Telugu Veyi padagalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

విశ నాథ సత్యనారాయణ వల్లీ వల్లి కేషవ్స్‌

(45.8 & 60) మారుతీనగర్‌, విజయవాడ, ..

చ 1 దణము సర్వస్వామ్య్భములు పం(జెం వ మ్య ల 1976 (గ ౦ధక_ర్తవి' ఖా (తులు 2 2000 వెల; కు 8-00 రొం/టా 648 56 ౧64 €0/| £ ఛకగసగి0%కి కికగిగ! $45504 8. ౮0/7, 21822204, ₹10202ళ26ే824, వొగీగణ 48 ర్‌?66 1210 సక 02920222 వ100ఘ9 9౯669, 1713292౪16,

యయ అ౦కితవం౦ం మ సీ వొక సెద్దవెల్లు వయి నీ వెలులారిన నాదు జీవిత

వ్యావృతి యీ కవిత్వ మనునట్టి విచ్యితవు సడ వాజెనో

"దేవి! యరుంధత్రీ పముఖ దివ్ఫమహః పరిలీనమూ_ర్తి! అఆ

నీ వెలుగుల్‌ పరోతమయి. నేటికి నీడలుపాజుం బొచ్చెడున్‌*

'వెొదటి అధా్థయంనంం *వేయి.పడగలపాము విప్పామకొని వచ్చి కాటందుకొన్నది కలలోన రాజును

సుబ్బన్న వేయ వీథులలో నొక యునతి యిట్లు పాడుదు గంతులు వేయుచు మొగమున నున్న పెద్ద కుంకువుబొట్టు చెమటకు కాజిపోపుచుండగాల జేతనున్న వేంపమండ మాటిమాటికి నూలస లాడించుచ్చు. జుట్టు విరియంబోసికొని, పయ్యెద తొలలసటగూడ నిజుంగని. తన్మయత్వమతోంల _గొంతసేప్టు.. పకువెత్తుముం గొంత సేపు తొందరగాం దిరుగుచు నుంజెను.. పది పదమూడేంద్లు లోయుడిన బాలురంద జాయమ పవోయినంతమేజ నామె వెంట బరువెత్తుచుండిరి. ఆ వీథి చినర రావివెట్ట్యుకింద సభతీర్చిన కొందరు "పెద్దలు తమవమలోంయాము 'రాచకార్యము లాలోచించుకొనుచు మధ్య నీయమ సంగతియుం (బస్తావించు మండిరి,

ఒకరు--మరల గణ్గావారి బయలు చేరిన బే!

వమజొకరు-ా-గణావారిలేదు.. గిణావారిలేదు.. ఇది యొక యాట. నయసులో నున్న యాండది సిగ్గులేక యిట్లూరివెంట గంతులు వేయుటకు తల్లిద౦ం( శు లొప్పుకున్న౦దుకుం జెప్పవలయును.

ఇంథొకరు--ముసలి జమోంచారుగారు పోదు రని ఆజు నలల (క్రింద గణావారి వెప్పెగదా! గణాచారి కాకపోయిన నెట్లు చెప్పం గలిగను?

-వేజొకరు---(గుడ్డివాని చేతి ఊఉజాయి! తగిలినల _దగులును; తగులదును, "

అప్పటికి బదిగడియలు (పొద్దెక్క-నుం "వేనలగి. ఈదురుగాలి కొట్టుచుం డెను. బడి నదలిపెట్షిన పిల్లలు పలకలు, పుస్తకాలు చంక నిడి నుదురులం బోసినచెవ శ్రిలు చొక్కాలు మై శిలాగికొని ముం జేతులతో. దుడుచుకొనుచు గుజ్జములు- ఖదను (తొక్కినట్లు పరువ్ఫలెత్తుచు గృహాభిముఖ్నులెరి కడు వునిండ బున్వతిని పాలేరు"

ల్సి "వే యిప డగ లు దోలుకొస్‌ బోవ్రమండిరి. సౌల్ల ముసలమ్మలు పశున్ఫలు పోవు మ వేసిన సేడకళ్ళవ్సై పోరాడు ఫొనుదుండిరి. (బ్రాహ్మణ (స్రైలషూడే యింధ్హ లోని పనులు ముగించుకొని, మడిబట్టలుదుకుటకు " బుజాలమిోంద వేసికొని చెజువ్ర్సనకులబోవుచుండిరి. _. మాలెతలు సొెలముమోంద బని సేయుచున్న భర్తలకు దట్టలలో బున్వ్నయు నీకును దీపికొనిపోవు చుండిరి. (పాతఃశాలము ' తెలియకుండ మధ్యాహ్న మగుచు౨ డెను. ఆ జాము (పొద్దెక్కిన యెండలలోల(గవ (క్రమముగా వెళఛ్చదనములు ముదురుచున్నను గాలిపొరలింకను గోరువెచ్చనగానే యుండెను. ఆ గోరువెచ్చవదనములశే" గణాచారి తాళలేక పోయినది. ఆమె కొంత సేపటికి బోయి 'రావిచెట్టుకింద నున్న ెద్దమ నుష్యు లనద్ద కూర్పుండెను. అమె రాకతో వారి (పస్తావనము నాగింపోయెను. వం వ్య ఫ్య వ ఇప్పూడు సుబ్బన్న పేట యున్న ' (పచేశమంతయు మూండు నందల యేండ్ల (క్రిందట మహారణ్య ము. అ యరణ్యములో నొక చిన్న పళల్లి యుండెడిది. ఆ పళ్ళెలో నొక 'పేదకాంపు కాఫ్రరముం జెడివాండు. అతల అడవిలోని వుల్లల- నేటి తెచ్చి, క క్రైలకొట్టి -తెచ్చి యని దూరప్పుం 'బట్టణములకు బోయి 'యమ్ముకొనుచు జీవించును. అతని కొక యా వుండెడిది. అది కపిల ఆ ద్లూవు సొగసేసౌగసు. అది కుండంత " పొదుగుతో నిగనిగలాడు ' మేనితో, = గుజ్జరూ పుతో, వివియనాంటి చందుకుని శృంగములనంటి శృంగములతో, మెజ£లోని దృత్టి.తాడుతో నడన్య లకుమేకకై పోన్టనప్పడుగ్గాని,- నద్చునప్పుడుగాని జనములకు డాని (మోదం జూపేచూవు. ఆ కాంస్టున కా కఫిల వాతిట నొ దిగయున్న : నందినీ ధేనువు. అతని యల్లారుముద్దువిడ్డల 'పాలింటి కాణాచి, చాని నతయడ 'వేయికన్నులతో. గాపొడుకోనును.- ప్రొద్దున నా తలి కుంజెడు' పాలిచ్చి యయడవులకులబోన్టను.. : రాతిరి! న్ని నచ్చినను) పోయననుం గన యు శా (మువలమ్షేనలె నావు కాయుదుంజెను, న లగా శాయకన్నులు చల్లని-వెన్నిలలు

మొదటి అధ్యాయము

ఇట్లుండ నా యావు (పొద్దు[గుంకగ నే యడవులనుండి మరలి యింటికినచ్చెను. కాంప్రపెంత్సము నచ్చినయాన్చను కట్టివేసి దూడను గుంజకు లాగి కట్టి తోడుమాలు ెత్తమని 'యావృపొదుగునంకం జూచెను, పదిఎకరములు కోసి కుప్పవేసినట్టుండు నామెపొదుగు “నాండు చిక్కిపలుచయిడియుం డెను, “*ద్రమూా యిట్లున్న దని ొయను కొనుచు లోనికింబోయిు తోడుమాలు ' తెచ్చి దూడను విడిచెను. “తల్లి దూవను దగ్గరకు రానీయలేదు. కాంపుభార్య 'శుందమువేయుం బోయెను. వేయసీయలేదు. ,

.ఆమె బలనంతముగం- ఛాలు తీయంబోయెొను. గోవు ఎగచి తన్నెను. “సాధువ్రలలో. సాభువు. నన్ను6 గన్నతల్లి, నా యాన ఈ నాండేల తన్నెనా?” యని.'యామె లోలోన గుమ్మటిల్లిపోయెనుం కాంపు వచ్చెను. ఈ సంగత శాంపుతో నామె. వెంటనే చెప్పెను. ఆవ్హనకు దృషితీస్‌రి. ఫులివిస్తరాకులుదిగందుడిచి. తగులంబెట్టిరి. ఎబ్జనిసీళ్ళు తీనిపోసిరి. అపు 'చేరకట్టసీయ లేదుః “ఎనరో గిట్టనివామ అడవిలో సాలు విండుకొనిపోయి” రని యూహించిరి.. గిట్టనినామ "లేసు కనుకనా! వారికిని వీరికిని బోరాటము. జరిగినది, కాని లాభ నేమి? మమనాండు - సాయంతనముగూడ. మజుల నిశ్లు ఆవునచ్చి నది, కాంపు పాలుతీయ్రంబోయెను. అనవృతన్నెను. కాంపునకు బట్టరా నంత యా[గహము నచ్చెను. అన్షను మళ్ళ వేయునానిల బిలిచి వాన్సిని జానమోబ్సెను.. వాం. €గాబూ! నేను. వేయికళ్ళతో గాంచుదునే యుంటిని. కను" మొజగించి యావ ఒక అరగంటసే "పెచట నున్నదో, అంళేను! ఇక నే నేపాప మెబజుంగొ నని వాడు మొజపెక్టైను, '" కాంవున' కేమియు. దోంచినదికా ము; ఆ రోజునన్వు "ఆ మజునాండును విల్లలు సెషలప లేదని యల్లరిచేసిరి.

=... అవు నాలులసరోజులు అయిదురోజులు పాలీయలేదు. కాంపు ఆవు నడవికిం బోసీయకుండ నింటినద్దనే కట్టి వేయుద మసుకొన్నాడు. ఒకనాండు అడవికి నదలలేదు. ఆవు *“అంచా యని అడలిపోయెనుం డాని యాకందనము విని కాంవు దానిని నదలిపెక్తును. సాయం వేళకు నావింటికి నచ్చెను, "" మజుల్లం ద న్నెను. అన్ని (పాణములు చానిమోంద నే పెట్టుకొన్న యాకాంప్రుసంసారమున కీ సంఘటన ము

శీ వేయిపడగలు లతో మతి పోయినది.” చివర. కొక్కకే యుపాయము మిగిలినది, కాంపు తనపని మానుకొని యాన్చను తానేపోయి "రెండుమూన్నాళ్ళు కాచి సంగతియేమో తెలిసికొననలయును. సశేనని యొకనాండావు వెంటం బోయెను. అవుమోందనే కన్నులు సెట్టుషొని యశ్షు_ పగలు పగ లెల్ల దాని 'వెంటనేయుంజెను, ఇంకం (బొద్దుకుంక బోన్చుచున్నది, పకువు నింటికిదోలుకొనిపో వేళయయినది. దూరముగా. బోయిన దూశను మళ్ళ వేయుటకుం గాంపింత కనువాటుగానలసి నచ్చెను. ఇంతలో నాన్సు కనుపించలేదు. కాంపు ఛఅివెట్టువెనకం జూవెను, ఈ పొదచాటునయావెను, + అన్ఫు కనిపించలేదు, నిస్పృహుండయిన కాంఫున కొక యరగంటయయిన తరవాతదూరమున6 జెట్లగుంపులో నుండి నద్చుచున్న యాస కనయిజెను ఆతడుపోయి యామె పొదుగుపరీక్షించెను. చీశివేసిన, నూమిడి కెంకవలె నామె పొదుగు చిక్సియుం డెను. ఆ వెట్టగుంపులోనికి. బోయి యా చుట్టుపక్కల నంతట 'వెదశెను,. కాని యేమియు గోఛరించలేదు. వమిచేయును? కాళ్ళీడుచుకొనుచులాంప్ర తిరిగి'యానను దూడను తోలుకొని యింటికి నవ్చ్నెను, - - _ ఆ నాండు ర్యాతి యతనికి న్మిద పట్టినది కాదుం ఉల్బద్రియీమో మాయగా నున్న దే! ' అంతనజ కశ్లుయున్న యానంతలో శెట్లు తప్పించుఫొని పోయినది! ఎక్క-డికి వెళ్ళినది? ఆ వెట్లలోనుండి వచ్చి నది, ఆ వెనుక నెన్వరు లేరే! ఇది యీదో - చ్మితముగా నున్నది అన్నయూహలతోచే యతనికి 'దెల్లవాజెను, , *_ * మబజునాండు మజుల నాన్సువెంటిల బోయెను, ఆనాడు నే యయెను, మూడననాండు కాథిట్లు కాదనుా నిను. '(ప్రమతత్తతకుం (గాణములు . 'వెలకట్టి కనులాశ్రమిందనే పెట్టి య,(క్రాయుం డెను, నమలజుపాటు లేని 'కాంవును తప్పించుకోలేక, కిల. (పొద్దు(కుంక వేళ క శ్లు బయలు జేజెను, కాంపును వెంబడించెను, త్ర అ పెట్ల చాటునకురి బోయి _ మొక పుట్టమిాంద నిలుచుంజెను. "'కాంప్ప కొంచెము దగ్గజలో చానికిం గనపడకండ నొక * పొాదమాటున నక్కెనుం కాని యటంజరుగుచున్న సరగము వతనిక్షిం గనుపించుచు] యుండెను,

మొదటి అధ్యాయము స్‌ పుట్టలోశుండి యొక దిన్యసర్పము 'వెలికినచ్చి, నోరు తెజుచి, పొదుగసనద్ద పడగవిప్పి నిలచియుం డెను. కాంఫునకుం గనులు బై ములు (కమ్మెను, కాంపు కొంతసేపటికి. దమాయించుకొని తలగుక్షతీసి "నేలపై లెట్టి (మొక్కి యశ్హు చూచుచుండెను,. అవు పొదుగునుండి పాలు ధారగా జాజణుదుంజెను, . పాము (ఆాగుచున్నది కాబోలు! "తాను కనులతోయూచినది ఛార్యకుం జెప్పనలయునని కాంఫు', మన స్సులో ననుకొ నెను. కాంపు మజల యూవెను, ఒక శిరసుకాదు; ఆ సర్బమునకు రెండు శిరస్సులు, ఈ మహత్తు ఊరందరికిం జెప్పనలయు ననుకొన్నాడు కాంపు. మటులం జూచెనుగడా సర్చమునకు నాలుగు తలలు ॥

'కాంఫునకుం దల తిరిగిపోయెను. ద్మిగ్భాంతుండై యత6డచ టనే మూర్భం బడిపోయను, కాంఫు కన్ను "'తజఅచుసరికి యా నతని నద్ద నచ్చి నిలునబడెను. ఆతండు- నెమ్మదిగ "లేచి దూడను వెదకు కొని 'యావువెంట నింశకికివచ్చెను, అవు నడచినంతసేపవు దాని యడుగు లతని (పౌణముమిోందం బడుచున్నట్లు అతం "'డూహించు చుండెను, ఇంటికిం జేరినంతనే యతనిభార్ధు యీదో విశేషము జరిగిన దని యాతని ముఖలవణములయుట్టియే (గ్రహించెను. జరిగినదంతయు నతండు పూస్యగుచ్చినట్లు :అమెకుం జెప్పెను. అప్పుడే ఈ సంగతి నాల్గుమూలలం బొక్కి. యానోట నానోట నూరి నలుగురికి - తెలి "సెను. అందజును నచ్చిరి. ఆవునుజూచిరి. ఎనరికి నేమి చేయనల యునో తెలియలేదు.

ఆ రాతి యా కాంపునకుం కలలో "వేయిశిరసులతో స్యుబ హ్మ్‌ జ్యేశ్వవస్వామి కనయిడి తనకు గుడి కట్టించు మనియు నావు పాలు "తాను (తావిన. చోటుననే యది కట్టించవలయు ననియు జెప్పెను, మజువాండు కాంవు సర్వపృత్ర్తాంతము నూరివారికిం జెప్పెను. అందజును అవేశ ఫూరితులయిరి. కాని యా యూరిలో నున్న వా 'రందబుకు పేదలే. అచ్చట నాలయము కట్టించం గల సావి ర్య మందు నెప్వరికిని "లేదు. అ కాంపు మ్మాతము తన యా_స్తినంతయి నమ్మియైన బేన్చనకు గుడికట్టింతు ననుకొనెను కానియా య్హాస్సి యెంత? ఒకయావ్సు ఒకపూరిపాక*, అవు అదినరశ భగనంతునకుం

6 “వేయిపడగలు

గైననమయ్యెను. పూరిపాక కొనువా రెస్వరు! ఎన్నరెన /గొందుశే యనుకొందము. _ మూడు.రూకలు నచ్చునేమో! ఈ డబ్బుతో "దేవునకు మరియొక పూరిపాకయయినను రాదు;. గతియేమి?

॥ ఇది యిట్లుండలా స్వామి మహత్తున కానాంటినుండి యూరి లో చాఖలాలు కనయిడుచుండెను. ఊరి "పెద్దకాంపు కొడుకునకు నొడ లంతయు6 బళ్ళికలు "లేచెను. సామికి '(మొకష్కకొనలా నవి శాంతిం చెను. ఒక ్ర్రీకి పదియేండ్లనుండి యున్న చెవిపోటు స్వామికి దీపా 'రాధన చేయించగా. దగ్జిపోయెను;

ఈ మహత్తు నానాంటం జుట్టుసట్ల వ్యాపించి జనము తీర్థ పజ యయిసోయును. అచ్చట కామడ దూరముననున్న యొకపాట్మిగామ మునం గొంచెమూ_స్లిపరుట్లైన "యొక (ఛావ్మాణునకు సంతానము లేదు... ఆయన తనకు సంతానము కలిగినచో..దాను నచ్చి స్వామి సన్నిధినే యుందుననియ్యు. స్వామి-కాలయ (పయత్నములు చేసెద ననియు మొక్కుకొ నిను, ఆ మజుస్తంనత్పరమున నాయనభార్య గర్భ “నఫిమై.-.కహామనిం గనైను. ' అతనికి, నాగేశ్వం శాస్త్రియని పేముపెట్టు కొని యా "భాాహ్మాణుడు "తన సర్వమైన 'య్యాస్తీతో, దజలినచ్చి స్వామినప్ట నివాస మేర్చజచ్తుకొని యిప్పటినుండి తదాలయని'ర్మాణ (సయత్నముమింద నే మయ్యుండెను, -ఈ'వ్రావ్మాణుం) 'డధ్భుయనము వక్కలాం జేసినవాడు? -జ్యోకిషమునందు, .వాస్తువునందు నఖండ (పల్ళిశాలి.: ఈయన .యిీి “(పశ స్తినిన్రిని = యొక నాం డీయనను

దర్శించుట ఫొక్ర భాగ్యశాలి నచ్చైను, “స "ఈ భాగ్య శాలిక నయ సేయదిలేండ్లు, పుస్సీ లు మాసములు, వెడల్పయిన దసడయెముకలు, ఎజ్జవారలు గలీగ్‌న విశాలములై న కనులు అజానుగాహువ, _ -దృఢకాయుడు, .. చూచీనవారి ' కళండు "సక్రమ గ నునషనివో లం గఫఎంచున్లు.. ఈ చే లటవివీండులతండు ఎన సంసారియే కాని యావేళ నన్బునప్పటికి అతని జాతకము తిరిగాను, అతండు పూర్వ మైదాజు జతల యొడ్లను బెట్టునొని కరా దోలించుకోన్నం వ య్‌. విని యెక్టనునాడ చాడుగకు ల. నారా లిప్పును 7లిచి శ్రీరంగస్రరము దోచుకొ

మొదటిఅ ధ్యాయము 1 న్నష్పు డితండు- తననంతు దోపిడికై వారి నడిగరయ. వాశను కోటలో నొక్ట.కొట్టు చూపించి యందులో నేమున్నవో తెలియక యది యితని నంతనిదూపించిరంట అతని యదృస్ప్యము! దాని నిండ ననరసు లుండెను. అవి యతడు రహస్యముగా. నెడ్రమింది. శెత్తు కొని యింటికిం దోలుకొని నచ్చెను, ఆతనిచేకు వీరన్న. ఇప్పూడా ధనము.తో,వాండొక కోటకట్టి పెద్దడమిండామకానలయున ని యూహ* ఆ కోట యెచ్చటం గట్టనలెనో అది యీ (ాహ్మాణునిం గనుగొన నలయునని యీయన నద్దకు నచ్చెను* (ాహ్మణునకును "వెదకలి బోయిన తీగ కాలికి. దగిలిన ట్రయ్యెునుః అతండు లోన సంతోషిం చెను. స్నెని ద్రైననే యతనిని మననద్షపం దెచ్చెననియు. భావించెను.

శాహ్మాగణుండు వీరన్న ' నాయనితోం గోటకట్టుటకు యోగ్య మైన స్థలము 'తా నున్న'ే యనియు నచ్చుటి స్వామి యా ' స్థలము నకు శేతపాలకుడుగా నది -.దిన్యస్థలము కాబోఫు న్న దనియ్యు నట నిర్మించిన పట్టణము మూండు నాల్గు నందల యేండ్ల నజకు మహో దశ ననుభవించు ననియు. చెప్పి వీరన్న నాయని "దాని కనుమతింపం జేసెను. నాయండు తనకోటయు, స్వామి యాలయమును నొశే శుభ ముహూర్తమున నారంభించను. ఇంతలో నొక వింత జరిగినది వ యాఫుపాలు స్వామితాపు చుండెనో యా యాఫుగల కాంప్రన కొక్కతెయే కూయిుం. "ఆమె కప్పటికి. బదుసాజు పదునేడేంద్లుండును. వివాహముకొలేదు, అప్పు డప్పుడు స్వామి యామె నావేశించుచుండెను, వీల్ల యదను దస్వు చున్నదన్ని “కంపు అమెకు బెండి పయత్నము. చేయను. ఆ (పస్తా నన చేసినప్పు డెల్ల నామె విజచుకొని పడిపోపును. “తప్పుతప్పు” అని తలిదం్యడులు చెంపలు వేసికొందువ ఆమె మజల లేచి కళార్చుం డును అసలు |పకృతిల్లో నున్న సొగసే యిదిః వదైన నొక వింత జరిగినచో నొందరవనందురు, కొందటజుకాదందుకు. కొందజు నమ్ము "దురు, కొందజు నవ్ముగుం అకు యీ గణావారిగిగూర్చి ఫ్రాందబజు పరిహాసము చేయు "ఎ నచ్చిరి.. వారందజకు నేవో చిన్న ఉస యాపదలు రా మొదలిడెను. అందుచే విశ్వాపనే ఎక్కునగా వ్యావీంచెనుం

సి “వేయిపడగలు

(్రమ(శ్రమముగా నా యూరికి సుబ్బన్న పేట యను మేరు నచ్చెను.. అది పెద్ద (గామమయ్యొను. అలయమునుు గొ టయుం బూ ర్తియసుటకు: బవియేంగడ్లు పస్టైను, ఆలయముక న్నలోటం యంద మైనది: ' కోటకన్న నాలయ మందమైనది. ఎచ్చకెచ్చటి వారును నచ్చి టేవుని దర్శించిపోదును, కోట చూచిపోదుకుం! కాని జరిగిన దొక్కచ్చితము* జమిందారు కట్టించిన యాలయము సు్యుబహ్మ శ్రే శ్వ +నిదా? నాశేశ్వరస్వామిదా! (గ్రావ్మణుంయ స్ముబహ్మ గ్ట్ధశ్వ ఎ నకం జిన్న యాలయము గట్టించెను కాశీనుండి గొప్ప మహత్తుకల శినలింగము తెచ్చి నాశేశ్వరస్వామి యన్న పేకతో చానికిం (బలిష్టు చేసెను, ఈ చేవాలయమ.లో నొకమూల నీ స్ముబహ్మణ్యస్వామి యాలయమున్నది. . /

• వీరన్ననాయుండ్వ గారికి ॥ జిన్న స్పటినుండియు విష్ణుభక్తి యొకష్కున, అందుచేత నాయన వేజే వేణు గోపాలస్వామి యాలయ మొటి కట్టింవెను, 'రాజు- స్వాములకు నిత్యఘూప దీప నైవేద్యము లకు గల్యాశోత్సవములక్కు భోగ ములకః (బ్రళ్యేకములైన యేర్చా టులు చే సను, గొస్ప సన్నాయిపాటగాండు, మంగలులు- నచ్చి మిరాశీలు సంపాదించుకొని య్యీగామమున నినసింపయొచ్చిరి: 'జేనదాసీలు వచ్చిరి. వైష్ణ్టవో_త్తృములు విచ్చేసిరి. శ్రైవ్ర లమజెంచిరి. అందజుకు రాజు ఏళ్ళేక్పర వెను.

“= ఆదినజకు జిన్న పల్లెయైన యాచోటు నేంగు చేవతలకు నిలున నీడ యయ్యెొను భక్తులపం గొంగు బంగార మయ్యెను. ధర్మ ఘునకు నివాస్థానప 'య్యును, ముక్షికి " మార్షమయ్యెను. స్యుబహ్మ ణ్యేశ్వర స్వామి సీలిచినలులుకు చైనము, : గణావారి "ముఖమున " రానున్న య్తాపదలు' చెప్పును. - పరిసశరము లుపన్యసించును. అవీనయములు శీశ్సించును, అందుచేత నూరెల్ల స్వాసిపేంన్నచో గడగడ, అందు చేత ఛ్యక్స పపత్తులును (పబలినవి.- ,, ం

వీరన్న నాయనికుమారుండు నాగన్న నాయందు. తండి చని పోయి కొడుకు రావ మునకునవ్చెను, ఈ 'దేనాలయాదినిర్మా శఆహేతు వైన యా (గాహ్మణుంయ చనిపోయి యాయన కుమారునకు నాశ శ్వరశాత్మి పెత్తనదారయ్యెను. (ధాత గణావారి గతించి యామె

రక్ష మొదటి' అధ్యాయము ర యన్నకూంతురు మజల -గణావారి యయ్యెునుం ఆమెకు. మజుల వివాహ పయత్నములు చేసిరి.. ,చేసినఫు డెల్ల నామెయు స్మృతి తప్పి సడిపోనవ్స్హచుం డెను, అందుచేత నామెయు నవివాహితగానే యుండెను. ఈరీతిగా నా కాంపునింట . నొక్క-తియే యాండశిశువు కలుగుటియ్యు

వీరన్ననాయని "నంశమువాము స్వామికి6 (బెలినిధులు, (బావా శ్రైణ నరిశమునామ. (సచారకులు. కాంపునంత ఫు " టాండుపడుచులు స్వామిశవ్యా ఖ్యాతలు- ఈరీతిగా భూమా కాశ ములమధ్య స్వర్గమ్న_ర్హ్య లోశముల మధ్యల. (బత్యవా(పత్యమములమధ్య నొక స్థిరమయిన సం బంధ 'నేర్చజెను,

మెని 'భాగనంతుండు, (కింద రాజును (ఛాహ్మణుడునుం ఈ "ెరడు మహాసంస్థలకు "మధ్య గణావారి (తెంచరాని లంకె

ఇది నాల్గు _స్తంభములధర్మమంటపము* స్వామి, జమిోం౦ందార్వు (దాహ్మణుండు, గణాచారి-వీరు నల్లును స్తంభములు,

ఈ మంటపములో. సుబ్బన్న పేంటీ పజలు మహోత్ప్సనములు చేయుచుందురుం భర్మార్థకామమోతము లను నజయివెట్లు ఆజం యీన్నాల్లు స్తంభములు నిళ్యేము. భుభచిహ్నమ్నులై) పచ్చనై. శోభన హేతువ్యులై యుం డెను. |

ఈ ధర్మమంటపము, ' నిత్యకళ్యాణము,. పచ్చతోరణముగా మూండునందలయే:ండ్లు నిరంతరముగా, .నన్యువహితముగా నోభాయ మాశమై యొసప్పెను. ఈ మూండు నందలయేండ్తలో "వేయి పడగలతో భాసించిన. నాగేశ్వరస్వామి సుబ్బన్న పేటమింద తన నహ్మసపణా మండలి, ఛ్యతముగాల.జాచి యా చల్లని సీడలో నాయూర్మి పజల జోకాన్రైను, వావను ధర్మమోతు.ములమధ్య నూలంపచున్న యడ్ధ "కామము లను నుయ్యెలలో సుఖని(ద గాంచుచుండిరి.

ఇన్ని నాళ్ళు సామి పడగల్తు (వజలకుం జల్లనినీడ -నిచ్చుటకు విరిసెను; గాని కాటువేయుటకు విరియలేదుం స్వామి “ఆండు వేల కన్నులు ధర్మముచేత “బొండుమళ్లెలు - విరిసినట్లున్న - నాల్దుదిక్కలు

/గ “వేయి పడగలు తనివి దేరం జూచుచు! (బశారతజ్యోతిస్సులు 'విరణి మ్మెనుగాన్నిధర్మ చ్యూతికుషితములల. రక్షృకాంతులు -వెదంబల్ల లేదు.

సుబ్బన్న పేంట కట్టించిన (గాహ్మణుండే యాయూరు" మూూండు నాల్గునందల యేండ్హండుననీ " నిర్ణ యించెను. అంత జ్యోతిశ్శాన్హ్ర పారంగతుండుః అంత వాస్తువిజ్ఞుత, అంత' సర్వ్ఞ తేఖరుండు, సుబ్బన్న చీటను నిత్య మైరదానినిణగా నేల చేయలేదని యిప్పటియా యూరి లోనివారి ఫొందట వాదము కొని యాయన “సర్వజ్ఞండేగ ని సర్వాధ్ధి కారీ కాండుం. వాస్తు, విజ్ఞాతయే గాని నాస్తు-నిర్మాతగాండు.. శాత్ర పారంగతుండే గాని ఇస్ర (నన గాండుః

మూండునందల “యాండ్రయనతకనాత, "సుబ్బన్నాపేట నశించి పోవుటకు బీజనిశ్షేపము కలుగుననియు సాయన సిద్దేశించెస్టు.,అహేతు వులు,వుట్టిన నని నేంటి గణ్రాచ్చారి.సూచించుచుంజెను. శాని యూరిలోం జూలమంది గణాచారివాక్యముల..యందనాదరము వమూఫప్రుచుండిరి,

వ జ్జ స.

అట్లు ముదురుచున్న. యొండలకుం. దాళలేక గణాచారి పోయి రావిచెట్టు క్షిందం గొంత సేన్ఫు కూడ్చుండి? సన్ననిగాంతుకతో “వేయి పడగలపాము పప్పాకకొనినచ్చి” అని పాడ "మొదలి జెరు. అందులో నొక_యునకుండు వద్దని యితకులు కనుసన్న లతో వారించుచున్నను నామె శెదుకుగా నిలుముండి యిట్ల నెను; *వమమా త్రై గణావారి! ఈ పీచ్చిపాట. లెంద్లుకు? వేయి పడ గ లేమిటి; రాజును కఠచుట 'ఆీముటి? అదియును గలలో నచ్చి కజచినగా?: ఈపాటి క్రీపాట 'వాలించి యుంిక్రి నడుస్తముం నడి నయస్సులో నున్నాపుః 'సలమువారి 'కపతిష్ట ం ష్పస్టలేవి: "పెండ్టియు లేదు) "పెటాకులు లేదు. "పెండ్లి పేళ్ళళ్తి నంరనేహూహూహూ'. యని .పడిపోదువ్చు అన్నియు వేపములుగా నున్నపి సివు నిజముగా గణాచారివే యయినచో సీకలశిడం చెమట యేల హోసినది! స్రీకను నలసట శ్వీల వచ్చినది! నీవు నిపముగా దేవునిదాన వే యయినచ్రో;' "నేది? సీ" మాహాత్మ్యము మూపీంచుముం చలసంతముగా స్త్‌ లా పన ేయిద్ద.. ఆతనిని

“లాగసుకోవిపోయిరి.ఎ.మజీకొంద “*జుతని. కిద

“మొదటి అధ్యాయము క్షే తగదు మతి పిద పకాలము_నచ్చ్వీనదు అబ్మ్బాంలుది యేమి. పగులం బడిపోన్చట. ఈకాలపువారందటజు చెప్పెడినారు లేక చెడినోవు చున్నాొరని యనిరి. అృ,నని కాదని “వేవిధము లయిన వాదములు బయలు బేటీనవి*

ఇది "జరిగినంత పేష్టు గణాచార్తి నమియు మాటాడలేదు; ఒకటి "కెండుసార్లు తలయె్మై యా -సునకునినంకయావెను. ఒకసారి జనము నంతయు. బరిశీలించెను.

... జనము (కమ[కవమమూా నెనరిదారిని వారు పోయజొచ్చిరి. చిన రకు గణాచారి యొక్క "తెయే యా వెట్టుకిర్తద- మ్లుగిలెను.. లెండు జూములు కానచ్చీనది- - ల”

॥ -వేసంగి మండు కొండలు ేంత రావీ దూకులమిోందం బడి ధగ ధగలోడ్‌కదలిన ఫుడు, తళతళ మెజయు గోదువోన న్న (తాంచుల పడ గలనలెం (టౌశిం మచుంజెను, "రావియాకుల చిన్ని చిన్ని " తోశలు చాంచిననాల్మ-లనలెం తోంెను దూరమున నాకాళములోందెబ్లని సన్నని మబ్బులు పలుచ నై వెరలాడి “'ఇ్ళె(తాంయయలు మసకలాడి నట్లు; పడగలు విప్పినట్లు: ఒకదానిపై నొకండు దూశి కఆఅచు కొన్నట్లు _పరనళ్ముతొక్కిానట్లు నానారీతుల నోచరించెను *"

ఎండయేమో కసకుక్కిక మహూభుజంగ మొకిండు కఏతమైం బుస్సు మని పడగవివ్పి తోశమించ లేచి నిలచినట్లు దుర్నిరీమ్య మయిపోయెనుః / య. _

_ అంత 'గణాచారి లేచి యైంతికి బయలు దేత్తెను దీర్ధ్యముల్లై యర్జనిమాలైతమునై న యామె కనులు సగము విరిసిన నల్ల (తాందు పడగలనలె్కె నక్ష్రనోణముల ముడుతలునడిన గీతలు బాంఏననాల్కల నలె భయంకరమంద హాసము చేసెను, అబ్లుపోబ్రదున్న గణావారి శదురుగా నొక మహోాపుకుుషుండు నచ్చుచుండెను, అతనిని జూచి నంతనే గణావారి విక్సళహాసముచేసి" యతని శెదురుగాం కాడుయు6

ఉ“వేయపడగల పాము విప్పారుకొని నచ్చి కాటందుకొన్నద్ధి కలలోన రాజుని ఎ", ఈ పాట పాము బుసకొట్టినట్లుచ్చరించినది గణావారి,

రెండవ అధ్యాయము.

ఆ వచ్చుచున్న మహాప్టుమషుండు దబ్బపండు వంటి "జీహ చ్య్బాయవాందు. కోలయు _ గుం్యము కాని ముఖము, _అఆజూను బాహువులు నల్లని కనులు విశాలమైన ఫాలభ్రాగము, వయ సిరునది యేండ్లుండును. అతని "పేక ధర్మారావు _

ధర్మారావు 'రామేశ్వరశాత్త్రి కుమారుండు. రామేశ్వర శాత్రి నా గేశ్వరశాత్త్రి - వై.దనతేరమువాండు* కృప్తమనాయండు సుబ్బన్న పేట బమిందోరయిన కాలములో ఉరామేళ్య్వరశాన్త్రి యాయనకు దివానుగా నుండెను. కాని రాజు శీ _ర్తికన్న3 దివాను శ్‌ర్తియే. దిశల శెగ 6(థాశెను. రామేశ్వర శాస్త్రి (గ్రుతిన శ్ర ఖతులు చక్కలాం జదివిననాండు, కొంత కర్మిష్టిం యాగాదులు _ చేయక పోయినను: వైశ్వ'చేనము. చేసి గృహమున నగ్మిపూో[(త మార సీయని శేస్తు, ఆయన యొక విచ్శిత ఫుముషుండు, ఆయన నాలుగునర్ష ములనుండి (బ్రహ్మా తియ వ్య న్య ద కన్యలను వివాహమాడి; నలుగురియందును సంతానమును బడ సను, ఇదియులాక్ష రత్నగిరి యను నొక భోగాంగన నుంచుకొగాను. ఆమెయందును సంతానము కలిగను, | లోకదృస్టిలో నీ వివాహములు, నాయన కాముక్‌తయు. (వాద హేతువు లై నను రామెశ్వర శాస్త్రిగారి యౌాదార్యగుణ సము[దములో నవి మునింి పోయెను, .ఆయన నిరతాన్న దాత. శిబి; దధీచ్చి కర్ణుండు) రాయనిబాచండు, 'రామేశ్యర శాస్తి -ఇది మహ దాతల సం్య(పడాయము, ఆపరగణ్తాలలో రామే వ్రరశౌత్రి. నజుంగని వాకు లేరు, ఆయన యాచా" ర్ట్‌ను రుచిచూడనివాక్రు నేరుం ఆయన “యశేస్సు గానము చేయనివారు. లేకు,

రన నాశోశరస్వామి యాలయ ధ్వజ స్తంభమునకుం (గాత యి త్తీడి తొడుగు వైడోపోలాగ్‌ నద్ది-తీయించి . బంగారపు తోడ్షుగు మను. నేణుగోపాలస్వామికి బంగారపు మైమజువ్సు చేయిం

• సర్వభామా జేనిి 'వేయిర్నూపాయలవెలగరి మూణిక్యముపొదిగిన

'ఆండన అధ్యాయము 18 యతడ్ణగాస వెక్కి.ంచెను. - నాగేశ గ్రైరస్వామి యాలయనులో వీరభ్యదు నకు బంగారుమోసములు) కనులు మధ్యమాణిక్యము వొదిగినగంధపు గీరవంటి తిలకమును చేయించెను, వేణుగోపాలస్వామి వారిగుడిలో శమినృతము నద్ద శిలావితర్జిక్ష +పజువీంచెను, అలయ సదస్ప్సునకుం (గొ _త్త చలువతాతి మెట్లు కట్టించెను. . రెండాలయములలో నాయన చేయించిన మరమ్మాతులకే యాయనకున్న సగమొస్తి న్యయ మయ్యెనుం ” =

"వేదవ్తారల ప్రాలికి రామేశ్వర శాస్త్రి భగవంతుడే, వెనుక ద్యాదశనర్ష మయోొముము నచ్చినఫుడు జనులు తినం దిండిలేక మల వుల మాడిపోయిరి.. జమిాందారుగారి ధాన్య మాటువనందలఫ్పుట్లు ెండు పెద్దపాతరలు వేసిరి. వానికి గాపలా యెనకుందురు!. గూజె ములు గుంప్రలుగుం ప్రులుగాంబోయి దోచుకొనిపోవ్రుదుండిరి. "రామే శ్వరశాశ్త్రిగారి నీపాతరలకు! గానలి యుంచిరి. ఆయన "పెద్ద విలు కాండు, విల్లునంబులు దగ్గజ పెట్టుకొని యాయన ఛాన్థాము6 గానలి కాయుచుంణెను, చుట్టున నున్న మెొదారు గూజడెములవారు గుంసప్ప లుగా నచ్చిరి. దూరమున నిలయిడిరిం దగ్గజకు రా గుంజెలానలేదు. నవమి చేయుటకు దోంచినదికాదు. అడులస వేసిరా. అంబు పడినచే, "చివరకు వారిలో. బదిమంది "పెద్దవాం(డు శాత్రుగారినద్దక నచ్చి: “అయ్యా! యీనాండు మా(పాణములు మా వే£ిలో నున్నవి. అన్న ములేక చచ్చిననేమి"? మో యంబుల_ "దెబ్బలు తిని చచ్చిన నేమి'* మాశెటులును. భగనంతుడు వఇవావే (వాసెను.. మాత్‌ 6 బాటు మాయింగ్ల -దగ్గణు పిల్లలు భార్యలుకూడ 6 జత్తుసు, మోకు చయ గలిగినవో (బకిశెదము. - లేకపోయినచోం ఒత్తుముూ” అని దీనా లాపములు. చేసిరి. శాత్త్రిగారిగుండె కరంిపోయెను. తాను కదలి యొక పాతర చూజుయిచ్చెను, జనము య ే+ ఛముగా. నొక్కొ క్క-ండు. పదునొకండు దిననుల [గాసము నెత్తుకొనిపోయిరి. కాని యా నామ శే తవదడా తరు శాతి ఎమిోందావ గాము శాక్రిగెరి నడిగిరి. “ఇంచుమించుగా వేయివ ౦దిజనము నచ్చిరి. అడిగిరి, నేను పాతర నదలకపోయిన-వో వారిలో సెంతమంది చత్తురో. ఆ పాతక "మంతయు నాదా మోాదా? అభయ్యా. తమ కంతగాల గోపము వచ్చి

11 వేయ'పడగలు నవ నా ఛాన్యములవెల స్టేనిచ్వ్చేదను లెండు.౫ అనిశాత్త్రిగార సమాభానము వెక్టిరి రాజుగానును వటిమాటాడలేదు. " శాత్రిగారని గురించి యిట్రికధ / "లెన్ని యేనియుం గలను అండువేతనా చుట్టుపట్ల “రామేశ్వరశాత్త్రిగారి పలుకుబడికి మితి లేదుః అయన దొక మహాజూతకము* *ఆయన _(ుతికినన్నాళ్ళు: ర ఫప్పమనా యీడు ' జమిందార్తా! రామేశ్వర శాత్ర్రి _జమోిరదారా? _అన్న ట్లుండెనుం

• • ఒకనారి ౫ జమింద్రావనష్టను? "రామేశ్వరశాతత్తికిని మాట మాట పట్టింపు వచ్చెను అరితే- అజేండ్లు: వాటిద్దజు నొకర్తితో నొక మాటాడలేదు, శాత్రిగారు కోట-గడ పతొగిక్కలేదు, అతేం శ్లయిన తరువాత జంమిందారుగారు "వేణుగో పాలన్వామికి మజుల సంప్రోతణ చేయించనుసి నచ్చెను,"" ఆలయమంతయు _ మరమ్మతు చేయించి మజలం (గొత్రయాలయము కట్టించిన్లు జమిందారు పెద్ద (పయత్నము చేసెను,-సంప్రోమణ శ్రేయనలసిన దినము నచ్చినది (నానోజనులు కూడియుండిరి. సాంగ్హాధ్యయన ఫ్లరులు; శాశ్ర్రువే తృలు? గాయకులు? కవ్చలు) వాద్యగాండు,-వారాంగనలు, . చూడ నచ్చిన జనము? సర్వజనులు (క్రిక్కిరెసిపోవ్రచుండిర. మహ్తూరము సమిపఫించి “నది జమించామానర్తి “యనునుతికోసముం సంకల్పము చేయుటకు6
• బురోహితుం 'డెదురుకూ దయ చుంజెను) జమోందారుగారి *" యనువుతి యేమో శాళేదు. వేళ యళిక్రమించుచున్నది. పురోహితుండు. వేగిర ఉల ల

• పడుచున్నాడు* కృష్ణమనాయండు తలయిత్తండు. ఎనరికి - "నేమియు. దోంచినదికాదు. "చినరకు గనర్చకుఃడు "సాహసించి - “అయ్యా. వేళ , యగుమున్నది' (ప్రారంభించు మందురా"” యని యడిశాను; కృష్ణమ "నాయందు తలయెగ్రకయే, 6ంక్కడ 6 ఇెన్షరి నడిశాదవు? అనుమతి యూయందగిన (రానేశ్వర శాస్త్రిగారు “రాకం యింటినద్ల “ బిగిం ముకొని కూర్చరిడెన్నాయెను పోయి యాయనను విలుచుకొసీరరి డనను. అవ్వడందణికు నాశ్చర్య మై పోయినూ. అతేంత్లనుండి వారికి ఏీరికి
• శక్ర వందకు దెలియును. జనము పోయి రామేశ్వర (మా అనక ఏలకడగిన వాల. ర గ లేదు గపిలుచుటకు కే పిలునందగిన వరు. పిలిచినచో -వనత్తుములే.”- "యని

శండన అధ్యాయము కేస్‌

యాయన వెప్పిను. రాజుగారి కీవార్హ తెొసినవెంటనే వానే పోయి విలిచిరి. నారి పేవ మొగ్గములే "వేటు ఎనాయయ పోయి “వమయ్యా బిజ్జవిగిసి హూర్చున్నాల. అజేంట్లు బిజ్జబగిసినావు ఇంక నెన్నాళ్ళు వబిగిసెదవ _. లేచిరా. ఇంక ముహూర్తము జాంటిపోన్ల” ననెను. శాస్త్రీ ముసిముసినగవ్పులు నన్దర్షచు లేచి నచ్చెను 7౯

వారి యిద్దటి చెలిమి యట్టిది* రాజంత యుదారుండు. శొత్రి యంత గౌరనము. కలవాండు*, ఒక్కొక్కప్పుడు వారిద్దటికి శరీరములే “5ండా యన్నట్లు నటించెడి వారుం - .

ఆపదలు హరిశ్చం[దాదులకుం దప్పలేదం. అంత రామే శ్యరశాత్రిగారికిని జినరిదినములు సరిాలడ నలేదుః సామాన్యము జీవితము మొదలిదినములలోం గష్టపడినను జినరినాళ్ళలో. భాగ్య మనుభవించిన వారిజే మంచి జాతకము, మొదట నంతటి (క్రీ యనుభవించినను, చినరికోజులలో లొగ్యసాను పడినవారిది దుర దృషస్థ్రజాతకమనియ్నే చెప్పవచ్చును. శాశ్ర్రిగారి నిరంతర వితరణ గుణముచే నాయనకుం గల “యాసస్తి మండువేసంగినాయి. చెటున్ర నీకునలెం (గమ(క్రమముగా_ శ్రుమ్క్‌-ంచిపోయెను,

శాత్రి్శారియింట నెంతమంది భోజనము చేయుదుండెడివారో 'యునరికిం దెలియదు. "ఎనరెందుకు నచ్చిరో తెెంయదు. -ఎనమను నడుగరావమం ఎనరికి6 గానలసినవీళ్ళు వారికి జరుసమంజెను, భోజ నమేాశయంగడికిల బోయి జనము యగేచ్చమూా శాత్రిారిపేర ననరికిగానలసినవి వారము తీసికొనుచుండిరి. ఈ జూబితాలు చినరక వేం(క్రిందికి వగరు. ఆదాయము వాలక ఇాత్ర్రిగాను బుణములుచేసిరి. మజీకొన్నాళ్ళకుం గొన్నిభూము ఎలమ్మిరి. చినరళు " నమిగిలినయా ప్తి కన్న బుణమనే యొక్క వైనది, అమ్మ యూవినను భూము లెనకును గొనరాలేదు. కాని శాత్త్రారింట నన్నస్మతముమా[త+. మన్య నహి3 ముగా సాలసచుండెనుం మజేకొన్నాళ్ళకు నదిసాలసటయు " దుగ్ఫుటమై పోయను, సవ శ్రవిగ జన " మెనరిదారిని. వామ సస్టకొనిరి. శాత్త్రి గారికింజేతిలోల. జిల్లిగన్వ యావని -దినములు నచ్చాను. బాకీదారుల యొ్తిడి యెక్క_నయ్యెను.

జమిందారగా రొకటి రెండుసారులు సాహోయ్యముచేసిరి కృష్ణమ నాయండు వృద్ధం డయ్యెనుం ఆయన కుమాశు6ండు- రంాశరాన్య న్యవహారము లన్నియు జూచుట 'మొదలుపెక్తైను* రంగారావు తంగడినలెం గాక కొంచెముబిగువు కలవాండు. (సలతిదానికి జమాఖర్చు చూవెడినాండు. న్యవహారను చూచుకొన్లు ఫారమ౦తయు నృద్ధుం కైన కృష్ణమనాయందు కుమారునిమింద నే నదలిెక్టైను- రంగా "'రాన్రనకు రామేశ్వర శాస్త్రిగారిమోంద నంత యభిమానము లేదు, అందునలన శాత్ర్రగారికిం గోటల్లోనుండి సాహాయ్యము నచ్చు మౌర్గము లేకపోయెను, |

శాత్రిగారిమాంద 'వారింట్లు ఫుక్రైను పాపమాయన తల చాందుకొనుటకు పేలులేకపోయెను.

సరియైన ధరలు కట్టిశచో “మగిలిన య్యాస్త్రి*ని ఉన్న యష్వున కను సరిపో. ను, " జాని కొనయోయినం గొజప్‌ి, అమ్మ బోయిన నడవిగ్తానున్నది- తెలివియనిన బుణదాతలదే తెంవి మొదట సక్చిచ్చినది య్యాస్తినిజూచి. " చినర_ కా స్తిని నదలి వనిసిమిందం బడెదకు, వనీసి యొవలిలోని బొమికలు రత్నములా?- అతని నెత్తుకు కరయించిన బంగారవూ? ధన వతనినుండి" యట్లు _నమ్బును? అతని న్య కిని బీంకికొని కినుటయెందుకో? - - - - ట్‌ రామేశ్వర శాన్త్రి- యెనరిని నన్యాయను వేయలేదు, ఆస్తి నపహరించను లేదు, అతని బందుగులు వాలమంది కొంత యా స్స భార్య చేర (వాయుమని ెక్సిరి, _ఆయన్ను నాలుక కోసినను నట్లు వేయి ననెను, హ్‌ |

బుణదాతలలో నొకరును శాత్త్రారినలన - నుపకారము పొందనివారు లేరు,- అందజకన్నం . బెద్దబుణదాత నాగన్న సెట్టి. వెనుక నొకసారి జమిందారుగారీని గురించి నాగన్న సెట్టి తూల నాడెన్సం కృష్ణ మనాయండు "సెట్టిని వదో పనియున్నట్లు కోటలాననికిం బిలిచి కొరడాలతో గొట్టించుటకుల దయాకు. చేశ్సెను.. -సెట్రి యదృష్టము కొలది నా వేళకు ర్వామేశ్వరశాత్త్రిగా రచటికి . వెళ్ళిరి. అదిచూచ్చి సెట్టిని నదలించి పంపించి *రాజు లిట్టిపనులు చేసిననో మర్యాదపోడా[ యని జమిందారును _మ౦ందలించిరి, ఈనాగన్న

ల "ఇండన అధ్యాయము శ్రే? సెట్టి తండి యుత్తరాదివాండు, అతని] సరచేశమున (గానము గడునక సుబ్బన్న పేంట నవా కుం రామేశ్వర శాత్ర్రిగారితండిగా రతనిని సమాదరించి కొంతధన మిచ్చి యతని చేత నరకము సాంగిం వీంచెను,. ఆతడు (కమముగా బెగుపడి నేంటికి లమాధికారియొ రామేశ్వర శాస్త్రిగారి కష్పూపెళ్షైను. తనతండికి శాత్రుగారితండడి చేసిన యుపకారముగానిి తన్ను శాత్ర్రిగాను రక్షించినదిగాని యీ "వేళ్ళ కడ్డము రాలేదు. తననావమ్మంతయు శాత్రారు తిన్నాండని యూర౦ంతయు “యాగీ” చేయును. శాస్త్రిగారిమోంద వారంట్లు పెట్టి యమలుజకువ్రటకు నిత్యమును (గోధదీమూపకులై కాంచియుంజెను. ఇంకొక యప్పు పెట్టినాయనపేను (శ్రీరాములు, వామ కమ్ము వారుః నలుబదియేండ్ర (శ్రింద (శ్రీరాములు తినందిండి లేక స్వచేశము నదలి సుబ్బన్న 'పేంట నచ్చి వారివారిదగ్గణ పాలేమతనము చేసి (బ్రతుకుచుండలా రానేశ్వరశా _స్త్రిగారు బూచి దయంశలంచి నాయనా. సాటివ్వారిలో నీవు నీచముగా (బతుకుట యెందుకు? "నేను పదియెక్షరమ్మల భూమి నీ కిచ్చెదను. పాలికి చేయుము. ద్రైనము రశ్షించినవో నజే నీకు బున్వ “పట్టటలదు” అని దగ్గఅకుం " దీసి యతనినిని బోమించెను. లితండును నచ్చిన _వేళావిశేపముచేత నానాథ్రైకి రండుఫుట్టు మూండుఫుట్లు నాలుగువుట్లు నిట్టు మిగుల్చు ఫొని కొంచెన్తు సంసారియొ సెండ్రి చేసికొని యత్తవా రిచ్చిన కొద్ది డబ్బు నడ్డికివేసికొని నచ్చిన భార్య నయ్యి; పాలు, -పికుగుచేసి యన్మి కూడంబెట్టినదియు నదియులోలివి పదివేల సంన్లారి యయ్యెను= అందులోం గొంత ' " శాడ్ర్రిగారి కప్వూపెమైను. ఇప్పుడు - శాత్ర్రిగారి మోందం గత్తికట్టిన వారిలో నగైోసక యడాయనం ... అనలా సుబ్బన్న "పీతులోో తాస్రైారి యుప్పు తిననివాండు "లేండు- ఇప్పుడాయసను నాధించనలన నెడువాండు "లేండు. ఒ ఇరితకు నది (పాం దినములు పోనచుం (గొ _త్తదినములు నచ్చుమన్న సంధివేళ+ (పాంతమర్వ్యాదలు పోవుచుండెను, ఇంగ్సీషు చదువు సుబ్బన్న పేంటలోనికిం గూడ నవ్చెను. దానితో స్వాతంత్ర్యము న్య _క్షిగారనము కనంబడుచుండెను, "మరియాదలలో౬ బూర్వవుపస్ధ త్తులు పట్టవు శాత్రిా రచ్చుముగా6 బూక్వయుగము వాండుః

ఇా్రైగారాయూరిలోనందజను పవుముషుల *చేమినలాకోయనియు ( 7 “జమ్‌ యనియల బిలెెడివాకు.. ఆయన వోనానియిల్లు. లేకుం అయన యందజను నమావముగనే (గైమించెనుం' డమోాండామగారా్య (దనంగములో “నీవ అని అనముముండునుం. జమోండాయనారి పిస్తాలను, “వమినాకీ నాయనా యనెడి్‌వాయం. ఇాక్తిారి యాా_స్తి 2, పోకుండ నున్నన్నినాళ్ళు లీ విలుప్పులు వాగుగనే యున్నవి. " ఆయు కొంచెము చేవెలిక పడిచతోయనే యందజఆక నిది కంటగం పయ్యొను సా ఈక పూక్వవుచాడార్యము నూడ సుబ్బన్న వేయి జచులష దుప్పణముగానే భాసించెనుం జమాంచామయగాడి కమాకాదకు శంయానాప్పనకు శాత మోందడల గల కోపమున కేవ యొక కారణముం వన్ను *ీనరా అనుజ య్‌ మనిం శాత్రెాకి కద కెెయదు. శమేక్ష సరా గొప్ప న్యతంతుయం. ఆయనలో నున్న స్వాతేం(త్వ్యైపణము నేయే కందక వవాంకారముగాల గన్చించైనుం -కాల్గవై. పరీతస్థమనలా _విట్రైషం వడ వమశ్షేశ ముతోల జేసెడవో డానికేలహాక వపకిత వార్థవాన్ధనములు వెయయలుయునుం | + *.. అది సాజ్తైాాదియారిలోని నంప వం చంక ఇంధుత్య్వములోని నంశపిం వామేశ్వరన్యాక్తై బంఘక్యేమ్టదడు. వార బంధ్రుత్వములో నాయనయంత పండముదుచానిం వ్యనవార్తగాన్ని (వతష్టీకయగాన "లేయం ఆయననామసై కామో పణమా= చిననవారు - లేయా అయన కననవివ్ప కచ్చ్వానచ్లో గకడగడలావనివాయ. లేకుం ఆయిన వయః. కానివాయ?. చూశమయువాయ్ర? -చక్టిరవాయన్ని. కేషంఎ నాశాసి వోకాపి వాాందజు నాయనమిక్షం జడ్‌ పనవాచే. వా రంచఆకునిమ్పూకు రామేశ్వరశ్యా స్తా యసివశపండితోయ: న్యువహార క్షూము లేనివాయః ముంమవనకో లరయనివాయం ఆయనపై మేన మామకొచుకు లాన్నామం వారుడకు న్లా 'ఊ్రౌరింటిలొల. ఇర” మె రం వారి దిషారాడ్లనలు శాత్రై్శ7ాసు చెలినెచిదచ. వా డఫ శా్త్రిగార యుంటికే శ్వా. ప న్‌ కా క వ సోముయాజులు- స న వచ్చిన మడ. “నంస్ను హే

శ₹ండన అధార్థయము 19 సోమయాజి యనికూడంచిలుతువము. గంగన్న పూర్వ లందణు నాహ్‌ తాప్ప్నలుం ఆయనతం(ి. నోమన్నగ౫ాకు మావే శ్వ జేనము మా(తము చేసన వాం. తత్ప్చూవ్వు లందజుం బండితులుం ఇష్ట చేసిన వాం నోమన్నగారి ముత్తాత గ్రాహ్మీ భూతుయకూడను. కౌస సోమన్నగారి నాయకి దర్శదు.ై: తెండి కేక యిబ్బందె కడ వలసి వచ్చెను. సోమన్నగారిదె సుబ్బన్నేయక మూండు నాలుగుమై్ళే దూరములోనున్న రంగాపుకముం "

ఓకరోజున నోమన్నూనమ దూక్షపుటూపనకు సంభావవకల బోయి (హెద్దెక్సి- సుబ్బన్నవలయ మాదులా స్వ(గ్రామమునకుం జోవు చుండెను. (గాహ్హైాజునకు యమ్తువాధిందుచుండెను. ఇంటికింబోయిన తకవాళం గూరయు దోరకచేమా యనకొముదుల బోచ్చయండెనుం ఉారిలోం బండిన జొన్నచేనుదగ్గజ మంచెమాడ శామేశ్వరశాత్రై కూస్స్పృండి ((ాెనువుండెనుం నోమన్న జ్రశ్య్యా యాక్‌ మోాచేవషలో 0కువోనకెయలు కోసికొంకునా?” యవి యడిన్శాము. రామేశ్వర శాడ్రి “అద్య్యూ! తమన వెద్దలుం చేను కోసిపక్టైడదనులెండి!” యప్‌ మంచె దెగ్‌ యూయన మోయకేనన్ని కాయలు కషి మూటకట్టి యిచ్చెను. నోమన్నకుం బట్టరాశంత వంతోహమయునుం ఉఊకడె?? కఠడగు సారెాయణంశాత్తైగారి “పమారకులడని ంపిఫోామిం యధ్య్ధయనము శాస్ర్రము చదవన పెంపు -జానిపలం డో డతని చక్కని డప్తూం చూచి సంతప్‌ంచిః న్యామమునకుల బోయెను. వేయి- దొనపండ్త్రమూాబ. డెంచె డిందు మిత జారతో ఎవమేన్త!. అమ్మాయికి. సంబంధము. పకుష్పకొని వచ్చివనల అనను. ఆమోోంవకతో *నెవొ రని యడేశారను “వవ చేమిన! సుబ్బన్న కటు. నారాయణశాత్ర్రగ కి తమానలంం చేరు శామ్‌ శర్చదనా ఆ యంలుక్‌ పల్లవారిడు ముత మువళం నున్నాయం శకటాల ఇద్గుయనము వపప్పువోన్న్యాడుం కావ్య వరిచయముకూడం నలదయిక్‌ వమ దసూూకిక్‌ ఆతమరాలూ యుత్యాలకోన వళవ్రాయాము “గాయనా ౩7౦కు దోనకెయలు కోపివ్టునోయి కో యన్నారుం తక్హైయకోసి ణా నక్త ఇట్టిసాయం ఇంతమత మన నావ్‌ యదృష్ల్వముం జంలారపు తం్యడహ్‌ యనెనుం సోమన్నగాడి కౌకు ఇకవి వచేచి “చాసన్నడ

వా రెక్కడ?! మన మెక్కడ? బీదవాం[డమగు మనవీల్లను వా చేసిళొందురా? చాలు లెండి.” యన్నది- “అ చేమిమాట. ఎందు చేసికోరు?” కూటికింయక్కవై నం గలమునకుం దక్కువా?ి యన్నాగ పోయివావిల్ల నిత్తువ నంగా నద్దర్తిదురా లీమి"** యని సోమన భోజనము చేసి (వొద్దువాటారనిచ్చ్కి సుబ్బన్న పేంటపోయి, నా? యణశాక్ర్రిగారింటికి వెళ్ళను, ఆస్పుడు, నారాయణశా్తిగా రిం నద్ద లేకు, వారి తమ్ముడు శంకరయ్యగా రుండెను.. సోమన్నగా శాక చూచి శంకరయ్య: (టావ్మాణుండు సంచారార్థము నచ్చినా డనుకొని యొకరూపాయి తెచ్చి యీయంబోగా సోమన్నతన క్‌ ఇెప్పెను, శంకరయ్య “అయ్యా. మాఅన్నగా రూరిలో ేమః నచ్చి; వెంటనే చెప్పీ _తిముకుం గబుక్తు పంపించెదో నని యాయనన బంపీంచ్సి యూరిలో నొక సిద్ధాంతిదగ్దజకం బోయి లగ్నము పెట్టి చెను, ఆ లగ్నము పదిరోజులలోనే. కుదిరెను. "పెండ్లి శడములేదః యా మజునాండేపోయి "తాళ్ళలోం దాటియ్లా కులు ఫొట్టించి 'తెప్పిం? వొశీట నుంచెను, ఇంటిలోలనాడువాం(డందజతో 6 జంధ్లి పనుల చేయనలసీన దని చెప్పెను మూండవనాండు నారాయణ శాస్త్రిగా నచ్చివాశిట నున్న 'తాటియాకులమోవులు మూచి యింతేలా* వారి నివి యెందు కిని యడిగాను. వామును “రంగాప్టరము నుంచి = సోమన్న గారంట. నచ్చినాకు వ్వారిపమా _శ-వేసు సావి్యిత్రియంట మన రామేశాని క్లిర్తువ న్నారంటు. శంకర్తం లగ్నము కుదిరె ఏను ఇంక6 బదిరోజులున్న దంట్ర యని వెప్పీరి. ''ఆయనయు సశే న పెండ్లికి సిద్ధమాయెను. _ ॥ +. నామేశ్వరశాశ్తిగారి వివాహ మిట్లు జరిగాను. అనాలి వివా హములు చారి మంచితినము నట్టివి, వారి 'కారేయ సపౌరుజ్సీయముశే కొనలయును గాన్సి) ధనము_ల్కజలేమ శాంబోలు. _ = ఈ సంబంధమైన, తర్వాత సోమన్న సంసారమునకురి జెడ్డదిన ముల్పువెనుక యుట్టినవి, శ్ర యని కుమారుండుగంగాధరముగ్యారికియ్పప్టవ మారని గంత యయాన్నా మొసంగిరి. = మనుష్యులు. సప తర్యాత యు మీట (గ మమ.గాం _.బచ్చలుడోరి.. ఆయన ఎవం రసమ కూజా శేస్పన్స, దానితో. వారిమిందు నూరిలో*!

శరండన అభా యము 2||

గొంత యభిమాన మేర్చజెను. కొద్దిలో. బాడియుం బంటయుం గలిగి గంగాధర సోమయాజులుగాను సంసారి యయ్యెనుః

ఈ పచ్చందనమంతయు రామేశ్వర శాస్తి) గారి నంబంధము నలనం గలిగిన ే యయ్యును? గంాధరముగా రివుడు రామేశ్వర శాస్తి గారి నంకనై నను జూడండు*- తన భానవఆందె వీబ్లల కెమియు లేకుండం జేసె ననియు, నట్టి య్యపయోజకుం.డనియు నందణతోం జెస్పును. గంగాధరముూరి విసినినొట్టుం దనమున్కు. రామేశ్వరశాత్రి గారి వితరణగుణమును నెజింిన జనులు మనస్సులలో . నతేనిని6 గూర్చి నిదించుకొందుకుః

చినరకు రామేశ్వర శాత్తిగారి కిట్లు గడునని దినములు గూడ నచ్చెను* భార్యను బెల్ల వానిని . గంగాధరము గారింటిక! తానే తీసి కొనివోయి యాయస యచట'నే యుండనలసి నచ్చెను- కాని గంా ధరముూూకను నాయన భార్యయు వీరి ననరానిమాట లని వాల సీచముగాంజూడ మొదలుపెట్టిరి. 'రానేశ్వరశాత్రిగారికిం దల కొట్టు కొన్నట్టులయ్యును. ఏమి చేయనలయును. కొన్నాళ్ళిచ్చుట నుండి యా గాధ పడలేక వజల సుబ్బన్న పేంటకు నచ్చిరి

రామేశ్వర శాత్త్రిగారి3 దమ్ము లుండిరి. వారు చనిపోయి వారి పుక్తు్ర9లు వారివారి సంసారములు వాయ చేసికొను చుండుట్నచేత వాద్త్రిగారికి నాను సాయము చేయలేదు.

శాతక్రారి జీవత మంతయు నాయన శకెదు రాడని యూయన ధర్మ పళ్నికిలహూడ నాయన చినరకు లోశనయ్యెను. పీబ్ళలకు “నేమియు లేకంజడంజీసె నని యామెకు దుఃఖము గలిగఎ, ఆ దుఃఖ వపష్పూడు భర్తమాదణో పముాం బరిణమించుచుండెను *

ఇంత చెడికూడ శాస్త్రిగారికి వితరణబుద్ధి పోలేదు. అప్పూడు శాత్ర్రినారికిం + గట్టుకొనుటకు దోనతి యెక్కకే యుంజెను సై ను త్తిరీయముగ్యూడ లేదు, ఆఅంగనస్ర్రము గలదు, ఆవి. శెంజే యాయి నకుల సర్వవ(స్ర్రములు, ఆవి ధరించి దూకప్పు బజారులో నొకాయ నను న్వాల్దు రూవాయ లిమ్చునేమా యడిగి నమృటకు వెళ్ళను. చారిలో నొకమ.నలి బీదమాదిగవాండు “కనబడి ఓదొరా.-సీరోజు లయిపోయినవి, నేను నీ యండన్లు ఇంత కూడు గుడ్డగలిగి (బతికితిని

వి వేయిపడగలు

ఇదిగో. యిష్పుడు నాకునుం చెడ్డరోజులునచ్చినవి, _కట్టుకొనుటక గుడ్డలేదు.. గోచితోందికుగుచున్నాను. చెట్టునంటివాండనవు నీ విట్ల యినావు శకాకులనం4 వాం్యము నే నిట్లు వెల్లాచెదరయినాము అన్నాడు? శాక్ర్రి వై యంగనన్ర్రము ధరించిః -దోనతి వాని కిచ్చి యింటి] నచ్చెనుం

ఇల్లు నిప్పచ్చరము నిరామయముగ నున్నది. దార్మిద్య దేరి సహ్య హృకములతో దశసహ(సాంగుళులు విచ్చి మాందల బడి వీశి నట్లయ్యెను. ॥ |

శాస్త్రి యది 'యోరక్వలేక తనకన్న ద్వర్యిదులైన నాగేశ్వర స్వామి దర్శనాగ్థము వెళ్ళను సాామివర్శనము చేసి, నందీశ్వముని శృఎగముల మధ్యనుండి స్వారునిం జూచి? ముఖమండ పమునందు వశ మింవెను. అనాడు శ్తుక్లు విదియ, చంగదున కుదయా స్త్రమయములు "రెండు నొక్కసారియ్య్‌ యయిరవి. శాత్రి ముఖమండపము నదలి నచ్చి? యానరణము. వెలుపల నున్న క భ్యాణమండ పమునందు గూర్చుం డెను, కనయడ్షీకనయ్టుడని నూలుపోగునంటి చంగదునకు నూలు పోగ్గు వేయుద మని మూవెను, పెన బట్టలేదు, _ క ట్టుకొనిన యంగ నన్ర్రమునం బోగు రాలేవు శాత్రీ.నిర్విణ్సుడయ్యెను.

ఆ నూలుపోగునంటి చం(దుండు మాయమయ్యెరు. ఉండి 'లేనట్లున్న చంద్రుని యా (వఏధమనర్శనమునశే చీతటు లేమో తెల్ల బోయివట్టు).వెనుక "వెనుక కందగ్లినట్టు_ ముగ్ధముళై. అజ్ఞావ్యాకలి తము వైనట్లు తోయెను. చీతట్లు దళముళై, వెలులననకు దూర ములైై కృశించుచున్న- జహిర్ట్యోతిన్సు కల శౌాఆత్రిగారి కన్నుల జొచ్చి లోంతయల దాత వ్యాపించెను,

• భగవంతుని క భా్య్థాణమండ పములొ శాస్త్రోగారుాలయ మంగె నసి యెనరి కినిం (బొద్దువోయిన శ్రపవాతాయి తెలియ "లేదు.ఆయన మృతితో నాయన గొప్పతనము హళాత్తుగా నందజకును మజల గోఛరించెను. అ యర్ధర్యాతమున జనులందలు మధడ పమున( (బోగు నడి ఇాస్రిగారి కధ'లేశడ నయొచ్చిరి, ఆయన వలస.”నుపక్రారము గౌందినవా రంద్రలు కన్నీకగార్నిరి?.

ండన అధ్యాయము బెర్రీ

శాస్త్రిగారి భార్యా ప్యుత్తులు నచ్చి శనము. నింటిం గొని పోయిరి. ఆయనకు బోలెయంత బలగ మున్నది. (ుకికియున్న ప్వూకు చే వెలితిపడియున్న ప్పుడు వాకిలి దొంగిచూడనినా రందటు. నేలంస బంనున్హలై. కాకులట్టు గుమికూడిరి. 'తెల్లవాజణు నజకుం గొంప యంతయు. జుట్టము లన్నవారితోం గిటకిట లాడిపోయెను. ం

ఆనాడు ధర్మారావు కన్ను "తెరచెను,. అతని కప్పటికి పదు నాజేంకు, తండి చనిపోవుటి తనకు లాభమో; నష్టమో యతనికి. 'దెలియదు. నంస్కారము జరుగ నలసియున్నది. కాలు కదిపినవో ధన మ.తోం బని, తల్లియీ సంగతి వివారించకండ భ _ర్హృశనమువై యిడి రోదించుచునే యున్నది. నచ్చిన బంధువుఎట శహృవియులు శూన్య హస్తములు నని విచార ముఖమ.లుూాక యింకొక భానము "లేనివామూూ నుండిరి. పసినాం ఉయినను సర్వ విషయములు తెలిసిన ధర్మారాపునకు ముందుదూచిన నూయియు వెనుక్ణం జూచిన గోయియుగా నున్నది.

కొంచెము. (పొద్దెకినది. ఈ నిరాభార స్థితిలో ధర్మా రాన్చు నకు బట్టుగాయ్య మయొకండు దొరిశెనుం ౧

శాశ్రిగారి మరణవ్నార్త కృష్ణమ నాయనకిం దెలిసెను ఆ ముసనలివాండు కూర్చున్న వాండు కూర్పన్నట్లు: (కుంగిపోయెను* పకట సారిగా నాయ్రనకు ఇా స్ర్రిగారి యుచ్చదినములు నాయస్‌ వహ న్య క్కి త్యము, నతన్తి యాదార్యము, గోచరించెను. జమిందాకు బయలు బేజీ శొస్రిగారింటి?- నచ్చెను. శా స్త్రి, గారి ,శవము జూచి సమాదరించిః కొంతసేవయిన తమువాత కర్మ దరుగుటకుం _(టచుల్న ములుచేయశేమని బ్వంధుక్టల్లను మందలించైెను. వారును ఖారము తవమ్లాంద లేదని 'కెలిసికొనినంతనే సర్వకార్య ములు నిర్యర్హించుటకు ముందంజ వేసిరి,

ఏ

దార్లిద్యము శాస్తిగారితో నే పోయినట్లయ్యెను.. -జేవిడీలో నుండి బియ్యమ. పస, ఉస్వు మొదలుగా సర్వ నంభారములు నచ్చెను. నాయండు రెండునందల రూపాయలు కూడ పంకించెకు.

వక్ష వేయిపడగలు ధర్మారాస్ట నేుశమావయు్యు మామగాక నయిన గంగాధరసోవు యాజులుగాకు "ప్పెత్తనము నహించిరి,

'సోమయాపులుగారు ఆత స సణములకన్న -. చత్యారింశత్పం న్కారములకే 'యొక్కువ (పాధాన్య మిచ్చెడివాడు) దయ్తాడాక్షిణ్య ములకు నాయనకు మిక్కిలి దూరము, కర్మ యధావిధిగ జరుగ నలయు ననుటలో మొనటివాండు,. అందుచేత సర్వనమృ్ధిగల శాత్రీగారియింట సోమయాజులూరి యాజమాన్యము[క0ద నపర కర్మ సుమ్రగా జరిగను. పదునొకండు పదిరెండు - దినములలో శాతారి కర్మ స్వయముగా జరిపించిరి. గోదానము, నషా త్సర్టనము, ౫ షోక్షశదానములు, (గౌహ్మం సంతర్చ్పణము నంభాన నయు జమోిందాకుగారి దయవలస -లోపములేకుండ జరిగిపోయను కడుపునించం దిని గజ్జున (శేంచిన (గాహ్మణులు ఆయన కేమి మహారాజు, -చినరి రోజులలో శేకా. కొంచెము లోపము జరిగ్గాశ్లే కాన్కి యాయన కేమి. "(బతికినవుడు మహారాచ్చే చచ్చియ వహారాజే * యని దీవించిరి.

ధర్మారావు బంధువు లీ .పదమూండు దినములు జమించాగ. పంపించిన సంభారములు విచ్చలవిడిగాం దిని ఖర్చు పెట్టిరి. తినినం॥ తినిరి పారవేసినంత పారవేసిరి, జేనికిం బడీన్న దాన్సికి నామ్‌ యశే చృముగా వాడిరి. కర్మపలాచ్చిన వస్తువులు వీపలరాందని శాంటోల బంధువు లయిన కొందజు ముసలమ్మలు కొంతసామ(గి తవయి టికి జాట్లూగూం బ్రీట్టించుకొస పోయిరి, కర్మలో మునిగియున్న ధర్మా రావుగాన్తి దుఃఖముతో మున్లిలీయున్న యతని తన్లిగాని' యి నంగ గ్యాసు. ధర్మారాయని “యయప్పగ్గార్లు కూడం దల్లి వెంట! ల ఫమ్‌మ్లూండ న్నాం జెనరిచారిని వాసో పోయిరి. సావ్మితమ్మ? రింటిలోం జూచుకొ నెను, మిగిలిన బియ్యము పదిరోజులకు సచుచ్చీను నయగ మొదలైన 'వేమియు లేవ్ర, చికీరిదినములలో( గష్టము లన వాకు పోయినను ధశా అపై ంళులు మిగిలిరి. బంధువ) అెనరదారి శ్రరాను నప్పగార్లి ద్దజబ్యు వారి పిల్ల లు; బా

శే శఆండన అభధా్థయము ల మజందులు వెళ్ళలేదు, వారు తల్లి నోదాక్సుటకు నించేయుండిరి, తంగడియ్నాస్తి కొడుకునకు సం[క్రమించుట న్యాయమేగనుక ; నాయన యాస్తి జార్మిద్యమే గనుక నది ధర్మారావునకు "వెంటనే సంక మించెనుః శ

ధర్మారావు పడుచున్న యిబ్బందు లన్నియు! (బతినిమేహము సున్భ క్త వాగుచున్నన్యు నతిని గానమజుందులు గృహమునుండి నిహ్య-మించరు. రోజురో జెల్ల 'రామేశ్వరశాత్త్రిగా రా స్హి పాడుచేసి రని సణుగుదుందురు. _ఆదోవ మంతియు ధర్మా రావు'జే యన్న ట్రతనిని నిందించుచుందురు. ఇటం దమకునరి్శ జరుగుట లేదని కూడందగవన్రలాడుచుందురుు _

ధర్మారావు పెద్దక్క-గారి చేను హైమనకతి, రెండవయామె “వకు నాంచారమ్ము* ద్దగానారి "వీ సూర్యు నారాయణ, "రండన యాయన రాజేశ్వమండు. సెన్టబ్యానగారి కి ముగ్గును కూంతం(డు. "ఆండ నయాయన కొకకువూరులసం "పెద్దయాూయస యన్న నస్ర్ర ములు గలవనాండు-, అందుకని యింటిలో నల్ల రిల్హే యాయనదిా మైంగా సాయన మొనకసురువనివీ*, __

ఒకనాడు కూర లేదని సూర్య నారాయణగారు “అములు ధూములు చేయుచుంవలా ధర్మా రావునకుం బట్టరానంత కోపము నచ్చి “వమిటి? ఎనరి అవ్మమగనిసొ మ్మో యిచట నున్నట్లు పగులం బడిపోయెదర్వు? తిండ్‌ లేక _ఎూ సాయనగారు "“నానాయిబ్బందులు వడుచుండలాం దిరిగిదూచిన దిక్కు, లేదు. వీరందరు నిఫ్టుడు నచ్చి నా నె ్తిన నెక్కిరి. వీరిశక్కడనుండి అెచ్చిపెట్టనల నని గుంజు ఫొసెను, “తిండిలేని వెధనకింత యదురుపాటు ఏలో” యని యాయన విదలించెను. “వ * వెధనయు నాకు. బెట్టలిదని ? ధర్మారా ననెను దానితో సూర్యసారాయణ నిప్వుల్యుతొక్కిన (కోంతియుయయిః నిలు 'వెల్స మండిపోయి, చచ్చినవారిని (బతికియున్నవారిని నందలు తిట్టి యా సాయంతనము పిల్లలతో సుబ్బన్న "పీంట వదలి వెళ్ళెను

జేవు శ్రైపక్షికము గ్రైట్టనలయును,” అంతనజకుం బినతంగడి కొడుకుల నద్దను, నచ్చటచ్చట బదులు "తెచ్చిన వస్తువులతో నిల్లు గడవెను, తర్వాత దమ్మిడీ వుట్టలేదు._ ఎత్రైపక్షిక్న మెట్లు జరుఫనో

లగి “జీ యి ప డగ లు ధర్మారావునకం దోంచినదికాదుః కర్మకుం బంవీంచిన 'ేమో తప్ప జమిాందారుగారు మజల మాటాడలేదు. బుణదాతలు తంటడిని వదలి కొడుకును బట్టిరి _ ధర్మారావు వమణల దడమోందారును. జూడవనలె ననుకొ నెను అతనికి బదునూండేండ్లు నద్చునజుకు మహారాజునలె. బెరిగెను. చిన్నప్పటినుండి "తాను ధనవంతుండ నను నూవాతోనే పెరిగాను. తంగడి స్వాతంత్యము, గౌరనమ.? ఉదారత వితరణము, కోపము, అహంకారము, సర్వసణములు ధర్మారావులో నచ్చు (గుగ్జినట్లు (పతిబించించెను. ఒకరినిం బోయి నోరు విడచి యడుగలేండు. ఇప్పటి తన యసవ ర్ధత తలయొొని తన్ను6 దానే నిందించుకొనును,. ఇంట నవిలే వివిలే నను తలిమోంచ నా[గహపడును చినరకుం (గాణములు (తెంచుకొని యానాండు సాయం వేళ

ఉమింద్తాకుగారి దర్శనము. చేయుటకు వెళ్ళెను. కోటలోనికిల బోయి నంతనే_ముందుగల "పెద్దహాలోో రంగారా్క్రాగాను పెద్దసోఫామాంద6 గూర్చుండి యుంజెను. ఆయన ధర్మారాజ్యను జూచినంతనే మొగము గంటుపెట్టుొని "మొ మతేనినండి "వేజువిక్కునకుం (దిప్పెను* "వెరుకకుం దిరిగిపో బుద్ధి ఫ్రుస్టైను,. ॥

॥ "కాని యింటికిల బోయి 'యేమిచేయును? ధననంతులు తమ పిల్లలను6 జాలచెడ్డగాం 'బెంచెదరుం చిన్న ప్పూడ్ను ధర్మారావు నెనరి వైనను “దర్శిదుడా. యని లిట్టినవో నతం డాపూట _నన్నమే లినెడి వాల కాండు. అంత యాగర్భశీమంతుని బిడ్డ యట్టిమాటపడునా? రానేశ్వరశాత్ర్రిగారి కీ మాత _ మూహ యున్నచో ధర్మా "'రావున కంత మిధ్యాగౌరనము (పబలెడిది కాదు. వారి సంపద చెకకపోయినచో నట్టు "పెమగుటవంఎన నష్టమును గనయబుడెడిది గాదు కాని యోడలు బంగ్షై యసర్తిభనమైనది సంభనమళయ్యైను.

ధర్మారా వళ్లే యచట నొకటి రెండుగడియలు నిలునలయిడి

యుండెను. ) అతని 'నేపనిమిాంద నచ్చితి నని యడిగినవారు లేకు.

ఇంతలో నతని యదృష్ట్రమ. నలనం గృష్టమనాయండుగా రచోకి శ్రేవో

పనిమింద నచ్చెనుం ధర్మారా వాయన శెదుకచుగాం బోయెకు.

"ర0డన అధ్యాయము వ నాయండు ధర్మా రావు నేమి పనిమోంద నచ్చితి నని (వళ్నించెనుం నీమి పనిమిోంద నమ్బును. జమిోందారునకుం. 'దెలియదా!? ధననంతు లకుం బేీదవారిసంగతు లన్నియు6. 'దెలియును. కాని "తెలియవు ధర్మారా 'వేమియు మాటాడలేదు. మజలం గొంత యాంగి నాయండు పని యేమి 3” అని యడి7నుం ధర్మారావు సగము చచ్చి, జేవు నాయనగారి మాసికము అనెను నాయండు గువూాస్తాను బిలిచి ధార్మారావునకుం బదిరూపాయ లివు శ్రిని చెప్పి "తాను చనెను రంగా "రావ్చగా రిదియంతయు వినుదునే యూరకుంజెను గుమాస్తా పది రూపాయలు తెచ్చి యీంబోగా రంారాన్రగారు కవ్రమయ్యా, మౌాసికానిశ3ి. బదిరూపాయల ఖర్పున్నడా”* యనెను గుమాస్తా *“అక్క-అ లేదండీ" యనిజవాబు చెప్పెను, ధర్మా రావ్రు చేతిలోనికిం జినవరకు నచ్చినది యాజురూపొాయలు, అవి కూడలి బుచ్చుకొన కుండ6౬ బోవలెనని ధర్మారా ననుకొ నెను, తానైన మాండును. తండి మాసికము చెడిపోవును, కొడుకైవుట్టినందుకుం. దా విదా తండడికి. జేసిన యుపకారము. తన యభిమానము నష్ట్యమెనను తంగడి కర్మకు లోపము జరుగరాదని యాజురూపాయలు (గ్రహించి గంటకు ముందు వచ్చిన తనలోం దాను సగమై యింటికి నడ చెను,

రైతే? పథ్లికము గడచినది. చూసికము గడచినది. ఇల్లు గడచుట "లేదు, - బుణబాధ ఎక్కు.వైనది. తెగండి యేమి చేయుటకునుః జిన్నతనము* ఒకనాండు కూర్చుండి నలపోసి నలపోసి ధర్మారావు తనకధ యంతయు నొక "పెద్దయుత్తరము (దాసి కృష్టమనాయనికిం బపించెకుం ణా ఉమప్షశరాద(న్రీ) మన్నసుల్తాన్‌ సుబ్బన్న పేంట పరగణా జమిందారులు? మహాపభువులు: కృప్యవనాయనింగారు జమిందారు నాం సమ్ము ఖమునకు రామేశ్వరశా్త్రిగారిపమావండు ధర్మారావు (గౌసికొన్న విన్న పములు అయ్యా .

• మానాయనగారికిని దమకును గలస్నేహము? (పేమయుం (బళ్యతముగాం గాకపోయినను గధారూపముగావైన నేను వినియుండు టచే మాయందు మోకుం బత్సపాతము తప్పక యుండునని : తలంచి

లి వేయిపడగలు యిది (వాయ్గుచుంటిని. మానాయనగారు మరణించినపుడు తమరు చేసిన సాహాయ్యుమును, . తమరి యాదార్యమ.ను నేనన్న(టికిని మజునయజాలను, మూ నాయనగారి యశస్సుగాని వారి దిన్యగుణ ములుూొని నేనిచ్చట”(వాసి చశేమియు లాభము లేదు. అది యంతయు గతజలసేతుబంధనముః అట్టివాశే. వారి చినరిదినము లలో నన్నో కష్టములు పడలా నేకు పడుటలో నాశ్చర్యము -బేడుం ఆయన చేసిన బముణము. వలన నే నేం గాధడడనలయునో -శెలియ శాదు, అన్టను, వారు ధనము సంపాదించి పోయినచో. నే నది యను భవించియుండనా? అన్లు బుణముల - ననుభవించ వలయును, కొని 'నేనుచిన్న వాడను* వారు వారనుకొనిన మాటిలనుండి చూచి నను మాకు గల యాస్తి ని నప్పునకును సరిపోవ్రనట్లు తోందు చున్నదిః బుణదాత లొకం జేటికిం దీసిన నొకండు కోటికిం దీయు చున్నాశేగాని నన్నీ బుణమునుండి బయటం బడనిచ్చునట్లు "లేదుః ఒకవేళ బయటయుడినను దకువాం (బతుకుల 'దెరు "వేదియు6 గాన్పించుట లేదు, (బలికినన్నాళ్ళు మహానంపద ననుభవించి యీ తోజులలో నిర్ణయ్య విధిచేం గష్టజలధి ముంచయిడిన మజ్జననీదుఃఖము కనులారల జూచి భరిందముటకు నాది జాతిగుండెయేమో. ఈ కష్టము లకుం దుది యెష్పుకో. ఎం +. ఈ యూంరికి మామను) మేమును బూర్వుల మని చెప్పుదురు మాపూరక్వులే మిమ్ముందెచ్చి యిచట నిలిపి రని కూడ6 బలుకుదురు* అదిఎంతనజకు నిజమో తెలియదు. అది నిజమేయయిన యెడల మా నంశమునకు వమా నంశము.నకును (దెంచశాని బంధ మొకండు కలదు, అందుచేత సయినను మోిరునాయందు దయ భూవించ నచ్చును*. ల =. _ --_నాకం 'చెలిసినంతసజుక్తు మ్యూాపూమ్నలు మిమ్ము యాచించ లేదు, అ దుర్షశ నాకుం బట్టినది. ఇపేకూడి మికు. దయుహేతువు శానచ్చు నని మనపిల జ ఈఎయ్యుత్తరమ్ము(నాసి కోటలో నొకకాసావాని కిచ్చి 'పంవీం ఎను, క్తాని" "నాంట్ని 'రా(ళియంతయు ఢర్యానాను “వెప్పరానంత చిత్త సంషోభము పజెనుు “ఛీ వారియంతవాను వార్యు.మాయంత

"లెండన అభ్యాయము 20 వారము నేను, వారిని నేనేల (సాభేయపడనలె? రానున్న కష్టములు రాకమానవు. చచ్చినచోంజత్రుము. సాటివారికడ నీ నైచ్యమున 'కేల వొరంయబడ నలయు అని యొకనారి; కానిరోజులలో గర్వపడ రాదు, పడి యునరిని సాధింతుము ఒకవేళం దిండి లేక చచ్చి యేమి చేయు దుము? శరీర మున్నంగదా యేవైనను చేయుట?” వని యొకసారి “కృష్ట మనాయనియొద్ద "తొను మనవి చేసికొనుట కిది మొదటి నారియా+? "మొన్న నాజురూపాయలు "తేలేదా? తంగడి కర్మకు ధన మాయననద్ద ప్రచ్చుళొన లేదా?” అనియు; “తంటడికర్మ కాయనయీ యిచ్చెను, నేను యాచించలేదు. నూసికమునకు యాచించితినా? "లేదు. పోయి యూరశే వెప్పితిని ఆయనయే యిచ్చెను” అనియు పరి పరివిధమ.ల నాలోచించెను, చినరకెట్టయినను డాను య్వుత్త్రరము (వాయుట చేయరాదనియే నిర్ణయించి? తన యట్టియ్నుగ్తరము నలనం దన పూర్వుల గౌరనము పోవు ననియే నిశ్చయించెను.. ఎప్పుడు 'త్మెనాజునా యెష్పుడుపోయి యా కాసావాని నడిగి యా య్నుత్త రము శతీసికొందునా యని మిగిలినరా(తి గడపెను. ఆ రాతియే యతండు_త్తరము రాజున కిచ్చునేమో యని దిసలుపడెను.

ఈ యాలోచనా పరంపరలోం గోళ్ళు కూసెను. మెడలు నిక్కించి చేహములు దీర్టీకరించి కనులలో ఛార్హ్యము గోచరిం చగా గర్యోక్షి వోనికూంతలు కుక్కుటమ.లు కూసెను. ఎందుకులే యింతగర్వ వని తవలోందామె యవియు ననుకొన్నట్టు అక్కలు తపతప కొట్టుకొ నెను. గర్వము లహంకారముల్పు సుఖము. లుదుఃఖ ములు; సంసదలు "లేములు-సర్వమునకు యుగములు సె శీ భూతు "రాలు సనాతన మ.షస్ను (వజ్వలించెను. శ

ధర్మారావు "లేచి కాలకృత్యములు నిర్వరించి యా కాసా వాని యింటకంబోయి యుత్తరమిబ్బ్‌్‌ వా? యిని యడి"౫నుం వాం

" డీయలే దనను, ఒకసారి యుటు "తెవ్మని యడిగి పుద్చుకొని ధర్మా 'రానది వాండు చూచుచుండల నే చింపివే పను. శానా వాండు నివ్వెర పడైను, “సల యట్లు చింపివేసితి రని యడి7ను. ధర్మారావు “నోపా కృష్ణవ నాయండుగారు చాల యుడారులు, నిజమే, "నా పూర్వు "లెనను నాయనను యాచించలేదు. నే నేల యాచించనల

80 వేయిపడగలు యును?” అశ్షెను. గోపన్న మాటాడలేదు, తిరిగి యింటికిం బోలు ధర్మారాన్చ తన్నుంజూచి (పతినామ నవ్వు నున్నా రనుకొ నను అనాం డంతియు ధర్మారాయని (పన్నర్పన చితవిచిితముగా నుండెను,.తనయాపద గ క్రైక్కు బోయినట్టును, దానిని. దానే నలద న్నట్లును దానికి. చాను వాల_చింతిం దుచున్నట్లును కాదు తాను ఇేసినది గాగుగానే యున్నదని సమాధానము చెప్పుకొనుచున్నట్టును సరిపరివిధములం దనలోందాను. గుడుసుళ్ళు పడుమున్న యతని నతని ల్లి చూచి కారణము తెంయక గగ్జోలుపడెను,, * మజలం బదిరోజులు గడవెను, ఇంటికి నద్చును తల్లి “నాయనా బియ్యము లేవురా * యనును దార్మిద్య "దేనత యతని యభిమానమ.ను జూచి పరిహసించినట్టుండును ఎనరినోపోయి ఆ0డు రూక లప్పడును, వారు జేష్టు మాపని (తిప్పి చినరకు లేదందురు దారి(ద్య దేనత యతనిని జూచి వికృతహాసము చేసినట్టుండును. తల్లి యీ ₹ాధ పవలేక తం. పోయి జమిీందానగారి నడుగుము వదైన సిద్చునేమో.” యనును దార్మిద్య దేనత పకాలునం బగులః బడి నవ్వ్వను. ధర్మా రావునకః దన గుండెలో బెద్ద యేడుష్టు వినం బడును అది యొనరికి వినబడే దని తెంసిఫాని సంతోషించును. గోపన్న కణునదియేం గ్గు ముష్పదియేండ్హకం బూర్వ మొక సారి రాణిగారు స్నానముచేయుము మెడలో జం(దహారము స్నానపు గది గోడ నంశేకం దగిలించెనుం గోపన్న దారినిం బోన్చ్రచు నాశ చేతం దొటట్రుపడి యది సంగహించెను. వస్తుక్పు పోయిన దసిచాసీవాం (డను, కాసావాండను విచారించంగా గోపన్న పట్టుబడెను. కృష్ణమ నాయండు గోపన్నను కోట వెడలనశ వెను, వాండు నచ్చి రామే శ్వర శా్త్రిగారిని అశయించలా తొత్రిగార్తు వానిని మజలః గోటలోం (బ్రవేశపె్టించిరి.. వాల డప్పటినుండిరమి శాస్త్రిగారి యెనలం గృ త కలిగియుం డెను, _ అప్పుకప్పుడు శాక్రిగారవద్లకు = వెలి కొన్నికొన్ని వుంచి సంగతులు నేన్చుళొని పోనుచుండును. మనిసి సహజనుగ* మంచివా డగుటచేతీ " '(గమముగా వానిక్ష భక్తి పపత్తులు బలిసినవి వాండు నిత్యము "రెండు చేవాలయములకును బోయి భగ నద్దర్శనమ. చేయును, కృష్టమనా[ండు పెద్దనాంశయిన

"5ండన అధ్యాయము న! తరువాత నాయనకు గోపన్నమి6ద ననురాగము మెండయ్యెను వాం డెప్పుడును ఫప్రరాణకధలు భక్తిమాటలు వెప్పుదుండును:

ఒకరోజున ముసలి జమిందారు. స్నానము వేసిన తరువాత గోపన్న యాయనకం. దిలకము దిద్దుమ, ధర్మారా న్ల_త్తరము దెచ్చుటు మటునాండు నచ్చి తానే యది చింవివయుట్కు యేల చింపితి ననలా నతండు చెప్పిన సమాధానము లన్నియు జమీందా తోం జెప్పి “యెంతవారి 'కెంతయిక్కబట్టు నచ్చినది. ఇంగున కట్టిన గుడ్డవాసన యెక్కడికిల బోవ్లను వులికడువున నేం ఫుట్టునా వారి నంశమ.లోం దక్కునవాం జేల వుట్టును.* ఆని వ్యాఖా్యాఎము చేసెను

జమిందారుగారు భోజనము చేయుచుంటెను. నడ్డన గోపన్న ఆ రోజున బదార్థము లన్నియు మిక్కిలి రుశ్యుములుగా నుండెను రాజు ఆప్యాయముగా భొడనము చేయుచుండెను. గోపన్న జమిం దాన నింగితము (గ్రహించి నడ్డించుచు, మధ్యమధ్య ధర్మారాయని (పన్వానన చేయుచుండెను, “అ్యును, పాపము. రామేశ్వం శాత్రిగా కేమి దుర్య్యయము చేసిరా. అడుగనివానిది పాసము*, అ టిచ్చిరి ఆయనసొామ త్ర తినువారే ఆయనకుం జేందైరి. (ఆౌాంగిన జామ్మే (గ్రుద్దుమురా. యన్నట్టున్నది. నాగన్న సెట్టి శాతగౌరిసా మ్మెజుం గండా... (శ్రీరాము లనలే యెజుంగడు పాపమ . "నేటి కందటును 'మొనగాం్యచయి యాయన సంసారమును గుదుటంబపనీయుటలేదుల

జమిందారుగారి చేయి కోడిగి. “తన కట్టుబట్టతోం దుడిచి "వెనుక నసారాలోం 'సర్చీమింద జమిందారుగారు కూూర్చుంజట లాం దవ లపాకు లంది మ్చచు గోపన్న వజల సొగించెను “తవుకు ధర్మా రావుగారి క3దో దారి చదూపీించకపోయినవో నా కుఖ్హాయన యే మగును? అయన ఛెడిపోవ్టట మనకు వాతము శ్షేమమా? మోరు వాకు; సు(బహ్మా గ్యోశ్వర స్వామి, గణావారి మూ రందబు నొక యే నని జనము వెప్పుకొందును, మిలో మాకం దాదాలు రారాదు, ఇందులో. గొందజకుం ఇెడీపోయినచోం దక్కినవారికి( బొత్తు కలపి యుండునా? వారికి మాకు నాయపడుట భఛగనంతునక. గూడ నిష్ట్రమైన నంగతైలి

ణి వేయిపడగలు

జమిందామగారు తూలసటుయ్యొ లమిోందం _ బండుకొనిరి, గోపన్న యూం పదుంజెను.. జమిందాము.. గోపా ధర్మయ్య చాల యందమైనవాండురా” యనను గోపన్న మొదలిడెను. అందనేమిటి గొబుగారు.. ఆయన మొగము భూచినచో నిత్య మళ్లెలు తెగ్కవిడిచి నట్టుండును, నాకుమా[తము సు్యుబహ్మ న్యోశ్వర స్వామి యూయనగో ననతరించె ననివీించును, ఆ బక్క-పల. చిని మనిస్కీ నిగనిగలాడు శరీరము కోసమైన కన్నులు: "తెలివి కొట్ట నచ్చినస్టుండు మొగము నందమనలా నాయనబచే యందము, సమయిన నేమి" సముదాలెండిపోయి. చెటున్రలయినట్లు నేలనికెం బరిస్థి! య్మ్సి నవ్చినది. ఒకరికిశిట్టినవా రీగాని లేదన్ననా శే కాదు

+, అది మాఘమాసము, నాగన్న సెట్టి కుమారుని "పెండ్లి తల "పెళైను, సన్యాసివాని 'బెండ్రికి జుట్టునద్దనుండి యెజువే 'యన్నట్టు నెలజీతమునాండున్సు న్నర్తకుండును సర్వముభూస్వామినుండియే "తెచ్చు కొనన-యును. "పెండ్లి పందిరికిల. దాటియాకులు డో శేలసటకు చేనుంస నింక నన్నో సెట్టి.జమిందామగౌరి నడిగి "తెద్చుకోనలసి నచ్చెను. దశమినాండు. పెండ్లి. విదియనాండు సెట్టి (పభువ్రనద్దకుం జనను, సాయంతనము (ఫాన్దునాటారిన "వేళ కృష్ట మనాయండు లొట్టిపట్టలను, 'నేనుయలను తనిఖ మూదు చుండెను. "సెట్టి వెళ్ళి నమస్కరించి నాయండు తన్నేమి పనిమోంద నచ్చితి నని యడుగునేమో యని యెనురుదూయచుంజెను. -నాయండు సెట్టారూ. మూాచితిరా. ఈ లొట్టిపట్టలు నా "కన్నాళ్ళు మాచినను వింతగా నుండును, వ నే ములలో నిీవియు వునుగులలో గ డి పురముగులును విచ్మితమైన స్భృష్వః తలకు మొంజెమునకు సంబంధములేనట్లు పొముగైన కాళ్ళు; మొడె మునకు. దలకు సంబంధము, లేనట్లు పొడుగ్రైన మెఠ,

సెట్టి-చిల్యము, చిత్తమ్ము .

(పభ వే మన్నాతో ససెట్టికి. దెలియలేదు, సెట్ల నధికమూాస ములు? తికుగునక్తీలు, తిథధిద్వయాఎు కెలెసినం్తత యింకో మజేమియు దెలియన్టం నాయని మనస్ఫుల్యో నున్న సౌకుమార్యము_ సెట్టిక్రిం గొన్ని తిరములుూా 7నిది మెచట నుండి వచ్చును! అందుకని చిశ్తముితో సరిపెళైను. ”

క "రండన అధ్యాయము 88 నాయండు:--- రామేశ్వరశా్తిగారు నీ కెంత బాకీ అయ్యా! ససెట్ట;--- పాతిక వేలండి. న్యాయండు:-- వారి యిబ్లుు దొర్లు వెల యెంతచేయును? సెట్టి:--- చ్విత్తమ.: చ్విత్తము. నాయండుస్లా- శాత్రిగారికి మిగతాబాకీ లేమాత్రముండును?

-"సెట్టి:--- ఇంకొక పాతిక 'వే లయిన నుండునండి,

నాయండు పా సశేగాని తక్కిన వారం దజున్తుజేపు నాదగ్గజకు తీసికొనిరా వదో విధముగా తీర్మానము వేయనలె., పాప మాకుళ్లూ యన వాలా ఛాధ పడు చున్నాండు.

"సెట్టా. చ్చిత్తము చ్విత్తము.

జమిోంద్వారుగారు కొంత 'సేష్టు గుళ్లాలసాల దగ్గజులహాడ నిలు చుండి యంతఃప్రరము లోనికిం (దోనయీసెను, ఇంక దొర మజులబయ టకు రాండని సెట్టికి దెలియును. అందు జేతం జేతులునలు ఫ్రకొనుచుల

“మతో బనియుండి నచ్చితి నని మనవి చేసెను. దొర “జేవ్రు వారిని

తీసికొనిరండి. తకువాతం బనియేమో చూడనచ్చు” ననెను. * సెట్టికిం

గ్పప్టవ నాయని తత్త్వము శాగుగాం చెలియును, ఆయనపట్టిన పట్టు నెట్టినగాని వేజేపని యూయనచేతం 'జేయించరాదు. తన కుమారుని

"పెండ్లికి నేనులసు మిద నూళ₹ీగింపు తప్పకుండ జరగనలెనని యింట

నంద జికిం బట్టిం పుగానున్నది. ఈ సని చేయకుండ రాజెట్లును వనుగు

నీయండు, _పెలౌ చాధపెట్టినందునలన శాశ్తిగారి"యా_స్తినుండి ఎక్కువ నద్చునదియు "నేమియు "లేదు. అందుచేత నా మభునాండు తక్కిన ఘుణదాతల “నందజను పిలుచుకొని నాయనివద్దకుం జవను, తక్కినవారును నెక్కున యప్వూపెట్టిన సెట్టియే యొప్పుకొనలాం దమ శేవనియు, జమించారునకుం గోపము 'రానద్చుననియు నొప్పుకొనిరి,

నాయ' డ్తూరిక రణమును బిలిసించి శాస్త్రిగారి య్నాస్తినయిన మంతయం6 గనుళలాని బుణదాతల కందకు న్నాస్సిని విభాగించి మూండుదినములలో న్యనహార మంతయు గుదిర్చెను. బాకీ కింద న్నాస్తియంతయు సరిపోయెను. కాని జమిందారుగారికి ధర్మారాన్చన కిల్లు మిగుల్బనలె ననియున్నది. _ అందులో నొక బుణదాత దానికి న్లాష్పుకొన్నాండుకాదు. జమిందారు దానికే యొప్పుకొనక తక్చి

గ వేయిపడగలు

నది కొదుః 'కాగితములు(వాసి మటునాండురిజిస్ట్రరు వేయవలసినదిగా నిర్ణ యించునజకును ధర్మారావున కీ సంగతి తెలియదు. నాయండత నికి మజునాయ రిజిస్టరు చేయవలె. ననియుం గచేరీకి ధర్మారావు . వెళ్ళవలయు ననియు గబు రంపెను*

ధర్మా రావున క్ట వ్నార్త యుడారిలోం దృమీతుం 3 నవానికి

నారికేళొంబువులు లఖించిన ట్రయ్యెను. ఆ ర్యాతి తల్లి యుంగొడుకును గృప్టమనాయనిం బొగడుటతోడ నే. సరిపోయినదిం రాతి నిదురించు "వేళకు ధర్మారావునప నిదుర పట్టలేదు మాటిమాటికి మనస్సు జమిందారుగారి యౌదార్యమ మింది ౩ పోవును పోంగాంబోంగా, నూహసోపానములు కట్టంగాం గట్టంగా నొక సోపానముమిోంద గోపన్న గోచరిం చెను, అతనిని జూచిన వెంటనే రాజుమింద గల గౌరన (మంతయు బోయి యతనిమింద _ (వాలెను, ధర్మారావు గోపన్న చుట్టును: గధయంతయ.6 జక్కగా నతిశెను, అది. నరిపోయినదిం గోపన్న యొడల నతని మనస్సు కృత 'తామయ _ మైపోయెకు. నాల్లు నెలల కా నాండు ధర్మా రాసు సుఖముగా ని(దించెను,. మజునాండు 'లెల్లవారినదిం "'తెల్లవారకముం చే ధర్మారావు గోపన్నయింటికిం బోయి* యమగుమింద గూర్చుం డెను గోపన్న న్మదలేచి నచ్చి యతనింజూచి

యేమి బాబు ఇంత పెందలకడ నచ్చి3* ననియడి గను.

ధర్మారా్రు 'గోపా. నీ బుణము-నేను తీర్చుకొనవలెను, నిజ

ముగా నీవు చేసినంతపని నా య్వుత్తరము చేయలేదు* నీకునా కృత దతం దెలువుటకు నచ్చినా”. ననెను గోసన్న “అయ్యా! మారు గొ ప్పయింటి విడ్డలు. నన్ను ఛతించి యట్లనరాదు, నేను మిాకేమై నను చేసినను మినాయనగారు నాకు జేసినదానిలో నిద మూలో నసి చెప్పెను న "

= తరువాత నది యిది మూటాడ్డి ధర్మారావు _గృహాభిముఖు: డయ్యెను, అవేళకు సూర్యోనయ మయ్యెను.

_ దినలక్ష్మి స మొగమిన బందస్తోస ,మం౦కురించినట్టు లేం యైంషలు జ్యో క న్లేఖాలవాభిరామ్రముగ నలిక్రినయింట (ముస్హులు "టి

నట్లు క్‌ లంకారి యద్దకము చీర శెక్కించిన కరక్కాయ రరగు విజిబ “నట్లు 'హృదయమునం దోంచిన యానందము విచిత్రముగా ముఖ -శీఖ

"రెండవ అధ్యాయము ర్‌ లానరించినట్లు సుబ్బన్న పేంట ఏీధులయందు రోదోభాగమున విస్త రిఖ్లైను 'జేవిడిముందర నగారా మో౭తలు చెవులకు మనోహరము విననచ్చెను. కోటలోపలిపెంపుడు నెమలి సరివిప్పి, పిచ్చిది నగారా (మోతలు 'మొయి్య్ళే "లేం/తయుకుము లనుకొన్నది కాబోలు. "తాండవించు మన్నది ద్యారబంధమునం గాం వుండుపెన్దకొం వు నీముకావి దోవనతులు క ట్టుకొని మొగమునం దికుముణి _ తిరుదూర్జ్మ ముపెట్టుకొని “రొజు (వనన్నతనలెం దోంచెనుం నాంటిరాతి కృష్ట మనాయనిక౬ గల నచ్చెను, కలలో స్యుబహ్మ జ్యేశ్వరస్వామి (పనన్న దృక్కులతో 6 దన్నుంజూదుదు6 దన మంచమువద్దం దోళమింద నిలఃడియుండెను, 'రొజుమెలంకువవచ్చినతమవాతృ గలనుగూర్చివిచారించెను.

భగవంతునకు, (బియమైన పనిచేసినప్పుడు (పసన్నాకృతి తోడను) నతనిక(పియమైన పనిచేసినవో బుస్పలు కొబ్బుదుం. బర వళ్ళు (లొక్కుచును సు్యుబహ్మ శ్యేశ రస్వామికలలోం గనయిడుట వారికి నంశ పారంపర్యమున నద్చుచున్న బే. కృొష్టమనాయని కీ రీతి (పనన్నా కృతితోస్వామి కనిపించుట కిదిరెండనసారి. మొదటిసారి యాజేంథ్లు

• రామేశ్వర శాస్ర్రియుం దచానును మాటాడకుండ6 జివరకుం గలసిన రోజున, నాయండును మనస్స్ఫులోం నంతసించెనుం మజునా౭డుసాయంకాలమునం గ్యృష్ట మనాయండు "చీవాలయ " మునకు స్వామిద ర్శృనమునకు వెళ్ళెను, అచ్చట ధర్మారావు క్‌నం బడెను, -ఇద్దజును గలసిస్వామిద రృనము చేసిరి నాగేశ్వరస్వామి యాలయములోనికి మొదట. బోయిరి. ఆలయము (వదఖీణముచేసి గుడిలోనికింబోయి, గంటివాయించి నిలబడిరి. లింగమూర్తి బంౌా రఫుంచానవట్టములో _ నర్చనచేసిన మాేడుదళములు మాళిమై మకరకాంతులు వెదంజల్లగాం దనంత ధననంతుడు లేనట్లు కలకల లాడెను, “అబ్బో యిీస్వామి కత యునరికిం 'దెలియదు నిన్నదాత గ ర్భదరి_దుండు. “నేండు సుబ్బన్న పేంట జమిందాకుల యా[శ్రయ మును రామేశ్వర శాస్తి యిచ్చిన యలంకారములతో మురియు చున్నాండుగానిల "జేవిద ర్శనమ-కూడ6 జేసిన తరువాత నర్పకుండు రు(దపాదములు తెచ్చెను. తెచ్చిమొదట (బభువ్రన కీయంబోయెనుం (దభువు వు చ్పుళొనక, తొలంి యర్చకునివంకం గొంచెము తీళ్ణ

86 వేయిపడగలు ముూయూచెను, అర్చకుండు వినయముతో ధర్మారావునకు రద పాదము లిచ్చెను. తకువాతం (భవ న్వీకరించను.. శక్రవారవుం గుంకుముపూడ కొగ్దిగా జాజ్‌ యమ శ్రనార మంద హాసము చేసినట్లు కనిపించెను. విభూలియ్యు, మ్తా శేడుదళమును నందీశ్వరుని శిరస్సున నుంచి; ముఖమంటపమునంగొరత వి,శమించి ధ్వజ సంభము కడకు నచ్చిరి. శుక్లాస్తమి వెన్నెల) శివజటాటవినటన్మందాకినీ నన్నే పేచీ 'రామణీయకమునల నింవికా (పసన్నాపాంగ శేఖ్దా (పనారము వోలె విఘ్నునాయకుని 'యేకదంతసితళ్ళటా న్వచ్భుతంబోలె శ్రైన మాహాళ్మ్యవుయమై విరిసెనుం అవెన్నెలలో భ్యద స్తంభ ముని కున్న బంగార్వపుంల దొడుగు ధగధగలాడి ళినస్మన్ని ధానిమ్మన 6 (బద్యరంచుచున్న రాస్టేశ్వన వాస్రిభక్రీనలెగృస్టమనాయనికి మనస్వులో నాడి పులక ల్నెత్తిర్ద్నైను. . "ఆతరువాత స(బహ్మ ణ్యేశ్వరస్వామి వారి. యాలయమ.నళ్ల6 బోయిరి, రాజునకు స్వామి "రాక లల 6 గన్నిం చినట్లుగ్రానేత్తో యెనుం ఒక ధర్మమ.మోద 'వేయిసంస్థలు వెలసినట్లు నాగమి 'యేకశరీరముపై సహ్యసశిరన్సుల్సు (ఈకశించెను, నిర్వీచియైన ప్ర రమున శయ నించిన (ూవెన్యార్లాయణుని మోయుచున్నట్లు స్వామి శిరస్సులు నిశ ఎలము లయ్యూునుల, గి౦ంచిచ్చలితములట్లుగాం దన శ్రైయలత్వములోని సుఖవాలనము సూచించుచుండెను ధర్మము, _తదాచరణ (చచారములు మూండును నొకటిగావై యభేద తాదాత్మ్యృము బొందునటుల- స్వామియుం (బభవ్రను, ధనా . రొవుకు 'నేక "దేశగతుతై[పశాశించిరి. అది యేమో' తరమలనాలీ (లెంచరాని సంబంధము మువ్వుకును వ్లునసా యనుభవించిరి;ి ఆ నాంితో వారి యా సంబంధమూ(క్రా _త్తమళ్ళు వేసికొన్నట్లయినది. = . (పతి నిమేషము (పభువ్చన కీయనుభూత్రి కలుగుచు నేయున్న ది. ఆయసం యాత్మలో నూక యనిర్వచసీయ మైన విజ్ఞున్న తరంగ యాలస లాడుచు: నాంటి సాయంకాలమున “నతని శీవోళక కా తన శ్ర యె క్తినట్లు తోంచ్పినది.. ఆ యినుభూత్రి యాయన వ్యోిమ్తీ

"రెండన అధ్యాయము లి "'రాంతరములం జొచ్చి. యందు6_, దనకు స్వామికి ధర్యాష్థాననన నెడము లేనియొక కలయిక భాసించి నిమాలితిన్మేతుండై ర+యన యళ్లు నిలయ డెనుం అచ్చటనుండి వేణుగో పాలస్వామివారి యాలయమునకుం జనిరి. తొలుతం బోద(పమోళనమ.న క్రై యాలయసరః[ ప దేశమ్వనకుంబోయిర్వి చలువతాతి మెట్టు దిగుచున్న నాయనికి రామేశ్వర శా్త్రి యశః (పత్య్యగత మనసులోనికి. దజుముకొనినచ్చెను. (పదశి.ణీకరించి యాలయములోనికిటోయి గంట వాయించిరి. అఆయూరి జమిీ౨ఎదారు లకు "వేణుగోపాలస్వామి యిలవేల్పు, స్వామిమోంచలొన్న్ని (బళ్యేక (సార్థనాక్లోకములు: వారందఅకుకు నచ్చును- రా జివి యన్నియు "నేకరువు పెక్ష్రైనుం స్వామినన్నిధి నదివజుకు-మినుకు మినుకు మను చున్న దీపమును అర్చకుండు న త్తియెగసనందోసి (పజ్వలింపంజే సెనుం స్వామి బంగారపు మైమజున్చు ధగధగలాడిపోయెను. అహః రామే శ్వరశాత్రి బంగారపు మైమజణువు నాకృ3ం చోల్చి స్వామిశరీరము నంటియే యుండెను, తానే ఛభగవంతునినుండి 'వేర్వైయున్నదిం ధర్మా "రావు “మందం మందంి పరించెను్ను స్వామి వ్యిగహము మనిసియంత యెత్తు కలది. నిళ్యము నర్చకుండు రాయుచున్న నూనెచేతం దడిసి 'మైమటు వెగమి స్చ్‌న 'తావుల స్వామిశ రీరము (పాన్ఫ పేణ్యనీలజలద స్నిద్ధచ్భాయా ముగ్ధమై (శొ_త్తకాటుక కాంతులు విరియం జస్తుమం డెను సార్ట్‌ ముఖ కవుల ముననంటించిన రజత మాణ్‌క మయమైన యూర్ద్వపుం(డ ములు గోలోకద్యారమునలె స్వామనంక బొవమిలు ముడిచి పరిహానమ.గాం జూచుచున్దూ రాధికాచేవి ద్వి(భూమధ్య గత(తిశీఖాకృళి భ_క్తలోక మన కాస్లోదేని యయ్యెను. న్యత్య శ పాదారవిందుండై "వేణువు . వోయించుచున్నట్ట్లు చేయించిన నామ్వూలర్తి. (పక్కను సత్యభామా "జీవి శృంగారమయమూ ర్కి కుడిచేత విలాకకవలము ధరించి పొంది కగా స్వాని నత్తుకొని యుం డెను. "ధర్మారావు గొంతు వీణానిక్కణమునంశిది.. నిశ యరజామ గడచు వే జాంతమై యుండెను. "

క్రి వేయిపడగలు

మందం మందం వథుకనినదై ౩ "వేణు మాపూరయంతం”

అతని నాంతులోని మధురనినాదములవేతనే నా సమ్‌ "వేణువు పూరించుచున్నట్లుం జెను, ధర్మా రాశ్రనుండి నిర్ణతమ మైన యా మధురస్వనములు న్వామివేణునునుండి వినిర్ణమించినట్లు నిస్తభ్ధవాయు వీశనిశ ఎలజోల్యాగగతులైై సుఖనిద్ర చెందు పసిపాపనిశ్యాసప ననము నలె సననుమాయనమొనచలనమ్ములె. యుండెను. స్వామి. వేణువు పూరింవమమదుం డెను.

బృందం బృందా ననభువి గవాం వారయంతం చరంతంి

"వేణుగాన (వనాహవ ధ్యమున దండి భక్త్రలోకము నూగిం చుటయే కాదు శానుకూడ నూఃగిపోవుచుండెను,

“ధందోభాణీ శతమఖమఖధ్యంసినాం దానవానాం హూంతారరి

ఓపీహో ఏమి 'వేణునిస్వానములు. వేదశిఖ లూందు చున్నవి. "వేదమయమైన యా ధ్వని బృందాచతురాశాపరివ్యా వీచే గోపికా సతీచతురాశాపరివ్యా ప్రీ పే-తువయ్యెను.

తంకధయ రననే గో పక న్యాభుజంగంి

వమి లీలామానుషవి[గహుండు వేదములమధ్య నిప్పుడేకదా శతమఖమఖధ్వంసులైన డానవ్చలవధ వేయుమన్నది. .. అప్పుడే యెప్పుడు వచ్చెను? ఎప్పుడు గో పకన్యావిటమూర్తి యయ్యును? అవు నవ్వను భుజంగుడే. అందుకనియే 'వేణునిస్వనము_ లన్న _మిషచేత బుస్సలు కొట్టుమన్నాండు. రామేశ్వరశాత్రి చేయించిన _ యడ్డనాస వాటునుండి స్వామిచోపల్య మునకు సితభామా'జేవి మంద హాసమును చేయుచున్నది," _ టం

ధా్యానన్లోకము ప్వూర్తియయినంత'నే ధర్మారావున కొడలు 'కెలిసెను (పభువు తన్ను. రెండుచేతులతో. బట్టుకొని కన్నులయందు నభౌవ మైన యొకాన్‌ కదీధితి వెలుసచుండలూా న్వామిపంక నశ్లు చమూమ వమండెను. ధర్మారావు * వాబగము” అనెను. అతయ దమించానమ నశ్లైవుడును బెలునలేదు. జబిందాప్‌ కుటవా నిని

ఇ (నిశ్వాసములనుండి యపహరించిన స్వవాపనల

సాలయ మంతయు గుష్పూవి.నిషించు చున్న "రండు సంపెంగప్తూన

శండన అధ్యాయము 89 లర్బకండు వారి యిమ్వరకుం 'జెరియొకటి యిచ్చెను, అదితమ ఛక్తికి మెచ్చి స్వామి యిచ్చిన (దసాదమువలె నిక్వుకు మూవాలంకారను లుం జేసీ బహిరంగణమునకు విచ్చేసిరి. (పభువు తన చేతులు ధర్మారావు మిందినుండి - తీయనే లేదు. ఇర్వురు విశమించిరి. అర్బ్చకండు పటిక 'బ్యల్గము ముక్క_లు ెండుకొబ్బరి ముక్కలు కలిపి (పసాద మిచ్చెను ఇక్వరు నారగించిరి నాగన్న సెట్టి యింట వివా హాము చాల్చవైెభనముతో జరిగాను. పెండ్లి నాలుగన దినమున జెద్దసంగ తసభ జరిగను, దాని! జఒమాందామాారి నాహ్వానించిరి. కృష్టమనాయండు? ధర్మా రావును గలసిపోయిరి.. ఇప్పుడు వారిదజటు విడిగా నుంటయే లేదు. సభాంతమున సెట్టి గంధ తాంబూలఅములు "తెచ్చి ధర్మా రావున కిచ్చి తగషనవాత జమిందడారున కీయంబోయెను. "రాజు ఛలోక గా నాకు నట్టి తాంబూల మెందుకయ్యా. అనను, "సెటి తవ కేదికానలసిన నిదే యిత్తు ననెను, రాజు పూటమింద నిలివెదవాోి యని బిగియలాగాను, ఉళ్స్చాహములో నున్న సెట్టి ముందుకుం దూ7గను, నాయండు “రామేశ్వర శాత్రిగారి యిల్లు నదలి పెట్టమ నెను- సెట్టి నిశ సవపోయెను. నె యండు సెట్టి తటపటాయిం చుట చూచి. ఎట్టయిననుం గోవటివిడ్డు నననుం "సెట్టికి మజలం బౌరుషము తలచూవ్రి వెనుకకు దీయుట లే దనను, నాయండు “ఊరకే యీనలదులే న్యాయమైన ధర యిచ్చెది ననెను భాకీ తీర ఎటలో శాత్రిార గృహము "సెట్రికి వచ్చెను. ధర్మారావు ను, నతని తల్లియు నింకను నా యింటసే నినసించుదున్నను కొలందిదిస ములలో నదలిపోనలసియున్నది. ధర్మా రావున కిప్పటి యీ జమిోం దాసనిమూట లొచ్చెనువు “తెచ్చెను. ధర్మారావు చీర జమిందారు సెట్టిచేత నిల్లువాయించి పుచ్చుకొని మైమువేలరూపాయ లిచ్చెను.

ధర్మారావు స్కూల్నుఫ్‌ నలుపరీత్షకు వెళ్ళి యొకసారితప్పెను.

| , కజ్జవాండు వాల తెంవిగలవాండగుట వేం బదునేనేంగ్గ కే యాజన ఫారమునకు నచ్చెను, వనయసుచాలకపోయ్యినను నుపధా్యాయు లనువ.తి "కెప్పించి యతనిని బరీతకుం బంఓరి ఇంతలో శాత్రిగారిన్య నహార ములు చెడెనుం ఇంటినద్దనుండి డబ్బు దసకము సరిగా నందకపోవ్లుట చేతను, శరీరములో. గొంచెము జబ్బుచేయుటచేతను ధర్మా ర్యా

0 వేయిపడగలు పరీక్షలో గెలుపొంద లేదు. ,ఈ సంనత్సరమ్ను చదువుట కే వీలులేక పోయెను. మజలం బారథళాలలు * “నై చినవెంటనే ధర్మారావు చదునం బోయెను, సుబ్బన్న పేటలో వారు వారియింటనే కాంపఫురము'చేయు చుండిర్తి నెలక్తం గానలసిన దంతయు6 గృప్యమనాయండు పంపించు చుండెను. రోజును నుదయముననే లేచి నాయండు ధర్మా రావుగారిం టికి నద్చును. ఇద్దజువ గలసి తోంటకుం బోదురు. తిరిగి భోజన వేళకు నత్రువు, ధర్మారావు భోజినముచేసి కోటకు. టోవును. భారతముగాస్తి; ఛాగనత్తముూని ధర్మారావ్ర చదువును. నాయండు (శద్ధతో వినును. నల్ల నివాండు పద్మనయనంబులనాండు" ఈ పద్యమ.తోం (శతిరోజును (గౌక్థన జరు/ఫను, (పతిదినమును నాయండు ఆ పద్య ములోని నర్గ్మన నలె నుండునుగదా, మన వేణుగో పాలన్యామి” యనును, అన్సను, అవను అచ్చముగా న శ్లేయుండును అని ధర్మారా ననును, గోపన్న పగులయిడి'నవ్చ సను నాలండు ఎందుకు నవ్వెదవు అనును, గోపన్న మటీ నవ్వును, - ఇది (పతిరోజును జనుగున్తు రంగారావుగారి కిది తలనొప్పిగా నుం'సను, ఒక్కొక్క ప్పాను గోపన్న నవ్వునకు రంగారాన్టగారు కోపిర్పదును. కాస్తాముండకొడ్యుకుకుం బొగరెక్కునయిన బే.” య్రనను, గోపన్న నవ్ల న్రమౌన్తును. ధర్మారావు. నాయనినంకం జనగనును. నాయకడు_ గోపన్న నంకం జూదును? గోపన్న ధర్మా రావ్రువంకం జూచును. ధర్మారావు చద్దువ్రట (ప్రారంభిందును. -రంగొాశాన్టు వీర నందటిని ముసలివారి(కింద_లెక్కక్షబ్బును. పదునాజేంత్హ ధర్గారావున్తు ముసలిన్రాలే, పారశ్తాలలు తెతచ్తువజుక నిట్లు జరిగినది. తేజచినంతనే నాయ్యడు ధర్మార్రావును బృడికిం బింపించెను, సుబ్బన్న చేంటకు బెడవ్దాన్ర దగ్శజయినను ధర్మా రావును బందరులో జదివించైను. ఇది బోవుటు మా హ్నమునలోసిత్తా న లనే (హ్రైద్దున్గం దోటిలకు6 యమలందు “సీ మివనర నము: ఖు ) గాయం కాలమున. దేవాల ధశ్మాన్రావు బంట్లు పోల్చేను కష అలం వారశాలలు పెట్టుదురు ర గ నౌ కృష్టమనాయయడ తోటలకు వెళ్ళండుం

6] "ర5₹0డన అధ్యాయము న! ఎనరిచేతను బురాణము 'వినండు[బ శసాయంవేళ: చేవాలయమునకు. దరలండుః ళో

ఈరీతిగానాలుగేంర్లు గడచినవి. ధర్మారావు స్కూ-లునైనలు పరీతయిచ్చిః యఫ్‌,వ. పరీతు యిచ్చి, బిన. మొదటి సంనత్సరము చదునవుచుంజెను, ఇంక్డ6 గారశాలలు రెండు నెలలకు మూయుదు రసలాయ్య తిక లలో సుబ్బన్న పేట జమీందారు 5 ల్రప్తవ నాయం గారు పరలోకగత్యులై రని వ్నార్తనచ్చెను, ధర్మారావు నిర్విణ్ణుం డయ్యెను, చదువుచున్న ప్యలిక నదలిపిట్టి ధర్మారా "వేడ్వ నారంభిం వను, అతని సహభ్యాయులంద ఆికీని ధర్మా రావునక్కు ఉమిందాను నకుంగల సంబంధము ఆలియును, అందటు నోదార్చిరి దొరారును నచ్చి యాదరించెనుః

దానితో ధర్మారాన్స సుబ్బన్న పేంటకుం బోనలసినచ్చెను, దుఃఖ దీనమైన ముఖముతో ధర్మారావు కోటలోనికింబోయిను. అతని నచట నెననమును బలుకరించలేదు. గోపన్నకోస వతండు వెదకెను, గోపన్న రాజు చనిపోయినంతనే పిచ్చియె్లి లేచిపోయెను. శూన్య మైనకోట ధర్మారావు.దుఃఖమును ద్విగుణీక రించెనుం ధర్మారావు స్యుబహ్మ ణ్యేశ్వరస్వామి యాలయమునకుం బోయెను, స్వామి వ్మ్‌గ హాము బాధచేతం దిరుగుళ్ళు పడు చున్నట్లుం డెను. ఓయీ సర్చ్పరాజూ. న్‌ స్థితి యెంతకు నచ్చినది

“ ” ేణునోపాలునిజూవెను, ఫులికాంపు సెట్టుటకర్చకండు వ్యిగ

హములను* నిరలంకారమనులుగా నుంచెను, ధర్మారావు స్వామిని జూచి యావ్సరుమునను. " ల

చినరి కింటికి బోయెను. తన్ని గొల్లుమ నెను ధర్మారావు వదు నంతటితో నాణిపోయెను. నాణుండు. పరలోకగతుల్హై మూుఃడు నెలలు గడవెను. వేనలి సర్వభా విజృంభించెను. ఈ మూండు నెలలు ధర్మా రావింటి నద్దనేయుం డెను మథజలం బూర్వపు రోజులునచ్చెను, కాని బుణగాధలేదు, తలదాంచుకో నిస్టయిన

ఈ ధర్మా రాన్హనకు గణాబారి యెదురునచ్చినదిః

మూ(డవ అధ్యాయము ధర్మా రావ్రసలిచి గణావారి కనులలోం జూచెను, గణాచారి నిలయిడి *వ వుట్లు చూవెదవు? రాజు చెడిపోయినాయం.. వేయిశిర సుల నాగు రాజును గలలోస్పృశించినది.ల అనెను ధర్మారావు మాటాడకుండ నాలయాభిముఖుంతై. . చనెను. గణాచారి యతని ననుసరించెను, గణాచారి నచ్చినప్పుడె నర్చుకుంయు స్కుబహ్మణ్యాలయవు తలుపు తీయవలెను. గనుకం దీ సెను. అర్చ కండు విభూ3 తెచ్చుటకు ముక్కాాలివీంట వద్దకుంజనెను. అ ముక్కాలి వీటమిోంద స్వామియం(త మున్నది- ఆ యం(తమునకుం బూదచేయు దురు, అర్చకుడు విభూతి తీయుచుండంగా ముక్కొాలిపీంటట మొర "గను, ధర్మారా నచేలి నని యడి7నుం అర్బ్చకుండు “రాతి యొక కాలు విటిగాను, అంటుపెట్టితొ ననెను. విభూతి ఫుద్చుకొని యిద్ద టును వెలికినచ్చిరి, ధర్మారావు తనయింటికిబోంబోవుచు గణావారి నంకకుం జూచెను, గణావారి *సరిపోయినడా. ఓక్‌ కోడూడినదిం నీన్చను; / "నేనును మిగిలియున్నాముం అనెను, " ధర్మా రానవ్రనకుం గృష్టమనాయండు కనులలో నాజెను నాయం డమృతమ్వూర్నర్తి యగుటి జేత ధర్మారాయని క్‌ న్నులు సళ్ళతో నిండెను, ధర్మారావు గణావారిని వదలి యా ఏీధివెంటం బోయెను. తల వంచుకొని యతండు పోవ్రచుండగా, *నాయనా. యిట్లు రమ్ము అన్న పిలువు వినంబడెను: అతయ తలయె _త్సీ చూచెను, వలిచినది రంగాజమ్మ గారు. ఆమెయే రామేశ్వర శాస్త్రిగారు "పెండ్లాడిన మ్నత్త్రియ స్రీ, ధర్మా రావులోనికింబోయేను, ఆమె చాంపవేసి కమూ రుని గ్తూర్చుండు మనెను, రంగాజమ్మకు నజునదియేండ్లుండును. పసుష్రపచ్చని మనిసి, ఆకర్గ్థాంతములై న న్మేతములు, కాని యామెకు వ. (స్నాప్టించిన తరువాత నామెసౌందర్యమే పోయెను, రాజు యి ౪ థిలమైన రొాజధానినత నామె నా మామే ర వాజథా యందు6 బూర్వశ్రీచిహ్నాములు

నమూండన అధ్యాయము శీలి _ రంగాజమ్మ కొక కువూరుం డుంజెను ఆయనపేరు రావు చంద రాజుం అతని కిప్పుడు ముప్పది యేండ్ల వయసుండునుః, రాపు చంద రాజు పదియేంధ్రకింద ఇెచటికో లేచిపోయెను, అప్పుడప్పుడు తభికిమూ(త ముత్తరములు (వ్రాయుమండునుః 'రామేశ్వరశార్రి వివాహమొడునపుడు పదియెకరములు రంగాజవ్య పేర (వాసెను. ఆమెకుంగాని యామె సంతానమునకుఃగాని మిగిలినయా _స్పితోం బని "లే దను నియూమకముమిందనే యీ నివాహము జరిగను, మిగిలిన వెళ్ళం శూద శ్రీ నిశ్హు వివాహమాడెను రయాజము శ్రగార తన పదియెకరములమింద వచ్చు పంటతో సుఖమూ జీవిందుచుం డెను, 'రానేుశ్వర శాస్త్రిగారు కళ్చకొలను లో నున్నపుడు రంగాజమ్మ గారు తనయా'స్తేకూడ శాన్రిగారిదే, వాడుకొమ్మని యెంత చెన్పి నను శాత్త్రిగామ వినలేదు అప్పుడప్పుడు చాటుగా నామె యుష్పు పప్పు మొదలయిన నస్తువులు సావ్మతమ్మగారికిం బంపిందుచునే యుంజెను. అది శొత్రిగారికంగాని, ధర్మా రావునకుంగాని "తలియదు*ః "తెలిసినచో వారూరకుండ రని సావ్మితమ, శ్రగారికిని "'దెలియును. రంగాజమ్మగారు ధర్మారావుతో నదినజ శెన్నండును మాటాడలేదు, కాని తా నన్నచో నాయమకం జాల్యపేమ యున్న దని సావ్మితమ, శ్రి (ద్రసంగ ముద్యారా యశనికిం దెలియును, నేండు హరాత్తుగా నామె తన్నుం విలుచుటితోం గూడ నతని కాశ చర్యను ధర్మా రావును జూచినంతనే రంగాడమ్మగారికి దనకుమూరుని జూచిన శ్లు యుంజెను. తన హృదయములో నున్న (ను యుట్లు వెలి సజుపనలయునో ఆమెకు చెలియలేదు, అందుచే గదిగుము శ్రము నానుకొని నిల్చుం డెను ధర్మారావే మాటాజెను; “అన్నగారి నద్ద నుండి యేమయిన నుత్తరము నచ్చినదా?” రంగాజమ్మాను జవా . విచ్చెను; “నాయనా. ఉత్తరము నచ్చి నెలనాళ్ళయినదిః తూర్చు "దేశములో నిల్లు, స్థలము కొని సంసారము చేయుచున్నా[డంట. అది మూ రాజు లెక్కువా. నున్నచోటు” అని యేదో చెప్పంబోయి యాం7నుః ధర్మారావు (గ్రహించి 6వివాహవూా జెనా**యని (గశ్నించెను+

జీ క్‌! యి.పడగలు

రంగా--అబేనాయనా మొదట నెనరును పిబ్సవిచ్చుటకు సమ్మతించ లేదంట తరువాత- ననరో యొక నృద్ధుడు ధర్మ న. ములు ఆనియ6 జదివినవాండు తన మనుమురాల నిచ్చెనట. వీల్ల వాన్ని కిచ్చికి రానయుననిళ్షే యన్నది. మటల __నన్ను తథ మే ? తొతవారియిలు వదలి రవ్యైని (వ్రాయును, నా కచ్చట నేమున్నది? అాత్తవారియిల్ల ్ష పెట్టియా పరచేశములకు నే,నేల పోనలయును? మినాయనగారు చట్‌ సనచోటనే 'నేనునుః జచ్చిపోదునుః

ధర్మారాశ్చనకు గుండెలో నావేగము తోంచెన్సు. ఆమె శీల మునకు మనస్సులో నానందపడి-తన్యత్రం(డి ధన్యు6 డనుకొ నెను, య రంె-నాయనా. నేను వానీని రమ శ్రనియే (వాయించితిని. మా అన్నదమ్ము లందలు నొకచోట -నుండ నద్చును+ చేదోడు వావోడుగా నుందురు. ఆదర బేశములో "మని యన్ననాను "లేక యేమి యిబ్బందులు పడుచుం'జెనో అతనికి హూనలయుననియీ యన్నది కాని భార్య యొప్పుకొనునట్టుతోంచదు. న క.

ధర్మ్మా--అయన శేవ్యయినను సంతానవూూ".

రంగా--ఒక పమాగండు కలిగి పోయినాటయంట.

ధర్మాశావు మజికొంచెమ్లు సేపు కూక్చం డి" అమ్మా నచ్చె దన్గూ అని సెలన్ట తిసీకొ ఇను, - దార్‌వెంటల్ల బోన్రచు. నాలోచనా తరంగమ.లపై నూంసలాడుచుండెను ఇది యొక విచ్మితమైన "సృష్టి. (యేమ విచ్శితమైనది. తా నాన్వనమ? తమె యొన్వకు* "హరి యనుబం ధమే చవత్కారముగ నున్నదెం

అతనియూహ తనతండి నినాహములమీం్రదికి (సెకెన్లు

ఒక పుడు 'రామేశ్వరశ్తాత్త్రి పాలికయేండ్ల. నయసప్పూడు- తీర్థ య్యాతకుం బోమైను... "అప్పట్‌! ఫతవ్మాగాన _ కాంవురమునళు రా లేద్తు తఊౌెరికిం బద. నెన్మి 'దేండ్తప్రుకు సోమన్న గాకు తనమూం ఇం నక్సూంతు “నిచ్చి పెండ్రిచే వను శాత్రిగారి కికువదియేండ్లప్రడు

మూండన_ అధ్యాయము జ్‌

జిల్లా వాత్రార .జమోాందారుారి -_. పవీమింద నా (వాంతిము లకు బోయినఫుడు రంగాజమ్ముగారి తర్మడి రంగ రాజూరి ని, "రానే శ్వర శాస్త్రి? రికి జరిచయము. -గలిగిను ఒకర్లోజునం (బసంగనళ్ళ మున న స్టనుండుంరామ. 6డు-ధనుర్విద్య-షనిని గఆజించి మాటాడును రంగ-రాజుగారు ఆ విద్యలన్నియం.6 జచ్చిపోయిన”. ననెను రామే శ్వర శాన్త్రి తన కా విద్యలోనున్న -శ కీని సజించి (పన్హావించెను రంగ రాజుగారికిలసాడ నందు6 జూల సావ. ద్ధృము కలద్భు ఇద్దజునొకరి నొకరు పరీక్షించుకొనిరి. ఈ పరీషమ్షలల్‌ రంగాజవి షగారు రామేశ్వశా్త్రినిం (గ్రోమించి యతనితో 'లేచినచ్చెను రంగ రెజు గానము మొవటం . గోపించినను దమవాత శాస్ర్రీయన్లుగా వీ ర్విజు నివాహ మాడి రని తెలిసి యూరకుంజెను, తనమువాత నాలుేేేండ్లకు శా్రిగారు తీర్ధయా(తకం జనిరి.- "వెంటనే రంగెజమ్మగారుకూడ వెళ్ళిరి గారిలో నొక వైశ్యకటుంబము వారికి, గలిసెను వా రనా దిలోం దెలు[స వాళేనంట అప్పుడు మా(తము వ హార్యాస్ట్య వ! ములో: గాంపురముండిరి., అదొక యానతో వాకు తెలు౮స మాటా డుట; 'తెలులసవారన్న వో (బాణములు విశచుటుతామును దెలు గువార వ ని చెప్పుకొని గర్వసడుట-ఈ కారణనుల నలన వారికి వీరికి. బరిచయము గలినుం అవైశ్యశిఖామణి పేరు "రామకృష్ణా 'రాన్ట- జూచుటకు మహారాష్ట్ర? - (గాహ్మాణునినలె నుండెను. ఆయ నయు నాయన _భార్యయ.6౬ బదునాలుగేండ్ల్స కమా ్రైయం6 ద్‌ర్ధ య్యాత చేయుచుండిరి. ఆ ప్విల్ల కుం బెండ్రికాలేదుం

• (వతివ జిలీలోను శాస్రిాను నండుటియులం దాను భోజనము చేసీ రంగాజవ తరికిః 'బెట్టుటయ.6 “జూచి "రావుకృృషప్తారావుారు కొంత సంబేహంచి చినరకు శాస్త్రిగారిని వారి సంబంధమును గూర్చి (దళ్నించెను..శా్రియామె తసభార్యయ్యనియు,. తత్తియయనియ.6 దాను (గవిముూూా (గాహ్మాణ -మ్యలైయ (్ర్రైలను. జేసికొంటి ననియు, వైళ్య శూ. స్ర్రీలనుగూడం జేసికొననలెనని యున్నదనియం 'జౌప్పెను, రావ్ర మంద హాసముచేసి యూరకుం డెను, లం

తీర్థయా[తను 'సేవించుదు సేవించుచు నారు నర్మదానదిని 'జేరంబోయిరి న్నానము చేయుచు మహైమన్తతి కాలుజాతి (పవాహ

ఉం వేయిపడగలు మునంబజెను, రావు దుఃఖావేశముచేత “నయ్యాా, అవిల్లను (బతి కించుమ.. నీ కావిల్ల నిచ్చి వివాహము చవేయుదు” ననెను శాత్ర్రి (పవాహమ.న దూంకిక్‌ న్యను 'దెచె నుం ఆ ॥ 'రామకృష్ణారావునకం దరువాతం బిల్ల _ నిచ్చుటి యన్నంత 'శేలికగాం గన్సించలేదు. మైమనతి చక్కని చుక్క, మహారాష్ట్ర "దేశమున నుండుటనలన నంతనయసు నచ్చునజ కవివాహితగా నుం జెనుగాని, తెలుగు బేశమ.లో నై నచోనుండదు. ఆమెకు శొశ్రిని, శాత్రిభార్యను జూచినప్పటినుండియు మనస్సులో నొక (౯ొ త్త పోకడ కలిగను, శా్త్రీ యాజానుభాహున్ల * ఎజ్జనివాండు. సుందర మైన మొగము నిత్యవ్యాయామము చేతః గండలుచేటీ నిగనిగ లాడు శరీరము అతనినిజూచి యే శ్రీ మోహించ దన్న ట్లుండెను, “సన్ను నే కన్యల్‌ శోరరుు కోరబే చును రమాకాంతాలలావుంబూ అన్నట్లు రంగాజమ్మగారు (పబలసి వ్య మిచ్చుదుండెను,. పెలాం దం(డిగారి వాగ్టానమునలనం దా నదినజకే శాత్రిగారి భార్యనైతి ననుకొ నెను, కాని తరనుండి నదలించుకొనుట యెట్లు" రంగాజమ్మ గారి కస్పటి కిరువది ౦డ్లు, ఆమెయ్యు హైమనతియుం "గలసి కట . చేసిరి శా్ర్రిగారికిల జెప్పిరి, రంగాజవ శ్రగౌరికింగోపమునచు ఎ నేమో యన్న శాత్రిగారికి మబ్బు విచ్చినట్టయ్యెను* అయోధ్యలో నొక నాండు రామకృష్ణారావుగారు నిద్రలేచి చూచుకొనుసరికి మోమనతి భ_ర్తతోం గలసి యిరునదియామడలదూరమునం దున్నది. రావు న్యవహారము నడపెడివాంగే* భార్య వారించినది. “నిజమే అతనిఛాత్య్‌ నతిండు తీసికొని వెళ్ళె” నన్నది ఒం... శాత్రారింటికి నచ్చి వివాహము చేసికొనను. తరవాత నాలుగేండ్లకు భార్యాభర్త లిద్దజు మహా రాష్ట్ర ) 'చేశమునకుం బోయి; మైమనలితల్లి దం్యకులను దర్శించినచ్చిరి. రామ కృష్ణారావు అల్లునితో త చరా చానమజందులు నాద ఇని మ కళ జా నొక కుమారండును గలిగిం. టీ వల ర్ట ర ప చోబైళనమతోం "బెండ్లి చేసెను. గారిక్షి నలుబదియనయేట న్‌ మి హైమనతి శ్‌ నిపోయెను, కుమూరుండు (శ్ర్రీధరము తన

మూండన అధ్యాయము న! పొల మమ్ముకొని నరకము చేయుట కని యే చేశమా పోయెను రామేశ్వర శా్య్రిగారు రామచం[దరాజును గొప్ప ధనుర్విన్యా పారం గతునిశ్రీధంబును వర్తకసార్వభౌమ నిం 'జేయనలెననియూహిం చెను. కాని వారిద్దజును దండి ంఛచెప్పి జఉప్పకుండంగ నే జేశాంతరగతులయిరి. తన కుమారుండయిన ధర్మా రావునకు వేదవిద్య ఇెప్పించనలయు ననుకొ నెను, కాని భానమజందియ్యుు భార్యయు జేసిన పోరాటము వలన నతం డాంగిలేయ మభ్యసించెను* ఈరీత+ నాయన యీ మూండాదర్శములును పఫలమ.నకు శాకపోయెనుః ఉఊరిలోననే యుక -పేదకాంపునకు మంగ యను కూంతు రుండెను* మంగ విళ్శతమైన పిల్ల, నల్లనిది. కోలమొగ మ.* ఎన్నండును జుట్టు దువ్వుకొ నెడిదకాదు= చిన్న స్పటినుండి రామేశ్వర శాత్రితో యబరిహాసము ఫాడుచుంచెడిదిం చిన్నప్పుడు పరాచికముుకు శొ్ర్రి “మంగా. నిన్ను నేను పెంగ్లా 'జెదను; చూడు” మనెడినాయు, మంగ “నన్ను పెండ్లి చేసికొని జీని గాగుపజెదవు నాచేతం దన్నులు తినుటకా' యసెడిది శాత్రీ “ననే. తన్నుదువూానిగా” యనునుః మంగ నవ్వును ఆ -పేదకాంపు కూంతునకుం బెండ్లి చేయలేకపోయెను. అతనిభార్యి మంగ ససితనములోనే చనిపోయెను. మంగకం బదునెన్మిబేండ్రు నచ్చెను= 'పెండ్లికాలేదు. కాంపు పాపము మనోవ్యాధితోజను; ఉబ్బసము తోను తీసికొని చనిపోయెను, మంగ (బతుకు నిరాధార మయ్యెను నయసులోనివారు మంగను దుళ్శీలనుగాం "జేయ6 (టైయుల్నించిరి. ఈ తిప్పలు పడలేక మంగయొకరోజున శాశ్ర్రియెద్దకునచ్చి ఉనన్ను జంధ్రి చేసికొందు నంటినికడా చేసికొనుము, నాకుం దిండి జరుగుటలేదు అదిగాక దుర్మాప్టలతో శాధపడ-లేకున్నాను అెబ్లవాణులు నా యింటిమింద గడ్డలు 'వేయుచున్నారు. నాకు దిక్కులేదు, నన్ను

బెండ్లి చేసికొందువా? పొడయి పొమ్ముందువా?” యనెను.

ఇ శాత్రీ మంగను దనయింట నుండిపా మ్మ నెను. అప్పువి- నావ్మితమ్మగారు కాఫ్రరమునకు నచ్చెనుం మహైమనతి యామె పెద్ద కూంతయరు? వడాదిపిల్ల = ఆమెకు శాత్రిగారి యా "పెంద్లింద్లు సచ్చలేదు. మంగ నింటి నిలుననిచ్చినది కాదు మంగ వాధలు మూడ లేశ ఇాత్రిగారు వేజెయామెకు నిల్లువేసి, యన్యాయమేల యని యామె

| చేస్తపడగలు సదియెకరము లామెకు (వాసియిచ్చెను” అప్పటినుండి మంగ సుఖ ముగాజీవించెను, మంగబలనంతమమింద శాత్రారామెక? బు కశ్లైను. తరువాత నాలుగ బేంర్తకుమ్మంగక డు స్టుననొకకాయకా చెను అ కాయ మగశికవ్చు ఈశకజ్జపుబ్నకన్న సన్నము” ఆకుపచ్చని రంగు; జుత్తు బూడిదరంగు. అందజు “నేమొ పామునిస్న ఫుక్తైనను ఫొన్నాప కాని "50 గకాళ్ళు: "ఆండుచేతులు) మొగము కన్నులు నాలుక య్య్న్నియు నుంఇలాం ఛామనుకొనుట "యెట్లు? సాటికాంపు పడుచులు మూచి నవ్వుకొనిరి వ జికొందరు కులాఫివూనము గల కాంప్రుసశుచులు కలము ఇెడిన దీనికిమంచి పరాభనము జరిగిన దనుకొన్నాసు. మంగ మూర్చృదేటి శిశువు నదురులొ వ శ్రరుొన్నదిం శిసువ్చు కదలాజెను పాము 'మెలికలుతిరిగినల్లుం డెను, మంగ పొ్తి ళృతో నదిమిపట్టుకొ నను. శిశువేడ్చెను. పాము కూసినట్లున్నది. మంగ సు(బ్రహ్మగ్యోశ్వ నిం దలంచిపాప -కాముదము "పెళ్సైును. జనము విచ్శితముగా గుంఫులుగుంపులై. నచ్చి శిశువును జూచి పోదొడం ర మఠీ కొన్నాళ్ళకు మంగ కభిమానమువేసి శిశువ్చను ద్నాంచు కొనుదు నచ్చివదీ. నెలప్పనుడు వెళ్ళినది శాస్త్రి శిశుప్తను జూచు టకువెళ్ళిను, శిశ్రునస్పుదే తండిని ర్తుసక్తైనేమో తంగడిచేతి లోనిక్షి బోశ్రచునే వడు ఫ్రమా నెను, శాత్రి శిశువునంకల జూచెను శాత తీళ్షూలోచనాపమండ మొరను, మంగ వెక్కిళ్ళులమోందల జేయి ంవెచి మంగా! నీ నద్యష్ట్రనంతురాలన్ర స్యుబహ్మ శ్యేశ్వరన్నామికి సీయందు6 జూాలదయ నచ్చినది నీయందు ధర్మమింకను జెడిపోలేదుం ఈధర్మమును. రశ్షించుకోనుము. అనెను మంగకు శాత్తి భగ నంతుండు._పొఠగ మ్మల- "పెదవి విబుపులతో. దనశిశున్చమాంద 6 గొంతి నిరావరణ యినైనజకుం గలిగిన్‌నుు మంగక్రిస్టడు తన శిశువు మోయలయగల (వేమ యిబ్బడి ముబ్బడ్నియయ్యెనుం - శిళువ్సన - శేడాది యీాడక్షు నచ్చెను, ఉన్నచోట నుండండు, (పాళి 'యొక్కడకుం బోవున్లో -తెంయదు. దొడ్డిలోం బొట్లాపాదులు-. వీరపాదులు పెటి మంగ యెష్పుకునుల గాపెంచును. శిశువు పోయి! యం పాద్రులలాళ గూర్చుండును, మంగ కతండుకనంబడంస. మైంగా ఫుపగు వుట

(| మూండవ అధ్యాయము శ్న0ి యుండు నేమోయని మంగ భయమ్ము ఒకసారి యిశ్లు యొకపొరుగ మ్మతో నన్నది మంగ_%వ్రకునో వ్లు(టో తల్లి ఎప్పుడును పోయి యా పాదులలోంగాని కూర్చుండండు.” ఆమె యన్నది; ఫుకుగో ఫు(టటోనా అమ్మా నీకొడుకే పునుగు నీకొడుకే పుటట మంగకుం గోపము "వచ్చినది. కానికో పమెట్లు 'ధూపించనలయునో యామెకుం దెలియదు శిశువ్రనకైై దేంద్లు నచ్చినవి. బిడ్ణయిీదురుగాలి కొట్టినచో నో తెజ దుకొని యాగాలినింలీల్చుకొనును. తల్లికి చెలియకుంశం బోయి 'లేచేనిలోనికో వొచ్చునుః బొన్న చేలు: చఎసరకాడలు నంగతోంటలు, నాకుముడులు ఏనిలోని3ంబోయి యా మధ్య ఇెచటనో పందుకొనును, మంగ వెదకలేక వెదకలేక విసివిప్వోను పాప 'మెక్కడనని 'వెదక్షును అందజు నతనిని పసీరికి యని వీలున జొచ్చిరి పసిరికకుం బట్టలు, పాములు ఎక్కున మి్యితులు, పత్సులు వానిదగ్గజనే యాడును- వానితో నతం జేమో మాటలాడుచున్న ట్లుండును, పాములతనితోనాడుటయేకాదు, అతని శరీరమునందు మెలి 'వేసికొనును. ఆకమడులలో నతండు పండుకొని నిదించును, పసిరిక " పాము లతేనిచుట్టును దిశ గు ముండును, మనుష్యులకు జూచినచో నవి పారిపోవును. పసిరికకుం బేండ్లు నచ్చినవి. పచ్చనిపాము తోంక మోం౭ద నిలుచున్నశ్లు యుండు నతండు నిలుదున్న పుడు, "పెద్దగాలి 'వేసినచోం బసిరిక తూలిపోవ్చరు. అతనినవ్చ్రు అతని మాటలు, అతని నడక-అది యొక చిితము పసిరిక (గౌమమ.లో నున్నపుడు పిల్ల లతనిని విచిితమ.7-6 జూదునుందురు ఊరిలో నంగజఆఅకు నతం డన్నచోం(బేమ అతని *నకు నేమియు ననకు, అతనిని నవ్వింతుము. కొంద అతనితోం పరాచికము లాడుదురు, పసిరిక యెొక్కున మాటా డండు. ఊరకే (పతిదానికిని నవ్వును ఎక్కున పొలములోనే యుండును, ఇంటిదగ్దజు సక్ళత్తు. (శ్రవముగా మ౦ంగకం గొడుకు మింద నాదుర్హా తీజకు. “వాండంతే యెుపచ్చవాడుగాం బుక్షైను, వానికిం శ్రైరునకు సంబంధము. వాండే పైరు, పె శేవాండు. వాండింటి నద్దనేల యుండును?” అని యామె నిర్ధారణ చేసిళొన్నది అతం జెప్పుడైన నింటికి నచ్చెనా యింత యన్నము. పెట్టును, అతని కన్న ముకూడ నక్కజలేదచేమా? పొలాలమోంద నత డేదిపడిన నటే

క వేయిపడగలు తినును అన్నియుం బచ్చినస్తువులే తినును. పసిరిక” యెనరితోడను ఎక్కున కలిగియండు ఒక్కధ ర్మా రావ్రతోడ నేకలియును ధర్మా శావు కనంబడెనా అతనిని నదలిపెట్టిపోందు. ధర్మా రావును అన్నా యని _ పీలుచును, అతనికి నచ్చిన దా యొక్కటియే మాట. -ధర్మా రావు నకుంహడ బసిరికయన్న -వోం (బాణము* ధర్మారావుకు రాజు పోయి ననున విద్యలు నశించిననుస'ే _పసిరిక _ యున్నచో. జూలును, కనబడిసచోం బసిరిక ధర్మారావును నదలండు, ఇద్దబుము బోయి ఫాలాల 'వెంటం దిరిగితిరిగి పచ్చప్రైపలో వి(శమించి (పొద్దు [కుంకగాని యింటికిరారు. ధర్మారావున్న వోం బసిరిక దగ్గణకుం బక్షులు సర్ప ములు రావు అవీియేమో అతనిమాందం గోపము నచ్చినట్టు చూచుచు6 జూదుచు6 బోన్చను, తరవాత రెన్నాళ్ళదాణ “నతనిని సమిఫపించవ్రు పసిరిక వానినిం గొట్టి తిట్టి మజల వానితోల* జెలివి చవేయనలయును

ధర్మారావు రంగాజమ్మగారి యింటినుండి నమ్బుచు నీ యూహాతరంగములలో నొడలు తెలియక నడచుచుంజెను "అప్పటికిం (బొద్దు తిరిగినది. దదూరమునం బసిరిక్ష ధర్మా రావును జూచెను, పసిరిక = అన్నా. యని కేక చేసెను ధర్మారా వనతసినిగుజించియే ౧యూహీం చుచుండెను. పస్పిరిక నచ్చి ధర్మా రాన్టను గౌాంగలించుకొశిను తమల పాకు తీంగనచ్చి యవిసె మొక్క మాంద (వాలినట్లున్నది. ధరా శాను “నాయనా. నీకు 'వేయేండ్లు అయుర్షాయ” మనెను, 'రెండుజాబిలపు డాకాశమున నెచటినుండి నచ్చినదోం తీతున్రపిట్ట కూసెను, _ ధర్మా 'రావు హృదయములో వో కొట్టినట్టయ్యెను. పసిరిక ధర్మా రావును దన వెంట6 బొలాలక్ర రమ్మ నెను, ధర్మారావు యొక్క కలుక్కుమన్న గండె నాయనా అన్నము తినలేదు అని అభ్యంతరము. "పెళ్సైును పసిరిక ధర్మా రావును వెనుదిరిగిదూదుచుయాదుచునే పోయెను రావు మరల నడచుచుండెను. ధర్మారాన్టున కీ యపశకునము నల్షీ. మనొన్యధ కలిగను, ఆదెబ్బహడనాయమునం దగిలెను, అయ్యో చుండెను. అతండు.. తను - మ య్యెను. దారివెంట నడమ

ఉదా నెతునగటడు,. మరికొంతదూరకము

మూండన అధ్యాయము గ్ట్‌్షే నడచీన తరువాత నెనరో, తన్ను వెనుకనుండి తాంకినట్లయ్యెను.. వెను దిరిగి భూచెను. అతని కన్నులలోనికి వెన్నలలు చిమ్మన(గ్రోవితోం గొట్టినట్లయ్యెను. అవినవ్వులు* ఆ నవ్వినది పన్నెందేంగ్లపిల్ల = దాని మయొడలివై కి. దెలియకుండ మన్మధుండు నచ్చుచున్నాండు.. దాని “లెన్సనిపలునరుస సుదర్శనాయుధపు టంమలనలెం బదునుపెట్టిన భ్లుండెను. దాని చెవులు. (శ్రీకారమ్ములై పాంచజన్యముల ట్లుండెను. చదానికన్నులు కవులములు, దానినాసిక కొమాదకి, దానిభూ యుగము శార్జము ద్విధా విభక్రమైనట్లుండెను. దానిమ్పూర్హి వికుం రె మనో్ఞ మయ్యెను. దానిపేమ "జీవదాసి. అది రామేశ్వర శా్రిగారుంచుకొన్న ఎభోగాంగన రత్నగిరికూంతురు.. బేనదాసి ధ-ర్మారావును * అన్నా. ఎచ్చటికి?” అనెను. ధర్మా రావునకొకసారిగ 6 దనతం(డిమ్వూర్తి గోయరించెను ఆయన వర్ణ్యాశమధర్మములన్నియు ముద్ద కట్టినమ్నూ.ర్తి ఆయన భారత చేశముయొక్క-యాత్మి. అయన (తయీవిద్య కొకవ్యాఖ్యానము.

నాలుగవ అధ్యాయము రంగాశావగారికిల పట్టాఫిపేకము నిర్ణయింపంబజెను. పరగ ణాయేగాక. రాజభావి యంతయు నుత్సాహమ.తో నిండిపోయెను. రంగారావుగారి! ముప్పదిమైదేండ్లు= (“ఆయన ఇంగ్రీషువిద్యలోం బట్టభ(దుడు అభునిక మైన సరన్కారము కలవాంవగుట చేత నాయన పరిపాలినమున -రాజ్యములో6 జాల మార్పులు క్రలుఖనన్వి ్యపజాత్నే మము నృద్ధిపొందు నని లోక మనుకొనుచుం డెను. పూూర్వమార్షము లన్నియు మంచివికాన్న. పాశ్చాత్య దర్శనములతో సాగించిన యే శార్యమైనను నభినృష్ధిసూచక విని సర్వత యభ్యిపాయములు సోచరింవెను, ముసలిరాజు "దేశము ముందునక6 బోసు దున్నను. దాను పూశ్వాచారములే _పరిగణించెను: అందుచే "దేశములో ననేకులైన యునకులకు జీవితమ.లందు6 దమ శక్తులు (పకటిందుటకు వీలులేక పోయెను, (పభువు నూతన సంస్థలను (ప్యలిర్యవనలేను- యునకులు వానికిల 'దేజస్సు తీసికొనిారానలయ. ను కృష్ట మనాయండు తనిపూర్వు ఎ చన్న మార్చ ముననే పోయెను కడచిన పదేండ్లు రంగారావు ఠీ న్యనహారమల్నియుం జూచు చున్నను, నాయనిమాటయే సా సను, ఇప్పడు రంారానుగాకు సర్వ శక్తిమంతుం డగుట "చేశము నొందుకొన్ననోము ఫలించుట యనసి యందబు నభిపాయపడిరి రంగారావుగారు 'రాజర్థమనకు నచ్చినంతనే (వధానముగా6 గొన్ని మార్పులు చేసిరి. నాయని కాలములో నేపనియం దొందరగా "దేలెడిదికాదుం ఎనరైన జమిందాక గారితో. బనియుండి వచ్చెడి వాకు, వారికి దర్శనమే యయ్యెడిది కాదు. దొరగారితోం బనియనుట తోడనే స్మతములో భోజనము. వాకు నెలనాళ్ళు; "ండు నెలలు పడియిండి (పభుదర్శనము వేయునుకు, చేసి యేను లాభము. (పభును ((“మమడుసను పేరడుగును స్య్రములో భోజనము సదుపాయము " నున్నదా యని పరామర్శిందును వాకు చి త్తివందుకు, దొర మేమి పనిమి౭ద నచ్చికి రని యడుగంయం వారు తామే వెపష్పటకం నొంకు

నాలుగన అధ్యాయము ర్‌ఏ దురు, ఇట్లు మజుల నొక్న నెల జరిగిన తరువాత దెగించి వాము దమ నచ్చినపని చెప్పుదును, ఉద్యోగము కొజకు నచ్చెనా? సే పోయి, భార్యనుం బిబ్నలను తీసికొనిరండి యనును. అతండు పోయి్యిసంసారము "తెచ్చును జీత మింత యని (స్తభువు చెప్పండు- వ్వారునోరు _వికచి యడుగ'లేమ. సర్వపదార్థముల్ను దేవి కలోనుండి 'ఇెచ్చుకొాచుటయు6 దినుటయిు. ఇంటిలో “గార్థకరామతులు నచ్చి వో బభు తోం బోయి చెప్పుకొనుట మా(తిమే. దొర దగ్గఆనున్న పెత్తనదారు.తో “ఫలానావారిరట ఏవాహావ 6ట. కానలసిన న్‌్నియుం టబంనిం చుండు అని చెప్పును _ఇట్లు సర్వకార్య ములు గడచిపోవునుం దివానునచ్చి “అయ్యా. శిస్తు నసూలు కాలేద అనును (6 భువు-౮నమియు వసూలు. కాలేదంటయ్యా ఇ దివాను--కాలేదంఢి భాల బకొయిపడినదిః (దభుశ్రాానమ్మ్యా(తము? ౧ ॥ ల దివాను---ఈ (గెౌమములోం బది వేలకుందొమ్మివివే లయినది* 'వేయిరూపాయలుు బకాయి* మటియొకచోట 'ెనిమిది వేలు, ఆజు వేలే జమ- ఇట్లున్నదిం ॥ ॥ (పభువుాముందు సంనత్సరము నసూలు చేయనచ్చున్లులే వాండకూసరిగాం భండినదోం "లేదో అది కనుగొంటివా? వారును 'బేదవాను వారిమోదంబడి _ పీంకకొని తినినచో మనకుమూ(త మేమి శుభము; పదివ౦ది తిన్న దే మంచిది _ నాలుగు లవలలో లెండు లతలు నసూంలయినచో వనకుం జూాలదా? ఏ మందును" " దివాను మజల మాటాడయం. నాలుగయిచదేంగ్లు బకాయీలు "పేమకొన్న దరువాత నా (గావ స్టులు నచ్చి జమిండాకుగారి దర్శ నమ.చేయుదును. (వభువుకక6ం దమ యిక్కట్టులు చెప్పుళొందురు* నాయందు బకాయీలురద్దుచేసి నచ్చినవారిసి సువారములోం గడుపు నిండ నేపి నొాగనంపునుః _ ఒకసారి జమిీందామగారి మామిడితోంట విజగలాచి యుంజెను. (గామములోనున్న _ పదిమంది పిఖ్లలు తోటలో. జొర బడి పిందెకూడ లేకుండ దులిప్పివేసిరి, తోంటమాలిపోయి) (భు తోం 'జెప్పివాము ఫలానాఫలానావారి ప్వల్లలని నిరూఫ్టించెను, ఆప్మిల్లలతోంజూల

నో వేయిపడగలు నిబ్బందిగానున్నది, _ వారి న్యట్టయినను దండించనలె నని ప్పెత్తన దాకులకు _ దివానులకులహాండ బట్టుదలగా "నుంజెను. దొర వాంరిని బి౨ివించెను. వాసునచ్చిరీ వారి గుంజెలలో దకదడగా నుండెను. నాయండువారినిం జూచి మానిడికాయలు మిలో నెను దొంగి లించిరి” య'ను, దివాను | అందటును దొంగిలీంచీరి ఒక ళేమిటి? అందలని శిశ్షించవలయును. అనెను” సమిశితు యీా*నలె?” నని రా జడిగాను కొయ్యబండ వేయవలె నని దీవాను చెప్పెను. సరే నని కొయ్య బండం 'దెల్బించిరి, ॥

నోయం డ నెను, “వమయ్యా ఉన్నదొక్క కొయ్య బండ. వీ పదిమంది* ఎవరికివేయవలెను?” అనెను, “ఒకరితరువోత నొకరి” కని దివానూూరు. 'ఇెళ్చిరి. (పభువు నంటవానినించిలిచి,-య్‌దో రహన్య ముగాం ఇప్పి *సశీ పేయుదములే * యని- యంద టినిం కరార్చుండుం డని చెక్చి యేదో న్యనహారము మాటలాడ జొచ్చెను. _.గంటసే పయినది. విల్ల లు కదులుటకు వీలులేదు, చివరకు వంటహాండు లక్టును, జిలేవియు వేండివేండివి "పెద్ద పళ్ళెము నిండ. జేసి'తెచ్చెను నాయండు _ పళ్ళెము వీల్లల ముందు. బెట్టించి *ఎనరు తక్కుున తిందురో వారికి గొయ్యబండ 'వేయించెదను. అనెను, “కుజ్జవాం(డు ఆశ్చర్య పడిరి. తమువాత నొకరిమొగ మొకరు చూమచుం దినంగలిగినన్ని _తినిరి. పళ్ళెములో నింక సగము మిగిలెను నాయండు మాచి “*ోవమినా ఈ మాతమున శేనా తోంటలలోం జొరంబడి పండ్లు కోసికొనుటః "లెక్క పదిజిలేబులు తినలేకు. ఏవివిఖ్స్లలు ఛీ. పొండి. ఆ మిగిలినవి కూడ లీసికొనిపొండి ” య నను, పిల్ల లవికూడల దీసిఫొని యింటికి బరువులె త్రిరి,. " 'తోంటమాలియు దివానును "కెల్ల మొగము వేసిరి. నొర పోనిండయాళ్థ " అల్లరి పిల్లలు చేయకపోయినా నిన్వమ చేయుదుకు! పల్ల లు ఛగ నత్స్వరూ సులు, వారి నేవియు నన రాదు అని దివానును నముచాయించేశు.

_దొరయొకనారి చేవిడీలోం గూర్చుండియుంజెను. ఊరిలో జోగీశ్వరానధాను లకు నొక (గావ్మాణుని భార్యక్షుం '(టసూకివ్యాధి వచ్చెను. వైద్యుడు. సూతికాభరణసు శాసుయుి అ నను, మంచి సూతికాభరణము జమించారుగొరి నద్ద చున్నది. జోగయ్య

నాలుగన అధ్యాయము న్‌్‌

గారు రాజదర్శనము చేయ వెళ్ళిరి, *" నాయండు జోశయ్యను జూచి మొగ మటు (దిష్వు నెను. జమిందామగారు తన్నవై పునకుం దిరుగుదు “కేమోయని జోగయ్యగారు ఎదుకుదూచి చూచి యా చైవుకుం దిరిగినచ్చిరి. నాయండు మొగ మిావై ఫపునకుం (దిప్పెను జోగయ్య మాలసేష్టు నిలుచుండి యింటింంబోయెను " కొంతసేపటి; నాయం జోగయ్య వెళ్ళివోయెనని (గ్రహించి, సేనకనిలిలిచి " ఓరీ ఎందుకో జోగయ్యగారు నచ్చిరి. పోయి కనునానిరమ్ము అన్నను" వాలపను బోయి కనుగొనినచ్చి ఇెప్పెను. _ దొర అయో. పాపము మట చెప్పకండవ ల్ళినాణేమిలి యని యొకచిన్ని సంచినిండ సూతికా భరణపుం *ప్పెలు 'వెసి పంపించెను. అస లన్ని యెందుకు? జోగయ్య తన పబ్బముగడుఫవుకొని యా యాపషధవమను గాణాచివలె జాలు కొన్నాడు.

సుబ్బన్న పేట జమిందారు లాయు్వే జొపధములు నికార పై నవి నండించియుంతుకు, అంత ఖరీదుగలయాపషధము లితరులు నండించలేరు, సంస్థాన్నవై ద్యుండు పరగణా కంతకు చైద్యుండే, సర్వ రోగములకు నాయన చికిత్సి చేయును. గొస్పమందులు కానలస యున్న చో£ గోటలోనుండి నచ్చును పేదవారలు వ్యాధుంకు ధనము పోయకుండ6 (బభువులు, పాలించుచు నచ్చిరి

నాయండంత యుదాకుండు, అంతటిదర్హాగల (పభువుః"జమిోం దారుగారి బీళ్ళలోయిడి "దేశముగొ నగృన్నియ.+దినును. చీదవారందణు ఫుల్లవుడక లా బీ్ళోలో _ నేకుకొనిపోయు కూడు నండుకొందురు. జమిోందానముగారి. చింతలతో 6వులోం జింతకాయ విజుగల చాయును (గామ మంతయు య'బేచ్చముగాం గొట్టుకొనిపోయి. పచ్చడి ట్టు కొందుకుః పరగణాయంతయు జమిండారుగరి పోరం బోకలలోనున్న వెట్టు చేమలమింద6 జాలనరకు (బదుకను, జమిోందారుగారి మిజవ తోంటలు? నంగళతోంటలు, అరఃటి తోంటలు (గైనుములో , నెనరి యింట నక్కజనచ్చినను రక్షించును జమిండారూంరి "తండి చెట్లు (వతివారికిని సారయ్యు, నాకులునుదెచ్చియి గ్పును. ఈరీతిగాం గృప్మమ నాయడు నతని పూర్వుయను "దేశమూక్తం+ (బభువులై. యుండిరి

ద్ర వేయిపడగలు

సుబ్బన్న పేట జమిందారుల్లు న్య కలకే కాదు; సంస్థలకుం గూడం బెన్నిధులు, సాలున కొకసారి తోలుబొవ్మలనాం(డు, ఏథి నాటకములవాంప పరగణాలోనున్న (పత్మిగావుమున నాడుటకు రాజులు వారి1 నాలీనా నజరానా లిచ్చునుండిరి. పగ4ివేపమ.ల వారు; గొడ్జైెపాశుళ్ళ నాడిందువానము దొవ శ్రైరనాం(డుు గార డి వాండు వీరిని వారని సనక యందటిని (బభువులు పోమీంచుచుండిరి వారిని జమిందారు లనక్కు (పభువ్చలన్గియ యొస్లను ను న్యనహరింతురు.

నాయండు మిక్కిలి సూమ్మబుస్ధి రసస్హ్వంయ. రం గారావుగారి!6 బుత్తో ౨దయమైనపుడు నాయండూ పెద్దయుత్సనిము చేసెను. గుంటూరు నుండి యెనరో నాటక సమాజమువార నచ్చి తాము నాటకమాడుదు మని .(పభవుతో _ విన్నవించుకొసిరి అందులో నొకాయన గొప్ప నటకుం డనియు, (స్ర్రీపాాత ధరించు ననియు జూపిరి. నాయండు వానిని జూచి “శీవుస్రీపాత ధరింతువా? అభిసారిక లక్షణము. లేని వెప్పుముొ అనెను. అభిసారిక యో. వాసనసజ్జక ఇోహ[యతని కేమి "తెలియును? పాపము మిందు(గడ్లు వేసెను, నాయండు “వాల ఆెలివి 'గలవాశే) ఇంక వెళ్ళుడ నాటకములు వేయుదవని బయలు బేటి పాపము ఛ్రాగనతులనృ్తి చెశలొట్టుదున్నారంటయ్యా మో రందటు (థాహ్మణులనలేం గన్పీంచెదకు శాల దనాగున్నదిం య వీదమ.౦డ కొడుకుల నోటిదగ్గజీకూడు చేడంగాళైదరా? వైన మో ేమైనను ఆ విద్య వచ్చునా! వచ్చునా. ఇందులో నొక్కనికి డొక్క-శుద్ధి యయి నట్టులేదే. విలోల బున షు వేష్ణము 'వేయునదెన్వర్సు? శృంగార నాయకు లెంతవ౦దియో ఫెళ్టి; వారి లక్షణములు చెప్పుండు., మారు నాటక మాడ._.నక్క-అ లేదు. మారయ్యక్లోరిన దిచ్చి పంవింతు న నెను, ఒక్క-ండు మాటాడలేదు. (పథివాంగును పప్పూ జాఅీనట్లు జాటీరి.

నాయండు మంచిబలశాలి “శౌర్య ముగలవాండు నాయందేమి యాయన పూక్యలేమి?' గొప్ప 'నేటకాం(డుఎ వేటాడుటకు వార (ప శ రకమ.గా నడవన్టలు 'పెంచిరి + నక్క_ల్వు- జింకలు - నెలులపబంట్లు మొవలయిన జంతున లను దెచ్చి యా యడనవ్ర్చలలో నదలిపటిరిం టైజామువారి. యడవులలో వారికి వేటాడుటకు-ననుమతి కలు. గాకును డాలును బుచ్చుగాని పెద్దపులి శెదుశేలిరి- కాని తుపాకితో

8] నాలుగన అధ్యాయము ద్ద వారెఫుడును గొట్టలేదు,- కృష్ణమనాయనితం[డి హరస్పనాయండు “తుపాఠతోం బులిని గొట్టుటయేనిరా? అది యాషదిచేయనలసిన పని యనసెడువాంయట., ఒకసారి యాయన యడవిలోం బోవుచుండ. గా మనిసినితినుట కలవాటు పడిన యొకపులి యాయన ఇనుకనుండి దూంకి మెడబట్టుకొ నెనటం 5ండుచేతులె త్తి వెనుకసండి దానిమెడ నదిమిపట్టి సేచీతో చానినిం బడగొట్టి చాకతోం (గుమ్మి చంపెనట ఆయన చనిపోవ్రునజకు నాయన మెడమింద _దానిగాటులు కనయిడు చునే యుండెడి నని చెప్పుదురు. వారు మనుష్యులు నాలంపాంశులు మపహాభుజులు, నృషస్క-ం౦ధులు కవాట వక్షులుః ॥ కృష్ట మనాయనిలారి దగ్గజ కొకప్వుడు పొశుగృ నాొడించు 'రాజులువచ్చిరి. అందులో నొకరాజూరు పొళ్హులును "వెనుక కుం (్‌సి దండయిచ్చెను*, 'రాజుదండ వణిశిపోయెను నాయండు “దండ "కాద య్యా చేతినిివు శ్ర నను రాజుగోర్వయ్యా, చేయి బెణికినోద నను నాయండు తా నిచ్చెదనని లేచి పొశ్తులును రచ్చగొట్టి 'జెబ్బకంజేయి పన్షైను. పొత్తులు రివ్యుమనినచ్చి నాయన చేతిని దాంకెను. పొట్టేలు నకు జేతినిచ్చుటలో నొకయొడుపున్నది. (పక్క-కొరిగి నిలుచుండి, పాస్తులు తలకు చేయిచ్చి యెడమ చేళితోం బొగ్టులునతో సిమెడం బట్టుకొన్నచో_దెబ్బతగులదు. నాయండట్లుగాక మహా్యదినలె స్థిమగ్వై నిలుచుండజెను. "రాజు లాశ్చర్యపోయిరి* అయ్యా. తమ కనుభన మున్నది.మాకులేదు” అనిరి. నాయండు వారికి రెండు నందలరూపాయ లిచ్చి పంవించెనుః కుస్తీపట్టుట క్వ తప్పుట, కజ్జతిప్పుట యీ విద్యలయందుం (బ్రభువు లడ్వితీయులు- కృష్ణమనాయ్టుండు కృత్సినాములో నారోలేరిన జోదు- ఒకసారి ఆెండునందలమందిని కజ్జలత్‌ో6 దనమిందికి రమ్మని "తాను కత్సియు. డాలునుగొని మొగమోటమిలేకుండ నెనరైై నను సే తననుగొట్టినచో "వేయి నూటపదాజులు బహుమానమిచ్చెదనని సాము చేసెను గంటసేపు ఒక్కడును రాజును దాశలేకపోయెను. చినరకు వారందజకు బహువానములిచ్చి *అన్చనోయిా యా విద్య యెందుకం బనికివచ్చును? ఒక్క- తుపాకిముందర నిదియెందుకు

రం “కీయిపడగలు బనికిరాదు, ఒకవేళ బనికివచ్చినను చే సెడిచేమి యని యుస్సు రశిను, 'చేశమున కింక నే విద్యయు నక్క-జులేదు నాయల డేబది వేలుపెట్టి కాళ్మీరమునుండి యొక రీ నుంసను 'దెచ్చెను అది ళాళనృవ(పమాణమున నుంజెను, చాని రెండు దంత ములును ద్నీగ్ణమ్ములై శత్రువుల నందుకొని నలిపీవేయుటకు. జూంచిన ఛాహువ్చలనలె భయంకరములై. యుండెను, పదిమంది మానటీండు చానిని నొలుసులతోం గట్టి- బహుపయళ్నమ.మింద "జీవిడికిం 'జెచ్చిరి. కోటలో నాలుగునందలయెండ్త నాటి రావిచెట్టు కలదు. తక్కిన యేనుణుల నటనుండి తొలగించి యీ గజరాజునకు నది .తౌవు చేసిరి, దీర్ధ (పయాణములచేతు నిరంతర బంధనములచేత దానికి స్వాస్థ్యము చెడి యార్యాతి మదించి గొలుసులు (లెంచుకొని యడ విసిం బడెను దాని ననరను బట్టి తే లేకపోయిరి. _నాయయు స్వయ మ.గా లవమ్మణస్వామి యను తన పెద్దయేనుంగు. నెక్కి యడవికి6 బోయి్రి యా లీనులసన శెదురునడచెనుం లమ శ్రిస్వామి 'బెద'రను* కాని మైనవి నాయం డున్నంతస్తే పతండు వెప్పినట్లు నడుననలసిన దే* మదించిన లేనులు రిన్వుమనో్‌ సారసమునలెల నాయన్నివై ఫు ధూసు- కొని నవ్చెనుః నాయండు బోంయి వని యొక ధ్వని చేసను. వనులస దగ్గణపనచ్చి యాల్లాను కాని తొండ మెత్సి లత్మణస్వామితో. బోరాటమునకు సిద్ధప డెను, నాయ్యండు లక్ష్మణస్వామి "“దంతముల మిోందికి దిగి, మదపు శునుగు తొండము చ్చికంబక్టైను, దాని దంతములు బలమా. జేతులతోం గుద్దాలిం చెను, వనులస- కెవ్వు మని 'నెనుకరి గను, కాని నాయండు దాని వెనుదరిమి మాలిమిచేస లక్ష్మణస్వామి వై నుండి దాని కంభస్థలముమిందికి దూంకి యింటికి నడివీంచి తెచ్చెను. లత్ముణస్వామి 'వెనుక్షనే నచ్చెనుః ఇనుపమేకులు "వేసిన యినుపతిలున నిరంతరము నలనాళ్ళు దాని మెడశ్రింద (వేలావ ""వేషరి ఎంతవ.౦ది మానటీండకు నది. లొంగలేదు నాయండు 'రానలయు; నది మాటవిననవలయు.ను; నాయని కిది . (కొ త్తవిద్యగాదు. కుల్మకమాగత ఏద్య. ఆ ష్ట ఈ (నభువుల యడన్సలమింద నా (పౌంతమందలి జనులం దజు - (దుకుదురు. నానాఫలముల - “కోసికొనిపోదురు. _ ఎండిన

నాలుగవ అధ్యాయము ర్‌ి (మోడులన్నియు నజక్టూనిపోదురుం కుం చేళ్ళు మొదలయిన చిన్న జంతున్చలను జంపి యాజారమునకుం- 'దెచ్చుషొందురు.. పశువుల నడవిలో మేపుళొందురు. పిల్లయ్యు మేకయుం (బొద్దున లేచినది మొదలు సాయంతన మగునజుకు నచట నే యుండును. చెట్లగుంజలు నాకుల్కు ఫుల్ల లు వీనితో (బతుకుదుకు.. జమిందారున కీ నలసిన సుంకము మై సాలేదు, రాజు పొలమున కధికారియైన నై తునద్దనుండి శిస్తుతప్ప వేతే చిల్లి గన్వ (వజలనుండి యాహరించండు. కట్టు మూండునందల యేంక్లు జరిగాను నాయకులువిద్యాపోషకులు. సాంగ వేదాధ్యయన పరులకు జ్యోతిపు బండితులకు న్యగహారము లిచ్చిరి.. ఆంధకవృులను సంస్కృత పండితులను బోమీంచిరి, (వాయను జదునను వారెవ్వరికిం' జేతం గాదుగాని యందజును నిత్య పం డిత్తగోస్టి నలన; బహుపరిచయము నలన సర్వవిషయ ములను నెజీంగిళ్లే యుండిరి. . ఒకప్పుడు హరప్ప నాయని యొద్దకు నొక భాప్య్యాంత్నవై యాక రణులు నచ్చిరి. అప్పుడే యొక 'తెలులసకవియు నచ్చెను, కవి రాజును బొగడు దుం బద్య ములు చెప్పెను అందులో “సౌదామని యను శబ్దము నచ్చెనుం పండితుండు “అబ్బో వాల (పొఢ(వయోగము ేయుచున్నాండు కవి. “ల్మేనైకదిక్‌” అన్న స్యూతము చేత సౌదామనీశబ్దము సిద్ధించు చున్నది కవి చక్కంలా వ్యాకరణము కూడ నభ్యసించిన ట్లున్నదిో యనెను కవి కీ గోడేమియుందెలియదు* నాయండు నవ్వి *ళాస్తు/లు గారూ. సౌదామని అన్న మెజఫుంతీగ యని యొనరికిం దెలియదు? అది (వాయుటకు మి వ్యాకరణము రా నక్కరలేదుో అనెను (పభువులు చక్కని (పపంచజ్ఞనమును, వివేచనాశ_కియును గలవామం భ్యటాజులు,. తెలులప చక్కగాంచదివి భానాళముగాం గవి త్వము వెప్పంగలవాన_కై వారము చేయుటకులగాను జమిోందారుల చేతం బోషమీంపయిడుచు. నచ్చిరి -భారత భాగవత .రామాయ తాది సంస్కృ 'తాం[ధ (గంధములు, "తాటియాకుల మింద (వాసినని, -జీవికీలో భాండాగారనుం డెడిదిః (వాత్యగ ౦ధములు తిరిగి వాయు టకు ని!ీద్దజు (వాయసం (డెఫుడు నుండెడివామ,.

(0 వేయిపడగలు -దేవిడీముంద టిసా నడిలోంబూర్వకాలవు చి్యితము లమర్చంబడి

యుంజెను గోడలయందు6 గత్తులుః కరారులుః 'బాకులుు బృల్లెములు, డాలులు మొద్నలైన యుద్ధమునక్కు వేటకు నుపయుక్త్రమయిన యాయుధము లమర్చంబడియుంజెను న

“కోటకు సింహద్వార మొకటి వెనుక ద్వార "మొకటి యుండెను. కోట యాంగిలేయులకు6 బూ్తూర్తిగా "దేశము స్వాధీనము కానవుడు కట్టేనది. కాన కోటగోడ కొండజాలితో గట్టయడ్నీ యొక శకటము సునాయాసముగంబోన్టటకు' వీలయినంత యెొడము కలనై కందకమును గూడ కలిగియుంజెను కందకము పాడుపడి యున్నదిః ఉఊనన్న వైఫపులం గందకము పూడ్చుంబడియున్నది. కొన్ని యెడలం గోటగోడ శిధిలమైపోయెను, అది మజల మరమ్మతుచేయుటకు దొర తనము వారి యనుమతి లేక యశ్తు యున్నదిః

కోటవిశాలమై పదివేలమంది జనులు "సుఖముగా నివసించు

టకు వీలయినదిెా నుంజెను. కోటలో నృల్లిడ నున్నతమ్యులైన నృషములు? దిపడు గాన్టలు3 ఫలనృతములు? బహు జాతులు గల తీనలు గలను, కోటలో దశ్షి ణదిశయందుం 'బెద్దసానడిలో బోనులలో . నమర్చయుడి ఫులులు చిజుతలు_ సీనంగులు) కొరనాసిగండ్లు, కోంయలు మొదలయిన యపూర్వజంతునులును నానాజాతిపత్సు లును పెంచయడుచుండెను. వానినిపూదుటకుం (గోత్రవారెపుడును నచ్చుచునే యుందుష,.కోటయే నస్తుపద ర్శనశాల; కోటమీః ఫున్తకు భాండాగారము: కోటయీ “విద్యాపోషణ" నంస్ట3 కోటయి తలి; కోటయే తండి) కోటయే సర్వమ.గా' నుండెడిదే. గా “ ( లఅభ్థాన కవులు పరడితుల్కు నన్తాదులు సాముచేయువాకు గరిడీలు "నేన్పువాము "రాజబంధున్రులు (శావ్మాణోత్తములు? గాయకులు-వార ఏరన"నేల 'యొల్లరకం నోట ముంగిటనున్న "పెన్ని ధానమై యుండెడిది. (| స | - య. క్‌ శ్య్‌ళ గొంత గృప్త్రమనాయని చినరిరోజులలో "దగ్ది సీజమాంచారులకు వ క్‌ 6(డి నారాయణశాత్ర్రిగారి నరకు జటా వారే మంతులుగా నుండిరి తదవాత రామేశ్వర

తగు చాలకాలము మంటిత్వము చేసెను; నార్తు మంతులు

నాలుగన అధ్యాయము (1 లుగా నున్నన్ని దినములు సర్వ విషయములంద్దును వారి మాటయీ సాలగినది, జీతము లేని మంతులు. “

రామేశ్వర శాతిారు బహువ్యా నృతుయగుట చేతం గ్య్పప్ట్వమ సాయండుగారు వబాలభాగము తమపనులు తామేదూదు కొనుచుండెడి వారు, చినరి రోజులలో శాతగారిపని సన్న నడినతికువాత వారికివ్‌ రిక6 బొ ల్లేషదురలేదు. కృష్ట మనాయ6డు నలప శిండునందలరూపాయలు జీతమివ్చి హరిహరనాధశాన్సగా రను నొకాయనను దినానూ 'వేసెను. హరిహరనాధుండు -బి, ఎం ప్యానయి_ డిప్యూటి కలెక్టరు చేయుచు నీ యుదోోగము లోనికి బదలీ నచ్చెను.. జిల్లాక లెక్టరు దివాను తప్పక యుండనలెనని, యీయనను నాయనవైకి జూరీ చేసెను నాయడు కాదనలేక యూరకుండెనుం

కాని నాయండు (బకికియున్నన్ని నాళ్ళు దివానుచేత నేపనియుం 'జేయించ లేదు, ఆయన మాట యొప్పుడును వినలేదు, ఆయన తెచ్చిన సిఫాకమ్పులు చేయలేదు* (వతిదియు నాయనకు న్యతి-రేకమే చేసెను, దివా ననిన నాయనికిం గోపము కూడను. జీతము మాత మూరే యిచమ్చుచుంజెను నాయండు -నృద్ధులైన పబేంథ్రలో. గోటలోం జూల మార్చులు జరిగను? నృమనులు కొన్ని పడిపోయెను* అడవి జంతున్చులు గొన్ని చనిపోయెను. చినరకుగోట సగమునకు- సగ మయ్యెను, న

“ఈ స్థితిలో గోట రంగారాన్సారి చేతిలోనికి నచ్చెనుః

కృష్ణ్టమనాయండుగారు పోవునజుకు శిస్తులో లతమరూపాయలు బకాయి పడియుంచెను, రావూాక దివానును బిలిచి బకాయి (వతివైసయు నసూలు చేయనలయునని చెప్పెను. రెండునెలలలో నొక” వేయి జపులు జరిగను. (పజలు ఘోషించిపోయిరి. *రాజు మునుపటినలెం గాదు. మంచి నిక్క-చ్చి మన్‌సిి యని (పజలందరు చెప్పుకొనిరి.

జమిందారీశిస్తు గనర్నమెంటు శిస్తునలె నసూలుకాం జొచ్చెను, రంగారాన్టగారు హరిహరనాధ రావ్సగారిని. దొలంగించి నాగేశ్వరరావుగా రను నొకాయనను దివాను” నియమించిరి. ఈ నాగేశ్వరరావుగారు కాంపు. జమిరిచారుగారికి సహాధ్యాయులు- సాశేశ్వరరావౌరికి నెలకు నాలుగునందల రూపాయలు వేతనము

(౭ వేయిపడగలు

నాశేశ్వరశావు " గుడివాడసీమవాండు:. సుబ్బన్న ేంటలో నాయన యెనరో యెనరు నెజుంగరు... ఉద్యోగమైం. తమువాత దివానుూూకు "బెజవాడ నద నైలుదిగిి మోటానమమోంద సుబ్బన్న పేంటప వచ్చుచుండెను. చేంటకు దగ్గర జమిందారీ బీడులలోం బుల్ల "లేజుకొనువారి నందజనుంబట్టి జర్రిమాన వేసెను.

ఈవ్నార్త పరగణా యంతయు -వ్యాపించైను, “(కొ_త్తదివాను గారు రాజుగారికన్నం జండ(పచందుండు. ఒడళ్ళు దగ్గర పట్టుక వున నలె నని సర్వజనులకుం దెలిసిపోయెను. ౧ దివానూూరు కోటలోని యుదోో ఫల సందజ్షిని బరిశీలించెను. అనవసరమైననారి నందజును దొలణింవెను, కోటలో నజునదివ౦ది గుమూాన్తాలుండిరి,. వారిలోం చాతికమంది నుంచి మిగిలిన వారిని విడుదలవేసెను, ఇంచుమించూ” నినునదిమంది కాసావాండను (హూడం దొలలించెడివాండేకాని రాణి వానమునుండి యభ్యంతరములు, నచ్చెను. అడవి. జంతువ్రలు వాల చచ్చిపోయినవి: కనుక సచ్చటనున్న పదిమంది. సేనకులలో నిద్దజీని మా(త్రమేయుంచి మిగిలినవారిని బరపివేసను, ఈ రీతి బంపిపేయం బడిన చిన్న ఉద్యోగ స్థులనలన నెల్లపం బదు నేనునందలాదా కనంబజెనుం కోటలోనున్న పాతిక మంది గుమాస్తోలును (గావ్మాణులే. వారిలో బదునేనుమందిని దొలంగించి యా యుకొాగవపును (భాహుశేత

ఫ్‌ నాకినా (ావ్మా

రులకొసంాను,

_ బీళ్ళలోనుండి యొక ఫుల్ల పోకుండ్క నడవృలనుండి జనులే మియు నెత్తుషొనిపోకుండ 6 గట్టుదిట్టములు చేసను. అడనృలమింద6 గొంద అువ్యోగస్థుల నియమించి" యెనరైన నడవ్రలనుండి యేమైనం దీసికొనిపోయి శని “ఫుసరి నసూలు చేయించెను. కృష్టమనాయండు పోయిన మూండు నిలలలో నెక్కూడి కొక్కడి! న్యవహోఃరము శభ వయ్యెను. _ (పాశగాకీలు లతరూపాయలు నసూలయ్యెను, ఆధన ము తోం బట్టాఖిపేకము జమగనమ్బను.

పట్టభిపేకము నచ్చెన్కు _ ఇంటియొద్ద (బయత్నము లన్నియు ద్‌నానుగా రే చవేయుముండిరి రంారాన్టూరు నెలనాళ్ళయినద్ని పోయి *షఫురికి. అచ్చట గనర్నను మొదలయినవారికీ నజరానాలు పంపించుచు వారి దర్శనము జేయుదుంజెను, వారును యునకుండు

నాలు్శన అధా్యాయము 68 నూతనాఖ్మిపాయములు కలవాండునయిన రంగారావుెరి కాలములో నాజర్టము చక్కలా నృసన్థి:.నమ్బ నని యూయనను మెచ్చుకొనిరిం చెన్నిబురిలో౬ దక్సిన జఒమిందామ లనేకు లుండిరి వారందె జీతో ౯ గలసికొనుటు చేశనిమయములు వివారించుట మొదల నున్న ఆశ యముంతో రంగర్యాగాము. శాజ్భము. భవిమవ్యత్తుు నృ్థౌందు టర ఏగిన మాన్షము లప్పుచే యనుసరించ మొదలుపెక్టైను

రంౌానావ్లెరిక్‌6 "బెదతిల్లి 'కమాళ్ళిసువును గయ మేనత్త కుమావమ6 దెకంయం.. సపెదతన్సీ కమాళ్ళు ఆాధాకృృష్ణయ్య నామన "రామేశ్వవమూనను. "నేన_త్తకుమూమని'పేమ సర్వారాయంయరామే వీరి మ.స్టరిఃని రంగానావారిక్‌ని చిన్నస్పటినుండెయి!. కెలిని= కృష్యమనాయండు (కిశియున్నన్ని నాళ్ళు ఏ నరికిన రాజరిన ఫ్ట్‌న హారములలో6౬ ాల్టాన సీలులేకపోయినది- ఇప్పుడు వ్‌ సెన్వావ కారులు, రరానావు్శగాను పన్ననగరములోననే నినాసము* ఇంటియొన్ద న్యనహారములు వీ మువ్వుష్కు దివానోూవ చూమనది-. సర్వా రాయండురివి స్పెత్తినము పట్టాఖిషేకమునకుః: (బయత్నములు -వెేశేషముగనాలౌను. వచ్చిన జనులు నినసింమటక్క భోజనములు వేయుటకంి బందిమి "వేయించిరి. పదివేలరూపాయలు "పెట్టి పంపులు పెట్టించి పట్టాభిసేక నగరమ౦ంతెయు6 *పళాయీలు సిర్మించిరి- సుది "వేలుపెట్టి ఎలక్ట్రిసిటీన్తాంటు "తెప్పించి యుంచిరి. అవ్యోనముల కాగ తము లవ్బువెయుటే "ఇ2ండువేల రూపాయ లయ్యెను. జనము ెజ నావ నుండి సుబ్బన్న సేంటక రానుపోను పది (గొశ్రబన్నులు కొనిరి వెయ్యి "సెల్‌ "పెటోలు పళ్ళాలు కొని సగము సుబ్బన్న ేంట లోను సగము బెకవాపలోను నిలునంకేపిరి. "దేశము లోనున్న పెద్దపెన్ద కవల కందణపు నాస్వోనములు నెళ్ళిను తెక్కినకవు లాహ్వానము "లేకళే- నత్తునుగడా,. బేశిము.లో6 బేమనడిన నాటక సమాజమిల చేత నాట కము లాడించుటకూడ కార్యక మమ. లోమ (దింపలుడెనుం “"తెలురప "జీళపు గాయకు లెనము చెప్టుకోవగినవానమ ేము కచుక అరనచేశపు నారివి నాలయులప పెద్ద సంక్‌తసచ లేర్పాటు చేయలబడెను,. గ్రాండ్‌ ఇండియన్‌ సర్భసు. వారిచే నెందు (పదర్శనము శేన్పాటు. జేయ!

య “వేయిపడగలు

బెను, విజయనగరమునుంజి గొపష్ము మ్యూజిక్‌ చేయు (నా ఫెసరుగారిని బిలివించిరి..

రంగారావుగారి. ₹ెండననేనత్త నాగమ్మగారు.. ఆమె వాల

వితంతువు, వంబదియేంగ్లది ఆమె చిన్న ప్పటినుండియు సుబ్బన్న కేం కోటలోనే పెరిగెను అంచేయుండెను. కృష్ణమనాయని దగ్గజు నామె మాటయు. గొంత నాసముండెనుం ఆమోచిన్నతన మంతయు హరప్పనాయండుగారి రోజులలో. గడ మటచేత్న నామెకు నాటకము లన్న _ వీధినాటకములే నాటకములు) పగటి వేహాలవాళే విద్యా నంతులు తోలుబొవ్మలే చూడందగినవి. ఆమె,సర్యారాయండుగారీ నడి7ను; కూచిపూండవారిని బిలిపించుచున్నారా*” యని. ఆయన నవ్వి కూచిపూండివారు మోటమ్మా. 'బెజవాడనుంచిి గుంబటూయ నుంచి గొప్ప నటికులు నద్చు మన్నారు అనెనుః నాగమ్మ గారు పెదవి వివెను.. ఇతర (గామములనుండి_ పది భోగము మేములు -రక్చింపయుడెను. ఊరిలో నున్న 'మేళమును బిలునలేదు. ఊరిలో మేళమునకు రత్నగిరి నాయకురాలు "ఆమెకుం గూచిపూండివామ వీద్యాగురువులు. భామకల్యాపమువెప్పుటలో, భరతములో, తేత్రయ్య పదములు సధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలు _యభినయించుటలో నామె పేక మో సెను, స్పష్టమైన యుచ్చారణ, భావాభిరామమైన యభినయము రత్నగిరి సొమ్ము కష్టపడి చెప్పుకొన్న చదువు; *పిలు నక పోయిననుస క _ వారియుప్పు తిన్నాము గనుక నా వేళకు మేశము కట్టుటయే' యని రత్నగిరి నిర్ణయించి. తక్కినవారిని సజ్జీకరించెను, రొదేళ్వరశాత్ర్రి యుంసుడుక కై యయినప్పటినుండి రత్న గిరి నేశముల్వు మానివేసెను. శాత్రియాయె నై చేండ్లుమాతమే తన యొన్దకలో నుంచుళొ నను. .తకువాత నావను నదలివేసెనుం ఆమెయు నాతజువాత్ర నత్తి “పరిత్యజించి శాశ్రిగా రిచ్చిన యాస్తి మోందనే (బతుకుచ్తుండెను.. రల్నిగిరి మే₹ము కట్లుప జీవదాసి కిస్టమవలేదు. జీనదాసి పసిపిల్ల, రత్నగిరి దానిమాట (తోసివేసెను. పట్టాభిపేక ము నాలులపదినములున్న దనఃగాం చెన్నపురి నుండి రంగా రావ్రగా రరుదెంచిరి. *-

ఠి నాలుగవ అధ్యాయము 65

నాయండు. చనిపోయినప్పటినుండి లత్మణస్వామి "రావి యాకులు మేయదు* నీను (్రాగదు గడ్డిలోయిట్రి నల్ల మందిచ్చినచో దొండము సాంచి (గ్రహించదు* "రావిచెట.క్రింద నిలుచుండి తపస్సు చేయను, మావటేండు దివానూోరితో6: జెప్పెను ఆయన పని తొందరలో వినిపించుకొనలేదుః లత్మణస్వామిక నెనుయ బేండ్లుం మిక్కి-లి నృద్ధమైన జంతువు, అన్నాళ్ళు (్రుతికినయే నుంగు లేదు, రంా "రావు చెన్నవురి నుండి నత్తురన్నరోజున లమ్మణస్వామి సీమ(తొగి, మేంత తిని దొడ్డి యంతయ.6 బరనళ్ళు(దొ క్క-ను= మానటీండు స్వామిమార్షము "లెజిగినవాండు వాదా తెచ్చి స్వానిపై బజచి (పభువుమూాగర్షమునం (గోశముదూరము పోయి యుదుషలాచెనుం దివానుగారుగాని స్పెత్తనదానొని, యొందుకని యడుగ లేదుః మానటీండు చెప్పలేదు, దారిలో నొక జా మెదును చూచిన తమవాత దూరమునుండి జమిందారుగారి కౌరెదురునచ్చు చుండెను. కారు మూవెను., లత శ్రస్వామి చారిచదొలలోలేదు, నృద్ధమైన లత శ్రణస్వామి యొడలు, ముడుతలు పణెన్సు కృష్టవనాయని పట్టపు కేనుయ . నేండు చిక్కి శల్యమయ్యెన్ను కాని షాని చూఫవునందు గీవి.పోలేదు, చినరకు జమిీందానుగారు కారునాంపించిరి. వమూనటివాని నదలించిరి. వాండు “దొరా. వనులం కదలుటలేదు, నాలుగు నెలలనుండి మేంత తినని న్వామి యీనాండు తిన్నాండుః దొడ్జియరతయు6 బరనళ్ళు (లొకి నారిడు, ఈనాండు వశాదాయ్వె తమ్మి పభువ్చునకు నెదురు లెచి సతిని” అనను. (వభువు చిజ్జు బుస్సులాడి కారును దొలంగించి తోలుకొనిపోయెను.

పగదీజినదన్న 'పాపతేండు (పకంలొరయు నాసారం(ధమునెక్కి- మెదడులోంటీరము వెట్టలా (శ్రీకాళహా స్తీశ్వమండు. మన్ని కొస్టున బేవుని మహాభక్రండు (శేశాద్యాపరసంధినాంటి గజరాజు వాధచేం "బెట్టిన ఘీంకారమునంటి హృదయవిదారక మైన ఘీంకృతి "వెనుకనుండి పటా పటాలుమనిమిన్ను లువిణీగి పగిలినేలంబడిన (వళయమేఘగర్షానాదము నలెవిననచ్చెను. "వెనుక నద్దములోనుండి'రాజు "వినుదిరిగిదూ చెను. ఆహారార్ధము కశ్య ఫునిచే ననుమతిం నొనివైనతేయునిచే నతిరంహః స్ఫూర్రిచే నఖాగ్రములనొడిసిపట్టుకొనంబడినగ జకచ్భపములయందలి

66 "జే యిప డగలు గజమువోలె లమ్మణస్వామి మహావాధాసహ్య మైన శరీరమునందు మెలికలు లిరిగిపోవుచుండెను మావటివాండు (గందయిడి "లేచి నమిోప తరుసన్నిధికి. బోయెను, మోటారు వాయువేగముతో. బోయెను, స్వామి గాట్టనక్కం బడి (పాణములు నదలెను, రాజుఛాటనే గాదు, రాజకీయుల గాటకూడ్న నడ్డగించ నెంచలేదు. పాపము మావటీంయ వయిదియేండ్ల తన (నీయబంధువును వీడలేక తన శై ఖ్రలక్‌ "భేబరవమ మింద6 బడి(సౌద్దుకుంపనజకు విలవించెను. (ఫొద్గుకుంకినతరువాత వాదా (శాచ్శాడందీసి యంకుశము చేతలగాని? "పెద్దకమారుని దహననంస్కా- రముచేసి యింటికి దిరిగిన చ్చు తం(డినలెల. నోటకుం దిరిగినచ్చెను. వనుంగువావు భుభసూచకము కాదని ముసలము శ్రలనిరి. ముసలమ్మలిన్లేు చత్తురని నూతను లనిరి. మజునాండు వశాదా కోటకుం 'జెప్పించిరి. గాటకు దూరముగా జరీబులో స్వామినిం చాతిపెట్టించిరి మానటీం డా నాండే మంచముపళ్షైను. ఈ మహాోత్పనములో మావటివానిసంగతి 'యైనకు కనులానిరి? వానికి విపరీతమైన జ్వరమువచ్చి, జ్యరములో స్వామి తన్ను6 దొండమ.తో లాగుచున్నట్లు, దంతములతోం బొడు మ చున్నట్టు కలనుగని మూండననాండు చసిపోయిను. " నాలుగవనాండు రంగారాన్రగారికిం బట్టాభిపేకము జరిగను

ముహూర్త ముదయమున, రాజు -రా ధాకృష్టయ్య గారును; సర్వారా యండుగారును గూరయ్బ్‌ండు మనిన గూర్చుండును, లెను శ్రైనిన లేమిను. అంతయు వారిమోందుగా జరిగివోయెను. పట్టాభిపేకవేశి. గవ్రలు పద్యములు చదివిరి. కొందటికిం జదువుటకు వీలులేకపోయెను. వాడాని డిలో భ్యటాజుల వైనారములు వినిపిరచ లేదు. పెద్దపెద్ద యుద్యో గులు నమ్చుచుండిరి._. వారి! స్వాగత మిద్చుటశై పదలందలపి నియోజత్యుళైరి. ల లా ఎట

& సమాంద నాగన్ననాయండుగ్రానుు.. చేయించిన కిరీటమును ధరించిరి. ఆ కిరీటము న(జ-వె డూరంనోమే క వపషంశరాగ మరకత మౌణిక్యములు మూడున వ ధ్‌ సుమ్యరా శాహ మభాహీీ మరే లుగాలబొదుగలుడి యుండెను.

సహో ర్రాందునినలెల = 'చేశోదుర్నిరీక్ష్యుం డయ్యొును,

నాలుగన అధ్యాయము 67 సభలో నందజును గలరుః ధర్మా కావుమూ(తము "జేండు, అతనినిం చిలి చినవామ లేము అతడు నచ్చినది "లేదు, సుబ్బన్న పేంటట జమిీందారు లలో నెన్వరికని ధర్మారావు నంశీకులు లేకుండం బట్టాఖిపేకము జరుగ'లేదు*

సరిగ రాజు శిరస్సున నభిపేకోదకములు పుళోహితుండు చల్లుచుండెను. సభలో నవ్‌రో “పాము పాము” అని గస్టోలుపడి "లేచిరి. సభయంతయ.6 గల్లోలమైపోయెను* పాముకోసము వెదకిరి* ఎచ్చటను గన్పించలేదు* రాజుగారి సింహాసనము వద్దనుండి బయలు -జీతీన దని కొందణును బయటికి వెళ్ళిపోయిన దని హొందరు ననిరి= చెదరిపోయిన జనులనుగూర్సుండం బెట్టుట దుర్ధృటమైపోయెను- అభిే.క మైపోయిన తకమువాత (ఛావ్మాణు లాశీశ్య్వాద వుం బనసలు చదిపిరి* అప్పటికే రెండుజాము లైనది* కొందజు పద్దకవులకును: పెత్తందాను "లెజీణగిన కన్సలపను సన్మానము జరిగను, నభయాపూంటక6 జూలించిరి* భోజన మైనతరువాత రంగా రావుగౌవ దంతవుగ దైమోంద నే నేవపై. ఇవానడిలో6 గూర్చుండిరి. చుట్టును దినానుగానునుః రాధాకృషప్ష్య, రామేశ్వర సర్వారాయండుగాన్లు కూూర్పుండిరి. రంగారావుగామ “మధ్య ననరదిపావిని యల్ల రిచేసినది యనెను, రామేశ్వరముగారు వాల సమయస్ఫూర్తి కలవాండు, “ధర్మారావు పట్లాభిపెక మునకు నచ్చెనా?” యని యడి7ను= “అతంజే యీ యల్లరి చేసియుండు” నని దినానూా రనిరి. దివానమూరింతనజకు ధర్మారాం శఇజులగండుం, రంా శావగారికి రానేశ్వరముగారిమాటయందు విశ్వాసములేదు* ధర్మా రాన్సను జమోందా రెజులసను. అతండుగాని పిలునబడకుండ రాండుం

సర్వారాయయగా “రతం జనలు రానేలి ద నెను రంా వ అవునులే. అతం చెందుకు నచ్చును!? మా సొమ్ము

చేం టైనదిం

/ రాధా ఏ ఆయన కాహార్టనము 'వెళ్ళినదా*

రామే; ఆహ్వాన మెందుకండీ? ఆశ్రయించుకొని (బుతిశెడి వారి కాహాపనములు 'కానలయును కోొంబోలు.

_ జమొంచానగారి కీ మాటలు చక్క-లొ నచ్చెనుః ఇవెనణ'కే ధర్మా రావుమోంద నాయనకుం గానలసినంత వై మనస్యము కలదుం

08 వేయిపడగలు.- ఈమాటలు చాగుగాయబిరియెక్కి0 ఇెన్లు ఇంతలో సర్యారాయండుగా “లేదో ఇెప్పవచ్చి' వూనివేసెను. జమిందారుగా **₹మిటి చెప్ప వచ్చితొరని బలనంతపెస్సైను. సర్వారాయండు గగ ఇావారి యీమధ్యు_ నొక పాటపాడుచు నూరివెంటం దిరిగను, వేయితలలపాము కలలోన రాజును గజచిన దనుదుం బాజెను, నేండు మజల *పాము పొ మన్నాను, ఈరెంటికి "నేవి సంబంధము” అనెను, రంగారాన్రగారు ఆలి యని యాశ్చర్యపోయును నలుగురు నచేవని (పశ్న వేసిరి. జమిందా రిట్లు చెప్పెను, *' అవ్చను; నాకు నరిగాం గలయ శ్లునవ్చును, సుమారురెండు సెలలై నది, ఆ,దినముననే (పొంత దివానుగారిని దొలం గించి నాశేశ్వరశావున కార్షరు(వాసి టపాలోం బంవించితిని అర్యాతి నిద్రయే పట్టలేదు నిదుర పట్టునజకుం దెల్లవాజుక్రడ ెండుగంట లయ్యెను. ఆ నిదతోం గల “నచ్చెను "వేయితలలపాము వచ్చి నా మంచమునద్దం దోళమింద నిలుముండెను. నేను చానినంక6 జూచుచు నూరకుంటిని, మానాయనగారిక్ర మూపూక్వ్యులకుంగలలో నిట్లు పాము నచ్చుట యున్న దని మావాం(డు “వెప్పెడీనారు కాని "నేనది నవా శై "లేదుః నాకును "న శ్రుజరిగను, ఆ పామ ్లు నిలుచుండి నానంక్తం జూచు చుండెను. దాని క న్నులనుండి, చాచిన నాలుకనుండి విషము(గ క్కు చుంచెను నాశెందు చేతనో యా సర్చమును జూడంగా నవ్వునచ్చినది. "నేను పరిహసించుచుంటి నని కోపమునచ్చి, నన్నది 'వేయితలటతో "వేయిచోట్లం గోటువేసెను. అళ్చా "నాశరీరమున దానిశాటు తగులని తావే లేదు. నాక్స భయమయ్యెను, భయవమగుటయు) మెలంయన నచ్చుటయు నొకసారియే యయినది. * కన్నువిప్పుసరికిం 'డెల్లవారు చుండెను, వమజలని(ద పట్టినది కౌదు. తరువాత నింతనరకు- వజల నట్టి కలగాను మేమిగాని రాశేములు “

సర్వావి ఇది చిత్రము గానే యున్నది, ఆ కలమాట గణావారి శెట్టు తెలిసినది? మి 'రెవరితో జెప్పలేదుకచా

“రంగా. ఎనరితోడనుం జెప్పలేదు. ఇప్పుట కం బే మున్నది+

సర్వాః న్‌మోా యున్న శ్లు యున్నది, అనలు మి యూశే పాములయ్యూకు, మో రందణజుం నాములవా రదు

నాలుగన అధ్యాయము 69

జమిండారునేన_త్తకొడుకు నరుసలాడినట్లనుకొ నాను, దివాను గారూోవ్సిచ్చి నవ ఖ్‌ ములు.” అని నవ్వెను - ఇ

రంగాశరానారు తలయెటెను, జరీ మెలిపెట్టి తోరణములుగా (చేలాడలట్టయడియుం డెని. (పః తోరణము చివర 'దెల్లని పట్టును ల్ల పూంజెండులవలెంగట్టి యామన్లెచెండులచినర నెజ్జని డాగు కేకలతో గులావిపూఎనలె నదుకంబడి యుండెను, నేశ చై భాగ మంతయునట్టి తోరకాలే (చేలాడుచుం డెను. తోరణములన్నియ6 గాములై) చెండు లన్నియుం బడగలై డాగు రేకు లన్నియు నెత్తుుుమియుచున్న తల్నలె వమజలం దన కల సావాత్క-రిం చెను. రంగారాన్సుగారు ది్ఫాంతి పొందెను. కాని యా (పసంగ మేమియుం జేయలేదుం

ఆ సాయంతనమున6 వాటక్ట చేరీ జరిగాను, పాటకండు నాగేశ్వ రయ్యమం వృుదంగము భుజంగము, *” కంజిరా సు(బహ్మణ్యప్మిం సిడేలు శేషు అయ్యన జమిందారుగారు సభలోనికి నచ్చికళూర్చుండి కార్య(గమమ. నం ంజూవెను,. అంతయునేదో సర్ప్వమయముగానున్నది. రంగారావుగానము పాట నినుచుం డెను నాగోశ్వరయ్యరు "రాగాలాపన ష్రేయుదముంజెను జమిందారు రాగము పేరడిగను. అయ్యరు “శంకరా భరణి వని చెప్పెను, జమిందారు గారు దివానును జూచి “నమయ్యా శంకరాభరణ వునలా పామ.కదాలఅ నను, దివాను పెనుకాంబోలు ననెను *నేయసభచేయువారి షేష్లు చదువ్సమ. 3 (పతివారిేరు పామన్న యర్థ్ధమే యిచ్చుచున్నది. ” దివాను వజినాపేరో?” యనెను, జమిం చారు పకాలున నవ్వెను అనవ్వులో6 "దేజిస్పేమియు6లేదు కా గితపుం బూలనఠతె వాననలేని నన్చ్వ సభ జకుగుచుండ గనే జమిండారుగారు 'లేచినెళ్ళిరి. పాటకుండుత్సనమ.6 జూడ నచ్చినవారికి దనపాట రకరకా లుగాలోౌడి వినిపించెను. తెలిసినవాుు సమానమ. గాం దలలాడించిరి (గావిడులు వాల సంతోషించిరి.- నాణేశ్వరయ్యకమ _పొడినంత సేష్ట చేళులుదొ న్నెలనలెంబెట్టి పాముపడగలనలెళదిప్రూచునచ్చెను రంగా రావుగారి కది ఎతియు నసహ్యము "వేసెను.

“రాతి నాటకమాడిరి. జమిీంచాకుగారూాని, పె _త్తనదాక్షగాని నాటకమునకంబోలేదు, నటకులలోంబెద్ద నచ్చి "రాజుగారిని రవు శని

70 వేయిపడగలు ఇాలసార్లు కోరిరి “రాజుగారికి శిరోభారముగనున్నది. (శ్రమసడిరికదా పగలెల్ల,నచ్చినను గూర్చుండ లేరని సమాధానమం. ెన్చి దివానుగారు వారిని బంపించిరి, దివానుగార్నిడైనను రమ్మని వారు (ప్రాభేయపడిరి. _ దివానుగరుకూడం దనకువ నస్ఫ్వాస్థ్యములేదనియుః దెల్లవాటినందనకు లక్షపను లనియు6 జెప్పి పంసించెను* చమూడనచ్చినవారంద ణకు వామ నాటకమాడిరి. ఆనాటకములోనికి. బాము 'లేమియురాలేదు., వెనుక గూర్చున్నవారికి నేల లేవుగా నుండుటచేం గప్పలు నచ్చెను, నాటక ముత్స్చాహముగా లేదుః

_ఇద్దజు. పేరుమోసిన కవీశ్వరులు ఎవైన సేలునలు కప్పుకొని)

కాగితమ.లకట్టలు ఫుచ్చుకొసు వ. జునాండుద యనే 'రాజద ర్శనార్థము పోయిరి, రంగార్వావ్రగారవుడేలేచి ముఖమారనమ.చేసిరి. కాఫీ-తాలస చుండిరి. కృష్ణమనాయం డున్నంతనజకు గోటలోం కాఫీ (పన క్షేలేదు* పూర్వవు జమిందారులు (పొద్దుననే 'లేచుటయు6. గాలక ్రత్యములు తీర్చి అతుమణితిరుమూర్ష ము లుధరించి పనిగ్షీవై నల జూచుకొనుటయే. అాగుగార బొద్దెక్కినంతనజకు 'నేమియు6 దినరు అప్పుడు మాతము భోజనమ. చేయుదురు. భోజనాత్పూర్వ 'మేమియుం దినరు. అది ఆరోగ కి గ 'ాస్త్రమ.నకు విరద్ధము. రంగారావుగారు చదివెడి రోజులలో నతనికిం కాఫ్టీ లాగా యలవాకైైనది. తం(డి(బతికియుంజలాం గోటలో డానికిం దగిన వీలులేషంజెను. పొరుగూరు వెళ్ళినప్పుడెల్లల కాళీ తాంగుచునే యుండెన్తు వెన్నపురిలోనున్న "రెండు నెలలు కాఫ్లమింద నే (బకికినదిం కనులు నచ్చి రాజుగారిమోంద6 బద్య మలం జదివిరి, వా రిదినజుకు జమిందారు మింద 6 ఇక్సిన పద్యములను గూడం6 జదివి వినివించిరిం వాము శ్షీర్తిమంతులు, పండితులు; వాగ్ములు. ఇద్దటికి. జెజిమూండు నందలు నిచ్చి రాజు వారిని సాగనంప నలసినవ్చైను | తరువాత వారాంగనాన్నత్యమ. . నచ్చిన పది నేశములు గాక రత్న గిరికూడం దనమేళమ. లతోం దయారయె్యను. ఎనరిని౯ బిలచినది, ఎనరినిఛిలువసీది రంగార్తావుగారికిలెలియదు. రత్నగిరిని దివానుగారు

య ఫ్ఞానము నాదిశః. నేను లేపండ నింకొకరి నద్చుట

నాలుగన అధ్యాయము 171 కధికారము లేదు, నన్నుంథిలచినను బిలునకున్నను నేను రానలసిన బే” యెను. 'రామేశ్వరమ. గారు “ఈ మ్యాతము క్జానము సీ కొడుకునకుం గూడ నుండిన 7 "గుండును అనెను. తక్కిననారు నవ్వి రి. రత్నగిరి కామాట వినిపించలేదు. *“(పభువు లేమో యనుచున్నార”. అని యామె విన నడి7ను, ఆ పూయకు వారాంగ నానృళ్యమ-లు జమప6 బడెను. నాయంకాలము మ్యాజిక్‌ చేయంబడునుః ర్యావికి సర్కసు+

ఈ (పదర్శనలకు "వేజే పందిరి వేయించి, చుట్టు నడ్జుకట్టిరి లోపల కుర్చీలు, బెంచీలు తెల్చించివేసిరి. చూడ నచ్చినయువొ్య ఫలు, "రాజబంధువులు వాని నలంకరింతురు, వెనుక నున్న సామాన్య (పజ ెకమియు6 గనయిడదుః వినంబడదు, పందిరి ద్యారమ నొద్ద రతకభటు లును బెత్తనదాన్లును నిలుచుండి గౌరననీయు లని వారనుకొన్న వారినే లోపలకుం బోనిత్తుషుం పట్టాభిపేకమునకుం బరగణాలో నున్న "పెద్దరైతులు కొందజు నచ్చిరి. వారి నీుకావిదోనతులు బొందు వొక్కా-లు, కోరతలపాగలు; పై నర్ధనాలత్లో జగన్తోహనమూ రులు నచ్చిరి. నచ్చిన నాగరకులకు వారి వేపషములు పలైటూరివిగాం గనిపిం వెను వాకనున్యగన్ధానములేయలంకరించిరి. మ్యాజిష్ట్ర ఒజరి7నుః మధ్య మధ్య (పకినామను గరతాళ ధ్వనులు చేసిరి. (ఫొఫెసమారిని స్పుతిం చిరి. పెద్దరెతులలో నొకాయన పేకు కుటుంబరాయండం ఆయన (పద ర్శన మంతయ.ంజూచి) “య 'దేమిటయ్యా. నే నేమా యనకొాన్నాను, ఈయనకోటు, సూటుకీసివేసినచో మన యాస్థానమ.నకు నమ్చు గారడీ వాం్యడకన్న నేనుగొప్ప* అనలు వాండు చేసినట్లు ఈయన చేయనే లేదు అవను, వ రొకాయన “అట్టుకాదు, ఇబేగాగున్నది. ఏమియులేక పోయినచో నంతంత పెద్ద లాయన నెందుకుమె మృుకొం దురు?” అవను

సర్భసువారు (ప ల్యేకముగా వేజే జేరా వేసికొనిరి.. పట్టాఫ్‌ "పీక దినమ.లలో నల్ల* లు జకుగకుండం గాపొడుటకు రతకభటులు వచ్చిరి. వాుునమ్బట 'దేవిడీలోని పరిచారకులకంద అకుం గష్ట్రముగా నుంజెనుః ఉత్సనసవ. యములందు జనమును సర్ది కూర్చుండం 'బెట్టుట వారిపని. అదివారికి గౌరనమ.. ఇష్పూడీ యెజ్బటోపీలవానము నచ్చి తమ కోటలోం దవమిం౭దనే యధికారము వేయుట కాసా వారికి. దది తర పరిచారకులకు కుచించలేదు. కాని యేమిచేయుదుకు? వారికిందమ

79 వేయిప్తడగలు_ గౌరనముకన్న నా వంశవు జమోిందాకుల మింద నే యెక్కున యఖి మౌనము చాబయ్యగారు తమ శేమి చేసినను భాబయ్యగారిని వాశే మియు ననకు, కాబయ్యగారిమాంద- మాట బడనీయమ. రాతికి సర్కసాడ "మొదలుపెట్టిరి, ₹స్యండు మేళము (మోయ జొచ్చెను, అదినరకు సుబ్బన్న పేంటలో సన్నాయి నెజుగుదురు గాని గ్యాండు నెజుంగరు. ఐదుగరు నమస, కుర్చీలమింద గూర్చుండి మొళండు దీపము వెలుగున నొక కాగితము మిద నేవో (నాయబడిన దానిని. జూ మచు6 గజ్జతో 6 గాలిలో విసరుటు తక్కినవాను పొడుట సామాన్య (పజలక జాలచ్మితముగా నుండెను. జనము వారిదుట్టును మూగి చూదమదుండిరిం _ డేరా చ్వారమునద్ద రక్షక భటులు శాఫ్టుండిరి. అందరిని లోనిక్రిలంబోనీయలేదు చుబ్దుపక్క_ల యూర్శలోనుండి జనము వేలకు "వేలు నచ్చిరి. నారందజు బయటనేయుండి, శ్యాండు మయూచుట తోడనే మొతము తృ ప్రిచెంద నలసీ నచ్చెను. జన మొత్తుొని నచ్చి నపుడు రతకభటులు లొటీలతో మోదుట 'మొదలుపెట్టిరి. ఈకొత్త యనుభనమ. చే జనులు చెల్లాచెద శై రి. "పెద్ద నైతులందలు నుద్యో “గస్తులతోం సాటు పోయి కుర్చీల నా(కమించిరి. తిక్కినజనులు గ్యాలర్‌ నలంకరించిరి. పరిచారకులును మిగతా వానను "నేలపై గూర్చుండిరి. (ప్రదర్శన మారంభించిరిం విద్యాధిక్పు లందటు (పదర్శపలం గ రతాళ ధ్వనులచే గారవించిరి. రాతి పన్నెండు గంటలకుం (ప్రదర్శన మైపోయును. కుటుంబ రాయండుగారి కీ (పదర్శనము నచ్చలేదు ఫ్పులులు నాడించినవాం డన్నచో వజీయు కోపము నచ్చెను. వాంజేమి హరప్పనాయండా"* కృష్ట మనాయండా?” వెనుకం దుపాకీతో నొక వనిసి నిలుదముండలాం దిండిలేకు మలమల మాండునున్నవి అరణ్యసంచారమే యొబజుగనివి? వి నుష్కులను జూచుట కలవాటు పడినవి.యిీి= వ ఫ్రగముల నాడించు టిలో , నతనిశేమియు గొప్పతనము గాని 'మెచ్చందగినది గాని యేమియు గనంబడ లేదు. తక్కినపను లనలు నచ్చలేదు. దొవమరివాం (డ్రేంతకన్న. చాగుగాల జేయుదురని యాయన యాహు. 6శ్రాన్తేపోను ఖన్స లిచ్చి 'వేయిరాపాయలు. వీరి -మ్బైగమునం బోయుటకన్న

10] నాలుగున అధ్యాయము 78 నిందులో సగ మిచ్చినవో దొవ శ్రరనాంయ నచ్చి యింతకన్న చాగుగా నాడుదు”ే. వారికిచ్చిన డబ్బు ేదవార్తైన ననుభవించిన ట్రసను. వీ రందజు పటాటోస మెక్కు.నచేసి ధన మాకర్షించుట తప్ప వజేమియు లొ” దని కుటుంబరాయండుగా రనిరి

(పదర్శన మైపోవువజుకును దెబ్బలు తినికూడ జనము డేరా బయటనే నిలచియుండిరి. పలైటూరిజనులు (పదర్శనము "తెల్లనాజు లుండు ననుకొనిరి. రాతి "రెండుజూాములకే యయిపోయిన దని తెలి యలౌానే ఇళశ్‌ , ఇంలేనా” యనిరి. అవ్వుణు జనము తమ ప'లైలకుం బోన బయలు బేటిరి. సుబ్బన్న ేంయ యూయవెలుపలికి. బోవునజకు దీపాల వెలుతు రంతరించెను, అనాండు. శుక్షపప్టి. అపుడే చందా _స్తమయ మయ్యెను డేరాలోనికిల (బదర్శనము చూనటకు నతనినిం గూడ రానీయలేదు కొంబోలు. అన్తమిందుదున్న యా చందుని “మొగముగూడ 6 గంది యొజ్జన్నై కందగడ్డనలె నయ్యెను- ఎట్లయినను రాజుకదా. తిరస్కారము సహించలేండు- సామాన్య జనుల "శేమున్నది! వామ నవ్ద్వుచుం (దుళ్ళును స్వటామములదారిం బట్టిరి

వెనువెంటనే చీంకట్లు €జుమకొనినచ్చెను* ఆకాశము నల్లని మహాసమ.[దము తరంగములుతరంగములుగా లేచి భూమి యను తీరమ.నకం గొట్టుకొనునట్టు ర్యాతించకు లయిన భూత పేతాదినానా పిశాచవికట(భూపరి న_ర్తనచ్భటాసంతానము దిశ లానరించినట్లు తిరోహితసూర్య లేజస్క_మై శాలము సహజాకృతి పొందినట్లు, దిక్కు లను నెలుగుబంట్లు స్వశ రీరలంబమానబహాదీ స శీశములతో సంచ రించుచున్నట్లు: అజ్ఞానము వీలు చిక్కి- జ్ఞానము నెడ(తోసి మనస్సు లోంతుల కెల్ల (గ్రాకనటులుః కౌాలసర్పము లొకదాని నొకటియొజస కొనుచు లెక్క లేనన్ని సంచరించు చున్నట్లుచీళకటులు విజ్బృంభిం చెను

మబునాండు బోగమ.నేళములనే యాడించిరి. రామేశ్వరము “ార వీనికిం బెద్ద డబ్బిచ్చి పీలిపించినవా రంది నస్పైపెట్టి రత్నగిరి మేళమునే యాడించ నారంభించెను. రత్నగిరికి నలుబదియా జేండ్లు* వార్ధకము నెవ్యుదిగా నామె ఛరీరమ. పైకి. (గ్రూశెను.. దేహము స్థూలమై పూర్వమునలె నభినయాదులు చేయలేకుండెను. రామేశ్వర ముగా రామెనే గజ్జై కట్టు మనిరి. గజ్జె కట్టి యిజునదియేండ్గయినను

4 వేయిపడగలు రత్నగిరి “(వభువు లున్నారు? తనవిద్య సెత్తు” రని యంగీకరించెను. వైని తానే యనాహూతగ నమేశమునకు నచ్చెనాయెను చేయక తప్పినది "కాదుః (పార్థనాదికము లయినతమువాత నామె యధ్యాత్మము పాడ నారంభించెదు. అవి కాదు? జానళీలు పొడు” మనిరి అమె శ్నేత్రయ పదము నొకం డందుకొని యభినయము [పారంభించెను, "ఆమె మొగ మున సంతలో6 గంవరము లన్నియు విచ్మితమ.గాం గదలాడి యొక (గొ తృందనము నచ్చెను* (అదశనే మోవి_తనకుందా నె నదలెనే నీవి పల్లవి. మదిలోన వాండేమొ మం(తించెం గాంబోలు. సుదతి మున్వశోపాలు భూచినది మొదలు__అద సొ పల్లవి యందుకొనునస్ప4ిే యే(బదియేంగ్ల రత్నగిరి పదు నాజేండ్ల కన్యనలె లపుశరీరమైై నూతనయ్య్తాననావిర్భావ వేళ నాయ కుని పధవ.సందర్శనము పొందిననాయిక నలె ముగ్ధముఖ 'కేఖాంచలమై నూతిపోయెను,. అదరెనేమోవఏి* యని మోవీ యదరినటులు గదలిం-= వెన్ను. ఆ కదలిక హరాత్రుగాం డామరశేకుమోందలాని గులావి పూవు మిందలగాని మంచుబిందువు పడినచో నవి యెటులుకదలునో అటులు కద లెను. ముఖవ ౦తయు నిశ్చలనమై యుండలొ నధరము నది యెటుల అరీకిం గద ల్పెనో (బహ్మ దేవుని శెడుక, ఆయధర మటులు కదల్బం గలుపటి కెంతపర్శి శబ. చేసెనొ* ల సుంద గాతిసుందరముగ నిడమచేకితో నీవిఛాగమును బూని నృ త్తము చేయువుు వఆిల6 బబ్లవి యందుకొనుదు రత్నగిరి బొంగ రమునలె గదలిపోయ్యెను. -

“మదిలోన వాయేమొ మం(తించెం గం బోలుో. నని శృంగార రసముయొక్క_ స్థాయిథాన .మయిన రతియొక్క_ దతానశలలో. (రథ మా నళ్యయైన దర్శనము వి _పరింపయడిన- నేతమంలతో, నాను రాగమిలు మిళితములైన మఖభావములతోం గించిదంకరితవ్టులోము నైన. కపోలములతో _ ముగ్ధనాయికాలమాములు " మృమ్మూ లం దనకు సరిపోటా నామె యున్నప్పుడు రస్మపపంచ్వములు_ఫులకరం వెను.

నాలుగన అధ్యాయము 75 అనుపటబవి యని, మజలం బల్లవి యన్నవు డామె (పకటించిన లయ జ్ఞానమునకు నావదమయ (పపంచములు ఛభంవోగమనము. బొందెనుం

ఒకనారి “మున్వ గోపాలులి డని యొకసారి “వేబుగోవాలులి డని రత్నగిరి యాపాదమును రెండుసాన్లు చెప్పెను. మున్వగోపాలుని పదములు సుబ్బన్న పేంట వారాంగన లందటజు ను యందురు జమీందారుల యిలువేలు వైన వేణుగోపాలుని నావమే వో రా పద ముల తుదనుంతుకు, కాని యనలు మున్వగోపాలుని “పీరుగూడ నొకసారి యందురు గావ్వే్చేనోపాలుని చబూచునదిమొదలు "అని ఛభగనంతుని వేణు "ాన వై ఖరు లనేకవిధముల న్యత్య “శ పాదారవిందముగ , ముఖసన్న్ని హితన్య సోభయహస్తాభిరామమ. గ ఉఊాంపలిభుజము నుం జెక్కుగీలించి (భూవిత్షెపసహితముగు వ ఫ్రదువిచలిళాం౪ లీ పసారముగ్య పర్యా 'యోన్మీ లితనిమాలిత పమ్మలాభిరామాపాంగ శేఖాసుంద రముగఠ6 (ద ర్మించెను: బృందాననముు గోపికలు, గోవులు, యముసన---నర్యము నామె తనూ విన్యాసములందు, 'రాగమ నందుల దాళమునందు) ముఖాంచములమ. లందు. (బైత్యత మ.లయ్యెను. రత్నగిరియొడలు తెలిసిన స్థితిలో "లేదు. సభలొ ని వారనేకులు వారిదారిని వాకు మాటాడు కొనుదుండిరి. కొందటు రత్నగిరి నంకనే చూచుట లేదు. ఎక్కడో వారిన్మేతముల కందమై.చోట వాశచూదమండిరి అభిన యిందుచు నభినయిం దు దున్న రళ్నిగిరిని "రామేశ్వరముగారఅఆయము” అని యాచేశించిరి. రత్నగిరి నిఫ్రుడు భగనంతుం డాంప లేడు, రామేశ్వ రముగారు 'అవ్రనుగాని సీకూంతుకు రాలే చేమ?” యనెను "రత్నగిరి “అది రాదు అనను. “రానే; ఎందుకు రాదు బోగముది కాదా? రత్నగిరి నిరు _త్తర యయ్యైొను. 'రాచేశ్వరముగారు కాసావాని నొకనిం బిలిచి. రత్నగిరి కఈూంయును - విలు ముకొనిరవు శ్రి పంపెను* “అది రాదు+ పంపనలో దని రత్నగిరి చెప్పుమున్నను “రామేశ్యరయు గారు వానినిం. బంపించెను, వాండు తిరిగివచ్చి ఈల్రద్రి "రా నన్నదొయని చెప్పెను. - “ఎందుకు రాదోయి? బలనంతముగ లాగుకొనిరమ. టి అసి యాయన వానిని మజులంబంపించెను, “పసిపిల్ల, అది యెందుకు?”

76 వేయిపడగలు అని రల్నగిరి బరిమాలినట్లు చెప్పెను. శామేశ్వరముగారు వినిపించు కొనలేదు* జమిండారుగాము గాని దివానుగారు గాని కలిపించుకొన "లేదు, శాసావాఃడు వోయి జీవదాసిని రమ్మగెను, అమె రా ననెను “నిన్ను బలనంఠముగా లాగుకొని రవ ఖని చెప్పిరి అని _వాండామె మిదిక. బోయెను... బేవదాసి భయపడి వాకలిలోనికి. ఎమగత్తు కొని పోయెను, వాంకు వెంటబడెను, అమె పపవె త్తి ధర్మా రావు గారింటికి కేరెను. వాండును నచ్చటి! - వెంబడించెను. గుండెలు పగులం బరువెల్తుకొని వచ్చిన జేనదావినిం జూచి ధర్మారావు *వమే గిరిక! ఇట్లు వచ్చిడివి” వనెను. ఆతండు జేనదాసీని *గిరికొగ్‌ యని వీలుచును. గిరిక ధర్మారావు వెనమకకం, బోయి .నిలుచుం డెను, కాసా చాండు ధర్మా రావుగారినిం జొచి యాగ్యాపం. ధర్మారా వడుగలా వాందు జరిగిననథయంతయుః జెప్పెను. ధర్యాళావు “వీలు లేదుపొ”గి మ్మని చెప్పెను. వాండును చేయునది లేక వెళ్ళి సభలోనీ కధ యంతయు విన్నవించెను.. సళ్ళలో (భొంత్తవారనేపలు( గలు పట్టణములనుండి వచ్చిన విద్యాధికులు? నుద్యోగ స్తులును, -వారంద ఆక నీ కధ యేమో యుత్సాహము కలిగించెను. (పరివామను “ధర్మా రావ్చగనా కెనప! రాజుగారి యభిమతమునకు | వ్యతిేళ ముగా నిట్లు చేయుటకు నాయనకు గుండె యట్లున్నదిగ్‌ యని తమలో దాము విరర్కి.౦చుకొనం జొచ్చిరి.

• రామేశ్వరముగారికిం. దలళొట్టినట్లయ్యెను. ' రంగాశరావుగారి వంకయిావెను, ఆయన పెద్ద తల్లి కమారునినంక€ జూచుట లేదు రామేశ్వరముగారి! నేమి చేయవలయునో తెలియలేదు. శాని యొట్లో గౌరవము కాపాడుకో నించి “ఆచీయీ రల్నగిరీ! . బాగుగాన్నది! మో "జీవదాసిని ధర్మాశావు వ౦చుకొ నినా రే మి! తంథడిణాడుకు లిన్దజు రల్గిహాతుండడ నిద్దతుకుందుకొనుట! సశ్రీ మికముసర్వేమి, వావి యేమి!?. యని పెద్దగా నవ్వియస్సరి చేపను. మయిన మనమ వెరు. “అయాష్టి! మన, మెంతవార కలదు. ధకర్యారావుగారను జీవ రన నలం ర్థపరినానికి హద్దు కులము రసన వారమని నా యు గెన్షైలును మేము .ం లగ... వొటి!వచ్చింన్లైల్ల . మాట్లాడరాదు

నాలుగవ అధ్యాయము భా మారు దమ్మిడీ యిత్తురని 'రాలేదుం రామేశ్వర ళ్యానస్తీగా రిచ్చిన పది యెోరాలసుక్షేర మున్నది నాకు నాకం బట్ట అనముగకవోదు. ఈ గర్హమిాందం బుట్టిరిమి ఈ గడ్డమిందం శెరిగిరిమి= రరరరములనుండి ఈ (పభువుల యుష్వు తిన్నాము గనుక బాబయ్యగారి వట్టాభఖిపేకము నకు నావిద్య రూవింరుటకు వచ్చినినికాని, రమ రిచేర నిట్లుమాటలు పడుటకు రాలేదు. నా విద మికః దెలియలేదుం తుళ్ళమ' వైన కీర్తనలు నే్చుళొని, ౭ గగీమవ వభివయ మన్నది యజుంగని వయనుక ల్తెలు మికు నచ్చినట్లు జీను వర్చెదనా! విన 'బేశమునుండి యీ భరతము నశించి యొన్నాళ్ళయినది! గాలయ్యయకూడ వెళ్ళి పొవ' థమషనో వెళ్ళివోదును. మాకును గొరవము కలదు” అని "పెద్దగా విదలించెను. అప్పూడు (పభుక్రగా ీమియు మాటాడలేదు- రామేశ్వరము గారింర్‌ యయిన తపఎవారం ణా నూరకుందడినతో( దమ గొరవభంగ మనుళొని జమాీంచామగాము పస్పినన్లు “ని న్నన లెము కలిచి? పొ'ొవ' శ్రిని గద్దించిరి. రత్నగిరి (పభుశ్రు వంకల జూసు. (పభుశ్ర పెద లగ్షికొడుకుపతుమున అభిమాన పడి రల్నగిరిని6 జబొవ' తీ విను రత్నగిరి యందఅకు నమస్కారములు చేసి తన మేఠముతో సభనుండి నిమ్మ మించెను. వోవ్చముండగాందొందడరలో నామె కాలియందె సీల వదు లుగా నున్నది కౌబోలు, జూటీ (శ0దంబడెను అమె యందె తీసి కొనుటనైవ నాంగలేదు. ఒళ పరిదారకుం డది లీసి యామె $6 బోయెను. అమె వానితో వాటానక యందె వృచ్చుళొనకయే చర చర నడచి హోాయను తమువార సభలో గలవరము వుగ్రైను, సభికులు తెగ గుమున లాడ మొకలు పట్టరి. కొందకు 'భోగముడాని కంఠ హగ+ీమి! (వభ నిదుట యాయన బంధువ్చును బెదతన్సీ కునూసుని. లెల్తనడాయి విట్లు విదలింరునా! రాజు మంచివాండు గనుక నంఠరతో సరివోయినది" అనియు, మజిగొందణు “ఎవరి గొరనము వారివి. భోగము. వాం(వ యిన మామున నారి నమస లేడా వావి . లేణశా! సళలోన్న్టు పశాభవించినచో నెనరూరకుందుుు!' అనియు నేలాక కెగవాబ క్యు ధళర్యారా వెనరయ్యా! చభన్రనపలూడ సెడుకు నడునంజాలిన

78' "వేయి పవ గలు

వాడు! 'ఆయనను_ రాజుగారకూడ'. నేమియు. ననలేదు ఆయన యంత గొప్పవాండు శాబోంలుి ననియు ననేక, విధముల: జస మన్నది యనకుండం 'బెద్ద రొదచేసిరి, .

ఆ నా-డంతటితో సభ 'ముగించట బజెను, దొర. లంద్రజు 'మొగములందు లజ్జుఖిమానముల్పు:నసూయా కోపములు కనశాంగా మొన ముుదనహించిరి. రంగారావుగారు -నేవమిందికి. బోయిరిం దివానుగారున్సు తక్కిన: ముష్ట సరు "సమా వేశమైరి. “జమిందారు గారు రామేశ్వరముగారి మింద “నీవు సరర్ధమ.ను భాడుచేసితివి. ఏమి టీ గోల తెచ్చితివి? ఇవ్వేళ 'మన శెంతసరవు నష్ట్యమెనది! ఆ భోగము దానిని జీల్చినను ఛాపము. లేదు 'అది' యొస్నన్ని మాటలన్నది! ఇంతకు దాని "దేమి తప్పు? తప్పంతయు నీది ఛి! ఫీ! నలుగురిలో నవ్వులూటుపని. దానిని మనమేమి చేయంలము? ఈ ధర్మా రావుతో వచ్చినది! వీని కేమి పని! అది పోయి వీని మజులస చొ మ్చటభేంల? వానిది గంజెయా. చెటునా? చానిశట్లు శానీయలేదు? సర్వవిధముల నా కీ నాయి తల కొట్టుళొన్నట్లయినది. రామనేశస్థరమూ! "ఉఇంతయు సీవు- చేసితివి. ఆపిల్ల నేమయినను' సీవ్రు కామించితిపా యేవ కర్మము నేను నీ వైవు మాట్లాడనా, వారివైపు మాట్లాడనా! నిజయున కిందులో వారి చేమియుందప్పు కన్చడ లేదు, '(గామములో నున్నవారి నేళమును మి ెందుకు మాట్లాడలేదు? ఛీ! ఛీ!"-ఛీ! ౫ అని “యొక 'పెస్టవాన కురివించిరి.

అది యాహాఢశ్రుద్ధ స్పష్పమి+ నర్దాకాలము 'నవ్ఫెను. నలనాళ్ళ గుండి కొంచెము కొంచెము జల్లులు పడుచున్నను నానాంటి సాయం తనము చచ్చిపోయిన లత్ష గైణస్వామి సహసాకారములు తాల్చినచ్చిన ట్లాకాశ మంతయు సల్టని మేఘము చేతం చిహితమై కాజులు (కము శ్ర ఫొసి నచ్చెను స్వామి తన తొండవ'తోం మంచాతినిని వేలి ఏ తపించిపోవుచున్న భూమిని 'చల్లయజచుటకం దజ్ఞలములు 'ఛారారూప

ఠి ఫ్రీములు' దమ్ముకొనిపోళున్ను వాన “ధ్వని యంతయని

నాలుగన అధ్యాయము 79 బోయి తననే యాగ్రయంచినట్లునైాన (మోత్తలే యెక్కు-నయ్యెను. ఈ ఇెవినుండి యా చెవికి నీ పెడనుండి యా సపెడకు హోరు మసి విచ్చిగాలి విసరి, పందిళ్ళు పాకలు సర్వము నేలలభాలను, సర్య_సుజేరా చిరిగి జీర్ణమె: “స్తంభములు, తక్ష_న సామాను విజిగి సర్వము శిధిలమైపోయెను.” ఉజు మలు, మెబుప్ర్టులు భయంకరమై యాకాశ మ౦తయు శబ్దవయము) లేజోవ యము? జలమయ వున్నట్లు సీరం[ధమై దళదిక్కులను, గబళించెను.. ఉత్సనము లంతతో నాలి పోయును. ఇతర (గౌమజనులు బహు కష్ట్రమమిో౭దం దమశ్థానములు చేకుకొనిరి. ఆ ముసురు ముసురు పది రోజులదాక నదలలేదుం

ఐదవ అధ్యాయనం వానలు సరిగాం చెజుపీ యీయక__మునుసే రంగా రాన్ఫగారు- ఇెన్నఫురి చేరిరి సుబ్బన్న 'పేంట చెన్నప్టురినలె సుఖనినాస భూమి కాదు, దొరలు దొరసానులు సినిమాలు: టీపార్టీలు గనర్నకలు మహాధికారుల్కు 'తారురోడ్లు; సముదతీర _ విహోరములు, చల్ల గాలులు- చెన్న పురి యన్న6 'జెన్న ఫురియా! రంగారావుగారినిం దన వానిని6 జేసికా నను, సళ్లెయయిన వేంట. యేడ్చి యేమిలాభము! అచ్చటికి. బోయిన పదికోజులలో రాజధానిలోని సమస్తోదోో గులకు దొరలయినవారి!ి. దము పట్టాభిపేక సందర్భమున గొప్పవిందు జరిశరి, నిందయిన మఖునాండు *డాంజిలీను హోటలు వారిక్రి

• “స్పెన్సకు” కంపెనీ వారికి నేబంచె వేల రూపాయలు బిల్లుల్మకింద రంగారాన్రగారు వల్లించిరి. ఇదిగాక గ నర్నకమగారికిని వారి పల్నికిని నిద్దజకుం జెరియొక లతరూపాయల వెాలగల రత్నహారమనులు 'కానుకగా నిచ్చిరి, లున్వు జెన్నపురిలో మూఃడు లత్షలును దొమ్మిదిలితములు న్యయ మయ్యెను, ఇందులో గాతచాకీలు నసూలయినవి లత్షపోలాం "నెని మిది లతలు న్యయము కనయిడెను. హరప్పనాయండు చనిపోను నప్పటికిం గోటలో బదిలవమలు నిలునయుం డెను, కృష్టమనాయండు గారు వాని నిజువదిలతలు వేసిరి. వాకు యభేచ్ళముగాల ఖరు పెట్టిరి పరగణ్రా సౌ మ్మంతయుం (బజిలే తినిరి. అంత ధన మెటు కూడ. బెట్టిరో 'కెలియలేదు. వాకు నిలున జేసియుం చిన యికునది' లతలలో రంగారావుగా రప్పుడేయెనిమిది లక్షలు న్యయపజచిరి, రాజ్యము నకునచ్చి యాజటు నెలలు కాలేదు. చాలక మా తెలియదు కాని; దివానుగారును బె త్తిన నదంత్రి బయలుటేతు. టి లు సీ దెబ్బలో మూటకట్టి రని జరిగెను, పదాకములు సర మాంద దునారాఖర్చు మిక్కిలిగా = థి సము నొక్కాడి నక్కడ మాయమయ్యెను.

11. ఐదన "అధ్యాయము 81 పందిళ్ళకుం ఛాకలకు వేసిన గుంజలదగ్గజనుండి యదృశ్య మైపోయెను. వానలు వెలిసినతరువాత దివానుగారుకూడ6 జెన్నప్టురి శెంగిరి, రాధా కృృష్టయ్య, సర్వారాయండుగాన్లు తమ. స్వ(గామమ. లకుం - బోయిరి, “కోటలో "రానేశ్వరముగారొకరు వాకు వారి పనులేవో చూమకొన "'మొదలిడిరి. కావున మిగిలిన పదార్థములు సామానులు నే మయినవో వాని యజ చూవదువాకు లేకపోయిరి. ర ౧. వానలు వెలీసిి కోటకుం దామే' సర్యాఫకార నైన తకువాత " రామేశ్వరమ. గారు (పాతపగలు తీర్చుకొననలయు సని గాఢముగా వాంఛించిరి. తన కివు డిద్దటు శ్మతువులు-_ రత్నగిరి, ధర్మా రావు* వీరిని నధించుటకుం (బయత్నములు సాంగించిరి. భోగముదాని కేమి, అది నంటయింటికుం జేలు! ధర్యారావుపని పట్ట నలెను ధర్మా రావును చిలిపించి కోటలోనే యొక తడిపెట్టనలె నని యీహీంచి; యొక సేన కుని బిలిచి ధర్మారావ్లను చాను బిలుదుచుంటిని రవా శ్రిని కబురంపెను. ధర్మారావు “ఆళింజెనరోయీ నన్ను6 బిలుచుటకు! నేను రా నన్నా నని చెప్పాము ఆని కబురంపెను, రామేశ్వరమునకు నాభిదగ్గజ నొక (కోధవీచిక బయలు బేజి గుండెలో నొక 'తాంపు తాచి మొగమున శెగ దన్ని (భూయుగమధ్య (వ్రేశము కన్నులతోం గలసినచోట నల్లవై, నెత్తురు గూడుక క్షైను ధర్మా రావుగారి పూస్వలసంగతి, వారి కళారిలోనున్న గౌారన్యపపత్తులు రానేశ్యరముగారి3 సమగముగాం 'జెలిదును పోయి వారి యింటినద్దనే ధర్మారావు నేదై న జేసినచో నృల్లరి యగును, (గామ స్థులందజును ధర్మారావు పత.మునే యనలం చింతుకు, 'అందుచేం గోపము పట్టలేశః తనకు. దోంచినన్ని యబద్ధ 'ములు కల్పించి" ధర్మా రావును గూర్చి. చెర్నపురిలో నున్న రంగా . రావగారికి6 గొండేమ-లు "పెద్దయుత్తరము(వాసి పంపింవెను, కొంత కోపము తగ్గినదిం "రామేశ్వరము శాసానాని నొకనిని వలిచి మజునాండు రత్నగిరి నట్ల్టయినను బరాభవించనలె నని చెప్పెను కాసానాడు “చిత్తము అని యా సాయంతనము పోయి యీ సంగతి రత్న గిరితో6 జెప్పెను దానీవార్యడును; భోగమువాం(డును నా [గామములో నొకటి. రత్న గిరికి. దమస్త్రల డొకం డుంజెను, వానిసేసు కబీకు, కచబీకు' వ సోబల

289 వేయిపడగలు శాలి. పచ్చి పోకిరీ! బండిమింద "రెండుసుట్లువేసి రోజూ అడ్డకు భుజము మోవి సునాయాసముగా 'లేననెత్తంగలడు. కత్తిసాము, కజ్జసాములలో నద్విక్రీయుండు. వాని నయస్సు నలువది యేం్టుండును. _రంగారావ్ల గారి చిన్నతనములో వాండు కృష్ణ్టమనాయనియొద్ద- సీ విద్య నేర్చు కొని రంగారావుగారికిలహూడ 'జెప్పుదుండెను. కాని _ రంగారాన్సగారి కది యంటలేదు, కబీకు రంగారావును సరిగా నేష్పకొనలేదని ఇొన్ని సార్హు తాడించెను. రంగాశావుగారు, తండడిత్లోం జెన్పిరి. కృష్ణమ్మ నాయఃడు పూర్వపుఖానములు కలవాండు.. *దొరకొడువై ననుం దొడ పాసెనులుసపెట్టి బుగ్గలు నులుమకః బుద్ధిరాదుు అనిచెప్పి “అవును నేస్పళొననలెను. క్తిపట్టలేకపోయిన దొర యేమిటి? యనెను. అప్పటినుండి .కబీరన్న రంగారాన్చుగారికి. గోపము. *వెధన! -జమిం దారు బిడ్డను తన్నుం గొట్టునాి యని కాసావాం(డకుం దక్కిన యలు పప్పు మనుష్యులకు గబీరన్నచో నెక్కున యభిమానము. వా రంద జును వాం 'డెంత చెప్పిన నంత, వారిలో వారి శెక్కున _వెలిమి, వాసి యప్ఫగారిని గుజించి రామేశ్వరముగా. రిట్లు చెప్పలా వాని మి(తుం డోద్చునా? ఓర్చక పోయి హినితోనే చెప్పి నచ్చెను. కృష్ట మనాయండుగారి భార్య రుక్మిణమ్మా రావుగారు. అవిడ యళణునదియేం్ల నృద్ధురాలు. రల్నిగిరి యా స్తాయంవేళ నామె దర్శ నమునకుం బోయి) పట్టాభి పేక వేళ, జరిగిన న్యవహారమంర్గితయుం జెప్పి, 'రామేశ్వరముగారు తన కేవో యపకారము చేయుధున్నాల డనియుః రా. కాసావాండయ తన్నకట్లు వెప్పెననియు విన్నవించెను. ॥ పెద్దరాణి మూ కధ సట్టాభిపేకమునాండే కొద్దికొద్దిగా వినెను. ఇప్పుడు సవ (గ ముగా దెలిసికొని యా కాసావానీని బెలిపించి. . *ర్లామేశ్వరముగా రట్లన్నది నిజమేనా? యని యడిశాను. వాండు “అమ శ్రగారూ! నిజమే “ పించ్చి 'రామేశ్యరమునుం బిలిచి. తలవాంచునటు చీవాటు ెశ్ళును. 'చినరకు మా" ్యయక్కగాం కడువున నీ వెట్లు ఫుట్షకివిరా?? న. మిరియములు నూర్వజొవ్వైను; కాసి కోప

ఐదవ అధ్యాయము 8కి మంతయు డొక్కలో 'నుంచుకొనిి తరువాతం బబైకిం జక్కంగనే మలయ జొచ్చెను. "

_ నాయండు చనిపోయినప్పటి నుండియు రుగ్మిణమ్మారావు గారు తమ గదిలోనే యుండెను, గదినదలి బయటకు రాలేదు, ముసలి తనమున విధి తనకీ (వ్రాత (వాసెనేనూ యని యామెదిగులు పజెను. “ఉదొరగారికన్న నేను మందుపోయి యుండరాదా?' ఫుంగ్ర్రీ వావున కెంత నోచుకొననలయును!* అని యామె. (పక్కనున్న దాసీలతో ననుచుంజెను.” ఆమె (పతి యేశాదశియు;. ద్వాదశియు వేణుగోపాలస్వామి వారి. అలయమునకుంబోయి,. యా ెండుదినము లేకభు క్తముండి వాల నియమములు పాటించును, నాయండు పోయిన యా యాయణు నెలలు నామె స్వామిద ర్శనమే చేయలేదు. 'రానేశ్వరముగారినింగోప పడినరోజు (శానణశుద్ధదశమి. అనాండు రాతి రుక్షిణమ్మా రావుగారి కలలో స్వామి కనంబజెనుః

యాదవులు ధరించు కోరతలపాగ శిరో వేష్టనము? మెడలోం దులసిమాల) సూర్యు హారములు, చంద హారములు భుజములందు చాహుప్టకులు, బొడ్డున చింతామణి: వీతాంబరము కుచ్చెలలు దిగ జార్చి నీలమండలమిందికి (శేలాడునట్లు ధరించెను. జరీపనివేసిన యొజ్డని కాళీ రరత్న శాలున భుజములమిందంన్వకొ నను హాస్తముల యందుంగంకణములు, సింహతలాట ఫు మురుగులు6 బడివేళ్ళకు నజ నైదూర్యములు పొదిగిన యుంగరములు, 'మెలికలు. తిరుగుచున్న దండలయందు బాజుబందులు? దతశ్హిణపాదమున నషస్టాపదమయ్యమెన గండపెండేరము: కుడిచేతి 'వేళ్ళసందున మరకత మయమెన "వేణువు, పెదవులమింద. జిజునవ్వ్య కనులలో భ_క్రజనరమాశీలమైన (పసన్నతు -మొగమునందీర్చిదిద్దిన పంగనామములతో నయసులోనున్న కృష్ణమ , 'నాయనినలె 'స్వామియీ 'రాణిగారికి స్వస్నమందు సావమాత్క-రించెను, ఎంత 'యోగాభ్యాసమునను స్వామి సంపూర్షమూ ర్తి సా[్రైత్క 'రించదు, వ యంగమునందును బుద్ధి నిలునదుః ఒకవేళ నిలిచెనా యంతలో మజలం "'జెదరిపోవును. రుక్షిణమ్మా రావుగారి పూర్వవఫుణ్య మెంతయో! ఆమె యిం(దియముల నెంత యదుపులోం బక్షైనో! ఆ

8జీ వేయిపడగ.లు తిపోవ హీమ యొట్టివో! లీలాకుకన్నిక్రైనం .(బత్యమేముగాని స్వామి రాణిగారికి నెక్కున మనోహరాకారమును గనయజుచెను, అందులో చాను కృష్ణమనాయనివోలెనచ్చి . రుక్మిణమ్మారాపుగారి. పాతి (నత్యము భగ నంతునియందు ఫలించై నన్నట్లు వ్యాఖ్యానము చేసెను, నచ్చిన స్వామి పెదవుల మృదువుగా6 గదల్సి యేమో యను, రాణికి వినంబడలేదు, "కొని పెదవుల కదలికనుబట్టి స్త్ర చేశాదశి”, యన్నట్టు తోంచెన్సు రాణిగుండె యొక్క-సారి పశ్చాత్తా "'పానంద దుఃఖావేశముచేత నుబికిపోయెను,. అంతలో నామెకు మెల కునయు నచ్చెను* తెల్ఫావాజు మన్నదిః సౌఖశాయనికములు సాయం (పాతికములైన వాద్యములు (మోయుచ్దుండెన్సు సన్నాయి (శనణ సుఖో పేతముగాం (బ్రాతర్మంద్తానిల వీచిక్యాగములవై నూంగినమధుర నినాదములు రాణిమనస్సు నానంద నిమగ్నము చేసెను, “'హేరామ! హేకృష్య!.ఇ9హ సమ్ముత్తిష్ట! హే-రామ! హేకృష్ణ! హేజగత్తియ గురో! 'హేపుండరీకాత! రత. నిజపవం_హేరామో ఈ కృష్ణలీలా తరంగమును మంగలి రంగ్గనాయకులు (దావిడ - "దేశమునగూడ6 బేు (మోగినవాండు_నన్నాయిమింద నను చుంజెను. అ సావేరి సిశ్చలములై, నిశ్శజ్జములైన వాయుతరంగ ములపైై ననుకూల వాయన వేళ నదితరంగములకై 6 జిన్ని "తెప్పలు జజ్జునం (క్రాకినట్లుం (ఛాకిపోవుదుండెను, రంగనాయకులు కాలమును రాగమ తోం గలపి నృత్యము చేయించెను. రుక్కిణమ్మా రావుగారికి సావేరి .మలయమౌారుతీముః _చకవాకము సీ రాగములమింద నెక్కున యిష్టము. భగనంతుడు మ్రేల్ళనియే యృన్నాదు ఇంకను మేళ్కూలు పుట "యేల యని యామె యూహీంవెను. అమె యంతట 'లేచి శీరస్నానము ' వేసి నాండేకాదశి యప వాసముండెను... ఆనాడు _భఛాగనతము విననలినని యనిపించినది. ధర్మారావు నసామెయ్పెజులపనుు అతనికి గబురంపింవెను, ధర్మారావు నకు వళ్ళుటయో, మూనుటయో' శెలియలేదు. కోటలో నయ్‌యిం దనకు వ్యతిశేకము; ఆయిసను'రామేశంరము. తప మతి యెన 'కన్నులేము అతడే చజైనా నళ్యచీరము ఆ ష్‌

ఐదన అధ్యాయము వో పించెను, నాండేమి సేయంగలండని నిర్ధారణచేసి కోటలోనికి బయలు -జీజెను. చారిలో నతనికి కభీ "కనయడెను. కబీరతనితో నెన్నం డును మాటాడండు ధర్మారా 'వేప్పూడు' కనబడినను ' నతండు తల నందుకొని పోవును* నేండేలనో బాబుగా "₹క్క-డికిలోవుచున్నా” రని యడి7ను. ధర్మారా నచ్చెమవు పడి “కోటలోని కని ఇెప్పెను, కచీకు “కోటలోనికా! కోటలోనికా!? యని రెండుస్తార్లని నేకు గాడ నవ్చెదను, -పదండి” ఆని వెంట నడ చెను, ఇద్దజునుం నోట నద్దకంబోయిరి- ధర్మా రావుగారిని _నాణిగార కబురంవీనదని తక్కిన వాలెనరికిం దెలియదు గాన నందటు నతనిని జితముగాం జూచిరి. .. అంతః పురమునందు 'రామేశ్వరముగాసు కనంబడిరి. వంట నున్న కబీగుని జూచి చేమియు ననలెదుః ధర్మారావు వచ్చితినని రాణిగారి! కబురంపగ్కా నామె ల్లోనికిరమ్ముని కబురం'పెను కబీమ కోటకుం (బ్రబలశ(తునని యనుకొన్న ధర్మా రొవు రాణి చేతంవిలిపించం బడుటకు రామేశ్వరముగారి' ప్యృాదయ మడికిపోయెను. అ "యుడుకు ' బట్టలేక యానాండు మజొక చాడీలయుత్తరము ఇెన్నపురికిం బంవీంచెనుః నచ్చిన ధర్మా రావునాదరించి, "రాణి యతని నాసనమున6 గూరయ్చుండంజేస్తి “*సాబూ! నేయేశాదళి. నీవు భారత భాగనత ములు చక్క-గాం జదివదవు, వమైన వినివింతువేమో యని వలి పించితిన యను, రాణి భాగనతము '" తెప్పించి సిద్ధముగా"నే యుంచెనుః ధర్మారావు *నల్లనివాయడితో6 (టాక్థనం జే సెను. వంటినే "యతనికిం -*గృప్తమనాయండు గోపన్నయు' జ్ఞాపకమునకు వచ్చిరి. "వెంటనే యతినికి.గన్నీళ్ళు గిజ్జునందిరి గను. రాణి *ఎందుకనాయనా! కన్నీరు పెట్టుకొందువు? అని అడిగసు *వమియులేదు”. అని చెప్పి ధర్మారావు చదున నారంభించెను. తీయలనే రుక్మిణీ కళ్యాణము వచ్చెను, “క ళ్యాణాత్మక మైన విష్ణుకథ లాకర్ణించుచున్‌ , ..... .అవ్‌ వినంగాం(ొ _త్తలాచుండు”: రాణిగారు చిన్న ప్పూడురుక్ష్మి ణీక శ్యాణము చదువుకొనిరి. అమె కా పద్యము లన్నియు నోటికి వచ్చును, “అవి వినంగా6 (గొ_త్తలా చుండు” ననంగనే, రాణి నాయనా! పోతన్న

గారు వమన్నారయ్యా! నిజముగా నెప్పటిక ప్పూడు నిష్టుకధలు ర్‌

లుగానే.కనబడును.సుమా! అజువది _యేంత్లనుండి వినుదుంటిని.

అ పద్య మిప్పటికి నాకుం (గొ _త్తగానే యున్నది అనను ధర్మా. శావ్దు “ము క్తవైకల్యుం డెన్వండు తృప్తుడ” ననెను, రాణి ధర్మా

రావు వివేకమునకు సంతో మీ,౦ెను.

“వ సీఫసణములు క ్థేంద్రియంబులుసోత 'చేహతాపమ్ములు తీజివోవు”

ఈ పద్యము చదువుచు ధర్మారావు గద్దదకంఠ్నుడై యొక యుజ్వేగ మునుం బొందెను అతని _న్యేత్రములు వాస్పపూరితము లయ్యెను. తద్భు _శళావాకృష్టై రాణియును చఛాప్పపూరిత లోచన యహయ్యును పురాణ మైపోయిన తవమవాత మజికొంత సేఫు భగ ప్మత్ప నంగముచేస్తి రాణి? “బాబూ! చదువు మానికివేమి!?” అని యడి7ను- ధర్మారావు మాజుపలక లేదు. రాణి[గహింభెను.

అ సాయంవేళ నశ్రాలబండి మింద రాణి జేవాలయమునకుం బోయెను... "దేవాలయాంత ర్యాగమునుండి పుచుషములందలటు వెడలి పోయిరి. 'జేవాలయము వెనుకనున్న యొకస్పుకుముని నర్చకులు చూడ "లేదు. అందుచే నత డంచేయ్యం'డెను..వెనుక. నిర్వురు: జాసీలురాలా 'రాణ్మిపదశ్షి ణముచేయుముండెను.. వెనుకన దృ్బుచున్న దాసీలయం దెలు

_(మోగుదుండెను నాయండు చనిపోయిన తరువాత దకిణమ్మా రాను గారి పాదములందు నూప్పురసౌధాగ్య ము తక్కిన. సౌభాగ్య ములతోం బాటు లుప్తమయ్యెను. రాణికి దేవాలయము. వెనుకనున్న సరస్సో 'పానములమిోంద నొక్క సుకషుండు- నొక స్రీ యుంగనివించ్చిరి. ఫుకు మన్ని "రాణి ధర్మా శావుగాగుక్తు పట్టి యామె'మనస్సుకలుక్కు.మన్నది. దాసిలను వెనుకనే నిలువుడని తా నొక్కతియే నెమ్మదిగాం జప్పూడు గాకుండంబోయ్యి యా(పక్కనున్న సంపెంగ మొక్కు వాటుగా "నిలు చుండెను? (పక్కనున్న పిబ్ణయెనరో శాణీగారికిం జెలియదు.

పురు; భక్షి చేలు జ్ఞానము 'వేజు, జ్ఞానమందజికిని గలుగదు భక్షి సులభమైనమాముం గ శ్రీః ఈవుండయు సేననీయుంయా? విష్ణువు సేననీయుయా?

ఐదన అధ్యాయము వ “రాణి యా వమూటిలు విన్నంతనే కొంతశాంతించినది. ధశ్మా రాన్సను గూర్చి. యామె భానము కొంత మారినది. కొని అసలు తత్త్వము "తెలియలేదు. ఆ పిల్ల యొనకు? పురు ఏ అది లీలాకుకులు. పాడిరి. . “నంసాశీ కిం సారం? కంసాే శరణ కమల పరిభజనం; జ్యో; కిమంధకా శే? య దంధ కాశే రనుస్మరణమ్‌” భక్షి యోగులకం కృష్ణస్వామి 'సులభుండు. జూన యోగులకు శివ్చుండు సేననీయుండుం న్‌ శ్రీ ఏ సేననీయుత ౦దువే? సులభుండుకాడా! పురు వి తన్నీ! జ్ఞానయోగము సులభము కాదు. రాణీగారి కా పిల్ల వివేచనాశ క్రి కబ్బుర మైనది. ధర్మారావు ఉత్రన్లే” యని పిలుచుటతో _ వారిద్దటి సంబంధము "తెలిసినది కాదు. ధర్మా రావునకుం జెల్లెం్యడు లేమ. తండడిచేసికొన్న _ యితర వివాహ ములకును నానయసులోనున్న విల్లు లేదు. ఈమె . యొనరు? రత్నగిరి కూతురా! అయినచో నది వారారగన. వారాంగన యన్న రాణి గారికి దురభిపాయమునకు * వీరి సంబంధమునకు నామె మనసులో. లగింప లేదు. శ్రీ ఏ భ్తియనలా "నేమి? జ్ఞానమనంగా నేమి? వును ఏ సరగము |(బహ్నాము (బహామనలా ,బపహా విషమ మహేశ (వలలో (్రవ్మాక్‌ద ఈ (మాన్యేల నతిరీమైనీయే శక్తి అదినిష్టణము సచ్చిదానందస్వరూసము= ' అది నీకుం డెలి యదు దాని సంగతి తటువాతం జెప్పెదను ఇం(దియములు, వాని విషయములు, తద్దుణములు సర్వము నబద్ధము, “అబద్ధమన్న క్టునము బహుజన్మ పరిపాఃము చేత సహజమైనవో నతండు జ్ఞానియొ సంసార బంధమునుండి విముకృండవగును ఈ సంగతి నేనును మజటికొంత చదివి తెఎసికొనవలయును భా క్రీయన్నల బోతన్న గారు వెప్పిరికదా! “తనుహృద్భాపల సఖ్యమున్‌” అనిం ఆ..పద్యము స్‌కు నచ్చునుగడా? వదీ? చదువుము ._చేనదాసి యాపద్యమును చదివెను. ధర్మా రావు “తాత్సర్యము చెప్పు” .మనెను ఆమె చెప్పెను.

00 వేయిపడగలు

ఫురువి (పహ్లోద్దుని భి మెటులసదువుగదా! లై భక్తి వుకషులకుం దగినది. (స్ర్రైలలో గోపికల భ_క్తివంటి దాచరణీయము.

'జేనదాసి సరస్సులోనున్న స్వచ్చమెన నీటి సంకల జూచెను, అప్పటికి సూర్యా స్తమయమై యెంతో సిఫ్టు కాలేదు. (పక్కనున్న పొన్న వెట్టు సీడలోం (బకిఫలించెను..

"దేన? అన్నా! భగనంతుండు.. గోపికల నస్ర్రాము లెత్రుఖొని

ఖే జ వము

పోయి యే పొన్న వెట్టో యెక్కెను. నా చీరకూడ నత్త నిపోయు గదా! అయినను నేను గొల్ల కులములోం బుట్టలేదుకడా!

ధర్మా గోపిక లనగా భగనంతుని యందు బన్ధానురాగ లయిన (్ర్రీమ్యూర్తులసి కాన్ని గొల్లవారని కాదు, సీ గూడు. గోపి కవే, “అదె నందనందనుండత శీరుం డయ్యుం ఛాటల్తీతమలార పట్టరవ్మా” అన్నంత యొడల కెలియనితనము' నమ్చటయే గోపికా లక్షణము

"దేనవ; ఆ పద్యము గోపికా. గీతల లొనిది కాదా?

రాణీ యానందముం బట్టలేకపోయినది*.. విఖ్లదూచినవోం బన్నెండు పదుమూండేండ్గకన్న నెక్కున లేళ. రత్నపు, మొలత లాగున్నది, నెభ్మదిగా వ్యారిదగ్గజకు వెళ్ళెను. శాలి యలికిడి తగిలి ధర్మారావు తిరిగి చూచెను, "రాణిగారు కనయిడినంతన -లేచి నిలు చుండెను, చేనదాసి యేమె - యాలోచింమముంజెను. ధర్మారావు లేచి నిలుచుండెను గనుక "తానుగూడ విలుచుంజెను,

ధర్మా; ఏన ,రాణిగార్కు ెద్దరాణిగారు!

రాణి; ఈ వీల్ళ యెనకు?.

ఫర్మారావు మాటాడలేదు,

జేన; రత్నగిరి మా" అమ్మండి!

రాణి మిరిద్ద జేదో మాట్లాడుచున్నారు. మౌొట్లాడుండు,

ఇద్దటును సిస్టపడిరి, అది పసియెదలు పడు సిగ్గు,

రాణివి మి కేదో స్యత్పసంగముం జెయుమన్నాకు, మోరు కానిండు* నేను వై వదర్శనము చేస్పదన్సు,

క ఐదన అధ్యాయము 89

వామ “నేము కూడ నత్త మని యామె వెంట నడచిరి, రాణి వెంటనే చేనదాసి నడెనుం ధర్మారావు పొంవె మెవముగా నము చుండెను, ఎందుకో జననాంతర సౌహృదము కాంబ్లోల్కు. రాణి ,(యన్నచ్నో 'దేనడాసికి. భయము కలుగలేదు, - చనవుళఖూడ నామె యనయనచాలన్తమున నోశిరించెను. మొదట ధర్మా 6*వు, నతని వెంట వా రికళ్యును నాలయాంత-ర్భాగ మున కం బోయిరిః ధర్మారా -వెష్తూడున్తు చెనతాదర్శనమువేషం (దాక్థనశ్లోకములు పఠించును. నాండు రాణి యున్నదని.చదునలేదు. అర్బకుండు ధర్మా రావ్టనుం జూచి. భయప డెను, ఫపుచుుషుల నందజును బయటకుం బంపించినాండు. ఇతం డెక్కటడనుండి -.నన్నైను? కాని యతని యునికి రాణిగారు పాటించినట్లు కనంబడలేదు, కాన నతండును గుండెనిలునందొక్కు కొనెను, విష్ణుపాదమ్తులు .స్వీకరించిరి. అర్బకండిచ్చిన మందార ఫుష్పములు తీసికొనిరి. రాణి బయలు బేజెను, బేనదాసి కదల లేదు. రాణీ *వని రావేమి?? యశనుం

"దేన; కృష్ణ దేవునకు రుక్కి ణియందుకన్న - సత్యభామయంచే 'యెక్కు-నవేమ. స్వామి భామనే తినయొద్ద నుంచుకొ సెనుః

రాణి (పాణములం దుస్సుర ఇను.

ధర్మా; సత్యభామ య౦ందుకన్న గోపికలయందు స్వామి (గను చెప్పుటకే పీలులేదు.

"దేనవఏ అవునవును (భమరగీత లందుకనియేకదా!

"రాణి మనసా యీలోకమున లేదు, చేవాలయమునుండి వెలికి నచ్చిరి. స్వామి[పసాదము గొని ఫొంచెము వ్మిశమించిన తమవాత డాసీవాం్యడతోం. గలిసికొని రాణి వెజలిపోయెనుం ధర్మారావు సెలవు తీసికొ నను. 'దేనదాసి రాణినంక నమాయికవు గన్నులతోం జూచెను. రాణీ చిన్నగా నవ్వెను. అన్నా వెల్లెం (దిద్దజుం గలసి యింటిడారి పట్టిరి* గిరిక నింటిదాంక దిగంబెట్రి ధర్మారావు "వెనుదిరి "గన్ను గిరిక. యతనిని లోనికి రవ శ్రనును అతల 'చెన్నండును బోండు ఇంటి '6,బోయినంతనే తృల్లి చింతపండు పచ్చడితో నన్న ముపెళ్షైను. ఇదినజ కే చుట్టుపట్ల “నేతియప్పులు బోలెడున్నవి. ఈ పూట నప్సెన్వర .నిచ్చిరికాదు; ధర్మారా నన్లు నాల్గు మెతుకులు గతికి,

00 వేయిపడగలు ఛల్ల పోయు వ. నెను. తల్లి మటికొర'చిము కలుఫుకొను మనెను. ధర్మా ఫుకు నేయిలేక సయించలేదు. తల్లి చల్ల పోసిను. ధర్మారావు తినుచుంజెను,

ఠల్లి; నాయనా ! నేండు రంగాపురమునుండి మనిసి నచ్చెను. పిల్ల పెద్దన నిసిమై సంవత్సరము' కొన ద్చుదుం డెను కార్యమునకు లగ్నము పెట్టించి కబురంపించు మని మామయ్య ఇెప్పినాండట.

ధర్మారావు తల నంచుకొని తినుదు “బాగున్నది, లంకణా లలో మానుగుడుపు ఇచే కాబోలును అనను,

తల్లి: సే తంగడి! అందుకని మోనివేయుదుమూ?' అష్వులో నప్పు. వలాగో 'చేసికొనవలయుగాని; యదను 'తన్పిన ప్పిల్ల నట్లుంచి నవో నీలాప నిందలు ఫుట్టును గజా! _

ధర్మారావ్లు మాటాడక భోజన్సముేసి లేచిపోయెను, చాన 'డిలో మంచమ. వేసికొని పండుకొ నెను. ధర్యారావు "తాత సోమన్న గామ తన కుమారునకు. బెండ్లి కాబేవగూ యని మొదట దిగులుపడు చుంజెను, రామేశ్వర శాత్త్రిగారు -చేళ ములన్నియు6 దిరిగి పలనాంటి సీమనుండి యొక సరిబంధము తెచ్చి యెట్లయిన నేమి పెండ్లి చేసెను? తరువాంత చాలనాళ్ళడదాణా సంతానము కలిగినదికాదు. దాని కొకు గొడుకుకన్న దంగడియే యెక్కున తపించెను. గంగాధరముగారి భార్య "పేరు నాగవ శి “మె నాయకురాలంతది, మనిసి మోటు, ఆజూను గాహునయిన' ఎ నిసి, సల్లని 'దేహచ్భాయః నాగరకతయన్నది "లేదుః నువ్వుగింజ బయటకుం బోనీదు.. అమె శాంఫ్రరమునకు నచ్చిన తరు వాతల బదియేండ్లకు. నొక యాడ శిశువు కలిశాను, “సోమన్న గారు వుగశికువు కానందుకుం జూల దు;ఖంవెను, ఆశికువ్రునక్రు మూడేండ్లు వచ్చెను. తరువాత మజల నింకొక యాండళిశువు కల్లూరు. సోమన్న యీ సారియైన మగశిశువు గలుగలేహను దుఖమువేత్ర. ముట్టిన ప సిప్సిల్ల లను వాశటం గూర్చుండి న్‌ 'తెగయిట్టిపో సెనంట! "సోమన్న మిక్కిలి. నృద్ధుయయ్యను. పెద్దపిల్లకునాలుడోంత్లు "వెళ్ళి యయుద వయేడు వచ్చి నంతనే ధర్మా రావ్టునుం _జేసిఫావ ట్రి రామేశ్వర శాస్త్రిగారి (పాణము తీసెను, “నేను ముసలివాండ నయినాను. వునువగడ్తు క లుగుటయు వాసిని జూచి శాంతముగాం జచ్చిపోవటయ గక్లేశ్రయనా 'మ్ముగమున

ఐదన- అధ్యాయము లి

(నాయ,వేదు+ సరే, ఈ పిల్లలవై నను ముడిపెట్టిదూచి చచ్చిపోనలెనని

యున్న దని రాపాడెనుః “సీక్రాడ్తుకున్న . ఇక్కడో గొప్పసంబంధము

చేయనలయునని యున్నది కాంబోలు నీకునలెనే లత్రాధికారిని దెచ్చి

నను గలిసిన సంబంధమునంటిది -యొష్పుడును* గాదు ఆని సాధించెనుం

“ముసలిముండకొడుకు మింద నామింద నీకు దయ లేనందుకు జెప్ప :నలయును నమో నీకును.గంగాయికని ఖీదము లేదను ..కొన్నాను. ఇంక నీ యిష్టమ్పూ అని బతిమాలెను. ఇంట సావిత్రమ్మగార్గకూడ

బలనంశ. పెట్టిరి. .చినరకు రామేశ్వర శాత్ర్రిగారు ఒప్పుకొని పదునొ

కండు సంనత్సరముల నయసు గలిగిన _ ధర్మా రావునక్రు వై చేండ్ల

యకంధతికిని వివాహముచేసిరి. "పెండ్లి యఖండముగా. జరిగాను.

కృష్ట మన్తాయండు (స్వయముగా రంగాపురము పోయి నధూనరులకు "వేయిరూపాయలు కట్న ము ,చదివింెనుం శాయ్రీిగారు "పెండ్లికి నయి

"దాజువేల రూపాయలు న్యయముచేసిరి. (గాహ్మణసంభానన యమో ఘముగా జరిగను. అధ్యయనము ఫ్తూర్తిగాం " జేసినవారికి నవరసు

లిచ్చెను, రూపాయ: చచ్చు సంభానన, "పెంద్రిీపీటమింద - నరుంధతి

కూర్చుండ "లేకపోయిన్లదిం అర్భనాకారవుయిస్త మూదమటకుమూండేంగ్ల

పాపనలె నుండెను, ఎజ్జలేలునలె నెక్కడ లహామ్పుండంచొట్టిన నక్కజే

యత్తుకొనినోయెను, "'మభుపర్యములు మోయలేక పిన్ల యీ డునలాం

“బీటలమోంద “గూర్చున్నంతసేపే యని కట్టి, తరమువాంత దీసివేసిరి వాలాస్తార్తులు. సపెంట్రికూంతును లేకుంజంగ నే పరోమములు నవియు

జరివిరి. ఒకరోజున సాయంహాోవ. వేళ నమంధతి *వావ్నో . నిద్దర

నతోందిో య నను, ఎ ధర్మారావు తన తొడమి6ద6 బమండంబెట్టు

కొనెను. పిల్లి నిదురపోయెను. _పసివాండైన ధర్మారాశ్రనకు నావులిం తలు నమ్చునుంజెను. ,.-ఇంతలో నవ శ్రైలఠా లముంధతి ధర్మా ర్వావు

• తొడమింద స్మిదించుట చూచియెంతయిన ముచ్చట పడిరి. సోమ _న్నకుం దానుం దరించిన క్షు యుంజెను, తకవాత _-రెండుమూండేండ్హ శే . రానేశ్యరశ్శాన్త్రి న్య నహారము న్య నహారముల దాంక నవ్చెను. పిల్ల కు -(శానణపట్టీలు పంపింఛలేదనిి నజనడులు సరిగా జమగేదని నాగమ్మ _సాధింప్పలుః దెప్పులు పడలేక సావ్మితవ్మాగారి యెముకలు చిక్టైము మకట్టినవి, _ దానికిదోడు గంగాధరముగారుకూడ నగ్నికి సమిధ యయి

09 వేయి.ప:డ గఃలు' నాయ." కౌని య్బొకప్పుడు భానమజుంది పతము గాని యక్క-గారి పతముగాని యనలంబించలేదు. అరుంధతి న్యక్తురా'లయిలతక వాత బంతికి మంచి చీర పంవిరచలే దని మటియొక 'యాగీీ. మొత్తము_ మింద మేనమావుకు ధర్మా 'రావుసకుం బడుట' లేదుః వయ్య పురాం (దహ బచ్చగడ్డివేసిన భగ్గుమనును. అంత యిబ్బందులు 'పడు చున్నను "మేనమామ ధర్మా రావ్రున కొక దమ్మిడీ పంపించిన పాపానం బోలేదు! ఒక బస్తా బియ్యయి తోలిన 'కలుపూనల బట్టలేదు. ఇప్పుడు కార్యము వేసికొనినచోం గావలసిన సంభార'మెక్కుడనుండి నచ్చును? మేనమామ చిల్లిగన్న రానీయండు, ధర్మారావు చానడిలో6 బండుకొని - యింటినంకం జూవెను, "దేవిడీయంత కొంప! “ఉంటం చానును, దన్న తల్లి యు ""తెన “భార్య కూడ నచ్చినచో నింటిలో ముగ్గు రుందురు ఇల్లింత బావ్రరుమనదు అరుంధతినిం జూచి తా నప్పుడే నాలుశేండ్ల్హ యినదొ, ' తన తంగడి పోయినప్పుడు వారందజు సుబ్బన్న కంట నచ్చిరి.: అప్పటికిం బృదేండ్ర “వీళ్ళ. "అటు నిటు గిలక నలెం దిరుగుచుంజెను, మగనికి సిగ్టుప డెనుం అతండును పితృదుకఖము,' "దారి ద్భచాధలలో నామె నంతగాః రిశీ లించలేదు, "అప్పటికిం దానుకూడ6 బసివాండే) ఇప్పటినజకు మజల ' నరింధతి కనిపించలేదు. ఇప్పు 'డెట్లున్నదో! _బక్కపలుచని యొజ్ఞని మొగమున సౌందర్యము] తాండవిం చుమన్న యరుంధతి యిష్పుడెంత చాగుండునో!' మజునిముసమ.లో నరుంధత్కి యొయా్య్యారమ.ల్య పోవు, 'పాత్మినత్యమునకుం ఇన్ని ధి; మంద హాసములపేటిక్ర తన యొద్దనున్నట్లు “తా నామెం గొగిటింబూనినట్లు భర్మారాను-భానసోపానములు కశ్షైను. కార్యము చేసిళొనినచో డబ్బు "కానలయును, * "అద్ర యొచ్చటినుండి వచ్చును! వ మార్గమును పోయాలేదు.: ఒక యుపాయ మున్నదిం అది యిదినజ ౩ నాలుగైదు - సారలు' తన. మనస్సులోనికి వచ్చి నను ధర్మారావు “దానిని' మనన్చులోనిక్షి 'శాకండం. బరివారించునుం ఠల యూహ యిది = తస'యిల్లు శాకటు "పెట్టిచో "నప ఫుట్టవమ్చు నని, ఆ పని కృష్ణమసాయని దయనుల దిరస్మరి చ ఖ్లీగునని యతండు వాల వాధ పదను థి రక ని = ' “నొడ్డు నచ్చినవేళ కొమ్మ

ఐదవ అధ్యాయము 0 నచ్చిన వేళళ యన్నారు* 'తనభారస్థ నచ్చిన: 'వేళావికేషముచేతం చాను బాగుపడు నేమో! ఒక వందరూవాయ లింటిమోంద6 'దెచ్చినచో నది (క్రమముగాం ఎదీర్చువచ్చునుః సంకల్చవికల్బ్పములమధ్య గతా గతకారి యయిన యతని "మనస్సు చినరకు గృహమ. మింద డబ్బు "తెద్చు టే నిశ్చయ పజచెను, మనసులో భావజుంయ పొడసూవీన యతనికి నిద పట్టినదికాదు* కోడి శూసిన'వేళ నిద పట్టునజ కరుంధతీ పరిష్యంగ ములు మనసో సహ్మసమయినవి. నిద పట్టినది. అతండు (పొద్రిక్కి-. "లేచెను. ౯కెల్లవాజుటలో నతని మనసు మజల మాఖిను! " ఇల్లు "తాకట్టు పెట్టి మన సొప్పలేదు, ఆ మహారాజు భార్య తన్నంత గార వించెను ఆయన యాత్మ తన్ననుసరించుచునే యుండెను, ఆయన యొడల (దోహము వేయుటయా? రండు మూన్నాళ్ళయిన తరువాత నూరిలో నొకసిద్ధాంతి దగ్గజకు యాదాలాపముగల బోయి తనకార్య మునకు "లగ్నము "పెట్టుము నెను ఆయనయుం. బదిరోజులలో లగ్నము కుదిర్చెను మాఘమునజకు నాంగినను-ఎచాగుండెడిది. లగ్నము (శానణశుద్ధదశమియయ్యెను: ఇంటికి నచ్చితల్లి తో లగ్నముపెట్టించితి నని చెప్పోఅమ్మా! మాఘమాసముదాంకి నాంగరాదా*ి 'యనెనుః తల్లి సవ్వి యప్పటి కూరకుండి సాయంతనమున రంగానురమునకుం గబురంపను, మణభునాండు కబు "రంపించి3కి నని'- ధర్మా రావుతోం జెప్పెను. ధర్మా రా' వాశ్చర్య పడి *నద్దంటిని కదా[ి యం-ను, సీ 'వెప్పుడు నద్దన్నావు” అని 'తస్ల౧ యనెను మజల 'మాఘముదాత నాంగుమని ధర్మారావు కబురంపెన్సా మామగారు మండీపోవును, ధర్మా రావు మానము వహించెను .ఆనాండు సాయంతనము ధర్మా "రావు నాగన్న సెట్లి యింటికిల బోయెను ' సెట్టి కమాకుండు "వేంకట రత్నము పెద్దవాండై. న్యనహారములు 'తానేచూచుచుండెను. పృల్లియుం గాక బ్నస్తీయుం గొకయున్న సుబ్బన్న 'పేంటలో నామ నర్తక' మంతయు గుత్తగొనిరి,. ధర్మారావు -'వెళ్ళున ప్పటికిం దండిళొడుకు లిద్దజు బయట దుకాణనులోననే యుండిరి. ధర్మా రావ్రను జూచి. వారిద్ద ఉలో నొకరును మాటాడలేదు. కృష్టమనాయండు. (బతిక్రియున్న చివరి నాలుగేండ్లును నాగన్న సెట్టి ధర్మా రావునకు నంగి వంగి నమ స్కా-రములు చేయుచుండెను, తరువాత రాజా[శయము పోయినంతనే

ధర్మారావు నెడల నతనికిం ద ్రణీకారభాననే ఎనృద్ధి పొందెను. నర పరిగణింపకపోయినను కార్యానసరము ఫొలయె ధర్మారావు యి యచటం గూమ్చుండి “సెట్టిగారూ] మితోం .బనియుండి నచ్చితొ. ననెను, స్సెట్టి దో పని చూరుకొనువు నామాటయిీ వినిపించనట్లు నటించి మజికొంవెము -సేపటీకి “వీమి పని! యనెను, ధర్మారావు “ఒక నందరూపాయలు కానల్వయున్సు . అన్పి ప్పించెద రా?” యనెను

సెట్టి ; మా అప్పుతోనే ఫగము వెడినాము. - సగానికి సగము నచ్చినది అయినను మీ కేమి యున్నదని చూచి యిమ శ్రందువు!

ధర్మా: అయిదువేల. రూపాయల వెల చేయు నిల్లున్నది కదయ్యా!

'సెట్టికాశ- ఫుమ్రైను,. .పదివేల రూపాయల ఖరీదు చ్రేయునిల్లు నాయండు సరిమైనధర యని,యయిదువేలశే కాంజేసెను. ఇప్పుడు మజుల "నా గృహము -+-తనవంక6 .జూదుచున్నట్లయ్యెను. ఇంత య్లూహ మనసులోం చాంచి “అయునను మానద్దన్నిఫుడు ధనము "లేదు నందరూపాయల కిల్లు ఆాకట్టు పెళ్ళైదవా!? అనను.

ఎధర్మారావు-కోమటి జిత్తులకు నొడలు మెండిపోయి. “తాకట్టు పెస్టైద “నని నేనంటినా* యన్ని మనసులోననుకొని, -అమాట బయట కన్న-వో -నీకొంచెము పొసంసట యెక్కడ) ఇెడిపోవునో 'మునుకొని మౌానము నహింఇెను, "కొంతసే పాలి సెట్టి లేపు (పొద్దున రండి" యనెను ఇల్గుతాకట్టుతో +సీవ్టిపోయి “రండి” 'యను గారనపదము నచ్చినదని (గహించి: డబ్బునచ్చినశ్షే ధర్మారావు తలంచి “తేషు పొద్దుటనాటే యని) సెట్టి 'ఊోల యనంగా నింట్‌కిలజ నెను, మజునాం కుదయము.నం జనెను. - సెట్టియింటినద్ద "లేండుం 'వేంకటరత్నము “వూ బాబు ఎక్కడికో- వెళ్ళెను అయినను (పస్తుతము దొరకదు అనను. అ మాట త్రం్మడిచేతనే యసిప్రిందుకొన నబయునని, ధర్మారా వచట'నే యొకటి రెండుగడియలు: కూర్వుండి- సెట్టి యంతకు: రొలేదని వెడలి * పోయెను సాయంపవేళ- “రంగాజమ శ్ర్శాప సావ్మితమ ఖత్ర్‌రిని = జూడ6 _ బోయెను. సావితమ్మగారిక్ర మొదటిరోజులలో రంగాడమగారనిన-వోల6 బజెడిదికాదుం ఆమె "లేచి నచ్చెననియుల చాంసుల వ్వోనియు నామె

ఐదన అధ్యాయము 0 యనుమండెను, అట్ల న్నప్వూడెల్ల శాక్రిగా 'రామను రక్సిండుదు నచ్చిరి. తరవాత సంసారము చిక్కి రంగాడవ్యుగాసు చిన్న చిన్న విషయములలో సాయపడుము నచ్చిన ప్పటి నుండియు నామెకు రంగా జమ్ముగారిమోాంద నానుకూల్వ ము తోంెను, ఇపుడు ననతు లిద్దటు కలసిన ఫు డెల్ల పిచ్చపాటి మాట్లాడుకొందురుం ఇప్పుడు సొవ్మతవ సి గారు పరులతో రంగాజమ శ్రగ్రినిగూర్చి మాటాడనలసి నచ్చినవో “వమూయింటి “పెద్దదోడలు” అనియు మా రంగాజవమ శి యనియు 'జెప్పును ఈ "వెళ సావ్యితమ్మగారు రంగాజమ్మాగారిత్‌ ధర్మా రావు కార్య మనియుం లగ్నము పదిరోజులున్న దనియుం గుజ్జహగకి డబ్బంద "లేదసియు సెట్టినద్ద కేమో వెళ్ళెను. వ మయినదో యనియు న౫నుః రంగాజమ్మ గారు మాటాడ కూరకుండెను. (పొద్దు (ఘంకనచ్చిన “వేళకు రంగాజవు శ్రగారు “వెడలిపోయెను. సరాసరి సెట్టియింటికి నడచి "సెట్టినించిలిచెను. సెట్టి “అమ్మా!'యింత (పొద్దరుంకి నచ్చికిశేమి యని యడి7గను, అసలు రంగాదడమ శ్రగగన్నచో నూరిలో నందజకు గారనముః, అందులో. బదియెకరముల యాసామి రంగాదమ్య్రగాము సెట్టితో “ధర్మారావు మో నద్దకు డబ్బుకోసము నచ్చెనయక డా!” అ నను, “అవను. “ఎంత యడి7?ను?ి *నందరూపాయలు.” “ఆ డబ్బు (ొ _త్తధాన్యము నచ్చినతమవాత నేనిచ్చెవను కానలసినచో నోటు (గాసియిచ్చెదనుం తేపు(పొన్టున నాయనకు డబ్బు ఇప్పించండినె "సెట్టి 'చిత్తము, చిత్తము అనెను. రంగాజమ్మగామ ఇళ్ళివోయెనుం వమబునాండు ధర్మారావు వమజల సెట్టియింటికే6 బోయొనుం తండి కొడుకు లిద్దణు నతినిని చాలగౌరనము చేసి కూయ్చుంవల ఇటైరి. పర్వా రావున కీ మూక్పులో నర్థము తెలియలేదు. ఇంటిమోంద నాగపున్తా చనివూ[తముతలంచెను. "సెట్టి ఫొడుకుతో ఒేేయి! ముంమశాస్తైలు గారి పనిచూడరా!కి యనెను, నో టదినజకే (వాయించి యుంచికెం బిళ్ళకాూడ నంటించిరి. -ధర్యారావును దస్క_తు చేయుమనిరి. అతయ చేసెను, వెంకటరత్నము బళ్ళ యణా మినహాయించి కొంపపె తొమ్మిది రూపాయల పదునేనణాలు చేతిలో 'బెళ్తైను.. వవాశెవ్పు “మటీ 'తాకట్టుబదులు చేయ్యుత్తరమయినను దీసికొ వగైనను చెట్టే “చిత్తము, చి_త్తము అక్క-ఆలేదండి. శాశ్రిగారి కమామలు- తెవెమె

06 వేయిపడగలు మొటతభానతు మనుష్యులా యనెను, ధర్మా రావునకుం (్రుతిపద మున నాశ్చర్యమే తోయేను; ఇదియేదో సెట్టి గొప్పయు శ్రే యెత్తైను. నమిటో తెంయలేదు. ఇంటికి నచ్చినతోడ నే ధర్మారావు పదిరూపా యలు ఖక్చుపెట్టియుప్పులు, పప్పులు? నేయియుం . దెచ్చెను, తల్లి " యీ పదిదినములు కొడుకునకు: జక్క-ని పోపణ. చేసెను, ,ఈ పది నాళ్ళలో ధర్మారావు వెక్కిళ్ళు కొంచెము బయటికి నవ్చెను. జేపు కార్యమనంా, ధర్మారావు ఏధలోనికి బోయను,. ఆ యూరన్తున్న ముసల కమ్మవారికి ముసలి కాంవులకు ముసలి ెళ్లకు ధర్మారా నన్నచో6 జాల నాదరము శాత్రి సంళానమని, ఒక ముసలి రెడ్డి “'పదునేనెరముల 'యాసామి. తొంబదియేం్లనాండు. ధర్మా రావును జూచి “వనుమండు) కార్యానికి దయారవృచున్నాండే? యనెను ధర్మారావు కొంవెము సిగ్గుపడెను, ఆ కాలపు ముసలివాండ పరా “చిక మొక చిితమ్వు, మటుగాలహూడ నుండును. "ఆ “'మునలి. యిట్ల “నను ఈ శాలప్టువారికి ఒడలిలో సత్రువయేది? తినను లేకు; అటీ గించుకొనను "లేరు. నేను నా చిన్నప్పుడు ముణులస మణులస బెల్లు పచ్చు "లెత్తుకపోయి యొక్క_సారిగాం దినెడివాండను, ఊంచబియ్యము గరెండుకేళ్లు మూండుశ్వేస్ణ, ఒకో బుగ్గకు ..నచ్చెడివి కాన * నాలోలి దున్నుట మొద లుపెట్టినవోం (బొద్దున 'మొవలు సాయంకాలము నరకం గాడి దించకుండ దున్నెడివాండను. ఈవై పునుండియా.వై ఫుకు గుంజేకు అలకగాల, “మూండెడివాడను. "ఇ ట్ల తం డనుదుండంగా6 గబీ రా త్రోన చేలపమంెను. - ముసలి. మశ మాడ్తుః వీండు "పెద్ద నస్తాదుకడా! నా. చేతికిం చే యిమ్మను మని వేయి. వాంచెను. ఇదినఆకు ;నాలుగ్హైదుసాన్లు కలీ రా'మునలివానిక్రిం. . జేయియిచ్చుటు గిలగిలలాడుట మొనది, అందువేత గవీకు నవ్వుము మారద్యూరమ.గ6 “బోయెను, ముసలి *ల్రద్షనో] ఆ నలుబదియేం్న. పడు చువాండు, నేను ర్త న్యటసను మూరినాయగము.. భర్మారావ నము. లఫుం బుష్టి మూ, శెక్క-డినుండి నమ్బను? జొన్న షు లు గా న్నున్నము '“-రాసులు,తిన్నవాసు మిరు... నరి రట వ యనెను, ధర్మారానచటనుండి. "సెట్టిదుకాణము

18] ““ఐదన అధ్యాయము రి నకు "వెడలి మణునాటికి గానలసినగుడ్డలుు నక్కలు లనంగాలు, చిల్లర యన్నియుందీసికొ గను, ఇంటిలోనికిమ టీకొంతసామానుకూడం "'దెచ్చెనుం సావ్మితమ్మగారు “ఆదివారమునాండందలము, సోమ వారమునా:డు జోలో వనిసి, ఈ పదినాళ్ళలో ధర్మారావు "తెచ్చిన వన్నియు గర్పుపెన్సైనుం ధర్మారావు కొందటు బందుగులను_ రమ్మని యృ్నుత్తరములు (వాసెను, వారును నత్తుకు, కనుక నింటిలోనికిమూండు" వీసెలనేయి? తక్కినసామ్యగియుం.. గొనెను. అంతయు “గలసి సెట్టి కజునది రూోపాయలయ్యెను. _ఇంకం జేతిలో నిలునదిలొమ్మిది రూక-లుంజెను, "సదునాలుగు రూపాయలు సెట్టి (యొక ననరసు కొ నాను, ఇంక్డ బదునేనురూకలు రెండురూపాయలు చిల్లర రంగా పురము దగ్గజనే కనుకు మజునాండే పోవుటకు ' నిశ్చయించిరి. ఆ రాతికి ధర్మారావు అక్కలు బానలుః పిల్ల లునందజుకూడ నత్తుకుం బంధుత్వములో నంతియ వట్టియఫుడు తలలు (బద్దలు కొట్టిషొనినను నక్కరవెళం జక్కగాం గలసినత్తురు.

(పొద్ద్యకుంక నచ్చినది. అస్తమయ వేళ నైన సూర్య దేవ్రనంతటి వాని రాగము నదలలేదు., పకత్షులు (గ్రేణులుకట్టి నభోంతరాళమునం బరువ్రులె_త్తెను. వాకిటనున్న యశ్వస్ఞా్య(గభాగము పశ్చిమా-చలము వెనుక కొదింిన సూమ్యని జరథాతపమువే నదియు రాగమే (పకటిం చెను, దేవదాసీ ధర్మా రావును. జూడ నచ్చెను. అమెను దూరము నుండి చూచియే ధర్మారావు పై య్వుత్తరీయమును వేసికొని నచ్చెను. ఇద్దజును "దేవాలయముల్నవై వు నచచిరి. దారిలో ధర్మా రావును మంగభూవెను. (పక్కనున్న సాలె రామితోం “జూచితివా మా నవాబును! దొరి యనెను. మంగ తన నంక నేచూచు మున్న దని ధర్మా రావ్పునకుం తెలియును, కొని యామె యతనితో నెప్పుడును మాటాడ "లేదు. ఇద్దజును శిననన్నిధికి నడచిరి. అన్న లోనికి. బోయును చెల్లెలు ముఖమంటపముననే నిలిచెను, స్వామి ధర్మా రావు బుజము మోందినుండి "దేనదాసి నంకం జూవెను. తనకన్న కృష్ణుండే యదృష్ట్ర నంతుండనుకొ నెను

ధర్మారావు సగమువిరాగి, కాని యతనికివై రాగ్య మెంతయో లాలనత యంత, స్వామినద్ద నున్న పార్వతీ బేవినిం జూచి “యీ

౦0 వేయిపడగలు

సంసారము భగవంతునికే తప్పలేదు నాకాఖి యనుకొ నెను అర్బ కుండు ర్యదపాదములు తీయుటలో6 బళ్ళెముమోగెను. ధర్మారావు తనయూహకు6 భృంగిరిటుండు. నవ్వెనేమో " యనితిరిగి భూవెనుం తకపువాత వేణుగోపాలస్వామి దర్శనమ 6. జేసిరి, ఆలయమునందున్నంత సేపు స్వామి చేవదాసినంకనే చూయచ్యున్నట్లుండెను, (స్వామికి. దన యందు దృష్టియే లేదు. కొద్దిగాంజీకంటి- పడినది. ఇక్వురు నింటికి మటజులిరి..గిరిక నింటిదాతం దెచ్చి-ధర్మారావు "వెనుదిరిగను. గిరిక “అన్నా!” యని ఏలి చెను, “ధర్మారావు _-వెనుకకుం దిరిగను ' గిరిక “జేపు నీ కార్యమంటకద్నో నదినె నచ్చిన తరవాత మాతో నూట్లా డవు కాబోలు” ననను, ధర్మారావు. “విచ్చినిట్ల వు! అనెను, =" గిరిక చేతి యుంగరముతీసి *యిది ఒదినగారికి =నే నిచ్చితి నని యిమ్ము!”అని యిచ్చెనుః

ఆజవ అధ్యాయనం

మజునాండు (పొద్దున రంగాదమ శ్రగౌరి పొలము” చేయుచున్న కాంపు కట్టిన సవారిబండియెక్కి, ధర్మారావు తల్లితో అక్క-గార్లతో రంగాపురము చేరెను. భానవ.జందులు "తానును నడచిపోయిరి, "సెత్తనమంతయుం బెద్దనానగారు సూర్యనారాయణగారు.. చేసిరి! ధర్మారావు డబ్బు మిగిలిన దతని చేతిలోంబెట్టి నడుపు మ నేను, మ భ్యాహ్నపు బీటలమిందంగూర్చుండు వనజకు ₹ెండుజాములయ్యెనుః గంగాధర సోమయాజులుగారి జాతు లాయూర నుంజిరి, వారిలో వారికి. బడదు విలుఫుల్లో-సాగిలాగిం మకొనుటలతో. (బొన్దెక్కెను. చినరకు నెట్లో పొసగనుం మ ధ్యాహ్నఫుంజీర పదునేను రూకలు పెట్టికొన్నది కాని యాచీర నాగవు శ్రరికి నచ్చులేదు. ధర్మా "'రావునకు[ బెట్టినబట్టలు నాబ్టురూపాయలు చేయను, “మావిల్ల యొక నాండెజింగినదా! .ఒకపట్టుచీరయయిననుం ేగతిలేదు. ఇంతకును నల దన్నకొలంది యప్పకొడుకని యిచ్చి దానిగొంతు విసికిరని నాగవ్వ తన దుష్టుతనము వెడల (గక్కౌను. సావితవ శ్ర” రూరకుండ లేదు. “మాకు గతి లేక మో పిల్లను జేసికొనలేదు. కావలె సని మి శీడ్చి ననే చేసిళొన్నాము. బంగారమునంటి చీరతెచ్చినను దృ్తీలేదు* సుబ్బన్న పేంటలోం నందబుచూచి చీర చాగున్నదమ్మా* అన్నారు పొగ రాయజిరాంజి మండినది సోవయాజులుగారు నటునిటు ఇెప్పక యూరకుండిరి. .- సావ్మితమ్మ చినరకుం గొడుకును బిలిచి రారా! నాయనా! పోదమ.* కార్యము నక్కజలేదు, గీర్యము నక్క_జలేదు! ఈ .వెధవమాట లెవము పడేదరు! అని కువూకనితే (బయాణసన్నా హము చేసెను నార వీరు కలిపంయమకొని “అట్లు పోయినచో బాగుం “'డునా*+ మూలో మోారు కానలసినవారు. అని సర్టి చెప్పీ (పయాణము మానిపించిరి. సూర్యనారాయణగాను నాగవ్మగారి 'దేమియుం దప్తూ "లేదనియు దన యతత్తగారిదే తప్పనియు వాదించిరి. చానితో ధర్మా 'రావునకుం గష్టము. వేసెను. "అవునయ్యా! పది యెకరము లున్నవారి యొడల్లం ద ప్పూలుండునా” యనెను, ఎట్లయిన నేమి! (పొద్దు (కుంకినది

100 వేయిపడగలు జాము (పొధ్దుపోవునజకు ముహూ _ర్తము (నమిపించినడని పీటల మిందం గూర్చుండ6 'బెట్టిరి. బేగలు' జరిగిన పోరాటమ.తో నందణకు నరికి గానలసినవి వారికయ్యొను. సద్దు మణలి యుండిరి. పానుపు మింద భార్యాభర్తలను గూర్చుండం బెట్టి ముశ్రైదునలు బాటలు . పొడిరి. ఆ పాటలకు నా హోస్యమఘులకు నా పరాచికములకు నవ్వులకు మికిలేకపోయెను, రాతిరి రెండుజాము లయినది, గదిలో నుండి ముత్తయిదునలు కదలరుం తమలపాకులు చుట్టి ధర్మారావు చేతం నొతీకించి యరుంధతిని గొజుకుమనిరి.. ఆమె కొజుక లేదు “పెంకితనము పనికిరాదని -వారుకోపపడిరి. అరుంధతి యేడ్య నారం భించెను, బంతులాడిరి.. అరుంధతి సరిగాం గాసులిపేరు మజుల ధర్మారావు చేతిలోనికి విసరలేదు ఎంతచెప్పినను వినలేదు. గంధము పూయించి ధర్మారా వామె చేశులపు మెడప గంధము పూసెనుః ఆమె మొగము (తిప్పుకొనెను ఎనరు నరుంధతివేత ధర్మా రావునకు గంధమే పూయించలేకపోయిరి, నాగవా గను మధ్యాహ్నము పోట్లాడియుండుట చే నామె యావాలునశే రాలేదు* సావ్మితమ శ్ర వచ్చియుః (బయోజనములేదు, అందులో “నొక: ముత్తయిదున “ఆ! ఇవ్వే సీ పెండ్లి కూతురు పెండ్రికొడుక్కు నెముకలు : కొజికిన దే!” అనెను చివరకు మగవాథకోపపడి న్ర్రీలంద అజనుబయటకుంబంపించు వనజకు రెండుజాములు దాంయకెను, ; అరుంధతి పానువుమైని " (పన్నర్త నతో "ధర్మారావునకు సగ ముత్సాహము చచ్చిపోయెను. తలుఫు" "వేసినంతనే యరుంధతిపోయి -తీలుఫుదగ్గజి నిలుచుండెను, ధర్మా రావు కొంత సేవుండి రమ్మని పిలిచెను. అమెరాలేదు. మజికొంతసేప టికి. దానేపోయి యామెజెక్క పట్టుకొ నెను... ఆమె - విదల్బుకొని యేశ్వ నారంభించెను, ఇటుల గడియ రెండు గడియలు(పయత్నించి ధర్యారావు మఖిలంబోయి తాను శయనించెను కానినిదురపట లేదు, అరుంధతికి పివాహమయినతరువాత - రెండవయేట"నే శా్రిగారిపని సన్నపడినది. అప్పటినుండియు వారికిని.ఏరికిని, నష్టమిచం(దుందు టు సనమంచిమాటతనయింటి వినలేదు. తనయ _త్తగారినిం సయ్య్సు [చనిపోయినతరువాతలేన్నాడ్న మామగారిని గూరి వయు

ఆజున అధ్యాయము 01 భ_ర్తను॥సార్చియు నిందావాక్యములే: యామె వినెను, పసిపిల్ల లకం దమ'తల్లి దం్యడులయం'దే సహజాభిమాన మగుటనలన వారికిష్టములేని వారు 'తమకిస్టములేనివామగా నయ్యెదరు. అందులోం దన కేమియు న_త్తవారు పెట్టలేదని నిత్యము తలి యామె వెవిలో నూరిపోసెను, వ్యాస్తిగారు "పెండ్లి వేళం బసపిల్ల యగుటచే గోడలికి నగలేమియుం 'జేయించలేదుః నగల్మ క్రింద "వేయిరూపాయ లిచ్చెను*- ఆ డబ్బు సోమయాజులుగారు వడ్డీకి (దిప్పూదముం డెను. డానిత్‌ిం _బొలముకొన వలె నని యాయన యూహా కూంతునకు నగ లేమియుం. జేయించ "లేదు, అకమంధతి కీ సంగతియే తెలియదు. తన యొడల నగలు లేక పోవుటయే చెలియును. అ_త్తవామ తనకేమియుం 'బెట్టలేదన్నం. 'బెట్టనే "లేదనుకొన్నదిం దీని కంతయు బుజువుగా న్నత్తవారి లేమి యందట కును 'దెలిసిన బే!. అంతటితో నయిపోలేదు. ధర్మారావు న్మిస్పయో జకుండనియు చార్భా'స్యండనియు నామె తండియు నిమగమ్మ లతో మాట్లాడుచు “మాకున్నాండుగా నరహాలరాళి? మాయల్లుండు! _మాయమ్మాయి అద్భృష్ట్రముకొలంది దొరికినాండులొ అని త్ల యు సర్వదా యామెకు నాభ_రయం దకస్థ్రమే పెంపొందించిరి. ఈరీతిగా నామె మనస్సు ధర్మారావు సెడల6 గలుమీతమై పోయినది? ర్యాతి మూండుజాము లయ్యెను, ధర్తారావు మజులం జని యామెను జేతు లలోంబూని (బతిమాలెను. జక్క రోజు నద్చునని పదిరోజులనుండి యొదురుదూచు మంటిని, నా ధర్మ పట్చి "నాయిల్లాలు నా భాగ్య "దేవతన్టు నైన నీవు వచ్చినచో నా యింటమజల లక్మి తాండవించు నని -'యనుకొంటిని. నేనన్న-వో సీ కంతకోప మెందుకు?! నే నేమి తప్పువేసితిని?” మటికొంత సేపు కోపపజెను. “నామాట వినకపోతివా! ఇేఫ్రు నేను మా యూర పోయెదను, నిన్ను నదలిపెళైదను. లోక ములో మగనిని వదలినవామ లేరా! వారి కేమి! అపనిందకాక మజే

“-మియు లేదు ఈ బుద్ధులు నీకే ఫుట్టినపా? ఎనర్పైన నేర్పిరా? నా యదృస్ట్యముకొలంది దొరిక్రితివి!్‌ సుంతసేఫు విసుగు పజెను, “ఇంతకు నా యదృష్ట్ర మిట్టిది రత్నాలరాశి నంటిదానవుం సీశ్ట నా చదానవను కొన్నానుం వడ్చుచు "నేజబువాత సాగితం గాజిమోకులు దొంగ లెత్తు కాని పోయినారంట అట్టున్నది నా స్థితా కొంతసేపు బెదరించెనుం

1029 మేయిపడ గులు. నా చేతిలో దెబ్బలు తినెదవు నేనసలు _ వెడ్డవాండను నాకుం గోపము నచ్చినదా, నాయొడలే నాకః దెలియదు* ఇంతకు మంచిగా నామాట వినుము, లేకపోయినం జెడిపోయెదవు, జా(గ్నత్త! కొంతస పామెను దిరస్కరించెను. మి తల్లి దండులబుద్ధు లెచటికిం బోవ్చను! మూ నాయనగారు ఏరిని బాగుచేసినందుకు వీరు మా మింద. నేండు కతలు కట్టిరి, చిచ్చమెత్తుకొను దున్న వీరితో ,మా తాతగారు సంబం ధము జేసి పీరిని ఖై.క6 'దెచ్చినందుకు ఏరు మాకు నేండు మేక్రలయి నారు, నీవ వారికడువునం బుట్టలేదా ? "అవు-చేనిలో మేసిన దూడ గట్టున మేయునా! ఈ మాటల కరుంధతికి. గోపము6 నవ్చెను, .కాని వాల (కై_త్తవిషయమృులుగా "నుండెను, తన తల్లి దం(డులు బాగు పడినది.తనమామగారి వలననా+ ధర్మా రావు మజల నారంభించెను, “మా,యమ్మాతండి సోమన్నగానమ బతిమాలి పసిపిబ్త నయిన నిన్ను నాకు€ గట్టంగట్టిరి: లేకపోయిన నా శెక్కుడయిన_వ.౦చి సంబంధము నవ్చెడీద్ది, నాకం గష్ట్రములు నచ్చిన నాదుళొనువాలేమో, యింశకెవ నైన నైనచో! ఇప్పుడు సర్వధా చెడినాము, -వది ,ఎట్లయినన్తు.సరే యన్నుకొన్నవో 'మొదటికే(మోసము నచ్చినది. . నేను కొజికిన తమలపాకు నీవ్రళొజుకరాబేమి! పూలచెండు నాచేతికివిసురరా చేసు? గంధము పూయర్వాచేమే! నేను నీకుం జేసిన వేకచా యవ! సామాన్య మైన వ ర్యావ యెటిలినన్ను జేసిన నుర్యాద మజలం 'జేయుదురు* మిర్యాడ లెచటినుండి నన్భును! - ర_క్షమునందుండ వలయును, పలన్దాంటి మోటుమనుసులకు సంభావనలకుం దిషగువారికి గౌరవము కైల్లియునా! * అరంధతి ఇొకసంగతి తెలిసినది, అ యూరిక్షీ- యూరెంతయైో యీ య్రూరి కౌ య్యూరంత "యని, కాని రోషముగల పిల్ల యగ్గట చే. దల్లీ దండ్రులను గూర్చిన యీ (పసంగ మామెకు వవచలేదు.. కోపము 'వచ్చినది ధర్మారావు :మజఆల నను. నిట్ట నుమన్నానని నీలో పముకాంబోలు! ఇన్నాళ్ళుగా సీ భర్త వైన నన్ను నీ, యెక్సుట సీ గల్లి దండులెన్నో యనీ యుందురు. - వారి మోఃదం గోప్తము లేదుగాని నామిగడ. సీనెండుమాట లన్నందుశే యింతా! స్ర్రైశేభర్త శాశ్వతమా). తలిదం(డులు- శాశ్వతమా! సీ జీవితము నా జీవితము మ.డివడి సుఖదుఃఖములు_)వ.స - యుద్దజికిః

అఆజవ అధ్యాయము 108 నొకటిగాని నీ తల్లి కింగాని, నీ తంథడికిలాని) యేమియు సంబంధము "లేదే! లోకములో నెవరయిననుశాశ్వతముగాయిట్టినింటినుం డెడివాకు కలరా? చూడుముకో మజల' బతిమా లెను “అన్ని (పొళాములు స్‌ మింద బెట్టుకొన్న నన్ను] మనించవా! సే! నేను -(బకి1 యమైందుకు? తండియా! అ_స్తిఅంతయు బాడుచేసెను నాయం దఖి మౌనము గల రాజా! చనిపోయెను, వ్ర భార్య నవ్ఫ్చి నాయింటలోల కలలాడి నన్ను స్వర్గ వీభులలోం (దిషు ననుకొంటినో యామె యిట్ల యినది. ఛీ! నేను (బతికి యెందుకు? తన' భ_ర్తకుం దనమింద నింత (సేమయుండంగా నతండు చెడ్డ్దవాండని వెప్పిలేమో! కాని 'పెంకెతనము సడలలేదు, ధర్మారావు “ఇంక "రాక తప్పదుశశా! సే! ఊరకవచ్చి మ౦ం-చముమిొంద 6 బండుకొనుముూ అని చేయిపట్టుొని లాను అకుంధతి చేయి లాగుకొ నెను లాగుకొనుటలో6 (గిందయిజెను. అమె "లేనచేమం ధర్మారావు "లేవందీయలేదు అతండు పోయి పండుకొ ”ను. "కెవాజు వచ్చినట్టున్నది. _అతం జేదో యాలోచించుచుండంగనే నిధురపశ్షైను అరుంధతి యశ నేలం బరుండి, కునుకుపట్టినదో "లేదో "తెల్ల వాజుమండం దల్లి తలువుతట్టినది. లేచి తలుపుతీసి పోయెను. మణునాండు మభ్యాహ్నా మూరిలోం బొరిగింటికి వచ్చిన యునరో ముసలమ్మా ఏరింటిక వచ్చెను, సోమిబేనవ టు తనకూతున కత్తవా శీమియుం బేట్టలేదనియు; నట్లనియు నిట్లనియు , లక్ష వెప్పి, నిన్న పెట్టిన చీరంజూవి ఆమె “నాసన్నదమ్మాా” యనంగాః “నేమినాగమ్మా? ఆరురూపాయలంట అని రా్యతికొంగునలహడ “నేమియుల గట్టించు టకు మాయాడబిడ్డకుం జేతులురాలే దని చెప్ప, “నాశెందుక మ్మా! వామను వారు నొక కు నేనే పరాయిదానన్ను నిన్నం జీర శాగులేదసి యేమ్లో సామాన్యముగా నన్నందుకు మిందపడి కజుచినది అని షన యాద్దార్యము,. వియ్యపఫురాలి , గాగ్గతనము నుషన్యసించెను. గొంగున కేమియు గట్ట లేదన్న కబురు సావిత్రమ్మ గారివద్దకు నచ్చెనుు ఆమె కవూరు సడిగాను. అతండు 'కట్టితిని జూఆిపోయెనేమో లేక పోయినచో వారు కాంజేసి బొంకుచున్నాలేమో యని తన కోపము (పకటించెను. తల్లి నిజమేయనుకొ నెను. కొంగునకు ననరసు' కట్టితి మని వీరును; కట్టలే దని వారును. మజల *రగడి బయలు

1104 వేయి పడగలు

'జీజెను. కాని మిక్కిలిగాం (జ్వలించక ఫొద్దిలోనే శేలిపోయిను. సూర్య నారాయణగారు ధర్మాశావుతో. “వమిరా! నిజముగాం దే తివాల యనెను, ధర్మారావు.'నిజమే యని మజణల నా యబద్ధ . గట్టిగాం జెప్పెను ధర్మారా నబద్ధమాడండని సూర్యనారాయణగారి నమ్మకము. అందుచే సాయనయు నత్తగారి వైపే .నాదించెనుసూర్య నారాయణగారు కలివించుకొన్న తరువాత నాగసోమిదేవమ్ము గారు. "వెనుకపం దగ్గి “వమోనాయనా! శకానచ్చున్నుః జాటిపోయినబెమో! యని యిల్ల ంరయు వెదశెను ఆ "రాథ్రి మజల్యం శానువు , వేసిరి ముశ్రైదునలు నచ్చిరి. పాటలు పాడిరి. శాసుల్వపేమ తీసి బంతులాడు, మనిరి. ధర్మా రావు; మొగము. గంటుపెట్టుకొని కూర్చుండెను. ఇద్ద అలో నెనరును విస్తరరు గంధము పూయుమనిరి ధర్మారావు హూననే నహించెనుం అరుంధతి- మొతము చినర్లకు ముగని చేతులకు గంధము పూసిన శ్లు పూసెను, తమలపాషలు భ_ర్తకొజుకనే లేదు. ఎనరి వేడుక నారిదిం ముత్తేదునలునూ[తము,వారి నవ్వులు - వారి పాటలు కానిచ్చిరి, కొంత సేపటి, కెనరి దారిన వామ+పోయిరి ధర్మా- రావు (పక్కమిోంద నొదింగ్‌ పరుంజెను,. అరుంధతి ;య్లు.. నిలు చుండి నిలుచుండి కొంతసేపు దుఃఖంచి 'యోదాళ్చువాకులేక (బతి మాలు వారులేకు తలుఫ్రు తీసికొని బయటకు. బోవుదచమని పోయో యొను: బయట గొళ్ళెము - 'వేసియుం డెను. - అనగాం . దనకందగిన స్థానము లోన. నున్నద్చి కాన్సి “బయటి- లేదని కాబోంలు! (శ్రించదయిండు కొననలయునని.యూహించెను." ఒక సారి.ధరా శ్ర గొనునక్ను, మెలశన) నచ్చి చూచెను, ' అర్షంధతి “ యశ్హునిలుచుం డెను, -వమజుల "నతనికి సిద పస్షైను. కొంత పొద్దువేళ కరుంధతిపోయి యతని శరీరము తాత కుండ నొడ్డిగిలి యాసెజ్టమోంద-నే పరున్నది కాబోట్రు! న. వేళ ధర్మారావుప మెలంయనవచ్చి చూడగా నామ్యెయందున్నది* లతని యెదలో మజలం గామము "క్రిత్తెను, కాని బవ్యాపయత్నము మింద' దానిని జయించె ఉకుచద్చిరిగి పండుకో నెను: ఎంత సేపటికిన్మ ద. పట్టలేదు. కెల్ల పాం నచ్చినది" శాం బాలు! తల్లి వచ్చి .తలుప్పతట్టలా | నరుంధతి 'మేల్కొలని తలువుతీసి వెడలిపోయిను.. దర్మార్యాశ్రసకందడు

1 ఆజన అధ్యాయము 105 వాత నిద్దురప శ్రైను, ఆనాండెబ్బ నమంధతి యుత్పాహముగ లేదు, తల్లి (గుచ్చిలగ్రపచ్చి యడి7ను, ఆమె యేమియు బదుల్లువెప్ప లేదు తిండికి జ్జాతు లె నరమసకుం దనకుంబినతం[డ్వులై నవారిభార్యలునచ్చి “ఏమమ్మా

• అట్లున్నావు! ఆతండు నిన్నేమయినం గోపపడెనా? కొన్తునా! పలుక రించ లేదా* యని (పశ్నించిరి. మాజుమూాటలేదు “అమ్మా! మగ వాం(డొక వేళం గోపపడినను మనమే స్వ కొనిపోనలలయును. భర్త తనమాట వినునక్షు భార్యయే. సపేయనలయునుం అతండు నిన్ను6 గోపీంచినవో నతనిని బతిపూలుము, "పలుకరించనిచో నీవే పలుకరిం చుముః అమ్మా! ఆన్నియు మగని తకవాతనే కదా” అని నాము చెప్పిరి. సావ్మితమ్మగా "రా దారినపోవుదు “అట్లా చెప్పండమ్మా! తల్లి చెప్పకపోయినను మీరైనను 'జెప్పనమ్చ్బును. పిల్ల "లేమున్నది? "పెద్దవాం(డేది చెప్పిన నదియే నిజమనుకొందును, మగనిమిందం ద లి తండు. లేమి కొండెములు వెప్పిళో! ఇది వాండు. వెర్చనమాట ఏినెనో వినలేదో! లేకపోయిన వానికేల కోపమ నచు ఎను! మాతండడి గంగిగోవునంటిబిడ్డన యనను, అరుంధతికి వారనిన (సతిమాటయుం (గొత్తగానే తోంచెను.. (పతిపలుకులో _ నేదియో (కొత్తభాననే స్ఫురించెను, ఆయూరిలో : (గాహ్మాణులలో _.ధననంతు. డొకం డున్నాండు, ఆయన చిన్నప్పుడు నలచి యొక చదువుకొన్న కన్యను 'బెండ్రాజెను, ఆమెమ హోసౌందర్య నతి. నయసు 'నలునదియేండ్లుండును ఆ భార్యాభర్పలు సీతారాములసి" చెప్పుకొందురు ' ఆమె కాము శాస్త్రమకూడ యిదివిన దని చెప్పుళొందురు, అమెపేరు రాజ్యలమ్మమ్మ గారు... ెంట్లికూంతయన కా నాడు జడవేయుట కామెను బిలచిరి. అది యూనందనామ " “సంనత్పరముూ.. అప్పటికి ధననంతులు (శ్రీలు "రాని వుచుషులుకాని ధన న్యనహారములలో నెట్లున్నను సామాన్య సంసారిక విషయములందు ఐగింప్రులు పోశ్రటయు లేని గొప్పతన ములు నటించుటయు"నింతగా "లేవుః అందుచే 'రాజ్యలమ్మ మ్మాగారు "పెండ్రికూంతునకు జడ వేయుటకు" నచ్చిరి. మొగలిపూలు "తెచ్చిరి, అమె "తాను జడవేయునపు జెనరు నుండరాదని యందతిని. బంపీ "వేసెను. ఆమె బయట నెంత గంభీరురాలో మేకాంతమున నంత సరసురాలు: మిక్కిలి మాటకారి. అమె *సిల్లా! జడవేయుమందునా?”

