగిపోతున్నాడు. దొరికినదల్లా సైనికులమీదకు విసురుతున్నాడు. పుస్తకాలన్నీ విసిరి కొట్టాడు. ఇంతలో సైనికులు దుర్గను చుట్టు ముట్టి రెక్కలు పట్టి వెనక్కు విరచి పట్టుకొన్నారు. ఒక ఆఫీసరు క్రోధ ఘూర్చిత నేత్రాలతో వీద్ని షూట్‌ చేసెయ్యండి అని ఉత్తర్వు చేశాడు. నలుగురు సైనికులు దుర్గను తీసుకొని వెళ్ళిపోయారు. వెళ్ళిపోతూ దుర్గ “అశూ వాగ్దానం నెరవేర్చాను. అశూ, నెరవేర్చాను.” అంటూ కంఠమెత్తి అరిచాడు. ఆ కేక ఆకాశవీధి దూసుకుపోయింది. అశూకు వినబడిందో లేదో. నేరాల

59 మబ్బుల్లో దర్గారు టం బు విప్లవ నాటిక (మండు వేసవి; హోరుగాలి; పండుటాకులు రాలి గాలిలో ఎగిరి పోతున్నాయి. ఏవో కేకలు వినబడుతున్నాయి. ఇంతా ఏమిటంటే, గొర్రెలు తన పాొంంలోపడి మేశాయని తగాదా; గొర్రెల్ని ఘోరంగా కర్రతో కొట్టాడు ఒక గొర్రె చావుకు సిద్ధంగా ఉంది. రెండు వైపుల మనుష్యులూ వచ్చారు; చేతులు కలిపారు. రక్తపాతం జరిగింది. అందరూ వెళ్ళిపోయారు. గొర్రై మటుకు రక్తం కారుతూ మరణరోదన చేస్తూ గిలగిల కొట్టుకుంటూ ఉంది. రోదన హృదయ విదారకంగా ఉంది. దూరాన చెట్టుక్రింద కూర్చొని ఉన్న నేను దృశ్యం దగ్గరకు వెళ్ళకుండా ఉండలేక పోయాను. చావబోతూఉన్న గొర్రై చుట్టు మిగతావన్నీ చేరి మూగకళ్ళతో చూస్తూ ఉన్నాయి. నేను వెళ్ళేసరికి చుట్టూ ఉన్న గుంపులో ఒక గొరై నా వైపు చూచింది. “ఏం మనుష్యులయ్యా! మే మెక్కడమేస్తే మీకెందుకు? ఈ భూమంతా మీదేనా ఏమిటి?” అన్నది ఏవగింపుగా; నాకేం చెప్పాలో తోచలేదు. మరొక గొర్రై “(భూమంతా మీరే పంచేసుకున్నారు. ఈ భూమిలో మరెవ్వరూ లేరన్నట్లుగా కంచెలూ, కరగోడలూ పెట్టుకుని అడ్డగించుకున్నారు.” ఈ మాటతోటి నా బుర్ర గిర్రున తిరిగిపోయింది. లోపల ఏదో కలకలం బయలుదేరింది) “ఈ జీవన దాస్యమ్మిక ఎన్నాళ్ళకు పోదా మా పీడిత జీవాళికి మరిమంచియెలేదొ ఎన్నాళ్ళు అనీ ఎన్నాళ్ళు అనీ - ఈ దారుణ బాధా అన్యాయపు గాథా - అశత్రువుల బిందుసందోహం అంబుధులాయె అంతులేని మా బాధలు అచలములాయె మేమింక- సహించం మేమింక భరించం - ఇదే అఖరుమాట - మా ఆఖరుమాట. (ఇంతలో మనోరంగంమీద తెరలేచింది.) (ఈ రంగంలోకి పంచభూతాల ప్రవేశం) ఆకాశం : (వృథివ్యావస్తేజో వాయువులను జూచి) మనం ఎంతకాలం ఇట్లా మానవుడి దౌర్జన్యాన్ని చూస్తూ ఊరుకుంటాము? అననన నానా సే సషేంద అననానా నన నననననననననినననననననననిని

60 ఇాానినాాననననననానానినన ననన ననన మబ్బుల్లో దర్పారు

భూమి : ఓరే, అన్నయ్యలూ! ఈ బాధలు పడలేనురా. నా గర్భ వాసాన పుట్టిన ఈ అమాయక జీవవర్గాలు హింసపడటం చూస్తు నిరంతరం రక్తవర్షంలో తడుస్తూ ఏమిటిరా నా బ్రతుకు? నేను భరించలేనురా.

తేజస్సు : భీయీ దుర్మార్గులను మనం శిక్షించాలి, భూదేవీ!

జలం : బెను ప్రళయమేఘాలు పంపి ఈ మానవలోకాన్నంతా ముంచి పారేస్తాను; ఈ వెధవలను క్రుంచి పారేస్తాను. నా సీమలంతా విషపూరితం చేస్తున్నారు.

వాయువు : అవును, నా సీమల్ని కూడా నానా కల్లోలం చేస్తున్నారు. ఊరుకోదానికి వీల్లేదు. ఈ క్షుద్రులను రుంరూ ప్రభంజనం పంపించి నక్షత్రవీధుల్లోకి ఎగరగొట్టేస్తాను.

ఆకాశం. : స్స్‌! మనం తొందరపడగూడదు. వీడు మీరు చెప్పినట్లు లోకకంటకుడయ్యాదు. రోదసీ కుహరాన్నంతా బూడిద చేస్తాడు. కానీ ముందు వాది పిలిపించి సన్మార్గ బోధచేసి చూద్దాం. అది విఫలమైతే - శిక్ష

తేజస్సు _ : వాడికి సన్మార్దబోధ ఏమిటి? ఏనాటినుంచో ఎందరో చేశారు. యుగయుగాన వాడిని శిక్షించారు; ఉద్ధరిద్దామనుకున్నారు. కానీ లాభం లేకపోయింది. వాడికి మరణశిక్షే విధించాలి.

ఆకాశం : కాదోయ్‌ తమ్ముడూ); వాడిని అంతరింప జేయడానికి అరఘడియ కూడా పట్టదు. కాని వాడిలో బాగుపడే లక్షణాలు సూక్షంగానైనా ఉన్నాయనే ఆశ అనాదినుంచీ మమ్మల్ని పీడిస్తూ ఉంది లేకపోతే వాడెంత? నా అభిప్రాయ మేమిటంటే - వేదాంతిని వెళ్ళి మానవుడ్ని తీసుకురమ్మందాం. మనమే ఒక్కసారి స్వయంగా చెప్పి చూద్దాం; భయపెడదాం; మారే సూచనలు కనబడకపోతే మీరన్నట్లే చేద్దాం.

తేజస్సు : సరే పిలిపించండి.

(మనోరంగంలో దృశ్యం మారిపోతుంది.)

(భూలోక నగరంలో, మబ్బులు రాచుకొనే మహల్లో మహత్తర వైభవంతో మానవుడు ఉన్నతాసనాసీనుదై ఉంటాడు. మంత్రులు పురోహితులు, రాజకీయ నిపుణులు, శాస్త్రజ్ఞులు, ప్రజాస్వామ్య వాదులు, కవులు, గ్రంథ కర్తలు, అందరూ పరివేష్టించి ఉంటారు)

మానవ మహాచక్రవర్తి : (అందరినీ చూచి నీలమేఘ స్వనంతో) చరుర్దశ భువనాల్లోనూ మా ప్రతాపం మారుమైోగుతూ ఉంది. నదులు, సముద్రాలు, దేశాలు, ఖండాలు,

అనానను శేషేంద్ర అననని

మబ్బుల్లో దర్చారు. అణనాణణణనానానననననననననననినననాన 61 శిఖరాలు, శిరోచ్చయాలు సమస్త భూమండలాన్ని సొధించాము. కాలదూరాలు కరతలామలకం చేసుకున్నాము; వాయువీధి వశం చేసుకున్నాము. పంచ భూతాలు పాదాక్రాంతం అయ్యాయి. మన విజయధ్వజం ఆకాశ వీధుల్లో అద్దులేకుండా ఎగురుతూ ఉంది. కానీ మనస్సుకు శాంతి కుదరలేదు; మనోరథం ఫలించలేదు. (నిట్టూర్పు విడిచాడు ఒక్కక్షణం వెళ్ళిపోయింది. తర్వాత మళ్ళీ సభను జూచి ఒక్క భూమండలంతో నాకు తృప్తిలేదు. (లేచాడు,చేయెత్తి విదూర శూన్యంలో విహరించే ఆ (గ్రహాలు, ఆ నక్షత్రాలు, సూర్య చంద్రులు సమస్త విశ్వం మా చరణసీమల్లో చరించేలాచేయాలి. అంతవరకు మాకు నిద్రావోరాలు రుబించవు. ఏమయ్యా! శాస్రజ్ఞుడూ, ఏమిటి నీ అభిప్రాయం? (కూర్చుంటాడు)

శాస్రజ్ఞుడు. : చిత్తం, తమరి సెలవైతే సర్వసన్నాహం చేస్తాను.

మానవ ; ఏమి సన్నాహం; నీ తలకాయ? నీ అభిప్రాయం చెప్పవయ్యా అంటే, చిత్తం సన్నాహం చేస్తానంటావు. అసలు నేను చెప్పిందేమిటో ఆలోచించావా?

శాస్త్ర ; చిత్తం, తమరి చిత్తమే నా చిత్తం; నామొహంనా ఆలోచన ఎందుకూ? తమరి సెలవు ప్రకారం ఏం చెయ్యాలో అది తూచా తప్పకుండా చేస్తాము. అంతే. కొండలు పిండి చేస్తాము, సముద్రాలు ఆవిరిచేస్తాము, గాలి ధూళి చేస్తాము.

మానవ _ : ఇక చాలు చివరకు నన్నే నాశనం చేసేలా ఉన్నావు నీవు.

శాస్త్ర : ఎంతమాట! ఎంతమాట! తమరి శెలవు ప్రకారం పొయ్యే వాళ్ళమే గానీ...

మానవ... : కొంచెం నాకోసం ఆలోచించవయ్యా బొత్తిగా యంత్రంలా అయిపోతే ఎట్లా? నేనదేమిటంటే, మేము విశ్వవిజయం తలపెట్టాము. దానికి ప్రారంభంగా చంద్రమండలం స్వాధీనం చేసుకోవాలి. ఏమంటావు?

శాస్త్ర ;. చిత్తం, అనేదేముంది? అంతా సన్నాహం చేయడమే. మంత్రులు ఆలోచన చెపితే బాగుంటుంది.

మానవ : నిజమే. (చిరునవ్వతో) మంద్రులుండగా ఆలోచన నిన్నే అడిగాను. ఆం- ఏమిటి మంత్రివర్యులూ! - ఊరుకున్నారేం?

మంత్రి. : చిత్తం, మేము కార్యదర్శులతో చర్చించి చర్చ ఫలితం అందజేస్తాం.

మానవ : మరి మీరెందుకయ్యా కార్యదర్శులతో ఆలోచించేలాగయితే? మీరా కార్యదర్శులతో ఆలోచించి చించేదేమీ ఉండదులే; మీ మొహాలే చెపుతున్నాయి. కూర్చోండి చాలు.

అనిననాననా నానన నన లనననని కేషేంద అలన

62 నాానననననానననాాాాాాలాాలాలలాి మబ్బుల్లో దర్పారు

సరే- శాస్తజ్జుడదూ! ఈ దండయాత్రకు మేమే స్వయంగా నాయకత్వం వహిస్తాం... (అంటూ ఉండగా)

ప్రజాస్వామ్యం : (లేచి వినయంగా) ఒక మనవి...

మానవ :; ఆం - ఏమిటది?

ప్రజా : ప్రపంచంలో ఆర్థిక దుస్థితి ఎక్కువై జీవితాలు దుర్భరమై పోయాయి. అంతా అల్లకల్లోలంగా ఉంది. ఈ పరిస్థితుల్లో తమరి దండయాత్ర లోకక్షేమం కాదని అభిప్రాయపడుతున్నాం అంతే.

మానవ : సరే లేవయ్యా! ఈ కబుర్లకేం, ఎన్నయినా చెప్పవచ్చు. ఈ విషయాల్లో నీవు జోక్యం చేసుకోకు; నీకేమీ తెలియదు. కావలిస్తే, మేమే నిన్ను పిలుస్తాం కూర్చో.

ప్రజా :. చిత్తం కూర్చుంటాను. కాని ఒక్క విషయం చెప్పి కూర్చుంటాను. కోపం వద్దు. మీరు నన్ను అద్దాల బీరువాలో సువర్దాక్షరాల బైండు పుస్తకంగా చేశారని లోకం అంతా అంటూ ఉంది.

మానవ _ : ఏడ్చారు. ఎవరా అనేది? (నవ్వుతూ) సువర్దాక్షూల బైండు పుస్తకం అద్దాల బీరువాలో గాకపోతే మరెక్కడుంటుంది. చదివినవన్నీ చేసేలా అయితే యింకేముంది? మేము సన్యాసులం కావలసిందే. (ద్వారపాలకుడు, ప్రవేశం)

ద్వార ; _ (అవనతుడైలేచి) వేదాంతిగారి దర్శనార్థం వచ్చారు. (మానవ చక్రవర్తి శాస్రజ్ఞుడు ఒకరి మొఖం ఒకరు చూస్తారు.

శాస్త్ర 2: ఓహో! చంపేశాడు.

మానవ _ : (ద్వారపాలకునిచూచి) ప్రవేశపెట్టు, (వేదాంతి - వివేకానంద స్వామి లాంటి స్వరూపం - గంభీర వదనంతో ప్రవేశిస్తాడు.

మానవ _ : (దూరాన్నే వేదాంతిని చూచి) గురువుగారికి నమస్కారం దయచేయండి.

వేదాంతి: (అరనవ్వుతో) ఏమిటి దయచేయండి? గుమ్మంలో పెట్టిన దీపంలా ఉంది మీ ఆహ్వానం. ఉభయార్థాలకూ అన్వయిస్తుంది. (కూర్చుంటాడు.)

మానవ _ : (నవ్వుతూ) అబ్బెబ్బే! గురువులపట్ల అంత అపచారమా? ఊరకరారు మహాత్ములని

అణాననాననాాానననినననననలానానాాననాా ఫ్టస్నేంద్ర అాణనాలలలాలనలననననననననననానానానాాా

మబ్బుల్లో దర్పారు.. నానన లలానా ననా. 63 తమబోటి మహాత్ములే అన్నారు. గురువుగారు దర్శన మివ్వడంలో విశేషమేమిటో?

వేదాంతి : విశేషానికేమిటి గానీ - ఏమిటి ఇంత బ్రహ్మాండమైన సమావేశం జరుపుతున్నారు? ఏదో పెద్ద గొడవే అయి ఉందాలి.

శాస్త ; _చక్రవర్తిగారు వచ్చే శరత్తులో విశ్వ విజయార్ధం చంద్రమండలం మీదకు దండయాత్ర తలపెట్టారు.

వేదాంతి : (వికటంగా నవ్వి) విశ్వ దహనార్థం అనండి.

శాస్ర ఏమిట్రా తమ్ముడూ ఈ సాహసం!

మానవ : గురువుగారికి అపప్పుడప్పుడూ ఒళ్ళు దగ్గరుండదులెండి. వారు పేరుకు సర్వసంగ పరిత్యాగులు. వాస్తవానికి అన్ని విషయాలు వారిక్కానాలి.

వేదాంతి. : ఏమయ్యా, మానవుడా? నేను మీ పురోహితుడననుకున్నావా ఏమిటి? దేవుడి పేరు చెప్పి దేబరించేవాడ్ని కాదు. సత్యాన్వేషణమే మాకు సర్వస్వమూ, మాకు నీతో ఏలాటిపనిలేదు. ఈదినం అంటేనో, విశ్వకల్యాణార్థమే నీ దగ్గరకు వచ్చాను. “చేరి భిక్షాన మారగించెదము మేము, కట్టెదము దిక్కులనియెడి కలితశాటి, వవ్వళించెద మిలయను పాన్పుమీద, ఏమికార్యము మాకు నరేంద్రులందు?” (సభలో కలకలం బయలుదేరింది)

మానవ _ : ఏమిటయ్యా గురువుగారూ ! స్థలమూ, సందర్భమూ గుర్తిస్తారా? మా సరిహద్దుల్లో ఉన్నారు. అర్ధం చేసుకోండి.

వేదాంతి : అర్ధం చేసుకున్నాను. కానీ నీ క్షేమం కోరేవాద్ని నేనొక్కజ్జే అనేది నీవూ అర్థం చేసుకో. నీకు సంభవించబోయే మహా విపత్తునుంచి నిన్ను రక్షిద్దామనే వచ్చాను. “వినయము జూపవేని పృథివీవర సాగెద మీక్షణంబునన్‌” అని లేవబోతాడు) (సభ అంతా నిశ్శబ్దం అయింది)

శాస్త్ర ; సరే లేవయ్యా అంత కోపమయితే ఎట్లా? అసలు సంగతేమిటో తేల్చు.

మానవ: (సానునయంగా) మా కుతూహలం రెచ్చగొట్టి మాయమైపోతే మా గతి ఎట్లా గురూ! కూర్చో, సంగతేమిటో చెప్పు.

అనిని కేషేంద అననన

64 నానా ముస్పుల్లో దర్పారు

వేదాంతి. : మానవా! మేము స్వచ్భంద ప్రవర్తకులం. మాకు సరిహద్దులు లేవు. విశ్వంలో మేము లీనమవుతాము; మాలో విశ్వం లీనమవుతుంది. (మానవచక్రవర్తి చిరునవ్వుతో చూస్తుంటాడు) చీమనుండి (బ్రహ్మవరకూ, శీతాచలం నుండి చిల్లి గవ్వవరకూ సర్వమూ మా జ్ఞానదృష్టికి సమానమే. ఆకాశంలో నక్షశత్రాలన్నీ నా వంశపు చిరకాల పూర్వీకులు. భూమాతకు అక్కయ్యలు. ఈ విశ్వ క్రమఫలకం అంతా కరతలామలకం. నరుడినుండీ నక్షత్రం వరకూ అంతా ఒకటే సూత్రం; అంతా ఒకటే శాస్త్రం. ఈ విశ్వపు తోటల్లో వికసించిన చుక్కల్లో విహరించే వేదాంతిని; నాకు సరిహద్దులేమిటోయ్‌?

మానవ _ : మీరేకాదు గురువుగారూ మిమ్మల్ని పుట్టించిన పంచభూతాలకు సైతం మా హద్దులు అతిక్రమించరానివి. (వికటమైన నవ్వు)

వేదాంతి : పిచ్చివాడా! కళ్ళుండి సత్యాన్ని చూడవు. చెవులుండి హితాన్ని వినవు. అనివార్యమైన పరిణామ చక్రంలో నీవు ఒక ఆకు మాత్రమే అని ఎరుగవు. అహంభావంచేత అర్థం చేసుకోవటానికి మాత్రమే అని ఎరుగవు. అహంభావంచేత అర్ధం చేసుకోటానికి తిరస్మరిస్తున్నావు. (కవులూ, (గగ్రంథకర్తలలో కరతాళ ధ్వనులు వినిపించాయి.) నీలో పరిణామం రాకపోతే నీ పతనం తప్పదు.

