Telugu Vidyarthi Vyakaranamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
త్రీ విదారివా? కరణము ఫ్టీ థి ఫ్రీ శః గంగము నెలాగ్మ జిలా, బుద్విపకిసాంిం అ ఆజ క్ష లలి గౌ కకం ఒండిలం ఈగల * వ నెగసమాంగాప్తకం బొమమ కొర్ట్టుడ త కొట చ్‌ €౬ ళలంక క ెకిచే లవివ్యిఓ 1నది, రచన త్రథానాధ్యాప క్‌ అమెలికన్‌ 'నాప్టిన్సు మిపన్‌ ఊన్నఠపాఠళాల, ఓంగోలు. మలు విద్వాన్‌ వి, "వెంకటసుబ్బయ్య "లేలుంగు పండిరులు ఎ బి, యం, మోన్కూలం ఒంగోలు, 1056
వి న్న పవుం
వ్యాకరణము ఇాన్ర్రుము మహానము[(దము నాదగు నీ వ్యాశరణము (వకృత విద్యాష్థ్రలు దఠింప దరిగానక్‌ యున్నారఠసి ఆధ్యాపకులమగు చూయనుభథ వాభ్నపాయము కావున విద్యార్థులకు దరిగా దరిజేర్చు సీవ్యాకరణము సూర్రా ర్ధముల విఫులము గావించుచు విడ్యార్థినవ్భాకరణను ఆనం బడుచున్నది విద్యార్థులకు వ్యాక రణమునం దభికుచి గలి గించుట మా యాశయము అట్టి మా యాశయనద్ధి నల్లజును దోడ్చడునుుగాత
(వభ త్వ పణాళిళక ననుసరించి వనన లిందుం బొందుపజుపవ బడీ యున్నవి ఉన్ను-పార శాలా విద్యార్థులకు నీ విద్యార్థి వ్యాకరణము మాలి యువయోగ కరముగ నుండును పండితులు*మా యాశయసెద్ధిని గమ నించి యిందలి లోపములను బెలివీన జక్కబజచుొందు మని మావిన్నవము
ఇస గ రలు
(శ్రీ విద్యార్ధి వ్యాకరణము అ విషయువం క్ష వర ములు వ! భఛామ-అతరము 2 అచ్చులు క (ాన్వముల్లు- దీర్ధములు ఖ _వ(శ్రములు-వ[క్రతమములు 8 వాల్లులు క్ర వర్గ్షములు-స్పర్శములు ఖ పకువములు గ నరళములు ఘ ఫ్థరనులు జ అంతస్థములు చ ఊప్మములు వర్ణో శృత్తి క్‌ ఉభయావీరములు [1 పదములు - విఫెగములు తత్సమము 2 తద్భవము కి "జేళ్యము 4 అన్య 'బేశ్యము వ్‌ గ్రామ్యము 6 వికృతి - వికృతి క! న్‌ వాక్యము = విభాగములు సి కర్తాళర్థు రయ సఠకర్యక అశర్శళ ములు-సామాన్య న నం మహావాక్యములు నష భఛాపాభాగములు నామవాచకము 2 వదచసము 8 లి గము క్ష భాపూభాగములు (య 8 శాలయయుఎకి అర్థకములు త ధారు 'భీదములను గు ర్మింపుము
లె భా భాషూాభాగములు = నర్వనామిము సర్వనామము ౨ విశేషణము. 8 అవ్యయము 4 భాపాభాగములను గుర్తింపుము భె దుతము = దు్రతపుకృతిక ము ఎ కళ సట! శారకము ప్రధమావిభ_ ? ద్వితీయావిభ_ కి తృతీయా విభ శ చతుర్ధీవిభ్రి $ వంచమివిభక్తి 6 మస్టీవిభ క్తి 7 నవ్రమావిభ_ శ శ్రాపవిభ క్షిళశములు బి శబపల వము ఎ ళల వ్‌ అమేడితము ళం! కృదంతములు చ 11 తద్ధితములు వ్‌” సమాసములు తత్పురువము ౨ కర్ముధారయము = వ్యధికరణ నమానాధికరణములు $ బహు[వ్రీవా త్త ద్వంద్వము
త్రి ర్‌ ద్విగువు 6 అవగయీభావము * నజ్‌నమానము 8 ఫాషపా భీదములు నమానములు 9 నమానములు అభ్యాసము మా నంధి నంధి కార్యములు - ఆగమము 2 ఆదేశము త వికల్పము 4ఉ బహుళము $ నిత్యము 6 నంధుల నెటు గుము” లెలు గు నంధులు వక అమేేడిత న ధులు వళ. 1! దు్రతప్రకృతిక నంధులు వళ క! నమౌాననంధులు . చ వ ఛందన్ను గురులఘనవులు 2 గణములు 8 అభ్యాసము 4 ఉత్పలవైూల 5 చంపకమాల 6 మశ్తేభము 7 శార్టూ లము8 మత్తకో ల9 అఆటవిలది 0 కేటగ్‌తి కంద ము 8 ఎననము 3 ద్విపద అభ్యాసము ఏ 64 అలంకారములు శశ్షైలం కారములు క 'ఛేకాను (ప్రాసము ఖ వృల్తను [ప్రాసము గ లాఎ నుప్రాసము ఘ యమకము జ) ముక్తపదగ శు
న! ల్లి అన్జా ఎకారములు శ ఉపమ ఖ రూపకము గ ఉత్స్పేషత ఘు అ న్రాంతరవ్యానము జ దృషాతమ చ న్వభావో__ థ్‌ ్తేష జ అలిశయో_ రు ఎరోధాభాన ఇ వ్య కరము. ట సొరాలంశారము చచదిక సంస్కృత నంధులు నవర్ష్మ దీర్ధ నంధి - గుణనంధి - “భ్రస్థినంధి = యణా "చేశనంధి - మజిగన్ని సంన్కృనంధులు, ఏట! దోషములు క్‌ వ ర్త ములు భావ = అతమర యు అతరమన గా ధ్వని కలుగ జేయుగుర్త జనులు పరన్పరాభి ప్తాయములను "దెలుపుకొన సాధళులై వారలచే వలుకబడు ధ్వను నమూపహాము భాష ఫపరోపిమున నుండు వారలకు ఆశయములను 'దెలుఫప్రటకు వీర్పడిన ధ్వనిళంశేతము లిఎ అంధ్రభాను అంధ) దేశమందలివారు వ్యవహరించు భాష అంధి)ము 'ెనుగు ెలు గు వికృతి అను నామా తకము లా (ధము నకు గలవు తెద్భవన తత్సమ దే శ్యాత్మక మైన అంధముశకు నర్శ్మము 'లేబదయాటు
వాజగ్రియమనర్థిక ము కాకుండ కొన్ని నియమములను గావించి భాషను కెఎంచునది వ్యాకరణము ఆం(ధవర్శ్యములు _అఆఇ ఈ ఉడఊబుబూశృశ4ూ ఎవఐజబఒటజె అంఆ కఖగఘబచచేఛబజటబి యుఖటరడథణతధదధనపఫబభమయర జలళవశపనపహా 2 అచ్చులు స్వతం(త్రోచ్చారణశ క్రి గలిగి తమంత తామే (ప్రకా శించునవి గావున స్వరములనియు హల్లుల వలు కుబడి ట్రాా ములవంటివి గావున చాణములనియు నీయచ్చులు చెప్ప బడుచున్నవి ఆఆఇఈఉఊబుబూశ%శ్రాఎవఐఒ ఓడి” - అను సీవదునాటు ఆఅత్షరములును అచ్చుల. క (హన్వములు దీరములు పలుకాబడియందలి కాలభేదమును బట్టి అచ్చులు (హాస్వములనియిను దీర్ధ ములనియును ద్వివిధములు (హాన్వమన గె నాకమొా( వలుపుటకు బట్టునంత శాలము పస్టునట్టి అచ్చు "జీనివే గాలము కొలువ బడునో యదిమాతేయన బడు అఇఉయిగృఎజఒ అనునీయేడును 'హన్వములు _ దీర్ధమన గా రెండు మాత్రిలు పలుపటశెంత కాలము పటునో యంతకొలములో నుచ్చరింప బడు అచ్చు లు
ర్‌
ఆ ఈ ఊబూజశ్రావఐఓ జొ అను నీతొమ్మిది
యును దీరములు ఖ వళశిములు జ వక9తమములు
ఎవీఓ ఓ అను ఈనాలుగు అచ్చులప వక్శిములని శేరు వ్రొతలో వక౦తను గలిగియుండుటచే నివి వకశఎములన బడుచున్నవి , ఐకొ అన బదు ఈరెండచ్చులును వక్రతమములు (వ్రాతలో నమిలి నక౦తను గలిగియుండుట చే నిని నన్రంతమములన బడుచున్నవ్‌
తి హాల్లులు
న్వతంత్రముగ నుచ్చారణాశ_ "లేక పొల్లు రూవ ముల పాల్లులుండును పొటల్లుదూపముగ నుండు హాల్లులకు వ్యంజనములని బీరు ప్రాణములయిన అచ్చులు వ్యంజనము లతో గూడివపుడు పలుక బడు శక్షిగలిగి పొొణము గలిగి పా్రణులగుచున్నవి నో
కొగాచ్‌ న్‌ ఇవి వ్యంజనములు కొ+శఅ గ్‌ + అ చాశఅఆ న్‌+ అ ఈవ్యంజనములతో అ అనుప్రాణము వచ్చి చేరినది అంతట ప్రాణము కలిగిక గ చ నఅను రూవముల దాల్చి పలుక బడుటకు శకి గలవి యగుచున్నవి
క్‌ అను వ్యంజనము - ఆ = మొవలగు (పాణములతో గూడిన నెటు లవతొరనుల నెత్తి (పాణులగుచున్నవో గమ నింతము
౯
వ్యంజనము + (పాణము == పాణి
క్‌ (4 ఆ ౨ క్ర అ తలకట్టు
క్‌ ఆ అ ఆకా ౫ దీర్ధము
క్‌ ఇ జ క్రీ తా గుడ్డి
క్‌ ఈ జా క్రీ == గుడిదీర్ధమా
క్‌ డఉ ౨ కై కా కొమ్ము
క్‌ (4 ఊ = కూ క. కొమ్ముదీర్ధము
క్‌ బు అ కృ ౫ బుళ్వము
కొ+బూ = కట్టాడో బుత్వదీర్ధ ము
క్‌ి ఎ జజ శక్తే లా ఎత్వము
కొ శయ వ్‌ ఆ "క్రీ ఇ వీత్వము
క్‌టఐ = దవ్రై ౫ వఐత్వము
క్‌ శ బఒ జూ కొ అ ఒత్యము
క్‌ శ ఓ న ఓత్వము
న్‌. గ ఆ రొ జా జఓాశ్వము ఇట్లు వ్యంజనము లన్నియును = అ - అది[పొణములకొో జే యుచ్చరింప బడుచున్నవి కఖగఘజ చఛధజరుఖఇఖ టఠడఢణ తథదధన పఫబభను యరజులన శమనహళ ఇవి హాల్లులు
శ వర్గములు కఖగఘభబ న క వర్గము చఛజరుళా న వ్‌ నర్షము
8 టరడఢణ ఆంజాలల ట్‌ వర్షము తథదధన న త వర్గము పఫబభమ ప వర్గము ఈ వర్గాతురము లిక వదిమయైదు న్పర్శము ను నామాం తర మాయతరములకు గలదు చ జ లఫో గూడి యిరు వది యేడగుచున్నవి ఖ సపరవములు కవన్తాది విదువర్షముల ప$థధమాత్షరములు అనగా కచటతప అను నైదతయరములును పపుషములన బడును పరుష మన గరినమని అర్థము, ఉచ్చారణ కరినరు.గ నుండుట చేతను వర్తాది మాతురములగుటచే నొ్కాప సక బడుట చేతను నివి వమవములను సార్ధకనామమ న ఏ్‌లువ బడు చున్నవి గ నగళములు వర్షతృతీయాతరములు గ-జ-డ-ద-బల్నైి సరళములు ఇవి సుఖోచ్చారణము. గలిగి సరళత్వమున నొప్తూటచేత నరళము లన బడుచున్నవ్‌ ఘ స్థ“ములు నరములయం%*లి రెండళ నాలుగవ ఐదవ అతర ములు ఖ-ఘ-జ-ఛ-రు-ళఇు-ర = ఢ-ణ-థ-ధ-న - ఫ-భ- మ అను పదునైదును నరములు వ్యాకరణ (వ్ర (య ననున రించి మార్పునందక ఖ్ధ్రముగ నుండును గాన సిపీ ఖ్రము లన నొప్తూచున్నవి
లె రి జ అంతస్థములు
య-ర-ల-వ లు అంతేస్థములు ఇవీ నోటియొక్క- లోపలిభాగము నంటి వలుక్‌బకుట చే అంతస్థములని ఎలువ బడుచున్నవి
వ ఉఊోమ్మములు
శ-మఎన-హా అను నీనా ఎగు అతరములును ఉోహ్మ
ములన బడుచున్నవి డ్తీ వర్గోత్ప తి
అఆకఖ గఘ జవా ఇవి కంరమున బుట్టినవి గాన కంరంములు
ఇఈ చ ఛ జరుఇజఖయ శ ఇవి తాలువుల బ్య్రుటచే 'తాలవ్యములు
బుబూటరడఢథఢణరమ 9ఇవి మూర్థమున బుబ్పుటచే మూర్ధన్యమ లు
శాజశ్రాతథదధనలన ఇవి దంతముల బుట్టు టచే దంత్యములు
ఉడఊోపఫ బభమ ఇవి ఓవ్బముల బుట్టుటచే ఓష్ట్యుములు అని ఎలువ బకుచ్న్నూవి
వ ఐలు కంరఠతా లవ్యములు |
ఓకూలు కంరోష్ట్యములు
వ దంతోవ్ట్యము అని చెవ్చ బడుచున్నిపి
జజుణనమ ఇవి వర్ల్షముల అంత్యాయరములు ఇవి నాఎళ బుట్టినవగుట చేత అనునానకములని ఎలువ బడుచున్నవి
(0 5 ఉభయాతురములు
వూర్ణానుస్వారము అర్థాన స్వార యి వినర్గము 0 అని చెప్ప బమునవి ఉభయాతుర ములు స్వయముగ నీమూ డును వాద్మయమున నర్ధమునీయజాలవు ఇవి హాల్లులతోడను అచ్చుల కోడను "జేరి యుచ్చ్భరింపబడును అందుచే నివి యుభ యాతురములన బడుచున్నవి
కంక అం ఆఅ అర్జానుస్వారమునకు ఉచ్చారణాశ__ లేదు
పదవుంలు - విభాగవుం
కొన్ని యకతరముల కూడికచే నాక యర్ధమును బోధించునది పదము తత్సమనులు తద్భవములు "దేశ ములు అన్య దేశ్యములు గామృములు - అనునయిదు ఏధ ముల వదములు తెలు గున గలవు
తతృమము
సంస్కృత (ప్రాళ్ళత శబ్దము లకు 'దెలుగు విభక్తుల తోడి చే కవలన నేక్పడీన సదము ౫ తత్సమములు
(వథమావిభ్న వత్యయములు చేరుటవలన నేర్ప డిన వదములు --- రాము డు వనము ేనువు
(వధమైకవచనలోపము - హరి. విద్య ద్విత్వమా ఉశ్వము _ జగత్తు - మువర్షకము = జగము
క్షే ల్లి తద్భవము నంనస్కృత 'పాళ్ళత శశ్లైత్షురములలో కొన్ని వర్ష ములు లోఎంచియును గొ్నా వర్షము లాగమముగ వచ్చియును గొన్ని ఆ దేశములయ్యును గొన్ని మార్పునంది యును నేర్పడి సంస్కృత [ప్రాళ్ఫుత వదనంబంధమును ఊహా గనోచరముగ జేయు పదములు తద్భవములు భోజనమ్‌ = బోనము = జ లోఎంచినది రథి _ అరదము = అ అగమముయినది ఆంగణమ్‌ _ అంకణము - 5 - ఆచేశముయినది శుచి = చిచ్చు = వర్ణము మౌద్చ కలిగినది రి "దేశ్యము "ెలు గుబేశములో వృవహారములో నుండు పదములు "బేశ్యములు ఊరు జగ కోత త్త అన్య దేశ్యములు ఇతర దేశ ుు లలో వ్యవహారము న నుండు పదములు (గవాంప బడి తెలుగు భాపాపదములతో జేరి న్యవహరింవ బడు వదములు ఆన్య చేశ్యవ లు బిడాథమ ఫనలీ కార్డు ర్‌ గాామంము లక్షణ విరుద్ధంబగు భావ గామ్యము అన గా అనాగర కుల అస భ్యవ్యవహారముల వదములు అని యర్థము ఇట్టి
లి పడములు శాన్యముల నవయో%ంవరాదు కాని పెద్దలు వ్యవవారించిన మాట (గామ్యమైనను (గ్రవాంపనగును వస్తాడు తెస్తాడు కటజకంరుడు జీగగటి మ! 6 (పకృతి - వికృతి (ప్రశృతి విశృతులను (గవాంపుము అంత ఫరము = అంతిపురము అతురము = అక్క_రము అప్పరన ఆయాలు అచ్చర ఆకాశము .___ ఆకనము అజ ఎ =ఎా= అనతి యాం అధారము ఎ అదకువు ఆహారము .__ ఓ%రము ఉపాధ్యాయు డు ఆ ఒజ్జ బుతుము _ రిక్కు వకా -- ఒక్కటి ఓవ్బము అ= కోడు కతపాల = కళపాల కర్పూరము = కప్పురము కాచము ఎ గాజు శార్యము వనాల కర్ణము
ప్ర కావ్యము వావ శబ్బము కఘవూరుడు _- కొమరుడు కూ శ్యాండము అజా గుమ్మడి చైరనము -- కలువ పారొవతనము -- పావురము (శూరుండు - కూళ పురీ _ పోలు గుణము = గొనము పుష్పము -- పూవు గృథధము - గద్ద పున్న్నము - పొత్తము చంవకము -- నంసపెంగ పృథివి = ఫుడమి చిహ్నము - చిన్నె ప్ర్యియాణము = వయనను ధాత డు - చట్టి బ్రాహ్మణు డు - బాపడు జ్యోరిమము జు జోస్యము భాండము - వాన తాంబూలను -- తములము భృంగారము = బంగారము శామరనము - లౌమర నూర్థ డు = మొజకు శాళను = లౌడీ మృత్యువు -- మిదత్తి రీరము -- దరి మేషము -- మేక తుపారము _- తుంపర యజ్ఞ ము - జన్నము తిలింగము - తెలుగు యూధు _ జోదు దోషము - దొనగు రత్నము -- రతనము ద్విపటీ = దుప్పటి రుదాాతు -- రుదురాక నాయకుడు - నాయడు బప్రుడు - పాజుడు నీ వారము -- నిష్వరి విస్ట్టయము = పీసుమూనము వద్యము -- పద్దెము సుచి - చిచ్చు పరుషము - చముసు ఎచ్చళ్ణి _ "వేవలి పల్యం ఠం పల్ల క్షి హంస = అంచ