106 'వేయిప డగలు యనెను. అరుంధతి బదులు పలుకలేదు. “అంత సిస్లెందుే! నేనును శాసేవు మగండనే యనుకొనుము. నన్నును .సీ వేమిచేసినను. జేయ న చ్చునుః అన్నదామె అరుంధతి కనులె త్తి యామెనంకల జూచి ఇప్పవాలె ఏను= 'రాజ్యలమ్మమ శ్ర “ఓసి పిచ్చిపిల్లా! మగ చేమున్న దే! సీ వెటులవెప్పిన నటులవి నెడ్‌ వాండు. ఇెప్పెడి నేస్పులో నున్నది కాని; రా జడచేయుదును* అని యామె తలదువ్వ్‌ పాయలుతీసెను,. జడ “వేయుదు “అరుంధతీ జడయెందుశే! జడతో మగని నేమి చేసెదను? అనెను, అమంధతికిం దెలియలేదు*, 'రాజ్యలతమ్మ మ్మగామ పిల్ల గడ్డము పూని మొగము వెనుకకుందిప్పి చెక్కిలసై “నూ నెచేలతోంాలమైైను. ఛికిలినవ్వు నవ్వెను. అమంధతిశేవో విచ్మితము నపూర్వమైన యను భూతి కలీగెనుగాని మనస్సుకు స్పష్టపడలేచు. *“జడతోల. మగని నేమి చేయుదురు? అని యడుగ నలెనన్న సిగ్గడుగనీయలేదు. రాజ్యలమ్మవ్ము గామ చినర కుప్పలు ముడివేసి; “పిల్లా. ఈ కుప్పెలు (పాంతవి లాగున్నవి. పట్టు మొద్దువారినది. డీనితో నళనిని గొమ్హైదవుసుమా! ఎజ్జని కుజ్జవాని 'యొడలు.కందిపోన్టును ,అనెను, ' అరుంధతికి. బకా లున నవ్వ్వనచ్చినది. రాజ్యలత్మ మ్మగార అమ్మో! అరిలేటీనడాన వే! - వమో యనుకొన్నానుి అని విఫుమాందం జిన్నిగా. జజచెను ఒక్క జడ వేయుటయు) నీ నాలుగుమాటల్లు మాట్లాడుటయు6 గాదు వమిచేసెనో తెలియదు. లేచునస్పటి కరుంధతి యొడలు ఫులకలతో నిండియుండెను, ఆమె యొవ లెస్స సిస్టముసులానరించెను. శ అన్షకము వేయువాకు మొదలంీసికొను వేళం జించికప్పగావేసి నట్టివ్కి అంతరించిన ఢక్క్యాు మస్షినుతానులు “'సహనములుగాం 'బెరిగి సటులు. కొంచెము (ఫొద్దుపోవునజకు. ద్వాదశీజ్యోత్స్నా తరంగము లుబుకుకొని నచ్చెను. సన్నని కొని నలిపఫుంజీర కట్టుకొని "తెల్లని మొగలిపూలు జడలో 'వెన్నెలకులేని "తానును "సమకూర్చుచుండంగా శ్వేతద్వీపమునుండి నచ్చిన యచ్చరనలె నరుంధతి దొడ్డిలో నా వెన్నెలలో జందికాధి-బేనతవో'లెం దిరుగుచుంజెను. ధర్మారావు పని యేదో కలిగి బయటకంబోన్రట తటస్థించి యామెనంకం '"జూపెనుః అతనికి దల తిరిగివోయైను. తనకొజశే నింపలుడిన దా:నన్యహేమ

ఆజన అభ్యాయము 107 మధుకలశము, కాని తన్మభున్పర్శ నతని * 'యధరచింబ మెజుంగదు, ఆ ర్యాతి మజలం చానుపువేసిరి, అనాండు 'రాజ్యలమ్మ మ్మగామకూడ నచ్చిరి. ధర్మారా వామె నెజబుఐంగందు, ఆమె యతని నటుంగును మజలం ఛాటలుపాడిరి. పూల ఛెండ్లాడిందు మనిరి. _్ర్రీలందణు “ఎందుకమ్మా! అ సొబలస? రెండు 'రాతులయినది ఆని ముగిం చిరిః 'రాజ్యలమ్మ మ్యగామ -పిల్ల కు జడ వేయునపుడు చెండొకటి. కుమైనుం అది తసయొద్దనె యుంచుకొని యఫుడు తెచ్చెను. ఆమెయా చెండు ,తీసి యకంధతి చేతిలోనుంచి 'ముందునీవు 'వేయుముతన్లీ !*య నెను. ధర్మా రావు వేయిపట్టలేదు. అమె “చేయి పట్టనయ్యా!' యనను= 'రాణనంటి ఆమె మొగము, అకర్షాంతములై న యామె "నేత్రములు, వివేకము. తబుము కొనినద్చు నామె మొగము నధికారమువమాగ్షనము కలిసిన యామె గొంతుక వీనికాంగలీక ధర్మారావు చేయిపశ్షైను. అరుంధతి చెండు విసరను. సరిగా భర్తచేళలోం బడెను. అతం డామె విసురునని యనుకొనలేదు. డ్మిగ్భాంతుండై పోయి. యచేతనుం డయ్యెసు- నలుగురు “అయ్యో! మజుల వేయందేని! నేం డీయన విగింపా!ి యనిరి, ఆ మాటలకు నొడలు తెలిసి " మజల వినరెనుం వండ్తాట చక్కలా సాల్గాను, గంధము పూయించిరి. అకంధతి వగని మెషకు రాయంబోయి మూతికి రాచెనేవాూ తెలియదు నలుగురమ్మలు “ఇది మొన్ననే చేసిన నెంత చాగుండెడిది!” యనిరిం శ్రీ అనరిదారిని వామ పోవువేవ నందజు రాజ్య బత్మమ్మగారిని *ఈ వేళ నీ మూహాత్మ్య్యమమ్మా! సీవేదో గారడీ చేసితిపి అనిరి. మజల నరుంధతి జార్టరవు.నొద్ద నిలుచుండెను.. ధర్మారావు మవూచెను, ఆనిలు చుండుట కళూడరం దననంకకు నడమచున్న క్ల యుండెను. ధర్మా రాయని హృదయములో సము(ద మధన వేళ మీరసాగరగర్భుగతతరం ,గముల నుండి చందుం డావిర్శవించినట్లు ఒక మహానంద శేఖ పొడ మూపెను, అతం డామెనంక నే చూచుచుండెను, ఆమె తలయెత్తి యత నిని జూచెను, వ్యాక రణవోపము. లెజుంగని' యా కన్నులలోని భాష “యేమో యపండితులగు వారిద్దజకం జక్క-గాం నర్ణ్మె పతి చేతులు వాంచి సెమ శ్రైదిగా. నెదురు నడచుట, భార్య వేగముగా నా కొంగిటం _జేకట జరి7నుం (వళశ్నో తరములు, రహస్యములు, ఇన్టలలో నేవో

108 వేయిపడగలు యూందుకొనుటలు: “పిచ్చు పాటి" వెప్పుకొనుటలు, మెచ్చుకొను టలు నీవే నా కనుటలు వాగ్విషయ మైనదరతయు వాశే గ్యుత్త కొన్నట్టయ్యెను . మొటాడుదు మొటాడుచు ధర్మారావు 'అదిగో_ కోడి కూసినది అనెను అకంధతిన వ్వెను ధర్మా రావువ. ధురాధరము తన యెలనాల కన్నులమింద ముంగకులమి6ంద) నధరముమింద) _నెదమింద6 బాదమ.లమింద 6 జుబుకములమి6ద మెడమి6దంలదాండ వించెను. అకుంధతికించదనయెొదలగల న్యతుగాన్రలన్నింటికి ధర్మా రావు తనుస్పర్శతో నేతాము నె తినట్లయ్యెను. “ర్యాతీశేన న్యరంనీత్‌ లె శవాటియిళ్వునునువిడి నడిన తకవాత ధర్మా రావొక్కటియడుగుట యజిచితి ననుకొనెను, ఆయాజ్ఞాపించిన యామె యొనకో? ఆ మంత గశ్తె! అపంధతి యొకటి చేయుట మజచితి ననుకొన్నది. జడతో భర్తను దాత నైనలేదే! అంతలోసిస్టుపడినదిం

అ(ొద్దున వీధిలో ధర్మా రాశ్రతోం గలసి ఎఫ్‌, వ, చదువు కొన్నవాండు ఒకండు హఠాత్తుగాంగనంబడి ధర్మా రావును జూచి చూదమట తోడ సేవమోయి! ఈయూరాజీమి మాయీ? అచేమోయి “యాలాసన నున్నావు? ఈ కోస్తాకోస్తా గెలిచినట్టున్నావ్రి అనెను," అఆనాండు సాయంకాలము బయలు బేటి సుబ్బన్న పేంట' పోయిరి. "పెండ్లి కూంతును జూచుట కిరుగ వలు? పాకుగమ్మలు నచ్చిరి. రంగా జమ్ముగాథు నచ్చి కోడలి నొడిలోం గూక్చుండ బెట్టుకొని “అమ్మా! నీవెంత యందగ త్తెవైనను మాయళ్చాయితో. బోలన్టు మా తండి రతనాల మొలకకాదూ! అందమెందుకుశ! మా 'బాబుబుడ్ధి చూడనలె, ధర్మమే అతండు, ఆతని చెట్టలుట్టి యదృష్ట్ర నంతురాల వయినాన్ట అనెను. అరుంధతి *యిడా రహస్యము! ఎనరిక్రివారు మంచివారి అనుకొన్నది. ఎన్నడునురాని మంగనచ్చి చూచెను, రావే చెల్లెలా! రా! అని సావిితమ్మగారు కోడలిని జూవీంచెను, మంగ చూచి సంతోషించి *వమైనను మా బాబుకు దగిన పిల్ల కాదమ్మా! అయినను ఫరవాలేదు. పెద్ద'కన్నులు; కను ముక్కుతీరు ఇంటికి దగిన కోడలే అన్నది. అని 'మజల్‌ “అయినను నాకన్నం -జెడిపోయిన దంటలే!ి అనెను. , రత్నగిరి వచ్చి చూవెను; అమా శ్ర! అరుంధతి యనుపేరు "పెట్టుకొన్న ౦దుకు చాబయ్యకుం బేకులేనలెను,

ఆజిన అధ్యాయము 109 సీకు మో తండిగారు రత్నమునంటి "పేమ పెట్టినందులకు దానికిం దగినట్లు నడచుకోనలయునుూు అనెను, మజుల “చాబయ్యగారు "బేనతా పుకుషుండు. ఆగాబున కొక జోలియు నొకసాటియు నక్క-జలేదు, తన దారిన "తాను బోన్సను, తనదారిన తాను నద్బును+ మజి యాయన చేరు నిలుపనలెను అన్నది, అచ్చట నెనము నచ్చినను తన భ_గ్తను మెచ్చుకొనుకే., ఆయూంరికి నీయూరికి నింతభేద మా! తన ఫుట్టినింటికి నత్తింటికి నింతదూరమా? అమంధతి (గొట్దునంకం జూపెనుః (కంక నద్భుచున్నది, రెండుపక్షులు, కలసి యాకాశమున :గూంటికిం బరు వెత్తు నున్నవి. భార్యాభర్తలు -శీయిజూమువేళకు మజులం గలసికొనిరి. అమంధతి శిశునవ్చనలె మగని యొద్దురురొమ్మునత్తుఫొ నెను, ధర్మారావు నకుం దన (పేమయంతయుం దన పెదవియందు, హ_స్తములయం దే నిలిచినట్లు తోంెను. ఆనాండు తనయింట మ.క్కోటిచేనతలు నచ్చి నిలిచినటుల తోంచిన చాయనకు. అవిరభితకపోలోరచునతస్కులయిన వారక్రమముగాను, (కమముగాను నిలిచినదానిమోంద నిలువక జల్చించనారంభించిరి.

ధర్మా: నీ కొక రహస్యము చెప్పుదునా? అఆనాండు నీ కొంగ నకు నేను ఏమియు6 గట్టలేదుం అబద్ధమే చెప్పితిని, .. అడం; ధర్మన్తూర్తులే మారంట! అబద్ధము, ధర్మమునొకటియే శాంబోలు! అనలు మీ శేది చేసిన నదియీ ధర్మము! అని సిగ్గుపడి మగని మెడ (కిందల దలం జేర్చెను ధర్మారా వంతలో నామెను నవ్వించెను+ ఆమె చేతులతో నతనిని దూరముగా అరుం; ఆ రహస్య మేమిటో చెప్పుండుం | ధర్మారా విదిగో యని ననర సామెకొంగున మూటంగ మ్లైను= అపంధతి యామూట వివ్చి? ననరసు తీసి భ_ర్తకుచ్చెలులకొంగు లాలంగి యందు మజలమూటంలగో స్లైనుం అతండు మజలనూడందీయుచు నామెకు లజ్ఞాఫులక మంద హిసోదయ హేతువు లై నపలుకులతో "6 “గాదు తీసికొ” మృ్మని బతిమాలెను. అమె “నే నేమి చేయుదును దానితో? ననం నతిండు * జేగోడీలు కొనుక్కొను మనియిను

110 వేయిపడగలు

అరుం : అవును. దీనితో నంతే. ఒక గాజులజతకూడ రాదుగా!

ధర్మా ; అవి మీ నాన్న చేయించలేదుగా మటి!

అపం : ఫుట్టింటినాము సొమ్ము సెట్టుదురా? వారికి. మగ పీబ్లవాండున్నాండయ* "పెంట్రికానలసిన పిల్ల యింకొక జె యున్నది

ధర్మా ఏ వారి సామ్మెనరు "పెట్టమన్నారు!

అరం ; ఎక్కడవైన దొెంగిలించుకొని రమ్మాన్నాఠా!

ధర్మా: "నే ననలే డదామాట, ఇతరుల సొమ్ము దొంగిలించ “వద్దన్నాను, "

ఆమె కర్థము "కెలియలేదు, లేచి చీర సష్టకొని పన్నీరు గంధము నక్కలాకు లుంచిన బల్ల వద్దకుంబోయి నిలుచుండి తముల పాకులతోంజిలుకలు చుట్టుచుండెను. పతి కొంచెము మంచితీర్థ మి మ్యైనెను అమె యీయలేదు, “కొంచెము నీరు 'డెచ్చిన-వో నరిగి పోన్చు ఫుక్కిలించి యమియవలయూు ననెను, అకుంధతి కదలలేదు, అతండే లేచి పోయి వెండిగిన్నలో నున్న పన్నీరు నోటిలో. బోసి కొనను అరుంధతి అది పన్నీరు అనెను అతండు భార్యమింద నవియెల్ల _నుమిసి. నన్వ మొదలుపెజ్టైను. ఆమె చీరకోంగుతో మొగము చేతులుతుడుచుకొన్ని, “యిట్ల యినచో "నేను మూయూర వెడలిపోయెద ననెను,

ధర్మా మో టే యూరు?

అరుం ; [రంగాఫస్రర మననచి ఏ] సుబ్బన్న వేంట,

ధర్మా; సుబ్బన్నపేటలో మి యిళ్లెక్కడ? . రావిచెట్టు ముందరా? అరుంధతికిం గోపమువచ్చెన్వు;. నవ్వును నచ్చెను, ధర్మారా వామెను దృద్ధరకం దీసి “సీపెండ్లినాండు మా నాయనగారు నణీబకు వేయిరూపాయ లిచ్చెను. సీ నప్పటికి లింగివాయెను. (వేళెండంత "లేవు నీ కే నగలును జేయించుటికు ఏీలులేకపోయినది, " అవి మా నాన్న నడ్తికి. (దిపూదున్నాండు. ఇంటిలో నెప్పుడు నీ మాటయే యనుకొనలేదా! నేనడిగిన చోం నామిందంబడి కలిచును. ఈసారినీవు

అఆజవ అధ్యాయము 1! పోయినపుడు మీ నాన్న నడిగి నగలు చేయించుకొనుము ” అని బేవ దాసి యిచ్చిన యుంగర మామె చేతికి బెట్టను,

అకుం ఇది మోర చేయించితిరా?!

ధర్మా ఏ కాదు నా చెస్లైలు సీకిమ్మని యిచ్చినదిం

అరుం ఏ మీ చెళల్లెలెనను!

ధర్మా ఫి ఇందాత రత్నగిరి యనునామె నిన్నుం జూచుటకు వచ్చినదే? ఆమె కూంతురు, ॥

అరుం ఏ వాండు భోగమువాం(డుకడా?

ధర్మా : అవును ఆ | |

అకుం ఏ ఈ యుంగరము నా కక్కరలేదు. 'భోగముదాని చేతిది నేను పబ్బుకొందునా!

అని తీసి భర్తకీయంబోయి. యతండు. వువ్చుకొనకుండుటచే బిల్లమింద నుంచెను, ధర్మారావు "తానే యాయుంగరము తీసికొని తన కొన(వేల నుంచుకొని పోయి. పరుంగెను” అరుంధతి కొంత సేప టికింబోయి భర్తకు కోపమునచ్చినదని తెలిసికొని" యతనియొడిలోం గూర్పుండి “ఊమజల మొదలా” యనెను, ' అతనికిం గోపములో నవ్దు "రాలేదు. *అంతకోపమెందుకు? అయిన నిటు జెండుి అని యుంగర మతని చేతినుండి తీయంబోయి యతండు పెనలు లాడంగా బలనంత ముగాంచీసి తనచేత నుందుకొ నెను, అప్పటికిని "ధర్మారావు బిగువు నడలలేదు. "

అరుం : ఇంకనుం గోపమెందుకు? అవును పాటయాపిన తరు వాతంగూడ '(శుతి మటికొంచెముసేపటిదాంక నుండునుగడా?'' అందు కనియే శాంబోలు! అవను గాదూ! "

అని యామె భర్తకపోలముపై 6 _గపోలముజేర్చెను ధర్మా "రావు మనస్సు పర్డానదినలె నుద్వేగమును శరత్కాలనదివోలెం గలథ తేజబుటను బొందెను, ఇంక6 (బనహ్‌ంచెను

ధర్మా ఏ నీవు సంగీతము నేక్చుొంటివా! _

అరుం, నాకు రాదు 'రాజ్యలమ్మమ్మాగారు పాడుచుండగా వింటిని. ఎప్పుడును అమె చక్క-గా6౬ బాడును.

ధర్మా ఏ అమె యొనరు?

119 వేయిపడగలు

అరుం; ఎనరా? చేసిన మేలంతలోనే మజచిపోనలెనా?

ధర్మారా వింతమాటకారితన మెచ్చట నేర్చితివే యనుట లోనే యరుంధతి చెంప ఛటీలుమ నెను, అమంధతికి దెబ్బ చుజుకుగా దగిల్కి కపోల మెజ్జబడెను. ధర్మారావు వెంటనే కౌంగలించుకొని “పొరపాటున 'దెబ్బతగిలినదిం అయినను ఆటలలో. 'జెబ్బ అరటి పండు, మంతము పెట్టనా?” యని యూద వేశితో నిమిరి “కంది కుంకుమ రాచిన ట్లున్నది సుమా”. యని చమత్కరించెను. అఆమెయు మూతివిజచ్చి మజల నతని కొంగిటికే చేరెను. కొంతసేపటికి మజల నిద్దజును శ య్యాగతువై రం

అరుం: అయిన భోగమువాం(డు మంచివాశిన్తా యేమి?

ధర్మా; భోగమువాం[డు వేటు వారాంగనలు వేజు, భోగమువాం[డు భగవంతుని సన్నిధానమున నృత్యగానములు చేయుట ేర్చడినవారు. వారాంగనలు వారిలో, గులము .వెడినవారు. భగనంతునకు "దేవాలయములలో నుత్చనములు చేయుటయ్య "రాజోప వారములు నెజపుటియు భోగ మందుకు. స్వామికి నేండయు భోగము జెరిగినది యనుట వినలేదా? అందుకని.వారికి "భోగాంగన” లని పేక నిచ్చెను భాషలో సనేక శబ్దములనలె నిదియు దురగ్ధమును గాలము ననుసరించి యుద్బుచుండెను, (సపంచమునం గామకోధాదులుబలిసి "దేన్టనివై(బ్రల్యేకింపయిడిన యీ ్ర్రీలు దుర్వ్యృశ్తిలోనికి దిగిరి. ధన వంతులు వారిని దించిరి, వాము సుఖముగా జీవించుట కేర్పడిన భూము లను భోగములనియేయందువ, నారు నిత్యము భగనల్పేన చేయ నలసినే కాని యింకొక ధుర్వృ _త్రీయందుం దికుగ రాదు

అపం: పెండ్లి చేసికొనకుండ వారి ఇట్లు జరుగును?

= ధర్మా; నిన్న 'రాజ్యల్తక్ష్మీ దేవిగారు జడ వేయుట తటస్టించ

నిచోం దమ కెట్లు జరిగాడిది+. ల ॥ ॥ శ్‌

అరుంధతి సిగ్గుపడెను. -

ధర్మాన 'బేమున నందటికు వివాహము లగుచున్నవా? మన 'చేశమున గనుక (ఫ్రీలకు సే! పుకుషులలో వివాహముగానివార వేయిమంది సుందుషు. వారిగతి, యేమి! చ్రాల్యముననే భర్త చని

వును అ (్ర్రైగతి యేవ? కెలినినచ్రోం దనజీవితమును భగ నంతుని

15] ఆజన "అధ్యాయము ్ష1శీ కర్పింయమటయం దున్నంత'తృ్రి దుఃఖభూయిస్టమయిన యీసం సారములో "లేదు, నా కికనది యేండ్లు నచ్చినవి. నాకు బుద్ధి తెలిసి నప్పటినుండియు నేను సుఖమన్నదొ యెజభులగనుం సుఖపడిన దింత నజకు "రెండుర్యా తులు, "50డు చేతిలోనికి నచ్చి చెడిపోయినవి. భగవనంతుండు మన సుఖమును దుష్ట పభువు తన "సీనకుని " "వేతనము నలె నెక్కడి" కక్కడ నే విబుగంగోయను, అమంధతికి ధర్మా ళెవులో నొక (కొ_త్తఛాయ నోవరించినది. అతనిలో ' నేవో యగ్ని యున్నది. అతండు మాటాడు దుండంగా నామె యతని, నంకం జూడ "లేకపోయెను. ఇంతకు ముంబే యామె 'యతని శెతో సన్నిహితు రాజై. యింతలో నతనికిం దనకు నెంతో దూరవ న్నట్లు తలంచెనుం తనవేయి మాటాడుచున్న యతని 'భీజములమింద 'వేయనలయునను కొన్నదికాన్సి యట్లు చేయుట కామెకు గుంజె యానలేదు*

అనసుం ఏ; ఆమె పేశేమి?

ధర్మా : అందటును *బేవదాసి యందుష నేను మూత్రము “గిరికి యని, పిలుతునుః

అకం ఏ ఆమె మన యింటికి నచ్చున్గా?

ధర్మా £: సామాన్యముగా (బకిదినమ ను" నచ్చుచుండును* ఈ నాండేల రాలేదో తెలిచుదు. ఆమెకు నీ మాందం జాల నభిమా నము,

అరుం: ఆమె మటినృషి వేయునా? - పెండ్లి చేసికొనునా?

ధర్మా ; ఆమెనుగూర్చి యట్లన "రొదు*, పాపము ఆమె "వేణు గోపాల స్వామివారియందు6 " దన సర్వస్వవ ర్చింపం బోవు మన్నదిళ భగవంతుం డామెను స్వీకరించినాండు. పడిపోయిన వారి. కులము నుద్ధరించుట కామె యనతారమెశ్తినమ్వ్పూర్తి. అప్పటికి గోడికూసి నది, వారా (పసంగమును మౌానిరి. మజునాండు రంగాదమ్మగారు పది రూపాయలు "పెట్టి చీర యొకటికొని పసుపు కుంకుమలు? పటిక బెల్లము కొబ్బరిచిప్పలు తెచ్చి-యరుంధతిక్షిం “గానుక _ యిచ్చెను సావ్మితమ్మాగాచు నలద నెను. 'ఆమెకోప పడి”*అట్లన-రాదు, నాముచ్చట ఇొలంది నేను విన్న ేవో తెచ్చి యిచ్చినవుకు. మామ వలదనరాదుల అని యరుంధతి కా చీర చదివించి “అమా క్రై కట్టుకొనుము- మూళ్చి

శ్రే వే యిసడగలు

సోయెదను” అని యామెచేతం గట్టించెను -_అ్పది నల్లని. యుప్పాడ జరీచ్లీర? ఎజ్జని యరుంధతి జిక్కూపలువనిదగుటవేత నా సొగమైన చీరలో మివులగ(బకాశించెను. నేండు "ఇెల్టవాజు సజకునీ చీర విప్ప రాదు సుమా! ఈ చీరల్లో నీవ్రు చాల నందముగ నున్నావు. నలిగి పోన్సనని భూడకుముో. అన్న- ద్యామె, ఆనాండంతయు నెండ ఇెళ్ళునం గాచెను చీర "ఫెళ ఫెళ మనెను రంగాజమ్మగారికి వయ సుడిగినను నామె సుగంధ్యద న్యము- లుపయోగించును, అఆయుపయోగించుట యామెకు (బ్రకృఠీసహజమైన గుణమేగాని వేజుకాదు.. అమె తననద్ద నున్న యుత్తమజాతి మృగమదమును చిన్న డబ్బీలలోం పెట్టి పంపిం వెను," అరుంధతి చానిని చేతికి దాచుకొని చీరకుంబులిమెను... చీర గుష్పుమని, సువాసనలు చిమ్మెను, -ఆ వాసన లరుంధతి పోయినంత మే (బనహ్లించుటనేత నామెయే కస్తూరిలేడి కాంబోలుననివిం చినదిం సాయంవేళం జూడ నచ్చినయొక కమ్మ వారిముసలమ్మ వోతస్మి!చీరవాగు న్నది, చిన్నపుడురంగాజమ్మ యిశ్లు యుంజెడీది అనను, అంతలో నెజ్జ్టయెండలువచ్చెను, కాలఫుకుము6 డన్న భార్టనరాముండ్తు సూర్యు బింబ మన్న పరశువృ్చతో శతుసంహారముచేసి, పశ్చిమదిశ యను తటాకము నిర్మించి? యందుం దన పరశువును బరిత్యజంచి పోగానా శట్రాకము కాంత్తులు'బేశ మంతయు (గమ్ముకొన్న ట్లుండేను పొల మున మేయంబోయిన పశువృలందోలుకొని కాలవుకుజ్జవాం్యడు. .8రిగి నచ్చుచుండలొాం బదిరోజు -లెండలుకాచి యుండిన ; సుబ్బన్న వేంట వీథులలో నలిగినదుమ్ము ,పుశువుల' శాలిగిట్టలు చీలికల్ల నడుమునుండి యవి నడచుచుండల్లూ బ్లొగనలెనచ్చుచుం జెన్ను పశువులు తల ల్లాడించుకొనుదము. నొక విధమైన; వేగ మ్వుతోనదొక్ర శోభగానడచు చుండెను, యింటినద్ద లేగలున్న యాన్చలు గృహముదగ్గ రకునచ్చిన కొలంద తొందరగా ..నడచుచు “నంనా” యని యజచుచుం జెను! పోరం బోకలలోగుండేజుగ ట్రున6 జినికినది మొదలుద ట్టముగా మొలచి మ్లకాటి యెత్తున నున్న గడ్డి సమ్మద్ధిగా మేసి కడుఫులుబ్చి (పొద్దు జ్ఞాటీన వేళ జెట్ల(కింద నిలయిడి "నెమరువేస్టిన తరువాత నవశ్షీ రములు పాదుగులకెష్కి “చన్నులు, బిగిసి, సొదుగులు నర్భగతక్రీరథారా స్వచ్ళరచేత నోడుమున న్న లెక్కంగాలసంకోధ్నులయ్రన్న యభర్హాలు

ఆజన అధ్యాయము. 115 వెనుక కాళ్ళు ముందుకాళ్ళతో సమాన 'వేగమునం దీయలేక కోన్నుల యందు లేఠ/లం జూడ నలెనన్న గోరికయేతక్క "వేరొకటి లేకుండంగాం జటుపరువులెత్తెిను నూళత్నాంపరితయాననులకు 'పసికాముకులకు లోనున్న (పేమ యను మహాజలపాతములో నున్న * నీకు లోకాను భన మను చెజును కట్టుకొని; యందునుండి బోదెలు (తవ్వుళొని సానకాశముగా ననుభవించలేక యొడలినిండం బట్టుకొని యుక్కరి చిక్కిరిగాం (గమ్ముకొని యున్నట్లు "ఎజ్జ్టయెండలు [కమ(శ్రమముగా నల్లవడి "'లేతచీతటులు కాంజొవ్పేను. అంతలో నొక్కకళ మిగుల్చు కొన్న చందుండు చీతటుల *నుఫో అని యూచినట్లు పురిటిలోనే సందుకొట్టిన పసిపిల్ల నలె నంధకారము ఫుట్టుదునే "చచ్చిపోయెను. నచ్చిన వెన్నెలలు నక్షానదుల యొండునీటిచేతం బొలాలపచ్చవనము చేత, వానకరిసిన (తొక్కుడులచేతట బశువుల గాళ్ళ గిట్టలు గుర్తులు చెడనంతమాతమే కాసినయెండ నలన నన్ననైన డొంకలచేతు పూవు లన్నియు సపహరించుకొని పోయడి నాలుకలు ఇవాంచినట్లున్న మొగలి

_పొదలచేతు నరుంధతి ధరించిన సీలమసృణచ్చ్బాయారమ్య మైన చీర "చేతను జీకటులక లొంగిపోయిన శ్లు యయ్యొను. రాతిర్టై మజల భఛార్యాభ_ర్తలకుం గలసికొనువేళ యయి యింటిలోంజినరకు సద్దుదున్న పాతసామ(గి(మోంతలే మన్మథునిజ్యాటంకారమునలె ధ్వనించెను. అనాండు పవలెల్ల నరుంధతి కనయిడలేదు. రాతిరి కీ నల్లనీ చీరతో ఇాంబరీవిద్యవలెం దోచినంతనే ముగ్ధుంతైన ధర్మారావు కనులతో నూజకే భచూచుచుం. బండుకొ నను, అరుంధతి చిలుకలు చుట్టు చుండెను, (కొత్తకస్తూరివాసన తరంగలు 'తరలలుగా గదియెల్ల దారాడి, ''వెలులపదున్న యగురునత్రులను వట్టి నిర్ణంధధభూోమముగా6 జేసీ కడచినర్యాతివై న తమళశయ్యాగతమైన _పరిభోగసూచక మొన స్వకీయ పేమభాననిర్ణతమో యన్నట్హ్రైదైన ' పరిమళమునుగూడ జయించి ధర్మా రావు నాసారం[ధము నంటంబొడి చెను.' ఉన్మాదినియైన యా చిక్కనితావికి ధర్మా రావు దశ్షి ణానిల్య పచారమువలన నన్నసనన్న ,పొరలుపొరలుగా వచ్చిన పటీరతకువాననలు' తగిలి, ని(దామాం ద్భమునుండి చుట్టలుచుట్టుకొన్న యొడలు దీర్ధీకరించి? _ తత్పటీర నృమాభిముఖముగాం (దాంచులు మందమందముగం జనుచున్నట్లుగో

116 వేయిపడగలు నరుంధతినంకకు నడ వెను. :దగ్గజకువచ్చిన, పతికి సమంధతి .పోక చెక్క నోటి కందించెను, అతండు (వేలుకూడం సొతశినుం

అరుం ,$ (వేలుకొజికిన నొప్పి “పుట్టదా?

ధర్మా ఏ నేనా కొటికినది?_ ఆ చిలుకలు కొజిశెను కాంబ్లోలు!

అభుం ఏ; మజుల6 జిలుక లుచుట్టి? .తన (వేళ్శతని నోటికంద కండ నందిచ్చుముంణజెను*, అతండును బల్ల నానుకొని నమలుచుండెను,

ధర్మా ఏ ఈ చీర యెచ్చటిది!% ఈ కస్తూరి యెచ్చటిది?

అక్వుం, ;రంగాజమ్మగారంటు "ఆమె యిచ్చినది* *' వారెవరు?

ధర్మా. వ్యతియులుు

అరుం? అమెకు మిరన్న చో నెంత య్యా,పేశవ్షయనుకొన్నారు! మిరంట ధర్మమూర్తలంట: "దేవతాస్వరూ ఫులంట!

ధర్మా; తన్లికి చిడ్డలమింద (చేమయుండదా మాజి?

అరుం ఏ అమె మోాకుందల్లి యా?. అమె య్లీ యూరిరాణియా యేమి?

ధర్మా ఏ శాధ్రు కాదు, ,. అమెనుగూడ వమా నాయనగారు వివాహనూడీరి, __అపంధతి పకాలున నవ్వెను, “ఎందుకు _నవ్వాదవు అని ధర్మారావడి7ను. అరుంధతి *మామగానమి అని తకువాతల. జెప్పుట నాలను “ధర్మారావు. అమె యూహ (గ్రహించి తన తండి యెడల న్లామెకుం గలిగిన. తేలిక ఛానమునకుం గోపించి “'మాత్తంథడి నమనుకొం టివి? ఆయన లోక సామాన్యుండుగాందు. అయనగా ప్పృతనముడార్భా గ్యుల. కెట్లు తెలియును[ అని,నమలు మున్న 'తొంబూలమ.మిసి పోయి పరుండెను. పసివిబ్ల మైన ,యరుంధతి కీగోల్ల 'కెలిసినదికాదు. ఈయనకు (పతి చిన్నవిషయమునకుం నోపమునచ్చును. నిన్న (డేనదాసి నేమో యన్నందుకు _ నేడు తర్మడి నేమిలు ననలేదు, అందుకు _ ఇంత కోప మైన-వో. (బ్రతుకుట మొట్లు? ఆమె యచటనే నిలుచుండిాయాలో చించ నార్హంబ్నించెను, తనభర్త యొక చ్మిత్రమైన వనిసి, అతండు వాల (పనుకలనాండ్షే కాని (పేమ నంతలో6 జంఫునులహాడం. వాల మృదువైన వాడు, మజల నంత కశినుండు, ఆయనతో; (బతివిషయ మునల,బరిహోసములు సనికిరాన్చ. తంగడి చై నము వారి సంబంధము

ఆజన అధ్యాయము 117 నినన్నియు నతనికిం బవ్మితమ:* వానినిగూర్చి పెదప్‌ కదల్బరాదుః (వతిమాటలోనను; (వతిపనిలోనను పహృదయగాఢత యుండనల యునుంానిలేలికతనము "నూడదు. ఆయనక్తుం దానే స్వర్ణము, అంత స్వర్గమునుం గాలిబొటన( వేలితో విదలించగ లండు, = "ఆతనికి. చాను లొంగనలయునే కాన్కి యతండు-" తన్ను (బసన్నను చేసికొనుటకు (టైలయినలగదల్బంయ-ఈమ హావిషయ ములలోంద ప్ప భృంగారవిషయ మున6' దానే యధికారిణి! అచటిల దన యధికౌారము సాంగుట "ెన్నెన్ని 'రాజ్యుములయిన జయి౦ మనన్నట్లున్నదిః ఇంకం జిలుకలు చుట్టుట కొంకులులేవు, చుట్టిన చిలుకలు వమియుందోచక గంధములో ముంవెను, మజలం గొంగుతో నవి యద్ది బల్ల మ్లీందనుంచెను. తరు వాత నక్క-లుతీసి గంధమ.లోముం మటు పెటతో నధ్దుటు బల్లపయి నుంచుటయు. 'జేయుదుంజెను. ' = .

-. అమంధతి యాదాలాపముగల దల-యెత్తెను, తలువుదగ్గప నొక పాము_.తిరుగుముండెను. అమెకు గుండె వెదరిపోయెను. ఒక్క ,గంతులో భర్త వద్దకుం బోయి యతనితో' 'నెవ్ముదిగా “పాము; పాము అని చెప్పెను. అతండు లేచి కూర్చుండి చూచెను. ' సహస ఫణామండితుండు సుబహ్మ ణ్యేశ్వరస్వామి గోచరించెను, ధర్మా రావు దిగి నమస్కరించెను అుం౦ధకిని నమస్కరింపువు నెను, ' ఆమెయు భయపడుచు,నమస్క-రించెను. ' ధర్మా రావు స్వామిని మనసా ఛ్యానిం ను --- *వేయిపడగలతో 'నేలందాల్చీనవాండు? - నాల్టు పడగ ఖతోల ఎబునుపార్ధ ములు ఎసొగించినవాండు? “రండు పడగలతో దంపతులం లాలించునాండు -ఒక్క- పడగవివ్పి-కై రుపచ్చుకు గొడుగు పట్టినవాంయయ, (త్రిమార్త్యాళ్ళతి, శూలము నాలుకయందు శంఖచక ములు- ఫణా్యాగములయందు. దాల్చిన. "బేవుంయడు, 'ధర్మమయతనువు, కరుణాతరంగితాంతరంగులైై నన్ను(౧హాడల "నా" పితకమలనునలెనే " సం(పదాయమున కం దూరము కాకుండ. ' గాపాడువాండు నాకుం (బ్రసన్నుండగుగాక! నన్ను సర్వధా " రక్షించులాకి ___ స్వామి యద శ్యుః డయ్యును, అరుంధతి పతిని ండుచేతులతో. నదివి కాగలించుకొనెను. ధర్మారావు “భయమెందుకు? అది పాముకాదుః పామైనచో వేయితల. 'లుండునాి అనెనుం

110 వేయిపడ.గలు అరుం ; 'వేయిత్తల "లెక్కుడ? రెండు త్తలలేకడా! ధర్మా ఫ అవునవును, పామునకు రెండుతల లుండునా? ఉన్నను నవీ మన యిండ్లకు వచ్చునా! మనకుం గనయిడునా? అరుం ; మజటి యీనచ్చిన "దెనమ? అరుర ;$ అందుకనియే . మనమ నమస్కరించుట తోడశే మజులం గనిపించకుండ దయతలంచి వెళ్ళినాంయ, _ ॥ ధర్మా ఏ ఆ(ప్రభువు దీనదయా పరుండు, " ఒక్‌ శాలు విటిగి కూండ నింకను నన్నే పట్టుక (వేలానున్నాండు, అర్భుంధతి భ_ర్ర్తనంకల జూవెను, అతనికి6 గన్నులలో నీళ్ళు నిలిచెను. స్వామి కనంబడిన స్థలమునం చే బద్ధలక్ష్యుండై. యావేశించిన వానినలెం జూదుచుండెను, అమెకు భీకికలిశానుం పసిపిల్ల "యగుట చేత నాన్టరు మనెనుః ధర్మారా వేశ్యాగతనుండి వెలికినచ్చి. భార్య నోడాప్పుళొ నెను, ఫ్రై ర్య యి వెప్పెను, బుజ్జగించెను అపం ; మికు స్వామి యొష్పుడును గనివించుచుండునో? | ధర్మా; ఎప్పుడు నా కిదినజకుం 'గనిపించ్చలేదు. ఇదే మొదటి సారి కనలుడుట, అఆయననామనస్సులో నే యుండెను. వేజేకనిపించుట యెందులకు! నాకుం గనివించనలసిన యవసర మిదినబక్షు- రాలేదుః = అమం ఇప్పుడా యవనర మేమి 'వచ్చినది? ధర్మా 1 సీవుమూ నాయనగారినిలహర్చి యట్లనుకొనుట వలన మూ నాయనగారు స్వామి క పరాంశము. నీన్రు నా భార్య్యవ్హై ఆయన యింటి ఫోడల్నవై యట్లనరాదు, భ్యడి మనసులో*ఇాల నొచ్చు కొన్నాంయ కాంబోల్డు.,నీకందనత త్వము చెప్పుటకు వచ్చినాండు ఇప్పుడయినంధెలిసినదా?. మా నాయనగారి"నేవియునన-రాదు. ఆయన యొక మహాప్పుకుషుండు. ఆయన గర్భమున నే నుదయించుటయే నా యదృష్ట్రము, న్లీ యదృష్ట్రము నలననే సీ వా'సాంమిపాలగనరములోం బడినాన్ట, ॥ న్‌ జ మై కన ? వు 'నమ్మయు మామగారి నప్పుడప్పూ పడును గనలయుడ లేచేమి? -

ఆజన అధ్యాయము 0 _ ధర్మా: మన: వీల్లవార్యడు తప్పుచేసిననే మనము కోపపడె దము* కొట్టిబుద్ధిచెప్పెదము- ఎదుటివారిపిల్ల లు తప్వుచేసినచో మనము కొట్టుదుమూా? కొట్టివో వారి తలిదండులతోం: దగాదాకాదా? “"మనవీల్ల లబుద్ధి. మనము భూమకొందుము* అరుం ౫ నన్నుంగూడ స్వామి తన పీల్ళలలో6" "జేళ్చుకొ న్నారా? ధర్మా ఏ అవును సవ్ర నా భార్య వై నప్పూడే*అట్లుడరినగినది. అరుం : ఇందాక గనరో ముసలమ్మ నే సీ చీర కట్టుకన్న చోం జిన్న ప్పటి రంగాజమ్మూగారినలె నున్నా నన్నదిం ॥ ధళ్మా ; అస్తీనా!" అయినచో నాయనగారు మాళల్లిని (ేయోన్యూూర్తిని క్లాపకముచేసికొనుటకు నచ్చెను గాబోలు, మటజలం గనులా రా నాయాశత్యతిం దిలకించ నేతెంచెను గాంబోలుం అమంధతి'పసియెద యీ సంవిధానభార మోర్వలేక పతిపరి ప్వంగముననే న్మిదించెను.. అతల డామెను నెమ్మదిగా శయ్యమై6 జేర్చి పవ్మితముు స్పృహణీయము, హృస్తమువైన యామె సౌంద ర్యమును గనులతోం జూరాడియాడి అను "తానును నిదించెనుం మజునాండు పూర్ణిమ+ పట్టపగలే వెన్నెలలు కాసిన స్లు "తెల్ల మబ్బులు (కమ్మి; .సూర్యమండలను శిహితమై తవింపం జేయనివి (పసన్నతా నిధానములైనని యెండలు కాచెను.! (శానణ "శుద్ధ పూర్ణిమ యగుట వేతం -బన్మితదిన మని రుక్షిణమ్మాా'రావుగారు. -స్నానమువేసి జాము జామున్నర మైన తరువాత వేణునోపాలస్వామినారి దర్శనము నకు బయలు చేజెను. అదివజే యర్ప్బృకులకు[ి గబురం పంబడుట చేత వారును స్వామి కలంకారముల్లు చేసీ కనిపెట్టుకొని యుండిరి. రాణిగా రాలయముసకుః (బదశ్చిణము చేయుదుంజెను, ేనదాసి తన కన్న ముందుం దిరుగగచుం డెను, రాణిగారు తన్నా మె“దూడ నలెనని (పక్కా నున్న దాసీలతో నేదో మాటాజెను. చేనదాసి లిరిగివూడ లేదు. అది నజకే 'దేనదాసి యొక (పదశ్చిణము ప్పూర్తిచేయుటచేత నామె 'వెనుందిరిగియైనం జూడకుండుటచేతం దానె ముందు ముఖమండ పము నందు నిలిచి యెగిరి గంట (మోయించి లోనికిబోంబోయెను. అర్చ కుండు “రాణిగారు నచ్చుచున్నారు ఆగవే యనెను లోన నేదో

శ్ర20 వేయిపడ గలు పడిన చప్పుడై: పోయి చూండగా స్వామిశిర్రస్సున 'నెవలివింఛమ.లో6 బొదివిన మాణిక్యము (శ్రిందం బడి యుండెను, - అర్బకుం డటు నిటు చానినిం బరీక్షించెను దాన్ని యబ్బపుణర్థమా_యని పగులలేదు, దాని యబ్బియయిన సమ. (దుని, పుణ్యము : బాగున్నది= "లేకున్న నతనిక్రింతొక మాణిశ్యము-నష్టము= - అర్చకండు తనలోల దాను సంతోమీంచెను “దేనదాసి వమిటి స్వామో” యిని చయడి7నుః అర్చకుండు వణి బాగు గ్యానున్న దన్న సంతోపములో “ఏమియు "లేదమ్మా! : స్వామి" చూడా మణి (శ్రిందయిజెనుః పగిలె-ననుకొన్నానుః 'పగులలేదు, - ఇట్లు రా, మూతువుగాన్తి చూడావ ణీ బలిపీకమును దాటించకాదుం అనను చేనదాస్సి-పోయెను..భూవెను. 'అమాణిక్యము _సమ.(దుండు స్వామికి గూంతు నిచ్చువు నామె గుంజెలోని (పేమయంతయ్యంగూడల బిండి యాకోొరముగా నాయనకుం గానుకగా నిచ్చినట్లున్నది+: అహో! మాణిక్యము చేతులతో -(గహించి తనయెదకు హత్తుకొన్న _ నెంత బాగుండును! “అర్చకుడు --.తా నడిగిన నిద్చునా! ఈయండు- తన శా భాగ్య మెక్కడిది?. ఇంతలో రాణిగా రాలయమ్యులోనికి నచ్చెను "దేవదాసి,యామెను-. జూడలేదు... వమోా _.యూహించుచుం డెను స్వామినే చూచుచ్యుండెను.' -స్వామికిని దనకును మధ్య" నింశేమియు నామెకు గొ చరించుటలేదు. తపక్‌ ఆ-మణి చెంతభాగర్థమూ! దానిని భగనంతుడు., శిరస్సున - ధరించెన్లే!, అది యెన్నినోములు న్లోంచినదో! చేపదాసి బలిఫ్రీఠమునద్ద నున్నది రాణ్లి వెనుక: నున్నది " అర్చకుండు మౌాణిక్యమ్నును మజల నవి ర్చ నెవ్మవిగా. '“రాణిగామ వచ్చిరి, వెను కకుంబదో యశ్రను."బేవదాసి .ర్వాణిగారినియూచి యేలనో సిగ్గుపజెను,

రాణిగారామెనుయూచి మందహాసమువేసెను... .శాని యామె” సిగ్గు

ఫ్లడుట యెంద్తులకో తెలియదు, రాణిగారామెదగ్గ్లజగా నిటుచుం డెను,

వంగు, శాకమంగెను. న్‌

... శాణి ఏ మజచిహోతిని ని పోశేమిటి? "దేన ఏ జేనదాసి శాని అన్న *గిరికో య్వోనును. నాణి ఫ నేన్నును, గిరికయే యందును “చెనడ్డాసికి “చిత్తము” అన వలయునని . తెలియదు,

16] ఆజన అధ్యాయము 1వ దర్శనమైన తరువాత నిర్వుకును బయటికి నచ్చిరి. రాణియెజ్జని జరీచీరం దాల్చి, తల ముడివేసిఫొనియుం డెను, మొగమున బొట్టులేదు. మెడలో రత్నహారములు 'రెండుం డెను. "దేనదాసి. తెబ్లనిచీర కట్టు కొన్నది. చీర తనయీడునకు బెద్దదగుటచేత నామె; యందులో మునింలిపోయినదిః తడితల్ల యారంబెట్టుటకుంగూడ చినరం గొనలు ముడిచెను, మెడలో . నాను కొాసులపేమ కలనవు,. 'మొగమున నెట్జని కంకువబొట్టుండెను. ముఖవు౦టపమునందు, దన 'శెదురుగా గంట వాయించుటకు. నిలుచున్న _ వారిన్దజీనంక. స్వామి వధూచెను, దేనడాసి సిస్టుప డెను “రాణిగారికన్నం దానే యందముగా నుంజెను గాంబోలు! తెల్ల చీరకట్టుకొనిన ఛాగుండు నని ధర్మారావు ఇవాలసారు లనెనుం స్వామికింయాడ నదియీ యిష్ట్రమా! స్యామికి6 శాలసమ (దము జ్ఞాపక మునచ్చును కాంబోలు, పాలసమ (ద మెంత యుండునో! తన చీరయంతయేనా! ఈ పోలిక యేమిటి? స్వామికిం గోపము నచ్చునో! రాణిగారు “గిరికా!” యన్నది. గిరిక యులికిపజ్ణది రాణి *వమిటి అట్లు ఉలికిపడ్డావు! ఊరకే యిందాకటినుండి సిగ్గు పడుచున్నావు అనెను, 'జేనదాసి తనలో "నేవో చదువుకొనుచున్నదిం రాణి ప్రైకియదువు మనెను. గిరిక వై కనెను, 'నీ చరణ పద్మము చన్ను లమిోంద మోపి మటల సిగ్గుప డెను గిరిక కన్నులలో నీళ్ళు నిలివను, *బాధ హరింప నరింపు మాధవా!ి రాణి తనజన్మం డాను నిందించుకొ నెను, "చేనడాసినిం గౌంగిలించుకొని ముద్దు పెట్టుకొ నెను దూరమునుండి భదూదుచున్న దాసీలక్కు నర్చకునకు :విక్టూరమయి వోయనుః ఇద్దజునుం-గలసి కళూర్పుండిరి.

రాణి ఏసీ భాగనత మెనరు వెన్పిరి?

"జీన ఏ మా అన్నఎచెప్పినాండు. ఆయన సెలవ్ఫల కిక్క-డికి “నచ్చినప్పూడెల్ల రోజును ర్యాతులందుం బోయి. నేను చదునుకొనెడి “చానను ఆపదగ్భములన్నియుం గంఠతఃరాకపోయినచోంగా స్రైడీవాండు .మా బాబుగారు నన్ను మా యన్న కొట్టినపుడ్నెబ్లం. గోపపడుచుంజెడి వాకు. "బాబుగారు పోయినతరువాత నాపద్య ములన్నింటికి నర్థము చెప్పి నాయ మా యన్న- మా యన్న యర్థముచెప్పుట యనంా నేవ ని!

199 వేయిపడగలు

అలాగున భగవంతునియెదుటలహుర్పున్న క్లే. మాయన్న భగవంతుని

మిందం గొన్ని పద్యములు (వాసెను* అవి యెంత చాగున్ననని! రాణివి అయన కవీశ్వరులా! ఎనరికి. దెలియ చే!

"దేనవ ఆయన యెనరికిని. జూవించండు. మూవించదగిన వేళ యెప్పుడో నచ్చునంట! అప్పుడుగాని బయటంబెట్టడట.

రాణివి తయన నేండు చేవాలయమునకు రాలే జేమి?

'జేనవ మా వదినగారు నచ్చిన్తారు అయనను' జూచి నే నింక నజ కాబజురోజు లయినదిః ఆజున్తాళ్ళయినది కార్యమైం

రాణిఏ సీ వెందుకు బోయి చూడలేదు? న్న చేని మా అమ్మపోయి చూచినది. నేన్తపోయి యాయనకు గనయిడిన్నవో నా వెంట చేవాలయమునకు' నచు ఎను! .వ్గూ అమ్మ అన్నది “నీవు పోయి నదినగారు ఫుట్టినింటికిం బోన్చదాత "నన్న గారిని .జూడకుము, ఆయన, నీతో సోదె పెట్టుకొని కూర్చుండును. ఆ నచ్చిన (కొత్తకోడలుగా "రేమనుకొందురో” అని.

గౌణిఏ. మజీ ఆయన నిన్నుం జూచుటకు రాండా?

నేనన రాండు, నేనే ఆయననుం జూడంబోనలయును. తకువాత నన్ను నదలి నిముస 'ముండండు* చినరకు 'ర్యాాతిమైన తరువాత నన్ను మాయింటిదాకల బంపంచి తిరిగిపోవ్టను. ఇంటిలోనికిరాండు. . రాణిఫ; మా అమ్మ లోపలకు రమ్మని 'పీలునదా?

“చేవ; మాయమ శ: అన్నతో మాటాడదుగా అసలు, - చానికి అన్న _అన్నచో నొకవిధమయిన -భయము-గౌరవము.( వేమ. ఏమిటో చెప్పలేము. ఆయనతో మాటాాడదు. ఆయన కన్నెత్తి మా అమ్మానంకం జూడండు, ఎనరినంకను జూడండు =

"రాణి; శాయ్రీగారా స్పియంతయుం వాడు చేసిరికడా! ఇప్పుడు వారికి జీననాధార మేమున్నది! కష్టములు పడుచున్నారా? - -7 . "దేనదాసి యూరకుండెను, అప్పటికి కెండుజాము లయ్యెను (గ్రమ్మిన “మబ్బులు కొంచెము తొలి యెండ జలపోతమునలెం జను 'దెంచెను, గరుడ పశ్షి (వాలుటచేత నాగేశ్వరస్వామియాలయధ్యజ్యా(గ ,_ ఫాగమున గంటలు[మోసెను, 'రాణి తలయృత్తి -మూవెను, దూరమున

ఆజన అధ్యాయము 128 నా బంగరుగంట 'అతండలో ధగధగ మెజసెను,' సూదులనలం గను లలోంబొడిచెనుం ॥ | . 'రాణిఫ గిరికా! నీ కా కర్తాన్భుతము నచ్చునా? “కింకిణికిణికిణి రభసైి అని మొదలుపెట్టునే, అదిః "

"దేని నాకు వ్లూఅన్న కర్లామృతమువెప్పలేదు*. నేను చెప్పు మని యడుగలొా నది నీకక్క-రలేదులి యన్నాండు అప్పటికి భోజనమునకు వేళతప్పి గిరిక మొగము నకనకలాడు చున్నది, అప్పుడామె మతీయందగ త్తెగా గనువించెనుం రాణి; నీ కాంకలియగు దమన్నట్లున్నద్కి పోదమా! అనిలేచెను, ఇద్దజును విడివడిపోయిరి* అనాం (పొద్దు కొంచెము దిగజాటి రుక్మిణ మ్మా రావుగారి యశ్రాలబండి ధర్మారావుగారి యింటికి నచ్చెనుం తనవాకిటినాలిన బండియందుకు నచ్చెనో యని సావి(తమ్మగారు తొందరగాంబోయి వాకిటనిలిచెను రాణి బండిదిగి లోనిక నచ్చుదముండెనుం "తా _నెట్‌ం గీయున్నంతనణకు రాణిగా రెప్ట్రడునుందనయింటికి "రాలేదు, నేం డింత యకారణహకఠాద్దయ యేలనచ్చెనో సావ్మితవు శ్రగారికిం "చెలియ "లేదు! ఆమెకుం గూూమ్చిండుటకుం బాతరత్నకంబళము 'పైనుండిలీసి పజచిరి. అది శాత్రిగారి మంచిరోజులనాంటి చిలుకు, రాణియాసీన యయొరు. సావ్కత్రమ్మాగాచు “వూమిాంద నమ్మగారికి “"దయగలిగిన "బేలళో! నేమింతనోయకొన్నామా! తమరు నచ్చిన మాయింట మరియాదచేయుటకుంగూడ నేమిలేచేి యనెను

• రాణి; మికోడలుగారినిం జూచుటకునచ్చితిని. అభ్యంగనముచేసి? తల్లివి రెండుమూండు నగలు పెట్టుకొని, నలిగి మజీ సొగసుగా నున్న రంగాజమ్మ గారిచ్చినచీర కట్టుకొని కనులకుం గాటుక్క, మొగమున జక్క-మింద నద్దిన కుంకుమతో ఆప్రాలనలె నమంధతి . -చనుదెంచెను, రాణి యామెనుజూచి యామె సౌందర్య మున కచ్చెరువు పజెను. ఈమె యే జమిందారు లింటనైన నున్నచా నెంతయైశ్వర్య వంతురా లయ్యెడిదో! ఈ లశ్షీ శ్రేవి యా యింటికి శాత్రిగారిలక్షి నై తొలంగిపోయిన తిుువాత నచ్చినచేమో! ఆ సౌందర్య 'మొకవిలత్షుణ మయినది, పొంగి నజదలుకట్టి 'మేన6

12 వేయి పడ గులు చాల్చిన నగలు :చీరయనునొడ్డులు ' బాలక వానిని (దాసి పొం పొలాలమైకి నూంకి వానిని ముంచుట లేదు, అంత సౌందర్యవాహి నియుః గూలంకపువ్వయగ్థ . మూలచ్యేద హేతువుగాక, మహా వీస్తారత్మ యం'చే యొకవినయ మనలంబించి - గట్టు లొదింగి (పనహించు చున్నది అరుంధతి నచ్చి కూద్చున్నద్వి రాణి *నీ పేరేమమ్మా! యనెను, అరుంధతి చెప్పెను. '

“రాణి ఏ మూ'యాయనపే శీమిటి?

అరుంధతి సిస్గపజెను.

రాణి ఏ అంతటి"వివేకము గల ఫ్రకషునకు భార్య వైతివి! అదృష్ట నంతురాలఫు!. తయన యయొట్లువెప్పిన నట్లు విననలయుంజుమా, లేకవోయినం. ఇెడపోయెదన్స, విన్నచోం జెప్పనలయునా!.. గిరిక చూడుము, మహా భక్త్రురాలయినేదీ: ఆ మముందుం బూర్వపుభక్తలు వాలేమో యనిపించుచున్నది! గిరిక్క యేమి గిరిక!

అమం : గిరిక యెవరండ్తీ?

శ్తాణి ఏ రత్నగిరి హంతు.

అమంధతికి మొన్న తన భర్త చెప్పినదానికి సీమె నేం డన్న దానికి సరిపోయినది. కోని జేనదాసి యంత భఛక్రురాలా! _. ఆమెను జూడ వలయును... ఆమె చాగపడుటకుం దనభ _ర్తప నేమిసంబంధము!

“రాణి ఏ తులసితోంటలో గంజాయిమొక్క. ఫుట్లదు. కాని నీ కొకమాట చెప్పెదను. ధర్మా రావు. బంగార వ్రుందం(డి. ఆయన నీవు నోచుకొన్ననోము పంట “సీ సముంధతివాయన నసిషుటుగా మెలంగవల యును, అప్పుడు గిరికళన్న నీవే యదృష్ట వంతు రాలవు కావచ్చును. " 'రాణి'తనమెడలో నున్న చం(దహోారముందీసి వేతిలోయబుచ్చు కొని" యుండెను మజల నేమో మాటాడుచుంజెను. ౨ఎచ్చటి సుదియో ధర్యారా వంలేలో -నింటికి నచ్చి; రాణిని. జూచి?

ఎాఫ్టిపగ “అమ్మా! నేండు మిరు మాయింటిక వచ్చితిరి. భాగ్‌ రఖి పిచ్చుక గూ౭టిమిందికిం (బనహించెను: ఛాబుగారు పోయినతరు

( చా”- మాష గూర్చుండుటకుం దగిన వీఠమైన

ఆజన అధ్యాయము కేలిర్ట్‌

నుంచలేము*, తమించవలయును అని యంచే నిలంబడెను, అరుం ధతియు లేచి నిలు ఏండెను, "రాణి యిద్దజను గూర్బండంహైను

రాణి ఏ మీ యిల్లాలిని. జూచిపోవుటకు వచ్చితిన్సి,, గిరిక చెప్పినది. ధర్మా ఏ గిరిక మూన్నాళ్ళనుండి యిచ్చటికి నచ్చుటలెదుః

రాణి ఏ నచ్చుబలేదని యామెయేచెప్పినది. (కొత్తలో మో దంపతులసు?" నుల దానుంజెజ మట ) కిష్టములేక “-నచ్చుటలేదంటం

ధర్మా :.-”సవ్చచు]| "తమ దంపతుల సుఖమ్యు (కొత్తలో నేను "చెజబుప్పుమునసి నచస్చుట "లేదు "కాంబోలు! అది నట్టి దొంగ

రాణి ఏ 'దేనదాస్‌కిం బెంట్లీ యయినదా?! అవును, వారిలోం గొందలు పెళ్ళిళ్ళు చేసికొనుచుండిరి. నాకుం జెప్పలే.దే! ధర్మా ః ఆదికాదు, అదికాదుం

ధర్మారా నచటినుండి "లేచి “అమ్మా! - ఇప్పుడే వచ్చెదను” అని గదిలోని! బోయెను, అకుంధతియు లేచి మగండు చనినవైఫు చూచెను. మగండు రవ్యుని చేసన్నం బిలిచెను- ధర్మారా వామెతో “నాలుంు ఫువ్వ్వలునుః ఫలములును రాణిగారి" గివ్మైని చెప్పి తాను లోనిక్రింబోయెను; అమంధతి మందారములు చేమంతులు, మొగలి "కేకులు కలిపి చ్మకశేళీలు ఇలలో మిగిలినవి * పది తీసుకొనిపోయి "'రాణిగారీిముందర నుంచెను రాణి నవ్వి తన చేతిలోని జంరమునరుంధతి కీ బోయెను, అరుంధతి (గహీంమటకు సంశయించెను.; రాణి-*ఫరవా "లేదమా శ్ర! నా యానందముకొలంది శే నొసంగుదుంటిని. తీసికొమ్ము” అనెను, అరుంధతి సిజ్హుపడు మన్నదిగాని చేసాంచలేదు. రాణి “ఓహో! భ_ర్తగారి యనువతి కానలయును గాంబోలు!ి బాబూ! అని -రాణి ధర్మా రావును బిలిచెను. ధర్మారావు నచ్చెనుః “నాబూ! నీ భార్య నే నీ కానుక యిమృ్బుచుండంగాంబు మృ్పుళొనుటలేదు. నేను నీ భార్య కీయందగనా? సీ భార్య నానస్దనుండి పుద్చుకొనందగచా! చెప్పుము” అనెను, ఆ భార్యాభ_గృలదూఫు ' లెవరికిం "దెలియకుండ్క గలిసికొని మాటాడినవి. అపంధతి చేసాచెరు. రాణి “నేను నీ కీయ నమ్మా! మాబభాబు తీసికొని నీ మెడలో "వేయనలయునూ అని ధర్మారావుచేతి కా హారమిచ్చెను, అతండును.దీసిఖొని సిస్దప డెను, -

1906 వేయిపడగలు

రాణి ఫ నేనును 'మో యమ్మానంటిదాననే. నీమిీా యమ్మ గార్డ మధ్య సృష్టికర్త యున్నాండు, సీ.నామధ్య వేణుగోపాలస్వామి యున్నాండుం “నును నీ జనని నంటిడానను. "పెద్దనాం(డము మాచి _ సంతోమీంతుము, అంతియే? మే మింకనేమి చేయగలము?

ధర్మారావు చంద పహారమునంక6 జూపెను, చాని కయిదు చేట లున్నవి. వెల యయిదు నూటయేంబదులు చేయనచ్చును. (కొత్తగా మెజులసపెట్టినట్లున్న ది, అతని (వేళ్ళు నణంకీనవి,.

సావ్మితి;ఏ నాయనా! విల్ల మెడలో "వేయును. అమెకు జూడ నలెనని యున్నదిం ధర్మారావు హారమును భార్యమెన నలంకరిం చెనుం ఇద్దలును సిగ్గులే సిద్దులు; చిజునవ్వులే చిజునవ్చ నలుక.

రాణి ఏ బాబూ! పాఠశాల "తెజుచి యొన్నాళ్ళయినది!

ధర్మా £ [ఆలోచనతో] నెల నెలాపదిరోజు లయినదిః

“రాణి మూండూరా(తులనిద్దుర లిచటంహూడ నయినవి కడా! రెండుమూడు రోజులలో బయలుచేజిపోయి కళాశాలలో. (బవేశిం చుముః (వచేశించుట కెంత డబ్బు కానలసియుండును?

ధరా శ్ర రొవుది[గ్భాంతుడ యిపోయిను, ఈయకాలసంసద సరము కురియునని యతనికిం దోందలేద్దు, అతండు మానము నహింెను

"రాణి $; నందరూపాయలు కానలయునా?

ధర్మా £ అక్కజ లేదండి. వబదిరూపాయలు ఇాలును,

"రాణి ఏ వందరూపాయలు అేష్టు పంస్రించెదను. .మంచిరోజు మాచి బయలు చేజి పొమ్ము చి, వ పరీవయయిన తరువాతే భూచు కొననచ్చును. నీవ స్వామిమిందం బద్యములు (వాసితినంకే?. గిరిక 'వెష్ఫినది, అవ్‌ తపవాత. జూవీంతువు కానిలే.

ధర్మా'రాన్టన' కాశ్చర్య్థముమింద - నాళ ఎర్యముః తకువాత6 గొంతసేపటికే రాణిగారు వెడలపోయిరి. చంద్రోదయ మగుచున్నదిం రాశికి 'గాలిళేక చిగించినది. గదిలో నుండలేక దొడ్డిలో మంచము "వేసికొని నూతన దంపతులు శయనించిరి. తెగయుక్కపోసి యరుంధతి రైకయూడదీస్సను.. ధర్మారావ్ర పయ్యెద "నుండనీయ "లేదు, ఫౌర్య పైటవేసికొనుట్క ఛ్నర్త తీసిచేయుట పేదిసాద లయిన తరువాతనాము యటులే యుంచినది, -. నంఫుతిరిగిన చక్కనిమెడ

ఆజన అధ్యాయము 12 మింద6 జం(ద హారము నదీపై కతములం గోజెతాంచునలె నందములు చిమ్మినదిం పూర్షచం(దుని పదునాజుకళలుచిమ్మిన వెన్నలలు పహోరము బిళ్ళలమోంద బడి చింది కాంతులు ధర్మా రావు కనులలో. గొ క్హైనుః ధర్మారా వా శాంతులను జేతులతో మజీయు6 జిమ్మంగొక్రైను అరుంధత్తి యతని చేతులు పట్టుకొనెను. అతండు. నంగి హోరమును ముద్దుపెట్టుకొ నెను హోారవ్యాజమున నతండు తన యెడందసర్వస్వముం జూరగొనుదుండెను, అమంధతి హృదయ గంధి "యామె. యెజుల కుండ సంపూర్శముగా శిధిలమై పైని వెన్నిలలుకాయు చందుమనినలె సర్వకళాసుతి బొంచెను, వోసిన చెమ్మట వినముటకు నరుంధతి చీర చాలలేదు, ఆమెకు జేతులు నొప్పిపెట్టినవి. ధర్మారావు సంవాహ నము చేసెను. అమె పరిహరించెను. ధర్మారాపు మంచముదిగి యమయమంధతినంకం జూచుచుం డెను,

అమం: వమిటి అట్లు చూచెదరు?

ధర్మా: పైనా చందుడు; (కింద సీ చం(దుండుః ఇద్దజును బదాజుకళలు నిండినవానే. వానికి మచ్చయున్నదిః వీనికి 'శేదుం సీవ్రు కళంకరహితవు. సర్వక ళాశోభితవు. ఫున్నమనాంటి చందమా మనవు,

ఒక చిన్న గాలి తెజు సన్నంగాం చారాజడెను*

అరుం: ేనడాసికిం బెంధ్రియయినడా! ఆ రహస్య మేమిటి?

ధర్మా రావేమో రహస్యుముగ నామెచెవిలో6ం జెప్పెను ఆమె వెంటనే లేచి చీరధరించి పాద(పతైళనము చేసి కనులు తుడుచు కొని, స్వామి యాలయాఫఖిముఖముగం దిరిగి నమస్కా-రము చేసెను. ఇక్కండ గూడ మూంయడరాతులగుటచేత మజునాండే తనతంటడి తన్ను. దీసికొనిపోవును. 'దేనదాసిని జూచుట యెట్లు! తనభ_ర్తను నదలిపోవ్రటి యుట్లు? (పాణములు నిల్చుట యొట్లు?

అరుం; మోయ మజలం జదువులకుం బోయెద రా?

ధర్మా; నాలుగయిదు రోజులలో6 బోయెదను

అరుం; నన్ను. దీసికొని వోరా?

ధర్మా: 'లేనందీసికొనియా?

128 “వే యిపడగలు

అపం ; ఇంచుమించుగా నశ్లు యయినదికడా * విచార మెందుకు ? వృీయూరిలోంజదివెదరు ? బి వ, సగ మిదినజుశే చదివి “రంటకదా "మిరు !

ధర్మాః ఆ సగమున్గు మజులంజదుననలయును* బందరయినచో నెజీంగియున్న చోటు. గుంటూరు దగ్గజయని చూరు బున్నాను.

అదం ఏ నన్ను నదలిపోయినచో నే నెాప్పొనను.

ధర్మా: ఒప్పుకొనక 'యేమి-చే సెదవు! గొంతుకమింద నెక్కి. లొక్కెదవా ? శిరస్సున నెక్కి నృత్యము వేయునువా 1,

. అరుంధతి పోయి. యళని మెడ6 గౌంగిలిం బుకొని మొగములో మొగ ముంవెను, తన్ని శ్యాసపరి మళతరంగపు. చె్కాలిపయినాడేను, చేమంతికా కేతకీ కస్తూరీ (వియాశరీర పరివళములు సన్ననిగాలులు? పండు వెన్నెలలు ముప్పేంటలు నడెను

విడవ అధ్యాయునంుం ధర్మారావు గుంటూరులో6 జదువుదుండెను, హాస్తలులో భోజనము గుంటూరు వెళ్ళినప్పటినుండియు ధర్మా రావు "తెలులటసలు జదున నారంభించెను. కళాశాలలో సంస్క్యృతశాఖం దీసికొనెను* అదినణ కతనికి భాగనతముమిోందం (బీతి. ఇప్పుడు భారతము చదున . మొదలు పెక్షైును, ఒకనాండు రాతి భోజనముచెేసి పండుకొని లాంతరు తలగడనద్ద నుంచి, యరణ్య పర్వములోః జినర సావ్మిత్యు పాఖ్యానము చదువుదుం డెను, చదివినకొలందియు నతని ఇళ్లా(పర్ష్గ డి పోకడ (కొ_త్తనుదములు చనిచూపెను, పోతన్నగారి మార్గము వేటు నిది వేణు. పోతన్నగామ కధ వెప్పు తీజు వేటు, చంద నంశ ఫురాజుల యితిహశనములో6 చారాశశాంకులకథ, వురూరనశ్చ్యకన ర్మికథ_ యివి చదివినకొలంది నతని కానందముగా నుంజెడిది. ఒక ేయితల లతో నుండు జగ న్నాధుబొడ్డుతమ్మిని (బహ్మ్‌ ఫుష్రై మొదలి నని యారంభించిన హస్త మమ్యృాతమయ మనివించెను. కధలో ఒక-చవోటి నుండి యొకచోటికి దూంకుటు చమళ్కారముతోడి మాటాడిం చుట్టు (బ్రహ్మయన్నమాటలు, బుధు డన్నవి? పురూరన్సని యూర్వశీ సంనరణము, వారి కేళి ఆమె నింద్యఅతని విరహము పూర్వము ధర్మా రావునకు సారస్వత శిరోరత్నము లనిపిం చెను, ఇప్పుడు కాకవాలేదు. ఇది యొక (కొ_త్తదిగానున్నది, కథ దాటించుటలేదు నమ్మదిగా నన్నినిషయములను నమసగాం. జెప్పుటమే.. చెప్పుటలో గుదించిచెప్పుట, ఈ నమాసములకూప్పు. 'వేబు,. ఈయన యీటు కొను శబ్దములే 'వేజు, ఎక్కడివో సన్ననిమాట లేటి కూర్చినట్లున్నది* చివరకు. బోనువోను సావిత్రీ యమధర్మ రాజుల సంభాపషణము రమ్యాతిరమ్య ముగ నుండెను, ఆమె పొగలు విచ్మితముగనుం డెను. | “యమ.6ండం్యడు నిన్ను నాష్యలు3 యమింతు భూతములంగాన నట్లు నుట దగున్‌, శమనుండ నైక కల్మపశ మనంబునం జేసి నీవు జలజ్ఞాప్త సుతాకి వేదబుక్కునలె నున్నది యీ పద్యభానము, నామ రూపములన్నియు౬ (గియాజన్య ములు, అందులో సర్వ చేనతల కును వారి వారి (కియాహేతువ్రుళై యా మహాత్ముల యధికార

120 వేయిపడగలు ములు నామములు గలిళిను, ఇది పూర్వబుషులు దర్శించిరి. అవి గుంసించిరి మజల నీనాయ సావ్వితి యాతత్త్వ మెటీగిన దయ్యెను. సృష్టి రహస్య మంతయు వీజరూపముగా నామె మనస్సు నందు నిలచెను, ధర్మారా వేల సంతోవీంచకుండును? (కవు (ఈమ ముగా నామెమోంద ధర్మా రాన్సన "ట్టు (ను వుట్టినదో అది యొట్లు న్యక్రపజచెనో, ఆమె భగనంతులైన యతం డిచి ఏన చను వెంత సొగసుగా నుపయోగించుకొ నెనో, ఒకసారికన్న నొకసారి యామె మౌటాడిన- నూటలలో నది యెంత కన్యంబజెనో చదివిన పొలందియు నతనిని వినకునిం జేశ్చాను. ఇట్టి రచన యతం డదినజుకుం జూడ లేదు. ఆహ! కవిత యనంగా నొక పద్యమ (వాయుటలోలేదు. (పతిపద్యము నంత సాగస్సుగా (వ్రాసి కాన్యము నంతయు నొక విచ్శిత సూ(త న్యాబ్సిగా చత్చ్యూతమ నేక పుష్పశోభితము చేయుటలోనందమున్న దె కాని కాన్యము నిట్టిదని న్మిర్ణయించలేక మనసులో నుయ్యెల లూలయస చుండెను. [కొత్తగా నతని మనోభానము ని స్తరిం మచుం జెను, అ విస్తరింప సతంయొదిగించుకొన బేక “(తిప్పలు పడుచుంజెను, కొలను కవ చినంగాని.యా భానము లకని-హృదయములో సిరపడి- యొదుంగన్ర, అ కశాశాలల్రోనాక్ర యుపాధ్యాయుం డుం'డెను, సేయన రంగువేసిన యడ్జనిలువువారలు గల గుడ్డ తలపాయచట్టి, యొకన బని కోటు తెడ్రిగ్షి నమ్బుముండెను. మనిసి పొడ్రుగుగా నురడును. విల్లలతె నిని పాములవాలి డన్సి, 'వేళాక్రోళ్ళక్సు చేయుముందురు. ఒకనాండు తరగలిలోం గూర్చుండగా.నాక్ష కజ్జవాం డృల్లరి చేసెను. ఆయన దలానివలి నేమిటి యా యృల్లరి యనెను. వాండు మటి వండ క్రు బువబుక్క-లవారి3 సరిపోయినది.” అనను. ఆయ న రునచ్చి స్యళయు హాల్‌ను, గాడిదలు, బుద్ధి తిరిగి. వారందట గ్‌ 6 దక్కినవారందలటు నెదురు వ ఎ, 'మొదటితరగఖిలశ మ బోరాదని కట్టుకట్టిరి ఇది కా తగా -ల జరిగను. ల కాలేజిలో వోఎీ నవుడు రీ “౬ బెట్టిరి కట్ట కట్రిననుం గొందటు న్ట్రస్తన విద్యాష్థలును, ( ధా్యాయుం దేధ్యక్షునితో. ఫిర్యాదు చేయగా

వడన అధ్యాయము 181 నాయన శానివారందణకు శితు నిధించెను. వాసాతక్కిన న్లాసులకు నాదం బోకండ6 గట్టు గట్టిరి. ఆట్లు మూండుదినములు కడ చెను. “(ిన్సిపాలు వీరిని మజీయు శిక్చ్సిం చదుమూర్మములు తక్కిన యుపాధథ్యా యులతో.- గలసి యాలోచిం దుముంజెనుం ఏద్యా స్టలక ముందు మౌర్ష మేమియుం దోంచలేను, = ధర్మా రావున కిందులో నెక్కున జోక్యము "లేకపోయినను దక్కినవారితో నతండుకూడ6 భారళాల మాను, తాను రాణిగారి ధనమ.తోం జదువుదు నామె-యనువుతి "లేకంశ మాననద్చునా యిని ధర్మారావు నివారించుకొ నెను మాననిచో6 దోడివా రతనినిం చిజికినాండని, (దోహీయని యెత్తిఫొడు తుము. తక్కిన విద్యాష్థల వైపునుండి చూచినచో మానకుండుట శోచనీయము, కళాళాలా శిశ్షాపద్ధతినుండి. చూచినచో మానుట వుంచిదికాదు* “కళాశాల విద్యా స్థలు పెద్దమనుష్యులు. "వారి నేమియు ననశా దని యధికారులు స్యూకించిన దేకదా! ఆ స్యూత ములు పదిచోట్ల పదిరకనులుగా నున్న వేల?! ఈ పాఠశాలలో శిత్లూ "పద్ధతి యన్న "పేనే చిిత్రముః దానియర్థ మిదమిస్థ్రమని నిర్ణయించ 'రాకున్నది, అది యథికామలనుబట్టి మాజువముండును. ఒకచోట నూవిరి పీల్చుట తప్పూ ఒకచోట నేదియు తప్పుకాదు. విద్యాష్థల (బతుకు లుపన్యాసకుల చేళులలో నున్నని. అ మజునాండును భార శాలకుల బోన్హట వమానిరి. అంతలో6 గ ళాశాలాధ్యమ్షురడు మాట్లాడు టకు రమ్మని జట్టునాయకులకు 6 గబురంపెను. వారు వెళ్ళిరి. "రెండు నాళ్ళు “రాయాూా*రపులు జరిగినవి, నంధి కుదిరినదిం యధాపకార ముగ గదులు నిండినవి. ధర్మారావున కీ చదువులు, నీ నాటకము లును బరిహాసాస్పదములుగ నుండును. కాని జీననోపాధి కీఠోీజులలో 'వేళొకమాగ్లము తోంలేదు. చదువుదుం డెను.

వ జునా'6ండు (వభానతీ (నద్యుమ్నము తెచ్చెను. ఆ రాతి "యది పఠింవెను, అదినజుకుం గ భాపూర్షోదయ మన్నం జెప్పరానంత గౌరన ముంజెడిది. (పభాపతి చదివిన తకనాతం గ భాపూర్జోదయము మింద జూలగౌరనము త గెను, కల్పన కళాపూక్తుని కధలోని'ే చాల కష్టమైనది, కాని శయ్యయుల బద్యురచనా న్వైపుణియు శబ్దము "లేజు కొను శక్తియుం' బలుకుబడియు (బధావకిలోం బరమోత్కృష్ట్ర

189 వేయిపడగలు దశయం దున్నని, పూర్ణమునం బద్యములు ధారాళకుద్ధిగా నడచును, ఛా రాశ్టుద్ధి కళాపాథమికు లయిన కవులయందు గోచరించును, కవి శయ్య పరిపక్వ మైనథొలంది పద్యమందు6 గుదింపు "'పాచ్చునుః "పెద్ద భానము కొద్దిపూటలలోం జెప్పాటకుం (బయస్నించును. శక్రిమం తము లయిన మాట ేజువొనును. ఉప్మక్రుతి నిశ్నేవించుట్క కధ దాని మింద నిర్మించుట) శుచిముఖసృష్టియు నద్భుత రామణీయకముగా నున్నవి, శుచిముఖ మాట'నేర్చు (పొఢమైనది, *ననతిపోరు ఖభుటించుట కంకరార్పణం విది *ఓపోపోీ! మా బంధువ్యూహం బంతయు నచ్చిన ట్రయ్యెను” “చాయైనం గొంతమే ల్నా రాయణ సీమనము కరంజ ఇట్టిమ. ద్రాడ పలుకు లన్నియు శుచిముఖ పలుకుబడిముందు దివిటీముందు దీపములట్లయ్యెను. (పభానతీ (పద్యుమ్నుల (పణయ కోపము గోశస్థ లనముః (పద్యుమ్నని రసజ్ఞ త ధర్మారావునకు రస మును బుక్కలింతలకం 'దెచ్చెను, అట్టి భాగములు నేంటి కసభ్యము లుగా నగుదున్నవి, గాఢ మైనళీలయు చచ్చినకొలంది (దౌణములు (దతిసంగలిలో లోతు వాంభించనవు పైసె మెజుంగులతోల్ల దృప్పిం చెందును అదియే నాగరకత యని విజ్జవీగును, అతని మన స్సులోం (బభానతిక నాం(ధసారస్వతముసం బట్టాభిపేక మైనదిం నాల్లునాళ్ళు (పభానతి యతనిని వెన్నా డెను,

ఆశీర్వాద మను న స్త నవిద్యార్థి -తనసహపాఠి_శ్సేక్ర్సి ఏయరు కన్న సృస్ట్రీలో గొప్పవాం డుండడు అని యొకనాండు వాదించెను, ధర్మారావు పింగళివారి తరఫున వాదించెను. అతం డొప్పుషొనలేదు* ధర్మా ఏ సృష్టిలో లేం జేమిటి? సృష్టిలో నీ శే మూలం దెలి యును? కాళిదాసు కన్నం గవి లేంయని మా పాశ్చాత్యులు నొప్పి కొనిన దే. అంత సులువ్చగా సృష్టిలోలేండని, (పపంచములో ేండని యనుట యింగ్నీషతో వచ్చిననగోల, పతికలలోజూడ లేదా! ఎవరో పెద్దయీతేగానిని నస్తాదును, కవిని తీసికొని. వారు పాశ్చాత్య టేశ ' - మల వైట్టవారయినా, (పపంచనుంతలో వ-రేయనునది. యూరసే యూ వీ |పప ది అచ్చుట నేవిద్యలో న; న నధికాధికులు గలరుం ఇమా య్‌ ౦చముకాదుః అట్లనుట విశాలభానము _లేకపోన్సట

పంచుచున్నది, తరువాత సీ యిస్ట్యము* ,

వడన అధ్యాయము 189 అతండు “మన మిద్దజ మో విషయమునం గలియము, అసలు (వపఛానాంశమం'చే మనయిద్దజకం గలియలే” దని వెడలిసోయినుం ఇట్లు మజికొన్ని. (పసంగములచేత ధర్మారావునకుం బూర్వాచార పరాయణు6 డనియుం దర్క_మునకు నిలునం డనియు సాటివారలలో6 బేవునచ్చెను. అతల చేమి చేయును? ఒక పాఠ్య్యగంధములో 6 చాళ్చాత్యనాగ రకతనుగూర్చి వివేకానందసా్యామియో 'యొనరో న్యతి-రేకముగ (నాసినదున్నదిః అదిబోధించువళం స్వనవిద్యాష్థ లందణకుం గోపము నచ్చి యా పుస్తకము చించి కాళ్ళతో మట్టం చిరి. అది హైందవులకం గోపపే-తునయ్యెను. వారికి పరిక బెడిసి పోయి యధికాచమలనజకుం బోయెను, హైందన విద్యాష్థులు వమణజిల6ి గట్టుంగట్టరి అధ్యమ్షుండు వారి నందజును శిక్సించెను నవా జందటు నచ్చి ధశర్మారాపును సలహా యడిగిరి, ధర్మారా వట్లు చెప్పెను. “మనము వారి కళాశాలలోల జదువుకొనుదమున్నాము* కౌన వారియిష్ట్ర (సకారమే నడు ననలయును. జరిమానా లిచ్చి జేసటినుండి కళాశాలకు నడునవ్సండు, చదువు మానమకదా మతీ? _ ॥ ఒకడువ వమండీ! వాకు (పతిదినము మనమతమునుగూర్చి నిందించుటలేదా? మన యాచారములు ఛాగుండుటలే దని నారు మాతము వాదిందుట "లేదా? | ధర్మా; ఇక్కడ నెనరి నడిగదను! మన యావారములు చెడ్డ నని మనవారే నిందిందుచుండంగాా మనమందణజమను వారినే (పతివిపు యమున ననుసరించుచుండంగాా వారియాచారములే గొప్పవని బుజు నగు చున్నవి. అయినను నీ చేతిలో నథధికార మున్నచవో నీమాట సాలసను, అధికారము వారిచేత నుంచి నీవు నృథావాగ్య్యయము చేసినవో నేమిలాభమ సీ కుదో్యోగము కానలసినన్నాళ్ళు వారి నను సరించనే నలయును, ఆలోచింగుమ * ఎదిరించి నీ వ్యమెనను చేయం గలవా? కలిగినచో జేవు వాకు నీమాటయీ విందుకు మీ రందటు ఇేపటి నుండి చదువు మానెదరా? అప్పుడు వారు సీదగ్గజకు వచ్చి బతిమవూలుదురు. వెప్పుండు! |. | , ఎనరును మాటాడలేదు. “అన్హను, ఆయువుపట్టు దూచినొక్కు చున్నా రని తలంచి యునరిదారిని వారు. పోయిరి. ఒకనాడు (వొద్దు

క్షేలిక్ష వేయపడగలు ననే లేచి ధర్మారావు స్నానముచేసి యుదికినదుస్తులు. 'తాల్చిః జేబులో నొళరూపాయి వేసికొని నైలు స్టేషనుకు వెళ్ళను, అచ్చట నొక ఫొట్టివాండు: న్మల్లనినాండు, బక్క-పలుచనివాండు? వివేకనంత_ మైన మొగముగలవాండు అతనిళక్షై యెదుకముదూచుచుం డెను, అతండు “రైలు నచ్చినది* టిక్కెట్టు నేనే కొన్నాను. రా పోదొ మనలా నిద్దజుకు సై లెక్కిరి. వైలు ఫిరంగిపురమునద్ద దిగి కొండవీడు ఖల్లాకు మౌార్ష మడిగి యా చారిపట్టిరి. అంతనజకు ధర్మా రావు మూటాడ "లేదు, పైరుగాలి తగిలినంతనే యతనియాత్మ సహజ పకృతి ననలం బంచెను. అతండు పసినానినలె జేనిగ ట్లవెంటం బరువెత్తుటయు, నే మొక్క కనబడిన నామొక్క_ 'కొజుక్టటయు, మన్ను యభేచ్చ 'ముగాం దీసికొని చేతులలో "నుందుకొని పాజవేయుటయుం చేయీ "'దమ౦జెనుం అమితో "త్పొహమున నుండెను. దారి వెంటం బద్యములు పొడుచుంజెను, 'జూమ (వొస్టెషౌను. 7

"రాఘవరావు '; ఒయ్యోయి ధర్మా! మన క్రి వేేళం గూటి (ప్తి "లేదుః

ధర్మా ఏ ఈ పళ్లెలో సెనగపప్పు బేల్లము కొనుము. తించు బోదము* కోండమిాందం జెజు వున్న దన్నాకుకడా!

రాఘ ; మనవాండిద్దజుకూడ నుండినచవో నెంత చాగుం 'జెడిది![ వామ లేకపోన్టటన న్లి సగము సరదా చచ్చిపోయినది.

చిన్నప్పుడు ధర్మారాన్రు రాఘనరాన్టు కిరీటిరావు సూర్య పతియును గలసి బందరులోం జదునవుకొనిరి. సూర్య పతి ధననంతుల యింటివిశ్ణ వామ కమ శ్రవామ. కిరీటి "రెడ్డి. వారిది పేదసంసారము, ' కాని యతందు వాల తెలివి కలవాడు. కిరీటి బందరులో 'బి. వం చదువుముండెను. రాఘనరానను బందరులోన్వే చదువుము ధర్మారా చట్‌ మనని డిసెంబకు, సెలవులయిన తరువాత గుంటూరు

స్చేను* విరు నలుగుకు బందరులో నున్నప్పు డల్లరియీకాని చదు నన్నది చేయలేదు. నొడు'ఏజీంటలో' నొకమేడ యదైకుం “దీసికొని జ మ్‌ కమోనే లేచి నిక్కి, సీలిగ్సి నలుగురును గలిసి సుబ వ. కడిగే నుట. . నారో ములు తీరదు. క నొకనిమొగముప్పుల్ల యొక్క

వడన అధ్యాయము 185 'డెగురలగొట్టును. ఒకరి నొకరు తతుముకొందురు పరాచికము లాడు కొందుము రెండు పక్షములై చీలిపోదువ. పతములు పజెనా మధ్యా హ్నాపు.దాంక నంతే, అంతయు సవ్వులలోనే ఈ -నవ్వులలో నే వోరా టమ, “అణ్బాయిః మన మిద్దజణమ. నొకటి. వారితో మాటాష రాము అని చీలంచీసికొనుటలు) నడచుటలు, రోడ్డుకు వారొక్యపక్క. వీరొక (దుక౮ా ఒళరినంక నొకరు మూడనురాదు భూచినవో *నా నంక నందుల జూ ఎతివిశి అని తగాదా, *నేను సీనంకయూాడలేదు. అచెట్టు నంకం జూచితిని ఆని జవాబు, జాము (ెద్రెకాన తమవాతం జలు నవులో స్నానము. ఒకరితో నొకరు జల్లుపోరాటలు. తక్కిన స్నానము చేయువారితో ఏకు పోరాజమః వారందటు వీర్యడ 'నిజుంసుపముముం వారిదారిని వావ తొలంగిపోదువము.. అందజు చవ త్కారముగానే మాట్లాడుదువ. ఇతను లెనరై నయోపపడినచో పీమునవ్వు మునే వారినిం బరాచికము అక్కున యాడుదుము, అది యట్లు సాగిపోనలసిన బే. చినరకుం గలునపువ్వులొకటియో ₹ెండో లాగి? యొడళ్ళు తుడుచు కొని తడిగడ్డలే విండికట్టుకొని యింట్మితోన పట్టుదురు._ ధర్మా *రావు కొంచెము మడి.” ॥ిరీ& దర్మారావు "నేమియుననండు. సూర్య పతి *నేను మడి, నన్ను ముట్టుషొన నద్దనును” రాఖఘనరావు నచ్చి "తాలును, స్తూర్య పతి “స్క (ఛావ్మాణుండ వేగా యనును, కిరీటి: ధర్మా రావు కాదా? రాఘ: అయినచో సూర్యమును ముట్టుకోమనుము+ ధళర్మా: నోరమూయుమురా, " శ సూర్య పతి : “నాకు మడిపోయినదిలే యని ధర్మా రావును దాంకును, ధర్మారావు *సశి యని పెదవులాడిందుట మానివేసి సూర్యు పతి బుజాలమి6ద జేయి వేయంబోన్టును. ఇంక మునగ్దుకును మడియి. ధర్మా రావు వారిని దాతరాదు; తాశీినచో" జిల్లాయిలు "పెట్టుకొందురు.. ఒక్కొక్కప్పుడు !రఠీటి మడికట్టును. శాఘనరావు మడికట్టిన-వోం దక్కిన ముగ్గుషును దాంకుదురు. అతండు *నా మడి అనలు వెడదుగా! నా జిల్లాయిలు 'దేన్ఫతి కిచ్చివేసికి ననునుం సూర్యు పతి ఖర్చుతో గుదినిండం దలనూ నెలు న_త్తరములుః నగరువత్తులు నుండును, నలుగురుదొరలుః నూనెలు రాచి జత్తులు

106 వేయిపడగలు

దువ్వుదుకు, _ (శ్రావింగు లేనిది ధర్మా-రావున ఫొక్కనిశే. నలుగురు నుదిశనదుస్తులు 'వేసెదరు. బట్టలన్నియు సూర్య పతివే. రెండు పెద్ద (టంకలనిండ సూర్య పతి న్మస్ర్రము లుండెడివి. - కలకత్తా పంచెలు | నలునద్కి సిల్కు చొక్కాలు ముప్పది బనియనులు నంబది, పట్టుతో రీయాలు; కండు వాలు- అత్తాకోడళ్ళం చువి_నలునది, ఈరీతిగా నెలకుం జూకలివానికి నాలుగురూపాయిలిచ్చి యుదికింతువ, ఇందులో నెనని కిష్టము వచ్చినది వాండు కట్టుకొనడి'చే, తమవాత నత్తరులు రాచి పూయకూళ్ళింటికి. (బయాణము*, (పయాణము తొకముందు అరోజు నకుం గావలసిన ఫ్రస్తకములు నష్టకొందుకుం సూర్యు పతికి వెదకు చున్న పుస్తకము దెరకదు*

సూర్య; రాఘవా! నా ఫ్లుస్తకము తీసీతివా?

[ రాఘ: ఏ ఫ్పుస్తకము! నీ తలకాయ! స్కూలుకు. బుస్తక మెందుకోయి! మహః చదివిచచ్చెడివాని నలె, ఒక నోటుబుక్కూ పుచ్చుకొని బయలుబేజు, చాలులే అది మన చదువుకు!

. పూంటకూళ్ళ బస బుట్టయ్య పేటలో. రాఘనరావా బనలో౬ం జిన్నప్పటినుండియు - నుంజెను, “వమమ్మోవు! . "వేళ యయినది అన్నముపెట్టుముూ. అని రాభునరాన్సు తొందరవేయును, “చదివి నావులేవయ్యా! చదివిన నిన్నిసాన్లుతప్పుట యెందుకు. అని యామె యనును., “ఓసి! సీ దుంప తెగ! నా సొమ్ములిని నాకే. యెదురు తిరుగు చున్నావ్లో అని రాఘవరావు ఆమె *భూడు అయ్యా! చూడు! ఈయన సొమ్ము నేను తిన్నానంట! ,న్నా కింతనణకు నెనుబిది _రూపాయిలు ఈయనలెం దమ్మిడీ యాయండు నాయనా! చంపుకొని తిను ననును,

, రాఘ ఏ నీక నే నేమిటి? _ ఎనుబది రూపాయలా! వది నోటు న. సీవా! ఎనుబది గన్వలు ఛాకీ యుంచెదనా% ట *నినిగొట్టు ముండ - యెనకురా అని అడుగు; లక్షి శ్రంచేవి

అందుకు, నీ మొగానికి నెనుబదిరూపాయలే! లక్ష్మివ ఇదిగో అచ్చాయి! *ముండా!ి అనకు రాఘ; ముండను కానా? అయిన నీ క్రంకుము "పెట్టుకో!

18] వడన అధ్యాయము 187

అని పంకమబరణి తెచ్చి యామె మొగమున మెత్తును, ఆమె మొగము తుడుముకొని, సీవు నా బసలోనుంచి లేచిపో! గోలి యనును, '*బన నాది, నీవు పోటి అని రాఘవరాననును. తక్కిన ముగ్గువు పకాలున నవ్వుదుర, ఈసంఘటనలు రోజన కొకటి వా రిద్దజిమ ధం భోజనము చేయుమందుకు, లక్షి శ్రిదేవి నేయి నడ్లిందు చుండును, రాఫఘన'రాను ఇంకంగొంచెము వేయుము!ి అనును, ఆమె "వేయదు. రాఖునరావు “వేయుదువ్శా వేయవాి అని యామె వేయి పట్టుకొని నేయి బోర్లిందుకొనును. ఆమె నా సొవ్ముంతయుం సాడు చేయువున్నాలి డని గోల పెట్టును రాఘనరావు “మొదటనే నాాయ ముగా వేసినచో నీ కంతనష్టము_ లేదుకడా! నీ రోగము కుదిరినదా? ఇంక నఫుడయిన నడిగినచో వేయకుండ నుండకుము[ి అనిభోజనము ॥ భోజనవుయిన తకువాతం బాళకశాలలోనికి. బోదుకుుం సూర్య పతియు, రాఘనరాన్రను స్కూల్నుఫైనలు చదువుచుండిరి. కిరీ టియు ధర్మా రావును ఎఫ్‌.వ. చదువుచుండిరి. మొదటిపీరియడయి నంతనే సూర్యపతి నచ్చి మేడమిందికి ధర్మా రావును రమ్మని చేయి విసమను. అతింకు నెమ్మిదిగా "లేచి నద్చును, కిరీటి యతని ననుస రించును, రాఘనరా .వదుుమూదుచుండును నలుగనరుం గలసి తక్కైన రోదంతయు నెగంగొట్టి గొడుగుపేంటటకు బయలుబేజుదురుః దారిలో నొకరి నొకమ వక్క్కారించుకొనుట్క యునరినో ఆడివోసిఫొను టయ.6దప్ప వేజే పని లేదు. -

కిరీటి ఏ (పతిరోజును ఈ యెగంొట్టుట యేమిటి? "

సూర్య ఏ అబ్బో! వ హా చదివినావు లేవోయి!

నాఫఘ ఏ చదునకేమి చదునకేమి! ఆయన చదివిన చదువేగా మూ బళ్లైదూపప నచ్చినది.

ధర్మా ఏ మో బళ్తైదూనశకుం గాగుగాల జదువునచ్చునా!

"రాష్ట ఫి ఆయన కెంత నచ్చునో అంతనచ్చును.

వారిలో నెననమను స్కూలెగగొ ట్రితి మని, యనరాదు, అన్నచొ"6 దక్కిన మ న్గుమను గలిసి వాని భరతము పట్టి నే!

108 వేయిపడగలు

గదికి బోయి చొక్కా. లూండదీసి పజువ్రలు పజచి శయ నింతుకు, ఇందులో నెనర నిద బోరాదు. పోవ్రట కెనరైనం (బయ ల్నించినవోం దక్కిన ముగ్గుసను వానిని. బోసీయకు, ఆ పోనీయక పోవ్టటలో మూండు నమన లున్నవి, మొదటి నమన యిది-అతనిని నందసార్లు పలుకరించుట. "అతనిని గదఫవుచు నందసాన్హు “సూర్యం: సూర్యం, సూర్యం; సూర్యం, సూర్యం; సూర్యం!” అనుటయే._దీని కంతులేదు,. దనితో వాండు స్మి దమానును? మానం! తక్కిన ముగ్గుసు కలసి వానిని వెక్కిరించుట- చాండు జేనికే సమాభానము చెప్పును, *మేలుకొనియ్‌ యున్నావ్టం నిదపోయినా ననుకున్నా నే! యని వానిని "లే కూయ్ప్పృండ బెట్టుట- ఇది రెండన నకున. మూండన నమస-దింస్ణు వేతం బుద్చుకొని మోంచుట, అంతటితో వానికి గోపము ని మజల దిండుతో గొట్టును, అంతట మజులం6 నార్హీలు పడీ దిండ్ల త్రో యుద్ధము చేయుద్రుముః కొట్టినవానినేకొట్టనలెననిలేదు ఊరకన్న వానినిగూడ గొట్టనచ్చును. చినర కీ దిండ్లు విసరుకొనుట ఏీధిలోనికీ లహాడం బోవును. ఇంతలో మూండుగంట లనును, క ౧ గలుగునును దుస్తులువేసికొని బయలుచేటి కాఫపూశటలులో నల్లరి చేయుదునే యింత తిని చినం వీరియడునకుం గాలేజీకి మజలం దయారు, కిరీటియు, ధర్మారాన్టను 'తెలుల, సంస్కృతములాజిక్కు (్రూవువాము.. శాస్త్రలుగారు. తెవ శ్రినుచున్నారని తెచ్చి హాజరు పట్టీలో పంజర వేసికొని చిరిగి వత్రువు. సూర్య పతి ధననంతుండగుట (పధానోపాధ్యాయుం 'డెటీంగినవాండుగాన నతనికియగాదాలేదు. అతని ద్వారా "రాఖభునరాన్రనకు లేదు, ఇద్దజును మొగము చూవించినత్ర్తువం

ఆటునిటు తిరిగి మజల పనోటలునక్రుం జేషకొని భోజనముచేసి గదికింబోయి దీపము వెలిగించి చదున నారంభింతుపవ, రాఖభునరాను తేన లాంత్‌ శార్చి తాను పండుకొని “వమిటోయి, వెధన చదువులు! చిన న ఏ నోర మూయవోయి] తాండెడ్డోంతి వనమెల్లం జెలి

రాఘ ఏ ధర్నాశావు! సీవ ₹ చ ణి రిస్షజు మొద్దులుతే! శల "రావోయి చదువు మానివేసి, వా

వడన అధ్యాయము 180

ధర్మా రావు చదువు మాని నచ్చును. ఇద్దజు. బండుకొని వారికి. దోంచకుండలగా బిగ్గరగా మాటలాడుదుము. . అక్కడనుండి తగాదా. ఫ్రు_స్తకములతో దిండ్డతో యుద్ధము. మానివేసి నలుగు నరుసగాం బండుకొని ముచ్చటలాడుదురు. ఒకరిదగ్గణ నొకరు పండు కొననలయు నని తన పజుఫ్రువానిదగ్గజగా వేయును. ఇంకొకండు వారి యిద్దజిమధ్య నచ్చి పరుండును, ఇంకొరకండు వారి యిన్షజీమథ్యకు నును. ఇట్లూకరిమింద నొకరు పడిపోదు. చినరకంగాదని దూరదూరముగ6 బండుకొందుకు, వామ ముఖ్యముగాం 'జెప్పుకొను నవి దయా్యాలకధ లుం నాముల కథలు, దొంగల కధలు "పెద్దపులుల కధలు, రాతిరి కొంతదూరమైన తమవాత నందజు నలసిరా; నద పోదురు, ఒక్కంజే స్మిదపోనలె ననుకొనెన్సా నమస లున్నవిశా! అవి

• జరుగును, ఆ నమసలు జరిగిన తకువాత నలుగుగులేచి గదికియాళము "పెట్టి కాలేజీదాంకం బోయి తిరిగినత్తును, పని యేమియు "లేదు. తెల్ల వాజుకడ నిదురపోదురు, మజునాం జెనిమిదింటికి లేతుకు, ఇది వారి . దినచర్య.

ఒకానొకనాండు నాటకమునకు. బోనలె ననిపించును. అంది దగ్గణ డబ్బును "లక్కుదూతలా నొక రూపాయి తక్కున॥సనుః

సూర్య: మానివేయుదములే!

కరీ వ సీవ్రు ముసులస పెట్టుకొని పండుకో! మేము పోదుముం

సూర్య ఏ నేనును నత్తును. ఎక్కడనై్వైన నష్పూ తెచ్చెదము*

ధర్మా ఏ ఇంకెన రున్నారు! రాఘశనరానవు పెంపుడు తన్ని యున్నదిగా! ॥

రాఘు ఏ ఛీ! వెధననముండః నాకుం బెంపుడుతల్లి యేమిటి? పూంటకూళ్ళది!

కిరి 2 చాని సొమ్ము' తిననచ్చులాని? అది పెంపుడు తల్లి యనరా ేమిటి?

నలుగురం గలసి లక్ష్మిం బేవి యింటికింబోయి తలుపుతట్టుదురు ఆమె తలువుకీసి వీరినిజూచి *ఎందుకనాయనా? అర్ధరా(తివేళ నచ్చి నారు! నా దగ్గజ డబ్బులేదు చాబూ!ి అనునుః

రాఘ ఏ ఒక్క రూపాయీ నమ్మా! -

1శ0 వేయిపడగలు

లక్ష్మింవ రూపాయి కాదుగడా, దమ్మిడీకూడ "లేదు

రాము వ రూపాయి కేచచ్చిపోదువా! గుటుక్కుుమందునా? నీప ఇేపటికిల గళ్హైలు చేరవేయ నలసినచేనా?

లక్ష్మిం; నీవు వెయ్యి తిట్టు లత లొట్టు నాదస్గజు వైసాలేదు.

"రాష్ట ః ఇప్పుడు నీ తలకాయ (బద్దలుకొట్టి, యా చేతుల గాజు 'లెత్తుకహోయిన నేమిచేసెదవు? డబ్బునిలునచేసి యేమి చేసికొందువు? ఎలుకలు), పందికొక్కులు తినుటకా! ఇత్తువా యీయనవా? వెప్పు! నాటకానిక్రవేళ యగుమన్నది. |

కిరీ? ఇంటిలో వెదకి శావోయి!

లక్ర్మిం: ఇంటిలో నెక్కడ నున్నది! నా కొంగుననే యున్నది,

"రాఘనరా వూడందీయ బోయెను, ఆమె యూడందీయనీయదుః

రాఘ ; ధర్మారావూ! "నేను దీనిచేతులు పట్టుకొందునుగాని, నీవూడంీయవోయి!

చివర శెట్టయిననేమి రాఘనరా వూడదీసి డబ్బుకీసికొనును. అందులో రూపాయి అణాయుండును. "-

రాసు £ ఇదిగో! నీ అణా నాకెందుకు? 'వెధన అణా తీసికో!

లక్ష్మీం: ఈ అణాతో నేమి చేసికోను?

రాఘ ; బుజ్జ నొటీగించుకో!

లక్ష్మిం: తేపటికి నెయ్యిలేదు? నమి వేసికొని తినెదవు? గడ్డి తిందువా! నేయి లేకపోయిన మిజుల ముద్ద యె త్తవ్చ:

"రాఘ ఏ అక్కడికి రోజును నేయివేసి చదు మన్నట్లు!

ఒక్కొక్కప్పుడు గృహము లోనికి. బోయి యి గూండు లీ గూ6డులు వెదకి డబ్బు మృను, నాటకమునకుంబోదురు. అక్క-డను సరిగం గూర్చుండరు. సూర్య పతి వారందజును దజుమునుం ఇట్లు సం నత్సరమున్నరజరిగను. మొదటి లీంంజేకనుక నెట్లోడాలిర.. సెలవు _.

• లయినతమవాత మజలం జదువులక్రు నచ్చిరి, సగము సంనత్పరము కీదచినదిం సూర్య పతితంథడి చనిపోవుటచేత నతండు చదునృమూా నెను చివరి మూండు నెలలు తక్కినవారు ముగ్గుశేయయిరి,. . ఒకకళ తక్కు సయినను ఆమూండునెలలు న శ్లుపరిగెనుం “ శిరీటి పరీక్ష తప్పెను.

వ్‌వన అభ్యాయము శ్ష్య1

రోభునరా వాయీయ స్కూ_లుఫై నలు పరిష్ష యయ్యును. "సెలన్హ లిచ్చినతమనాత రాఘనరావింటికి. బోన్రదముంచెను, లక్ష్య శ్ర చేనితోం 'జెప్పీ “ఇంక 'రానమ్మోవ్‌” అనెను

లక్ష్మిం ఏ నా డబ్బుమాట యేమి చెప్పినావు?

రాఘ వ నీ డచ్చా! కబ్బేముటి? "నేను నీకు దమ్మిడీ యయిన నీయ నక్క.జణ లేదు, సాత్యు మేయయినం గానలసీనవోం గిరీటినిం జెప్పు మనుము* అతండు పెద్దవనిషికదా! ”

లై శ్ర ప పిల్లికి నెలుక సాత్యు మన్నట్ట్లున్నదిం

రాఘ : సమమ్మోయ్‌! ఒడలు చగ్గజుపెట్టుకొని మాట్లా డుము, నోటికి నచ్చిన క్లుల్ల (పేలుచున్నా వే. "పెద్దమనిమీన్సి జేవు ఎఫ్‌, వం ప్యాసుకా బోవు మన్నవానినిం బట్టుకొని యొలుక యందువా?

లక్ష్మి 2 నశరేకాని వమిటో వెప్పు నై లుఖర్చుకు డబ్బులు "లేవా? ఎంత కానలె? పదిఅణాలు కాదూ?

రాఘ ఏ రూపాయి వాలు, నట్టి చేతులతో బోనా?

ఆమెరూపాయి యిచ్చెను* లక్ష శ్రంచేపికి "నేయదియేంగ్షుందడునుం తలవెం్యడ్రుకల విధవ్చురాలు*, రాఘనరావుమోంద నామె కెందుకో అంత యపసేతు, యుంజెడిది. రాఘనరావు ఎఫ్‌, వ మొదటియీండే బందకమలోం దప్చి మజులం జదువుదు6 జిన్నతనములో గుంటూకనకు నచ్చెను, నచ్చి నెలయయినది. హ్ళస్టలులో నతనికి నీటు లేకపో యును. ఊరిలో గది వుచ్చుకొనియుం డెను, అతనికి సూర్యు పతి వాల సహాయపడు చుం డెను. ధర్మా రావు రాఘనరావులు నేం కొండ పీటికింబోవు దుందమ మి(తుల 'లేమికిం జూలవివారపడుచు సెనగపప్పు? "బెల్లము కొని బయలుబేటిరి.. రాఘునరావు తన యృుత్తరీయమున మూట గట్టుకొ నెను, ధర్మా రావు తనకుం గొంఛచె మిమ్ము నెను,

రాఘ ఏ కొంజమిోందనే తిననలయును ఇక్కడసీకు గింజ యీాయనుః

ధర్మా ; ఏడ్చినాన్ష. తన్ని లాాసకొందునుః

రాసు? తిరిగి వెళ్ళులోవుగా నాచేత నీవు తన్నులు తినకున్నం జూలును,

149 వేయిపడగలు ధర్మారావు రాఘ్టనరావు లిద్దజు జంటకవులు వారిద్దటి లోను రాఘనరాన్హపోకడ వాల మె త్తనిది. రాఘనరావు నియోగి, వారిది గుడివాడ నద్ద నొకయూరు- ఇద్దరును మూండు నాలుగ్రైదాజు ఫారములు కలిసి చదువుకొనిరి. ఇద్దరకును జాల న్నేహ మున్నది కలసి యేవో పద్యములు (వాసెడివామం ధర్మారావుకు. రాఘన రావు కవిత్వ మన్నచో నెంతో యిష్టము, ఒకనాండు రాఘనరాన తం(డి బందతునచ్చి ధర్మా రాన్రనుజూచి “మి "దేయూరు నాయనాకి యనను. ధర్మారావు “సుబ్బన్న పేట యనెను. | “ఎనరి అబ్బా యివి! అనలా “రానేశ్వర శాక్ర్రిగారి అగ్బాయిసని అనను, రాఘ వరావు తండి'ేమ 'వేంళటాచలపతి, ఆయన ధర్మా'రావును గాలి లించుకొని “రామేశ్వర శాద్త్రిగారి కువూరుండవా! నాయనా! మో నాన్నయ్యు నేనును (గాణస్నేహితులము, మా నాయన యొక్కడ తండి! సిరతాన్న దాత! మహావుుుషుండు! [లొ అని - మెచ్చుకొ నెను, అప్పటినుండి ధర్మా రావు-రాఘనరావుల "న్నేహము మజియు నృ్ధి పొందెను, ఆ నలుగురి స్నేహమ. లో. బొరుపేలేదు. అందులో వీరి యెనల,నసలు లేదు. ఏయిద్దజమథధ్యనులేదు. వామనలుగుము నాలుగూలీ దిక్కుల చినరల నుండనిమ్ము!" వారి హృదయములు కలసియీ యుండును, ఇద్దణును గలసి కొండ "యెొక్కిరి. ఎక్కుచు ధర్మారావు “సూర్య పతినచ్చినచవో మనదుంప తెగును, ఈహొండ యొక్కులోపఫుగా వందనాన్లు కూర్చుండు మ నెడివాండు, “రాలేవో(బతికినాము!” అనను, రాఘ : పొన్నకాయనలె గుజ్జ ఫవుబండిలోం గూర్చుండుమన్న. గూర్పుండును, కొంచెము 'దూరము నడచినచో నాయానము సుతి " మెత్తని (పాణము, పాపము! లేతనంకాయ! * ఇృద్దజును నవ్వకొనిరి, “ఉత్తరము (నాసినవో నచ్చెడివాండే సుమా! యనుకొనిరి. *ఈ సారి శని? అదివారములలో "బెజవాడ పోదము, అతని జూచిన త్తము అనుకొనిరి. మాఖఘువూనము నచ్చి 'యెండలు మండిపోవచుం జెను, కొండమిందం బచ్చనియా కంతయు మౌాడిసోయొచ్చెను. వారు కొండ పడవమటినుండి యొక్కి పడమటి ఎవ్వారము దాంటి పెద్ద మైదానములోనికిం బోయిరి. ఇదటి నేనులు గగుకుపాడిచెను. “ఇచ్చుట మనపూర్వవు ళ్లు గుక్షాలుదూలించితో

వడన అధ్యాయము కటల వనులసల నెక్కిరో? మన మయోగ్యుల మిచటం దిముగుచుంటి” మను ఉకొనిరి. క్రిరీబిరాను న్నైనం చెచ్చితిమికాదు. అతం జెంతపొంగిపోయెడి వాండో!ి యనుకొనిరి. తారాబునుజు పోయి మాచికి, మిరియాల తఖతు దర్శించిరి. 'నేళికొట్టు చూచిరి. అచట గుజ్ఞాలు నిలిచెడి చోట గుజ్జపు జెక్కల గుర్తులు పరీక్షించిరి. వారిర్వుము పూర్వచరితకథా స్మ్యృతిచేత వినశాంగులైై (పతిన్యెతునాళమ.న వేండి నెత్తుషలతో నడ ఉరి. ఒక పూర్వసౌభాగ్య మును లెలొపెడి పేశమ. జూచిరా, యిద్దజు నొకరినంక నొకరు చూచుకొందురు.. ఇత మాటాడనక్క_జలేదు ఇద్దజును బరన్పర మర్ధము చేసికొందుకు, వారి యాత్మలు కవితా విషయమున) రసజ్ఞ తా విషయమున నంతనన్నిహితమ. ్లై యుంజెను. వారిద్దజుగా-ని యొకండే. వ ధ్యాహ్నము చాంటి వెదుగ్శ చెటువ్రు నద్దకుం బోయి సెనగపప్పు తిని నిరతాంగి గజ్జుకందేచిరి. అచ్చట గొంతసేవు విశమించిరి. ఆ దుగ్గనిర్థాణకాశల మాశ ఎర్యముగా -నున్నది. కోటకట్టుట శెట్టి చక్కని స్థలము కనిపెట్టిరి! చక్కని జల “సమృద్ధి గలచోటు లతులాదిగ జనము నినసీింపందగినవోటు: కొండ లకుం గొండలకుం గలసి కట్టిననోడ చేత నని ర్ఫేద్య మైన వోటు -ఆ ప్ల, వారిపరాకమము వారి యాౌాదార్యమ , వాము పోమించిన కన్ఫలు-వారి హృదయము లానందభరితము లయ్యెను. (ొధ్ద(ుంవ "వేళకుం దూర్చుద్యారమున దిగి కత్తులగావిం జూచిరి. అ ఘోర నృత్తాంతము నుండి తిరిగి నచ్చిరి. అచ్చటం 'బద్దజాతిగుండుం డెను దానితో రెడ్లు (క్రీడించి రని ఇెప్పిరి.. అది ఇపుడు మ.వ్వుము గలసి కాని యొత్తలేమ, అ గుండుతో వామ బంతులాడిరా? వారీ బలపరా (శ్రమము "లెట్టివో! రాఘ ; “సార్వభౌముని భుజ్న్స్తంభ మెక్కెనుగదా నగఠి -వాక్రిట నుండు నల్ల గుండు” ఇబే అదియేమో! ధర్మా 2 కానచ్చును, అది యొక వుణ్యసమయము మన రాఘ ఏ ఉన్నచో నేమి (బరువ? కాక్రిహంటలులా! ఇంస్పీషు చదువులా! నీవు వ వ. చదున్చదువా! వ బుడ్డిచెంబో పుచ్చుకొని సంభావన కంలాడివాండవు. వెధవ వైదిఃివి!

144 వేయిపడగలు ధర్మా : నీన్ట మం(తిగా నుంజెడి నాండవు 'స్నేహితుండను వచ్చి యడిగీనచో నన్ను6 గొంచె మాదరింవెడు వాండ్పు కాదా" శాషు ఏ అప్వుడనలు నీ ముగమే నే నెజటులగనుం ఇద్దజును గలసి రై లుస్టేషనువై ఫు నడచిరి. అచ్చటికి న్టేహను దూరమగుటి నలనను; జీశటి పడుట నలనను. “వేగముగనడ దుచుండిరి, చారిలోం గొండఏీటి కెట్లు నప్పటి శోఛభయుి. వాని (పస్తాననయే జకగుచుంజెను. సగము దూరము నడచిరి, రాఘ ఏ; వాు కవిత్వ మెంత పోషించిరి! కవిసార్వభౌమ 6 డయిన (శ్రీనాథుని వాము సోమించుటజేం వాము సారస్వతమునకు మజనరాని మ పోపకారనము చేయుట ధర్మా వ ఎజ్టాట్రెస్టడను పూత్రము సపోషించలేదా! రాఘ ఏ తెలుంగులోం దక్కినయంద టు కవులును (శ్రీనాథుని _తకువాతివా శే వారికి6 (శ్రీనాథునకుం బోలికయీ లేదుః ధర్మా : అచేమిమాట? ఎజ్జా(పెస్టడ శిల్చనేశిల్చ్పము! ఆయన భఛారళారణ్య పర్వశేషము పూరించె నన్న సామాన్య మా! సావ్మిత్యువే" పాఖార్ధనము, యక్ష పశ్నలు నన్షైనండు (వ్రాయలులండు! తరువాతి పింగళి సూరన! ఆయన (పభానతి._టఓహోహో; నీమిరచన! ఆయ నతో బోల్బదగిన వారము ఎ నభాషలో 'నొకరో యిద్దజో. అంతియ- రాఖ ; (శ్ర్యీనాథుంతో ఇెన్వకును బోలలేమ తక్కినదంతయు నక్టైపెబ్టుము సీసపద్యము-.నాయన యెంత ఇాగువే సెను! ధర్మా ఏ సీసపద్య షితనిమూలమున'నే అసలు పొాడయినదిః రాఘవశావు మ.ందునడదుచున్న వాయడాంగి “శీ! నోరు చమూయుమూు అనెను, ధర్మా రాను “వాగక నడువుము* (శ్రీనాథుండు _ లేకపోయినచో. సీసమంత :డార్భ్ళాగ్యదశకు రానేరాదూ అనను రాఘనశావునకుం గోపము మితిమిటిపోయెను.. లాగి ధర్మారావున్తు 'జెంపకాయ కొన్సైను. దెబ్బ చుబ్లునం ధగిలెను, ఎజ్జన్ని యతనిక పోలము నెత్తువలు (కమ్మెను. ధర్మారావు “అబ్బా” యని చేతితోం చెక్కిలి యదుముకొని కోపముతో రాషఘనరాన్ఫనంకం జూచెకు. రాఘనరొన్లు -మొగములోం గ త్రివేసిన నెళ్ళు మక్క లే వు విదయ పోళును. ధనా మ్రుసుముక్క- లేదు, మొగము వినగ్శమై శ్రౌొ వాలోచింవెను+ అతనిని _.మజల6 గొట్టనలయు

19] వడన అధ్యాయము 15 నన్నంతకో పమునచ్చినది. కాని యాంగాను, ధరా శ రవు గారి తొలంగి ముందునకునచ్చి నడునసాగాను. రాఘనరా ననునరింవెను. జకరితో ౬ నొకరుమాటాడుటలేదు, నడ మముండిరి, రాభఘునరావ్ట యం[తమునలె నతని ననుసరిం చెనేకాని;యతిని మేనిలోం (గాణములు లేవు, కొంత 'దూరము పోయినతరువాత నతని కాలోచనాపరంపర ఫుక్రైను, ఆహ! ధర్మారా "వెంత వుంచివాంయు! అతలోే - తిరిగికొట్టినచోం దానే మగును? ధర్మా రావును. దానును సమనయస్కు-. లయ్యును ధర్మా "రావు నెడల నితమలకున్న మర్యాదనుబట్టి యతండే. గౌరననీయుఃడు= తనమ్మితులలో ధర్మా రావట్లుండునుగాని)' పరుల కతనిల జూచినచో భయమువేయును. అతం డంత తేజశ్శాలి. అంత గంభీరయ, ఆతం డన్న-చోం దన కెంతగారనము! చినరికిదా తాను చేసినపని! ధర్మా 'రావ్రు చాల బుస్థమంతుండు. (శ్రీనాధుని సీసమునుగూర్చి యట్లన్న నో నత డేల 'యనెనో! అతనినలెం డా నాలోచించళేం డాయును: ఛీ! ఛీ! తనకన్న ధూ.క్తుం డుండండు శేపు కిరీటి సూర్య పతులతో 'నేమని “చెప్పనలయును* తన తండి కిది తెలిసినవోం దన్ను(బతుకనిచ్చునా? అతనికన్న6 దానేమి తెలివికలవాండు? ధర్మారావు (పతితరగ తియు6 (గమముగాం బరీతు యి మృచుండలాం చాన్ముపతిదియు6 దప్పుటయే నాయెను, ఒక్ట యరమైలుదూరము నడ చిరి. చాగుగాజీతటి పడినదిం శ్షైలందునోః అందదో యని ధర్మారావు తొందరగా నడదు చుండెను. రాఘనరానతనితో నడునలేక మళ మద్య 6 జిన్న పమవు "లెత్తుముండెను. చారి యది యన్ఫనో, కాదో!" రాఘవరాొన్సు పరుగ్శాల్లి ధర్మారావుకన్న ముందు నడునంజొచ్చెను. కాని ధర్నా శ్రగౌను నాలు లైదుసారు లతిని మడమలు (తొక్కునలసి నచ్చెను. “_ రాఘనరావు “మడమలు (తొక్క. వేమి యనెను ధర్మా రావుకు "గోపము తగ్గలేదు, " ధర్మారావు ముందునడవను. రాఘనరాన్సు మజల ముందునకు బరగ్శాత్తి *నాకు భయమువేయుమున్నది.. నీతో. నేను నడునలేకున్నాను అనెను. ధర్మారావు కోపముతో ముందునడ నం బోయెను. రాఘనరానవునకు. దుఃఖము తకుముకొని నవ్చెను, అతనికి దుఃఖమాలగక - ఏగ్గరగానేడ్చి ధర్మారావును కౌంిలిం మకొ నను. ధర్మారా 'వేమిచేయును!. నిలువెల్ల నీరయ్యెను అన్లు . నిలంబడి

110 వే యిపడగలు పోయెను. అట్లు పదినిముసము లున్న తరువాత నిద్దజుకు నుజ్వేగము తగ్గెను ఎననునుమాటాడ లేదు. చీళటిలో నొకరిమొగ మొకకు చమూమకొనిరి, వమియుంగనినించలేదు. కాని స్పర్శ చేతనే ధర్మా రావు కోపము పోయినదని రాఖున్హండు -.(గహేంచెను-. శాఘన్సన .పత్చాత్రాపము (పమాణము. చాంటిన దని ధర్మారావు (గహీంచెను, తన యుత్తరీయమ తో రాఘనరాన్సు' కనులు తుడిచి ధర్మా రానతనిని ముందు నడువుమ నెను, కాని రాఖు సరావు కొంతదూర వుతని (పక్కగాం గౌణిలించుకొనియే నడచి తరువాత నట్టునడచుట కస్ట మయి ముందునడ వెను చేపను దగ్గఆకు 'వెళ్ళునప్పటి! న్లైలుదాంటి పోయిను, దగ్గజులో స్యత మున్నదసి తెలిసిఫొని యటకుం జనిరి. అచటి స్యతములో నొకముసలిది డబ్బుతీసికొని యన్నము బొట్టును. కాని మనుష్యులు నచ్చినతరువాత గానలయు.నన్నచో నంట మొదలు పెట్టును వీ రిన్దజు (నొద్దుటినుండి తిండిలేక మలవల మౌాండుచు సామె యష్ప్వుడు నంట 'మొదలుపెక్సైదననంగా మనసులో సగము చచ్చిరి. నంటమై భోజనమగునజకు 'రా(తిరండుజాము లయినది*_ స్మతములో బయట(6 బండుకొనిరిం (వక్కలులేన్చ ఉత్తరీయములే కొంత సేష్టు పజుఫష్రులు; కొంత సేష్టు . దుప్పటులుగా. దెబ్బవారినది. హృదయమును స్మ్‌దకుదుటపఅమనట్లు మతొకండు. చేయలేదు, 'రాతియంతయు వాకు సరిగామాట్లాడ'నే లేదు. త్తెల్లనాజుసరికి నిద్దజుకు యథాపూర్వకముగాం (ట్రైుసంగము సాలానుం

రాఘ :.ధర్మన్నా! -లేవోయి.. ఈ పూయటగూడ నైలు చెడగొళ్లైదవా |!

“ధర్మా: నిన్న నేనే చెడంగొట్టినదు వెధన 'తెలివిపోన్ట్చచున్నావు!

రాఘ: నోటికి సరిగా శ్రానీ! మజల6 జెంపకాయలు తినెదన్ఫ. అప్పుడే మజుచి పోయినావా! నిన్నపొద్దున. నగొండయెక్కుచు సన్నాను గడా, తిరిగి 'వెళ్ళులోపుగా నాచేత నీశ్రతన్ను లు ఖినకున్న - నంతే వాలునని, అది నిజూఅబదమా? అని ఫేన మ మోాందయుడి. (పేమ .వెడల(గక్కు చుం గాలి న, నవ్వెను. ధరా స్‌ ( లగల లించుకొని యొక్క_టే

వడన అధ్యాయము శేష? తనచెంపమిోంద. 'జెట్టుకొ నను. ధర్మా రానతనిచేయినొక్కెను. 'రాఘన రావు గిలగిలలాడి నదలించుకొని “అళ్చా! అక్క-డికిలసి. తీటీనది €ఓకానబయుకు అని సస్టకొ నెను, తకునాత స్రై లుకల బోయి యింటికిం జేరిరి. అది ఆదినారము. ధర్మారావు పాండురంగమా సాత్మ్యము తెచ్చి చదువుదుండెను. ఆ వారమెల్ల నదియే చదివెను. తినకు గష్ట్మ్యమె (కింద లఘువ్యా ఖ్యచూచినపుడెబ్నం దన శెచట సంశయమో వ్యాఖ్యా కావనకులహూప నచటనే సంశయము. పుస్తకము పూర్తి యయ్యొను. ఈ సారితో ధర్మారావు తనకవితాళ్గి పాయము లన్నియు మామ్చుకొ నెను ఇది యేమి (గంధము! 'తెలులవాజ్బ్వయమన.న నా (గంధ మునకున్న మర్యాదయ్య, గౌరవమును ధర్మారావు మొగమున నచ్చి కొక్షును- ఇదినజకు ధర్మా రావు కవిత్వ వనంగా మెత్తని వాటలు తెచ్చి పొదులపటయనుకొ నెను. ఒ త్తిమరములులేకయదొక నిధమైన (పవాహముగాల బోవునవి, లోకమున మనము బహుశః ఉప 'యోగిం మనవి ఒయా్యారమైన యర్థముకలవి; యగుశబ్దములే కవితకుం మ బనికి నద్చునుం తక్కినవి ఇచెని కింపుగావుం పద్యమును సాఫగానడున సీయను పద్యము 'ఫెలికగా నుండ నలయును. ఛారాళముగల బోనల యును. ఈ పూర్వభాన మివినజకే కొంత మాతినది. ఇస్పుడు పూర్తిగ మాఆిఫోయెను, *- (పతిశబ్దమునందును సొగసున్నది. కవి మాజలగలిగియుండ నలయును, ఇతరులకు. చాండురంగనికి లత్మ న్య త్యాసము కనయబుడెను, అతని భానములే వేణు, ఆయన వెప్పెడి నవైఖరిచే) వేటు, (ఏతి పద్యము జాత్యశ్వము ఖదనువోయినన్లు యుంకునుః ధర్మా రాస్పునకుం దక్కిన వైఖరి పేలవ మనివీంచెను, కవిత్వమనినచవో6 'నాండురంగనిచే కవిత్వమ- పింగళి సూరన్న గారును వ హానుభాన్సంటే.. కాని తెనాలికవి కూర్చు (బ్రహ్మ ఖేద్య ము. అతని కతండే సాటి. మజులం జపూడలా నెనరితోన వారిచే, అన్నింటి "లోనను మాధుర్యము కలదు జిహ్వకు రుచి 'వేయిరీతులు, మజుంగం గాంచిన పాలమచి వేజు; పంచదార కలిపిన పాలయచి వేలు, లేన పాకముకుచి వేజు;. కేనెకుచి- నేలు; వెజకుపానకమురుచి చేటు. అందులో మజులం బలురకములు; వరబత్వురుచి "వేణు, ఇంచేది కాదం

కేరి వేయిపడగలు దుమః? శ్రాని స్వచ్ళమైనశ్నీ రము; మధువ్రుః, చెజుకు పానకము తక్కిన వానికన్న (ేష్టము లు, మధువు దోసెం డెనలై నం _(టగ్రాగలలరాః అడవిలో నున్న కోయవాం్యడు (తావుద్తును. ఇప్పపూన్సు తిని. లేని (శాంగువారిసుచి యెటినో? మనక్షైనచో. న్లాలుగుబొట్టులు. (తాగ నజకే మైగముమొత్రును.. అసలువుచి యశ్రయుండ నలయు నేమో! అృచ్చమ.గాః.. .చాలు. (తాల్గలేక.. మున్నము పంచదార కలువు కొందుము. మనరుచి ఛెడిపోయినది. ఉప్పూుకారములు తిని జిహ్వ చెడి యచ్చమైన శ్రీరములు, లేనె;వీనియంద్దు వై రన్యము వుట్టినది- ఇది యొకవ్యా థియేమ్లో* అడవిలోనివారికి 'శహజమచి ప్లోలేదు. వారికి వెగటు "లేదు, అప్పుడే కొండకొమైన్తురిడి .పట్టుదులివి 'తెచ్బ్చినపచ్చి "తేనెనల నున్నది 'తెనాలికవి (గంథము. ఇంకను. గొన్ని. ఫుగుగులు గూడ (బతినియే యున్నని, ఆ.దశానతార నర్జననెమిటి? అందులో గూర్మానతార సర్గనము.! _ కవీత .హదృయము. నకుల చాంక నలయును గాని పున్తస్పునకుం దబాతశాద౦దురు. మనస్ఫుద్వారాకాకయిం(ద్రియ విషయములకు హృదయ (పచేశ మెట్టు కలుగును! “అన్యదాలోచ న్నామృతర్యి,అన్నవాోకూవ ,మనన్నా చర్విత మైనకొలంద నానందముూ కలుగునదిర్ను కవిత్వమనిరి..అట్లు వినిన వెరట నే తెలియ నలయు ననియీ, ఛూచినంత్రనే,క్రనుల క్రిరపయిన. నస్తువ్చనలెం _ గవిత్వమును. శ్మీఫఘపరి 'ఆ్య్థబ్య(దన్యగణములోన నే చేకను, ఆలోచిం చినకొలంచిరవ ఫ్ట్‌ముగా నుండ నలయ్యను. అనంగా నాల్లోచించినకొలందియు నందు విశేషముగాం జెలిసికొననలసిన యంశము _; లుండనలయు నన్నమాట. అర్ధము శాఖోపళాఖలుగానుండి, “తదనుగుణమైన శ్చ పయోగమ్మ, తై ఛ(మి తత్పరస్పరసంబంధనుక్సచివరక్టు సర్వమును గలసిరసమునందుం బర్య్భనసించుట-యింత జరుగ వలయును. రసమునందుయుర్య నసించుట యెవని]! రసల డై నవానికి. (సతి విషయము నెనండు హృదయము దాత్షం “దెచ్చుకొనంగలుసునో వాయ రసజుందు. " (పతివాండు నట్టు చేయలేం (పతి విషయమునం'దరతశ లో లేదు." భగవంతుం డెంత క్ష్‌ లోన విషయము-' :ఆలో6తు = మపహళపరిపక్కదశయందున్న ల నినున తెలియుచున్నది, భాగవతములోని పద్యము స్లూమె! -ద్వానే చెప్పినది. ఆమె వాని యర్థములు హృదయము

న్‌డ్షన అధ్యాయము' ప్నే0 చాత నెటింినది, - అందుకనియే వానియందు లీన మగుచున్నదిం వ సంగతిమైన నంతదాతోం దెలిసిననే దెలిసినట్లు, తనకు భాగనతిము లోనిపద్య ములయందలి భాగ నతార్థముకన్న సారస్వత్తార్థమే టొక్కుున "'ఇెలిసినది. అందునలన నచటి నుడికార ఫప్రసాంపు, అతురములకూడిక పద్య మునడక వీనినిజూచి తాను సంతోషించుచున్నాండు. తెలియు టలో నున్న తరతవుభానము లనంతమ్ములై యిదమిత్ధమని నిర్ణయించ "రాకున్నద్ని. - ఒకనికి. దెలిసిన దింకొకనికి. బెలియదు, _- - అందుచే జగత్తు బహు సహ్యసధా నిభ_క్తమై నోయినది. పాషము! వా రొకరి నొకరు 'తెలిసిషొననలయు ననియు (టగ్రయత్నించమం -సర్వసృష్టి నాన ర60చిన మాయ యనెడు నహంకారము వి వేకమునుం జేరకట్టనీయదు+* ఎదుటివాని యూహా యూహించనీయదు. ఈ యూహ పరం౦ంపరవేళ' రాఘవరావు నచ్చెను, ఇద్దజును గలసి. వాస్యూళికి- బయలు 'ేజిరిం సాయంకాల మయినను -వేండి తగ్గలేదు. కలిసి నల్ల చెలువ్రనకుంబోయి యచటం6 గూర్బుండిరి. “శాస ఏ 'మొన్న(శ్ర్రీనాథుండు నీసపద్యము పాడు చే సెనంటివే! ఆ నంగతి కొంచెము చెప్పును, “వినం గాతూహలం . బయ్యెడిన్‌ ;ధర్మా.: సీతో నా సంగతి యింక మాటాడను వో! రాఘ ఏ మణలం నొట్టినులే! ఇది ఫీరంగిపురము కాదుగా! ధర్మా ఏ సీ మొగము పోదూ. అని యూరకుం జెను. రాఘనరావు (బతిమా లెను. ధర్మారావు 'మెత్తంబడ లేదు. రాఘ ఏ (శ్రీనాథునకుం దెలియని'బేమిటి! సీకందెలిసిన బేమిటి? ధర్మా ఏ అంతే. నీకును (శ్రీనాథునకునుం "జలియును.. రాఘ ఏ స్తూర్యు పత తేఫ్టు మనల నిద్దజను రమ్మని కబురు _పంపించెను. ధర్మా ఎందుకు? ఉారివంటం దిమగుటకుం గాంబోలు! రాసు ఏ జేఫు శాకుంతల నాటక మంట! మనము నువ్వురము కలిసిగాని యా నాటకము మూశరాందటం ఇదినజకే నాలుగుసార్లు కబురులు పంపించగా మనము పోలేదు, నీ విచటనుండి: కదలలేదుం

130 వేయిపడగలు జేను బందరునుండి పోలేదు, ఈసారి తప్పక రమ శ్రినియు రాకపోయిన నింక మనతో మాట్లాడననియుం గబురంపెను.

"ధర్మా: న్గా కీ నాటకములు చూచినచో నొడలుమండిపోవును. ఈ పీచ్చివానికిం (బతివాయను నటకుందే. మనముకూడ నతండు మెచ్చుళొన్నవానిని మెచ్చుకొనకపోయినవో మన (ప్రాణములు తీయును. లత్నవెప్పి యొప్పించినంగాని నిదురపోనీయండుగా!

"రాఘ ఏ చేవు పోవుదుమామటి? జేఫ్రు శనినారము ధర్మా ఫి జేఫు ((పొద్దుననే పోదము*

• మబునాండు నలుగురు. శ్నేహితులును గలసిరి, దినము వాల భాగము యభధాపూర్వముగానే సాలెను, కృషస్ణాస్నానము చేసిరి సూర్య పతి మేవమింద6 బజఫ్ఫులు పజచిన మంచమ.లమి6ద శయ నించిరిం ఎన్వరును న్నిదపోలేదు. "రాతికి నాటకము చూడ నలయును, పగలు "కొంచెము నిదురపోదమని యొకరు; సశే యని మజియొకరు కాని న్యిదపోవు వేళకు నలుగురు నబ్గరియే చేయుదురు, ెండుగంట లై నది, బతాయితొనలు: కమలాఫలములతొనలు: చక్కెర కేళిముక్క- లతో నిండిన పళ్ళెములు 'మేడమిందికి నచ్చినవి. " ఆ ఫలహార ములువేస్పి నిమ్మకాయ పీండిన పలుచని మజ్జిగ దాహము (తావి, మజలం నొంచెముసేప్టు మాటాడి షికారు బయలుజేటీరి. జాలు నద్దకల బోయి టిక్కెట్లు కొనిరి, రా(తికి. చెందలకడ భోజనములు కానిచ్చి నాటకము "వేళకు, పహోలుల్లోల బోయి కూర్పుండిరి. మధ్య సూర్యు పత్కి అతనికి "రండ్యువై వుల ధర్మా రావు 'రాఘనరాన్సలు, ధర్మారావు (పక్కన ,కిరీటి! హళలు క్రొత్త తెజలతోం 'చెమికి పని చేసిన (పక్క తెజలతకో విద్యుద్దీ పముల 'వెలుంగున6 గనులకు మిజు మిట్లు కొలుపుదుండెను. సూర్యపతి ప+లునుం దెగమెద్చుకొను చుండెను, *లవమరూపాయలు న్యయమువేసి యీ హాలు కట్టించిరి. ఏమి తెజిల్కు ఏమి తెజలుి అసిః ఈ

| “ధర్మా; నోరు మూసికొనుము, వనిటి దుర్వ్యయముగా సూర్య ఏ సీవు [పతిదానిని విమర్శించటయే. తప్ప మెచ్చు

వవన అఫ్యాయము కేస్‌! ధర్మా ఏ ససశీకాన్సి ఆ తెజమోంచ బొవు శ్ర మయొవరిష? సూర్యు ఏ ఎనరో వొరసానిది. (గ్రీసుబేశప్రు చేనతయంట! ధర్మా ; ఇచ్చట నాడునాటకములు మన సంసనాయముతో6 గూడినవి కడా! మన నాటకములాయెను. సరస్వకీ'దేనివో? లీ "దేవిదో వేయరానా? కట్టించినవారి కీ న్యామోహా 'మెంమకు? (మీసు "దేశపు విద్యా ఫచేనతలు మన నాటకములను చ్యిత్రకళలను పాలించనల యును గాంబోలు! ఇంక నన్లు జమగునులే! ం _ సూర్య పతిక్రియు నోవము తెలిసెనుం ఇన్నాళ్ళ నమెచ్పుంనల యొక్క నిముసములో నద్భుశ్య మయ్యెను. “అవునయ్యా! చారి 56 దోంచదు* నీవు పోయి వారితో చెప్పరాగా!” అనెను 'యూష్ట్రలకుం జఇప్పుటకు మూసఫ్థులే కానలయును* నీవు వెళ్ళుము అని రాఘవరా ననెను. ముభ్ధుుును నవ్విరి. అంతలో సార శని యోలయట, 'గెజయిత్మై టయు జరిచుం [| సూర్య క అదిగోనయ్యా! దుష్యుంతుండు నచ్చుదున్నాలపం మచభూడుము దమూడుము, ఆహాహా! నవమి పొదడునయా్య! దసము ద్యిగ్భాంత మయిపోన్సనుం దుష్యుంతుండు నచ్చెను జనులు కర'ళాళధ్యనులు వేసి మెనప్పు కొనిరి. అయిన రంగమునుండియే శరీఠోర్థ వ్రొయమునంచి దొరనలె గౌరనము (పకటించెను. తకువాత “(గీవాభంగాభిరామంి పాషెను మజలం 'దెలులం పద్యము పాజెను, అట్టలతోం గట్టిన రథమి, గుళ్ల ములు దానివెనుక దుష్యంత పాతధారి. పద్యము లతం వంగ ఆకు వినంబడుటకు రంగము ముందునకు నచ్చి చదున్హనుః దుష్యంతుని యందు శరీరలాఘనముగాని? ముఖవిన్యాసముగాని 'యీమియు "లేపు, మృగ యానుగుణమ్ములై న దుస్తులులేవు, అంత వెలగల 'దుస్తులెంటుకు? తికువాత శకుంతల కనయిడిన వుడు అనంస్క్యృతమైన బుస్ధిగలవాండు నీచనాయికాద ర్శనమున6 దొంగితొంగి వూచినట్ట్లుః కన్ను ఖొట్టనట్లు నటింప నారంభించెను, సభికులు దానిని మెచ్చి మెచ్చి క రాతెాభములు (యోలగించుచు నచ్చిరి. సూర్య పతి “యెట్లున్న”దని తజచితఆచి ధర్మారావు నడిగ్గారుం సశసంఖములో౦ బోసినగాని తీర్ధము గా దన్నట్లు ధర్మారావు మెచ్చినం

152 వేయిప'డగలు గాని యతేనికిల. దృష్తి లేదు... ధర్మారావు 'శానీ! చెప్పెదను అ నెను. -ద్వ్భతీయాంకము (ప్రారంభమ య్యెను,.నాయకుండు నర్మసఘుండు (పవేశించిరి. "వెనుక తెరమింద యూరఫులోసి హల్లెటూరి చర్చి చ్మితింపండి యుండెను ధర్మా రావు “చూడ నయ్యా! ఆ* వెనుక అర అదిగో మనిపళ్లె! అచే-కణ్యమహాముని యా[శమము!! అ నెను నలు గురు పకాలున నవిగ్దరి. చుటును నున్నవారి] న్‌క మొదటినుండియు నస్లరియే చేయుమన్నట్లు తోంచెను. కాని బాలమంది సూర్య పతి ధననంతుం ఉని, -ర్తైుబులపుదుకు కొందణు ధర్మారావు కవీశ్వమండని బుద్ధి మంతుండని యెజులసదురు, అందుచే దాంటిపోయినది. 'దుష్యుంత “పాత్రధారి 'వెకిలినవ్వుల్వు. తన నాయికనుగూర్చిచెప్పూదు, దురరర్థము "దర్భానము స్ఫురించునట్టు కనుగీటుటలు, శరీరము "నంచుటలు యాచినకొలంది' ధర్మా రావ్రనకు మనస్సు కలంత పొందెను," చినరకు నసాయకుండు “చరణమ.న( (గుద్చుకొ నెం గుశాంకుర * మటంచు" నని చదివి తనకు దర్శ . కలిలో '(సచ్చుకొన్నస్లు కంటుట మొదలు పెక్టును . నాయిక' తిరిగిదూచినట్లు' తిరిగిచూచెను:. పైనున్న ' పెద్ద ముఖమల్లు అంగీ (పక్కనున్న పూలమొక్క-సై,వెచి యట్లు నాయిక చేసిన దని 'తా.నభినయింవెను, ధర్మారావు ధి1వీ![ యని'బిగ్గరగా ననెను, అది యెంతో యభినయ మనుఫొన్న చుట్టు పక్కటలవా రంద ఆతనినంకనే చూచిరి,

సూర్య "అంత ఛాగన్నచో నట్లందు. వేమి?

ధర్మా ఏ మోిర్గందజు 'తెలివిమాలినవానై న నది బాగుండదా?

“స్తూర్య్య 2 మట్తి దోషమేమిటో చెప్పాము.

ధర్మా .2 ఇప్పుడు'చెప్పునదికాదు మన మింటికి బోయిన తకు వాత. జెప్పెధనుః అది,చెప్పనలయు నన్నం జూలసేవ్రు పట్టును,

తరువాత ధర్మారావు 'వెడలిపోయి. హాలుబయటం... దిరుగు చుండెను:

సూర్య ఏ రాఘనరావుః సకును ఛాగుండ లేదంటోయి? సజంచి ప ప్రద నాన చనన దూడను. నేను వీనిని

• నాకు వాస లేదు? ఓగు లేదు.

20] వడన అధ్యాయము వు! రాక్‌ యింటికిం -దిరిగిపోవువు " సూర్యుసతి సగముచచ్చిన యుత్సాహమతో 'ధర్మాణాకవద్దపం బోయి- “వమయ్యా్యా! 'వమియు బాగుగాలేదు అనెను, - ధర్మా లాగేమిటి! వాం్యడు వివారించినవావ. కాదా యొను, తెలిసనవ్లాము .- కాధాయెను, "పెద్దల నడిగి తెలిసికొనినవామ 'కాదాయెను, బూడు! అభినయము: నృత్తముః నృత్యము నాట్యము నని మూండురకములు, శబ్దముయొక్ష యర్థ మ.నభినయిం చుటనృత్య మ శః ఇది వఏీథినాటకమువాను వేయుదుము, గానము లేకుండ. 'జెయినట్టి నృత్యము నృత్తేము ఇది వారాంగన లఫ్పువృషుడు చేయునది. నాట్య మనలాం బద్య భాగము నఖభినయి౦చునది, ఈ నాటకమ. లలో6 చేయ6 దగినది యది ఆ పద్యము చదువుషు దాని భానము సామాజికుల కర్ధ మగునట్లు నటించనలయును. ఇప్పు డా పద్య మున్నది. అది శం తలయొక్క_ -యొక శృంగారథాన వికేషలీలను ' జెస్పూ మన్నదిం ఆ లీల నలన"” దుష్యుంతుం డామెకుం .దన యందుల (చేమ యున్నదని యను . కొనెను, ఆ శకుంతల. చేసిన తిరిగి చూచుట సామాజికులు. వెనుకటి . యంకమున& జూచిన బే నర్మ 'సఖునితో నది నచ్చంజెప్పుటకుదుస్యుం తుని న్మేతములయందు నతని॥ విశ్వాసము ఫుట్టించంలట్టి తీళ్ణు దృష్టి (గోవ జ్యోతి వెలుంగ నలయునుగాని, దానినలె నాజినచో నది కలు గునా! అదియుగ్లాక "వేంటకునచ్చిన దుష్యంతునకు గాడిదమోయు నంత యా బక వెందుకు? వేంటకు వేళ్ళునపుడు పైని మైనూకు మసహారాజుగ్యారినలె. పెద్ద (వేలాడుకోటు. వేసికొందురా "చేమి? అభినయము నాబ్టువిధములు. అందులో మొదటి జాహార్యకము* అఆహార్యుక మనంగా బాత కనుగుణమైన "వేసమును. ధరించుట “దుష్యంత 'డెట్టివాండు?” అని విచారణచేయుము* "రాజర్షి , నిళ్యాగ్ని హాా(ట ధర్మమైన “యూహ తప్ప నతనిక్రి "వేజేయూహయే రాదు* = మహాయోధుండు. ఇందునకు రావసుల జయిం మవేళ నుపయోగ పడినవాండు. అట్టి మ్యతియమ్నూలర్తి యెట్లుండునో మన మూహంచనే "లేము. దుపష్పాలమారోజులకు మనకు నంతరితమై మన కా పూర్వ 'రాజర్టులమ్వూలర్తి. గోచరింపిం చుటలేదు. శిల్బ్పమునం దాకృతి నిర్మా ణముసకు. రెం డాభారములు, ఒకటి సంప్రదాయము అది "లేనషూ

1ే5కీ వేయిపడగ.లు

డూహ. సం్యపదాయము- చచ్చిపోయినది. ఊహచేత దుష్యంతుని "వేషము ను భావించుము. మహాధానుష్కు౭డు గాన" నిత్య వ్యాయా మముచేత గట్టిపడినయొడలు గలవాండు. అది యేప్యాతభారికిని లేదు సిత్యాగ్నిహా(తి, ధర్మి గనుక మొగమున- (బ్రవ్మానర్చస్సు "'తాంచ వించును. వెన్సలకు[ గుండలము లుండ నచ్చును. కర్మిష్టి కనుక నుత్త రీయము లేకుండ నుండండు*, వన 'రాజవేపషధారు లందజు నుత్తరీ (యమ (పనక్తియే చేయరు, వారికి -రాజవేపు .మనంగా.. నేంటిమ హా “రాజుల బొవలవలెనుండుటయే. యని, మనపాఠ శాలలో నింగ్లీషు నాటకములు సాం నత్సరికోత్సనములకుం (బైదర్శింతురు,. అప్పుడు 'వేషభామలు యూరఫుదుస్తులు ధరించుటకు, వారికినలెనే యుండుటకు నెంత (వయల్నింతుకు! కళాశాలలలో విద్యాష్థు లా. నాటకములు "వేయుట కంత (శద్ధ నహించినవుడు - కళాసంస్థలయిన యీ సమా జములవారి కామా[త్రమ (ద్ద "లేనందుకనుకొననలయును. ఎంతనజుకు 'వెలగల దుస్తులు: రంగురంగుల తెరలు, సామాన్య జనుల హృదయా కర్షకములయిన సీచభావ్యపకటనములు _.వీనితోజ నే కాలశ్నే పము జరుగుచున్నది గాని. క ళాసరస్వతిని జక గాగా. నుపాసించనలయు నన్న భానము లేదు. లోకము సర్వము ను యున్నది. _

సూర్య; స్వ చదువుకొని వీనిని గుజించి యాలోచించినావు కావున నీకు వీనినిండ6 "దప్పులు కనంబడుచున్నవి. ' తక్కినవారి కానందముగానే యున్న దికడా! ధర్మా : సీవ్ర మనిస్నివై ఫుట్టితివిగాన మనస్సున నాలోచన

చేసి నీకియు నసీక్రియు ధర్మము నధర్మము వివేచనచేసి ధర్మాచర ణము, చేయుచున్నాను. మనస్సు "లేని పన్వాదులు చేయుట లేదుః స్‌ శా స్థితి సుఖముగానే యున్న దందువా?. . లిం. రందలా నింటికిం బోయి స్మదించిరి, '.- మజునాండు (పొద్దెకా అనాం ద ( పతి కానాటక ముమిందనున్న వ్యా మోహమునశ్‌ ౦చినది* - ఇొక్కటతు ప ప లోననే కడపిరి, ధర్మారావ్రునకుం గొండ

ధర్మాశావ్రలు గుంటూంరకెని క పోదురు. మఅునాందు రాఘవరావు . కిస్‌ కిరీట బందరునకున్తు వెళ్ళిరి. ఇంతలో

వడన అధ్యాయము 155

"వేసంగిసెలవులు నచ్చెను, జేప్పు సుబ్బన్న పేంటకుం బోవును, ఆ రాధి మన స్పంతయు నరుంధతి వైఫునకే మజలినది. ఆ కార్య మయిన (యాజుర్యాతులే మజల నామెను జూడలేదు, అమెను జూచి యేడు నెల లయినది* రాణిగారు (పతినెలయు “నేయబదిరూపాయలు పంపించు చుండెను. తల్లికి. బది. పంవీంచి? "తాను నలుబదిరూ పాయలతో. గడ పుకొనుదుండెను. సెలనలకు!గూడ నింటికిల బోలేదు. ఏ ధ్యాన పడినన దే రమ్మని తల్లి పదియుత్తరములు (వాయి్యించను. ఇతండు సమాధానముకూడ (వాయలేదు* పిల్లను దీసికొనిపోయి. గుంటూ రిలో6 గాంఫురము 'ెట్టుమని తృల్లి (వాయించెను. అతండు 'బేనికిని (బకిలేదు- మణల నకంధతి నచ్చును ఈ యీడు నెలలలో నామె మాజటియుండును, మునుపటికన్న నెదిగియుండును. నాల్టు రాతుల

యా దిన సౌఖ్య మతేని యాత్మలో నిశ్చలమై పాంచుకొనిపోయి తుఫానులపలాడం గదలని దీప సంభమునలె జీవితయా(తలో నొక

"పెద్దగు ర్థుగా నుండెను, ఎప్పుడు సుబ్బన్న పేట పోవుటు యెన్వుడామెను గలసికొనుట! ఆమె తన మధ్య “నలదూరమేకాని యింకొకండు లేదుః

తనకో ఇెక్కులు లేవు, తెల్లవారినంగాని శైలులేదు.. తెల్లవారి

నాలుగు గంటలకు నర్రైలు, మొన్న "బెజవాడ పోయినవు డట్లింటిక్షైన

వెళ్ళినచ్చినాండుకాదు._ 'బెజనాడలో మోటారెక్కను. తనతొోం చాంటు ముప్పదియేంత్ల “రాజుగా రొకరు; భార్యయు నొక కువూరుం

డును మోటాకులో6 గూక్చ్పుండిరి, ధర్మారావు వారినిం జూవెను

గాని యమంధతీలగ్నబుచ్ధెయై వారిని6 గూర్చ్‌విచారించలేదు. ఫొంత

దూరము. పోయిన తమవాత రాజుగారు ధర్మారావును “మాబే

యాూరండి” యని పలుకరించెను. ధర్మారావు “సుబ్బన్నచేంటి

యనెను! ఆయన “*సుబ్బన్న పేంటటా[? యన్వి “ధర్మారావు నటుంగు

దురొ యనెను, ధర్మారా వాశ్చర్యపోయెను* తన నాయన యుకుం

గండు తన్ను6 గూర్చి యట్లు మాటాడు "నేమి? ధర్మారావు “మా రాయన నెబులసదురా” యనెను, ఆయన “ఎజులపదును. అతండు

మా'తమ్ముండేనండి. కాని నే నతనినిం జాల చిన్న ప్పుడు మూచికినిం

ఇప్పుడు గుర్తుపట్టలేనేమో!* యనెను. ధర్మా రావునకుం 'ెలిసినదెం

ధర్మారావు నవ్వెను. రామచం(దరాజు (గ్రహీంచెనుం “నీవేనా

156 వేయిపడగలు ధర్మారావ్సువు?! నేను గ్పుర్తుపట్టలేకపోతిని సుమా! సీ నింతనాందను, నేను ని న్నెత్తుకొని లిరిగెడివాండను. . అన్నా! అన్నా! యని సీవు నావెంటం బడి తిరిగడివాండవుం నీవు "పెద్దనాండ నయినానని యమం గారు (నాయుమ్తునే యుస్నదిం "శకానియి ట్రుందు నని యనుకొనలేదు సుమా! దుని రా జతనిని గాయగిలించకొని “అతా! ని న్నెన్నా ళ్ళకుం జూచికిని! నాయనగారి మృకివేళకు రాలేకపోయితిని. క ర నేను విడిగాల జేసినాను. ధర్మశాస్త్ర మెనపను జెప్పలేదు. " తకువాత నేనే స్మ తులు చదివిలిని. నాయసగారి యాబ్టికము పదిళోజులున్నది కడా” యనెను ధర్మా రావ్రనకు విచ్శితమయ్యును. తలనని తలంపుగా నతనినిం గలివికొనుట-యతండు. .తన్ను మజచిపోకపోవుటయే కాదుం తన తండిమింద నంత యనురాగము,-నంత - కర్మయందలి విశ్యా సము కలిగియుండుట “యివిచూది ధర్మా రావున కానంద మయ్యెను= రామచం(గరా జతనినిం దనధార్యకలజూవించెన్సు కుమారుం జేండాది వాండుం ధర్మా రావు కుమూతు నెత్తుకొ నెను, పసిపిబ్లవాండు (కొత్త "లేకుండ. బనితం్మడి నద్దకం బోయెను. . -రామ చందరాజు “వానికిని | 'డెలియును నీవు ఛానాయి నని, దూరాన నుండిన నేమి? నెత్తురులోషు నున్నది అని *మొదట నొక పిల్ల వాండు ఫుట్టిపోయినాండు .అని వివారించెను,

ధర్యారా “వింత యక స్మాత్తుగా నేల నచ్చుచుంటిరి ** యిని యడీ7ను.

రోమ ; అమ్మగారికిం జూల జబ్బుగా నున్నదంట!

ధర్మా ఏ ఎనరిక్ర? రంగాజమ్మగారికా! "పెద్దదబ్బే! వ్‌మి జబ్బు! నాకు ఉ_త్తరమైనను (వాయలేజే? -

ధ ర్శారావు గొంతుకలో గద్దదికు చూచి రామ చంద రాజు తన తల్లియెవల నాతనికియల గరనమ.న్కు (బేమయు. జెలిసికొ నెను.

రామ ఏ నాకును డెలియ్‌దు. మొన్న నుత్తరము వచ్చిన... "వెంటనే యాలస్యము చేయక బయులు బేటీ వచ్చితిని. ఎట్లున్నదో!.

మోటాను చాల నెమ్మదిగ - సడ,చిన “ట్రుండెన్ను . ఇంటికిం బోయిన తమఘవాత. నిద్దణును రృంగాజ్రమ్మగారియింటిశే పోయిరి, .ఆమె మంచమున్గంబే యుంశ్లెను, (పకకన, 'స్తావత్రన్మాగారు కూద్చుండి

వడన అధ్యాయము 157 యున్నది సావ్మితమ్మాగా-రే నండిపెట్టుట, మంగవచ్చి పరిచర్య చేయు చున్నది. అందటు నొక్కసారి హకఠాత్తుగాం గలిసివొనిరి. వారి యానందమునకు మితిలేకపోయెను, (శ్రీధర "మొక్క-ండే లేనిది. సావి (తమ్మగారు 'రామచం[(ధ రాజును జూచి “నాయనా! ఎన్నాళ్ళకు నచ్చిఖిని! ఇప్పటికయినను నచ్చికివి. ఆమె యదృష్ట్రముం ఇంక 'ెట్ల యినను ఫరవాలేదు” అ నను, రంగాజమ్మాగారు కొడుకును కోడ లిని మనుమని జూచి, కన్నులలోనికి నీకు తెద్చుకొని (నాయనా! నామోంద దయయున్నది గనుక నచ్చితివి. నీ చేతిమాందుగాంబోనలె నని తవీంచిపోయినాను . అని మనువునిం (కల్లో నుంచుకొని ముళ్హా డెను, రంగాజమ్మగామ కోడలికి చిన్న త్తగార్ల నిద్దజను జూవీంవెను. ఆమెయు వామును నేదియో మాటాడుకొనిరి, సావ్మితమ శ్ర గారును _ ధర్మారావ్హును స్యగ్భహమునకుం . జనిరి, రంగాజవ్మ గారు మంగతోం “చెల్లెలా నీ బుణము తీర్చుకోలేనమ్మా! _ ఇంక న్‌ పొమ్ము, నా కోడలు నచ్చినదికదా!. ఇంక నామె చేయును “లెమ్ము” అన్‌ "ఆమెను బంవించెను, మంగ మనువుని ముర్దూడీయింటికి6 బోయెను, రామచం(ద రాజు తన్ని దగ్గఆం గహార్చుండి యామెకుం చాదసంవాహనము చేయుచుండెను. తల్లి కొడుకు లిద్దజుకు నెదలనిండ (గమ పొంగారుచుండెను. కన్నులలో సీపు తాండనిందు చుండెను, తల్లి కుమూరుని యుడలు నిమురుచుండెను. . ధర్మారావు భోజనము చేయుచు నత్రవారి (ప్రసంగము "లైచ్చెను. తల్లి 'తొను నాల్ముగైదు సార్లు కబున్లు పంపించినను వాను పిల్లను బంపించలేదనియుం బిల్లను గాప్రురమునకుం బంపించుం- డనిన _ (బత్యు_త్తరముగూడ 6 జెప్పలే దనియు6 జెప్పెను. ధర్మారావు "లేచిన తకమవాత శామచంద రాజును జూడంబోయెను. ఇద్దజును (బొద్దునాటారు నజుకును సర్వవిపషయము లును మాటాడిరి. సుబ్బవ్నపేయటను గూర్చి నగము న.ర్తమానము “రామచం(ద రాజునకు 'దెలిసెను.. అపుడు ధర్మారావు పనియున్న .దని యెచ్చటికోపోయెను. అతండు రంగాజ్బరమునికుం (దోనతీసెను అ త్తవార్వింటికిల- బోవు సరికి .నరుంధతి. వాకిలి కన వూడ్చుచు మగనిని జూచిలోనికి. బోయెను. అతడనుసర్తించెనుం

ధర్మా £ ఇంట నిన్వమను లేరా!

18 'వేయిపడ గ?లు

అరుం :' లేరు ఎచ్చటికో పోయిరి. మా చెల్లె లున్నది., అని కాళ్ళు కడుగుకొనుటకు నీరు "తెచ్చి యిచ్చెను .

“ధర్మారావు పోయి ఛ్రార్యనద్ద నిలుచుండి యామె చేయి చేత్సి] లో బూ'నెను అరుంధతి యేడ్చుచుండెను. అతండామెశిరస్సు నెద మింద హత్తుకొని *ఎందుకు? ఎందుకు?” అనెను, అరుంధతి "అమ్మ నచ్చునేమో! యనెను, అతండు *రాదులే!' యని చెప్పి యామెను గాటముగా గాంగిటయిట్టి 'నదలినాండు కాదు, ఆమె కుక్కిరి విక్కి నైనదిః

అరుం ఏ నన్ను. దీసికొని నెళ్ళుటకు నచ్చినారా?

ధర్మా ఫి మా వాండు పంపింతురా? మాఅమ్మ యున్ని కబు రులు పంవించినను జవాబయినను నిచ్చిరి కొదంటం

అరుం ః వారు పంపించున దేమిటి? మానాన్న" యూరిలో "లేండయం అమ్ము నచ్చును. మో “రామెతో' 'జెవ్వండు, కలసి పోదము* |

ధర్మారావున కేమియు. దోంచినదికాదు. ఈ సన్నివేశ మేమిటి? లోకమునకు నిర్దూరముగనుండు నేమో! అది తరువాతిమూట, ఇద్దజును కలసి సుబ్బన్న పేంటకు నడిచిపోయినచవో నెట్టుండునో! (వొద్దు (కుంక ా వచ్చినది. నాగమ్ముగారు వచ్చెను. అల్లుండు' “ధార్యను దీసికొని పోవుటకు నచ్చితి ననెను." అమె.కర్థము "కాలేదు. ధర్మారావు భార్యను "లేచి రవి శ్రెను- అమెనచ్చెను- ఇద్దజును గలసి సుబ్బన్న "పీట (తోనం బట్టరి నాగమ్మా ది(గ్భాంతురాలయ్యెను. వమజొకనం దర్భములో నైనచో నామె యజచి యూరిలోనివారందణను బిలిచి పెద్దరధభస' చేసియుండును. ఇప్పుడామె శేమిచేయుటకును దోంచలేదు. అతం డట్లు నచ్చుటయేమి! ఆ యడుగుట యేమి!" ఆ రమునుట “యేమి! ఆ. వెళ్ళుట ర్‌ామి!

చీకటులు సన్న౮గ౬ (బవేశించెను. దూరపు మనుమ్యు “వైన రును గన్నించుటలేదు, సుబ్బన్న పేంట పరుగుదూర మున్నది** దారి “డొంక! 'భ్రార్యాభ_ర్తలిద్దజును గౌయిలించుకొనియ్‌ నడచుచుండిరి, అరుంధతి యదుగులు నేలమిందనానుటయేలేదు. “ధర్మారావామెను సగము మోయుచునే యుండెను. ఇద్దజిలో నెనరును మాటాడుటలేదు, అపంధతి శేమియు. బహీరిగబయపరిజ్రానము లేదు; “మను మలం

వడన అధ్యాయము 1వ9ి బతి తన యధరము నధరమ తోం దాకట మాతము తెలియుచున్నది. దారి కిరపక్కలం, గీచుకాళ్ళు కూయుచున్నవి, _ఒకరిద్దజు గాట సారు అనరో దూర ఫపుటూళ్ళవాకవారినిలర కాయించి మయూచిపోన్సదు నచ్చిరి. చీశటి తమాలతకకిసాలయములు నూరిదిక్కులకుం బట్టు "వేసినట్లు చిక్క-నై విజబృంభించెను* "తాను చేసినపని మందు వెనుకలు ధరా శ్రగొను విచారించలేదు, అతనికి రెండే కనంబడుచున్నవి; ఒకటి (పక్కనున్న (పియుర్తాలు.. రెండు దారి. ఊరకే నడచుమండెను, అరుంధతినతస్థృలముతనపార్శ సమ.ననానుకొ నెను.అమెనిశ్య్యాసములు తన చెక్కిలిపైని, మెనమోందను. బుజముమోందను బడుమిండెను. అమె వేతులు తన మెడచుట్టు బెగింపలబడి యుండెను, తన చేతులామె శరీర మెల్లయెడల నుండెను. * సడచుమన్నను దారి దీర్ద మయ్యెను. ఒక పాము డారి కడ్డముగాం బోయెను, అతండాంగి దానిని బోసిచ్చి మజఆల నడచెను, అరంధతికా సంగతియే. తెలియదు. ధర్మా రావున కొడలు ెలియుటలేదు. అది యేమిస్థి తిలోనుండెనో యతని కేమియు 'డెలియలేదు. అదిస్తంభవమా? శాబే! నడదుచుండెను దారియన్న జాూనముంజెను, వోమాంచమా? అదియుం గాదు, అప్పు డతం డున్న స్ట్‌ కలంకార శాన్ర్రములలోం బేవులేదు* ఇంకనమంధతి మగనిచంక నే యుండెను, ఆతండు నడదముమంజెను “సుబ్బన్న చేల దగ్గజకునచ్చెను* సవాజముగా జంతువులకు దనునెలవులందు[ గల జ్ఞానము. తోం గనులు మూసికొనిపోయినట్టు ధర్మా రావుపోవు దుం డెను* ఊరిబయట నెనరో కనయిడిరి. వారతనిని పలుకరించలేదు, అతండిల్లు నమోవిం ఇను* వారిద్దజకు నొడళ్ళు "తెలియుట లేదు. అతండులోనికింబోయెరుం సావ్మితమ్మగారు కొడుకుగోడంగడ నిద్దజనాస్థితిలోం జూచి నిలువునం సొయ్య బొమ్మ యళ్యైను- "తెజచిననోరు 'తెజుచినన్లు యుంచి “హా!” 'యనెను, ధర్మా రావు ఇానడి దాంటి పడమ డింటిలోనికి6 బోంబోవు . చుండెను, అతని తలప ద్యారబంధము తగిలెనుః 'దెబ్బతగిలియొడలు -జెలిసను, ఎదురుగాం దన్ని నిలుచుండెను. అరుంధతి కన్నులుమూసి ఫొని తనబుజాలమోంద నుండెనుం ధర్మారావు “అమ్మా! కొంచెము న్‌ు "తెమ్ము[ అని తొందర పజెను, చల్లని నీ రరుంధతి మొగమునం జిలుకంగా నామెకు న్మృృతి వచ్చి మగన్నిని నదలి యృత్తగారినిం జూచి

10 జేయిపడగలు

కొంత ' తెల్ల బోయెను, కొంత సిస్టు పడెను. మజుల మగనినే. వాత్తు కొ నెను? తల్లి గాబరాపడి "యేమి నాయనాక్‌ యనెను. ధర్మా రావు) “ఏమియు "లేదు, నీవు 'నంటచేయుము " అనను, ఆమో “నంట, “మైనది. నీకోస మెదువుచూదు మన్నాను, విల్ల సొవ్ముసిల్లి నట్లున్నదిం కొంచెము మరుగువారు తీసెద” నని “లోనికి బోయెను... ధర్మారా నమంధతీని' గదిలోనికి. గొనిపోయెను. "అచ్చట "నెనిమిది నెలల్యక్రందం 'దనకార్యమునాం. డెట్లున్నదో 'య్యన్టేయున్నదె. తనతల్లి, గదియం తయు న్తూడ్చి దులిపి బాగుచేసెను గాంబోలు, అమంధతిని (బక మ్‌ందం బకమండలబెట్టి "తాను (పక్కను గూక్పుండిం: యామె యెముమ అొమ్ముమోంద నానుకొని *ఏమి అట్లుంటివి! మాటాడవా! ఇంటికి నచ్చినాము, నీ కొడలు' /కెలిసినదా+” యని చెవిలో నూందెను: ఆమె కొంత సేపటికి * తెలిసినదియ నెను, అతండు పన్నీ మబుడ్డీచూడంగా నందులో నింకను బన్నీరున్నది, అది యామె మొగమున6 జిలుకరిం వను, ఆమె"నణణశి "లేచి కళూర్చుండెను, ' కన్నులు తుడువుకొని పతిమెడ ' మజలం- బట్టుకొని 'యేడ్వనారంభించేను.' ధర్మారావు మజల_ నోదార్చెను. “నేనిదిగో! నీ నద్దనే యున్నానుగజా! “భయ మెందు" లకు! ఇంటికి నచ్చినాము, అమ శ్ర గామ "పెట్టు మున్నది. దార్మిపయా 'ణమునకు బడలిపోయిత్షివి.. అందుకనియే చాలదూరము నేనే యొత్తు కొని నడచితిని. ఎందు ేడ్చెదవు! నే నిన్నాళ్ళు నిన్నుం జూడరాలే “దనియా? "తప్పు చేసితిని. అరుంధతీ! నీ విటువంటిదాన' వని. తెలియ "లేదు, " లోకసామాన్యముగా నిన్ను గుజించి ' ' యూహిరీ చితిని, 'మమింకుము అని మరటిచే బురద యయిన యామె పాదములు ,చేతులల్లోం బూని శిరసున నుంచుకోనెను. ఆమె కాళులు . లాగుకొని యతేని_ మెథమిరం బడి వెక్కి వెక్కి మజుల షెద్వ 'నార్ధంభీంచెను. అతనికి గ్లార్గణమే తెలియలేదు, అతండు మజల మఖల “నామె నడుము;' వేత్తులు మున్చుపెట్టకొనుటయే. ఆమెనోదాప ఎట యొట్లో "తెలియక యూరశే యుద్వేగము పొందుచుం జెను. ఇద్దజు నంటగట్ల టడి గాలికి నటునిటు నూంగీపోవు శెండుతీగాలసలెంగదలిపోయం.

విష] వడన అధ్యాయము 161

కొంతసేపటి! ధర్మా రావు నెదలో. దాను దూరముగానుండు టొక్కుటియే యింతదుఃఖపి. నకు “హీ-తువ్చ కానేరదు,.వేచేయేదియో -హీతు వుండనలె నని'తతోంచినదే. అది యొక్క సారిగాం. దెలియ "గాదు (కవి మ ౫౬ దెలియనలె ననుకొన్సి “నాయనా! ఎందుకోయి అంత దుఃఖంచెదవు! వదో కారణ మన్నదని నాకు దెలియును. "సం డె చిక్క-లుట్టుకొనుము. "నేను (బితిశియున్న౦తనజుకు సీమింద సీం ్రాలనీయను, ఛీ! నా ₹ేమి చేయగలరు? ఆని సునః పునః కృతగాఢాలింగనములచవేత నామె దేహమును" నలివివేసెను. బిగిసి యున్న యామెనరము లా సంవాహమ. చేత సడల్సి యామెకు' గుండె లోని భయము తగి చాధప “అచ్చా! యని కొంగిలినారించి దూరము. గాం గూర్చుం డెను. ఇంతలో దన్ని ఫోజనమునకులెమ్మ నెను* ధర్మారావు భార్యను దొడ్డిలోనికిం దీసికొనిపోయెను. ఇద్దజు నొక్క సారియ్‌ భోదనమ. వేసిరి. మజల నిద్దణును గదిలోనికింబోయి 'పన్ను౦ డిరిం ధర్మారావు భ్ధార్యను మణల6 (బశ్నించెను, అమె" చెప్పుటకు6 గొంకుమన్నట్లు తోంచెచు. అతడు “భయము లేదులే! * నేను- వారి "నేమియు సనను, నిన్నేమియుం గోపించను.- చెప్పాము ఆని _ వేవిధ ముల నోదార్చిన తకువాత నామె -యిట్లు చెప్పెను : *“అఆనాండు నే నిచ్చటనుండి వెళ్ళినంత నే మాశేమి పెట్టిరి: యేమీ చేసి” రని యడిగిరి. "నేను రాణిగా రిచ్చిన చర్యద హ్హారము- మోను చేయించి రని. మూవి “నాను, వాము నమ శ్ర లేదు- రంగాదమ్మగారి చీర భూవపించినాను.. వారు మిమ్మూరక 'వెక్కిరించ మొదలు పెట్టిరి.

ధర్మా ఏ వా రనలా నెను? మా నాయనయున మ్మయునా?

అరిం ; కామః మా ఏనతన్లి? మేననూవ కుమారుండుః చూ అవ్ము? వీకు మువ్వువనుు మోకుం దినం దిండి "లేదంట! మిరు నిప్ప 'యో-కులంట! వెలివారంట! నానాదుస్ట వాశ్యములనిరి. నాకుళలోపము నచ్చి నేను వారిని మజులం దిట్టితిని * చానసతో వామ “అబ్బో! నాలుగురోజులు" సంసారము వేసినందులకే మమ్ము + (బతుకని మ్స చున్నావు కాదు. కాంపురమునకు 'వెళ్ళినతమవాత “వారిమోంద' నీల (దాలనీయవు కాంబోలు. ననియు “అప్పుడే మే మంత “చే దయితి

162 వేయిపడగలు

మంటే? చిల్లిగ న్వపెట్టనిమగనిమింద నేయింత[ సేమ యయినచోఆిన్న ప్పటినుండి పెంచి "పెద్దచేసిన వూమింద నెంత యుండ వలయు | ననియు దెప్ప నారంభించిరి. నేను .*చ్చిల్లిగన్వం బెట్టకపోవుట యేమి? _ "పెంట్లినాండు వూ మామగారు నా నగల్మక్రింద “వేయురూపాయ లిచ్చిరంటకదా! అ మాట మీరు నాతో నొక్క-సారియైనం జెప్పక యపహరింపం జూ ముచున్నా రా?” యంటిని. మా అమ శ్ర “వేయిరూపా యళలే! ఆ మొగాలకుం దోడు వేయిరూపాయలే!! ఎక్కడినుండి "తెచ్చి యిచ్చినాశే? “మింగ మెతుకు లేదు మోసాలకు సంపెంగసూనె యంట! నీశేదో మందు పెట్టినారే! "లేకపోయిన నాబ్టురోజులలో నింత వారిపతు మనలంవింతునా**ొ యని సన్నును, మిమ్మును రాల్చి పోసెను, తరువాత నింటిలో వామ మువ్ద సరును గలసి యేదో గుసగుస లాడుకొనుచుండుటయు నేనుపోయినంత నే మొనివేయుటయు నిట్లు జరమగుచునచ్చెను. నన్ను నానాబాధలు పెట్టుదుండిరి. ఒకనాండు మా నాన్నను నగలమాట యడిగితిని. ఆయన యేమియు మాటాడ "లేదు, నాకు సోపమువచ్చి “ఏమయ్యా! ,నా సొమ్ము తినందలంచు కొన్నావా యేమి? ఇన్నాళ్ళుగా నాషనా డబ్బున్న దనియైనం "దెలియ సీచ్చితివికాదు”. అని నిందించితిని. ఆయన కోపపడి నేనెబు;గనుపో! మాయమ్మ నడుగుి మనెను. నా శేమిచేయుటకును దోంచినది కాదు నా శేడుఫు వచ్చినది నన్నో దార్చినవా 'రెనరును గనిపించ లేదు చినరకు నేనే యేడువువూని యన్నమునకుం బోయితిని= అన్నము సరిగా బెట్టలేదు నేయి. విదలు ఎటి- చేసికొన్న కూరలు 'పెయకుండుట-యిట్లు 'మెదలుపెట్టిరి. మోకు గబురంపనలె నను కొంటిని. ఎనరిద్వారా చేయుదును? ఒకనాండు స్నానముచేయుదు6 జంద హారముతీసి గదిలో నుంచితిని. స్నానముచేసి, నద్చునప్పటికి హోరము కనిపించలేదు. ఎనరి నడిగినను *మాక్రుం చెలియ దన్నచో మాకం దెలియీ దన్నారు. ర్యాలి] మాతండి రాలా నాయనతోం' జెప్పికిని ఆయనీోయెనరు తీసి రని యడిగను, అందటు “వూక దెలియ దన్న మాకుం చెలియ” దనిరి, ఆయన యేమో నసువే పోనటూర కంచెను, ఆ వెనుక మా ఇల్లి జడకుప్పె అెనరో ఇొుత్తుకాని పోయిరి. అవి నాల్టురూపాయల ఖరీదు చేయవు దానిన్లై య్యిబ్లంతయు నాల

వడన అధ్యాయము 1068 గోలు బాలనోలు నయినది* వేయిరూపాయల ఈ సొమ్ము పోయి నచో నెవరికిని బోయినక్షు' లేచే! యని నాకువిచారమువేసెను, (కమ ముగా నా యింట నేను నిరాధార నయినట్లు తోంచినది, ఒకరోజున మా మేనమామ కుమారుండు"--*-- అరుంధతి పెదవి కొజుకుకొని చెప్పుట మానెను, ధర్మారావు “చెప్పాము? చెప్పుము "నేనేదో అటు నంటిది ఘాడ ఒరిగనని యనుమాన పడుచున్నానులే! దాందుట యందుకు? అని యుక్హాటన చేసెను _

అకుం వ; నాతో మోటసరాగ మాడెను. నాకును వానికిని బడుటలేదు- అందులో గోరుదుట్టుపె రోకంటిపోం టన్ని శ్లివె వచ్చెను

ధర్మా ఏ వమి వేసినాతో వప్ప్వూాముగి అని బలనంతపెక్షైను అమె ఏమో చెన్వటయి ధర్మ'రా వు(గుటతగుటయు సంభవించెను

అకం ? అతనిని గరిటకాడ పెకి పొడిచితిని. అది డొక్కలో (గుచ్చుళొని గాయవమ 'య్యును* ఆ నాండు నన్నిబ్న ంతయు రాల్చి వోసిరి. తల్లి యే విరోధము కాంగా నింక జెప్పునది వమిశ+! నా పని యా యింట నీచమైపోయినది. నే నిచ్చటికి రా నెన్నిసారు లూహ్‌ీం చినను దీసికొని నమ్బువామ లేకపోయిరి! సైగా మీరీ యూరిలో 'లేరాయెను. నాళొకటి తోచినది _ పెక్టైలన్నియు. వెదికి చంద హోర మెచ్చటనున్నవో కనుణగానవలయు' నని, ఒకరోజున నందజును నిదపోవుదముండంగా వారి యందజి ెమైలు వెదకితిని. మా పినతన్లి "పెక్టైయడుగున నున్నది అది తీసికొని పెళ్లై సరిగా సర్దికిని చంద హోర మేమి చేయనలయునో తోంచినది కాదు. నా దగ్గజు నున్న వామ మటల నెట్లును గాంజేయక మానక, వీమి చేయనలయునా యిని యూహించి? యొక వొట్లముగట్టి మూ నాయన యగ్ని హో(త్రము చేయు బూడిద “రాశ్శ్మికింద నుంచితిని. మజునాండు లేచి యదిరహ స్య్యముగాః దీసి 'రాజ్యలష్మిమ్మగారింటికిం బోయి యీ సంగతు అన్నియుం జెల్చ యది యామె యొద్ద డాంచనుంచితిని. మా మేనమా మకు న్నాస్తియేమియు లేదు, పలనాంటి ఫురోహితుందు* కొవ్నాళ్ళు పోయి నరసరావు పేంటలోం బూంటకూళ్ళు "పెస్టైెనంట,. తమవాత

1 వేయిప డగలు నచ్చట గిట్టక. మజల నిల్లు. చేరెను. _.-మౌయింట నున్న సర్వము స్యద్ర శ్రీలకు నింటిలోనికిల దెచ్చిన పెసలు? కందులు, బియ్యము “గానికి సగము, తక్కుున ధరల కమ్మి . మేనల్లునకిచ్చి పంపించునుం ఈ రీకిగాం గొంప గుల్ల చేయు మన్నది తరమవాతం _ -జంద హారము పోయినదని వారు తెలిసికొని. నన్న డీగిరి, 'వమ మ్మా! చంద హారము నాదాయెను, మీ తీయలే దంటిరి కదా! అది మీ దగ్గజనుండి యెట్లు పోయినది?” అని నే ననగా? మాయమ్మ “ఎంత తాంగవే! ఎంత ఫొంపలు ముర్రిచుదానవేకి యన్‌ నన్ను మాందలుడి కొట్టినది= ఆమె యేమి? ముత్ధషును మిందంుడి కొట్టరి. మా నాన్న చూదుము నూరకున్నాండుగాని పదవి విష్పలేదు "నేను 'రా౭ర్ధలక్ర్మిగారింటికం బోయి న్నాళ్ళు "గడిపి మజల నిచటి] నచ్చికిసి. “నగలడబ్బు వా రి ద్చునట్లు లేదు." ధర్మారావున కమంధతి, సగము ెప్పి మూనినేసి . నట్లున్నదిం ధర్మా ఏ అజేమి. యట్లు మానివేసికివి! _ కధయంతయుం గాలేచే? అరుం ఏ ఏమియు లేదు, వాకు నాకు విపముపెట్లి చంపనలయు నని యూహ చేయుచువ్నా రట! ధర్మా ఏ మీ యవ, ట్రడ నందులో నున్నదా? _ అరుం; అమ్మ "లేదు, మూ _.నమేనమామకొఢుకును మావినతన్లీ పంపించినదంట్ల విషమ. లెమ్మని! నాకు వూ యూరిల్లో మంగలిర త్రి వెన్సినది* _ దాని ,.మగం డూరిలో వైద్గము వఛ్రేయుమండును* _ దాని దగ్గజకు వెళ్ళి యడిగినాం డట! “ధర్మా ఏ మి-పినతల్లియ్యు . మేనమామ కొడుకును నిఫు జెచట ... అముం ; వారియూయ ప్లోయిరి. ఇంక నాలుగైదు రోజులలో నత్తుకు.. _ధర్మా ), నచ్చి.సీవు.కనంబడక ॥ యేజ్చెదరు కాంబోలును! స్సు విపుము ట్టి యేమిచేస్షికొంద వుని? సీ నద్ద జే మున్నది! “అరుం ఏ నన్ను బెదరించి హోరము,తీసికొంద మని కాంబోలు!

వడన అధ్యాయము 1605 ధర్మా; అది కాదు. నా కిఫు డంతయును బెలిసినది,.. నీకం 'బెట్టుద 'మనువొనినది వివము కాదు: మందు. అది నీవు వారిమాట వీనుటకుం 'బెబ్బుముందు, ఇటునంటి మందులు మాపలు కలనందురు* ఎటులనయన నేమి? ఇంక నసీనచటికి బోన్చ్సనదియులేదు వార సీకుం మందు సెట్టునదియు లేదు. ఎందుకం గాదుగాన్సి నాకు లోకమున నిట్టి తల్లి దండు లున్నందు 'కాశ్చర్యమ.గా నున్నది. రాతసు లనిన నెచ్చటనో యుందురా! వనే రామసుల్లు "మనుష్యులలోననే రత్లో గుణములు కలిగినవాశే శాతసులు! “అహో! న్‌మి తన్ని దం్యడులు! తల్లి దండు లిట్లు చేసి రన్ని,చెప్పిన నమ్మటక్రైన్న వీలులేకుండ నున్నది. సరేకాని చం(దహారము 'రాజ్యలత శ్రైవి శ” ౧ నద్ద నేయున్నదా యింత నజకు? వు అల! "దెచ్చికినా! శక గ అమం ఏ అమె యొద్దనే యున్నది" మోర జేవు పోయి "భేనద్చును. = " మన్మథు:డు - పూపంటిజోందు - గదినాబ్లుమూలలం బర నళ్ళు (లొకోను. ననాడో.. శివుడు తపస్స్పుచేయుపళ న్యాశమమున నొదింగి " (పత్యాలీథపాదుండై జూ్ధనల్లిం * గర్జ గతము: జేసిన వాండు' నేంటికి విచ్చలవిడిగా 1 సంచరించం జొచ్చెనుం హృదయము లొక్కంనైన సతీ పతులే. యుంశనలయుముగాని_ వారికి. గస్ట్రకథ లభ్యంతరములు "లేవ్చుు వారి శృంగార "'రసమునకుం గష్టములు కూడ నుద్దీపనవిభానములే యగును, ఎనిమిది నెలల (పణయ గాధ వజల (దవ్విపోసికొనిరి. వారిగ్యురకు నిన్ననే కలిసికొన్న టట్లున్నది. ఇంతటి దీర (పవాసము న్మపవానత నంచెను. సంయోగ సౌఖ్య ము చి(తమైనదిం తత్పూర్వకష్ట ము'లన్నింటి] నది చిశిళత్సాలేపమ.. ఒక్క-న్య _కృిశమిటి? ఒక జూతి పదెవేలేండు పారతంగత్య గాభ సనుభఏంచన మృను, మజల శ్మతు జయము ఘు టిల్లిననాండు నాని “వేయేం్ల నష్టములు తృణ్యపా యను శైపోవును. లోకమాద్దరిం చుటయు నంతియే, ఆ నిన్నటిదినము నజకు.స్మప యోజక మైన యా జూహపి న్యగస్థానమ.న నుంచి (పపంచక మంతయు. బూజించును. - ఇది న్య 'క్పియందును సరిపోవును, లవణ శాశ్ర్రుములు మనస్సును సరిగా ర్లూస్తించలేవు- ధర్మారావున కానాల డరురధతి నట్టి (స్రీ నలె. గనోళరించలేదు. పూర్వజన్మమున చాను

166 వేయిపడగలు జేసిన సుక్కతము మనోజ్ఞాకృతిం దాల్ఫి పంటచేనినలె. తనవై పున ఫొరిశాను, వేలయేండ్ల తిపస్సు చేసినది భగీరథుండు-మందాకిని నచ్చి 'శాండవించినది శివుని శిరస్సున - శివునకా యదృష్టము హటాత్సంభ ఎ నము* అదృష్టము [తోసికొనినద్చు మార్గములే యట్లుండును. ధర్మా ావ్రనకః దన కకుంధతీ (పాపి యట్లు తోంచినది ఉన్నట్లుగా నుండి యతండు రెండుచేతులతో నరుంధతిని లేననెెత్తి తలమిోందల బెట్టు కొనెను, అమె పకాలున నవ్వినది. ధర్మా రావు గంగానది. తన వీచీ హస్తములతో నొట్టుకొని ధ్వనిచేసినట్లున్న దనుకొ నెను.

అనం ౨ ఇంఠత(పేమకలవారు సంవత్సరము విడిచి యెట్లుంటిరి!

ధర్మారా “విబ్లుంటి నని కన్నులు మూసికొనెను.. (పతి నిమేషము వారి యాత్మలలో -జీనతలు తొండవించిరి. "వేదబుక్కులు వారి (శ్రీకలలో నర్థనంతము లయ్యెనుః కులబేనతలు వారిలీలాపాంగ ముల యందు భావ్యాశలు (తవ్వులొనిరి. వీళ్ళ జేనతలకు వారిశృంగార లీలలందుం దర్పణము లందినవి, ధర్మారావున కామె తనువే? తద్వి లాసమే) తవై ష్రగనిగ్య మేతద౦చల శేఖామాగ్ష వనే చక్షుర్విషయము* నే అమె పేద మాటలు; విన్ననవ్వులు, (శో[త్రవిషయము* తదధరము తదురళపసారితా్యాగము చుంబన విషయము, లి_ప్పలు నిమేషములు గడియలు, యామములు మృగయ బాణపాతభయ (తస్య ధ్ఞానదటవీ మృగముల నడువున సూడని బాజెను, ఎదుగుదున్నససర్థమున కాకా మెడ నిచ్చినట్లు పతిచేతి కామెసన్ననినడు మెడమిచ్చెను. (దవహించు చున్న నదీజలమ యాకృతి$ 'సైకతము సిక్తమై, యానరించిన జల మూర్తిగత్మపాణికోటి పరితృప్పి పొందిన శ్లు-యావరింపయిడి తాను గూడ దృప్తియే పొందును సృష్టి విచితమైనదిం ఆక్రమణలో నెంత తృనియున్నదో యొదుంసటలో నంత తృలప్టియున్నది. ఒకటి వుముషుండు; ఒకటి (పక్కకి జోత్సా బంధకారములవలె) సూర్య _ చందులనలొ భూమాాకాశములనలె నొకదానికొకటి పరిపోషకము. రెండు నొక కేదాని రండుసగములు నొక శేందానిరెండుసగములన్న నమమను నలై అదు

ల్‌! టు ఈ మ హాభానముచేతం (యౌ

వడన ఆధార్థయము 16 శింపలేని 'తారాశశాంకవిడయము, బిల్రైాణీయము మొదలయిన మహా కథలు పచ్చి బూకతువ్లై యీనాలటికి హీయములగును పీని

ఒయన్నింటికి శిరోరత్నము 'రాధాకృష్టసంయోగము! (పతినీచ సం 'యూగమున నీ తత్త్వమున్నదని మిధ్యా యోగులు వావెంచనచ్చును* అట్లు వాదిందుట వెజువ్రనకు సమద మునకు ఛీదములేదని వాదిం దుట. అనంత్యగ్‌ష్మ ముల 'కెండనిది నానా మ హాజంతు నివాసభూమియైనది? నానా (దన్యగుణమయమైనది, యనంతడలమూ_ర్తికే - సాగరత్వసిస్ధిం కించి దూనములకును గానచ్చునుః అందుకనియే యకంధతీ ధర్మారా వుల సంయోగము (బ్రహ శ్రైనంద స్యబహ్మచారి యయ్యెను= యుగయుగమి శైలు సృవిలీలావిలాసమున నలసి (సళయవేళ శ రపాధోథివ్‌చీవ ధ్య శేషతల్పమ.న మాయాషహీతుండయిన నారా యణుండు. శయనించినన్లు ధర్మారా నముంధతిని జాదములతోం చేతులతో దనసర్వశరీరమతోంగన్పి "తెల్లని యా పానువుపై సుఖ న్మిదపొందెను. చృల్లని వాయువులు ఏను, మల్లికా పసూనకంజల్క-

• సితగరున్మూ ర్తులుః మధుకరకుమామలు, (దాడ్రాశః పలితహిమానీ చిందుపరిషి క-దేహులు బాంగుకువోయిన గొంతులతో సోమెక్కి కదలనే లేకపోయెను. తెల్లవాజెను- తెల్లవాజుదున్నదనలా నృ్షో (గముల నుండి లోకముకన్న ముందుగా6 (బళ్యూమరథము కదలికలు మాచిన ద్విజకులము కూసెను. *మైడిగంటులు తెపతపమని ఉఆక్కలు కొట్టి కిచకిచమనికూసి జంటిలై కదలి సౌఖశాయనికు లయ్యెను= తూర్చుకొండ నునుపైన చజీియలమిో6ద గాలిగిట్టలుజూఅీ సూర్య హయములు పరువెత్తలేనిచో ననూగండు కొరడా చినళ్ళు' (మో గించి యదలించి తోలెను గాంబోలుః వానిముక్షైలం గట్టిన నురుసుల బ్లుమఃకాంతి యుండలుండలుగ6 దూర్పునీమ చిందిపోయెను జంటగా "వెడలి నచ్చిన కొడుకుకోడం[డను నావ్మితవ్మాగారు భూచి తన " కబ్చిన భాగ్యము రామేక్నరశాత్రిగారి? _ లేదనుకొన్నదిం ఎంతమొ శ్వర్యు మనుభవించి మేవ! ఎంత కీర్తి సౌందిలే:మి! ఎంత భోగ శాలినమై వమి! అట్టి కొడుకుకోడండ గనులారం జూచినే జన శ్రము! కొంచెము (ఫొబ్రెకి-నతమవాత "రోవ..చం(వ రాజు తమ్శనివై నచ్చెను. ధర్మారావు వీథిలోనికి రాజుతోం గలసి పోయెసు. "ఊరిలో నందజు

168 "నే యిసప డగలు

రామచం(దళాజును (గొ_త్తగాజూచిరి. కొందటు నయసు మాటి; నా రాయన నెట్తుంపదును.. - శామచం(ద రాజు తన కిజబునది యేం శ్లపఫుడు తుని పారిపోయెను, తునిదగ్గజ 'నొక పల్లెటూరిలో నొక ధన్న నంతుండయిన రాజుగారాయనను జూచియతని జెలివితేటలు (గహించి _యతనిని తననద్ద నుంచుకొనెను, ఆ యూరిలో.నితండన్న నందతికిని (శమగా నుంజెడిది. రామచం(దరాజు తండినద్ద గొంత ధనుర్విదం .నేర్చిననాండు. కజ్జసాము, క_త్తిసాము.కూ8ంష నొంత నేర్చెను, కాని యా విద్య లతనికి. బ్నూర్తిగా నంటలేను, ఇంతలో నతనికిల దన నర్శృస్థులున్న చోటున వైనచోం దనకం బై కిన మ్చటకు వీ లుండునని తోంచి యచటికి. బోయెను, వాకను.నతనిధనుర్విద్యా దులకు మెచ్చు కొని గారవించిరి. ఆతనితో భోజనము కలసి చేయుదురు... ఆతసిని సర్వన్య నహారములందును స్వనర్షన్థుని నలెనే దూతుము శాని యెవ రును పీల్ళ నీయమమ ఆతని సుబ్బన్న శేంటలోల, న్నా _సియున్న దనియుః 'జెలియును, ఇట్టి స్థ తిలో నొక నృద్ధక్ష్రగయః:ండు సంస్కృతము? ధర్మ శాస్త్రము చదివినవాండు , తన "పమాక+ లిన్దజును జనిపోలాం "బె వాని కూంతురు పదునేనేం్ణ ప్య్ళకుం జేదతనపు. చే: సంబంధము కుదు రక్క బాధపడుచు నితనిం జేరందీసి "పినిద్చి సెండ్లి చేసెను. పెండ్లి యయిన నాంటినుండియు రామ ఛందరాజున కై. శ్వర్య మెత్తుకా నెను, అమె సేరు రథంతరి, అతనికి భర్య నలస నొక చిన్నయిభ్లు వచ్చెను తరువాత రామచం(ద-రాజు ఛాన్యన్నర్తృకము -సాగించెను.. మొదటి లీడాదిలో నతనికి' నాల్దువేలు. లాభించెను, “ధాన్య మూ వెనుకటి యేంటః బుట్టి ముప్పది రూపాయ లమ్మి మజుసంనత్పరమే “యును బది యమ్మెను! ఆ మటుశంనత్పరము పసువు నిలున చేసెను, దాని మోద లెండు వేలు లాభమ్యు తీసెను, తరువాత వడ్తీలపల దన డబ్బు నొసగి యది పెంచెను, ఇదిగాక (వాయనుల జమునను “నేరినవా6

, బి!

డగుటచే నాయూరిలో న్య నహారమ'లన్నియు నితండే చేయుచుండెను. ' అట్లు మజికొంత సంపాదించెను, తనకు మొదటం బిల సీయనన్న 'నారిమి6ద గోపము గలిగి వారిని సాధించనలయునని._పుకైను. తన “వార్యు ఆాతగ రినద్ద స్మృతులన్నియుం జదుచువు, వానిద్వారా. కొంత సంస్కృత -ఛాహాపరిచయమ్ము - గావ్య పరిచయముల _ గలిగించు

2వ] వడన ఆధ్యాయము 169 కొజిను. ఇంతలో ముసలి రాజుగామ చనిపోలా దానే సర్వాఫె కొరిమై పండక ముసలిరాజుగారు నదలిన భూములు తాను సేవ్య యు చేసెను, ఒకనికిం దన్ని యింకొకనికిం జేంప్‌ పాలిచ్చినబక్షైనలె నా భూమి యితని సేద్యము (గ్రంద సవృస్థి”ా ఫలించెను* నందయెకర ముల మెట్ర యీ రీతిగా. బదునుకు నచ్చి జొన్న: -మొక్క-బొన్నయః6 గలిపి యా యీం జెనిమివపుట్లు పండిం చెను రావ చం(ద రాజు పొలము (లొక్కాినజాలును. 'అదికామ ధేనువునలె నడిగినదెబ్లనిచ్చు నుం డెను ఆజేండ్లలో రాజు జెబ్బవె యొనుబది వేల యాసామి యయ్యొను* "అతంశచట ధననంతుం డైనప్పటి నుండియు సుబ్బన్న పేంటకు నచ్చి తల్లిని, బంధువులనుజూడ వలె నను కోర్కె. యతనిలోం జెలేగను కాని తండి చనిపోయినాండన్న తకమువాత నుత్చాహము కొంత తాను. తాను (వయోజకుం డ్రైతినని తంగడి చేత ననిపిం దుకొన నలయునని యతండు తలంచెను, అ కోక్కె. సాగలేదు, రామ చం్మద “రాజు ఒకసారి గంజాంజిల్లా వోయి యక్క-జడ6 దన త్లి తరఫువారి నందఆను జూచి నచ్చెను.. వానను నితండు ధననంతుంజని ెలిసి మజులక్షకియ సం([పదాయములో నున్నాంచసియు6 దవవారందటణజు గౌరవించు మున్నా రనియు నితనిని గారపంచిరి. రంగాజమ్మాగారి యన్నదమ్మ్శు లంద బునుందినిపోయిరి. వారి వు(తులున్నామం ఆమె పినతండి కుమారులున్నారు. వా రందజుకు రావుచం(ద రాజు ధన నంతుయని తెలిసినంత నే యెంతో గారనముచేసిరి. అ న్షుసుబ్బన్న పేంటి (వజ యతనిని. జూల గౌరవించెను. అందజును “ఓహో! రాజుగాము దయచేయుండు) మజుల రామేశ్వర శా్త్రిగారికిం బీుు తెచ్చిషి రని యాయననుంబొగడిరి. 'శాశ్తిగారి కేమి! చినరిరోజులలోం గొంవెము చెడిపోయెనుగాని; మహారాజు దానికేమి! చం్యద్రునంతవానికి వచ్చ పోలేదు"అనిరి. అన్నదమ శ్రలిద్దజయన్యోన్యమినుదూచి ధర్మారావును జనులు మజియు గొరవించిరి. అతనిశేని లత్షూధికారి యన్నగారనిరి. ఇద్దజునుగలసి రంగాజమ్మాగారి మయొద్దకం బోయిరి, అమెకునిన్నటిక న్న "నెక్కున చేసెను. గ్లేష్మము గుండెల కెగందన్ని యామె బాధపడు చుండెను. జ్వరము తగ్గలేదు. ధారక మంతగా శేదు.. =

170 వేయిపడగలు

రామ ; ఈమెకు మంచివైద్యము చేయించనలెను ఎట్లు?

ధర్మా : అస్థాన వైద్యులు రెండేడ్ల యినది పోయిం అయన ఘననైద్యులు. అయన (బకియుండలా సీ చుట్టుపట్ల జనులకు వెద కొన నక్క_జలేకండ నుంజెడిది, ఇప్పుడుదిక్కులేదు. మంచిమందులే "లేన్చు ఉన్నచో నవి కోటలో నెక్కుడనుంజెనో యెనరికినిందెలియదు. సర్గిమైన వై ద్యము కానలయునన్న చో నింన్సీషు వై. ద్యము చేయించ నలయన.ను, దానికి బెదవాడ తీసికొని పోనలయునుః

రంగా ఏ నేను బెజవాడకు రాను గిజవాడకురాను, నన్నిచ టనే తగసలం బెట్టనలయును. మికునన్ను బెజపాడకుం గొనిపోదురు. నే నచట సుటుక్కు మన్నచో నన్నక్క-డం దగులవేయుటకా? నాశనము సుబ్బన్న పేంటలోనే తగులలబగణ నలయును. అయినను నాకు వైద్య మెందుకు?

._ ధర్మా; అచేమి మాట? చూచుముం జూచుచుం (బాణమును దీసికొందుపూ? (పాణము లున్న౦తీనజకు6 జిక్రిత్స చేయనలసిన బే, అట్లు చేయని-వో నాత్మహత్య (కిందకు నును

ఆరామ :; నీవు బు వ, మొదటి యేండు నరీమ నిచ్చితివా?

ధర్మా ఏ అవును ఇప్పుడా (పస్నక్తి ఇీమి?

రామ; చక్కంంగా వమాటాడిఇివిః ఎట్లియినను చదువుకొన్న దారి వజు, .

ధర్మా 2 ఇంగ్సీషు చదున్చకొనుటనలనంగాదు. 'ేస్నల్టు మాటా డునది, |

రామ : సశేకాని, చెజవాడనుండి డాక్ట రును చిలివించినచో?

రంగా : చాజబూ! అది యనననరస్ట్రుం గర్చు మొన్న చందా రెడ్డి ఫ్రార్యకు జబ్బుచేసిన వుడు చూచినాను, అబేమి యాన! అచేమి తబ్బు! అయనకు నెలకు “వేయిరూపాయలజీతవ లు! సొంతమోటారు మింద నవ్చినాండు; వెళ్ళినాండు. ఆ డాక్టరునచ్చి యేదో మందిచ్చి " నాండు నాలుగునందలు వు మృకొన్నాండంట ఈలాగయినచవో. మన మందము దివాలాలు తీయనలసిన చే. ॥

ధర్మా ఏ అవను ఈ న్యనహార మింతలే. రంగా ఏ; అయినం గానచ్నును. ,కొని నాభర్త యిచ్చిన (వతిసెంటు భూమియు నా

వడన అధ్యాయము క. కుమారం వనుభనించ నలయునే కాని నే నందులో నేమియు గమ్బే "పెట్టను. “నేను చచ్చిపోయినను సశ! రామ; ఏమిటమ్మా యీ్‌ా విచ్చి! ధనము (పాణాపదకర్డునచ్చుటకుం గాక పోయిన చో చేనికి? .పాతిర వేసిన6 జినరి కెనరి కగును, రంగా ఏ; అందుకని సము[దమ లో బోయిదురా?రామ:నై ద్యునకిచ్చుట సము(ద ములోంబోయుటయా? రంగా ; ఆయనకు వేయి రూపాయలు జీత మూయును, సాలునకుం బన్నెండువేలు* నా యాస్తిమోంద సాలునకు 'వెయ్యిరాదు. ఇప్పటి ధరలలో నెనిమిది నందలు నమ్సుమన్నపి, శిస్తుల్కు ఖమ్చులు వోను నాలుగునందలే మిగులును, అందులోందిండి ౩0త? వై ద్య మున కెంత వైద్యవని మూలచ్చేదము వేసికొందునా? సాలున కంత యాడా యము నద్చువానికి మనము మన భుక్తికైన నెల మమ్మి యిచ్చు టలో నా కర్థము కనిపిం చుట లేదు* తీసికొనుట కాయనకుమా(తము మన సెట్లొప్పు వున్నదో? ధర్మా: అమ్మా! వాఏ సీ యంతగా వీచా రించమకదా!

ధర్మారా “నమ్మా!” యని పీలుదుటతో రంగాజమ్మగారికి

• నానందమయ్యిను. ఇంతనిజకుం దనతో సరిగ మాటాడ నై నమూటా డనివాండు తన్నిప్పు *“డమ్మూ” యని సిలుదునంత (1ేమ లీల కలి నో? రావి చం్యదరా జూరకుండెను భోజనము వేళ యయిన దని ధర్మారా వింటివిల బోయెను, రంగాజవ తి వివేకపమున కతండు నివ్వజపోయెను, ఏమియు జదువుకోని యామె కంత యగ్థ శాస్ర పరిజ్ఞాన మెట్లున్నది? పాఠ శాలలలోసి యగ్థశానస్ర్రుము లో స్‌ సంగ తులే యుండవు కాంబోలు! అతండు రెట్టింపు నుత్చోహమపు తో నింటికి గాలి 'తెజలమోంద నూలసచుంబోయును, మేన _త్తవలదన్న కొలందియు నరుంధతి మడికట్టుకొని నంట చేసెను. ' ధర్మారావు పోయినవెంటనే నీళ్ళుతో డి, సున్నిపిండి యుంచి, స్నానము చేయుటకు రమ్మనెను, అతసికి నీళ్ళుందిం వెను. ఏంప్రుతో మెను. ఏీపుతోమువేళ ధర్మారావు " (వక్కంలకుం జేతులతో నామె చేతులు నొక్కిపట్టుకొనెను. ఆమె నవ్వెను చేతికి సీళ్ళంవించు వేళ తుడుచుకొనుటకుం దువాలు ని 'స్చ “వేళు మడీబట్ట యందించువేళ హస్తాగ స్పర్శము పతి చేయక మానండు, అమె సిస్ధపడక మానదు. ఆతండూరక సవ్వించక మానండు.

172 వేయిపడగలు అమె 3లవ3లడిక మానదు సావ్మ్‌తమ్మగారి మొగములో6 గన్నులు; ముక్కు, నోరు సర్వము పోయినవి. అనందమే యున్నది* భోదనము చేయునేళ సొవ్మితవ శ్రి పోయి వీథియకుగుమింద గూరు న్నది అమంధతి విస్తరి వేసీనదిం _ ధర్మారావు వీంటమిందం గూర్చుండి విస్తరి వేయుటకు నచ్చిన యామెను దన నద్దం బీంటమింద గూర్చుండం 'బెక్టైను, అమె “అయ్యో! అన్న మునడ్డించనలదా? యనెను. “ఇదిగో! అన్నము తినుచున్నానులి అని అతండామె నొడలెెల్లం గొజుకెను, అపంధకి చక్కిలిగింతలకల బక పకాలున నవ్వెను. చ్యకమునలె నతని చే3లోం. దిరిగిపోయెను, చినరకు నదలిం ఏకొని దూరమునుండి యామె విస్తరిమాంద నీళ్ళు చ్లీ యభిఘరించెను, ధర్మా రావు “అంతదూనాన నిలునున్న నెను దగ్గజకు రాలేనా?? అనాను. అరుం ధతి *అవ్రను. ఎనిమిది నెలలయినం బట్టదా అని దిలాసాొ అనెను, ధర్మారావు *“అప్పువంతే. ఇప్పూడు-”ఆని లేచి యామె. చుబుకముం బూని *అంతకోప మెందుకు? నీవ వుట్టినింట సుఖపడు చున్నా నను కొన్నానుగాని కష్టపడుచుంటినని తెలిసినవో 6 గన్నుమూసి కన్ను దెజచునజుకు నీదగ్గణ నుంజెడినాండను కానా! ఎనిమిఏ నెలలుకాదు ఎనిమిదిలిప్తలింక సీ వియోగము సహించజాలను. ఆని మజలం వీంటమిందం గూర్చుండెను. ఆమె యన్నము నడ్డించెను. పప్పు, పొట్టకాయకారు యొక పచ్చడి-ఇవి పదార్ధములు, సావ్మితవా త్‌ో జా(గ_త్తగా నీళ్ళుపోసి దొడ్డిలో బొట్ల బీర పాదులు 'వేనంీలోం గూడం గాయించుముంజెను, ధర్మా వ ఈ పచ్చడి యేమిటి? అకుం :' తెలిసికొండుం ధర్మా 2 నాకం దెలియదళ్చా! నాకం జెలిసిన దొక్కటియే, మతి రూరియుం టెలియవు, అడం ; ఆ కెలిసిన జేమిటి? ధర్మా ఏ ఇెప్పు దునా? మా యూరికి దగ్గజగా రంగాఫుర మని యున్నది. ఆయూరి లోనా కషి యున్నది. దాని పేరేమిటో మజచిపోయినాను. ఆ పిల్ల ఎ గనితో శేచిపోయినదల! ఇదినాకుల దెలిసినసంగతి, ఆ ఏల "పేరు నీకం చెలియునా? అరుం ; "తెలియును! అసిల్ల పేరా? ధర్మారావు. ఇష్టణును నవ్వి నవ్వి, యాయాసము నమ్చునజకు నవ్విరి. ఇంతలోం దన్లే వాకిటనుండి నచ్చెను, ధర్మారా 'వేనియు నెజింగ

వడన అధ్యాయము 178 నట్లు అమెతో నించాశటి నుండియు నూట్లాడ నేలేదన్నట్లు “అమ్మా! మజ్జిగియ నెను, ఆవిడ *నాయనా! మడిగట్టుకొన్నది "నేనా? యనెనుః ధర్మారావు “అయిన-వో6 బోయి మను” మనెను అమంధతి మజ్జిగ పోయునుంజెను. ధర్మానా వామెమోందం జేకిలోని చల్ల చిలుక రించెను ఆమెమోందచ బడి యొడలెల్ల నెంగిలి యయ్యెను. అంతలో సావ్మితమ్మగారు చొడ్డిలోనికి6 జనసెనుం

అరం ఏ ఇంక నేను మజల స్నానము చేయనలెను. ఆరోజున నెంగిలి పన్నీమః ఈరోజున నెంగిలిచ ల్ల ధర్మా; “నీ బ్రైడలంతయు నెంగిలయినది యనలు** అరుంధతి కొడ లెల్ల నెంగిలయినట్లు "లేదు, అవ్యుతమయ మైనట్లున్నదెం అమం ఏ; నేను స్నానము చేయను, ఇశ్లేయుందును. ధర్మా; అనగాం నెప్పూడును ఫుంస్ర్రీగానే యుందువా? అరుం వ *"అవును ఇద్దబునొకరి నంక నాకమ చయూచదుకొనుచునేయుండిరి ధర్మారావు, చినర గౌెండుముద్దలున్నవ్కి అవి తినుట యెొజులడు, అరంధతి చల్ల తప్పెల్మకిందనుంచుట యెజుంగదు. ఇద్దజు నేవో పరన్పరాక్షి -కోణముల గూఢార్థములు చదువుకొను మన్నాసు ధర్మారావు కను లలో నీకు నిలవెను, అతండు చేయి కడుగుకొని గదిలోనికింబోయెనుం అరుంధతి చేతులు) కాళ్ళు, మొగము కడుగుకొని తానుగూడ గది లోనికింబోయెును ధర్మా ; , పోయి భోజనము చేయుము, ఇప్పు 'డెందుకు నచ్చిఖివి? అకం ః మిోకుం దాంబూల మిచ్చి పోయెదనుం ధర్మా ఏ తమలపాకు లెక్కడివి? అకముం ; ఇందాక నమ్మానచ్చినపి, ధర్మా; అమంధతి వెంటనే యవికూడ నూరిలోనికి నచ్చినవి కాంబోలు! అరుధంతి మొగమునందు మధురలజ్జ విచ్మితముగా6 గన బడెను ఆ శేఖ కొన్ని ఒన్మలుగా నభ్యసించిన యొక యభినయ విశేషమునలె నామె మొగముమిోంది కంతలో వచ్చును వచ్చి నంతనే యా ముఖము మేఘ ముచాటున న_స్తమిందు సూర్యరోచిస్సు = నెగందన్ని పశ్చిమాశకుం టై భాగమునం గల తెల్ల మొగిలుచినళ్ళు బంగారవుజరీనలె ధగధగ మెజసిపోవువేళ నా మొగిలుల కడ్డముగా 'బెక్టమపతి తన తెల్లని ఇెక్కలలో గీచినట్లు మెజసిపోవును. ధర్మారావు మొదటి యాజునాళ్ళలో చానిని లీలగా-జూవెనుం 'రాథి రహో

శశీ వేయిపడగలు మధురదుఃఖకథనగాథలో నట్టిది జరుగ'నేలేదు- ఇఫు డా రేఖ యరుం ధతీలీలాముద్ధత్రపామ ధురనదనసరోజముపై కి నట్లు నచ్చి. యట్లు పోయెను, ధర్మారావు నిలుచున్నవాండు నిలు దున్నట్లు ముగ్ధుడై పోయును*, పతి పొందిన తన శ్రాయత్వమున శమహేతువో నతికిం దెలి, యదు= తాను తనభర్తకు నంతబేమాస్పదురా. లగుట యామె (పాణమార్గములో నమ ఖల(పవావాములు సుళ్ళు తికుగుచుం జెనుః ఆమెకు. బోయి. భర్తను దానుగా. గాంిలిం మకొనవలయు నని పించును. కాని స్రీ సహజమైన లజ్జ యడ్హమున మ్చు మున్నది. ధర్మా; 'నేనిఫుడు తాంబూలము వేసికొనను, నీవ్రకూడ.భోజనమువేసి రమ ఇద్దజము కలసీ యఫుడు వేసికొందము, * అరుం; నాకు రోజును స్తాయంకాలప్టుళ్ళబొద్దు తిరిగిన తరువాతంగాని తిండి యలవాటు లేదు- మా నాయన పస్ట్రిప్తూర్వి యయిన తరువాత, ధర్మా; ఇత నాయల పవాటు- మాతిపోవునుగడా! దానికి నేలే మొదలు, పోయి రమ్ము* అరుం: అంతనరకుం దాంబూలములేకుండనుందురా? ధర్మా; ఇంత కాలము సీన్ఫు లేకుండ లేనా? - .

ఆమెపోయి భోజనము చేసినచ్చెను.' తములపాకులక్రు సున్నము 'రాచుదుండెను, ధర్మారావు సున్నముతీసి యామె బుగ్గకు రావెను. అమె తుడుచుకొన లేదు ధర్మారావు “ళుడు మకొనవేమి?ి అనెను, అరుం? నా శేమియు సనసరము లేదు. నా మొగము నా "కెట్లు

ధర్మా; నాప నంతే. అరుం: నిజముగానా?

ధర్మా; నజముగానే! ,

ధర్మారావు తమ్మ నమలి యకంధకి కందీయ _ బోయెను. అమంధతి (గహించలేదు. అరుం: నా కీ యెంగిలి నద్దు. ధర్మా కః నద్దని నిన్నసాయంకౌాలము చెప్పవలసినది. ఇప్పుడు నే నొప్పుకోను లరుం: ఒప్పుకొనక యేవుచేసెదరు? నోడమింద నెకపటము భూని ధర్మారావు “అది” అనెను, అరుంధతి మొగముమిందికి మథుర ' లజ్ఞా శేఖ నచ్చెనుః ధర్మారా వా శీఖను దగ్భాంతులైై మూచెనుం అరుంధతి మజలం గలనరపజెను,

• ధర్మా ఏ: హేమశీఖా అది అది!

వడన అధ్యాయము ప్‌

(పొద్దు వాటారెను, దేవదాసి నచ్చెను. చానడిలోనుండి “అన్నా! యన్న పిలుపు వినయుడెను. ధర్మారా వుత్తరీయమును

• వేసికొని బయలుచేజెను. అమంధతి యింతకుముందు నజుకుం డానే గాక (పపంచము లే దన్నట్లున్న పతి యింతలో నిట్లు లేచివోవు చున్నందుల క చ్చెకువుపడి *“ఎనరామెశి యన్నది,

ధర్మా ఏ గిరిక +

అరుంధతికి జ్ఞాపకము నచ్చెను. తన యుంగరమునంకంజూదు కొనెను ఉంగరములోనిది సీలపుతాయి. భార్యాభర్త లికవుకును బయటికి నచ్చిరి. బేనదాసి యరుంధతి నదే చూచుట.

"దేన ఏ నదినగారికి నమస్కారము, ,

అమంధతి కేమియుం దోచలేదు. తా నెక్కడ! ఆమె యుక్కడ!: అ నమస్కా-రమునకుం చాను దగుదునా యనుకొన్నదిం అనుకొని యుంగరమునంకం జూవెను ఉంగరము " తమాలనృవషు వ్య్భాయవలె] యమునాతరంగమునల్కె కవిల శరీరకాంతినలె, యశోదాశికువ్రనలె, నల్ల నికాంతులు వెదజల్లుచుంజెను, అరుంధతి గదిలోనికి. బోయి లెండు 'తాంబూలములు తెచ్చి "చీనదాసి చేతిలో సుంవెను. బేనదాసి చూచదుకొన్నది. రెండెందు కనలేదు. మటల గుప్పిలి మూసెను. అన్నా చెల్లెండిద్దజును నడచిపోయిరి. అరుంధతి వారినంక ౩ దూచెను, ఇద్దజునుబోయి తంగడి కట్టించిన చలునతాతి మెట్లవైం గూర్చిండిరి.. గిరిక పాదములు. నీగ్ళలోం బడునట్లు గూర్బుం డెను, / _ -

ధర్మా: నా కొకు నీవు నిన్నలహడ వచ్చితివా?! గిరిక; "రాలేదు నీవు రంగాపురము వెళ్ళిళివిగా! "ధర్మా; అది సీ కెనరు చెప్పిరి? గిరికవ నీవు వళ్ళు గుుండంగా . నేను జూచితిని. ఇక్కడనుండి మూడుము, రంగాఫురము (తోన కనంబడుటలేదా? దూరాన నిన్నుం జూచి (గహించితిని. ధర్మా ఏ; ఈ యెనిమిది నెలలు నేమి చేయు చున్నావు? గిరికఏ చదువులేదు+ సంధ్య "లేదు* నీవు నీ చారి చూచు కొనుమన్నావుగాన్సి నాడారి మాచిపెట్టుట "లేదుకడా! - ధర్మా ; నాదారి తేలిక సీదారి కష్టము. సీదారి నీవే యెక్కువ మూచుకొన నలయును. ఆ దారి మా కనుభనములో లేనిది గిరికవఏ అదియేమి?

176 వేయిపడగలు అట్లందువు? నీ వున్నా నని నేను ధ్రైర్యపడు మండలా) సీ వట్లన నే నేమి కావలయును? అన్నా! నీవు చెప్పినట్లుగా రోజును ర్యావి న్మిదపోవునజకును. (బాణాయామము చేయుము స్వామిని ఛ్యానిరో చుచు బండుకొందును. స్వామిని నాకు ముందు నిలునదుః "5ండు; మూండు సార్లు నిలిచినది. కాని యంతలో మూయమైనది అన్నా! గుడిలో6 (పభువ్సున శెదురుగ నిల్చున్న ష్రుడున్నంత సుఖము నా కింటినద్దం గలుగుట లేదు ధర్మా; తల్లి! ఇది యొసిమివ్‌ నలల లోనే సి్ఫించెడి విద్యయయిన-వో బుషులకు యుగములు పట్టు కేల! నస్రు నన్ను మజచిపోనలయును, "నేను లేను, నీవేమి వెయుదువు? చేసి నచే చేసి చేసినదే వేసి.నీ (పాణము విసుగనలయును, అప్పూ డతని (సాణములు పవ్‌సుగును, అప్పుడుగాని యా దొంగగుండజె కమలదుః -(పాణములు వేధిందుటలో నతండే మొనగాండు.. గిరిక ఏ. గానగారి నెన్నయిన ననుము 'ఆయన పడనలసీనవాండును నీ నననలసినవాః -డవును! ధర్మా 2 గిరికా! ఈ సరాగముల కేమి యీ నన్ద రల శేమి? ఆయన యొంతదూరము నచ్చినాండు! మణల స్వప్న "మే మయిన , నచ్చెనా? గిరిక: నీవు 'వెళ్ళినతసనాత నెలనాళ్ళ (క్రిందట - నచ్చినది ధర్మా :, అందులో నేమి జరిగినది! గిరిక ; "స్వామి వేణు వూందు చున్నాండు. గోవ లన్నియు మెడ లెత్తుకొని యాయనవంక€ జూదు చున్నవి, దూరమున యమునానది (వనహిం మచున్నదిం తమాలనృవ ములు గాలి- కూల్రపచున్నవి, స్వామి నుని చేహకాంతులు నామోందికీ నచ్చినవి. నేనా నీడలలో, నక్కినక్కి స్వామిదగ్గ అకం బోయితిని, ,అదివజకు నన్ను6 గనినంతనే యూయన పాటిపోయినాండుకచడా! అందుచేత నాయనకుం గనంబడక్రుండ నేను సమివించితిని,. వెనుక నుండి వెళ్ళుటచేత "నే నాయనకుం గనంబడ లేదు. దగజకుంబోయి (వేలాడుచున్న (వభువు నుత్తరీయమును దాంశితినిం ఇంతలో నాకు _ మహానంద మయినది. నాగుండె కొట్టకొన్న ది. .నాబేహములోనున్న ర_క్షమంతయు వేగాలివేగముగం | బనప్‌ స్త షి టం (బనవాంచెను,. అంతలో మెలణకున వచ్చినది లేచిచూచితిని, స్వామి లేడు; నీమిలేదు, ఇంత సేశేడ్చితిని- మజుల నిదురరాలేదు. ధర్మా: ఓపిక పట్టుము, ఇంకను నాలస్యము “పట్టును, అది యేండ్లు 'కానచ్చును, ఇదినజకుం జెల్చిన బే మార్జముః

28] వీడన అధ్యాయము ్షేగగ స్వామి నీతో మాట్లాడనలయును. అది కలలోనను గాదు? నీవు మెలంకునతో నుండగచే నచ్చి నతోం (టైసంగించనలయునుః

గిరిక దిగాలయిడిపోయెను.. అమె యేడ్చుముం డెను ధర్మారా వామెనంకనే చూవెను, అమె తాను కూమ్చ్‌న్ని ఆాతిమోంద6 బడి “అన్నా! నాథుం డెప్పటికయిన న న్నట్లు మన్నించునా! నే నెన్ని "రాత్రులు ని్మదించలేదో! ఆయనవైైనం 'దెలియదా! "నేను పడు చున్న కష్టములు 'చాలఫపు కాంబోలును వకాదశులు, చ్యాదశులు ఒక్కా పూంటయే తినుమున్నాను, అషస్ట్రమిననములు ఒక్క-పూటరేీ:.. ఇంక నా రోజులలో నన్నమే మానివేసెదను, అన్నా! ఇంకను నేమి చేయనలయునో పప్పుము, ఒక్కసారిగా మెడ నజుకుకొనుముందువా? అది సులభముగాం జీసెదనుః సామికిం దయలేని యీ మొండి (శైదుకు (బదికియెందుకు! ఇండాంక నదినెగారిని జూచితిని, అమెకు సీవు (పత్యతముగా నున్నావు. ఈర్ష్య కాదుసుమూ! నా కట్లు లేదా యొను, పతి దయవూమ శుప్పుడో తెలియలేదు!

ధర్మా; ఇంక నెన్ని వేేశయ్య పదములు నేష్చుళాంటిని? గిరిక: 'మా అమ్మకు నచ్చినన్ని(యు నేర్చినది. ధర్మా నీకా చిన్న పుస్తక మచ్చితిని. అందు నాయికలు వారి స్వభావము, వారి లతణములు నున్నవి. అవి చదివితివా! గిరిక ఏ చదివికిని గాని సరిగా తెలియ "లేదు, జేప్టు “ర్యావికి నత్తునా? చెప్తుమునుగాని. నీకు ఏలుండదా! ధర్మా ; (దశిరోజున నొక గంట చదువుము, జేపటినుండి రమ్ము ఈ మూండునెలలు నే నించే యుంజెదను. నీక నచ్చిన పడాలలో6 గూడ నాయికావిభాగము వెప్పెనను, ఈ మూండు నెలలగునజుకు నీవు చదునందగినది యేమియు నుండరాదు. గిరిక ఏ ఇంక లెక్క పది రోజులలో స్వామి నాతోం గనీశము కలలోవైననుకశే మాటాడెనా _మౌాటాడెను; లేదా యేర్యాతివేళనోనచ్చి యీ ఇెటువులోం బజెదను. నాతో స్వామికిం దెప్పయుత్సనము జరుగును. చినరకు నే నంలేలేః

గిరిక యూరక యేజ్వనారంభించెను. ధర్మారావు 'అలయము లోనికిటోయి కనుంగగొందము రా యని యామును లేవందీసి యాల యములోనికి. నొంపోయెను, పోయినది మొదలు గిరికకు స్మృతిలేదుం

178 వేయిపడగలు ధర్మానాను తన్మయుండై సోయను, ఆలయము బయటి శయ్వరునుంగల సియే వచ్చిరి. ఇంటికం బోంబోవ్ల పండిరి. గిరిక *అడుగ లేజేమి? అనెను, ధర్మారావు “మజచిపోయితి న నను. రాప్‌ (ఫొద్దుపోయినది. గిరిక నింటినద్ద దిగవిడిచి ధర్మారా వింటికి వచ్చెను, అరుంధతి వీథ గువ్ముమ'నొద్ద నిలుచుండి యెదునుు బూదుదుంజెను. ఆత6 డామెనుం జేతులలో నేత్తుఖొని లోనికిం దీసికొని పోయెను. చీకటులు దట్టమై (గ్రమ్మళొ నెను మజునాండు రంగాదమ్మాగారి శెక్కునచేసెను.. 'తెబ్సవాజులు నిదుర పట్టలేదు. జ్వరము జాజునుగూడ లేదు. ఊరిలోని మంగలియు నర్చకు లిద్దజును వచ్చి చూచిరి, వవోమందులునడు ఫు మండిరి. ఒక వారము గడచినలాని రోగ స్వభానము చెప్పలేవనిరి. శామచం(ద "రాజుగాషు రంగాజవ గారికి దలియకుండం బోయి "పెద్ద డాక్టృరును దీసికొని నచ్చెను, అయన చూచి కొన్ని మందులేన్లు ఇవెప్పి యని కొని లెమ్మని వెళ్ళ "తానేదో యింజక్ష నిచ్చి వెళ్ళెను, తహవాత6 (పతి గంటపు జ్వరము మూచమట, (నాసి యుంచుట, గంట గంటకు, మందిచ్చుట_యుక మనిసి. (పల్యేకముగా నామెయొద్ద నుండనలసి ల్‌ నచ్చెను. నీళ్ళు కలిపిన యేవ ౦దయినను (తాగనని రంగాజమ్యగారు పట్టుపన్రైను. అందుచేం బొడులు, బిళ్ళలే యిచ్చుచుండిరి. అమజు నాండు వధార్థహ్నమున ధర్మా రాన్టను, రామచం(దరాజును రంగా జమ్ముగారి మ౦ంచమునద్దం గూాక్బండిరి, " రంగా ఏ; నాయనా! ఈ డాక్ట శేమిటి ! అంతపెద్దవాండు

లాగు తొడుగు నేమిటి? మనిన అసహ్యుముగా లేడా? రామ; అమ్మా! నీవు మౌటాడ లేనిస్థితిలోనున్నావు. _డాళ్లరు మాటాడ సద్దని చెన్చీనాండు. మాటాడకుండం బండుకొనుము రంగా; ఆ నొటిలో సిగరెట్టుతో నా నద్దకు నచ్చినా[డు, మీకు దానిసిం చాజ్న, ఇయావిని జెప్పినారు కారు. రామ వ వారు గొప్పవారు అంతే! దొరలనలె నుందురు. రంగా: నేనేమి దొరలమొగ మెటుం గనా? క్ష అప్పమనాయండుగా శెప్పుడయిన నిట్టి యపభంశ వులబనులు చేసిరా? వారికన్న ఏకు గొప్పవార్థా? ఆయన 'యెంతభ క్రి కలవారు!

వడన అధ్యాయము 170 ధర్మారావున కామె'(పతిమాటయు నెంతో యర్థనంతమ. గాం గనంబడెను- అతిహేయమైన ధూవుపానము గౌరననీయమెపోయకు. ఎ గొప్ప దొరలనలా మ హాగుణనం పన్ను లన్న యర్థముపోయి "పెద్ద జీత గాంతన్న యర్థము నచ్చెను* రంగా ఏ; ఆయన నాడియీ చదూడండేవి? “అదియెట్లున్నదిః ఇది యెబ్లున్నది యని యడిగినచో రోగము తెలియును? నాడి పరిశీలించి తత్త్వము తెలిసికొని తత్త్వ్యానుగుణముగా" మందు నడప నలయును గాని యిట్లు మై చిహ్నములు చూచి నడపినచో నేటికి6 దీసినంగోటికి. దీయునేమోకదా! రావ: అమ్మా! వీరి వైద్యమే "వ్రేలు. వరికి సర్వమ.ను నాడి చూడకుండల నే తవెెంయునుం రంగాజవ ఖ్‌ “కాబోలు నని యూరకున్నదిః అవప్రయు6 గాక తరువాత మాటాడలేక పోయినది "రామచం(ద రాజు తనకువూ రునకు “రామేశ్వర శాద్రిరాజు” అని "పేమపెళ్సైను. అవిల్ల వాండు నాయ నవ్శ మ౦చమను. నద్దకు నచ్చెను. ఆతనికి అత్త అమ్మ, నాన్న అన్న -మూంయడు మాటలు నచ్చెను. సుబ్బన్న వేంట నచ్చినతమువాత వామ్ము అన్నమాటకూడ నచ్చినది. రంగాజవు ఖ్ర్‌ంికి మనుమనిచేత నీ మాట లనిపించుటయే పనిమైనది. ఆమె మనువనితో “మామ్మ! యనంబోయి యూయాసము చేత వూనివేసెను. పిల్ల వానిని దగ్గజుకుం దీసిళొనెనుం ఆనాండు సాయంకాలము ధర్మా రావు రంగాజవ్మ్యాగారియింటి నద్దనుండంా -జేనదాసి యతనినిం జూశంబోయునుం ధర్మారావు రావ చందరాజతో మాటాడుచు మాటాడుచు హఠాత్తుగా లేచి యమకం గలిసి జచేవాలయమునకుం బోయును, "రామ చంద రా జాశ్చర్యుపోయెను. రంగాజవ శ్రి "చేనదాసీని6 జూచెను- అమె కవూకనితో *ఆశ ఎర్యుపోయెద 'పెందులకు? ఆ పిల్ల యెనరను "కొన్నావు! మి.నాయనగా. రుంచుకొన్నాగే, రత్నగిరి! యెజులస దువుకద్యా ఆమె కూంతుమి అనెను, రాజు 'ధర్మారానట్లు 'లేచిపోయె "నేమి*+ి యనెను. రంగాజవ శ్రా “వారిద్దజీది యొక చ్మితము* అది 'యొునరికిని 'జెలియుటలేదు* ఇద్దజును నన్నయుః బెల్లెలును, "వెనుక నిప్పటి జమిందారుగారి పట్టాఖిసీకమున నొకచ్యితము_ జరిగినది

180 వేయిపడగలు వాసు నృత్యము చేయుటకు చేనదాసిని రమ్మన్నారు, ఆమె పేరు ేన దాసిలే! అమె రా నన్నది. వామబలనంతమి.గ6 దీసికొనిపో(బయ త్నము చేసిరి ధర్మా రావ (దాణములు పోయినమ నట్లు జరుగ దన్ని (పతిఘ టించెను. వా రూరకున్నారు” అనెను,

రాజు ఏ ధర్యారావు చాల మంచివాడే, చేనదాసి -యెట్రిది!

రంగా ఏ నేను బేనదాసిని. జూలసార్లు పలుకరించి చూచితిని, అమెకు భాగ నవతమ౦ంతయు6 గంఠత; నమ్చును. మాట్లాడుచు మాట్లా డుదుం దనయొడలు తానే యజులదు ధర్మా రావును గూర్చి మౌాట్లాడుచు “నన్న యనును, ఆమె చాల భక్రురాలు, నా యుధ్ధేశ మేమనంగాం గొలందిదినములలో నామె గోపాలా న | రంగాడమ్మగా 680క మాటాడలేక పోయెను, అంతనజే యాయాసపడుము మాట్లాడం గలిగను, ఆ “'రాథతి (నొద్దుపోయి గిరికను వెంటంబెట్టుకొని ధర్మా రావింటికిం బోన్చ్రచున్న వేళ రామ చంద రాజు కనిఫించెను. ధర్మారావాణి *“అన్నా! ఈమె యొన్వరో అమ్మగారు చెప్పినది కడా! యీమె పేక గిరికో అనెను, చేనదిస్సిని నిలుచుం డెను, ॥ ౮

ధర్మా ఏ గిరిక! యీయన రంగాజమ్మ గారి కుమూరుండుః మన యంద టీలో బద్దవాండుం 'రామచం(ద రాజుగారు.

గిరిక రాజును జూచెను, రాజు ; “చేనదాసి యంటికచా!*” యనెను. గిరిక : అన్న నన్ను. గిరిక యే యనును. రాజు ; అన్న కాదు; అన్నలు నన్ను6గిరికయే యందు రనుము.

గిరికయ్యు ధర్మారావును నవ్వీరి. తమువాత _వారిచ్సజును గలిసి వెళ్ళిరి. నాంటిర్యాతి రామచంద రాజు రథంతంతో “5ఖ్రంతర్‌! ఒక మాట! ఈయూరిలో మా నాయనగా రుంచుకొన్న యామె కూంతును 'జేపదాసి యను పిల్ల కలదు. జేపామె యిచటికి నచ్చును. నీవ మన మిచ్చట నున్న (పఠదిసమును ఆమెకు నచ్చినప్పుడెల్ల నేదో-- ఫువ్వులు ఫలహారము నొసంగవలయును. చాలే భశితో సీయ నలయును ఆన్సి చెప్పెను, ల

(గౌహ్మణులనుం _గుదిర్చి , "తెచ్చెను "రాజ్య

వడన అధ్యాయము 181 లత్ష్ముమ్మగారి యింటికి. బోయెను, అమె యితనినిం జూచి వాంప "తెచ్చి వేసెను, ధర్మావి మా చేతికి అరుంధతి చం[(దహార మిచ్చిన దంట! మణజలం దీసికొని రమ్మన్నది= 'రాజ్యు ఏ ఆమె యిప్పూదు మోాచేతం బనులు చేయించుచుంగూడ నుండెనా యేమి? ఎంత గడుసువిల్ల!

ధరా త్రగరౌను నవ్వెను.

రాజ్య నాయనా! నీ యత్తగారు మామగారును రాత సులు* దానినీ బహుకస్ట్రములు పెట్టిరి. నీవ మంచిపని చేసితివి, - పిల్ల సుఖపడుచుండంగాా మీ యిద్దజలు కాంపురము చేయుదుండంగా నా కొకసాం నచ్చి చూడ నలయునని యున్నది.

అని తెచ్చి చంద హారబువ్చెను. అతండదిమెడ లో వేసికొనెనుం

"రాజ్య ఏ మెకదగ్గజ నతు కూడిపోయెను, నేను మజలం కమ సాలితోం జెప్ప యతికించితిని. ఆఅమెతోం జెప్పుము, /

ధర్మారావు వెళ్ళుటకు "లేవను, ఆమె యాంగమని దొడ్డి లోనికిలోయి నాలుగు వొట్లకాయలు కోసి 'తెచ్చియిచ్చెను, అతండు “మా దొడ్డిలో నున్ననండీ!” అనినన్తు శా దని బలనంతముచేసి పంవీంచెను. ఇంటికి. బోయిన తరువాంత "రామచం(ద రాజు “నాకుం గూడ (ఛాహ్మణులను బిలుచుకొనినచ్చితివా!' యనెను ధర్మారావు “నీన్రు ఆమ (గాధ్ధనేకడా చేయునది, ఊరిలో బురోహితు. డున్నాలో డ నెను, "రాజు ఏ ఛీఛీ! నేను వానికిం 'జెట్టుదునా? న భోజయేత్‌ స్తేన క్లీబ పతిత న్నాస్తిక తద్వ్భృ త్రి వీరహా గ్రోథి ధిషూపతి ధిధిషన్ర్రీ[గామ యాజకాజూపాలోత్ప ఫసాగ్ని మద్య పకుచరకూటసాక్షి (పాతిహారి కాన్‌ క్ష అన్నాండు [గామ యాజకునకు నేను పెట్టను. నీవు రంగాప్రరము 'వెడలితివి కదా! నాకొఅకులహాడ (ఛాహ్మణులనుం బిలుచుకొనినత్తు

ధర్మా ; ఇంటికి. వెళ్ళి నచ్చెదను. అయినచో. మజుల6 బోదము*

రాజు ఏ నేను వెళ్ళినత్తునులే! నీవుకూడ నెందుకు!

"రాజు వెళ్ళెను. (ఛాహ్మణులనుం "'దెచ్చెసుం ధర్మారావు భో కృలను స్నానము చేయుండని తాను స్నానముచేసి సంధ్యానంద

182 వేయిపడగలు నాదికములు చేసి కూర్చుండెను. (ఛాహ్మణులు వచి ఏరి+ ఇన్నాళ్ళకుం ఛీళ్ళయజ్ఞ్ఞ ము వేళ భార్య యన్నము. దెద్బుట సంభపించినందుకు ధర్మారావు సంతోమీంచేను, " ఇచ్చట నర్చన యయిన తమవాతల్ల గబుకు తెలిసిఫొని రామచర(ద రాజు తాను (౧హ్మణులనర్చిం చెను. "రాజుగారు" (గాహ్మణుల కిద్దజకును6 'జెరి రండు రూపాయ లిచ్చెను, ఆ నాండు సాయంకాలము రంగాప్రరములో రామ చంద రాజుగారి చేరు (మోణిపోయెను. ,ఇంటిలో నానాండు శీ రాన్నము "గారెలు చేసిరి. రంగాజవు శ్రమ నలదన్న కొలందియుం గోడ లామెకం గొంచెము నెండును రుచి భూపించెను; ధర్మా రావు' నింటిలోనుండి పితృ శేషము తీసికొనిపోయి రాజుగారి యింటిలో * నందజును దినిరి రంగాజమ్మగారు పితృశేసు మని మజుల శ్నీరాన్నమనుః సగము గాలెయును దినిరి. ఆనాంజేమా యామెకు బహుసంతోషమయ్యొను. రత్నగిరియు (బైకియాళ్షికము నాండును (ఛాహ్మణునింబలిచి బ్‌య్యము పప్పు కూరయు నిద్బును, ఆ నాండు రత్నగిరియు) "చీనదాసయు ధర్మారావు గారియింటిలో భోజనములయిన నని తెలిసికొని భోజనము చేయుదురు. అందుచే. భోజనము లగువజకుం (బొద్ద్యుకుంకును. అనాడు 'దేనదాసి "దేవాలయమునకు బోదు, అందుచే నానాం

డామె యింటికి రాలేవు. వ

పసిరిక (పతి యాస్టకమురోజున నెటనుండి నచ్చునో ధర్మా రావు నింటికి సాయంకాల మగుసరికి- నచ్చును. సావ్మితవ్శ తగ "రాతని కొక్క గారె యిచ్చును* _ అది యతండు కూర్చుండి తిని యింకొక టడిగి తీసికొనిపోయి తన్ని కి చ్చును. ఆనాండు పసిరిక (వొద్దుకుంకు వేళకు నచ్చెను. ధర్మా రావును; రామ చంద రాజును పేధ్ధాియరులు మోందం గూర్చుండిరి, పసిరికకొ_త్తవానినిం జూచి. ధర్మా రావుతో మాటాడక యింటిలోని!6 బోయెను, అరుంధతి వాకిట నిలుచుండి 'యతనినింజూచి భయపడిలోనిక్రిలరువ్నెత్తి యత్తగారితో *న _త్తయ్యాా రది యేమిటి! న మను పసిరిక పాము గాలి కూలస “భయము శటి అషిటై న నా రతేనినిం జూచి న్వ్‌ అరుంధతి యళసినే పరిశీలించి చూయుచ్చు స హకమజంది యనెను. నే స ౦డెను రామచం(ద రాజు

నీడన అధ్యాయము 185 పసిరిక యింటిలోనికి. బోవుట చూవెను, మొదట నాశ ర్య పడెను. కాని వెంటనే జ్జాపకము నచ్చెను. రామచం(దరాజు తుని 'లెచిపోవు నాంటికి నయిదాజేం్ల వాండు పసిరిక. పొడుగదిగానే కాని యేమియు

"హార్చులేదు* గారె తిని పసిరిక నచ్చి ధర్మారావునంకం జూచివోవు చుండెను. ధర్మారావు ఈలవేసెను. ధర్మారానతనినిం బిలుచునది యట్లు. పసిరిక 'పెనుకకుం దిరిగిదూచి పోంబోవుచుం డెను, ధర్మా రావు మజల నీలవేసి రవ శ్రనెను... రామచందరాజు పోయి. పట్టుక రమ్మ నెను= ధర్మారాప్పు “అందండు, ఆతనితో నెనరును బరుగ్నాత్త "లేకు పైనిం బక్రులను జూచుచుం బమవెర్తును” అనెను ససిరిక నచ్చెను, ధర్మారావు “ఈయన నజుగుదువా*శి యనెను, పసిరిక “యెజుంగి నని తల యాడించెను, “రంగాజమ్మ గారి కువూరుండుః మన కిద్దణకు నన్నగారుి అని సంజ్ఞ చేసిచెప్పెను. పసిరిక కనులు "పెద్దవిచేసి “ఉఫ్‌” అని యూందెను- అది ెలిసినదన్నమాట. “అన్ని యనెను. ధర్మారావు తలయాడింెను. పసిరికయొక్క_ పర వుృతీసెను, ం అన్న దమ్ములిద్దజణును గూర్చిండి ర్యాతి (వాధ్దుపోవ్రనజకునుం

! దండి గాధ లే చెప్పుకొనిరి. తండి యనిన ధర్మా రావున శెంత గార నమో రామచం(దరాజున కంత గొరనము* అ్లైు రాథ్రి (పొద్దుపోవు నజకుం గూర్చుండీరి. కబీకు చేనదాసిని వెంటంబెట్టుకొని నచ్చెనుం ధర్మారావు: “అన్నా! చెల్లెలికి. జదువు చెప్పనలయును. ఇంకం బోద ము అనను, రామచం(ద రాజు గిరిక చేయి పట్టుకొని “అమ్మా” యనెను, గిరిక “అన్నా!” యనెను ॥

. _అరుంధతియు గిరికయు సహాపాఠిను లయిరి, కాని అరుంధతి గిరిక ననుసరించలేకుం డెను. అతం డానాండు వాసకనజ్జికాలమణములు ఇెప్పెను. చదువుమున్న (గంధము భానుని(శుని రసమంజిరి. . ఆ లత ణములు చెప్పుదుండంగా గిరిక కనుదోయి విప్పారి దిన్యజ్యోతిస్సులు

"_వెలులసచుం జెను. అరుంధతి ఆమెనంక నే చబూదుచుంజెనుం రాథి శండు జాము లయినది, గిరిక ళస్వామి యింక నెప్పుడు నన్చును?” అనెను. ఈమె తన్మయత్వమునుజూచి ధర్మారావు ప్తుస్త కము కట్టిపెట్టి కొన్ని (పార్థనాన్లోకములు చదివ్‌ యుపసంహరిం చెను ఇంక గిరికను దీసికొని పొమ్మని ధర్మారావు కబీరుతోం చెప్పగా

194 వేయిపడగలు నతండు తన్మయురాలి నామ నానుకొని నెవ్యుదిగా నడిపిం చును6 గొనిపోయెను, అకుంధతి యామెను ఏీథిగువు శ్రమిదాంక ననుసరించి యామె కనివించినంతమేజ యశ్షు నిలుదుండి యంచే నిశ్చలమై గుమ్మము నానుకొని కదలలేదు, "ధర్మారా నమంధతి యంత సేపటో నజుకును రాకుండుట బూచి తానే-'పోయి యామె నట్టి సికిలోయూచి నవ్వుకొని యామెను చిలుముకొని యింటిలోనికిం 'దెచ్చెను, అది పితృ దినము, ఇద్దజునుం జెరియొకచోటం బండుకొనిరి. ధర్మారావు చాంప "వేసికొని బయట న్మిదిం వెను . అకుంధకికి న్మిదసట్టలేదు. ర్యాలి మూండుజాము లయ్యెను. “నోపాలాజిరకర్షనే విరహాసే విిపాధ్వ నే లజ్జ సే-కర్మలు చేసిచెసి యొడ లెల్ల జెమటపట్టినవారినంక గోపాల దేవుడు తొంగిచూదుటలేదు. . ఈ భోగమువారిపిల్ల మనస్సులో నచ్చి నిలుచుండెను, ఆహా! ఏమి యదృష్టము! అరుంధతికి గిరిక భగనంతునిఫొాణ కెదురుచూదుచు మేలుకొనియున్నట్టు తోంెను. భర్తను మేల్కొలలివి “గిరిక యేమి చేయుచున్నదో చూచినత్తమా? యనెను అతండు “మన నిఫుడుపోయి తెలుపు తట్టరాదు. ఆమె నిజముగా స్వామియే నచ్చె ననుకొనును, ఆ (పతిత (వఠీతమ యశ్షు "| యుండవలెనుగాని యవాంతరములు కలిగినచో నామెగుంజె వదరి పోవచు ఎను అ నెను ॥ ॥ ౩ అం : గిరిక యదృష్ట నంతురాలు. జన్మమనలా నామెచే జన్మము, క్‌ ల 2 _

ధర్మా : నీవ్రమాతము తక్కునదానవా? ఆమె యట్జిస్థికిలో నున్న దని యూహించుటవే సీ విట్టి స్థితిలో నున్నావే! అరం:నా మనస్సు మిమిందనే యున్నది. * మిము శ్రిను నదలి పోవుటలేదు* ధర్మా ౩ అందుకు విచారముగా నున్నదా[. అరుం ఏ ఈ రాతి మిమ్ము6 దాశరాదు అ'మాటన్న౦దుకు-ా |

ధర్మారావ్రనకు మజల నిదురపమ్షైను, అమంధతి తనపతి గిరిక _ నట్టు భగసంతునకు మై వేద్య మిచ్చెనని తలంచి యతనిని. జూచిమూచి యాశ్చర్యపోయును. అది వ! భక్షి! క లనాలి రంగాజమ్మగారికిం (థాణముమిందికి నచ్చెనుం

శ ఫా-లందలును (బోవయిరి, “అయ్యో! అంతజబ్బుగా నున్న

వ] నీడన అధ్యాయము 185 యావిజకు గారెలు "పెట్టకొందురా! అజే ఫొంపకు 'చెచ్చినవో యనిరి. ఏమయిననేమి! ఎగఇ్యాస ఫుక్రైను మాటపలుక లేదుం డాక్టరు నచ్చెను* పరీక్షించెను. మజుల నింజెక్టన్‌ లిచ్చెను. శీపు నచ్చెదనని వెశలీపోయినుం రావ చంద రాజుగామ నమూూయనందల రూపాయలిచ్చెను. మూండురూపాయలనలె నాయన జేబులో వేసి ఇానెను. కామ మరి నిలునలేదు ఎగిరిపోయెను.. కోగి (పొద్దు్యకుంకు "వేళకు మాటాడ మొదలుపెక్తైను. గుణము తిరిగినదనుకొన్నామ. పదినిమిషములు సరిగానే మాట్లాజెను. తకునాత చేతులూరశే కదుఫుటు వవో పట్టుకొముమన్నట్లు చేతులు (ఏిప్పుటు ఎనమను "లేనిచోట నెనరో యున్నట్లు చూదుట, పలుకరించుట యివి (ఛారంఖించెను.

సంధి పుట్రినదనిరి. వవైనా మంచి తెలులస మందులు పోయనలయునుగాన్సి ఇక నింన్సీషుముందులు పనిచేయ ననిరి. సాని (తవ్మగాన చేతులు, కాళ్ళు చూచెను కొద్దిగా. జలునలు (కమ్మిన .ట్రయ్యెను.. మంచిసింహ్యపతిపాలనము దొరికినవో గాగుండును, వెంటనే శరీరము మరలనుష్ణమునకుం దిముగసన నెను, అర్బ్చకుండు నచ్చి కుప్పెలయంగద్‌సి పోసెను,. పోసినమందు సెలవుల వెంటనే లిరిగి నచ్చెను, మూఫవ్లులోలహాడ వికారమేర్చజెను. శారా గరౌద్దుసోయెను. చీశటు అొత్తుగాం (గమ్మ కొనెను 'రానేశ్వరశాత్రి నిద్రపోయిన వాండు. నేల్కని పోరుపెకళ్తైును. రథంతరి పసివాని నూరడించు చుండెను, ధర్మా రావు; నమంధపియు, సావితవ్ట్రగామ, మంగయు; రత్నగిరియు నందరు నింటినిండత నుండిరి.

• రంగాజవస్టగాచులేచి కూర్చుండ బోయిను, కవూమండానుకొని కూర్పుండంబెక్రైను. ఆందకును నలదనసిరి. అంతలో నామెకుందెలివి నచ్చెను. సంధివోయినది- చక్కంంగా నున్నది ఎనరికి నేమియు6 “దెలిసినదికాదు* అంతవ్యా 3లో నిబ్లులేచి కూప్పుండి. సరిగ మాటాడు మన్నందుల కందరకు నాశ్చర్య మయ్యెను. ॥

రంగాదవు శ్ర తనకుంగట్టినగుక్ల తీసివేయు వనెను తిసి "వేసిరి. ెక్షైలో వె.ంచిచీర దున్నది. అది కెచ్చి కట్టుమ నను, ఆ చీర వెలగలది, వాల పృురాతనప్పుచీరు ఆ చీర రామేశ్వర శాత్రిగా

180 వేయిపడగలు

దన్నఫు డామె కట్టుషొనుదముంజెను. ఆ చీర కట్టినపుడ్నెల్ల శాస్త్రిగారు “రంగాడమ్మగారు వాల యందముగా నున్న దని యనెడివారు. ఆ వేర యిష్తూడు కట్టుమనంగా నందకను తటపటాయించిరి. రామ _ చంద రాజుగారు *ఆ చీర మిగిలిన మనశేమి చేయును? ఆమె చినతో కోర్కె. యదికానలయును కట్టు మనిరి. “చివరి కోర్కె. యేమిటి! మజుల (బదుకును” అని యొకరనిరి. చీరకట్టిరి. పెళ్సైలోం గస్తూరి తీసి చీరకు పట్టిందుమ నెను. పట్టించిరి.. ఒడ ల్మెబ్ల సుగంధ్యద న్యములు 'రాయించుకొ నెను. (పక్కదీయించి యుదికిన నన్హ్ర ములు పరపింవెనుం అందరకు నచ్చెరువుగా నుంజెను. అంతయూ న తమవాతః దాను పరుండి; యందరను దూరముగ6 బొమ్మని యొకనవ్వ్వ నవ్వెను. ఆ నవ్వులో "నేమో మృత్యు దే నత తాండవించెనుం అనప్వ్వై వనినంతనే యందరకు నద యొకరీతి నంధి యని తెలిసెను.

మరల నామెకు సంధి యధాశపకార మయ్యొను. గదియం త్రయు సువాసనాభరిత మైపో యును. ఎన్వరిక్‌నిం జూఫ్రు మంచముదగ్గర నున్నట్లు లేదు. ధర్మారావు పెళ్తై తీయుదుండగా నందగరువత్తులు చూచెను, అవి తీసిఫొని వెలిగిం చెను. రాతి రెండు జాములయ్యెను ౫ కోటలో నాబత్తులు వాయించుచుండిరి. చల్లనిగాలులుతిరిగి యింటి లోనిక్షి రివ్వుమని పోసికొనెను అందరకుం (దాణములు హోయి యసిపించెనుం రంగాజన్ముగారు నణంెడు కంఠస్వరముతో *థూచితివా?”

యనెను, కుమాకుండు. దగ్గర శేంగి “యేటి” అని (వళ్నించెను. తి పిచ్చిదూపులతో చూచిలివా యని మరల సనను, "కొడుకు “ఏమటి చూడ నలయును? అక్కడ నే మున్నది?” యనెను ఆమె పిచ్చినవ్చ్వ నవ్వి మరల చీర సనరించుకొ నెను. కోడలునచ్చి దగ్గరం “గూర్చుండి బెగ్గరగా “వమిటి చూూడమందురు?” అనెను. అత్తగారు

వాష-_వారు నచ్చినారు” అనెను, రామచంద్రరాజు తల్లిదగ్గరకుం బోయి “అమ్మా! నచ్చినది .యెనరు?” అనెను. ఆమె మర్యల్సిలే ఎగా నవ్విన, అంతలో లేచి” కూర్చుండంబోయెను. కమారండువిేమి అనెను, పమారుండు “ఎనరిని” యని (పశ్చిం౦చెను, ఆమే మరలొ నవ్వి

వడన అధ్యాయము 187 (ప్రక్కచై పమంజెను. పాకం డొడ్డిగిలి దూరముగాం బోయెను, అమె యంతలో మరల లేనంబోయెను, మరలం గొడుకు పోయి పటు ఫొ నను, ఆమె అకుగో నచ్చిరి? నచ్చిరి అని సవ్వెను. కుమారుండ “అమ్మా! ఎనరమ్మా నచ్చినది!” ఆని యరచెను, ఆమె యతశనిని నిదానించి చూచి “ఉం ఎవరా? వారుు-_ మా నాయనగారు_ అరకుగో యని నిలునలేక మంచముప్రైశయనించెను. "రామచంద రాజునకుల దనకం జ్గానము నచ్చిన ప్పటినుండి యు. దనతశ్రిదం(డు లన్న నొక విచ్శిత భాన ముండెడిది. వారిద్దును రతీ మన్మథులనియు శృంగార రసాధథి-దేనతలనియుః (పేమ యనిన నట్టుండ నలయు ననియు నూహించెడివాండు, చిన్న ప్పుడు తాననినం దన తండి (పాణములు వద లెడివాండు “రావ.చం(డా” యని తన్ను6 చిలిచెడి వాండు, తత్రియ (పభుత్వము లోకమ.నుండి పోయినదిః మరల మూ వానికి ధనుర్విద్య 'ెర్చి, యధర్వ్య వేదము ఇన్పించి? బ్యహ్మాద్యన్ర్రముల (పయోగోపసం హారములు చెప్పి ' పెద్ద ఛాను శ సని జఇయినలయును, మరలం గృతయుగ ధర్మములు నడివీంచ “నలయు నని యుబలాట పజెడివాండు+* తండి తొడమి6ద6 గూర్చుండి "తాను స్ప్రఠాణకధలన్నియు నాయన చెప్పంగా విని తానుకూడ తతి యుండే కనుక నజ్ఞి న'హసకార్యములు తనకులహాడ సాధ్యములే యని తలంచెడివాండు, నయస్సువచ్చిన తమువాతం దృల్లియ నేకములైన సార్లు తాను తనభ్నర్తనుం బెండ్లి చేసికొన్నవిధము రకరకములుగాం గల్పించి కధలుగాం జెప్పెడీది. రామచంద రాజు తన _తృల్లిదం్యడు లిద్దకును ఉదయనవాననద _తృలనలె లోకారాధనీయ దాంపత్య తొల్చితులని నిరంతరము వారిని. దన మనస్సులో నారాధించెడి నాండు, తాను గృహమ నుండి లేచిపోయినదిగూడ దేశమును __జయించి రాజ్యము 'నేలనలయునన్న యూహతోనే. కాని యిల్లు "”నదలిపోయిన లీరువాతం దన యూహలలోనియర్టము ెలిసినది. "నేంటి (పపంచమునకుల దనకుం దనతంశడి వెప్పిన పురాణకాలపు కధ "లకనునేమియు సంబంధము లేదు. [క్రమముగా నాయనకు లోకమనగా నిఫుడెట్లున్నదో 'తెలిసెను* కాని మనసులో నూతము తృల్లిదం(డుల యందు దనకుం గల భానమునకుం 'జెషవులేదు. అతని మనస్స్ఫులోం

188 వేయిపడగలు దన తల్లిని తన తండి వివాహము చేసికొనుట హరధనుర్భంగము చేసి రావ చం్యదుండు సీతను చేపట్టినంత వ హోత్క్బుష్ట 'కార్యముగా నుండెను, అ వినాహమ యొక్క (పళ్య్యగత యతని మనస్సునుండ్డి యెన్నడును బోలేదు* తనతల్లి యాయన దృష్టిలో సీతాచేవికం దీసి పోలేదు. ఇప్పుడు తసతల్లి మరణవేళ నీ స్రీసయందున్న ప్పూడతని కుద్వే గము హృదచయము-నందాంచిమా తాసితలయందుందన కగల సర్వ్యభాన ములు నొక్కసారిగా నతని పృాదయకవాటమును ఫేదింబెను, ఓపఃళ! ఆమె మరణవేళశ నామెకం తన తండడియీ గోచరిం చెను. నిత్యనధువు నలె నామె మరణశయ్య పై సుగంధ (దన్య పరిశోభితమై తన తండికిష్ట్యమెన వీరం డాల్చి యున్నదనుట యాయన హృదయము నకు వధు5క భావపరంపరామిలనము కలిగను. అతండొకయనిర్వాచ్య మైన పవి(తభానవగ త్తున నూంగులాడుచుం డెను. రంగాజవ్మగారు పతిని గాంిలిం దుకొన్నట్లు చేతులు వాంచిి మజల నేలపైంేర్చి చిరునవ్వు "పెదవి మింద దాండవింపగాంగనులు మూసను వరణలతుణములు 'జెలిసిన యొక ముసలవ్మ “అయ్యా! (కిందికి దింపుడు; దింపుడు! అనెను, దింపుటకు గావ చంద రాజువోగా ధర్మా 'రాన్సకూడ వెళ్ళిను.! "రాజు “సీన్స నలి ద నెను ధర్మారావు కాదని యిద్దమను రంగాజమ్మ గారిని దించి (కింద పెట్టిరి. శాజ గారు తులసినీళ్ళుపో సెనుం రంగాజమ్మ గా గుటక వేస్తాను. నారాయణ స్మరణ మామె చెపిలోంల గువూ రండు సతతముగా నుత్కుమణ వేళ ఉాటిపోవ్రనజకును జే సెనుం ఇంటిలో నామెకొరకు బిగ్ధరగా నేడ్చువా శెనకును "లేరైరి. ఆమె యాత్మ శాంతముగా దరవాత న్వేమెనను సశే, ఆమె యీనాండు తన తండి యిల్లు నదలి నచ్చెనో నాటినుండియు పళినిదై నముగాల గొలి చినదా. పపకి. జెక్టదినములలోగూండ నతనినే యారాధించినదిం కొడుకు పరదేశముల 'కేగినను మగసయొద్దనే యున్నది. భర్తచనిపో . యిన తమవాత6ం గూడ నాయనే మనస్సునందు గట్టి వేసినది. చిన్వా రకు మరణచేళ సంధిచే నపస్మారమైన వెళ నామె మనస్సులో "రామే శ్వర శాన్మియే నిలిచెను, నాఫిగతయబ్లోపపీతి. గాఢనతస్కుండు: మందహాస పరిలివ్వైధరుండు: ధనుష్పా/.. సీతాచేవియు నామెయు నొకరీతి మూర్తి నేధ్యానించిరి..

వీడన అధ్యాయము 189 ధర్మాళరాను రంగాజవ్ముగారిని దించి బయటకనచ్చెను*, నాండు కృష్ణాష్టమి చం్యోదయ మాంమంచెను,. సగము మొరిక పోయిన ఎచం్యదుండు నగమవాడంబడిన ఫునుగుబిళ్శ్ళనలె నుదయి౦ మవమండెనుః రంగాజమ్మ, రామేశ్వర శా్త్రిగారలు సవ్య నధా యుపయోగించిన యిా భోగ(దన్యము మజుల వారి సమాగమవేళ రాకంవనుంగ లేక పోయెను. చీళటులును వెన్నెలలును సగమవి సగమివి సమపాళ ముగా నుండి గోువెచ్చటి నీటినలె సేనసీయము లయ్యెను-. ఒకా నొకథభావు వావునలెనేయుండదు* ఆ యిల్లు నిశ్శబ్దమ గానున్నను ఆ యింట మరణము జరిగినట్లు లేదుః "రామచం(చ రాజుగామ కూమ్పిండి కూమ్పుండి పకాలున నవ్వెను- రథంతరి ఎందుకు నవ్వానమః అనను, రాజవమూ నాయ నను బెర్యడియాడుటచేత నీవె యదృష్యనంతురాలా? నూ తల్లిని 'బెండ్రియాడుటచేత నాయనయదృష్ట్ర నంతుండాశియ నెను. అమంధతిని ధర్మారాన్చును గ ఫ్రహమ.నకం బొవ శని సావ్మ్‌తవ' టె పంవపీంచెను,

• ధర్మారావు పోననలా రావమచం(దరాజు పంపించెను* ఇద్దర నింటికిం బోయి స్నానము చేసిరి, ధర్మారావు విడిగాల బగుంజెను,. అరుంధతి “వబ్ప్స! తాతరాదా*ి యన “ధర్మశాస్త్రము కనుగొన నలయునుం నాకు మైల అతుమోి యనెను, *తల సరిగాగదుడు మకొనుము శీపటికి జలుబుచేసి జబ్బుచేయునేమో! అర్థ రాత్రివేళ స్నానము అని పతి ఇపస్పంగా నముంధతి చీరం జెట్టి యరగంటసేపు దీర శిరోడములను చుడు చుకొ నెను, "కెల్లనాసు నరకు రంగాజమ్యగారి మ్భృతి యూరంతయుం బొక్కె-ను. జనము తీర్ధ్యపజ యయిరి. "అహ! అమె చచ్చిపోయిన క్షు "లేదు. చావ్రులోలహాడ చికనవ్చు నవ్వ మనే చచ్చెను- సమి (బతుకు (బకికినది! శాజూ(బతుకు! మహారాణినలె చచ్చిన” దనిరి యందరును. “ చూమటకు నచ్చినన్లు నాగన్న సెట్టియు నచ్చి విచారించి పోవుచు6 బోవుచు, ధర్మారావతో “వాబూ! ఒక మాటి యనెను ధర్మా "రావు వళ్ళగా "వూూయింటిదా6ంక నొకసారి నత్తువా? యని తీసికొని పోయి నోటుమోంద నసూలువేసి యిచ్చెను ధర్మారా “విదియీమి" టనెను, సెట్టి “అయ్యా! న్‌ సొమ్ము నాకెందుప! చచ్చి స్వరానికి

100 వేయిపడగలు వెళ్ళినది రంగాజవ్యగారు ఈనోటు బాకీ యామె నాకిచ్చి యాజునెల లయినది. ఆ నాయ సాయంకాల మావిశయే నచ్చి యప్పు నంద రూపాయలు మోకిమ్మనియుం డాను దీర్పెద ననియు. జెప్పంగా- నిచ్చితిమి. ఇదిగో నీనొటు అన్ని తెలియంజెప్పెను, ధర్మారావునకు దుఃఖ మాకంఠముగ నయ్యెను. తలచింవిన కాగితము జేబులోంబెట్టు కొని యుబుకుదున్న దుఃఖము సదిమి పైకి రానీచుక మరల నచ్చ టికే పోయిను, రంగాప్టరమునుండి ధర్మశాస్త్ర వేత్త యొక్‌ నాఆ గారు చనుదెంచి దహన సంస్కారములు జరిపంచెను, అచ్చుముగా గంధపు వెక్కలమిోంద నే దహన మయ్యెను. దహన వేళ నూకయ రూపాయల గోవును కొని రాజు దానమిచ్చెను. దహనమున కయిదు నందలు న్యయమయ్యును. అపరకర్మ పిరివిగాం 'చేయునన్నట్ట్లున్నదదిం నాల్లువెవుల (ఛాహ్మణులకును వ్వార్తలు పోయెను. ఆ కబుకుగాలియే యూందెనుం చినరిరోజుల కర్మలు వై భనముగా జరిగాను; రామచంద "రాజు పదివేలు వెచి ఏంచెను, గోదాన మన్నచోటనె స్తం (గైత్యమ. గోడానమనే కాని (పత్యాన్నూయము "లేదు. తెచ్చిన చెంబులు వీంటలనద్దనుండి విరివిగానే జరిపెను. రాజుగారు సంస్కృతభాషా పరి చయము;? నతి జ్జానము కలవాండగుట చేతంగర్మలో లోపము జరు గనీయలేదు* ధర్మారావుగారి యక్క_లు గానలును వచ్చిరి. మైమ ని సూర్యు నారాయణలు రామచం(దరాజును కాగా నాజబులసదురు వారు రాజును పరామర్శచేసిరి. రాజుగారు శెండు హరికథలు ఇచెప్పించెను, ఏథి నాటక మాడిం చెను. జనము “జమిండారుగారి పట్టా భిపేకము కన్న రంగాజమ శ్రొరివ ఖ్రకీయే దిన్యముగా నున్న దనిరి , -.. _కర్మయయిన చినరిరోజున రామచం(ద రాజుగారును ధర్మా _ రావును గూర్చుండిరి. రాజు ఇన్నాళ్ళు త్సాహముగా నవ్వుచు6 (గ్రేలు చునున్నవాండు. కర్మయంతయు నయినతరువాత ధర్మా రావును గాగిలించుకొని, యేస్వ నారంభించెను. ధర్మారా నతని నోదా 'ర్చెను* రాజు *నాయనాా! ఈ సంవిధానము చ్మితముగా లేదా? ఎక్కడి గంజాంజిల్లా! ఎక్కడి సుబ్బన్న శేంట! నాయనగా రక్క_డికి. బోవుట ఇే:మిటి!" ఈమె యాయనను. (బేమించుటయేమిటి! “చేను కలు

వడన అధ్యాయము 1191 గుట యేమిటి! భిన్న నర్ధ ములనారము మన మిద్దజము నన్నదమ్ముల 'మేమి3? _ఇంతదూరమునచ్చిి నా తన్లినర్దము చెశపండ నిట్లు రశ్షింపబడుట యేమిటి? ఆయమ్మా శీలము. అదినర్ధమైన మరణము “ఆ పాల్యినత్యము మాడుమ.---అనతార చర్యితమున లె నున్నదికడా[ి యని దీర్ధృనిశ్వాసము నదలెను. అది ర్యా(ివేళ. శుక్ల పషిము మొదటివోజులు పంచమియో, పస్టి యో! ధర్మారా వాకాశము నంకం జూచెను. చం(దా_స్తమయ మగువుండెను. అ_స్తమించుచున్న చంగదునినై నల్లనినేఘ మానరించియుండెను.. పశ్చిమదిక్కున నస్ననిమేఘుము లెడమెడముగాం. బదిబదునొకండు నిశ్చలమ్నులె యుండెను, అ_స్తమించనున్న చం(దుని కాంతిచేత నా నేఫఘునుల నడిమిభఖాగ మెల్ల ద్వీష్తమె యీ నేఖుములున్న తావు నల్లన యాటు వేళ నుష్వుకాలున సమ [దముతోం గలసినచొటం చిన్ని చిన్ని ప డెలుగా న్మల్లని మట్టిదిబ్బలుగా నున్నట్లు పళ్ళ్చిమదిక్క-ంతయు6 (బకౌశించెనుం అదొక వధురమైన వెన్నెలయుంగాని చీకటియుంగాని యొక కాల మంతరించుచున్నట్లు తోంచెను. త్త్రుువాతం జీకట్లుపులుముకొ నెను. లోకమున రసజ్ఞత నిశ్శేషముగ నంతరించెనా యన్నట్లు పశ్చిమమున మిగిలిన వెలుయు కేఖలుకూడ మాయమయ్యును

అర్యాతి (పొద్దువోయి యింటికినచ్చిన ధర్మారావు నరుంధతి "సాధించెను.' ' మేమిద్దజము నింట విక్కుబిక్కు మనుముం గూర్చుండ నలయును. మిరు (పొద్టుపోవు నజుకును మికారులు కొట్టినత్రువ, నదినెలు అన్నలు, (రొద్దున 'వెళ్ళిపోయినప్పటి నుండియు నిల్లు ఛావ్రరుమనుచున్నది యని. ధర్మారావు “ఇది కొత్త సంగతియే, ఈ పో రిదినజ శెజుగను, నీవు సుఖ మొక్కటియే తెచ్చితి ననుకొన్నాను. కొంత (గ్రంథము చంకన బెట్టుకొని నచ్చికిపి” అని యెత్తి పొడిచెను, ధ-ర్మారావునకు రంగాజవ్థగారిమృతి యొక్‌ చి(తమైన యనుభూకతిని . దెచ్చెనుః 'రామచం(ద రా జన్నవాట యతనివనస్సులో సుడులు తిరుగుచుండెను. రంగాజమ్మగారు తన కార్యమున కంత సాయము చేయుట యామెకుం. దనయం దంత పేమ: తా నామెకుః జేసిన “దేమియు- లేదుః హృదయానుభూకియే చిత్రమైనది. అది యేమా 'యొట్లో అనుభవించునుః ఒక్కొక్క , య్షల్చానుభూతి యిద

109 వేయిపడగలు మిళ్ధేమని నిర్షయించుటకు నచ్చును. ఒక్కొక్క- యనభూతి మనో వీధికి నందక యే యింద్రియమ.లకు నమ్చును. సన్నిహీతమై సున్ధక్త్ర ముగాక హృదయమునం జే యేదో తెలియరాని చక్కిలిగింత పెట్టిన ర బ్రుండును, అది హృాదయమునం'దే సక్ననితరంగమ లుగలేచి యింది యములదాత నచ్చి- వెనుక కుంబోవుచున్ని సమ (ద ఫుశెరటము నచ్చి యొడ్డునందుందా(కియుం బిల్లకాలునలోనికి రానీయక నీ ముపనంహ రించుకొన్నట్లు_తదనుభూతితరంగము నిం్యద్రియకుల్యల శక్కనీయక దానిచినళ్ళుమా[తనే "తాకి మజల నాతరలగం దనయంచే లయింప 'జేయును* అట్టి యొకయనుభూకిని ధర్మారావు పొందు మంజెను.

అరుంధతీ ధర్మారావు 'లేకళశయ్యాగతునైై యుండిరి.

అరుం ; వమో యాలోచించు మన్నట్టున్నది* ధర్మా; రంగా జమ్మగారినిగుటించి. అకం; ఏమని? ధర్మా: మన కార్య మునకు నే నీ యీరిలోనున్న నాగన్న సెట్టి నప్పడిగితిని. అతండీయసని మరమనాం “డిచ్చెను, నాకషప్పుజే యాశ్చర్యమయినది. అ డబ్బు రంగాజమ్మగా రిప్పించినద6ట! సెట్టి గాకీ నసూలు వేసి నోటు నాకు దిరిగి మొన్న జ నిచ్చివేసెను. ఇదే గుుప్తదాన మందుకు ఇట్టి గుప్తదానము చేసిన * వాకు మహోాలోకము లేనో పొందుదురంట, అ లోకముల సౌభా గ్థము చెప్పలేము, అరుం ఏ మి రందబును నాకం జూడలాం జూడయలా టనుష్యులనలెం దోంచుట లేదు. రంగాచవస్షగారు మీను. అమె యెనరో అప్పరః(స్ర్రీ. "లేకపోయిన నా యత్తు లేమిటి? ఆ కస్తూరి వాసన లేమిటి? ఆ వెలగల చీరలేమిటి? (బతికిన న్నాళ్ళు ఆ భోగ

• మేమిటి? చనిపోవుచులహాడ నశ్లు! వదో శాపముపొంది భూలోకము నక నచ్చినది. మజులం దన దారిని. చాను పోయినది, ఆమె స్వర్గమే "చేరియుండును, | -

ధర్మాఠా నరుంధతిని తసివితీర మున్చాడెను. అది యేమో చ్మితభానము* తన యానాటి (వియాసనమాగమము రంగాజమ్మగారి. కాత్మార్చణము చేయుటగా నతం డనుకొ నెను."

. రగరామచందశరాజు సుబ్బన్న పేంటటలో నుండిపోన్చట"ే స్థిర పజ

వెను. తునివై పునకుం బనియున్నవుడు పోన్బును; 'రానచ్చును .

లక] నీడన అధాయము 108 నలయునేని యచట ఆెండుమూండు నెలలుండి న్య నసాయము చూదు కొని పంట లయిన తకవాత రానమ్బును- కాని అసలు నివాసము సుబ్బన్న వేటయే చేసెను, ఇదినజకు నిచటికి నద్చుటకు రధంతరి యడ్గంకిగా నుండెడిది. ఇష్పూ డామెయీ సుబ్బన్న 'ేంట నదలి వెడలు నబ్లులేదు. అమెకు నిచ్చట బంధున్హులమోంద మమకార మెక్కు నయినది. మంగ యొకతె చ్యితమైన మనిసి. అమె రధంతరితోం జమ'్కొౌ-రముగ మూట్లాడును. తోడికోడ యంధతి రతన్నాలబొమ్మ. ఆమె తన్ను6 జూచినపు డెల్ల. (గాణము నిద్బుగుండెను.- అండువిప్లై గిరిక ఆ పెండ్లికూంయ రొక మద్దరాలు, దానితో మాటలాడుటతో రథంతరికి భోజనమైన నక్క-జ లేకుండెను, రామేశ్వర శార్రి రాజు వమంగనుగాన్తి యరుంధకినిగాన్హి "దేవదాసినిగాని నదలియుండండు. వారిమిోందికి దూంకపనుః వారిద గ్గణనుండి తని దస్దజుకైన “రాండుః సావ్మితమ్మగారిదగ్ధణ మటీ చనవు, ఆయమ మనుమనిము్రాడియాడి యింటికింబోయి స్నానము చేయును. రోజునకొకసారిమైన చంక నెత్సనే _నలయును, అరుంధతీ గిరికా రథంతరముల సమాగమములు విచ్చిత సన్నివేశములు కాంజొచ్చెను (పొద్దునా టానను. -జీనదాసి రామ చందరాజుగారి యింటి?ంబోవును, అమంధతికూడ పోన్చను. "జేనదాసి “వదినగారూ! జడ చేయుదురా?ి యనును. అరుంధతి *అడిగిన దెనరినే? నన్నా, ఆమెనా యనును, “*నాకుమోా యిద్దజీలో నెనమ "వేసినను సశ యను నామె. రథంతరి “విల్లా! నీకు జడవేసిన నేమియిచ్చెదవు?” అనును. అమంధతి *వమియి న్పును? ఒక ముద్దిదు ఎను”. అనునుః రధంతరి దీనిముద్దులు నాకు నలదమ్తా! మనమేవి గొల్లవాం(డమా గోడివారషచమా అనును, గిరి మొగము ముడు మకొనును అకుం; రావే వల్లా! నేనువేసెనను. అబేమే నీ ముద్దు మొన్న వెన్ననానన "వేసినది! రథం ఏ; అరుంధతీ! ఇదినాగులేదు, నిన్నా పిల్లను ముద్దు పెట్టుకొవ సిన్న దెనమ? నీవ్చు దాని తప్పూలు వెదకుట యెందుకు? దాని ముద్దు వెన్నవాసనయోా మోంగడవాననయో! వెన్న తిని యెనండు దానిని ముఢ్రాజెనో మన "శీను తెలియును? అమం ; ఎక్కడవైన "తాంబూలము వేసికొనిననోట ముభ్రాడుదుకవ. మా మజుందలువిల్ల నట్లు కాదమ్మా! ఇది “వేటు!

19 వేయిపడగలు

గిరికకుం గోపము. నచ్చి లేచిపోవును. రధంతరి యామెన్తు బోకుండ6 బట్టుకొని చెంపవై6 జిటికవేసి “మొత్తాని కాండుబిడ్డపెత్త నము పోనిచ్చికిప్‌ కావు, నిన్ను మే మేమైన నన్నామా? ఎనరైైన్న మాము నాలుగుమాట లనకుండ జడ వేసెదరా? ఎక్కడికిం బోదువే; శేపళల్లె పోదువా) చెజనాన పోదువా! ఉన్నయూరిలోనుండ రాదా? ఇచ్చట మా(తము గొల్లకొంపలు లేవా?!” యనునుః, అక్క వెట్లెండిద్దజును నిజుగలుడి నవ్చ సదురు. గిరిక తవ్పీంచుకొని పోంబో వును, రధంతరి ఒసేన్చ! దీని నిట్లు కాదే! అ(తాడు తెచ్చి యీ స్తృంభమునకుం గట్టివేయుము. ఆ దశ డీనిక్రిలూడ జరుగ నలయును. రొ యనును, అరుం ; పోదులే నమ్మా! పసి పిల్ల నెంత యారడి "పక్రైదవు- రానమ్మా! నేను జడ వేసెదను. నాజడ నీకుగాగుండునా! తరువాత గిరిక మాట్లాడదు. అరుంధతియో 'రథంతరియో చినరకు జడ వేయుదురు, వేసినంత సేపును బరాచకములే యాజెదరుం అరుంధతి యొకనాండు జడ వేయుము. దనకు 'రాజ్యలత్మమ్మాగారు "నేర్చిన విద్య మజుందలి మోంద6.(బయోగించెను, అరుంధత్‌ యన్నది కచా; “పిల్లా! జాూ(గత్త! నీ నసలే (ంపబ్వెత్తము నంటిదానవు, సీ ; జడ కూడ బ్వెత్తమునలె నున్నది. ఒడలు. "తెలియక స్వామిసిదీనితో (మోదెదువు సుమా+” అని. ఆ మాటయన్నంతనే గిరిక తలచుకొని; తలమకొని యేడ్వ నారంభించెను, అక్కా_చెల్లెండిద్దబును భయపడి యామెను బుజ్జగించి యోదార్చి “ఎందుకే యేజ్చెదవు?” అని బతి మాలి యడిగిరి, చివరకు “స్వామి యొకనాండైనను నాకు దర్శన మోయలేదే! మా రీమో నన్ను న్నెల్తిపొడునకుండ నొక మాటయు ననరుః నా క్రీ యపతిష్ట యెందుకు? అని పరిబేననము చేసెను. ఇద్దజును పెదఫులు కొరుకుకొని యూరకుండిరి

"దేనదాసి యంతకుం బదినాళ్ళపంముందునుండి తీనముగా నుపవానములు (పారంభించెను, ఉపవాన మున్నన్నాళ్ళు పగలెల్ల భజన'లే చేయను. ఈ భజనలతో రళ్నగిరియిల్లువైపంఠ మైపోయును, ఎన్వమను నామె నెంతబలనంతము వేసియు నన్నము తినిపించలేరు. తినివించం గలవాం జొక్క_ంయే, అతండు ధర్మారావు; అతండు తిను

వీడవన అధ్యాయము 105 మని చెప్పను, అతనికి ననుమానమే _ తనమాటయు నా విషయమున సాయగనో సాగదో యని, -.

నిజమునకు వెనుక గువు శ్రటిములాగుండు 'దేనడాసి నెల శెనిమిది

“చాత నెగంవాంిన యీ యుపవాసములతోం జిక్కి సగమయ్యెనుః అమె యొడ లుస్ట్ర మెక్కి - వైళ్యోపవారము "లెక్కన వాంభించు చుండెను, కాని యామె మొగము రోజురోజుకు వేనంగి నదివోని యొకశోభ పెంమకొ నిను, -

ఆ నాం జేకాదశి. ేనడాసియు. నడంధతి రథంతమలును గలిసి చేవాలయమునకుం బోయిరి. గుకి ్రణమ్మా రావుగారు. కూడ నచ్చిరి. ఆమె అరుంధతి నెజుంసను. రథంతరి యన రని యడి77ను “రంగాజమ్యగారి కోడి లని యమంధతి చెప్పెను. "దేనచేసి యిష్పు డుపవాసమ.లున్నదినములలో నాలయములో నెనరితోడను మాటా డదు, ఆమెశరీరమునందు సంపూర్జయాననోదయమైనది. "తెల్ల నిచీరం దాల్చి? జుట్టు దూముడి వేసి యుపవాసములచేత సన్ననయిన శరీరము సందు6 గఠినములైన యునోదములు మజీయు విస్పష్టముగా నెదురు జొమ్మ బికినట్లు చిక్కియున్న నడుముమూలమున మజీయు శోభ వేలా నర్ధనిమిాలిత నేతములతో "దేనదాసి రాణినంకం జూడన శ్లు మావెనుం రుక్షిణమ్మాూ రావుగాన వనసుల. “గృష్పా! కృష్ణ” యనుకొ నిను, అకుంధతీ రధంతకులుకూడ మడికట్టుకొని యామెకిజ్నువై ప్రలనడచు చుండిరి. గాణీవారి "వెగుకనే పోవుమండెను,

అందజు నాలయములొనికి. బోయిరి. ఈ రోజులలో వేణు గోపాలసార్టమి గుడి (సల్యేకముగా "జేనదాసికొజకే తెజటునంబడు చుండెను, అర్చ్బుకుండు స్వామిమాడామణి (కిందయిడినప్పటినుండియు మ జికొన్ని సంఘటనలచేతను 'బేనదాసి మహత్తు 'ెలిసికొని యామె నచ్చిన దనలోనే ద్వారబంధము తీయును, ఆమె “నమ్మా” యని పీలుచును. మనసులో నతనికిలహాడ నొక విధమైన మాప్పుకలిగాను. ఆలయములో నున్నంతనరకు సతండు "రాణిగారికన్నను "దేనడాసినే యెక్కువ గారప్‌ం దును ॥

అందటలజు నాలయాంత ర్భాగమునకుం జేరినంతనే ేనదాసి చేతులు మొగిడ్చి నమస్కరించి స్వామిపాదములనంకం జూచి? *ఈ

1906 వేయిపడగలు చరణము శ్రే యిందునిభానన! సనకాదిమునియోగసరణి నొప్పు ఈ పాదతలమి.లే యెలనాంగ! (శుతినధూసీ మంతవీధులం బెన్నుమిగులు” అని చదువుము బాస్పలోచనమై యూరక వెక్కివెక్కి. యేడ్వందొడల్ల 7గనుం తోడికోడం(డిద్దమను వినర్శ నదనశై యామెను జెరియొక వై ఫుననుండి పడకుండ౦ంజూదుచుండిరిం రాణినిక్చేషురాలై పోయెను. అలయములోనున్న స్వామి తొందరపడుచున్నట్లు తోయాను. (శ్రిందం బజడినను బట్టుకొనునా రున్నారు కదా యని స్వామి థైర్య వం౦దెను కాని; లేకపోయిన నేమి నిలునంగలండు?! ఆయనకుం గాళ్ళాడుటలేదు.

"దేనదాసి మజలనాంగి “కిటి మై కౌంగిటం జేర్చెను నటులై నర్ధిల్లికొలిచె నడ్నింగ్భుమ్షుండ్రై యిటం బదచిహ్నము లిడెం (గిందటి గామున నేమి నోంచితమ్మ ధరిత్రీ!” యని నేలపై కొజిగెను. ఇద్ద జును బట్టుకొని యామెను నెమ్మదిగా బలివీకముండుచోటం బరుండం జట్టిరి. "దేనదాసికిం జాలసేపటి నజకునుస్మ ఫతరాలేదు* కొంతపేపటి శామె కనులు తెజనంగా వారిద్దణు నామెను వేనందీసి నిలుచుండ: ఇెట్టిరి. అర్చకుండు శఠగో పమిచ్చెను. అంద బునుదీసికొనిరి. అందణు నాలయమ నుండి వెలికి నచ్చిరి. అర్బ్చకం డిచ్చిన (పసాదము స్వీక రించి యందటును గృహాఖిముఖు లై రి

రాణి; అమ్మా! సెలవ. గిరికను జా(గ_త్తగాం దిసికొని పొండుః పూర్వజన్మ సుకృత మొక్కొక్కరి కొక్కొక్కం. రీతి ఆమెకు మో రిట్లు తోడునీడ లగు సుకృతము మిది.

మబునాండు రాణిగారు ధర్మా రావును జూచిపొపా శ్రి క్‌బు రంపెను, ధర్మా రావు కోటలోనికి. బోయెను, రాణిగాకు ధర్మారావు నకు డబ్బిచ్చి చదివించుచున్న దని యిష్వుడందజకుం దెలియును. కనుక నతండు కోటలోనికి. బోవుట యొనరికిని వింతగా లేదు. ఈ

• సంగతి 'రామేశ్వరముగారు "మొదలయినవారరికిని 'జెలియును, జమిీం దారుగా"కే "తెలసి యూరకుండిరి. అందువేత మిగిలినవామ నూర కుండిరిం ॥

ధర్మారావు రాణిగారిని జూచినంతనే యామె లేచి నిలుచుం 'డెనుం ధర్మారావు కొంచెము కలంతపడి “అమ్మా! అదియేమిటి?

వడన అభథ్యాయము 197 నాకు మి యీ గారనమేమిటి? నేను మో బిడ్డ్ణండను. మి రిబ్లు వేయరాదు అసెను రాణి ఏ బాబూ! నేనునీ బిడ్డను సీవ్రు గరికను రశ్షించినట్లు నన్నుంహాడ రశ్రించనలయును. ధర్మా: తల్లీ! అది నా 'చీకిలో నున్ననా! నా చేతిలో నున్నచో నన్ను నేను రశ్చించుకోలేనా! ఎనరిపూర్వ _న్మ సంస్కార మెట్టివో వారికట్టి మార్గమున నడచును. గిరికకు నేనుంజేనన జేమియు లేదు ఆమె "దేపదాసీత్వభాన మంతయు గూండు కటినమ్వూలర్తి. నందలయేండ్లుగా మన ేశమున నున్న యీ సంస్థ నళిం పోవు నీ నాళ్ళలో నామె యొక్క-సారిగాందనమా హోత్మ్య మంతయుం జూనుటకు వెలసిన మూర్తి. తృల్టీ! (ప్రాత దంతయు! బోవు 'పన్నదిం (కొత్తదంతయు నవ్చుమన్నదిః రంగాజమ్మ గారిని జూడుండు, ఆమె పూర్వ పుఖావోన్మాదము? పాలి(నత్యము నర్శస్వచ్ళ తలకుం జిహ్నమైనన్వూలర్తి. అవియన్నియు నామెతో నంతరించినవి. కృష్ణమనాయండుగాను వూర్వరాజచిహ్నము. ఆయనతో నది పోయి నది ేనదాపితో 'దేనదానీత్వమే నళించిపోవును, మ్‌ాతో ర్యాజ్జీత్వనే నళిందును. తెనుంస సం్యపదాయ మెటిగిన రాణి మోాతోనే యాఖక. నేను మా యందబును నళించిపోవుదుండగాం జూదమటకుమా[తము ప్పట్టినమ్తూల్తిని. నేనును నీ కాలమునకుం దగిన వాడను గాను. ఇవియన్నియు6 జచ్చిపోవుమున్న యొకజూతి చినరి మెజఫ్పులు!

ఎనివిదవ అధ్యాయనం

ఆహాఢశుద్ధ పొడ్యమినాండు ధరారావు రాతి పదిగంటలవేశుడః గూర్పుండి యీవొ (వాసిపొనుచుండంగా6 గనులు మిజుమిబ్లుకొ నెను. తలయుత్తి పడమటిదిక్కు6 జూచెను తనకన్నులలో నాడిన (ొశాఖారు మెటులస పోయి దూరమున నుత్తరములోం దట్టముగా. (గమ్మిన మబ్బు వెనుకల జీల్చుకొని యంత విన్పష్టముగాం గన్పించలేక నర్షా లక్ష్మి కన్ను తెజచి మజల మూసినటులు కొంచెము తెలబ్లనయిమజల ముసుగు పడెను తూక్చు దశ్షిణములయందు నాకాశము నిర్నీఘ ముగనుండ "తారకలు (పకాశించుచుండెను.

మలల గాఠశాలలు 'తెజచిరి, భార్యతో 6 దల్లితో ధర్మా

రావు గులటూయ చేరెను. రథంతరి తోడికోడలిన్సి నత్తగారిని దిగ విడచి పొమ శ్రెను- కాని యకంధతి యేకాంతమున మగని వెంటనే పోవుటకు. బోరాణెను,. దేవదాసిని ధర్మారావు రధంతరి కప్పం 'జెప్పెను* "

(ొ _త్తభార్యతో సంసారము ధర్మారావునకు రాణిగా పం పించ్చు 'ేంబది రూకలు జీతము లుకట్టుటకు, నింటియన్టైకు? సనంసారము సాగించుటకుం జూలినదికాదు, అవి బియ్యపు కం(టోలు దినములు* రూపాయ బియ్యము దొరకునప్పటి!6 దల్యపాణము తోశకునమ్చు చుంజెను, అమెరికానుండి కిరసనాయిలునచ్చుటలేదు, పదిరూపాయ లింటియద్దై. ధర్మారావునకుం గాళ్లుచేతు లాడలేదు, ఇన్‌ ఫ్రూయంజా జ్వరములు "దేశములో నప్పుడే (కొత్తగా దిగుటుతి యయినవి. ధర్మా 'రావున కా జ్వరనువచ్చి వారమ రోజులు మంచమున నుంజెను ఇంతలో నాయూరం గలరా సెల్లు.ేగెను, జనము రోజునకు నలుబది ఇఆఊింబదిగా మరణించుచుండిరి. పాఠశాలలు నెలరోజులు మూసిర్తిి “మొదటి నెలలో రాణిగారినుండి "తెచ్చిన డబ్బంతయు సంసారము మొదలుపెట్టుటక్కు జీతముకట్టి పాఠశాలలోం జేకుటకు నైైనదిం తరువాత నామె పంపించిన డబ్బు డాక్ట్రృరువిల్లులకు నింటియ్టైకుం చాలకుల బంధగ్లకనైనది* సెలవు లీియలా నింటికిం బోవుటకు వీలులేక

ఎనిమిదన అధ్యాయము 1900 సోయినది-. ఉఊరిజబయటం చాకలువేసి పురపాలకసంఘ మ.వా రందు లోనికి బొమ్మని జనుల నొ_త్తిడి చేయ నారంభించిరి. అదినణ శేట్లు

-చ్నను బాకలలానికిం జేరినతకవాత బయటపడుట నట్టిది. "(పతి చిన్న సంగతికి జం్యద హారము “నన్నమ్ముము, న న్నమః, శ్రిమూ అని పాచ్చ రించును, చచ్చిన కృష్ణమనాయల£డు, (బిదికి దూరమున నున్న రుక్మిణమ్మా-రావ్రగారును దీనముగాం జూతుకుః ధర్మారావు (పాణ ములు మెలికలు తికుగును, ”

ఫుర పాలకౌధ్య శ్షునకు, ధర్మారావునకు మొగమెజుక ధర్మా 'రావ్సు కవి యని యాయన యొజులంను. దానితో. నీబెడంద యట్లట్లు (తోసికొనిపోయినది- ఇంతలో నీ మహ్లోన్యా ధియు. బురమునందలి దుర్యాసనయుం జాలనన్నట్లు వానలు లంకిందమకొన్నవి. మనిసి బయ టకుం బోవ్రటకు వీలులేనట్లు వీభులన్నియు జలమయ మయ్యొను, సందు లన్నియు బురద లయ్యెను* ॥ ఒక నెలనాళ్ళు చాలగడ్జుగాం గడ చెను. మజలం చాఠశాలలు

-*లెజచీరి. కలరాయును 'వెనుకలబక్షైను, నర్ష ములు కొంచెము తగెనుం సుబ్బన్న పేంటనుండి డబ్బురాలేదు, జ్యరముపడినతరువాత ధర్మారావు మజల సరిగాం గోలుకోలేదు. ఊరిలో నన్ని యెడల నష్పులు కరసనా యిలు కంటోలు, కజవు రోజురోజుకు మితిమోరిపోవు చుండెను

చార్మి ద్య మంతయు మజఅల ధర్మారావు నాశయించెను- ఆహ! అదృష్టమన్న నతని'దే యదృష్టము! పదమూడేండ్లు రాకముందు అతేసికి బుద్ధి తెలియకముందు సుఖ మేమిపణెనో! "తరువాత నిప్పటి కిర్యదినాలుగేంద్హు నవ్చెను. సుఖ మన్నది యెొజుంగండు. అరుంధతి శవ. గొన్ని ర్యతులు మాతము స్వగ్గసుఖము మదమూజుగొ నెనుగాని

._ నంసారములోనికిం దిగినతమవాంత నామెను సుఖపెట్టలేదు: తాను

• ఎసుఖపడలేదు, ఇంతకను ధన(పా_ఫ్తిలేదు, ధనమూల మిద౦ జగత్‌” అన్న లోకో క్షి బహుళ్యపయోగముచేతం డాం జెప్పు నర్ధమునుగూడ విస్పష్ట్రముగాం జెప్పలేక త్మ్యత్పయోగము జరిగినట్లు జరుగనట్లునులాక యుండెను, లోకమునందలిళ్ట్ట ప యోగ మేకాదు, మహాకఠినమువైన యాపదలు నంతియ మొదట మనము వానిని జూచినప్పూ డున్నంత

200 వేయిపడగలు మనఃకష్ట్రము తకువాత నుండదుః (పతిరోజును గనులార ననుభవించ రానిదుఃఖము లనుభవించునున్న పెద బారిన్సి భియకలను జూదుదునే యాన్నాము, వారిని గుణించి వమన మూహిందుటగూడ మానివేసితిమి మానిసిహృదయమునపలహడ సర్వవే?ల ఇచాధ ననుభపిం మ క్రిలేదు దుఃఖముగూడ - నావేశముగా నచ్చును. ఎ.జలన దేతగ్గివోవును

. ఒకండు చార్మద్య్య మనుభవిం దు చుండును. వానితో మనకుం (శ్రథమసమా వేశ వేళ “సయ్యో పాపమూ అని జూలిపడెదము* (పతి దిన మతనిం గలిసికొనుటయే? యతని దీనకధలు వినుటయీ, [కమ ముగా నది యలవాకైపోవునుః మహాన్యాధిచే ఛాధపడువానిని జూచి యూరకున్నటులే: దర్శిదునిం గాంచియు నూరకుందుము, ఊోరకుండక 'వీయునదియు నేమియు లేదు, ఒకానొక ధనవంతుడు జేందగుండె వాండు దరి(దున కొకనికిసహాయపడునుః తక్కిన నారందటబు, నేమి "కానలయును?! ఎంతమందికని సాయపడును? దార్మిద్య ముకూడ6 బూర్వజన్మకృతక ర్మ ఫలము* అనుభవించనేనలయును, అనుభూవిచే గాని కర్మ నశించదు.. ననాతో యొననికో "పెట్టలేదు; ఈనాండు దొరకలేదు. ఇది తత్త్వము ఒక (భాహ్మణుం డొకనాండు పంచ్వాడి దిలో 6౬ గూర్చుండి భోజనముచేయుటకు విస్తరాకు లంటంబొడుచు కొనుచుండ6గా నింకొక (దాహ్మణుం డుపాదానమునకు నచచ్చెనంటం గృహస్థు “మూండుజన్మల దరి(దుండు నచ్చెను. కొంచెము ముష్టి వేయవే యనెనంటం..అ యుపాదానమునకు నచ్చినవానికి. గోపము నచ్చి గృవాస్థును గోపించెను గృహస్థు “అవునయ్యా! పూర్వజన్మ ములో నీకు లీదు; ఎపరికి6 జెట్టలేదుం అందుచే నీజన ్రైలో దరి్శ_దుండ వైతివి, ఈ, జన్మలో దరి(దుండ 'వెపరికి6 బెట్ట లేవు" ముందు జన్మలో నిందుచేత దర్శిదుడంవు, మూండుజన్మలయందు దర్శిదుండ నగుదువా కాదాశి యనెనంట కావున నెప్పి 8 యిన నెనని కయిన బెట్ట నేనల యును. పెట్టని రోజులల్లో రానేరాదు, ఉన్నంతలోం దనకన్న లేని. వానికి మ్చుముండ నే నలయును

ధర్మా రావున కింత కష్టముగా నుండెడిది కాదు* చిచ్చములో

చిచ్చ మన్నట్లతండు తనకన్నం "బేదవారి నేతి వారికి దానములు వేయుదుండును, తనయింట నియ్వమ చీదబాలురకు వారము లిచ్చెను,

2౮] ఎనిమిదన అధ్యాయము 201 ఒక స్యూలువైనల్‌ విద్యార్థి మతీ నిజుపేద-అతనికి నెలకు బది రూపాయలుగాం గపషచిన యేండాదియంతయు. నిచ్చెను, అతండు _పరీత్షు తప్పి మజబం జదువుటకు రాంగా వానికి జీతము కక్షైను, ఇది యొక హేత్సువ్లై యతని కిబ్బంది యయ్యొను. మజల రెండు. నెలలు గడచెను.. రాణిగామ డబ్బు పంవిచలేదు, పాఠశాలలో జీతములు పెముసమంజెను, వారము పేను తీసివేసెద మనుముండిరి. నిజటుపేద విద్యార్థి యి౨టి మట్టు తికుగు దముంజెను, ఒకనాండు (గౌద్దున లేచెను. తృఖి యింటిలో బియ్యము "లి నని ఇప్పెను. అతండు పోయి యేమ్మితుడయిన "రెండురూక లప్పిద్చు నేమో యని తిరిగి తిరిగి యింటికి నచ్చెను త్యర్గి యతండు బ్‌ంప్యము తె చ్ఫునని కూమ్పండి, కూర్చుండి, నట్టి చేతులతో నింటి॥ నచ్చిన యతెనినిం జూచి; యుస్సురని కొంగుఫు మృకొని పొరగిళ్ళ కప్పునకుం బోయెను, ఇదినణక యందణకు నప్పూలు ఎన్వస నిచ్చిరి కాదు. . చినర కూరశే యింటికి నవ్చెను, వమిచేచునలెనో తోంచలేదు.