మానవ : (రోషపావకుడై) నోర్ముయ్‌! (అని ఆసన హస్తాన్ని అరచేత్తో చరుస్తాడు.) నీ ప్రలాపాలకు ఇది తావుగాదు. చెట్టుక్రింద ముసలి వెధవల ముందూ నీ ప్రతాపం; ఇక్కడ గాదు. ఏదో గాలిలో బ్రతికేవాడివని వదిలేస్తే ఇంతదూరం వచ్చావూ!

వేదాంతి. : ఆ పొరపాటు చేతనే నీవు నా సలహా అమూల్యతను గుర్తించలేక అధోగతికి _ పోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నావు.

శాస్త్ర : మహాచక్రవర్తీ! అసలు వేదాంతివచ్చిన కారణం ఇంతవరకూ తెలీదు. కొంచెం శాంతించండి. విషయం తెలుసుకుంటాను. ఒరే వేదాంతీ! మా కళ్ళముందుపుట్టి మా చేతుల్లో పెరిగి మమ్మల్నే ధిక్కరించేంతవాడవయ్యావట్రా?

వేదాంతి. ; అన్నయ్యా, నేనెప్పుడూ నిన్ను ధిక్కరించలేదు. నీవే పొరపాటు పడుతున్నావు. మీ చేతుల్లో పెరిగి మీ కృషితో అభివృద్ధికి వచ్చిన నేను మిమ్మల్ని ధిక్కరించేంతటి మూఢుద్ని కాదు. అసలు మూఢత్వానికే నేను విరోధిని. కాని ఒక్క మనవి - మీరు మీ విజ్ఞానాన్ని దుర్వినియోగం చేస్తున్నారు. మీకు హృదయం నశించింది. నేను మీ తమ్ముడ్ని అనేదికూడా మరచిపోయారు.

అననన నినన కేషేంద్ర నాణనినననిాలననని

మబ్బుల్లో దర్పారు ఇనానాననాాాణనానననననననాననననననిననననననననానినననననానిి 65 శాస్త్ర ; సరే లేవయ్యా. ఏమిటీ ఉపన్యాసాలు? అసలే ప్రపంచ జ్ఞానం లేనివాడివి. నీ వెందుకీ గొడవల్లో ప్రవేశిస్తావు? వేదాంతి : అదే పొరపాటు. ప్రపంచజ్ఞానం అంటే ఏమిటి? ఎవరైనా ఎనభై ఏళ్ళవాళ్ళు అనీ, అరవై ఏళ్ళవాళ్లు అనీ, వయస్సు చూచి మూఢధాత్ముల అనుభవాలకు మోకరించడమే ప్రపంచజ్ఞానం అంటే ఎందుకా తుచ్చమైన లోకజ్ఞానం? ఒక్కటన్ను లోకజ్ఞానం అయినా ఒక్క జ్ఞానకాంతి కిరణానికి కూడా సరితూగదు. తెలుసా? శాస్త్ర _ : జ్ఞా-న - కాంతి. మాటాడితే జ్ఞానమూ - జ్ఞానమూ - జ్ఞానమూ ఏమిటోయ్‌ నీ జ్ఞానభండారం? ఏ మెరుగుదువు నీవు వాయు సంచారం తప్ప? టెంపరేచర్‌ అంటే ఏమిటి? వేడి అంటే ఏమిటో చెప్పు - వేదాంతి. : అదే మీ దృష్టికి మా దృష్టికి భేదం. మీరు సంజ్ఞారణ సంచారులయితే, మేము సారార్థ సంగ్రహులం. సాహిత్యంలో వైయాకరణుడికి, రసజ్ఞుడికి ఏ తేడా ఉందో మీకూ, మాకూ ఉండేది అదే. మీరు వివిధ శాస్తాలద్వారా విశ్వాన్ని వేరు వేరు ముక్కలుగా అర్ధం చేసుకుంటారు. అందుచేత మీకు అఖండ సత్యం అర్ధం కాదు. నేను మీ శాస్త్రాలన్నీ జోడించి, ముక్కలన్నీ కలిపి సంపూర్ణ సత్యాన్ని సమన్వయం చేసుకుంటాను. అదేనా పరమార్ధం. మీ తమ్ముద్నే శాస్త్ర : పోనీలే అసలు సంగతేమిటో చెప్పవయ్యా? (సభలో చెప్పండి; చెప్పండి అని కేకలు బయలుదేరుతాయి) వేదాంతి : (అందరిని చూచి) నేను పంచభూతాల దగ్గరనుంచి సందేశం తీసుకు వచ్చాను. నన్ను ప్రస్తుతం పంచభూతాల దూతనుగా భావించాలి. (మానవ చక్రవర్తి శాస్త్రజ్ఞుడు తదితరులు ఆశ్చర్యచకితులవుతారు. ) మానవ : భావిస్తాం. ఏమిటా సందేశం? (అంటాడు సదర్పంగా.) వేదాంతి... : ఇదిగో పంచభూతాలు పంపిన సందేశం. (అని మానవ చక్రవర్తిని చూచి సందేశ పత్రిక విప్పి చదువుతాడు.) “మానవా! నీ దౌర్జన్యం మితిమీరి పోయింది. స్వార్ధం సరిహద్దులు రార విజ్ఞానం విషమయి పోయింది. నీవు విశ్వసృష్టిని విధ్వంసం చేస్తున్నావు. క వ జీవవర్గాలను అణచివేస్తున్నావు. అవనీ మండలం అంతా ఆక్రమించుకున్నాను. 'అననననననననననననమా వానా. స్థస్నేంద్ర ననన ననన ననా ననన నననననన

66 ననా నాలాల మబ్బుల్లో దర్పారు అందుచేత నీవు శిక్షాపాత్రుడవయ్యావు. ఈ భూగోళం సర్వ జీవరాసులకూ సమానంగా సంబంధించిందనే నత్యాన్ని గుర్తించి, స్వార్ధాన్ని త్యజించి, విశ్వకళ్యాణమార్గాన్ని విడిచిపెట్టనని నీవు హామీ యివ్వాలి. ముందుగా వచ్చి మమ్మల్ని కలుసుకొని సమాధానం సమక్షంలో యిస్తే సంతోషం” - ఇదీ సందేశం

• సమక్షంలో సమాధానం యివ్వాలనే నా సలహాకూడా. ఆపైన మీ యిష్టం.

మానవ _ : (అగ్రహోదగ్రుడై) హాంయ్‌ 1! (అని గర్జించి ఈ పంచభూతాలకు యింత పొగరా! నన్నే శాసించాయీ ! నేను రాళ్ళకూ, రప్పలకూ, చెట్లకూ పుట్టలకూ (మొక్కే మా వైదిక పూర్వుల్లాంటి చాదస్తుడ్ననుకున్నాయేమో? జాగ్రత్త. “గాలింగుంభిని నగ్ని వాయువుల నాకాశస్థలిం దిక్కులన్‌ రేలం ఘస్రములం దమఃప్రభల భూరిగ్రాహ రక్షోమృగ వ్యాళాసత్య నరాది జంతు కలహ వ్యాప్తిన్‌ సమస్తాస్త శ స్తాళిన్‌ మృత్యువులేని జీవిని.” (అంటూ పాదతాడనం చేస్తాడు.) తెలుసా? వేదాంతి. : బెనౌను ! “లోకములన్నియున్‌ గడియలోన జయించిన వాడవు”, కానీ “ఇంద్రియానీకము చిత్తమున్‌ గెలువనేరవు' (అని వెటకారంగా అన్నాడు.) మానవ : (మండిపడి పండ్లు గీటుతూ) హాంయ్‌ ! నేను జయింపరానివి కూడా ఉన్నాయా? ఎక్కడున్నాయి చెప్పు మూర్చుడా నా పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొన గలిగినదీ చతుర్దశ భువనాల్లో ఎక్కడుంది? వేదాంతి : హుం (అని నిర్లక్ష్యంగా నవ్వి) “కలదబ్ధిన్‌ గలదా మరుత్తతుల నా కాశంబునన్‌ గుంభినిన్‌ గల దగ్నిందిశలంబగళ్ళ నిశలన్‌ ఖద్యోత చంద్రాత్మలన్‌ గలదోంకారమునం ద్రిమూర్తులం త్రిలింగ వ్యక్తులం దంతటం గలదో 'మానవరూపదానవవ?” కనంగానేల యీయాయెదెన్‌.” మానవ : ఛీ! అవతలికి పో మూర్చుడా? ఎవర్రా అక్కడ ద్వారపాలకులు వీడ్ని అవతలికి గెంటేయండి, (అనేసరికి సభలో శాస్త్రజ్జులు కవులూ, [గ్రంథకర్తలూ అందరూ దిగ్గున లేచారు.) నాన నననానానతనన ననన కేషేంద్ర నననన ననన నినననననననననననననినననననని

మబ్బుల్లో దర్చారు. నాననా నానా 07

సభ : సహించం, సహించం, వేదాంతి ఉండాలి.

వేదాంతి : (అందరినీ కూర్చోమన్నట్లు సంజ్ఞచేసి) ఒరే మానవాధమా ఏమి నీ జయగర్వం! ఉద్యోగం ఒకటి నంపాదించడంతో ఉన్నత శిఖరాన్నందుకున్నట్లేనా? పదిరూపాయలు చేరడంతో పరమార్ధం ఫలించినట్లేనా? నీవేమి సాధించావోయ్‌ ఈ ప్రపంచంలో, నీ ప్రతాపం, నీ అధికారం ఏపాటిదోయ విశ్వసృష్టిలో?

మానవ ౩; ఒరేయ్‌ భటులూ! (అని గర్జిస్తాడు. భటులు ఆయుధ పాణులు పరుగున వచ్చి వేదాంతిని రెండు వైపులా పట్టుకుంటారు.)

(సభలో కేకలు)

వేదాంతి : అర్ధం, అధికారం నీ రండు కళ్లూ కప్పివేశాయి. నీకు ఉన్నత లక్ష్యాలు చూసే దృష్టి నశించింది. కవులూ, కళాకారులూ నీకు కాలక్షేపం మాత్రమే అయిపోయారు. ధనికులూ, అధికారులూ, నీ పశుత్వానికి పట్టుగొమ్మలు. అ - ధి - కారులు (గట్టిగా) అధిక - అరులు.

మానవ _ : హేయ్‌ గెంటెయ్యరేమిట్రా? ఈడ్చుకు పొండి వెధవని, (అని గర్జిస్తాడు)

సభలో ; వద్దూ! వద్దూ! అక్రమం! అన్యాయం! మానవజాతికే అవమానం! (అంటూ కవ్వుల్లోనూ, గ్రంథకర్తల్లోనూ నిరసన సూచకంగా కొందరు సభలోనుంచి వెళ్ళిపోతారు)

వేదాంతి. : (రెండు రెక్కలూ భటులు పట్టుకొని ఉండగా బలాత్కారంగా నిలుస్తూ) మానవా! చివరిసారిగా చెప్పుతున్నాను విను. నీవు అధికారగర్వంతో ఆర్ధిక మదోన్మాదంతో ఉన్నత లక్ష్యాలను కోల్పోతున్నావు. అంధకారంలో అడుగంటి పోతావు సుమా! (అంటూ ఉండగా భటులు లాక్కునిపోయారు)

మానవ : శాష్టజ్ఞుడూ! నీ తమ్ముడని సానుభూతి చూపిస్తున్నావా?

శాస్త్ర. : భీ! నా తమ్ముడేమిటి? వెధవ - వాడు కులద్రోహి.

మానవ. : మరేమిటి కర్తవ్యం?

ప్రజాస్వామ్యం: మీరు తొందరపడ్డారు మహా చక్రవర్తీ !

మానవ ; ఎందుచేత?

ప్రజా... : లోకమంతా తమరిని అట్లాగే అనుకుంటున్నారు. వేదాంతి చెప్పింది నిజమేనని నా అభిప్రాయం కూడా ప్రభూ!

అనల ననననననననాననననననినినవా ననన కేషేంద అననన ననకనననననన ననన నననానననినననన

68 ననననననిననునననననననాాాాాాాాాాాాణా మబ్బుల్లో దర్చారు

మానవ క స నోర్ముయ్‌!

ప్రజా : చిత్తం (అని చేతో నోరు మూసుకుంటాడు) =

మానవ :; నీవెందుకోయ్‌ మాటిమాటికి అఖభి('ప్రాయాలంటావు; (ప్రజలంటావు, ప్రపంచ మంటావు; నీవు వీపు గోక్కునే జందెప్పోచ లాంటివాడివి. నీకా నోరిచ్చిన వెధ వెవడోయ్‌?

ప్రజా 2 (నోటిని మూసిన చెయ్యి అట్లాగే ఉంచి, మిగతా చెయి చేతులు కట్టుకున్నట్లుగా రొమ్ముమీదనే ఉంచుకుని మూగపైగతో కూర్చుంటానని సూచిస్తూ కూర్చుంటాడు.)

మానవ _ : ఏమడయ్య్యూ! కౌస్‌ ఎవరో మీలో కొందరు వెళ్ళిపోయినట్ట్లున్నారే! పోతే పోయారు. మిగతా వారున్నారుగా? ఆలోచన చెప్పండి; కీలుబొమ్మల్లా కూర్చోక.

కవి వ చిత్తం, ఇంతకూ మేము ఇంగ్లీషు కౌసా లేక తెలుగు కొసా?

మానవ : తెలుగు కవులేనయ్యా బాబూ, మీ జోకులు ఛలోక్తులు కట్టి పెట్టి ఆలోచన చెప్పండి.

కవి చిత్తం మహా ప్రభో!

మానవ _ : (అర్జోక్తిలోనే అందుకుని) అదే మీ కవులతో వచ్చిన గొడవ. మోకాళ్లమీద కూర్చొని బాకాల్లా స్తోత్రాలు ఊదేస్తా రెందుకయ్యా? లోపాలు చెప్పండయ్యా. లోకాలు జయిస్తాం.

కవి 2. చిత్తం. తమ రాజ్యంలో...

మానవ : చిత్తం అనేది నిషేధిస్తాం -

కవి 2 చస్తాం ప్రభూ! అంతపని చెయ్యకండి. మనవి చేసుకుంటాము, తమరి రాజ్యంలో మాకు గానీ, మా జాతివారికి మరెవ్వరికిగానీ పనుల్లేవు. ఏదయినా అవసరముంటేగా

॥ అరవడానికి మేము. తమ సీమల్లో శాంతిభద్రతలు సమాధికట్టుకుని సామ్రాజ్యం

ఏలుతున్నాయి.

మానవ _ : ఆం! సమాధి అన్నారు. అదేమిటి?

కవి ; చిత్తం, సమాధి అంటే - పతంజలి యోగశాస్తంలో “అమరా నిర్జరా దేవా త్రిదశా విబుధా స్సురాః” అన్నాడు.

మానవ : అంటాడు; వాడికి వేరేపనేముంది?

కవి న చిత్తం; అంటే....

'ననాననాలాలనలలనాన నాననా సే స్నే్యద్ర అనాలలలనానలననననాననినననననననిన

మబ్బుల్లో దర్పారు.. నాల 69

మానవ _ : అరే! అసలుది చెప్పడం మాని ఏవో మంత్రాలు చదువతారేమిటి కవిగారు?

కవి ; చిత్తం, అసలు దాన్ని గురించి చెప్పాలంటే ఆ గ్రంథం అంతా వస్తుంది మరి?

మానవ _ : ఓహో! అయితే మానెయ్యరండి. (బతుకుతాం.

కవి : మానేస్తే మేం చస్తాం ప్రభూ.

మానవ : మీకోసం మేం చస్తామా గురూ?

కవి ; తీగ కదిలిస్తే డొంకంతా కదులుతుంది. ఏం చెయ్యమంటారు?

మానవ _ : భోంచెయ్యమంటాను.

కవి ; చిత్తం తమరి పరిపాలనలో దానికే కొరతాలేదు లెండి.

మానవ _ : కొంపదీసి శ్లేషకాదు గదా - ఏమిటో కవిగాళ్ళు (నవ్వుతూ).

కవి ; అయ్యో అయ్యో ఎంతమాట! మమ్మల్నే శంకిస్తే ఎట్లా సార్వభౌమా!

మానవ _ : (సార్వభౌమ పదాన్ని బంతి పట్టుకున్నట్లుగా పట్టుకొన్నట్టు అభినయించి)ఇదేమిటి కొత్త పదమొకటి విసిరారు. మీదికి - కంకర్రాయి లాగుంది?

కవి : లేదు ప్రభూ! వై ప్రాయిలాంటిదే - ఇంకా పెద్దది.

మానవ : ఓహో ! అర్థం? ప్రాణం తీయకుండా మానవభాషలో చెప్పు.

కవి ;. చిత్తం, చిత్తం, దేవభాష తీసెయ్యడ మెట్లా ప్రభూ!

మానవ : అరే! ఇంకా దేవుదెవదయ్యా, మేము విశ్వవిజయం చేస్తుంటే?

కవి ; నిజమే ప్రభూ ! సార్వభౌముడంటే సర్వభూమికీ రాజు,

మానవ : ఛీ! విశ్వభౌమా అను.

కవి ; అట్లా అంటే సరిపోదు ప్రభూ ! విరాట్‌ అనాలి.

మానవ : ఛి! విరాట్రాజనా ఏమిటి?

కవి : అబ్బెట్బే! విరాట్‌ అంటే అది దేవుడని ప్రభూ !

మానవ _ : (నవ్వుతూ) నీ పిందాకూడు. ఎప్పటికీ గోష్టితెగేది?

మంత్రి. : అంత త్వరగా తెమలదులెండి మహా (ప్రభూ! వీడొక కాకతీయుదు.

మానవ : అంటే?

మంత్రి. : అనగా - కాకా - కాకా - ప్రభూ, - వీడు గొప్ప కాకా శాస్త్ర పారంగతుడు

నానన కేషేంద ననననననననననననానననననన

70 నలనాాానానానానినిననననననననానననననననాాాాాాాతాాలల మబ్బుల్లో దర్చారు కనుక, కాకతీయుడు నా బరగె. వీడిని మంచి రాటు దేరిన రాజకీయ వాదికి అప్పగించేస్తే, అఆ వదజాలమంతా ఎండిపోయి మామూలు మనిషిగా తయారవుతాడు.