! వాక్యము - విభాగము కొన్ని వర్ణములు చేరి ఒక ఆర్థమునిచ్చుచో నట్టి వర్గ సముచదాయమునకు వదశుని'పేరు అట్టిపదములు పరస్పర నంబంధము గలిగి అర్ధవంత మైన చో నట్టి పద సముదాయము నకు వాళ్యము అనిపేరు ఇది కర్త కర్మ ౨ాది వదము లతో గూడియుండును రాము డు రావణుని సంహరించెను ఈ వాళ్యయున య - నంహరించెను దీని వా ఫ్టిపా రము సంహరించుట దీనిఫలము నంపహోరము చెందుట అనగా చచ్చుట ఈ వ్యాపారమును గావించినవ డు రాముడు ఫలముననుభవనించిననా డు రావణుడు ఛాతువుయొక్క్న వ్యాపారమున కాశ్రయమైనది కర్త యకు ఎవరు వది అను పశ్నారకబులను జేరిన వచు మాభానము క్రర్వయగును నె చ ఎ ధాతువుయొక్క ఫలమున కాశ్రయమైనది కర్మ (యక దేనిని వేనిని ఎవరిని అను (వ శ్నార్ధకములను 'జేర్చిన వచ్చు సమాధానము కర 'శ్రయగును కొన్ని వాక్యములయందు ధాతువ్రయొక్క వ్యాపార మునప పఫలమునకు ఆ శయ మొకటియీ యుండును అన గా కర్షయుండదు కర్మ లేనిచో అశర్మకములనియు కర్ణ యున్నచో సళర్శశము లనియు చెప్ప బడును
కేర్‌ న సామాన్యవాక్యము అనాలి వాక్యమున నొఠ నమాపక్న యమున్నచో నటి వాళ్యము సామాన్య వాళక్యమన బడు ఎత పొడుచున్నది 4 చాలు డు అకుకొనుచున్నాడు అజా నంగి ష్ట్రనాళ్యము అ వాక్యమున నొకటిగాని యంతకెక్కుడుగాని యనమౌా వళ ( యలతోగూడి యొక సమావక _యగలిగియుండిన చో నదిన న్లిష్టవాశళ్యమన బడు రాము డు ఆటలాడి పాటలుపొడి అలనపోయెను జా మహో నాళ్యము అనా అసమాపకయలతో గూడిగాని అసమాపక [క్రియలు లేకుండగాని సమాపక్న్మయ లొకటికంం నెక్కుడుగ నున్నచో నట్టి వాక్యము మహావాళ్యమన బడును సూర్యోదయమైనది వెంటనే పద్యిని విళఠనం చెను 7 భామాభాగములు కే నామవాచకము రాముడు బాలుడు గుంపు పుస్తకము వివేకము ఈ ఐదుపదములు నానుములను 'దెలుపుచున్నవి, రాముండు - ఇది (వత్యేకముగ నొళవ్య కి పేరు బాలుండు ఇవి ఎల్లలందజను సామాన్యముగ 'బెలువు పీన
క్ర నంపు = ఇది సమూహమును ెలుపు వేరు పుస్తకము _ ఇది ఒళవస్తువును దెలువు వేరు వివేకము - ఇది ఒకగుణమును దెలుపు పేరు ఇవియన్నియును నామవాచకములు మనుష్యూని వీరు గాని స్థలము "పీరు గాని వస్తువుపేరుగాని మజియికరములగు "వీరులను గాని తెలుపు పదము నామవాచళ మనంబడును రాముండు బాలుడు గుంపు ఫ్వున్త్షము వివేకము అను నీసదములు నామవాచకములే శాని నామభేదముల 'దెలుఫుచున్నవి రాముండు (వత్యేకముగ నొళవ్య కి చేరును నంజ్ఞను "దెలుఫును గాన నిది సంజ్ఞానామవాచక మనంబకుచున్నది 1 బాలుండు బాలురనందజను సామాన్యముగ బోధించు పదము కాన సామాన్యనామవాచకమగును గుంపు -- కొంద అొళచో గుమిగూడియున్నటులం 'దెలుపుపదము కొన నిది నముడాయనామవాచకమగును, వ్లున్తకము __ వస్తువును తెలుపును ఇట్టి దవ్యముల చెల పువదనులు (దవ్యనామ వాచకనులు ఇవి అపాణి వాచకములు వివేకము -- గుణమును దెలువు నామము కాన నిది గుణనామవాచకము ఇది అనోచచము లి == వచనము = సంఖ్యను దెలుపునది నచనము వకఠకపచనము బహు వచనము అని వదనము రెండువిధములు
(3) 17 పుస్తకము -- ఫున్తకములు పగతుండు ఎ వగతురు విలుకాడు == విలుకాటు వీలుకొండ్రు (రాడు -- (కాళ్ళు జను -- పలు ఈ నానుములు నంఖ్యను బోధించుచున్నవి (వధమ (శేణియందలి ఫున్తకము మున్నగు నామములు ఒక సంఖ్యను 'దెలుపు చున్నవి ద్వితీయ గైేణియందలి పుస్తకములు మున్నగు నామములు ఒకటికంళు. నెక్కుడు సంఖ్యను బోధించు చున్నవి వళత్వమును బోధించు నామము. లేళ వచనములు బహుత్వ నంఖ్యను బోధించు నామములు బహు నచనములు డుము వు అను (ప్రత్యయము "లేక వచనములు లు = అను (వత్యయము బహువచనము భొన్ని బహువచనములు రూపభేదముల నందును పగతుండు - పగతురు అల్పుండు న అల్లురు నెయ్యుండు న నెయ్యురు ఇందు బహువచనము లకారమునకు బదులుగ రకా రము వచ్చినది పగ'తాదుల బహువచన లకారమునకు "ేఫంబగు గండడు - గండండడ్రు మిండండు - మిండంగడు విలుఇ 6డు == విలుకాండు
కేక ఇందలి వకవచనములు డు అంతముగాంగలప ఇట్టే నామముల బహువచన లకారమునకు ేఫమును పూర్మబిందు పూర్వక డశారమును వచ్చును గండలు == గండరు = గండండ్రు విలుకాండు - వీలుకాజతు "వేటశాండు .- వేటకాటు ఇందు బహువచనమున ఆలఘు లేఫము వచ్చినది అలు = అంఢడ్రు చెల్లెలు లా చెల్లెం డు కోడలు = కోడండు ఇట్టివదముల బహువచన లకారమునకు రేఫమును పూర్ణ చిందు పూర్వక డకారమును వచ్చును గండు = గుండులు = గుండు శాలు = కాలులు - కాళ్ళు ఇట్టే వదములు బహువచనము6 ఉత్వలోపము ఎహుళముగ నందున్యు సాధారణముగ డ =ల-ట-ర - ల యుత్వేము 1కు లోపంబగును (ౌదు - (తొడులు - (తాళులు - (తాళ్లు ఊరు = ఊడులు = ఊళులు = ఉ్లు ఇటుల సంయు క్తములయిన డ _- ల -ర లకు ఉదంతములకు అలఘు లకారము బహుళముగనగు కొలను - కొలంకులు మ్తొను న మాయలు
కం ఇచట బహువచనముల-ను - వర్గము. నకు బదులు (కు-వచ్చి చేరినది వీదప బహువచనమును బోధించూలు-= వచ్చినది శీను - కేయలు నోను -- గోంగులు ఈ నామముల బహువచనముల-=ను వర్ష మునకు బదులు లగు = వచ్చి చేరినది చేను ___ చేలు చను = పేలు మోను ఎఎ మోలు ఈ నామముల బహువచనముల-ను-వర్ష ములోవీంచి బహువచన (వత్యేయము = లు - వచ్చినది “శీయి = రేలు అళతకెయి ఎ తెలు వ్రాయి వారలు ఈనామముల బహువచన రూపముల -యిలోవీంచి- లుూ-వచ్చి చేరినది ఇట్టి పదముల అంతిమాతుర లోవంబగు అవు = అవులు = అలు ఇట్టివదముల ఆంతిమాతురలోపంబు బహుళంబుగనగు హరి = హారులు గిగి = గిరులు శవి _- కవ్ఫలు
20 ఇందలి వకవచనములు ఇకారాంతములు బహు వచన రూపమున ఉకారాంతములయి నవి మజికొన్ని రూపములు వాజి = వాజులు కలికి = కలుకులు ములికి = ములుకులు పందిరి = పందిరులు విడికీలి _ వీడికిళులు రాపిడి = రావీడులు భామిని - భామినులు ర్‌ లింగము నామముల క్రీ ఫురుపాది. జాతిభేదములను ెలువు నిది లింగము 'రామ.6డు కృష్ణు డు - ఇవి ఫురకుషజాలిని దెలియ. "జేయుచున్నవి నీత - రుస్టిణి - ఇవి క్రీజాతిని దెలుపుచున్నవి బిడ్డ దూడ అందబజు - ఇవి '్రపుుమల నుభయ సాధారణముగం జెవ్వుచున్నవ్‌ అవు కాకి ఇల్లు - ఇవి పశుపమ్యూదులను జడము లను బోధించుచున్నపి. ఇట్లు ఈనామములు జూతిఛేదములను బొందుచున్నవి వురువజూతిని 'దెలుపు నామములు ఫుంలింగములు ఇవియే మహదర్థక ములు
లై
నుహతీ అనగా శక్రీజాతిని 'చెలుపు నామములు క్రీ లింగములు ఇవియే మహత్యర్థకములు శ్రీ పురుషుల నుభ యసాధారణముగ దెలుప పదములు మహన్న్మవాత్యర్థక ములు
పశుపమ్యూదులను అ(పాణివాచళములను బోధించు శామములు అమహత్యర్థకములు
ఛా భాషాబాగవుులు క్షే క్రియ చదువు లను వ్రాయు
ఇవి పనులను చెల.పు పదములు ఇట్టి పదములను క్రియలందురు క్రియకు ధాతువని నామాంతరము గలదు
చదువు = అను ధాతువ్లయొక్క_ అర్థ మేమి 1 వ్యాపార రూపమ గ చనువుఓ యనియు ఫలరూపమున చదివినయంశ మ.ను (గహించుటయనియు "రెండర్ధ్థములు కలవని "తెలియ నగును ఇటులే పితిధాతువునకును మ్యులుండును ధాతువ్రనకర్థములగు వ్యాపారప్త ల క్నాశణమాజ, నచో నాక్రియ నకర్మక ఘం చశాశ్సాయములగ్నున్లో | అక ర్మిశనుగును య 6॥%4 గె
చదివి వచ్చి తిని శూ కిఅరము.సయన/ క్రియలు ఇట్టి (శ్రీయలను అన బ్ర నింటమత
చదివెను వచ్చెను తినును - ఇ “రోొఅర్థము నిచ్చుచున్నవి ఇట్టి క్రియలకు నమౌాసక క్రియలని "వీరు
22
క్రియలు సకర్శకములు అకర్శకములు నమాపళ
ములు అనమాపకములు అను భేవనములనందును లై కాలములు వర్తమాన కాలము
జీను చదువుచున్నాను __ మేము చదువుచున్నాము
నీవు చదువుచున్నావు -__- మిరు చదువుచున్నారు
వాండు చదువుచున్నాడు ._ వారు చదువ చున్నారు
ఈ వాక్యముల యందలి (శీయావ్యాపారములు చదు వుటయే ఈ వ్యాపారమును బోధించు ధాతువు చదువు ఇందు వ్యాపారము ప్రారంభింపంబడి ఇంకను ముగియకుండ సాగుచునే యున్నటు లర్థమగుచున్నదిగ డా ఇటుల ఆరం భింపంబడిన ఒకవని ముగియకుండ సాపచునే యున్నటుల బోధించు (కియలస వర్తమానకాలిక (కియలని జరు
వర్తమూనకాలను. ను బోధించు ధాతువ్చనకు ఉన్న అను అిండకురములు పరమగును
ఈ రెండమరములు పరమగునవుడు చు అను అత రమును ముందిడుకొనును
విదస ఉత్తమపుదవమున ను -ము లును
మధ్యమవురువమున పు-=రు లును
భధమసపురుషమున డురు లును
అంతమున అఆగమముగ వచ్చిచేరును
లె ఇటులంతాగమంబసునపుకు ఉన్న అనుబంధము నకు దీరి ౦బగు ఖు భూత కాలము "నేను చదివితిని = మేము చదివితిమి నీవ చదివితివి - మీరు చదివితిరి వాండు చదివెను - వాకుచదిపిరి ఇందలి ధాతువు చదువు ఈధాతు వ్యాపారము (వన్తుతిము జరుగుచుంకుట లేదు పూర్వము. జరిగిపోయినది ఇటుల గడచిపోయిన కాలమందున్న పచార్థమునందలి వ్యాపారమును బోధించు క్రియలకు భూతకాలిక (్రియలని “జు భూోతంబున ధాతువున కిత్యంబకు ఇళారముమనోాంది క్రియా విభక్తుల కిత్వంబగు చదువు = ఇత్వెము కలుగగా చదివి అగును చను] ను రులు (కిచూ విభక్తులు కొన చదివి +రు ఇల్వేము కలుగగా చదివి+ని చదివి+శమి - అనియగును [కియా విభ క్షికి ముందు తి వర్షకంబు ఉత్తరు మధ్యమపురువ ముల యందు కాంగా చదివితిని చదివితిమి చదివపివి చదీవితిరి = అను రూపములుగ నగును (పధమైకవచనమున ఎను వర్థ్శకంబగు శాంగా చదివెను అని అయినది చదివిరి బహువచనరూసము
వడ్డీ భవిమ్యత్కాలము
జీను చదువంగలను = మేము చదువగలము
నీవు చదువంగలవు = మిరు చదువంగలరు
వాండు చదువంగలండు - వారు చదువగలరు
ఇందలి (కియావ్యాపారములనుబరికింతము ఈవ్యాపొ రములు ఇంతకుముందు లేకుండుట చేతను ఇవ్చటికి (పారం థింవంబడకుండుట చేతను ఇంతకుం దరువాత నగునవగుట చేతను రాబోవు కాలమందుండు పదార్థములను బోధించు చున్నవని తెలియవలయునుగడా ఇట్టి ఛాతువులే భవిమ్య 'త్కాలికములు
భవిష్య త్కా_లిక భాతువులకు కల అనుబంధమగును అగుచోనుగాగ మంబగు
చదువు+- కల - ఛాతువు తుదియుత్వమునకు అత్వం లగు అగుచో
చదువు+కల - కలవచ్చుచో నుగాగమంబగు
చనదువచాన్‌ + కల = అనియగును
[దుత కార్యము అనంకా (దుతముమిో+ంది పరువము లకు నరళములగు ఆబేశ నరళములకు ముందున్న (ద్రుతము నకు బిందు నంశ్లేవములు విభాషనగు దీనినిబట్టి చదువల గలి అని రూపమును బొందును పిదప (కియా విభక్తులు వేరంగా బైని చూవీన రూవముల నందును
[4] లక తద్ధర్శ కాలము రత్నము (వశాశించును = దీనిని బట్టి రత్నము యొక్క సహజధర్శము (వకాశించుటయని "తెలియుచున్నది వములు ఎగుడును - దీనిని బట్టి. ఎగురుట పమయుల స్వభొచమని తెలియుచున్నది ఇవ్వుడు వా డింట నుండును - ఇది యూహాను కలువు చున్నది తద్ధర్దమన జాని సహాదధర్శమని యర్థము దీనికిం గాలవివ&, లేదు మూ డుకాలములలో చేనిని వలసిన దానినే బోధింవ గలదూ ఉదా ఉందునా। పోదునా నర్వంబునం దీశ్వరుం డుండును మేననివ్వుడు పులకలు వొడమెడి వాండు జేవువచ్చును సుభంబగుగాక నేను చదువునును -- మేము చదువుదుము నీవు చదువుదువు -_ మిరు చదువుదుకు వాందు చదువును --. వారు చదువుదురు ను ము వు గు - ఇవి [క్రియావిభక్తలు ఇవి సర మగునపుకు తద్ధర్శికాలిక (క్రియలకు దుగాగమంబగు _ ప్రధ మైళక వచనమునకు ఈ యాగమంబు లేదు ను పర్ణంబు వచ్చును ఉత్తను మధ్యమ పురుషములను (ప్రథమాబహు
లగ్రి
నచనమునను ఎదగాగమంబగు (ప్రధమైక వచనమున ఎడు ఎడి అఆగమంబులగు "నేను చది వెదను శా... మేము చదివెదము నీవు చదివెదవు ===. మోరు చదివెదరు వాండు చదివెకును -_-- వాగు చదివెదరు
అని రూపములును నగును
చాల వ్యాకరణ నూశ్రములు
వర్తమానంబున లట్టగు
భూతంబున లిట్టగు
భావి నిల్పట్టసు
తద్ధ ర్మాదులందు లాట్టగు
3 అర్దకములు (క) భావార్దకము
చదువు = ఈధాతువ్యాపారము జూ... చదువుట వండు === ఈధాతువ్యాపారము న వండుట 8ను __ ఈధాతువ్యాపారము తినుట
ఛాశతువులు న్యాపారరూసమగు. నర్ధమును బోధించు నవుడు-ట-అను (వ్రత్యయముతో 'జేరియున్నవి
ఇట్లు-ట-అనుచపత్యయముతో. జేరి వ్యాపార రూవ ముగు నర్థమును బోధించుధాతునులు భావార్థశములు
లా (ఖ' వ్యతి రేక భావార్థకము
చదువు -- చదువమి
వండు ఎ=- వండమి
ఇచ్చట ఛాతువులకు = మి - అను (వత్యయమను వచ్చి చేరినది, ఈ [పత్యేయము వ్యతి రే కార్థమును బోధించుచున్నది
ఛాతువులకు = మి = అను (వత్యయము చేరంనచో వ్యతి రేక భావార్థళము లనంబదడును
(గ) క్రార్ధక్‌ ము