• ధర్మారావు బియ్య ఫుళొట్ల నద్దకుం బోయి యప్పడిగనుం ఇదినజకు వారికి నప్పూ లున్నని. చినరి కొకండు నంద 'దెప్పులు 'దెల్బి యొక రూపాయ బియ్యము కొలిచెరు, అవి యింటికి నన్ఫునజకు "రెండు జాము లయ్యెను. *ఈలోఫపుగా నంట చేయును నేను బాఠశాలకు వెళ్ళినది నని తిల్లితోం జెప్పి యతండు నకనకలాడు మొగముతో బడికిం బోయెను, జీతములు (పాతగాకీ లున్నవారిపేవలు హాజరు పట్టీలోం గొట్టివేసి వారందథణ నింటికిలబంపించిరి, ధర్మారావు పోయినకాళ్ళ తోనే యింటికిం దిరిగినచ్చెను. తల్లి యన్నము నంజెను. అన్నము లోనికి. బదార్థము "లేవియు లేవు, చింతపండుపచ్చుడి మాతము చేసెను. ధర్మారావు భోదనముముందు6€ గూస్పుండెరుం చేకిమోందికి
• నేతిబొట్టు లేదు. ఆ యొక్క-పచ్చడితోం దినలేక పోయెను, అతనికిం గన్నులవెంట సీకుునచ్చెను, రెండు నెలలనుండి గాక్రీ యయినను దాని యమ్మకడువు చల్లగా మజ్జిగపోయునది మజ్జగపోయుదునే యుండెను అతండు చల్ల పోసికొని లేచెను. ఆశలి తీజలేదు. తల్లి యు; భార్యయు నకు భుజించి లేచిరి,

౨02 వేయిపడగలు

తనీ కొక్కంజే థోనళి, భార్య కొక్క చీర, అరుంధతి చీ6 యుండ వేసికొని దుప్పటి చుట్టుకొని ఎరయెండునజకం గూర్బుంజెను, ధర్మారావు పోయి చూచెను, అతనికి దుఃఖము పాంగిపొరలి వచ్చాను అరుంధతి భూచి “గాగున్న దెం నా చీర లన్నియు రంగాపురములో నున్నవి. మిాకుపోయి తీసికొని నచి ఏపిరి కాదాయెను*,. ఇదికూడ దారి(ద్యములోనే "'లెక్కయా! వాలు లెండుకీ ఆని 'యోదాన్పను, అతండు పోయి గదిలోం బండుకొనెను వారు కాంప్టురమున్న వారి నొడ్డిలో గాదము ెట్టున్నది. సావ్మితమ్మగా రాయాకులు వాసన మతోంనొటె యని విస్త్పరికుట్టును ఆయింతియజమాని పరమలోభి. అతం డామెతో నాకులు కొట్టినందుకు: బోట్లాడును. ఈ పోట్లాట యొక4ి ధర్మారావు వంచముమింద6 బకుండంగా విన వచ్చెను అయ్యో! అన్నినిధముల నతనికి దుఃఖనే పొడసూపు చుండెను,

అమంధతి భోజనముచేసి గదిలోని! నచ్చెను. ఆమె నంకం జూచుటకుణంహూడ మనసొల్ల క ధర్మారా వొక్నవె ఫుమొగనిడి సండు కొ నెను అమంధతి యీమూండు నెలలుగా దిండి నసిలేక కృశించి పోయెను. ఆమె యొజ్జని శరీరము కష్పూవేసిపోయెను, అమె -జేహమున లానణ్యము పోయెను, చిక్కి. సగమునకు సగమైపోయెను, కాని మొగ మున సౌందర్యము 'లేశమును దగ్గలేదు. అమె పతి తననై ఫు చూచు టకులహాూడ శంకింయుచుండె నని 'తెలిసికొనిపోయి యతనికి6 బార్మ్య శాయనిమై కొంగలించుకొని *ఇేమి! సంపదలు మనము గొని తెచ్చి తిమా! ఇందు దోన నేవు గలదు? నాయందు మూ ఊరేమో యప నారము వేసినట్టు మొగ మాతలక్షుం (దిష్వుటి నాకు రుచిగా లేదు నాకన్న మిశీ యాగర్భ (శ్రీమంతులు. మికన్న నేను సుకమారు రాలను గాము క ష్ట్వముల "కేమి? అవి మోక చెప్పినట్లు హరిశ్చందా | దులకు6 దప్పలేదు నా మాట విన్నారా! ఇదిగో! నవ్వుండు! నా వైవునకం దిరుుగుండుం నన్వకున్న నా మోి౭ద_నొట్టు+ అని యతనిని బలనంతముగాల దన్నవై వఫువకుం (దిష్వుకొని యతనికి. జక్కిలిగింత పెట్టి గదియంతయు నవ్వ లారంబోయించెను.. గానితో ధర్మారావు నానాలటి మనోవైన్యము మాయమయ్యెను. ,

ఎనిమిదన అధ్యాయము 2039 (సతి దినము నెండుపూటలకుం (బొద్దుననే యొక్క సారియే యన్నము నండుదురు నంటచెటు కాదాచేయుటకు నిది యొక మార్షము* కిరసనాయిలు దొరకక సూర్యాస్తమయము కాకముంచే భోజనమువేసి శయనింతుమః సావ్మితవ్మాగామ పిండి చేసికొన లేక (పతి దిన నేకభుక్త ముండి యన్షు నిద్రించును. (సొద్దువోవునజుకు దొడ్డిలో గూక్చండి కాలయాపన చేయుదుము. ధర్మారావు వురాణకథలు; పిట్టకథలు చెప్పి కాలశ్షేసము జమఫును- సావ్మితవ్మిగామ తన చిన్న నాంటికథ లు; తనుసంసారమ: చేయునాంటి 'రానేశ్వర శా న్రిగారి విచిితి నృత్ర్తాంతములు నిని చెప్పును. అకమంధతి యెష్పూడును (బోతే: నాన యుండెనా? మొన్టుదుష్పటు లున్నన్‌. అవి యన్ని కథలు తాన చెప్పును కడుపులో దగినంత యాధారములేక నిద వెంటనే రాదు నచ్చెనాా యొకటియే నిద! ధర్మా రావునకు మటునాంటి సంగతి యేమి యని మనసులో వథన (ప్రారంభించెను. అమంధతి యతని (పకట సుఖముగా నతని దుఃఖము పంచికొననిదానినలె ని(దించెనుం వజునాంటికి రోజు గడచు తెపువు కన్చించలేదు* బియ్యము మజల నాలుగు రోజులప నమ్చును, తక్కిన సంగారము 'లెక్క-డ! అప్వులజునది యెనుంబది రూకలదాంక6 'బెరిగియుండెను. అపి తీక్చుట ఇమొట్లు? ఇంకల దనకు గుంటూకులోనుండు (పనక్తి యేలేదు. సుబ్బన్న "చీటకుం బోవుదమా? పోద మన్నను దారిబర్చు లేదు. రాణిగారు షబ్బీల పంపించదు? పోయి కనుంగొని నత్తవన్నం జేతం గాసులేదు నాలుగు రూపాయలు చే బదులు దొజుకు వమార్షమైనం గనివించలేదుం ఊజపహోాసోపానములమిోి౬ద నతనివేయి చంద హారమి మింద6 బడెను కిది చిిత్రముగా నున్నదిం

• పరమ దర్శిదు నింటం బూర్వులి చ్చిన పూజా మాణిక్య మున్నది. అది బేనతా (పసానము దాని నమ్మినచో చారి(దరాము పటాపంచ లగును, కాని పూర్వుల శాపమున్నది. అధి పూజించం దగినటబే కాని యమ్ముకొని తినరాదు ఆన్మినచోం బూర్వుల కంద జకు నరకలోక (ప్రి? చంద హార మిట్టి నస్తువుగాం గన్నించెను

ఏ4 వేయిపడగలు ార్మిద్య మున్నన్ని దినములు తనచేయి. చంద హోరమును దగులరాదని ధర్మారావు నిర యించెను కాశికిం బోయి (ప్రియమైన సస్తువు పరిత్యజించి వచ్చినట్ల తనికి (బియా నతస్పర్శయే దీనిత్‌ ల బరిత్యాజ్యు మైనది ఆ సంగతి యతనికి వజుసిముసమునంగాని విస్పష్ట్ర ముగ దెలయలేదు. సగముని[దలో నమంధతి పతి వైపు మజలి యతని చేతులు తన యెదుకుుటొమ్ము పై కిం తీసికొనంబోయెను. ధర్మా "రావు తద్దత చంద పహోరస్పర్శభీతిం జేతులు వినుకకు లాగికొ నెను, అరుంధతికి వెంటనే మెలంకున నచ్చెను, పతినేల్కనియే యున్నాండు* తనచేతులు వెనుకకు లాగకొనుట బుద్ధి పూర్వకముగ నాచరించిన పనియే. "తా నేమి తప్పుచేసెను? సహవాసము వాల చెడ్డది, ధన మ.తోం గాని ధననంతులతో. గాని చెలిమి పొంప చెలిమి, అది ధన మున్నంత నజకే యుండును ధనము 'తానున్నచోట స్నేహమును 'జేరనీయదు* ధనమున కేమి రోగమో! స్నేహము మాగర్చనము, దయ మొదలైన సర్వదేవతా గుణములును దనవి కా ననును. అకుంధతీ'బేవి యంతర్జ్హ ఫఎదయను.తో -శీమియు సంబంధము లేని యీ చం[దహారము తన స్థిక దోషము చేతనే యామెకు విగోధి యయ్యైను. . ఈ బంగారు హేయము అరుంధతి దీనముై న కనులతో భర్తముఖమునంకం జూవెనుం అతం డామె చెక్కిళ్ళు రండుచేతుంతోయజాచి, యాచేతులు ముద్దిడు ఫొనెను, ఆమె యతనిని. గొౌంగిలించుకొనంటోయెను. ఆ6ంతడు దూర ముగాంబోయెను, ఆరుంధవి కర్ధము కాలేదుః ధర్మా: (వ్రియా! ఏటి కంత గశ్జోలు పజెదవు? ఆఅ చంద పహోరమును నేను స్పృశించను, దానికిని నాకను సంబంధ నేమి? "హేయమైన ధనమును నేను స్పృశించను. అందులో నది నాది కాదు* తద్దతలోభమును నాకుం బోలేదు. ఇం(దియములను దడవినంత సేవు నింగదియములు చేయు దురాకర్ష ఆకు మనస్సులు లొంగుచునే _ యుండును, వానిని జయి౦చనలయునన్న వాని(పసక్షియే యుండ రాదు, అన్లు యీ చంద హారమ.నుగూడ 6 దాకరాదు*.అది నా యొడలికింద గిలినంత సేపు నాకు డానిమింద వ్యామోహము తీరునట్టు "లేదు. అది నాకుం బరి (గాహ్యూము కాదు. కౌనప్పుడు.. నేను దానిని

ఎనిమిదన అధ్యాయము 20, న్పృశించను, ఇది నీ మాంద గోపము కాదు అని యామె చెక్కిలి మజల న్చ్ఫృశిం చెను. అమంధతి యాలోచనలో దిశను, తనకు, భోూపణమెనది దూపణమెనది.

అరుం: *“ఇనుముతోం గూడన యనగ్నికి సమ్మెటపెట్టన్నట్లు చంద హారము ధరించనంత మా[తమున నా క్రీ యనాదరమనేల? నిట మునకు నా కిది యలంకారముగాంగాడ లేదు. చేతుుకు నేమియు "లేవ, నడుమునకులేదు; చెవ్రలకులేవు, పాదములకు నాంపకడియమ.లు మూత మున్నవిః 'మెష£లో నిది యలంకార ముండియు నిరలంకారము గనే యున్నది దీని యననికి నా కిన్నాళ్ళుగా నసుఖదాయిని గానే యున్నది. ఈ నాంటి కిది దీని సహజగు.ము సంపూర్ణ ముగా బయటం బెట్టినది. వెళ్ళవారితోం జెలిమి యెన్నటినైైనం జెజువు తేక మానదు, అయినను నేయి యని (తాయటకును నూనె యని తలకుం బోసికొను టకును గాని యీ చం(దసహారము మన యింట నెందులకు! అగును తెచ్చుకొన్న నగ నలె నిది వృాదయగాధా హేతువే యగు మన్నది. దీనిని మజల రాణిగారికిల బపీంచి వేయుదము, గాడిదకు నశాదా యెొ్తినట్లు నా కిది తగినట్టులేదుం

అని యామె చం(దహారమును దీసి గదిలో నేలమిోంద విసరి "వేసి పతిని గాలిలిం దుకొ నెను, పువ్యూ దంపతులు వా రిద్దజు తన్ను నిరాకరించినందులకు ధనలక్ష్మి దుఃఖ పడి మూల్లినట్లు చం(ద హారము "నేలమోంద జజ్జున జాటీ ధ్వని చేసెను* అట్లు చం్యదహారము నేలపై విసరి వేయున ప్వూడు ధ'ర్మారావునకు నస్తువట్లు పాజువేయుట మనస్సు నకం గష్ట్రమే యనిపవింవెను, గాని (పియా నతస్పర్శ సుఖమ లో నా యూహ యెగిరి పోయెను, (పేమ వాల విచ్మితమైందిం చాని కన్న మక్క-రలేదు) నీళ్ళులక్కణఅ లేదు. ఎడారిలో6దిండిలేక యొంటరిగాం జచ్చుదున్న రెండు పక్షులు కూడ (గవ (క్రమముగా మేనులయందు “శక్తి శ్రీణించుదుం జూవు నిశ్చయ మైనవేళయందు "నేశతములలోం (శేవతోనే చచ్చును. ఆ రాతి ధర్మారావ్సన కరుంధతి తనతో లేచి నచ్చిన రాతికన్నలహడ నెక్కున (వియురా లయ్యును= అంత (మ యతనిదిః పూర్వ 'మెజీగ౧యున్న యకంధతియు నానాం డళండు తనకుం దన సర్వన్వ మిచ్చిన ట్లూహించుకొ నెను, . |

206 వేయిపడగలు ' అకంధతీ ధ ర్మారావులు (ెద్లెషాగాని "లేనమం సావిిపవ శ్ర గారు తెల్లవారక ముంచే నిద మేల్కొనును. దంపతులకు గదిలొ గడియ వేసికొను నలవాటులేదుః (వతిదినము వా రిద్దజు నొకరి కాగి ళ్ళలో నొళశ రనుండగానే యామె గదిలసికి. బోయి గది యూడ్చి తనకు గదిలో నేమైనం గానలసియున్న వో దెద్చుకొనును ఆనాండు గది యూడ్సుముండ౮గా నామె కంటికి మెటుసీ? యామె మొవటం బామేమోా యనుకొనిః యాగ్శి నెమ్మదిగాం జూచి చం్యదహోార మని (గహించి ఇబేమో! ఇటుసారవేసి ౦ని తీసి మరల నోడలి మెడలో నమర్చి తనపని తాను చూమకొనంబోయెను. నెమ్మ దిగా "తెల్లవారి వెలుతుకు గదిలోనికి నచ్చెను, ధర్మారావు కనులు “తెచి చూచెను అమంధతి మెడలోల జంద్రహారము మెజియు చుండెను, తనను ని(దవోనిచ్చి మజుల నామె యా నగ తెచ్చి ధరించి నది= ధననాంఛ యొంత వెన్షది! నిదలో నది తనకుం దగిలెనేమో ధర్మారావు (పక్కమిందనుండి "లేచి పోయెను. అవంధతికి మెలకున సచ్చెను, తనమెడలో నేమో బజకన్సగా నుండెను, వమిటాూ యని మయాచుకొన్నది. మెశలో పోరమున్నదిల తన పతి తెచ్చి యా హోరము తన మెడలో వేసెను గాంబోలు! ఆ హారము నేల ముట్టుకొ నెను! వమో! తన మెడ బోసిగా నున్న దని "వేసియుండ నద్భ్చును ఆమె లేచి పని భూమకొనంబోయెనుం ధర్మా రావునకు భార్యమింద గోపము నవ్చెను,. ఇంటిలో నున్న నామెతో మాటాడనలసి నచ్చెనని యా రో జంకతయునా స్నేహితుని యింట నా న్నేహితునియింటం గడపెను, భోజనమునకు మాత్రము నచ్చెను. ఆ మెతుకులే తినెను. ఇంటనున్న రెండుగడియ లకంధతినిం బల్కరించలేదు. ఆమె 'తాను గదిలోనుండంగా దాశినంత దగ్గజగా నచ్చెను. తాను దూరముగాల బోయిను. భోజనమ్లుచేసి "తన దారిని దాను పోయిన భర్త యేదో పనిచూదయకొన[ బోయెనను. కొనెనుగాని తన్ను. బరివరించుటకు వెల్ళి "నాం డని యనుకొన "లేదు. రోజుగడ చెను, ధర్మా రావునకుసుబ్బన్న పేంట పోయి రానలె నని బుద్ధిఫుక్సైను.. పోవుటకు రెండురూపాయలు. కానలయును. ఎనరిచ్చెదరు? కొందటి నడిగి లే ననికించు కొనెను కొంద

ఎనిమిదన అభాయము 207 జనుజూచి యడుగుటకు మొగముచెల్లక మానివేసెను, (సెద్ద(పంకు నజ కడిగినను నడుగకున్నను మిగిలిన దొక్క-ండు* అతని నడుగుటా? యడుగకుండుటా? యని పట్టినది. అడిగినచో నతనిదగ్గఅ నున్న చోం దప్పకుండ నిచ్చును, ఆడుగుట నీచమేమో! తన స్థితి కతని నడుగ రాచేమా! నీచత యెొచ్చట? గుణహీను లయిన ధననంతులకన్న 'పణనంతులయిన వేదవారేయథికులు- వాశేగారననీయులు, ధర్తారా నతనితో నెష్పుడును మాటాడనైైనలేదు. అతండే ధర్మారావునకు రెండుమూండుసాన్లు నమస్కరించెను ధర్మారా నన్న-చొ నతనికిం జాల గౌరనము, ఇంకొక మార్మము లేదు, ధర్మారావు చినర కతని నడుగుట క నిశ్చయపరవెను, ధర్మారా నతని కొట్టుదాత "రండు మూకమలుపోయి మరల వెనుదిరిగినచ్చెను. "ఛీ! అతని నడుగుటయేమి? అసమానునియొద్దం దన కీ వైన్య మెందుకు? ధర్మారావు మజలం బోయెను, నాయక తన దుకాణముమోందం గూర్చుం డెను, ధర్మా రావును జూచి యతండు మందహాసమువేసెను. ధర్మారా వెస్తూడును తన దుకాణము దగ్గజకు రాండు. వల నవ్చెనో!

నాయమనకు ముప్పదియైేం డ్లుండును. అతండు మళయాళి. అతనిది 'సంటూనయములో6 దములపాకుల కిల్లీ దుకాణము సోజాలునూపవ నమ్ము మండును, నాయరు మొగ మెప్పుడును మంద హాససుంద రమ" ఎప్పుడును (బసన్న'తారోచిస్సులే యతని మొగమునం దాండవిం చునుః అతని కన్నులు నవ్వుదునే యుండును, అతండు వివారముఖ మ.తో నున్నప్పూ డతని నెన్వవును జూడ లేదు.

నాయన (పతిదినము (పొద్దుననే "లేచును, హరినామ న శ్రైరణ "చేయును. తకువాత స్నానముచేసి విభూళిందాల్చి కాఫీపనోటిలున కం బోయి యొక గిన్నెండు కాఫతావి తన దుకాణమునద్దకు నన్బునుం (పతిదిన మొక నృద్ధ్య్రాహ్మణుం 'డెనిమిది గంటల కతని దుకాణము నకు వచ్చును, ఆయనచేతిలో నొక కాని యిచ్చికాని యవ్మకము చేయండు* సన్నెండుగంటల కూరి చినరనున్న తన యద్దెయింటికి. బో యి నండుకొని తిని? కొంతవిశమించి మరల దుకొాణమునకువ ద్చునుః

అతని దుకాణమంచే విద్యాష్థలందణుం దములపాకుల కిఖ్లీలు, సోడాలు కొందురు+ అతనినద్ద కాతాపు్పుస్తక మున్నది ఎనడు కొనునో

208 వేయిపడగలు వాండే యందులో (వాసికొనును, అతం డొకషూడుగాని *యీ పద్దు (వాయండు! ఇది మజుచిపోయినామి అనండు, వభాలమంది విద్యా సలు పద్దులు (వాయమం డబ్బెగం గొమ్రైదమ కూడను, అత డెనర్తి "నేమియు ననండు, కొందబు డబ్బు తెచ్చియిత్తును, అతండు పుచ్చు కొనును. కొందటు పదిరూపాయలదాత నప్పుచేస్తి తమువాత నతని దుకొణకు వద్దకే రాకు, అది వారి భయమేగాని యతండు. వారిని డబ్బడుగండు, ”

ఇవికాక విద్యార్థు లతని వద్ద చేబదుళ్ళు తీసికొనుటియు ని దమ్చుటయుంగూడం గలదు, ఎనరయిన నతనిని *ఏమోయి! ఇట్లందమ డ శ్చాగంబెట్టినచో నీ శెట్లు సాగు నని యడిగినచో *నా దొక పాట్ట. నాకు నెల కయిదురూపాయలు వాలునండి, (పొద్దున నింతయన్నము తిందును. ర్యాతి కొక గోథుమరొమ్షై. (నొద్దున కొక గిన్నెండు కాఫీ నాకుం జాలదా?ి యనును, వాలమం౦ది యతనిని6 విచ్చిముండ కొడు కనుకొందుకుః మటికొందటు సత్పునుషుం డనుకొందురుః

ఒకసారి యొక కవీ యతని కిరునది రూపాయలదాత నసీవలసి నచ్చెను, అతండు సగముడబ్బు సిగశెట్లకే యీయనలయును. ఇంతలో_ నతండు వ తాంతర వివాహము చేసికొనెను. కులముచే (గావ్మాణుండుం అతనిభార్య యాధునిక్రరాలు, అతని జీతము తినుటకు. జాలలేదు. సరికదా యతని (వాొణమ.లకుంగూడల జూలలేదు, నాయరు. నెనరో యడిగిరి; *వమ య్యా! యాయన డబ్బిచ్చెనా!” యని, నాయరు *వాబు ఆయనయే పేదవాండు, ఆ నచి న భార్య యతనినిం దినివేయుదు న్నది, పాప మాయన యీవమి యిచు ఏనులెండి! ఆయన కొక కొడుకు ఫుట్టిననాండు డబ్బిచ్చినంత సంతోషించెద”. నని యనెను

నాయరు (పతిదినము సాయంకాల మయినంతనే యాంజనేయ స్వామి గుడికి బోవ్రను, ఈలోంపఫుగా దుకాణమమింద నెననుపడిన వాలే కూద్చుందురు. కళూరు ఎన్నవాని “నిజాయితి మింద నే దుకాణము_ సాగును, అతండు వచ్చి యచట కూర్చున్న వానిని అజ పజ యడుగండు, *ఇట్లయినచో బేర మెట్లు సాగును అని నీ వనుముః “ఎనరిపాపము వారిది, నా శేని? "నేను యితమలసౌమ్ము తినుట లేదు కదా! నాకం బాపములేదు అనును, చిల్ల ర యెచ్చటను దొరకదుం

2] ఎనిమిదన అధ్యాయము ౨09 నాయరు దుకాణము మిాందం దప్పకుండ దొరకును (కొ_త్తయూరి వారు వత్తురు. వదో కొందురు. వారివద్దం జిల్ల రయుండదు. నాయరు వద్దను దొరకదు, నాయరు “సామి! వద్దులెండి! ఆ వబ్బు నాకు (ెక్సిలేదు. సౌండికి యని నవస్క-రించును, వా 'రాశ్చర్య పోయి మార్చి వాశే "జెచ్చియిత్తును. అతండు కొన్ని ఛాక్రీలు వజచి పోవును, కొంద ఆవి 'తెచ్చియిత్తురు. వారు నాయరూ! నీకు నే నెంత యాయవలయునుి అందురు, నాకు జ్ఞాపకములేధు- బాబూ! మోిదయ వచ్చినంత యిండు”. వారుళరిగా నీయవలసినంత యిత్తురుః వారు కొంత తగ్గించి యిత్తురు, చారు మరికొంత యెక్కువ యిత్తురు; వారిలో సెవ ౭వరో భగవంతునకే తెలియును. నాయరు రాతి పది అయిన తరువాత దుకాణ ముంచండు, అతనియింటికి. బోవ్సనుః కొంద ఆతనిని 'యాగాభ్యాసి అందురు. కొందటు రాతి రెండు గంటిలవరకు నేదో జపమ- చేసికొను నందురు. నిజ మెవరికిం దెలి యదుః, మనిసి మాత్రము వస్తాదువలె నుండును, అతనికి బడి సెము పట్టినదిళూడ నెవరు నెజుంగరు. ఎవరైన నాయరూ! పెండ్లి చేసికొన 'రాదా+ి యందురు, అతండు “అమ్మో! నాకుభయమండి! “సంసారం సాగరం దుఃఖం తస్మాత్‌. జూగత! జా(గత!ి అన్నాప. హాయిగా (బ్రతుకచున్నాను. నా కానోల యెందుకు స్వామి! అప్పటినుంచి దురాశ ఫుట్టును దొంగవేసా "లెక్కువసును, ఇప్పుడు రూపాయకం బావులా లాభము చాలును అప్పూడు రూపాయకురూపాయ లాభము కావలెనండీ!” అనును నాయరు బీక్తీ కాల్చ్బండు? సోడా (తాగండుః తములపాకులు 'వేయండు. ఎంత చలివేసినను చొక్కాతెడుగండుం (చతిదినము ర్యాత్‌ యొునిమిది గంటల కతని దముకొణము వద్దకు నిద్దరు ముసలివాం(డు వత్తురు. వారు గొనల్లవాం డొకండుః కొం

• పొకండు- గొబ్బతండు వయసులోం బోలీసుపని చే సెను. అతనికిం బది రూపాయలు వింఛను వచ్చును, కాంవ్రునకు. బనిలేదు. అతనియన్న గారు రంగములో నేదో' రెండువందల జీతము ెచ్చెడివాండంటం అతం డితనికి సెలకుం బదిరూపాయలు పంవించెడివాండు, అ టతని జీవితములో నిజువదియేండ్లు జరిగెను, ఆయన్న చనిపోయి యీకాంపు

210 వేయిపడగలు (బైతుప బయటం బడెను... ఇప్పు జెట్లు (బతుకుమున్నాండో యెనరికిం "'దెలియదు.

ఈ యిద్దజు నచ్చి నాయకతో వేదాంతము -వీయుదువోటే* నాయ రిద్దటిక6 జుట్టలి మృన్ను వామ శాల్చును "వేదాంతము మాట్లా డుదుకు, అయిపోయిన తకువాత వారిద్దత్‌క్ష6 జెరియొక సోడాయు నిచ్చును, వామ ఫృుక్కిలించి యుమిసి మిగిలినది (ఆౌవుదునుః (కాగిన తకువాత 'సోడా పుల్లగా నున్నదయ్య్యా[ అని యొకండు: “ఇవ్వేళ నిన్నటివలె లేదు అని యొకండు నాయిరు నౌదార్యమ ను వారినూర్ష ములో వామ భూవింతుకు, తమవాత వక్కపొడి యింత నవ లుదురుః ఇంతలో వేదాంతము చినరకు నచ్చును, ఇద్దజును రాంరాం” ఛెల్పి వెడలి పోదురు... ఎనరో యొకరు నాయకతో నారినింహార్చి వెక్కి రింతుకు, నాయకు “అయ్యా! అట్లు వన మనరాదు ఎనరిలో నేము న్నదో! "త్యాగ రాజుగారు ఏమన్నాను? “ఎందరో మహానుభావు లంచరికిని నందనమ.* లని అనవేదా**” యనును, నాయన అెలుంస "దేశములో. బది పదునేనేంశ్హనుండి యున్నను నతండు తెలుం గదొక యాసగా మాట్లాడును, ఒత్తులుగలచోటం "జేల్చియు, *చిలు “సిలు గాను దీర్ధ ములుకొన్ని (హన్వములుగానుబలుకును, అందణు నతని పలుకుబడికి నవ్వుదురు. అట్లయ్యు నతండు మాటాడుచుండంగా నంద కాకర్ష కముగా నుండును అయాకర్ష ఆశక్తి యతనిన్య క్షయం దున్నది గాని వమాటాడుటలో లేదని కొందలు,

ఎనరైన6 జనిపోయి వాహాకులు లేనిచో నాయకు సిద్ధము, అట్లు మోసిననాండెబ్న నాయ కమపవానముండి ర్యాతి నత్యతదర్శన మైన తకవాత భోజనము చేయును, "సీ కెందుకు నచ్చినది నాయరూ! వారి తిప్పలు నామ పడరా[ి యనును, “తప్పు తిప్పు, అయ్యా! అట్లు మోయుట పుణ్యము, మనము నెప్పుడో చచె డిచే. నే నున్నాను- మూడు బాబూ! జేఫు చచ్చిపోయెదను, సీనంటిగాబు సీనంటిఛాబు తీసికొనిపోయి తగులవేయ నలసనీనేకచా! నేనిస్వూ డిట్లుచేసినచో నా కష్పు ఇెనరో దొరకుదుకు* లేకపోయినచ్రోం గుక్కలు నక్కలు వీళ కొని తిననలసినేగా!' యని సమాధానముచెప్పును:

ఎనిమిదన అధ్యాయము వక్ష ఊరిలోల గలరా చెలళేంగిన ప్పుడు (పతిజనుండు శనములకు దూరదూరమ గాల బనమవ్నెల్సినపుడు నాయరు సహ్మసధా యుపయోగ సపడెను చినర కతని కొక రాన్సబహదూరయినను రాలేదు, స్కూలు విల్లలకల గొందణ కతండు జీతము కట్టునని పెప్పుదుుు, ఎంతనజుకు నిజమో యినరెజటుగుదుకు? ధర్మా రావు పోయి డబ్బడుగనలయు ననుకొన్నది యీ వని సిని, “యాష్టా మోఘా నర మధిగుణే నాధనే లబ్ధకామా” ధర్మా "రావు నాయన న వెగుణుని(శింద నే "లెక్కపెక్సైను, కాని "రెంచేర్మక నుండి నాయకు ధర్మారావు సొమ్ము దమ్మిడితిన లేదు, అతనినద్ద తములపాకు కి కొనుటలేదు. అతనితో నెన్నండును మాటాడుట "లేదు. వమనిపోయి యడుగును? ధర్మారావు పోయి దుకాణము నద్ద నిలుదుండెను, న వని యడుగనలయునో తెలియదు. ఎనరో నద్చుచుం బోవుచుండిరి, వా రందణున్న ఫు ఉడుగుట కతని క్రిష్టములేదు* చినరి శెన్వమ 'లేకండం శబోయిరి. అడుగుట కేవేళ, నాయ రతనినంకం జూచి్‌*నమి కాన లయు బాబూ యనెను, ధర్మారావు నాలుకకువమూట రాలేదు *“వమియు నక్కఆలేదు అని ధరా రావు "వెడలిపోయెను (వొద్దు (వంక నమ్బుమన్నది, తల్లి “నాయనా! నీవును, నరుం ధలియు నన్నము 'ెట్టుోొని తినుండు, నేను చేవాలయమునకుం బోయి నత్తును అని యీ.ల్లానుం ధర్మారావు “నాకన్న మక్కణ లే దని పోంబోయెను. అత్తగా రదినజకే గడప దాంటిపోయును ధర్మారా నడుగు మ౦దు వేయంబోనవుదముండెను, వెనుకనుండి యతని నెనరో యింటిలోనికి లాగి తలువు వేసిరి, ఇంటిలోనున్నది యొక్క యమం ధతియే. అకుంధతికిం బకికోపము తెలిసినది. ఆతిని కొపమున కొక పే గుర్తు ఆతయడిబ్లు పట్టకండం దిుగుటయే, కోపములేనప్రు డరుంధతి యన్నముః అరుంధతి నీష్కు అరుంధతి నిద, ఈ మనిషీ యరుంధతి మిోంద6 గోపము నచ్చినలాని యూర పట్టండు- ఇంటిలోనికి లాగి యరుంధతి “యెందుకయ్య్యా కోపము” అ నెను, ధరా శ్ర గౌవునకు నవ్వు వచ్చి “అయ్యా, ఏమిటి” అనెనుం ॥

219 వేయిపడగలు

అరుం ః ఈ చిట్టి చిట్టి కోపా లేమిటి? నేను రంగాప్పురము పోయెదను, మన శెవ్వరికి నక్క_రలేని చం(దహారము కావలసినవా రక్క-డ నున్నారు. ఇచ్చి వచ్చెదను. ధర్మా : అక్కరలేకపోవుట్న యేమిటి? రాథ్రి నన్ను ని(దపోనిచ్చి తెచ్చి మెడలో వేసికొంటివి కడా! ఆరుం ; అబద్ధము లాడకుండుః ఆండప్మిల్లలు వుక్షైదరు. ధర్మా రావు నవ్వి యరుంధతి వెంపమిోందం గొ ష్రైనుం ఆరుం ఏ మోరు కడా తెచ్చి నా మెోులో వేసినది? ధర్మా : ఛీఛీ! నేను మరల దానితో సవశరము లేదనువజకు నానగ తంయనని (పతిజ్ఞ చేసితిని, మరల ముట్టుకొందునా! అరుం ; భగవత్పాక్షిగా సీ హారపము నా నామెషపలోనికి వరల నెట్లు వచ్చినదో నాకం చెలియదు, మారు 'వేసిఫిరనియీ (నొన్దుటినుండియు మెడలో నుంచుకొంటిని. ఇదిగో తీసి "వేయుచున్నాను; అని తీసి పెళ్టైలోం. బెక్షైను,

దంపతు లిద్దజు సంధిస్మతములు (వాసికొనిరిం రావ్ధముల మధ్య సంథిషరతులు వెడినంత తొందరగా నమాయకు లయిన యా దం పతులమధ్య జెడవ్హు. ధర్మారాన్రన కా సంచేహము లేదు; కాని పోర మామె మెడలోని "కెట్లు వచ్చెను?

సావ్మితమ్మగారు "నేయి యెక్క_డనో యష్వు తెచ్చెను. (పక్క వారి వొడ్డిలో6 బొట్లకొాయలు కాచి; వాగు "'రెండిచ్చిపోయిరి. అవి కూరవండెనుం (వొద్దుటి యన్న నే భార్యాభ _రలిద్దజు కూర్చుండి వడ్డిందుకొనిరి. పీథితలువు వేసిరి.

అరుం ఏ నేను మా నోటిలో సన్నము పెట్టునట్లు, మిరు తిను నట్లు! (వేలుమా(తము కొటుకరాదు ధర్మా :2సీవునా (పాణములు మూతము కొజుకరాదు, అపం?; మారు కవ్చలు కౌదు, మిదియ దొక కత్తు.

అరంధతి ముద్ద ధర్మారావు నోటికందించెను. అతనికన్ను "దేవ దాసి యిచ్చిన యు౦గరముపై6 బడెను, ఆ పడుట యరుంధతి తెలిసి -. కొనెను, అమె వెంటనే యురిగరముతీసి “అన్నట్లుగా మరచిపోయి తిమి. ఈ ఉంగర మమ్మి పదిరూపాయలు 'తేరాదా*? యనెను. ధర్మారావు “నేను దానివంక నందుకుం జూఢలేదుం నా మూఫవు దాని

ఎసిమిదన అభ్యాయము 213 నకు దురస్ధము చేసితివి. ఒకవేళ నమ్మినచో హారమైన నవ్యివచ్చుం గాని యుంగరము "తాత నేరాదు అనెను ఇద్దరి యూహ యొక్క సారిగా చేవదాపిమోంికిల జనెనుం

సంప ష్ట"ర్మిద్యములు: సుఖదుఃఖములు; నంయోగవియోగ ములన్నియు దా౭ంటి వాయుపథమి'నం బోవు మహాజ్యోవిస్సువలె "దేవ దాసి వారికి. దోచెను, తరువాత నిద్దజును మాటాడకుండ భోజనము వేసిరి. . .ఇంతలో. ద్గీ వచ్చెను

రాతి జామ. (పొద్దుపోయెనుః ధర్మారావున కింను నిదుర పట్టలేమ* ఎవరో వచ్చి తలుపు తట్టిరి. ధర్మారావు సోయి. తలుప్పు తీసెను వచ్చినది నాయరు; “ఛాబుగారూ! మి యిల్లు కనుగొని నాను. ఆ నల్లనియాయన మితోం దిరుగుచుండును; లియన చెప్పి నాండు ఇందాంక మిరు నా దుకౌణమున శెందుకు వచ్చినారు? ఆక యతంపిడిగాను. ధర్మారావున కచ్చెరు వయ్యెను, అతండు “ఊరశే వ వ్చెపిని అనెను “కాదు శాబూ! నమైన డబ్బు కావలసి యా+ి యని యతండు తటిమెను, ఊలెయని ధర్యాఠానునోటినుండి యతనికిం 'దెలియపంజలగనే వచ్చెను. నాయ ర్వుత్తరీయము కొంగు నుండి యూడందిసి రెండురూపాయలు ధర్మా రావునకిచ్చి “నాబూ! ఇవిగో "ఠండురూ పాయలు ఇవ్వేళం 'బెజ్టలో నివియే యున్నవి. వాలునాః యనెను ధర్మారావ్హునకు కవాలునా” యన్నమాట నిందించుటయో, పొగడుటయో, యాదరించుటయో, తిరస్కరించుటయో "తెలియ లేదు. జేవు (సయాణము స్థిరమైనది. లక్షాధికారుల బిడ్డు భగవంతుని చావవజయది,. జమీందారుల కాదరణీయుండు వ హామేధావి-_ యంతటి ధర్మారావ్సను నాయరుముందు వినయముచే. గువెంచికొని పోయిన యొక ౮ణు వయిపోయెను,. ఇచ్చుట పుచ్చు కొనుట-ఒకటి యుమ్నై(శ్రవమ $ రెండవది చెవులు (వేలాడుచున్న గాడిద, అడుగ “వలసివచ్చువజకు చేసాంచవలసి వచ్చువజుకు జగ్యత్పభువు వామనుం వైపోయెను.. పరిదీనమ్నూర్తియో పిపూద మూర్తియో యానంద న్నూర్తియో యరుంధతి కాంగిటనున్న ధర్మారావు మసకలాడుచున్న పామువలె సయ్యెను పరమశివునివలె నరుంధతి డొక్కలో. గొంత 'సేస్టు. చేరును. హృమీకేశునివలె నామె (ప్రాణము లొకసారి

214 వేయిపడగలు యాక ర్రిందును. విశ్తరించిన గరుత్మంతుని ఇక్కలనలె నొక్క-సారి యామె శరీరమంతయ.6 దనలో నిపుడ్చ్బుకొనును* అరుంధతికి ధర్మారావు శృంగార మొక్కొక్కనాడొక్కొకటా. రీకిగాందోంచును. ఆతం జేదో యొక మహారసమ్తూర్తి* అన్న కృముతై యతనియందు ఊాంియున్న నూగ్న వినూత్నభానములు వెల కొలంది బహిర్షతమ.లగు దముండెను. ఒక నీపాదభానము నచ్చి యతని బుద్ధి కృశించిపో నలయును. ఆ విషాద శేఖ పోయి మజల సహజవిస్తృప్‌ నచ్చినపుడు మతొక ణ్‌ొత్త వికాసము కలుగును, ఈ వికాసము లన్నియ.6 దాంవప్‌ందు చోటు అమంధతిం సావ్మితవ్మగారు నచ్చి “రాతి చం్యద్రహారము. నేలమింద నున్న ేను?” యనెను, గాఢ పరిప్వంగమున నున్న సతీపతులు లేచి నిలుచుండిరి, ఆమె * నేను "తెల్లవాజువేన నూడ్వంబోయితిని. "నేల మి6ంద€ బడియున్నదిః “నేనులీసి నీ మెకలో మజులవేసిపిని. జాగత్త! అదికూడ6 బోయెనా? చెప్పికివా మనదశ [” యనెను అమంధతి "వెను కనుండి చీకటిలో ధర్మారావును స్పృశించెను, అదితనమింది యప నింద పోయినందుకు సంతోవము అతం డామెను జేయిపట్టుకొని లాగాను. తల్లి *మజుల హోర మేమి చేసిివికి యనెను అమంధతి “పెళ్టులోంబెట్టితి ననెను. సావిిత్రమ్థగారు “మంచిపని చేసికివి! దొంగ వానికిం దాళముజేకి కిచ్చినట్లా” యుని తవ మెడలో వేసిషొనిపోయి పండు కొనెను, తృల్లిపోయి తలుపువేసికొ నెను ధశ్యారానమంధతిని గరుడి ((₹ంచుపామునొడి సిపట్టినట్లుప మ్రైనుం ఠమె కిలాబమనిన వ్వెను. వమ జునాండు ధర్మారావు 'చెడవాడవోయి సూరకపక్‌ని గలిసి కొనెను సూర్య పతి యా నృత్తాంత మంతయు వీని “సుబ్బన్న వేంట పోయి రొ యనెను, ధర్మారావు సుబ్బన్న వేయ వోయెనుం ధర్మారావు సుబ్బన్న కేంట నర్తమానములు జెలిసికొనెను 'రాణిగారికి మూండు నెలలనుండియు. జబ్బుగానుండెను. (గౌణమ మిందికి వచ్చిన దని రంగారావుగారికి మూండుసారులు తంతినిచ్చిరి మూఃండుసారు లొాయన ఎెన్నప్పురినుండి నచ్చి కెండుమూండు దినమ లుండి 'వెడలిపోయును, 'రాభాకృష్ణయ్యగార్కు రామేశ్వరముగారు

ఎనిమిదన అధా్థయము వస్‌ సర్య్యారాయుండుగారు మున స్టును సుబ్బన్న పేయలో మకొముగా నుండరి. ఆ దివానుగాకు మవ'రాను నుబ్బన్నవేయల మధ్యు6 ద్‌నుగు చుంటెను. నెలకు నాలుగునందలు దివానుగారికి ర లుఖర్చులల్మక్రింద న్యయమసస మం డెను. రాణిగారి క్నెవై ద్య ముచేయిం పటిక వెన్నను రికి౬ దీసకొని పోనవలయుననిరి. రాణిగారు వోవేమ- చెన్నన్టరినుండి ఘన వైద్యు లునచ్చిచికిత్స చేయు మండిరి.ఒక్కొక్క-ప్రూడు నచ్చిన ప్పూడెల్ద పదివేలు? పదునేనువేలు నగువుంచెను. రంగారావు నంనత్సళాంతమ.న నాజాయమున్య్థయము "అక్క వూచెనంటం శిస్తులు మునుపటికన్న నెక్కునగా నసగాలగుముం డెను క తులు జమోండామన క్రీనలసినది రూపాయ నిగులలేదు. అడవుల మోంద సాలునక6౬ బవివేలు ఆదాయము నమ్చుదుంెను- లతురూషా యలకు జమాఖర్నులు కేలన్సం రంగారావు చినరకు గుమాన్తాల నందజను దెలంగించి మజుల (ఛావ్మాణులనే గుమాస్తాలుగా నియ మించెను ఒక్క. లెక్క నరిగాఖేము- * పద్ద పెద్దయుదో్యోగ ములకే తప్ప “మన వాండ్రు గుమాన్హాలకుం బనికిఠరా రని దివానుగానముు నొప్పుకొని రంట- కోటలో నాజువెళల నాబత్తు లక్కజలబేవని రంగాఠావుగారు వానినిల దీసివేసిరి. కొటలో నొక్కయేానుంగుగాని? గుజ్ణముగాని మిగుల "లేదము-. (పాంతమోటామలు వజిగిపోయినపిం కోటలో నాలుగ్లైదు పడియుండెను- సుబ్బన్నపేయ యూనియన్‌ వేసిరి. చండారెడ్డి యూనియన్‌ మవ ను అ యూరిలో6 గృవ్మమనాయం డుండలనే సెకంవరీస్కూ-లు పెట్టనలెనని యూహీంచిరి- కృష్ణమనాయండు “ఈ యిం్స్గీము చదువు నా యూరిలో నెందకయ్యా! ఇంకల బిలిచిన పలుకు దిక్కయిన 'కేకుండల జేయుటకా” యనిడొనిని రానీయలేదు-. ఇవుడు సెకండరీ స్కూ-లు పెటైరి. డానికి మాష్టమలు, వాకునువచ్చి యూారయ[కొత్తగా “నుండెను. * సెలవులలో నేమియు ననుకొనలేదు. అప్పుడే యిన్ని మార్చు లెట్టు జరిగినా” యని ధర్మా రావాశ్చర్య పోయెను “రాజు తలంచిన చెబ్బలకుల గొదునయా?” ధర్మారావు శాణిగారిని బోయి భూత మనుకొనెను-. మార్చ మేమియుథోంచినదికొదు. ఆమె యే స్థితిలో నున్ననో అెలియలేదు-

216 వేయిపడగలు | కోటలోనికి. బోయిన నేవ గునో! ఆయినను సాహసించి పోవుదమా యని యూహింవెను,. నేనని బయులుబేరెిను సింహద్వారమ. వన్షక6 బోయను, అచట రామేశ్వరమ గా రుండిరి. *లోపలికిల బోవునది్ని యెవరు?” అని యాయన గడ్జించెను. ధర్మా రావు వమాటాడకుండ(6 బోవ్హుచుం డెను, 'రామేశ్యరమ. గారికిం దరువాతి నేమి చేయవలయునో "తెలియక యూరకుండిరిం ధర్మారావు సౌధహు. వద్దకు. బోయెను. ఒక కాసావానిని బిలిచి "తాను వచ్చితినని రాణిగారితో. జెప్ప మనెను. వాండు నటు నిటు మూచి “అయ్యి! రాణిగారికి మాటయు€ బలు కును "లేదు! ఆనెను ఇంతలో సర్వారాయండుగా రచటికి వది ధర్మారావు వంకనయినను జూడక _కాసావానితో నేమిటిరా!. య నను.'కాసావాండు "అవ శ్రి దర్శనమ.నకు వచ్చినాను” అనెను సర్వారాయండుగారు “అమ్మగారి సొమ్ము నింక6 దెినుటకు ఏలులేదని చెప్పూ వ ని తాను లోనికి. బోయిరి ధర్మారావు సమాధానము మాత మెవరితోం బెప్పును! అతండు వచిన తలతో వచ్చినదారినే మటల బశ్లైనుం ॥ శ _ కోటబైటప వచ్చి వెనుదిరిగి దూబెను, నాబత్తులు (మోలప్త బురుజొకపెవ విజిగిపోయెను. అబేనా కృష్ణమనాయని సౌధము ఊరిలో నిజుకతులు; వ్లైరువన్‌ పతుమువారు తదితరులు శైరువన్‌' పతమ. వారు జమిందారుగారి య్యాశితులు. తదితరులు తదితరులు, రెండుపత్సము ెందుకుం బడినవో తెలియలేదు, ఎందుకు బడినవని ధర్మారా 'వవరినో యడిగెను, “ప్రైపవున్‌ అతయే యేల కావలి? ఇంకొక6 జేల కాకూడి దని సమాధానము, ఒకండు “అసలు యూనియను ఎందుకు?” అనెను, ఇంకొకండు జమించారుగా రూరశే యిదొకటి కలివించిరి అనెను , ॥ ధర్మారావు బయలుబేరి కోటచుట్టు నొకసారి తిరిగివ్పును. ఊరునుః అలయములును గోటకు తూర్పువక్షి ణములం దుంజెను,

• పశ్చిమోల_త్తరమ లయందు నేమియులేదు. తోయలు దొడ్లు; పొల మలు కోట య్నుత్తరభాగ మెల్ల బడిపోయెను. అవైవు నున్న కోట గోడ రాళ్ళు చాలమంది యొత్తుఫొనిపోయిరి. పశ్చిమ దిశనున్న కోట నోడ యచ్చటచ్చట శిథిలమై (ముంజెను, కోటకు సింహద్వారము

౨82] ఎనిమిదన అధ్యాయము (1 తూర్చుదెస దక్షిణ దిశయం దొక చిన్న చార్చర మున్నదిః ఊరం తయు నెక్కువ భాగము తూక్పుదిశయం చే యున్నది. "చీవాలయాదు ష్రీశాన్య భాగవి ౦దున్నవి. అలయమునకుః దూర్పునందుం ద్ద చెజువు కలదు, ధర్మా రావు తూర్పువెస నున్న సింహద్వారమ వద్ద బయలు 'జీజెను. సింహద్య్యారమునకుల బూర్వ మినుపబొడు పులతోడి పెద్ద కొయ్య తలుపుండెడిది- అది కృష్ణమనాయండు లెచ్చిన పెద్ద కాళ్మీ రఫ్పు పనులు రాలాపూంటం (దెంచుకొని యడవినిండిన ఫుడు పగుల6 గొమైనుం అచే యతుకుంబెట్రి తరువాతలహాడ నుండెను, కొన్నాళ్ళు ర్యాతులందుం ద లుపులే వేయలేదు... పట్టాభిషేక మయినతరువాతి రంగాశావుగా. శా తల్పువులు తీసివేసి పెద్దయినుపతలువులు చే యించిరి. తతొ ఆయిరన్‌ వర్కులో నుండి వేయిరూపాయల కొక యినుపతలుఫు ెల్చించి అవర్నించిరి. అది యొక్క- సేబ్బల్ల గాదు. ఇనుప కమ్మాలతో నడ్డముగా, నిలువుగా నమ ర్చంబడినదిం చానితోం గోటకుగోట యాకృతి పోయి యొక పెద్ద ధనవంతుని యింటియాకారము పడినది దశ్షిణదిక్కునందు గోడదాంక పోయెను అఆవై ఫవునంగోడలో రావిమొక్టలుః వజ్ఞిమొక్ట్హలు మొళిచియుం జెను* దాసీలు చాకలుల్తు మంగలులు నందటు నావైఫున వాసము చేయు చుండిరి థర్యారావు కడచి పశ్చిమ దిక్ట్రనకుంజ నెను. గోడ చక గా శిథి లమైయుం జెను* అతండొక జావిమిందంగూర్చుం డెను, 'దూరమ న తిథి లమైనగోడలొ నొక చోట రెండుపిట్టలు గూండుకట్టుకొని నివసించు చుండెను, అందులో నొకపిట్ట మేంనైై యొుగిరిపోయెను,. రెండవది గూయియం'చే యుండెను, కాలసర్పము నెమ్యిదిగా6 (తుచుం నా గూంటియొద్దకుల బోవ్సచుండెను. ధర్మారావు దానిని (తోలుదమను కొన్నాడు. అతినికి భయ మెనది- తా నొంటరిగ నున్నాండు. సర్పము తిరిగవచ్చి తన్నుం గాటువేసినచో! అతండు (పాణములు గుప్పిటిలో నుంచికొని యశ్షు చూచుదుంజెను,.. పాము నెన్యుదిగ. బోయి (పవత్తురాలైయున్న యా యాండు పిట్రను నోటం గజచు కొనెను పట్ట యీ రీతి హఠాత్పంభవమునకు జజలస పొందెనో యేమో /ూయవైనలేదు. సర్చ్పము నోటికమరినమున్దవలె. గుయికు మన కుండ నాహఃర మళయ్యెను* పాము తిరిగి తనదారిని దాంబోయును*

218 వేయిపడగలు ధర్మారావు తన కచ్ళోట నెందు కని యాయెడకు దూర దూరమ గం దొలయగిపోయెను, పశి ఏమదిశ చివరిదాక నజచి చనెను అచ్చట నోడ మీ శిథిలమై యానవాలయిన6 బట్టరాకండనుం డెను, ఉత్తర దిశయంతయుం బడిపోయినగోడ నానుకొనియే వూగాని యుంజెన అందుచేత నతిండు వెనుదిరిగి నచ్చినదారినే యూరిలోనికి6 బోయెనుః రానుచం(దరాజునుం జూడక ేనదాసిని. జూడక మజుల మోటారు. నెక్కి ర్యా. బెజవాడ చేరెను. సూర్యుపతి నిద పోవు చుంజెను, ఎవరో తలుఫు తీసిరి. పోయి యశీథులు నిద్రించు మేడ మోంది గదిలోముసులు "పెట్టుకొని యాలోచించినంత సే వాలోచించి తకసువాత నిదపోయెను సూర్యపతి (పక్కలో గూర్చుండి “లేనయ్యా! ఇంకని(ద లేకి అని చక్కిలిగింతలు సెట్టుచుండంగా నిద మేల్కొ-సి *అగ్బా! రాథి నిిదలేదుం ఇంకగొంచము ని(దపోనిమ్ము” ఆని బలతిమాలియు నతెండు చేసినయల్లరికి విధి లేక "లేచి ఘూక్చున్ని ధర్మారావును సూర్యు పతి *అప్పుడే తిరిగినచ్చినావేమి?” యని (సశ్చించెను. ధర్మా; రాణి గారికి మూండు నెలలనుండి జబ్బంటు "నేనామెను దర్శసమయిన చేయుటకు పీలులేక పోయినది, రాతుసులు స్వశము నానరిం చిగనలా మును -ేనిటో తెలిసినది కాదుః సూర్యు; ఇంక జరుగవలసిన పని యేమిటి? ధర్మా: నీవు నా కొక యిజునదరూపాయ లీయనలయును. "నేను పోయి గుంటూరనలో నున్న _చిన్నయప్పూలు నదిలిందకొని మా యమ్మను నా భార్యను దీసికొని సుబ్బన్న పేటకు మజలం జేరెదను, ఇల్లున్నది కడా నాయని వుణ్యమున! సూర్యువ మతి చదు వేమి చేసెదను? ధర్మాన చదువా! అది రాణిగారితోనే పోయినది సూర్య: గుంటూరులో నష్పూలన్నియు నేమాత మున్నవి? ధర్మా; సేవ్చు తీర్చెదవా! ఎనుయిది రూపాయ లున్నవి, జీతము నలునది కట్టు నలయును, మజులం ఛారథాలలో6 జేరినచో, సూర్యు: సశేశాని నేండు పెద్ద సంగీతసభ. ఎనరో మ హారాష్ట్ర్ర?లు, రావి సంగీతము విని గుంటూరు జేపు వెళ్ళెదవుగాం, ధర్మా; ఊరకే వెళ్ళి చేయు నది యేమియు లేదు, నీ విర్వదిరూపాయ లిచ్చినచో వెళ్ళదను, మజలందీను దునులే. "

వీనిమిద న అధ్యాయము 210 సూర్యు పతి ధర్మా రావును బుగ్ధ్గమాంద ఛటీలునం జజవచెను, ధర్మా రావునకు మంచిదెబ్బ తగి'లెను సూర్యు పతి నవ్వుచు, “మజల ఫిచ్చెదవా? ముందర నీ దెబ్బ యిమ్ము” అనెను. ధర్మారాన్సు మంచి బొమిక బలము కలవాండు, నవ్వ్యలాడుచు నాడెడు 'దెబ్బలాటలలో నెప్పుడును ధర్మా రావే "గెలుచును, కాని వారిలో వాము మజులం నొట్టుొనుటలు లేవు సూర్యు ఏ అ రోజున రాఘవరావుచేత దెబ్బ తిన్నావు: నేడు నాచేతదెబ్బ పెన్నావు, సీకర్మము "దెబ్బల (దాశజే! ధర్మా ఏ లి! దుర్మాస్షండా! నూయుము, ఎంత 'చెబ్బ కొట్టినావు; (ొన్టుననే! వళ్ళీ చెయ్యి. పట్టుకొన్న నేడ్చెనవు! సూర్య ఏ లేకపోయిన మరల నిచ్చునంట! ఇంక నెప్పుడు ననవుకద? ధర్మా; సే అయినః ఊర కనే యిమ్మ్శు. నాసా 'మ్మేమయినం బోయినదా? నడ్చిపోదు నని మజుల నిత్తు నన్నాను, | తరువాత నిద్దజును గృప్పాస్నానము చేసిరి. రాతికి నంగీత 'సభకుల బోయిరి. ఒక కుజ్జవాండు._ పదియేంక్లవాండు-బహుయం్మత ములమించ గానముచేసెను, అందబును మెచ్చుకొనిరి. కొందటు 6నవ్సాని తండి కొన్ని కీర్తనలు మామే యా యంత్రముల మింద వాయించుట నేర్చెను. కుజ్జవాండు వా రన్నట్లుగా. బెద్ద సంగీత జ్ఞానము కలనాడు కా” దనిరి. కాని మె _తృనివ నస్బులుకల న్నేహితు లిద్ది! వాండనిన నెలతో మెమ్చుదల యయ్యెను. ఆ కుజ్జవాండు సాగర నంగీత వని యొక బూరకగుండ నొక వి ధురధ్వని చేసను, ఆ ధ్వని సువ నోహరమై తన్ని శాసమయ (వశాంత్రుశతో నేఫనము వాంది సభ్యుల నందరను సమ్మోహితులను జేసెను, మితు లిద్దరకు నొడలు, తెంయలేదు. తరువాత నతని యక్కం_గాకు నచ్చి సంగీతము ను మహారాష్ట ) స్త్రీల సౌందరు మంతయు నాగ”లిక యంభబే గోచరించెను, కొంచెము "వెడల్పయిన దవడలు, విశాలఫాలము ఫాలమున6 'ఇెద్దదియుం జిన్నదియుంగాని కుంకువ బొట్టు? చొ శృముగాం జుట్టిన శిళలోజములుు ముంగురులు మెట్లుమెట్లుగా నమర్శ్చి యచట నుండి తీసిన (పకటపాపట్క, "తెస్సనిచీర, మహారాష్ట్రలు కట్టినట్టు నోచిపోసి గోచిజీరాడం గట్టినకట్టు చూహినీ'దేనత

220 వేయిపడగలు వలె నామె రంగమున కవతరించి .నన్నవైై_ వృాదయకుహరమున (శేమభావమ వలెజొరం చాటినకంఠస్వరమ తో హంసధ్యనిరాగము గొంచెమాలవించి *రఘునాయకా! సీ పొాదయుగమూి అన్న త్యాగ "రాజకృతి నందుకొని యామె చేసిన గానమునకు సభ్యులందణును సమ్మోహితులైరి. అ నాండు సభకు రెండువేల రూపాయలు వసూ లయ్యెను.

ధర్మారావు సూర్య పతు లిద్దజు నింటికి బయలుచేటిరి. అది మొదలు రాతి న్మిిదపోవ్రవరకు నా యువకీగాన (వశంసయే తక్క ఏ రంకొకటి చేయలేదు, అతండాహాహః! ఇతం డాహాహా!

ధర్మా; 'రెంకడుగంట లయినది పోయి. పండుకొనుము సూర్య; నేనివ్వే నిచటనే పండుకొందును. " ధర్మా: ఇవ్వేళ 'నేశకాదశియా! అన్నట్టుగా నా గాయకిమోంద మనస్సుతో నింటిలో6 బోయి పరుండిమా(త మేమి లాభములే! సూర్యు: సీవ్లో! భీప్మూచా ర్యులు దిగివచ్చినాండురా అశ్చా! ధర్మా; కొద్ద కాని వమి మాధుర్య మోయి! అమె యష్పరస కాని షెనుష్యు మ కాదు, నమి "పెదనవులోయి ఆవి! సూర్యవ అంతట నాలం, జేపు గుంటూరులో _ నింళొక మోస్తరు పెదవ్ప లున్నవి, చెడిపోయెదను. ధర్మా; మాట మాట బదులుదీర్చుదాణ (పొణ'మొప్పను. ర్యాతియు నిద లేదుః పడుకొందము పట్టు సూర్య వ నప్పూడును నిద మేవ య్యా నీకు? కుంభకర్థుయవు మరల నీ యుగము. లో బుట్టినావు. సశే కానీ నంగీ తము పాడుచుండలా మన శెండు కంత యానందము? పాజెడివాకు సంగతులు వేయుచుండంగా నవి మనక్రను వచ్చినషు యుండును; మరల నది చేతలాదు. నా కిది యెొష్పుడును చ్మితముగా నుండును. ధర్మాఏ నాకు నిద వచ్చుచున్నది. న్మిదపోనీ! సూర్య; ఇది ఇేమిటోో యెందుకో వ ఎని(దపో! లేకపోయిన నివ్వేళ న్మిదపోయి నావే! న న్నెణులసదువుగా! ధర్మా: గోల సీతోను. "లోకమంతయు_ చైదుభూతము:లు-_అయిదు తద్దుణములు- ఐ దిం్యదియములు, ఆ యయిదు భూతగుణములు సీ యిం(దియములకు విషయములు, (పపంచమంతయు నీయిం(ద్రియ తద్వివిషయములలా+ నిమిడియున్నదిం (దతిమనిసియుం బంచభూతములయ్యు తద్దుణమ.లయు (శితిబించించు

ఎనిమిదన అధ్యాయము వివి స్థలము అనంగా నితనియందు సూత్మరూపన-న నవి యన్నియునున్న వన్నమాట. కాని మానిసి యజ్ఞానముచేత నావరింపయిడినవాంతై “యా సర్వము "తానే నని 'తెలిసికొనలేండు. వాయగానీ సంగతి యత నికి. దెలియును, దానినే తెలిసీ తెలియని స్టితియందుము.. ఈ "తెలియక పోవుటలోందెలియటయు. గలదు, వనిసి స'మాన్యముగ6 (ట్రపంచ మునందున్న సరభోగ పదార్థములు వాంభించునుు అంతయుననుభ వించం గలశ క్రి యతనియందున్నది* కనుకనే యట్లు వాంఛించునుం కాని యాళక్ర్రిని విబృంభింపం జేయవలయును. అళ్చిట నే పూర్వజన్మ కృతకర్మ మడ్లు వచ్చును, అక్షు (నతివ్య క్కియందును సృష్విలోనున్న సర్వ శ్చము బెజరూపమున సన్నిహితమై యుండును. తచ్ళచ్దానుభవ వతెని సూత్ముశరీరికిం గలదు, కాని స్థూలశరీరికి "లేదు. సంగీతము వినుచుండు తన్మాయత్వస్థితిలో మనమం౦దజు మౌ సూమ్మశరీరికి దగ్గ ఆగా నుండి యతం చెజింగిన సర్వశ బైనుభ వము వపెొందుచుందుముం అనంద మా సూత్మశ రీరి లతణములలో నొకటి. ఈ ేహమున .శొనందము లేదు- దేహగ'తాత్మకును లేదు- తవతీత మైనయాత్మకుం ' గలందు తదతీతాత్మకు సన్నిహితముగా నుండుటయే కళి లానందించు నపుడు మన ముండునట్రి స్థితి కళలు వైవికములని వెప్పుటకూడ నిందుకనియీ. ెలిసినదా? నాకుం గన్నులు మూసికొని వచ్చు మున్నవి. నే నింక నాంగ లేనల్చా! నాకు మజుల జబ్బుకూడం "చేయును మజునాండిద్దణును (బొగ్దెక్కీ 'లేచిరి. కృష్ణాస్నానమ. చేసిరి. సూర్య పతి నాండుకూడ నుండు మనెను ధర్మారావు “ఇంటిదగ్గజం దినుటకుంసూడ "నేమియులేదు నేను లేకున్నచో మా అమ్మమ టియు దిగులుపడును, పోవలయూు ననెను, ఆ మభ్య్యాహ్నము సూర్యు పతి వందరూపాయలు "'లెచ్చి *ధ-ర్మారావునకిచ్చి “ముందర జీతము కటి చిన్న యష్వులు తర్భుము, మజల నెలనాలీగికిల దక్కిన దిచ్చెదను ఆ నెను. ధర్మారా వాశ్చర్యు పోయి *మజలం జదువు మందువా యనెను- సూర్భుపతి “ఊలి యని 'వెక్కిరించెనుం ధర్మారావు “ఇది కాక నాద్దువందలకుం దక్కువ కొదుః 'ఇలియునా?ి యనెనుః

22వ వేయిపడగలు

సూర్య £ పోనయ్యా! పిచ్చి (ాహ్మాణుయడా! ధర్మా ఏ నేను పిచ్చిచాహ్మణుండను గాను? నీవు పిచ్చి కవ.శ్చివాంయవు!

ధర్మారావు దరిగి గుంటూరు నచ్చెను. నము ఏసనే నాయరు-.+ దుకాణమునక[క6 బోయిను, ఆతని దుకాణము మూసియున్నదిం నమ్బటతోజనే _ యతని డబ్బతనికిచ్చి వేయనలయు. నని తవాతిహ పడుచు షి ధర్మారావు కొడ లంతయు 'జెజ్హులు (దాతేనట్లయ్యెను. నాయరిల్లు తెలిసికొని యచటికిం బోనలయునని (దుక్కనున్న దుకాణ దాక నతనియిల్లడిగను, అతలంస “అయ్యా: నాయకు (గామములో లేడండిం రామేశ్వర మూ(తకుం బోయెను అని చెప్పెను, ధర్మారావు (పాణము నీరసించి పోయెను.

“మణల నెన్నాగాలో నద్చునుి *అతని చేకికి ఆండునందల రూపాయలు నచ్చెను. అవి ఖమ్చుపడునజకుం దీర్ణయ్యాతలు "సీవించి తరువాత నమ్చునండి. ఎస్పుడు నచ్చునో "తెలియదు, ఎప్పు డతని చేలలో శెండునందలు మిసలునో యప్పుడెల్ల నిచేపని సుమారు "50డు నెలలలో రాన .స్పనుల

ధర్మారా వింటి ' బోయెను, ఆచ్చట రాఘనసరావ్పు కూూమ్చిండి * యుండెను. ఇద్దజును6 గలసి సంద ర్భము లన్నియు (బసంగిం దుకొనిరి. ఇదినర 3 సూర్యపతి రాఘ నరావ్చనకు సాహాయ్యము వేయు చుండెను, వ జల నిష్పూదు ధర్మా రావునకుణహాడ "జేయుట 'తామిద్ద అునుం గలిసి తవ మితుని మంచీతినమ. నుల జూజనొనుటయేమోనని వివారించిరి. కానిలయేమి చేయుదువు? గత్యంతరము తోంచలేదుః

ధర్మారావు వ అలంగొంచెము వెసులుభాటుచిక్కి తనబుద్ధి చదువుమింద మరల్స్చెను, అనాండు సాయంతన మాము క్రమాల్యద "తెచ్చి యది చదువుట (సారంభించెను,

అరుంధతి కాంపురమ.నకు నచ్చిన తరువాత ధరా శ్రా వేమియుం జదునలేదు. అతని కాలము సంసారఫు చిష్కలతోడను నరుంధతీ (వపణయయకథలతోడ నే కడచినది, ధర్మారావు (పతీదినము ర్యాతు లందు భోజనముచేసి తలైవునం (శక[ంనద్ట దీపముపెట్టిచదువుట శారభిం మను, ఆ చదువుట చిదువ్సట తెల్ల వాజు వోడికూయు నజుకు నళ్లు చదువును, ఈ లీతిగా నతం డింస్లీషు నవలలు తెలుంగు

ఎనిమిదన అధ్యాయము 223 ననలలు తెగంజదివెను. చిన్నపుడు ెంలుగుననలలే యొక్కూనగాం ఒదివెడువా౭డు, కాని దినములుకడ చినవొలంది యాస్రు_స్తక ములన్నియు

. నెందుకుం గొటుగాని నని 'జెలిసెను, నంగభావనుండియు ఎవ హో “శాష్ట్రభామనుండియు సహ(సములుగా ననునదింపంబడీన యీననలలు (గ్రవ(కమమ.గా నతనికి దుష్వములై తన మాతృథాపాసూలర్తి1 న్స్‌ పద వ్యాధిని గలినిం చిన శ్లు తొోంచెను, అతని బుద్ధి నరిగా వికసించని యారోజులలో నవి చదివెనుగాని యివ్ఫు డతనికి వాని సేరు చెప్పీ ననే యొడలు మండుచుండెను* తకవాత నతం డింగ్నీషు ననలలు చదున, నారంభించెను. 'తెలులసవానికన్న నవి వాల గాగున్ననని యళతం డూహించెనుః స్యాటు, డిక్కెన్చు, థాకరీ-వీరి ననలలు కొన్ని పాఠ్య(గంధము లుగాల జదివ్సి వారి తక్కిన ననలలుగూడ6౬ దెచ్చి చదివి వాశీ పర మోల_త్తములని యూహించుచుం ణెను, ఆమధ్య మధ్యం 'దెలులస (పబంధములు వదువు ముం డెను, అతనికి దెలుప పబంధములయం దున్నరుచి తక్కిన "వేసమిందను 1 సుదురలేదు, ఇంగ్సీషు చదివినను నాగంధములలోని భానములే యతనికిం దెలియుదుండెను. కాని యా భాషలోని మార్దనను తేజస్సు ఓజస్సు, (ససాదము మొదలైన కౌన్యగుణము లతనికిం 'దెలియుటయే లేదు... స్మెల్లీ కీట్పు మొదలయినవారి కవిత్వను వదువును, కాని వారి శయా్యాపాకాదు "లెట్టివో బుద్ధి కందుట లేదుః (శ్రీనాథుండు, పెద్దన ఏరి శయ్యల్న సామ్యుము; మజల నందులోని వైలవమణ్యమ. $ (పభానత్కి భారతము ఏనిలోని సావ స్టిచెలమణ్యము లుని'శ్లు త్మన తెలుంసకవుల సర్వపబంధములయందలి శయ్యా కీతులలోని భేదములు సూమ్మతరముగా నతని హృదయమున కచ్చు (గుద్దినట్లు తోందు మండెను, కాని, యీ యింగ్గ్‌ఘుకనవ్దల రచనలలోని సశయ్యాారీతుల భేదము లతని హృదయ మందుకొన లేకుండెను. అతని కింళొక యూహ; త_త్తద్భానలయందలి యాయా వైచి్యత్యముల సమత యర్ధమగుటకు నాచేశమునందు _ జన్మించి యాభాప. చిన్నప్పటినుండి వూటాడినలాని తెలియ దసి, ఒక జాతి గుణములు; మతాభ్యిపాయములు తజ్ఞ్జుతిరక్రమునం 'జెట్లుండునో ఆ

వల వేయిపడగలు జాతి మొట్లాడుభాషలోని సమగ మైన రసభావాదు లర్థము చేసికొను టయుంగూడ శరీరమ లోని త్మద_క్రమువలననే సంభవించు నని. అతి పరిచయమ:వలన ఒరుగదా యనిన నాపరిచయము సమ(గత పొర దదు, ఎచ్బ్చటనో"లోపము గోచఛరించుచునే యుండును,

అతని మ్మితులు వాలమంది యాం(ధసారస్వత మాంగ్గసార సత్వముముందు చాలదని యతనితో వాదింతురు. " అతని కా యి (సాయము నచ్చదు. తెలులసలోనున్న సొగను లితరభాషలలో నుండ వని యతండు వాదించును. ఇంీషు చదువృకొనువారికిందెలుంయు. పరి చయమే తక్కువ. పార్య(గంధములే ముక్కుకొసను బెట్టుషొనిపరీ తరము చదువుదురు. వారు తమకందెలియని తెలుళసవాబ్మయవు విమర్శయేల వేయవలయు నని యతనికి. గోపము.

ధర్మారావు కు .బ్రవాజులు చదున్హట యమంధతి యెజులదు, ఎటిలినది తనతో 'తెల్లనాజులు మాట్లాడుట | _ ధర్మారా వానా డామ్నుక్తను “దెచ్చి “యింటిలో దన “సెజ్జ యందు అరుంధతియే లేనట్లు దీపమమర్శ్చి పండుకొని ఫృున్త్సకము తీసి చదున నారంభించెను. అరుంధతి భోజనమువేసి 'వచ్చియతని- యొద్షం జమం డెను, అతండు తనను బలుకరించునని యెదురు చూవెను. అతండు ఫుస్తకమ. వంక నే భూదుచుంజెను; ఆమె క్రీ[ఫొత్త యను భవము లేదు; చేలిలోనుండి ఫ్ఫుస్తకము లాగుకొనెను.. లాగుకొని "యతనినంక6 జూవెనుం అప్పు డరుంధతి కొకసంగతి తెలిసను ఆ సంగతి యామె పూర్యమెజుంగదు. పూర్వ మామె యెజింగినసంగతి "తా నతని హృదయముపై సర్యాధికారిణినని, ఇదివజకతనికి గోపము వచ్చుట: వచ్చినకోపమును చాను ఛలో 'క్రిగా వారిందచుట జరుసచునే యుండెను, తన యొక నవ్దర్థ, ఒక విలాసము ఓక కపిత భుకుటియునతని కోపమును విలుదుదుండెను. కాని యిప్ప/* యతని ముఖమునుజూచి నంతనే యామె కదలాడిపోయి, యాముఖ వైఖరి తన కపరిచిత మగు-. టచే నేమిచేయుటకుం దోచక పొ _త్తము మజల నతని చేతిలో నుంఇెను. అళండు మజలం జదువుచుం డెను, అకంధత్మి పక్క కొదియగ్‌ "తాను (బకికియిన్నన్లు 'లేకుండం దన శరీర మతని యొడలికిం దాత కుండ నెడముగాం బండుకొని యేమో యూహించునుంజెను, కానే

౨09] ఎనిమిదవ అధార్ట్రయను వక్‌ యతని మనన్చునక్రు హృదయమునకు రాణి ననుళొన్నది. ఈమె యెవరు? దీనికిం (బఖ్మికియ కానరాకున్నది. ఈ (కొ_త్తసవకి యందుం గోపించవలయునో ,|[పసన్నతయాల్బవలయునో అెలియలేదు. టహుళః ఈమె "తానురాకముం చే తనభ_ర్తను వశముచేసికొన్న ది కావలయును. అందుకనియే యాతని శకామెమోంద నంత్యపేమం. ఆఅ సవతీ ముందు చాను లొంగిపోయెను ఈర్చ్యాదుఃఖకో పములనుగూడ 'రానీయకుండ6 దనపతిని వళ్యునింజేసికొన్న యా నవతి నూహించుదునే యామె నిదుర వోయెొనుః ధర్మారావు చదువుచుం డెను.

ఈ సృష్టి తక్కిన సృష్టికన్న భిన్నముగా నుంచెను. రామ కృష్ణుని మార్గమువేజ్రు ఈయనవమ్తార్మము 'వేజు, కధ నడపుచోటి పదజాలము వేజ్సు వర్ష్సనలు నడవుచోటి. పదజాలము వేజు. పద జాలమే కాదుం వాక్యవిన్యా సము: అన్వయము, శబ్దముల థ్తూర్వ్చు3 కుదింపు-సర్వము భిన్నములుగా షనుండజెను, వర్ణనలు నమివ్యర్ధనలు! విన్లి ప్రుత్తూరులోనియిం్లు, ముంగిళ్ళు: దిగుడుచావులు; "చేవనాలయము? రథములు) అచటిజనులు తిద్వర్షనమునందలి సూత్మువిషయములు మూచిచూచి ధర్మారా వింతకన్న సమగ మైన శిల్పము తెలులపలో "లేదని నిర్ణయించెనుం

(పక్కనున్న వారియింటిలో గడియారము గంటలుకొట్టుదుం 'డెను.. ధర్యారావు ఇెవియొగ్గివినెను. మూండు కొ క్రైనుం అబ్బో! చాల 'సేపయిన! దసి ఫు న్తకముమూసెను దీపముతించిపొ త్తముదూరము నందుంచి చూవెను. అరుంధతి తనకు , దూరముగా: బండుకొని ని(దించుదున్నది. అప్పూడతని కామె* తన చేతిలోని వా తము "తీసి కొనుట; "తాను తిరన్కరించుటయు. మనస్సునకు 'దెలిసెను- ఆమె వచ్చిన'యీ యేజెనిమిది నెలలుగా నామెను ద్మా నట్లవియెజుంగండు. శానే మన్నాండు? అతని మసస్సున "శేమో యిన్న శ్లు యున్నది-

అరుంధతి నిన్నందాను "తెచ్చిన "తెల్లని చీరందాల్చినదెం కను లకుంగాటుక 'పెట్టినదిః మెడలోంజం/ద హారము "తాల్చినది. (వేలియం దుంగోర మున్నది మొగమునం గుంకమబొట్టు “మెజయుమున్నది. అతండామెను దగ్గరకు దీసికొ నెను - అంతలో నామెకు మెలంకువ

226 వేయిపడగలు వవ్చెను, పతితన్ను దగ్గజకు లాగుకొనుచుండెను.. ఆమెలళూాగయుజెను, అలాగయడుటలోల బరిచిత్కి యపరిచితి; సన్నిహితత్వము;, దూర త్వము; అంగీకారము: ననంగీకారమ:; కోపము; (పసన్నత- మొదలుస్మ్న పరస్పర వ్యతి ేకభావములు విచ్మితముగా నోచరించెను. పతికొంగిటం జేరిన తరువాతనామైకు నొకయనుమూనము తగిలినది. తానుహారపాటు పజెను* ఆ సవతికన్నందన భ_ర్తకుందానే యెక్కువ గేచుసిదేమో! ధర్మారా వాముక్తమాల్యద వారమురోజులు చదివెను అఆ (గ్రంథమువంటి (గంధము మజల 'దెలుంగులో లేదు వభాషలోనను "లేకపోవచ్చును. అది పెద్దనగాకీ వాసి ేని యాూయన కాం(ధకవితా ఏితొవ.హవిరుదము చిరుదమే కాదు. కాని యెంతసేపటికి నతనికిం గృష్టరాయలే యది 'గ్రాసెనని ెల్టీకి "రెండాత్మలున్న వన్నారట! అము_క్రమాల్యదాక_ర్ప కాలెక్కను బదియాత్మలున్న వేమో? ధర్మా "రావ్లనకు సహజముగా: ' బూర్వాం(ధ'రాజలన్నను, ' (వస్తుతాంధ _చేళశపు జమించారులన్నన్వు గౌరవము మెందు. అతనిశాముక్త కృష్ణ "రాయలు (వాసెనన్నదానిలో “నున్న యాళ్ల దము "పెద్దనగారు (నాసి రనుటలోంగన్పించలేదు. ఆముక్తమాల్యద లోనున్నన్ని భిన్నశయ్యలు” (వాయలలండేని పెద్దన్నగారు మనుచరిత్రలో నేల (వాయలేదు! ఆ(గంథముననీవాయలేవియు గోచరించలేదు, "కాదు, మనుచరి[తము 'చాల్యమునవాసి యామ్బుక్త్యపాఢవయస్సులో నిర్మించె నందమా" "రెండును నిద్దణు (పళ్యేకవ్యకక్తులు (వౌఢవయస్సులందు6 బొందందగిన రెండు "వ హోళ్క్భృష్ట్ట్వమైన కవితాపద్ధతులుగానివేజుగాదు. కావ్యము నందుగవి మూండుకథలు (వాసెను. మూంటియందు మూండు భిన్న శయ్య లున్నవిం విష్ణుచిత్తుని కధలో మాధుర్యము కలదుం కేశిధ్వజ ఖాండిక్య్ధుల కథయందు భారత రచనాపద్ధతి తిక్కన్న గారు కధ నడ పించు క్రీవి యున్నది, మాలదాసరి కథలో (శ్రీగృష్టచేవరాయలే యున్నారు, దానికి సాటువ "తెలుంసలో మరొకచోట లేనే లేదు. (వౌఢివలో దానిని మించి 'కెలులపభామ పోదగినంత శకి యా భాపశకేలేదు, అది గారీశంకరశృంగమువంటిద్వి , కథల నడుమనున్న ద్నీర్ణములైన బుతువర్షనములచేతం గఖా రచనా శిల్చ్పమునకు. గొజంతవాటిళ్లెనను దోషము ధర్మారావు

ఎనిమిదన అధ్యాయము 2? పూర్వము విన్నదానినిం నూర్చి విచారించెను. వమటుల విభారించుట యేల? చదువు దున్న ప్పుడు తనకు దీ న్హ వర్మ నములు విసుగు కలిగించెనా!

ఓక మహాకావ్యమును విమర్శించుట యొ? అది చదివిన తపవాత నందుం గల భిన్నవిషయములు - పరస్పరము లగించెనా, లేదా యని విచారించుట సరీయెన నిమర్శగా నతనికి. దోయలేదుః శావ్యమును జదివినతరువాత వివ: ర్శించుట కాదు. చదువుచుండంగనే విమర్శించుట. చదువుచుం వంగ నే యానందము కలుగును. చదివిన శపవాత గలుగునది తదానందన్మ్యృతి. తదానంద పరామర్శ ఆ పరామర్శ చేయుటలోలావ్యము చదును వేళమనముపొందినయానంద మునే విచారించక తత్కావ్యగత ఛిన్న: విషయములనుగూడ మన స్సుతో విచారించి యానందమ్మునకు భిన్న మైన యొకసంగతినీ జర్చిం తుము “అము కము చదువువేళ నే కధనుగాని యీవర్ణన లక్హు తగిలి సాలసీయనట్లతనికి దోంచలేదు. ఆ తోందకపోవుటయే రత్కావ్యగతశిల్ప పరమోత్క్బృష్ట తా్యపమాణము, శ అదియునుంగాక వురాణము* కావ్యము: (వబంధము; వీనికిగల ఫదములు చూడవలయును. ఒకయ పప్పంా మనము వినుకధలో మధ్యం గఛావిచ్చేదకవిషయములు కలిగించినంత మనోవ్యధ మనసము:చదును (గ్రంథమందు గలిగానేని కలిగించవు (పబంధము వర్ణనాపథానమైనది కావునం (పబంధమున శా విమర్శస్నూతమే పట్టదు* వీధినాటకము వేజు, రూ పకొభినయమువేజు, 'ఏీధినాటకము భావ్యాశయమైనది రూపకము రస్యాశయమైనది. "రెండును రెండు భన సంకలు ఇతరకావ్య మును జూచినట్లు [పబంధమును జూడనే ఒక మహారచనయందుం (బధానవస్తువ్రతో6 దదంగవిషయ ములు చక్కంగానతుకుట శిల్చమే. అభబేపనిపెట్టుకొని యంగవిప “'యములు స్వల్బపరిమాణము. కలవిగాం జేసి మహావిషయమ.తో€ బొందుపజచుట యొక విలతుణమైన నృళ్టి కావచ్చును. కాని యచే సృష్టిగాదుం ఆంద మైనవస్తువును వి_శ్తరింవించి దానియందును (బే కానందము కలుగునట్లు ' సృష్టించుట యిరికొకరీతిశిల్పము- మస మేధావి యిరతనూ(తముచేతం (బఛానకథ నందుళోలేకపోయం ఒకా

౨28 వేయి.పడ గలు, నొకని.మొగవ ౦దు సునిశితములై. ,.ేజోవంతములయిన _.న్మేతము లుండును. ఆవి తమ దీధితిచేత నితరముఖావయవములను దిరస్కరిం చును వానిసౌగసు వానిది, వానిచేతనే మొగముకూడం. (బజ్వలిం చును “అబ్బే! ఇవి (పధానమైన ముఖమ.న కొదింగిలేను!్‌ అనివాన్‌ నేవరు తిరస్కరించరు. పైగా “వాని మొగములో నున్నసాగ నం తియు వానికన్నులలో నున్నదిరాశి యని మెత్తురు. అశ్షు కృష్ణరా యల గొప్పతన మంతయు నాయనవర్షనలలో నున్నది. అవి తీసివేసి నచ్న్లో నాము క్షమాల్యద యీ "బేదు, అప్పు డా(గంథమ. యొక్క (పళ్యేకతయే పోయినది అ వమరునాండు - రాఘవరావు వచ్చి సూర్యు పతి య్వుత్తరము (దాసెననియు: బెజనాడ తౌ మిద్దజును గలసిపోవలయు ననియు శౌప్పెను. నాండు శనివారమగుటచే . నిద్దజును చెజవాడక్వుజనిరి. బందరునుండి _కిరీటిరావును వచ్చెను నలుగురుమి తులు నమా చేశ మయిరి, మటిల6 బూర్వపుదినచఛర్య జరిగను. ఆర్యాతి మజుల మహా రాష్ట్రాల సంగీతసభ్య , అందజు పోవలె ననిరి. అన లందుకనియే సూర్య పతి కబురంపినదిం అ సాయంకాలమున నలున్సరు కృష్టయొడ్డునకు వావ్యళికి జనిరి,.అచ్ళటం గ్లిరీటి యెళ్తిగిన యొక్క యువక డుంజెను. శేరీటి యతేనిని. దన తక్కిన . ముగ్గురున్నేహితులకు. బరిచితునింగావించుచు నిట్లు చైప్పెను, | కిరి? ఏరి-పెరు రాభాప్తలిగారు.. వీరు వి, వ, పరీతు యిచ్చి నారు, వీరు కవులు, పారదీ వంగభాషలుకూడంజదివిరి. నూత్నసరిచితు లందజు నొకరి నొకరు గారవించుకొనిరి* (పొద్దు (రుంకువేళకు ఏరు నలువు రింటికి వచ్చిరి. ధర్మా; కిరీటీ! రాధాపతి -చాలనవనాగరికునిలె నున్నాండే? కిరీఏ అవను, అతండు మన 'ీశాదారము + లన్నియు నభివృద్ధిభంగ కరము లనియ్యు. .మనసారస్వతముగూడ నితర -చేశసారన్యతమలతోక దులదూంగ. దనియు నభ్శిపాయముకలవాండు అందకనిట్తే యాయన వంగభామనుండి కొన్ని (గంథములు తెలులవేసినాండు. వాజ్మయ మ నుగూర్చి మంచివిమర్శ తెలిసినవ్యాండు. సంస్కృృతమునుజదివెనంట

ఎనిమిదన అధ్యాయము ౨90 ధర్మా మనిసి కొంచెము "వేషభాపలలో నూతనుండు. కిరి; సాహీర సౌందర్యము హృదయసౌంద ర్య మునక్యం జిహ్నామనియతని యూహ. (థ్రౌపింగు చెజుగనీయండుం కట్టినబట్ట మాయనీయండు. ఎప్పుడును

“బూవువబెనుంగుట క (పచయలర్నించును, వనిసికఘూండనంద మైనవాండు కదా! ధర్మా: నమైన న్నాస్తికలవాండా? కిరీ; సాలుకు సూండు నాలుయువేలు నచ్చును. ధర్మా: అట్లు _ చెప్పుము. అంమకనియే యాడినయాట సాలసదున్నది. వవియో వచ్చె వీలున్నంగదా యుపరి! న సంగీతసభనుండి ఫిరిగివద్చునప్పుడు మజల. రాభాపకి.కనం బడెను, కిరీటి పలుకరించెను. “సంగీత మెబ్లున్ని చనెనుు రాధా; ఆఅహాహా! ఆ అన్యూయి గొంతుక యేీవమగొంచుక! ఆమె యష్పరస వల నున్నది అమె సౌందర్యము నా హృదయమునాహరించినదిం ఆ పిల్ల పేరేమో? ఇ కిరీటి ముందునడ చెను. '"రాధాపతి వెనుక వెనుకందారాడెను, “ కిరీటి *రారాశియని అడిగనుం రాభాపతి “యావ్మ్యితంగడిని గలిసికొని మాటాడివచ్చెద ననెను. ధర్మారావునకుంహూడ నా గాయకులతోం (బనంగించవలె నని యున్నది అందుచే నతండుగూడ *నర్హ పోయి మాట్లాడుది మనెను. అందటును గలసి లోనికిలబోయి యాసిల్ల తండినిజూచి యొకరొకరుతమ్ము6 దామేయాయనకు6 దెలువుకొనిరిం అయన “అయ్యా! యిప్పుడు కొంచెము పని యొత్తిడిగా నున్నదిం తమరు ఇజేఫుమ ధ్యాహ్నమ. మాబసకువచ్చినచోమాటాడు ద”మ నెను. వ అునాండు వ ఛ్యాహ్నమ: వీరందజు వారి బసకంబోయిరి. వమ హారాష్ట్ర్రిగాయకసి'చేరు కేల్కారు. ఆయన వీరిని గౌరవించి తీసి ఫొనిపోయి కూర్చుండంచెట్టి తన, గానకళా విశేషములను వారికి6 దెలిషేను. వారిలో నవ్వరు సంగీతశాస్ర్రపరిశయములేనివారు. అతండు చెప్పెన(పతిదానికిదలయూంచిరి. శేల్యారు (పాతము _స్తక మొకండుదీసి నానియం దుంచిన కొన్నిమామిడాకులు _ వడలిపోయినవి వూపంచి యందు నన్ననివి మటియు సన్ననివి యయిన యీనెలు (పదర్శించి “క్క ఆకంతయు నీనెలతోనే చేయలుడినది. ఈ యీనెలు

280 వేయిపడగలు మజియు మజటీయు సన్నమై మనయశ్షి రూపించలేనంత సన్నందనము కలచోట్ల మనకుం బ్య మన్నట్లున్నది? కాని నిజమున కిందు సీనెలు కానిది లేదు. చూడుండు,, ఒక్కట యీనెలనుండి యీష్మత మంతయు_ వైనట్లు ప్యతమునం దున్న యీనెలే శాఖయందు నున్నవి. వృత, మంతయు నీ యీనెలే యన్నమాట, సృష్టి యంతయు సీ ఒకళే గుణము బహువ్యాప్హి చెంది యయినది. సంగీతముభూడుండు! ఒక్క యే శబ్దమ.? బహుధావిస్ల ఖలీమైనట్లు గోచరించును. నిజమయిన శల్చి యీ పరమరహళశ్యమ ను గుర్తించి (సధానమైన శబ్దమునకును దద్వికారమునకం గల పరస్పరసంబంధమ ను గుర్తించి గానము చేయ వలయును, ఏదోకొంచెము చెప్పుకొని(పతినాండును నేంయు గాయకుం డగుచున్నాండు” అని యేకఛాటిగా నుపన్య సిం చెను. అందజు నతండు గొప్పగాయకుండని నిర్ణయించిరి. రాధాపతి కౌాయన మజియు నచ్చెను. ఇంతలో నాయనకూంతుపవచ్చెను. రాధాపతి *“'యామెచేతనే మైనం భాడించెదరా' యని తంగడికి వ.నవిచేసెను, ఆయన ముజుల అేవుర్యాథికి సభ. తమక డదయచేయుడు!ి ఆని యా మాటలోని గడుసుందనము మొగమునందు6 గనరాకుండ, నమూటలయందుః దోంచకుండం జెప్పెను,

రాభాః; ఆమె “పే-రేనిలంట: బటి అలుము "లేదు

తిరిగి యింటికింబోవ్చచు ధర్మారావు కిరీటితో *నమోయి! మో మి[తుండు కొంచెము (వణయివలె “'నున్నాండేమి? అతండు కూర్చు న్నంతసేఫు నామె వచ్చినవంకను; బోయినవంక'నే చూచుచుంజెనుం ఆమె తండి 'చమేమయిన ననుకొనునేమో యని యయిన లేదుః వాల చమత్కారిగా నున్నాండు!” అనెను

కిరీ ఏ వారిదొక (చేనళ్నత్వ్వము, ఆ మనుష్యులే యంత. వా రొక కొందజు మిితగ్భాందము కలకు. నారు శెల్లియము, 'సింక్త రండు రష్యా యీ "దేశ ఫుకవుల్యగంథమ్లలను జదువుచు వారి ధర్మములకం దత్మ్శూ(తములకుం (గాధాన్య మిచ్చుచుందురు. వారికిం (బ్రేమ సర్వో త్త మము (చేమతత్త్వమ:నందు. (బప౦చమంతయు . నెందుకుల. గోదం దురు, దానికోనమై సర్వమును బరిత్యజింతు మం౦ందురుం

ఎనిమిదన అభా్యాయము వ అఆ రాథి నలువ్హరు .పండుకొనిర, సూర్య పతిః "రాఘవరావు న్మిదపోయిరి. కిరీటి యే5కో వప్పుచుం డెను, . ధర్మా; "నేను రెండు నాష్ళ్‌ నుండియుల. జూచుమున్నాను వేమోస్తరుగనున్నావు. రాధాపతి యన్నచో, నాతని తత్త్వ మన్నచోల జాలనాధరమ.న్నట్లు ఇవ్పుచుంటిని. కథ లేమిటి? కిరీః న మున్నది? వమియులేదు ధర్మా; కాదులే చెప్పూ. నీవ్రకూడ నెవరినో (పేనుంచినట్టున్నది* నేనును విని సంతోవి.౦చెదను. కిరీటి కొంత'సేష్టు మానము వహించి “ఢర్మన్నా!” అనెను ధర్మారావు కిరీటి యా వీలువు విని యంతకు ముందు పరిహోసముగాం బోయిన తన మనస్సు (తిప్పుకొని కిరీటి యెవంద తా ననుకొన్న దాని కన్న నిగూఢతరమైన యేదో భావమువేతం దసించుదున్నట్లు (గ్రహీంచిః యతని దిన నిశ్వాసముచేత నతని యా భావము తృణీక రించరాదనియుః జెలిసికొని యిట్లనెను, “కిరీటి! వమో చెప్పుము (పకృ9ి నే నెబులపదును. _ (పతిచిన్న సంగతియు నీకు .హృదయ దభఘ్నమనుగానే యుండును, ఎవరిని (గోమించితిని! న్‌ రహశ్థము నేను _దాంచగబ్టుదును గదా!” కరీ ఏ “అన్నా! నిన్నుగాక మణి యొవరిని విశ్వసింతును? 'రాఘవరాన్రతోల. జెప్పనచో. నతండు మూష్టండు,. పరివాసమే చేయును. సూర్యపతి యతనితో _జట్టు కట్టును. మా మేనమామ యున్నాండు, అయనడిప్యూటీ కలెక్షరు. మాకును వారికిని రాకపోకలు "లేవ. నేముబీదవారమనివారు మాయింటికేరారు.. ఆయన మొన్న . సెలవులలో దనకుమారుని బెండి చేసెను. మన్యు ంబిలిచెను నేము నెళ్ళి లిమి. మానాయన గారు గాలే, నేనును మాయమ్మగ్గారును బోయి తిమిం ధర్మా : వారు సరిగా మిమ్మూదరించ లేదు కాంబోలు! కిఠీ ; “అవును మా మావ యేదో ముభావముగా నున్నాండు తక్కిన వారికి మే మసలు వెళ్ళినట్లు లేదు. కావి యంతదూరముపోయి. యేమని తిరిగి వత్తురు? అచ ఏట నేయామూన్నాళ్ళున్నాము. ఒక రోజునమ ధ్యా .హ్నము. . .ధశ్మా ; మభ్యాహ్నము--నమి జరిగినది? చెస్పూము. కిరీ 2 +వారియింటిలో వెనుకభాగవుం దొక గది యున్నది. నే నచటి!ి ) చేనికో పోయితిని. అచ్చట నెవ్వర్తును లేరు. లోనికి బోన్సవజకు

కం9 “"వేయపపడగలు*

పూ మూమకూంయతు రచట నొక'మంచముమిోంద నీ్యదెంచుమన్నాదిం అదివజకు నే నామె నెప్పూడును జూడలేదు, అ వనుకటి రోజుననే చూచితిని. చిన్న స్వాడు మానాయన యుదో్యోగమ లో నున్న ప్రూడ్డుూ నా కాన్మిల్లనిత్తు వని మా' యత్తయు మామయు ననుదుండెడి వారు, నా చిన్నతనమ ౦తయు నాకా భావనే వృస్థపొంచెను. మూ పని ఇడిపోయిన తరువాత వారు 'చవూ మాటయీ తలంపలేదు, కాని యా పిల్లకంగూడి నా మిందనే (పేమ యున్నదని నే నెబులపదును. అమె పెన్దవ. నిసియయి ఆం'డజేం్యడ్లయినది. అప్పటివజుకు “నేను బావనే పెండ్రియా డెద” ననుచుండెడిద6ట! అన్న పుడెల్ల నాంన అవి శ్ర్‌ోప పడుచుంజెడిదంట! ధర్మా; గదిలో నామె యున్నది- తదువాత నే మయినది? కిరీ ; అమె నదివజకు నేను పరకాయించి. కాడలేదుం ఆమెను జూచినంతనే నేను దిగ్భాంతుడ వైపోతిని. చిన్న ఫుడెజుంగు దును. సన్ననిపిిబ్ర్ర ఎజ్జసిదిః అంత మాత్రమే. ఉన్నా! ఆ నిదా సౌందర్య మం నా యకంద లోయతులడాత నాంచికొన్నది.. సన్నని ుజ్జని గాగరా థరించిః యాషపై'న్‌ “తెల్సని వలిపపుటైయ వేసెను, నిద్రలో నా పయ్యెద కొంత తొలి యా మెవత్షోభాగము కూడ - గొంత కానవద్బునుంజెను.' ఆమె. శిరోజములు-తలంటు కొన్నది కాంబోలుు ముడువలేదు-గాజువారి పొడిపొడిగా నుదురుపై నూలు చుండెకు, నమ్ముము, నవ్మకుము. నే నొక 'దేవళామ్లూ.ర్తియెదుట నున్నట్లయినది. ఆమెషర్వము'నాపసినాంటనుండి నాదియన్న భావము తోనే పెరిలితిని, అప్పుడామె నా యెదుటనుండి నేను తక్కిన (పపంచ (మంతయు నిస్మరించ్రి యామె నా యథధీను శాలే' యని తలంచితినిం ఆమె సౌంద ర్యజ్యోతిస్సులు గదియంతయునావర్తించి వచ్చి నాకను లంటటొడివెను, నా మనస్సులో నికీ6 జొవ్చెను. నా హృదయమె ని నావరించెను నా యొడలు నాకందెలియ లేదు. ఆమెవంకనట్టు చూ చుచు నిలుచుంటిని కాంబోలు! ధర్మా క అమెకు. మెలంవయయినను రాలేదా! కిరీ ; ఇంతలో నామెళనని యచటికి వచ్చెను. వచ్చినన్ను6 జూచి నిదురించుభున్న యామెను జూచి "వెుగము "చి .టైించుకొని, యామెను బోయి న్మిద+లేపెను, _-ఛశి- (న్మిద' లేచీనది. నన్నుం

ల] ఎనిమిదవ అధార్థయము ఏ8 జూచినది. మొదట నా వంకం జూచినవదూఫు నేను మజువం జూలను. అలభ్యమెనది లభ్య మైనట్లు ఇంక జూం ననుకొన్న దానినిం జూచి సబ్లు, తనకుల దక్క-దన్న 3 దక్కినట్లు మహానంద రేఖ విరిసిన యా చూఫు నాహృవదయములో నప్పు డెంత చల్సందనము సమకూర్చినో, యది తల6 చుకొన్నకొలంది నిప్తుడంత "వెచ్చదన ముసమకూర్చు న్నది. అంతలో వ ఆఅలనామెకుం దన నూతన యావనము తల్లీ దగ్గ నుండుటియ.6 నోంచినది కాంబోలు! వెంటనే యొచ్చటనుండి వచ్చెనో చెప్పరానంత సిగ్గు వచ్చినది. ఇది వెష్తాటకింత సేష్టు పట్టినది కాని, జరుగుటకుం గన్నుమూసి కన్ను "తెజదువంత సేపయిన€ బట్ట లేదుం వెంటనే యామెతిల్లి యా మెనుదిట్టోనీకు సిగ్గులేదు మగవాండున్న చోట నొవతలు తెలియక యెట్లు నిదురవోవుచుంటివిి యని యేవో మజికొన్ని యసభ్య పుయా 6తలుకూసి యామెను జేంటూని లాసకొని పోయను. ఆ నవి యమున నన్నుంగూండ నేవో మాటలన్న స్టే జ్ఞాపకము, కాని నాకు సరిగా వినిపించలేదు. నేను నిలుచున్న వాం డను నిలుదున్నబ్లు సీరసించిపోయితిని అహ! అస్పటి నాస్థితి యేమని చెప్పుదును? ము.నిమొఫున సన్నని వెన్నెాలవెలులస శీకలు దిశ లెల్ల నలమి సుంత( పొద్దువోయినంతయొ త్రిగిలినళుక్ల పత ఫు రాతి వోలె నాలో నేనే గాకాంధకారము లలముకొంటిని కొంత సేప టికి నాకు న తి వచ్చినది. చూచితినిగడా; నా కన్నులనెంట నీరు జాజెనుగాంబోలు: నా చెక్కి.ళ్ళన్నియు6 దడిసియిన్నవి, గుండెలో నుండి యెందుకో యుబకి యుబిక దుఃఖము వమ్చునుండెను, కన్నులు నెమ్మదిగాల దుడుచుకొని యువికివచ్చు దుఃఖమను (బయత్నముతోం గంఠ మందుగుదించిపట్టుకొని గదివెలుపలికి వచ్చితిని. నా మనసులో "నేమో మెజుఫ్టుమెజుసి వ ఆలం జీకట్లావరించినట్లయ్యెను- ధర్యాః ఆపిల్ల "పేరు శశియా? కిరీఏ శలి రేఖ. ధరావ తరువాత నేవ యినది? నిన్ను వాశే ఉవియు ననలేదుగా! కిరీ; తరువాత మటల నాకామెను కనిపఏంచనీయ "లేదు.' తరువాత "రన్నాళ్ళుంటిము అమె యెష్పూకును మాయమ్మ'నే యంటి "పెట్టుకొని తిరిగినద6ట! ఆఫికుగుట యామె తల్లి కిం గంటికింపు గానే యున్నదంట, కాని యేమిచేయలలదు! ధర్మా: మో అమ్మగా రామెతో నేవియు మాటాడలేదా? కిరీ; మాటాడినది, ఆ వుటు

బలిశీ కా! యిప డగలు నాండు సాయంవేళ మా యమ్మాయ, శశియు; 'నిద్దజే యుండీరంట అమ్మ “శశీ! చిన్నప్పుడు బావనే 1పెండ్తాడెద న నెడిదానవు-. ఇప్పూడు మ జెవరినో పెండ్లాడెదవు కాంబోలు! అన్న నిన్ను వాని కివు డీయండుకదా” యన్నది. శళి “అత్తా! నేను నాగాంతులో. గాణ ముండల నింకొకనిం 'బెండఛ్రాడను, నాకు వీరు సంబంధమ. లుకుదుర్చు చునే యుండిరి. నే నొషప్పుళొనుటలేదు. అందుచేత నా కింటిలో సుఖములేదు. పోరు లేకుండనాకునిమ సము గడ చుట లేదు, బలవంత ముగా మాతము వీరు నాకుంబెండ్లి చేయలేరు! నేను గావనే పెండ్లి యాజెదనుే! అని చెప్పనదంట, మా యవి *“దుందు దువ్వి మ్యుధ్రా డితి” వని ెప్పినది. మేము తిరిగి వచ్చితిమి అన్నా! అప్పటినుండి నా శరీర మిచ్చట నా యాత్మనా (ియుళాలివద్ద నున్నవి. ఏమి చేయుటకుం దోయటలేదు. మావమూావు నా గెట్లును. శశి నిచ్చుట కోంగీకరించండు. మాయవ్ము “బంధువులద్వారా సపూమామకల గబు రంపినది. చిన్నప్పటినుండి యనుకొన్నపూట. జఉదవారమైనను బంధున్హులము కొకపోము, వీబ్సవాండు బి.ఏ. చదువుదున్నాండు” అని బంధున్సుల చేతంజెప్పించినదిం ఆయనయామాట వినలేదంట. ఆయన రాతునుండుః ధర్మా: మజల నా పిల్ల _ కబుశేమైనం దెలిసినదా? కిరీ? కలియుట ేమున్నది! అమె యింటిలో జద్దపట్టు పట్టిసదంటం తల్లి దండు లేవో నంబంధములు చెప్పెదరు ఆమె నిరాకరిందునుః వారామెను దూవంతురు; - ఆమె మేడు ఎను, వారు దండింతురు; అమె భోజనము వేయదు, ఈరీతిగా ఒరుకుగున్న దం?

సూర్య పతికి మెలంకువ వచ్చి “నమిటి మాటాడుమన్నారు? నిన్ననుండి నిద్రలేదు. పండుకొనండు" అని మజల నిదురవోయెను. వారికిని న్మిదవచ్చెను. అప్పటికే 'రెండుగంటలయ్యెను. -

మజునాండు రాభాపతి వీఫలోల గనయడెను. కిరీటి “మిబనస యెచ్చటనండి” యనెను. రాధాపతి. “నిన్నటినుండి మహారాస్ట్ర9ల_ వద్దనే. నా సామానులు కొనిపోయి. వారీవన్దనే యుంచితిని” " లీని అచ్చటినుండి యింగ్లీషులో. “నేనామెను (చేలుందుచున్నాను. సె్పాదయపూర్వకముగాం (శ్రేమించుచున్నాను: నే నామెను వదలి యుండ "లేను, జేను వారితోం బడిపోయెదను. చిజిలీకిం "బెండ్లి

ఎనిమిదన అధ్యాయము విలిఫ్‌ కాలేదు, వన 'ెలులు వారికిని వృహారాష్ట్ర్రలకను సంబంధము బున్నవి, నా య్యాస్పియంతయు నాష్మిల్లసేర (వాసెదనుం వామ నాకా సల్ల నిచ్చెచ -చీవ్యూ కనుగొందును, నే నామెను (శేముంచుమన్నాను* హృదయవూర్వక ను.గాం (బేమిందదున్నాను. శీ" నామెను వదలి యుండలేను. అమె తండి యొప్పుకొనడందురా! ఇష్పూడు వారితో6 గలిసియుండుట కనుషతించెనుగదా! ఆయనకు నా యూహ యర్థమైయుండుననుకొందును= "నే నామెను (శేమించుమన్నాను* హృదయవూర్వక ము.గాం (బేమిందుచున్నానుః -ీనామెను వదలి యపీండ లేను.” * ని యొక థోరణికురిపించెను.. గ్యాతికి ధర్మారావు సూర్యపలితోగేల గిరీటి కథ చెప్పెను. సూర్యు ఏ అతిని మామ పిల్లనేల యీయండు!. ధర్మా వ అశండు పేదనాండు కనక. సూర్యు :£ ఆయన కేమి యువో్య్ళోగము! డిపూ్యటి కల్మెక్టరా! ధర్మా ఏ అవునంట. సూర్య: అవునవనుః _, డిప్యూటి క'లెక్షరులకు డబ్బున శీని కొజంత! పేదవారు తిండిలేక 3 ఛచ్చుదున్నారు. ఈ శవము మిందకూడు వీరి శెట్లురు చించునో! ఇది యింతే నయ్యా! ఉదవారి నెత్తురు (తావి ధనవంతుండు ధనవంతుండు. శావలె, ఎవని నెత్తురు తాని "తాను సేలి'సనో ఆపేదవాని శిరసుననే మొక్కిళాను సవారి చేయవలె మజలం ఇచే చిత్రము!

తొమ్మిదవ అధ్యాయనం

ధర్మా రావు పరీతలై వేసంగి సెలవుల కింటికి వచ్చెను, వచ్చిన నాలుగవనాండు గణావారి మజల బయలుబేజెను, గఖ్రావారి యువో విశేషము లున్నలగాని బయలుబేజదు.. అమె యెప్పుడు నింటివద్దనే యుండును, (పతి దినము (పాతఈఃకాలమున వేచి, కాలకృత్యములు దీర్చుకొని; స్నానము చేస్తి యదికిన తె ల్లనిచీరం దాల్చి; భోజన వుగువజుకు నేమో జపము చేసికొనుచుండును. భోటనమైన తరవాంత రాటముమోందదారము తీయును, ఇంటిలో నేవైనం బనులు వేయును. సాయంవేళ చేనాలయమునకుం బోన్చను. అన్నట సు(బహ్మా ణేశ్వర స్వామి శెదురుగ నిలుచుండి కనులుమూసికొని ఛాానించును. రాతిరి (సొద్దుపోయి యింటికి వచ్చును. ర్యాతులందు భొజనము వేయదు. ఇది యామె నిత్య చర్య "ఆమె స్వప్నములు గనుమండును. స్వస్న ములలో నామెఫు రాంబోవు వర్తమానములు తెలియును, ఆవిజు న్‌ నాండు (పొద్దున స్నానము చేసి, భగ్గవస్ధ్యానముచేసి బయలు జేజును.- (గామమునంతకుం దగిలివచ్చు న్నార్తయెనవో. వేంపవమం౦డ వుచ్చు కొని తలవిరియంబోసికొని విరుగును. ఒక వ్యక్షికి నంబంధించిన టచైన చో జుట్టు ముడి వేసికొని రావిమండ పుచ్చుకొని బయలు బేజును. శుభమైనచో నెజ్జనిచీర కట్టుకొని మామిడిమండ పుచ్చుకొని బయలు "బేజును, అశుభమైనచోం దెల్లని చీరనే 'తాల్చును.

ఆ రోజున 'దెల్లని చీర డాల్చి 'రావిమండ వుచ్చుకొని జుట్టు ముడి వేసికొని మెగమునం గుంకువ బొట్టుందాలి స్‌ బయలుచేజెను. అమె బయలు చేజిన దనినంతనే పదిపదునాజేంట్లు లోయిడినదాలకు లందజు నామె ననునరింతురు. ఆమె యట్లుపోయిపోయి కోట ముం దర నిలుచుండెను, ఆమె యట్టువచ్చి యే యింటిముందు. నిలుచుం డునో యా యింటి యిల్లాలు పోయి *వమితల్లో యని యడుగునుః ఆమె “యిట్లు జరుసినని చెప్పును. చెప్పిన తరవాత నా మండ యచ టనే వదలి యింటికి. బోయి స్నానము వేసి? మజుల జపము చేసి కొనుచుండును, ఇది యావారము.

తొమ్మిదవ అభా్యాయము విగ అట్టుగణావారి పోయి కోటవు-౦దు నిలుచుండంా “ఏమమ్మా! సమావార నేమి!” యని యడిగినవారు లేరు. ఆమె యశ్షు నిలంబడి _యుంజెను, లోపలినుండి. యొకసారి 'రామెశ్వరముగారు వచ్చి “ఈ వీచ్చిముండ వచ్చిన దెందులి కని వుజుల లోనికిం బోయెను. పరి చారకు లెవ్వరును మాటాడ లేదుః రుక్మ ఇమ్మాారావ్సగారికి జబ్బు చేసినది మొదలు 'ప్పెత్తనడారులు ముగ్గురుకు గోటలొననే యుండిరి. రంగారావుగారు - చెన్ననగరము నందే నివసించుముండెను.. దివాను చెన్నపురి సుబ్బన్న పేటలమధ్య దిరుపనుం డెనుం వ్యయము యభధా(పకారముగ నగుదముం డెను, రుక్క్మిణ మ్మా రావుగాము హోటపలుకు "లేదు పదినెలల [కిందట ధర్మారావు పోయి మూచినపు డెట్లుండెనో యిష్వుడు నశ్తు యుండెను, ఈ దీర వ్యా ఫెచేత నందణజును విసిగిపోయిరి. కాసానాం్యడు పరిచర్య చేయు చుందురు, తక్కిన వాం(డామెవద్దకం బోవుటికూడ మానివేసిరి; నూటికి నోటికి. బోదురు. అమె తెలివిలేని . గుర్తుపట్టలేని కనులతో ఇఆప్పవేయకుంగం జూదురు. పరిచారికలేయా మెను లేవందీసి కూర్చుం డంెట్ట్రి (పక్కలు దులివీ మనుజుల మరొళ (కొ _త్తచీరంగట్టి పరుండం , బెట్టవలయును, | _ రంగాఠావుగారి భార్య నరోజినీబేవి. ఆమె గోదానరిజిల్లాలోని యుక చఊమిోందారుని కూంతురు. ఆ జంమిందారులు వంగ సంపదా యములు బలి£ందమకొనినవారు,. సనాతనమునందు నిరాదరులు, సరో జినీబేవిగారు కాంపురమునకు వచ్చిన తరువాత నామె పవు,ట్రినింట మజీయు విడ్షూరము జరిగను, అంతమార్పు జరిగియు నరోజినీ బేవి గారి తృల్లిమా[తము వంగసం(పదాయము " లంటక మతాంతరబుద్ధి (పబలించుకొనక స్వచ్చ్భముగానున్నది- అమెకమా _ర్లాయెన సరోజినీ 'జేనియుం ద్గిగుణము.లె పెంచుకొన్నది. ఈమె కాంఫురమ.నకు వచ్చిన నాంటి నుండియు భ_ర్తయొక్క- మార్గముల నంగీకరించలేదు. మొదటి రోజులలో చేమియు మూటాజెడిదికాదు- అనలు.-జమీందారుల యిం డ్‌ లో 'ఛార్యాభ _రృలకు సన్నిహితత్వముండదు. అంతఃఫురములోనికి6 బోవలయు నన్నచో చాసీనాం(డ్రదార్ధారా కబురుచేసి గాని పోరాదు, భార్యాభర్తలక్తు బరస్పరగ్‌ "రవము చేసికొనుటతో నే

ఏప్ర వేయిపడగలు సరిపోవును, మధ్యు “స్య” ఉపయోగించరాదు. న కొంచెము మాట ' మాట వచ్చినను వారికి వీరికిలబొనలతదు, "అ ట్రి సందర్భములో సామౌాన్యు సంసారములోవలె భార్య చెప్రూట, భర్తవినుట మొద ఖైనప్పి జరుగప్పు, ఎవరి మౌర్హము వారిది నరోజిసీబేవికి రంగా రావుగారు వెన్ననగరమ లో నుండుట కిష్ట్రము కలుగలేదు కాని వాల దినములు భశ్తతో నచ్చటనే యుండెను. అత్తగారికి జబ్బుచేసిన తరువాత నరో జినీచేవి సుబ్బన్న పేంట వదలిపోలేదు. అందుచేతం గుమవూరుంయడైన వారప్పనాయండు త శ్రయొద్దనేయుం డెను రంగాళరావుగారును దివాను గారును 'జెన్ననగరములో నుందురు చిన్న వారప్పనాయనవి కిప్పుడు పదియీంబ్లు,-ఆయన తరువాత మరల నంతొనములేదు, సరోజినీచేవి వూర్వసం(పదాయనుల కనువైన వనిసిం సుబ్బన్న పేట వచ్చిన తరువాత బూవ్వమత్తగా "రెట్లు జరిపెడిదో యట్లు జరుప నారంఖి ఇను (పాశఃకాలముననే న్మిద లేచును స్నానము: చేసి పరిశ[భమైన వస్త్రములు ధరించుకు, ఇంటిలో నున్న కృష్టవిగహమ.నకు6 బూడ గాప్‌ంచును. చెన్నపురిలో నున్నఫుకు (తాంగుచున్న కాఫి మానివేసి పదునొక6గు-గంటలవరకు నేమియు భుజించదు*, నకాదశు లుపవాస్త ముండును, ఆనాండు సాయంకాలము 'వేణుగో పాలస్వామి దర్శనము నకుల బోన్సను+, వ జునాండు (పొద్దున (గాహ్మణునిం బిలిచి స్వయం పాకనుచ్చి; యాయన భోజనము చేసెనని వార్త తెలిసికొని భుజిం చును, ఈ వర్తమానము సూచనగా రంగారావుగారికి. 'దెలియును* కాని యాయన జోకర్టివ' కలిగిం చుకొనలేదు* భార్యాభర్తల మౌగ్డ ములు ఆెండును నంతికంతకు దూరమైపోవుచుం డెనుం అఆయనప్తూ_ర్తిగా హీందూవ తమునందు విశ్వాసము సోయినవాండయ్యెను* చాతుర్వ గ్గ ఫమునకువ్యతి శేకిః ఏకాదఘులుః ఉపవాసములు మొద లై నవివ్యర్థాభి (పాయములు* + ౪ ఆ నాండు గణాదారి కోటముందు నిలుచుండెను,. నిలుచున్న దని సరోజినీ బేవికిం దెలియలేదు, పదిగంటల వేళ పోయి యెవరో యామెతోం జెప్పిరి. అమె గణావారిని లోనికి దీసికొని రమ్మని కబు రంపెను. ఒకదాసి వచ్చి 6యవ్మ్శాగారు వీలుచుచున్నదో యస్‌ గణా .వొరితోల జెప్పిను గణాబారి నిలుచున్నది. నిలుచున్నట్లు కంపింళ

తొమ్మిదవ అధ్యాయము 2ల0 పోయి బిగ్గరగా నేడ్వనారంభించెను ఎవరికి నర్ధముగాలేదు. గణా వారి కావేశము ెరిగను, ఆమె గంతులువేయుచు “నయ్యా! రాణి

• చచ్చిపోవును చచ్చిపోవును అని యజచి చేతిలోనున్న రానిమండ "సగమ (లొంచి యచట బార్నవైచి తక్కిన సగము చేతయిచ్చు కొని తాను బరుగ్గాత్తెను అ పరుగాత్తుట పరుగిత్తుట వేణుగోపాల స్వామి యాలయములోనికిం బరుగాత్తెను, వేణుగోపాలస్వామి యాల యమ లోనికి మూండువందలయేంధ్రుగా - సబహ్మాణ్యస్యామి గణా వారి పోలేదు. గణావారి యచ్చటికింబోయిన దనంా జనులంద ఆను నివ్వైరపోయిరి. విశ్వసించినవారు భయపడిరి. తక్కినవారు *“చూచితిరా! గణావారి వేణుగోపాలస్వామి గుడిలోనికింబోద౦దురు. వి యెట్లు వెడలినది? దుర్మాస్టలన్నియుంగల్పించి "లేనిపోని సిభ్ధాం తము "లేర్చజింతు రని వాదించిరి. | గగ్లావారి మిగిలిన 'రావివుండ 'ముఖమండ పమునందు స్వామి ఇదురుగా గం౦ంట్యకిందం బడవేస్తి తనదారిని 'దానుబోయెను. సుబ్బన్న వేత మొచేండ్ల (క్రిందటికన్నం 'బెద్దయూరయ్యునుం అయి దేం్ల (క్రింద నది పల్లెటూరు. రంగారావుగారి పట్టాభి షేకము నాంతినుండి (గ్రామము వృద్ధిపొందెను. మోటారులు నడుపువారు, ఆపనివాండు సీ పనివాం(డు వాలమంది యూరిలోం 'జేరిరి. స్కూలు పెట్టినంతనే యుపాధ్యాయులు: వారికంసారములు చేరెను కొందరు మిషనరీలు కొన్నిస్థలము లుకొని యిండ్లుక ట్టిం చిగూజెమువారంద టీని వమతమ. లో గలునుకొని యచట నివాసము లేర్చరచికొనిరి. ఊరు చిన్న పట్టణ మంతమైొనది. (కొత్తగా వచ్చిన జనమునకు గణావారి వ్యవహారము "తెలియదు. ఊరెల్ల గగ్జోలుపడుచుండలా సీయూరికధ కొంతకొంత తక్కిన వారికిని దెలిసెనుం . గణాచారి -రాణిగారు చచ్చిపోవునని చెప్పిపోంగా దాసీవాం్యడును; బరిచారకులును బోయి కొటలోం చెప్పిరి. దానివలన 'నెవ్వరును విచారించలేదు 'రాథాకృష్ణ్రయ్యగా రనుకొనిరి_సంవత్సరమ నుండి మంచమునంబడి తీసికొనుచున్నది పోయిననే' బాగుండును _ జని సామాను లనుకొన్నట్లు జమిందారులయిండ్లలో ననుకొనరు. సైెకి మాతము “అయ్యో! పెదతల్లిగారు చనిపోదురా?” యని రాధా

వశ0 వేయిపడగలు కృష్ణ య్యగారు విచారమే (పకటించిరి. 'రామేశ్వరముగారు “పచ్చి ముండ ఇది చెప్పుటు ఏరందణును నమ్ముట! వాల గాగున్నదిం సం పత్సరమునుండి తీసికొనుచున్న సెద్దమ్మగారు చచ్చిసోవు నని గొప్పజోస్యము చెప్పినది. ఆ ముండకుం దలపోయినగో, వీరికిందలా పోయినదో అతంయలేదు అని పరిహసింవెరు గణావారి యింటికి6 బోవుచుండగా దారిలోం బసిరిక కనయిడెను, పసిరిక గణావారి కెస్టూు డును నెదురురాండు. గణాదారి కనబడినంతనే పసిరిక పాజిపోనను* ఇంతవజకు వారెప్పుడును నెదమురుపడ లేదు. దూరముగా గణావారిని జూచును; పసిరిక పారిపోవును. గణాదారి యెప్పూుడును బయటికిరాదు. ఇట్టి సంఘటనలు జరిగినపఫుడే వచ్చును. అవి సకృత్తుగా జరుగును. ఈ నాండు గణావారి బహుుమిపములో పసిరికకుంగనిలుడెను. పసిరిక నిలువెల్ల వణశీ పోయెను. గణానారి యతనివంకంజూచెను. కొని "వెంటనే తనదృష్టి మజల్బుళొని తొందరగా నడచి పోయెను, పసిరిక "పెద్దయూర్పు తిసికొనెను. ఈ సంయోగము ధర్మారావు దూరమున నుండి చూదుచుండెను. ధర్మారావు. ససిరిక దగ్ధజణకు వమ్చువజకు గణావారి బాలదూరము పోయెను పసిరిక తలయృ వి ధర్మారావును జూచి 'అన్నా” యని కాంగిలించుకొ నెను. ధర్మారావు *“నాయనా! అప్తూడే భయములేదు, గణాచ్తారి చాలదూరము సోయినది, నాకును నొంచెము శ్రైర్యము కలిగినది అనెను, ॥ గణావారి కధయంతంమ ధర్మారావు (గాచమములో ఏనెనుః అతండు వాల వివారించెను రంగారా వెంత దుర్మాష్లుండై నను నత నికి రావలసిన యాపద కాదనుకొనెను. పసిరిక ధర్మారావును గౌలి లించుకొని వదలలేదు. అతనిచేతులు వదలించుకొనుటకు ధర్మారావు (పయత్నింెను, మునుపు సన్నని దారమువలెనుం జెడి యతనిచేతులు కొంచెము బలిసినట్టు తోంచెను. 'దొంద మెక్కుచున్నాండా యనిపిం చెను. ఇద్దజును నిలుచున్నది కోటకును "చేవాలయమునకును మధ్య _ స్థానము డోరికి నుత్తరదిక్కంతియు- నచట నిండ్లు "లేకపోవుటవలన బయలుగా గనిపించుచుం డెను, ధర్మారా వటు చూపెను, నూగాని యొత్తుకొని యూరి నొనుకొని యుండెను. నిటుటిదాళత నవన్నియు మెట్టచేలు -

రే తొమ్మిదన ఆ ధ్యాయము ౨న్షీ1 ధర్మారావు పసిరికను బోయి చేలలో నాడుకొనువ నెను. పసి రక యర్థములేని కన్నులతో ధర్మా రావ్తవంకం. జూచెను.. అతియ '"డత్సర్ణనితమైన వృషభమ వలె మెట్టచేలలో బూర్వము. నాలుగు దిక్కుల యభ్చేచ్చముగ సంచరించెడినాండు* ఇష్పుడు హూగాని బలిఫి యెచటికిని. గదలుటకు పీలులేపండెను. కానితూర్పు మె త పొలాల ెక్కుటలేదు- తూర్చునుండి మజొక కాలువ 'కెన్పెంచవలయి నని జమిందారుగారి (పయత్నెమ.. ధర్మారావు పసిరికను దూర్పునకం బొమ్మసి? "తాను గృ హాభిముఖుం వయ్యెనుః అఆ మజునాండు రంగాశానుగారు చెన్ననగరమునుండి వచ్చిరి, అఆనాండు ఛున్లాష్తుమిం 'నెన్నెలలు విరియంగాయుచుండెను,. రాతిరి అజజూము (పొద్దువోవువజకును గాలిచబ్లంబడలేదము. మాగానికోసిన పొలము లన్నియు నెజీయలు పడి "వెచ్చని యానిరి వదలుముం డెను ఊరి తూడుఫ్పువై ఫుననున్న మెట్టమింది పైరుపచ్చ లీనెచ్చందనమును ఇదగ్రీంచ "లేకుండెను. రంగారావ్రగారు మేడ వై భాగమునం గూర్చేండి సరోజసీ'దేవిగారిని. గూర్చి యాలోచించెను. ఆమెకుం దనకు నేమో దచూరదూర మగుచున్నట్లు తోంవెను. తన కామెమోందం బూర్వ మున్నంత్మ-పేవు 'లేచేమో! ఆమె సూతనాభి పాయమ:ల కనుగుణ ముగా నుండవలయునని యతని యముగ్దేశము- అమె పూర్య్వాజార పరాయుణురాలు. ఒకసారి చెన్నపురిలో గవర్నమ శారుటీపొర్టీయిచ్చి నఫుడు రంగా రాన్సగారు అనభార్యనుగూడ రవ నెను. అమెశరాలేదుః గవర్నరుగారడిగిను. ఆయన భార్య (పశ్నించెను. "మా "చేశమున నింతెం (స్రీలకు స్వాతంత్యమియరు. మేమునూతానాభిపాయములు కలవార మందురు. మో ఛార్యలప వాతము ఘోషా వదలలేదు అని గవర్నరు భార్య య్చెొప్తిపాడిచెను.. అనాండు రంగారావు గారు భార్యతో నిది యంతయు. జెన్బెరి. అమె తాంజెళ్టకోయ్‌ వన 'మెల్లల జెజచినదని యన్నది. రంగారాన్పుగారికి. జాల కోపము వచ్చెను. అదివజుకు వారిద్దజమ ధ్య నున్నయెకము నీ సందర్భము మజింత యెడమ.6౬ జేసెను. తరువాత భార్యాభ_ర్తలిద్దణును. సరిగా మాటాడే లేదు. సుబ్బన్న -పేంటట వచ్చిన తరువాత రాణిగారు తన

వ్యవ వేయిపడగలు (తోవ ఆానేతప్ప రంగారాన్హగారు వచ్చినను బోయినను నిచారణయే వేయుట లేదు. రంగారాన్సగా రా రాట కళూక్పుండి) కూర్చుండి? పరిచారకునిబిలి చి రాణిగారికిలబురంపించెను, సరోజినీదేవి 'రావద్చుడా నని యనుజ్ఞయిచ్చెను. రంగారావ్రగారు వెళ్ళిరి.గదిలోదీ పము వెలులు చుంజెను, రాణి మొగమునం బెద్దకుంకువ బొట్టు పెట్టి, 'యెజ్ఞనిజరీచీరం డాల్చి సోఫాలోలహర్పుండియుం డెను. రంగారానుగాతు లోనికి6 బోవుటతోవ నే యామె లేచి నిలుచుండెను. అదివజకల్లు లేదు రావుగా *రదియేమిటనెను. ఆమె *'యాది యనెను రావుగారు “నేను వచ్చినవో మోరు నిలుచుండవలయునా!ి యన్‌ను. ఆమె “సతికి. బతిదైవము, 'వేణుగో పాలస్వామికిని, నా భర్పకను భేనము “లేదు” అన్నది రంగారావు పరిహాసమ. గా నవ్వు. (పక్కనున్న బల్ల మోించరంగారావుగారిఛాయాపటమ. దంత ఫుటైై వారమునందిము డం బడియుండెను, చానిమైనంబూవులు పూదచేయలిుడి యుండెను రంగారా వదిదూచెను, అతండు సరోజినీ దేవిని. జూచి “*ఇదిమోశీనా చేసినది” యనెను, బేవి *అట్లనరాదు, మిరు నన్నింక *సీవు” అనియే యనవలెను అనెను. రంగారావునకు మనసులోం దనజమిోందారీ ఫాయా యంతయు బోయినట్టతోంవెను. అతంేదో యాలోచన చేసి, మజుల తిరిగి వెళ్ళిపోయెను... వెడలిపోవ్రచుండలా సరోజిని యతని యృుత్తరీయము పట్టుకొని లాగాను, అతని కదియు. (గొత్తగాలోయి విదలించుకొని పోయెను, మణునాండు రంగారావు వెన్నవురిం జేరెను. దశమినాండుదయమ.న స్నానము చేసి సర్గోజిని పూవులు కోసి భర్త ఇఛాయాపటమ ను బూజచేయుటకు6 బోయెను. భాయాపట వచ్చట "లేదుః చాసీవాం(వను బిలిచి (పశ్నించెను వారు మాకుం దెలియ దనిరి. ఒకడాసిని. గోపపడలా కగాబయ్యగారు. లెచ్చిపెట్టుమనిరి+ నేను గొనిపోయి యిచ్చితిని. వారు దానినింజెన్నఫురి తీసికొనిపోయి” రసి చెప్పెను. ఒకానొక దుఃఖపీచిక 'ేవి నాభిలోనుండి రెండు" (పక్కలకు మోచేతులతోం బొడిచినట్లు పొడిచి హృదయమున శగందట్టి ౩? కొంరమున ధ్వని యున్నచో గాద్దద్యమునకు నన్నిహీత సిత తెచ్చి; (పయత్నముచేత నణచంబడుటచేముఖమ నందు ర క్రచ్భాయ లువికిః కన్నులలో నెత్తురు లుమిసెను, దానివెంటం గోపము తజుము

తొమ్మిదవ అధ్యాయము వ్యతి కొని వచ్చెను, న్మేతపద్మములు నిమాలనముచేసి యామె వచ్చిన _కోపమును గొంతుకలోనుండి (క్రిందికి (దొశ్కెను,. అజుగడియమైన చనకవాత నామె యొక్క. తెయే గదిలోం గూమ్చండి పరిచారిక లంద అను బంఏివేసెను, తనమిందం బిగణుగు వ చ్చి పడు ననుకొన్న యా గాసి రాణిగారి యా న్మిగహము చూచి బేజార్తై పోయెను. రాణి యా నాండు భోజనము చేయలేదు. బోనాముపెక్త్షైలో6 బెట్టి యన్న మామెగదిలోనికిం దెచ్చి చానీవాం (చైదురుచూచచిరి. ఆమె రాలేదు, పోయి మనవి చేయుట "కెవ్వరికిని శ్రైర్యము చాల "లేదు, నెండుజూములక న్లు భోజనమువేయు రాణి (ఫొద్ద(కంిపాడ భోదనము చేయలేదు, ఆము కిష్టుర్నాళైన యొకదాసి యున్నది. అది పోయి బకిమూలెను, అది ఫు టినింటినుండివచ్చినదాసి. రాణి చివరకు పాలు(/తాఫ్రటి కశంగీకరించెను. దాసి పరమాన్నము చేసి యిచ్చెను "రాణి కోపగించెను. కాని దాసియొ త్తిడికారగిం చెను. మజునాండెంత జ్యబలవంతముచేసినను నేకాదశియగుటవలన రాణి యుపవాసమేయ నెను. రోజు రో వెల్ల నెండలుతీక్ష ముగాం గాసిపో సెను, నాేశ్వరస్వామి ఫాల న్యేతములనుండి నిష్వుక లుమిసెనోయన నెండలు వాయుపేచికల మధ్య నెజ్హన్న తరలలు తరలలుగాం గనులు మిజుమిబ్లు గొలిపెను, ఎంపలోఃవెరిగిన పక్షి శవము మాతనే మిగిలెను అంభా యని యడలిననొడ్డునకు బయటికి వచ్చి కాంవు నీరు పెట్టలేదు, ఇంతకు ముం దాకపచ్చనః మజటి యింతలో నెండి వజగ్వైసోయినది (పతి పచ్చియాకుకు గజములోంతు (తవ్విన జలలు పుట్టు సుబ్బన్న పేంట చావులు దాహమెత్తినకేషుండు.. వేయినోళ్ళతో భఘూనిలో నున్న యంతర్జల్మపవాహమ.ల నాశ ్రించినట్లు నీరు లోంతునపల. బీంకుకొని . వోయెకుం సు(బవ్మా గశ్యేశ్వరస్వామి ద్విసహ(వ న్యేతముల నెత్తును లుమిసి, ద్విసహ్యసజిహ్వలనుండి ర_క్రములు(న వహాంపం చినట్లు "తెల్లని 'యెండలువొయి యొజ్జని యెండ లయ్యెను. పచ్చని యూకన్నది లేకుం డుటచేత చూచినంతమేర తగులయుడివోయెను. రెండుజూములు డాలీకి (దొద్దునాటాలెను. వాటారిన (ధొధ్దతో నెండ యెజ్జనితనములు తగ్గెనే కాని వెచ్చందనములు హాచ్చ నేపాచ్చెను, శోవపడిన (వాణము

వాక వేయిపడగలు ెన్చులు రింగసవన్నట్టు హోోరుగాలి యీ ఇెవినుండి యా ఇెవి కూంది పోసెను, మనిసి కదలలేదు నిట్ల్టయాడ లేదు, లు లా (వొద్దు (కంక వచ్చెను* కొద్దిగా జృల్లయిడిన క్షు తోచెను రాణిగాము అ జ్ఞాలబండి నెక్కి చేనాలయము.నకుం బోయెను= దేవా లయమునందుండి సుమెషులందటును బంవివేయంబడిరి. రాణి దిగి ఇెజువులోల బాద (పత్ర్షూళనము చేసికొనుటకు. బోయెను. అచటి మువ్వురు స్రీ లుండిరి. రాణి యందులో నొకర్తక నటులను ఎజుంఫనుగాని యామె యెవ్యరో యెజబులదుం (పతి యీకాదశినాండు "చేవాలయమ.లో నామెను జూదుచుండెను, తక్కిన యిద్దజును జూడ "లేదు. రాణ్‌గారు వమ్చునఫుడు "దేవాలయాంత ర్యాగమ. న నర్చృకులు పురుషులనే కాదు (స్ర్రీలను నుండనీయరు. కాని 'దేవడాసిని. బొవ్యై నరు చేవదాసి రాణి 'దేవాలయమ.న నున్నంతసేస్టను ముఖమండప మునందు€. గూర్పుండును, ఆమె యొడలుతెలియని స్టితిలోనుండి యేమో యాలోచించు చున్నట్లుండును. నాణి యామెతో నెన్నండును మాటాడలేదు, రాణి కామె యెవరోకూడల దెలియలేదు.. నేందుగ మువ్వురు (శ్రీ లామెకుం గనంబడినంతనే యామెలోనున్న జమిం చారిణీతనము బయటికి వవ్నెను* (పక్క- నున్న చాసితో పి రెవరు? సీరిని బయటి శేల పంపించలేదు?” అనెను దాసి నారినిం బిలిచి బయటక బొమ్మని చప్పంబోనవుచుం డెను రాణి యే మనుకొన్నదో_వలదని వారించి? వారివద్దకు బోయునుం "దేవదాసికాక తక్కిన యిద్దజును నరుంధతీ రధంతరులు, చారు మున్వ్వరు నేదో (ససంగించుకొనుదుండి రి రధం 2 చెల్లెలా! అరుంధతీ! ఊరిలో సీవ్రు సంవత్సరము లేవు గిరిక సీ మాంద ఇంగ "పెట్టుకొన్నది అరుం: బెంగ నామోంద నెందు కమ్మ? గుడిలో సార్టమి యున్నాండుం స్వామి తరువాత స్వామి" చెల్లెలు సుభఖ్యదయంతిదానవు నీ వున్నావు, స్వామి య పత్యతమైన భర్తుః నీవు (పత్యతుభర్తవుం మజుందివంటిదానను నే నుండి యేమి? ఉండ'కేమి? "దేవ; వదినా! నిజము చెప్పితిని. నాక్రీమెయుు నాయ నయు నొక్క_టిగానే యుండిరి, నీవు వెళ్ళిన తరువాత "పెద్దవదినగారు

తొమ్మిదన అఛార్థయము ఏస్‌ నా వంకనైనం జూడలేదు* (పభు వంతకు ముంబే చూనలేదుః అన్న "లేం స్వామికి నామింద దయ తప్చినదిః ఉపవాసములచేత నా -యొడలు క్యృశించుచున్నది గాన్సి సామి శాలి గోరు నా యెదలో. చాతలేమం అన్న మూన్నాళ్ళనుండి నిన్నుల బరిహరించుదున్నాండు. ఆయనకు నా మోంద దయపోయినది- ఆయన. చెప్పిన పనులే చేయు చుంటిని, స్వామికి చయవచ్చినట్టు "లేదు ఇంతలో రాణి దగ్గఆకు వచ్చెను* అమె 'బచేవదాసి యనిన మాట లన్నియు విన్నది. ఆమె శ్‌్వ్వీయు న జము కాలేదు, వారు మువ్వురును రాణివంక6 జూచిరి (వక్యానున్న దచాసివలన సెవరును 'జెప్పకయ యామె రాణియని ెలిసినది. రాణి నిశ్చాలముగా "దేవ దాసి వంకజూచెను ఆమె సిగ్గుచేతం చాంలేలువఅందనలోందాను కుదించుకొ నెను, రాణి తక్కిన యిర్వురను జూచి *ఈమె యొవరుళి అని యడి?ను, రధంతరి *ఈమెగోవీకి యన్నదిం "దేవదాసీ నిలువెల్ల _వణంకి మెట్టపైం గాలుజాటి ఏటిలో బడెను, అరుంధతి యామెను బట్టుకొని బయటకు లాగి, తడిసిన గాగరాయంచులు పిండెను, రాణి సనివ్వెరపోయెను. రాణి ఈమె యొవ్వి రనెను, “ధర్మారావు భారర్ధి యస్‌ రథంతరి చెప్పెను ధర్మా రావు పేరు రాణి శండుమూండుసొార్లు విన్నది తన మావగారికి. బురాణము చెప్పుట, కొన్నాళ్ళ తృగారికిం గూడం జెప్పుటి యామె యెజులంను. గోవిక యెవరో తెలయలేదు “గాణినిక యనంగా నేమిశి యని మజలం (బశ్న్చించెను "దేవదాసి మొగము దీనముగాంబె టి రధంతరిని ౫౧-౦గిలించుకొస్తి “వమున్నది? నమీా లేదుః నమీాలేదు” అనెను, రాణి కేవో సంబేహము కలిగను అ సంచేహాముకూడ నిగమిత్ధి వని నిరూవీంప రాకుంజెను. “గోపిక యనంగా నేమమా శ్రి యని మజుల రాణి (పశ్నించెను -జీవదాసి రధంతరినోటిపై చేయివైచి న మున్నదె? ఏ మున్నది? నమి లేదు, చమిలేదు” అని యేవ్వ నారంభించెను. ఈ దుఃఖము చూచి రాణి చలితమై పాద(పతైళనము చేసి చేవాలయముల్‌ "నికి. బోవుచుండెనుం వెంటనే వీరు మువ్వురును వెళ్ళిరి. వెళ్ళుట "జీవడాసి కిష్టము "లేదు; కానివెళ్ళెను నలుగుకునుభగవంతుని యెదుట నిలుచుండిరి. రాణివేణు

216 వే యిప డగలు గోపాలస్వామివంక నిశ్చలముగాం జూచుదుం డెను, రాణికిం దన సంసార మంతయు స్మృికి వవ్చెను* రంగారావుగారి (స స్తుతస్థితికిని; (బస్తుత భావములకును దాను భార్యగా నుండుట తగనట్లుతో ంచెను,. ఉన్నో దున్నట్టుహేతువే "లేకుండ “(పభూ! నన్నూ న్‌లోం గలుఫు కొనుము నేరు (బతికి జీమియు లాభములేదు” అని మనసులో ననుకొనెను స్వామి కన్నులు విప్పి రాణివంకల జూచెను... రాణికి భగవంతుని యొక 'న్మేతవః "దేదీప్థ మాన మై పకాశించు ము మరియొకందు చీంకట్లు చిమ్మిన్ను తోంచెను. దేవదాసి భగవంతుని పాదములవంక నే చూదు చుంచిను పాదములకు బంగారుతొడు గుంజెను. నఖ్మపేశ ములయం దిందనీల మణులువాదిగిరి. తన్నఖకాంతులు భగవ్మ్యత్ప సాదముసైై6 గనులువిచ్చిన తారకలవలె నీలరోచస్సులు (ప్రసరించు చుండెను అరమోడ్చినకనులతో "దేవదాసి యాకశాంతులను అప్పల (క్రిందనుండి లాగి తనలో నాళశనాళమునకుం (బసరిం పం 'జేసిఫొ సెనుం అర్చకండు శఠగోపము "తెచ్చెను ముందు "దేవదాసి కిచ్చెను, రాణికి. చెలియలేదు, వ. జీయొకప్పువైనచో రాణికి. గోపము వచ్చి యుండు నేమో! వధ్యస్థానమ నక గొనిపవోణడుచున్న గొక్టైపిల్ల వలె " "రాణి కనులయందు వేన్యమ్మేపకటించెను. సామి సిత్యసన్న భానవర్డి యర్చకునకు స్వామియ్యాగ జోన్ముగహములు "తెలియును. (పభువునకు 'నెవ్వ 'రెక్కువ దగ్గరవాకో యర్చృకునకుం. 'బెలినంత తన కేమి ెలి యును? రాణి చేవదాసివంక6 జూచెను, బేవదాసి కంఠము" శంఖము వలె నడుము చ్యకమ.నలె్కె కనులు పద్మముల వలెం (బకాశించెను. "రాణి కనులు మూసికొనెను. 'దేవదాసివద్ద స్వామివచ్చినిలుచుండెను= (పభు నామె శిరస్సుమైం జేయ్యివై వెను, 'బేవనాసి యతనిపాదములు “తాణిను, ళాణి కనులు 'దెజచి “అన్నట్లుగా, నీమె గోపికకదూకి అనెను తోడికోడం (డిద్దజును వజుందలి నానుకొని నిలుచుండిరిం వటు నిముసమున వారిద్దత్‌ చేతులలో "దేవదాసి (వేలాడుచుం డెను. అందజును గలసి ముఖమండ పమునకు వచ్చిరి. రాణీయెండిన యాకుమోంద 'బేనిమోందనో కాలు వేసెను ఆమె కాలిలో నేదో పుడుక (గుచ్చుకొ నెను. ఆమె “అళ్నా[్‌ యని తొలి పరిశీలించి మూచెను, ఆది యెండిపోయిన రానిమంవ. రాణి యాయటయుంల బరి

తొమ్మిదవ అథ్యాయము లోగ శీలించుటయుం జూచిన యర్చకుండుదగ్గజకు వచ్చి యూరావిమండను జూచి కదలాడిపోయెను, అర్బ్చకునకు మనస్సులో "నేవో తళుక్కు -మనెను, ఆ భావము వచ్చినందుకు. దనలోం చానే నిందించుకొ నెను, అరుంధతి రావిమండ6౬ జూచినంతనే “అయ్యా వైవముకి అని కూల బడెను, తక్కినవారి కేరియుం దెలియలేదు,. రాణి “నమిటమ్మా?” యని (పశ్నించెను అరుంధతి రాణిగారి చేతిలోని 'రావిమండను దిసి వయూచెను, అది సగము (తొంచినట్లుండెనుః ఎవరిదారిని వారు పోయిరి. ఎన్నండును లేనిది యానాం 'జేలకో యధ్రాలబండి తూర్పుసమ్మాము "ఇంటల బోయినది, కోటివీధి గువ్ముముతలువు మూసీయుం డెను, ఇనుప, తలుపులు చిగించిరి, బండి (తోలువాండు తలువు తీయుట శవరినో పిలుచుచుంజెను. రాణిగారి బండి కోటముం. గాంగుటచేతం బిల్ల లందటును జుట్టును నూలగిరి. రాణిదలువుకీసిచూవెను, ఒకనిల్ల వాండు "దేనినో వుచ్చుకొని బండినిం గొట్టుచుంజెను. తలువు తెజచుటతో రాణి కది తాణెను... రాణి “యది తీసికొనెను. అది యెండిన రావిమండ, రాణి పరభా్థనముగా నుండి గుడిలోని రావిమండ వెంటనే తెచ్చెను, దానిని దీనినిం గలిపి మావెను, రెండు నొక్క శేమండం ఆరా(ి రాణి చాసీ నడిగను, వమే! ఆరోజున గణాదారి యేమి 'ెప్పినది!్‌ దాసివి అమ్మా! రాణిగారు చనిపోవు నన్నది.” యనివెప్పెను సరోజినీ చేవికి "రెన్నాళ్ళుగాం దిండిలేక కనులుగుంటలు పక్సైను. ఒడలెల్బను దవించి పోవుచుండెను. మనిసి వడలిపోయిన “'ావియాకువలె సయ్యెనుః ం రాణి యా ర్యాతి నిద్దురపట్ట క యర్థ 'రా(ైవేశ స్నానముజేసెను (పౌఢచమ రీవాల నద్భృశ మైన యామె శిరోజధార మెండలేదు. ఇష్టు 'రాలైనదాసి పొడిబట్ట తలవెం్యడుకల కుదుళ్ళలోడాంక బోనిచ్చి తుడి ఇను, అగురు సాంటాణిపొగం బక్టైను కొన లొడిలో “వేసికొని "50డు చేతులతో బట్టనడువ వడిపెళ్షైును* బజలవంతముమింద రాణి మ అలం బాలు(దావెనుం "కెల్లవాజువణకు రాణికి జలుబుచేసి జ్వరము వచ్చెను, డాసి వలదన్నను నామె మజల స్నానము చేసెను, (హా ణునిం బిలిచి యూయనకు స్వయంపాక మిచ్చెను. దాసి యాయనతో

వి వేయిపడగలు

“అయ్యా! "రెండు రోజులనుండి యమ్మాగారికి భోజనము లేదు, ఒక గంటలో మారు భోజనముచేసి కబురంపించవలయును అని చెప్పెను గంటలో (ాహ్మణుందు భోజనము చేసెనని కబురువచ్చెను. రాణా ఖఫోజనము వేసెను. అఆమెకుం దలనొప్పిఎక్కువయయ్యెను. దాసి “అమ్మా! టైద్యులం 'దెల్చింతునా?” యనెను, రాశీ “యువరితోల "జెప్పి యనెను, దాసి తటపటాయించి “సర్వా. లలి రాణి "ఫీ! యనెను, దాసీ నదిమెను, రాణి మొగమునేం గొంచెము కోపము గూడల గనంబడెసు.

తరవాత మూందునాళ్ళణ రంగారాన్సగారు. వచ్చిరి. ఈ మూండురోజులును రాణికి జ్వరనే కొచినది. అనాండు ర్యాకి రంగా "రాన్ఫగారిని రమ్మని. రాణి కజురంవించెనుః అట్టి దదివజు శన్నండును జరుగలేదు. రంగారావుగారు “సశే వత్తు నని కబురంవించి యిట్లూూ హీంచెను, "ఈమె నన్ను వై వముగా నారాధిందుదున్నది. ఈదేశమున నిది యొక విచ్చి దంపతులు" లోకమున! బరన్పర సుఖమ కోన 'మేర్చడుదురు. మనుష్యుని వైైవముగా భావించుటయీ దోషము. భార్యాభర్త లిద్దజును గలిసి తాకికమైన సుఖమును బొందవ ద్చును గాని యొకరి నొకరు దైవముగా నారాధించి యేమి లాభమో తెలి యుట లేదు, ఇట్టి (పాతయభ్మిపాయమం-లు నానేశ్వర రాన్హనకు గిట్టవు నానేశ్వురరావొక మహామేధావి; వతము లన్నియు! జదివి యందులోని నిగ్గు తెలిసికొన్నవాండు. భార్య భర్శను దైవముగా నానాధించునేని భర్త వాంభించుదున్న శారీరి. సుఖమే యతిసికి లిం చదుః గుడిలోని 'రాతివ్మ గహమున కను బూజించువానికివి నెంత సంబం ధమో భార్యకు భర్తకు నంతియ్‌ సంబంధము. నాగేశ్వర రావు చెప్పి నళ్లు "ేశములోని సర్వ సంస్థలును స్వాతంత్య భావరహితమునైై పోయెను (ప్రధానమైన దాంసత్యమే యిట్లుంపె లాం దక్కినవాని ఏష, యము చచెప్పవలెనా ! ॥

(ఫొద్దుపోయినది, రంగారావృగారు "వెళ్ళలేదు ఎ. అునాండు (పొద్దున దాసి వచ్చి “అమ్మగారికి జబ్బుగానున్నది. మిమ్ము రమ్మను చున్నాి రనివెప్పెను, అతం డా రోజంతయు వెళ్ళలేదు. వుచునాండు (పొద్దు మజల దాసివచ్చి “మిరు మజలం జెన్న ఫురికి. బోకముం

82] * తొమ్మిదవ అభార్టయము వ్యథ దవా శ్రైగారు సవ్చి యొకసారి చూచిపొమ్మన్నా” రని చెప్పెను, ఆ సాయంకాలనే రంగారానుగారు చెన్నప్పురి నెళ్ళిరి. ఒం కోటలో 'రామేశ్వరముగారి భార్య యున్నది. అమె సోయి రాణినియూవెను. రాణి (ప్రతిదినము. (వొద్దుననే "లేసును. కంక స్నానము చేయును, పసిక లేక మంచములోననే పరుండి: భఛగవన్యా నము చేయుచుండెను. పం(డెండు గంటలపం గానిభోజనముచేయదు* చేసిననునరిగా నసయించుట లేదు. శాతిమలందుంగాలుతాలసనుం డెను రామేశ్యరముగారి భార్య పరావర్శించి పోయిను, రాణి ఘుష్కెంచి పోయెను దాసితల్లడిరిప యెను. ఆనాడు పూర్షిఎ.. వెన్నెలలు పాలిపోయినరోగి 'దేహచ్చాయ వలెం దెల్లన్నై) యుస్యరోగి శరీరమువలె వేసంగికాతలకు నెచ్చన్న తెల "తెల్స్టబోయెను. కోటలోం బూర్వమువలె నానావృతములు "లేన్ఫ వాలభెట్టుపడిపోయి కోట యంతయు బంగరుబయ లయ్యెును కృష్ణమ "నాయని దిన ములలోల6 బచ్చనిపోత వెట్లుం తమలపాకు తీలటలు; (గామౌ వల్లులు? మామిడి: బత్తాయ్యిపనస మొదలగు ఫలవృతుములు నిత్యము సీటిచేతం దడుపంబడి సచ్చనై కోటలోని శెండను శేరంగట్టనిచ్చెడిని కావు, ఇప్పుడో వేసంి వెన్నెలే దిక్కులేదు, మజునాంచు రాణి హరప్పనాయనిం బలిపించెను. పదియేంత్ష కజ్ణవాండు. దెరనలె వేషమువేసి, దొరటోవీపెట్టి తీసికొని రాయడెనుం రాణి కతనిజూచినంత'నే యసహ్య మయ్యెను. తినమూమగారి తండి హరప్పనాయని. చిత్రము సపెద్దగదిలో నున్నవ. బొందుచొక్కా కంగులు దీర్చి కట్టినపంచె మెళఠలో రత్నహారనములుు చేతులకుసింహ తలాటపు మురుగులు దండలయందు నాహున్టరులు: శిరసునల. గుడి వైపున కొరగిన నంకరపాగా మైనంగలికితురాయి:. కాలికి. గండ పండారము, (పక్కన (గైలాడుమున్న కి బొజ్డున చిన్ని క్గాక్ర హరస్పనాయండు శర్య మెల్ల గూండుక ట్టిననూ _ర్హివలె. గన్పించెను. కొడుకైన హరప్పనాయసనింజూచెను* లా! వొకొ-కోటు, బూట్లు దెరటోపీ_ఆమె మనస్సులో నొక శతాబ్ది యా చివరనా హరప్ప నాయండు-ానీ చివర సీ హరప్పనాయండు --- తల్యకింద్భులె నట్లు తోంవెను. తల్లి కుమారుని దగ్గజుకుం దీసికొన్నది. దొరటోపీ త్రీన్‌

250 వేయిపడగలు "వేసినది, సన్ననిజరీ పట్టుత్తరీయమ ను తెమ్మన్నది. కోటలో వెదకినను నట్టిది కన్పించలేదు. ఉజవాహిరీల గదిలో నుండ వచ్చును. అచ్చటనే రాజుల పట్టాభిపే క్యదవ్యాదులుంచయిడును. కిరీటము, రత్నహార_- ములు; పూర్వపుంజొక్కొా-లు, “రాజులుధరించు సెల్లాలు ఇవన్నియు (గాతపడ్డ జవాహీర్యీ కింద నుత్సవమ.లప్పూడు? పట్టాభి-పేకములప్పుడు ధరించనై నవిగా దాంచయిడియుండునుః అకొట్టుతాళ ఫుంజెవి పెద్దకానా వాని నగ్గజ నుండును. అతిని పేరు వంకటాటది. వెంకటా(దిన్లై కు రంసెను.. వెంళటా(ది రాజుగారియనువ.ఓిలేక యవి తీయుటకు ఏలు "లేదని మనవిచేసను, రాణి యేయదిరూపాయ లిచ్చి యట్లియత్త రీయమును బజారునుండి కొని ఇెవ్మాని పంసించెను* ఒక యర గంటలో నది వచ్చెను, రాణి పరిచారిక లందజను బంపీం చి ప్రమా నని నొడ్డం నూమ్సుండల బెట్టు కొసి, లేనియోనిక తెచ్చుకొని, లేచి కూర్చుండి? కొడుకునకు. దలపాగం జుక్సైను,. ఎన్నండు నేపని చేయ నిదియామెకల చేతులు నొప్పి "పెళ్సైును, తన్ని “నాయనా! చదువు కొనవా?” యని యుడిగను హరప్పనాయండు “చదువు వలదు* _ పీకారుపోదు” న నెను. తల్లి “కాదు నాయనా! చమన్సకోనునలయునుః “ ఈ యూరిలో ధర్మారా వని యున్నాండంట! సి జజుంగసదువాళలో అనెను. క్యరవా. “ఇటుల ననెను, రాణి “బాబూ! ఆయన వాల మంచివాండు, మిన దేవుండు 'వేణుగోపాలస్వామి- "వేణుగోపాలస్వామి కిని ధర్మా రావ్తునకను జుట్టజికమున్నది* సీ నాయన దగ్గణం జదువు కొసవలయును, ఆయన నిన్ను భక్తిగలవానినిగా. జేయును. మి "తాతిగారాయన యొద్దం జదువుకొనిరి అనెను వారప్పనాయనికి6 "తాతగారన్నచో. నెందులకో (వ. ఐబేం్లప్వుడు తాతగారి యొడిలో గూర్కుండెడినాండు.. (పక్కను బరిచారకులు లేనప్పుడు కృష్టమనాయండు మనుమనిం దలమిోంది శెక్కించుకొనెడి వాడు. నునువమండు తాతిమోసాలు గుంజెడినాండు. తాత వేటాడిన ఫ్రులులుః * సివంగులు, కత్తులు కటారులు మనుమనికి (బదర్శింవెడినాండుం తొత వమనుమలవిధ్య నొక ఏిచ్చితమైన యనురాగముండెడిది. పసి తనమైైనను హరప్పనాయనికి. చాతగారి చెయువులు గాటముగా మనమ.న నాటుకొని; తత్చ శ్రీ పోలేదు, అందుచేత సతనిక్షి. దాతగా

తొన్మిదవ అధ్యాయము | రన్నచో నభివాన మెక్ళువ అతండు “అట్లనా ! తాత చదును కొననా ?! అయినచో ధర్మా రావువద్ద నేనును ఒదునవుళొందు” న నెను= వ అునాండు రంగారావుగార మఆఅలః 'జెన్న పురినుండి వ చ్చిరి- రాణి మజులల గబుకంపెను, రంగారాన్సుగారు ఎళ్ళ లేదు. తదియ, చనిక్కి పంచమి ఈ మూడురోజులును రంగా రాన్ఫగోరు సుబ్బన్న "'పేంటిలో నుండెను, పంచమినాంలడు సాయంకొలపు.న దాసి పోయి రాజతోం జెప్పెను రాణి రమ్మన్నిదని. రాతిరి జాము జామున్నర (పొద్దుపోయెను రంగాశాన్సుగారు పోవుదమా; వలదా యని విచారిం చెను జబ్బుగా ఉన్నదంట. ఏమి జబ్బో! ఎక్మవచేసినదని వర్త మానము లేబే! నెపె సైవెంచియే యుండును, వంజల మనపుతము, మననంఘు ము ఇతరుల వపతిములు ఇతరుల సంఘఏలు- వీనిని గూర్చి విచారణ (నారంభమయ్యును. రంగాళరావ్రునకు నిదురపట్ట "లేదు. అప్పుడే చర్యవోదయ వగుదుండెను. ఐదురోజు ైదురెండ్లు పదికళలు వదలి పెట్టిన చంమండు పంచపాణమ.లు వదలివచ్చిన జీవ చ్భృవమువలె సువిన్పష్ష ముగా6 గనయడు మన్న తజిలినకళలతో వియ్య వు దారపురంగతో నప్పుడే యుదయింమచుం డెను. రంగారా 'వేవనుకొనెనో రాణి యిటికి నత చెను. భర్తవమ్బుట మాచి రాణి "లేచి నిలువంబజెను. నిలుచుంసంబోయి పవంబోగా చాసిపట్టుకొ నెను రంగారావు భార్యను బరిశీలించి చూపెను. అమె యొడలిలోం (ణము "లేదు, పదిరోజులలోం జిక్కి. బొమికల (పోష మంచమున కంటుకొని యుండెను, మొగవు-నందు సౌందర్యము కొట్టవద్భు చుండెను, అమె యంత సాందర్య వతి యని రంగారాన్సగా శెప్పుడు ననుకొన లేదు, అతడు మస్ధుండైవోయెను, దగ్గజగూడ్చ్‌ండి యామె ఫరీరమ:ను న్పృృశించి పరావ్యుశించెప చరోజిసీచేవి యొక్క_సారి కనులర మోడ్చి నిట్టూర్చువిడి చెను. రంగారాప్పు “బాధగానుంచెనా? యనెను. ఆమె “లే ద నెను, రంగాశావు దీర్ధనిశ్వాసము వద లెను మటునాండాయన చెన్నపురి 3గాను, అనాం డంతయు రాణికి స్మృతి "లేదుః దాసీవాం(డు (లొకటటపడిరి. వచ్చిసవాం డాయెను, (సభువు మందిప్పించకయే పోయె నేమి? వారి కేనియుం దోంచిసది కాదు

లే వేయిపడగలు

దశమినాండు సాయంకాలమున హరప్పనాయండు తన్నుం 'బందుచున్న కాసావానిని జూచి *ధరా తర "నెవరుశా[ యని యడి గను, నాండు “ఎందుకు గాబయర్టగారు?౫ ఆని (దళ్నించెను. కుజ నాయ మజల మాటాడలేదు, న్మల్లనిమేఖఘు మొకండు విస్తరించి సంధ్యారాగము నానక్రమించునుంజెను, ఆంత వేనణిలో నా మొగి "లెక్కడిదో! గాలి ఇడీలు వని (పాగ్రిక్సతీకపోలమ నంజపేటము నమ న్చానుం అఆ మొగిలు చిచుపఫ్రై వమజల సంధార్థారాగ మంకురించెనుం

వఅుసనా6 జేకాదనీ, రాణి భోజనమ' చేయలేదు. దాసి బతి సూలెను. లాభము లేకపోయెను, సాయంవేళ( నొడుకును వెంటం బట్టుకొని రాణి చేవాలయమునకు బయలుబేజెను. రాణినిలుచుండ లేదు? కూర్చుండ లేదు. మథి యిద్దజు దాసీలు వెంట వెళ్ళిరి. వారు మున్వ్వురును రాణిని. బట్టుకొని జేవాలయమ. లోనికి. నొనిపోయిరి- అలయములో గిరికారుంధతీరధంతరులు కనివించిరి. శాణికి జ్వరము చేతంగన్నులు దిరిగిపోవునుండెను, ఆమె 'దేవదాసివంకం జూచును. సీరుము. వ్వురును దా?శ(పమాణవ్య క్తలవలె గోచరించిరిం (కానున్న చాసీలవంక నామె మూడ నేలేదు. రాణి యమో యూహీంచెను. ౫ అరుంధతీ రధంతరులచేత సేవింపయిడుచున్న గిరిక నాణీపార్వతుల చేతం గొలువంబడుచున్న లక్ష్మీ 'చేనివలెం గనయిడెను- రాణి చేయ్బత్తి గిరికకు నవుస్మరించెను. అందణునాశ్చర్య పోయిరి. స్మ తిలేనిరాణిని వుజుల6 బండిలోం గూర్చుండంబెట్టి కోటలోనికి. దీసీషొనిపోయిరి. రాణికి సంధించినది- కోటలోనున్న స్ర్రీలందజును (బోంగైరి. ఎవరు నేమియు. జేయలేరు ఊరిలోని డా జ్రీరును బిలుదుటకుం బోగా నతంయేదో. పారుగహారుపోయును, రాకిరి మూ౭డుజాములయ్యెనుం

కోటలో నందణును మేల్కొనియ్‌ యుండిరి. చెన్న ఫురికిందంతి పోయెను, రాణి *అడునో! గోపాలస్వామి!. . .రావిమండ. ..గణా వారి, ..హూరప్ప...” ఈ మాటలు మధ్యమధ్య నుచ్చరించుచుండునుం ఒకసారి (పక్కనున్న దాసినిజూచి “చెన్నఫురినుండి వచ్చెనా[” యనెను. నిదపోవునున్న పసివానినిలేపి తెచ్చిర. అతండునిదక ళ్ళతోం ద ఫ్లినగ్షజుం బరుం డెను. తల్లి కా సంగతి "తెలియదుం డాసీవాండ్రు సీల్టవానిని లేవందీసి తీసికొనిపోయిరి.

త్‌మ్మిదన అధ్యాయము ఏ్‌ఏ అంతలోఠ6 జం(దోదయము కాయజొచ్చెను. చెజశిగిపోయిశ కుంకువ బొబ్బువ లె నెజ్ఞని సగమైన యతండు తూర్పునం దంకురించి కోటపడఎ.టి _వైపునున్న తాటివెట్ల తలలలోం బలుచని. నెత్తురులు పోసెను, అ సవియమున గణావారి నిదురమేల్కొ-ని;, యన్నగంరిని ఏలిచి శాణిపోయినది. చం(దారనెడ్డిని రామచం్యద రాజును గోటి లొనికి దీసికొనిపో ఆని చెప్పెను. అందటును గోటలోనికి. గలసి బోవ్లచుండిరి. ధర్మా రావుగారి యింటిముందుగాం బోవుచుండిరి,. ధర్మారా వరుం॥సని6ద 6 గూర్చుం డెను, గణాారియన్న గిర్మా రావ్రను బలుకరించెను. దర్యారావు ఉక్రోట్రలోనికా పోవుచున్నా” రసెను. నారు మవ్వురును నాశ్చర్య పడిరి. మువ్వురును నోటలోనికి బోయిన తరువాత రాభాకృష్ణ్టయ్యు, 'రామేశ్వరమ., సర్వారాయండు గాప్ల వారిని బరామర్శించిరి. “రాణిగారి శఇస్టున్న” దని వా రడిగిరి. అంతలో నొకదచాసివచ్చి “అయ్యా! రాణియన్నది "లేకండంబోయెనుో అనిచెప్పెను రాధాక అప్త్వయ్యూ “యేము'పేమిటిని యడిగను “అయ్యా! 'పెష్టరాశీయు జిన్న 'రాణియుం నిద్దజును జనిపోయిీిరసి వైప్పెను. అంద జును ది(గ్ర్భ్భాంతు బరి. దాసి యన్నది;ాోచిన్నవ్యి గారు 'వేణుగో పాలన్యోమి యడుగో! నా కోసమువచ్చెనని లేచి నిలుచుండి విబుముఫొని మజులం బడిపోయెను తరువాతి నామెను జూచినంతనే యూమెలో6 (బాణములు "లేవు అంతలో. బెద్దరాణి గారి దగ్గజనున్న దాసి వచ్చి "పెద్దరాణిగారు చనిపోయినది, ఇన్నా ళ్ళుగాలగన్ను "ఇెజఅవని మాట్లాడని యామెయింకొక నిముసమునకు6 జచ్చిపోవు నినంగాం గన్ను తెజచి నా తపస్సు ఫలించినది. నంవ తృరముచేసిన తపస్ఫునకు స్వామి సంతో షించినాయడుగో! అడుగో! యని లేచి నిలుముండి? విజబుచుకొని బడిపోయను, మజలం జూచితిని గదా? (పాణము లేదని వెప్పినొదని చెప్పెను

• చం:దుయు బార పైెశెక్కెను, పగిలిపోయిన గాజుముక్కవలె తళతళ మానలేదు, మహాసాగర తరంగ పరిధూ ; తీరమున నెండిన ముత్యవు చిప్పగుబ్లవ లెందూర్పు గగాకాశమున నతండును 'వెల్లకిలంబడెను, "మొటిక

వ్రెర్టు వేయిపడగలు

ఆ మజునాండు రంగారాన్రగారు చెన్న ఫురినుండి విచ్చేసిరి* ఆయనకు దనభార్య వ ఫి హేతువు తెలియలేదు. దహనసంస్కా , రము _లెనతరువాత నాయన మజులః జెన్నపురి పక్త్రైను. కర్మ పమ "నేను రోజులు చేయనలయు నని (గాహ్మణులు చెప్పిరి. తన్నికింగానిి భార్యకులాని యాయన కర్మ చేయుట కిచ్చగించలేషు,. ఇందులో నేమున్నదని యాయన సిరాకరింవెను. మైగా. నిదియంతయు “బావ్మాణుల కుత్సితవృత్తిగియని నిందించెనుం చెన్న సప్పరిలో నాయన నల్లవికోటువేసిపొని తిరుగుచుండలా సుబ్బన్నపేంటట వా నెవరో మాచిరి. దమఃఖమున కది చివ్నామంట,

తన్ని చనిపోయినత'ర్వాత హరప్పనాయని మదరాసునకుం. దీసి కొనిపోదమా, వలదా యని రంగారాను వివారింపిను. విల్ల వానికిం జిన్న ప్పటినుండియుం దంగడియొద్ద జనవులేదు.. పెంచిన చాసి యొద్దను, దల్లి యొద్ద నే చన 'వెక్కువ. అందుచేతం పెంచిన చాసికి, మటి యిద్దరు కాసావాండకు నతని పోషణభార మప్పగించ్చి రంగా "రావు చెన్న వురిపోయెను. హరప్పనాయనిం (బతిదినమ ను పొయంకాల మున మోటారుపై మీకారు తీఇకొనిపొవు శ్రియు నాస్థ యిచ్చెను. తన్ని + ' చనిపోయిన మూండవనాడు వీస్తివాండు తల్లి నిసార్చి యడిగాను, నాయనగారునుు అమ్మిగారును చెన్న వురి కేంగిరి మజలం బవరోజు లలో వత్తురని చాసి వ. అవీంచెను,

ఒకనాండు సాయంకాలమున హరప్పనాయని మోటాళుమిోంద నెక్కించుకొని రంగన్న యుం బుల్న మయు వాహళ్యిల్ళి తీసికొనిపోయిరి. బెజవాడ పోయిరి. బెజవాజపోవు మౌాగర్షమునల బేంటకు మైలుదూర మున నొకవంతెన యుంజెనుం ఆవం తెనయొద్దం గా రాపె పీబ్బవానిని దింవీయాడుకొనుమునిరి. కొంతసేపటికి ధర్మా రావొక్కండు వావ్యూళి వచ్చుచుండెను. పీల్లవాండు మోటాళరునకు వెనుక భాగమున రంగ న్నకుం గనపడకండ నొక ఇచెట్టుకొవు శ్రై "నేలకం దాతుచుండలా నది పట్టుకొని వంచుచుం డెను, ధర్మార్స్యా మాచి కుర జమిందారును 'దెలిసికొనెను. చాలదగ్గజప వచ్చినతపవాత ధర్మారాన్రు నిలంబడి యతనివంకం జూచుదముండెను. ధర్మారావ్ర తినవంకం " జూచుదుండుట హరప్పనాయనిలోని జమిందారు నెత్తుటికి గిట్టలేదు. కరవాండు

తొమ్మిదవ అభార్థయము ల5ర్‌ కఎవరు నీ” నని గద్దించెను. ధర్మారావు బదులు ఇెప్పక తనదారిని బోన్హచుం చెను. శేక విని రంగన్న 'వెనుకకుం జూచి సంగతి (హిం చెను. క్యరవాంయయ రంగన్నతో “ఎవరతడు?ి అనను. రంగన్న “ధర్మా రావుగా రాయనే” అనెను. క్యరవాల “డాయనను బిలువు” మనెను, రంగన్న పిలిచెను, ధర్మారావు వచ్చెను. వార £ తమ'ేరు ధర్మా రాప్పుగారా అండ? ధర్మా 2 చిత్తము+, హర ఏ తవరు నొకుం జదువు చెప్పెదరా? మూ యవ త్ర నన్ను. తమవద్దం జదువు కొమ్మున్నది. అమె చెన్నపురి శేంగినది_ నేలు మాదగ్గణ చదువు కొనురుండంలా నామె వచ్చి నూచి నసంతోమించలగలదు.

"సేవలు కరవానికిం దల్లి మృపి కెలియనీయ లేదని ధర్మా రావు సకం దెలిసెను.. కాని తానుం ఒదువుచెప్పుట యొట్లు తటస్థించును? తా నన్నచోం గోటలో నేరికిని గెట్టదాయెను. పోవుదుం బోవుదు కర వాని ఐ,నిస్స్పులో రాణి యీబీజి నేల వేసిపోయెను?

ధర్మా ఏ చిత్తము, అశ్లే ఇెప్పెదను- హర : ఎప్పటినుండి “మొవలు పెక్షువరు? ధర్మా; తేసటినుండి.

ఈ పూట థన్మాకాను తన్పించుకొనుట కవెను, తరువాత సెల్కు తీసికొని వపలిపోయెను, కరనాండు. లెల్ల వాజులు రంగ న్నను వేధించెను...చమవుళొనుట కేమేమి కావలయు నని, పలకయుః బలపము పేర్గవ్ఫస్తకవును గొనుదాల హరప్పనాయండు రంగ న్నను వేధించెను. వాంషవి తెచ్చినతరవాంత నాయండు కూర్చుం "డెను భోవనమునకు రమ్మినిరి. “ధర్మా రావుగారు వచ్చును. చదువు కొన్న తరువాత భోజనము. చేసెది నని కరవాండు చెప్పెను. ఎంత ఇెప్పీనను భోజనమునకు రాలేదు. రంగన్నవోయి యీసంగతి "ప్పెత్తన ఊారులకు మనవిచేసెను. వామవచ్చి బతిమాలిరి. హరప్ప వినలేదు. చివరకు వారును ధర్మా రానను బిలుచుకొని రవ్మనిరిం ధర్మారావు వచె ఏను, ఆశ చెరో తోల జదువు చెప్పెను వెడలిపోవ్రృచుండగా హరప్ప *మజుల నెప్పుడువత్తు?ి రనెను; ధర్మారావు మాటాడలేదుం “జేప్టు రండి, మా తాత గారికి. జెష్పినన్లు నాకును చెప్పవలయునుం " అని ష్యరవాం డనెను ధర్గా శ్ర గాను "వవలిపోయెను, వటణునాండును గ్యురవాని పట్టుదలమింద ధర్మారావు, కోటకు. బోవలసి వచ్చెను,

రామేశ్వుకముగా రీ సంగతి "చెన్నపురి క్తుత్తరము (వారి. రంగారావ్ర గామ *స "కే వజ్దవాంకు సంతోషముగా నుండుట కావలసినది. అతని యిష్టము వ వ్చినెట్లు చేయవలసినది” అని జవాబు (వాసెనుు. రానే-- శ్వరము నిస్సహాయుండయ్యును.

ఈ రీ2గా ధర్మా రావ్రనకుగోటకు మజల సంబంధ నేర్ప "డెను, జతనిరాకకు సంతసిందు వారివ్వరునులేరు, హరప్పనాయండు ససివాయ. సంతోషమో కాదో తెలిదు. (పజివిసమున. సెవిమిది గంటలగు వేవపం బొత్తము పుచ్చుకొని కూర్చుండునుం ధర్మారావు వోయి వదిగంటలదాత నేదయో చెప్పును. ఏల్లవాండు చక్క_లాం జదున్సుకొనును. చెల్పిన సంగతి మజవండు, రాకిరిపూట చదువు కొ నెదను దీపపు తెమ్మని కొంతసేపు ఫ్టున్తకమువంకం జూదును “సాకం బచేండ్లు వచ్చినప! నాబయ్య గారు నాకే జదునుం జెప్పించ "లేదు? అని రంగన్నను (బశ్న వేసెను,

ఒకరోజున ధర్మారావు పాఠము వచెవ్వుటకు వచ్చెను. హరప్ప “అయ్యా! మోప నెలకెంత జీతముకావలయునని యడిగను. థర్మారా “వేమియివలది” నెను, హరప్ప 'యట్లుకాదు మాయవు శ్రెరువెన్నవురి నుండివచ్చినతరువాత గనులూని నిర్ణయింపించెదోన నెను, ధర్మారావు కనులవెంట సీరు గిజ్జునందిరిగాను. కుజ్జవాండు మూచిపోనునేమోయని యు త్తరీయమ. తోందుడి చికొని *మజలజేపు వచ్చెద” నని"సెలన్ఫతీసి కొనిపోయెను.

ఒకనాండు రంగారావుగారు వెన్న పురిలో గవర్నరుగారితో మాట్లాడుచుందన భార్య వ్యృుతియుం దనకొర్ర కజ్జనాండుండుటయుః జెప్పెను. గవర్నరుగారు విచారించి సానుభూకిజూప క్మరవానికి ట్యూటరు నొకని నేర్చరురువు మనిబోధించెనుం రంగా నావ్లీధర్తారావ్రు వని బ+ఏ* చదివిన యతం డొకండుంజెను. (సస్తుత మతని యొద్దం జదువుచున్నాా డని చెప్పెను, గవర్నపగార *తెలుం గతనిచేతం 'బెప్పీంచవచ్చును. (వవ్వక్తన చాసపడుటకును, (బిటిమ రాజ్య పారుడు కాందగుటకును శికమ్షవడయుటకు దొర నొక్రని నియమించుట మంచి దని *“ఈట్సన్‌” అను నొక యాంగ్లేయుని . నెలకు పన్నెండువందల రూపాల జీతముమింద నియమించుమని చెప్పెను. ఈట్నన్‌

88 తొమ్మిదన అధ్యాయము వగ కొలంది దినములలో సుబ్బన్న పేట చేరెను, ఊరి చివరనున్న మిషన రీల బంగాళాలలో నివార మేర్చజదుకొని హరప్పనాయసి మోటారు "మోందందనయింటికే తెన్పించుకొని యక్క-డ నతనికి శిశు గణవు చుండెను, ఈట్పన్‌ సాయ౦కాలములయందు6. గుజ్జనానిని “నెంటందిసి ఒకనాండు ధర్మారావు పాఠము చెప్తుదుండంగా 'హరిశ్చం (చుండు వాల సత్చుకుషుం డని నచ్చెను- వారప్పనాయండు “వసు (శ్రీస్తుకన్న వంచినాండా * యని (పశ్న వేసెను ధర్మారావు “వారి శ్చంద్రుల డున్న ప్పూడు (క్రీస్తు 'లేనేలేండుం ఇద్దరు నొకప్వు డున్న6 గడా యెవరికన్న నెవరు మంచినారో చెప్పుట! ఆయన" (బకికిన కాలము వేణు. ఈయన (బతికిన కాలము "వేటు అని చఛమత్మ-రిం చెను కుజ్జనాని కీ సంగతి వెలియలేదు* మణునాందు హరప్పనాయనితో ఈట్పన్‌ వన్ముశ్రీస్తునుగూర్చి మజలంజెప్పెను నాయండు “మూ హరిశ్చందు6 “డున్నాడు+ ఆయన లాడ మీ (శ్రీస్తంత గొప్పవాడంటి అని చెప్పెను. ఈట్బన్‌ “హరిశ్సం (దుండు కాండు; మటి 'యువ్వరును గారు; (శ్రీసుంత గొప్పవాండు (శ్రీషే యని బోధించెను వణునాండు ధర్మారావు పాఠము వెప్పుటకు 'రాంగా హరప్ప “శ్రీస్తంత గొప్పవాండు వి. జెవ్వరునులేరంట గదండీి యని (పశ్న వేసెను . ధర్మా రావు “జేను చెప్పునది తెలులసః దొర గారు చెప్పూదున్న దింన్సీషు. కెలుంగులో వారిశ్చం[దుండు, రాముండు కృష్ణుండు వీుగొప్పు ఇంన్సీమలో నసు(్రీస్తు మొదలగువారు గొప్ప మోరు నేను వెప్పిన చదువు పోయి వారితోం జెప్పరాదు- వారుచెప్పి వది నాతోం జెప్పవద్దు- ఏ చదువ కా చదువుగా? విడిగా జదువుకొన వలయు" నని చెప్పెను హరప్పయు నంగీకరించెను. ॥ వె శాఖమాసము వచ్చెను. రంగాళశావ్హుగారు ఇంగ్తండుపోయి రనివార్త వచ్చెను. భార్యావియోగము సహించలేక పర'ేశమునదుఃఖ మపనయించుకొనుటకు. బోయిరని సుబ్బన్న వేం జను లనుకొనిరి. వె శాఖపూర్ణిమనాండు. వెన్నెలలు విరియంా"సెనుం తీక్ష సూర్యునిపేర సుద రృనాయుధము "వేయియంచులతో6. బరి[భమిం చలా? దానినుండి వినిగ్గతములైన కాంతులు చంద్రబింబమిమచేత

250 వేయిపడగలు

నాల్దుదెనల నావరించినబ్లు3 భ్తులయెషం (బనన్నుంకై (శ్రీ "వేణు గోపాలస్వామి మంద హాసద్‌ధితులు గాలిపొరల్వపై నుయ్యెల లూంగి నట్లు వెన్నైాలలు విరిసెను, చిక్కిపోయిన శరీరము. పై 6 'దెల్టనిచీరలట్టిన యాకర్థాంతము లైన "న తాంచలముల బచ్చక ప్పూరప్పుం గాటుక నలంది పాపటలోవజుకు సిందూర సుందిలకం బమర్చి యల్పాభరణ ములచేతం దనూవల్లి యక్క_డక్కడల. బూచిన వెన్నెలతీగవలెం (బకాశించంగా నల్లనితైక 'తెల్లనిచీరతో సొగసునకు మచ్చరించంగా "దేవదాసి 'దేనాలయోన్ము ఖమొ నడ చెను. దారిలో నానాండు రామే శ్వరముగా రాము శెదురువడెను, ఇద్దజునుగలసిన చోట వూాటివిన6 బడునంతదూరమ న మనుజు లెవరుకు లేరు. రామేశ్వరము 'నెవ శ్రద్‌” “విల్లా! ఎచ్చటిశే పోనుచున్నావు?ి అనెను ేవదాసియెడందలో చూలము దిగయొడి చినట్టయ్యెను. తనకు. బదునేనేండులు వచ్చినవి. అంతమాట సుబ్బన్న సేంటటలో. దనచెవిని బడలేదు. ఆమె కనులు విప్పి రామేశ్వరను వంకంజూవెను, రెండు సుదర్శనచ్యకములు గీరగిర (శిప్పినట్లయ్యెను. రామేశ్వరమునకు "రెండుతావ.రపూవులు పిక సించిన్న ట్లుండెను. (తాయ గాలకి దూసికొన్నట్లు ేవదాసి బిరబిరనడ చెను... 'రానేశ్వరమ.నకుం దెెల్లని మన్మధ పతాక రివ్వునవ్‌సరి రట్లు తోంయెను. ధర్మారావు దూరమునుండి నా రిద్దజును సమిపగతు లుసట, దూసిన గాణమ.వలె బేవడాసి నడచుట భూవెను, ఆతని గుండెలో నెత్తుకులు గూడుక పాను, రానేశ్వరమునుండి జేవగాసి యెంత వేగ ముగ దూరముగ బోయెనో ధరా శరా వంతవేగముగ చేవదాసి సమా పముగ6 జోయునుం ధర్మారా "వేమిటని యడి ఇను. గిరిక “యన్నా! వై 'వేద్యమిడినవస్తువు ముట్టుకొన హద దని శునకమున కేమితెలియును?” అనెను, ధర్మా రాన్చు మాజు పలుకక యధోముఖుండై. యింటికి: బోయి స్నానము చేసి యేదో జవీంచుచుం డెను. "దేవదాసి స్వామిగుడ్ని లోనికింబోయెను, కాని యా మెయొడలంతయు. దేళ్ళు -బెజ్జుల్ముపాంకిన ” ట్లుం డెను. ఆశరీరమ తో బేజ్చనియెదుటికి బోవ్రటకు బ్రాణమొప్ప లేదు మజలదిరిగియింటికింబోయిను. ఎంత యో(శద్ధగా నిలువ్రటద్దమునకెదు రుగానిలుచుండి తీర్చికట్టినచీరః తీర్చిదిద్దిన తిలయము తీర్చి పెట్టుకొన్న

తొమ్మిదవ అధ్యాయము ల్రిప్ట0

కాటుక యొకల డొక్కలడు తీసివేయుదుం డెను. శ్వస్పృష్టమెన పురో డాశము యాజ్ఞ కండు పరివారించినట్లు, పరాఖిలషమిత మైన భార్య మన స్ఫునువి వేకియైన పురుషుండు.. పరిత్యజించినట్లు తన యలంకారములను "దేవదాసి పరిహరించెను సోయి న్నాననూడి య్యెరనిళైకం దొడింగి నల్లనిచీరంనాల్చి, మొగమున కుంకువు బొట్టు "పెట్టుకొని మజుల స్వామి నన్నిధానమునకు బయలు బేజెను, ధర్మారావు వాకిలి వద్దకు వచ్చెను, అరుంధకియు. గిరికయు. బయలుదేజట్‌ యాలయమునకుం 'బోయిరి*. ఆరుంధతి “ల్‌ మమ్మా! ఇంత హెన్ట్యుగుంకీ బయలు బేటి తివిశొ యనెను, గిరిక కన్నులనెంట నీరుపెట్టుకొనెను! వెన్నెల లామె కన్నీ43వైలయుడి ధగధగ మెజసెను.. అరుంధతి కామె కనుంగొలకలం గొలంకులై: నీరు, తోతెను- ఆమె స్వామి (పత్యవము కాలేదని గిరిక దుఃఖంచుచున్న దనుకొ నెను, “అమ్మా! వల ఏడ్చెనవు? స్మీపభువు నందు నీ శెంతి యనురాగమో సీయం జదాయనకు నంతియే యను రాగము* అయన వచ్చి నిన్నుం గౌయగిలించుకొనలే దందువుగాని _ నీవుపోయి యాయన నెప్పుకైనంగాంగిలించుకొంటివా! అదిచెప్పుమూ అనెను* గిరిక మనసులో ననుకొన్నది; “అన్బనవును. నేను స్వామి నెప్పుడును. గాగిలిందకొన లేదు, అట్లు చేసినచో నర్చకుం డూర కుండలడేమో! అఆలయమపు.లో స్వామికి నాకు -నేని సంబంధము? అయన మాయింటికివ చ్చినతగడా నావాండగుట, ఈనాండయ స్వామికి మజికాంతదగ్గజకల. బోయెదను* సాస్యమివద్దకం బోవుదమన్న నేనా యొడలు ఫులకరించుదున్న బే! నే నాయిన కెంతదగ్గణకుం బోగలను! ఇన్నాళ్ళుగా. (శ్రమపడి యింతదగ్గజుకైన6ం బోలేకున్నాను* మటీ 'యాయనను గాగిలించుకొనుట యొప్పుడు? ఆయనయే నేనగుట యెప్పుడు! 'ఏమి చేయుదును? ఇర్వురును చేవాలయమునషం చేరిరి. "జేవదాసి (పభువున కెదురుగా నిలుచుండ లేకపోయెను. స్వానికొణక6 ' చా సెంళొ సొగనుచేసికొని వచ్చినది. - ఇప్పు డీ వేసుము (పాణ నాథునకు నచ్చునో నచ్చవో! అరుంధతి యన్నది; “నీవు కూడ స్యామివలె నల్లగా నుండవలె సనియా నల్లచీర డాల్చితివి? గిరిక మనసులో సంతోషించెను. దుష్టలయపకారము కూడ భగద్విషయ, మున'నుపకారముగనే పరిణమించును. వా జేమో కీండు వేసెను.

౨60 వేయిపడగలు తన కది-చేులే యయ్యెను. స్వామికహాడ మేలుగానే భావించినేమోా! ఆయన కనులయందు (పేమారీణిమయే కాని కోపారుణి మము తోంచ "వేదు. అయినను నా పరమసా _బ్వికన కిది పట్టినదా! తౌలయవనుండ్తు. -వంటం దజీమినం గాజిపోయిన రాచకొడుకు. జడల సెత్తురు చీము లేనినాండు.. తనను రామేశ్వర. మేమిచేసిన నింతిర్వే కాంబోలును ! స్వామి క్రీ సంగతియే "తెలియదా! సర్వజ్ఞం డీ మా(తము "ఇలిసికొన 'లేండా? తనమి౭ద (పభువునకు నిజమ.గా నభిమాన మున్నడా! "తా నింత పట్టుకొని జేవ్రలాడుటయేకాన్సి (పభువున శే! పదియాజుూ "వేలలో నిది యొకతె. చేవదాసి కన్నులలో నీరు నిలిచెను. అహాఢసుద్ధ పాడ్యమినాందు తూర్పులో చిన్న మేను తోంచి వామనమూర్తి పాద(త్రయముచే భూండులోకము లావరించినట్లు విదృంభించి (పాగీశానాాగ్నేచుభాగములను జిక్క-ని కాటుకపూసిన ట్లలమెను, భగవంతుండు పాంచజన్యము పూరించిన ట్లుజీమెను* సందకము దూసినట్లు మెజసెను చేవగాసి బలాకాపక్షివలె నాలయ నునకుం బోయెను, ఆనాంటికి రామేశ్వరము వేసిన (ద్రోహము చేవ్లు చాసి మనస్ఫునందు విజిగిపోయెను, * న్వామి యానాండు "జేవడాసిస్‌ * జూచి వివాసించెను. ేవదాసి సిగ్గులో దాలపకొనెను వ హానంద సరవశమొ యింికిం దిరిగివచ్చుచున్న దేవదాసిని మేఘుండు పైనుండి (క్రిందికి నీటిలో ముంచియెత్తైను. " రంగారావ్రగారు ఇంగ్లాండునుండి తిరిగివచ్చిరి. ఆయన యొక యాంగిలేయకన్యును 'వెంటలానివచ్చెను.. ఆమెను బెండ్లి చేసికొనుట కుర్దేశించెను. అందున్పై ఆమె తన మతమును వదలి హిందూ మత ములోల జేరెను. ఇద్దజును వచ్చి కోటలో నినవాసముండిరి.. కాసా వాండకు. బరిచారకులకు సేమిచేయుటకు. దోంచలేదు. వారు చీర "అవరికి సింగారించెదరు? ఒడభ్య్ళుతోమి యొవరికి సీళ్ళుపో సెదరు? ఎవరి కాళ్ళు కడిగాదరు! సేనామూన్తులై న వారి శరీరములకు విని* యోగ మేమిటి? నిరుపయ్లోగులైన వాజందలును కోటనుండితొలం గింపంబడినచవోటద రతరములుగావచ్చుచున్న వారిజీవనాభా రముమాట యేమి? ఈ [కొత్తరాణి తన పనులు సర్వము "తానే చేసికొనును టీ తానే కాయకొనును, ఆమెకు లడ్జువ ,లక్క_జులేదు. జిలేబు లక్కుటు

తొమ్మిదవ అధ్యాయము జ! నీదుః పూర్వపు రాణుల, వద్దవ బె వ్‌ రీమెకుపకరించం బోయినచో రామె తె మొగము. వేసికొని పూచునుః వదో చిత్రముగా నవ్దనుం 3 పల్లిటూరివాం(డ కామె నవ్వు మానుషముగా లేదు ఆ చేశ ములలో చున్నతకుటుంబములయం౦దు -'మ హోసొందర్యువతులుందురు. కాని యిచటినుండి పోయినవారికి వాము అభింఛకు, ఈ (కొత్త రాణిగా రా దేశమున సెట్టిదో తెలియదుం

ఇచట నాల్టురోజులుండి దంపతు లిట్టరుం జెన్నఫురి పోయిరి. ఠమె సుసాన్‌' అను తన పేప మార్చుకొని :'ళశిని యని పెట్టు ఫొనెను, _- వివాహమైన తపవనాత' వా రిర్యూరును మటల. నొకసారి సుబ్బన్న పంట వచ్చిరి. కోటయంలతయి నీ.విచ్శీత సంభఘటనకం దెస్లి పోయిరి. ఊరంతయు పెలతెల పోయనుఃు ఆలయములో ని మాము కారునలు సపెక్కాను ల స్వ్పోమి యనుకొనెను. తన ధర్మ కర్త 'తెబ్లనివాండయు 'తొను నల్లనివాండు* = అతండు తొకికుండు: తొను వె దికండు, అతండు నాగరకుండు: "తాను పళల్లెటూరివాండు, ఖతండు శ్వేతద్వీపవాసిః "తానును శ్వేతద్వీపవాస్తియే. కాని “యీ నల్లని వాండు శ్వేతద్వీపవాసి యని యెవరు నమ్ముదురు? , ఎంత విచారించి నను స్వామికొమ్మే పడిపోయినది. కొని రాణియన్న శ్చాములేకుండ దన కడు ఫునం జట్టకొన్నాండు. వేణుగోపాలస్వామి ఇప్పూ డీమె "నేమి చేయంగలండు? ఈమె పెటు పంగనావమము లిదివజశే మొగ "మున నున్నవి. ల" ఒకనాండు శశిని హరప్పనాయనికి6 గనయడెను నాయండు "కెల్లపోయెను, రంగన్న *వానరే మాయమ్మగా” రనెను నాయండు “"ఇేచిలోనున్న కజ్ఞపెట్టి రంగనిమొగమువై విసరెను. రంగన్న. కను లకు, దెబ్బతగిలి యవి మూతపజెను.-" “కన్నులు కనంుడుట, "లేదు సీఫక్‌ అన్నాడు వారప్ప, శశిని వచ్చినది! రంగారావ్రనకు భార్య యే "భారర్థయా! ,కోటకు రాణియా! హారప్పకుంాదల్లియా! స్వామి కేకా 'దశు లుండునా

సదియవ అధ్యాయనం

శశిని యొకనాం డొంటరిగా నడచి మీకారుపోయి. పొలాల మించ రాతిర వెన్నెలలోం గొంత నేవు విశమించెను. పొలా లన్నియు దుక్కి-దున్నిరి. కొన్ని చేలకు నీరు వట్టి ముంజేత నూడ్చిరి. చేలకు సీరెక్కీనంతనే యెచ్చటినుండి వవ్చెనో కళీరములు.. ఖీక ములు, కాళ్ళ 'జెజ్లులు నేల యీనినట్లయ్యెను. అమె రాణి యగుట వలన6 బరిచారకు లామె ననుసరించంబోదురు. ఆమె .- వలదని వారించును, (పొద్దుపోయి. యామె తిరిగి వచ్చు వేకు వీధులలో యూనియను దిపములు సరిగా వెలుగుటలేదు, విద్యుద్దీపములు "లేక పోవుట యామెకం గంటిగిం పయ్యునుః పొలము మిందం జీకటిలో నడచినను నూరిలోనికి వచ్చువజకు దీపము లేకపోవుట కస్ట

వమఅునా(డు. , చెన్నఫురినుండి రంగారావుగారు వచ్చిరి. అ సాయంకొాలను.ననే సుబ్బన్న ేంటలోల బురపాలకసంభు “మేర్చాట్లు” ' చేయుటకు6 (యత్నము సాగాను. [గామము గూడెముు మిమన రీలపేంటు, ఆలయములేంట "జేవగానీలకేంట, (గావ్మాణవీధి మిగిలినభాగ మ. లుగా విభజింపంబడెనుం ఒక్క-క్కభాగమునుండి నభ కొక్కొక్కయభ్య ర్థినియమిం పయ డెను.రామ చందా రెడ్డినిసఛాధి పతిగ 'రాచరికమ.వారు 'పర్కొనిరి.రామేశ్వరముగారు ముగ్గురు మిషనరీలు? గూడెముతరఫ్టున నలుగురు వై) మరీప్యాసయిన పంచములుసభలో 'రాచరికము వారితరఫ్టున సభ్యులుగాంజేయ యుడిరి. ఎన్నికలు (ారంభ మయ్యొను. సుబ్బన్న చేంట (ప్రజలకు దీని విషయములోం (గొ త్త యుత్సాహము (పబలెను, ఇ్వదివజకు (బిటి (దభుత్య మున్నను వా .రెజింగిన రాజు జమిాందా-ే.. ఇప్పుడు (చభుత్యము తోడనే-- (వత్యమష సంబంధము కలిగినట్లయ్యెను. తమ జమిందారు కూడ లోంబడిన యొక "పెద్ద అధికారి వ్య _క్రివలెంగాక సంస్థవ లె నోచరింప నారంభించెను, ఈ యొన్నికలతో బూర్వపు ఠీవి పోయిన కోటకు శీవిపోయినన్స్లు కన్పించలేదు చాని శసలు శ్రీవి యున్న శ్లు కన్చించ

పదియన అభధా్యయమను 268 "లేదు, జమిందారు [పభువువలెగాక ెద్దరయితు వలె భాసించెను* (దతి వ్యక్రీయు స్వతం్యతుండును పహాక్కు- డారుండుగాల గనలయుజెను. ఇబనము సంతోవించిరి. తమకు: దామె పాలకుల మనుకొనిరి. తమ మేలుకీగ్ళకుం చామె కర్తల మనుకొనిరి. రాచరికమువారై నం దమ్మ న్యాయము చేయలేరనుకొనిరి, తమ మంచి వెడ్డలు తమ అభ్యష్థులు సభాముఖమున వావింతురు.. ఇఇణ నేది కావలసిన నది యజచేతి లోని వైకఠంక మన్నట్లుం డెను (కొ తృసభ్యులకు నాకొశమునుండి యూడిపడినట్లు (కొ త్త పదవులు వచ్చెను, చదువులేకః ధనములేక' యి ట్రై పదవులు(పా_్తించి నంతనే వారును సంతసించిరి. ఒకనాండు గణావారి (బొద్దుననే లేచి స్నానమువేసి యేదో ధార్థనమగ్నయొనాలుగు వేపమండలు పుచ్చుకొని బయలు చేజెనుః పి లామె వెంటంబడిరి, ఆమె యూరి నాల్టువైవుల నంచరించెను, కోటముం దొకసారి నిల్చుండి యొక 'వేపమండ యచట వద లెను. ఒవురపాలకసంభఘమ కొకు జమిీందారుగారియొక మేడ యూరిబయట నున్నది యుపయోగింపయిడుచుం డెను. అక్కడ నొక మండవద లెను వురపాలక నంఖభుమునకు జమిందడారుగారు నలువది యెకరముల మౌొగాని యిచ్చిరి. అదిమెజుకచేసి యందులో మేడకట్టుదురు. అందు నభయుండును. ఆ స్థలమువద్దకుం బోయి యింకొక మండ వద లెనుం చం(దారెడ్డి యింటిముందు నాలుగవ మండ వదలెను* గణావారి పిచ్చిదని (గామములో చెప్పుకొనుట యారంభమై ప'ేం చ్హయినది, రోజులుగడచిన కొలందియు నామె విచ్చిదన్న విశ్వాసమే బహుళమయ్యునుం ఈ గణాదారి నేటి సేతయా యశ పాయమును వృద్ధి పఆచెను, కొందబు దీనిని లెక్క.చేయలేదు, ఒకనాడు సభ జరుగుచుంజెను, పదునేనుగురు సభ్యులును ' సమావేశ మైరి. సభకొరకు నూత్న సౌధమును నిర్మించుటకు "అండు లతలు వసూలు కావలయు ననియు: నాధనము (గాౌమము మింద పన్నులద్యారా వసూలు "చేయవలయు. ననియు "రాచరిక ఫు సభ్యుం డొకంలడు తీర్మానము “తెచ్చెనుః (గామములోనిసభ్యులుు దీసికిల్యబకిగా నిలుచుండిరి, అంత ధనము సుబ్బన్న పేంట యుంత "పరింగినను వసూ

విగ్ర వేయిపడ:గలు

లగుట+ కష్ట్రమిని వారియూషా? ఆ ధనము కొంత జమీాందారుగారున్యు గొంత -రాచరికమ వారును విరాళముగా నొనంగినవో గాగుండునని వారూహించిరి” సభలో' వాదోపవాదనములు జరిగాను ఎంతకున్తు 'చెగక చివరకు ఓటింగుకుం బెట్టిరి, “రాచరికపు. బతునే గెలిచెను, తరువాత ధనము వసూలుచేయుట యొట్లని (పశ్నవచ్చెను, సుబ్బన్న "పేటలో నింటింటికి. నెక్కువపన్ను వేయవలయిను. నెలజీతముల వారినుండి రూపాయ కణాచొప్పూన వసూలుచేసి సాలున శెనిమిది "వేలు వసూలు చేయవలయును.. "ముప్పది సంవత్సరములలో గావల సినిడబ్బు వర్తీతోసహళ సమకూరును* (పస్తుత మిడబ్బు రాచరికము వారినుండి యప్పుదెచ్చి సౌధనిర్మాణము, తక్కినపనులు నారం భింపవలయును. తీర్మానము లన్నియు" నగువజకు సరిగా నానాండు పగలు 'పన్నెండుగంట అయ్యెను. ఎండ మిటమిట లాడిపోయెను. ఎండలు “వీధులవెంట' : నెండమావులవలె, డోరియాగుగ్ణలం. దెల్లని గీతలు గీసినట్టు (పసరించెను. సభ్యులందలు సౌధమువదలి బయటికి వచ్చిరి. ఆ "వేళకుం'బసిరీక యొడాలెల్ల వాన'లేక ముదిరి యెజుఫునక్కు దిరిగిన -లేంతజొన్నాకులటు చేతిలోం బుచ్చుకొని వారిముందరగా. ” బోవుచుండెను. 'వారందటు నొక్క_సారిగా సౌధరునుండి బయటికి వచ్యుటచేత ' వారినిజూచి -భయసజెనో యీమో-ా-వెనుకనునిషిని జూచుచు భయపడి పారిపోవు పామువ లె (గిందలుడుచు. లేచుచు న్గ దిడ్డముగా దిరుగుదు. మెలికలు పడుచు దచలయె ప్తి మాటిమాటి కిని జూచుదముంబరువెత్త ' నారంభించెను. వారు నీ వికృతస్వరూ వుని ఉూచుదునే నిలబడిరి.+ అందులో నొకదొర యితనిని దిసికొనిపోయి లండనులో వస్తు పదర్శనశాలలో 'నుంచిన లోకళోపకారము. వేసిన స్లగునని యూహించెను. సృక్టిలోంగల సర్వ' విచ్శిత వస్తువుల్నును జూడందగిన మహాస్థల మదియేగదా'! ఆఈదొఠీ చేప శాక్టనరు, అతం డిదివజ 3 పసిరికను నాలులైదు సాసష్లమూచి'యీ' యూహా 'పజెను, కాని'యతని వర్తమాన మేమియుం 'ెనిసిఫొనలేదు. అతండు గాలిగాం దిరుగువాం టైనచో "స యిబ్బందియులేదు. తలిదండ్రులు: గలిగి? యతేల డొకరియొద్దికలోని వాండయినచో వారికి, నొంతధన- మూయ వలసియుండును. ఇృచ్చినను నష్టములేదు. "దానికి వంద రెట్లిచ్చి

ఓట పదియవ అధార్థయము ఏక్‌ ఎండతనులోని వస్తు(పదర్శస శాలవారు కొందురు. వుణ్యము; వురుసా సము రెంకును సమకూరునుం

ముష్బదియేం్లవజకు నూరిమోిందయుడిన శిస్తు విషయము గొమములో వ్యాపించెను, రయితులకంద రకుల గష్ట్రమనిపిం వెనుం 3ద్దినము కొని 'శమ్చుకొన్నట్లయినది- మేలని పురపాలక సంభుము 'తెచ్చుళకొంటిమిం (వథమముననే ముప్పదియేంత్సవజుకుం బలములు బోగుబఎదా కాలు కిచ్చుషొన్న ట్రయినది ఆ యూరిలోనున్న యుదోళ్ళగస్థులలో 6 'బెద్దజీతము ముప్పది* నేటినుండి (పతివానికినిం జేతిలోల బడునది ఇరువచెయెనిమిది. ఇదికాక జీవనవుయన్నుః మటి కొన్ని చిల్బరసపన్నులు---మి%సులునది పాతికరూపాయలు*, కజనవులో నధికమాస మన్న్లు పదిరూపాయల జీతమువారికిి పన్నెండు రూపా యల జీతము వారికి నీ పన్ను మజియు గాధాకరమెనది. పూర్వము కే ఫ్రప్తవునాయనియొద్దం బదిరూపాయల జీతగానికి డార్మిదర్ధవ. వివించ లేదు. (గామమందజును నాయని సొమ్మే తినిరి. నాయన్నిశ్తీ) తజుంయ వోలేదు. నేండు జమింగారుసొమ్ముు దమ్మిడీ యొువరికిని ముట్టుట లేదు* అందణును దర్శిదులవలె నుండరి. జమోిందార్ముశ్రీ తజులసవోవు చుఎడెను,. కలిగిన నమేళలాకటి. పూర్వము (గామములోని (పతి చీమయు జమిందారు నాశయించియుం డెను. ఇప్పూకు (పతి చీమయు స్వతర్మతము వ్యక్తి వికాసముః జాతి వికాసమ'నకు పే+తువనుట నిర్యివాడాంశమ గచా! ం

సుబ్బన్న పేంటకు దశ్చిణమున ౧పండేజటు (పవహించు చున్నది. డానివెశడల్పు "అండుగజములకు మించి యుండదు, దానికి గట్లులేవుం అది యెప్పుడును తొడలోంతుకన్న నెక్కువయుండదు. అది నిజాము రాష్ట్రములో నెచటనో ఫుట్టినదంటం దాని పుట్టుక యెవ్వరు నజుం గరు, ఎక్కడో కొన్ని శీవులలోందప్ప నేలంతియు దొంగయూవబి. అందుచేత లోయ తక్కువైనను దానిని. డాటుటకు (పజలు భయ పడుచునే యుందురు. పదియేండ్ల కొకసారి, మొేండ్ల కొకసారి. యెప్పుడో తెలియదు, దాని యిష్టమువచ్చినప్పు డదిపొంగి వదలు కట్టును. దాని మూఎముగా సుబ్బన్న పేంటనుండి బెఎవాడకుం బోవు టయే కష్టము కృన్టమనాయండు దానికి వం తెనకట్టంచను., ఈయేజు

బి66 వేయిపడగలు

సుబ్బన్న "పేంటకు మైలుదూరమిన నున్నదిం పఏటివజదలు వచ్చెనా నీ రూరి!ి నాల్లువైప్తుబ తనాయించున్తు, చుట్టుననున్న పొాలహమ లన్నియు నాయేండు నిర్ధావ. ధామము... కాని పూర్వము నేలంతయు మెట్ట. పొాలాలైనస్పూ డీ వరదలు 'జేశమునకు లాభకారులే యయ్యెును.. ఒక లీండాది గుంచేలు వచ్చి యారీయసనప సెస్రవ౦ంతేయుం. బొడు "సేసినను) ఒండువ.ట్టి యడుగౌత్తునం "జేర్చిపోవును. తరువాత బచేండ్లు దాంకనో, యాజేంజ్షనాతనో మజల వజుదలు వద్చువకు నా నేల పండిన ేపంట. మిరప, జొస్న్ట్ర మొక్కజొన్న: రాగససలు తవిదలు, సొగాప్క పసువు సీలి_సస్థమునకు బదులు ధనమే పంకునుం గుంగేజు-కోపము. వచ్చినప్పుడు కొట్టినను దరువాత నెత్తుకాని చన్నిచ్చి సను దాయించిన తల్లీవలె.నా చ్యుపట్ల జనమున క6 (గాణ డా, యన్నదా[వియు “నయ్యెను. మాగాని కడచిన పేండ్లుగా నా చుట్టుపట్లం వాశ్రవముగా వృస్థపాంచెను. ప 'ేం్లయినది గుంజేజువొడిచి. (శొత్తపంటల కలనాటుపడిన (కొత్త్యపజలకు గుండేజుొడువు తెలియదు. సుబ్బన్న వేయిమట్టుపట్ల వసండలువుండి .. పోన్చచుంజెను, ఒకనాండు తె శ్రనాజువజుకు గుంజేఆు పుట్టినచోట నెంతవర్టించెనో కెలియసము-గుండేటు. వజదలమిాంద నుంజెనుం నేండు తీయును: శేస్ట తీయునన్న (సవాహము నేంట శీసట నిబ్బడి ముబ్బడిగాయలొంగి? యువీకి పొలాలమిాందం బరువెత్తైను. మొదట న్‌ డ్దుననున్న మైరును బుక్కిటయిన్లైను. కొంత ైరునకుం దలమునుక కొంతపైరునకు నడుముదాన, మళజీషొంతకు నూలస్ప్బర్శ ఇది "'మొదటినాంటికధ. రెంచవనాయ దక్షిణ వృంబొలమంతయు పై నే కనం బడలేదు. గుంవువై కొంగలు జలోపరిభాగమునం జూళ్ళు కట్టి పమువ్చులె.వ్షైను, దుబ్బు లెదిగి పోరం బోక్ష లున్న చోట్లం జుట్టుపట్ల న్‌ు లోతైనను నచ్చట మ్యాతము సీరందుదుండుటచేతం గృృష్టా జినముపజి చినట్లు బక ధ్యానము సాల్గాను. చేంపలు మాటిమాటికిని " దలలెక్సి నిలువిత నీచం జోయినట్లు తికమకలుపశెను. సీరు, సుబ్బన్న వేట చుట్టుపట్టనున్న "సేదకొంపలను ముట్టడి వేసెను, వారు వాకీళుల ముందు మట్టితోం గల్బలు వేసికొని “తెల్లవాజులు దీపములుపెట్టుకొని, గట్టు తెగిపోపంష జూదకొనుచుండిరీచ్లీంటకంం ఖడ్డి మటి వై పునం

పదియన అధ్యాయము 267 (ట్రవహీంచు కాలువకు నేటిరప్టపొడిచ్రి పశ్చిమోత్తర దిక్కులందును వజుద విదృంభించెను. వంతెన వితిగిబోయును. బెజవాడ సుబ్బన్న 'వేయలమధ్య రవాదారిలేచు. అంతకు మూండునాళ్ళషం బూర్వము రంగారానగారును శశినియుం బేంటటకు వచ్చిరి. నారీ యేటివజదల నూలమున6 జెన్నపురికి సాగిపో వీలులేపండెను, మోటారు నగువదు* శ్‌త్చిని పూర్వవురాణులవ లె జేటసంసదాయములకొరకై నను చీరగట్టవలెనన్హి ఘోషూ నాగించవలెనని రంగారావుగారి హృదయ గుహోాకపహూరమి లోని వంనస్సుదాంక రాని యొక యూహాంకురము. దాని నాయనమన స్పె స్పూడును' బర్వావి ర్మించి లేదు- స్ప ఫ్రఫ్ట్రచునస్క-మే కాని దానికి సృష్ట్రనాక్ష్య మెక్క-డిది శశిని కట్టి భావస్థిళినిగూర్చి కూడ నంజబేహూమ లేదు. అమె యొక స్వతంత్ర దేశమున బుట్టినది అచ్చటి మరియాదలకుః నలవాటులకుం. బరేశములవారు నచ్చి భిన్నముగా నడచినచో నామె వవ నిస్తు చాల నాధపడియుండును, కాని తన యీ ఛిన్నపవర్త్మన యిచ్చి "దేశ పజలకు భాధ కలి _గించునని యామె గకూహయి కలుగలేదు, కలుగవలసిన యనసరము లేదు. ఈబేశ్యపజలు వచ్చిన కన్టనులు దై వికములని నానినోర్పుతో సహింతురు. తవు కిష్టోప.లేలు. సూచించరు. ఒక విషయమున నొక కార్యా చరణమునం దవ. కిపములేమిని (పలిఘటించి తెలుపుట శశిని ఫుట్టిన దేశమునల (బఛాఎధర శ్రిమ* తత్పకృతులపం (బశిఘుటించక పోవుట యంగీకారము (కింద నే లెక్క. వజన మూంజడవనాండు వినని (పాతఃకాలమ స "లేచి దశ్షిణపు దిక్కుుగాంబోయి యందినంతవు ట్టుకు జలములో. దిరి?ను, ఒక పంచ ముని యింటివెనుకం బొంచి తువాకతో నొక కొంగను జంపెను. ఇద్దణు హూలకుజ్జవాండు పోయి చచ్చిన కొంగను జెచ్చిరి. తుపాకి (యోళత విని తుంగలమింద, కొడిగబ్దులు నీరలోంతు లేనియిడలం (సూర్చున్న జలపత్షు లన్నియు 'బదరుకన్నులతో, నిక్కించిన మెడ లో, ఇెక్కలు సీటిలోం గొట్టుషొనిః ముందునకు. దూలిపోవుచు నెగిరి వజద లోరతైనయెడలకుం బరునెల్హై యచ్చట నిలుచుటకు సీడలేక్క, మరల నొకయరగడియలోందిరిగివచ్చి యధాస్థానములం చే కూర్చుండెను, అ కొంగలు తమలో దాము "లెక్కమూచుకొన లేదు,

౨68 వేయిపడగలు

చచ్చిన కొంగ జమక రాలేదూ సీటిమోంద నందంకు కొఎపూలు "తెల్లన పైకి గనంబడుచుండెను, కొందటు మాలెత లా ఫూనులను నోసి "తెల్లని కేకలు (తుంచి, వానిని గొలుసులుగా నవు ర్చి కొప్పులో నుండి చెృలవజకను శిరోలంకారములుగా నవి ర్చికొసిరి. అ యిల్ల్లికకు నాయలంకార (ప్రియత్వమునకు శశిని చబాలము.చ్చటప డెను అనాగరక్ములైన యీ (పజలప నింతరస్టత్వ మెచ్చటిదో! వారి వమిన్సస్ఫులు సవాజముగా మెత్తనివ్‌ కావలయినుః కౌన్లి వారి నుని 'జేహచ్భాయలు వారి బుద్ధిలో మార్చు తేలేదు. ' ఆమె పవవట దిక్కుగా సడ వెను, అ వై పుం గొన్ని హొలములు మునిలగిపో లేదు. ఎరువుతోలిన కొన్నిచోట్ల వైరు దుబ్బుకట్టి- కొద్దిగా వచ్చిన నీటిని పరిహసింఛుచుంజెను. కలువు తీయని ,మూ పొలములో నవ శపూలు పైసిం చేలియాడుచుండెను, అ యూడదారంగు పూలనుజూచి; యది పూవో కాయయో సశినికి. చెలియలేవము. ఆమె యొక పూవునొన్దకం బోయి మాలప్నిల్లల *నదియేమి టని యడిశాను. ఇచ్చుటనున్న యీ రెండు _నెలలలో నామె కెలులసలోల. బది పమనొకండు మాటలు నేర్చినది ఆ పృల్ల లవి నమా శ్రపూవు లని ఇెప్పి, వానికింద దుంప లుందును. అవి యుడుక ంబెట్టి ఓినినచో రుచిగానుండు” నని ఇప్పి, సీటిలోందిగియొకనో సెండు దుంపలు "తెచ్చి యామె కిచ్చిరి. శశినిరాక ౧హాజెములక్కు మిషనరీచేంటకు వహాదళ పట్టినట్లున్న దెం వా రంద ఆును వనసాః యూరికన్న6 నోటప దగ్గరవ్వారై రి. అందుచేత శశిని యన్న వారియందరకును (ౌలమైపోయెను. ఆమె చంపిన కొంగను కోటకు6 'దెచ్చెద నని యొక మాలప్ష్మల్లనాండు వెంట రాంగా నామె వానిని వారించి? జేజరువూలులో నవ శ్రదుంపలు కట్టుకొని తుపాకి చంకను బెట్టుకొని కొంగ నెనమ చేతం బుచ్చుకొని, వనశ్ర్రము లన్నియు నొండువిట్టి కొట్టుకొని యూమె' కోటక్రు సచచివచ్చెను వ అ(ఫికాచేశముననోు యూరోపియనుల తుపాకి మోంతశప్టెంచనియాకా సము కలయే దశ్షిణపు అమెరికా మ హారణ్య ములమధ్యనో నూత్న జాతులు సూతా చారమును, కనుంగానుటకుల బోయిన సొహసుల గుంపులో నొళ వకవోలె నా చేస్వున' నున్న తన్నుం చా నామె యూహించుకొ నెను, ఒనులంజజు సామె వంక 'నిప్వేరపోయిచూచీరి.

పదియవ అధ్యాయము “౨69 నస్వతంతభాన సంస్కృతులు కాని కొందటి కామె యెషల జగుప్ప కలను. అనూహమానవతులుు నమాయకులు నగువారికి నామె సము రవణీయముగ నూగ్న భావాభిరామముగు స్వతం(త్రతా చిహ్నమ గ గోచరించెను. అమె కోటకువచ్చెను.

స్నానముచేసి; మంచిదు స్తులు థరించి జమిందారుతోంగలసి కొనెను ఇఅతంామెను గౌరవించి యేవో మాట్లాడి చివరకు “నీవిట్లు తిరిగినచో నీ యూర గాగుండదు, ఇెన్నపురిలో మనము య'ేస్టమ:గ నుండవచ్చును, మజియొకచోట నుండవద్చును* కాని యిచ్చట గాసంకదు” అని చెప్పెను. శశిని కొంతసేపు వాదించి? “'సశీ! నీ కష్టము లేనిచో. జేయనులి యని వాగ్దాన మొసం గను

భోజనము మ.౦దుం గూర్చిండిరి; దాసీవాండు కొంగను వండలేదు. ఆమె 'కొంగమాంసమేది యని యడిగును, అది ఫొలముఫొంగం కొక్కిరాయి. దానిని నీచజాతులు 'తిందురుగాని రాజులు తిన” రని చెల్చిరి. అమె మరొకష్పుడై నచో నవ్వెడిదే- కొంతకుము.౦ జే రంగారావు కొంత యావిషయము (పస్తావన చేయిట వలన నూరవన్నదిం వ అల నవ్మచుంపల కొల కడిగను దానికి సమాధానమ:ర్రాలేమ. పరిచారకు లబేసమాధానము మజులంజెప్పు టకు జంకి యూరకుండిరి. _ ం

వజద నాల్గురోజులకుః దీసెను. వజుమా[తము విజృభించియే (పవహించునుంజెను.. తరువాత వారమురోజుల శేటు తన పరి మాణమును దాను సొంబెను. రంగారావుగారిక!ం బేంటటలో నన్నాళ్ళు కదలకుండుట సుఖహే-తువుగాలేదు. శశిని (పతిదినమను మేలో వై ఫాగమునంచే పోయికూర్చ్పుండి జలావృతమైన ఛారుణీశకోభందిల కించుచుండెను, నజుకీసినను దారియం౦ంతయు బురదయళయ్యును- అాతి బాటవై నడుగుత్తున నొండు పేరుకొని రోడ్లు కొజకుదారి (తవ్వవలసి యుండెను. _ అరోడ్డు జమిందారుగారి బే. దానిని వణల గొగు చేయుటకుం (ప్రయత్న మారంభింపంబడెను- .

• .. ధర్యారావు. (వతిదినము వారప్పనాయనికి6 జదువు వెప్పు టకుల గోటలనికి వచ్చుచుండెను పోవుచుండెను ఒక్కనాండైన కశనికి రంగాశావనకును సమావేశముజరుగలేదు. సెస్షంబరు మొదటి

270 వేయిపడగలు

తారీఖున ఈట్సనుగారు వోటారుమింద వచ్చి, రంగారావుగారిని

కలిసికొని ఆ0డు నెలలజీతము లెండువేల నాలుగువందలు వుమ్చు కొనిరి, ఆయన హరప్పను బలుకరించి, హా_స్తస్పర్శవేసీ సెలవు త్తీస్తి కొనెను, హరప్పనాయనికి ధర్మారావు జీతము జాపకము నచ్చెను

నాయనగారితో, జెప్పవలయు ననుకొన్నాడు* ఇప్పుడే. వేండిలో

వేండి_ధర్మా రాజ్కగారికిం గూడ నతని శెండువేలనాలుగువందలు నతని

కిచ్చిసచో భాగసుండు ననుకొన్నాండు* కాని తంథడివద్ద కొడుకునకు

మిక్కి-ల్‌ పరిచయము లేదు, ఒక వేళ పోయి కలిసికొంద నున్నను శశిని

యాతనికి నిత్యసమిపవర్తిని. శశియన్న-నో హరప్పనాయనికిం

జాలవిచ్యితముగా నుండున్నూ _ అతని. యా భావము జుగుష్పయో,

యిీర్ష్య్య యో భయమో; (పేవుయో, లీదియంగాదో. మేీమియు(

'దెలియదు- గణాచారిని చ్యూచ్చి, పసిరికవలె శినిజూచి వారప్ప పాటి

బోవును. కాని పసిరకయందు. గణావారి యూహ యొట్టిదో హరప్ప

యందు శశినియూహ యట్టిదవునోః కాదో!

“హరప్ప బక్కపల్తుచనివాండు. అర్భనాశారి. పదియేండ్హ వాండు నెనిమిబేం్ల వానివలె నుండును తిండికాఫిలు పోసిపెంచెనుం

ఇతర 'ేళ మ-లనుండివచ్చు డళ్ళూపాలతో ౧బెంచెను, కృషవ. నాయండు

చనిబోయిన ప్పటినుండి యుం బెల్లవానిని మోటారమా6ద నే (తిన్పిరి.

అ వంశమ.న నాయలందలు నాఖేండ్ణ న్లాంటిశే గుజ్జపఫుస్వారి. చేసిరి.

గుజ్జయిన. గుజ్జ 'మొక్వడున్నది. _ చానిమాంద రంగా-రావృగాశే

యాజేంశ్లనాండు స్వారీ చేసెను. అస్వారిహార ప్పయొజుంగం డు- హరప్ప

సహజముగా నుద్విగ్నమైన (పకృతి గలవాండు. మనోలషిణము

లన్నియు తాతగారిని, ఆయన రసజ్ఞత యాాయనయుడారతు యూయన

వివేచనాశ క్కి పజ్జవానియంపుంజెను. ఆయన శరీరవుష్టిలేదు. _ ఏదో

బలహీనపుగాలి వ.న-జేశము మ్లాందికి _ విసరెను.. ఆజాన్తవూహువ్ఫులై

విశాల వమ్ముల్పై యేనులుతొంచరుపూని విలువలల బాలిక గుద్దాలె ' బక్క-పలుచష్ట్ర 'తెల్లవాటి "లేచినంతనే యేదియో యా+రము లేక

పోయినచో. దపదప లాడిపోవ్రు జనులుపుట్టిర,పూరప్ప మనోవై. శాల్య

మునకుం దగినంత శరీరదొడ్థ్యములేక, మన శృరీరముల మధ్య

విసంధి కలి7ను, మనన్సు సభ [దమువలె విస్తారమైనది శరీరము

_ పదియవ అధాయము వ కాలువవలె గట్టులదుముకొన్నదిః, అంతనీరు పడలోసికొనీ యీ _ శ్రాలువగట్టులు పొర్తి పోవును. తెపకలు కొట్టుకొని యొద్దు కోసికొని “రోస్టును, హరప్ప శరీరమంతయు వణంకిపోవును* .చూచినవారు. “పిల్ల వాండు బలహీనుల షందురు, అది మనస్సు మహాబలవంత విగుట వలన వచ్చిన దోసము, ఈ రహస్య మెవ్వరికిని "తఎయదు* వ.జునాండు రంగాశావుగారు మేండపై సావడిలో నొంటరిగాల దిరుగుదుండిరి. శశిని సౌధా(గభాగముననుండి కట్టంబడుచున్న నం తేన వద్ద జనులు గుంవులు కూడియుండుటు వారు చీమల -“౧రుల వలెం గనంబడుటు, దారియంతయు నొండు (త్రవ్వలుడి (పక్కను బోయుట చేత పాడుపడిన పొలములు త్ర్తుంగ పెరిగి పచ్చన్నై యా బాట తీసినపాపటవలె సుమనోహరము.గా నుండుటఎఈ శొభ నామె తిలకించుదుండెను. అందుచేత రంగారావున శేకాంతము లఖించెన, అది మధార్టహ్నము* శ హరప్ప తండ యొంటరిగా నుంజెనని రంగన్న ద్యారా తెలిసికొని తండికిగబురంపం చి "తాను దర్శనము వ్లావేయంబోయెను,. రంగారానవుగారు కుమూరుని (సక్కనున్న సోఫా మోందలిస్పృంప నియమించి “ాపగాల. జదుప్పుకొనుచున షొ శ యని యడిగిరి. వారు *చిత్తిమనిరి. వమి పనిమాంద వచ్చి£ి రసి తంగడి (పశ్నిం చెను కుమవూకయడు మాటాడలేదు చెప్పున మనుకొనిన యాయననోికి మా4ం రాలేదు. మజులం గొంచెము సేవుండి తండి “ధర్మారావు వచ్చుచున్నాండా” యని యడిగనుం హరప్ప వునన్సు “ధర్మారావుగా రన నందుకు "శేఖామ్యాతము కద"లెను, అతడు “చిత్త” వని మజటీకొంతసేపాలి “వారి జీఎం యని యాల్గాకు. రంగారావుగారు కొంతసే పఫూరకుండి. "జీత మేమి యీయవలయి'ననిరి. హరప్పనాయని కీ పశ్నయర్ధముకాలేదు +ఇమజుల .రంగారావుగారు “నెలకు: బదునేనురూకలు చాలునా శై యనిరి. వంగి కూర్చున్న హరప్ప శరీరోర్ధ్వ్యభ్రాగమ-ను దీర్ధీకరించి? మొగమెత్తి, యొక్సిన మొగమంతయు లస కోపము? విస్మయము నైైపోయెను. ఎక్కువభాగమం దర్ధముకాక పోవుటయీ తోంచెను, తండి ఫొడుకువంక నే చూదుటలేదు. నిముసమైనతరునాత పహారప్ప ఎందయాకాలికి చి. తండి హరపఇవంక నషూడు మూవెను, “పనే

వవ వేయిపడగలు రెండు నెలలకుం గలిసి ను ప్పదియునివ్మని ఖజానాదారునకుల గబు రంపిచు” వని రంగాళాన్సగారు చెప్ప తావు సౌధోపరిభాగము నకు బోయిరిం హరప్ప కరార్చున్న వాండెల్ల (కుంగిపోయి కనుల గొలుకూకు వచ్చిన సీరు నెవరు కణతల చెనుకదాత నదిమి యెద, పగిలిపోన్టనేమో యని గుంచ్చెపషల జేయాంచి పట్టుకొని తలవంచి కూర్చుం వెను. ఛావనకన్న శూన్థతయే యతని వనస్ఫునం దాండ వించెను. పసిగుండె యోర్చుకొన "లేకపోయెను. పసిమ నిన్సు భావవై శాల్యమ. నిముడ్బ్చుకొనలేకపోయెను. ఒక గడియలో హరప్ప నిదుర పోన్స చుండెను. ఎవరును' నిద మేల్కొూలుప లేదు, సాయంకాల మగుసరికి. దనంత 'తానే లేచి నవా శ్రీదిగౌ మెట్లు దిగి వచ్చి తన గదిలోం చాను గూ ర్ఫుంజెను. ॥

ధర్మా శాన్సున కును హరప్పనాయనికిని మిక్కిలి పరిచయ మేర్చడెను- చదువు చెప్పుట కేకాకు యూరకయు నిదివజశే ధర్మా రావు రెండు మూండుసార్లు వచ్చెను, ఈ నాండు సాయంకాలమున మజల వవ్చెను, హరప్ప మనస్సు గుంజేజుపొంగి పొలము లన్నియు తుడిచివేసిన తరువాత బీదువక్డ హోగాని యొస్టుండునో యట్లుం చెను-] ధర్మారావు రాక ఎ అల నెచటనుండి యో తెచ్చిన నా రూడ్చివట్టు లకాలఫ్పుల బసిమి కనిపించెను, ధర్మారావు నచ్చినంతనే హరప్ప లేచి నిలుచుండును. ధర్మా రావు కూర్చు" షి లేరవాత హరప్ప వచ్చినచో ధర్మారావును "లేచి నిలుచుండును. పదియేంన్ల పసివాండు*, తల్లి చనివోయినవాంక్షు; తండి కంత సమాదరణీముండు కానివాండు హారప్పనెబ్లు చూచినను చూడవచ్చును, ' క్రాన్సి ధర్మా'రావునకు హరప్ప వీరన్ననాయండు, నాగన్ననాయండు హరిహరనాయండు, గోపాలస్వామినాయండు: హరప్పనాయండు3 కృృప్ణవ నాయండు_వీరి రకటెందువులు నివశించు. తేజోలేశముగ-నే కన్పీందును.' ఉప్ఫనినం గొట్టుకొనిపోవు నంత యీ బలశాలి శతుశిర్కకలిత కోటీరమణులు_. కత్సిపదునుతో రాచిన జోదుల చిక్షగా ఛాసింయకు, ఈ పరిత్యక్తృ జ్‌వి పరిదీనము ఖుండయ్యున్ను జూర్య్వాం(ధచేశ పరిపాలనావీశున రావ వర్చస్విగా గోచరించును. ఆతం డళతనిని _జూఛినవుడు నువు ౦(తునకు రామచర్మదుండు కనిసిం చిన,క్లుయుండును. వారప్పకు ధరా త గౌనును జూచినవుడెల్ల నానందముగా' నుండును, అఆ యానందడ 'మెట్టిదో

త్‌ే పదియవ అధ్యాయము 278 యతేడు విమర్శించుకొన లేదు. వివుర్శించుకొనుటకుం బరిచయము చాలదు, ఆయువు చాలదు, కాలముగష పవలయును. కొంత సేపు కూర్చున్నతరువాత ననలేక ననలేక “తమకు జీత మెంత కావలయూు నని వారప్ప యడి గాను. ధర్మారావు తన "కేమియు నక్క-జలేదని, తనవంశమ.నకు వారివంళఛమ.నకుల గల నంబంధము గాధగా హరప్పతోం జెప్పెను. హరప్ప మనస్సులో ధర్మారావు చెప్పిన కధయంతయు స్వర్షకధ వలెం దోంచెను. ధర్మార్యా చివరకు *“మోరు వేణుగోపాలస్వామి ధర్మకర్తలుం మారా ధర్మకర్తృలుగ నుండినవో నాకది యిచ్చిన శ్లు,. నేను చి, స, పరీత్స యిచ్చివిని. ఎచ్చుటనై న నలుబదిరూపాయల జీతము 'తెచ్చుకొనలగలను అని య నెను, వారప్ప యింతేనా అనెను, *రోదడంతయు6 జెప్పిన నెలకు నలుబదిరూపాయలేనా? నాకు మాదొరగారు రోజునకు గంటమొనం జెప్పండు, చాల భాగము నా కావస్తువులు నీవస్తువులు చూవించుట తోడనే కడప్పును ఆయనకు సెలకుం బన్నెండువందల రూపాయలజీత మిచ్చుచున్నాముకదా! ఈో టెబ్స లజెన్పినందులకు మిక ౦తమైననీయ'రా?” యనెను, ధర్మారావు నవ్వి “తమరికిం జిన్నతనము, "పెద్దలయిన తరువాత. దెలియు ననెను. తపవాత వ.జుల ధర్మా రావు జీతమును గురించి (పస్తావన "రాలేదు. హరప్ప యతనితో సంభామణ మా(తమే. చేయును. ధర్మా "రావు బలవంతముగాం జదున్హుచెప్పును. సారప్ప నానాంటికి. బరమ కుశా గబున్ధివలెం గని ఎంచెను తరువాత నెలనాళ్ళకు ఈట్బన్‌. దొర గారు హరప్పను వట్టిఎ.౦దవమతి యనుకొనెను. ధర్మారావు హరప్పను గొప్పమేధావి యనుకొనెను. హరప్ప దొరను జీతగాండనుకొ నెను, ఉపాధ్యాయుం పనుకొ నెను. ధర్మా రావును మి[తుం డనుకొనెను. మహాోదారుండనుకొ నెను. వంలెన మలం గట్టయుడి శశినీ రంగారాప్తులు చెన్న పురికి 'జేరిరి. గుడివాడ నీమనుండ్‌ (కొత్తనారు తెచ్చి, బీడువడ్డ పొలాలు మజఆల దమ్ముచేసి యూడ్చిరి. ఆ పైరు మూష్థ్రండై న భధనవంతుండు "పెండ్లి వీటలమిందవలె వెలదెలం బోయెను, 'అది పండిననాండు గల్లాకుంచాలతో. గొలిచిననాండు!

లో వేయిపడగలు

వురపాలకసంఘుసభ మజల సనూవేళ మయ్యెను. రయితుల పత్సష్ర సభ్యుండు *“పెరంతయు యథాయథ లయ్యెను. ఈ సంవత్సర మున మట్టి(వోగుచేసికొనవలసిన చే ! ఈ లీ.6టి పన్నుగహాడ ముందు

.. నాంటికే వసూలు చేయవలయు' నని తీర్మానమ.పెకైను రాచఆికవ్ట

సభ్యులు కాదని వాదించిరి. మొదటి రుటనే వాయిదా తీర్చక పోయినచో రాచజికము వారికి మనమింద విశ్వాసము కదురదు ఎట్లోయట్లాచ్చిలీ తీరవఠెో ననిరి. కాని వోటుకుంబెట్టంగాం (జా సత్షుమే గెలిచెను. (గామమంతయు సంతోషి౦చెను,

చం(దారెడ్డికి సభాధ్యుక్షుండుగాల చఊచాననుకొనినంత స్వతం (తుండు గాదని తెలిశెను. నలయనలా నొక మిషనరీసభ్యుయి "తాను (పజాభి[పాయమునకు వ్యతిరేకము గా నవాపంచినను పటు మాత్రము (పజానుకూలముగా'"నే యిత్తుసనియుల జందారెడ్డి గారిని కూడ ను యివ్మానియ6 జెప్పెను. చందారెడ్డి నాకు సీ హతము చెప్పుట యెందుకు? "నే నెట్టును (పజకనుకూలమ:గానే యిత్తు ననెను. మిష సరీ “మిమ్ము 'రాచరికమువా "శేర్ప్వాటుచేసిరి. మోారు వారియంజే గౌరవమును చూపవలయును. నారు వెప్పినన్లు నడువవలయును”. " అయనుటలో6 దాను రాచరికమ.వారికి 'లొంగియీ యుండవలయు ననుట (ధునసచెను, పసిరికకుం బదమనాజేీం గు ఆతండదివజఆన్నండును జెజ్జున జీదియెజటుంగండు. వజద వచ్చిననా6 డతనికి జ్వరము వచ్చెనుం మంగ డాక్టృరును దీసికొని వచ ఎను* డాక్టరు చేయిచూచి సీసా యొకటిపుచ్చుకొని యాసుష్మతికి రవ శ్రిని మంగతోంశెప్పి "కాను బోయెను. మంగ వెళ్ళి మందు జెచ్చెను, పసిరికను (దాగుమ నెను వపసిరికమందు పొజంబోసపి చిజ్జుబుస్సులాడెను కొడుకు వుట్టినప్పటి నుండిపాముభయమెటులని మంగ కదిమొదలు పసీరిక జంరము తగ్ధవరకుల గామన్న-వో భయముఫ్పుక్లైను. మందులేషండగనే పది రోజులలో జరమ. తగ్గను తధైనుగాని. పసిరిక బలిసెనుం జరము || వచ్చిన జిక్కిపోదురు. పసిరిక బలిసెను. అశనికిం బూర్వము' శరీర “ఖలు కనయుడెడినికావు. అవ్చపగడ్డికాండ , నడచుచున్నట్లుం జెడి వాండు* ఇప్పుకతండు నడచువేళ పచ్చివాసము నడచుచున్నట్టుం డెను, బలమో దెందమో ! వ నిసీనిలచి సడిచుదుండెను, ,

పదియవ అధ్యాయము వెస్‌ ధర్మారావు కోటకు వచ్చెను. హరప్పయు నతండును గలసి సాయంవాసు భికంబోయిరి. తక్కిన రాజబంధువుల కిది యిష్టము “లేదు. కాసావాం్యచకు నిన్టములేదు* శాని శశినిరాక మొద లెల్ల రకును నాచారములయందచు సడలుట కొద్దిగా నలవాటయ్యెను= అందువే వారి నాయంనాహా్యళి యువరి వమనస్ఫ్పునుండియు బయటకు రాలేదు ం హెర ఏ వినసామిని జీ నెన్నలండును జూడలేదు” ఆయన యొట్లుండును? కాదు శాదు- మామకిని, మా యమ్మిగారివెంట నొక సారిపోయి నూచికిని,. నూ తాతగారివల నుండునుః ధర్మా : పూర్వము స్వామికి6 (గైతిసంవత్సరమును గల్యాణ ములు జరిడివి. కృష్ణమనాయండుగారు (శీకియుండంగాం జివరి నాలు గేండ్లు కళ్యాణ ములు చేయలేదు, ఐదవయే:ంట నారు చేయించ వలయు ననుకొనిరి వ శాఖమాసములోం గల్యాణము= నారు మాఘ మాసములోనే పోయిరి*

• _ హర ఏ నేను "పెద్దవాలనైన తరువాత మజుపల జేయించెిదనుం ధర్మా రావునకు హరప్పను ముశ్రాజవళలె ననిపించినదిం అతని యొడలిలో రాచనెత్తుమన్నదె. అతనిని దాను స్పృళించరాదుం కనుక మనసులోనే ముద్రాడెను. ధర్మా ప నేను నాలుగైదు రోజులూరిలో నుండను, కృష్ణా వుష్కూరములు నచ్చినవి. 'జఎవావకుంబోయి. ఫుష్క-రములు పెట్టు కొని రావఎయును, సెల విన్చృంచవలయును, హర ౨ ఫుషూ-రములు "పెట్టటనలా "నేమి ధర్మా: బృహన్పతి పన్నెండు సంవత్సరముల కొకసారిగా నొకానొక నదీ జలమును సమాక ర్రించును. తత్సంయో గమువేత నా నదీజలమునం దితరసమయములయందు 'లేనిశక్తు లుద్భ విల్లును సర్వదేవత లా జలమునందు సన్నిపాత్నులై యుందురు, ఆ సమ యమున చితృ చేవతలకం దర్చణాదికములు వదలినచో నది యెక్కువ ఫలము నిచ్చును, మా నాయనగారు చనిపోయిరి గనుక, నే నాయ నకు బుమ్మ-రములు "పెట్టవలయును= వార; మా యమ్మగారు చని సోయిరికణా! నేనును బెట్టవలయునా! అయినచో నేనుగూడవత్తునుం ధర్మావ మి నాయనగారు కర్మలమింద నమ్మకము "లేనివారు. మీ

276 వేయిపడగలు రట్లు చేసినచో వారికి. గనోపము వచ్చునేమో! పైగా నేను మాచేత నా యిష్టము వచ్చినట్లు చేయించుచుంటి నని యనుకొనవచ్చును* అదియులాక "రాణిగార్ల కు మాసికములే లేవు పదునేనురోజుల_ కర్మ యేజరుగలేదు. శాశ్ర్రమ (పకారమైనచోం దమ శా చమేవదల "లేదు, మో రీ సమయమసం బుష్కురములు పెట్టరాదు. హరవ అయి నచో నే నిప్పు జేమి చేయవలయును? ధర్మా: ముందు కర్మ వేయ వలయును, చనిపోయినవారు (పైతము లగుదురు, అనలా నది యొక యాకారము* మనకం గనల్పుడదు, నారు నల్ల నిగుజ్జరూఫులై యా శరీరవు.లో నుండలేక వాల గాధసడుచుం బుత్తు?లు తిలోదకములు వదలి తమ కా రూపము తీసివేయుదు రని యొదురు చూదుచుందురుం వనము కర్మ చేయనిచో (తత్వ విముక్తి లేక _ నారు గాలిలో భూతములై యల్లాడుదుందురు. హర: నన్ను మా దొరగా శీదియో యడిగిరి, ఇంత విస్పష్టముగాం గాకపోయినను జచ్చిపోయినవారిసి గుజించి యాయనతో నేనేవో ఇె్చితిని. మేమి రీతిగా నమ్మెద నుంటిని. అయన “ఇవన్నియు. చిచ్చియూహాలు. (థూహ్మాణులు ॥ ధనము తీసికొనుట కివి యేర్చరచిరి. చచ్చినవారు (పేతమ-గై యుందురని మన కెట్లు తెలియును? అని అన్నారు, ఆవ్చను చచ్చిన వా రిట్టుందు రని మన మెట్లు చెప్పగలము? ఉండిరోో శేరో! ధర్మా: చాబుగాళూ! అట్లులాదు. ఆట్లయినం (తి వతము లోను (సళ్యతుము లేనివి చాల నుండును. అప్పుడే మతములోనను చేనిని సమ్మునక్క-జ లేదు. ఒకలం డొకదానిని విశ్వసించినచో మజటొకల డింకొకచానిని విశ్యసించును. చనిపోయిన జవాత్మ లన్నింటిని వసు (శ్రీన్తు ఎప్పుడో భవిష్య త్కా-లమున మజల లేవందీయునని వై 9_స్తవులు విశ్వసించుకు. అన్లు వ. న్ని యో విషయములను విశ్వసింతురు, మన పూర్వస్టులు చెప్పిన వానిని మనము విశ్వసింతుము. క. మణునాండు ధర్మా రావు "బెజవాడ పోయెను, స్రష్మరవములు ' 'పెళ్లైను. "పెట్టిన వ అునాండు సూర్యా పతియు, ధర్మారావును గలసి యూంరిపవంటం. దిరుగుదుండ6గా సూర్యు పతి యెజటింగన మొక "పెద్ద మనిసి కనయడెను, ఆయన వేరు పశుపతి. పశుపతికి సూర్యు పతి ధర్మా 'రాన్సను జూపీంచీ *యటూయనేనండి ధర్మారా” వని చెప్పను. పశుపతి

పదియవ అధ్యాయము ఖా? నమస్కారముచేసి “అయ్యా! తమేరు వినుటయీ కాని చూచినడి శ్రే మ్‌ా కవిత్వము పతక లలో జూచుచునే యున్నాను మ్‌ స్య నాకం జూల ఛాగుండు) ననెను, _ రా(త్రిపడువజకును మ.వ్య్వురును గలసియే తిరిగిరి.. పశుపతి ధర్మారావు లిర్వురును నేదో ఫలహారముచేసి యార్యాతికి భోజనము " మాన్‌ వేసిరి. మువ్వరును 'సూర్య పతి మేడమిందశయనించిరి. నాటిక

(ప్రదర్శనములు: క విత్వము-_కాలమంతయు వీని విమర్శతోడ'నే సరిపో యునది. రాతి న్యిదపోవు వేళకు బశుపతి ధర్మారాన్రతో “నీ వింక న్మిదపొమ ఠి నాకు ని(దవచ్చుచున్ని దనెను అని; వెంటనే *శ్రమ్సించవలెను శతమించవలను., నోరుజాటి *సీి వని వచ్చినది” అని యనంగా ధర్మారావు “కాదు కాదు, మన మిద్దజుము నింక సీవనియే యనుకొనవలయిూ నన్ని మిగిలిన నాలుగుమాటిలును దాను *నీి వను చునేయాజెను,. ఇద్దజును న్నిదించిరి. మజునాండు నేుల్కొనిరి, ధర్మారావు నొడిలో బఘుపతి కూర్చుండి *“యింక న్మదలే అనుచుం గిగా ధరా శ రొవునకు 'మెలంకువ వచ్చి మెల్కొ-లువుచున్నది సూర్యు పతి యనుకొ నెను కన్నులు “జెజచి పకఘపకిని జూచి కౌంగిలిందుకొ నెను పకుసతి కిజువది ౦డేంత్ల వయస్సు, ధర్మా రావున కిటువది నాలుగేంద్ద, వారి యీ తొలి కొంగిలింత వురానుభూతమై పాతిక యేండ్ల వ్యవధి కలిగినదానివలె ఫుస॥్యపా _విలో వ్యవధిగతమహాశా పరిపూర్తి కృత సౌఖర్ధమంతయు సాం(దముగాం నోచరించినదిః కౌగిలి వదలి యా శాల్భమ్మతులవలె వారొకరివంక నొకరు చూచు కొనిరి, మజునిముసము నుండి వారి పరస్పర్యపవ_ర్తనములోం (గొత్రం దనముగాని: తద్దత భావముగాని,- తత్స్క్టృతిగాని "లేకండంబోయెను. క సాయంకాలమునకుల బక్‌పతి ధర్మా రావును దమయూరు రమ్మని శేరుడిగను. అతం డంగీకరించెను.

.. మువ్వురును గలపి. తాడేపల్లి గూజెము దగ్గ రైలు దిగి మోటారుమింద “ఉండి” పోయిరి. 'ఉండి చేరినంతనే ధర్మారావు “ఈఉండిలోనా యుండి) నా కిన్నాళ్ళనుండి కనివించితివికా వనెనుం ఇద్దథును జేతులు వుచ్చుకొని నడచుచుండిరి. పశుపతి ధర్మారావు

28 వేయిపడగలు చేయి. స్నేహసూచకముగా నలిపెను, పశుపతి ధనవంతుడు, స్కూలు మైనలు ప్యాప్టై యూరే యుండెను. అతనికి సాలునకు నాలుగువేల్తు వచ్చును, వారి యిల్లు రాడభవంతి. వారి పూర్వులు కొద్దిలో" ఉమోందారులు,. అది మథియుల "దేశము. అచ్చటనున్న పశుపతి పూర్వులుగూడ న్యగవారీకు లగుటచే రాజులవలెనే యుండిరి. వారి యింటిలో 'రాచమ'రా్టదలన్నియు సాలసచుంచెను. సూర్యుపకి ధర్మా రావు లిద్దజును పశుపతి యంటిలో సొంత యింటిలోకన్న నెక్కు వగా నుండిరి. వారచట మూండురోజు లుండిరి. ధర్మారావు తన పద్యము లన్నియు వినిపించెను. పశుపతి (పతిదానికి సంతోమిం చెను, ఒకనాంకు రాతి ధర్మారావు భాగవతము లోని (సస్లాదచరి(త చది వెను. పశుపతి “ఆహ+!. యెంతచక్క-గాయిదివెదవు! తెలుయు పదర్ధిము నీవలెందున్సునాఃడు 'చేశములో లేండు.) అని మెచ్చుకొ నెను, పశుపతి యాడిన (పతిమాటయు ధర్మారావు హృదయమ.నికు సంతోవమే కల్పెంచుదుండెను, ధర్మారావు వేసిన (పతిపనియుం పశుపతికి మెప్పుందలనే కగ్గించెను. 2 - వా *.. అ మూయరోజులలో నొకనాండు ధర్మాశావు నూపిదగ్గణ స్నానము చేయుముండెనుం న్నస్టానములగదిలోల ఇద్ద ఉఇ'లితొక్తై నిండ6 జన్నీళ్ళు తో డియున్నవి. (పక్కనే "పెద్దకొంగులో వేడీసీళ్ళు కాగచున్నవి. సబ్బులు? సీకాయం సున్నిపిండి (క గాబ్యబ్లమింద గలన్ఫు దంజెము మోందదువాలులు, ధోవతులు నుదికినని (దేలాడు చుండెను. ధర్మారా 'వేదియో యూహించుచు వేన్నీళ్ళును జన్నీ ళ్ళును నన్నియుః బోసికొ నెను. మడికట్టుకొని పళుపతి యితండు వచ్చునని ఆయెకురు చూమయమదుంజెను, ఇతంచేనో రాలేదు. - వాకిట నొకగదిలో సూర్యు పతి కన్నము వడ్లించిరి. ఆతండు భోజనము చేయు చుంజెను, వంటయింటికిని? న్నానాలగదికిని గొంచెనుదూవమ్ము_ ధర్మారావును చిలిచిరమ శ్రిని పకశుసతి చెప్పెను, అందణును మడి. కట్టుకొనిరి. అందుచే పశుపతిభార్య పోవలసివచ్చెను. ఆమె పేరన సూయ. అమె స్నానాలగది యొస్టకు. బోయి దూచెను, ధర్మా 'రావు 'సీళ్ళయిప్తోయి చేతిలోండెయి వుచ్చుకొని నోడవంకం జూచుచు నూరశకే కూర్ముంజెను. అనసూయ సొ నవా. గజజ్‌ల

పదియన అధ్యాయము 279 మాట్లాడుటకుం గొంక్కి యతనికిం గనయడునట్లు ముందుగాంబోయెను. అమె .తారాడుట శా నాలస్యము .చేయటచేం చిలుచుకు వచ్చు

నగా (హించి ధర్మా రావు “అమా శ్ర! వచ్చుచున్నా ననెను, అతని సౌవ ర్థమైన వాక్ళూనకున్వు బలిగినరీతికిని నామెకు _ ధ్రై ర్యవు కలిగి “మి కోస మెదురుచూ+దుదున్నామి. అనెను ధర్మారావ్సు నివ్వదు “మా యాయన కాదలి యెక్కువమ్మా[ యనెను అనసూయ నవ్వైను* అనాండు సాయంకాలము మువ్వురును వికారుపోయిరి. పశు పతి సూర్య పతులు కాలువనెంటం ఖై దాతంబోయిరి. ధర్మారావు కొంచెము సున్తీగానుండి కూర్చుండ లేక్క వారివెంటం బోకు పండు కొందని.ని యింటికి వచ్చెను. ఇంటియొద్ద నివ్వరును బరిచారకులు లేరు. సకునవ్రిలను గట్టివేయటకపం నొందజు్కు పాలను దడీయుటపం గొందరు పోయిరి. (పక్కలు "వేయు వాకలి లాంతరులలో6 జమురు పోయుచుండెను- చావడిలో నుయ్యెలబబ్లమింద ధర్మారావు పరుం "డెను. తల్మకింద దిండులేక యతనికి బండుకొనుట సుఖవ. నివించలేదు* “అనసూయ యప్పూ డచ్చటికి వచ్చెను, ఆమె యతనిని జూచి లోనికిం బోంబోయెను* ధర్మా రావు “అమ్మా! దిండొకటి తెప్పించి యిత్తువాశి యనను అనసూయ తానే తెచ్చియిచ్చెను. దిండు వుచ్చుకొనుదు శిరోగాధచేత ధర్మారావు “అచ్చా” యనెను, అనసూయ “అన్నా! తలనొవ్పియా!* యనెను ధర్మారావు “అవునమ్మా” యసనెనుః మూంహనవరోజున ధర్మారావు వెడలిపోవుచు నింటిలోనికిల బోయి అవసూయతో తల్లీ! వచ్చెది నని ఇెప్పెను ఆమె “వదినెగారి నడిగినానని చెప్పవలయును. మిరిద్దజును మా యింటి కెప్పుడైన "రావలయును అన్నది పశుపతి (వకణానే నిలుచుం డెను; ఆతడు “అవును మిరిద్దజును రావలయును- యెప్పుడు వచ్చెదవు; చెప్పుము అని బలవంత పెక్రైను. ధర్మారావు “వచ్చెదనులే' అని యెలయించ6 జూచెను, కాని పశుపతి బలవంత షెళ్షైును. అనసూయ గర్భిణి. అమె, కాజవనెలు ఆమె కది తొలువదూలు, ధర్మారావు *సీకుం గొడుకు వుట్టినతరవాత వచ్చెది మనెను పశుపతి “కాదోయి! నాకుం గూంతు-కే పుట్టును. ఎవరో జ్యోతిష్కుండు చెప్పినాల. సనెనుం

జరగ జేయపడగలుూ అనసూయ సలువెల్తసీగ్ధయిపోయెనుం వపశునకి యది యింక నాలుగు వెలలమాటం ఈలోవుగణీ రావలయుదవెనుం సెద్దువడేన యనసూయ నుండీ జలవంళము రాలేదు స్నేహితు లిజ్దజబును. నవ్వ్రదు బయట్రెక్తీ వచ్చిరి. ముూన్వుడును మోటారువద్దకు నడచిబోయిరి.. కొంచెము వీపటికీ మోటాడరాంగా సూర్యు వతి? ధర్మారావు లిడ్దణుకు మోటా అక్కర. పశుపతి. దిగయడెను.. మూన్నాళ్ళనుండి యనుభవించిన యొక యన్యవహేతమైంయు.. యనిర్వచనీయమైో: భదూనందచఖ యుడమిచ్చీన స్రయ్యొనుం

పశుపతి "రొ(ల్రీయింటికి6 బోయి? స్నానముచేసి పరుంచెనుం అనసూయవద్దకు వచ్చెను. పళుపతి “ధర్మారావు నీతో జెప్తూటకు వచ్చెనేః మారిద్ద ఆప్పుడు మాట్లాడితి రనెను, అనసూయ “నిన్న భోజనము వేళకు సంరసేపటికీ శాలేదని శ నతనిని విలుచుటకుం బోయిలిని. అప్వూ డొళసారి; సిన్నం దలనొక్చతో నుండి మో కన్న ముందు వచ్చెను. అప్పు డొళసారి అనెను. _

నకు; అరం జంర మంచివాండు! ఇన్నాళ్ళుగా నే నతని సెబుంగకపోనవ్చటయీ చాల విచితనుగా నున్నది* అతండు నా శీలో! కనండలేదో యింతవజప! అతండు కవిత్వ మెంత సాగసుగా (ాయు ననుకొన్నావు! అతండు పద్యము చదువుట మొన్న వింటివి కదా 1 *

అసవ వీని యస్నిటికన్న నతని మంచితనమే. నా కాశ ర్య ముగా నున్నది. స

నూర్య పతి, ధర్మా రావులు 'జబవానస్టమనులో దిగిరి, రాతిరి "రండుజాములయ్యెను, న్నీహి*ళు లిద్దరమును బుష్కురములు పెట్టుటచేత మోసనములు గొజిగిందుకొనిరి, ధర్మారావు నకం (గాపింగే "లేదుః సూర స్ట్‌పతి (గాపీంగు తీయించెను, ఇద్దరును జెజియొక జతబట్టలతకో ఉండికిం బోయిరి.. రోజువారీ చాకలి యొందుకాలునలో నుదికీనా. వారిబట్టలు సీరుకావి యెొక్కను, చొక్కాలు ముడుతలు పడి యుండను, కాలువలో నుదుకుటలో నిస్ర్రీమివు పోయెను, ఉండి నుండి శాడేపన్లిగూడెము వజకును మూటారులో వచ్చుటచేతు మూడురోజులు సరిగా న్నిదలేకపోవ్చట చేత నిరువ్చరి మొగములును

86] పదియన అధ్యాయము వర్ర1 వాడియుండెను,. టిక్కట్టిచ్చుచోటికి వచ్చువజణకుల బుష్కరములు "పెట్టివచ్చిన కొందలణు ఓ(థులమధ్య వీరిర్వురును జేరఠ. ఏరినిం బళ్లె టూరివారనుకొని టిక్కెట్లుక లెక్టరు టిక్కెట్టు లటునిటు (ిప్పీ యీ టిక్కె-ట్టుమోంద నేటితారీఖు బేదు, మూ రిచట నిలుచుండు డనెనుం ధర్మారావునకుం నోపము.వచ్చెను. కాని వమిచేయును? నిలుచుండ నే వలయును, అందలజు 'నెళ్ళిపోయిన తరవాత టిక్కెట్టుక లెక్టయ వ్‌రి నిర్వరినిం వనగదిలోనికి. దిసికొనిపోయి రాజమ సే0(దవరమునుండి రెట్టింపు చార్జీ చేసెను. ఇద్దరనుబోయి శ్చేషనుమాస్టరుతో ఫిర్యాదు చేసిరి. తమ టిక్క-ట్లువ ంచివే, టిక్కెట్టుక లెక్ట్ర లీ దుర్మార్గమ. చే వ్‌ నని ఇెప్పిరి. స్టేమన్‌మాస్ట్రరు వీరిమాటలు నమ శ్రైలేదు ధర్మారావు సూర్యపళితో “నిదియంతయు నొక దొంగలమ.ళా ఏ పీరిలో సేరికి భాగములు కలన్ఫ కాంబోలు ! మనమాట సలనమ్ము" ననెనుం మాస్థరునకుం నోపమ.వవ్చెను. తరువాతం బోట్లాడుకొనిరి “వమూవద్ద డబ్బులేదు మోాశ₹ేమిచేసినను సచి యని ధర్మారావు మొండి .డ్రైత్తైెను చాలనేపటికి ధర్మారావు బి, వ, పరీమ మైనాంయనియ్యు సూర్య పతి ధనవంతుయనియు మాటలసందర్భమునందెలిసికొని వారిని వదలిరిం ధర్మా రావు గాటసారుల నట్లు బాధపెట్టుట న్యాయముకా దనియు€ (బజల సొమ శ్రతో (టశుపచుం (బ్రడలనబ్లు బాధపెట్టుట యీ 'ేశమునందు నీ కాలమునంటబే సరిపోయిన దనియ్యు పెద్ద "పెద్ద స్టేషనులలో నీ టిక్కెట్టుక లెక్టృట్లు చేయు నాగడములకు మితిలే చనియు నోటికి వచ్చిన ్లైల్ల విదలించెను, ఇదియంతయు నారిమోంద దున్నపోతుమోంద _వానకరిసినట్లయ్యెను, మనిసి నోరుకలవాండు “చదువుకొన్నవాందు, మైకి ఫిర్యాదు చేయలలవాండని "తెలిసీనంత'నే దురథికారుల 'పెంశెతనము సణలును, తక్కి-నవారిని వారుపెట్టు నాధ లకు మితిలేదు. బాటసారులు. సరిగాంబోన్లుటకు విలులేకుండ దారి ' యంతయు వంకర టింకరలుగా నినుపకమ్ములుపాతి. జానపదులకు గందరగోళముగాం జేసిరి. (దతిచోటను రతకభటులు జలుముచేయు టలో6 దక్కువతిన్న వాలెవండును 'లేండు. తరవాత నిర్వురును గలసి వంతెన దాంటిరి. గుజ్జపుబండ్లు నిలుచుచోటికి. బోవుటక ముందు మజుల నినుపకటకటాలు దాంటవలసీవచ్చెనుః అచ్చటం(బత్యేకము.గా

282 వేయిపడగలు "వేసిన యొక పాకలో మువ్వురు మనుష్యులు నిలుచుండిరి. అందులో నొకండు *వయ్‌? యిటురా” అని ధర్మారావును చిలిచెను.. అతండు పీనితో నేమని పోవుదుండెను. కటకటాల(తోవదగ్గజనున్న రతక్తట భటుండు “వెళ్ళ వేని” యని యదలించెను, ఇద్దజకును నిదురవచ్చు చున్నది. (పకృతి సహజముగా సాత్వికము, అందుచేత *సీ జార్ళా గ్యులతో నేమని యా మొదటినాండు సిలిచినచోటికి వెళ్ళను. సూర్య పతి యనుసరింెను. అక్కడ నొకబ్బుమింద నొకఫుస్తకముం డెను. కలరాటీకాలు పొడుచు సాధనము లవి. ర్చంబడి యుండెను. పిలిచిన వాండు వారినిర్వురను జూచి “టీకాలు 'వేయించుకొనిపొండుగి అనెను ధర్మారావు “వుష్క-రమ.లన్నియు నయిపోయినతరువాత నిప్పూ జేమి టీకాలు ? టీకాలు వేయించుకొనినందువలన జ్యరమునచ్చి "నేను వాధపడవలయునా ? అనలు నాకు వ్యాధివచ్చినను 'రాకవోయినను సీ టీకాలు వేసికొనుట నూఎమున వచి ఎనచో. దప్పకరావచ్చునుం "నేను వేసికొన ననెను (పక్కనున్న యింకొళంజేదో పికచదువుచూ “వేస్పిఫ్రాని శ్రీరవలయుో ననెను, ధర్మారావు తీశ్షణముగా వానివంక న్‌ా జూచెను, వాండు తల యొత్త లేదుః మొదటివాండు ధర్మారావు తీళ్ల దృష్టీ, నాజ్నేత్సలత జూచిమెత్తంబడి “అయ్యా ! కాదు? వేసికొనులొడని బకిమాలినట్ల నెను. ధర్మారావు *చారింబోవు గాట సారుల నిట్లి బ్బందిపెట్టుట 'యోగ్యముగా లేదు. అహో! దైవమెంత వ్మకించెనో కాని యీ ేశమునం (బైకిపదమ్మున సుఖయా(తయే దుర్ధృటముగా నున్నది”. యనెను. అతడు “చిత్తము సొండుపొండ”ని పంపించెను, కటకటాలు దాంటిపోన్చవేళకు రత కభటుండు “వయూరు సేది! ఎవరు నీ” వనెనుం వాండు “భాబయ్య్యా చిత్తము చిత్త” మనెనుం ఇంటికింబోయి పండుకొనువజకు నూండుగంట లయ్యును- మజునాండు ధర్మారావు సుబ్బన్న పేంట చేరెను, ఇంటిలో మజుల బూర్వపురీతియే కనయిడెను, ఇల్లు జరుగుట యిబ్బందిగాం దోయెను, ఇంతవరకు సూర్య పతి యిచ్చిన ధనముతో నే సంసారము సాణించెను. హరప్పనాయనికి జదువు చెప్పినందువలన 'నేమైనవచ్చూ

పదియన అధ్యాయము 286 'నేమోయని యాశపజెను, కాని సమయమున కౌదార్య మడ్ణు వచ్చి యటనుండి పదునేను రూకలెన వచ్చువీలు చెడిపోయను" సుబ్బన్న పేంట పూర్వము వలెం గామ బృస్తీకళ పడినంతనే (పతి వస్తువు (సియమైపోయెను. మునువు పదునేను రూకలతో సాగవలసిన సంసారమున కిప్పుడు పాతిక రూపాయలు కావలసి వచ్చుచుం డెను బియ్యము బస్తా యిజువది రూపాయ లమ్ముచుండెను. రోజు గడచుట దుర్గభమగుదుం డెను, (పాంతబండారను.లో మిగిలిన పదిరూపాయలు పుష్క-రమున కప్ప జెన్పి వచ్చెను. ఇట్టులేపూయ కాపూంట చేటప్పుల మింద గవచుచుండెనుం మౌర్ష్మమేదియు6 దోంచినది కాదు, అరోజు (ఫొద్దు(కుంశెను. మభునాండుజూమ (నొన్టెకి హరప్పనాయని వద్దకుంబోయెను నాయండు తన గదిలోం గహార్చుండెను, ఉప్పు పప్పూ బెల్లము బియ్యము, తక్కిన సామగియు4 జెద్దప భ్ళికలోం 'బెట్టయిడి నాయని సనమిపమున నుండెను, ధర్మారావు పోయినంత'నే హరప్ప లేచినిలు చుండి “యెప్పుడు దయచేసితి రనెనుం ధర్మారావు “నిన్న” నని "ప్వువ్చ యా సామ(గి యంతయు 'ేనికని యడిగను, హరప్ప సమా ఛానము చెప్పలేదు, ఇరువురు నేనో మాటలాడుచుండిరి, ఇంతలో నిద్దరు (దాహ్మాణులు నచ్చిరి. హరప్ప “అయ్యా! నేందేకాదశి మా యమ్మగా "కాదశినాండేకదా పోయినది, నేండు మాసికమగుటవలన (ఛాహ్మణులకు సంభారము లిప్పించెదను. తమవద్ద సెలవు తీసికొందు ననెను* ధర్మారావు నివ్వెరబోయి ని(మ్కృ-మించెను. హరప్ప గదిలో (దాహ్మణులు మర్మతను-లు చదివీ మాసికము 'పెట్టించిరి, సయం పసాకమ-లు సంభావవయు€ గొనిపోయిరి. కోటలోనికి ((ాన్మాణులు వచ్చుట: హరప్పనాయని గదిలోనికి. బోవుట రాధాక, ఫ్రప్త్రయ్యగారు మయాచిరిం రంగన్ననడిగి వ్యవహారము "జెలిసికొని తనవినతల్లి మనుమ6 'జైన నీ మాత్రము బుద్ధి మంతుం తై నాడని సంతోషించెను, రంగా రావుగారి నై! ప్కూరర్మ్య సిద్ధితత్వము తక్కినవారికి నచ్చలేదు+ కాని జమిోందడారున కెదురాడలేక యందటు నతనినే యనుసరించిరి. హరప్ప మాసికములు "పెట్టుచున్నాండన్న కబురు కోటలో నానోట నానోటయొక్కి. రంగారావుగారి ఇెవిని బడెను ఆయనయు నిది

వరో వేయిపడగలు ధర్మారావు చదువు వెప్పుటచే వచ్చిన ఫలితమని (గహీంచెను కాని యేమియు ననలేదుః

అ నాండు సాయంకాలము హరస్బ ధర్మానావులు కలిసి వాహ్య్టులిపోయిరి. థొత్తగాం గట్టిన వం జెనమై6 నూర్చుండి ం హరప్ప 'య'నెను- “నేను మా తల్లి కర్మ చేయలేదు సరికద్యా యా 'యీడెనిమిది నెలలనుండి “మాసిక మైనం 'బెట్టలేదు* మో దయవలన సీ నాండు మూసికము పెట్టితిని. కర్మ చేయకుండ మాసికము పెట్ట శాచేమో! అయినను నే నసమధ్థుండినుగనుకం జేతన్వైనపని చేసితిని. "పెద్దయిన తరువాత గర్మ చేసెదను [౯

ధర్మా; పెద్దయిన తరువాత నెన్ని వేసెదర? అటు బేవుని కళ్యాణము చేయవలయును, ఇటు తల్లిగారికి నాయనవ శ్రౌరికిం గర్మలు చేయవలయును. పేదవారిని పోవీంచవలలమనుం వెడీపోయి నది- (పతిదియును 'బాగుచేసికొనవలయానుం రాజ్య నులుకొనవలయును* ఎంతకష్ట్రము! హరః మి రుదోళ్ళోగము కుదుర్చుకొందు నంటిరికడా! ఎప్పుడు?" ధర్మా: ఎచటనో కుదుర్చుకొనవలయును, _ ఇంటిలో జూలలాధగానున్నది. వపూయ కాపూంట యిక్షట్టుగానే యున్నది ఇద్దరును రా(తి - (పొన్టుపోవువజకు మానుై కూర్చుండి యింటికి బయలు బేటిరి. రంగన్న యజ్జాలబండితో నెదురువచ్నెను. ఇచ్వురును చానిలో సెక్కి.పోయిరిం “ధర్మారావు కోటవద్ద దిగి తన యింటి చారి పశ్హైనుం

హరప్ప మజునాం డుదయమున దంశడిని " జూడ యలబోయెను తంగడి చెన్న ఫురినుండి వచ్చి మూన్నాళ్ళయినది. శశిని రాలేదుం ఆయన యొక్క_లేవచ్చెను. వచ్చినకుమారుని. దండి పరామర్శించి వార్త 'లేమిటని యడిగెను, హరప్ప *దివాణములోనుండి ధర్మారావు గారి యింటికి గావలసిన నంభారము లేనెల కాసెల పంపీంచుచుండ నలో నని మనవిచే సెను, తండి యూరకుంజెను. వారప్ప తనగదికి. వచ్చెను, ఆనాండు ధర్మారావు కోటకు రాలేదు. మజునాం డుదయ మున వవ్నెనుః క.

ధర్మాఫ తమరికిం జదున్రు చెప్పినందుకు నే నేమియు బుచ్చు కొన నని చెప్పితిని కదా! మటల నిదిరేమిటి! వార ఏ ఏమున్నది?

పదియన' అధాయము విరిఫ్‌ ఇండ్లు విశేవ మేమియును లేదు. ఇది మి కొక యిచ్చుట కాదు. నేను (బకికియున్నంతవరకు మికు నాకు నిది (లెంచరాని "బంధనము “మోరు కాదనరాదుం ధర్మారావు హరప్ప మాటలు వినినవ్చు డెల్ల నాశ్చర్య పోవును. కపజ్జనానికీ. బదునొకండవయీండు నచ్చినదిం లోకజ్ఞనివల్కె హృదయ కష్ట్రములెటింగిన జీవివలె సమార్ష్ర చిత్తునివలె మాటాడును. అపళో! సంస్కారబలము! ధర్మా; మనయూరిలో గాలేజి "పెళ్టైుదరంట. నాకు నందులో "నేడైన నుగో్టగము దొరకినచో బాగుండును. హారి; అది యీ సంవత్పరముజరుగదుం ముందునాంటికింగదడా! దినానుగారికిని మాపను బరిచయము కలదా? ధర్మా రావు మాటాడలేదు, రంగారావుగారు చెన్న పురిలో నుండలానే కళాశాలయూవా తోంచినది, చానికి నాగేశ్వర రావుగారి -(పోద్చలము. " నాోశ్వరశావుగారు మొదట ఎల్‌. టి, చదివి? తప్పి? తరువాత వి, యల్‌, పా్టిసైరిః ఆయన విద్యార్థి దళలో బహుమేధావిం మ్మటిక్యు లేమన్‌ ఎఫ్‌, ఏఎ చి, వ లు మూండును దరగతులలోం బరీషి నిచ్చెను, మెకాలే, కాన్హైలు "పేక్సువియర్కు. మిజ్ఞను ఆయ నకుల గంరపారముం ఇంగ్లీ వుభామ, యమోఘముగా (వాయును, విద్యార్థి దళలో రంగారావుగారి కందువేతనే నాగేశ్వర రావుగారి మోద సదభ్శిపాయ మేర్చడినది. అందులో స్వకులుండు= నాగేశ్వర "'రావుగారిని గుజీంచి వాలవమంది మిథ్యావాదము లాడెదరు. ఆయన శల్లి నెవరో వెలమదొర యుంచుకొనె ననియు నీయన కలిగననియు ననుకొందురు. విద్యా ధికత్వముచే నాగేశ్వరరా వెట్టి లోపములనైన నణంచివేయగలండు.. అతండు చిన్నప్పటినుండియు దయార్షహృద " యుఃడు కొని దయ యంతయు దనకు నచ్చినవారియెడలనే చూపిం చును అశని విశాలహృద యమున కది.యొక్కటియేలో పము, అతినికి6 జన్న ప్పటినుండియుం దాను "పెద్దవాండ్రైనతరు వాతం గాలేజి యొకటి స్థాపించి యది తాను నడుప వలయు నని యొక గొప్పవాంఛం ఇంన్సీషుఫాపలో మహోకవు లున్నారు, వారి సారస్వత మంతయు

206 'వేయిప.డగలు స్వతంశ్యవాయు పరిపూరితముః తత్పారస్వశనిస్తో తులకు స్వేచ్భా ' శావము లు గ్గుతోం 'బెట్టినపాలు* ఉన్నతక శాలలో నింగ్సీ షుపరీయం కొజక్కు నుదో్ళోగ మ.లకొఅకుం జదువుచుండిరి. గాని తద్దతమ హా రము లలవజచుకొని యధీతి బోధాచరణ (పచారములచేతం చా థి మాదర్శక వురుషుల్తై దేశమున సంస్కారము "ఇచ్చి (పాతవడి (తుప్పు పట్టి పాశ్షికమలైన యీ హిందూవ తసం(పదాయమ. లను నిర్మూలనిముచేసి దేశము నభివృద్ధికి. 'దెచ్చు నుళ్లేశవ తోం జదువుట .లేదు- "తాను పెద్దవాం డై. నతరువాతే నట్లుచేయవలయుసని యనుకొ నెనుం సిద్ధసంక ల్పుండు గనుక ననుకొన్న శ్లు కలసివచ్చెను. వచ్చినకొ త్తలోనే ,యీ మౌగ్జ మవలంచించిన గాగుండదు, జమీందారు సర్వథా “తనమాట యొగ్దికలోనివాండు. “విసాలమైన బుద్ధికలవాండు- నకజూతి (వవృగ్ధి వాంభించువాండు గాక బహుజూాతులవ. ధ్య సావు రనర్భముండ వలయు నన్న యూహ కలవాండు,. దాని కుదాహరణముగా శతినినే “పెండ్తాడెను+ అట్టి రాజు తన-కండగా నుండలాం దా నిష్వుడు కళౌ శాల స్థాపించుట దుర్ధృటమైనపని "కాదు సుబ్బన్న చేంటలో6 బురపా లకనంఖు మేర్చడనే 'య్రేర్చడినది. అందు€ గళాశాలనుగూడ స్థాపించి. నచో నూరు సర్వవిధముల నాం(ధ్ర'దేశముస6 (బ్రధాన నగరములలో నొకటి యగును, కాని సుబ్బన్నపేంటకు రైలు "లేకపోయినచో విద్యాస్థ "లెక్క-రు, ఆ (వయత్నముచేయుట కొంచెను కష్టమైన పని (పయాణీకుల యొత్రిడిగలిగి తగినంత లాభమ వమ్బనని. లెలిసిసీం గాని కంపెనీవారు శైలు వేయరు. కాలేజి సెట్టినవచో లాభమన శీమియు లోపముండదు. రైలు పడుటకును కాలేజిపెటుటకుం దగిన 'యేశ్చాటులన్నియు నాశేశ్వరరావుగాను చేసిరి. కాలేజీకి రంగారావు గారు లక్షరూపాయలు విశాశ మొసంగి (పస్తుతము పురపాలకసంభు సభ యున్న తమ సౌధమును గళాశాల యుంచుట కిచ్చివేసిరి. అధ్య మనికొజకుం. దక్కిన యుపన్యాసకలకొణకు. నర్జీలు "ెట్టుకొనుంపెని

• ప్యతికలలో. (బకటనలు చేసిరి " (శ్రస్టమసు పండుగలు వచ్చెను, (గామములోని వ్లై)_న్తవులు, మిషనరీలు "పెద్ద యుత్సవము చేసిరి,

పదియవ 'అధార్షయము 8

మార్మనీర్ష కృష్ణైకాదశి వచ్చెను. పెత్తందారులు ముగ్గురును

_ చివానుగారును,. శశినియును? రంగారావుగారు నందరును సుబ్బన్న “వీంటలోనే యుండిరి. ఉత్తర(ధువ (పాంతమున నుండునట్లు ఆకాశ మునం దమర్చిన యగోచరమైన యొక శ్రీళకల్ళినుండి సన్నని నీటి తుంవురలు జలజల శాలినబ్లు శరదాతపములకశ్రమపడిన రోదోంత రాళమను ఫురుముని శరీరమంతయు ముళత్తైములవంటి వమటపోసి నట్లు, చంద మండలాంతగ్షత సుధావలయిక ౦బులలోనిసుళ్ళు తిరిగి ఫురుగు దొలిచిన దూలములనుండి పొడివలి; నిఖల "చేవతాపరిభుక్త "శేపూవ్యృుతబిందు సంళానములు నెవ్యుదినెమృదిగా జూరినట్లు, మౌగ్ష శీర్ణమాసాధి చేవత తెల్లనిపట్టువలిపము మేలిముసులపదాల్చినట్లుః శశ్ని ముడిగిన వర్షానేఘపటలి ధారాపాతముగా భూమిని దడుపలల సామర్థ్య్యముపోయి చిలుపచిలుపలుగా. బుప్పొడివోవి గాలిదుమార ములువోని యల్ప శేణువులను వదలినట్లు సన్ననిమంచుకురి సెను, మంగ ““నొడ్డిలో గువి శ్రిజీపాదు పూచి లోన బంగారుమలాము వేసిన పాభోజన పాాతలవ లె గువాగ్చిడిపూలు తత్కాల శోభయంతయు. _ దామే యాహరింవెను, గువ శ్రీీపూందోనె కొసరి తుమ్మెదలు విబృంభించి మదరుంకార పరిలీయమాన (పాతర్మందానిల తరంగ మస్మరము లై పరవళ్ళు(తొక్కెను= గణాభారి యన్న గారిదొడ్డిలోం బోకబంతిపూలు, ముద్దబంశ పూలు, ఇక్కబంతిపూలు వరుసలు వరుసలుగాం బూయెనుం అఆ వాసన గుమస్తమనికొట్టి గూాజెములోల6 "బంథ్లిమైనట్లుం డెను* రత్న గెరిదొడ్డిలోల జం(దకాంతములు సీతారత్నములు చెలువు గులికెను. భగవంతుని కాదొడ్డి బృందావనాధిక మనోడ్డమై, నాసా్యాగము లంటంబొడిచి (ఘాణేంద్రియ (పవృక్తి నెల్ల నాంచికొని సువనోళి 'రామముగం౬ దోందెను. గోపాలస్వామిగుడిలో "వేళపాళయెజుంగని _ సంపెగ పూవృవూచి యాకుచాటున నెచ్చటనో పూజార్థ మరిగిన యర్బ్చకుని మిక్కిలి యలయించెను, మిక్కిలి మంచుపట్టిన పైరు నామువేసి పోవునేమో యని జనులు భయపడిరి. +"

= శశినికమాత మా 'హే-యంతబుతువు మనణపలోభనకారి యయ్యెను; గగనమున శళికిం దేజఖపళతారణకారియయ్యను. వారప్ప

288 వేయిపడగలు నాయనికి మార్షశీర్ష కృష్టెశాదశి పరి-చేవనకారి యయ్యెను, అనాండు మజల నుదయమున (బ్రాహ్మణులు వచ్చిరి. మజల మంత్రములు చదువంబడుచుండజెను అవి నాగేశ్వర రాగారి (శవోగోచర మో లయ్యెను* అసంహిపితో ర్ధ్వతాయులు, అ(పవర్థమాన శ్రీభారులు వస్తా౧ంఛలాపరిక్ష పృజంఘులుు అపాదూపాదులు, విభూతి-కేఖావిభూ మత వమోవాస్తులు: కతుగతన ర్భాంకురులు; (శవళ్శష్టులికాపరిలంబ మాన కుండలులు (బావ్మాణులు శశిని కశ్షినోచర్వులైరి. దివా నే మనుకొనెనో! దొరసాని యేవ నుకొనెనో! అనాంయసాయంకాలమున హరప్ప ధర్మారావులు కలసి కోటవదలి పోవ్చచుండిరి. రాజు? దెర సాన్వి దివానులు పోన్ఫచున్న యాయిద్షటివంక. జూచుదుండిరి. దివాను 'న్మేతములయందు సునిశితత్వమ: నా యిద్దతిలో నొకనియందు6 బరా బ్ముఖత్వేము గోచరించెను. దొరసాని వ్యేతములయందు6 బరిహాసముం నిరాదరణ కనంబడెను, రాజు న్యేతములయందు శూన్య భావమే నోచ ర0వెనుం తచ్భ్యూన్యతలోం గొంచెము జాలి యున్న దేమా "తెలియ , రాదు. - మజునాండు _ లెట్సవాటీనది; హీందువులుకల వీధులన్నియు సంక్రాంతి ముగ్గుతో నిండిపోయెను. పఫురపాలకసంభము లేనప్పూడు (గామ బహిః్యప'దేశ మంతయు మెరకయైన ప్పూడు సుబ్బన్న పేంట వధు లన్నియు బరిశ[భముగా న్వుంజెడివి. మెట్టనేల యగుటచే నీ రెచ్చటి దచ్చట నింకిపోవుచుంజెను వర్షవు నీరంతయు. బొలాలమిందిశే పోవుచుండెను. ఏథి యంతయు సమానమై నివ్నూన్నతములు లేకః నీరు వాకిభఘులముందు నిలిచెడిది కాదు, ఫ్పరపాలకులు (వతివీథి 'వెంటం _గంకర పోయించిరి,, వీధి మధ్య మెరకతేలెను, ఇంగ్ల ముందరనుండి కాలువలు తీయించిరి. నీ రంతయు నా కాలువల .లోననే మిగిలియుంజెను, ఊరిలో నందందు కాఫీ హోటళ్ళు బయలు "జేరెను. పూటకూళ్ళ బస లేర్చనెను. అచ్చటి దుర్వాశన చెప్పూ టకు వీలులేదు, నాకిళులముందు (మిగ్గులు సరిగాం 'బెట్టుటకు లేక పోయినను వధువు ల్మ్లు (ముగ్షులు ల కాలిక ల్లు గొబ్బిళులు "పెట్టిరి మంగ పొరిగింటి యాండవపిల్ల నొకదానిని. బెంచుదుండెను

క పదియన అధ్యాయము 209 పసిరిక యింటనుండునుు ఉంవండు, రామేశ్వర శాత్ర్రిగారు చని పోయినతరువాద నెనిమిజేం చ్లొంటరితన మనుభవించి చీంంబది యవ పడిలోయుడి, తోడులేక యింట (బతుకలే ననుకొన్నదిం ఆ పిల్ల పేరు కాచి. శామౌావ్హి యన్నమాట కిది వికృతిం కాచియా నాండు (పొద్దు లేచి, పొరుగింటి యావ్సుపేండ తెచ్చి, గొబ్బిళ్ళుచేసి తన్లి గొబ్బిమ్మను నడుమనుంచి? పిల్ల గొ బ్బెమ్మలః జట్టునుంచి యటునిటు మిుగ్గుచారలువేస్తి కుంకువయుం. బసువు నద్దిః తల్లి నొబ్బెవ్యుకు నగువ్యైడిపూలు, పిల్లగొ బృమ్య్మాలకు సౌరపూవులు నలం కరించి యతతలు పూలు చేయటూసి; ఉస్సుబ్బీ గొబ్బెమ్మా! చేవుంతి వువ్వంటి ఇళ్లెల్ని వ్వావే; తామర వువ్వంటి తమ్ముణ్షేన్వావే” యని తిరుగుదుం డెను ధర్మా రావునకుం గాచి యిన్నచోం జూల (ను. అతనికి. జెళ్లెం (డిద్దరు; "దేవదాసియుం. గాచియు6 -జీవదాసితో ధర్మా రావుప'రా చిక ములేయాడండుం అందుచేత నతనిచెల్లెలు ముద్దం తయు కాచిమోందకు వచ్చెను. ధర్మా రానవ్హవచ్చునంతనే “అబ్బాయి! నా గొబ్బిళ్ళు అొకాకుి అని శాచి చేతులు అడ్డము పెట్టినది “ధర్మారావు “నా క్రబేపనియా?” యని దూరముగా నిలుచుంజెనుం కాచి మజల “సులీ గొబ్బెమ్మ” యని పాడుచు “మొగలిఫువ్వంటీ 'మొసణ్ణి న్వాపేయన్నదెః ధర్మారావు “ఒ సేవ పిచ్చిదానా మగండు 'మొగలిఫువ్వువలె నున్నచో ముంగ్లతో గీరును, అప్పూడు నీ సంసార నేడ్చిన్లు ముండు ననెను కాచి 'పో నీశెందుకి అనిః “ముస్లి ఫువ్వంటేీ మ ంచినివ్వా పే యని పాడెను, ధర్మారావు “వమిపాట, సీ మొగముపాట *ఛిఛి యనెను. కాచి వడ్చనుః మంగవచ్చి సముదాయి౦ చెను, ధర్మారావు తనచారిన చాను బోయెను, సొలము నకుం దోలుకొని పోబడువున్న గొడువచ్చి నొబ్బెళ్ళన్నియుం (దొకిా పోయిను. కాచి మిగిలిన గొబ్బిళ్ళే గోడకుం గొట్టుకొనెను ఎండలు

• కాంచి గొ'ఫ్లతాంచి నధిలో ముగ్గు లన్నియుం జెతీగిపోయెను* అ సాయంకాలమున ేవదాసియుః ధర్మారావును గలిసికొని గోపాల స్వామి గుడిలోనికి బోయిరి, గుడిముందు స్వామియాంబోతు పండు కోనియుండెను. అది. చిక్కి. సగమైయుంజెను, “చేవ బాహ్మణ వ్షే(శ్రాన్‌ వీపాయ యథేచ్భంవివారి యని తనక జెప్పిన (బాహ్మణ

290 వేయిపడగలు

హిత మాంబోతుదెన నహితమయ్యెను. ఆయవ తిరుగుటకురాస్టతి ణ పశ్చిమో_త్తరములు వీలీయలేవు- ఎచ్చటికి. బోయినను గాంపులు కజ్జలతో6 దజిమి కొట్టిరి మాగాణి దిక్కున కే పోరాకుండెను. మెట్ట వైఫున కవ్పుడ ఫుడుపోయినను కాంపులు కజ్డలతోం దటీమిరి. ఈరీతిగా జిక్కియున్న యూయన స్వామి "శెదురుగాంబరుండి తన దుఃఖమునే నెమరు వేయుచుండెను. అన్నా వెల్లెండిద్దజు "దేవాలయము లోనికి6 బోయిరిం సాంవత్సరిక క శ్యాణములకలాని సిత్యభోగ ములకుంగాని "మొగమువాం చిన సత్యభామాహృద యేశుండు గోపికాధవుండుు పేద చీరలాల్చి (వకగానున్న సత్యభామవంక నాశేకరాాగము (పసారించ "లేదు; ఎదురుగానున్న గిరికమిోంద దయావృష్ట్రి కురిపించలేదుం స్వామి యా దుస్థితిజూచి యిద్దజున్తు కస్నీజుం గార్చిరి.

పదునొకండవ అధ్యాయనం

అప్పటికి మసోత్ముండైన గాంధి సహాయనిరాక రశోద్యమ వమూరంభించి నెంజేంగ్రయినది. జనులు గాంధి "దేవుడై. యవతరించె నన్నారుః ఆయనయిీ కృష్ణుండు= "రాటిము "వేణువు? తన్మభురధ్వని వంశీనినాదమ్రు భారత'ేశము బృందావనము, (పజలు గోపికలై, యాయన చెప్పిన శ్లు కోట్లకుం నోట్లు జనులు గఏమికూడి యవలంచింపం జొచ్చిరి. చేశమున యుద్ధముకాని యుద్ధ మొకండు (పారంభమయ్యెను. ఈ మహ సంచలనము దూచి ఖండ ఖండాంతర వాసులాశ్చర్యపోయిరి. "జేశమునందు ఇం్గ్సీషు చదువన్నను ఇాళ్చాత్య సం్యపదాయానుసరణ మన్నను నిరాదరణ కలిగను[ ఇం భీము చదువు భారతీయులను న్యా మోహితులం జేసి పారతం(త్యశృంఖలానిబద్ధులను జేసిదాస్య భావ "రితులను 'జేయుచున్నదని యతివాదులు విశ్వసింపయొచ్చిరిః ఏగాన్సరములో(6 జేశవరావను నొక ముప్పదియెండ్రయువకుండు ముం వ్‌ చి. ఎల్‌. . పాసై చెన్ననగరములో న్యాయవాద (| _వియందుంజెను, ఈయన 'రాజ్యలత్మ శ్రమ శ్రీ ్రకమారుండు. గాంధి రి యుద్యమము బయలు 'దేజీనంతనే యీయన తన న్యాయనాద ఫ్ర.త్తి బరిత్యజించి యుద్యమములో. జొరబడెను. “ఇం శచీ దువ చెప్పయిడుచున్న కళాశాల యందుం బిల్లలు చదువరా )ని వాదించిన జేశధక్రులతో6 జదువులేక పిల్లలు వెడిపోరా మని తండులు వాదించిరి. (పతిచోటను జాతీయ కళాశాలలు స్థాపించి యిం్శీషు చదువు మానివేసిన విద్యార్థులకు. దోడో ఎద్యాభ్యాసమునకులహూడ ఏలుకలిగించుటకు "జీశమున ననేకులు (పయల్నించిరి. శళవరాన్సగారు సుబ్బన్న పేంటటలో జాతీయ కళాశాల పెళ్తును. అచట రాటమ. వడకుటు హిందీ తెలులసు సంస్కృతములు 'నేస్పుదురు. "కేశవరావు ఇెన్నఫురిలో. (బశ_స్తి పొందిన న్యాయవాది యగుటచేత "బేశమున నాయన శెక్కువ పలుకుబడికలదు. జమిందా రుల యొద్దక్కు ధనాధికుల యొద్దషంబోయి భూరివిరాళములు "తెచ్చెను, శండేం న్లో సుబ్బన్న పేంట జూతీయ కళాశాల నిలుకణ గల నంన

202 వేయిపడగలు

యయ్యెను, చం(దారెడ్డి లఅులుదియెకరముల మెట్టభూమి కళాశాల కిచ్చివేసెను. అచ ఏటనే తదాలయనిర్తాణములు జరిగను, శేశవరావు సుమా రజువదివేల రూపాయలు వసూలుచేసి కాళాశాలకు మూలో నిధిగా ఛ్యాంకులో వేసెను, పంబదియెకరముల పొలమున్నది. సాలున వ్రైదువేలు నక్త వచ్చును. కళాళాల యవ్యవహితమ. గా సాగనారం భించెను, బేశమునందుః గళలు, విష్ణులు నళించిపోన్చచున్న వనియు, వానినన్నిటిని సమ, ద్ధరిందుట జాతీయవిద్యా శాల విధి యనియుం గోశవ రావు తలయిను, అందుచే నా కళాశాలలో -జేశీయ వ్యాయామము నేర్చంబడుచుంజెను, సంగీతము చెప్పుట కొక గాయకు[ దేర్చ్వరుపం బడెను. ఒక వంగ ేశచ్యితకారుని చిలివించి (పాచ్యశిల్పశాఖ స్థాపించి తదధికారిగా నాయనను నియమించెను, (వతి సంవత్సరమ- దనశరా పండుగలలో6 గళాశాలలో మహోత్సవములు జరుగును, "పెద్దపెద్ద వస్వాదులను బిలిపించిః క్పస్త్రీలు పట్టించి గాలిచిననారికి నూటపడాస్తు బహుమౌాన మిత్తురు, పెద్ద గాయకులను బిలివించి సభలుచేసి సమ్మా నింతురు. కవులను బిలిపించి గొరవింతురు. కళాశాల యాదర్శములు మాచినవో గ్యృప్టమనాయండు (బితికివచ్చె ననివించును* కృష్టమనా యని స్మృృతికలినిన జనులందజును కేఛవరావును వ్రైవముగాల బూజిం పణజొచ్చిరి. ధర్మా రావునకుం శేశవరావన్న చో వేయితిలల యాది "వేనుండు ' మజుల నవతరించిన శు యుండెను, రెండు సంవత్సరముల నుండియు ధర్యారాన్రనకం దన జదువు మాని యూ కళాశాలలో. జేరదమని తలంవు, కాని కళాశాలలో నుపాధ్యాయులకు జీతములు "లేవు అందటు నూరే పనిచేయుచుండిరి. ధర్మా రావ్సనకు నంసార భారము శిరస్సున నుండుటచేతం జదివి సంపాదించవలసీన యవసర మున్నది. అభిమాన మంతేయుం కేశవరావుగారిమింద నున్నను ధర్మారావు తన దారియే తాను (దొశక్కెను. అదియుగాక (పథమ ములో జాతీయకళాశాలమింద నెక్కువ మోజులేదు. ఉద్యమము వృషస్టినొ౦డినకొలంది కళావాలపై నభిమానము. వృస్థికాం జొచ్చెను. ఇంన్సీము కళాశాల సుబ్బన్న పేంటలో నుండుట తదభివృష్ధెకిం గొంత యాటంకము జరిగెను సుబ్బన్న పేట టగజలపం నోటమోలయ

పదియన అధ్యాయము 2938 నున్నంత యాదరము, గౌరవము మటీంక "జీనిమోందను లేవ్టం రంగారాన్రుగారు సువిన్పష్ట్ర ముగా6 దత్క-ళాళాలాస్థి తికిం (బక్‌ఘుటించిన వారు. నాగేశ్వర రావుగారు దానికి వ్యతి-రేకులు- ఈ సందర్చముల చేతల గళాశాలకు సుబ్బన్న పేంటటలోం (ఖ్యాతి "లేకపోయెను. చందా "రెడ్డి యేంబది యెకరము లిచ్చెనేగాని వురపాలక సంభుము రాచరి కమునకనుకూలమైన వగ్గములం చే యెక్కువ యిచ్భకలవాండు* "రెండు మూండేం 'శ్రెదురుగాలికి నిలబడిన తిరువాత శీశవరావునకుం గాలు నిలువదొక్కుకొన వీలై నది -.

(దతి నంవత్సరమును గడచినమూండేండ్లు దసరాపండుగలకుం గభాశాలోత్సవములు జరిగను, ఆ యేండు ధనలోపముచేత నుత్సవ ములు వాయిదా పజెను కేశవరావుగారు ఇెన్నపురికి బోయి మూండువేలును) బొంగాయికింబోయి. మైదువేలును విరాళములు "తెచ్చెను, పండుగ పదిఠరోజు లున్నదన౭గా నింటికి వచ్చెను* తలవని తలంపుగాల గళాశాలోత్సవములు సంక్రాంతి పండుగ కని నిర్ణ “జయింపంబడెను, ప్యికలనిండ నాహ్వానములు (వచురింపయిజెను, బందరునుండి జంగం కోబయ్య గారిని: హరి _ నాగభూపణముగారిని? విజయనగరము నుండి ద్వారం 'వెంకటస్వామినాయుడు గారిని పిఠా ఫురమునుండి సంగమేశ్వర శాత్త్రిగారిని సంగీత సభలకయిలిచిరి. శీశవ రావుగారి కాం(ధగాయకులనే పోమీంపవలయునని యభ్శిపాయము, ఆం(ధులను వదలిపెట్టి (దావిడ గాయకులను బోషించునారిని, మెద్చుకొనువారిని జూచినవో నాయనకొడలువుంట. “అవునయ్యా! (దావిడు లెక్కువ సంగీతపాటకులేమో నాకుం దెలియదు*, కాని చారు 'త్యాగయ్యగారి కృతులను ఇగాడునపూడు వారి కర్థము జెలి యదు నాకు వాగుండదు, అవున్యు కాదుః నేను తెలుంవాండిను

*నాకుం బెలులబవారిమోంద నభిమానము -ఇదిగో మీ వంగీయు లున్నారు కడా! వారికి (ధాంతీయాభిమాన మెంత! దానికి వారు "పెట్టినదిచేరు. ఇప్పూడు గాంధీగారి యుద్యమము మూలమున (పాంతీ యాభిమానములు చాల చచ్చినమాట స్‌జమే.-అది రాజక్రీయవిమయ ములయందు? కళావిషయములందుం గాదు, నా కాంధుల. గానమే యిస్ట్రము". అని యాయన వాదింవెను,

29 వేయిపడగలు

"దేశమునందు స్యుపసిద్ధులెన కవులను సమొహ్యానించిరి, కుస్తీలకు "రాందలయకొన్న వస్తాదులు (వవేశముగా. రుసుము. పది రూపాయలు ఇెల్లించవలయును. నాల్లురోజులలో నలువదిముంద్‌ వస్తాదులు వచ్చిరి, కూచిపూండివారి చేత (వహ్లాద నాటక మాడించం బడుట శేర్పాటు చేసిరి. కాకినాడనుండి ముప్పిడి జగ్గ రాజుగారు వచ్చి దమయంతీ వేషము ధరించునంట! పలనాటిలో నెవరో (గావ్నా ణులు తోలుబొమ్మలు కక్పైదరంట._. వారి కొజకుం కేశవరాను మనిసిని బంపీంచెను, కడచిన "రెండేంగ్లుగాల గళాళాల గబ్బు రుచి మజీగినవాం[డు చుట్టు పక్క_లనున్న పగటివేపాలవారు; గొక్లా పాశ్తుళ్ళవాళ్ళు ఎలుంగనొ ళ్ళ నాడించువారు) దొవ్యురవాం్యడు, గారడీవాండు, పాములవాం[డు నుబ్బన్న వేట చుట్లు మూలిరిం పండుగలనాటికిం టైరతంయుం “నోసివేసిరి, మైరు కోయకముందు తోళశాలు (లొక చల్లిన జనుము తలలు టెటంబెక్సైును.. గుండేటి వజదకుం దుడుచుకొనిపోయిన చేలలో మజఆలనాటిన ముదురువపైరు నాటక యీచుకొని పోయెను, పొలములన్నియు సరిగా, నెండ లేదు?వో ఈవచ్చిన బిచ్చగాండందరను తడి పహాలాలమింద నే గడి సెలు 'వేసిొనిరి. ఎంతమంది బిచ్చగాండు! వేసలిలో నెటియలుపడ్డ పొలాలలో నడుగున నెచ్చటనో దాగియుండి వానచినుకు పడీ నంతనే బొణుగురు బొణుగు రని కూయు కప్పలు లమ్షోపలత్ష లై "వెలికజికినట్లు) తమ్మాదరించు (వభువు దొరికినంతనే వారందటును "నేల యీనినబ్లు వచ్చిరి. ఆపో! ఆ(శ్రయమిచ్చువాండు దొరకినచవో నా(ితులు వదివేలమంది యుందురు. అఆ(శయమివ్చువాండు "లేనిచో వారందజును మండు వేనలటియందుం. గోకులువో ఆ మలమల మాడి చత్తురు, "

భోగిపండుగనాం డుత్పవములు (వారంభమళయ్యెను. కూచి పూండినామ వచ్చి పగటివేమములు వేసిరి? మొదటే యర్షనారీశ్వర "వేవమును నంతరించి (గామమంతయుం దిరిగిరి.. జాూతీయకళాశౌల యూరికిం దూర్పున మెట్ట చేలలో నున్నది. ఊదనకుం బజడమర కోట యున్నది వేవము కోట్టనై రృతిమూలయందు బయలుబేటి దశ్షిణవు గోడ వెంటనే వచ్చి స్వామి యాలయము ముందు నిలుచుండి తన

పదునొకండవ అధ్యాయము 20వ వ్‌ద్య (వదర్శించుచుం డెను. జనము వారిచుట్టును మూఃంగిపోయిరి, అర్థ నారీశ్వరుని "వేసమువేసినసయాయన మొగమునకు సగమునందు ష్‌న్షుని "తెజివేసెను. అది కుడివ్రైస్టనకం దీయును - గిరిజాకృకి శిర సున6ం జం(దవంక గారీక ళ్యాణ పుబొట్టు ముక్క-రు వ హాోచేనుని భార్యవలె నొంటికన్నులో జోర్థకిస్సులు 'వెలుంగుచుండెనుం అర్ధనిమోా లితన్మెతము గారీకటామైోమృతమునే (వసరింపంజేసెను. తక్కినళరీర మంతయు శ్రీ చేహమువలెనే భాసింపను.. పార్వ£ివై భవ్యపస్తావనా కీ ర్తనలుపాడి మజల 'తెజ నెడమ్మవెవ్రునకు లాగఇను, అంతలో విచ్శితమై మ హా దేవాకృతినోచరించెసు. జటాజూటమునందుం జం(ద "రేఖ ఫాలభాగమ.న గంధాతతలు-విప్పారిన న్మేతమునందు సర్వజగ న్నాధత్వము.నుః సాల (వౌంగ్యువైన మనివి,. అతండు నవ్వ్వను: "నండి కొండ తెల్లని కాంతులు చిమ్మును; అతండుకువితభున్చు చూపించును, ఫాలమునందు సిందూరముతోం జేసిన మూండవ కంటినుండి నిప్పులు (గక్కు-చున్నన్తు కనిపించును, ఇంతకుముందు గిరిజార్ధముఖము (పద మరిం చిన వే? చీరతాల్చినట్లు, ైక-ళాల్చినట్లున్న యతని శరీరము ఫ్రురుపార్ధముఖము (పదర్శించినంతనే యది యేమిచ్మితమో! శివ్చండు దోవతి కట్టినట్లు మైనుత్తరీయము తాల్చినళ్లు కనిపించును. అట్లు "వేషము వేయుట యొట్టి విద్య యో! ఆతనిని జూచి నాగేశ్వరస్వామి తన (పతిబింబమనుకొ నెనమో, అతండు బేవాలయములుదడాలి, (గావ్మాణ వీధిదాంటి 'యూరిచివరనున్న క ళాశాలయొద్దకుంబోయెను, కేశవరావు గారు కనిపించెను పగటివేషగాం(డందణజుకు నమస్క-రించిరి. కేశవ రావు "దేశీయవిద్యలకు గొప్పవ్యాఖ్యాత. ఏరన్న _యాడినంత సేపు "శేశవరా వేదో వ్యాఖ్యానమే చేయుచుండెను; “అదిగోనయ్యాా! చదువు* అర్థనారీశ్వరుని వైభవము, క్లైలాసము సొగసు; (పవ థులలో భేదములు వారిపెరులు అనేకమువైన గారీబేవతలవై భవవిస్తారతలు మహా భక్తులైన శైవుల కథాసంవిథానములు: స్ప్పమాతృకల చరి (తలు? (తిఫవురాసుర సంహారము, ఛాణాసురునికథ _ ఒకటియన'నేల - శ్‌వాగ మములన్నియు నతనిజిహా్యూగ మున నేయున్నవి. మూడ వయ్యా! మూాడుము! ఇంగ్లీషు చదువులు వచ్చి యీ మహాసంస్థను చాడు వేసినపిం పాశ్చాత్య నాగరకత వచ్చి యీ పేదవారి నోళ్ళమిందం

26 "వేయిపడగలు గొట్టినది- పిడికెడు చిచ్చమతోం దృప్పిపడి తీరికగంహార్చున్న వేళ లందు సునాయానముగ సుఖకరముగ విద్యలు దేశమునందు వ్యాపిం పంజేయుచుం చెడి యి్జి మహోనంస్థ "లెన్ని నాశనము పొందినవి! వీరి నందజను పూర్వము మహారాజులు ధనవంతులు నాదరించిరి, నేంటే కివి కూటికిమాలిన విద్య లై నవి. అసలు వీనికి విద్యాత్వమే పోయినది. అనాండు సాయ౨కాలమ.నం గొందలజు చిన్న వస్తాదులకు6 గుస్తీలు జరిగాను. ఒక తురక కుజ్జవాండును: నొక శాంవును గుస్కీ సట్టిరి. కాఫుకుజ్జవాండు సన్నగానుండి నిక్కీలి చుజుకై. యుండెను. మహవ శ్రదీయుండు కొంచెము బలిసి కన్నులందుం (గూరత్వమున్నక్టు కనయబజెనుం కాంవుకుజ్ణవాండు వలూరు తవ లపాకుల వీర వెంకయ్య గారి తాలింఖానాలో మనిస్కి ఆయన వస్తాదులలో మరియాద నెజిం గినవారు. కృష్ణాజిల్లాలో నాయనక్షీర్మియుం జక్కలా వ్యావీంచియుం "జెను, వారితాలింఖానాలోని కుజ్ణువాం(డు కాడీలవ లెంగాకపెన్టమనిసి తరహాలు తెలిసినవారు. ఉచీలుకెలిసిొని సులువుగా జుణుక్రుగా బోట్లాచెదరు* ఇద్దజునుచేయిజేయి కలుపనేలేదు. కాంవుకుజ్జవాండు “ద_స్తీతో నెదుటివానిని బీటిమన్ను చేసెను. అందకు నాశ్చరన్థా నే! మైనది చేయిచేయి. కలుస్పుటలోననే బొటన వేలితోం గలిపి చేతిని బట్టుకొని; యమొడమ వైఫ్రునకుం జేయివిజిచి కన్నుమూసి కన్ను తెజచి నంతలో వేగముగా లాగివేసెను.. దానితో నెదుటిమనిసి యొడవు పార్శ్యమును దలయుందూలిపోయి (శ్రీందః బడిపోయను, అది వేగ ముగా లాగటలోనున్న యొడువు, మంచిచుజుక్రై నవాండుగాని యట్లు చేయళలేండు. తరువాత మటీ యద్దజుకున్నీ పట్టిరి ారికు స్తీ యెంత 'సేపటికిని చెగలేదు, అదిలాలూచీ యని విడయలజచి పంపిరిం "రాతిరికిల (సాద దాటక మాడంబడెను. కూచిపూండి వాము పూర్వము (పన్లోదనాటకమును మూండుర్యాతు లాజెడివారు. జనుల కోపిక తగ్గి యది ([కమముగా "రండు ర్యాతులకే యాడయలుడుచుండెను. , వ్యవధి లేకపోవుటచే రెండుర్యాతుల కథయు నొక్క రా(్రియే యాడు మనిరి ం ॥ ధర్మా రావ్రనకుం ేశవరావన్న చోం జాల గౌరవము, కేశవ "రాన్చ ధర్మారావు నతని వివాహము నాంటినుండి కొద్దిగా నెజటులపఏనుం

808] పదునొకండవ అధ్యాయము 20 కడచిన నెండేంద్లనుండి గాగుగ. నెలులయునుం రాజ్యలవ్ష్మవ్యగారికి నరుంధతిమోంద (శేమవలన ధర్మారావునకు రాజ్యలత్ముమ్మగారి యొడల గారవమువలన్క ధర్మారావు కేశవరావుల పరస్పర గౌరవ మచ్చముగా మనస్పంబంధియే కాక కించిద్ధ్రదయ నంబంధికూడ సయ్యొనుం ఈ యపుత్సవములు చూమటకు రంగావురమునుండి రాజ్య లమ్మెమ్మగారు వచ్చి ధర్మారావుగారి యింటనేయుం'డెను, అరుంధతి విచ్శితమైన వ్య కి. అమె లోకములో నెనరిని గొరవించదు, అట్లని యవినయవపికాదు. మనసులో నామె శెవరిమోంద మహాభ్మి పాయ ముంషదు* సైకీ మర్యాదోల్ల ఘనము చేయదు. అమె లోకములో గౌరవించు స్ర్రీవ్య క్కి రాజ్యలవ్మమ్మగా రొక్కతయే. తనకు దన భర్తకుం బొసంగించిన దామెయని యో 'రాజ్యలమ శ్రైనొ, శ్రైగారి ముఖము నందలి తేజస్సు చూచియో తెలియదు. ఆమెకు వేండిసీళ్ళు కాంచి యిచ్చును. ఆమె వచ్చెనస్‌ (పతిపూంటలపు రెండుమూండు కూరలు వండును, ఆమె నేపనియు ముట్టుకోనీయదుం 'రాజ్యలమ్మమ్మగా -రిప్పటికి వృద్ధుర్శాల్హై దగ్గణదగ్గణ నేంబది రీంంళ్స వయసు కలది యయ్యును. ఆమె శిరోదములు సగమునకు సగము నెజసెను, ఆమె యొడలు దొందముపాటి మునుపటివలె రమణీయముగా లేదుః ఆరుంధ్రతీ ధార్మారావ్హల కామె పరమేశ్యరివలెం గనంబడును, ఈదంపస తులకు. దనయందుగల గెరవ మామెకును చెలియును, రాజ్య లత్ముమ్మగారికిం గాచిపూడి భాగవతులన్న చోం (వాణము (పస్లాది నాటక 'మొక్క-రాతియే యాడుదు రనగా నామె “చీచి యన్నది కొడుకు కనంబడునేమో ౧రండురాతు లాడించువని చెప్పెద మను కొన్నది. బహువ్యా పృతుండై। న కొడుకు కనిపించలేదు, సావ్మితవ। శ్ర గారు ఆరుంధతీరథ ౦ంతరులు: 'రాజ్యలత్ష్మమ్మగారు కలసి నాటకము నకుంబోయిరి. 'జేవదాసియ్యు రల్నిగిరియు వచ్చి దూరముగా నిలు చుండిరి. రథంతరిపోయి గిరికను దెచ్చి తవ యొద్ద గూర్చుం పంబెట్టు కొ నెనుం

ధర్మారావు హరప్పనాయనితో నాటకమునకుం గలసివచ్చెను. హరప్పనాయం డఉ నాటకమ.నకు వమ్బుటక6 దండిగారియొద్డ ననుబ్ఞ మిక్కిలి బలవంతముగా దెచ్చుకొ నెను, ధర్మా రావునందు రంగా

208 వేయిపడగలు

'రాన్చగారి కీ విషయమున వై మనస్యము కలిగను. కాని తల్లి లేని నాయడు ధర్మారావు నంటి పెట్టుకొనిలిరు[సదుం ఇను వారినిద్దజను విడందీయుట జమోిందారుని కందుచే నిస్టములేదు. కోటలోనుండ్డి నాటకమ. ౯ జూచుట శేగిన దొక్క. హరస్పయేీ- సభ్యులంద ఆికికన్న ముందు 'పెష్డ తినాచీవేసి దానిప్నై సజుప్పువేసిి ₹"లీ సమర్చిరిం దాసి.పై హరప్పనాయండు కూర్పుం డెనుం ధర్మా రాష్ట (కానే కూర్చుండెను, నాటక మారంభించువజుకు జామున్నర(పొద్దువోయి నది. ఇంత సేపును హంగుజరుగుచుం చెను. తొందరగా మొదలుపెట్ట వలయునని కేశనరావుగా ెన్నిసాన్లు చెప్పినను వారివేళళే వారు (పాగంభించిరి. చోఫుదారవచ్చి హీరణ్యకళి పువ హోరాజుగారిరాకను దెలొపెను. 'తెర యజ్షముపట్టిరి.. వెనుక హీరణ్యకశి పుండు వచ్చి యుండెను) తాళవ-.) మద్దెాలలు, కాలిగజ్జైల్యమోతి సళ ఫెళారావము చేత రాతసుం డవతరించిన శ్లు యుండెను, రెంగు కాగడాలు దగ్గజు పెట్టి గుగ్రిలముచల్లి కలిగిన తళతళలోం 'దెరతీసిరి. వెనుకనున్న రాజు కిరీటము? భుజరీ ర్థులు-వీనియందుణయల తళుకు ళేకులు “ధగధగలాడి_ పోయెను, తండి పట్టాభిపేక వేళయందు హరప్ప కాతేంశ్గయినను నాటకాదులు సరిగాం జూడలేదు. ఆయన యింతనజుకును ఏధినాట కమే యెజులగడు. హరప్ప కీ నాటక మహోత్సవము వనోభిరామ ముగ నుండెను, హిరణ్య్టకళి వుండు తపస్సునపంబోవుచు గ ర్భవతిమైన లీలావతి నింటియొద్దనుంచి పోయెను, అమె గర్భస్థశిళువు తనకపకారి కాగలండని యించు౬ డామెను గొంచుపోవ్రవుుండ నారదు లవత రించిరి. నటకులప్పూజేదో మొక క్రీ ర్తనపాడిరి. అఆ రాగము ఆతాళము ఆ లయచేత నాకాశమ నుండి 'దేవరి భూమి కవతరించిన శ్రేతోంచెను. ధర్మారావ్హన కాళ్చర్య మయ్యెను. కం'ెనీలవారు వేయు నాటకముల యం దట్టిభావము కలుగుటశే వీలులేదు వారు భావానుగుణమైన 'రాగముగాస్తి 'రాగాన్నగుణమైన లయగాని పాటించిన క్లీర్తనలే యెజుంగరు. బొంచాయినుండి దిగుమతియైన పారశీమెట్లుః చేత గాని తెలులపకవులచేత్‌ రచింపలుడిన కీర్తనలు: గాయకుని కంఠ ధ్వని (మింగివేయు సాక సైనీ? తబలాధ్వనులతో నపరిపక సమనస్కు_లు? అన్తాగరకహృాద యుటునయిన యవి'వేశకసామాజికులం గొ న్గగొట్టుటయే

పదనొకండవ అధోర్బయము విరి0 యెజులసదురుగాని విద్యలోని నిగూఢత్వ మెజుంగరు. "వేషము కీయుట యెట్లో యే భావమునం 'జేరాగమున్నదో, యే తాళమునం దేభావము ఫుట్టిచవచ్చునో, భిన్నతాళగతులవలన _ ఛిన్న ఫొవము లెబ్లుదయించునో, యీ రహస్యములు సం్యపదాయ వేత్త లైన కూచిపూడివారికే జెలియును, ఈ కింనటకులు వారి యొద్ద వ విద్యలు నేర్చుళొసై న "నేర్చుకొనరు, నాటకము కొంతదూరము రడచింది. "రెండు ర్యాతులకథ యెొకర్యాతియే జరుపవలసి వచ్చుటచేత కధ తొందరగా జరుగుదుండెను. (పస్గాడుండు తంథడిమాట వినలేదు హిరణ్యకశి వుండు వ్యుతునిమాందం గోపగిందుచుండెను. లీలావతి కొడుకును చేరందీసి *వలదురా యన్న! తంటడితో వైరము వలదురా యన్న! నిన్నుంజంపుదు రనంగ వింటిని. కన్నకడుపెటు లోర్చురా! వలదురా దన్ని యని బోధించెను. వారప్పనాయండు. తత్కీ_ర్తన లోని భావము తన పహృదయాంతకాళమున నెక్కడ దగిలెనోపరిదీన వదనుంచయ్యును. ధర్మారా వతనిని సమాదరించెను. లోకో _క్తినట్లు చక్కగా సెం్యగహీంచి భావానుగుణ మైన 'రాగములోల బొదిగి మానవ హృదయము నందలి మూల భావములను 'బెల్లగించు శిల్చ్పమే శిల్పము, అందుకనియే నాటక మన్నచో రచయితమైనకవి ' తెలులస "బేశము పలుకుబడీయంతయు నోచుకొన్నవాందై. యుండవలయును, నటకుండు గాంధరర్ధము: భరతము సారమెటింగినవాండు కావలయును. తక్కిన నాటకములు చేశమురకు 'వేరుపుర్వువంటివి. హరప్ప సృష్టి యంతయులోదలిపోయినుం (వస్లామని గజనీందటకుం బాములతో రవ శ్రిని పాములవాని కొజఅకు హీరణ్యకశి వుండు కబురంపించెను. వాండువచ్చెను, వచ్చుచునే వాండు పదివేల సర్బముల పేరులువాని యాక్ళవివివేషములు, వాని వివములలో, నున్న భేదములు వానికిం (బషకియలైన మందులు "రెండు గడియలసే వుపవ్యసించెను. వాని 'వేపును.6 గట్టుట గొప్ప చ్మితముగా నున్నదిం రావపోవణలోనుండి 'రాజువద్దనుండి బహ బహువమానఘులు వుద్చుకొన్న వాం డది విద్యగా? నది పరిక్ధధ సగాం దనపూర్వు లార్టించిన బహువర్పగత జనము తననూత్న పరీ శోధనతోం గలిపి యొక పెద్ద సంస్థగా నున్న ఫురహనినలె నుండెను

300 వేయిపడగలు

కనుబొమ్మలు కన్నుల్మకింద కండరములు రెండును దగ్గజకుం దీసి కనులు మూసికొనిపోవ్చనట్లునవ్వును, నానియెదలోని (శార్యమంతయు గోచరించును. "సెలన్సు లెడమునకు లాగివికృతహాసము జేయును. వాన్ని యెదలోని నాగరకత యంతయు 'వెలికివచ్చును, ఎజ్జని చుక్కలూ. కలగిన నల్ల నిసుడ్జ బుట్టంత తలపాగంజుట్టి వెనుక నడుగు పొడుగున జాజవిడిచి కొసమలంచి పాగాలో దోప్కి వేయిరరముల పూనలు మెడియందు చేతులందు ధరించి యాటు బుట్టలనిండ6ం పామ ల6 'దెచ్చెను. ఉత్సవములకు వచ్చిన పాములవాం (డీ పొములనాని వేపు మునుజూచి ఛభయపడిరి. అందులో నొకండు మవాలనమిపమ. నకువచ్చి దిగాలుపడిచూ+ ముదు నిలుచుండెను, కేశవరావు “వరా! నీ విట్లుం టివా*? యని యడి7ను. వాండు “హిరణ్యకశిపు మహారాజుగారు వానికిడబ్బిచ్చి పోసణచేయుచున్నాండు. అందువేంత వాండట్లుం డెను నాకును ధనమిచ్చి యాదరిం=వెడు దొరయున్నచో నశ్లు యుందు” న నెను, కళవరావు మొగమున నొక వీషాదపుకీవి యుదయిం చెను. (వొవ్మాణుండు పాములను దీసి యాడింవెను. ఆడించుదుు సభకు నమస్కా-రముచేసి *కాబూ!. ఎవరైన మం(తగాండున్నచో. గట్లు” విప్పకుండు. విష్పనచో మరల నేనేదైనం 'జేయవలసివచ్చు ననియెను. కూచిపూండివారు గొప్పమం(తశాశ్ర్రజ్ఞ లు, వారు నాటక మాడంబో వునష్పుడే యసష్ట్రదిగృంధనముచేయుదుర(ట. తవనిద్యయెడ నసూయ సడినవారు చిలివ్మిపయోగములువేసి పూర్వము వారి నలయించగా వారు (పయోగమునకు మాజ్యుపయోగమ. లుచేయుట "నేక్చుకొని యుందురు. వలసినవో వారు మోడికూడం గట్టగలరుం ధర్మారావు పాములవాని వేపమునకు ద(్పదర్శిత విద్యా విశేషమునకును -ముగ్ధుండై పోయెను, అ(ఫికాదేశమునందును,తదితి ర బేశ ములయందును గల నర్పజాతులనునుఅించి (వాసి? వాని చితములతోం (బకటింపం_ బడీన యింగ్లీషు ఫ్రుస్తకము లతండు చూచెను, ఆ పుస్తకము లెవరో కొద్దిమంది చదువుదురు,. నాటక రూపమున బోధింపంుడుచున్న యా మహాఏషయము దానికన్న నెంతయు _త్తీమమైనది! ఈ విద్యు ఖూపదీప సై. 'వేద్యములు "లేక నవసిపోయినది.