మానవ _ : ఊరుకోవయ్యా మంత్రిగారూ! కవిగాడ్ని కదిలిస్తే మన లాంటి తెలీనివాళ్ళని వాడి శ్లేషలకూ, వ్యంగ్యాలకూ బలిజేస్తాడు. కవి 2 ఛీ! నవ్వలపాలయి పోతున్నాం; రండి పోదాం (మిగతా సమూహాన్ని చూస్తాడు). మానవ :; ఆం! ఆరయ ఆగండి మహాకవులూ, కాళిదాసులూ ఆగండి. కవి : కా -ళి - దా సులు; మోకాలి దానులు, మా ఆత్మ గౌరవ మంతా మంటగలుపుకున్నాం మీ సామ్రాజ్య వర్గీయులం అవడం కంటే స్వర్గీయులం అవడం మేలు. మంత్రి. _: అట్లా అనకండి కవిగారూ? మీకూ, మాకూ వున్న చనువును బట్టి వినోదంగా గోసి చేసుకున్నాంగానీ, మీరింతలో ఇంతదైపోతే ఎట్లా? రండి. (అని వెళ్ళి చేతులు పట్టుకొని తీసుకొని వచ్చి కూర్చోబెదతాడు.) కవి ఏ (గంభీరంగా) మహాప్రభూ ! తమరి సాఘ్రాజ్యంలో... మానవ _ : ఆ, అట్లారండి - మా ప్రతాపం ఎట్లా వుందో వర్ణించండి కాళిదాసుగారూ! (ప్రజాస్వామ్యం బిక్క మొగంతో వెక్కి వెక్కి ప్రాథమిక పాఠశాల విద్యార్ధిలా ఏడుస్తూ ఉంటాదు.) మానవ _ : (ప్రజాస్వామ్యాన్ని చూచి) వీడేమిటయ్యా, వీడూ, వీడి వడుపు మొహమును? ఓయ్‌ స్వామ్యం, ఇదిగో! ప్రజా (బిర్ర బిగుసుకొని పలకడు.) మానవ _ : స్వామీ కాళిదాసుగారూ మాకు చెప్పడం అయిం తర్వాత వీడికి కొంచెం ఓదార్చే కవిత్వం చెప్పండి. కవి “వసుమతి భార ధూర్వహత నెవ్వని యుర్వరా వర హాంకార మర్ధము వహించు” (అనేసరికి సభలోవారు సగం ఆసనాల్లోనే మూర్చపడి పోతారు.) మానవ _ : ఎక్కడా కాఫీ కొట్టింది కాదుగదా, కాళిదాసుగారూ! కవి వ హా! (ఆసనంలో చదికిలబడి) ప్రభువులు మాకు అగ్ని పరీక్ష పెడుతున్నారు. అనననననానననినానాననానననానానాలనాాాలా ఫే స్పేంద నానలనానలననినననననననననననిని

మబ్బుల్లో దర్పొరు. అనాాణణాణణణననననాాానానిననిననాల 7 1 సభలో : అగ్నిలో పుఠం పెడితే బాగుండును.

మానవ : (సభను చూచి) నిశ్ళబ్దం - నిశ్శబ్దం - తర్వాత,

కవి : అతడు వీర ప్రతాప రాజాధిరాజ పరమేశ్వరాష్ట్ర దిగ్రాజకుల మనోభయంకరుడు... (( (బాబోయ్‌ బాబోయ్‌ అందరూ ఉలికిపడి లేస్తారు. మానవ చక్రవర్తి మంత్రులు మొదలైన వారిని వెళ్ళి పోవచ్చునని సైగ చేస్తాడు. వాళ్ళు ఒకరి వెంబడి ఒకరు పోతుంటారు.)

కవి ; పెద్ద వాళ్ళంతా వెళ్ళిపోతే ఇక ఎవరికీ కవిత్వం?

మానవ : వాళ్ళందరికీ తవ్వినా, నాకు తప్పుతుందా కవిగారూ! మీరు విశ్రాంతి తీసుకోవలసినట్లుగా కనుపిస్తున్నారు. (అంటూ పురోహితుడివైపు చూస్తాడు.)

పురోహితుడు : ఇక ఈవాయుగుంభన చాలించండి కవిగారూ?

కవి ; ఆం! (అని నోరుతెరచి) ఆ (శ్రాంతమూ ప్రభులవారి దాసులం. మాకు విశ్రాంతి ఏమిటయ్యా? ఈ చివరి నివేదన అందుకోండి ప్రభూ!

మానవ ; ఆహా! తప్పేదేముంది? ఇట్లా పదెయ్యండి.

కవి ; చాముండా పరమేశ్వరి వరకృపా సంవర్థితైశ్వర్య....”

మానవ : ఓహో! ఇదేమిటి కవిగారూ! తిడుతున్నట్లుగా ఉంది. అర్ధం కావడం లేదు.

కవి ౩, ఛా ఛా! లేదు దేవా!

మానవ :; మరి ఛా ముండా అన్నారే?

కవి ;. చాముండా అంటే సప్త మాతృకలలో...

మానవ : సరే పురోహితులూ ! (పురోహితుడ్ని చూస్తాడు.)

పురో ;. చిత్తం (అని కవిని జూచి) అయ్యా కాళిదాసుగారూ! మీరు మా సామ్రాజ్యానికీ, మాకూ విశ్వాస పాక్రులై శౌనక మహామునులై ఎప్పుడూ కొలుస్తుంటారని ఆశిస్తూ, మీ స్తోత్ర విద్యా పాండిత్యానికి, ఇదిగో ఈ బంగారు బాకా మీకు బహుమతి ఇస్తున్నాము (అని బంగారు బాకా యిస్తాడు.)

కవి ; మహా ప్రసాదం (అని అందుకొంటాడు,.) (ప్రసాదం అనేసరికి నిద్రపోతూ ఉన్న ప్రజాస్వామ్యం ప్రభుతులు తటాలున లేచి)

ప్రజా : ఆం! ఏమిటో ప్రసాదం అన్నారు. అది మా మొహాన కాస్త పారెయ్యండి.

అనాాణణనననిననననలననానానాలాలాలాలాని ఫె పేంద్ర వనన

72 ాాణనాాననననినిననకననననతనననననినననాాాాాతాలాలలలు మబ్బుల్లో దర్పారు

పురో ; ఓరి వెధవ పీనుగుల్లారా! ప్రసాదం అంటే పులిహోరా, దద్దోజనం అనుకున్నారా ఏమిట్రా?

ప్రజా :_ ఆం! (అని నోరుతెరచుకొని నిర్విణ్డుడై ఉండగా.)

ప్రజా : (సభలో కలకలం) ఈ సన్మానానికి నిరసన తెలియజేస్తూ మేం సభనుంచి నిష్మమిస్తున్నాం. (అంటూ కొందరు కవులు పైజామా లాల్చిలవాళ్ళూ, గిరిజాల జుట్టువాళ్ళూ, శాలువా మార్కువాళ్ళు ఇట్లా నానాగోత్రాల కవులూ నిషమించారు.)

మానవ _ : ఇదేమిటి పురోహితుడుగారూ ఈ వెధవ రొంపిలో యిరుక్కున్నాం అనవసరంగా ఒక పని చెయ్యండి. నేను మాత్రం అత్యవసరంగా వెళ్ళిపోవాలి. వీళ్ళందర్ని మెల్లిగా ప్రక్క హాల్స్‌కు తీసుకెళ్ళి యధోచితంగా సంభావన చేయండి. వీళ్ళు అదుపులో రాకపోతేమీకు తెలుసుగా దొడ్డి సంభావనచేయించండి, దారికొన్తారు.

పురో ; చిత్తం తమరు దయచెయ్యండి; నేను చూసుకుంటాను. (మానవ చక్రవర్తి వెళ్ళిపోతాడు) (పురోహితుడు వెళ్ళిపోతూన్న నానా గోత్రాల కవుల్నీ కాళ్ళూ గడ్డాలు పుచ్చుకొని (బ్రతిమాలుతాడు, వచ్చి సంభావనలు పుచ్చుకోండని)

పురో ; మహా కవులారా, మీరిలా వెళ్ళిపోవడం న్యాయం కాదు. మీరందరూ రావాలి. కవులందరికి యధోచితంగా సన్మానం చెయ్యాలని మా చక్రవర్తిగారి సంకల్పం. దయచెయ్యండి (అంటూ చూస్తు వుండగా చగక్రవర్తిగారి తాబేదార్లు మరికొందరు కూడా ప్రయత్నం చేసి వాళ్ళని మళ్ళీ తీసుకొచ్చి రెండవ హాల్లో కూర్చో బెడతారు.

ఒకడు పైజమా లాల్బీవాడు : ఈ సభముందు మూడు ఆక్షేపణలు పెడుతున్నాం. ఒకటి - సన్మాన కార్యక్రమాల్లో అధ్యక్షుడు లేక పోవడం తప్పు; రెండు - ప్రథమ సన్మానం ఆ జంబుకేశ్వర శాస్రికి ఇవ్వడం మరింత తప్పు; మూడు - కవులు కానివారు కూడా ఈ కవి సన్మానాలకు అహ్వానింపబడటం.

అందరు కవులు : అవునాను

పురో : _చక్రవర్తిగారు అత్యవసర రాజకీయకారణాలచేత రావటం ఆలస్యంగా వచ్చారు. పోవటం త్వరగా వెళ్ళిపోయారు. మీ అందరికీ వారి పక్షాన నేను క్షమారపణ చెప్పుకుంటున్నాను. కానీ ఇలాంటి సాహిత్య కార్యక్రమాలకు ఆ వాసన ఏకోశానాలేని రాజకీయవాదుల ఆధ్వర్యం కోసం అఆ్బులుజాచే మీకు ఇది తగిన శాస్తి అని కూడా మా హెచ్చరిక.

అననాలాాలానాలాలా ప సేద అలన లలని

ఇక జంబుకేశ్వర శాస్త్రిగారి విషయం - డా॥ వి. జంబుకేశ్వర శాస్ర్తి యం.వి, డి.లిట్‌. అంటే ముక్కోటి ఆంధ్రులకూ తలలో నాలికలా ఉంటాడు. నాయకులు, మంత్రులు, వచ్చిపోయే టప్పుడు, చచ్చిపోయేటప్పుడూ పంచ రత్నాలు వ్రాస్తాడు, వివాహాలకు, తిరునాళ్ళకు శాలువా ధరించి వోజరవుతాడు. పైగా మహీ మహోపాధ్యాయ చొప్పదంటు సుబ్బన్నశాస్రిగారికి ఇప్పుడు. వారి పీఠికలు ప్రశంసలు అందుకున్న వాడు మరి వారికి ప్రథమంగా సన్మానం చేయడంలో తప్పేమిటో అర్ధం కావడంలేదు.

గిరిజుల జుట్టువాడు : (లేచి) తమరికెలా అర్ధమౌతుంది. తమరికీ, కవిత్వానికి ఏమిటి సంబంధం? ఈ చొప్పదంటుగాడు మిమ్మల్ని కాకా పడుతుంటాడు. వాడి రెకమండేషన్‌ మీకు వేదవాక్యం. వాడి రెకమండేషన్‌ పొందాలంటే సుబ్బన్న బేండు సెట్‌ అని దేశంలో పేరు మోసిందే, అందులో చేరాలి. ఇన్ని వెధవ్వేషాలు వెయ్యడానికి ఎవడికి ఓపికుంటుందయ్యా, వాడు నిజంగా కవి అయితే. అకలిమంటల్లో ప్రజానీకం దగ్ధమై పోతున్న ఈ రోజుల్లో రాజుల మీద రాజుల్లాంటి వాళ్ళమీద, బూజుపట్టిన ఆచారాలమీద పద్య శిల్పం చెక్కే ఈ జంబుకం గాడిగా ప్రథమ సన్మానం; నాన్సెన్స్‌ చస్తే ఒప్పుకోం.

పురో : సుబ్బన్నశాట్రిగారి స్థానాన్నే అక్షేపించడం నాకేం నచ్చలేదు. డిగ్రీపండిత మండూక, బాలవ్యాకరణ పారీణ, ఫీఠికా వ్యాపార పారంగత, స్తోత్ర విద్యా విశారద, గ్రామ (గ్రామ సంచార ఉపన్యాస కేసరి, మహామహోపాధ్యాయ చొాప్పదంటు సుబ్బన్న శాస్త్రి గారి కీర్తి మంత్రులు, మఠాధిపతులు; ఆఫీసర్లు, రాజకీయ వాదులు, వారు వీరు అననేల చాకళ్ళు, మంగళ్ళు, కుమ్మర్శు దొమ్మర్లు అందరూ ఎరుగుదురుగదా వారి గొప్పతనము అధిక్షేపింతువా అర్భకా!

సభలో : భళి భళి, డౌన్‌ డౌన్‌, (అల్లరి).

పురో ; మరి మీరే చెప్పండి ఎవరికి మొదటి సన్మానం ఇవ్వోలో, అదుగో ఆ కూర్చొనున్నాడే ఆ గిరిజాల జుట్టువాడు, యావదాంధ్రలో భయంకర గేయాసురుడని పేరుపొందిన మహనీయుడు అతడికి చేద్దామా?

సభలో : నో నో నో. వాడు అభ్యుదక నిరోధక శక్తి వాడిక్కాదు వాడిక్కాదు.

పురో ;_ అంతశక్తి వాడికెక్కడుందండీ బాబూ. గట్టిగా గాలికొడితే ఎగిరిపొయ్యేలే ఉన్నాడు.

గిరిజాల : ఎగిరిపొయ్యాడు. ఇప్పుడులేడు. వాడు వట్సి కీర్తి శేషుడు. చూడండి

అనానను ననన కేషేంద అననన ననన ననననన

శీ ననన నననననననాా నానా మబ్బుల్లో దర్పారు పురోహితుడుగారూ! ఈ రోజు కవిత్వానికి మేమూ వారసులం, మా తెగ వాళ్లలో ఎవడికైనా ఇవ్వంది. శాలువామార్చు : (వేసుకుంటున్న పాడుం పక్కవాళ్ళ కళ్ళల్లో విదిలించి ముక్కులు బిగుసుకున్న గొంతుతో) అయ్యా వాడికి సన్మానం చేస్తే ఇక మేమంతా సన్యాసం చేయవలసిందే కవిత్వానికి. ఛందస్సులేదు, రిధంచలేదు రధం లేదు. ఏమీలేదు. అది వట్టి తిట్టు కవిత్వమండీ బాబూ మిమ్మల్నీ, మమ్మల్నీ అందర్నీ తిట్టడమే - వాడూ వాడి పంట్లామూ, బుష్‌షర్టు, కుర్రముండా కొడుకు వాడు కవేమిటండి. పురో అవునయ్యా పూర్వం మీ మార్కు వాళ్ళుకూడా తిట్టుకవిత్వం చెప్పారుగదా! మీ చంద్రశేఖరావిలాపం ఏమిటి మఠీ? ' శాలువా : అసలు వాడి కవిత్వానికి అర్ధం లేదండీ అంటే వినరేం. పురో : అసలు కవిత్వానికి అర్ధముండాలా ఏమిటి? నాకు తెలీదు? సభలో ఒక పంట్లాం మార్కు సాహిత్య విమర్శకుడు : అయ్యా తమరికి తెలియకుండానే ఇంత గొప్ప ఆధునిక సాహిత్య సిద్ధాంతం ఇంత సులువుగా చెప్పారే? ఇక తెలిస్తే మమ్మల్ని (బ్రతకనిచ్చేవారా? మహా క్షవులారా మన అర్చిబాల్డు మెక్ష్సిషు ఏమన్నాడంటే అప్ప పోయం హేజ్‌ ఓన్లి బవీయింగు ఐట్‌ నో మీనింగు” సభలో : అదేమిటో తెలుగులో ఏడవండి. పంట్లాం : అంటే, కవిత్వానికి అర్ధం ఉండకృర్లేదూ అని. పురో వ ఇంకేం కవులు కాని వాళ్ళని ఈ సన్మానాలకి ఎందుకు పిలిచారన్నారే మరి కవిత్వానికే అర్థంలేనప్పుడు ఎవర్ని పిలిస్తే మాత్రమేం - ఎవరు కవో ఎవరు కవికాదో మీలో మీకే ఏకీభావంలేదు. పైగా రిపబ్లిక్‌గా ఉండవలసిన సాహిత్యాన్ని డిక్టేటర్‌షిప్‌ చేస్తున్నారు. కనుక మా కెవడు కవి అని తోస్తే వాడికే సన్మానం చేస్తాం. (సభలో పెద్ద పెట్టున అల్లరి చెలరేగింది) చక్రవర్తిగారి తాబేదార్లు రత్తయ్య, చెత్తయ్య వగైరాలు సర్జుతున్నారు. కాని పరిస్టితి అదుపులోకి రాలేదు అప్పుడు.) పురో 2 ఒరే రత్తయ్యా చెత్తయ్యా నాలుగు కుంపట్లూ, ఓ పది ఇనుప కాడలూ తక్షణమే తెప్పించండి. వెంటనే హాలు తలుపులు మూయించండి. ఎవర్నీ బయటికి పోనీకుందా, (అనేసరికి సభలో కవులంతా భయ ్రాంతులయ్యారు. అందులో కొందరు “ఎందుకొచ్చిన కవిత్వం ఊపిరుంటే ఉప్పమ్ముకొని బ్రతుకవొచ్చు. అననాణలలనననలననననలనననననన శేషేంద్ర నాననా ననన

మబ్బుల్లో దర్భారు.. నాను. 75 అంటున్నారు. కుంపట్లు, ఇనుపకాడలు పుచ్చుకొని రత్తయ్య చెత్తయ్యలు లోపలికి వచ్చి పోలు తలుపులు మూసేసరికిి)

సభలో కవులాంతా : బాబో మాకీ సన్మానం వద్దు మమ్మల్ని వెళ్లనీండి (అని ఏకగ్రీవంగా అడిగారు కానీ)

పురో 2 నాయనలారా! మిమ్మల్ని ఇలా విడిచిపెట్టడం (ప్రజా క్షేమానికి భంగకరం. ఇదిగో ఈ దొడ్డి సంభావన యధోచితంగా మీరు స్వీకరించక తప్పదు.

సభలో : అయ్య బాబోయ్‌ (అని హాహాకారాలు)

పురో : అయితే ఇక మేము కవిత్వం జోలికిపోము అని కాగితం వ్రాసిచ్చే వాళ్ళని మాత్రం విడిచిపెట్టేస్తాం.

కవులు : చిత్తం మహా ప్రభో మా కెందుకండీ ఈ కవిత్వమూ పైత్యమూనూ - ఏదో ఒక

వేషం వెయ్యాలికదా మనిషై జలమ ఎత్తినందుకు అని కొందరు రాజకీయ వాదులుగా, కొందరు ఆఫీసర్లుగా కొందరు చాకళ్లుగా, కొందరు మంగళ్లుగా వేషాలు వేసుకొన్నట్లు మేమూ ఈ వేషం ధరించాం బాబూ. నిజంగా ఇది ఇంత దేంజరని తెలిస్తే ఈ చాయలకైనా వచ్చేవాళ్ళం కాదు. (అని అందరూ కాగితాలమీద సంతకాలు చేసి బ్రతుకు జీవుడా అని బయటపడ్డారు.) (మానవ చక్రవర్తి మహల్లో ఒక చిన్న కార్యాలోచన మందిరంలో శాస్ట్రజుడూ, పురోహితుడూ రాజకీయ నిపుణుడూ నిరీక్షిస్తూంటారు. మానవ చక్రవర్తి - ప్రవేశం అందరూ లేస్తారు.)