రాము డుదయముననే లేచి శాలకృత్యముల దీర్చి కొని స్నానముచేసి చదువుని పాఠశాలకు. బోయెను
శాముండుచేసిన పనులిచట చాలగలవు పలువ్యాపా రములకు కర్త రాము డొక్క_ండే తుది వ్యాపారమును బోధించు [క్రియ పోయెను, పూర్వశాలిః వ్యాపారబోధక ములగు. లేచి క్పొళొని చేసి చదువుకొని ఈకియలు ఇశారాంతములటుగ నున్నవి ఈచ్యాపారములకును గ ర్త రానుండే ఈధాతువు లర్థమును పూంర్తిచేయుటలేదు కాన నివి అసమాపక[కియలు పోయెను అనునది సమావళ[క్రీయ ఈ అసమాపక[కియ లన్నియును నమాపక[క్రీయతో నన్వయ రూపమగు నంబంధమును గిలిగియున్నవి ఇట్టి భూతకాలిళ ఆనమౌావ॥ (క్రీయలు క్యార్థక్‌ ములు
సమానాశ్రయంబులం బూర్వకాలంబు సందివర్ష శం. బగు వీశ్య్శాశయంబగు (కియలలోవల నెయ్యది పూర్వకాలి
ల కంబగు తిద్వాచియగు ఛాతొువున కివర్గకంఎగు ఇదియె వ్యార్థంబునా బడు (ఘృ వంతి శేక్తార్హకము వదువు --* చదివి - చదువక వండు అజ వండి ఎా- వండ లను తిని తినక చదువు వండు లిను ఎ... ఇవి ధాతువులు చదివి పండి తిని -- ఇవిక్యార్ధక ములు వదువక వండక లినక ఎా= 9వ్‌ క్యార క్రియలకు వ్యతి రేఖములుగ నున్నవి ఈక్సియలకు = క = అను (వఠత్య యము వచ్చి చేరినది ఇట్లు ఛాతువులకు - క - వత్యేయము చేరినచో వ్యతి “లీక ్య్వార్ధక్‌ ములగును (య శత)ర్థకము అడుచుంబౌదుచున్నాడు ఆడుచుం బాడెను అఆడుచుం వెడం గలండు ఇందలి నమావక [క్రియలు వరునగా వర్తమాన భూత భవిష్యల్కౌ-లముల బోధించుచున్నని శాని ఆడుచు అను అసనమావక [కియ నర్తమౌన కాలికమైయున్నది నవొవక క్రియతో నన్వయరూవమగు నంబంధమును గలిగియున్నది
ల్ల్‌ర్ట ఇది (దుతమంతమందు గల-చు-అను (వ్రత్యయము $ో "జేరి యున్నది ఇట్లు-చున్‌-అను (పత్యయముతో జేరి వర్తమాన శాలికములగు అనమాపళ (క్రియలు శ(శ్రర్థకములు (చ) తుమున్నర్థకము | శ్‌త్రీత్త(యన్రులదా శొముండు చదువనుం బోయెను ఇవే ల నమదీమీదేల చదువన్‌ బోయెను చదువం బోయెను ఇందలి యర్థములను జూడంగా రాముండు చదువుట కొజకు బోయెను అని తెలియుచున్నది నంన్క్భృతేమున గంతుమ్‌ భోక్తుమ్‌ మున్నగు తుమున్నంతములకు వెళ్ళుట కొజకు తినుటకొజకు అని అర్థములు ఇట్లు వొజకు అను నర్థమును బోధించుచు - అన్‌ = (ప్రత్యయముతో "జేరిన ధాతు వ్సలు తుమున్నర్థకములు తుమర్థంబున ను జీ యగు చదువు+ ను - ధాతువు తుదియుత్వంబున కత్వంబగు = కాంగా చదువను - చదువన్‌ అని యగును శరాముండు చదువ గృమ్హుండు వచ్చెను ఇందు కృష్ణుండు వచ్చెను భూతకాలమును బోధించు చున్నది వాండు ఎట్టిస్థితిలో వచ్చెనో “తెలియదు వానిరాణ
80
క్టువళ ముండుటకొజకు రాముండు చదువన్‌ అనంగా చదువు చుండంగా కృష్ణుండు వచ్చెను అని చెప్పంబడినది
ఇట్టి యెడలను ధాతున్సనప -ను - (వత్యయంబగు ఇదియే భావలత్షణంబు నాం బకు భఛావలతణంబు నా నన్య (క్రీయకు లక్షణభూతంబగు శ్రీయ
(భభ) చేదర్ధఠను విద్యార్థలు చదివిన6 గృతార్ద లగుదుకు థి కాలే
ఈ వాక్యార్థము - విద్యాద్ధలు చదివినచో చదివి నట్లయిన - అని తెలియుచున్నది ఇట్టి అర్థమును బోధించు చదువు అను ధాతువునకు = నన్‌ - అను (వత్యయము వచ్చి చేరినది ఇట్లు వీని = చో _ అయిన అను నర్థములను బోధించునపుడు ధాతువునకు = నన్‌ _- అను (వత్యయము వచ్చును సంస్కృతమున - చేత్‌ - అను (ప్రత్యయము ననుసరించి తెలుంగున నీ క్రియలకు చేదర్థకములని "చేరు వచ్చినది
(జ) అనంత ర్యార్టక ము న! సూడ్యుం డుదయిం చుడు. బద్మ్శ్మములు వికసించె జూబిలితో 'తెంచుడుం గువలయంబులు వికస్‌ల్లె
ఇందు వద్మములు విశసించుటకు సూర్య్వండును కలు వలు వికసిల్లుటకు చందుండును ఉదయించుట యే కారణము ఇట్టి కారణమును 'దెలుపు ధాతువులు ఉదయించు తో తెంచు అనునవి ఈభాతువులకు (దుతాంతకళ డువర కంబయినది
వే
కారణము (పకాశితమైన యనంతిరమం దే కార్యము గలిగినేని కారణ (కియావా చకము ద్భుతౌంత॥క డువర్ష్మశం బగు ఇదియీ అనంత ర్యార్ధము
(రు) (వేరశార్థము
చదువుచున్నాను -- చదివించుచున్నాను వండుచున్నాను న వండించుచున్నాను
చదువుచున్నాను వండుచున్నాను _ అనగా నా కొజకు నేనుస్వయముగ చదువుచున్నాను "లేక వండు చున్నాను అను సర్థములు స్ఫురించును ఇంచు = అను (వత్య యముతో జేరిన నీధాతువులు = నేను మటియొకనిచే నా వ్యాపారముల్ము చేయించుచున్నాను = అను నర్థమును స్ఫురింపంజేచు యున్నవి ఇల్లు తాను స్వయముగ జేయు వ్యాపా రములను బోధించు [క్రియలు స్వార్థకములు ఒక వ్యక్తి మజి యొక్క వ్య కిచే నా వ్యాపారమును 'జేయించుచున్నాడు అనునర్థము బోధించునపుడు = ఇంచు - అను (వత్యయము తోడి (క్రియలు (వేరణార్థకములు
తనకొజకు గాళపోయినను కాను స్వయముగ "జేయు వ్యాపారములను బోధించు ధాతువులు స్వార్థకములు యు పచించు వాడువచించుచున్నాడు అనుటలో వచించునది స్వయముగ నావ్యక్షి యే ఇటులొక్కొకచో = ఇంచు - అను (వత్యయము స్వార్థ శ్రీయలకునునగు
కిల్లి వచించు కనాలలా వచింపీంచు నిర్మించు న నిర్మింపించు వచించు నిర్మించు == కివి స్వార్ధక (క్రీయలు ఇంచు - (ప్రత్యయము కో 'జీరినవి వచింపించు నిర్మిం వంచు = ఇవి (శేరణార్థకములు ముజీియొక - ఇంచు - (వళ్య యము ఆగమమైనది. ఇట్లు (పేర శార్ధకమగు = ఇంచు - ఆగమమగునపుడు వీమిజరిగినది ? స్వార్థ ఇంచు - (పత్యేయ మందలి చశారము వళారమయినది 'పేరణేంచుక్కుు పరమగునపుడు స్వార్థ శేంచుక్కు చశళారంబు పశారంబగు, పూను లా. పూనుచు పూనించు శేలు ఎలా నేలుచు "కేలించు పూను లేలు అను సీ ఛాతువులకు చుక్‌ - ఇంచుక్‌ అను (పత్యయములతోడి "రండు రూపములు గలవు (వేరణ మున = ఇంచుక్‌ - అను (పత్యయమాగమ మగునని ెలిసీ కొంటిమి కొన్ని యెడల = చు - ఆగమంబగు ఇది బహు ₹ము అనంయు క్రనులయిన స-ల ఎడ -ర లకు చుగాగ మంబు (పీరణంబున బహుళంబుగా నగు మూను *ా మౌానుపు మను ఎలా మనుపఫు ఇట్టి పదములకు (డేరణార్థమున వుగాగమంబగు
[5] తి ఛాతువులకు (పేరణమున ఇంచుక్‌ చుక్‌ పుగాగమంబులు వరములగనపుడు కొన్నివర్షము లధికముగ జేడటయి6 గొన్నివర్ష ములకు బదు లుగ గొన్నివర్ణములు వచ్చుటయు. గొన్నివర్ష ములు లోవించుటయు నగును ఉచా ఆగు శా... నొపీంచు నొచ్చు --- నొంచు అడగు అ= అడచు అడగించు (ఇ ఆత్మనేపదార్థము నేను చదువుకొనుచున్నాను వండుళొనుచున్నాను ఇందు చదువు వండు ధాతువుఃకు కొను అనుధాతు వువచ్చి చేరినది ఆందుచేత చదువుకొను అను రూపము నందినది. చదువ్సకొను అనుటలో చదువు విషయమును చాను న్యయముగ నవగాహూన మొనరించుకొనుటకు దాను చదువుకొనుదున్నాడు అను నర్థము న్ఫురించును చదువు ఇది ధాతువు దీని వ్యాపారము చదువుట ఫలము చదివి విషయనూును (గహి చుట అట్టి ఫలమును క ర్తయే పొంది నట్లు ఇచట 'దెలియుచున్నది శాబట్టి (్రియాఫలము కర్షనే చెందునట్లు చెప్పుటకు ఛాతువు కొను ఛాతువుశో చేర్పం బడును ఇదియీ అత్మనే పదార్థము కొనుధాతువు పరంబగు నపుడు ధాతువువకిత్వంబు బహుళంబుగానగు అందుచే వండు కొను వండికొను అని వెప్పనగును
క్‌!
శ్రీయాఫలంబు క ర్భృగామి యగుచో నొను ధాతు వను (ప్రయుక్తంబగు
ఇదియీ యాళత్ళ్మనే పదార్థంబని వ్యవహరింతురు
(ట్ర పరమై్మైపదము
అత్మనే పడార్థమున క్రియాఫలము కర్తనే చెందు నట్లు చెప్పంబడును
వా డు చదువ్చచున్నాడు అనుటలో చదువుటవలన ఫలమును కర్తయే పొందుటలేను ఇతరులుగూడ నాఫల మును బొందుచున్నారు స్వార్థకమునకును దీనికిని చెప్పం దగినంత భేదములేదు
ఇట్టి ధాతువునకు పరవై పదము అందురు
ధాతుభేదనులను గు ర్రింపుము
లినట "తెలియక వినక చదివిన (వాయమి చదువుడు చదువుచు వినన్‌ విని కనుండు చదువక తన్నను చపకేయుదుము నిగ్మింపించు నేయుము వక్సించు
రిక్‌ చదువుకొను వండికొను వచించు వినెను ట్‌హించు (వాయుచున్నాము నవ్వించు పాడుచున్నది చెప్పించుకొను ఆడెను పోవుచు అడను వచ్చి చేయించు చేయక చూతము వినుచున్నాడు చేయుచున్నాను చంపెను పోగలదు సమ్మగలండు ఆడుచు చేయును పొడీ ₹1 బాషాబాగవరులు | నర్వనామము
రాముండు ముచిబొాలు(డు వాండు (పతిదినము ఒడికి పోవును
ఇచ్చట వాడు అనుపదము రాముండు అను నామ వాచకథమునకు బదులుగా వాడంబడినది ఇట్లు నామవాొచక ములకు బదులుగా నుపయోగింపంబడు పదములకు నర్వనామ ములు అనిపేరు
"సీను __ మేము -- మనము -- ఉత్తమపురుష
సీవ్టు = మిరు ఎ మధ్యమపురుష
వాండు అది వారు అని జ. (వధమఫవురుష
తళ
ఈ సర్వనామములు పురుపనర్వనామవ లు
సీ నా,తన మనా అను వీ నాలుగును మవాత్‌
అమహత్‌ మహతీవాచకముల నెద్దానినేని "'జెలుపును
ఒక వస్తువును గాని ఒక (ప్రాణిని గాని నిశ్తేశించి చెవూ నది నిచ్హేశః సర్వనామము దూరముగ నున్నప్పుడు వాందు అది అవి యనియును సమిావముగ నున్నచో వీండు ఇది ఇవియనియును నిన్దేశించి వెప్వును గాన నివి నిస్టేశశ నర్వ నామములు
ఎవండు (శవ్వకొనిన గోతిలో వాడే వడును
ఇందు ఎవండు వాండు అనునవి పరస్పర నంబంధము గల సర్వనామములు కావున నిట్టివి నంబంధ సనర్వనామ ములు అన బడుచున్నవి ర్తి య ఎన్‌మే
ఎవండు ఎవరు ఎందటు వది ఎంత మున్నగు పది ములు 'పశ్నావాచకములు ఇవి (పశ్నా సర్వనామములస బడుచున్నప్‌
ఒకటి లండు వంద వేయి ఒక్క.ండు. అందణు మున్నగు నిట్టి పదములు సంఖ్యను ఎోధించునవి కావున సంఖ్యా సర్వనామమాలు అని వ్యవహరింపంబడుచున్నవి
య! విశేవణము రంగ డు మంచిబొలుండు అదిచాల "పెద్దయిల్లు
387 చాసు ధనవంతుండు దిగుడు బావి నీరు (త్రాగరాదు పాండవులలో నద్డునుండు మూడవవాడు "నేను చెవ్వు మూట వినుము గుజ్జము వడిగా పరుగెత్తగలదు ఈ వాక్యములందు మంచి బాలుండు పెద్దయిల్లు ధన వంతుండు. దిగుడుబావి మూడవవాండు చెవ్వుమాట వడిగా అనునవి గుణములను బెలుపుచున్నవి గదా ఇట్లు గుణములను దెలుపు పదములు విశేషణములు నామవాచక ముల లింగ వచన విభక్తులను బట్టి విశేషణములు రూప భీదముల బొందును మంచి "లెల్లని - గుణవాచకములు ధనవంతుండు. ధీరురాలు - (దవ్యనాచళములు మూఫుడు(వేలు పంటకావు - క్రియావాచకములు ద్వితీయు డు - సంఖ్యావాచకములు కోరువరము చెప్ప్తువూట - (కియాజన్యములు వడిగా - (క్రియావి శేషణము న్‌ అవ్యయము వాలా = ఊరక - అపుడు . ఈ పదములు నామములా + శాదు [(కియలా ? కాదు విశేమణములా? కాదు సర్వనామములా? శాదు
రికి మటి యేభాపాభాగమునకు. జెందును ఇట్టి పదము లేవిధ ముగను వ్యయము చెందవు కావున అవ్యయము లనబడు చున్నవి 9వి లింగ వచన విభక్తి ళూన్యములు పలిపదో_క్తములు శా బట్టి కోనము. వెంట అటులు ఆవల మిక్కిలి మున్నగు లింగవచన విభకక్రి శూన్యములగు పదములు (ప్రతి పదో క్రావ్యయములు లాతణిశములు (వచేశము అవనూనము - మున్నగు ఉవసర్గలతో గూడిన ఏవిలాతణి శావ్యయములు త్న భామషాభాగములను గుర్తింవుము అపుడు నల్ల కలువ ఫోనము పావము అకట కలిమి నంహారము నాయకుడు నిదానము (టియురాలు (పాలేశశాలము గంగానది ఇప్పుచున్ననూట పహారిణము తృతీయము యువతి వంటబావ్మాణుడు కళత్రము ధనికురాలు కీలు చిజునవ్వు వేయుమి
శ్ర
నుందరుండు వచ్చుచు
ఒకటి కొట్టినన్‌
వారు ఇచ్చితిని
"మేము అడుకొను
ఎవడు పాడుట
ఎందణు చేయుము
పలువురు వినంగలండు
ఛ్‌
ద్రుతము - ద్రుతప్రకృృతికము - కళ
నకారంబు (దుతంబు (దుతమంతమందుగల వద ములు [దుత(ప్రశృతిశములు శబ్బములలో నవాజములుగానివి యును (వత్యయాత్మకను అగమాత్మకము అవ్యయాత్న్మ శము సయినవియును లోవించినను పదములయొక్క అన్ధా దులకు భంగము గలిగింపంజాలనియును నగు నకారము (దుతమ (దుఠము పొాల్లురూపమునగాని ఉత్వవిళిష్టమైగాని యుండనగును ఉండవలయుననిన నుండునదియును బోవలయు నన్న బోవునదియునునై యుండవలయును
(వ్రత్యయాత్మళ మైన నకశారను = నేను ధనమును చదువుచున్నాను చదువంగలను
ఆగమాత్మకము = నన్నును నాచేతను చదువు చును
శ౦
అవ్యయాత్మకము జు అన్నయును తమ్ముండును మజీయును
మున్నగు ఉచాహరణములను (గ్రహీంపవనలయును
(దుతవకృతికము
('ద్రుతమంతమందు గల పదములు (దుత్యవకృత్‌ కములు డు-ము-వు-లు-క్లై- పట్టి- యొక్క - నంబో ధన ఇవిగాక తక్కిన విభ క్తులును ఉ_త్తమప్పుుషు వకవచనములును
చదువుచున్నాను చదివితిని చదువగలను చదువు దును చదివెదను
భూతశాలిక (పధమపురుష వశనచనము -చదివను .