పదునొక౦డవ అభధార్థయను 801

కథ యొంత తజిమినను కాలము ఇవాలలేదు తూస్ప "ళేకలు తోంచినవి. నృసించోవతారము రా వేళయయినది- నృసింహమ్వూరర్తి "వేషము వేయునతండు నృసింహ మం(తో పొనకుండు* అతండు రిన్నాళ్ళ నుండి భోదనముచేయండు*, ఈ రెండు దినమ.లు" మం(తము జపించు చునే యుండును, రంగమునకు 'వెనుకభూమియందున్న బల్లపై నాయనకు 'వేపమువేస్కి తలకు సింగవుందలవంటి యొక గూండమర్శ్చి కుర్చీలో6 గార్బ్చుండ ంబెక్షైదరు. 'రిన్నాళ్ళినుండి తిండిలేకు- యతని మేనెల్ల నకనకలాడుచుండెను, ఆతని చేతులకుం గొలుసుకట్టి "వను కకు బినించి-ముగ్గురు పట్టుకొనిరి. " నృిఫింహావతారోదయ మైనంతనే హిరణ్య కశివు వేషధారి పిన్నివలె న్లైవోయెను- ఇతండు విజృంభించెనా యా మహాోపాసకుని య(గత విషృంభిందను. కిరీటమ-? భుజకీర్తులిది వజశే తిసివేసి పరివీస మూర్తియై నాటకమ కొజకు మొతము హారి 'లేండని (పహ్లోదుని కెదురు. క్మీనలు పాడుచు నృత్యము చేయు ముండెను,. తెజతీసినంతన పదికొబ్బరికాయలు కొట్టిరిం న్నాళ్ళ _చుండితిండి లేని మునలిసింహము హువ శ్రినిగక్టించినది. సభయంతయు గభయ(గస్త మైపోయెను, ఇంతవజకును దన్మయత్వములోనున్న గిరిక "లేచినిలుచుండి చేతులుజోడించి తూలివోవ్రచుంజెను,. ఆరుంధతీ రథంతరులు పట్టుకొని కూర్చుండంబెట్రిరి. నృసింహమూర్తి హిరణ్య కశివ్రునిమిాందికి దూళ వచ్చెను. నమిీపముచాత రానిచ్చి హంగు చారు లతనిని నెనుకకు లాగిరి. ఇంతలో. చెజ దించిరి. హారతులిచ్చి స్వామియ్యుగత నుసశమింపంజేసిరి. వెనుకనాకసారి తం(డికొడుకులు నృసింహ హీరణ్యకశివు 'వేషములను డాల్చిరంటం-: నృసింహమూర్ని కినుపగోళ్ళు "పెట్టర. ఉపవాసమున్న య(గతలోః విం(తపునశ్చ రణచేయు నావేశవు లో. దం(డి యొవలు "తెలియక హిరణ్యకళి వు" "వేసమువేసిన తన కుమారుని నిజముగ నే 'చీల్చెనంటం నాటినుండియుం గూచిపూండి వారినాటకమ.లలోనృసింహహీ రణ్యకతి వలకు నన్నిహ్లీత శ్వము కలిగించరు. ఒకాయన యన్నాడు: ౪వేదమువేయువాం దుప వొసముండుట యుందుకు? మంగతపునశ్చరణ చేయుట యొందులకు? అఆలంకారికులు పా(తథారికి -వేపమ.తోల చాదాత్మ స్థ ముండ'రా దని చెప్పుకురు" అని, కాని కూచిపూండివారు తక్కిన వేషములయం

802 వేయిపడగలు దంతే. .నృసింహావతారవిషయముననే వారి కను(కుతము.గా నీ యాచారము. వచ్చుచున్నది. వారి భావనులో నాటక మన్నచో సర్వ బేవతానివాసభూమిమైన శిల్చ్పవ ని-నాటకము “వారి కులవృ్షిః భరతమునకు వారు పుట్టినిండ్లు, భక్తి(పపత్రుఐకు వారు నిధానము లుం లోకమునందు రసమతోంాటు వైవభ క్రి కూడ వారు వెదజన్లిరి.

• కూచివూండివారు :నాటక మైనంతనే (గౌన్దుననే బయలుబేటి

'వేపషములతోడ నే యూరిలో ధనవంతులకడకు యాచనకుల బోవు దురు వూర్వమివి యాచారము. “దేశము నవనాగరకత అెచ్చు కొన్నకొలంది వారును చానిని మానివేసిరి కాని యానాండు (పొద్టు ననే “రాఫి యువరాజుగారు నాటక ము మూపవచ్చిరి కదా యున్న యాశచేత వేపు మూడదీయని లీలావతి (సస్గుదులతో వాంగతోం గోటలోనికిబోయిరి దివానుగారు పీరిరాకంజూచి "వారిని వారించ బోయిరి. హరప్పనాయండు. తాను గప్పుళొనుచున్న పట్టుసేలువ తెచ్చి వారిమింద వినళిను, దివాను దిగ్భాంతులై పోయెను. వారు ఇశారదారామవమాయణమ.లోని శెండు చరణ లనిరి నృళ్యుము కిలకిల లాడెను 'తొళము కంగు కంగుమ నెను వారప్పవాయనిదగ్గజనుండి సో(తపాఠములు వసంత ర్తువునందు కోకిలాలాపమ వలె సువధుర దీర్ధ ములయ్యెను. హరప్పనాయనిగుంజెలో నానందము పోటువేళ నదికి సమ(ద మెదురుపొడిచినట్లు పొంగను. ఒక సం(పదాయము చచ్చిపోవుచు. జాన్సులోంాడ దానిలవ్యు మేమైన వ వౌదార్య (శ్రీనే (పకటించును. మరియొక సం్యపదాయము తాను నూత్నా దయము పొందుచు నభుందయములోలహాడ దానిలత్షణమైన వెలతెల పోవుటయే (పకటించెను వేసంగినాంటి యస్తవయముకూవ౬ దేజో వంతమే, దుర్షినములలోని యుదయముకూడ 'మేఘాచ్చావతమే.

ఏ. * తరవాత వారు ధర్మా రావుగారి యింటికి. బోయిరి. రామే శ్యర శాస్త్రిగారి శ్రీ ర్తిపాంతర లానాండు (తవ్వంబడెను. ఢీల్లీ భోగాలు: "'రాజనాలు3 పాల్మాటగడనులు పుట్టకులిళ్యు "వెలికివ చ్చెను. ధర్మా రావు చేతిలో దమ్మిడీలేదు. (తండిక్షీర్తి నశదిశాపరివూరిత మయ్యెను; ధర్మారా వింటిలో వెదశెను ఈందగినంత వెలగల వక్కవేదియుం గనుషించలేదు. అరుంధతి వెలగలచీర యొక్క-టియే యున్నది, అది

పదునొకండవ అధ్యాయము 808 పదిరూపాయల ఖరీదు, కొనిలేంండాదిమైనది. అరుంధతియొకసారి యో "కండుసార్లో కట్టుకొన్నది- సహాయ నిరాకరణోద్య మము వచ్చిన తరు వాత నామె యాచీల కట్టుకొన లేదుం ధర్మా రావది 'తెచ్చియివ్చెనుం (కొత్తచీర చూచి భాగవతులు పరితుక్టి నొందిరి. జారదారామాయ ణములోనిమ ఆటిరెండుచరణము లుగలగలలాడెను, మేళమున పనధ్యక్షుం "వైన "వేంళకటనారాయణగా "రెగిరి గంతువేసి మడవమలతోం బజుం దును. గొ క్రైను ధళర్మా రావు దగ్గ్దజుకు-వచ్చి “నాయనా! మోనాయన గారు బిబి దధీచి, స్క మాము తక్కువా! :.బంగారు తంథడి” వని చిబుకమును రెండు (వేషృతోంబూని ముందునకు లాగాను ముసలి (హ్మణులి యా ముద్దునకు ధర్మారావు: వీగ్గుప డెను న. “ఎ ఊరిలో 'సగము నిద మేల్కొనువజకుం (బొచ్దువాటారినదిః అప్పూడు 'పెద్దకు స్తీ ఒకవైపున ఇపూక్కు మరొకండు పూజారి. ఇపాకు 'పేరుమోసిననాండు? మహ్మదీయుండు., వన్లిసి ెద్దవులివలె నుండును.- పూజారి పొట్టివాయ; పోతపోసిన యినుప విగవహము.

ఒవారగంట సేవు పోరాడిరి. పూజారి? ఇషాకు చుట్టును గిరికీలు కొట్టును, ఇచేళికిల. జేయి యందిచ్చును.”- మజుల విదల్బి దూరము పోవును, నాలుగుపా గ్లిట్లుచేసి 'యైదవస్తారి మషమిర6ంద6 చేయి వేయును, తలకు దలానించి యిపాకు గుంజెమోంద 'జేయి వైచి, యతనిని దూరను నకుం-(దోపి) 'మజులండాను వెనుకకు. బోవును* ఇపూకునకుల. గోపము వచ్చెను. 'అశే సువర్‌, మైలై 6" తాహుం తు అవో అని కూర్చుం డెను వచ్చి పూజారిని బట్టుక?మ్మునును పూజారి “ఉలళలో ఈ! ఉలో[ి అని తిరన్కరించును (గైతీకుల (పొాణములు 'విసిగినవి పూజారి “చేతనైనచో నీవేవచ్చిపట్టుకొనుము"అనును. కలియలయిడినచోగొప్ప వస్తాదుకనుక ఇషాకు కొట్టునేమో తెలియదు. శరీరబలమునందు6 బూజారి తక్కువవాండు కాండు*, కావున నతని నే జేచీకిని లొంగం చీయలేకపోయెను. (పొద్ద్యుగుంకిన తరువాత గెలిచినవారి -. కీయందగిన సూటపదాన్లు శేశవరావుగారు. ఇెరి యేంబదియెనిమిదియు నిచ్చిరి రాకిరికి జన్గ్దరాజుగారు దమయంతి 'వేపము వేసిరి. అప్పటికే ఆయన పెద్దవాం డయ్యెను. “నలుబబేంద్లు . దాంటిన యాయన- వేవము కొంచెము స్థ్రూలకాయుండగుటచేః ముదిరినట్లుండెను.. అతని యొద్దిక,

904 వేయిపడగలు నిలుచుండుట వినయము; నౌచిళ్యమునే (కుమ్మరిం చెను. రసద్భృ్ట్యి "లేక రంగముమిోంద6 బరవళ్ళు(త్‌ "క్కు రాలుగాయనలెంగాక యతని యాంగికము భావమున కొదిలియుం డెను, పంచనళ్శీ భాంకతిఛారతి'చేత్త బరివారింపంబడినంతనే దయతని మొగమ.న నొక విచ్మి-తాభినయము కనయిడెను, ఆభినయ మనునది దివ్యమైన గుణము, రంగారోవాణము చేయు (పతివానికి నిది చేతలాదు, కోపమో, (చనన్నతయో; యానం దమో? ఈర్ష్య యో యేదోయొక భావమునే విస్పష్టముగా మొగము నందు: గనయజచుటయే దుర్ధృట్వమైన కార్యము=* "రండు మూండు భావములు సమ్మి(శితములు చేసి యొకసారిగా వానిని గనలయిజుదుట "దేవతాసాధ్య మైన విషయము. *భారతి తనయందు. (బసన్నురాలై ని దన్న యానందము, *నలుండు తెలియం బడెను, అతనిని వరింపవచ్చు]” నన్న యుచ్వేగము నూళ్నవధూసహజమైన లజ్జ "దేవతలు తన్నంత గాసివెట్టిరన్న మచ్చరము, మొగమునం దొక్కసారి విదృంభించి తటీ "మెను, ధర్మా రావు నాత్మ. జగ్గరాజశిల్పమునకు విభేయమై పోయెను, 'వేంకటనారాయణ గ్గారు ధర్మారావు (పక్కనే కూర్చుండిరి._ ధర్మారా వతని వంకం జూచెను, ఆన్ఫను భాబూ! చెప్పుకొన్నవిద్య . కాదు .అ మసహాఫ్రురుమున కదిపూర్వద్తన 'శ్రైనుండివచ్చినదిం భరతాచా ర్యులు 'గూడ. నరిగానశ్లు వెప్పిను అని వేంకటనారాయణగా రనిరి, జగ్ద రాజుగారు గూడుకట్టిన. శోకరస మయ్యెను. చివరకు ద్వితీయ స్వయంవరము వాటయించిన తరువాత వాహుకులడైన నలుని గుర్పించి దమయంతి యతనితో. (బసంగిందుదచుంజెను. నలుంకు “ద్వితీయస్వయం నరమునకుః జాూటంబంచిక్‌వీకదా! సీ యిస్థ్యము వచ్చిన వానిని వరించుముం వికృతుని' నన్నేల యనిన జగ రాజు సగమై 'పోయి్యి మొగమున విషాద శేఖ సవ్యాసధా విబృంభించంగాల నెడమ చేయి పడి మోచేమ్మికింద. ఇట్టి తలవంచి కుడి యజచేతితో శిరోగభాగమును- చాడించుకొనెను శోకరనము పరమావధిని బొందెను, కేశవరానుగారు జగ్గ'రాజునకు *నటకావతంసులి డని చిరు దొసంగిరి, *

మూండు రోజులు గారడీవాం(డు) తక్కినవారు తమవిద్యలను (గైదర్శించుచునేయుండిరి. పాములవాండు మోళీకట్టిరి దొవ శ్ర

89] పదునొకం౦ండవ అభ్యాయము ఏస్‌ వాండు గడ వేసిరి. తాడియెత్తున రెండుమూండు వాసము లొక దానిపై నొకండంటలోట్టిన గడ చివరకుంబోయి నిలుచుండి యాగడ "చివర పళ్ళెముంచి దానిపై దొమ్మరవాండెక్కి- యాజెను మిషనరీ ఖ్ర విద్య నదివజకు చూచి యొజుంగరు, వారు ద్మిగ్భాంతులై పోయిరి= నాట్సను అను నొక దొరయుం'డెను, అతనికి హిందువుల యాణార ములమిో6ంద6 జాల్మ పీకి అతంత నెను; “ఇట్టి మహావిద్యలు -దేశమునం దుండలొా మిరు చంపుకొని మూ పాశ్చాత్య పద్ధతుల “వెంటలండు చున్నారు” ఆని. కేశవరావుగా రనెనువ “పొరుగింటి పుల్లకూర రుచి చొడ్డిలోంగాచిన కాకరకాయలు చేదుల క ఖాళాలోత్పవములు అయ్యెను "వేయిమంది పేదబిచ్చగాం(డు సంతోషించిరి. తెచ్చిన యెనిమిది వెలరలూపాయలను ేశవరావుగారు విరంజిమ్మిరి. అవి డబ్బులేనిరోజులు. పుట్టి యొనుయటసు తొంబది యమ్ముుముం డెను. ధనవంతునకుం గనులు కనవద్చుటలేదు; -పేదవాం (తవ వరిగింజ కనవచ్చుట లేదు. "తాను బండినచోట ఛాన్యలఘి పజనులెస్తరను మాడ్చిరై ళ్ళమోిందయుడి మటి 'యొవరికో యాశలిదీర్చు టకు బరునెత్తుచుండెను. వేసవికాలపుమెండలు (క మ(్రమముగాముది "రను, ఫాల్టుణము చివరకు వచ్చెనుః సంవత్పరాదిపండుగ నాలుగైదు రోజులున్నది= “(కొత్ర సంవత్సరము వచ్చును, జనుల యదృష్టములు _మాజిపోన్సి ననుకొనిరి. శేశవరావుగారికి జబ్బుచేసెను- కళాశాలలో నీ సంవత్సరములోం జాల మార్పులు జరిగను, "తాను నిత్యము కాదు* కళాశాల తన యొక్కనిమోంద€ గాకుండ బదిమంది సంఘముమోంద నడివించినచో గాగుండుననిం యప్పూడు కళాశాలలో నున్న యుపా ధార్ధయులంద టీని న ధిక్ఫృుతసంధుమని చీరుపెట్టి యేర్చాటుచేసెను* సీనికల్షైని పాలనాసంభు మొకటి వర్పజచెను= -పాలనానంభుములో . సభ్య 2 దుగురు; జమిందారుగారు, చంటదారెడ్డి, “రావ:చం(న రాజు, "శేశవరావుగారు, అధికృతసంఘమునారి (సతినిథి యొకండు. పొాలనాసంఘ ములో నెప్తుడువై దుగురుండ వలయును సర్వాఫికారము లును పాలనాసంఘమువారివి. లేవుసంవత్స్పరాదియనంగా వ్యాధియను నది లేకుండ పృాదయకోశము ఛిన్నమై -శేభవరావుగారు చనిపోయిరి. అతని చనిపోవుటి చేశమునకు జెడ్డరోజులని పెద్దలంద జును భావించిరి

8046 వేయిపడగలు నారమురోజులవజకును ేశములో దుఃఖము తగ్గలేదుం మొదలు నటికిన వృత్వమువో లె చేతికెదిగిన కొడుకు-కీ ర్రిమంతుండు-చనిపో వుటవలనం దలిదంగడు లిద్దరును గూలిపోయిరి.. రాజ్యలత్మమ్మగార్రి. దుఃఖము నకుమితిలేదు, నాలుగవనాండు అరుంధతీధర్మా రావులు పోయి యామెను జూచి వచ్చిరి. కర్మలు రంగాఫ్రురములో నే జరుపంబడెను. అతనితోం గళాజాలపని యైరదనియే జనులందతును భావించిరి. తగిన నాధుండు పోయినతరువాత నే సంస్థయు నంతే. ఆయన చనిపోయిన నెలరోజులలో నే కళాశొలలో నంతుకలహములు బయలు చేలిను. కళా ఉాలప సాలునకు పదివేలు కావలసియు౦డునుః నిలువయున్న డబ్బు మోంద నాలుగువేల పై చిల్లర వచ్చును, తక్కిన మొదున్నర వేలును వచ్చు మాన్ధము పోయినది "దేశమ. మిందికిం బోంగలవాండెవ్వండు, “తింగలవాండెవ్వండు? ఎ. హావ్య క్రియైన గేశవరాన్సనకుంగ ళాశాలార్థము యాచనచేయుట భూషణముగా నుండెను, తక్కినవాం జెవండుపోయినను "దేశములో 'లెక్కూపెట్టువాండెవ్వండు? (క్రవముగా గళాశాల పిండికి దగిన రొళ్లై యన్నట్లు, వచ్చెడు నాబ్లువేలలో నరిపోవున శ్లు తగ్గించల బడెను, శిల్చ్పళాఖ త గ్రంచవలెననుకొనిరి. కాని యది శేశవరాన్సగారికిం (బయత మాత్మిసియితమము*, అందుచేత నది తీసివేయరాదనిరి. వ భాగము త్యంచవలయునో తెలియలేదు. ॥ మొదటి నెండేండ్డును సామాన్య శాఖలోని యువాధ్యా యులు జీతములు ఫుద్చుషొనకపోయినను గడచినయేండు జీతములు వుద్చుకొనిరి. కేశవరావు పినతల్లి కుమారుండు నారాయణరా వను నాతండు కళాశాలకు (బధానోపాధ్యాయుండుగా నుండెను ఆయన కడచినయీండు నెల శేబదిరూపాయలుగా జీతము తీసికొ నెను. ఇప్పుడు తనప వందరూపాయలై నలాని వాలద నెను సంస్కృతము చెప్పుటకు వ వం సంస్కృతములో పాసైన యొక ,వెన్లవుండు, ఆయన వేరు శరఠకోపాచారి... కడచినయం డాయనగూడ నేణయదిరూపాయలు' జీతము తీసికొనెను. తెలుంగు చెప్పుటకు రావశాత్తి యని యొక పండితుండు. అశనికి ముప్పదిరూపాయల జీతము పసిపిల్లలకు బాఠము వైప్పుటకు సూర్యు నారాయణయని యొకండు- అతనికి చాతిక రూపా యలు జీతము, ఇద్దజబు గుమాస్తాలు) ఇద్దజు బంటోతులు, సంగతో

పదునొకంపన అధ్యాయము 807 పాధాయుండు* (సతిశాఖయందును ముష్పదినలుబదిమంది విద్యాష్థ లున్నారు. మొత్తము విద్యా ష్టలు మూండువందలమంది+ ఎవరినప్షను జీతము వుచ్చుకొనరు. బీదవిద్యాష్థలకు నసతిగృహములో నూరశే భోజనములు ెట్టుచుండిరి దీనికంతయు కేళవరావు (ద్రవ్యము క! ములోళ్యదవ్వి "ఆచ్చెనుం "పెద్దగుమస్తా పేరు సంగయ్య. సంగయస్థియు నారాయణరావును జిన్న ప్పూడు కలసి చదువుకొనిరి. అందుచే వారి ద్దజకు ననోర్టన్భము; చం(దారెడ్డి సమహస్థండుం "కాని? బహువ్యా పృతుం డగుటచేం గ శాశాలకుల దన్మశద్ధయంతెయు ధారపోయలేకవోయెను* వై(తమాస మారంభమైననెంటనే 'వేసంగి వచ్చినదనుకొనుచుం 16గా నూండునాళ్ళు (బ్రహ్మాండమైన ముసురుప స్రైనుం వర్షములు ధారగా (గుమ్మరించెను. ఊసంచుట్టుపట్ల జలవ యమై గుంచేరు వజలసా7గను. "దేశవ.౦తయు. గురిసిన యీ వర్ష మువేత నకాలపున నేళ్ళుపాంగి వైళ్ళు నడచుటగూస లేదని ప(ికావార్తృలు వచ్చెను. మూంవవ రోజున ెండుజాను లవేళ వర్షము విజృంభించెను. నిమ్మది గాలి సాగాను. సాలగినగాలి (క్రమ (శ్రమమి గా వృద్ధిపాంది రయుంధఘూ మారుతమయ్యెను* అదిసాలగిసాలి (వళయమారుతవ య్యెను* వహ వాయువు వేగ పరిఘూర్ష్మ మానవీచికా పరంసరలతో సుడులుతిరిగి, మదఫుేనుతయవలె వృతశాఖాగముల పళోరువని తాకను. ఫెన "ఫెళావ ని శాఖలు విజుదుకొని పడును, మహావేగ ప రా(కాంతగ్భధ 'రాజువలె [గామము.మిందనుండి దూసికొనిపోవ్రను, ఇండ్హ్వపైక ప్పులు "లేచిపోయి యూళ్ళక్నియు దినాంధముల నివాసములవల శిధిలత వెళ్ళంబెన్రైను. అఆకొాగమునుండి (5 ందికిదూంకు జలపాతమువలె రంయి మనివచ్చిజల్యపవాహవ.లవణంచునుః (వవాహములుఘూరిన్లీ పోవును+ పోరువుని గాలి కత్సివినరినట్టు బయలి పొలాబమిోంద రివ్వువ.ని లాలపకొనును. చలిచేత భూబేవి యొడ లెల్ల ముడుందయొని రోమాం చము కలిగినట్లు, పచ్చనియాకెల్ల వంగిపోయి వజల నిలువర్ళదొళక్టు కొనెను, రోదోంతరళాళ? మంతయు విందులు పట్టినట్లు, ఎడారులలో నిసుకగాలులు వీచినట్లు దద్దరిన్లి పోయెను వంద యేంక్లనాంటి మహా 'వృషములుగూడ కూశటి వేళ్ళతో 6 జెల్లగింపలుడెను. సౌఫములు నిర్మూలము లయ్యెను, పట్టాలు తొలంగి నై లుపెళ్రైలు వపడిపోయును.

508 వేయిపడగలు కలకత్రానుండిగానిః వెన్న ఫురినుండిగాని మెయిలులే రాలేదు వబేశ ములో నేఘోరము జరిగనో తెలియదు. అజువదియేం్లాకిందట నచ్చిన యుప్పెనవలె నుప్పెనవచ్చి తిరచేశము సము[దముచేత బరి ఖీఢమానమెనదనిజనులువెప్పుకొనయజొచ్చిరి- పేద వారిగుడి సెలన్నియుల. బడిపోయెనుః మట్టిగోత లుకూలిపోయెను. కట్టుకొూనుటకుం బొడినుడ్డ "లేక్క తలదాచుకొనుటకుం జెట్టు(క్రిందకి6 బోదవున్న నది విజ్‌గిపడి చచ్చిపోదుమేమో యను భయముతో నా మహావాయువులో నొక చోటికుండి మజొక చోటికి. బోవుటక్లైనం గాళ్ళు నిలువక పేదటను లల్లాడిపోయిరి. పక్షులు, జంతువులు, పసివిల్ల లు మ రణించిరి. ఆపగ "లెల్ల సీమహావాయున్ఫువ్‌ చెను 'రా(త్రియంతయువిసరెన్ను. మ హాసౌధము లలోంబభువులు లాలిన్హారజ్టులు ముసుంగులు పెట్టుకొని మెత్తన పజుఫ్రులమిోందం దలుపులు బిగించుకొని సుఖముగా నదించుచుండిరి కాంబోలు! పేదలుహుహూయని వడ6ందుంబడిపోయిన గోడలముధ్య జాంగుకొనిరి. తాటియాకులు. నెత్సిని .వెచుకొని ముడుందుకొని బురదలో6౬ గూర్చుండిరి. చూరువంగిన యే నోడవద్దనో పసిపిల్లలను గోడి వై ఫుననుంచి తాము కెండవవై పున బండుకొన్న పేదతల్లులవీవుల మింద శిశిరవాయువులు నిర్ణయముగా ఏచి తణ్భాగమలకపం శ్రైత నర్భము లేకుండంజేసెను- చలి చర్మదఘ్నమై, రక్తృదహ మై యస్థి దఘ్నమై పేదలను మిక్కిలి చాధపెప్టెను. అది (పొాణదఘ్నమై చాల మంది చచ్చిరి. మజునాండు తెల్ల వాజువజుకుగాలి త గ్లెను నూత్న పతివిరహివలె: నిజువదియొక్క-సాన్లు భార్గవునిచే నికృత్త రాజన్య మైన యార్యావర్తమువలెః పరశురావ(పీకిమయైన (గ్రామము మింద వానగురిసినట్లు (గామ మెచ్చటల జూచినను విశ్లధమె యుంజెను, కళాశాలలో వేసిన పాకలు పందిళ్లు కట్టిన సానడులు కళూలిపోయెన్లు. నారాయణరానుగా రవి యన్నియు మజుల వేయిం చిరి. అన్నియు మరమ శ్రత్తులు జరిగెను ఆహాఢమాసమునాంటికి బేళ మ్థునంగళాశాలతో యాటు జాతీయ కళాశాలయుల దెజబువయడెను. ఇంగ్లీషుపార శాలలో6 జదువరాదని (పచారకులునిర్చంధింపయొచ్చిరి. అందుచేతం గళాశాల శెక్కువమంది విద్యా్థలు వత్తుశేమో యని యాశ ఫుస్లైను- కేశవరావుగారు చనిపోవుట చేతం గళాశాలపనియైనదని

పదునొకండవ అధ్యాయము 809 చాలమందికి దెలిసిన విద్యాష్థ్ర లెవరును రాలేదు+ సుబ్బన్న పేంటలో జమిోందారుగారి కాలేజీ తెబువంబడెను. ఊరిలోనున్న హైస్కూలు

లోని విద్యార్థు లందజు నందులోం బోయి చేరిరి. అచ్చటనున్న శ్యైన్యూ-లును రాజూగారిబే, ఉపకార వేతనములు జమోింగారుగారు కొన్ని యేర్చజ'వెను.. నాని కాశపడి కొందజు విద్యాస్థలు వచ్చిరి. 'బెజవావనుండి సుబ్బన్న పేంటకు రై లుమార్షము వేయంబడెను, రైలు రాజాగారి సొంతఖర్చులమాలవ 'వేసికొనిరి. ఎమ్‌, ఎన్‌- ఎమ్‌, వారు వీరి కా పనియంతియుః జేసిపెట్టింందులకు రెండు లతలు దీసికొనిరి, నైలు పెక్సైలు, సామానులు మొద లైనవన్నియు వీళే కొనిరి. లాభ నష్ట్రము లన్నియు జమిోందారుగారి వే కొత్తగా తైలు పడుటచేత కాలేజికి జనమువచ్చిరి. ఈ యుబ్బులో జాతియక ఛాశాలపండుకొ నెను. పాలనానంఘ ములో గేశ నరావుగారి బదులునా గేశ్వర “రావుగారినివేయు టకు చం(నారెడ్డిగా రూహీంచిరి. రామచంద రాజుగా రిష్టపడ లేదు. అధికృతసంఘ (పతినిథి శఠకోపాచారి యిష్ట పడెను శరకోపావారి _యేయెండ. కా గొడుగు పట్టువాండు,. అతండు సంస్కృతములో గవి వం ప్యాసై నను “'జాతీయవిడ్యా వాదిమైనను ఇృంగ్తీ షునం బే యభిమానము కలవాండు* పాశ్చాత్యులు పదాక్థ విజ్ఞాన ఫాస్హ్రమున మహా(పళిభులైైరి.. వారి జ్ఞాన పింతయు. ఇంన్సీము భెషలో నున్నది. ఇంన్సీ మభామ చదువకుండ మనకు సాగదని వాద్దించునుం పాలనానంఘములో జమాందారుగారు సభ్యుండే కాని యాయన యే సమావేశమునకు వచ్చినపాపానం బోలేదు... అందుచేత నింకొక (కొత్త సభ్యునింహాడ 'వేసికొనుటకునుః జమిోందడారుగారినిం బోవకులుగానుంచుటకును శరకోపావారి చండ్రారెడ్డులు నిర్ణయించి, యొక్యపణాళిక (వాసి దానిని రిజిన్టరు-చేయించిరి. రాజుగారు పోష కండు, రాధాక అప్యయ్యగారు చం(దారెడ్డి, రామచంద'రాజు నా శ్వర రావుగారు అధికృతనంఘు ( పతినిథి-ఇదిె పాలనాసంఘము., కళొ శాలలో సంగీతము, వ్యడంగము) కలంకారీ నేంత -- ఈ శాఖలు తీసివేయంబడెను, నారాయణరానవుగారికి డెబ్బదిరూపాయల జీతము చేసిరి. పసివిల్పలు (గామములోనున్న 'పై+మరీస్కూ-లులో6 జదువు కొందురని సూర్యునారాయణను రగ్గించిరి, ఇవి చేసినకొ_త్తమార్పులు

ఏ0 వేయిపడగలు

వై (త్రమానములోవీచిన గాలులకుం బడిపోయిన పాకలు కట్టిం చుటప మూండువెల రూపాయలు ఖర్చు మదమూపించిరి. సాలుకువచ్చు నాదాయము తక్కిన యన్ని శాఖలను తీసివేసినను నీ సంవత్సరము చాలునట్లు "లేదుః (పతివేంట దసరాపండుగలకు ేశములో జాతీయ ఫిషకపం బోవుటకుం శేశవరావుగా శేర్పాటుచేసిరి. దసరాభితు లమింద వచ్చు నాదాయపుతో నీ సంవత్సరము గడ పవలయును, దసరాకొజు శటురుదూదుదుండిరి, ' రామశాత్రిగారిది గోదావరిజిల్లా. ఆయన తెలులపలోః దక్కి సాహిత్యము కలవాండుం వారిపూర్వులు "పభ్రావురము నాంటి నుండి పండితులే, వారి వంశమున కావై వుఐ6 జాల శీరున్నదిం ఆ రాజము చ్యుతియై తుని; విఠావురమ్ము లక్షీ శ్రినరసావురము మొదలస చిన్న రాజ్యములు నృద్ధినొందినను రామశాత్ర్రిగారి వంశ మర్యాద మార్పుపాంద లేదు, "పెద్దాపురము శాఖమొన తుని మఆలంద ద్వ శం శైన కామశాత్రిగారిని గారవించ నెంచి యాయనను బలిపించు కొనెను, రావ శాత్తి వదలలేక వదలలేక జాతీయ కళాళాలను వదలి పోయెను రామశాత్ర్రీకి బదు లెవరిని "వేయుటయని (బన్న రాలా “రామచం(ద'రాజు ధర్మారావు 'వేళత్తెను. చం(దారెడ్డికి ధర్మారా వన్నచోందగని యనుమానము, రాధాకృష్ణ య్య గారికి మాధ్యస్థ్య ము నాగేశ్వరరావు మౌన మవలంబించెను. శరకోపావారికి యధార్థ స్వరూపము "తెలియదుకాని గోటలోనికి వచ్చుటు పోవుటచేత ధర్మా "'రావున కచట పలుకుబడి యున్నదనుకొని యతండు నంగీకరించెనుం ధర్మారావు జాతీయకళాళాలలో ముప్పదిరూపాయలమింద కెలులస పండితుండుగా నేర్చాటయ్యెను. ధర్మా రావున కిం్టీషుపాఠక శాలలో కన్న నిచటం బనిచేయుటయే ఎక్కువరు ఏంచెను. అతండిం శమ చదివి _నన్కు చదువుచున్న ప్పూడుకూడ దానికై నతనికి "జ్వేషమే. (టైతుకవల యును గనుకు నేంటికాలమున (్రతుకిర్సోము చమప్పువలన.6 'ేలిక కనుక నది చదివెను, హర్చనాయని వుణ్యమాయని కోటలోనుండి నర్వసం భారములును ముంగిటె వచ్చుచుండెను. "తాను నెలృొకా ముప్పది రూకలు తెచ్చినను; చిన్న చిన్నయప్పుూలు తీసివేసి సుఖముగా (బతుక' వచ్చు ననుకొనెను, ధర్మారావు (వవేశించిన తరువాత నెలగడ చెను,

పదునొకండవ అధ్యాయము ఫ[ అది సెస్టంబరుమాసము, కొడచిన యేండాది లెక్కలు సం మూచుటకు నాడిటరు వచ్చెను. వురపాలకసంఘము లెక్కలు న8ి మాడయిజెను. కళాశాలపాలకసంభుము రిజిష్టరు చేయంబడుటచే జాతీయ గళానాల లెక్కలులహూడ నతనికే యూయయిచెను, లడిటరు 'లెక్క-లన్నియు సరిచూచి నాల్లవరోజున లెక్కలునరిగా లేవనియు; ధనము చాలభాగమన్యా(కాంతనుచేయబడేననియు చండా రెడ్డితో 'జెప్పను. చం(ద్రారెడ్డి వాలక సంఘాధ్యక్షుండు. చందారెడ్డి విచారించ లేమ దసరాలు సమిప్‌ంచెను.._ దసరా చందాలకు ధర్మారావు గుంటూరు జిల్లాకుంబోయును. రాఘవనావు నరసౌరావుపేంట కావురస్తుయం ధర్మారా వచటికిం బోయెను, రాఘవరావు చదువృమాని వేసి "రండేం్యర్లనుండి సహోయ నిరాళ రణోవ్యమములో నుండెను, మనిసి గొప్ప -వివేకళాలి యగుట చేతనా చుట్టుపట్లనున్న జాతీయనాయకులలో నితండు నొక్క_ండుగాం బురిగణింపంబడుచుండెను. అదివరకే యతనికి. కారాగృహ్య స్పా జరుగవలసిన 'జేగాని రాఘవరావు తం(డియధిశాపషలలో.6 బలుకుబడి కలవాండగుట చేత నట్టి దింకను జరుగలేదు. రాఖువరావు తీవ్లవాదిం ఉపన్యాసములలో రాచరికము నారిమింద నిష్టలు గురిపించునుం అన్నియు నమోనైై యున్నవి, రాఖువగావు 'తాఖీ దెప్పుడుబడిన నషప్పుచే వచ్చునని యెదురు చూదుముంతెను.. అతని. భఛార్య(కా త్తగా కౌంస్తురమునకు వచ్చెను. ధర్మారావు ఏ *ీనీపం గార్యమైన సెంగలియే నాకుం 'దెలియనీయ లేబే' యనెను. రాఘవరావు తన కారర్థప్రుపంగతు లన్నియు మి(తునితోం జెప్పెను, “మానాయనగారు చనివియియాజు నెలవైనది. నాప మా య్మూస్త్లి వైన మేమియుం చెలియదు, ఆస్తి , యంతయు నాయనయే చూచుచుంజెను, నే నుద్యమమ లోం దిరుగు చున్నాను, మా యత్తవారిది బాపట్ల నీ వెజుంగుదువు కజా! పిల్ల వ్య క్రరాలై యేండాది కావచ్చిన దని వారు తొందర పెట్టిరి. 'నేనుద్య _ మములోం దిరుగుదున్నందుకు మామగారికి నోపవ, కాని _వీల్లను దన యింటిలోనుంచుకొనండుగదా! నే నుద్యవ మేదో లేలినం గాని కార్యము చేసిపొననన్నాను. గాంధిగారు స్యరాం్భమ. సంవత్సర

812 వేయిపడగలు ములో వమ్చునని చెప్పిరి. చేశములో నాయన యేమో మాంతికః డని మన (పయళత్నము "లేకుండ నే స్వరాచర్ధవ. తెచ్చి మన చేతు లలో. బెట్టునని యనుకొనిరి. ఆయస వెస్పన కార్యక్రమము సరిగాశ "చీశమంతయు నాచరించిన వచ్చునని యాయన యు ర్రశ్య ముం "చేశమం తయు నట్లనుకొన లేదు ఇం్ఫన్సీము విద్యా శాలలయందు మానివనవా6 'డెవ్వండును 'లేండుం మౌానినవాండు తిండి లేక చెడుచున్నాండు* న్యాయ స్థానములు యథా(పకారముగా సాగుచున్నపి. స్వా స్ట్‌ మెబ్లు వచ్చును? "దేశ మందజుస్వలాభ పరాయణుల్రై న తరువాతి చేశ మునప విముక్రీయెచ్చటిది? గాంధిగారుపెట్టిగడువై నంత నేబేశ మున నందథ కును విరక్రి జనించెను, విముఖులందబును “ తెచ్చినారయ్యా రాజ్య" 'మని యొగతాలి చేయుచున్నారు. "నేనును గార్యము చేసికొనుట కను మతించవలసి వచ్చినదిం 'కారర్థమునకుం దరలివెళ్ళిపిమి వూ మావు గారు వీటలమింద నాకు విలాయితీి గుక్సలు సపెక్షైను, నే నవి కట్టుొన "లేదు, బంధున్రలలో6 గలవరము బయలుబేజెను. చివరకం జేయునది "లేక యప్పుడు బజారునకుంబోయి ఖద్దరుబట్టలు తెచ్చిరి. మా వమూమ' గారు ([గామకరణమ్ను* అందుచేత. నాయన కుదో్యోగము పోవునేమో యని భయము, కృష్ణాజిల్లాలో ైకలూసు తాలూకా కరణము లంద ఆును రాజీనామా లిచ్చిరి. జేశభ_క్సి యన్న-చో అబుండవలయును, నాభార్యకుం బీటలమిందికి మేము ఖద్దరుచీరలు కొనిపోతిమి- వారా చీర లట్ట పెట్టి యేవో విజేశీచీరలు కట్టించిరి. ర్యాతి గదిలోనికి నా భార్య విబేశీచీరతో నే వచ్చెను, నే నామెతో మాట్లాడలేదు. అెల్ల వాజులు నింతే. ఆరెండవరోజున ఖద్దరు చీరలట్టి పంపించిరి. దానితో “మా మామగారికి నా పెంకితనమంతయుఃందెలిసినది, మేము.కొంచెము . పేదవారముగదా! అందుచేత నన్ను లొంగచీయవలయునని మౌ “మామగారి యూహ. కాని యేదియు సాగలేందు. మాకు నాలు “గకరముల పొలమున్నది. అది మెట్ట. -పండినప్పూడు సండును లేదా పండదు- మాయన్న కోటలో గుమాస్తా. ఆయన కిరువదిరూపాయ 'లిత్తుకు, నేను సంపాదించినలాని సాణగదు. మా తల్లి (బ్రకికియున్నది గావున నెట్లో పాలయచున్నది "లేనిచో నా భార్య యేమికావలయునో

40] పదునొకండవ అధ్యాయము 213 "తెలియదు అని తన కధ యంతయుం జెప్పెను ధర్మా రావునకు రాష్రవరానునప (బాణన్నేహమని .యింటిలోనివారంద అకును 'జెలి 'యును= ధర్మారావు చారి యింటనే యొకనాండుండి మటునాండు గుంటూరునకుంబోయి యచటలూడ వసూళ్ళు జరిపెను. (సతి వాకును *సుబ్బన్న చేల జాతీయక ళాశాలయంతయువమార్చిరంటకడా! మునువున్న శాఖలన్నియుల దీసివేసిరంట ఇంకను చందా లెందు కయా్య్య! దొంగదోవిడిగా నున్న దే వ్యవహారము! అసిరి కొందరు చందా లిచ్చిరి. -

“ధర్మారావు మజునాండు బాపట్లకుంబోయెను.. గాపట్లలోం గిరీటి మేనమామ డిప్యూటీ కలెక్టరు. ధర్మా రావునకం గిరీటి (వ్రియు కాలిని జూత వనిపంచినది. ఒకరోజున సాయంకాలమున వెళ్ళెను వాకిట నొక పదునా'ఖ్టేంగ్లచాలిక _యొజ్జనిది? బక్క-టపలుచనిదిః విహోద భావాచ్భావత. మ:ఖవ. ౦డల_యొకకన్యనోచరింవెను. అతంజామెను

శశి ేఖయనుకొనెను వల యనలా “వసనే పరిధూసళే నసానా 'నియవ చశూనుమఖీ ధృ౨ైకవేణ్సీ అవి నిషరుణస్య శుద్ధశీలా మమ దీర్ధ౦ విరవ్శవతం బిభర్తి” అని కిరీటి యనుకోందగినంత విరహిణిగా గొోరించినది. ధర్మా రావు తనలో మిత్రుని జన్మ సార్థక తనుగూర్చి మిక్కి-లియు నంతోమింఇెను. వీకాదళినాంటికి వముజల సుబ్బన్న పేంట చేరుకొనెను.. ద్వాదశినాంటికి గళాళాలకుల దదితరు 'లెవ్వరును రాలేదు. ఒక్కతానెకనయిజెను, తరువాత వై దురోజులవరకు నితరో వౌధార్టయులు రాకపోవుటవేత ధర్మారావు నిశ్వా ఫిపారుండుగా నుండెను,

• కోటలో ధర్మా రావునెడబ యక్కి-ం చిత్సౌమనస్య నేర్ప డెను చం(డారెడ్డికి “రాభాక ్రవ్తయ్యగారికిం జక్య_ని స్నేహ ముండెను చం(దారెడ్డి ధర్మా రావ్రనుగూర్చి యవుడు (దసంగించినను నగారన ,ముగాం (బసగించుటవలనను: గడ చిన పచేంద్లుగా నతని సౌజన్య ము. ధర్మపతుపాతము? నిర్భ్మయళ్వుము సెజింగియుండుట చేతను) ఫర్గాఠావు .మంచి కవి యని వారు పీరు ఇెప్పుకొనుచుండుటవేతను రాధా కృష్ణయ్య కతనిమోింద గౌరవ మెర్ప డెను ామేశ్వరముగారికి మన

814 వేయిపడగలు సులో ధర్మారావు నెడ విరోధభావమే యుండెను, కాని యిన్నగారి భావమున ెదురువెప్పండు. సర్వారాయ జెప్పుడో కాని సుబ్బన్న చంబకేశాండు. దివానుగారు ధర్మారావు (పస్తావనయే చేయండూడ (పహాదనాటకమ.నకు హరప్పనాయని. దీసికొనిపోయిన తరు వాతి ధర్మారావ్చను వ.అలం గోటలోనికి రానీయకుండుటకుం (బయ త్నములు జరిగాను, ఈ సారి ధర్మారావు వచ్చిన ప్పుడు "లోనికి రానీయ వలదని కోటగ్య్వార పాలకులకు రంగారావుగారు. చెప్పెను. తరువాత నాలుగురోజ లవరకు ధర్మారావు కోటే రాలేదు? అయిదవనాండు హరప్పనాయంే ధర్మారావు నింటికింబోయి తీసిళొనివచ్చెనుం నాయ నితో గలపివద్భు ధర్మా రావును వలదనవలెన్సో యూరకుండవలెనో చ్యారపాలకునకుం 'జలెయిలేదు. లోని కేల రానిచ్చికివని వ అునాండు (ఎక్నించిన రంగారావుగారికి వాంబే. సమాధానము వెప్పెను. తన కొడుే థర్భా రావునింటికిం బోయెను. అవి జమోందారులకు లాయకీ కాదు కొడుకును గోపించవలె ననుకొన్నాండు* రంగారావు గాయ రెందవయంతస్తున చావడిలోల గూర్చుండెను. కోట ముందు - ఛాగమంతయుం గనంలబడుచుండెను, దూరమునుండి దివానుగారు శశి నియు గలసివచ్చుచుండి ర! రంగా-రావుగారి ఇొక చిత్రమైన యూహ తోంవెనుం హరప్పనాయండు ధ ర్మారావునింటికింబోవుట లాయకీ కాదు- తనభార్య దివానుతోంగలసి నడచివచ్చుట లాయక్రీయేనా? అ మజునాంటినుండి ధర్మారావు కోటలోనికి నచ్చుట శెవ్వరు నడ్డంకి కలిగించలేవము. ఈట్పక వారప్పకు సంవత్సరమున్నర చదువుచెప్పిన తరువాత నతనికొకసంగతి తెలి-సెను, హరప్ప తనయొద్దనిం శఛీషమాటలకర్థము మామే నేర్చుళొనుచుండెను. ఆ భాషలో .మాటాడుటకు సామ ర్ధ్య్యముమా(తమే గడించుచుంజెను, హరప్ప యిప్పటికి. దప్పులతో నింగ్గీషు మాటాడంగలండు. ఒక్కొ-క్టచోటంగావలసినమాటదొరకక లెలులపమాట నేయుప యోగించును. అచ్చటం గావలసిన యింగ్భోము మాట ఈట్పను చెప్పును ఆ మాటను,.వెంటనే హరప్ప తన స్ప్రన్తక ములొ (వాసికొనును, తరువాత నెన్నిసాప్ల చూచినను నొక్క_సారి వీన్నమాట వ. ఆచిపోయినట్లుకనిపించయ. ఈట్బ నెన్నిసాపలు (క్రీస్తు

పదునొకండవ అధ్యాయము ఏస్‌ మతమునుగుటించి (పస్తావించినను హరస్ప బదులువెప్పంయ- కాదనం చవ ననండు, అతని మొగమున నే భావ ముండదు. స వారప్ప మొగమున సహజముగా విషాదచశేఖ మొకండుండునుం అది యిప్పుడు శెట్టింపుగాం గనివీంచయొచ్చెను. ఒకనాటి సాయం శాలమున ధర్మారా వడిగరుం “అయ్యా! తవురు నటి దిగాలుగా నుండుచుంటిరి. కారణ మేమి? హరప్ప; మా యమ్మాగారికిః నాయనమ్మగారికి6 గర్మలు సరిగా జరుగలేదు వారికిర్యబేతత్వివిము క్తి లేదు. నాకు నాశచనివృ్తి కలుగలేదు, ఈ యాశౌచముతొ మా వంశ ముఖ్య చైవమైన వేణు గోపాలస్వామివారిని దర్శింయటనై న వీలు లేవన్నది. చమూ తం(డితో నీ విషయము మాటలాడుద మన్న నాకు భయముగానున్నది. వారి యొద్ద నాకు జనవ్చతక్కువ. ఈ హృదయథారము తగ్దులబప్పుడో! హరప్ప మనస్సులోని దెప్పుడును జెప్పండు. ఆ గుణవతని నెత్తురులో నున్నది. ఇతరులయెడ మజోగంభీరుండై న యా పజ్జవాంయ _ ధర్మారావు నెడలస్నిగ్ధులై తశ శీవియ్‌ మజచిఫోవును, కుజ్జవానికిం 'బవమూండేంన్లులేవ్ర. దినానుగాని రాధాకృష్ణయ్యగాని యతని యొకుట నేనుయు ననకు. హరప్ప బక్క-పలుచనివాయడ్రై బలహీనుం డయినన్యు నాయన మొగముస రాజవర్చస్సు కొట్టవచ్చుచుండునుః ఆ వర్చస్సు ముందర జూలమంది నిలువలేరు. వారస్ప రోజునకుం బది మాటలకన్న నెక్కవమాటాశండు, అందులో సగముధర్మా రావుతో; సగ మింన్సీ షు నేర్చుకొన్న ప్పుడు. కాసావాండతో నొక్క-పలుకును "లేము. కావలసినదాసిని గన్నుతోనే కనంబజుదును. అక్క-రలేనివానిని మొగముతో నేచెప్పును. పదుమూండదేంధక్ల కుజ్జవానికి బరిచారకులంద అుకు గడగడలాడుదురు. కృష్ణమనాయని ముందుగూడ నట్లులేదుః కృష్ట మనాయని తండిమైన హరప్పనాయని జూచినచో. జనులంబజు నట్లు గడగడలాజెదడివారంట. ముత్తాత యవతరించెనని మ సలిదాసీ వాండనిరి. తన్లిపోకముందడు హరప్ప యింత "లేవ పోయిననాంటి నుండి రోజురోజున కాయనలోః (బభులయణములు (పబలుదుండెను. రంగారావుగారితో నే (వతివాండును బోయి వునని వెప్పుకొనుటకు ఇెనుదీయండు* నమనవిమైనను శశినితో మిక్కిలి తేలికగా జెప్పుకొన

816 వేయిపడగలు వచ్చును. ఆమెకు జక్కగాం 'దెలు౮పవచ్చును. ఆమె యొంత చెప్పిన రంగారావంత- పరిచారకు లేవైన మనవిచేసిళేని వారిపనిచేయిటయే ఛచ్చినికిష్ట మం మొదటం (గొత్తశాణి 'యొట్లున్నను తరవాత తరువాత్శె పరివారకుల కందకు నామెయన్నవోం (శ్రేమయే బలిసెను, అమెకుం డాము చేయవలసిన పనిలేదు, తమ కేదకొవలసిన నామె చేసిపెట్టును. 'సేవకలంద ఆజా మెను దెరసానియందురుః రాణిగా రనరు. అమ్మగా రనరు, ఆమె మూలమున రంగారాన్రగారు జమిందచారుగాల గనివిం చుట మానివేసెను, రంగారావుగారి (వస్తావనయే పరిచారకు 'లెన్వ రునుల జేయరు. ఎప్పుడైన చాబయ్యుగారు దొరగారన్నమాటలు పరి వారకుల నోట వచ్చినచో పహరప్పనాయయని యర్థము. హూరప్పకం చెలులస (వాయను జదువనువ్చెనుం ధర్మారావు సువుతీ శతకమ: , కృష్ణశతకము? రుక్మిణీకల్యాణము: గజీం్యద మోత్సము నన్నియు6 జదివి వినివించి? వినిపించుదు మాటల కస్ధము చెప్పెను. హరప్ప చదువను [వాయను నేర్చుకొనుటవేజు, విషయ మెజింగికొనుట 'వేటుగా నేర్చుళొనెను. ధర్మారావు వీలు కుదిరినప్పూూ "డెల్ల వురాణకధలు వసప్పెను, మతి వనయములు చెప్పెను. వారప్ప - చదివినది తక్కువ; "లెలిసికొన్నది యెక్కువ సంవత్సరమున్నర ధర్మా “రాయని 'స్నేహమెటింగిన హరప్ప హృదయమును చిండుచున్న వివ యములు కెండు. ఒకటి తల్లి కిం గర్మచేయవలయునన్ని "రెండు గోపాలస్వామికిం గల్యాణములు చేయించవలయునని. . | _ వారవు రోజులైన తర్వాత జాతీయ కళాశాలోపాధార్థయు లందణు వచ్చిరి. సెలవు లేకాదళితో-నే మెపోయెను. అందమును బున్నమదాంటిన తరువాత వచ్చిరి. ఇన్నాళ్ళు సెలవు లెవరిచ్చిరో “తెలియలేదు. ధర్మారావ్రునకు వారి (ప్రవర్తన వమూచినచవో “స్వయం "రాజూ స్తయం మంతి గా నున్నది,

పం్యడెండవ అధ్యాయము

ఫురపాలకసంఘ సౌథని ర్మాణము ప్వూర్తియయ్యెను. కోటక "జీవాలయనులకు మథ్యనున్న ఏీధిశదమురుగా ను_త్తరదక్కున -నున్న పొలాలలో నిర్మింబయిడిన యా సౌధము (గామను: నంతయు. జూదుదున్నట్టుం డెను, కడచిన సంవత్సర మెనిమిదివేలును రాచరి శము వారికిం చెల్లించలేదు గనుక నీ యేండు రెంజెన్‌మిన్టులు పదు నాజువే లొక్క-సారిగా. ్యోల్గించవలయు నని చం(దానెడ్డిగారికి. లేఖ వచ్చెను. వ్యవహారమ.లకన్న సౌధ (వ వేశ్లోత్సవము ముందుగా విచా రించవలసివచ్చెన్ను ఆ యుత్చివము వేళ” బర్చునకుంగాన్వు నాలుగువేలు .నిలువయుంచయిడెను, ల యుర్చవమ.వేళ గవర్నరుగారు వచ్చి సౌధమును పెఆతురు. సుబ్బన్న పేల వై ల్వేస్టేమను గుం డేటికిం దగ్గ ఆఅగా నుండెను. (క్రమముగా నూకు గుండెటిం దగ్గుకు, వ్యాపించు చుండెను, . గుంజేజు వజదలు వచ్చినచో నిరుడు పొాలాలస్మ్మ్యయుః బోయినవి. వజల6 బబేంస్లకు వజదలు వచ్చెనా, కొన్నియిండ్లు చుట్ట బెట్టుకొని వోవునేమో !

, రైలున్రేమనునుండి యొజ్జకాగితముల తోరణాలు గొలుసులు నూత్న సౌథవమ-వజకు (చేలాడందీయలయిడి యుండెను రతుకభటులు (పళిగజ మెవమెవనుగా కాపలానిలుచుండిరి. కాలేజు హైస్కూలు కోట, పోలీసున్చేమను: వురపాలకసింఘ మ-, సౌధమునన్ని చోట్లస్వాగత ములు (వ్రాసి.ద్యారములయందు6 గాగితమ లతో “అర్బులు కట్టం బడెను. బెజనాడనుండి యా హ్వ్వనములమింద ంబెద్దయుదో ్ట్‌గ స్థులంద అును వచ్చిరి= . జిల్లాబోష్టసంభుభ్యులు, "తాలూకా బోష్టసభ్యులు విచ్చేసిరి. 'పెద్దయుత్పవముజరి గాను 50డు బార్థండుమేళాలు కుదుర్చం బడెను. గవర్నరుగారు విచ్చేసిరి, వార్తికి ॥ స్వాగతప[తము చదువం బడెను, నారు నూర్న సౌధనును 'దెజచిరి: ఆ సెవవయమ.న నొకయుప న్యాసము గావించిరి. రాజథానిలో నెచ్చటను బురపాలకసంఘ మున కంతి సౌధము లేదనియుం గార్పొశేననుకుం' తగినంత సౌధమనియ్యు సుబ్బన్న పేయ మజపహోనగరము శాగలందుల ..8ది నూచక మనియ్యు ననిరి, అందజు సుబ్బన్న పేంట నగరమైన ళ్లు కరతాళధ్వనులు _చేసిరిః

ఫ్ర వేయిపడగలు "పేట నాబ్ధువై ఫుల బదిమైళ్ళు "పమగునుు రశాదథధాని యగుకు. ఆంథులకుం (బళ్యేక రాష్ట్రము వచి ఎనప్పూడు సుబ్బన్న పేటలో నాం(ధ చేశవు గవర్నరు నివాన ముండుననెను. సభ్యులందణును గర తాళ ధ్వనులచేత మిన్ను పగిలించిరి. భవిష్యత్తులో సుబ్బన్న పేటలో (టెములు తికుగును; సోల్టప్ల తిుగుదురుం న. ననువారి సినిమూలు (దబలునుం సూ్యజియములుండును. ఆం శమున6 (బధాననగర నుగునని యాయనచమత్క్యృకిగా నుపన్యసించెరు. సభ్యులందజు నన్నియునై నశ్లు సంతనీంచిరి. జమించాకుగారి సాహాయ్య మువలన నగరములో గళాళాల యేర్చడినశ్ల్రు వాళే సుబ్బన్న పేటను సర్వ విధముల మ పహళనగరముచేయిటప "సీ-ంతుభూతులు కాణలరని (నసం గించెను, చేతులతో బల్లమింద గొట్టిన (యమోంకం (గొత్తబనబ్లలు “పూసిన వార్నీషు కొంత చెజుఫ్పుళొన్నవి, న భయగువజకం (బొద్దునం తొ మ్మిదిన్నర యయ్యెునుం చందా రెడ్డిగారును; రంగారాన్చగారును జెజియొక వె వ్రన నడువలా గవర్నపగారును శశినియుం గలసి వ్రుర పాలక సంఘమ.లోనుండి బయటికి వచ్చుచుండిరి. గణాచారి తల ముడి వేసికొని మొగమునం 'ెద్దపంకువ. బొట్టు " "పెట్టుకొని _ పనువ్ఫురంగు చీరకట్టుకొని యొజ్జన్నిరె కందాల్చి, నిరా . భరణసుందరమైన శరీరముతో, "దేవతావహిమ(పకాళించు ముఖ ీఖ లతో, ననార్హ వము) నమానువభోగ్యమునై న యావనము.తో మహా శిల్చి చెక్కిన పార్వతీవిగవామువోని కఠినవత ముతో, సన్ననినడుము పుందవ*న సుందరవదనారవిందమ.తోం జిక్క-ని చేతులు" కదలించి నపుడు దండమువలె నుండుటతో నడచిన నడక రాజవాంనీ విలాన సుందరమందయాన సాదృశ్యములు తతునుకొనుటతో' వార్‌కడ్డ ముగా నచ్చి వేంపమండ సౌాధద్వారమున కెదురుగా వదలి? యెంత నిశ్చలముగా వచ్చానో యంతమందియున్నను నంతే నిశ్చలముగా నెను కకుం దిరిగిపోయెను. రక్షకుల కాజ్ఞయేమనలూ నెవ్వరిని గవర్నరు " గారితోవయందు రానీయవలదని, గణావారి యెట్లువచ్చినదో యెవ రను జూడలేదు. ఆమెను జూచి చం(డాకెక్డి కలంతపచెను. జమిం చాప భ్రూయుగము మెలిపెళ్లైను,

పంజెండన అధ్యాయము ప10 గవర్నరుగా శామె యనికిని గవనించలేదు, ఆయన శశినితో నేదియోపూటాడుచుం చెనుం గణారివచ్చుటియు మజల వెళ్ళుటయు ౫౦డు నిమేపషములలో జరిగను, చందారెడ్డి "రెండడుగులు .- ముందు వేసి చేపమండ కాలితోం(దోసివే సెను. అతనికిం గాలిలో నేవయో (గుద్చుకొ నెను. నీమి (గుచ్చుకొన్నదో విచారించుటన వేళశాదు. _ ॥ గవర్నరుగారు సుబ్బన్న వేయ కదివణ ఇన్నండును శాలేదుం కోటయంతంముం దిరిగి భూచిరిం శచ్సిని-వచ్చిన తరువాత _ గోటలోల జాల మార్పులు జరిగను. అన్నియు యూరవ్ఫు బేశస్థుల మునస్సునికు నచ్చినట్లుం డెను. గవర్నరుగారు చాలసంతోమించెను. హరప్పనాయని గసమారశాజూ యని భావించిరి. హరప్ప సన్ననిదోవకికట్టిః గులాబి రంగుగల పట్టుజరీ య్వుత్తరీయము వెనుక కొంగు విడిచ్చి తలపాగా చుక్సైను, చేతులయందు జరీపనిచేసిన కోటుతొడిగెను. మెడలో రత నాల వోరమొకటి వేసికొనెను, ఈ దుస్తులు హరప్ప తనకుం దా నిర్మ యించుకొనినవే, హరప్పను జూచి గవర్నరు చాల సంతోమింవెను- "ఈట్సనుదొరతో “సీకువి.౦చి చురుక్వైనవిద్యార్థి దొరక నని (పళం సించెను, గవర్నరుగారికి వంగి సలాముచేయవలయు. నని హరప్పకు దండిచెప్పను హరస్ప సలాముమాతమే చేసెను, హరప్ప యొట్లు చేసినను గవర్నరుగారి కతనిం జూచినచో నానంద మేమైనది గవర్నపగారు కళాశాలకు. బోయెను. ఎఫ్‌, వ, రెండవ సంవ త్పరముకూడ జరుసుచుండెను, ముందునాలంటికి బి వ క్లాసుగూడ6 బెక్టైదము అని నాోశ్వరరావుగారు చెప్పిరి. గవర్నరుగారు (పశం సించిరిం విద్యార్థులకు హతము ఛెప్పిరి+ . గవర్నరుగారు వెళ్ళిపోయిన తరువాత మజటునాండు చందా రెడ్డికి. గాలిలోం(గుచ్చుకొన్న దేగో మోవుచేసెను. వైద్యులనుబిలి వంచి చూపెను, వారిశకేమియుం చెలిసినదికాదు. ఎవరినోపిలిచ మం(త ములు వేయించెను తగ్గినది కాదు* మూన్నాళ్ళు మం౦ంచమునుండి "లేవలేదు, _ | చం(దారెడ్డి కాలితోం (బోసిన 'వేపవండ- నాల్గురోజులనుండి యొండి?; నూళ్న వురపాలకసాధ బహిర్ట్వ్యార సమిపమున గోడ

820 వేయిపడగలు

కానుకొనియుం డెను, అయిదవనాఃండు (దొద్దున చంథడారెడ్డికి మజీయు బరువుచేసెను. గణచారి తెల్లని కోకందాల్చిం సన్నని బొట్టుపెట్టి, పయ్యెదకొంగు నడుమునకువిగించి యింటినుండి కోటముందుగాన డిచి- వచ్చి; యెండిన వేంపమంవతీసికొని మజొక్షరావిమండతో. గలిపికట్లి తెచ్చి? చం(ారెడ్డివాకింట నుంచెను. చం(డ్రానెడ్డికి మనసులో గణా చారి యన్న. భయమును గోపముగా నున్నది. ఆఅతండాయూంరి నాల ఆయూరి సంప్రదాయములు .- తెలియును. విశ్వాసములేకపో

'లేదు- తిరస్కృతి వృాదయములోలేదు? పైకి సాటివారితో వాక్కు- నందుమ్తూ[తమే తిరస్కృతి (వదర్శించును. తనవాకిలిదాతవచ్చిగణా చారి 'వెళ్ళుచున్నదని యెవరోచెప్పలా నామెను లోనికిరమ శ్రైని కబు రంపించెనుగ అణావారి సు(బవ్మా ణ్యేశ్వరస్యామి గుడిలోపలయిబజులసను తనయన్నగారి ' యింటిలో పలయెజుంగును. తక్కిన (గ్రామమ లోని యింటి గటపలేగాని గడపలోపల "నేవు-న్నదో 'యెొజుంగదు, ఆమె య్వొువ్వరింటికిం బోదు ఎవ్వరు నామెను రమ్మనరు, ఆమె చందా

"రెడ్డీయింటిలోనికింటోక యింటి'కేపోయెను. గణాదారి యనవసరముగ

నన్నతోంగాని వదినగారితో౦ాని మాటాడదు. వారామె నొక్క

పదురుమాట యనరు. ఆమె ఎప్పుడో; ఎందుకో మాటాడును. ఆ

యింటిలో నామె మాట్లాడిన క్లే జరుగవలయును. ఆమె యొడలు

చాంయకొనదు:. వదినగారితోందాటుగా నింటిలో సనీ యంతయుం

చాను చేయును, రాటిముమింద దారము తీసి తన కూడుగుడ్డలకుం

జాను సంపాదించును. అన్న గారికిద్దజు కొడుకులున్నారు. వారిపోమణ

"తానే చేయును. అన్నగారి 'పేరు రంగయ్య వదినగారిపేరు రంగవ శ్ర

గణాచారికి గణావారి యని-పీరు, మొదటి గణావారి పేరు నాగవ్శాం

_అప్పటినుండి యిప్పటివజుకు మజల గణావారికి. "బేకులేమం (వతి

గశ్రావారిని దం[డిమా[తము నాగమ్మ యని పిలుచును, నారి వంశ

ములో (బ౩ివారికి (బథమసం-తానమున (శ్రీ; తక్కినవార వ్రకుషులు

పెద్దగణావారి చచ్చిపోశ్రవజకు నీ వీల్ల "పేరు నాగము క్రై తరువాత నీమె

గణావారి. రంగయ్య కుమా[తము ([పథమసంతానమీ (శ్రీసంళతానము

కాదు మణి యింతవటజుకు నతనికి (స్రీ సంతానమే. లేదు. ఇదిదూచి

శే] పండెండవ అధ్యాయము వల కొందజు సం్యపదాయమును నిరసించిరి. కొంద ఆమెయే చివరి గణా వారి యనిరి. కొంద అీమెతో సుబ్బన్న పేంట నశించిపోవు ననిరి. పది మంది పదిరీతుల నాడిరి,

అ నాండు సాయంకొలము చం(డా రెడ్డికిం గాలు. లేలిక యిచ్చెను, అతనికి భయము తగెను. మజునాండు సాయంకాలము పొలమునకుం బోయెను, జూతీయ కళాశాల వెనుక కళాశాల కిచ్చినది గాక యెనుబది యకరముల మెట్ట యాయనకుల గలము మెట్టలో జొన్న: మొక్కజొన్న సెరిగియుం జెను. కొంతమేర కంది వేసెను మజీకొంత మిరపపేసెను, మిఠపచేను సన్నని తెల్ల పూలతోనిండియుం డెను. పసపాకు పొట్లములవలె విచ్చియుండను, మొక్కజొన్న పసపు పొట్టలమిందనుం డెను, పొన్న(ఫతిదిరము గోసి పశువులకు వేయుచుం డుటవలన సగముకోయలయుడి తక్కిన సగమి గాలికి వెనుకు (వాలి జుక్రైగ మవ్వుకొన్నట్టుం డెను "రెడ్డి మైరునాలున్నువై పులకుం దిరిగి మిరప పసవుచేల మధ్యగట్టున నడచుదుం డెను. ఎడమ్మవై పున మిరప తోయలో నేవో గలగలలాడెను. రెడ్డి పరిశీలించి చూచెను. నమి యునులేదు. రెడ్డినాలుగడుగులువేసెను. కుడివై పునబసుపుతోటలో "నేవో (సాశినట్లయ్యును. "రెడ్డి నిలిచి చూచెను. వనమియును "లేపుః "రెడి మజల లెండడులు వేసెను. ఏదో తనవెంట వచ్చుదున్నట్లు తోంచెకు. తాను నడ చినచో గలగలలాడునుః నిలుచున్న వోంఓప్పూడు లేదు. రెడ్డి మజల నడ చెను. చప్పుడుపోయినది. రెడ్డి వందగ జములు నడ చెను. ఎవవు.వై వునంగాని? కుడి వై వునలాని గలగలవినిపించలేదు. "రెడ్సి యేదో యూహీంచ మొదలుపెనైను: “గణావారి వేప మండతో "రావిమండ కలివీ నా వాకివియందు వదలెను నాకు నెమ్మదించెను* మా పూర్వులెల్ల సీ యూరికి. బ్వెత్తనదారులు.. నేను పురపాలక సంఘాధ్యమ్షంచను. -.ఈపదవినే ననుకొన్నంత స్వతం(తముకాదు, ఎం "రెండు లక్షలు పెట్టి యింక సౌధనిర్మాణ మెందుకు?! ఇట్టి సంపు ము లేక పేటలో మూడువందలయేండ్హ్లు జరిగిన నష్ట్రమేమి?. . .పూర్వము పేటలో స్యామికి నుత్సవములు జరిగాడీవి. ఇపుడు నూనివేసిరి. .. జమిందారుగారు ఇంగ్లీ షుర్ర్రీని వివాహము. చేసికొనిరి పూర్వపు

322 వేయిపడగలు రాణుల తరహా వేలు, .. చేశము వృద్ధిపొందుచున్న దెం శీశావరావు గారివె వృద్ధి కాద నెకువాంయ. ... (దకివారికి నుద్యో గాభిలామ: ధనాఫిలావు యధికారాఖిలావు వృ్టిపొాందుదున్నవి. నాశ చూడ్తా రాదా? ప్రరపాలక సంసూధ్యుతుపదవి నేను వదలిపట్టలేను .. నా కసకవమారుండు (కొత్తమేజలు 'వేయించును.. తోంటలు వేయిందుకు ండు వేల యకరమ.లభూని కొందుము, మావంటిదనవంతులుండరు. జిల్లాయంతయు మేము వెప్పినశ్లు వినును తరవాత నేని. జరుగును? తిరువాత సతనికి. గుమారుండు ఫుట్టును. అతండు "పద్దవాల నొస్ప యుద్యోగము చేయును, అతండును సంపాొదించును ... నే సెంతసేపు తిలంచినిను ధనమ్లు నధికౌరమునుగూర్చియే తిలదుముంటిని, దైవ మునుగూర్చియే విచారించను. . . తెలులస చదువున నిండ భ్క్తీయు? "దేవుండు నుందురు. ఇం్గీషు చదువులలో నది లేబేమో. ..-కెలుయ చదున్సలలో నాబ్దువర్థములుు వారి ధర్మవులు తెలుపలంబడును ఇం్లీమచదున్సలో సర్వవూనవులునొక పే. అందుచేతదయ మొదలగు సనిశాలగుణమ.'లే యందు బోధథింపంబడుచున్నవి. మన చేశప్పు చదువు లలోదయలేదా?. . .నునుప్పు స చేండ్ధకింద నింతయూ ₹ీలేదు. ఇంత మౌగానిలేదు- ఇంత నాగరికతలేదము. పేదవారు నింతవుంవిలేశేమో!

• లన్ని పన్నులు లేన. ఇన్ని సుఖనులు 'లేవేనూ!

సడచుచున్న "డ్డ! వమజుల గలగల పి్‌నంబడెనుం రెడ్డి నిలు చుండెను. నిలుమున్న డితో నీ సారి చప్పుడాగలేమ. తన చారి కత్ణముగా నేనో వెళ్ళినట్లు తోంచెను. ెడ్డి నిడానించి చూచెను. వామ. తేసడారి కడ్డముగా బోవ్రదున్నది. తల కనయవలేదు.. తోక మాము దారిక డ్లేముగా నున్నది. రెడ్డి యొకడుగు వెనుకకు వేసెను పనఫవుచేనిలోనుండి పాము మెళకవంచి (తోనలోనికి. దిరిశాను. రెడ్డి కొళ తల కనబడెనుం ెడ్డి చేకిలో గజ్జలేదు, అటు నిటు మూచెనుం కనుదూవుమేరలో మని% కనయణడలేదు. పాఠేపోవుటకు బుద్ధి ఫుట్ట 'లేదుం కాళ్ళు వడంకుచుండెను. కన్నులు నిర్నిమేషముగం జేసి "రెడ్డి కదలుచున్న పామువంక నే నిదానించి చూఫవెను, పాము నల్లగా నుండెను, తల యొకటి ండు) మూండు నాలుగుగా గోచరించెనుం

పండెండవ అధ్యాయము ఏల3ె

నాల్లుతలలపామును జూచినంతనే రెడ్డి దానిని చేవసర్ప మనుకొ నెను

అనుకొన్నవాండు. తలగుడ్డందీసి నమస్కరించ నూహించలేదు*

వెల్తన్లు ది(గ్భాంత్యువై చూదుదుంజెను.. సర్పము తోశమింద లేచి నిలుచుండెను. ఆటు పనఫ్పు ఇటు మిరప మొక్క_లు గజమెత్తున

జరిగి యుంజెను. సర్పరాజుకు-డ నంతియ యొత్తున_ లేవెను,

ెడ్డి కనులు మూసికొని మజలం చెజచి సర్పమును బరిశీలించెను.

సామి నాలుగు తలలును జితుకల బొడిచిన ట్లుం డెను నాల్టు

నొళ్ళినుండి జిహ్వూలోః సనాత్తుకుచారికలో! పాముకదా చంపవలయు

నని యూహా "ఆడ్డిక వచ్చెనుం దివ్యసర్పముక దా! వనము చంపలోలు

గుదుమూ యని యూహీంచెను, అన లీ పాముచేతం గజవంబడకుండ

బయటపడినప్పూడుకదా యన్న యూహ వచ్చెను అప్పుడే నిలు

చుండి నెండునూండునివు సవిలయ్యెనుం ముందుకుసాంగిపోవుద మా

సర్ప మెదురుగా నిలుచున్నది* వెనుకకుం దిరిగిపోదమా? వెంటబడి

కజుదునేమో! కొంతస్తైైన తరువాత రెడ్డి కొకయూహ తోంచినదిం

ఫవైనుక వెనుకగా జరిగిపోవలయునని. కాని యొడలంతయు వణం!ి పోవుచుండెను. అయినను (బయమ్నించి. వెనుక కడుగులు వేసెను.

నాలుగడుగులు వేసినతరువాతం దనతో సర్చ్పముకూడ ముందునకు

సా లపచున్నట్లూహిం చెను. చంథడారెడ్డికి గుంజెలో థైర్యమాలం

లేదు, చెగ్గరగా కేకవేయుటకు నోటమాటరాలేదు- రెడ్డి నిలుచిన్న

వాండు నిలుచున్న సై స్తంభీఘాతుండ య్యొను, ఇంతలో దూరమున

నుండి యవరినో మాట వినయిడెను, సర్బరాజు నాల్గు(వేళ్ళు దగ్గజకుం

'బెట్లినట్టుతలలు నాబ్లునుముడుదుకొనిపడ గ వో లెయిట్టుకొనిం తలవంచి

.వనపుతోంటలోనుండి మరపతోంటలొనికి. బోయెను*. రెడ్డి చూచు

చుంజెక. శాని కదంలేండు. దూరమునుండి వచ్చినమనిసి 'ెడ్జిని

ఇ బెలుకరించెను.. ెడికి మాటరాలేదు. అరగంట సేపటికి మాట్లాడి “"'యొంపుకో ఇెప్పకుండ. నతనిని వెంటంబెట్టుకొని మిరపతోంటయం తయుం దిరిగను, ఎంత వెదకినను జిన్న వఫురుగునాూడల గన్పించలేదు*

చిక+-నిదిః పచ్చనిమ క భ్యాణ హేతువు; నెకల్పయిన' యాకులుకలది

అప్పుడే తడిసినది పనవ్రతోట వదలి _. సర్పరాజు యనమెకముగా

నున్నది దుమ్ముకొట్టుకొన్నదిః శోభన హేతువు కానిది దున్నిన

పల వేయిపడగలు చాళ్ళలో సెండినది తేలికగాం చా సెచటికింబోయెనో. తెలియం జేయునది నాము మండించునదై న యీమిరపతోంటలలోనికి. బోయె నేమో! మాట పలుకు లేకుండ "రెడ్డి యింటికిం బోయెను ఆనాండ్వ్య భోజనము లేకండల దన్నెనరును నిద మేల్కొ-లుప వఅదని చెష్ప పోయి పండుకొనెను. (పాణము లేమూలకుంబోయెనో ! రామేశ్వరముగారికే ధర్మా రావన్నచో 'నెందుకో భయ మైనదిం తన (పతియూహకును ధర్మారావు పరిపంథగాం నోంచెనుం దర్మా "రాను పసివాండుగా నున్న ష్వూజే తొనతని'నేమియ.౬ జేయ లేకవోయిను. అతంద బి, స, పరీతయిచ్చి, జీత మెంతైన నేవి-యొక కళాశాలలో నుపాధ్యాయుల్నా , కవియని పేరువడసినవాండు తనకతండు సాభఘ్యుండ నాండుం అయి చేంళ్లనుండి తన వనస్సులో నున్నయూహవాకు ధర్మారా వస్టువద్చుచుండెను.... అత జేమి యడ్డువచ్చెను? ఆతనిని జూచి "తానే ఛయసడుచుం డెను, 'రామేశ్వరమునకు భయమువదలి వ్యవహ రింత వని యున్నది. కాని యా యూహ వచ్చిన ప్పుడెల్ల భయమే యావరించియున్నది. ఇంతలో వర్ష ర్తువు వచ్చెను. మందారతిరునులు పూంచి నేపూచ్చ్భుదితాకాశము.న నవ్యకృసం ధ్యా రాగళ్ళటలకునే బదులు రక్షివులు కల్పించెనుం దుర్షినమి. లం గృ హాంతరదిపిక లు సూర్యకిరణములబదులు (పజ్వలించెను. వు ఛార్థహ్నమ. వజుకు వర్షము కురిసి వెలిసెను. వధు లన్నియు జలమయముశైై పంకసవ శ్రిక్లీలిము లయ్యెను. కోటముందుమా[తము రోడ్డు పొడిగానుండెను, చేవ చాసి తల దున్వుకొసిః చొ ళ్ళెముచుట్టి? సూండు న ౦దారపూనులు తలలో. దుజీన్సి ఫాలమున విభూసపైల గుంకువతోడి యొజ్ఞని నిలువుబొట్టు "పెట్టుకొని కనురెప్పలయందు సన్ననిశేఖగా. గాటుక నలంది. కొలు కులయందు గంథోసరిభాగమువజకును సన్ననికాటుక శేకగీసి దశ్రిణ కపోలమున నీనకజ్జ పుల్నతో సన్నని కాటుకబొట్టు శృగారభూమిగా నద్ది తాంబూల రక్ష న్యాయ లధరాధరపరిన్యా ప్తమ్శలె తొంగా లెంచగాల 'దెల్లని పట్టుచీరందాల్చిః నడుమునకు బంగారు మొలనూలు నస్సృనిరై కమై 6 గట్టకాసులదండ విచిత(పభాభాసమాన్నమె యెసంగ స్వామి సన్నిధికి బయలుబేరెను. గిరిక డారినంకంజూచెకు. తదపాంగ "శేఖాపటలియే సిశాసితకాంతులు (పబలించుకొని మేఘములుతటిల్ల

పం(డెండవ అభధార్యాయము ఏస్‌ తలు పెనగొనినబ్లు వర్షాకోభకం బౌన;వున్యములు ఫఘుటించెను. అమె వవ్లీమండలము నల్లనిరైకచేం గప్పయిడి బంగారపు గాసులచేరుచే నలంకరించంబడి యుండుటచేతి సౌదాఎ నీశసహీత నీలన్నిగ్ధ 'నేఘపరి చ్భృ్న గిరిశృంగ ద్య యో పరిభాగ పు. వ లెంగొట్టవచ్చెను అమెతాల్చిన 'తెట్సనిచీర వర్ష్హృలృ నదుముకొని వచ్చన శరత్కాలమువలె జెల్లు తెనె దననములు: ఆతపథావ:ర్థమ.లు "విని విరిసెను, ఆమె నడచినదిం మేఘ ఫ"నకు ముందుపోయిన యిం[వరధమ వలె మంజీరధ్వని నినా దవ తోంజీలాంచలపతాకలతో నామెయిం(దునిరథ మే యసిపించెను. పారాణిచేత ద్వెపార్శ స్రను లయందు | వ ధు రారుణచ్చవు లీనుచున్న యామె పాద పద్మాము లు సపచుమున్నట్లు "లేవు సిద్ధలెేసము వూయల బడుటవేత నామె స్యపయళ్నిముగాం . దీసికొనిపోవుచున్నట్టుం డెను. "జేవదాసి కోటవులువుపిరిగాను, కోటముందునుండి చేవాలయమునకుం బోవలయును. దూరవు.నుంజి 'రామేశ్వరమా మెను జూచెను, చూచిన మావు (తిప్పకయ మూచి సరావరి బయలుబేజీ యెదురుగా వచ్చు చుండెను, బేవదాసి యతనివంకంూదమటయీలేదు. ఈమె దుగ్గ(పా(క్వా కారమునకు సగము నడవెను, అతండా సగము వచ్చెను, దేవదాసి తలయెళ్ని యొన్వరినిం జూవదు, ఆమె యెవరో వురుషు 'లెదురుగా వచ్చుచున్నారని తొలగంబోయును. 'రానేశ్వరము -వినుకముందులు పరిశీలంచెను. అటునిటు కొంతదూరమువజకు. నెవరును లేరు. దేవ చాసికి వచ్చిన ప్రురుషుండే మజల నడ్డమువధ్బుచున్నట్లు తోంచెను. ఆమె తిల యెక్సి యశనిం జూచి తన్నిదివజకే యవమౌనించిన యతనియెదుట నుండుటచే భయపడి; మజల స్వామి నెదలోనికి6 'దెద్చుకొని నిలణగెను. రామేశ్వరము. విల్లా! నీకు బదునేజేంగ్హు వచ్చినవి. కన్నె టికమెవరుపెట్రిరి?” ఆనియడి గను. గిరికనమస్కా-రము చేసి, కనులుమూసికొని “(శ్రీ చేణుగోపాలస్వామినారు అని (పత్యు తర మిచ్చెను. రామేశ్వరము పకపకాలుముని నవ్వెను అకాళ మావరించియున్న వమజపహాోనీలనేఘమునుండి పటపటాలువమని పగిలి దిగ్జిగ ౦తములు దద్దరిన్లి పోవునట్లు మహ+శనిపాతముజరి గను. 'రామేశ్వ రము కంగారుపడి పరవళ్ళు(తొక్కను. గిరిక నిశ్చలయై తనదారిని చాను ఫోవ్చచుండెను, గిరిక కోటముందునుండి యడ్లముతిరిగి దేనా

8026 వేయిపడగలు

లయమువంకకుం ఒనుచుం చెను. (త్రీ వేణుగోపాలస్వామి యాలయము ముందు నిలుముండెను. హరప్ప కాలినడకతో జాతీయ కళాశాలకుం బోయి? ధ ర్మారావుతోమాట్లాడి: షరిగి అల నద చివద్చుచుం జెన్నుు 'వెనుక౬ బరివారకు. డొకయడు నడచి వచ్చుచుండెను, గిరిక యెంకుకు నిలుచున్నదో తెలియదు. ఇంతలో హరన ఎ నమిీఫంచెను. వార ప్పకుం బదుమూందేంద్లు, పూర్వము. కన్నం గొంచె మొజలుచే సను. మనిసియందుం బురుహాకృతి యే-ర్చడుచుంటడెను. ఆతని మీ చేవదాసి మాంద6 బడెను. హరప్ప యున్నండు కోటవదలి యెజుంగడు... చేవ దాసి నెప్పుడును జూడలేదు. ేవదాసి సంపూర్ణ యావ:ంవపిమై యుండెను, ఆమె మహారా ఖ్‌వలె (భూన్యేతనోళ . లయందు కీవియు మూం6వులయందు నిక్కును శరీశమునందు6. దగినంత స్థాల్యమ ౨ నుడు ఫప్రలయం మైశ్వర్యమును గలిగి నేత్రములు కలిగినందుక6 జూడ6దగిన వ్య క్రిగానుం డెను. అమె "మొగ మునంబెట్టిన నిలువు జొట్టు వైష్ణవి యని ఇెప్పెను, యాదృచ్చిక ముగా నామెహరప్పువంక జూచెను. ఇద్దజకన్నులు6 గలసెను, హరప్పకు ేవదాసికి నవన్మ- రించవలెనని తోంవెను. ఆమె కన్నులలో భగవంతుం. డాడుచు౨డెను. - "జీవదాసి హరప్పను గ్పుర్తించెను ఆయన జమిందారూారి కుమా రుండు కావలయును. స్వామి కుత్సవములు మాని'వేసిరి. ఈయన మొన 'బెద్దవాలైైనతరువాతల జేయునేమోా! గిరక యాలయములానికిం బోయెను, హరప్ప కోట్టవై ఫుకు నడ చిపోయెను.

అ సాయంకాలమ.న మజల మేఘములు పట్టలేదు. అంత వీడుగుపడినట్లుజిమిన మేము దశ్చిణదిశా మాత త్మీవమారుతతరంగ' ములచేత చిదుపలు చ్మిదుపషళఖై పోయెను. పోయి పశ్చిమ సంధ్య సానరించెను, అచ్చట మజుల జెదిరిపోయిన మైన్యమును గూర్చు కొన్న రాజువలె6 బుంజీభవింది, న శ్లునై వెనుదిరిగిన పశ్చిమ దిశ్టాంతా శిరోజభారము వత నొరిగిన యంజనాచలమ వలె దగద్ధగన్నీలరోచిః (వసారమున్య రాం బోవుర్యాతికిం బూర్వా'దేశ వ ట్లు వీదృంభిం చెను.

వజల దనరాపండుగలు వచ్చెను, జాతీయక ళాశాలోపాధ్యా యులు మరల జందాలవసూళ్ళకుం బోయిరి. అందజుకు సెలన్చులెన తరువాత వారమురోజులడాత దిరిగి రాలేదు. అధికృతస :ఘునమా

పం[డెండవ అధ్యాయము ఫ్రై? “వేళ్ల మయ్యెను. వ్యయము పూర్వము వలెనే యుండెను. ధర్మారా _వభ్యంతర ఐన్మ్షైను తెక్కి-నవారికింగ్‌ ' పమువచ్చెను* అజుగరిలోో ధర్మా షరా తనవోటు వ్యతి రేకఎ ని నమోదుచే సెను, శఠగోపాచారికినారా యణరావుకు; ధర్మా రావుమి6ద బట్టరానంతకోపము, వచ్చెను. పాలనాసంఘయులో నీ విషయము చర్చనీయాంశ సెయ్యెనుః నాగేశ్వర రావుగారు ధననిషయమున6 జూలనీకిశాలి. అనినచో జమిం దారుధనము నపహరించయిని కాదు, అపహరించుటలో -మార్షి మున్నిది* తాను జఇల్నపురికి లులో రెండవ _ తంగతిలోల (యా ణము చేయును, మొద ౨ తరగతికి ఇట్టింపు వసూలు చేయును. తాను గవర్నమెంటుళో న్నేవెని ఎ హోదోర్టగ ములో నున్నచో. దన కళ్లు తదా గిట్టవలయుకు, 'పెద్దలెనరికి విట్టి ఎబ్బు “రాబడి యనా్య్యయముగాం గనిపించక పోవుట యువరికి వారికిం (బత్యతు,వేవ్యుమే. కాని నిజముగా నన్యాయముగా ధనము నపహరించుట యాయన యొష్ప్వొనండు* అదియు:గాక్క లోళశ మంతయు సనితిరుం విషయమున న్యాయ మూచ నరించవలయునని మూచునుగదా! నాగేశ్వరరావు గొప్ప నీతిశాలి యని "పే ్వడిన వాండు. అందుచేత నీ విషయములో న్యాయమే చేయ వలయు ననెను, నెలకు 'వేయిరూపాయలు. జతము తెమ్చువాండు మొవటి తరగశికి ర్యెంపు రై లుచాక్టీలు వసూలుచేయవమ్చును. అది యతని పదవికిం దగి-పనిం అట్టి చ్చుటకు శాచరికమువా శే నిర్గ యించిరి. అవ పు 'స్పళొపటలో వోషములేమం. తక్కువ జీతము వాండు మూంవవతకగ ౫లో న్యేపయాణము చవేయవలయుకు, అంతియే తీసిళొనవలయును. ఆసారి దస రావసూళ్ళకం బోయివారి (పయాణఫు ఖర్చులలో సగమునఫన ము విబుూణగోయటయలుడెను పాలనాసంఖఘుము నార క్లు చేసిరి. ఈ సందర్భములో నాగేశ్వర రావు; రాధాకృష్ట్టయ్య చందారెడ్జి గార్లకు ధర్మా రావు నవల వాలం నాదరనునుు దక్కిన యుపాధా్థయులకు నితండన్న వమంటయుబయలుేజెను. ఒక నాండు ధర్మా ర్వా తరగతిలోం గూర్చుండి పాఠము చెప్పుదుండెను చాలురకు హృదయాక రకముగా నుండవలయు సని పదర్భములు సంగీత మ.తో బిస్టరగాం ఇాడుచుం జను. నాళాయణరాన్సుగారు వచ్చిః *మో రట్లు సంగీతములు తీసినచో వీలులేదు. తక్కిన పాఠములు సాంగవల

820 వేయిపడగలు

యునాు వలదా*ి యని మందలిచెరు, సె౭ేయని ధర్మా రావూరకుం డెను, వ. జీయొకనాండు ధర్మారావు క భాశాలకాబన్య ముగా వెళ్ళెను రోజు ధర్మారావును గ్రైరుహశదరుగా. గమ్మైపట్టి యూపూంట.. బత్తి ములో విజుగణగోయించెను, హృదయమ లలో నొకరియం దొకరికిం దీళ్ళ(కోధములు బలిసెనుం ధర్యారా్య నారాయిణరానుతో నొకనాం డిట్ల నెను: *నే నాలళ్యముగావ చ్చితిం ని యా పూయంతయు తము విబుగలోయించితిరిక దా! శఠనోపాచారిగారు ఆాళాశాల కాలన్థ్థమం "లేకుండ వచ్చిన చెప్పుడు! (సతికోజుకు 'మొదటిగంటమైన తపనాత వచ్చును ఒకగంట గుమిస్తాలగ 1లో గూర్చుండి యధికారము చలాయించును. మూంశడవగంట కాళ్ళు బల్లమిోాంద జూంవి పిల్ల లతోం గబున్లుమా(తెమే చెప్పును, పదిగంటల: .6 గాలక్యృత్య ములు నిర్వర్నిం చుటకప€ బోవును మిధార్థహ్నమన్నత మాలశ్వ్థవ గానే వమృనుం ఆయన చదువు చెప్చిన దెప్పుడు! తీవ. కంగోపము రాకన్నచో నొకటి మనవిచేసెదను. ఆచార్యులవారు చమువువ నె పిల్ల లకు. జెప్పండు. వారికివచ్చినది 'రాదన్నమాటియట్టుంచి మోయ మాతము (ద్ధగాల్న 'జెప్పెదరు,. నేనాకపూంట రానందుకు జీతివు.. విజు గంయగోయుటే న్యాయమే మైనయొకల శఠనగోపాచారిక్‌ విలు జీతమే యీయ "రాదు నారాయణరాన్చగారి కనులలో గ్‌ర్మారా విట్లనుచుండ లాం (బసన్నత తాండవించెను. ఆతం నె శ్ర” “శఫరగోపావారి యారీతి టండీ? నాపందెలియదు”ఎ నెనుః ధర్యానాజ్బన కీపళ్సితమి- మాచినంత నే యొడలు మంజెను, ఆతం చనార్థయమి నెజాటు మోసము నెవట) కృ(త్రిమము సెదుటనిలువ లేండు, ఆతని వు ౦చితన మంతయు.6ద న్హుష్టగుణ సంఖుర్ట ణసమయమున పటాపంచవైై యతండు (కోధమూర్తియగును. లిబ్లు కోపమును (బకటించుట తాకర్థముకాదు. ఆతండు హృదయ ములో లాక్టుండు కౌండు- అతండు (పకృతిచేత నిష్కల్మమండు, వున స్పులో "నెంతియున్న నంతయు బయటి జట్టును. ఆది లోకమునకు గిట్టము. ఆతండు విద్యార్థి దశలో నున్నన్ని నాళ్ళు వాని యీ గుణసు "తెచ్చిన నష్టములేదు. కాని యుదోోగ ము లోల జేరినంతనే యీగుణ 'మొుశానొక కృతిమమార్షమ.న నడచుదున్న లోకమునక నుకూలించు నట్లు కనిపించలేదు, (సతీవాండును, స్వలాభపరాయణుఃదే, చివరకు

శ] పండెండవ అధ్యాయము 329 న్యాయమైన మార్షమున బోనువానిది తప్పగుదున్నది. 'చేశము మింద నొక యాదర్శము నుద్ధరించుటకై (ప్రోలుచేసి "తెచ్చినధనము అది న్యాయముగా వ్యయపెట్టవలె ననుట తప్పయ్యెను* మొగము నెదుట తీళ్ష ముగాం (బసంగించుచున్నను నాయనకుం గో సమే రాదంటం లోకమునందు సచ్చీలుం వనలూా నట్లుండవలయును గాబోలు! ఇది యంతయు తాక ఫ్‌ మ”! ధర్మారా వన్నగారితో నీ సంగవి యంతయుం (బన్హావించెను. అతండు “నే నేమి చేసినను బాగుండదు. నీవు పోయి చందారెక్డితోం జెప్ప మ నెను. ధర్మారావు చం(దారెక్డితోం 'జెౌప్పిను* అతండు “అఫవ్ఫును. మోకుం 'దెలియదు- లోక మార్షమింతే. నే నెవరితోం జెప్పు దును? నేనును; మా యన్నగారు నిద్దజమె తక్కిన ముగ్గురు నొకటి. రాభాకృష్ణ్టయ్యగారు మన్నవై పున వేరినవోల భాశాలబాగుప డు పయ త్నములు కొన్ని చేయనచ్చును అ నెను, ధర్మా శావు కళాళాలరు గుజించి దీర్ధ ముగా యోజించ నారంభించనుం మణల సంవత్సరము తిరిగివచ్చెను. పురపాలక సంఘము నెన్ని “కలు ఒరి7ను, ఎన్నికలు వ్యాధివంటివి. ఒక శువ్యాధివచ్చినవ. రొకని "కే చికిత్స చేయించిరో శెంషవవాండు... వానిని విచారించి యభబే చికిత్స చేయించుకొనును. చెడ వాడ, గుంటూరు .మొదవ్రైన పట్టణ ముల నీ యొన్నికల సందర్భము లన్ని యుం జం(దారెడ్డి (పభ్యృతు "లెజుం గుదురు. చందా రెడ్డికిం (బత్యక్సిగా రామేశ్వరము నిలువంబడెను. ఎన్నికలు పదిరోజు లున్నవనంగ నే (పతి యింటికినిం బోయి మవ్యు రును బీదవిద్యాఘలు వారము వెప్పుకొనునట్లు చెప్పుకొనివచ్చిరి- ఎన్నికలు నాబ్టురోజు లున్నివనంగా "రెడ్డియు? రామేశ్వరముగారును మోాటారులమోాందం దిరిగినవారు. తిరిగినశ్లు యుండిరి. జమోందారు గారికి 'రామేశ్వరముగారు గెల్రువవలయుసని యున్నది* (గౌమములోం "బురపాలక సంఘముతో మాప్పవచ్చినది. కోటకు మునుఫున్న గార వము 'బేదు జనులందటజును నాము పూర్వము జమిోాందారునకు "నాశితుల మనుకొనుచుండిరి. పురపాలక సంభుము వచ్చినంత నేజనులు స్వతంగత్రుల మైకి మనుకొని చం(ాలెడ్లినే యెక్కువ గారవిందు చుండిరి. అందుచేతం దనపెదతల్లి కొడు కే తదధ్యము.తైై నచోఎమిం

880 వేయిపడగలు

చారీగొరవము మరికొంత నిలుచును, అందుచేత నెట్టయినను రామే

శ్వరమును ఇలిపించ వలయునని యొకనాండు రాథి "పేట సేంటకు

స్వయముగా6 బోయి (వతియింటను 'జెప్పవచ్చెను* జమిందారు తమయిండ్హ కిట్లువద్చుట (పజలందణకు నేదో "పెద్ద గౌరవము జరిగిన

బభ్లుండిః రామేశ్వరము నెడల సదభి[పాయము మవాలమందికి లేకపోయి

నను నతనికే యిద్చుటకు నిశ్చయించిరి. చం(దారెడ్డి చూచెను

తనకుం బరాజయము నిశ్చయవ.న్నల్టు తోంచెను. గొంగ భిలోందినుచు

వెంట్రుకలు లెక్క-పెట్టుొనుట యేల యన్నట్లు ఎన్నికల శెకనే

రాదు, ఎక్కి-న తరువాత జయమునకు గావలసిన సర్వ సయత్నము

లను జేయనేవలయును*, వెనుతియరామ, వంటడారెడ్డి చక్కని

మేధావి, ఓటునకు నెన్నిరూపాయలయినను వెచి ఎం పనిశ్చయిం వెను

కూలి నాలి చేసికొని (బతుకవారికి. నాంత సాహాయ్యుము చేసినట్టు

లగును, అధ్యుతతయన్న మృగతృష్టికా (పవాహమునశ్సై. పరుగెత్తు

చున్న రెడ్డికి సదసత్తులు లాభనష్ట్రములు "తెలియలేదు. అస్లు యని

పదివేల రూపాయలు (కువ శ్రరించేనుః నాబ్బవనాండు చం(డారెడ్డియే యొన్నుకొనం బడెను. 'రామెశ్యరము తన కది. పరాభవముగాం

దలంచి; రెడ్డి తినకు విరోధిగా భావించి యతనితో మాటాడుట

వమూనివేసెను. మరల గొన్నాళ్ళలో నధ్యుశ్షభని ఎన్నికలు జరిగాను.

చం(డాకరెడ్డి వరలం బదివేలు (కువ శ్రిరించెను.

(కిష్టమసు పండుగలు వప్చైను, శత్తిని రంగారావులు చెన్న వురి చేరిరి. వెన్నవురిలో నీ జమిందారు కొన్న పెద్దసాధము నాను కొని కొన్ని యొకరమ ల స్థలము నెరాబా యమ్మకమునకు 'రాలాం గడచినయ:ండు రంగారావుగారు దానిని లమరూపాయలిచ్చి కొనెను, వాల చవుకగా వచ్చినది ఆ స్థలములోం జావడులు వేయించి గుజ్ఞ ములను పెంమచుండెను. సజ్జములు రాజకీవ్‌ నెజవుటకు. గాదు గిండీపంచెములకొజకు, గుజ్జములమోంద లక్షరూపాయలు వ్యయము చేసను అరేపియానుండి యేది వేల వైదు గొజ్ఞములన్సు, గొని, నాలుగువేలు బజానా యిచ్చి తెన్పించెను, అవి చెన్నపురి జార్చీరు లోనికి వచ్చెను ఆ సంగతి రాచరికమువారికి. దెలిసెను, వారు దానిని నిపే.ధించిరి. రంగారావుగారు తన బజానా వదలుకొని గుజ్ఞ

పండెండవ అధా్యయను ఏఏ

ములను సాంతఖర్చులమో:ద అకేవియా చేర్చవలసివచ్చెను, గిండీ పం'దెములకుం బది ఇంస్తీషు గుజ్ణములను గొని సాశించెను సాక వాయ నొక యాంగ్లేయింశు.. అతనికి బంబెములు. నాలుగునెల లున్నవనలా నాలుగునెలలు నాల్లు "రెండువేల జీత మిచ్చి యుంచు కొనవలను, మొదటి సంవత్సరము రంగాశరావుగారికి గిండీసంచెము లలో రెండులతులు లాభము వచ్చెను. ఆయనభాల నంతోమింఇచెనుం న్‌ర్సిని (కవ (క్రమముగా సుబ్బన్న సేంటటలో నుండ్డుటే యిచ్చ గించెను, ఆమెకు రంగారా వన్న-వో బహిః (పాణముగ నుండెను, మొదట నతని. బెండ్లి యా కున పుడు ధనముళొజే పెండ్లి యా డెను, హీందూటబేశముపోయి మాడవచ్చునుగడా యని పెండ్లి యాడెను, తన తలిదండ్రులు సేవవారు,. వారికి దన భారము దగ్గును. వారికి తృణమో పణమో పంసించుముండవచ్చునని "పెండ్లి యా డెను, రంగా'రాన్సగారు లండనులోం 'బెద్దహోటలులో ఏడిసెను. సుసానీ పరున్ఫగుల యింట బుష్టనదిం లండను కొక పొనుదూరములో నున్న యొక పల్లెటూరిలో నామె తలిద౦ం( లుంజిరి. వారు పూర్వము తమకుం గల కొద్దిపొలములో బంగాళామంపలు ఓట్సు థాన్యమును బండించుకొని యన్మి జీనించుదుండిరి. సుసాసీకి అన్నగా ర్లిద్ద అున్నారు. వారిద్దజు నాక్చ ఫష్టులోం ఒజదువుటకు వారికున్న య్నాస్సి కొంచెమునై పోయినది. అన్నలు విద్యాధికులై వారి (బతుకులు వారు (బ్రతుకుచుండిరి. తలిద్యడంలు వృద్ధుల నుసానీ వారికిల బోవణం 'జేయవలసివవ్శెను. వారికి మిగిలినదొక యిల్లు నొక యానవును అ యావుపాలమ్మి యొట్లోయొకట్లు (బ్రతుకుచుండుండని. తాను లండనుకంబోయి యార్చించి "వెత్తునని బయలుదేజెను. లండ నన్న-వో నామెస్వర్లవ. నుకొన్నది. లండనులోనడిగిన మూ తాన నే పతి వారు వారమునకు నూకయపొన్లు జీతమిత్రురనుకొన్నది. పొరుగువారి వద్ద నాలుగు పొంగర్గప్పుతీస్తి "రెండున్నర పౌండులు ఖర్చు పెట్టుకొని లండను చేరెను, చ్చేమనులోదిగి యెచ్చటికిం బోవలెనో కెలియలేదు- (భొద్దుయ్రంపవజకు (టామ-లమిోంద నాశలికి మిగిలిన యరపొండును ఖర ఎయ్యెను* రాతిరికి నిమర యెచ్చటం బోనలయునో 'జెలియలేదుం ఒక్‌ పెద్ద సౌధము జూచి యది యేమి టని రోడ్డు(వక్క నిలుచున్న

382 వేయిపడగలు రతకభటుల నడిగను, అతండు మైనుండి (క్రింది శామెను బరికించి చూచి యది పెద్దహోట అని చెప్పెను అమె యటు వోనచుండెను ఆప్పటికి. గొాంచెము (వొన్టుపోయి నగరము చివరి భాగమున నున్న యా స్థలమున జనుల రాకపోకలు త గెను; అందుచే రతుకభటునకం దన విధియం 'దెక్కు-వ(శద్ధ యక్క-జ లేకపోయెను. అతం జామె పళ్లె టూరిదిగాల గనిపించదుటచేత వెనుకకు బిలిచి నేతములతో “*సీవు పల్లె టూరివ్హిల్లవా" యనెను, సుసానీ మంచి సువమారమైన హృదయము గలగ్ర్రీ. ఆమె యతని పలుకరించినరీలికి బేహచాలనమ.నం దిరస్క- రణ కనయరచి పనోటలులోనికి. బోయును, ఒక గది తిసికొని భోజ నముచేసి యామె రా్యతియంతయు నచట నదించెనుం భోజనమునకు న్‌(దకు వజునాంశదయమున చేసిన భోజనవు:నకుప్తైన ఖర్చుకాంగా, నామెచేతిలోం గొన్ని "పెన్నీ లునూ(శనే మిగిలెను, అమె హోటలథి ారిని కలిసికొని *వేనీేయూరు ధనము సంపాదించుటకు వచ్చితిని. నాకేమైఐనుద్యో గముసంపాదించిపెట్టగలనా” యనియడి7ను, అతండు బుజము లెగుర వేప్కి "నిత ల్పెక్కువయ.( బొడుగు తక్కువయు నైన మొగమ నం దరగజమ. వెడల్పున్న నోరునవ్వినట్లు "రెండుపెదవులుదగ్ధ ఆరినొ క్కి గజము పొడుగున దీ శ్రీ కరించి తలయృిల్తిదూచెను. (పక్క- 'నవరో నిద్దలు యువకులు నిలచి యామెవంకయూాచుదు౨డిరి. ఆమె సూోటలవికారి మాటాడకపోవ్చటచేతవెడలిపో బోన్సచుండెను. అతండు కుడి చేళితర్ణనితో రన: శనిబిలిచి దూరమ-గా నొకగది మూసించి యచ్చ టికియొవ శ్రినిలలయూ పను, ఆమె వెళుంకముందాడి యత6డు చబూవీంచిన గదివద్దకు పోయి తలుపుతస్హైను. లోనికి శా యని. శ్రీ కంఠధ్వని యొకటి వినిపించెను. అమె లోనికింబోయెను. ఒక నలుబదిమైైదేండ్ల స్రీ యొడలంతయు నెజ్జగా నున్నది. మ-ఖమ నందున్నత జూతిసంభవ లతణమ. లు ల్యే, చంకలవజకు బనియనొకటి తొడిగను జుట్టు పృవ్చిరించి యుండెను, ఒక నిలువుటడ్దములో6 జూచి జుట్టు దువ్వు కొనుముంజెను, సుసానీని ,జూచినంతనే “యనులువిల్లా! ఏమి. కావ లయు నని యడి7ను, ఆమెయీ యూర ధనము సంపాదించుటకు వచ్చికిని. నవైన నుదోగ్చోగము, నాంభిందమమన్నాను పూటలధికారి మినుగ్తను చూసించె న నను, అమెమొగముపొడుగుచేస? కనురెప్పలు

పం(డెండవ అధ్యాయము 333 పై కెత్తి, నోరు గుండముగాంబెట్టి “హు యని కీదుగొంతుతో. పెద్ద కూంతకూసి? మజల నేనో దురర్ధమువచ్చునట్లు కన్ను గిలిపెన్నుు ఫెసాస్మిపాణము సీరసించిపోయెను.. ఆమె పరిదీనమై “నే నందుకు రాలి దనెను, వృద్ధురా లిట్టసమాధాన మెన్నండును వినలేదు. ఆ నమాభానముతో నంత పరిదీనముఖ మెన్నందునుగ్గనలేదు. అందుచే నామెహృదయములోళ గలలిపోయును, కనుబొమలువంచి "ప్పల (కిందుగా నామెవంకం జూచుచు. వృద్ధురా '*లేమికావలెో ” నన్నది “మర్యాదగా సంపాదించవలయు నన్నది సుసాసీ. వృద్ధురాలి యన్నగా రొకండు ఐలింగ్లనులో "పెదహోోటలు నడుఫుచుం డెను అతని పోటలులో నానాచేశములనుండి ధనవంతులు వచ్చి. దిగు. చుందురు. మంచిశీలముకలిగిన పరిచారిక యొక రతనికి. గావలయు నంటి లండనులోనున్న కన్థ్థలొక రోజుందురు. అెండవరో జడా యించుచుందురు, వారికి వనస్పు నిలకడ లేదు, ఈ వృద్దురాలు త్తరము ఖ్‌ తన యన్నగారికిల జూపించు వని... నుసానీని బంపించెనుః టలంస్టనుపోవుట కెంత యగునని సుసానీ (పశ్నించెను.. వృద్ధురాలు "రెండు పెన్నీలగునని చెప్పను సుసానీదగ్గణ డబ్బుచాలును-., ఆమె పోయి పోగోటలుదారు కా యృ్వుత్తరము మూపలా నతండు వారమ.నకు పాండు చొప్పునజీతమిచ్చెద నుందునా యనెను. సుసానీ శేమియుం = సోంచలేదు. తానింతదూరము వచ్చినది నెలకు నాలుణగుపొండ్లు సంపాదించుటకా? నాలుగపాౌండ్లు లప్పే తెచ్చెనే! ర్యాతి యిందు మించుగా నొకపొండు ఖర్చయ్యెను. 'తానాకర్యాతి ఖర్చుచేసినంత_ యొక వారమునకు సంపాదించునా! సుసానీ దిగాలయబడి చూచెను, యజమాని “యే మట్టు బూచెది వనెను సుసానీ *నేను నాలుగు పౌంగన్ధప్పు లెచ్చితిని. రెండున్నర పౌండ్లు వైలుచార్జి యయ్యైునుం

తమిగిలిన పౌను రాతిరి మో చెన్లెలున్న హోటలులో ఖర్రైనది. నేను నెలకు నాలుగు పౌండులు నంపాదించినచో నా యప్పెట్లు దీరును? న్నా తలిదండ్రుల కేమి పంవింతును? నేనేమి తిందును!” అనెను యజ మౌని *'యంత 'ేదదానవు ర్యాలి సోటలులో నేల దిగితివి! పది "పెన్నీల కెవమనై న భోజనము "ెట్టియుందు ౭!” యనెను, అమె, *“న్తాకుం 'జెలియి దనెను యజమాని *నీకు నాల్వపొండ్హె కువన్నమాట,

త్‌ో వేయిపడగలు లండనులో సామాన్యముగా రెండుపొనులే యిచ్చెదరు.. నీవు పల్లే టూరి పిల్లవు, అమాయకురాలనుః దుళ్శీలనలె "లేవ్టు. అందుచే నింత యిత్తునంటిని. భోజనమునకు నీకు ఖర్చుండదు. ని యిష్ట్యమెన వ్లోత్త నుండుము, లేనివో లే దనెను సుసాన్‌ విచారించి చేయునది లేక

• యొష్పుకొ నెనుః సుసానీ (పవేశించిన మరునాండే రంగారావుగ-ల అండనునోయి యాపహాోటలునంజే దిగను అమె (సళ్యేకముగా నతని పరిచర్య కొజకే నియమించంబడెను, ' ఆయన తన కట్లూక పరివారికని చ్చిసచా * వారమున _ కొకపొంజెక్కువ యివ్చెదననను సుసానీమాంద నకారణదయ గలిగిన యా పరాటలుయజమాని యందులో నగము స్పెసానీశే యిత్తునని చెప్పెను. నూతనాపిధి హిందూ టేశ స్థుండనియు జమిందా రనియుం దెలిసినంతనే నుసానీ వ నస్సులో నొకవిచిితమైన మార్పు జరిగను, హీిందూబేశములో నడచుమన్నృష్ప్రుడుగూడ వీధు లలో గాళ్ళకు నవరసులు, రత్నములు తగులునని నయూమె విసెను, అచ్చటిరాజులు, జమిందారులు మేవలు బంగారమ తోం గప్రైదరని వినెను. అట్టి ధనవంతులలో నొకసికి చాను వైవికముగాం. బరిచారినే కగా -నేర్చడుట తన భావి భానో్యోదయసూచక మనుకొనెను, చాల మంది హీందువులు ఇంగ్లాండువప్పు ఇంగ్మీషు కన్యలను వివాహ మూాడిరని; తన్మూలమున "నా కన్యలు ధనవతువై రని యామె పూర్వము వినియుండెను. వ.రునాండు (గొద్దున సుసొనీ రంగారావు గదిలోనికి. బోయెను, రంగారా నామెనుజూచెను, పఓడలోంలౌాని రైలులోంగాని? తాను జూచిన యూరఫయును (స్ర్రీలనలెలాక సుస్నానీ భిన్నముగా గనలయిడెను, ఆమె థరీంచిన యుడువులు అమె ముఖ లక్షణములు; నామె వినయము కొంత హైంద వత్వమునుఫ్వనిం చెను* సుసాన్‌ యధునాతన నాగరకత సంపూర్ష ముగా విక సీంచనిఇంన్నీ షుప లె టూరివిల్ల, ఈనాగరకత విదృంభింపకమునుపాంగిలేయ న్ర్రీలను గొంత - వజకు ఛారత బేశపుస్ర్రీలవలెనే ముద్ధలు, వినయవతులు 'శాంజోలు! రంగారావు జేన్‌ అహ్హైను గ్‌సిన “పెర్చువవను అన్న నవల చదివెను* అందులోని కథానాయిక కు భారతదేశములోని యొక 'మవ+కావ్య నాయికకు ద_త్త్వములో నేవి 'భీదనున్నది? రంగారావునకు సుసాస్‌

పం(డెండన అధ్యాయము లలి = యెవల సమాదరణ కలిగను. నాలు ₹ైదురోజులు సుసానీ రంగా రావులు మాటాడలేదు, అయిదవనాండు సుసాసీటీకలు వుచుండెను, ఇర్తంగా రావు *రోజును టీలో పాలువేయుటలేదు. మేము పాలులేకుండ6 (దాగే మనెను సుసానీ *పంచడారకూడ నెక్కువయే కానలయు ననెను అని? పరివారికా మర్యాదోల్ల ఘనము జరిగిన బేమో యని సిగ్గుపజెను రంగారావా మాటకు నొచ్చుకొనక యొక విలాసాపాంగము సుపానీమింద6 (ైసరింపం 'జేసెనుం సుసొానీ నిలువెల్ల సిగ్దయ్యెను. నారమ రోజులు గడచుసరికి వా రిర్వురు పరి సోసమ.లాడుకొనుటు చమ త్కారముగాబసంగించుటయారంభిం చిరి. ఆమె పరిచారికగానేయున్నది. వైవికముగా నొకనాండు గదిలో బయటకు వచ్చుచున్న సునానీయు లోనికి. బోవుచున్న రంగారావు గారును బరిష్య్వుంగమునకు6 దగినంత సమిపమునకు వచ్చిరి, సుసానీ "వెనుకకుంద బైను. - రంగారావు లోనికింబోయి.. తలువు దగ్ధఆగా వేసెను. స్తనాసీ మొగములో గాంభీర్య రేఖ తరముకొనివచ్చి రంగా పిరాన్సనకు దిగ్భాంతి కల్ప్చించెను అమెదారి నామెపోయిను మటు నాండు _.సుసానీ మజుల టీ కలుఫుచుంచెను, రంగారావు *అది నాకు వలి దనెను, సుసానీ “ఎందుచేత?” ననెను, రంగారావు మొగము వంచెను, సుసానీ (వకాగా నతని నంక౬ జూఛచెను, ఇద్దట్‌కనులును గలసినవి. సుసానీ మంద హానము చేసెను అతండును మందజానము చేసను, ఆనాంయ సాయంకాలమున సుసానీ (వకగదులిపి "వేయు చుండలా రంగారావు “ఈ "దేశమునుండి నే నొక శ్రీని భార్యగా వా 'దేశమునకుం దిసికొనిపోయెదను అనెను, సుసానీ తలయెస్రి రంగా 'రావువంకల జూెను. ఇద్దజ్లు నొకరివంక నొకరు గంభీరముగం జూచు కొనిరి.,చూదుచుం జూచుచు సుసానీ సకాలుమని నవ్వెను. రంగా _ రాన్సను బకాల్తుమని నశ్వెాను., ఆ మజునాండు రాథతికి. వంద పొండులు సుసానీ తల్పిదండులకు తంతిద్య్వారా బంపెను,. ఎవరి _ మతము వారునిలు పుకొనునట్లు పరస్పరవ్వుంగీక రించి సివిలుమా్య లేజి -వేసికొనుటకు నిశ్చయించిరి. తనవెంట హీందూబేశమునకు వచ్చి యచటనుండిననే తాను వివాహమున కృంగ్‌కరింతు నని రంగారాను గారు పట్టుపట్టుటచే సుసోనీ యరగీకరించెను వచ్చిన రెండు వారముల

ఏఏ6 వేయిపడగలు

లోనే నూత్నపరివారిక తన్ను వదలిపోవుచున్నందుకు హోటలు యజమాని విచారపజెను గాన్సి పేదవిల్ల కు సుసానీకదృష్టము పట్టిన దని సంతోవీ౦వెను. సుసానీ యొక వారము లండనులో నుండి; తరు వాతం దనగామము పోయి, తలిదం్యడులకు వర్తమానము చెప్‌ యొప్పించి (పతి యేడాదియు సాలునకు మూండువందలపొండ్లు వా రిద్దటికిం బంపింతునని చెప్పి మరికొంత ధనమిచ్చి మజల మూంజేం నషం దలిదండులను దర్శించుటకు వత్తునని వాగ్చానము చేసి? రెండు వొరవమ లలో నచ్చి రంగాఠావను గలసికొ నాను, ఇద్దజును హిందూ "దేశమునకం గదలి వచ్చిరి. వచ్చినతోడ నే రంగారావుగారికిం జెన్న నగరములో యూరోపియను సంభుమునందుగారవము హెచ్చయ్యును. "పెద్ద పెద్ద యధికారు లందలు సుసానీద్వారా రంగారావునందు గౌర వము కలవానలై రి, సుసానీకిం బళ్లేటూరునందున్న౦త (పేమ పట్టణము లం దుండదు. పెద్ద పెద్ద యథధికారులందజును సుసానీతో వచ్చి మౌాటాడుదురు. ఆమెకు వారందలజు నెప్పుడు వదలిపోదురా యని యుండును, అమె సహజముగా 'నేకాంత వ.భిలషించును,. సుబ్బన్న పంటలో. దానును దనభ_ర్తయుః ఇెన్నవురిలో నిత్య మతిధులరాక చేశ టీ పార్టీలచే శాంతియనునది యుండదు* సుబ్బన్న పేటలో. గోటలోం దానే దొరసాని, రంగారాన్సను దానే--పరివారికలుగూడ రారుం సౌదా(గభాగమంన నెక్కి యూరు నాల్గువెవులయూచును. ఈ "దేశము నందలి సూర్యోదయములు సూర్యా స్తమయములు నామె కమితా నందకరములుగా నుంజెను. సుపానీ చితకారిణి, ఆమె గీచినచిితము లన్నింటిలో సూర్య చం(దోదయా _సమయములే మయొక్కువ. ఆమె పియానో మాందం గొంత రమ్యముగానే వాయించంగలదు,. కోటలో పియానో కొనిపెళ్లైను. డానిమింద దానే వాయించుకొనును? తానే సంతోమించుకొనును. ఇెన్నపురి పోవటయందలి యాకర్షణ యిది యొక్కటియే యామెకు, టీ పార్టీ లలో దాను వాయించినప్పుడెల్ల 'జెన్నఫురిలోని దొర లందటు మెచ్చిరి, ఆ మెచ్చుదల యామెవ్యాద యమున 'కాస్టోదకారిగా నుండెను, వెన్న వురిలో నామెహృదయా న్లోద హేతు విదియొక్కటియే. సుబ్బన్న పేటలో నామె కానంద కారణములు 'చాల నున్నవి, వకాంతము దొరసానితనము? తన

న పం(చెండవ అధ్యాయము వప ఛర్తయుల. దాను స్వేచ్చగా నుండలోలుగుటు) బహుజనుల చేతం . గొలువు) సౌభా(గభాగ వాసము, సుబ్బన్న పేంట యామె హృదయా / దర్శమును ఫలింపంజేసినది* ఆమె సర్వకాలములయందు రంగారావృతోం గలసియుండు టయే: వాంఛించును.. అతండామెకుం. (బాణములకన్న6 (గాణమై నాండు* తాను చారి(ద్య మహాసాగ రమున 6 గొట్టుషొనిపోవృచుం వంగా నుద్ధరించి (శ్రీగిరి నెక్కించినవాండతండు. ఆమెకృతజ్ఞ తొావమయమనూలర్తి ! రంగాశావు నాదర్శములన్నియు సుసానీలో సలింవెను, ఆమె హిందూదేశమునందలి భార్యలవలె సేవకురాలు: భ_ర్తనుదైవముగాం గొలుచునదియుంగాదు*, ఇతర బేశములయందలి కొందలణు భార్యలవలె భ_ర్తక భ_ర్తయుంగాదు, యూరవీయను సంఘమునందుణగూావ నామె (వర్తన మహోందవుండైన తనకసూయాజనకముగా నుంవదు. తన్నామె మిక్కీ-లి (పేమించును. తన 'ేశాదారములకు నిరుద్ధముగ నున్నను రంగారావామె నొక పని వేయవద్దనునా ఆమె చేయదు, వజగలు జమున తు డామెపోయి పిట్టనుగొట్టి తెచ్చిసవుడు తనమర్యాద కది కకుంగకరమని రంగారావు వారించెను. ఆమె యంతే, మజులనుబ్బన్న పీటలోం డా నట్లు చేయలేదు. అతండును నామె యిష్ట్యపకారమే నడచును. సుసానీ రాకముందు. నిత్యము చెన్నప్టురి వదలనివాండు సుసాసీ వచ్చినతరువాత సుబ్బన్న పేంటలో నే యెక్క.వకాలము నివసిం “చుట యామమూలమున నే,

ఈ "చేశము వచ్చినతరువాత నామెకుం జాలసంగతులు 'కెలిసి నవ్‌, రంగారావు 'రాజర్థమునకు నధికారిమయెన కుమారుల డున్నాండు* ఆతండు విచ్శితమైన పురుషుండు. సుబ్బన్న వేంటటమంటిగడ్డలోయిట్టి న వాందు*, తనభర్త తన వ్యవహారములు "తాను చూదమకొనకు దివాను నపను, బంధువ్పులకును వదలిపెట్టును. ఇెన్నపవురిలో నధికారుళ్యపాప

-ఎకముకొజకుం జూలధనము వ్యయ పరమును గిండీపందెములు "నేతా నందక రముగానున్నను ధసవ్యయ మామెకు గిట్టలేదు.. అందుచేత నామె యెంత సేపటికి సుబ్బన పేంటలో నుండుటకే వాంధించెను, పందెములైన మజునాంజే యిర్వుమును సుబ్బన్న 'పేంటకు వచ్చిరి. కోటలో గాలుపెట్టిన (వతిసారియుం జెన్న వురినుండివ న్చిన మొదతి

ఏ98 వేయిపడగలు రోజున నామెవలన రంగారావు మహానంద మనుభవిందుచుండెను. రంగాళాప్త్పతో నామె గిండీపందెములు వలదని చెప్పెను. అతండు అండులతుల లాభముమూపించి యామె వాకర్థమునకుం (బతివాక్యముు చెప్పెను. పంటకు వచ్చినంతనే యామె (పాతఃకాలమున 6 జి(త్రములు "వేయును, పన్నెందుగంటలకు భోజనముచేస్కి కొంతసేవు వ్మిశమించి, కొంతసేవు పియానో వాయించి సాయంవేళ మషీకారుపోయి రాతి యగుసరికి వ.జుల నింటికి వచ్చును. అమె హరప్ప నెష్పుడును గలసి ఫొనుటకు. [(బయతల్నించదు* అతనిని దూరముగా. జూచి తాను దూరముగా బోవును, హరప్ప (పన్తావన యొన్నండును చేయదు సుసానీకి. బల్లెటూరిజీవనమునం చే యొక్కువయభిమాన మైనను ఇాళ్హ్చాత్య నాగరకతయందభిలాపు మెండు, దుస్తులు "వేసికొను టిలో మతి నంఘఫు విసయములలో6 బాళ్చాళ్య పద్ధతులే నాగరక పద్ధతు లని యామె యవభ్మిపాయము. హరప్పయందలి సగము చ్రైముఖ్యము నకు హరప్పపోవు తెలులసపోకడలే సగము కారణము, సం(్రాంతి పండుగ వచ్చెను. ఊరిలో సంస్థల "లెక్కల తనిఖిలు మజల జరి7నుం జాతీయకళా శాల అక్కలు మజల దోషసహీతముగానే యుండెను, నీదో పాఠ వెడిపోయినదని మరమ్మతు చేయించురు. న జొకచోట 'జేయించినచో నూటయీయదిరూపాయ లగును. చానిశే కళాశాలలో వైదువందలగును, వాసములు వంద బజారులో. నాలుగు రూకల కిత్తురు. సమనాజు. రూకల కని (వాసియుండును. కొన్ని కొన్ని చోట్ల జవ.కుు ఖర్చులకు లగించదు- చిల్లరఖప్చృ నూరురూపాయ లని యుండును. చిల్లర ఖక్చేమిటి నూజురూపాయ లేమి టిని యడుగలా సంగయ్య “య్‌దోమైనదండ్కీ ఇప్పుడు జ్ఞాపకమా' యనును, ఆడిటరు ఏడిచీటు లున్నచో. జూపించువ నును. అతండు “ఇ్రప్పూడు కనంయిడునటండ్తీ ఎక్కడ పోయినవోి యనునుం (కొ_త్తయధ్యుత్షుని 'జెచ్చినలగాని యీ వ్యవహారము కుదుట! బడ దని చంటడారెడ్డి విచారించెను. రామచర్మదరాజు తన పతుమే రాభాకృష్ణ్టయ్యును గాండల గలువుకొనవలయునని యూహించెను ఎన్నిక లలో రామేశ్యరమునకుం చాను (పత్యక్థి నని శాధాక ఫ్రప్ర్రయ; తనయందు విముఖ'డేమో యని తలయెను. ఒకనాండు రాభ

పం౦జెండవ అధ్యాయము ఏఏ0 కృష్ణయ్యతో. జండా రెడ్డి “జాలీయక ళౌఛాల వ్యవహారము బైఇాసగా "లేదు అ నను. రాథాకృష్ణయ్య “అవ్రనండీ! క ళాశాలలోధర్మా రాను గారిని గాధ "పెట్టుదున్నారంటి యనెను. రాధాక అ్రప్త్రయ్యుగారి సాము ఖ్యము "కెలిసికొని చం(దారెడ్డి పాలనానంఘుమ.లోం (నొ_త్తవానిని 'దెచ్చుటకుం దీర్మానము గెలిపించవచ్చునని యూహించెను. మార్చిలో పాలనా సంభుసమా'వేశము జరిగను. చం(డారెడ్డి (వస్తుతము చెప్పణడుచున్న యింస్సీషుకన్న నెష్మవయింస్సీషు పిల్ల లకు గావలయుననియు జర్మిత యార్థి కశాస్ర్రము రాజకీయము చక్కలా 'జెప్పినంగాని కళాశాలలోని విద్యా స్ధలు సరియైన లాభము పొంద లేరనియు నందుచేం జర్మితలో ఎమ్‌,వ, ప్యాసయిన యొకనూత నోపాధ్యాయునిం దీసికొనిరావలయుననియ్యు నట్టివాంగువందరూపాయి లైననీయనిచనో. రావనియు€. గళాషాలలోనున్న యుపాధార్థయు లందటికన్న _ నెక్కువజీత నిచ్చుచు నధ్యతపదనవి యీయకున్న శోభలేదనియు6 జెప్పి తీర్మానముపెట్టి వజుసంవత్సరమునకిట్టి “వానిని 'దెచ్చునట్లు తీర్మానముచేసి పాలనాసంభుకభలో ₹లివించెనుం దీనికి వ్యతి ేక 'మొక్క- శరకోపాదారియీ, అతం డొక్క_ండు కాద న్నను దక్కినమ.వ్ప పరు నవునసిరి. నాగేశ్వర రావుగారు సమావేశము నకు రాలేదు... ఈ వ్వార్తవిని నారాయణరావుగారు ను హుగ(గుం 'డ్రైపోయెను, ఆయన య్యుగత ప్రైకిఠాదు. గుండెలోననే యుండును. “రానీయండి్సి కళాశాల బాగుపడవలసిన బే. వదైనను బాగుపడుట మంచిబేకదా[” అనెను, అందటు నది సాధుత్వమే యనుకొనిరి. ధర్మారా వితంజేవో కుతం[త్రముల త్తుచున్నావని యూహీించెను.

ఆ వేసవిలో దాలూకాబోష్ట నధ్ధతుపదవి "ఇన్నికలు జరి నుం రామేశ్వరము గారొక యభ్యర్థి. అతనికి దమ్మిచ వ్యయము "లేదుః వ్యయ మంతయు జమిందారుగారు "పెట్టుకొనును. గలుపోట మిలే తనవి, లాభమతనిది; నష్టము వచ్చెనా జమిందారుగారిది. నెలనాళ్ళు "తాలూకౌయంతయ్యు న్య్యూయార్కులో నాకెశమున వాయువిమానములు తిరిగినట్లు సుబ్బన్న "పయ 'తాబాకాలో భూమి మింద మోటారులు తిరిగను, పేటలో. దాలాకొను కట్టి రిజి స్ట్రారు' ఆఫనుపెట్టి నాలుగేర్యాయ్యెను. మ్యాజిష్ట్రాటు? తవాసిల్టాన

2810 వేయిపడగలు సబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టృరు: సబ్‌ రిజిష్ట్రారు, రాజూగారి కళాశాలాధ్యముండు , హైస్కూలు హెడ్మాష్టరు, చందా రెడ్డి_ఏీరంద అున్నతో ద్యొగులు- వీట గణావారి "వేయిపడగలపామూ పాొడినప్పటిదికాదు. నాల్గో సతగలపాము చం(ారెడ్డిని మెట్టచేనిలో నిలువ వెసినప్పటిది+ మోటానులు తాలూకా యంతయు€ గుక్కలవలె. దిరి7ను, 'నిలనాళ్ళయిన తరువాత 'రామేశ్వరముగా "రిన్నిక లలో గలుపొందెను, అయన గౌరవార్థ్యము చం(దా రెడ్డిగాే టీపార్టీ చేసెను. రామేశ్వరము నకం జం(దారెద్దియం దున్న వ్రైమమ్యుము నాంటితోం బోయెను* చం(దారెడ్డి వేసిసయెత్తు రామేశ్వరమిుని కందలేదు. (గామస్థులతనికి స్వాగతప( మిచ్చిరి. .

“మోరు విద్యావంతులు. మ్‌ విద్యా ఫలము తాలూకా (ప్రజ లనుభపించి సుబంతురుగాక్ష!) యనిపష్మతమ.లో నొకవాక్యము- రామే శ్వరముగారే వై ?వరీయైనను బరీతు యీయలేదు*

“మిరు (పభువులు. మో చల్లని పాలనలో. (జలు సుఖంతు రని మే మాశించుదున్నాముల అసి మజణియొక వాకర్ధము- రామేశ్య్న రముగా రొక సామాన్యుండైన రై తుబిడ్ణ, రంగాశావుగారి పెదతన్లి కువూరుండగుటచే న్రైనచోం (బభువు కావలయును, అది యిప్పటి (దభుత్వమేమో!

"తమరు రూపజిత మన్మథులు మహాప'రా[కమశాలులు” అని "రెండునాకరములు- ఇది శావ్యథోరణి.

ఇట్టి వినతిపష్యతవ.లకు స్వాగత ప్మతములకు "దేశమున బాలకవు లుందురు, వారినింబోయి యీ ెత్తనడారుండో మిక్కిలి వినయమ.తో టబ్రాయించి తెచ్చును, అవి చదువుదుముః ఆఅ(వాసినతనికి (్రాయించు కొన్ననారు సో(త్రవాతప్ప మజొక్క-ండు చేయలహాత దని తెలిసి యన్లు (వాయించుకొనివత్తురు. తవాసీల్షారులు: కలెక్టరుల్కు మున సబులు, ఇన్సెక్ట్సరులు బదిలీ చేయయుడి పోవువాటు పోదురు, వచ్చు వారు వత్తురు. అజాగళ_స్తన (పతిమాన గౌరవ(పతిపటత్తికలిగిన పదర్ధి

రత్చ్మములు3 వాకవిన్యాసములు 'తెలుటలోల బరిచయమను కలిగిన పజ్జవార్మవ(పాణములు తీయయడి, (నాయించయిడి: వారికిటలొారవము సేయునభలలోళ బజదమువరుడును, ఆ పదర్భములుచదువుచుండగానందు

పం(డెండవ అధ్యాయము ఏన! నొక్కమాటక్రైన నర్భము తెలియని సభాసదులు - శీయవెట్ట్యుకింద (గుడ్డివానివలెం దలలాడింతురు. చదివినవాండు సంగీతముతోయుదివెనా ౩రతాళధ్వనులు చేయుదురు, చదివినవాండు తప్పూలులేకుండ. సెన్నం డును జదువండు, పద్యములు (నాయించి "తెచ్చిననారు పదగ్ధిము నర్థ మగున్లైవము చదువుదురాయని విచారించరు. ఎవీయో సంగీతము పొడు ననుకొన్న వానినిం దెచ్చి వానిచేత నిట్ట పదర్భములు చడివింతురు. వినవిప్యతములు చదివింతురు, ఈ ప(ములలొ నీ పద్య్భమ.లలో. (బతి కఠళోరుండును మృదువు? (పతి రావణాసురుండును రాముండు) హిరణర్ధకశి పుండు (పహ్లాదుండుః దు!ఖమైన జనము సుఖ ఒక యిల్ల డ్రైకుం బుచ్చుకొని యందు "తాలూకా బోడ్డు ఆఫ్‌సు "పెట్టిరి. వేశీదానికి సౌధనిర్మాణము చేయవలయునని (పయత్నములు సాలసచుం డెను, రామేశ్య్వరముగా"రు తదధ్యతుపదవి సంపాదించుటకు 6 నాలిక వేలు ఖర్బుపెట్టిరి. అది మరల సంపాదించుట యొట్లా యని వివారించ నారంభించెను, మొదటం జాతికవే లూరశే యిత్తుశన్న “జమించారుగారు గెలిచిన తరువాత తన వబ్బు తనకిమ ై నెను- ఇది సుసానీ చేసిన పని యని రామేశ్వరముగారి యూహాం పట్టాభిషేక మునకుం "దెచ్చిన ఎలక్ట్రిసిటీ ప్లాంటు ఎండ శెండి? నానకుందడిసి కోట శిథిలభాగమునందొక చిన్నయింటిలో నుండెను. వోయినదంతయుంబోగా నందులో. గొంత పనికివచ్చునని యూహ తోంచిసది. సినిమా సపెట్టినచో ధనము కొంత రావచ్చును. దీనిమూల మున6 బెట్టుబడిలో6 నొంత తగ్గవచ్చును* 'రామేశ్వరముగారు వెన్న ఫురి చుట్టునుదిరిగి సినిమా పెట్టుటకుం గావలసినపయత్నమ.లన్నియు జేసెను. ఊరికి దక్షిణమున ేకలతో6 బెద్దహోలువేయించెను* మూండు నెలలలోసినిమాకుంద గిన పయత్నములన్నియుజరిగను. ఫురసా లకనంఫఘుమువారి యనుడ్ఞ్య వచ్చినంగాని సినిమ్లాలాడుటకు పిలులేదు* "వేసంగికొాలము. పిబృంభించి యొండలు కౌసెను* సొలాలు నెిజీయలుపడి (నొద్ద్యకుంకువేళకు వెచ్చనిపొగ లుమియసాంగను* ఉఊరిలోనున్న పచ, ఏనిమొక్క-లుగాక యూరుచుట్టుపట్ల నెచ టను బచ్చని మొక్క-లేదు. పూర్వ్యమంతయు బీళ్ళయిన యానేల నేండు మాగాని గట్లయ్యెను, "నేల యండి తెల్ల బణెనుం / ఒం

మాలై వేయిపడగలు

ఒకనాండు (సొద్దున గణాచారి నుళ్కొంని, స్నానముచేసి? ధ్యానించుకొని "వేంపమండలు? రావిమండలు కలిప నాలుగు పుచ్చు కొని బయలు బేజెనుం పిల్లలామెవెంట బయలుచేజిరి. అమె చుట్టునో మూయ పిల్లల సంఖ్య తగ్గిపోయెను, గణాచారి నల్లని చీరదా ల్బెను, 'మొగమున బొట్టులేదు, విభూతి ధరించెను ఈ యమంగ భళాక్ళలితో బయలుదేజీ తాలూకాబోర్డు ఆఫీసు ముందొక రావిమంచడయ్య వేంవ మండయు వదలి 'పెళ్షైను* ఆ వేళకు 'రామేశ్యరము లోనుండి బయటికి వచ్చుచుం డెను. ఆమెనుజూచి యతండు తిట్ట నారంభించెను అమె (శ్రింద వదలిన వేపమండ మింద కాలువేసి రావెను రామేశ్వరము గణాదారినిం గొట్టంబోయునుః ఆమె వేంపవండ చేకితో చఇండుగాం జీల్చబోయెను, అతండామెను నొట్టలేదు. ఆమె మండ చీల్చలేదు. _ఆమె బయలుచేటి (ొత్తగాం గట్టిన సినిమా హోలు వద్దకు సషచెనుం మిగిలిన రావిమండయు వేయమండయు నచ్చట వదలి సెట్టి యామె యొన్నండు లేనిది సు(బవ్మా ణ్యేశ్వరస్వాని యాలయమ. లోసికినెళ్ళెను మండ వదలినరోజున గణావారి యూలయమ. లోనికి. బోదు. అఆనాల్ల్యో జేల వెళ్ళినో?

అలయములోని స్యుబవ్మా ణ్యేశ్వరస్వామి వ్యిగహము విగ హముకాదు; ఒక "పెద్ద జాతిమోంద భామ.వ లె. జెక్క_యిడి యున్నదిం ఆజాయి నిలువంబెట్టంబడియున్నది. మూండువందలనంధ్ధువాడుట చేతం గాంబోలు, వెక్కినపాంపతేడు చెటిగిపోవుచున్నట్లుండెను.. గణావారి స్వామి కెదురుగా నిలుచుండెను.-స్వామి "5ండు పడగలతోమా(త్రమే "చేవాలయమున నున్నట్లు తోంచెను తొమ్మిదివందల తొంబది యెని మిది పడగలు (గౌమముమిందికి. బోయెను గాంబోలు! స్వామిపడగ లన్నిటిని. గుదించుకొని తచ్చ్భాయలే "బేశముమింద పాజనిచ్చెనుం కాని; తద్విమజ్వాలలు (వనరించలేదు, గణావారి దృష్టికి స్వామి తల లన్నియు విడివిడిగా "దేశముమోందంాకిపోయి విపజార్ధల లుమియు చున్నట్లుం డెను. మిగిలినవి రెండే శిరస్సులు .

గణాచారి బయలుబేజతీి మల నింటికిం బోవుచుంజెను? దారిలో నొక మలువు తిరిగివచ్చిన పసిరకయు నామెయు మిక్కిలి

పం(జెండవ అధా్యయము రఏ దగ్గజగా నచ్చిరి. పసిరిక స్థూలశరీరియై యుం'డెను. సన్నని (తాయ వలెనుండు పసిరిక చెట్టిగొడ్డువలెం గదలలేకవోయెను. అతని కాళ్ళు చేతులు నామాన్యముగా మనుష్యున కున్న క్షుయుం డెను. మనిసియొడ లెలో నాకపచ్చందనము తగ్జినట్లుం డెను. అతసి కన్నులు" పూర్వము సూత్మముశై సునిశితమున్లై యుండెను. ఇప్పుడు వానియందు. నిళి తత్వ వమంతగాం గనివంచలేదుః పూవ్వమతనివి పాము చెవులు? ఇప్పు దతినికి జూః:దూరమనుండి మాట వినిపించదు, వేసంగి యైపోయి నారువుడులు వేసినప్పుడే యతండు పోయి: వానియందుం గూర్సుం డును. ఎక్కువపామ. లు వచ్చుట యతనిచుట్టుచేరుట యిషప్పుడులేదు. (గామమునపం దూర్పుననున్న మెట్ట చేలుగూడ దూరమునుండి సల్ల వునసచు వర్చుదుండెను, అ వచ్చుట పసిరికకు బొలాలమిోందినుండి (్రామములోనికి గదిమిన ట్లుండెను. అతిండు చాలభాగ మిష్పుడు (గాముమ.లోననే నివసించుచుం డెను, భోజనము చేయుట, దొడ్డిలోం వాదులున్నచో నని యన్నియు గాండగా నమర్శ్చి యందు గూర్చుం డుట్కు యింటిలో గడిలో దాంగికొనియుండుట్క యతనికిం గాలమో “రీతి. గడమనున్నది. ఎప్పుడో విచ్చివుట్టి మెట్టచేల మోందికి బరు వెత్తును. అచట గిరగిర తిరుగును జే నెండెల్సెదింగిన జొన్న చేల మింద బడి పొరలాడును. పసుఫవుతోంటలలో దూరి పండుకొనును. మిరప తోంటలమభ్యం గూర్చుండి పచ్చిమిరపకాయ లెన్నియైనం గోసికొని తినును, పొగాకు తోంయటలవడుట 6 బండుకొని రెండుజాముల వేళ సూర్యునివంక నిశ లమ గాం జూచుచుండును, సాయంకాలముల సంధార్థశాగములు వద్చును, ఆ యొజ్ఞని శాంతు లతని మిాందం బడి యతండు పండినపచ్చిమిర పతోంటవలె నుండును. (పొద్దుపోయి చీత టిలో నింటికి వచ్చును. ఇది యతని పూర్వవు నిత్యచర్య. ఇప్పు డది నెలకొకసారి? పతనున కొకసారి. చేలు పచ్చగానుండెనా వార మున కొకసారి. జాతీయకళాశాల వెనుకం జేలలో (దాయపాములు విరుగుదుండును, అవీ జనులందటణకుం గనయుడుదుండును, పసిరిక వానినిం (దొక్కును- అవి బుస్సుమని లేచి (పక్కవాటుగా. గాలిని గసిగాట్లు కొజుకును. పూర్వ మళతండు (తొక్కిన(తాంచు గాలినై నం గజఆవలేదుః ”

రిషీ వేయిపడగలు

గణావారిసి. జూచినంతనే పసిరిక ఫరువెత్తుద మనుకొ నెను, పరువెత్తెను. ఉ్నత్తవ. జాత్యశ్వ ముకన్న "వేగముగాల బరువెళ్తెనమో! కాని గాలివల6 బరుగాత్తెనా! లేడివలెల బపగాత్తెనా! మావిజాజుని దూడనలె గిట్టగిల్లని దూడవలెం దొటువడుచుం బరువెశ్తెను.. గాలో తరంగమింద. 'బేలిపోలేదు. నేలమోంద దాట్లువేసికొనిపోయెను, గణా వారి పోవుచున్న పసిరికవంక నిడానించి చూపెను. అఫ్రైప్పుడును జూడదుం ॥

గణావారి బయలు జేజిను ధర్మారావు వేని సెలవు లగుట చేతం బనిలేక బోవ్రట చేత, (గామమంతయుం దనమింద బరువుగా నుండుటచేత, గాలివీల్చుకొనుటకు వాయవ్యదిశ గాం బొలాలమిః దకుం జాలదూరమ.పోయి తిరిగి వచ్చుచుండెను. గణాచారి యత నిని. జూచెను, వందగజమ.ల యొకపమ నుండి యొకరినొకరు మూచు కొనుచు (సుక్పవములవలె. దమ సం యోగములచేతగాని హవిస్సు హోమము జరుగ దన్న బ్రివ్రజును నెమ్మది నెమ్మదిగా దగ్గజ దగ్గజకు వచ్చిరి. ఇరున్చరు నొకరినొకరు సమిపించుట కోటకాగశ్నోయదిగ్భాగ | మున నైైనది. ఇద్దజు నొకరి నొకరు నిలుచుండి కన్ను లలోం గన్ను " లుంచి చూచుకొనిరి. ధర్మా రావునకుం గన్నులవెంట నీళ్ళు గిజ్జునం దిరిగాను, అతండు (గుత్గనీరు (గున్ల ౯ (గుక్కుకొ నెను అంతలో గణా చారి కన్నులయందు సీళ్ళు నిలిచెను. అమె కన్నులసీరు తర్జనితోందీసి "నేలమోంద వినళిను. కా ౮వాం(వ పీటచివర నెనో యిస్శం౦టుకొని మండిపోనవ్హ్రచుంజెను, జను 'లెల్లరు గుమిగూడి యచటికిం బరువె త్తిరి ఒక్క. నిమేమములో నగ్ని చల్గార్చయడెను.. "ని ప్పెటంటుకొనో నన్నారు. ఒక పేదకలాల్కి నొడ్డిలోం గాలదాలి రాండేసినది. దాని మైని జూరుమోంద కొక గుడ్డ యెండ వేసినది గుడ్డ యుండి నిప్పంటు కొని జ్వాలలు మారుకంశ₹ును ధర్మారా వింటికిం బోయెను, అరుం థతి *వాలుగేంద్సయినది, రంగావ్రరముపోయి: నాచీరయున్న సెన్షైం దీసికొని రారా” యనెను ధర్మారావు నివ్వెరవోయి “యిది యున్నంటి మాట? నాలుగేండ్ల నుండి లేనిమాట యీ నాంేల వచ్చినది? ఆ చీర లింక నున్నవా?” యనెను,

శే పం(డెండవ అధాయమను వర్‌ మధ్యాహ్నము రెండుజాములయ్యును= ధర్మారావు గగనము 5ంకంజూవెను, ఆకాశమున నెంచలో నేదో తెల్లని పురుగు వలెం పరుగుచుం డెను. మెతుకున్న యన్నముదించి పదనువచ్చుటకంబ ళ్ళెము లోూంద నిప్పులువేసినట్లు ఎండవైగాలి నేలను పదును చేయుచున్నదడా యన్నట్ట్లుం చెను. దంచినవియ్య ము_త్తమజాతివ్ష బియ్య మువండినచో మెతుకుండదు* మ రబియ్యమువార్పుటకురావు. అ-త్తెసరుకురావు. పచ నమునకురావుః ఆరోగ్య మునకురావు. మూండేంగ్షుగా మరచబియ్యుము తినుచుండిరి, అరుంధతికి మరవబియ్ధుము పవలేదుః అమెకమముగా శుమ్మీ-౦ చిపోవు చుండెను. ఆమె శరీరమున నుష్టత విజృంభించెనుఎచ్చ టిక్రైనను దీసిళొనిసోయి యామెకు మందిప్పించ వలయునని ధర్మా రావు నూహ పూర్వము సుబ్బన్న పేటలో యిట్టుటయే? యందు నివ సించుట యీ చరకాచార్యునియాషధాలయములోనున్నట్లుం డెను.నేడు విచ్యితమై సర్వము విపరీతిమై యనారోగ్యము సర్వదా బలిసి యూర బలిసినది, జనులు చిక్కి-రి, ఉదో్యోగములు(పబలినవి; పంటలుతగ్జినవి . _ఉద్యోగగర్వము విబ్బం౨భింవెను, వఏనయమఃచుడి చిపెట్టుకొనిపోయినది. అరుంధతి వంట జేసినది. ఎంత సేపటికి ధర్మారావు భోజనము నకురాలేదు, అరుం;తి *రవి శ్రిని నాల్గుసారులుపిలిచినదిం ధర్మాకావు పరథ్యానముగాం గూర్పున్నాండు అరుంధతి *నా కాతలి మండివోవు చున్నది మోరు రాఠాయో ననెను ధర్మారావు “అవను, మండిపోవు చున్నద్ని అర్పివేయుటకు జ్వాలలు కనిపించుటలేదు. కనిపించి యొక చోటనున్న జా్ధలమయైనచో నార్చవచ్చును, నిరూపించరాక సర్వత చహించుదున్న జార్చిల నావ్పట- యొట్లు? అదిగో జ్వాల యన్నలనం బడని దానిని జూప లేని ఒనము కన్నులుగల యంధులై యది జార్ధల యేమికి, రోవోంతరాశమునం బూసినకాల్మీ రార్ట్రావ లేపనమని వాయు వీచికలలో6 డారాడుచున్న యరుణనీ కేబకింజల్క "కేణునిగైేణి యని- చెప్పెదరు. అదిగో యొడలు దహించుటలేదా యనుము చం దన మెజుంగని నీరికీ శిఖశి భాదాహమేచ్యల్లగానున్న ట్లనిపించుచున్నదిం అహా! భాగభేయము! నన్నన్నమునకు "లెమ శ్రిందువా * అన్నము లోని కేమి చేసితివి? వచ్చడియాా కూరయా!? అన్నములో. బలుకు "లేదుకదా? అని పలికి పోయి స్నానముచేసి మడికట్టుకొనెను. " "

పదవరూ(6ండవ అధ్యాయవనుం

ళొ్తి సంపత్సరములో జారీయ కళాశొలకుం గొత్త యధ్యత్షుండు వచ్చెను. ఆయన పేరు శివరాన్సు ఆయన స్వగావము నెల్లూరు... ఆయన దండి నెల్లూరులో బూర్వము న్యాయవాదిగా నుండి కొంత మశరార్ట్రదయుల గొంత ధనము నార్జించెను- సహాయ నిఠరాకరణోద్య మము (పారంభించిన ఫుడు శివరావు వెంకటగిరి రాజూ వారి కాలేజీలో జరితో పన్వాసకుండుగా నుండి ఆ౦డువందలరూపొ యిల జీతము అెచ్చుచు; నా యుదొోగ్టగము పరిత్యజించి యుదగ్ధమ ములో (బువేశించెను సంవత్పరమున్నర కారాగ్భుహమునందుండి అల బయటికి వచ్చెను. వచ్చి యేడాదిమైనదిం నిరాకరణోద్య్యమ మున జీవనోపాభులు వదలుళొన్న వారికి దేశమున జాలకష్టమ గా నుండెను. నిరాధారులై వా రల్లాడుచుండి ర. ఉద్భమమువలన నావ గింజలో నజభాగమనను లాభము కలుగలేదు, "జేశములో నపరి మితమైన (సబోధము కలిగినది. అది యొక్కటియే లాభము. "

శివరాన్సు బక్కపలుచని మనిసి. పఫొడున్వైన మనిసి, ఎజ్జస్‌ మనిసి. అతిండు (క్రాపింగు పెంచి మిసములు, గ డ్జములుతిసి వేయును వునిసి వాల సుందరుండు. పొందూరు బట్టలుగాని కట్టండు. చజీటంచు జరీఖిద్ద రుత్తరీయములనుగాని వై నివేయండు. ఎప్పుడును మల్లెపూవు వణబె నుండును అతినితలిదం్యడులు చనిపోయిరి. అతనికి సంతానము "లేదు. ఒక్క 'ధార్థయ6 దాను నిద్దజు, జాతీయకళాశొలలో నాయన కొజకొక (పత్యేక పర్మ శాల నిర్మించిరి. డాని కారువంద లై నదిం అయన దానికీ పదిరూపాయలద్దై యిచ్చెను, శివరాన్సగారు వచ్చి కళాశాలలో. (బవేశించెను. చందారెడ్డిగారు కళావాలాధికార మంతయు శివరావు కిమ ఆని నాశరాయణరానవుగారికిల.. గాగితము (దాసి పంవీంచెనుు వారముకోజులయినది. నారాయణ రావుగా రీయ "లేదుః వచ్చిన శివరావింటికడ భోజనముచేయును, కళాశాలావిశాల భూములలో సంచరించుచు. రోజున కొకసారివచ్చి నారాయణ రావు గారిని కాగితములొప్పంజెప్పు మనును,. ఆయన నేం కాదు జేపని

పదమూడవ అధ్యాయము ర్న జరుపఫును, శివరావు పోయి. చందారెడ్తీతో మనవి వేయును. చందాకెడ్డి పండ్లు కొజుకునుం వారమురోజులై న తరువాత చందా రెడ్డి వుజుల కాగితము (వాసెను, నారాయణరావు *పాలనాసంఘము మజిల సమావేశమై యధికారము శివరావుగారికి నొసంగనలయునని తీర్మానించినం గాని "తా నట్లు చేయి ననిచెప్పను. చంగదా రెడ్డికి. బట్ట్రరానంత కోపము వచ్చెను. కాని యేమి చేయవలయునో. తెలియదు, సశేః సంఘ సమావేశము వేయించు" ననెను, శివరావు వచ్చినప్పటినుండియు. ధర్మారానవనకు శివరావు నకు మైతియయ్యెను- శివరా వూరే యుండుట యేల యని (పతి దినము కళాతాలకుంబోయి కొందజు పిల్లలను గూర్చుకొని "తాను చదువు చెప్పును నారాయణరావు పిల్లల నెవ్వరి నాయన యొద్దకుం బోనీయలేదు నెల్లూరి కళాశాలలో నున్నప్పుడు శివరాన్ట మంచి యుపన్యానకుండుగా గ్నీర్తిరొం చెను ఉద్యమములోః జదువు మాని "వేసి కొందు విద్యార్థు లతని కీర్హి యెజ్‌ంగినవారు జాతీయ కళా శాలలో. జదువుటకు వచ్చి? నారు చర్మితముః రాజకీయము: ఆర్థిక ఇాస్ర్రము చదువువిద్యా స్టలుగాల 'జేరిరి. వారు శివరానునొద్ద చదువు కొందురు, దినములో. గొాంతభాగము ధర్మా రావునొద్ద తెలుగభ్య సింతురు. శివరావు వచ్చినంతనే చర్మిత (గంధములు నాలుగువందల రూపాయల కార్జరిచ్చెను. పదిలోజులలోనవని వచ్చి వై లున్టేషనులో బంగ్‌లు పడియుంజెను. పాలనాసంఘ సమావేశము జరుగనలయును; ఆ ధనము మంజూరు కావలయును, సంభు సమౌా'వేశమునక్షై మూఃడుసాపలు చం(దానెడ్డి (సయ త్నించెను, 'రాధాకృష్ణయ్యగారును; నాగేశ్వర రావుగారును “రారు శరకోపావారిపోండు. చం(దారెడ్తియు రావమచం్యద రాజును వత్తురు, కోరము వాలలేదని సమాపశముజరుగదు, మూండునెలలుగడ చెను, సమా వేశమైనతరువాత ధనము మంజూరువేయించి యీవచ్చు నని శివరావు నెల్లూరులోం దన వాలమమ్మిన డబ్బు బల్ళంకులో నుండంగా నది తెప్పెంచి ఫుస్తకములు తీసికొని మటినందరూళలతో

813 వేయిపడగలు

చీకనాలు కొని కళాశాలలోం బుసకభాండాగార మేర్చజుచెనుం చందారెడ్డి “సమావేశము జరిగిన తరువాత నీధనమంతయు నివ్పింతు ననెను. మటల ెండు నెలలు కట వెను, శివరావు కీ మైదు నెలలకు జీతము. రాలేదు. కెల్లూరునుండి “తెచ్చి తినుదుంజెను. నారా యణ'రావు కోటలోనికి రాకపోకలు (పబలించెను, చం(దానెడ్డిమింద రామచం(ద రాజుమోంద ధర్మారావుమోంద శివరావ్రుమోంద లేనిపోని కొంజెములు రాధాకృష్ణయ్యతోను, నాగేశ్వర రావ్రతో ను జెప్పునుం వారు చెవియొగ్గి ఏందురు. (కొత్తయధ్యక్షుండు కావ లెననితీర్మానిం చిన వారిలో "రాఛాక ప్ట్రయ్యుగారుగూడ నున్నను దరువాత నాయన తిరిగి పోయెను. ఎప్పుడు సమావేశము జరిపినను నారాయణరావు పుడకలు "వేయును 'రాధాకృష్టయ్య సమావేశముసకు రాండు.

ఒకనాండు చం(దా రెడ్డి స్వయముగా: గళాళాలకు వచ్చెను రెడ్డి వచ్చి కాగితములన్నియు నదలించి బెదరించి నారాయణరావు వద్దనుండి తీసికొని శివరావు కిచ్చి శివరాన్టు నధికారిగా నియమించి, సంగయ్యును శివరావు చెప్పినట్లు చేయకపోయిన-చో నుగో్యోగము నుండి త"లగించెదనని బెదరించి మైదు నెలలజీతము, చరిత (గంధ ములు వీరువాలు కొనుటకైన మైొవువందలు- వేయిరోపాయలు గ్యాంకునుండి జెన్పించి శివరాన్చునకిచ్చి, తనదారిని దాను బోయెను. ఈ పని రెండురోజులు జరిగాను. ఆ నాంటినుండి శివరాన్సు కళాళాలా ధథిశారి యయ్యునుః అధికారము మజల నంపాదించవలెనని నారా యణరా కెంత (సయల్నించినను సాంగలేదు. కళాశాలలో. జదువు సంధ్యలు "లేవు, రెండు పత్సము "లేర్చజెను ధర్మారావు, శివరావు లొకటి; తక్కిన వారందటు నొకటి,

'రాజూగారికళాశాలలో బి. వ, శెండ వసంవత్చరమ.కూడం 'జట్టిరి, క్‌ళౌాఛాల యమోఘమ.గా సాంసచుంజచను, కళాశాలా (పథమాధ్య శ్వుండు రావూరానుగారను నొక యాం(భుండు. కాలేజీలో బి.వ ” 'పెట్టినతరువాత నాయనను దొలగించి యొకయూరపియను నథధికారిగా "వేయవలయునని నాగేశ్వురరావుగా రూహ్‌ించిరి. *తగిన యాం(భులు "లేకయా యిట్లు చేయుటి యని కృష్ణాం(ధ ప్మతికలు (వాసెను. ఈ సంవత్సరాదినే రామారాన్సగారిని దొలగించి ఈట్బనుదొరను గాలేజీ

పదమూ౭డవ అధ్యాయము ఏ0 (వ్రిన్సిపాలుగా వేసిరి. హరప్ప 'ఈట్బనుదెరవద్ద చదువు మౌని వేసెను. హరప్పకుం బదునేనవయే-డు వచ్చెను. అతనికి నాంగిలేయ నెమునం బే (గంధమైనను జదివిక్ణయర్థము చేసికొనునంత భఛాపువచ్చెను, చివరావ్రనకుః హరప్పకు స్నేహము ధర్మా రావుడ్య్వారా జరిగనుం హరప్ప జాతియకళాశాలకుం బోయి శివరావునొద్దం జరి్య[త్రయు? నార్థిక శాస్త్రము చదువుచుం డెను. ఈట్సనుదొరకు హరప్ప టూ్యటనుగా ముబ్టుచున్న పన్నెండువందలు కాలేజీ (ప్రిన్సిపాలుగా ముట్టుదుం డెను ఈ నాలు శేండ్లలోనే కళాశాల కొకసం[పదాయమేర్చ డెను అచ్చట నింన్నీ షు నూరిపోసెదరు. విద్యార్థులకు స్వాతంత్యము లేదు. ఉప న్యాసకులును స్యాతం(త్య వవలంవించరాదు,ః ఉపన్యాసకులు వ్‌ద్యా ఫ్టలతోం గలసిమెలసి యుంపరాదు, ఒక యుపన్యాసకుండు వ్‌డ్యా ఫలతోల జనవుగా నున్నాండని యాయనను దొలగించిరి. కొద్దిలొం గళాళాల పాలకవర్షము (బిటిషు రాచరికమువలెం దయారయ్యైును* ఉపన్యాసకులేమి చెప్పుకొనుచుండిరో యని వారిమింద కొందణు “విద్యా లను గూఢవారులుగా నియమించిరి. పాఠములు చెప్పు నప్పూడు(పతి యుపన్యాసకుండు నేమేనిచెప్పునో యదియంతయుః(బిన్సి పాలుద్య్వారా నాగేశ్వర రావునకు జమించారునకు. దెలియుచుండునుః ఉపన్యాసకులకుం గా లేజీలోం బనిచేయుట కష్ట్మమైపోయెను ముథ్తార్తు "లేమి చేయుదురు? (పత్యతముగా “నిన్నుం దీసివేసితి మని చెప్పు వజకు నంటిపెట్టుకొని యుండుచుండిరి. కాలేజీలో నాశేశ్వర రావు తన నూత్నమతమును "వెద జబ్లుచుం జెను* తన్మతకర్త యొక వంగ -జేశీయుండు, ఆయన వేరు (శ్రీ కేషన్టీ. కేపన్టీ చైతన్యుల యపరావ "తారమంటు అది నూతనవుతముకాదు. (బ్రవ్మాసమాజముకాదు* హరనాధచాబా మతముకాదు; వైతన్యుల యవతార మనుటయీకాని "కేదన్టీ వముతానుయాయులు కృష్ణభగవాను నారాధించరు. వైశన్యుని హతము న్వీకరించరు. వారికిం శోవన్టీ పరమాత్మ. ఆయనహ_స్తములు శంఖచ్యక్రగదా చివ్నాకలితములు* వారు కర్మనంగీకరించరు. స్‌తికిం (ఛాాన్య మిచ్చెదరు. శ్రీ పపమలకు సృష్టిలో సమానములై న హక్కులున్నవి. వ్మిగహారాధనకు మహవి శ్రదీయులకన్న్ర శై 9స్త 'వులన్న నెక్కు-న' వీరోధులు, " (పాఠ్ళనలోంయాడ “భగవంతుయ

350 వేయిపడగలు దయామయు(డనరు, “శేషర్టీద యా మయులి డందురు. .- అది యొక మతము కళాశాలలోని యుపాధార్థయు లందజణు నామతమునుగూర్చి యేమియు ననరాదు. ఒకసారి సంస్కృత పండితుండు. *వనిటోయి! యీ కుక్కగొడుగు మతములు! ఈ వమతమివచేత నాగేశ్వర రావు జమిందారునాడించుచున్నా” డనెను, " గూఢవారుని తంతిజేనివార్త నాగేశ్వరరావు చెవిలో ఖంగువని (మోలగను. ఆ సంస్క్యృతపండి తుండ మహాసాహిర్య వేత్త తర్కంవ్యాక రణములలో సవ (గుండు. సంవత్సరము కాకము౦ే యాయనకు 'యత్రేయజ్మమ * చె్చిరి. ఆయన బదులు విద్వాన్‌ పరీతు నిచ్చిన యొకయాచార్యుని 'జెచ్చిరి. అయన యా(యించుటలో _నాజీలేటినవాండు. ఆయిన వచ్చిన "మొదటి దినముననే విద్యాషస్థలాయనకు *“బూడిదగువ శ్రజగౌయియని "పేరుపెట్టిరి. అతండు వట్టి యతాకికండు, ఒకరోజున శ్లాసులో నొక విద్యార్థి "లేచి “ఆవార్యులుగారూ! బూడిదగుమ్ముడి కాయ "బీనికి పనికి వచ్చునండి యనెను. ఆఛార్యునకుందెలియును, తన్ననుచున్నాండనిః "లేచి యడిగినవాండు గడుసుకుజ్జవాండు. అందుచేత నతండు “బూడిద గుమ శ్రైడీికాయ మాము చెడిపోయినదనుకొన్నా వేమోయీ! దాని” రుచి వడియాలలో6 దెలియవలయిు” ననెను, తక్కిన పిల్లలందజును వడియాలు? వడియాలని ేకవేసిరి ఆనాంటినుండి యతనికి వడియ మనియు గువః శ్రిడిడాయ ,యనియు "రండును 'బేశ్లోయయ్యును, ॥ "౨1 ఆ శాళాశాలలో శ్రీవిద్యా స్టలుహూడంగలరు. వివ్యార్థినులకు, మతజికొందటు విద్యాస్థ్రలకు 'న్నేహమ.కలదుః అదియెట్టి స్నవహమో వివారించకయే స్నేహతులున్న విద్యా ఫ్టలనెల్ల జరి మానాలు వేసియు6 గొందజిని కళాశాలనుండి వెడలనడంచియు నధికొరులు కఠినముగా! (ువర్తించిం. సుబ్బన్న పేట కాలేజ్‌ సర్వవిధముల యమలోకమువలె నున్నదని జెప్పుకొనం 'జొచ్చిరి.

చంగ్రారెడ్డి గడచిన సంవత్సరమే రాచరికము వారికి. బుర పాలకసంఘ మువారీయవలసినయప్పులో. (బతిసంవత్సరము వెల్లి ంవ వలసినది సరిగా జెల్సించలేదు, తాను గవర్నరుగా రిని. చిలుచుకొని వచ్చి పెద్ద గౌరవము చేసినందులపం దమయందు వారికింగొంతయఖి

వదమూండన అధ్యాయము 051 మొన ముండకపోనునా యని యూహీించెను అహారమాహోరమే వ్యవహారము వ్యవహారమే యన్నట్లు "రాజకార్య వ్యవహారముల యందు మొగమాటములు ెల్లలేమం ఫురపాలకసరిఘమ.వారు (పతి సంవత్చరము నప్పులుచేయవలసివచ్చుదుం డెను. వారికి జేయాడ లేదు.

'రామేశ్వరముగారి సినిమూ నడచుటకు ననుజ్ఞ్యకొజుకు దర ఖాస్తు నచ్చెకు. పురపాలకసంఘరభ్యుల సమా వేశమయ్యెను. గార్జినరు దొర యమకూలముగ . వాదించెను. కబీకులేచి చెప్పెను, రాచరి కమువారికి వనము ఇెన్నించవలసివది. చెల్లి ౦చలేకన్నాము పట్టణ మంతయు దరి్యమల్రై యుండిరి. ధరలన్నియు నెక్కువయ్యెను* పట్టణ ములో ధనములేదు- సినిమా సపెట్టినచో (ప్రజలు వ్యామోహితులై ? యింటిలో భార్యా “డ్డ 'లేడ్చుదుండగాం దక్కినజాతివారలు కన్లు చుకాణములకు బరువెట్తినశ్లు (వతిరోజును సినిమాకు బయలుచేజే చరు. రోజున కెంతచెడినను ఆరండువందల రూపాయలైన సినిమాకు జెల్లుబడియైనచో నెలకారువేలరూపాయలు వసూలగును* ఈ సొమ్ము లుట్టంముమోంది నుండిపోయి. జనులు దర్శిదు లగుదురు. + ఇదివజ కే ధనవంత్వులై నవారు మరికొంత ధన మార్జింతురు. పనియుః బాటయు 'శేనివారికి జీతములు వచ్చును, బోలులో నధికారము” చేయుటకు నగొందజు పోకిరీలు తయారవుదురు. సినిమా యాడుట కనుజ్ఞయిచ్చి నచో నెల కాటువేలు చొప్పున సాలునకు డెబ్బది? యెనుబది "వేలకు (గౌమము దరిద్రము కావలసివచ్చును. పట్టణ మంతలంలమంగలసి ఫుర పాలక సంభ:3-నకుం జెల్లించుపన్ను లంతలేవు- అలోచించి చేయ వలయు” నని కచీరు కూర్చుం డెను. |

అతని యుపనార్థసము నచ్చినవాండొక్క-ండే- అతండు చందా "రెడ్డ. చందారెడ్డి రామేశ్యరమున శదురుగాం జేయుటపముందు నకుం దూంగక్క విషయము ఓటునకుం బెక్రైనుం కచబీకు పతమునకు 'కెండే ఓట్లు వచ్చినవి; కబీరు దొకటి; రామచంద్రరాజు దొకటి.

మటునాండే సినిమా (పారంభింపలుడెను. అ నాండు రామేశ్వరము గారు (గామమునకంతకు లంకాదవానమన్న ఫిలుముదెప్పిం చి యూరశే (వదర్శించిరిం జనము గుంస్పులుగుంప్పులై వచ్చి మయూచిరి; అందలణు నానందించిరి.. రామేశ్వరముగారు. జోలులో౬. బెద్ద టీపార్ట్సీ చేసిరిం

ఏక “వేయిపడగలు . తహసీల్దారు మొదలైన పెద్ద యుదోగ స్తులందలును వచ్చి టీపార్టీలో నారగించి సినిమాదూచి పోయిరి. నాలుగునెలలు గడచువజకు రామేశ్య్వరముగారీకిం 'బెట్టుబడి యంతయు వచ్చెను, జబీరు వేస్తిన్త "లెక్కలు తప్పు, రోజుకు 'రెండాట లాజెనరు. రెండునాల్లువంద "లెనిమిదివందలు వచ్చును మొదటినెల యిరువదివేలు: తక్కిన మూండు నెలలు పన్నెండు, పదునాటు వేలమ ధ్య యువచ్చెను- | రామేశ్వరముగారి "కిదికాక "తాలూకా బోర్డుపెసి చెంటుగాం (బ్రయాణవు. ఖర్చులు వచ్చుచుండెను. ఆయన నెలకు ముప్పదిరోజులు బోర్జుపాఠశాలల తనిఖయే చేయుచుండును, నెల కాజువందలు, వడు వందలు చిల్లుచేయుదుండును. ' తక్కిససభ్యులకు దానిలో మోసము 'తెలిసియు వారు వైకి మాట్లాడరు. . అతండు బోర్డులోని యుపాధా్యాయులను వీడించుకొని తినం జొచచ్చెను* తాను వచ్చిన "లేచి నిలుచుండుటలేదన్సి తనకు నమస్కా రమువేయలేదని వారికి జరిమానాలు "వేయును. స"స్పెండు చేయును, ఒక యుపాధ్యాయుండు “ఉనుకంబె తృనమిచ్చినందెల్థవాజులు తెగల గుట్టినట్లు _ ఛాగుగా . నున్నది” - అనెనంటి . అతండుద్యోగమునుండిా తొలంించంబడెను, రామే గరమునక ధికారగ రము మితిమోరిపోయెనుం పదునాజు, పదునెన్నిది రూకలు జీతము ఎతెచ్చుళొను నుపాధ్యాయు లందటు నతనిదయా, పసాద ముకొజకు తహతహలాడిపోయిరి.గుంటూ రులో నొక భీమాకంపెనీ యీజంటొకం డుంజెను అతండును) ధర్మా "రావును నవాపాకులు, అతండు "సెకండుఫారము వహాండు సంవత్స రములు? థళ్థఫారము మూంయసంవత్సరములు, ఫోర్తుఫారము నాల్లు సంవత్సరములు తవ్చి? తనకుం జదున్సనకుం (ైబలవిరోధవుని తెలిసి కొని ఖమాకంపెనీయేజంటుగాం జేరెను. . వాండు నాలుగ చేండ్లలో _పదిలతమ్షలరూపాయలకు ఖీమాలుచేయిరచి క ౦పెసీవారి వేంజాల్యపశంస పొాందివారియొద్దనుండి నెలకు మూండువందల రూపాయల జీతము - పుచ్చుకొనుచుండెను. వాని,పేరు నిరంజనరాన్స., అతండు వచి ఏ రామే శ్వరముగారి నాశయించెను "తాలూకా బోప్టల్లో నున్న యందటజుపా ధ్యాయులవేతను "వేయి. వేయిరూపాయలచొప్పున భీమా చేయించి నచో రామేశ్వరముగారికి 'వేయిరూపాయల బహుమాన మిచ్చెద

జ్‌] పదమూయయవ అధ్యాయము ఏ3 ననెను, (పెసిడెంటుగారు డబ్బు చేతిలో వేసికొని యుపాధ్యాయు లను బలవంతపెట్టి ఖీమా చేయించ నారంభించెను తాలూకాలో చౌనొకరివద్ద అుపాధ్యాయులు రామేశ్యరముగారి మిందల గలెక్టరు కర్డీ పెట్టిరి, కలెక్ట రుగారు జిల్లాబోష్టు (గెస్‌ జెంటును వీచారించిరి, వారికిని రామేశ్వకముగారికిని జెలిమి యగుటచేత వారు కఆెక్టృరుగారితో సర్డి చెప్పరిః అగ్జీ పెట్టిన యుద్దజుపాధ్యాయులకు నుద్యోగ(భంశము వంటనే (పాప్పీంచెను. రామేశ్వర ముగారు సినిమాతోణాటు నాటకముల క ంపెసీ గూడ నొకటి "పెట్టినచో లాభదాయకముగా నుండునని యూహిాం చిరి. హాలు కట్టనక్క-ణలేదు. నటకులను దీసికొనిపచ్చుటపతప్ప వేజే వ్యయము లేదు. బోర్టుఉపాధ్యాయులలోం గొందలు చక్కగా సంగ్‌ తము పాడలగలరు, వారిచేత చేవములు వేయించవ చ్చును, వారి కేమియి సీయనక్క_జలేదుః పెద్ద వేషమ:లకు మాత్రమే యీవలెను. జాతీయకళాశాలలో నుపాధ్యాయులెంత వికృత (పకృతులో బవిద్యాస్థలు నంత వికృత (పక్ళతులు, చదువక్క-జలేనివాండు) తిండి 'లేకలాలము. గశకు ఫవుకొనందలంచినవాండు, తలిదండుల జెదిరించి వచ్చినవాండుు ఆగవ్యికాక్సి "జేశ(దివ్యరి వీరెళ్టవమంది విద్యార్థులు= శివరావు దివ్యజ్ఞాన సహూజమువాండు, ఆయన లఅనివిసెంటవ్మిగారి శిషస్యం. శివ్యత్వ మేకలవ్యసం[పదాయము3 "లెడ్‌వీటరు; బెసెం టమ్మి; కృృష్ణాజీ (పభృతులన్న చో నతని (పక్యృతిలో నావేశ తరంగ ములు "లేచుచుండును శివరావెప్పుడును ధర్మా రావుతో దివ్యజ్ఞాననభా వ_ర్తమానములే వెప్పును. ధర్మారావున కిస్టముగా నుండదు, కాని వృథాగా మి్య్మితునిమనసు కష్ట్రపెట్టుటి 'యొందుకని యూరకుండునుం శివరాన్రనకు మనసులోకొన్ని యాదర్శములుకలన్సు, వానిని , జాతీయకళాళాలలో ఫలమునకు. ేనలెనని యాయన _యుణేశము. ఆతని చుట్రునున్న విడాాసలను [బతిదినము తనవలెనే (పార్టనలు మొద ్రైనవి చేయునస్లు చేసెను, అందులో6 (బథానులు నలుగురుం ఒకండు బలరావ య్య, ఒకండు నశేంద రావు, ఒకండు నీతాపతి, ఒకండుకృష్టా రావు బలరామయ్య గోదావరిజిల్లావాండు. కాకినాడలో ఎఫ్‌, వ చదివి? యుద్య మములో వూనివేసి జూతీయకళాశాలకు

81 వేయిపడగలు వచ్చినవాండు. అతండు కొంచెమౌూ_స్తిపరుండు. (పతివానితో వినయ ముగా మొటాడును. న శేం్యద రావు ఎజ్జని బక్కూపలుచనిమనిసి, అతం డజవవాండు, కాని తెలులపబేశములోం. జూలకాల ముండుటవేతల్‌ "దెలులసనం'చే వాని కెక్కుువ యఖిమానము* వానికిం దలిదంగడులు "లేరు. "పేరు తెలు౮సపేరు బెట్టుకొ నెను. అతనియన్నగారు భుజంగ య్యమ _ విశాఖపట్టణములో ఓవరుసీయరు. సీతాపతి బెజవాడ వాండు, ధనవంతులపిడ్డ, సాభుువ్రైనమనిసి. అతనికి శివరావన్నను? ధర్మా రావన్నను సమానమైన (పేమ కృషస్త్ణారావు కృష్ణాజిల్లావాండు. అతండు ఉజాంతినికేతనమునకుంబోయి కొన్నాళ్ళుండి వచ్చెను, శరదృతువువచ్చెను. ని ర్మేఘమైనయాకాశమనుండి సూర్వుం ఉండలు కురిపించెనుం చం(దుండు 'వెన్నాలలను గురిపించెను. అల్లు పూవులు వికసించెను గుండేటినీరు వట్టిపోయెను. ఊరి పషమటనున్న ఇాలువలో నీను నలుపు ఏటిగను, తెల్లనిమేఘములు దూదిపింజలవ లె గాలి యుషృ్ఫనియూందంగా నొట్టుకొనిపోవుచుంజెను, వరిచేలన్నియు గంకపలమిోందనుం డెను. బోదెబలో రెండ్యువై వులందేరియున్న యొండు - వై ని'చేరి తెల్లని నన్నని సీటిజాలులు (చవహించుముం డెను. శాండి " గల్టుల వేసినమినుపకాంష బలిసీ పెరిగీ మనుసుల నడవనిచ్చుటలేదు* వెన్నెలలు కాసెను* మెట్ట చేలమింద 6 దూరఫుం జీళటులతోల గలసి నువ్వులు) బియ్యము కలివిపో సినట్లుం డెను, కళాశాల లో పలియావరణ ములో వెన్నెలలు పీండియార బోసినట్టుం డెను, పట్టణములో నిండ వాటునంబడి యా తెల్లని వెన్నెలలే కొంచెము న్మల్లనై యున్నట్లు తోంచెను ఒకనాంటిర్యాతి ధర్మారావు నిదురపోవ్రచుండలా బల 'రామయ్యయు; శివరావును సీతాపతియు ముగ్గురువచ్చి ధర్మా రావ్ఫును 'లెపిరి.. *ఇంతరా(త్రివేళ నేలవచ్చితి రని ధర్మా రావడి7ను= నారు పనియున్నది. నేండొక మహావిషయము జరిగినది మి కది. ఇచెస్పవచ్చితిమి- కళాశాలలో. జెప్పెదము, పోవ్రదమురండి” యనిరి ధర్మారా వరుంధతిని తలువు వేసిళొవు ని తాను వారి వెంటంబోయెను. కళాశాలం (గీడాన్టముంచయిడిన విశాలసమ ప చేశమున నంద జును గార్పుండిరి. సుందరుండై: యెొజ్లనై. బక్క పలుచవైైయున్న శివరావు వెన్నెలలో మొగలిపూవువలె. దళతళలాజెను. ధర్మారావు గాక

పదనుూ6షతవ అధార్షయము లిఫ్‌ర్‌

తక్కిన మ.స్ణుకు నతనివంక భగవంతునివంకవలె. జూచుచుండిరి. ధర్తా రావు విశేమనేపి చెప్పులి డ నెను. వారిలో వారు “సీన్స వెప్పుమన్న నీవ్రుచెప్త మనుళొనిరి, తక్కిన ముగ్గును శివరావునే చెప్పుమనిరిః శివరాన్స మాటాడుచున్న ప్పూడుకూడ నొకవిధమైన తన స్రాయత్వము నటించును. కనులె ల్సి యెస్వుడు నేదో యూర్ధ్వ్యగత విషయములనే విచారించుచున్న ట్లుండును. మొగమునందు మంద పోనము రానీ యండు, అతండు “సే; నేనే చెప్పది నని ధర్మారావు నొక కృష్ణ కర్హామృతములోని శ్లోకమును జదువువు నెను. ధర్మారావు. =.

“అపి జనుషి పరస్మి న్నా త్తవ్రణ్యోభ వేయం

తటభువీ యమునాయా స్వాదృళొ వంశనాళ

• అనుభవతి య సవ. (శ్రీమదాభీరసూనో

రధరవుణి సమిపనాాసధన్య్యా మవస్థామ” అని బేగడ రాగమ.మిోంద నొలపంవచెను,

ధర్మారావునప నిద్దురమత్తు సరిగా వదలలేదు. కొంత విశ -మిందుట చేత నతని కంళము చక్క-6గా జీరసాల్గాను, శరత్హ్యో త్బ్మ్నా తరంగని(క్నేణిమై నతని కంరస్వరము తద్దతభావము స్వర్లవీధీవ్‌ పరము సల్ప నెక్కుచున్నట్లు గాలిలో సుమధురమై వినిపించెను. తక్కిన నలు వురును నతని కంరమాధుర్య మునకు భానానుగుణ రాగాలాపనక్కు నర్ధద్‌స్యతక మైన చదువుఫణితికి నానందించిరి. శివరావునకు సంస్కృ తము రాకపోయినను గర్హామృతము "“తెలుటయ 'తాత్సర్యమ తోం జది "నెను. కర్తామృతములోని యే శ్లోకమైనను నతనికిం బరిచితమే. ఈ శ్లొకము వినినంత నే యతండు ధర్మారానును “అహి! మిరు మహో భక్తులు, మి గానమాభుర్య ముచేత నాకర్షింపయిడి భగవంతుండు మో సమిపముననే యున్నాండు” అని యుద్విగ్నమూర్తి యయ్యును. ధర్నా రావు విశేనమేమో చెప్పు డనెను. శివరావు విద్యాష్టలు మ.గ్గురివంకం జూచెను- వారు "మేము వెళ్ళెదము మోిరుచెప్పుం” డని యచటనుండి 'లేచిపోయిరి

• శివరా వారంభింపను, నేను నాల్లురోజులనుండి మనస్సులో గొప్ప పరివర్హ్శనము పొందుచున్నాను, మోరుకూడ నా యుద్వేగము గుర్తో పట్టియే యుందురు. నాషః జాలదినములనుండి *మన మేల కృష్ణు

956 వేయిపడగలు

నిలో లీనము కాలహాడి దనియుంజెడిది. త్యత్పయత్నము లెప్పుకును చేయుచునే యుంటిని, పొడుము) చుట్ట బీడి, సిగశెట్టు మొద లైనవి నాజన్మలో నేను (తాగలేదు, అతిపవ్శితమైన జీవితము గడివా తిని” అని శరీరోర్థ సభాగమును దీర్ధీకరించి "మొగమునందు. దీక్ష తం 'దెచ్చుకొని కన్నులు విస్తరించి వూఖెనుం వెన్నెలలు కొంచెము నల్ల బడెను. చందుండు పశ్చిమదిశయందు జాటీపోవ్రముం డెను, శివరా్య మజల నారంభించెనుం “సృష్టి లోనున్న జీవాత్మలన్ని యు నొక్క_టియీ కదా! ఈ మౌయ దెలిసికానినచో జీనాత్మ పరమాత్మ యగునని యదై్వైతులు చెప్పుదురు. భ క్తి చేత భగవంతుని వ.నమీ ఛ్యానించితి మేని యదిగాడం బరమాత్మతోం గలియుటయే. ₹ెండును శెండు భిన్న మార్షములు. నేను([పతియదయమున లేచి (శ్రీగ్చప్ల చేవుని ధా్యానించునుందును. రాాశులందును ధ్యానింతును. ఇదికడచిన పది పదునేనేంగ్లనుండి చేయుచుంటిని, భగవంతుండు వచ్చి నాలో జేరు టకు నా శరీర మను ేవాలయమును శ్యుభపణచి యుంచికిని. శీవరా విదియ౦ంతయు నింగీ భాషలో జెప్పుచుండెను. అనాండూ కక్ష దశమిం రాతి సుమారు కెండుగంటలు కావచ్చెను. చందుండు పశ్చిమ దిక్కున దిగాను దిగినకొలంది జందుల డెజ్జనగుచుం డెను "వెన్నెలలు బెయ్య వుగింజల రంగునకుల దిరిగనుం శివరావు మజుల నారంభించెను. “నాల్లునాళ్ళనుండి "నేను తిరుగుళ్ళు పడిపోయితినిం భగవంతుండు నొకుం గనిపించకపోయినచో శే నాత్మవహాళత్య చేసి కొందు ననుకొంటిని. నేను కూర్చుండి 'తెల్లవాజులును దీర ముగా వివారించుచుంటిని, మూండురోజుల్మకింద రాతి నేను కూర్చుండి ఛ్యానించుదుండలా నా కంటిముందట మహాజ్యోతి కన్ప్నించెనుం ఆ జ్యోతి 'వెలులస భరించలేక నేను గన్ను తెజుచిలిని మూండు రా్యాతులు వరుసగాన శ్లాయయ్యెను. నేంటిర్యాతి మజల భార్థినమునకు6 గార్చుండంగా నాలో నాకే యొక యూహవచ్చెను, భగవంతుని ధ్యానించుట యెందులకు* అతండు మనక్రు6 ((బైసన్నుండగుట యొందు లకు*+ మహ తపన్ఫు చేసినచో మనమే భగవంతులము కావచ్చునని, నేంటిర్యాతి భోజనమ.'వేయకుండన న్హ కూర్పుంటిని. నాభార్య తాను వండుకొని తిని నిమురపోయిను. _ నేను మనస్తా-కృష్ణులడ వ్రైనశ్లు

పదమూ6డవ అధార్రయము 8వ? యూహించ మొదలుపెట్టితిని. ఒక్క గంటలో మనసా దశావతా రము లెతత్తిరని. చివరకుం గృష్టైావతారము వచ్చినది. ఈ సంగతు లన్నియు నా యనుభవములోనికి వచ్చెను. కాదనుటకు వీలులేదు. ధర్మా రావుగారూ! మనకు మంచిరోజులు వచ్చినవి. [కమముగా "దేవుడు (పసన్నుండైన తరువాత లోప మేమున్నది? సర్వార్థము లును జేతిలో సవకూరినస్లు కూర్చుండి యాలోచించుచుండలా నేను కావ (కోధాదులనన్ని ౦టిని జయించిన శ్లుతోంచినది. బుద్ధచేవుండు పొందిన పరీతవంటిపరీక్షు నేను పొందినట్లు తోంచినది. వదో యొక నల్సనిభూతము నన్ను లాంగచీయనలెనని (పయళత్నించినది... .నేను దానికి లొంగలేదు. సై తాను (క్రీస్తువ హోత్కుని కాశ పెట్టినట్లు నాకుం గూడ నాశనొాలిపెను. *సీవ్రు వహానుఫాన్చండ వీ మయైనచో. జాతీయ కళాశాల యంతయు విచ్చిన్న దశలో నున్నది. ఒకసారి వాగు చేయరాదా" యని కొండవ. నకం బోయి. (కిందికి దూంకుమసి _ఫైశాను (క్రీస్తుకు బోధించినన్తై, నేను (పేమబేత సర్వ పపంచము పనావరించితిని. నాకు శారీరికములైన మహత్తులత్‌ నేమిపని? కృష్ణుండు, బుద్ధుండు, (క్రీస్తు మువ్వ్యమను గలసి నాలోవచ్చి నివసించు నశ్లు యూహిం చితిని. ఇప్పూడు నాకు విరోధులు లేరు నారాయణ శావుగారిని గూడ నేను విచారము లేకుండ; మనస్సులో నేదియు మాద్ప లేకుండ 6 గెగిలించుకొనంగలనుః ఇట్టి యుత్తమానుభవమును నాలో: నే నిముద్చుకొనలేకపోయి. నశేం్యదరావు బలరామయ్య]: నీతాపతులతోం జెప్పితిని. వారు నూండుదినములనుండి నేనుపొందు చున్న వృాదయవేదన యొజుంగుదురు.. నేనెప్పటికప్పుడు వారితో నాయనుభవరహన్యమును జెప్పుదునే యుంటిని. నాకు దివ్యజ్ఞాన సభవారి (గంధములు చదివినప్పటి' నుండియు నేదో నామనస్సులో నట్టే (సత్యము నాకు జరుగునని మనసునకు దోంచుచునే యుండెను. కాలము సరిపక్వమైనది. మహావతార మొకండు కలుగునని చబీ'సెంటు లెడ్‌ వీటరులు చేప్తూదునే యుంటిరి. వారు పరమాత్మ జిడ్డు కృష్ణ స్వూర్తిగారిలోని కవతరిందునని యనుకొనుచుండిరి. అని శివరావు సవ్వి?; మటల *నది నాలో నవతరించినది- నేను పొందిన హృదయ శక కృష్ణమూర్తి పొందలేదు (కృష్ణమూర్తి' మెత్తని పజుపులపై

ఫెస్ట్‌ వేయిపడగలు

నెదిగాను నాల్యమునుండి బిసెంటమ్మ యతనికీ సుఖములే నమ కార్చెను. నేను జాల్యమునం చేమో, బుద్ధియెటింగిన నాంటనుండి శ కష్టములే యనుభవించితిని. నాకు బుద్ధి తెలిసినప్పుడే మా నాయన గారు చనిపోయిరి. అప్పటినుండి నేను పడ్డకన్టములకు మికిలేదు, నా యనుభవము ఇవాల విశాలమైవనదిం నేను శ్లైదులో గూడ నుండి వచ్చితిని. కృష్ణమూర్తి కీ యనుభన మేది! నేనిప్పుడు పొందిన యనుభవము నా యవతారములో. (బథమదశ, నాకు సర్వజనులయందు వసిందు జీవాత్మ నేనే యన్న స్మృతి మామే యిపుడు గల్లినదిం శివరావు కనుబొమ్మలు మైకెత్తి మొగమునందు గంభీరభానమును 'దెచ్చుకొనిః “ధర్మా రావుగారూ! ఈ యవతారము చాలనాప్పది. బుద్ధుండునుః (శ్రీస్తును ఖడవాదులు కారు. వారు హృదయ రాజ్యాధి పతులు, "నేను కృష్ణుని శాక్తికూడ సన్నిహితత్వమును పొందినవాండ. నగుటచేత ఖడ్జవాదినిగూడను, నా యధికారము హృదయముమిోఃద'నే లేదు. శరీరముమోంద6 గూడ౦ గలదు” అని యాకాశమువంక6 జూవెనుం చందు డన్నమించు చుండెను, _ఎజ్జనై యర్ధాధిక చందచింబము నృషతముల చాటుస6 (గుంకలబోవు సమయమున బక్షులు కూయ నారంభించెను. శోకాధి "దేవత యరుణమూర్తియై పశ్షికూజితము లను మూస్తులచేత దుఖ పడుచున్నబ్లుంజెను, శోకాధిచేవత యమంగళమైన తన మొగమును లోకమునకు. జూవించు నిళ్ళలేక వృతశాఖలన్న చేతులతోం దన మొగము గప్పుకొనినట్లుండెను, శివరా వనెను, "అదిగో మూచితిరా "నే నవతరించినంతనే (పాంతవడిన సంస్థలకు జీర్ణములైన శక్తులకు నస్త్రమయ మారంభించినది యని యొక వికృతసఃసము చేసెను, ఆ హోసమునం దున్మత్తత గోచరించెను, శివరావు “నేను వెళ్ళిదను. నాకుం గలిగిన. యీ మహానుభవమును బలరామయ్య మొదలగు _ ముగ్గురును విశ్వసించిరి. వారినిం బిలచి కనుగానులొడని "తాను దూర ముగాంబోయి బలరామయ్యను బంపించెను, ఒకరివెంటనొక రుమున్వ్వ రును వచ్చి "తాము శివరావుగారి యవతారము నమ్మితిమని చెప్పిరి *నాల్లునాళ్ళనుండి శివరావుగా "శేమియావేశమ.లో నుండిరి! వమియా'ేశములో నుండిరి! వారిలో బదునాలుగులోకములు గిర

పదమూండవ అధా యము ఏఫ్‌0 గిర తిరిగిపోయెను, వారెప్పటి యనుభవము నప్పుడే మాకుం ఇప్పు చుండిరి. మన కళాశాలకు హిందూబేశమునకు సకలజగత్తుకుం “గభళ్యాణము సమకూరు దినములు సనమిోపించినవి యని వారు చెరి, ధర్మారావున శేమియుం దోంచినదికాదు. చమత్కా-రమున కని రనుకొనునా? ఆట్లులేదుం దివ్యజ్ఞానసభపిచ్చి శివరావునక మిక్కిలి కలదు తద్విషయములన్నియు సెతొండు పవిత్రముగా నెంచును. వానితో నతండు పరిపాసములాడండు, శివరావునకు చిచ్చియెక్కెననుకొనునా? తక్కిన మాటలన్నియుం జక్కగాల మాటాడుచుండెను.. శివరాసు మోసముచేయుముండె ననుకొనునా? ధర్మారావునకుం. దెలిసినంత వరకు శివరాను వాల సాభువైనమసవీ, ఎదుటివారినిమోసముచేయు వాండుకాంయం అంతఃకరణ(పవృ్తి (పమాణముగానడచుకొనువాండు. బుద్ధిపూర్వకముగ నిట్టి వంచన నాటక మాకండు, ధర్మారావు స్వగ్భహమునకం బోయి మజల6 బరుండెను, తెల్లవాజుటకు (బొన్దెంతయులేదు. (వకటానువచ్చి పండుకొన్న -భర్తకదలికచేత నరుంధతికి. మెలంకువ వచ్చెను. ఆమె “యిప్పుడే వచ్చికిరా?” యని యడి7నుం ధర్మారావు “అవు ననెను. అరుంధతి “వీదో 'రాచకార్యము చేసివచ్చినట్లున్న దే. జాతీయకళాశాలలోని మ్‌ా యువ్యోగ మునకుం బవళ్ళు ర్యాతులొక కే కొలువై పోయినది వసిష్టుల కరుంధతికాని; మీ కరుంధతి యెందులకు? ఇంటిలో నా కొక్క తెకు ఫఖయమువేయదా + యనెను. సావ్మితమ్ముగారు. లేచి సందెకస వూడ్వనారంభించెను. అరుంధతి "లేచి తానుగూడ పోంబో యొను, ధర్మారావామెను బట్టుకొని ళస్సి యుశ్జైశము నే నెచ్చటికిం బోతినని యని యడిగెను, ఆమె *మీా ెచ్చటికి పోయిన నా శేమి? నాకు నిదపట్టదా!? యనెను ధర్మారావు “భయమంటివీగడా” యనెను, అరుంధతి 'యసలు మోరన్న నే భయి మనెను ధర్మారావు “నేను బూచినాండనాి యనెను, అరుంధతి మిరందజు నవతార ఫురుషులు, నాకు భయనుకొడా యనెను, ధర్మారావు త్కెల్లపోయి చూచెను, అరుంధతి మొగములో ధర్మా రావనుకొన్న విజ్ఞాన చ్భాయ గోచరించలేదు.. అమె గిరికావృత్తాంతమును దడవు చుంవెను, ధర్మా రావ్రనకు శివరానవువృత్తాంతవనిపిం చెను, ధర్మారావు

800 వేయిపడగలు "తెల్ల ంబోవుట చూచి యరుంధతి “వదో కథయున్నది, ఎందు కట్లు దిగాలపడి భూచెద*ి రనెను.. ధర్మా కవు “నే నే మవతారము?” అరుంధతి కనంబకుచునే యున్నదికచా! ధర్మావతారము" అనెను మగనిపేరు చెస్పనందులకు స్గుపడి యామె భ_ర్శృపరిష్వంగమున నొదిలాను, ధర్మారా వామను ముహుర్ముహుక్క్సుం బనము గావించి “నేనింత కావ (పవృ్తిని? ధర్మావతారము నేమిటి!” యనెను, అరుం ధతి “కామము ధర్మవులో భాగ మే” అసెను, రామేశ్వరముగారు పాఠశాలబ తనిఖీలకు. దిరుగుచుం డెను రంగాప్రరములో నొక యుపాధ్యాయు6 డుండెను. అతండు బోర్డు పార శాలాధ్యవ్షుడు. ఆయన రు యెండ కా గొడుగుపట్టు మనిసి "తాలూకాలొని యితరోపాధార్థయు లందటుకు 'రామేశ్వరముగారి యధికారాతపమ.న మలమలమాండిపోవ్చ్రచుండ లా నతండు మూత్రము తద థికారజ్యోత్స షలోః జకోరమువలి నానందమ నుభవించుచుం డెను. అతనిపేరు జోస్కులు- ఆయన సుబ్బన్న పేటకు చవాలదూర ముననున్న యూరిలో6 బూర్వ ముంజెడివాండు, అతండు పేంటకు దగ్గజగా నుండవలయునని) “రామేశ్యరముగా రతనిని రంగాపఫ్రరము తెచ్చిరి+ జోస్యులు “రామేశ్వరము నాత్తూన్యాంధాతృచ్మకవలర్హి యవతరించె ననునుః ధర్మమంతయు రామేశ్వర ముగా రే "రామేశ్వరము దయా పయోధి. ఆశితపతపాతి. రూపజతమన్మథుండు 'రామేశ్వరమునకుం చాలూకాలో నున్న ఉపాధా్థయు లంన జకన్న వోస్కులు పరవు వివేకి. పిల్లలకు. జదువుచెప్పుటు యనుసది జోసురలే యొజుంగును (గైసిజెంటుగాప రంగావురము మకాము వేసిరి. పూర్వము 'రామేశ్వరముగారి నెస్పుడును జోస్యాలు భోజనమునకుం విలువలేదు తనకు 'వెతనాభ్గివృష్ధి నిచ్చి సర్వనిమయిములందును దన సలహా తీసి కొనుచుం దన్ను దస్దఅకుం బిలిపించుకొన్న "తొలూకాపతియందు6€ దన గౌరవము (పకటించుటకు 'రామేశ్యరమును భోజనమునకుం బిలి చెను 'రానేశ్వరముగారు సశేయనిరి, జోస్యులు, భార్యయుం దాను నిద్దతేం 'రాజ్యలమ్మమ్మగారి యింటిలో నొక భాగమందు నివసించుచుండిరిం కుమారు€డు చనిపోయినతరువాత రాజ్య లక్ష్మ వ్శ గారుదుఃఖంచిదుఃఖంచి మంచము వక్షైను వదోదీస్థృవ్యాధి యామెకు సంకమించి యామె

ఉం] పదనుూండవ అధ్యాయము 861 చిక్కి శల్యమై యూర్వశివలె స్వసౌంద ర్య (నవాహసమా(్రాంత స్వర్షరో చిష్క-యొన యీమె నేడు నిరంతరగాభా పరినూతలేజస్కయొ ౩ బభివలె మంచమునంటుకొనియుండెను. ఆమెకుం ేశవరావుగా రొక్కయే కొడుకు, అకొడు శెదిగి యెవిగి మజోవృతుమువలె నాకా శమునంటి పెనుగాలికి. గూకటి(వేళ్ళతోం. బెల్లగించుకొని పడి “పోయెను, శేశవర్యాగారికి సంతానములేదు. అతనిఖార్య పుట్టి నింటికింబోయెను* రాజ్యలక్ముమ్మిగారి ఛ_ర్తపొన్హున నింత వండునుః "తాను తిని భార్యకుం బెట్టును భోజనమైనతరువాతం బోయి. (గామ చవావడిలోం గూర్చుండి చీట్ల'పేక యాడుచుండును. భార్యకు మందు లిప్పించియిప్పించి యతని (వాణము విసి7ను. అంత కుమారుండు పోగా భార్య యట్లుండలా నితండిట్లు చీట్లపేకయాడుచు.. గాలము గడ పుట లోకమునకు విడ్డూరముగా నున్నదిః అవృద్ధుని మనస్సులో నిగ్ని పర్వతములున్నవిం లోపల దిరుగుళ్ళుతిరుగుచున్న మన్నుులోహ ములు గలసి మహాగ్నిచేతం గరలణి మః పహావేగముగ గర్భగోళమున _ఘోరాళ్ళతిం చాల్చియిన్న యగ్ని పర్వతము పటాలుమని పగిలి, తన్నిస్ప తికాకముందు సామాను పర్వతమువలెనే కనిపించును, ఆ వృద్ధుండు నన్హు- అతనిముందు శ్రీశవరావు పేరు చెప్పును, ఈ జార్భాగ్యుని'పేరు అ యల్పాయుష్కుని "పేరు నాముందు "లేపము* నావెవినీ " వేయకుము వేయకు మని యా ముసలివాండు దూరదూవముగా. -బోవును, పోయినతరువాత నెవ్వరును లేని యే వెట్టుకిందనో కూర్కుండి యీ పొలముగట్టుననో కూలంబడి (తన్వ కొని (తవ్వుళొని దుఃఖంచునుః ఎన్ని వందలసారులో యాత్మహత్య చేసికొనవ అెననుకున్నాండు*. "తోను ఒనివోయినవో రాజ్యలత్మ మ్మకుం . జేయుదిక్కు-లేదు. అ యూర్వశి తన్నాక నాండు ఫురూరవశ్చ్మకవర్తిం జేసి తనకు యయాతిమహారాజును సమర్పించినది. ఆ యయాతి తన చారిని దాను పోయెను ఈ యూర్వశి వమజల నారాయణాంక భాగమున లీన యగుదాశ నామెను బరిత్యజించుట కతనికిష్టమ. లేదు= "శిధిలమైన రాజధానివలె నున్న “రాజ్యలత్మువ శ్ర శెదురుగా. సర్వ కాలము కరార్చుండ లేకపోయి (గామచావడిలో నుండును. దొడ్డిలో "వేతేపాక యున్నదిః రాజ్యలమ్మమ్మగా రొక కుక్కిముంచములో౬

262 వేయిపడగలు బవలెల్న నా పాకలోం బండుకొని యుండును గృహ మంతయు జోస్యుల మగండు -పండ్లామిద్దతే వాడుకొనుచుండిరి. అదివజుకు బడి యుదయ మేగుగంటలనుండి పదిగంటలవజకును సాయంకాలము "రెండునుండి మైమన్నరవజకు నుంజెడిదిం రామేశ్యరముగారు (పాతః కాలము మార్చి పదినుండి యొటిగంటవజశేం చేసిరి. అందుచేత బోస్యులు భోదనమువేసి బడికి. బోయినతరువాత సాయంకాల మగు వజకును జోసురలభార్య మంగమ్మ యింట నొక్కతియే-యుండును, అప్పుడ ప్వూడు పోయి 'రాజ్యలమ్మ మ్మగారిత్‌ మాట్లాడినను దక్కిన కాలమంతయు బిక్కుబిక్కు- మనుచు నొంటరిగ నింటనే యుండును. జోస్కులభార్య వుగరోహితునియింటివిల్ల , అమెకు నాగ రికలతణణములు "తెలియవు ఎక్కువ లజ్జపడుటు వురుషులతో మాటాడకుండుట మాటిమాటికి. బయ్యెద పట్టుకొనుట:ః విలాసముగ లజనభినయి౦చుఓ యీ మౌార్షములు 'ెలియని ప్రెటూరిది. బుద్ధికన్న ఏ'వేకముకన్న ధనమునం-బే యొక్కువ యభిమానము కలది మనిసి యెజ్జనిదె మొగమునందు సౌందర్యము లేకపోయినను "పెద్దకన్నులుః చూచిన _ వారి కందగ_వెయనివీంచును. జోస్యులు నల్లనివాండు= వళూచికము - పదియేంధ్హ[కింద ఏచ్చంబోసి మొగ మంతయు చాజెలునాడెలయ్యెను. మనిసి వికారముగ నుండును. ఊహలయం 'ెంతవ్యకత యున్నదో మనిసియాకృతియందు నంత వ్యకతం వారికి వారికిని. గలసిన నంబం ధము, జోస్యుల తం్మడియుం బురోహితుంటే. జోస్కులు ధర్జఫారము చడాణశంజదివి, (గైయినింగ్లై యుపాధార్యయుండుగావచ్చను* మంగవ తీ యొంటిమోంద నగలులేవు అందుచేత నామెకు భ_ర్తనుజూచినచో నిరాదరణ, జోస్యులానాండు 'రామేశ్వరముగారు వచ్చునని పచ్చి మిరపకాయలు) నల్నమువేయించి గారెలువండించెను. సగ్గువియ్య పుం బరమాన్నము చేయించెను. అందులో. గుంకువపూవు జీడిపప్పు 'వేయించెను. కొబ్బరికోరి వోయించెను, బంగాళదుంపలు వసాళా 'బెట్టికూర రంగావురములోలయమ్మ నితో డు పెట్టిన వెజుంగుదొఆకును జోస్యులు (ద ఛానోపాధ్యాయుండు గనుక గంట యాలస్యు ముగా వత్తునని తోటియొజ్జతోం చెప్పి: శామేశ్వరముగారికి మర్యాద

పదమూంవవ అధ్యాయము ఏ(౮3 వేయుట కాలన్యము చేసెను, 'రామేశ్వరముగారు (ఛాహ్గాణగృహ భోజన వ.దివజక€జేయలేదు, అందులో జోస్యులుదగ్గజలహార్పుండి 2 ఫదార్థమ లన్నియు జాగ _త్తగాంజేయించెను, ముందర రామేశ్యరము గారిశేవడ్డిం చీరి, రామేశ్వరముగారికి భోజనమ మృతాయమానముగా నున్నదిః ఆతండువి_స్తరిలొ పదార్థమ.లవంక యాచును. మంగమ్మైవంక6 జూచును, మంగవు శ్రైవంకంజూచుచుండెనని జోస్యులకుందెలియును.కాని యతం డధికారి. వమనంగలండు? ఐననూర కేదూడ రాడా? భోజనము వేసినంత సేవును రామేశ్వరమ.గారు. పదార్థములు 'మెచ్చుకొనుచునే యుంచెను మంగవు శ్రయెదుట జోస్యులత్‌* “మిాభార్యు వంట వాల ఇాసఫగ లజీయునందియి నెను జోస్యులు పదార్థములరుచికందాను హీతు వని ఇెప్పుకొనలేదు. మంగవ్మి సంతోషపజెను. రామేశ్వరమ.నకు విస్తరిలోం దినుట యలవాటులేక్‌ భోజనమగువరకు వి_స్తరియంతయుం ఇాజై పోయెను, గారెలేమి సరమాన్న మేని; కూరలేమి? పెజుంగేమి యొకడానికన్న నొకండు రుభ్యుముగా నుండెనుః మంగవ్య తలుపు _వాటున నిలుదుండి రే-'మికావలయునో యని యెమురుదూచుచుం డెను. రామేశ్వర మామెవంకం జూచియే తనకు గావలసినది చెప్పును.

భోజనమైపోయినతరువాత ముందుగదిలో6 (బక-వేయించెను దానిమింద రామేశ్వరమ.గరిని వ్మిశమించుం డని చెప్పి! తీస్యు లాదశాగాదరా రెండు మెతుకులు గతికి బడికి. బోయెనుః మంగవ్ము భోజనముచేసెను, ఎప్పూళ_నను దమయింట గారెలు చేసికొనినను శ్నీరాన్నము చేసికొన్ననునిట్లుండదు. ఆమెయు సుఖముగా భుజించెను భుజించి గొల్ల దానిచేత శానేశ్వరముగారు తిన్న విస్తరి తీయించి "ానువెనుకగదిలో మంచముమిం౭ద6 బరుండజెను, “రామేశ్యరముగారు పరున్న గదికిని చాను పరున్నగదికిని గోడ యడ్ణము. తలుపు "వేసి యున్నది " పగలు నరెండుజూమ లైనదిః (పక్యగదిలో రానేశ్యరము నిద మేల్కొ-న్నట్లు ధ్వనిచేసిః “మంచితీర్థము థభొంచె మిస్పింతురా యనెను. మంగవ్మా లోనికింబోయి కందుజెంబుతో నీరు జెచ్చి తలువుతీసి వాకిటిలా చెంబుంచి ౩ నొడ్డిగిలి నిలుచుంజను. రామే శ్వరమం.గారు ప3ంబు తీసిషొనుచు నామెవంకల జూచెను. అమె తలుస్పు

904 వేయిపడగలు వాటునకుం బోయెను. రామేశ్వర మా నీటితోం జేతులు ముఖమును గడిగిొని యింక గొంచెమునీరు "తెచ్చిపెట్టు డనను, ఆమె తీసి కొనివచ్చెను. రానేశ్వరముగారు వెంబుపక్షైను. ఆమె చెంబుల్లో4 స్‌ు వడ్డించెను. ఆయన మంగమ్మ చేయి పట్టుకొ నెను. మంగమ్మ 'బదరిపోయెను, పం బచ ఏటి వదలిపెట్టి లోనికి. బరుగ్యాత్తెనుం రామే శ్వరము పదిరూపాయలనోటుతీసి యామె నిలుచున్న చోటికివిన రను. అమె యానోటు పరిశీలించి చూచి కొంచెముసే పాంగి యా నొటు మజుల రామేశ్వర మున్నగదిలో గుమ్మమువద్దనుంచి "తాను తలుఫవు వేసిళొ నెను 'రామేశ్వరమునకు భయవి.య్యెను. జోస్యులతో నామె చెప్పునేమో! అయినను జోస్యులు తన్నేమిచేయలగలండు? అయినను రామేశ్వరము పృాదయమనులో దడ తగ్గలేదు. ఆయన బడికింబోయి పరీత చేసి యంతయు ఛాగున్న దని (వాసెను.. సిల్లవాం డొకండు న్యాసము (వాయుచు “స్నానము” అని (వాసెను రానేశ్వరముగారు చానిని గొట్టివేసి *న్వాని మని దిద్దిరి ఆయన వెకలిపోయిన. తరువాత నలుగురు ఉపాధ్యాయులు నవ్వువొనిరి. వెళ్ళిపోవుచు జోస్యులుగారి యాతిధ్యమును బునం౦వున; (దశంసచేసిరి జోస్యులు దనకు గొప్ప “'యా(శశయము దొరకిన దని సంతోషించెను.

ధర్మారావు (వతిదినము కళాశాలపం బోన్రను, శివరావు తన యవతార కథా్శపస్తావనలతో నతనిని ముంచియెత్తును. రోజురోజున కాయవతార (పసంగము వృద్ధినొాందుచున్న క్లుగాని తజుగుచున్నట్లు "లేదు ఈ యవతారకధ యీమైదుగురి మధ్య నేకాని యాఆవ వానికి. దెలియదు. ఒకనాండు (దొద్దున ధర్మారావు కళాశాలకుం బోయెను. శివరావు “ధర్మా రావుగారూ! ఇంకొక నూత్న వీషయము జరిగినది మోాకది చెప్పవలయును, మిరు కళాశాల వదలి పెట్టిన తరువాత నింటికిం బోవలదు* మా యింటికి. బోదము" అని చెప్పెను ధర్యారావంగీకరిం చెను పదునొక౦డుగంటలకు భోజనమైనది. మజల రెండుగంటలవజకుం గళాశాలలేదు. శివరావు రహస్యముగా ధర్మా 'రావ్టతోం జెప్ప నారంభించెను; “శీటి "తెల్లవారుజామున యధా (వకారముగా లేచ్చి మే మంచజమును భజనచేయుచుంటిమిం పాటలు

పదమూండన అధ్యాయము 865 పొడుచు పాడుచునే నేం్యదుండు మూర్చపోయొను. ఆతనిని మేము దూరముగాందీసిఫొనిపోయి "మొగ ముమింద నీళ్ళు చల్లి నూర్భం చేర్చి

ఒతిమి అతండు కనులు అెజుచి దివ్యజోోతిస్సులు వెలుల న్యేత పద్మములతో నావంకయిాచెను. నే నా కన్నులలో రాధికచు గుష్తు పట్టిళని “నీవు రాధవా యంటిని. నరేందుండు చేతులుచాంచి హళ! వాసుబేవా!ి యనెను. “ఇద్దజమ ను మణునిముసమున నొకరి గాథా లింగనమున౦ దొక రమున్నామ + శివరావు కన్నలుపై కె బితలయాడిం చుచు నా కొజప రాధ మనుష్యుజన శ్ర మె _బినది నేందునిం జూచి నప్పటినుండియు నా కనుమానసేు. అతని మొగములోం జూడుండు- స్వర్ణసాందర్భ మున్నది” అనెను. ఇంతలోం గళాశాల యాఫవులు నాలుగు పర్ణ శాలముందు నిలయడియున్నవి నశేందుండు శివరావు నింటికి వచ్చుచు నా యావులమధ్య నిలుచుండెను శివరా నటు చమూడుండు, అటుచూడులి డనెనుం ధర్మారావు మూవచెను, శివరావు “దూచితిరా! చూచితిరా! గోలోకము వదలి నన్నుం బొందవచ్చిన (గొ ధికను గోవులు సేవించుచున్నవి. నాది సంపూర్దావతారమని నేను చెప్పలేదా! (పతి చిన్న వషయమునందు నవతారసాదృశ్యము నాకుం గనిపించుదునేయున్న” ద నెను ధర్మారావు శివరావు పురాణ కథా విజ్ఞానమునకు సంత్‌ “షింెను- పదివందికిం బదిరకాలవెజ్ణులు; తినకు దానితో జోక్యములేదని శివరావు వెవ్చిన (పతిదానికి నతం డూ కొబ్బునుం ఈ నాటకములో బలరామయ్య యభిమన్యుండు; సీతాపతి (పద్యుమ్నుండు; ధర్మారావు బలరాసి డు. కథ సెరింగిపోవ్ట చున్నదిం మజభునాండు కిరీటి పఘుపతులు ధర్మా రావునుజూచి పోవుటకు వచ్చిరి. పశుపతి ధర్మారావుతో “సత్యహారిశ్చం(ద్రుండ వనంగా నీవ భార్యతో. గలసి మూండు నెలలు తిరుగకముందు మాయింటికి వచ్చి తివి. అనసూయకు నీమింద వచ్చినంత కోపము మతి యొవ్వరి మోః౭దను రాలేదు, మూ యమ్మాాయిపుట్టుక లప వత్తునంటివిం ఎన్ని య్వుత్తరములు (వాసినను రావు, అనాండు కనిపించుటయే కనివించుటి యని సాధించెనుం ధర్మారావు “మిాయమ్మాయి కిప్పూడెన్ని యేండ్లు? అనెను. కిరీటి “యున్ని లేం క్లమిటి 1! మగండు కావలయు

966 వేయిపడగలు ననుమన్నది” అనెను. పశుపతి నవ్వి “నాలుగేంస్లు కిరీటికి మామపిల్లు నిచ్చునా! సెట్టునా! కీరీటికిచ్చి "పెండ్లి చేసెదిన నెను. కిరీటి "అరుంధతి "పీరు జెట్టి నాకేలయిత్తువు! ఇద్దలును గలసియేయుందురు-ధర్యారావున.... కివ్మ నెను. ధర్మారావు “మూ ఆవీడ మొన్న కృష్ణావతారము మూదుటక బోయినప్పుడే యనుమానపడినది. నాకెందు కీగోల? యనెను. కిరీటి “కృష్ణావతార మేమిటి!” యనెను. ధర్మా రావు కథ యంతయు. జెప్పెను, సాయంకాలమున మువ్వ స్రరునుగలసి క భాశాలక( బోయిరి. ధర్మారావునకుల గిరీటి పథుపతులకు గాటఫుంజెలిమియగుడు వారితో శివరావునకులహూడ చెలిమికలిను. కిరీటి శివరాన్సు నదినజశే యెజులసను, ఇద్దజును నెల్లూరివాసులే.. కిరీటి తన (పేమకథ ధర్మా రావు పశుపతి శివరావులపం జెప్పెను. కిరీటి సహజముగ ముగ్ధుండు; మెత్తని మనసుకలవాండు. ధర్మాఠావువలెం దురుసుగామాటావండు) కిరీటి మొగమువూచినంతనే యతండు ' మంచివాండనిపించును. అతని (యాక్ళతికిం ద(ల్చేమకధ మెజుయ తెచ్చును. శివరాన్ఫు కిరీటియన్న చోం ((ాణములు వదలును,

• వారిద్దజును 'పేంటలో మూండురోజుల్తుండిరి. శివరావు ఏడి విడిగా. చిలిచి యిద్దరికి. దన యవతారకథ. జెప్పెను. వారిరువురు నూరకుండిరి. తరువాత ధర్మా రావును వారును కూడయిలుకుకొనిరి. “ఈయన కీ పిచ్చి పట్టినది వదిలుటయెట్లు?” మూండవనాండు సాయం కాలము పశుపతి శినరాను లిక్దజును దివ్యజ్ఞానసభావిషయములు(పస్తా వంచుకొనుచుండిరి. పశుపతి శే వతమునందును నిశ్చయబుస్ధి లేదు. 'అతండు నూత్నవిషయమన:లనుదెలిసికొనుట కే యాతురపడుచుండును. కిరీటి ధర్మారావులు కలసి కళాశాలవెనుకనున్న మెట్ట వేలలో నికి వాహ్ళ్ళుళిపోయిరి. చం(దారెడ్జి మూయేండు పనపుతోంట, మిరప తోంటయు వేయలేదు. అదివజకుం (గైతిసంవత్సరము నా రెండు +సంటలు నతడు పండించెడివాందు. *వమండీ! "రెడ్డిగారూ! ఈ లేడు పసవ్చతోంట వేయలేబేమి! మిరపనారు పోయలేచేమి?” (యని యొవరైన నడుగుదురు.. “అబ్బా! వానినిండ పాములండీ! వానితో బడలేక యవి తీసివేసితిని అని జవాబు చెప్పును మెట్ట యంతయు. గందిచేలే యెష_వ వేపను. పనస 'శోంయకా వందో

పదనూంయయవన అధ్యాయము 307 గన్నుల కానందముగా నుండి మాటిమాటికిని నీరు పెట్టుటచేత నేల తడిసి కాలి కింద మెత్తగా నుండెడిది. ఇప్పుడు చేలు చూచుటకుం ఖచ్చగా లేవ కాలికింద నేల గట్టి గానున్నది. న్నేహీతు లిర్వు రును బోయి యొక-ోటం గూర్చుండిరి.

కిరీటి ఏ తైలులోనుండి సూర్య పతి మటీ యింకెన్నాళ్ళకు నచ్చును?

॥ ధర్మా ఏ రాఘవరాన్టుు నతండు నొకసారియీ వెళ్ళిరి. ఇంక నైదాజు నెలలలో రావచ్చును. కడలూరి జైలులో నున్నారంటః సూర్య పతి య్నుత్తరమ (వాసెను మొవట నెలనాళ్ళు 'రాజవహే*౦(ద వరములో నున్నారంట- ఈ నెలనాళ్ళు పెండి నహీంచక ఛాల యిబ్బంది పడిరంట. అన్నిమ లో మేకులు: రాళ్ళు -వీనితోం దిన లేక పోయిరంటం ఇతర "దేశములలో. గారాగ్భహములు బహుసుఖముగ నుండునంట. మనచేశములో నిట్లున్నపి. ఆగర్భశ్రీమ ంలుండు సూర్య పతి అర్భనాకారుండు రాఘవరావు. ఇద్దజకును వచ్చిన దీ దురవస్థ

_లరువాత బళ్ళారి తీసివొనిపోయిరి. అచ్చట కారాగృహాధికారి చాల నుంచివాడలయ. వాల బాగుగనే యున్నదని "ఇలిసినదిం సూర్య పతి మొదటి నూండునెలలైన తరువాత బి శ్లాసులో. జేర్చంబడిను. ఇష్పుడు గాగుగ నే యున్నదంట,

కిరీటి మొన్న 'బెడవాకలో సూర్య సతి కూతుండను జూచి వచ్చితిని ధర్మా ఏ పిల్లలు సుఖముగా నున్నారా? ఆ

కిరీటి ; “సుఖముగా నున్నా” రనెను ధర్మా: -నీపేమకధ యెంతదూరము వచ్చినది? (పేమకథ యనినంతనే కిరీటి మొళము (చేలవేసెను *అన్నా!. మామామ యిదివజకే నాకు కూయనీయ ననెను, నేను నాలుశేండ్హనుండి యుద్యనుములోం జదువుమానినతరు వాతం *దినుటకుం తిండిలేదు వానికిం బెల్ల నెవరిత్తు” రని యన్నా డంటు పిబ్లమాట యొట్టున్నను స్వరాజము వచ్చునని చదువు మౌని చిని. వచ్చుననుకొన్న స్వరాద్భమం రాలేదు. రాదనుకొన్న శశి మతే రానట్లున్నది. శశిశేఖ _ నిిదాహారములు మానినదంట” ధర్మా; మూడేండ్హ (కింద శీ నామెను మిామామ గాపట్లలో నుండగా జూచికిని. నే నామె నదివజ శెబుంగకపోయినను జూచి గుక్తుపట్టి

860 వేయిపడగలు తిని. నాయనా! న్మీక్షై యామె ధృత్మవతగాం గనపడినదిం

కిరీటి ధర్మారావుపైనొఆగెను. ధర్మారా వతనిని "రండుచేతు లతోం గాలిలించి యూవరించెను... ఆ కాలిలింతతోం గిరిటి విరహ్హ వాధ సగ ముపశమిల్లిన ట్లుండెను

ధర్మా: ఈ (తిప్ప లేమిటి? నీ మేవమామకూంతు రాయను; ఆమెను లేవందీసికొని రారాదా? నీమిందవ్యవహారము జరుపంగలండా యేమి? అంతగ్నానెనచో నామె నీ తరపుననే యున్నది! కిరీ; “ఇప్పుడు మామామ గుంటూరులో నున్నాండు, వారు అరండేలు “పేీంటలో శివాలయమునొద్దం గాంపురమున్నారు. నేను శశిని జూచుట కాజునెలల (కిందట పోయికిని. మేము వారింటికింబోయి వీథి వెంట బోయినచవో నామె కన్పించునేమో యని చదూచికిని మజి యిత రులు కన్పించ రా దామె మామే కన్చించవలయునుః అందు చేత (బొద్దు(కుంకిపోవుదుంటిని. మూండవనాండు సాయంకాలమున శశికనం బడెను, నన్ను దూరమునం జూచి గుర్తుపక్షైను. మే మిరువురము నొకరి నొకరు చూదుకొనుచు నశ్లు నిలువంబడి యుంటిమి, ఇంతలోల దల్లి లోపలినుండి యామెనుబలివెను, అమె లోనికింబోయెను. నేను- మజునాండు (పక్క శివాలయములోం గూర్చుండి యామె కన్పించు నేమోయని యెదురు చూదమంతిని, ఇంతలో నచటి కొక ముసలి యవ్వవచ్చెను ఆమె పూజారి. అమె నన్నుఃంజూచి “నాయనా! ఇచ్చట గూప్పుంటివేమి యనెను, అమెను జూచినంతనే నాకు6 బరమసాభువువలెం దోంెను, ' పీచ్చివానివతె నా కథ యంతయు నామెకుం బెప్పితిని. ఆమె వాల జూలిపడినది _. ఆమె *నేను వారి యింటికి వచ్చుచుం బోవుచుందును, నీ "వేమెనం గబురు చెప్పినచవో బోయి చెప్పెదను అనెను నేనొక య్నుత్తరమ (దాసి యామె చేతి .కిచ్చితిని. శశి మజల నొక య్వుత్తరము (వాసీ నాకం బంపెనుః “ఇదిగో య్వుత్తరమూ అని కిఠీటి లోపలి చొక్కాజేబులోం దాంచి (యున్న .ముత్తరమును ధర్మారావు చేతికిచ్చెను. అప్పటికే (పొద్దు (కుంకినది. అత్షరములు కన్పించలేదు. కిరీటి జేబులో 'నిప్పూపెక్టై తీసి యొకహ్కక్యవుల్ల యే వెలిగించుటయు) ధర్మారావు 'వెలుగసన్నంతలో నాలుగ్రైదుమాటలు చదివి యాలసటయుగా ను_త్తరము ప్లూర్తియగు

శ?) పదమూండవ అధ్యాయము 389 వజకు నిప్వూపెళ్సైలో మిగిలిన వుల్లలును బూల_ర్రియయ్యెను, ఉత్తర మిట్లుండెను; “గానా! నీ య్వుత్తరము వచ్చినది. నేను కారాగృహ ములో నున్నాను. ఇచ్చటనుండి యేమివాసిన -నేమిలాభము? మా నాయన నా శివరినో సంబంధము కుదిర్చెను అతండు బి న్‌ం చి, ఎల్‌. ప్యాసయ్యెనంట! వాల ధనవంతుం౫ంట! నన్ను6 బెండ్లి చేసి కొమ్మని రాచి అంపమునం 'బెట్టుచున్నారు. ఈ గాధపడ లేక నేను నల్లమందు తిని నూనెంల్ళిదావి చచ్చిపోవుదమనుకొన్నాను నాయీ (పయత్నేము మా నాయన (గ్రహించి నన్న ప్పటినుండి శకాపలాకాయు చున్నారు. నేను విడిగా. గూర్చుండి నాఘోషు నే నాలోచించు కొనుటకును సీలులేదు-. నా హృదయములో నున్న నిన్ను నన్ను జంవీయు లాగికొన లేరుకడా!. దుఃఖదాసి.__శశి.

ఈ యుత్తరము చదివి ధర్మారావు కన్నులవెంట సీరువచ్పునుం కిరీటి వెక్కివెక్కి. యేజ్వనారంభించెను. ధర్మారావు తన యు _త్తరీ యవుం గొంగతోం గిరీటి కన్నులు తుడిచి యోదార్చిః తరవాత నేమి జరిగనని యడిగానుం

కిరీ: పూజారిమునలమ శ్ర “నాయనా! నీభార్య (వతి శుక్రవార మును నమ్మవారి ఫూజ'చేయును అన్నది. నేరు “అవ్వా! న్‌ భార్య యనుచుంటివి. నీవు చేసినచో నగునంటిని. *నే నేమి చేయుగలి నన్నది యామె, నేను “జేపు సాయంకాలమునకు మో యింటికిల ద్‌సి కొనిరమ్ము- నేనామెతో మి యింటిలో మాటాడి యామెయొప్పూ కొనెనేని రై లుకుం దీసిళొనిపోయెదను, సపెండ్లియాడిన తరవాత మా మావముకు జాబు(వాసెదనుం వమిచేయలలంచో దూతును) అంటినిం అవ్వ *వాబూ! నాకత్తుకమిందికి రాడా? "యనెను. నేను “నీయిన్ట్యముం ఈ మేలువేసినచో చేసిపెట్టుము- గౌరీచేవివలె నున్నావు- నాశశిపతి శుక్రవారము గౌరీపూజ 'చేయునంటివి. నీవీసహాయము చేసినచో గారయేసీవై వచ్చిపూజా ఫలబుచ్చిన దనుకొందునంటిని. అవ్వకొంత విచారించి *నశేలే తంథడీ! ముసలిదానను? నన్ను వాళేమిమైనను జేసి మౌాళతమేమి-చేయుదురు? మోయిద్దరకుం 'జెండ్లి చేసిన పలమైనద క్టును, సే, చేష్ట సాయంకాలమున నీవిచ్చటికి “రావలసిన "దనిచెప్పెను. నేను మజునాండుపోయితిని, పోవువణజకు అవ్వనన్ను (జూ చిదీనమైన మొగ ము

ఫ్‌ వేయిపడగలు

తో “నాయనా! సీ విచ్చటికి వచ్చుటయు, నేనునీతో మాట్ల+కడుటయు నిదియంతయు మో యత్తగారు చూచుచునే యున్నదంటం ఉత్తరము నకం 'దెచ్చియిచ్చితినన్న వీషయము తెలియలేదు. (శకికిపోయితిని4 'నేండు (వొద్దున వారియింటికిం బోయినంతనే వారునసలువ్సరు నన్ను దూయలుట్టిరి. మా బావమజుంది నన్నుం గొట్టనేవచ్చెను. చాన్సుతవ్చిః కన్నులొట్టవోయి బయటం బడితిని. ఏవని చేయమందు" వనెను. "నేనేమి చేయంగలను? (పాణములన్నియు నవ్వ కొప్పగించి “ఇవిగో! (పాణము లిచ్చటనే "పెట్టిపోయినాల డని శతికిల జూవీందు చుండు మన్నట్లు క శ్లైవలె నేను బయటికి వచ్చితిని. మజులనింటికి. బోయి తిని నాయీ స్ధితి మాయమ్మా న్రాజుగా (గహించినదిం ఆమె గుంటూరుపోయి కటాపటిగా మామామను “పిల్ల నిత్తువాా యూయవా" యని యడిగివత్తునని బయలుదేరెను ఆమె వెళ్ళింగా వారెవరును గౌరనించలేదయట! ఆమె 'యేమైనను సళశేీనని నోల్లురోజులుండి? మా మామను గదలించి వెంటయిుడి తఆిమి సాధించెనంట. “చిన్న ప్వూడు కిరీటికి శశిరేఖ నిత్తునంటివి. అశుభము శుభము నెజుంగని యావిల్ల. లిద్దరు నిజమే యనుకొనిరి. పీల్న "పెద్దవ నిషీమై మొ'బేం న్తయినదిః నావిడ్డ యీ "పెండ్లి కాకపోయినచో (బతుకునట్లు లేదు. నీ వన్న వె. నాకం గడుప్రుదు౩ఖము తెచ్చిపెట్టవలయునా?” యన్నదయట! ధర్మా "రావు *కంసునివలెనా యనెను. కిరీటి మందజాసముచేసి మజల నారంభించెను *'మా మావు నాల్గురోజులైన తరువాత మూ యమ్మతో నీ కొడుకు గాంధీగారి యుద్యమములో6 జేరి చదువు గాడ మానివేసెనాయెను, సీ కొడుకును చేసికొని మూ అమ్మాయి యేమి సుఖపడును? చి, వ యయినను ప్యాపై నాయ గనుకనా! అన్నాడంట, మూ యమ్మ “వానిని మజుల వి. వ. చదివింతునుం నా డింకొక్క యేల్‌ చదువవలయును, వాండు వి, వం పరీకప్యాసైై నచో నీవ్రు కూంతురు నిత్తువుకఃదా” యని సశే ననిపించి వచ్చినది. ఇది "రెండు నెలల్యకింద వార్తం ఉద్భముములో 'నేనుండి యెక్కువ చేయు నదియులేదు. 'నేనుద్య మములోం జేరినందులకు మావాం్యడకందజకుం గోపముగా నున్నదిః "నేను శశినిం బరిత్యజించ లేను మజలం జదువుద మనుకొంటిని, చదువు మందువా!

పదనూంతవ అధ్యాయము ర

ధర్మా: నాకుం జూచినకొలంది చేశ మందటు నుద్యమములో 6 జేరినవో స్వరాజ్యుము తేపే వచ్చును కాని యెవరికినారు స్వార్ధపరా

ఎమణ్బులె యున్నారు. అట్టసమయములో మజీయునిబ్బందులలో నున్న వారు తిమ జీవితమాగ్షములను జెడంొట్టుళొని సంకట పడినందువలన నాకులొాభమిు కన్పించలేదు 'రాఘవరాన్సవంటి మహాో(దికృహృద యులు నీప్పు నేను చెప్పినచో నాంగరుం మొన్న గాంధిగారన్నట్లు వారు నిత్యము వాధపడుట"ే జన్మించిరి. బాధపడుటలోని తత్త్వము వారి ముక్కులలోని యూవిరివంటిది, నీవు ముందునాంటికిల. జదివినచో వచ్చి సుబ్బన్న పేటలో. దెదువుము* - కిరీ; ఇక్కడ నే చదివెదను అన్నా! నిన్ను వదలిపెట్టి నేనుండలేను. సీనద్దనే యుండెదను* ఇక్కడనే చది నెదనుం

అప్పటికి (ొద్దువోయినదిం ఇద్దజును గలసి కళాఛాలలానికి వచ్చిరి, అందటు శివరాన్సు నింట భోజనముచేసిరి. కిరీటికి బభుపతికిం గళాళ్తాా విద్యాష్థలతో సీ మూండయరోజులలోం బరిచయము కలి7నుం

+-సీతాపతి యందటిలోం గుజ్జవాయం అతనికిం గిరీటి యన్నచో మిక్కీ-లి (పేమకలి గను. ఈమూండునాళ్ళలోనే కిరీటిచేతులు వుచ్చు కొని (వేలాడును. కిరీటిబుజముమింద౯ జేతులువై చి నణచును. కిరీటి కిని సీతాపతియన్న (పేమకలిగెను. మణునాండు కిరీటి పళశుపతులు _సుబ్బవ్న వేంటనుండి 'వెవలిరి,

వ జునాయు శివరాన్సు ధర్మారావును గలసికొని *చూచితిరా కిరీటియే యక్జునుండుం. పశుపతియే శివుండు. శ్రైలాసమునందున్న నా మ్మితుండు వుజుల నాకొరక్షై యవతరించెనుం పశుపతియు? "నేనును నిన్న సాయంకాలము ఇవాలసేవ్హ పసంగించిళిమి పశుపతి నేను చెప్పిన

._ చంతయు నమ్మెను. నీవే శివుండవని వెన్పితిని అతం శొప్పుకొ నెను నాకం (గవ (ఈ్రవుముగాం జూచినచో నీ నంగతి చిసెంటవ్యాకును "లెడ్‌ వీటరునపన్య[వాయవలయును. వారిచేతనొప్పించవలయును.. నేను వారి నెవ్వరి నెజుంగను. ఎవరైన నెలిగియున్న నారిచేత (వాయించ వలయును* ఈ యూరిలోనున్న తహసీల్దారురంగయ్య గారు దివ్యజ్ఞున సమాజసభ్యుండు. ఆయనతో బేవ్చకలసికొనిమాటలాడుదము" అనెను.

872 వేయిపడగలు

రంగయ్యగా “శేయదినాలుగేయల వయసు కలవాండు, ఇంకొక సంవత్సరములో నుద్యోగము మానివేసి పింఛను ఫుచ్చుకొనును; వాల సాధ్యువైన మనిసి దివ్యజ్ఞాన సభకుంజెందినవాం.ై నను సనాతన మతమునందు నిరాదరణకాస్‌, కర్మములు మానివేయుటగాని చేయ "లేదుః అన్నిమతములక నదొకరీతిగా ముడిపెట్టుట, అన్ని మతము లందును యాదార్థ్య్యమున్నదనుట; ఎచ్చట మంచియున్నదొ యచ్చట (గహీంచవలయుననుట) "దేనియందును నిశ్చయజ్ఞానము "లేక “ఇతో (ఈఫనతో (భష్టశఃయగుట (బ్రతుక తెువునకుమ. ఖ్యధర్మము. ఈకాల మున నదియవశ్యాచరణీయము సామాన్యముగ నున్నతోదోోగులు: ఉదోోగరీత్యా యభివృద్ధికి రానిచ్చగించినవారు చెప్పెడి సిరాంతము లివి.రంగయ్య గారీసి నాంతివాది.శివ రావు ధర్మారావులుకలిసిపోయిరి. శివరావు రంగయ్యగారితో6 దనయా ధ్యాల్మి కానుభవము వెప్పి: తానే అల్పియాన్‌. అనియు? జిష్దు కృష్ణమాలర్హిగారు కాదనియు సీ విప యము వెన్నస్టురికి (నదౌాయవలె ననియుం గోలెను. రంగయ్యగారు “నిజమేకావచ్చుగనని చెన్నవురికి (వాసిరి, మూండు నోజులలోం జెన్నవురి నుండి (పత్యు_త్తరమువచ్చెను. లెడ్‌ చీటరుదొర అస్ట్రేలియాలోనుంజె నంట ఆయనకుం జెన్నవురి దివ్యజ్ఞాన సమాజమువారీ వర్తమానము దెలియ చేయుమరంట. లెడ్‌ బీటరు. సమాధిగతులై. వారీఛాషలో “యాష్ట్ర )ల్‌ నేను లోనికిబోయి: అల్సియాన్‌ కృష్ణమూూ_ర్తియోూ శివరావో తెలిసికొని యష్పు డీ విషయము ఆెలియంజీేయుదు వని (నాసిరి. లెడ్‌ విటరునుండి యుత్త రము వచ్చువజుకు శీవరాన్చగారి యవతారము నిలువలో నుంచయడెనుం

మఆలం (గిస్టమస్‌' పండుగలు వచ్చెను, శళశిసీ రంగాశాన్రులు చెన్న ఫురిశెగిరి, మజలం (గొ_త్తగుజ్ణ్జములు కొనుట), మణజల వానిని. బోమించుట జరిగాను. ఆ సంవత్సరము గిండీపందెములవలన "దేశమునకుం జూల నష్ట్రముగా నున్నదని ఇెన్నఫురి పిక లన్నియు - ఘోషీంచెను, ఫఘోషించినందువలననేమో పంబెము లా చిట మజేయు విరివిగా జరిగెను. రంగారాన్రగారి గుజ్జము లన్నియు నోడి పోయెను. లాభము గాబలోనికిం దీసెనన్నట్లు నిరుటి రెండులక్షలు _నేండు పోయును, శశత్గిని తల్లి దం్యడులకు మూడువందలపౌండ్లు పంపించ

పదమూండవ అధ్యాయము 8/8 వలసివచ్చెను, రంగారావుగారి చేతిలో ధనము' లేకపోయెను కృష్ణమ నాయండు ఖజానాలో నిలువయుంచిపోయిన యిరువదిలతులలో6

బన్నెండులములు. పట్టాభిపేకమునశే యయ్యైను. కాలేజి కిచ్చినది? యిగ్యండు వెళ్ళిఖర్చు పెట్టినది యీ పబేండ్లుగా నాగేశ్వర రావుగారి "కేమి తదితరుల కేలు జీతములిచ్చినదిః (పతిసంనత్సరము వచ్చుచున్న యాడాయము ఇవాలక ఖజానాలో మిగిలిన యొనిమిదిలతులును వ్యయ మయ్యొను* నిరుడు 'రెండులకమలు లాభము వచ్చెనన్నచో నీ రేం డది వోయును. శశిని తలిదం(డులకు బంపిందుటకు నై దువేలరూసా యలు లేక రంగారావుగా రిబ్బందిపడవలసి వచ్చెను ఆ యేండు దివానుగారిద్వారా యొక మా ర్వాడిదగ్గజనుండి లతరూపాయలప్పు జేసిరి. ఛశిని డెబ్బుపంపించెను* ఇంగృండునుండి యుత్త రమునచ్చెను, మూండేండ్గకే యామె తిరిగివత్తు నన్నది. నాలుగేంద్లు కావచ్చినది* ఆమె తంటడికి జబ్బుగా నున్నదంటం ఒకసారి తప్పక రమ్ముని= స్దిని భర్తతో 'నిద్దజము పోయివత్తి మన్నది. రంగారావు కాదనలేదు _అవుననియు ననలేదు (కిష్టమసు నష్ట్రమైపోయెను, రామేశ్వరముగారు నెలనాళ్ళయిన తకువాత మజల రంగా ఫురము పోయిరి. మంగవ్శా జోస్యు లో జెప్పి యుంజెనేమో! 'తాను వెళ్ళినవో నతం జేమనునోొ! సందిగ్ధమనస్కు-ండై పోయిన 'రామేళ్య , రమునకు స్కూ-లుపరీక్ష చేసినంత సేష్టు జోస్యుల (పవ_ర్తననుబట్టి యతనిభార్య యతనితో నా (పసంగమే చేయలేదని గ్హైర్యము కలి "ను. అయినను గదలించి మూతమని “జోస్యులుగారూ! ఆ రోజున మో యింటిలోని " భోజనము స్వర్ణతుల్య ముగా నున్నదండీి' యని మాటలలో మాటగా ననెను. జోస్యులు మజల *మిరు మాయింటికి దయచేయవలయిు ననెను, రామేశ్వరము “నాలుగు "మైళ్ళలో సుబ్బన్న పేంట “పెట్టుకొని యొందుకండీ?! ఆరోజున నన్నచోం (బొద్దు ననే వచ్చితిని గనుక నట్లుజరిగినది" అనెను, జోస్యులు “అట్లు కాదు మోరు మజల నూయింటికి భోజనమునకు రావలయూునని బలవంతము చేసెను రామేశ్వర “మాసోరి వచ్చినపుడు లెండి యని యా (వసంగ ముపసంహరిం చెను, ఈ నొండు జోస్యు లింటికిలోయిమంగ మ్మతో “శెసిడెంటుగారు మజల మనయింటికీభోబనమునకు వత్తురు.

పొత్త వేయిపడగలు "రెండుమూండు రోజులలో మజుల వత్తురు. వంట యానాండు కూడల జక్కుగాల జేయవలెసుమూ” యనెను మంగమ్మ “జమిీం చారుగారి కాయన యేువుగును?” అని అడిగానుః జోస్యులు “సాక్షాత్తు "పెదతల్లికమూారుండు” అనెను. మంగవము శ్ర * ఆయన వాలధనవంతుడా అనెను. 'జోస్యులు “సుబ్బన్న పేంటలొ సినిమాయున్నదిః దాని మింద నెలకు నాలుగైైదువెలు వచ్చును. (గైసిడెంటుగా (ప్రయా ణవుఖర్చులే సాలున కొకటి రెండు వేలు వచ్చును ఆయన కేమి? జమిందారు తరువాత జమిందారంతనవాండు. జమిోందారుగా రీయన యెంత చెప్పిన నంత యంటి అనెను

మజల వారము రోజులలో శామేశ్వరముగారు వచ్చిరి. జోస్యులు భోజనమున కు6 బిలిచి మజుల నంత(పయత్నము చేసెను, వనుక టిసారివత 'రానేశ్యరము వడ్డించుదున్న ౦త సేస్పు మంగ మ్థవంకం జూడ లేదుః జోస్కులక ది మనస్సున కాస్లాదకారిగా నుండెను. అతని హృదయకుహరములో "రామేశ్యరమునుగూర్చి సంబేహ మేదైన నున్నచో నది యా నాంటితోం బోయెను. జోస్యులు భోజనముచెేసి పాఠశాలకు నడచెనుం పన్నెండదుగంటలై నది మంగమ్మ్హై మునుపటి _ వలెనే (పక్కగదిలో శయనించేను. రామేశ్వరము సిద లేచినట్లు నటించి మంచితీర్థ మడి గాను. ఆమె తెచ్చి మునుపటివలెనే వాకిటిలో నుంచెను, అతండు మొగముచేతులుకడుగుకొనిి మరలనీళ్ళు "తెమ్మని, "తాను పండుకొన్న మంచముమి౭ద€ గూర్చుంజెను. అతండు చెంబు పశ్షైను. " నీరుపోయుటకు మంగము 'శ్రి గదిలోనికి. బోవలయును. అమె మంచమువద్దకు నడచి, వెంబులో సీరుపోసెను, రామేశ్వరము చెంబు వదలొపెట్టి యామె చేయి పట్టుకొనెను, ఆమె వదలించుకొనుటకుం (గైయుల్నించెను, అతండు వదలేదు. ఎడవమచేలితో జేబులోనుండి తీసి ఆండు పదిరూపాయలనో ట్లామె చేతి కందించెను, ఆమె యెడమ . చేశితోయిమ్చలొ నెను. జోస్యు లొంటిగంటన్నర కింటికి వచ్చెను దొడ్డిలో రాజ్య లక్ష్మ మ్మ గారితో మాట్టాడుచున్న మంగమ్మతోం (బెసిడెంటుగారికి ఫలబ+రమేమియుం చేయవా? యనెను, మంగవు శ్ర “యిందాశటి గారె లున్నవి కదా!*, యనెను, జోస్యులు *కా్టి కావలయును అనను,

పదమూండవ అధార్థయము లొక జోస్యులు తనకు కాఫీ (తాగు నలవాటు లేకపోయినను | సుబ్బన్న పేంటనుండి పోల్పన్సు కాఖి డబ్బా యొకటి తెచ్చి యింట “నుంచెను. ఆ కా?పొడి (పాంతది. కాస్థ జోస్యులకు గాగుండ లేదుః రామేశ్వరము గాగుండ లేదని యనలేదు, అనాంయ సాయంకాలము (ఫొద్దు(కంకి రామేశ్వరము సుబ్బన్న వేం వముచుండెను. అతండు గణావారి యింిముందుగా రావబసియుండెను. గణావారి వారి యింటివాకిట నిలుచున్నది- రామేశ్వరమును దూరమునుండి చూచి యామె లోనికింబోయెనుం 'రామేశ్వరమువచ్చి పిధిగుమ శ్రైమున "కెదు రుగా నిలుచుండెను, గణాచారి యితని యూహలు చవివెను, ఆమె లోనికిలోయి పనపు తెచ్చి వాకిటిలోనికి వవ్చెను* రామేశ్వరము కదలలేదుం రామేశ్వరము చూదమమంచలాలం బసప్పు చేకిలోంబోసి కొని గణావారి నలిపను, పసుపురంగు పోయి దుమ్మువలె నయ్యెను. ఆ మన్ను రామేశ్వరము కన్నులలో దులిపెను. ఆఅతండు కన్నులు మిజుమిజలాడి తనదారినిం. దాంబోయను, గణాచారి వోయి స్నానము ౧ాచేసెనుం ఆనాండు (చొద్దుషంశెను. యుగయుగమస్టలనుండి (కుంకేన యా (వద్దు "తా నేమి (రుంకివట్టు? (వాళఃకాలములో సాయం వళ యున్నది ఉదయములో న_స్తమయమున్నది. అనవమయములో నుదయ మున్నది ఉద యా_స్త్రమయములు గెండును ద్వంద్యము సుఖదుఃఖముల వంటివే వుణ్య్భము పాపము ద్వంద్వము ఆయ_న్త్వమ యమును దాత్కా-లికనే; నిల్యిమైనదికాదు-. అది శొచనీయముం 'ెండు వోరములు గడచెను. లెడ్‌? బెటరువద్దనుండి య్వుత్తరము వచ్చెను. ఆయనసమాథిలోనికి వెళ్ళియా ధ్యాత్మిక లోకమునంచయు 'వెదకివెదకి భూచెనంట అచ్చట శివరావు వొచమైనను గానరాలే దంట ధర్మారావు మజునాండు పారశాలకుంల బోలా. దీనవదనుండై శివరావులేఖసంగతి (పహ్హావించెను._. దర్మారావు “మీకు మహాను భూకి కలుగుటలే:మి? అతంజెవచడచో కాదనుట లిమి!? మా రవత రించితిరని మోకు విశ్వానమున్నచో నవతారముగా౬. ((కటించుకొని మహాకార్యములు చేయవలసిన జే” యనెను. శివవావు *ఆట్లు కాదుం అతండొప్వుళొన్నచో లోకముగూ+డ నొప్పుకొనును.. ఇప్పూడు వ్వవ

86౮ వేయిపడగలు పహోరము ఇెడిపోయినది అ సెనుః ధర్మా; లోకమనంగా నైదుఖంతష ముల యందున్న దివ్యుజ్ఞానసభనాంని యర్థము లోకమునందు. సా

రై ్త్రవ్రలసంఖ్య యొక్కువం వారొప్పుకొనినచో చేవ్చండగుటకు నెక్కువ వీలున్నది* తక్కిన వారెవ రొప్పకొనియు లాభములేదు*ః శివ ఏ అవును, ఇతండు కాదన్న-వో నేగుం గాకపోదునా! మోరన్నట్లు నా కింత యనుభూ౩ి వృథాగా "నేల కలుగును?

అప్పటినుండి శివరావు తన యవతారము పరిపక్యమగుటకు మౌాగర్షముబూహించ నారంభించెను. ఒకనాండు శినరా విట్లుచెప్పెను, “ఇది పందొమ్మిదివందల యిరువదినాలుగవ సంవత్పరము, ముప్పది నాబ్లవనాంటికి "నేను సంపూర్ణావతారము నిగుదును ఈ లోఫవుగా సంస్కృతము లాటిను (గీకు (ఫెంచిభామలు నేర్చుళొందును, సర్వ -దేశరాజకీయ వ్యవహారములు చదువుదును. ఈలోపుగా తుపాకి నుప 'యోగించుటు కత్తిసాముజేయుట మొదలై నవన్నియు నేర్పును ఈ లోఫ్ఫుగనే నేనేదో మహారాజు సంస్థానములో మంతిని గావలయునుం "లేనిచోం గొన్ని జరుగవలసిన [పయత్నములు జరుగవ్హ, అప్పటికిమన, "దేశమునకు స్వరాజ్యము వచ్చును. భారతబేశ (పజాస్వామికమునకు "నేను (గైసిజెంటునగుదును. నానారాద్యుసమితికి నధిపపి విల్చనుకాదుః శినరాన్హు, ముప్పదిమూండుకోట్ల జనిసంఖ్యగల భారతిబేశమును జూచి లోకమెల్ల గడగడలాడిపోవును. నేను మితోం శెప్పితిని గడా! నేను, కార్యవాదినే కాదు ఖడ్గవావిని గూడనని, గాంధథిగారివలె నేను హృదయపర్‌వ_ర్సనముచేసి నావాజాతులమధ్య _మైత్రీభావము కుదుర్చుటకుం (బయష్టింతుననికాదు; వలసినవో. ఖడ్డములహాడ నుపయోగించెదను. శివరావు రెండుచేతులను బై శెత్తి మొగ మది యొక విధముగాంబెట్టి “అప్పూడు నేను లెల్ల నిగుజ్జమెక్కి-ఖ డ్డము చేతిలో బూని తిరుగుచుందును. అదియే కల్క్య్థవతారము. “హుం” అనెను. ధర్మారావున “శేమనుటకును దోందలేదు, అతండిదియంతయు బయట "పెక్షునా కళాశాల పాన్షైపోవును, కళాశాలలో చా మిద్దజును గలసీ యొక పత,ముగా, నున్నారు, ఇప్పూడుశివ రావుక థయిట్టిదని తెలిసిన-వో నతనిని శ్యతున్చలు సమయ మగుట వలనల గళాశాలనుండి పంపించి "వేయుటకు (భయల్నించి కృ ళార్థు లగుదురు, శివరాన మత

త్రై] పదమూడవ అధ్యాయము 3? విషయకోన్మాదము కళాళాలా వ్యవసోరములందు "బేము+ అందుచేత జెవరికినిం గలిగినయుపదవములేదు* ధర్మా రాన్సునకు శివళాన్సుమై(తి ఇ పరిత్యజించందగినంత దోవము కనిపించలేదు ధర్మారావు శివరాన్స “ోచప్రూమాటలు కావని నిరాకరించి యుండవచ్చును. అ విషయము నందలి శివరావు తీవత్క ధర్మారా వశ్వాసమును (వకటించినను వారిన్దజిచెలిమి భంగమగునేమో యన్నంతిగా నున్నది. ధర్మారావు పర్మపయోబనార్థియై ఈ విషయమున శివరావును గాదన లేదు* జెలమిరుగకముంచే జోస్యులకు సుబ్బన్న సేంటకుం బదిలీ వచ్చెను, “పెసిడెంటుగారి యను(గవాములో6 బడినవాండు, అతని శేని*+ వ హారాజు అని యితరోపాథ్యాయులనిరి. మతజికొందటు “గారెలతోం. బరమాన్నముతో. బెట్టిన భోజన మూర ేపోవునా? యనిరి. జోస్యులు సుబ్బన్న పేంట వచ్చినతరువాత రామేశ్వర మాత నికి "రెండుటూ్య్యూ పనులు కుది ర్చెను* "రండుచోట్ల శెంతయిదులు పది రూపాయిలును; జీతము పాతికయు ముప్పదియైెదురూపాయ లాదా యముకనంబడుచుంచజెనుః జోస్యుల సంసారము మునుపటికన్న బాగుగా ఫాజరుగుచుండెను. టూ్య్యపనులలో. (బొద్దుశ నొకటి సాయంకాలముననొకటి. జోస్కులు (దొద్దున మొదలు సాయంకాలము వజకు నింటియొద్దనే యుంపండు. భోజనమునకు మాము వచ్చును. శనివారము: నాదివా రముమా( మింటియొద్ద నుండుట జకనాండు మంగమ్మ చేతి కొక యుంగరము కనిపించెను, జోస్యు “లా యుంగర మెచ్చటి దనెనుం ఆమె *దొరిశి ననెను. అతం “డంత మంచి యుంగరము పాజవేసి కొనువారెవరు? పైగా నుంగరము (కొ త్తదివలె నున్నది యనెను. ' కొంత తష్టమా యయినతరువాత నా(పస్తావన యాంగిపోయెను- మజొకనాండు మంగమ్మ నంటచేయుచున్నది జోస్క్రులు తన యుత్తరీయమొక+3 కనిపించలేదని యిల్ల ౦తయువెద కెను “నీ పెళ్లైలో నున్నదా యని మంగమ్మ నడిగను. అమె “*నాపెళ్టులో నేల యుండును?) అన్నది “ఒక్‌ “వేళల బడినచేమో! తాళపుంబెవి యిటుతే. చూవెదీనని యతం డనంా నామె *నాపెళ్షైలో లేదు” అని యుద్వేగమ.తో ననెను “నీ "పెళ్టులోనున్న బంగార మేమిమునా

078 వేయిపడగలు కక్క-జలేదులే. నా య్వుత్తరీయము మాతమే నాకం గావలయునుి అని జోస్యులు "తాళ వ్రంెవికొణకు వెదశెను మంగవ త్రి నిత్యమును చాళముబఇెని తనకొంగున నేగట్టుకొనునుః అనాండు మా(తెముస్నానము చేయుచు6 గొంగునుండి విప్పి గోడనున్న నంశెకుం దగిలించెనో ఆఅనాండు శక వారము జోస్యులకు బడి యున్నదిెః అందుచే నామె య(శద్ధవహిం చెను. అతండు తొందరగానచ్చి తొందరగా భోజనము చేసిపోవును,. పారశాలయున్న నాళ్ళలో నెక్కువ (శద్దగా నుండుట యలవాటులేదు*

అమె వలదన్నకొలంది జోస్కులు పెక్రైతీసిదూవెను, "పెమైలో నాలుగ్రైదుమంచిచీరలు పట్టుజరీ చీరుకొరనాటిచీరయు గనిపించెను. అత్తరుసీసాలు) అగరువత్తులు పెళాయంతయుంబెళ పెళగానుం డెను, ఒక చీర మడతలోనుండి యేయదిరూపాయలుజాటకిందంబ డెను. జోస్యులి కర్ణముకాలేదు. మంగమ్మ పడమటింటిగుమ్మములో నిలుచుండి యొడలలోం (ఛాణములు "లేనట్లు శూన్య దృక్కు-లతోం జూచుదుం 'జెను. జోస్యులు “ఇవియన్నియు నెచ్చటివి? యనెను, ఆమె "*నావే అనెను జోస్యులు “నీవేనా? సంపాదించితివా?ి అనెను ఆమె *మూా- యవ కొని పంవించినది అనెను జోస్యులు “నాశెష్పుడును బెప్పి నావు కాదు అనెను. జోస్యు లామె “*నవియన్నియు నెచటినుండి వచ్చినవో చెప్పూ మని నిర్చంధించెను. ఆమె యటబే సమాధానము చెప్పెను, అతండామె ననేక దుర్భాషలాడి) చివరకు. గోపముపట్ట లేక యామెను దండించెను, ఆమె 'యేద్చుచుండెను. జోస్యులానాండు భోజనము చేయకయే పాఠశాల శేల్గాను తక్కిన యుపాధార్థయు లతనివాలకము బూచి యింటియొద్దనేదో రగడజరిగినదని (గ్రహించి, తమలోల డాము నవ్వకొనిరి జోస్యు లది కనిపెళ్లైును వారందటు తన్నుంజూచి యట్లున్య వ్రనుట యొందులకో కెలియలేదు,

అతండు పాళతాల యగువటుకు ముండ్లమింద నున్నట్లుండి యొంటిగంటన్నఆ కింటికి బోయెను, జీవున కాతలి యగుచున్నదిః అన్న ముపెట్టినచో6 దిందువునిపోయిను. మంగమ్మ చవెఆయ పజవు కొని పండుకొని నిదురించదుచుంజెను పడమటింటిలోనికి. బోయి: చయూవెనుం కడిగినవియ్య ముకడిగినట్టున్న వి పొయిలోలగక్రైలుమండి

వదమూండవ అధ్యాయము 879 మండి కొంతదూరము కాలి యారిపోయియుండెను, అతని కన్నులు “పెళ్టుమోందయుడెనుః -పెళ్స్లైులోంజీరలు లేవు. అతండామెను లేపి *చీర -శేమైనవి!?” యనెను. “అని యెవనికో బీదవాని కిచ్చివేసితిని” అన్న దామెః “డబ్బుకూడ నిచ్చితివా అతయ నెను, *ఆయి అని మంగమ్మ బదులు చెప్పెనుం “ఎవరాబీదవాండు?! అని జోస్యులు (వశ్నిం చెను మంగమ్మ “ఎవరో చారివెంటం బోవుచుండగాయిలిచి యిచ్చి తిని అని యనెను. జోస్యు లాతలిమోందనుండి మజీకో పగించుకొని మంగమ్మై నచేపనిగాం దాడించెను, ఆమె యిగ్లెగిరిపోవున శుడ్చెను ఇజుగుపొారుగువారువచ్చి కొందజూోకొట్టవిద్దనిరి, కొందజు “తప్పేమి చేసిని దనిరి, అందబును .దన్నులాంచి చాటుగా నవ్ద్వుచున్న క్షే తోంచినది; జోసురుల యాత్మ సంచేవోవస్థలోం బడినది తా 'నేమి పాపము చేసెనో ' తెలియలేదు,

ట్యూమనుచెప్పి (టొదురుకి యింటికి వచ్చుదముంజెనుం ఎదురుగా 'రామేశ్వరముగారు పోవుచుండిరి, జోస్యు లాయనకు నమ _స్కారముచేసెను, అయన యేటికో జోస్కులనుజూచి "వెల తెలపోయెను, జోస్యులు “అయ్యా! (పయాణము మింద బోవుచున్నట్లున్నదిం ఎచ్చటికి దయచేయుచున్నారుి. అనెను. అతండు “చ్రెిజవాడండి, నై లందునాొ యనెను జోస్కులు ఉచ్చిత్తము ఇంకను 'వేళయున్నది” అనెను, జోస్కు లింటికివచ్చెను మంగమ్మ వంటచేసి, తానువడ్డిందు కొని తిని పండుకొ నెను, ఆతండిల్లు నాల్ల్గుమూలల మూచెను ఆకలి యయి, స్నానముచేసి? యన్నము పెట్టుకొని తినెను. ఆదినమెస్స నత డూహపరంపరచే నుయ్యెలలూగుచుండెను. *“అవియె్ను నిజముగా వాండతల్లి వపంపించెనేయో? ఆమె యన్ని చీరలెట్లుకొ నెను! ఎప్పూడు పంవించెను! అంతడ శ్చాళ్ట డనుండి తెచ్చను?!కాంవురమునకంబంవించు నవ్చుడే నల్ల, పూసలతో ( బంపించినవారు నేండీమెమొగాన నిన్ని పొజు వేయవచ్చిరా! మధాగ్థిహ్నము మజల జీను పోవువేళశే యవి యొల్ల చీదవారి నైన? అట హిళవరు! ఇది నిజముగా నా పరుశృతీసియే యుండును. 'అందుకనియే బ స్తీలలో6 గాంపురము చేయరాదు. ఈ యాూరిలో ధనవంతు లెందజుండిరి? కా లేజివిద్యా స్థ "ఆెందటుండిరి? అధికారులెందణుండిరి! సంగతియంతయు విబారించినచోనతంజివడో

880 వేయిపడగలు

ధనవంతుండు కాని మటియొకండుగాదు. కాకపోయినచోనంతధనమా? అటువంటిచీరలా! అత్తరులా! అవి తా నెప్పుడువాడునో! కొన్నాళ్ళ నుండి యామె రంగురంగుగా నుండుచున్నది. నేనేమో సంతా మించికిని. అశృంగారమంతయు. నాకొజుకుంగాదు, అవ! జన్మ మనలా నావంటినానిది! నేను చనిపోయిన నెంత భాగుగానుండును! నాకుందృల్లిలేమ, తంగడిలేంయు. ఉన్న యక్క-గారును: జెళ్లెలును వారిదారిని వారు సుఖముగా గావురము చేయుచున్నారు. భగవం తుంచే రక్షించి నా కింతవరకును బిల్లలు కలుగలేదు, అది (గుడ్డిలో మెల్ల, ఈమె నేమిచేయవలయును? అయినను నేను నల్లగానుందును. మొగ మంతయు మశూచికస్ప మచ్చలే. అమె యందగ.ళ్తై. అమెకు నామో౭దఈ (గ్రోమ యెట్లుండును? ఇంక వికృతాశారులు పెండ్లియే యాత రాదు కాంబోలు! అందమైన వురుషుల కందమైన స్త్రీలే దొరు ఘుదురా! అది యొన్నండును జరగదు, అట్లయినచో. ద శ్రిదండులు తమ పిల్లలకు ధనవంతుల సంబంధ మేలవెదకుదురు? అది; కారణము తెలిసినది. (స్రీలు ధనవంతులనునాంభించెదరు. నేను నిరుపేదను. ఆమె-- కాంవురమునకు వచ్చి మూచేండ్లయినను నేనొక్కు నగ యయినను 'జేయించలేకపోయితిని, అది నాయం దామెకు నిరాదరణ హేతువు, నా సంపాదన తిండిక్కి నింటియద్దెలకు 'నధికారులను మేస్ప్టటకుణాల 'లేదాయెను. ఈమె నేమి చేయుదును? చంస్పదునా? చంపీనచో నది యొక సెద్దయ,ల్లరి. కేసు. వ్యవహారము, నా కురిశితు తప్పటబేమో! ఈమెను వృట్టినింటికిం బంవీవేసెదను. వారు మజికొన్నాళ్ళుండి మజులం బంపరా! అప్పటిమాట చూచుకొందముం (పస్తుత మోవీడ వదలునుగచా! ఆ వురుషుంజెవలై యుండును? రామేశ్వరము కాదు కడా! అతండు రంగాఫప్రరములో నున్న ఫుడు మాయింటికి రెండుసాస్తు భోజనమునకు వచ్చెను, అవుడు నేనుపాఠశాలకుం బోయి యాయ సను) మర్యాదకొణ కింటియొద్ద వి(శ్రమింప్ప్రుం డంటిని. అవ్చు నవ్చును. “ఆయన ధనవంతుండా యని యామె (దశ్నించెను, అఫవుడు వారిద్దరి మధ్య నాకు ననుమానమైనం దగులలేబే? వా రనుమూనము గలుగు నస్టెల్యపవర్తింతురు? ఇంతకు వారిచేని తప్పూన్నది! ఇద్దరి నింటిలో వదలివెళ్ళిన నాది తప్పుకాని. అయినను రామేశ్యరముగా రంత మిత

పదమూ6ండవ అధార్థయము ల8ర్రి1ే (దోహీయా? "నే నాయనకు మి(తుండనా? 'సేవకుండను. ఇండాత _ సై లునకుంబోన్సచు నేను పలుకరించగా నాయన వెల 'జెల వోయెను “ఎందుక! ఆహా! నా (పాణములలో నీ యమదండఘాతము 'తెచ్చీన దతండేనా? అబ్బో! ఆతండు నాకా(శ్రయమిచ్చి నన్ను రక్షించుచుండె ననుకొంటిజే! ఈ దయకంతకు మూలకారణ మిదా! వమో! అయన యగునో కాదో! కాకపోయిన నంత ధనవంతుంజెవడు? ధనమ-న శేమి? జూరుండు దొంగిలించి కూడ ధనము తేవచ్చును, అత్తరు లాదిగాయాచిన నతందయ నిర్భయుండుగా6 దోచుమున్నది. నావపైనధి 'కారికి. గాకపోయిన నంతనిర్భయత యొట్లు కలుగును? ఈమెకుమా(త వవియన్నియు 'బెక్సైలో నుంచుకొని నిర్భయముగా నుండునంతగుం డె నిలుకడ యెచటనుండివచ్చును? ెలిసినను ఫరవాలేదన్న ధైర్యమో కథ "వెనుక గోచరించుచున్నది అసలునాక్రీకధ సూచనగాందెలిసి నేనే యూరకున్నట్లుగాలహూడ వారు (థాంతిపడి శీమో! ఈ సంగతి నాక మొతము దక్క_6దక్కినవారి కందజకుం దెలిసిన.క్షుయున్నది. పార “శాలలో నుపాధార్థయులందజు నన్నుయజూచి తమలో6 దాము నవ్వు కొనుచుండిరి. ఇరుగుపొరుగువా రందలును నేవో గుసగుసలు నవ్వు లాటలుగా మాట్లాడిరి. నాకు ట్యూమనులు కూడం గుదిర్చిన దిందుకనియా? ం - అర్యాతి రెండు మూండుసార్లుపోయి.. వెటున్రలోయిడి చత్తునని జోస్యులు "లేవెను కొంతదూరము వజలదిరిగినచ్చి పండుకొ నెను ఆహో! (పాణములెంతతీవి! అసలుపాణములేతీపి* సంవత్పరములతరంబడి మహోవ్యా ధి వీడితుండ్రై యీరోజు కారోజు (పొద్ద్యుకుంకటయుం, డెల్ల వాజుంటయుం గష్ట్యమైన వాండు చచ్చిపోవుట కిచ్చగింపండు. తినుట పల దిండి లేక ,విచ్చపవు(బతుకై యడుగడుగునకుయరాభవదూషిత మైన తన ని ర్వజ్ఞాశావ్వమును నిత్యద రిదుండు త్యజించుటకు నంగీక రించండు.( పతి వదమునందు6 బొనరిందుదున్న మహాపాపములచే దగ్ధ దేహుండై దగ్ధ పరహృదయండైన వమహారాతసుండు తన కీ ఫలితముగా వ హోనర కచోం ఘోరమ్మ్భిళ్యువో (పా_క్తించునని "తెలిసియు నా పాపములు "తాను పొనర్పకండ నుండలేండు కనుకం దాను చనిపోవుద వ ని యను కొనియుం జావలేండు, దురధికారులు, కుత్సితులు పన్నిన మాయా

882 వేయిపడగలు వాగురలోేం దగుల్కొని యొకజీప్కి తన జీవితశక్రియంతయు వృథా యయి (పబలశతువులుపై కి రానీయని తనజీవితమంత మొందించుకొన నూహీంచండు- సుఖమన్నది యజుంగనివాండు? నిర్ధనుండు, కుష్టువ్యా ధ్‌ గతుండుం జివరకు వాండయినను శరీర త్యాగమున కనుమతించండు. ఎవతె తనయెడ ననురాగవతియయి తనమునం వాఫ్య(వళ్యము కల దగుటచేతం దనజీవితములో6 (బధానమైన శాంతి సమకూరునో యా భార్య తన్ను(దోహముచేసినదని 'దెలిసియుల దన జీవిత నింక హాస్య భ₹ాదనసముు దుఃఖభాజనమని తెలిసియు నాప్రుముండును (వౌణములు త్యజించలేండుం ఇంతయేల? శతాబ్దములతరబడి యొకజూతి పరశృంఖల మి.ల గాళ్ళకు దగుల్చుకొని సిగ్గులేక స్వతంళజూ కిపోయిన పోకడలు పోవుట నభింయించుగాని తన్ను. దాం డంపుకొనదుః . మృకియను నది జంతుశపహూదడముం సర్వ్యజంతువు లా వృతినుండి దదూరముగా6 వాజీపోం (బయర్నించును, ఎ ఖ్యోను చాల వి వితమైనది. తానొక జంతున్రను (గ్రహించ నూహీంచనపఫుడు దాని నెంతదూరమైనను తన యొద్దనుండి పొటీపోనిచ్చును ఆ జంతువు తాను వ్చత్యువునుండి యషప్పుకు తవ్పిందుకొ నె ననుళొనును కాని మ ఖళ్యు వసలు తన్నఫుడు పట్టుకొన నే రాలేదని యెజుంగదు.

జోస్యులు వీధియరుయమింద6 బండుకొ నెను మజల నూహ పరంపరలొలిచి చనిపోవ్రదమని ఏథిలోనికి. బోయెను, ఒక ఆెండు కుక్క లతని ముందుగా నిలుచుండి తలలెన్లి యేజ్వనారంభిం చెనుం ఆతనిగుండజెలోనుండి దుఃఖము పొంగిపొౌర లెను వీడ్చునునే బోయి మజిల నబుగుమిోంద నే పండుకొ నెను, అకాశమున. బకుగ్యాత్తుదు నొక తీతువ్రు కూసికూసి (పక్కనున్న రావిచెట్టుపై ౧ గూర్పుండి మజల6 గనూయసాంగారుం జోస్యులకు6 జిన్నతనములో శ్రీతున్చు ళకూయుచుం ఉంగా నతనితన్లి తట్టుచుండుట తెలియును, అట్టు కూసినయెవల నెవ రయినను జచ్చిపోవుదురని యామెచెప్తుముండెడిది; ఇప్పుడెవరుచచ్చి పోదురు? "తానా? తాను మూండుసారులు వావవలెనని వోయి మజుల వచ్చిపండుకొనెనే! తరభార్యయా? ఆమెమతానుచంపంద గినంతక క్తి లేదే! అమె తానేపోయి మరణించునేమా? ఆమె యేలవరణించును?

పదమూండవ అధాయము ఏ8ఏ (తాగలేనిపిల్లి బోరగిలం (దోసికొన్నదని యామె యెందుకు. జని పోవును? సుఖపడలేకనా? ) ఇంతలో గోళ్ళుకూ సెను -ఓటీహాోయి! జనులు (సమవత్తులై యున్నారు* దొంగలో! దొరలో! దొరలును దొంగలే, వారుమోా ధనములను మిజాతిని నిలువనిచ్చుట లేదు* అధికారు ల్టవచ్చి, మో గృహములను నాశనముచేయుచున్నారు. మా వంశత్షయము చేయుచున్నారు _ అని కుక్కుటములు కూసినట్టుండెను, గుండె యంతయునుడికిపోయి జోస్యులవదన మెండిపోయెను, జనము నెమ్మది నెమ్మదిగా మేల్క-నుచుండిరి. జోస్యులు "లేచిగామదక్షిణమాగ్షమున బడి నడదుదుండెసు, ఊరిబయటికి. బోయినతిరువాత సూర్యోదయ మగుమం డెను. ఎజ్జని యా సూర్యవింబము, ఎవడో దుఃఖజీప్‌ తన భార్య కలుషవ_ర్తనముచేగుం డెకాలి పండి యొణజ్లన్వై నయగ్ని జ్వాల వలంగాలాం చానది భరింపలేక రొమ్ముచీల్చి గుండెను విసరి స్పచ్చు కొని తూర్చదిక్కు-న6 చాజువేసెనా యన్నట్లుండెను*

పదంనాల్లవ అధ్యాయనం వసంతకాలము వచ్చెను నుభుమాసకోకిల మాకందతరా శఇాఖలం జూతకుసుమమేఖల ధరించి కుహుకుహూూ యని సిక్కు నోయును. జేవదాసి బంగారపు టొడ్డాణపు గజ్జెలు ఫఘల్లుఘుల్లున మందయానమను నెజపెను* మాాతవృతుముల ఫలములు ెట్ల నే బంగా రపువన్నెతిరిగి (గేమకులకం దమమాభుర్యుమును తినయబడకుండలో నే మనస్స్ఫులో6 -జలీయంజీసెను, చేవదాసి యిరోమండలము (ప్రాఢ్వమ, కఠినమై భగవంతుని వనోవాంఛల నిక్కబొడిపించెను. పవలె్ల రంగారు నెండలుకొచెను, “చీవదాసికనులలో నాంఛాలవేహ్మతచలిత మంద కటామవాహిని తరలలుతరలో లుగా నూలణలాను- వమధువాని తుమ్మెదలు వనమెబ్ల నున్మాదగీతములు పాడెను భక్తి మధువాని -జీవదాసి గోవికోన్మత్తగీతలు పఠించెను* చివురాక లల్లాడెను... గిరిక ఇంగేలు కపోతాదివాస్తము లభినయించెను. నదులు శుష్మి-ంచి పోయెను, గిరిక నడుము మివుల సన్ననయ్యును. నదుల యొడ్డుల నిసుకతిన్నెలు విస్తరించెను అమె విజబుందులు ఘనము లయ్యొను మాధవండు మహానంద మేదురహృుదయజలజాతుంకై నట్లు గిరికానవ శోభవిదృంభింవెను గిరికయభినయము నేర్చుకొనుదుం జను, స్వామిని సుఖ శేళికి రమ్మని వీలుచుదు నెడమచేయి నడుమునందాల్చి కుడిచేతి నాల్లు (చేళ్శనుజాంచి బొట్టన(వేలునాఇిస్థాన మందు6 జీర్చి (తిభంగిగా నిలుచుండి మెడ కుడినుండి యెడమకులో దలించుచు కంటివూపుతన విశాలవమోభాగమునం (బసరింపించుదుండంగా శరత్కాలసూర్యుండు (సొక్చశ్చిమాచలమ ధ్యభాగ ఫునఃఫునర్ల చృద్చింబునిం బోలె. (బకాళిం ను "మల్లి కాకుసుముములు.. విడిపోయి ీకులు వెనుకకు వంగి తొడిమకుం దాంకునన్నట్లుగా జాజి పాట్లవూనలవో లె గనిపించి మశభురమధుర వాసనాతరంగ మాలాఫునః వునరాహూయమానమధు (వత (ప్రాఢపమార సాకూతద్భృశ్యమాన స్వసౌంద ర్యములై సొగససెల్ర మాసౌమ్ణేయన్నట్లు నాయాతపతిద ర్శన సముళ్ధంశా వెగస్విన్నమూదర్తు లై నళ వ్యాదుతర పిామానీబవిందుసంతాననంసి క్రప(తములె సాత్విక

శ్రి పదునాబ్లవ అధాయము ౨ర్రిఫ్‌ లజ్ఞాస్వేదమూ మలై న మ.గ్దానాయికఎవ లెం (గగొత్రపెండ్డిహాూతుం(డ వళెలబలుకసాలానుం వసంతకాలమెల్ల ను గిరకతొో సామ్యుమున్షై -ముందుకుం దూలగానుః 'వేణుగో పాలస్వామి బృందావనవివ+రి: వంశీ నినాదమధురిత (పవాళాధర జగన్మోహనాకృతి తమాలపల్లవ శిఖా సందవీప్త తనుచ్భాయాలోభనీయమూ- ర్రినచ్చివ చ్చ, మాషేంటటపవచ్చె "నేమి? మా కలము తన్ను మజచిపోయి కులటలై యొన్నాళ్ళయినది! గిరికమోంద మనసుపడిన స్వామికి భారత చేశ వ్రు పురాతన చేవాలయ ముల తనవసత్కి స్మృతికి దగలినట్లున్నదిం వైశాఖపూర్లిమ. వసంతద్తువు (గీష్మ సవులోవలె శీక్ష, సూర్యాతప ములచేత నేలను మండించునుం గష్మమ్తవులో వర్ష ములు శరియును, ఈ బుతుసంకరము కాలనుగుణ్య మో జ్యోలిపవిద్వాంసుల "లెక్క తప్పో! అఆనాండు సాయంకాలము గిరిక స్వామిమాలయ మునక బోవు టకు బయలుబేజీనది. రత్నగిరి పొడున్నైన మన్లాపూవ్చల జవ వేసిదుట్ట _. చుట్టినది. చుట్టిన జడ కబుసము మైపొారయూడిపోయి లోని తెల్లని పొర మిగిలిన పాము చుట్ట చుట్టుకొన్నబ్లుం డెను. గిరిక నడచి యరుం ఛతి కడకుంబోయొును. అరుంధతి జడచుట్టయూచి “వమమ్మా జన చాల నందముగా వేసితివే? యనెను. గిరిక “బాగున్నదా” యనెను అరుంధతి “నబ్ల(తొయచుట్టచుట్టుకొని పండుకొన్నట్లున్నది" అనెను గిరిక “కాలియమాహివ లెనున్న దా”అ నెను* అరుంధప్‌ “స్యామిప్‌ిపమ్వూలర్తి వైన నీ తనూకృంగారసరసిలో దుమికి యా కాళియాహని వార్షిందు నులి యనెను, గిరిక *యేమి వదినెగారవు శ్ర!” అనెను. అరుంధతి : “విసమనంగాః నీరనియగ్ధము. గిరికవ *అవును. ధర్జున్న జెట్టపట్టి యంత మాతము తెలియదా?” అరుంధతి: “వేలునో పాలబేవ్రండును మియన్న గారికన్న6 జెడిపోయినాండు-. నీకున్నంత గడుసుదనము నా శెక్కడి నుండివచ్చును? ఇంతలో రధంతరి వచ్చెను. అరుంధతి: “అక్కా! నీకు 'వేయేంథ్లు! మజుదలిని జూచితివా? రథం: ఆలేఆం! చాచిపిసి ఈ “చీర యెొచ్చటిదమ్మూ నప? చుక్కలు చుక్క_లుగానుండిపొడలపాము వలెనున్నది ఇప్పూకు నీ వెట్లున్నావో చెష్తూదునా ? కాళీయమర్షన చేసిన స్వామినిం(బార్థించుచున్న యతని భార్యలవలె నున్నావు

086 వేయిపడగలు సతి (పసాదముకొజకు వారు స్వామినింబార్థించిరి. అన్నట్లుగా నీవును స్వామిని పతి(పసాద మిమ్మనియకదడా యడుగువుండుట ” గిరిక: శేనేమోకాని మారిద్దజు మాము. నేడు శేపమిషచేత రెండు నాల్క-లుగల పాంపపడుచులవలెనున్నారుః అరుంధతీరథ ౦తరు లిద్ద జును నొకరివంక నొకరు భూమకొనిరి, రథంతరి; భూచితినా! మజుం దలు మునుసటివంలెగాదు. కొంచెము గడుసెక్కినది గడుసులలో గడుసు: గోపన్న చేయి తగిలినతరువాత మనవల్ల మనదికాదు గిరిక మొగమునందు దీనురాలయ్యెను. రథంతరి దగ్గఅకుంబోయియామెను గొంగిలించుకొని “ఇలోక్కిగా నీవునంటివి; మేమునంటిమి. కోప మెందుకమ్మా” యనెను, ఆరుంధతి అది కో పముకాదమ్మా! స్‌ చేత బతిమాలించుకొనుటకే యట్లుచేసినిద నెను. గిరిక యరుంధతి వంక -మొగలిముల్లువలెం జాచెను, అరుంధతి “నేసేవి రాప్‌ విగహమనా? న్‌ భూఫ్పులకు 'జెదరిపోవుటకు? పోయి గుడిలోనున్నాండాపిచ్చినాని నాడించుము., నీ దూఫులకతండు ఇదరునేమో! నేను కాద నెను. రధంతరి నవ్వెను. అరుంధతి నవ్వనుం గిరిక నవ్వనుః మ వ్వురును _ -జీనాలయములోనికిబోయిరి. సరో.లమునపాద పశూళనముచేసిశ్యపద శిణీకరించి? స్వామిసన్ని ధి కేంగిరి. గిరిక కపోతము(ద వేసెను. వేసి “జీవ క్రరు శిశ్రైంేహిపతిఖిషూం) దీన పరిపాలనాయ స్వీకురు దీశ్షూం” అని ముఖారిరాగముమింద నాగ పత్ని కాతరంగ మను ఇ్రాజెను, “జాతి కులశరణ మేపషజంతుతరణం జాతం భవతా కృతమి త్యాగ మవిదిత చేవ । అని జేవడాసి తన కల _ మాలిన్యమును గడిగివేసినట్లు గానము వేసెను, “సర్వజంతుసవ'తాం సాధు! తవ విదితా సర్వబుద్ధిషు (మహితా సాచ వేద విహితా జీవి అని పాడి "తా నెంత నీచజాతిసముత్పన్న మైనను భగవంతుండు సర్వజంతుసమ.6 డగుటచేత నది వేదఏహితము.కూడ నగుటవలనం దనయందు దయం జూపించవచ్చు. నన్నట్లు దీనదృష్టియై భగవంతుని. (ధ్రార్భించెను, ఆమె ని_స్తబ్ధయై నిలుచుండెను అరుంధతీ రథంతరులు గిరకతోం గలసి యాలయమునకువచ్చి చాలదినమ-లైనది అదివణకు

పదునాల్లవ అధ్యాలసము 88 గిరిక జేవాలయమునలంగాటలు పాగుటియు నఖినయము చేయుటయు "లేదు. వారప్పూుషప్పుడు నృత్యసవయములందు హాస్తాఖినయ ములు మాచిరి. కాని గిరిక యఖినయవుంత మనోహరమ.గా నున్నది నారుచూడలేదు, కపోతమ(దయందు బొట్టన(వేలును; చివరి(వేలును వదలిపెట్టి? తక్కినసూండ్య(వేళ్ళును దగ్గజగానొక్కి= చివరి వేళ్ళు దూరముగా డిసి చేతులు దొన్నెవలె నమర్చి, బొట్టన (చేబృదగ్గ జవలాగిన మూంయ (వేళ్ళ మొదటనవుర్చి హస్తములను బార్య సం్యగహము'చేయుటవలన నామెవేయి నొక్కులుపడ్ణ యొజ్ల తామరపూవు వికసించినబ్లుంజెను- వదలిన చివరి. వేళ్ళు రెంకునుగలసి యడుగుననున్న పచ్చ “కీ కొకలండు జాటీనట్టు కనిపించెను అఆ చేతుల ముద్దుతన మేవ.ని చెస్పవలయును! చినుకు జొంపమువలెం బవడముల కుప్పవలె; బంగారుగిన్నెవలెం 'జేయివూాచినకొలందె హృదయాఖిరామ మయ్యెను గిరిక చేతులే చిన్నవిశవేళ్ళుపొడు 2 పోనుపోనుచివరకు సన్న న్వైయుండునుః అస లేయెజ్జన్నన చేతులకు నామె కంకువు మలందును. వెంపటి చేంకటనారాయణగారు ఛావువేవము "వేసి నప్తూడు చేతులకుం గుంకుము మలందుకొందురంట+ ఆయన యది రత్న గిరికి నేర్చెను- రత్నగిరి కూంతునకం. చెల్పెను, దేవదాసి యొ లంతయు. బునుంగస్కు జవ్యాదివాసనలకుప్ప- ఆమె నడచుచున్న ప్పుడు కస్తూరివృుగము నడచుచున్న శశ! నడక్‌ మాతము రాయంచ నడచినట్లు!

ఇంతలో ధర్మారావు -జీవాలయవు-లోనికి వచ్చెను* అరుంధతి రథంతరు లొడ్డుకొనిరి. అతిండు “నిర్రిక్ర ఇేమిచేయుదున్నది!” అన్నా! చరుంధతిని జూచి. అరుంధతి యొదిగి సిస్టపడి *పతి(పసాద వడుగు చున్ని దనెను, గిరిక యర్థనిమోలిత నేత్యయె సామి వి్మిగహమువంక నే చమూచుచుండెను, అర్బ్చుకుండు శఠనోపమిచ్చి (దనాదమిచ్చెను. అంద ఆును ముఖవాంటపమ.నందు వచ్చి కు-ర్చిండజిరిం కొంత సేపు కూర్చుండి తోడికోడం (డిద్రపను "వెగలిపోయిరి. అన్నా చెల్లెం్య్యడు పోయి సరస్ఫోపానములమిందనాసీనులయిరి. వెన్నెలలువచ్చెను, పవ "ఇల్ల నెండగాసిన వెచ్చదనము, భూదేవి బయటి కూదివేయుచున్న దన్నట్లు వెచ్చనిగాలులు వీవపాంగాను. ధర్మారావు తన యిత్తరీయ

85 వేయిపడగలు పతి (పసాదముకొజకు వాసు స్వామినిం(ార్టించిరి. అన్నట్లుగా నీవును స్వామిని పతి(పసాద మిమ్మనియుకదా యడుగుదుండుట +. గిరిక; నే నేమోకాని మోరిద్దలు మాత్రము. నేండు (కేమమిషుచేత రెండు-- నాల్క-లుగల పాంపపడుచులవలెనున్నారు. అరుంధతీరథంతరు లిద్ద బును నొకరివంక నొకరు మూదుకొనిరి, రథంతరి; చూచితివా? మణజుం దలు మునుపటివంలతెగాదు. కొంచెము గడుసెక్కినది గడుసులలో గడుసు; నోపన్న చేయి తగిలినతరువాత మనపిల్ల మనదికాదు*. గిరిక మొగమునందు దీనురాలయ్యెను. రధంతరి దగ్గణకుంబోయియామెను గాంగిలించుకొని *ఇల్తోక్సిగా సీవ్రనంటివి; మేమునంటిమి. కోప మెందుకమ్మాా” యనెను, ఆరుంధతి అది కోపముకాదమ్మా! నీ చేత బతిమాలించుకొనుటకే యట్లుచేసినిద నెను, గిరిక యరుంధతి వంక 'మొగలిముబ్ట్లువలె. జూచెను, అరుంధతి * నేనేమి రాతి విగహమనా? సీ భూఫ్రలప ెదరిపోవుటకు? పోయి గుడిల్లోనున్నా ండాపిచ్చివాని నాడిందుము. నీ చూఫవ్రలకతండు 'జెదరునేమో!. నేను. కాద నెను. రథంతరి నవ్వెను. అరుంధతి నవ్వనుం గిరిక నవ్వనుం మ వ్వురును, 'చేవాలయములోనికిలోయిరి.సరోఒలమున పాద పమూళనముచేసిగ పద “ థీ ణీకరించి? స్వామిసన్ని ధికేయరి.. గిరిక కపోతము(ద వేసెను. వేసి

“జేవ కరు శిశ్రాం బేహిపతిభిషమూం) దీనపరిపాలనాయ స్వీషరు

దీశ్రూంో అని ముఖారిరాగముమింద నాగ పల్ని కాతరంగమును ఫాజెను,

“జాపి కులశరణ మశేవబంతుతరణం

జూతం భవతా కృతమి త్యాగ మవిదిత | దేవ ।

అని "దేవదాసి తన కుల మాలిన్యమును గడిగివేసినట్లు గానము చేసెను, “నర్వజంతుసమతా సాధు! తవ విదితా సర్వబుద్ధి్యు (వహితా సాచ వేదవిహితా చేవి అని పాడి. తా నెంత సీచజాతిసముత్పన్న మైనను భగవంతుండు సర్వజంతుసమ.౬ డగుటచేత నది 'వేదవిహితమ.కళూడ నగుటవలనం దనయందు దయం జూపించవచ్చు నన్నట్లు దీనదృష్టియై భఛగవంతునిల (గార్ఫించెను,. ఆమెని _నఖ్ధమై నిలుచుండెను, అరుంధతీ రథంతరులు గిరికతోం గలసి యాలయమునకువచ్చి చాలదినము-లైనది* అదివజుకు

పదునాబ్లవ అధ్యాయము 8037 గిరిక చేవాలయమ.నలూాటలు పొగుటియు నఖినయము చేయుటయు "వేదము. నారప్వువప్పుడు నృత్యసమయములందు వాస్తాభినయ

ములు చూచిరి, కాని గరిక యఖభినయవుంత మనోహరముగా నున్నది నారుచూడ లేమ కోపోతమ-(దయందు బొట్టన వేలును చివరి(వేలును వదలిపెట్టి తక్కినమూండ్య( వేళ్ళును - దగ్గజగానొక్కి- చివర్మి వేళ్ళు దూరమగాం దీసి చేతులు దొన్నెవలె నమర్చిి బొట్టన (వేళ్ళుదస్గ ఆవలాగిన మూండషు (వే "మొదటనమర్చి హృస్తములను బార్మ్యశం(గహము చేయుటవలన నామెచేయి. నొక్కులుపడ్డ యొజ్ఞ "తామరపూవు వికసించినబ్లుం డెను. వదలిన చివరి. వేళ్ళు రెంకునుగలసి యడుగుననున్న పచ్చ రే కొకండు జాటీనట్లు కనిపించెను ఆ చేతుల ముద్దుతన మేవ.ని చెప్పవలయును! చిన్సరు జొంపమువలె. బవడముల కుప్పవలెః బంగారుగిన్నావలెం 'జేయిదూచినకొలంది పహృూదయాఖిరామ మయ్యెను గిరిక చేతులే చిన్నవి, వేళ్ళుపొడు గై పోనుపోనుచివరకు సన్నవైై యుండును అస లేయెజ్ఞనై న చేతులకు నామె కుంకుమ మలందును. వెంపటి వేంకటనారాయణగారు భావువేవము వేసి నష్పూడు చేతులకుంగుంకుము మలందుకొందురంట+ ఆయన యది రత్న గిరికి శేర్చెను. రత్నగిరి కూంతునకు. పల్పెను. 'బేవదాసి యొష లంతయు. బునులు జవ్యాదివాసనలకుప్ప* అమె నడచుచున్న ష్పూడు కస్తూరి వృగము నడచుమన్న శ్లే! నడక మతము రాయంచ నడచినట్లు! ఇంతలో ధర్మారావు జీేవాలయమ'లోనికి వచ్చెను అరుంధతి రథంతరు లొడ్డుకొనిరి. అతండు “గిరిక. 'యేనిచేయుచున్నది?” అన్నా చరుంధపిని జూచి, అరుంధతి యొదిగి సిసప్పపడి “పత్మిపసాద మడుగు చున్ని దనెను, గిరిక యర్ధనిమాలిత న్మేతయై స్వామి వ్మిగహమువంక నే భూచుచుంజెను. అర్బకుండు శఠనో పమిచ్చి (గునాదమిచ్చెను. అంద జఅును ముబఖవంటపమ.నందు వచ్చి కూర్చుండిరి. కొంత సేవు కరార్చుండి తోడికోడం (జిద్రపను "వెకలిపోయిరి. అన్నా చెల్లెం్యడు పోయి సరస్సోపానములమిందనాసీనులయిరి. వెన్నలలువస్పెను, పవ లెల్ల నెండగాసిన వెచ్చదనము, భూబేవి బయటి కళూదెవేయుచున్న దన్నట్లు వెచ్చనిగాలులు వీవపాంగాను ధర్మారావు తర యి _త్తరీయ

838 వేయిపడగలు

మును నరస్సులోః దడీపి నీండి యా కొనలవేత మొగము చేతు లద్దు కొనుదుంజెను. చేనదాసి తన చేతులు సరన్నులో గడిాగరు, చేతు లుంచినమేర జలమెజ్జ బచెను. వెన్నెలలో నా యొజ్జనిజలము వారి . సీలకాంతివలం దోచెను ధర్మా రావు; గిరికా! ఎన్నాళ్ళయినది వున నమిద్దజమును ేవాలయములినికి వచ్చి? గిరిక మాటాడలేదు ధర్మారావు ; కోపమువచ్చినడా? గిరిక ; సీకు నామోందకన్న చిన్న జమిందారుమోంద నెక్కువ్యపేమ. నాకుం జదున్ర చెప్పుటకు నీకు వీలు చిక్కలేదు గాని హరప్పనాయనికిం. జెప్పుటకు వీలుచిక్కినది! ధర్మా రావు: తన్మీ! నీప నే నేమి చెప్పవలయును?! అభినయ నేమో నీస్‌ మ్‌ యమ్మగా శే చెష్పుచున్నదిం అన్ని చదువ్రులకును బర్య నసాన్నమైన చదువు నీకు ఫుట్టుకతోనే వచ్చినది. హరస్పనాయనికం. జదువు చెప్పూాదున్నది నీఫోరమేకదా! గిరిక నాఫోసమేమిటి? ధర్మారావు ; “సికేోసమనంలా "దే్షనికోనము) "బేవునికిం గల్యాణము కోనము గిరిక సిస్పప డెను* ధర్మారావు తనలో “అద్రి యామెకుతల్యాణమా?” యను కొనెను, చంమండాకాశమున సాలగి వెన్నెలలు వి. అయు6 దెల్ల. నయ్యెను. దర్మారావు: సీ చదు నెంతవజకు వచ్చినది? గిరిక ఏ. లీలాతరంగిణి యంతయుం జెప్పుళొంటిని. గీతనోబిందము. పకిందు చుంటిని. అభినయము వాల దూరమైనది. హృనస్ఫమ (చలన్నియులబట్ట గలను, నాయికా భేదము లన్నియు త _త్తన్నియత సాత్విక వ్యభిచారి భావములు సమ(గముగాం 'దెలిసికొంటిం. వానినన్నింటల సుష్టుగా నఖినయించగలను. ధర్మారావు; అన్నిహ_స్తము[దలకుం దల్లి యేది? గిరిక:. పతాక, ధర్మారావు ౩; పతాకను సరిగా విన్యాసముచేయుము తక్కినహ్నన్తములు సీచేతిలోనున్న శ్లుం చిన్న ప్పుడు నాయనగారనుచుం 'జెడివారు. పతాకము సరిగాయిట్టగల వారాంగనయే నాకు గన్నించ "లేదని. అందులో -నేదియో దోషముండునంట. అనలు సరిగా పతాక పట్టిన-వ్‌*ందన్ను(దకందగిన హ్‌ న్లమున్నగాని యాము(ద చక్క-లా రాదంట. పద్మినీజాతి శ్ర్రీమైనచో నామెయావ (ద పట్టిశచో నది యందముగా నుండునంట. అప్పటి రామణీయకము మజీయొక ప్పుడు "లేదంట, కూచిపవూండివారి చేత నేను చాలసార్లు పతాక పట్టించితిని= నా కది నచ్చలేదు. గిరిక “యిదిగో చేను పక్టైదను చూడు” మని

పదునాబ్దవ అధార్టయము 8809 యామె పతాకమ.(ద పమ్షైనుం ధర్మాఠావున కది ఇెక్కంలు వాచిన గరుత్మత్కి-శొరమువలె నుండెను, అతిం డాశ్చర్య ప డెను అతల డను

_కొనెను *నూ గిరిక పద్మినీజాతిస్ర్రీకాబోలు "నని. అతండు మైక నెను. ళత్రన్టీ విద్య పూర్వవన్మ సంస్కా-రాత్తము. చెన్పిన మాతమున వచ్చునా? గుకువువిద్యిను (సాబ్ఞనియుం దెట్లో జడునియంద,క్లుచల్లు మం ఒకనికిశ_కినియ్యండు. వురొకసిశ క్రియపహరించందు= వీయు పండితుల డగుమన్నాండు= వాండు మూఢుం డగుచున్నాండుః మెజులసపెట్రిన లోహము (పతిబింబము నిచ్చుచున్నదిం మిట్టిషంష లం (శితిబింబము కన్చించదు” గిరిక సన్ననిలేఖవళె లజ్ఞాభావమునుగ నబి చెను ధర్మా రావు *అటువదియేడు ప్యస్తమ.(దలును ఉకగాం బట్టగల వన్న మాటా” గిరిక ఏ అన్నా! ఈ ము(దలు విద్యాస్వరూప వ.న్నహాట నిజనే, ఇవి యెందు కేర్పజచిరో నాకుం దెలియ లెవు ధర్మా రావు గిరిక (పశ్న కానందించేను అతండు సమాధానము చెప్పను “మనో భావములను బహువిథములుగాం దెలియ చేయవచ్చును (పథానమైనది

_భాహం అశ్హు ముఖావయవములు, శరీరవిన్యాసము: క రచరణములు.- సీనితోలహూడ భావ(పకటన చేయవచ్చును ఈ భావ్యపకటనయంతయు దోషసహితమైయుండును, మాటాడుచుఎండగా మనము "రండురకముల దోనముచేసెదము. ఒకటి యనౌ చిత్యము? 50 డప[భంశము, అప (భంశములేకుండ వాష్మ-ను శాసించుది వ్యాక రణశా(్ర్రముం అనుచి తములేకుండ శాసించునది యలంకార శాస్త్రము అశ్లుభి రతశాన్హ్రము చరణాద్యవయవ విన్యాసమ.ను శాసిందునుః ము(దలు హస్తాఖయ మును శౌసించును, అనలా మదలు దోమరహిత్నమైన క రకృతభావ (చ్రకటన మన్నమాటూి గిరికఏ ఈహ _స్త్వములకువిని యోగ మునృత్య మ- నంచేకాని నాట్యమునందు 'లేదంటకడా! ధర్మారావు: నృత్యెమనం

, దున్నంత నాట్యమునందు "లేనివమాట నిజము, కాని ఏీని నెజుంగని వారు ప్పూర్తిగా నాట్యుమునందు సమణళ్ధలు కారు. కొన్నికొన్ని చోట్ల నాట్య మందుకో లేని చోట్లు కలవు, అచ్చట భరతశాన్ర్ర జనము "లేనిచో సాంగదుః మ(దారాతుసములో “పాసాదారోహణం కృత్వా యని యుండునుః “పవేశ మభిసీియి అని మజియిక చోట నుండును విక మోర్వశీయమున నొకయంక మంతలము భరతశళాన్ర్రము

800 వేయిపడగలు

మింద నే యాధారపడియున్నదిః సంస్కృృతనాటకము లన్నింటిలో

నెచ్చటనో యొకచోట భరతశాన్ర్ర్య్యపసంగము "లేకపోలేదు, మాళవి

కాగ్నివి(త్రముననాట్య పరీత యేకలదు. ఇప్పటినటకు లేమిచేయంగలు

గుదురు? దుష్యంతునిముందు పార్శీడాన్సులు జేయునురు. అయినను

నంనకు నాట్టముతో నేమిపని? గిరిక ఏ ఏల లేదు! ధర్మారావు:

నే ననుమన్నది నేంటి నాటకములతో నేమిపని యని. గిరిక యాకా

శము వంకంజూ'ెను, చం్యదుండు మ త్యములు వేటలోయోసి చెటుగు

చుండెను, లేంతగాలికిం బుప్పొళ్ళు తూ -వచ్చి చెటుగుచున్న ముత్యే

ముల చుట్టునున్న మాలిన్యము మింద బడుచున్నట్లుం డెను ఇర్వ్రురును గలసి బయలుబేటిరి. గీరికనింటివద్దదిగంబెట్టి ధర్మారావు ఇెనుకకుం దిరిగను. గిరిక: అన్నా! లోసికి రాయాడవదా? ధర్మా రావు: తల్లి!

నాకంతేశ_క్తిలేదు.. గిరిక ఏ నీవే విద్యాగురువవు. ధర్మారావు ఏ (శ్రీశంఠకర భగవత్చాదులకు గోవిందభగవత్పాదులు. గురువులు. ఇరువురిలో నెవరు గొప్పవారు? గిరిక: గురువే. ధర్మారావువి లోక దృష్టికి! గిరిక లోనికింబోయెను... ధర్మారావింటికి వచ్చెను. ఒడ లంతయు నుక్క-బోసినట్లున్నది స్నానము చేయుదు ననెను, ఆరుంధతి. యిట్లన్నది “ఒడలు తడిగుడ్డతోం మడుచుకొనుండు. స్నానము సేయ రాదు, ధర్మారావు తడిగుక్షతో నొచలు తుడుదుకొ నెను. ర్యాలి యారుబయట సతీపతులు శయనించిరి. సావ్మితిమ్మగారు దొడ్డిలో బండుకొ నెను. ధర్మారావు “స్నాననేల చేయరాదంటివి!ి అరుంధతి: గిరిక పవిత్ర శరీరవాయున్రులు మోమింద6 (బసరించినవి. అందుకని వలదంటిని. ధర్మారా వరుంధఖిని గాథ పరిమ్వంగ మాచరించెనుం అరుంధతి; మికు “వేణుగో పాలస్వామిమోంద సపష్కువయభిమానవమూా? నాగోశ్వరస్వామివారి మిందనా! " ధర్మారావు ఏ నాకు సుబవ్మా ్యేశ్వరస్వామిమోంద నఖిమానము, ఆరుంధతి; ఆయనకు వేయి పడగ లున్నవనియా? ధర్మారావు; అన్నియుంబోయినవి. మిగిలినవి "రండే పడగలు, అరుంధతి ; అనగా? ధర్మారావు ; సీనొక పడగ నే నొకపడగ న్వీవైన పడగ మూచితివా ? అరుణారుణ కపో లమై అరుణాధరమై తాంబూలారుణిత జివ్యూమై, యకొరణ కోపరాగవత్సహజారుణ న్మేతాపాంగమై, కుంకుమతిలక పరివ్యా_ప్త

పదమనాల్లవ అధ్యాయము 801

ర _క్రచ్భాయమె సుతిమెత్తని దగుటవలన సర్యావయనములును బరివమ్వంగమా(త్రముచేత నలగి యొజ్జనగుటవలన రాగచ్చుటా -శరీరాంచలమె యంత మనోహరముగ నున్నది! వడేండ్రయినది యీ మాణిక్య రాశి నావైఫున కొజంల్సి నా తనువు ఫులకించినది నా యాత్మలోం గామ భేనువుపయోధారలు పితికినది. మజిం శన్నాళ్ళో నాకీ తృెప్రి! స్వామి రెండు పడగల్తైనను. చిరస్థాయిగా. నుండునేని నా కంలియే చాలును, వేయిపడగలు రూపముచేత నళించినను జరి శోధన చేసిన ప్వూరై నందెలియకమానవు- స్వామినాబ్టుపడగలునిలి చియే యుండెను. అవి కశ్షైలవలెపై? నిశ్చలములైై పనిచేయకున్నపి. సామి యొక్క పడగతో నుండండు. నాకు దానియందులహూవ విశ్వాసము పోవుచున్నదిం 'రెండుపడగలతోనున్న స్వామి మాత్రమే మిగులు నట్టుతోందెడిని “నీవై న పడగి యొక్క మనోహరత్వము మానదు* వాకిటిముందు నేయుమున్న యాను కసిక్కిన లుమ్మెను. ధర్మా

రావు “ఆహో! ఇదిమైన నిల్ము ననుకొంటినే ఇదియేమియపశకునమ $ అట్ల యినచో నేను (బకికి యెందులకు? (పక్కనున్న రావి చెట్టు మింద ఖై డికంటి దంపతులు గలసి కిలలారావములు చేసెను" ధర్మారావు మజల నీఘుభశకున మేని! ఈసడగ నళించిపోయి మజుల నుష్టేవము పొందునా! నళించిపోవుట యేమిటి? ధర్మారా వరుంధతి వంక6 జూచెను, ఆమెకు నిదవచ్చుచున్నది కాబోలు 1 కనులు మూంతపజెను. కపోలములు చేతికి జల్లగాం దాంకెనుం అతండు తన శిరస్సు నామె హృదయముమింద6 'జేర్చెను. విగత కంచుకమైన యామె వతస్థలన్పర, చేత నతని కపోలము లుద్చూల కము లయ్మొను. “బీయినడుజూము గడచెను, అకాశ మధ్యగతుండై న చింటనభగ వానునినుండి దారములు జడకోలాట మాడుట శేర్చరుపం బడి "వెండిచిళ్ళసందునుండి స్ర్రైలు ఫుచ్చుకొను జడపాయలవ లె వేలాడ సాల్యాను, ఒక వాహారత్నమునుండి శాంతులు దశదిశావార్థ _ప్త్పములై నట్లు చందునినుండీ వెన్నెలలు. వెలీకి రాసాలాను, వాయవీథుల నసందుసందులయాజి 'వెచ్చనిగాలిని జల్లబఅచి మలయపర్వతాగత

892 వేయిపడగలు సమిారకుమూరుసకుం దెల్లని వలిపఫ్రుటు_త్తరీయమ.కప్పినట్లు వెన్నెలలు సాగసు ముడుతలు పడెను.

వవణునాండు ధర్మారా వుదయముననే లేచి స్యుబహ్మ శ్యేశ్యర - స్వామి యాలయమునకుం బోయును. అచట గణావారి యుండెను. గణావారి ధర్మా రావును జూచి “మిగిలిన 'వెన్నిః యనెను ధర్మా రావు “కనయిడు మునేయున్నవికదా? "రెండ నెను, గణావారి *అందులో నొకటి మాసిపోయినది. దానికి మణల నాొక్ళవిలేవలయును”. ధర్మా 'రావు తనలో “నిదియా యాయర్థ్ధి వనుకొనెను, అతని గర్భగోళము నుండి యొక విషాదతరంగము లేచి నాభియొద్ద సూది పొడిచినట్లు పొడిచి హృదయముదాత పొడిచి పృాదయమావరించి దానికిచేత సత్య మాపాదించి గొంతుకవజకెగదశ్చైను. వ హోనుభాన్సండై న ధర్మారావా దుఃఖవీచికను శినవుండు హాలాహలమునువలళ కంకగోళ మున గదించెను, అదియునటునిటు పోలేక యంజే తిరుగుళ్ళు పడు చుండెను, గణాదారి చూచినది, *ఇంక్‌6 బదియీళ్ళమాటి యన్నదిం ఇరున్సరును స్వామివంక ౬ జూచిరి_అనంతుండీ యాకార మేఐం చాల్చ వలె? ఇట్లు గాధాకుటిలిత శేలపొందవలె? మాయ భగవంతునకులీల గావచ్చును. మాయాసంవిహితులలై న తమకుం (గాణములమింద 6 గహార్చున్నది-పిల్లి 86 చెలగాటముల నెలుకకుం (ాణసంకటమన్న ప్లున్నది గణావారి ధర్మారావ్రలు కలసి దారివెంటం బోనవుచుండిరి. ఒక పంచమ లడెమురుగా వచ్చుచుం డెను, గణాచారితొలలగిపోంబోయి నది. అతండు మజటియు నమిపమునకు రాంబోయెొను, ధర్మారా వాతనితో “ఒక్క పదియేండ్రాగుము. అప్పుడుగణాదారిదీయుంటదు, అప్పూడు మనమందరమును కలిసి చేవాలయములోనికే సోదము- స్వామి కప్పుడు, గంణావారి (వసక్తియుంవముః మూలమైన వీజాతర _ వీపి న శక్తి యప్పటికి సమూలమ:గా నశించును. నేను సీవాండనుం పది యనెను, అతనికి. దెలియలేను. ధర్మా రావువంక నెజ్జి మొజ్జిగాం జూచుదు సతండు దూకదూవకముగాం బోయెను. వమజుల గణావారి ధర్మారావులు కలసి పోణొచ్చిరి. దూరమ.నం బసిరిక కన్పించి తొందరతొందరగా నడచువుపోయెను. గణావారి “ఛానముములోమెట్ట పొలము మిగిలినట్లు లేదు. ఊరంతయు_ బల్ల మెనద్‌ిం ధర్మా రావు:

$0] పదునాలబ్లవ అధార్థయము రి0ఏ (పాగ్రిగ్భాగమునం గొంత యున్నది. గణావారి: అన్చు నతం డాదిక్కున నుండియికదా వచ్చుచున్నా6డు: ఇద్దజును మ జికొంతదూరము నడిచి పోయిరి, దారిలో శివరావుకనంబడెను గణ్లావారి వెంట వచ్చుచున్న ధర్మా రావును జూచి యతండు కలవరపడెను, శివరావు మనసులో “నీ నాగరకుం జేమి! ఈజూానసదురా లేమి! ఈ (పాపంచిక వేత్తి యేమి! మూఢవిశ్వాసము గల యీ గణాచారి యెమి! సవనాగరక లమ్షణమాలుగల యా ఫ్పురువుడేమి! అటవికురాలివంటి యీ శ్రీ 'య్‌మి!' యనుకొనెను. ధర్మారా వూహించెను; “గణాచారి "జేవతాస్వరూ ఫురాలు- "నేను మనుష్యుయను. అయినను లింగభేద జ్ఞైనమున కతీతురాలు- నేను వుముషుంజను. ఆమె (పకృతి కచ్చమైన చిడ్ణం నేను వికారమూలర్తిని* ఇరువ్షరును గలిసి మజికొంతదూరము పోయిరి. చేనదాసి మయొదురుగ వచ్చుచుండెను. "జేవదాసి “గణాబారికి నమస్కరించెను. గణాచారికన్ను లరమూసి నోరు కుదించ్చి పరివ+ సవు సమాదరఫు వికృతపు లేంతనవ్వునవ్వి తలయాడించెను. *. దేవ దాసి సిస్దుపడెను ధర్మా రావ్రఅమ్మా యొచ్చటికి?” గిరికవ అచ ఏటిశేః ధర్మారావు: ఎండయెక్కి-.నది భోజనముచేసితివా? గణాభారి; అచ్చటం ఇాలుపెరుగుదొరకవా? గణావారి పరియాచకమాడుట కిది మొదలు ధర్మారావామెను ని న్వెబవోయిచూచెను. పూర్వముగణాచారి(బవ్మా మయమ్మూర్తివలె నుండెడిది. ఇష్రూడామె. (తిగుణములు విథాగిందు కొన్న న్లూర్తివలెనుండెను. ఆమె ఎడమకన్ను కొంచెము నీలిమవర్ష మ:సు పొందెను, నూండవగుల్తమే నృద్ధిపొందునట్లున్నదిః "ఈ పరమ సాత్వికమూ ర్తి క్ర పిక శకియేల? ధర్మారావు మజుఎయావను అమె యంతస్స్నువినిర్జల్నమె 'రాజహూంనవ బె (బకాశించు మంజెను, ీఓీప్పునో! ఇది బహిశ్చివ్నాహా(తమే! " మజుల నిరువ్చరును గలసి నడచు చుండిరి,వారప్పదక్షిణదిక్కుననకు నాహ్య భిపోయినడ చివచ్చుముం డెను 'యువరాజునకుణుదునారేండ్లు వచ్చినవి.ఆయనబుగ్గలు పూడియు.న్నవి. శరీరవ్భాయ పండిన శేదంగిశేపను బరాచికములాడు మున్నది. కట్టి నపరచె ముఖమలు 'చెప్పులమోందజరీయంచుత్‌ నృత్యముసేయు చున్నది ఆయన ధర్మా రావును జూచి వినయమ-చేత నమస్కరించి నట్లు తలయు మూం6వులున్ను వంచెనుం ధర్మారావు "వెనుకముందులు

80 వేయిపడగలు

చూ+ూఇెను. ఎవ్వరనులేరు. ధర్మారావు *(వభువుగారూ! (పొవెక్‌ వచ్చుమున్నారే' యనెను... హరప్ప: ఆమెతో నే నెన్నండును మాటాజ లేము. అమెకు నా నమస్కారములు వెప్పుండు. గణావారి నిన్నది- అమె మొగము పరివీనాకృతి చాల్చినది. ప్యాదయములో నానంద కఖ యాడుమున్నది. వారప్ప దుగ్దాభిమ ఖులడై. పోయెను. ఇరున్సరును వజలలగలసీవోవ్చచుండి రి. రామేశ్వర మెదురుగా వద్చు చుండెను. మారీచ సమ (దాంతపతనవేశ (శ్రీరామమూర్తి ధనుస్సు బట్టుగా నుభయకోటిపరామ ర్మ మగుశల్లుగా సమాక వ్రింపయడిసట్లు గణావారి (భూయుగము భయద పటిలన_ర్తనవికృతమై డారి తొలలి యామె యొక సందునయిడి పోవ్చచుండెను. ధర్మారావు రామేశ్వర మును నిలుచుండి చూచుదుండెను రామేశ్వరము జరుగుచున్న దంతయుంజూచుచునేయుంజెను. అతండు తన్నుంగాదన్నట్లుగా (పకగా నడచిపోయెను, అతడు పోయినంతమేటు ధర్మా రావు మూవెనుం ధర్మారా వనుకొ సెను నడచినంతమేర చూచిలిని ఇట్లు పోయినా! వని చూచుటయీ-కౌన్సి యతని నాసగలిగితినా! న న్నతండును జూచుచునే లెక్క లేకుండ బోయెను ఇప్వువతడెక్కుడ, నేనెక్కడ? గణావారి కతల ఇెంతదూరముగా నున్నాడో, నే నెంత దగ్గజగా నున్నాను. నేను గణాచారికి దగ్గరనుండి యేమిలాభము? గణాచారి శక్తి యేమో యుడిగిపోయినది. ధ'ర్మారావొక్కండు నెండలో నిలు నుంటినని "తెలిసికా నెను, ఎండ శిరోభాగమున మలమల మాడ్చెనుం కాలము వసంతము, ఆతపమ. లకుం వక్ష్యుము ల్రైవ్మ ఫ్ట్‌ము- ధర్మా రావు తిరిగి గృహమ.నకుం బోయెను, సావిశమ్మగారికిం దలనొవ్పిగా నుండి పండుకొన్నది. అరుంధతి వంటచేసీనది. భర్త (వొద్దుననే బయలుచేరిపోయెను.. ఇంతవజకు రాలేదు. వంటయీమో చేసి తాను కూర్చున్న ది భర్త యొచ్చటికిల. బోయియుండును? రంగా వరము వెళ్ళినా? రంగాఫ్రురములో నెవ్వరు? తనపెక్షై తీసికొని వచ్చుటకు వళ్ళ నేమో? అ పెక్షైలో రంగాజవ శ్ర పెట్టిన చీర యున్నది. ఆ చీర తాల్బవలయు నని తన కెంత యున్నది! మనుజుల నటువంటి చీర దొరకదా! అయిననుం దామిష్పూడు ఖద్దశే ధరించుచుండి రికజా! ఉప్పాడ చీర నిప్పుడు ఫొను మన్నచో ధర్మా

పదునాల్లన అధ్యాయము 30ఫ్‌

రావు కొనంజే, విబేశవు చీరమింద తన కంత (పేమ యెందులకు? అది విజేశపు చీరకాదుః రంగాజమ్మగారు పెట్టిశచిర యది. ఆ వీర 'యిన్నాళ్ళు "పెక్టులో చిమ్ముటలుకొట్టక పాకశ్రైపోక యున్నదా 1 అహో! ఏమి తన్ని దం్యడులు! తన్ను జూదుటక్రైనను రాలేజే! తన తమ్మం డెట్టున్నాండో! అతని కిప్పుడు పదనూండు పదమునాలుగేం ధ్లుంటును. అన్నిటికన్న6 జ్యితము "రండు(కోసులదూరలోనుండి

యొకరికొక 'ెప్పుడుకు గనిపించవై నల గనిషంచకపోవుట, పమారుడు

పోయి వతరునాత 'రావ్యలమ్మ మ్మగారు మంచము. పట్షిసదంట! ఆమె శెట్టుసన్నదో? దనకుం దసభ_ర్తకు మపహోనురాగను గలిగించినవి

₹ండు, ఒకటి రాజ్యలమ్మమ్మగారు; శంకు రంగాజమ్మాగారు "పెట్టిన

ఉర అమి యేమో మంచాన బడిసది- చీర చివ్మాటలపాలం బడి యుండవచ్భును. ఆజా! తన్యపేమ యింశెన్నాళ్ళు నిలుదునో? "రాజ్యు

లత మగారు చనిపోవునో! పోయినతర్యాతం దన (మ యింకను

నిలునునో? నిలువక లేమి యగును! తాను పోయి వుట్టనింట

నుండునా ? ఆ యూవాలో నరుంధతికి నవ్వ వచ్చినది సన్వువచ్చి

నంతలో ధర్మారావు వచ్చెను. అతండు *గుడ్డిదానా |

"రీగుచెట్లు "లేకుండ నవ్వెద వే మనెను. అరుంధతి. “లేకలేమి!