మానవ : నాకోసం నిరీక్షిస్తున్నారు కదూ! కూర్చోండి. అ కవిగాడి జిగట వదిలించుకునే సరికి తలప్రాణం తోక్కువచ్చింది ఏమిటి? చాలా గాభరాగా కనిపిస్తున్నారు.

పురో : ఏమీలేదు. పంచభూతాలతో ఈ తరుణంలో తగాదా క్షేమకరమా అని ఆలోచిస్తున్నాం.

శాస్త ; చంద్రమండలం దండయాత్రకు కొంచెం భంగం జరుగవచ్చు.

మానవ వ ఆం!

పురో ; చంద్రమండలం న్వాధీనమైన తరువాత ఉభయస్థాన విజృంభణ మూలాన పంచభూతాల గొడవేలేదు. ఇక్కడ కాకపోతే అక్కడ, అక్కడ కాకపోతే ఇక్కడ.

మానవ _ : సరే ఏంచేద్దాం యిప్పుడు?

అననన కేషేంద ననననననననలనననననననని

76 నానా ననన ననన మబ్బుల్లో దర్పారు శాస్త్ర 2 పంచభూతాలతో సంధి చేసుకొని మంచిగా ఉన్నట్లు తాత్మాలికంగా నటించడం అవసరం. పురో ౩ ఏమీలేదు. ఇప్పుడే మన గూధచారులు వచ్చిపోయారు. వేదాంతి ఇంకా నగరం నుంచి వెళ్ళిపోయినట్లు లేదు. అతద్ని పిలిపించి మనం పంచభూతాలకు సమాధానం ఇవ్వడానికి సిద్ధంగా ఉన్నామనీ, కాలము స్థలము నిర్ణయిస్తే సమావేశానికి అభ్యంతరం లేదని పంచబూతాలకు (ప్రత్యుత్తరం పంపుదాం. మానవ : భీ! పంచభూతాల్ని మనం కలుసుకోవడమేమిటి? పురోహితులూ, మా భువనాధిపత్యాన్నే కళంకితం చేస్తానంటారు. రాజకీయ నిపుణుడు : అబ్బే ఇందులో మన ఆధిపత్యాన్నికే భంగమూలేదు. తాత్మాలిక అభినయం మాత్రమే. దీన్నే పాశ్చాత్య రాజకీయ శాస్త్రంలో “డిప్లమసీ*” అంటారు. మానవ :; అంటే? రాజకీయ. : అంటే అది ఒక మసి - ఆమసిపూసుకొనే ధర్మదేవత కాళ్ళు విరగ్గాడతారు. మానవ _ శెభాష్‌! అయితే ఆ మసి ఉపయోగించండి, వేదాంతిని పిలిసించండి. ఆ తరువాత పంచభూతాలదగ్గరకు మనమే యొందుకెళ్ళాలో చెప్పండి. రాజనిపు : మనమే వెళ్ళడం మంచిది. అవే వస్తే'మనం చస్తాం వాటికి యే యిళ్లూ చాలవు, ఏ అసనాలూ చాలవు. వాటిని భరించలేం. అందుచేత మనమే సపరివారంగా సదర్పంగా పంచ భూతాలదగ్గరకేపోదాం. మానవ ఏ సరే! ఈ అభినయాలు, వినయాలు, నాచేతకావు నేను వారి సమక్షంలో మాట్లాడను. కథంతా మీరేనడపండి. నా పరివారంలో ఎవరెవరుంటారు? రాజ.నిపు : నేను, శాస్త్రజ్ఞుడు, పురోహితుడు ఉంటాం చాలమా? మానవ _ : ప్రజాస్వామ్యం లేకుంటే ఎట్లా? రాజ.నిపు : వాడెందుకండీ ఆ చవట, వట్టి నేతిబవీరకాయ అంటున్నారు ప్రజలు వాడ్ని. మానవ _ : బలే రాజకీయాలయ్యా నీవి, మసిని గురించి అంత ఉపన్యాసం దంచావు. అది రాసుకోవడమే తెలీదు! వాదెందుకంటే ఎట్లా? వాడు మనకో బ్రహ్మాండమైన బాకా. అరే ఏరా సీసాపతీ ఎక్కడ అనగానే వెంటనే దూకుతాడు సార్‌ అంటూ. పురో : సీసొపతేమిటండీ? క! కేషేంద నననినానికనననాాననిననా నతన నినననననననన ననన

మబ్బుల్లో దర్పారు. అణాణాణలనాననల.. / /

మానవ : వాడిపేరు సీతాపతి, ముద్దుపేరు సీసాపతి, ఎంచేతంటే వాడికి పెళ్ళాంకంటే సీసాతోటే దాంపత్యం హెచ్చు.

రాజ.నిపు : అంటే వాడు బ్రాందీ మహాత్ముడన్నమాట.

మానవ : వాదెలాంటి వాదైతే మనకెందుకు. వాడుంటే మనకత్తికి ఒక డాలున్నట్టే - ప్రజాసమస్యల్లో, పురోగమనం, ప్రగతి, అభ్యదయం, వగైరా మాటలూ నినాదాలూ ప్రయోగించే టప్పుడు వాడు భలేగా ఉపయోగిస్తాడు. వాడ్ని అడ్డమేసి మనం శుభ్రంగా తప్పుకోవచ్చు.

రాజనిపు : చిత్తం, అట్లాగే స్వామ్యంగాద్ని కలుపుకుందాం -

మానవ _ : అంతా సిద్ధమైనట్లేగా? ఇక ఆ వేదాంతిని పిలిపించి సందేశం పంపిద్దాం. భటుల్ని పంపించండి వేదాంతికోసం. (దృశ్యం మారిపోయింది) (నీలవ్యోమ సీమల్లో మబ్బుల్లో దర్బారు. ఉజుములు మృదంగ ధ్వనులుగా శంపాలతలు నాట్యం చేస్తున్నాయి. ఉన్నత్రాసనాల్లో పంచ భూతాలు పరికిస్తూ పారవశ్యం చెందుతున్నాయి. వేదాంతి శూన్యంలోకి చూస్తున్నాడు. ఆగమనధ్వానంతో అగ్ని పర్వత శిఖరం అనీపించే మానవ మహాచక్రవర్తి సపరివారంగా, సదర్చంగా దర్చారులోకి ప్రవేశించి సభామధ్యానికివచ్చి పంచభూతాల ఎదుట జయస్తంభంలా నిల్చున్నాడు. క్షణంసేపు నిశ్శబ్దం. (పంచభూతాలు మానవచక్రవర్తి ఆకార రేఖను చూచాయి. సింహ సహననుడు

• ఊరువులవరకు వ్యాపించి నడుముదగ్గర బిగింపబడిన శ్వేత చీనాంబరపు చొక్కా మహోత్తుంగ భుజాలమీదనుంచి నేలమీదకు జీరాడే నీలదుకూలం, గంభీరవదనం ఫాలోపరి భాగాన్ని చుంబించెముంగురులు : భూదేవి పట్టుదల సదలించినట్లుగా కనుపించింది) (భటుడు ఆసనం చూపగా మానవచక్రవర్తి సపరివారంగా కూర్చున్నారు. రోదసీ కుహారం ప్రతిధ్వనించే ఆదిమస్వరంలో అద్యంతరహితమయిన ఆకాశం ప్రారం భఇించింది)

నాాినిననననననననిననానిననననననననన కేషేంద అననన ననన

78 మబ్బుల్లో దర్సారు అాణనినినిిననినినినినిిననినననానననినననననననననననననననననననని

అకాశం _ : మానవా! మా సమక్షానికి వచ్చావు. సంతోషం. నీ పుట్టు పూర్వోత్తరా లెబుగుదుము. నీవు పుట్టుక పూర్వనుంచేకాదు. విశ్వగర్భంలో నక్షత్రాలు అంకురించిన నాటినుంచీ మేము విశ్వానికి మూలస్తంభాలుగా ఉన్నాం. మీ తాత ముత్తాతల్నందర్నీ ఎరుగుదుము. వానరుడ్నీ వరాహాన్నీ కూర్మాన్నీ మత్సాన్నీ వృక్షాన్నీ, అందర్నీ వృక్షంనించీ నీ వరకూ కూడా సర్వ జీవరాశులకూ మాలో ఒకరైన భూదేవి ఆదిగర్భం అవడంచేత, చేయి చేసుకోను మనసురాక నీవు దుర్మార్గాన్ని వదిలి ఏనాటికైనా వంశవర్థనుడవవుతావని చిరకాలంనుంచీ ఆశించాం. వేదాంతులు, కవులు, కళామూర్తులు, మొదలైన మహానుభావులను యుగయుగాన పంపించాము, శిక్షించాము. కానీ మా ప్రయత్నాలు ఎదారిలో పడ్డ వాన చినుకులై పోయాయి. నిన్ను స్వార్ధం ఆవరించింది. బెన్నత్యం అతిక్రమించింది. ఫలితం సృష్టిలో యావజ్జీవ రాశులూ నిలువనీడ లేక నీ దాస్యభారం క్రింద క్రుంగి కృశించి పోతున్నాయి. అందుచేత మేము చివరకు స్వయంగా కలుగజేసుకుంటున్నాము. (తేజస్సును చూచి) తేజోదేవా! మన ఆదేశాన్ని అందజేయి.

తేజస్సు _ : (మానవుద్ని చూచి) ప్రప్రథముగా - భూగోళమంతా సర్వజీవ రాశులకూ సమానంగా సంబంధించిందనే ప్రాథమిక సృష్టి సూత్రాన్ని నీవు గుర్తించాలి. రెండవది : జల, వాయు, ఆకాశమండలాలు సర్వప్రాణి వర్గాలకూ సంబంధించినవి అవడంచేత, నీ స్వార్ధ ప్రయోజనాల కోసం, నీ యిష్టానుసారంగా తదితర ప్రాణివర్గ క్షేమానికి భంగకరంగా ఉపయోగించరాదు. ఈ సూత్రత్రయానికి బద్భుడువు కానట్లయితే నీవు పరిణామ చక్రపు టిరుసులో యిరుక్కుని ధ్వంసమవుతావు. ఇది మా ఆదేశం - దీనికి సీ సమాధానమేమిటి? (రాజకీయ నిపుణుడు బిక్కు బిక్కుమంటూ ఆసనంలో ఒదిగి వుంటాడు - (ప్రజాస్వామ్యం కుతూహలంతో ఆలకిస్తుంటాడు)

పురో: భువనత్రయాధినేత అయిన మా మానవచక్రవర్తి తన (ప్రాభవానికి కళంక మయినా, భూదేవిని చూచి యింతదూరం వచ్చారు. వారు మీ శాసన స్వరాన్ని ఎంతమాత్రమూ అంగీకరించరు. కానీ మీ ఆదేశం అన్న వాక్యాలకూ వారి పక్షాన వారి శాష్రజ్ఞుడు సమాధానం యిస్తాడు (అని శాస్త్రజ్ఞువైపు చూస్తాడు).

శాస్త్ర _ : (లేచి, గొంతుసరవరించి) మీరు చెప్పిన సూత్రత్రయం మేం ఏమాత్రమూ

అంగీకరించము. అందులో ఏ సూత్రానికీ మేము బద్ధులంకాము. కారణాలు - ఒకటి; భూగోళం సర్వజీవరాశులకు సమానంగా సంబంధించినది అనడం కేవలం మెట్టవేదాంతం. (ప్రజాస్వామ్యం : కాదుగురూ! నా మొహంచూబైనా ఒప్పుకోండి. శాస్త్ర : ఛీ నోర్ముయ్‌ : (మూనవచక్రవర్తి చకితుడై ప్రజాస్వామ్యం వైపు నిప్పుల చూపులు చూస్తాడు) ప్రజా ; బెనొను, సరేసరే అబ్బేసెబాష్‌ (అని సర్గుకుంటాడు.) శాస్త్ర (మళ్ళీ ప్రారంభించబోతాడు. ) వాయువు : (చేతితో వారిస్తూ) మెట్టనేదాంతం అన్నారే మీది రాజకీయం అని వేదాంతి అభిప్రాయమేమో? వేదాంతి . : మానవుడిలో స్వార్ధం ఉన్నంతవరకూ రాజకీయాలు వక్రంగానే ఉంటాయి. ॥| (అంటాడు కూర్చొనే ఉదాసీనంగా) పే సర నః జీ క న స్‌ ఒరాశులూ సమానంగా లేవు. అందుచేత భూమిని సమానంగా తేజ న చదానికి ఒప్పుకోము. వ సర మాన్య మ ఎందుకు సమానం కావ? " డి తేజ . కొక్కడికే బుద్దీంద్రియం ఉంది. (అని ఆసనం నుంచే హుంకరించాడు.) శాస్త ఉంది. అయితే _ స్త వేదాాగ్రి _ ఇంద్రియం ఉన్నవాడే భువనత్రయానికి అధినేత. మన శెట్ట్‌| (అని వెగటుగా నవ్వి) తేలుకు విషం ఎంతో మానవులకు బుద్ధి అంతే. వేదాంతి ( * యిది వితండవాదం.

• (నిర్రక మ్య్‌ చచ్మ్యంగా) కాదు, యిది సత్యస్వరూపం. నీవే నా సిద్దాంతానికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనం... వ ధ స బదట్టు వే ' నోర్ముయ్‌ | గ ర | మూ * యిది తమరి నగరం కాదు ప్రభూ! త్తే ం 6 (అని హుంకరించి ఊరుకుంటాడు). -. శౌస్రజ్ఞుద్ని జన - ఊ (అని ప్రసంగం మరలించి) ఎందుచేత శేషేంద్ర వాననినలనాననననననననననన

80. నానా మబ్బుల్లో దర్పారు సర్వజీవరాశులూ సమానం కావు. శాస్ర : ఇతరజీవరాశులు సౌధాలు కట్టలేవు, సామ్రాజ్యాలు నిర్మించలేవు. లేజ ఏ మానవుడూ? శాస్త్ర 2 నిర్మించగలడు. తేజ 2 బెట్లా? శాస్త్ర బుద్ధిబలంతో. తేజ : అ బలం-చీమలకుంటే? వేదాంతి : (అందుకుని) చీమలు శిఖరాలెక్కి కూర్చుంటాయి. భూగోళాన్ని ఏకంగా ఏలుకుంటాయి. తేజ : అయితే ! మానవుడి ఘనత బుద్ధిమీద ఆధారపడి ఉందన్నమాట? వేదాంతి. : అయితే శా్ట్రజ్డుడూ, బుద్ధిని మానవుడు సృష్టించాడా? శాస్త్ర : లేదు. తేజ : అయితే బుద్ధిచేత సిద్ధించిన ఘనతను మానవుడికి అపాదించడం ఎందుకు? శాస్త్ర ; (నిరుత్తరుడయ్యాడు) (మానవ చక్రవర్తి ఆసనంలో ఠీవివదలి ముందువంగి కూర్చున్నాడు.) వేదాంతి. : అప్రయత్నంగా లభించిన బుద్ధి మానవుడి గొప్పతనం గాదు. అ బుద్దిని ఉపయోగించి తనలో ఉన్న దుష్టశక్తిల్ని నిగ్రహించి ఉత్తమ సంస్కారాన్ని సాధిస్తే - అదీ మానవుడి గొప్పతనం స్వయంగా కృషిచేసి సాధించినదే గొప్పతనం. ప్రకృతి సిద్ధమయిన బుద్ధి మానవుడి గొప్పతనం కాదు. (పంచభూతాలు కరతాళధ్వనులు చేస్తాయి. ప్రజాస్వామ్యం కూడా కలుస్తాడు). (మానవచక్రవర్తి కల్లోల చలితుడవుతుండాడు) రేజ : (వేదాంతిని చూచి) సంస్కారం అంటే! - వేదాంతి. : “తనయందు అఖిలభూతములందు నొకభంగి సమహితత్వంబు జరుగువాడు.” లేజ : భూమి అంతా తనకే వుండాలనడమూ, ధనమంతా తనకే వుందాలనడమూ, సంస్కారం కాదన్నమాట! వేదాంతి. : (తన్మయవోనంతో) సర్వజ్ఞానానికి మూలకందమైన తేజన్సు దేవునికి నాననానాననాలాలలలి సస్పేంద్ర అనాలా లలనా ననన

మబ్బుల్లో దర్వారు. నానన 81 తెలియందేముంది! అర్భకుడ్ని ఆడిస్తున్నారు (అని నమస్మరించును). లేజ 2 _(వాత్సల్యంగా నవ్వి) లేదు వేదాంతీ! లోకంలో నీమూలంగా వేము ప్రతిఫలిస్తుంటాము. సత్యసుందరదవు. వేదాంతి : మహాప్రసాదము (అని కరకమలములు ముకుళించి అవనతుడవుతాడు. పంచభూతాలు ఆశీర్వాదహస్తాలతో వేదాంతిని దీవిస్తాయి.) ఆకొశం ; (నిమీలిత నేత్రాలతో, మందహాన భానురములయిన ఆధరాలు విప్పి) “సమహితత్వంబున జరుగువాడు” ఆహా! చాలా శ్రవణానందంగా ఉంది వేదాంతీ; యింకా దీన్ని విస్తరించి చెప్పవయ్యా లోకసం([గ్రహణార్థం. వేదాంతి : (చిరునవ్వు నవ్వి) దేవా! మానవునికి అందాన్నిచ్చేది అఖండ బెన్నత్యాన్నిచ్చేది, ఎప్పుడూ మనం బుద్ధి అనేదానికి పై స్థాయి లోనే ఉంది. తెలివితేటలు రావణాసురుడికి లేవా? అయితే రాముడే ఎందుకు గొప్పవాడయ్యాడు? రావణాసురుడిలో లేనిదీ శ్రీరాముడిలో ఉన్నదీ ఆ ఆత్మసౌందర్యం - అదే వారికి భేదం. అదే మానవుడు సాధించాలి. భూదేవి: (హర్షప్రులకితయై) నాయనా! వేయేళ్లు వర్ధిల్లుతావు మా వీనుల్లో తేనెవానలు కురుపిస్తున్నావయ్యా - యింకా చెప్పు. వేదాంతి. : తల్లి రుక్మిణీదేవి, కళ్యాణానికి ముందు ఒక బ్రాహ్మణుడి ద్వారా శ్రీకృష్ణుడికి తన ఆత్మార్పణ సందేశం అందజేస్తుంది. ఈ (బ్రాహ్మణుడు అనామకుడే అయినా అప్టెశ్వర్య సంపన్నుడయిన శ్రీకృష్ణుడ్ని అతని మహల్లో కలుసుకుంటే, ఆ అనామక (బ్రావ్మాణుడ్ని దూరాన్నేచూచి “తన గద్దియ దిగ్గునడగ్ణి బ్రాహ్మణులు గూర్చుండనియోగించి భోజనం అయినతర్వాత, లోకరక్షణ ప్రశస్తంబయిన హస్తంబున, ఆయన కాళ్లు పిసికాడట ఆ భగవానుడు. అదేవుడే యేమన్నాడంటే “సర్వలోక సుహృత్త్రములకు ప్రాప్తలాభ ముదిత మానసులకు, శాంతులకును, సుజనులకు గర్వహీనులకు వినతులే నొనర్ల్తూ” - సంస్కారం అంటే అది. సాధువులకు దేముడు కూడా నమస్కరిస్తాడు. మానవ : (పరివారాన్ని చూచి) లేవండి పోదాం, మనం యీ సన్నాసి కబుర్లు వినడానికి రాలేదు. ఆకాశం : మానవా యింతవరకూ మేమ్ము చెవిటికి శంకూదినట్లేనా (అంటూ తేజస్సువైపు

82 ననన మబ్బుల్లో దర్పారు

చూస్తాడు)

తేజస్సు ; అయితే మానవా నీవు మా హితము వినవన్నమాట -

మానవ _ : హితం ప్రమేయమేముంది యిందులో! భూమి నా హక్కు భుక్తం - అంతే (అన్నాడు సదర్చంగా)

తేజస్సు : ఏ శాస్త ప్రకారం?