తద్ధ'ర్మాద్యర్థక (పధమపుకువు నకవచనములు -- చదు వును చదివెడును
"నేను 'తొను - అను సర్వనామనులును
ఎడు త _ వర్శకంబులును
(వనన్నులయ్యెడు (బోచుతన్‌
శ త్రర్ధ్థకములును _ చదువుచున్‌. తినుచున్‌
తుమున్నర్థళములును - చదువన్‌ తినన్‌
అనంత ర్యార్ధకము. లును = చదువుడున్‌
చేదర్థశములును = చదివినన్‌
వలెన్‌ - పోలెన్‌ మొదలగు శ్రబ్బములును (దుత (పళ్ళతిక ములని తెలియవలెను
[6] డి] కళలు
(ద్రుతశమంత మందులేని పదములు కళలు వైన
'జెస్పంబడినవి గాక ఇతరములు కళలు సక 11 కారకవరు _
శ్రీయతో నన్వయమును బొందునది కారకము కర్త ర్థమునందును క 'ర్మార్థమునందును ఆయా విభ క్తులనుబొందిన పదములు క_ర్తలుగను కర్ణులుగను ఆయా (క్రియల$కో నన్వ యించును ఇల్లు (క్రియతో నన్వయరూవమగు నంబంధమును 'దెలుపునది కారకము కారకమనంగా విభక్తి ఫలితమని అర్థము వ్యయ్‌ యర్థముంలం చేయే విభ క్తులువచ్చునో ఇందు "తెలియును
(వత్యయములు న విభక్తులు డుము వులు ఎ (వధమావిభ క్రి నిన్‌ ను౯ లన్‌ కూర్చి గుజించి - ద్వితీయ వేతన్‌ చేన్‌ తోడ౯ణ తోన్‌ - తృతీయ కొజకున్‌ శై న చతుర్ధీ వలనన్‌ కంైు౯ా పట్టే నుండి = పంచమి కిన్‌ కన్‌ యొక్క. లో౯ లోపలన్‌ - మ్టీ అందున్‌ నన్‌ ఇందున్‌ = న్తమి
శారకనములు కర్భృ కర కరణ నంవ్రడాన - అవే చాన అఆధిశరణ కారకములని అరు విధములు
డ్తలై 1 పథమా విభక్తి
శాముండు వనము భినువు - ఇవి నామములు ఒక్కొక నామమున కొర్కాక నిత్యమైన అర్థము కలదు దీనినే (ప్రాతిపది గార్థమందుకు ఇట్టి (పారివది కార్థమునం బధ ఎయగు
నీక పాటపాడెను - ఇందలి [క్రియ పాడెను
పొడినదెవరు? సీత శాబట్టి సీత అను నామము శర్త ఇచట క్రియచేత వెప్పంబడినది నీక. ఇదియే ఉక్తూర్ధ మందురు
రామునిచే రావణుండు నంహరింపంబడీయె,
ఈ వాళ్యమునం [గియ'చే చెప్పంబడిన పదము రావణుడు
శీ రాముండా ఓ రావణుండా - ఇది నంబోధన (వ్రధమౌవిభ కి (ప్రాతివదికార్థము. నందును ఉక్తార్థమునం దును సంబోధనార్థము నందును నగు
2 దిత్రీయావిభ క్షీ
రాముండు పుస్తకమును చది వెను
రామునిచేత ఫ్పున్తకము చదువంబడెను
మొదటివాళ్యముని కర్త రాముండు కర్మ ఫు నకము అందుచే దీనికి ద్విదీయా విభక్తి (ప్రత్యయము వచ్చినది ఇదియే కర్యశారకము కర్యంచేన ద్వితీయయ*
శ్త 8 త్పతీయీవిభ క్రి
రాముని చేత పుస్తకము చదువంబడెను
ఈ వాక్యమున శ్రీయ చదువ బడెను చదువంబడినది పుస్తకము కావున దానికి (వధమయంయినది. చదువుట యను వ్యాపారమున శాశయుండు రానుండు గానంామ శబ్దమునకు చేతె వర్షను సిద్ధించినది చేత వర్ణళంబు కర్తళగు ఇదియేళ_ర్త కారకము ధనము చేత సౌఖ్యంబు గలుగు = సౌఖ్యము గలుగుటకం గారణమైనది ధనము ఇట్టి హీతువాచక శబ్దంబునకు చేత వర్ష్యంబగు ఇదియే కరణకారఠకము
క్రియాసిద్ధిం బక్పష్ణోవ కారళంబు కరణంబు
ఇంసద్రుండు క్ణ నిచేత దానముంగొనియె
రాజు సేనలతోడవచ్చె
కోలవచేత గూలనేసె
కవితిక్కనతోడ నమానులు మటి లేము
రాముని కో లత్ముణుండిట్లనియె
మున్నగు (వయోగార్థములను విభక్తి (వత్యయముల ఉపయోగములను (గ్రహించునది
శీ చతుక్థీవిధదక్షి పుఠరుషార్థంబు కొజకు (పయత్నింపవ లెను,
ఇందు వయత్నించుటలో నుద్దేశము వురుపార్థము ఇట్టి యు ద్లేశములందు చతుర్థియయినది ఇదియే సంప్రదాన కారకము
డీజే త్యాగో జ్రేశంబు సం్యప్రదానంబు నంప ఉజానంబునకుం జతుర్ధియగా 5 పంచమిావిభ క్తి మై(్రైండు 'రాజ్యమువలన (భహ్రండ య్యె చోరునివలన భయపడియు పావంబువలన 'నేవగించె వనమునుండి అరుగుదెంచె ఇటుల అపాయము భయము జుగుప్ప మున్నగునవి “వేనివలన కలుగునో వానికి వలన వర్ణ్మకంబగు ఇదియే అపా చానకారథము మానహోనికంళఈు మరణము మేలు సవ్ర వచ్చుటంబట్టి ధన్యుండ నై తిని ఇట్లు పంచమి (ప్రత్యయముల (పయోగములను (గ్రహించునది 6 వన్వీవిభక్రి రాజుయొక్క- సేవకుండు రామునయొక్క-క్టీపు నృశము ఇవి నంబంధార్థమును. దెలుపుచున్నవి నీకుం జెలి శాండు రామునకు ఇల్లులేదు ఇవియును సంబంధార్థక మును "దెలుపునవే దానము లలోపల నన్నదానము గొప్పది కవులలో తిక్కన శ్రేష్టుడు ఇవి నిర్ధారణమును 'దెలువుచున్నవి ఇట్టి యర్థము లందు మనీ (ప్రత్యయములగును
శ్తీవ్‌ ౧ న పమిోవిభక్తి భఘటంబున జలమున్నది ఘటంబునందు జలమున్నది రాముండిందున్నాడు బలముండుట శాధారను ఘటము కొన ఆధారవాచ కము నకు నప్తమా (ప్రత్యయము వచ్చినది ఇదియ్‌ అధికరణ శారకము రాముండు గృహమును వెడ లను రాముండు గ ఫహమునుండి వెడలెను వాండు వాహనమును దిగను వాండు వాహానమనునుండి దిగను వాలినొళ్క్ళ_- కోలం గూలనేసె వాలినొక్క_ కోలతోడ గూలనేసె వాండు పూవులు దెచ్చె వాండు పూవులను దెచ్చె ఇట్లు ఒళవిభ క్తికి మజియొక విభ_క్తియు నొట్కొక్క వోనగునను విషయము డ్డ _ప్తీయం దుంచుళొనవలయును 4 జబాపవిభక్తికములు కాలు = నాంగలి - నేయి ద్వితియావిభక్తి - శాలిని = నాంగటిని - నేతిని తృతీయావిభక్తి - కాలితో - నాంగటితో - నేతితో
టె ఇటులే అన్నివిభక్తుల రూవములయందును శాలు నాగ ల్మి నేయి అను శబ్దములకు ఆయావిభజకక్తి (ప్రత్యయము లకుముందు ఇ -టి-౩తి అను వర్ష కములువచ్చి చేడు చుండును ద్వితీయా తృతీయూవిభక్తు లుదాహరణములుగ. జూవబడీనవి ఇట్లు విభక్తి నిమిత్తకంబులయి థొన్నియెడల ఆేశ ములుగను గొన్ని యెడల ఆగమములుగను నగు ఇ-టి=తి వర్ణశంబులు ఉపవిభక్తు లనంబడును ఈవర్షకములతోడి శబ్దములు కైవవిభ క్రికములు ఇవీ ద్వితీయాది విభక్తుల వకవచనములప ముందుం డును విభక్తులకు ముందుండున వగు. చేత నివి ఉపవిభకక్తు లనంబడుచున్నవి చ నబపలవము టి యి ఆకలి + ఫొను = అంకొను పడు + ఉండు = పరుండు ఈ యుదాహకణములను గమనింతము (పధిమోదా వారణమున అకలి యను నామవాచకము $కొను అను ధాతువుచేరి ఆంఫొను రూపము చాల్చినది ద్వితీయోదా వారణమున పడు ఉండు అను రెండుధాతువులుచేరి పరుండు అను రూపము చాల్చినది
శ ఆశొను యను పదమునందు ఆకలి యనిగాని కొను అనిగాని అర్థము స్ఫురించుట "లేదు పరుండు అను వదము పడు అనిగాని ఉందు అనిగాని అర్థము నిచ్చుటలేదు ఆ "5ండు పదములకుం 'జెందని మజీయొక విశేషార్థము అందు స్ఫురించుచున్నది ఇట్లు ఒకనామము. ఒక (క్రియగాని. లేక "రెండును ్రియలుగాని చేరటవలన ఆ ₹ెండుపదనుల లేని యొళ విలతణార్థము నిచ్చునది శబ్బపల్ల వ మనంబడు ఛాళ్వాదులప ఛాతువ్చులను (ప్రయుక్తంబులయి విలత కార్థాిధాయకంబులగు ఈ యవి శబ్దపల్ల వంబులు నాంబడు వ ఆవ్రైడితము ఆహా ఇది ఆశ్చర్యమును 'దెలుపును అహాోహాయనిన మిక్కిలి ఆశ్చర్యమును దెలుపును మిక్కిలి అశ్చర్యమును "చెలుపుటకు అహా ఆహా యని రెండు వర్యాయము లాసద చుచ్చరింపం బడినది ఇటులుచ్చరింపం బడుటలో శిండవ మారు ఉచ్చరింపంబడు వదమునకు ఆ మేడితమని పేరు ద్విరుక్త ముయొక్క_ పరరూపము అఆ(మేడిత మనంబదు కట్టకడ ఎట్టయెదుట చెల్లాచెదరు మున్నగు వదము ల్యామేకితములు ఎ! రృ దంతములు ఛాతువులకు వివాతంబగు డుళ్ళన్న (పత్యయంబు కృత్తునాంబడు కృషర్పత్యయములంత మందుగల పదములు కృదంతనులు ఈ (పత్యయములు పరమగునపుడు సోధార
క్రి ణముగా ధాతున్ఫల తుదివర్ధమం లోవీంచును ఒక్కొకచో తత్పూర్వ వర్ష ము గూడ లోవపించును ఇతరవర్మ్శ ములును అచేశములగును (క) అలుగు మొదలగు ఛాశువులకు - క - అను (పత్య యను వచ్చును ॥ అలుగు = అలుక పోవు పోక మొలచు = మొలక (ఖ) కలు మొదలగు ధాతువులకు ఇవి (పత్యయంబగు కలుగు = కలిమి, కూరుచు = కూరివి (గ) చేయు మొదలగు ధాతువ్స్చలకు త వచ్చును వేయి చేత ళభోయు కోత కూయు కూత (ఘ) అడంలగ మొదలగు ధాతువులకు కువ వర్ష కంబగు అడగు అడంకువ లోంగు లోంకువ (జ) ఆడు మొదలగు ధాతున్చలకు -ట - వచ్చును అడు అట పొడు పాట (చ) ఇట్లు కృష[త్ప్రయములను (గ్రహించవలెను పడు = పాటు మూయు -_ మూంతి "'మేయు = మేవు గీయు = గంత ఇగిలించు - ఇగిలింత పెనంగు - పెనంకువ వలు = వలుబడి మండు = మంట ఓటు = ఓవిక చెడు - చేటు నాయు = కాపు వంచు = వంవు అంవు - అంపకము కొలుచు - కొలువు అమ్ము - అమ్మకము ల₹ోరు - కోరిక మూంగు = మూక గీయు = గింత
(71 శ్తర్ధి ధర 1 త ద్ది తవములు విశేసార్ధమునందును స్వార్థమునందును విశేష్య విశే పషణములకు విధింపంబడు (వత్యయలకు తద్ధిత (వత్యయములని చీకు ఈ(ప్రత్యయముల కూడిఠకవలన విశిష్ణారమును బోధించు నది తద్ధింవృ త్తి (క) మగతనము మంచితనము చిన్నతనము కన్నె తనము ఇవి మగ మంచి చిన్న కన్నెల యొక్క ధర్మ మును బోధించుచున్నవి ఇచట ధర్ముమన గా భావమని యర్థము భావమును బోధించునపుకు తన వర్ణళంబస (ఖ) కన్నెతికము చుట్టథేకమ చిన్నజికము ఇవి యును భావార్ధక బోధకములే వీని జిక వర్ణశంబయినది (గ) నల్లన తియ్యన చక్కన ఇవియును భావాగ్థక తద్ధికములే వీనికి న అను నర్మము వచ్చినది (ఘ) శెలికొారము నడికారము నయకారము ఇవి యును భావార్థక తద్ధితములే వీనికి. కార (వత్యయము వచ్చినది ఇందలి క కారమునకు గొన్నియెడల గశారంబగు నయగారము కొలగారము భావార్థక (వత్యయము లర్థవంత ములుగ నుండవలెను చుట్టజిశము అనుటకు బదులు చుట్ట తనము ఆనుట అర్థవంతముగాదు ఇది అ(వసిద్ధము శాన గహింవవలెను (జ) కలవాండు కలది అను అర్థమును బోధించునది మతుబగ్భ కము ఇట్టి అర్థభోధక ములగు పదములకు భాండు
ర్‌0 పుంస్త్యమునను ప్ర్ర్వేమున కలె యనియు (ప్రత్యయము లగును అందశాండు ఎ అందకత్తి - అంధక తియ ఆటకాందు _- అటక త్తే ఎ... అటక ్తియ (చ ఈ కకారంబునకు గ శారంబుకు నగు అందగాండు - అందగ శె (భ) జాలరి కల్లరి టక్కరి. నేర్పరి = ఇవియును నుతుబర్థకములే ఈపనదమ లకు అరి వర్మకమైనది (జ) ్రీ వాచ్యంఎనప లవాచకంబునకు - త - వర్మ కంబగు - చాకిత బోయలత పాజుత (రు) డాశరధి - దశరధుని కుమూకుండని అర్ధము జూనకి - జనపని కూతురని అర్థము ఇల్లు వానియొక్క లేక దానియొక్క అపత్వము అనలా బిడ్డ అను అర్థమును బోధిం చునది అప త్యార్ధ్థక తద్ధితము (ఇ) భార్లవు డు = భృగువంశమున బుట్టినవా డు రాఘనవ్సండు = రఘువంశమునం బుట్టినవాండు టు గో కారమును దెఎపు తదిరములు గో। తారక ర్ధకమకి “ల$ 2 కష్టముల గోధ్రార్థ (ఉ) వివిధములయిన తద్ధితములు రాజుయొక్క నంతా నము రాజన్యుండ పాంచాల దేశమునకు రాజు పాంచాలుండు కమాయవర్ష ముచేత రంజితమగునది కాహాయము అగ్ని “జీవతాగలది అగ్నేమము
ర్‌పే శ్యాశరకణమ. నెజబుంగవాడు వైయాశళరణు డు బ. స్థమంతుండు దంత్యము రూపవంతుండు నాగరకులు పాండిత్యము పాశుపతము బాల్యము న్తైత్యము ఆతిధ్యము జౌపవిభ _క్రకము కంర్యము చ సవరాసములు కలయిక శక్‌ వేటు వేజుగా నున్నవదముల యొక్క అర్థములు గలసి యేశార్థమును బోధించు పదమగును సమర్థములగు పదములిట్లు లేకపదమగు నవుడు నడుమ గల విభక్తులు లోపించును ఇదియే నమానమనంబడు నమానముల పదార్థముల (పధానత్వమును బట్టి నమానములు నామ భీనములు పొందినవ్‌ నమానమునందలి పదమ లలో నేప (కియతో నన్వ్యయకాూసమగు సంబ్లంధము గలిగియండునో ఆ పదార్దముప్రభ్యాన్హ మైనదిగ మండన ] శప్పబసుము. క న! రాజు సేవకుడు - ఫు భశయవవపలు సమాన ఇ సా నీ న మైనపుకు రాజసేవపండు అమ్మువ ఇస్టుర్యర్థాన్తపననది పూర్వపదము. సేవకుడు ఉత్త రవదెమావమననో
ర్‌2ై రాజసేవకలు వచ్చెను
వచ్చిన దెవరు ? అను (వప్రశ్నట సమాధానము "సీవ పండు కొని రాజుకాదుగదా శాన (కియతో నన్వయ రూప సంబంధమును గలిగియున్న పదము ఉ_త్రిర వదమగు శీవకుండు ఇట్లు ఉత్తర పదముయొక్కం_ అర్థము (వధానముగా గల సమాసము తత్పుగుషపము
రాజసేవకుండు అనంగా రాజుయొక్క_ సేవకుడు అని అర్ధము ఇందు లోవించిన యొక్క పస్టీప్రత్యయముగాన నిది మవ్ఫీతత్పురువ సమానము ఇటుల వవిభక్షి వత్యయము లోవీంచిన నాతశత్పువమ నమానమని చెష్పవలయ.ను
రాజసేవకుండు - ఇందలి రెండు పదములు రాజు చీవకుండు = అనునవి రాజుయొక్క ధర్మము 'రాజత్యము 'సీవకుని ధిర్మము 'సేవకత్వము ఎవరిధర శ్రములు వారివి ఈ "రెండు పదముల ధర్మములు భిన్నివస్తు గతములుగాని వకవస్తు గతములుగావు ఇట్టి నిమానమునే వ్యధికరణము = అందురు ఇదియే తత్పురుషమ.