మి రున్నారుకదా” యిన్‌ను ధర్మారావు ఏ నీలో సీవేమోం

యనుకొనుచుంటివి. నేను లేనప్పూడును నీకు జక్కగాం గాలము

గడచునుగడా! నన్నెప్పుడు నింటియొద్ద నుండు మసి పోరుపెక్షైద

"వెందుకు! ఆరుంధతి ; రంగావ్హురము: పోయి "ష్మ్తై - యెప్పుడు

'ఇత్తువు? ధర్మా ఏ ఇదియొక ొ _త్తపబ్మవి మొద లుపెట్టితివి.

అరుంగతి ఏ; అ యూరు మనమిద్దజిమి కలసిపోద ముః ధర్మారావు క

ఇది చాగున్నదిం నను దొంగతనముగా నా భార్ణను ెచ్చు

కొంటిని. నిన్ను వెంటబెట్టుకొని నే నచ్చటికిం బోయినచో దొంగ

సొమ్ముతోసవో దొరికినా. వని వారు నామాంద నభియోగమువేసి

నచవో నేనేమి చేయుదును? అరుంధతి; పరాచికదు లక గాదు

మూడేంగ్షనుండి 'రాజ్భలత్మమ శ్ర్‌రినిం జూచివత్త వని యను

కొనుట్క చూచి రాలేకపోవుట- అన్నిరోజులు నన్హు. గడచుదున్నవి.

ధర్మారావు : ఒక సంగతి జరిగెనదిం 'రాజ్ఞలత్య మ్మగారి యింటిలో

8906 వేయిపడగలు

జోస్యులని యొక బోడ్దస్కూలు మాష్టరు కాంప్రుర ముండెనుం

రామేశ్వర మున్నాండే? యెొజులసదువా? అరుంధతి; అవు సవునుః

శిశసుపాలుండా! ధర్మా రావు: అవునతండే! అయన తాలూకాబోర్డు . (గెసిజెంటు, అ జోస్యులభార్య కం (సి జెంటుగారికి దుర్వ్యుత్రికలిగ

నంట! జోస్యుల సనీయూరు బదలీచేసి శిఘపాలుండు తన దుర్వ్యవ

నాయమును నొంగించుచుండలా6 బసెపము జోస్యుల కది తస

దుఃఖంచి శ్యతువ్రు "నేమైనంజేయ నావి స్థ్యమ.చాలక భార్యను బుట్టి

నింటికి. బంపీవేసెనంటం. ఇంకొక .పదిరోజులలో "సెలవ్సులై పోవును.

జోసురులు మజుల వచ్చును* రామేశ్వరము జోస్యు ల_త్తవారింటికిం

బోయి తమ యబ్లుని యభివృద్ధిలోనికిదెచ్చినవాండుగా వారిచేత గార

వించబడివారి కీ సంగతి తెలియదుగనుక నేనో కొంచెము కోపము

వచ్చి భార్యను దండించెనేగాని వేరుగాదనియ్యు మజులం ౫ఠఈఖళా

లలు 'తెజచినవెంటనే మాకెందుకు? విబ్లను దీసికొనివచ్చి దిగం

జెట్టి మాదారిని మారు వచ్చివేయుండు; తేక్కైన వ్యవహారము "నేను

చేయుదునుగదడా![ి యనియు 'జెప్పీివచ్చెనంట. వీని దుర్మార్షత యొట్లు

పర్యవసించునో "తెలియదు, అరుంధతి: అయ్యో! పాపము! ఇచ్చ

టికి వచ్చినతరువాత నారి సంసారము మణీయెంత గస్షోలు చేయునో!

మిోనై నను బోయి యామె తలిదండులతో సీ సమాచారము ఇెప్పి

వా రిచటికిం బంపించకుండ6 జేయరాదా? ధర్మారావు ఇది

చాగుగా నున్నది, నా కిదియే పనియా! అరుంధతి; మో రంత

నిర్షయులేమి? ధర్మారావు ఏ దయయు నిర్ణయయు నెవరికి? ఇదె కస్ట

మిది సుఖ వునుకొన్నవారికి. నా శేమి నిర్ణయ? -అరుంధతి: మో ెకమియు సుఖ మక్క_-జఅలేదు పాపము! ధర్మా రావు; అక్క_-జలేక

కాదు. తద్గతభావమునందు బని లేదు. ధర్మారావు స్నానము చేసి భోజనము వేయుచుంజెను అరుంధతి; నా పెళ్తైు. నెప్పుడు

"తెచ్చెదరు? ధర్మారావు: సీవ్యాపశ్న 'వేసినప్పుడెల్ల నాకు విసుగుగా

నున్నది. దానిలో వజము లున్నవాః - వైడూర్యము - లున్నవా 1

నీ వెప్పుడైన ననే! ఇది మొద లాకటయేడాదివణకుం బెళ్లైసంగతి (పస్తావించకుండ నుంటివాః యప్పుడు తేచ్చెదను. అరుంధతి: నేనెప్పూ డును "పెళ్లై విషయమే మూటాముచుందును. ధర్మారావు ? అట్లయ్యి

పదునాప్దవ అధ్యాయము | 897 చో నీకు వేయేంచ్రాయుస్సు, అరుంధతి: ఏమిటా లెక్క! ధర్మారావు వరిపళసముగా “నీ నడుగుదుందువు నేను లేను. న సంవత్సెరము గాదు*- ఏ సంవత్పరముగాకుండి మనమెబ్లు చనిపోదుము* వదో యొక $పివత్సరము లో6ంగదా మనము చనిపోదుము! నీ వెప్పాడు నగ్రుగు కున్నచో నదిచే- సంవత్పరమునుగాదు, " అప్పూడు స్‌ వమర్ష్యురాల సదువు. ఆరుంధభి నవ్వుచు “విల్లలకిట్టిదదువేనా చెప్పునది! వా౭ంద ఎకుల దర్క-ళాస్త్రము వచ్చిన క్షు; బాసపడిన ఫ్లు! -

నాండు (పొద్దువాటారువేళ చేనదాసి వచ్చెను. అది కృవ్ల పాడ్య్ధని- ఆమె నల్లవి యందుగల త్కెల్లనిచీర కట్టినది. అదిఖద్దరు చీర అరుంధకి మూచి ఇది మా - బృందావనము లో “నేసిన చీరియా? అవునచ్చుట రాటములు మూలంబడలేవు, కదూ! యనెను." గిరిక: ఫృష్ణునకుం అరుంధతి; ఆపే చెప్పుచునే యింత సిగెందులకు! గిరిక ఏ ఇందులో సిశ్ల్షేమున్నది! భగవంతుని 'పేరెవరైనను జెప్ప వచ్చును, అరుంధతి: ఆబ్బో! గడుసు దనమ? గిరికవి ఆయనంపుట్రిన శరువాతం బండెం డేళ్ళకలాని తలిదండులకు బాధలు వదలలేదు. బృందావనములో నాయన పుట్టిన నాండే మొదలు బాధలులేకుండు టకు, అరుంధతి: "దేవకీ ేవికన్న నోఏికలే వుణారత్మలుం సావి (త్రవ్యాగారీ మాటలు వినుచున్నది*_ సావి; -జీవకీచేవియి వుణ్యాత్ము రాలు* అంతకన్నం బుణా్య్ధత్మురాలు యశోదమ్మ ఈ తఖికొడుకును మోసిన ౧"ధయే యెజుణును,. అ తల్లి యేగాధ యొజుంగక చన్ని చ్చిన సుష నే యెజులపను. ధర్మారావు; అవునుగాని?: యాలయము లోనికి గిరిక వెంట నీవా నేనా! అరుంధతి: సన్నుజూచినవో స్వామి సిస్దపడును. గిరికతో సరిగా నుండందు. చెల్లెలి సమతమున నెవరైన భార్యతోం జనవుగా నుందురా? ధర్మారావు: మథి నేనైనచో సిగ్గు లేదా యేని యాయనక్రు? అరుంధతి: అది మోకువూకుం - దెలియ వలయును. గిరికా ధళ్మారావులు "చీవాలయాభిముఖముగ 6 బోయిరి. ధర్మారావుగారి యింటినుండి కోటరోడక్డునం "బోకుండ స్వామి యాలయమి సకం బోవుమాగ్గ మున్నది. ' దర్మా రావు దారి కోటరోడ్డు నకు దీసెను "ధర్మారావు ముందు నడ చినంతనే గిరికతసలోం దానను కొనజొచ్చెను.. అమె పాదములే నడచుచున్నపి. _స్వామికి6 గల్యాణ

01వ. వేయిపడగలు

మెప్పుడో! అంతవజకు నే నిశ్లుకన్యగా నుండ వలయునా+? రంగారావు గారు స్వామికిం గల్యాణములు చేయుటలేదు. ఆయన వమనవతము లోననే లేండు, (పభువునకుం గళ్యాణ మెప్పువో? ఆ కళ్యాణము” నాండు నేనెట్లుందునో! నేకు రాదనుః గోపికను రుక్మిణిని? సత్య భా మను స్వామికి భ్యాణోత్సవమే జరుగవలయునుగాని నూయనకు నే నేమికాను! ఆయనకాలిదుము' శ్ర నగుదును. ఆ స్వామి వాస్తాంగుళులు 'వేణువును మోసిమోసి యలసియున్న వేమో! నే "నా 'వేణువును దీసికొని యూయన (వే్ళ్ళవ వి.శాంతి కలిగించెదను. స్వామి కల్యాణము సాండు ఆలయములోనుండి కళ్యాణమంటపము వణఆకుల గదలివద్చునా! ఆ యొజ్జని దామరపూనవ్లులవంటి పాదములు కందు నేమో! కందినచో. భాదముళలే యొజ్జ్ఞనివి గనుక కంవనట్లు తెలి యదు- మేమి సేయవలయును? తెలిసికొనుట యెట్లు? గిరిక యాయి నిలుచుండెను. ధర్మారావు వెనుకనే గిరిక వచ్చుచున్నట్లు తోంచక "వెనుదిరిగి చూచి ఫొంతదూరమున నిలిచియున్న యామె వద్దకు బోయి “ఎట్లు జెలియునో "నేముచెప్పెదను రమ్ము?” అనను గిరిక . ద్యగ్భాంతమొ చూచెను, వజల దారి వెంట సాలి పోవ్సచుండిరి. గిరిక వజల తనలో దాననుకొనజొచ్చెను. “దీనికొక్రయుపాయమున్నదిం "నేను పెల్లనిచీరకట్టుకొనిపోయి స్వామి యడుగుంచిన చొటనెల్ల 'వేయుదును. సన్నని కెల్ల ని వలిపపు చీరమింద సార్టను పాదకాంతులు వ్యాపించును. ఆ వ్యాపించిన కాంతుల చిక్య_0దనము. పలువం దనములవేతం చాదములు కందిననో కందలేదో తెలిసికొన నచ్చునుః స్వామి యడుగు వేసిన వోటదెల్లం బుణ్యు ర్నాలైె న భూమి యుండునుగాని) చౌళ్ళాస్య రాలయిన నా పహాన్తవ లుండరాదా! స్వామి ప్తౌాన్తములు నా జేతులలో. డాల్చి కళ్యాణ ముండస మునకు దీసికొనిపోయి కూర్చుండ 'జెట్టుకొందును, లజ్జలో నన్ను నే ' నదుమకొని స్వామి మొగమువంక నేను జూడలేక పోయెదను, నా వాన్తములు తన చరణ పద్మములకు చాంకి సాని కోపోలములు వశ్రలకరించునో! అతని న్మేశములయందుం (గ్రోమావ ల తము వెళ్లి విరియునో! పాడుసిగ్గునన్ను. జాడనీయదు కాంబోలు, . ఆయన సు్యుపనన్నమ ద చోననుంద రవద నారనిందముక్‌నులారంజూచు

పదునాబ్లవ ఆ ధ్యాయము' 809 భాగ్యము నాకు లేదు కాంబోలు! లేచే కావుబయును. నేను పుట్టిన 'దెక్కూడ? పెరిగిన దెక్కుడ? వాంభించుదున్న దెక్క-వ! నా జన్మము కలుమితమైనడా? నన్ను స్వామి యంగీకరించడా! ఏల యంగీక రించండు? నా తల్లి పవి(తమైన విద్య చదువుకొన్నదిః కులవృత్సి 'జేసినది! ఆ కులవృ్రిలో గూయ దక్కినవారివలెంగాక మహాగారవ ముతో మెలంగినది. నా తంగడి మహానుఖావుంయం _ వేదవేదాంగ ములు చదినినవాండు. ఆయనకున్న గారవమ*- చెప్పరానంత, మజుల నంత గౌరవము కలవాండు సుబ్బన్న పేంటలో నెవయ పుట్టును! నా జన్మ 'నేమంత చెడ్షది; స్వామి నన్ను. దిరస్మ_రించదటకు! నా తండడి స(తాజిత్తుకన్న జెడిపో లేచే! అతనికి స్వామి యెన నొకప్పుడుగాక జెడిపోలేచే! రుక్మి న్నాస్తిషండు- శిశుపాలునకు సన్నేహిళుండు. మా యన్నకు శినుపాలునకు నేమి సంబంధము! శిఘుపాలుంకు,. శిశుపా లుండు? పిడుగుపడి చావనై నం జూవలేదు* స్వా_ఫ్యికగుణ రాశిమైన స్వామికి. దమోగుణ రాశిని. నే నెస్తు పనికివత్తును! నా మనస్సు తమోదూమితమై (సభు సామిప్యము చేరకున్నది. సమి చేయు దును? గిరిక కన్నులవెంట నీరు కారుచుండజెను- ఇద్దజును "జీవాల యములకుం బోవుటకుం దిరుగవలసిన వీధిదాంక వచ్చిరి. అది దాంటి కొంతదూరము పోయినలానిః గోటిగువ శ్రము లేదు, ధర్మారా వచట నిలంబజెను. గిరిక తానును నిలంబడెను. ధర్మారా వచటి వైదు నిమునమ లదాః:క నిలుచుండెను, గిరకయు నిలుదుం డెను ధర్శారా 'వెవరికొజకో యొదురు మూచుముం డెను

నుబ్బన్న సేయ పట్టణమై సర్వవిధముల బ స్తీ కళలు పెంచు కొన్నను ేంటినుగూర్చిన వురాతవకథలు నర్వజసములకుః 'చెలియు చునే వచ్చెను. అచట నివాసమున్న మిషనరీలకులహడ "దేవాల యము కోటు గణాచారి - యీ సంద ర్భములన్నియు6 "దెలియును* వారు విశ్వసింతురు, విశ్వసించరు _- అది వేజబుమూటిం సామాన్య ముగ నందజకును జేవదాసి ధర్మారావుల సంబంధము "కెలియునుః అందజకను జేవడాసి కథ జెలియును, ఆమె దారివెంటంబోవుచుం _డగా యొక్కండును దల యెత్తి దూడండు,. ఆ పట్టణమ.లో విమ

100 వేయిపడగలు

ర్శింపంబడని వ్య క్తులిద్దణు. ఒకర్తుక "దేవదాసి? మజియొకర్తుక గణావారి.. (కొత్త యుదొగ్యగన్థులు వచద్చుచుందురు. "కా లేజ్‌కి6 (గొ త్త (కొ త్త వద్యాన్థలు వచ్చుచుందురుః వచ్చిన (కొ _త్తవారూ "దేవదాసినిగూర్చి లుద్రైనపొల్లుమాట. యనినవో6 (వాంతవారామె కథ వారికి జెప్పి వ అల నట్లనకుండ6 'జీయుదురు. కొందరు “ఛీ పో! ఇట్టి కట్టుకథలు ముసలమ్మాలదగ్గజుల జెప్పూము* ఈ కాలములో నట్టి 'వెచ్చటనుండు*” నందురు. కొందటు తుండు చువాకి యెొగురం గొట్టి యసలిట్టివిమయముల నంభవమను"గూర్చియే నిరాకరింతురు. వారువా రెట్టయిన_నేమి! తక్కినవారు బేవదాసిని గారవిందుతురు. ధర్మా రావును, "బేవదాసియు వీధిలోం గలసి యట్లు నిలుచుండంగా నంద బును దూరదదూరముగాంబోయిరి.. కొందణు "వేజిపాజంజూచుదుం బోయిరి. 'సజ్జీకృతమై యొక-చోట నిలువలేని యు_త్తమజాత్యశ్వము వలె గిరిక నిలుచున్న చోట నిలువలేకుండెను. ఆమెపాదములు దేవా లయమ్యువై సువకుందిరిగియే యుండెను: _ నిలుచున్న కొంతసేపటికి హరప్పనాయండు కోటద్యారమునుండి వచ్చుచుం డెను, " అ చ్చటికిం- నోటద్వాదారము వందగ జములదూర ముండును. _" హరప్ప సన్నని పొందూకముబట్టలు కట్టును, ఆవి స్వబేశినో విచేశివో జెలియనివారికిం 'దెలియదు*, రంగారానును నాగేశ్వరరావును నవి విదేశ వస్త్రము లనియే యనుకొందురు. అయన తలగుడ్డ లేక యెొన్నండను బయటికి రాండు- కెల్లజరీ పట్టు త్తరీయముతప్ప నెన్న డునువ, తొక్కటితలగుడ్డ చుట్టండు. పంచెయే కట్టును. మరఠరాయి తోడుగండు* నరంగుచొక్యా- తొడిగినను 2ై రతనాలహోరము చాల్చకుండ నుండండు* ధర్మారావు కంటికి హరప్పనాయండు 'ఛాలసూర్వ్యుం డుదయించిన క్షు యుండునుః కృష్టవ నాయని సవయస్కు-నిగాం దనతండి యే యెరుంగును. కృష్ణమ " నాయసి6 దనకన్న వృద్ధుండుగాం హరప్పనాయనిందనకన్న బాలుండుగా " ధర్మారావెజుంగను అతనికి సమయస్కు-౯జ్రై ననాయండు 'లేండు. ఆతని "పభువు-బాలుతోం వృషస్టుండో!-.హరప్పనాయండు టే రకు వచ్చెను* *- "చేవదాసీ కనులుమూసికొని నిలుచుండెను. హరప్పకుం బదునాజేండ్లు. పదునాజేండ్త'శే యతెని మొగమునలోకజ్ఞండై నవాని ముఖలత్షణములు “కనయిడుచుంజెనుం అతండు సర్వదా నడచునేశాని గుజ్జము నెక్కండు,

ఫ్‌] పదునాల్లన అధ్యాయము శ01 మోటారతనికిం బడదు. రెండుమూండుసారులు మోటారెక్కిి యొక సారి తలతిరిగి పడిపోవుట, యొకనారి శోకుకొనుట తటస్థించెను. -అతండు మోటారునుజూచి దర్శ్మా రావుతో నొకసారి యనెను. “ఇది 'యీబు జంతువు? తలయుం నోకయు లేనివి, వనుంగువలె నున్నదను కొందువూ, మనము దీనికడు వ్రులోంగహార్బుండ వలయును, వనులసనకు వెన్నుపైని గూర్చుందుము. వీనుంగు ఘీంకారము భయమో (శ్రవణ సుఖమో కల్పించును. దీనికూంత చెవులకు. గఠలోరమనిపించును. వారప్ప ధర్మారావుతో రవాస్యముగా “నీమెయేనా 'బేవదాసి! ఈమెను గొన్నాళ్ళ్మకిందట స్వామివారి యాలయను ముందు€ జూచితిని, ఆవెయు నన్ను6 జూచినది= నే నామెకు నవముస్క-రించ వలయునా*? యనెను. ధర్మారావు: ఏధిలో నెవరైనంజూతురు. మోరట్లు చేయరాదు. వారప్ప: ఎవరును లేనప్పుడు చేయవచ్చునా? ధర్మారావు: మిరు జమిందారులు, (పభువులు* ఎవరికిని నమస్కా- రము చేయరాదు, అందబును మాకేచేయవలయును, హరప్ప: (పతి రోజును మోకు నేను నమస్మరించుటలేదా? ధర్మారావు నవ్విః జీను నమస్కరించు ముంటిని, మిరు నమస్కరించు చుంటిరనియను కొను మంటిరి”అ నెను. హరప్ప *అవ్చనవు”నని "తె బోయెను, హరప్ప: "బేవదాసికి నేను నిజముగా నమన్క-రిం చెదను. ధర్మా రావు: నిజముగా నిప్పుడు కాదు, వారప్ప: “నేనామెతో మాట్లాడవద్చునా? *ఇప్పూ డామె యేవో యూహించుదున్నది. ఇప్పుడు సలుకరించినం బలు కదు అని ధర్మారావ నెను. హరప్ప: ఈ రాతి నాకునిదుర పట్టదు ధర్మారావు; మా తల్లిగారితోం నాటీమెయు. నొకతియా హరప్ప నివ్వెజపోయి మాచి “మీరెవరు?” అనెను.

"దేవదాసి హరప్ప వంకల జూవెను, హరప్ప "చీవదాసివంక 6 జూెను వయస్సుచేత 'జేవదాసి పెద్దది. హరప్ప చిన్నవాండు. హరప్ప (బవ్మవారి. హరప్ప యవివాహితుండు. హరప్పలో శ్రీ వుమువజ్ఞాన మింకను వృద్ధికాలేదు* వట్టిపసివాండు. అట్లుదూచిన వారప్పు మనసులో. జ్మితముగ్గా నెదిగిపోయి (పకృతి సహాదజముకౌని యొకయూహ యూాహింబెను, “దేవదాసి తన కూంతురువలె నున్న?

శ02 వేయిపడగలు

దని (పభుదృస్టిలోంబసన్నతః సమాదరణము దేవదాసి చదివెను. అమె యేమనుకొన్నదో మొగమున నానందమును మంద హాసమును గనంబలచినది. మజునిమ.నమలో ధర్మా రాపు ముందు నడదుదుం + చేను, బేవదాసి పనుక నడచుచుండెను, హరప్ప యావెనుక నడచు చుండెను, అన్నగారును దం్శడియు 'వెంటనిడుకొని యృ్తింటికిం దీసి కొనిపోవ్రచున్న పిల్లవలె దేవదాసి మహానంద పరివృత యయ్యైను. ఆలయ ద్యారమువజకు6 బోయిరి. హరప్ప యచట నాలను, వా రిద్దరును హరప్పవంక వెనుదిరిగి బూచి లోనికింబోయిరి. " హరప్ప కన్నుమూసి కన్ను తెజచనంతసేవు తానచటనిలుచుండి. నెవు శ్ర దిగా "వెనుక కువచ్చెను; చారివంట నందటు నాయనివంక్డ6 జూచిరి. నాయండు నేలవంకం జూచుచుండెను, నాయని నేత్రములు పరాబ్ముఖ మ్ముల్తై యున్నను "'వినుకకుందిరిగి చేవాలయములో6 జూచుచుండెను. నాయండు కోటలోనికి నెమ్మదిగా నడచిచనెను- అతండు తనగదికి మొందున్న మల్లెసందిరికింద6౬ జూవెను. అచ్చటినీకవలలోం జీంకటులు "పెననొనుట తెలిసికొని (పొద్దుకుంశెనని భావించెను. హరస్ప__ 'యేనుయల సాలవద్దకు వెళ్ళను. అచ్చట నొక్క 'యేనుంగున్నది. దానిని. జూవెను. రంగన్న వచ్చి “వాబయ్యగారూ! ఈ యేనులసపేవు హనుమంతు. వునకోటలోఈ బూర్వము లత్మణస్వామియని యొక 'లేనుం గుండెడిది. "పెదబాబయ్యగారికి బట్టాభిసేక 'మైననాలే "యది చనిపోయినది. అది. మీ 'తాతగారెక్కెడిది” అని చెప్పెను, హరప్ప "జేనికని సమాధానము చెప్పండు, ఊలంఅనండు- ఇదియేమియు ననకుండగ నే రంగన్నకు హరప్ప (పశ్నవేశనో, ఊం, అనెనో ' తెలి యును. రంగన్న మటియుం బెప్పనారంభించెను. “లత్మణస్వామిని నేను పాగా. నెలుంగుదును, పట్టాభిపేకమునాయు. తన్నెక్కి- నాబయ్యుగా రూీళవలయునని లక్ష్మణస్వామి యూహ. స్వామి మునలివై యొడలంతయు గాలు కొట్టుచుండెన్లు, వాబయ్యుగా. రందు చేత వద్దన్నారు. స్వామికి గోపమువచ్చి చనిపోయ్యినాండు” హరప్ప యొకమాసు చూచెను. రంగన్న అవునుబాబూ! స్వామి గాంధిగారి వంటివాండు. తరువాత చాబయ్టుగారు “" మజీయెనులపనుగాని, గుజ్జమునుగాని యెక్క_లేదు. --వోోటా రే' 'యక్కి-రి.. వారప్ప యట

పదునాబ్లవ అధ్యాయము 408 నుండి నడవసాగాను. రంగన్న వెంటనే నవదుదముండెను. ఒక (పత నోడ పడి ఉళ్ళన్నియు గసట్టగాయిడియుండెనుః. అనెనుకం గోటి -నోడ వెడిపోలేదు. ఈ ౭₹౦ండుగోడలకును మధ్య విళాల్యమైన (వచే శమము కలదు, అది దశ్చిణమునుండి యుత్తరమువణకును వ్యాపించి నరిగాగోటయంతపొెడుగు నున్నది. ఒక్క యరమెైలునకుం. దక్కు వుండదు ఆస్థల మంతయు బూర్వము రాజకువ్తూరులు గుజ్జముల న్వాకీ నేర్చుకొనుటకును: నేనుంగుల నడవించుట నేర్చుకొనుట కునుః సాముగరిడీలు నేర్చుకొనుటకును నియమిం పంబడినస్థలము- ఇస్వూ చదదియంతయు€ (గూరసర్పములకు నివాసమైయున్నదిః హరప్ప దాని వంకంూచెను రంగన్న “గాబుగారూ! ఇప్పూదు మన మక్క_డకుం బోలేము* దానినిండ 'వేయిపాములున్నపి. హరప్ప నెనుదిరిగి మణల దన గది దగ్గజకువచ్చెను, గదిలోభోజన వామర్చయిడి యుంజెను, హరప్ప మాంసమును భుజించండు. శాకాహారమే చేయను, వకా దళినాం డున్లి పాయలుకూడ ముట్టండు, నకాదశులయం ేకభుక్త ముండును, ఎందుకని యెవ్వరడుగరు. అతండు చెప్పండు* ధర్మారా వెప్పుకో రుక్కిణమ్మాారావుగా ేకాదశు లుండెడిదని చెప్పెను అనాం డామె కేకభుక్తవ.ని చెప్పెను హరప్ప మనసులోం దన నాయనమ్మకును దల్లికిని భేదములేదు: ఆమె యస్టుచేసినవోం దన తల్లియు నట్లు చేసెడిచే యని యతనినమ్మకము- అతండు భోజనము చేసి మన్లెపందిరియొద్దం నొంత సేపు పచారుచేయును. చేసినతరువాత దీపమునొద్దం గూర్చుండి చదున్చును, చదువు (గ౦థములలోం (బథాన మైనవి భాగవతము శారతము; క్యృష్టక ర్లైావస్చతమ. అంధనాయక శతకము, ఇంస్సీమనవలలు* ధర్మాఠానును సంస్కృతము చెప్పావని హరప్ప వాలసాకు లడిగను ॥ ధర్మారావు (దారంఖించెను. రాధి జాము జామున్నర (ఫెద్దుపోవువజకును వారప్ప చదువుకొనుచుం డును, తరువాత శయనించును, నిద్రపట్టదు. ఊహించును “మా యమ్మగా 'రెట్లుండెడిదో! చిన్నతసములో నామె నేమి చూచితినో నాకు జాపక ము లేదు. ఆమె శఛచీబీవివలె నుండియుండును. ఆమెకు నామింద జూల (పేమ కాబోలు! చనిపోవునప్పుడు సన్ను నగ్గ కుం దీసికొని " నాకం 'దెల్లని పట్టుత్తిరీయము - దలషం జుట్టిం విన

శ01 వేయిపడగలు నంట! నే నామె వెస్పిన న్లు చేయుచున్నాను. నాయనమ్ముయు మౌ యవ్హయు నొక్కసారియే చనిపోవుకటేుల! మా కోట వెనుకనున్న విహారస్థలము వజల _బాగుచేయించెదను- గుజ్జములను స్వారీ _ చేయుట్క ననులపలను నడఫుట నేర్చుళొందును. కత్తిసాము: కజ్ఞ సాము నేష్చుళొోనవలయును "లేకపోయిన రాజులు శత్రువుల సెల్లు పరిమార్వరు? మాయమ్మాగారు మహాపతి[వత. అఆమవంటిది చని వపోయినతిరువాత మానాయనగారు మజలం - బెండ్లి చేసికొని “కీలనో! పెండ్లి యేల చేసికొనెను? ఎవరినో తెచ్చి యుంచుకొనెను. అది "పెంటి యెొట్లగును!”

ఇంతలో నొక గాలివచ్చి (వకళానున్న పోంక చెట్టును గదలిం ఇను, మూ కోటలోం జెట్లన్నియు. నెక్క-డివక్కుడ విజిగిపోయిబవి. రంగన్న ఇెప్పనాయ. కోటీయంతయు నందనోద్యానమువలె నుండెడి దంట! నేను "బెద్దమైన తరువాత మజలం గోటయంతయు వృషములు 3పంప3దను, గాలి పొన్నాకలలోందూరి మ్యాదువుగా జూజును, పోత “మొన వలలో దూరి మురు శ్రరధ్వనులు చేయును. సఫలవృత్రూదుల + మోందికి. బరువు లెత్తును. అరంటియాకులమిోందలయరువులె త్రి వానిని జించివేయును- మ్లైెపందిరిమిందినుండి నాగదిలొనికి వచ్చును. నేను ముసుగుపెట్టుకొన్న దుప్పటిలోనికి దూజవలెనసి గాలి (పయలక్నిం చును. నేను దూజునీయను, అది గిలగిల లాడినతరువాత చేను దుప్పటి తీసివేయుదును. ఇద్దజమును బకాలుమని నవ్వి 'న్నేహితుల వలెం గాంగిలించుకొందుము. మాయవు శ్రగార కోటలోం. దిరుగూ చున్నప్పుడు లక్ష్మీదేవి వైకుంఠములో6 దిరుగుచున్నట్టుండి యుండ వలయును. ఆమె యొంటినిండ రతనములు మాణిక్యములు ధరించి? తెబ్లని పట్టుచీర "తాల్చి మొగమునం గుంకుమతిలకముగా ధరించి? ఫునులప జవ్వాది కస్తూరివానన లామె నిలిచినచోటున నెబ్స వాసనా (పనాహములు కట్టలా నామెయెట్టుండి యుండును! జగన్మోహి న్యవతారమువలె నుండియుండును, ఆమహాపతి(వతు సర్వపుణ్య తత ములవ'లె బవి(తాకృతియై యుండవలయును.

“+విచ్చాల్రా కల్యాణీ' స్ఫుటరుచి రశ్షైధా్యా కువలమైః

పదునాల్లవ అధ్యాయము ఆశ్షగ్ర కృపాధారా ఛారా కి మపి మధురా భోగవలికాం అవంతీ దృష్టై _స్తే బహునగర విస్తారవిజయా”

“'యన్నట్లు మా తల్లి వాహో రాజ్జిమై తన పాలించినరాష్ట్ర9ముమిందం బజవినదృష్టి యిట్లుండును, మేము వేణుగోపాలస్వామికీ ధర్మకర్త లము. నాగేశ్వర స్వామికి దర 'శైకర్తలము. ఈ 'చేవత లందబును మా చేర (బతిష్టిం పణుడరి. ఎప్పుడో యేనాంటి వూ పూర్వుల దయవనల ననో వీరందబజు నిచట దలందాయకొనిరి.. " నేండు ఛీ! మిాదారిని మిరు పొండనలా వారెచ్చటికిం బోదురు? ఆశ్రయించిన కొంప వదలిపెట్టిపోవుట యంత తేలికా! *మ్రూరు బొబ్బిలి వదలిపొం” డనుట చేతంగడా రావ్సవారు కత్తులమాందయుడి చచ్చిరి! తన స్వ దేశము వదలి యెవండు పోవును? జేవతలుమా(త " మేమి పోదురు? వారు ధూపదీప నై 'వేద్యములకు "లేక కల్యాణములకు "లేక్క నవసిపోవు చున్నాప. వమాయవ తీ (బతికియున్న వో మా నాయనగా రిష్టుంషరు, అమె యేకాద ఘులుండి (వతియేకాదళినాండును స్వామిదర్శనము చేసి గయుపవాసములుండచెడిదంట. ఆమె కంత యిష్హమైన భగవంతుని నింత తిరస్కరిం చియుండునా మా తండి? చేసియుండండు, ఈ నాగేశ్వర 'రావుగారొకడు. వీరికి వ్యిగహారాధన__ గిట్టదంటం వీరు శేవ్టీని ధ్యానింతురు. వ్యిగహమనలాూ తఆాళితోం. జేసిననే వి([గహమా ? కరచరణాద్య్యవయవములు గల మూర్తిని మనసా కల్పించుకొనిన నది వ్మిగహవము కాదా? వ్మిగహములయందు భగవద్యావమయినను గలదు, ఆతండు మనుష్యుండు కాడంన్న (పత్యయమైనను గలదుం "కేమన్టీ మనుష్యుండు కాండనుట యై! దివ్యమైన శ_క్తులుగల వురు వండు కావచ్చును. వి్యిగవ+రాధనలోందస్పేని * దున్నపో తీనె ననంగా దూకను గట్టివేయుమన్న బ్లవండో వికృతబుద్ధి కానన్నాండు? తక్కి.నవారందజును గాదు కొదని గంతులువేయుటదక్క. వరి మయొకండు కనివీంచలేదు.. వ్మిగహోరాధన మంచియో దివెడ్దయో భఛర్మాశావ్రగారు వాదింతురు. ఎవరితో వాదించవలయును? ఎదుటికి వచ్చిసిలంబడెడువాండే "లేండయుగచడా! వవైన నన్నచో6ం బరవతముల యందు" "జ్వేషము కలిగించుట యన్న సూ(తముపట్టించి శిక్షించు టకం (బయి.ల్నింతురు, హీందూవి తము - నెన్ని తిట్టినను దప్పూలేదు.

త06 వేయిపడగలు_

ఇతర వుతములు'వచ్చి మా మతమును కుర్దాలిం చినచోంద వ్వూలేదుం మా వేణుగోపాలస్వామి విడిశెడు బియ్యము దొజకని చేవ్రలై నాండు నా శేశ్వరస్వామియేనయము* అలవాటుపడినబిచ్చగాండు. తాందూజయ కంతలేము, మెడకొకడోలన్న ట్లీయనకు గతిలేదు, బేవదాసి -నొక "ఇెరు దెద్చుళొన్నాండు. ఏరిద్దజికిని భుక్తి గడదుట యొబ్లు ! ఈ స్వామికిం గల్యాణములు ఒరుగుటి యెట్లు? ఒక్కూనారి భగవంతున కుత్చివములు :* చేసిన తరువాత నేను చనిసోయినను సఫరవాలేదుః అంతలోం గోళ్ళుకూసినవి..ఛగవంతుని కల్యాణవమయమ. ల విచిత ఫణితి గల మంగళహారతి పడినట్లు, కోళ్ళు (కొ_త్తస్వరము వేసి కొక్కు-రోకో యనెను. మాప్పునందు వాడిపోవుదున్న వెన్నెలలు వాండి 'యొక్కుుచున్న యుపఃకిరణములు దుఃఖములో నానందము కలిగినట్లు కలసి మెలసి యుండెను, కోళ్ళు మేలుకొంకోయి జనులని కూయెను. హరప్ప నిదురపోయెను. తక్కినవా రెవరును నిదురలేవ "లేదు, కెల్ల వాటుజూము కోడికూంతవినయడి పాతికేంద్ధయినది.అదియు శాస్ర్రగత విషయమువలెనే విశ్వసించెడువారికే విశ్వససనీయమైన_ విషయ మైపోయినది* సర్వవనులకుం బని ఇేసికొనెడి దివావేళ పది గంటలకు ఎనిమిదింటలకు 'లేచినం జాలును, ఈ విచ్చికోడి తెల్ల వాజినతరువాత "నేంయగంటలకుం గూయరాదా? ఎవ్వరును వినిపించు కొనని యీ కూత తెల్లవారుజామున కూయుట నింకెన్నాళ్ళకు మానివేయునో!

“రంగారావు శశినియు. సౌధాగభాగమున శయనించ్చిరి, శ్‌్సిని "తెల్లనిశరీరము జ్యో త్స్మాధి'చేవతవలె నామెను _(బకాశింపం జేసెను. రంగారావున కామెను జూచినవుడెల్ల మోహామే యుబుకు చుండెను, రాతిరి పం(డెండుగంటలదాంక విలానముగాం గాలముగ, ష్‌వీ దోను'తెరలలో నిరున్చరును విడివిడిగా శయనించిరి. శశిని నిదుర. పోయెను. రంగాళావుగారికి నిదురపట్టలేదు; పట్టకనుపోలేదు కన్ను మూంతపడును; వవో కనివించినట్లగును; మజల మెలంకువ వచ్చును* నాజు.కన్ను మూసెను సరోజినీచేవి నచ్చి యతని పాదముల యొద్ద నిలుచుంజెను ఆమె మెజలోం బామ్సులున్నవిః కంకణములుగాం

పదునాల్లవ అధ్యాయము శ్న౦? శామ-లున్నవి, చెన్టలకుం గుండలములుగా6 జుట్టులూము లున్నవి. ఒక "పెద్ద్పపామును శిరో వేష్టనముగాంజుట్టుకొన్నిదిః రాజుకన్ను ఆఫెజచెనుం ఎవ్వరునులేరు. దగ్గజనే వేజొకమంచమ. మ్‌ంద ల్సిన "కెల్ల (ఆాచువలెం బండుకొని యుండెను! నీవో యూహింధగుచు మణుల గన్నుమూసెను. 'వేణుగోపాలస్వాని కనబడినాండు, , మొగమున్లం దిరుమణి _ తిరుచూర్ణ్జము. ధరించినాండు, కంకమున, వోలావాల మున్నది. మెవలోం గాములు హోరములుగ్యా వేసికొనెను. హర మైన పామ. (కిందం జింతామణి యున్నది. వీతాంబరము ధరించి నాండు? వీతొంబరము కుచ్చెలలమింద . నుత్తరీయనువలె నొక సర్పము బిగించినాండు. ఇది వేణుగోపాలస్వామి: మమ్మూర్తియా! హరి హరనాధమూర్తియా! సగమిాయను సగమాయనలేండే!? రాజు మజులం గనులు తెజచెను. శివజటాభాగమున వమందాకినీనది కిల కిలాధ్యనులతో నవ్విన నురుసులో యం(దక భావినిర్జిత మభురచంటదికా ఫూరములో నాకాశ మంతయు 'దెల్లంగా నుండెను. ఆకాశమ-లో _మేఫఘములు తెల్ల తెల్లన్నై పాములవలె వంకరటింకరులుగా నుండెను. ఆవి శివజటాభాగవుఎన నలంకరింపంబడిన సర్పములు కాంబోలు! రంగారా ననుకొనెను “నాశేశ్వర రావు చేతం (బ్రబోధింపయిడికూడ నా మనస్సు వూర్వనాసన వదలిపెట్ట లేదు. పచేంళ్లుగాం (ైలివ మౌార్గములనే నవచుచుంటిని. ఈ స్వప్నములు "నే నింగ్లాండు పోయి నప్పుడును వచ్చెను. చెన్నవురిలో గిండీపందెములలోం గాల్లూని నప్పుడును వచ్చెను, సుబ్బన్న చేంట కోటలో మేడమిందల బండుకొని నష్పుడును వచ్చెను. నాకీ కలలువధ్చి (పయోజనములేదుః ఇవి 'యొందుకు వచ్చును? రంగారావ్ర మజులం గనులు మూసెను, వజల మగతగ నిదవచ్చెను. కేవన్టీదూరమునందుం గూర్చిండియుం డెను. అయన మెడలో? శిరస్సున హృస్తములయందు: నడుమున సర్చములే "పెనంగొవి యుండెను. కేమన్టీ గుణాతీతుందు. అచ్చమైన (బ్మా స్వరూపముం ఆయనకుంగూడల గాములు చుట్టుకొను నేమో! ఆయన యొద్ద నా గేశ్వర రావు నిలిచియుం డెను, నాగేశ్వరరావును గాములు పీంకచుంజెను. అతండు గాధచేతం గొంకరలు పోవుచుండెను, రంగా "రావ్టు కనులుతెజచెను. గాలియాడుటలేదు, తాను బందుకొన్న

408 వేయిపడగలు

మేడ పై భాగము పోశమాశలు మామిడివెట్లు ఏని శిఖలకన్న నెత్తుగా నుండెను. రాజు ఇెట్టవంకల జూచెను. చెట్లయాకు లాడు చున్నవి. అంత [కిందు భాగమున గాలియుండి యింత పై భాగమున గాలిలేదా+? రాజు మజులం గనులు మూసికొ నెను కుమూరుండు హరప్ప శనంబడెను, అతని శరీరమంతయు నచ్చిన చుట్టములవలె పాములు (పాయచుం డెను, అతండు పాములను ముద్దు పెట్టుకొను చుండెను, పాము లతని చొక్కా జేబులలోం దలలుదూర్చి మజల బయటికి వచ్చుచుంగాను. మజలంజూచెను, అతండు పాములవాలడైై సౌరకొయబుజ్జతో వానియెదుట నూందుచుండెను, రాజు -కనులు "ఇెజచెను, ెల్లనాలునజుకును నిదురపట్టలేదు.

నిజే | పదంనెదవ అధ్యాయనం మూవా

(్రీమ్మము (రళయాకారము "తాల్చి మహాతపము. లొలుక బోయుదుండెనుం సర్వ్యజంతువులు మలమల మాడిపోయెను, అబ్బా! యూ (గీవ్మమునకుం దుడిలేబేమో యనుకొనుచుండలా నొకనాండు వాటాత్తుగ మేఘములు పట్టి కుండపోంతలా (గువ్మురించెను. మజు నాంజే చల్ల పడెను, కాలము మారుటయే రమ్యముగానున్నది. వెను కటి డినమి.న (గీవ్మ ర్తువ్వు మజునాండు వర్ష మ్తువు సుఖదుఃఖములు నన్హు- రెండు నెలలు ఘోరముగా నెండలుకాలసెను. తుపాకితోంగాట్టి నట్లు రోజు తిరుగున ప్పటికిం జబ్లని వానలు కురిసెను కళాశాలలు మజలం దెజచిరి. కిరీటి బి. ఏ. రెండవసంవత్సరము చదువుటకు వచ్చెను. శివరావు నేసంగి సెలవ్రలలోం గొన్నాళ్ళు సుబ్బన్న పేంటలో నున్నను చివరిరోజులలో జేశసంచారము. చేసివచ్చెను ఆయన తిన శెవరో మి(తులున్నారని వారిని. జూదుటకు పూరీ జగన్నాధముపోయి. యుచటనుండి శెండుమూండు. పనితనముగల వస్తున్సలు "తెచ్చెను. అందులో నొకటి శాటియాకపల గొడుగు అది చిన్నది= ఒక్క- 'తొటియాకు విప్పి యంచులు మణభి కుటంబడెను. చూచుటకు రమ్యుముగ నున్నది. (దామోవృషప(ములతో. జిన్ని చిన్ని బుట్టలు? ప ళ్ళములుః విసనకజ్ఞ లల్ల లబజెను,.. అవియుః 'దెచ్చెను. కిరీటిని దర్మారావు తనయింట నుందుమనెను, కిరీటి కాలేజి పోస్ట లులో నివసించుచుండెను. కాలేజి 'పేంటకప దశ్చిణవుం జివరం జాతీయకళాశాల తూర్పుదిక్కు. చివర. ధర్మారావు గృహము (ట్రాహ్మాణవీధియందు-అనలా "దేవాలయములకుం. దక్కిన (గామి మునకును మధ్య భాగమున (పతిదినమును గిరీటి వచ్చి ధర్మా రావు నింట ని(దించును. పళిస్ట్ర లధికారి ర్యాతులందు పోస్ట లునువదఓట పోనా దని ఇాసించును. కిరీటి (వతిదినమును నిశాకరించును, జాతీయ కళా శాల (పొద్దుననే యేడుగంటలనుండి పదింటివజకు, కిరీటి ధర్మారావు లిప్వరును (గాద్టుననే లేచి స్నానముచేయుదురు. జాతీయక భాశాలకుం బోదురుం తొమ్మిదిన్ని అకు గిరీటి కాలేజీ్‌హోన్ట్ర లునకుం బోయి ఖోజ

ఉే0 వేయిపడగలు నముచేసి కళాశాలకు బోవ్టును. అక్కడ మొదటిగంటయే యుండి హాజరు వేయించుకొని ధర్మారావు నింటికివచ్చును. రెండు గంటల చాత నిర్వురు కలిసియుందురు. అప్పున ప్పుడుళివరాన్సుగగూడ వచ్చున్తుఖ్న "రెండుగంటలకుం గిరీటి కాలేజీకి. బోవ్చను. ధర్మారావు కళాళాలకుం బోవును, కళాశాల వదలిపెట్టినంత నే థర్మా శావు మజలల గాలేజీకిం (గ్రయాణము, ఇద్దరును గలసి పొలాలమిోందికి. బోదుళు,. గుండేటి వద్దకు బోదురు వజలలగళాశాల వెనుక మెట్ట చేలమోండెకిం బోదురుం జోస్ట్రలునకు6 బోయి కిరీటి భోజనము వేయువజప ధర్మా "రావు కూర్చుండును. కలసి ధర్మారావు నింటికి వత్తుముం అచ్చట శే నడిజా వ.గువజకుం గబున్లు, అప్పుడు నిద. ఇది నారి దినచర్యు. ఒకనాండు శివరావు ధర్మారావును జూచి “నేను జగన్నాధ మెందుకుబోతినో తెలియునా? అక్కవ నాపూర్వకాల మిత్రు డ్‌ర్‌6 డున్నాండుః నే మిద్దజమును చెన్ననగరమ. లో సహాధా్థ్యయు

• లము, చిన్న ప్వుడిద్దరమును గలసియుండెడి వారము, శ్లాసులో నందజకన్న నేను తెలివిగలనాయను. అతనికిం జీన్నప్ప(ినుండియుల్ట జదువురాదు; ఉపాధార్థయుండు వాని నెష్పుడును బెంచిమోంద నిలు" చుండ 'బెక్టుడివాండు.' తలిదం(డులు నా దగ్గ్దజుకంబోయి చదువు కొనువని వానికిం జెపస్పలగా నతండయ నా వద్దకు వచ్చెడివాండు* వచ్చి యల్ల రి చేయుటయే కాని తాను చదివెడివాండు కాండు, నన్ను6 జదువనిచ్చెడి వాండు కాండం. సపరితలలో సరిగా నా వెనుక ఇంచీ మిందం గూర్చుండును. నే నొక కాగితము (వాసినంతనే “శివా! శివా! ఆ కాగితమిటుతే యని వెనుకనుండి పోరును, *“ఓ-కేయి! నేను (వాసినదంతయ నీ వెక్కిం చినచోం బట్టుకొందురు. చినరకుం (౪ణముమిోాటదికి వచ్చును” అని 'నేనందును, " అతండు *మేముకు సీయంత దులివికలనారమేనోయి. వూరి ఎ (వాసికొనలలము- కాగిత "మోయర్తా యనంా "వెధవనిక్కు. పోయెద చేని ? (వతి పరీత్సకువ నిదియేగోల.. (పతి సరీశయు వాండును బరీతయగుచుంజెను.. నేను సెగుచుంటిని. స్కూలుై నలులోనికి వచ్చువజకు పబ్లికు పరీతలో సీ యూట సాగినదికాదు.. అక్కడ తిస్టువేసెను.. కండు మూ 'దేండ్లు నెమరవేసి చదువిముడక మానివేస్యాను. తండి సంపా

పదునైదవ అధ్యాయము గ. దించినాండు గనుక చక్కంగా సాలసమున్నది. నే నతనిని. బోయి మాచివచ్చికిని పాతికయెంన్స యీ వధ్య మేము మజలం గలసి సఫొనవేదు, ఆతండు నాయందు! జూర్వమువలెనే యుండును, నేను కనంబడినంతనే యతండు *ఒే శివా! మనమిద్దజము నొక యుపా ఛా్థయనిమింద నోపమువచ్చి యతనిమింద నేవో (వాసి నోష లకు కొగితము లంిం చితిని, జ్ఞాపక మున్నదా?” యనెను. అతండు మా బాల్య (క్రీడలు మటచిపోలేదు, నే నా యూరునకుంబోయి మహా నంద మానుభనించితిని. నాకీ యనుభూకి కలిగిన ప్పటినుండియు "నేను చుఃఖమను సహించలేకున్నానుం దుఃఖము పొందువారి వంగస్హైన జూడశేను. నా శెప్పుడును నానందమే శావలయును. అవును నేను భఛగవంతుండ నైతినాయెను. భగవంతుండే సచ్చిదానంద స్వరూ

వుండు. ధర్మారావు “ఆ యానంద మిదికాదు ైైత్తిరీయోపనిషత్తు చదివినచో. చెలియును” అనెను, శివరావు “ఆవును నేనీ పది యేంశ్లలోవుగా సర్వమత్యగంథమఃలు చదునవవలయును. ఉపని వత్తులు వేదములు కోరాను భైబిలు, ధర్మపదము, ఇండ్‌ అవెష్టా సర్వ వ.త్యగంథములు సవలోకించి. యన్నిమతములఐలో నున్న మరిచియిం దీసి నాషితముగా నిలంబెళ్తైదను.. నేనువరుసగా దళావ "తారము లెత్తుచున్నాను,. ఇప్పుడు వావునావతారమువరకు వచ్చినదిం అదిగో నా తొాటియాకులగొడుగు, మూచికిరా! అదివామనావతార చిహ్నము నారాయణరావే బలిళ్మకవర్తి= జూతీయవిద్య రాతసుల వశమైపోయినది- శేశవరావుగారు మహేంగదుండు.ఆయన యొద్దనుండి యీ బలి మూ స్వర్శమును లాగుకొనను నే సీబలి నణగం్యదొక్కి- యీ రాజ్బుము మిజుల నిం్య్యద్రహ్నస్తగతము చేసెదనుః జూతీయవిద్యా చర్శములు నిలంటెట్టుట రే స్వగ్టమును విారలం గేశవశాన్సగారి శిచ్చె నట్లు అనెను. ధర్మారావు “"ఐడ్‌నీటరు మా రవతారము కాద 'న్నాండుగడా!? అనెను. శివరావు వ లెడ్‌ వీటకుకు ఇెన్నప్తురినుండి సరిగా నుత్తరము (దాసియుండరు, ఆయస ఆస్ష్రాలియాను9డి “యీ -సంవత్స్పరాంతనమునకుం దిరిగివచ్చును- అప్వుడాయనతో "నేను- ముఖతః మాట్లాడికాని యే సంగతియు6 ఇెప్పలేను,. అతనికి నేకు “సరిగాం "జెలియంజేసి యుండరు అనెనుం *

శే[ేలె వేయిపడగలు

ధర్మా రావు సాయంకాలము కిరీటిని. గలసికొని యిర్వురును "సంజేటి వంతెన దగ్గజుకం జోయిరి. నేంటి సుబ్బన్న పేంట వంతెన వజుకును వ్యావించియున్నది= గుండేటి వజదలు మూండునాలూేగేంద్లూనే అయినదివచ్చి. తరువాత నచ్చట గృహనిర్మాణము చేసినవారికి గుండేరు వరదలుగా వచ్చుననియే కెలియమ- అచ్చట నింన్లుకట్టిన వారందరును. సినిమా సేవకులు: మోటారు నడువువా్యడుః. బీడిల దుకాణము సెట్టినవ్యాండు. పనియు. గాటయులేక తిరుగువాం్యడు* వం తెనదాంటి చాలదూరము పోయినంగాని పేటలో నిష్పుడు నిగ్ణన ముగా నుండదు. పూర్వము వం కెనయొద్దనే నిర్సృనముగా నుండెడిది+ వం తెనదాంటిన తరువాతనాక మైలు దూరముపోయిరిః అచ్చట నిరువ్చరును రోడ్డు కుడి పక్క-ం గూర్పుండిరి.. కరీటి కొంచెముసేపు కూర్చుండి? లేచి యటు నిటు తిరుగుచుండెను, కనయుడిన పచ్చి యాపను (దుంచి నోటిలో వేసికొని రుచిచూమను. మజికొన్ని మొక్క-లు పరిశీలించును. తా నెజుంగని (శొత్తమొక్క_ కన్పించి నచో “అన్నా! ఇదియేమి! అనియడుగును. కొన్ని మొక్కలు చిన్న చిన్న నమ్మతములవంటి వూవ్రలుపూచి చూచుటకు 'నే(తానందకర ముగ నుండెను మజికొంతసేపటికి లేచి యిద్దరును గలసి యచ్చట నొక "పెద్దద్దంచెయుండలా నాకంవెవెంట నడువయజొచ్చిరి. కిరీటియొక చోటవంగి యొక యొమకతీసి చేతలుచ్చుకొనెను.. ఇది యేమి యెొముక వీ మృగముదో వెన్నెముక అంతపెద్ద వెన్నాముకగల మృగమేదై యుండును? అనెను. ధర్మారావు మాటాడలేదు. కిరీటి మఅల “పూర్వ మిస్థలమంతయు నడవులుగా నుంజెడిదంటివిగదా? ఈ పేంటు పూర్వపు జమిందారులు గొప్ప 'వేంటకాండడని చెప్పితిపిం ఇది పెద్దపులిదో: లేచైన మరొకపెద్ద వన్యమృగముదో!” అనెను ధర్మారావు ౩ "పెద్దపులి కింతలాన్చు వెన్నెముకపూస యుండదు కిరీటి; *అయినచో ేనులసబేమో! . వనుగులను వేటాడి చంపరు గదా! ఒకవేళ నేదైన. చచ్చిన మేనులంను . చెచ్చి యిచ్చటం బ్యూడ్చిపెట్టిశీమో! కాలక్రమేణ త్వజ్శాంనమజ్బ్ఞుస్థులు 'జేల తినలా నీ బొమికోలు మిగిలియుండునుం నక్కలు వానిని (దవ్వియుండును.

పదునైదవ అధ్యాయము ఉక

ధర్మారావు పరధ్యానముగా నుండెను, కిరీటి ఈ వకుంగు పట్టవు "పేరుంగు కావలయును లేకపోయిన నింత (శద్చగాంచెచ్చి వాతిపెట్టరు. ధరా శ్రగావు కన్నులలో నీరు తిరిగాను, ' కిరీటి; *నీ వేల నక్చురున్నాి వని యడి7ను, ధర్మారావు: *చీచీ! నే నేడ్చుటయీమిటి! ఈ తుమ్మ పూవులు దూచితివాః ఈ వృక్ష, ఎ న్నిటికన్న నికృష్ట మైనది ఇదిక కై లకుంద ప్ప మజీయెందులకును బనికిరాదు. నాగటిదుంపలు తలుపు వెక్కులుగాంగూడ చేయుదురుగాని వంటవెటుకునకే యొకు-వ వినియోగింతురు. అందులో నశుభకార్యమ.ల క్రీ వంటచెజను (ేస్థు మైనది. దీనినిండ నున్న ముండ్ల కంనోడు డీని పూవులను జూచిన-వో డోకు వచ్చును. పసువుపచ్చని సన్నని దారమః-లు చిన్ని యుండగాం జుట్టినట్లుండి ఏదో చెడ్డవాసన వేయును. అ పూలకుందోడు ఫుప్పొడి అది వచ్చి నా కన్నులలోంగొట్టుొనెను. కిరీటి “పుచ్పాడి నీ కన్ను లలో బడియున్నందుకు "పెద్ద కధ చెప్పవ్‌ యనెను. ఈ లోవుగాల గిరీటి యా బొమిక పాజవేసి నాని (సన్హావనయే

• మజిచిపోయి మజల నడుచుచుంజెనుః (గౌద్ర(గుంకినది. శాని నాలుగైదు రోజులనుండి వక్ష ములేక "నేల కొంచె మెండినది కాని పచ్చిగానే యున్నది, ఇద్దరు నొక చోటం గూర్చుంద మనుకొ న్నారు. ఆకాశమున మేఘములు (క్రమ్ముకొనియున్నని. ఉబజుము చున్నవి. కిరీటి *'వానవచ్చునేమో! యింటికి. బోదమా! వానకు దడిసిపోదు” మనెను. ధర్మారావు ; వానలోం దడియుట మంచిచే చానినే దివ్యస్నాన మందురు, కూర్చుండుము- కాసేపు మాట్లాడు కొని పోదము, 3రీటివ చీళటి "పడుచున్నది. ధర్మారావు కిరీటి చేయిగుంజి కూర్చుండం బెక్రైను ధర్మారావు? ఇప్పూడు న్యసణయకథ 'యేమాతము దూరము వచ్చినది? (పణయకథ యనిన తోడనే శికి9 సాయంకాలములందు వేసణినాంటి శిరీసప[త్రమ: వలె వాడి పోయును. ధర్మారావ్ల మజలం (బశ్నించెను కిరీటి; అశ్లు యున్నదిం నేనీ సంవత్సరము పరీతు ప్యాపైనచో మామామ. యంగీకరించ వచ్చును, మాతల్లి యున్నదిగదా! అమె యిప్పుడు నెలకొకసారి మా మామగారింటికి. బోయి వచ్చుచుండును. _ శశితో మాొట్లాడుచుండును. శశి (పతిశుక్రవారమును 'దేనీపూజ వేయునంట!

(1 వేయిపడగలు

ఏకో జేవిపింటత ముపచేశమై యా మం(తము జపించుదుండునంట! ఎతాపన్సి) యనావాన్యుల నా౯ డుపవాన ముండును, శనివారము నాంటిరాభి భోజనము చేయడదంటం “ఇన్ని (వతములు "దేనికే. యని యడిగవ “మా బావను పెంద్లియాడుటి కని చెప్పునంటం అన్నా! నాకం పెంట్టియైనను గాకపోయినను నశ! ఎట్టి" ప్రీ రత్నము నాయం దంల (పేఐ కటిగియున్న దనుటయే నాజీవితమునకు శిఖర మెల్సినట్లుం తరునాత నే నిన్నిసార్లో యామెకు జూబులు పంశంచవలె నని చూచి తిని ఆ జాబులు తీసికొని వెళ్ళువారెవరును "లేకపోయిరి. ధర్మా రావు వ పూజారి ముసలమ్మ "లేదా? కిరీట; మా మవూమ యిప్పుడు గుంటూకరునుండి కాపట్లకు మార్చయడెను. ధళ్మారావు : జూబు "లెంపుకు? ఉక్కయేంండాదియాంగినచో ముందునాంట్‌ కీ జాబులన్నియు నామె చెక్కిళ్ళమింద నే (నాయనచ్చును. కిరీటి; అన్నా! పెండ్లి యగునంవువా? నీవు నన్నాశీర్వదించుము. ధర్మారావు ఏ అమ్మ మౌావుగారియి౨టికిల (బతినెల రాకపోకలు చేయుగునే యుండె నాయెను, వారు మాము బంధుత్వము (తెంచుకొని యకనవ్పుల_ 'వెంటంబజిసోవ కురా యని? అందులో అేవు ఓ "వ. పార్ధళపుదువు- మన్మథునివంటివా౭ండవు. నీ కిచ్చుకొనక యా ప్మిల్ల నెవరి కచ్చెదరు! ఒకండు జూంబనంతుండు, ఒకండు సీలుండు, వ అియొనండు సుష ణుండు. ఈ కోంయిగాం్యడకు భల్లూక ఫుగాండకు నిచ్చి-మి మామ య్‌మి బుద్ధిపోయినవాండా-కూంతు దుఃఖా(శ్రువులు మయూచి మురియు టకు? అ పృల్లనీచే! కాలవ్యవధి కలదు. కిరీటి యొక నువ్నారి యాశీర్వ దించినట్లు సంతోషీంచెనుం థధర్మారావంతటి వ.హాక్‌వీ యనీన తకు వాత నట్లు గాకపోవునా? కవు లమోఘ వచస్కు-లు, వారి వాక్కులు జరిగితీరును. అట్లయినచోం గిరీటియుం గవియే, అతండు శతి శేఖ (వణయనీతము లని తన యనుభవమంతయు.. దన (ేమయంతయు. -గవిత్య్వరూపమున, (దాసెను, “అతని కవితాపర్ధతి బహురమిర తరమై యుతిండు. పోయిన మొగ్షమున నతండే (పభువన్నట్లు తోందును. ఇరువ్సురును లేచి యూరిలోనికి బయలుచేజీరి, దూరముగా నెడవు వైఫుని _ర్రైలువమ్చుచుండెను.. కిరీటి “అప్పుడే .యెనిరుదిగంట బైన చేట. ధర్సారావు “నీవు నీ వణయకధ లేలనిత్తువా? "చెప్పినదే

పదునైదవ అధార్థయము ఖేర్‌ ఇెల్చి పునరుక్తిదోపుము. అెత్తువు ఈ దోషము నీ రళిశయుంచ "లేదు నీవు మాట్లాడుటియం దున్ని అద్వియెనసు దక్కిని విషయ ములు మాటాడునప్పు డుండదుం ఇర్వురును గలసి (గావ మ లికి బయలు బేటిరి. కొంచెము తుప్పరపడుచుండెను. కాలెబీవస్షప వచ్చు వణుకును దుప్పరతుప్పరగానే యున్నదిెః “ఇక'వాన కురిసివను సంవా లేదు! అని కఠీథి యనెను. ధర్మారావు ఏ అసలింక కురియ'ే కురి యదు మజల రాతి రెప్పుడై నం నురియునేమో కాని... కిరీటి ఏ జవ "వేళ నిప్పుడు కురిసినను పంకజవ్యుగారి యింటికి-బోవచ్చును* ఇరా శావు; కాలేజీయే యున్నది గదా! కిరీటి; పంకచవ్య్శాగారి కూ-ంతుకు శ్యామల చదువున్నదా! ధర్మారావుః నీవు వారి. న్నెటబైటులప దువ? కిరీటివి నీరి దసలు నెల్లూశేకచా! ధర్మారావు : అ! చదువు మనే యున్నదిః కళాశాలలో గుమారస్వామి యని యొక . సేద (భావ్మాణవిడార్థి యున్నాండుః 'అతండును స్యాపి లయు6 బరస్పరము (పణయలేబలు (వాసికొనిరి. ఈ లేఖలు (దాసికొనుట సంవత్చిరము నుండి ఐరుగుదున్నదంట, అది మొన్న బయటికి వచ్చినదా కళాశా లలో నిట్టిపనిన జరిగినదని క ళాశాలవ. రార్థదకు భంగవుగునేమో నని నివరావుగారు పంకజమ్మగారితో మాట్లాడి రి.పంకజవ గాచు పథమ మ-నం నోలించినను దరువాత శాంకించినన్లు తోంచినవ.. ఆమె కరాంతును గోప్తించి కుమారస్వామిని దమయింటికి రావన్టని శాసెంచిన దంట శ్యామల "రెండు మూన్నాళ్ళు తల్లి శెదురుకిరిగు. యిన్నమః తినలేదు. అందుచే6ం పంకజవ త్‌ వి ఆలంగుమా ర స్వమినిరానిచ్భు చుంజెను పంకజము శ్రైగారికిం గుమారనాుని చఉదవాా౫న్న యభ్య్యంతరి మేకాని వజొక యభ్యంతములేదు. ఆమెయ€6 గూాంతు నకు (గాహ్మాణు నెవనినై నను దెచ్చి చేయవలయు. సనిరేయ న్నదిం ఇప్వుడు కుమారసార్థమి వారియింటికి. రాకపోకలు చేయుచుండెను. కిరీటి ; కుమారస్వాని. యనంగా నా యొజ్జని బక్క పలుచని కుజ్జవాండేనా! ఆరోజున నెంకిపాటలు పాడెను! ధర్మారావు ; అతండే. కిరీటి; పంకజమ్మగారిని సీ వెజుంగుదునా?.. ధర్మారావు; కొద్దిగా నెజుంగుదును. ఒకటి నెండుసాన్లు కళాశాలకు వ ఒృనదిం వారి పొలములన్నియు నిందాశ మనము కరార్పున్న స్థలమున కుయిడ

416 వేయిపడగలు వ.టిగా నుండునుః లైలురోక్టునానుకొని యుండును. కెంకువందల యెశకరము లున్నవలయటం అవి యన్నియు నామె భార్త సముధ్రారుగా నున్న ప్పుడు "లక్క లడ్డదిడ్ణ ముగా (వాసి కృస్ష్యమ నాయని గికురించి. నవే, అయన మైదా ఇేండ్హ (శ్రిందట నా కాగితములు బయటపెట పొలములు స్వాధీన పజచుకొనుటకు నచ్చినప్పుడు నాగేశ్వరరావుగా రడ్డుతగిలెను. వ్యవహోరము హైకోద్టడాతం బోయి. నెడ్డి పతమే యయ్యును. రామిరెడ్డి మంచి జెలివిగలవాండు. కిరీటి; లివికలవాండు గనుకనె పంక జమ్మను 'బెండ్తాడెను, రామిరెడ్డికి మాకు దూరవు చుట్టరికము.లు గల్యు, రామిరెడ్డి మొదట నేమియులేనివాండు. తరు వాత 'కాతగాార్‌ రామిరెడ్డికి సముథ్రారీ వేయించిరి. సెల్లూరువై పున జమించాచులక్రు నాల్యుగ్లై దూళ్ళున్నపి. నానిమోాంద రామిరెడ్డికి సమ ధారీ యిచ్చిరి. అయన కష్పుడు నెలకు. బదునేను రూపాయల జీత మంట, ఆయన యషప్వూశ ప్పుడు సుబ్బన్న పేంటకు వచ్చుచుండును, ఎప్పుడో కృష్ట మనాయని బోల్తాకొట్టి ఆచి "రాజు మనకుల దా నేదో మేలుచేసినట్లు కనంబజిచి యీ శెండువందఒ యకరములును దన పేర్యవాయించుకొ నెను ఈ పొలమేమైనను మంచి "బేనా? దర్మారావువ మునువు వట్టిబీడు. కాలువనీకితోం. (గవ ముగాం జుట్టుపట్ల పొలము పల్ల మొచేసిసాలసచేయుచుండి రి.రామిరెడ్డి యూ రెండువందల యొకరమ.లను వమాగానివేయవలయు ననియే యిచ్చటికి వచ్చెను* "కాని పాప మాయుక్టాయములేక చనిపోయెను. ఇప్పూడు పంకజమ్మగారు డాని నంతయు బాగుచేయవలయు ననియీ "పయత్నము చేయుచున్నది. కిరిటి;ి వారికి జూల యప్పులున్నవి. నెట్లూరులో వు జికొంత యా_స్త్పియున్నది. అఆ య్యాస్తిపంకజవ- త్రై ్రిది అప్పులు తీరినను వ టికొంతయ్యా_స్థి మిసలనచ్చునుం ధర్మారావు : పంకజమ్మ యన లెవరు?!. కిరీటి; ఈమె తల్లి రోహిణవి శ్రగౌరూ తంగడి శ్రైలాకపతిగారు. శై లాసపతి చిన్నప్పుడే కై నృవులలోం “గలిసెను వాము ను దూరు(దావిడులు, ధర్మారాను ౩ అల్లాడి కృష్ణ స్వామయ్యురుగారు బీద మునేంకటరాయకాం్తిగారు మొదలైనవారు వుదూక్ముదావిడులేనంట! ఆ (దౌవిడు లందజును చాలబుద్ధికుశలు రంటగదూ! కిరీటి; అవునని చెప్పుదురు, శవైలానపతి వెంటనే

స్‌] పదునైదవ అధ్యాయము శ? రోహిణమ్మాుగారును మతము వుచ్చుళొనను* వారికి. బంకజట్ముగా రొకతియే కూంతుప తరువాతం వైలానపతి యేదో మంచియువ్యో గముచేసెను అందులో. గొంతధనము సంపాదించి యది కూంతుకు పేర (వాసెను; చివరిదినములలో. గ్లైలానపతికిం లై 9_స్త్వవవతము మో౭ద నిరాదరణ కలిగను, పైకి వారు తమలోభేదములు లేవనియు నందఅము నొకట్రియేయనియ.€ జెప్పూదురు,. గాని లోనం జచ్చినన్ని శాఖలు, యూనోపియనులకు నొక చర్చిం హీందూ దేశస్థు లై న వై_స్తవుల కొకచర్చి. వీరిని 'దెల్లవారు దగ్గరకు రానీయరు.. వీరు కలసిమెలసి తిరిగినచోం 'బెల్లవారు తమజాతి గౌరవము (భంశము నొందు ననుకొందురంట. _శ్రైలాసపతి కిది నచ్చలేదు. పైని దివ్య మైన తన ((ావ్మాణమతము పోయినదని దుఃఖంచ మొద లుపెక్టైను. మటల (గావ్మాణులలోనికి "'రావలయునని యాయనయూపహా, కాని యట్లు చరవుటకు వీలులేకపోయిను, అతండు (గౌమములోనున్న తమ బంధుప్పలవద్దకుం బోయి మాటాడుచుండును, అతండు మౌట్లా డుచుల “మనము మనము (బావ్మాణులము; ఈ శై 9_స్తవులను నమ్మ "రాదోయి” యనుచుంజెజివాండు. “వా కేజుడాంటి "తెప్పతగులవేయు దురు, తమపనిమైనంత నే మనుజులను దిరస్క-రింతురు. వారి కంత'సేప టికిని. దమ మతములానికిం (గొత్తవారిని 'జేక్చుళొనవలయు ననియ్‌ీ తప్ప వారికి సమాన గారవమియవలయునని కొని యితర మతము లలో నున్న వారుకూడ నునుషులేయని కాని యుండదు, అను చుంజెడివాండు, ఆయనక్రుం గందిపచ్చడి చాల యిస్థ్ట్రము+ ఆయన (ావ్మాణ గృహములక బోయి “అమ్మాయీ! కొంచెము కంది పచ్చడ్‌ చేసిపెట్టుము తిని ఇాలరోజులై నదమ్శా!” యనెడివాండటం అయనకు విద్యాష్టలందకు కందిపచ్చడి యని పేరు "పెట్టిరి. ఆయన ఇిళ్ళనో చీపెట్టి బట్టలు కళ్చైడువాండు. శిరమున గోప్పాదమంత జుట్టు అచ్చముగా వైదిక (బావ్మాణునివలె నుండెడివాండుం పంక జమ్మ వీరికి మతములో. గలియకముంబే ఫుక్లైను అప్పటి కీమె 'యేండాదిపిల్ల. పాపము! వారు కైళ_న్తవమతములోం గలసిన తరువాత “అయ్యో! (బావ్మాణమైన వంశము కర శ్రభష్టతలోనికిం 'దెచ్చితిమే” యని దుఃఖంచిరి, తమకుం గలిగిన శిశువులు కైై్తవ్వులైవోదురు

కీ18 వేయిపడగలు వారికీ "బెండ్లి యాడుటకు మతాంతరులైస (ాన్మాణులు దొరకరు, తమ వంశమలో నాంగిరసాది వహష్టల రక్తముతో నలసి నీచర_క్తములు (సవహించుట కిష్టములేక యతండు నాంటి" నుండి సంసారముచేయుట మానివేసెను, అ జీవి పాపమెంత దుఃఖం ఎనో! చివరిగోజులలో నాయన వై? _స్త్రవవుతమును బరిత్యజించి యార్యసమావములోం 'జీళను, అది యార్యసమాజమునందు గారవ ముండశాదు. మజియుం ై9_స్తవము గౌకుండనుండునసి. పంకదమ్మ గారు. సంభుసంస్కార వివాహములు చేసిళొనుట కిచ్చగించు (గౌవ్మణవరునిందెత్తుమని చాల (పయల్నించెను.. అది కుదర లేదు "రామిరెడ్డి మంచిధనాశాపరుండు; ఎచ్చట సనను ధనలాభము కలుగు చున్నదసలా నేదియైనను జేసెడివాండు- వ్లైలాసపతికిం బదిబదున్లైదు "వేలు ధనమ. 'నిలునయున్నది; పది పదనొకంచెకరమ.ల పొల మొన్నది* అది యంతయుం బంక జమ్ముకు వచ్చునని యతనికిల దెలి యును. వారివుడు క్రై9_స్తవ్రలుంాడెలాదు. (హ్మాణ(స్ర్రీ- సర్వము బాసన్న దని ెడ్డి పాచిక వేసెను: అది పాజినది. క్లైలాసపతి కిష్టము "లేదు, శాని పంకజమ్మకు రానిరెడ్డికిలల సంబంధము (గొనుమురి తయు. జెలిసిపోయెను. ఆయనయంగ్‌ీకరించళ తప్పకవచ్చెను* వారికిం "బెండ్లి మైనది శ్రైలానపతి మరణించెను. రోహిణమ్మగారు కూడ నా మజుశంవత్పరమే చనిపోయినది*, తరువాత వారీ (గానుము వచ్చిరి. ధర్మారావు: ఉచ్వేగమంతటి "జేదియుంగాదు, అందులో టై మెజుపులుకల (సతి సిషయమునందును నల్చ్బసంస్కా-రముకల బుద్ధి (ఛాంతి నౌందును, మన వుత మెంత కథినవతమో కొసి యొకసారి వేసిన తప్పును సస్టకొననీయదు కిరీటి; అది సృష్టి ధర్మను* కఠినముగా శాసించు రాజేమిచేయును? ఒక యుదోర్టగి యొడల నొక దగోవము కలిగానేని నది - కారణముగా వానిని మజుల నుదోర్చగమునకు శాసీయకుండ శిశ్చించుట లేదా? ఇదియ్‌ మత విషయ మున జరుగునేని కాశిన్యమందురు. ధర్మారావు : 'మనమిుచ్చట విలు చుండి యెంత'సేపట్లు మాటాడుట? ఇద్దజమును మంచి "జెలివికల వారము* ఇచట నిలుచుండి మాటాడుచుంటి మని యింతసేవు నీకు జెలియలేదు;" నాకును దెలియలేదు అప్పుడే రాళిరి .పదిగంట వై నది+

పదునైదవ అధ్యాయము 410 సీశ్ర వోస్ట్ర లులోనికి. బోయి యన్నము_ తినిరమ్ము; కిరీటి ఏ ఇంక నా గాహ్మణుం వన్నిము పెట్టండు- అతండు తలుపువేసి 'లేచిపోవునుః -ధర్మాారాొవ్స: మూ యింటికి ర్యా'పోదము అరుంధపకి యానకాయ కారము వేసి పెట్టును తిందువుగాని.

బోస్యులు వమజల మంగమ శ్ర గావురము చేయుచుం'కనుం లోపలందజు నాతని ఛీఛీ యనిరి “రామేశ్వర మతనిని, ఇెదరింపనుం “వీ వృరిచేసిగినా నీ యువ్యోగము లీసివేసెదను. డి.ఇంవో- తోం చెప్పి నీవు (బొకియిండలా మజల సీపదో్యోగము కుమరనట్లు చేసె దను, నెలకు నీకల గెగళాలలో నిచ్చుచున్న జీవముగాక లంబది రూకలిచ్చెదను అని కబురంపెను, జోస్యులు విచారింపను. కిక్‌ నంతవరకు శ్వున్నివారణార్థము భోదినము చేయవలయునుగదడా ! -జీశముమోంద లేచిపోనద మనిన చిచ్చమెత్తుకొనుటయీ, కాని ఛచనిపోస్టద వనిన నాత్మవాత్యే చేసికొనుటకు వ నసొౌష్పుటలేదు+ అయినను శతున్చు (బతికియుంజ లా చచ్చి 'మయవనిని సాధింతును ! నా శ్మ్రున నాకన్నల (బబలుండు. అతనిని నే నెబ్లును సాధించబేనుః అయినను (బయత్నము చేయుదును అని రామేశ్వరము సంపించిన “రాయగారమున కంగీకరించెసు. పూర్వమున్న యింటిలోననే మంగ మ్మ్‌యు, జోసుర్టులును గాంవుర ముండిరి. అతండు సిగ్గన్నది వదలి "పెట్టెన ట్లుండెను అంగజు తన్నుంజూచి నస్తుచుండిరని యతసికి6 "జెలియును.. అతనికి లెక్కలేదు. అతల జెప్పుడును నీధి యఘముగు మోందనే సండుకొనును. (ొడ్టననే లేచి స్నానమువేసి, కొంత జపము వేసికొని యశన్నము తానే వండుకొని కనును, పార శాలకుం జోన్తను. నమియుల జని చేయండు- అడుగునా రెవ్వరును లేరు సాయం కాల మింటికి వచ్చును. రాతిరులందు భోజనముచేయడు* వమజల నరుణగుమోద బండుకొనును, కెల్ల వాజులు నూహలో. జ్మెతవిచి (తములై న యుపాయములఅవేత రామేశ్యరమును శిక్సిందును. వంగ వ్యాను గ_బ్షికొక కండగాంనోసి కాకులకు వేయును. ఒకప్పుడు రామే శ్వ్యరమును చా నురిదియును,ఒక ప్వుడు దుర్యోధనుని శిరస్సు భీముండు “బోలె దాను రామేశ్వరము తలదన్నును- ఒకప్పుడు పాపాశాయండు విజయ-రామునివలె. "రామేశ్వరము ఒడలినిండం గత్తులతో బొడు

త్త్ర0 వేయిప.డగలు

చును, మజీయొక ప్పుడు విరాగియై హిమాలయ ప్రాంతములకు బోయి

తపస్సు చేసికొనును+, మజియొక ప్పుడు వీచ్చివానివ లెందిరుగుచుండును.

విల్ళలతనిమింద ఊలు రువ్వుచుండి రి. తెల్ల వాజువచ్చును* . నిదుర _ పట్టదు* (ఫొద్దుననే "లేచి స్నానము చేయును. (సాణము నిస్సార మని

వీంచును, ఒక్కొక్కప్పుడు తోటియుపాధార్థయులలో నెవరి యింటి

శై నంబోయి భోదనము చేయును, ఎన్వరితోను వమూటా+డండు*,. పాఠ

శాలలో గుర్చీలోంబండుకొని నిదురపోన్సను, ఒకసారి రామేశ్వరము

తనిఖికి వచ్చినాండు. జోస్యులు నిదురపోవుచుండెను- ఎవరో జోస్యు

లను నిదురలేపిరిం జోస్యులు కన్ను తెజచి చూచెను రామేశ్వర

మెదురుగా నిలుచుండెనుం జోస్యులు కన్నుమూసి వుజల నిదుర

నారంభించెను, రామేశ్యర మింటికింబోయి “నీవు సరిగాం చాకములు

చెప్పుట లేదు. నేను వచ్చినప్పుడు కుర్చీలో నుండి లేవనైన లేవక

నిదుర పోన్సచుంటివి. _ దీని కేమి సమాధానము వెప్పెది నని

కాగితము పంపించెనుం రామేశ్వర మిట్లు చేసెడివాండు కాండు*

ఈ కధ తక్కిన యుపాద్యాయు లందరి యెదుట జ6ఠిగను, ఊర

కండినవో గాసగుండదని రామేశ్వర మట్లు చేసెనుః జోస్యులు

తా నెట్లు చెప్పిన నట్లు నడచునసిః తన (వవర్హనకు నతం డంగీక

రించెనని రామేశ్వరము తలంచెను, ఇట్లు కాగితము (వాయుట

జోస్యులను విక్సించుటకు. గాదు, తాను మంగమ్మకం (బ్‌యుః

డగుటలో6 గల శృంగార చేష్టలలో నిదియు నొకటి. దీనికి జోస్యులు

మానము వహీంచవలయునని రామేశ్వరముగారి యూహ* ఇందు

వలన జోసురులకు శిక్ష యేమియుః గలుగదుః, కాని యా యత్త్రరము

మూాచినంతనే జోస్యులు మండిపోయెను. అతండు మజుల దిరుగు సమా

ధానము (నాసెను.. “ప్రియమైన రామేశ్వరముగారు! మి కాగితము వచ్చినది. "నేను పారళాలం బెజచిన కెండు నెలల నుండి పని

చేయుటయే లేదు. నిద్దురయే. పోవ్రుచుంటిని.- నేను సరిగా నా ధర్మము వేసినచో నేను పెండ్లి యాడిన స్రీ తమ శేల యుంవుడుగత్తై కావ

"లెను ఇది మి యాజ్ఞ (పశారమే చేయుచుంటినిగదా! నేను పెండ్లి

యాడిన (్ర్రీతో మిరు సుఖపడ్డునట్లు, నాకు జీతము'పేర. నెలక్రుం చాలిక రూపాయలున్సు. సామెతో. గలసి యొశే యింట నున్నంచుల

పదునైదవ అధాయము శీలి!

శీబది రూపోయలు నిచ్చువట్లు = ఇది వున మధ్య ఖరారు మోయ నాకుం గాగితములు గీగితిములు పంవించవలదు..ఇట్లు మోసపత్నీ పండు 'జోస్కులు అని (వాసి జోస్తు లా యుత్తరమును బం(టోతున కిచ్చి తక్కిన యుపాధార్థయులంద ఊంని. జూవించి తీసికొనిపామ్మని చెప్పెను. కొందజుపాధార్థయు లా య్వుత్తరనును జూచి జోస్యులు నట్టి నవుం నక్షుం డనిరి. అపవేకి యనిరి. కొందరు చూచితిరాా పాపమా జీన్స6 జెంత దుఃఖంచుచున్నాండో!ి యనిరి. మటికొందరు “ఫోబ్రండి దినము లలో 'రామేశ్వరముగారో: జోస్యులో యిద్దటీలో నెవరో యొకరు చనిపోవుటకే వచ్చినవి దనిరి. రామేశ్వర మో య్వుత్తరముం జూదుకొనెను ఈ య్వుత్తరమును దక్కిన యుపాధార్థయులుగూడ6 జూచిరని తెలిసికా నెను. (ోధఘూర్షి తతామాక్షుండయ్యిను. జోస్యు లునకుం దనమిం:ద నింత కసియున్నదని యతినికిం 'జలియలేదు ఈ వ్యస్థండైన (బహ్మీగాం జేమిచేయునని యూరకుం డెను. చిన్న వాము మైనను పెద్దకజ్టతోం నొట్టవలయును: ఉోరకుండ రాదని మజుల విచా _రించెను, "రెండుమూన్నాళ్ళయిన తరువాత నొకనాంటిరా(తి యరుంగు మోంద6 బండుకొన్న వాం “జేదో యూహించి యూహీంచి జోస్యులు హరాత్తుగా లేచి యింటిలో నికిం బోయిను ఈ లెండు నెలలు వా రున్న భాగమున వీధి తలువు మూయంబడి యుంపలేదు అతండ లోనికి. బోయి భూచెను మంగవ శ్రి నిదపోవుచుం డెను. అతండా మెను ని(దనుండి 'లేపిను ఆమెలేచి యూశ్చక్య పడి మయూదచు౨డెనుం =... జో అవునుగాని నేను వారము పదిరోజులలో. జచ్చివోవు చున్నాను నీవు దుఃఖసడుదువని స్‌తోం జెప్పుటలేదు. నీవు వెడి పోయినదాన వెట్లును జెడిపోలివి. నేను చనిపోయినతరువాత (బాహ్మణ విధవవై యిట్లు (బతుపట యొందృులకు? నీకొక యుపాయము చెప్పె దను చేయుము రామేశ్వరమునకు స్థిరాస్థి వారి యూరిలోంగాని యిచ్చటలేదు. వారన్నదమ్ములు: విభాగము కాలేదు అయన నీకు (౮్‌సి యిచ్చినను జెల్లదు, ఈ సంవత్పరముత్‌ నాయన (గెసిడెంటు తనము పోవును. తరువాత నీ కిచ్చెడ్‌ దేమిటి? చచ్చెడి దేమిటి! నే నపలమిందల6. బండుకొని యుందును, ఇంత, జెలిసినడానికిం బగలు మామే యేమి రా(తిగూడ రమ్మనుము రెండు సినిమాలకులగలసి

శీబలి వేయిపడగలు

వచ్చింపబ్బేనాంటి దా నాండు నీచేతిలోం 'ఇెట్రవలయును. అతనియొద్ద నెప్పుడే ఎ-పతు దమ్మడీ వచ్చినను నది యీ తక్కిన యొనిమివ నెం లును డీసిళొనుము.. అతండు విన్నే మిక్కిలిగా ఎ అుగువట్లు కొన్ని యుపాయములు నేర్పింపనను. ఫుఠుషులను వళశముచేసికొనుటయుట్టో యది విషగాం జదివి; మొక దానీవకలను. కాసాపేంటటలో దానితో మాట్లాడి వచ్చితిని. అవ ఇేపీపాట్రినుండి యిచ్చటికి వచ్చి సీకన్నియు బోధించ్చును. నీవ 'రామేశ్వరముకు బుక్కాశకీరును జేయవలయును. ఇది నీమేలుకోసమే వప్పు వన్నాను! నాపగ తీర్చుటకుగాదు. నాపగ యిట్లు తీజటుం "

“నేను వదలిపోయెదను. అఆతంయను వదలిపోశ్రను. అప్పుడు నీ వెట్లు (బతిెదవో యాలోచించుము: నీకల బదునేడేంచ్ల కన్న నెక్కువ 'లేస్ట. నేను చనిపోయనంతనే మా నాండుకానిి మా వాండుకాని వచ్చి కర్మలకు నిక్ను రమ్మందుర్వు నిన్ను (గాహ్మణ విధవను 'జేయుటకు. దానికొప్పుకోని లావ్మాణ్యము. పాడు చేయకుము. దానికి. దగినంతమ ౦వ 'వేజేయున్నారు. నిన్నుం దీసికొనివోయి రామేశ్వరము నెచ్చటవైన నాంయయమనుము. ఈ యెనిమిది సెలలు'నేను చెప్పినట్టు చేసికివా, సదిపండెండువేలు నీ యొద్దం జేరును. ఈనిర్లబ్ద మైన లోకముం నపుడు నీవాడినది యాంట పొడినదిపాట, ధన వంతు డసుటచేతనే కదా 'రామేశ్వరనింతనని చేసినది. వానినినాఅి గించి న్స ధనవంతుశాలవగుము. స్పవ్స్‌లో న్‌ంజే వునుముండు కాండు గడా! సీన్ఫ ధనవంతురాల్నవై న తరువాత నెంతయెంతనేసెదవో నీ్చే "తెలియలలదు. రామేశ్వరమువ ల. (బెసిడెంటుచే కావచ్చును. నేను

చెప్పిన (సతిమాటయు మననము చేసిఫొనుము. పొరపాటు పడకుము అనాధు;డు, చేతగానివాం జేదో చెప్పె "నుకొనకుము- ఒకవే?, నేను జెవ్పిన యీ సంగతులన్నియు 'రామేవ్వకళుతోం జెప్పినాకింకనుబరా భవము సమకూర్చవలయునని తలంచుబ్లిని నీ మాట లతనితోం బదిరో జులు దాంటిన తపవాతం సేవూాము-అంతవరకును జెప్పకుము. అతనితోం చెప్పను; చెవ్పీనను బదిరోజులయిన తజవాత జెప్పెదనని నాచేతిలా 'జేయివేయుము.* వ్వంగవు శ్రీ వదినిమేవములు నివారించి తని 'వేతిలోం జేమువై ఇను, తద పవితన్పర్శ చేత బోస్యుల శరీరదుంతయు

పదునైదవ అధా్యయము శ2ఫి నిష్మదవములో ము౨చి సూమలుపెట్టి పొడిచినట్లయ్యెను. అతం డింతెసేవు విచ్చివానివలె మాటాడెను*. తిరిగి బయటికి. బోయెనుం అరుగుమోంద 6 బరుంచిను, పరుండుటకు బుస్ధిఫుట్ట లేము* “మంగమ్మ "తాను చెప్పినట్లు చేయునా? చేయును, 'చేయకపవోన్టను, దానివలనం చన శేమిలాభము?” అనాండమావాస్య జోస్యులు (గౌమమువెంటం దిరుగుటకు బయలుచేరెను. అటు చేవాలయము.వైైవు పవోవుటయా? ఇటు సీనిమావై వు పోవ్రటయా? చివర కటు నిటుగాః సశ్చిమ దిక్కుగా నడవెను,. కోటరోడ్డుమిోదికిం వచ్చి ఇనుదిరిగి ఫొంత దూరము నడచి కోట దత్షిణకుడ్యము వంటనే పోవునుంచెను, కుడివై వున సుమారు మైలుపహొడుగున కోటినోడ న్యాపీచియి.౦ డెను న్‌దో "పెద్దదయ్యము తాడియెత్తున నిలుచుండి తన వంటనే వచ్చు చున్నట్టుంజెను. ఏడవ వై వున బోగముజేలయ్య కాసాపేయట యనికూడ నందురు. తెల్లవారుజాము న "ండుగ౦ంటలు కావవ్చెను, నిజముగా . సది నడురామ్కి ఒకటిరెండు కుక్కలతనిని జూచి మొటి7ను, మటి -ఫొంతదూరము పోయినతరువాత నతండు -జీనిమాందనో కాలు వేసెను, ఆండడుగులువేసి భయపటడెను అది పానేమో? వజల రెండడుపలు వేసి తనకు భయమెందుకో తెలిసినది కాదనుకొనెను. రామేశ్వ రము ,(పెసిడెంమై న తరువాత కాసాపేంటటలో చివర మేడ వేసెను సురపాలక నలఘఫు మెన్నికలలోం గబీప నోడించి కాళ పిట తర ఫున తాను గాలువవలయునని_యతేనికిం శెద్దయాశం.. అప్పుడు తస జీవితమ.లో నతండు గొ ప్పకార్యము చేసినసవాంయగును. జోసుర్టులు వాని యింటిముందునకుంబోయి నిలుచుంజెను, అతని యెకందలో లత్షులుు, కోట్లు, స్థర్ము న్బదములు॥(ప యోజసముమాలినయూహలు "పేక్పువియరు (వాసిన డెనా శ్రైష్ట యువరావన్న నాటకములోని కధానాయకునిబుజ్ణలో వలెం జెలశేగను, నిరర్ధకమ్ములైన యా యూహళలన్నియు. నినువును (తొష్వుతిన్నట్లతని హృదయమును దినుచుంజెను, కోటలో నాలుగు గంటలు కొట్టిరి. అతలటుపడి రై లుస్టేషమనునకు6 బోయెను. అచ్చు టికి వచ్చునవిగాన్సి పోవునవిగాని బండ్లు ర్యాతిపూంట లేవు. ఒంటి నృంభస్పు మేడవలెనున్న యాస్ర్రేమను "పెద్ద బంజరుబయలులో దిక్కు .లేనివానివతె నొంటరిగా నిలుచుంజెను. _జోస్యులు ' స్చేపనులోనికిం

జీవిక వేయిపడగలు బోయిను, తలుఫులు వేసియున్నవి. ఎవ్వరును "లేరుం ఆత్మబంఘను నానుకొన్న ట్లాతం డా వ్రేషనుగోడ నానుకొని కొంత 'సేష్ట నిలు చుండెను. ధ్వని క్రీమజాలనిస్వన ము. వెలుంగు మినుకుమినుకు మని చున్న తారలది, గాలి తన నిశ్వాసమునది* తక్కిన (ఏపంచమంతయు నిశ్హ్చైతన ర్ట మైన ట్లుండెను, ఇంతలోం దూర్చున నుషోరాగము తొోంచెను, జోస్యులకు "వెలుంగనిన గిట్ట లేదుం దివాంధమువల6 బోయి యే యడవిలోననో దాయకొంద మనుకొనిన నతని మనుష్యావ యవము ఎతని కాటంకము కలిగించెను, (దాణములున్నవ్రన్న. శ్లైల పోరాదో! ఒక వ్యాధి యేలరావలె? ఒకయురి యేల శతీవంబడవల? ఒక వై లుక్రింద "నేలపడవఠల? ఒక క_్తిదెబ్బయో తుపాకిదెబ్బయో యేల తగులవళ? జ్దోస్యులు శరీరమువేత నుండి "లేనట్లుండ లేకపోయి నను మనసుచేత మాము లేన శ్రే యయ్యొను, అ జీవి యున్మత్తుని వలె నా చీకటిలో బరుగులెత్తైెను, తరవాత నాలుగు రోజులవజకును జోస్యులు కన్పించలేదు* ఐదవనాండు సాయంకాలము రామేశ్వరము సినీమాకుంబోవుచుం డెను ఇ (పొద్దు సరిగార్యగుంక లేదు. చేతిలో 'నేదియోఫుమ్చుకొని యొదురుగా జోస్యులు వచ్చుచుండెను. జోస్యులు వీచ్చివానివలె మలినవనన ములు? చింపిరిజుట్టుతో నుంజెను. శెండు నెలలనుండి యొకపూంటలయ్యు నాలబ్దురోజులనుండీ యనలు తిండియు లేక యతండు గాలివలె నూగి పోవ్రచుంగానుం 'రామేశ్యరమువెంట ముగ్గురు 'తాంబాకాబోస్ణ మెంబ రులు వద్చుచుండిరిం సినిమాహాలులోని శాడీలు ముగ్గురు వచ్చు చుండిరి. రామేశ్వరము దగ్గజకు వచ్చిన తకువాత జోస్యులు బట్ట వాటున నున్న క్తినిత్తి 'రామేళ్వశమును బొడువంబోయును,. ఓవిక "లేక తూలిపోయెనుం మ'గ్గురు కొడీలు నతని మిందయుడిరి. "పెద్ద మనువ్యులు వారిని విడందీసిరి. శాడీలు. చావమోదుటచేత ననలే న 'యోవీక లేని జోస్యులకుం (గాణముకడయుక్సైను. రామేశ్వరము భయ పడెను. వారును ఏరును నీరు "కెచ్చి చన్నిరి గంటసేసటి కతండు లేవ నెమ్మదిగా నడచిపోవ్రచుం డెను. వానినిజయూచి కొందరు జెదరించిరి. కొందలటు నవ్విరి* కొందరు తఆాళ్ళు విశరిరి, ఒక బలాధికుండు తూలి పోవ్చచుం బోవుచున్న యతనికి గాలము పెక్స్టైను, జోస్కులు బొక్క

రజ పదునైదవ అధ్యాయము 425 బోర్లగాల బడెను. జోస్యులు ముక్కుపగిలి _ నెత్తురుకారుచుం డెను. “మొగమంతయు€ జెక్కలూడెను, చీళటిలో నెవరికిని. గనిపించ -లేదు- జోస్యులు “లేచిపోవుచుంజెను, రాతిరి రెండుజాములవజకు నతని మనస్సు పాతాళలోక మందును; శరీరము భూలోకమందును దిరుగు చుండెను. రాతిరి రెండుజాములప్పుడు గుంజేటివం తెనదాంటి చీంక టిలో. బోవుచున్న యతని నడి నెత్తిన యొక దండ ఫఘూతము తగిలెనుః అతని (పాణము లదివజే పోయెను, అప్పుడుపోయినది శరీరము గూడను, గాఢాంధతమనమేఘము లావరించిన యామహాకాళ రాతి యా 'దెబ్బకుం (బతిధ్వని కలిగించుటకు వెజుచి కాంబోలుు టపూమని సరిగా ధ్వనించకయే భయదనిశ్శ్ద -శేఖాపరీవృత యయ్యొను= ఒకనాంటి సాయం కాలమున ధర్మారావు కాలేజీకి. బోయెను కిరీట పరిదీనవదనుంకై యుండెను. అతనిమొగము చూచినతోడనే ధర్మారాన్సనకు గుండె గుళ్లేలుమనెను. కిరీటిని దాను దివారా(త ములు పోపీంచుకొనుచుంజను, అతండు మల్లెపూవువంటివాండు* వమా(తము ెడదగాలి వీచినను తునింిపోవును వీమి దుర్వార్త వచ్చెనో! ధర్మారావు సమీపించి కిరీటివంక6 జూవెను, అతండు దుఃఫమ.నిండినక్‌నులతో జేబులోనుండి యృుత్తర మొకటికీసి ధర్మా రావు పైకిం బడ వేసెను, ధర్మారా వుత్తరము దూడలగా “కిరీటితల్సి క (సాణముమోందికి వచ్చినది. వంటనే బయలుబేజటీ రావలయు నని యున్నది. కిరీటి మొగములో నిత్తుముచుకట లేదు. ధర్మారావు “నాయనా! ఛభయములేదు! వదో కొంచె మెక్కువచేసి యుండును! నిజమ-గా నుత్తరములోనున్న క్షు యయినవోం దంతియే యిచ్చెడి వారు భయములిదని చెప్పెను కిరీటి “అన్నా! మాయమ తే జబ్బుచేసెనా? అని ధర్మా రావును గౌాగిలించుకొని యేచ్చెను. ఆమాటలో కిరీటిజీవతమంతయు ధ్వనించెను* ధర్మా రావుహృదయ ములో సుడులు తిరిను. నైలాజుగంటలకు రైలునకు€ బోవు టకు గంట వేళయున్నది* నై లెష్క- వజకు భయము "లేదన్న మాట ధర్మారావు వందసారులనెను, మైలు బయలు బేజుం బోవు చుండెను, కిరీటి “అన్నా! యొన్నిస్తార్లన్నను భయము "లేద నెదవు, అమ్మ (బరుకునా! (తుకదా? ధర్మారావు “నాయనా! భయము

12౮ వేయిపడగలు "లేదు; భయములే దనెను,. అర్రైలు కదలిపోయెను. నని కదలుట! సుబ్బన్న పేంట వలకు దానికి సామాన్య ఎనులు లంకణాలబోటని వేపు పెట్టిరి. రోకలిబండవలె నెవ శ్రైదిగొ నడచును దూరమునకు6 - దోంచెను,

ధర్మారా వింటికి వచ్చెను, అరుంధతి వెక్కిరింపుగా *ఒక్క-శే వచ్చిరి. తమ్ముందేడి” యనెను. ధర్మారావు “కిరీటిత ల్లికిం (గౌణము మోందికి వచ్చినదంట! అతందు. నెల్లూరు నెళ్ళెనుం అకుంధతి: అయ్యో! అయ్యో! తల్లికా? ఇతని "పెంద్లిషపూట యేవ? ధర్మా; అతండు నదియ? యనుకొనుచున్నాండు. కిరీటితృల్లి చనిపోయిన తిరు వాత నతనిమావ మేనల్లునిమాంద దయగలిగిన6 బల్సానిచ్చును. అరుం ధతి; వటి పజేయులైన తరవాత నా తలిదం(దులపను నాకను మజల (పేమ యంపరించునుం ధర్మా? ఇంకం బేండులకా? అరుం ధతి తెల్లబోయి మూచెను, అది శి రదృతున్స- వెన్నెలలు కాయు చుండెను. కానిజయట౧ంబండుకొనుటకు చిజుచలిగానున్న దది. అయినను (బొద్దువోవునరకును జనులు బయటనే పండుకొనుచుండిరి. అరుంధతి _ (పక్క బయట వేయును, రాళిరి ప న్నెండుగంటలకు లోనికింబోదురుం ఇంటి (పహరీగోడ చాలభాగములయందు౬ బడిపోయెను. మజిల గట్టించుటకు ధర్మా రావ్రనొద్దవబ్బులేదు. అందు వేతమ-నుష్పకోటవలె నున్న యిల్లుమ అుగపలేకపోయెను.. అరుంధతి: (దహరీనోడ చాగు చేయించరాడా? ధర్మా రాచరికమునా రను భ్‌ యీాయలేదు. అరుంధతి; వన యింటిమాట? ధర్మా; నే నెకరియింటిమాట చప్పలేదు, ధర్మా రావు ఫ్రు_స్తకమేవో చదువుకొనుచుంజెను, అరుం దతి; ఇప్పుడు నేను పలుకరించినచో. గోపమువచ్చును నాలంబోలు? ధర్మా రావు మాటాడలేదు, అరమంధతి: ఏ ఫు _స్తకమైనను నంత బాగుం దును కొంబోలుం ధర్మారావు నవ్వెను. అరుంధతి; అనగా నీవ్వుస్త కము నాగుండలే దన్నమాట. ధర్మారావువ ఇవి ఇవో యుప నార్భసములు+ ఇవ్‌ (వాసినాయన ఆంధధ్రడి శెన్సంట. నివమేకాంబోలు నని త్రీసితిని. ఆంచ్చేయులలో ఏక్‌విక్‌ పేపప్ప అని యున్నవి. అవి బ్రాల రమ్థ్థముగా నుండునుః ఈయుపన్యాసములు వాని ననుసరించి (దాయలయిడె, నని చెప్పిరి. శ్రీసి చూచితినిగ”దా?. దీనికి వానికి నేమియు

పఫదునాబ్దవ అధ్యాయము తీవ?

3ంబంధమ.లేదు* ెప్పిన బేచెప్పి; వెప్పినేఇెప్ప, (పాణములుతీయు మన్నాడు. పలుకుబడిలో నొదుగు ఉక చిన్నవాక స్టామును జెప్పి పెద్ద యస్థ్రమును స్ఫురింపం జేయుట మొదలయినమ హాోరచయితెలతణ ములులేవ్ర. ఒకళ యగ లేదు వాచ్యుతే యెక్కువగా నున్నది. శబ్ద (ప్రయోసమ నంయంయా+-డ సొగసు గన్పిందుటలేదు- అరుంధతి : మిమ్ము సంతోమపెట్టుట కష్టము. ధర్మారాన్సు ఏ మా మేననూామ రూంయెనకుల గూడనా! _

ధర్మారావు మజునాండు వం జెనవద్దకు వాహళ్టిళి పోయి తిరిగి వచ్చుచుంప6గా దారిలో శ్యామల కోనివించెను, ఆమె *మాయింటికి దయచేయరా?” యనెను, అమె యదివజకుం. జూలసారు లశ్షే పిలుచు టయు ధర్మా రావు పోకుండుటయు జరిగినది. అ నాండు ఫర్మారావు వారియింటికిల బోయెను, అతండు వెళ్ళినంతనే పంకజమ్యగారు శ్యామఎయు నతని నెంతయో గౌరవించి. క+ర్పుండంబెట్టి లేదో (వసంగము సాలిం విరి, ఇంతలో. గుమారస్యామి నచ్చెను, అతండు ధరా శై "రాన్ఫనకు నమస్క-రిం చికూస్పృం డెను సజ్యామలాకపూరస్వాము లిద్దజు నొక వుంచము మోంద నే కూర్చుండిరి.

కుమా: మాన రుగారూ! మీరు తెలులస స*గుగాంజెప్పవల యును, ధర్మా; సీకా+ కమా: “నాకులాదు. అని నవ్వి శ్యామల చైవునపం దల యూ పెను, పంకజమ్మా: అప్పుడే చూడండి! ఎంత (గద్ధ ఫుట్టినద్‌ ! ధర్మా: మస్మృభుండు కడు చెక్షనాండు .

కుమారసారిమివె వక్కని నొంతుక, అతండు కొంచెము నంగీతము పాడెను* జ్యావల ఏణతెచ్చి. రెండు కృతులు వాయిం చెరు. కుమారసాారు వ నాకన్న నెక్కున నంగీతము. తినకు వచ్చునని చూపించుటక్రు నే నేమి చెప్పొంటినా! శ్యామల సిగ్గుతో “అందుకుకాదండీి యనెను. ధర్థారాస్పతిరిగియింటికహో యొనుం అతండు తనలో “*నిదియుబాగుగనేయున్నది- (శ్రీ పురము దృష్టితోం జూచినం దచ్ప్చేనియులేదు. వైంగా సర్వమును సుమనోహరముగా నుండు ననుకొనెను, ”

అరుంధతి వడ్డించుచుండెను.. " ధర్మారాపు “వేను సి న్నేరి వేసికొంటినా! నా చిన్నతనములో నా బ్యూనాకు. 'దెలియన ష్పూడు

శ28 వేయిపడగలు నాతం(డి నిన్నంటంగనైను. నేను కోరికొని చేసికొన్న చోనీకన్న నంద కనెను విద్యావతినిం జేసిళొనియుందును” అరుంధజి ; ఆమాట మింద నే నిలువయిడుండు! అట్లయినచోః గొందజు ఫురుషులకుం - 'జెండ్రియే కాదు* ధర్మారావు : కాకపోయిన నేమి? అరుంధతి : 'మొన్నమిాశేకడా ఇెప్పితిరి* జర్మనీలోనా! జనసంఖ్య వృద్ధియగు టికుం (బతివారను_ బెండ్లి చేసిఫొనవలసిన దని ఆాసించినారని! ధర్మా: జనసంఖ్య వృద్ధియేని! అరుంధతి మాటాడలేదు, ధర్మా "రావు కూరకొంచెము వడ్డించు మనెను, అరుంధతి; చెట్టుననాలుగు కాయలున్నవి. కోసివండితిని. అందులో నొకటి ఫుచ్చిపోయినది. తక్కిన మూండు మో పంటి[ిందికి రాలేదు... ధర్మారా వొక వీలాసప్రం జూఫు చూచెను! అరుంధతి యొక విచ్శితపుసి/్ణు పడెను. ధర్మా: కూర కొంచెమైనను మిక్కిలి రుచిగా నున్నది అరుం ధతి : పరథధ్యానముగా నున్నారు కాంబోలు! ధర్మారావు వనే నెప్పుడు ననుకూలుండ నే. అరుంధతి: స్వామిగాలియైనం దగిలి యుండడా! ధర్మారావు ఏ మాస్వామి మహైవివతీ (పణమైకజీవి. అరుం: పచ్చడి వెయుదునా! ధర్మా; "వేయుదునా! వేయు దునా? అరుం: నేండు మంచిగాలి ఏచుటలేదు. ధర్మా వ ఎట్టి వానికిని ను(దేకము కలిగించు సంగతు లు(బేక మేకలిగించును. “ేండు నా (పకృతి కొంచె మ.,(దిక్తమైనది+ అరుంధతి; అభిలాప వృద్ధి పొందవలయు ననిన ఏిషయవిమర్శచేయరాదు, ధర్మారావు: అట్లు ఇచెప్పుము* నీకంత (పియమేని విమర్శ వేయను, నాంటిరా(తి పండువెన్నెలలు బొండుమ,ల్లెలు ఏరిసినట్లు, 'తెల్లనిమడతలు విప్పినట్లు, (పణయజీవితము_ వికసించినట్లు నాల్టు దిక్కు-లక్రుం జూళ్ళుకట్టి (చవహింవెనుం ఆ వెన్నెల మన్మథ ధనుర్హాా వినిర్ణతసితకల్హారరో చివలె మృదుధ్వనియు, సుపరిమళమును గల 'వెలులసలు తెచ్చెను, జ్యోత్సా షేవి వాయునిహితపరీమళముచే గర్భ వతి యయ్యొును* " కిరీట్‌ తిరిగి పదునేనుదినములకు వచ్చెను. మనిసి కృశించి పోయెను, మొగమున( 'దేజస్సులేదు. ఆనాండు సాయంకాలమున నిరు వురును గలసి మజల వంతెన డాంటిపోయి?. పూర్వము కూర్పున్న

పదునైదవ అధ్యాయము శ్ర20

చోటనే కూర్చుండిరి. ధర్మారావు : కిరీటీ! బాల చిక్కిపోయి నావు, వమిటి కధ? కిరీటి; అన్నా! మా యమ్మాగారు నేను పోవు బైనప్పటికి వ' రణావస్థలో నున్నది. కడచిన రెండుమూన్నాళ్ళ నుండి యామె కిరీటి కిరీటి యనుచున్నదంట, మా మామకంగూడి న్నుత్తి రము [వాయించిరంట్య ఆయన రాలేదు, మా యమ్మకు "నేను వెళ్ళు నప్పటికి స్ప ఖపహాలేదు* నా కామెను జూచినంతనే. దుఃఖము పొంగి పొరలి వచ్చినది. నేను దగ్గజంహర్చుండి 'యమ్మా"యని విలిచితిని. అమె యంతస్మ ఫ్రతీలేకపోవుటలోనను నా గొంతుక వినిపించినంతనే కన్ను 'తెజచి మాటాడుటకు శ్కిలేక కన్నులనీరు "పెట్టుకొని చేయి నామోందవై చెరు. చిన్నప్పటినుండియు నేరుమాయన్న దమ్ములలో గనిమండ నిగుట చేత మాతల్లి నన్ను మిక్కిలి (చేమించుచుం డెడిది. అప్పుడు నేమ నిత్యవ్యాధుల చేత మి్క్‌లి బలహీనుండనుగా నుండెడి వాండను, మానాయన నన్ను బడికిపొమ్మని "వేధించెడివాండు. నా కోపీక లేదు. ఆయన నన్నుం గొట్టును. మాతల్లి న న్నాదరించును- “నాకు. బదునాతేండులు వద్చువజుకు సరిగా జదువు సాంగలేదుః తరువాత మాయమ్మాను నేను వదలిపెట్టియుండుటి "చాల కష్టముగా నుండెను, నేను నెల్టూరులోం జదువకుండ బందరులో. జదువుటకు6€ గారణము మానాయనగారు, ఆయన నాయం 'దెప్పుడును గఠిన ముగా నుంజెడివాండు, బందరులో మాక్షుం జుట్టములు న్నారు. వారి యింటం దిని చదువుకొవ్యూని న న్నచ్చట నుంచెను వారి యింట నుండుట నాకు దుర్ధ్శృటమొపోయి, నేను పూటకూళ్ళ యింటిలోం జేరితిని. దానికి మాతంటడి నన్నుం డిట్టి కొట్టి నా(ప్రాణములుతీ సెను. మాయమ్మ సర్వవిధములనాకు నాభారమైనది, నాకుం 'జెండ్లీకశాలేదని మా నాయనకు దిగులులేదు, మా యమ్మయే యారాటపడెడిది* మిగిలిన యా స్తిలేదు- చదివిన చదువు లేదు* నాపవివాహమెట్లగును* అందులో మా తల్లి చనిపోయినతరువాత మా మామ నాకుం బిల్ల నిచ్చుట కంగకరించనే యంగీకరించండు మౌ యమ చనిపోయిన దనినను రానివాండు మాతోం దా నేమి నంబంధము పాటించును ? అనాండు రా(ిశే గ్లేష్మము (క్రమ్మెను* మౌ యమ్మ చనిపోయినదిః గారీ'జీవివై లాసమునుండి వచ్చినది; [రిగిపోయినది. చాళ్ళాగ్యుండనైన

నాకుం దన్ని యట్లు "దక్కను? నేను సర్వదా దరి(దుండ 2 ని, కావ భేశువో; కల్చవృతమో యనుకొంటినిం అట్హి మాతృవియో గము ననుభవించుదు నేనువినష్టుండ తిని, నాకు దిక్కెవరు? ఇంక. నాప శశి లభించదు, నాశాయాశళలును దెగిపోయినవి, నేను (బకికి యెందులకు? ఒకనాండు సాయంకాలము వీనాకీనీ నదివద్దకు6 బోతిని. నది కొంత యిసుక వదలిపెట్టి వేణిక దూరమ గాం బోయి యచట శరత్కాలమ వ.నల6 దెల్లబడియుండెను.. జలమే యొండు విజిగకో శరదాకాశము నదిలో (బతిఫలించెనో, మాతృ విర హితుయనైైన నన్ను. జూచి నది విషాదమ్లూర్రిమై తెల తెల వోయిునో! నీటి (వనాహము మనుపటియంత వేగము లేక కొంచెము మందగించెనుం (వవాహమునకుం (కాగా. నిసుకలో నొక గుంట యుండి యా గుంటలో నీరు నిలవి2ను, ఆనీ నిళ్చలమ. గానున్నదిః ఈూన్థహృ వయ.ండనై! న నే నా జలగసమిపమున౦గూరు ఎండి నీటిలోం జూచుమంటిని. ఒక చిజుకప్ప నీటిపై కివచ్చి నన్ను. జూచుదున్నది, నే “నమ్మయేదని యడిగితిని. కప్ప నీటిలో మ నక వేసెను. నీటివైని . గుంపమి.గా సున్నవలె నొక జలేఖ యేర్చజెనుం అజ! యీమి సమాభానము చెప్పినది! అచటినుండి బయలు చేరి యొడ్డననున్న "దేవాలయమ లోనికి బోయితిని. సాయంకాలవ గుటచేత వైవ్లవులు ప్రీవురుషులు జేవాలయము.లోనికిం (బనావాముగా వచ్చుచు. జోను చుండిరి. తన్ని పోయినవాండని వన్నొక్క- రాదరించలేద- సర్వజీవ లోకము నాయం దంతనిద్టయమేలమైనవో! అప్పుడే చీకళటులు ఫ్‌డు చుండెను, నాకు దుఃఖము తటుము కొని వచ్చినది. ఇంటికింబోయితిని. మాయన్నలుః మాయప్పగాన్హుః మాతండియునేవో మాటాడుకొను చునే యుండిరి. వారికి మాయవ్శైి చచ్చిపోయినశ్లు. లేదు కాంబోలు! నే నెవరు పిలిచిన మాటాడక స్‌త్యవ ((పూరితలోచ నుండన్నై యుండుటమూచి వారు కొంచెము భయుపడిరి, నా కన్నము సయించలేదు* నన్ను నర్వథా రక్షించిన తల్లిని జితిమిందం బెట్ట కాల్చివచ్చికిని, ఆమె వైతరణి సుఖముగా చాంటటవలయునని గోదాన మిచ్చితిమి. ఆ గోవు తోశపట్టుకొని నేను గూడ నరకలోకమునకు బోద వునుకొంటిని. కాని యామె పోవుచున్న (తోవ నాక్రు విస్పష్ట

పదునైదవ అధాయము శీలి1 ముగాలనివించలేదు, ఎన్ని విధముల మా తల్లినిగలసికొంద మన్నను నన్ని మాగ్షముల నిరాశయు; నిరత్సాహమునే గోచరించెను, చివరకు “నీ వ్రుంివికదా యని యిచ్చటికి వచ్చికినిం “అన్నా! మూ యమ్మ పోయినది అని కిరీటి మొగమున చేతులుంచికొని య్‌వ్వనారం భింఫెను, ధర్మారావు కిరీటి చుఃఖమసనయించరానిదని తెంసికొ నెను. దుఃఖా వేశసవ.యమ.న నుచితానుచితిములు పాటించరాదు. కిరీటిని 'వేయికన్నులం గాచినంగాని యతండు (టతుపనట్లు తోంచలేదముం ధర్మారా వతనినిం జేరండీసి కొయిలించుకొని “సూబూ! చనిపోయిన తల్లిని నానిరాలేను గాని మి మూమనద్దకుం బోయి యీ నం బంధము నీకల దప్పక యగునన్లు చేయంగలను, శ్లివరా విన్నాందు పశుపతి యున్నాండు. సూర్య పతి యున్నాండు. హరస్పవాయని చేతం 'జెప్పీంచెదను* ఎంతక లెక్ష్వరె ను మా మావమయిందరి మాట వింకి పోవునా? నీకల దప్పకుండళశి శేఖను సవ. కూల్చెనము- ఛభయములే దని వీంప్రు తడిమి చెప్పు యోదార్చి వెంటం దీసికొని (గామములోనికి వచ్చెను. అతండు భోదనము చేసినంత సేపు హోస్టలులా 6 గూర్చుండి యిద్దరును గలసి యింటికి. బోయిరి* కిరిటిలో 6 (గ (కవ ముగా దుఃఖము. నిలువం(దొక్కు-కొ నను. అతంకు పూర్వమువలె జేనిని గుజీంచియ మాటాడండు.నవ్వండుః చుట్టుకున్న జనులు ఈ ఫ్టిరసములో మునింగిపోవసీః అతని "పెనవిమోంద నేజామా[తమ.గ్య సను హాసము నోచరించదు. అతండు సరిగా నన్నమ తినడు, ధర్యారావెంత చెప్పి నను లాభముబేకపోయెను- అతండు డారివెంటం బోన్తదుండగాయూాచిన (పతివారును నతండు మసాదుంఖాయంబు రానినిమగ్ను6 శని వెంటనే "తెలిసికొన ంగలరు.కిరీటిధ ర్మా రావునత్తుకొని సండుకొనును. ఉన్నట్టుండి యూరశే కన్నులనీరు "పెట్టుకొనును. ధర్మారాన్న కన్నీరు తుడిచి దగ్గజకు లాగుకొని గట్టిగాం గొంగిలిందుకొనును. చెక్కిలివై 6 జేయి వైచి సమాదరించును కిరీటి యప్పటికి శాంతించును, అతండు కాలే జీకి౬ బోయిన్మన్లు పోవును. వచ్చిన క్షు వచ్చును* దివారా(తములు ప్లున్తకము నంటండు. అతని మసస్సులో, హృదయములో శతి కేఖ మొక్క-తియే యున్నది. తదితరనృష్టికి నతసనికి సంబంధనే లేదుం ఖ్లు "రెండు నెలలు గడచచినవి. అంతకంతకుం గిరీట్‌ ద౭ఖను వర్ధమాన

ఉతిలి వేయిపడగలు మగుచుం డెను గాని తగ్గుట లేదు. ధర్మారావున కేమి చేయవలయ.నో “తెలియలేదు ఒకనాండిర్వురును మికారు పోయిరి*. తిరిగి వచ్చు నప్పుడు కిరీటి నడువలేకపోయెను. ధర్మారావు “ఒంటిలో. నోపికోే యొచ్చటినుండివచ్చును? సరిగా నన్నమే తినవాయెను. బొమికలన్నియు బయటంబడినవి, ఇంతదూరము నడువలేవు) ఆని యిర్వురును 'నెమ్మ దిగా నడచివచ్చిరి. హోస్తలులో6 దక్కినవారందటును గిరీటి యీ స్థితికి జూల విచారపడిరి. ధర్మారావు కళాశాలకు. బోవును, కిరీటి వాకిట నిలుచుండెను, ధర్మారా నెప్పుడు వచ్చునా యనియీ యొదురు చమూచుచుండును. కళాశాల వదలి పెట్టిన తరువాత నిమ సమైన నాంగక ధర్మారావు వచ్చును. అతనివంకం గిరీటి ఇెప్పవేయక చూచును రెండు నెలలనుండి కిరీటి ఆఫ్పవేయుటయే లేదు... అబే యొక పతిగా కన్నులలో నున్మాదమే నగోచరించునట్లు (పతినాని వంకను జూచును. కిరీటి యీ (ద్రణయకధ విన్న (పతివారును నతని యెజస్నిద్ధులైరి. అవా! ఎంత (పేవ శాలి! అట్టిఫ్టికిలో నుండుటకెంత గాఢమైన శీలమ.కలవాండు కావలయును! ఇతనిస్థితి చదాచినవారందటు _ నితని మామను దూషించుచుందురు,

శరత్కాలము పోయి హేమంతర్తువు వచ్చెను. సన్ననిమంచు పగలుకూడ (పొదెక్కువజకునుు సాయంకాలము (టొద్దువాటాపమన్న దనంగా మొద లుపెట్టియును నవ్యవహితముగాం గురియుచున్నది= పడమటింటివెనుక నిర్వాయు గగనిభాగమునం బొగ కెట్టు కట్లినట్లు సన్ననిమంచు నట్టిక్కులనా వరించెను. ఆకాశమున నేవో పండి కోసిన యవ్యుత పుం గుపష్పనూర్చి తూర్చారయిట్టినట్లు నన్ననినూలవలెదుషా రము కురియంజొచ్చెను. దిక్సతులు నలుగురును సన్నని మేలిము సుంగుల్నువె చికొని? యద్భృశ్యముఖమండల్నలై న రాజనస్ర్రీలవలెం (శా శించిరి. కాలువలు (ఠ్రమమ.గాల గృశించిపోయును. పచ్చికమింద రెరడుజాములప్పుడు నడచినను బాద ములు తడియుచుం డెను, చేలనెంట సడచుటకష్టముగా నుండెను. పెరింగిన వరియాకు లన్నియు హీమచిందు సంసిికృముులై ' చారివెంట. బోవువారిని చల్లగాల దాకచుండెను, మంచువిందునులు "కామ 'రాకులమిోందం (బబ్బలి యాకులమిో6౭దలురిసి (పాతఠఃకాలమున సెనగగింజలంత యుండి (ఎౌ్లెకానకొలంది పరి

క్‌] పదునైదవ అధ్యాయము త్మీలిి మాణము. తగ్గుచు మినుపగింజలై , పెసరగింజ్యలై నూవ్రగింజలై, చిట్ట చివరకు మణిరాచినపొడిలాని యణువులవలెంగ నిపించయొచ్చెను. _శిరస్పున నెండ మలమలమౌాడ్చును, నడచుదముండంగా (గైకళానున్న చెట్లయాకులు తగిలి బట్టలన్నియుం దడిసిపోవును. ఒడలు "వేడి యని వీంచదుం (పాణము చల్ల గానుండును. తలమాతము మాః౭డిపోన్సను, ఇది హేవుంతపు కండల లవణము 'రా(త్రియంతయు స్వచ్చ ముగా నున్నట్లుండునుం (పొద్ద(పంపనప్పటికి దీపావళి యమావాస్య నాండు (గ్రమ్మిన పొగలవఅ నెచ్చటబడిన నచ్చట మంచు గుములు గుములుగా కనిపించును. “తెట్సవాజును, సూర్యోదయము కని పీంచదు. జాము (సొద్దెక్కిన తరవాత నచ్చట దూరమునమేఘముల 'వెలిగటించుదుల గనులు మిజుమిస్లుకొలివీ యంతలో సూర్య బింబము "ఫెడేలుమని యెొండలు కాయును, తక్కిన రోజులలో మధ్యాహ్న సూర్యాతప మంత 'తాపకారికాదు. (వాతఃకాలమునుండి (క్రమముగా 'నెచ్చనగుచున్న సూర్యాతపములతో మనశరీరములును (గమముగా 'వెచ్చనగును, హేమంతమునం (బొస్షైక్‌న తీళ్ణ సూర్యుం డొక్కు సారిగా మహాోష్టములైన తన కిరణములు (పసరింపంజేయున ప్పటికిం నాలోలేకపోదుము. శిన్సిరర్తువ్రు వచ్చుటయు. జలిమంటలు గాదమకొను టయు నాాయమే. పల్లెటూరి పసిపిల్ల లప గడ్డిదొరికిన బే చాలు చలి మంట లారంభించిరి. సుబ్బళ్నపేంట బీలిసి బస్తీమైనను ననాదుళైన కొంపలకు పృల్లిటూరిలతణములుపో లేదు. పజేండులలో నూరుబలిసి నది జనులందఅకు బ_స్రీలషణములు బలియుట కష్ట్యమెనది. మొదటి (గామవాసులే యమాయికులు. వచ్చినవారందజు గడుసువారు. గాలిలోంబొరలలోంాడ వమ పహోలై త్యమ-.ల్యుక మ్ముకొని కప్పుకొనిన దుష్పటులనందులనుండికళూడం జలి లోనికీజొఆ(బయర్ని ౦చుచుం డెను. దుష్పటికప్పుకొని వాశకిటిలోనికింబోయి మజలిరమ్ము, దుప్పటి యుంతయు6 జ .ఖ్లబడును, ఒకనాండు (పొన్టెేకైూయు సూఘ్యుయ కనిపించలేదు, దు శ్రీనమునకు మేఘచ్చన్నతయే యన నక్క_జలేదు. హిమాచ్చన్నతయు ననవచ్చును. ఆనాండు కిరీటి “నేను బడికింబోను ఏవ్సను. బోవలిదని ధర్మారాన్సును వారించెను. జాతీయక భాశాలలో నధికార మొకమార్గమున "లేదుః అధికృతనంఘహేతువువే కమా

శ్మీఫైజ్లీ వేయిపడగలు

స్తాలుగూడ నుపాధ్యాయులపై న థికారులుగానుండిరి. రోజులుగషచిన కొలంది ధర్మా రావునకుం నళాశాలమోంద నసహ్యుముక లిశానుు, అతం ఇదివజు కెన్నండును దనవిధినుండి శేఖామా(శమైనను గదలపన్నను - నానాండు సెలవైస బెట్టకండం గళాశాల మానివేసెను, ఇరువుజును ధర్మా రావునింటం గూర్చుండిరి. ఎంతసేప్పు కూర్చున్నను కిరిటి మౌాట్లాడునదిలేదు. పలుకరించిన నేవో యొకమాటకుసమాధానము చెప్పును? అన్నా! మా మాము నాకింక పిల్లనీయండు శన్గికి నాకు బుణానుబంధము తీజినది* యని కన్నులయందు. వన్య మొలుక6 బోయును, మజణియొకసారి *నా కామెను బొందునంతః&ి యదృష్టము లేదు. నే నేల (బకికియుంటిని? మాయమ్మా బదులు నేను చని పోరాదా? అని కన్నీరు కార్పును, బయట హీమము సాం్యదారణ్యము వలె వ్యాపించెను కిరీటి “అన్నా! నాకు ఉక్కపోయుమన్నది" య నెను ధర్మారావటు చూచెను, అతని యొషలంతయు 'స్వేదజల మయ మయ్యెను. "“హీ'యంతబుతు. వతని శరీరమునందు. గూడ నుదయించినట్టు వానలో నడచి వచ్చినట్లు; అప్పుడే స్నానముచేసి వచ్చిన ట్రతని యొడలెబ్ల సంసిక్రమై పోయెనుం ధర్మా రావు ఏనన కజ్డ తీసికొని వచ్చి విసరెను, స్వేద ముపశమించెను. ఒక్కొక్క రోజున నిదిగో! మంచు విచ్చిపోవుచున్ని దనుకొనుచుండలా మజుల దట్టముగా మూసికొని వచ్చును అనాంతట్లు జరిగనుం జాము (వొద్దె్క్‌- యుండవచ్చును. మంచు లెజ విరియలేదు. అప్పూడు మజల నొక (గొత్తమంచుతెజు (క్రమ్మెను కిరీటి కూర్చున్నవాండు కూర్చు న్నట్లు నిశ్చలులడై పోయెను. ధర్మారావు “కిరీటి యని. ఏలిచెనుం “నాయనా!” యని బుజముపైంజేయి్యివై చి కదలించెను, *బ"బూయని గడ్డము ఫుచ్చుకొని కనులలొనికి.' జూచెను.. అతడు నిక్చేతనులడై యుంన్నెను, ధర్మారావున శేమియు. దోంచినది కామ. ఏమి సేయ వలయును? అటునిటు పరుగాత్తెను ఒక నిమేవము దాంకును. ధర్మా "రొవునకు భ్థయమధిక మయ్యెను- అవా! నమిహేమంతము! మవ తైళ్యముచేతం గిరీటి యొడలు గడ్డకట్టించెను. ఈ _స్తంభనము పోవు -కెట్టు! ధర్ధారావు వాకిటికింోయి) కిరీటికి. గనుబడునట్లు నిలుచుండి వాకిటివంకల జూచుచుగనదిగో 'శశి"కేఖ' "వచ్చినంజీ! ఈమెయీ. కిరీటి

పదునైదవ అధ్యాయము జీలిఫ్‌

కొజకు వచ్చినది. ఆహోస*! పత్మివతయన్న నిట్లుగడా యుండవల యును! శిఖ వచ్చినది. ఆఅపంధతీ! కాళ్ళుక డుగునానుటకు న్‌ు తీసికొని రమ్ము నెను, కిరీటి కనుదెజచి యొక్కగంతులో ధర్మారావు నొద్దకు వచ్చిపడి *ఏదీ శనిశేఖ్య నదీ శశిశేఖ” అనెను, ధర్మారావు కిరీటిని ఆఅుకుతనులునట్టుగా 'రెండు(వేళ్ళతోం జెంపమిోందగా క్షైను కిరీ9 *అ ర్ట యనుకొ నెను, ధర్మారావు “నొప్పి పెట్టినదా యని నవ్వెను. కిరీటి గడ్జిపూవు పూచినట్లు నవ్వాను అనలా నది నవ్వే కాదు. సవ్వుయెక్క. ఛాయ. అదిపూవె కాదు! వువు స్రయొక్యం ఛాయ ధర్మారావు యెన్నాళ్ళకు నళ్య్వను అని మనస్సులో నను కొసను. అంతలో6దన సవా్యసోన్లకిరణ (చతాపానలదస్ధముగం జేసి మంచును ధర్మ మధర్మమునువలె మార్తాండ ేవ్చండు నిర్జించి, దానిని6 బరశాష్ట్ర్రయుల 6 బట్టించెను. ఇంతటి పభువున్నాండు గనుక సనీమంచు (ప్రాబల్య మిప్పటికయినను త్రీజీనది. అధర్మమే (వబలిన పర రాష్ట్ర్రామ లయందు సర్వకాలసర్వావస్థలయందును మంచే కాం -_ జోలును! ధర్మమ్నూర్తిమైన మార్తాండ 'బేవు డచటం దన సహస “కరములు వ్యాశంపం జేయుటలేదు. అచ్చటి గాజాంజన(పభారాశి హీమపాతము తజులపటయులేదు. నూర్యుండు (కొ_త్తగాపదునుపెట్రిన సుద ర్థృనాయుధమువ లె గిరగిరతిరిగి తళతఖ మెఆసెనుం ఇద్దజణును భోజ నము చేసిరి. కిరీటి భోజనము చేసినంత 'సేవు ధర్మారావు దగ్గణనే కూర్చుండెను అరుంధతి నాలుర్లై డాదరువులు చేసెను దగ్గఅం గార్చుుండి ధర్మారా ఉవది తిను మిది తిను మని వేధించెను. కిరీటికిం చినక తన్పినది కాదు. చివరకు మెంతిమజ్జిగ పోసిరి.. పచ్చిమిరప కాయలు వామును గొతిమాూరయు నలిపి యింగువ తిరుగబోంత పెట్టుటచేం జిక్కని వుబ్లని మజ్జిగ చాల రుచిగా. నుండును కిరీట “మెంతిమజ్జిగ ఇవాలరుచిగానున్న” దనెనుం ధశ్మా రావు మనస్సులో “మజ్జిగగూడ నిండ చేసినంతపని చేసి ననుకొ నిను అతండు ఫోజు నముచేసిన తరువాత ధర్మారావు “నేనుగూడ రెండు మెతుపలుతిని వవ్చెదను- ఈలోవుగానాత “ంజెప్పకుండ వాపట్లపోకుము! ఎండవచ్చి నది కదా! _స్తంభన కౌరిమైనహీమ ము (పొద్దుగుంకినంగాని రాదు"అని తాను పోయెను, అతండు భోజనము చేసినంత సేవ అరుంధతివచ్చి

క్నీలిగ్ర వేయిపడగలు రెండుమూండుసారులు భూచిపోవ్రచునే యుంజెను.. కిరీటి ఈీందో చదువుకొనుచున్నాండు.” అని యామెధర్మా రాశ్రతోం జెప్పెను. ధర్మా రావు “ఆహ! కొంత దారినిం బడినాయి” అనెను. ధర్మారావ్హు భోడ నమువేసి కిరీటిని బోన్చదము లెవు శ్రైగెను- కిరీటి యెచ్చటికని యడు గండు; అన్న చెప్పిన శ్లు ఎండకాయ.చున్నది ఇద్దణునుత్తరీయములు తలకుణాట్టి బయలు 'బేటిరి. బేవాలయములు చా.టిరి. వురపాలకనంఘభు సౌధము డాలంటిరి. ఊరెంత "పెరిగనను దశ్షి అమున6 బన్సిమమున బెరిగెనుకాని య్వుత్తరమునం. 'ెరుంగలేదు.. పొలమంతయు పైరు మింద నుంజిను. కొంతపైరు సొట్టలమింద నుండెను. కాడిగట్లయిడీ పోన్చదుండిరి. కొర్దిదూరమ.లో బలిసినదుబ్బులువేసిన వెడ"తై ఎన వరి యాపలమింద సన్నసన్నగా _ (గుడ్డులుపోసినట్లు మంచు. నిలిచి వాలుగా డానిమింద సూర్య కాంతిపడి మరకత ప్మతమునై. వ్యజఫు పొడి చన్లి నట్లుండెను. కిరీటికం (బియాకపోలము సిస్టుచేం- 'జెవుర్చిన ట్లుంచెను. గట్టుమిోందికి నాలినపైరు. కిరీటి కట్టుకొన్నదోవకజియంచు లన్నియు. దడిపెను, అతని కొడలు చల్ల నయ్యెనుం "బేహవమం౦ంతయు.్తీ నుత్ప్చులక మయ్యెను, ఒక గట్టు తడిగానున్నది. వై రెదిగి రెండు వైపుల గజమెత్తున్నదిం శిరీటి యాగట్టుమింద6 గూర్చుం డెను. ధర్మారావు “బట్ట మన్నగును. ఆ” మ శ్రీనెను? నీవుకూడం గూర్చుండు మని కిరీటి యతనినిం గూర్పుం డంబ్యక్టైను, ఇద్దజును ఖైరులో మునింగి పోయిరి. కిరీటి; ఈ వరిచూచితివా? దుబ్బు కట్టి మంచి యేఫ్రమింద 'నెదిగాను. చక్కని యెకన్చు తోలిరి కాబోలు! చేను సాగుగాం బండినది. ధర్మారావు “నే యింకంబోదము ౨” మ్మనెను. కిరీట “యేమి వెప్పితివి! ధర్మారావు; నాయనా! మంచిరోజులు దగ్గజకు వచ్చినని. వుంచి యొజున్ర తోలిలివి. సి భాగర్థపుం జేనును పంకం గలదు. కన్నులు వివ్పి కిరీటి ధర్మా రావును జూవెను మజల పొలాలవెంటం దిరిగిరి. ఒకచేనిలోని కలువు తీయునన్చుడు మిగిలిపోయిన కాజదముంప ,ముదుపవేళ నాకందొడిగి, "తాను గూడ వైరుతో సమానముగానెదిగి ఫొనలాం బూనువదలెను. శెండు శాండలకు రెండు ఆెల్లనిపూలు వేసినవి. కిరీటి యది ెత్తున నెను. తీసికొనివచ్చుటకు 'చేనిలో దిగి ఆ6దు' గజములు పోవలెను. కాళ్ళు

పదునైదవ అధ్యాయము 4? బురద యగు. కడిగికొనుటకు దగ్గజలో నీరున్నట్లులేదు... కిరీటి దిగంబోయెను, పడిపోవునేమో యని ధర్యారావే దిగి యా వూవు

“కోసి తెచ్చెను. పెద్దకావతో నా వువ్చము శోభాయమానముగా నుండెను. కిరీటి యది చేబూని " యిందు" రెండే పూవు లున్నవి. ధర్మారావు: ఒకటి కిరీటి మజియొకటి శశి-ీఖం కిరీటి; అవృనవును, 'అండును దూరముగానే యున్నవి. ధర్మారావు కట్టిన బట్టనుండి ఖద్దరుడారము లాగి నెండు పూస్తలను గలివీముడి వేసెను, కృతజ్ఞతా వమయమ్ములైన కిరీటి చూఫులు ధర్మా రావ్రమిోంద6 (బనరింపను. వా రచటనుండి తూర్పుగాల బోయిరి. ఒక చిన్న బోదెలోం ఇిద్దగుంట తీయబడియుం డెను... [కొత్తగాంజేసిన పొలమగుటచేత నీ రెక్కక గూడ 'వేసిరికాంబోలు! అగుంటలో నీరునిలి చియుండెను. ధర్మా రావు పాదములు కడిగికొని చేతులను కడుగుకొనెను, చేతులు పైయ్యుత్త రీయమునకుందుడి వెను. కిరీటి మూసీవోవు న నెను, ధర్మారాన్సు 2 మన "దేశమునందుపుట్టిన దేనికి మావులేదు. ఖద్దరుగుక్తకు మాజేమిటి? అది యెప్పూడును బప్వ్యితమనే. ఎప్పుడును నిర్మలమే. మజీయు దూరము పోయిరి, పోయిపోయి రెండుమూండు మెళ్ళువోయిరి. అచట గుండేజు వంఫుతిరిగను. ఆ లేజు తూర్పునకు (బవహించుచు; సుబ్బన్న పేంటకుందూర్పున మూండుమైెళష్ళలో వంవుదిరిగి యొక మైలక్ష ముగా (బ్రవహించి మజలం బశ్చిమమునక్షుం దిరిగను, గుంజేజులోల6 గిరీటి దిగంబోయెను. ధర్మారావు; అయ్య యోగ! అది ఊబి. అచట దిగకుము ఈ యేటి. క్షీవైఫున నెచటనుం గాలి మార్గము లేదు ఒకమై లెగువ నున్నది. ఒకమైలు దిగువనున్నది. కిరీటి; నేను చేతులు కడుగుకొనవలయును. ధర్మారావు : అక్కజలేదు.. కాజ పూను చేతయబుద్చుళొన్న్య వేయి మన్గ్నుకాలేదు- ఇంటికి. బోదమా! "కిరీటి ఏ ఇప్పు డెంతవే? మైనది! ధర్మారావు ఏ రెండు దాంటిన దనుకొందును, పోదమురా. ఆఅచటినుండి వారు మెట్టచేల మోందికి దిరిగి వచ్చిరి. గుండేజు ఫొడిచినంతిమేజు చనవుడురికి సాగు చేయ రానిదిగా నుంజెను అచట నేమొక్క-వేసినను పండదు తక్కిన నేల మతి సారవంతిమే. వారిర్వురును జాతీయకళాశాలకుల. బోయిరి* సీతాపతి యొదురుగా వచ్చుచుండెను: అతండు వచ్చి కిరీటిని గాంగి

498 వేయిపడగలు లించుకొ నెను, కిరీటి యతని ఏీంపుమిోంద నెమ్మదిగాం దట్టుదు *న్సి పెండ్లి యెప్పుడు అ నెను, సీతాపతి: మి పండ్రియైనతపనాత నాపెం్లి, ధర్మా; అంతదూర మెందుకురా! నీ పెండ్లి నేనిప్పుడు చేయుదునా! _; సీతాపతి “ఊం వెయ్యండి” ఆని దస్టజుకు వచ్చి ధర్మా రావు చేయి పట్టుకొని (వేలాడెను. ధర్మారావు “వట్టి పచ్చి సన్నాసివి, జాతీయకళాశాలలో విద్యార్థిగా నుండుటవం బనికిరావ్ల) అనెను కిరీటి మజల సీతాపతిని దగ్గరకుతీసికొ నిను ఊరంతయు మువ్వ్వరును గలిసి 8రిగితిరిగి యలనటపొందిరి. సీళఛాపతి “సినిమాకుంబోద మూ? యనెను. ధర్మారావు *వాని కూరశే డచ్చిచ్చుటి యొందులక్రు? ' దుస్ట్రద_త్తమెన (దవ్యము ఫలమునందుగూడ దుష్ట మేయైయుండును” అనెను. నీతాపతి (సాణములు.. త్రీసెను. ము $రును సినిమాకు బోయిరిం ధర్మారావు వచ్చుట రామేశ్వరము చూపెను, ఆతం 'డెఫ్పూకును సినిమాకు రాండుం రామేశ్వరము “ఉండంగా ఉండంగా సెట్టవాన్నిక్తైనను మనసు తిరుగునుి అనుకొనెను, సినిమా మొదలు పెట్రిరి. ఆ ఫిలుముపేరు '(పళయకాంతి యంట! ఎవరో జమిందారు; నాని తమ్మండు- తమ్ముంకు జమిోందారును జంపెను. జమీందారు " కొడుకు లండను పోయెను, వీనతం(డి యతండు రాకుండ నడ్డంకులు కలిగించెను జమిందారుళొడు కొక హూణ (స్త్రీని వివాహా _మౌాజెను. అమె వచ్చి గవర్నరు జనరలుతోను; గవర్నరుతోను మాట్లాడి తనభర్త 'రాజ్యమను భర్తకివ్పించెను, ఫిలిమునం దామె వాల 'తె”వీకలదిగానుు ఉమిందారుక్రమారుండకు వట్టి దద్దవ శత్రు జూవింపంబడిరి. ఒక కధ పొందికలేముు జేవషములు ధరించుటలో నౌచిత్యములేమం ఇద్దజు సూట్తాడీనన్కు నిద్దజు కొట్టుకొనినను నడవిజంతువులవలెలగాని నాగరికత యొచటను గోచరించలేదు బొంచాయినుండి యీ దుర్తాక్షవు ఫిలిములు దిగుమతి యగు మం డెనుం ధనాశాపిళాచ్యగ స్తులై న బొంచాయి. ఫిలిము కంపెనీీలన్తారికి బుద్ధికి మొవలులేదు, తృష్టకుం జఇవరలేదు. స్వృళ్వముచచ్చిన -జేశీయ(పజలు ధనమువ్యయముచేసికొనుటయే "లెక్క సేయికున్నారుగాని? జరుగుచున్న యాత 3(భ్రంశము "తెలిసికానుటయే లేము. క్యా హోటళ్ళు) సినిమాలు రెండును సమ్తాన్మపతిపత్తికలవి. ఒకటి శరీరానారోగ్య మ. నకును

పదునైదవ అధా్థయము న్‌

"రెండవది మానసికానారోగ్యమున కును దిసమ విమైన 'రెండుసంస్థలు స్వటేశి ఓలిము లనుసేర దుష్టసంస్కారము (పబలించయిడుచుం డెను షఅమెరికానుండి? ఇంగ్మండునుండి ఫిలుములు వచ్చును. వానిలోం గథాభాగ 'మెటులున్నను నభినయమునం జాచిళ్యము సంపూ ర్షముగా నుండును. బొంగాయినుండి వచ్చిన 9లిములు నూస్థ్రలను వమజియు మూళష్థ్రలనుగాం జేయుటకు తస్ప మజియొకందుకు పనికివ మృ్బటలేదు* ఈఫి- ముకంపెనీలలో నిరతురకుత్షులు, ననంస్కృృతబుద్ధులును బొంచా యిలో నఖి;యింతురు. కంపనీవారలు సామాజికలవ నస్బు "లెట్టులో యాక రి ౦ చి ధనములా%న మని ఏకా రాఫినయములు వికారసంవిధాన ములు కధలలోంల్చింతురు. (కవ ముగా నభ్య _స్తవిద్భ్భ లై నను గొందరు జన్మతః నటకునైై యుందురు, ఫుర్తాత్తనంస్థార లేశ మైన యా నవహాజనట లత్‌ణము దేశము నాబ్జుదిక్కుల వ్యాశించియన్న యీ సినిమా నటకులననునరించుటచేత మొదటి కేమోసవ గుచుంజెను. అభి నయము భావో(జేకమునుగురించిః హస్తాద్యవయవములూర శేవిసరక మ నాగరకుండు వాక్కునందు నియమము నూపించునట్ట్టు నియవ వంతమె యుండవలయును, చదువవేసిన నున్న మతియుం బోయినట్లు బొంగాయి సినిమా కంపెనీలు వెలసిన తర్వాత "దేశమున నిజమైన నాట్టుసంపద యన్నది. చచ్చినది. ఆం(ధ చేశ మునం (బతిచోటను వ హానటికులు పూర్వ ముంచెడివారు. గుంటూరులో హరి(పసాదరావుః కొంపల్లె హను. ౦ళతరావులు బందరులో ' ఇవటూరి నాగభూవణముగారుః ఈమని లక్ష్మణస్వామి గారు. ఇశ్రు (సహొపెద్దపట్టణమునను మవోనుఖావు వైన నటికులుం జడి వారు. ముప్పిడి జస్గరాజు ముంజులూరి కస్య రావు మొన్హైననా ర్యాసాంతసం్యపదాయములోని చివరి ఇెళుకులుం ఇరువది యే-ంన్గనుండి "దేశమున నాట్భుము విశారమైపోయెను-. దీనికి “ప్తేక్సువియరునాటక ములు చదువుట ముఖ్య కారణ మయ్యెను, ఒల్లో లియరు మాళక్చ్ళెత్‌ , హోన్టైటు నాటకములయందు సమాదరణ యుష్ట్ర వయ్యును, నాటకరచన యనంగా నట్టుండవలయు ననియు సూనసిక (పళ యో చ్వేగములను చిితించుటయే నాటక రచనాశ్తిల్ప మినియుం? (దళయోచ్వేగ వభినయించుట (పదర్శనళిల్చ' మనియు నూవహూలు (వబలెనుం చి(త్రనభీయము కొంతవజ కా-మార్షములు (తూ ఇ్కైనుం

శ(0 వేయిపడగలు

అప్పటినుండి యది(కవ(క మముగా విజృంభించి, పశాణేవేషము నాంటికి మితిమోరిపోయిను, ఈ నాటకపాతములయందును? దదఖ్శి నయమునందును వినయము, నౌచిత్యము.కృశించిపోయినవి, ఛాకుంతల ట్‌ ములో శకుంతలాపునస్ముతి కలిగన తరువాత రాజున కున్మాద (పాయమైన మానసిక స్థిం కలిగను దాని(పకటన యొంతమ్మా! తము చివురాపను జూచి రాజు *మునిసుతా (పణయస్మృతి నడ్డగించిన తమస్సు చేత నామనస్సువిడువయిడినదిం (వేటుకాలై. నమన శ్రభునిచేత ధనుస్సునందు చూతశర మెక్కించంబడినది యనును, ఉన్మాదము 'తావన్మా(తమే! అదివృద్ధి పొందు నేమోయని మాఢవ్య్యందు “ఆలపమ- దండకాష్థ్రము చేతం గందర్చవ్యా ధిని నాశము చేసది నని కజ్జతోం జూతాంకురమును గొట్టంబోయెను “రాజు వివాసించినుః ఉన్మాదమును మహాకవి విచృంభించ నీయలేదు. విక మోర్వశీయమున6 బురూరవ శ్చ(కవర్తి కున్మాదవిబృంభఛభణము. జరిగినది. “లియరునకుం గలిగిన యున్మాద ముతో: “పశమ్లైబ్‌ కంగలిగినయున్తాదముతో సవురూరవసుని యున్మాదము పోల్చిచూచినల దెలియంగలదు. ఉన్మాదములక గలిగిన హేతువ్చల భిన్నళ్యమువలన నా యున్మాదములును. న్నను లుగా నున్నవనవచ్చును. వాశ్చాత్యుల శిల్పము సహారాయొడారిలోని సికతా మ యోన్మ త్త (పళయవాయివులవలె విణుమకొని మానువ (పక అశినున్నూలించుటకం (బ్రయలరల్నించును, భారత్తీయశిల్పము భారత జూతి మత ధర్మములవలె నే యింవయముల నదువులోం పెట్టి నంఖు మర్యాదల ననసరించి నడువవలె నన్నట్లు భావో జేకములను నియ మించి తదంత గ్లాఢత్వ్యమును (బకటించుచు; బహిరున్మత్త విస్తృతిని నియమించి చూవును శి్పిము నిప్సూలు (తొక్కిన కోంతివంటిది కాదు, మదించిన యేను/సవంటిదిం ఉన్మాద మెక్కినకొలంది. శ్రీవి = యెక్కువ; నిదాన మెక్కువు శ_క్రియెక్కువ

_. తక్కిన యందతును దన 'శ్రైయువ్రై చూదుచుండిరి. వీరుమున్వ్వరు

నసహి్టుంచుకొని 'లేచివచ్చిరి. అనాంటిరాతి మువు వరును ధర్మా రావు నింటనె భోడనముచేసిరి. కిరీటి (పస్తుత నాటకములు నటకులు వీరిని గుణించి నిందించుట యారంభిం చెను, ధర్మారావు కిరీటి మన స్పెట్లో యొకట్లు తిరిగిననే బాలు నని సంతోషింవెను.

ఫ్‌ పదునైదవ అధ్యాయము శ్ష్షే మటల సం(కాంతి దినములు వచ్చెను. డిసెంబరు సెలవు లిచ్చిరి. సెలవలు నెలనాళ్ళు. కిరీటి నెల్లూరు పోవ్చదు ననెను, ధర్మా "రావ్ర వలద నెనుం “కాదన్నా! జూగత్తగా నుండెదనను. నీ దగ్గజ నున్నన్లు యుండెదను, -మజల నిరువది దినములలో వత్తునుగదా!” యని కిరీటి చెప్పెను, ధర్మారావు సరే యనెను, కిరీటి నెళ్ళెను. సెలవుల శెవరిదారిని వారుపోయిరి. ధర్మారా వొక్క-ండే మిగిలెను. ధర్మా రాన్హనకు ఆెండు జగత్తులు: ఒక జగత్తులో మూకీభావము; మజొక జగత్తులో నినియతవాగ్య్యా పారము. ఒక జగత్తు దివ్యము; ఒక జగత్తు భౌమము. ఫభొమమ:లో నతిఖామము. ఒకటి పునీతిము; ఒకటి యిం(దియపరాభూతము, దివ్యమునుండి ఫామమునకు వచ్చుట యెంతకష్ట్ర మో: దీనినుండి చానికి6 జబోవ్రటియు నంతే కష్టముగా నున్నది. సెలన్టలు వ వ్పెనవో గణాచారి బేవాసి, పసిరిక్కఅరుంధతి. "సెలవులులేనివో గిరీట్సి శివరావు కళాళాలు గణావారి పూర్వమెన్న( డును నిల్లు వదలిపోయెకిది కాదు. పొక్రుగింటికిం గూడంబోదు, ఇప్పు డామె యిరుగసపౌరుగులక్షం బోయి వచ్చుచుండును* పూర్వమామె 'మొగమువూచినచవో నల్ల నిమేఘము లలమిన దిక్కులో. జూచినట్లు లతాగుల్మాచులు చచిక్కట్హైయున్న యకవికోనలలో. జూచినట్లు బహుశ్తిల్యా వుటిత ని ర్మానుష్యగిరివవధాగములు మాచిన ట్లుం డెడిదిం ఇప్పుడామె మొగము కొంత విచ్యితముగా మారెను. పరిజోనమనిన నెన్నం జెజుంగనిది గిరికతో నొకస్వ్పుడై నం బరిబోసనమాడును. తల దువ్వుట నెన్నండెజు:గనిది గోళ్ళతో నైనం జిక్కుత్రీఫి ముడి'వేయును. ఎన్నండునిలు వెడలిపోనిది పారుగింథ్లకుబోనును, ధర్మా రావునకొక రాతి యొకక లవచ్చెను. సుబ్బన్న పేంటి యున్న చోటనుండి యుగిరి యాకాశమార్షమ. నం బోనవ్లుచుండెను, అందు. దానును గణాచా రియు6 బోన్సుముండిరి. బేవాలయముల్పు పసిరిక్క, యరుంధతిి యంద యును బూర్యము సుబ్బన్న పేంట యున్నచోటనే యుండిరి, ధర్మారా వన్నాడులదా, “నే సీ యూరివెంటం బోవుచున్నాను? నీవ్రకూడ వచ్చుచున్నావా?” - గణావారి నన్విః సుబ్బన్న పేంట పూర్వ మ న్నయెడయావీంచినది. గణాదారి యచట నున్నదిం చుజి యామె యువరని ధర్మారావు తన (పక్కకు. జూచెను, (పక్క

42 వేయిపడగలు

'నెవ్వరును "లేరు, ధర్మా రావునకు మెలంువ వచ్చెను (పక్కన నరుంధతి నిదపోవుచుండెను, అమె కనురెప్పలుపండి యస్పృృష్పమైన సంపంగికెక్కలవలె వంగియుంజెను, జెప్పల చివళ్ల సన్నని వెం్యడుకల . వరుస మొగలియాకుటంచు సన్ననిముంగ్హవలె నుండెనుః ధర్మారావు తనలో “ఇన్నా ల్లైనది. ఇన్ని వందలసార్లు చూచితిని. ఇప్పటికి నీమె (పత్యయవయము నేను చూచి తన్మయుండ నగుటయేీనా్‌ యను ఫొనెను. అమె చేయి తనపై నుంజెను నిదురలోగంసూడ నింత (వేమ యొందుకో! ఆ చేయి తాను. సుద్చుకొని తీయంబోయినుః అర్థని(దలో నుండిగూడష నరుంధతి తీయసీయలేదు. జా(గదావస్థ యందు రూఢమైన విషయగతభావము నిదావస్థలోలహాడ ననున రించుచుండు నేమో! తన మన స్పరుంధలియందు లగ్నమెందా? కాలేదా? అయినచో నింత నిర్ణయవిచార మేల! కానిచో సీ యను సరణ మేల? ఒక్కొక్కప్పుడు తన్ను దా విచారించుకొనును, తనకన్న మిథా్య యోగి "లేడు. ఒక్కొక్కపుడు ' విచారించుకొనును; తన నూర్షము పరి[భష్ట్యమైనను మజల యోగమునే యనుసరించుదున్నదిః ధర్మా రావు పసిరికను గుణించి యాలోచించెను, పసిరిక మూాగాని మింద కేలపోండు? ఆ రోజునం దానును గిరీటియు6 బోయివచ్చిరి. నడచుచున్న నందముగానే యున్న జీ! కాని యెొచ్చటను గూర్చుం డుటకు ఏలులేదే! చేవమాతృకలకన్న నడీమాత్యికలశే పూర్వ సంస్థృతనాబ్బయమ. న మర్యాద యెక్కువ యేలనో? భారవియా "జేవమాతృకలను దుర్య్యోధనుండు వృద్ధి బొందించెనని చెప్పెను, దుర్యోధనుని నాగరికత యంతయు గృ(తిమముగా నున్నదని యాయన ధ్వనించుచునే యుంజెను, మొత్తానికి వరిప్రైరునందు ధన ేవత తాండపించుచుండజెను దురాశ చానియందు€ (బలి యుండెను. వ్య్రాధులన్నియు దానియందు సన్నిహితమ్ముల్తై యుం డెనుం నా చిన్ననాండు తమయయన్న వ్యాధిని "నేను వినియెజుంగను, ఇప్పుడెచ్చట జూచినను నా వ్యాధియె (వబలియుండెను. ఈ డాన్షరదలకప త్షయ, వ్యాధికి (బతిచికిత్స "తెలియదు. మరబియ్యముతోం (శాణము బోవు చున్నది తినుచున్ననారికి నాయున్తాయము శ్రీణించుచున్నది 2 పేద' లకు దంచిన కూలినూకలు' వచ్చుటలేద్దు బస్తావడ్లు నలుగురు ేద'

పదునైదవ అధ్యాయము తలి హూండు ద౦ంవెదరు. నలుగురకు నారోజు తిండికి బియ్యముదొరకును. పెట్టుబడిపెట్టి మిల్లు పెట్టిన సాహముకా రిట్టి వంద నలుగురి నోళ్ళలో " దుమ్ముకొట్టి "తాను ధనవంతు. డగుచుండెను. వానికిం దిండి చాల కయా! అమిత ధనాభిలామ అయ్యో! జనుండు ధనముతో నేను చేయును? దుర్వ్యువసాయములు "ంపొందించుకొనును, నూటిలోం వొంబది తొమ్మిదిమందికి దినదిండి'లేకుండంబేసి యొకయేధనమంతయు (బోవుచేసి మేడలుకట్టును మోటారులు కొనును కుక్కపిల్ల లను గొనునుః దుష్టవస్తున్సులను గొనుటకు ఉప యోగించును. భోగముడాని కిచి ఏనడబ్బు మోటారులు కొన్న దానికన్న 6జెడిపోయినదా'? ఇదియేదో యొక పేదజీవి (టతువట కుపయోగపడినది, మోటారు కొన్నడబ్బు అమెరికాలోని కోటీశ్వరు లై నఫోస్డు 'రాక్ళెల్ళర్లను వాగుచేయుచున్నదిం వ్‌మి నా్థాయము! ఇంటిలోం బండుకొని యనుకొనుచున్నాను గనుక నిరిపోయినదిం ధర్మారా వరుంధతివంకం జూవను, ఆమె యటునిటు మసలినది- మెలంకున వచ్చుచున్న బేమో! మసలుటలో జీవాత్మ జా(గద వస్థాంచలంబులకుం దగిలి స్మ్యృతిరూపమైయా మె పతి దగ్దణకు వమజింత జరిగి మజుల జీవాత్మ తదంచలమ్ములకు దూర ముగాం బోయనుం ధర్మా రావ్హునకు 'మెలకవరాంబోయెను మా నెను, ఒకపట్టాన మెలంకువ వచ్చుటరే:! చలికాలములో మూసికొన్న దుప్పటిత్రీయుట'కే (పాణమొప్పదు. ఆవరించిన యొక విచ్శితపంస్కా రము లేలికగాం దొలగిపోలేదు, - ేవగాసి చాల దూరమేంగినవి: హరప్పనాయనికివ్టుడు పదునేడు. పదు నెనిమిదేంగ్తువచ్చినవి. అతండ 'పెద్దవాండైనమా(తమున రంగారావుగా రుండలూ. నాతని కధికార 'మెచ్చటిది? ఒక్కండే కొడుకు! స్వతంటతించి చేసినచో నేని చేయం గలండు 1. అందణుకు హరప్పనాయనికి 'బెండ్రి చేయు - మందురు, "పెండ్లి యెందుకు? హరప్ప దుర్వ్యయము చేయండుగదడా! తంగడి యొుందు కడ్డగించును? "బీవదాసి యుగయుగాలుగా (బ్రదుకుచున్నది. ఈమె యిన్నా ళ్యాగవలసినదికాదు* పహారస్ప సహజముగా లజ్ఞాళువ్త త ఇది యింకెన్నాళ్ళు పట్టునో! _ అనుకొనెను - అరుంధతికి మెలంకున వచ్చినది. *న్వింక్రు న్మిదపట్టులేదా?” యని యామె మజుల నిక్టురపోయినది. ధర్మారావు “ఈపడగయింకం

గ వేయిపడగలు

బబేంట్త దాశ నుండునా? అందులో నాకయీండాది యష్వుడేయైైనదిం అసలు పదియే:ండ్లే యుజ్ఞాయింప్రు "లెక్కయేమో! ఈమె చెక్కిళులు కొద్దిగాం జిక్కియున్నవి. రండుమూండునాళ్ళనుండి యన్నము సరిగా" సయించుటలేదు. మా యమ్మ యేమిటో యన్నది? అది నిజమేనా?” యనుకొ నెను, ధర్మారావు నిముసములో నింకొకరీతి ఫురుషుడయ్యెను. అతం చరుంధతిని-నిదురపోన్హచున్న దానిని గాఢమ.గాం నెద కత్తు కొ నెను. ఆమెకు మెలంపవవవ్చెను. మెలకువతోడ నే యామెయానన మున పందహానము విరిసెను, ధర్మారావు తన భాగభేయమును చాను మెచ్చుకొనెను. అతండు 'నీవి అని ణీదో యనంబోయి యాలాను, ఆమె (గ్రహించి, సిగ్ధుపడి, నవ్వి, తల యతని వతుస్సు మింద నాన్నెను. ఆ ర్యాతి కృష్ణ పతమగుటచేం దశమి యగుట చేం జందోదయము "'రెండుజూాములుడాంటి యయ్యెను, వారు శయనించిన గదికిం (ాడ్రిషూన గవాతుమున్నది. అప్పటికి లాంతరులో నూనె సోయి దీపమారిపోయెను. తూర్పున నెజ్జని చం్యదబింబము మాత్రమే కోనిపించుదుండెను. ఆ బింబము నగము ముప్పాతికలమధ్య తగ్గి వాడి _ పోయిన, తునిగిపోయిన యెజ్జతామరపూనవువలెం గనిపించైను.. ఎజ్జనీ చీకటి యప్వుడే రజస్వలాస్నానముచేసి నిరలంకారమొన శ్రీ వలెం గనివించెను. ఆ యె రనిచీకటి గవాతుమువద్దకు వచ్చి యూచలగుండ జీర్ణ మలినవసనమై బిచ్చవులిల్ల వలె దొంగిచూఇను. లోపల దీప మారిపోవ్రటవలన దనకన్న శోభాయమానముగా నున్నది, తాను తొంగిచూటయే్‌ గదికి గ ₹ తెచ్చెను. అ (గడ్డి వెన్నెలలోం (బకాను బరుండిన యరుంధతి మెడలోని చంద హోర మొక్కటిద క్కమెజసినది కన్పించలేదు. ధర్మారావు “రుక్మిణమ్మా రావుగారు స్వర్లవీధీవిపోరము "చేయుచున్నది, అమె చనిపోయి యాశేండ్త యినది ఈ చంద హారమువలె నామె క80 ేదియు యశశ్చిహ్నముగా ' నుండలేదు, _ సరోజినీబేవిగారినే వుఆఅచిన లోకము రుక్మిణమ్మా రావుగారిని మజఆచినదనుటలో నాశ్చర్య మేమున్నది! అమె యాత్మకషం దనక్యృత జత యెట్లు చూవింవలయునో "తెలియలేదు. అన్నిటికి నొక్కయే విధానము. స్వామికల్యాణోత్సవములతో నన్ని కర్టతజ్ఞ్ఞ్యతలు వెల్లడించి నట్ల గును,ఎవ్వరి పనులు వారికగును అనుకొ నెను, అంతలోంయోడికూసి

పదునైదవ అధ్యాయము ఉస్‌ నది, నంకాంతి దినము లగుటవలన సాతానిజియ్యరు వీధి వెంట. బాడుచుల బోవుముం డెను, అతని కంఠము మధురాతి మభథుకమై భగ _ వంతుని మేల్కొలువుచున్నట్టుంజెను. అఆ గొంతుకలో నది యేమి చిక్క-దనము! అతనిశెన్ని కీర్తనలు వచ్చును! _ అన్నిక్టీర్తనల కన్ని ఫణితులేమి! ఆఫణితులన్నియ దత్మీీర్తన లలోని భావముల కనుగుణ ముగ నుండు కేమి! ఈజియ్యురు వాటలు ధర్మార్య్యా పదిపదాజీం ఢ్లుగా వినుచుండెనుం జియ్యమ వృన్ధుడయ్యిును. ఇంక నెన్నాళ్ళు (్రుతుకును! అసలిదివజశే చచ్చివోయెనా.!.. కాని పాపము (తోన కొనివమృ్బచున్నాండు. జియ్యరుతో సం(శ్రాంతి శొభ పోవు నను కొందును కాచి కొంచెము ెద్దనిల్ల మైనది, ఇంక. రెండుమూటడేం డ్శలో నది సంసారమునకు. బోను. గొబ్బిళ్ళు "పెట్టువా రింక నుండరు. పండుగలు కూడ ేవతల వెంటనేపడి యద్భశ్యము లగు చున్నవి, . . తూర్పున నువస్సు దూరమున నాన్చలగుంవు మేయుచున్నట్లు తోంచెను. చందుయ గవాతమువైైకిం బోయి. కనువీంచుట లేదుః ఉవస్సు కనువించుచున్నని ఈయుపస్సు బేనికిం జిహ్నాము* నిరంతర మైన కౌలమునకుం జిహ్నాము- (పధానికాలన్నూర్తి కీమె యర్ధ “బీహాముః అల్బ _ వికారమునకు నీమెకేమి సంబంధము? కాకులు కూ+ూయుచుండెను. నీధివెంట జనులుతిరుగుదుండిరి. అరుంధతిలేచి పతి నిదురపోనునుండె ననుకొని, చీర సష్టకొనిి తల గోళ్ళతో దువ్వు కొని నెవు శ్రద్‌ గదినుండి వినిగ మి౦చెను, పక్షుల కిలకిలారావములు 'పాచ్చెనుం ధర్మా రావూర క కనులు తెజచుకొని పండుకొనియుండెను. నూర్యోదయము కావచ్చుచుం డెను, గదియంతయు 'వెలుతుపవ్యావిం చెను. దన కింక నిదుర యేమిపట్టును! ధర్మారావు లేచివొయి స్నానముచే సెను. సూర్యుండు సహ్మ్యసకిరణములతో భూమిని బొదివి పబ్దుకొ నెను ఒక వతము గవచినదిం కిరీటియొద్దనుండి యొక లేఖవచ్చినది. అందు "ెంజే ముక్కలు; *ననుం జూడవలయు ననినచో వెంటనేరా!” అని, ధర్మారావున కేమియు: దోంచినదికాదు. దీని యర్ధమేమి? ఇప్పు శపంధశిని వదలిపెట్టి వోవ్రుకెట్లు! అరుంధతిని గాంఫప్రురమునకు

శీశగ్ర వేయిపడగలు 'జెచ్చినతపవాత నొకటి రెండుసార్ల కన్న నెక్కువ వదలియుండ లేదు* ఆమె 'తొను బకుపతి యింటికి. బోయినపజే యొుక్కూవదినము లాల స్యము 'జేసెనని ధర్మారావును నిందించెను,.. నిజముగా ధర్మారా ఆ నరెంధతికి. దల్సియు, దండియ్యు నన్నయాల దమ్ముుండునుగా నుంచెను, అమెకు దక్కిన బంధువ్రులమిోంద నున్న (ేనుయంతయ. గలసి ధర్మారావు మిాందనే గలదు, పతిని వదలి నిముసము నుండలేదు. అతండు కళాశాలకు. బోన్సును అతని కొజు కామె జపము€6 జేయుదు నింటం గూర్పుండును* అతండు (పొద్దుపోయి యింటికివచ్చును* “ఇవ్వేళ నిల్లు కనంబడినది. అందుకు సంతోమీంచ వలయిు” ననును*, *కాదు కాదు నిన్ను గనిపెట్టుకొని సర్వకాల ముందును” అని ధర్మారావు *నాకు నేదైన నుద్యోగ మిప్పించుండు! మారు రాలేనన్న దగులు నాకు నుండదు అని యరుంధతి “తొందరపడకు, ఆరోజులునుదగ్థ అకువమ్చృచున్నవియనిధ'ర్మా రావు కిరీటి యిట్లు (వాయుటకుం గారణమేమో! అర్ధము సందిగ్ధముగా నున్నది. _ అతనిశేమైన జబ్బుచేసెనా * వమో'- ధర్మారావు శవాతవాలాడిపోయెను, అఆనాండు సాయంవేళ నరుంధతి “'(సయాణము కా-ేమి!?? యనెను, ధర్మారావు “ఎచ్చుటికి? అనెను. అరుంధతి యళం జెట్లున్నాడో! ఆయ్వుత్తరమర్థ మేమిటో?” అనెను, పసివానిని జూచిరాక? రెండు మూడురోజులు నే నుండంగలుగుదును లెండి అత్తయ్య యున్నదెం సంవత్సరములనుండి పిల్ళవాని. గనులల గాచు కొన్నాము నేం డుుత్తరమునకుళూడ బోరా? యనెను, ధర్మా రాన్స (ప్రయాణము క క్షైను, అరుంధతి మడీికబ్టుకొని వంటచేసను, హైలు సుబ్బన్న పేంటటలోం (బొద్ద్య(గుంకి యేడింటికి బయలు'బేటి బచెజనాడకుం దొమ్మి వెన్న ఆకుం 'జేరును. అరుంధతి దొడ్డిలో దొండకాయలు కోసి 'వేయిఎచెను.. చేంటలోని తక్కిననొడ్గలో కూరగాయ _ యనునది శాయుట మానివేసినది, రంగాఫ్రురము సుబ్బన్న పేట క్పుత్తరమున నాల్లుమెళ్ళలో నున్నది సుబ్బన్న పేంట పట్టణమైన ప్పటినుండియు రంగావురములోని బీదనారు చాగుపడిరి, వారు కూరలుకాయింతురు. "నేయి మజ్జిగలు చేయుదురు, సుబ్బన్న సేంట వచ్చి యమ; శ్ర ౦దురుం ేటలోనున్న బీదవారు-సినిమాహాలుచుట్టు దిరుగుదుందురుః. కాఫీ

పదునైదవ అధ్యాయము లే హోటళ్ళ చుట్టును దిరుగుదుందురు; జట్టులుక ట్రే దెబ్బలాటలకు దిగు చుందురు అప్పూడప్పూడు కూలినాలి "సేయుదురు.. వారి సంసారము = లింటిలో సీగల్యమోంత, బయటి పల్లకీ (మోత వారి యహంకార ములు వారి యంతర్జీవితములు “మింగ మెచుకులేదు మోసాలు సంపెంగనూనె యన్నట్టు, గణాచారి దొడ్డిలో రత్నగిరి వొడ్డలో, 'రామచం(ద రాజు దొడ్డిలో) ధర్మా రావుగారి దొడ్డిలోల గూరలక్ర చదార్మిద్య్యము "లేదు, దొండపాదు సోలుపొడుగునం గాయును. (వః రెండురోజుల కది కూర యిచ్చును. (పతినాల్టురోజులకుంచాతం పాదు కూర యిద్చును, దొడ్డిలోయోంటకూరమడు _లెప్పటిక ప్పూడు' నూతిన ముగా నుండును తీగబచ్చలి మూడేండ్ల (కిందట వేసిన వాదుః ధర్మా రావ్రు భోజనమువేసిరై లునప బయలుజేజుం బోన్హచుం ఉను, అరుంధతి చొక్కా_కు గుండీలు "వట్టుచుం "కిరీటి యశ్హుల (ాసె నందురు? అనెను ధర్మా రావు * ఇ బ్రవాజబువజకు6 సషాప్పెదను” అసి బయలుచబేజుం బోవుచుండను, ॥ ॥ అరుంధతి; వ ఆల నెన్నాళ్ళలో వచ్చెదరు? ధర్మా రాను; రండుమూన్నాళ్ళలో వచ్చెదను. ఒకవేళ నాలన్య మగునేమో! అరుంధతి; నాలుగ దమురోజులలోంగళాళశాల వెజతురుగడా! ధర్మా "రావు; సీతోం జెప్పలేదు ఇంకం గళాశాలకును నాకును సంబంధము "లేదు, అరుంధతి; అనగా? ధర్మారావు; అనంగా అనలగా నొక రాజు లైలునప వేళ యగుమున్నది. వద్చినతరువాతం జెప్పెను, - " అరుంధపిని రాచుోొొని యతండు బయటకి వచ్చెను ఆరుంధతి యతని య్వుత్తరీయమును లొగినిది. ఆతం “డయ్యూ! యని వెనుకకం దిరిగి చూచెను. అరుంధతి *ఎప్పూడు వత్తుకు?ి అనెన:, ధర్మారావు “నెళ్ళినంగదా వచ్చుట” అనెను, అరుంధతి యుత్తరీయవు నువదలి "పెస్టైను " . రాధి తొమ్మిదిన్న అకు ధర్మారావు. 'బెజవాన స్టేమనులో నుంచెను, మెయిలు వచ్చెను, అందబబణు నిక్కుుముండిరి, అరవవా:(దు తోళ్ళవర్తషలు తురకలు; ఇంటర్మీడియటు బంధ్లలోంవనాయించి పండుకొనిరిం బెజవాడలో నెళ్హినవారవారిపాదములయొద్ద౧హర్చుండ వలసివచ్పెను, 'మూ్లూండ నతరగతలో మనుమ్యు లెప్కటకు వీలులేదు.

శీర వేయిపడగలు

కూర్ముండుటకు నీలు లేదు. ధర్మారా వొక బండిలోని శక్కను" జనమొ ిడి యెక్కువగా నుం జెనుం ఇతరస్వతం(త'ేశములలో వైళ్ళి ట్లుండవంట! జనమెక్కువయిరని "పెళ్లై లెక్కువ వేయుదురు. ఎంతవ-ంది కూర్చుండుటకు వీలుండునో యన్ని టిక్కక్లు యమ శ్రగౌగౌ" జనము ధనము దోయకొనుటగాం గనివీంచినది. వారికి గలుగసునముపాయము "లేమియు లేన్న, ఇంతలో రెండవ తరగతి బండ్ల _దగ్గణ సపెద్దగోల యేదియో ఫుస్పైను. అందబజు నక్క_డకు. బోయిరి. బెజవాడలోని యొక రెడ్డి ప్లీడరు (గౌమములోం బలుకుబడి కలవాండు, శాసన సభలో సభ్యుండు, ఇెన్నఫురికి. బోవుదు రెండవ తరతగతి టిక్కెట్టు కొనెను. ఒక రెండవతరగితిబండికి లోనందలువు వేసియున్న ది... కిటీీ లన్నియు మూసియున్నవి. ఈయన తలుపులు తీయుమ నెను. లోనున్న యూరవియను తలువు తీయలేదు. అది పెద్ద రభస యయ్యెను. చ్టేషనుమాస్థృరు వచ్చికూడం దీయించలేకపోయెను. చివరకుం మనా బలవంతమ-గా6 చెజుచిరి లోపల నున్నవానిని నిర్బంధించుటకు "'పైందవులయిన పోలీసుకన్‌ 'స్పెర్టరులుపనికిరారు. న్యాక్టంటుకావలెను. య "చెజవాడలో సాన్టెంటు "లేండుం చెన్నఫురికిం దంతినిచ్చిరి. మజునాండు ' చెన్నవురి స్టేపనువ సాస్టెంటువచ్చి యతనిని నిర్చంధింప వలయును. రైలుసాలిపోవ్రచున్నది. ధర్థాశావు నూహసాంగిపోవుచున్నవ, 'మైంద వులు యూరవీయనును నిర్బంధించుటకుం. బనికిరా మి? అవును. వారు శ్వేతదీపవాసులు, ఇడే ఛాగుగానున్నది.”

ర లులో. నొంత సేపటికి6 గూర్పుండుటకు పీలయినది. తాను కూర్చుండి రేమిలాభము * తన బదులు (కొత్తవాం జింకొకం డెక్క. నిలుచుంజెను. ధర్మారావు "తాను నిలుచుండి యఃతనిని6 గూర్పుండు మని యడిగను. ఆయన "కాదు కాదండి. మిరిప్పుడే కూర్చున్నట్టున్నది. నేను మజికొంతసేన్ట నిలుచుందునుి అనెను ధర్మారావు మజలం గూదృుం డెను "పెళ్టులోం జ్యితముగ నున్నదిం ఒకండు కలక-తానుండి వచ్చుచుం (టక్యపజచుకొని -.పండుకొ నెను నె దపోవుచుం జెను. ఎవ్వరు నతనిని లెవా శ్రనపం మజీియొకయ పండు కొని నిద -నభినయించుచుండెను. నిలుచుండిన - వారతనిని లేపరు. “బాపట్లలో నొక్క. డెక్కాను, ఒక ని(దపోవుచున్న నానిని 'లేపెను.

క్‌?) పదునైదవ అధ్యాయము శకి అతండు "లేచికూప్పుం డెను, మటీయిద్దజు కూర్చుండిరి. ఒంగోలులో. మజీయొకం జెక్కెనుం ఇంకొక పండుకొనిన వానిని "లె మ్య నెను*

• అళతండు లేవననెను, ఎక్కినవాండు గడును 'రాన్టాంతము చేసెను "శీకలు చేతులు చేతులు కలియుటదాణ వచ్చెను. అందజుకు సర్షిరి* అతండు "లేచికూర్చుం డెను మజల నిద్దజలు కూర్చుండిరి. ఒకండు “కన్నులు కనంబడుటలేదా? మోందం గూర్చుందు వే మనెను, ఒకతె “అండవారి మింద నట్లు పడిపోయెద చేమి? అవతల కూర్చుండ లేవా?” యనెను దూరవువాండొకం డందుకొని “సీ వాండువాం(డ "పిక్టైలోల గూర్పుండ లేక పోతివమ్మూా?” యనెను. మజుల రలు పోవుచుండెను అంద బున్సు గూర్చుండియే నిదురపోవుచుండిరి. చూడంగా జూడంగా ధర్మా రావునకు నిది "దేశము; త్యత్పజలయొద్దనుండి ధనము. కొని వారికీల దగిన జీవితసుఖములు సమకూర్చయిడుచున్నట్లు తోంచలేదుం ఇది వవో ర లింతవేగముగాంబోలలదని (పదర్శించి చూవించుట "శేర్ప్చడిన యొకగారకీవలెం గనిపించినది. అంతకన్న నింకొకరీతిగా నన్నో బాగుండును, మనమేదో సొంత యుపయోగము కొజు కొక పనిచేసితిమి. ఆ యుపయోగ మెప్పుడో. వచ్చును. అంతవణ కా పని యూర'కేయుండుట యెందులకు! ఈ లోవ్ఫగా దానివలనం గొంత ధనము వచ్చుటకు నీలుండెనేని రానిమ్ము! ఈ పద్ధతిగా నున్నదిం నైలు చీళటిలోంబడి పోవుచున్నది. బ్యెటగుంట దాటినది. చిన్న స్టేననులను 'లెక్కచేయుట లేదు. "కెల్ల నాజవచ్చుచున్నది. వఏెనాకిని జాంటినది. నెల్లూరాణలినది. ఇటొక నది? అటొక నది, ఆ నది చాంటిన 'బెజవాండం ఈ నది దాంటిన నెల్లూరు. చమత్కా-రముగానే యున్నది. రైలు దిగినవెంటనే విద్యుద్దీపముల వెలుతురులో.6 దనకుం బరిచితమైన యొక మొగము దనకోనము 'వెదకుచున్నట్లు ధర్మారాను కనిపెళ్లైును, అఆ మొగ మెచ్చటనో కనంబడెను.. అతండు నవ్వకుండ బరిదీనముఖముతోల దనవద్దకు వచ్చి _చేతులుపూని *వచ్చితివా?” యనెనుః ధర్మారా. వింతసేషు ద్యిగ్భాంతుండ్రై మయూచుచుండెనుం “వచ్చితివా యనిన కంఠస్వరము వినంబడినంతనే ధర్మారాన్సన కతం జెవరో 'తెలిసెను, ధర్మారావు మొగనుల్లో తేజస్సు పోయెను.

50 వేయిపడగలు కంఠములో శోక గాద్దదికము తోంచెను, అతని పెదవులపై నొక్క టియే వూట - “ఇట్లయితి "వేము *” ఇదిం

నెల్లూరుస్తాటుఫార మిత్రు? స్టేషను పల్లము, స్తాటుఫారము నుండి స్టేమనులోనికి దిగుటకు మెట్లున్నవి* ఇద్దజును గలసి మెట్లు దిగుదుండిరి.. కిరీటి దిగలేక పడంబోయెను. ధర్మారావు పట్టుకొని చేతులమింద బండ్ల దగ్గజకం దీసికొనిపోయెను. కిరీటి వచ్చిన బండి మోందనే తిరిగిపోవ్చచుండిరి. బండిలో6 గూర్చుండ లేక కిరీటి పండు కొనెను. ధర్మారావు త నొక్కసారిగా వారాత్తుగా నొక విశ్వసించ రాని లోకమున నున్నట్లు భావించెను దబ్బేమిచేసినది?! ఇట్నులై పోయికివేవి! మంచేమియు. బుచ్చుకొనుటలేదా! మా నాన్న గారును అన్నగారును నున్నారా* పదు నేనురోజులలో నింత చిక్కి పోవుట యుట్లు? మి మావ వద్దనుండి వ్చార్తలేమైన వచ్చెనా? అఆ పిల్లను నీకీయమనిరా ఏమి?--(సశ్నపరంపర కురిసెను... కిరీటి తనచేయి ధర్మా రావుమోంద "వేసెను. ఇంటికిం.బోయిన తరువాత వైప్పెదను. బండి కుదించుచున్నది నా శేమియు. నోపికలేదు అని శిరీటి నమాభానము ఇెస్పెను ఇంటికి. బోయిరి- ఇల్లూరికి. జివర రిజిషస్ట రాఫసునొద్దం పెద్దదొడ్డిలో నిల్లున్నది. ఇంటికి దూరముగా నొక పాక్‌ యున్నది, అ పాకలోం దడిక లక్షముకట్టి "5ండు గదులు? ఒక గదిలో. దండి; ఒకగదిలోం గిరిటి. " బండీదిగి కిరీటి నెమ్మదిగా “మాటాడపండ లోనికిరమ్ము* నాయన నేను స్టేషనుకు వచ్చితినని కోపించును” అ నెను* "|

ధర్మారావు; మంచి బుద్ధిమంతుండవు! శీర: సీకుం (దోవ "కెలియదాయను, చీశటిలో నీశెవరు చెప్పదరు? ధర్మారావు ; మరిచి యాలోచనాపరుండవు*, "సరికాని పద. ఇర్వురును లోనికిల బోయి చప్పూడుగాకుండ బండుకొనిరి. ధర్మారావువ కథ యేమిటో చెప్పవు! నాకు నిద పట్టుటలేదు. కిరీటి; నాయన ని(దలేచునుం కోపించును. నిద పట్టించుకొనుము, - కెస్ల వాటినం దరువాతం 'జెప్పెదనుం ఇంక భయములేదు, ఛభయమంతయు దాంటిపోయినదిం ధర్మాన మి మామ పిల్ల నిచ్చుట కంగీకరించెనా? కిరీటి; ఊయల ధర్మా: పెండ్లి యెప్పుడు? ' కిరీటి; వారమురోజు -లున్నదిం “ధర్మా రావు కిరీటిని

పదునైదవ అధ్యాయము శ్‌! గాగిలిందనొ నెను. కిరిటి ధర్మారావును గాధముగా కొలణిలించు కొనెను. అతని యొడలిలో శ క్రి లేక ధర్మారావున కది గాఢముగా లేదుః తమ్ముని గాటవుం గౌలిలింత ధర్మారా 'వెబులపను.. కాని యిష్పువది గాథముగా లేదు. ధర్మారా వనుకొనెను: “ఈ కాంగి లింతలోని గాటప్రందనముతో నా కింక సంబంధము లేదు ఈ పాకకు దూరముగా నింకొక పాక యున్నది అందులో. గిరీటి యన్నగారు వకీలు. అతండు కచేరి "పెట్టుకొనును, పదిగంటల నుండి మజల సాయంకాలమువటజకు నా పాక ఖాళీగానుంధును. సది న్నణకు నన్నదమ్ము లిరువ్రరు నందులోం జేరిరి, కిరీటి యొక మం౦చముపై6 బరుండెను, ధర్మారా వొక కుర్చీలోం గార్చుం డెను, కిరీటి చెప్ప నారంభించెను: *నే సీయూరు వచ్చిననాంజే మా మామ కొక లేఖ (దాసితిని. అందులో మా. యమ్మకః దాను వాగ్దానము చేసెననియు? దాని(పకారము తాను నడచుకొనవలయుననియ్యు మా యవ్శా చనిపోవుటచేత నా వాగ్దానమునకు వ్యా క్తిపోలేదనియు విబ్లనిచ్చునదియు లేనిదియు వెంటనే సమాభానము (వాయవలయు ననియ్యునీయకున్న వో నేను చనిపోదుననియి) నీ వాత్యా పాతకము తనక్రం జుట్టుళకొనుననియు (దాసితిని, దాని కాయన సమాభధానమిీాయ "లేదు, ఇచ్చటికి వచ్చినప్పటినుండియు నాక్రు నిద పట్ట లేదు- అన్నము సయించలేదుం ఫాపట్లనుండి "మా పీనతం(డి వచ్చెను. ఆయన చెప్పీ నాడు; మా మామ యా య్వుత్తరము మూదుకొని నవ్వినాంయంట ఆ యృుత్తరము బంధువ్రుల్వు! జూవీంచి *యీ పిచ్చివాని కటయ్యా వల్లనిచ్చునది? నీనినిం జదువుళొమ శ్రీని సుబ్బన్న పేటకు. బంపించుట యెందులక్రు? విచాఖసట్టణము వీచ్చియాన్న(తికిం. బంపీంచరాడా” యనెనంట..నా కా వ్నార్త కెలిసినది. నా కొడలు ముండిపోయినది. నేను మజల నింకొక యుత్తరము (వాసితిని. అది కొంచెము' త్మీవ ముగా (వాసితిని. “నేను సిచ్చివాండను గాను నీకన్నను ఉెలివి గల వాండను, నీవు _ నెలకు " మూడువందలు "తెచ్చుచున్నావు . గనుక నీవే వివేకవంతుండవు కాను, ధనము సంపాదించుట వివేకముకాదు. పదో మనము (బావ్మాణేతపలము గనుక" నెమ శ్రీదిగౌ నందులోనుండి యందులోనిక్రి వ్యూ జిస్ట్రీటును తవాసీల్దారును. నిం్సీము పాడ్‌

శరల వేయిపడగలు

శ్రార్కుంను హుజూరుత్తిర_స్తదారును డిప్యూటీ కలెక్టరునై నది. కాని (పల్యేకముగా మనము రాజ్యాంగ వే త్తలమా+మహోకవులమా !మ హో శిల్చులమూా? మళతకర్తలమా? వమని! మామా! నే సిట్లన్నానని ఫోపము తెచ్చిళొనకుము, కోప మనునది తేలికగా వచ్చును. నెమ్మ దిగా నీ వొంటరిగా నున్నప్పుడు శెంతముగా నూహించి చూడుము! నే నేమి నిన్నకార్యుకరణము 'చేయుమనుటలేదు. నీ కూంతును దీసి కొనిపోయి వట్టి చార్భాగ్యునకుం గట్టి పెట్టు మనుటలేదు. చైవము రశ్షించిన నేను నేదియో సంపాదించంగలను, నీ వై దాజువేల కట్న మిచ్చి యేబదివేలయా _స్తిగల వాని కిచ్చెదవు, వానికీ నీ వన్నచొ గౌరవముండదు* నీ ఘూంతురన్నను గారవముండదు, నేను మేనల్లుం తను, ఆ మైదువేలు నా కిచ్చినవో న్నా జీవితములో నేదైన నొక వృత్తిలో నొక మార్గ మేర్చజచుకొనుటకు వీలగును. నేను ధన మౌాశించిచెప్పుటలేదు, నాకు సీదమ్మిడీ యక్క-జలేదు+- నాకుంగావలసి నది శశిేఖ దానికి. బరునియం దిష్టమున్నచవో "నేను నిన్నిట్ల డు గను, ఆమె పరాన_క్రహృదయమొనచో నా (గేమజీనితమును (బ్రహ్మ చుఃఖావసానముగా (వాసినాండని యీ పాటికే వర్షాకాల వినాకినీ గర్భమున నిమిడియుందును. దానికి నాయం దున్నది; నాకు దాని యందున్నది, ఇదియెన్ని జన్మలనాంటి దాంపత్య మో! తంటడిని గనుక *నా కూంతుమిోంద నా కధికారమున్నదని నీ వూహించెద వేమో! ఆ యధికార మెంతవట కున్నది? శశ్చికీం బదునెనినిమి చేండ్లు దాంటినవి, నా్థాయ్య ప్రకారము నీ శకామెమోంద నధికారము లేదు మే మిద్దజుమును విడిగాంబోయి. వివాహమువేసికొనిన నీ వేమియుం 'జేయలేవు అట్టిపని మన వంశమర్యాదకుం దగినదికాదు. కాదు కను కనే నే నిచ్చటం గృళించిపోవుచుంటిని శత్తి సీయింటిలో శుష్కంచి పోన్ఫచున్నది. ఆలోచించుకొనుము, ఇబే చెప్పుచున్నాను. వారము దినములు తిరుగులోఫవుగా నీ యుత్తరమునకు సరియైన జవాబురాబేని నీవు కిరీటి మరణవ్నార్తయే విందువు,. నీవు కఠతోరహృద యుండవుం నా మరణవ్నార్హ చెప్పి నిన్ను బెదరించుట కాదు- "నేను చనిపోవుదు ననలా నీవు కాని భయపడను నే నూరణే జరుగంబోవుచున్న విమ యము వెన్పిరిని. నీ జన్మములో నీవు శశికేఖ సుఖముగా గాంపురము

పదునైదవ అధ్యాయము జగ్‌8 చేయుచున్న దన్న వార్తవిని సుఖపడవు. ఎవరికో బలవంతముగా. గడ్టైదన్లు, దాని శవము "పెండ్లి వీటలమిందం దల్లి చేతులలోననో గర్భాడానమునాంటి రాతి సూ(తముకట్టి నవాని చేతులలోననో కని వీంచును, అదినా భార్య దాని నింకొకని కీచ్చుటకు. నీ వెవండవు ? ఎవరిసాము శై వారి కిచ్చుటకు నీ కింత దిగులెందుకు? చేతిమోందుగా వివాహము చేయుము, చేసినఫుణ్యము కట్టుకొనుము, వారమురోజుల వజకు నీ యుత్తరమునశైై యెదురు మూచుచుందును అని నేను (నాసిలిని. ఆ "లేఖ వూచదుకొని మా మూవ కొంత కదలిపోయెనంట, కానివిల్లని చ్చుటకుమా(తమంగీకరించలేందట. తరువాత రెండురోజులు గడచినవిమూండవరోజు గడచినది* నేనీ యుత్తరము (వాయుటయు నా స్థితియంతయు మా బంధువులందటికి. 'దెలియును,. ఇంక నేను (బతుకనది వారమురోజులని యాటురోజులని) 'మైదురోజులని; నాబ్లు రోజులని చెప్పుదుంటిని. నాబ్లవరోజు సాయంకాలము నే నిప్పూడున్న ట్లున్నాను అయిదవనాండు మంచములో నుండి లేవలేకవోతిని, .

• అన్నా! నా సంగతి నాకే విచ్శితముగా నున్నదిం వైద్యులు వచ్చి పరిశీలించిరి, వ్యాధి యేనియు లేననిరి. దేనికి. జికిత్స'చేయవలయునొ 'శెలియరా దనిరి. నన్నన్నముముంద ఆం గూర్పుండం 'బెట్టుదురు. నాకు మెతుకు లోనికింబోదు. నే నప్పు డెట్టున్నానో నాకు. బెలి యదు- అందటును మాము నే నూజశే కనుజెప్ప వేయక మూదు చుంటి ననియు నెవ్వరితో'ను మాటాడకుంటిననియుః జెప్పామున్నారు. నా కొక్కటి మాతిము బాగుగా జ్ఞాపకమున్నదిం పదెిగంటలకుం దపాలాఫీసునుండి యుత్తరములు వచ్చునుం పోనస్టువాండు వచ్చువేళకు "నే నృుత్తరము వచ్చినదాయని యడుగుదును. ఎవ్వరును సమాధానము “చెప్పరు. రాలేదని నాకం చెలియును. ఇంక మూండురోజుల్తు ఇంక రెండురోజులు- అప్పటికి నాస్థితి యందజకును సమ(గముగాం చెలి సినది అందతఆుకు బడుచున్న తొందరయు వా రనుకొనుచున్న మాటలును నాకం 'దెలియును. నేకు వారితో6 మాట్లాడుటకు నాకు నోటురాదు, నాప మనస్సులో 'నేమియునులేదు. (పతిరోజునుబదిగంట లగుట_తపాలా బంటోతు ఉ_త్తరమును "'దెచ్చుట-అదితప్ప నా బుద్ధి కింళొకండు లేదు.. ఆరోజుకూడ్ననైపోయినది. ఇక .నొక్క -దిన

శ్వీఫ్‌ల వేయిపడగలు ॥ మున్నది. మాపినతం్యడులు: మానాయను మాతక్కిన మేనమామలు నందజు నీయూరనే యుండిరి. ఆ రోజున నేను మంచములో శవమువలె నుంటినంట! శవమువలె నుంటిని? అది నాకును చెలియును మాటాడలేదు. కన్నులతో మాతము చూచుచుంటిని. వైద్యులు వచ్చిరి; చూచిరి. జ్యరములేదు. నాడి చక్కంగా _ నాడుచున్న దంటం పలుకలేదు, కన్నులలోం బెలివి యాడుచున్నడంటు మా మామకు దంతి యిచ్చిరంట; కిరీటి మరణశయ్యమింద నున్నాండు, సాయం .కాలఫు బండిలో రమ్మనిం తంతి యిచ్చినది మా . యింకొక మేన మామ* మామామ ర్యాతికి వచ్చెను ఆ స్థితిలో నున్న నన్ను6 జూచెను, అయోగివంటి యాయన కరంగిపోయెను. నన్నుంగన్నులు మూసికొని యున్నవానిని ఒక విధముగా స్మృిలేక యున్నవానిని౬ దట్టి కి రీటి! కిరీటి! యని లేపెనంట నాకు స్మృతి లేదు. అష్రూడు మౌ వీనతండి యొక యుపాయము వెప్పెనంట_వాండు జేఫు మజల -పోస్టువాండు వచ్చు వేళకుం గన్నులు తెజచి యుత్త్స్తరమనును ఈ లోవుగా నీ వ్వుత్తరము (వాసియుందుము, ఆ వేళ కది వానిచేతి కీత్తము+ వాండు (బతుకుట కదియొకటియే యాశ” యని, మటి “కొందలు *బ్లంత సీరసస్థితిలో నింతటి మంచిన్నార్త యతడు విని యానందమును బట్టలేక యేమగునో!” యని చెప్పిరి. మా పీనతండి 'వాసెడు నుత్తరమలో నతని మనస్సు చమత్కారముగాల (నాణ “ములను జెదరిపోనీపండ బట్టుకొనునట్లుగా (వాయవలయును.. నేనట్లు :(వాయింతు నని చెప్పి మా మామచేత నొక జాబు (వాయించెను, మటునాండు తపాలావేళక్ర నేను-గన్ను "తెజచి *'య్వుత్తర” మంటిని. “ఇదిగో ఉత్తరము వచ్చిని దని నా కీచ్చిరి. అందిట్లున్నది---కిరీటి! నీవ వాల విచ్శితమైన మనిసివి. నీవు ెలివిశకష్సు-వవాండవు కావు “వారముకోజులలో6 జనిపోదునని చెప్పిన నీకు నా కూంతు. నిచ్చెద ననుకొనుము- అంత త్మీవబుగ్ధి వామెతో నేమి సంసారము చేసెదవు? నీ (పకృతి యలౌకికముగా నున్నది, నీవు నా వద్దకు వచ్చి నాతో మాటాడుము, మా అమ్మాయిని నీకే యివ్చెదను. కాని నీవు "రెండు మూండు రోజులలో వచ్చి నాతో మాటాడవలయును - ఇట్లు మా మౌామి_-'బేను " నాయ్యుత్తరము చదున్చకొన్నంతనే. నాకు

పదునైదవ అధ్యాయము శీస్‌5్‌ వివేక మేమియును బోలేదు? సర్వమును జక్క_ంగాం దెలిసినది. నా యొడలిలో నేమియువ్యా ధిలేదు- వారమురోజులుని(దా హారము లెటు = గని సీరసముమా[తమున్నది నేను లేచి 'నాయనా!' నేను బాపట్ల కం బోవలయూుి నంటిని. మా నాయన “వూమ యీవుని (నాసెనురా య్నుత్తరి మనెను, "నేను “పిల్లనిచ్చునంట. కాని ముందుపోయి నేను మాటాడవలయునంట! నే నింత సావహాసుండ నగుటవే నాయన కనుమూనమ6ట” ఆని చెప్పితిని మా నాయన స్స సాయంకాల మాయన యీ యూరు వద్బ్చునంట. నీను వెళ్ళుట యొందుకు? అయి నను (బొన్దుటి బండికి వద్చునేమో! కనుగొనివత్తు' నని చెప్పెను. ఎవరినో పంపించి కనుగొనినట్లు నటించి యాయన వచ్చినట్లు వాక్షుం "దెలియంజేసిరి. నేను మా వీశమావ యి"టికీ. బోయితిని నన్ను మా శావయు మూ నాయనయు బట్టుకొని తీసికొనిపోయిరి మా మామ కనబడెను, ఆయనను జూచినంతనే కారణములేకయే నావ దుఃఖము పొంగివచ్చి "న్‌ నేడ్చితిని, ఆయన నన్నుం గాంగిలించుకొని దుఃఖం చెను నలుగురు నాయన నోదార్చిరి. ఆయన చివర కిట్లు చెప్పెను “ఇక్కడ ఏం డిట్లున్నాండు. అక్కడ. శశి యట్లున్నది! ఆమె యుపవానసములు; (వతముల్వు; ఎన్నాళ్ళ నుండియోా యిక భుకృముు వారమురోజులనుండి దానికి స్మృతలేదు. వదో మ౦(తము నేర్చుకొన్న దంట! ఎస్పుడు నా మి6ంతమే జపించుదచుండునుం తన్మం[తపఫునశ్చరణలో మన. ధా్యాసయే లేదు ఈ దంపతుల నిద్ద టను విడిగాందీసి నే నేవి బాగుపడుదును? అని చెప్పి నన్నుంజూచి “నాయనా! లగ్నము "పెట్టింతునా? యనెను మాూనాయనకు జ్యోతి వము బాగుగాం. 'దెలియును. ఆయనయే ముహూర్తము. ెళైను లగ్నమింక సై దుదినము లున్నది ఇది జరిగినది "మొన్న మొన్న నే! నీకు జూబు (దాసివిని. నీకు నిన్న నందినది* అందిన వెంటనే బయలు "బేటి వచ్చికివి, ఇది నాకధం నేను మొన్నటికన్న నేడు చాల నయము నేను మొన్నటికన్న బలిసితిని సుమూ!” | ధర్మారావు మనుష్యులోకములో 'లేయ రన్యపపంచమున నున్నాండుః ద శావస్థలు: సా _త్విక వ్యభిచారిభావములు = వానిని గుజించి యూహించుదున్నాండుం ీటిబ్దుా! కావ్య జగత్తు కల్పితజగ

శ్తీర్ట్‌గ్ర వేయిపడగలు

_త్తనుకొంటిని. కావ్యజగ_త్తే యథార్థమైన జగత్తు, అపరి పక్వమైన మనస్సులు: కృతిమ (పకృతుల్కు. సహజమైన మనోభావములును గలిగిన మనమే కల్పితజగత్తు, యథార్థమైన మనోభావములు) నిర్మ లినమెన హృదయము మహానాగరకత పొందిన బుద్ధీయ్యదియములు కలిగినవోం దనదృవీ.? తన రక్తము' కల్మహరహీత మై) ధర్మగుణ భూయిష్టములై నచో నీలమునందంత గాఢత్వముండునుం అంత యేకా (గతయుండునుః ధర్మార్థకామమోతుములు వారియందు వ్యభిచరిం చవు* వారు వానిని జక్క-ంగా విభజించియొకడానిసం శ్లేష యొకడానికి గలుగకుండ వానిని సువ్య _కృముగా నాచరింతురు.పంచీకరణమువలన నైన భూతనృష్టికి వా రలంకారభూతులు, వర్ష సంకరములేని రక్తము స్వచ్చమైనది వారి నాడులలో (గైవహించుచుండును. ద్‌ వర్ష ము వ్యారైన నేమి? “"ళాదృశ మ జో్యపకృతులకు నమస్కారము!

॥ కిరీటి “అన్నా! 'ేమిటాలోచించుచున్నావు 1 ధర్మా ఫీ భార్య స్మ ఫతిలో లేద6టకచా? ఆమెను సీ వొకసారి బూచిరారాడా? కిరీటి; ఇద్దజమును బోదమా! ధర్మా ఫవలదు లగ్న మిం శెన్నాళ్ళున్నది? కిరీటి; నాబ్లురోజులుం ధర్మా; ఈ నాల్గురోజు లలో సీ వేమెనలెష్కొాందువా? కిరీటి; మనస్సులో శశి-ేఖ యున్నది దగ్గఆ నీ వుంటివి. అన్నము కలిపిపెట్టు నన్నవు నీవ్రండగా, నే నేల బలియను? ధర్మా; వదినె నాక్షై యెదురుచూదుదుండును, నేనిచటి నుండి కదలిపోపుట పదినాళ్ళక్రు. దక్కువ పట్టనట్లున్న జే! కిరీటి 3 సుబ్బన్న 'పేంట యిద్దజము ' గలసిపోదము, ధర్మా; ఇంక నిన్ను నమ్ముకొన్నచో "నేను వెళ్ళిన ్లు, | గ . కిరీటి రబొయ్య్యారమైన విలాసమైన పసిసిగ్దు వెల్మిగక్కు. చిజు నవు బలహీనమైన మొగమున6 దాండవింపంజేసెను, చచ్చిపోవు చున్నతీంగ శెవరోమంచినీరు పోయంగా మభునాండు నిలదొక్కుకొని "'మొండివడిన కొమ్మకణువులో గనయిుడీకనపడనంత సన్ననిలేత చిన్చరు క నిపించినబ్లున్న చా నవ్వు "ఆండురోజులలో. గిరీటి మజల మనిసివల6 గనయిడంొవ్చెనుం శరీరమునందు - బలహీనముగా నున్నను కొద్దిగా లేచి. తిరుగుటయ్యు నుత్సాహము . నతనిలోం గన యుడుచుండెన్యు స్నేహితులంద ఆపను. శుభలేఖలు (నాయలయుడినవి

పం] పదున్రైదవ అధ్యాయము 45? కిరీటి తాను స్వ్వాయముగా (వ్రాసెను. పెండ్లి బాపట్లలో. వివావాము నకు బందుగులకన్న _ న్నేహితులే యెక్కువమంది వచ్చిరి. కిరీటి (దణయకధ 'స్నేషితులంద జెజుంగుదురు, చివరకు వారి కిద్దజకును బునసృమాగమము గలుగుదున్న దనుటచే సంతో వ్మించని మ్యితుండు లేడు. సూర్య పతి పశుపతి శివరావు, సీతాపతి_ యెల్ల రునువచ్చిరి. అందజుమ బెండ్లి కువూరునకు. గానుకలు తెచ్చిరి. ఎవరు తెచ్చిన కానుకయుం 'బద్దవెలగలదికాదు* అన్నియు నందమైనవి. సూర్యు పతి కృృష్ణక శ్లామృత ములీలాతరశ్లిణి, గీతనోవింద కావ్యము నివి యూండును బహుమాన మిచ్చెను, శివరావు మంచిగంధముతోం జేసిన ఛాయాపట ముల చుట్టుకొని తెచ్చెను. పశుపతి దంతఫుం బని చేసిన మంచిగంధపఫు జందుకాయ 'పెక్సై వచ్చెను. సీతాపతి పొందూరు. జరీపంచెలునుు జీరయు సతీపతులక్రుం. గట్నము _ తెచ్చెను. వివాహసమయమున 'న్నేహితులసందడి పేరంట్యాడ సందడికన్న నెక్కవై పోయెనుం స్నేహితులలో ఇఫగాపిరా జుండెనుు అతండు చి్యితకారుండు. పరమ సత్పురువుండు- అతండు చమళత్కా-రముగాం. బాటలు. పాడును. సతీపతుల వరుకలనుబట్టివరుసపాటలుపాడును. పదు నెనిమిేండ్త పిల్లకు వివాహమగుట: వివాహములో ననేక సందర్భములు కలుగుటవేతనో యేమో బందుగు లెపష్కువమంది రాలేదు. అందుచేత బంధువులైన "పేరంటాండడే యెక్కువమందిలేరు.. బాపిరాజు వారందజును లేని లోటు తీర్చెను. వివాహను వనరాండునాళ్ళు చేసిరి. మూన్నాళ్ళును (బ్యేక వువిజిదిలో న్నేహతులు పడిన యుత్పాహమునకు మేరలేదుః కిరీటి తన (పణయకవిత్వముచేత రసజ్ఞతైన భావకవు లందజకు సమా దరణీయు6 డయ్యును. అందుచే సందజును వచ్చిరి, దినములోం బదునాజుగంటలు సంగీతము? పాటలు పద్యములు? ఏనితోడ"నే సరిపోయెను. సుబ్చారావుగారువచ్చి తనకోకిలక ంఠముతో.ఎంకిపాటలు మూండురోజులును గొట్టిపో సెను.. సుబ్బారావుగా రన్న న్నేహితు లందజకును మహాభీమానము. పశుపతి కాయన యవతారపురుషు! వనియే! పెండ్లి జరిగిన మూన్నాళ్ళు నెప్పుకోతప్ప గిరీటి పెండ్తి యిల్లు వదలి "రాపేలు లేక బోయెను. ధర్మారావు విడిదిలోనుండుటకు వీలులేదుం సర్వవేళల కిరీటి యొద్దనే యుండవలయును, ధర్మారావు

కీసర వేయిపడగలు విడిదిలోనికి భోజనమునపం బోవును. భోజనముచేసి వచ్చునంతలో నతనికొఆకు విడిదిలోనికి బది కబురులుపోవును. కలెక్షరుగారికి బం(చాతులుండిరి- వారికీ ధర్మా రావుగా శెవరనియు:. గలెక్టరుగారి యన్లున కంత "న్నేహితులడా యనియు నబ్బురమతోంచు కన్నులతో ధర్మా రావును వచ్చిపీలుతురు. అతందు' భోజనము చేసి వోవును. కిరీ8ి చెప్పవలసిన "దేమియును లేదు. ధర్మారా వూరే (పక్కను గహూర్చుండును. లగ్నసమయమున శశికేఖను దెచ్చిరి. ఆమెకనులె్తి యెవరిని జూడలేదు. తెరతీసిన తరువాత కిరీటి -వేయికనులతో నామెను జూవెను. అమె కనులెత్తి యళతనిని జూడ లేవు. ఇద్దజును తలం(బాలు పోసికొనిరి. కిరీటి నాలుగ్లై దుసాప్లమా(త్రము పోసెను. పళ్ళిములోని తక్కినబియ్యమన్నియు ఫన్తిశేఖచేతనే తల్లి పోయించెనుం (పియురాలి వాస్తాంగుళి స్ప ్రఫ్టమ్ములై , చల్లన్నివై:ః తనశిరస్సున జాజు చున్న తలం(గాలు జాజుటలోని: సౌఖ్యమతేండు నిమోలిత నేం యనుభవించుటయీ నరిపోయెను -

మజునాంటి సాయంవేళ నూ'ేగింవు ససజ్జపుబండివైన జరి ఇను, కిరీటి బండిలో. గూర్పుంజెను. " శల్చిశేఖను తల్లి యు నప్ప గారును దీషికొనివచ్చిరి. కిరీటి యామె నందెఫ్పుచ్చుకొని (ప్రక్కను గూర్పుండంబెట్టుకొ నెను. "'పేరంటాండవకు, మి్మితులక్రు "న్యేానందము కలిగను, నాకబలి సవయమున సీటి కడవలో నొక ఎండి మత్షైయు? బంగారపు టుంగరమును వేసి సతీపతులను దీయుండనిరిం శిర్రీ3ి బుద్ధి పూర్వకముగా మక్షైయే తీసెను పరిశేషన్యాయముచేతి వన్సి-రేఖ్స కుంగరమే దొరశను, బావిరాజు “ఒయో్య్ళయి "పెండ్లికొడుక! ఉంగ రము మా అమ్మాయియీ తీసినిద నెను. కిరీటికి ాపిరాజునకు చావ మజఃదుల వరుస, కి$8 అవి మా అమ్మాయి ెలివిలేటలు కావు. "నేనే యా యుంగరమును డానిచేతిలో నుంచికినిఅనెను, అందజును బకాలున నవ్విరి శిర్ర్ర్రి సిస్టుపజెను, శశి శేఖ"నవ్వదు: సిస్దుపడదు ఏవరివంకను జూడదు, ఆమె మొగమునం జేభావీమును గన్పించదుం అసంభవ మనుకొన్న యూ వివాహము జరుగుట చేత నామె దిగ్భాం తురాల్వైన దని కొందరు, అనిర్వచనీయమైన యొక మహానంద మామె యభవించుగున్నది; తదితరజ్ఞాన మామెకు _లేదనికొందరు,

పదునైదవ అధార్థయము తీస్‌ 0 మూంవవనాండు. కంకణములు వివ్పిరి, ఆ రా(ికిం గార్యను* ఆ నాండు (వొద్దు(గుంకః బోవుచున్నదిం ధర్మా రావును: క్రిర్రీబ్రియు (గామ మునకు (బాగ్జిక్కుననున్న సరకుతోంటలకు మామిడి తోంటలకుం బోయిరి. తక్కిన మతు లెవరితోడను జెప్పకుండ వా రట్లు పోవుట చేతం దక్కినవారందరు కొంతసేపు వారిని నెదకి తలా యొకతోవ వాహ్ళ్టుళి "శీగిరి. సాట్లు తోంటలమధ్య చిన్న చిన్న సరకు -మొక్క- లప్పూడే నాటంబడిన యొక తోంటలో వారిరువురును గూర్చుండిరి. ధర్మారావు: నాయనా! నేను నిన్నేమని యాశీర్వదింతును? నీ యదృష్టము నా యాశీర్వచనమును డాంటిపోవుదున్నది. నే నెప్పుడు పోదును. ఎప్పు డరుంధతికి సంగతులన్నియు. బెలియం జేయుదు నని నాకుల. దొందరగా నున్నది= "నేను వచ్చి పది నాళ్ళయినది. ఇంటికి 'లేఖమైనను (దాయలేదు. నా పోకపోవుటకన్న నీ స్థితి యొట్లున్నదో యని యామె దిగులు పడుచుండునుః కిరీటి మనస్సు ధర్మారావు మాటలమింద లేదు. ఎప్పుడు (వొద్ద్యగుంకును?! ఎప్పుడు ర్యాతిపడును! ఎప్పుడు చిరతపః ఫలము “వలె చిరకాంశ్షి తార్థము తన కొంగిట నుండును? "తా మిద్దజును గలసి కొన్నప్పు డెట్లుండునో! ఒకరి కొ కొకరు మృత్యుసమిాపముదాం బోయివచ్చిరి. కలసికొనిన వు డిద్దజును స్వర్గము దాంకపోవుదురో! కిరీటి; “అన్నా! లగ్నమునకు. బీటలమోిందం గార్చున్న ప్పటినుండి నా యీ శరీరరోమాంచముతగ్గ లేదు. ఇదిజీవితమంతయు నిశ్లు నిలిచిపోవునేమో” అనెను. కిరీటి మాటాడు పద్ధతియుం గూర్చుండు పద్ధతియు నేమియు ఇాపగాలేవు, కంఠమునందు గాద్దది కము.శరీరమునందుగంపము; స్వేద ము, రోమా౦చముమాటాడుచు మాటాడుచు నే(తనిమిలనముచేయునుం కిరీటి “ఎంత సేపటికిని (పొట్టు (గుంకేమి"'య నెను, ధర్గ్థారావు “నీతొందర యతని కేమి తెలియును” అనెను, సూర్యుండు పారాణపూసిన నూత్న వధువుపదసరోజాతము సను కరించెనుం భాగ్య శాలినిదై న మయూపొాదమునందును శంఖచ(కము లున్నవి+- అదియు నఖచందులకు దీధితినిచ్చును. (యోవ్యృాదయసరో జాతమును వికసింప జేయును తత్చూర్యబింబ వినిగ్గతసాంధ్య రాగ |

శీ00 “వేయిపడగలు చ్చటలు కించి దపణమ్యుల్తై పసువుకుంకుమలచే మాగిన మధుపర్కం . ములు కంకణములువిప్పిన నాండు. చాకలి యుదికి యారవేసిన ట్లుం డెను. సరకు తోంటలు-(వేలెండు మొక్కలవి, నమూరం జెది. గినపి, రెండు నిలువుల యెత్తున 'బెరిగినపీ. "పెరుగుట " పూర్తియైనదిం నాల్జువైవుల బచ్చని మెట్లు కట్టినట్టుండెను- సూర్యకిరణములు మెరింగిన తోటలకై సంచరించుచు _నటినుండికాలుజాటిచిన్నతోయల మో6ంద6 బడుచుంజెనుం (వేలంెదిగిన చెట్లు పసిసిల్లలవలె సూర్యకర స్పర్శకం బిల్లనవ్వులు పిల్ల సిగ్గులు కలియం బోసికొనిసిగ్దుచే నెజ్బబడెను* మాచుచుండంగనే పెరిణిన నసరకుబజోబెల మధ్యగా దూరమున దృశ్య మాను డగు చున్న జరఠ సూర్యబింబమ్వూలర్తి తేజో విరహితుల్హై ఇలేత్ళ్యుముకూడమానినవాండై పశి ఎమదిక్సతీసం యోగార్ధముకా బోంలు కాళ్మీరమి(్రిత పటీరచర్చాసుంద రమైన "బీహముతో ఉిరోహితుండగు చున్నాండు. అకాశమున దిరిగినంత సేపు తేజోదుర్నిరీమ్యుండై (పతా ఇాల్నియై పశ్చిమదిక నతీసంసర్డ వేళ ఇాంతుండై శృంగార రసన్నూర్తియై చల్లయడెను, అహ్ధకడా! 'యొంతయథికారికై నను బరులవిాందం. జూపీ నంత _తెళ్ట్య్యము గృహమునందు. జూపరాదు. . తన (పతాపముచేం " దస. కోపముచేం దన యధికారళ_క్రిచే నితమలభార్యలకు నపకారము జరుగవలయును, తమ యధికార (పొభవ మెటుంగని స్వ భార్యలు సుఖముగా మనవలయును, గృహమునందున్న శాంతము, నోరిమి బయటగూడ -నుండరాడా* లోకము మేలుకూడ: లోకము సుఖము కూడ గొంతపరామర్శించరాదా? మధ్యాహ్న సూర్వ్యుండు మండీ పోవలయును సాయంనూర్యుడు చల్ల బడవలయనను. రాతిరి వీటల మిందనుండి లేచువజుకును మతులు . 'సన్నిహీ తులే మైయుండిరి. అప్పూడు విడిదికింబోయిరి. రాతిరి రెండు జాము లయ్యెను; అందణును నిదించుచుండిరి. కిరీటివచ్చి ధరారావును. నిద్ర లేపెను, ధర్తారావులేచి యాశ్చర్య పోయెను. నిర్జన మ్మైన ఏధిల్లోనుండి మాటలాడ :దొెడగిరి... కిరీటి; అన్నా! నేడు - ఛకవారము..కడా! 'యనెను-' ధర్మారావు. *అవ్రను, అయిననేమి!” అనను; కిరీటి; నేను గదిలోనికి బోయి యామెను' బిలిచితిని,' కొంతసేవు పిలిచి విసిగి

పదునైదవ అధాాయము 461 జేసే యామెవద్దకుం బోయిఖిని. పోయి యామెను బుజ్జగించితిని లాలించితిని. కోపించితిని ఆమె యేమియు సమాధానముచెస్పలేదు*

. నా కేమియు నర్థము కాలేదు, నామో౭ంద నామె కంత పేమ యుండి చివర కిబ్లు నిన్వద్దమై నిరుత్తరమయై. శిలాకృకిం గదలకుంటయేమో! "నే నామెను మజియుస్పృశించం బోయికిని. ఆమె నివారించినది దుఃఖంచికిని, రెండుగంటలు నేను బాధపడి నిస్పృహుం డగువేళకు నామె “నీ వెవ్వర?” వని యడిగను, నాకు మజోదుఃఖము 'వచ్చినదిం “ఎవ్వ రేమిటి: ఎనిమిదేంగ్లు నీకై ఘోరతపస్సు చేసిన నిస్పృహుండ సంటివి. నీకభార్యవగుటకు దినారా(తములు ని(దడాహారములుమానిన నిర్భాస్యుండ” నంటిని- “న్స్‌ మేన_త్తకుమూారుండ” నంటిని. కన్ను తెజుచి చకితమైందా. నదో స్మ లతకి. దెచ్చుకొన్న ట్ల భినయించినది. అమె చివరకు *“వనమిద్దజు మ్‌చ్చట నెబ్టుంటిమి! ఇవయుయూరు?ి అనెను. "నేను నీవన్నది నాకర్థవ గుటలేదు! ఇది గాపట్లయ్యే మన మిద్రజ మిచట నెందుకుంటిమో మూన్నాళ్ళనుండి నీకల చెలియలేదా” యంట్రివి, ఆమె తె బోయిచూచెనుం తన్ను6 డాం బరిశీలించు కొనెను. గులావిపూలతో) చేమంతిపూలతో. మొగలి పూలతోం 'చెద్దడడ వేసిరి. అమె శరీరమంతయు సువాసనాపరిమంజుల్నమె యుంజెను, కట్టిన చీర యుల్లిపొారవలె దనశరీరకాంతి (పవాహా మును వడబోయుమన్న ట్లుండెను. ఆమె తన మూ ర్తిసంఘటన మంతయుంజూదకొని యూశ్చర్యుము పాందినట్లయ్యొను కొంతవజకు "నేత్రములు తెజచి యాలోచించి “యట్లసా? మన కువివాహమైనదా! అవును. లీలగా స్మృృతికలుగుచున్నది.. నీవు బావవుగదా!” అన్నది " "నేను మజల నమాపగతుననైై పరిష్వంగాభిలామ (వకటించితిని. "ఆమె మజుల నారంభించినది. అమె నేండు శుక వారము నీవ నన్ను6 చాళళరాదు, అయినను నేనుబోయి స్నానము చేసివచ్చెద నిచ్చ టనేయుందు మని తాను గదిలోనుండి వెడలినది. నేను శూన్య వృదయుం నైతిని నా భాగభేయ మంతయు వ్యత్య_స్తముగా నున్నట్లుతోచుదున్నది. _ ఇదియేమోం దారినిబడి వచ్చి వచ్చి మహాోాసౌధము నారోహించబోవుచుంటి ననుకొన్సి మహారణర్థగతు6 చనైై నేను నస్నుజూచుకొన నివ్వెజవోయినట్ల యినది ఏమిచేయుదు

46 వేయిపడగలు

నని కిరీటి దీర్ధవిశ్వాసమువద లెను. కన్నులలో బావ్పములు నిలిపెను. తూస్టీంభావము వహూాంచెనుం ధర్మారావు దీర్ధాలోచనాపరుండై 9 ఆమె "దేఫేపూడ వేయునని మనమిదివజుకు వినియుంటిమికదడా! ఆమెనసీ "పెండ్లి నిర్ణయిం చిననా6 డప్పటికి వారమురోజులనుండి తన స్మృతి తానెరుగ దని మిోవమామ చెప్పెనుగదా! గుంటూరులో పూజారి ముసలవ్వకూడ నామె "దేవ్య పాసకురాలని బోధించెగడా! 'నేండు శుక్రవారము, దేవి కిష్టమైనదినము దేన్ట ర్ట్‌పానసపల కీనాండు పవ్మితమైసవారము. అమెకునిజమ. గా నీ పదిరోజులనుండియు స్మ ఖతి 'లేచేమో! సీయం దామెకు మహా(పేమ యని విదితమైన విషయనే కదా! ఆ విషయములో సంచేహములేదు, నీ విప్వుడెంత యానంద సమ(దమున నుంటివోః నీ కొజ కామెయు నంత యాన౦ంద మనుభ వించవలసిన జే. చానికేదియో పెద్ద కారణ ముండియుండవఎయును. ఆమె ఈపాటికి స్నానముచేసి నీక్తై వచ్చియుండును , నీవుపోయి యామె వచ్చిన తరవాత నేమనునో కనుంగొనుము, నీవు వెళ్ళుము” అని కిరీటిని బలవంతముగా బంపించెను. కిరీటి నిస్పృహుయైై యడు గులు "లెక్క బెట్టకొనుదుల బోయునుః ధర్మారావుపోయి మజిల6 ,_బండుకొ నెను= అతనికి నిద్దురపట్ట లేదు. "తెల్లవాజుక్రడ మూండుగంట లక్షం గిరీటి మజలవచ్చెను. ఇరువురునుగలసి నిర్దనవీధి లోనిలుచుండి రి. కిరీటోల మెయంతజడయు. బూలన్నియుంీని వేసివిప్పి స్నానముచేసినది ఒజడలంతయు సుగంధ(ద్రవ్యము లలందంబడియుండుటవేత స్నానము “ఊచేసిన యూమెయొడలు బహూువిధపరి మళ(పవాహమనోవారమయ్యెనుం ఆమె యా చీరవదలి యింకొక పట్టుచీరకట్టుకొనివచ్చెను, పట్టుకళ తొడిగాను గదిలోనికివచ్చినదిం ఒడలనొక్క-నగమొననులేదు. చిన్న చిన్న -కుంకుమబొట్టు పెట్టినది. నేరుదగ్గరకుంబోయి స్పృశించబోతిసిం అమె కతాకవలదు. రెండు కొబ్బరికాయలునుు హోారతికర్ప్బూరమును కావలె ననెను. నే నిప్పు 'జెచ్చటనుండి వచ్చు” నంటిని. అంద అును నిదుర బోవుచుండిరి. ఆమెయే పోయి యిబ్లంతంు వెదకి యవి తెచ్చెను. తెచ్చి యామె నన్నుందనవెంట రమ్మన్నది... -మే మిర్వు :రమును వంటయింటి -నానుకొనియున్న గదిలోనికి బోల్లిమి. అచటి నోడలో నొక గూంటిలో 'దేసీవ్మిగవమున్నది అమె పూజచేసి

పదునైదవ అధ్యాయము వ్‌ కొబ్బరికాయలు కొట్టి హోరతికర్చూరము వెలిగించి నీరాజన మిచ్చి కొబ్బరి ముక్కలు తీఫి నాకు నాలుగు పసెక్టైను... ఇద్దజమును మజల గదిలోనికి వచ్చితిమి నేనామెను మజల గాంగిలిందు కొనం బోలఖిని ఆమె “నీశ్రనన్ను "నేండు తాకరాదు, ఈ సంగతి యంతయు జేప్పు చెప్పెదను. తల్లిదయ చూచినది* నాతపన్నుఫలించి నది" అనెను, నాకు దాని మాటలు కొంచెము కొంచెముగా నర్ధము కావచ్చెను, నా శరీరము నందు (శతి రక్రబిందువు లోనను మన్మ థుని శరామాతమైనది నేను ఫురఃస్థిత మాణిక్య పేటిని జూచ్చి యది నాది యని తెలిస్తి యది నాకొజన్షై యొదుటికి వచ్చి నిలుచున్న దనియు. దెలిసి తదనుభవమునకు దూరమైతినన్న శంగతి నాకుంజాల బాధాహే-తువయ్యెను. "నేను బలవంతముగా నామెను గాలిలించు కొని ముద్ధాడితిని. ఆమె శిరోడ భార మెంవలేదు. అది యంతయు దడిగా నున్నది నేను దాని శేశభారమంతయు... నుత్తరీయముతోం దుడిచితిని. ఆమె యరగంటసేవ్రు నా పరిష్వుంగముననే యున్నది నన్ను నివారించలేదు. గంటసేంపయినది. తరువాత నామెయిట్ల న్నది+ “ఇద్దజమును వాంఛకు లొంగిపోయి. ేవియెన నపవారము చేయు చున్నాము. ఈ యపచార మేమి దుష్ఫలితము నిచ్చునో! నేనునునీవు నాకు లఖించితివన్న యానందమ లో నొడలువెలియక నిన్ను కాంగిలి నుండీ నిరాకరించ "లేదు, బావా! యెనిమిది సంవత్సరము లోర్ఫు కొంటివి* ఇంక నొక దిన మోర్పుొనలేవా? నేను (తిఫురసుందరీ మంత ముప చేశ మైకిని. మా బావను పెండ్లి యాడుకో ర్కెతో బదు "నేను దినమ.లనుండి జపము చేయుముంటిని, అది ఫలమునకువచ్చెనుం ఇప్పుడు నేను నిన్ను. దాతశరాదు. నాయందుంగామ(పవృ తిక లుగ రాదు నేను తేసంతయు నుపవాసముండి ేవికి వాంతిచేసి జపమును బరిసమా_ప్తముచేసి యెల్లుండి నీవద్ద నుండెదను. నేయు జేవునా యందు నీవు కామించకుము* నీ వేమా[తము వాంఛ (పకటించినను “నేనును లొంగిపోదునేమోా! వూచితివా!' గంటనుండి నేను నీకాయి టిలో నున్నానుః ఈ యపచారమునకుం దల్లి కోపించునేమో ! దీని ేదైన మజుల (భాయశ్చిత్తము చేయవలయునేమో! అబ్బబ్బా నన్ను వదలుము నాప భయము 'వేయుచున్నది. నేను. మజవోప

ఉగ్టక్ష వేయిపడగలు వారము చేసితిని, జేష్టు ఉపవాసముండి ఫూజ చేయువజకును నా మనస్సు మనస్సులో నుండదు. ఆరెండు దినములు సంన్న్నూర కే చూచు చుండవలయును. అట్లుందు నని నాకు వాగ్దానము చేయుము, అని శి నా గడ్డము పుచ్చుకొని బతిమాలెను. నా పాదములపై శిరము “మోపీ (మొక్కను, అమె యొకలంతయు6 గంపించిపోనవుచుంజెనుం ”" ఆమె కనులవెంట సంతతధారగా నీకు కారుచుంజెను, నాయందు మజవోగ్ని (యగేలుచున్నది. హోమార్థము నసంస్కృృతమైన మహోగ్ని యద _త్తీవురోడాశ మైవాంఛాలవేమ(త్పచలితజిహ్వగ ములువాంచివదిః "నేను విధిలేక యామెచిప్పెడి మాటలకంగీకరిం చిలిని,నేనునరిగాన ప్పూడు “ముహు రంగుళిసంవృతాధరోస్టం _ (పతిపే.ధాతరవిక్ల వాభిరావ మ్‌ ముఖ మంసవివ_ర్తిపశత్ములాష్యూః .శధవు ప్యున్నమితం నచుంబవితం తు” అన్నట్టి స్థితిలోనే యుంటిని, "నే నంగీకరించితిని. ఆమె దూరముగా6ంబోయి చీరకొంగు పజచి నేలం బండుకొనం బోయి నది “కదు. నేను పోవుచున్నాను. నీవ (పక్కమిందనే. పరుండు .మంటిని. అమె “నేను మంచముపై. జరుండరాదు, నీవు నన్ను వదలిపెట్టి యెచ్చటికి. బోయెదను? 'రెన్నాళ్ళు నీవు నన్ను వదలిట్టి యుండుట కష్ట్రమని నాకు6 'డెలియును. సాకమా[తము $ స్థన. కాదా! ఎంత కష్ట్రమైనను నీ రెండుదినము _లింతే యని యామెనేలపై ంబండు కొన్నది* “నే నరగంటసే పామెవంకం జూచుదునే మంచముమై బన్నుంటిని. ఆమె యింతలో ని(దపోయినదో మజుల స్మృతితప్పి నదోః నేను బయలుబేటి నీ దగ్గరకు నత్తు ననుకొంటిని. మజల _నామెను స్పృృశించవలె ననిపించినది. ఆమె ని(ద్రాసౌందర్యుము నన్ను గామపరిదగ్ధుని. జేసినదిం వడేంథ్ర కింద మేము వారి యింటికి వివావా మునకుం బోయినప్పూడు నే నామె నేకాంతముగా ని(దితురాలిని గదిలో. గలిసికొంటి నని ఇెప్పికినే! ఇంతకుముం చామెను జూచి నషూడు నకశ్లుయున్నది. ఆమె యప్పటి కిప్పటికి ని(దించుచునే యున్నది, నే నామెను మేల్కైలుపలేక పోతిని ఆమెను స్పృశించ _ బోయినంత మేర పోయి మనస్సులో నివర్తితుండై తిని. చివరకు (బయలు బేటి నచ్చితిని అనెను. కిరీటి సర్వనాళములలోని రక్తము కామాన్ముఖమై యీ+నాటిరా(త్సి పర్యవసానము నిర్ణయిందుకొని

కం పదునైదవ అధ్యాయము 465 యుండి యేత(్చబలావరోధమును దాంచుకొనలేక యుంజెను, అతని యంతర్హ ఫదయములో శశిేేఖ తనే యుని జెలియును. అరెండు రోజు లాలయట కతండు సమథ్థుండు గాకయుండెను ఎంత యుత్తాల మైన (దకృతియైనను సలమునందు€ (బబలోన్ముఖమైన (వవృత్తిని మహావరోధహేతువుచేత నియమించుటకు సమక్థుండు కౌందు- దానికీ నెంతయో (పయత్నము చేయవలయును.

థర్మారా వతనిని నిబోధించెను? ఇటు చూచితివాకి ఆమె -జీవతావిషయకమైన (పతిబంధము మాపించినది. అమె నీ యందు నిరాదరకాదు? న్మివృణయ కాదు. అమె హృదయమునకు నీవే యధినాధుండవు- కాని యామె యీవే? కధినాధురాలు కాదు ఈనాల సైనను నీ వామెను బలవంతముగాల గాయగిలించియుండవలసి నది కౌదుంి శ

కిరీటి; నేను బలవంతముగాం గాంగిలించలేదు, అమె యూర కున్నదిం - .

ధర్మారావు: అమెయును దాత్కా-లికముగా నీవలనంగామో (ది.కమైనది నర్వచేవళా స్వరూపమైన మి (పణయము "బేవతా శీరస్కారము జరుపరాదు- మి యిద్దటీ (_ప్రేమజీవితము మహాఫల మేవళయో కలిగించవలయును. మవహాఫుుుషుం. డెవండో మానంయో గమువలన ఉనించనలయును. కొని యీ కించిదపచార మిదివజశే జరిగినది శానిమ్మి స్పటికీవి మించిపోయినది "లేదు. ఎల్లుండి రాతి వకు నీవు నియవ-ముగా నుండవలయును* నీ య్యుదేక మంతయు నణంచుకొనుము అదియుఃగాకః యామె, యత్యంతాభిముఖురాలు శానప్పటి నీయ్యదేకము రమణ్సీయము కాదు; మహునందకారియుం గాదుం _ ”

కిరీటి అన్నా! శ్రమముగా నదియే తగ్గిపోవుచున్నది- “పొంగి రాని మహానది శేదురుపొడిచి సమ్ముద మేని చేయలలదు? పరస్పర వఏీచీవాన్తములే కలియవు* - - ॥ "కెల్ల వాజీనదిం మి[తులందజును (ుభూణముల్రై రి. అంద తును వచ్చి కిరీటి కళినందనము లిచ్చిరి. అపిచ్చిపిల్లవాండు వెలజెల బోయెను, వారు కిరీటి ముఖలతుణముల _నేభావములు గనివించు నను

శ(6 వేయిపడగలు

కొనిరో యవి కనివించకపోవుటచేత నలువురు ేలవోయిరి. ధర్మా 'రావు నడిగిరి. అతం జేమియు లేదు. తరవాతం జెప్పెదను లెండి యనెను. అందణును రై లునకు నడచిరి. ధర్మారావును వారితోం" జనెను. వారతనిని నొక్కినొక్కి. యడిగిరి ధర్మారావు కథయం౦ంతయుః జెప్పెను. వారు సమ్మదపరీతహృదయులైరి. "పిరాజు “నేను మూన్నాళ్ళనుండి చూదుదుంటినిగడా! అమెలో నాకం శ్రైతన్యమే కనిపించలేదు. ఇదా హేతువు!” అనెను. పశుపతి “ఇతని (పణయకథ మొదటినుండి చివరివజకు నాళ ర్యక థాపరిమిళితముగా'నే యున్నది అనెను, వివరాన్సు ఆంగిలేయములో “నతండు ధన్యుండు” అనెను, వా రందటును బాపట్ల వదలిపోయిరి. అది యేమో ధర్మారావు వెళ్ళిన ననలేదు, కిరీటి వెళ్ళుమని యొట్లనును? ఎ”

ఆ దినమంతయు నిద్దజుస్నేహితులును పరస్పరము సేవించు కొనిరి. సంవత్సరము కిరీటిని సుబ్బన్న పేంటటయందు. గాచుట యొక యుత్తు, నేల డొక్కరోజతని బరామర్శించుట యొకయెొత్తుగాం దోంచి నది. కిరీటికి. దలంటిపోసిరి. బంధువ్సులు పరాచికములాడిరి. అతనిని = జూచఛినపుడెల్ల మామ యనురాగమును (బకటించెను. ఎక్కిన యెండ లతో ఛాటు కాలమును గడచినది. ఎట్టి దుర్ధటవేళయందై నను (వాతఃకాలము గడచుటలో బాధయుండదుః సాయంకాలము స్వయ ముగా మాంద్యముగలిగిన వేళ, అస్వుడు కష్టములోనున్న మినుష్యు లను బట్టుకొనుట కష్ట్రమగును. న్నేహితులిద్దజును వాహ ళిపోయిరి. ధర్మారావు పద్యములు చదివెను, భారత భాగవతములమి6దవిమర్శ ఇౌప్పెను. సంగీతముపాడెను. ఆభునికనాగరికతను విమర్శించను, నాట కములు? సీసనీమాలను 'బరిహాసించెను. అత డాసాయంచేళ చేసి నంతయల్లరి యతనిజన్మములో. జేయలేదు. కిరీటి తన్ను డా మజచి పోయెను, కిరీటికి ధర్మారావు మహామేధావి. అతండు ఇెప్పిన దతనికి వేదము, నూర్యుండ_స్తమించిన వేళ యాలస్య మనిపించలేదు. రాతి రికి. (బొద్దుపోయి యింటికివచ్చిన కిరీటి భోదనము చేసెను, విడిదిలో నొంటరిగా నేలయని ధర్మారావు వారియింటియొద్దనే పందిరిలోం బండుకొనెను. కిరీటి గదిలోనికి బోయెను. "లెల్ల నాజుచున్నదిం ధర్మారావు కనులు బెజచి చూజెను,. కడచిన ర్యాతియంతయుః

పదునైదవ అధ్యాయము తగ?

బవలంతయు న్మిద లేక యతనికి గాభని్మిద పక్షైను మెలకువ వచ్చు వజుకుం గిరీటి తన (వక్యంలోం బండుకొని యుండజెనుః ధర్మారా వతనిని నిద లేపలేదు. రో చెల్ల 'వెనుకటిదినమువలెనేగడ చెను, సాయం కాలమున ధర్మారా వడిగను; “రాట నావద్దనచ్చి వండుకొంటి "వేమి * _

కిరీటి; వమియు లేదు. పండుకొనినతోడ నే నాకును నిద పట్టినదిం థన్చివచ్చి నేలపై6 బండుకొన్నది. నిన్నంతయు నామె యుపవాసమేే రాతిరిగూవ భోదనము చేయలేదు, పవలెల్లంబూటలు పురస్కారములతో నే సరిపోయినది. నాకు "రాథ్రి. రెండుజాములకు నిద మెలంకువ వచ్చి దూచితిని. నే నామె గదిలోనికి వద్చుటయే యెజటుంగను, మజల నేనామె ని్మదాసౌందర్య మే యొబులసదునుం అప్పుడు వచ్చి నీ వద్దం బండుకొంటిని. ధర్మా; నేం డామె భోజ నమువేసినదా? కిరీటి: వేసినది. - అన్నా! బయలు దేటివచ్చుచున్న ప్పూడు చూచితిని ఈ మొకురోజులనుండి విశేవమొకటి జరిగినది నేుు దుస్తులు ధరించి. మికశారునకు బయలుబేటి వచ్చు చుంటిని. అమెకు మొగలి; చేవముంత్కి గులావి పూలతో జడ వేసిరి. మొన్న రాతి యెట్లున్నదో సరిగా నట్లున్నది. _ నన్నుం జూచి సిద్దులభరిణి మైపోయినది. -ఎన్నండులేని మూసిగ్లెచ్చట నుండి వచ్చినది! ధర్మా; విజయవిలాసము చదివితిని. ఉలూచి కథ చదివిలిని, ఇంతలో “నెచ్చటనుండి వచ్చె దర శేశణక్రున్‌ నునుసిగ్గు దొంతరల్‌"__నీకిబే యాశీర్వాదము* నీ తపస్సులన్నియు. ఫలించినవి. “జీవి సనీయెడలబసన్ను ర్నాలై నదిం తమ్ముండా! ఒక్క-నాగ్టూనముచేయుము. నన్ను మునుపటివలెనే చూదుదుండుము మజచిపోకుముం

ధర్మారాను పడిన సంబేవాములో నర్థము లేదన్నట్లు కిరీటి మూావెనుం

ధర్మా రావు మబునాండు నై లునకుంబోయను. వెంటనే కోటి నడచుచుండెను. నడ చినంతమేట నేవో రహస్యములు వెప్పూదుంజెను.

“అన్నా! ఆమెను నా వమషస్సుచేతు హ_స్తములవేత్య పాద ములచేతః ముఖముచేతం గవ్పీవేసితిని ఆమె నాలో నిమిడిపోయినదింల

నేను అమె పొడుగరి యనుకొంటిని మే మిద్దజమును పండు

4౮68 వేయిపడగలు కొంటిమాూ, ఆమెయజకాళ్ళు నా పొదములమింద నున్నవి. ఆమె తన నా గడ్డము క్రింద నానుచున్నది. ఆమె శిరస్సు, చేతులు: చేహము పాదములు సర్వమును నేదోపారిజాత్యపసవవాసనలే (కుమ్మరించినవి= " అట్టి వాసనలు నే నెన్నం డెజటుయదును! అది గులావివాసన కాదు; చేమంతితావి కాదు; చేదంగిపరివమళము కాదు; అగురు గంధముల ఫునుగు కస్తూరుల "ళ"వికాదు-ఏీని యన్నింటిసమాహోర పరిమళమో, యేమో దెలియదు ఇదిగో: యిష్వుడును నాయొడలంతయు నావానన 'వేయుచున్నదిం "నేను నిశ్వాసము లీసికొనినంత మేజ్కు కలిదనంతమేజు నా ఊపిరితిత్తులయం చా వాననయీ (ప్రయాణము చేయుచున్నది”.

“అన్నా! నాయెదు రొమ- శ్రైమోింద 'రాటి రామె మొగము మ్యు(దిత్వమెనది. అచ్చు(గుద్దినట్లున్న యామె మొగము రాతిరి దీపము 'వెలుతున సువ్య_క్రముగాం గనిపించినది- నీషం జూపించనలయు నను కొంటిని, (పాద్దుననే మజచిపోతిని”,

• “ఆమె నన్నడిగినది, *మిీ స్నేహితుం డెవరని? స్నేహితుండు కాదు? అన్న యని ఇెప్పితిని. సీ సంగటియంతయి. ెప్పికిని. అమె యూరశకే యాలించినదిొ =

• ధర్మారావు : నీవ్రమఅల సుబ్బన్నపేంటట యొప్వుడు వచ్చె దవు? శిరిత్రి: పదిదినములలో వచ్చెదను. ధర్మారావు: తలి "ర్రీఖ్స రానిచ్చునా! కిరీటి; రాతిరి నన్ను నీవు నీవనియీ పిలువంజొచ్చానుం నేను *నీవనుట నాకు దాగుగనే' యున్నది మి రనవలయును ఎవరైన విన్నచో నేమనుకొందు 'రంటిని. డాని కది యర్థముకాలేదు “సశీ సీ వను మనుచున్నావు గనుక నందు” నన్నది

ధర్యారావు టిక్కెట్టు కొనెను. అతందు నై లెక్కంోవు చుంజెను.. కిరీటి “యొక్కమాటి యని రహస్యముగా సిట్లు చెప్పెను “అన్నా! నాజన త్ర కృ తార్థమైపోయినదిం ఆమె పూర్వర్యాతియంతయు లజ్ఞారాళి, పరర్మాతియంతయు (పేమరాశి. అమెచాల చదువు కొన్నదిం వాత్సాయన కామస్యూత్రములు పఠించినదంటం కొక్క కముచదివినదంట! .ఇపియన్నయు నాకొజకే చదివినదంట! నేనే వసినాంపను. ధర్మారావు కిరీటి బుగ్గపె. జిటుకవేసెను ర్వైలు కూసెను=' అది వాయువేగ వనోజేగములతోం బరుగెత్తుచుం డెను.

పదునైదవ అధ్యాయము 460 ధర్మారాపునకుం గిరీటిపొందిన స్వర్టసాఖ్యము * మనస్సుతో నమ కొంద మన్న నందలేదు. ది(గ్భాంతుండై మవోశై ల్యాగవినిస్స ఖో నిర్చరిణీపరివేగవ్యత్పచలిత మనః (పనాహము సడ్డు కట్టుకొనలేక యూరశకే కనులు మనస్సున కంటించుకొని చూచుచుం డెను, (వక్క వృతములు పరువృులెత్తుదుండెను.

సుబ్బన్న షేంట రతకభటాలయమునకు కలకత్తా రతుకభటా లయముకండి రహస్యమైన యొక తంతి వార్త వచ్చినది ఆ తంతి వ్వార్తయేమో యొవరి5ని దెలిసినదికాదు. రతుకభటులు గుంవులు గూడి తిరుగుచుండిరి. తరువాత నెలనాళ్ళ ర్ధ్‌ొక్ర (పొద్దున కాసాపీంట లోని యొకవురాతనగ్భహమి ను పోలీనువారు ముట్టడి వేసిరి ఇన్స్ప కరు లోనికిలోయి. తనిఖిమావెను. లోననొక పదునాలుూగేంగ్ల కుజ్ణవాండును, కరెన్సీనోట్లు తయారుచేయు యంతసామా(గియు, నచ్చులు, రంగులు; కాగితములు దొరకెను. అవియన్నియు ప్రేమను నకందెచ్చిరి. కుజ్లవానిని నిర్బంధించిరి. ఇల్లాక కోవ.టివ* అతనిని బట్టుకొనంగా “బాబూ! నాశేమియుం బెలియమ* ఇల్ల ద్రెకిచ్చితిని” అనెను. *ఎవరి కిచ్చితి వనిరి. “అయ్యా! . నేను మనిసినిమా(తమే ఎజుంగుదును. అతండు సినిమాకంపెనీలో నుండును, వచ్చినచో పోయిచూవింతు” న నెను. అచ్చటికి బోయిరి. నల్లనివాండుః బుట్ట (గావీంగువాండు వ్యాయా హపముచేతం గఠరినశరీరము కలవాండు మొగమునిండ మళూచిక ఫుమచ్చలవాండు, చలపతి యన్న పేరుకల వాండు--- కోవుటి చూపించినది వానిని. అతండు 'సినిమా5ాడీం వాయ పహోలులో నిలుచుండి *సై లెన్స్‌ అనగనే యందజును గుక్కిన పేనులవలె. గూర్చుందురు. ఒకసారి యొక "పెద్దమను ష్యుండు హోలులో సిగరెట్టు (ౌగుచుండెనుం అతళండు పరాయి యూరివాండు, చలపతి దూరమునుండి “సిగలెట్టుపాజఅవేయ్‌” అని తన యధికారమును మాటతో జోపించెను అ(ొ త్తవానికీ కథ -కెలియదు. అతండు పాజవేయలేదు. 'మటునిముసములో ఇెంపపెడేలు మనెను, అందటును బెద్దలే- ఒకరు మాటాడినవారులేరు. ' అభి" "యోగము అెచ్చుచుకొటప సౌత్స్యుము "లేదు, సినిమా వోలులో (దభవు రీడింగు (పభువు శారు. చలపతి. చలపతిపేరు వెప్పినచో

శ్త70 వేయిపడగలు నూరంతయు గడగడ చలపతిని బట్టుకొనిరి* పోలీసున్టేమనులో పల ఇూడ్తీతనము పనికిరాదు. పదిపోలిసుచేతులు పళ్యాయముగ నాండు చుండును, బొమికల నసందునందున ఉబుకని చోట్ల లోని మాంసము కమలుదుండునుం (దకిమాంసపులో ౦డకు హృదయమునకు సంబంధ మాయెను. హృదయము వెలికి వద్చును* దానితో శామేశ్వరము "వెలికి వచ్చను, ఆ సాయంకాలము 'రానేశ్వర మరెస్టుచేయంబజెనుం నోట్ల కట్టలున్న వారు ఉన్నవనియనుమాన మున్నవార్కు నా యింటి వద్దకు వచ్చుచుంబోవుచుందు రని “తలియయంబడినవారు. నేంబదిమంది సబ్‌ జై లులోం జేరరి. అన లచ్చువేయలగల యజవవాండును. బట్టు కొనంబడెను, అతండు పూర్వము టంకసాలలో నుండి యువోర్థిగము వాలించుకొని 'చేశముమిోందికి సంపాదనకు వచ్చినవాండు* వాసి "పేరు అర్ముగ ము

అచోక్సీ యెట్లు దొరకినదనంగా సినిమూకంసపెనీలోనున్న యొక పనివాండు పదివేలరూపాయలనోట్లు _ పట్టుళొనిపోయి. కలకత్తాలో మార్చంబోయెను, ఒక వర్తకుండు సంబేహపడి యతనిని వ్యవ _ హోరము మాటాడుచున్నట్లు కూర్పుండంబెట్టి పోలీసువారికి. 'చెలియం జేసెను. వారతనిని బట్టుకొని "'లాడించిరి, వాండు సుబ్బన్న పేంట కబురు బయట పెళ్షైను 'రామేశ్వరమునుః జలపతియు6€ జెజనాలయం దుంచయడుట చాలమందికి భగవంతు. డున్నా షనిపించినది* జమిోండారుగారి జూమోనుమిోంద 'రానేశ్యరము వదలిపెట్టంబడెను* వచలవతికి జూామానుదారులేండుం అతనికున్న జూమోనుదా-కే జూమిీను మింద వదలి సపెట్టణజెనాయును. బయటికివచ్చిన “రామేశ్వరము లత్షవిధములం దవ్బించుకొనజూ వము. మదరాసు పరుగ్శాత్తి "పెద్ద న్యాయవాదులను 'జెచ్చెను. ఊరిలో మ్యాజిస్టే్రటువద్దషం బోయి “మిరు శేసు కొట్టివేసినవో నిరువది వేలిత్తు ననెను వాని జాష్ట్య మంతయు. దెలిసిన మా్యాజిస్త్రేటు .దాని కంగీకరించలేదు. పైంగా కనాగడపముందర కీ సారి వచ్చికివ్యా నిన్నుం దుపాకితోల గాల్చిం వెద” ననెను, దశ తిరిగినదిం "రామేశ్వరము (శోధమువలన ఫలితము "లేకపోయును. చలపతి రామేశ్వరముగారికి వార్తలు పంపీంచెనుం “నన్నులహాడ జామోనుమోంద వదలించుడు. నేను .మాకుణ జాల

పదునైదవ అధార్థయము శప నపహఃయముగా నుందు నని, కాని రామేశ్యరమునకుల బూర్వము తనకున్న సలుకుబడియుం దనయధికారమును సర్వము నశళించినన్లు తోంవెకు. ఇదివజకుందా నన్నచో నందజకుం (బేమయ్యు. గౌరవము ననుకొనెను. అదియంతయు నటన, అసలురవాస్యు' మిప్వుడు లెలి'సెను. తా నన్నచవో నందటికిని "బ్వేహమ-, నగౌారవము*, మంగమ్మా మహా పత్మివత* పతిశరీర్రైక్యవత కాదు. పతివ్నాగెక్యవతం మూ౭ంజతరముల నతండు చెప్పినశ్లు నఎ చెను. +. ఒకనాండు రామేశ్వరము మంగవి శ్రాాంటికిం బోయెను, ఆ గృహము సినిమా చాంట్రి తరువాత "రందునూంకయనీధులకు. ఖై నున్నదిం అచ్చటి! గుండేరు బాలదగ్గజం మంగమ్మ మునుపటి మంగవ్శైకొదు. వండాదిలో నామెలోనున్న వైదికపుచాద_స్త మంతయుంబోయి పరవతాకికముః గడేకారితనము: నిర్భ్ణయము కావలసిన గుణములన్నియుః బట్టువజిరు. భర్త శ్ర్రీకిని (ప్రపంచమున కును మధ్యం "చెజవంటివాందు.. ఆెజు దీసివేసినచో లోకజ్ఞతం దొడ్డి “పెట్టి వేల్చుగిడ్డి, సర్వము పీముకును= "రామే; నాకొక నాల్గువందలరూపాయలుకావలయును* మంగ; నాదగ్గణ నెచ్చటనున్నవి? రామే; ఈ పదిరోజులలో సినివూమిోంద వచ్చిన పన్నెండువందల రూపాయ "లేమిచేసిఓివి! మంగ; అది నా వచ్చా? మావబ్బ్చా! అది చార్థంకులో 'వేసితిని. రామే; బ్యాంకులో నుండితీసికొనుము. మంగ: ఒకవేళ మిమిోంద నీ "శేసువ చ్చినియెడల మనడబ్బు ఖర్పుగాకుండ నుండంగలందుల శగద్తా మి రంతయు నాపేర "పెట్టినది. ఇప్పుడు డబ్బుకీసి వాడివో నాపేర నెందులకు? మోాపేరనే యుండియుండవమ్చును* రామే: ఆ_స్తియు నేను కట్టించిన మేశయు సినిమాయను బరాధీనముగాకుండ సీపేరదవాసితిని. ధన మున కేమి! ధన మవనరమైనచో వాడుకొనవలయు ననియేకడా ! ఇప్పుడు నేను ప్లీ్‌డర్ల కీయవలయును* తక్కినఖర్చులున్నపి* నాలుగు వంద ఫైనంగాని "లేజదు, మంగ; సార్టింకు మూసియుందురు. జీపు వదునొకండు గంటలకుంగడా! రామే; ఇప్పుడు నీ దగ్గజ నేమియు "లేదా*+! మంగ; అణన్నర యున్నది. రామేశ్వరము "విడలిపోయెనుం అతనికి మంగవ్మా మాటాడిన (పతిమ్తాటయు వేదో విపరీతముగాం

కవి వేయిపడగలు దోంచెను, - అదివజ శెన్నండును తోంచని యనుమాన మొకటి తోయిను, ఛీ! తన్ను నమ్మి తానే సర్వజగ త్రుగానున్న మంగమ్మ యట్లు చేయునా? మటునాండు పన్నెందుగంటలక్రు రామేశ్వరము మంగమ్మ యింటికి. బోయెను, ఇంటితలువు "తాళము వేసియున్నదిం మంగమ్మ గ్యాంపకబోయిన దనుకొనెను, ఆమె యెప్పడునుబో జే! సామాన్యముగ 6 దానేయెష్పూడునుపోవును, ఒక'వేళం బోయిన బేమో! "తానును బ్యాంకువన్దకుం బోయెను. అచట నెవ్వరును "లేరు. అతండు మజుల తిరిగివచ్చి (పక్క-నున్నవారి నడిగను, వ్లారు “ఆమె యేదో చాలతొందరపనిమింద 'బెజవాడపోయినది. రెండుమూండురోజులలోే వవ్చెదనని మితోం జెప్పూ మన్న"దని చెప్పిరి. సినిమా యాడుట లేదు, ఫిలిములెప్పటివాని కప్పూడు డబ్బీయవలయును. అందు చేవచ్చిన ఫీలిములు గరైైలుస్టేమనులోనే మిగిలియున్నవి, వానిని దీసిళొనలేదు. సినిమా యాడినగదడా డబ్బువచ్చుట!, సినిమా యాడుటకుల గావలసిన జనులందటు జైలులోనే యుండిరి. అది మూలఅయుజెను. పట్టాభి "ఇ్నకమునాంటి ఎలక్ట్రిసిటీస్తాంటు .కనులబడ్డప్పటినుండియు రామేశ్వర మునప సినిమాయూవా ఫుక్రైను. అయిడానేండ్లు వట్టియూహయే మొపోయెను, ఆయూహ యూహించినన్నాళ్ళు సినిమూ జరుగ లేదు* కొన్నియాళలు ఫలించిన శ్లు ఫలించి యంతలో నిర్భాతములై పోవును ఇది మతీ కొందజకు, _ , -..... రామేశ్వరము శే సంతయుం జలపలిమింది'కే. (త్రిప్పవలయునని (వయలత్నము చేయుచుండెను. బయటనున్న రామేశ్వరము తన వీముక్తికొజకు. (బయలర్నించునని యా డా శ్ళాస్థుం డూహించు చుండెను, పోలీసువాం(డు దొరికిన (వతివట్టను ఇలు విటువ వలయు నని చూచుచుండిరి. న్యాయవాదులు లాపాయింట్లు "వెదకు చుండిరి. పాయింటునక్షం బదివందలు వారిలెక్క. "రామేశ్వరము (డెసిడెంటుగాం దెగనంపాదించైను,. ధనమంతయు నేనికావలే! కేసు పట్టుకొన్నది జనవరి 10-_వ తారీఖున, వాయిదా ఫిబ్రవరి 10. కిరీటి మజుల కాలేజీలోల జదువుటకు వచ్చెను. మునుపటి కిరీటికి నిప్పటి కిరీటికి నేమియు నంబంధము "లేధు, మునుపటివాండు నవ్వడు, ఇప్పటివాండు నవ్వేమి, విజుగయుడి నవ్వును. మునుపటి

60] పదునైదవ అధ్యాయము త్తి వాండు పరాచికము నాడండు* ఇప్పటి వాని క చేపని. అతియనిపాద నూంర్తి, ఇతల డానందమ్వూలర్తి *జంటరిగా వచ్చితివి వని లేఖను దీసికొని రాకవోకివా! ఈ మూండు నెల లిచ్చటనేయుండెడిది, ఇక్కవ నన్న” రున్నాంని; వానికొక యిల్లున్నదసి; వదిన గారునీ భార్యను యూడలేదని నీకు క్లూపకమున్నదా! వేసీ సంగతి ఇాపట్లలో నే వెప్పితినిగడా[ొ అని ధర్మారా వనెను_ కిరీటి; అన్నా! నా భార మైనంతనే యథధికారము నా దనుకొంటివికాలబోలు. "నేను రమ్మాంటిని. “వారెవరి యింటికో తీసికొనిపోదునందు వే మని మా య_త్తమామ లమవుపెట్టిరి. నేను *నాతోంగలసి కాంవుర మున్నప్పు వై నం దీసికొనిపోలలుగుదునుగడా!” యంటిని. నారప్ప “డళ్లు తీసి కొనిహొమ్ము= కార్యమై. నెలనాళ్ళు తిరుగనిపిల్లను బొరుగూరికి( బంపీంచుట న్యాయముకాదనిరి. ధర్మారావు: కార్య్భమై సెలనాళ్ళు తిరుగని పిల్ల యేమి! ఇంతయన్లరి లేకుండ నీ కార్భమా జీండ్త (కింద నే శేసినవో నీపాటి కిద్దణు ముగ్గురువిన్న లు పుమ్రైడివారు. కిరీటి; ఆమాట నీ వన్నచో గాగున్నది. నే ననంగలనా 1 ధర్మా: అనలేశేమి ? స్‌ "కెక్లైన న_త్తవారుం (మ వారిమోంద నుండక _. నామిోందనా యుండును? కిరీటి; నీవు పరిబోసములాడ నారంభించితివ్వా ' వానికిం లొవర యుండదు

ఇకువ్పరును ధర్మారావు నింటికిబోయిరి. అరుంధతి కిరీటిని జూెను, ఆమె అతనితో వాటాడదు, లోనికిటోయును, ధర్మారా వింటిల్తోనికింబోయి *మజుంది _ పెండ్లి కొడున్లైవచ్చెను. ఈపూంట నన్నములోని శేమిచేసెదవు” అనెను. అప్పటికి (పొద్దు(గుంకి శుక్లా సి యగుట్తవలన నగము నిండిన చందుండు గగన మధ్యథాగ మ నం దోయమం డెను

అరుంధ-ష అన్నములోని శీనియులేదు. ఉన్న దొండ కాయలు పిందెదగ్గజనుంచినిన్న దులిపితిని. కాకరపాదు నకు నాకోపిక లేక నీళ్ళు పోయుటలేదు-. అది “కాయుటలేదు-. '.రెడ్లిదొరలు తీగబచ్చలి తిందురా? ధర్మారావు: ఆ! విన శేమి! (శ్రీశ్ళస్త రాయల వారు లిందురనియే వెప్పెనుః అరుం: మా ర చాదము,. చెన్షైక్క-

ల్త4 వేయిప డగ లు గలరా? ధర్మా; ఎక్కి? అరుం; ఎక్కి. యావాసము పెట్టి యదుగో యాకాశమున నున్న శతిేఖను గొట్టుండు. అది తిరిగి వేయించెదను. కిరీటి రాకచే మహానంద మగ్నండై యున్న ధర్మారావున కానందము పట్టరాని దయ్యెను* అతండు చావడిలోనికిం బరుగాత్తుకొని పోయి "కిరీటీ! మి వదినె యిట్ల నుచున్నదోయి* అని చెప్పెను. ముస్ధుండ్రై పెండ్లి కొడుకు ముసిముసినవ్వులు నవ్వెను (పతి దినము శశిశేఖయొద్దనుండి జాబు రావలయును. శరీటి యన్న ముతినవలయునుం రాకపోవ్రటయనునదిలేదు అఆ యృిత్తరములు 'చిత్రములుగా నుండును, అందు ధర్మారావు చూడ రానిబేదియు నుండదు- కిరీటి

చదువుకొని ధర్మా రావుచేతి కిచ్చును. "

వాపట్లృ మాఘ శు _9 ముద్దు బావా! నా కీ నాండు చందమామయుంగనబడుటలేదు. మా బావయు€ గనబడలేదు, సీన్రు "వెళ్ళి పదిరోజులుకాలేదు. ఎప్పూడు వత్తువ్ర? కని బావతోం గలసియుండుటప తపస్సు చేసినన్నాళ్ళు పట్ట "లేదు, నండాది _తపస్సునకు ఫలమొకరోజో, ఆెండురోజులో! యొనిమి బేండ్లు తపస్సు చేసితిని పదునాజురోజులు సీవు నా దగ్గరనుంటివి. నీ వెంత (పియమైన వస్తువవో! ఇట్లు? నీ దాసి-శశిం

• వాపట్ల మాభు శు॥ ౧౨ కిరీటీ! నిన్ని నుపవాసము, జేండు (వొద్దుననే భోజనము, పారణ వేసిన దినము ననే కడా మన (పథమసమాగమము!![ఈరా(తి 'తెల్లవారులును నేను కిరీటిజపముచేసెదను. మి కేమి మహారాజులు అన్న యున్నా6ండు. మోకు గాలము చక్కలా గడచును. గళాళా లలో దోడిమి[తులు కలరు. జేసీ వెన్నెలలో? నీ వా చీశటిలో. .. " ఇట్లు నీ మేనమామకూం:తురు వాపట్ట మాఘ, ౧౫ నిన్నేమని సంబోధించవలయునో తెలియదు భార్య ేరుతోం బలువరాదు. “నేను మోకు భార్య నైనంతనే మిమ్ము “శావా[కి యని పిలువరాదు.*(పాణ(వియా” మొదలయినవి సీతి జూపి లేని నవలలలోని నాయకుందు (వాయునవి. వమని విలువను? ఇదివఆకం గిరీటి యన, నావా యని .ఏిలిచిలినిం మటల.న న్లు నంజోధించిన సంబోధింతు

పదునైదవ అధ్యాయము ఖతర్‌ నేమో! మొన్న మి యుత్తరములో నే నేదో (వాసిన విషయము నకు ధర్మా రావు నవ్వినాండని (వాసిలివి, నా యుత్తరము లాయనకు జూపీంచుచున్నావా? మంచిభర్తవు! నేనేమో నగోప్యముగా (బతికి (బతికి నా (పేమంతయు బాలా (తిఫప్రరసుందరికి. దక్క మతి ఎవ్వరి కిని ఇలియకుండ రశ్షించుకొంటిని. నీ వమూ యీ రహస్యమును నలుగురినోళ్ళ "శెక్సించుము, నాకం గోపము వచ్చుచున్నది. ఈ పూర్మిమాచం(దుండు నీయంతయందగాండుకాదు. నా కితనిని జూచిన కొలంది నొడలు మండిపోవుచున్నది, వీనికి సిగ్గగునట్లు నీ వెప్పూడు వత్తువు ? ఇట్లు? 'నెన్నెలదారులలో నీకై చూచుచున్న నీ గతిం నెల్లూరు మాఖు జబ, ౧-౨ నా (పాణమా! ఈ సంబోధన లుత్తరము (నాయవలసివచ్చిన నాకం గన్ట్యముగా నున్నవి. అనవ్యాముగా నున్నవిం (వతియతత్త రము మొదటని.శ్లు సంబోధించవలయునా * యింక నుత్తరము లిట్లు (వాయను, మో యక్కగారు వదినె నా కొక (కొత్తనమూనా చెప్పనదిం మహారాజ రాజ(ీ (పాణనాధులకు మాపాదడాసి ఛశియనేక నమస్కారములు. పూర్వ ముత్తరము నిట్లు (నవాసెడివారంటట, ఈ నమూనా మన బేశములో నుండి యేల పోయిను? అట్టి నమూనా య్యుత్తరముసకుం గిరీటమువలె నుండును, “(ప్రియమైన ఫలానా” యని మొదలు పెట్టిశచో నుత్తరము బోడిగానుండడా? నేను నీ యనుడ్ధ "లేకుండ నీ యూరు వచ్చికిని. నీవు నన్ను తమించవా? నీను వెళ్ళి నాలున్వైదు శనియాదివారములు గడచినవి, ఇది మరునాండు వత్తు ననుట కాంబోలు. నిన్నన్న: దోమమేమున్నది? నీ కొజప నేనింత కష్టబడుట నాదే తప్పూ. . నేను మొతము సడలేదా యందువు కాంబోలు, ఫురువులకు శ్రీల కిచే ఖేదము* పురుషులకు వాంభిత వస్తులాభమైన తరువాంత నది మనబేకడా యన్న యూహతొనే

• (శ్రతుపదురు తన్ని త్యానుభవమందు వారికి నిరంతకాఖిలావ యుండదు. స్రీ లబ్లుకాదు. వస్తులాభము. కలుగువజకు సురువు లంత (చయత్నించకపోవచ్చునుం వారికి లాలస మెండు, లభించిన యర్థము నెడయాసియుండలేరు, నామన స్సెప్పూడును తక్కిన ్ర్రీలవతె

జ6 వేయిపడగలు" గాన నీప దాంచకుండ చూజుయిచ్చితిని, చేతిలోం-జిక్కిన నన్ను నీ యిష్టము, నీటనో పాలనోముంచుము. రా; ఇేవ్లు శనివారమునాడు రాం నీఫొాజప బాపట్లలోనుందును. ' రాకపోతినా, మానాయనగారికి మన పెంద్లినాండు నీ వ్వుత్తరము (వాసి మైనన్లు నేనగుదును- ం ఇట్లు సీవ్లైరోజులు 'లెక్కంపెట్టుకొనుచున్న నీ శశి

శతి రేఖ(వాసిన యృ్వుత్తరము లిట్లుండును. ధర్మారా వా యుత్తరములు భూచి యామెకుం గిరీటి యెకలల (వేమక్కు వారి జగన్నొహనమైన దాంపతర్టమునకు నామె బుద్ధి వై శారద్య మ నికు మహానంద మనుభవించును. ఒక నాండు ధర్మారావు కిరీటితో నిట్ల 'నెమం “తమ్ముడా! నీ యుత్తరముల్తు నీ (సేవ: సీ భార్య, న్‌), నాకం (బతిలవమును మజోనంద హేతువ్రలుగా నున్నారు. నా క యానందము నీ వామెకొజకుం బడిన కష్టము లెజిగియుందుటచేత ద్విగుణీక ఖ్రశీమైనవి గావలయను. నాకు నసీకథ యంత యానందము కలగించవచ్చును. ఇతరులకు నా యానందము చూచినచో 'నొక విధమైన యున్మాదముగాః దోంచవచ్చునుం - =

రామేశ్వరము కేసు మజల వాయిదా నాలుగైదు రోజులున్న దనంగా వ ౦గవ శ్ర న్లీతరు నొద్దకం బోయెను, 'రామేశ్వరమునకు శిక్షపడునాా పడదా యని విచారించెదు, గన్గితక్ష పడకుండుటకుబహ్మా 'బేవుండైనను భంగము చేయలేండు. సృగతి యంతయు జక్కగా బుజువగును. చలపతికు-*డ రామేశ్వర మంతవాండ్రైనచో. శేసు చలపతిమిోంద స్థిరప డెడీది. అప్పుడు తప్పుకొనుటకు వీలుగనుం డెడిది. ఇప్పుడు తప్పుకొనుటకు దుర్ధృట” మినిన్యాయవాదిచెప్పెను. అనాండు మధా్యహ్నము కో-ఆప శేటివు 'సార్థింకుకుం బోయి మంగమ్మ తనకు రావలసిన ధనమంతయు. దీసికొ నెను ఆమె యానాల్తో బెజవాడకు బోయెను! అస్తియంతయు నామె పేర నదివరశే రిజిస్టరు చేయబడి యుండెను * ధనము వుచ్చుకొని , యామె * యెచ్చటికిం" బోయెనో కెలియదు. రామేశ్వరము తరువాత _ నాల్గురోజులకు సుబ్బన్న -పేంటకు వచ్చి యామె వర్తమానము లన్నియు€ "దెలిసికొని లో పలనున్న వన్నియు నపష్తహరించవలయునని యామెయింటి తాళము

పదునైదవ అధార్థయము శ్వ పగులగొట్టి లోన6 (బవేశింపను. లోన నేమియులేదు. కాగితము లున్న యామె సపెక్తుయ్యు నగలున్న పసపెక్టైయు నామె చీరలున్న "పెళ్టైయు నూండునులేవు, పాతసామ్యగి,. పటువులు:ు మంచము "మొదలయిన సంసారోపయ్యుక్రములయిన వస్తువ్చలన్నియుం జెదరిపో కుండ సురశ్షితముగా నున్నవి. అతండు సర్వము దొరకుననియనుకొ నెను, వమియు దొరకలేదు. వాయిదా వచ్చేను, జన మంజును కోర్టునిండ గుంపఫులుకూడియుండిరి. సొత్భుములు విచారించుటకు నీ నెలనాళ్ళునుపస్లైనుం అనాండు రామేశ్వరమునువిచారించుటయయ్యెనుం రామేశ్వరము ఇెన్పిన (పతిసంగతియి. ససందర్భముగా నుండెనుం (పతిమాటలో నతండు తినకబ్బు(ఆాళ్ళు. "తానే తెచ్చుకొన్నట్ట్లుండెను- ఇట్టి-'జే శేసువచ్చినను సాత్యుమ:- లన్నియు. విచారించునప్పటికి మూండు నాలుగు నెలలు పట్టును కాని "రామేశ్వరముయొక్క- దుర్డ్‌ నల్వముచేత మండిపోవుచున్న మాజిస్ట్రేటు తక్కిన ముక్టాయిలనాత్యు ములన్నియు నీ నెలనాళ్ళలోనే ముగించెను. (పతిపదమున రామేశ్వర మునకుం జక్క-గాందెలిసివచ్చెను, 'తొనుపోయిన యాద్ధశ్య మంతయు. దన కింతమంది శత్రువులను గడించిప్తైనని అధికార మన్నష్తూ 'జెవ్వనికిని లోకము తన్నుగూర్చి దీ మనుకొనుచున్నదో పట్బదుం లోకి మ. యొక్క న్యాయము “నవ గచుచేసితిమి, వడ్చుచుననుభవించు చుంటిమి” అని యనిపించును. మాజిస్త్రేటు తక్కినపారంద టిసి దొలం గించి 'రామేశ్వరమును, చలపతిని "సెసున్చుకు కమిట్‌ చేసను ఆ సాయంకాలమే యిద్దజును బందరు వీసికొనివోండెరి, " బందరులో రామేశ్వరము ఇజసాలలో నుండలాః రంగా "రావుగారు జూామానుప్వై విడుదలకు£ జాల్యఫయలత్నమను చేసిరి జడ్జి యొక దొర ఇట్టి దొంగనోట్ల శేసులు పది పదునొక౦ డిదివజశే యతండు విచారించియుంజెను ఇది లోకమునందు. చాల ఘోర “ముగా నున్నది- ఇట్టి శేస్తు వచ్చిఎవుజెల్ల "గట్టిగా ' శిశ్రించవలెనని యాయనయూహా. అందులో నేబవెమంది మ భ్రాయీలలో - నలువది యెనమండుగురు విడుదల ఇద్దరు సెమన్ఫుకువచ్చుట' జమిోందారుగారి “యన్ని (పయత్నములు నిష్ఫృలములయ్యెను- సుసానీ యాంగిలేయ స్రీ. అమె పోయి. ఇెప్పినచొ దొర వినను? సుసానీ తాను ఇప్ప

శ్వర క! యిప డగలు ననెను, ఆమెకుం గాసావాం్యడద్యారా జోస్యులకథ. యంతయు. జెలి యును, అమె నిలువెల్ల మండిపోయినది. మైంగా హీందువు లెల్లరు మహోకాముకులు; పశున్ఫలు, హాత్యాకారులని యామె యభ్మిపాయ- పజెను. నుసానీచేతం జెప్పించుటకు వీలు లేకయేపోయెను, అదియులాక యామె మజలం దన తల్లి దండ్రులను జూదుటకుల బోవు (బ్రచయళ్న ములమింద నుండెను. మూడేండ్లకు వత్తునని చెప్పినది. అట్టి మూడేండ్లు రండు గడచినవేమో! అందుచేత నామె యసలే చెప్పూ టకు ఏలులేక వోయినది, " జిల్లాకో ర్హునకు౬ బోయిన 'తరువాత రామేశ్వరమునకం "జెలి "సెను, ఇది 'తాతాదార్యులుగారి ముద పడిన దని తవ్చీంచుకొను దారిలేదు అయన ఆెనుజేసిన కార్భుము లన్నియు నొంటరిగాం 'బెజసాలలో. గూప్చండి తసలోం చాను బునశ్చరణ.- చేయును, ఒక నాండు (పొద్దు(క్రంకంబోవుచున్న దనగా నిర్చంధితుల నందటిని వారి నారి గదులలోనికిం బంపించి తాళమువేసిరి. గదికి వెనుక.వై వున గజము వెడల్పుగల గోడ, అది కొండరాయి*. దానివైని గచ్చు చేసిరి. అందులోనుండి యేమియుం గన్పించలేదు. మూండువై వుల గోడలు, నాబ్దవవై వున నినుపచువ్వల తలుప్రు, అందునుండి చూచి నచ్లో వెలుంగు చీకట్లు కనివించవలయును. అచ్చటి. వెలుయనుబట్టి “సూర్యోద యా _స్త్వమయములు "లక్క సూర్యుండుదయించిన గంట సేపటికిలాని యచ్చట సూర్యోదయము కాదు ఇంక గంట కస్త మించు ననంగా నక్కక నెన్తమించుకు, చీంకటిపడిన తరువాత వెలులపచూదు (ప్పాప్తిలేదు, (పొద్దువోయి యంతయు సరిగానున్నదో "లేవో యని చూచుట కొక లాంతరు వచ్చును. ఆ లాంతరు వెంట 'వెలులణుకన్న. ఘోరముగా ద్‌ర్ధ ములై న నడచుచున్న కాళుల రెండు పెద్దనీడలు వచ్చును, అని యంతలో నంతరించిపోవును, తరువాత నేకాకిత్వము, ' గా ధాంధకారము- "రామేశ్వరము తా. నూహించ సాంగు, “మూండేండ్లముచ్చట కంతఘాోేరమైనది! మూండేండ్ల లో నేనెంత సంపాదించితిని ? ఒక మేడ గట్టితిని సినిమావాోలును స్థలమును సర్వమును జెడి యమ్ముకొనినను బదివేలు _ వచ్చును 'మేడకుం బదిప్మెల్తైనది* పదివేలవజుకు ధనమ్ను నిల్వయున్నది*-. "పేద

పదునైదవ అధ్యాయము ళ్తీలి లయిన గుమాస్తాల నోరుకొట్టి, యుపాభార్థయుల నోరుకొట్టి: బోడ్డుల నుండి (పయాణఫు బిల్లులఖర్చు (వాసి, కంాప్ట నిచ్చిన (పతివిమ యములోను డబ్బుపంజి? యింతడబ్బు సంపాదించిలినిః భారులేదు. పిల్ల లు లేరు, మంగమ్మ యున్నది. మంగమ్మ కొనువీంచి నెలనాళ్ళ యినది, అది యేమో నాకాఫ్రు రాలని య్నూూస్తీయంతయు.. దాని'పేర (వాసితిని. దాని భర్త చచ్చినను దానికి నేను క్షారము చేయించ లేదు, అది నాకు మ్రైరము వేసినది. అది పూర్వ మెంతో యమాయ కురాలు, నేండింత గడుపైన చేర! అసలు అడదానిలోని తత్వమే యిది, మైరిణి లోకజ్ఞానము నార్జించుట కేమి కొదువ ! సినిమాలోనున్న వారందటికిని దానియం బే యెక్కువ యభిమానము* చానిని నేనేకదా చెటిపింది. అది నన్ను మజుల. చెటీపీనది, న్యాయ మైన పనియే జరిగినది. న్యాయమైం పనియేమిటి! నేరు చెజలోనుండి వదలి వచ్చిన తరువాత దాని (పాణము "లేరదను. అది * నన్నింత మోసము చేయునా? న్యాయవాదుల కిచ్చుటప నావద్ద దమ్మిడీ "లేక పోయెనే!,రంగారావుగారి నేవ ని యడుగుదును? అడిగిమా(తి మేమి లాభము? అటు దివా నీయనీయండు, ఇటు నుసానీ యీయసీయదుః చలపతికి నాతోంగాటు ప బేండ్లు వేసినను వానికి. దగినళితు కాదు, వాండు నరహంతకుండుం జోస్యులను దలమోంద గాది చంపీనాండుం నేను వలదురా యంటిని, వాండు వినలేదు, నీవు వేసినది పాపమురా యంటిని. వాండు “అయ్యా! మిరు చేఫినబే పాపము, నేను చేసినజే వుణ్యము* మిరు చేసిన పాపమునకు నార్టియస్థానములు3 న్యాయ పతులు) న్యాయవాదులు మిమ్మేమియు6 'దేయరు. నార్థయశాన్ర్రపుం జట్టములు మిమ్ము చాలవిధములుగా నంరశ్చీంచును. ఒక వుసివీని ఛాధాపెట్టి వాండు (బ్రతుకుట కష్ట్రమగునట్లు మాయోపాయములచేత వానిని బాధించుము* వానిమోంద నభియోగములేదుః “మిక్కిలి కోపమువచ్చి భూ యావేశమలో వానిని జంవుము, న్యాయస్థాన ములు వాని కురిశితు విధిందును, ఇది బీమి న్యాయము బాబూ!” యనెను, వాండు చెప్పిన దే బాగున్నది. “నమిరా యతనిని జంపుట యుపకారము చేయుటయా?” యనంగాా వాండు “దొరలు బాధపడు చున్న గుజ్ణములను గుక్కూలను జంపదరంటు వారు. చేసిన

శర0 వేయిపడగలు న్యాయమెనచో నేరు వేసినదియు న్యాయమే అతండు తనభార్య తన్ను వదలిపోయినదని మహాదమఃఖతుండై పచ్చియెక్కి. తిండిలేక తిరుగుచుండెను. అతనికి సుఖమా పాడా! అతండు చచ్చిశోవుటయే- మంచిది యనెను అనాండు మేమందరమును నవ్వితిమి* ఆ నవ్వుటు య్య్మాతుళ్ళుట నేటికి. గట్టిగుడిపినది. ఈ కోస్టలో. నన్నుగూడ వదిలిపెట్టుదురీమో! కేసు మజుల విచారించినచో- నెట్లుపోయి యొట్లువచ్చునో? నన్నువదలి పెట్టిన చో నీమంగమ్మను మ్యాజిస్ల్రేటును ఇన్‌ స్పెక్టరును నందజిని గడ్డి గతీవించనా! నాయెఆళ్స్తెంత! వీ ₹0త? నన్నెంత యన్యాయము చేసిరి? అన్నిటికన్న మంగమ్మ చేసినపనియీ కాగున్నది. అమాయకురాలు; . పల్లిటూకుది. వవో మగనిచాటున బడి- సంసారము చేసికొనుదున్నది* ఇంటిలో దిని యింటివాసములు "లక్క పెట్టినట్లు దానికి ధనాశపెట్టి మహాఘోర కార్యము నాచరించితిని. అస లా చేసినపని కే తూర్పుబండి యుక్కవలసినదిం పదినెల లాలస్యమైనది.*

మజున్హాట్రియదయమున రామేశ్యరముతో మాట్లాడుట కొక స్రీ వచ్చినది. ఆమెను రామేశ్వరము గదిదగ్గజకుం 'దెచ్చిరి. అతండు చువ్వల "వెనుకనుండి యామెమ. జూచినంతనే కోపముతో. గూడిన ముఖలత్షణమ్వులు (పకటించెను, ఆమె యిట్ల నెను, *నేను పల్లెటూరి పిల్లను నీవేమో ధనవంతుషనుకొని (భ్రమశాల నైపోతిని.. నన్ను సీవు చేసిన మోసములకు నీ కీ విష్షమైనంగుకు నాకు: జాల సంతోవమ ముగా _నున్నదిః నీ పీ నోట్లు సృవ్నించుట. చేసితివిశాన నావేర నాస్తివాసికివి. "లేకపోయినవో. నే నేమ కావలసినది? ఆస్తి నా యధీనమైనడని సీవ్రు దుఃఖంచకుము. అ 'యా_సితో సీవు చేసిన వ్రానికన్న మంచిపనులు,,చేయుదును. _ నీవు పేండ్లోం య్యాజేంద్లో మైన తరువాత వచ్చినప్పుడు- నా మాటలలోని నిజము నీకల దెలియ గలను. 'నా.కిఫ్టుడు పదునేడేండ్లు. నేను వట్టి వసివిల్లనుం నేను (బతికి బట్టుకట్టవల్ససిన దినములు వాల నుష్నవి, ఎంత )వెడినను నింక నలు బవిమ్యూండేంద్లు - (బత్తుకవచ్చును:. , నేరు ,న్నీకపకారము. చేసితి నన్నుకొనకుము, -నేను,. చేసినది (దత్యపక్షారములొ రామేశ్వరము రక్షా

61] పదునైదవ అధ్యాయము శిక్షే యడై. కన్నులనుండి కోపము” లుమిసను అమ "లెక్టలేనట్లు తిరన్కారముచేసి వెడలివోయెనుం

నసోయ నిరాకరణోద్య వుములో నిర్భంధెంపరిబడిన మొక వి్యతుండు బందరు నల్‌ చై లులోనుండెను. ధర్మానరా వశనిని జూడ వచ్చెను. మ్యాజిస్ట్రటుగారి యనుక్ష్యం శైకొని ధర్మానావు చవెజలో సికిం (బవేశమై మ్యితునక్షై వెదకుచు వచ్చుచుండెను... ఒక గదిలో నళేని కొక పరిచితమైన ముఖము కనంబడెనుం శర్మారావు నిలువం బడి చూచెనుం రామేశ్వరము ధర్యానావును జూవెను. ఇద్దజీకన్నులు కలిసినప్‌ం ధర్మారావుచూవులో మైమనస్యమగ పడెను. రామేశ్వవము మయమావులోల (గూరత్వ మగపడెను- ధర్మారావు తనమనస్సులో"*నింక సుమారొక వబేం్యడాంక గణాదారి వీయ కనయిడినంతనే వీనినుండి తప్పంచుకొనుటకు వీధివెంటం బకువెత్త 'నక్కరలేదూ అనుకొననుం రామేశ్వరము మనస్సులో “నేను మజుల వచ్చిన తరవాత పని పట్ట వలసివవారిలో వీండొకయి అనుకొనాను ధర్మారావు నడ చిపోయెనుః

తరువాత నిపవడెిరోజులకు రామేశ్వరము "శీను విచారణచేసి యతని కేడేండ్రునుః చలపతి శెనిమిచేంద్లును న్లిషువేసిరి. ఆనాండు సాయంకాలమున నిద్దజును దూర్పుబండి యొక్కిరి. ధర్మారావు "బెజవాడ పోవుటకుం దానుగాడ నైలెకెను అతల దేదో వని యుండి యానాం డకస్మాత్తుగా బందరు వచ్చెనుః రామేశ్వరము తల బోడె? చేతులకు బేడి. ధర్మార్గా వనుకొ నెను, *వనిమిో:ద వీడుగు వడుట తప్పెనుల

పదంనాజణివ అధ్యాయునుు

సంవత్సరము తిరిగి వర్షత్తువు వచ్చినది. కిరీటి పరీత్మ యయ్యెను, సుబ్బన్న పేంట వదలి వెళ్ళి నాల్గు నెలలయ్యెను. మొదటి నెల రోజువిడిచి రోజు ధర్మారావునకు జాబులు (వాసెను, విఅ యొక్కొక్కటినాల్లుప్రుటలు, రెండవనెలమూండువుటలు, నాలుగు రోజుల కొకసారి; ఇప్పుడు పదిరోజుల కొళసారి; అదియును కార్డు; వాసప్టలో సగము

ధర్మా రావున కిది నార్థయముగానే తోంచను. కొని వారి యిర్వ్కురి యంతశాత్మలలో నొఠ౦కొకరు దూరముగా 'లీరు దూర మైనది యృుత్తరముల యొ శ్లిడిం ధర్మారావు పది యు_త్తరములు (వాసెను* (పతియు తృరములోనిచివరివాక్య్థమిది: “న్టివ్టను, శశి శేఖయు నెప్తూకువత్తురు?” కిరీటి “ఇప్పుడువత్తు నిష్పూడువత్తు నని (వ్రాయును. కిరీటి వర్ష రృువు వచ్చినంతనే వత్తునని (వ్రాసెను. వర్షర్రువు వచ్చాను. వచ్చిన వర్ష ర్తువు దొడ్డిలోని కూరపొదులు పండించెను. అతిథులు వచ్చుచున్నారు; వారికి గావలయు నని కాంబోలు దొడ్డిలోని 'చేమంతి'మొక్కు పూయిం వెను. హేమంతములోయూయు 'సేమంతికా కసువుములు తొందరపడి వర్షా వేళం బూచను, అ మొక్కనాటి '5ండేంశ్లయినది. అది యింతవజకుం. బూదినది కాదు, శళిశీఖ నచ్చుచున్నది? ఆమె జడలోనికిం బూవ్రు లేవీ యన్నట్లు సేమంతిక పచ్చపరికిణి కట్టిన పదియేండ్హ కన్నెవలెం బూవయ్యెను, ఇంకంబట్ట ణవు గడ్డి చేమంతిపూలు-వాసనలేనివి- తనపైకి దండయా( వచ్చు చున్నవని 'దెలిసె. గాంబోలు! కునువించు శ _క్రీ యున్న కొంచెము వ్యర్థముగాకుండ చేసికొందము? దీప ముండలనే యిల్లు చక్క6 'బెట్టుకొనుమన్నారుః ఇంక "రెండు మూండేండ్రపమించి నా (వతిభ లేదు. ఇెన్నవురిపూలు తజుముకొని వచ్చుచున్న వని యామె తొందరపడి వూచెనుం మందారతరునుః రేకమందార్య ముద్దమందార "రెండును బూచి సేమంలికా మందార వుస్సములు దొడ్డీయన్న ముత్తయిదువు 'తొల్చిన పనుష్టు క్రంకునులవలె ఖండితనాయినో

పదునాజవ అభధార్థయము 489 యొక్క ఈన్ల్యా (కోధదృగంచలకాంతులవలె నికసిల్లైను వర్షరువు పొలాలనిండ నిండిన సీళ్ళలోం గురిసి) పడుచున్న చినుకు పడినచోట నెల్లను బొట్లపూలు పూయించెను,.. కాంస్టుపడుచులు మాలెతలు పొలాల మా౭ద. నూడ్చు చుంజిరి శంయిమని దూరము నుండి ధ్వనివద్చును- _ రై లేమో యని వెను దిరిగి చూలురు. పోరు మను గాలితో వానవచ్చి పడును, చిన్నచిన్న ముట్టి బె్షలతో విసరి కొట్టినట్లు వర్ష వు పెద్ద పేద్ద చినుకులు వెంపలవజుకు పెడీలుమని కొట్టునుం “అబ్బో! నా మగం్లైన నింతదెబ్బ కొట్టలేచేకి యని యొకతె యనల్యా మథణియొక తె “నిన్ను వానమగండు వదలిపెట్టునా, ఇంటిలోని మగండు వదలిపెట్టిన” ననును. ఊడ్చుచుం గొందటు తల యొకత్తకయే యూక్చుచుందుకు వర్షము వారి వీంస్టులమిోంద స్వారిచేసి పోవను. ఫొలముగల యజమాని 'తాటియాకలనొడుగులోం బొలము గట్టున6 గూర్పుంకునుం "లేదా నారుకట్టలు దూరదూరాలకు విసరి "నేయుదుండును. వరుసము వచ్చి 'తాటియాకుల గొడుగు మోంద (శ్రీగ్ళష్ణుండు కాళియాహీశ్తిరస్సునవలె నృత్యముచేయును- భగవంతుని కాలిగ జైలు (మోలయచుండును. (పణయినీమభురకో పమువలె రివ్వున వచ్చి రివ్టరనపోయిన చిలుపవానలు కాంపులవసనములు తడి పొడిగాల 'జీయును. మజులనెండంబెట్టును మఅలందడు వును మూండునెలలు కాచిన యండలకం జర్మము, మాంసము మజ్జ: అస్థివజుకు నుష్ట్మమై 'నేడువచ్చిన నీలమేఘ్మసవద్వక్షావెందువులకు శరీరములు చల్ల ౨ (పాణములు పోయి యనిఏించెను ఉఊడుపుగత్తైలు రైలు వచ్చు చుండలా నిలుచుందురు., _వెలువంకం జూతురు. అందులోంగొందజు పిల్లల్యునైలులో నున్ననారిని 'జేతులతోం. చిలుతురు.. పిలుచుచున్న కాంపుష్మిల్లలను గిరీటిదూచి శశి కేఖతోం 'జెప్పెను- “స్సబ్బన్న పేంటి మనల బిలుచుమున్నది మూాచితివా యని ఆమె నజ్వెనుం లై దిగినంతనే ధర్మారావును గిరీటియు. - గొంగిలించుకొనిరి. దూరమున నున్న సత్లిరేఖ నవ్వెను. ధర్మారావు “చదూచిలతివటోయి! నీ భార్య నవ్వ్వచున్నది” అనెను కికీటి _శత్తిలఖను దగ్గఆఅకంబిలిచి మ.న్వ్వ్యరు నింటిదారి పట్టిరి* అరుంధతీ శశ్చిరేఖలు "వేయియేం్ల నాంటియక్కా- "స్మెల్లె్యడ్రవలెం గలిసికొనిరి, (పతి నిముసము నరుంధతికి శన్గిచేఖ

శీర్రిత వేయిపడగలు 'చేవతావతారమనిపిం చినది, అంతవడిగాం (ేమించినయిల్లాలు అంత చిక్కంలగాల 'జేవ్యీపససాదము వకసిన భక్తురాలు _ శళ్తిలేఖ యన్నచో నరుంధతికి నామె (ప్రీలోకమాళిరత్న మనిపీంచను, కన్లిలేఖ సౌంద రము నవమశ్లీ కారుసుమ సౌభాగ్య (పతిస్పర్థి. అచ్చర భూలోకమున కవతరించినట్లున్నదిం 'రాణివాసములో నున్న యసూర్య్థం పశ్య శరీర చ్భాయ లామె "బేహమున మెలుంగక్కె-ను, అరుంధతియు సౌందర్య వకియే. ఆమె సౌందర్యము "వేటు, అమె సౌందర్యము "సీమంతికా ఫున్నుము వంటిది. వనిస్‌ యచ్చరవలె నుండదు భూలోకమందలి మొక సౌందర్యవకివలె నుండుము, ఆమెశరీరచ్భాయ పచ్చని బంగా రము, అందు సితఠచ్చాయలు సన్ము(శ్రీతము కాలేదు. ఆరుంధతి ముఖాంచలమ-లం దటువము కొని వమ్భుదున్న (పేమభావము గోచరిం చదు సెం గడల సహజమైన వివయముచే నామె మొగము వీరియుటకుల. గొంక్రుమున్న కింజల్క_పిశంగిత నవనీనేజప్యత సద్యృశమై యుండును అరుంధతి శళిశీఖ నాదరించి యిరున్చరు నా కథ లీ కథలు చెప్ట్రళను చుండిరి, అప్పటికిం (బొద్దు వాటారివదిః శన్తిరేఖా కిరీటులు భొదనము బెజనోడ స్టేమనులోం జేసి వచ్చిరి మధ్యాహ్న మేదో ఫలహాోర్యమెన తకువాతం గిరీటి ధర్మా రావులు జాతియక శాశాల వై స్టవకుం బోయిరి. రథంతరి వీరు వత్తుంని తెలిసి ధర్మా రావు నింటికి నచ్చెను. వారు మున్వరును నొకరితో నొకరు మౌాట్లాడుకొను చుండలా శళ్దిచేఖ ఎంత మంచి దిన మమ్మా! మా వంటి మంచివారి నిద్దజను గలసికొంటి ననెను, | రథంతరి; అప్పుడే యెక్కడ నైనది! అసలు దబూడవలసిన యామెను జూడనే లేదు. శళ్తిలేఖఏ ఎవరామె! రథం: తినజో వ్రుచు రుచులెందుకు! అమె యీ పాటికి బయలుజేటి వమ్బునుం డును శన్చి; 'పెద్దయామెయా? నలుబది యేంగ్సుండునా? రథం: నలు బది యేండు లేమి! నాల్టువేలయేండ్లు, యుగయుగాలనాటి శ్ర ఫన్లిరేఖ యామె పరాచికములాడుచున్న దని నవ్వెను. అంతలో గిరిక వచ్చెను, ఆమె నల్లని చీరందాలి ఏ లెళినినై కందొడిగు సర్వా భరణళోభితమై బయలు-ేజెను, వీథియంతయిు బురదమై యామె పాదములకు రాచిన యలక్షృమ_ (పక్కలవెంబడి (వేళ్ళవద్ద ఇవెటిగి

పదునాటవ అధ్యాయము శస

పోయెకు, అమె ధర్మారావు నింటికి పదియడుగుల దూరము నున్న దనల నొక తొందరక ల్వైయెన చిలుపవానజల్లు వచ్చి యామె వ్ర గులు తదిసెను, అమె తొందరగా నడచెనుగాని వాన యంళ కన్న 6 దొందరగాం గురిసెను.. "తాను వాన 'నత్యికమించ లేక వోతి ననుటలో నామె నవ్వమ లోనికరుదెంచి, వచ్చుచునే యరుంధలితో “వదినెగారు! యీ వాన మికన్న గడుసరి. నన్ను నిమునములో ఎంత చేసినది అనెను ఇంతలో నరుంధతీ రథంతరులు కాక్‌ మ టీమయొక (స్రీయుం కుటయాచి సిగ్గుపడి ముఖమండలమునం దపరి చిత వెల్ల డించెను, 'రథంతరి “ఛయములేదు భయములేదు, ఈమె ము౦కొక వవనెగారు రివ శ్రనెను? గిరిక “చీర తడిసినది " ఇంటికిం బోయి మజల6 బొడిచీర కట్టుకొనివచ్చెద” నపెను రథంతరి “మజులం దడువవని నమ్మక మెక్క-డిది! నీక్రు మతీ పసినిబ్లవై పోవు చున్నావ! నీ యొడలిమాంచికి వచ్చిన యౌావశమునైైన నీ వెజుం గవు కాంబోలు! ఆంత యవిషితకోణీభర మేలనే'?'ి యనెను, గిరిక కన్నులు విస్తరించి “అమ్మో! వవెనగా కేమో యనుకొంటిని. ఈ సారి నా (శోణీభరాలసతకు వద్చుచునే మేఘుముమొక్క_ వేగము నకు సరిచూచుకొందును అనెను, అరుంధతి *మజల నంతదూరము పోవుట యొందులకు? నాది (కొ_త్తచీర యొకండున్నది. కట్టుకొందువు కాని అనెను, కశ్తికేఖ వారి సంభామణిక నచ్చెరువుపోయినది. వీరు మువ్వ్వకను విచి(త్ర్రీలు- ఒకరికన్ననొకరు పని(తశీలలు. ఒకరి కన్న నొకరు వివేకవతులు, కాని యొక్కరికిని నాంబ్లేయ భాషా వానన యున్నట్లు తోంచలేదు. మాటలలో రసస్ఫురణ చాలనున్నదిం ఈమూండవయామె యెవరు? ఆమె కన్నులలో వేదో దివ్యజ్యోతి క్‌ నయుడుచున్నదిః ఎజ్లస్రే విప్పారిన ముఖమండలము విశాలము లయిన నేతములు? మిక్కిలి వెడల్పయిన ఫాలము, దీర్ధృ నాసిక ఉవి . కీన గండభాగములు శరీరమంతయ6 గఠినమైం మహారోగ రృవలివలె నున్నది. పదు నెన్మి చేండు లుండవద్చును, అనా(ఘాతమైన ఫుష్పము అందుశనియే "కేకలు. బిగిసి చిక్కనమై యున్నవి, ఎవ రామె? ఆమె ' శరీరాంచలములయందు "బేవతాత్వము గోచరించుచున్నదిం ఆమె. న్మేతము "లెంతసేప్టును నూర సగలేములేకాని: యామె నేలవంకల

486 వేయిపడగలు

జూచుటలేదు, ఆమెమాటాడు పద్ధతిలో సవహాజమైన వినయాక్ళతి కలదు, ఆమె 'యొన్నరైె యుండును! రధంతరి గిరికతో "కిరీటి నెటుం గుదువా!? యనెను. అరుంధతి తడిగుడ్డలతో నెంతసే ఫుంజెదవు! చీరకట్టుకా” మ్మనిను రథంతరోనీ చీర యామెకు సరిపోవునే యను కొందము ఆక సరిపోవలదాి యనెను గిరిక రథంతరివంక నొక మూవు భూచభిను. అది సునిఇతమై రధంతరి హృదయముదాంక (గుచ్చుళొ నెను, రధంతరి కనులుమూసికొని నమస్కా-రము చేసెను మననులో ననుకొన్నది, “స్వామి! న్‌ యదృష్టము* నాకుం దగినంత "సీవ నేనును 'జేయుదున్నానుి అరుంధతి “వమమ్మా! గిరికా! రధంతరిమి౭ద నంతకోప మెందుకు? నీలో నున్న రసాంభోధికి రథం తరియేత్తాము 'లెత్తుచున్నది. నీవుస్వామికి మజియు మజియు దగ్గజీ దానవగుదున్నావు అనెను,

న శశ్తిేఖకు వారి మాటలలోని యర్థములు "జెలియలేదు, ఆమె వచ్చినప్పటి నుండియు నరుంధతీ రధంతరు లామె వంకనే మూచు చుండిరి. అమెతోనే (పసంగించుదుండిరి.. ఇంతవరకుం ద న్నంత + యాదరించినవా రిరువ్చరు నామె వచ్చివతోడ నే తనవంక్ననైనజూడ కశండుటకు శన్లి శేఖ నివ్వెజవోయినదిం అరుంధతి తనచీరందెచ్చి గిరిక చేత బలవంతముగాం గట్టించినది గిరిక చానిని ధరించి మజల నీ క్‌ చీర పనికివచ్చునా! యనెను, అరుంధతి * సీఫ్ర వయసుచేతం బసి డానవు నేను సీకు నమస్మ్కరించరాదు” అనెను. అరుంధతికన్న గిరిక కొన్ని నెలలు చిన్నదిం బయటవ ర్థము మజులవిబ్బంభించినది. ఈసారి చిత్తజల్లులవలెంగాక నిలిచి కరియుచున్నది. బయట నొక మవోధ్వని కలుగుచున్నది .

రధంతరి; కిరీటి నెటుళలందువా? గిరికవ ఎజుంగనుం ఆరుం

ధతి; ఎజుంగ శేమి మీ యన్నగారి వెంటం దిరుగు కుజ్జవాండు నిరు డీ యూరిలో చి ఎ చదున్సృ్నొనలేదా? గిరికవి అవు నొకటి 'రెండుసారులు దూచిలిని+ అరం: ఈమె. యాయసభార్య* ఈమె "పీరు- శచ్సి చేఖం - |

| అరుంధతి యిట్లు చెప్పాదునే యున్నది గిరిక్‌'తనలోందా "నేడో మాటాడుకొనుచున్నది. రథంతరి 'ఆయనుకొనుచున్నది, వైకొన

పదునారవ అధాయము 48 రాదా! యనెను, గిరిక నవ్వినది, అమె నవ్వులో నొక తన్మయ “శఖ నగోచరించినది, శశిశేఖ చక్కలా సంగీతము పాడలలదుః ఆమె *చై కనుండు విందు” మనెను గిటిక శశి శేఖవంక నిజ్హివలెం జూచినది. ఆరుంధతి *మా వెవులేవి పాపముచేసినవా! ఒక్క వుణ్యవుమాట మా చెవిని పడనీయరాడా” యనెను, గిరిక నమో నమ్మా! మీ మాటలు నవ్యలో నిజములో అెలియదు వ మను కొనుదున్నాను? వమియు ననలేదు, రాతి రొక సంగతి “*జాపకము వచ్చినది. అది యనుకొనుదున్నాను"” అరంధతి; సేపహాలయ మునకం బోదవూ'? రధంతరి; వాన వెలియలేదు. -

ఇన్దిలేఖ గిరికవంకం జూచినది చూచినశ్షు యుండెను. అరుం ధతితో 'నీమె యువరిభార్యయ నెను. అరుంధతి నివ్వెజవోయి శ్సన్ధి "శీఖవంకల జూచెను, చూచి “ఎవరిభార్య యేమిటి? అమె ేవదాసి యనెను. జేవదాసియనలా తెలులసేశమున నితరస్థలమున నున్న వారి శేని తెలియును? సుబ్బన్న పేంటలోనివారి కే "తెలియును, తక్కి- నది తెలియకపోయినను శశిశఖ కొకటి తెలిసన అది యామె కులము, బయట వాన కొంచెము తగెను, ఆకాశములో మెజువులు స్వర్దమున జరుగుచున్న "బీవదానవయుద్ధసమయముల మెజపీంచిన కత్తులవలె నుండెను. అకాశమున నుజుము లొకటి పశ్చిమమున నుజుమున్యు చాని శెదురుగా మజల న్వుత్తరదిక్కున నుజుమునుః ఆలయములో (ూహ్మణులు "3ండుబారులు తీర్చి మం(తపఫుష్పము "చెప్పినట్లున్నది* వేదములు వంతులు “వేసికొని గానము చేసినట్లున్నదిః 'నేలనున్న గనులు వర్షమునకు పై మన్ను కొట్టుకొనిపోగా వాతో ల్లే ఖతమ్ములై వెలువడిన చుహామరకతములవలెె దారి కిరు(పక్కాలం బడియున్ను పాచిపట్టి యాకుపచ్చరంగుగల బాన్సరుకప్ప లొకడాని ఫొకల జెదురుపడి పనసలు చదువుచున్నట్టు మేఘములు కూడ నొక చాని కొకం జెదురుపడి యుజబుమ( జొచ్చెనుం అంతవరకు గిరిక తడి వైకతో నుండెను, ,

శతిశేఖవ అమె యింతవరకు. దడినైకతోనే యున్నది అరుంధతి; . నేనువాడని న్రైకలేదు- సపెళ్షైలో నువ్నవికూడ వాడినవే! రధంతరి; నేను చెప్పలేదా! నీనైక . చిజిగిపోవుట తప్ప లాభము

శీ08 వేయిపడగలు "లేము- గిరికవ నాన్రైకయెండినది. రథంతరి; నేను తాంకిదూడనా? అరుంధతి: నీవు స్వామికన్న ధూూర్తురాలవు. వాకిటిలో వాన 'వెలిసీనది. గిరక యాలయమునకుల బోద మనెను, నలువ్చరును బయలుబేటిరి. వారి యింటినుుండి యాలయ మునప దగ్గజి (తోవయున్నది. ఆ (తోవవెంట జనమెక్కువగా నుండరు నలువ్ఫరును నాల్టురకములై న (స్రీలు నలువ్హరి సౌందర్య ములు నాల్లురకములు, గిరికాసౌంద ర్యము స్వామిసమాద రణము చేతె6 బవితమైన చే కాని తక్కిన మున్వురి సౌందర్థ్థము కొజంతపడినది కాదు, వారు నలున్చరు నడచువుండగా నాలుగు మహానదీ(పవాహ ములు కదలినట్లు నాల్గు (వభా తరళజ్యోత్సిస్సులు 'వెడలినట్లు; నాలుగు శన్దికళలు బయలుబేటినట్లు ' వీృధియంతయు. ధగద్ధగితమై యా నేల దివ్య మైనట్లుం డెను శల్చిరేఖ నడచుచు. దన్ను. దా సనెజుంగదు, ఆమె గిరికమోాందం శాట్టికకన్నులు 'జెట్రినశ్లు యున్నది మువ్వ్వురుంగలసి ముందు నడదుచుండిర్కి, అమె వెనుక నడచుదుండెను, ఆలయమనులోనికి. బోయిరిం నరస్సునం చాద(పయోళనము "కావింఛిరిం (వదక్షిణములు వేసిరి, ఆలయమ లోనికిం జసిరి. పై నాకాళముమన్దైల వాయించినట్టు అణగియాంగి లోలో మొజిసెను.. ేవదాసి యటు నీటు చమాచెను, (క్రుకిపోయుటక్రు' 'దాళమువేయుటక్కు మద్దెల వాయించుటకు మువ్వరు వచ్చిరి, (శ్రుకిపోయుటకు వచ్చినది కబీరు. "దేవదాసి కబీకును చూచినవ్వెరు. కబీరు "నేను వురపాలక సంభుసభ్యు డనైచోం గులవృ త్తి జేయరాదా? యని (గతి సవరించెను,. గిరిక తెచ్చిన గజ్జెలు కాళ్ళకుగట్టి పాడ నారంభించెను ఆలయములో నెవ్వరును "లేరు, స్వామి యున్నాండు* ముగ్గురు వదినె లున్నారు సౌరాష్ట్రరాగము---ఆదితాళము |

పల్లవి; ' “ఇద్దజివలెనే కూడి యొవరున్నారు తెల్చరా!

ఒద్దికతో మనవలె నున్నారా! మ వ్వగోపాలా!