మానవ : నాశాస్త ప్రకారం.

తేజస్సు : అంటీ?

వేదాంతి : (మానవ చక్రవర్తిని చూచి) ఏమిటయ్యా నీ శాస్త్రం నీ చట్టాలను చూచి నీవే సిగ్గుపడవలసిందటుంచి ఘనంగా చెప్పుకుంటున్నావు? తేజోదేవా! మానవుడి చట్టాలు నిజస్వరూపం ఏమిటంటే - 'నా దాంట్లోకి ఎవ్వడూ (ప్రవేశించగూడదు. అన్ని తలపులోని “నా” అనే స్వార్ధాన్ని సమర్థించి సంరక్షించే మానవ చట్టాలు -

తేజ ; అయితే వేదాంతీ! నా అనేది నళిస్తే ?

వేదాంతి : నశిస్తే ఏముంటుంది? చట్టాలూ బీరువాల్లోని బుక్కులూ ఈ అన్యాయవణిక్కులూ అంతా కట్టగట్టుకుని సహగమనం చెయ్యాల్సిందే.

తేజ : అయితే మానవా! నీ చట్టాల్ని నీవయినా ఖచ్చితంగా అమలు జరపగలిగావా? (మానవచక్రవర్తి ప్రత్యుత్తరం లేదు)

తేజ వ ఊ! (అని బల్లమీద చఖిస్తాడు).

శాస్త్ర (లేచి) చట్టాలు సక్రమంగా అమలుజరుపుతున్నాం.

వేదాంతి. : కంచెలూ, కరగోడలూ పెట్టి చట్టరీత్యా నాదేనని నీవనుకున్న భూమిమీద, భూమిలోపల ఎన్ని జీవరాశులులేవు? చీమలూ, దోమలూ, మట్టిపాములూ ఇట్లాంటి అశేషజీవరాశులకు అనాదిగా ఉన్న హక్కును నీవు ఏ శాన్త్రప్రకారం తొలగించగలిగావోయ?

తేజ : హక్కుమాట అటుంచు, అసలు ఆ ప్రాణుల్ని తొాలగించగలిగావా ఆ భువిలోనించి?

వేదాంతి : మహాదేవా! ఈ సందర్భంలో ఒక అభియోగం వినాలి.

రేజ వ ఏమిటది?

వేదాంతి. : మానవుడు నానాజంతు శకుంత సంతానాలకూ జన్మభూములయిన అరణ్యాలను

వినాణణాఖననాణననలలనానానినినాలాాానాలా. స్ట స్పేంద్ర కాణాణలలణలాలాలలలలనననిలనాాాాాలి

మబ్బుల్లో దర్సారు. ణానాానానననననాలననననానినననినననాానానాననన 03 అక్రమంగా ఆక్రమించుకుని ధ్వంసంచేసి పల్లెలూ పట్టణాలు నిర్మిస్తున్నాడు. ఆ దాడుల్లో అనేక జంతువుల్ని పిట్టల్ని పట్టి ఖైదీలుచేసి దాస్యంలో ఉంచుకుంటున్నాదు. ఇది మూర్దస్య జీవకోట్లు మానవుడిమీద వేసే అభియోగం. (మానవ చక్రవర్తి హుంకరిస్తూ సపరివారంగా లేస్తాడు)

భూదేవి : (ఖిన్ననదనంతో) మానవా యీ వెధవ పనులు మానవా?

(అని మానవుడి దిక్కుగా చేయి చూపుతంది దీనంగా)

మానవ _ : హుం (అని గర్జించి పరివారసమేతంగా సరభసంగా సభవీడి వెళ్ళిపోయాడు. ) (వృథివ్యారుస్తేజోవాయువులు, అకాశం ముఖం చూచాయి)

ఆకాశం : హుం (అని వికటంగా నవ్వి) వాడి పతనం (ప్రారంభమయింది? వేదాంతీ! నీవాక్కడవేనయ్యా మా ఆశాలతకు పట్టుగొమ్మవు. నీవు నీ చేతనయినంత వరకూ చెయ్యి. నీ విక వెళ్లిపో - నీకు శుభమవుతుంది.

వేదాంతి. : అఆదిదేవతలారా! నమస్కారం. (అంటూ ప్రణమిల్లి వెళ్లిపోయాడు)

దృశ్యం మారిపోతుంది (మానవ చక్రవర్తి మహోన్నత సౌధ గవాక్షంలోంచి బయటకు ఉత్కంఠంగా చూస్తుంటాడు. యివతల రాజకీయ నిపుణుడు, శాస్ట్రజ్ఞుడూ గాభరాగా నిల్చుని ఉంటారు) నేపథ్యగానం : ఉదయిస్తుందీ ఉదయిస్తుందీ కళ్లు విప్పు కాలం గర్జిస్తుందీ గర్జిస్తుందీ భూనభోంతరాళం గగనవీధిలోన కాల మేఘమాల రుుళిపిస్తూ ఉందీ శంపాసంపాతం వినిపిస్తుందీ వినిపిస్తుంది హేషానిస్వానం కనిపిస్తుంది కనిపిస్తుందీ అరుణ కిరణ జాలం లోక మేకమయ్యే రోజు రాకపోదు శోక మాఖరయ్యే శోభ రాకపోదు. నాణాలని సే సషేంద భనానాణాననానానానానినానాననా ననన నన నననననిన

84. నాలాల మబ్బుల్లో దర్పారు

రాజకీయ నిపుణుడు : (గాభరంగా) లోకమంతటా ఒక మహత్తర కల్లోలం చెలరేగింది దేవా! చెట్లు సయితం సమ్మెచేశాయి. ఒక్క ఆకు కూడా కదల్బడంలేదు (అని చేతిలో ఉన్న విసనక(ర్రతో విసుకుంటాడు - అట్లాగే అందరూ) అన్ని రాజమార్గాల్లోనూ, మైదానాల్లోనూ, అన్ని జనపదాల్లోనూ జంతువులు తండోపతండాలుగా నిండిపోయి ఉన్నాయి. స్పక్షులు భయంకర విమానల్లా ఆకాశ మండలం అంతటా అల్లకల్లోలంగా ఎగురుతున్నాయి.

మానవ _ : (ఆందోళనగా) ఎందుచేత?

రాజనివు : యిదంతా మొన్న వేదాంతి యిక్కడికి వచ్చినప్పుడు చేసినపని అంటున్నారందరూ

మానవ : అంటే?

రాజనిపు : అంటే యీ జీవరాశుల్లో అగ్నికణాలు చల్లిపోయాడట (ప్రభూ

శాస్త్ర : అవే యిప్పుడు విప్లవ, జ్వాలలై లోకాల్ని దహించివేస్తున్నాయ

మానవ _ : (ఆలోచిస్తూ వింటున్నావాడు ఆశ్చర్యచకితుడై) ఏమిటి ఆ జనసమూహం? సరాసరి యీ మందిరంలోకే వస్తున్నారు.

శాస్త్ర : తమరి కేదో నివేదించడానికి లా ఉంది. (భటులు ఆ సమూహాన్ని ద్వారం దగ్గర ఆయుధాలతో ఆపుచేస్తారు)

మానవ : (చూచి) ప్రవేశపెట్టు.

భటుడు : ముఖ్యమైనవాళ్లు మాత్రమే రండి.

ఒకడు. : (వంగి నమస్కరించి) మహాప్రభో, గుర్రాలన్నీ “మేము జట్కాబంధ్లు లాగము, కావలిస్తే మీరే లాక్కోండి* అని తిరుగుబాటువేసి వెళ్ళిపోయాయండీ.

మానవ : హుం (కళ్లురిమి గర్జించాడు)

రెండవవాడు : (వంగి నమస్కరించి) దున్నపోతులూ, ఎడ్లూ “అరక మీరే లాక్కోండని” మమ్మల్ని +డొక్కలోపొడిచి పోయేయి బాబూ! చూడండి (రక్త్రపుగాయాలు చూపిస్తాడు)

మానవ : హుం (అని మళ్ళీ గర్జించి ఆసనహస్తాన్ని అరచేత్తో చయిస్తాడు)

మూడవవాడు. : ఆవులూ, గేదెలూ, పాలు పితకబోతే “మా పురిటిపాపల నోళ్లు కొట్టి, గాడిదల్లాగున్నారు. మీ పొట్టల్లో పోసుకుంటారుట్రొ అని నానామాటలు తిట్టిపోయేయి బాబూగోరూ.

న! లేషేంద్ర అనినినిననానినినిననినినిననినననానన ననిన ననన

మబ్బుల్లో దర్చారు 'అననననననననననకుననననననననననన ననిన 05

మానవ :; హుం (అని పంద్లుగీటుతూపాసనహహస్తాన్ని పదేపదే కొట్టడం ప్రారంభించాడు) ఇంకా

నాల్గ్లవవాడు : బాబూ కోళ్లూ గొర్రెలూ, “మా పెళ్లాల్ని బిడ్డల్ని వదలి, మీ జిహ్వాచాపల్యానికి బలికావాలట్రా మేము? ఏం న్యాయంరా? యదవల్లారా!” అని మమ్మల్ని కరిచి గోళ్లతో జక్కి పారిపోయాయి. యేం చేయం బాబూ -

మానవ _ : నీ వెందుకొచ్చావు?

మరొకడు : మవిప్రభో - తమరి కుక్కల డిపార్టుమెంటు - కుక్కలన్నీ సింహాల్లా మీదపడుతున్నాయి. గొలుసు తెంచుకుని పరుగెత్తి షోయి, వీధుల్లో కుక్కల్లో కలిసి ఆ కల్లోలంలో చేరిపోయాయి బాబూ!

మానవ _ :; కుక్కల కేమొచ్చిందిరా !

వాడే : వాటికీ యీరోగమే పట్టింది బాబూ. అవీ 'మీ కూడుతిన్నాం గదా నమ్మకంగా పడుందాం అనుకుంటే కనకప్తు సింహాసనమనీ, కుకృల్లాంటి విశ్వాసమనీ - మమ్మల్ని హేళనచేస్తున్నారు - ఛా యీ నిందలు మేమెందుకు పడాలి - అని తిరగబడ్డాయి. బాబుగోరూ! (ఇంతలో హఠాత్తుగా పురోహితుడూ, ప్రజాస్వామ్యం, రోజుతూ, రొప్పుతూ ప్రవేశించి)

పురో : మహాప్రభో కొంప మునిగింది!

మానవ _ : (ఉత్కంఠగా) ఏమిటో చప్పున వివరంగా చెప్పు.

పురో. : వివరంగా ఏమిటి (వ్రభూ! చీమలనుంచి సింహాల వరకూ జీవ కోట్లన్నీ మహాసము[ద్రంలా తమ మీదకు దండెత్తి వస్తున్నాయండీ!

మానవ _ :; హేయ్‌ (అని కేకవేసి చేతిలోఉన్న గాజుపొత్రను గోడమీదకు విసిరికొడతొడు - అది భయంకరంగా పగిలిపోతుంది)

పురో... : "పెద్ద టాంకుల్లా ఏనుగులు ముందు నడుస్తూ ఉంటే వెనక మహిష మర్మట మహోరగాది మృగనాధయూధమంతా శమనకింకర భయంకరమై నడుస్తూ ఉంది. వురోభాగంలో నింవా శార్జూలాలు మోటారు సైకిళ్లలా శరవేగంతో పరుగెత్తుతున్నాయి. పైన, గండ భేరుండ గృధ్ర వాయసాది పక్షిగణాలు విహాయసంలో విమానాల్లా రొదచేస్తూ వస్తున్నాయి. మహాప్రభో! కనుగీటులో కర్తవ్యం ఆలోచించాలి.

క! కేషేంద అననననననననననన ననన ననననననననన

మానవ _ : (పండ్లు గీటుతూ) ఆ -లో - చిం - చాలి !! (శాస్రజ్జుడూ (అని మేఘకంఠంతో పిలిచి) శతఘ్నులూ, అణ్వస్తాలూ అన్నీ తక్షణం అయత్తం చేయించు, కనపడిన జీవరాశుల మీదంతా కఠోర జ్వాలామాలికలు కురిపించు ప్రళయకాల (ప్రతాప దేదీప్యమానుడవై సర్వ (ప్రాణి కోట్లనీ నిశ్శేషంగా సహారం చేయించు. ఇదేనా

ప్రజా : (హఠాత్తుగా లేచి గద్దదస్వరంతో, మహావేశంతో) (ప్రభో! యిది ఘోరం. వాటిమొరాలకించాలి. ఒకరిమీద ఒకరు అధికారం చలాయించగూడదనీ, స్వయం నిర్ణయ హక్ష్కునీ పీడిత ప్రజల దాస్యం తొలగించాలనీ మనలో మనం న్యాయం చేసుకోవడం లేదా! ఆ న్యాయమే వాటికీ అన్వయించడం మన కర్తవ్యం కాదా? (అంటూ ఉండగా మానవచక్రవర్తి సమీప భటుడు చేతి బల్లెం తీసుకొని ప్రజాస్వామ్యాన్ని పొడిచివేస్తాడు) బల్లెం శరీరంలో యివతల్నుంచి అవతలకు వస్తుంది)

ప్రజా _ : (విశ్శథస్వరంతో) మనధ - ర్మం - కా - దా (అంటూ నేలమీద కూలిపోతాదు)

మానవ _ : అపహ్హహ్హహ్హా(అని ప్రళయ మేఘగర్జనలాంటి వికటాట్టహాసం చేస్తాడు. మందిరం అంతా మారగోగిపోతుంది) మిగతా వారు భయభ్రాంతులయిపోతారు.

(దృశ్యం మారింది)

అశేష 'ప్రాణికోట్లకూ మానవ మహాచక్రవర్తికీ జరిగిన భీకర రణంలో ఆ మహోగ్ర తరుణంలో భటులూ, ప్రజానాయకులూ, అమాత్యులూ, అమాయక ప్రజలూ, కూలీలూ, కోటీశ్వరులూ, తల్లులూ, బిడ్డలూ, అనేక అసంఖ్యా అసంబంధ జనసందోహాలు నలిగి, విరిగి తునిగి, పెజకబడి, కొటకబడి, శ్రాక్కబడి, ్రుక్కబడి, అసురుసురై, జడిసి, మడిసి, రక్తంలో తడిసి, సర్వసర్వం సహా గోళం హాహాకారాభీలమై, దిశావలయం నిశాలయమై, భుభుగాయిత ప్రచండ పిచండాగ్ని జ్వాలా తోరణాదారుణమై, అతిమారణమై, భూత ప్రేత పిశాచ నిశాచర తాండవ కారణమై, రణమైనంత - అనంతోత్తాల సౌధోపరిభాగంనుంచి మానవ రూప దానవుడు కరాళదం'మ్రైవళులు ప్రకటిస్తూ దిశాంతములు ప్రతిధ్వనించునట్లుగా తత నిస్వన వికృతాట్టహాసాలు వెల్లివిరియిస్తూ నిల్చుని ఉన్నాడు.

మబ్బుల్లో దర్పారు (తానితాని లతని ననకనననననానానని. 0/ వేదాంతి మహోన్నత మహీధర శిఖరం నుంచి నిర్వికారుడై, నిర్గుణుడై, నిశ్చలుడై, ఆ రక్తజ్వాలా జిహ్వికల్ని అవలోకిస్తున్నాడు. (దృశ్యంకరిగిపోతుంది) భూదేవి. : (కేశపాశం విరిసి పోయి కంటికి మంటికి ఏకధారగా కన్నీరు కారుస్తూ శోకవిహ్వాలకంఠంతో) ఆకాశప్రభూ! ఓ అపస్తేజో వాయుదేవులారా, రండి; ఈ దుర్చరగర్భ నరకంనించి నన్ను రక్షించండి - ఈ సృష్టి సంసార భారాన్ని ఎంతకాలం మోసేది? తండ్రి! సూర్యభగవానుడా! నీవైనా నన్ను నీలో ఐక్యం చేసుకో - నా - ధైర్యం లయించింది - నా బలం క్షయించింది. నన్ను నీలో చేర్చుకో తండ్రీ! (అంటూ వెళ్లిపోయింది) (వెనువెంటనే) ఆపస్తేజోవాయురాకాశములు : (అదృశ్యకంఠాలు), తల్లీ, భూదేవీ వస్తున్నాం! ఉండు వస్తున్నాం. (తరువాత ఆపస్తేజోవాయురాకాశాలు ప్రవేశించి కనిపిస్తాయి. భూదేవి కనిపించక) ఆకాశం : (గద్గదికతో) పోయావా తల్లీ పోయేవా, మే ముండగా నే వెళ్ళిపోయావా? వాయువు. ; దుర్మార్గుడా, మానవుడా 1! యిప్పుడు నీ అంతాన్ని ఏ శక్తి వారిస్తుందిరా? వో - ఉదగ్రసూర్యగ్రహంలో పడి ఆటోపరూప సహింతగా అంతరించి పో - (అవనీ కల్లోలం అంతా అమేయ తేజోమండలంలో అంతరించిపోయింది) దృశ్యం కరిగిపోయింది) సమాప్తం అననాననాలాననాలననానానానాాానానాాాాాాా ఫసేంద్ర అననాణానానాననననన

జ్వాల

కులగోత్రమ్ములు మాకులేవు, ధనిక

క్రూర క్రియా పీడిత

జ్వలిత ప్రాణిచమూ సమూహ మొకటే

సత్యంబు, ఊహాభుజా

ర్లళముల్‌ విప్పిన విశ్వమూర్తి యయి శం

ఖారవముం జేయుదో

దళిత శ్రామిక జీవులార! భువన

ద్వారంబు భేధిల్లగన్‌ (1951)

నూతన తీరాలు

ఈ ఉషస్సు ఎన్ని తీరాలు ఎన్ని తుఫానులు

ఎన్ని ఉదయాస్తమయాలు దాటి వచ్చిందో నలుదిక్కులా ముసిరి విసిరే ఈ నూతన

వన పవనాలతో కలిసి,

ఒక కొత్త గొంతెత్తి కేక వేస్తోంది

అది ఒక కొత్తకల అది ఒక కొత్త అల;

మనమీదికి దూకుతున్న అల...