లి కర్శధారయము
నల్లకలువ విశసించినది విశళసించినది వది ? కలువ విశసించినది కాని నల్లకాదు కాన ఇదియును ఉత్తరపధార్థ [వధానమైన'దే కాం వీలత్వము కుముదత్వము అను రెండు ధర్మములకుమ ఆశ్రయమైనది కలువయే అందుచే నిందలి "రెండోధర్శములునును నీకవ స్తుగళమ్ములె యున్నవి ఇట్టి
53
నమానములశీ నమానాధికరణము అని వీడు ఇదియే కర్మ భఛారయము ఇది విశేషణ విశేష్యమాలలోడి నమానము
- విశేమణ ఉత్తరవద కర్గధారయము - శపోతవృద్ధము 2 విశేవణ పూర్వపదకర్మధారయము - వృద్ధకపోతను $ విశేవమణ ఉఛయవద కర్మధారయము - ళీతోనము డి (శళపూర్వవద కర్శధారయయు = ఆ బాలుండు $ నంధావనాపూర్వపదక గధారయము = గంగానది 6 అవధార ణావపూర్వవద కర్శధారయము = వచనామ్బృాతము 7 ఉపనూన ఉత్తరపద కర్మధారయము - ముఖ కమలము 8 ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయము - చిగురు "శీ్‌లు
ఒకదానితో పోల్చంబడునది ఉపమేయము. బేనితో పోల్చుదుమో అది ఉపమానము
5 బహు(వీహి
వీర అంబర శబ్దములత్‌ "డి నమానము వీతాం బరుండు పీతాంబరుండు (వత్యతమాయెను ఇందు (వత్యత మైనది వీతవర్ణ్మ నూ? అంబరవమా? వీదియును గాదు వీతాం బరమును ధరించిన విష్ణువు తాన ఈ "రెండుపదముల అర్ధము లును ఇందు ప్రధానములుగా లేదు మటతియొ॥క పదార్థము (వధానమైనది ఇల్లు అన్య పడార్థ్యపధానమైన నమౌాసము బహు(వీహి
శ్తీ ద్వంద్వమా
రామకృష్ణులు వచ్చిరి వచ్చిన "బెవనద! రాముడు
కృష్ణుండు ఇద్దజును వచ్చిరి, క్రియతో ఈ 'రెండుపదముల
ర్‌1 అర్థములును నన్వయించుచున్నని ఇఫ్రై ఉభయపదముల అర్థములును (ప్రధానమైన నమానము ద్వందృము ర్‌ ద్వగువు
త్రిలోళములు స్నవ్లనము.దములు నవరత్నములు ఈ నమానములందు పూర్వవదమ లు నంఖ్యను 'జెలుపు చున్నవి. 9ఇట్టు నంఖ్య ఫపూర్వ్యపదము గాగ ల నమానము ద్విగువు
6 అవగధయీథానము
పూర్వవదము యొక్క అర్థము (వపధానముగా గలది అవ్యయీఫావము, ఇందు పూర్వపదము అవ్యయముగా నుండును = ఉపవనము ఆభాలగోపాలము
7 నజ్‌ నమానము
నజ్‌తో చేరిన తత్పురువము నజ్‌ తత్చురమమనియు
నజ్‌తో చేరిన బహువ్రీహి నజ్‌ బహు(వీహియనియు నందురు అనేకము అ(వాహ్మాణు డు 8 భాపాభేదములు - నమానములు భాషాభేదములనుబట్టి నమాసములు చతుర్విధములు
"తెలుంగు విభప్తలు చేరని శేవల నంసృ్య-త శబ్దముల నమానము సిద్ధము జా రాజాజ్ఞ
“తెలుంగు విభక్తులు చెరిన నంస్కృృతపదముల నమా నము సాధ్యము అ రాజునాజ్ఞ
"కేవలము తెలుంగు పదములతోడి సమానము అచ్చి కము = బచేనీయానతి
సంస్క్మ్య్భత సమములతోడను తెలు గులతోడను నేక్చడిన సమాసము మిశ్రమ సమానము = 'రాజుముదల
త్‌ర 9 నవరోసవుంలు - అభ్యాసము చరణకమలములు తమ్మ్మి*ంటి చంకజూతుకు రెరారు లు నరసప్రువచనము [వత్యు తరము సింగపు గొదమ కవ్వకి శాలునేశులు మాఠావితలు మోమొదమ్మి తమ్ముంగుజ్ఞలు వ్‌! చెష్కటద్గము వాండిమూాట ళల అక్కన్య పాంవటేకు స_్తసము[ద్రములు అలద బోడి ముక్కోటి మురారి వాక్కలహము అనళ్యము "దేవరమేలు పరాభవము ఆఅవ్సదూడ ముక్కంటి చెజువునీరు కమలాముండు రాజూశితుండు “వే చెలుంగు చిలుక ముప్పాతిక ళు యుద్ధవీరుడు నీలోత్పలము వటవృతుము భానుబింబము అంపవాన చోరభయము నీతకిరణుండు వర్ష (భ్రయము
56 చ? సంది
రాముండు+ అతండు= రాముండశతడు రాముడు అరందడు = అను ఈ రెండుపదములును కలసి రాము డతడు అనీ అయినది
రాముడు - ఇది పూర్వవదము
అతడు - ఇది ఉత్తర పదము
ఫపూర్వపదమునందలి చివరియచ్చు
డ్‌ +ఉ= డు) ఉకారమ ఇది పూర్వన్వరము ఉ_త్తరపదమునందలి మొదటి యిచ్చు =అ - ఇది పర స్వరము
ఇచట పూర్వన్వరమునకును పరన్వ్యరమునకును కల యిక కలిగినది
రాముడ్‌ + ఉ (అతడు
ఇందు పూర్వ న్వరమగు ఉకారనము వరన్వరమగు అకొారము - ఈ రెండింటి స్థానమున పరన్వరమగు అకా రము సిరపడినది అందుచే రాముండత డు అని అయినది ఇదియే సంధియనంబడు పూర్వపరన్వరములకుం బరన్వర మే శకాచేశంబగుట నంధియనంబడు
క్షే నంధికార్గములు = ఆగమము
(క) మా +- అమ్మ = మౌ + య్‌ + అమ్మ = మాయమ్మ
ఇచట నంధి యేర్పడునపుడు యశార మొకటి అధిక ముగ వచ్చి చేరినది ఇటుల ఉన్నవర్ష్యము లుండంగా నధిక
[8] 57 ముగ మజియొక్‌ నర్షమువచ్చి చేరుట ఆగమమని యందురు, ఇచట పూర్వపర స్వరములకు నంధిలేదు కొన నంధిలేనిచోట న్వరంబుకం'యె బరంబయిన స్వరంబునకు యడాగమంబగు (ఖ) కజకు+ అమ్ము = కజకు+- టొ అమ్ము నిలువు అమ్ము నిలువు. ట్‌ +- అద్దము ఇందలి పూర్వన్వరములు ఉకారములు ఇవి కర్గు ఛారయములు కర్చుధారయ ములందుత్తున శచ్చుపరంబగు నపుడు ట్‌ కారము ఆగమముగా వచ్చును "పెంకు. ఇల్లుకా "పెంకుటిల్లు వల్లై+ ఊరు = పల్లె టొ + ఊక, ఇందు పూర్వస్వరము ఉకారముకాదు అయినను టుగొగమము వచ్చినది కర్శధారయంబు నందుత్తునకు6 గాని యితర అచ్చు లప గాని అచ్చు పరంబగునపుడు టుగాగమంబగు (గు పేద+ అలు= ర్‌ + అలు= చేదరాలు మనుము+ ఆలు= మనుమరాలు ఇందుపరపదములు = ఆలు ఆలుశబ్దము వరమగునపుడు రకారము అగమముగా వచ్చినది వేదాదిశబ్బములకు ఆలు శబ్దము పరమగునపుడు రుగాగమంబగు (ఘ) (వీయ + ఆలు= (ప్రియు + రొ ఆలు ధీర-+- ఆలుజ ధీకు+ 65 + ఆలు
ర్‌ి తశ్పమ కబ్ద్బముల కు ఆలు శబ్దము పరమగునభుడు అత్వమునకు ఉత్వమును రుగాగమంబునునగు (జ) రాజు + అజ్ఞ అ రాజు + న్‌ + ఆజ్ఞ = రాజునాజ్ఞ విధాతృ + ఆనతిజ విధాత్భనానతి ఇచ్చటి పూర్వన్వరములు వరునగా ఉశారమును బుకారమును న్నైయున్నవి ఇవి షబ్టీతత్పురుపు నమానములు పష్టితత్చురుషు ననవూానములందు కార బుకారముల కచ్చు పరంబగునఫుడును గాగమంబగు బచ్చుగా ఇంట = బచ్చింట శిరసు + అందము = శికనుదము ఇటనుగాగము రాచేదు కాబట్టి న్ని యొడలను శగాగమమురాదు ల ఆచేశము (శ) సింగము + కొదమ = సింగపుఫోదమ పావము + మాట = పావపువూట ఇందు సంధి యేర్చడినపుడు ము ఉండవఎసిన స్టాన ములో-పు = వచ్చి చేరినది ఇసు ఒకవర్ష స్థానమున మటథి యొక వర్శమువచ్చి చేరుట ఆ దెశమన బడు కర్శథారయ నమౌానముల మువర్షమునకు ఫు 0వు లగు (ఖ) రాముండు + కొళ్చును = రాముండు గొశ్రైను అఫుడు + చనియె ౨ అఫుకు ననియె నీవు + టక్కరివి = నీర డక్కరివి
509 వాడు + తన్నెను జః వాడు దన్నెను వాడు + వోడు = వాండువోడు ఇందు పూర్వపదములు (వ్రధమావిభ క్తులే ఈవదము లకు వరునగా క -చీి-ట-త-పలు పరముకాగా వాటి స్థానమున గ -స-డ -ద - వలు వరునగా మచ్చి నవి (వధమమిోంది పరువములకు గ _-నఎడఎ=ద*వ లగు (గ) కూర కాయలు ఎ. కూరగాయలు కాలుచేశులు ఎ... కాలుసేశులు టక్కుళుక్కులు - టక్కు డెష్కులు తల్లితండ్రులు న తల్లిదండ్రులు ఊరుపల్లెలు అలు ఊరువల్లెలు ఇవి ద్వంద్వ నమాకములు ఉలత్తరపద (వధమాతర ములు పరుసముల. వీటికి వరునగా గనడదవ లు వవ్నినవ్‌ ద్వంద్వంఎునం బదంబువయి బరువషములకు గనడ దవ లగు (ఘ) కుజుచ- ఉసురు = కుస్టుసురు చిజు + ఎలుక == చిక్పై టక కడు + ఎదుట = క స్లైదుట నది 1 ఇల్లు = నట్టిల్లు నిడు [ ఊర్పుజు నిట్టూర్చు
60 ఇందలి పూర్వపదములు ఆ -డ లంతమందు గెలఎ వీని కచ్చుపరంబు కాగా ద్విను క్త టకారము ఆ=-డ ల స్థానమున వచ్చినది కుటు = చిజు = కడు - నడు నిడు శబ్దమి.ల అఎ_డ ల కచ్చుపరంబగునపుడు ద్విరు కృ టకారమగు (బ) నాము + చేను= నాంపచేను పాము+ జేకడు= పా పజేకు జనుము+- నార = జనుపనార ఇచట మువర్ణ మునకు బదులు (6వ వచ్చినది నాము మొదలగు శబ్దముల మువర్ష్శ చు నమానంబుల వచబ్బవర్షృంబగు $ వికల్చ్పము (క) నన్నున్‌ + అడిగె= నన్నునడిగె సన్నడిగె నాళొజకన్‌ + ఇచ్చె= నాకొఅకునిచ్చే నాకొజుకి చ్చె నొకున్‌ + ఆదరువృ= నాకాదరువు నాకునాదకువు నాయందున్‌ + అఆశ= నాయందాశ నాయందునాశ భూచుచున్‌ - వగను= బూచుచునేగెను చూచుచేగను ఇందు నంధులన్నియును [దుతముతో నరన్వరముచేరి యొక రూవమును [దుతమలోవి చి పూర్వపరె స్వరములకు బరన్వరమే శాదేశంబయి మటియొకరూపమును పొంది యున్నవి మొదటి నాలుగు ఉదాహరణములును (పధమే తర విభక్తులును (ద్రుత (వళ్ళతులుగను నున్నవి. ఐదవ యుదావ్చాతి శతర్థకము
61
(వధమేతర విఛక్తి శత్రర్థములందలి యుకారమునకు నంధి వై కల్పికము
పెన చూపినటుల రెండు విధములుగ సంధి పొన€ గుట వైకల్పికము (ఖ) వమి+-అంటివి= వమంటివి వీమియంటిని
మటీి+-వమి= మచేమి మటియీమి
ఇందలి పూర్వపదములు ఇకారాంతనులు ఇచ్చ టను రెండు విధముల సంధి యేర్పడినది ఒకమారు యడాగ మము వచ్చియును మతజియొకమారు పూర్వ పర న్వరముల శలయిక చేతను రెండురూపములు వర్పడినవి
వమ్య్యాదుఅ యిత్తునకు నంధి చైళల్పికము (గ) వచ్చిరి వగిరి తినిరి - ఇవి (కియలు
వచ్చిరి+-అపుదుజ వచిరపుడు వచ్చిరియపుడు
క్ర ియలయండలి ఇత్తునక సంధి వైకల్పికము
4 బనుళము
(5) మేనళ+అత్త= మేనత్త మేనయర్తే
సంధి పొనణగినపుడు మేనత్తయనియును యడాగ మము వచ్చి మేనయత్తయనియును విశల్పముగా నంధి అయి నది. "పెద్దలు దీనిని బహుళమనిరి బహుళమనగా కొన్ని యెడల నిత్యసంధియగుటయు మజిఖొన్ని యెడలం గాకండు టయుం గొన్నియెడల విశల్పముగ నగుటయు మజీకొన్ని
62
ఇఅొుడల చేలోక విధముగ నగుటయు నని ెలిసిళొనవలెను కావున దీనిని బహుళనంధి యనిరి
అత్తునకు సంధి బహుళము
ర్‌ నిత్యము
'జీరు+ వీమివా జీ-ేమి
వాడు +ఎవ డు జ వాంజెవండు
ఇచట పూర్వస్వరమునకుం బర స్వరము నకం బర న్వరమే శాబేశమయి నంధి యయినది శొని ఆగమ ఆదేశ వికల్చ బహుళ శార్యములు గలుగ లేదు ఇట్టిసంధి నిత్యనంధి
ఉత్తునకు నంధి నిత్యము
అత్తు అనగా (వాన్వమైన అకారము
ఇత్తు అనగా (వాస్వమైన ఇకారము
ఉత్తు అనగా (వాన్వమైన ఉకారము
పూర్వన్వరము అత్తు అయినచో అకారనంధియనియు ఇత్తు అయినచో ఇకారనంధియనియు ఉత్తు అయినచో డకీశారనంధియనియు తెలియవలెను
6 సంధుంల నెజు60గువం