ఇద్దటీవలెనే కూడి యొవ రున్నారు తెల్బరా! చరణం" మున్ను నలరాజు నీచే ముదితి దమయంతి జేనే

చెన్నుగ (గ్రీగశృన్లుండు నీవే (శ్రీ రుక్మిణీ దేవి నేనే $ఇద్దటి॥

62] పదునాజువ అభ్యాయము శరిఫ చరణం: అల రఘురాముండు నీవే అయిన నీతాచబేవి నేనే

నిత్యము మదనుండు నీవే సీపు రతీచేవి నేనే ఇద్దజి |

నంభోగ శృృగారాభీనయము నందు గిరిక విచ్శితముగా నిజముగా స్వామితో ననుభవించినదానిలెం చేసినది. " అరుం ధతియుః శన్చిరేఖయు నవ్చురువందిరి అనభ్య న్తవిద్యలుః వారిరు వరు సరిగా నిళ్టయొక రాివేో భర్తలతో" ననిరి అవి కీర్తనలు=. గిరిక పాడుట! నాయకుడు మ.వ్వగోపాలుండు! ఇద్దటి యొడళులు ఫులకరించినవి. 'రాతిరికధ యిదా! గిరిక యరుంధతికి జి గ్గరగావచ్చి. *రాతిరి జరిగిన దిబే, దర్శనము మూడు. విధ ములు, రాత్రి స్వప్నదర్శన మొనది. నా కివె విచ్శితము, నేను మితో మాట్లాడుచుందును. మాట్లాడుదున్నట్లు నాకం దెలియదు అనెను. _ మజలనందుకొని . గిరిక. చెన్నుగ (శ్రీశృన్లుండు. నీవే, (శ్రీకుక్క్మిణీ జేవి నేనే! (యిద్దతీ। యని పదార్థాినయము చేయ నారం భించెను-/(శ్రీశృమ్ణుంయు వూతన చనునాలు (ఆావెను.. పూతన చనిపోయిను. స్వామికాలుసాంచి శకటాసురుని దన్నెను వాండు విజిగిపోయెను. బరువైన కుమారుని యకోద తొడలనుండి (కిందికిదించెను, తృణావ్వ్తుం నెత్తుషొనివోయెను, వానికి భగవంతుండు బరువెక్కి. వాండు ఒక కొంజమింద6 గూలెను. వానిశిరస్పు చిది "సెనుం స్వామి బృందానీదథ్ధి 'వేణువూటదెను. వ్యత్య _స్తపాడారవిందు.డై. (భూవిషేపవ తోడ దాపలిభుజమునం జెక్కగిలించి మరకతమయ 'వెణువుపె 6 గోవులవాసాంగుళీన ఖమాణిక స్ట్‌ము లాడించెను. నెమరు 'వేయుగోవులు నెవ రుమాని తలల తి దూవను. పరిత్య కృసంసార్శలై యొక కొ నీవి ముడివేయదు నొకె, 'వేయుమన్న రైకముడి వేయుట మజచిః వ జీయొక క ముకువంబోవుచున్న తల ముడువక పరూూత్ర్తు కొని వోయిరి. స్వామి చిటికెన వేం గోవర్థన పర్వత మెళ్తెను. ఇం(దుని యాజ్ఞ చేం బరా(కమించిన వుష్క-లావ_ర్తమేఘములు సవాసధా విజృంభించి యేనులుతొండములంతభారలతో వర్షి౦పం బర్వతాథో భాగమున గోపాలక్రు.లందరును సుఖముగా విశ్రమించిరి. తకునాత నిందుండు వచ్చి. నమస్క-రించెను.. స్వామి తప్పు వన్నించెను, “(శ్రీషశ్మిణీజీవి నేనే సమ్ముదవ ధనము. జరిగీనద్ది. శ ౦కచ(కాంక్షితమై

ఉ00 వేయిపడగలు

తొలుకారు మెజులసకైవడి మేనుతోడి, కలువల నీనెడి చూపు తోడి? చెలువముల మొదలి కొంకి సిరి ఫు స్రైను. ఆమె యుభయుపార్శ్య _ ముల దామరతూంన్లు తొండముల ధరించిన యేనుగులచేతం బరి "సేవింపబడుచుండెను. భూమినుండి మైథిలి యుదయించెను.. ఆమె (శ్రీరావి చందుని *- యంకభాగమున మురువుం గులుకుచుంజెను, విదర్భలో(శ్రీమక్మిణీ బేవిపుక్రైను. ఆమె యుత్తరము(వాసి (బాహ్మాణుని బిలిచి స్వామికి గబుకుపంపించెను. దున్తాలయమ సకు గొరీవూజూ ర్థమై చనెను. శై బ్యసు(గీవమేఖ ఫుష్పవలాహక సన్న ద్ధమై _ మెజువు వంటిరధమెక్కి, మెజువుమెజసినట్లు స్వామి నాలుగై దుబాణములతో సైన్యమంతయుం జీకాకుచేసి రుక్మిణి నెత్తుకొనిపోయెను, “నిత్యము మదనుండు నీవే? నీకు రతీచేవి నెనీ-పువ్చబాణుల్లైన మదను నభిన యించెను,.. గిరిక (పత్యాలీఢపాదమై యశ్ల(తాటిని దృఢమస్టి ముద చేలాగి వామసహా_స్తముస గనిష్టిక యు బొట్టన( వేలును సాంచి తక్కిన మూండు( వేళ్ళు బిగించి యిష్షుధనుక్ష_స్టకము బిగించి, వామ భువమున (వేలాడుచున్న చూణీరమునుండి చేయి యమ్ముతీసిన్నవై ఖరి యాకాశమున6 జంద్రమండలాకృృతిగా లాగి యాక ర్లాంతపరికృష్ట్ర జ్యావల్లి కినంధించి. శరవిమోచనము చేసెనుం తచ్చరీరలాఘువము తెచ్చర్తాక గణ వేగము: శరసంధాన నైైవుణి; తతృమయకృతభూవన్లీ వీకటన_ర్షనము, వనాండో చనిపోయిన ధనుర్విద్య నంతయుం (త్య శ్వీకరించెను. గిరికా! నీతో నీవేశాదు మటియున్ని మహా విషయ ముల సంస్కృకియోనళిం పంబోవుచున్నది. వ ఖద ంగనిస్వ్యానముచేతను గజ్జియల (మోతలను 'తాళపఫుసవ్వడి చేతను "దేవాలయాంతర్భాగము సమావృత్వమైన యంధకారముచేత నుజునుచున్న మేఖఘమువలెనే తోంచనుం నృత్య కేఖాభిరామమైన దేవదాసి తభుక్కు.తళభుక్కు.మని మెజయుచుం జెను. వీయూపథా రాసదృశరసవర్ష ము కురియుచుం డెను, గంటసేపటికి సృృత్య 'మవనానదశ నందినది. అభినయమెపోయినదిం గిరిక రత్తీటేవివలె శొమపాంజెను. కడచిన రాతిరి స్వప్నగతుండై న స్వామితో నేకళశయా్యగతమొ స్వామిచేత సర్వతః పరిభుక్రస్వయావన మనవే? నెట్లు రత్యంతస్వేదమనోహరమూ ర్తియె తా నుంజెనో యట్లు నిలిచెను. అప్పుడు గీరిక, ..

పదునాజవ అధ్యాయము శ9ి1 ,. “వ్యాకోచ కేశపాళ _న్తరళిత మలశ్రై న్వేదమోము కపోతా సిస్ట్‌ ఎం భాధర(త్తీః కుచకలళశరువా బజాంరితా హవోరయస్ట్‌ః కాంచీకాంతిర తాతా _న్తనజఘని పదంపాణినాచ్భాద్య సద్యః పళ్యంతీ న్మతపం మాం తదవి విలులితా ముగ్ధకాంతి ర్థినోతిల యన్ని యర్థము కుదాహరణగ౧"ా౯ గూర్చుంచెను ఆమె యప్పటి విల్లులితభావము దీపవు నెలుగుననుండి చూచుచున్న న్వామిే "తెలియవలెను, హంగునక్వై వచ్చిస ముస్గురునున్నత్యాంళా వస్థ్ధ 'తెలిసిఫొని యాలయగ ర్భమునుండి వినిర్ణమించిరి. మిగిలిన యోదాప్పు రథంతరిపాలం బడినది. ఆమె సు(వీతవీతాంబరునివలె గిరికను దరిసి ముడివేసెను. ముంగురులు దిదెను. కపోలములు చేలాంచలవు తోం కుడిఇెను. చిక్కు-పడిన హారయప్టీ. సరిదీసెనుం వది నెగార్లిద్దరును చఇెతియొక రక్కయు. బుచ్చుొని యామెను నిలువబెట్టిరి అర్చపండు విష్ణుపాదములిచ్చెను. సంపెంగపూవు "జీవదాసికింగానుకగాం (బనాదముగా నివ్పెను.. నలువురును ముఖ మండపమున గూర్చుండిరి. శత్తిశేఖయొవలు శన్చి-రేఖకు. దెలియదుం "జీవదాసి యొకలు ేవదాసికీ తెలియదు. శన్తిల€ీఖకు. దానొక కల్పితజగత్తున, నమానువ[పపంచమున దిరుగాడుచున్నట్లు తోచెను. ఈ సంవిధానమే చి(త్రముగానున్నది. ధర్మారావు నెడలం సుబ్బన్న "పంట యెడల కిరీటకంత (పము యెందులకో తానిప్పుకు ెలిసి కొన్నది తక్కిన (వ సంచమంతేయు సీీసించిపోయినదిం ఇచ్చట మాత్రము రస్మవవావా విట్టిటు మోచి సడచుచున్నదిం ఆహ! ఇచ్చట ముగ్ధండు కానివాం వవ్వడు! వీరంద దో పూర్వదన్మ పుణ్యవిశేమముచేత నిచట నుదయించిరి. (శ్రీగృష్ణ చేవుండు "జీవశీజేవ్‌ కడువునం బడెను సర్వ బేవతలును ఎ థువలో బృందలో మానుపావ 'తారము లెెత్సిరి.. లళ్లు (శ్రీశృ్ళష్ణస్వామి. సుబ్బన్న పేటలో. వేణు సోపాలమ్వూల_ర్హి యవతరింవెను. ఒకతే రుక్క్మిశ్చే ఒక తె సుభ్యద, మరియొక తె సత్యభామ: జఒకండు సాత్యక్క ఒక6 డ్జునుండు = ఏఠందజు నుదయించిరి కాంబోలు- నిజవయిన భక్తి యొన్నిలీని యూవాల శెడమిచ్చును* ఏరంద జవతారములు కాకపోవచ్చును* ఒకానొక పూర్వజన్మ కృతసంస్కారలేశము చేత రసస్వరూపము

శత్ష0ల వేయిపడగలు మజుచిపోని సామాన్య బనులే కావచ్చును, ఇంతమంది యొకచోట నుండుటయీ యాళ్ళ్చధ్య ము,

అ ర్యాతి యరుంధతీ ధర్మా రావులు శిరీటి శనిలో ఖలను బెండ్లి కొడుకు పెండ్డికూంతురులుగా నలంకరించి పానువువేసిరి. రథంతరి మంగ రత్నగిరి మరియు. నిక్రగుపొారుప శ్రీ లెల్లరును వచ్చిరి. శిరీటి లజ్జాశకలిత మంద హాసుండయ్యెను. . వత్చి -శ్రఖ . లజ్ఞాసంపీహిత మూర్తి యయ్యెను- అరుంధతీ ధర్మారావుల బలవంత మెక్కు వయ్యెను. వారు గృజాధికారులు వారిమాట జవదాంట ఏలులేక పోయెను, ఫపూలచెండ్లాడించిరి. ముత్తయిదువలు పాటలు పాడిరిం ఆనాం డందజితోయాటు ధర్మారా వొక ముత్తయిదువు, పరాచి కములుకొంత హాద్దుమిోరినవి, ఎనిమిది నెలలు కాంవురము. చేసిన భార్యాభర్తల వునస్పంథానమిట్టుండును? ఇది యంతయు నరుంధతి ముచ్చట, ఎవరిదారిని వారుపోవ్చచు ముశ్రైదువలు "తాంబూలములు రవికగుడ్డలు తీసికొనిపోయిరి. అందజు పదిమంది అత్మీయులే వచ్చిరి. అందణును వెడలిపోయిరి. మంగ వెనుక వెనుక తారాడి యకుంధతితో “అమ్మా! చాల శోభగానున్నది. చిలుకయు?. గోరు వంకవలె నిద్దజును బంగారపు మొశలవలె నున్నారు. వారు "రెడ్లా! మాకం దక్కిన కులములతో సంబందము "నేయ వదలునది కాదు- నన్ను బిలిచితివెందులకు? అనెను, అరుంధతి మంగచేతిలో తాంబూల మిడెను మంగ ఫుద్చుకొనుటకు వెనుదీిసెను. సావి (త్రమ్మాగారు “శీసికోవే మంగా! నాయింటం డాంబూలమైనం దీసి కొదమ శ్ర లేకానవన్నియు మనయిద్దజు కొకసారియే యాశలు వద లెనుగదా యనెను ఆమె ఫుమ్నుకొనిపోయెను. సావితమ్మగారు “మంగ చిన్ననాం జెబ్లుంజెనో నేడు నశ్లుయుండెను అప్పుడును బక్కపలుచగా. జువ్వవలె నుంజెడిది. ఇప్పుడు నశ్షుం తలమ్యాత్రము నెరసినది” అనెను- రత్నగిరి ధర్మారాశ్రతో మాట్లాడం దలచినట్లు పోవుచుంబోనుచు వెనుకాజెను. ధర్మారావు తదూహయెజింగిదగ్గజకు బోయి '“యేముమ్మా” యనెను. రత్నగిరి యజువదవపడిలో పడి నది, అయినను సవతికొడుకునొద్ద సిస్రపడుట మానలేదు. ఆమె “వాబూ! గ8క యేమాము దూరము వచ్చినది" యనెను. ధర్మా

పదమునాజవ అధార్థయము శ్వీఫ98 "రావు 'యేమా(తమ. దూకమువచ్చినది! యేమా[తముదూరము వచ్చిన "జీవిటి? నేటి నాయంకొలమున బేవాలయములోం జూడనలయు నామనుం కడ చినరా(తి యామెకు స్వప్న దర్శనమైనది* దర్శనము (తైవిధమని నీకుం' దెలియునుగదా! _ అందుంజ్మితదర్శనములో విశే వము లేదు, అదియుంగూడ రసహేతువే కాని భ_క్తిపధమునల బోవు నిటువంటి నాయికలకం జఇప్పుళొనందగినది కాదు, ఇంక స్వప్నదర్శ నము సాత్రాద్దర్శ్గనము రెండును భ_శక్రిభావగతలగు నాయికలపాలిటి కల్చవృ పములు, గిరికను స్వష్టమునందు స్వామి యంగీకరించెనుం ఇశ్లై (పతి దినముమ గిరిక వెంట వాంగు పోవుముండవలయును* బహు తపస్సులు చేసినకాని బుములప స్వామి నోచరించలేదు, ఇదెయుం గభాతివస్సు. ఈ తపస్సునకు ధార్ట్రవమి-'రాగము* జపమ-- తాళము స్నానము-నృృత్యము ఇది నిత్యము సమాఛరించవలయును, 'బేవ చాసి మనల నిందజను బునీతులల జేయబోవుచున్నది! అమెను సర్వదా పరిరశ్షిం మకొనవలయను, ఆమెను ' గూర్చి నీ వంత విచా రంచరాదు. ఇంక6 గొలదినాళ్ళలో గిరిక మజియు మాటిపోవును* అప్పూడు తొందరపడరాదు. గిరిక కేమి? బంగారుతల్లి! మా తండి నన్నేమో మహావైదికునిం జేయవలె ననుకొనెను అన్నను రామ చంద రాజును గొప్పవిలుకానినింజేసి యతనికి (బ్రహాగైప చేశముచేసి యధర్వవేదము ఫుారుద్ధరించి (బవ్మోశ్ర్రము మొదలైనవి కల్పిత ములుకొవు యథాన్థమలని బుజువుచేయిఎచి? జగత్తు వమజుల తతి యులచే నేలించవలయు ననుకొన్నాండు (శ్రీధరముగారు. వేమారెడ్డి కవచితిప్పయవలె రాజుగారికి కోశాధికారి యవుననుకొన్నాండు. అన్ని- యూహలును సర్వథా సంచ్యుతము2ై పోయిను, ఆయన యూహలు "ండే-ఒకటి సగము ఫలితమునకు వచ్చినది; వ జియొకటి సంపూర్ణ ఫలితమునకు వచ్చినది. పసిరికమిోంద నా కాళ లేదు, గిరికుగిరిక యా! మాతండి సంపూర్జ మనొరధ మామెల్దే! గిరికను జూచిన నీ శెట్లుం డునో కౌని నాకుమా(తము 'చేవతా్ర్రీలను జూచినట్లుందును= కబీరు గిరికను నిళ్యము నంటి పెట్టుకొ నియుండ వలయును. కాలము చెడ్డది వి(గవానాశకులున్నారు. వారితో విగ్రహము మన కెందుకు. అనెను. ధర్మారావు కంఠము గద్దదికతోం బొలిెను, మనిసి నఖకి

ఫి వేయిపడగలు పర్యంతము వణంకిపోవుదుం డెను. రత్నగిరితో నతండదివజ కెర్నః డును మాటాడలేదు అఆమెయు నతని నెన్నండును బలుకరించలేదుం రత్నగిరి సంతోమమో! ఉత్సాహమో! నడచిబోవుచు నొక భావమును (సకటించెను. అదిసహదమో, భరతశాన్ర వై ఇారద్య్భము వలనం గలిగిన ఫలితమో! సంస్కృృత్యమైన తద్భావ్య ఎ టన చీశటినిం జీల్చివేసెను. తటిబ్నతలు సరస్వతిఫ్రురువులవలెం. దవతళ మెజసెనుం నేఖుము లుజీిమెను, నెవ శ్రివిగాం జినుక నారంభించెను. చినికిచినికి పెద్దవా యయ్యెను* దానితో గాలి సాగాను. చలి వేసెను శశి -శీఖాకిరీటులయు నరుంధతీధ'ర్మారావులయు గాఢ పరిన్వంగములు పూర్వము సపహ్యూము, పరమసవ్యాము నయ్యెను. దుప్పటి యాపాద మి_స్తశము లాగి శశిశేఖాకిరీటులు నిదించిరి. కళోరగర్భిణి యరుం ధతిదూరముగానే పందుకొ నెను ఆమెకుం దొమ్మిదవ నెలవచె నేమో! అంత చలిలో నామెకు దుప్పటి యక్క-అ లేకపోయెను,

అరుంధతి; నేండు మోరిర్వురు నెచ్చటికిం బోయితిరి 1? ధర్మా; శివరావుతో మాట్లాడుచుంటిరు. అరుం; నేండుమేము నలు " వురము చేవాాయములోనికి. బోళిమి* అచ్చట నేండు రిక నృత్యము వేసింది. ఆమె యెంత విద్యావంతురాలు! అమె మునుపటివలెగాదుః నే నెబులసదమునుగడా! ఆమెభ_్టి వేజుగను; విద్య వేజుగను బూర్వ ముంజెడిది. ఇప్పుడు రెండును గలసిపోయినవి. విద్యా_పదర్శన వేళ యంచే యామె భక్షిభావము విద్బంభిందుచున్నది. కడచిన నాటి యామెకు స్వప్నమున స్వామి సాషైాత్కరించెనంట! నాొక్రాత్కరించి లాలని యకంధరతి సిగ్గుపడెను. ధర్మా; సరియే తరవాత దెలిసినదిం అరుంధతి; అది గడుసుందన మనలా? ధర్మా: నే నేమంటిని? .

వ్యనహితమైనవారికాంగిలి మనసుచేతంద ప్ప శరీరముచేతసుఖా పాది కాలేవు కిరీటి శశి-శేఖలకు మూండు రా(తులుకడ చినవి. నాల్లవ నాండు కిరీటి (వయాణమయ్యెను, ధర్మారావు సేేయని యతనిని 'వెంటంచ్య్టుకొని "చేవాలయాభిముఖ మ'గాం బోయెను ధర్మా; నీవు "చీవదాసి నెటులందువా? కిరీటి; వెనుక నీ చొకసారి చదూపించితివి, రాతి శశిశేఖ వెప్పినదిం ధర్మా: వీమని! కిరీటి; వీమని ఆే:మిటి? అమె మహాభ_క్తరాలంట! వః వోనిద్యావంతు

పదమనాజవ అధ్యాయము 19వ

కాలలటుక ఆమె నంత భక్తురాలిని. చేసినది సీవేసంట!ీ శెశి శేఖ నిన్నా కాడా మెచ్చుకొనుట!

ధ్యాన “శన్తిేఖ నిట్లుచేసినసది యెవరులొ ఇద్దకును "చీవాలయు (ాంతెములషల బోయిరి. ధర్మా ఇందులో ేవాలయి మెవరిని 'జెలియినా! కికిట్రివ మై శిఖరముల లెలియ చేయుదున్నవి గదీ ధర్యావ ఎన్ని. చేవాలయములు. నీక గనాసయినుచున్నవి! కెరీటై 'కందుం ధన్యాః అళ్చటనున్నవి మూండాలయనులు* కిరీటి; మూర వదె యొచ్చట నున్నది! _ ధర్మా ఫి అనివాలయములో నక సువ మొన్నాడి- మన మచ్చిటి 3 పోన్చిచున్నాము* అది స్యుబవ్మా చృశ్వెన నారమి యోలయమ. ఈ యూయనకు. సుబ్బన్నపేంటట యిని పెెల వచ్చెనొ నీకం ₹లియునా?. కిరీటి; ఒకనారివోన్ట లుల “విద్యాష్థా లందజును చెప్పుకొన్నారు. నీప నా కథవ నేనో సంబంధమున్న దనికూడ ననుకొన్నారు- కాసి శన్తిలీఖా విరహవ్య థోకులిత వాది యుండనుం నే నిప్పుడు నిన్నదుగులేషు ధర్మాన నాకష్కు నా స్వామికి జేమి సంబంధము? ఆయనచారి యాయనగ్ని నాచారినాది- సీకొతయ చప్పవలయును. మన మచ్చిటికిం బోయిన తరువాత నర్షమి నీళు కొనయడునో జెలియమం- అనంగా ఉాతినిగహముగా'నే నోచరించునో నిజమైన పామువలెనే కనంబడునో! కొని యొక్టందు మాము చెప్పల[గలను, ఆయన "రెండు శిరస్సుల నాగూ

ఇకువ్పరునుగలసి స్యబహ్మ గ్యేశ్వరస్వామి యాలయాంతిక్యాగ మునకుం జోయిరి* ఆది (పాతఃకాలము- గణావారి గుడిలో నున్నది . కిరీటి; ఈమెయేకదడా! గణాచారి! ధర్మావి స్వామిం జూడుము. కిరీటివ వ్మీగవామంటివి? వ్మిగహమే లేచే!

అంతలోల గిరీటి సచికిత వృాదయండ్సై. రెంటడుగులు నుక "వేసి నిశ్చలదృవ్టితో వి(గవామున్న నై వున నే దూచుచుం డెను. ధర్మా రావ్ఫు నమస్కారము వేసెను, కిరీట్రియు సతిని ననుసరించెను,' అర్చ "కుండు విభూతి యిచ్చెను ఇరువురును "దేవాలయము వెలుపలికివచ్చిరి. “వెడలి వచ్చుచు ధర్మారావు; గణాచారు లొక రినొళరు చూచుకొనిరి. అమె తనవంకం జూడకుండం బోవుచున్న శరీటి వంఠ[టల చేతులెత్తి

శీ9గ్ర వేయిపడగలు యాశీర్వదించెను. కిరీటి ధర్మారావులు గుడి వెలికి వచ్చిరి, ధర్మా రావు కిరీటి * నేమి కనయిుడిని దని యడి7నుం కిరీటి; నాకీటువంటి వనిన పూర్వ మెష్పుడును నమ్మికలేదు*

కాని యన్నా! విచ్మితముగ నున్నది, ేవాలయములో వ్యిగహము నకు బదులు నిజముగా సర్చమే యున్న బేమి ? అది యెవరిని గజ వదా? ధర్మా: అస లాయనవి వేయిపడగలు, ఇంక మిగిలినవి రండు, తక్కిన తొమ్మిదివందల తొంబయెనిమిది పడగలు, చేశ మును సర్వధా యిదివజ'కే (గసించిశవి. కిరీటి; (పతిలీంట నిచటికి వచ్చి నేనును శశ్చి శేఖయు స్వామికిం గొబ్బరికాయలు కొట్టిపోదుముం నేంథి సాయంకాలమున నిద్దజము నిచటికివత్తుము. నేను జీవ; పోయెదను. ధర్మారా “వ్ల యనెను, ఇర్కురును గోట శెమురుగాం బోయిరి, దూరమునుండి హరప్పవాయండు వెచ్చుచుం డెను, కిరీటి; ఈయనయేకడా జమిందారు? నీ వాయనకం గొన్నాళ్ళు చదువు చెప్పికివంటగదా? ధర్మా ఏ చదువు చెప్పినది నేను కాదు= ఈట్స్పనుదొరం అతనికి నెలకు పన్నాండువందల రూపాయల జీతము* మో కాలేజీ నచ్చినది. ఆ జీతము హరప్ప. చదువుకొజ కిద్చు చుండుట యనునది మానినదిం హరప్ప దగ్గజకు వచ్చెను* అతని శాజకీవి కిరీటివంకం జూడనీయలేదు ధర్మా; (దభా! ఈయనయు "నేనును స్వామి యాలయములోనికిం బోతిమిం స్కుబవ్మా ణ్యశ్వపండు రెండు తలలతో సీయనకుం (బత్యవమైనాండు, ఈయన కిరీటి నాక న్నేహితుండు,

హరప్ప కిరీటివంకం జూచి మజల తనకనులు (తిప్వుగొ నెను. వారప్ప వెనుదిరిగి పోవ్రచుండెను. వచ్చినవాం డొక్క మాటాడ "లేదు, వోవ్చచుం బోస్పుచు ననుకొనెను. “ధర్మా రావుగారు. ఇెప్పివది నిజమే. స్వామికి. దక్కిన తలలన్నియు నన్తించిపోయినవి. కిరీటి _ యదృష్టవంతుండు, నన్ను పెండ్లి చేసికొమ్మందురు. నే నేల చేసి కొనవలయును! "నేను స్వామి “వేయితలలు మాడ వలసినవాండనుగాని, రెండుతలలు చూడవలసిన వాండనుగాను. కెండుతరలప నష్టములేదు. _తీక్కిన తలలు నిలుసవలసినవాండను "నేను, నేనొక యూరికిం (భు

68] వదునాజువ అధ్యాయము శం? వును; ేశమ-నపంగాదుః పూర్వకాలమున నూరికిని "చేశమునకును భీదము లేదు "బేశమునాత్మ పూర్వము (గామమునం దుండెడిదిం అందుచే నొక (గామము (పభువు జేశము (వభువుగా నైనాండు ఇప్పూడు (గామము వెడిపోయినది- ఇచ్చట శక్శిపోయి బేశముమోింద బడి సర్వధా వ్యభిచరించిన 'వెలయాలివలె నయ్యెను,_ నాకు "వేయి పడగలు మూచు గీత్‌ లేదు, అది మా 'కాతలనిటికే పోయినది "వెనుదిరిగి పోవుచున్న హరప్పను గిరీటిధర్మా రావులు మూచిరి. ఆయన 'ఇెల్లనిపట్టుతలపాగపైని వదలినపచ్చు గాలికిగదలాడి జరీయంచు వలన రత్న విశ్రాజఫ్‌గామంచలముతో డి తోశపై నిలిచి పరువెత్తు చున్న ముందుకు దూంకుచున్న పామ వలె. గనివించెనుం

కిరీటి; ఈయన _ యొున్నియోసారులు చూచితిని అదియే తలగుడ్డః అటువంటిచే యంగ్వీ అటువంటిబే పం ధరించియుండునుం ని(ద్రకూడ వానితోడనే పోవునా? ధర్మా: అసలు న్మిదపోయినం గదా! ఆయనళల్లి గారు చనిపోవు వేళ నాయన కీ దుస్తులు నియ మించి వోయిరంట! అందుచేత నాయన సర్వకాలమునందు ను యుండును,

ఆ సాయంవేళ శద్దిశేఖాకికీటులు సుబవ్మా గ్యేశ్వరాలయ మునకంబోయి కొబ్బరికాయలు కొట్టిరి శన్ది-రేఖ యాశ్చ! ఫ్టపోయెనుం ఎచ్చటను స్వామి యింత (వళ్యవముగ నుండండు. ఆమె కిరీటిని శక్ర స్వామి యొవ్వరినిం గఆవండా? యని యడిగినది, కిరీటి ధర్మారావు చెప్పిన సమాభానము చెప్పెను అర్చకుండు నాలుగు కొబ్బరికాయలను నాబ్హు నగము లతండు తీసికొని; నాల్గు సగములు ఏరిచేతి కిచ్చెను, వారు గృప+భిముఖులై రి

“కిరిటి; *వదినగావైన మనవెంట శాలేబేమి?? శశ్చి; “ఆవిడకు నొప్పులు వచ్చుచున్నవి, సామాన్థమ'గా శిలలు ముదిరిన తరువాత శ్రీ లంత యోవీకగా నుండలేపుు అమె విచి[త్రమైన మనిసి! మనము వచ్చిన మొదటిరోజున గిరికతోం గలిసి చేవాలయమునకు వచ్చినది అమె కలోరగర్భిణివలెనే యుండదు, ఈ మూన్నాళ్ళనుండియు నింటిలో _నెంతపని చేసినది?”

408 వేయిపడగలు

ఇరువురు నింటికి వచ్చిరి. అరుంధతి లేచి తిరుగుచుండెను, శల్చిగేఖ “అక్కా! యొట్లున్న ద నెను. అరుంధతి “దిగ్గరగా మాట్లాడ కము, మగవారికి వినయడును. నీ మగనితో ననలేదు గడా 1

మరునాండు కిరీటి (పయాణ మయ్యొను. శలిశేఖ “గరికను జూచికాని రా ననెను... కిరీటియు ధర్మా రావును శశి-ేఖయు గిరిక యింటికి పోయిరి, శళ్తిేఖ యొక్క జెయు లోనికి. బోయెను. మతు లిర్వురును బయట నిలుచుండిరి. భన్లి-కేఖను రత్నగిరి చూచి కూంతు రున్నచోటికిం దీసికొనిపోయెను. గిరిక (వొద్దుననే స్నానముచేసి: వడి కట్టుకొని తనగదిలో6 గూర్చుండి కనులు మూసిొని ధ్యానించు చుండెను. ఎట్టయెదుట జగమెత్తున వేణుగోపాలస్వామి వ్మగహము కంచుతో జేసినది - యున్నది. గిరిక పద్మాసనస్థ మై (పాణా యావమము పట్టి దృ్సీ (భూమధ్యమున విగించి యింజెను, "భచ్ది-రేఖ నివ్వెజపోయెను. ఆమె రత్నగిరితోం నన్నది: ఆమెను నే నిప్పుడేవసి పల్క-రింతును? నేను ఇెప్పిపోవ్రటకు వచ్చితినని పప్పూము. మేమింక నీ (గౌవమునకు వచ్చుచుల బోవ్రచు నేయుందుము, ఈస్వామికి మాకును (దెంచరానిబంధ మేర్చడినదిం అని గిరిక యున్న దిక్కున కొక నమ స్కా-రముచేసి; యామె తాను వెలికి వచ్చెను. మష్ట సరు వై లునకుం పోయిరి. శన్ది-చేఖా కిరీటులు నైలులో గార్చుుండిరి. శన్దిరేఖ తన యొడలు తా నెటుంగదు, కిరీటి మనస్సులో రెండు "శిరస్సులనాగు మెదలుచుండెను, రైలు కదలిపోయను, అన్న దమ్ము లొకరి నొకరు వాంఛాగాఢ మైన కనులతో. జూచుకొనిరి.. నైలు. నెమ్మదిగా నడచి నను గొంత సేపటికి వారొకరొకరికి గనించలేదు* నై లు పోయినంత మేర భూమమును శ్రైకి జిమ్ముమునే యుండును, ధర్మారావు తిరిగి యింటికి, వచ్చెన్యు అవంధతికి మజల నొప్పులు వచ్చెనుం గుంటూ రులో నున్న కగ్మరుదొరసానియాసుప(లికిం దీసికొనిపోదుననిధర్మా రా వెన్నిసాన్లో చెప్పెను, అమెయన్నిసాస్త నంగీకరించలేదు, “అక్కడ (ొసవసమయమున నిరాభరణలనుగా . నిర్వసనలనులూ నుంచెద రంట! జెల్లని గుడ్దమా(తమే కవ్పియుంతురంట! తిలకములు లేని మొగాలతోం:నాభరణములు లేని యొడళ్ళతోం చెల్లని వశ్ర్రములకో

నవదునాజువ అధ్యాయము శ్షంిఫ నమంగ ళాకృతిం దాల్చుట శీమికర్మము! నేను పోనన్న డామె మజునాండు (పొద్దుననింటివద్దనే (పసవించినది. మగశ్షికువు కలిగాను- (పసనవసవయమునం జూల నాధపడినది. మంగ మెలంకువలు తెలిసిన (పసవ వైద్యురాలు పూర్వము (గ్రామములో నొక చాకలి మంట సొని యుండెడది, ఆమె యా ఇేతివిద్యలో నాజిలేజినద్సి. అమెవాల యనుభవశాలిని. ఎంద గడ్డయిన (చసవమైనను మెలంకువతో నామె సాధించెడిదిం “షీర్చెవ్సు మొద్నలైన సాధనముల యవసరములేకుండ నామె యుపాయమ'వలన'నే గర్భకోశము యొక్క సర్వంకవ మయిన క్థానమ ; తదనుకూల హ_స్త్మస యోగవై శారద్యము-వీనితో నామె లోకమునకు బహూపకారిణిగా నుంజెను, అది మొక విద్య+ అవిద్య చదువుకొనునది కాదు. సం్యపదాయముచేత వచ్చునది. సంప చాయమునకుల జదువ్హకొనుటకును "దేశములో వవోయుద్ధము(పబలి ధనచేవతు యధికారచేవత చవమవుకొనుట యొక్క. పతమునం జేరి సంప్రదాయము నొడించెను. సం[పదాయము పొందిన 'మూటిమి మజలం దానిని. దలయెత్తనీయలేదు. ఈ సం్యపదాయమున ెన్నెన్ని చోటులనై నను పరాభవమే వాటిిల్లెను. చాకలిది నాలుర్వైదు (పసవ్వ ములు సంగదాభలించుచుంచంలగా మంగ మాచి కొంత (గహీంవెను. అప్పటినుండి యాస్న్మతులషం బోనివారు సుబ్బన్న పేంటలో మంగ సాయ వః వేశ్చింతురు. ఆమె వచ్చి కోడలికిససోంయ పడెను, బాధపడు చున్న "వేళ మంగ యన్నది, “నాయనా! వీల్ల యింత బాధపడు చున్నది. గురులింగ ఖ్యాస్త్రిగారు "లేకపోయె. ఆయన మంించి పంచపాతెంయ జల మిచ్చినచో వీనమెత్తుచాధ 'లేకుండం (ుసవించి యుండును, ఆయన చనిపోయిన తరువాత (గావములో _ దిక్కు పోయినది, కొంవెము విభూతి మంతిం చియిచ్చువాండు లేండు- గాలికి ధూళికి గాయైనవాండు. లేండు- _ (పశివానికి నింగ్లీ-పే.. వేదమైనదిం అరుంధతికి బుట్టిన కొడుకు (వేలెడంత వొడుగు. వానికన్న సలుక పీల్లనయముళ ఇవీ మంగ మాటలు, చుంచు కూసినట్లు కూసినవానిచేడు వు వాకిట. గూర్చున్న ధర్మారావు వ్యృాదయనాళములలో నున్న _ యూకాశమునందు

క00 వేయిపడగలు

శప్టించినది సర్వము సుఖావసానమని 'తెలిసినతరువాత ధర్మారావు తోంచితోంచనివాండు. పనియుల. చాటయులేక యూరివెంట 'నడచు చుండెను, కొంతసేపటి కతండు తాను కోటగువు శ్రిము దాంటి లోనికి బోవుదుంటి నని తెలిసిఫొ నెను. ఇచ్చటికి వచ్చితి “నేమని మెనుదిరు గ€ బోయి హరప్పనాయని జూచిపోద మనుకొన్సి పుజుల వెనుదిరిగి పోయెను వారప్పనాయ. డేదో చదువ్రచుంజెను. అతండు ధర్మా "'రాన్రనుజూచి *ఇది జార్జి ఇలియట్‌ (వాసిశ సై లాన్‌ మార్నరు” అనెను ధర్మారావు 'వెనుదిరిగిపో యెను. హరప్ప మజలం జదువు చుం డెనుం ధర్మారావు "దేవాలయము ముందుక నడిచెను అప్పటికి జామ (పొద్దెక్కినిది 'బేవదాసి యాలయము ముఖమండ పమునం దున్నది- తాను వురిటివాండు. ధర్మారావు లోనికి బోవ్రటకు వీలు "లేదుః దార్టరబంధమునందు. గూర్చుం డెను. "దేవదాసి యతనివంకం జూచుచుండెను. ఇంతలో ధర్శారా 'వెందుప వచ్చినట్లో, ఎందుకు పోయినట్లో "కెలియక హరప్ప పుస్తకము మూసి యతని ననుసరిం వను, అతండువచ్చి యాలయమున కెదురుగా వీధిలో నిలుచుంజెను. తలుపులు తీసియున్నవి. ధ్వజ_స్తంభము (పక్కనుండి 'జేవడాసి శిరము మిందుగా హరప్పద్యష్టి సా్థమిమింద6 బడెను హరప్ప కంటికి మొదట నేవో మెజసి నట్లు తోంచి నిదానించి చూచిన తపవాత స్వామి మొగముననున్న తిలకముగా స్ఫురిం చెను. హరప్ప యెన్న€ డును మొగమునం దిలకము ధరింపడు; కొందటజు “తంగడి మతమే కొడుకునక్కు "కేమన్టీమవతానుయాయి” యనుకొందురు. వొరందజును దిలకమును ధరించరు. వైతన్యుండు తిలకమును ధరించెను తదవతార మైన శేష్టన్టీ యేల థరించలేవో? వారప్ప స్వామిమొగమున_ నున్న "వెండి యూచర్థ్వ్యవుం(డ ములు చభూచినంతనే భక్రినిమాలిత్య్సుండై. యిట్లు ధ్యానించెను. '(పభూ! సీ ఆలయములొనికి వత్తునని బుద్ధి వుట్టి యేజేం డ్హయినదిం నన్ను నీవు లోనికి 'రానిచ్చుటలేదు. నా మొగ మునం గూడ దిలక మెప్పుడు "పెట్టింతువు! ఎప్పుడు నీయాలయము లోనికి రప్పించుకొందువు? నాకు నీ సన్ని ధిసేవ యెప్పుడు? పంచముని వలె వఏీధిలోనుండి యే చదూద్రుచుంటినిగాని సన్నిహితుండనగు స్థితి నాకు లేకపోయెను, 'జేవడాసి హరప్పను జూవెను. ఆమె యలేనివంకనే

వపదునారవ అధ్యాయము క్‌01 , చూచుచుం డెను, కూర్చున్న చోటినుండి లేవలేదు* ధర్మారా వటు -గ్రేవడాసిని జూచును.. ఇటు హరప్పను జూదును. తానును దన కూర్చున్న వోటినుండి "లేవ లేదు. హరప్ప యృశ్లు నిలుచుండెను, కదల "లేదుః (ొన్దు బాగుగ నెక్కినది అర ఎ్రకుండు స్వామికి ఉనై వేద్య ముపెట్టి "తెర యడ్డమువేసి యిచ్చిన నీరాజనము బయటకిందెచ్చి _జేవదాసికి జూవీంచెను, ఆమె సాష్టాంగపడి నవన్కరించెను ధర్మారావు మోశ రించి నమస్కరించెను, వీధిలో హరస్ప నిలుచుండి చేతులు. పై శెత్తి నమస్కరించెను. ఎవరిదారిని వాను వోయిరి. ధర్మారావు మజుల (గౌమమువెంటం దిరుగుముండెను, అశని కింటివద్దకుం బోయినచోం దిండి యెవవ సపెళ్తైదరు? సావితవి శ్రేగౌను శిళువనకు నీరు పోసి వాలెంతరాలికి నీరు పోసి యష్పూడు మడికట్ట'కోవలయును రథం తరియ్కుు మంగయు నాయమున్నారు గాని, పని "జేలదుం అనాండు కూడు రెండుజూాములుదాంటియే. ఈకారణము ధర్మా రావువిచారించు 'కొనలీము. విచారించుకొనకుండంగనే యతని హృదయమునకు "దెలియును, ఆతండు మరల (గౌవమువెంటం దికగటబొచ్చెను. పసిరిక కనంబడెను, అతనికి ధర్మారావు వాలరే-ంజ్లుగా నొంటరిగాలనివించ "లేదు నేండిట్లుగనిపించిసంతనే పసిరిక వచ్చి యాతనిమింద(వాలెను. పసిరికః యతనిచేయి వుచ్చుకొని లాగికొని పోందొడలారుం ధర్మా "రావ మాజుపలుకకుండ నతని ననునరించుదుండెనుు అంతవజ "కెండలు గాచి యాపగలు మేఘములు (గ్రని్యై యప్పూకు.. చినుక సాలానుం ధర్మారావు తలయ్వెత్తి నాలుగుదిక్కులును జూచెను మేఘములు సాం(దముగాం బట్టినవి. గాలి లేదు మేఘములు తప్పక కురియును, పసిరిక తలయెత్తందు, నడచుచుండెను. ఇటువ్సురును (గాగ్టిశ నున్న మెట్టచేలపం బోయిరి. జొన్నచేలు గజమెత్రునం ెరిగి యుండెను, దున్నిన చాళ్ళలో జిన్నచిన్న గుంటలున్నవోట్ల వాన నీరు నిలిచియుండెను. అది రా(ిపడినవానః _ చిలుకలు పొలము పిచ్చుకలు, నోఠరువంకలు చేలమోంద నందందు కనంబుడజొచ్చెను, ఒకటి రెండుకొంగలు దూరానం బబ్బవుంజేలప్రై నెగురుదుండెను. వికిలిపట్ట యొకటి సన్ననియీల కొట్టుచు. జక్కలు స్నానము" చేసిన (థ్రావ్నాణుండు విడిచిన య్వుత్తరీయము చేతులపై. వేసికొని యెండం

ఫ్‌09 వేయిపడగలు 'చెట్టుటకం గదలించినట్లు కదలించుచు;, నాకాఫసముర రివ్వునం జరు "గృత్తెను, పసిరిక పట్టలనై పరువెస్సి వానిని బట్టుళొ నెను. కొన్ని" ఇయేగిరిపోయినను నొన్ని యతనిచేతికిం జిక్కును చిక్కినవిట్ట _ క్రీదు మనునుః, పసిరిక కిలకిలారుననవ్వి దానిని నదలిపెట్టును ఒకపొలము పిచ్చుక _పసిరికః భుజముపైై (వాలి ధర్మారావును జూచి - శనీ వున్నావా యన్నట్లడ్డముగా నెగిరిపోయను, ఆక్కలు కదలించి యా "వేగము తోల గొంతదూరము “పోయి మజులలం గదలించి యా వేగముతో మజికొంతదూరముపోయి? యిట్లు పోవుచుండెను. ._మొద టిసారి. కదలించిన వేగము మందగించువజుకు6 బిచ్చుక వేగము మంద గించుటమే గాఠ యొగిరిన యొత్రుకూడ తగ్గి భూమికి దగ్గటగా వచ్చును. మజల అెక్కులు కదల్పునప్పుడు వేగము వచ్చును ఎత్తునకుం బోవును.

పసిరిక ధర్మా రావును జేలదుట్టును (దిప్పెను- ఆతిధ్య మొసం “టకు ఊందబియ్యము లేవు. మొక్కజొన్నకంజెలులేవు. అన్నియు€ జిన్ని మొక్కంలే- జొన్నచేలలో వేసిన పెసరకాండ త్రీగలైన సాం "లేదుః 'లేజొన్నా పలమింద వానచినుకులు నిలిచెను. గట్ల వెంట నున్న పచ్చిక యంతయుం దడిగానుండెను. చినుకుచున్న వాన కొంత సెద్దదాయెను, దూరమున 'నేదో పరుగ్గాత్తుదున్నట్నుం'డెను* - పసిరిక 'చి(తముగాం- దల్యదిప్పి యా పరుగాత్రుచున్న దానివంకల జూవినుం మజిల ధర్మారావు వంక6౬ జూవెను. నాగవ్వురము పాడుచుండ గాల నాడుచున్న పాము తల చప్పున (వకభాషం (దిష్వునట్లు పసిరిక తల (దిప్పెను- అతల డొక్క_పరుంవునం బోయి యాపరువెత్తుచున్న దానివిః బట్టుకొ నెను. అది యెక సర్బము,* పసిరిక చేయంబోన్రచున్న గడుసు దనము దానికి. దెలిసినది. అతడు తన్ను ధర్మా రావువద్దకు దీసికొని _ పోల బోవుచుండెనుు అది. పసిరికను “(శేలిమోందం గజచినదిం పస్పిరికకు, (వేలు నొన్చిపెట్టి దానిని (గింద వదలి పోవుచున్న దాని తోంకపై. గోపమళోః ౧దొక్కెను. అది యతనినిం జూచి నవ్వినట్లు పడగవిష్పి) "నేలమింద వదలిన గాలిపడగవలె నటునిటు కదలుచు€ బోయెను, పసిరిక కిలకిలారుః మని నవ్వాను - అతండు మజుల ధర్మా “రావువద్దష వచ్చెన్ను_ధర్మాశావు ముక్కుమి6ద (వేలుంచెను, పస్‌

పదునాజువ అధ్యాయము గ్‌0ఏ రిక మజుల నవ్వెను. వర్ష ము పెద్దది కాజొచ్చెను". ఆ వాస్‌కు వడ గండ్లు పడెను, పసిరిక వడగండ్లే ట్లి 'తాను కొన్నీ లినధర్మా రావును గొన్ని యివ్నెను. ధర్మారావు 'తానిరకను స్నానషుజీయిలేదు. పానినీ దినలేదు, ఒక పాము వానలో6 బరువెత్తుచుండెను.' వడగండ్లుద్తానివిర స్పునం చాడించుచుండెను. అది "పడగ విప్పి టుస్సుమానిలేచి "యక వాటుగా బొంయి మని వీచుచున్న గాలిని గసిగాబ్లు కొట్సీకి కష్టము మింద బోవుచుండెను పసిరిక పరువెత్తితన చేతులుదాని పడగమాంద నుంచ్చి యది పోయినంతమేర వడగండ్లు దాని తలమా౭దం దగుల కుండం జేసెను. అట్టు పాము పోయినంతమేర సతండు పోయును. పా 'మెంత తొందరగాల బరువెత్తునో యతండు నంత తొందరగాల బరువె _లెనుం ధర్నా రావనుకొ నెను: “ఇచ్చటికిం జాలసాస్లు మే మొంటరిగా వచ్చెదము, మాకొక్క పామైనను గనలయిడదు, ఒక వీట్టయైనను గనబడదు. ఇతనితో వచ్చినప్పూ డన్నియుం: ాములే!' అన్నియు బిట్టలేం వర్షము విజృంభించి కురియసొ6గను, ధర్మారావు వానలో. దడిసి ముద్దయయ్యును= పసిరిక గో చిమాతముహె'ను, " అతనిమింద వాన కురిసిన శ్లులేదు* - "

పదంనేడవ అధ్యాయము

సుబ్బన్నపేట తూర్చుది క్కతంయు. గుంజేటికి దశ్చిణమున నంతయు, డాటితోంవులు పూర్వము చుట్టుపట్ల నంతయు మౌగాని కానప్పుడు [గామము నాల్లువెవులం దాళవనములే శోభ లెచ్చినవి* ఆ యూరిలో6 గలారీ లెక్కువమంది, వా రందటు "కాళ్ళు గ్‌సి కొనియే జీవింతురుం (గ్రామము పట్టణమైన తమవాతః మెట్టలు మౌాగాణు లైనతపనాత వారి జీవనాధారము కొంత వెుుకంబడినదిం (గామము పట్ట ణమైనతపవాత వారియింఢ్హకు£ జుట్టుపట్లనున్న నెరానా స్థలము లన్నియు నివేశనస్థలమ్ములై; వారలు తమకున్న కొంచెము “నేలయు నమ్ముకొనిపోయిననే మేీలసి తోంచి యట్లు చేసిరి. పోయిన కొలంది యింధ్లు గుండేటిలోం గట్టుళొనవలసివచ్చినది. పల్లెటూరుగా నున్నష్పూడు "తాళ్ళు (పతివారును గీసెడివారమ. అందజకుం " దలా యొక కొంచెము గిక్షైడిది. ఇప్పుడా (గామము ముష్పవివేలకిజారా పాడుదురు* ఇజూరాదారు ముష్పవివేలు చెన్లించి.తనకు మజియంత లాభము చూచుకొని తాళ్ళుగీయి. వారి శీమి యొకంగణగలండు! వారికిం గిట్టుబడి తక్కువమై పోయెను. జమిండారీతాళ్ళు మాగాని చేసిన (కొత్తలోం బొలముకలవారు తాడి బొత్తలు మొదలైనవి నటికి వేసిరి. అప్పటికి. చాళ్ళనుగటించి యింతపట్టింపుకేదు, ఇప్పూడు "తాండి ముట్టుకొనరాదు, పొలము గల కాంఫు *నాచేవిలోనున్న తాడి నేను గీయనీయి ననరాదు, ఆడి మాగానిమభ్య నుండును. గీయు టకం భైరులోనుండి గాండ్లవాండు పోయినవో డారి యేర్చడి వైరు నష్ట్రమగునుం అప్పటికిని. గాంవ్రు అటకాయి౨చలేయం

ఉన్న తోవులన్నియు గుండేటికి దశ్చిణమున(గనుకల గలాలీల యిండ్ల న్నియు న్నావెవుననే యున్నవి, వారిలోం జూాఅమంది (గౌమము వదలి లేచిపోయిరి. మటికొందటి పిల్లలు సెకండు ఫారము థజ్డఫార ముల'వజకం జదివి కొందలఅు (యెయినిం గై బోస్తసన్కూూలుమాన్ట రలు . గను గొందజు [గామమున వెలసిన కచేరీలలోల గళాళాలలో నోఅపశేటివు చ్యాంకులలో.౬ బలుచోట్ల బం(బాతులుగా జేరిర్చి

64] వదునేవవ అార్థయమూ సా! ఇంతలో నవాయనిరాక్ష రణోచర్ధమమయూతేనడ భహ్త మదళ్లనాన నాంభయిు వంకకు వుజలించినదిఎ (గౌావాయులో౬ నాంచేజంవకేముపలు నొణాష్‌ తనముగాం గల్లు వచ్చు తాటి మొన్వ్య లన్నాయుద గోన సేనకు. నాడరాని ఆును పెజునాలలకుల బోయిరి- ఇడారా. వాచరా. దను సర్బరానరాదకు. ఒకటి చెందు నంవత్సిరములూ కోల్లమోలద వచ్చురాండ ఆానలేము వారికేం పెడిపోయెను.... జేశమున నజ్యా[్రనాుంు నాబ్బలమికేనా నిషేధ మవారముటు గావింయునుండిడి.... గడాడావాళ ఎన్టురణ స్‌ోస్త్‌ టయుూ నచ్చట మద్ధపాయులతో నానోవనాదమూాయి. సరాలు టల్కు గస్హముటుూ వాచమాలు.. వును నుంయి. నాలానే. నచ్చి 'వెచ్చనినాడాయి వ్పుక్య-లి చి యుముబజుాంచు గొచు!కలదుం గొన్న నమయములంయ నికన్సులడై మడర్ధిమదాయుంూ నగభెదమొనునాయి. వీనితో చారు ధర్య్మవరూలైరిం రాఘవనార్న చెజబాాచూడే. దాయనన బడి వుద్భు వాననినె ధోదర్థ మమూలోదడరూడ దురాడెహా అశణునమున్నున్న్న వం గొప్ప చ్యాబుడి గాము మని వంయునుం వరనళాప్త పేయ్‌ నతనోల డా నుంకుతాతు వెలు జక మయినడం భార నృట్త్‌నాలజానుస్పుడ్‌. అత్తమామల కబ్లదకన్న శాడ్యాజ్టాయు జేయన యానా అలన యన్న గారు తము కున్నా నాలవైూవతరముల పెంయుడణణయుల. చతల నున్న దమ్ము? కు దమ్ముడి యంచు సముదనంచుము. శల వడగి చామభమకా పిండికి కాలాన దగదడు ఇగడ్షయు బెజ్తణుమ “2కు డగా డోజులలో శామనకాన్న కింయముండే నూారరోాటియమాలలోల. దు మడా శాకమరా వ త్తవారదవడశేద బోయ వాసము ియుయుాం వసుం చెడు దుడ్తండీశేలం జోరా కస్పులు చామమయానను శంయల్తాయునునియు. శమంవ్వ కలగండడూం బారాజుంయా” పయ లయేు యులనినందడుణ గప మనశ్న్శాండం వయా పెదనానలో్‌ యూావస్యవడే యిణశాయొన నడం శేయనవలయం. నద ఎ స్పూస్నుతుుునా చన్మాగా సచ్చాను, ఆడా మయజడర్శహానయుూ కికములా జబపముసువోవం అచ్చట ఇశ్య్యన్ననాద్య డున

'రానదరాత్ర దర్యారాన్తనుంణు సకుందుబతేలు శాటుసువా.. పలి

క00 వేయిపడగలు మమునకు బంధుత్వము _ ఖద్దరువణకే. ఊరిలోని యిన్స్పెక్టస్లు మ్యాజిస్ట్రేటు తహనీబ్దారు ధర్మారావు నెజుంగుదురు.. అతండు కవి యనియు (గామములో6 బలుఖబడి యతని కొక విచ్యితమయినది ౧ కలదనియు వారికి. డెలియును. చదారెడ్డి యతనికి స్నేహితుండుః అతం డుద్యమములో నెక్కువ జోకర్థమునకం బోండు, ఎవరో మి్మితుండు వచ్చి యతండు వాని యింటనుండుట-యీ హేతువులవే ధర్యారావునందు దోషముగా౬ బరిగణింపయడ లేదు, రాఘవరావు మిత-నింట భోదనమ మా(తముచేయును, రా(తులందెప్పుడో వచ్చి యరుయమిోంద దన్నశై 'యుర్చడిన మంచమ మిో6ంద6 ఒజరుండునుం తక్కినయఫవు డెల్ల (గామమ మి౭ద'నే తిరుగుచుండును. పేంట పట్టణ మైనంత నే బాకలు లందణు (ప్రతిదినము గుడ్డలుతుపట మానివేసిరి* (పతిదిన ముళికిన బట్టలు కట్టుకొనుటకన్న జనులకు ఇత్ర్రీ చేసిన మడ తలు కట్టుకొనుట యలవామైనది. పూర్వదినము ధరించినవ్ర్రములే మజుదినము ధరింతురు*, ఇవియీ మాసివోవ్రవజుకుం గట్టుకొందురుం విడిచినగుడ్డ మజలం గట్టుకొనుట పూర్వపఫురోజులలో నసవ్యాముగా నుంజెడిది. ఈరోజులలో నిస్ర్రీచేయని బట్ట _ కట్టుకొనుట వారమే యున్నది, ఇచ్చటికి వచ్చిన తరవాత రాఖవరావునకుః (ణము సుఖమనిపించెను. నరసారావుపేంటటనుండి తాడిలోతు జాన్హులనద్దనుండి సుబ్బన్న పేటకు వారలోతు చావ్టల వద్దకు వచ్చెను* 'తెల్లవాజకముం'చే సుఖముగా స్నానము చేయును. వాకలి యుదికి తెచ్చిన మడతలను గట్టుకొనును,. పదిగంటలకు జక్కలా భోడనము చేయును. ఒక కూర గేదెపెరులస (పతిదినము6 దప్పక యుండును రాతిరికి సుఖముగా నిదించును* "రండజేండ్త తండు చెజసా లలోంబడినకష్ట్ర మంతయు సుబ్బన్న పేటలో "ఆెండు నెలలలో. దీరెనుః "రాఘవరావు (గామమువెంటం బోవును* (యలియింటికిం బోన్సను, ఆ యింటిలోని సంగతులు కనుగొని మద్యపాయు లెవర్సైన నున్నచో వారికి బోధించును. వీధులలో. బెడ్డపెద్దసమా వేశములు చేసి: పోలీసు వారి (సాణములకుం దన (పాణమునకు నలబడి తెచ్చుకొనండు* అడప

వదునేజవ అధ్యాయము 50? దడప ధర్యారఠావ్స కూడ నతని వెంటంబోనును ధర్యారా దవ్వ మొా(తమే. ర్మ రాభవరావు, ల ర.

కోటయందునుండి రోడ్డు దక్షిణముగా 'బెజవాడకం బోవునుం అ రోడ్డునకు ెండ్వువై వులను [గామ మున్నది. పేదకొంప లన్నియు శండు జేంటలుగ విభజింపయడెను, రోడ్డునకు దూక్పుఇనున్న భాగ 'మొకట్సి పడమర నున్నభాగ మొకటి. తూర్చ్పుననున్న భాగ వ.౦తయు గూజెమును మివనరీ పేట కూలిలయిండ్లు పడమర నున్న భాగము నందుసినిమా జలు! దానివెనుకన పట్టణముసద్దు -పీదవారలహొంపలుః 'రాఘవరాన్స పనిచేయునది యచట. ధర్మా రావ్రనుః 'రఘవరానును గలసి యొకనాంటి సాయంకాలమున నచ ఏటికిం బోయిరి. అం దొక పూరిపాక యన్నది. లోపల హోర్మనీ నాయించుచుండిరి. ఆ యిల్లు మాచి..రాఘవరాక్ర “ఇదియొక చ్మితిమైన సంసారి మనెను ఇద్ద అును లోనికిం బోయిరి. లోన ముసలిది యున్నది, దాని శేయది యేం్లుండును ఎన్నండును నూనె రాయనితల్య మాసీనచీరం విధవ రాలు వేకికి గాజులుగూడ లేవు చూచుటకు దయ్యము వలెనున్నదిం నలువదియేండ్ల శ్రీ యొకతె. అమె చేతికి చిళేరుగాజులు వారమున కొకసారి సంస్క్రరింపల బడుచున్న తలు మాసినచీరయు?. జవీకయు, అమె మజొకచోటి గూర్చున్నది+ పదమూంటేండ్హది వ జొరవిల్లం అమెకు యూవనోదయమైంది. కెల్ల నిచీరు నన్లనిజవికు (పక్కపాపటం సాగసునశ్రైక_ల్షిరించినమి. గురులు, కాలికి పట్టాగొలుసులు, చేతుల కొక బంగార ఫుగాజులజత, మజీమూండుజతల జరీగాజులు, మొగము కూచినంతనే నవనాగరికత యంతయు నుట్టిపడుచున్నది. అమె హార్మనీ వాయించుచున్నది- “పోయెనయ్యో అ పొలతీ ననులాస్సి పోన్ఫనివుడు, అ పొలంతి వాల్గన్నుల చూపులు మూఫులు కా వవి, వనూరునితూంఫులు-పోయె. పోన్రనవుడు ఆ పొలతిపడు సంతాపము సంతాపము కా దది నా పాపము-పోయొో ఈ పాట వాయించు చున్నది ఇరువ్చరును లోనికి. బోయినంతనే యామె పాట మాని యొక వికృతలజ్ఞ (పకటించెను, ముసలిది "అయ్యగారు! రంిడని “రాఘవరాన్టను మరియాద చేసెను, ఇద్దజును గూర్చుండిరి

508 వేయిపడగలు రాఘవ ; రంగయ్య యుట్లుంజెను! ముసలిది ఏ రాతిరి మజల6 (దాగినాండు వాబూ! (తాగి వచ్చినపుడు వాని వ్యవహారమం౦తయు మోకు. బెలియునుగదా! దుర్గమ్మను రాతిరి మజలం జావమోంది నాండు* మొన్ననే "నేను ప్లీ డరుగాంయింటిలోం బని చేయంావచ్చిన జీతమురూపాయన్నజలో పావలా బెట్టి (కొత్తగాజులు "వేయించికినిః ఆ గాజులు (ుద్దలెపోయినవి+ వైంగా చానిచేతికి గాజులు (గుద్చుకొని గాయమైనది చూడుముంాలఅని దుర్గ చేయి చూపించెను. ఈ నలుబది యేండ్ల శ్రీ పేరు దుర్గ ముసలిదాని పేరు మహలక్ష్మి. దుగ్గ మహా లక్షి శ్రాంతురు; రంగయ్యి భార్యు= మహో క్షి శ్ర దుర్షయునూరిలో ధనవంతులయింన్లలోం బనులు చేయునురు. (ట్దుుపాయంకాలనున6 బనులు చేసి వ.ధ్యాహ్నము పదిగంటలనుండి రెండుగంటలవజుకు బొగాకుఫ్యాక్టృ రీలో6 బూంటకూలి చేయుదురు, సుబ్బన్న పేంటకుం బది మైళ్ళుదాంటి యు_త్తరమునను, బశ్చిమమునను: 'మెట్ట(గావ:ములున్నవి= అచ్చట ఫాగాకంతయు సుబ్బన్న పేంట శెగుమతియగునుం నాగన్న సెట్టి కొడుకు వేంకటరత్నము సొగాకుఫ్యాక్టృరీ "పెళ్తును, నాగన్న సెట్టి చని పోయి పచేండ్ల య్యును. రోజునకుంబదిమందికూలి వాం(డుఫ్యాక్టరీలోం బనిచేయుదురుం వచ్చిన ఫొగాక్షుపెంజెలన్నియు (స్రీలందజు నాబ్దువరు సలుగా6 మూర్చుండి "పెధ్రాకుకుం 'బెధ్రాప జిన్నాకుకుం జిన్నా కుగాల వీయుమురు. ఇటు లై దాజురకములు తీస్కి వేని కవ్‌ ెద్దపెద్దబేళ్ళుగా యం(తములో నదిమెదరు. అది వై శెగుమతి, వేంకటరలత్న మో వర్తకములో లక్రూధికారి యయ్యె చుం మునుపటి పభారికొట్టు బట్టల కొబ్టు తీసివేసెను. ఇందులో. జాలలాభము* పన్లెటూరినుండివచ్చిన పొగాకును జూల తక్కువధరకుః గొనును, పల్లెటూరున దిక్కులేక , యా ధరశే వాని కిచ్చి పోవుదురు. కూలి దినమునకు (్ర్రీకిమూాండ ణాలు; ఫురువునకుం. బావులా, పూంటకూలి అణాముక్కొంని. పొగాకు బర్మాకు, సిన్లూకుు ఉత్తర హిందూస్థానమునకు నెగుముతి యగుచుం 'జెను.. ప్రైశెగుముతి చేయుధరలు కొన్నధరకన్న నాల్నుగైైదురె స్లైక్కువః పండించిన కాంపునకు ధరతక్కు.వ ఇట్లుండంగా ధర్మఖాతా ఖర్చుల్మకింద కొట్టద్దెకింద కోమటి కాయికమ్ముక్రింద బోలెడంత విజుగన్లోంత, "చేశములో నారు పొగాకు చేయూకు మొదలైన

పదునేడవ అధా్య్యాయను 509 న్నర్తకవుంబంటలు బలిసి, వానికేయిచ్చట వర్తక చఛాహుళ్యముజరుగు చుండెను. గోధుమలు? జొన్నలు, మొక్కజొన్నలు) తడితిర ఛాన్య ములు పరేశములనుండి యిచటికి దిగుమతి యగుచుండెను. ఇచటం బండినపంట యంతయు€ దిండికిలాక పేదవారు వర్తకప్పుం బంటల మిందం గూలితో (తుకవలసి వచ్చెను. వర్తకవుల బంటలు పండించుట కాంఫవు తక్కువవెల కమ్ముకొని యావోర పదార్థములను (బియముగా వెలపం దీసికొనవలసినవాల డగుచుంగెను" ఇందుచే “జేథశము బీద దయ్యెను _

మహాలక్ష్మీయు: దుర్ణయుంగలిసి నెలకు సుమారుపదనాండు పదునాల్గు రూకలు సంపాదింతురు. అందులో. జే6 జిక్సినప్పుడు కొంత బతిమాలి కొంత) 'బెదరించికొంత, కొట్టి వటి కొంత, యొప్పు డెట్లు వీన్రైన నప్పుసట్లు రంగయ్య వీడించుకొని తీసికొనిపోయి (ఆతాగును. రంగయ్య కొకకువూరుండు._ పదునాజేండ్లవాండు. అళండు సినిమా వోలుచుట్టుందిరుగుచుండును. సినిమాలో. గొన్నాళ్ళ కతనికి నెలకు నాలుగు రూక లిచ్చిరి. సినిమా పండుకొన్నది- ఆ రాంబడి తనది. అతని'పేరు కోటీశ్వరరావు. ఆతండు చీడీలప నెలకు రెండు రూపాయలు ఖర్చుపెట్టును* అది యాడువాం[డసంపాదనలోనుండి యే యీాయవలయును, కూంతురు నరనవు శ్రా దలనూనెలు, వీన్నులుః ఉజోలు, సబ్బుబిళ్ళలు మొదలై నవికావలయునుం తిండికి బజూరునుండి నూకలు "ఇెచ్చుళొందురుః వీ రోజున కారోజు వర్ధంజనములకు నంగ లాష్షరు. అపహంకారములు పట్టరానంత. ఇతమంతోం గొంవపెము పోట్లాటవచ్చెనా? తం(డికొడుకులు కజ్ణలు పుమ్చుళొని బయలు బేజు దురు. మవ+లక్రి రాఘవరావుతో నన్నది “బాబయ్యా! వాని (ాగుడును, వీని నే 'లేపన్నచో సంనారము సుఖముగా జరు గును, మా నరసమ్మయన్నది. దాని నెవరికై నను నగొప్పవారికీయ వలయునని యున్నది+ వి్ల కు హోర నీ ఇప్పంచినాముః నాల్గవక్లాసు వజుకు6 జదివినదిం నీవ్రవచ్చినతరువాత నయము కొంచె మసన్నము తినుచున్నాము* రంగయ్యు పదిరోజుల కింద నొకసారి (తాగినాందుం మజల ర్యాథతి (ఆాగినాండుం న్‌ వన్నచో నతండు వెజిచుదుండెనుం సీశ్ర మజలం గనంబడిి యొకసారి చివాట్లు “పెట్టిగొమ్ము” “రాఘవ

ర10 వేయిపడగలు “రావును ధర్మా రావును బయటకు వచ్చిరి. లోపలనుండి మజుల పహోర్మనీ (మోత వినవచ్చెనుం -

ధర్మా; రాఘవా! ఆ శ్రీ రన వింటివా! రాఘ; విన్నాను, - ఈ పనికిమాలిన నాటకసమాజములవారు దేశమంతయు నిట్టి ఉజార్ళా గ్యపుల్స్‌ర్తనలతో నింపివేసిరి. అందులో నొక నీవి లేద్యూ సంగీతము "లేదు; రసజ్ఞ తళలేదు బొంచాయిపోయి పారిసీమెట్లు "నేర్చుకొని వత్తురు, వాని ననుసరించి యెవనిచేతనో "తెలుణు పాటలు (వాయిం తురు, హోర్మనీ (యమోతయ్యు తబలా (యమోంతయు సీక్‌ ర్తనలకు వన్నెలు తెమ్చును. ఆక్రీర్తనలు 'దేశముమింద వ్యాపించును. బేశ ములో. దిండిలేకపోయినను జక్కని రసజ్ఞ్యతయైనను గలిగి, ' జనులు ఇాగుపజెదెంేమో యనలా మన (పాణముల కీ నాటకసమాజములు వెలసినవి, రంగముమోంద నెంత యప(భంశ ముగాం (గువుర్రించిన నంత జనాకర్షణ జరుగుచున్నది జనాకర్ష ణప రంగము మిందియసభు "వేషములు హేతువు; దానికిదిహేతువు, ఈరీతిగా నాటకసమాజముల వారు దోందుకొనుచుండిరి. "జేళములో దమ్మిడీలేదు* (వతినాటకము నకు వేయిరూపాయలు ఇెల్లుబడి. అపూర్వ సటసమ్మే న మైనచో రెండు "వేలు సంపాదించిన నటకు లేమైనబాగుపడుచుందురా యనిన్య వారి సంపాదన యంతయు దుగ్వ గ్థాయము[కింద సరిపోవుమున్నది. ఈరీకెగా "దేశము విద్య చేతను, ధనముచేతను దర్శిదమగుచున్నది. సినిమాలక్రుం గాని నాటకములకులాని చక్కనిశాసనములులేవు, ఫిలిములకు “సెన్సా రుషిప్వున్నదనంా నది దేశమునందు రాజ(దోహమనంబడు. దానిని "లేకండంచేయుటకే చేయంబడుచున్నదిగాని? "దేశీయులకు రసజ్ఞ్యళ్వము కథాచమశ్హారము: నౌచిత్యము మొదలై నవివయములను బోధించుటకు సానుకూలపడుట లేదు. దుర్మ్యాస్తలైన కవులు నాటకములు (వాయు దురు; పాటలు(వాయుదురు. వారికి రెండుశబ్దములు సరి గాని తుకుట చేతం గాదు*, వారా? నోతమూసికొని యూరకుండరు మనమా, శా_స్తలము కాము, ఈవజుదమూలముగా నాం్యధమ హక వుల కవిత్వములన్నియు మూూలలయుడినవి, ఏ విధముగాయూచినను 'డేశమెంత దుస్థి లోనున్నది!

తరువాత వారలిద్దజును గలసి మజియొక యింటికి. బోయిరి అదయును బూరిపాకయే- లోనికి. బోవువజప నిడ్దజు ఫురువులు

పదునేవవ అ ధ్యాయము క్‌11 'ండు పడకకర్చీంమి౭ద గూర్చుండి యుండిరి. ఇద్దజును జూచి నచో6 (గొత్తవానైనచో నారిప్టరు బి, వ, పరీతులు “ఇచ్చిశేమో యను.కొఐవలెను, ఇరువప్కి యియమవఐమైవముశోపల వయస్సుండును. ఇద్ద టీకిని 'జెజ్ట (కావింగులు పట్టలాల్చీలు తొడిగిరి. వైన సర్టికోట్లు, కట్టి నవి మాసిం గ్లాసోమన్లులు,. ప్రైస నత్తాకోవలంచు. జరీయు త్తరీయ ములు* దుస్తులస్నియమాసిన వె. కోట్లుటా(తమెప్పటికప్పుడే (కొత్త, గడ్డములు మాయిశాదు, ధరా శ్రైగౌవుని? 'రాఘవరావుకు లోనికి వచ్చుటం జూచి వారులేచి యిద్దజీసి గూర్చుండుంషనిరి అందులో నొకనిని రాఘవరాన్రు వమోమి నా” భూమణము!. నేను చెప్పిన మాటలు నాకే యొప్పంజెక్చి"వివవె నున్న టే! నేను నిన్నుం గూలి లోనికిం బొవి:టింగచా! నీవు నిజల వచ్చు యీగుడిసెలో నేల చేరిళివి? ఈ ఈ60షవయాతండెవరు?ి అని యడిగను, రెంవపవవాండయు రాఘవరావృవంక6 జుజుచుజుం. జూచెను, వాని పేరు రంగం రంగ యనియ్‌ వీలుతురు. పా శ్చార్భనాగరికత వృద్ధిఫాందిన తిరువాత "దేశములో6 జాల నామములు (వానిపదికమ ల (కింద నే చేరినవి, అవి యాంశ్లేయ సం్యపదాయము ఒకనికి “శీ యస్‌, రామ” అని పేరు, మజియొకనికి *కృస్ణ్రో యని సేరు, (పాషిపదికములను 'బ్వేగాం బెట్టు కొనుటలోం జూల యర్హమున్నది, (పాతిపదికమునకు వచనవిభక్తు లుండవ్ద వీరికి నశ్లుం పీకు వట్టి పూ౭స్థ పాదులు= మజికొందరు ధనా థ్యులు, నుద్య్యోగస్థులు నది రీమో గొప్పయనియోు యాంగి "లేయమునకు సన్నిహిరముగా నుండుననియో, తిమనామములు (లి పదికములుగా వదలుదురు, తజముగా వారి మనస్సులును బూర్వ పాత్చాత్య భావముల యపరిసంస్కృృ్శము,నపరిచ్చిన్నము: నవ్య కము వైన యొక్‌ కలయికచేత *సంచకోశకపూయను” వలె నుండును రంగయ్య నాగభూవణమనమును ధర్మారావు నెరుంగుదురుం ధర్మారావు "లేకున్నచో రంగ ాఘవరావును గొమ్రైడివాందే. అతనినిం గొట్టనచో నభియోగము కూడ లేదని వారందజకు. 'దెలియును, రాఘవరా విట్టిదెబ్బలు చాల బడియున్నాండు- రాఘపశావు ధర్మారావుతో 6 జెప్పెను; “ఇదిగో భూడుము, వీరందరుణూడైై పోవుచున్నారు. వీరి నాదరించు జనుందు లేడు. వీరికి దిండిపెక్సైడి దాత 'లేండు, వ్‌రికి6

నేల 'వేయిపడగలు దినుటకుం దిండిలేదు. వారినింగికురించియుం ఏరినింగికరించియు వీకు భోజనముచేపి యేదో వచ్చినవుడు కాఫీపోటలులోల. దినుచుం బట్టణము వెంట దిరుగుదురు. వవిషము”హైన ధనములఖించినవో6 బోయి (తాగుమరు. ఇట్టివాశే చాలమంది యున్నారు. ఏరిలో ఏరికిం గతులు, కొట్టుకొనుచుందురు. పోలీసువారు తీసికొనిపోయి. పీరిని శిశ్చింతురు.. సరు డబ్బెక్కడో తెమ్చుోొని కల్లు (తాగవలయును, మ,ల్తెక్కి- యొడలు తెలియక కొట్టుకొనినచో దాని కొజకు జరిమానా రీయనలయును. ఇట్టిఏరిస్థితి కాలనయుణాలనయు లేదు... ఈ నాగ భూసుణముతం[డి ముసలివాండు* అతని కేంబదిలే'ండు లున్నవి. వీరు కలాలీలు అతనికియతువాతమ.వచ్చి పడిపోయినాండుం పూర్వము ఆాళ్ళెక్కి గీ సెడువాండు, ఇప్పూ డితండేమైనను సంపాదించి ఆచ్చి "పెట్టునేమోాయని వానియాశ, ఇతండు "మంచి తెలివికలవాండు* వ(డంగము సని గాగుగాం 'జేయంగలవాండు, ఆండురోడజులు బున్ధి కుదిరి కూర్చుండి యొకవీంటయోం: కుర్చీయోు యేదియో చేయును. అది తీసికొనిపోయి యమ్మును నచ్చినడబ్బుతో నలుగురు న్నేహి తులను వెంటవేసికొని .కాాహోటలుకోు దుకాణమునకో తయారు వదైన నాటకమైనవో నచటికి.. బోవుటు) యన్లరి చేయుట: దెబ్బ లాటలు-ఇటులున్నది ఏరిజీనితము+ అఆ కొజకొఆణలాడు రంగను జూడుము అతంజెవరో నే నెటుంగను, కనుగొనుము పాము బుట్టలో నుండి బయటికివ న్చునుల "

ఇద్దజును బతిమాలి 'సామాలి రంగనిచేత నతనికధ చెప్పించిరి అతనిది గుంటూరువస్త నొకపళ్లెటూరు. వాండు. చిన్నప్పుడు కొనగా రాగచ్భాయగా పద్యము వదివెడివాండు, ఎవరోనాటక సమాజమువారకు నానిని దగ్గజకుందీసి వానిచేత నంబరు 1 కృృన్లుండు నంబరు 1 (దన్తోదమండు "వేయించిరి, ఇెండవ నెంబరుడాంక. వచ్చెనుం వాని'పేరు చెప్పినవో డబ్బు కరిసినది. వానికి బీడీలు, సిగరెట్‌లు . మోవైపోయినవి, పదునైబేండులు వచ్చునప్పటికిం గుట్జవానికి వారాంగనాగ్భృహములు నివాసభూములయ్యెను, మోటారులు విహార యానము లయ్యెను. నాసిక్టీర్పిపదిబస్తీలుపట్ట లేదు. అంతలో నొళ "నెల తిరుగకముందు రంగము మిందికి వాండవతరించినంతనే నలుగురు

65] పదునేడవ అధ్యాయము సలి 'లేవిడీలు కొట్టిరి ఇంక వానికి (బతుకుమార్ల మొకం జేర్చడెను* తన్యపభ వెలింగి నన్నాళ్ళలోం ద న్నెరిగిన జనము సంఘమ.నందు6 ' దనతో సమాన(పతిప_త్తిగలవారు-వారందరు మితులై రి. వారితోం గలసి జు వా్యాయాడును. నాటకములకు6 బోవును, నాటకములమిాదం నతందోక "ద్ద విమర్శకుండు. “ఖా! వానిశకేమి సంగీతము వమ్బును! ఛీ ఏంటేమి నటపందు!, లోకమంతయు వానిముందు పరాఘాతమై పోయెను. వాండు ఇెప్పినంత'సేఫ్రు వాని యవివేకమునకు తద్ధ్భ్రచయ గతాహంకారమునకు; వానిబేలతనమునకు రాఘవరావు ధర్మా రావులు నన్బ్వకొనిరి. జాలిపడిరి. రాఘవరావు నాగభూవంచుటే “సీవిట్లు శాదు, వీరి నెజు(ఏదువా?? యనెను నాగ; ఎజులసదునండి ధర్మారావ్రగారు రాఘవ : ఇంక సీ వే పనిముట్టు చేసినను నాయన నడిగి చేయవలయును. ఆపనిమట్టు వరు భూదుచుండలా నమ్మవలయ.నుః వచ్చిన డబ్బాయన చేతి కీయవలయును. అట్లుకాక చేయరాదు, నేండు రాతిరికి మూయింటికి మేమిద్దజము వత్తుము* అచ్చట సర్వమును జెప్పెదము, అని; రంగతో “నిన్ను మజలం గలసికొందునులని చెప్పి యిజున్ఫుజును వెడలిపోయిరి. అంతలోం (బొద్దు(కుంకవచ్చెను, ఇటువురును “పట్టణములు (పబలి యిట్టిదార్భాగ్యజీన్షల నెంతమందిని. దయాము చేసినవి! యని దఃం$ఖంచిరి. అంతలో బజీళటులు (గమ్మెను- చీశటుల కేమి? కడచిన పాతిక యేండ్లుగా నొకనాండున్నట్లింఠొక నాండుండవు- ఒక చోట నున్నట్టంకొకచోట నుండవు. కాళర్యాతికి. దోయిట్టువులై: యంజన పర్వత ములోని ఫురుగుతొలిచి చిక్క-గారాలిన పొడియై సర్వ దిక్కుల నావరించినుం మజునాండు రాఘవరావు మజల నరెస్టు చేయయిటెను, ఈ "కండు నెలలలో నప్పూుకప్పూ చతం డుద్యమ(పచారము చేయుచు నుపన్యాసము లిచ్చెను. ఆ యుపన్యాసములు 'రాజ్యనోహకరమాలుగా నున్నవి. ఈ వ్నార్త ధర్మారావు బాపట్లక్కు నరసారావుశే ంటికును 'డెలియంజేసెను, అరుంధకి తమయింటనున్న యతని కిట్టి యాపద కలిగినందుకు విచారించెను. మనస్సులో. దనరుం దానే యోదారెను, వారమురోజువై నతరువాత నొక "పెద్దమనిసి ధర్మారావును జూచుటకు

ర్‌1ేకీ వేయిపడగలు వారియింటికి వచ్చెను. ధర్మారా వతనిని గొవవించి? *తమ శే ఇని మింద దయచేసితి రని యడుగంగా? నాయన కొన్ని కాగితమలు మాపించి. “తమరు మంచి కవ్చలంట! నా కీ కాగితములు తెలటుత లోనికిం జేసి పెట్టిచవలయిు ననెను. ధర్మారావు కాగితములన్నియ.6 జూచెను ఆ శాగితములన్నియు మితపాన (పచారమునకు సంబం ధించినవీం |

ధర్మా; మీ పేశేమండి? ఆయన; రామకృస్టయ్య ధర్మా; తవురి బేయూరు? రామ: గుడివాడ, మేము కవ్శనా రము నా శేంది యెకరముల పొలమున్నది. పదివేల ఖాయిదా యున్నది. ధర్మాఏ; తమ రీ పని యేల చేయుచున్నారు? రామః ఇది దొరతనమువారిపని, దొరతనమువారు మద్య పానని-పేధ (వచా రము చేయుటకు రెండులతులు మంజూరుచేసిరి. ' అందులో మనకు నలుబదివేల రూపాయలు వచ్చును. మనజిల్లాకు నన్నీ (పదారము _ కొజుకు నియసనించిరి. ధర్మా; తమకు నెలజీత మెంత? రామ: నూటయీంబదిరూపాయలు, ఎచటకు 'వెళ్ళినను మొదటితరగతి వైలుచాక్జీ, ధర్మా; మారీ (వచార మెట్లుచేయగలుగుచుంటిరి? ఆరామ: నా (కింద నింక నిద్ద ఆుద్రోోగులున్నారు. వారికి చెతి యేయ దియు జీతము, నా రూరూరంబోయి యుపనాాసము లిచ్చుచుందురు. కల్లుపాకలవద్దకుం బోయి శాదు; (గామములలో నే యిత్రుకు. శాంతి భంగళరముగాల గాకుండ నుపన్యాసము లిప్పింతయము ఈ పుస్తకము లన్నియు. 'దెలులసచేసి యవి పంచిపెట్టుదుము. అషూ డుపన్యాస ములే యక్క-జలేదు. ఈ ఫ్ఫున్తకము లచ్చు వేయుటకు రెండుమూండు "వేలు నస్యయమగును, ధర్మా; వృుస్తకము లెన్నివే లచ్చు వేయించే దరు రామ: నాలుగ దువేలు వేయింపైదము ధర్మా: ఐదుచేలకు "ండు వేలరూపాయ లక్కజులేదు రామ; తమరు దీనిని తెలుంగు 'చేయుంచిసెట్టుండు, మూరు చాల పండితులలట)- కవులంటం తమ (వక్నా్తి విని తమ దర్శనమునకు వచ్చినాండనుం ధర్మా: అట్లు చేసెదము, మటీ వేయుటకు. గాలము పట్టును గదా! రామ? చిత్తము! ఒక నారమురోజులలో మజల వచ్చెదను.

వదునేడవ అధ్యాయము న్‌1ేల్‌ భర్మారావునకు రాఖభువరావు రామకృష్ణయ్య (వచారముల లోని "తారతమ్యము మనస్ఫునకుస్ఫురిం చను. 'రాచరికమువారు వాల దయామయులు, (వపచారమునకు నలుబదివేలరూరక్‌ లిచ్చిరి* తనకుం 'దెలులసం జేసిపెట్టినందుకు రామకృన్రయు యేమి యిచ్చునో! "రామ కృష్టయ్య “వి(గహఫుష్టిః వినాయక వష్టీ* జిలకు నూటయేంబది రూకలు జీతము, మొదటితరగతి (దయాణవు ఖర్చులు, * రామ కృష్ణయ్య యబన్ధము ఇప్పెనా! నిజమేనా? నగానికి సగమైన నిజమై యుండదా? దొంగలును దొంగలునుగలసి యూళ్ళు పంచుకొనిరంటం వార మైన తరువాత రామకృష్ణయ్య మజల వచ్చెను, ధర్మా రావు “ఇంకను జేయలేదం౦డి" యనెను

• "ఆరామ; అ్హైనచో సెట్లు! మజి యీ పని తొందరగాలావల యును, మో రీపని చేసి పెట్టిరనినచో దొరతనమువారికిం గూడ మో మింద దయగలుగును, ధర్మా; మా చఛావమటింది యొక ండున్నాండుః అతని నొక (వచారకునిగాం దీసిళొందురా? రామ; ఇదివజి కున్న యిద్దజ'నే తీసవేయ నెంచుదున్నాము. _వున్తకము లమై ఎనచో నింక (బచారకులే యక్క-జలేదు* నేను పోయి ఫవున్త్నకములు పంచి ెళ్టుదను.. ధర్మా: ఈ మా[తము తెలుంగు చేయుటకు నేనెందుకు? తమరే చేయవచ్చును* "తెలుంగు మా[తముచేయుట యొందులకు? ఈ వు_స్తకములే పంచిపెట్ట్లవమ్బును. ఇవి యిదినజ కే యచ్చయియున్నవి కచా!

ఈ మాటలు రామకృన్షయ్యు కర్ణమయ్యును* “చిత్తము చిత్తము మీకు చెప్పిన మాట బాగున్నది* అన్షు చేయుదు నని యావు స్తకములు తీసికొని వెనుకకు మలలేనుం

ఒకనాండు ధర్మారావు వావ్ళిళి పోవుచుండలా రాధాపతి కనిపించను. రాథాపతి ధర్మారావును బలుకరించెను. ధర్మారా వత నిని. జాల యేంత్రయినది చూచి. ధర్మారావు స్మ కి తెచ్చుకొని, “యోహా! మిరా యని యీ యూరెందుకు వచ్చతి. రనెనుః రాథాపతి “ఇచట మాప బంధువులుండి6 వారినిం జూచిపోవుటకు వచ్చితో ననెను ధర్మారావు “ఎవ రా బంధువులు" అనెను రాధా పతి “ఉన్నారు "లెండి అనెను .ధర్మా రావునకు మటల నడుగవలె

రథ వేయిపడగలు ననిపించలేదు, రాభాపతి వదో పనియున్నట్లు వెడలిపోయెను,

మజల నాలుగురోజులై న తరువాత రాధాపతి యింకొకసారి కనివించెనుం

ధర్మా: “మి యిల్లెక్కుడనండి? రాధా: *సినిమానెనుక! ధర్మా; “సినిమా 'వెనుకనా! అచట (ావ్మాణు "'అెవరును లేచే రాధా వ లేదు నేనొక్కండనే నివసించుచున్నానుి. అనాంటి శిద్దణును విడిపోయిరి. మజల "రెండు నాళ్ళకు6 గలసికొనిరి. ధర్మా రావు “మాయింటికి దయచేయుదురా?” యనెను, రాధాపతి నాకుం నగొంచెము పనియున్నది? జేఫ్టువత్తు” నని వెడలిపోయిను. రాధాపతి గొప్పకవియని "దేశములో (బుక్నొస్తి పాంచినవాండు. అందు చేతం గాలేజీలోని విద్యాష్థలందజు నతనిని గౌరవిందుదుండిరి. మి్మతళ్ళంద మని యొక కవులసభ'పెట్టి యానభ రాధాపతి నడు ఫు మం డెనుం “మిత” యను నొక పతికను వారు సాంగిందమండిరి. రాఛాపతి తత్పతికా సంపాదకుండు అందుచే నతని జేరు లోళములో నందరికిం 'జలియును. నాలుగేంద్ర్మకింద 'బేటలో నొక చిన్న మదా శాల సేతుపతి యను నొశాయన స్థాపించి యూరిలోనున్న కాలేజి? జాతీయకళాశాలు వులపాలకనంఘ ము కో. ఆప శేటివు కార్థంకు పనులన్నియు6. దానే చేయుదుం గొంత ధనము నంపాదించెను. "5ండేండ్డు గడ చినతరువాత *తాలూకా పతికి యని యొక ప్యతిక "పెళశ్టును ము(దాశాబమిోంద వచ్చిన లాభము పతిక లో వెనుకకు6 ద్‌సెను "రెండేంశ్రగువజకు చందచాలిచ్చిన వారెవరును గన్నించ "లేదు. ఊరిలో నున్నపని పూర్వమువలెందనకు వద్చుటలేదు, అచ్చు వేయుట సరిగాలేదని కాలేజీవాదీను వురపాలక సంఘమును దమ పని బెజవాడలోం జేయించుకొనుచుండిరి. సినిమా పడిపోయి యా పని చెడిపోయెను. సేతుపతి యన్ని విధముల దివాలాతీసెను. ముదా శాల యమ, శ్రే మునకుం జూపెను రాధాపతి నహూజముగా ఏద్యా వ్యావృ _తి కలవాండుం, ఆ స్తిోలవాండు, ఆ _సియంతయుం బోయెను ఇప్పుడు బడుగుదాసరివ లెనున్నాండు. కాని ము్యుుదాశాల కొన వలెనని యాశయున్నది. దాని శెత్తులు 'వేయుచుంజెను,. కాని ప్మతిక "పెట్టవలయునని కన్మత్ర౫ సుబ్బన్న పేంటనుండి సడుపవలయునని

పదునేడవ అధ్యాయము రేగ - ఒకనాండు ధర్మా రావును 'రాభాసతి తనయింట్రికి రవ నైనెప

• ధర్మారావు వెళ్ళెను తీరాపోయిమాచువజ కది పూర్వము మంగమ్మ యుస్న యిల్టుః ధర్మా రాన్ట వకితులడై యంతదూ౦ంము వచ్చిన తిరుువాత గాగుండదని లోనికిటోయెనుం ఇల్రంతయుం బరి శ్యుభముగా నుండెను, ఇంటిలోం జినిగిన కాగితము ముక్కయు నె ఏ టను బడిలేదు. రెండువాసములతోం జేసిన యజఎమిందర బుుస్తషము లమర్చంబడి యుండెను సంస్కృ తాంధాంగ్లేయ హీందీ వంగ్మగంధ ములు విడి విడిగా నమర్చబడి యుంజను, శెండుమూండు పషక కుర్చీలు? నాలుగై దురకముల పాదరతులుః రోజువెక్కతో. జేయిం బడిన యొకబ్యల్లయు. దానిమోంద నద్దము, ద-వ్వెన, తలనూనెన్సీనా; మం చిగందవు (ములో నమర్చబడి యుండిన యొక ప్రీ ఛాయా పటమును గలు ఇంటి పరికభతకుః వస్తున్చలన్నియు నొశ [కమ ముగా నమర్చంబడి యుండుటకు ధర్మా రావు చాల సంతోషించెను. అతండొక కుర్చీలోం గూర్పుం డెను, “ఆ భాయాపట మెవరి దని ధర్మారా వడుగంగా రాధాపతి దాని నతనిచేతి కిచ్చెను, అదిమ హో రాష్ట్ర) గాయని బిజిలీవె ధర్మా రావునకు క్థూపకము వచ్చెను, ధర్మా: 'మిీ రీమెను బెండ్లి యాడుద మనుకొంటిరి. పెండ్లి మూడితిరా?? రాధా పతి; అది యేమియులేను, ఒక యేడాది నారి వెంట తిరిగి వచ్చివిని వాకు మనమనుకొన్నంత సంగీతవిద్వాంసులు కారు అదొక దశ ఆ వీచ్చిలో వారివెంట దిరిగితిని. అవుడు ధనము చాలవ్యయసజచి తిని సుమండి. మనభాష వేరు. -వారిభాసువేరు. అట్టిదానిని శెంట్లి చేసికొనిన మనమేమి సుఖపడుదుము? డబ్బువటుకు ఖర్చుపడ్డాను "లెండి! అవ యొకచేళ లేహినో దివసా గతాః . కొంత సేఫుండి ధర్మారా వింటికి వచ్చెను ఉన్రేహినో దివసా గతాః యేమిటి?" సరమపవి(తమైన నూట తెచ్చి య(పశ_స్తసంద ర్భమున నతికినాండు! ఈ కథ వెనుక వేదో రహస్యమున్నదిం 'రాధాపతి దాంచినాండు, ఇతడు మంగమ శ్రి యింటిలో నేలయుం డెను? మంగమ్మ యిశని శ్రేమెనను జుట్టమా , అయినచో సంబంధములో గొంతవజ కౌచిత్యము "లేకపో లేదు

518 వేయిపడగలు

మటునాండు కుమారస్వామి ధర్మా రావును 'దమరుమూయింటి కొకసారి రావలయు ననెను కుమారస్వామి యిష్పూడు జాత్రీయ కళాశాల వదలి అలిఘుక్‌ విశ్వవిద్యాలయములో. (పవ పరీతగడచి-+ సుబ్బన్న పేంట కాలేజీలో ఎఫ్‌. వ చదువ్సచుంజెను. శ్యామలయు న్లు వారి యిద్షజీ కింకను బెండ్లి కాలేదు ధర్మారావు “పనివమైన నున్నదా యని యడి7నుః కుమారస్వామి “యున్నది? దయచేయుణి డని తీసికొనిపోయెను, పంకజవు శ్రియ శ్యామలయు “వీవుండి! ఎప్పుడును మా యింటిశీ రారని ధర్మారాబ్సను సంభావించిరి, శ్యామల ధర్మా రావ్సనొద్దం 'దెలుణగులు చదావుకొనెను. 'జెలివిగల పిల్ల్ణయగుట చేత ధర్మారావున కామెమోంద నుంత యభిమానము కలదు. ఆమెకు నతేనియందు€ జననుకలదుి. పంకజవ' శ్ర ్యు ట్ల నెను, “మూచినార్కా మి శిషమ్యుయ సపెంట్లి యిప్వుడేచేయువని పబ్బు పట్టు చున్నాండు. నిజుడేకడా వీరిద్దరు (వవేశపరీతు మొనది. ఈ లేాండే ఎఫ్‌, వ, లో జేరకం బివం పరీతమైన తరువాత వివాహము తమే చేసిషొనవచ్చునుగదా! ఇంతలో మునిగిపోయిన బేమి? ఇద్ద రును గలిసియే యుండిరాయును. కుమారస్వామి: అది కాదండీ! నా శెందుకో వివాహమువేసిషొనవలయునని యొః॥ సదా నేను జేసి కొందును పంక జమ్ము: చానికిం గారణము- నాకం దెలియును, ఇంటి వద్దం ద బ్లియు! దమ్ములు నానాకష్ట్యములు పడుచున్నారు "పెండ్లి 'మైనచో6 గొంత యధికారము కలుగును గడా? వారి శీవో కొంత పంపిచుదుండవముసని. నేను మత మప్వువషప్పుడు సాబ+ యము చేయటలేదా? నెలనాళ్ళయినద్సి వయిదిరూకలు పంపించి కుమూవ ఆ యేయిదిరూకలు వారికున్న యప్వూలు శతీర్చుటశే సరివోయెను. మజుల నిల్లు గడవవలదా? పంక ; నేను మాతము డబ్బు(పోయచేసికొని కూర్చున్నానా? కుమూ: అదిగో భూడండి తన కూంతులకు జీతము కట్టవలయునన్న-వో నిట్లనునా? పంఠ: నీకు జీతము కట్టుటకు మత మంటినా? కుమూ; అది యంతయునెందుకు* మ్‌ారు ఇార్థమలను నొకిత్తు నన్నారుగదా! ఆ మాటిమింద విను కళకుం బోరుకదడా! శఇార్థమల యొట్లయినను నా భార్య య్‌గడా! అది యిష్వుడైన'నేమి! ఇంక నాలుగేంగ్లకయిన "నేమి? పంక: పెండ్లి

పదునేవవ అధ్యాయము ర్‌19 'మైకచో దాని నగ లమ్ముదమనియా? కుమా; దాని నగ లమ శ్చెద మనికాదు. హరిశ్చంగదుసివలె దానినే యమ్మునమనిం - అందరును పకపక నిర, అంతటితో నూటలు నన్చ్వలలోనికి ది్‌గనుం అనలు వీచిన వ్యవహార మట్లులుంచి లోకాఖి రామాయణము మొవలుపెట్రరి పంకః రాభాపతిగారిని మా "రిటుగసదురా? ధర్మాః కొంచె మెజబులపదునుః శ్యామః అయన ఇప్పు డీ యూరనే యున్నారు. ధర్మాః నేను రెండు మూండు సారులు చూచితిని, పంక; అయినవో వారి కథయంతయు మాకు6 'చెలియునన్న మాటయే, ధర్మాః నాకం 'జలియచే! పంకవ చాల కథయున్నది. మొదట మవ రాన్ట్రపుం బస్స తరువాత నొక "లేవం దీసికొనివ బ్బన యావిడ; ఇఫ్ఫుడు విన (గామ'దేవత. ధర్మాన: అనగా! కుమూవ (తెగనన్ట్య్వదు) మంగమ్మండీీ మంగవ్మా! రామేశ్వరి! ధర్మా కొంచెము వినసొంపుగా సయున్నది వెప్పండి. శ్యాషుల యచటనుండి లేచిపోయెనుః కువూరసారమియుం గదలిపోయను. ధర్మా రావునకుం బోవలె సనివించినది. కాని పంకజవ శ్ర కథ యారం భింమట చేత నతండవృుననక కాదనక కూర్చుం డెను _ ఆ పంక వ్‌ 'జెనిమిచేండ్ల (క్రింద మన'జేశమునకు బొంబాయి నుండి యెవరో సంగీతపాటకులువచ్చిరి- వారిలో నొకప్మిల్ల యున్నదిం ఆమెను రాధాపతిగారు వరించిరి. ఈయన వారివెంటంబజెను, వారును జూల తెలివికలవారు, ఈరీ8ిగా నా వీల్లోొజకు వచ్చినవారు వారి కడ నదివజే మున్వ్వరు నలువ రుండిరంట* ఆమె తండి లాక్య్యముగా వీరినందజిని గారవిరదుచు నొకరితోనొకరు మాటాడకుండంచెయుదు వీరందటి చేతను బనులు చేయించుకొనుచుండునయ. అఆ అమ్మాయి .చీరు బిజిలీ, వీరందరును భోడనము వారియింటనే. అప్పువష్పూ '“డామె తంటడి వీరివద్ద డబ్బప్తూ తీసికొనును, అదిమజల మామగారిని .వీ రదుగుటకు నోరాడదు*- అమెతో వీరెవ్వరును (బ్రసంగించుటే వీలు లేదు, తండి వీరితోంగలసియేయుండును' నంగీతనభలు జరిపిన పు :డామె' నంగీతముపాడి లోని కవతరించినంతనే వీరందతామెకు “శకి పశండు లిచ్చెదరు* సంగీతమును ((తంసించి మమృకొనుచు ఏనుంగరములుకాని? వెలగల చీరలుకొని చదివింతురు, రాధాపతి యీ

ర్‌20 వేయిపడగలు రీతిగా వారివెంట యేండాది తిర7నటు ఈ యేండాదిలో నతండు వారికి లశ్షూధికారివలె. గనివీం చవలెనని 'యెంతమైనను వ్యయము చేసినాయంట, ఎనుబదియెకరమ.ల నిశ్షే పమువంటి వమూగానియక్క_డి” దక్క-డికి "తెగనమ్మి వేసెను, ఆ యొక్క యేండాదిలోం బాళికచేలు ఖర్చు పెళ్రైనంటం నాక్రీసంగతియంతయు తెలియదు. ఆయనకు నాకును బరిచయముకూడ "లేదు, ఆయన స్నేహితుండొకండున్నాండు_రంగావ ఛాని యని, ఆయనది నెల్లూరు. నేను మొన్న మా వొలముమింది డబ్బు 'దెద్చుకానుటప నెల్లూరు పోగా నిదియంతయు రంగావధాని కశథవలెం 'జెప్పను. ఒకనాండు రాభాపతి యా వీల్లతండడిని యడి? నంట, అతండకు మి య్న్‌ాస్తి యష్పులవై నమంతయు నాకు (సి యిమ్మనంగా నీయన "తానొక జమిీందారుననియు. దనక్రుం బదియూ భ్యున్నవనియు: జెప్పెనంట. ఊళ్ళ వైనము .(వాసియిమ్చుచు నూకి వీడు తనచే నని (నౌసెనంట, ఆమె తండి వాకబు చేయంగా నూజి వీడు రాధాపతి'బే నని తెలి సను” అని పంకజమ్మ నవ్వ నారంభిం నుం ధర్మా రావును నవ్వెను, ధర్మా; తరువాత నే మయ్యెను! పంళ: వమెనది? వారివద్ద నొక వస్తాదున్నాండంటం వాం డొళ రోజున కజ్దపు ద్చుకొనిరాధా పతివెంటయడినాండ 6ట. ఈయన (బతుకు జీవ్రండాా యని బయటబడి పష్తాదరాచాదు బండి యెక్కెను. అప్పటికి మూన్నాళ్ళనుండి యితనికి తిండిలేదంటం, చేతిలోం జి ల్లిగవ్వలేదంటం అంత జుట్టు ముడి వేయుటకు ఏలులేదని) మూన్నాళ్ళు దువ్వకపోయిన నెట్లుండునో యూహించు కొనుండు పంకజమ్మ పగలబడి నవ్వాం గను ధర్మారావు మొగము చిట్లించుకొ నెను మజల కథ యారం ఛింపంబడెను, “ఆయన యదృష్టమా యని వాడీ స్టేమనులో నతని కొక యువతి కనయడజెను, ఆమె యాంధ్ర. కాళీ విశ్వవిద్యాలయ ములో నామె యఫ్‌-వ, చదువుచుండెనంట. ఇప్పుడామె " వలూరులో . స్రీ (గైయినింగు పాఠశాలలలో నుపాధ్యాయనిగా నున్నది. ఆమె యితనిని జూచి *మిరెవి రని యడిగెను, అతండు తన జీరు పప్పల గానే యామె యతనిపే రిదివజశే 'యేజింగియున్నది గానం జూల గౌరవించి? యిద్దజును బెజవాడకే వచ్చుచుండిరి గాన్న కథా (పసంగములోననికి దిగిరి. రాధాపతి 'యొత్తులమారి. గంటసేవటిలో

66] పదునేశవవ అధ్యాయము ర్‌ పద్మావతి యాయనను టాగూరుకన్న' గొప్పవాండనుకొ నెను అమె కొని తెచుకొన్న ఫలములన్నియు[ (బభువారగించెను. ఒకశ్చేమనులో “కాఫి (ఆగను (పాణములు చేపకొన్నవిం మజథీ ₹౦డు స్రేమనులు గడచులోపల పద్మావతి (పాణములకు రాథాపతికన్న రసికుండుగాని, ధనవంతుండు గాన్మికవ్‌గాని; పండితుండుగాసి? "పేరమోస్తినయాం(ధుఃడు గాని మజియొకండు లేని యనిపించెను ఆమెకంజదువు మటి రెండేండ్లు మగిలెను ఆమళజి రెండేండ్లు రాధా పతిఖద్చుమోంద నే చదువు గడచెను.. అతండు కాశీనగరమునకుం బోవుదము వచ్చు చుండెను, ఇద్దజురు "రండవ తరగతిలోలాని (పయాణమే. లేదంట! వారు వివాహము జేసికొందురని లోకమునందు వ్యాపించెను. పద్మావతి ఇవాల వాల చితకల్తెం "రెండేండ్లు రాథాపతి చెప్పినన్తైల్ల వినెను, తరువాత నామె ఎల్‌, టి గూడ6౬ బరీతయిచ్చెను” అని పంకజవ్యి సిస్దనభినయి౦చ నారంభించెను, ధర్మా రావు “తక్రవాత నేమెనిదని యడిగనుః “అమె గర్భము ధరించెను, అప్పటినుండి పవ్మావతికి భయమైనదంట!” రాభాపతి 'ఛభయమెందులకు! మన మిద్దజము నివాహ మెట్లును 'జేసిషొందుముగదడా!” అనెనుః పద్మావతికి రాభధాపతిని వివావాము చేసికొనవలెనని లేదు కాలక్రమేణ రాఖా పతి సర్వ వ్యవహారము నామెకు. దెలిపెను అతని కించుమించుగా నప్పటి కేబదవేల యప్పయ్యును. (కొత్తయప్పూలు పుట్టుట "లేదుం అందులో. బదునేనువేలు మార్య్వాడీయప్పు. అన్నిటికన్న సది ముందణ న్యాయస్థానమున ఉడాఖలగునట్లు తోంచెను, ఇది యాస్సివివ . యము. ఆతండు పట్టభ్యదుండైనను నుద్యోగము వేయుట కభిలషిం చండు. ' మొక్కయమై వంగనవుూడు (మౌన్హ వంగునాశి యన్నట్లు వ్యవహార మింతదూరము వచ్చినతరునాత నువో్యోగ మేమిచేయును? రాధాపతి సంస్కృళతాంధములు "పెద్దయు6 జదిపినవాండు కూడ గాడని యామకుం 'దెలిసెను పాండిత్యమునందు బహీరాడంబర మెక్కు.వు లోంతుతక్కువయు నంట! అంతేనా? మాకం దెలియును కదూ?” అని యామె యనెను ధర్మారావు 'నా శాయనతోం బరి చయము బాల కొద్ది -జీ నాయనను గలిసికొనుట కిది రెండవసారి. పరిచయ మన్నది యా యూరు వచ్చినతరువాతనే జరిగినది- లోకము

వలి వేయిపడగలు

పండితు. డనియే ఇజప్పుళొందు రనెను. ఇంతలో శ్యామల దీపము6 "దెచ్చెను. ధర్మారావు “ఇంతకు నా సంబంధము ఇచైెశపోయు నన్న మాటి అనెను, పంకజమ్మ “అంతియీ కాదండి, ఆమె ఇెన్నఫురి. పోయి యచటం (బనవించి పిల్ల నెవరికో యమ్మివచ్చెను. అ సంగతి యొవరికిని ఇెలియదు. ఆమె తరువాత నితండు వివాహ ప్రస్తావన చేసి నప్పుడు *నే నాడన్మ (బ్రహ్మాచారిణిగా నుందును, వివాహమాడి నని వెప్పెనంట! ఇతండును జూల విధముల నామెను బెదిరించి లొంగం దెయంూవెను. కాని యీ కాలమునం దక్కువ దిన్న వారెవరు!

చివర కిద్దజకు బెడిసిపోయెను ఈయన యా ' సియంతయు బుణ

దాతలు వేసికొనిపోయిరి. ఈయనకు. గొంపెమోా గొప్పయో మిగిలి

నదోలేదో!కి యనెను* కుమూరస్వామికూడ లోనుండివచ్చెను. ,పంక

జమ్మూ “వకు: (బొద్దుపోవుచున్నది. తరువాత మంగవ శ్ర కక "లెండి;

అన్బాయీ! ధర్మారావుగారికి లాంతరు చూవీంచుము" అనెను. మువ్వు

రును ధర్మా రావును సాలనంవిరి. ధర్మారావు దారివెంట నొంటరిగాం

బోవుచుండెను, రాతిరి జాము (ఛొద్దుపోయెను. రోడ్డుమో6ద జనము " తిరుగుచున్నను సందులన్నియు నిర్ణనములుగానున్నవి. అతండు పోవుచు

“మాకును నెప్పుడోవిద్యుద్దీసములువద్చును అనుకొ నెను సావి(తమ్మ

గారు వృద్ధురాలయివనది. అరుంధతియే ెండుపూటలును వంట. అంత

(వొద్దుపోవువజకు వీధితలుపు వేయయుడియుంగెను. ధర్మారావు తలువు

తట్టి పిలిచెను, పది నిల్చులదాంక పిలుపందలేదు. అరుంధతి వచ్చి

తలుఫవుందీసి కనులు నులుముకొనుచు *యింత పెందలకడ వచ్చితి

“లేమి” యనెను. ధర్థారావు బదులుచెప్పక పోయి పాద(పక్రూళనము

చేసికొని యతీతసంధ్యావందన మారంభించెను. అరుంధతి *ఇప్పూడు

కామ, కోళ్ళుకూయనిండు, సంధ్యావందనము చేయవచ్చు” నని

వి_స్తరివేయుచు “*విల్ల వాండు (బుతుకనిచ్చుటలేదు- ఒక్క కేవడువు, నే

నిటు వంట చేయుదునాా అటు వానిని సర్టకొందునా?ి - అన్నము

వడ్డించుచు * నెప్పుడు నిశ్లే పట్టదాయెను. ఇటువంటివారు పెండ్లింధ్లు

చేసికొనుట యెందుకు? ఇప్పుడు చాలమంది చక్కాంగా. న శ్షేయుండి

రంట ఒకయింటికి మేలు చేయుట యొందులకు? "బేశమునకే చేలు

చేయవచ్చును". నేయి వడ్డించుచు *నే నెంత మొత్తుకొసీన నేమి!

పదునేడవ అధ్యాయము ఫ్‌2ఏ మజుహూటమొన లేదు” అనెను ధర్మారావునకుః బొట్టచెక్కలగు నట్లు నప్ప్వువచ్చెను “సమిచేయమందువే! నన్నుంహడ సాధించు మందుపా? అయినచో నిదిగో! ఎప్పుడు నీభార్య నన్ను (బతుకనీయ దమా శ్ర! వాకిలి మొగము చూడనీయదు. (పాణములు. వేదుక తిను చున్నది* ఇతరులతో మాటాడనీయదు* నే నెప్పుడు నిల్లు వదలి పోరాదు” ధర్మారావు థోరణిమొదలుపెళ్షైను అరుంధతి పకాలున నవ్వెను. ధర్మారావు నవ్వెను ధర్మారావు భోజనమై లేచెను. అరుం ధతికీ నిద్రమత్తు వదలెను. ప్మిల్లవాండు లేచి యేడ్వ నారంభించెను అరుం; "నేను నాలుగు మెతుకులు తిందును. షిల్లవానిని డిసి కొనుండు, ధర్మా: అమ్మ సలహోరము చేయదా? అరుం; "'నేండు శనివారము, ధర్మా: నేను పిల్లవానిని దీసికొనను, ఇందాత టినుండి నన్నంత సాధించితిపిం జీను తీసిళొనను పో, అరుంధతి నిస్తరిలో నన్నము వడ్డించుకొనుచు వడ్డించుట యావ యతనివంక6ల జూచి “వ్వాారు వాల మంచివాంరుః కొంచెముప్తిల్లవానిసని సముదాయించుండుః ఇంక మిమ్మేమియు ననను, మీరు పెందలకడమా(త మింటికి రావల యును అనను, ధర్మారావు “పీసు నాకుం జేసిన మేలేమో శని వించలేదు” అని సిల్లవానిని దీసికొని వచ్చెను. వాడేడ్చుదు. దన్లి మిందికుజీకశెను,. అరుం: నేను. చేసినమేలు కనిపించలేదా? ధర్మా: కన్పించినది. మజల నీవద్దశే వత్తుననుచున్నది. అరుం: "నేను మడి* ధర్మా? నేను (మింగశాలేదు-. ధర్మారాను జాతీయ కళా శాలలో నుదోళ్టోగము మానివేసి దగ్గజదగ్గణ నేండాది కావచ్చినది- ఆ యేండాది గడివెను. హేమంత శిశిర వసంత (ీమ్మములు పామానీ బెందుశ్రేళ్యు కసుమోద్దమ తీక్షూతపములిచ్చి జనమ లను? వరికిబొట్ట లిచ్చి జనుము “ఇంచి? మాకందతరుక్షలు సలింపించి భూమి మజల నెండంగట్టి నెజియలు వారంజేసి మజుల బీజ నిశ్షేపమునకు పదను "తెచ్చి నంతో సుపెక్షైను. మజల నాపాథశమానము (కొక్యాంరు మెరుంగసులతో, గాటుక కన్నులవంటి మొగిళ్ళతో నాకాశమునుండి భూమి కవశతరించెను,. భూమి యుచ్చిలం్యధమ య్యొను= అర్ష్రవురుగులు విరహిణీవృాదయర_క్ర బిందువ్చలవ లె నేలయంతేయుం (బాంకులాజెను- /పాంతపందిరి నంభములకుం గాకీబొడ్డు వేసెను

ర్ట్‌ట వేయిపడగలు

ధర్మారావు రాజుగారి కాలేజిలో నాంధపండిత పదవిశ్సై రును గలసి మాటాడకపోయునను హారప్పు కతండు తెలుంగుంజెప్పె. ననుట యితనికిం దెలిసిన విషయమే, నాగేశ్వరరావు ధర్మారావు నెడల నిష్టములేనివాండనుటయు ఈట్బనునకుం "దెలియును. ధర్మా రావు యొక్క యభ్యర్థనాప్కతము దొరకు చేరినంతనే ధర్మారా వతనిని. బోయి చూచవచ్చెను, అతని యెడల నీట్బను భావములెటు లున్నను, ధర్మారా _.వాంధమున సమహ్థండని యత డనుకొను చుండెను అందుచే ధర్మా రావుతో “మోకు. దప్పక యివ్పీంచెది నని వాగ్దానము చేసెను, ధర్మారావు కాలేజిలో (టైయుల్నించు చున్నాండని నారాయళరావునకుం దెలిసి క భాళాలాధ్య్థమ్షుండుగా నతండు దొర కొళయుత్తరము (వాసెను. “ధర్మారావు తోడియుపా ధా్యాయులతో లబోరాదును శిమూపద్ధతికి లొంగండు- విద్యార్థులతో నెక్కుువ చనన్చగా నుండును, బిగ్స్ణజగాణలద్యమును చదివి న్లాసులో ననే గోలచేయును. కాలేజి బాగుపడవలయు నన్నవో నట్టివానిని దీసివొనరాదు” ఈ ఉత్తరము చూచినంతనే ఈట్బను తనయూహ మజల్చ్బుకొ నెనుం గుజ్జమునుజూచి గుజ్ణము సకిలించునట్లు ఛిన్న పాఠ శాలాధ్యత్షు లొకరితో నొకరు వరీకు ఈకాలమ.న నిదియొక చిత్రమైన వూ్య్యూహమ = అధికారలు దుర్మార్గము చేయునురుః (క్రింది వారు నానికి స్రైయనిన స్రైయనవలయును, ఒకండు స్థతంతుండుండి యన్యాయమున శదురు తిరిగనా వాండు పై యధికారుల కెదురు తిరిగినట్లు, ఒకని యొద్దనుండి యీవ్నార్త మజొకనియొద్దకు నడచును ఎచటికింబోయినను తోశవలె నీవ్నార్తయొకండు. వెన్చడి వచ్చును. అహః! లోకము యొక్క న్యాయము! మనిసి యొక చేళ దోషము చేసినను గాలమువెంట మాజవచ్చునుగదా! ఒకనాడు దుష్టుండైన మజి య్మొల్లకాలము దుష్టుండే కానక్కటజులేదు. ఈమాన సిక విధానము సమగ మముగాం దెలిసికొని యీకఠినాధికారిలోకము సము(దములో6 బడిచచ్చిన బాగుండు సన్నంత కోపము వచ్చినది విక్రరుహూ్యూగోకు లోకమున జనుల యపరాధములు దొషములు దుష్టులైన యధికారులమూలమున'నే వృద్ధిపొందుచున్నవి, లోకములో

పదునేడవ అధ్యాయము కలక 'మొత్తముమింద మంచిమార్షమునం బెట్టినవో సత్పురుషులు కాని “వారు చాల తక్కవ ఒళ కచేలో నొక గుమాస్తాయొకతప్పుచేసె ననుకొందము* ఆ పైనిగల యధికారి యా తప్పులను సర్షి “నాయనా! ఇబ్లు చేయరాదు! అని దిద్దినచో నాదోమ మంతటితో నే యంళరిం చును, అట్లు నాలుగ్నైదునారులు దిన్దినతరువాతం గూడ నాదోవము బుద్ధి పూర్వక ముగా6 'బేయబడుచున్నదసి 'ఇెలిసినవో నప్పు డతండు శిత్యార్థుండు కావచ్చును* దురధికారిలోనున్న యహాంకారము, సహజ (థార్యము నోరిమి కలిగించదు, సూదితీసి దూలమునకం (గుచ్చు వరమాన౦ందయ్య శిష్యులు బజదిముందియు6 బట్టియె_త్తీరన్నట్లు? ఒక చిన్నదోవము పదిమందియధికారులమరావాక్యములతో వ్యవహారఫుం గట్టు "పెరిగిపోయి చివరికువాని నెత్తిన విజబుచుకొని పదునుః ఇది యధికారుల (పతాపభాసూదయ కధాపరివ్క రణము ఒక్టైాక ప్వూడు దోషముకానిబే దోమమగును. వాండు నిజముగా తప్పుచేసెనో చేయ _ లేదోతన కెందులక! తానేమి న్యాయాధికారియా! ఒకనినిగుజించి న్‌ యనువానమున్నచో వాండు మా కక్కరలే: దందుము ఇదియేమి బందియా!? ధర్మారావు కాలేజి పండితపదవి కభ్యర్థియైనట్లు దివాను నకు రాజునకు. దెలిసెను నారాయణరావు నుత్తరముకూడ వారు చూచిరి. నారికి ధర్మారావు నెడలంగల యి పాయమునకు, 'లేఖకును సరిపోయెను. దానితో ధర్మారావు కాళేజివంకనై నం దిరిగిమూడ వీలులేకపోయెను, ఒక నెలనాళులాశ పెరిగాను. వర్రర్తువు చక్కలా మ:సరుకొని వచ్చునష్వుటి కాశ విడిపోయెను. హరప్ప దయవలన నింటిలోల దిండికి వెదకిొన నక్క లేకపోయినది. చేతిలోమా(తము దమ్మిడీలేదు. “ఊకు వదలిపోయినలదా చేతిలోం వైన కనంబడ వలయం.ను. నేనూళే వదలివోను అన్నల్లున్నది ధర్మా రావువ్యవహా రము అతల డొక్కొకసారి మనసులో ననుకొనును'ఎవని (గుశుకునాండు (బశతుకవలయును,. లోకము€ జూడుము- _ (బదుక 'నేర్చినవారెంత యనుసరింతురో! భగవంతుంజీ యా్రితపతుపాతి యంట! తవభ క్రులకుంగాని మోతమియండంట! ఇతర మతములవారు నించే. పళ్చాత్తవుందైనచోం విశ్వ్యాసమున్నచో మోతను. -జను లందజికి మోతు చేల యీయరాదు? అఆ మోహమేమంత వీనాసితన

ర్‌2గ్ర వేయిపడగలు

ముగా వాడుకొని తుది శెవరికిం గట్టిపెట్టును! ఆ తంటడికిం నొడు కన్నట్లు ఆ ేవునిచేత సృష్పింపంబడిన య్‌ మనుమ్యులు నింతియే, తమ్మా(శయించిన వారికే తలకొజవి పెట్టుదురు. ప్రైయధికారులలోల. (గింది "సేవకులలో. నెక్కువ భేదమున్నది! వారి కెక్కువజీతముు ఏరికిందక్కుువజీతము*, వారు యానములమింద నడతురు. వీరు పాదములమిోంద నడతురు, వారికి ఫు _సకజ్ఞానమున్నది; వీరికి లేదు. ఇవియన్నియు న్యపభానవిషయములు* (పధానమైన కామ (కోభాదులు, మదమాత్సర్యాదులు పై వారిశే యెక్కువ, వల యనలొా నవి ధనాదులవలన సముకూరిన శక్రి నిబట్టి వృషస్థిపొందును గనుక ఎక్కువ దుష్టుండు తక్కువదుష్టునిమాంద _గసితీస్పకొనుట వంటి దీ వ్యవహారము, తప్క_వదుష్పునకు నది మంచిసణమ:నుగాదు; ఎక్కు-వవానికి (బ్రయోజకత్వమును గాదు వారి భా*భేయములు వారి నట్టబ్టు చేసెను

రాధాపతి? ధర్మారావులు మనసులు కలళియక పోయినను

సామాన్య మైన సారస్వత విమయమును బురస్క_రించుకొని 'న్నేహితు 6. ఒకరినొకరు గారవించుొందురుం ఒకరియిం,డ్లకొకరు పోదురు, సామాన్యముగాం గలసి తిరుగుదురు. శివరావు? జూతీయక ళాశాలలోని నీతాపతి మొదలగు విద్యాష్థలు. ఇటు కిరీటి య్మెల్లరును పట్టణము వదలిపెట్టిపోవుట చేతు వేతపని లేకపోవుటచేత నింటిలోం జదివినంత 'సేష్టు చదువును అరంథతితోం గడపీనంతసేన్ర గడఫవును, ఆలయము వంకకుంబోనును, వహరప్పను గలసికొనును. 'జేవదాసిని పరామర్శిం చును, ఇంకను గాలము నిగిలియుండును, ఆకాలములో "నేమి చేయవలయును? అప్పును రాధాపతియొద్షకుంబోన్సన్వు ఇరున్నరునొకరి నొకరు సారస్వత విషయములలో. బటిదూచుకొందురు. ఒకరినిమించ _పలయునని యుకరి (ప్రయత్నము. రాధా పతికిచదనయందుమహాపత్య యము - వాద్బయమనిన తరువాతం దనకుం దెలియని నివయము "లేదని " ధర్మా రావునకు మఅీయొక (పళశ్యయము - "తాను "(పతి విషయమును జక్క_లా నాలోచించితినని. ఇజున్సరును నొకనాండు కూూర్పుండి' మాట్లాడుచుండిరి. రాధాపతి: నాకు గునుగుసీసనములు చాగుండన్సు అవి వంకరగా నుండును కవిత్వము హాయిగాు చక్కగా

పదునేడవ అధార్టయము రల? భారగా నడువవలయునుగాని డొంక తిరుగుళ్ళతో రమ్యముగా నుండదు. నీసపద్య మును (శ్రీనాథుండు హోయిగా నడివించినాండు. (శ్రీనాథుండు మహాకవి. అతినిని మించిన కవి యాం(ధవాబ్మయమున లేండయు, మాశేమందురు? ధర్మా: "ేనేమియు ననను, రాధా; మియుథ్ధైేశ్యము వేజుగానున్నట్లున షే! చెప్పుండు; వినెిదముం ధర్మా: వెప్పుట కేమున్నది! మీ యుచ్దేశ్యము మింది. దానికి నాయి (సాయ మెందులకు! రాధావ విన మిర్వురము జేమి వాగార్రదము చేయుచున్నామా! మోయళభ్శిపాయమును మోరు చెప్పుం డంటినిం దానినలన వచ్చు పెద్దనష్ట మేమున్నది? ధర్మా: లోకములో విరోధ మనంగా భిన్నాఖి[పాయమే. రాధాఫ నావిషయమున నట్లు శొదు! ధర్మా; మొదట (పతివారు నన్లు యందురు ఈర్హ్యాభి మానములు సర్వదంతుసామాన్యములు, వానిని లిచినవారెవ్వరు! రాభావ; మన మింత చదువుకొనినతరువాత నామాతము "లేక వోయినవో నెట్లు?! మజియు నవిద్యావంతులవలె, నవివేషలవ లె శ్వాణట్లాడుకొందుమా? ధర్మారావు వనసులో ననుకొ నెను. “వారే నయము నెంటనే "తేలివోవును, ఏరు నాగరికులమని విద్యావంతుల మని పేరపెట్టువొనిః (కోధములు చకంగా బెంచుకొని యొకరి జీవనోపాయము లొకర్కు ఒకరి యశఃపధము లొకరు నిర్మూలించు టకుం (టబ్రయల్నించుచుందురుం 'రాభా; మారు మాటాడ కూర కున్నారు. మాయభిపాయ మేమో చెప్పినాకు కాదు* ధర్మా: (శ్రీనాథుండే మన సీసమును బాడుచేసినది. రాధావి మూ యభఖి (ప్రాయము చాల విపరీతముగ నున్న చే? లోకమందజు ననుకొనునది యొకటి; మో రనునది యొకటి ధర్మారా వొక విషయము చెప్పవలసినచ్చినచో నావేశము పొందినదాని ఇప్పలేందు. అతని నెరుంగనివా రది విన్నచో నతండు కోపముగా మాట్లాడుచుండెననుకొందురు. కాని యతని స్వభావమే యది- రాధాపతి యిట్లడుగంగా ధర్మారా వొక యజగంట సేష్టళన వాదమును నిలంబెట్టుచు నుపన్యసించెనుం ధర్మారావు ఇెప్పినదంతయు విని రాధాపతి యిట్లనెనుం *బ్ప-ంవాదము నాకు రుచించలేదు, పైంగా మోశంత యావే మెందు

స్‌ల28 వేయిపడగలు లకు? నేను సీసపద్యమును_ గుజించి యడిగితిని. వారు దానితో. చాటుగా నక్కజులేని పదివిషమయములు ఛచెప్పితిరి” ధర్మా: ఒక్కొకటడు మహాందివంటివాండుః పొలములు “నాకు సీళే_ శావలయును; తక్కిన 'చేమియు నక్కజులి దనును _నదీసనీరముల "వెంట ననేకములు గొట్టుళొనివద్చును. అది నదీవేగలమణము" నాకుం దక్కిన వక్కజులేదనలా ననలు నీ. యక్కటులే దని యర్థము,

రాభాపతి మజల మాటాడలేదు, కొంచెము సేపటివజ కిద టును మొగములలో వివాదపడినవారివలెనే కన్పించిరి. పదినిమేమ ములలో మజులల దమాయించుకొనిరి, అనాంటికి ధర్మారావు “వెడ "లెను, రాధాపతి జేవ్రు దయచేయవలయును, మామి[లుండురంగావ ఛాని యని వచ్చుచున్నాడు, అతనిది నెల్లూరు. కలసి కొంతకాల 'శేపము సేయుదమను అనెను. ఆ నాంటి సాయంకాలము ధర్మారావు మజల6 బంకజమ్ముగారియింటికిం బోయెను. శ్యామల ఫొంచెముసేపు వీణ వాయించెను. ధర్మారావు 'మునుపటికన్ని. బాగున్నదనసి మెచ్చుకొ నెను పంకజమ్మ వచ్చి, వీమండోయి! మజల ఇవాల నాళ్ళకు వచ్చినారు?” ధర్మావ ఈ మధ్య నుదో్యోగాశలు బలిసినవిః దానితోం గాలి(తిప్పటమొనది” పంక : అయినను నీ రోజులలో చదువుకొనినవా అక్కరలేదు. చదువు చెప్పనక్కజలేదు.. (పకి యుద్యోగమునకు సిఫారసులు కావలయును, కావలసినది. తెలుగు పండితుండు, ఎవరు బాగుగాల. జదువృకొన్నారో నిగ్మయించినది "తెలుస మొగమెబుగని "పెద్దలు* ధర్మా: ఒకండు దొరు ఒకండు,. కాన్గెయిలు కంఠత అప్పంజెప్పలలిగినవాండు మ టీయొక ండు శీవ్టీ మతానుయాయిు రాజు, పంక;, అవ్రనండీ! మన 'ెలుంగుకయిట్టిన దీగతి, తక్కిన విషయములను బోధించువారికి నూటయేయదులు, "రండువందలు జీతములు, తెలుఃగువద్దకు వచ్చుపజకు వయదులుం అజ్యువదులు* ధర్మా: 'అడిగెడివాందు "లేకపోయి సరి. కళాశాలలో నుపన్యాసమునకు _ నేవిషయము _ బోధించుచున్నవాండై నను నేం అందజకు సమానముగా నింతకన్న€ దక్కువ యీయరాదని విశ్వ విద్యాలయను నిర్ణ యిం:చరాదా? "తాను. చేసిన నిరయము సముల్లం'

67%] పదునేడవ అధ్యాయము ర29 ఘీంపయిడకుండల జూదుకొనలేదా 1? ఎవరికియిట్టినబిడ్డరా వెక్కివెక్కి 'లేడ్చినదన్న ట్లున్నతోదో్యోగులంద ఆకుం దమ జీతములు తమకం జక్క-6గా ముట్టినవో నల్పనైతెనిప లెట్టుపోయిన నెవరికేమి! పంక: మని కెందుకు వచ్చినగోల? మీ కా యుదొో్య్ళోగము వచ్చినది లేదు? నాకు వచ్చునన్న యాశయు లేదు, కమా; వు మంగవ్మి వచ్చు నటండీ! శ్యామల; జెల్లూకునుండి వద్చుచున్నద(ట! రంగావథాని గారుము నామెయు. గలసి వత్తురంటటకి పంకఏ ఈ మధ్య నామె వుణ్య వే(త్రములు "సీనించిన దంట! రామేశ్వరము వెళ్ళ; దంట ! కుమూరవ అది యిచ్చటనే వెళ్ళిసదిగా? ధర్మాః తల బోడి 'చేయించినడా! కువూర; ఆమెవవకు వచ్చినవారికే తప్ప నామెకు జోడి లేదండి! ఆమె నిత్య నువాసిని, సనాతనిః ధర్మా; రాభాపతి గారికి. నామెకు నెట్లు కలిసినది! పంక ఆ కథయీ వేను నెలనాళ్ళ (శ్రించల జెప్పరాంగా మీ రింటికి. దొందరపడి పోయితిరి. ధర్మా: నేంయు చెప్పుండు, నారికథ “వినం గాతూవాలం బయ్యెడిస్‌* పమార; ఇదిరీని రుక్మిణీకళ్యాణమా వమండోయి? సంక: ఇచ్చటనుండి మంగమ్మగారు బ్యాంకులో నున్న డబ్బతంయు6 డీసి కొని యెశాయెకి బెజనా2 వేరినదంట, ఇెజవాడ మి(త్రబృందమున [6 వీకము, అచ్చట వీరందరును గలసి “యనాధ శరణాలయ”ి మొకం జేర్చజచిరి. అన్నిరళమ ల ్ర్రీలును నచటికి. బోవచ్చును. వ్‌ శ్రీ మైనను నెట్టియాపదలో నున్నను వి(తబృందమువారు తవు కర్చుల మాందనా శ్రీ వ్యవహారము చేసిపట్టుదురు చానినే కవిడి( వేమ నంభుూొ మందురు. విడి(పేమ యన “శ్రీలవ్‌, భార్యాభర్తలు గాకుండ విడివిడిగా నున్నవారిమధ్య (గ్రేవయే (టమ యసి వారు చాదింతురు, ఈమె యచ్చటికి. బోయినది రాభాపతిగారు శరణా లయమున కధిసతి. కుమార: ఒకటి మి(బ్బృందమున కధిపతి; "ండు, శరణాలయమున కధిపతి; మూడు మంగాంగాధిపతి శ్యామల: అఆయనయిట్లని తనయు_త్తరములకిీ పాడ్సు" కొట్టి ౦చెనంట! పంక; ఆయనను జూచి మంగమ్మ తొలుత నా యులూరు పంతు లమ్మెట్టయినదో య,శ్లయైనది. ఎం6 చెడినను సుబ్బన్న పేంటనీళులొాడలం బట్టి నవి గనుక నాయన యొత్తులలో6౬ బడలేదు, తనదగ్గజ నున్న

ధి0 వేయిపడగలు.

దమ్మిడీ యాయనచేతి కీయలేదుం 'రామేశ్యరముగారు చవెజసాలకుం బోయినప్పటినుండియు నీమె మితబృందముతో నే శాలశ్నేపముచేయు చున్నదిం రాధా పతికి నామెకుని ప్పుడు (చబలమైెటతి యంటి. వ్ర టిం దనయింటిలో నుండుటకు రాధాపఖి కనుజ్ఞ్ఞ యిచ్చెను. (శై వురు ములు భార్యాభ _ర్తలవలె నున్నను (మి(రులమన్వి స్నేహితుల మని చప్తూొనుట యిప్వుడాచార మంటగదడా! వారిద్దణు వట్టి మిత్రులు. కే పామె వద్బును, మా రంకను రాభధాపతిగారింటికి. బోదురా? ధర్మా: నా శేమి నష్టము! అతనితో మాటాడుటకుం. బోదును. సౌ మనస్సు నావద్ద నుండలా నే నెచట నున్న "నేమి?

" ధర్మారావు (ొప్టహోయి యింటికి. బోయెను. అకుంధతి వీధితలువు వేయలేదు, ఇంటితలువును వేయలేదు. తలుపులన్నియు దగ్గజగా వేసియున్నవి. ధర్మారావు లోనికి. బోయి), కాళ్ళు కడుగు కొని వేసినపీటమిందల గూర్పుంజెను అన్నముతెగ్చొ తాన వడ్డించుకొనుదుండెను. ఇల్లు (పాంతదై, 'యెలుకలు బహుథా యింటిలో దిరుగుచుండెను, అందుచే నగుంధతి కన్తులుమూసికొనియే 'యెలుకలనుకొనియే వానిని దోలుచున్నట్లు ధ్వనిచే సెను. ఎలుకలు ధ్వని కలుగకుండ నన్నము వడ్డించుకొ నెను. ధ్వని లేకుండ వేకిగిన్నె దగ్గఆంబెట్టుకొ నెనుం మజ్జిగత'ప్పెల దగ్గఅ బెట్టు నెను, అన్నమంతయు జప్పుడుకాకుండందినెను విస్తరియంతయు మెతుకులేకుండం జక్క-గాం దుడి3ను. లేచిపోయి, సవ్వడిగాకుండల దలువుతీసి చేయికడుగుకొని వచ్చి గదిలో రామేశ్వర శాద్రి యొద్దం బజండుకగొ నెనుం ఇా్రిక్‌ "రెండేండ్లు వచ్చినవో, వెళ్ళినవో. అతండు నాన్న అమ్మ: అత్త మామ్మ మొదలైన కొన్నిశబ్బములు వాచకవుస్తకమ లకు సిద్ధము చేసి యహ్షైపెక్షైను- వవు_్తక్యపకటనకర్త వైనను వెలయిచ్చి కొందుశేమో యని ఎదురుచూచు చుండెను. నారు “నీవు డి.ఇ.ఒం కాని ఎలా టి. గాని కాదు. అయినప్పూడు నీమాటలు వెలకం దీసి కొందు మనుచుండిరి. తం(డిదగ్గజం బండుకొనినంతనే కుజ్జవాండు మెలకువవచ్చి యేడ్వనారంభించెను. తండి జోళొట్టి నిదుర వుచ్చెను. అరుంధతి పిల్లవానియేడువునకు లేచి మజల నతండునిదుర పోవుటచేత గదిలోనికి వెళ్ళి పిల్లవానిని. జూడకయే భర్త యింకను

పదునేడవ అధ్యాయము రగ రాలే దని మజుల నిదురించంబోయి నిద పట్టక లేచి కూర్చుండెను కూర్చుండి; పైకి వినణడునట్లు తనలోం దా నారంభించెను. “అళ్చా! ఇట్లు కాదుం ఇచజీపటినుండి వచ్చిననుస ే 'రాకపోయినను సారే ముందుతిని కూర్చుందును. _,ఉద్యోగమ్ము పోయిన్ల _ తరువాత నాలస్యము మతీయెక్కువగు మన్నదిం _ అండవాం(డు చచ్చిర్యో (లుతికిరో విచారణలేదు. అసలివ్వేళ వచ్చునో. రారో! అ _త్తయ్యను "లేపి మే మిక్వరము కానిత్తుము అని పోయి. యతత్తగారిని లేపెను అమె లేచి ఫొంచెరు వేన్నీళ్ళు 'పెట్టితివాశొయని యడి గను. అరుం ధతి “పెట్టితిని. చల్లారిపోయియుండును, ఎక్కడి "శీటరికి? సంజవేళ ననలగ వంటచేసికిని, ఇప్పటికి దిక్కు దినాసు లేడాయెను. ఈ అవేళ భోజనములతో నాకేదో పద్దవ్యాధి వుట్టి నేను (బతుకను లెండు అదియును దగ్గజకు వచ్చినళ్లు యున్నది. అనెను, గదిలో వినుచున్న ధర్మా రావునకుం దన చమత్కా-రములోని సగము సరదా చచ్చినది అరుంధతి మజుల నిప్పు రాంజచేయమందురా!” అనెను. సావి(తమ్మ: అగ్బాయి భోజనము చేసెనా? అరుం: ఇంతవజుకు “వేంచేయలేవు సావి; వాండు రాకుండన ఓఏ మనము తినుట? అరుం: వారిత రార్డు వచ్చినచో నీవరశీ వచ్చియుండవలయును. ఊరిలో నెంతమంది బంధువులు! ఎక్కడ భోదనముచేసి పండుకొనిళో! వందపీలుపులు పీలువలా సావి(తమ్మగారు లేచి చన్నీ ళ్ళే పోసికొని వేరే విస్తరి "వేసి = కొని కూర్చుండెను, సం కాంతిపోయి నెలనాళ్ళయినదా వలి మిక్కి- లిగా "వేయుదున్నదిం “ఉహూహూి యని వణంకుదు సావ్మితమ శ్రా ఫలజోరము చేసెను, అరుంధతి తాను వడ్డించుకొనుచు “నన్నము గిన్నెకు సగ మైనది పిల్లి యేమైన తినిపోయెనాయేమి? మూంతేమూంత గానే యున్న బే! విస్తరియంతయు6 దడిగా నున్నది, (బద్దలూడిపోయి నవి. మా కుమారుడు వచ్చెనా? అనెను. సావి(తమ్ముగరు “జీను చూడలేి దసెనుం + న్‌ అరుం; నేతి గిన్నెయు? వజ్జిగతిప్పెలయు. నెచటనున్న వచట

"లేశ్ర. వారు వచ్చి అన్నము పెట్టుకొని తినిరి కాంబోలు! అయ్యో! నన్ను లేపరాదా! "తాము "పెట్టుకొని తినుట యెందులకు! నే నిచ్చట "జీని పన్నది! సావిిత్రవ శ్ర వానిని సాధిందుదున్నాన్తా. వాండు

ర్‌ళిలి వేయిపడగలు వచ్చినాండో లేదో! అరుంధతి *ఇంకనుననుమవూనమేనా" అని దీపము తీసికొనిపోయి గదిలో. జూచినదిం ధర్మారావు పకాలున నవ్వెను. అరుం; *నేను మడిం నన్ను ముట్టుకొనకుండు!” ధర్మా రావు 'తాశకనే "తాణెను, అరుం; అంత దొంగతన మెందులకు? మా యిష్టము వచ్చినంత (వొన్టుపోయి రండు! ఆశలి యందచజకు నొకటియీ. మోకు లేని యాంకలి నాకా? ధర్మారావు కాంగిలింతలో నరుంధతి నలిగిపోయెను. అకుంధతి; అన్నిటి కొక్క మందు వమ.న్నది? ఎన్ని తప్పులయినను దీనితో సమసిపోవును. బదులు ఇెప్పినంగదా? ఊరక నవ్వ్వటయే. శిరిగినచ్చిన యరుంధలిని సావ్మితమ్మగారు “జ్ఞాడ్రీలోనుంచి త్రీసి కొంచెము నిమ తాయ వేయు మనెను ఆమె “నేను మడికాదు” అనెను,

మిగిలిన వ్లిన్లిరము సర్వథా విబ్బంభించెను, పగలు అెండు జాములప్పుడు నూర్యాతపము మండిపోవ్రచుండెనుం (దౌణములు 'సేలువలు కప్పుకొనుట వాంభించునుం పూర్వ ర్తువులయందుందెలుం "బేశములో నేసిన గుడ్డలు మామే కట్టుకొనినవారు శిశిర స్తు, _ రాగానే కాళ్మీర ఫు సేలున్రలకొజపల బంజూబు' రగులకొజకు బయలు -చేతిరి. ఈ అయ్యులు 'వేసంగి నాటికి స్లాస్టోదాకల బరుగాత్త రని ఆజీ్‌మి నమ్మిక! ఒడెళ్ళుపగిలి నిత్య్మతైెలసంస్కారమును వాంభించెరుం "పెదవులకు. 'బేకునేయి మిక్కిలి (వియతమమైపోయిను.. పొలాలు కొన్ని పనలమింద నున్నవి. కొన్ని కుప్పలు వేసిరి. హేమంత బుతువ్చు తనదారిం దా "వెకుకంబట్టినను:. విశిరము కొంత మంచును గురియుదచునే యుంజెను. వరి కోసిన(మోళ్ళు “కేలంగురిసిన మం మనిండి నడచుచున్న ప్పూడు కాంపులపాలేగృ పాద తాడీతమ్నులై జానువ్రులనజుకుం వాదములు తడిపెను కడచినయింటి ధాన్యము నిలువలేని రైతులు కుప్పలు కొట్టుకొన నారంభించిరి. పచ్చి నేలమిందం చాలేళ్ళకు గళ్ళము చేయుట తేలికమై మజునాండే కుప్ప పడం్యదోసిరి. కుప్ప నూర్చి? చుట్టు కడియమువేసి? తూరుపోంత బోస్తి ధాన్థము. రాశి వోసి యానాంటికిం (బొద్ద(కుంపటచే మజునాండుగాని కోమటికిచ్చి కొలుచుటకు వీలులేదు కనుక గొంగభులు కప్పుకొని కాంవులు కడియములలోదూరి పండుకొనిరి. న్థిలిరము సర్వ జంతున్రలను వృద్ధ

పదునేడవ అధార్షయము ్‌ఫలి ములుగాల జేసెను ఒడళ్ళు మువతలుః తనూశ్చిరఃకంపము నాపాదిం చైను, జనుము చక్క_లా మొక్క. యొత్తైెనుం . ఒకనాంటిఫొద్దున గణాచారి స్నానమాడి, కుఐకుమ బొట్టుపెట్టి, "తెబ్లనిచీర దాల్చి జపావసానమున నెండిన 'వేంపమండ నొకదానిసి6 బుచ్చుకొని బయలుబేజెుు.. పరిసమష్య్మమైన యీ వేపమండ యొందుకో! ధర్మారా వనుకొన్నట్లు రామేశ్వరము (గౌవములో లేక పోవుట గణాచారి;ం (ియమైన విషయమ.గానే తోంచిరది.. కాని యామె (సౌంమున కొకటి రెండు మూడు? నాలుత బెడంద లయ్యెను, అమె దారివెంటం బోవుచుండంగా రాధాపతి యొకరుగా వచ్చెను* ఆమె దదూశచముగా6 దొలంగిపోయెకుం ఎజ్జనివాండు వలె ఫూవ్రువంటివాండు? పరివమ లితమైన ఎలెలసంన్క్యృత శీశబంధమువాండు, నిరంతర హం సీగడళ్ళటాసితవ శ్రవసనములవాండు --- తక్ను జూచి యీ విచ్చిప దూరము 6 బోవన్సునేరి? ఆధ్యయనములు చేసి, వైళ్వ "బీవాములు నెజపీ యుభయ సంధరల స్నానమాడి: యగ్నిహో (తె మును జేసిన మహానుభావులకు గామ(కోధాదులు మడియలేవు. అఇకరులను నిందించుటయే గాని ననాతనమతానుయాయులంత ఫఘోరక ల్మషులు సృష్టిలో లేరు, వా రన్నిసాన్లు స్నానముచేసి కు కొన్న మడికన్న పరిశభములై న వనశ్ర్రములతో డి "కాను యొక్కువ శుచిగా నున్నాండు! ఈ పిచ్చిది తనబ దూరముపోవుట యేలనొ! అన్నిటికన్న మనస్సు (పథానము- మనస్సు నివ్మలవ్మముగా నుండినం జూలును, తన మనస్సు నిష్కల్మమమా? వీల కాదు? ఒఫ్కొ క్క_టప్వూకు కామావిషఘ్టమై యొడలు జెలియక రీ:మియో చేసియుం డును. ఆ మత్తుపోవువజ కేకొని; తరునాతం దన మనస్సుకన్న నిష్షున్లు మెనది లేనే లేదు. అసలు కామమే గోమయమువలె సహజముగా6 బునీతమైనది. దానికి నుపాధిభేదమువలన నుచ్చనీచములు కల్పించ రాదు, గణావారి తనదారిని దాను బోనచుండజెను కోటముందుగాం బోయి వురపాలకసంఖు సౌధమువు ౦దు నిలుచుండి; యొండిన 'వేంప మండ నచట వదలి సౌధమువంక నాశ్చర్యు దృక్కులతో. జూచు చుండెను చందా రెడ్డి లోనుండి వచ్చుచుండెను. అమె యతనిని సమోపమునప రానిచ్చి "వేంపమండ శాలితోంగదపెను, చండానెడ్తి

ర్‌లి( వేయిపడగలు చాచవెను, “వమిటోో యీముసలిడానికధ! 'యేమియునర్థ మగుట లేదు, పురపాలక సంఘముమి(ద౬ బట్టించినబేమి? తననేమి కాదంటిమా? అవునంటిమా? మా గోల మేము పడుచుండంగా నీమె శెందులకు! ఈమె 'నేమైన ననినవో "నేమి వచ్చునో? వెనుకంబాపము కాలువాంచి చాధపడుచుండలా నెవ్మదింపించినది. ఈ యధ్యత్ష పదవి మిథ్యా గారవమా[తనే గాక్క యొరగించున జేమియు6 గన్పించ "లేదు, (పజలకు మేలుచేసినట్లు తీర్మానములపై 6 దీర్మానములు. నాక వాని వలన లాభ మేమియు గన్పించుటలేదు. ఇంక నాలుగుదినము లలో నిర్బంధ (దాధమిక విద్యాపిధానము తీర్మానము (ద వేశపెట్టం బడును, దీనివల్ల 6 (బయోజన మేమో భగవంతునకు. 'దెలియవల యను "నే నిన్నాళ్ళు లధ్యక్షుండుగానుండి యిష్పూడు స్పురపాలక సంఘములోని బోలుతనము బయటికి వెల్లడించినచో నాక తప్పూ ఈ గణావారి యూరి మేలంతయుం దనకు బట్టి నట్లు దేవ్రలాడు నేమి? ఇంక మజటొక యూంరికి సీ యిబ్బంది "లేదుః సర్వ చేవతలును (మమ్ము6 బట్టుఖొని "చేవ్ర్లలాడెద ేల? తురకవాండు వచ్చి గంగానవ్శూ నెత్తీనల్న 'జేయిం జెట్టంగాల గాంపువానివై యుడీ యేడ్చినదంట! శాఖోపశాఖలుగా * "దేశ మెల్లెడ నీ నాగరికత (పబలిపోవుచున్నది. _నిర్బుధ (పాథమిక విద్యావిథానము చాల (శేస్థ్రమెనది. గవర్నరుగారు మొదలైనవారు మెచ్చుకొనందగినది. వురపాలకనంఘుము పట్టణమునకు. జేయు మేళ్ళలో నిది యొకటి. తప్పకుండ మా ఫుఠరమునకు వ.౦చి దినములు వచ్చె ననియే యనుకొనవన్చును”, _ ఇంతవజ కూహ వద్చువజుకుం జం(దారెడ్డి తన యింటి ముంగిటికి వచ్చెను వాకిట నాగన్న సెట్టి కొడుకు వేంకటరత్నము కూర్చుండియుండి ెడ్డివద్చుటతోడ నే లేచి నమస్క-రింెను. రెడ్డి యన్నాండు: వమయ్య్యా! ఫావ్లకారు! ఇది యంతయు మోకును మాకును బట్టి నదిం | వేంకట; చిత్తము, చిత్తము, రెడ్డి; వనో పనిమింద వచ్చి ' నావు! వేంకటఏ వమియులేదండీ! చేవాలయములముందు పందిళ్ళు 'వేయించదలంచుకొన్నాము. సప్తావాము 'మొదలుపెట్టినాము అల యమున శెదురుగా నున్న రామావధానిగారి "పెద్దదావడిలో వంటలు ఇంక భజనలు నాటకములు; భోదనములు నన్నియు6 బందిళ్ళలో-

పమచశేడవ అధ్యాయము ర్‌ఫ్‌ఫ్‌ పందిసృ కోట రోడ్డువరకును వచ్చునండి. చందా; ఈ రెండువందల గజములు. పందిళ్ళే! వేంళటవ అవ్చనండి. నాటకములు? పగటి 'వేసూలు. హరికథల: సేవమేళాలు-లతులు వచ్చునండి. రెడ్డి; అయినచో స్వామిక శ్యాణముకూడ 6 గలుపరాదా? వేంకట: దొర గారు కలసి రావలదా అండి. వారికి చేశ్రనిమాంద నంత (శద్ధ "లేద నెదరండి. అది యెంతమట్టుకువిజమో తెలియదు. రెడ్డి; ఎన్హైనను కోమటిబిడ్డవు, అనందలయకొన్నమాట యన్నావు. మెత్తగా నొక్కను నొక్కినావు. వేంక: చిత్తము, చిత్తము. రెడ్డి; మా నాయనయు నినశ్లు మాటిమాటికిని *జిత్తము చిత్త మనుచుండెడి వాంయట సనే- పందిళ్ళు వేసికొనవచ్చును. అర్జీ పట్టి వచో జేవ్రవచ్చు సమౌావేశమున వంజూరు చేసెదము, అచ్చముగా నేమియు నీయ కుండ సాగదు, డననమూహముమిోాంది కార్థముగనుక కొంచెము మామే ఫన్నీయవలయును. _ దినమునకం బాశ్రలాకన్న _ నెక్కువ యుండదు. ” -" "వేంకటరత్నము సెలవుతీసికొని పోయెను, అతనికి. బిల్లలు కలుగుటయుల బోవుటియుగా నున్నిది. అంతవజకు మువ్వ రాండ పిల్లలు? నిద్దజు మగపిల్ల లు వుట్టి పోయిరి. అతనిభార్య వేంపెట్ల కం (బదఖీణములు 'రాఏవెట్ల కుం (ుదమీణములు చేసనుం (వతిదినము నాంజనేయస్వామికి: గొబ్బరికాయ కొశ్షైను. సోదె లడిగినారు.. ఒక ప్పుడు దయస్థముః ఒకప్పుడు దేవర (మొక్క-రాని "చేవతలకెల్ల (యొకి.-6. శామేశ్వరముపోయి వచ్చిరి. కలిగినసంతునిలుచుట లేదుం ఒక వృద్శవాహ్మణుని జోసమడు గంగా నాయన “నీకు గొన్ని (గ్రహములు చాలి వని చెప్పి తద్దహశాంతులు చేయించి. “భూత తృప్తి జరుగవలెనని చెప్పెను. అది యొట్లని 'వేంళటరత్న మడు గంగా *నప్తావాము జరివినవో భూతతృ ప్రి జరుగు ననెను. కోమటు లకుం బెండ్లి "వేళ వితరణ మన్నట్లు అక్క-జ వచ్చెనా టైశ్యులు వ్యయము చేసినట్లు ముళొకరు చేయరు. తండి నిలువవేసి యుంచిన లత్సలు 'తొను పొగాకువర్తకముమింద సంపాదించినలత్సలు నింటిలో మూలుగుచున్నవి. తాను చనిపోయినతరవాత6 దినునట్టి దిక్కు కన్పించలేదుం భార్య యతనినిం (బోత్సహీంవనుం అళండు విరివిమింద

రం6 వేయిపడగలు. సప్తావాము సాంగించెను. కూచివూండివారు వచ్చిరి. పగటివేషూల వారు నచ్చిరి. భజన మేళములు వచ్చెను. వారికథకులు వచ్చిరి, పట్ట ణమంతయుంగలకలలాడిపోయెను. వీడుదినమ లు వచ్చినవారికెల్ల = "లే దనకుండ నంతర్చణ :ేయంబడును. భోజనములకు (గావ్మాణులవ 'వేజు వై శ్యులక 'వేజ్సు తదితరులకు 'వేజ్యుప'బేశము "లేర్పాటు చేయ! బడెను, గుండగ లుడు పచున్నవిః గంగాళిములు(కాంగుమున్నవి, వండి నవి. వండంగ్సా వార్చినవి వార్చలాం జూపలమిందికిందోడిసివి తోడ గాం గూరలు, పప్పులు వులుసులన్నములు వంటపందిరి యంతయు గలకల లాడిపోయెను. పందిళ్ళలో భదనలు చేయుచుండిరి, పల్నాటి నుండియు ఒంగోలు నుండియు భజన మేళములు వచ్చెను, ఒంగోలు నుండి వచ్చినవారిమేశిము బహూువ్ర రాతన మెనది*రెండుమూ6దు వందల యేంత్హ నుండి తెలులపేశమున వారిక్టీర్తి నాబ్లుదిక్కుల వ్యాపించెను నారు రామాయణమంతయు భజనకీ ర్తనలుగా (నాసెరి. భజనసంస్థలు నశించకముందు ేశమున వాని క్యాత్మరామాలి ణమున కున్నంత గౌరవ ముండెడిది. ఇప్పుడా వంశమనీ రందజును జెదరిపోయిరి., వారికీ ర్తనలును విస్మృరింపంబడినివి, “వాంపచెడినను చదరంత కాదా యన్న ట్లు వారి _ వంశములో నింకను భజనఖత్తు తెలిసినవారు వుట్టుచునే యుండిరి వారి రామాయణకీ _రృనలు భావాభిరామమ. ధా రాశుద్ధికలిగి గొప్ప భాషూపాటవమును (బోటించును,. ఒక నాంటి మధా్థన్నాము వారు కీ ర్తనలుపాడి భజనచేయుచుండిరి.. ఒక పాతిక యేండ్ల తదర్వశీకండు తరంగములుపాడుచు స్ట్రళ్య వ. లుచేయుచు వారి రామాయణములోని యొకక్సీర్తన నందుకొని ఫజన మొదలు పెబ్రను. వానుముంతుండు మండోదరినిం జూచి, సీతాజేవి యనుకొని యా రామచంద(పభువ్రు ఛార్యయే మైనచో నిట్లు సాలంకారమొ 'యేలయుండునని శంకించుకొని “న క్తంచరాధినాధురాణిగాని యీమె "పెజరాజీవాక్షి కాదురా” అనుక్షీ _ర్తన పాడంజొవ్చాను. వారయనియో గులు, కెలులపభావ ననాదినుండ్‌ పోష్‌ంచినవారుం ఆంధ నారస్వత మ నేక-ముఖముల వారి (పతిభాళ క్తులచే విరాజిల్లినది. ఆ కీ ర్తనలో'ని లయచేత పందిరి కదలాడిపోయును. వారప్పనాయండు సప్తాహ మారంభించినది. మొదలు పందిరిలో నే య్రూజను. "బేవదాసి సర్య

68] వదునేజవ అధాయము 587 కాలముల యందును _ చేవాలయమునంబే కాంపురముచేయు చుండెను, అమెకుం దానునేర్చిన నృ మివచ్చిన విద్యాతరంగముల యం ేమూలకు వచ్చు ననిపించెను. ఒకరికన్న నొకరు విద్యాధికులుం వెటూరినుండి ఆంజనేయులుగారు వచ్చిరి. ఆయన జాలనగోపాల తరంగమును మొదలు సెళ్షైను, పందిరి యంతయు శబ్దముచేతం జిగిర్చి నట్లయ్యెను- (మోవానరాగము.. ఆట తాళము)

ఉభ్రాలనోపాల! మా ముద్ధర! కృష్ణ! పరమక ళ్యాణగుణ కర!

నీరదనీలక భేబర! కృష్ణ సరుపవ.కొస్తుభకంధర!౫

తరంగము భోఉనమ్ములై సతరువాత రాతిరి పదమునొకండుగంట లకుమొదలుపెట్టిరి. తెల్లవాతను* సూర్యోదయ మగుముం డెను. తరం గము కాలేదు. మడ్దెలవానికిం జేయి యాడుటలేదు, వాయులీనము జతకూర్వ్పునతినికి 6 'జేయిపడిపోయి నాల్టుగంట లైనదిం "వెనుకనొకసారి 'శ్యాగరాజవ హోత్సవసంద ర్భృమున బందరులో (శ్రీ హరి నాగభూవ ణముగారి యింట నాంజనేయులుగారు గోపాలకృష్ణ తరంగములను ఇాజెను, నాగభూవణముగారే ఫిడేలు వాయించిరి, చివరకు నాగ భూవమణముగా రనిరి “ఆయన యా విద్యలో (బవ్మావేత్తం ఎప్పు జేతోవ (లొక్కూనో జఇెలియదు* సర్వథా విమమగతితోడ నేప్రారం భించును. వివమగతులే పోవును, ఎచట నేమలువు తిరుగునొ తెలి యదు” గొప్పగొప్ప మాగ్షంగికులు తత్కాలవ్నేపమునకువ వ్చి లయ పోకడలు కెలిసికొనిపోవుచుందురు. సూర్యోదయ మైనదిం

*ఆఅన్నమయాదిము పంచసు "త్యా మంతేర మానందపి[గవాం.

ఉన్నతఫల మామనంతి కే జగదుదలయాదిము లక్షితం

తదెతంమేవాసి తది తంయమేవాసి త తృరంచేత త్రంనేవాసినూనం”ి

ధ్‌ భు ఉట 0

అంతవజకు వచ్చెను. దీపములు తేలతెలపోయెను, కన్నులు జ్యోతులవలెం బెట్టుకొని చూదుమన్నది మువ్వుశే-(శ్రీ వేణుగోపాల న్వామివారును గిరకయుు హరప్పయు*

అనాండు మధ్యావ్నాము రాతిరి నిద'లేకపోవుటచేత నెజు "పెక్కాిన కనులతో ధర్మారావు వఏధివెంటం బోవుచుండంగాం జం(దా రెడ్డి కనిపించెనుం

ర్‌లిరి వేయిపడగలు

ధర్మారావు రాతిరి మారు వచ్చితిరా? రెడ్డ ; రాలేదండి! చాల బాగుగా నున్నదంట! ధర్మా; వమిగాగండి! అయా నృసింహో పాసకుండంట, అంత బక్కుసలుచని మనిపి, ఆ యొడలిలో నంత యోవిక యొచ్చటనున్నదో? ఉపాసనాబలము కానిచో రాతిరి పడ్డ (శమకు వారవ రోజులు (వక గావేయవలయును, మిరు నిర్బంధ (పొధమిక విద్యా విఖానము నమలులో "పెట్టుదురంటగ దా! రెడ్డి;అవు నండి! ఎల్లుండి యో; ఎప్పుడో సమావేశము జరుగును. ధశ్మా: వీరిని నెల కింతయని యిచ్చి ఈ (గౌమములో నుంచుండు. "లెడ్డ: (టాధ మిక్‌ విద్యకు దీనికి నేమి సంబంధము ? ధర్మా; విద్య యసంగా నే మని? అతురములు నేస్పటయ్యు వంకరదస్తా-రి (వాయించుట యునా (పతినారికిని సంగీతిజ్ఞానము) లయజ్ఞానముకూడ సునివితమె యుండుట) విద్యావిధాన ములో (టైధానమైన విషయము. పూర్వము మన దేశములో నిట్టిభజనలు? వీధినాటకములు మొద ఖై నవి విరినిగా నుండుటచేత నవి యన్నియు సర్వజనులకును య ధేచ్చ్ళముగా6 జూచు టకు వీలగుచుండుట వేత నందజకును సంగీతజ్లునము. లయజ్రానము, " సహజముగా గలిశెడివి, ఇప్పటినాటకములలో (శుత్మియుండదు; లయ యుండదు, అన్నియు. దప్పుడు(ుతులు పెడ తాళములు, హృద యము ధావౌన్నళ్యముచేత బెగియుట కలుగమ. అట్లు కలుగవలయు ననినవ్రో మల నీ సంస్థలవద్దకే పోవలయును. మన పూమ్వ్యలు చదు వనలా హృదయ పరిపాకము కలిగించునది చదు వనుకొనిరిగాని? చదువుట, (వాయుట చదు వనుకొనలేదు. పూర్వము విద్యయే యున్నది. లేని దిప్పుడు. విద్య మోతుపర్యవసాయని, ఇంతలో నెవరో వుర పాలక సంభుకభ్యులు రాలాం జం(దా రెడ్డి వెడలిపోయెను. అఆ సాయంకాలమున అప్పునభొట్ల పేరిశాశ్రి గారి ఫురాణకాలన్నే పము జరిగాను. ధర్మా రావ్రపోయి కాలేజీ విద్యాజ్థ లందతీనిరవ నని యా హ్యోనించెను. ఆవుహజాపండితులు నోవికాగీతలు పురాణము చెప్పుదుండిరి. ఏమి వురాణము! నోవికాగ్‌8ిలలో నుపనివు దర్శము లన్నియు నిమిడియున్నవి.తదర్థ పరివోవమణకొరకుశా స్తు్ర9లవారు పూర్వమిమాంసు యుత్తరమామాంసల యొదనుండి (తవ్వుళొని వద్చుముండిరి. వైదికసరస్యలి దివ కేజోవిరాజమూన

టై. స స్ట్‌ జ్‌ విరాజమానమై యాయన

పఫపమనేడవ అధ్యాయము సన్‌ల

ముఖమండలమున విరాజిల్లుదుం డెను వచ్చిన కాలేజ్‌ విద్యాష్థలు “ఇది యొక వాద_స్తఫ్టగోల!ి అని వారిదారిని వారు నిష్మ్రీమించిరిం మజునాండు ఫురంజనోపాఖ్యానము వు రాణమువెవ్పిరి. వమివాబ్మధు రిమ! ఎఎత విచితమెన వ్యాఖ్యాన్నవై 2 0! అద్ర వీ మంతయు నాయన (తవ్విపోసింట్లుండెను, ఉపస్‌వత్తులు పురాణములు వేదాంగ ములు) వీనియం౦మంగల నిగూఢార్థములన్నియు గుంభించియనువదించు చుంజెను, ధర్మాఠా ననుకొనెను, “ఇంతగాప్ప సంస్థ యెొందుకు€ గాకుండ "చెడిపొయినది, ఫవురాణము కథాళల్చవన్నీ. బాలుర శెన్ని (గ్రంథములు వెస్పినల బురాణకథ లన్నియు వారికి. 'దెలియును? తెలిసి నను నింత వృాదయంగవమముగా నెట్లు 'తెలియం గలవు? శే(తేంటది యముద్వారాకన్న (శవణం్యదియనుద్యా్యారా విద్యు చప్వూన మనస్సు నకం బట్టును; త్వడ్జివ్యో న్యేత్య ఘా ణేం్య్యదియముల కన్నంతభౌమ మైన స్ధితి (శవశేంద్రియముసకు "లేదుః (శవణేంగడియము దివ్యభవ' మార్గ ము౪కు మధ్యభాగమున నున్నది= అందుకనియే పూర్వవిద్యలన్నియుం _దదిం(దియములర్వా రా బోధింపయిడినవ్వి వేదము (శతి మైనది వురొణములు నినివ ప్వూడు పురాణములు వెప్పువారి కక్తిళొలంది వట్టి

కథలుగాంగాక మనస్సున ఒరుగుమన్నవిగా భాసిందదన్నవి. లోకజ్ఞాం

కైన పౌరాణికండు వురాణము వచెప్పూవేవ నేభావ మెబ్లు (పకటించ

వలయునో యస (పకటించును అదియు నొక నాట్య విశేమముం

అపరిపక్వ మనోభాన్వ లకు (శోతలషం (దచ్భవామువలనం ద _త్తద్భా

వములందలి యథాన్థన్వరూ పము గోచరించును, ఇవె విద్య నేర్చుకొను

టకు సరియెన మాగ్గము* అనిద్యకు సార్యజనీనళ్వో ఎ కలదు, ఒకసారి

యొకవ హవొారాణికుండు హరబ్బవాయని యొద్దకు వచ్చెనంట! అనేస

లైన పండితులు వచ్చిరి ఒకరు భాష్యాంతి వైయాకవణులు;

ఒకరు బాఠళాంత తార్కికులు.. ఒకరు పూర్వమోవమాంపకుటు---

నిట్లుంటిరి. “అయ్యా! విా శేశా్ర యునంవ౫ బండితు లని యా

(ఛావ్మాణు నడుగంగా నాయన “=ను పొరాణికుడి నని ఇప్పెనంట

అందబజును వివాసించిరి. ఆయన “నవ్వినం గాదు వురాణమ విన

వలలమిననెనంట! నచశేనని నాయండు వొలునుచేసెను, భారతేదము

ఫురాణము వెప్పుట (పారంభించకముందు “కత్తులన్నియుందీసి యొక

క్‌ష0 వేయిపడగలు గదిలోనుంచి తాళమువేసి, కాళవ్రంజెవి నా కీయులి డనెనట, అది 'యేమనగా నావురాణము వినవలసినచ్రో నశ్లే చేయవలయిు” ననెను, (దశివిషయమును. బేలికగా “పిచ్చిముండాకొడుకులే యని నిరాక _ రించు నేటివారివళెలాక విషయపరిజ్ఞానమునందు (శ్లాళువైన నాయండు సళా్యయుధములనొకవ్రోటనుం చి? "తాళ స్పుంచెవ్‌ యాయన కిచ్చి ఫ్రరాణము బెప్పుమని య్యాజ్జయివ్చైనుం అయన _ మొవలిడి కొంతదూరము పోవ్లువజకుం గురుపాండవ్రల పంస్పర జ్వేషా్న్నీ సభ్యు లలో నంటుకొని, (శ్రోతలు "రెండు పతములుగాం జీలి (పతివాపప గత్తులకోనము కటారులకోసము వెదకిరంట. 'తాళవుంచివి (బౌహ్మ ణునియొద్ద నుండుటచేత సరిపోయినది. పౌరాణికు లంత గొప్పవారు. చక్కగా వృాదయభావములకు వాశే పదునుపెట్టగలరు. హృదయ భావములక్రు" బదును తెన్పుటకుంగాక వానిని నడవిగా వర్థిల్లంజేయుటప సానుకూల పడు చున్న విదా పద్ధతి వినప్టమైనది పో! దానివెంట నా "దేశమును వినష్టమైనది పో!

"దేవదాసి కనులలో వత్తులు వేసికొని తరంగములు విన్నది వురాణములు విన్నది. దివారా్యాతము లను కూర్చుండి యుండెను* రత్నగిరి భోజనమునకు రమ్మ నెను* ఆమె కొడలు తెలియదు, అల యములోని మై వేద్యమిడిన చ(క్రసొంగలులు; దథ్యోదనములు, నారి “కేఠఫలశకలములు లీనునుం భోజనములవేళ పోయి యాలయములో.6 గూర్పుండును. భోటనములై'నవెంటనే మజలం గాలత్షే పములయొద్దప వచ్చును* అరుంధతీ రథంతరులు దివార్యాాతములు 'జేవదాసితోనే “గడుఫ్రుముండిరి. 'రెన్నాళ్ళయిన తరువాత వాశకే వంటపండిరిలో నుండి పదార్థము తెచ్చి (పతిపూంటయు ేవదాసికిం 'బెట్టుచుండిరి. హరప్ప నాయనికీ భోదనము సప్తాహములో నుండియీ 'వెళ్ళుచుం డెను. ఆయన యీ యీడుదినములు సప్తాహభోజనముగాని చేయనన్నారంటం ఈయన యెచటనో (సాంతమనిస్కి వందయేం్ర (కిందటివాండు

ఒకనాంటిరా(తి యతుగానము జరిగను, వయూరో తెలియదుం ఒక జంగమాయన వచ్చి (తిఫ్రురాసురసంహఃారము యత్షగానముం జేసెను. ఆయనతలమి6ంద గుం(డనిపాగ, పాగచుట్టు నక్కీ.మడతలు) అపాదకంఠము జీరాడు పెద్ద య౦ంగీ! యంగీచివర 'కుచ్నైలలు దట్లమె

వదునేడవ అధ్యాయము రే యతడు నృళ్యముచేసి గిరగిర తిరుగుదున్న ప్పుడు గుడారమ వలె నగుచుండి యొక విచ్మితకోభం 'దెచ్చుచుంజెను, నడుమునందొక వన్ర్రము విగించుటచేత నా గుడారము వటవాలుగా నగుదుండెనుః వై”ెక యుత్తరీయము) కాళ్ళకు గజ్జైలు కుడిభుజముమిందతంబురా (వేలితో తంత్రుల మోటును. కుడిచేతి బొట్టనథవేలికున్న కంచుగిల క్‌లు (మోళగించును, అదిరొొుక విద్యః భఛావానుగుణమైం. రాగము, తదనుగుణమైన లయయు భావమ.వెంటం గ్నీర్తన ఫణితి మారును రగశలు3 కందార్థములు చమత్కా-రముగా నుండెను. న్లిన్చలకు విష్బం భించి బాణ్యపయోగనోప సంహోరములు చేయుమన్నప్వూ జసురులు "వేలకు వేలుగా మడియుమున్న స్పూడు. క్షీర్తనలలోంగలసి తాళము కిణ కిణ లాడినదిం తద్ధ్వనినుండి శతు సంహారము జరుగుచున్న దే యన్న భావ ముప్పష్మిల్లినది. పూర్వము మహానంస్థ లె విద్యాన్యా పక్కులై న యీహపురువములంద జును నేండు దరిద్భులె, తిండికి లేక యల్లాషు చుండిరి. ధర్మారావు కొకు తోంచినది. వీధినాటకములు చూచిననుః భజ నలు తెరంగములును యతుగానములు దమూచిన వారుపాడు రాగములు (పళ్యేకముగా భావము నిమిడించుకొన్న యొక యొయా్యా రమైన ధ్వని విెళేనములుగాః గనబటజెను. నేడు చేశములో మోహన, కళ్యాణి? శవాన మొదలై న రాగములు పొడుచున్నారు. రాగము లివియే, కాని భాయలును బాణియు భిన్నముగా నున్నపిం ఈ (౯ొ _త్తాణి మధుకవని దెచ్చిరి. (ఫొత్తవాణి మధురమగునో కాదో అెలి యదుగాన్ని (పాంతబాణి యందలి భావవిస్పస్ట్రృత పోయినది. - జేంటి కందటును బూర్వవునాణి ననునరించిపాడినవో జిగటకాంభోజి యని వీధినాటకము పంపిణీ యని యాక్షేవించుదున్నారు.. (గడ్డి యుస్తుచేనిలోలిడి నట్లుగానున్న యీ నూత్న పద్ధతి సర్వవిక్య-"యంకు "వేరు పురుగువ లె దోంచినది, జీవితము శిల్పమువంటిది. (ఏ యోజన రహీితముగ నేవియు నుందు, శిల్పమునకొక దుర్వాాఖానము బయలుజేరినది-నిల్పము కొజశే శిల్పమని. మతములలో న్నా్తిక మత మెటువంటినో శిల్పపద్ధాంతములలో సీ సిద్దాంత వ ట్రిది+ ఈ జగ్తిక్షే యున్నది ఇది యిస్ణండుటయే పరమాస్థమని. అంకాచే .సంగ్‌తము విశునవుకు *నాకు మధుకమ.గా నున్నది కాన్చన నేను

ర్‌ 12 వేయిపడగలు వినుదముంటి ననుట యవ్యక్రవుమాట. సూత్మముగాం జూచినచోం చానియం దతండొక భావమును నిరూపించుదున్నాండు. సంగీతము, శిల్పము, కనిళ్వమ' వీనియందు భౌవ ముట్టిపడనలయును. అదియే. రసమునకు హేళచువు. మొదట భావమనంగా నేమియో కెలియవల యునుగదడా! సప్తాహ మేకునినములు వపూ_ర్తియయ్యెను. పేట(పజలందలు నా నడుదినములు నచ్చటనే భోడనములు చేసిరి. (గౌమములోని వృద్ధులకం పూర్వపు రామదండు రోజులు జ్ఞాపకమ: వచ్చినవి= ఒకనొండు ధర్మా రావునింటి!6 గబీరువచ్చెను* ధర్మా రావ్పువకు ముప్పదియేండ్లు జాంటినని, కబీరు తనయింటికివచ్చుట ల-తండెటు గడు, కబీరు మునుసటివలె లేండు. అతడు కొంచెము వృద్ధు డయ్యును. "వేపు మూధునిక మయ్యెను మనసులో మామ: (పాత కబీశు... చేవదాసి యాలములో. నృత్యము చేయుదున్నప్తూడు (గుతిపోయుటకు వచ్చిన కబీరు వురపాలక శభ్యుండేమిటి! ధర్మా రావు కచీరునుజూచి- రమ్మని లోనికి. దీసికొనిపొయి. కూర్చుంష॥ బెక్సైను. “వలుపనిమింద, వచ్చితి" వని యడిశానుం వ్‌ కచీరువ శాబూ! నిర్భంధ (పాఢమికవిద్యయంటం -శీవ్టు సంభ సమావేశము. జరుగును. దాని స్వరూపము నాకుల గొంఛెము వఫ్పవలయును. నేను శేప్పు నూట్లాడవలసి వమ్చునేమో! అంమకని వచ్చితిని. ధర్మారావు నవ్వి “సే. దని చెప్పమందు!ి వనెనుః కబీరు; ఈ విదర్భ మన కవసరమా? కూడికలు, తీసివేతలు; చదువ టయు్యుు (వాయుటియు నందుకు వచ్చిన౦దు వలన (వయోజన మేమి? ధర్మా; (వాయుట వచ్చినచో డబ్బప్వూ తెచ్చుకొని నోట్ల మింద దస్కతు చేయవచ్చును. చదువుట వచ్చిన.వో రైలుస్టేనను వద్ద మాస్టరు టిక్కెట్టు మనమడిగిన యూరికిచ్చునో) యింకొక యూరికిద్చునో 'తెలియవచ్చును. క్‌బీకు నక్వెనుః ధర్మాః ఈ విద్యావిధానము వలన లాభ వమసునది మనకు లేదు, ేశములో నృత్తులు చెడిపోయినవి. గనుక నీవిద్యలవలన నేమో సంపాదించవచ్చు సని లోకమున కాశ కలుగవద్చును* వృ_త్తివిద్యలో6 జదువకొన కుండ నే సంసదాయమ-'వలన6 (ుక్‌నాడును దనయింటిలోననే నేస్ప

పదునేడవ అ ధార్టయము గ్‌్యఏ

కొనును, పది పదునా 'రేండ్రవయస్సు వమ్బవజుకు6 గులవిద్యయం

• చారితేరునుః కులవిద్య యే కూడు పెట్టును. ఇవప్చాకు కు విద్యలు ఇెడి పోయి సంపాదిందుటకం జదుకొన్చఐవలసి వచ్చుచున్నది. ఈ చదువు పూ_ర్తియమెో తకువాత నప్పుడు నేర్చుళొనవలయును వృ ్ర్‌వి వద్ధ అందటును జదువుళొనుటుఅందణటుకు దదువుమోంగ నే సంపాదించుట- ఇది యసంభవము, ఉఆందటు నుగ్యాగస్థులే శావలయును.- మొదట కులము)యందు ద్వేషముపుట్టిందుకొన్సి కుావృత్తులు మాని వేయుట వలన నీ సంకటము (వొస్తించినదిం సర్వ పనులు నొక్కుటియేీ. కుల వృత్తి వదులుకొనుట యొందులకు! వమనబేళమునణ గృమికుండు విద్య రానివాంయ. అమెరికాఫోయి సస్భవగాయివృ్సి చదివి వచ్చిన వాండు వివర్థవచ్చిన నాండుం ఇంటిలోనున్న న్తైద్యము కొడుకు నేర్చు కొని భిన్నవిస్తువ్రలగుణమి లు నాడీపరీతు మొవలై నవి బహ్ముకుతమె సవాజముగా ైద్యుంచైనవాండు విద్యరానివాండు, నాలుశేంన్లు ఇవెన్ననగరములో నుండి డాక్ట్రరుపరీతు చడివినవాండు విద్యవచ్చిన వాండు, ఈ రీకి౯ వివ్య వచ్చుటకు రాకపోప్పటకు హద్దుగీయియిడిన 'జెచ్చటనో 'తెలియుబలేమ. ఆగం ఇంగ్లీషు చదువుమోంద నేమో యన్నట్లున్నది- కబీరు; అసలు వివ్య్భయనంగా నేవియో చెప్పాడు ధర్మా ః విద్య (వథాశముగా "రెందు నిఫములు, ఒకటి వృ శోవిద్య "రంపవనె జ్లూనమ కొజుకు చదువు విద్భం ఇవి ఆ౦ండును గలుబరాదుః ఇప్పటి పాంళాలలో నున్న దోషము. వానిని రెంటిని. గలువ్రుటయేం వృ తివివ్య జీవనాధార్నమైరదిం జ్లూ'ముకొటక్రై నవివర్ధి మానిసిహృద యమునకు సంస్కా-రమ ెద్బుబ కేర్చడిసది. ఇంక నిన్బంధ(పాథమిక వివ్యవలన సంస్కారము కలిగిం చవలయునేగానిః వృ _త్తికలిగించవలయు ననిబేదు. అది కలిగించు సంస్కార మెంత యని దూతమ-* (వాయుట చదువుట సంస్కారమే. కాదుః అతురన్మూతజ్ఞ్యనకం దనంతటందాంజదివి సర్వవిషయములను ెలిసికానుట యసంభవవ.. ఈ చదువు వహికమునకం గాదు అమ మ్మీకమునకుం గాదు వీధి భాగవతములు: తోలుబొవి జలు హరికధలు యతుగానములు, జంగము కథలు-నొకటి యేమిటి సర్వమును విద్యా వబోధకొుశే వర్పడినవి* 'బేశమునకు విద్యా బోధ యీ భాగవతాదు లాడునారికి

ర్‌ 14 వేయిపడగలు

వృ _క్రివిద్య- సంఘమును రెండుభాగములుగాల. జేసి యొక భాగ మింకొక భాగమునకు బోధకము, బోధకమైన భాగమ.న కది వృత్తి, ఇంత విచితిమైన సంఘ్యూపి యుక్కడ నుండును? వాని నెచ్చటి. వచ్చట మూలచ్చేదము చేసి యిప్పూకు నిర్బంధవివ్య యనిన నేమి లాభము? కచీకు; 'అనలు విద్యు స్వరూపము చెప్పూ వినిన ఇెన్సిలరి 'కాదుః అసలువిద్య యెస్టుంపవలయును? విద్యకుం బజరవ (పయోవన 'మేవ? అది కావలయును, ధర్మాన విద్యకు బరవ (పయోజన మైనది విస్ప్వషమై స్వళ్ళుమైన భావోవదవయము గలుగల జేయుంపే చదువునకు6 (పభధానిమైనది స్వళ్ళుమైన ఛావము. నెజుగుట, అబ్టి భావము ఇ౨(వెయములమొక్క- చక్కని శిక్ష చేతంగాని యుత్చన్నము కాదు, ఇవ సంస్కారము పొందుటకు. జెప్పంబడుదమున్న విడ్యగాన (గవణ న్య లేందియములద్య్వారా మనస్సును బరి పక్యదశకుంవెద్చుబయే దిని విమయము* ఇంద్రియముల సునిశితమైన జ్జనము (వధమమ.న "నేర్చడవలయునుం ఎట్టి చదువువెప్పిన నట్టిభావనమునకు సన్నహితవృషి కలుగునో యట్టి చదువువెప్పుట యిందియమ.లకు సునిశితళ్వేము _ 'లెచ్చుట* ఇం్యదియములకుం జక్క-ని న్చిత్ష కలుగవలయునన్న చో భావానుగుణమైన సంగీతము, భావాభిరామ మైన కవిత్వము శేర్వ వలయును, లేదా తెలిసికొనవలయును. ఏధినాటకములు మొదలైన సంస్థ లీరీతిగా జనులకు విద్యలు చెప్పెను. వారిహృాదయములు సంస్కరించెను. పుస్తకములకు, నోటుబుక్కులకు ధనము వ్యయము "లేకుండ తేలికగా నంస్కారము కల్చించవచ్చునుగదా! దమ్మి డిఖప్పు "లేకుండ నాటకములు చూడవచ్చును, సినిమాలు చూడవచ్చును ఇప్పుడు (వతిదానికి వబ్బుఖ క్చేగడా! అత్షురజ్ఞానమునకన్న నిట్టిచదువు ముర్భమైనది. _నిర్బంధవిధాన వని యమరములు నేర్పుటకన్న (దస్తుతమున్న యథోగతి నాటకములు ఉఊాళ్ళాగ్య్థువు సినిమాలు మానివేసి వానిశ్థానమున వనర్థవంతమ్ముల్తైన నాటకములు సినిమా లను జూపించువునుము* సామానర్థజనుల పృాదయములు. సరిపాక మునకు వచ్చును నీన్చు నిర్భంధనిధాన మని చదువు వెస్పెంచోం జదువుచెప్పుముంటి వని నీ మెహమానునకు వాచకములు (నాయిం చిన వు_స్తక్యపకటనక_రృ చాగుపడుటకులాక దీనివలన నింకొక లాభ

69] వదునేడవ అధ్యాయము స్‌శీక్‌ మేమియునులేదు. మా సమావేశ మెప్పూడు!? కబీరు; జేవ్చ (ధర్మా: నీకు శ్రమ యెందులకు? ఇది యొక (వవావాముగాల బోవు “చున్నది. దీని నవకు నడ్డుకొనలేరు.. కచీకు; అన్లు కనయిడుచున్నదిం నేం నేను వీరిని మజలం బూర్వపు వృత్తులన్నియు నిలువం బెట్టుం డనంగా సెట్టుదురా* అది వీరికి సాధ్యమగునా ? ధర్మా: ఒక మహా (పచండవాయున్చు వఏచుదుండలా నొరిగిపోవుచున్న వృచుమును నిందించి యేమి లాభము ?

ఒకనాండు నప్తాహము దగ్ధజుకు రాధా పతియు మంగమ్మాయు వచ్చిరి. దూరమునుండి ధర్మారావు వారినియాచెను, వారి వెంట నిద్దర పురుషులు నూతనులుండిరి. ఒకంయ కొంచెము న్ర్రీవలె నటించెను, రంగావభాని వాండోు లెండవ వాడో థర్మా రావునకుం 'దెలియలేదు. అష్పూకు వారిని బలుకరిందట యతని కిష్టము. లేక యూరకుంజెను. ధర్మారావు కబీరతో మాటాడిన వణునాందు రాధాపతి కనిపించి *“వాయింటికిల బోదము వత్తురా యనెను కెధర్మారావు 'రాధాపతివెంటల బోయెను. ఇంటికి. జేరినంతనే రాధా పతి "చెంగ(లావు ! కాళ్ళు కడుగుకొనుటకు కొంచెము నీరు అెచ్చి పెట్టుము” అనెను, అతందు నీరు తెచ్చి. (కొత్త మగవానిని జూచి సిగ్గుపడి వై నున్న యుత్తిరీయము పయ్యెదవలె సప్పకొని నీరు వాకిట లో నుంచి గబగబ లోనికి. బోయెను. రాధాపత్‌ ధర్మారావుతో *“ఇతండు కొంచెము తృతీయా పకృతిలెండి” యనెనుః ధర్మారావు “తృతీయా(పకృతివలె లేండేే ద్వితీయా పక, ఫ%వలెనే యున్నాండు అనెను ఇర్వుమను లోనిక్‌బోయి కూర్చుండిరి. చెంగలావు తలువు వాటునుండి తొంగితొంగి చూదమచుంజెను, రాధా $; వవమండోయి! మోిమి6దల గన్ను వేసినాంయ. ధర్మా ఏ నా మింద నొక్క కన్నేః రాధా ఏ అనంగా తక్కినవన్నియు నా మిందవేసినా. డనియా? ధర్మారావు ఏ ఇతని బేయూు? రాభా ; అరనినే యకుగుండు. *ఏమోయి ఇట్లురా ! సీ కధయంతయు వీరితో 6 జెప్పుము, రావేమి! వీనికి. జెడ్డ సిగ్దండి. కానిమో వంటి "పెద్ద మనుషుర్ధల వద్ద "బేదుం రావోయి చెంగల్వ | ఏీరవరనుకొన్నావు ? ఈ యూరికి€ (గొత్తగా డిప్యూటీ కలెక్టరుగా వచ్చిరి, నెలకు పాతిక రూపాయలిచ్చి వంటకం

ర్‌శీగ వే యిప డగలు 'బెట్టుకొందురు. వెంగ(లావ్రు “నేను మంగ మ్మగారిని వదలిపెర్టి రానుగడండి” యని నాటకములోని నీచ శ్రీ పా(తవలె మొగము పది వంకరలు (తిష్పుకా నెను, బజలవంతముమిోలంలద వచ్చి, పయ్యెద సస్టళ్లో కొని? కట్టుఫొన్న పంచ సీలమండలవజక్రును ముసులస వక ముసిముసి నవ్దలు నవ్వుచు దన కథ ెప్పనారంభించెన్వు “మారి అనలండి; గుంటూరు దద కొర్ని పాడు* వమూాకుం బది యొకరములు మౌగాని యున్నది. అది మానాయన పాడు... చేసినాండు రాధా, అబద్ధములు చెప్పకు ఆ మాగానిమింద పదిపుట్లు నిళని , కిప్పుడు వచ్చుచు నేయుం జెను.వట్టి జఊార్భాస్యండు. అబద్ధములువెప్పు ! టకు నిధి.చెంగలాన్రఏ నాకం బదియెకరమ.ల య్నాస్లి యున్నచో మికు చెప్పుతో గొట్టుండు పడెదను, నా పొల మేమైన మిప తీసిఫొందురా? నే నబద్ధ మేల ఇచెప్పవలయును? తక్రవాతనంక్షీ మా నాయనగారు చనిపోయిరి. రాధా: ఓరి సీ దుంస తెగ; ఆయన _నిశేపమువలె (టతికియున్నాండం. పీని కిదొక రోగవుంది. తండి

• చనిపోయినాండని ఇప్ప? జేవు మాసికమనిం యొల్లుండి తద్దిమస్థా లైళ్ళలో బిచ్చ మడుగును. వెంగవ మా నాయన చఛనిపోతేదండి! మా యూర రండి! నేను బుజు వివ్పింతును. వీరి జఉశేమిటండి! "రాధా; ధర్మా రాన గారు . చెంగ(లాన్టు సిగ్దుపడి మజుల నాలుగు మెడలు (శిష్పి కన్ను లాడించి “ధర్మారావు గావగారూ! ఆని పిలిచి మజల సిగ్దుపడెను రాధాపతి సిళ్లాంచెపలే యందటును గావమై నప్పుడు!” అనెను, ' ఇవెంగ; నేను తిండిలేక మా యూరు వదలి వచ్చి వైళ్ళలో నడుగు కొనుచుండలా నీరు_రాభాపతి బావగారు "పెద్దబానగారుు చూచి నన్ను బెజవాడలోని వారియనాధశరణా లయమునకు. దిసికొనిపోయిరి అక్కడకు నావంటి యనాధ యింకొకతె వచ్చినది. రాధా ఖీ గాడిద! నోరు మూయము, పంగ: వీమండీ! మంగమ్మ అనాధ, కాదూ? అవిడకు మగండు లేంయగదా! ధర్మావ కొంచె. మిలని! తలకాయ యున్నట్ట్లున్నది. "రాథావి అది యుండవలసినవోటి "లేదు, మెడమింద నుండవలసినది? కబంధుని నఠెం బొట్టలోనున్నది ఎ చెంగ వ వావగారూ! మి “శీవియు. ననుకొనక్షండు. "పెద్దబావగాడు

పదునేడవ అధ్యాయము సి?

నాతో వరునలాడును లెండి, ధర్మా; ఇంతేనా? ఇం “శేమెన కథ యున్నదా? చచెంగవ వమున్నదండి! మంగమ్ముప్పను జూచినప్పటి నుండియు నా కామెమోంద చెప్పవద్దూ: (వు కలిగినది రాఖా: అవిశమింద (బేమ యేమిటోయి! చెంగ: (పేమ యనంగా మిరను కొనునటువంటిది కాదు, ఆమెకుం దల దువ్వవలె నసిః జడ వేయవలే నని అవిడ తిన్న విస్తరి త్రీయవలెనని. రాధా; ఇది గొప్పరకపు (గేమయే*_ (పేమ యిట్లుండునని యెవ్వరును (వాయలేదు* ధర్మా: ఇది యొకరీతి (గైమతత్వము* ఇతనికి. గొంద రనుభూయులు దొరికిళేని యివియు నొకమాగ్షమే యగును, అప్పుడు దానిని “చెంగ (లావుస్యూలు” అందురు. ఆతని (పేమతత్వమ (గంథరూపమున(వాసి నచో నితని యనుయాయులు పరచేశములందుం. బుట్టుదు మా! రాభా; ఇతని కింకను (జ్ఞ లున్నవండిః గాడిదవలెల గూయునుః కుక్క-వలె మొకుసను. అన్నిజంతువుల ధ్వనులును చేయను, మే | "మొకనాండు నెల్లూన ఫురాంతభూమికింబోయి యచట 'రాశినొద్దు పోవువజకుం గూర్చుంటిమి. అప్పు డితండు నక్కవలెం గూసెను" వెంటనే మా చుట్టుపట్ల పదిపదునొక౦డు నక్క_లుకూసి మూముట్టును మూంగినపి. వాండు హపవలిపోయి మమ్ముు6 గౌగిలించుకొన నారంఖిం చెను, మేము చుట్టును మూంగిన నక్క_లతో నెట్లుపోరాడగలము1 అవి మేము గడ్దించిన పోలేదు. అదృష్టముకొలంది చేతిలో విద్యుద్దీప మున్నది. దానిని. జూపించువజ కవి పాజిఫపోయినవి= ఏనితో వచ్చి నందులకుం దగిన పరాభవమైనదిరా యని యప్పటినుండి యితనిని మకారు తీసిళొనిపోము ఎద్కీ చెంగ్యలావు ఒకకూంత కూయుము. ధర్మాన ఇప్పు జెందుకు లెండి! 'ర్యా(్రికి కూయించుకోవచ్చును. ఇతసి శేమైన జీత మిత్తురా? చెంగవ నాకు జీతమక్కంరలేదండి! మా వావగా రుండిన నంతియే వాలు, తిండి వారితోం గలసి తిందునుం గుడ్డ కేమి! ముంగమ్మప్ప చీర్తలు కట్టుకొందును. "లేదా బావగారి యు శత్తరీయములు 'పై6ట వేసికొందును. రాథాః నా బట్టలుమా(తము ముట్టుకొనకు మంగమ్మ చీరలు నీ ఇష్టమువచ్చినట్లు వాడుకొందువు గాని_ఇంతలేో మంగమ్మ వారున్నచోటికి వచ్చి తా నొక కుర్చీలో6

549 వేయిపడగలు గూర్చుండెను రాభావి వీరు ధర్మా రావుగారన్సి యూ యూశీ వీరిది, మంగ: నేను కొద్దిగాం జూచినస్టై యున్నది. | ధర్మా రావునకుం (గాణములోంజాలంగస్ట్ర ఎ. య్యెను. “స్వామి! వచ్చివచ్చి యిచటి!ి వచ్చితి నే మని మనసులో. జూల గాద్రఫడి; 'నేండు రెండును సుదర్శ*ములై నవి; ఒకటి తృత్రీయాపకృతి, రెండు రామన్యపకృ9ి. ధర్మా రావేదో పనియున్న దని చైవ్పి లేచెను... రాధా పతి *'యంత హకాల్తుగా లేచితిళి మనెను. ధర్మారావు “పని యున్నది. మల వచ్చెదను లెండి యని య'బేపోక్‌ పోయిన. దారి వెంట *“([గామమంతయు. జాల మాటీపోయినది, లోకశే మాజిఫోయినదిం స్వేచ్భాళ్ళ _త్రీ యెక్యవైనడి,.. తినుటకం దిండీ యుండిన.వ్లో నస్యాయస్థానఎు నకు లాణగబడరాని ఆజ: దోషము చేసి నను దోవముకాదు. సంఘబహిష్క్యు2 లేదు. ఎవరియూహవారిది, సంఘమువక్ష వ్యతిరేకమని చేయ మాన నవసరములేదు. వీ *ేదో మతస్ధాపకులవలె నున్నారు అనుకొనుచుం. బోయెను... ఇంటి! బోయినంతనే యరుంధతి చావడిలోం గూర్చుండి. రాటము (తిప్పా చుండెను. వ ధర్మా: ఇన్నాళ్ళను౦డి త్రీయ్గుదుంటివి ఒక చీరకైనను దీసి కొన్నావా! అకుంఏ మివ -ధోవతియుు. నుత్తకీయనము వచ్చును, మోరుకూండ దీసినవ్రో ఛాగుగానుండును. అ_త్తయ్యకప బట్టలు లేవు మోప (గామసంచారముతోడ నే సరిపో్చృనాయెను, ధర్మా ఏ మా నాయనగారి నాయనవు ఈ వూర్వము దారము తీసెడిదంట! గాంధిగారి వుణ్యమా యని మజల నీవ్రు బయలు జేటిలివి. ఆమె చేరునరుంధతియే నంట మే మెప్పుడును వ్యవహారములు చేసినవారమేకాని, రాట ములు వడికినవారము కాదు. అడం: నేండు చేసినవ్యనహార మేమిటి! ధర్మా: వమిటి! ఎంతవ్యవహారము వేసినానని!! ఇదివజ వ్‌ద్దటు (టైలను వదలిన పురుషునకునుః ఇద్దరు సురుషులను వదలిన ప్రీకీని సంబంధము కుదిర్చి వచ్చినాను, రాభాపతి యని యొక ెజ్ఞనిబుట్ట జుట్టాయన మనయింటికి వచ్చెనే! ఆయనయు మంగము శ్రయు నిప్పుడు కలిసి సంసారము చేయుచున్నారు. అరుంఏ ఆయన (యేమో పెద్ద . చదువుకొన్నవాం డసి వెప్పివిరే 1! దరాా ల ఎంయంనోాం వద్‌

పదునేడవ అధ్యాయము నలి డన్నమాటకుం బూవర్థమున్న యర్థము 'వేజు, నేటియుక్థము వేజు. వేదశాస్త్ర ములు చఎవీ యందుంగల ధర్మము లాచరించుచున్న వా౬ డని పూ-ర్చమున్న యధ్థ ను, ఇప్పటి యర్థ మునకును; దానికిని సంబం ధములేదు, ఒక బ. వ, పరీతు యిచ్చి తెలుగులలో-_మటీబేనిలో చైనను సంగతి తెలసినవాంవని యర్థముం అతండు నీకిచుంతు. డని కాని ధర్మ శాస్ర వేత్త యనికాని యర్థ మిప్తూడు లేదు. అరుం: దయచేసి యా మహాఫ్రురుముని మనయింటి కింక రాసనీయవలదుం ధర్మా; ఒక వే? వత్తుశననునేమో? అరుం; వచ్చినచో పీధియరు/స మింద గూర్పుండ బెట్టి మాటాడి పంపించుంయం. చేవత లున్న యిం4ిలోనికి. విశానమ.లను దీసికొనిరాకండుం ధర్మా: ఎవ రా "జేవతలు! నీవా! అరుం: నేశని చెప్పలేదు. సుబవ్మాగ్యేశ్వరస్వామి మైన నున్నాండా? ఆ 0డు శిరసుల నాగును మిరు వ ఆచివొదు “కీమో! మజుచియేపోదురు. అటువంటి స్థలమునకు బోయిన-వో మజచిపోక యేవ. గును!_ధర్మా రావు మణల మాటావ లేము కుమారస్వామి మజల నొశళనాయ ధర్మా రావుకొజకు వచ్చి “యయ్యా! నాపి వివాహము తప్పక కావలయును, ఇప్పుడు కాక పోయినచో తరవాంత నా క్రీవిల్ల నీయలేమో యని నా కను మానముగా నున్నది ఎట్లయిన మో రీ వివాహముచేసి వుసర్థముకట్టు కొనవలయును అనెనుం ధర్మా ఇప్పు డంత భయమేమి వచ్చెను! కువూ: భయమేమియును లేవు, మియ నాకు నాహాయ్యుము వేయ వలయును. ధర్మా; వదో మనసులో నున్నది, దాచుకొనుదున్నావుం చెప్పినచో వచ్చెదను కమా: ఆరెండు నెలల (క్రిందట చి యన్‌ సిం పరీతు నిచ్చిన యొకనాయండు వారియింటికి వచ్చెను. అయనది సెలూరట ఆయన కులనో(తము లంత మంచివి కొను మేము కాశీలోనున్న పూ డాయనకాడ నచట చదువుచుండెను. అతని ఉేకు చ(కవర్తిః అసలు-వీ రదికొదులెండి. అతల డొక యీడిగచాని నొక యాఇార్వులుగా కుంచుకొనలా బుట్టినవాండుం తం(డియుం ద్శల్లియుం జనిపోయిరి. ఆ యాచార్యులు ఫదివేలరూపాయ లితనికిచ్చి చచ్చెను, అళండు చనిపోయిన తరువాతనే ఇతండు కాళీకి వెళ్ళినది పాలు. వాాంం? తిమషంకాలగి.. కానీ చం వావివలె వించి యచట

ర్‌5్‌0 వేయిపడగలు

బహుమాన వేతనములు) చందాలమి:ద చదును సాగించినాందుః ఇక్కడ నున్నను కాఫ్టీపగోటలునక్రు స్నేహితులతో లాని పోండుః అందఆి వస్తువులను దనవిగానే వాడుకొనునుం మొన్న వమజులవ చ్చి నాండు*, నా గుడ్డలు (బశకనీయండు* అతనికి వ్యావ లకును గాశీలో నున్న ప్వుడే పరిచయము కొద్దిగాం గలిగను.. ఇవా డతసికి వారణాసి హీందూవిశ్యవిద్యాలయములో 'జెబ్బదరూపాయల యుసకార వేతన మతో ఎమ్‌. ఎస్‌+సి. చదువుటకు రవిని న్నార్తవచ్చినది. నుందు నాంటికింబోనవును, అతండు మంచి "కాకా పట్టునులెండి; కొద్దిగా ఇంగ్సీషులోం గవిత్వముకూడ (వాయును.. అచటం ్రిన్సివాలు మోంద6 (బొఫెకర్ల మింద6 బద్య్యములు (వాసెనుం వారితినికన్న 'మొనగాండు లేండనుకొనిరి. ధర్మా; శ్యామలను 'ఇండ్హాడినవో నీవేమగుదున్సు? కవూర: మంచిరోజులు వమ్బుననియీ కడాయి (నయత్నము, మాప మధ్యమధ్య నన్నేడివించకుండు. కధ చెప్ప నిండు, వీనిశీరసలు చక్కయర్ధు. వండు చద్యు కొనిన బాగుండునని యొవరనుకొనిరి!వీయ దృష్ట జాతకుండు ; చకవ_ర్తియైనాండు- ఏండిచ్చటికి వచ్చిన వుడెల్ల శ్యామల నీనితోడ'నే మాట్లాడును. అమెకు నేనున్న స్లు యనివించదు, ఇదిగాక మూన్నాళ్ళ[కిందట మాటాడుచు పంకజవ గారు నీన్ర వి, వ, స్యాసయిననే మాపిల్లడాని నిశ్చాదను. "లేకపోయి నవ్రో నీయ ననెను, కదియంతయుం జూచినవో. జివజకు నాకు వీలెగ గొట్టుదురేమో యని భయముగా నున్నది. నాపని యుభయ(భసష్ట త్వమ్కు ఉపరి సన్యాసము సగునేమో! నిగమశర్మ చెప్పినట్లు “ఈ కడజాతి నాళికి హిహీ వహీబేవుండు చిక్కెనంచు న్‌ రాకకు! బోకళకున్‌ జనపరంపర కెంపగుయాడ్కి. జూచి యంబూకృతమాచి 'రించుటకు బుద్ధిదలంక కాని; యసలుకే మోనను వద్చునేమో 'యని భయపడుచున్నాను. ధర్మాన నీకీ బలవంతపు (బావ్యా “ణార్థ మెందులక్రు! కువూ:; మరల మా బంధువులు నన్ను ర/ “"యరు= నేను రెంటికిని 'జెడుదునా? ధర్మా; మటి నన్నిపు గేవి ,చేయమందువు? కమా: మి రనినవోం బంకజప శ్రైగ్రికిల జాలగా! "వము మో మాట తీసివేయదు. మి రీనాండు సాయంకొలమురండు

పదునేడవ అధార్థయము ర్‌ఫ్‌ 1 సంఘములో (బవేశించినతరువాత నిట్టియనుమానములు "పెట్టు కొనరాదు, వారందటుకు న్య్యాయముగా6 (బ్రవర్తింతురనియే యను కొనవలయును, చదువుకొనినవారుః వారట్లు చేయుదురా? కుమార: మిరు దయచేసి సాయంకాల వటుర్తండు*, ఇంకొకటి చెవ్ప మజచి తిని. ఇష్టూడు రాభా పతి మంగ వ'శ్రలకును? మా యింటికిని జాల “స్నేహము కలిసినది పంకజమ్మగారిక రాభాసతిగారు పెద్దపండితు లని సంఘకంస్క_రృలని యూహ కలిగినదిం ధర్మా? మజీ వెనుక నాతో నతనినిగూర్చి పరిహాశముగా మాట్లాడిన చే! కుమా: అస్వుూ జాయనను సరిగా నెజుగదు. ఇప్వూ డెణుఐగునుు ఆయన మొద్ద హీంపీ చదువుళొనునంట, మీరు వానిని జూచితిరా? ధర్మా; పంగ (లావునా?! చుమావి అబ్బో! వాండజెంతవాల డనుకొనుమున్నారు? వైకీ నాడంగి -శీకులవానివ౭6 గనివీంచునుగాని లోపలం జూల గుండ ముండకొడుకు! వాండు స్రీ వలం (బ్రైవర్తించునుం అది యంతియు నభినయముం వాం జెందుకో మంగవ్కై దిగ్గజ తిష్ట వేసెను “భలాను మేమాః (పారంభాఃి అని అది మన కిప్పాడు తెలియదు. నేను నెమ్మదిగాం దొలు తీయుచున్నాను "లెండి. మాకం దకువాత చెప్పె దను అని కుమారస్వామి వెడలిపోయెను ధర్మారావు లోనికి6 బోయెనుః ॥

అరుం; కమారస్వామి చక్క-గాం జదువుకొన్నవాండా యేమి? నిగమశర్మ యనుచున్నాండు; పలానుమేయా; (పారంభాఃి యనుచున్నాండు... ధర్మా; మటి జాతీయకళాశాలలో నంస్క్యృ "తాం(ధముల యందు బంచకావ్యములు చడివినాండుకచా! అరుం: అతని కీ సంబంధము కాకపోయినచో. గులముగల సంబంధ మేవచైన చేశాడా! ధర్మా; అతనికి దమ్మిడీ య్నాస్త్రిలేదు. అహ్హేయపారు “పషేయములు చూచి? బుద్ధిదూచి "సటి (బాహ్మణ్యము పీల్లనిత్తురా? అతనికి గుంటూరులో బంధువ్రులున్నారు వారందజును ధనవం తులు, ఒకాయన పెద్దప్లీడరు. మేనమామ తహసీలుదారు. వండు తిండిలేక నానాగడ్డియుం గజదుదుండగాల జూచెదు దిక్కు-లేకపోయి నది? ఈ కాలపు (ఛావ్మాణులనే ఇప్పవలయును. "దేశములో (బావ్మ శేతరోద్భమమునకు సీ(బ్రాహ్మాణుల దుర్వ్వు వియ్‌ సగము హేతువు

క్‌ర్‌ల వేయిపడగలు ధర్మ శాస్త్రములు పోవునది యొకమార్షమున ఈ (గాహ్మాణులుపోన్చ నది మటీయొకమార్ణమున, వీరియందు దయా తితిశ్రైూదులు లేనే లృ, ఇబెవిలులో చెప్పినట్లు వీరు "మేమును --- అనగా _ ధనాధిచేవత.- వానినియూాజింతురు... వదో చెప్పెచశే శాన్ర్రముం “వమూాయింటి! వచ్చుచు మా కేమి తెచ్చెదవు? మియింటి* వచ్చి:చో మా "కేమిపెట్టుదువు?” అన్నట్లుగా నుండును వీరి (సవ్నర్తన. ఏపూ[ట శా పూంట గడచుటకష్టమై వీరి సంసారము గుంటూరులో. బాధపడు చున్నది. మేనమామలు: వీనతం[డులు ఏరివంకంజూడరు, వీరి నవ యోజకులని, యొందుకును గొరగానివారని నిందించుటలో లోవ 'మేమియు లేదు, నీరియింటిలో. చిల్లి సమర్తయాజిన దనుకొందముః అందజును బైలోని వెండిచెంబులును పట్టుతాపితాలను దీసి భోజనాలకు. దయారగుదురు, భోజనములలో లోపమే ఇదె జరిగి నచవో వేతలానివెధన ఈ.మా[తమునాండు భోదనమున శెందుకుం బిలువవలయునుి అని యబరి చేయుదురు. ఎచ్చటినో తల తాకట్టు పెట్టి యప్వు తెచ్చి వీరందటిని మేష్ట ననుకొనుము! అప్వూకు వాండు (పయోజక్రుండుం “ఎచ్చటనో తెద్చుచున్నాండు. సంబాళించుచున్నాండుః వాండుకాబట్టి యానంసార మోిందయచున్నాొడని పొగజెదకు, "పెట్టినవోం "బండి; "పెట్టపన్న (శొద్ధము, ఇవియీ (ావ్మాణగ్రావుల నడత నంబదియేంధ్లు వచ్చి పెండ్లి చేసికొనువారు (స్రీ యందును దమయం దచునుగల దుర్నీతి గోవరముగా దాంచుకొనువారు తమయందు (ఛావ్మాణగుణము లేదు. పరుండువానికొంపలో భోజవముచేసినాండుః పంచములను ముట్టుకొన్నాండు. గూ డెమువారితో. గలిసియున్నాందు అని వారికి వెలి. కొడుకుబేత నిం చీమ చడివించని యనధానులు? సోమయాజులును జూపించుము మైకోర్టులో వకీఎనినచో, తివానీల్లా రనినచవ్లో నొప్ప మర్యాద, చారందజు దొరలతోం గలిసి టీ(శతాగు వాంే "స్పెన్సరు హోటళ్ళలో కోడిగుడ్లు అట్టు తినెడువారే కుమార స్వామి పోయి పంకజమ్మగారి యింట భోజనము చేసిన దప్పూ వచ్చి నది, ఎందుచేతననంగా పంకజమ్మ క ధికారములేదుగనుక- (ావ్మాణ జాతియంతయు నశించిపోయినది. అధికారమును) ధనమును నారా ' ధింతుశీగాన్ని మతధర్మములు నిలువందొక్కుకొనవలయునని యాశ యెవరికిని లేదు, ఉత్తమ గుణములు లేవు, పీరిని దడవృటకన్న నాగ్గోవ

0] వదునేడవ అధార్థయము న్‌్‌ కీ మింకొకండుండదు- వేలకువేలు కట్నములు పున్చుకొనిగని కొవూ ళ్ళం బెండ్లి చేయరు, ఇంత ధనాళాదూపషితమైంజూతికినాత్మ మ్యణియే (వ్వాష్తా. అరుం ఏ అయినచో గుమారస్వామి చే యుదున్న సనియే మంచిదనియా మా యఖి.పాయము 1 ధర్మా; "నేనది యనుట లేదుః కుమారస్వామి యేని చేయును? (బతుకటప వేశేమార్షము కని వీంచలేదు, బంధువ్రుఆెవరును సాయపడ లేవ అవిక డళ్చి చ్చి చదువు ఇప్పించుచున్నది* నదో యొక విధముగా నారి సంసారమును నడువు చున్నదిః (టశుపటస సాగినగచడా, ధర్మము నుం గూర్చి విచారణ? జీవి: కే కష్టమై పోయునుం అందుచే గుమారసార్థలు వేయచున్నది యాపద్ధర్మముగా ఇఛాగుగనే యున్నది. అరుం; ధర్మశాస్ర్రాములం డాపద్ధగ్మము లిశ్లు వెప్పబజినవా ? ధర్మా ఫ్‌ ల(శ్రావ ధిం్చైనములు నంటి ( '"'వ్మాణులాచరించు మన్న ళ్లు వెప్పబడీింవా? అరుం ; అజు నెలలు సావానము వేసినవో వారు'వీరగువురయ 1! ధర్మారావు ఏ (నవ్వి) వాదెంచువరరు వచ్చిగివిక జే (పియురాలా! తోంక వడచితి "వేని! అరుం: నా శెనరైన డబ్బు ఖద్చుపెి చదువు ఛచెప్పిం చిశా?ః నాకు మాతో వాదంచంగల శకి వవ్బటకు ?

అనాంటి సాయంకాలమున ధర్మారావు పంక జవ్యు యింటికి6 బోయినుః పంకజవ్యు:ః శ్యామల చక్రవర్తి రాధాపత్కి మంగవా్యై వీరందజును నభం దీర్చి-రుండిరి. ధర్మా రావతోం జ్యక్ర వర్తికి6 బరిచలు.ము కలిగించిరి. శ్యామల వీణవాయించుటతో సభ (పారంభ మయెర్ధనుం టీ కాంచి యాందజుకు నిచ్చిరి. ధర్మారావు రెండు పూటల భోజనము తప్పు వతీ యింక -నేమియు6 చేయండు.అందుచే నఠతండు టీ (ాగలేదు పంకజవ్మై “మూ యింటిలో టీహాడం (దాగ రాదటండి యనెను. ధర్మారావు : “ఎబ్బీ నాకది పడదండి" యశను, కొంతసేపటికి ధర్మారావు “శ్యామలా కుమూరస్వాను ల వివాహ మపి డని యడిగనుః వ్ర వర్తితలయెస్సి ధర్మా రావు వంకంజూచెను. ధర్మా : అట్లు యాచుచున్నాగేమి* మికు6 'చెలియదా లీమి వారి (ప్రేమకథ ? “జాతీయ కళాశాలలో నేను కొన్నా భ్ళుపాధార్థ ముండిను పీరిద్దజును నావద్దం జదువునిరి, అప్పుకు (పేమలేఖలు (నాసికొనిరి పంకజమ్మగారు పమారస్వామికి

క్‌ఫ్‌ పీ వేయిపడగలు

శ్యామల నిచ్చుట కంగీకరించెను. ఇప్పూ నతండు వినాహము చేయ మనియుం పంకజమ్మగారు. పట్టభదుండ వైనలగాని చేయ ననియు వావోపవాదములుగా నున్నది చ్రవ్నర్తి ఏ అసలు వివాహ సంస్థ యంద నాకు విశ్వాశము లేదండీ! ధర్మా ఏ అయినవో. దమతోః మాటాడుటకు మాం చాకత్తు' చాలదు. ఎందుచేత విశ్వాసము "లేదు? చక్ర ఏ నేను వాదనకు వదమ్చువాంచను గాదు ధర్మా: వాదన గాదు, మా యభ్శిపాయ మేమో 'తెలిసికొందమని, రాధా పతి $; మిక వాపంచవలయున్లని యున్నచో "'నీుు వావంచెదను, నాషను వివాహసంస్థయందు విశ్యాశము "లేసు ధర్మా ఏ కమార స్వామి నీకల గలదమకదా! కబూ : నాపను, శ్యామలకు నిద్దటీ కినిం గలము, పంకజమ్మగారికిగూడంగలదు.. ధర్తాః అయినచ్రోఫరవా "లేము పిల్లకు బిల్ల వానికిని .విశ్వాసమున్నవోం జూలును, లేనివాపు వేసికొనరు ఉన్నవాప చేసికొందురు నష్ట్రమేమి? చ్యకవర్తి ధర్మారావు తప్పించుకొని వెక్సి.రిందయనట్లు మాటాడుట కోపహేత్తు వయ్యెను, ఆయన యిట్లనెను మిాకు విశ్వాస మున్నదాంా "లేడా! మి రది చెప్పళేమి? ధర్మా £ "జీనియందు? రాభాః వంకాయకూరయందు. చ ఏ వివావా సంస్థ మింద ధళ్మా ఫ నేను వివాహితుండను, నాకొక పమార్వుడుకూడం గలయం చ; వివాహము చేసికొన్నంత "మాత్రము చేత నా నసంస్థమిాంద విశ్వాన ముండ సనక్కజలేమ. ధర్మా; (వతి విద్యకును నాల్టుదశలు._ “అధితి బోధాచరణ[(పచారమయు లని, అవి నాబ్బును గలిసిన;వోటనే వ్‌వ్యప సంపూర్ణ మైన స్థితకలదు నే నొకటి చమవ్రకొని; నే నది యిశరుల/ జెప్పి దాని నాచరించి? యితరులచేతం జేయించుటయు ననువి నాల్గు దశలు, తన కర్ణముకాని డాని నాచరించుటయు.. ఫర్ధ్గమైన జాని నాచరించకుందుటియు మా శాశ్ర్రములలో లేదు శైవ మోరు చదివిన నిద్య తప్పువిద్య కావమ్భును మి కర్ణమగుటలో నరిగాం గాకపోవమ్బునుం _ ధర్మా: “శావమ్చున్లు కుమా: మిరు మా సంగతి వదలిపెట్టి మాలో మిరు ' వాదించుకొనుచున్నాకుః ధర్మా ఏ చక్రవర్తిగారు వాదింఛరంట, అందుచే నేను వాతో వాదించుటలేదు. రాధ్ధాపతి ఏ నేను వావంతు నంటినిగణా! ధర్మా:

పదునేవవ అధ్యాయము కకక నశ్శే వాదించుండదు, రాధావ లోళములో గ్రీవురము లందలజును శామేచ్చ కలవారు. ఎచ్చటంజూచినను భ_ర్తయుః భార్యయు నితర స్థలములయందు నంచరించుమునేయున్నారు నివావా మన్నది యావారముగాల చేసికొనుచున్నారుగాన్ని ఇదినో. పండు. నకపత్నీ (వ్రతుంయ; ఈమె పత్మివత్క” యని చూపించలోలవారిని _జెప్పాండు! ధర్మా; వీరి (వవ్వర్తన ఫాగుగా నుండలేదని మిరు చూపించుందుః రాధా; లమోసలత్షలు, మంచివారు నా కెచ్చటను గనుసించలేవం ధర్మా మంచివారనంలా "నేక పత్నీవతుల్వు పళ్శివతలు ననియే గదా మి యశ్థముః అట్టివారు మంచివ్వారైనప్పు వట్లుండుట మంచిదనియ్‌కదా! అట్టుందుటమంచ్వి. ఇసటుండుట వెక్ట - ఇవి మి రన్న మాటయీ. వేజే వాదన యక్కఅలేదు. చ; పండితు లందణజును జేయునది యివీియే. మాటల యగ్దమును విజిచెదరు అది వాదన కాదు, ధర్మాః అది వాదన యగునో కానో తరువాత, మిరు వాదించుండు, లోకములో దాంపత్య మాదర్శ(పాయముగా 'లేదనుట వాదనకాదు మనము కొన్నమారుడి సండ్లు పుద్చువె నచో చఇకటని మానిడిపందే యుండదని నాదించుట యెట్లు! లోకమునం "జేక పత్నీవతు లుండరాదా? రాధా; లేరని నా యుక్టైశ్యముం ధర్మాన ఆమాట ళప్వు నే నున్నానుః "కాధా ఏ మికల బర త్ర మ్‌ాంద బుస్థియే (దసరించదా?! ధర్మా ఫి మిరు సరిగా మాటాడ వలయును, *మనస్సే (దసరించడా” యసవలయును, మనస్సు "వేలు; బుద్ధి వేలు, మనస్స చంచలమైనడ్యి. బుద్ధి సిద్ధాంతరూప మైనది, పర(స్ర్రీ సంగమము దోవము కాదను బుర్ధినాకులేమ- మనస్సు (పన రింపవచ్చును, మనస్సు నిత్యము చంచలమైనది. దానిని (బయత్న ముచే నియమింపవచ్చును, రాభా; ఎందుకు నియమించవబయును? చాని యిష్టము వచ్చి=ట్లది పోయినచో. దపస్నేమి! ధర్మా; మనము విద్యకౌవలయునని చదువుకొనుచున్నానము;. చదువుకొని కొంత నీతిగాం (బవర్రించుచున్నాముూ శదువుొనకపోయిన నేమి? సీతిగాల (బవ్నర్తించకపోయిన నేమి; అనినచ్రో సమాధాన మేమియున్తు "లేదు. చదువుకొనినవాండు జాన పదునివలె నాగరకలయందుంజక్కంగా ఇళళి షించజీదో యక యనియమితమెన వ నస్సు మవోనివమ

556 వేయిపడగలు యమ:లయం దనాగరక మై యుండునుం ఆధ్యాళ్ళిక మైన గౌరవము ॥ గలుగదు, నాగరికత యం 6౯ నియమముల కొదిగయుండుట.మవము దగ్గజ న్నేహితుః:తో నున్నఫ్వుడు యభేచ్చగా మాట్లాడుదును. సభలో నున్నవుడొక నియమము నవలంబంతుము దాని | పేశే సభ్యత. నాబ్నియవమ మెట్టిదోః నలుగురిలో మర్యాదా (పవర్షన యొట్టవ్హో వానిననునరిం చి సభలోం బుకుషునక యోగ్యత యెొట్లుకలు గుతొ యశ మనస్సుకును నియ మావలంబనము చేతను త్తివ. యోగ్యత కలుగును, వాంఛయ.ణంచనివానికి లఘుత; నియమిం చినవానికి సుకుత, రలాధాః నేను మి సిసాంతిముల కొ ప్పూకొననుం ధర్మా; అయినచో వావెంతు నన నక్కజలేవు. పంకవి ఈ 'వేడాంత వీచారణలతోం గాలము దుర్ధటముగా నడచును, నలువురమును గూడినప్పూకు కాల యాపన యగురట్టు సరదాగా పమాటలాకుకొనవలయునుగాని యిట్టి వికేషవిషమయముబు (పఫసంగించుఫొనినవో నందజకు రుచించన్చ ధర్మా రానగా రూ! మారు చక్కలా పాడెదరు, నవైన కొంచెము పాదుండు. ఛకవి ఆయన యిఫ్పూకు 'వేండిమిందనున్నారు. ఆయ నను బాడుమన రాము. శ్యామలని మంగమ్మాగారు నంగీతియు చె కొనుచున్నది కాబోలు! రాఛా; సంగీతమేమి? జేవీవాటికి (వవే! పరీత్తు నిద్చి వచ్చును, ఇంగ్లీము; సంస్కృతము: తెలులప్తు సంగీతిము ఎన్ని విద్యలలో నాటీతేజును! వంగ! గురుశ్చగారు. శ్రివ్యు రాలినిం బొగడ" ? మంగవ్శా పూర్వపు మంగమ్మ కాదు. ముఖమల్‌ వేశకబర్మా చెష్పులు కనుల గళ్ళిజోడు3 జడ చొ భ్ళెము: కొద్దిగాం (బక పాపట్క చేతుల కాకజతల బంగారుగాజులు. పటుచీర బంగాప విన్నులు--సర్వమును నాగరికతా చిహ్నములే తో చెను ఆమె మాటాడుచు మోటాడుచు మధ్య మధ్య నింగ్లీ ము (వ యోగిందురు, తనక్ష్ర వచ్చునని. యితరు లనుక్‌"నుటకు మాటలవుధ్య (గాంధిక (ప్రయోగములు చేయునుం ధర్మారావు కూర్చున్నది మొవ లామె వంక నొకసారి మెను మూవలేదము, నామేశంరముదా రా ధర్మాళావు నకు మంగవ్యి క వనర ధూం ౦గమ్మి కథయంతయుం 'దెలియును. మంగవ్యు ధర్మా రావు విషయమే మొఅుంగదు,_ అందుచేత నతని యెమటం గూర్చుండుట

వదునేడవ అధ్యాయము గ్‌5్‌? శామె కొంకదు వదో జనపామాన్యమున కందజకం దెలిసినన్లు తన కథ యాతనికిం బెెయునని యామె య్యున్టేశ్య ము. 'రామేశ్వరమున కును? ధర్మావాన్సునకును గల పూవ్వళథ యూమె కస్టు "తెలియును! దానివలన ధర్మా రావునకు రామేశ్వ మంత కహీయుండో తానెంత ఫీయురాలో వూమె యెొటు౨గదుం కువూ: మంగమ్మాగారూ! మోర మరల సినిమా నడిపెద ఈటగదా! మంగ: ఒక నాటకనమాజమునుగూడ6€ 'జెట్టవలయునని యున్న, శ్యామ అందులో మిరు వేషములు వేసెదరా !' చక: "వేసిన చోం దల్బా! " ధర్మావి పాప మూంశే యావీల్న యడిగినది= తప్పని యెవరన్నారు? చై ఏమి రింన్సీషు నాటకములు 'వేసినవ్లో కేనుహూడల హాిధారణము చేమటం నా కభ్య్థంతరము "లేదుః రాధా: వేసినచో నింగ్లీ మ నాటకములే వేయవల ౨ ను, తెలులపులో నాటకము 'లేమన్నవి? అసలు తెలులసవాంకకు వాజ్బయమే లేదుః తిక్కన యొకండున్నా వని పట్టుకొని యూ:గులావెదరు! నాండొక వార్తాష(తికం ధర్మావ మిరు తెలుణగులోం బండితు* లందుశే ! మిరు కూడవ నిట్లనుట చాటుగా లేవు, రాధా వ నివముగా నా య థ్రేశ్య మే యంత, ధర్మా? అయినచో మీరు తెలుయలో6 గవి ల్వమి (వాయుట యెందాకు! ఇంగ్సీమలో నే (వాయరాదా! చక: 'తలులసవారి! భావవై శాల్యము "లేమ (ప్రతిదాని కీల గుదించుకొని గిరిగీసిశొని కూర్చుందురు, స ఘముళో6గ ని? మళతములోంగాని;సార స్థాముకగాని నూరక్న మూర్లములవలంవించరు. అన్హైకచో “ేదియును నవృస్సె పొాందదుః ఇంగ్లీము లం జూడుండు* ఎలిజ్సీ సెమైరు, (టాచెడీ కామెక్కీ బాలెడ్‌ ఓక్క్సు? సానెట్బు మొవ వైన (పబంధ నెేశేమము "లెన్ని మైనలలవు, వ నకో యెంత సేఫు మూచికొనినరు బూమే కూత లైన (పబంగము లొక్కటియీ* ధర్మా: పొరపాటు సడుదున్నారుః సరిగాం జూచినచో మనకను లతురక మ €(నబంధములున్నవి. పురాణ ములు ఇలిహబోసములు? కావర్థయులు ఎ శావర్థిములలో నెన్నియో రక ములు, మనుచర్మితవంటి కావ్యములు కొన్ని? కృష్ణక రామ భ్రతేము వంటి కొన్నియు? నాటకములు-ఆవి పదిరకములు; _ పదములుం జేశయపడముల వంటివి; యతుగానములు? జంగముక థలు, బొబ్బిలి

558 వేయివడగలు

పాటలు, శతకములు: ఉదాహరణముల్కు వాటునులు? సో[శములు- ఇన్ని కలవు, వారికి లేనివి లతణ(గంథము లని శాస్ర (గంథమం.లు " కలవు, ఆవి శాశ్ర్రమును ని స్షేశించుదుందామునూడి ఒ ఫశ కావ్య ముల వలె (బగౌళించుమన్నవి. అవి శాశ్రు (గ౦థముల్యు "కావ్యములు కూడను, అట్టి విలతుణమైన సృష్టి యితిర 'దేశములందు. జూపిం చుండు! చ; సంస్కృత (గంథమి లనుహూడ తెలుయులోం గలిపి వేయుచున్నా శే! ధర్మా; మిరు లాటిన్‌, (గీపసం(పదాయ (్ర౦ధము లింన్లీషుగా౬ జెప్పలేదా?' తమ రింన్సీవు (గ్రంథములు. తెలుయు (గ౦థములుగాం జేయుటలేదా?! తెలులపను హూణభాపావయ ముగొం జేయవలయునని మోరు (పయలరల్నించుటలేదా? తెలుంగనలా సంస్కృతమే కాదని కొందరు వాదించినవో. నేవి (శ యోజనము! నే ఏ; మా వన్నియు చి. సి, నాంటి యూవహలుం ధర్మా ఫ్‌ అది మా కొలతబద్దలోని దోమము, మిరు కాలమ నక్కు భథావనాళ శ్రీకి వ. సి, లతో; వడి. లతోం గొలిచిన తేలదు. మీర బి. సి. యనుట, తోడనే మి మనస్సునందు బాశ్చాళ్య లోకాశి(శాయములు (వమాణమెనట్లు "తెలియుచున్నది. ఆనితిం సంస్కా-రస్పృపమైనమన స్ఫుకోంగదా చర్చించవలయునందురు. మో మనస్సు పాళ్చాళ్య సాగరికతాభ్యిపాయమునకు లొంగిపోయినది, అందుచే మిరు వాదవిందచుటకుం బనికిరారుం చక ఏ; మిరు వాల దురుసుగా వూటాడు దురు. మనసక్రుం గల పరిచయమ కొద్ది. ఇంతలోనే మారు మశర్యాదో ల్ల౦ఘునము చేసెదరు ధర్మా; అయ్యా! ఒకవ్య క్రీకి వమ శ్యాదో బ్లంఘనము జరిగినదని మిరింత కష్టపడుచున్నా శ! మో భొనవుల' నలను మో (పవ_ర్తనలవలన నొక ఎ బాగ దివ్యకంభమునకు నాపత్తు కలుగుచున్నది. మిరు స ఘమర్యావోబ్ల ( ఘువము చేయట తష్వు లేదుకాని) 'నేనువ్య కి మిర్యావోల్ల ంఘవము చేసికినని వాకుంగో పముః "నే నదియును జేయలేదు- వలయనలూా నొక విషయము మాటాడు చుంటిమి- వాదించునవుకు మి వాదన తప్పశనలసి వచ్చును చానికి6 గోపము తెచ్చుకొనరాదు* అదియుఃగాక్ర మ్‌వ్య _కీమర్యాదా శబ్దము విచిత్రమైన యగ్థము గలది మికు య థార్ధావమయ మెట్లు న్నను సరే మైకిం జాల వినయముగా నెనని మనస్సును, నొచ్చనట్లు

పదునేడన అభార్ట్రయము ర్‌స్‌9 వాటాడవలయును, ఎవరియు.బేశములు వారివి. ఎవరి యూాచరణ రారివ. ఇతరులకు చానితో జోళ్య్ణము 'లేదు”” అని యందురు, మి ంతరుల జోళర్థము కలిగించుకొనికుండ నుందురా! పమా: ఈ పసంగ మింతటితో మానివేసిన బాగుండును, ధర్మాః నా శీమియు రభ్యంతరము లేదు. (పొద్దుపోయినది. ధర్మారావు దనదారినిందాను లోయను చక: ఏమండీ! రాధాపతిగారూ! టలేమనిమీని చెచ్చి ఫర! ఈయన భావములన్నియుం జాద_స్తముగా నున్నవే! సంకవి వారును బి, వ, పరీక్ష మైనారండి. చవ నిజముగానా! ఇిట్టినార కుండ బి. వ యొట్టగుదురో! రాధా: అట్లనషండు. ఆయన చాల గడుసువాందు. వివేకి మనకు నచ్చలేదు ఆయన చక్కగా _ వాదించెనా? లేదా! చవ అ వావసలన్నిటిని మనము పరాభూత ములను జేయవచ్చును. కమా: వటి చేయకపోతిరా! చవి నా కదియే పని. జ్యా మల; మజీ కొంతసేపు వాదిం చిలిరిగదా? మంగ; నాకుం దోంచినంళవరప ధర్మారావ్సగారి మాటలే బాగుగా నున్నవి? ఆయిన మనస్ఫుచు నియమింపవలయున నెను ఆమాట యెొంతబాగుగా చున్నది! రాధా; అన్చనన్దనుః మిరు మనసును బాగుగా నియ మించగలరు, మంగ: అని నేను వెప్పుటబేదుం.. రాధా అదిఫవుస్త కములలోనిమాట్ళ, ఈ ధర్మా రావుగారు "తాను జెప్పినట్లుగా 'నేకవ తీ (వతుండా లీమి? మనయొద్ద దనాయించినాండు* వనము మొగము సెడుట కాదందువూ? పంక; అట్లనకుండు. నేనాయనను జూల రోజుల నుండి యెజుంగుదును ఆయనశీలము మెచ్చందగినబే "కాని. వేలు కాదు. రాధా; ఈయన యన్ని నందర్శములలోను జిలేం్యదయు6 డుగా నుండణలగలండా? మనసు నెవరు నిగ్రహించగలప! కుమూ: అది యూయనయే వెప్పెను మనస్సు నొకండు ని([గహించలేకపోవ ట యొకటి. ఆ నిిగహించలేక పోవుట న్యాయమే యనుకొనుట మజొశటిం విశిరక్కును (సొద్ద్యయంకళకముం దే (వొద్దు(రుంకించి భోజనము చేసి పండుళకొనకముంచే దుపష్పటులు కప్పించెను* చీశటిపడి కోర 'డుల వెంట మిణుగురు పురుగులు అెక్కలార్సు చుండెను, భోదనము చేయుటకు... బాద(పమోళనము _ చేయునప్పటికే. నీళ్ళు కా్ళ్‌

660 వేయిపడగలు

మింద ౬ బోసికొన6 (బాణములు బోయినవి* కటుకొనుటకొశమ డిబట్ట క పస్వకొనుటకొళ మడిబట్టయ6 గావలసినచ్చెను, "రొండును జల్లగానే యుండెను, బట్టలు కస్వుొనుటవలన శరీకమ.నకు వచ్చెన వేడి లేదు, శరీరమువేండియే బట్టల కెక్కి కప్పుకాన్న కొంతిసేపటికియిల్ల ని బట్టలు 'వెచ్చనయ్యెను. ఫాబ్ధుణ బహు)ము సళ్ళు ననంతికౌలము వలె నాతపబహుళములైనను నా సంవల్ప్సనము వక్ష ములు. విస్తార ముగాం గురియుటచేతం జలి తన్గలేదు. చలట్లు మటింతబలిస్తి చేయి కడుగుకొనుటకు దొడ్డిలోనికిల బోయినను దీపమే కావలసివన్చాను, అరుంధతియు భోజనము వేసినది భార్యాభ _ర్తలిద్దజు నేకశయ్య్యి గతులైరి. క జ్జవాండు నిదురించుదుండెను. అరుంధతిభ_ర్తను కొయి లించుకొ నెను, అతండు మాటాడలేవుు, ఆమె యతనిని మి గ్రాడెను, అతండు మాటాడలేదు. అమె చేతులతో ఛ్నర్తను దన కభిమఖ ముగాం (దెప్వుకొనుటకు లాగారు, అతండు కదలలేదు. అమెకుం గోపమువచ్చి “ఫలితము (పారంభించినది య నెను, ధర్మా: "జీని ఫలితము 1? అపం; పోరాని యిండ్హ కుల బోయిన సపలితమ,* ధర్మా ఫ్‌ ళ ఆ ఫలితము స్వరూప మేమిటి? అదం ; స్వభార్యా చిరని ధర్మా ఏ; అనను. సీవు నాయెడం బగ తవని వ్ముళ మేవిటి? సర్వ ఎనులును గావమమునే వాంభిఎతుకు : నస్ఫు చంచ మైనది చంచలముగాని మనస్సుగల మానువవన్యము లేదు... నీవు సదా నన్నే ధార్టనించితివని జేమి నవ్శికము? అరుం: మనుజులు 'వేషములల' , ముఖలతణములలో: నాచారము లలో. చెలివితేబలలో సెట్లు భిన్నులో మనన్సులో6€ గూడ నికై భిన్నులు, ఒకట చెప్ప "రాని ఘోంపాపములు వేయును, ఒకంకు చేయుదునని వెసాను వుజొకండు మనసా మాత్రమే యనుకొనును ఒకండనుకొని, ఛీ కాదని (తోసివేయును. ఒకండు వానిని గుతించియే యూహించిండుం తక్కిన యనగ్నిరకములైన ఎ నస్సులును నున్నవనుట యందజు నొస్వకొందురు. పాపము నూహించనే యూహించనినాం డుండు నటులే యొఫ్వుకొనరు, అది నిజముగా6 (బళ్య్భయకు-గాం జూవీంచః దగినది కాదు. కాని యనుమానము చేత. చెలిసిళొన వమ్బునుః ధర్మా ఏ. అనుమానము! 'తార్కి-కార్థమునందు6 (ట్రయోగిందు

య్‌ వదునేశనవ అధ్యాయము మ! చున్నావే! నీ కింత చదు వెట్లు వచ్చినది?” అరుం? ఎట్లు వచ్చినదా! ఇన్నాళ్ళును మిరు నా కభిము ఖముగా నుండుటవలన వచ్చినదిం

వి అునాడు కమారస్వామి వచ్చెను. ధర్మారావు “వి్బేప్స ములి మని యడిగెను కవమాః; ర్యా వచ్చన తగకువాత మిమ్ము వారందబు నాడిపోసికొనిరి, ధర్మా; ఎవ' వము! రాధా పతి గూడనా? కమా; ఆయన యొక్కువ లేదులెండి! ఎక్కువగా మూ నన్సంసకుండు. ధర్మా: శశ్రవర్శియా! ఎళాన్నాడు? కుమా; మోరు వట్టి వాదస్తులంట! ధర్మా: అది వైదికళశ్వముప 6 బర్యాయ వాచకము నస్ట్రము "లేదుః రుమా; మింగవ్శి మిమ్ము "వనుక వేసి కొని వచ్చినది. ధర్మా; నే నచ్చట లేను? ! ఎట్లు వెనుక వేసి కొన్నది! పమాః (:వ్వి) నిన్న బలే చవ క్కాారము చేసినా కే ధర్మాన వీమి వేసీనాను? "కుమా; నాకం దెలియలేదండీ! వారు శ్యాంలను నా కిళ్గుమని న్నిర్ధయిందుకొనినటు ఛకోవర్తి!ల దెలియ నీవఎలేమ. అందలు వెకలిపోయిన తరువాగ నొక గవ్మితువరిగినదిం చథక్రవ ర్రి నావద్దకు వచ్చి “నీవ ండీ! శ్యామల మోఖ. (నాసిన య్వుత్తగము "లేమైనం జూవంచెనరా?్‌ దయువియిడిగనుు నే నష్వుడే యాః ట్రికిని... రెండుమరాండు తకములు చూపించి వజి కొన్ని మూపుచక చాంచి!ని. శాశ్రావ్నరి వానిని. గూండ జూవీంచు మగెనుం "నేను *వానిలో రహ ర్ట్‌ము లున్నపిం చూపించరా దంటివి అతండు *ఏనమి రవా' ర్ట్‌ము ల౧ను, నేను *వరు రహ; ఫు లుండునండి యని నవ్వి కని. దానితో నేననుకొన్నింతయు జంగినది.. అతంకు రా(తి యంతంము ఇ్యా మలతో మాట్లాణలేదు... ధళ్మావి (నవ్వువు) శ్యామల యి౭ం౬లవజకు వాశనదూకనట్లి (గసవమేవా! కుహోా; మనిము ెండ్లిమైన స్ప4గినుండి దూచుకొనవలసిన దేకాని యిటువంటి సంఖ పులో నిశ్చయము లేదు మన వునుమవూశరపడితి వనికూడ ననరాదు నాయందు (మ కలది. అది నొకుం బెలియుకుం ధర్మా; ఛగ్రవ్షి యింక నెన్నాళ్ళుండును? కునూ; పండ్లు వులిసి నవి. ఊోడివొవుడాణ నుండునో, లేః ఈలోవుగానే పోవునో ! ధర్మాః నామోంచ నతనికిం గోపము నేు వావెంచిలినని మా(తమేకాదుం కుమా; అన్చనండోయి! అన్ఫను, నాకం జెలిసినదండోయి! తెలసి

ర్‌02ె వేయిపడగలు నది, ధర్మాః నీవు వట్టి పసివాండప్ట. ఆ శేః లేమిటి? అదియను గాత పంక టమ్మగారికి గూంతును (గావ్మాణున కిచ్చి "పెండ్లి చేయ వలయు నని యున్నది. అతండు బి, ఎన్‌సి ప్యాసైననుః స్వీ (ఛాహ్మణుంవవు కుమవూ:ః అన్రనండీ! వారందటను ' జూతునుగదా "లాహ్మణు లన్న చో 'ద్వేహమణ మజల వారు (దావ్మాణులవలె నుంషవలయునువని యభిలాప! ధర్మా; మతాంతమలై న 9 స్తవ లకు నివి వ టీయును. నేను బంవరులో.6 జదువ్ఫకొనునస్పు డిద్దజు వైంన్తవ్రలకుం. బోరాటము వచ్చివది. వారిక్యురును గాలేజీలో నుపాధార్థయుళే! అందులో నొకని తాత (ావ్మాణుందు. మజొకని తండిమాలవాండుం ఈ(ావహ్మాణశై 9" స్తవ్చంయ వుజొక (ఛ్రావ్మణో “పాధ్యా యునియొద్దదంబోయి తెమ పోట్లాట ివ్చి; “మేము వానితోం 'గలిసిఫఘూడ భోఎవము చేయమండి! వాని తండి యచ్చముగా మాల వాండు, మాఠతాత (గావ్మాణుండంక్షీ[ి యనెను, ఆయన*ఈశేదములు లేకుండుట కేళదా మిరుళై)_స్తశ్రలలోలలిసినది ఇష్పూడును భేదము "లేనా? యసెను. దానికా(ాహ్మణకై 9 సృవుండు మిగుల చక్కని, సమాధానము చెప్పెను. అతంవీవ్నదిదిన “మేము వైఎ_స్రవులమైన తప . వాత కై _స్తవులలోనుక్న భేదమ.లను హింమవులలోనున్న భేదముల “చేత పౌచ్చవేసినామ-. మాలో రోమను కాథలిక్కటలు (పొబ్సెం టులు నట్టుండగా (వొటైంటులలొో లూధరనుమిమమవారు, ఇంగ్ల్‌మ మిషనువాను మొవలుగా మన ేశములోన నే చాలభేదములుగలను భీదము లేని 'దెళచ్చటనండీ! భేదము ేకపోయినవో మనుజలు (కూవం ఒబళువ్రలవఅె గుంపులు గుంఫప్పలుగా (గైదుకనలయను, వతే మని యన్న వెంటనే భేదము లున్నవి. ఎవనిన్వాన్థ మెవండు వదలు కొనును? కమార: నిజమేనండి! పాప మలం జెవరో వినస్సులో నున్నది బయటి'6 జెన్సినాండుం వృజొకండు వ్రైసష్ప్టయం ధర్మాః మసనులోనున్నది బయటికింజెప్పకుంశ6 ఖైకిశౌద్దఎ. నిమివ లెనటించి? లోపల స్వయంపాకము చేయట యిప్పటి నాగరికతక్రం. గిరీటమైన చివ్నాము కమా: మిరు నేయ వంజల వత్తురా? ధర్మాన ఇషు డష్వుడేకామం రెండు మూండురోజులు పోనిమ్ము. కమార: నేం దెంయకు రాలవు? ధర్మా? నీక్షం.జెలియదోయి! అట్టుందము?

పదునేడన అధ్యాయము ర్‌3కి మజల వచ్చెదనుగదా! ధర్మా రావు నాయి సాయంకాలమునలోట వీధికి వచ్చెను నాలుగైదు మోటారులు వాడావిడిగాం బోవు చున్నవి. అన్నిటినింత సామాను, కాసావాండు- సీఫియంతయుం బెళ పెళగా నున్నదిః ధర్మారా "వరినో కారణమేఎని యడిగరు, వారు “దొరసానిగారు మజుల నింగ్యండు పోవుచున్నది. అమె సామా నంతయుం దీసికొని పోవుచున్నది యని ఇెప్పెరి, ధర్మా రావ్ర “ఉదోే గము వేసిననే కాంబోలు, సామాను లమ్ముకొనికోవునది. అని కొనెను మజల నతండు వొరసాని వచ్చి వాల న్నాళై ఛసదంట.ఆమె ముసలితన్నీ చనిపోయినదంటం తండడియొక్కండు గావధపడుదున్నాలయః. అమె 'వెళ్ళుచున్నది” అని చెప్పెను. ధర్మారావు “మజల నెష్పూకు వచ్చును! అనెను, సామూను సష్ట్రమన్న కాసావాయ జవాబు చెప్పెను ; “నాలుగైదు నెలలలో వమృునండి! ఈరారి వమృశవుకు తంటడిని గూడం దీసికొనివమృనంట!” ధర్మారావు దెరగారుకూన వెళ్ళుమున్నా రా?” అని ఆడిగను, కాసా; కొలంబోడాలణల6 బంపించి వత్తురంటం ధర్మారావు తనడారిని చానుబోయెకుం పోవు చుండలగా దారిలో గోపన్నమాట క్థాపకమువచె ను అతనికి నవ్వు వచ్చెను ఆీగోపన్నపోయి యున్నా క్షైనది! నా కిష్వు డీ స్మ ఖీ యని? అజ! పన్నెండేంగ్లైనవో శాలేవో! కృస్ణమనాయండు: గోపన్న, రుశ్మిణమ్మా రావుగారుః రంగాజవ్మాగారు - వారందతును బూర్వ్యయుగ ఫుపములవలెం గనివించుదున్నారు "జీను దుఃఖఫాగివ్వై ల్‌ల (బపకవలెను! ఈ కాలముననా కవిత్వము బూడిదలోంబోసిన పన్నీటివలె నెందుకును బనికి రాక బోవుచున్న ద. లిక్కునకు మనుమ సిగ్ధివలెంగ్భప్ట మనాయండే (ుకికియుండిన నే నంతవాండ వై యుంమను! "నీను పద్భ్ధాము చదువుట కే ఆయన పొంగివోవుచుండెడివాండు ఇంతకు నీ జార్భాన్య వశ నా కొక్కనిశే పట్టలేమకడా! ఒక మంచి యిువోస్ట్‌గము సంపాదిందకొందమన్న' జూమదిక్కు. లేకుండ నున్నది, శస్టాగ్ధములు చెప్పువాండే యుపాధార్థయుండుగా. నుండు టకు దగును విమయ బోధ చేయ'రాదు విమయ విమర్శ చేయువజకు బంగార ప్రుగుండని యాడిందుచున్న గాలిబుట్టు లోపల వ్యివొల్ల యని "ఇలియునుగదా! విమయవిమర్శ చేయరాదు పోనిమ్ము! మహోర్థవంత

ఫ్‌01 వేయిపడగలు మైనది వశిం చిపోవ్రటయు, నల్చ్మపయో వనము లైవవి విషింభించు టయు నీనాంటి నృృవ్వీపరిశామవ. లోని యొకభాగము మసహాోణువులు నిరంతర సమాఘబితమ. ౭ తిరుపళ్ళు పడుచుష్నవి, ఎప్పు చే వ్‌(శా కృతం బరిణరుంయనో ! ఎ హోనాయినూతములై. యాకాకమన మొగిళ్ళు తెణువాలయుడ్సి (గశిసిమేవముంకు నాకృ ౭లో మాక్పనొందు చుండును. ఒక నిమిషమా(త మి స్నమార్చు నిమేహజీవితులకు దేర్ధ్యము గానే కనివించుకు. ఆనింతెమె:కాలప న దిర్ధ్యహళ్యుము "లక్కూవ 1 శబ్దము లమయొక్క యగ్థని ర్గయమే వి "(తముగా జమసుమున్నది- నేండు మజియు( గొన్ని శబ్ద పుల య్ధ మిఏనిర్ధవ ని నిర్మయింప రాకు న్నవ వవియో గాఓ౭వలెం గొల్పుకొనివోవును. దాని యగ్థమివి యని చెబ్చ్పవఃసి వచ్చి-చో దాసియందుధావ రాంకం్య్థమేచ్చా పచున్నది_లని యనుషొనుచుంషంశా మోటారు (గ క్క-నుం * దూసికొనివోయెను. నవాబు మోటారులును జతుళ్చ మమల కొజుకుల. బరుగెత్తుచున్న ట్లుండెను. కోటకు దశ్షిణవక్కు క; సము వాలుపు'రిగి?చోట నొక మౌానుడి వైటు డెడిదె. అదికృష్త వ వెంని పినము' లోనిండుగానాపలు +? విడిచి మశ్యభుం గొడుగసవలెం గనంబయచు౨ ఇెడిదెం (గౌమము పట్టణ మైన తపవాతిం బపయు( గాటలు లేని కొజ్జనాంకు (బలి దానిని పిందె పట్టకమ-నుపే (గతి సంవస్బావరు ము వాలుపసాంగిరి, జడి (శ్రమ ముగాం జిశభ్ళు, రెవ శ్రిలికొవ సై సర్వ ఘుచేక దరి్శిిడమె కోటనోడ మిోః3 కొరిగియిన్న వా తప్పు దక్కి వ్న్‌యు బోడిగనుండునుం అచ్చుటనే చీకలదుకాణ మొశటి "పటవబడెను. మి"లిన కొవ్యముకాణ మువై నుండెను, కొవస్ట్రాయంతయ బోడిగా వేయున్నదిం చిట్ట ఒవరపది యాకు లున్నవి. ధర్మా రౌవు దాసివంకం జూచవెను. అంవులోల బక వుష్తకవిత నే్యతజ్యో వివ లె నెజ్జవి 50కు చిన్చమపొంపములు కాననచ్చెనుం ఓహో! వసంతికాలము వచ్చెను ఎంత బక్కచికి. వచ్చెను... అంత బక్కచిక్కుటలోలహడ సౌంగారిం తం వకంఠిశోభ నదుముళొనలేక పోయినడి; ఎచ్చటనో గోకిల కూ"సెను, అపా, వసంతము వచ్చెను. చీతటిపడి ధర్మారా వి౨టికిం బోయెను. వోవ్చచునే వంట యైనదాి యని యడిగను. అరుంధతి *భోదనమ. చేసె యెచ్చటిక్షై నం బోవుదురా” యనెను,

పదునేవషవ అధ్యాయము రక6క్‌

ధన్మావ ఎచ్చికికి, బోళిను? వకంతకాలము వచ్చినది ,వన్హాకాలము వసంతి కాలము నిల్లువ ఐలిపెట్టిపోవు కాలములు కావు అకం; అవును వ మేవులోలా భళ్ళు ఆరదయగునుః వసంత ్తవులోం దలమాడునుం ధర్మాః “ఎఇ ధిగతిరామాయణ ఇవి యన్నట్టు; 'అనధి గళాలంకారతా స్నేేవి మాట్లామునున్నావు, అరుం: ఇ౨కం బోయి ఎ డి గట్టుకొన వలయునా, మోరీ నాడంత "ెందలకడ " వత్తు5ని నా శేరు. తెలియును! ధర్మావ వసంతిబుతువు మిక్తాలి శోభా కందము నున్నవి మౌొమికి = గుళ్ళు (ఏ మాహ_స్తములవలె ముద్దు వచ్చినవి, రామచం( గండు సీకాబేవి ప ల్లి రాటిపసి చేతులనువర్షి ంచి నారంకు “ీన్వూర్తివు* నివవ పహోగ్చా॥ కరణి అంట తన్ని చేయి-పాణి (గహణకమయమ'నండెలివె- గృ హీతెవవ నీయకం౦ంకణ మె యత్సన మంతయు నశ్తారితాగ్బెనట్లుు వంట. (వభువు సిగ్గుపడి సీతాదేవి ముఖము వంకల జూప లేవు, చేయిని? గశాచినాయ* ఆయనకు బెండ్లి +యంళయు;. బెండ్లి యెక్క. యుత్చాహగు 6తయు నావే సారు *యనుఖవించిక యాంంచవమంత.ము మూూర్రికట్టి తెళ్ళ్‌ యెక్క చేయిగా గనివించినదె కాంబోల! అరుం: అ యొల్జవి సన్నని చిన్న చేతులకు నోరంటాకు పెట్టుొన్నది కావో! చే!కి సనీలప్రటుఎగరిముకూడల జెట్టుళొన్నది. కాంబోల!. ధ్యా? సీవు నీచేసిని వర్తించు కొనుదున్నావు శాంబోలు! అరు వ శా చేయి యసుండదని నాకం చెలియును, నే నేరి యంతఃప్పుు స్రీనా? ఇంటిలో (బఇిచినమును బని చేఫచేసి నా చేకులు కాయళు కాచియున్నవి. ధర్మా: వరి చేతులు కాయలు కామటవేజటు మోాటుచేతులు కాయులుకాదముట 'వేజు. అగ్భాయి నిమరపోవుదుుండెనా? మొన్న నోరంటాకు పెళ్టు కొన్నశరునాతి నీ చేకులకన్న వా౭బచేచులు గాగుగా నున్నవి అకుం: వాండింటిలోం బనిచే మునుంకుట లేమకడా! ధర్మాన చుపష్ప నాకితన మెంగదూవము పోయినది! ఆరుం; ఇన్‌ చుష్పవాతితన మేనా? ధర్మా వైకిం జరిోపమే! మనము మాటాకుచుండలగా నోటవచ్చిన మాటప పృావయములో నిచ్చబనో తదనుగుణమైన ఛావ్యపవృ క్రియుంకునని యొక సిన్టాంతము- వానిసిలో జ్జనవుం బొర లుందును. జా(గనవఫ్థలో వున మొకటి మాట్టూడుచుందుముం

6566 వేయిపడిగ లు ఈ మాటల వెనుక నొక మానసిక సవృ్తి జరుగుదుండును, శాని వెనుక హృదయ (పవృ ప్రియుండును, "నిరుక న ఛధ్యాణ్మిక (వృ త్తి యుండును, వ.నికు వాజ్మయ పవృ “తలియచున యిుంను, హృదయ పవృ త్రి యషప్పృప బ్వడు హె. యుదుందును అల్మ(పన్చ్తి యెొష్పుడును దెలియదు. అత్మలోయిట్టిన భావము) వా[ాపము 6 బరిణమిందువజుకు ననేకములయిన మ 'ర్చుటు పొందును. అత్మిలోం గొడుకుకన్న6 దనయంచే(పేమ యెప్తువ... కుమూరుందడుహృ నయ (వవ్ఫత్తికి వద్చువరకునుః బ్రేమాస్పవ 6 డగుమున్నాండు.. మన, (వవృ్తిచేత వానికి సుఖము వాభింతయము, ఆఅంం; నేను పోయి మిడిగట్టుకొందునా! వనంత్హునవ్చలో నాలి శాదు కాంబోలు! ధర్మా: ఆశలి లేనివో వుడిగెట్టుకొననక్క-ర లేవ, అరుంవ అట్లు వీలులేదు, మడిగట్టుషొన బోవచున్నాన -మూ-న్నా ఖైన దరువాళం గుమారస్వామి వచ్చెను ధర్మా: కధ యంళదూంము వ వ్చినదె! కుమార ఏ (నవ్వి) మి రీ నాండు వవ్చి;:చోం ఒగ్రవర్వి మోతతో మాటాడండుం ధర్మా ఫ“నే నేని చేసిఓిని? క్రమూ; నాకం చెలి యదు, ఈ మూన్నాళ్శనుంణియు "నేనును శా్థవిలయు మిమ్ము మెద్చుకొనుటయ్యు నలెండుడికిలటయ., మేము ని. శ్రగొప్ప కప్పు లందాము ఆఅతండు మి రితర చేశ (గంధములు ఛవువి లేమ కనుక6 'దెలుణులో 4 (తి చిన్న కవియు మికు గొప్పగా గను పీంచుననునుః మిరు చెప్పలా6€ మేము కొన్ని విన్నాముకదా! అ మాటి-న్నియు మే మతనిముందు వాగికిమి. అతియు మరియు నుడి?లెనుు,... వకో లుదో చెప్పెను. చివరకు శ్యావ ల యన్నదికడా్యా 'మాక గోప మెందుకు? వారు లేపోో యెొల్టుండ యో వత్తరు. వాతో వాడించ రాదా యని. నే నన్నాను-ఆఅయన వట్టి వాద స్తుండు అయనతో వాదించుట యేమిటి యని. చవి నావంక6 జుజుదుజుజూ చెను కథ యట్లున్నది. మిరు వచ్చిఇవో సిద్దజికి బడునేమో! ధర్మా; మా యిద్దజికిని బడదని యిదవరశే " జెలిసినది కుమావ నాలు వైనది? పోదమా? ధర్మా ఏ ఉన్నది యుండగా నిది యొకటియా! “స్వీ నన్ను. బిలుచుకొని వచ్చికివనుకొనును. నీవు పద నేరువత్తునుం కుమాః మిర్షిద్దరు పోట్లాడుకొ నిదరు నువుండీ! ధర్మాఃనాక తనితో

పదునేడవ అధ్యాయము ర? శెందుకు బోట్లాట? నీ కతనితోం బోట్లాట లేపండ6 జచేయవలయునని నా (పయత్నము* కమా: అమ్మో! మౌాస్ట్రపగారో! ఇటువంటి దెబ్బలు వానికి దగిలెనాా వాడు చచ్చివన్చునం కుమారస్వామి వెళ్ళిపోయెను ధర్మా రావుభార్యతో “ఎ థా్యాహ్నపుంబూట కొంచెము ఫలాహార మైన బెట్టవుగ ద" 1 అనెను, అమం; నేడు (గొద్దుపోయినగాని రారా ఈమటి! ధర్మా; ఈనాంటికవులకు నీమా(తమైనను ధ్వని తెలియమం అపు: ఇెస్పి “0కు (గొద్దువాయి మడికట్టుకొందును, ధర్మా; నిజ మీ. (పొస్టుపోయినగాని రాను, అరుం; ఎచ్చటికి. బోవుచున్నారు? ధర్మా: గెఫ్ఫెడివారి సట్లడుగ రామ అరుం; అక్కడ నేమి పాసి పోవు? ధర్మావః తొంజను €రి యూరరషలైి యగుచున్నడి అరుం: ఆ భయము చేదు, వఎఫినవో బలిహాడ సగును, ఇంకను తక్కవ కూడ నగుషం ధర్మా: 3 ఎయు వైదికుల కొంవలోం బుట్టి తరువాతం గొంచె మసభ్యపు వూట రాకపొనాం నేనే వన్నానని యష్వుడే కన్నీళ్ళు "పెట్టుః'నుముంటివి? ఫ ర్వాలేమలేః ఇగో వూచితివా? నా యు తృరీయమ కూడం దడిసినది, పిల్లవాండు లోపల నేవో పగుల6 గొట్టుదుత్నాలయ: పో. అకు: పెందలకడవత్రునా? ధర్మా; ఇంకను గొంతులో గద్ద వక నిగిలిచే యు్నది. అడంథతి సశ్వమ ధర్మా రావు నవ్వెను దూవము36 గోకిలకూ సెను. ధర్మా: అదిగో వసంత రోకిల, ఆరుం: నాకొంటరి గా (గొద్దుపోద:? దయచేసి చప్పున 'రావలయును, ధర్యాః ఎగదీసిన (బ్రహ్మాళళ్ళ్యః దిగదీసిన గోవాళ్యా

మజల సందటుకు గూర్చుందిరి. పం. జవ్మగారు ధరానావును

“రంణి ని గారవముచేసి కూర్చు) గంషాక్రైను. పంక: (గతిరోజును సాయంకాలమున మీరువతునిః చివరకు మామ రాకపోవుటం కువూ:; వారిరాక పిండివంటవంటిది? అవె పండుగలనాలే కావల , యును. (పశిరోజును నచోం దినలేము. అటిగించుకొనలేను చై; ధనవంతుల యింధక్షలో రోజును బవిండివంటలు చేసపొందురు మంగమ్మ: అది యాచారముగా6 జేయునురుకాని.. తిని యజీగించు 'కొనునది కాదు, రాధా! మామ లేకున్నచో మొతానికి నేదో శక్కువగ'నే యున్నట్లుష్నది+ మే మెవ్వకము మాట్లాడిననుల 6 వైని మాట్లాడజెదము కాని మావలె హృవయమునుండి మాట్లాదము*

568 వేయిపడగలు ధర్మా; మతి యట్లనివించుదున్నది. రాభాఏ మికనినచో నా కంత మైతి లేదుః ధర్మావ నేను పంరుసుగా మాట్లాడెవను మాసు "పెటుకుగా మాట్లాడెదరు. కుమూరన్య్యారు పకా-జవ నవ్వెను, చన్ర- వర్తియతనివంకం దీళ్ణ ముగాంజూచెరు.. కువూః మావకురుపుకా మౌాట్లాడెదరని యెవరందురండీ! శ్యావలన మీరు నాలుగ్తైకు సార్లు మాయింటికి వచ్చి తవ్చీంచుకాం లి? నేండు కొన్ని మ్‌ పదగ్ధములు చదవక తప్పుకుం దుుమవూ; ఆ6! నమి పద్య ములు 'లెద్దూ! ఎట్యులైనను స్విట్ట గండులో: జల్టియనులో గొప్పళవు లున్నారు, శక: నిజయమగనే యున్నారు. నీ కే; తెలియును? (గతి దానికినట్లు మాట్లా డెద జేమి” కవిల్వె సగొ వి నేఫన; లో నేమున్నది? ఇళ్చెరుు బెర్నాష్టపా మొకలెవవా3 నాటకములవంటి నాటకములు చూూపిందుము! యూాగో, డ్యూమూన్‌) స్ట్‌ ఇటువ ఏటి నవలక_ర్తలను మయూపిఏందుముం వారి కీస్తులు ఆగడిరి3ము బు! మనము నవ్విన -తెలో గొప్పవాకము కాము, కువూ: ఉ)క నాకొకుక? మో ఎన్నాము వారున్నారు. ఎవరు నాప్పనారో నాకేమి తె యుకు? వి౦ంగమ్మస్థి వారి యిద్దజిలోనా? ధర్మా రావ్రనరు మా ఎలఎ. డ్య మంగమ్మ కలివిందుళొనుట కొంచెము మినస్సుశకుం గష్ట్రముగా _న్న దెం కాస మచూమె తనపక్ష ముగా నున్న ప్రే ముష్నోది. అందుచే న)ని వృావయము”ోని స్వాఫి మాన మామెయె్శసలం దనకు. గల వ్రైమన సస్ధమును గొంత త్‌గ్గింఎ నది, కొని ధర్మారా వటు చూపంకుం. అమ పలికి పలుకినకుం (బోద్బ్చలముగాసి, యంగీక్ళగాని సమాభానమ గాని యీ్లడండుం పంకజమ్మావ మన జేశవుం గనులు నిజముగా నంత తీశివోదు రా? ధర్మా; నాకు నమ్మికములేవు. కానియిం భీషు చదివిన జగత్త తీయు నశన్తే యనుచున్నది నా యుజ్జేశ్యములో వమన నారశ్వక వనంగా నొక్కు తెలుగు సారస్వ్యకముగాదు_సఎస్మృృతముళావ ఒ నబే_అస్టు * చూచినచో మన సారిస్వృతము పర బేశముల సా రస్యతమునకుం డ్‌సి పోదు. చ్మక; అట్లయినవో నాంగి లేయుల సారస మును మనజే! 'ధర్మ్మాః అక్సైందుకగుకుం సారస్వతమనంగా నేదియీ నిర్ణయించి సచ్లో, సంస్కృతము మనచే యని లేలురు. హూణభావక్షు మినప

72] పమ'నేడవ అధార్థయము ర్‌00 సంబంధము లేదనియుం ేలును చక్ర; భాష లన్నియు. నొక టియ్‌. ఎచ్చటనై నను నశ్కీ గొప్ప భావమున్ననో స్వీకార్యమ'. ధర్మా వ “'భానలన్నియు నొకటికాదు, వాపు కాభాషయీ, భాషయనంొా నేమి? చెంబు తలుపు కుక్క, కన్ను_ఇట్టి శబ్బమ.లు దై నందినమైన చర్య కుప యోగ పడువస్తువులు మొదలయినవానినే చెప్పును, ది 'పెద్దభౌసు కామ సంఘము మతము రాజకీయ విషయములు మొన లైన మానవజీవితముయొక్క_ లోతును తెలియంజేయ్యు వినోభావ ములు చెప్పినది నిడమైనభావ కొన్ని శబ్దములు; కొన్ని వాళ్యములు విస్పష్టముగ జాతుల _ భిన్నరూపమును గోచరింప జేయును... అది జాతియొక్క_ యాయువుపట్టు, ఒక యుదాహ5ణ చెప్పెదను. దసరా పండుగకు ఏ ఫెబడి యుపాధాాయులు మహర్నవమి గడలు పట్టించి విద్యా స్టలను బంధువుల యిండ్ల కుం దీసికొనిపోయి: యచటం గానుక లడిగి తెద్చుకొందురు. నెల్లూరువద్ద నొక యొజ్జ పది పన్నెం జేండ్ల యీకుగల పిల్లలను వెంటందీసిళొనిపోయి వి అలంబెన్న దాంటి వచ్చువుండెనంట. దశ్షిణ బేశనదులే తొందరక బ్వెలు,. పెన్న మీ తొందరకత్తె. చూదుదు? జూచుదుండంగ నే (పవాహమై యుబుకునముం అట్ల యి యొజ్జయుం బిల్ల లును గొంత దగ్గజులో నున్న యొడ్డునర్తై పరువె్నెత్తిరి, చాలమంది యొద్దు చేరిరి. ఈడుతిక్కువపసివార్యుపవాహ "వేగమునయిడి పోయిరి. ఒజ్జ దుఃఖతుండై. “ఈ పిల్లలను దని దండ్రుల వద్దనుండి నేను తెచ్చి౭ిని, వరికొణకుం దలితండు లడిగిన నే నేమి ఇవెప్తూామును? నేనుపోయి వారికి నా మొగ మెట్లు చూపించును” అని దుఃఖంచి తానురహాద (ఎవాహమునందు దూఃకి చనిపోయెనంటి. ఈకథ యొక హూణఫాపావిశారదుండు మజీయొక హూణభాపావిశా రదునితోం కెప్పంగా నాయన “బ్యూటిఫుల్‌” అని మూండు సారులు అన్నాయంట మొదటియామయిన వ్యాఖ్యానముచే సెను “ఎందుకు సుందర మనినాయ ?₹” సౌందర్యమే మా థ్యార్థముుయాధా ర్ధ్యమే సౌంద్యము” అని కీట్సుకవి చెప్పినాండు ఈఏథ యొందు చేత సుుదరనలా నతండు బుజువుగా€ (గైవర్రిం చినందువలన నని వా్థఖ్యానము* ఈ కథ పజజూణభొన రానివారికిం జెప్తుడు* అతం డే మమను*+ అందముగా శుష్నదనునా! అనినవ్లో “చనిపోయి వాండేడ్చు

షో0 వేయిపడగలు

చుండంగా నీకంద మేమిటిరా యని నల్వురును చీవాట్లు పెళ్టైదరుం అచ్చుమెన తెలుగువాల దేమనును! “అయ్యూ! పాపము!ి అనును. ఎవరిపాపమ.? చనిపోయిన పిల్లవాం పాపము? ఒజ్జపాపము, తల్లి దండుల పాపము, చదూచితిరా? ఆ0డు భెసు లొక విషయము నెట్లు వరామచున్న వో! ఈ భేద మెచ్చటనున్నది? జన్మ ములను గురించి సృష్టినిగురించి? (పపంచ సిద్రాంతమునుగురించి యీ రెండు జూతు లక్రుంగల ఛిన్న ఫావముఐమో6౭ద నాధారపడియున్నది- ఆ భాషకు మన భామకు నిట్టి (పథాన విషయముల సంబంధముబేదుః కర్మం (పార బ్ధము? పునస్టన్మం (త్రింశత్కోటటి "జీవతలు, పశుపమ్యూదులయందు (గినికీబకామలయందు నాత్మయున్నదను విశ్వాసమ-ఇయన్నియు నీ సంఘమునకు సీ మతముశనకయునాదులు. వారి కివియన్నియులే ౨. వారిబుములు సృష్టిని, సృష్టి హేతువును విచారించిన మార్గము వేజు నీ బుషులు విచారించినమాగ్గమువేరు. అందుచేత భాషా(సోతస్సులు "రండును రెండు ఛిన్నమార్షములే బన్రైను పతిశబ్దమునకు వారియర్థము 'వేజు నీయర్థమువేటు, దేవ్చండుఅన్నశబ్ధము చూడుండు- (బహ్మఏస్లు మహేశ్వరులు మువ్వరును సృష్టి హేతువులు, వారికన్న నున్న తాధి కారి కలండు. అది (బవ్మాము. వీరు వైభవములు కలవారు. గుణ నహితులు* కరాటస్థులు కారుం ఇదియంతయు మటింతయు నర్థము "చేవుంచన్న మాటలో నున్నది, నీ వేడాంతమంతయు. నా శజ్బ్వమున ర్‌ొక్ర వ్యాఖ్యానము చేయును. దీనికిం బరా్యాయపద మైన వారి "గాడ్‌ అను శబ్దము తీయుము. వారి యర్థము వేరు, వానిని మిం చినవాండు "లేండు. సృష్టివాండేచేయును. లోక మంతయునతనిలీల సుఖదుఃఖము లన్నిటికి నతండే హేతువు, మనబేన్హం. డట్లుకాము మనముచేసిన కర శైల ననుసరించి సుఖదు౩ఖములను బంచిపెట్టువాంయం ఇట్లు(బభాన మైన" భామయందు, నగ్ధమునందు 'భీదమున్నదిః ఇంక వాజ్మయ మనలా, నేమి! మతమును: సంఘమును నాచారమును మనోవా రముగాం జెప్పునదియే వాబ్మయము సంఘ మతాచారములు తజ్టాతి మయొక్క_ యాంతర జీవితమును తద్భావములును నాచరణకు వచ్చిన స్వరూపము* ఈ సంఘమతాచారములను నీవు కాదనుటకు ముం దా మహార్దుల సిద్రాంతములనుం దర్కంరీతిగా నిరాకరించవలయును.

పదునేడవ అధ్యాయము ర్‌! ఆ సంగతి యట్లుంచి యిష్పుడు వాజ్బయమనలా నేమి! సంఘమతా చారమ.ల మనోవారమైన శబ్బమయ[పకటనము*, ఇంతియేగాక నీ పోవణము* ఒకనొక (పత్యేక వ్యక్‌కి యొక (పళ్యేక మానసిక పరి శామము* కావ్యము పాఠకునికి పృాదయరంజకమ గా నుండుటికుం గలిచేయు కొన్ని చమత్కారములు నివియు వాజ్మయమునందు స్థితి కలవియే, (పాన మైన వాద్మాయరూపము సంఖుఏ తాచారమ-లను చెప్పుట. అందుకనియ్‌ నిబ్ధను కవి (వాసిన పారడైజు లాస్ట్రూ ఇంస్సీమఖామలో నంత శిరోభూవమణ మొన (గంథమ "నర్టిల్‌కని (సిన “యీనీడు* గాని, “గాయిటీి (వాసిన “ఫాస్టు గానీ. మహో (గ్రంధము లగుటికుం. బరలోకములను గూర్చిన వారి సిన్రాంతములు వానియందు. (బతిపాదింపంబడుటయేహేతున్ర. కర్మసిగ్ధా ౦తమొప్పూ కొనుము సంభుమిస్హ్లు యుందును. కావ్యాతృ శ్రయే కాక కావ్యశరీరము కూడ) కావ్యస్వరూ పమ కూడ నీ జూతి సిద్ధాంతములమిోంద నాధార పడి యుండును, మనకు [(బబంధము.న్న దనలాం (బబంఛాదిని (బవ్మామ(తియ, వైశ్య శూ(దవర్థనలు (వవాయంబడియున్న వన లాం గవి వాతుగ్వర్ధ్యమును సంఖఘమ. యొక్క పరమోత్కృప రూపముగా "నెంచినాండు గనిక మనళిళ్బము గూడ వున మతాభ్మిపాయముల వలెనే యొకదానికొళటి హేతునవ్సలుగాల గలది, భారతారంభమున జూడుడు--సర్పయాగము ఇచెప్పంబడియున్నదిం నర్చయాగ మేల చెప్పబడవలయును? భారతము (పధానమ.గా€ గర్మ సిళ్టాంత మును (బకిపాదించుచున్నది. గీతలలో భగవంతుండు (పతిపాదించి నది కర శ్రైసిదాంతమే. నేంటికాలవుపండితులుకొందలు దుర్యోధనునిది తప్పా+ ధర్మారాజుది తప్పా యని విచారింతురు. కని ననా్య్థాయము | చేససనందుకు. అశ్వస్ఞామ _(గావ్మాణుండు-కుయు శీ పన్నెసందురుం భారతము (వాసిన యోతనికి నీ గోల: చెలియదు, వారునార వేసిన ఫురాకృతక ర్మయట్లుఫలిం చినదె.కర్మ పరం పరాపరిణామముభారతము లోని (పధాన విషయము సనాతన మతమునకప మొదటిసిద్ధాంతము. దీనిచే సర్పయాగముచేతం గవి సమర్థించినాండు. సర్ప మాగము ద్వాపరాంళమున జరిగినది దీనికి 'హేత్నువైన సముదమ ఢనము కృత యుగమువందుజరిగాను పపంచమంతయం.నొక్కటియేయనుమ హోవిన

ర్‌ వేయిపడగలు యము, ఈ (పపంచ మంతయునైన మహాణువులన్నియు నొక చానితో నొకటి సంబంధముకలవి. ఖగోళమందలి నానాాగహములు భూగోళమందలి సర్వజంతునుల సృష్టిస్థితలయములకు “ప-ఛుభూతము లగుమవ్నవి. జ్యో ఇషు మా సి్రాంతముమోంద నే యాధారపడి యున్నదిం పాశ్చాత్యుల దయవలన దానికి శాస్ర్రళ్వము సిస్ధించినదిం సావి (దళము వారు (కొత్తగా "నేర్చిన విద్య: ఇప్పు డాధునిక నాగర కులకు బెన్‌ సోము. మీరోలు బువీ.కల్పులు కడా! మనిసి జీవితమునకు వాని చేిలోని గీంతలక నంత సంబంధము ముఖ జేఖలను జూచియు;ః దస్తూరి. జూచియు. శీలము ెలిసికళొనెడివా రున్నారంటు నీవు ఫుట్టి జరుపు చర్యలన్నియు, నీవు ప్కష్టుకముంచే నిర్ణయింప6 బడినవి. సీ దస్తూరి నీనడకు నీ చూస్తు లన్నియు నిన్నే ధ్వనించుదున్న వనలా నేని. బుజువగుచున్నది! ఇది యంతయు న్‌్‌ స్వరూ పము= దీనియం దెల్లెడ నొక మమహైక్యమే (పకా శ్రించుదున్నదిం వదో వెనుక నొకండుండి దీని సిట్లుగాం 'జేసినది ఇందొకదాని కొకంయ హేతువు, దీని భఛిన్నాంగములను విడందీయ రాదుః 'బెర్నాస్షపా (వౌసిన నాటకములు మపహానాటకములని మా యఖ్శిపాయము* అసలు మొదట నాటకమునకు రసమా (పథానముః భావమూ? పాశ్చాళ్యలోకము తన సంఘము(పతినిమేషపరిన_ర్తనముల చేత గశ్జోలు పడువున్నది. అనియత భావములు జలపాతమువలె నిలిచి (పవహించలేక యూర్భ్వతిర్యగథో ముహుస్తాడనములచేత ఫఘూర్జి ల్లి పోవుచున్నది: సిర్ధాంతమేదో దెలియదుం ఆదర్శమేదో "ఇెలియదుం ఒక నిలుకడరాని_వమ్బుటకు వీలులేకండ - తానే చేసి కొనిన-పరిస్థితులనుండి బహుళసమస్యులు పెంచుకొని . తత్సమస్యా పరిష్టారము కొజుకు "వేవిధముల వాజ్బ్వయమును వినియాగించుచున్నదిం అదియంతయు సారస్వతమేనా? షూ (వాసిన (గ్రంథములు రనహేతు వులొ? ఆయన లోకమునకుం జెప్పందలంచినవి (పవ_క్షృ వచనమ.లా? గొప్ప (పవక్షయే మహాకవి;మహోకవి గొ ప్ప(పవక్తగాలహాడనుండ వలయునున్న సిద్దాంతము కలదు* శంకరాచార్యులు గొప్ప (పవక్త వారు (వాసిన స్రో(తములు విడిగాం దీసినవో కాళిదాసు (వాసిన నుూూండు నాటకములు: 'మూండు కావ్యములు క లిఫ్రినచో ఏనికియబదిలె

పదునేడవ అధ్యాయము ఫ్‌79

ఎండును ఆచార్యులవారి కవిత్వమున నే బ్టైర్గ్ధాలంకారములుశయ్యులు

గకములు3 మహాకావ్యుగుణములు . నమోఫఘముగాః గలవు

క్రీ శంకరులకు కాళిదాసుకన్న గొప్పకవి యసలేదము. కాళిదాసు

పవక్తశాదు మసోకవి యగుటక రిసమే (పధానము రసము

రెవండు సవ్యస్థిగాం బంజించునో వొఃండు నవకవి, భావను చిన్న

వడియ వంటిది. రిసము సమ్ముదము వ:టిదిః పాశ్చాత్య నాటకము

ఎన్నియు భావాశ్రయ ములు, రసాశయములు కావు, అందాక మనుభవమో: వ్యభిచారి భావమో యాలంబనముగా6 జేసిళోని కథా రృష్టియుండును= ఒక్కొ-క్కఫుడేదో యొక మళసిద్ధాంతమును జెప్పు టకు నాటకము (వాసీ యుండవచ్చును, “అన్మారువైల్లు (వాసిన 'ఇెలోమూ వంటిది? రో దోభావమునే చెప్పును. రచన మహోతృషప్ప ముగా నుండవచ్చును* వస్తు ధ్వని, వారష్రని నున్ముఖుని'జేయు టకుం గధ యొకచోట పట్టుట - యొకచోట నాంుట్యు. పాశపోమ ణము మానసికో జ్వేగమ-ను (బకటించుటు ఒక (పళ్యేక మానసిక పరిణామరహాస్య మును నిర్టయించుట, (వపసంగవాతుర్యము నివి యన్నియు మహోశవులై నచో నేజాతిలో నైనను జేయుదురు. అసలు “పధానవస్తు వునంచే భేదము, రచనాపద్ధతిదూచి మపహ+కవులను నిర్మ బుంతురా! అచ్చట నిచ్చట నెచ్చటను నున్నారు. తక్కినవిపష యము ఎట్టివి. హర విలాసము మొదట, దుర్య్వాసబుమి "తాను దూ ర్యాంకుర నులతో6 బోమీంచుదమున్న యా[శమహరిణమును జిట్టకముతో ల బెద శెంచెనని కోపించి యొక గంధర్వుని శపించెను, వాండు వచ్చి పాద ములమిోా6ద6 బడెను దుర్వాసుండు “అయ్యో! నాయనా! నేండు లేచి యెవనిమొగము మాచితివిరా! నా'నోటివెంట నట్టిమాట వచ్చి నది. తండి! నీవు శాపమును దీర్చికొనిరమ్ము నీవు వచ్చు వజకు నీ ఛార్థును గూంతువోలె నాయింట రక్షిందుచుందును" అని పశామర్శిందెను. ఈ కోపమేమిటి? ఈ పరామర్శ యేమిటి! ఇది పాందూమళతమును, వుతమునకు హేతుభూతమైన మవోసిద్ధాంత మును ధ్వనించుచున్నది. ఇదిక విత్వమగునాః కాదా? మహాకవులు తెలుయలో నున్నారా, "లేదా! రచనాపాటవము చూచినచో నెంద “శని గలరు. మనము మన చదువునే విస్మరించితిమి ఇంేమున్నదో

ఫ్‌7ళ్త వేయిపడగలు' చదువము. బోలెండన్ని విమర్శలతో చాశ్చాత్యుల (గంథములను జదువ్రదుముం అవి జెలియును; ఇవి తెలియవు, పినిమాంద వ్‌మర్శ నములు (వాసి లేన్టు.. నేంటికాలమున మన బేశమున మహ+కవు లున్నారా యని (వశ్నే రావచ్చును, చదివిన వాశేరి? పోషించిన వా "కేరి? కవ్వితన (బదుకు తాను (బతుకుటయే కష్ట మయ్యెను. ' ఉద్యోగ ములకం బరిశోధన కావలయను; "కెలుయపవు న్తక మొక్కండమ్మదు, ఇది స్థితి ”

అప్పటికి రాతి (నొద్దుపోయినది. ధర్మా రాశ్రఅంద జీయొద్దను "సెలవుతీసికొని యింటికి. బోయెను. తరువాతి నెవ్వరును మాటాడ "లేదుః 'రాాతియంతయు నిశ్శబ్దముగాం గడ చెను, నిన్న6 జలివేసినదిం నేయప్పుడే (పౌాణము బయట పరుండుటకు వాంధించెను,. వసంతము వచ్చెనాయెను.

పదంనెనిమిదవ అధ్యాయనం

“ఎన్నాళ్ళ శెన్నాళ్ళక వచ్చితివి? మాటయనంగా నిట్టుండ వలయును. రెండు నెలలలోనే వచ్చెదనని చెన్పిలివి. నా కేమి తెలియును? నిన్నుం జూచినదే యప్వుడాయెను. నీవు నిజనే. చెస్పుదు వనుకొంటిని అన్న దననూయ. నా "బేమియుం దపస్పులేదు తప్పం తయు నరుంధతిది. నీ వున్నావు; నీ మజంద లున్నదిం ఇదిగో, నా కెందుకు!” అన్నాండు ధర్మా కావు. రామేశ్వర శాశ్రిని బంక్‌ నెత్తు కోని యరుంధతి ముందునకు(. బోయినదిః దొడ్డలో పలికి “వెడలినతరు వాత ననసూయారుంధతులు గలినికొనిరి అరుంధతి ; ఈ (సయాణ మెన్ని నాళ్ళనుండి యనుకొన్నారు! అనసూయ : నన్ను న్‌ వనియే యనవలయునుః ధర్మారావు భార్య నాక్ర మజుందలు, అరుం; అట్లయి నచో నాండుబిడ్డరు మన్నించవలయునుగడా! అన వ అస లాఃడుబిడ్డ లను గౌరవించుము అరుం ; వారువమూా యింటి శెప్పుకును రానే సారు... కనుక నిన్నే మన్నించవలయును, నిజముగానమ్థా వదినే, ఎన్నిసారులు బయలు బేటినా మనుకొంటివి? ఎప్పుడు నేదియో యొక యభ్యంతరమే. . మో తమ్ముండు గూంటివీచ్చుక, కదలరు, నేను వందనా.ప్ల పశుపతిగారి యింటికి బోదమని ఇెప్పితిని. వారికి వేజె పనిలేదుగా! 'జేవ్రండు, బేవునిపెండ్లి?, యదియీ-గోల, అన; ఆ ేవా లయమునకు మిరు ధర్మకర్పలా? అరుం: కాదు- అయినచో నింత యిబ్బందిమే లేదు. అన: మజీ యేమిటి! అరుం: దానికి -వేతీ కథ యున్నది ఈ పిల్లవాని పేళేమిటి! అన; ధర్మారావు, మీ యన్న గారు పోరాడి యీ “వేరు పెట్టించిరి. నీ భర్తవల నీయన గూడ పెద్ద కవి కావలయునంటం నీ పేరు కూంతునక్రు, మూ యాయనచేరు కొడుకు నకు 'బెట్టకొన్నాము, మో యిర్వురను మా యింట వెలయించు కొన్నాము అరుం: వారిని వెలయించుకొనుట బాగుగానే యున్నది? వారు నొప్పవారు గనుక నే నే మున్నది? నా పేరు "పెట్టొనుటప? అన; అదియు నాయననుబట్టియే వచ్చిన దనుకొనుము _ అరుం: మో యరుంధతి మజి యెొచ్చట? అన, మా యరుంధతి కాదు మో అకుంధతియే. _ అరుంధతి పలకయుయి_స్తకములను బుచ్చుకొని

య దబ _ . ఆ

క్‌?6 వేయిపడగలు

లోనికి వచ్చినది. అన; అదిగోనమ్మా మిోవీల్ల, అరుంధతి యరుం థతిని దగ్ధఆకుం దీపికా నెనుం చిన్నవల్ల దగ్గణకుంబోయెను. అన న్న అవునమ్మా, మాకును మోకును (గొ_త్స యేమిటి? అది సామాన్య ౫ ముగా నెవరియొద్దపను బోదు. చూడు, నీ యొద్దషం బిలువగానేవచ్చి నది, అరుం: ఇంక మే మిద్దరమును గలసి యెంత చేయవలయును?

అరుంధతి చిన్న యరుంధతిని బుజ్జగించుదు. 'వమమ్మా! మా యింటికి వచ్చెదవా? లీసికొనిపోయెది న నెను, చిన్నపిల్ల తిలయూః పెను. అన వచ్చును దానికేమి? అది సిద్ధముగా'నే యున్నది. అదివసంతకాలము, కోకిల కుహూకుపహూనినాదములు "పెండ్లి

పిలుఫ్రులవ లెీవిననయ్యెను. మౌవిచివుళ్ళు బుగ్గలవై6 దోంచిన నూత్న నధువుల మధుర జజ్జాకాంతి వీరంజిమ్మెను.(పాతఃపవిక సన్మల్లి కాసుమ వాసనలు ఫసియెదలోని (పేమభావమువలె6 దారాజెను. గుమ్ముగాం గొమ్మైలు వంగి యావరించిన మాక ౦దతరుచ్భా మ్లూకై త్యముచేత తగ్గి నేకాని మధుమాసఫు "కెండలక్ర నియమములేము- అవ్‌ తామే (గ్రీస్మాతసము లనుకొ నిను, కొంచెము ధనవంతు.ండు 'రాజ్యమునకుం్ణై చానే రాజుననుకొనంా? అది యెవని తప్పు! నాబ్లు పిచ్చుకలు చేరిన తప్పు, మధుమానస్పుకెండలు (గ్రస్మాశపముల _లెత్స్యుము (పదర్శించి నంత గోపమువచి ఎ కొబ్బరిబొండము లెడ నీరిచ్చెను. అన్న చాతలు వైళాఖపూజలు చేసి మల్లెపూలు మంచిగరధమి, పానకము) వినన కజ్డలు విరంజిమ్మిరి, (పపామంటపములవలన మధుమాస ప్ర కొండలకు (దపాతిశేకము కలిగెను, కృపారహితుండైన మన శ్రభుండు విపాటితా శోక(పసూనమును వింటం దొడిగారు. మధుక రీజ్యానిస్వానపతిధ్వనిత రోదోంతరాళుండై న పంచబాణుని శౌర్య శేఖ సర్వమానవ హృద యాంతరాళముల విహ్వలతం గలిగింపెనుం మాకంద(పసవకపాయ ॥ వాసనావాసితగరుదభిరామ లై న మభుకరికాలోశళమునువుకరంద పానో

న శ్రత్తులు మధుక రనాయకులుకిం చిచ్చుంబితాధరబింబు 'వెగటువానన లకు విహ్వలించిరి. మంటలు) పొడుగువానములు, గొంగళులు, కండలు వఫూనని కొండకొమ్మలం బట్టిన యేనులయ 'తేనతుళ్లైలు దులువుటకుంబోయిన శబరకాంతల చికరబంధముననున్న మల్లి కా (వసూనములం 'దేనియ(గోలుచున్న తుమ్మెదలు సృష్టిలయముై కశాలి

11 పదు నెనిమిదవ అధ్యాయము గ్‌? కము లని వ్యాఖ్యానము చేసెను, పెద్దయరుంధతి చిన్నయరుంధతికి6 దల దువ్వి జవ వేసి పరికిణీ తొడిగి పశుపతి పట్టుత్తరీయమును వల్లే "వేఠ. పోయినమేరనెల్ల దన వెంటనే తీసికొనివోయెను... పశుపతి ధర్మారావులు భోదనము చేయుచుండిరి. అససూయయ్యృు నరుంధతి యును గొంచైము దూరముగా నిలుచుండిరి. పశుపతి: నేండు వల్ల కనిపించలేచే! అనవ ఇదిగో! దీపవు నీడలో నిలుచున్నది. అరుంధతియు నరుంధతియు నొళ మైరి ఇంక మనగోడు "లేదు ధర్మా; అది మంథతగ త్తె. చానితో జట్టు గట్టనీయ కుండు! మా యూరిలో గిరిక యని యున్నది "నేను తెలియక ఏరికిద్ద ఆికిని జతకలివితిని, గిరిక యశ్షైయసై "ఇరిగిపోయినదిః, ఇంక6 మనవూటి విశదు, అన; అంత వినకపోయిన నేమిచేయుదుము! నీ భార్య యెంత ఇడిపోయినదో మా విల్లయు నంతియే ఇెడిపోవును, ఎక్కువచెడిపోదు గదా! పశువ ఈయన భార్య యగుట యెక్కువ వచెడిపోయినది కాక పోయినదా'! ధర్మా వమసగదా యని యబద్ధములు మాటాడం గూడదు. నన్నుం ఇండ్తాడి యదియేమి వెడిపోయినది?! మొగమున్నది “యద్ద మున్నది అడుగరాదా? అన; వమమ్మా! మా ధర్యారా వును బెంక్లాడి నీవు చెడిపోయినావా, చఛాగుపడినావా! వమో సి వడుచున్నది! మోస్తరు చూచివవో బాగుపడినశ్లు యున్నది* పశు ; జే నాప్వొనెదను, ధర్మా: నీ వొప్పుళొనక పోయినచో నది నా భార్య కాకపోయినదా? అరుం: ఉటు ను.టిమి వ ౦గలమమింద6 బడినట్లు (పపంగము నా మోందికి దిరిగినది. అన; అంత కోప మెంమకమ్మా! ని న్ననలేదుం మా వీల్లనన్న్నా రనుకొనుముః అరుం : వీల్ల మా(తము పడవలె నని యెచ్చట నున్నది! అదియు6 బడదుం ధర్మా? పడేవి? అది పడును. అది ముద్దనబ్బు కాదు అరుం : ఇక్కడ నెవరును గారు. అవ: జీండీమె వు క్కమోంద6 నోపము "పెట్టుకొని వచ్చినది. ధర్మా: పొఠుగింటికి వచ్చినస్వూ డంతమా(త ముండవలదా! అరుం శ మోకుల బొరుగిల్లేమో నాకం గాదు ధర్మాః ముందు వచ్చిన ఇెవులకన్న వనుక వచ్చిన కొమ్ములువాండి. పళ్ళు వ నీవే కొమ్ములు? అవివయే చెవులు... ధర్మాః అట్ల యినగో నేను జేవు వెడలిపోయెవను. పశు + పొమ్ము: మౌ విల్ల లిద్దజును

578 వేయిపడగలు

మా యింటనే యుందురు ధర్మా: 'మొళ్రానికి మారు మారు నొక టియే, జేసే పరాయివాండను,. పశు ఏ పెరలు తోడుకొనె నేమో చూడుము, అన; ఇందాత నరుంధతిచేతం దోడువేయిం చిజిని తోడు కొనెనో లేవో! అరుంధతిచేయి యొటువంటిదో నేయ చూడతవల యును. ఇంటికివచ్చిన చుట్టాలవిాంద _దానికిం (శేమయున్నచో దోడుకొనును, పశు ఏ చాలు గట్టిగా. దోడుకొన్నదెం సనెవసై దిగాం బోయుము. చినికి మొందం బడుచున్నది. ధర్మా వ గళ్లిగాం దోడుకొన్నచో మా యమ్మాయికి బంధువులమిా6౭ద 6 (= యున్న + దన్నమాటయే! అన: నీకు మీ గట్టి కుదుప సడినది. నీ మింద మజియు (శ్రమ యన్నమాట! అరుం ఏ పసిపిబ్లను బట్టుకొని మో యిష్టము నచ్చినట్లరుండు! అనఏ పసిపిల్ల య్‌ మమ్మా! ఎనిమి 'దేంఠ్లు వచ్చినవి! ధర్మా : ఎనిమిదేంద్లు వచ్చినచో నింశేమి 1 “అష్ట్రవర్ధా భ వేత్కన్యా” యన్నాండు స్మి ర్త ఇంకల బెండ్లి చేయవలసిన చే. పు; ఈ చాల్యవివనావహాములు మన "చీశములోనుండి పోవలయును- ధర్మా £ అన్నట్లు?ా నీవు సంఘసంస్క_ర్తవు కాంబో లును, అన; మైకు మాటలలో! పశు; నిజముగా; మాటిలుకొవు, ' చమూచుచుండుము, మా అమ్మాయిి6 బదుమూండేండ్లు దాంటిన దర్చు వాతంగాని 'బెంట్లి చేయను. అరుం; అంటులో లేదు, దాని యిస్ట్ర్యము వచ్చినవాని కిచ్చి పెండ్లి చేయవలయును, పశుః అశ్షు చేసెదనుం అన: ఇప్పూడ శ్లు యవవచ్చును. జే పొక వేళ నది యొక ధనహీనునిం. జూచి పెండ్లి చేసిఫొందుననును, ఒక నలువది యేండ్లవానిని. జూచి "పెండ్లి చేసికొందు ననును, పశు; నలువది యేండ్ల వానినిం బెండ్లి చేసి కొందునని యే విల్లయు ననదు. ధర్మా: అ ట్లనక్షము స్రీలు ధన మును భోగమును నాంభధింతురు. శకుంతల నూడుము! దుహ్యంతునిం జేసిపొన్నదిం దుమ్యంతుండు మహారాడ్లై యిద్దజు ముగ్ధురు భార్యలు * గలిగి వారివలన సంతానముబడయక దిగులుపడుచున్న "వయసులోని వాడు, శకుంతల పసిపిల్ల, పదునాజు పదునేదేండ్తుండ వచ్చును ఆమె దుమ్యంతుని వాంభించలేదా! పశు ఏ వృన్తకములలో "నశ్హు యుండును, అన: లోకములో6 గూడన క్షేయుండునుః ధర్మా; నాకు (పబలసాత్యుము వచ్చినది. అరుం; చేతు 'లెండిపోవు చున్నవి. అేచి

పదునెనిమిదవ అధ్యాయము ర్‌7$ చేతులు కడుగుకొనుండు, ధర్మా: ఈమాటయీ మజుచిపోతిమి* అరుం; ఇంక జేతులు కడుగుకొన నక్కరలేదు. బట్టలకు రాదుకొనవచ్చునుః ధర్మా; "నేను మాతమేనా? మీ యన్నగారుకూడనా! పశు దొడ్డి లోనికంబోవునంత 'యోపికయున్నది నాష. అనఫ ఆయనకు నున్నది అరుంధతియుు అనసూయయు భోజనము చేయుచుండిరి, అన సూయ యతత్తగారుకూడ పలవ+రమునకు6 గూర్పున్నదిః వస్తువ్చు లన్నియు. జేతులదగ్గజుం 'బెట్టుకొనిరి. చిన్నయరుంధతి యరుంధతి దగ్గజనే గూర్పుందు నన్నదిః అన; అది యివ్వేళ(పొద్దు[.కుంపన ప్పుడు భోదనముచేయలేదు* నీదగ్గజం గూర్చుందు ననుచున్నది* కూర్చుంకంబెట్టుకొనుము అరుం; ఒక్కవూంటలో. బెల్ల నాదగ్గజి నింతచనువైనచేమో!' అత్త దాని వీనతన్లి యనుకొనినచేమో? అన: అట్లనుకొనుటకుం బసిపాపయా యేమి! ఆవిడ యెవశరేే అవిడదగ్గజం గూర్పుందు ననుమన్నావు? చిన్న అకుంధతి: అక్కయ్య అన: ఇదియేమి వకుసయే:! అత్తగారిని ' బట్టుకొని యక్క_గా రనుదున్నాను! అరుం; నే న్యత్తగారి 'నేమిటి? నాకు దాని యీడునకుం దగిన కొడుకైన నున్నచో నత్తగార నను కొందును, అక్కగా లే బాగున్నది నన్ను. నీవు అక్క-గా-రే యనుము చి, అకుంవ నే నళ్లు యందును. అన: దీనిని నీ వెంట సుబ్బన్న పేటకుం దీసికొని శామ్ము. అరుం: నేనే వెళ్ళెదను. అన; దీని కీవో పట్టిన చే! లేకపోయిన రోజును ముంగివలె నూటాడదు* ఎవరు వచ్చి నను వారిదగ్గజకుం బోదు, ఈ నాం డిది యేమిటి! ఈమె దగ్గజకం బోయినది. వారి యూక పోయెద ననుచున్నది, అరుం; పట్టినచో నెనరు పట్టుదుర్యు నేనే పట్టవలయును. అర్యాతి పశుపతి కూంతు రరుంధళతి యొద్దనే పండుకొన్నదిం తల్లి కోవీంచినది. మంచముమిోంద ముగ్దురికిని. జోటు చాలదు రామేశ్వర శాశ్త్రి యటునిటు మసలు నని యామె 'వెప్పూాదున్నదిం నీవు విడగా బండుకొమ్మ నెను, అరుంధతి 'యేడ్చినదిం అత్తగారు “వోనీవ్రే వారిని బెద్దమంచమ-మిఃంద6 బండుకొననిమ్ము!” అన్నదిం ఒక ర్యాతివేళ నరుంధతికి మెలంయవ వచ్చినది. పసివాం డటు తిరిగి పండుకొన్నాండు. చిన్నయరుం;తి తన్ను గాఢముగా6 గవ్చలిలిందు

580 వేయిపడగలు

కొన్నది. అరుంధతి మనసులో ననుకొనెను. “ఈ సంబంధమే విచ్మితముగా నున్నది నేనన్నచో నీ పసిది యిట్లున్న చేమో?” అమె ససివాని చేయిం దీసి (పళానుంచంబోయెను... నిదలోలహాడ నామె త్రీమనీయలేదు, అరుంధతి మజుల నిదురపోయినదా మజుల 'మెలంకవ నచ్చి యిరువురి మధ్య కుడివెన్షన నొందిగి పండుకొనుబ కష్ట్వమె పిన్న వానిని జిన్న యరుంధకియున్న వైైవునకు6 గదలించి పరుండంబెట్షి తా నతని వెనుక నెడమచేతివై పున నాని పండుకొ నెను, రామేశ్వంశాత్రి చిన్నయరుంధతి. తన తల్లియే యనకొనెను కాంబోలు! అమె డొక్ళలోం దూరి పరుండెను! పద్దదయిన గవావమునుండి గాలి చక్కలా లోనికి వమృుచుంజెను. అరుంధతికి నిదురపక్షైను. ఆమె యొక కల కనెను అందు స్కుబవ్మా ణ్యేశ్వ్యర స్వాని "రండుతలలటతో నామెకుం గనివీంచెను, ఒక తిరస్సు కనిపం ఏ౩ కనిపించలేదు, దాని వెనుకనే యింకొక శిరస్పుండెను మూండు శిరస్సు 'లేమో యని చూచెను, కాని శిరస్సులు "'ర0డే. అరుంతికి మెలంకువ వచ్చెను, స్వామి తన కార్థమునాంకు కనిపించెను, ఇంత వజప మజుల జూ(గద వస్థలోలాని స్వవ్నావస్థలోంగాని కనివించ "లేదు, కాని యామెమనస్సులో స్వామి నిత్యము సాడుచునేయుం డెను, ఆమె నేండు తనక్రు నచ్చిన కలనుగూర్చి విచారించెను. “స్వారికి "లండు శిరస్సుల్కా మూడు శిరస్సులా నాపం గనిపించినవి? వెనుక నొక శిరన్సు కనిపించెను. మూంజేమా యనుకొనుదుండంగా రెండే యన్నట్టు తోంెను.. ఒకానొకప్పుడు స్వప్నములో జరిగాకునంగతు లక్ష; జూ(గదవస్థలో జరుగు సంగతులకును సంబంధ ముండదు, ఈ స్వప్నృమునకు ఫలిళాగ్థ మేదైనంగలదా! ఇంకొక జాము(పొష్టున్నది+ ఫలమేదై నం గలచేని యది జరుగుటకు గొంత యాలస్య మున్నదన్న మాటయే:, మటిదెల్ల వాజుజామునవచ్చిన స్వపష్నములు నద్యఃఫలదము లని 'రాతిరికొలమునం గన్న కలల ఫలిత మాలస్యముగాం గలుగునని స్వాస్నిపలు చెస్తామరుం దీశకి ఫలిత మేమైయుండును?ి ఇంతలో నామెకు నిదుర పక్షైనుః న్‌. వాజువచ్చుచున్నది. అరుంధతి మేల్టూ నెను చిన్నయరుంధతి న్మిదలో "లేచి మజలం దన ఏీం పానుకొని పండు

వదునెనిమిదవ అధాయము ర్‌8ి1 కొన్నదిం (శిందయిడు నేమో! వుజియు మంచము పన్షైమోంద నున్నది అరుంధతి తానులేచి యననూయను లీపెను* | అరుం; అరుంధతి 'తెల్లవారులు నన్ను. గాంగిలించదకొనియ పండుకొన్నది. అన; వమో! దానికి నీ వన్నవో నట్లున్నది. శకానిమ్ము* మికను మాకును నేది మోలేకున్న యెన ల నిట్టి' సంబంధ మె్లు కలుగును! నేను నిన్నటివజకుం జూడలేమ. నీవు- నా కాత్మ బం నువవై తిని, ఎనిమిబేంన్ల (క్రింద _ధర్మారావును జూ వితిని మజల నిన్నం జూచికిని. అతనితో మా రమ్మునితో మాటాడు చున్న నే మాటాడుచుంటిని, ఎవరిమోంద నెవరి కెందుకు (3ేమకి ల్లు చున్నదో యొవపనుజెప్పలేరు, అకుంవ నిజమే; సృష్టిలోని రహస్యము "తలియ శక్య్యముగానిదిం అన:వ నీవు చాల చదువృళొన్నావంట మా అరుంధతికి గూడల జదున్సచెప్పుము, అరుం: సంప్రదాయము ెలిసి కొనుటకన్న నెక్కువ చదువుండదు, సం(పదాయము చదువే, చానిని భుజచిపోరాదుం "వేజే చదువనక్క-జలేదు, మనయింఢడ్లలో. 'బెక్ట వారందజుము నిళ్యము గొప్పనంగతులను గూర్చియే మాట లాడుకొనుచుంటిమేఎ. పిల్లల కవి వానియంతట సవియే వచ్చును

• అందుకనియే మన ేశములో నోములు; (వతములు, పండుగలు నిన్ని యున్నవి, ఇవియన్నియు నాండువీబ్ల లకు విద్యనద్చు మార్ధములేం ఇంటిలో నా సంప్రదాయము వపవడకుండ6 జూమకొనవలయును, మణజునాండు (సొన్దున నరుంధతి బడినుండి వచ్చుచుంజనుం వళఘపతియు ధర్మారావును గూర్చుండి మాట్లాడుచుండిరి. ధర్మారా విటురా' యని వీ2చెను, పిల్లదగ్గజకు వచ్చెనుం ధర్మా; వ్‌మి చదువుకొనుదుంటివి! చి, అరుంధతి: శెండవ క్లాసుః ధన్యా: ఆడపిసృ లను లై్రన్తస్సుల బడులతోనికిం బంవించరాదుం మనము బాగుగాం జెడిపోతిమి, వారినిగాడ. నేల చెడంగొట్టవల యును? "బేశమంతయు మన సం(పదాయములు వెడిపోయినను గృవా ములలోనై న నవి వావపన్నచో నష్ట్రములేదు ఆడపిల్లలను మివను స్కూళ్ళలో 6 జూచుచున్నాము, మిస్పవు శ్రైలను జూచి మనపిల్ల లంద అును బూర్యుపుం బద్ధతులనే తిరస్కటరిం మదున్నారు. మనముబయటికి € బోయినఫుడు మడి యాచారములు లేకపోయినను నింటికివచ్చినంత'నే

కరవ వేయిపడగలు నరిగా నుండకపోయినవో మన ముసలమ్మాలు కోజ్జలు వుచ్చుకొందురు, సం్యపదాయమునకు వెలగట్టు ముసలమ్ములు "లేచివో హిందున్హల, గృహము లీపాటిశే తక్కినవానివలె నశించిపోయెడివి. ఇంన్నీష చదివి (స్రీలు ఉదోోగము చవేయనక్క_రలేదుకదా! కాదు: వేయవలె నందు వేని నీ కూంతు నెవనికో ధశవంతుని కిత్రువుగాని "పీదవాని క్రీయవ్ఫ, నీ కూంతు రుదోళ్టగము చేయవలసిన యవసరములేదు. పశు; నా కూంతును బేదవానిశే యిచ్చెదను. నీ వలె నెవండో మంచికవినిః జూచి వాని కిచ్చెదనుం ధర్మా: సరే! అక్షై! అవుడు నీ కూంయునప గృహము చక్క_ంగా. వాలించుకొనుట చేత నంజూలునుం గృవాదేవ తలు గృవమునకుసంబం ధించిన మంచిచెడ్డలు తెలిసికొనియుండినచో నది పెస్టచదువు, (వవ్లోదుండనినాండే “చదువులలో మర్చు మెల్ల జది వితి దండ్రి యని? “ఆమర్మము వైవభ_క్తొఅని (పన్లోదులే ెప్పీ, మన "దేశమునందునుః వాన గల్భహములందునుః మన సం[సదాయములలో నాచారములలో నా దైవభక్తి (పతిఫలించుదుండెడిది. మన 'దేళము నందున్న సం[పదాయములన్యు నాచారములను జంవి యాదై వమున్ను నశింపంజేసికొన్నాము, చచ్చివెడి చేయంగల విన్నపములై యా 'దేశ్రండింకను మన యిల్లు వదలి పెట్టి పోలేదు. వాని నచ్చటం గూడ . నుండనీయక యేల తతిమెదవు? పిల్లను బడికిల బంపించి “అమ్మ, తల వలు రుషము:; భేకము ఇవి కొన్నాళ్ళునుః *“అవునకు నాలుగు కాళ్ళు దానికి రెండు కొమ్ములు; అది పాలిచ్చును ఇవి తొన్నా ళ్శును జెన్చి యేల పాడుచేసెదవ్స? అవు పాలిచ్చునని తెలియని పిల్ల యెవరు? దానికి నాల్గు కాళ్ళని "కెలిసికోలేని జంతు. వెవరు? విల్లల మనన్సులు మెత్తగానుండును, వారికి జక్కగా గథలు ఇెన్పీ, బోధచేయుము వారి మనస్సుకు బట్టును. విమయము (గహించుటప బసివిస్సల మనన్సు సిద్ధముగా నున్నది. అతరములు నేర్చుకొని వ్వుస్త కము చూచి చదువ్పటకుం బిల్లలకన్ను సిద్ధముగాలేదు-. " నాలుైై " 'జేంద్లు రాచి చదివించినాని వారు ఛారాళముగాం జదివి వు_న్తకము లస్థ్యము చేసికొన లేరుం న్యగగమైన వారి మనను నీ నాలు గేండ్లును. వృధాగా నేల పాడుచేసెదవు? అషమరములు నేర్చి; చదువు నాంటికి నీ చదుశ్ర వెప్పూ క్మృతిమమార్షములచేత మెత్తని నారి మనను

పదునేడవ అధ్యాయము కంకి గిడసబాటివిషయ్య[గహణమునం దశ_క్రమైవోవును. పసివిల్లల మనస్సు సుషమారముగా నుండును, సుకమారములై న విషయములు బోధిం 'చుము, అవి పిల్లలకుం దెలియును. మనస్సునందలి సౌపమార్యము వృద్ధియు నగును మనకు సోకు బలిసి విన్మలం గుజించి (గ్‌్ద తీసికొనము, నాల్లవ శ్లాస్తు మూడవ ఫారము మై ?నింగ్రై; యతర జ్ఞానము లేని యుపాధార్థయులక్రు మన విల్లల నప్పగింతువము* వారికే రాదు, వీరి శేమి చెప్తావరు? ఈ రీతిగా మనచేశములో6 బసివాం (దష జెప్పు చదువు పాడ్రైపోయినది. నా చిన్నతనములో మాయూ. 6లో నిత్యమును బురాణము చపప్పుచుండెడివాము. నాటకము లాడు చుంజెడివారు ఏనివలనయౌరాణిక కథలన్నియు. నాకం జిన్ననాండే "తెలియును. ఇప్పుడు మనుష్యులు బి వం పార్థసగుదురుం వారికిం బురాణశథాసందర్భములే తెలియవు. అవి తెలియక తెలుంగుచదువు రాదు, వారికి (గ స్తనంగాం (గీస్తే. మనకు విష్ణువనంగా (శ్రియఃపత్సి మావమమామ; మన్మధుని తంటడి; పద్మాముందు- మజీ యింకను లత్మ గే, వీని యర్థములు వురాణ కథాసమయములు "తెలిసినచో సుల" భముగా౬ 'దెలియును, అందు చేతం బిల్ల లకుల గాడుఫవు_స్తకములుమాని' వించి (తిఫప్రురాసురసంహోర మిట్లు జరిగినది; గజేందమోతణ మిట్లు జరిగినది; పరుఘురాముఃడు రాజుల నిరువది యొక్కసారి వధించెను; రావణాసురుని గర్భమునం దమ్యుతకుంభ మున్నది -- యిట్టి కధ లన్నియు6€ జెప్పుముః “అతిపరిచయా దవజ్ఞూ" యన్నట్లు మన ఫురాణ కథలలో నున్న హృదయం౦గమత్వము మనకం 'దెలియుట లేదు." ఇంగ్హీషు సారస్వతము చదివిన మనకు (గీనుచేశ వుం బూర్వగాధలలో - నున్న భావరమ్య్థుత తెలియును. “పొడశ్రాప్రియను బెడ్‌” అని, “హెర్కు్యు లీనువలె బలశాలి యని యా విషయములు సర్వథా మన వా(క్ప పంచమునల6 జేరినవి. మన ఫురాణకధలుకూడ వానికన్న హృద్యము లైనవి మనము దూరము చూడవలయును. కొన్ని మనోహర కథలు బూచి యవీ “రొమాంటిక్‌గా నున్న వందుముః, వసిషక్షుయ వు(తశోకముబేత నద్గిలోయిడి చచ్చుటక రాగా భయమెల్స్‌ శత, (దూశది నూజుపాయలులా జీలినదంట 1! తన య్యాశమ భేరువును దన కీయ నన్నాండని విశ్వామి(తుం డలిగి బలవంతముగా "ధేనువును

క్‌రిటీ .వేయివడ గలు

'జెప్పించునప్పూడు వసిష్థు ననుమతివూని నందిని శరీరరోమములను విద లించెను, (పతిరోమకూపమునుండి సవ్యానమునైైన యవనభటులుప్ప లిల్లి విశ్వామి[తుని సైన్యమును దునువూడిరి. '“రొమాన్చు* అనగా (౧ గభాచమత్కారము. వీనియందుకన్న€ గథాచమత్కృలతి యెచ్చట నుండును? ఇవియన్నియు "నేవో (పాళకధలనిః వానియం దర్ధము "లేదని యవి యేవో స్వ(ప యోజనాస్థలచేత రచియింపల బడినవని యన్యాయమ్ములై న యూహాలన్లి “(శావలేనివిన్లి బోరగిల6 (దోస కొన నన్నట్లు వెడిపోవుదున్నాము.. హృదయమునకు సునిశితళ్యము "రావలయు నన్నచో, మనస్సు చక్కలా6 బరిపకరదశకు "'రావలయు నన్నచో నూవోపోహలు వృద్ధిచేయు నా కథలు చదివిననే రానల యును, వాం డూహించుటక6 దావులేపండ వట్టిగొ డ్డువిషయములు చెప్పినవో( బసివాని మనస్సులో నూవా శేగదు, శైశవమనుం డియు నివి మంచియ-:. ఇెడ్డయూ యను విమర్శతోడ నే (ఫారం ఛించిన వాని క్రీ భావనాశక్షి గలుగదు, మన జాతిని జూడుము నూతేండ్ల్హనుండి యిట్టి విద్య చదువుకొనుట చేత ఛభావశాశ_క్షిలేక దరి (దమైనది- (పకివాండును గృ్థతిమతర్కంము నవలంబిందును గాని? భావనాబలము కలవాండు కనిపించుటలేదు మన భావనాళ క్షి నళిం చుటకే యిట్టి విద్య గఅపలంబడుచున్నది.. పిల్లులను బాఠ శాలనుండి మౌనిపించుము* నీవై ననిసూయయు రాకిరివూంట పిన్న కనేక కథలు చెప్పవచ్చును, నాటకమ లక్షం దీసికొని పొను్నులా ఈనాటకములప దీసికొనివోయినచో నున్నజ్ఞానము'హడ జెడిపొన్సిను. మంచి నాటక ములు లేన. మొగిలులోని నీకుమాచి వెజున్రులోని నీకు పోంగొట్టు కొన్నాము. వమైనను సరిరే, పిల్లనుమూ[(తము పాఠశాలకుల బంపించ కము, పంవించినను నశేకాన్సి ఇంటివద్ద నామెపష మన ేవకలు మన కథెలు3 మననం్యపదాయములు నన్ని యు జెవ్వుదుండవలయునుః ఎవసికిచ్చి వివాహము జేసెదవో వానికి చెలులస భార్య నిమ్ముః ఇంగ్లీషు భార్య నిచ్చినచో వాండేమి చేసికొనును? వాండు బాసి ఎస్‌, అయినచో ఫరవాలేదుఃూ మనవుందజమును ఐ సి, ఎన్‌, లము శాము కదా! .