ఈ ఉషస్సు కురిసే రక్తిమలో

స్నానం చేసి మానవుడు శుచి ఐ

ఆకాశాన్ని తన్నే సముద్రతరంగంలా

మన తీరాలమీదకు విరుచుకుపడుతున్నాడు; మనుషుల్ని విభజించే ఇనపతెరల్ని డ్రెంచి

దళిత జీవుల మొరల్ని _

ఒరల్లో ఖడ్గాలుగా ధరిస్తున్నాడు;

ఓహ్‌! మన మనోద్వార తోరణానికి

మానవతా సూర్యుడు జ్వలత్‌ జ్వాలాగుచ్చమై వ్రేలాడుతున్నాడు.

భాషలు ఆరవేసిన వలువల్లా ఎగిరిపడుతున్నాయి దేశాల సరిహద్దులు ఈ రుంరూ మారుతాల ధాటికి గజగజ వణికి పోతున్నాయి.

మానవత నగ్నంగా ఉద్విగ్నంగా

నూతన వ్యక్తీకరణ కోసం చూస్తోంది

దిశాంచలాల్లోకి - ఆంధ్రజ్యోతి సచిత్ర వారపత్రిక, ౩-౩-2000 య! కేషేంద అనానిననననననాన నినన

ధరిత్రి ఒక ఇతిహాసం స్వర్ణంలాంటి రక్తపాతం చేతకూడా స్వప్నాలు శాశ్వత వాస్తవాలు కాలేదు మూర్చులకే తెలీదు పరిణామం కూడా పరిణామగ్రస్తం అని ధరిత్రిని హలం దున్నితే అప్పుడు అవుతుంది అది ఒక దేశం ధరిత్రిని కలం దున్నితే అప్పుడు అవుతుంది అది ఒక ఇతిహాసం హలమూ కలమూ దున్నని ధరిత్రి ధరిత్రికాదు వట్టి మట్టి. సూర్యుద్నించి సూర్యుడికి ఇరవై నాలుగు గంటల దూరం మనిషి నుంచి మనిషికి రెండు గుండెలే దూరం అకాశం ప్రభాత వాయువుల్లో ఊదారంగు ముడతలు విప్పి తనని జెండాలా ఎగరేస్తోంది - అడుగు ! (గ్రామం నుంచి సంగ్రామానికి ఎన్ని తుపాకుల దూరం | (ఆంధ్రజ్యోతి వార పత్రిక) అనణనిననాలననాాాలాలాలాలి ససేందద అనాతాననాననననననానననననననననననననాను

90 నాననా రవిత ఇరవై అశ్రువులు

ఇరవై అ(శువుల్ని రాల్బడానికి ఇరవై అక్షరాలు చాలవు ఈ అక్షరాల మీద గద్దలు వాలవు! నా హృదయంలో ఒక పద్యం రగులుకుంటోంది అది లోకాన్ని దహిస్తుంది ఎన్ని ఘోర కృత్యాల కని సెగ్గుతో తలవంచను? తిండి పెట్టే చేతుల్నే తెగ నరికే మన చేతికిచ్చిన జెండా లెగరేస్తూ నోట్లో నాటిన నినాదాలు అరుస్తూ రోడ్లమీద తిరిగే ప్రజల్లో ఒకడద్నయి పుట్టినందుకే సిగ్గుతో తలవంచుకున్నాను గడ్డికేం తెలుసు గేదెలకు పళ్ళుంటాయని చచ్చేముందే సిగ్గుతో చచ్చాను అరే ఈ దేశంలో రాళ్ళుకూదడా అరుస్తున్నాయి మనిషే అరవడు! ఈదేశంలో నదులు వదుస్తున్నాయి అన్నార్తులకు చెందని ధాన్యానికి అంకురారోపణ చేస్తున్నందుకు ఈ' దేశంలో అడవులు ఏడుస్తున్నాయి పశు పక్షులు సహోదరులుగా

కనిత అణాణణణణననననననననననన ననా... 9) తమ కడుపున పుట్టిన జనులకు దక్కకుండా పోతున్నందుకు. తినడానికి యోగ్యతలేని చేతులు తెగ తింటూ ఉంటే

చెమటబొట్టు ఆకలి దేవత రాల్చిన కన్నీటిబొట్టు

ఎన్ని రోగాలైనా సరే ఎన్నికల మందుతోనే

నయం చేస్తామనే భూతవైద్యులు

బాబూ! దేశం నెత్తిన పెట్టారు

శుష్క ప్రజాస్వామ్య శూన్య హస్తం

అరే ప్రజల రక్తం నేలమీద రాలుతోంది

ఇక ఈ దినానికి అంతిమ అధ్యాయం పలకాలి

ఏ మెరుపు గర్జించి గగనాన్ని శతకోటి

శకలాలు చేసిందో

అదే మెరుపు రెండో క్షణం అక్కడ లేదు

చూడు చరిత్ర చెత్తకుప్పల్లో

ఎన్నో హిట్లర్ల తలకాయలు

ఎన్ని'పిడుగులైనా పడనీ

ఎన్ని భూకంపాలైనా రానీ

ఏ పూలు పూయాలో అవి

పూయక తప్పదు

పొదలో ఒక బుల్బుల్‌ పాడితే

నేను తలవంచుతాను

నీవూ తలవంచు

దేశం మారుతుంది.

(చుండూరు మృతులకు అంకితం)

(సాహిత్యవేదిక - ఆంధ్రజ్యోతి, ఆగస్టు 19, 19891)

ననననననననననాననాానానానా. శేషేంద్ర నాననా ననన నన ననన ననన ననినన

92. ాాానానానాాతాః కవిత పక్షులు

కోపములేక గొప్పయనుకోక

దురాశకు లొంగిపోక, యే

యాపదవచ్చినన్‌ ధనమదాంధుల

భీతికి పారిపోక, నీ

లోపములేక దీనజనలోకముపై

దయబూని వెస్మసం

తాపములేని జీవనపథమ్ము వరించి

తరించు మెంతయున్‌.

ధనము గతింపనీ

గగనతారలు ధారుణిమీద రాలనీ

తనువు నశింపనీ

(ప్రళయ తాండవమై ధర క్రుంగిపోవనీ

మనసు చలింపనీకు

మభిమానము మానము కోలుపోకు, నీ

ఘనతఠ భాగ్యవంతు

లధికారులు మార్మ్శొనిరేని యుద్ధతిన్‌.

(పక్షులు, 1951)

అక నలనాంలననానలనానాాాా స్థ స్నేట్యద్ర అలణాణాలనల లలన నాలాల

నాదేశం - నా ప్రజలు

క్షణాలు కేవలం కాలాన్ని అనుసరించే పరిహారం కాదు. కొన్ని క్షణాలుంటాయి యావత్తు మానవ చరిత్రనూ మార్చగల మహత్తు ఉన్నవని.

నా చేతులతో నేనే నన్ను ఒక నిశ్శబ్ద సమాధిలో పాతి పెట్టలేనుు ఒక పర్వత (బ్రహ్మలా కూర్చో ఉండలేను. నన్ను చేయెత్తి పిలుస్తున్న క్షణాన్ని పట్టి నిట్టూర్చులకు వదిలేసుకోలేను. కొండలతో సముద్రాలతో కలిసి బ్రతికేవాడికి తుఫానులొక లెఖ్బా! తుఫానులు తుఫానులే ఎగిరిపోతున్నాయి. ఈగల్లా ఎగిరే ఈ క్షుద్రబాధ లొకలెఖ్టా?

చూడు, స్వేదబిందువులు తాగి సూర్యుడు మరింత తేజస్వి అవుతున్నాడు. సుత్తులూ కొడవళ్ళలాంటి కిరణాలు మిలియన్లు మిలియన్లు ప్రదానం చేస్తున్నాడు, గాలులు అధ్యాయాలు అధ్యాయులుగా వీచే చరిత్రలో నేను వాటి బాహువుల్లో విలవిల కొట్టుకునే కొమ్మలా ఉండిపోలేను.

నీ కెందుకింత అశాంతి, నీకెందుకింత ఆవేశం అంటే ఏం చెప్పను? సముద్రాన్ని అడుగు నీకెందుకింత అశాంతి అని, యుంగూమారుతాన్ని అడుగు నీకెందుకింత అవేశం అని.

కాలాన్ని నా కాగితం చేసుకుంటా దానిమీద లోకానికి ఒక స్వప్నం రాసియిస్తా, దానికింద నా ఊపిరితో సంతకం చేస్తా!

మనిషి కండల్లో నించి ఒక భయంకర రాక్షసశక్తి సృష్టిస్తా దాన్ని ఒక మహత్తర శిల్పంగా చెక్కి భూమి మీద నిలబెడతా -

నా కోరిక గొంతెత్తి అరుస్తుంది కాలపు వెన్నముకని విరగ్గాడుతుంది. దిగంత రేఖల్ని చింపివేస్తుంది, ఒక కొత్త శకాన్ని లోకం మీదికి విసిరేస్తుంది.

మనిషికి అది అశాంతిని విధిస్తుంది. నిదురించే ఊరులదారుల్లో ఉద్రిక్త రక్తంగా ప్రాకుతుంది.

నా చతుర్భుజ పద్యాలతో ఆ స్పృహనా దేశానికి నేను దానం చేస్తున్నాను. నేను అడవుల కడుపుల్లో నేర్చుకున్న భాషలోనే ఇక శతాబ్దాలు మాట్లాడుకుంటాయి. నా మాట భావితరాలకు వారసత్వంగా సంక్రమిస్తుంది. నా పద్యాలను పొందే అర్హత భూగోళం మీద జాతులకూ దేశాలకే ఉంటుంది. (1975) ానాకనననననననననాా ననా స సేం కనినిననలణణనలనినననననననననననని

పత. ానకనననానాననననకానలన లలనా నాననలనాాాానాాాలి రవిత ఆ అరుస్తున్న ఆద్మీ

ఓ తల్లీ ఒకప్పుడు

గగనంలో నక్షత్రాలు చూచే నీ కళ్లు

ఇవాళ ధరిత్రి మీద రాలిన మెతుకుల్ని

చూస్తున్నాయి

క్రమంగా నీ ముఖంలో నువ్వు నిష్రమించడం

చూచాయి ఈ కళ్లు

నీ పెదవులు పాటల్ని త్యాగం చెయ్యడర

చూచాయి ఈ కళ్లు

నీ విప్పుడు జీవితం చెక్కిన ఒక

మౌనమూర్తివి

బాలికనుంచి భార్యవరకు ఒక యాత్రవి !

మా కోట విడిచిపెట్టి ఎక్కడో ఎగురుతున్న

చిరిగిపోయిన ఒక జెండావి

నేను భరించలేను - తుఫానుల్ని

ఆహ్వానించలేని పుస్తకం నా జీవితం

ఇవాళ నీవు నిశ్శబ్దాలతో ఏకాంతంగా

గది తుదుస్తున్నావు

నేను నా ఏకాంతాలతో నిశ్శబ్దంగా ఉరిపోసుకుంటున్నాను అమ్మా! ర

కవిత అనాాణణాణాలతాలలలకానానలననననతనాానాతాణాన 95 నీవు ఏ భూమి వీపు మీద చీపురుతో తుడుస్తున్నావో ఆ వీపుమీద ఒక దేశం ఉందని నీకు తెలీదు ఆ దేశంలో నీ తమ్ముళ్ళు జంతువుల్లా బరువులు మోస్తున్నారని నీకు తెలీదు నా కన్నీళ్ళు ఎప్పుడూ దండలు దండలుగా మీకే అంకితమని నీకు తెలీదు - ఇది దేశమా లేక కంఠరపాశమా అరే ఈ మట్టికోసం బలి అయిపోయిన ఆత్మల సమాధుల మీద గడ్డి కూడా మొలవదు ఇక్కడ రాజకీయ నాయకుడు ఇరుసుగా తిరుగుతోంది పత్రికల భూగోళం భూగోళం మీద కడుపుతో పాకుతోంది చీమల్లాంటి కవీంద్రజూాలం కనుకనే నీవు కవుల్ని చూస్తున్నావు శేషేన్‌ ! గడ్డి పరకల్ని చూచినట్లు తుఫాన్‌. (శేషేంద్రజాలం

• ఆంధ్రజ్యోతి సచిత్ర వారపత్రిక 1985 నుంచి) అననని సేసేదద అనన నానాననననననన ననన

96 నానననననిననననలననాాాాలు రనిల ప్రేమ, పెళ్ళి డైలాగొకటి ! ఇల్లంటే గోడలు'కాదు పెళ్ళంటే పరాయి యింట్లో బతికే ఒక కోడలు కాదు ప్రేమించే నాథుడి మది ప్రవహించే కృష్ణానది (్రేమకెలా హేతువు లేదో మనసుకలా సేతువు లేదు వింతయినది ఈ వేదాంతం వినగలిగితే ఆసాంతం జాణతనం ఎరగని కాంతల జీవితమొక విషాదాంతం మొదట చూపిన (ప్రేమజ్వాలకు చుట్టూ తిరిగిన హోమజ్వాలకు అర్ధం మరి ఇంతేనే (పేమంటే మంత్రాలా భార్యలు మన బరువులు మోసే మనసులేని యంత్రాలా? (జనవంశమ్‌ నుంచి) కనబడుచుండగా యెదట కన్నుల కున్నత సౌధయూధముల్‌ కనక మయప్రభావ పరికల్పిత భోగవిలాస వాసనా జనిత మద ప్రలాపములు శల్యములై వినిపించుచుండగా మనము సముజ్వలజ్వలన మాలికలంబడి మ్రగ్గకుండనే. (చంపూవినోదిని నుంచి) వానానణణననిననాననినిననాాానాాాాా॥ శేషేంద్ర ననన

కవిత ానానినానానానానకనలనననకన న నననన లల నననినకానననననాా 97 వచ్చే సంవత్సరం చూద్దాం .....

సందులు గొందులు తిరిగి చలికాలం వచ్చింది

సతాయించి సతాయించి ఎన్నాళ్ళుకు వచ్చింది

శాలువా తెచ్చుకునే సమయానికి పోయింది

రాలుతున్న ఆకు కొమ్మ విడువలేక ఏడ్చింది

గాలి కెరట మొకటి వచ్చి శాఖల్లో దూరింది

ఆకు గాదు ఒక ఆకుల వర్పం కురిసింది

రైలు కదిలిపోతే మది శైలి మారిపోతుంది

వాలిన ఒక కాకి నీవు ఏకాకివి అంటుంది

ప్టేషనుపై ఆకాశం అలసి అవులిస్తుంది

నీ కెవరూ లేరనే నిజం తెలుసుకోకు

తెలిస్తే ఆ నొప్పికి నీవు నిలవలేవు

ఒంటరితనమతిమధురం అందులో ఓలలాడు

దినం చివరి అధ్యాయంలో చిరిగిన ఈ సంధ్యలో

చదివి చదివి విసుగేసిన పుస్తకాన్ని మూసేశి

గుండెలో గాయాన్ని తెరిచి చదువుతున్నాను

ఎంత శోచనీయమో చూడు మన దేశంలో మనిషి

పాట మనిషి గొంతు విడిచిపెట్టి పారిపోయింది

ఆధరసీమ విడిచి నవ్వు అదృశ్యం అయ్యింది

పగటి బందిపోటుతనం మారు పేరు ప్రభుత్వం

చూడలేక రాజకీయ శిలావిగ్రహాలు కూడా

నేలమీద దూకి పారిపోతున్నా యన్నదిశల, అాణాానానాలాానానాననాానానా నాలాల సేస్తేద్ర లలనాలనలనననానననని

ర్రద్ర వలనను లననననినా దవిల దేవుడు స్పష్టంగా మనిషిని కోల్పోయా డీనాడు ఏ సంవత్సరమయితే ఏమి, ఈ నాటకమిలా ఉంటే ఈ దేశానికి నా నాలికతో నిష్పంటిస్తున్నాను జీవకోట్ల కన్నిటికీ జీవితమొక అయస్కాంతం క్రూర కాలగమనానికి ఎదబాటే వేదాంతం ఊహ అగరువత్తిలా కాలుతోంది అశ్రాంతం ఓ కలలు కనేవాడా ! (బ్రతుకుట అంటేనే వెతుకుట జనాల్లో వనాల్లో వెతుకుతున్న నీ కళ్లు వెతుకుతూనే ఎన్నో రుతువులు పాదేశాయి ఆగు ఆగు చెపుతా ఈ కన్నీ రాపుకోని అరే అపుకోవద్దు అదే మనిషి జన్మస్థలి! సందులు గొందులు తిరిగి చలికాలం వచ్చింది. (ఆదివారం అం(ధ్రప్రభు 26-12-93) ఎవదో చాకలి ఆకలిన్‌ మరచి తానేవన్యమల్లీలతా నివహక్రోదపుటీతటాకముననో నిత్యశ్రమాజీవన వ్యవసాయంబొనరించుచున్న ధ్వనియే వ్యాపించె ప్రాపంచిక వ్యవహార ్రవిహీన విశ్వ హృదయ వ్యాపార మేమోయనన్‌. అననా నలనననానననాానానానినాలానాలాలల స్ట స్తేంద్ర అణానాణలననననననని

కవిత ానానానానకననన ననన నక ననన ననన ననకకననకననననననననన వి 99 టొ చండాలోపి మమ గురు:

అతడు పూజ్యుండైన మిహికాంచు ధరాంశసముద్భవుండు, న ద్వైత, మతాధ్వకర్త (ప్రతివాది భయంకరు డాది శంకరుం దాతథి కాశికాపురి కుపాంతమునం బ్రవహించుచుండు, గం గాతటినిన్‌ మునింగి వడిగా పురికిన్‌ జనుచుందె నెండలో ॥ క్షే బాలాబ్దుండు ముఖంబు జేరెను, జటాపాశస్థకూలం కషా కీలాలంబు కమండలంబున నణంగెన్‌, రౌద్రకీలావమత్‌ ఫాలాక్ష్యర్చులు బొందె ధీః ప్రచురకాభాస్వదృద్దబ్దబులన్‌ బ్రలేయ ద్యుతి చూడు డిట్టు లవతారం బెత్తె నుర్వీస్థలిన్‌ 11 2 కాళులు గాలగా నడచి కాశిపురంపున కేగుచుండ, చం డాలు దొకండు దారి నపు డాతనికం గనుపించె వాడునున్‌ చాలియు చాలనట్టి యొక జానెడు మాసిన గుడ్డ పేలికన్‌ దాలిచియుండెందీరని క్షుధన్‌ గృశియించిన మేన దీనతన్‌ ॥ 3 వానిని గాంచి యాతడు చివాలున దూరముగా తొలంగి, కో పాన వచించె “నోరి తులువా! కను లెచ్చట బోయెరా, యిటుల్‌ స్నానముంజేసి శుభ్రముగ సద్విఖుండం జనుచుండ మత్తతన్‌ బైన బడంగవత్తు విటువంటి మలీమసమైన మేనితో శ అమరధునీ ధరాంశభవు డయ్యును నామిష పూర్ణకా యమ్మ, క్షణికమ్ము, నందుగల యాత్మయె శాశ్వతమం చెరింగియున్‌ (భ్రమపడి మానవత్వమునం బ్రామిన దోషవశాన శంకరుం డమిత నికృష్ణవాక్యముల నాగతిం దిట్టెను తోటిమానవున్‌! క్‌ పాపము! మాలవా డపుడు బాపని తిట్లకు చిన్నవోయి, యా వైపు మొగంబు జూప వెజపై తలంచెను, గాని శంకరుం గోపవశారుణేక్షణుని గూర్చి వచించెను, రోషమాత్మలో వేపుచునుండం గుండె దిట వెట్టులో జేసి వినమ్రశీర్చుడై - 6 అననని కేషేంద అనినిననానిననినదనననననన ననన

100 ననన ననననననననననననననననననననననాాాాాాలల కవిత “జి సామీ! క్షమియింపుము, జేసితి నజ్జ్ఞానవశతచే నీతప్పున్‌ దాసుండ దండము బెట్టెద నీ సరణిక రాక యుందు నెన్నడు నింకన్‌! 7 ఓ లసదాస్య! ప్రశ్నగల దౌక్కటి, తక్కినవారికిం బలెన్‌ మాలలకుం శరీరమును మానము నుండగ మాసినట్టిదౌ చేలము6 జూచియా మరి కృశించిన మేనును జూచియాం యిటుల్‌ మాలలటంచు బోయెదరు మానవులందరు మాకు దవ్వుగ్గా ॥ 8 ఓ కమనీయ దేహ! పని యున్నపు డన్నము మాకు, లేనిచో నాకటి బాధచే గుడిసెయం దొక మూల బరుండి మూల్లుటే; యాకలి, కూడు లేక యెటులాగును, మేనగలట్టి కండలం బీకి భుజించుగాని తన భీకరదంట్టల - నట్టి యాకటన్‌ జీకెడు మాకు మీకువలె జేకురునే పరిశుభ్ర దేహముల్‌? రి నీ యనుగైన మేనువలెనే యితరంబుల సైత మెన్నగా నాయజు దొక్కటే యగు పదార్థముతో నొనరించెగాన నీ మాయజగాన బుట్టు మనమందర మొక్క విధంపువార మే కాయము పొంచభౌతికము గానిది లేదుగదా ద్విజోత్తమా! 10 మల మయమున్‌ వినశ్వరము మానవు మేను, తదాత్మ నిత్యమై వెలిగెడు జ్యోతి, చావనెడు భీతి నెలుంగని దట్టిదైన యా వెలుగు ప్రధానమా, తాఅగు పేగుల తిత్తి ప్రధానమా, మను ష్యులకిది దోచదా, యెరిగియున్న మహాత్ములు మీకు దోచదా ॥ ప్రే తా మేతెంచుచు నుందు మార్గమున సైతం బేను రాగూడదా? నా మాటొక్కటె యుత్తరం బిడుము నన్నంటంగ రాదందురే, యీ మాలిన్యపు తోలునా? యటులగా కిందుండు నా యాత్మనా? యేమో! సామి ! యెజుంగ దెల్పుడిది - మీరెన్నంగ బ్రాజ్ఞుల్‌ గదా! కై

ఈవిత ాణణాణనాానిననననలనల నన ననన. 101 మాలని మాటలాగె - మన మందున జ్ఞానము దోచె - శంకరుం డేల నికృష్ణవాక్యముల నిట్టులు తిట్టితినంచు చింతతో మాలని కాళ్ళపై బడె క్షమాపణ వేడగ - మాలవాడునున్‌ నేలకు వాలి లేచి తలనెత్తెడు లోపునం బోయ మాయమై ॥ 13 ఆననమందు నవ్వు తొలుకాడగ నచ్చట నిల్చి నంతలో మౌని నికాయ సాగర హిమాంశుడు, వ్యాసుడు శంకరుండునున్‌ తోన నమస్కరించి మునితో నిటులన్‌ వచియించె నంతటన్‌ మానసమందు సంభ్రమ సమన్వితుండై యనుతాపఖిన్నుడై ॥ కేళీ పరమగురూ! క్షమింపుడు! కృపామతులై, మీమునిష్ణురోక్తులం బొరపడి నిందం జేసితి - వపుర్గతదివ్య సదాతనాత్మ దీ పరుచిని జాడకుండ, క్షణభాజ్నిఖిదేహము జూచినాడ - నే నెజుగమి చీకటిం బడితి నింత యెటింగియు లోకవృత్తిచే ॥। షేక్‌ కాలము దీరునంత వర కాత్మ వసించును మేనిలోన ని ట్లాలయ భూతమౌ వపువునందలి దా పరమాత్మ దివ్య శో భాలవమేయగుం గనుక ్రాజ్ఞుల కందరు పూజనీయులే మాలడున్‌ మహీసురుడు మద్దురు లిర్వుర కేను మొక్కెదన్‌ ॥ 16 అనుచు నుండునంత - వ్యాసుని నగు మోము గాలి కడలిలోన - కలసిపోయె మంచి మనసుతోడ - మధ్యాహ్న భిక్షకై శంకరుడు కాశి - వంక జనియె |. ఆంధ్ర క్రైస్తవ కళాశాల పత్రిక, ఏ.సి. కాలేజి, గుంటూరు - 1946

102 చిననననననననని కవిత చెట్లు పాడుతోంది లు అన్యరుతువుల్లో కాకులు లోకాన్ని నిద్రలేపుతాయి వసంత రుతువులో కోకిలలు లోకాన్ని నిద్రలేపుతాయి... కాకి రోజూ కనిపిస్తుంది గోడమీద మంత్రిగారి వరండాలో టీవీలో పథ్రికల్లో... సర్వత్ర! కాకి రోజూ కనిపిస్తుంది కోకిల వసంత రుతువులోనే కనిపిస్తుంది - కోకిల అంటే ఏమిటో తెలీదా? పరిచయం చేస్తాను... కొమ్మల్లో కనుపించీ కనుపించని కాలరేఖ పంచమ స్వరమెత్తి హృదయాల్ని పాలించే ప్రభువు మధుచ్చందస్సుల మహర్షి వసంత రుతు అధిష్టాన దేవత ఆమ్రకిసలయాలనే అరుణారుణ జ్వాలల్ని మేసి లోకానికి మధుగీతికలిచ్చే కలకంఠుడు (గ్రామవీధుల్లో బడిపిల్లల్ని పుస్తకాలు జారవిడిచి చెట్టునుంచి చెట్టుకు పరుగులెత్తించే అదృశ్య గాయకుడు చెట్టు పాడుతోంది చెట్టు పాడుతోంది అని కేక లేస్తున్నప్పుడు కన్న పిల్లలు కవులవుతారని సంబరపడే తల్లిదండ్రుల్ని చూచి నవ్వుకునే గానకళా మాంత్రికుడు... అక్షరాల్లోకి ప్రచ్చన్నంగా ప్రవేశించి కవుల మీదా కావ్యాల మీదా రాజ్యం చేసే నియంత అందుకే నేను కవితల్ని నా హృదయ పంజరంలో ఉంచి పెంచుతాను ముద్దుగా ముత్యాలు ఆహారంగా వేస్తాను ఒక్కొకృస్పుడు కన్నీటి ముత్యాలు ఇవాళ చెట్లు కొమ్మల్లో పూలు ధరించుకుని ఆ కోకిలని ఆహ్వానిస్తున్నాయి కవులే లేరు దాని పాటకి శబ్ద సహాయం చేయడానికి - ఆంధ్రభూమి వారపత్రిక (ఉగాది = 25-3-99) అనినానాలణనననన ననన కేషేంద అలన

కవిత ఇనానానానాననననననననతనననననననననినినకనననననకననననననినననాాాా 103 4 అక్షరాల సైన్యాలు కాశ్మీరులో శతఘ్ని పేలింది కాగితం గర్భవతి అయింది - వీరకుమారుల్లా అక్షరాలు దూకాయి, మహావేశంతో గర్భంలో నుంచి - చేస్తున్నాయి ప్రళయతాండవం ఉ(గ్రధ్వానాలతో... ఇప్పుడు కళ్ళు తెరిస్తే కార్గిల్‌ కళ్ళు మూస్తే టైగర్‌ హిల్‌ అరే బద్దలౌతోంది సోదరా, నాదిల్‌... అక్షరాన్ని అగ్నిహోత్రంగా మార్చడానికే బ్రతుకు బ్రతుకంతా సత్యం ముందు సమర్పించిన వాడ్ని దేశాన్ని రక్షించడానికే బ్రతుకు బ్రతుకంటా సరిహద్దుల్లో సమర్పించిన భారత సైనికుడి సోదరుడ్ని మేమిద్దరం గంగానది గొంతులం హిమాలయాల కంఠస్వరాలం హేయ్‌ 1! భారత్‌ అంటే ఏమిటి? తెలుసా ఇక్కడ ఇనుము ఉక్కుమొలుస్తుంది ఈ రోడ్ల మీద రక్తం పండుతుంది మా విస్తట్లో తుపానులు వడ్డించు తినేసి సముద్రాలు తాగేస్తాం, గర్రున తేనుస్తాం చూడు - నేలకొరిగిన మృతవీరుల దేహాలు ప్రజల కంఠాల్లో లేస్తున్నాయ సూర్యమందడలాలై వీరమాతల గర్భవాసాన పుట్టిన భారతవీరులు శత్రువుల్ని చెదరగొట్టేస్తున్నారు, మేఘాల్ని రుంరూ మారుతంలా మాతృభూమిని నిర్మ్యయధామం చేస్తున్నారు పట్రికల పేజీల్లో వీరమరణాలు చెందే కవులు వద్దు అ నానిననననిననినని కేషేంద ననానానన ననన నినననననినననననననన

104. లలనా కాలాలి విత విశ్వసనీయతే వెన్నెముకగా (బ్రతికే కలం వీరులే కావాలి నేడు మనుషుల అడుగుల్లేని మహాపర్వతాల్లో మారణహోమం జరుగుతోంది ఉన్మత్తమారుతాలు అడవుల జుట్టు పీకుతున్నాయి దేశం దేశమంతా కంపిస్తోంది వీరావేశంతో సుఖాలకుట్రల్లో ఇరుక్కో ఉన్న ఓ మనిషీ ! నీవేమిస్తావు దేశానికి యోధుడు తన గ్రామాలకు తన నగరాలకు తన మరణాన్నే కాదు తన కీర్తిని కూడా ఇస్తాడు కీర్తినే ఇద్దాం పద ముందుకు పోదాం మరణమో విజయమో చూడనే చూడం ఓ నచికేత! యముద్ని చూచి వచ్చావు నీకు జోహార్‌ ఓ అమర వీరులారా ! ఓ అహుజా! ఓ ఆచార్యా! ఓ గోపయ్యా ! మీరు మీ ప్రాణాల్ని బాణాల్లా విడిచి శత్రు సంహారం చేశారు మీరు మా సోదరులైనందుకు ఎంత గర్విస్తున్నామో చెప్పలేం శిరస్సులు వంచి నమస్కారం చేస్తున్నాము పక్షిపాటని అనువాదం చేసి అర్ధం చెప్పే ఓ కవీ! ఈ జరుగుతున్న రక్తపాతాన్ని 6కూదా అనువాదం చేసి అర్ధం చెప్పే తరుణం వచ్చింది ఆ తరుణం ఎత్తుకు లే ఆ తరుణం ఎత్తుకు లే మన రక్రనాళాల్లో ఉన్న రక్తపు బురద తొక్కుకుంటూ పోదాం విజయం అనే జెండా మనదేశపు గుండె మీద ఎగరేద్దాం లేలే పోదాం పద సోదరా లే ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రిక 1999, జూలై 12, సోమవారం య. ఫేషేంద నిణణణనాలననన నన లననననినని

కవిత ఇనా ననన ననన 105 కవులు కళాకారుల పక్షాన ఒకమాట ఎవడికి దిక్కులేదో వాడి పక్షమే మాది ఎవడికి గొంతులేదో సమాజంలో వాడి గొంతు మేమే - సంపన్నుడు గానీ దీనుడు గానీ దేనికోసం తపిస్తారో ఆ ఆత్మ సంతృప్తి లభిస్తుంది కళాద్వారం దగ్గరే - ఏ దత్తాత్రయీ పుష్పం చెట్టుకాస కొమ్మన పూస్తుందో, అది పూస్తుంది ఒక్కసారే చప్పుడు చేయకుండా - ఎవడు భావాలకోసం క్షుధితుడో ఎవడు రసం కోసం పిపాసితుదో ఆ రసిక అతిథికి మేము ఆతిథ్యం ఇచ్చేవాళ్ళం అస్త శ(స్తాల్లేవు కవచం లేదు అనామక యోధుడతడు జీవితాంతం గడిపాడు యుద్ధం చేస్తూ అస్తిత్వం కోసం ! అతడికి ఏ పురస్కారమూ ఇవ్వబడలేదు - కానీ ఆయన మాటకు లోకమంతా మాన్యత ఇస్తుంది. కొద్దిమంది మహనీయుల్లో నేటికీ ఆయన మహనీయుడు - ఊరూ పేరూ లేని గల్లీల ధూళిలో పడి ఉంటాడు కానీ నిజంగా అతడొక తేజోమయ మణి - ఐశ్వర్యం అధికారభాగాన్ని అనుభవిస్తుంది - కళ మాత్రం సంస్కృతిని సృజించడంలోనే గడిపివేస్తుంది జీవితాన్ని ! ఆ పారిజాత వృక్షాన్ని ఊపితే సంస్కారకుసుమాలే సౌందర్యవర్నం కురిపిస్తాయి - పరంపరాయుక్తమైన ఆధునికత, భూతభవిష్యత్తులను కలిపే వర్రమానత ఎప్పుడు అహంకారం అంకురించి దురహంకారమవుతుందో అప్పుడు దాని వెంబడే ఉంటుంది అది ఖండఖండాలుగా విచ్శిన్నమై పోయే అవకాశం కూడా - తానే శిఖర స్థానమనే (భ్రాంతి వద్దు అది స్థిరం కాదు ఇంత విశాల జగత్తులో నీకంటే గొప్పవాళ్ళు ఉండనే ఉండరా? ఆలోచించు - సన్మానాలూ పురస్మారాలూ తులనాత్మక విషయాలు, అవి భూమి అయితే మేము ఆకాశం - అవి భగ్గున మండి అంతలోనే ఆరిపోతాయి మేము శతాబ్దాల తర్వాత కూడా జాజ్వల్యమానంగా ఉంటాము వాళ్ళు చెత్తమీద చేశారు సంతకాలు మేము చేశాము హృదయాల మీద సంతకాలు మాలో ఉపమానం వెదకడం నిప్పలం మాలా లా ంటి వాళ్ళం మేమే అనువాద కవిత (ఆకాశవాణి వారి సౌజన్యంతో) హిందీ మూలం ; చంద్రసేన్‌ విరాట్‌, ఆంధ్రజ్యోతి వార పత్రిక, 5-3-1999 ల! కేషేంద్ర అననననాననననననా ననన ననన నన నినననననని

106 వినని కవిత జి పక్షులు ఇల్లున్‌ వాకిలి తల్లిదండ్రులు బిల్లాలునుం బిల్లలుం బల్లీ పట్టణదేశజాతి వివిధ ప్రాపంచికాహంక్రియా వల్లీజాలములెల్ల ద్రెంచుకొని విశ్వజ్యోతి రారాధనా మల్లీపుష్పములైరి లోకహితముం బాటించి మృత్యుంజయుల్‌ య్‌ నా శిరస్సు మీద ఇవాళ ప్రశాంత ఆకాశం లేదు నా పాదాల క్రింద అందమైన భూగోళం లేదు సుఖదుఃఖాల మైలురాళ్ళు లెక్కబెడుతూ ఈ పొలిమేరలు దాటి నా జీవనయాత్ర లేదు బాప్పం చేత మలినం కాని కాలం అనుభవించే జాతి దేవతలైనా వద్దు అడుగుపెడితే ఒక పాట గొంతు నలిగిపోతుంది ఎక్కడికీ ఇక ప్రయాణం వద్దు గగనంలో ఎగరేశాను అక్షరాలకు అమృతం తాగించి కాగితాలకు ఊపిరి పోశాను మనిషిలో కలం ముంచి నన్ను కత్తితో పొడువ్‌ రక్తం కాదు కవిత్వం కారుతుంది పాదే నదిని పుడిశిట్లో ఖైదీ చెయ్‌ అది మౌనం కాదు స్వరాల భూకంపాలుగా మారుతుంది విశిరేయ్‌ నాకలం ఆకాశంలో నక్ష్మత్రగుచ్చం అవుతుంది తృణీకరించు నా గొంతు కోకలలే తలవంచుతాయి నా శరీరం ముందు నా తనువు ఎక్కడ అగ్నిలో కలుస్తుందో అక్కడ దైవీయ మధువు వర్షిస్తుంది నేనిక్కడ కాందిశీకుడ్ని నన్ను తారల సుగంధం పిలుస్తోంది యయ. కేషేంద ననన నన

అలి పక్షులు లోకము శోకసాగరము లోబడి ధైర్యము కోలుపోయి ద ర్వీకర భీకర ప్రభుప రీతముగా బడియున్న గాటపుం జీకటివేళ లేచిన నవ జీవము వోసి సమస్త లోకమున్‌ నాకము వైపుగా నడుపు నాయకులా పరిణామ సాయకుల్‌ శే బాబూ, నీ ఆకాశాన్ని అమావాస్య కబళించింది! చౌరస్తాల్లో కాలం శిలావిగ్రహాలమీద తెల్లటి రెట్టలు వేస్తోంది; చలికి గజగజ వణుకుతున్న ఆ నోరులేని మూర్తులమీద కనీసం నీ చిరిగిన ఉత్తరీయమన్నా కప్పు - గంగానది మొదట ఒక దేవత, తర్వాత పడవలరస్తా, ఆ తర్వాత మన పొలాల్లోకి పారే ఒక పంట కాలువ! చూచావా-కాలం చేతుల్లో దేవతల రూపాలు కూడా మారిపోతాయి. బాబూ నదిలో ఇవాళ మనమంతా మునిగిపోతే పోవచ్చు కానీ నదే సముద్రంలో మునిగి రోజుకూడా రాకపోదు. నాకు తెలుసు నీ మెదడులో మరో ప్రపంచం ఊపిరి పిలుస్తోంది నీ హృదర్యుం మంచిదయితే నీ పెదవులమీద పుస్తకాలు పూస్తాయి కాలెత్తితే నీవు ఏ దేశాల్లో అడుగు పెట్ట వు