తలాయొకటి సనీశిదురు మేన త్త అమ్మయి చెను చింతాకు వచ్చితిమివ్వుడు వేసితివపుకు ఎప్పుదేగెదవు వనమియంటిని చదివితివివుడు
68 అదియేమి వచ్చి యిచ్చెను పుస్పైడు వ్‌గి యేగి గురు వెవరు వచ్చు నిపుకు చదువుచున్నాడు వ్‌ వేవి నాకిమ్మూ సోమన్న 7 "తెలుంగు నంధులు (క) ఉత్తునకచ్చు వరంబగునపుకు నంధి నిత్యము = రొము6 డతండు (ఖ) (వధమేతర విభక్తి శ్యతర్థక చువర్షంబుల, యుకారము నకు నంధి వైశల్పికము -నన్నడిగి నన్నునడిగె =పాడుచు నాడెను పాడునాడెను (గ) నంధి లేనిచోట స్వరంబు శం బరంబయిన స్వరంబు నకు యడాగమంబగు = మోయిల్లు (ఘ) అత్తునక నంధి బహుళము = మేనత్త మేనయత్త (జ) బహుళ (గ్రహణముచే ఊనాచక శత్సమ నంబోధి నావధారణాంతనములకు సంధిలేదు - అమ్మాయి చ్చెను దూూతయితండు. చెలువుడ యిందను సీవయతి కోవివి (చ) వమ్యాదుల యిత్తునకు సంధి వై ళల్పిశము ఏమంటివి వమియంటివి (భధ) (శ్రీయావదంబులందిత్తునకు నంధివైశల్పిశము = వచ్చి రపుడు వచ్చిరియపుకు
64 (జ) మధ్యమపురుమ క్రియలయందిత్తునకు నంధియగు ___ భూచితి వపుడు (యు) శక్యారంచై న యిత్తునకు నంధిలేదు వ? వ్‌గి యేగి కళ! ఆవ్రైడిత సంధులు (క) అచ్చున శా(మేడితము వరంబగునపుడు సంధియగు - కశ్లాశార ఆహాహా (ఖ) అ్మేశడిశము వరంబగునపుడు కడాదుల తొలియచ్చు మిఈది వర్ష ౧బులకెల్ల నదంతంబగు ద్విముకృ టకా రంబగు కడ + కడ = కట్టకడ - తొోలియతరము క వీదవ గల డ కు బదులు ట్ట వచ్చును (గ) అ(యేడితము పరంబగునపుడు విభ క్తిలోవంబు బహు ళంబుగానగు అప్పటికిన్‌ 1 అప్పటికిన్‌ =విభక్తి (ప్రత్యయము వా ర్టీన్స్‌ = లోపించిన అప్పటవ్పటికిన్‌” అగును లోవీంచనిచో అవ్చ టికి వప్పటికిన్‌ అనియు (ద్రుళరము లోపించిన -- అప్పటి కప్పటికిన్‌ అనియు నగును (ఘ) ఇంచుక నాడు ఇత్యాదుల అంతిమాూతరలోపంబు బహుళంబుగానగు ఇంచుకించుక ఇంచించుక ఖాడునాడు నానాడు
[9] 65 (జ) అందదుకు (ప్రభృతులు యధా ప్రూయోగంబులు (గాహ్యాంబులు ణు చెల్లా చెదరు మిజుమిట్లు (చ) అయేడితము పరంబగునపుడు కృత్యహాస్వమునకు దీర్గం బగు
'లేలెమ్ము 'రారమ్ము (ధ) ఆ(ేడితము వరంబగునపుడు మధ్యమ ముడు శే లకు
లోపంబు విభామనగు ఉండుముండుము ఉ౦ందడుండుము కొట్టుండుకొట్టుడు కొట్టుకొట్టుడు అటక! ద్రుతప్రకృతికసంధులు
(క) పూచెను + కలువలు = ఫపూవెను గలువలు
పూచెను - (దుతప్రకృతికము _ దీనికి పరుమమైన = క - వరముకాంగా - గ = అయినది అనగా నరళమయినది
[ద్రుతప్రకృళికము మిాంది వరమములకు సరళములగు (ఖ) పూచెను గలువలు - ఇచ్చటి - గ - అదేశనరళము
(ద్రుతమా దేశ నరళమునకు ముందున్నది
పూచె గలువలు | దు్రంతముపోయి అరసున్న
పూ చెంగలువలు + ద్రతముపోయి నిండుసున్న పూెన్లలువలు - నశారముతో గూడుకొని సంశ్తేషను
ఇట్లు మూండురూపముల నందినది ఆచేశనరళములకు ముందున్న (ద్రుతమునకు బిందుసంన్లేమములు విభాషనగు
66
(గ) వచ్చెను గోవులు వచ్చెగోవులు వ చ్చెన్లోవులు
ఇచటిసరళము అచేశముగ వచ్చినదికాదు శబ్బములో సవాజముగనున్నది. దీనికి సరళస్థిరము అనిజరు. ఇపుడు బిందుశ్తేషములు గాక లోపసంత్రేమములగు వర్ణయుక్సరళ ములు పరములగునపుడు [ద్రుతమునకు పూర్షబింద వు కానం బడియెడి వర్ష్ణయుక్కు_లనగా వర్షము లె దింటిలోని "రెండవ నాల్గవ అత్షరములు
పా డెంగంధర్వుందు వచ్చెంధాత్రీపతి (ఘ) కొన్ని యెడల ద్రతంబుమింద నకారంబగు - అది యును నాశ (జ) నమానంబుల (ద్రుతంబునకు లోపంబగు
ఎల్లన్‌ + అర్థములు = ఎల్ల అర్థములు ఎల్లయర్థములు (చ) షన్టీతత్పురుము సమాసముల ఉకార బుకారముల కచ్చు
పరంబగునవుడు నుగాగమంబగు 'రాజునాద వీధాతృనానతి (ఛు ఉశార బుకారములకు అందువర్ణ కము వరంబగునవుడు నుగాగమంబగు రామునందు వనమునందు (జ) ఉదంత తద్ధర్శార్థ విశేమణములకు అచ్చు పరంబగు నపుడు నుగాగమంబగు చేయునతండు వేసెడునతండు
67 ర్ఫు నమానంబుల ఉదంత (క్కీనమములకున్వు వుంవులకున్ను అదంతగుణవాచకమ.లకజను తనము వరంబగునపుడు నుగాగమంబగు '్తీలనునూ్రము. 'తెలియజేయక క్రీలింగములతో నమానలవణములుగల తెలుంగు వదములు ఉ్రీనమములు (వధమావిభ క్తిప్రత్యయములు డు=ఎము=వు=లు చేరనివి యును ్ర్రీలను తెలియజేయని పదములును (శమములు గోడ ఒల్లు చిగురు సొగసు శ్రీతనమ. = సాగను+ న్‌ + తనము నరనపు + తనము = నరనఫు+ న్‌-+ తనము లెల్ల + తనము= లెల్ల + న్‌ + తనము వీదప (దుత కార్యము బిందునంచ్సేషములతో మూడు రూపములు (ఇ) నమానంబుల ఉదంత (శ్రీ నమములకును ఫు ంవులకును పరువు నరళములు పరములగునపుడు నుగాగమంబగు చిగురు+- కయిదుచవుజ చిగురు+ న్‌ + కయిదువు సింగము+- ఫొదమడజ సింగపు+ న్‌ + కొదమ ఉన్నతంవు + గొడుసు= ఉన్నతంపు+- న్‌ + నొడుగు వీదప(్రుత కార్యము
086 వశ !11 సమాస సంధులు (క) నీ నా తన శబ్దములకు ఉ_త్తరవదంబు పరంబగునవుడు దుగాగమంబగు సీదుకరుణ నాదుపలుకు తనదురూపు (ఖ) చేత తోడ వలన లకు ఇత్వంబగు నీ చేతిచలువ నాతోడి చెలిమి దొంగవలని భయము (గ కి ర్శధారయములం దుత్తునళచ్చు వరంబగునపుడు టుగా గమంబగు = నిలువుటద్దము (ఘ) కర్మధారయమున మువర్శమునకు ఫు ౦వు లగు - నరనపు వచనము (జ) 'పీర్వాది శబ్దముల కచ్చుపరంబగునవుడు టుగాగమంబు విభాషనగు - జీరురము చీరుటురము (చ) 'చీచాదిశబ్బముల శకాలు శబ్దము వరమగునపుడు రుగాగ మంబగు - ఉదరాలు మనువురాలు (ఛ) తత్సమ శస్బములకు ఆలుశబ్దము పరమగునపుడు అత్వ మున కుత్వంబును రుగాగమంబునునగు = చ్రీయురాలు ధీరురాలు (జ) నమాసంబుల పా్రతాదుల లోొలియచ్చువిగాది వర్ణం బులకెల్ట లోవంబు బహుళంబు నగు (పాంతయిల్లు పాొయిల్లు (రు) లుప్పశ్రేమంబుకు వపరుషంబులు పరంబగునపుడు నుగాగ మంబగు లేత + కొమ్ము= లేంగొమ్మ
609
(ఇ) శొత్ర్తాదిశబ్బముల లుప్త "శీషచులకు పదడకేతరములు పరమగునపుడు ద్విత్వంబగు యు శ్రొమ్మావి
(ట్ర) అన్యంబులకు నిక్కార్యము కొండొకచో గానంబడి యెొడి = నెమ్మది
(ర) (త్రికంబుమోంది అసంయు క్త హల్లునకు ద్విత్వంబు బహు ళ₹ళంబుగా నగు ద్విరుక్తంబగు హల్లు వరంబగుచో అచ్చి కంబగు దీర్ధృంబు (వాన్యంఒగు - అక్క న్య
(డ) కృతహన్వంబగు (తికంబుమిోంది చోటు శబ్దంబునోత్వం బునకు అత్వ్యవాస్వములు విభామనగు
అచ్చోటు ఎ అచ్చొటు - అచ్చటు
(ఢ) ద్వంద్వం బ(ప్రొణి వాచక కృదంత శబ్దఘటితంబు వ్‌క వచనాంతంబగు = కూడుగుడ్డ దరిదాపు
(౫) బహు(ీహిని నరూసాంత కార స్టంబుగానం బడీయెడి = ముక్క-ంటి - ఇందు కన్ను యందలి -న్ను - అను అషవరమునకు 3టి ఆదేళమగుట నమాసాంత కార్యము
(త) బవ్యువీహిని న్ర్రీవాచ్యంబగుచో నుపవమొనంబు మింది మేనునకుం బోడియగు
ఆలరుం బోడి పూంబోడి
(థ) ద్విగువున శక్ర వచనంబు [పాయికంబుగానగు అ ముచ్చిచ్చు ముక్కౌారు
(ద) నమానాధి కరణంబగు ను_త్తరపదంబు్యూ పరంబగునపుడు మూండు శబ్దమునందలి - ండు = కు లోపరలోస్ట్టమ్తాతా-
శ్ర హాల్లునకు ద్విత్వంబును నగు-ద్విరు క్తంబగు హాల్లు పర మగునపుడు అచ్చికంబగు దీర్ధంబునకు ాన్వంబగు ముద్జగములు ముల్లోకములు (ధు గుణవాచకంబులగు నల్లాదులకు6 గర్భ్శధారయంబున నిగాగమంబు బహుళంబుగానగు నల్ల నిగుజ్తము కమ్మని లేన (న) గుణవాచకంబుల గొన్నింటి నిగాగమంబునకు పరుషం బులు పరంబులు అగునపుడు బిందువగు - కమ్మని తేనె కమ్మంచేనె కమ్మందేనె చి చందస్స్ఫు 1 గురులఘువులు వర్షములు లఘువ్రులనియు గుకువులనియు రెండు విధములు హ్రస్వామరములు లఘువులు దీన్హైమరములు గురువ్సలు (క్రృఅ-౪-కి-సు _ ఇవి లఘువులు ఆ-ఉ-కీ- సూ - ఇవి గుడవులు గురువులను అత్ష్సరముల. మజికొన్ని కలవు (ఖ) ద్విత్వామరమునకు ముందుండు ఆత్షరము గురువు అన్నము ఇందు -న్న - ద్యిత్యామరము ఫాయుందుండు = ఆ గురువః
గా (గ) నంయుక్ర్తావమరమునకు ముందుండు అక్షరము గురువు సత్యము అందు -త్యే = సంయుక్రాషమరము దీనికి ముందుండు - స - గురువు (ఘ) పూగ్హానుస్వారమ తోడి యత్షరము గురువు వెండి బంగారము (బ) వినర్గముతోడి యమరము గురువు దుఃఖము (చ) పొల్లులతోగూడిన యమతీరము గురువు కన్‌ - చల్‌ (ఛ) అమృతము, ఇందు బుత్వముతోడి మ ఊది పలుకరాదు కాన = అ - గురువుకాదు (జ) ఐ -జొలు గుడవులు (రు) అతండు త్యాగి - ఇవి "రెండును వేర్వేజు వదములు ఇందు త్యా = నంయుక్షామీరము అయినను-డు = గురువు కాదు నమాసమయినచో గురువగును శిలోంఛ (వగశ్రముల్‌ = ఇది నమానము గాన ఇందు (వ - అను అతరమునకు ముందుగల = ఛాగురువగును (౪) లఘువునకు గుర్తు గురువు నకు గుర్తు ౬/ ౨2 గణములు గురవులు మూండిట మగణము పరగంగానాది గురువు భగణం బయె్య౯్‌ ధరమధ్య గురువు జగణము నరనగుణా అుత్యగురువు నగణం బయ్యెన్‌'
౯2 నకణమున మూందు లఘువులు యగణంబున శాదిలఘువ్లీియమతనయ నభా రగణనమున మధ్యలఘువగు తగణంబున కంత్యలఘువు చావ్షీణ్యనిధీ, ప ఆ ఆ (శ్రీనాధా మగణము ల “శ్‌ఫవ భగణము టి! ముకుంద జగణము టో కవులా నగణము కలువ నగణము ప నమ స్తే యగణము టీ టి మాధవా రగణము = క భ్యాణి తగణము టో రామ గలము ఆటీ రమొ లగము వగణమను నల నగ నల భర తలు ఎలమిన్‌ ఈ యాజుగణము లింద్రగణంబుల్‌ గల నగణము లీ రెండును జలజ్ఞాప్త గణంబులయ్యె జగచాధా రా శమలము నలము టి భళిభలీ నగము ల రవివర్శు నలము టో ధర్మము భగణము 4 భఛాన్కరా రగణము ఓల బంగారు తగణము
(10) 73
ఈ యాటును ఇందగణములు ఈ గణములలో మొదట లఘువుండిన నాగణనము నాలుగతురముల గ౯ణమని యును మొదట గురువుండిన మూండతీరముల గణనని యును (గ్రహించవలెను
టి జీవ -- గలము ప్రభను నగణము
ఇవి ర50డును సూర్యగణములు మొదట గురువైన శండతవరములు లఘువైన మూ డతరనులు గణముననుండు నని "తెలియన లెను
తి ఆభ్యానము
గురులఘువులు గుర్తించి ఇవి వీగణములో ెల్పుము
శనులనము చందుండు
అశత్షయ బింబోన్టీ.