"క్ష వదునెనిమిదవ అధారయము 585

పశు; నీవు చెస్పెనది నిజమే. ఈ ఆడపిల్లలను బడికి6 దంపించి పాడు'చేయుచున్నాము. ధర్మాః పాడుచేయుట యీనుటి? నూ ఇంటి శదురుగా నొక విల్లయున్నద్కి అమె మూండవఫారము చదువుకొన్నదంట! ఆమె గర్వము భూమియు నాకాశమును బట్టుట లేదుః దానికిప్పుడు బి*- వం ప్యాసై నవాంయ కావలయును ఒకవేళ నామె వి.వం పకీయయి చ్చినవ్లో నింగ్ల్గాండు _పోయివచ్చిన నాందుతప్ప పనికిరాండు. ఎంతమందిని యింగ్లండు పోయివత్తుము? సేనా చదువు తప్పనుటలేదు అ చదువువలన సద్ద్గుణములకన్న దుగ్దణములు వృస్థాయగుచున్న వనుచుంటిని. ఇంగ్లీషు చదివిన వానిలోల జూడుము, బి, వీ పరీశమ్షయగునుః, వానికి (సపంచజ్ఞానము కూడ నుంపదు, వాని యహంకారమునకు మితియుండదు, జానపిం తయు నింగ్లీ మలో నున్నదన్వి యది యంతియు దనకువచ్చిలేని) కా ఇాలలో శీలము కూడ విద్యార్థులప నేర్చెదమందురు. అది వట్టి మిధా్య్థవాదము* వారందజు సవినయమునక6 బుట్టినిండ్హగు చున్నారు. మనోవాక్కాయములయందు వారికి నియమము లేదు అది యా చదువులోనే లేబేమో! పశు; విల్లయింటిలో నున్నచో నల్లరియని బడికిం 'బంపించుచున్నాను. ధర్మా: శీను పంపించ వద్దనుటలేదు, అక్క-డం జెప్పు చదువు వాగుగాలేదు, నీ వింటివద్ద మ౦ంచిచదువు చెప్పించుము అందులో బిల్ల కిప్పజినుందీయు నింన్నీ "పెందుక? తెలుగు చక్క-లా వచ్చినతరువాత నాభామ 'ఇెప్పిం చుము,. ఒక యేండాడిలో వ్యవహారమునకుం ద గినంతభావనచ్చునుం అజునెలలలో హిందీ వద్చుట లెదా! బుద్ధి వికసించిన తరువాత జే భావమైనను దొందరగానే వచ్చును. మన పెద్ద లందజును జేయు దోవమే యిది. పది పదునాజేండ్గవజకును దెలంగును జక్కలగాం జెప్పి రేండాదిలో వ్యవహార ణ్గానము కుదర్చంగల యింగ్షీషు వెప్పు టకుబవములు మొదటికుండియు నింగ్లీ పే.చెప్పూాదమున్నారు. ఈపట్ట భ(దు లకు నింన్సీమ కొంచెము వచ్చును. తెలు శేమియురాము, మొవటి నుండియు నింగ్సీ షమ చదివినందువలన ఫలిత మేమనంగా ఏ రందజు నాంగ్లేయమానసవ్ముతులు; మడికట్టుకొను మనుము* పరిళ్యుభముగా నుండవలయునుగాని మడిలో "నేమున్న దనునుః పరిక(భముగా

ర్‌86 వేయిపడగలు

నుండుటలో మా[తమే మున్నది? అవహ్యముగా నున్నవో నన్నము సయించదు*, వల సహించదు? వనాదినారు, కొందలు నీచజాతివాకు నసహ్య మైన "చీహములతో) గుడ్డలలో దినుటలేదా! వా రనాగర కులు) బుద్ధిమాలిననారు; "నేను నాగరకండను, నాకు బరశ్యు భమ గా నుండవలయు ననున; పరికఘ్ముభముగానుండుట నాగరకతమొన-వొ భోడ సము చే:రువేళ మడిబట్టయని, దానితో నిం'ెవనిం. దాంరనని నియమ ముగా నుండుట మజీయు నాగరకతయేమో! మురికియుండుట్సు. లేక పోవ్రటలోని 'తారతమ్యుము (చత్యతము శుభమైన నస్ర్రైమున కును మడిబట్టకనుగల "తాంతిమ్యు వపత్యతము*, 'చేవడున్నాయందు 'వేని యది యశపత్యతు విషయము అ(సత్యవ్షమై బుస్ధెమంతుని చేత నూహెంపబడునదయే మతము* అదియే దివ్యమ.- అదినీ సామాన్య జ్ఞానమును దచాయియుందడునుం సద్విషయమును న్‌ వాచరించవేని యదె నీకే నషముం సూర్యనిపై దుమ్ము చల్లిన గన్నులలోల బకును, పశు; ఒకమాట సి వీ యావేశమంతయు నడంచుకొని యీ భావ ములను గా? సరూ పమున బరిణమింపం జేయుదువేని యది యుత్త ల మము, జీవి*ఎ గహూడ శిల్బమువంటిదిః కావ్యమునందు వివమయము * ధ్వనించిన శ్లు జీవితమ-నందును మన యాదర్శ ములు ధ్యునించవల యును ఈ సంగతి నీక జెలియును. ఇంక్‌ నుద్వేగము రానియకుండ వీలయినంతలో నీ భావములను బవివందికి వీద్యరూ పమునం 'దెలియ6 "జేయుము, ధర్తాః నే నే కళాళాలలోనై న నుద్యొగినై నవో నట్టుచేయ వచ్చును, జాతీయకళౌశాలలో సీతాపతి 'మొచైనవారికి నాయీ మార్షముననేకడా బోధించిఓిని! అందుకనియే మూయ నాలుగేండ్లు చదివిన సీతాపతి చి. వ. పరీక్ష వారికన్న నెక్తువ తెనుణు వచ్చినవాడై నాండు! పశు: కానిమ్ము. ఎప్పుడును జీశటిదినములే కావ్లకదా! ఒకస్పూకుకాకపోయిన మజియొకప్పున్వైనను నీజ్హానము, నీ పాండిళ్యము: సీవిమర్శళ క్కి లోకమునకు జెలియకపోవ్రనా.? ధర్మా: కళాశాలాధికారులు విబేశీయులు, వారికి భామా యధార్థస్వరూపము _ తెలియదు ఎవండాశయించునో) ఎవండు తవు వుతముు మళఠతాఖి (పొాయములకు సన్నిహిళబుద్ధియో వాండు. వారికి. బెద్దబండితులడుం హైందవన్హులై నవాశే యొకస్వు డధికారులుగానుండ వచ్చును. వారును

వదునెనివిదవ అధ్యాయము 587 హుూణ భాపావిశారదులే కాని; తెలుంసలోతుం జెలియనివారుం ఇందులో నొళశరవాస్యమున్నది. పాఠము వెష్పటకన్న వాళేది యథార్థ (ఫవర్తనయనుకొందురో యట్లునడచుట ఎక్కువ ముఖ్యము ఈళోలశేమిగాని మేము ేవు 'వెళ్ళెదము. పశు; జేపా? నేను 'వళ్ళువని ఇపస్వవజుకు వెళ్ళరాదు. ధర్మా; మా యమ్మ ముసలి దొక్క-_ర్తయు నింటిలో నున్నది. ఇవ్రడామి నంటగూడల జేశిళొన "లేపండ నున్నది, ఇంటిలో వంట శెండు పూటలను నా భఛార్యయే, వళుః అందుకనియే యరుంధతి యట్లు చిక్కియున్నది*. ఆమె యొడ లిలో. (గాణములే లేవ. ధర్మా; వంట మా నలుగురికే మైనను నిల్లు బోలెడంత యిస్తా అ వాక యంతయు. జేయవజ'కే దానిపని యగుదున్నది *తాందూర కంతలేదు. మెవకొక దో” లన్నట్లు "నేనొక పరిచారికను బెట్టువొని నెలనెలకు దాని శెక్క డనుండి "తెచ్చి యీయను 1 అరుంధతి "కేదో జబ్బుకూడ నున్నది. మందిప్పించుటకు "తాకత్తులేము కాని! ఇకువ్ర్చరను భోడనమునకు లెవ శ్రి మజు 7నాండు అరుంధతి ధర్మారావులు (పయాణమైరి. అనసూయా పశు వతులు పోనీయలేదు,. అరుంధతి యన్నది *అమంధళిని నా వెంటం బంపినవో నే నుండెదను.? సశుః ఆ పిల్ల మి పిల్లయే నమ్మా! తీసి కొని పొండు! అనో! అవదూడుం నిన్ను బ్యకొని యెట్లు (పలాడు చున్నదో? ధర్మా: నీశే చీరలు నగలును ేలేక శేను బాధపడు చున్నాను అదిగూడ సెందుప? అరుం; నాకం జూల "తెద్చుమున్నారు! ఒకవేళ మీకంత కష్ట్టమైనవో నా బదులు దానికిం దెండు= ధర్మా అమ్మో! నిన్ను నేను వదలిపెట్టలేను. అనవి నీ కీమె వదియో మందు పెట్టియుండును. ధర్మా; ఆ దళ తొలగిపోయి” ది.

_ఆ రోదంతయు6 గడచిపోయిను, అరుంధతీ ద్య్వయమున వెడం శాటులేదు. వారు ముటునాండు మజల బయలుచేంరి.. పశుపతి యన్నాండు *మిరు సోమవారమునాండు బయలుబేరినవో బెజవాడ వజుకు నేను వన్షునుి ధర్మా : నీ మూట నమ్మిన దెవరు? నే డేమి వారము? పశు; గురువారము ధర్మా; శుక్ర శని ఆది మూండు ఠోజులే! నే నుండ నన్బా! పశు; ఉండక తిప్ప దబ్బా, భర్మావ నీవు తస్పక వచ్చెదనవా? అన: సీ వబ్ధము ఇెప్పెదవు. గాని వారు

వ! వేయిపడగలు చెప్పకు. ఎనిమిబేండ్లప వచ్చిడివి. ఎనిమిది రోజులైన నుండ నను చున్నావు, ధర్మా? ఇన్నియేండ్రకు వచ్చితిని గనుకనే మియరుంధతి ॥ నిట్లుమూచితిని. అన; నీమో_స్తరంతయు. జూచినచో నీవ్రమాయరుం * ధతిని వలచినట్లున్నది, ధర్మా; అంళదూరము రాలేదు: అమెను వలచుటతో నాశేమిపని! వలసిశచో నామెయీ నన్ను వలదు నేమో! అనఏ మాప్పిబ్ల నీ వనుకొన్నంత లేంతగుండెది కాదు, పళ్ళు; సే (ఏవణయాము సోవువారమనియెకదా! అన; అంచే. మటల చారు (వ మయాణ మాష్రకొనిరి, వసంతకాలము మూన్నాళ్ళ(కిందకన్న మజియు విబృంఖించినది. పశుపతికి మామిడితోంటయున్నది. సాయం “వే వాహా్థుళిగా నందజును దోటషంబోయిరి. మిగిలినదొక్క పశు పతి తల్లియీ మామిడితోంట యెకరము మేరనున్నది. తోంట చిన్నది. కోరడి వెంటం గొబ్బరి ఇచెట్లున్నవిః మధ్యురకమున ఫొళటి "రెండుగా జత్తాయిలు నారింజలు నివ్ములు కలవుః నిమ్మచెప్లు వడ వీందెలు వేసెను, అందు6 గొన్ని వెట్ల(క్రిందంబడి యుండెను

ధర్మా: తోంటప నీరు పెట్టుటలేదా?!. పశు; ఉన్నాడు మాకొక "దేభ్యముం వాండు దున్నంబోయినదూడ్య మేయంబోయిన 'నెద్దు. వాండు సరిగాం బనిసేయండు, మావితరువులు చివ్రళ్ళు "వేసి గాలిచేం గదలి యతిథులను సమాహ్వానించు ' చున్నట్టుండెను* గున్నమామికులు నేలకు వాలుచుండుటచేతం జిన్ని యరుంధతి యొక చిశ్రరుబొంపమను (దుంచెను. పశు; చివ్చరు(దుంచితి 'వెందు లశ? ధర్మా; దానికి లేంతవయసుననే యనుభవించుట “యిష్టము కాంబోలు, ఆరుం; లేంతవయసేమి? చివ్రరు కొంచెము. ముదిరినదా మజియు అేంయగా. "లేదు. చేతికి శోభగా నుండవలయు. ననినం జిన్సరాపు గాక మామిడిమండ వుచ్చుకొనెదరా! మండనుండి ఫలము మాతమే వచ్చును అవవ నీక్షం చెలియని ేదె యును లేదు... పశు; అండబిడ్డ యంతమా[తమైన ననకపోయిన నెట్టు?--తోంటటయంతయు, (గొత్తగాదున్ని. ఇట్లకు నీస్‌. పెట్టిరి ధర్మా? ఇక్కడ నీకు తోడిశ!. పశు; నిమ్మచెట్లకు: వానికి. దోడ "లేదు దున్నినవాళ్ళలో మట్టితో బోదెలుచేసి నీరుపెట్టిరి నేల యంతయు వదలుగా నుండుటచేత బోదెగట్టు. తడిసి (పక్కన

వదు నెనిమిదవ అధా్యయము క089

గజముమేక తడిసెనుు. పశువతి కాలు బురదలో దిగయబడెకు ధర్మా ఏ అది పష్వుకాదు ఫరవాలేదు అనసూయ నవ్వెను పశు ఏ; మి అన్బాయిని గూడ దింపీ నడిపించుము. వాండంత్త లోంతు దిగబకునో తెలియును, ధర్మా వ వాకు నాల్గు మల్లెపూల యొత్తు, వా డసలు నీటిమోంద గూఎ నడచిపోగలండు-. అరుం; అయినను దింపి చూతునా? ధర్మా ఏ (నవ్వి) నిజముగా దింపెవవు సుమా! అరుం: ఇన్ని కంతులు కోసికిని ని" కంతి యంతనొప్పి లే దన్నాడట, అన; వమమ్మా! దింపుకు నంటివి కదా; - పిల్ల వానిని. వీవీ దింప్రునము, ఆయన యొక్కండే కన్నాండా?-కోకిల “కుబశాి యనెను, చిన్నయరుంధతి మజల “గుహూి యనెనుః కోకిల మజుల 'గుహూ” యనెనుం చిన్నయరుంధతియు నోకిలయు' నొకరినొకరు రెట్టించుకొనిరి. అనసూయ: ఎందుకే నీవు దాని నంత సెట్టించెచవు! ధర్మా: "కెట్టిచుకొనుటయేకాదు.. అది కూత మానివేసిన తరువాత గూడ గూయుచున్నది. "అన ; అంలేనమ్మా యిీపష్తిల్ల! జేష్టు మగవాండు నాకు వల దనినను నీవే! కావలయు నిసి వానివంటయుడును, పశు $ పలిివతలంతియేకదా! - అనవి శారదా చట్టము వచ్చినతరువాత నింఠను బాతి్యవత్య మేమిటి? పశు వ మన యిండ్హలో (స్ర్రీలనందటీని జదువుచెప్పక వట్టేచాద_స్తపు మనుసులుగో దయారు చేయుదురు* ధర్మా ఏ చదువుకొనిన వారి కన్న చాకలి మేలంట, అమె యనినదానిలోనే యెక్కువ యధార్థ మున్న దేమో!” పశు ఏ నీవు ధర్మారావు వాయెను " మధుమాసవ్ర6 జిజువెచ్చని యావిరులు వెట్లరందులకుండి

దూటి మొగములమిో6ద, జెవులలో దూజి యొండ బె్రైను. అరుంధతి పీల్లవాని నెత్తుొని నడువలేకపోయినది, అమెకు గొంచె ముగా వడకొట్టినది. అమె కుజ్జవానిని ధర్మారావు చేతికి చ్చెను, ఇచ్చుటలో నిరువ్చరి 'మేనులు "తాకినవప్‌ి, యొడళ్ళు వులకిత (గహ్యానంద పథమున నడ చెనుం ఇరున్ఫరకును మనసులలో నొకరి నొకర నెడబాయలే మనివించెను. ఇంతలో బ్విల్లవానిని నేను తీసికొనెద నని చచిన్నయరుంధతి వారి యిద్దజినడుముకు వచ్చెను. అపంధరత్తి చిన్నయరుంధతిని నివ్వైజసోయి దూఫషెనుం ధర్మారావు

క్‌00 వేయిపడగలు వసివాని నామె చేతి కిచ్చెను. అరంధతి మోట వద్దకు. బోయి తొశళైవద్ద నున్న నీళ్ళతో మొగము కడుగుకొ నెను. ఆమె వెంట ధర్మా రావును బోయెను పశుపతః నూయలు ముగ్గురు వీబ్లలు చోంటప నొకవైవున నుండిరి. అరుంధతీధర్యారావు లొకవై వున నుండిరి.

ధర్మారావు; ' వడగొట్టినదా ఆమి? అరుంఫ రోజురోజుప నా యోవీక పోవుచున్నదిః నా శీమెన మందిప్పించుండు నే నింక నెన్నాళ్ళో (బశుకను, నావలన మిాశేమైన సుఖమా బండలా! ధర్మా ; ఛీఛీ! అట్లనకుము, నీ వున్నావన్న నదియే చాలు ఆ మహాకవి యన్నట్లు “నిబ్బరముగ ే(తి నిదురపాయ్యేను_” అరుం; "నేను నిజముగా జూల రోజులు (బతుకను, ధరా శైవ సీవు లేకున్న నేనుమా"(తము (టళుపదునా? అరుం: లోకములో నందలును (బతుపటలేడా! ఆయినను నేను మిమ్ము వదలిసోను.. ధర్మారా నామె వద్దకుం- జోంబోయెను,.. అరుం: నారు చూచెదశీమో! నదండు? పోవుదము, _

వసంతకోకిల మావి చివ్రళ్ళు గీచుకొనిపోయి యాంవిన కహూ నీస్వానము మజులం (ఛారంభించెను, మజలంబోయి, వారును వీరును గలసిఫొనిన తరువాత ననసూయ యన్నదిఎ*ఇప్వుడు కాదమ్మా; మామిడిపండ్లు కొంవు వేసినదరువాత మిరు రావలయును=”

పశు; మూ తోంటలో మంచి జాతులన్నియు నున్నవి, జహం గీరు; ఇమాందీను లున్నవి. అ మూలనున్న వంకరఇెట్టు జవాం గీరు, దానివైవున నున్న రెండును ఇంమాందీనులుః ధర్మాః ఒక "రెండు నెలలు పోనిచ్చి మజల వత్తుముకడా! సశువ అరుంధిలినినూడ దీసికొని శావలయును. అరుం; నీ వెంటనే యున్న దికడా యరు౦ ధతి! అన; ఒక్క యరుంధతి పనికిరాదుం మా రిద్దజును గూడి యుండనలయును, అప్పు డిమాందీనులు నిక్కిలి రుచి ధర్మా: ఇయాందీనులు - పండిన సంపెంగు చకశేళీల వాసనయు? మూమిడి పండు రుచియుం గలవి, అన; _ మామిడిపండు చిన్నయరుంధతి; సంపెంగళావి "పెద్దయా'మె. ధర్మావి అది చకశేళీ కూడను - సోచు వారము వచ్చినది. అరుంధతీ ధర్మారావులునుః రామేశ్వర శాస్తి

పదు నెనివిదవ అధ్యాయము ఫ్‌01 యును బకుపతియు బయలుబేటిరి. పశుబతి యకుంధతీ ధర్మారావు లకు నూష్ట వశ్ర్రములు 'పెళ్లైను శాత్రి! "అెండురూకలు చేతలో. బాను, వాఠ వలదనిరి, కాని వుచ్చుకొనక తప్పక వచ్చెను* అరు౨ధతి యన్నది నదినె! మూ యూరిలో 'బేవని క ఛ్యాణములు జరుగును నీ వప్పూకు తప్పక 'రావలయును. శత్తి లేఖా కిరీటులుకూడ వత్తు, నీవు శశిశీఖ నిదివజకు దూడ లేమకదా! బంగారుతల్లి _ మయూతువుగాని.

'బజదవాష స్టేమనులో దిగిరి దిగి వంతెన దాటుదుండగా. బన్నైండేండ్ల వీబ్లనాని నొక పోరీశఘువాండు పట్టుకొని కొట్టుదముం డెను వాండు *నే నేరు దొంగిలించితినో చూపిందండు,. ఊరశే కొట్టుట య్‌మి నార్టయము+ి అనను, పోరీఫు *వెధవా! నీ చాచినచోటు నావం దెలియునా? నీయంత యిం(దజాలపు ముండాళొడు కుండి” డని కొట్టుదుండెను. ధర్మారావుపోయి. *వానివద్ద నేమియు. దొరకో నష్పుకు కొట్టుట యెందులప! వానిని వదలిపెట్టూ మనెను, పోలీను అ వ్యూ! వ్‌ండు జగ జెంటతి ముండపొడుకండీ! వీనిని దయందల చరా దననుః ధర్మారావు “పోనిద్దూ పాపము! నాండును (బతుకవల యును గచా!ీ య నిను, కజ్ణవాండు “అట్టు వెప్పండిబాబూ! నేనిప్పూ డును నాకం గావలసినదానికన్న నెష్కవ తీసికోను, ఈ పోలీసాయ ననే అడుగుండు! మొళ్న నొక 'పెద్దమనీసి జేబులో డబ్బునంచి కొట్టి 'వేసికిని. అందులో బడిరూపాయ లున్నవి. నాకం గావలసిన దొక్కరూపాయియీ. ఆనాండు మా యింటిలో బియ్యము లేవు "రెండు నాళ్ళమనుండి నాప్క మా అవనకం దిండి లేదుష అందుచేత నా రూపాయ తీసికొని తశ్కాన తొమ్మిదిరూపాయలు 'మి సంచి (క్రింద వడిపోయినదండి యని యాయన "కే యిచ్చితిని. అయన యొక రూపాయ తక్కువై నదని చూమచున్నాండు: (కీంద నేమో పడిపోయి యుండవమృననుకొని కొంకసేఖ్స వెదకి వెళ్ళిపోయెను. అయాన్టి? యీ పోలీసువారు నన్ను ఖై దులోను వేయరు. నన్ను నంపాదించు కోను నీయకు" అని యేడ్వ శా గాను వ

ధర్మాః నిన్ను _ఖెమలో వేసినవో మి యమ్మకుల. దిండి

“యెట్లు! వాండుని అది యేమిచావు చచ్చునో చేను మూడవచ్చి

కఠ9 వేయిపడగలు తినా% ఎదురుగా నున్నంతవజకే మన వాధ్యత. ధర్మా; ఏమి వేదాంతము! సీకున్నంత మాత్రము డ్గానము తిండికలవారికి లేదోయి నీ పేశేమి? వాయ '“అసిరిం ధర్మారావు వానిని వదలించచెను. పోలీసువాండు వానిని వదలి

"షెట్రివోయెను, ధర్మా రావు, పశుపత్యాదులు నడచుచుండిరి. కొంత దకొారముపోయి బండకట్టిందుకొని చాసిలో నెక్కిరి. అసిరి వెశుకనే వచ్చుచుండెను, ధర్మారావు బండి యావువన్వి *యందుపరామా వెంట వచ్చెది వని యిడిగనుం

• వాడు: మ్లై.యిల్లు చూచివోయెదను బాబూ! ధర్మా; మా య్యిల్లెందుకురా? వీమైనా చేకిదెబ్బ కొట్టవలయుననియా? అసిరి; మిక౦ంత యనుమానమైనచోం దిరిగి పోవుచున్నానుం

• ధర్మారావు..*కాదులే రి మ్మని బండి యొక్కించుకొ నెను, నూర్య పతి యింటికి. బోయిరి. సూర్య పతి వారిని కలిసికొని మహో నందస్‌మగ్నుండయ్యెను.. ధర్మారా వకరుంధళితోనజాః వచ్చినందుప నూర్యుపతి యానందము పట్ట లేకపోయెను. అతని భార్యువచ్చి యరుం_ ధతిని లోనికిం దీసికొనిపోయెకు. పశోటలునుండి యన్నము తెచ్చి" “యరుంధతికిం బెట్టిరి, . వారిద్దమును భోడనముచేశిరి. స్నేహితులు మువ్వురును జ్యితవి చితపుం గబురులతో మధ్యాహ్నము గడవిన తరు వాత ధర్మారావు వోవుదు నని (పయాణమయ్యనుం , సూర్యు పతిః వాలు "లేవయ్యా? మజ పెళ్ళినావు! ఇప్పుడే వచ్చి యిప్పుడే వెళ్ళెదవా వీమిజి? సాయంకాలము కొండ యొక్క దము ధర్మాః దొంగ! కొండయన్న-వో "నేనుందునుకడా యని కొండ యనుచున్నాయ, నూర; మావాండ్రుకూడ కనక దుర్షగుడికి బోవుద మనుచున్నారుః కలసిపోదము, ఉందువాా ఉండవా? పశు; ఇంక నెచ్చటికి వేళ్ళుకులే. ధర్మా; రాఖఘవరానునకు ఖైదిం శన్నాళ్ళున్నది! నూర్య ఇంక "రెండు మూణడు నెలలలో వచ్చునను కొందునుం సంవర్సరముపైని కాలేదా వెళ్ళి? ధర్మా; అసిరి కన్నము పెట్టిరా! సూర్యః వాని దీ యూళే దొంగవెధవ నెచ్చట నుండి ెచ్చిలివి! సీండాకనాండు నా జేబులో నర్ధరూపాయ కొట్టి వేసినాండు- ధర్మాః నీ యూరికి (పాశకాంపన్నమాట. సూర్యః

5] పదు సెనిమిదవ అధ్యాయము క్‌08 ఏని కాజేండద్లు వచ్చినప్పటి నుండియు నిదియే వృత్తి. అప్పుడే రెండు సాన్లు రెండాజునెలలు వెళ్ళి వచ్చినాండు. పశు; నాలుగున్నర మైనది. కొండకు. బోదమురండు, నూర్య ఏ2 మా గుల్డువువాం డింకను రాలేదు. ధర్మా ఏ వాం్యడు గుజ్జవ్రబిండిమో6ద వత్తురు లే? మనము నడువవచ్చును

వీరు మువ్ల గరును గవర్నరు పేటలోబయలు బేటి వం తెననద్దక్షు నడచిరి. అసిరి వెనుక వచ్చుచుం డెను.ధర్మారా వాంగ్‌ యసిరినిల గలిసికొని *వమిరా, నమైనను గావలయునా యేమి! జేబులోనుండి మాత్రము లాగివేయకుము!? అనెను.

అసిరి : ఒక్కకేమాట బాబూ! మి దగ్గజ నేమియుంాండే యను ధర్మా ఏ తెలియకుండ నెట్లు కాజేసెదవురా? ఆసిరి ఏ; మిరు (కథ జేబులో డబ్బు వేసికొనుండు! నామాట మజచిపోయి నడదు చుండుండు, నేను లాగివేసదను చూడుండు! ధర్మా ఏ వారిద్దటిలో నా పొడుగాయనకాక? పొట్టిగువ శ్రటములా గున్నాండు--కజయన ఖద్దరుచొక్కా? (పక్యాజేబులో డబ్బున్నది* నేను వారితోంజెప్పను, ఇంక "రా! అసిరి ఏ మీరును నా వంక నిటునిటు భూడరాదు, అట్లు చేసివచో వారనుమవూనపజెదరు. ధర్మా ఏ మూసనులేం

మువ్హన్చమను గలిసి కొండదాతం బోయిరి. అప్పటికి గుజ్జపు బండిమింద సూరర్ధి పతియు యిమ్వేమ కూతుండడున్కు నతని భార్య ఇాయా'జేనియు, సరుంధతియు, నామె కమారుండునువచ్చిరి. సూర్యు వఫి “కొబ్బరికాయలు హోరతికర్బూరము) పసుపుకుంకువులును గొని పోవుదము దుగ్షనుడికి అని డబ్బుందీయుటకు జేబులోంజేమి పెక్ష్టును వకుపతికూడ జేబులో జేయి పెట్టి కబ్బునంచిలేక యటునిటు దూచి గల్లంతు పడుదుండెను. ధర్మారా “వేని టసెను, పశుపతి డబ్బు నంచిలేదోయి! యనెను. ధర్మా; సీ నెంత ధనవంతుడ.వైనను నంత య(శద్ధ దేమి! (పక్కజేబులో. వేసిొందురా! అందులో సీ యొడ లేనీకుం చెలియదడాయెొను, పు : అంత తెలియకుండ లేను గాని యేదో పొరపాటు వచ్చెను. |

అసిరి నెమ్మదిగా "వెనుక వెనుక నే వచ్చుదుంచెను, సూర్యపతి వానినిజూచి *యడుగో! దొంగ కుంక! యిట్లురా! డబ్బుసంచి

6594 వేయిపడగలు య్‌దిరా? యనెను ధర్మారావు కన్షిలువుచున్ననుు అరి డబ్ను సంచి పశుపతి కిచ్చివేసెను. పశుపతి ఏ నీ3₹ంత కావలయునో శీసికొని యీయరాం అసిరి ఏ తీసిషొన్నాను బాబూ! బీక్షీల కర్ధణా _తీసికొన్నాను, ధర్మా; ఇంటిలో పేయ్యమున్న వటరా?* అసిరి: నేంటి కున్న వి. ధర్మా ఏ వ టి జేపటికో? అసిరి; జేవింకను రాలేమ కదండీ! అవ జేపటేమాట్క జే (వొద్దున మరెవరో దొరకరా ? పకుపతినిం జూపించి అయర్థిా కే యుండినచో మజలం గాంజేసెవనుం మువ్వ రును విజబుగంబడ నవ్విరిం పశు; నేనొక రూపాయి యిచ్చెదను. తీసిళొనుము, "రిన్నాళ్ళవజకు దొంగతనము చేయవక్క_అలేదుకదా ! అసిరి; దొంగతనము చేయకున్నచో నావం దోచదండీ! ఆ రోజున నాక సయించదు, మా రూరశే యిచ్చినచ్లో నది బిచ్చము వంటిది నేను సంపాదించుకొనియే తిందునుం ధర్మా ఏ. దొంగతనము సంపాదనంటరా! అసీరిఏ చిత్తము! చిత్తము! "పెద్ద పెద్ద జీఠ గాం(కందజును జేసెడి చేమిటండి? నేరు నా్థాయముగాసంపాదిం చు చున్నాను, వారన స్టియముగా సంపాదిందుదున్నారు. సూర్య ఫ్‌ సీదిన స్టాయమ; వారి దన్యాయమా ? అసిరి;ి నేము నా కున్న విద్యవలన నివ్వరికిం 'దెలియకుండు నెవ8ి!ిని నష్టములేకుండ; నాప జాలీనంత మా(తిమే తీసికొని తృ ప్రీపడుచున్నాను. వా రందజును విద్యవలకలాక సిఫారసులు: లంఛాలు ప్యె యందజికిని.. దెలిసిన యనార్థియ వృ త్తిచేత బోలెడంతమంది "పేదవారికిం దిండి లేకండ జేఫి సంపాదిందయమన్నారు "నేయి యన్నము6 దిను మహాజులు - మోరు వెప్పుంస. ఎవరిది న్యాయము? ధర్మా ఏ వానికిం జూచితిరా! యొంత యర్థ శాస్త్ర యు 'ఇెలియునో |! అందటు. నొండ మెన్తైక్కుదుండిరి,. అసిరియు. సెక్కు చుండెను. ధర్మారావు అసిరితోం గలసిఫొ నెను, ధర్మా ఏమజఆజీ నీ. వింత డాగ_త్రగాం 'జేయుచుండలా బోలీసువాందు నిన్నాట్లు పట్టుకొందురు? అసిరి £ వెధవ లిష్పూడు నన్ను పట్టుకొనలేదు, చిన్నప్పూ డొకటి ఆ0డు తెలివి తక్కువగా జేసికిని అప్పూడు నన్ను (శ్రాదులో వేసిరి. అప్పటినుండి వారికి

పదు 'నెనివిదవ అధ్యాయము కఫ్‌ నాయోీదల గన్ను, అంళేశాని వారు నన్నుం బట్టుకొనియేడ్చిరా ! , పట్టుకొనినమాతిము నాశేమి నష్టము? ఇక్కడకన్న నా కక్కడనే బాగుండును, దిగులులేకుండ గవర్నమెంటువారు. పోవషి.తుకు, ధర్మాః దొంగతనము లో మెలంకువలన్నియు6 'డెలియునా నీక? అసిరి: నేను జేబుదొంగనుమా(తిమేనండి. నాక్రీనిడద్య సంపూర్మ ముగా6 'దెలియను, "పెద్దవాం(డుకూడ ననలు 'పెద్దదొంగతనము చవేయరండి 1 ఎవరో ధనవంతులు; నుద్యోగస్థులే చేయింపెదరు.. ఒక్క పేమూట వినుందు! పేదవాని కావూంబ గడచినం జూలును, శీపటినంగరివాండు మూచుకొనండుం. ఒక్కటిచూడండి. లోకములో నిన్ని దొంగతన ములు జరుగుదున్న విశ దా! చాగుపడినదొంగ యొవండు*? ధన మంతయు€ జేయిం చినవాని యింటికి. చేరును కబ్లుదుకాణనముసకు6 గావలసినంతమా (మే వీ*డు తీసికొనును, రెండేండ్ర కఠిరవునరకము ఫర. ఇది మనేళఠములోమాటం లండనులోనటండ్కీ దొంగతనము నేసి ధనవంతులగుదురంట వారు టార్బ్చిలై ట్లుః అన్హాలుకో సెడి సాధ నములుః తాళములు కరంణగించు _లైట్లువుచ్చుకొని దొంగతనము చేయదురఃట వాన్తలాఖువము వారిశేమి తెలియును * అది మన "జేళశములోని విద్య- ధర్మా: నీ కీ మర్తమానములన్నియు. నెట్టు అెలి యుకు! అసిరి; మూలో€ బ్మతికలు చదివి వ్నార్తలు చెప్పెడివాప కొంద జున్నారు, ధర్మావ మో దొక పెద్ద సంస్థరా! ఆసిరిఏ అనంగా? ధర్మా; వమియును లేదు లే దుష్టగుడికి నందజును (బదశ్చిణము చేసిరి. అసిరియు.డిరిగానుం కొబ్బరికాయలు కొట్టిరి. బలహీనురాలై న యరుంధతి న్న వాని నెత్తు కొనలేకపోయిను, ఛాయా'ేవి కాడవిల్ల నాలుగేంద్దది. అమె యామెను దించి రామేశ్వరశా(స్త్రి నెత్తుగొన్నది. సూర్య; ఆమె వాల చిక్కిపోవుచున్న దయ్యా! మునువ్రు నేను మూచినప్పటి కిప్ప టికి జాల భేదమున్నదిం వశు; మం ేమైన తప్పక యిస్పించవల యును నుమా! ధర్మ్మాః మూ యిర్వురితో గోలగా నున్నది నా దగ్గజ డబ్బెక్కూడ నున్నది! ఉండికి పడిరూపాయ లవ్వూచేసి వచ్చి

596 వేయిపడగలు

అందటును 'బేనీ (పసొదము తినుచుండిరి. జసిరిఫొక రెండు, కొబ్బరి చిప్పలిచ్చిరి. ఎాల్లరునుబోయి. మ్శల్లికార్టునన్వానిని. గూడ ల దర్శించి మటి కొండపై కిం బోవు మోర్గమునొద్దం గొంతపై కింబోయి. ౨ మున్ట్వరును గూర్చుండిరి. అథతోవ మొదట భఛాయారుంధతులు, వ్‌బ్లలుం

ధర్మా: ఒకేయి! అసికీ! ెద్దదొంగలను బట్టుకొనినచ్చో దొంగలు మేముచేయలేదు వారు చేయించిరని యెందుకు చెప్పకు! అసిరి ఏ అది కులవిద్య- "తాను చేసితిననిగాన్సి యితరులు చేసిరనిగాని చేయించిరనిగాని 3 బ్పగూండదు. ఇది మొదటనే (వమాణము చేయ వలయును, ధర్మా ఏ అట్లు చేయించినవారి నెవరినైన నెజుపదువా, నీవు! అసిరి ఏ బిబోయిః పేళ్లు చెప్పగూడదండీ! ధర్మా ఏ గమన మిచట నలువ్ఫరమేకదా! అసిరి ఏ ఆరోజు వచ్చునప్పటిక గాలికూడ సాత్యమివ్చనుం ధర్మా ఏ నీకుంనీ విద్యలలోని రవహాస్య ములన్నియః 'దెలియునురా! అసిరి ఏ; బేకపోయిననే నాత ల్ల్‌యు; "నేను నెట్లు (గ్రతలుప చున్నాము! ధర్మా ఏ: ఎవరినో యొకరిని జెప్పాము. అసిరి వళో అయ్యా! చెప్పరాదు సరికదా; మిరు. తీసికొనిపోయి. యెొచ్చటను (నాయనులహాడ రాదు, ఫశు ఏ ఈయన కవియని నీకుగూడందెలిసీన దియా! ధర్మా ఏ (వ్రాసిసవోం గుండలికరణము. చేసెదను లెమ్మం- “దానికి నిన్నేమియుం జేయరాదు.” అని (క్రింద వరా (వాసెవను! చెప్పుము, అసిరి. రహస్యముగా నేదియో చెవిలోం జెప్పెను. ధర్మా: ఆహావో! మతము చెప్పుటలో నిదికూడ భాగము కావలయును, ఈ రీతిగాంయూడ దోచుకొనవలయును! నీ వృ_త్తిరహస్యములన్నియు నాక జెప్పుమంట్రివికడా! నేరు పోయి" పోలీసువారితోం జెప్పిన. నేమిచేసె; దవు! అసిరి ఏ నా వద్ద దొంగసొమ్ము చూపించవలయును. పట్టుకొన వలయును. ఇంకొళమార్షము లేదు, మా కందటకును “లా” తేలును నండీ!

అందటును నొండదిగి యింటికింబోయిరి. అసిరిని బలవంతము చేసి పళుపతి శెండురూక లిచ్చెను, వాండు నే నూరశే తీసికొన, ననంగా ధర్మారావు *నీఫ్లు మూ కీనాం జెంతభదువు ఇప్పతివి! దాని బదులు త్రీసికా” మ్మ నెను. అసిరి ఏ చదు వమ్మి డబ్బుకీసిగొనళా.

పదు నెనిమిదవ అధార్థయము ర్‌? దండి" యనెను, ధర్మారావు “నే నటువంటివాండనేలే! సా దగ్గజు బుచ్చుకొన్నచో దోషము లే దని యిచ్చి పంవించెను మజునాం డరుంధతీ ధర్మా రావులు సుబ్బన్న పేంటకం (బయాణమైరి. పశు; జేబులో డబ్బుజా(గ_త్తం ధర్మా; సుబ్బన్న పేటదాత వైలునార్జి మూ(తమే యున్నది. పశు; కా దెక్కువ యున్న బేమో చూడుము! ధర్మా: నీ వేమైన వేసితివా యేమి! అని మూదు కొనలూా వైదు పదరూపాయల నోట్లు డెను. ధర్మా వ ఇదా? వమిటా బరువుగా నున్నదనుకొంటిని. ఎందు కీ డబ్బు నా జీబులో. జెట్టితివి? పశువ నేను ఇట్టలేమం ధర్మారావు దానిని మజలం బకు పతి కీబోయెనుం సూర్యు: వద్దులే! జేబులో నుంచవయ్యా! మ ఆలం జూచిన-వో _వైదికుండవు. నియోగులవలెం బెట్టుపోయెదవ్హు అని గడ్డిం చను ధర్మా: అతని డబ్బుకు నీ యధికార మేమిటి? సూర ? వశుపతిగారు నీ కంతమా[తి మియవచ్చునులే.ర౨ై లు కదలిపోవు లభపండంగా నూర్యపతి పశుసతులక మవాఫురుషుం డొకందు తమ్మూ “వదలిపోవుచుండె నినివించెను- ధర్మారావునకుం దాను పశుపతిడబ్బు తీసికొనిన శ్లులేదుం ౨ లులో మధ్యమధ్య సతీపతులుమాట్లాడుకొనిరి. అపం: అరుంధతి వత్తు:ని యేడ్చినది. లిల్లి కోపపడెను, బుద్ధి కెలిసిన పిల్లగనుక నూరకున్నది. ధర్మా; తీసికొని రాకపోలివా! నీ పనికొంత యదియుం జేసెడిది. అరుం; గాగుగానున్నది. స్నేహముపేరుచెప్పి ధనవంతుల పిల్ల చేతనుగూ౫6 బనిచేయించుకొనవలయును. ధర్మా: వచ్చెడి మగండామెను సుఖపెట్టుఐనినవసక మేమిటి! అరుం: మీవంటి వారే యెనచో నంలే నైలు మజిొంతదూరముపోయెను, అరుం; ఒక్క-తెయు. న్నత్తయ్య యొటుఎడెనో! ధర్మావ ఎంత యత్తింటి ఠోడలివే! ఇప్పుడు ది వచ్చిన దదత్తగారు! రైలు దిగిరి కుమారస్వామి యెనమురుగా వచ్చెను. ధర్మా "రావు చేతిలోనుండి "పెమై తాను &సిళా నెను, ధర్మారావు కొడుకు నెత్తుకొ నెను, వాంక బుసన్సలు కొష్టుము తండిమిోంది రురి3ెనుం అరుం అంతసే -ెత్తునిన దానిని నేను పోయినానుం అరుంధతి బండిలో నెక్కెనుం కుమారస్వామి ధర్మా రావులు కలిసి

508 వేయివడగలు

నడచు చుండిరి. కుమూ: చ్యకవర్తి ఉడాయించె నండోయి. ఆరోజున మోరు వెళ్ళిన తరవాత మజుల మిమ్ములహార్చి "పెద్దచర్చు మిరంత చెప్పషండ వెళ్ళివిశేమి 1 మరునాండు మో యింటికి వచ్చితిని మోరు లేరు. (పళిరోజును (వతిరైలునకు మీ కొజకు వచ్చు చుంటినిం ధర్మాః నేను వచ్చినతరువాత "నే మన్నా శేమి * కమార; లతయున్నవి ఒకటి (ధువము, మంగవ శ్రి నునపతముం సావ్మితమ్మ గారు బండి యాగినంతనే మనుమనికిం బేండదృ్ట్రితీసి కోడలికిం గాళ్ళమాద సీళ్ళుపోసి, లోనికి. దీసికొనిపోయెనుం

ధర్మారావు 'తెలుగ్యువై ద్యు నొకనిం చిలిపించి యనుంధతికి మందిప్పించుట (పారంభిం చెను, పదిరోజులైన తరునాత నామెకః గొం'చెనము నెమ్మదిగా నున్నన్లే తోంెను ధర్మారావు మందు పని 'చేయుచున్నదని సంతోషీంచెను. ఉండి నుండి వచ్చిన తరువాత నెిరుంధతి మనిసి దిగాలపడిపోయెను, ఎందు కట్లుంటి వనలా “చిన్న యరుంధతిని వదలిపెట్టి నే నుండ లేను మన మచ్చటనున్న వారము దినములును బిల్ల నన్ను వదలిపెట్టియే యుండలేదు అనెను ఈ నంగతి ధర్మారావు పశుపలికి లేఖ (నాసెను, వశుసలి మజలజనాబు (వాసెను, మీరు వచ్చిన తరువాత చిన్నయరుంధతి వారము రోజు లన్న మే తినలేందట. అనసూయ “*వారి వెంట విను బంపించనైన బంవీంచితిమికా” దనుకొన్నదిం పదినాళ్ళయిన తరువాత నరుంధతి _కొంజము కలక ేరినది. మజుల కొడుకు భర్త యషత్తగారు నన్న గ([వపంచములోం బడినదిం ధర్మా రావునకు మునుపటికన్న కొంచెము చేతులు కాళ్ళాడుచుండెనుం నలుబది రూపాయలు చేతిలో నున్నవి కడా! అవి మైపోవువజకును ఫరవాలేదు, కోటలోనుండి మోమిోను వచ్చుచుండెను కుమారస్వామి వచ్చుచుల. బోవుచుండెను రవ శ్ర నును ధర్మారావు మన్నురిన్న పామువలె నింటినుండి కదలండుం శెండువారముైన తరువాత నొళనాండు కుమారస్వామి “మోరీ నాండు వచ్చి తీరవలయు" నని పట్టుపశ్లైను. ధర్మారావు వెళ్ళెను, రాధాపత్స్కి మంగమ్మలు కూడ నచటనే యుండిరి 'రాభాఫ మిరు వచ్చిన తరువాతం జ(కవర్తిగారు 'లేకుండు టలో సొగసులేదు. మంగవశై నవ్వెను పంకజవ్యూ చిన్న వుచ్చు , కొనెను, శ్యామల; ఆయనకు మిన గొట్టవలె నన్న౦ంత కోపము వచ్చినదట! వమిటి? తనకన్న గొవ్పవాండు "లేడన్నట్లు మాటాడునుం ఆయన యంతసేపు వా వెళ్ళిళోయినంతనే తనవాదమే నిజ మైనట్లా! ఆయన చెప్పినవాని కన్నింటికిని (బహినమాధానములు చెప్ప వచ్చును అని చక్ర వ్నర్తి - అని జ్యామల యాంగ్గానుః కుమారస్వామి

600 వేయిపడగలు

“గింజుకొన్నాండని" పూర్తిచేసెను. పంకజమ్మ ఏ ఆయనను మజల రమ్మని (వాసితిని, "రొండు మూన్నాళ్ళలో మజుల వచ్చును కుమార : ఇంక ధర్మారావుగా రీయాూరినుండి 'లేచిపోవలసిన చే. రాఛా ; మారుఈనాలిడు ఇెప్పిన విషయములు వాల బాగున్నవండిః అయినను మారు వెప్పినవాని కన్నింటి!ం (బతిసమాధానములు చెప్ప వచ్చును* కుమా ఏ మోరు ఇెప్పెన (పతిసమాధానములకు మటిల (బుతినమాభానములు వెప్పవచ్చునుగడా! ఇను యవవధిగా6బోవునుః దీనికి సిభ్రాంత 'మెచ్చట! రాధా ఏ డానిని సవృదయుయి నిగ్ణ యించవలయ్యనుః . ధర్మా ఏ ఇతండు సహృదయుండని నయ మెట్లు! (దకినాండును'దనకుం దానే సహృవయుండు, తా నెజిగియువ్నదియే 'నర్యోత్కల్భప్పమైనది. రాధా : అట్లుకాను లెండి. ఇప్పూడిం చీషులోం 'బెద్ద పెద్ద (గ ంథకో ర్తలున్నారుం వారు నొప్పూహొొనవలయునుగదా! కమా : మనభాపలో నుష్న గొప్పగంథక_ర్తలును నొప్పుళొనవల యును రాధా ఏ మటి వారివలె గొప్పవారు మనలో నున్నారా! ధర్మా వ రవాను మంతయు నచ్చట'నే యున్నది మా యభప్రాయ మది* నే నింఠ నెంత వాదించిన నేమి లాభమి?! అందుకనియే యిదో (పమాణ మని నిర్హయించుకొనకుండ వాదనలోని కే దిగరాదు, సీమ (బమాణమైంది. వేజ్సు నాకం (బమాణమైనది వేళై నచో నిద్దలీ మధ్య సామాన్య మైన భావమే లేదు... అపప్పాకు వావమే లేదుః తభ్లియి నపనోదిరియు6 బురుషునకుయివి[తమూ ర్తులన్న సిర్ధాంలే మంగీకరించని వానితో స్రీ ఫురువు కానేచ్చరు గుఆతించి వాదించుట యెట్లు! అతని కందటు'నొక్కటియే, అ౭నికిల ద బ్లీలోం గూడ (గ్ర్రీత్వెమే గోచరించును మాళ్ళగ్వము గోచరించదు. కమౌ: రాధాపతిగారు కొంతవజ కంతేనండి, రాధా :ఐ అవును, నేనే కొదు; పాశ్చాత్యులైన కొందజు మవపుకువు లీ సిర్ధాంతమును నిర్ధయిం చిరి. నాకు వారి తర్కము నచ్చినది, ధర్మా ఎవని సంస్కారమను బట్టి వానికి గొన్ని కొన్ని" మనస్కరించును. జనులు ఛిన్నమళే ములయందు6 బుట్టుట వారివారి సంస్కారమునుబట్టి యే అది యాద్భ చ్భిక మైనచో మతములందు దురభివమానములు (చబలవు క్రై 9 స్తు నకు మవావి శ్రదీయునకు విగజశరాధన పనికిరాదు* హీందున్సనక

76] పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 601 బనికివచ్చును*. వాండ యచ్చటబుకైను గనుక; ఏండిదియిచ్చటం బుళ్హైను గనుక ఇద్దజును మహాతత్త్యవేత్తలై న (దష్టలు . కారు "'శాను వృుట్టిన మతముః భావములు తనక్రు రుచించుదుగ్నావి. దానినే “సంస్కార వుందురు. రాధా; మిరు (పకి వాదనయుల గొన్ని హీందూవుతములోని శబ్బ్దములతో వాదింతురు. ఆ సంస్కారమన్న శబ్దము త్రీసివై చి మాట్లాడుండు, అమాటలకుం గొంత యర్థము నిర్జీ తమై యున్నదిం ఆ శబ్దము మూ మోయయం (బ్రయోగించెవరు, ధర్మా: నేనిే చెప్పినది. ఛిన్న భామ లన్షు యుండును, మో యింన్సీషులో. మాము కొన్నిళబ్దములు నిర్లీ "తార్థములుగలవి యితరమతములవారి యెషల€౬ (బయోగించినవో వారినిం 'దెలివితక్కునవారిగా. గనిపింపల 'జేయునవి లేవా! “అర్థ్ధడాప్ప” “పెసిమిస్ట” నూపర్‌ స్పిషన్‌” ఈ శబ్దము లేమిటి ? నీక వ్యతి శేళముగా వాదించువానిని నీ ఏ శబ్దములు పెట్టి పిలిచి వాండు మూల డన్నట్లు "కేలళ్చెదవ్యా లేదా! అందుకనియే యేభాన కా భాష్యు య సంస్కాకమున కా నంస్కారము, ' శ్యామల ; ఎప్పూకు. నీ వాదములతోనే గడచిపోవుచున్నదిం మి రెప్రూడు. పద్యములు చదువుమిన్నను నిన్లు యేవియో మాటాడి వోదురు ఈ వాదన వలన _ ఫలిత మేమున్నది? రాధాపతివంటినారు నేంితో. దమ యభ్శిపాయములు మార్చు కొనరు మీకు వారితోం గలియరుం ధర్మా ; పద్ధములు "నేను చదువశపోయినచో రాధా పతిగారినే చదువు మనరాదా! ఆయనయు శనియే కదా! పమార ఏ; మనమందజుము బయటికం బోదనముం రాభాపతిగారు పద్యములు చదువును అందణజును నవ్విరి రాభా పతి; నా నొంతు బాగుండదు, మిరు (శావ్యముగాం జదువుదురుం శార్థమలవ రూరు జేవ్చ వేషము వేయుదురు కాంబోలునే, దానికి నంకీఠము లేదా? రాఛా; వమున్నది? బం(బాతు "వేవములుం నుబుద్ధి నన్ను వేయవమన్నారు. దానికి6 బరు ములున్నవి నాక వల దంటిని. ధర్మావి సారంగధర నాటకమా? పవమార; అవునండీ! మంగమ్మాగారు చి(తాంగి రంగావథానిగారు సారంగధరుందుం ఎవరో "పెద్ద నటకుండుు తెలుల "దేశ మంతయు పేక మోంగినా౬ డ6టం ఆయన పేరెజుంగనిది నేనొక్కండ నే. ఆయను వచ్చ-రాజ

609 వేయిపడగలు 'రాజన"రేందుండు "వేయును. వారి 'పేశేమిటండి? రాధా: కమూరప్ప ధర్మా; కమారప్పగా రని యెొచటనో విన్నానే! పమార; ఆయన వేరు ఈయన వేరు. ఈయన నటక్రుం డండీ! ధర్మా; నాటక మెప్పుడు? కమా: ఇంక నాట్లు రోజులున్నదదిం పంక : మంగమ్మ గారికి సంగీతము కూడ వచ్చునా! కుమా: ఒక్క సంగీతమేమిటి 1 ఒక్క- సంవత్సరములో నగ_స్సుండు సమ. (దమునువలె విద్య లన్నిటి నీమె ఫుక్కిలించినది. “ఏక చుళుకాహంకారనిశ్నేష తోష్షిత పాధోథిపయస్కు-.డైన మునివలె. రాధా; కుమారస్వామి! సీవు కుజ్జవాండవు. "తెలుంగు చక్క-లాచదువుకొన్నావు- సశేకాని; యెష్టు జెట్లు మాట్లాడవలయునో నీకు 'దెలియదు* కుమార; మికు. గోప మెందుకండీ! మంగమ్ముగారు -బాగుగనే యున్నది. _ ఆమె శేమియుం గోపము రాలేదే! మంగమ్మ: కుమారస్వామి 'యేమన్నను నాపం నోపము "రాదు, లేకపోయినచొ 'ేఫు నేను చి(తాంగి యేమిటి ? అందులో సనీయూరిలోననా! ధర్మారావు (భూయుగము ముడివడెను- ఆతనికి ముంశ్రమిాంద6 గూర్పున్నట్లుం డెను. ॥ శ్యామల ఏ రంగావథానిగారు మంచి నటవపలా %* రాధా' చాల నొప్పవాండు, అతనికి 'బేరు లేదు, కాని నటకుం డన్నచో నతండే నటపండు,. కుమార ఏ నిజముగా నటకుండే మైెచోం "బేరెందుకురాదు? వదో గుణము లేనిచో నెంత మూఢలోకయైనను 'మెచ్చుళొనదు. లోక మొక్టొక్కస్వూడు దుర్గుణములు సుగుణము లను, కొనును, కౌన్లి లోకము మెచ్చుకొనిసయెడల నేదో యొక విశేమ ముండవలయును. రాధా: అతండు గొప్ప నటకుండే! లోకమునకు! 'దెలియలేదు ధర్మా: ఇప్పూకు ్ర్రీలే (స్రీ పాత్రలు ధరించవలయను గాంబోలు, కమా; భరతాచార్యు లిందుని సభలో నచ్చరల వేలే నాటక మాడించలా నచ్చరలే' ప్టరుష వేవము వేయుచుండిరంటా అప్పుడు మేశళ పెద్ద యుద్య మము లేవందీసెను తమ(పక్క- నూర్వశి గాని రంభగాని _ఫ్రుఠమవీనము వేసినవ్రోం చాను స్రీ వేవము వేయ నన్నదంటం ధర్మాన రావణాసురుని లంక కేమైన వెళ్ళివచ్చెనా యేమి! శ్యామల; లంకలో స్రీలు స్రీ వేసములు, _వురములు వురుషు జేషములు ధరింతురా? ధర్మా; అక్కడ నంతియే నంటు

పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 608 కమా: అన్చనండీ! అది వాల్మీకి 'రాహాయణములో నున్నదిం రాధాః నీవు చదివితివా? కమారః నేను చమవలేవు, మంగమ్మ గారు చదివితి నన్నదిం శ్యామల: వీముండీ చదివినారా? మంగ “కుమారస్వామి యబద్ధమాడునా!* కమారస్యామి కరవానివలె నెగిరి చప్పట్లు చజవెను.. రాభా; క్యరవానివలె నా యల్లరి యేమిటి? కుమార: నేను కరవాండను గానా? నా శెన్నేంక్లనుకొన్నారు? ధర్మా; ఒక నలుబబేంక్లుండునా? కుమార: రాధాపతి గారికా? శ్యామల; వారికిం బననెన్ని "'బీంయు లండీ! నాకం బదునాబ్లుం ధర్మా; మా యిద్దజి నడుమ నంతియే వార, కువూర: వెనుకనొక సారి యేజెనిమిదేంద్ల వార యంటిశే? ధర్మా; నూది పూర్వ కాలవుం "బెండ్లి గనుక వయస్సులో6 దారతమ్యు మున్నది, మిది మాకన్న6 గొంచెము పై మెట్టుకదూ! వారడి తగ్గినది. కువూ; ఈ "లెక్కపకారము మజి స చేంథ్హు పోవునప్పటికి మగండు చిన్నవాండు3 భార్య పెద్దదియు నగును. ధర్మావి అప్పుదు మనేశ మమెరికావలె నుండును, రాధా: ఆ బేశమున మనవలె నట్టి పెంట్లిండ్లు చేసికోరుం (టేనమయున్ననే చేసిఫొంకురుం ధర్మా; (టమ యనలా నేమిటి? రాధా (పేమ దివ్య మెచదిం అదియే భగవంతుండు. ధర్మా : సామాన్య స్యూతము. లెప్పుడును 'బాగుగ నేయుండును. (ప్యేకవిషయ ముల వద్దనేతగాదా! వనుజులందటు దై వభక్తి కలిగియుండవవలయు నన్నమాటలో సందజ కభిమతమే యున్నది. దైన మనలా నెవక్కు భ_క్రియనలూ నేవి యన్నచో భేదమువచ్చును. (పేమ భగ వంతుండే, (మ యనంగా మి యర్థ మేమి? (స్రీవుపషుల మధ్య నువ్వ, (పేమయా?. ఇద్దరు ప్పుకుషుల మభ్యనున్న (పేమయా? ఈ *(పేవు” యనుమాటలో “నాత్మవ త్సర్యభూతాని” యన్నంత యర్ధ్థమున్నది. అడ్డదిడ్దముగాం బెండ్లాడి. ఇది శ్‌ ేము అది దివ్య ము_ఈ మాటల కర్థము "లేదు, . రాధా; ట్రై వ్రపమల మధ్యనున్న (మకూడ దివ్యమే. “శమారఫ; అయినచో " _మనమందరమును 'బేవతలమే. రాధా: కుజ్జవాండవు: నీకం దెలియ

“దూరకుండు మన లేదా! పమా; నేను కుజ్జవాండ నేమిటి? ,వయన్నులోం గుజ్జవాండ్రైన నింకం గుజ్జవాందేనా? ఉ _త్తమజ్ఞాన

60కీ వేయిపడగలు వృద్ధుగా నుండెనేని చాలుండయు్యూం బూజ్యుండు (దావ్మాణుండు, శ్యామల; మన మిష్రూ డదికాదుగడా!. కుమార: సెండ్రి మైన దా ఇెడిపోన క్ర, పంక; పెండ్లి, పంది పెండ్లి! యీయన సన్ను నిదురపోనిచ్చుట లేదండీ! శ్యామలని చకవ_ర్తిగారు 'వెళ్ళివోయిన తరురాత నసలు నిద్గురలేదు, తల్లికూంతు వంకం జజచుజమావెరు కుమూర; (గొద్దుఫోయినది, ఇంక సభ ఇాలింతమా? రాధా; ఇచ్చట నభ యొవరు చేసిరి? కమార : మంగమ్మగారు. .

తపవాత నెవరిదారిని వాకు పోయిరి పెన్నాలలు వచ్చెను పంకజవ్మా? రాధాపతి; మంగమ్మలును: ఇ్యావలా కుమూారస్వాము లును 'ధర్మా రావును సాంగనంపిరిః అదిపూర్వము కోటలోనగారాలు (యోదివే?. నాబత్తుఖానాలు (మోయుచుం జెను, ధర్మారా వా ధ్వవి యొచ్చటి ద సెనుం

కుమా; మంగమ్ముగారు మటిల సినిమాలు మొదలు పెట్టిం వకు గచా! శ్యామల; మో రాధ్వని 'యేమను కొన్నాప! ధర్మాః అచే యనుకొన్నాను,

నాంటిర్యాతి రామేశ్యరశాస్తి " పోరుపెట్టియేజె సను. ధర్మా “రొవు *విల్ల వానికి దృవ్షి తగిలినబేమో!” యనెను సావ్మితమ్మాగాడ కచచ్చిక యాముదములో ముంచి వెలిగించి దృష్టింవీసి దార్రారబంధము * వద్ద రెండువై స్రళ నుంచెను. అరుంధతి “*పసప్పివిల్ల లకులాని; లెండేండ్ల పిబ్బవానికీ కచ్చికలు దృష్టితీయట ఆమి” టన్నది. సావి్యితమ్మ పిల్లవానికి 50డేండ్లా? చోద్యము పోయెదవు! వండాది వెళ్ళలేదు ధర్మా; అమ్మా! వండాది వెళ్ళక పొయినచో. బుట్టిన రోజు పండుగ యెొంమకు చేసినాము? సావి: ఆ రీతిగా పిల్లవాని శేంత్లేక వున్నవని చెప్పుకో రాదు.

అదంధతి యిుష్వూరీసి నూతిలో వేసివచ్చెను పిల్ణవాండు పోప మానలేదు. ఎవ్వరికి నేవియుం దోంచినదికాదు. సావ్మితమ్మగారొ దేవునకు (మొష్కళొని మో _బేవునకు (మొకష్కకొను మనెను అకంధతి *పో రానికొం పలకుంబోయివత్తురు. పీల్లవాందుపోరుపట్టినాలో డనెనుం ధర్మారావు బయలుబేటి స్కుబహ్మణ్యేశ్వరస్వామియాలయము నకుంబోయెను, ఆలయము తలువు లప్పటేకి వయలేదు.] ధళ్మారావు

పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 605 ధ్యానించెను -- స్వామి! నా వ్యృ్యావయము నీ యెకలనే వినత మైంది వహ త్యేంం శౌరి? కథభమపి సహ్య సేణ విరనాి అన్న వాక్యములో నున్న సవన శికస్సులతోడి కౌరివి నీవని యెొజుంస దును, నాయందు నీకింత దయయే కాని "నేను తినందిండి, కట్టకడ్డ "లేనివాండను, నావలన నీశేమి యుపకారము జరుగును? నేనొకమువే నంస్థ కధ్యష్షుండనైనలానుు కొంతవజనవైన సీ మాజ్ఞ నిర్వర్తించు టకు, కలి (సబలినకొలంి జగత్రుకుండి నీవే నిన్నుపసంహరి౦చు కొనుచున్నావు, వేయిపడగల స్వామివి రెండుపడగలవాండ వై నావ "నేనును (బవాహళామి నేకాని యెవురీందెడి వాండనుగాను. ఎదురీ:దియు (బ్రవాహవేగముచేం (ువావాము వెంటనే వోవ్రచుంటిని, (వవాహ మున సము(దాభిముఖమిగా నీయవాయు నెకురీయవాండు నిద్దజును సమ-(దమున కే పోవుచున్నాకు కాని వీండెదురలిరిగి యుండుట లోక మునకు విపరీతముగా నుండును, నేను వేళానుగుణముగం గొంత యనిస్టమైనది చేసినను నది నేరు బుద్ధి పూర్వకముగా జేయుట లేదుం లుర వలోం గుమ్మరిప్రుక్వువలె నే యుండు టకం (బయల్నిందు మన్నాను. నీవు కోపగించితివా? మా నివేయుదును. సీరెండుతలలు పూర్వమున్న శ్లు యుండునని' యేమి నవా శకము! కొంత మాజఅవచ్చును మాటుముసే “యుక్నవి* కార్యుమను శంకించి. కారణము నిర్మూలనముచేయు చున్నారు. (పమాణములలో నధమాధమ ముత్తమోాత్తమ మైనదిం నన్ను మన్నిందుముం నేను రామేశ్వర శాస్తి ఫ్యుతుండనుమాతమే, 'మరి యిం భావము నాయం దుంచకుముూ (| ధర్మారావు తిరిగి యింటికి వచ్చెను, పిల్లవాండు పోరుమాని తల్లి భు డకముమోంద నిద్దురపోయెను, మజునాండు కుమారస్వామి 'వచ్చెను. ధర్మారావు “విశేషము లేమికి యనెను. " కమా: నేనీ నాండు (పొమ్దున మంగమ్మగారి యింటికిం ._బవబోయితిని. నేను వాకిట నిలుచుంటిని. లోపల మంగమ్మ రాధాపతు లిద్దజును వాదించుకొనుచుండిరి. వారి సంభామణ య్బిదెః రాధా; నీ్ఫీ వెడిపోవుచున్నావు, కమారస్వామితో (గలిసి నామిందికి దండు వచ్చుచున్నావు. ధిర్మారావు చెప్పినది (పతిదియు. నీకు 'వేదవాక్య ముగా నున్నది, వాండో క చాదస్తుండు. వీండు బిసి, నాండు వృట్ట

606 వేయివడగలు వలసినవారు నేడు ఫుట్టినందుకు నంతోమించవలయునుు మంగ; అంతసే పాయన యొద్ద నోరుమూసికొనియిండి నామోంద చలా యించెదశేమి? రాధా; అయన మహామేధావి! ఆయన ముందు నేను మాటాడలేను. అందుచేత భయపడితిని మంగ; మి నోటివెంట ' నీజముమాడు6 డెట్లు వచ్చుచున్నదో! రాధా: నీవు వట్టి యజ్ఞాను 'రాలవు- నిన్ను నేను తెచ్చి సంవత్సరము నానా విషయములు బోధించి వాగుచేసినందులకు నాకు మంచి గురుదక్షిణ యిమృ చున్నావు! మంగమ్మ: మిరుకాశక మజొకవైనచో నింతకన్న వశాగు౦ 'డెడిచేమో! అది యట్లుంచి మిమ్మిప్పూ 'జేమంటిని! కుమారస్వామి సజ్జవాండు? అతండేదో నవ్వ్వమ ననిన మీ కంత కోపమెందులపు! రాధా: నీపం గుమార స్వామిమిందం (గ్రోమవ్పుట్టినది. మంగవ అవును వుట్టినది. నేను 'ఠామేశ్వరమును వదలి పెట్టి తరువాత నాపం (బేమ వుట్టిని బెవనిమాంద? నే నిందుకే ఫుట్టినది. రాధా; నేను నవ్వుము నన్నానుల్వే కోపపడకు. మంగు ఇప్పుడు బాగుగా నున్నది! హెచ్చిన తగ్గుమన్నారు?' తగ్గిన పాచ్చుమన్నారు*

ఏరిట్లు మాట్లాడుకొనుచుండంగా నే నంతయు విని లోనికిలె బోయితిని. రాథాసతి మొగము వెలకెలవేసినాండు. నే నిజుగనట్లు హొంచెముసేప్పు కూర్చుండి? వింగ్యవ' శ్రగాంతో “సెలవండి యనిచెన్చీ 'లేచివచ్చికిని. వచ్చుచు రాధాపతివంక నోరగాం జూచితిన్తి ఆయన నా వంకనే చూచుమన్నాడు. ధర్మా న్‌ చవ ర్తి వెళ్ళిపోవుట వలన బంకజమ్మగారి కసలు ని(దపట్టలే దన్న బే శ్యామల! అది "యేమిటి! కుమార: అదా? అది యొక కథ, మాకు మొన్న శెలిసీ నది, చ్యకవర్తి:పంశ జమ్మగారిక గొన్ని య్యుత్తరములు (వాసెను అవి యామె 'పెక్టైలోనున్నవి. శళపుంజెవు లెస్ప్రుడు నామె ళొంగ్లు ననే యుండును. మొన్న పొలమునకుం బోవుచు నవి మజుచిపోయి పోయినది. నేను పెళ్లై తెజది చూచితిని, అది తప్పేననుకొండు. ఇంగ్ల షులోనందు ₹ే_ ఫలితమువలన చేసినకార్యమును సమ ర్ధించుట యని- ఆలాగు, ఆ.య్వుత్తరములలోం జవ ర రకరక ములుగావాసినాండుః .కొన్నిచోట్ల శ్యామలనుబొగ జెను, నా యనికినిగుజించి వంక జమ్మగారిని నిందించెను. ఈమె నీవువచ్చి శ్యామల వృాదయము నావారించుమని

పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 607 (దాసినదంట* ఆయన *అన్లు వత్తును, మిరుకూడ సహాయపడినంాని , యట్లు చేయుటకు వీలుండదని (వాసెను. ఆ యుత్తరములతో నిద్దు దొంగలును బట్టుపడినారు. న! నవియన్నియును శ్యామలకు జూశంచితిని. శ్యామల *నా శీరంగతియు.6 దెలియదు,. వదొ "పెద్ద ఎ నిసి వచ్చినాంజని 'సాయంకాలములయం దతనితో మీకారు పోయి తిని గాని మత్‌యొకటి గాదు, అత డనిన కొన్నిమాటలు- నా కిష్పు డర్థమగు నున్నవి ఇదియా దీని వెనుకనున్న రహస్య" మని యన్నది ఆ రా(3 తల్లీ కూంతుండిదరును బోట్లాడుకొనిరి. చవరికామెళొంతసే "పేడ్చింద్కె ఈమె కొంతి సే పేడ్చినదిం కావలసినవారిలోల బోట్లాట లపల జినరియంక మదియే గదా ! (పొద్దుననే మజల మాటాడు కొనిరి. ధర్మా ౩ మఅలం జ(వర్తిని రమ్మని (వాసికి నన్న చే, కుమార: అది యతని కన్నీళ్ళు తుడుదుటకు, అతనికి రెండు విధ ముల నిచటం బరాధవమైవది ఒకటి యిది; రెండవది మోర్లు _చేసివదిః ధర్మా: నేనేమి చేసితిని! కువూర ఏ అది కాదండీ ! “అత్త డదివజకు వారంద టీముందు సర్వజ్ఞనివలె మాట్లాడెడివాందు. టినాండు మిరు మాటాడు చున్నపూకు నోరు మెదల్చలేక పోయెను గదా! అది యొకండతనికి. బరాభవ మనిపించినదిః ఈసారివచ్చినచో మమ్ము గబ్బుట కేగాన్‌ వమ్ము గల్చుటకుంాదు.. ధర్మా; గెలువ నిమ్మ ఇందులో నేమున్నది! తేపతండు వచ్చినవి నేనే తగ్గి మాట్లాడెదను నీ కతని బాధ వదలిన తరువాత నన్నతం డేమన్నను ఫరవాలేదు, ఇవి'యున్నియు మానసికమ్ములై న గౌలువులుఓటములుః వీని వలన నగునదిలేదుః పోవునదిలేదు. కొంతధనము పోయినచో: గుదిరిరధన్న సంబంధము ెడినన్లో విచారించవలసిన దది. కుమా మా దంతయు చమళత్కారమండీ! ఒకప్పుడు థ్యత్రువులమోంద బడి చీల్చెదరు. ఒకప్పుడు మూ యంతట మిీంే లొంగిపోయెదరు. అ యుత్తరళామచర్శితలోని శ్లోక మేవ్కీ మిరు చదువుచుందు-ే? ధర్మా; “వ(జాదపి కఠోశాణి వ్యాదూని కుసుమాదవి? లోకోత్త కాణళాం చేతాంసి కోహి విజ్ఞాతు మృర్షతి కమౌారవ నాకు మిరు కూడ సనట్ల నివింతురుం "భర్మాః అచే యన్నాండు | దుష్యుంతుండు? “సర్వః కాంత మాత్మ్మీయం- పశ్యతి యని, తమవా రన్నచోనంద

608 వేయిపడగలు అక నిష్టమే, కుమార: నే నట్లు మూచుటలేదు* నిష్పాశ్చికముగానే చెప్పుమున్నాను. ధర్మా; నాషల బనియున్నది. నీవు వెళ్ళుము, కుమారస్వామి “జేఫు వత్తి నని వెడలిపోయెను.

నాండు సారంగధర నాటక మనంగా గుమారసాస్టమి వచ్చి ధర్మా రావున కొకటిక్కెట్టునిచ్చెను “మంగవ్మగారు మా కీ టిక్కె ట్రిమ్మర్నిదండీ ఇంక వారవ నకొక నాటకముగా వేయును రట ఈ న'టకమున కే కాదీ టిక్కెట్టు అన్ని నాటకములకు నుపయోగ వడునుి అనెను

ధర్మా; ఈ టిక్కెట్టు జా(గ త్తగా దాంయకొనుట నాకిది యొక వనియా? కునూర; మా రిన్ని నాటకములకును రాను నని చెప్తుటయే కాని మిమ్ముందరువాత టిక్కెట్టడుగువా రెవ్వరుందురు! ధర్మా; నే నసలు నాటకమునకు వత్తునో, రానో! కవూర; మిక రాక తప్పదు ధర్మా: వీమంత బలవంతము+ కుమార: వారికోనము కాదండీ! నాకోసము* నాకు మో "-లీమైనను 'జెఫ్పవద్చును గడా! ధర్మా; ఏమియు€ దెలియని పదిమంది జా ర్యాస్థలకుం జఇెప్పుటకన్న నొక బుద్ధిమంతునకల జెప్పుటయే మంచిది* కమోాం (నవ్చరమ) నేను బుద్ధిమంతుండను గదండీః అందకనియే రమ్మనుచున్నాన.. నాంటి రాతి ధర్మారావు బయలుబేతెను అరుంధల; మింగృవై మాప టిక్కెట్టు పంపించెను గాంబోలుం వీవో కథ చెప్పెవళే యిట్లున్నదిః మారు చివరికీ నాటకములకులహూడ బయలు'జేటినచవ్రోం. జెప్పవలసిన "జేమున్నది?! మొన్న రాతి విల్లవాండు పోరు పెట్టినాండు.. నేండు మజల మారు బయలు దేణుమున్నారు. మొన్నటి దొ చిన్న వ్యవ హారము గనుక తేలిపోయినది. ఈసారి యేదో నాకే కావలయను ధర్మా; ఇంన్సీమవాండు చెప్పినట్లుగా నీవు వట్టి “నూపర్‌ స్టిమన్‌” అయి పోవుచున్నావ!

అరుంధతి ధర్మారావు మననులోల ఇలుచవకుట మూచి భయపథడెను, “నిరంతరము సమ(దమువతె లోళ6తుగానున్న యీయన (వకృక నే జేలాకో మిగులం జీలిక మొనది! అని యామె యూాహించి యా యస్థ మెజుంగలేశపోయెను. భర్తను గూర్చి చెడు తలం పామెకు రాదు. మళీ డీని'కర్ధ చేని? అరుంధతి యశ్లు

7 వందొమ్మిద వ అధ్యాయము 609 మౌనము(ద వహించి చూదుమండంగనే ధర్మారావు వెకలిపోయెనుం -అతండు వెర్ళువజకు నాటకవుంజూవడి యంతయు (గిక్కిరిసియుం జెను చార్ధరములవద్ద రకరకముల (కావింగునా రధికారము చేయుచుండిరిం కుమారస్వామి ధర్మా రావ్ర 'అెట్లో (తోవజేసికొని లోనికింబోయిరిం కూర్స్పండుటకు స్థల "లేదు* కుమారస్వామి యొకస్టలము చూచి; యికువురును గూర్పుండిరి. మబ్బువిసినాంట్‌ సముద(మునలైెం జూవడి (మో:త వెట్టుదుండెను* కుర్చీలమింద సంఖ్యలు వేసి యా (ప్రకారముగా సామాజికులు కూర్చుండవలయుననిరి. ఒక కుర్చీపై నొళండు కూర్చుండెను, ఆ కర్చీ సంఖ్యగల టికెబ్లువాండు. వచ్చి వానిని లెవు శ్ర గెను- వానికి "గేదెళొమ్ముల (శౌపీంగును ' వెషల్పయిన దవుడ యొముకలును జింతనిప్తులవంటి కన్నులును గలవు, వాండు 'లేవన నెను. టిక్కెట్టుకొన్నవాండు కాలేజి విద్యార్థి. కూర్చున్న వాంకు “మజల మాటాడిపివా తన్నులు తిందువ నెను, విద్యార్థి ద్యారమువద్ద నిలుచున్న వారితో6 జెప్పెను. వారు కూర్చున్న వానిని జూచి యితనితి '“నిందొక చ్రోట6 గూర్చుండు” మనిరి ఆ విద్యార్థి మజిల వానికడ కే పోయి వానిని 'లెమ్మనంగా వాందు కొనైరు.. అది పెద్ద య్య్శట్లరి మైనది. పోలీసువారువచ్చి సర్టి వేసిరి. కాని చోటిప్పించ లేదు ధర్మారా వా విద్యార్ధిని: దనవద్దం గూర్చుండం బ్య్టెకొ నెను* | విద్యార్థి వాంజెవడండీ? కుమార ఏ ఎవజేమిటి? గవర్నరు జనరలు, వోలీనువారుగూడ వానికి భయపడుట దూడలేదా? ఉ అవ్‌ జ, అ విద్యార్థి "శీడువ్సు వద్చుచుండెనుః ధర్మా: నీ వేశ్తాసు! విద్యార్థి వ బి. ఏ, మొవటి సంవత్సరము- ధర్మా వమా వోస్ట్రలులో నిం శెవ్య రును రాలేదా! విద్యార్థి వ 'నేనుహోస్టలులో నుండుట లేదు, 'ఊరిలో నున్నాను అయినను నిష్పూడు కళాశాల లేదుకదా! నీను చదువుళొందమని యీ యూరిలో నుంటిని- ధర్మాన నీపేేమి! విద్యా ఏ తిరమలరావు- కుమార వ వాయ రంగల డని పెద్ద రాడీ యండి. చలపతి వెళ్ళిన తరువాత నితంే యూరికి బెద్ద హోర్మనీ (యోంగించుట మొదలుపెక్టిరి, విద్యార్థి తనచబెబ్బ మజచిపోయి తెర వంకం జూదుదుండెనుం

610 వేయిపడగలు

కుమార: ఈ తెర 'లెచ్చటకనుండి వచ్చెను! బొంచాయి చిత కళతో బేశము సగము పాడయ్య్యను (ప్రాచ్యుచి(త్రకళ తిత్సం్యపదాయ , "వేత్తలకే కాని యితకులమం చెలయుటలేదు. ఈ బొంబాయి చి = కళ్యయెనను సరిగా చెలియిని నాజబ్షవరక వుం జ్మితకారులచేత నీ తెకలు (దాయంబడిన విః ధర్మా: చభూచువారి కట్టి చ్మితములచె దుష్ట్రవర్మ సాంకర్య ము వలన (గబుముగా వారి "న్యేతములవ మంచిచెడ్డలు 'తెలిసికొను శ_క్రివోవును, కుమారః ఆ బొమ్మ చూచితిరా? దాన్సి మక్కంత పొడు గేమి? తిరవుల: దొరసామల కంతే. ధర్మాః డెగ్బ మజచిపోయి నట్టున్న దే! తిరు; అంతేనండీ! పోలీసువాంిని పేరే కాని వాండు? ఏండడు నొకటియే,

"వెనుకనుండి చివరితరగతి సామాజికులు చప్పట్లు కొబ్టుటయ్య నీలలు వేయటయు సాలించిరి. చొవడియంతయు గందరగోళముగా నుండెను. తెర యొద్త్తిరి. రాజరాజనరేం్యదుండు వచ్చెను ఆయన మహానటకండని యిదివరశే (దఖ్యాతిపడియుండుట చేత జనులందణు నాయనయొుడల గాౌరనము (హటిం మచుజప్పటులు చజుచిరి. ఆయన యింన్శండులోం జ[కవర్తియెషట మ వ రాజువలె శరీరోర్థ్య భాగము _.వంచి యూకపియను సలాము చేసెను -

ధర్మాః: మొవటనే. రసాభాసమా? _ తా నొక పాగా రంగము మిోందికి వచ్చెనాయెను. అప్పుడే తన పాత మజచిపోయిః తాను కమారప్పయైనాండుం. తిరు; రాజరాజనేం్యదుని చేవము చూడండి. ఎంత చకంలాా గక్షైనో! పమార; రాజర్యాజన రేం "దయయ సక్షీ యందునం జుట్టిన లేంతగులావిపంషె. కట్టుషొనునా! ధర్మా : ఈ నాటకములోని 'రాజరాజనరేం్యదుండు చాళుకర్థి నృవ తియే యేన ఆయన త(ియుండు, కర్మిఫ్టి.. రంగుబట్టనే కట్టందు, కమా ఏ జరీ పనిచేసిన నన్నముఖవమల్‌ కోటు తొడుగునా! ధర్మా: వీం్యడు 'వేవములు వేయున ప్పూడు వూర్వరాజుల బొమ్ములు పెద్ద పద్ద నె "వస్తు(పదర్శశశాలలలో నుండును --- అవి చూచి వాని "(పకా "మైనను చేవములు వేసికొనరు. " కమోర; ఈ యూరి కోటలోనున్న “వంటిరికదాు హరప్ప కృష్టమనాయల చిత్రములు * అవియన్తు జూడవమ్భును, భధర్మ్యావ; ఎవనికి బుట్టిన _బిక్లరా వెక్కి. : వెక్కి

వందొమ్మిదవ అధ్యాయము 611 యేడ్చినిదని యీ గోండంతయు వారి కేమి పట్టినది? సామాజికులు "తెలియని తమకంటికి నేదైన సలే యింఫ్రుగా నున్నదనియే యను ఛొందురు, అందుచేత ఏరియాట్లలు సాయమన్నవి, కుమార ; మవామహాదమ్యంతుని 'వేమరున'ే గతిలేదు. వాని. వేమము మైనూరు మవోరాజూఖత్తు, ఇంక "రాజరాడన రేం్య్యమునకు నచ్చినది!

మున్ట్వరును నవ్విరి. వీరు మున్వ్వరును మాట్లాడుమున్న ౦దుకుం (బకరా వారికం నగోపము వచ్చెను "రాజర్దాదని "కీష్యదుండు పద్యము చదివినప్పూడెల్ల నొళ వికారముగాల జదువజొచ్చెను

ధర్మా వ. వాచికము. చూడు మెంత. బాగున్నదో! కుమార ఏ నెల్లూరు చదువు చదువుచున్నాండు.. ధర్మాః అట్లన కము ఆవైవునమా(తము వ జోనుభావులులేరా! దొరస్వారుగారినిల జూచితివా! ఆయన చనిపోయి మొ దా జేండ్లయినది. పదవాడలో నాయన తానీషా మూచికిని ఓహో |! వమి వవబోనుభావుండు 1 “ఆయన తనవద్దకు "వేవము 'వేయుదునని యెవడై సం వచ్చెన్సా మొదట జుట్టు రీయింవెడి వాండంట, తొను ధరించు పాత క నుగుణముగా€ జ్యును, మోసములును గడ్డమును ధరించవలయును, ఇష్పూకు (పతి వాందును బుట్టంత జుట్టును పెంచును వీ వేషమునకైన నదియే జుట్టు “రాజరాదన రేం్యదున కదియే జుట్టు సొఠరంగఖరువ కే జుట్టు ( వ్మాణుండైన సుబుద్ధికి నదియే. పమారః పూర్వనటులక/(బ స్తుత నటులకు నటే భేదము, పూవ్వము నటుండనంగనే జుట్టు తీయిం చెడి వాయ. ఇపష్పూకు నటు డనలో నే జుట్టు ెపెంచునుం (దకంనున్న మొశాయన - వమయా్య్య! మోారు మమ్ము ' నాటకము చూడనీయరా “రే'మి? కుమార; యాడవియ్యా! చూడు!'మా మాటలు నీ కన్నుల శీమి యడ్లము వచ్చెను! అదిగో! సారంగధరుండు వచ్చుచున్నాండుం 1 రంగావథధాని సారంగధరుల్లై ముఖవల్‌ లాహు ముఖమల్‌ (కోటు లేత గులావి తలగుడ్డ, మై ని కలికితురాయిళోవచ్ళెను. అంద 'ఆును' జప్పట్లు కొట్టిక అతండు వచ్చుదునే పద్య మారంభించెను 'నంగీతము ప్పాడిపాడి పద్యము సగ ముండగ నే యొకకీ ర్తన మొదలు

612 వేయిపడగలు "పెకైను, క్రీ ర్తనమైనంత'నే మజుల మిగిలిన పద్యము చదివెను. అది యంతయు€౬ బ్యారము లెగరుటను 'మెచ్చుకొనుజం

ధర్మా; కుమారస్వామి! ఆ పాటలోని శబ్బములేమియో), వాని యర్థమెఎయో నీక దెలిసినదా!? కుమారః ఈ వోర్మన్సీ తబలావాం(డు విశనిచ్చిరా! వీరి (మోత దానికన్న నెక్కువైనదం

సామాజిక లందరును బద్ధ మాంవినంతనే చప్పట్లతో నాశ్లా శము పగులగొట్టి ర. నన్బుమోరులు బయలుేఇెకు. సారంగధరుండు రంగమ మింద బరవళ్ళు (దొక్క-చుండెను. రంగ "మొకవై ఫ్రుకుండి మజియొకవై పునకుల బరువులెత్తెను. కుమూ+; సారంగధరుయ మంచి వివయవంతుండు సుమండీ! అతని మొగమ.లోం జూడుండు! సిసతో మొగమంతయు మూసికొనిపోయి? ఫాలమెంతవిశాలముగానున్న వో! ధర్మా: రాజుగదా! మొగము మూఫసికొనిపోవుట యదృష్పలతణము కొంత సేపటికి చి(తాంగి వచ్చెను, వచ్చినంత నే సామాజికు లైదు నిము సమ. లవజకు రొదయడంగించలేదు. ఈలలు కొట్టువారు, చప్పట్లు. చఅమవార్కు అసభ్యములైన ేశలు వేయువారు_చావడి దద్దరిల్ని పోయెను, చి/తాంగ మాటవినిపించువజుకు బవినిముసములు పక్రైరుః అవయు ముంవముశ్న వారికి, మంగమ్మ ఇవాల వివేకమతో నభినయి౦ పెరుం చి(తాంగి రాజు భారర్ధ; సారంగధరువి వలచినదిః అంతమా మున గులమువేతయచ్చి బోగ ముది కాదు మంగమ్మ యభినయము తదనుగుణముగ నున్నది-. కుమార; అందతికన్న మంగమ్మగారి యఖభి నయమే బాగగా నున్నదిం ధర్మా; అవునోయి! ఈ త్రీ పాతధారు లప సళ్యభావ'3 _చి(శాంగి బోగ మువాం(వవలెం గనివంతురుః సత్య కామ జగ న్నేతకం (బియురాలేవిటి! అందులో వివాహము వేసి శొన్న భఛార్య+ "రాదకువమూరిం ఆమెనుగూడదుస్టనుగానే (వదర్శింతురు

సారంగధరుంయ చి(తాంగిమాట వినలేదు. వా రిద్దజు నే: మేమి యనుకొనుచుండిరో యొకళు (మోగచున్న సామాజిపలప వినిపించలేదు, నటకు లందజుకు వారి వారి భాగములు వాళశేయాశు వుగా6 జదివిరి ధర్భువరము కృష్ణ మాచార్యులుగారి నాటకమని (ప టించిరిం కుమారవ ఎ "రు మవాశకువ్సుగా వచనములుకొట్టిపో సిరి ఆయన

సందొన్న్మిదన అధ్యాయము 618 యొకొ్కటకటా యభికయమునకు సామాజికులు గిగా ఖతులై ఠం ధర్మా; ఆ (భూవితేపము తదవయవచాలనము మాచిివా! మంచి నట౬ండే, అదె సవహాడమైన గుణము, తెక్కినవ్ని చదువుకొని 'ఇెచ్చు కొనవలయును. కుమార: కయన ఎమ్‌, వ పీయ యొోూడండీ | ధర్మా: ఎఅందుకనియు వుతియు సథ్యాన్నముః వీరందజును ౫|చెల మయొ3్క_కీలమున కుం గొత్తే వ్యాఖ్యానము చేయునట్లు, నటింతు మందురు. పీఠిక! రస" రూపము తఎయదుం ఈవ్యాఖ్యానములెవరికి గావలయును! అదిగొ వాడుము! పారంగధరుని దాని చంన్రమని ఇస్చి యనవసపరముగా నేదయో స్వగతము దంచి న్రంభమభినయించి నాండు, అతెంబు స భగతిల్లై యుండగా6 జతాంగి యా మాట యన్నదిం దానికేం దాను సమాధా:ము చెప్పూదున్నాండు _న్తంభ గతుండైన తిన కా వాక మెట్లు వివివించినది? | ॥ (పకనుఖ్ని యి+యన “అమ్యూ! మినోలతో నే సరివోవు చున్నది. మేము ఎబ్బిచ్చినది నాటకము చూచుటకాః మోిమాటలు

ఓీనికుటకా? అనను కుమార; నాటకము మాచినవో మునుపటి వలెనీ యుందువు, మా మాటలు వినినవోం. గొంత బాగుపవ వచ్చును ్య (వశొంయన * కెలివిలేటలు గలవాడవులే, ఇంక నోరుమూయు మనెనుం ధర్మారా " వెంయుక యాస తొందరపడెద "వ నెనుం (పశ్రాయన “ఇందాశటినముంచి చూమమంటిని. మోరిద్దజు వాంగినవారు నాంగిన శ్లు యున్నారు. పైంగా పెద్దం నిసివలె సర్జిచప్ప వవ్పెదవు* కుజ్జవా డిండాక దన్నులు'తిన్‌ఎ నీపం గూడిల గావలయునా? యనెను. కుమారన్వారు ధర్మా రావులు వాగర్హ్భు త్తిగాని వాన్తవృ్సి యెజుల గరు తిరుగ బడివఎ " ధర్మా కావు రెండు కొట్టగలందు? "ండుతిన గలడు కాని యటిచోట్ల జెస్టలూడుట యతెనికి మర్యాద కాదుః అప్పటికే నలుగురు నతి వంక € జూచుచుండిరి. అందుకని ధర్మా రావు మాటాడక యూరకుండెను, కాని యతని కన్నులలో నిప్పులు కురియుచుం'డెను (సక్కాంయన ధన్మారావువంకం గోరమూవులు చూచు చుంజెను. ధర్మా రావు బయటికింబోయి. చివరితరగతిలో వెదశెను- అచ్చట 'వేంక కేశ్‌ మని యొకండు కనిపించెను. వాండు గొల్లం కబీరు

(1జీ చేయివడగలు

నకు వానికి మిక్కిలి స్నేహముం ధర్మారావు "వేంక "ఓశమును దీసికొని వచ్చి యా (సకాయనను జూవీంచెలు. *ఇతండు నన్ను గొట్టుంంట! ఇంటికీ. బోవ్రవజకు జ్యూగ_త్తగాజూదుదుండు మనెను తిరుమల ౩ రావును గొట్టిన కాడీ *వనుటిరాం వేంక శేశమి.!” అని కేక వేసెను, వేంకటళకము" ఇచ్చట నాళ ముండ యున్నదిలే- అది కొట్టునంట! యనెను. (పక్యాయన వేం! కేశమువంక; దూకమ'ననున్న కాజీ వంక మిజ్జిమిజ్జి చూ3ను. 'వేంక పేకము *రా! బయటికిరా!” యని గడ్జించెను. 'వక్క్యాయనక్రు ముదురు పొకొమి న బడ్డ దని తెలిసినది అంతటితో నతం డూరకుం జెనుం ేట్యశ్రావింప కాడీకి ధర్మారావు వేంక కేశమును జెచ్చె నని కెలిసెనుం ధర్మారా వాదరించిన కజ్జి హానిని. దాను కొరైను. బాడీ తాను కూర్చున్న చోటునుండి లేచి; తిరుమలరాప్టును *నీ స్థలములో నీవు కహూర్చుంప నయ్యా" యని పిలి ఇచను... తిరుమలరావు *బెబ్బ వాలునులి యనెను. వాండు మళి మాట్లాడక చావడిలోనుండి వెడలిపోయెను.

" నాటకములో హోసర్టిగా6 డొకందుంజెను, వాం డదివజ శే (గొమఫోను స్లేట్లు కొన్ని యిచ్చెను, ఆ హాస్య గాంయ "రాద సేవకుని శవేమము వేసిఖొని వచ్చెను సాన్లూజికలు వాపసి వాం డిచ్చిన (గామ ఫోను పొట్టలు పాకు మని శేశలు వేశిరి... రాజరాదన లేం్యదుయ మూరృలో నుండెను, చ్వితాంగి యుడద్విశ్వ స్థికలో నుంజెను. వాండు పౌటలు పాడక తప్పక నచ్చెను, వాడు పాడినంత సేవు రాజరా5న ₹ేం (దుండు మూర్చళో నెష్టుండును! ఈమె యుదిర్ధ్శ్ను వష లతణముళలే యెట్లు నిలువు*"నును? సామాజికుల కేకలు వ ఊియి నెక్కు-వమయ్యును. కుమారప్ప గొప్పనటుండు, ఆయన రసభంగమెనయువ - అన్నీ నష్ట కొనివద్చునంట, వారు వెంటనేమూరృ దేజ్సి *“నీవఫండా! మూ మనస్సు చాల విషావపూరితమై యున్నదిం సీశ్చు కొంత సంగీతము చేసి మాకు 'నంతోవమము కలిగించుము అనెను, వాండు పాటలు పాడెనం ధర్మా “కావు దిగ్భాంతులై పోయెను... కుమారస్వామి కుమారప్పను దిట్టు చుండెను, (ఫక్కాయన కన్నులు ముందుంజెను గాని వెనుకకు,జూను “చుండెను; ' ఆంద చేం గుమారస్వామి మాటలు వినిపించ లేదుః

పందొన్మివవ అధ్యాయము 0€పీల్‌

భవ్యా రావు "రెండుగంటల కింటికిబోయెను,. నావ్మితమ్యుగారు తలువుతీ సిము అతిండుపోయి పాద్యసమో)నముచేసికొన్సి చిన్నవ.౦:చ ముపై6 బరుండెనుం పిస్తవానిని బట్టుకొని యరుంధతి పెస్దమంచము మోద బకున్నది, అమెబ మెలకువవచ్చి “ఇంటికిసరిగా వచ్చితిరా]” యనెనుః ధర్మా రావు *“అంతనరిగా రాలేమి అనెను, అరుం; దారిలో _ పామడ్డము వచ్చునా! ధర్మా: నా కెష్పుకును బా మడ్డము రాదు నన్ను రశ్షిందున దే పాము. అరుం: అయనకుం బి కల్పిందునచే మోరుం

ధర్మారావు నిమురపోయెకు. తెల్ల వాజ వచ్చుదుండెను. 'అత్‌ని కొక కలవచ్చెను. ధర్మారా వొళచొటం గూర్చుం డెను. అస్థలము సమ (దపుటొడ్డు, సమ (దము హోరుమని (యమోయుచుం డెను; మబ్బు పట్టి చినుకులు పడుచుండెను. గాలి హోరువుని ఫెళ ఫళార్భటులత్‌ వీచుదుండెను, ధర్మారా వచి3నుండి లే చిపోవుద మనుకొ నెను, కానీ "లేవలేండు, జలము వొంగి యంతకంతకు. దనమిందికీ వద్చు మన్నది. మటిళొంతసేషు కూర్చు్యుచో సము(దము తన్ను ముంచివేయు నేమో! అతని కేమియ6 దోంచలేదు... ధర్మారావు ననస్సులో *“రామరామి యనుకొ నిను అంతలో నతనికి. దాను జూదుచున్న సము(దము మిందినుండి వేయిపడగలతో నొక వ హోసర్బ మవత 'రించెమి తన్మహాసర్పపహ్మనఫణామం3లి ధర్థారావు చుట్టు నభేద్భు మై మణి (దాకౌరమును' నిర్మించెను. సము్య(దము ఫణామండల మును దన తీ[వతరం గాఘాకమి.లచేం డాడించెను, అఆ కాడనములకు 'సహ్యసఫణములు లోనున్న చిన్న చి్న్ని మయొముక లన్నియు విజిగి 'నిశ్శ క్రికము లయ నేమో! ఫణ్యపాశార మిభేద్యముగా నుండెనుం "ఆఅరుంధకి వచ్చి భర్తను "లేవీ వాయి పిల్షవానియొద్దం బండుకొనుం డనెను. అతనికి మెలకవవచ్చి చూడంగాల తనచుబ్జునున్న మణి (పాకారము భార్య మందస్మితళ్ళటాపాళిగా గోచరించెను, అదియే యివేయై పరిణమించను గాంబోలు!

మజునాందు కుమారప్వామి మంగమ్మ యింటి! బోయెను 'పొవ్చుకుంకవచ్చినది. ఇ్ఞంట నొక్క మంగమ్మయే యుండెను

616 వేయిపడగలు కుమూరి; నటకు లందటు నేరండీ? మంగ; కోయి జూదుటక్షం బోయిరి. కమా: మిరు వెళ్ళిలిజేమి! మంగ; ఎవరైన నీబోంి పెద్దలు, వచ్చెదరు? ఆతిథ్య మోయవలనని, కుమా ; అర్థమా? అనార్రమా!' మంగ ; నీన్చు పండితుంషవు నాకేమి తెలియును? ప్రమా అదిగా దండీ! అర్షమైనచో నావుపెయ్య యేదైననున్నచోం జంపి వండిపెట్ట వలయును, మంగ ; అవుపెయ్యు లేదు; నిన్న శే బెపడ్డ యున్నది. అది మైనను వండిపెట్టుటప రాదు-' పెండ్లి చేసికొనుటకై 5చో నిచ్చెను, కుమా ఏ మాకుంబెండధ్రియే కాలేదాయెను. అయిశతిరువాత దున్నలు వుట్టినచో మి సంబంధము చేసిళొందును. మంగమ్మ వి ఆవు నిష్బ టికి మన సిద్ధాంతము సరిపోను. మా గేదెపడ్డ పద్దవ మో దున్ని , చిన్నది! కమా ; ఇప్పుడు రాధా పతిగారుండవలయును. వంగ తల కొట్టి మొలవేయునా! కుమా ఏ అయినవాండేదై నను జేయవద్చును, మంగ ; అల్లరిప్తిల్లండా! నీ విక్కడనుండి వెళ్ళివో! కుమూ : ఈ యాతిథ్య మా ర్రముకాదు; అనార్హముకాదు. మంగమ్మ: ఆవనుగాని, ధర్మా రావుగారిని గలిసికొంటివా! కుమా ఫ; ఇంతవంకు నిద్దురవోవ్లు టయే సరిపోయినది. ఎందుకు? మంగవః శ్రి ఏ నాటకమెట్లున్నగో! కుమా ఏ నేను పఇప్పుమనా! మంగ : నీను చెషూనది నాకక్కార లీనం సమా ఏ ధర్మారావుగారి కెట్టున్నవో చెప్పెదను. వ౦గ ఏ ఎది సీ శెస్టు తెలియును! పమారః "రా(ి మేమిస్దజము నొకచ్రోట వే కూర్చు న్నాము నాటక మాడినంతసేపు ధర్మా కావుగారు నాటకము తేన కెట్లున్నదో చప్పామనే యున్నారు. మంగ ఏ ఎట్లువ్నది? కుమారస్వామి తన కిస్ట్రములేని విమయమ.ను జేయి. నేలషం జూపి౦ంచి యిట్లున్నదని వెప్తును అనలా మంటివలెనున్న దని , యతని యర్థము చేయి యట్లు చూపించుట యందరికి. గోపమా కుమారస్వామి యట్లు చేసినవ్ఫు డెల్ల మంగచ్ము, పంకజమ్మ, రాధా పతులు వ.ండిపోదురుం మంగమ్మ నాటక మెట్లున్న దనంగా కుమార క

సార్టమి యిట్లున్నదని చేయి నేలనంకంజూపించెను అమె కూర్చు న్నది లేచి? కజ్జయొకండు వుచ్చుకొని; *“సీవికమా యింటి! రాక పో అని కొట్టంబోయెను, కుమా ; కొట్టవమ్మా! కొట్టు! నేనుధర్మా రావుగారి యళ్శిపాయ మిబ్లున్నదని చెప్పినాను. కొట్టు! ఈ, దెబ్బ

78] పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 617 తీసికొనిపోయి ధర్మారావుగారికే యిచ్చెదనుం ఆవె 5 జ్జ పాజఆవేసి పోయి మజలంగుర్చీలోలహార్చుండి? “నిజముగా వార,శ్లుయన్నా రా? యనెను. కుమా ; వారు నేలమోంద నుమియలేదు మంగ; వీమియు వాగుండలేదా? కుమూ ;మా 'వేవమే కొంత 'చాగున్న దన్నారు. మంగమ్మ వ పోవోయి! ముఖస్తుతి సేయు మంటివి! నేనెన్న డును రంగముమి6ందికే యెక్క_లేదు. ప్రమా ఏ నాలున్హైదుసాన్లు రంగముమింది శెక్కుటనలన భయము వదులుటయీకదా లాభము అది మి కిదివరశే వదలినది. మంగ : నీవు నన్నేమాట పడిన నా మాటయే యనుచున్నావు కుమా ఏ అందజి నినుటకు వీలగూనా? మో రన్నచో నాకం జనవున్నది గనుక ననుచున్నాను మంగ ఏ ఇప్పుడీ కబ్యుర్ల కేనా వైనం బనియుండివచ్చినావా! కుమూ ఏ రాతి నాటకమున "కేమా(తము డబ్బువచ్చివది! మంగ; ప న్నెండువందలు వచ్చినవి. కుమా ఏ జనము డబ్బులేదు లేదని నడ్చెచరు. ఎచట నాటకము వేసినను వేయికి. దక్కువలేదు! కర్చులు పోగానే “పన్నెండు వందలా? మంగ $ కాదు కర్చులు నాలుగు వంద లై నవిః కువూర: నాల్గువందల పదిరూపాయల్రై నవి. మంగ; అది యేమిటి! కుమార ఏ ఇప్పుడు పదిరూపాయలు నా కిచ్చుచున్నారుకదా! మంగ; 'వేనిచ్చుటలేదు. పమా ఏ ఇచ్చుటలేదూ! నేను గుంటూకుపోయి రావలయును.మంగ: నా దగ్గజలేమం అత్తగారినడిగి తీసిళొనరాడా? కువూ : అత్తశారైననడుగనే యక్కజలేధు అమెకు నామాంద నిష్పుడు కంఠము వజపన్న 3, అప్పుగానే యిండు? మజుల6 దీర్చి _దను, మంగ : ఇవేవజకిచ్చిన పాతికరూపాయలు? కుమవూ; అన్నియు గలిపి యొకసారియే యివ్ప్చెదను- అంత యపనవ్ముకమైనవో నోటు (దాయించుకొనుండు- మంగమ్మ వ నాలుక గీసికొనుటకా? కుమా ; ఈ డ్చంతయు మిదైనట్లు మాటాడెద కేమి? మంగవ్యూ వ మటి

• యొవరిది? పమా: ఆ చెజసాలలోని శీయినాయనది. మంగ: వానిద్కి సీది. కమా ; ఎవరిదో నా కెందుకు పదిరూక ల్ని పారవేయండి? -పోదును, మంగ ఏ రాధాపతిగారిని రానిమ్ము. డచ్చాయనవద్దనున్న ది కుమూ శి. ఆయన వచ్చినచో నాకు వచ్చినన్లు! అబ్బో! మారా! డబ్బు నమ్మి యాయనవద్ష నుంచెడిది? వడిపించక

618 వేయిపడగలు

తొందరగా నిబ్పించవమ్మూ- మంగ; జేవ్రు (ఫొద్దున గదా 'వెళ్ళునది!ీ కుమూఫ ఎందుకు. జంపెదవు! ఇచ్చించో నిమ్ము . "లేకవొయినచన్చో నేను బోవుచున్నాను మంగ ; రావ వ్యూ! అంత కోప మెంయకు? కుచూ ; చెంగ(లావు కూడ మికారు వెళ్ళిరా! మంగ ఏ రాభాపతిగారు. వానిని. గోటలో దానీవాం(జలో గలివి వచ్చెద నన్నాండు. వాండు భయపడి రానో యని గోల "కెత్తెను రంగావధాని వట్టిదే యని లాలనం జేసి తీపకొనివోయెను. కుమూ ; రంగావధానిగా రనశేమి? ఓహో! అందుకనియా! మంగ; ఎందుకని? పమా ఏ ఆయన సారంగధకండు:; మిరు చితాంగ్వి అందుకని, మంగ ఏ నేను పదియారూపాయ లీయను పో! కుమూ "నే నన్నమాటలోం ద'ప్పేమున్నది! సారంగ భరునకుం జి(తాంగికి నేమి సంబంఫ మున్నది? మంగ ; డెబ్బిచ్చెవనను) తీసకొనిపో) గోల! అని 'తెవ్చియిచ్చెను కుమూ ; అయ్య! ఇంకొక సదిరూపాయలన్న నడుగకి పోతిని! మంగ ఫి ఆ డబ్చిటుతు నీకుం దివ్ముక్కగా నున్నది! ఇక్కడ డబ్బు (వోగువేసిఫొని కూర్చున్నానా యేమి? కుమూ : మజులం బుమృళొను డబ్బుకోస మింత యురి చేసెద-ళేమి? మంగ; తిమ్మున్నగారు తీజబు ౯6 గూర్చుండలుట్టి చారుగా వడ్డింతురన్నట్టు నీఫు డబ్బు విజల నీయంబోవ్రచున్నావు! 'శుమా $ నేను మజల నీయ వలయునేమో యనుకొన్నాను లెండి! అక్కజలేనిచో నళే! మంగ; ఎంతమంది శినుమున్నారు నా డబ్బు! కుమా; అట్లయినచో నీ వెళవడబ్బు నాళళ్కజలేదు తీసికొనుము. మంగ ఏ ఇటు.లే- కుమారస్వామి నవ్టిదు వెకలిపోయెను, కుమారస్వామి" యఖ్లు పోయెక్కు నటక్రు లందటు నిస్బువచ్చిరి, రాధాపతి మంగను జూచి “కనూరస్యారు బువము "లెగుర్వవై చుదుం బోవుచున్నాండే!” అనెను మంగ ఫి ఇక్కడకు వచ్చుచున్నాండా! రాధా వ ఇక్కడ నుండియే కదా - పోవుమున్నాండు! " మంగ ఏ అతం డిక్కడకు రానేలేచే! రాధా ; అబద్ధాలెందప!మంగ : వచ్చెననంగా మిరు చంవుదురా? “రాధా $ ఆ కాడికి 'బెవరటయెందుకు? మంగ:'ఎవరు బెదరిరి! రంగావ థాని ఏ ఎవరు బెదరిరి! మంగమ్మ బెదరింది. అవిగో కన్నులు కనఓ బకుట లేదా? కుమవూరప్ప ఏ వీరా అవథధానీ!. లేడి కన్నులవలె

పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 619 నున్నవా యేమి! మంగ; అవును ఒక యీండాదినుండి యక్షు “యున్నవి, రంగా: అదివజకప? మంగ; కమారస్వామి:యున్న చో6 .బెప్పెడివాండు! రంగా; అమాట నీవే ఇెప్పరాదా? పుంగవ చంగ (లావు వచ్చినాండా! పమారప్పవ; మేము 'వెళ్ళినాము మాకు మజిలం గనిఫించలేము, అందణును మూక దానీవాం(డే యనివీం చిరిం వారిలో నితండు కలిసిపోయెను గా(ంబోలు! మేను గృుర్తుపట్ట లేక పోయినాముం

అంతలో. 'జెంగ(లా వచటికి వచ్చెను, అతండు వచ్చి కూర్చుండి “అప్పా! కాళ్ళు వీసుకనా యని యామె పాదసంవా వానము చేయుచుండెను-

రంగా ఒక్కొక్కరు దళమువేసికొని వుళ్షైవ కోయి! దమ్మిడీ కర్చులేకండ మంగమ్మకు. జూండు, పరిచారకుందు దొరక! మంగ; బోలెండంత డబ్బు కరై మిరందణునుదొరికిరి. దానికేమి .వెప్పెదవు! రంగా: రాజరిమిగిలిన యెనిమిదవందల మాట యీమి ఇచెప్పెదవు! కుమారప్ప; వడువంద లేయనుము* కుమూరప్ప నూబ పదార్లు వుచ్చుకొనకుంష వేషము వేయండుకదడా! రంగా ; రంగావ భానిమాతము ,తక్కువ తిన్నాండా! మంగ: రెండవతరగతి మైలు కర్చులు3 కాఫహోటళ్ళు, సిగరెట్లు రాకిరి తెచ్చిన నీఫాలు నివి యన్నియు మోరు సపెట్టుకొనినచ్లో నా కేమియు నథ్య్ధంతరము "లేదుః "రాతిరి భయెనినుదివందలు మిపషలలేము, రంగా; ఎంత మిగిలినద మ్మా? పదిరూపాయలు మిలిగిసవా? వంగ; నరిగా నంళేమిగిలినవి, అవియే కుమారస్వామి కిచ్చివది. రాధావ అతం డిచ్చటికి రానేలేదంటివి కదా! ఎబుంగవ; మీరు నాేేమి ఆాళిగట్టితి రా! అంత బాదర బిందియేల? రంగా; నీవుండీ రాధాపతిగారూ! మీకు *వవటోలు (ధాన్స్ఫు” (వాసిన “ఆడ్‌ గల్లీ” చదివినారు కాదు, అందులోనా ఎచి(త్రకా6 దున్నాండే, మా యిీర్ష్య యస్శ.న్నదిం రాధా ;$ అతనిజే “థాియాన్‌” అను నవల యున్నదిం మంగమ్మ చివరక ట్లగువట్లున్నదిం మంగ; అదియెట్లయినది! రాధా: ఆ 'కెయాన్‌” అన్నది శ్రీః బోగ ముది ఒకసన్య్యాసి యామెను బట్టణములో నుండి తీసికొని వోయి యొక యా(శ్ర మములో€ (రు వేశపెస్రైను, అచట నామె మహో

620 వేయిపడగలు భ్‌ కళా నది, ఈ సన్న్యాసి పడిపోయెను, రంగా; ఇందులో మిన సన్నా్యాఫిగాగనంబడుట లేజె! పకమారప్ప: రాఛా పతిగారిలోం బూర్య ఛాగముమా కాని పరభాగ మళ్లు కానవచ్చును. మంగ : అమె "పేళేమి?! రంగా; ెయీన్‌ లేకవోయినచో క్రైం (ఫెంచి వారె ట్లుచ్చరింతురో తెలియదు,

మజునాండు చ(కవ_ర్తివచ్ఫృను, కుమారస్వామి (గామములో "లేందు, సాయంవేళ పంకజవగ్షగారి యింటివద్ద రెండిండ్లవారు నభ చేసిరి, పంకజవ్య: ధర్మా రాప్టుగారు లే శే! చక దూత "లేండుకదా! శ్యామలవ ఆ దిగు లెందుకు! నేనేపోయి పిలుచుకొనివత్తును, మరిగమ్ము "లే _ వాకిటిలోనున్న తన బండివానినియిలిచి, శ్యామలను బొమ్మవ నిర్బంధ పెట్టి పంపించెరుం చవి వెల తెలపోయెను." పంక జమ్మతిల వాల్చెను, రాధాపతి నోళ్ళు కొజటుపకొను చుండెను. రంగావధాని; ధర్మారా వరలాా జతికలలో (వాయుచుండునాయనయేనా?! చాల రసవంతముగా (నాయును, మా యూరిలో6 బండితులంుదలు సనాయనను మెమ్చుళొందురుం మంగ; వానే, వారి దీ యూరు) వారు చి వం పరీత్ష యిచ్చినారు వారు చాల మేధావులు

తరువాత నొక పదినిమిషము లందరు నిళ )బ్లిముగా' నుండిరి, ధర్మా రావును స్యా మలయు వచ్చిరి, కుమారస్ప "రంగావధానులకు "ధర్మారావును శ్యామల పరిచయముచేసెకు, రంగా నేను తమ కావర్థములు చాల చదివికిని. మా యశ స్సే యొజుంగుదునుగాని నిమ్మై రుంగను, తవరు "మొన్న రాతి నాటకమునకు 'దయచేసితిరా! ఈ (పశ్నతోం గుమారప్ప మొగముశకు నొకఠీవి నోచరించెను. ధర్మా వచ్చికిని. పంక: ఎట్లున్నది? ధర్మా; నాటకములసంగతి నా శేమి "తెలియును? పెద్దపెద్ద నటులమింద నా విమర్శ యేమి? రాధాః అట్లు .శాదు* మిరు దేనిని గతించియైనను జెప్పంగలరు. మా రంగావధాని- సారంగధరుని కన్న నారదుని వేషము బాగుగా నుండును, ధర్మో నాలుర్హైన యభిశయములలో నాహోర్యకము, వాచికము మొదట "జక్కులాా నుండినవ్రోం జూడముచ్చటగా నుండును నాకు "తెలిసినంత వజకు నాంగికము నేర్చిన నటుండే కన్పించలేద్దు. సాత్వికము కొంత

| “(పశటింతుర్కు అది వారికి సహజనైన లవణము.) అబోర్యక వాచిక

వందొమ్మిదవ అధ్యాయము 621 ములు లేనేలేవు, ఈ నటకలందటికీరి దెలియ'నే తెలియదు, రాధా: ఒక్క పెద్దమాట యని వేసినా ే! ధర్మా; నా కా సంగతి యొక్కువ 'ఇెలియదని మొవటనే చెప్పితిని గదా! రం": మాశే కెలియన ట్ల్నుది ధర్మా: నారదుని వేషము కట్టుుురా అది యేమి! శాకుంతలములో6 గణ్వుంయు కణ్వ విష లేమి-మ ఆియెక బువీ. చేమ 'మేవి.._.మఠములోని ఖై రాగులవలె చేమనులు వేయుదురు. నారదు9దు దివ్యర్షి శః నఖశిఖాపర్యుంతము "తెల్లనివాండు. శశుపాలవధలో6 (బథ మ నర్గలో నారదు లవతరింతురు. మాఘు6 డిరువడిశ్లోకములదాంక నార దుని వర్శించినాండు. మన నటకులు చివరకు నారదునకుం 'దెల్ల నిగ మైనం గట్టకు. ఆ నారదుండు సామగానవేత్త. భజనక్షీర్తనలు పాడు శురుటి? భజన క్‌ ర్తన మై నను గాయం సార్చీమెట్లు పాడుట యేమిటి ? రాభాని మోారుచెప్పినది చాగుగనే యున్నది* కాని శిల్పము రెండు విధములు, ఒకటి యాదర్శశము $ "ఆండవది నరర్ధిదనా కర్షకముం ఇ మాడు రంగములమింద నోచరించునది జనాకర్త క మైన నిల్పముం ధర్మావ అవును; “రాయబారమునకుం బోవు కృష్ణుం డరువవియేంగ్ల వాండు- రెందు మహారాడె వ:శములమరస్థంగల వ్యవహోరమును' బొన గిందటకుం బోవుచున్నవాందు. రాఎనీతి వత్త, కారవసభకుం బోవుచు-- బృందావనమునాఃటి కృిష్టునివలె.బోవ్హను* నెమలిపిం ఛముపెట్టుకొనినం గాని? నీలిరంగు బనియను తొ డుగుకొనినంగాని కృష్ణుండు కాదా యొనుం, ఇ జనాకర్షక శిబ్పమే! (రాధా; అవును, కృమ్లుం వనలోగా సామౌన్యుల "శీ భావ మున్నదో శిల్పిమెన నటు డా భావవునే చి్యిరించుచున్నాండు* "ధర్మా: మిరందరును హూణభాపావిశార దులుకదా! కుమూరప్పగారు పిక్‌ స్పియరు నాటకములుగూడ నాడుదు రని విన్నాను వారొక మైలాకు చేషవమో వోమైటు వేషమో "వేయుకు రనుకొనుండు! అ పాాతయెక్కు వయస్సు, వానిజాతి యస్తుల్లు మొదలైనవి చక్కంగ? జదివియున్నా రా, "లేదా! మైలొకు 'వేమము య్యూమనివలె వేయిటలేడా ! మైలాకనలా వడ్జీవ_ర్తకుండుం ఒక కోమటివలె వేసుకు. వేసికొని రవ్మినుండు! భారతీయులకుం జక్క-లాదెలియును, రాధా? అవ్షను? ఇంగ్లాంకులో నిఫ్వూడ క్షేయాదు చున్నారంట! పేక్‌ స్పియరు నాటకము లాధువక సం్యసదోయముల కను

సలిల వేయివడగలు ఫఏణముగా. చేషమములువేసి యాడుమన్నారంట! “పహామ్రైటు” డెన్మాష్ట యువరాజువలెంగాక నేటి యొక పపూణయువకనినలె శేషము పెస్త ఫొని వమ్బచున్నాండంట! అవియుశిల్పమే. ధర్మా ఏ అట్లయినచో | గృ్టుండు బృందావవళ్ళవ్మునివలె వచ్చుమెందులకు! నేటి యొక పెద్ద రాదక్రీయవేత్తమైన రాయనారివలె. వేషమువేసికొని రఎ శ్రైనడు! క(ఫూ జయకరులవలె 'వేషమువేసికొను మనుండు! రాధా; లూ దంతయు విపకీతవాదన, మంగవ్మా : మనకు నళ్చలేదు కనుక 50గా ఏ ధర్మారావుగారు చెప్పెనరిత్రోసిచేయుటకు వీలు లేకు. వీమో కొని; నారదుని వేషము మాతను వారు చ్పెనన్లు నేనింక వేసెదనుం సామాజిక లనుకొనునసు మనము జేషము ధరించుకేమి! అదియెట్లు ధరియింపవలయునో యట్లు ధరింపవ ఎయునుగాని! ధన్యా: నాటకోమను _నది యొక విదా బోధనాసంస్థం అ౭భ్య్త విమరలగు నామాన్యులక6 . బ్లూర్యకాలమునందలి రాజులు? బుషులు మొవ్టలై న వారెబ్లుందురో వారిక దెలియంచేయనలయను, నలునిశేవము (లాగిన యెల్ఞిని కను లతో, ఈదుకుపోయిన జొమ్మతోం గృ(త్రివముగ్శానొకందు వేమము . , వేయును, అశనిని “నిర్మల నిజక ఛానిమిషకల్లోలినీ మోళితాభలదగ _త్యల్మమం వన్నాండు, తన కథయన్న గంగ చేత లోకము పాపము లను గడిగిన వాండట, నీవేవముచేత్య నీయఖినయము చేత నలు€ డంశటి వాండుగా సామాజికులకు నీవు న్ఫురింపల ,జేయవలదా? అఫవుడు విద్య

• బోధించి నట్లగును, నాటకము శ్లి- ఎమెనచొ' డానికి, (ట్రయోపనమదిం అప్పుడే నిజమైనయానందముకలుగునుగనుక* రంగా; మ్రీరుచెస్పెనట్లు చూచినచో నిపష్పటి నాటకములు నాటకములేకాన్ను నటులు నిటుతే కారు. ధర్మా ఏఇప్పూడ్కు నేనేవి చెప్పితిని! ఆంగిక సాత్తికము లగాధములైన విషయములు, ఆలో.తు మనవారి కనలందుట లేదుః _టచ్చట మహానుభావులు లేకపోలేదు. వారైనను జక్కూలాల జదువు అచ్చళొనినంగాని వారి రచన నిష్షవ్షముగా నుండదు, నేనేవో పని మోద నుండలా ఇ్యామలమితో మాయవ్శ్మా చాల సవశరముగా మాటాడవలె ననుదున్ని దని వప్పెను. నేను నిజచేయనుకొంటిని “తుమించవలయును, సెలవు

పందొమ్మిదవ అధ్యాయము 628

రంగావథాని లేచి నమస్కారము చేసెకుం శ్యామల బయటి

దాం పంవించెకు.. బండివానితో దిగంబెట్టి రమ్మాన్కీ చెప్పెను.

శ్యామల కుమ+రప్పతో *వారు చెప్పిన దెట్లున్నుదండ్‌ అని (వ్శ్న

వేసెను, ఆయన రెండు నిముసము లూరకుండి “విమర్శన యంతయు

నాటుసరకుి అనెను చకవ్వర్తి నవ్వెను. ఒక్క వేళంగివెచ్చని యావిరిగాలి మంట లూందిపో పెను,

అజువదియున అధ్యాయువరు , ఒక్కా సంవత్సరము గడచైెరుం ఊరిలోనున్న యింగ్లెచ్చటి వచ్చట'నే యుండును అనంతాకాశమున నువ్న స్వరగోళములకును నిరంతర పర్శిాంతిప్ర| యా.యా గోళమాలయందున్న (ద్రవ్యముల శేలపెట్ట లేదో! వీనికి బుట్టుట) చద్చుట మా[తమే కల్పించెను, పెద్ద పెద్ద భవంతు లన్నియు స్థిరమలైనట్టు కొండరాతితోం గట్టిం వురపాలకసంఘ సౌధని ర్మాణమునకు రండులతులా! దానికి. జలనము "లేదు కాబోలు! నూర్యుచం్యల వలె నది స్థికమైనది కాంబోలు! చాని కానుకొని మార్కెట్టు కట్టించిరి. వేణుగోపాలస్వారి వనుకషం దిరిగి చూచుకొనెనా? తన పూర్వ్శథ స్మ ఖీ వచ్చువున్నదిం (వళ మావతార మేమని యుక్తెనో _ 'బహునా* మితి కామనిచేత _ నా బహు రూపములు చచ్చి (గేలాడుచుంజెను. ఆ వానన (బావ్మాణ ఏధికీం దగసలుచుండెను, రామచంద్రరాజు కాదని పోరాడెను అతంం డును కబీకను నిద్దరే వావెంచిరి. వారోడిపోయిరి. కిబీ రన్నాండు:ః “వేణుగో పాలప్వారిశే లేనివాసన గ(్రావ్మాణుల శెచ్చటనుండి వచ్చు” నని, రంగారావ్రుగారు మార్కెట్టు కట్టుటప స్థల ఎ చ్చట నిచ్చిరి* ఈయవలదన్న (ఛావ్మాణులనింళొక చోటని మ్మనును* "రా ధాకృవ్వయ్య యొకటి యన్నాంగు- జూతి తగిన యావోరములేక శక్తీ హీనమైపోవు చున్నది, మత్స్య మామాంసములు తినినంగాని జూతికిశ క్రి చేరదు, దొర లను జూడు6ండు- వారు ఫదునాబేంయులు వచ్చువజశే మంచి దృఢ కౌయ్యులై యుందురు. కలెక్టగులుగా మన 'బేశమునకు వత్తురు, మన (గౌవ్మాగణులు “ఓం భూః ఆని ముక్కు పట్టుకొనుటతో నళించిపోవు చున్నారు మటజుల సంవత్సరము తిరిగినదిం గణాచారి యొకనాండు (పాతస్ప్నానముచేసి శిరోదములువమ:డి వైచుకొని తెల్లవిచీకకట్టుళొని, మొగ మునిం బెద్దకుంకమబొట్టుం దాల్చి యూరివెంటం బయలు జేతెకుు, ఆమె వేపమంపషలు పది యెండిపోయి నవి చేతిబు చ్చికొనిజయలు ఇెరు,ఆమె మొగము లోముడుత లు వుట్టిజరౌ చివ్నాములు కనలయుడు చుండెను, ఆమె వయస్సు నలుబది? పఫూర్వవు

79] అరువదియవ అధ్యాయము 625 గణావారు 'లెవరును జనిపోవు వజకు ముసలివాండై ?నదిలేదు, వారికి శరీరముచే నజరత్వము, పరంపరచే నమరలత్వము నుండెను, ఇవ్ఫుకు జరాంకురము కలిగ్గారుం ధర్మారావామెను దూరమనుండి చూవెనుం (శవస్పన్ని ధానగత కేశములు పలితముతై దూరమునుండి క నర్హాభరణ ములవలెం దోచెను. పాపటలోనికొన్ని వెండ్రుకలు నరసి శిరస్ప “6 జంగ రేఖ దాల్చి నట్లుం డెను ధర్మారావు దగ్గరకు నఇ్చనుం చూషెనుం నిళ్వ(బహ్మాచారిణి? యీమె శనిరోజములు' పలితము లగు టయే చమళత్కారముగా నున్నది. ఆమె ధరా గౌనును జూచి “కష్టము లెట్టివారికై నను శరీరములోని శక్తిని సషలించును అనెను, “స్వామి యింక నీనాసన యోర్వలేండు” అనెను అన్ని దీర్పద్మీర్దముగ నడుగులు వేయుదుం బురపాలకనంఖు సౌభాభిముఖమై చన్‌నుం అమె యొన్నండును శ్మీఘముగ నడువదు. మతి యొవ్వరితో వను మాటాడదు! వేంపమండ లూరెల్ల బడెను, మార్కెట్టునందుః సంఘ సౌధము ముందు: యారికి దశ్చిణముననున్న 'పేంటలలో నామె చే?కి వచ్చినగ్స్షైల్లవద-లెను.. అదివజకు గణాచారి బయలుబేరిన దనలా నూఎలో సందడి యయ్యొడిదిం గాలు 'రామె చుబ్టును (టోగుపడెడి వారు. ఇప్పుడామె యొక్క_8ియే నడుచుచుండెను, అమె కొకచోటం బసిరిక కనిపించను మును పామెను జూచి పాటిపోను వాండామె వంకల జూడకుండ నెమ్ముదిగామలు వుతిరిగిపోయెనుం మజియొకచోటం "జీవదాసి కనిపించెను. జేవదాసికి నొడలు తెలియుమన్నట్లు లేదుః మోహినీ బేవతవలెం దనువెల్ల సింగారించుకొని గరూగత దృస్ట్రిమై నడచుచున్న పాదములు రాడవాంనలకం గులస్వాములన్నట్లు (పకా శించగా గోచిపోసి కట్టిన చీరవలన జంఖులు వరివెన్నులవలె) లేం మొక్కజొన్న ఫాట్టలవలె: గొలవిడువని యరంటి మొవ్వలవ లె; విరుగని శీరసాగరపుల గరటములవ'లెందన్మయత్వ -శీఖలవలె నుంజెను, అమె వమోభాగము పరిపూ ర్హతవ లె ననంతత్వమువలె సర్వ'ేవతా నివాస భూములైన మేకుశ్ళంగద్వయమువలె; పరిధూత కువలయాపీడనామక గజకుంభమువలె నిస్తణుండు నగుణుఃడైన భగవంతున కిష్టదె వత మువలె భాసించెను ఆమె కంటియం దపాంగచలనములు లేన

626 . వేయిపడగలు దృవ్చి నాసామూలమున కొత్తుకొని, (భూమధ్యుమున ముడివడుచుం డెను, నడి చినంతమేర తూలిపోవుచున్నదో యన్నట్లుండెను

గణాచారి యామె కసయిడినంతినే చేతనున్న నాలుగ్హైదువేంప . మండలు వెనుకకు డదాంచచుకొనెనుు గణాచారి యొక తన్మయత్వము భజించెను, ేవదాసి కదలిపోయెను, గణావారి యూహించెను “వేంపమండలు కాసాపేంటటలో. బడలేదు. గణాచారి తక్కిన వేంప మండలు (బావ్మాణ ఏథిలో వదలను. అఆమెదారి నామె వోయను. అఆనాండెబ్స నామె భోదనము చేయ లేవుః

చందారెడ్డి యా మధ్యాహ్నము గణాదారి , యింటికిం బోయెను; అమె యాయనవంకం జూడలేదు. రెడ్డి 'ఒక వేసమండ నా యింటియొద్ద వినరరాదా యనెను. గణ్లాచారి మొగమున నర్ధ నిమోలిత "నేేశముల నందునుండి యొక వికృత వమందహాసము. అజ మూసిన తెట్ల కలువలోని కింజల్క-ఫు! (దాడువలె "వెలికి వచ్చెను రెడ్డి తనదారిన డాంబోయెను. అవి వేనంగి చివరి దినములు. |

పగలెల్న నెండలుమండి; యెండయోసిన వడ్లు “పీలాలువేయిం చెను (పొద్దు.కుంకనజకు నుత్తరఫపుగాలి విసరెను. అది విసరినంత సేస్ఫే మత్స్యమాంస దు ర్వాసనామిభళికమైన వెచ్చని పొగగాలి పేంట జంట యంతయు దుర్వాఎనాభరితమును 'జేసినుం కాఫీహోటళ్ళు “మేమున్నాా మనెను, మరల దశ్చిణపుగాలి తిరిగి ఫ్యాక్స రీలలో నెండంబోసిన యుష్వుడు బియ్యపు దుర్వాయువు తన (సభుత్వము సాంలించెను ప్రురపాలకసంభుమువారి డచ్చాలలోనున్న ఫులివిస్తరా కోలు (గామసూకరములచేతం గదలింపయిడి “మేము తోడున్నా” మసెను, ఎడమెడముబేక కట్టయిడిన యిండ్లలో నేగాలియుం దూట "లేదు, అవి వాయు _స్తంభనవిద్య మూ_ర్రీభవించినవోట్లుం

రాతిరి జాము (షొద్దుహోయెను. (పొద్దకంకువేశ వీచినగాలి _స్రంభించెను, రాధాపతి వుంగవ' శ్ర్‌ో మాటాడుచు *నచట నేదియో తగలయుడుచుండె ననెను, అది (బావ్మాణవీధి. జనమందజును (దావ్మణపీధికి. బకగ్గాత్తిరి. సోమన్నగారి యిల్లంటుకొన్నదని నలు వురు ననిరి. అంటుకొన్న యిల్లు మతాబావలె నిలిచి కాలుచుం డెను పెంపటిల్లు, ఆర్బరానంత వై శ్వానరుండు విబృంభించెను.. జనము

ఇరువదియవ అధ్యాయము 627 మంటలు లేనివ్రోట నింటిమాంద కెక్కి కడవలతో వీరు (కువ శ్రైరించు చుండిరి. సుబ్బన్న పేంట నూతులు (గౌనములో రెండుగదముల లోంతు. తోడినవారు తోడుచుండ0గాం జేరంబోసినవారు చేరంబోయు చుండ.గాా నందిచ్చినవా రందించుదుండంగా? దడిపీినవాజు తడుపు చుండిరి. ఏమి తడువుట! కృపీటయోని చిమచిమలాడి) బుసబుసలాడి భగభగలాడి, ధగధగ లాడుచుండెను, పెంజెకట్టుకక్రు వాసమునకు దిగం నొట్టిన మేపలు పెళశేలువుని వాసము పగిలి యశనిపాతమువలె మజటొక చోటికి దూకయచుండెను. ఈ మేకులు పోయి యెచటపదునో, మజేశొంప యంటుకొనునో యసి జనము; (దక్కానున్న యింధ్హవారు తమ సామాను లన్నియు బయటికి. బట్టుళొనుచుండిరి. అంటుఇొన్ని యింధ్హ (పక్కనున్న యింగ్షవా రింటికప్పులమిోంది కెక్కి. చూరులు తకు వ్రకొనుచుండిరిం చుట్టు సక్క-లనున్న పందిళ్ళు పాకలు కూల (దోసిరి. అవియు నంటుకొని మండుచుండెను, కాని యది ేచి యింకొక యింటిమింద పడదుః చం(దారెడి తండి భాగయ్య కెడ్డి* ఆయన చనిపోయి పదియేండ్రయ్యెను. *అంతధనవంతుండ య్యసతిండు (గౌమములో నగ్నిహో(త మంటుకొనె ననగా డాను పోయి యంటుకొన్న యింటి నడికప్పున నిలుచుండి నిప్పార్చెడి వాండుం అంతవాండెక్కగా మన కే వని బీదవార్శెలరును సహోయులై యంటుకొన్న నిప్పజనిమునములో నార్పుచుండిరి. ఇన్లు తగులం బడినవానికి మజునాయ కృష్టమనాయండు మజుల నిల్లు వేయించు చుండెను. ఇప్పూడు భాగయ్య లేందుం (దభవుళేండు, సోమన్న యిల్లు వీఓీవనో(తుండు నాల్గుమూలల సుడివోలెందిరిగి, (తన్వుకొని పోవు చున్నట్లు సారపెళ్తైును.. హుకభుజునకు సోమన్నయిల్లు వురోడాళ వన్నట్లుం డెను పష్మరని గుడ్డలు కోణాకృపిగాం గత్రిరించి జెండాలు కట్టినట్లు విభావసుండు తిన (వభుత్వము చెల్లించెను. పెంకులు వాసవ బద్దలు ఖణఖణ మని (మోగుదు లేచిపోవుచు. దూలి పోవుచు భయంకరము లయ్యెను. సోమన్న యొకమూల ఏధిలో€ గూర్చుండి “నా ధనమంతయు నింటిలోననేయున్నది- వెండ్సి బంగార మైనలాదు? కరంగి ముద్ద యగుననుటకు అంతయు. గాగితములు, నోట్లు. ేశుండు నా పొట్టమోాందం గొట్టినాదు! అని యేడ్చు

628 వేయిపడగలు

చుండెను, లయహేత్చువైన తామసగుణమధికముగాం గలవారు కొంద అచట నిలుదుండి *ఏండెంతమంది పొట్టలమింద. గొన్రైను? కసాయి వానివలె తిరుగువడ్డీ లు జంటవడ్డీలు, రూపాయితొన్మిదణాల చొప్పున గడించి? లోకుల సొ మ్మంతయుం బొట్టన పెట్టుకొని ష్నడంం "చేవండు మూచియే మట్టించినాల డనిరి. మజియొకండు “కట్నము లీయ వలయు నసి కూ(తుండ నందజను రెండవ పెండ్లి ౦డ్రవాంవ కే యివ్ఫెను అనెను, అంతలో నగ్ని ఫర్వతమునుండి ' భగభగలాడు చున్న యొక సగము (ద్రవించిన లోహావుముద్ద మహోవేగ నిర్ధాతమై యాకసమున దూకి: ట్లు; మేరుపర్వతశిఖర 'మొకండు లేచి యాకాశ యాన మారంభించినట్లు; వారి యింటినుండి యొకపెనపెడ లేచి బేవా ' లయములమి౭చినుండి దూంకి యెచటనో ఫజిను, *ఎచటపడె నెచట పడె నని జనము గిగ్షోలు పడిరి, ఆ వైఫున నిండ్లు లేవుకడా యని యూరక్రుండిరి. సోమన్న యింటిలో నాశుశుతుణి మహా(పభ్యువై . పెండ్లి చేసికొని బంధువుల యింధ్రకు. బోనాముపెక్షైలలో 6 బెట్టి భోదన ములు పంపించినట్లు మజీయొక పెళ్ళ దశ్చిణమునకు విసరెను. అచ్చట | "రెండిండ్లు మ ట్పొని వాయవ్య ఏళ కు భాగము పంచిపెత్తైును, జన. మటునిటు (తొక్కళ్ళు పడి పరుగ్శాత్తిరి. ఇంతలో ేనాలయ పళ్ళ్చా ద్యాగమున వహీ శేగాను,.. కొందరటు పరుగా త్తి మాచిరిం మార్కెట్టు తసలబడిపోవుచుండెను, దూదిబుంగ లంటుకొన్నట్లు, మహావంమధ్యుమున శుష్క_తరువులు తగులయుడి పోవుచున్నట్లు, సూర్యోదయమైన ట్లు? గ్లాస్తో వి ల్లులమింద పండువెంగావి యద్దినట్లు? దశక ౦ఠహిరణ్యకశిపు నరకాసురాది రాత్ససులు తమ పతాక లె త్తినట్లు రక్తః వ్భా మయాతిరన్క్యృృత సు(బహ్మ ణ్యేశ్వర' ద్విసహ్మ స కువిత న్యేత కోణయై యగ్నిజ్యాలలు వెల కేల్యారుం హిరణ్య ₹తసుండు (దవ్యమం తయు6 దినంజొ చ్చెను. , ఎవరియింద్లు వారు భూచుకొనువజకే సరి పోయినదిః మార్కెట్టు దిక్క. విచారించిన దిక్కులేదుం (ధావ్మాణ ఏథిలో సోమన్నయిబ్లు ఫూ ర్తిగా నాశనమైనది;ి మటి రెండుమూం డిండ్లు ముట్టుకొన్నను వెంటనే యార్చివేయంబడెను ఆగ్నేయ వాయవ్యుదిశలయందు6 బూరికొంపలెక్కువ, కడవలతో నీర్యుకుమ్మ రించిరి, అగ్ని యొచ్చటి' దచ్చటం జల్లారెను,- రెండుగంట లగువజుకు

కఇరువదియవ అధ్యాయము 699 నంతయు జల్గ ంబజెను, పేదవారి పాళలు పదిపదునొక౦డునష్టమెనను . బౌణనష్ట్రము జరుగ లేదుం వింగవా్శ్మ యిల్ళంటుకొ నెను, సినిమా జన, ఏ.0తయు వచ్చి యార్చెను. ధర్మా రావ్రు భార్యయు దాను పిల్ల వాంకును దనట్లి ము బయిటకవచ్చి నిలుచుండిరి. అతని యింటిమోంద నెక్కి. యెవకును నీపవోయ లేదు. సావి(తవ్మిగారు సామాను బయ టికి. దెత్తువనియెను, మడిగట్టుకొని యామె. చ్చళ్ళకుండలుమా(తమే బయటి! దెచ్చెను. ధర్మారావు తెక్కిన వస్తువును "జేసేయలేదుం అతంవన్నాండ ; “ధర్మము, అగ్నిః తక్కరుండు, రాజు పీరు నలువు రన్నదమ్ములు* ధర్ముం డందటిలో పెద్దవాండు, అతని కనమానము చేసినచోం దక్కిన మి వ్వ్వంకును గోపము వచ్చును. అగ్ని తగులు 'బెట్టును, తస్కరుండు దొంగలిందును, రాజురాంబడి పన్ననిః యదనవ్పు€ బన్నని లతవిఫములుగా ధనభు హరించును మనము ధర్మాన మానము వేసినవోం గాని మ్ముః పాతికవేల యి/ల్లే పోయిన ప్వడువంద, 'రెంకువందల రూకల సామాను రశ్ష్నించునా?* అని " ం ల ధర్మారావు నిల్లు సోవున్న యింటికి దగ్గజ, గణావారి యిల్లు మట్టుకొ నెర అర్చిరిః ఉవక్కుముండు 'తెల్లవారువరకు మార్కెట్టు లోను సోమన్న యింటిలోను వ ౦డుచునే యుంజెను. క్యా హోటళ్ళు నాలుగును దగులంబడిన వి. దూష్టాన్నాము లని) యొడళ్ళలో శక్తిలేని యచ్చటివారు నీరు "తే లేకపోయిరి. ఇండ్తార్నుళొన లేకవోయిరి. "తెల్ల వాజువజుపం బట్టణమంతయ 6 బొగవాసనయే, కాని కడచిననాంటి దుర్వాసనపోయినది. ఫ్యాక రీలవారు చూచుకొన లేదుః ఉప్పుడువడ్లెండ బోసిన డాబాలమింద సిప్తూపడి వగ్షన్నియు. గొన్ని చోట్లందగులయడి) కొన్ని వోట్ల చికైుము కట్టిపోయెను* వుజునాండు సాయంకాలమున మలయమవమారుతము చందనా బరుతరుఫొఖా నమూనీత పరీమళ మనో హరమూర్తియె పూలరంగనివ ల. 'బేంటవీధులలో వీ.కార్లకొన్రైనుం 'వేసవికాలముపోయి వర్షాకాలము వచ్చెను, పట్టణము చుట్టును మాగాని యగుటచేతం (బతిసంవళ్సరమువలెనే యీయేడును దోమలు 'పాచ్చెను, కరిసిన వానలు కరిపిని శ్లు (గామవీధులవెంట నింకినంత సీరింక్కి తక్కినచోట్ల బురదమైపోయెను. రోన్ల(పక్కట కాలువలు: నీరనిలిచ్హి తుక్కపడి, యసవామ:లయ్యెను. పట్టణ మూడ్చువారు

(680 వేయిపడగలు ధనవంతులు: నథికారులుకల యింశ్రముందు శుభముచేస్రి తక్కిన (గామమంతయు వారి యిష్టము వచ్చినటూడ్తరుం రోన్షన్నియ్యు గుంటలై, మైయిసుక కొట్టుకొనిపోయి) గు్యురములకు లాడములుః మను జులకుం బాదరతవయలు నిర్చందవిధానమైపోయెను, పట్టణములో నావు? బజ్ట్రై ఎద్దు కరవయ్యెను. ఎవనికో యొకనికి గేదెగాసు యా గాని పాలిచ్చును నూటశ తొంబఎ తొవ్యుండుగురు పాలు. సెరుంగులు కొనుటయీం నం వశ్వకలవంటి వుహావృమభములు కల సుబ్బన్న జంటలో నేండు వృసఘభములున్నవి? చూచి తీరవలయునుం = జ్జుమింద వుండులేని యెద్దులేనమ. కదుపులోని యెమకలు లెక్కపెట్టరాని పశువు లేదు. దూడ (బలికియున్న యావులేమ. ఇ్నెపట్టణవు ఠీవి యెక్కి గడ్డిదూపలు ,బలిసిఐవి. (గతికియున్న దూ౫ను జూచి కూడ గడ్డిదూడ యనుకొనవల్తసిన బే. నీతాబేవి చీండాశ బోయి నంతనే హనుమంతుని_తోంక సరిపోయినట్లుః నెత్ర్తురుబొట్టు తగిలిన 'దవ్నంత వజకు గోశ్సీ రములు పిండంయడుచుంజెనుం (గౌామమంతయు వొనకాలమున నుసుళ్ళుబలిసి బురదవావన లె ల్సి కిచా కై పోయెను. " 'పేంటట (పజలప వానకాలములో జేతి కందుచున్న నీరు ముంచు కొనుట కష్టమైపోయెను. తోడుషొనుట లేకుండ మైనుండి పడు వరము" చించెలలోః బట్టుకొన్న నెంతభాగుగా నుండును! గంగా నధి పైనుండి ధారగాం గాురిసిన నింతి బాగుగా నుండును! భూమిలో నుండి నీరు చేందుకొనుట యేానిటి? అందరకును గంగానదిని (గిందికి దించుకొన లేక పోయినను సీజికొళాయిలై న 'బెట్టుకొన్నచో జలము వేళంగిలో జేదుషొను నాధ వన్లావే? ముంచుకొను బాధ తవ్పీపోవును కొళాయ్యికింద బిందె పెట్టుము, అది నిండును, కొళాయి (కింద6 గూర్చుండుముః, చానియంతట నే స్నావమగుు. మనుజునకుంగల నీ రటులుంచి పట్టణాధిచేవత ఫొళాయిలు లేకపోవుట నలుగురిలో6 దనగొరవము తస్థననుకొన్న ప నాట్రిపట్ట్రణము లంతిక్జలవాహినులవలె నీటి నొట్టములత్‌*. దళవళలాడి వోవుచున్నవి. తానేమో 'పేదరాలి వలె నతిధులక నీరైన నొసంగ "లేకున్న వె. పట్టణ మింళొకటి యను కొన్నది, *అతిధులు వచ్చి యిండ్లమింవ లయజడెవరు. వారికి బజూరుల లోననే కాళ్ళు గడుగుకొనుటపు మం చిత్రీస్టమునకు సమకూర్చిదను.”

ఇరువదియవ అధ్యాయము 631 తరువాత శరత్కాలము. వచ్చినది. ఆఅ ఆెందునెలలలో చీశటులే 'రానట్లు అజువది దినము లొకటియే వెన్న్‌ల యయ్యెను, శంత్పూర్జి మలు వచ్చెను- వచ్చిన శరత్పూర్లి మలు నిమ్యుద్దీపములవలె వెలుగ వచ్చునా? (గుడ్డివెన్నెలలు శాసినవి నూఏ పడినవోం గనుపప వలయును. వెలుంగనంగా నట్టుండవలయునుం విద్యుద్దీపములున్నవో న (ముండును. వానికాంతులు 'వెన్నాలలను జరిహసించునుం చ-(దుండే విక్యుద్దీ పము, అతనికి 'పవకువకాసు” సూర్యుందు, ఆ *పవరునూాను” పవళ్ళ్యు పేంటలోనుండును. నే ర్యాతులంది లహడనుండ వలయును 'చం(దారెడ్డ కార్తిక పూర్ణినునాంకు దారివెంటం బోవువనుంజెను, ఆయన వేతియుంగరము జాజి దారిలో. బడెను ఆయన వెదశెను. కనువీించలేదు. ఎవరినో దీపము "ఇెమ్మ నెను. వారు తెచ్చిరి. కనుపవించ "లేదు. ఒకరు ప(టోమాక్సులైటు నారివెంటం దీసికొనిపోవుచుండిరి.

' దాని వెలుంణగున వెదకిరి. ఉంగరము కనిపించెను, మూంగిం వారిలో నొళతం డన్నాండుః “ఎట్లయినను విద్యుద్దీపషము విమ్యుద్దీ పమే” యని చం(దా రెడ్డ మనసున కా మాట- సష్పె ౧.

"జేవదాసి సర్వాలంకార శోభితమై బేవాలయమునకుం బోయెను, ఆమె వెస్నలలలో నచ/(దచం(దమఃకాంగి(పదీ ప్రముళైన .(శ్రులోకములయందు సంచిరించముదున్న లక్ష్మీ బేవివలె నుండెను, ఆమె సౌందర్యము పంచభూతమ లయందు నిండి పరిభోగించుదున్న విష్ణు 'బేవ్రనకు విద్ధద్దీపములు 'లే వనిపించ లేదు. చం(దమః కాం వూర ములోం. దెల్లనిచీరతో నదుచుదున్న యామె పాలకడలి కెరటము మింద నూగుచున్న _శ్సీరసాగ రక నర్ధవలె విష్ణువునకు. దోంచనుం అముదవు దీపముల వెలులసమాత మీ యెటింగిన వేణుగో పాలస్వామికీ 'వెన్నెశయులేమ.__చీకటియులేదుం ఆయన (వత్యబ్ముఖుండైై తనలో6€ దానే చూదకొనునుగగుడియే యాయనా ఆయనయే గుడి, ఆ జాతి బొవ శ్ర నా అాతిబొమ్మను వలచిన యీ నాతిబొవు శ్రయు వెన్నె లలకు సంతోమషింతురు సంతోషించరు; తృప్తిపడెదర్కు తె న్రిపడరు నుల్బ్న్న పేంట, (పజమా[తము వెన్నాలలప సంతోషించలేదు, తృప్తి పడ'లేదుం " ॥

689 వేయిపడగలు శిశ్సిరర్తువు వచ్చినది; వ్రురపాలకనంఘ కమా వేళము జరిగినది. కొళాయిలు) వి గ్యద్దీ ఎములు కావలయునని యొక మివంరీ తీర్మా నము 'ెకైను. "రా చంద రాజు (హీఘటించెను, మన యూంరిలో నీకు చే?తో నందుకొనవచ్చుును. కొళొమిలె నవో రెండు చెళబ్సులు (లవ్వ్‌ంచవలయును, ఇంజనులు తెప్పెంచవలయిను, అది బోలెడంత కౌామాటము రెండులతలు మరలనూరి మింయవసూలు కావలయను, ఇంతవజకు సంఘసౌధని ర్మాణమున కైన యప్వుతీర లేదు, దీనికి విద్యు బ్రీపములకు గలసి నాబ్బంలత్సలగును, ఇ ఏక నేంఎవయేండ్లవరకు మన మాయప్పూ తీక్చలేము. ఇది నాాయముకా దనియెను. అ మిషసరీ లేచి “సుబ్బన్న పేంటమింద మనుపటిళన్న నిప్తూ డెక్కువ పన్ను వచ్చుచున్న వ. గృహము లెక్క_వై నవి. ఉన్యోగులెక్కువై నారు, వర పాలక సంఘమురాంబడి పదియేండ్హ పూర్వముక్శ్ను నిప్పుడు నాల్లు రెట్టయినది. అందుచేత నీయప్పూపదియేంత్రలో వే తీరిపోవును అనెను అంతట కబీకు లేచి ఇచివరకుం బురపాలక సంహ సౌధము మిందగాని; మౌర్వెట్టుమిందలాని మూండులతులు "ఇట్టితిమి దానివడ్డీయనవసర్జ్హ ముగా రాచరికము వారి కిద్చుచుంటిమి, మూండులత్షులు "అచ్చి పాతికవై యేంశ్లలో పదిలశులనిచ్చుచుంటివి:, అనక్షు యప్వూతెచ్చి యీ పనులు చేసినచో మనకు వడ్డీకూడ నష్ట్రమగుచున్నది. ఈనాల్లులత్షులు పన్నుల దారా వనూలు చేయువందుము, ఎన్ని యేండ్రలోవసూఎగునో మూ తము, అప్పుడే నీటినొట్టములు3 విద్యూద్ద పములు పెట్టుకొన వచ్చును ఇప్పుడే డబ్బు తెచ్చి యీపని చేసికిమా, యషప్వూ తెచ్చినది నాలుగు లతలు అప్పు తీక్చునాంటికి. బదిలమలగునుం.. నేను ఇెప్పినట్లు చేసిన (పజలపలాభమోం నష్టమో! వారు నాల్లు లక్షలే యాయవలయును* -అప్పు తెచ్చి చేసినచో నారు పదిలవలీయవలసివచ్చును'అ నెను. అతని వావన అరణ్యరోదన మయ్యెను. మజొకసభ్యండు "లేచి *ఇంకం బది _ 'యేంన్లకవచ్చునోచచ్చుకో! ఇప్పుడు పట్టణమునందు([(బజలు నూతుల లోని నీకు (గాగుబవలన చలిజ్బురములు వచ్చుచున్నవిః నీరు ముజీగి పోవుచున్నది ఈసీటివలన'నే కల రాయువశూచికములు[ పబలుచున్నవి. సీటిగొట్టములవ్వా రామైనవో నెప్పు జేవ్యాధియన్న నావ్యాధికిం (బతి

80] ఇరువదియవ అధ్యాయము 688 (్రీయలైన కొన్ని యావధములు నీటిలోల గలిపి పంకించవచ్చురుం అప్పుడు (పజలారోగ్య వంతులుగ నుందురు” అనెను. కబీరు ఇప్పూకు నీరు మన సెదవులదాళ వమృ్బవటకు “సూర్యరశ్మి స్పర్శ కలిగి యుండును. అప్పు డింజనుల వేండి నొట్టమలల్‌ "లసేఫ్టుండును- యీ దోనమువలన నీటిలో నిప్వుడున్న మంచి యపూకుండదు. మరబియ్యుము వచ్చినవా? దీనికిటోడు గొట్టముల నీరై నవో నన్ని హోము తిన్న శ్లు అగ్ని హో(త్రము (ఆతావిన ఫ్ర, ఈమరబియ యి "మొదలు పెట్టినతరమవాత నినుమువంటి మనిసిని నేనే తగరమువంటి మనిసినై నాను అనెను, అందణును జప్పట్లుకొట్టి నవ్వ్‌రి* ఓక హూణ విద్యాధికుండు. 68 చీకు మాటాడుట తార్కికముగాలేదు.. నభలో మౌాట్లాడవలసినట్టుగా. గూడ లౌద నెను, వాదోపవాదములు యే" ఛ ముగాదరిగ్శానుం 'రామచం(ద రాజులేచి “రెండు నొక్టసారికాక్క ముంపు కొళాయిలుపెట్టిః తరువాత నొకప బేంథ్రుపోనిచ్చి వివ్యుద్ద సములు పెట్ట వచ్చు*న నెను మజియొకండు లేచి 'కొళాయిలేమి. నీటికిబ్బంది లేదు ఎ కచా! చీళటిర్యాతులు గడచుటకష్టముగానున్నది అందులొ దొంగ లెస్ట్రవై రి. వివ్యద్దీపములే ముందు కానలయున నెను. కబీకు *ఈసీకు (ౌగుటవలన జనులకు వ్యాధు లువచ్చుననిరికజూ! వెలుతుకువు జ్‌కొన్ని 'యేంద్లుపోయినతరువాత మామకొనవచ్చును. మొదట వ్యాభులప/(బ9 (కదు చేసికొనవలయును, అందుచే గాళాయిలేముంద. 6 బెట్టుకొనవల యును" అనెను, ఒక మివవరీ లేచి “(ఆాలపమున్ననీరు కాంచివున్చుకొన వచ్చును, వలసినచో నూకులలోన నే మందులుకలుపవమ్చునుః విద్యు ద్దీోపమ.లే (వధానముగాలావలయుి”న సెనుం కబీలో అట్టయిశచోలాళా యిల యవకరమే లేదు; విమ్యుద్దీపములమాట తరువాత జూడవమ్చుి ననెను, చివరకు వోటింగుకంట్టిరి, "ిండునుగావలయుననియు) నాం్టై లవతలప్పు తెచ్చి, పనిసాగించవలయుననియు6 దీర్మానములు గ౨ెరుం అందణును నెవరియిండ్హకు వారు పోయిరి. కబీకు 'రామచం(ద రాజు లిద్దజును గలిపి వచ్చుచుండిరి. = రామ: కచీకూ! మన మి సభలో నొందుకు? కబీరు; మామ గారూ! మన మిర్వురము(గూడ "లేకవోయినచో సంఘశభ "కేక్యగీవత కలుగును, ఊరంతెయుం బట్టణమైన తరువాత '"బేన్సండొక మూలయుడి

681 వేయిపడగలు యున్న ్లు మనమున్నా మనివించుకొనుటప (బదికియున్నచో తయ వార్థథియుం గుదురు నేమో! కనుకం (బాణము లుండుట వాంభించం దగినది రామ::నీ తత్వము ఛాగుగానున్నదిం కచీకు : చం(డా రెడ్డ్‌ గారు మన పతమా) వార పతమా? రామ ఏ; ఆయన యధ్యతు. పదవిపత్తము* కబీకు:ః ఒకసారి మారు సంఘా భ్య్యత్షులు గండు! ఒకో యాట యాడించెద* రావు ఫి వమిలాభము? కాలము వారిది కచబీకు వ; అన్సనుగాని అది యుప్లుండునో యొకసారి మూవీం తుము. ఇంక "5ం జేంగ్లకులాని యొన్నికలు మజల రాన్ఫు ఇప్పటి నుండి మనము (వయత్నముచేసి (వశతినాట్టలో మన కనుకూలురైన వారిని నిలుచుండం బెట్టించి (పయత్నము చేయుదము, ఇఏి రహ స్యము, మన కిద్దజశే తెలియును. మనము పనిచేయు చున్న వుడు గూడ మనయూహ లెవరికిని దెలియరాదు. రామచం(ద రాజు బొమ ముడి నాసామూలముగాం గుదించి ఇప్పల (కిందనుండి చీకట్లలో నికిం జూవెను చీశట్లు నిళ్ళ 'ఏలమ్ములై యుండెను,

పని యెచ్చటి దచ్చటం (నారంభమయ్యును, అప్పూతేయడెను. _ రాచజికము వారివంతు వారి చ్చిరి. వలసిన యింజనులు గొట్టములు _ తీంగలు పనిముట్లు-సర్వమును దెల్బించుటకుం జం(డారెడ్డి నాన్నా, "జేశముల కంపెనీలనుండి “కొుమన్సు” అెప్పించెను. ఇంగ్లీషుకం పెన ధరలకన్న నమెరికాధరలు తక్కువ వానికన్న జర్మనీధరలు చన్చక మొత్తముమింద భేదము లతరూపాయలు కనిపించినది చందారెడ్డి “ఇంజనులు జర్మనీనుండి తెప్పింతి మనుకొనెను. అర్జరులన్నియు (నాసి తయార్నుగా నుంచెను, విద్యుచ్భాఖ యింజనీరు నొద్దష స్టీమంతయు€ బంపించెను, ఇంజనీయరు స్టీమంతయుం చానుదయారు చేసి చం(దారెడ్డికి బంపించెను. "రెడ్డి పంపించిన దానికి? నింజనీయరు పంపించినడానికి సంబంధములేదు ఇంజనీయరు పంపించినస్కీ ములో వస్తువులన్నియు నింగ్లాండునుండి యే తెప్పించుకొనవలయుననియున్నది. . "డి “యవి (పియమ.కదాా ఫవ్రృరపాలక సంఘమునకు నష్ట మని, (నాసెను. ఇంజనీయరు “వస్తువులగట్టి చదాదుకొనవలయును. అదియు గాకుమిో రింగ్లాడునుండి వస్తువులు "తెప్పించనచవో మన రాచటీకము వా రింగ్లాండు "దేశస్తులాయెను, వారు మనకం గొంతధనమిచ్చుచుండి

ఇరువదియవ అభాయము 685 "రాయను, వారి కభిమాన మప్వూడు మనమిోంద సెట్టుండుి నని (దాసెను. చం(దారెడ్డి యాలోచించెను. “అవును, రాచటీికమువామ మినకుం గొంత ధనిమిమ్బు చున్న ప్పుడు వారి "దేశమునుండి అెప్పించు టయే న్యాయిమని తోంచెను ఆ రాచజీకమువా రిచ్చు ధన మెచ్చటిద్‌ లి "వెజున్చులు (తశ్వుటకు స్థలము కావలసివచ్చెన్ను చం(దారెడ్డి వట్టణ(పవార్టిశ నున్న తన 'మెట్ట.నమ్మాంజూపెను, ఆ మెట్టవలన "రెడ్డికి లాభ మేమియు6 గన్పించలేదు.. అందులో భైగాం బాము లెక్క వగాం దిరుగుచుందెను మాగానిపంట కనిపించినట్లు మెట్టపంట కనిపించదు. మన నలువురువిల్లలలో వారములు చేసికొనువీల్ల వాండు నలిగిపోయినట్లు; మాగానికిం జూపించుచున్న (శద్ధలో మెట్టమింది (కద్ధ తగ్గిపోవును ఆయన కది యొక్షైనను వదలణనే చాలుననిపించి సద ఇంకొఠప్పూకు ధరవచ్చునో? రాదో! అవ్వంజూపినచో నంత కడు గుదు రింత కడుగుదురు, వంబదియకరము 'లేంబది వేలకుం బురపాలక నంభును.న కమ్మి వేసెను, అచ్చట జెజువ్రలు (తన్వ నారంభించిరి పసిరిః యొకనాండు తూర్పు పొలమునకుం. బోయెను, వాన కరిసిననాండు చెదలు బయలుబేటినట్లు జన మచ్చట మూంగి యున్నది. అతనికి భయమువేసీ యింటికి వచ్చెను, ఇదిగాక తదితర (గౌవిస్థుల మెట్టపొలా లొక 'యేంబది యెకరములదాణ నున్నవిం వానిలో౬ జెట్లున్నవి చేవలున్నవి; పాములున్నప్కి పక్షులున్నవిం చెట్లు చాటువేసికొని పసిరిక తిరుగుచుండెను. వవలెల్ల నింటిలోనుండి రా(శులంచే పొలాఎమింవకి. బోవును,. అప్పుడచ్చటం (దశ్వు జన ముండదు, పసిరికభూచెను, ఈ జనము మొక్కల నెచ్చటి కచ్చట (తవ్వి వేయుచున్నదిం (త్‌ో € గురద్ధాలించుచున్నదిః కనంబడిన పాము నెల్ల ఆావమోదుచున్నది. రోజున కొళటి రెండు పాములు చని పోవుచున్నవి. పతులను గొట్టి వండుకొని తినుదున్నది పొలము పమ్చుకల గుంవులు శెల్లాదెదరై నవిం సర్వనాశనముగా _ నున్నదిం పొలములో నొక వేళ బసిరికపండుకొనిన వామని తల చిదుకమోదుదు "శేమో! మునువటికన్నం దాను కొంచెము బలిసెను అంత పామను భొనఆీమో! -

600 వేయిపడగలు '

విద సినీ పములకు _స్తంభములు వేయంబడెను, ీటలో వృ ష్‌ము (*ళ౮పద ముండెనుః (పతి ఏేధియందు వృ వ్‌ములే, "వేయ చెబ్లు రావి? ఎ (60) గానుగు దిరిసెన గంగరావి మొదలయిన వృషుములు (పొొతయూరం-జే యున్నవి. తీంగలు చేయు సమయము వచ్చినది, ఒక చెట్టు మూలన్మేన మయ్యెను. ఒకవృ కీమునకుంజేతులు "తెగెు. ఒక తరువు క్రిపెట్టి సగమునకుం 'దెగ వేయంబడినట్లయ్యెనుం ఒక వంన్పకికి గాఢచ పేటము తగిలెను, మటియొక డానికి శింళ్ళేనము చవేయంబడెనుం నానావృ షీములు శతో థావత్సశ్షికంఠారావమ అవేశం గూయి పెళ్లైన, మూూఫైను శరణు వేండెను, నిరయమెన విధి పొండు? పొండు, గుంజేజి యట్టయడుగున గూళ్ళు కిట్టుగొనుండు, మీ కింత యున్నత స్థి3 యెందు కనెను పతులు ఇ ,-లాడించెనుం నోళ్ళు 'లతెజిచెను నీవ్రపోయి (గుడ్డున్న గూటిని కజ్టతోం దాతుము తల్లి పక్షి వచ్చి న్నెన్నిమింద ముక్కుతోం బొడుచును. కీరాతకండువచ్చి చు చెక్టైుక్క- (పతిపసివిట్టరు జెక్కవిటిచి బుట్టలో "వేికొమ్ముచుము; | తల్లి పక్షులు పవిండుక ట్రి యాశాశమున మండల పర్మిభమణము చేయు గాని వాని నొక్కపక్షి పొడువంబోదు, ఆ వక్ష్రృలకుం చెలియుకు, దగ్గజకు-బోతిమ్యూ మన మెకలుకూడ విజచునసి స్వా(శ్రయము వదలి పోవలసికంత దుర్దశ వచ్చిన ప్పూడు) పోళయుండుటకు పీలులేన ప్పూకుః పోయి కీరవలయునని తెలియని జంతు వే ముండును! ఇట్లు సగము కొట్టంగా మిగిలిన సగములు పత్వులను జూచి మా చేతః గాదు, మేము కలనాళ్ళలో మ్‌ కాశ్రయ మిచ్చితిమి. ఈదుర్షినము లలో మమ్మేఐ యా[కయించెవరు! వుతొక్ష తృణకాన్థ జలసవమ్యుస్థిగల "బేళమునకుల బొం” డని: ఇప్పెనుః మజీకొన్ని' వృతములనెనుః ళస్స్సే మనలా నున్న చా"టినుండి,శదలలేమ్యు నిర్ణయుండు వచ్చి మన్ము గొడ్డలిపెట్టి కగ(వేయును, మేను పాటిపోజూలమ్యు కాదనంాలముం చేకియస్షమైనం బెట్టకొనయజాలము, మాకేమీ! జెక్కడలు గల జంతు వులు, వీన్లైన చోబునపుం బొంి డ నెను, ఎంతచెప్పినను బోనివము లను జాచి యొక ముసలి వృక్ష మన్నది. 'ఇవి యేవో (కొత్త చెస్తు వమ్చుమన్నవి. వీనికి కాఖలు ' లేవ 'పంద్లు లేవు. ఫలములు. లేవు కాటిచెట్లక్షైనం వైన మొవ్వు లుండును, వని కవియు లేవు! ఈవృష

ఇరువదియవ అధార్రయము 68? ములు పెరింగిన బేఠశమేవయో! అచ్చట సూర్యు డుదయించునో యుదయించండో! అవి యింత "పెద్దవైన తరువాతలాడిం చెచ్చి పాతివద్చును గాంబోలు! మినబదు లా వృవషములే (గామమంతియు వెలసినవి ఈ వృకములకు బోదెలే తిక్క నితర వృషకూవయవములు "లేవు, వాని స్వభావము మవకుం దెెయదు*, మిరు నామాట విసి "'ేవిపొండు, అవి యొకవే? శాఖలు వేయునేమా! ఆ శాఖ లెట్టుుకునొ! వానిమో౯€ద మిరు గూర్చుండిన జచ్చిపోదుళేమోి అని. జంతువు ల్నొటికి నొక్కటియే గుణము, వననుంతయు. నటికి . "వేయుము సింవాము మిగిలిన నాలుగువెట్లలోనే దాంగియుండునుం 'పెప్ద పెంకటి్సి తగుంయిడివోనిమ్ము. అచ్చటనే మనుష్యూండు చివ్న పాక వేసిషొని యుండును*, నటికివేయంుడిన వాట్లన్నియ€౬ బోయినను జబ్యక్కులు మిగిలిన కొలను వదలలేక పోయెను,

'వేళంగి వడలివొయెకుం వన్దాకాలము వచ్చెను, (గతి సంవత్స | రము న్య్యనిమేఘ మొలకు పవివ టికనుములలో) వింధ్యగిరలలో?

. హిమ వశ్చెర్యతములలొ: (బవ్మా జేశ. శ్రైలములలో జా(గ_త్తగా దా నే గుట్టు నే సొంచయందునక్కు నే శిలాకోణమనకు నే. దృమదుపరి భాగమునక౬ దగులకుండ( దన్నుల దాల గాపాడుకొనుచు వచ్చి యన్ని మేఘములును దెలుగు బేళముమిందల గురియు చుండంగాందాను తన నావాసగాం(కతోం గలసి సుబ్బన్న పేంటప వచ్చి; యచ్చటం దన (స్రియసిైమైన యొక మహోన్య(గోధశ్తిఖర మునం గూర్చుండును, అతినితో సంభామీంచును, ఆ మొగిలుపేరు ప్యృనన్నిధి. ఆ చెట్టు "పీ రావవటమ- అదివటము మపహాబలకాలిం వచ్చిన మి(తమును బు కములమి6ద6 జేతులు వైచి *ఠె న్నాళ్ళకు వచ్చి వని కదలించి వేయును. పృసన్నిధి యానంద భావ్పములు మి్యితునియొకలినిండ వ్యర్రిందును, పృషన్నిధి వెనుకటిరే:ండు వచ్చి యావివటము€ గొంగిలిందకొని కన్నీరుగార్చి మ్మితమా! నీవు వుట్టి నాల్లువందలరు 6దులై నది ఇచ్చట (గామము కట్టకమునుషు నీ విచ్చటనే యున్నావు స్య బవ్మా ణ్యేశ్వరస్వామి నిన్ను మా(తము దయగానే చూచెను నేననాద్ని న మేఘునుం నాల్గువందల 'యేంథ్లనుండి మనమైతి యవ్యహితముగా సాలపచున్నది ముందు

888 వేయిపడగలు

నాంటికి మజల మనము కలియుదుమో: కలియమో!” యన్నది. అది వట మప్పుడే భయపడెను. “ఇవ లీమిరా? అవ్ఫుతమూర్రియెన మి(తునినోటినుండి యన్లీలములు వద్చుదున్నివనిం . +" అయేండు పృవన్నిధి వచ్చినది, వునసులో నేమో దిగులు గానే యున్నదిం వింధ్య పర్వతములలో నొకవేటకాండు తన తుపా కతో నొక లేడిని గొస్షైను. ఆ గుండు షృమక్నిధిగుండ దూసికొని పోయెను, అదివజకు పృమ్నూధి తుపాకిదెల్బా తినియెజుంగదు, హిమ వంతమునం దొక కస్తూరి లేడ దానిని గొమ్ముతో గీసెను.. (వావ్మా "బేశమున సమ [(ద(పాంతముల నొక పొళయోన పృవన్నిధిని గంబ ముతో గీజెరు. ఈ యపశకునము లన్నియు పృషన్నిధి యోజించు ళొనుచునే వచ్చెను, .అతండువచ్చి చివరకు జూచెను... అఆదినటము "లేము అది సుబ్బన్న పేంట యగునోః కాదో యని చుట్టుపట్లనున్న నది పదునొళండు (గౌనముములు వెవను. ఎల్లలన్నియు నీయూరి కే నరిపోవుచున్నవి. కోట యిచ్చటనే యున్నది జగదీశ్వరుల యాల యము లిచ్చటనే కనంబకుచున్నోవి. అవెళో ధర్మారావు, అదిగో ఆ గణాచార్కి అదిగో ేవదాస్కి అదిగో పసిరిక! నిరుటికన్న లావై నను గుర్తుపట్టవద్చును, ఇదియే సుబ్బన్నపేంటు అఆదివట మేది? ఆదివట మేవ? పృషన్నిధి తానంతయు దుఃఖా్యశుమయ మయ్యొను నాని పట్టుకొని యాదరిందు న్నేపితుండు అదు, ఒక విద్యుద్దీపకా 'నంభముమింద (శమం దీర్చుకొనుట కొజల్యాను. అది యతనికిం దన్ను కొజత వేసినస్టుండెను, దైవము రశ్నించి యొక రుంరూ మారుతేము జవమైన పృవన్ని ధిని. దన్నుకొనుచుంబోయెను-. షృవ న్నిధి పోయి నీరక్కజలేని యొక గుట్ట ప్ర భాగమునం గూలయిడెనుం లదివట మేమైనగో వృవన్నిధియు నదియే యయమ్యును= -

• మంచినీళ్ళు వమృట యో; 'రాకపోవటయోా వీధులలోనున్న నూతులన్నియు మాము పూచ్చంబుడినవి. నొట్టాలవెంట సీరవచ్చు * నిప్పటికి సంవత్సరము పట్టినది. తక్కినపట్టణములలో రెండుమూండేం. ఢ్హకుం దక్కువపట్ట లేదంట. 'రాచరికమువారు నుబ్బన్న పేంటవురపాలక నంఘమును (బళంసించిరి, (వశంసాప(తము వూచిననాండు సంఘ సభుర్ధలలో నొకనికి మొగ మింత యయ్యెనుం ఒకనికి బుజములు

అఇరవదియవ అధాయము . 689 పొంగను, ఒకనికి. దా నొక మహాప్రపముండ ననివీంచెను, ఇంతకును సీటిళొళాయిలు బజారున కొకటి పదినవి. వీధిబావు లున్న ప్పూడు బీద జనులు తమ కడవలు తాము తెమ్చుకొని వేందయకొనిపోయిరి. నాల్లు కడవలతో రో జెబ్లం గడచినదిం "తెల్లవారు వజుకుం (బతి కొళాయి చుట్టును వందవంద కడవలుం మం౦దువచ్చిన వారిది ముందు వందు, కొందణు కోడికూసిన వుడే తమకుండ కొళాయ్యికిందం బెట్టిపోవుదురు క ళాళాలవిద్యార్తుల్కు కాఫీపహోటళ్ళిలో 6 'దెల్లవాజకముం బేళినువారు మోటారుకార్గవార్కు మొగాలు కడగి కొళాయిల చుబ్బును కంగాల్ని "సీయుదురుం (ౌవ్మణవీథిలోననుః మ జికొన్ని చోట్లను డొర్గలో నూమలు ఫూక్చుళొన లేదు. బాషలలో నీరు కాలువనీటివ లెందియ్యగ్నా నుండును. అందుచేత (గామములో నందటును గొళామి నీటెశ్తే యొక్కిరి, ఆ నీటికి ధరపరిగాను. కొళాయి యింటిలోనికిం బెట్టించు కొనినచ్రో చానికి. గొంత వర్టియము తరువాత మిటగు మీటరు సరిపోవు వానిచేతిలో నేదైని బెట్టుటయెజుంగనివారి!ంజేలి కెక్కువ తగులుట (పతివారము నేలలో నున్న గొట్టములలో నీరు నిలిచి యుండునని యొహ్కొక్కచోట నాలుళ్నైదువందల బించెలనీరు నీధి వెంట నూరే వదలి సపెళ్టైుదరు ఆ నీక యభేగ్భముగా నెవరై న వాడుకొన వమ్చునుగడా! అంతినీరూర కే పోయినంమిలకు డబ్బెవరి వద్దను బుచ్చుకొనలేదు. మిటకువలన నీకుచూపెట్టుకొని (బదుకవలసి వచ్చెను ఇంటిలోనికి/గొళాయిలు "పెట్టిందకొనిన ధనవంతుల వసి చాగుగనే యున్నది, పేదవారి చిందెలు వీధి చివరనున్నకొ ళాయిచుట్టు గంటల తరబడి నభలు చేయుచుండెను, నభలోం దీర్మానము లగు చుండెరు.. ఆ తీర్మానములు పైయధికారుల. చేతులలోం. బడు చుండెను అఆ యధకారులు “మిమ్ము గుజించియే విచారించు చున్నాము" అని, *ఇప్వూడు వేజే ఖర్వ్చున్నిది మజియొక్ష్ససారి యని” “మిలో మిావైై కమత్య ముండవలయ.నుఃు పోట్లాడుకొన్నచో నట్లని నమాధానములు చెప్పుదురు, కొన్ని మట్టికండ లెక్కువ జోళఠ్యము కలిగించుొనక దూరమునంచదే యుండును, . ఎవరి యింటికిల బోయినను బూర్వము సుబ్బన్న పేటలో మంచినీరు "లే దనుమాటలేదు, ఇప్పుడెవరి. యింటివై నంభోయి మంచిత్రీర్థ మడు

640 వేయివడగలు గండు! వీథిలో6 గొళాయి యుండలా నిచట కేలవచ్చి౭ివి? ఒక్క కుండ నిండునప్పటికే మా కాయుస్సు నిండుదున్నదిం వెళ్ళు, వెళ్ళు! అని యుచ్చాటన చేయుదురు, , విద్యూద్దీపములు వచ్చినవి. ఇంజనీయరులు పంఫులకొకండు దీపములకొక (డు. నెలకై దువంద ఖైదువందల జీతగాం[డు, సాలు నక్షుం బన్నెండు వేలు, సుబ్బన్నచేంట నివ శ్రినుచుండిరి. ఇదివజకు దీపములు వెలింగించు వాశలవాండు పాతిక మంది రీసి వేయంబడిరిం వారికి నెలకు పదిరూపాయలు జీతము, పాతికపదులు లెండువందల యేబది. ఇంజనీయరు. క్రీయవలసిన జీతములో సగము సమకూర్చి నట్లయినది. ఆ వాతళ్ళు గుడ్డ లుతుపటపలహాడ 6 బనికిరాళపోయిరి తక్కువజూాతివారికి, "పీదవారికి సున్నలుచుట్టి, యెక్కూన కులము వారికి ధనవంతులకు నుద్యోగము లిచ్చిరి. విద్యుద్దీ పములు "వెలుయ చుండెను. చం(దారెడ్డి యొకనాండు దారివెంటల బోన్చచుంజెను మజల నతని యుంగరము జూరిపడెుు. వెదశెను. కనిపించలేదు, దీపము దీసికొనిరమ్మని. యెవర్సినైన శేమని యడుగును! లశలునోసి _ "తెమ్చుకొన్న దీపము.లు దివిటీలవలె వెలులసచుంజెను, ఉంగరమేమో కోనిపించదాయెను* సుబ్బన్న ఉేంటలోని దీపముళేమో యొజ్జ మొగము బడెను. డబ్బులో లాభించి తపష్కువ వోల్డులు గం బల్బులు 'తెప్పించిరి. అవియీమో యెజ్ణగాంగాలునుం ఉంగరముకోనము మజుల నిటుఐటు చూచెను, దీపములు వానివెంట "నేవి దురభిమానము “తెచ్చెనోో యుంగరముకొజకు వెదకుమున్నట్టు కనయలుకుటల గూడ రెడ్డికిం దప్పవిపించెను, సెడ్డి తశడారినిల. దాంబోయెనుు వ జునా€ డొక ధనసవంతుండు దారినిబోవుచు నుంగరము మాచి తాను దీసి కొనిపోయెను. ఆ యుంగరము బీదవాని కొళనికి దొరకరాదా! (పతి రోజు (పొన్టునను మన్న౦ంతయు (టోసచేసి, చేటలతోం జెంగు ఇొందురు. కన్నుంచి (పతిగోడ(పక్కంజూదుచుంబోవుచుందురుం పాకీ _ వాండకప దొరంకరాదా! వారిశేల దొరకును? దొరకందగు గీతయే యున్నచో వార న్తులపుట్టుదురు! విమ్యుద్దీపములు సీధులవెంట ధగధగ లాడినవి. ఇండ్లలో చీకస్లుముసరుకొ లవి" వురుగులు లత్షలక్రలతులు దీపముల చుట్టుముసర్కి వునుజులను చారి విటండవనీయ లేదు. నాటక

81] ఇరువవియవ అధ్యాయము 641 ములు చమూడనీయలేదు. నిశలయందు మనుజుల నన్నముతిననీయ లే మః ఈఫురుగులు దీపములలోనుండి వుట్టినవా! ఇవవజకుం గవీపించ "లేమ ఇప్పుడు దీపముల 'వెలులసనం గనిపిందుచున్నవి కాంబోలు! ధనవంతు లిండ్రలోనికి దీపములు ఇట్టించుకొనిరి. అ దీపముల "కెంత రాచకీవి?! మేము ేదవాని యిల్లు (లొక్కనన్నవి, ఇంటిదాశత నసెందుకు? వాండున్న సందులోని"ే పోనన్నవిం “పీది వానియిల్లు చక్కా మొగము వేసిఫొని దీపములవంక6 జూచినది. దీపములు వానివంకనే చూస మన్నట్లు _స్తంభములు చాటుపెట్టుళొన్నవి. విశ్యద్దీపమి లు ధగధగ మెజుసినవి పేదల కడువ్రలో భగభగమండినది*, పవ వారలు తిండిలేక మలమల మాండుచుండిరి. ఊరికి6 జివరనున్న యొక్క-పాడు పడిన మరములో. ఖైన గప్పూలేని లోన నొకనియిల్లు: గోడల నాను కొని మజికొందరి యిండ్లు -యిం్లనగా (ొయ్యిలు మామే. (సాయ్యిలనంగా మూండుతాళ్ళు; అఆజాళ్ళున్నవోట నిల్లు _ అయి ల్లాప్కొ-కప్పుడేదై న గోడ శానుహొనియుండును, మజీయెకప్పుడు గ నిరాడంబముగ నుండును. ఫురపాలకసంఘమనంగా ఫురములోనుండి పన్నీయలోలవారిని చాలించు సంఘము, ఆస్తిగలవారిని బాలించుట యనంగా వారియెడ్షం బన్ను వనూలుచేసి యందులో ననేకేవతలకు వై 'వేద్యములు తీసి, తక్కిననవారి కిదుగో యని సుఖము కానిదిసుఖమని చెప్పి మూపించుట. పసివావికి రూపాయ యిమ్ము+* వాడు నా కది వద్దని కానీ కొటి కేక్చును. వాండు కానీకిపదిఫదునెకండు రూపా యలు వచ్చు ననుకొనును పసివానిని ' కెలివితక్కువవాండా” యనుము, వానికి గోపమువచ్చునుః పట్టణమన్నదివః నేను మోకు సుఖముగా 'నెలుంిచ్చివాను. సుఖముగా సీరిచ్చినాను. ధనవంతుల డన్నాండువి ఛీ! నీవిచ్చిన ేమిటి? నేను డబ్బు పెట్టి తీసిళొన్నాను, వాలినంతధనము లేక సుఖ (ాంతికలవాండన్నాండు; ఇవివజుకు డబ్బు పెట్టి నీకు కొనలేదు. వెలుతురు గావలెనని దిగులులేదు. పవితమైం నీకును: బవితమైన జ్యోతిస్సును వెలయాం(డకన్న కనాకష్టమైనవి. ఒక (గుజివానిని నొకకుంటివాండు కట్ల పువ్చుళొని తీఫికొని పోవుచుండెను, కుంటి; మనయూరిలో విద్యుద్దీ పములు వెలిగించిరి. (గుడ్డి అనలా సూకమ్యునియంత 'వెలులపండునా? కుంటి; రాతమకులం

619 పేయిపఫపడగల్లు దంతకన్న వెలుయండునుం (గుడ్డి: పగలు? పంటి: పగలు దీపము 'లెందుకు? (గడ్డి; నన్నొక దీపమువద్దకః దీసికొనిపామ్ముం

కుంటివాండు వానిని దీసిషొనిపోయి నాలుగురోడ్లు గలసి మొక విద్యూద్దీ3కా సంభమునొద్ద నిలుచుండ బెన్టైను. (గుడ్డివాడు “వెలుతుశేది యనెను, కుంటివాండు “(గుడ్డిముండకొడుక్రువు నీ శేమి కనయిడు” ననెను వాండు *నాకషం గనివీంచశేమి? కన్ను లేక పోయినల గనుథించ చేని! ఈ దీపమువలన నాకం గనువీంచు దానిలో సక్కువ తక్కువలు కోలుగుటలేదు. "ఇది నిజమైన దీపము కాదుపో” యనెను, అచట నందటు నవ్విరిం (గుడ్డినాం డనుకొనెను “పిచ్చివాండను 'నేనా"వీఠాళి

విద్యు_త్తం(తులకుం దగిలి రోజుకు నాల్నుగ్తై దు పక్షృలుచచ్చు చుంజెను, ఆ ముసలివెట్టు "చెప్పినమాట నిజమే. ఊరిలో వెలుతురు, 'వెలుతు రింత మలం?నా చీశట్ల్యు జీవములు వదలిన శవములవలె నుండెనుం

అజువదియెుకటవ అధ్యాయునలు

గణాచారి యన్నగారి భార్య రంగమ్మకం జిన్న ప్పటినుండియు నాండుబిడ్డ యింటిలో6 బనిచేయుచుండలాం దాను వోయి కొంపషము చిజుప్పెత్తనము చేయట యలవాంటు, తన కొడుకుల నిద్దజిని నాగ మ్మ వదలిపెట్టి తాను సాయంకాలము వావిలి పోవును వాహ్య్యోలి యనలా నై దాజేండ్రకుం బూర్వము వజుకును వట్టి (గామ నంచఛారవ ని యథ్ధము* వదిప న్నెండేండ్రకుం బూర్వము కాంపు భార్యు లందజును బొలాలకుం బోవుట్టు గడ్జియ్యు జొన్నయి6 గోసి తెమ్చుట చేయుచుండిరి. మైరుగాలి తగిలి యెల్లకు నారోగ్యవంతులుగానుండి రి మెట్టపోయి పృల్లమయిన తరువాత మాగానిలోం గాంవుభార్యు చేసెడి వని వమియులేదు, ఊడ్చినను, గోసినను గొల్లవాండును మాలెత లును= ఇంటిలోనికి నీరు మగవాండే తెచ్చును. రాటము మానివేసిరి శాంవు భార్యకు బనియేవిం మిగిలినది! అమె కూడుమ్య త ముడుక వేసి వెబ్బుట మిగిలినది పాలు తీసినను "పేడ చేసినను వాలేరునాందు చేయుచుండెను, కాంవు భార్య నిర్భ్యవసాయురాలయ్యెను. మాగాని వచ్చిశప్పటిముండియ., వైతు భార్య కాను ౭. తుభార్య ననుకొన లేదు? దొరసాని ననుకొన్నది. కొన్నాళ్ళు దొరనాని ననుకొనుట తోనే తృ్రిపడినది- తరువాత వేనముచేత దొరసానిగా మారినిది; జపాను సిల్కుచీరెల్తు పట్టురైకలు?ః చి(శ్రవ్యర్జములదుస్తులుః తలనూ నలు) సబ్బునిళ్శ్ళలు? పిన్నులు, జడచివర వట్ట పీలికలు కాళ్ళషనంబెలు తుమ్ముకాయనొలునులు పోయి పాంజేబు పట్టాలు, మెపలోంబక్రైన నాను కాసులపేరు పోయి గడియారవు గొలును; తలరూంద రాగిడి చం(ద్రవంఠలు పోయి (పక్క పాపటలుు అడ్థవాసపోయి యర్థచం (దాౌరవు మదరాసు జాతి ముక్కు-పుడకలు చేతులకు మురుగులు నొలునులు పోయి బంగార ఫుగాజులు(కమ(నక్రమపరిణామముపాందెను “మొదటికాంసు ెంజెకరముల పొలముగలవాండు, అయింట గణా చారి వెలసి పొదువుచేసిపెట్టినది. ఆయింటం దడా నొక్క ెయే కూతురు, సెండ్లిలేదు. అఆ ఖర్చులేదు- ఎప్పుడు నొక్క-ండే కొడుకు

గిక్కశీ వేయిపడగలు ఇంట నైదుగురుకన్న _నెక్కువ యెప్వుడును లేరు టైవభక్షీః ధర్మా చరణలతో నబే యజే నెమ్మదిగా వృద్ధిపాంది _ పాతికయెకరమల చాణశ వచ్చి, రంగయ్య (గౌవిములో నొక రకమయిన యాసామి యయ్యెనుం మాగానియూళ్ళలో నీ దినములలో. 'ాతికయెకరముల యా్తి యున్నదనంగా వానికి భూమ్య్యాకాశములు పట్టవు, రంగయ్య. నాంటికి నతని వంళ పూర్వమర్యాద మెడ లేదుగాని; యతని యింటిలో మార్పులు జరిగినవి. తిన కడుపునం దొలిచూలు శ్రీ నిలువలేదు. కుమూరులిద్దజు కలిగిరి, వ్యవహారము (కొత్తదారి పక్షైును, మాగాని యూళ్ళలో నెక్కుువవమంది యువకులవఠనే రంగయ్య సైతము దుర వహాంకారియ్యు గర్వియు నయ్యనుం వైవము వారియింటనుండి వెడలి పోవుటకు. బదియెండ్హ (కింద నే నిశ్చయించుకొనెను, ఆతని మన స్సులో నహంకారముగాని?; గ ర్వముగాని తొలగించుటక్రు€ (టయ ల్నించలేదుం రంగమ్మ నేడు పరమాధునిక శ్ర వలె నుండెను ఆమె కొంత యిర్శ్గీమకూడం జదివెను, కడచిన యాతేండ్రలో వారి యింటిలో నొక విచ్మితపరిస్థితి యేర్చడెను రంగము; శ్రై ముట్టుకొన్న యన్నము గణాదారి తినదు, ఎందుకు€ దినరాదని రంగవు తై" గణా - చారి సమాధానము వెప్పదు, ఒక దానికిం జెప్పును గనుకనా, దీనికి చ్వెటకప! రంగమ్మ యింటికి నామెషం బాఠకముల చెప్పుటకు హీందూ కై) స్తవ స్త్రీలు, వత్తురు, రంగవా శ్రై నారితోం జావడిలోం భూర్చుండునుం నాగమ్మ దొడ్డిలో బోయి కూర్చుండును, ఆధునిక నాగరిక తాచిహ్నమ్ములైన వస్తువు లెచటనున్నను నాగము శ్రే దూర దూరముగాల బోవను* రంగమ్మ కో పగించుకొనును, నాగమ్మ మాట్లాడదుం . "క ఒకనాండు రంగమ్ముకు. చాఠము చెప్పుటకు వచ్చిన వ్ష్రై్తవ స్తీ “తాను వచ్చినంతనే నాగము శ్ర దొడ్లిలోనికి. బోవునే మని యడిగనుం రంగమ్మ యామె గణావారియన్నది తై _స్తవినవ్వెనుం రంగమ్ముయు నవ్వెను తరువాత గణాచారి నిద్దజును గలిసి యేవను ఫొనిరో కాని రంగము శ్రే ెండవకొడుకు వాకిటనున్న వేంపచెట్టుపంగ లలో శెక్కి (కింద పజెను, వానికిం గాలు విరిగినది, కాలు నమ్మ దించు వజకును రంగమ్మ కుం జదువు సాల్యలేదు. మటి యొకనాండు

ఇరువదియమొకటవ అధ్యాయము 613 క్రైళ_స్తవి నాగమ్మను బిలిచెను. నాగమ్మ కన్ను లెట్టచేసి చూచెను, శ్రైై సవి భయకంవితయె యానాండుపోయు బ్యకపడను. ఆ జ్వరము జర్ధంము మళూ చికములోనికి దించెను* అప్పటి నుండియు నామె రంగవస్చయింటికి రాలేదు. మజొక వైఎ_న్తవి వమ్సుచుండెను ఆ పూర్వపు (శ్రీ యామెతో *గణాచారితో మాట్లాడకు మని మంద లించి పంపించెనుం |

పట్టణములో విద్యద్దీపములు (పకాళించుదుండెను, అవి(పకా నించుటకుం బట్టుచీరలు: రతనమ.ల నగలు6 గావలసివచ్చెను. అంత దీశములు వటి రాళ్ళవిణాంద (పకాశ్తించి యేమి ఫలము! వెలరాళ్ళ మో6ంద (బకాశించవనలయును. ఒకనాండు (ఫొద్దుుకుంకినది. వెంటనే చీశటిపడినది. ఆనాండు గణాచారి (పొద్దుననే లేచి, న్నాసముచేసి? (పతిదిన మువలెయని చేయక కూర్పుం డెను, రంగవ్ము తానును (బొద్దుునేలేచి తల దువ్వుకొని స్నానము చవేయకయే (ొత్తచీరడాల్చ (గౌమమువెంటం బోయెను అమె (గామములోనున్న బాలికాపాఠ శాలకు. బోవును అచ్చట నున్న వై?_సవోపాధ్యాయు లందజుకు నామెకు స్నేహితురాం(దు+ అచటికుండి చందాన యింటికి. బోవ్రనుు చంారెకి భార్య సీతారామమ్ముయు రంగవిన్టైయు మ్మితములు, అచటినుండి మటి కొందు స్త్రీలను. గలిసికొని యింటికి వచ్చును. వచ్చువేళకు జామున్నజు (ొధ్దెష్కునుం అప్పటికి నాగవ్శై వంటచేసి సిద్ధముగా నుండును. ఈ రోజునను రంగమ్మ (పొద్దెశాయే వచ్చెను, వచ్చు సరికి (బొయ్యిలో. బిల్లి లేవలేదు. రంగయ్య (గామములో 'లేండుం వదినెగారు వచ్చి నాగమ్మను “వంట యేల చేయలే దనెను ఆమె సమాధానము చెప్పదని రంగము శ్రమం "'జెలియును, అయిననునడిగినదిః ఆశ్చర్యముగా నాగమ్మ సమాధానము వెప్పినది*+ఈనాండు నే నుప వాసము | రంగ: నేనును చిల్లలో? నాగ ; మిరు నుపవాస ముండిననే మంచిది, రంగ: నే నుండలేను. నాగ: పిల్లలకు మాత మన్నము పెట్టటషము, రంగ; వాండు చచ్చిపోవలయు ననియా యేమి నీ యుచ్దేశ్యము!. నాగఃి (బదికియుండవలె ననియే, రంగ: ఇత వంట

646 పేయివడగలు చేయుము నాగ; 'నేవీనాండు (ద్రవ్యములు ముట్టుకొననుం. రంగ ; నాకు భోదనమెట్లు? నాగ ఏ అందువానవు వంటచేసికొనవలయును, రంగ వస్షకుః గోపమువచ్చి నాగవిసమిోంవ విజుదుకొ నెను, * నాగవశ్షై మౌనమే యవలంబించెరు. చివరి జరంగ వి వంటచేసికొని భోజనము చేసెనుః బ్‌యర్జి మెన్ని పోయనలయునో జేలియలేదు, తన కాకలిగా నున్నది, అన్న 'మొకమూల బియ్య్టలు. పచనమైంభాగము తనకీ చాలలేదు పిల్లలకు మిగులబేవుం మజిల€ బొయ్యిమింద బియ్యము "పెట్టుటక నిప్పార్పి "వేసెను. లోసల6 గోపము “మండు చుం డను రంగమ్మ వంటంజేయట ఏివమ:రీ త్రీతో మాట్లాడినంత తేలిక కాదనుకొన్నది- అప్పటికి: (బొడు తిరిగినది. (గామాంతరము పోయిన రంగయ్య తిరిగి వచ్చెను. అతియ భోదనము చేసియే వచ్చెను, ఇంటికి వమ్చునరికి గణాదారి రాటము వడకుచుండెను, తన భార్య నెత్తుమ తావి యాండువులివలె రోంజుచుండెను, పి శ్లగద్దజు నాటలమోంద నాశలి మజుచిపోయి వీధిలో 'నాడుకొను చుండిరి, అతండు వచ్చి భార్యను బరామర్శించరు.. గంటసేపటికి నుగతిా యంతయుందెలిసెను, అతండు గణావారి నెష్పాడు నేమియు ననందుం “అమ్మా” యనియ్‌ విలుచును అమె వద్లకుం బోయి “అమ్మా! "నేం డుసవాస మెందుక నెనుం నాగమ్మా “తలయృెల్కై కనుజెప్ప లెత్తి? మజల గనుజెప్పలు వంచి తలదించ్సి రాటము వవకు చుంజెనుం రంగయ్య సమాధానము రాదని తెలిసికొని యూరకుండెను, అతండు (ౌమమ.లోనికిం బోయెనుం “అంయ వుల (ఫొద్ద్య(కంకువే?కం జ్థ్లని గాలిసాలి యడవ్చలవెంట బయలుజేజెరు. ర6గితిరిగి రెండుమూ,డు జంతువ్చలను జంపి యింటికింజేరెను, "రాతిరి (పొద్దుపోయినది. మజుల నన్నము వండుకొనవలయును. పిల్లలు వీంపంటుకొనిన కడు వులతో స్మిద పోవ్చచుండిరి వంట చేయుటక రంగమ్మ వీవకలు 'తేవలెనని దొడ్డిలోనికిం బోయెను, పిడుకల గుడిసె దొడ్డిలొ నైర్భతి భాగమ.న * నున్నది లాంతరు లున్నను నాగవ' శ్రైనిాంది రోసముచేతం జీశటి లోనే పోయెను, దొడ్డిలో నాగమ్మ -పట్టిన పాదులన్నియ.6 బందిళ్ళ మింద లాలి (దావమతోంటవలె ర స్ట్‌ముగా: నుండెను దొడ్డి లోనికి. .బోయిన రంగమ్మకు - (బడిపదమున నేదియో (పాంకు

అఇచగువవయొకటవ అధార్థయము 617 చుష్ను క్లే భయమును, తాను నడచినచో నా ధ్వవియు. దవవెంట నడచి వమ్బునుం డం. తా ఎ'లినచో నాలయంమండెను, తొందరగా నషచుటకు 6౦గివి ష్రైషం గాళ్ళు రా లేము మరకల నింటిలోనికిం బోయి దీ.ము తెర్తునా యినుఖొ నిను, దీపము తెచ్చుళలో పల వికుకంగుడి స్పె వద్దకే వోవమ్బను, దీపము లేకుం పిడుకలగుడి సెలో 6 జేయి పెట్టుట యొందులకు? వోయి దీపము జెత్తునే యనకొన్నది- వెనుకకుం దిరిగి నది తిన వెంటనే మజల నా కదిలిక వచ్చుదుంజెను.- తొందరగా నింటిలోనికి వచ్చి దీపము తీసికొని బయలుబేజీనది. భ_ర్త యింటికి రాలేమ* పీల్ళలు నిదురవోవుచుండిరి. నాగవ్మాను బిల్చుట కిష్టము "లేకు. తోడు లేకుండ దొడ్డిలోనికి బోవ్టటకు భయ మనివించినదిం *“ఒక్క_ర్తుకను బట్టణఏీనుల వెంటం బొద్దు ోవువజపల దిరిగి వచ్చు చుండుటలేదా భయి మెొదు కను”ొ నెను సాహసించి దొడ్డి చోనికి6 బొచ్చెను. తన కశమ వైపున నేవయో (పాంయమన్నట్లు తోందను. లాంతిరు పెద్దవెచేసివూ చెరు. వీమియ 6 గన్నించలేదు. మజలనాలు

ఎగడుగులు వెసెనుుం ధ్వవి యీనవారి కుడివె పున వినిపించెను, కుడి వైవున నన్నియ6 బాదులు, దీపముపెట్టి చూచెను, అకపచ్చని యాకులు; పసుపు పచ్చి పూవులు గాక మరియొకటి కన్చించ లేదు మజిల నాలుగదుగులు వేసెను తనకన్న ముందు పా మేదో నడచు చున్నట్లు తోంచెరు దీపమె్హి వెలుతురు ముందొక ఆరెండుగజముల దూంమునం బడునట్లుచేసెను మజల నేమియు6 గనివించ లేదు ఆమె నెనుదిరిగి యింటిలోనికిం బోద మనుకొన్నదిః (వొద్దునలహడ నన్నము సయించలేదు- అశ్నము ననుబాయి లత్తుకగా నున్నది, ఒళ సగము బియ్య మేం ఈ పూంటనైన వండుకొని తినన (బతుకలే ననుకొని మజల బయలు బేరెను,. వీడుకల గుడి సెవద్దషం బోవువరకు “నేమియు థ్వనిలే కు, లాంతరె్తి గూండులోం జూచి పదివిడుకలుతీసి పళ్ళికలో వేసికొని, సళ్ళిక బుజమున నుంచుకొన్ని కుడి చేతిలో లాంళెరు వుమ్బ్చకొని బయలుబేరెను ఆమెకన్న ముంబేదో నడచు చుండెను, ఆమె యాంగినది ముందు నషచుమున్నట్లు ధ్వనిలేదు= “దొడ్డి; యింత 'పెద్దదొడ్డి యేమిటి! నాగమ్మ చాద_న్తముగాక పోయిన దొడ్డినిండ నిన్నిపాదులేమిటి! పాదులున్నచవోట ఫవురుగువ్యుట చేపను,

6408 'వేయిపషగలు

"వెధవది. బేడ పాజువేసినం గూరలు కొనవచ్చును, దాని కోసము దొడ్డీయంతయు మహారణ్య మైపోయినది. అడుగుపెట్టుటకు వీలులేదు ఆకాకు నడుమన చా ముండవమృ్బను రంగమ్మ మతి రెండడుగులు . "వేసెను. సాంగుచున్న పాము గొంచెము. వెగముగ సాలాను రంగమ్మ “పోనీలే వెనుకవచ్చు పామనకు భయపషవలయనుగాని తనకన్న ముందుంపోవుపామునకు భయపడుట 'యొందుల కనుకొనెను. రంగ, రెండడుగ్గులు ముందుకువేసెను, పాము రెండడుగులు వెను కళకు వేసెను ఆమె భయప'జెను, “వీడుకలగుడి సె దొడ్డిలో నింత మూలకట్టుకొను పేమిటి!ి యనుకొ నెను. ఎంతమూలలో ట్టుషొనిన నేమి! (పొద్దుండంగాంచిడుకలు 'తెద్చుకొనినచో? పిడుక లెవరుతేవలయును! వంట చేయువారు లేవఎయును, తాను వంట చేయదు కదా! మటీ తేపటినుండి నాగమ్మ నంటచేయకపోయినచ్లో వంటదానిని బెట్టు కొనవలయును, అవు నప్పుడు సుఖముగా నుండును, అప్పుడొక యంత ర్వాణియన్నది- నాగ మ్మైమూలమున నంసారము గుంభనగా నున్నది? పచ్చపచ్చుగా నున్నది. వంటవాండు వచ్చెనాా సంసారము గుల్నయెపోవును, రంగము శ్రి నిలుచుండి యాలోచచించుచున్నదిం ఇంక్‌ "రెండుగజములలో నింటిలోనికింబోవునుం 'వెంటవచ్చుచున్న పాము రెండుగజముల లోవ్ఫగానే యూందిపోవునేమో! ఒక్క గంతులో “నింటిలోల బడవలె ననుకొన్నది, ఇక్కడం గాలుతీసి యింటిలోం 'బెట్టవలయును, పామేమి చేయంగలదు! చేతిలో దీపమున్నది పా మెచ్చట నున్నదో మాము అెలియుటలేదు. అన్హు యొక్క దూఃకుదూంకి యింటిలోల బడినబేకాని తన యొడలుదనకుం 'జలియలేదు. అప్పుడే రంగయ్య యింటికివచ్చెనుం గణాదారో భార్య యింటిలో విజబుముకొని పడిపోయినది సోయి వరాచుకొమ్మ నెను అతండు గాబరావడి లోపలికింబోయెనుం రంగమ్మ నోట నురునులు (గక్యచుండెను. గణావారి లోనికి వచ్చెను. ర౦ంగయి “అమ్మా. సీ వున్నావనుకొన్నాను. ఇట్లు వేసికిపే మనెను. నాగమ శ్ర ంస్త నున్నాననుకొని పదియేండ్రయినదిః ఉన్నానుకనుకనే యిన్ని నా స్లౌంగినిది. భయములేదు, వమిటో దొడ్డిలోనికి బోయి చూచిరి -మ్మనెను రంగయ్యు దీపమువుచ్చుగొని దొడ్డిలోనికి. బోయెను. గడ

82] ఇరువదియొకటవ అధ్యాయము 649 పలోంగాలు "పెట్టినంత నే దీపవ్రుంగాంతులు "శేవోవిహీనములు కాంగా దొడ్డియంతయు వెలుంగుగా నుండెను. దూరమునుండి రండువత్తులు కల దీపస్టు((బమిదవలె మాణిక్యకాంతులు వెలు రెండు తలలతోడీ మహోపణము విప్పి యొకపాము తోణపై నిలుదుంజెను, రజత దీప స్తంభము, రాజితేమైన(పమిదః రాజితము-ల్రై నవత్తుల్రు సువర్మ కాంతి రంగ య్యకనులుమూంతబడెరు. నాగమ్మ నమస్కరించెను, రంగయ్యు పరవళుండ్రై పోయెను: కనిపించిన మజోజ్యోతి న్యేతీనిమాలనమే చే సెం గానా హృద యోన్మీలనము చేయబేదు, అయినునివ సమ.లకుం దన యొకషలు తనకుం దెలిసిన రంగయ్య "భార్య చికిళ్చాక్తివిమయము తల పోసెను గాని, సు(బవ్మాణ్యస్వామిమిాంద నూహపొనియలేదు, గంట 'నీపటికి భార్యు లేచి కూర్చున్నది ఆమె మాటాడినది- వారును వీకును వచ్చి చూచిర. ఆమెళభయపడినదిగాని మతి యీనియులేదనిరి. జెల్ల ,వాజువజకు రంగమ్మ "5ండుపాదములు నీ లావయ్యెను- అమె లేవ "లేకపోయెను, ఇరుకుుపారుగువారు వచ్చిమాచిరిి గణాచారి దొడ్డిలో నేమో పాడుచుణహారలు (తుంచుచుండెనుం అందలజుకు గణావారి వద్దకణ బోయిరి. ఆమె “రెండు శ్రిరస్పులనాగు రి; స్రరిన్వన వచ్చి” ఇంటికోడలి వ్రరుగూందింది దొడ్డిలో” అని పాడుచుండను, నలుగు రును వచ్చి రంగయ్యతోం “జురుూ-దుటయేగాని కజవలేదు, గణా వారి పాడుచున్నదని రంగయ్య పాముమంతగాండ మబిలువంబోయెనుం పామడ్డమువ చ్చెను+ వారమురోజులు (కమ(ఠమముగౌ వాంప్టు తగ్జుము వచ్చెను గణాచారి యన్నము వండి పెట్టుదుండెను* పామాదివార మున నూదెనుు మజ నాదినారమునాండు రంగమ్మ "లీచి తిరిగనుః గణావారి రంగయ్యతో నన్నది; “అబ్బాయీ! సుమాకు మూండు వందలయేండ్లు నేను నీ యింటిలో నున్నాను. ఇంటిలో నా (పభు త్వమే సాంగినది కాని మజి యొకటి సాంగలేవు. ఆరోజులు వెనుకల బడినవి. నాకు వేరే యూరిబయట నీకున్న రెంచెకరముల మెట్టలో నొకపాక వేసిపెట్టుము. నే నందుండెదను, "లేదా? స్వారియాల యమునంబదే యుండెదను. ఈ యిల్లు నే నింక నిలువరాకన్నది | యనెను. రంగయ్య మాటాడలేదు. గణావారి యింటిలోనుండి

650 “వేయిపడగలు -వెడలిపోయెను, పోయి సుుబహ్మణ్యేశ్వరాలయమునందు నిలుచుండి నిలుచుండి: (ఫొద్ధ(కంపవరకు నాగేశ్యరస్వామి ముఖ మంటపము నందు శయనించెం, గణాచారి మజల రంగ యి యింటికిరాలేదు+. = మూన్నాళ్ళియిన ₹రువాత మేనల్లుండు పోయి నాగమ్మను రమ్మ నెను అమె రాలేవు. (పాతఃకాలముననే యామె చెజున్ఫనొద్దకు. బోవను స్నానము చేయను. స్వామియాలయములోం గూర్చుండున్ను రెండు జూములకు మిజులం జెజువుగట్టునకుం. బోవును; అచ్చట నొక్కాజ గంట యుడును, మజల నాలయమునకు వచ్చునుః తటాక్రమ్యు "దేవాలయము నీ రెండు సంతానములతో నామె గడువుచుండెనుం మూడవ సంతానములేదుః నాల్గునాళు లామెకం దిండి లేదు. ఎవరు నడుగరు ఎవరికిని (శద్ధలేదు! ఈ 'సంగతి ధర్మా ర్గావునపం. దెలి యదు, ఆతండొకనా ండు నాగేశ్వ రాలయమున కల బొయేనుం అచ్చట గగరాచారి యస్థి పం డరము లె గనివింపచరు అత డింటికిోయి యన్నము తెచ్చి తటాకము నొద్దకుంబోయెకు,. రెండుజాముై నది! అమె యచట భుజించెను, మటునాండు నాగమ్మ "పె మేశల్లుని ధర్మా | "రావు పిలిచి? “నీ (పతిదినము మా యింటినుండి యన్నము తీసికొని పోయి నాగమ్మగారికిం 'బెట్టుమ ; సరిగా రెండుజాములక; ముజచిపోకు" “మ నెను, ఆతసి పేక చర్యదయ చం(ద్రయ్య్థకు ధర్మారా వనిన “వు ఆ చిపోకు మన్న మాట కొరడా పుచ్చుోొని కొట్టినట్లుం డెను రోజులు గడదుచుం డెనుం - వై

• రంగమ్మ యింట నొక నగొల్లువానిని వంటకం ఖెళ్లును, వాండు (పొద్దునే లేచి మొళమైనను దోముకొనక_వంట్ల చేయును, వంటచేసి "పెట్టి తకువాత పోయి ముఖ[పవతూళనము చేసికొనును, పదిగంటలగు వజపు నలుగురు నన్నమునకు రావలసిన చే? _ లేకశపోయినచో వేనే పెట్టుకొని తినవలయును, వాండును భోడనముచేసి యొన్చటికోపోవును "రాతిరికి వద్చును, అప్పుడు మరల వంటచేసి స్నానము చేయునుం వాండు వీధివెంట నడచుచుండంగా వంటవాం డనుకొనుటకు వీలు "లేదు; పట్టభ(మనివలెనుండును పెందలకడ భోజనములతోరంగ ము మునుపటికశ్న నునువు దేజెకు,. .-దేహమునకుం గాంతి వచ్చెను మునుపు బక్కగ్యా. నల్లగాం నారోగ్యవతిగానున్న _యామె లావు

ఇరువదియొకటవ అధ్యాయము 651 పాటీ, మెటు, ఇక్క, యనా కోగ్యవతి యయ్యెను* కాని యద్దములో 6 జూచ్చి మునుపటిక న్నం దాను సౌంద౭ర్ధవతి నెతి ననునొ నిను, సుగ్బన్న పేంటకుం (గొత్తడాక్టృ్రమ వచ్చెను. =తిని భార్య చి వం పరీతమై-యదివజ'ే "బ్‌శమున /.పఖ్యాతి పొందియుం డజెనుం ఆమెవచ్చినంతి నే "వీంటటలోని (స్రీజనము తవిప్ర శఛుభోవయదినములు" వచ్చినట్లు సంతోమించిరి. ఆమె స్రీ సంధు మొకం జేర్పాటుచే సెను.' రంగమ్మ సంఘ మున కధ్యక్షురాలు. సీతారామవి నై కార్య వగ్శిన, వంకజమ్మి, శ్యామలం మంగవ్మాః డాక్ట్రరగారిభా. , యిందిరా” కాయి) యితరోజ 'ర్ఞగస్థుల భార్యలు నవమాజిమ:లో న భ్యురాం(డు నలుబదిమంది మైరి. పట్టణములొ౬ జండాలు వసూలు చేయింబడెను జమిందారుగారి దర్శనము చేసిరి. వారు సమాజమున కొక స్థము నందు భవనము నేర్పాటు చేయించిరి. సుసాని వన్నపురి వళ్చవనదొ అచటనుండి రంగారావ్హగారు నాల్లయిదు కోజులలో.౬ దీసికొని వచ్చును. అమెకూడ వచ్చెనేని శ్ర్రీసమాజము సంపూర్ణ విశాశము పొందును, నమాజ భవనమున బాడి శ్రైంటను కోర్టు 'పెట్టరి (పతినాండు సాయం౦సమయమున విద్యా ధికలై న (శ్రీలందరునచటం జేరి గాడి శ్రైంట నాడుదురు. వింగ్‌పాంగ్‌ కేరమ్స మొదలైన గృహ (శ్రీడాపకేవ ములుకూడ నమకూర్చంబెోనుః సభీకరాం(డందజును (వతిదినము సమావేశమగుదురుః రింగమ్ము; మంగమ్మ? పంఠజవ్యాలు పంటలో నున్నవారిలో నింగ్సీమ. భాగుగా వచ్చినవారు. వారి! మ వ్వకకు నగస్థానమ+తప్పినదికాదు. ఫొందజు నూత్న భావనలు; పతిరహితిలు కూడ నమాజములోః-జేరిరి. వారు చబాటుచాటుగా వమృుముందురుః ావ్మాణ (శ్రీలు? ముండిత శిరస్కులు వచ్చుటకుం గొంకు చుందరు. వా రొకరివప్ప నొకరు సెలవుతీసిళొందురు. నమస్కార ములు చేసికొందురుం సర్వము ఫురుషులవలె నిట్రిందటకుం. (బయ ల్నింతురు. మనస్సులో దొరనానులవలె నుంచవలయునని (బయ త్నముః డాక్టృ రుగారి భార్య వూర్వను పెద్దపెద్ద ప్టణములలోనుండి వచ్చెను అచట బంతియూకునప్పుడు, బంతి తివ్పీపోయినఫపుడు? తగిలిన వుడుః తాను కొట్టంబోంగా మజొకరు కొట్టివవుడు కూయవలసిన కొన్నిక్తూంతలభ్యాసము చేసి వచ్చినది, అవి యన్నియి

652 వేయిపడగలు శ్వేతస్ర్రీలు కూయుకూంతలు, ఆమెకు జూచి తక్కిన (స్రీలుహడ. నవి నేష్చుళొనిరి. అందులో రంగమ్మ ఫొమేవా లెలినదిం ॥ ఒకనాండు సాయంకాల మాటిలైన తరువాత సమాజ భవన మున న్ర్రీలందరును గూర్చుండిరి. నానా చేశవ్వార్వలను గురించి (పసంగము బలిసెరు. ఒకామె యన్నది. ఇతర. చేశ శ్రీలు రతక భటులుగలహాడ బనిచేయు చుండిరంట! మన ేళశమున కంతనాగరికత యెవ్నంటికిని రాదు, డాక్టృజొకామె యన్నది ఇతర జేశములందు (్ర్రీలు శారననభలలోంయాడ నున్నారు. (్ర్రీలప వలసిన సౌకర్య ములు ('స్రీలే యెమగువురు. స్ర్రీజన (పతినిధులు శాకనసభలో లేకున్న క్రీ జనమ.నకు సౌకర్యములు గుదురవుః మంగమ్మ యన్నది; వృుకముషులకు (స్రీలు (గేమాస్పమ రాం(దుః ఏరికి. గావలసిన సౌక రర్భములన్ని యు6 బుకుషులు చేయరా? రంగమ్మ: గృహమునందలి సౌకర్యములు మాతిమే ఫురుషులు సమక్నూర్తును. (స్రీ బయటికింబోయి.. రాజ్య: పాలనాది విషయముల జోక్యము కలిగిందుకొనవలె నని ఫుకముమున:; కుండదు. అంముచేత ఇతండు జోక్యము కలిగించుకొనండు, సీతా 'రామవ్శా: ఫురుషుండు శ్రీ వలన జూలనాళ్ళుగా సుఖపడుచున్నా6దుః వంట మనము చేయుటయు; నతండు తినుటయు, మన మింక జేతులు కాల్చుళొన లేము, ఇందిరాబాయివి వంట పూర్వము ఫుమమలే చేసెడివారు, నలపాకమ్సు భీమపాక మందురుగాని దవాయంతీ పాఠము (గౌపదీ పాళమనరు, ఫురుషులు చేయువంటపఫని వుకుమలెప్పుడో మనమిోాంద6 (దోసియుందురు పంకజవ్శూ నినా య. బ్రేశ్యములో రాజ్య మేలినది) యుద్ధములు చేసినదియుమ న మే. (శమకమము.గా వురు మలు మన యాశ_క్రియు నపహరించిరి. ఈ సంగతి (పమిోలకథ వలన 'దెలియుమున్నది, శ్యామల: సత్యభామ యుద్ధము "చేయలేదా? ఇందిరః రావవు(తస్థానములో నెంతమంది శ్రీలు లేరు. యుద్ధము చేసినవారు? ప లొకి తె; మనము వ్యర్థ (పసంగము చేయుచున్నాము* రంగమ్మ; ఫుుహులు తమ క్‌బ్బులలో నింతకన్న నర్ధగ్ధ్యపసంగము వేయుదురు. ఇందిర: ఒకసారి ఫురమందిరములో నజీయూరిలోననో, నొక సభకుం బోని! ఆ వెనుక క్లబ్బు సభమైనంతసేవు లోననుండి పందికూంతల్పు కే[లు చప్పట్లు సోడాబ్యుక్ల (మోంతలు---ఫుకమున

ఇరువదియొకటవ అధ్యాయము 653 కౌచిత్యము తెలియదు* వినియమనునది వురువ గుణముకాదు; (శ్రీ గుణము మంగమ్మ: ఇచెడిపోనంతవజకు రంగము శ్ర మనమేమి చెడి పోయినాము? మంగ: చెడిపోయినది వినయముంనీ తా రామమ్మః వినయ మేమియు. జెడిపో లేమ మంగమ్మ: పెద్దవిమయములలో౬ జెడిపోయి నను ఫరవాలేదు* స్వల్చ్పవిషయములలో6 జెటుఫ్రు రారాదు స్వ్బవిమ యములందు జాతిత_త్త్వ ముందునుః వ.నరాజ్యము శతువ్రలు హరిం తురు-కష్టములేదు,. - మజల నెప్పుడో వార్‌ని మనము జయించ వచ్చును కాని మనలోనున్న స్వాతం(శ్యేళ్ళ: శౌర్యము-నీ గుణ ములు చచ్చిపోవు ననుముః డా౩ి చ చ్చవోయి సన్లు గ రంగమ్మ సీతారామవ్మాతోం (కాగా నన్నది; మీ దీని కథ యొవరికిం దైలియదు? ఊరకే వేదాంతములు ప్పునేమి! తాను వినయవతి; మన మవినయవతులము! ఆ మాటలువిన్న నలుగురైదు గురు నవ్విరి. మంగమ్మ వారు నవ్వినది యెజుంపను, తన్ను గుణించి యొవ్వ 5 మనుకొనుమన్నారో యన్న విషయ మౌామెకం బట్టలేదు,

“కార వర్మియెన సీతారామమ్మ ొల్నిసారు లడిగినను మంగవ్మా చందా యీయలేదు. ఆమె రంగమ్మతో. జెప్పినది. ఒకనాండు రంగమ్మ డారివెంటంబోవుచు మంగవ్శ యింటిలోనికిం బోయెను, , ఆమె గారవించెరు (యనంగ మారంభిం చరి ॥

రంగమ్మ! భ_ర్తప్రార్యను గొట్టికిట్టి బాధించినచో నామె, యతనిని వదలుకొనవచ్చునుః విడాకులు ఫుద్చుొనవచ్చును, 'బేశ ములోనున్న (శ్రీలంకలును నభలుచేసి యిట్టి తీర్మానములు రాచరి" కము వారికింబంపివవ్రో శాననసభవార్తు చట్టము చేయవచ్చును, మన

(గామములోన్సి (్ర్రీలందజును సభచేయుట కాలోచించుచున్నాము. మంగమ్మ: శ్రీలే భ_ర్తమాట వినక యతనికి బాధ కలిగించినచో. నేమి చేయవలయును? రంగవ్శవి పుముషుండట్ర (్ర్రీని వదలివేయు చున్నాండు. మంగ; యధార్థము చెప్తామునా? నత్చురువు'డైన భర్తను శ్రీ పరత్యజించుదువ్నది. పళివతమైనధార్యను వుకమందు పరాభవిం దుచున్నా(డుః (పళ్యేకమ గా సెవరివ దొవము లేదు ఎవో దష్హుండు గ్రీని కశాధపెట్టినను లోకమునంజు బహాు ఫు మలు భార్యలను (ేనతోనే చూమమన్నారు. స్రీయందుం బురు

654 వేయిపడగ:లు షున కుగ్షంత (పేమగొరవములు వుచుమనందు ప్రక "లేవు రంగవ్మ; మోరు స్రీ డనోదర్భమముంకు వ్యతి శకము గా మాటాడెదరు, వంగ; పని పంచుకొని చేయుట చక్కు సద్రతి. ఈపని నీ; చేయుము? నేనీ కుగిలినది చేసెదను అన్నప్పుడు “నీవాపని చేయుటదేమి! నేనే యా పనిచేసెది ననుట పని నానుకూలపవ కుండుటబకు6 (ఎథవి.సూ(మ. ఇది నేయు మనబేశమందు స్పూర్తిగా. బ్య్రైచున్నది. రంగమ్మ: మోారన్నమాట నాశర్ధ్యము కాలేదు మంగవిష్రః లోొకమిన నివవఆకు జరుగుదున్న మార్గము ,చాల గాగుగానున్నది. ఎక్క-డనై న దోషము లున్నచో నా దోవమకులు పరిహరింపవలయను గాని మూలశ్ళృ దముచేయరాదుం రంగమ్మ: మిరన్న మాటలు చాలల (ద్రస్వుతిమ. * నున్నవి. మంగమ్మ: ని-మే మిష వ్యతిరేకము 6 జెల్పినానుం! "జీను విధవా వివావాములకు విడాకుల చట్టమునక6 జివరకు త సమాదములకుం గూడ వ్యతి రేషరాలను. రెంగవనై: నమా" జములుకూడ నుంవరాడా ? మంగవ్యు వి. మోాకీద్దెజు కుమా రులుకదా! అందులో నొకండు పసినాండు కావవమ్చురు. నాయంకాల ముల సందెకస వూడ్వవలయును దీఫములు వెలిగించుక? (పశ్కాలు వేయుట) పిల్లల కన్న ముపెట్టి నిదురవుచ్చుట, వంటచేయుట = యివి న్నియు మారు సమాజభవనమునకు వచ్చినచో నెవరు చేయుమరు 1) రంగమ్మ: పరిచారకులు మంగవ్యాః పఠివారకు' లనివంతి నే యుస్థ 'మేమో' తెలయునా! ధనముకల గ్ర్రీలు మాత్రమే సమాజములో' నుండవలయునన్నమాటం అనంగా వారికి మా (త్రమే సుఖము సాయంవ్తావోర్ధభః లోకవార్తాశవణము: నాగరి:8! "తక్కిన శ్ర్రీలో మాటయేమి! రంగవ్జవి తక్కిన 'స్రీల విమయము మనమే 'యోచించుచున్నాముం మింగమ్మ ; నీవని? విడాకుల ఇట్రము శావలయుననియా ? రతకభటులము. కౌవలయుననియా * వారిని బోయి. కనుగొని వారికి గావలసిఃవి చేయుదము, రంగవ్క్శి: వారందజున్లు విద్యావిహీనలు: వారి శేరు కావలయనో మనకు. దెలిసినంత వాంకి- చెలియదు మంగమ్మ: దునేఎ కావల యునో ఫుకుషునక్షుం 'దెలిసిసంత మనకుః బెలయిదు, మన కిప్పూడీ' స్వరంతత యెందులపు + రంగమ్మ : విద్యావిహీనులకు విద్యావంతు.

ఇకువదియొకటవ అధాయము 6౮55 లప జ్ఞానములో భేద ముండునుగాని; విజ్యవ చ్చినతరువాత (్ర్రీశ్టరు మలలో నంతఫేద ముండదు మంగవ్మ; చదువు సమాంఎమి.గ్గా వచ్చినను జ్జాశము కొందరి కెక్కువ; కొంది రికిందక్కు.వ- రంగమ్మ వ వురములకన్ని (స్ర్రీలప. వివేకము తష్కవనితూ. మి నోదమ.? మంగవ్వ్మ; మొ్ను బెర్మార్డుపూ (నాసినాండు: “సప్రైలప స్వాత(ళ్యము వచ్చి నంద యేంన్షయి ఎవ ఒక్క_రా-కీయ 'వ్యే౭గాన్ని యొక మత విషయక పరిజ్ఞాతి కాని వుట్టలేమి అని.రంగమ్మా:లతలా సంవత్సర ములు వృుమండు రాజ్యము చేయుచున్నాందు.గని.క వారిలోనిన్నాళ్ళి యనుభవమువలను గొప్పవారు. వుట్టవచ్చునుం (స్ర్రీకూడ స్వా౩ంట్ర్యా మన్నాళ్ళకుభవించిశవ్లో వీరియందును గొప్పవారు వుట్టవ వ్చునుం మంగమ్మ: పుట వచ్చును, సరేకాని (స్రీలలోలహడె గొప్పవారు ఫుట్టనలయినని వేయేండ్లు "రెండు వేలేండ్లు (వయళ్నముచేనిక్ర్రీ లలో మహోవ్య కులను బుట్టించవలయునా! శ్రుష్టి వా రేమి చేయుదును? గొప్పరా.కీవువేత్తలైన పుసమలు చేసిన పని యేనా! శాక లోకమును

” ద (కిందులు చేముదురా? అంతియేయెనచో నది ఫ్రురుమబుచేయనే చేయినున్నారు కదా! ఒక మహో కార్యము జరుగుట . (పధానమా అది న్ర్రీచేసెన్సా ప్రషమంకుచేసెరా యన్న విచారణ (ప్రధానమా? (శ్రీల స్వాశం(్య్యారు ని వేయేండ్లు _తత్భలము నిరీక్షి ంచువు జూదుముుంయమపు. అఆ వహాోఫలము నట్టుంచి యీ వేయేంద్ధలో నెన్ని దువ్ఫలము లుక్పగ్నుములగునో? పూవ్వమున్నట్లుంకుట వలనః గొ స్మ సూుుణములున్నవి. . అవి యన్నియు -శించిపోవును గడా! రం౫ న్ముఫ సళించిపోవలయును, నాశనము నుండియే సృష్టి వుట్టునుం మంగవ త్రై కొన్ని వ హాస్య తములు (గళ్ళు విషయమునకును -బట్టవ మికన్న దొళ వేవాంత నూూశము- . నాశసము మజల సృజన కనుగుణమెందియెనచో మజుల న్భి కన కలుగును భూడుండు- చ్వాట్టుకొవ్చు విణుతుము, అవి మలం జివ్రరు వేయవచ్చును. చెట్లు తగులంబెప్టుము- చిగుద్చుట యెట్లు? పజ్టవానికి దుర్చు3 పుట్టుకు దానిని నాశనమ. చేయుము. అప్పూశు సద్బుస్థి కలుగును. దుష్ట మెన దానిని-నాశనము చేశనచ్లో మంచిప్రుముకు, మంచినినాఫనము చేసి నచ్రోం జెడ్డప్రుట్టును వుట్టెనద్‌ మంచియో ఇడ్డయో విచారించు కొవ

656 వేయిపడ'గ-లు వలయును, వదో సృృవ్సి జరుగును) జరుగునని యుబలాటవడిన ఫలితము "లేదు, ఆ జరుగంబోవు సృష్టినిశ్చయముగా నిప్పటిదానికన్న నుత్తమ మైర టైనవ్లో (బస్తుత మెంచానిని నాశనముచేయు.6డు, మొగిలు నీరును " నమ్మి వరువుకిట్ట (గేచుళొనువారు హోందవులకన్న నిప్పటిలో మ జెవ్వరను వాకం గనివీంచలేదుం “రంగమ్మ: మి మాటల వలన నాటుం జూల విచారిము కలుగుచున్నది _స్రీవ్వాతం(శ్యము "లేకపోవుట 'వలన జూతి సగము వికానళూన స్థమగుదున్నది. వుసషు లంతమందియో _సీ్రీలంతమంది. సగముజాతినిక్టీ నముగ్యానున్నది మంగ: ఇది యెవరో యస్నమాటం పానవాజ్‌బీగము మొ్ను నీమాబటయే యన్నదికడా! మొ్నుప(తికలొ వచ్చినది. సశేకాసి జూతివికాసమనంగానేమి?! అది చెపాడు, ఆమాటకు మొవట నస్థని ర్ధయమైంచోసగముజాతి వికాస రహితముగనున్నదని నే నొష్తాకొందును. రంగవ్శు మరల మాటాడ "లేదు, మంగ: ఫరులమాటలుముక్టు న బెట్టుకొని చెప్పాటివలన వచ్చిన నష్టమిదిం ఎవరోయొకమాటందురు, ఆమాటలో నవయవార్థము తెలి యుదు, ఏదో తెలిసినట్టుండి మనము వారి వెంటం బరువెత్తుదుము బుద్ధి మంతులు (ఏళిశ బ్లైరమును మొట్టమొవట నిర్ణయించుకొనికాని మాటాడరు. రంగ: మిచందా యిచ్చెదరా! మంగ: ఎంత? రంగ; అటు నెలలనుండి మి రీయలేదంటు పన్నెండు రూపాయలు* | మంగమ్మ డబ్బిచ్చి? “ఇంత చందా యొందుకండీ? బంతులు, బా్యాటులు పం దేశ వు అటసామానులు* వీనివలన వ్యయమెక్కు-వగు 'చుష్నదిం గృహ(్రీకలని చీర. వానికి. గావలసిన వ స్తువులప ధన వ్యయిును, వావ. నగుంటలు 3 పచ్చీను గృహ శ్రీ వలులాక వాయినవా! వాని కింత వ్యయములేదే! వురుషములు జూడుండు! మెన్నిసు ఆజెదరుః ఒకొక్క బరటు పాతికరూపాయ ేంబది రూపాయలు, "బంతు "లప ఖర్చు, "వలకు ఖర్చు .(కింద కంకరకుఖర్చు నెలకు రెంకువంద లక్షల దక్కువ కాదు, రెండువందలతో6 బదునేను చీ నంసార' ములు (ఒతుకవచ్చును. మన సమాజమున కిప్పూ ఉగుదమ్మ్ను వ్యయ 'మతో నెల వ్లైదువందలమంది (బదుకవద్చును. జమిందారుగారు మనకు భవనము కట్టించి యిచ్చిరి. ఊరిబయట _ నొళ పెద్ద సావడి “"షేియీంచినచో చిచ్చగాం(డెంద జుండవచ్చును +'మా రందజూ

88] ఇరమువదిరెండవ అధ్యాయము 657 నధికారుల భార్యలు ధనవంతుల భార్యలు అందుచేత ధనము మి కిచ్చెను. కోటమ.౦దు బిచ్చము దొరకుచున్నదో లేదో! 'ఎండిన యూళ్ళగో6 జెరింగింపల జెవ్వండు; పండిన యూళ్ళకం(బభువ్రలందటు అన్నట్టు శేనివాండు కలవాసిశే "పెట్టును కలవాండును గలవానికే "పెట్టును నీరు సవ్యద్ధిగాగల సుబ్బన్న పేంటటలోం గొళాయిలు పెట్టిరి గుంటూకులోల ఇెట్టరాదా 1 నర్చిరావు "పీంటలోల 'బెట్టరాదా 1 కృషప్తాజిల్లా భూములకు బంగార వుంగాలువలు (లవ్వించిరి. మహో పకా రముచేసిరి. పల్నాటి శాలూకావారికి. గాలువలేవి! ద_త్తమం కలము వారికి నీటిసదుపాయ మేది! వారు(బమక నక్క_జలేదు కాబోలు! లోకమును సముద్ధరించుట యచ్చట "జేమెనది + రంగమ్యై £ మిోకం జందా యిచ్చుట కిష్టములేనిచోం దీసికొనుండు. మంగమ్మ: వదో నోటిమాటళేకాని? నేను మాము తక్కు వతిన్నానా?! తీసీ కొని పొండు! రంగమ్మ "విజలిపోయెను, తరువాత గొన్నాళ్ళవజ కును మంగ మ్మును దక్కిన (స్రీలందజు సం'ేహదృష్టులతోం జూడ “సాగిరి. ఒకనాంటి సాయంచేళ విధవావీివాహ్య పస్తావన వచ్చెను. “ఫుకుమలందరు భార్య -పోయినంతనే వివాహము చేసికొనుచు౦డిరి. _స్రీలశేల మజలం బెండ్లిండ్లు కారాదుశి అని రంగవ్మూ యనెను, మంగవ్మా వ వుకువులు చేసిళొనుచుండి రందురు. ఫుకుషు లెవరు చేసికొనిరి! రెండవపెండ్లిండ్లుకాక లతమందియుండిరి. వివాహము 'లెవరికగుచున్నవి? ధనవంతుల కగుచున్నవి. తండి కొమార్తై నెవరి కిచ్చుచున్నాడు * వాండు చచ్చిావోల దనకూతున కన్నమునకు లోపము లేదని యెకని నమకొనునో వాని కిద్చుమున్నాండు.. బీద వాని కిద్చుచున్నాండా తంటడికనుక తిండవూట విచారించు చున్నాండు, కాని నీ తనంతం దానే వివావామాడినవో ననురూప వరుని వెదకిళొనునని కొందణజందురు. అనురూసవరుం. డనలా నానురూప్యము దేనియందు? వయసుశందా! కులమునందా! భావ ములందా? అన్నిటియందు. నెచ్చటను లేదుకదా! కల మక్కజ "లేదుకదా! మనోభావములు 'తాదృగ్వ నాదములు చేసికొనునారికి నిరంతర మనురూపమేకడా! మగిలినవి ధనము? వయస్సు. వయస్సు మాట యళఖ్లుంచ్కి ధరము? అధికారముకూడ ధనమా(కింద నే "లెక్క

658 వేయిపడగలు

ఒక యజువ (నాహ్మణుని కూంతురు మహమ్మదీయుండైన పోలీకు సర్కిల్‌ ఇన్సెక్సరును జేసికొన్నదంట! అతండు నలువది యేండ్ల వాడు. ఈమె పదునాజేండ్తది. నలువదియేండ్ధవాండు పదునాజేంధ్ధ వల్లను జేసికొన్నవ్రోం గాకినోలపెళ్టైదరుం ఇరువదినాలుగేండ్లే కడా వారడి. ఈ మాత్రము కాలములో స్వర్హమునకు నిచ్చెనలు క టుదురు కాంబోలు! ఇందిరాబాయి: అశ్లు విధవరాం(డుకూడ ధనము కలిగి యున్నచో మజలంబెంధ్రిండ్లు ఇచేసికొనవదు ఏనుగదాం ధనము గల స్పృరుములు చేసికొనుచున్నారుగదా! మంగ; ( పునర్వి వాహ సంఘములున్నవికదా! వుముమునకు ధన మున్నచో ట్రైలను సౌంద

ర్యము గలవారిని. జూచియే 'చేసిళొనుచున్నారు. మా వీనతల్లి

కూంతురున్నది? వట్టి దరి(దురాలు, దానికన్న న్యీగోలు నయము, ఆ

సంస్కర్త యెవరో వచ్చి దానిని బునర్వివాహము వేసికొని సముద్ధ

రించువునుండు! (పళివషయములోను జగత్తు ధనమువెంట పరుగత్తు చుండగా గుణము వెంటం బరుగెత్తుచున్నదని (పతివాదము లెందుకు?

నీతారామమ శ్రి! అయినచో మారు శారడా ' చట్టమునకుంగూడ వ్యతి " “లీక మేనా? మంగమ్మ నా వ్యతి రేక మెంత? నే నెంత*+ ఇందిర $ దాసిని గురించి మా యుచజ్రేశ మేమి? మంగమ్మ £ వాదనలలోంగొన్ని

యథార్థవిషయములు చెప్పరాదు. అవి అసభ్యముగా నుండును

వారివలన యాథార్థ్య ము గోచరించుచుండును, మనమువాదించుట

యనిశనతోడ నే కొన్ని యదార్థవిషయములు వదలిపెట్టి వాదించవలసి

వచ్చుచున్నది, ఎనిమిది తొమ్మి బేండ్ర కే ెలివిగలపిల్లప భ_ర్తయన్న

యూవా. కలుగుచున్నది. ్ర్రీప్రరమసంయోగమును గుజించిన

భావములు లీలగా గోచరించుచున్నవి. ఈ సంగతి యొప్వుకొనినచో

వాదన తరువాత ఇందిర; ఒప్పూుళొన్నాము* తరువాతం జెఫ్పుండు!

రంగమ్మ: నేనొష్పుకొన లేదు: అప్పటికిం బసిపిల్ల లశేమియుందెలియదు,

సీతారామమ్మ: ఆమెను జెప్పరిందు. శ్యామలని అ సంగతి యొప్పు

కొనకపోయినచో నామె ఇచెబ్చదు. మింగమ్మావ శ్యాన లా! నీ

ఇన్నేండ్లు? జ్యా రుల; ఇహ్పుకు పదునేడేంద్హుం మంగ; నీకం బుకుువుం

డన్న యూహ యొప్పటికుండి కలము? శ్యామల సిగ్గుపడినదిం మంగ;

ఎవ్వరము _ చెప్పుకొని మనస్నాక్షి (పతివారికని గలదుకచా!

ఇరువదియొకటవ అధ్యాయము 659 వాల చిన్నవ్వుడే యట్టియూహా కలుగును, ఆ యూవా కలిగినప్పటి నుండి, తదూవహా యేక వృరువవిషయముగ౬ జేయుటకు మనపూర్వులు “అస్ట్రవర్లా దృ వేత్సన్య్యా” యని వివావా మష్పుడే చేయువ.సిరి పదమూ: డేండ్లు వచ్చి రజనస్వలమైనంగాని గార్యము వేయుట లేదు బాల్య వివాహములో౬ దప్పిమి! ఈప్మిల్ల కతిండు భర్తయనుట తప్పా! లజపతిరాయిగా రొకచవోట (దాసినారు ; “బాల్యపువాహము లనలా నింగ్ధండులోనివారు మన మెనిమిటేండ్ల కన్యలశే గర్భా దానములు చేయుదుమని యనుకొందురంట! వారిబేశములో వివా వాము? కార్యము నొకటియేకదా! ఇచ్చట నట్లుకాదుః చాల్యవివా హము దోవమన్న భావనమచటనుండి "పెరిగినది. పదమూండేండగ్రకుం గార్భము చేయుట తప్పైనచ్రోం దరువాత "పెండ్లి చేయట తప్పగును అమెరికాలో. గళాళాలలో6 జదువు బాలబాలికల కథలు _ జడ్జి “లిండ్సే (వాసినాండుకదా! మన 'బేళము నశ్హు తయారుకాంబోవు చున్నది. కామము. (స్రీ "కేకవుకుమైక విమయముగాల. జేష్పుట భౌతిక సుఖముకన్నల బారమౌార్థిక మెక్కువ యన్నది. మనో నియమ మనునది కామభేనువునంటిది.. అది మోతమునకు సాధ నము, సంఘములోంగాసి మతములోలాని మజఖెకచానిలోంగాని మో ెన్ని మాప్పవైనం చేవచ్చును. ఇంద్రియ న్మిగహము మనో నిగ్రహము తద్వారా భక్తి యో, నమో కలుగుటకు ఏలుండెనేని మిరు తెచ్చినమార్పు శిరో[గావ్యాము,

అరువదిరెండవ అధ్యా యమువంు

సుసాని లఇృంగృండు పోయినతరు వాత సింహళముదాశనామెను బంపించుటక6 బోయిన రంగారావుగా రొక లంకిణిని 'దెచ్చెను. అమె పరాసు మనోహారిణి, సుసానీ మనసువమా[తమేహరించెుు. ఈమె యసువుల్రు మనసు రెండును హరించెను, ఈమె పేరు “వియాటి౯, రంగశావ్రు బియ్యాటిసుతోం దనకదివజకు వివాహమే కాలేదని చెప్పెను, సింహళములోనే వారిద్దజకు “సివిల్‌ మ్యూ రేజి” జరిగను కోటపల (గొత్తరాణి వచ్చెను, ముక్కుమొాంద (వేళ్ళు వేసికాను వారు గునగుసలాడువారు, (గొ తృ తగాదా ఫుష్రైుననువాము పరిచార కులు రకరఠయమెపోయిరి, వచ్చిన యాజునెలలకు6 బియా(టికఘుక సుసానీకథ 'తెలిసెకు అమె ఇెన్నపురిలోం బోయి యుందమ నును, రంగారావు వెన్నవురి పట్టండు.. అచ్చటికి. బోయినవో సుసాపీకథ బీయా(టినుక మొదటనే తెలిసెడిది. సుపానీ లండనులోనుండ గా నామెకు రంగారావు రెండవపెండ్లిపంగతి భెవరో న్నేహితులు (నాసిరి, ఆమె మొదట ననువూనింజను. తరువాత న్య్యాయవాదు లనుబోయి సలహా యడిగెను, వారు కధయంతయు వినిరి. ఇది వజశే యొక కువూరుండుండెనంటివిం అతండు రస్కుండు జ్యేష్టుండు. "రాజ్యము విధాగించరాని దనువుంటివి. నీక సంతానము లేదు సంతానము కలిగినను లాభములేదు. "వారు జేవాలయ ధర్మకర్త లనుచుటివి. _ తిరువాన్కూ-రులోననో కొచ్చినొ్‌లోననో యిట్టి యిబ్బందియే కలిగినది. ఇతిరవర్ధ (శ్రీకి కలిగిన సంతొనమునకుం ధర్మక_గ్భృత్వార్తతయు 'రాజ్యార్టతయు. లేదని తీర్పు చెప్పిరి ఇందులో నెక్కువ (పయోడన మున్నట్లుకనిపించదు తప్పించుకొని 'వెక్కిరించుదున్నారు.. రాందగినంత రాయిట్టుకొన్తి మనోవృ త్తిగాం గొంత శత్రీసికొని యింటికి జేకషట మంచిది యని సలహ చ్పరిం బియా(టిసుకు. దనకు మధ్య వ్యాజ్యములు బలిసి కాంబోవు ఫలిత మేమియో నామెకం చెలియను. హాందోూచేశమునకు మటల వచ్చి రంగారావుమించ న్యాజ్యమువేసి తన మనోవృ్తిధఫనము తాను దీసి

ఇరువదిరెండవ అధ్యాయము 661 కొనిపోదునని మజుల హీందూబేశమునకు వవ్చాను+, అచ్చటివారు హీందూటబేశమునకం బోవ్సట యెందుకనిరి, సుసానీ యెందుకో వచ్చి నది, రంగారావు సుపానీకి (వాసిన యృుత్తరములు చమత్కారముగా నున్నవి. సుసాసీని వదలినశ్లు (వాయందు, ఆమె ధనము పంపించు మన్నచో6 బంపించెను. బయలు బేటి వచ్చుచుంటి ననలా రవ్ముని (నాసెను ఓవశేవు పంపించెను,. సుసానీ కరృముకాలేదు. అమె సుబ్బన్న పేంటక వచ్చెను ౪

'తెల్లసవతు లిద్దజును ముఖాముఖం గలిసిరి. ఒకతె కిము దాననని గర్వము; ఒక తకు (ఫెంచిడాననని గర్వము ఫారతీయ (శ్రీని గర్భము పదునారు అేశపోయిరి. నాబ్గుదీనములై నతరువాత రంగారావుశషల దెలిసెను, “ఇక్వురిలో నెవరికో రబుకరికి మనోవృ్రి యిచ్చి పంపించవలయుననిి చివరకు నిద్దటికి నీయవలయునేమో యని యనువూనము కలిగ్గానుుు తనయెశజలలగల (గమ యిద్దజిలో నెవరియం'దెక్కుువ యని విచారించెను, (పేమలేనిచో నుసొనీ మజుల నింతదూరము కాదు*, బియ్యాటినును మనోవృ త్రి యెొంతయిచ్చిన వెడలిపోయెదవని యడి7ను, రంగారావు చియా(టిసుకైనచో మనో వృత్తి తక్కువలో. జేలిపోవు ననుకొనెను, బియా(టిసు కొలంబోలో. నొక ఫరములోం బనిశత్తైె. ఆమెకచట నెలకు నూజురూపాయల జీత, మిత్తురు. ఆమెళొక్యపియుండు కొలం బోలోలగలండు,అతశినివదలిరంగా, రావు వెంటవక్చుట బియా(టిసు!ిష్ణ్ట ములేదు* కానియాశ 'చేతవచ్చెను. ఈ రెండేండ్లన(బచియునపనామెకు నుత్తరములుజరుగు మునేయుం డెను, ఆ యుత్తరములు ఖొన్ని రంగారఠావునకు దొరశెనుః వానిద్వారా యళతండు చర్య జరు పవచ్చును* కాని యతంచేమియుంజేయలేదు, వనో వృ త్రివిషయము వచ్చివవుడు బియాటిసు లొంగి _ మాటాడవలసి వచ్చెను* కొన్ని య్వుత్తరములు రంగారావు చేతిలో ంజిక్కినవి+ తన్ను రెంచవపెండ్లి చేసికొనెను, ఎవరి తప్పులు వారికున్నవి. వ్యవహారము మ భ్యే మూర్ణమున వైసలయ్యెను, నెల కయిదువందలతో6 దృ్తిపడి వియా(ిను కొలంబో పోమను, ఆమెక మజలం బూర్వపు టుద్యో నము దొరకెను (పియాపియులు సంతోషించిరి. సుపానీ వజులం ఫోటకు రాణి యయ్యెను. రంగారావుగారికి. గడ చిన.సంవత్సరము

జ.

662 వేయిపడగలు నుండి యొక మవోవ్యాధి వుళ్రైను, దివారాతములు నిదురలేదుః 'తెల్లవాజులు కరొంగుకంగున దగ్ధుదముం గూర్చుండును, వైద్యులు వాయు ఏమానములమింద వత్తు, మందు లిత్తుకు, తచ్చాంతి కలుగును, - చైద్యులతోచాటు గుణముకూడ నాకాశసంచారము వేయను, శస్త్ర చికిత్సృయెనచో నెప్పుడో లేలియుండునుం దీర్ధ వ్యాధులకు సీర్సిముమందులు చేయుపని యేమి-యులేను. ధనవంతులప చెలులు టైద్యులు పనికిరారు. సవతిపోయిన తరువాత సుసానీకి నొంతకోపము తగ్జి మజుల సత్రీపతులు పొందికగానేయుండిరి. రంగారావు దీర్టృరోగి యయ్యును, భర్త యనుటతప్ప మఠొకటి లేదు. నుపానీకింీ టలో నుండుట యిష్టములేకపోయెను. కొంత ధనము తీసికొని ఏరినివదలి పెట్టి పోవలయునని యామె కూవా కలిగను. మంచిమింద నామె ధనము రాంబట్టం (బయల్నిం చెను, రోగమొక రంగారావృనకుం బరి చర్య చక్కంలాల 'జేయుదుండెను అతండు సంతోవి౦వెరుం రుక్మి ణమ్మారావుగార్కి సరోజినీ జేవిగారి: నగ క ట్టంతయు. (గమ(కమనుగా నుసానీ హ _స్తగతమయ్యెను. జవాహిరీ యామె పాలబడెను, రత్న ములు వజములు, మాణిక్యములు? మరకతములు, సర్వమును " నుసానీ సంగహీంచెను, (ఏళ రెండురోజులకును వేయి? ెందువేల రూపాయల రొక్క. మామె చే£కిం జిష్కుచుండెను, నాగేశ్వర రావును రంగారావు ధనముకొటుకు బీడించును. అతండు మొట్ట మొదట శిస్తు వనూలుచేసి తరవాత నప్పులు కె చ్చిః చివరకు గుజ్జమ లు: నిండ్లు నమ్మి 'తెచ్చియిమ్చుచుండెను, కాలము గడచినకొలంది రంగారావు మంచమునుండి లేచుటయేలేదు.. దివాను పాఠికలడలదాన నప్పు చేసెను. అందులో నిరువదిలత్షలు నుసానీచేతికిం జిక్కాను. అది రత్న ములు నగలుగాకం

మటీయొకనాండు రంగారావ్రనప వ్యాధి యెక్కువయిన శ్లు తోందెను. అతండు జీవించం డనియే యంద ఆలేకొనిరి వై ద గ్భలకలా బోసినడబ్బు పోయకుండల బోయుచున్నారు. రానుపోను నై లుఖర్చులే వేలగుచున్నవి, ఆయనకు బరిచర్య సెయుటకు. బదిమంది దొర సానులయిన యుపఛారికలను నియిమించరి, 'వారందటు జమిందారు వద్ద ధనము నంపాదించుచునే యుండిరి.

ఇరువదియవ అధ్యాయము 668 హరప్పకుం బందొమ్మి దేండ్లు దాంటినవి. అఆతండు సన్నగాం (దాచుపామువలె నుండెను మొగములో రాచకీవి (శ్రమ(న్రమాఖి వృద్ధి పొందుదుండెనే కాని తజుగపోన్చటలేదు, అయన తండినొక సారీ దూదుటకుం బోయెను, గదియంతయు౬ శెల్ల సరిచారికలతో నిండియుంజెను, వారప్ప ెల్లని పట్టు జరీ తలగుడ్షతో: మెకలోని రత్న హారముతో, ఖద్దరు చొక్కాతోల జెంగులువాజుం. గట్టిన పొందూరు జరీ పేటంచువోవళితో , గదిలోనికి వచ్చినంతనే పరిచారిక లందజుకు భయ(గ_స్నృలె దూరదూర మొటేగిరి. రంగారావు వారధి యారంభించిననాంటనుండి కుమారుని దెస సానురాగం డయ్యెను, వారప్పనాయండు వచ్చి తండిపాదను లయొద సోఫామోందంగూర్చుం జను, కుమారుల ' డెట్లున్నిదని యడి7న, తం(డిదృష్టి మా(త్రముచేల తన (పేమయు6 దన దీనస్థతియు6 (బకటించెకు, వారప్ప యరగంట కూర్చుండి నమస్కా-రముచేసి వెడలిపోయెను, పోవుచున్న - వారప్ప వంక సుసానీ చూచెను, వేయిమంది శశ్రవద్త లట్లు నడవలేరుం ర్ట బ్హభాలి! యిపీయా భారత చేళపభువు లనంగాం బూర్వ మిట్లుండెడి వారు కాబోలు! వెనుశనుండి చూచిన హరప్ప భుడస్య_ంధము కఠి నమ్రై యయఃవీకమువతె నుండెను, చాల బలహీనుండుగాననుకొన్నా “కేమి జనులు? సుసొనీ కానింక స్వ చేశమునకం బోయిననే బాగుండు నని యనకొన్నదిం రంగా ర్యాతోం జెప్పిపోవుటకూ 1! ఇచెప్పకుండం బోవుటయా? అతండు మల్చికొందక మునుపే పోవట నిశృయమెనదిం తరువాత నైనచోం దనకు దమ్మిడీ చిక్కదు చేతిలోనున్న (వళి గవ్వయు6 దనయుద్దనుండి పోవును. ఇప్పూడే పోవలయును, వెప్పిపోవు టయో 'ెప్పక వోవుటయా! చెప్పిశచో రంగారావు పోనీయందేమో! ఇప్పకండంబోయినచో దొంగతినము కన్సైద రేమో! కానిమ్ము, ఇప్పియే పోవలయునుం తరవాత నాలుగునాళ్ళకు రంగారా వేకాంతముగా నున్న ప్వూకు నుసానీ “నీవు వ్యాధిగస్తువవైతివి నా తంగడియొక్క-ండు, మునలివాందు, అందుకనియీ "నేను వెళ్ళి ₹0జేం్లవజఅకును రాలేక పోయికిని, నేను వూ చేశము పోయెదను, నీప వ్యాధి నెమ్మదించి

66౮4 వేయినడగలు

నంతనే (వాసినవ్లో వచ్చెదను అని ఇెప్పెనుం రంగారావు దీర్ధ ముగా విచారించి యంగ్‌కృతి యొనలసను, తరువాతవారమురోజులలో నుసానీ (పయాణము నిశ్చయించెను. రంగారా వొక సాయంకాల" మున నాగేశ్వర రావ్రను బిలిచి యేకాంతముగా “సుసానీవద్ద నిరువది లవలున్నవి. కోటలోని జవాహీరీ యంతయు నామెమొద్ద నేయున్నది. ఆమె యింగ్గండు పోవుచున్నది. అంత ధనము పోకండ6 జూడుముూ అనెను. నాగేశ్వరరావు “(ఫయన్నించెవినని నెడలిపోయెను, మరు నాండు సుసానీ నిద్రించు గదిలోని కొక కాసావానిని రాశిపూటం దొంగిలించుటకుం బంపించెను. నుసానీ మేల్కొనియుండి విసోలు మావించెను, వాండు పారిపోయి వచ్చాను, సుసానీ (పయాణము దానివలన నొళరోజుముందుపజెను! జేష్టు సుసానీ పోవుననంగా నా మధ్యాహ్నము వరప్ప సుసానీ గదిలోనికి. బోయెను, సుసానీకూప్పు న్నది వారప్పను నివ్వెజపోయి చూచెను, వారప్ప "తానొక సోఫా మిోందల గూర్చుం డెను, వారప్ప యనెను ీనా తండి యిరువది లత లప్పూచేసి నీకిచ్చెను కోటలోని జవాహీరీ యంతయు సీ పర్ణ యైనది. హీందువులు మి రనుకొన్నంత ధనవంతులు కారు మహారాజు 'లేమో నాకం దెలియదు. జమిోందారులవము ; మేమింత వ్యయపెట్ట లేము మా తండడీ 'రాజ్థిమునకు వచ్చినది మొదలు సర్వమును వ్యయమే. చేసెను... నెను తక్కిన ధన మడుగను రత్నములు; మాణిక్థములు నడుగను, మా సాయనమ్మ గారివి భూ తని గారివి నగలు సీదగ్గజ నున్నవి. అవిమా[తము లండనుషం 'జేరవ్చు అవి లక్షరూపాయల. విలువ చేయును. "పాలిక ముప్పది లతులు పట్టుొనిపోన్చు నీవు నాలతరూపాయల వెలగలనగలు నాకిచ్చి "వేసించ్రో నష్టములేదు, నేను వాని వెల చూచి యడుగుటలేదు, అవి నా కీయనలయును" అనెను నుసానీ దీర్ధ్యముగా యోచించెను. వారపష్ప మొగము తేజోవంతమై, యొకద్భృథ మనోనిశృయ నూచళ మై యుండెను సుసానీ యాయదనుకొమ్మః వారన్న యేమిచేయను 1 ఏమి చేయలగలండు? ఆమె మొగములొ దిరస్కారభావ ముదయిం వెను, అతండన్నట్లు లతరూపాయలతో. బోవ్రనది యేమి? అతండు తళ్ళి నగకట్టడిగినాయం న్య్థాయముగానే యన్నది సుసానీ మొగ

81] ఇరకువదిరెండవ అధ్యాయము 665 ములో జూలికనయడెను, లతరూపాయ లెందుకు వదలి పెట్టవలయును? ఇంగ్లాండులో.€౬ చానొక "పెద్ద డచెన్‌ కావచ్చును. అమె మొళవములో దురాశ గోచరించెను. ఇచ్చివేయుదమనుఫొన్నది, అమె మొగము మాచి వారప్ప తనకోర్కె. ఫలించిన దనుకొనెము. ఆమె మనస్సులో మజుల వెనుకాడినది, వారప్ప యామె మొగముదూచి సం దేహ వజెను, హరప్ప “నేను మజల సాయంకాలము వత్తునా? ఈ లోవుగ6౬ విచారించుకొనవచ్చు ననెను సుసానీ బయటికిలోయి యిద్దజు "సీవపలను చిలిచెను వారు వచ్చిరి. 50కు పెద్దపెక్రైలు చూమీ వారప్పతో *ఇవినో తీసికొని పొండు అనెను ఆయన తన వద్దనున్న నగలజావితాలు. తీసి సెళ్తైులు 'తెజీవించి సరిదూచెనుం అన్నియు నున్నవి. జూబితాలో లేని ఒక సువర్ధాభరణము సపెళ్షైలో నుండెను అతం డది త్రీసి *ఇఏ3 జావితాలో లీదుః మీాజే' యని యిచ్చివేసెను. పెశ్షైలుపట్టుకొని సేవకులు నడచిరి. హరప్ప పోవుచు నుసానీ వంక నొనచూవు చూచెను. నుసానీ కలవరపజెను. ఇత జేమి వుకమంకు! తనకుం గృరజ్ఞృత మైనను జూపలేదు. కరస్పర్శ .ేయండుం శిరస్ప్సువంచండుం నోటితో మర్యావ నాచరించండుం తనవంక నొకదూఫవు చూవెను. అందులో (బసస్నత లేదు. వినయము "లేదు."-దయలేను- మెచ్చుందలలేదు- వమున్నదో తెలియలేదు. ఎందు కట్లు బభూవను? వముతొక సైనవోం దన యాడార్యమును మెమ్చకొని ,యుంమరుః ఇతశండు తానేమియు. విశేవసణవతి కాను నటించెను, మరునాండు సుపానీ బయలుజేరినది. పోలీసు వారికిం గబురంపీ తన సామానుకు చానును బరిరశ్షితముగా మదరాను చేపటకు సాయ మడిగినది. నాగేశ్వరరావు మంచి వంచకుండు. ఆమెతోమాట్లాడు టకు బోయినట్లుపోయి గదిలోనున్న కొన్ని పెళ్లైలుు వానికి వేసిన "తాళములు చక్కలాం, బరీశ్చించి మూచెను, *, పరిచారికలు కొందటి “శాళలు పెన్సైను. సుసానీ మదరాసు చేరి భనమంతయు. బెళ్షైలరూప ముగా సరిచూమళ%ొని బొంచాయి. వేరిను,.. కొలంబో మార్చ మిది .వజకు రెండుసాన్లు పరిచితమైనబే, అమె బొంచాయి చూడలేదు. మజల నిచ్చటికి వచ్చునో; రాదో!, బొంబౌయి ేంగినదాి అచట వారమురోజు లాంగినది. ధనమ౦తయు చ్యాంపలో వేస్తి _యింగండు

666 వేయిపడగలు

'జేరినతరువాత నచటం దీసికొనవద్చునని "పెళ్లులు "జెర వి - చూచెను, సగానికి సగము 'రాళ్ళగాం గనిపించెనుం రత్నము లెన్నో "లేవ్రం ధనము పది లతులే యున్నది, నుసానీ గాబరా పడెను; తక్కిన పెళ్లై "లేమైనవి! "పెళైులిచ్చటనే ంయువ్నవి కదా! ఇందులో ధన మేమై నది! హిందూ దేశస్థులు గొప్ప గారడీవాం(డు! సుసానీ యా మాట నిజమే యనుకొన్నది, తక్కిన డబ్బు మాత మెందులకు మిగిల్బి౦01 అసలు దొంగతన మెట్లు జరిగినది? ఎవరితో ఫిర్యాదు'చేయవలయును? ఎవరిరూద? అన్ని ఏతుల నాలోచించి *దంపి సమ్మక బొక్కినచబే కూలి యని సరి పెట్టుకోని యూన యొక్కెను,

• క శ్హావర్శిగా వారప్ప నాగేశ్వరరావు జరిపించిన కధ విసెనుం ఆయన మనస్సులో నొకసగము జుగుష్ప్ర, యొకసగము మెప్పు దలయు నయ్యెను. ఆయన నాగేశ్వకరావుగారితో మాట్లాడక రాధా కృష్ణయ్య గారిని బిలివించి యాయనతోం బదిలతులు వెంటనే యషప్వు తీర్చవలనినదిగా నాగేశ్వర రావునకం జెవ్పించెను, దినా నన్లు చేసెను, దినాను వారప్ప వ్యగగతిప నంతోమించెను, కాని తనశేమి లాభము _ అది ధర్మారావువకు లాభమేమో |! శేమన్టీ మళతేమున శేరి లాభము 1 శంకరునకు లాభమేమో! తన (పార్ధనా మందిరమున *ీమవి లాభము 1 వేణుళోపాలస్వారుకి లాభమేమో! తన క్రాలేజీకి నేని లాభము! (కొత్తగా వేదవారకాలలు కట్టించినవో వానికి లాభమేమో! నవమి లాభము? (వాంతది కలిపి యిరువది లతల యప్పు సాలునకు వచ్చు నది యాలు: తలు, పూర్వమైనచవో నాలుగు లత్షులే

హరప్ప (కవ [క్రమమగాం గోటలో " నధికారి కాంబొచ్చెను* అన్ని పనులలోను దానే బోక, ప్టము కలిగించుకొనుదుంజెను, ఒకసారి బయలు బేట్సి పదిళాణాలకం బోయి తనిఖిచేసి వచ్చెను. తనకున్న యూళ్ళు, "రావలసిన శిస్తులు) వనసూలగుచున్న వై సము గుమాస్తాలుః వారివారి జీతములు--సర్వమును గనుంగొనివచ్చెను. కాణాలకం _ బోయి లెక్కలు వివారింున జమిందా రిదివజకులేంయం అందరును వారప్పవాయండు మజుల జమిందారీని - గొంతవృద్ద చేయు నను

కొనిరి. ఎచటినైన లోపములున్నవని తోంజినేని వానిని గుటించి నాగేశ్వరశరావ్రగారికి జాబు (వ్రాయిను ఆయన మొదటి రెండు

ఇమవదిరెండవ అధ్యాయము 667 మూండుసాన్లు సమాధాన మీాయలేదు హరప్ప యా లోపములను వెంటనే మతియొక యథికారి చేత సరిచేయించెను, చేయించి వారికి జీతములో ముదరాయివ్పించెను, తరువాత జరుగుపని వఏీరిజీతమ లో విజబుగంోయించుటు ఈపంగతి నాగేశ్వరరావు (గహీంఇెనుం వ్యవహారము మించివచ్చిన దని హరప్పనాయని కనుకూలముగా'నే వ్యవహరించ నారంభించను. వారప్ప సర్వాథికార మవలంవి౨చు చున్నాండని రంగారానృతోం బోయి నాగశ్వర రావు ఇప్పెనుం రంగారావు మాన మవలంవించెను. తాను మంచములోనుండి లేవ లేయం "తెచ్చినభార్యలిద్దజును జెజొకదిక్కునుబట్టిరి. కమూారుండు వ్యవహారము బయూమకొనునేని గావలసిన "దేమున్నది కొన్ని యూళ్ళలో శిన్తులు వనూలు కాలేదని నాగేశ్వరరావు దావాలు "వేసెను, చివజుకు డావాలకైన ఖర్చులు వచ్చిం శిస్తులకన్న సెష్క- వైనవి- హరప్ప లెక్కలుదూచి “రై తులవద్దనుండి చ్రిస్తులు నార్టయ ముూా రాయిట్టవలయునే "కాసి నా్యాయస్థానములపండబ్బు లోయ రాదుం

" ఎచట డబ్బు తక్కవ ఖర్చగునోః యేఏి లాభమో మొవటనే బూచి. విచారించవలయునని నాగేశ్య రావునకు6 గాగితము (వాసెనుః దివానునకు (గమముగాం దన యథికారము నన్నగిల్లు చున్నట్లు 'తెలిసెను. తానే రాజీనామా యిచ్చి వెడలిపోయినవో చాగగా నుండునినుకొ నిను కాని రంగారావు (బడికియున్నాండన్న యా (పాణములను వదలలేక, శ్రేకరిపట్టణ మిన్న (గామములో6 బోరంబోకలోం జమిోందారు”గారివి ర0డు తుమ్ము లుండెను, (పక్క నైతు తుమ్మలను నొట్టుకొనిపోయి. తనదొడ్డిలో వేసికొనెను, చివానుగారు వైతుమిోంద చర్య జరిపెనుం తుమ్ములు “౦ండు నమ్మి నచోం బది రూపాయలు వచ్చును, చివరకు లెక్క చూదుకొనుసరి శీంబదిరూకలు ఖర్చయ్యెను. హరప్పనాయండు *“మజల6ం దమ రు

' చేసి౭రి. రైతు రెండుతుమ్మలుకొట్టి కొనినందువలనజమిందారునకు నష్ట్యమేమి! పళ్లెటూర8ి రైతునకు వంటచెజప నసమకూడిన క్లైనది, తక్కిన యీయిదిరూక లెవరికింబోసిర? వ్యక్థవుల జదువులు చదివిన నా్థాయవాదులకును? నార్థయస్థానమున కేగదా! నాక చెలియకుండ! దమరింక నే వ్యాజ్యమును దయచేసి చేయవలి దని జూబు (వాసెను*

660 పేయివడగలు .-

నాగేశ్వకరా వనుకొనెను ఈ జూబులో చదువులు వ్యస్థ మనుటం గూడి నిందులకో? తాను పెట్టిన కళాశాల యట్రిదని నిందించుటకా? తన యుదో్యోగమ తోంాంటు కళాశాలకూడ మాసిపోవునట్లు తోంచి నది. హరప్ప యాచ్రోకీ$ీసి 'బెజవాడలోనున్న " తమ వకీలునకును నాగేశ్వర రాన్చగారికిని మై(తియో బంధుక్వమో యున్నట్లు అెలిఫి కొనెను హరప్ప యనుకొనెను నాగేశ్వరరావు నీకిమంతునివలె నటించుచున్నాండు, తాను (పభుభనము తక్కువ తిన్నదిలేదు సీకియంతయు. దన కీష్టములేనివారికి నుద్యోగము లిప్పించకుండుట లోను; సాహాయ్యము చేయకుండు బలోను గనిపించుదున్నది. ఈయ నకల శేవన్టీనుత మను దొంగకోటు దొరకినది. అది కప్పుషొని దుర్నీతియను కుష్టువ్యా 3 మైకిం గనిపవించకుండల జేయుదున్నాండు. హరప్పనాయండు న ర్యాఫికారియెనాండని తెలిసి కళాశాలలో పన్యాస కులు నాయనితోం దవుసంగతుల ఇన్పిఫొన నారంభించిరి (ఏతి వాండును (బళ్ళ కముగా వహరప్పతో మాటాడవచ్చును.. వారు వచ్చిరి. కళాళాలలోని శిశ్షాపద్ధతి చెప్పిరి విద్యాష్థలు నాగేశ్వర "'రావుగారికి గూఢచారులుగా నున్నారు. ఉపన్యానకుని మోద వారు వితూరీలు. చెప్పుదురు. న్రై_స్తవమతమును. గాని శేమన్టీ మతమునుగాని, (ువ్మానసమాడమ ను గాని యేమియు నన రాదు (పాఠ్థనామందిరములో హీందూమతమను వారు నిరసిం తుపం ఇఏి యితర మతమును నిరసించినట్లు కాదంట! వారు నిర సించినదానికి హిందువులు సమాభానములు ఇెప్పినచో నది యితర మతములను నిరసించుట యింట! ఉపన్యాసకుండు విద్యా్థలతోం గలసి మెలసి యుండ రాదుం శ్థాసులలో నివ్వరాదు, చమళత్కె-ర మాడరాదు, వారిలో జీవ ముంజఠరాదు. కళాశాలలోనికి శవములు "'రావలయును) శవములు పోవలయును, అధునికనాగరకతను విమర్శించ రాదు నేటి విద్యా పద్ధతిలోల దక్కిన సర్వశాఖలయందును సర్వో త్కట్చష్టత యున్నదంట. ఉన్నచే యనుకొందము, ఒక చేదైనను తనకునచ్చనివి చె ప్పి జేని వాని యూయువు మూడిన శ్లునా? ఈ బేశములో వాక్స్యాశం(త్యము స్యూతముమా[త మున్నది" దేశములో నెట్లు న్నను చివరి కిట్టి సంస్థలోంహాూడ నది లేదుః _ శావప్వాతం(ళ్య మ?

ఇరువదిరెండవ అధ్యాయము 660 వాక్స్య్వాతం! త్యము "పెద్దయధి కారులకు మామే! తక్కినవారి దెన యుత్తి తిమాటం ల

ఒక సంవత్సరము గడచువజకు వారప్పనాయండు పూర్తిగా నధికారియయ్యెను, సర్వవ్యవహోరములు నాయనయే మూదు చుండెను, తాను సొంతమ.గా6 జూదచుహొనచుండను, అందుచేత నితరలకు నెదురాడలేదు.. కళాశాల శ్రీసివేయవల్నెనని హరన యూహిం నుం ఈట్బను దొరను బిలిచి ముందునాటినుండి కళాశాల యయుండదనియే చెప్పను. ఒకసారిగా నెట్టు తీసివేయట యని యూట్సను దొర యభ్యంతరముచెప్పెను, హరప్ప “విద్యార్థలంద టికిని (టాన్చుఫరుసర్షిఫికె ట్రిచ్చి పంపించవచ్చును దోష మేరియు. లే దనెను, మిా మిషనరీలు కళాశాల కొందు శీమో కనుగొనుిమ నెను చం(డారెడ్డిని చిలిపించి కళాళాల వదలి వేయంబోనవుచున్నాము మ్‌ా -వురపాలక సంఘమువా "ేమైం6 డీసిషొందురా యని యడిగను కళాశాలాకంబంధి సర్యో క్య్యాగులకును.నోటీఘు లిచ్చిరి. బ్యాంకులో గగభాశాలవి రెండులతు లున్నవి. స్థలము మేను కుర్చీలు బెంచీలు పైన్ఫు సామానులు సరర్గమును = దిలత్షలు వెలగట్టి - ఫపం్యడెండులమ్‌ 'లెవ రిత్తురో వారికి గళాళాల సర్వము. వి(కయించునబ్లు వెల్లడి చేసెను” ఈట్బను దొర మిమంఠీంలతోం గ ళాళాలను గొను (వయత్న ములు చక్కగాం జేసిళొనుట కున్నుఖుండై యుండెను ఈ లోవ్రగా "రాచరికమువారియొద్ద నుండి (గావుములోం గళాశాల దీసివేయుట “యభివృద్ధికి భంగకరమనియుః ' జమిందారుగారు _విచారించవలసి యుండుననియు సలపహోనచ్చెనుం హరప్ప నమా ధానము(వాయించెను “ఎస్టేటు మింద బుణము లెక్కవైనవి, ఎన్టేటు (పస్తుతములో వ్యయము భజింపజాలమ: రాచరికమువాకే ధనమ ఛాలక రాజ ,_మహేం(దవరములోని కళాళాలమూసి వేయవల యుననుకొనుచున్నారు కదా! అన్లు మాకను ధవము చాలుట లేదు, ఈ సంగతి చ్విత్తగించ వలయిు" నని, మిమనరీవారు బేరమాడిరి. పదిలక్ష లై నచోం గొందు మనిరి. స్థలము సౌధము? ై(బేర్కీ పైన్సుయాప'రీటసు పదిలక్షలు ధరకట్టుట చాల చవక (బే రెండులతుల వెలకలది యున్నది. నాగేశ్వరరావుగారు న్‌! (గోర్‌ మిందనే ధన మెక్కు-వపెట్టిరి,, సైన్సు

670 వేయిపడగలు యాఫకేటసునకు నీ జళాశాలలో నున్నంత సామా(గిమ తియొకచ్రోట "లేదు, పదిల లెక్కువకా పం తుట్టతు నకు మివనరీలు పం(డెండు లతలిన్చి కళాళాలం గొనిరి, హ5ప్ప (పండెండు లతలును బుణము తీర్చెను. దగ్ధజదగ్దఅ నింళను బవెలతులు లుంజెను

"ఒకనాండు వారప్ప తండి యొద్దప బోయి *మోరు తెలంగ .మందులు వృచ్చుకొనవలయును నాలుగ్రై చేండ్రు వరయసగాం బు్చు కొన్నచోం దప్పకుండ గుణము కనపింది ననెను రంగారావగా రూరకుండెను. ధర్మారావు రాజకేఖరశా్త్రి యని యొక నొప్ప యాయుం్వేద వైద్యూనిం దీసికొని వచ్చెను. హరిప్పః రంగారావు 'ధర్మారావు; వై ద్యుండును గూర్చుండిరి.

రంగారావు; వమండీ! మిావద్ద మంచియావమభములున్నవా! శావధములు మిరు సరిగా వండరి,టటగదా? రాజకేఖరకాత్రి ; పాలించు (పభు వుంజెనేని సరిగా వండ కేమి! ధనమునకు వెనుక6 దీయనిచో సావకాశముగా నౌవమఫములు వండి వాని గుణమునకు నమాధానమిచ్చెదను, అయ్యా! (వభువులుః ధర్మము పాలించినచో; లోకమున దోవ ముండదు పూర్వము తమ సంస్థానమ లో జరిగిన కథయీ యొకటి చెప్పెదను వినుండు; “ఒళ(ావ్మాణుండు పేదవాంగ్లై కళ్షైలు కొట్టుకొని జీవిందుదుండెనంటం అతిండు క క్రైలమోవు న్నె్సిని6 కొట్టుకొని నిలుచుండి మూ్రవిసర్జన చేయుచుండెనంట వరివార నాయందు దుర్గోపరి భాగమున నిలుచుండి యశనిని జూచి పిలిపించి “వమయ్యా (ధావ్మాణుయా! తిన్చన్నూతుండ వై లి చేమి! స్తుచ్భుల శన్నను - గనాకవ్షమైవోలివి అనెనంటం (బావ్మాణుండు “'యవభా! చీరుు సీేదవాండను, కళ్షైలమోవు శ్రిరన్సునుం - దింవుకొన్నచో మజల నెల్సెడివాండు లేంయు,.. ప్రభువు నాకు భోజనము పెట్టునేని నే న్తుత్తమద్విజుండ సగుట యుంతసే' వనెనటం వారిహగనాయండు వాని దారవ్ళతులను. బోమీంచుచుండెను వ ఆలం నొన్నాళ్ళు" గడచిన తరువాత నొకనాయయ నాయండు సౌధోవరిభాగ మెక్కీ యూడలాం ఇెజువు గట్టున నొఠ (దావ్మాణుండు' తపన్సు చేసి కొనుచుండెను తన ఇండ తగులుముండుట చేత నతం దంగవత్ర్రమును వైకెగుర. వైచెనుం అది. నాల్దు ఇంగులును

ఇరువదిళండవ అధ్యాయము 671 మేప్రలకు6 జుట్టినట్లు గాలిలోవి_స్తరించి యాయనకు నీడ పట్టుచుం డెను అదిచూచి నాయండా (బ్రాహ్మణుని. దీసికళొనిరమ్మని పరిచార కుల నంపెను, వారు తిరిగి వచ్చి (దావ్మాణుండు ఆరానన్నాండనిరిం నాయందే నడచి (ఛావ్మాణుని యొద్దవ బోయెనంట! ఆయన యా (ఛావ్మాణుంో! రాజు ఏ వమయ్యాా! నీ దార ఫుత్తు్రులను నేను పోమించితిని, నీ వందువలన6 దపన్సు చేయుచుంటివి. నేను పిలిచిన రాంాడ దా? (బావ్మణుండు ఏ చేయు తపస్నులో నాల్గవ భాగము. నీ కెట్లు వచ్చుచున్నది. నాపై నీకింం. (పభుత్వ మేమున్నది! ఇంగ్లీషు డాక్టరులను జూడుండు 1. వారికిం ద్త్వము "కెలియదు నాడి తెలియదు, వమియుం డెలియదు* చివ్న ములలు బట్టి వ్యాధికి మందిత్ర్తురు. చొమధము శరీర త_త్వమునుబట్టి యీయవలయును* వాత విత్త శ్రేష్మములయం దొకగుణము. విబ్బం భించి శరీరై క జేశమున నొక వ్యాధి దన్మించును, ఆ వ్యాధికి మూల మైన దానిని నిశింపం జేసినచ్రో నావ్యాధ నశించును వ్యాధి మొండి “ట్టు వంటిది. వేరుంచి కొవి్యలు నజీకినచో వట్టి మాడే మజల జి ఖర్చును. అట్టి ఇంగ్లీమ'వై డమే 'రాజా(శ్రయమున వృద్ధి. బొందు చుండలగాః, వివ వ్రవతారమెన ధిన్వంతరికృత వై ద్యమును, జరక మహర్షి కృతి స్ఫూతైమును బని సేయివా? పతి(వతమైం భార్య యితర క! శ్రీల యంతిమా (తి మి. పశరించదా యనెను రాజజేఖర సాస్త్రిక రంగారావు వా క్చాళ్య (శ్రీలను వివాహమాడిన మాట "ఇలఎుదు వదొ ధోంణలో ఎ వుట యనెను, రంగారావుగారికి గోపము వచ్చెను హరప్ఫనాయండు -తల వంచెనుః ధర్మారావు కొంచెము కలంత పడెను హరప్ప: శాశ్రిగారూ! తమరు జేవు దయచేయ.6 డనెనుః మువ్ట్వరుని లేచి వెళ్ళిరి; ధర్మ్యారావుతో వారప్మ “శాత్రిగారింక మన వద్దప రాకన్నజలోదని జప్పినుం "రాబ శేఖర కాద్ర్రి వెడలివోయెను.అజు నిలలుగడ చి:వి.వ్యాధియ క్రైయున్నది. ఒకనాండు వారప్పనాయండు రై లులోం జెన్నవురికిబోవుచుం డెను, ఒక వ్యవహారముమిందంలోవలసివచ్చినదిం ఆయన మొదటితరగతిలోనొక పరువ్రవిాంద6 బండుకొని నిదురవో వుచుండెను, ఉత్తరీయము మొగ

672 వేయిపడగలు మున గప్పూొనియుండెను. కొంతసేపటికి మెలంకువ వచ్చిశది, ఎవరో యిద్దజు రెండవ వైవ్రునం గూర్చుండి మాట్లాడుచుండిరి, వహారప్ప య్వుత్తరీయము ముసులఏ దీయక వినుముంజెరు. మాట లిట్లు వినవచ్చెను. అయ్యా! మా శేవి? మేము వై ద్యులము, మోకు ధన మెట్టివో మాః విష్య యట్టివె. :. మికు ధన గర్వ ము్న్నుచో మోాక్ర విదవ్యా గర్వ ముండును _పెద్దావుర రాజులు; “తెలుగు బేశము నందలి స.స్థలు మాంధాత (సవళిమముగాధ పాలించిన (వభువులు. వారు శింబరదీవి మొవలు సము(దత్రీరమున రెండు (క్రోసుల వొడుగున( బూర్వము "పెద్దవనము 'వెయించి; ,ఓవధులు పెంచెడి వారుం చర్నా్యపగడవా 'రాస్ట్రాన వైద్యులు, వార మహో (దళిభులు. "పెధ్రావ్రుకమువారి వియ్యంపలకు చబ్బు చేసిన “'దనంగ్కా వీరు తమ యాస్థాన వై ద్యులను బంపించిరంట! వియ్యంక _ లును జూమిోందారులే. వారు శయ్య మోంద నుండంగా, వైద్యుడు బంగారవు ముచ్చె తొడిగిొని యా పాదము జమిందారు శయ్య మోందల బెట్టి నాడి చూచుటకం జేయి యి మ్మ నెనంటం జమిందారు కోపగించి, చేయి వెరుకకు లాగికొ నెను వై ద్యులు వెడలిపోయిరి అబు నెల్లలై నతరువాతం ఇళ్ధావురము రాజు వియ్యంకుని జూచుటకు6 బోయెనుం వ్యాధి యక్షు యుండెను మా వైద్యులు వచ్చిన తరువాత. గూప వ్యాధి యశశ్లు యున్న దేలి యని రాజుగారు (వష్నించిరి. ఆయన “ముచ్చెకాలు తెచ్చి "సెడ్దమిందంబెక్టైనుం మేము వలదంటి మనిరి. 'పెద్టాప్రకము (దభవు “వార ధన్వంతరి ' “యప "రావతారము, ఆయన సామౌవ్వమ్లువు, మనము వట్టి మానన్రలము* అందులకే వ్యాధి ఇట్లున్ని ద ననంటం వైద్యులు మజల వచ్చిరి. మజల నాయన ముచ్చెకా లన్లు సెజ్టవై నుంచను నాడి చభూవెను, *అజునల లాలస్యమెనది గనుక వ్యా ధికదురుటకారురోజు “లాలస్యృమగు” నని యామఫ మిచ్చెనంట! ఆరు రోజులలో గుదిరెను “'(పభుు విద్యల కీయవలసిన గౌరవము విద్యల కీయవలెను. - తనకు "ధన మున్నదెని తనగారవము "తాను పోవ్చట లేదా? హరప్ప మునులు తీసి చూచైను.. మాట్లాడుచున్నది రాజకేఖరశాత్ర్రిగారు. వార వ్నను జూచి -శాద్రిగాప “అయ్యా! తమరా! నాయనగారికి వ్యాధి

685] ఇరువదికెండవ అధ్యాయము 678 నెమ్మదించినదా అండి” అనెను వారప్ప *తమరు తమించవల యున.. నేరు చెన్నవ్టరిరుండి వ ఆల నెల్లుంది వచ్చెదను, అచ్చట మా సౌధము నమ్మి వేయుచున్నామ = చెమరు నాల్దురోజుతలైన తరు వాత మా కోటటఖ దయవేయవయునుి అనెను శాశ్రిగారు “చిత్తము, చిత్త మనిరి

నాల్లురోజ్యులె న తరువాత శా్తిగారు రాలేదు నాయండు తండితో మాట్లాడి '“ళాత్తిగారు లోకోక్షిగా " నన్నారంట, తమించు మన్నా” రని చెప్పల, రంగారావు సరీ యనెను, హరప్ప “కుదర్చినచో నాయనయ్‌ కుదుర్చును,. వారి చేతిన మజులం దవరు మందు వున్చుకొనవలయును అని మనవి చేసెను. రంగారావు గారు వ్యా ఫవలన ఇశాధ పడ లేక వవూనము వహీంచిరి. ధర్మారావు పోయి శాత్రుగారిని మటిల6 'దెచ్చాను* వాశ్రిగారు వైద్యా మారం ఛించరి. ఆయన *యీ వందు వాడుచుంటిని. జేవు (పొద్దునే గుణము కనలంబడును అని చెప్పి మందు వాడును జౌమధము వెప్పి నట్లు జవా బిచ్చును, వహరప్ప “వ్యాధి యొన్నాళ్ళలోం గుదుర్దు రని యడిగను. శాశ్తి గారు “వ్యాధి (పారంభించి పదునాజేండులు కావమృచున్నదిం మూండేండ్ల నిండి ముదిరినది "50డేండ్లయిన నౌామధసేఎ చేసినలాని కుదర” దినిరి, అంగీక్ళకి వచ్చివదిం

నాగేశ్వరరావుగారు రాజీనామా యిచ్చిరి. (తి చిన్న వమమయములోను నాయండుజో!్‌ స్ట్‌ము కలిగించుకొనుట కాయన యిస్ట్ర పడలేదు. హరప్ప ధర్మా రావును “మిమ్ము దివానుగా "వేయుదు” నని పిలిచి చెప్పెను*

ధర్మా రావువ “నేను తమకం జిన్నతనమునుండి దివానునే. మా వూర్వు లందు మి పూకుర్పంకు మంతులు వారు జీతము బల్తెము లేని కొలువు చేసిరి, నేను జీతము మామే లేని కొలువు చేయు చుంటిని. బత్తెము పది పదునొకండచేంక్షనుండి ముట్టునున్నది, మిరు నాకు జీతము దమ్మిడీ యిచ్చింను వుమ్బళషొనను అనెను. వారప్ప 'నే్య్రములలో మై(ఆయో) కృతజ్ఞత యో, యాదార్య మునకు మెప్పు దలయో పొలుకులందు మినుకుమినుకు మనెను.

67% వేయివడగలు

హరప్ప "తాను (పభువు నై తినని 'కెలిసికొనెను. ఇంక మాళ్ళ కర్మ చేయవచ్చునా? స్వారుకిం గల్యాణము చేయవచ్చునా ? హర ప్పకుం దనయందు6 దనకు నమ్మాకము కుదురువజుకు నాహాఢమాసము వచ్చెను స్వామికల్యాణములు వై శౌఖవూర్ణ్మిమకు జరుగును, పదినెల లాగినలాని కిల్యాణమునకు వేళ రాదు. కర్మలుకూడ నప్పుడే,

ఇరువదివవూ(డవ అధ్యాయవలు

కమారస్వామికి బుతోదయము; నుద్యోగము నొక్కసారి యయ్యెను. కాలేజీలో నతండాం(ఫో పన్యానకుం డయ్యెను. సెలప నూటవాతిక రూపాయలు జీతము, అతండు జెలుంగులో బె, వ, పరీతు యిచ్చి యేండాదిమైనది. ఈ యేడు ఎన్‌, వ, పరీతకు వెళ్ళును అతండు సంభుసంస్కార వివాహముచేసికొనుట నివనకీల కాలేజీలో నది ఎమ్‌, వీ ప్యాపై నంత గుణ మిచ్చెనుః కొడుకునకు ధర్మారా వని పేరు "పెళ్లైనుః శ్యామల కొడుకును *మా గురువ్చగారు అని వీలు చును, పమారస్యామి యొకనాండు ధర్మా రావుతోం దన కొడుకును ఆపి *'మాసష్టరుగా రూ; మనవాండేమి సామాన్యుడను కొన్నారా! చ(కవ్నర్తి యటుు వీండిటుి అనెను. ధర్మారావు: ఇతండు "బేనికిం జ(కవ్నర్తి! కుమార; మావానికి మాత్రము మనోవృ త్తి రాకపోవునా? -చమూతము. శ్యామల: చ(కవర్తి మింద మో కింకను గసి ,పోలేదుం నాలుగైదు దినములు నేనాయనతో మాటాడినందుకే స్నాయింత వైరము సపెంచుకొనవలయునా? ధర్మా; ఇపూ డాయన యేమి చేయుమున్నా(డు! పమార: ఇెప్పిలినిగదా! తండి యిచ్చిన మనో వృత్తి తినుచున్నాడు, శ్యామలని చవర్తి యటు3 వీండిటు వీమిటి! కుమారవ ఆ చశవర్తితో నిం మా అబ్బాయియే వాదించును. మాష్టరుగా రక్క-జలేదుం ధర్మా: “వజు దాంటి తెప్ప తగుల వేయుచున్నావు, ఒకనాండు మంగమ్మయు. కుమార స్వామియణి గూర్చుండిరి. మంగమ్మ; నెలకు నూటపాతికనంపాదించు చున్నావు, వీమిచేయుచుంటివి! కుమార: (పాత యష్తూలు తీర్చు చుంటిసని. మంగ; నాది మాత మవ్వూ కాదా! సుమార; శాదని 'మోాశేకడా చెప్పితిరి మంగ; నాబ్ధునంద 'లెగవేసదవా! కువూర; "తెలివితక్కువ యొవరిది! కాగితము (వాయించుకొ మనంగా (నాయించుకొన్నా రా! నోటున్నచో నిచ్చెడివాండ నే, ఇప్పుడు నాకం (బాణ మొప్వుటలేదు. మంగ: ఒప్పదొప్పదు కొడుకు నరం మెడలో గొలుసు చేయించి సెన్తైుదను. (పాణ మొప్ప్వునా!

676 వేయివడగలు

కుమార: నిజముగా మి ముందు జమీందారు లెందుకండీ! ఈ మాపు మాట యన్న బంధువులే లేరు. మోరు మజల వెనుకకు దీయరాన సుండీ! వదో పద్య మన్నది “ఆడిన మాటను దవ్నిన గాడిదకొడు కంచుంవెట్టగా నయ ఫ్‌ య్యా! ఏండా నా కొక కొడు కని గాడిద యేడ్చెం గదన్న ఘనిసంపన్నా!? ఆడినమాట తప్ప రాదు, మంగః నీవును, సీఖొడుకును వట్టి పిచ్చి వాం(డు, నోటిలో (చేలుపెట్రినం గొజుకను గూడలేర్కు పాపము! కుమార: మా ఎళ్చా యికిం బంగ్షు వచ్చినవని 'యోర్వ లేరా! అనాటి సాయంకాలమున చిన్న ధర్మారావు మెవజలో బంగారవు నొలుసు వెలసినది కుమాక స్వామి; మిరు మా అబ్బాయిని వరించితిరా?! మా అబ్బాయి నల(6డుః; మిరు దమయంతి అళ్చముగాంగాదు లెండి_అభినవ నలుడు అభినవ దమయంతి కలికాలములో దమయంతి పత్మివత కా నక్కజలేదు. మూ అబ్బాయి "పెద్దవాండ గువజుకు భార్యాభర్త లకు సుమారు పాతికేండ్ల వాుడి. మన సిద్ధాంతమునకు సరి బోవును మంగ: నీ వింకం 'జెద్దరునివి తరబో నేర్చుళొనవల': యును, కొక్కిరాయిగా నున్నచో నుదో్యగముండదు. కుమారః "కేమస్టీ నిష్క్రమణ మైనదిగా! విమైపద్ధజ పూర్వమువలె బిగిసి యుండదు, మంగ: ఇది యంతకన్న నెక్కువం అది లోపల సడలు; మెకి బిగువు ఇది లోపల చప! మైక్‌ సడలు-అప్పుడు ధర్మా "రావు వచ్చెనుః కుమారసాారి కొడుకును దెచ్చి మావించెనుం ధర్మార్య్యాః నీ కొడుకు రోజురోజుకుం (గొత్త కొడుకారోమిటి? వచ్చింవు డెల్ల చూపింతుు! " కుమూర ; అది కాదండీ! నేను మంగమ్మాగారికి నాలుగువంద లప్పు పెట్టిశాను. అన లీయక పోయిన మానఃగాక; వడ్డీ యివ న్నాను ఆమ వటి దరిిమరాలు కదండీ! తిండిలేక చచ్చిళోవుము్ను న. తనవద్ద డబ్బు లేవని యీ గొలుసు-వూర్య మెచ్వుడో చేయించికొన్నది-(ఫొ త్త? "మెజుంగు పెట్టించి వ్షీకింద నిచ్చినది. అది మికు మాపింమచున్నాను 'మంగవ ఇంక అసలీయలేను, అంళకు దీనితో సరి ప్టుళొనుము కుచూర; వెనుక ేదెపడ్డ నిత్తువంటిరిగద్యా మా అళ్చాయి!6 బెండ్లి యాడుటకు? మజచిపోయినాను; మాస్టరుగారూ! మా అబ్బా

ఇరువదినాబ్లవ అధ్యాయము 617 యికీ నం %౧*ము కుదిరినది. పెండ్లి యెప్పుడు చేయుదము? ధర్మా; ఇది చాల్యనివాహము[కింద "లెక్క ఇారదాచట్టము (0 ఫక్రి వమ్బృనుం కుమార; తకారదా చట్టములోం బెండ్లికొడుపు చిగ్నవాండయి-చో నంతపట్టింవు లేదు. "పెండ్లి కూంతురు పాఓకే డృదండి! ఒక వేళించ ప్రై నను మాకం గొంతవయస్సు ముదరా రావలయునుగదడా! యావరేజి కట్టినచో చాల్యవివాహముకాదు. మంగమ్మ : సీ మాగము బుస్ది వారికి లేదు, కుమార: లేక యేమి! మా కిద్దజక నస లసలుగా నుండలా వస్తీలు గిట్టుచుశ్నవి. వార్థమలవ మికు సీ ఆయన శేమిటి? ఓహో!అదా! కుమార: శ వగితలంవ్రునకు నచ్చిననాందు శాంబోలు! స్యా నులవ ఇంక నెవా షీ సాధింవు?

వాకిట నవరో వచ్చిన టయినదా అందజు నటు చూచిరి. వచ్చి నాయన “ధర్మారా వున్నాడా అండీ? యన్‌నుః ధర్మారావు కంరము గుర్తుపై బయటికింబోయి *ఎప్పూకు వచ్చి!వి? = నిందు న్నానని యెవరు చెప్పి” రనె+, శ్యామలయు; పంక డమ్ముయు “దయ, చేయండి! రాఘవరావుగారూ! మీకు చెజనుండి యొప్వుడు వచ్చికొ రని యడిగిరి. రాఖభువరావు ఏ వచ్చి నాబ్లు నెల *యినదిం ధర్మా; మరల నెప్రూడు వెళ్ళుకున్నావు! రాఘవవ ఇంక వెళ్ళి నచ్రో దుఆలరాను. ఇంతవరకు మూండుసారులైనది. నాకు య' వుట్టి (బతుకనేమో యవి వదలిపెటిరి. బయటికీ వస్చిన తరువాత తయయలేముం గియలేదు, నా బదులు నా భార్యకుళదాణము మింపకి వచ్చినదిః ధర్మా: మటతీ యిఫ్వు జెంకుకు వచ్చిోఏ?! రాఘవః సీ కొసమే. ఇంటికిబోదమా ఈ యూరలో రా=కేఖకశాత్రు”ా రున్నారంట! ఆయన నీవు చెప్పనచో వన్బునంటం ధర్మా: ఒకే మిటి! రాఘ; వమిటో గోల! ఇ స్పెచనులేం శ్యామల ఏ చఫ్పండిం మాకు నాదున్రాగా నువ్నది. రాఘవవి వీమియు లేదమ్మా రంకు నెలల గర్భిణి గర్మ(సావమైనది. నాల్లువినములు జ్వరము వచ్చి దిల్‌ మేము వట్టే జ్వర మనకొన్నాము, అవ్మూవాకుకోసినదిం ధర్మా చాపట్లలోనా? నరసారావుపేంటటలోనా?! రాఘవ ఈ నాలుగు ?లల నుండియు నేను బెజవాడలో నుంటివి. ధళ్మాః తిండి? రాఘవ: తిండి "శివ రున్నారు! "'ఇలియదా! ధర్మా: నాల్లు నెలలనుండి యిచ్చట

6078 వేయిపడగలు నుండియు నాషం దెలియంజేయ లేబేచు? రాఘవ; తెలియం జేఫనచో నీవు వత్తువా! సశ్కేవోదము, రాజకేఖరశాతత్త్రిగా రి నీనాండె తీకిఖొని పోవలయునుః

కాత్ర్రిగారు నాంటిరాతి పదిగంటలకు బెదవాడలో రోగినిం జూచిరి. చూచి బయటికి వచ్చి ధర్మా రావుతో లాభము లేద నెను, ఆయన యీదో యావఫము నడి పెను, తౌల్లవాజుడామున నామె యీ లోశమును ద్యజించెను. శ్యాక్త్రి గరు తిరుజర్రైలుమింద సుబ్బన్న ేటకంబోయెరు మిగిలినది సూర్య పతియు ఫ ర్థారావ్ఫు రాఘవరావు మి(తులుమువ్వుప నొకరి మొ శము లొకరు మూదుకొన లేక మోకాళ్ళ మూ6ంద మొగము లానుకొని గూర్చుండిరి. నాలుగు గంట లైనదిః రాఘ వరావు “*వడ్చుటపంగూడ నివకమనులేశవోయిరి కదాొ యని కుమిలివోయెనుం ధర్మారావు పట్టుకొని యోదార్చెను నూర్య పతి ఉత్తైల్లవాబు వజకు శవమును మనమే శ శ్ర గౌనమునకు6 జేప్పళొన వలయును ఈ వ్యాధితో (౧ బోయిన దణ౦గా నెవ్వరును బట్టుటప రాకు. మొ్పున్నిళ్లు పూ యింటి (ఏకం నొక యాపఏక (పసవించి, వళూచికము వ చ్చి పోయెను, ఈ (ూవ్శాణులు కాకీముండకొడుకులుః వీరికి డబ్బు తప్ప నీతియ.) జూతియి లేదు అఆనాండు వారింటిలో6 జాల యిబ్బందిపడిరి మనము అెవ్వాజకముం దే యేదో చవూడవలో ననెను, రాఘవరావు "కర్మ సంగతి యే.మిటి[ి య నెనుం ధర్మా రావు ఇప్పట్టి చావులకుంగర్మ యేమియు లేదు. ఇప్పుడు దవానమికూడ "లేదుః వట్టి ఖననమే; పది పదునేను రోజులుదా(టిం తరువాతం గర్మ (వారంభిం చవలయును అనెను, రాఘవః; మజటీ శ్మశానమ.నకుం జేక్సట యెట్లు? ధర్మా; ధన మెంతై ఎ నొసంగి (గౌవ్మాణులకు "చీవ లయును -రాఖువః; వట్వైనను బండిమిందం దీసిక నిపోరాదా? సూర్య: బండివాం(డును “రారు, అయినను బోయి రావబయును, ఢథర్మా రావు "తాను బోయివత్తు ననెను ఆతిండు పోయి యొంత మ౦దె నడిగినను రాలేదు, చివర కొక సాపాబు మూండు రూకల శచ్చుకొని యింటివాంక: వచ్చి *ఎ ళూచిక మటండీ! నేను రా” నని తిరిగి పోయెనుం భళ్ళున ఇెల్లవాతెరం ధర్మారావు మరల (గౌమము ఇెంటం దిరుగంజొచ్చైనుం తిరిగి ఓరిగి కాళ్ళు బలపములు కర్షైనుం

ఇరువదిమూడ న అధార్థయము 679 శాని బండి దొరకలేదు ఇంటికి వచ్చి మితులిద్దటి ఫోం జెప్పెను చివరకు ధర్మారావు “మనవమిద్దరము.! సిఫొనివోదము ణు చేయుదు మనెనుః నూర్యపతి “సేనుపోయి ఎంద మాటాదుకొని వరత్ర్తును, నాకు గూడల గుదురనిచో నశ్లు చేయవ పృ' నని పోయెను. . పదిగంటల కొక బండివాండు బండియిచ్చెగు.. మిాశీ తోలుకొనవలయు ననెను, మూండురూపాయల కొప్పుకొనెను నంరేయని తెచ్చిరి. ధరా రావు బండి తోలుచుంజెను, బండిలో శవముంచిరి, వెనుక రాఖువ రావు, నూర్యు పతులు వచ్చుచుండిరి; ధర్మారావు దుర్వాసనకుం గూరుదుండ లేక పోయెను. దగి తోలుదమన్న బండికి ముంవ బరువు చాలలేదు, అన్తే ముక్కు(కోవులు బిగంుట్టి మసనము_ వేరిరి, శాఘవరావ్వనకు శరీరములో బొమికలే మిగిలెను అతని కీ మెద దినములనుండియు. ని[దాహోరములు లేవ్టు. మనిసి తూలిపోవు చుండెను గోయి మాలవాం(డు (లైవ్వ్‌ వెడలిపోయిరి. మటికొంత (గ్రవ్వవలసి వచ్చెను. ధర్మారావు (తెవ్వను. రాఘవరావు, ధర్మా హాస్టలు శవమును గోతిలో నుంచిరి. ధర్మా గావు, సూర్య పతులు పాజలతో నోయి వూడద్చిరి. బండి యంతయు గృవ్దలోం గడిగి "తాము స్నానములువేసి తడిగుడ్డఃతో నింటికి వచ్చిరి. రాఘవ "రావు మూర్చ ఫడి పోయెను. సూర్యు; అతని యొడలిలోం. (బాణ మెచ్చట నున్నది! అసలే యంతంత. శ్రైలతనిని దినిలేసెను... వారు "పెళ్లైడి యన్నము తినినచో తుయాది సకల వ్యాధులును వచ్చును. నేను నెటులదునుగదా! రెండుసార్లు వెళ్ళువజకు నా పని మైంది. 'రాఘవరావును సేద జేర్చి యన్నము తినిపించిరి. ఆతని మామగారికి) నన్నగారికిం దంతి యిచ్చిరి రాఘవరావు తల్లి యదివజకే చని పోయెను, అతని యన్నగాని, యన్న భార్య గాని రాలేదు, రాఘవ శావునకు సంతానములేదు, తమ విల్లరయే.మోా పోయినది... ఇంకం బోవుట యెందుకని య_త్తమామలు రాలేదు, రాఘవరావు తలంచు కొని తలంచుకొని నాభివద్దనుండి "సెలవేసికొనలూ ముక్కు[కోవుల "వెంట కంఠ్యపబేశ నిరుద్ధదు॥ఖోల్చణమును (బకటించెను మితు లతని నాదరించుకొన'లేకపోయిరి* నాబ్దునాళ్ళెట్తో జరిగినది. సూర్య పతి ధర్మారావ్రతో *జ్వీరు బందరు పోయి రావలయును, నీవు రాఘన్టని

680 వేయిపడగలు జూచుచుండుము అని చెప్పెను, ధర్మా: బంద రెందుకు! సూర్య; పనియున్న వ వోవలయును.

ధర్మారావు “సశే పోయిరి” మ్మనెను. వమజునాండు ధర్మా రావు రాఘ రావును వెంట దీసికొని యతం డెచ్చెపన్ని యింటికిం బోయి శూ యిబ్లు ఖాళీ చేస్తి యుఇ్న్వ ఫొద్ది సామాను సూర్య పతి యింటికి జేర్చానుం ధర్మా రావు వి(తునిం గూర్చుంషనీయ లేదు (ౌవనము వెంబనే (ైప్పె ఎ సాయంకొలమున6 గృప్వ యొడ్డునం గూర్బుండం బెట్టి “రాఘశా! మన చిన్నరాంటికి నిష్పటికి భేద మెంతయో చూడుము! అ రోజులలో వని (బతుకు లిట్లగు నని మన మనుకొంటిమా! నలుగుంము నాబ్దు వారులకుల బోతిని. కిరీటి మట్టు కిరీటి నిజ్షేపమువంటి డిప్యూటీ తవాసీల్దారుపనిః మామగారిక్పిం చినది వదలుకొని; న్యూ-లుమి స్టరు చేయుముండెను, నా చదువు ఫలి తమునకే రాలేదు. నీ విట్టయింవిం నూర్యపళికిం, దగిన కష్టములు సూః5ష్ట పతియు సనుభవిందు చున్నాండు? మా సుబ్బక్న చీటయే కాదు, లోళ మంతియు నిక్షు యున్నది వృథాగా మాయలోల్యు బఇజెవము కాన్సీ వునము క_ర్తలముకావు, భో క్తలముకొౌముః భోకృ క (గాంశియున్న వె కషపరంపరి చేతం గ_ర్హ్భ్భ(భాంతి కొంత వదలినది అఆమెయెవరు! నీవెవరు? ఆ షికొజకుదు8ఖం మటయెందులకు! దుఃఖించి "తేలేముకదా! వాన కి కిదాంటిన౬ దాని నిగుజించి విచారించి ఫలితము "లేదు అట్లు విచారించినవాండే నూఢుండు! మనము (గుడ్డివారము యాధార్య ఫ్ట్‌ము "జెలిసిళొన లేముకడా! మనకు (గుడ్డి ొర యొుకటియీ. ధనవంతులు లెండుకొర లున్నవి మనము నంసారాంధులము వమూ(తిమే! వాడు ధనాంధు'డు కూడను, మనము విద్యతో నీ పొరను గోసిఓనేని వనకు దృమి. భాసించునుః వయూడుము! ఇందులో 'నేమున్నది!, నేండు నీ భార్య చనివోయినది. జీవ నా భార్య చనిపో వచ్చును, తరువాత నీవు చనిపోవచ్చును. నేనును జనిపొవచ్చునులో మూ హరసప్పనాయయ స్వ్యామియవ తారము, ఆయన మా(ేము స్ధిక మని యున్నదా? అసలు సం పూర్తావతారము వేణుగో పాల "దేవుండు, దార్టపరాంతిమున నేల చనిపోవలయను! (శ్రీరావచం(దులు గతిం చుబ యేమి! అంతమనునది_ విచిత్రముగా వచ్చును, = నీవు పరమ

86] ఇరువదిమూండవ అధ్యాయము 681 బుద్ధిమంతుండన్ట; "దేశమునకు హీత.మనుకొన్నని (పతి నెత్తును బొట్టుతో నావరించిలివి. నీప బజయటకన్న శ్రైలులోననే తెగిన స్థలము, మూండుసాన్లు మూండయ ₹ండ్లాతేండ్లు జైలులో నుంటివి, ఆమెపను నీకును జేమికంబంధమ?€ ఆ సంబంధము జైల లోనున్న ప్వూదేమైనది! ఇఫ్వుకు నంలే.యనుకొనుము, నీవింక హృవనయమును గుదుటం బజచుకొనవ యను" అనెను రాఘవశా్యు “అవ్వను! నేను దుఃఖమును దీసివేసితిని” అని లేచి నిలుచుంజను. ' విచ్యితముగా రాఘవరావు పూన్వమువలెనే మాటాండజొచ్చెను,. నడువ జొచ్చెనుం 'రాలిరి!ి సూర్య పతి తిరిగివచ్చెను+ వుజునా6€ డుదయమున రాఖువరావు $నిపించలేదు.. తనకన్న ముంబేలేచి యతం డెచటికిం బోయునో! సూ'్య పతి ధర్మారావ్తులు వెదకీరి. పది గంటలకు పోలీసువారు రాఘవరా్యను బట్టుకొని వోవుమండంగాం జూచిరి. వమిటని కనుగొనిరి. రాఘవరావు రా.కీయో వ్యోగుల నుద్యోగములనుండి మానుండని (వబోధించుదుం గాగితములు బంచి

• పెట్టి యొక కాగితము సబ్‌ కలెక్టరురకుల దీసిళొనిపోయి. యిచ్చెను అకనినిం బట్టుకొనిరి. బందరు తీ-కొనిపోయి సబై లులో నుంచిరి నూర్యు పతి, ధర్మారావు లతండు సబ్‌ జైలులో. నున్న్న్‌దినములును దిండి(తిప్పలు మాచుదుండిరిం ఆ నాంటికి నాబ్బవదినమున సూర్య పతి ధర్మా రావులు కలిసి నబ్‌ చైలునపం బోయిరి. తాలూకొ అఫ్‌సునకుం జేటవరకు నిద్దజీలో నెవ్వకును నూటాడ లేదు. ్రైలులోనికీ. బోయిరి రాఘవరావు సవ్షర్దిమం (దుళ్ళు మనుండెను. (పక్కాననింహొక 'రాజకీయనిగ్బం ధితుం డురిజెను. అతనితో *అరుగో ! "మా వాం(డు వచ్చిరి. నాకుం (బకివూంటటయు నన్నము అెత్తుుు సబ్‌ జై లులోనికి మజవెంబుతో నీళ్ళు పజుష్ట్రు దీపసు "తెచ్చిరి. కఫు రాజమహేం(దవరములో నివి యిన్నియు నెవరిత్తుకు? నేరు వద్దనలా విశరు, ఇజట నీ కించిత్సుఖ మెందులక్షు! నన్నందజుకు వదలి పెట్టిరి కాని వీ రిద్దజు మాము వదలిపెట్టలే కన్నారు. వీరితోం బాటు మరొకాయన యున్నాండు, ఆయన యిచట శేండు గనుక6 (బవెకి పోయినాను, నా భార్యుకూడ నన్ను వదలి పోయినదిం ఏరిద్దరును

689 వేయిపడగలు నన్ను వదలుసట్లులేదు, నేనే ఏరిని వదలిపోవలయును అని చెప్పెను, ద్వితియ నిర్చ్భంధితు:డు *వారిద్దజును మాశేమి కౌవలయిు" నని యడి గను, రాఘవరావు *వమికావలయాను? ఒకరు తన్లిి ఒకడు తండి, . కనిసించుట లేదా?! ఇద్దజుకు బసిమిరంగు గలిగి దబ్బపండ్హ వలె నున్నారు. ఈ నెండవయాయన క్షైదులోనికి. బోవుటచేత నాయస మనకు సహోదరుండు లెండి! మేకులు, ఫుకుగులుతిని నల్ల బడి నాండుం ఆ శెండవయాయన సుబ్బన్న పేంటటలో వేణుభోపాలస్వామి గుడిలో శర్య_రపొంగలి దధోర్టదసము తిని మజియు వన్నె ేలినాందు ఆజాను వాహువు. అతని కన్నులలో. జూడుండు! 'బేవుండున్నాండుకదూ !' ఆ యిద్దజును నాకం దల్లియుః దండియు తల్లి యెవరో, తండి యెవరో మిరే నిశ్చయించుకొనుండు నేను నిశ్చయించితినా! వారు నన్నుం గొట్టవత్తుక అనెను అందజుకు నవ్విరి

౧-౨౪ (ఎ) "సెకును(క్రింద రాఘవరావునకు రెండున్న యేండ్లు కోరినన్లితు వేయబడినది*

అరువదినాఖ్గవ అధ్యాయువలు

*వాలి సుఖముగానున్నాండా?” ఉస్సుగ్షీవుని రమృకచున్నాండులొ తన్నున్న్‌న్రండు. నిదుర పోవు చున్నాండు. తన తారను గాంజేసిన వాలిమిందల బగం దీర్చుకొనుట యొట్లాయని (శ్రీరామ చంగదుని వంటి (వళ్యగాత్మతో, సుషు_ప్త్యవస్థలోం గలసి విచారించు చున్నాండు.””. ౪నా కీ వేదాంతము తెలియుటలేదు.” “౭ త్పూశ్య భాగము తెంిసివదా?” *ఫొంత సేష్ట దమయంతి యందువుః కొంత సేవ ళతొర యంయనవు నీ యుష్ష మే యిష్టము” “అవతారములు మాజనా!” మంగమ్మ ఏ సీపద్యోగమైన తరువాశ మ శియుం బట్టం బగ్గములు 'లేకున్నవి కుమారస్వామి: ఇదిగో మూడుము, అండవా " శేమన్నను దప్తూలేదు, మగవాంటడు కొంచెనున్నవో. వానిమాందఓ౬ బడిపోదురు, ఒక్క- విమయము చూడుము రుక్మిణీ బేవి తన యిష్ట్యమైన (క్రీస్టమ్మకం గబుకంపినది. అది లోకమున కందటికు లమ్మ్మీ బేవి విష్ణు మూర్తిం బెండ్లాడి నట్టున్నది. భీమ్యకడు: రుక్మి ము నిచ్చెద మన్నారుగడా యని విఘపాలుండామెను వాంధింపజను, శీశసుపాలుండు జగ్యద్రోహియైనాండు. ఇది తత్వము స్ర్రీవా ధిచినదా బయటికి బొక్కదు. అది ళృంగార రసము. అమె వాంధి:చకపోయినచో రపాభానవుం కావ్యములలో రసాభాసము మా(తమే; లోకములో! మంగవా శ్ర లోకములో నేమిటి? కుమార; వీమిటని యడుగు చున్నారా! బడి కెవూడు ఒక్టాక్కవ్వూడు శిరశ్ళేదనమ్భు ఖూనిం శ్రీ మూలముగా లోక మెంత చెడిపోవు చున్నదమ న్నారు! వాళ్యేలు? ఖూసీలు జరుగుచున్నవి. మంగమ్మ మ జుమూట లేకుండ దిరిగివొయి నది కుమారసా్రామికి 6 గారణముతలియలేదు, ఆమె యింటికింబోయి నంతనే వాలి కిచకిచలాడిను, వచెంగలరానును బిలిచి *వాలికిం గాఫ్‌ పోసితివాశి యని యడి7గను చెంగ(లావు “కాన్‌ కెచ్చువజకుంజుల్లారి పోయెను. వాని దొరతనమునకు వాండు చల్లారినకాఫీ (తాయనా?