• పనిచేస్తుంటే నీ చేతులు ఎంత అందంగా ఉంటాయి నీ కన్నుల్లో ఎన్ని ఆశయాల సొందర్యబలం సొక్షాత్మరిస్తుంది! నీవు పెరిగి పెద్దవాడివయితే ఈ మిద్దెలు మేడలు అసెంబ్లీలు అకాడమీలు అన్నీన్‌ నడుం ఎత్తుక్కూడా రాలేవు నీవు తలుచుకుంటే ఈ దేశపు కాలువల బంధాలన్నీ తొలగించి ఆకలిగొన్న ఈ అసంఖ్యాక పొలాల్లోకి విడిచి పెట్టేస్తావు కాళిదాసనే రాక్షసుడు తన వబెల్స్‌ బంధించిన అప్సరసలందర్నీ దేశంమీదికి విడుదల చేస్తావు. ఆ దినాన్ని నా కంటితో చూస్తా ఆ తర్వాత ఒక ఉదయం లోకంలో ఉన్న రంగులన్నీ మింగి హాయిగా చనిపోయి ఒక చిన్నస్మృతినై ఎగిరిపోతా - అనాలని శేషేంద కకనననాక ననన ననననననననననననననన

1౫ నా కుంబుత్రుదు నాకు తంద్రియును నన్నత్వంత (పేమాన్విత ప్రొకారంబయి కాచుచుందు కవితా (ప్రాగల్బు ధౌరేయుడున్‌! సాకారం బగు నైతికత్వమును ఛాయాదాయివృక్షంబు నున్‌ ధీకాంతిస్ఫురదాన్యు సాత్బకిని నే దీవింతు శేషేంద్రుదన్‌! ౨7-5-2002 ఉల ప్రంింపిటా హయం. కు ర్యాంాం గక భలం [ నగ “వ౭తులాంాతు వాటడుగంన్న తో గాలర్హిననా లశ లంట (వా సజల టారు ను న సాం హూనా క గద్దిఒలల టా ర లా నట సహ ల వలండ్ధం రా డ్డ ండాయడటటిపు (న్కు లటట్టుం ఉండ కం గ ఇకార ఓని భన్‌ లాలత్త్తీ 2114 ఈగ (ర్తంణాా౬ కడ58 ఊగ; ౦గ గ కళిఉ ఓ గబ్టి నాణాలని శేషేంద్ర అలన

109 గాం 040664: 27/11/2007 ౧౯ 9జి? కటగు4% శడ౪06206, &2 ఉ9, *₹1)2 21020 4౯౮. తీ[ం0ిల00డ ెంరరే/ ఏంం6ం గ రా4౧282, /64612026 - 44. కంర 6. 52ప4క! 5/0. 466 6.560606 [4004 32, 320402 125, క206 51122 0౦0౫౦1లు, వంగడం, /రేలడ086 - 82 ౨: 94410 70985 2008 8006 48% 46 9|0 201106 గా&66 00 “00 00 06028 0030౪ 6116065016 గజ్ళజ1యిణజ! 060హ2646ఈ4 ౨08౧ణృాక1 1 3816 46 10110108. | క06 96600604 146౫౦౪౯ 0116 3 16 *//0. ఓ246 ౮, ర0లర॥& వ్‌ (156. 1420) 016 ౪౦౮986 80% 051%. 6.5 [962 5[జ012, ౪1056 ౧౧2౧7286 ౫౦106౯5016 6.౮౫౧2౫1, 15 5009135002. ॥ ; [| 806 15 [26 11276 (0 మూల 51266 924 16 01210) 2646 00 ౫౦౪౯ ౮16% 1020 5 క్ష 20501416 [0146౯ 00001806 0౦+ | 16 1162౧ ౫06 296 గిల లంట. రల 16 (2096 01 000౯86 64664: 5-01-2006 13 200010160/ 14 1 200601 0 &01అ 10 1ం గా” ఇకులా 1246 5[% 5టగిలు62 వ02గా2 ఆనలు(66 6 ర జ్‌ తగా లట ౧౦౧౫౫86 0411 115 *ఇంగిం 10 ౫౫ ౪0400 2-12-1989, ౪180౪1 గ ప సం టగ6 ఇట 10. 1 ౧2౪6 266) 60113066 9006 *ంగం 0% గా 06? 6౪5 ఇ సన్‌ల 2౫6 2150 20001 2[6 ౧1 1116 (గాల ఆం 0 1 ౧276 లలం166 06 000118 101160 6 214407౧ 1043 ౪ 0౪౯ 01198063 హకటంం005 (60 ౫౦౪ 28 20౫ ఓర్తుటు యంలల వటం 828.0 12805 15 0141201 16 ౪110% ౧2 00 16841 1006 ] 31216 వ; ౧ 1212ల 206 1 గనం] లం 15 ౧౦ 06 [0146 ౦1 16 ౦00/౫806 01 116 “0 సం (20946 00000 0611676 146౦4౯౦1; ౧౦౩01176 010146 0: [జ104144 2820 64666: 5-01-2006. | 16 704 26 1664651664 10 26౪106 ౦౪48 ౧16010 రల (0 గ్‌ కో ల(6 ఆ౧03 6100ల 25 [0 [6 32418 0౯ 792జార1092 06 లం౦1102600 0 ౧6 (సట 1062106 1682] 111ఆ20/ ఆంగం 0౧ 1264ల. 10211010 [00 ౪౦౪ (121120 (జ్‌! 906 0౫5663 161 00౪౯36 0026601 282118౫0౪౯ ౦11604 406 1036 ౪00 216 2164105 [1196 ౧141015. ౪0౪53 02061613 క్‌ం/- , ఏడట/2క1 కాశ్యశ్చ పరమేష్వాసః శిఖండీచ మహారథః! (6. 520జరు ధృష్టద్యుమ్నో విరాటశ్చ సొత్యకిళశ్ళావరాజితః ప్రథమ అధ్యాయం - 17, శ్రీమద్భగవద్గీత అననన సషేంద జానా నానా ననన ననన ననన

110 అటి శేషేంద్ర గ్రంథస్వామ్య హక్కుల వివాదం - సాత్యకి వివరణ

“వాణిజ్య ప్రకటనలు వాస్తవాలను తారుమారు చేయలేవు. ఈసారి న్యాయస్థానంలో న్యాయం నెగ్గుతుంది.”

2007 మే నెలలో వెళ్ళిపోయిన ప్రముఖ కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ గ్రంథ హక్కులు ప్రశ్నార్ధకమైనట్లుగా అనిపిస్తోంది.

1989 డిశంబరు 2న తన రెండవ కుమారుడు (చివరి సంతానం) సాత్యకి పుట్టిన రోజు కానుకగా తన సమస్త రచనల [గ్రంథస్వామ్య హక్కులను సమగ్రంగా బదిలీ చేస్తూ స్వదస్తూరితో వీలునామా రాసిచ్చారు.

1995 జూన్‌లో శేషేంద్ర పత్రికా రచనలు “ఎంతకాలం ఈ ఎండమావులు”తో మొదలుకొని 2001లో “ఊహలో” వ్యాస సంకలనం పునర్ముద్రణ వరకు శేషేంద్ర జీవిత కాలంలో దాదాపు 7 పుస్తకాలు శేషేంద్ర వెళ్ళిపోయిన ఆరు నెలల లోపుగానే “నా దేశం - నా ప్రజలు, “ఆధునిక ఇతిహాసం” పునర్ముద్రణ సాత్యకి చేశాడు.

నవంబరు 16న ఈ ఆవిష్కరణ సభ జరిగింది. 19-11-07 (సోమవారం) నాడు ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ బహిరంగ (ప్రకటన ఒక పత్రికలో వెలువడింది. అందులో అంతకు పూర్వం రాసిన వీలునామాలన్నీ రద్దు చేస్తూ, గ్రంథస్వామ్య హక్కులన్నీ ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌కు 05-01-2006లో శేషేంద్ర బదిలీ చేసినట్లు అడ్వకేట్‌ ఇచ్చిన బహిరంగ వాణిజ్య ప్రకటన వెలువడింది. ఫలితంగా ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ శేషేంద్ర గ్రంథ హక్కుల విషయాన్ని వివాదానికి గురి చేసింది. ఈ నేపథ్యంలో శేషేంద్ర కుమారుడు 17 ఏళ్ళపాటు కాపీ రైట్‌ హక్కులను అమలు చేసుకున్న వాడు అయిన సాత్యకితో ముఖాముఖి : ప్రశ్న : ఇప్పుడీ వాణిజ్య ప్రకటన రావడానికి కారణం ఏమై ఉంటుంది? సాత్యకి : నాకు ఈ ప్రకటన ఆశ్చర్యాఘాతం కలిగించింది. నాన్న స్వదస్తూరీతో నా పేర హక్కులు

బదిలీ చేస్తూ, వీలునామా రాయడం, దాని ఆధారముగా నేను కొన్ని ముఖ్యమైన

పుస్తకాలు పునర్ముద్రించడం ఆమెకు, సమకాలీన సాహిత్య రంగంలో ఆమె అనుచరగణానికి తెలిసిన విషయమే. ఒక వేళ నాకు రాసిచ్చిన హక్కులను రద్దు నాాణనిననానలనాననినాననినననానానానానానాలాలనల ప సేంద్ర నలల నిలననిననననననననననననననననననని

111 చేస్తూ ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌కు తాజాగా 05-01-2006న రాసినభైతే శేషేంద్ర ఒకటిన్నర సంవత్సర కాలంలో నాకు చెప్పి ఉండేవాడు. తన 62వ ఏట ఆరోగ్యం బాగుంది. చలాకీగా లేచి తిరుగుతున్న దశలో నాకు రాసిచ్చిన హక్కులను, ఏ క్షణం ఏమవుతుందో అని చెప్పలేని అవసాన దశలో మరొకరికి బదిలీ చేయవలసిన అవసరం నాన్నకైతే లేదు. ఇది ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ కుతంత్రం అనేది సుస్పష్టం. ఇది రాజ కుతంత్రం (ప్యాలెస్‌ ఇన్‌ట్రిగ్‌) 82 ఏళ్ళు పూర్తయిన వయసులో 'ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌ ఇలాంటి అకృత్యానికి పాల్పడటం ఆమె నైతిక నడవడిక ఏపొటిదనే అంశాన్ని వెలుగులోకి తెస్తుంది. నేను కొందరు న్యాయశాస్త్ర కోవిదులతో చర్చించాను. ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ దగ్గరున్న కాగితము చెల్లదని న్యాయస్థానం ముందు నిలువునా నీరుగారి పోతుందని తమ నిశ్చితాభిప్రాయాన్ని వెలిబుచ్చారు.

ప్రశ్న : కాపీ రైట్స్‌ బదిలీ విషయము న్యాయశాస్త్ర నిపుణులతో చర్చించారా?

సాత్యకి ; బహుశా అడిగానేమో! దాని గురించి లోతుల్లోకి వెళ్ళి పరిశీలించలేదు. ఎందుకంటే ఆ అవసరం లేకపోయింది కనుక. కాపీ రైట్‌ ఆయా కవుల, రచయితల సంతానానికి చెందుతూ వచ్చిన సంఘటనలు సమకాలీన సాహిత్యంలో జరిగాయి. చలంగారి హక్కులు ఆయన కుమార్తె సౌరిస్‌కు, శ్రీశ్రీ గ్రంథ హక్కులు ఆయన కుమారుడు రమణకు, మగ్దూం గ్రంథ హక్కులు ఆయన కుమారుడు నుస్రత్‌కు దక్కినాయి. అనేక సందర్భాలలో రచయితలెవరూ ఒక వీలునామాగా రాయలేదు. కాని నా విషయములో మాత్రం ఒక స్పష్టమైన స్వదస్తూరితో తన జీవిత కాలంలో శేషేంద్ర ఆ వీలునామా ఆచరణ, అమలు జరిగాయి.

ప్రశ్న : శేషేంద్ర మరణానంతరం ఇందిరా శేషేంద్ర ఎట్లయింది?

సాత్యకి : అమె పేరు గత 30, 40 ఏళ్ళుగా నిలకడగా, ఒక నిశ్చిత రూపంలో ఉండటము లేదు. 1961 ప్రాంతాల్లో మగ్దూం సమగ్ర కవితా సంకలనం 'బిసొత్‌ ఎ రక్స్‌'లో రెండు కవితల చివరన కుమారి ఇందిరా ధనరాజ్‌ గిరి" అని ఉన్నది. 1967 లో నాన్న ప్రచురించిన తన పద్యకవితల సంకలనం 'పక్షులు'లో రాజకుమారి “ఇందిరా డేవి ధనరాజ్‌ గిరొగా అవతరించింది. 2006 నవంబరులో చంద్రశేఖర్‌ రావుతో రాయించిన 'కామెత్సవ్‌' నవలను నాన్న పేరుతో ప్రింట్‌ చేస్తూ అందులో కాపీ రైట్‌ (ప్రక్కన రాజకుమారి ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌గిర్‌ పేరున ప్రచురించింది. మే 30 శేషేంద్ర

అనినా ననన శేషేంద్ర అననని

112 మరణానంతరం జూన్‌ 15న తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, రాష్ట్ర సాంస్కృతిక వ్యవహారాలు సంయుక్త ఆధ్వర్యములో జరిగిన స్కృత్యంజలి సభకు ఈనాడు, హిందూ, దిన పత్రికల్లో తను వాణిజ్య (ప్రకటనలిచ్చింది. ఈ రెండింటిలో 'ఇందిరాదేవి శేషేంద్ర శర్జగా తన పేరును ప్రచురించింది. మళ్లీకొన్ని నెలల్లోపే 19-11-07 దిన పత్రికలో వచ్చిన వాణిజ్య బహిరంగ ప్రకటనలో, మళ్లీ 26-11-07న వచ్చిన వాణిజ్య బహిరంగ ప్రకటనలో రాజకుమారి ఇందిరా దేవి ధన్‌రాజ్‌గిరిగా ప్రచురించుకుంది. ఇలా ఒక నిశ్చితమైన నిలకడైన రూపములో ఈమె పేరు ఇంతవరకు లేదు. సందర్భాన్ని బట్టి అవసరాన్ని బట్టి మార్చుతూ ఉంటుంది.

ప్రశ్న : కౌంటర్‌ చేస్తారా?

సాత్యకి : ఇందిరా ధన్‌రాజ్‌ గిరి బృహత్తరమైన ధనబలమనేదిన జగమెరిగిన సత్యం. ఆమెతో పోటీపడి నేను ప్రతిసారీ వాణిజ్య బహిరంగ (ప్రకటనలు ఇచ్చే ఆర్థిక స్తోమత నాకు ఆవగింజంతయినా లేదు. ఇది కూడా జగమెరిగిన సత్యమే. కాకపోతే అద్వకేట్‌కి నేను 11-11-07 (సోమవారం) ప్రకటన చూసిన వెంటనే, నా జవాబును రిజిష్టర్డ్‌ పోస్టు ద్వారా అడ్వకేట్‌కి పంపాను. చేరినట్లు రసీదు కూడా అందింది. నేటికి నేను ఆర్థిక సహాయం అందిన మేరకు ప్రచురణ కృషిని కానసాగిస్తాను. గ్రంథ హక్కులు స్థిర, చిరాస్తుల్లా ఎంజాయ్‌ చేసేవి కావనీ, నిర్వహించ వలసిన గురుతరమైన బాధ్యత అని ప్రగాఢ విశ్వాసం. అసలు 2000 సంవత్సరం నుంచి ఎప్పుడు ఫోన్‌లో మాట్లాడినా గాని "| ఇగ ౪౭20౧010౧౪ (21౧ 10 6౦౧౧6”, | ఇగా 5141౧0 0౧ 46 ౧1260౧౧

౭2గిర ౪౭14౧8 ౧౧౪ ౯౭1౧" అని ప్రతిసారి అనేవాడు. ఇక 2002 నుంచి అయితే పగలు 11 గంటలకు 12 గంటలకు ఎప్పుడు ఫోన్‌ చేసినా '౧6 15 516601౧00' అనే జవాబే వచ్చేది. ఆదివారం పొద్దున 11 గంటలకు వెళితే 12-12-.30 గంః॥కు గాని నిద్రలేచి మొహము కడుగుకొని వచ్చి కుర్చీలో కూర్చునేవాడు. అరగంటైనా కాకముందే వీపు నొప్పిగా ఉంది పడుకుంటానని వెళ్ళి పడుకునేవాడు. ఇలాంటి పూర్తి అపస్మారక స్థితిలో ఏ కాగితము మీద సంతకము చేసి ఉంటాడు? ఏమనుకొని చేసి ఉంటాడు? విజ్ఞులే నిర్ణయించాలి. ఇంటర్వ్యూ : సత్యాన్వేషి 470 2 ॥/ విశాలాంధ్ర దినపత్రిక (సాహిత్యానుబంధం) 25-2-2008 (సోమవారం) అణననాణాాాానానననిననినననననా నాలాల స్టస్పేద నాణణలలనణనాలననననాననన

ట్య ఫ్‌, కక భి + ః గ్‌ 1 శే శే క్‌ి (లు ళ్శ్య త చచ ర | శ న వ్‌ నా "ఊఉ శ్శ (11 న . ఇ ఏన టా ఒము! న, ద్‌1 | |) ( సస (1 జీ కా ట్‌ . 1 ళ్‌ కీ | ల య ఆస్‌ తన, 0. (స. నన నన యో నల బి మ టం సళం కస ఆలి ౧ | ల్‌ లూ / 7 న న య న స వ న! ల గ న న స స. జ సం వ ం | | 58519౧62 (౧|౮౮19) ౪/0 (౧౦౧) 19%) 96060౧06] 90౧ ౪2౧4గ౧౧౫౬||, 560061 626401116౯ ౧6౪౭6, ౪/16 ౮౭౧౭1, ౪06౧౫౩1 30౧ 522ఇ6/261 2౧61 ఆ|1ర069( 62049016? ౪456౧6౧4౧3 0౧ 116 ౦0029100 01 ౧15 ౪౦౪౧౮౪! 0/06! గ౭)౩౩602/2౧'5 ౧2౧66 21 76046 0౧ ౮౪౦౧9 21, 1962