సింహము ధనన్స్ను
అమృతము కిరాతి
సుమతీ వరహా
మృడాని చిరునామ
ఉదయము రుక్టిణి
పరమాన్శ సివంగి
పూంబోడి ఆహా
కమలావ్నీ కటకటా
"జేవా వ(జీము
బంగారు విపంచి
గొడ్ల వెంగల్వ కల్యాణి కో జేరు తలంపు భాస్కరా గణేశా విరించి అని రమేశా విధాత విదాంరి బుదుండు గీ ననేంబోడి మహర్షి వరము 4, ఉత్సలమాల భ్‌ ర న ల య ఆ శ్రీగల | భాగ్యశా లికడ భ్‌ భ్‌ ర వ (టో షూ న టో జేంగ | వత్తురు తాదడా రెదూ ఇట్లు భర =ఎన-భ-భఎర=ఎవ అనుగణ ములు వరునగా (ప్రతిపాదమునను నుండిన నా పద్యమునకు ఉత్చలమాలయని చేరు పాదాశ్షరముల మొత్తము= లగి సాధారణముగ (పతిపద్యము నకును నాలుగుపాదము లుండును ఉత్పలమాలయందు పాదపాదమునను మొదటి యత రమునకగ్ల్మ 10 వ యత్షరమునకును యతిమైతి ఇెల్లింప "హెలెనూ ప్రాస నియమముకలదు
75 మొదటి పాదములలో రెండవ అత్సర మేదియుండునో మిగత పాదము లందలి రెండవయతరములు అవియీయుండుట (సాన వ్యంజనము మారకూడదు 5 చంపకమాల న జ భ్‌ / (7 వనజ భళవ్రుండు కోపము న / / '(/ 1 ఆ వాహ నమైన మరాళ భర్త కున్‌ బీ జ జ ర న-జ- భఛ-జ-జ-జ =ర అను గణములు వకనగా (వతిపాదయున నుండవలను మొదతి అత్షరము నకును వ అత్షరమునకు యతిమైి చెల్లింపవలెను (పాన నియమము కలదు పాదాతరములునా ఏ1 ఇట్తి లతీణములు గల పద్యమును చంపళమాల యని యందురు 6 మత్తేభము న భ్‌ ర న న ఆ ఆ అశలం కాపమధథధ నత్వే ముం ఊదఊలియ ఆ ఆ 1 ఆ/ / మో యా ద్వా రశావం తిళా మ య న
76 నస-భ-ర-న-మ-య=వ అను గణ ములు వరునగా పొదపొాదమునను నుండవలెను మొదటి యతయవరమునకును 1వ అతరమునకు యతిమైథత్రి చెల్లింప వలయును (పాననియ మము కలదు పాదాతురములు = 20 ఇట్టి లమీణములు గల పద్యమునకు మ శ్రేభము అని చ్‌ 7 ఇజారూలము మ్‌ న జ న ఆ ఆ ల / ఆరంఖిం పరునీ చమాన వులు ళ్‌ త్‌ గ్‌ లల న న | ళో వి ఘ్నాయాన సం[త స్తు లై మనజనతతగ అనుగణములు (పతిపాదము నందును వసనగా నుండవలెను మొదటియక్షరమునకును 18వ యకరమునకను యతిమైతి ఇెల్లింవవలెను (పాన నియమము కలదు ఇట్టి లతీణములు గల పద్యమునా ఇార్టూలము అని అందురు 8 మత్తకోకిల ర స" ఆ అ ఛ క టి ఆ వ ఆ ౬ న! ఆషమషయం బుగ7ాా* శిలోప అవన్న వూర్షభళ వానిపై
77 అన్ని పాదముల రశీమిజ _ జ-భ-ర అను గణ ములు వరుసగా గూర్చబడి మొదటి యషరమునకును 11వ అశతురమునకను యతిమైతి ఇచెప్పినచో నిట్టి పద్యమును మత్తకోకిల యందురు 9 అటవెంలది ఇనగణ[త్రయంబు ఇం(ద్రద్వయంబును వాంనపంచకంబు నాటవెలంది గల గల గల ర నల (/ ల లం స (లం ఉప్పు కప్పు రంబు నొక్కపో. లికనుండు త. పానీ 3బూగ ౨ ఇంగ గ ల (ల (/ మూడ జూడ రుచుల జూడ "వేరు గల గల న గల గల 5 సు+గ మొదటి పాదమున 8 సూగ + 29 ఇంగ కండవ 'పొదమున క్‌ సూ గ వరునగానుండవలెను మొదటి గణము “మొదటి అతురమునకును 4వ గణము మొదటి అక్షరము నకును యతిమై(తి (పానలేదు (పానయతి చెవ్పవచ్చును ఇటులే 8 4 పాదములందును లివాదములందువలె నుండ వలెను ఇట్టి లతణములు గల పద్యమును అట వెలంది యందురు
78 10 తేటకీరి
సూర్యు డొళ్క_రుండు సుర రాజులిద్దజు దినళరద్య
యంబు లేటగీతి న భ నల న న (ఆ/ /
మొదలం జూచినం గడుగొప్పు పవీడప గుటుచ 1సూగ 2ఇ0ంగ ఇసూ గ
1నూ గ + వఇ9ం గ + ౩ నసూ గణములతో పాదమును గూర్చిన నా పద్యమును "తేటగీతి యందుకు మొదటి గణము మొదటి యసిరమునకును 4వ గణము "మొదటి యతరమునకును య౨మ్నెతి కలదు (పాన నియ మము లేదు (పానయతి జెప్పనచ్చును
1 కందము కందము (తిశరగణంబుల నందముగా భజననలములటవడి మూంటన్‌ బొందును నలజలనాజిట నొందుం దముదగురువు జగణముండదు బేసిన్‌ ఇది కందపద్య లతణము
ఈ పద్యమును గణవిధజన చేసి వయే గణము లుండ వలనో ెలిసీిఫొందము
భ నల భ టం టో
కందము లిశరగ ఇంబుల
గాం నీ భ్‌ నల నల గగ లో ట/ టీ ఆ నందము గాభజ | ననలము లటనడి మూంటన్‌ భ్‌ నల భ్‌ ల వ. బొందును నలజల నాటిట గగ నల నల భ్‌ గగ ఆలీ ల న నొందుం దుదగురు వుజగణ ముండదు బేసిన్‌ 1 8 పొాదములందు మూందేసి గణములును 2 4 పాదములందు ఐ బేసి గణములును గలవు $ కీ పాదముల మొదటి అశరమునకును నాల్లవ గణము మొదటి అయరమునప యతిమైతి కలదు భ-జ-న- నల = గగ అను గణములను వాడ వలెను, ఈ గణములు వరునగా నుండవలెనని నియమము లేదు 9 శీ పాదములలోని మూండవ గణము నలముగానిజ గణముగాని యుండవభెను అనగా 1 2 పాదములలోని త3+ర5=రి గణములలో 6 వ గణమని యర్థము 'బేసిగణము 1 8 5 7 గణములలో జగణను. నుప యోగీింప రాదు 8వ గణము సనగణముగాని గగముగాని యుండ నలెను [పాననియమము కలదు
80 12 సీనము
అంధద్రగణము లాజు ఇనగణంబులు శెండు పాదపాదమునను బరగుచుండు అట వెలదిమ్లైన ేటగీరియునై న 'జెస్పవలయు మింద సీసములకు
త నల త నల న ల్‌ ల ల/ మందార మకరంద మాధుర్య మునటేలు
నల ర న న
లలో టీ ఆ
మధుపంబు బోవునే మదన ములకు
ఇదియంతయును నొళశపాదమే కాని రెండు పాద ములుగ విభజించి చబూవబడినది మొదటిపాదమున శ ఇంద గణములు కలను శరెండవపాదమున 2 ఇంగ 2 సూగ కలవు 1 38 5 7 గణముల అద్యవరములప యతిమైతి కలదు (పాన నియమములేదు (పానసయతి చెప్పవచ్చును ఇల్లు 8 గణములతో 4 పాడములు చెస్పినవిమ్మట ఒక ఆట వెలందిని గాని ఒళ లేటగీతిని గాని చెవ్చవలెను
ఇట్టే లతణములుగలడి సీనము
శకీద్వివద ర నల నల నల
లీ | ల జన్మవృ శతమునకు జవిగల యట్టి
(111 81 నల నల నల గల బి (ల పటుతర కమనీయ ఫలములు రెండు కి ఇంద్రగణములు వీదవ 1 నూర్యగణము యిందు గలవు 1 &8 గణముల మొదటి అఆతరములకు యలిమైథతి కలదు (ప్రతి "50కు పాదములకు (పానయుండును. ఇట్టి లయ ణఅములు గలది ద్విపద 14 అభ్యానము ఈ [క్రిందిపాదనము లేపద్యపాదములో తెలిసికొనుము 1 ఘగండా భూసుకుండేగెనో నడుచు నూర్షశాంతుండై చిక్కెనో 2 భూమలుగావు మదర్తు స్టిక్‌ భూరిమయాంగద తారహోర ముల్‌ కి వెలయంగ నశ్వ మేధంబులు "వేయును నొక్క నర్యే మును నిరుగడలం 4 కులములో నెళండు గుణవంతుండుండిన కులము వెలయు వాని గుణమువలన 5 కలుగడే నాపాలిళలిమి నంచేహింప కలిమిలేములు లేక్‌ కలుగువాండు 6 చేతులారంగ శివునిపూజింవంటేని 7 త్షారస్టార్థములుజ్ఞగింపరు సుమి ్రజ్ఞానిధుల్‌ గావునన్‌ 8 చేడిపందుదూడ మేలిమైయుండును రి ఇంతలు కన్నులుండ "తెరు వెవ్వరి వే డెదుభూసు శేంద్రయే
82 క్షే0 ఈ శేకోర్కుులు వారలన్‌ మరచిశే యిక్కాలనున్‌ భార్గవా 1 సుకశతకంబుకంకచలు నొక సూనృకవాళ్యము మేలు నూడగ౯ 19 కలడందుకు దీనులమయుడ కలడ దుకు చరమయోగి గణ ములపాలళ౯ 9 ఈ. 4 ౨౨౦ అలంకారములు సుందరమగు కావ్య శిరిరమునకు శోభను జేకళూర్చు నవీ అలంకారములు కావ్యవరనమునకు పరమౌర్థము నహ దయ పహృాదయానందము రసోదయమున నిది కలుగును అట్టి రసోదయమునకు మూలములగునవియీ అలంకారములన. బడును అలంకారములు శచ్దాలం కారములనియు అగ్ధాలం శారములనియు ఆెండు విధములు క్షే అనాను శళ్టాలం కారములు అావాణా శశ్టాలంకారములకు శబ్దములే ముఖ్యములు వినుటతో డనే అఆనందపరవశులుగం జేయును మానవశరీరమునకు మై మెటుంగులవంటివననంగును ఈ యలంకారములు అర్థము నవపేవీంపక శేవలమ శబ్దముల నజేక్షించును అనుప్రానము - రసానుగతమగు (పకృష్ణమయిన వర్ష విన్యానము అను (ప్రానమన బకును అను (పానమ.ఖే
88 శాను ప్రాసము నృత్త్యనుప్రానము లాటాను (పొనము అన (త్రివిధములు క) 'ఛేకాను (పానము క్షే వియ్యమునకు నెయ్యమునకు కయ్యామునకు 2 కందర్చ దర్ప ఇందు అవ్యవధానముగా మొదటి యుచాహర *మున- య్యము-అను "రెండు హాల్లుయిను "రండవయు దాహరణమున- దర్చఅను రండు హాలబ్టులును గూర్చి చెప్పబడినవి ఇట్లు అవ్యవధానముగా "రెండేసి హల్లుల జంటను ఆ నేశః పర్యాయ నులు పద్యమునం గాని గద్యమునగాని నొడువుట-ఛేతాను (పానము = అనంబడును (ఖ) వృత్యను (పాసము ఆఅమంచా నందకందళిత సుందరవదనొరవింద ఈ నమానమున = ద = అను నతరము వలుమారుచ్చ రింవబడినది ఇలు ఒక్క వర్షమునే పెక్కు పర్యాయము లావృత్తిచేసినచో నది వృ_త్త్యను (పాసమ'పను (గ) లాటాను (పానము కమలాము నర్చించు కరములు కరములు (శ్రీనాధు వర్ణించు జిహ్వ జివ్వా ఈ యుడావారణమను ఒరిశకీలించినచో కరములు శరములు జిహ్వా జిహ్వా అను పదములు గానవచ్చును
రికీ
ఇందలి శబ్దములును నమానమే అర్థములును నమానమే కాన పొనరుక్ష్యము గలుగుచున్నది తాత్సర్యమును బరిశీలించిన భిన్నముగ నుండును కమలాయు నర్చించు కరములే ేష్ట ముళై నరళములు (శ్రీనాధుని వర్షించు జిహ్యాయే కేస్ట్రమెన జిహ్వ అని 'శాత్స్పర్యము భేదించుచున్నది మొదటివదను కంఆబను ౭0డవవదము 'తాత్సర్యమును బట్టి భిన్నమగు చున్నది
ఇట్లు ఒశేవదమును రెండుమారులావృ్తి చేసినను 'శాత్సర్యమున మూత్రము భేదమున్నచో నది లాటాను (పాన మనం-బడును
(ఘు) యమకము
జెరా ఓబన్ఫపాలకు
మారా మను మదననము రమాధుర్యుండ వై
దీరా నృసీంహూ కూడితి
మోారావమను మదనసమరమాధుర్యుండ వై
ఇందు "ఆరెండు నాలుగు పాదములు నమానాతరము లను గలిగియున్నవి శొని “రెండనపాదార్థమును నాల్లవ పాదార్థమును సనమౌానముగావు భిన్నములు
ఇట్లు ఒశేవిధమగు [కమమున సమానార్థములుగానట్టి నమౌనవర్గ ముల యొక్క జంటను గాని నమూహమును గాని అన్నత్రిచేయట యమకము అనంబడు
8ిగీ (జ) ముక్త పదళగ న్నము
సుదతీ నూతన వదినా
మదనాగతురంగ పూర్ణ మణిమయనదనా
నదనామయ గబరదనా
రడనాణేందని భకీర్తి రస నరసింప+
ఇచట మొదటిపాదము చివరగల మదనా యను వ్యగ్ధ్థత్రయము రెండనపాదము మొదట వచ్చినది రెండవ పాదాంతమున 'జెప్పంబడిన నదనా యను పదము మూండవ పాదము మొదట చెప్పబడినది మూఃండవపాదము చివరనున్న రదనా అను వదనము నాలవపొదారంభమున నున్నది
ఇటు లే ఒక మారుచ్చరింవబడీన వదమునే తిరిగి (గ్రహ్‌ీం చుచు వర్శించినచో నది ముక్త్కపద(గస్తా లంకారము అనం బడును
న అన్ధాలంకారము బాయి
శబ్దమున పేశ్షింపక అర్థము న పేశ్సీంచునది అన్ధాలం శారము ఈ యలంశారముల శెల్లను మూలము ఉనమాలం శారము
(శ) -ఉపమ =
సీతముఖము చంద్రునివలె ప్రకాశించుచున్నది
ఇందు నీత ముఖమును చంద్రునితో పోల్చి చెవ్పం బడినది పోల్చంబడినది ముఖము 'ేనితో పోల్చ్బబడినది ? చంద్రునితో కాబట్టి యిందు ముఖను ఉపమేయము చం
86
(దుండు ఉవమానము ఉభయసాధారణ ధర్మము (వకాశిం చుట = వలె - అనునది ఉపమావాచకము అందుచే సిది ఉపమాలంకార మనబడును
ఉవమానమునకును ఉపమేయను నకును సాగపైన సామ్యమును న్పష్టముగ నిరూపించి వర్శ్మించుట ఉపమా౭౦ శారము అనంబడును ఇందు ఉవమేయమ. ఉవమానము- ఉవమావాచకము-డీభయసాధారణ ధర్మము అను నాలు గంశము లుండును ఇంటబేది లోవీంచినను నది లుప్తోపమ యగును
(ఖ -రూపకము =
రాయల క్తి చం[దికలు దశదిశల వ్యావించినవి దశదిశల వ్యావీంపం జాలునవి చం[దికలు చందికలయొక్క_ ధర్మమును కీ రియం దారోపీంప బడి వర్ష్మింవంబడినది ఇచ్చట ఉవమేయము కీర్తి ఉవమాసము చంగదికలు ఉపమానము యొక్క ధర్మమును ఉపమేయమునం దారోవీంనంబడినది అనంగా ఉపమేయము ఉపమానరూపము ధరించినదని చెప్ప నగును అందుచే నిది రూపకాలంకారము
ఉపమానమునకుము ఉపమేయమునకును అభేదము గల్పించి అనగా ఉపమానధర్మముల నుషమేయమునం దారో వీంచి వర్మించుట రూపకాలంకారము
(గ ఉశ్పేష శోళము అగ్నియోయన నతని దహించుచున్నది
87
ఇచ్చట వోర్‌ ము అగ్ని కోపోల్చ్బబడినది నోఠము ఉపమేయము అన్ని ఉపమానము అగ్నియొక్క_ గుణము దహించుట ఇచ్చట నోశము అగ్నిగా నే తర్కింపబడి యూహింవ బడి వర్శింప బడినది ఉపమేయుమునకును ఉన మానమునకను భేవము గన్చశుటలేదు ఇట్లు ఉపమానోప 'మేయముల క భేవము గల్చించి ఉవమేయము నుపమానము గానే యూహించి వర్శించినచో ఉ్రేమోలంకారమగును
ఘ) అన్థాంతర న్యాసము
అగ స్తుయ నము[దజలమున. బుక్కిట బశ్షైను ఈశ్వ రుండు హోలాహంమును కంరమున నుంభచెను అవును నిజమే మహాత్ముల కసి ధ్యిములు కలవా
ఇందు మొదటి రెండును సాధ్యములు గాని వనులే అవి మిక్కిలి విశేషములయిన కార్యములు మహాలత్ములయిన వారలకు జేయ లేని వనులుండవనుట సామాన్య విషయ మే ఈ సామాన్యవిషయమును జెప్పి పై విశేషములు సమర్థింపం బడినవి
ఇట్లు ఒక సామాన్యముచేత నొక విశేషమును గాని ఒక విశేమముచేత సామాన్యమును గానినమర్థించుచు వర్మింప€ బడుట అన్దాంతర న్యాసాలం కారి మగును
(జ దృష్టాంతము
చం(ద్రకిరణము చే పద్ధుము విశసించదు నిలుకడదప్పీ
సీత సీచవృత్తికి వేడ్క సేయదు
88
ఇందువమాన ధర్మమును ఉపమేయ ధర్భుమును భిన్న ములు అయినను నొక చానికింళొకటి సాటిచేయబడి బింబ (వతివింబములవ లె భాసిల్లుచున్నని
ఇట్లు ఉపమానోప మేయ ధర్మములు "వేరయినను ఒక చాని కింళొకటి సాటియగుటవలవన నభిన్నములుగ బింబ (పతి బింబ భావమును గల్పించి వర్షించుట దృష్టాంతాలం కారము
(చ) న్యభావోక్షి
బోయవానిచేత భయపెట్టబడిన జింళలు బెదరుచూఫు లతో చెనులుపై కె త్తి చూచినవి
ఇచట జింకల బెదరు న్వభావము వర్శించంబడినది ఇట్లు జూతి గుణక్రియా (ద్రవ్యముల వర్ష నమున్న దున్నట్టులుగ వర్మించినచో నది స్వభావో క్యలంశారము
(భభ) శేపాలంకారము
రాజుకు వలయానంద కరుండు
ఇందలి అర్ధమును బరిశీలింతము రాజు= జేరు చందుడు కువలయము = భూమి కలువ
(వభువు భూమికి నంతోవమును గలిగించువాండనియు చంథదుందు కలువలకు నంతోవమముకు గలిగించువాండనియు రెండర్థములు స్ఫృరించుచున్నవి
టు అనేశారముల నిచుు శబములను గూరి
వర్ణ చిన శ్లేహాలం కొరమనంబడ న ఏ
(12) రి (జ) అలిశయోక్తి
నల్ల కలువల జతనుండి వాడిమయెన చాణములు వెడలు చున్నవి
ఇచట నల్ల కలువలజత "జీననో సాటిచేయబడినది "చెన్చంబడియుండ లేదు “నేత్రద్యయమును న్ల కలువల జతతో పోల్చబడినటులను బభూపులను వొడి బాణములతో పోల్చ బడినటులును స్ఫురింవ 'జేయబడినది
ఇటు ఉపమొనమునుచెప్పి ఉవమేయమును న్ఫురింవ జేయుచు వర్థించుట అతిశయోక్తి యనంబడును
(రు) వికోధాభానము
నీ శౌర్యము _శమలాకరమయ్యు ఘన రాజవాంన భీకరమయెంను
ఇచట కమలాకరము ఘనరాజహాంనలకు భీక ర మైనట్లు ఇప్పుట విరద్ధముగ నున్నది కాని మటియొకవిధముగ బరి శీలించినచో నీయర్హము స్ఫురింప గలదు కమల అనగా లవి ఆకరమనగా' స్థానము ఘన రాజవాంసలు = గొవ్ప రాజ(శేష్టులు శాన శౌర్యము లవ్షీ కాకరనము గొప్ప రాజశేస్టులకు భయమును గలిగించునది అను నర్థమును స్ఫురించుట వలన పై విరోధార్థము తోలగింవబడినది
ఇటు వేని విరోధముగ దోచి. ఆలోచింపంగ నావిరోధము మజియొక అరముచే దొలగింప బడినచో నది విరోధాభాసాలంకారను ఠి
(ఇ) పరికరము
శిరమున చంద్రుని ధరించిన కంకరుందు మాతొవను
నణచుకు గాక
$00
చంద్రు డు చల్లనివాండు చల్లని వానిని ధరించిన వాండదు తాపమును బోగొట్టుటకు సమర్థుందు ఈ భావము శిరమున చందుని ధరించిన అను విశేషణమునందు గలదు
ఇట్లు విశేషణము అభిప్రాయ గర్భితములగు నట్లు కూర్చబడి వర్శించ బడినచో నది పరిళఃరాలంకారమగును
(ట) సారాలంకారము
నుతజలపూరితంబులగు నూతులు నూరిటి కంక సూనృత్యవత యొక బావి మేలు మటి బావులు నూజిటి కంచ యొక్క నత్ర్క_తువది మేలు త్మ్యశ్క్రతు శతంబున కంక సుతుండు మేలు తత్పుక శతళంబుకంకు నొక సూనృత వాళ్యయు మేలు సనూడగ౯
ఇందు నూతిళంకై బావి బావికంక (క్రతువు - ఇట్లు ఒకచానికంఠళు మజియొకటి గొప్పదిగా వర్షింపయిడినది
ఇట్లు పూర్వపూర్వముకం కు నుత్తరో_త్తరను గొప్ప దైనట్లు వర్థించుట సారాలంకారముం
4! సంస్కృతసందులు సవర్ణ దీ వ్తంధి
"జీవ + ఆలయము జ దేవాలయము ముని ఈశ్వరుండు జా మునీశ్వరు డు భాను + ఉదయము = భానూదయను పిత్ళ + బుంము = విత్యూణను
రై
ఈ యుడాహరణములను బరికీలిచినచో పూర్వ స్వరములు వరునగా అ - ఇ -ఉ-బు లుగను బరన్వర ములుగూడ అ= ఈ _-ఉఎ=బు లుగను నున్నవి అనలా బూర్యపరనస్వరములు రెండును నొకజూతి వర్తములై యున్నవి
ణ రా ఇట్టి యీావర్ష ములకు వూ పూర్వవరస్వరములకు నంథి అయి నపుడు దీర మువచ్చినది పుడు టర్ధ సి!
అ-౪ = ఉ బు వర్గ్శములకు వరుసగా అ -ఇ-టి బు వర్ణములు పరమ లగు నపుడు దీర మే శా ేళంబగు = ఇదియే సవర్శ ద్‌ర్ధ నంధి
గుణనంధి
చేవ + ఇం్యద్రుందుకా దేవేంద్రుండు
చం[ద్ర+ ఉదయము = చంద్రోదయము
నవ్ల+ బుషులు= స్పష్పన్టులు
ఇందు పూర్వన్వరము మూడింటియందును=అ= అయి యున్నది పరన్పరములు వరునగా ఇ-డఉ-బు లయి యున్నవి అ వర్గమునకు ఇ _-తో సంధియయినపుకు-వ-అను వర్షము ఆ రెండు అత్షరముల స్థానమున వచ్చినది ఉ-తో నంధి యయినపుడు-ఓ-బు ఫ్‌ నంధి అయినపుడు-ఆర్‌ _వచ్చినది
అ వర్ణ్శమువకు ఇ-డి-బులు పరమగునపుడు-వీ-ఓ ఆర్‌లు వరునగా వచ్చును ఇదియే గుణనంధి
న వృద్ధిసంధి అవా
(పజశ వకీఖావము = (పకై కీఫావము
అష్ట+ ఐశ్వర్యములు = అ స్టైశ్వర్యములు
02
వన + ఓపధి ౫ వనౌపధి
మహా + కన్నత్యము అ= మవశాన్నత్యము
ఇందలి పూర్వన్వరములన్నియును అకారములే పర స్వరములు వ-ఐ-ఓ-జౌొలు అయియున్నవి పూర్వస్వర మైన అకారను నకు వరన్వరమైన వకారము ళో నంధియగునవుడు ని-వచ్చినది ఐశో చేరినపుడును ఐ-వచ్చినది శీ కారిము తోడను కళూకారము తోడను శంధియయినపుకు బె శెరము వచ్చినది
అవర్శ మునకు వీ ఐలు వరమగునపుడు ఐ వచ్చును ఓ-కొలు పరమగునఫవుడు జె వచ్చును
అ-ఐ-కౌలకు వృద్రియని జేరు కాన దీనిని వృద్దిసంధి అనీ యందురు అ ణ
ఎ మయమణాదేశనంధి -
అతి + అధికము = అత్యధివము
అతియ[ ఉన్నతి జా అత్యున్నతి
ఇందలి పూర్వన్యరములు ఇశారములు సరన్వరములు ఇకా లేతరనులు నంధియగుటలో యకారము వచ్చినది
మను + అంతరము == మన్వంతరము తను + అంగి జ తన్వంగి,
ఇందలి పూర్వన్వర ములు ఉకారములు పరన్వరములు $కారేతరములు నంధియయినపుడు వశారము వచ్చినది
03
వీతృ శ అడ్ఞి= వీాజ్డ
శతృ + అర్థరకము = శ్మత్రర్ధకము
ఇందలి పూర్వన్వరములు బుకారములు
పరస్వరములు అకారములు నంధి కలయికలో
రకారము వచ్చినది
ఇ-డఉఎ-బు వర్ష ములకు ఇతర అచ్చులు పరమగు నపుడు య-వ-రలు [కమముగా వచ్చును ఇదియే యగణా దేశనంధి
మజికొన్ని నంన్నృత నంధుయ
కఎచ-ట-త -వలక అచ్చులునుక = ఖ- చ= ఛ-ట ఎర -తి-ధ-=ప- ఫ-ళ-మ-న వస్హేతరములును బరములసనఫుడు గ =జ-ద = బలు శ్రమముగా వచ్చును
వాక్‌ .- ఈశుండు = వాగీశుండు
తత్‌ + దినము = తద్దినము
గఎజ-డ-ద-బలకు న-మ వర్షములు పరము లగునవుడు జ - ౯ - ణ-న = మలు (క్రమముగా వచ్చును కాని విశల్పముగా నగును
వాక్‌ + మాధుర్యము = వాగ్‌ మాధుర్యము గకార మునకు మ - పరమయినది కాన వాజ్‌ మాధుర్యము కా వాడ్శాధుర్యము అగును
జగల్‌ +- నాధుండు= జగన్నాథుండు
రి గ =ఎజ=డ-ద - బలకు వాకారము వరమయి నచోఘ = రు-ఢ-ధ - భలు వరునగా వచ్చును తత్‌ + హీతము = తద్‌ హీతము దశారమునకు వాకారము వరముకాంగా తద్ధితము నా అని యయినది మకారాది (పత్యయములు = మయము - మా్యతము మొదలగునవి పరమగుచో జ-౪ఇ-ణ-న మలు వరునగా వచ్చును మృత్‌ + మయము= మృణ్మయము నకారాంత పదముల నకారమునకు క =ఖ-ప - ఫ = నర్శములు పరమగు నేని వినర్గము వచ్చును మనన్‌ + భేదమం= మనః భేదము పయస్‌ + పానము = సయఃపానము అన్‌ - అంతివదములపు క _-ఖ-చ-ఛ-ట = క-త-థ-ప-ఫ-శ-మ- న వగ్చేతరములు పర మగు నేని అస్‌ స్థానమున న్నీ కారమువచ్చును మనన్‌ +* రధము = మనోరధము మనస్‌ + వేగము = మనో వేగము శిరస్‌ + భారము = శిరోభారము ఇటులు కాది వ్థేతరములు న్వన్‌ అంతన్‌ పాతనస్‌ పునన్‌-అవాన్‌ శబ్దముల సకారమునకు బరమైనవో లేఫము వచ్చును అచ్చు పరమయినను పై నకారమునకు లేఫము వచ్చును
రిగ్ర్‌
స్వశానందము అంతరంగము పున రాగమము
ఇ కారాద్యచ్చులు పూర్వమందు గల నకారమునకును వెసూ(తము వర్శించును
బహిరంగము ధనుర్చాణములు చతుడ్డుఖుండు ఎనన] ఎ దోవములు --
ఉచ్చారణయందును _వాతంయయందును సాధారణ ముగ అక్షైర =వద- వాళదోవ ముల నేకములుగ నుండును విద్యాగ్ధ లు ముఖ్యముగ నీ దోవములను గమనించి తద్వి ముక్షికి బాటుపడవలసియున్నారు ఈ దోషములకు గల శారణములలో ముఖ్యముల నెజింగిన నాదోవములకు గుటి శాకుందురు
తత్యమ తద్భవ ేశ్య అన్య చేశ్య ఆదివదముల $ో జేరిన తెలుంగుభామ నభ్యసించునవుడు వర్ష క్రమమును జక గా నేర్చుకొనిన నిర్దస్టముగ నుచ్చరించుటకును (్రాయుటకును సులభముగ నుండును
కొందలు శే ఎసపమ-న=చ వర్షము. ల నుచ్చరించు నపుడు ఒక అతురస్థానమున మతశియొక చాని నుచ్చరింతుడు (ఐాతయు నటులే యుండును
వాాసితిని __ వా్యొచితిని సెలవు - శెలవు కష్టము అణా శ్‌స్తము
06 ఉన్న ఒత్తలను బోగొట్టి లేని ఒత్తులను బెచ్చివెైట మటజియొక దోషము జీభము __ భీదము శబ్ధము న్‌ శబ్దము బుత్వస్థానమున (శావడి (శావడిస్థానమున బుత్వము నుంచుటయు నొక దోషమే మితృడు -__- మ్యితుడు ఆ(ముతము = అమృతము క్య్టారుడు _ (రూరుడు టు ఫ్ఞానమున రు ==రు నస్రానమున బు (వాయుటయును దోవమే రుతువు __ బుత్ధువు రుమీ __ బుషి రుణము ___ బుణము ఇటులే ట -ర లను తారుమూరుగ (వాయుట యును థ - ధ ల భేదమును ([గహింవళక ఒక దానిస్టానమున నింకొక చానిని (నవాయటయునుర లకు విప ర్యానము గల్పించి వాయుటయును నన్నియును దోషములే యససను గాన గమనించ వలయును నృవషము = నఇషము పధ వధ గురమ అనాణాకు గుజ్జము ఫుదమము ఎ = లింగములు -- వచనములు
97
కాలములు - గమనించకుండ తారుమూరుగ వాక్య ములు [వాయుట దోవము (క్రియాన్వయ ముండవలయును, ఫునరు క్తి లేకుండ చూచుకొన వలయును ఇట్లు వాక్యములు దోవములేపండ (వాయవలయును (వ్రాతలో అనింద్య (గామ్యయములును లషణ విరద్ధంబులును లేకుండ బభూడ వలయును
దోవములను గమనింవృండు
యవ్వనము ___ సంస్కు్భతము -- రుగ్వేదము జా భందువు కుటుంభము ___ స్వాతంత్రియము “'జీముండు - అర నుండు _ చందృడు - (ధువరాష్టుడు న విధ్య నా పాటచాల -- మరి -- క్యర్యకీత __ నేనుచదివెను _ చవాండుచదివికి === మేము చదువుదురు === రాముడు రంగండు బడికిపోయెను నిన్న నేను బడికిపోవుచున్నాను
పొవ్లురములు వలలో పడెను అప్పుడు పొవురములు ఆలోచించెను అవూడు ఒక పావురము ఇట్లు చెప్పుచున్నది అప్పుదు అవి యన్నియు నామాటవినిరి అపుడు వలపై కెత్తు కొని ఎగకివోయిరి “శాకవాడ మౌస్టర్‌మన్‌ోోముడ్రాకాభయందు ముద్రింపబడియె.