604 'జేయివడగలు

"తాను (తాగ నన్నాందు, నేను కాదని బలవంతముగా నోటిదగ్గజు "పెట్టికిని,. ఇదిగో నన్నొడలంతయు గీటి, నెత్తుకు కండలు చేసినాండుం పండ్హికిలించినాండు, ఇట్లయినచో నీ కసలు కాఫీయే.లేదని నేనమాని 'వేసిశిని అనెను. మంగవ్మా “నాయనకదా! ఆ కాఫీ కొంచెము 'వెచ్చగిలలగాట్టి యిమ్ము" ఆని లోనికింబోయెను, పోయి పరుండి డ్‌న్సా లోచనము (పారంభము చేసెను “ుమారస్వారుతన్నా విషయమున నూటిపోటి మాటల:నండుం కొని యామాట తన్ను వచ్చి ఇొట్లు "తాకీనది! ఇతని మాటయామి! చాలమంది వకోక్తులు తన్ను విషయము చేయుమన్నవి, తాను లజ్ఞాఖిమానములు వవలిపెట్టినది; వ మాటపన బేనికి రోవము పడరాదు, పడి చేయనది రిమి? "తానన్నటికిం బెగించెను. శేకపోయినం దానా యూరిలోనే నాటక ములో జేషములుకూ6డ వేయునా?! జీవితములో. దపఫ్పనునది యొక సారి చేయును? చివరిదాత దాని.ళర్మవంతే పాపమ.) . జోస్యులు నన్నైంత (ేమిం జను? ఆతడసుందరుండు, నేను సౌందర్య వతిని. తనట నేను దొరికిరందుల కతిని సంతోపము భూమి పట్టినది కాదు రామేశ్వరము నాకు .జీసిన యన'ర్థయమ నకుః దగిన (పతిశ్రియయే "తాను జరిపెను. తాను జోస్యులకు6 జేసిన యనా స్టియమ న శీమి (సాప్రియో? వ్‌మి (సాస్రియన్న వం అజువవై 'డెబ్బదిఃల యా_ప్తితోం దాను మవరాణివలె నున్నది. కాసాపేంటలో "ప్యెమేం:డ. దాని మోద నలువ:రూక లడ్జావద్భ్చున్నూది. సింమా యైంతచెడినను నెలకు వేయి మిగులు మన్నది, నాటకపూడిన వు డెల్గమూ:డువందలుః నాల్దువందలు గిట్టచున్నవిం హోలున కస్దైయని వందరూపాయలుం మైట్లకే పాతిక, ₹ండువందలుపై నన మర్చిన కుర్చీలష్కు వందకరూపా యశ్నరకు నవీయొక పేనరూకలు, తనకు నూటపడాన్లు చీట్లపేక యాడినప్పుడు వ్‌ష వు ఖర్చు, పేశలుకొన్న డబ్బు, యింటిఅద్దె-ఈ రీలిగా ధన మెంతరుని వద్చుచున్నది. తన కేమి? సుఖముకాక! ఎప్పుడో టైవము తలను చికకంబొడుచునుం మంగమ్మ "పెళ్షైతీసి య౦ందులో జోస ఫ్ట్‌ల ఛాయాపట మొకండుండగా నది బల్లమింద 'బెన్టైను. దొడ్డిలో కి.బోయి షారిజాతవుం బ్యూలుకోసి తెచ్చి, సన్నని దండ(గుచ్చి యా పటమున కలంకరించైరుం సలు

ఇకువదినాబ్లవ అధ్యాయము 6985 . సాయంకాలమున6 గుమూరసార్థము వచ్చెను. వచ్చి వాళిని గన్నలతోం నోటితో. బెదరిం చెప. వాల ఃట్రి సిన _స్త్రఎధిమునుండి లా,.గుకొనుదుం గాళ్ళరూంద నెనురుచుల బండ్సికిలించుదు. గిచికిచ లాడెను, పమారస్వారు సన్నటి గడ్డిపజక యొకందు. వుక్చుకని, రామాయణ పతాకా (గతినాయకుని గొటంబోయెకు, వాంయ సుడులు తిరిగి గిలగిలలాడి; పాతిపోయి, కల్పించి యొ'సి గన్షోలుపడెనుం లోపలినుండి మంగవ్మా *“మెవరదిశియనచ్రు బయటికివచ్చన్వు వచ్చి పకమారస్యామిని జూచుదునే *రోజురోజుకు ఎఆీ వీల్ల వాండవైపోవు చున్నాండను! వ తలకుమా- సిని వాయ యా్య్య నీ కువ్యోగ మిచ్చినది!” య నిను, కుమారః ఊకందటి! నాయుద్‌ సాగవు సంగత్రియే పెట్టిరదెం “దరి(దుండు తలగడిగిన వడషగ౦గ్లనాని యిని; రాళరాక నా కొక యువో గము వచ్చినది దానినింజెవనాట్టట యెొట్లాయని యూరి లోని చుష్పనాతు లందటుకు విచారిందుచున్నారు. మంగ; ఉద్యో గము శేకపోయిన (బతుక లేవా? పకమార; ఇం” (తుకట యొుట్లు ( అత్తగారిపని అయిపోయినది, అఘ్టూన కా స్లిశి సరివోయినదిం మిగిలిన యాాస్తి యేమియు లేదుః ఇల్టుర్కు బవియెకరము 'ను గూంతుకు బేర నున్నవి. అది నాకెందుకు? మా భావమజందిపేర (వాసెవను, నాక దిండికేది? ఈ యుద్యోగము "నిల్చుశను నవైకము నాకు లేమ మంగమ్మ ఏ ఎందుచేత? పమార ఏ ఎందుచ్నెంనా! ధర్మారావు గారివద్దయజదువుకొన్న దోవముచేతి. మంగవ శ్రై వ నీవ్రకూడ నుపనాా సములుదంచుచుంటివా యేమి! కుమార; అవు చేవిలో మేసినం దూవ గట్టున మేయునా? సే కాని జేండు మళోహరులకుం గోఫమః వచ్చిన "బేమి? మంగమ్మ: వారికిం గాఫీ ఇల్లారినదంటం వారు (సళ్య్ళ్యతమముగా నోడదిగి వారము రోజులైనదాయెను ఇడ్‌టీ లదు... కాఫీ చల్లారి పోయినదిం కుమారన్వామి వాలి గొలునూడందీసి లోనికీం దీసికొనిపోయెను. విల్ల లుకొట్టవచ్చిశవుడు పాములనాం(డకోంతిపాము లదాని వెనుకష వెనుక కుంబోయినట్టు వాలిమంగ వ్యవాటునకంబోయెనుం కుమార ; ఈ వెధవకు నేను బాబునని తెలియవు, నన్ను జూచిన భయపడు నేమి? మంగమ్మ: జానార్సం నీవు సవతితంగడివి కాదూ? పమార :. "నేటికాలమున సవలితల్లు 'లెస్ట్రవ.. వురాణకాలమున

686 వేయిపడగలు సవతితం(డు లెష్కువ వాలి సుగ్రీవులు, కేరరి వాయువులుయమ వాయ్యిం(దాశ్విరులు-నీరు జంటలు. పూర్వము? నా యు్దేశ ఫ్ట్‌ము "దేశ మంఠతియము నాదుమళయానము,. ఆస్తి "స్ర్రీలది వారెంతమంది - భర్తలనైనం జేసకొనివమ్చును. మంగమ్మ ఏ మజీ యుదో్యోగము పోవునంవు వేమి? పరికోధన భాగములోనే చేరినావు. నీకు డాక్ట్ర లేటు వచ్చును కుమవూరళ ఈ కాలమ: లో౯౬ జదువు సంధ్య లక్కజలేదుం ఇప్పుడు మన ెలులం ఎం. వ లిందటుండిరా? నేవు మనము శకాంబోవు పరీతులో వారికి. బదిర్ధమిచ్చి యర్థము ఇ ప్రూమన్నచో జేతగాదు. ఒకాయన అంతిస్థ. ల నూష్మముల వెనుక ంయూడ నజసున్నను "వేసినా(దు. మజీయొకాయన వఃలఎి లనలా వరిపొాలా లని యర్థము ెన్పీనాండు.. నిడమైన యర్థము. 'చెప్పినచో౬ దానే యగునేమోయని* మటియొకండు. పిల్ల లర్ధమడుగలా నది శీవు వప్పెవననునుః (సతిదియు6 బజరిశోధనయే*, బేశమలో నుపష్ఞ చంఫు టకుం బరిశొధనలని 'వెం్యకుకలు లెక్కపెట్టుట యొకండు (పారంభ మైనది. మంగమ్మ నీ వ్నమాట నింయే. 'తాటిపక్షై కింత యెదురుం 'దేకినచో నువోర్టగములు నిలవవు వైలా నసభ్యవు మాటలు కూడనా*+ కుమారః వె-(డుక లసహర్ట య టమ్మా! కుమారసాారి సంగీతముతో పదర్థము చదువ నారంఖిం చెను. ఈ వె (డుకలు పట్టియీడ్చిన తనూ చేయి తొలులతేగః బోరిలో దుస్ససేను తను వింతి లింతలు తునియలై చదటి రూపజీ యున్న 6 గనీ యుడుకాజడులాక యలుపాల6 బొనుపడునట్టి చిచ్చే యివి ఈ పదర్ధము మంగవ ఈ సంగీత మాంవి కాఫీ కాచెవనవా! కుమారః

పాలున్నవా? మంగమ్మ: అలీ పమార: ఇ )గ(లావు కాంచరాదా! మంగమ్మ; వాండు రాదబంధును, సుషపేణుండుః వాలి సుపేణు లిద్దజు నారగించువాశే కాని సేవచేయునార్డు కాదు కుమారఫ ఎద్దు వలెం గుక్కను బెంచి రెడ్డి తానేమొజిగవన్‌, యాయడదానవు నీ వ్రుంవలంగ నేను కాయట యుందుకు? మంగవైవ "నేను కుక్కలను, సీవు ెక్డివియునా! కుమార: (35 )'మి యి టిలోం 'చెంవుడుకోతి యున్నదః పిల్లులను 'బెంచుదున్నావు* ఇంగలావు ఆదివరావ

ఇరువదినాల్లవ అభ్యాయము 687 మున్నాండు, లోకములో దొరసాను లందజును గుక్కలను బెంచు చుండంగా మికు లేకపోవుట యేమి? మీరు రైలు ఖర్చు లిచ్చినచ్లో "బెంగుళూరు పోయి మంచి కుక్కను గొని తెచ్చెవనను, మన డిఎం.ఓ, "తెచ్చినాండు* దాని ఖరీదు ఆరువందల రూపాయలంట, మనము పదునారువందలు పెట్టి తెత్తుము. మంగమ్మ: నీకు డబ్బు-మింది యాశ యింకనుబో లేదు, కుమార: మిరు కంటికిం గనిపించుచున్నంత సేఫవు పోదు డెబ్బది వేలేమి చేసెదరు? నేనీ యునోర్థగము మాని "వేసెదనుగాని నా కా మేడయుం బదివేలును (దాసి యాయరాడా? మంగమ్మ: చాలునా! యింకొళ పదివే లిచ్చెనను, తీసికొనుము! కుమవూరః; 'రామేశ్వరముగారు (కికి . వచ్చివచోం దీసికొందును* మంగమ్మవ వమి! కుమా. వాందు నన్ను దయ్యమై వీంకళొని తినినవో! మంగమ్మ ఏ వాడు వచ్చి నగ్న వీళుతొని తినునుగాని) నిన్నేమియు జేయండు-ాఇంతిలో వాలి మంగమ్మ బుజముమి౭ద నెక్కెను, కుమార: కోంతిమోందం గోతి, మంగ _అబేమిటి? పమా; కన్నడములో మంగ యనలా కోతి మంగ; నీవు పదివేలకు మేండకుం జెజెదవు, కుమూ ; ఇరువది వేలంటివి కదమ్మా! మాటలలోననే రెండు మాటలా? అయినను నీకంత కోప మెందుట! మనస్సు నిజముగా6 గోంతివంటిది. అడిశంకరు లిట్లు యన్నారు కదా! |

. *నదా మోవోటవ్యాం చరతి యువకతీనాం కుచగికా నట 'త్యాళాశాఖా స్విటకియుడితి పైక మఖితః కపాళిన్‌? ఛిమో! మేహృదయ కపి మత్యె తచపలం దృఢం భక్య్యా బద్ధ్వా శివ! భవ దథీనం కురు విభో” మంగమ్మి (కన్నీళ్ళు శార్చెనుం కుమారస్వామి *వ్‌న్సి కన్నీరు పెట్టుౌందు” రనియెను. మంగమ్మ: తలమింద గూర్చున్న యీ పాండుకోతి కన్నులలో నేదియో దుల్‌సినది. కుమార; సశే యా బొమ్మై యెవంద మ్మా! మంగమ్మ జవాబు చెప్పకండుట చేతం గుమారస్వామి యామె వంక6 జూచెనరు, ఆమె బలవంతమగాల గోంతిని దించి? కుర్చీలో6 గూర్చున్నది- మొళమునందొళవిపావ శేఖతోంను, కుమారన్వామి

683 వీయివడ,గలు , లోనిక్రింబోయి స్టైవలిగించి కాఫీకాయెను, కాఫీ కాయచుండలా వాలి పోయి (పక్కలా ప్పండెనుః కుమారన్వామి “వెవా! పో! (శేశా య.గఫు ముండకొడుకవు నీకంగాఫీ యొందుకుి అనెను" వాలి - “రామాయణములో వాల్మీకి (నాయలేకుగాన్మి. పరిశోధన చేసినచో నా విషయమును 'జేల్లను. లంకలో టీ స్తాంచేవన్సు పూర్వముండె జివి. లేకపోయిన రాత్షసు లందుకున్నారు?” అసన్నట్లు- కిచికిలలాడి కమారస్వాన్తు - నంటుగొని కూర్చుండెను. ఇ్యగ(లావు వచ్చెను, కుమార; వమోయి! మూ6డవ అవతార5మి.! ఈ వాలిని" గొంఇెమవ తలకు6 దీయుము*, వకవ యవతారమునకు మూండవ యవతారము నకు సంబంధము కలిపెవమ- [

వాలి పమారస్వామిని వదలలేదు* కాఫీ మైనది. మంగవ్మను “కాఫీ మైనది లోనికి దయచేయలి డని కుమారస్వాలు వీలిచనుః ఇరుష్పురురు గాకి(తాగుదుండిరి:. వాలి భాగము వాలి కవ్చరి, వాలి చరచర (తాగి వేసి మంగ శ్ర వాఫక్టై యెగయజెను. కుమార: వీం డన్నింటికి నింతే, సుీవని అెర్టిన్తై యెగంబడెను. ఇప్పూదు మా క్యాక్సై యెగంుడుచున్నాండు. మంగవ్యా వ రుమ వానిదైన తరు వాత నామె కాఫీమోంది మొతము నాని కధికారములేదా! కుమారః ఆవ్హనుగాని యా బస్తమింది ఫోటో(గా 'ఫెవరిది! 'మంగవ్యూ ప నీవు కాఫీ చాల చకలాం గాంచెవవు, కువూఫ నేను కాఫ్‌ నాందచుటకు మిరు నాటకము లాడుటకు మంగ; నేండప్పుడే పాఠశాలయెనదా! కువూ; మూ ఈట్సమనకు బదులు మిీరైన ను'విన్సిసాలై తిరి కాదు, వాలోదో పాపము. పని 'యున్నఫ్వుడే, రిమ్మునుచుశ్నాండు, అందు కనియే యాండువాం(డడ కధికార మియర్తాదిన్నారు. 5(కెయినింగు , స్కూలు న్య కురాలు చూడ లేదా!;౯ఉపాధ్యార యుల-7(పాణములు కొతికి తినుదున్నిది. మంగవ శ్రి ఫి ఆమె (ఎవ్మా చారిణి యట కచా?" కమోర: ఆస్థలిత శ్వయి వదలితి₹ేమి? - అది యశ్రై పెట్టు” కొన్నారు కాబోలు! మంగవ్శ్షః ఇంకం : జూలులే! ' -నెళ్ళుః కుమార: ఆ బొవు శ్రి యెవరివి? మంగ : ీవ్రు:చెప్పెచను. పమారః "రేవు గరువు కర్యాటము లోనికి వచ్చునా? మంగ-; ఆయన పేరు “కోస్కులు.- సమౌారస్వామిగ ఓ హా+!? యనెను

౪ ఇరువదినాల్లవ అధ్యాయము 689

శఛరదృతున్రు వచ్చి వర్షము మొళిపించిన పచ్చిగడ్డి కన్నెలకం దలలో6౬ బూవ్రులు వుక్రైను కళాశాలలో వివేకానంద స్వారి (వాసిన “ఫపూర్వ పాశ్చాత్యమూ లన్న (గంథము పాఠము చెప్పూవుల గుమూర స్వామి పాశ్చాళ్యి నాగరిక తాపద్ధతులువి వేకానందస్వామి (గంధము నందు6 దిరస్కరించిన వానిని) వి_స్తరించివ్యాఖ్యాన ము చెయువముం డెను, క్రైస్తవ విద్యాష్థలందరును దా మందము దొరల మనుకొను చుందురు, వారి; హందూటచేశమునం దభిమాన ముండదు వారియభి మానములు హూణబేశము - పాశ్చాత్య నాగరకత _ వానియం జే యుండును, అందుచే వారి కందటికీ6 గోసమువచ్చి వారు క్లాసులో నుండి లేశిపోయిరిం కువూరస్యామి యుపాధ్యాయుండుగా నవ్చిన మైన నెలల నుండియుంాశ్చాత్య బద్ధతులను నిత్యము విమర్శిందు టయే యతని పని, భాంతీయ మాగ్గములను సవ ర్థించుట యతని వని, వైఛ_స్తవమతము నేమియు ననండు, “ఆ మతమును గుటించి మి యశఖి్యపాయ మే"మని విద్యాష్థ లడుగుదురు అతండు “నాకా నంగతి “తెలియిదనును, కాని యతండు కై?_స్తవమతమును నిందిందుచుండె నని కై ?_స్తవవిద్యాస్థలు పోయి ఈట్సనతోం జెప్పిరి. కుమారస్వామి “పాఠము ెెప్టూమండలగా? శైై_స్తవ విద్యర్థులందలుకు గది వలి. పోయి” రని ఈట్బనుతో జెప్పెను. అతండు విమయమంతయు టెలిసి ఫొని వారి మతమునకు వ్యతిరేకముగా నున్నప్పుడు వాకు లేచిపోవుట య్నుక్తమే" యనెను కుమారస్వామి నునసులో ననుకొనెను, అవును య్నుక్తమే. మా మతమునకు వ్యతిరేకముగా నున్న మా చదువు చదు వుట మికళాళాలలోం జేరుట మాకును యుక్తమే, జాను;వారి" "బేమి తప్పున్నది!? వారు కాలేజీ కొనినటే మతవ్యా ప్రీ చేయుటకం మే మందజుమును భారతీయులము నూకు ఉద్యోగములు కావలయును. గనుక చదువుకొజకు వచ్చితిమి. మాలో హీందువుం జెవండు? మేము ధరించు దున్తులన్ని యు బాశ్చాత్యములు. మా భావము లన్నియు౯ చాళ్చాత్యములుం అందజుము వనారివలెనే మైనాము, మాకు దురఖి మాన మెందుకు? విశ్వవిద్యాలయము (వ్రిన్సిపాలు. చెప్పిన మాట మింద నిగ్మయించును. మేము పొట్ట చేతితోం బుచ్చుకొని వచ్చిన.

690 వేయిపడగలు వారము సామర్ధ్యము 'లేనప్పూడు పరాభవములను సహించు శ _క్రియైన నుండవలయునుంి =

ఉపన్యాసకల గదిలోం గుమోరస్యామి కూర్పుం డెకుం ప వన్‌ సెలవుల వచ్చుచుండెను, పరీతలైనివి. సెలన్పలలోం బేసస్ల దిదవలయును, ఒక యుపనార్థసకుం డన్నాండు కదా “కళాశాలలోని పరీతూప(త్రములు దిద్దినందుకుం గూడ డచబ్చిచ్చినవో బాగుండును, విశ్వవి వ్ధలయ పరీక్షలే యిత్తురు'అని, కుమార ఏ దురాశ కంతే మిజి? నవనినులు తినువారికి మేరుపర్వత మంతయు మేయవలెనని వీంచుకు, విశ్వవిద్యాలయ పరీత్సలకు మాతిము ధన మెందు కీయ వలయను! విదా్భాష్థలునూటికిందొంబదియైమగురు ధనహీనులు, తిండి "లేనివారు, నేను విద్యార్థిగా నున్నప్పటి కష్టములు నాకం 'దెలియును* లోకములో దవి్శ్శడీ దొరకుట లేదు. దొడ్తమ్మి; తోటలమ్మి విత్రీయ మైనమాస్తి యమ ొని, పెంజ్త్సము మెడలో నగలమ్మిః వారములు చేసికొని వారిని సీరిని యాచించి డబ్బుతెచ్చి జీతములు కట్టు చున్నారు. ఈ చదువులతో. (బతి సంసారము “గృహస్థల భాంక- ళుది రస్తుగా నున్నది, ఆర్థిక దుస్థితి యని యుపాధార్థయుల జీతము లలో విజుగలగోయు చున్నారు. విద్యార్థులనుండి తిక్కువ జీతము 'లేలవుమ్నుళొన రు? శాంబడి యంతకంతకు వృసచేసికొనుచు వ్యయము శగ్జించి దేమి చేసెదరు? నలువది రూపాయలు, ముస్పది రూపా యలు పరీత్ష రుసుము తీసిళొనుచుండిరి. ప(లికలు దిద్దునారందజు నెచటనో యొక చోట నుపాధ్యాయులే కదా! వారికి సెలవృలలో వారిజీతములు ముఘ్టుచున్నవికదా! "సెలవులలో వాశళేమి పని చేరు చున్నారు? పరీత్షూ పత్రములు దిగినందుకు వారికి డబ్బేళల యీయ వలెను? ఒక్కరూపాయ కాగితపు తో జరిగిపోవు పరీతుకు నలువది రూకలు రుసుమా? ఛీఫ్‌ సూపరింశుంజెంటుకుం బది, తక్కిన వారికి నాలుగు, పత్రములు దిద్దినవారి!ి రెండు మూండు దొడ్డి సంభావన అస్తు లమ్మ్మి? పెంద్తము నగలు ఫు స్తతో నమ్మి" యింటిలో గడ్డికజుచి వాండు తెచ్చిన డబ్బు నెలకు రెండుమూంకు వందలజీతములు తెచ్చు (చభువు లేల తినవలయును? అసలింత జీతము "లెందుకు? నూోరూకల కన్న జీత మెకష్కువ 'ఇవ్చినవాండు "ేశద్రోహీ యని ఇచప్పవచ్చునుః

కరువదినాబ్దన అధ్యాయము 691 గాంధీగా రదియే కచా ిప్పెనుం స్వరాజ్యము వచ్చినతరువాత నైదు వందలు డాంటి యొవ్వనికి జీత ముండదంట! మనప నాల్టువందలు జీతము "వచ్చినది కదా యని కాదు, సంతోషము, వచ్చిన మొర్ష మెట్టి దని?

“౧ లేక్కిన యుపాధా్యయులందరికి. గోపము వచ్చెను సెలవు లిచ్చిరి. "సెలవులలోం గుమారస్యామి ధర్మా రావు వద్దపం బోయెనుం “'వమండీ! మా యింటిివైపే "చూచుట మానివేశతి రనినుః ధర్మారావు ఏ. మి రుద్యోగస్థులు, మునుపటివలె మితో మౌాట్లాడవచ్చునో, రాదో యని వచ్చుటలేదు కుమారస్వామి : కన్నులు దూడండి! కనుబొవ్నల (క్రింద నున్నవా? ధర్మా; సెస్సి మింద మొలుచు కన్ను లివి కావు, సెద్దవుల్‌ వేశగాని కున్నట్లు 'వేజే యుందును, వానిపైని దలపాగ యుందును, కనుక మనకవి కన6 బడవు. అ కన్నులు నీకు లేశన్లు యున్నవి. కమార: తలపాగ నంటు కొని యుండునేమో! ఇప్తూడు తలపాగ లేదుగదా! ధర్మా కావు? మో

ఎక్షాలేజ్‌ విశేనము లేమి? కుమార ; వమున్నవి? ధర్మా రావుగారు కళాళాలలో నాం[ధో పన్యానపలుగాం బనికిరారు. ధర్మా వ అది యేమిటి! జే నచ్చట నువాధార్థయుండను గాను కదా! పమారః ఛాయాపటమే_పనికిరాన స్వూడు మాతృక యనలుపనికి రాదు. ధర్మా; వమైనది! కథ "చెప్పాము కుమార;.మన యభిప్రాయము. లేమియు నచట జనికిరావుం ఆ కళాశాలలో నియవమనంాా వారి సిద్రాంత ముల కనున్నర్తించి యుండుట. ఇంస్సీషువారి నేమియుననరాకు. వారి యాచారములు మంచివి కావనరాకు. ఏమాట కామాటయే! వారి మతమును గజించి నే నేమియుం (బస్తావించలేదు* అయినప్పటికి నన్నుం జూచిన వారికి 'జ్వేమముగా నున్నది- సచేకాని వారు మాటి మాటికి *“జేవ్రడొక్కండే. మి కింతమంది టై వము లేమికి? యను చుందురు. దాని కేమి చెప్పవలయును? ధర్మా : బేరం డన్న శబ్దము నిత్రె సక వచనముః "దేవుల డోొక్కందే యనియా శబ్దమే వెప్పు చున్నది కదా? చేల డొక్కండే. కమార: నే నట్టు ఇచెప్పినచో వా రర్ధ ము చేసిషొనలేరు. అసలు వారికి మిరు వెపు శబ్ద సిసాంతము 'ఇకలియదుం ధర్మాః ఆ సిర్ధాంతము నేను ఇప్పలేదుః- మనలో నిది

699 వేయిపడగలు వజ శేయున్నదిం అర్థములేకుండ శబ్దము లేదు... కనుక శబ్దము శళ్చార్హముం తదర్థము సరిగా నిర్గ్ణయి౦చినచో6 దికమక లుండవు హూణభావమలో విస్పష్టమైన యర్థ ముకల శబ్దములు పరమార్థవిమయ మును బోధించునవి లేవుః శబ్దవు్యుత్చ త్తికిం (ట్రయోగము నందలి దాని యర్ధమునకం బొసంగదు, కుమార: సరియొః మన క నేకదై వము లుండిరికడా ! ఇంతమంది చై నములపం బొనకుటయెట్లు 1 ఏీరిని సమ సించుట యెట్లు? ధర్మా నీ శీ మాత్రము తెలియదా? కుమార; మిరు నాకం జెప్పినది తెలుగు, ఈ సంగతు లెప్పుడైనం చెప్పి తిరా? ధర్మా నీ విస్తుడేేదా నన్నడుగుచుంటివి + నీప సర్వ వేళల మంగవ్య కొలువుతోనే సరిపోయెను. కుమార: మంగవమృగారు పూర్వ మా పాపము చేసిన మాట నిజమేమో! కాని? యిష్వు డామె వాల మంచిదండీ! ఆమె (వతి వకాదనల్సి యుపవానముండును, మడి కట్టుషొనికాని భోజనము చేయదు. యాచకునకు "లేదని యామె నోట రాదు , ధర్మా: యాచప లెవరైన వత్తురా యేమి?!) కుమవూర: ఇప్పుడు కుందెలులే వచ్చుచుండిరి. ధర్మా; అనలా స కువూర ఏ కుండలి యనలాం బామొక్కుకు కాదుకదా! కుండల ములు ధరించిన (రావ్మణులు కూడను, అము నిత్యము స్నానము చేసి జపముచేసిఫొనినగాని భోడనముచవేయదు ధర్మా? గూజెములో6 (గతువు చేసినట్లున్నది కమా ఏ మిరు గాంధీగారి యంత్యో మోద్యమము కొప్పుకొన "లేవి? మారు చాంపూర్వాచార పరాయ ణులు, పంచముల సంగతి యొప్పుకొనకవోవుట చాగుగాలేదు+ ధర్యాః నే నే మొప్వకొనలేదు? వాం్యడందటును గూడెములలోం గుడి సెలలో (బ్రతుకుముండంా "దేకోళూరకులను వారి కిండ్లు కట్లిపెట్ట వద్దంటినా! వారి వీధులు) నింగ్లు పరిశుుభముగా నుండునట్లు చేయవలదంటినా | వారికి నూతులు చావులు (తవ్వించిపెట్టు చాత యుంజెనేని వలదం టినా! (పతిదినము స్నానము గళ్య్మభమైన వసశ్ర్రములు "తాల్చుటిః కూటి క మర్చిపెట్టుట - ఇవి వారికి వలదన "లేదు. మొదట నివి సమ కూర్చి "ప్టము, ఎవండును దానికి దమ్మిడీచేంపండుః చీవాలయముల "లోనికి వారిని "రానిత్తు మందురు, వ్యయము లేని పని గదా ! ఊరిమోంద నూరు పడినను గరణము మిందం గాసుపడదు* చెడిన

ఇరువదినాల్లన అభారయము 698 -జీవాలయములోని ేన్చండు చెడుంగాక, మనే*ేమి ? కుమూర ఏ దేవా లయములోని 'బేవుం డెందుకు బెడును! ధర్మా: నాది వాదన కాదం దువుగాని యొకమాట యడిగిదను, పరవ్ఫురువ సంగ మమువలన భార్యను బరిత్యజించుట యెందులకు! అమె యేరీతిగా నపవిత మైనది? దానికి సమాధానము నీ మనస్సులో నీ త_త్వ్వములోనున్నది అశ్హు య(పళ్యతు విమయములనుగూర్చి (పశ్నించరాదు, అవియధా స్థితికముగ నంగకరించల దగినవి, కుమార; "చీవాలయములలోని వూజూారులు, (గాహ్మాణుల్సు ఏరి కున్న యొక్కు-వ గుణములేమి?ః పంచ ముల కున్న తక్కువ గుణము లేమి! ధర్మావ ఆ (హో మజిల వర్శమునుగూర్చి వచ్చిన య వర్షము కల్పితిమా: సహజమా యని, పశువులం దావులుు బరెలుః మేకలవలె (బావ్మణులు తదితర వర్థ్యములవారు భిన్నమైన వరముల వారా యను (పశ్నా ఈ (పశ్న వెనుక నొక యడర్థమున్నదా-- అవు చుజుక్షైన జంతువు, బ(రె మంద మైనజింతువు, మోటారుపోవుచు0 'డలాబ(రెలగుం ప్రదూడు, చచ్చిననుగదలదు సూత్మముగా యోజిం చుము దాని (సకృతిలోని యీ నూంద్యము దాని ర్యక్తమందున్నదిం (ద్రవ్యమును బట్టియే గుణము వచ్చినది గుణమును బట్టియే (దవ్యము వచ్చినది. వానికి రెంటికి నవినాఖావసంబంధ మున్నదిం (ాహ్గణునిం | జూచినంతనే (వాహ్మణుండని తెలియుచున్నది. తునివై వ్రత(తిదయులను జూడుముు వెంటనే త్య్యత్రియుండని "తెలియును, వారు ధరించుముస్తుల వలన తక్కినలష్షణములవలన (గహీంతు మందువేని నదికాదు ఇప్పూడు సర్యజనులక నొళటియే దుస్తులెపోయినమి కాని భీదము కనిపించుట శేదా? ఆ భేదము కొన్నిచోట్లలేదు. క్రైస్తవుడు వై్ర_స్తవ్రనివలెం గనిపిందుచున్నాండు? అది ఛీదమ్మే అది వర్గమే కాదని యెవ్వండు ననండు ెలిసినవాండు- అందణ మొక్క-టియను సిధ్రాంతము బళువు లన్నియు నొక్క-టియే యను సిన్ధాంతము వంటిదిం అవృపేండతోనిల్ల లుకు కొందువు. గోదెపేవ గజ్జి! వేసి కమ్లైదవు, గోవు పంచితముగోడ లకుం జల్లుముం వృశ్చికాదులు నశించుట (వళ్ళితమైన విషయము బె కీ గౌరవములేద ఈ భేదము (పళ్యవమమే. దాని త త్త్వజ్ఞునము నూత శ్రదర్శిశే "తెలియును, అశ్లు భిన్నవగ్థములందు భేదములున్నవ్వి

6094 వేయివడగలు శకుమూరవి ముఖ లతణములు, ఉనికి ర్రీజు దుస్తులు? నడకత్తీటు వీన్సి యందు భేదము లుండవచ్చును* అది (ద ధానవిమయమున భేద మెట్ల గును? ధర్మా; (వధాన విషయ మనంగా? కుమారు అందచటిమును మనుష్యుల మగుటలో! ధర్మా అంద జఆమును మనుష్యులము కాదని “మే మనలేదు, కుమార; అం8 పోయినచో భేదము లేదుః ధర్మా; "భేదములు విడిగా చూపీంచుముంటిమి కదా! కుమవూర: "నే ననునది మారు సరిగా (గహించలేదుః ధర్మా; నిక (్‌్న "వేయుట వేత గాలేదు, నీ (పశ్నయివి; అత్మలో భీవి మేమున్నదసని. కూమార: అవును ఆత్మలో భేద మేమున్నది? ధర్మా ; అత్మిలో భీవములేదు జీవ్రనిలో భేద మున్నది జలము సర్వసాగర మహో ందీనదతటాక కల్యా వల్యలముల యందున్నదంతయ నొజ్క-టియే, డానియుందున్న(దవళ్వి గుణము? తజ్టలస్వరూ పము సామాన్య లతణములు, వాని యన్ని౦ టికిని భేదమి. లెలయున్నవి? ఉపాధి నాశ్రయించి యున్నవి ఉపాధి గ్‌త (భాంతిచేత జలమే నాగరమగుచున్నదా. జలమే. చిన్న పడి యయుి నగుదున్నది, 'ఉపాధిగత మగుట చేత వాని శక్టులును మాజుల్ల చున్నవి, మహో దిలో_కృష్ణలో_౨ నేకపట్టణ పోాలినర్థములుక డుగ6 బడుచున్నవి. సోగరసంగ మమువద్దం బాడి మాలి ఫ్‌ 0 లేదు, తిటాక మున పై శే్చ్చన పళువులు పడిన వ్రోంగిందిరేవనీ ఎపానీయముకాదు* చూచితివా? భేదము కల్పించిన దెవరు? జలమే "తాను తనయున్న “భిన్న (వచేశమల_ నాశ్రయించి భవము 'లెచ్చుళొన్నదిః అఫ్లు యాత స్రము ఛిన్న పాధిగతమై భిన్నగ్వ ము. జెచ్చుళకొన్నది. తదుపాధి గతగుణదోవు సం(్రాంతిచేత జీశ్రయుభఖర్నాల డగుమున్నాండు., కుమార: నర_స్తటాక్షస్తాగశాదిభేదము ద ఫిఫ్టినూని ఎ గుచ్న్నుదా మౌనవుల యందలి" భేవములు దృశర్థమానవ.గుట "లేదు. ధర్మా; ఎందుకు "లేదు? వివేక వంతుండుు చదువృుొనినవాండ్యు స ర్వాధికాంము చేయు చున్నాండుం అవివేకి చదువుకొననివాండు పాలింపింయడు చున్నాడు ఆ యధికారిలో నన్ని ఫదములు! ఈ పాలింపంబము వారి యం 'దెన్ని "భేదములు! కుమారః ఇవి యన్నియు మనుమ్యకల్పితములు- ధర్మా: పొజపాటచటనే యన్నది. ఉపాధి యాద్భ+ ఛీవోాా నియతేమా శి సీవలె వాదించువారు యాదృచ్చిక మందురు. నేనునియతమందునుం

ఇరువదినాల్లన అధ్యాయను 695. రష్యూ చూడుము* సర్వఖేదములను నాశనము చేసివది భేదములు- లేవా! మంత్రులు లేరా? సేనానాయకులు లేరా! వైద్యులులేరా! ఉన్నారు కాని వారుభీేదములు పాటించరసి సీ వనవచ్చును, ఎందుకుం శాటించరు? తాను మంటతిత్వ మాచరించుటయందు.( బాటించండా +? తన యధికాళేతర విషయములందు సర్వ చేశీయుల యందును? సామాన్య ఛావమ.$ అధికార విషయమున సేేవభావము, భీఫమేమె నది? అ్లై మనువ్యులందఆ యందును సామాన్య భావమః, ఛిన్ననన్న ములవారి భిన్న ధర్మములయందు' విశేమభావము, నీఎ ధనము కనయుడి నంత (దళ్యతమముగా దివ్యము కనిపించదు, దాని యందలి ఫేదములు నీవు నరిగా నూహించక కృతీకము లనకొందువు- అదియు నీనోవము కాద నెెత్తిమి6ందం బెద్దవ్యకూర్చుండి యట్లవివించుచున్నది*. ఇది- వజకు ఫేదములున్నవని తీసి [త్తమూాగ్గ మవలంచింతువు. కొంచెము జ్యాగత్తగాల జూడుము మజల భేదములే యేర్చదుచున్నవి. ఎన్ని కల సంగతి విచారించుము, వర్ణములు పోయి పతము లేర్పామైనవి= -అతివాదులు3 మితవాదులు, స్వతంగతులు, ఆ భీేదములకన్న నీభేదచే, యెపష్కువ (పాణసంకటము* వేండిలోం డెలియదు, కాఫీహోటళ్ళతిండి మూడలేదా? దాని సొగసు చల్లారిన తరువాత, ఇది భోజ్యముగానైన నున్నదిం అఏి వమనమేః, కుమార: ఇంతమంది చ్రైవము లుండుట లేేలనో ఇెప్పలేదు. ధర్మావ అది యింకొకసారి. కుమార: "జీవుల డొక్కండే నంటిరి కడా! ధర్మాన అది "నేననలేవము* మి వై?_న్నవో పాధా్యాయులన్నారు కాబోలు, కువూర: మీరును నొక్క_ండేనంటిరి కదా! ధర్మారావు “దేస్టండు: బేవుంపని సామాన్యొో క్షి అది విశేమ క్గుసము కామం వారనుకొన్న దేవం డుండుటకు వీలులేదు 'దేవ్రండు ఫుంలింగము, అనగా మూరి యుండవలె మూర్తి యనంగానే (దవ్య్ధముః (దవ్యమునకు గుణముః (దళ్య *ణాకారము లన్నియు నశ

"రమ లు (దవ్యగుణాకృ త్యాత్ము.డై నచో నాదేవ్రండు నచ్సించిపోవునుం కుమార; వ్‌ బేవుం డగా కేమి! ధర్మాః నా శి తెలి యును "జేవం డన్నవారికి. "డెవియనలయును, కువమూర;: అ క్రైనచో (దవ్య పణాకారములు మనము చూచుచున్నవి నశించును. పది యావ్చతులు నశించును, వానియం ేకాకృకి మొకటి యను

696, వేయివడ-గలు

న్యూతమై యున్నది, అది నిళ్య మందము. అట్టి నిత్యమైన (ద్రవ్య గుణాకారములు గలవాయ ఛిగవంతు.డుః ధర్మా ఏ దినినే మహో భామ్యముశ శద్దార్భనిర్మ యము వేయుటకం బతింజలులు చెప్పిరి కూటస్థములుు అవిచాలులైన వస్తువులలో ననుస్యూతమయిన (వమ శద్దార్థమని, విశిస్టాద్యెతుల సిద్ధాంతముకూడల గొంతవజకు నిదియే శాని (దవ్యగుణా కొారమిలు నవించునుః ఇవిదన్భములా + జనకములా? జనకమైన పదార్థ మొక్క- పే యుండవలయును "దేవుంచోక్కండే యను చున్నావుకడా! అందువేం (బధానమైన దొక్క-ండెవస్తువు- అది (దవ్య గుణాదులుకాదు. (దవ్యగుణాదుల కంత పరమోచ్చవైభవము లేదు గనుక అది (దవ్యగుణాదభిన్న మైన వస్తువెయుండ వలయును, 'బేవ్చండు కాదు* దానినే మసవారు (బహ్మ్‌ మనిరి, ఈత_త్వ మెవరికి! దేవుండు 'బేశ్చండని. చంకలు కొట్టుకొనువారికి జిజ్ఞాసలేదుం మతము లేదుః వారు ఏరి నఖినయింతురు,

స కమారస్వామి (వొన్టు(గుంక యింటికింబోయెను, చిన్న ధర్మారావు "ెండెండ్లవాందు. తంగడి , యింటికిం బోయినంతనే యానాండు తంటడివద్దకు వచ్చెనుః కుమారస్వామి కొడుకునుబట్టించు కొనండు, అది శ్యామలకు గోపము మిందికరికిన కుమారుని కమారస్వామి “సీపు! ఈనాల జేదో (శొ_త్తయున్నది! యనెనుః పిల్ల వానినిం దీసికొన్నాండుకాదు. శ్యామలవ అంత యిష్టము లేనిది వీల్లలను గనుట యొందులకు! పమార ; నీవు దొంగతనము చేసి నామోందంబెట్టుచున్నావే! అని నవ్వను, శ్యామలయు నవ్వెను అనవ్చ్వలో6 గుమారుని దీశకొనక తప్బవది కాదు. కుమారః నెందు మంగమ్మగారు వచ్చినడా? శ్యామం: మిరు వచ్చిన 'చెచ్చటినుండి! కువమూర; మాస్ట్రరుగా రింటికి వెళ్ళినాను. శ్యామల; ఎప్పూకవో 'బేవుని కల్యాణోత్సవ మంటంగదా! కమా: ఇంక నైదారు నెల లున్నది నీ వరు చెప్పెరి! శ్యామల: మంగమ్మగారు చెప్పినది. అమెయిందా కటినుండి యిచట'నే యున్నది. కుమార ఏ ఆమెకం గల్యాణము మాట యే:మి పట్టినది! వ్యామల; కల్యాణమంతయి నామె మాందు గానే పోవువట్లున్న దెం కుమూర ; వమిటి కథ ? శ్యామల ఫ్‌ ఆమె, యానాంటికి6 స్వామిక్సి నెన్నియో .చేయునంట, పది పదునొకందు.

ఈ] ఇరువదినాల్టవ అధ్యాయము 697 వేలు వ్యయపెట్టి సార్ధమికిం దన యిస్ట్రమువచ్చినట్టు చేయునంట! పమౌారః జమిండారుగారు ధర్మక_ర్తయా, యీమెమా! వారీ మిరు జేయ నీయరుం శ్యామల ఏ అబ్బాయికి నిద్రవద్చుమున్న ట్లున్నదిం ఇటు తెండు. . మజునాండు కుమారస్వామి మంగమ శ్ర యింటికి బోయెనుం వాలికిల జొక్కా- తొడిగిరి. చిన్న దొరటోపీ పెట్టిరి కుమారస్వారు మంగమ్మతో “అన్నియు బాగుగ నే యున్నవి కాని వాలికి నెక్నొకై కట్టలే చెమి* అని (పక్క నేవో గుర్డపీలిక యుంషల్యా దానిని వాని మెడకం బిగించెనుం మంగమ్మ “అవె చచ్చిపోవు నయ్యా!” అనెను, కుమారస్వామి 'చచ్చిపోయినచో దీని ఫోటోకూడ బల్ల బూందంబెట్టు కొనవచ్చును అనెను, మంగమ్మా “స్వీ మా యింటికి రావఎదన్ని రాకుండ మానవు. వచ్చినచో నీ నోరూరకుంకముు. కుమారః లజ్ఞాఖిమానములు వదలిన తరువాత నేమి యన్నను మన సునక6 గవ్వ ముగా నుండదు, మనస్సు లజ్ఞాఖిమానములను వదలునది రెండు విఫ “ములుగాంాబకటి మనస్సును పరిపక్యము చేసికొని యో లగుట వలన రెండవది మనస్బుకు మహ+కల. మీశము చేసికొని; యొకదానిని గుజించి యూహించినందువలన్మ లాభము లేనంత వ్యగనము "పెంచు కొనుట వలన, మనస్సును బాపమునందు బహుథా నిమగ్నము చేసినవోం జేసిచేసి యెంత దూకము "చేయును? అప్పటికి ఛీ! యని యొక మొండివై రాగ్య ముదయించును, ఇప్పటి యీ "శీమన్సీ మతము .మొదలైన మతములవారి సిద్ధాంత మిదియే. (ప్రేమయే భగవంతుం డందురు, సర్వఘభాతములయందును దయ యుండవబయు నందురుం తనయందు వలెనే సర్వభూతములయందును దయగలవాం చేని వాని! స్వార్ధ మేమున్నది? అన్నిభూతములయందు సమానత కలుగుటయే మోతము, అది యిందియనులను నియమించి చేయు మన్నారు మన పూర్వులు ఇం(దియములక (బవ్ఫ త్తి కల్పించి చేయు మను చున్నా రీ నూతనులు, నియమించుట నిశృయమై5 మాగ్గరు* బహుథా (పవృ త్తి కలిగించుకొనుట యెొచ్చటనో ఫలవఐత మగును మంగవ్మా; ఎచ్చట? పమారః (చేయిమంగ మ్మ వై వునపంజూపించి ్సి ఇచ్చట. స కది యిష్టము లేనిచో (నాలివై వునపంజూపించి) ఇచ్చటం

898 వేయిపడగలు

మంగవ్యై: ఇదివజ'ే మమ్మిద్దతి నొక రాశ్సిలోం జేర్చికివి కమారః ఎవరి నె.రి నొళ్కొక్క_ రాశీలోం జేర్చవలయునో నాకన్న వేణు నోపాల శతకము వానికి బాగుగాల చెలియును "మంగ '; ద్విపద కావ్యమ్ముః ముదిలంజ) దిడ్డికంత-ఇవి మూండు నొక "రాన్సియన్నాండు* కుమార: గౌరన కెంత కోసము వచ్చినదో? మంగ: పాల్కురి! సోమనాభువ కంత రావలయునో ! కుమార ఏ 'చెన్నమల్లు సీస ములు (వాసిన యతనికి డ్విపద కావ్యము (వాసిని దోషము పోయినది మంగ: అవీ నాకు వినిపీంతునంటివే! కమారః నీకు వినిపించుటకు నా కర్మ మేమి శాలినదమ్మా! నిశ్షేపముగా మిషనరీ వారు నాకు నూబటపాతక రూకలు జీతమిమ్బుటయే:మి? నేను సీగొలువు చేయుటరు-మి! అందులో అండ కొలువు - వాలి. కిచకిచ నవ్వినదిః కమార ఏ ఈ (వాభ నవ్వు ందులకు * తాను నాకన్న నేమి వెలుగంబెట్టిం డు 1 పచ్చి కాఫీ (తాగని వెధవ! మంగ; నీవు మాటిమాటికి వాలినిం దిట్టకు. పమార; నేండు వాని మొగము. చూచినచో నా కొడలు మండిపోవుచున్నద వీనికి దోర టోపీ యేమిటి! టోపి పరువంతయు పోయినది*." మంగ: ఇంక నీక సెలవు 'అెన్నాళ్ళున్నవి! పమారః పగలు వీశగానున్నది శాబోలు! మంగ; సీ రముష్పము వచ్చిశట్లు మాటాడ ముం "నా శేమి పీవ! కుమారః సీ యింటికి వచ్చినచో నిబే నమ్మా! వవో ముచ్చటగా నిన్నాక మాట యనవలె సనిన సీకు ముక్కూగారెడు. వాలి నేమెన ననవలె ననిన వీని కసలు ముక్త. లేవు* “వీని కసలు ముక్కే లేమి అని సంగీతము. తో ననంజొచ్చెను మంగమ్మ: నేను లోనికి బోవు చున్నాను. కుమూరి; నే నంత లోనికి రాలేను. ఇరువురును బోయి చావడిలో లహర్చుండిరి..చెంగ(లావ్రవచ్చెను. ఇంగ; కుమారస్వామి గారూ! మిరుదూచితిరా! కువూర: ఇెంగ్యలావూ! నీవు విన్నావా! మంగమ్మ; ఆయన మాచిన 'జేమిటి! ఈయన విన్న'బేమిటి! వంగ: వీమిటా! మీ యిద్షటిని గురించి పిల్లలు గోడలమిోంద (నాసినారు 'శమారవ మంచి పని చేసినారు. ఇంతకు మంగమ్మగారికి మంచి (రోజులు, మంగఫ దుర్మాస్థలు వేయరీతుల నందురు నీవు.దుఃఖంచ వలసినప్పుడు బోసు మాడెదవుీ 'తాడిచెట్టు[క్రింద నిలుదుండి పాలు

ఇరువది రండవ అధ్యాయము 63వ (ఆౌగినను క్లే యందుకు, క్రుమారవ నేరు తాడిపెలు (గ్రింద నిలు చుండనులేదు$ పాలు (తాగనులేదు. కల్లనకొనిన నాకేమి ఛభయము! కల్లు వట్టి కర్మం కర్త లేమ; (కియ లేదు, *నాండు కల్లుతాగపిలో వాండు, (తాగను లేదు, వత్హ్రి కబ్లున్నది నా కేమి నష్టము? మంగ; నీ చమత్కారము నా మొగమువలె నున్నది. కుమవూర ; దాని శే! ఎనుబదివేలు సంపాదించినది. మంగ; వారట్వు (వాసిరనణా నీ కేమియు. మనస్సుశకుం. గష్టముగా లేదా యేమి 1. చెప్పాము పమార: మి, యింటి పేశేమిటి? పసుష్పులేటియా, పసుమర్తి మా? వదో పి అన్న అశురమున్నది. నేను దానికి పిచ్చియని యర్థము ఇసప్పెదను. వీచ్చిమంగవ శ్రైగారూ! లోకము నీకు మేలు చేయు చున్నదిః పరులను గూర్చి మిథ్యా పనాదములు పలికినవారు, వారి. పాపములు పంచుకొందురు. నీ వివి వజకుం జేసిన పాపము నేండీ జన మంతయు బంచుకొనుచున్నది నీకు మంచిరోజులు దిగ్గజపవచ్చి నవి నీ. యందు సద్దుణమే తప్ప దుర్గణము నాకు గోచరిందుట లేము, నీ పాపములు నత్లించుమున్నవి. ఇంక నైదాజు సెలలలో నీ వే మగు దువో యొవరికి. 'దెలియను *. మంగ.ఏ; నాయనా 1! తెలియక పాపము చేయువు మనుకొనుము, మన మనుభవించనే వలయునా? కుమా; "ఇెలియక పసివీల్ల వాండు నిప్తూనంటుకొ నెను. . అది కాలపండ మానునా *+ మంగ ఏ నీ వింత ెలివిగలవాయ వెట్లయినివి 1 పమార: చందున కంత కాంతి యొట్లు వచ్చినడి! మంగ; నీవు వంకరగా దప్ప నరిగా మాటావలేవు కుమార: ఇంకను దొడ్డి (తోవలో నే యున్నారా? మంగ; నే నదికాదు చెప్పునది. నీయర్థము నరియే, వవయో యొక యలంకారము లేకుండ మూటాడవని, వంకర యన్న వ్యకో"క్తియని. కుమార: ఆ (వళంనాఫ్యతము (వాసీనా మొగానం బొజివేయుండు. వీ రువో్యోగము - తీసివేసినచో మజాక చోటం దెద్చుకొందును మంగ: నా వంటిదానికే నమస్కారము చేసికచో నన్ను బోలి (బదుకు మన్నద్దంట! పమార ఏ నోరార ననుకోరాదా ! నా వంటిదాని కని మర్మమెందులక్రు ₹ మంగ; చెంగ(లావూ 1! వాలి నెవరో పిల్లలు 'చడ్డలతో ౬ గొబ్జుదున్న ట్లున్నదిం వాండూరకే యజుచుచున్నాండు, పోయి తీసుకొని రమ్ము- కవూార?

700 బేయిపడగలు. వాలి మాక దొరికనా, కొన్నారా? మంగ: ఇదివజకం జెప్పితిని కాదా! పమారవ మజచిపోయినాను. మంగ; కా 'జేవో యొత్తువేయు చున్నావు కుమార: ఎత్రుకాదు పల్లమే. మంగ; దీనిని సాహెబె వ।డో యాడించుచుం దీని తలి తోంబాటు 'తెచ్చెనంటు తల్లికి విక్య వద్చును.. ఇవె దానివెంట వెంటనే తిరుగుచుండెంంటం చంగలర్భ్యా దీనిని. దల్లి కిం గొంచెము దూరముగాం బోనిచ్చి, దీని కేవో.మందు "పిక్రైను, అఆ మందుతిన్న కోంతులు) మృగములును 'జెట్టివాని వెంట వద్చునంట, కొంత సే పైన తరువాత సాపాబు చూచుకొనంగాం బిల్ల కనిపించలేదు ఇది బెజవాడలో జరిగిన పని, చెంగలరావు దీనిని 'దెచ్చను. కుమార: మటి దీనికి జెంగలరావు నందు కన్న నీ యం 'దెక్కావ (చేమలే! మంగ; ఆ మందు మత్తు నాల్లురోజు లుండునుః కుమార: చెంగలరావు కోంతి నెందుకు తెచ్చినట్టు? మంగవ ఊర కయే, వమార: పాపము! దాని తల్లి యెంత యేద్చువున్నదో ! నిర్ణయులు తమకు లభించుటయే చూచుషొందురుగాని యా వస్తువో, మనివీ'యో నస్ట్ర మైనందువలనం గలవారి కంత ద$ఖము ఫుట్టునో 'యోచించరు. ఇది కనబడక పోవ్టటవలన తల్లికోంతి చనిపోయి యుండవచ్చును. మంగ; నీ మనస్సు చిత్రమైనది. ఉండి యుండి యట్లు స్వర్వవీధులపం బోవ నేమి! కుమార: నేను వెప్పినది " తెలిసి నదా! మంగ: నీవు నన్ను నిందించుటలేదు ఇది చెంగలరావు వేసి తప్పూ పమారశ కోంతి ఇెడిపోయినదిం మంగమ్మ: ఇద్దజి 'మొక్క-సారియీ చాగుపజెదములే! పమార; నే నంత యర్థ మనుకొనలేదు. మంగ: నసీకను గొంత వుణ్యముండకపోదు* కువమూ; పుణ్య మనకుము$ ఫల మనుము, మంగ; అన్చను మిరిం కను బాగుపడి బట్ట కట్టవలసినవాం(డు= | " "సెలవ్ఫులై వోయి మజల౬ బాఠ శాలలు తెజుచిరిం కుమూరసారమీ మొక (గ్రంథము పాఠము వపెప్పుదుండెను ఆ ఫు_న్తృమునం చౌచి ళ్యము లేదు? గుణములు "లేవ్ట; శబ్దగ తార్థగత వాకర్థగతదోమములు సవ్యిద్ధిగా నున్నవి, అతండు విస్తుగువుట్టి పుస్త మచిటం బెట్టి విద్యా రల _ కుపజేన్తించెను. *ఎవండో. .మొక (గ్రంథము (వ్రాయును వాండు' పండితుండు కూడ నై యుండవచ్చును. 'మహళవి కొక్కనిశే

ఇరమవవినాబ్టన అధ్యాయము 701 యా చిళ్యము "తెలియును, ళ్హా ఏత్య మెజు;గనిరా:డు. (నానిన (గ్రంథము తగులం బ్యైవలయురు. పాఠ్య (గంథములు నిర్ణయిం మనవారి నాశయిచినవ్లో నెట్టిగంథ మయి రనిభాక్య(గంథముగానిగ్షయింపల బదును ఆ సభవారు పున్తకములే చదువరి ఇది ఫలానా శాత్రి గారు (వాసిరి ఆయన వాల మంచివాయం వీదో పది డబ్బులు వద్చురు. వాండు సంతోషింమనని వు సములు వేయదురు. ఇది వర్తక ముకన్నం గనాళకష్టమయివోయినది* తెస్తూలున్నవనుట తవ్వ అస లిన్ని పుస్తకము లెందుకు! అటు సంవత్సరములు మి రందరు న్యూూలుఫె నలు దాణం దెలులయ చ2ివితికి తకువాత నాలుగేండ్ల చడువుదురు*. ఇప్పటికిని ఉత్తుంకు సంధి నిత్యమనంగాం 'దెలియదు; “జల జాతాయతనేతి యన్నచో నర్థము తెలయదు; మొన్న నీపెద్ద మనిసి లేచి కీదకవఫ పాఠము చెప్తూుుంషలా6 బాండవులు విరాట నిగరములో నెందు కున్నారని యడిగారు. పది వు_న్తృములుచదువు€ డని మీ మొగొనం గొట్టుటయేకాని మాకం జదువు వచ్చుమున్నదా “లేదా యను విచారణ లేదు, (పతివాండును పరీ్ష యగుదున్నాందుం (గొత్తపద్య మిచ్చి యర్థము చెప్పూ మనలా నెవందును జెప్పలేండుః వుంవరీక మనంగా న్య్యశ్పత్తి యేమి? సైరంధధికి వ్యుత్పత్తి మేమిటి? -ఇవి (పశ్నలు, ఇంకందెలులప పరీశ్రూప(తములలో బాఠ్య (గ్రంథములు మాజుట తప్ప న్యూ-లు శై నలుకు యఫ్‌-ఏ కు చివశుల (టశ్నలన్నియు నొఠళ "పేమో_న్తము వ్యాకరణ విపేవములు ఎఫ్‌, వకు ననియు ఎమ్‌, వకు నవియీ. పరీశ్రూఫ్యత మిద్చువాండు "తాను తెలివిగా నీయవలయునని (వయల్నించుటయే కానియా తరగతి విద్యాష్టల శంతవజు కీయ వలెనన్న విచారణ "లేదు. ఇంన్సీ మలో వ్యుత్పత్తులు ఎం, వః కడుగుదురు. "స్పెషల్‌ యింగ్సీషువారి నడుగుదు నేమో! తెలులుల్లో ఫోక్వుఫారము దగ్గజనుండి యడుగు దురు. ఈ తెలులప వార్థకరణము నరిగా వచ్చినవారు మనయుపనాస్థ సనపలలోల బండితులలో నెవన్సైనం గలరా! ఒకరిద్ద జున్నచో6 (బ్రయోడజన మేమి! విద్యార్థికిం బద్యాన్వయమను3 జహుశస్టార్భ ము; సంప్రదాయము వురాణక థాసంతానము కతెలియపండ జేసి? వానికి వ్యాకరణము; (కృతులు వికృతులు: వ్యుర్పత్తులు చెప్పి (పయోడన

709 వేయిపడగలు

మేమి? ఇన్ని దుష్టగంథములు ెష్వుటకన్న కొక్క సద్దంథము ఇచెప్పినవో6 జూలును తెలుగు సిలబసు ఇంగ్లీషు దానినియిట్లి (బ్రాసిరి,. అక్కడ పదర్థ్యపబంధమున్న నిక్కాన పద్య (పబంఫము, అచ్చట నాటక మున్న సిచట నాటకము, అచట నాండి మ్రైల్లు గద్య వు_స్తము లున్న నిచట రెండు గద్యపవు_స్తకమ లు, అంళయీ కాని? యాభాషా నం్యపదాయమేమి + యీభాపూ సం్య(పదాయ మేమి 1 వ్‌ భావ ఎట్లు చెప్పవలె! నని విచారించిన వా శెవకు!?. ఒక ెద్దబాలశితు చిన్నతనములో గట్లిగాల జెప్పినవోల. దెలుంగు. రాళ పోవుట సగము వొవును. విద్యార్థు కం జదావు వమ్బట యొందులకు 1 వు_స్తవము లమ్మినచొ* డబ్బు నిచ్చును. పరీశ్రైప్మతము లిచ్చి నందు లప డబ్బు, దిద్దఎందులప డబ్బు వచ్చును, ఇన్ని వునస్తిము లున్న గాని యెష్కువ పరీమూపత్రము లిచ్చుటకు వీలుండదు. విశ్వవిద్యాలయ ములోని య్రాం(భభాషపూ బోధనము జాగుండ వలయి నన్నచో ప్తానూళ్ళలోం జలుతు చెప్పుపద్ధతి _యంఠయు మాజవలయినుః ఇన్ని వుస్తనములు. .త్రీసివేయవలయిను, అందరు నన్నిరీకిలుగా చాఠము చెప్పుదురు _పరీశ్షూప్యత మిచ్చినవాండు. తాను చెప్పినళ్లు ళశ్న లిచ్చునుం అతందున్న కళాశాలలో జదివిన వారికి లాభమ,; తక్కినవారికి నష్టము, న్యూలులో( జేసిన పీతయలలో నందజు నుత్తీ ర్లతై విశ్వవిద్యాలయ పరీక్షలలో: దప్వూట కిదియొక హేతువు వీది ఎబ్లున్నను చదుప్రుటకు అన్లోదము కలిగిందు (గంథములైన నున్నచో నెట్లో 'యొకట్లు చమవవమ్బును, ఎక్స నమ్ముటకు వచ్చు లంబాడీ వాండు జొన్నరొక్షైలు దెమ్చుొందుకు. అవి వారింటివద్ద బయల్లు "జేలునప్పుడు. చేయించి మూట గట్టుకొని వత్తురు. ఎన్ని దినము ఖైనను సళ మూటలోనుండి యొక్క రొక్షై తీయుట) తినుట నీరు (ఛాగుట-యిది వారి భోవనము, మన యీ పాఠ్య పు స్తకములొ రొక్షైులవలె నుండును, వానినిల జదువువారము మనమును లంఛాడీవారి వలెనే యన్నాము, 'వా కెక్ల నమ్మి లాభము వ్రీయుదుర్రు మనము మన: పరీక్షల నమ్మి యుదోళ్ళగములు 'తెచ్చుకొందుముం , 116:. ఉమారస్వామి యద్భృష్ట్ర మాతేనికి. బెలియకుండం దెర "వెనుక నుడివడ నారంభించెను. అతని యువ్న్వోగము. సంవత్సర

ఇరువదినాల్లవ అధ్యాయము 705 మధ్య మునందీసి వేయుటయా3 సంవత్స రాంళమున కేనా యని ' వివా రణవుక్షైను సంవత్పక మధ్యమున యగచో నళతండు దావా "వేయ వచ్చును. _అందుచేతి సంవ వాంతమున కే శిర్ణయింపల బడెను అకెనిని దీసివేయుటకు హేతువులు కల్పింపయుడెను.. అతండు వెడ్డ "వీరు కలిగిన మంగమ్మ యింటికి రాకవోకలు జరుపు మన్నాందు* దానివలన విద్యార్థుల సరియైన యాద ర ముండద ఇ అతిండు విశ్వవిడ్యాలయమ. న విద్యా పద్ధతి సగ్పమను దిరన్యరించును,. దాని వలన విదా్యర్థులకుం దాము పొందుచున్న విద్యా పద్ధతి యందు "జ్వేమ ముప్పకిల్లీ వారి ఫురోభివృద్ధికి భాంగవి కలుగును, అతండు కై? స్తవ మతమ.ను నిందింమను. కె? సన మతము సర్వమతములలో న్తుత్తమ మైనది (దజాస్వామికాభ్యపాయముల ౫ సర్వపనసామాన్యత “మొద లైన యున్నత భావములా వమితములోననే యున్నవి. ఫలితము- కమారస్వాలు యున్నత భావములకు వ్యతిరేకి అభివృద్ధికి. (బత్యర్థి? ఉమనోవికాసమునకు6 బరిపంథి, ల .

అతండు కళాశాలలోని విద్యా స్థలతోం గలసిమెలసియుండును: అట్లున్నచో చాలురయందు విభేవు.ఆ యుండదు, అతండు (దసం గించున వుడు కుజ్జవానివలె మాటాడునుః బా? స్ట్‌ "ఆలియదు దాని వలన విద్యాష్థల శీలము నందుం బలుచందన మేర్పడును ఎన్ని విధ ముల జూచిన నతనివలనంగ భాళాలావురో భివృద్ధికి భంగకరముగా నున్నట్లున్నది. ఈట్సనుదొరయ్యు. మరికొంద ఆఅుపన్యాసకులును విచారించిరి. పైని విశ్వవిద్యాలయమునా రడుగుదురు. ' ఈ దోహ ములు తగినంతవో, కావో! ఎ. టషొన్ని (ఫొ శదోమములు బూవీంచ వలయును కొన్ని దోషములు కల్పించిరి. కళాశాలలో విద్యార్థిను లున్నారు వారియెదుటం గుమూర న్యామి యసభ్య్ధ ముగా మాట్లా డనని మొక టి; అళండితరో పాధార్ష యులను నిందెం చవ =సినదిగావిద్యా ఫ్టలను (టబబోథించినని రెందు* "దీనికి బుజు వేమిటి! కొందజు 3ై/న్తవ విద్యార్థులచేతం గుమారస్వామి యట్లు చేసెనని యుత్తకములు (వాయించిరి “క్షదిరె. బతక మిప్పటికి నన్నట్లయినది+ కళాశాలలు మూయకముందు పదిపబేను లోజు లింక నున్నవి, ' కుమారస్వామి పాఠము 'చెష్తాచుండెను. (గంథములో శివ విష్ణు (ట్రవ్మాస్తోశములు

701 వేయినడగలు

కలవు, స్తోతము లన్నియు నొకటిగానే యున్న ని. ఒక విద్యార్థి లేఏ “ఇంతమంది దేవత లేరుటి?? యని (పశ్నించెరు, పమారన్వామి | “అబ్బాయో! ఈ (వశళ్నప నేను సమాధానము చెప్పెదను, మోపు “ "నేరు విషయము ెలియవలెనని బోధించుదుంటిని. మాకం జక్కని వివేకము కలుగవలయనని నా య్హేశ్యము* అది నాకు విమ మగు చున్నది మనిసి (బతుపట కనేక మాగ్గము లున్నవి. లోళమున జాల ,మంది ఫుకుషులు తాము దుర్నీకిపరు 2, మైకిం జాల పెద్ద మనుష్యుల వలె నటింతురు, కొందజు సృన్టిలోని పరమరహనస్య రు దానిలోని విపావచ్చ్భాయలు మననులో నుంచుకొని ప్యృాదయము వానిచేత దహీంపంబడిపోవుచుండంగాం టైకల జూల యుత్సాహముగా నుందురు, వృాదయమ్ను శ్యృవ్వీభావమే యుజుంగని కితనవ్చలకు వాహిరమ లైన యల్బ విషయమ లయందు మిక్కిలి పాటింప్ర, మిరు వారికి సాను కూలపడుదున్నట్లు తోందుమున్నది.. నా కేమియు నష్టము లేదు అనెరు, విద్యార్థి ఫి అయ్యా! మే మడిగినదానికిని తమరు" చెప్పినదాని కీని సంబంధము లేదు+ మార: అఆ సంబంధము సైకిం గన్నించుట్యూ "లేదుః అఆ దుర్మ్యార్డ మంతయు మనలో నున్నదిః ఎంతవజప (యథార్థ విషయమని మన్నించకుండుట, యయధార్థ విమయముశు (ుఎలింపంజేయుట! | . కమూరస్వామి పదునేను దినములు కన్నులు మూసిగొని గడ "పేను, వేసవి సెల్రై లారంభించుదుండిరనలగా సతనికి మూండునెలలు ముందుగా మా యుదో్యోగము ముందునాంటి కుండదని జాబు నొసం గిరి అతండు ఈట్సనుదొరను జూచుటకంబోయెను. ఈట్సరు కుమార స్వామిని జాల గౌంవింఇిను! అవి మర్యాదాలమ్షణము. గ ._ " కుమార ముందునాటటికి నా ఇద్యోగము లే దని, తమరు _వంపించిన కాగిత మందినదా ఈట్పను; వాల విచారముగా, నున్నది" చూప ధనలో పముగా నున్నది విమ్ము దీసి వేయక తప్పళ వచ్చెను " కుమార: ఒక మనిసి లేకుండ మికుం దెలులసంచెవ్పీంచుట జరుగదు నౌ యుద్యోగము పోయిన దని కాదు చివానంద ఖ్యాస్రి యని యొక్‌ ,వండితుుబున్నాందు, ఆయన తర్మ-నార్థకరణములలోని. సాహిళ్యేము నందును మహోవిద్వాంసుడు* " శాలీలోం బవునాలుగేండ్లుండి చదివి

8ఏ] ఇరువధినాల్దవ అధ్యాయము 705 వచ్చెను, ఆయను వేసికొందురా? ఈట్సనువ ఆయన విద్వాన్‌ పరీత్ష “యందు తీష్ణనయ్యెనా? కుళూర మివిశ్వవిద్యాలయ బు౦తయుం గలిసి యె.తమంద యుభయభాషపా(పఏణులను ద యారు చేసెనో వా రంజలుకు వారిని బరీశ్చించినవారును గలిసినను జివాశంద శ్యాశ్తి గారితో సరిపోరు. ఆయన బులుసు పాపయ్య శాన్తి "రు, అచ్చ విగ్‌ శాయగారల వంటివాండుః ఈట్సను వ వశ్యుపిద్యాలయ పరీష

• పొందినవాండు గాని మాకం. బనికిరాండు.. "కమా; అవునవును మజచివోలిని, మా కళాశాలలో. మిాకం దగినవా రుుడవలయనుం సంస్కల్భ్రతాం(ములు సనించుట యొట్లాయని మి (పయగ్నముః -చొని కనువైన పండితులనే మిరు 'తెచ్చెదరు. అట్టివారినే మా విశ్వవి ద్య )యఫు గాన్టానాలలోం దయాకర చేయుమన్నారు. వివ్వారు లని పట్టి మా "జేళశమ-లోనున్న మజ+పండితులం ద తినిలెఎండందడి చి 'వేసితిరి. దిద్దంతులవంటి పండితులు జేశమునందు దకు,. మొక్కులేక 1ఘయున్నారు, జమిందారులేమో వ్యష్థలై , వ్యామోహేతులై3 శామ దూవితు ౨ పోవ్రదున్నారు. నావ పండితులనుబోషించరు, ఆ రోజులు పోయినవి విద్యాను పరీకమైనలాని యుదోోగములు దొరకవు "జేశమంద తీ కొంకిచదువులే చదువుదురు. ఇంన్సీమ ఇదు వారం భించిన త్తరువాత నిప్పటికి చెలులు ప్తూంర్తిగాం జచ్చినది.. జేళ క్లామలు సత్తించినవి. మతియొక్క పదియేంఢడ్లలో భాష్యాంతవై మా కరణుండుగాని చాధాంతతార్కికుండుగాని మివమాంనబలు గాని కనిపించినచో 50 ళయోయించుకొందును. మిప్టము. (వాసిన *వీరియా పెజెటిగా" మిరు చదివికిరిగదా! వు_స్తశములను) విద్య లను జంవ్రట (సాణహళ్యకన్న మహాఘోరమెనదిం ఈట్బను ; మార చాల అవేశవపఠరులు; యాథార్థ్య మే వెప్తూామున్నారు.. కాని జీను మిరు ఇచ వూమన్న కాత్రిగారి కుద్యోగ మోయంజాలను, కుమార: మో రిశ్చెదరని నేను ఇప్పలేదు. పూ రెందుక “నన్ను డీసివేయుచున్నారో నాషల చెలియును. అనేకదోవములు కల మొక శద్ధతిని నిర్ణయించి ఈ దోవమునా పద్ధతిచేతి సమర్థింప( జూదు చున్నారు. ఈట్సకు : అనసంగలతి నిజమే. కాని యేరు చేయ వలయును? దీనిని మార్చుట నా చేరిలో నున్నదా? కమూర ఏమి

706 వేయివడగలు యధికారులందటు శు యనెదకు, మిరు విడివిడిగా నున్న ప్వుడు చక్క_-లా నాలోచింతురు. అందటును గూడినవెంటనే “గుడ్డి మెద్దు - ఇచేనిలోయిడిన ట్లు (సాంతిపద్ధవి నేయనుసరింతురు. లోకమున ఒందటు మనసా యెన్ని దష్టములంంన యూహలయిన నూహింతురు. నలుగు రును గలిసికొనువజ కళ్ళశీలురవ ల నటింతురు. మన విద్యాఫద్ధరి వాల దుర్మార్లముగా నున్నదని "పిద్దలందటికీని "ఇలియును, అందరును గ్య్భహమ లయి.౦దు సానుభూతి చూపింతురు. "సెనేటుసభలపం బోయి నంతలో మజల మాయ (గమ్మాను+ ఈట్స్ప్సనుః మిరు వయస్సు చేతః

• జీ వారు. మనసులోనున్న భావము లన్నియుల జెప్పరాదు, దాని వలన మి ఫవురోభికృద్ధికి భంగము కలుగును, కుమార అయ్యో అయ్యో! ఈ యూత్మెవంచన చేత "బేళశము (పళయా?ము ఖమై పొవు చున్నది, నా వంటినాండు (గుశికియుండ రాదు. వెళి లెలిసి యింతే ఘోరము చేయుటయా! నాకు నీమూండుసెలలు జీత మక్కజలేను మోరు నాకు డబ్బు పంపించినచ్రో6 దిరుగలగాన్సైదను. నే నీ పాపన్నల్మ గూజెట్లు తించూను. మారు తెలియక చేయుదుంటిలేమో యనో కొంటిని. బుద్ధిపూ'స్యకముగా నింతవంచన పనికిరాదు మా హీందు వులు ప్రైకినీతులు చెస్పనను లోపలం బరమన్నా_స్తికలు మోర తకన్న "సెలవ్రతీసిషొందును, తమించవలయును, ఒకానొకండు నావంటినాండు "లోనిమంట దామకొనలేండు. దాంచుకొన్నచో లోన నది వానిని దగులబెట్టును ఆ మంట బబజుటి!వచ్చి వాని, జీవనాధారనును దగులంచెట్టుకుు లోపలం దగులంజెట్లి యుత్తరగతులు లేకుండ 'జేయుటకస్న బయట దగులంజెట్టి తిండికిమా(తెమే "లేషండ6 జేయుట యెక్కువ సస్టములోనిది కాదు అని పమారప్వారు వెడలిపోయెను. ఈట్సను “నిజముగా నిట్టి యక లమ పశ్ళతులప లోకములోం దావులేదు వారు చనిపోవలష్మి నబే, వారు శష్టపనవలసినజే, అధికారమున్నచో నిట్టి యధార్థ 'గవర్తన యుండెన్సా 'జేపటితో జగత్తు జగత్ర్తుకాదు. కృ(తిమము టైనచోపద్ధతులున్నంగడా వ్య్ధవహాకముసాలపట, కృ(కైిమము "లేనివో
• వ్యవహ+ర మెందుకు అను" నను. అప్పటికి రెండ జూంములై నది వేలి యెండలు. మలమలమాడ్చుమశ్నవి. రోడ్డుమాంద నిను

ఇరవదినాల్లవ అధ్యాయము 707 నుడులుసుడులుగాల దిరిగి గాలిచేత లేచి డారింబోవు జన లమొళము లందు విసరికొక్లైను బంగాళాలో సుఖముగా. గూర్చున్న ఈట్సను (ఛొచువలె వామువళమున లేచి నిలుచున్న యా మంటిసు $ష(జూచె పం అది_న్త-భము కట్టినది గాలి (పోగుచేసి: ట్లున్నది. ఈ ఎ ంటిస్తంభము వరివే॥ పరిఘూర్షితమై విచిత్రముగా నిలుచుండి తానున్నయెన నేత్ర దృన్ట్‌ కనిపించుట లేదు, అ స్తంభమును నంభముగా నాయువు దూర ముగాం దీసికొనిపోయెను. అ మవోతపతైత్స్య మనకు వృ కములు నీవ లీందగిన ంతసాం(దత లేళపోయినవి* ఎండ మొగముల ఏదు గూబలందు€ బరిసికాఫరములందు నిప్పూలువెజగి 'ఫెడీలుమని కొటైపుు.. గూబలు వగిలిపోయెను. "ెదవు లెండిపోయెను: మొగములు వివళ్శ మయ్యెను వట్టి వేళ్ళతడకల వెనుకలహార్చున్న (పాణి-తడికలు తెకపీనవాండు "'శానుగాదు, అయినను_నుఖ పడెను బయటనున్న (గణి తడిపివది 'తానే..యెండచేత మాండెను, బయట సెండ దుష్ట్రమం మనోవికృంభ అమువలె సాగరు. లోకబంధు:డు జగత్పభివు-ఇనునినుండి యా తీశ్లైాతపమేమిటి? (పభువు దనూరాశియే* ఇది వేసంగి మహాత్మ్యము 4 'వేసంగియు€ డానుచేసినమేలు 'కానుచేయును; సొలముల నెటీయిలు పడును, అప్పుకు మజల దున్నినచో€ బంటికరికా. బండునుః తరుమూలఫలాదులు? సదీజలము నుఖముగా ననుభవించ లేని కృినక జీవులు పొలములు దున్నుకొననేవలయ.ను, అక్క-జలేని వెన్ని యో యష్ట్పూ డక్క-జయున్నట్టుకోంయను. సూర్యాతిపము చివు రాకుల్నపై గంటికెంవులు కట్టించి బాలదూరక్వలపై ననూయ వెకలంగక్కివాయు ఏీచికలలోం (గూరమైన (దవృక్సిని "వెలార్చెనుం శమ్య-కుల్యాశటాక (వచేశములు (వాణమన్నది నిలువనీయలేదుం కుభలీరమండూకాది న జంతువులును భూవివవములందుః (దన్వ్వకొనివోయి, పచ్చిమట్ల నొకటిమైపోయెను, మరల వర్షాకాలము పెచ్చునా! అప్పటికి సుబ్బన్న "పేంటయిన్స్లు యుందునా! 'బేవాదాసి, గణాదార్కి మంగవ్యా, ప సిరిక్క అశుంధలి _ వీరందటజు "కేశ్చ వర్షాకాలము మూతురా?! ఇందులో కొందటు భూతుళీమో! వార్తైనను యొంతసేవు! ఆ (వళయా తపములందు దూరమున నొక చిన్న మేఘము పట్టి యవి పెద్దదై నల్ల వై నడివియాకాశమునకు వచ్చి నాబ్దు చినుకులు చినికి మజల

708 వేయివడగలు దూరముగాంబోయి నముహావాయు పరిధూతమై ముక్కలు మక్కలె చెల్లా చెద రయె్యగో నుం

చె(శిపూర్లి మ వచ్నెనుః కమౌారస్వామి యానాండు ధర్మా! రావ్టను జూచుటకుం బోయెను, ఛర్మారావు; వమోయికి మారన్యామి! నేను నీకుం దీవవాదము ' నేర్చలేనుం కొన్ని సిధ్ధాంతిమ లు మాము చెల్చలిని, నీ వా సిస్రాంతములు చెప్పుటలో నగ్నిహో(తిమం గూడ పోడ౦చుచుంటివ(ట! . లోకము యాదార్థ్యమ:వైనను వీత్స్తణముగాల జెప్పిన సంగీ! రించ కుుసుమా! అందుకి నియే రాజువలెళానించువేవము కన్ని భార్యవలె మెత్తగాం జెప్పు 'కావ్యములను_ నాహిళ్య వేత్తలు విర్ణియించర. విషయములనుమె_తృగాబోధ ంచవలెను. నీఎ ఉఐ ఫ్ట్‌గమ్ము వేసి (బదుకి వలసిన వాండవుః దీని నలన లాభమం-లేదు. ఈట్సన దొరను దిట్టితివ శేమిటి? కాలేజీలోం గొంద అుపాధార్థయ లను నొట్టంబోయి నావంటి! కుమార: (పండ్లు పటపటం గొతీ ) ఎవం డా ెప్పినది! ఈల్బను వద్దక(బోదము రండు ! ఆ మాటలు నిజమైనచో నేను సోవాలస్వారి గారీ నోవ్రరమెక్కి. యటనుండి (్రిందంబడి చచ్చెదను, = అబద్ధమైనిచో నా వెప్పినవానిని 'జేఫప్పు వుచ్చుకొని _దవసి నింట్వ గొ మైదనుం ధర్మాన శ్రాబూ! అంత. గాఢ శీలత్వము పనికిరాదు అభ ద్ధమును డాడ్టః్య ముణొంత 'యోస్చుకొనుట “నేక్చుళొనవలయన్లుః లోళ మదియే చిలువలకంబలవలు .వుట్టించును, వమిచేయుదుమ్లూ1 సీ విట్లావేళము (పకటించెద వేని నిన్ను. జివరకు చిచ్చివాండంద్దురుః పరమాగ్థ్ధిమైన ఏషుయము నీలో నెష్కువభాసిందుదున్న దిని యెవరును (హించరు నీవు దుర్మాస్టండవని ఇప్పుకొందురు.లోక ములో(బదుళ వలయునన్నచో నీ యుద్వేగముు నీ మనస్సు, నీ యంతరాళ్మ- అదియొక సంస్థశ నీ యుద్యొగము) అందటితో నీవు మెలంగురీతి ఎట్టి వారతోనై నను నవ్వుము మాట్లాడుట-ఇవి మొక సంస్థ ఈ రెందు "రెండుగా. (బతుకవలయును, రెండును గ సియువ్న వారి జీవితము నుఖమే. -నిషృ_లుపాంతరాత్మయ్యు స్వళంగతజీవనమును గలవారు యో%లు* వారి కీ కష్టము లేదు ఈ లోక మార్గములే పరమ్మోత్తే మముగా నున్నవనుకొను వారి క్రీ లోశయా[తల జేయటలోం గస్టము

ఇరువదినాల్లవ అధ్యాయము 709 "లేము మ ధ్యేమాగ్గమున నున్న నీ కిబ్బఎది. పమూళవ మిరు చెప్పి = వది నిజమే. వ్యర్థముగా ను దేకమును ఫక్‌టించుట వలన లాభము ఎ "లేదు ఇంక వజుల నెచ్చటన్నైన నుదక్య్‌ కము దోరికనచో నిస్తే" యుందును ధర్మా; ఇంళ దొరకదు, వారందటు నొ సమాజము" నీ వింతంొశకవోట నెచ్చట మజలః (టైయగ్నాము వ్రేఫవను వీరి (వశంసా' వతము తోశవలె వెంటనే వమ్చును. ఈ కఠిన న్యాయి ఐద్ధతియే " మూర్తీభవించిన “జీన్వాన్టీరు, మహోర్ముడైన “'యూగో” వనోం' బుదము దీనివలన సెంత బాళపడినదో! భూతిదయి భూతదయ యందురు దుష్తమ్యాతము లవలంచబించి జనుల జీవనాధారములు' పాడుచేముటలో భూతదయ యేమైనదో! పమారివ; ఈపఏక్కమాలిన. నోలకేమిగాని స్వారికల్యాణ మెఘ్రాకు! వర్మా రావుని నరిగా నొక్కు నెలయున్నది. కుమా-:; అఫ్పుకు నివ రీలు విగ్రహా రాధన కూడదని య పన్యాగము ళి త్రుకంట. "కేరబ్టీ వ:తానుయూయులుకూడ వారిలోం గలిసెదరంటం ధర్మాః "రెండును జరుగ వమృృనుః కల్యాణ " ప్రములు 'బేస్టని గుడిలో జరుగును. ఉపన్యానములు కాళిజ్‌ హాలులో జకుగును గాంబోలు! కుమారః ఆ యు ఎనార్టసమి లవలన మన' మతమునకునష్థ్ట్రముకాదా? ధర్మా: నీ మతము నకా* నా మతమువకా? కుమార; మన వతముల కేమి నష్టము? ఆజ్ఞానములయిన వారి వ తిము- లకుః ధర్మా; వారి వమతనుల కెఫ్వుకును వష్ట మే. హీందువ్వులె నను. స్తే మవావ్మాదీ ములైనను సక్కే కై సవులై ననున కే_లొక ములో చాన్ట్రు మాచరిందమ. బేంవుడు చేవుదని దొంగిపసములు వేయువాని కెఫ్పూకును నాల్మమ్య ని యున్నది. వాని మఠిము వానికీ దుర్వ్యువపాయము 'లెక్కువ చెయుటకు౬ బనికివద్చును కాని? వాని యాధ్యాన్మిక్యఫవృ త్రి వృద్ధెవొందిందుటకం బనికిరాదుం సగ్విమయ' మని. తినకు ెలిసినదాని. నెవండాచరించండో వాడు వాము” =వంటివాండు, పామనకుం రెండునాలుకలు్యు వీనికి రెండు పద్ధతులుం కుమార ఏ నాగేశ్వరరావు 'విగవోరాధనను దిరస్కరందుచు నొక (గంధము (వాసెనంట! అది. వదిదేల్యపతు - లచ్చు వేయించి క ళ్యాణములలోయించి పెట్టుదురంట*” -ధరా ట్రై నీకా విషయమ కందు | లగ్న మైనచేమి “మనస్సు! తర్క మెజులనిపారికి .. విిగవారాధన

710. వేయివడగలు మంచిది కౌాదు* పోనిమ్ము. కమా3 స్వామి యింటికిల బోయెను శ్యామల; మంగ వ్మిగారి మా పొజికు ఎచ్చినదిః నుమారశని ఈమె మూలముగానే యుదోర్థిగము వోయి:ది శ్యా విల; మన నోటి మూల ముగా, కుమార; నీవ్రభూపవి మాహరు గారికి భారర్ధవ లల దయారగుము* ్య్రాముల; మంగమ్మ "రి యింటికి వల్ళింండు! మార ఏ నాకాశలి యుగుమన్నదిః ఇ్య్యాప.లశవంటకా లేమ కుతూర; ఇఘ్వూకు పదునొకందు గంబలైనదెం శ్యామల; వైదికులు. పన్నెండైనలాని భోడనమిు వేయరు, కుమారం: మైదికు ₹వకు! శ్యామల; మిరు. శారా! కమా; ఎవరు ఇశ్చిరి! శార్థమలః మ౦గవిశగా రుం కుమారస్వామి మంగమ్మ యింటికి. బోయను* మంగవిస ఫి ఇంక గల్యాణ పెరు ఫదిరోజులున్నదిం కుమారః కాది నెలనాభ్ళున్నది* మంగ: ఆ పదిరోజులు శ ల్యాణములు. కుమార; వాలి యేవఐునుచు న్నాండు! మంగమ్మ; పంగని-+వ ములు పెట్టి నాంయడయం కుచూర;ః ఎవరికి! మంగ: తనే "ెట్టుళొన్నాందు జంగ (లావు వాలిని€ 'దెచ్చెను, వాలి “మొళమునల బంగ నామములున్న వి, కువారః వీనికి. గూడుమతేమిప్పీర్థ చినారా చేమి? మంగ; నియోగులు వైష్ణవులు కావచ్చును. కుమా: మీ పని బాల తిక్కగా నున్నది, నేను నియోగినిః నేను కోశినా! మంగ; ధర్మా రావుగారి శిప్టళ్వో మంగీకరించికముంటే నీ నియోగిళ్యము* ఇఫ్రూడు వెదికుండ వే. లేశ పోయిన మనస్సులో నున్నది (పతిదియు నింత బయటికిం జెప్తూాదమువా! కుమా; నిడమే, నాప ధిర్మారావుగారిగాలి కొట్టిరది. వుంగవ ధర్మా రావుగారు నీ యంత 'వైదికుండు కాదు కుమార: నిజమే. నాకీ సంగతి నాయిన -నెలలనుండి ెళిసినది. ఇపవజశీ ఆలియవలసినది* శివరావుగారి వ్యవ జ4+రములేో నాయన యొంత తాక! ఫ్ట్‌ము వోయినాండు. మంగి అజేమిటి? కమారథ; ఆయన మాప సనమకాలికంే! మంగ అదా! అప్వుకుదూదాయగా విన్నాను - కుమూర: వ్లివరావ,గా రికీ _ జీవితారంభముననే దైవభ_క్రి భంక్తికొదు అయనయే (శ్రీుక్లు ఖైనారు, మిషంజివర. మంగమ్మావి నాకు దోడుదైై వభ _క్రీహాడనుః సమా: కల్యాణముళో |వ్యిగ హ్‌ రాఫన పనికిరాదని యుపనా్భిన "ములు, మంగి; వి[గవశీరధన చేయని వారెవరు? తాలరిళోంచేసి*నే

ఇకవదినాల్లవ అధ్యాయము 7711 వి([గహమా! విగహమనలా జిహ్నము! సిలువ చిహ్నము కాదా! ఫొటో(గావులు, చి(శములు వి*హములు కావా! (వలిమలు (గా ట్యూన్‌) విగవాములుకా వ! వి“వాము లందాటి ళ్గాము వోనివారు పషగవామి.లను దిరస్క రింతుకు, హీఎదువులు మిగ నోరాధ కులుకారు. వ గవ రాధపులు కై స్తృలు శేవన్టీ ళతానుయాయాలు (బవ్మాశమా:స్థు లు! మవమారాధంచుఎద _విగవామ లనుగాదుః "జీవాలయములోనున్న 'టేవునికి మంము (పాణ్యపలష్ట “” చేసెదముం వ్మిగవాను[(కింద బీజాతరకంపుకి యున్నదం శబ్ద్య్యపంచమున? నాకృజి [ప పంచమువ: గణప పంచముస పమానమై ళక్తులు త్రీసి యా గుణమున కా బీ3ముు ఆ బీవమున కా రూకారిము” నిక యించి నిర్టామెన పగ్య/హ్మామును నంణముచేసిి సగుణమనుటి తోడనే యొకశ_క్రి యొక 'మాష్యకిము నుండును గనుక -- దని మనము నిర్ణయించి తద్భావము నారాఫిం మదున్నాముః మన మారా

, ధించుచున్నది వి[గహమ నుకామం వట్రి (దవ్యుము సెవం డారాధించు చున్నాడో వాండు వ్‌(గవో రాఫకుండు, (నణ5హత్యమె శక్షిరహిత మైన చిహ్నమునుథరి౨దచువాండు వ్మిగ సో రా ఫరుండుం సృషి(పకాకము ెజలియవలదా వి([గహమేవళ యన్న ₹ేీది కాగొ తెలియటకు! “వెండితో సిలువచేసినచో వెండి పృథివి ఈ భూతము లన్నింటికిని పృథివి రసము, నే నుపనివత్తు నోటనన రాను, ఇతర మతముల ణ్థాన మంతవజకే పోయినది, లేక వోయిన వట్టి సిలువ నేు ధరించును! సిలువ యొక థావమునకుల జిహ్నవగును ఆ భావమున శా చివ్నా మునకు సంబంధములేదు* _ ్రీస్తును జంపిన సిలువ (శ్రీస్తునుః జివ్నా మెట్లగును! ఒక భావమునకు జిహ్నము శబ్దము, ఆ శబ్దముయొక్కం_ సారము. బీజాయరము, తదతురానుగుణమైన యాక్ళ3 వెజుగా నుండును అవి రూపకల్పన శిలువ రూపకల్పనకాదుం (గ్రీస్తు స్‌ మానవాభయడాతయేని నతం డభయమ (ద ధరించవలయ.ను, తదను గుణమైన రూపకల్పన యుండవలయును, పంశభూళములుకాని దాని

నుండి వంచభూళము లెట్లుత్చన్నమయ్యెనోు యా పంచభూళములు నొకచానిలో నొళటి భావముచేత ' నెట్లి మిడియున్నవో ెలిసికొనిన ఫీ

712 వేయివడగలు

కమారస్వారి. నోరు తెఆచుొని ద్యగ్భాంతుండై చూను చుండెను, మంగ వ్మి “యే మట్లు చూజది 'వనను, కుమారఃశఈ. చదువంతయు మిరప్పుడు చదివితిరి? మంగ; అదిరవాసర్థముం సీతం 'జెప్పెద నెవరితోను జెప్పకుమి! వన్చీనమా(తమేమి! జక నెల నాళ్ళిలో వమృ నష్టము "లేదు. కూమార: "జ ఫ్యండు? కెలిసిషొందును, మంగ; (పతివిం వః ర్థ్రరా(తమున నేను ధర్మా రావుగారి శిష్య రాలను, మూడ వకంటికిల దెలియదు, కుమూర :- వాలి మాచితిరా యర్థనిమోలితాక్షులై. మి మాటలు "శ్రద్ధగా వినుచున్నాండు 'మొత్రానికిం నోంతిని బాగుచేసిళిరి.

, గాలిలో పాంచజవర్థము సన్నముగా నూందినట్లు సన్నని ధ్వని కలిగారు, గాలి భూరువానవము లయందు దూదుదు. బోయును వాలి చాని ననుసరించుదు సన్నగా గూసెను, మంగమ శై కోలిని దగ్గజుక లాగుకా నెను, కుమారసా(మి వాప్పాషలిత జుం డయ్యెనుం

శం] అరువదిదైదవ అధ్యాయనలు

, గార్జిన రన్నమిమనరీదొర వులి లేడిన్సైం పిన్ని యెలుకర్లై బన్లి పురుగువైై తొండ చీమకై పొంచియున్నట్లు పసిరిక వైచాలసాకులు పొంచియుండెను, ఎంత పొంచినను లేడి ఇంగునదూ. కి-తినజూ కిలోల దూజునట్లు; ఎలుక తప్పిందుకొనునట్టు వురు వెగిరిపోయినట్లుం దప్పించుకొనుదునే యుండెను చీమవలె నిశ్చితముగాం దొండ నోటిలోందూజులేదు, ఒకప్పుడు దొర పసిరికను జీలలో6 బట్టు శొనవలయునని (ఫయర్నించెను, ఆతనిని బది యడుగులలో6 గలిస్తి కొనెను ఒక మవోసర్చ మడ్గముగావచ్చి గార్జినరు దొరరు గజువం 'బోయెను, అతండు తుపాకి తేలేదు... తగిలినను దగులపన్నను (ేళ్చెడివాండేం అందుచే నా గండము పసిరికకుందప్పెను, పసిరిక కుల “దనశకై యతండు పొంచ నని తెలియదు. పసిరిక యిల వేసనుం పాము సరుూూత్తి పసిరిక యొద్దపంబోయెొనుం మనిసిని. గజువ వచ్చునా యన్నట్లు పాముపడగమై 6 గొట్టి పసిరిక దండించెను. పాము పసిరిక చేతిలోనుండి దొరవై వునపం దూణశ బోయెను నోరు లేని యాజంతు వంళళన్న నింకొకరీళిం జెప్ప లేక పోయెను, పసిరికయు€ (దాంచు నన్నో ర పరివ్వ క్తులై నంత దొర వి(భాంతుండై'. వెడలివోయెనుం అప్పజినుండియు నితనికి. బసిరికమింద నున్న వాంఛ వృద్ధి పొంచెను.

మజియొకప్తూడు (ఫొన్సు ేశమునుండి యొక దొర వచ్చి భుంటసాలలో నున్న బొద్ధన్తూపములు (తవ్వలా వెలువడిన వురా నాగరకతాచిహ్నిత శిలాఫలక ములు మొదలైన వస్తువులు స్థలముకల వారికి నేబదులుు వంద లిచ్చి (తవ్వుషొనిపోవుచుండెను అతండా వస్తువులు (ఫాన్సులోని వ్రురాతన వన్తు (పదర్శనవారి కమ్మి వంద యిచ్చినచోట వదివేలుగా నంపాదించును అతండు ఘఐ౨ట సాలా (పాంతమునకు మూడునాలుగు సారులువచ్చును, ఒకసారియా (ఫాన్సు జేశన్థుండు. ఇాళ్ళన్నియు బంగీలుకట్టి తీసికొని పోవుచుండలా

"7 1క్ష వేయివడగలు నల్ల మందు వర్తకము దొంగతనముగా. జేయుచున్నాండనుకొని తెనా లిలో6 వోలిసువారు పట్టుకొని చివరకు 'బెళ్లైలు. పగులంొట్టంగా జాళ్ళు బయ లుబేరినవి, ఆ రాళ్ళుకూడ; ధనవని యగ ద్యోగులక దెలియిక వదలి పెట్టిరి ఆ(ఫెంచివాండు "దేశమంతయు య భేళ్చముగా€ దిరి్శరుం (₹ెవ్వి'చోటనెల్లం (దశ్వనుః వలదన్న "రాజు 'కన్చించల లేదు, అవ. రాపకినుండి; నాగాస్టున కొండనుండి -బొద్ధస్థూపాద్దులు "పెల్లగించుకొని లండను వస్తు (ఎ దర్శనశాలలో నుం+ 6, జేశీయ లవి మదరాసు మూ్యూజియములో ను.ంచరాదా!? ఈ రీతిగా మా "బీశమ నకు నష్టము జరుగుచున్న వని నోలపెట్టిరి ప్యికలలోం గూడ సిరి సమాధానము చెప్పక వోవుటు ఇచెప్పనసమా భానము లంది కయు౬ బొందికయు లేకయుందు ట యధికారలత్షణముం అదియే (పళ టింపంబడేను, ఇంక బేశములోని బౌద్ధ చిహ్నములను దీసికొనువోవు చుండలా" వలదనగలహండువలదనండు= య ఖేళ్ళిమ గా నవి జెక్కలు కట్టుకొని యెగిరిపోయెను. గార్జి నరీ దొరను సుబ్బన్న పేంట తీసికొని పోయి పసిరిశను జూపీంచనుం "ఆెంచివానికి చసిరక మూంద మనసూ. పోలేదుం వురాతనవస్తు(పదర్శ శాలకీతండు తగండుం వాంగో(ప్రాంతవు టడవులలోనుండి, దక్షిణవు టమెరికో యడవ్రలలోనుండి 'శెచ్చిన యొక వింతజంతునవువలెం (బదగ్శిచవలయునేశాని చరి శాత్మకమైన (సాముఖ్య మ తని కండదని (ఫెంచివాండు ఇప్పెనుం అఫికాయడవు లలోనుంజ యొక వికృశమైన. శాఖావు ఖఫగమున్నోయొక (ఈూరసర్న మనోః తెచ్చింందువలన నెష్కువలాభముండదు, కొంతలాభము "లేకపోలేము, తనపనియది కాని (గెంచి "దేశస్థుండు 'వడలిపోయెనుః గార్జినరు తనమి(ద 'లేకుండ(బోవు ననుపన్న యీ వ్యవహారము మగరిలం దనమింద నే పడి ' వనసునకు వేధ కలిగించం జొచ్చెను . .ఒకసారి పసిరిక మెట్టచేలలోనుండి కొళాయి బెజువ్రదగ్గ రకల ,. బోయి యా చెటువ్రకట్టపై6 గూర్చుంజెను, అచట నింజనుల వద్దం ఖసనిచేయుచున్నవారు. పసిరికను 'బెదరించిరి. అతండు "వనమంతయాు నజుకయిడి. చిన్నతరునిపంజమున దాలభఫొని న్వేచ్భావిహారము కదించంబడిన సింహము దుఃఖంచినట్లు :మిగిలిన న'ల్లువుట్ట చేలక్రై . ఫరవెత్తి యవి తనసంచారమునకుం.జూలక్‌ "తాను 'దాలయకొనుటకు

ఇరువదిఐదవ అధ్యాయము 715 నాశయమియక్క తాను (గీడించుటకపం (3ేమ (పకటించక తమకు బసిరికకు సంబంధమైవోయినట్లు పలుచబడెను పసిరిక యా 'బెవరి పోవుట గార్డినరు చూచెను. పూర్వము సర్పము ససిరికయు జెలిమి కాండగుట భయ హేతువయ్యె ను నేంయ పసిరిక బెదరివో ్శోట భయ నివారక మయ్యొను, పాము వివము కలదిగదా యని పాములనుజంప6€ గల జంతువ్పులన్నియు విమముకలవికావు, గృ్మధముల్లు వాయన ములు కపితములై. పాము పోవునవ్రుడు పడగలమింద ముక్కలతోల బొడుచునుం లేళ్ళు పాములను+దిని శళోమంథమువేయును, ముంగిసలు నర్చ్పములను విదలించి చంన్రనుం పాములప భయపఫడినట్లు గృ చాయన'నకులములకు భయపఫడన క్క_ర లేదుః అన్హు పసిరి! కును. మజల బసిరికకొజక గార్జినరు (వయగ్నము లారంభించెనుం ((యర్నములు మునుపటిశ న్నం జురుకుగానుం డెను *.... పదిమంది గూడెములోని కైంన్తవ బాలుంతోం బసిరికను

బట్టుహొన్నచో వందరూపాయలిత్తు. ని గార్జినరు వప్పిను వారు +మేము పసిరికను బట్టుొనము అనిరి, గార్షిరరు “మోక 6 బసిరిక తో _ నేమి పని ? నేను మాకం బోర్జింగు న్యూళ్ళలో నుద్యోగము నిప్పిం ఇది నని "చెప్పెను. వారుద్యోగము లన్నంతనే యాశిపడి *స3ంేి వసిరికను బట్టుకొందుమనిచెప్పిరి. పసిరిక పోవుతోవలో రెండువెట్ల కొర(తాడు బిగించి కట్టియుంచిరిం పసిరిక యా (తాదునకుం దగిలిపడి పోయినచో నవ్చడుపోయి మాందంబడవచ్చునని. గార్షినరు ౪_తాడెం దుష! నలుగురునుబోయి.. పట్టుొనరాదా!” యనెను. వారు సమా భానము ఇెన్పిరి, “అబ్బో! పసిరిశ లేడివలె బకగ్గార్తును, చిరతివులి వలెదూంకును. పాొమువఠె (పాణిపోన్చను, అతనిని బట్టుకొనరాందని ఇిప్పిరిం పసిరిక పోవుచు నాాతాడునకుం దగుల్కొ-నెను, పసిరిక పడ _ లేదు, చెంగునదూకి చాటిపోయెను, అతండు పోయిన తరువాత వారు వచ్చిచూచిరి, పొలముఎలుకలు వసిరిక తాశినవోట నతండు రాక ముంచే (కాటిని కొరికివేసెను.. ఉపాయము వెడిపోయినదని వారు శలువుకును విచారవడిరి =... గార్జినరు వసిరిక తల్లి దందులెవరో కనుగొని వారి వద్దనుండి వసిరికనునొాన వలయునని యూహిం చెను, ఆది(వయళ్న వై ఫల్యమునకు

716 చేయివడగలు. హేతు వగునేమో యని : విదారించెను రంగమ్మ కమారుండు చంద్రయ్య నొకసారి పిలిచి గార్జిన రడి7గను, *పసిరికకుందలిదం(డు _ లున్నారాశి యని. చంద్రయ్య “తం(డి "లేయం.. తృల్లి యున్నది ధర్మా రావుగారికి: బసిరికకు నేదో చుట్టరికమున్ని దని చెప్పెను “ధర్మారావు (బావ్మాణుండు? పసిరిక ళూదుల షిట్లవాండు. సంబంధ మెట్లుండు” నని దొర పరిహసించెను, కాని ధర్మా రావు మాట వచ్చి నంతనే పొంత యలజడి పజెనుః . ॥ చంద్రయ్య మజునాండు మధ్యాహ్నము మేనత్త భోడనము' తీసికొని పోవుటక్లై ధర్మారావు గృహమునకు బోయెను. అవుడు ధర్మాకావుతో గార్డినరు తన్నడిగిని నంగతి చెప్పెను. ధర్మాశావు (భూయుగముమధ్యు దృష్టినుం చి విచారించను.. నంగతి యమో "'కలిసికొనవలయునని దూరదూరముగా నాల్లయిదు. దినములు పసిరిక ననునరించెిను ఎచటం జూచినను పసిరికవంక నెక వాంళా పూరితమైన దృవ్వీ (పసరించినట్లు కనిపించుచుండెను. ధర్మారావు _ చంటదదయ్యద్వారా కబురంపింబెను, పసిరిక నా తమ్మ్యండుః అకండు ' మా కౌాయువుపట్టు అతని జోలికిమిరుపోయినచో బాగుగా నుండి దని, ఈ కబురు గార్షి నరులోని పాలకజూతి భావమును గదల్బెనుః దొర పసిరిశ నీ సారి తప్పళ .పట్టుకొననే వలయునని సిశ్చయించెనుం అనాండు తుపాకి చేతంబూని సలుగురు మాలపిల్రలను "వెంటంీసికొని పసిరిక కోసవ ని పోయెను, 'పసిరికను యొక చేను గట్టుమోంద రెందు వైవుల రెండు పాములున్యు దలమోంద బుజములవిాఃద కూర్చున్న నాల్గు పక్షులుగాల గ మనించెను.ష్తిల్లవాం(డు బెదరిపోయిరి. పక్చులును చాములును చెదరి పాటిపోయెను, దొరయ. బసిరకయు మిగిలిరి, పసిరిక లేచి పొాతిపోం. (బయల్నించను దొర తుపాకి చూపించెను వసిరిక తుపాకి సెరుంసను, అత డచ్చటనే ని_స్తబ్ధుండైనిలుచుం డెను అప్పటికిం (బొద్దుకంక వచ్చినది' ఆ (పాంతములలో మఃిసి యలికిడి లేదు. ఇజనులవద్ద పనిచేయవారికిని ఏరికిని మభ జెజువుగట్లు న్నపి, ఈ సంగతి యొవరికినిగనిపిం చలేదు, మసక మసన్వైన సందలో6 జసిరిక గార్షిరరు గృహమునకు జే౭ను. అచట నొకగదిలో జా(గటత్తే చేయలి డెను _ఈ సంగతి గార్జికరు జట్లరునకు. గూడం 'దెలియిదు

ఇరువదియైదవ అధ్యాయము 717 అతండు బట్టమనుగూక నమ్మాండు= సితాసితవ ర్హముల కంతభఫదముం మటునాండు ధర్మారావు పసీరికకోనము వెదకేను, అతండు కనిపించ లేదు. పొలాలన్నియు వెదకెను. పాములన్నియు ధర్మారావును జూచి పాజిపోక దూరమునుండి జూలికనులతో. జూచెను.. పక్షులు ధర్మా రావునకం 'జేయియందునంతదూరిములో నిలుచుండి కూయ సాగాను, అతీయ మంగయింటికింోయి పసిరిశనుగూర్చి యడిగానుం ఆమెభ యమ(పకట్రించు 'న్యేతములతో నాయనా! "రిన్నాళ్ళయిసది వసిరిక యింటికివచ్చి మాగాని బలిసిన ళ₹రువాత పసిరిక యింటికి శానిరోజు లేదు. నేను వాండు వచ్చుసులే యని యూరకుంగిని నీవు పోయి వెదకి ఇచ్చి పెట్టవలయు ననెను ధర్మారావు వీచారిం "ఇను, గార్షినరు పసిరికను దొంగిలించినమాట నిజమేం 'వానియింటికిం వోవుట యెట్లు? పసిరికను చెద్చుట యొట్లు!

అనాండు రాథతి పదిగంటలప హరప్పనాయండు గార్లినరు ఇచద్దకుం బోయెను... అతనితోం గొంతసేవు మాట్లాడి గాగ్జినరు కొన్ని వుస్తళములు కావలయుననంగా నాయండు గుర వుబండిమిోాంద గార్జినరును నోటకషం దెచ్చెను... నాయండు. దారివెంటటం జూచు చుండెను. ధర్మారావు (తోవం బరిశీలించుదుండెను. _ రాతి పదు నొకండు గంట లయ్యెను* (గామ మంతయు నిశ్శబ్ద మయ్యెను* ఊరిలోని విద్య్యద్దీపములు 'వెలుంగుచుండలా 'చం్యదియ్థి యుక సృ౦ంభమునుబట్టి ౩ దలించనుం అవపసవీఫములన్నియు. నారివోయెను. ఈపనిసుబ్బన్న జేంటలోం బిల్ల లందటురు 'జేయుచుందురు,. డారిలో నెవరును జూశలేదు. , మజుల వట్టి గుజ్జపుబండి గార్జినరింటి చాశ(బోయికిరిగివ చెను, కాసావాండు బట్లరును బిలిచి దొరగారు _ వచ్చిరినిచెప్పెను బట్లరు *దొర పోయి వండుకొనునులి యని తాను "నిదుర పోయెను, . ధర్మారావు గార్జినరున కెదురుగావచ్చి “అమ్యూ! పసిరిక వింతజంతువ్వకాదు. అతిండు మా పైరుపచ్చు మిరు మూ పంచముల నంకటను మా మతములో. గలు వుొనవమ్బను, మామళము చెడి నను మాకం దిండి ఇఉడరాదుకదా! * "మేము (ుదుకనైన వలయు(

718 వేయివడగ-లు: గదాం పసిరికను వదలిపెట్టు మనెను, గార్షినరు తెలియనివానివలె నటించి పసిరికను నేనే మెరుగుదుి ననెను, ధర్మారావు “జేను నీ మాద శేసుపెట్టవలసివచ్చును. అన్యా యముగా మినిసి ' నెత్తుళొనిపోయినట్టుగాా మా మింద ఘుజువి చేసెదను, మిరు కెల్లవారువరకు నిచటనే యుండెదరు,. మమ్ము. కోటలో చిగించియుం ఇదను* ఫిరంగులువచ్చి కోటకోటి "పెల్టగించు ఫొనిపోయిననుసచే పసిరక మాయాధీినముకాకఠకముందు మిరిటనుండి పోలేరు అనను, గార్జిరు విచ్చలవిడిగా ధర్మారావును' దిక్సైను ధర్మారావు “మూరు శిటవచ్చును. నేను మజల నేమియు నననూ సాని? పనిరికను మాత్రము తమి రివ్నగించక తవ్పదు”అనెను.. కెల్ల వార వచ్చెను గార్జిశరు పోవలలయనని వేసిన (వయళ్నములు నాల్లి యిమద పవిఫలవ య్యెనుం గార్జింరు యోచించెరుం “నా్య్థాయము ధర్మా రావు చెననే యున్నదిః నారు స్థానమ'నకల బోయినను దానుగెలుదు నది లేదు ధర్మా రావుతో నిట్లుచెప్పెను. వసిరికను ేవపొద్దును 'వదలి'పెళ్స్టుదన్వు మిరు నన్న వదలి పెట్టుండుం ధర్మారావు £.విారును ఆేవు (పొద్దుననే వదలి ెట్టంబడెదరు. గార్షినరు; నేను పసిరికనువదలనుం థర్మావ మేము మిమ్ము వదలమణ గార్షిః నేరు వసిరికను బట్టుకొన్నట్టు జుజువులేదు (ధర్మాఃమోా రిచ్చటికి వమృచుండగా "నివరును జూడ "లేదుః మిమ్మును దింపినట్లు వట్టి బండియు నింటికిం బోయివచ్చెను మిబట్లరుతో దిగినట్లుకూడం జెప్పివచ్చితిమి= గార్షినరు విచారిం "ను, “మిరు నన్న ఖ్లైదుచేయటకు మికు వాక్కులేవు, పైని (వభుత్వమున్నదిం ధర్మా; మేము రొజ(దోహులము కాము "నేకు సవోయునిరాకరణ వాదిని 'గూడగాను_ నాకు జూతి 'జ్వేవముకూడ లేదు. వసిరికను నదలిపెట్టిందండు, ' మా యందుంగూడ నాకు "జ్వీమము లేదు విమ ఎను వన్తు[వదర్శనకాలయందు వార్టమోహము సీడ౦చుమున్నది-. మోర దయందలంచవలయును, పసిరికవలన మా

• శేమి (వమోజనమ;? ఆతండొక పేదరాలికొదుప. ఒక్క కాగితము (వాసియిండు ఒట్లకుకు. జూపింఛి మా,పిల్లవానిని మేము బెచ్చు బొందుముం. సూర్యోదయ మయ్యెను గార్షికర్తు *నిిమే ఈ వస్తు

ఇరువదివిదవ అధ్యాయము 719 (వదర నాలా వ్యామోహము నన్నైందుకుం జబట్టుళొన్నది" చారంత వినయముగా (టసంగించుదుండిరి. నీ జేల పసింకను వదలరాదని యూహించెను, కాగితము (వాసియిచ్చెను, అది బట్లరుకుం జూవించి పసిరికను 'దెచ్చుళొనిరి, పసిరికయిల జం్యవయర్థ్యయుః గోటలోనికి వచ్చిరి. చం(దియ్య దొరకు సలాముచేసెను, ఒసిరిక పామువళ€ గుడునులు వడనుం గార్షింరు ఎవొవ్చటకుల (యన్న ంచెను, మ జల గాసావాండడ్డగించిరి. దొర *“యోహవమాా యనెను ధర్మారావు '(వోవామే!. మిరు వేసింవనికి మిన్శు చూడు౬ జేని చేసెదమో!ి అని బెదరించెను, దొరక6 గోపము ఆ '6(పమా అఆమున వచ్చెను ఇంతలో గంధమ, తాంబూలము (గొత్తిళటలు చ్చి హరప్ప గార్జినరుకం గట్టంబెక్టైను. ధర్మారావు సివ్వెను? గార్డి ధర్మారావు “మోర మా మైరుపళ్చా "నేల ఇఅొుతుకొ? పోవల “యును * మూరుకూడ నిచీటనేయుండి మా కొవ్సుతోడి పాటు శావులై పోవలయును. మి రాలాగును, టోపియుం దీసివైచి మా ధోవతియుః నుత్తరీయమును ఢరించుడు అనెను. గార్షిరు ధరిం ఇను, అందభజును గలసి గార్జిన రింటికిం (బ్రయాణనైరి. ' హకప్ప నాయండు గార్డి నరుకు నాలుగువేల రూపాయ లొనంగరు. గారి: రఇది "బ్‌ని కనెను *ససిరిక నమ్మివచో మో కింతళన్న నెష్కవ వచ్చునా! వచ్చినను దయచేసి దీనినిమా(తమే యంగీశరిందుడుి ఆని హంవ్వ నాయం డనెను. గార్జిరరు ధనము వద్ద నెను+ “ధర్మారావు బలవంత ముగా ధన మళని జీబులో నుంచెకు దొర పసిరిిటు పేక్‌ జోండు నీయంబోయెను. పసిరిక పసిరిశపామ-వలి వెనక వెనుక కంబోయి మన్లెపొదలో(దూరనుం అందరును నవ్విరిం దొరను సాం/గనంపిరిం ధర్మారావంద జక న్న "వెనక.నుండెను, -పసిరిక యతనిని పట్టుకొని (వేలాడెను, ధర్మారావు దొరతో మూ తప్పులు మన్నించవల యునుః వసిరిక మాక ౦త(పాణమూ అనను పసిరిక ధర్మారావునుగాంగిలించు కొనను గార్షినరు “మా 'చేమియు తఫ్వులేదు నాజేతప్వూ మిీాళశే నన్ను తమించవలయు” ననెను ఒకరివద్ల నొకరు “సెలవు తీసికొనిరి

₹20 'వేయివడగలు గార్జినరు మహానందనిముగ్నుండై. “యింకను వీరి జాతిలోని భక్తి చావలఠేిదని సంతోవీ,0చెనుం

ఒకజా9 సర్వత ఉన్మూలితమైనల గావమ్చనుగాని శక్తిచావ రాదు. శ_క్షి యుడిగినచోటు చూచినవో నెట్టినానిక్తైనం గపణ రస ముష్పతిల్లురు, చవిపోయినను మనస్సు సవాధానపజమకొన నచ్చునుగాన్సి చచ్చియుం జూవని స్థికిచూచి 'సహించింజూలము' ఎవరి దారిని వారుపోయిరి. పసిరకయ్యుు ధర్మారావును గలిసి పోవుచుండిరి, ఒక గొల్ల వాండు మునలియావు నొకదానిని కబేలావాని కమ్యుబోవు చుండెను ఆయావు శ శీ యుగుగనన్ని దినములు సమ్భాస్థ్‌గాం బాలిచ్చెనుః గొల్ల వాయ దానితో సుఖపడెనుం ఇప్వూడు వృద్ధయైన; క_క్రి చచ్చిన యాగోవును గజీలాకం దోలుచుండెను, ఆ గోవు తనక జావు వచ్చునని తెలిసిళొనలేక పసిరిక కనిపించినంతనే యతని వన్దక వచ్చి యతనిజుట్టు నోటితోంబట్టుళొనెను. అతడు కిలకిలా నవ్వెను. ఆ వకిని యొడలు నాశెను, అతండావుమెకంగాంగిలించుకొ నెను ధర్గా రావు గొల్లవానితో 'సీయింటిముందర నే గోవును జావనిమ్ము?ా ఇావకముంటజే కబేలకుం దోలుట యొందుక నెను. క బేలావాందు నాబ్టురూపాయల కావు నడిగ్గారు. పసిరిక ఆా నింటికి. బరుగాత్తుకొని పోయి తల్సిని నాగ్గురూపాయ లిమ్మునెను అమె యాశ్చరర్థ ప జెను పసిరికకు ముష్పదియేండ్లు వచ్చెను. ఒక్కనాండై నను దవ్శిషయడుగ "లేదు, ఆమె వెంటనే "తెచ్చి ఫఇొడుకునకు నాల్గురూక లిచ్చెను, అతండు నాల్గురూకలు తెచ్చి గొల్లవానికిచ్చి యావును దోలుకొని పోయెకసుం ఆవు మంగ యింటిముఎదర నిలుచుండి మేయుముండెను దానిని గట్టివేయలేదు. మంగ కొక చిన్ని యాం'బెయర్ధయున్నది* ఆది యొంట రికా నడలిపోవుచుండెను, ముశలియానవు వచ్చిన తరువాత రెండును కలిసి చెలిమి?ా నుండెను, ఆంబెయ్యయ్యు మువలి యావును గడువు విండగ డ్డియు జనుపగట్టయుః దినునుః, తవుడుపోసిన కుడితి (ఆశను "రెండును బండుకొని నెమరు వేయును. ఒకదానియొడలొళటి నాకును ఆంచెయ్యు నాల్లుకోజులలో నెదమైనది. పోయి యాబోతుతోం గలి "పెడు దిక్కులేదు. మంగ ఒళ గొల్లవానిని (బతిమాలి యొ. 'బెయ్యను దాంటించుకొనిరిమ్మ నెను, వాండు *మనయూరిలో

కే ఇపవదిఐదవ అధ్యాయము 7921 నాలబోతు లేదు, ఉన్న యాయోరతు చిక్కి సగమయ్యెను= చానికన్ను మునిసిపలు బంధ్లక6 గట్టు నెద్దులు బలముగా నుండును. మైలా నా యాంబోతు ముంగాళ్ళ మించినుండి మోటారు వోయినది, అది యావును దాంటలే ది నను. మంగమ్మ “నిజమే, ఈ గొల్లవాండు దూడ (బతుకనీయరాయెను, అంబొతున కద్చువోయు వారెవరు? అచ్చుహోసిన దూడను మేయనిచ్చు వారెవరు?”. అ ననుం ఆఅంబెయ్యిను పసిరిః రంగావుకము లోలుకొనివోయెనుం “ పసిరిక యాంబెయ్యను దోలుఫొని పోవుచుండలా ధరారావు కోనిపించెను. పసిరిక అన్నా” యని కూసి యతినిని.బోయికె.౧లించు కొనెను ధర్మారావు పసిరిః * నెచ్చటికింబోఎుచుంటి' వని యడిగానుం అతండు సరిగా నమాధానము ెప్పలేక యాంబెయ స్ట్‌వంకి 6 జూవీం చనుం ఆంబెయ్యి వసంతకాలమున€౬ జెట్టుచివర పూజ వదలుటక6 దనలోందాను తిలియని కదలిక పాంఐనట్లు సగ్నిహీతిర్హు లజ్జా

• కోభామ ౦ధరద్యగంచలములు వెల్లివిరిాసెను. అమెయొజలు చిక్కని స్నిద్ధమై 'ెల్లున్నై్య(పతి రోమకూపము (శాణళ క్రిదేతి గదలిపోవు చుుట్టుండెనుం పయి నేలమూఃద నిలు వలేః పోయెనుం ధర్మారావు వసింక నింటికిం బంపించ "తా నాలెయ రను రంగా వురిము తోలు కొనివోయెను రంగావ్రరములో నాంరొలు, పెయర్థిను వగాచినవంతినే "నెంటంబడివళ్చెను,. అతువదిరేండ్హ (0చనున్న యాంబోతులకు దీనికీ. ధర్మా రావునకం డారతవ ర్థాము తోచెను. అపు డాలోతు నదలించినవారు లేరు. కజ్జతోంగొటినవాన కిరు. తన +న్నలినమి లో నొక యాబోతువచ్చి "తెజచియున్న బస్తాలోని ధా. ఫ్ట్‌ము నిను చుంజెనుం ఎవరు “ేమియు నినలేషాం కొన్ని తిని దుూా-బోతు "వెడల లోవుదుంచను. తసతం(డి'కడవతో! ళ్ళు ఇది యా, బోతునకు( బమైరుం ఆబో తిక్కజలే దన్నట్లు తొలం*వో మెరు, (ళంనున్న

• మయొకళొంవు “బాబుకు దాహమగుట*ేదు శొ.బోలు! వోనిం' డి నెను ఆయాలోతు విశాలమైన ఫాఃభాగమి్య వేలెములందు రాజూఫె రాజులను బోగిరీవి సుందరమంధరయానముం వైలాగగిరిమాంవ “య భే వ్యాన హాక్కి గిరయ్య పత్యశల న జ్ధార్మక్రీఃవలన6 గొమ్ములం దగు

722 .వేయిప-డగలు ల్కొ-న్ట 'రాజతళ్ళృవివోని కొమ్ముల శాంకితోం (దిళోకాధిపకివలె సంచరిందుదుండెరు. బీళ్ళన్నియు మాగానులుకా లేదు. వృషభరాజు ఫొలముల మిందికే పోలేదు కాంపు ల్తావులను సుంతలపం దోలు * కొనిపోయి మంచి. కోవగల యాలను బరబేశముల గు మ లిచేయుచుండిరి, వంగవోలు. వృషఘభములు పలనాటి యెస్దుల్తు సరర్ధమును సంతలంబడి యితర”బేశములకు. బోయెను, జేశమలో గోఎగల దూశడలేదు అఆవులేదు జమిండాకులు బ్రీళ్ళగ్నియు మాగానులు చేసికొనుదుండిరి. మాగానిచేయుట కమ్ము మండిరి, మౌాగాని లృస్ట యెక్క్య్టువైపోయెను,. పశువు నిల్బుటకం దావులేమ, (శ్రమముగా. బొలొలు యం(తములతోం దున్నుకొందురు యంత ములతోంగోసికొందురు. పశువెందుకు! శ్నీరములు కావలయనా! అస్ట్రేలియానుండి రానేవచ్చుదుండెను గడా! కఇంగన్సీపా వలను దిసమతి చేసిషొందుము, అవి మన యా్యలవలెంగాదు. ఒక్కొ కటి పదిశేర్తి ద్చును. ఆ పాలకు వెలగూడ సెష్కువ అంబోతును ధర్మారావు పరిశీలించి చూచెను, దాని యొ = లెల్ల కజ్డ వ్చాలు లేలి- యుండెను. ధర్మారావునకు దుఃఖము వచ్చెను, “అహ! ఒకనాండీ వృషభరాజు మౌ చేశమున దైవాధిదై వమ మహశిల్సు లిళని, కొమ్ములు? నడకత్రీక్కు పండుకొనిన వైభవము: దివా ర్మ్యాతములు మూ పిదూవి నందీశ్యపలను 'జెష్కుఫొనిరి. ఇకండు దేవాలయముల యందు సమారా;నియు6 డయ్యెను ఇతంకు వీధుఎలో నిలుచుండి పిల్ల వాం(క చేత గంగడోలు - గోణశించుఖొ న్‌ను, ఇళలకు పీఘుఐఅలో నిలుచుండలా బాలురితనితో నాడుకొనిరి. ఇతని నడుమ-(కిం వనుండి దూజిపోయిరి. ఇతని వర్ష ణశీలమైన యవయవక్పర్శ చేతం గిల గిలనవ్వ . కొనిరి, అతండును వారిని దన్నలేదు పొషవలివు* అనాందు చేశ . ములో నితం డొక్కయొత్తు; తక్కాన సర్యస్పృష్యి యొకయెత్తు. నాంటి 'సంకులములై న “కందశంఖచం(ద హో రనీహళ వడిండీరప టీ కమ కాహార “'పీకసంకాశములును, గాదంబకా నేయకాదంబిని నీలజూ తమాలికొ సన్నిఛములును; " (పొాఢబంధూక పల్ల వసద్భృశముల్పు విశచకాంచన చంపక విస్ఫుటములునై నవర్గ్శము లొప్ప నే శాఖి కామభంగి నలరారు గో:కదంబములు . లేవు ఆవి సంచరించు. _వనములు 'శేవు

ఇమవదిమైదవ అధ్యాయము 7208 గోవన్నది నన్తించిపోయినది. ఆంబోతన్నది' యదృశ్యమై పోయినది నో వ్మాణేభ్య శ్ళుభమస్తు" అన్న "చీశములోొ “తేభ్యో జు, భఘభమి స్త దుర్వాక్కే సర్వుతేః విజృంభించెనుః రూవ్మాణు, నకును గోవినబను బేశిము (బదుక రాని దయ్యెను. ఇంకను (నావ్మా ణుందే నయము, ఇంటిలోనుండి (తోసివేయంా వాసములయినను పట్టుకొని (చేలామ చున్నాండు. “వాది కర ్రైభూమి- ఈ భూమిలోనుండి. కర్మపోదన్న పండ్లవిగువు వానికి వదలలేదు గోవు నోరులేని జంలువ్రు అది సభలు వేయలేదు. *నాజాతి చచ్చిళోవుచున్నదో యని మొజువెట్టలేము. పాపము? నివ్నుజాతులలోనను జేక్చకొన 'లేమం దానికి వోటు లేదు, శాసననభలపషం దన (పః£నిధు) నేమి పంవించుకొనగలదు! వలనపోయినవారు 'తాము పోయినచోటి. జూతు లను గూశటి వేళ్ళతో. గుక్రాలించినట్లు తన్ను//సాడ నెవరో కుద్దా లించిరి. తని పొలమునప్ర వలసవచ్చిన దెవరు! ఎవరో కనిపించ లేదు"

ధర్మారావు ఆఅంబోతువంక మజలంజూచబెను ఆయపరళివా -కృ9ి మొంముమింద నెత్తురు కనిపించెను. ఎవడో కజ్దవెట్టి కొమ్మ్రలనడు మ మోపైనదెబ్బ కొన్షైనుం ధర్మా రావు వమజుల విచా రించ నారంభించెను, “నోరాజా! నీ నెత్తురు కన్నులం జూచితిమి అల పొముంలు కోసికొని (తావితిమి, ఆవుల మాంసము సోప్టరులకు, వండిపెట్టికమి మా జమిీందారులునుః మేమును బరమన్నా_స్రికుల మైపోతిమిం సర్యడంతుసంతానమునం దువృకములందు, శిలలయందు. బచ్చిగడ్డియందు-(పాణమున్న దన్న మా బుమషమల సిద్ధాంతములు నేండు పరా స్తమెనవి. పదార్థవిజ్ఞాన శాస్ర్రజ్ఞలు బుజువుచేసి చూపిం చినంగాని మేము నమ్మముః మా యా స్తి.భావములు మంగలములోల6 బెట్టి మలమల "వేయించంబడెను, మా మతము దేశ్చండున్నాంని శాదుః ఆ ేవుం డుండనిమ చావనిమ్ము* సర్వమైన సృష్టి “యందును (గౌణము జీవము, అత్మ | కలకలలాడుచున్నదని మా ఫూర్వక్టులు చూచిరి. సర్వవస్తు గత పాణ మును సమా రాధించిరి, అంతకన్న భూతదయలేదు. మా పూర్వులు గనోవధచేయ లేవు, గోవు అలోం (బాణము పరమాత్మకు సన్నిహీతమై మున్నది గోశ్సీ రము నందు (పాణము నిబిడీకృళమైయున్నది. అంత (పాణి మజణిమయొక

72% వేయిపడగలు

దానియందు లేదు. నశించిపోతిమి* గడ్డి కజుచితిమి. వ్యాతుల 'మైతిమి - (ఫొద్దుకుంజెరు... చీశట్లు, చనిపోయిన గోళదంబముల టళాంనులవలె నాల్గుదెళలను పారాజెనుం ధర్మారావు ఆంబెయ్య: నింటికి దోలుళొనివచ్చెను. పెయ్య పరిలీనాగ్ని యైన శమోివృ కము వలె నివ్మాదిగాం "బీవోధిబేవతవలె సడచెమం. చీశట్లు దాని నడచి: నంతమేట పరాభూతిము లయ్యెను.

ఇరంవదియాణివ అధ్యాయునరు వై (త బహుళ ౧౫. ధర్మారావానాంటి (పాకిః కాలమున నోటక(బోయి ఫదిగంటల కింటికవచ్చెను అప్ప 'కిక వంటకాలేకుః ధర్మారా వకుంధీని వెదశకెరు. అమె దొడ్డిలో 6 గాలి రవాదు స రించిన నీపలో.గొంగువై మళొని పరుంజెను . ఓక్క సస్నమె యుండెను, బొవిక్‌లు బయటఃఎడెను ధర్మారావు “నిండిస లొవక 'లేనట్లున్న దేమి!” య నెనుం అరుంధతి ఏ శేను (కవ (గోమముగా నీరసించిపో- చున్నానుం మిరు నాకు మందన్నద యిక్చీ ఎచుటలేదు అ రాఎకేఖఫరకాత్తి గారినిల దీసికొనివచ్చి జూవ౦ంచరాదా! ధర్మా: వాపంచినచో నాయనకు ధన మొప,గవలయిను ' రాఘవరావు భా? ర్ఞళారకుం డ్‌సి _కొనిపోతి ననలో నవి యితిరుల విషయమని. చెప్పన ఒృనుం తీసి కొని వచ్చి నీప వైద్యము చేయించి. యేమియు నీయకపోతినాా బాగుగా నుండదు* అరం :; ఒమిీందారుగారికి వెద ర్ట్‌ము వచేయుచుం 'జెనుగచా! వారివద్ద ధర మోరు.న 'యొట్టును బుచ్చుకొను చుండెనే యూాయెనుం అందులో నాయనకు గిట్టదా! ధర్మా థ్‌ అది ఆఊమిమాట! వ్యాథి యతిశయిందమన్నదని భయమ. వేత నీవు తికమకగా మాట్లాడుచున్నావు, అరుం వ; హరప్ప నాయని నడిగి "తేవచ్చును గదా! ధర్మా: "నీ నాయనను డి ల్చడిగినచో మన మిఃదనున్న గారవ మాయన కింత యుండదుః “మొన్న పసిరిక విషయములో నంత .చేసిరాండు.. నాల్గువేలు సష్టపడెను నష్టముకన్న నా కొ కంత సావాసించినాండు.. ఇఫ్లు డాయనను "జే జీవమనియడుగుదును! అరుం: చం[(దవోరమ్యు నిల్లు నివి రెండును వన _కుండియు 'లేనశ్లు యున్నవి* గంగిరద్దుమోంది గంతవలె నవి మేంతకు 'రావుః నీటికి రావు ధర్మా ఏ సాయంకాలము రాజకేఖరశాత్రి గారిని దీసికొని వత్తురు, అరుం : వ్యాధియేమో “ెలియుటలేవము, డాంశే నీర సించి పోవుచుంటిని. ధర్మా : అమ్మను 'లేచిమడిగట్టు పొమ్ము రుము

726 వేయిపడగలు అరుం: సే ఆవిడా? సీరుతోడుచుల బడినను దిక్కులేదు అశు నేనే వండెనను, అని లేచి యరుంధతి స్నానముచేయం బోయెను, ధర్మారావు “వేన్నీళ్ళు "పెట్టుకొని స్నానము చేయరాదా? చఛన్నీ శృందు" కనెను, అరుంఫతి “ఇప్పుడు వేన్ని ళ్ళెవరు "పెట్టషొందు రని చస ళ్ళ వోసికొ నెను. ఖద్దరు చీరెలు బక్నువె మోయలేక యరుంధతి స్వ దేశీ ముల్లు సన్న చీరలు "తాల్చుచుండెను అమె స్నానముచేసిన యువ లిమిందంజీ యద్దుకొనిపరిశోషితమ్చులై న యామెయ౦గములు బొమకల (వోవువలెం గన్నించెను, ఆమె మొడలు పలుచనై , తాటి 'యాకవల నుండెను, ధర్మారావామె వంఠజూచి వాల విచారప డెను, అతండు తానుగూడ స్నానముచేసి యామెకు మడినీళ్ళు తోడి "పెకెను అమె *నూరు నాకం బనికూడం జేసీపెట్ట వలయును అన్నదిః ఆతండు మరల బనిమింద '(గామములోనికిోయెను, తిరిగి యింటికి వచ్చువరకు పం(డెండుగంట లై నదిం ' అరుంధతి వట్టి య్నుము వమూథతము వండినది. పెట్టి! పచ్చళ్ళు కలవు వాని తోడనే భోదనము చేయవలయునుః చంద్రయ్య గణాచారి కన్నము శ్రీసికొని_ వోవిటప వచ్చెను. అరుంధతి యతనింజూచి *“అళ్యూ మజుచిపోయి తిని. నా తెలివి ఈనా డిట్లున్ను బేమి?' నాగ మ్మైషః బ్‌య్యము పోయలే” దనెనం అని లోనికీంబోయి వండినయన్నములోననే తెచ్చి యావకావయు నుసిరికకాయ పచ్చడియు వేసిపేళ్చైరు. మగనితో_ “నాగవిగై మూట మరచిపోయి కూర వండలేదు పాస మావివ ఈ రాండెట్లు తినునోో యనెను, ధర్మారావు “నీవు మరల వండుకొన

• వలమయును?దా! కటువులో' నధీకవూసము ' అనెను అరుం; *నీమిచేయుదుర! నుడుకొందునులెండి. ధర్మావ ఉన్న యన్నము న్వ్‌ 'తినుము. జేను మా వినతండి గారి యింటి. బోయి భోజనము చేసెవను._ అరుం; నాకం బుట్టివల్లు, మోకపం చికతం(డిగారిల్లు! ఇాలులెండి3 ఎటో యొకట్లు వండజెదనిం ధర్మా: నేను కూరలేపండ భోదనిము చేయలేను. నిప్వూన్నద్యా అఆర్చితివా? అముం : ఉన్నదా. ధర్మారావు పోయి. దొడ్డిలోనివి కాళరకాయలు పదికోసి యతిండే -. కూరిఎండెను, అతంజే మజుల' నరుంధతికిం బొయి్య్యమిాంద నత్తెసరు పెళ్టును. అమె *మిరు వంటచేయుటయేమి?” అసి మొక్రుకొన్నదిః

ఇకువదిఅిఆటవ అభాయము 727 ధర్మారావు 'నీ వజవక్షము. నీకు శరీగమున కాయాసనము కలుగునని _నేననుకొనుచుండంగా నఆచి. యూపిరిలిత్తులు. పాడు చేసికొను చున్నావు? వాలులి యనెను, ధర్మారావు భోవనము చేసెను .ళలరువాత సావి్యతమ్మ గారును, నరుంధతియు భోజనము వేసిరి “అప్పటికం (బొద్దు!రిగినది. ధర్మా వ (పతిదినము నికే భోదన మగు వరక రెండుజాములు దాంటుచున్నాదా.. ఇంటిలోని వాకరితోడన్కు నీ పొద్దుదాంటిన భోడనములతో౫ను నీక వారథి = యెక్కవసు చున్నది. వలదనినవో సూరకుండవు* కడిగినబే కలగి దురాచారిము వెళ్ళ? బెట్టుచున్నావు, అరుం; "నేందు జబ్బుచేసినదని మాలహాడు తినుముందురా! ధర్మా; వారు మనకన్న చడిపోలేదు. అరుం : చెడి -వోనిచో నీసారి మాలదానినే "పెండ్లి చేసిళొనుందు. ధక్యాః వపెంస పైని గొట్టరా!తీరికగా కూర్చుండి దుష్ట వుమాటలుమాట్లా డద వేమి?

. మరునాంయుదయమున రాజజేఖర శాస్త్రిగారు వచ్చిరి. అయన యరుంధతిచేయిమూచి? వ్యాధిలత ణములన్నియు(గనుగొని “అవా గ్గ! "కప రాడయత్ము వ్యాధి. ద్‌సికీ నాయు్వేవ వైద్య మునం గసావ సరి మైన యావఫములేదుం వ్యాథి మడిరినదిః (ప్రాథమిక స్థితిలో నైనచో నిరాశ యుండెడిదికాను ఈమెలో నిది బాల దొంగ వ్యాధిగాం బరిణమించెను. వండాదినుండి నాకేల చూపించ లేదు! ఇానీండు, అయినను మందు నడ పెదను అమెకు సంవూర్ధముగా విశ్రాంతి శాసంగవలయునుం ఇక్కడకొన్న నేదైన6 బళటూవిలో నుంచినచో ేఫముః మీ యత్తవారు రంగావుగము కౌ బోలు! తీసికొనిపోయి యక్క_డ నుంచరాడా? దగ్గజనే కనుక నేను చూచి .వచ్చుచుందును అనెను ధర్మా; వారికి మాక రాకపోకలు లేవు లెండి! మా యన్ము పెద్దది. ఆమె మ౦ంచముమిో౭ందనుండి లేదముటయే లేదు. పని సేయకుండుట యనునది సాలదు, ఇన్సు యెట్ల్తో గడప వలయును, తమ ₹ షధము నడుఫవుదుండుండు, వీలైనంతవుటుకు తక్కువపని చేయునశ్తు చూచినను, రాజ; ఇవి రాజుకు రావఃసిన వ్యాధుల చీదసంసారములలో వచ్చినచో నేమి వేసిళొనగలమ.? ధర్మాః రంగారావుగారి శెట్లున్నది! రాజఫ కొంతవణకు "జీహవః లో నున్నవ్యాధి నిశ్నేషముగాం బోయినన్లు.. ఇంక మజుల నెత్తురు

723 శేయిపడగలు మాంసము ొత్తవె పట్టవలయును, అది మరొక పదినెలలు పట్ట వచ్చును. ధర్యాః మా శెవుడుమందు (సారంభించ వరు? రాజ జేఫు | (సౌద్దున మంచిదా? ధర్మా: నన్నేమిమ్మాందురు! రావ వఫమిరాశ!ి గ వమి యిచ్చెదర? - ఇచ్చుచున్నిది వాలదా! జమిోందారుగారివలన బఏి నిలలనుండి సంసారమేమో సాలదుగ్నదిం ౧శ్రామధముల కని "ఇండువేళరూపాయలు. తీసిళొంటిని అందులో నెంత లేదన్నను వై దువందలరూవాయలు నాకు మిగులును. - జమోాందారుగార! సనెవా శ్రైదించిన తెరునా(త నింకల గొంత ముట్టక పోదు* ఇదియంత గు మి- రవ్పించిన దేకదా! ధర్మా ఏ మీరు కనుక నట్లు ఇప్పూదు న్నారు రాజ ఏ అవ మితోలనుక వ ॥ వజువాండడు మందు (పారంభించలయిడెను, రాజే ఖరకాత్తి గారు “అమ్మా! తిడిబట్ట కట్టుొనరాదుం బరువవించెలు మోయ "రామ* అన్నమి మాము తప్పదు గనుక వండి పెట్టుము* తక్కినపని వీవియు6 జేయికి మని చె ప్పెనుఎఆమె యశ్ర్లు జేసెదనన్నది* వై శౌాఖకుక్ధ విదియనాండు. ేవదాసి యలంక రించుొన్న్‌ "చేరాలయము నకుం బోయెను కల్యా "ములు (పారంభించుట కింక నాబ్గుననము లున్నవి థ్వజాకోవాణ చేకావన్సినాండు... చేసినను నుల్సెనము మాము పంచెమినాంటి. నుండియే (పారంభింతురు, హం ఫ్పనవాయండు తల్లికి బితామహికిం గర్మలుచేసెను* విదియతో+ గర్ము లవసానదిశకు వచ్చను (గహ్మాణు లు నాలున్షైదు వేలమంది "మైర. హరప్ప సంభావన 'విరంజిమ్మె ౫. నాశేశ్విన రావు "లేండుగనుక రంగారావుగా రి ర్థంతరము పెట్టళదుం -- ఇపవ్రామ రంగాఠావుగారికీ£ గొడుకే దైవముగా నుండెను. తాను వేసిన ముష్పది నలుబవి లతల 'యప్పు తీర్చెను. వ్యయము తగ్గిం చెను. జమి-దారీ మటుల నిలు 'వలో నుంజెరు తంషదెలియకుండ బో లెండంతిచది వ్‌ను, రంగాశావ్వు "గారు రతనకు' వ్యాధి "శ్రమ వమముగా నెవ్యు వెంచుచున్న దని కూవం టెలిసిొనిం.. రెండేంన్లు ప్వెపెన్ద యింగిషు వైద ఫి “వచ్చి వా్యాధితత్వమే' తెలిసికొనలేక పోయిరి. రాఎకే,రశొతస్తిగారు చకట్రగాల డత్వానుగుణముగా. నౌావధము నడువు పండెరుం ఈ -వైద్యుండు 'లభింఎయటపలహాడ 'చారప ఏమే కారణము రంగారావు

క్ష ఇరువదియారవ అధ్యాయము 729 గారికి వారప్ప రామచం(దుండు, ధర్మారావు వశిష్టుండుగా6 గని వీంచిరి. హరప్పనాయని (నభుగ్వెము అ ష్ట్రదిక్కూలయం౦ దూన్న లేన6 గులు తొండమ.లతో మందాకినీఎల మాకర్తించి వూంలవెటవలె నిర్వ మించిన నీటిగుబుకులవలెం గ్నీగ్రి చెట్లుక మెను, అవి చిలికిన కేళకులు లు రాలా? మధ్యనున్న కోటయను వూలతోంట చల్లయిడెని ఆ (ాహవ్మా ణులు కర్మలు యథాంధిగా జరింంచిరి. అఆ నాడు సాయంపళి మూఃడుజాముల _ (ఫొద్దువజక హరప్ప కాశఫెచము వదలెనుః 'మొగమున గం ఫమును, ెద్దపంపమ బొట్టును దాల్చి నిష్కంంచుకండు నిన్శిరస్త్రాణు: డై "పె నకొక పట్టుతరీయము కప్వూొని వాదభారియె వేణుగోపాలస్వామి యాలయమునకు నడచెనుు (పొద్దుకుంకెరుం ఆలయ ముఖమింటపమున ేవదాసియుః వారప్పయ6 గెలీసిశొనిరిం నారన్న ేవాలయాుత ర్యాగము నెన్నండును జూడ లేమ ఆయసకు గాలినోవురము. (వాకారములు లోనున్న చిన్న చిన్న "జీవాలయములు, ఆంజ నేయస్వామిసడి3 ధ్వజ్న_స్తంభము, లోని ఎసరస్సు, దాని కున్న చలువరాళమెట్లు నానా (ససూన వృత ములు (పహరిలోని వై కంఠకమవోలె నుండెను, కఇరువవరెంజేండుగా నా (పభువ్ర హృదయములో దాంగియున్న ఛ_క్రిధావ మానా+డొోర్కం- సారిగా నుచిశ!వచ్చెను, ఆయనకు "దేవాలయములోంబడీ పొఃలాకి ఫులక లలముకొనవలయు: ని తోంచినదిం మూండుసాస్ల (ఫవత్షిణమి 6 'జేసి? చేయుచుం బుపష్పకృకుములన్నియుం దన ఛరీరమునకుం. దాక నట్లు 86877 సరస్సువద్ద నిలుచుండి; య_స్తంగళసూర్యుబించారుణ దీధతులు సకోదలమును ర_క్రళ్ళవిమంళముగాం జేయుటయి; (కమ (శమముగా చీశట్లుసాలిః సరోఒలము. సునానీరోపలకాంతి తటుము కొనుటయు€ం జూచెను ఈ సార్ధమిమాలయము తనదై తన కిన్నా ళ్ళుగాం 'జేరరాకంబోవుటకుం దాం జేసిన పూర్వ పాప 'మేదయోయిని యూహించెను, ఆయనకు 'ేవాలయములో€ దిరుగుదున్నంతసేవును భాగవతము చదువ్రచున్నట్లుం డెను, భగవంతుని దళావతారముక్‌ థ యాయనమనస్సుళో నాడుచుం డెను బృందావనముః వేణుగోపాలు య గోవికలు: గోవర్థన పర్వతము, (హ్హేం(దులు, కాభ్గిమయాహివ ర్షనమ్యు రుక్మిణీ కల్యాణము: హరప్ప మనొపీధియందు€ 'చెరలు జెరలుగా

7౭0 “ “వేయిపడగలు వచ్చి పోవుముంజెను. అప్పుకు ధర్మా రాఫు వచ్చి (పదక్షిణము చేసెను, ఇకవ్చరును ముఖమండ పమునఖ వచ్చిరి. అచ్చట (వేలాడు గంటః మొవట ధర్మా రావు తరు వాత వారప్పయు (మోగించిరి, బలీ వీకమున్న ముందరి యాలయమున గిరిక నిలుచుండెనుం ధర్థారావు చూచెను హరప్ప తన యానందములో నామెనుజూన లేదు. ధర్మా రావు హరస్పను (పబోధించి గిరికను చూపవించైరు, ఇక్యురును గిరికో సన్ని ధానమునకంబోయిరి. గిరకయవస్థ *యడుగద్దునకు మాధవాను చింతనసుధా మాధుక్యమున కురు మజువువాని" అన్న పద్ధమున కుదాహరణముగా నుండెను, అమెకుం దనయొజడజలు తనకం చెలియుట "లేదు. ఆమె మనస్సులో జశేమో యనుకొనుచుండెను, హరప్ప ధర్మా రావ నుజూచి; యామె “రేమనుకొనుదున్నది యని (పశ్న చేసెను, ధర్మారావు మనపం దెలియద నెను, ేవదాసి చిస్ధరగా ననుచుండెకుం “సఖ పే కీలిమథన ముదారం, రమయ మయాసవా మదన మనోరథ భావిత రూ సవికొారం - నిళ్చిగనికంజగృవాం గతయా నితి రవా నిలీయ వసంతం చకితవిలోకిత సకలవశారతి రభనభ-కేణ హానంతం మయాసివహ సవాకారంం సఖ హే కే మథన ముదారం రమయచి “క్షి లయశయననివేన్లితయా చిర మురసి మమైవ శయానం .. క్టపరిరంభణచుంబనయా పరిరభ్య కృతాథ రపానం రతిసుఖసమయరసాలన యా దరముకులితనయనసరోదం , నిస్సహనిపతిత తనులతయా వమధునూదన ముదిత మనోబిం-ి అనిపాడుచుంగెను. ఆలయములోనొకమోూల గూండ్ల కట్టిన రెండుతుమ్మె వలు బొంయి. మని భృువేయుచుండెను. ”ర౩ మధ్య వధ ర్ట 'జేశులాడించుచుండలా గలగంలాడి తాళము నరిగాయిదు చుండను= విరహసంత_ప్తమై తన్మయస్థితిలో నుండి భావ్యాశలు (రశ్వగౌనుమున్న యామెను' జూచి భర్మాకావు “నేయ. వినియ శదా” యనుకొ నెను. అర్బకండు విష్ణుపాదములు మువ్వురప నిచ్చెను

ఇరువదియారవ అభ్యాయము 701 వారప్ప ధన్మారావుల నెలులోని తన్మయత విమ్టుపాదము లిమ్చు వేళకు గిరిక "కేమ్‌నదోః యామె తలవంచినదా చేయిపట్టి తుసివళ మందు కొన్నది, ముఫురును ముఖ మంటవమునక వచ్చి, మొదట "జీవదాస్సి ఈరువాత ధర్మా రావ్టః వారప్పలుగా మజల గంట (మోగించిరి. జేవ దాసివిశ్రమింమటకు€ గూర్చువ్న తరువాత వారప్ప, ధర్మా రావ్చలను జూచవను, హరప్పను జూచి యూమె లేచి నిలుచుండెను వారప్ప మనస్సులో నమస్కార మాచరించెను, మున నరును “"గూర్చుండి రి వారప్ప 'దేవదాసిని “తల్లీ! కల్యాణ మెప్వూ డనెను,. జేవవాసి “యెవ్వడైన నేమి! నాకు దినములు గడచుటయేకదా! యనెను

ధర్మా కావు ఫి పం చవింవాండుతృవములు (వాంంఫింపలుడునుః "దేవదాస్‌ ఏ స్వామిదగ్శ"ము చేసితిరా! వారప్ప : నేసింము. చేవ; స్వామి యొట్టున్నాండు! ధర్మా ఫ్‌ కల్యాణమున క భిముఖులై యున్నాండు= చేవ: కల్యాణమునపం దగిన సంభా:ములబు నదు కూర్చుంబడినవా! వారప్ప నా నమకూర్చుట నగ మేకడా! ధర్మా న తక్కిన సగము సమకూర్చృంబడియే యున్నది, జీవ వ అసగముమా యన్న సమకూర్చినాందు., ధర్మా ఏ మా "చెల్లెలు సమకూర్చినదిం వారప్ప లమి యిగ్దజుసు గలసి సమకూర్చితిరిం పందిళ్ళ “వాడు 'వేయించెదరు? జేవ ఏ సప్తావామునకు కేసినంత పండిళ్ళు వెయించ వలయును, (పాకారములోపలం బండ్‌ళ్ళు వద్దు, స్వాముముందర వీధ్ధి యంతయు బండ్‌ళ్ళుం వాకష్పు ఏ చ్చితము ధర్శా ఏ రేపేపారంభించ వలయును చేవ; నేనీ మూన్నాళ్లు జేవాలయములోనికి రాను, వారప్ప ఏ ఎందువేత? జేవ ఏనా కీ న్వామితో కేమి పని యున్నది! ఉల్సవనులు పదిరోజులు మాళము వవ్పెదను ధర్మా ఫ్‌ ఈ సారు మ్‌ స్వామి కాదా? జీవ ఏ కాక యేమి? నా స్వామి నాయంజే యున్నాందడు. అని జేవవాసి చిస్ట్ణజగాల జదువనారంభించెను;

గవ్రేద్రా నుద్ధరతే జగ న్నివవాతే భూగోళ ముగ్నిభతే

వైళ్యా స్లారయకతే బలిం ఛలయతే తర్రవమయం కుర్వతే

పాలం జయకజే వాలం కలయకళతే 'కారుణ మాతన్వతే , మ్‌” ఫన్‌ మూర్భయతే దథాక ఏచికృతే కృస్టాయ తుభ స్టింన వు

7892 వేయిపడగలు జీవదాసి మజల తన్మయత్వ స్థితిని బొందెనుః

“పధమసమాగ మలజ్జికయా పటువాటుశ తై రనుకూలం

వ్య్చాచుమధురస్మితభామిత మా శి థిలీకృతజఘనదుకూలం

సఖి హే! శేశనిముథన ముదారం రమయ మయా సవల ॥ పహారప్పయు ధర్మా రావును లేచి నిలుచుండి స్వామికి నమ స్కారముచేసి గృహాభిముఖు లై రి ఒక రాటశైివేళ కబీకు ఎచ్చి "జీవ చాసి నింటి!ల దిసికొనిపోయెను, దారివింట ేవదాసి యొడ లజుగదు, , న . /

రామేశ్యకశాద్రి యాజేంత్సవాండు. ' ఎప్పుడు. నింటిలో నుండండు. కొంపకొంపకు సంచారము చేయుషుండును వలదన్నచో నూరపండండు, వ్యాధి(గస్తు రాలైన తల్లియు నలెండింటివప్పరున్న వో (ౌణములు వేధించు నని యతని యిష్టఐ- వచ్చినట్లు తిరుగనిచ్చు ౪ శాత్రి కాంవుకిల్ల లతో "రెడ్డి షజ్ణ నాం(చతోం గలిసి గోడివిళ్ళలాకును 'జేశాలయమిలొనికి. బోయి వులిజూదమ $ చాడి మొవలనయాట లా వదుండును. కంచలవెంటంబోయి"కిరుగురు, అతని యిష్టమువచ్చి నప్పుడింటికివమ్బరుం తన్ని రెండు వాయి చి అవ్నముపెట్టునుుు. అన్నము డిలిన దాలస్యముగ మజల నూలేంగంబోన్చను. అతండు తేదియనాండు కోటలో నికి బో యెనుం ధ ర్మా రావుగారి పమాకుండని ఎవరు నడ్డగించ "లేమ, అతంకు సరాసరిపోయి రంకారాన్సగారి మంచమున్న యెడం గూర్చుం డెను. మేకమెల్లు తానేమెక్కెరు. అతండదివజ కై దారు కొన్ల కోట ఏ బోయి (తోవలు3 దొడ్తుచూచియే యుండెను రంగారావు గారు నిదురిం మస్థ అము రెండుజూములగుట చేతం బరి చారకలు విన్వంచి చనిరి, అందుచే కాయ్రినడ్డగిం దువారు లేశళోయిరి. రంగార్తావుగారు నాత్ర నెజుంగడు. శాస్రిలోయి యచటం గూర్చుండెరు.'-.రంగా "రాృ్యాగారు.. నిదురిందుచుండిరి. “ఆయన కొరక స్వస్నము వచ్చెనుః సు బవ్మా ణ్యేశ్వరస్వామి "వేయితలలతో మొకట 'గోచిరిం దెను ((మముగానాఖ్కొక్క-ండే న్లిరసుఃన్నియు మాయమై రెండు శిరసులే సిలివియుండెరు, అందులో. నైక౭డు పరి చ్శిష్న మయ్యెను. ఒక తల

ఇరవదియారవ అధ్యాయము 708 తోడి స్వామి వ్యాధి(గన్తునిబోలి తూలిపోయను. "తాను 'రెండవతల యతికించవలయు. నని యొక కాగితపవుముక్క మడచి శిరన్నువద్ద తగలించిను, దానిని స్వామి కొటి! వేసెను అఆముక్క_ "రెండైై (కింద పడెను, రంగారావు మనసులో “వేయితలలస్వారు హొక్కతల మి'లి.. నది* ఇదియంతయు నేకు చేసినతప్పుః నాతష్టు దిద్దుకొనుట యెట్లా” యనుషొ నిను, అంతలో నొక ధ్వని వినబడెను తప్పు డిద్దుకొను టకు వీలులేదు. కాని యాతిపష్వు వెంటనే నీషం బాపము సం మించినది. ఆ పాపము నిమ్య-మించుటకు ఏీలున్నదొి యని వినం బడెను రంగారావు సుషు_ప్య వస్థలో నే యిట్లు భావించెను. “నేను శేవన్టీమతొనుయాయిని, నా కీ సర్పములు మొవలై నవానియందు "దేవ తాబుద్ధి "లేదు అనిం “ధ్వరియ్న ప నాశేశ్వరరావు సీపు చేస కొన్న పాపమ నకు ఫలము, అఆతండు నిన్ను మతఠత(మ్టునింజేసి "రాజ్య. మును గలుషీతముబేసెను, నీవు పరమలెస్థుండ వు కావు ఇన్నాళ్ళును నిమ్న వదలితినిగాని మజుల నీ కొజుకు వచ్చితిని” రంగారావు పాపనిన్కృతి యేరీతి జరగి నని యడిగకుుం. అంతలో రంగా రావునకు భయముకలిగి కనులు తెజిచెను. ఎకురుగా రామేశ్వర కాత్రి కనిపించె. అయనకు స్వప్న(భాంతి పోలేదు కజ్టవానిని జూచి “నీవు సర్పాళ్ళకిని వదలి గాల నివోలే నేల నిపించుదున్నావు*? అనెను శాత్తి ; నాపేరు 'రామేశ్యరశాత్తి “రంగా; మో 7నివచ్రో నాకం బడదుం నేను దవ్వు 'చేసికని, మి కునూరుండు ధర్మాకావు గారు మవోత్ముండుం “నేను మిన జరిగ్యిజించిలినిగాన్కి మాహరఫ్న నాయడు మో కుమారుని. బరిళ్యిజించ లేదుః మిరు బాలురై నా "కీల కి నివిందుచున్నారు? లం"

లం రామేక్య' శాస్త్రి. జమిందారు వేయు (శశ్న లగ్థము చేసికొన లేకవోయెను. అతండు "తా నచ్చటఉికి వచ్చిశందులకు - నాయన . కోపం చక తతో మాట్లాడుచుందుట6 నాశ్చగర్ధిపడెగుం.. అతఃడు రమా భఛానము చెఫ్పలేకు. రంగాశావుగా రొ్రిగ్‌ల్లెరు. మెత్తని పరుపులు: మూండు నాబ్దువేఫి యాపెని (నభువు' పరువ్నను నాయన బొమికలు- (గొమ్బు్శొనుముండెకుు, అ ఇశాధలో నాయనకల దా నున్నది స్వప్న స్థితెకాదని "జెలి సను, మెళెయవ వచ్చి నాల్లు దిష్కులం జూచెనిం'

శ 81 వేయివడగలు - జ్యాగదవస్థగానిః స్యళ్నావస్థ కాదు, ఆయన విల్లవానివంకం జూఏ యిల 'జవరిచ్చటి3ల వ చ్చినను౯ొ నెను, జాగదవస్థ 'వెంట'నేజమిం జారీదన్హాయు వచ్చెరు, రంగారావ్ర మజులం గ (రవానిని బలుకరించ "లేదు, రంగారా విబ్లాలోచించుకొన నారంభింవెను *నాకం జమ 'త్యాంర మైన స్వస్నము వచ్చిన జే! పాపనిమ్మృతి యెట్లు కలుగును! ఎట్లు కలుపనో తెయదు, ఈ స్వ్రవష్నముంందు స్ముజవ్మా క్యేళ్య రండు గోచరించి నన్ను దాను వంలిపట్టలేవని చెప్పెను. నాళ్లే శ్వరరావు నాయ్నాస్తి పాడుచేసెను! అద నేనేచేసికిని అతండు సన్ను మగ్య్థభన్టుని జేసె ననెను. నాకతనిమత మిసష్థ్యమయె నేనే . న్వీక రించితిని, అతండు నా పాపమున కొకార మనన్తు ఈ కరవా€ జెవకు! నా పాపమునకు న మృతి యేమియుం జెప్పలేజేమి! ఈ కర వాండు బీకవాతలువులు (బద్దలు కొట్టునేమో! పావ నివృతి యు! ఇది చమళతొారము నే నాకోగర్థవ ఎతుండనుగా నున్ననీనాళ్ళు నాకం భగవుతునిమిలయ బుద్ధిపో లేదు. ఇప్పూ డారోగ్యము విచ్చి న్నమైై మనస్సు భగవంతునిమోందికి దిరుగుమున్నదిం ఇంన్తివుల్యో వనుక నాక కథ చదివితిని. *ఒక పరవు నాస్తి షండున్నాండు. వాండు బేవుడు లేల. డన్న ేండని హిరణ్యకళివునకన్న నెక్కువ వావెంచెసం వాండోకనాండు గుజ్జము మింది - మీకొరువోయి యొక కొండమిోఃద దారి తన్చి యొక చిన్న కాశిగోడమిందం బో చుండెను, అ గోడ కొళవై వ్రన మహాఅగాధముూ రెండవవై వున నీలసర్నవర్సరి నర్చమాణమహోసాగరతరంగములు, ఎటుచూచి.ను కన్నులు తిరుగు చున్నవి, గుజ్జమునూ (తము మివ్రుల జూ్యగత్త, గా నడచుచుండెను *ఆపశ! ఈ యగాధములోంబడిన నే మగుమున్తు! "వేగము చేత కజేలకు జేరకముంబే శరీరము గుం(డని యుండ యవునేమొ! సమ్యుదములో బడిన నేమగుదును? జలజంతువులు నా నీడనే వద్చుచున్నట్లున్నవిః అవి నన్ను€ గసితీకం నాతీకి యాఖళరముగ భశ్షించును పడినచో . గుజ్జమునుః "నేనును బడుదుమ కడా! గుజ్జ మెట్లును నావైనే పదును ఈ కనుమ దాటుట యొట్లు? సీమముగా నిది దాటినవో భగపంతు నకి అంతవజకు వచ్చి యా మజానాస్పికంయ తనకు భగవంతుం ఉన్నభావము కలిగినంద్షుల శాళ్చర్యపడి “ఆపః భగవంతుండు న్నాడు

ఇరువదియాజువ అభార్థయము 725 ఉన్నాం డన్నమాట కష్టమలలో నున్ననారికిలాని “ఇలియదు ధనవిదాంధు క్ర ధనము, త్చొ-పావదనామాగర్గములు గాక మలొ

కటి తెలియదు. దరి్యదండు? దె 8౪, కష్టజీవి? వాాధి(గస్తుడు-భిగ వంతులడు వీరికున్నాదు” అనుకొనిను, నిజకుగా స్వామి నాయందు (బనన్నుండు గనుక న నాకింత దీర్ధృవా ర్ఞధి "ఇచ్చను ఆనవ్టన్యు కవ ములు లేనప్పుడు చై వమ.నందలి యూవా యేల కలుగును? శేవన్ళీ మతమంతయు సుఖములలో నున్నవా రిొఆ శేక్పడినది వారు "తెల్లని చొక్యాటలు, విలొకముకల జీవితము (పకటింతుకు అదియేదో (దౌరన లందురుగాన్ని దానివలన నిజముగా వ్యావయములు చలించు చున్నట్లులేదు. మత మెప్పూడును వ్య కివిమయము సంభఘవిషయము కాదు. దుర్దరులు సంఘవిపయగని (్రమింపం జేసి ?్యళాభపరా యణులగుదున్నారు”. 'రామేశ్యరశాస్తి యి(తసేస్టు కూర్చుంవెను* ఊరశే జమిందారునివంక6 జూచువుంజెను రంగారావు మజల నతనిని *నీపీలేమి” యని యడి గాము. అతడు “రామేశ్వర శా(స్రియని గాచెప్పలేదా యనెను. రంగా వ ఈ యిళైైవరివ?! ఆరానేవ మా జమిోం౦ందారుగారిది. రంగా ; మి ఒమిందాగారురెవరు *! రామే; హరప్పవాయయండగారు. రంగా ఏ నీ వెవరికమూరుడవు ! రామే; ధర్మా రావుగారి కమూరుండను, రంగా ఏ నేనెవరిని ! ఇా్రి వ మో రెవరో నాషం దెలియదు. పండుకొని యున్నా ₹ేమి 1? వాము కజిచినదా? నాల్డునాళ్ళ(కింద నొళ కాంవువకుల. వాము కజుచి యతండు మంచవమ-లో6 బడయుండ(గా రామే్య-శాత్రి చూపెను, అశని యాపళ్నకు రంగారావు చతుః డిర్యును, రంగా : నీ విచ్చటి కెందుకు వచ్చితివి? రామే; మా జమీందారుగారి కోట చూచి మ పోవుటప వచ్చితిని. రామేశ్వరశా్త్రి రుగారావుగా ఇవరో జెలి “యకపోవుటయు. నతండు వ్యాధి(గిస్ముంచై యుండదుటయ్యా దనితో మౌాట్లాడుచుందుటయు్యు నీ మూండును హేకువులుగా నిర్భయుండ్రై రంగారావుగారితో మాట్లాడుచుండెను. రంగా : నీ వేవి చదువు కొనుచున్నావు! రామే: నేను చదువుోొనుట లేదు, రంగా 2 ఏమి వేయుచున్నావు + రామే ఏ నీమచింతకాయలు కొనుదున్నానుం

706 వేయివడగలు

అందులోని వవ్వు చబాలబాగుగానుండును, కడువులో.( బరు పెకుల నని చెప్పూవురుగాని వానిరుచి మటి వేనిక్‌ని లేము రంగా ; నీతోడి బాలురు చదునృళొనుటలేదా! రామే; చదువా! ఎవకు నిప్పుడు గే చదువుగొనుట లేదు. అందజును సీమచింతకాయలే కొట్టు కొనుమండిరి. దాని పప్పు బాల రుచి, పసరు పెకలపనందురుకాని నాస నమ 'శ్రకము లేదు* అంతపసరు సపెరిగినచో నాల్దునాళ్ళు జ్వరము వద్భునుః | /

య. ఇరువదియేడవ అధ్యాయనం

క ల్యాణోత్సనములకు రవ్యైని శన్ది-రేఖాకిరీటులకు; నన వూ యా పకువతు 3 ఛాయాసూక్య ప తలకను ధర్మాశా శాహ్వా ము పంపించు. నాలునై జేంజ్సనుండి వారు వచ్చెచయి వద్చవ ౧ను చున్నారు. శీరీటి తెన “'పెండ్లినాండు (యొష్కకొన్నాండు. (వగిజేట “వచ్చి (మొషంతీర్చెది నని ఇంతవరపను రాఖి, చిన్ని యం ధఃికి. బక్నిండేండ్డువచ్చినవి, అమె ఈరాలుశేండ్ద నుండి "'సషవ్టయశం ధతీ (ఫస్తావం చేయని దినములేదు. సూర్యపతి స్నీహీపలంవఆుు మజల నొళసారి కలిసిళొనవద్చునని వమృటకు నిక్చృయించెనుం ధర్మారావు చశావమజుందులును అక్క_గారులును చిల్ల లతో వచ్చిరిం వంచబునాటి!కి నిల్ల లతయు నలకలలాడుచుండెకు. అకుంఫతి ఎయుత్సాహముతో వా్య్యాధ్యిగస్తురాలు కానశ్లు కనిపించరు! నల్ల నిచీర కట్టి. యీకుపచ్చరైః తొడిగి కనులనిండల గొలుకులదాశ సన్నని కాటుక శీఖలు తీర్చిడ్లి మొగమునం బెద్దదియు( జిన్న సయంగాని కుంకుమ బొట్టు దాల్చ పెవవులమై మందజోనము అఆాండవించగా నాందు చిడ్డఎను స్నేహికురాం(డను నెదురుకొని మర్యావచే పెనం ఆమె యందజఆకపను న రోగర్భవరిగా నే కనిపించెను అయుత్సాహ ములో నామె శరీరకార్యర్థము "తెలియలేదు. అనసూయా పశు ఫతులు పంచమినాండు (ట్‌ద్దు తఎచ్చిరిం చిన్న ధర్మా రాప్త ను చిన్నయసుంధ తియు6€ దలిదం(డుల వెనుక నడ చివచ్చిరి చిన్న యరుంధటి శరీరము మోఈ6దికిల. గొంపెము దూరమున నున్న మన్మథు3 'వెలులప పడు చుండెను. ఆమె తనూలత కోరకిత మగుచుండెను, ఆమె కన్నలళోం = గంటితుదలలో నవునుకాదన్న వ(కతనోచరించుదుండెను, ఆమెన5డచు చుండలాః కాదవినారిసము లఘువు గరవు గాక మధ్యష్టముగా నుండెను, మనిసి బొద్దుమనిసి. వుక్టీగలిగిన శరీరము: పరి వణ చేత లావణ్య మును దజుముకొన్నది- దీర్ధములైన శీరోడములు వేణీ బంధము నమర్శ్చి జడకుప్పెలు వేసిరి. పరికిణీ కుచ్చెలులు పావాం

708 వేయిపడగలు గుష్టములమింద 6 జివ్రుకునృత్య మౌాడుచుండెకరు. ఒళ్లె పయ్యెదగాం దిరిగి పీంవ్రపై జీరాడిన కొంగుచివర జరీకాంతులు జడకుప్పెల బం గారుకాంతులీనిన (ఏవాహమువలె నుండెను, అమె మొగమున 'జెంపలకొజగిన 'న్యేత్రములనుండి వెలువడిన యపాంగ-కీఖలు కొనలు "తేరిన యింద సీలరత్నములు తుదలు తొడిగిన శాంతి వెల్లువవలె నుండెను. ఆమె పెష్ద యరుంధతిని జూచినంతనే తటాలుసంబోయి యామెన గ”ంగిలిందుకొ నెను, అమెవచ్చిన వేగమున కరుంధతి తాళ లేక (పక్కనున్న జల్ల పైం జదికిలం బడెను. " అననూయ యన్నద్వి “నీ వామెను నిలువనిచ్చువట్లు లేదే యని. "ెద్దయరుంధతి *ససిపల్ల చానిశేమి తెలియును? ఎన్నాళ్ళయినది నేరు దానిని అది నన్న గాంగిలించుకొని” యనెను. పళశుపత్కి *“(పతివినము నీ స్మరణయె చానికి సుబ్బశ్నుపేంటలో వచ్చి యెప్పుడు (వాలుదమూ యని యున్నది వచ్చి (వాలనదొ అ ననుః అ మధ్యాహ్నము మహోమవతీ సూర్యనారాయణ లు వచ్చిరి వారు వచ్చి బాలయేండ్ల యినదిం రంగాజమ్మ గారు చనిపోయిన ప్రూడ్కు వచ్చినరాక మజుల నీనాండు, అకంధకి కావ్రరమునక వచ్చుట-లాా 'రామేశ్వక కార్తి కలుగుట-యీ సంగతులు వారికి వార్తగాందెలియు టయీకాని కనిలాకల జూచినదిలేదు, వారు వచ్చినంతనే రామేశ్యర శాత్రీ యొడలినిండ దుమ్ముతోం జింపిరితలతో. జిరిగిన లాగు చొ క్కాలతో వాకిటం గూర్చుండి యుంజెను. వా రతనిని జూచి యెవరి పిల్లవాడో యనుకొని *'యన్బాయి! ధర్మారావుగా రింటిలో నున్నారా౪[ి యని యడిగిరి. అతండు 'వారివరో నాకు. దెలియనుః వారిచే యిశ్లే మైనచో నింటిలోనికి. బోయి కనుగొనులి డనెనుం వారులోనికింబోయిరి, అరుంధతి ధర్మారావు లిరువ్చరు చాల దినము లకు వచ్చిన వారిని గౌంగిలిందుకొని మర్యాద వేసి పరస్పర మానంద మునువెలిబుద్చుకొనిరి. హైమవతి “యేమే యరుంధతీ! _ విల్లనా! 'డెచ్చట! నా కన్నులుకాలివోను! జీను వాని నింతవకకుల జూచుకో నైన లేకపోయికినిం యేమోనవ్మా! వమృచుః బోవుచున్న6 గదా బంధుళ్వము! " మియఘ మా మింద “శీతక న్నే” వేసితిరి తమ్ముండస్‌ మజదలని వచ్చుటయు జూచుటయే లేకపోయెను, వీల్లవా6 డెచ్చట్‌కిం

ఇరువదియ్‌కవ అధ్యాయము 780 బోయినాలి డని యడి7ను ధర్మారా “వకుషమింద6 గూర్చు న్నాండే యింతవజుకు మజుల సనెచ్చటికైన బోయెనేమో! వాండు వట్టి యాగమ్ముకాకిః కాలిలోల బురు గప్వుడును దొలుచుదునే యుందునుఅనెను. హైమవతి *యరుగుమింద లేడి యనెను. ధర్మాః నీవు వాని నెజుంగ వాయెను. అరుగుమింద శేంని నీ శెట్లు "ఇలియును? నూర్యు నారాయణ ; ఆ ఆరుఉమి(ద6 గూర్వ్చున్న వాండు వాండే క్యాబోలును! “ధర్మారా వింటిలో నున్నాండా యని యడుగలా '*ధర్యారా వెవరో నే నజుంగి నన్నాండుం వట్టి గడుగ్గాయివలె నున్నాడు, అరుంధతి: అయినచో వాడే, వాని పద్ధతులన్నియు నంకియే, వానికి దండిమాటకూడ "లెక లేదుః "హైమ; ఆట్లియినచోంబిబ్లవాని నదుపా ఖలలోం 'బెట్లపనరా?

అనసూయా పశుపతులకంజుట్ట ములకుం బరిచయము కలిగ నూరు వారాయణగారు వళఘుపతి ధనవంతుండని తెలినిొొని యాయ నను జూల గొరవించెను. సూర్య నారాయణగారిలో 6 బూరక్వముకన్న కొంతమార్పు కలిగను. - ఆయన శేయిదియేంధడ్లు దాంటినవి. మనిసి స్థూలకాయు(డ్రై వృద్ధు౨ వాలకము పడెను, అరుంధతి “'శుమ్మీ రాలేబేమి” యని యడిగెను “(శ్రీలక్ర్మి మైమవతి "పెద్ద కూతురు ఆమె కీద్దరు పులు, “ఆమెను భర్త పంపించలే దని మైమవతి చెప్పిన. తక్కిన యిద్దరు కూంతం(డునుః తరువాత గలిగిన యిద్ల టఅుము నలున్చరు పిల్లలు వచ్చిరి. రామేశ్వరశాత్తి యి౨టిలోనికి వచ్చెను. అపంధతి “ఇడుగో మేనల్లుంపని చూపించెను హైనువతి ఇటు రా నాయనా! నీ వెంత యృల్లరివాడవురా! ధర్మారావునే యెజులగనన్నావు. మీ యమ్మ వడిగలతన మంతయు నీ యొద్దనే యున్నది వీమే యరుంధతి! పిల్లవానినిం దండి యొవరో కూడ నెరుంగకుండ గన్నా వే!” యసనెనుః సూర్యనారాయణ “అద్రి వాని కోవలోని జబ్బేతప్ప దాని దోస మేమియు లే దనెరుః (టొదుథంపవేళప కల్లి రేఖాకిరీటులు ఛాయాసూర్య పతులు విచ్చేసిరి. కన్తిశేఖ కిద్దరు విట్లలు, ఒకండు కుమారుండు* రెండవది

740 వీేయివడగలు యాఃడ వీల్ల. కుమారున శై దేండ్రుం ఆంపవిల్ల ప రెండేండ్లు, వీరు కాక వారికి నలుగురు పిల్లలు వుట్టిసోయిరి. కిరీటి ధర్మా రావును జూవముమునే యొకరినాళరు కవుఃగిలించుషొనిరి. సూర్య పతి ధి రా రావును వెశుకప లాగి *చాలులే! ఎవనలె నం జూచిన నన్న వమ్ము లనికొనఠరుః భార్యా భర్త లనుకొందు ర నను, ధర్మారావు *వాగకు! ఎన్ని యేండ్లు వచ్చిన జమి? నీకం జిన్నప్పటి వాసన వోలే దనిను అరుంధతి భాయాశశిచేఖలు మువ్వురు స్నేహితులవంకను నివ్వరవోయి భూమ చుండిరి ధర్మారావు కన్నీళ్ళు "పెట్టుకొని *రాఖు_6డు లేంయయకదా యినెను, తెక్సీని యిద్దజును జేంమొగములు వేం. పశుపకి వచ్చి వచ్చిన స్నేహితులనుజూచి ముసిముసి నవ్వులు నవ్వెచుు సూక్య పతి *“వీవ.౦ండీ! ఉండినుండి సుబ్బన్న పే,టప ఎె"ఎ౨విళూనములు వేసిరా యనిను. పశుపతి *కాదు మ లుమోందనే వచ్చితి” న నిను, సూర్యవ ర్రైలు బెజవాడ మిందుగానే వచ్చుమున్నదా యిప్పూకు! కిఏ%, మిందుగా వచ్చుట లేదు. ఊరినడుమునుండి వమృమ్శ్నది; ఆ ర్రైలుదిగి యీర్రై లెక్కటప నీ యాజ్ఞ యొందుకు? సీ యి:టికి గూడ రైలు వేయించకపోళివా! అనైలుమింద మో యింటికి వచ్చెడి నాంషనుం ధర్మా; నీవే లరెలుమిలయ వెళ్ళితివి 1 సూసి ఏ మో ₹ెట్లయినను (చావ్మాణులుక డా! మే మివ్దజమును (గౌవ్మా శేరరులము. పథు; నేనును టౌవ్మాణేతకుండ నే. ధర్మారా వొన్కాండే (గావ్మాణుండుం ధర్మా: కరీటికూడ (ావ్మాణుండే! సూర్య: ఏమో! ఈ యూర ెచ్చిఃవి. మూ విల్లలతో న వచ్చ టికి బయటికిం బోను, ఈ పదడిరోజులైన తపషవాత జూ(గత్తగా మము 'బెడవాడ చేక్చుకు, 1రీటి ఫమిో పిల్లల నిచ్చట నెవ్యరును గొటుకు కొని తినరు; ఒః వేళందిన్నచో పశుపతి పీబ్ళ్నలరు దినవమ్బునుం ధర్యాః వీమిః బండి పశుపతిమిాదికిం బరుగాత్తు చున్నది! కిరీటి? నీ భార్య _ యరుంధత్యి ఆయన కూతు రరుంధతి. నీవు ధర్మా కావుఫ్రు అతని కొడుకు ధర్మారావు

అంతలో నచ్చకికిం "సమారస్వాలు వచ్చెను కమారస్యామిని జూచి నలువురు నానందఫడిరి.. .

ఇరువదియేడవ అధ్యాయము 7శ్త1 “ శిరిటి; ఉక్యోగమునకు సున్నచుటికివంటనకా 1. కుకా మిరు తహనీల్దారీ చేసరట్లు ధర్మావ కుమారిన్వా *కిల గొడ కోయి, వాండింహొక ధర్మా రావు. కుమా రవ నేను ఒ'ప్రరుళరి ౧ రౌ వాడిపోయినాను నా కొడువ్లైనను బాగుపడలటగలం-ఎలకు వాసి కౌ "వేరు పెట్టినాను. పశు ఇబేమిటి. స్వవచోవిఘాతకము”ా నషా! సూర్యని ఉచ్యాగము పోయిన 'జెందుకు! కుచూరివ ఉవ్యో "ము పోయి-౦దుః కు గొదండీ! నేను శ్యామలను బెండి చేసిళొన్ననా. పను, చక్కంగ నియోగలలో6 బుట్టిన వాడను. వైదిక ('వ్మాణునవలె నున్నందుకు, నాంచారమ్మయు రా జేశ్వరుడును వచ్చిరి నాంచారవస మనిసి వట్టి వీచ్చిదా కాని పొదుపెర భిర్త సంవాదినపరు౯డు కౌది.. అయన కొద్దిగా సంగీతము ఇచప్పుొ నెను ఆయన రఈలేలూరిలో ఫన వంతుల యింటి బాలిళలబ సంగీతము ఇెప్పి నల కిరువప్క యికవది "రెండు సంపాదంచును; నలువ్హరు పిల్లల, ఈ నంనార మిది లశ నాంచారమ్మ వాల కష్ట పడుచుం డెను సు ష్‌ పీటకు వమృుటకు గూడి వారివద్ద డబ్బు జేకవోయను, అయింను బ'వవుజుంది సర్వ న్వతం్యతుండు గనుక తన వేతం జిన్న సభ చేయించి ళలృణమో ప:మో యిశఫ్చించు నని రాజేశ్యరుందు వచ్చను అయన గొంతు గ్‌యు హృద్యముగా నుంషదుం నాంచార వ్యి మెపలో వ౦గళ ,సూ(తము ఒల్రపూనలు మినహాయించి కేమియు లేవు, రామేశ్వర వార్కి తన కూతు నతేని కీద్చునప్పుడు వారి కాసి యీయవలెంని యూవాంచెను, కలిగిన యూహ కొన్నాళ్ళు జరుపక కాలమయీాపన చె సెను అంతలో కాన్తిగా రి పనియే యైలొయి. రెండవ యల్లున “కీసయు నీయ లేక పోయెరు, రా జేశ ్యరుని త. (డినాంగా భ్యయన పరుండు +ఈపోమూయాబిం పేరు(పతిష్టలుపడినవాండు కమారు:డు తం(డియంత గాకవోయిన నందులో సగమైనం గాండా యని రా జేశ్వరునకు6 గూఃతు నిచ్చాను ఆ దంపతులిద్దజును వచ్చి యెటుచూచినను ధన వ తుళైన బంధువులతో నిండిన యాయింటిలోటేదాము చేదవార మని యూహిందుటచేతః (గొ_త్తవారివలెం బెలెలవోయిరి.. ధర్మారావు

742 వేయివడగలు పోయి బావగారిని గొగిలించుకొని "ఇెచ్చెనుం 'రాజేశ్యకని మొగము వికసించెను. కడసారి శిశువును దన చంళకుందీసికొని, నాంచారమ్మ నింటిలోనికిం దీసికొనిపోయెను, అరుంధకి చిన్నవదినెగారిని నామె” “భర్త నెక్కువ గౌరవము వేసెను, వారు పేదవా రీమైన ననుకొందు రని యట్లు వేసిన దానికి నూర్యనారాయణగా రప్పుడే. మొగము. ముడుచుకొనెను కాని పదమందితో6ం గలకలలాడు నింటిలో బరాయి పసెద్దమనును లున్నచోటం దన కోపము (పకటింపరాదని 'దిగ(యింగి మానము మామే (పకటించెరు, రా జేశ్వనని కూంతుప మూడేం్యద్ణపిల్ల సుశీల బక్కంపలుచనిడై రే డాది పిల్లవలె నుండును ధర్మారావు దాని నెత్తుోొనెను, ధర్మా రావు థొడుకు. సుశీలను జూచిన నతని కేలనో ను-ద్దయినది.. తండి చంకలోనుండి సుశీలను దీసికొని తా నెళ్తుఫూనెనుు. ఇంతమంద యొక్టటసారిగా వచ్చిన బంధువ్రలలో మి(తులలో బంధుశ్రు "లెవరో 'న్నేహిను 'లఆవకో యెవ 'రెట్టై బంధువులో శామేర్వర క్యాస్త్రికిెలెయదు- సుశీకుల దలిద౦్యడు లగుటచేత నాంచార మ్మయుం 'రాజేశ్వకండ ను నందటికన్న దగ్గర॥ బంధున్రు లనుకొ నెను. తరురాత దగ్గర బంధువు సూర్యు పతి. అతండు “వచ్చినప్పటి నుండియు "రానేక్యక శాత్త్రి నంక,జూఎ చమళొెర ముగా సవ్వునుః అతనితో నింతివజుకు మాట్లా 3 లేదుః ఆ నవ్వుతో నూర్యుపతి దగ్గజ బంధు వయ్యెను, , =... దొదుథంకినది.. శ్రీ లందరును వెనుక దొడ్డిలో నుండీరిః వురువు లందరును. బంచమినా(టి సలుచని వెన్నెలలకు లుబ్ధు ఖై చేసగియుక్కూలకు దాళలేక వాకిటంజూపలమి6ంద జేరిరి, అందరును గూర్పుండి పరిహోసోక్తులు) ఆనంద వచస్స్నులు నాడుచుండిరిం సన్నని చిక్కిపోయిన న్మల్లని మనిసి పొట్రివాండు; మేనిలో సూవిరి లేద న్నట్లున్నవాండు వారివద్ద కొకండు వచ్చెను అతని తలయ౦ంతయుఉ “ఉంపిరి.జుట్టుః _ ఖద్దరు కావలయును - ముతశళది మళినమైనది ధరిం వెను, గుండీలు లేని వొక్కా.-కుడిబుజముల మిీందికి జాటీవోవు చున్నది తొడిగరు.' ఒకయ్యుత్తకీయముమై న వేసెను. మనిసి ఛిముషని వలె నుండెను ధర్మారావు చూచి *ఎవకు న్నొరనెను అ వ్యక్తి

ఇరువదియేకడవ అధ్యాయము మ మాటాడలేదు. 58 లేచి చూబెషు లేంత వెన్నెలలో నత 'జెవరో తెలియలేదు. కరీటికి సుబ్బన్న "పేంటలోని జను లెట్లు తెలియు దురు? అందబజును లేచి చూచిరి,

. నూర్యుపతి ధర్తారావులు చూడ లేదు, చివరకు ధర్గారావు లేచి మొగములో మొగముంచిహాచెను. ఎచ్చటనో చూవనట్లున్నదిః ఎవరో సరిగా గుర్తు తెలకులేదుం నూర పతిని, బిలిచి. ఇత 'జివరో చూడు) మనెను, నూక్యుపతియు నీదానిఎచి చూచెను “ఎవరు మూ) రని యడిగెకుః ధర్మా రావు “మో ేయూ రనెను, ఆమనిసి “మాది నరనారావుపేంటి.. యన్నంతలో రాఘవరావు, "రాఘవరా వని యిర్వోకును గాణగిలించుకొనిం.. కిరీటి వచ్చి మొగ ములో మొగ ముంచి చూచెరు, “ళు మారిపోతి చేని! ఎచ్చట నుండి వచ్చికివి! రెండున్నజ యేండ్లు కదా శితువేసిరి! అప్పుడే మొనదా? నిన్నాఫ్వూడు విడుదల చేసిరి? బెజవావప పోయివచ్చితివా! శని యొక లత్సి(ఫశ్నలు మువ్లర్టమరు గుజిపించిరి. రాఫఘన రావు ॥5నా కోపికగాలేదు మొట్ట మొవటం గూర్చుంకనింవ?” నెను (పల్యేకముగా నొళ చాప పజుచి దానిపై రాఘవరావును గూర్చుండంబెట్టి మువ్వ రును జుట్టునుజేరరి. ధర్థారొవువోయి “వేన్నీళ్ళున్నవా” యనియడి గను *ఉన్నవని'చె్చరి. వెంబనే రాఘవరావుచేత స్నానము చేయించి యుఎకీన బట్టలు కట్టనిచ్చి వంట పెందలకడ కానిమ్ముని నలువ్సరు నతనిచుట్టు నూంగిరి, రాజకీయ నిర్బంధితులను గొందటిని 'రాచరికమువారు వదలివేసిరంట. అదియంగాక రాఘవరావు జ పాలలో మరణించు నేమోయన్నభయము వుట్టి వై ద్యునిసలహోమిాంద నఠనిని విడుదల చేసిరి. ఆతం డస్థిపంజర మైనాండు. మాటిమాటికిని ఖంగుమని దగ్గుదున్నాండు. (పయత్నమువిందలాని నిలువలేండుం ఊపాణములు కన్నులలో నున్నవి, పది యడుగులు నడిచినవ్రోం బది నిమిషములు కూర్చుండవలయునుః నూర్య పతి; “వై లులోనుండివచ్చు టకు నీప డబ్బెక్కడిదిశి యనెను, వ

రాఘవ; నేను బెజవాడపల బోవలయునని జెప్పితిని. వారు నాక ప్యాసిచ్చిరి. బెజవాడలో నీవు "లేవు మీ మామగారి నడిగి

(1 వేయిపడగలు తిని. ఆయన నీవు సుబ్బన్న పేంటి పోతివని చెప్పి. వా జగ్గజి జబ్బులేవని చ్చెని, మా గౌవమణుది యెచ్చిటనో బలు తెచ్చి సున్నది? రైల ఇార్టి యిచ్చెను ర్రైల నుండి యిశచ్చటికి న నాల ౧డు%ులునడుచువు? ని బ్లునిముషములు కూర్చుండు చువచ్చిని, మోరందటు నాకు గసివించిరి నాకు మివిన్చంద ఆను జూ మటకన్న గావఃసింమి! నాకుం నావలసినవారందరు నిచ్చటనే యుండిరి కదా! కిరీటి సూర్యుపతి ధర్మా కావులపం గన్నులలో నీరు గిజ్జున తిరగరు రాఘవరావు “మొత్తానికి వెళ్డివాండేే 8న్నీ శ్ళెఎదుకుక అవను, సూ:్యపతి రాఘవరావుచేతం జేయివైైచి పట్టుకొ నను ధర్మారావు తిల నిమురుచుండెను, కరీటి తన చేయి యతని తొడ మోవి వేసెను. పఘఫతి నలున్కురివంకను జూదుదుండెను ధర్మాః జేఫటినుండి యుళ్చెషములు మొనలు కూచిపూండివారు వచ్చిరి 'రాఘక$; వాకు మునుపటివలెం గాదంట, మన నాటక ఖత్తుఎలోనికి దిగిరటం కిరీటి ఏ అని కైలులోం జెప్పొన్నారా + రాఘవ; కావాయి.. ెలివిగలవాడా 1! 2ై లులోనికిం బోకముంబే చెపష్సు కొన్నారుం రాఘవరావు మాటాడుట వారి మువఖ్వగకును బసిపిల్లు వొండు మాట్లాడినట్లుంచెను, * కాదోయి “ెలివికలవాండా[ యన్నమాటలో వారి నలుకరకును బందరులో నికువదియేండ్ల (కింద నల్లరి చేసిన సౌస్థము సృకివచ్చెను- అ సౌఖ్యమంకయు6 బశ్చుశ ప్వూారమువ లె౯ గరిగివోయెనం,. సుఖములు దుఃఖములు: కష్టములు, "పెండ్లి ౦ద్లుః చిష్ణల్రు చెజిఫాలలు, బుణములు జీవిక వై పెనగులాటలు: పృద యా దగ్భుములు ఫలించనందుకు నెడందలుపొంవిన యాతనలు నాబ్దు చెంలె దరిశొన్న యగ్న్యలు పంచాగ్నిమ ఫ్యమున 'వేయించల బకడుటలు; చివరకు వ' ్ర“ల్ఫెష్టిక లవంటి జీవితములు -_ ఎన్ని వమూర్చులు జరిగెను! ఆనా డనుకళొన్న డానికి సీనాం డున్న నానికి సం బంఖమేలేదు, ఆ పర్వ తాగ మారోహించినచోంజం(దుండు చే? కిలదగులునను కొనిరి, జంత లా చం(దునిలోని. యవమ్భుత మాస్వాదింతుకు మనముకూడ దానిని బిండి యవ్యుతము చూజంగూంద్రు. మనుకొనిరి= పర్వతారో వొణము

$04] ఇరువదియేడవ అధ్యాయము 745 (సారంభించిరి ఒళండుకాలుజారి(కింద వ డెను ఒకంయ కొంతదూరము వోయి పైకం బోలేక (కిందకు రాలేక యచ్చట కీ నిలంబణెనుః ఒకండు కొంతదూర మెక్కి? యొక్కిన దూరములో సగముజాటీ, యచ్చట నొక చిన్న మొక్కను బట్టుకొని (వేలాడుచుండెరు మజటొ. కలడు కొంతదూర మెక్కి. (కిందికి. జూచి కన్నులు ౭రిగి భయము చేత నచ్చటనే కన్నులుమూసికొని కూర్చుండెరు, చం జేమా వాని దారిని వాయ సిరంతరాకాశ (వయాణములను జే ముదుండెరుం "చీవత లేమో తదంతస్థా మృతేముం(గోలుచుండిరి ఏ రిట్లున్నారు అరుంధతి మడికట్టుకొని వంటచేసెను నాంచార మాయా, నననూయయి నామకు సాయముచేసిరి, అరుంధతి యందరు వచ్చి రన్న యుత్సాహమేకాని కూర్చుండ లేకపోయెను, అననూయ యె మమ్మా! యిట్లుంటి' వనెను* అరుంధతి తెన వ్యాధియు, దాని సంగతియు6 కెప్పను. అనసూయ ధర్మా రావును బిలిచి 'నాయనా! ఇవి బాగుగాలేదు. ఈమెచేత వంటచేయించరాదు* మజీయేమందు” ఎవ నన ధర్మారావు శీవ్రు (రౌద్దున (భావ్మాణుని దెద్చెనను, ఇది వజశే మాటాడి యశ్ర్రేపెట్టితిని-మిరు 'నేండు వత్తురో ' రేవువత్తురో యని మిరు వచ్చినతరువాత నతనిని చిలువవమ్చునని యూరకుంటిని, ఈ వూంటి రమ్యిన్నచో వచ్చృడివాలే. ఈ సందడిలో మజచి వో౭ని అని యాదుర్షా వెల్లడించెను, అరుంధతి “వ్యాథిమయైన మాము బంధువులువ చ్చిన ప్పూడు పనిచేయకుంనమానునా' (భాష ణుండు వచ్చినమా(మున నాపం దపూన "ేమన్నది! అతనికదెయం పీళం వచా) యిది యందియవలదా! మో రింతమంది ఇంటి!వచ్చి న నిన్నూరే కూర్చుండుమందురా!” యనెను ధర్మారావు “కామ కాదు. పనిచేసి (పాణముమిందికిం చెద్చుళొమ్ముందును. అనెను నాంచారమ్మ “ఎందుపరా నాయనా! అన్లీలవాకర్టములు 1 వ్రమెండు జబ్బుతో నదయున్నదిం ఈ పదిరోజులు గడచిన తకునాతి జాగ _త్తగా మందిం్పించమకొని సుఖఫవడుము ఈ పడిరోజులు మేఘము దానిని జేయనిత్తమా1” అనెను, అననూయ యరుంధతిని బని చేయ నీయలేనం ఇంటిలో సర్వము ెలిసిన డామె? తక్క్‌నవారం వటి నేది కావలసిన నామెనే యడుగవలయును ఎంత కాదన్ననుః, నరుం

746 వేయిపడగలు ధకికిబని తప్పలేదు* వీవో చిన్న చిన్నఫనులు చేయుదునేయుండెను, మగవాం[(డందజు భోడనముచేసినతరు నొత (స్ర్రీలందజును భోజనము ఇచేయునప్పటికి రాతిరి రెండుజాములయె్యను పిల్లలందటి నప్పుడు "లేవంపీసి తిండి'పెట్టిరి. కొందణు నిదురపోవుచునే తినిరి. అనసూయ “యింక నీ పదిదినములింతే, పగటిభోదనము లగువజుకు లెండు' జాములు దాంటును, రాతిరి భోడనమునకు రెండుజూాము లగు ననెను, అపంధకి *యట్లుకాదు. రాత్రులందు మనము పెందలకడనే తినవలయునుః నాటకములు) 'నృగర్థము, వారికథలు సాలయనుః మనముపోయి మాడవలడా౪ి యనెను ధర్మారావు “ఈకల్యా ణము నీకోసము వచ్చినట్లున్నది. నీవీ యవేళభోజంములతోం ర్యాత్రుల్నెల్ల మేలుఫొని యుండుటలతో నేమయ్యొదవో "ఇెలియకన్నది యనెను ఆరుంధతి *రంగావ్రురముపోయి నా పక్షై తీసిళొని రారాదా! పెద్ద త్తే. గారు "పెట్టినచీర మజల గట్టుళొనలేదు, "కల్యాణములలోం గట్టు" కొందు ననెనుం “రాజ్యలవ్మ మ్మగారిని బోయి చూచుటయు నొ "పెష్టై 'తెద్చుటయు నేను (బదికియుండగా జరుగవు కాబోలు![ిన నెను - ధర్మావి అః సూయా! దీని నిటువంటిమాట లనకుండంజేసిపోం గలవా? ఇట్లున్న ప్వూడెల్లం జెంపలు వాయించవలె నసిపీందను. అసలే" 'యోవికలే దెొదుకులే! అని యూరకుందును, అరుం:; అందులో దయమయొంొదుక?! ధర్మా: నీ తెలివికి సంతసించిలిమిగాని యింకనూర ' కుండుము. అందజొనునివ్విరి: అరుంవతినవ్వి' కాదమ్మా! నూ పెద్దత్సే , గారున్నది. వారు రాజులు, మా మామగారికథ 'యెరుగుదువుగా! అవిశ నా కార్యమునకు నాకొకనల్లని జరీచీర - పెట్టినది. అ చీర | యెంత - బ్రాఫగా నున్నదనుకొన్నావు బంగారు తావమురపూలి మొలిచిన - యమునానదివలె .నున్నది. ఉదయించుచున్న కృపై | కాదశీచంగదుని బంగారవువన్నె “తూక్ళునం (బశాశించగాల జీకటు, లొత్తిగిలని యాకాశమువలెనున్నది య నెను ధర్మా రావుమనస్సులో నరుంధకి కున్మాదము కలుగుదుండె ననుకొనెను, _అతం .డన్‌ను -, “పచ్చని తామంవూవువుప్పొడి ఆక్కలనంటుకొని బంగారవుతుమైన వచ్చి (నాలిన నల్లయుమ్మె త్తప్రభ్వవ లె, నున్నదిః అననూయయు నాంచారమ్మయ్యు హ్రైమవతియుం బకపళ నవ్విరి. హైః సివు కవివై

ఇరదవదియేకవ అధాయము 747 నందులపం బెండ్లమును జక్కగాల దయాకుచేసికివి 1 ధర్మా వ అది "నేను 'జేయలేద మ్మా! పలనాటినుండి దానితిల్లి కెచ్చిన ెలివ్‌ తేటలు దానిలో నిట్లు పరిణమించుచున్నవి. అరుం వ ఆ చీక నా వుట్టింంట నున్నది, వారికి మాకును మాటలు లేవుకదా! ఆ చీరపోయి తీసి కొనిరండుు ఒక్కునారి కట్టుకొనవలెనని యున్నది యని సంవత్స రాల తరబడి నా పోరు. వారికో నామాటలు వూటలవలెనే కనికిం చవు ధర్మా; ఈ చీకళతో వచ్చినది! ఈపదిరోజు లాసంగతిమజుచి పొమ్ము* తరువాత "'దెచ్చదనుః |

అప్పటికి జండా న్తమయమె యుశగడియ యయ్యెనుం అంధ కారము రంగాదమ్ముగా రిచ్చిన చీరవలె నాకాశమున వా్య్థపించెను* అవిగో చీరయని ధ ర్మారావన్నట్లు: ఇదిగో కట్టుళొన్నానని యనం ధతి యన్నట్లు ధర్మా వావు భార్యను దొడ్డిలోని!. బోయి యచట నున్న కాంగును దీసికొని రమ్మనెను. ఆమె దొడ్డిలోనికి. బోయెను అనసూయ లాంళరు చూపించెను, చీర కనిపించినట్లు వెలుయలు 'చీశట్లను దటిమెను. అందజకును (టకాలు చాలలేదు*, ఉన్నంత వజకు మంచములు, పజవులు వేసికొనిరి. తక్కినవాకు : బాపల మోందనే పరుండిరి. రాఘవరావు గుజ్జుపెట్టి నిదపోవుచుం డెను కరీ! యతనివై 6.జేయివై చి “సుఖముగా న్మిదపోయి. రాఘవరా వెన్నాళ్ళయినదో”* అనెను, ధర్మారావు? కల్యాణోత్సవములైన తరువాత నితసికిం గూక మందివ్పించవలయను. సూర్యః “నేను బెజవాసప తీసికొనిపోదును. కిరీటి ; ఉత్స్పవములుకానిండు. వదియో యొకండు చేయవమ్చనుం (శమ(్రమముగా నందరును ని(దించిరి. మజటునాడు (పొద్దుననే రాభువరావు తనకు సగమున్యాథి నిమ్మదిం చినదనుకొనెను. అందణును "జే వాలయమునకుపోయి పూచివత్తు మనిరి

ధర్మారావు “ఉళ్సవము లస్ట్రమినాంటినుండి సరిగా మొదలు "పెట్టణుడును. నేండు జేవు కూచిపూండినారి. నాటకములు మాత ముండునుం తోలుబొమ్మలవాంథడు? పగటి.:వేపాలవాండు గారడీ వాండు, పొళ్టుళ్ళ నాడించు రాజులు -_ వన్ట్రమినాండే వత్తు" ర నెను "రాఘవరావు “నాజ్షెవాప్ట నాడిందము రాజు లిప్తూ జెచ్చట దొరకిరి? అనెనుం ధర్మారావు “కవి భేశ్వకవురములో

748 వేయిపడగలు నున్నారంట! వారువారివృ త్పిమానివేసిరంట, అయినను వందరూపాయ లిత్తుమని శబురంపిలిమి. వారిలో నొక రాజుగారు గుడివావలో నుండి కత్తితాము క్యరసామును నేక్పుదుండెనంట! ఆ రాజు"క * వత్తురు గురవ్లూడి జంగములకోనము మనమ్యులను బంపించితిమిః వారెవ్వరు నిప్పుకు యతగానములే పాడుటలేదంటం ఒక ముంలి జంగ మున్నా(డు ఆయన బొబ్బిలికథ పస్పైనచో నిస్వులు కురియు సన్నారు. వాపము! ఛాల వృద్ధ్హుడెవోయెను. అయినను వత్తుంని వాసప్పెను. జందరులో జంగము బసవయగ్థి యున్నాండు,. అతిఃడు మాలడంగము, మరాటీ కథయ, బొల్బి*' కథయు నళ6కు కెస్పనల యను, ఆతెనినిం గూడ రమ్మన్నాము ఆనెకుం

రాఘవ : బసవయ్యను నే నెజటుంగనాయేమి! కీరీటి ఏ మన మందజిము నెటు గుదుము* శిల్పి యనంగా శిల్పియళండు. వీ రసము నకల దగిన ట్లా రిసమును బోమీంచునుః "పెద్దవనుసులు కథ విను చున్నచో ససభ్యములే రానీయండు. అతని కథ చాల దినములైై నది విని. అతనినిళనుతెంచి కృష్ణాపతికలోం గూడ (ఛాయలయుడెను, విదాా- ర్ధ- సంభ సమావేశములం దతినివేత బొబ్బిలిక థ ఇెల్చించిరి ధర్మా; ఇంకం జాలమంది వత్తుకు అన్నిటికన్న వారాంగనా లి మున్న దా సూ:ర్థిపతి ని "బే మెల్లెడల వారాంగనలం గుల (స్ర్రీలనిగాం జీసి 'దరావ్యద్దము నన్సిిపజీయవలె ననుచుండంలగా నిచట చవారాంగనా న్బగ చేరుటి? ధర్మా ఏ: వారందజు జీవదానీలు, వాఠరొంగనలని యూవ3ే పిలుచువుంటిమి. జీవుని మానములు వారు తినుదుండిరి గెబేృ్య నకు భోగమునడువుచుండిరి. కిరీటి? వునగిరిక ? ఫోక్టముచేయునా! ధర్మా; అది యామె యిష్ట్రముం "

ధర్మారావు కనులలో నీరు నిలిచెను, ఈ కల్యాణము లామె కొజకే నిర్ణయించినాము. ఆమె పన్నె6 డేంద్రనుండి 8ల్యాణములు | కల్యాణము లని కలవరించుదున్నది. అమె కొరజేయీక ల్యాణము నూ దొగగారు బాల అఆశపడుచుండి ౦. కలా్థణోత్సవములు 'బేవ చాసివలన మ హోళ్క్యుష్ట్రదశప వచ్చునని. మాగిరిక న్వారికిగడుం గడు6 (బియురాలు* పూర్వకాలపు భారత జేశమున నున్న చేవదానీళ్యె భావమింతయు నామెలో నున్నది అమె తన-జాతి నుద్ధరిందునొ,

ఇరువదియేడవ అధ్యాయము 740 యాజాకె కిదివజే వచ్చిన య(పలిస్థ నే (పతిపాదించునో! గిరిక రసా కృఏ. మా యాశయమం.లకు నచ్చిన మూర్తి. మా(పాణములక్నయు నామెలో ఇెట్టుకొనియున్నాము*, అమె మహో విద్వా౨సు రాలు ఈ విద్వత్తు ళోళమునకు.. దెలియునో) జెలియదో! శక్తీ చచ్చిశళోయిన జాకకీ మహోజీవవంతమెన యొక సంస్థ వెగటివిపించును, ఉప్పువులును శారములు ని కలుషితమైన జిహ్వూకుస్వళ్ళు మెన మ ధుక పదార్థములు "మొగము మొక్తుకు, నాలుక కారుచి తె-సిగొను శక్తి. పోయినది శక్తి మనకు జచ్చినదని తెలిసికొనక, మన గోషము ఎ:ధుక పదార్థ మలం దారోపించ్చి వా౨ి నేవగించుట యలవాకైవదిః

కికిటి ఏ శని లేఖ గిరి కోసము నిన్న నేపోయి. చూచివచ్చిన దంట! ధర్మా ఏ ఒంటరిగానే విళ్లైనా! కిరీ3 ఏ ఎవ్వ్విెకిని 'జెఫ్పసుండ వెళ్లెను, రక: రా!రి మా యందరితోంబాటు నీవును బండు కొంటినవిగదా! నీకు శశిశేఖ యెష్పూదు కనిపించినది ఈన్నార్త యెొష్తూకు వెన్పినది? పశు ; దొంగ వొరికినాండు-అంది అురు నవ్వ్‌రి, "ధర్మా వ అబ్బాయి, మాయి-టిలో నిట్టి పనులు చేయకు, కిరీటి మిసి ముసింవ్హర్టలు నివ్వెరు, రాఖువ ; ఇంకను జిగివి పనులేనా! పొక్తా తనము నెర్చుళొనవలయును, సూరా ఫ్‌ గిరిక యొట్లున్నది! ధర్మా ఫ్‌ కని శేఖను బిలిచి యడుగశరాడా? $రీటి ఏ వీపీ పిలువువునుము ను ఛాయాబేవిని బిలిచి యడుగలేనా! రాఘవ ఫ నేను విలిచియడిగివవో నేమి చేసెవవు? పశు ఏ జీవాలయమునకుం బోవమాా వలదా+ ధర్మా ఏ; సాయంకాలమున బోదము* _ ం అననూయ ధర్మారావును చిలిచెను “నాయనా! (రావ్మా ణుండు వచ్చినాండు, సీ వొక్కసారి వచ్చి వురమాయించి పోపల _యుకు, బలే భార్యును సంపాదించినావు! అమె యెక్కడ నిలుచును! మే మందరమును వచ్చితిమని యామె కొడలు పొంగి కోవుదున్నదిం కూర్చుండు మన్నచోం గూర్చుండదుః గాలిమిఃద నెగిరి వోవ్రచున్నదిం చానికిటోడు మూ యరుంధ౭ి! ఇద్దజును నొకరి నొకరు కౌంగిలిందు కొనుట మేమో చెప్పుకొనుటు వమో నవ్వుట! *“అమె కొడలిలో క క్తిలేజ అని చెప్పినను మా యరుంధతి యూకకుండుట లేదు నీవు వ యరుంధలిని దిద్దుొందువో నీ యిష్ట్రి మ నను. "

ఇరువదియెనిమిదవ అధ్యాయువంు

కల్యాణోశ్చవములన్న భావము కదలించగలిగినవ్లోట్ర "పీటను "పేటను మూలమట్టముగా6 గదలించెరు, పూర్వపు పేంటవారు తమ (యిండ్లలో వివాహము లగున శు భావించిరి. ఇఎడకు సున్నములు కొట్టి, జేశ్చరులు పెట్టిరి. గడ పలకుం బచ్చవి తోరణాలు కట్టిరి స్వామి యూరీసదు6 బదినాళ్ళు తమ వా!లి ముందుగా వచ్చున్ను (ఇభువు తన చేశము మజుచిపోయినాండు, తన (గౌమము మజుచిపోయి నాండు* చివరకం దనభక్తు లర) భక్తురాం(ఉను గూడ మజచిపోయి నాండుం వదలిపెట్టి బంజరుభూములను మజలదున్ని సాగు చేసికొన్నట్లు స్వారి మజుల సుబ్బన్న చేంటటమిందల దన (భుళ్వము సాగించ బొవ్పుచున్నాండుం " - . థొళ్త (గామమంతయు సామాన్యముగా నుత్చాహాపడెరు, వారు కృష్టమనాయని యూరిలోనివార్యా వారికి స్వామి యత్సవమ్లూ లనంగా నేమో 'తెలియటకు! (శ్రీవేణుకోపాలస్వా వారి యాలయమ్ము నంటుకొని నాగోశ్వరస్వామివార్తి యాలయ మ్నుది.. గోపాలున శ్రీళ్యరుండు తూరువు, ఈశ్వమనె యాయ ము_త్తరదిబ్ముఖము”) నున్నది, రెండాలయమ ల (దవారీగోడల మథ్య రథము పోఃదగినంత సందు, తన కల్యాణము దగ్గఆప వచ్చుదున్నదని వేణుగోపాలస్వామి వడినంత య. త్భాహము నాగేశ్వరస్యామి పడినట్లు లేదు. తినకు మాము కల్యాణము జరుసట లేదా! తనకంత యీర్ట్థ యెందులకు | )బేవదాసిని గోపాలుండు దక్కి.ంచుషొన్నాంఢని. _ఈ వులతోలు) ఈ బూదిపూంతలుు ఈ పాంపనగలు) ఈవుకుక-పీరుల్యు చఛల్లవియా(శ్రమ, _మొక్కండుదక్క- మజణియేమియు ేని యీ బికారికి శృంగారరసము కూడనా! ళివ్టండు తనలో. దా నవ్వ ొ నెను, నాగోశ్వరలింగ వామ పార్శ్యమున నభయమ్ముద ధరించి? వామవ్శన్తమునల గమళలము, దాల్చి యెకమకాలు మడంచి) కుడిపాదము వీక ముక్రిందుగా( వేలాడ వైచి, సర్వజగద థి నేశ్రీ చివ్నా మైనశిరీటముందాల్చి కూర్చున్న పార్వతీ. "దేవి న్యశాపాంగములయందు మన్నథులు సవన ముదయించిరి,

ఇరువదియెనిమిదవ అధ్యాయము _ 751 “అవు శ్రను కావలోశనము లద్భుత మయ్యొడి ౧ దల్లి లోళనాం తమ్యలు వాంగినంతన కళ(పమితుల్‌ వుభుశే్ము చాపఖం డమ్ములవారు, రత్న మకుటమ్ముల వారు జగద్విలోభనా ॥ స్యమ్ములవారునుం (శ్రభవ మంచెద రంబుద నీలరోచివల్‌” పం మేశ్వరుండు - యోగీశ్వ 5 భ్యేయ 6డు-తనలోం చాను పొరలు పొరలుగ్శాకై గుదంచు కొనెను తెలి జగ మాావరించుకొ నను, తన ందుక న్నాండాయసం నాషంగాక మ అవ్వరికన్న డామెః ఈళ్వరు:డు వృాదయ గువహోకషహరాంతరాళ నిదాగత పరిలీయమాన సర్ప మ్పూర్తియై చుట్టలు చుట్టుహొని పండుకొన్నట్లుం డెనుపార్వతీబేవి శ క్కి " స్వరూపమై సరనాడుల యందును విదృంభించెను. పంచభూతముల యుందు నిండెను. పంచేందియములయందు. దాండవించెను. భూత గుణములు తానే యయ్యెనుం నూతనశ క్రి రోదోంతరాళమున దిగ్షి గంతములః గింకిణి కిణికిణనినదము:౬ దాండవించెనుం ౨... రత్నగిరి యింటికి బంధ్యులు వచ్చిరి. గుంటూర్కు బందరు జాదెన్ననగరిము మొవశైన పట్టణములనుండి బంధువ్రలు విచ్చేసిరి, వారిలో నధిక సంఖ్యాకులు వురుములు, కొద్దిమంది శ్రీలు ఇంటిలో నొకగది గిరికకం (ఎ శ్యేకముగా నున్నది, అగదికిముందొక చిన్నగదిం "పెద్దగదిలో (శ్రీ కృన్య వి్యగహము దానికీ. బూజా వురస్కా_రములు; పూవులు, అగ రువతుల్పువో రలికర్పూరము,కంకుముగంధము కస్తూరి ఫూజా(దవ్జుము లన్నియు సమకూర్చంబడి యున్నవి. అచట న్‌ కృష్ణాజినము కలదు గో వలవెంట ద శావతారములు, (శ్రీగృష్ణలీబలు, (శ్రీ) శంకరుల ఫటము లమర్చబడియున్నవి. గదియంతెయు ఇలికి (ముగ్గులు పెట్టలుడి యుండెను, "రెండు పట్టుచీరెలు దంజెమున(వేలాడు చుండెను, ముదు చిన్నగడదిలో నామె నగలు చీరెలుకల పెళ్షైలును “తక్కిన సామాను నుండెను అమె గదులలోని కామెకుం (బుళ్యేక మగా ళాకపోకలకు వీ లుంజెన. ఇంటికివచ్చిన బంధువ్రలలో నండజును గళావంతుల సంఘ :నభ్యులుం వారదివజణకే వాలసారులు వచ్చి రత్నగిరిని) బేవదాసి! 'బెండ్రి చేయుమని నిక్చంధించిరి. రల్నగిరి' తన క$ష్టములేదని నిరాకరించెను. అసలు కథ వారికేమియుం దెలి యదుః వారందటును వచ్చి కల్యాణోత్సవములకు వారాంగనా'

702 వేయిపడగలు

నః ర్టారులు లేపండం 'జేయవలయునని (పయల్నముః రత్నగిరి యిల్లు వారద్‌ర్లో పని ఫ్టసములచేతిను వారి రాక పోకల చేతనుసందడి గానుండెను, గిరిక యేశాంతమున కేమియు భంగములేదు మహాసము[(ద మళ . మన డెత,ల్లోల తిరంగమజో నిస్తనముచేత నసంచలితమైన 'యోగ్‌ ద్బష్ట్రిగల = తీ శ్రి చేవివలె నామె కృష్ల్ణాడినముపె 6 గూర్చుండియుం డెను (ఏఫానింటిలో బంధువులు చర్చలు (సతి చర్చలు జరువుచుండిరి,

• ఒకడు ఏ మనజాతి హీనమెపోయినదిం తక్కిన జూతులు తల శిళత్తుళొని మహాగౌరవమును బొందుదుండంగా మనము బౌనిన తొతులమై యిట్లుుడుట భాల శోచినీయము. మనమిను వివా వాములాడి విస సంఘమును నముద్ధరించుకొన "లేసన్న నితర "జేశీయుల హేళన ము-కుం నాాతమగుదుము,. "మిన్‌ మేయో” యను నొక అమెరిఃన్‌ స్రీ మన సంభమును గురించి ఈ 'జేశమునకు గళంక ముగా నుస్నవని (బాసినది. మనము సత్తించిపోవుచున్నాముం మటీ యొకండు ఏ పడువునృ త్తి మంచిదని యెవల డనును! కొందజు మన జూ యుండవలయిననియు, దీనిచేత లోకోపకారము. జరుగు, చున్నదినియు వాదించుచున్నారు.. ఈ వాదనలన్నియు ఇాటుగా నే! కాని బహీరంగముగాల జేయుటలేదు, బహీిరంగముగా౬. జేసినచో నలుగురును .చీచీ యందురని తెలియును, ఇంకొకండు ఏ కొందజు "పెద్దలు బహిరంగనుగా సాస్లిళ్చ్లిని 6 దిరస్కరించి బాగుగా. సానుల యింధడ్త్హకంబోయి సుఖపడుచున్నారుం ఇది యష్నిటికళ్నా నీచము 'వేతాకండు : ఎట్లయినను దేవదాసి చేత గృత్యము మానసిపించవల యును, మన కులమువారు నైశికముగాం జెడిపోవుటప సగము (నధాన హేతువైనది. సభలో.బోయి కన్నులు, చేతులు (్ప ఆ లయుపరి! లోకువ గాకుండును! మొదటివాడు ఏ శిల్ప మగ్చ

దృషితోం జూచినచో నిబ్బందిలేదుః కవీశ్వుమండు సభలో దన పద్యము నెట్లు చదువునో భోగవు ,వడుచు కూడ సభలో న్యతవాస్తాభి' నయ వాశ్లుచేయును,. కాని చూచెడివారిలో భేదమున్ననిః “ఆ చూఇెకివారి నవ్వూ జెవరు సంన్కరించం దగుదురు! కానవృి మౌనివేయటయే మంచిది. రెండవ : కార్యము నందు దను ముష్పతిల్లినచోం గారణమేదియో సరిగా 'లేదని' యర్థము అందు

ఫి ఇరువదియెనిమిదవ అధ్యాయము "శశి చేత నృత్యము మాని వేయుటయే మంచిది మతఠొకండు ఏ సభాజనుల యందలి దుస్ట్రభావములకు నృత్యము కారణముకాదు, విద్యావిహీనత కారణము వారు విద్యావంతులగునట్లు చేసి నృత్యము చేయవల యును, ఇంఫొకంక: నిజమే! పూర్వమురాజులున్న ష్పూడు వారికభలో నందజును భరతిశాస్హ్ర వేత్త లుండడివారు.. అప్పుడీ విద్య (పకా నీంచి జానియందు దోపము లేకపోయినది*, ఇపూడురసజ్ఞ్ఞ త చచ్చి పోయినది కనుక విద్యను మానుకొన నే వలయును, మ వచ్చిన బంధువు లిట్లు వాదించుచు మూండు వూటలును భోజనములు వేయుదుండిరి. రత్నగిరి వారికి విందులు చేయుమం డెను వచ్చి మూ:దుపూటలైనది. మాంసాహారము లేదని వారిలోవారు గుసగుసలాడిరి. రత్నగిరి యది విని “మాయింట నది మానివేసి యిరు వది యేంశ్లెయినది. మా యింటిలో లశ్ర్మీబేవి యవతరించుటయీమి- మీము మానివేయుట యేమా-ఒక్క-సారియే జరిగను అనెను, వారికి నీసాలు కావలసివచ్చెను. రత్నగిరి యదియుం దనయింట జరుగ రానిదే “మని చెప్పెను, “మిరు దుర్వ్భు తి మౌొనివేయు మనుచుంటిరిగాదా! మాంసఖాదనము, కాదంబరీ పానము దుర్వు త్తిలోం జేరవా£[ి యన్నది. “నిజమే” యని తమలోందాము సణుగుళొనిరి. దాని దీని వారడి పొగాకులో గుంజరి. పొగాకు కాల్చిన బే కాల్చి రావణా సురుని లంకవలెం చేసిరి. రత్నగిరి తన యింటికి రెండవవై ఫున నున్న ఖాళీస్థలములో వీరందజకును ధూమపానమున శేర్చాటు చేసెను 'జీవదాసి యున్న వై వున కీ కొగ లేశమైనను బోదు. కుం చిప్తూండినుండి రత్నగిరి యొకనటునిరమ్మని కబురుచే సెనుం

అతండు ౫ ల్‌ వ "జీవదాసికి సమీపమున నుండవలసినవాండు* అతనిపేరు భోగప్పశాత్తి. ఆయనయందు శాస్త్రమున6ం ఇెప్పయడిన , లతణములన్నియు నున్నవి, రూపవంతుండు, మధురభాషి, విద్యాం “సుండు. వాగ్భ, కలవంతుడు, భరతశాశ్ర్ర నిఫ్టణుండు ' చక్కని శారీరము కలవాండు?. తాళమునంకుం. గల్పన, చేయంగలవాండుం మృదంగము, మంచితాళము (ొంత్తవి తెప్పించెను, (గ్రుతిపోయు టకుం గబీశీ యుండెను. తిత్తి దొరక లేదు. తమకున్నది(పాంతదై' పోయెను, కొందలు వోర్తనీ "ెట్టించుమనిరి. రత్నగిరి యన్నది:

రక్త వేయిపడగలు “హక శైనీశ్రుతి నాటకములు వేయువారికి. మనకుం బనికిరామ. స్పష్ష ముగా నుచ్చరించలేనివారికి) సంగీతజ్ఞానము సరిగా లేనివారికి భావములేని రచనలకు నందలిదోషములు (కమ్మి వేయటకు హార్మనీ (భుతిగాని రసో త్పాదనపటువులకు నది పనికిరాదు, అది దోవములను (మింగలలదుగాని? గుణములను లీనముచేసికొనలేదు. వెనుకపాటకం

• చానున్నది. వచ్చిన బంధువ్రలలో నెవరైైన (్ర్రీలు పనికివచ్చెద శేమూ యని వారిచేతం బాడించను. వారసలు హంగునశ్తే పనికేరాప)డ నుండిరి. అపా(శలతణ,లై నవారి నామె మనస్సులో నిరాశరించెఏ గర్జెలు వెండివి చేయించెను తాను కమసాలియొద్దం గూర్చుండి(ప) గబ్జైయు మంచిన్యరము కలదిగా నేరెను, మంచి సక మీాయనిచో దానిని జెరివించిప సెను, ఆ గజ్హైలు సన్నవిగా నందమైన యాకారము కలవిగాం జేయించి కొన్నికొన్ని నత[తముల యాకారములుగా మెలిపించినది. ఒశిటి. 50డు వందలు (గొచ్చినది.. ఒళటి వంద (గుచ్చినది. నల్లిడారముతో గజ్జెలు గుంఫిందెనుం శాస్రవేత్త మె రత్నగిరి వి్ధన(గోవియు వీణయుంలహడ సంతరింప నెంచేను. తానో 'వెనుళపాట మానివేసి వీణ వాయించిననుు పిల్లన(నోవి యూఃమ వాడు దొరకలేదు ఆమె నంద్యాలలోం దమ కులగ్ర్రీ, యొక తె విల్లన (గోవి వాయించంగలదని తెలిసి యామెక నూబపదాటు లిత్రు నని వీళిపించను, అమె యసష్టమికోస మెదుదుచూచుచు౨జెను, ఇంటిలో వీణ రత్నగిరి యభ్యాసమువేసి వదలిపోంగా తెబ్ట వాజుకడ నది వరూధినీ పీణవలె (వాతిర్భ శ్రేందానిలములకు వాతాహ'తాలోల _త్రం(ి మైోది. గజైలు గలగలలాడి (శ్రీళ్ళచ్ట జేవు డందణును నిమరపోవు చుండగా6 బారాడిన ట్లైంటిలో ధ్వనిచేయ మొదలు పెళ్షైను. అవెండి గజ్జైలు ముట్టొన్న. మా(తాన కిణికిణియనును. వీణ ఘణఖ్‌ యను? భగ వళ్చేశాభిముఖముగాం .జనుచున్న యా సాధనములకు నిదుర పట్ట 'లేద* అవి సృవ్టిలోనున్న శబ్దపారమంతయు. దమయందే లీళమై నట్లు మేము భగివంతుని శచ్చించుటకే యవ్నట్లు నిలునశేక పోయెను .తాళములు (కొత్తవి కంచుప్కి.. రెంటిని గలిపి ముడివేసి ఒళదాని నొకటి మాట్టిమాటికిం దగ్గిలి గణగణలాడును. నరవా_స్తశ్చర్శ తమకు గిట్టదన్నట్లు వానిమైని జేయి వేసినంతనే యూరకండును మద్దెల

ఇరువదియెనిమిదవ అధా్యయము 75 బోనము "పెట్టలేదు. అదియు క్రుధాతురమువ లెం గనిపించెను. కాశీ గయా? (పయాగాయోధ్యాది మవో వుణ్య్ధ వమ్యేతములప జతలు జత లుగాం గూడి పోవు తీగ్టయా(తా పరులవలెనీ నృత్యెపాధనములన్నాయు గలిసి నోవిందలు కొట్టుకొనుచు నెచ్చటికో పోవుచున్నవి, వాని యుల్ఫాహముచు రళ్నగిరి వట్ట లేళపోయెనుం గిరికకూర్చుండి ధారనము వేయును స్వారి లీలావై భవము మనసులో ననుకొనును. అమె మనస్ఫుళలోనొళ ఇతయ ఫ్టుసదము, ఒకతరంగము, ఒకక ర్లావ్యుగనుు, ఒక యిష్ట్రపది (కొక్యాంరు -మొగిలులో సౌదామనివలే మెజయునుః అమె యెడమ పదము చేతనాసహితమగును, కాలు గలగల తొక్టునుం అమెపోయి వెండిగజ్జియలు దూచుకొనును, అవి చేతందాల్చింంత కలకల నవ్వును అమె యప్వుడే తమ్ము ధరించుటకు వచ్చానని తలం చును, కాసి యష్టమి రాలేదు. చేవదాసి కాలికిగజ్ఞైలు ధరించెనుః ఆవి నసృళ్య్యాగ్థము ధరించిన యభినయసాధనమువలెంగాక పాదాలం శారమ.నల నీ కనిపించి స్వామియందు€ (బక్యవవిని యోగ మున వ్రై ఎయుపకమించిన ట్లుంజెనుం గజ్జెలూయంచీసి చాంచి తాను పోయి మజిలం గృషహ్లైకినముపై 6 గూర్చుం డెను,

రత్నగిరి నండార్థలనుండి వచ్చినపిబ్ల చేత గిరికకువచ్చిన కీర్తన లన్నియు వాము6౯వీంచెను, అమెకం గొన్ని తరంగములు రావుః అష్ట పదునైనను బేలికగాల 'బెప్పవచ్చునుగాని? తరంగములు సాధ్య మైంవి కావు, "బేవదాసి తరంగము లె త్తిరవుడు నీ వూరే (శం వఫోయుము, చేను ఏణవాయి౨ెది ననెను ఇంటిలో "వేణు నిపొ నము వినిపించును. చీశట్లు బృందావన మనుగొని, యమునానది వోలె దొంగిచూమను, ఇంటిలో ఏీణ (మోగును; సామగానములు కాంబోలునని సర్వ జేవతలును వచ్చి తొంగి భూతుకు తాళ ములు గజ్జెలు నినిదించును. భరతముని భూలోకమున6౬ బాఠశాల "పెక్సైను గాం బోలు నని; యచ్చరలు వారి యింటిమో6ందుగాలబోదురుం అందణును వత్తురు, (శ్రుళలోపాల జేవుండు మాము రాలేదు ఆయన "పెండ్రిళొడుక్సై సిగ్గులు పోవుచు నాలయములోననే యన్నాండు, ఈ (యోశలప మధ్య మధ్యంగ భావంతుల సంభుసభ్యులుతమవానో పవాద

756 “వేయిపడగలు ములతో వచ్చిన యమువానదీ సర్వ జేవతాప్పరోగణమును (భాంతి ఇపడంగొట్టిం బంపింతురు. ల కల్యాణోత్సివనార్హలు కుమార పార్గమియింటికి. బూవ్రలగుత్రుల వలె. బోయినవిః కుమారస్వామి షైటుసప్రన కుంబోయి (పతిదిన ముదయమున నెజ్జ కశలువపూలు పది (రొంచి తెచ్చును, పడియు గుమ్ముమున (వేలాడంగట్టును, వూలు శ్యామలషం జూపించి _తై తక్క లాడును, *నీలనలినాళ మపి తన్వి తవలోచనం, ధారయతి కోకనద రూపం, కుసుమశరబాణభావేన యదిరంజయసి కృష్టమిద మే తదను రూపం, (ఢ్‌యే! ఇార్రులీ అే! (యే ఇారులీలే! ముంచమయి మాన . మనిదానమి అని పాడును ధర్మా రావునుం జంక నెత్తుగొని “నాయనా! పూవు లెట్లున్న విరా! వేణుగోపాలస్వామి కాజుబందువలె నున్నవ్యా పార్వతీ'బేవి కంకమబొట్టతోం గలిసివోయిన ఫాల'న్మేతమువలె నున్నవా యెట్లున్నవి! చెప్పుచెస్తా మని వాని బుగ్గ కొజుకును. వాడు కెవ్వున ేకపెట్టును, వానిని (౧౦ద6 గూర్చుండంబెట్టును వాంగేడ్ను చుండంా శ్యావ లాపమారస్యాము లిద్దజు చజియొక _వైవున నిలు” చుండి యూరకే నవ్విపోదురు. వారి దొడ్డిలో మళ్లైపందిరి యున్నది+ అది (ఫొద్ద్యుగుంకువజకు మూండునాల్టు వేలపూవులు పూయుచుం డెను, కుమారస్వామి దానియొద్దకం బోయి *యీ మళ్లి మొక్క వట్టిదేబె అష్ట్రమిరాక ముంచే యన్నిపూవులు పాడు చేసికొనుచున్నది. అనాంటికి గన్నుమూసికొని కూర్చుండు నేమో! దొంగకాన! అట్లయినచో. నా నేతిలో "దెబ్బలు తినిన బే! వారియింటిలో "వెన్నదొంగ మైన గోపాలుని పట మున్నది. శ్యామల యా పటమును దీసి వుస్తక ముల బృబ్లమింద నుంవెను, ఆ పటములోనున్న చిన్న బాలుండు రెండు వేల మళ్లెపూవుదండలు మోయ లేక (శ్రిందం బడిపోయెను.. అతండు పడిపోవుట-థార్యాభ రలు "లేవందీయుట-చిన్న ధర్మారావు స్వామిని' ముద్దు పెట్టుకొనుట-రాతి (పొద్దుపోవువజకు నిదియే పని మైనది యశోదమ్మ చేశతిలోలహాూడ (పభు వింత నలగ లేదు, | కల్యాణోత్సవ వృత్తాంతము మంగ మ్మ యి6ంటికిం రాలెనుం. నంగ మ్మ (పతి (పాతశకాలము. స్నానముచేసి, _ పంచగవ్యము (కావి; తడిపి యెండ వేసిన పట్టుచీరియుం బట్టతళయు . ధరించి)

ఇరువదియెనిమిదవ అధ్యాయము 757 చేతులకు రెండుజతలగాజులు మాత ముంచుకొని? తక్కిన యాభర ణఅములు ఫరిత్యజించి యొక చిన్న తువాలు పఅచి దానిపై6 గూర్చుండును. రామరామరామి యని జపము "జేయుముండును, ధర్మా రాతో నామె తనకొక మహామం(త ముప దేశిందుమన్నదిం అతండు 'బీజాతమరవిరహీత మైనదియే నీ వుపాసించవలయును!” అని వాల్మీకికి చెప్పినట్లు “రామి నామమే చెప్పెను, అమె దానినే భద ముగా జవీంచుచుండెను ఆమె “స్వారి ఆలయములోనికి నేరు పోం దగుదునా నా జీవితమంతయుః గిలుషితమైపఫోయినది- , ఒకా నాక పాపవు గడియలో నా జీవకంభమున పవోలాహలముదూణినదిః దీనిని కంఠమునందాల్చు (పభువు లేకుంజెరు.. (శ్రీవేణుగోపాలస్వామి డావాగ్నిమింగినట్లు నా కలు వమును (మింగునా! ముకుందతుంద (వఘాణమున నిదివజు శే దావాగ్ని దూజెను మజల నాయీ దావాగ్ని స్వామి తీసి%ొనండేమో 1 ని(డాహోారములు నాకు మాని

“నవి. నా ఘోర కలువమున కాత్మహత్య చేసికొనదగినది. ఎట్టి . పావులు నాళ్మహత్య చేసికోరాదని ధర్మారావుగారు చెప్పూ చున్నారు. అందజుకు వలాయొకళ కానుశయు స్వామికి దీసికొనిపోవు చున్నారు. నేనేమి తీసికొనిపోవుదునుి అనుకొనెను. ఆమె కంఠము నందు గాద్దవ్య నముదయింఇను, కనుంగాలుకుల బాప్పములుని ల్బెనుః “నే నేమి తీసిఫొనిపోదును ? నా (పాణములే తీసికొని పోదునా 1 వాలివచ్చియొక చిన్నగుడ్డ (కిందపఆచుకొని _ మంగమ్మవలె బాన్మీ "పెట్టు వేసిళొని కూర్చుండెను, ఆమెవలెనే రండు చేతులును దగ్గుకు బెట్టి నమస్కారము చేయుమం డెను. మంగమ్మ వాలిని. జూచనుం “వమయ్యా వా! సామి దగ్గజప నిన్ను దీసికొనిపోదునా! అత్యంతచపలుండ వైన నిన్ను నాహృదయకవిని దీసికొనిపోయిస్వామి ఓపాదముల సన్ని ధానమున నుంచెదను, ఓయీ! దుష్ట్రక వీ! నీచాంచిల్య మచ్చటంగూడం (బదర్శించద 'వేమి! స్వామి పాదములు కెంజివ 'రాపలు, వానినిం గొాజుకకుమూ! స్వామి పాదనఖములు వికసత్చుమ ములు, వానిని గిబ్లకుమా! (పభువు కాలిగ జైలు పిందెలనుకొనిలాగ ౬ బోపమా! స్వామి సంతానవృతుము; ఆ(పభువృమింద నధిరోహించ్చి శాఖ లూంణగించపమా! నీవు శాఖామృగమవు, స్వామి సంపూర్మ

7508 వేయిపడగలు మూర్తి నీవు తెలిసిళొన లేవు, అన్ని శాఖ లొక్కసారి యందుకొన "లేవు'అ నను, ఇంతలోకు మారస్వా మువచ్చెను అతయ “వమమా! వము రుగాల గూర్చుండం బెట్టుకొని కోలలిని ఛా్థనించుదుంటివా!” యనెను మంగమ్మ ఇల తెలవోయినదిః కుమార: నేను చెప్పినంతయు 'జేయుచుంటివి. మంగ; కల్యా ణము దగ్గరకు వచ్చినది. వంద కొబ్బరికాయలు "ఇప్పించిశిని నీవ గావలసివవి నీవు పట్టుకు పొమ్ము* కుమార ఏ స్వాణు (పతిదిన మూలే గురాశ+ మంగ : ఈ పదిరాళ్ళి (పతిదిన మూశే[ును, కవమార ; విద్యుద్దీప ముల 'వెలుతుకులో న్వామిం తళతళ లాడిపోవును, మంగ ; అట్లుకాదు, ఇంజనులు రెండును చెడిపోయినవంట, వానిని బాగు చేయుటకల జెన్న ప్పరిరుండి మనిసి రావలయునంట. అతడు వచ్చినచో దీపములు వెలుంగును, రానిచో వెలుంగవు, కునూర ; స్వామికి. 'జలియును,.. తన కాగడాలవైభవ మెచటికిల బోవునో యని యీ పని వేసినాండు. మంగ; పగలుకూడ కాగడాలు వేయించుకొోను సార్షమి కది భోగమే కాని యిచ్చ్శశాదు, అవసరముకాదు*, కుమార? కల్యా ణమువకు నీవ) శొ_త్తచీరలు కొంటివా + మంగ : నీవు నన్న కొంకి సేవు వీననియ్యు. మటిగొంతసేవు మిరనియు నందువేమి* కమూర ఏ మంగవ్శాగాం గనిపించినవుడు నీ వందును వాలిగాః గనిపిందునప్పుకు మో రందును మంగ ఏ నాకం జీర లెందుకు 1 కుమార; ఇంక ఫోవతులు కట్టుషొనెదరా 1 మంగ; మజీళొన్నాళ్ళు పోవలయును, కుమూరవి అప్పూడు విాసములుకూడ వచ్చునా! మంగ: జుట్టుకూవ( బోవునుం కుమార; అయినచో ఆరెండుమూండు మంచిసవర ములు వవ్చుాాూ* మంగ; మటి చీరలమాట' యడిగితి వెందుకు! కుమార ఏ కల్యాణముకదా |! కట్టుషొందువేమో యని మంగ ఏ స్వామి మనశీధిక వచ్చునా! కుమారః పూర్వము స్వామివ చ్చినవుడు మణ ఏఫిలేమ* ఇఫవూకము మనవీధివచ్చినవె. అయనవచ్చునో: రాండో!- మంగ; ప్వారుకాశావాం(డ వీధికింబోవ్రునంటగ దా! కుమార: అచ్చట నాయనకు (బియురాం(డున్నారుః శానులే! ఇచ్చట మాత మేల యుంశరాము! _ ఒక్క (వే లెడ నముయినచో6 (బియురాం (డిచ్చటను నుందురు మంగవ స్వామిళొరక్షై గంధము కస్తూరి జవ్వాజే

ఇదవదియెనివిదవ అభ్యాయము 780 సనెమలివింఛములు, కొ_త్తవన్ర్రములు నన్నియ6 దెచ్చితిని. కనూర : వసశ్ర్రములు ఖిద్దరువ్యా విజే .ఎలవా! మంగ; ఖద్దరువే కుమూర?; స్వామికి ఖద్దరు పనికిరాదు. ఆయన గ్గాన్లో మల్లులుగాని కట్టండు అంత రసిపండు ఖద్దరు గట్టునంటమ్మా! నికారసుగా మాలగూ డె ములో నేసిన యిరువదియవ నంబరు ముఠేకగుడ్ణలు కట్టిన కృమ్ణునషల స్‌ ఖద్దరు గుడ్డలు తెచ్చుట నారయముగానే యన్నదిం న్గాస్లో మొగ మళఠందే మెబులపను? మొన్నో 'జీవాాలయములోనికిం బోయి చూచినాను. ఆయన రెండునాస్తములు 'వేణువూందుచున్నవి* శండవ కుడిచేతితో సర్ధచం(దహ్న_స్తము పగ్షైను, చేతిలో గీతలు భూచికిని, సము(ద యావ "ేఖ లేదు. ఆయనకు గ్లాస్లో లెట్లు వమ్చును?! మంగ; నీవు జేవదాసి నెరుయదువా 1 కుమూర ఏ ఎరుణుదురు మంగ, శ్యామల చీరలు కావలయునిన్నదా? కుమార: అవ్నది* "రెండు చీరలు కొంటిని. మంగ ఏ ఎందుకు కొన్నావు? నా వద్ద నున్నవే! నే నిశ్చాడి దానను, కుమార ; నీవు నా కెక్కడ నిత్తువులే. ఇషయంతయు దోంచి యా దొంగ క్రీమవలయునని యున్నది! మంగ ఎవరా దొంగ! కువూర ఫి ఆ చీశటిలో దాలసహొన్నవాండు, గర్భగుడి చీ.శటిలో-ి వాలి లేచి మంగ వసవద్దషం బోంబోయెను,. మంగ దానిని ఒట్టు కొనుము, నేసు మడికట్టుకొన్నాను. కమార : (వట్టల) మడి గట్టుకొని పక్కలను బిల్లుళను గూడ దాయచున్నారు. కక్కశేమి, కోంతిశేవిం పిల్లికేమి? అవి యగ్నియు మహాపవి(తమి. ల్రై నజంతున్ర లు దొరలకు గుక్కయు. బిలియు శేనివో నిముసము పొంగదుం కోతి మన బేవుందుకాడా? కోంతిని ముట్టుగొనరా దందువేమి? మంగ; కోంతి నీవ "ే్రేమో! నాకం గాదు, పమార;ః ఆంజ జేయులవారు "బ్‌వ్రండు కాదయటమ్మా! మంగ ఏ ఆంజనేయుందు బేవడై నచో కోయి ేవులెట్లపను? అతడు కోతిగనుకనా! ఇం్య్టీషవు చదువు ఫొన్నందు కా తెలివితేటలు వచ్చినవి! ఇప్పూ డింగ్తండు మంతి ఆయొవకుు?! కుమూర ; వమాళ్లొనాల్లు, మంగ; మాష్లొనాల్లు లెల్ల వాలకం అందుకని తక్కిన తెల్లవారందలు మాక్షోనాల్డులా! అధి కారము విన్యశొలంది సామర్ధ్య ను కొలది అ)దుకని మంతి అక్కడం దెందనముకొదు (వధానము, అశ్హు యస్థలిత (హ్మచారి

60 వేయిపడగలు __ వరమ యోగీశ్వరుండు? (శ్రీరామభ క్తుండు ;నవవ్యాక రణ వేత్త యాంజ వీయు(ండు భగవంతుండై వాండని (వకికోతియులగాదుం కుమార; నీ "క మాట ఇపూదుసా?”'మంగ: ఊ. కుమార; నీకింతతర్క-ముబలి )న తరువాత "దేవ్రండు (పనన్నుండు కాడు, మంగ: అదియు ఇం్గ్టీమ వదివినవా రనవలసిన దే. భక్తి లతుణములలో (పస్లాదుండు ఆత్మలో నిటుక గూడ .నొళటిగాం బెప్పినాండు. అజ్ఞానముచేత మూఢల్వేము వచ్చును. అది భక్రికాదు. క్లూనములేని భి యజ్ఞానవిషయము అందుంగాడం (బసరించును, కుమూ ర: ఎవరిగోల వారిది. నాకెందుకు! నే నింటికి బోవుచున్నాను.. స్వామికి మాత్రము నేను పూవులు మా[తమే యివ్పైదను. నీవు కోంతి నిచ్చుకొందువో: కొబ్బరికాయ ఏచ్చుకొందువో! మంగ; నీవు పూవులు? కొబ్బరికాయ లిమ్ము! నేను కోంతిని కొబ్బరికాయ లిచ్చెదను. కుమార ఏ కోంతిచేయి ఫొబ్బరికాయలో నిజికించి మాత మీోాయకుముం

• అని నడ చిపోవు కుమారస్వామివంక మంగమ్మ జెప్పవాల్బళ ఏడానించి చూచుచుండెను, అతండు దృక్పథము మేజదాంటిపోయిన-, తరువాత నామె యొక్క దీ ఇన్రనిశ్వానమును విడిచెను. ఆమె తరువాత కోంలిని దగ్గజకు రానీయలేదు. అది రానీయలేదని కిచకిచలాడెను* దాని కామెదగ్గజుల జన వెక్కువం చెంగ(లావు కోంతిని బట్టుగొ నెను. “స్వామి చేవాలయము ముందు పెద్దపెద్ద పందిళ్ళు వేయంబడెను? వనుగంచారి పందిళ్ళలో నడువవమృను (పగాలన్నియు మూయ బడెను, ఖద్దరు 'తానులతో ఇాందినీ లమర్చ-బజెను, సఫైని చాందినీక్స సీత గొలలు; మామిడివూంతలు (వేలా౫ంగట్టయిడెను. అరంటిబెట్లు కొట్టుకొనివచ్చి _స్తంభముల కమర్చిరి. గొలలతోం బూవులతో నున్న యా యరంటిచెట్లు, వాలిపోకండ స్తంభముల నాధారము చేసి కొనెను, లేం ఆాంటి గాలలు కొట్టుకోనివచ్చి _స్తంభముల కంటం గట్టిరి ఈ6ంతమట్టలు "కెచ్చి స్వ స్పికాకృతిగా మూతుయిడిన పందిరి (వక్కలయందు వేసిన గుడ్డమాంద నతికించిరి. మామిడితోరణములు కట్టిరి. పచ్చిపూవ్రుపచ్చియాకుపండిన పండు, పచ్చనికాయ తోడనే పందిరి విరాజిబ్లైెను కాని కాగితప్టు ముక్క-లు లేవు" మేళములు వచ్చాను, సన్నాయిపాటగాం[డు (వశన్తులైనవారు వచ్చిరి. మంగలి

967] ఇరువదియెని మిదవ అధ్యాయము 01 రంగనాయపలు కొడుకు పొన్ను స్వామిపిళ్ళవద్ద న్నాయి. నేక్చకొని తరువాత వారినాగభూవణ ముగారియొద్ద సేవవేయుచుండెను, హరప్ప నాయండుగారు స్వామి కుత్సవములు చేయుచుంజె ననంగా నతండు పరుగాత్తుకొని వచ్చను. వైణిపలుువేణుగానవిశారదులుు గాయకులు) కవులు వందలతరిబడి వచ్చిరి. అంత శోభలో6 గనివించని దొకటి? ఛాాండుమేళము. కోటలో,గొందజుబ్యాండు మేళము శావలయుననిరిం ధర్మారావు నవ్వెను వ్‌ల నవ్వ్థదు రసలా “నాం(ధరత్న దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణ యస్టిగారు బాండు మేళ మునుగుతించియొకచమత్కొా-ర ఫు" మాటయన్నారు* (పకృళిలోనున్న ధ్వనులన్నియు నొక్కచవోటయిట్ట నచో సెంతకోలగా నుండునో చార్థండు మేళశమంత నోలగానుండునంట. కంఠ ర్యరము సువ్య కృమైరధ్యని. దానిని (మింగివేయు ధ్వనికలజం(తము సంగీత యోగ్య మెనదికాదు. వీణ? ప్మిల్లన(గోవి, వాయులీనము-ఇవి మూ౭డునుద ప్ప నింఠొకయజవెడి జంతముసంగీతమునకు పయుక్రము _ కాదు, ఒకటి మొబజుంగునుం ఒకటి యోం(డపెట్టును ఒకటిఘుద్చురిం చును, వమిటాజం(తము"లనెను. హారప్ప నాయండుకోట లో ంబందిళ్ళు 'వేయించెను. రాజబంధువు లనేకలు వచ్చిరి. మాతృ పితామహీ కర్మలకు బెద్ద పందిళ్ళు మూ(తమే "వేయించెను. వానికి జూందినీలు కట్టించి యలంకారము చేయుంచి?; చేవాలయము ముందు చేయించి నంత శోభ కోటలో, జేయింఇను. రంగారావు శారు కోటలో "నేను. గన్నది లేకండంజేసెను, ఉన్నమునలి యేనులం మేంతి కే కాని కూంతకం గాదు-వార ప్ప మాచారమ లక్నయు బయటి$ం(ద వ్వెనుః నే ల్యాణార ౦భి మున జమోంశారులు పట్టణమువెలు పలికింబోయి) యటనుండి యేను గువమిో:ద గుజ్జ్లములమిద స్వామి దేవాలయము వద్దకు6 దరలివత్తురుం " ెేవాలయము-0 దవ్శనారి తరఫు అర్చకులు, మంతులు నుందురు. తరలివచ్చినవార రవ) గట్లపై మకాము చేయుదురు. అర్బ కులు) మంతులు పానకవుం గావడులు తీసికొనిపోయి వారిని గౌర వించి తెక్తుళ. వాకప్ప రెండేనుగులను; బది గుజ్జములను 'బప్పిం చెను, వానికి గాతిక వేలయ్యెను బంగారపు జీనులు? వాదాలు "లెక్క "లేనన్ని జవాహిరీ గదిలో నుండెను. అన్నియు. దులివించి బాగుపజిచెను, కాగడా తప్ప యింకొక వెలు కనివించరా

762 వేయిపడగలు

దని శాసించెను, టై వము రశించి విద్య్ధద్దీపవుటింజనులు ఇడిపోయి నవి, ఇలాయికజ్ణలుకూడ వలద నెను. వానిని6 బిడుకలు కిరసనాయి లులో6 దడుపవలయును, అమెరికా “సొమ్ముతో మనస్వామికి టీక యొందుక నెను. మనకుంజేతనై నది మనమిచ్చిఛగవంతునింద్భ వ్రిపరచు కొనవలయునుగాని పర ేశవస్తువులతొ నెుతదృ _ప్రిపజచగలమ నెను* విద్భ్ధద్దీపమ లవెలులనకు రా(శివూ.ట జరుగు నుత్సవపుకోభ లేదు, అవ్య క్రమైన సర్యము మధుకమైన ట్లవ్యు కృమైన భావము, సుమనో రంజక మైన ట్లవిస్పష్ట ములైన వెలులులలో శోభ యొక్కువయున్నదిః వూర్తి 6 గనంబడినచో జూనము*, కనంబడి శకనసంబడనిది మాయ, మాయలోనే యున్నది సౌరేదర్యము.

"ఆరాజబంధుపవ్రు లందబజును గర్మలప వచ్చినవారుపోయి. మజుల వచ్చిరి, లేని దొక్కండే! రామేళశ్వరముగారు. మేళములలో బ్యాండు, బంధువ్రలలో 'రామేళశ్యరమును "లేక, అనాండు పుస్టి, మధ్యావ్నాము "రెండుజాము.లై నది, సర్యడనులును రాతిరికి నాడు నాటకము జూచు టకు. బవలు నిదపోవుచుండిరి, కాలేజీ మూయయిజెనుం విద్యార్థులు కాని యుపన్యాసషలుగాని లేరు. కతర్మ-ములేని జ్ఞానమువలె పట్టణ మంతయు భాసించెనుం

. “రామేశ్వర శాత్రి యొడలంతయు బూవవూసికొనిి యొకమట్ట లాగతొడిగి (గామకంచారిము చేయుచుండెను, అతండు కోటలోనికి వవ్చాను. రావబంధుశు లతనిని జూచిరి, ఎవరో యని యూరకుండిరిః అతండు మేడ మెన్సైక్కుచుండెను; ఒక కాసావాండు చూచి “ఎక్క డకి అనెను. *“ఇకడకే యని నట పోవ్రచుండెనుః వాండేదో తొందరపనిమోింద నుండెను. శాత్తి ధర్మా రావుగారి పమారుండుం "

అతండుపోయి రంగారావుగారి కదరుగాల గూర్చుంజెను జమిందారు నిదపోవుటలేదు. శాత్రి వచ్చుటదూవెను. ఇక్కడి శే యన్న యళేనిమాటంహాడ వినెను రంగారావునకు సగర్ధమును బని సెలలనుండి టొత(యటదుప (బదుకు మన్న స్వం డెను, మరియును నికు _వదిరోజులనుండి యంతయును (గొతత్తగానే యుండెము తన తండి

నాంటి "సేంతలన్నియును స్మ ఖకికిం దగులుచుంచెను, వారవ్ప తంగడీ

అకవదియెని మిదవ అధ్యాయము 768 ఇవెవినివేయకండ పూ చిక ఫ్పుళంతబని చేయండు. రంగా రావునకోన్నియు€ దానే చే ముచున్నట్తుడెరు. విద్యుద్దీసములు 'లేనినాంకు తన పట్టాభి "పేకమున కే వివ్భిద్దీపములు తెప్పెంచెనే! హరప్ప తెస్పెంచిన యాము దమునకు దానిలొ నిరువదియవ వంతు కాలేదు తాననచోసీ యుక్సవమునకు మోటారు లెన్ని "తెప్పించెడివాండో! హకప్ప యేను గులు గుర్దాలు చచ్చెను. హరప్ప (సతిదియుం జెఘ్టును. తండి యూొట్టును వీరులసలు. ెత్తునన్ననాండు తండి “మోటారులు చాలవా యనెకుు, వారాష్ప “మోటారులమ్మి వేసిశిని, " బాబయ్య గారూ! (పాణములున్న జంతువ్టలు మనకు హృావయాస్లో దకామ లెనంత యింజను లేమి నంతోపము కలిగించును! వనుకసులును) గుజ్ణములును ఠీవిగల జంతువులు, ఇంగితము తెలిసినజంతున్రులు, (పేమ యూపెంచు జంతువులు “నత్త్వానా మపి లమ్యశే విశృతిమచ్చి_త్తం భయ (కోధయో?ి అన్నట్లు వాని భయభక్తులతోడి వికారమచ్చి తము మసకం ెలిసికొనదగును, అయినను భగవంతునివద్దప నిక్టీవ ములను గొనిపోవుట యెొందులి కనెను *'భగవంతుండు. జీవులకు మోతగ(పదాత, నిర్టీవు లాయనముందటి నెందుకు!” హరప్ప యన్న మాటలుః హరస్ప చేసిన చేంతలు మనస్సునకు. జటమువోలె గట్టి యన్న రంగారావుగారు వచ్చిన క్యాశ్త్రివి గనులతో మాత్రమే మాను. అతం డన్నమాట 'జప్ప్టలతో మా(ిమే వినెను. వచ్చి కూర్చున్న శరవాత నొకటి రెండు నిముశములు రంగారావుగారు శాశ్రినొ మాటాడలేదు. శాశ్తి భామీ పెట్టు వేసికొనిమోచేతులు తొడలమాంద నాన్ని యజవేతిలోంల గపోలము పట్టుళొని వంగి కూర్చుండి ముందునకు వెనుకప నూసదు: గనులెత్తి జమిీందారుగారినిం జాదుదు * నేను మజఆలవచ్చికిని ననెను రంగారా వతనివంకం జూచి *“అవ్చను వచ్చితి వసి మజలం దనయూవాలే తా ననుసరిందుచుం జను. శాత్రి భామీపెట్టు తీసి మరగాలువేసి కూర్చుండి చెప్ప నారం భించెను... ఈనాండు పట్టణమంతయు సోమరి వోతువల “నున్నది నా సావాసగాండడందరును నిదలు పోవు నున్నారు. రాతిరికి నాట కము చూడవలయునఃట. రంగారావు చవరివూట వినెను *వీమి నాటకి మనెను మజలం దనయూవాలో. దానే, శాత మొదలు

764 వేయిపడగలు "పెళ్లైను నాపు నోరుతిరుగదుం శశి శీఖా పరిణయమంట! కథ యేమి టని మా యింటికివచ్చిన చుట్టము నడిగికిని ఆయన నా మాట విని పించుకొనలేదు. ఈచుట్టముల మూలముగా నింటిలో గోలగానున్నది అడుకొనుటకు వీలులేదు, సుశీలమూ(తము నాగుగానున్నది ఆమొద్బ విల్లు యెప్పూడును. ని(దపోవును, సుశీల పండ్లు కొబ్బరి వూలవలె నున్నవి అది నవ్విన ప్తూడు కుక్కపిల్ల కోపమువచ్చి లే-డ్చినఫుడు నోరిగిలించినట్లుండును.” రంగారావు చివరిమాటలు వినెను ఇగి లించుటయన్నమాట విని “నీవు కోంతి నెష్పుడై నం జూసితినా + యనిను, అని రంగారావు హరప్ప తవతో నాల్గునాళ్ళ (కిందటనొక సారి యన్నమాట జ్లూపకము "ఇెద్చుళొ నెను తిరుపతియందు వలె వానరములం. బెచ్చి చేవాలయములో వదలి పెట్టుదు నన్నా(దుః రంగారావు చానినూహీంచుచుం డెను. శాత్రి తన సొద మొదలు పెళ్టును. కోంతులన్నియు నిదురపోవుచున్నవి. _రాతిరికి నాటకము మూడవలయున6ంట, ఈ యూరి దశ్చిణపుదిష్కునల (గొ _త్తపేంటలో నొక కోంతి యున్నది. దానికి బంగనామములు పెట్టిరి. కోటు తొడీ శ గిరి. దొరటోపీ పెట్టిరి. నేను దానిని గడ్డతోంగొట్టితిని. అది పండ్లిగి లించను. నా సంగతి దానికి. దెలియదు, టోపియు గీపియు. నెగుర6 గొ మ్రైడివాండ నే ఇంటిలోనుండి యెవరై న వచ్చి కోప పడు దుళేమో యని యూరకుంటిని. అది నీముచింతకాయలు కోసికొనుటకు రావల యును, అప్పూడు చెప్పెదను దానిఫని రంగారావు చివరిమాట మటల వినెను, కాకునూ(తజ్ఞాత (వనసంగవిమయుండైై “నీను చేయుదు వనెను, శాని 'ఎమిచేయుదునా * గూబ "'లెక్కవేసెదను తొడ పాశము సపెక్షైదను, బుస్ధలు నలిపెదను, పచ్చిమిరపకాయలు కొటి కించెదను. ఈ పనులన్నియు నిదురపోవు కోంతులన్నింటికినిం జేసికిని కాదూ! అదియే దీనికిని (వాసినదో యనెను రంగారాన్సుగారు *ఎవ రికి అనెను, | ం - శాత్రి ఏ ఎవరిక్సి ఎవరిశేమిటి * ఇందాశటినుండి చప్పూదున్న కథయంతయు నెవరికి! రంగా వారికా ? ఇత్ర; వారికే. ఆకోంశికి రంగాః నీకు నొడలు పొగళెక్కినదా! నేను కోంతి వనుకున్నా వేమిటి! శాతమ్రీ ఏ మిరు కౌదండి! దక్షిణ దిక్కున నొక కోంతి యున్నదిః

ఇరువదియెనిమిద వ అధ్యాయము "765 దానికి. అకోంతికి రెండువెవులు, నూయింటిపక్క_ నున్నాయెళండు, ఆవుకు నాలుగు కాళ్ళంట వాండు(పకిదినము పాఠము చదువును నేను వానిని దీసికొనిపోయి, వాండును, నేను నావు కాళ్లు అప్కపెట్టికిమిం మూశకెతసేపటికిని లెక్క మూండుకాళ్ళు వచ్చును; ఐన కాళ్ళు వచ్చును, ఫు_స్తకములోం. దప్పు (వాననాండుః కోంలికి చెప్పులు నాలుగు, బొమ్ములో శెండే. రంగా; నీవు టోవీ పెట్టుొన్న కోంగిని జూచికివి. టోపీకి రెండు చెప్పులు పుట్టిరి కాబోలు! ఆొత్త్రి; అవి చవులేగా! రంగా; అవి టోవీవి. శాస్త్రి; టోవీ కోంతినెత్తీప్ర నున్న దిగా! రంగా: నీ విచ్చటి కెందుకు వచ్చితివి!

శారి నాబ్ధువైవులం జూచెను. (గుడ్లు మెటికరించెను, గుట క్‌లు (మిం7ను. చేతులు నలువుషఫొనిము “మి ఆెవరండీ ”

రంగారావుగారికి నవ్వువచ్చను ఆయనెకుం బూరర్ధమ కన్న నారోగ్యముగా నుంచెను, మూ:డేండద్లు మంచము మింద నుండుట చేతబూర్వవు రీవియ౦ంతయు6 బోయెను, హృదయమ.లో నొళ విఫ _మెైన సౌమమార్యి మేగ్బడెను. ఎదురుగా నున్నినాండు ధర్మారావు కొడుకని జెలియిను, ధర్యారా నష్షచో రంగారావ్సగారి. 3ఫ్రూడు మూర్తీ భవద్ధర్మము* అందమచే. శాస్త్రి నేమియు ననలేదు, నవ్వి “నీవ్ట వారప్పవాయనింగారి నెజుయదువా!ి యనెను శాస్తి: “మయెజు::దమి ననను, రంగారావ్హగాను నే నాయనకల దండి ననెను. శాత కిలకిల నవ్వి ఉ బ్రబద్ధ మబద్ధము వమా దొరగారికిం దం "లేండు? తన్ని లేదు, ఆయనలిండి వేణుళో పాలనార్టమిం 'ీకణు:గ ౮? నిద ముగా మో వరో జప్పరూ+” అనెను, రంగారావుగారు నవ్వెను “అదిగో నవ్వుచు న్నారు. మోరబద్ధము చె్పెనారని మాకే తెలిసించే! మో వరో నిజము చెప్పండి యనెను,

రంగారావునవ్వుము “మాది యూ దేశముకాదుూల నిను, శాస్త్రి _*బ్రవ్రమ్యు అట్లు చెప్పండి? 'లేకపోయినచో మీ రెష్పూడునేల పంమ ఫొందుకు? నే నెటిగనంతమటుక మోనలె సెప్పుడును బండుగొను వారిని నేను జూడలేదు, నన్ను జూడుండు- *మైం కూద్‌ తాహులగొ అనెకు, రంగా: నీకం దురఠరము వచ్చునా?! శాన్రి: మాసమాజములో నెళ తురక కోంతి యున్నది. అది *ళూద్‌ కా, సోతా అనెను, అఆ

786 వేయివడగలు . .వెధవదగ్గజు పి్కి=కిని యీ మాటలు రెండును, రంగా; న్‌ తెగ వాగవవుం శాత్తి ఏ ఎప్పుడును బండుకొనుటకన్న నివి నయమే! అవిగో బాకా లూ;దుచున్నారు! "జీశ్రండు బయలు చేకచున్నాండు కాంబోలు! సుకీలను దీసికొనివచ్చి మాపించవలయునుం రానికి నాటకము మిరు రారుగా! అనలు మీ ఆెవరో వెప్పలేదు సునుండీ! రంగారాన్రగా రికి. నొంజము విసుగు వుక్రైను. “తకవాలుళలే యిీనాటికిం బొమ్మ” అనెనుం నా ఏ తినలా.ం దినంగా గాలెలయిన వేందు అని వెళ్ళిాావుదుండెను. రంగారావు వానివంకల జూచుచు ఉపిట్టకొంచెము కూత ఘన” మనెకు శాస్రి వెనుకపందిరిగి? ఉష్‌న్ని పీట్టలు పెద్దవి కూంతయే. కూయలేవుి అని నవ్వి “మి 'రెవ్వరో ఇప్పరుకాదూ!ి అని తర్జని యాడించి నవ్వి పరుగ్గాత్తెరు బయట నగారాలు క ల్యాణనాంది (మోగించెను,

అరునదితొమ్మిదవ ఆధ్యాయవుం

అసన్ట్రమినాండు (పొద్దు[క్రుంకినంత నే వెన్నెలలు సెతమత్సర్భపుచ్ళు రోచులువెఏ(గక్కెను, అపవారింపంఎడిన "వేదము కాంతులు మజుల (బవ్మాద _త్తమ్ములైన వేళ విశసించినట్లు తన ధర్మములు నాల్గుమూలల 'వెదజల్లినట్లు, తద్దతనరన్వతీ సితశరీ లావణ్య బృ ంపూరము దిగంతము లందుకొన్నట్లు;సరస్వతీశిం ఇప జేశ లాంఛినీళ్చలచంయ్యదమ॥।ఖంషవిని రత కాంతిపూరము పెల్లి విరిసినట్లు, వెన్నెలలువన్హాసౌదామ నీ పళంగళ ఛవి సుందరములయి. కొన్నియెకల్య శరత్కాల వువ్వ(పతీకాశసిఆతా సితచ్చటాఘటాసటాజాలంబులు విరిసి యొక్క-క్క-చొట, హిమానీ చిందుసదృశముక్తావోర పీఎకాంళిపూ కాభిరావ ౦బుల యొకచోట శిశిర వేళాపరిశుమ్వితమ హో శై లాఎత6 స్థ? కురిలీ స్వగ్భు జలభిందు .సంతానరోచిం (వసన్నమ లై యొక్క చోబ, వకంకసవియ సాయం వికసిత మల్లిక్యాపనూన మృకుప(తిశోభానుంవ రమ లై యొక్క చోట (గీవ్మ వేళ్యాపవి3 సత్క్మదళీ[ ధాన ప(శాంచిలసవర్ణృ ము లై మొక్కా చోటు అ బుతువులశోథం గలిసి సర్వమ నూర్తులు నార్వకాలికము లన్నటులు చక చ్చకితద్యుతిళ్ళటామం థ రము లయ్యెను, మళ్ళే సి వుళ్ళళ్ళృవిసుంద రములు - అదకూర్మ పృష్ట భాగ ఫరిం పావ్యుశబిందు నంద్‌ 'హకాంటిమంతంబులు - అఆదివరావాద: స్ట్రాసితళ్ళుని? రిరమ్థు. ములు) న్య్చసింహవికటాట్టవోసథాసమౌానమ: లు వాషనమ్వూర్తి యజళ్ఞోపవీతపరిన్వళ్ళ(పభాపరిపోమ! ములు, భార్టనాజ్ఞాత క్వార్తవీర్యా ధ్ధున కంకర _కృపరిశుధా రాసితళ్ళృటానతాంక = సలు? (శ్రీశామచం(ద | యళోవిరాజమాసమ్ములు, శేవతీ (పాణనాథి కీ వోలా నూర్నడిండీక 'శ్నసాభాగ్య మేదుంన్ములు: సర్వ శాతన విమాహ హేతుగర్భిత పరిజోనపతారణ విదగ్ధవాక్సరిసిత బృటలు, శతుష్పాదవి సృాంళితకలి వురుషళంఠ " నిర్షళనబీధత్సరవావతాంః ల్కాం రోహి క్వేతాశ్వపాద విన్యాసపరిణమితాస్కందితె థారితక "లేచితివళ్ళిలివుక(పతిమానిమ లు బృందావీథి వెల్లి విరిసినటులు; వెన్నెలలు (శ్రీ కేణుళో పాలస్వామినారి యాలయాంత ర్యాగమునం గుందేద్ము (తినస్లు తలినాగు

768 వేయిపడగలు ం

'బౌములు మలకలై నడచినటులు;: మాడశసప్య(సగోపికా సితాపాంగచ్చ టలు చిటచిట గదలినటులు వేగుచుక్టతో లే చికవ్వమున జిలికిన పాలు

"వెన్న "పరు;గులు కవ్వముసకుందాణకుండె దొంగిలించిన పమార కృష్ణుని వాస్తస్ప నే ముఖము నందలి ౩ల్లనికాంతులు నవ్చులతోం

గలసిపోయి చకచ్చకితమ్నులై నటుల విరిసెను,పకాశ్తించెను, కాంతులు

మలచికొ నెను? (ఏవాహములు క మ్సైర్కు చల్లన య్యెను. హృదయ

ఇశాభా నివారక ములయ్యెను. పన్నండేంధడ్హు డాంటి ఫరువెెత్తి వచ్చిన

భగవంతుని (వసాదమువలె నాలుగుదెసలం బారాడెను, ఆలయ ప్రాకా

'రాంతర్ఫానమున6 బం'ళ్ళు వేయలేదు. ముఖమంటపము ముందు

ధ్వజ_స్తంభమువాళయ నొక పద్ద శిలావితర్షిక యున్నది. దానికి పైని

క ప్వూలేదు, ఆ శిలావితర్దికః వందగజముల వెడల్పు, నా ల్లువందల గజి

ముల పొడుగు. సాయంకాలమున. రజకలచే నా వితర్ణ్షీక యంతయు

దడుపలుడి చృల్లన చేయయిుడెనుం సామి ఇదురుగా ఢర్ధివ_స్తంభము

నంటి నృత్యరంగము చేయుటప రత్నక 6బళశము లమ ర్పణడయుండెను దానికి దత్షిణపార్మర్టమున సఫఘానాయ షండు; మంతి: కవులు గాయ” కులు, విదార్దింసులు నానీనులసట శాననము లప.ర్పంబడియుం డెను

ఆసనము లన్నియు రత్నకంబళముల్పు పజువులు, ఒరగుబిళ్ళలు, రంగ

వామభాగమునంయజూా సలువేసి యుంచిరి, . తదితరోదోస్టగస్థులు, తక్క్‌న

యుల్లప నచట నాసీనులగుదురు. రాతిరి జాము (పొద్దుపోయినది

గజ్జియలు కిణకీణలా డెను, "తాళముల్లు గణగణలాడెనుం అప్వుడే

బొన మంటించిన మద్దెల బొంయిబొంయి మనెను అలయమునకు

(గాగ్రోయందున్న యశ్వన్థవృమై(గమున రండు ఫైడీగంటలు కిలకీలం

గూసెను.. దేవదాసి సర్వాలంకార భూమితమై ' రంగమున నిలు

చున్నది. వితర్షియంతయు సభాబనులతో నిండియున్న. హరప్ప నభా

నాయకండు, ధర్మారావు మంటి తక్కిన వారందజు నభవారు, నభ యంతయు సుమనోరంజక మైయుంజెను, సభానాయసండై న వారప్పయం

మం(లియైెకధర్మారావు శాస్ర విర్షష్ట్‌ నాయక మం(₹లక్షణములచేత

దీఫితునై యిం(దబృవాస్పతులవ ల₹ెనుండిరి. (శ్రీమంతు. డుథీ ంతుండు

వివేక్కి .విశరణే; గానవిద్యారహన్య వేత్త సర్వష్ఞందు, క్రీ ర్తిఛాల్కి

హోవ ధావాభిజ్ఞండ్యు అచారిశిలుండు, పయాభుందు? వాకప్పు

ఫి] ఇరువడిలొమ్మి దవ అధ్యాయము 60 స్థిరభామ్‌, గుణివరుండు, భావజ్ఞ్వందు, గుణదోవభేదని వుణుండు? న సంగారలీలావిదుండు, నయకోవిదుయు సహృదయుండు , పండితుండు ధర్మారావు "జేవదాసి నిలుదుంజెను ఆమె మత్స్యకటుంబినివ లె గోచరించెను, ఆమె శెట్టయెదురుగా ముఖమండ పముఐందు స్వామికి మత్స్యావతార మలంకారము వేసిరి, గుం్యడముగా గ ట్టు వేసిదానిసింక నీకము వోసిరి* మధ్య భాగమునందు మత్సాాకృతిగ నొఠక యట్ట పెళ్టి తిన్మళ్స్యగర్భమునం దు స్వామి విగ్రహము నుంచిరి. మత్స్య గర్భము నుండి సామి యావిర్భవించుచున్నటబ్లుం డెను. మత్స్యము సోమకా నురుని6 జీల్చుచుం డెను. నాల్గు మొగములతో (వ్మా (వక్క నిలు చుండి యాయన అెచ్చియిచ్చిన వేదములే స్తోతరూపమున మజుల నస్పగించుచుండెను. దానికి వెనుకగా గర్భగుడిలో బంగారు వైనుటువ్రతోడి వేణుగో పాలుండు తన(పథ మావతారస్మృతిచేశనువలె సర్టనిమాలితాక్రు.డై గోచరించుదుం డెను, "జీవదాసి కన్నులువాలుగు దేపలవలె దీర్ధము లై కంటితుదలు మూం:డుగీతలు గీయంబడిన నాము చేత మ త్భ్యాషృతి విడంవించెను అమె నీరో[(గభాగమున(గోణము వలెం 'దేలినయిగ్ధచం(దాకృతి గాలిరీటమువంటి బంగారవు"రేప పాపట ముందర నమర్చి వెనుక క బిగించిక క్రైను "రెండు చెక్కిళ్ళ పై గాంతులు తజుముగొను తెల్ల రాళ్ళు హదిగిన బంగారు ఇంపనరాలు ధరించెను. మూఃదు అెల్లని యేన్గుదంతముల సలాకలు గడ్డము(కింద నమర్చెనుః దీనిచేత నామెముఖ మేమ'త్చార్థకృ9ిగానుం డెను. కన్నులు మత్సర్ధములు వతున్బునందు చీర యొకరక ముగా మడంచి చేపముట్టి వలెనమ ర్చెను ఆమె యొవలనంతట గందమలంది డాగురేకు లద్దెరు, చానిచే నామె శరీరమంతయు జేపపొలుసులవలె మెట్లుమెట్లుగా గనిపించెను అమె చేతులు మాటిమాటికిని (దళూలవా_స్తము (వకటిందుదుం డెను, ఆమె నఖశిఖాపరర్ట తము మళల్ళ్యే శ్రీవల గోచరించెను, కాగడాలు దూర దూకముగా౬ బట్ట: బడెను. వానికాంతులు (పసరించినంత మేర (పతి మూర్తిని సవ్య_కృముగాం గనిపింపల జేయుచు సౌందర్యము నినుమ డించుదుండెను. భోగప్పశాత్తి. ేవదాసికి దశ్చిణధాగమున మార్చింగిషండు వామభాగమున, నామె. వెనుక వీణతో. రత్నగిరి నటునీ వినుక6 చదాళమువేయువాండు, నంచార్గల విబ్లన(గోవియూ:దు

770 వేయివనడగలు పడుచు, రర్నగిరి పార్మ మున, వారి వనుక ముగ్గ్దురు పాటక ్తెలు? పాటక ల్తె౭తో వరుసగా (శుళింబూని కబీరు నిలుచుండిరి,

హరప్ప యనుజ్ఞ్య నిచ్చాను, బేవదాసి భగవంతునికి నమప్కా రము చేసెను నమస్కరించిన 'ేవడాసిని స్వామి చూచుకొనెను, ఆమెయందు భగవంతుని కనురాగమే కలిగ, ఆమె సౌందర్యము నిరుపమానమై రంభాద్యప్పరః కాంతా శరస్తాడనపటువై యుం ఇను శీరపాథోరాశిఏచికా నిగన్ని గల్లావణ్య రేఖ యామె శరీరమునందు విసిమి చిందుచుండెను, ముపష్పదియేంధడ్హ నడివయస్సులో నామెమన్మ థుని పట్టపుసజ్జమువలె సన్నని నడుము, అకాశము. పట్టరాని వత్షోజ ములు మ్నూర్జీభవించిన వయస్సువలె నుండెను, కన్నులు కదల్సిన మయాచిను నిలుచుండినం జేయి గదల్చినం (బౌఢళ్వమే గోచరింప చుండెను, ఆర్రనిమిలిత 'న్యేతములయందుంద న్మనోగతిసాపమార్య మ, ఠీవి రసజ్ఞ తగోచరించుచుండెను. విశాలము ల స న్యేతములు వాలుగశే మొన నేేతములు తన్న శ్రైహాభ_క్రి చెలువుముం డెను, శరీరము లఘుై, యె యవయవమునకుం దగిన భూపణ మా యవయవమున నమర్నం 7 బడిన నాళిస్టూలు నాతిళృళు నాత్యుచ్చ్య నాతివామన సర్వరసాధి 'జీవతవ లం (బకాళించెను, ఆమె సమళ్తిరస్కయ్యు, సమద్భష్ట్రయునై సపళాఠళవాస్త మవలంబించి,

జయజయ స్వాలున్‌ జయజయ జయజయ జిత్నవి రిదుగ్గ (వచండ

, జయజయ గజముఖ జయ వ్రతుండ క పయజయక॥ి

ఈ తరంగము పాడెను. సరన్వశ్రీ (గౌకనము, సర్య చేవలా నమస్కారము) అచార్య పరంపరాసమ 'శ్రైనము జరిపి నభా నమస్కొం రము చేసెను, సత్యాచారములు కలదియిం గణోజ్జ సృలమైనదియ్యు సద్ధర్మకీ ర్తిమంతమైనడెయు, 'వేదవిదుల, వేవాంత 'వేవర్ధలు రాడ పూకితులుః వీణావాదననివుణులు' వీరావతారులు; రాదపమారులు (వకాశించుచున్న యా మవాసభప నమస్కరించెను తోడనే దేవ దాసి వక్షాభిసారికానృళ్య మారంభించెను. భగవంతునియందు6 దాను 'నిత్యాభిసారికమయై. నట్లు పాదనిన్యాసము'చేతం స్ఫురిం పం జే సెను

ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 771 అదిగో మేఘమని పతాకవా_స్తమును బట్టినంతనే భోగప్పశాత్రి యిటుల పాడెను,

“గర్జంతి వై లశిఖేము విలంబి చింబా మేఘావియు _క్రవని తావ్భృ వయానుకారాఖ వపా రవేణ సహసోత్పడ్నిత్రెర్మయూరై ః ఖం వీజ్య లే మణిమమైరివ 'తాలవృం,ైఃి "నింటనే బేవదాసి “దావా! చక్కలగాం జెప్పివివి _ఈ ర్యాతి ఏక్కిలి కష్టతరముగా నున్నది. _ఎడములేని వష్షోదభారము కలిగిన తోం గలిస్రియే భగవంతుందు (శ్రీడించుచున్నాండు. కాని నే నఖి పారిక నైనంతనే సపల్నివలె నీనిశ మేఘగర్జనలచేతనన్నువారించుదు నా మాగ్దమడ్డుచున్నదిొ అనెను నటుడు “ఎంత చుఫ్పవాలితనము , వడినను నీ హృదయములో నున్న స్వామిని నిశ 'య్‌మి . హరించం గలదు! నీవు కృష్ణవ్వామికి నచ్చిన భార్యవు సీప ఫరవాలేి దనెనుం మటల “ఓసిదొంగపిల్లా! చక్కాలాంబండునెన్నెలలు కాయుచుండ లా "మేఘుములు గర్జించుచున్నవందువేమి!” యనెను వెంటనే రత్నగిరి *(పభూ! నాయిక వరక్షాభిసారికః నభినయించినదిః ఇదిగో! మజుల విష్పుడు జ్యో త్సాృ్నాభిసారిక నభినయించును. (పభువులు తొందరపడు చున్ని ర నిను, అంతలో గలగలలాడి తాళములు; గజ్జెలు వెన్న లను ధ్వవించెను "జీవదాసి లాంహాలవాన్తము నాశ్రయించి “స్వామి! చకోరములు వెన్నెలె. లారగించుచున్నవి చందనా లంకృితమైన మచ్చురీరమును మన్మథుంయ మశ్లెపూవులతోల. గాని ళాకరాగ కాబోలు ననెను వెన్నెలలు పలపల విరి సెనుభోగప్ప శాత 'శెలీ! భయములేదమ్మా! దూ8తియైన వెన్నల వెంటనే వచ్చుమన్నది= "రాట సవాచారిణియెనది, పె, (డికంటులుకూసిబయలు "జీజువే? మంచిదనుచున్నవి. భ_ర్తసకొళమునుండి తన్నర్నసఖుండైన “శుక్షపతము నీకై యెమరువచ్చినాండు. , మనమింక బయలు బేటి వలయుకు, నీ వింక లజ్ఞపడ రాదుః (్రియుఃడు తొందరపడుచున్నాండు కాంబోలు!ి అనెను. చేవదాసి చీర సర్దుకొని లజ్జతో నెమ్మదిగా సడుంగులు వేయసాంగను. తలయెత్తనిసిగ్ధభినయిం'చెను. అమె శేల వద్మహ్నాస్తమును జేసి మొకయడంగు వేసెను, నటుండు *వమమ్మా!

779 వేయివడగలు వెన్నెలక విరిసిన తామరపూవు మదాపెవవు! ఇంత ముద్దరాలప్రు పతి వద్దకుంబోయి యేమిచేసెద” వనెను, 'బేవదాసి లజ్ఞామంథ రర్భృగం తములతోం గనుజెఫ్పల్యకిందుగా మత్చా్యావతారమువంక,జూనెరు, ఆమె యొడలంతయు€ జెమటపోసెగుు, శరీరము న్తంభించెనుః శే ములయందు మౌాందర్ధము తోయిను, క_రరీముఖమున6 గడకన్ని శోడించి తన భావమంతయు స్వామికీ జూజయి చచ్చెను. మజల నాపె యిట్ల నెను; *“నేను దారిలో6 బా.. లవ్రైన భయపడను, స్వామిస్పన తగిలి (ఫకంపించిపోదు నేమో! మేఘధానములచేత భయిపడను స్వామి మౌట్లాడినచో భయపడెద నేమో!” అని కీర్తన పాడెను, నటుండు “బేలా! భయములేదు, దారిలోంబడుచున్నావు; బయలు బేజిం బోవునప్పటికి ముగ్ధవు దారిలో మధ్య వై శివికదా, స్వామి దగ్గజికుం బోవునప్పటికి. (బగల్ఫ వగుదువు, నీ కెందుకు, పద! నే నున్నాను గదా! నీప స్వామితో డి సంగమము చేయించెను, లేక పోయిన నీపం జెలినని వెప్పుకొందునా అని “అడుగో స్వారి! నీక్షై యెదురు, చరూదుచున్నాండు" అనెను, గిరిక లజ్ఞావనతముఖమొం తోడి...అఆది (యొే-ర చలమేల మున్వనోపాల అక్కజతో నీ కాంగిట నలముకోర యీవేళ 1(మొక్కే-! మారులోసె పూనవ్సందూవు' మనసా యింతెనరావు _ కోరియున్నాను సీపాప్టు కోవమైతే యెంతసేవు (మొక్కే! ఈశక్సీర్సన పాజెను.. నటుండు “సమో! నీ వేమో యామె యెంత చెప్త్పాదున్నను వినుటలేదు. ఈమె 'నెను ఇెప్పివట్లుగా నీవద్దష వచ్చినంతనే (ప్రాథాభిపారిక మైనది ఆమె వెన్నెలయను. శ్షీరసాగర మున నీశ్లై యీందుక వచ్చిన చేంపపడుచు, ఈఃది యీది యామె శరీర 'మలసిపోయినది నీ వామెను మటియు నలయించెద నేమో నుమా! వెలిని నేను జెప్పవలసినది గనుక కెప్పిరిని- నీకు మొత మామెయందు€ (శేమలేదా! ఆమె నోదార్చు ఖొనలేనా?్‌ యనెను తోడి--అది సరసిజూన్షి! నీ జన్మము నసలమాయును పరమాత్ముంై న “వేణుగోపాలుని వా స్త్వముసోణీనంతనే కిసర।

ఇరవదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 78 అని నటుక డనలా *నాజన్టము సఫల మాయో ”నని జీవ దాసి పాజరు, సభాకణులంద జును ద్‌్ళంతులె 68, వన్నైలలు నెమ్మది నెమ్మదిగా గిరిక కిరీట భాగమునుండి జూరను, చం(దుం 'జీేశాలయము వెనుక కుం బోయెను, ఆలయమునీడ సభాసదులమై 6 బడెను, కాగడాల వెలుతురు తొల్లిటికన్న విళ్చంభించనుం వీణాధ్వుని? వేణు సాానము, మృదంగ నిశాదముః కాళముల (మోత, వధుర మైన భో ళన్చిశా్యస్త్రి కంఠముతో సమరసించిన గిరికా మధుకద్వని ఠరంగములు తరంగములుగా నొ్సిగిలిపో. చున్న వెన్నాలణను ది మెను, కాగడాలు వదలిపోయెకను,. హరస్ప సృపవ్సీయందు నిశ్చ లళ్వకము, ధర్మారావు జీవామునందు నిశ్చెతన్యము9 సఖికలందు నిస్భుతు ఒక్కనాగా గోచిరించను. అది మ్చ్యూమ్తూరర్తి నీటిలో 6 (దవ్వుొనిపోవునప్పటి ద్యంవలె వృదంగ, 'తా?9 వేణు వీణాదుల ధ్వనియంత యు6 గలిసి ముక్క మవో(్రుకియం మలగ్నమై యాలయ ముఖమంటపమున బోరు”ొలిపెనుం ఎ “వీపూంభూతానాం పృథివీ రసః) పృథివ్యా ఆపోరసనఖ అపా మోమధయోరసః ఓవధీవాంచ్రరుపషో స్క నరుమన్య వ్యాగస;, వాచ బుగసః, బుచస్సాము రసః; సామ్నా ఉద్దిథోరన?” అన్న వేదవాక్కు

• తన్మ హని ధృత్యవచలన్మధుర ఛాానమున నుపష్పతిబ్లైః యుద్దీథమువలే నా మవోస్వరము 'వేద(కతువు సమాచరింపయిడినట్లు, అగ్నిహ్టోమము పూర్తియైకట్లు; (బ్రవ్యది సర్వ దేవతలు వచ్చి దొంగిలింపల _బడిన "వేదముల మజలం 'జెచ్చిన మళ్ళ్యిమూలర్తికి నమన్క-రించిరి అర కండు శఠగోపము దెచ్చి సభానదుల కందజకు నొనగాను వారంద జును జేతులె త్తి నమస్కరించిరి. చేవదాసిని రళ్నగిరి వచ్చి. పట్టు కొనెను ఆమె తన శ్రాయత్వస్థితిలోనుం డెను గిరిక? రత్నగిరి మత్చా్యావ 'తారాలంకారము వద్దకు. బోయిరి* శన్లిె* ఖాననూయారుం ధతీర థం

తపలు చుట్టునుమూ:గిరివ గిరికకు స్మ భకిరాలేదు. మొగ మునయున్నీరు చల్లిరి, స్వామిచామ రనుతో వీచిరి. ఆమె నిళ్ళలోదిగి మల్స్యేమ్నూర్తి నంటుకళొన్న ది.అప్పటికిం జక్యగా స్మ అథతివచ్చెనుం భోగ ప్పళాత్రికిల జాచినదంతయు విస్మయజనకముగా నుంజెను, ఆయన ేవదాసివంటి న్నర్తకిని జూడ లేదు. రల్నగిరి -మేశమువంటి మేళమును జూడలేదు+

7764 వేయిపడగలు వారిలో నపశుతి యన్నదిలేదు, భావదారి(ద్యములేదు. శాస్త్రానభి ధ్‌ లేవుం ఆయన టగౌమెమున క్‌ లంజే నచ్చెనుం ఎకాయెకిగా "జీవ మునే వచ్చెను గిరికా సౌందర్య్థము చూచి ముగ్ధు;డ య్యెను!.. నాట్యము చేసినంత పేష్టు, వట్టి నర్తకి యినుళొనెను, అప్పుడే యతని శనుమూనము తగిలినదిః గిరిక ౫ ఫ”ఫ్టిముచేసినంత సేప్టును స్వామివంకనే బద్ధదృష్టిగాని సభవైవునకే చూడి లిదు. నృత్యచరమదశ యందు! (గమ మముగా నామె వాలివోవ వారంభించెనుు. మంగఫాచరణము గిరిక చేయనేలేదు. తానొక్కండే చేసను, అప్పటికే గిరిక రళ్నగిర చేతులలోనున్నది. తరువాతి గడియవటు కౌమెకు స్మ ఫ్రతియే లేదుః (గావ్మాణత్ర్రీలు య్త్రియ్ర్రీలు? కుఅములపడుచు లందటజును గిరిక చుట్టును జేం సమాన్వాసి చుట భోగప్పకు మిగల నాశ్చర్య మయ్యెను. సభివ లెవర్తిదారిని వారుపోయిరి. హరప్ప ధర్మా రావులు గిరిక వద్దప వచ్చిరి. ఛాయాశశి శేఖాదు లొ త్తిగిలిరి. హరప్ప 'జేవదాసి వంకః జూచి *సము[దము లీదిన చేంపకుం దోడిచేంపమైన గిరికకు నమస్థార మనెను, ఆమె భగవంతునివంక జే చరాచుచు న్తిరఃకంపము చేసెన్వ (వభువు వచ్చి యట్లకుట భోగప్పశాత్రికి చేవాములోం (బాణములు "లే విపోయెకు. ధర్మా రావు గిరిక గడ్జయ్యకిందనున్న మూఃదుదంఠవు సలాకలునూడలా?గలు, ఆమె తలయృత్తిమూవెను. ధర్మా రావుదత్షిణ వామహ_స్తములచేత నథ్ధచం్యవహృస్తములు చేసి బోర్లించి వామ వాస్తముపై దశ్చిణహన్త ముంచి కూర్మ వాస్తాక్ళకి ర50డు బొట్టన (వేళ్ళు నల్లలాడించెనుం గిరిక “అన్న తిజుముచున్నాలి డనుకొనెనుః భోగప్ప ధర్మారావుచేతి కూర్మాకృతిని జూచి; తడ్విన్యాసన వుణి జూచి యతండు సభామంటతి. యగుట లాకికాధికారము చేతంగాదుః విద్యాధికారము చేతనే యనుకొనకం . అ_స్తంగతు,డైన చంటదుని వెనుకంబడి చీశంటులు బిలవిల బయలుజేజెనుం "రాతి మూండుజాము లగువజకు ేవాలయము నిర్మానమ్య మయ్యెను. వారప్ప యింటికి. బోయెను. నర్వదగత్రును గాఢన్‌(దా పరీవృతమయ్యెను. వారప్ప యొక్మాండు మేల్చ్టానియుం డెను ఆయనప ని(దపట్టలేదు- "జేవదాసి యింటి!ంబోయి. వేషమూడందీసి స్మ్నానమువేసి కృష్ణ దేవని విగవాము నెమట/హార్చుండి బద్ధపద్మాస

ఇరువదితోమ్మి దవ అభధ్యాయను 775 నమయై మజుల మం(తవుకశ్చరణ మారంభించెను. వాగివాగి బంధు లందణజును ని(దించిరి. ఒకందడు “న్బతళ్యము నేంటివలె భక్తి రసపోమ

*కముగా నుండవలె ననెను, మటొతండు *“నంఫూర్మ్మ విద్యాస్వరూవ ముగా నున్నది, ఇట్లున్నచో నెవం జేవగించుకొని" ననెను. *వమజొ కయ “విద్యను సముద్ధరించవలయులాని? బలమును సముద్ధరించుట యేమి” టనెను, అందజుకు ని(దపోయిరి, హరప్ప కనులు మూసి కొనెను, "న్చలలో వీణావేణువః భ్రదంగన్వనములు వీనివించుచుండెను, నృత్యముచేయ వేళ నృత్య వేగమునప "జీఎదాసిచీరయం చులు చేవాము నుండ దూరముగాం బోయెను, అవి మత్చ ప్రీ నుళ్ళుములవ లెం గని వీంచను ఆమె పట్టిన మత్స ఫ్టిహాస్తమునందు ముమ్మూూర్తులం (యళ మావతారమే నోచరించిను. చేవచాసి కూర్చుండి ధ్యానము చేయుచు మత్చాావతారమును దూరమనుచేసి యన్నగారి యాజ్ఞానుసారముగ గూర్మావతారమును థార్టననుచేయనారం భించెరు. అమెషమత్స్యావ తార శక్యము పోలేదు, తెన గదియంతయు జలమయమైనట్లు అచ్చటి జీర్రప్తవ్యిగవాము మత్సా ఫత9ిగా నున్నట్లు అద్దములో సృత్యముసకం లోవుచు. దన్ను దాజూచుకొన్న నీడవోని తనమూర్తి తన్ను వదల కున్నట్లు తనకు భాసించుదుం డెను, కొంత సేష్ఫ కూర్చుండి కడ్యమున (వేలాడుచున్న కూర్మావతారపటమ-నుదెన్ని యెదుట నుంచుకొని దీప కాంతిలోం జూదుఖొనుచు దన్ను. దాం గూర్చు ుంగా భావించు కొనుచు నెదురుగా నున్న (న్రీగృష్ణ జీవని నాల్గు చెతులును నాల్టు కూర్మ పాదములుగా భావించి. భావించి సారరిని గూర్మ. ముగాంజూచును, మజల నింతలో నా మనస్సు శలించి పోయి (వథ మావతారమే పొడంగట్టును, ఒకదినమున నెల్ల గాధాభ్య_స్తమైన త్యదూపభావన వదలిపోలేదు. కూర్మము వచ్చును, మజల పాదములు ఫైకలయు లోనికి ముడుచు కొనునుం వట్టి డిప్ప కనబడును మజల జలములో నీదుచున్నట్లు తోంయను. మందర "పర్వశమును మోయు చున్నట్లుందును, దేవతలు రాతసులు వాసు!ినిం గవ్వువు(తాడుగాం జుట్టి (తిప్పుచుండిరి, సము(దమంతయు. జరిక్షుఖిత మగుచుండెనుం వునఃవునర్మందరగిరిమూలకోణపరి వేగ ధూశెశ్సీ రసంతానమువియత్న

776 వేయివడగలు థమున లేచి సూర్యశాంతులలో నింద్రధనువులు నిర్మించెను పరీ (తస్యజ్ఞలజంతువులు పకువులె తి వాతాళమునకం బోవుచుండెను, "జీవకలు చోవ+ళకౌారములు చేపిరి. శంఖచ(కలాంఛితుండుు. హోర శేయూరభూషితుండు, కూర్మరాజు పృష్టకర్పరముచేం. (గుంకివోవు చున్న మందర పర్వతమును బై శెచెనుం, జలము చిలుకుచుండిరి. వేయి మవోజలపాతముైనట్లు పరిఘూర్థితజల(పవావాముల తీవథ్యని! -బీవదాసిచెవులు. చిల్లులుపడివోయెను. ఆమె కనులూర్థ్వతిర్భగధో ముహుస్తాడితము లయెగ్థునుం శీ రసాగరతరంగదర్శసముచేత్‌ వ బీభ త్సశ్ళిశ్యమ చేతం / రగిపోయను, అమెలో6 గూర్మాకృతి నిలిళి యుండెను, హరప్ప కనులు మూసిళొని మహోాసమ్యు(ది దర్శశము చేయుచుండెను, సోమకొసురుని వెంటంబండి నానా్యాగమున నందకము వంటి -చేపముల్లు పెంచుకొన్న యావెమళ్ళ్యమూల_ర్లి జలము దూనీ హొని వోవుదుండెను, అతనివెంటనే మత్సా్యాకృశతో 'జీవదాసి. పద వెత్తుముండెను మూర్తి కట్టిన భరతశాస్ర్రము? వులకితసర్వశరీ "న్మేత్రిము లన్న రెండు చేంపలు మొగమునం-దు€ 'బెట్టుకొన్న పెద్దచేస్త నర్వాభరణభూమిత్క బంగారుపనిచేంని తెల్లని కోఠరట్టిన సుంద! జలములో నా మళ్చ్య్ణమువెంట దూంకుచుంజెను హోరుమన్న ధ్వని వారప్ప చెవులకు విశ్బాంభించుచుండెను ఆ చేప వెంట రలత్నగీ వీశావాదనముచేయుచుబోవుచుండెను, నర్య్మసఖులడై నసభోగ ప్ప యను; 'యోక్తులు. పల్కు-చుంజెను,. ఇంతకుముం 'జవరో సభికు లుండిరి ,ఇప్పుడు తా నొక్కండేనా! తిన నమస్థారమునకు గిరిక శిరరంకంపనము చేసెను. అది. నీరు కొట్టుకొనునష్తూకు చేప తల నాడించిన ట్లుం డెను తన నమస్కారము సువేళార్చితమేనా! (లర ందానిలమం మశల్లైెళొదరింటిలోం దూఃకి మర్మ్శర ధ్వని చేసెను గిరిక చేలాంచలముల చలించినట్లున్న యా ధ్వని హరప్ప విన్న పూర్వథ్వమలకన్న భిన్నవై 'యుంజెను హరప్ప యిదివజకు విన్న ధ్వను లోంతరములు, ౪ కాహీరము* వ... "అందజును నిదురపోయిరి. అరుంధతికి నిదురపట్ట లేదు వ్యా! భన్తమె యామె చేహము నిదాభిమిఖము శాలేదు+- ఉడికి పోయి; యామె (పక్ఫలి చల్లందనము ఉజ్ఞ్వ్చుభొన లేదు. కదలిపోయిన యా

08] ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 7177 ఛావనాబలము కట్టుకంబము నకం జేరలేదుం అఆమెమనన్సులో "జీవా లయము దేవదాసి? వ.'ళ్ఫ్యావతారము మూ: జేయున్నవి, “అమె యూహీిం'దను._ తానొక్క నైము నిద్దుువోలే ననుకొనెను భర్త వాకటంబండుకొన్నాండు, పోయి ఆతనిని లేపిరది. తక్కిన వుషుుషు లంద ణును భ_ర్తళటువిటు పండుకొనిరి. ఈమెపోయి చీంకటిలో ధర్మా రావునుగుర్తుపట్టి లేపెను ధర్మా రావు “ఇవెయేమిటి? ఎవరైనం జూచి నచో నేఐనుకొందుిర నిను అరుంధతి “ఏమనుకొందురు!? "నే నొంటరిగాయండుఫొన లేనుం మ'త్ఫ్యాళ్ళతిమైం గిరిక పతి నెడం బాసి యుండ లే పన్నది నేనుండ లేనుం ధర్మా రావు పోయిగ దిలో6 బండు కొనెను, అరుంధతి యాతని నిఖలాంగములయందు పరివ్వంగిందు కొనిను. ధర్మారావు “నీపన్మాదము (పాప్తించెరా యనెను అకుంధతి * కాదు కాదు నాగుండెలోతులలోనుండి (పాౌణిములాశవ్వి మో పాదనన్ని ధానమున ఇెవేద్యము చేసెదను, మినుండి భిన్నమైన దృష్ట. నాపు వలదు. నేను మిమ్మువదలి సిముసముండ లేను, మనమిద్ద జము మత్భ్యాశృ్ళతులమై మహో రను-(దమున బడిపోద మా శ?ియనెనుం ధర్మారావామెకపోలములు స్పృశించి తనళరీరస్పర్శచే నామెశ రీరము నప మనస్ఫుశకు వ్యాదయమునప శాంతము లెచ్చి యామెను నిద ఫుచ్చెను. మఆలం దాను స్నేహితుల మధ్య పండుకొనుటకుం బోవుచుండెకు.. అతనికి నిదించుమున్న యొకస్ర్రీ పాదము తగిలెనుం అయ్యో! వర స్ర్రీన్పరక్శక లిగ5ని యతందు విచారపజెరుం ఆమె ఎవరు వాొరన్నదిం క0ఠథ్యని చిన్ని యరుంధతిదిం ధరగ్థ రాను శకాలు తగిలిని నిద్రపో!” అని చెప్పి పోయిపరుండెను. ళ్ఫు కూసెనుం సూర్యోదయి మయ్యెను: (వాద్దెక్కెను; పగటివేపాలవారు వచ్చిరి ని(దామిత్తులు సరిగాజూడ లేదు వగలు ఆరెండు జూము లయ్యెనుం ఎండలు భగభగ మండించెను. ఆలయముముందు నగారా_మోరలు నాబత్తుఖావాలు వినివించెను, అందటును 'వేళతవ్చి భోదనమువేసిరి* పండుకొని ని(దించిరి. లేచువజకుల (బొద్దు వాటారినది రంగనాయ కలు కొడుకు సన్నాయి వాయి౦చుదుండెను అతడు చకవాశము పాడెను అదినాయం వేళొమృదుమంద మారుతతరంగ ములమై నటనము “చేసెను, క్షీర్త= శేకండలగ నే యది భావమును (గుమ్మరించిను. (పొడ్డు

778 వేయివడగలు (కుంశెనుం జరఠారుణసూర్యృ బింబము మద్దెలషం బెట్టిన (పాంతబోనము వలె విరిసిపో యెనుం అదిమళ్స్యము ముక్క కొననున్న కృ్షిైన సోమకాసుకుని నెత్తురు సము(ద లము చేతంబరిమైభితమైనట్లు సంధ్యా రాగము సమసిపోయిను. వెన్నెలలు నిర్మథిత శ్షీరసాగర తరంగముల వలెం (ఛాదు ర్ఫూతామృతకుంభ నిర్వవ. దవుత డిండీర కాంతిచ్ళట్లా స్ఫురతో్సో ోరకములవ లె మం ధాన రజ్జకృతవాసుకీముఖ నిష్ట్యూత ఫే.ము వలె; వ ఫ్‌ మూనమంద రగిర్యు భయ పార్శ్వ సంస్థిత చేవదానవ మజోట్ట వోనదీధితివ లె పరిజ్వలత్మీ ర పాధోధివిసిర్ణ మళ్చంగదచింబ సుధారోచ్వి పూరభగదధ్ధగిత దశదిళా సంతానమేదురిత (దశన్నకాంతులవ లెశామ భకక ల్పవృతు చింతామణి (పముఖ నానాదివ్యగృ్సి పరిశల్పితస్వర్గ వీకాసమువ లెంఅన్యోన్య జల్పితతృణీ కౌారవా? ఫ్టనూచిమంద చోసపరివాన (పస్ఫుకద్దంత శాంతచ్చటాభి రామా ప్పరోనివహాపరిధాన చేలాంచల ములవలె వెల్లివిరి'సెనుం రాతి (వథమ యా మము దాలోునుం పన్చిమ దిశ కొఆగియున్న చం(దబింబము విరహోత్క_ం68తా కపోలమువలెం జెలతెల వోయెను. విరహోత్కంఠిత కపోలమును జేకిలో నమద్చు. కొని మొగ మువాల్చి కూర్చున్నట్లు పశ్చిమ దిశాకాంత దేవాలయము నందు గగనముదాత నెదిగియున్న యశ్వత్థ వృత శాఖాంచల ముల నంటుకొనియుండిన జూ వల్లి చేతం (బకాతించెను, సభాసదులందణు నాసీకులై రి, సనాయకుండు3 మంథక్రియు నిశ్చల దృక్కులతో జూచు చుండిరి. కూర్మకటుంబిని. వచ్చెను, కంఠమునుండి సీలమండలవరకు సెజ్జని చీర శప్పూొని పాదములు; చేతులు మొగము మామే కనివించుచుండగా బరివర్తిత్యగీవా భీదముతోం గూర్మహ_స్తమతో నామె రంగమున కవతరించెను, వచ్చుదునే---

“*కథిత సమయీపి హరి రహవా న యయావనమ్‌

మమ విఫల మిద మమలరూప మపి యావనమ్‌

యామి హే ! శప శరణమ్‌ - |

నఖి జన వచన వంచిళతాహమ్‌ *”

అని వ్మిపలబ్ధనాయికా నిరూపణము. సాంగించెరు, తాళము

"రాగము విమోవచ్చాయలు (వకటించెకుం నటుడు “వలీ! యేల

• దుఃఖంచెదవుఓ స్వామి యేల *ళ్యాలేదో మొదట విచారించుముః

ఇరువడితొమ్మిదవ అధ్యాయము 779 అఆయనయు6 బాదములతో నడచి రావలయునుగచా! ఆయన నీ వలెం "ీలికగా నున్నాండా! ఎంతబజరువు మోయుచున్నాండో! వదలి పెట్టి వచ్చుట యేమయిన తేలికపనియా? రక్కసిముండకొడుకులు పట్టు కొన్నారు కాంబోలును! అని 'యోదార్స్చెను. ేవడాసి “సకియా! స్వామి యేల కాలేదందువు! ఇచ్చటికి వత్తునని నాతో. వేయి మాటలు ఛచెప్పివాండు, నన్ను నమ్మి౦చినాండు. 'ేనిచ్చటికి వచ్చితిని ఎందుష రాలిదో! మొన్న నే నేమంటిని? అప్పటి కోప మఫ్వాడే తీరినదనుకొంటిని

తోడి._-(లివుట “వీ మంటి నమ్మా! నా సోమి నే మంటి నమ్మా! కోవమలాంగిరొ | మువ్వనోపాలసామి నే నేమంటి?ి అనియామె యభినయింవెను నటుండు “జాొనమ్మా! “నేను బలవంతమువేసి ఒతిమాలి యొట్లు పెట్టుకొని నిన్నీ శ్రీర వొగరములోం చాలు వెట్లు కట్టిన యీ నిపందములోనికి దీసికొని వచ్చితిని. నీవు వెల 'తెలంబోయి నాబ్దుదిష్కులం జూమచున్నావు ఆయన నీ మింద ముగ్ధ వని యలిగినాండేమో!” అనెను. "దేవదాసి ఇలీ ! ఆయన కోనము నా ముగ్ధాత్వము వదలిపెళ్సైదను, అఆ(పభుశ్చను దెచ్చెదవా! నాక నచ్చినడానవ్చగనుక నీతో నింతయయిన మాటాడుచుంటిని, 'లేనివో నామాట బయటికి రాదుఅనెను నటుండు * నేనాయనను "వెదకి వచ్చెద నుండుము, మందరపర్వతము మోసి గూనుచేత నడువ "లేకున్నాండేమో దూచివచ్చెదను, నీ వింతలోం (ూణిములుకంగారు "పట్టషొనపము!” అనివెదుకుట సనభినయించుచుండెను జేవదాసి “శివా! మహోాబేవ! నీవు నావతిని నన్ను సమకూర్చి ఫుణర్ధము కట్టుకొనుము (త్రయీ వేద్యం వృాద్యం (తివురహర మాద్యం (కిణయనం జటాభారోదారం చలదమరగబ+శరం మృగ ధరం మహాదేవం ేవం మయి సదయభావం పశుపతిం చిదాలంబం సాంబం నివ ముకివిడంబం వ్యా భజే అని (దాక్టించనుం నటుండు తిరిగివచ్చి “నమమ్మాా | సామి సీ శెచ్చటనయిన€ గనిపించెనాొ యనెను, గిరిక “వెదుక 6బోయినది

780 వేయిపడగలు

నీకే! నా శెట్లుకనిపించును? నీకల గనిపించవలయు ననెను, నటు6ండు “అదిగో చివ్చురాప స్వామి దానివెనుకనుండి యుండు” న నిను, గిరిక శుకతుండవాస్తముతో *లది(బవో శ్రత్రును నావై నిం (యో గించి రెవరో! నే నింశెట్లు (బదుకుదును” అసను. మువ్చిహక్తముతో “నింక స్వామి రాలి డనెను, శిఖర వాస్తముకో “మన్మభుం డింత వేధిందుదున్నాంజేమి!” యనెను, ॥

“య దనుగమనాయ నికి గహన మవీ శీలితం

"లేన మమ పృాదయ మిద మసవమశరక్షీలితం” ॥

అని మజల నృళ్య్యముచే సెను, రత్నగిరి వీశాధ్వవి (ప యాణించి (వమాణించి రసాభియముఖముగా వేణునిస్వనముతోంగలసి మాళవరాగ మున లీనమయ్యెను. గిరిక యేదిచూచినను నసహి్యించుకొనబొ చ్చెను సంతాపము వృద్దిపొందెను. ఆమె శివలింగహ_స్తమునుబూని *నాగేశ్య రుడు నాయందు (బసన్నుండుకాలేద నెను నాగబంధ వా_స్తముతో “నీ పాదరింటిలో స్వామి యెొచ్చటి ననెను నటుండు “స్యారు యిం దెచ్చటనయిన దొణగగియుండె నందునా? ఆయన సం కేతస్థానిము సకు రానే'"లే దనెను, గిరిక ; ం "

*యామిహే కమిహ శరణం నఖీిజనవచన వంచితావాం” అనెను మజుల గజ్జెలు, "తాళము వీణా “కీణువులు కి+కిణకీణ లాడెను. సటుండు *నఖి! నీవు సఖిజనవంచితవు కావు, నా యందు దోవము లేదు. అతండే రాలేదు వచ్చెద సని యిందాణ నమ్మా, నాతో. జెప్పినాయ” అనెను. గిరిక “అబ్లు ఛెప్పియే రాలేదా (వభువు౯ి -

మమ మరణ మేవ వర మతివితథ వేతనా

కి మికి విషహోమి విరహోనల మచేతనా [యామిః

అని సంతాపపడెను. ఆమె సంతాపమునుజూచి ధర్మారావు మనస్సులో గస్టపడెను. సామాజికషలందజును రననిమగ్నుంల యుండిరి. ధర్మారావు మాము -జీవదాసినే చూదుచుండెనుం అమె ని(ద్రామ_త్తములయిన న్మేతములతో నాన్టలించెను. ఒడలు విజుదుొ నెను. పేమంతమున గాఢహీమముచేం గొట్టలుడిన మాలతీ లతవలెల గంపించిపోయను. వ దిష్కూనను జూడక కూర్చుండెను

ఇరువడితొమ్మిదవ అధా్యయము 781 కటు6 డ నెను. “నీమమ్మా! అంత దుఃఖతురాలవై తివి భర్త్రాగమన కొరణము విచారించుదుంటివా! నీవు, పాపము, వి_పలభ్గోత్క-: ఠల రుధ్య నూంగుచుంటివి. నీ శ్రీీయు6 బాలుపోవ్చట లేదుః

(అనావేరింా(తివు! ) ఎందుకు వగచేసెనో, కమలజుండిశనైన 'లెన్సనాయండో! అందుకందుకు చెలు లమరిళతో నున్నారు చందమామ యీ జేయి చన్లనుండండే వైవమా! _ 8ఏంకు॥ పగవారితోం జేరినో సామి మనసు బాల్ళిలేనట్లాయెనో), చిగురు(బో:డిరో వినవె చిన్ననాంటి నాపైని తగు మేలెల్ల నేండు దిగంజే సనో చైవమా! . కందు ॥ గిరిక “వల్లీ! శ్చీరసాగర చిందుళ్ళటా! అన్నా! శీరపాగర తరంగా! బంధూ! పయోమాధుక్యమ *! తన్నీ! శ్షీరసాగరవు వెలుంగా! దయచూదుందు. మేఘుసివలె నల్ల నైనవాండు? శం; చక గచాపద్మములునాల్లు చేతులం దాల్చినవాండు? మనిసి నాతిస్టూలు.డు? నాలిళ్ళకుండు, నాత్యుచ్చుండు, నాతివామను,డు, సరిగా నాయీకు వాండు? నాకన్న నొక (వెలెం డెత్తుందు నేమొ! అతం డిచ్చటి! వచ్చి బోలేదు కదా!:వచ్చి మ్‌తో "నేమైనల జెప్పి వెళ్ళిశాలో అని యేడువ నారంభించెను. నటకావతంసుండైన భోగప్ప నిలిచి చూచెను అది నిజమైన యేడువ్రుగా నున్నదిగాని యభియముగా లేదు... అయన వృావయమునందుం జకితుండై? “తన్లీ లెమ్ము లెమ్ము! స్వారిని నేను "కెచ్చెదను, నీవు నేను వద్చువజు కుండవన్మూూ! ఆ తెరవెనుక నున్నాంజేమో పోయి భూచి వచ్చెదను” అనెను. గిరిక “యీ (వబ్బలిచెట్లు నన్నుం జాల శ్రాధించుచున్నవి. పాలసము(ద వు టిదుగున (బబ్బలిచె శ్రుమిటి!” అనెను అవా మిహహీ నివసామి నవిగణిత 'వేతసా , స్మ్మరతి మధునూదనో మా మపి నవేతసా క్రియామికి భోగప్ప ధర్మారావు వద్దషంబోయి? “బాబూ! భక్తురా లింక నిలువళేదు. తెర దియించుమందురా"ి యనెను. ధర్మారావు “చంగదుం డీ వాయ రెండుగడియ లాలస్యముగా వచ్చెను. -ఇంక్ష

789 వేయివడగలు నొక్కగడియలోంగాని చందుండు జీవాలయము వెనుకకంబోండుం అగడియయు నడువవలయునుగదా! జా(గత్తసుండి యనెను, సటుండు పోయి గిరికాయని పిలిచెను, గిరికాయనియా మెను ధర్మా రావ్టతప్ప మరియెవ్వరును బిలువరుం. ఆమె యలవాటు చేతం దలయె_త్తి చూచెను, ధర్మారావు నంతోషించిను, ఆమె “బలీ! ఈయెండ యొచ్చటిదిగి అనెను. నటుండు సూచీవాస్తములతో *నదుగో సూర్వులి డనెను, “ఆహా! అతంజేమి చాధించుచున్నాడు! అనెను, గిరిక “సూర్యుండైన చో--(వాహణులర్థ్య్య్యము లిచ్చుట "బేదుం, వండు చంయదుండే! రాజీవాక్షుల నేయ పాతకివి చంద్రా! రాజవా నీవు! న్‌ రాజత్వంబున చ(కముల్‌ మనియెనో+ రాజిన్సి సత్సంతతుల్‌ చేదం బందెనొ? డించెనో యహీ భయో(జేకంబు? 'ఆాంజెల్ల శే రాజై పుట్టుట రస్మిమా(తఫలమే రాజ్‌ట దోషార్థమే! యని చదివెనుః నటుండు “పియసఖీ! ఈ మాము చీవాట్లు వానికి జూలును నీవింక దుఃఖమునుమాని వినోద పడవల యును అనెను గిరిక దీర్ధ్స నిశ్వాసము వదలెను, అలోచించుచున్న ట్లుండెను.. కన్నీరు జూ ర్చెను, -

• అఆహిరి--రూపక నీశే దయళరావలెగాక లేక దిక్కె-వ్యరూ |. " పాళకశాసన వినుత మా వేణునోపాలరాయ - సీ మనను కరంగిాా 1నీకే॥ . నటు౯దు$ అవునమ్మా! అదిమంచి (తోను స్వామి సర్వాంే క్యామి గనుక నీ శీరసాగర తరంగములలో గూండ నాయన లేక ఫోలెదుు ఆయన వినకండను బోండు* గిరిక ఇెలీ! నే నీ విరహవేదన భరించంజూలకున్నాను= నన్ననిమా( మేమి లాభము" క్‌ కుసుము నుకషమారతను మతనుశరలీిలయా . కటకాముఖ వాస్తృముతో న , - ' (గపి హృది వాంకి మా మళివిమమశీలయా _ [యామి! అని గిరిక మూర్చృపడి పోయినను భోగప్పశొత్రిలా ॥ హరిచరణ' జయ ేవకవి భారతీ వసతు వ్యాది. యువతి రివ"కోమల కలావత్రీ [యామి

ఇరువడితొమ్మిదవ అధార్థయము 788 అని గానము చేసెను రత్నగిరి చేయి వీణా నినాదమే మైఫోయెను,. ర తీసిరి స్వామి యలంకారము (పత్యకమయ్యెనుం భోగప్పగారు గిరిక మోగముపై 6౬ బన్నీరు ఇల్లి రి.” అండుగో ని సమ్‌ సీవ్లై కనిపించినాండు, 'లెమ్మ నెను ఆమె లేచిదూవెరు. ముఖమంట పమునల జుట్టుంగట్టిన గుం(డెని సరస్సులో చేండు శ్నీరము నించిరిం అ నడుము నిజముగాల బెద్ద 'తాంబేలును వదలిరి. స్వామిని గట్టు మోాందం6 గూర్చుడం బెట్టెరి, ఆ సరస్సు మధర్ధి నాల్డు చిన్నన్తవభము లపై నొక ఫర్వతము పూవులతో, నాకులతో గట్టి దానికి (తాడు పోసి యటునిటు బాలపలు పట్టుకొని నిలుచుండిరి. డాని సమిోివ మున భాయాశనింీఖారుంధతీ రథంతరులు నిలుచుండిరి ఆలయ 'భేకువు (పక్కను బారిజాత వృషమును నాటిరి, చేవడాసి న్మేతపర్వ ముగాం జూచెను, నటు. డారంభిం చెను

శతి రలివివ్రలత-రే తవ లిస్టతి వృ్హే. ధరణి ధరణ కిణ చగగరిసై. "శీశవ! ధృతళకచ్భపరూప జయజగదిశ వాలే! గిరిక; “నాన్యం వృణే పతి మశేవసరో రసంతాత్‌ త్వ త్తర్సమ_స్త గుణధామభి రాత్మతుల్యాత్‌. వ్నెరుం సదైవ పరు ేవన్లిఖామణ! "త్యాం యాఛచే త్వదంఘిక మ లే (వణతాస్మినిత్యం” . సావేరి--అట కాంచీ తవ (పసాదం, గోపాలనాల! శీవల మేవాహం . అమికభాగ్యుదాతార మతుల భూరివిస్తారం " కమనీయ కరుణాళరం గోపాలబాల |! ' కకాంత్నే! శ్వ(త్పపాదం పరం కాంచ్నే కృష్ల! నానర్ధంతు కశామయ్యా

• మనసా వచసా నూనం మత్ప్చాణ్యిగహణం కరు 1కాంక్షే1 అనిరుక్మిణీ జేవి విన్నపము "తానే చేసను. చం(దుండ _స్తంగతుం ఉయ్యెను. ఎజ్జని చీరతోడి బేవదాసి తాను గూడ వెలుతుకువలెం గానివీంచను, రంగమంతయు నలంకారమువద్ద ప బోయెను, అచ్చర వైన యరుంధత్యాదులు (పాదుర్భూశలక్షీ శ్ర దేవివోని "చేవదాసిని జరి "సేవించిరి, ధర్మారావు హరప్పలు..సమాపమునకువచ్చిరి, సమ్ముదము

731 వేయివడగలు నుండివ్ర్చటిన కామే గ్థపృరఃపభృతులు దూరముగా నేంగిరి, హరవ్బ “స్వామితోడి కూర్మ ఎ వై మింవర౦ ఫగ్వతముమోసి5 తాంేటివడుదు నకు నికు నమస్కా-రిమ నెను, ధర్మా రావు గరిక బువముపై చేయి వైచప. అలంకారమువద్ద మో 60 చియున్న యామె తల యెత్తి భూెను, ధర్మారావు వరావవాస్తముప శ్రైరు, తర్జనీమధర్థిమానామి 'కలు మూండును కలిప్కి బొటగ (గేలి మొదటండేర్చి, కనిష్ట కాంగుళి వదలి రెండుచేతులను గలిపి బొటన యు గవిష్టికలను దగ్గజిగా నుంచి (పోళము, దంతము) కర్ణుల డి వరాహ ము?ఖమువలే బహుకాలాభర్ణ స్తవిద్యవలెం (టైదెర్భిం పండిన ధర్మారావు వాన్తము వంకనే భోగప్ప చూచెను. “అహో! వవోమం(తి యరుకొ నను “ఎదురుగా. స్వావిః సర్వషణాలంకా! శోభితుండు వారప్ప, ఇచ్చట ధర్మా రావు నృత్యము సిరర్భహోవధావశోళితము, “రసాంభోథి సాం పొంగమైన వేదమువలె భానించుచున్నది యనుకొ నెను*

"జీవదాసి యింటికింబోయి వ్నానముబేసి పాలకడలినుండి బయటికివచ్చి? సము(దక ఛావిన ఫ౨ి భటించుకొని, మజుల వరావ రూపమును ధాారించుచుం డెరు. శంఖచ(క్రగడా పద్మ ధారియు( గిరీట భూమితుండు? వనమాలాసుందరవతస్థ లుండు వైన వరావాన్నూర్తి యేశదంతాాగమున భూచేవిని లేవనెత్తుమున్నట్లు సముద్ధరించు చున్నట్లు తిద్దివ్టస్వరూప థార్థనమగ్నమై యంజేనుు హరప్ప కూ ర్మావతారాః థాసరిన్మజ్ఞము శావించుచుండెను, ధర్మా కాలు రహస్యముగా నరుంధతిని. గలసికొని ' యామె నోదార్చుచుండెనుం “ఓసి యచ్చరా! 'జేవాలయములో నున్నంత నేవు బాగుగ నేయుంటివి 1క జీ! అందరును ని(దపోవ వజకును హృద యముబిగువు పట్టుషొంటివి కంజీ ! ఇప్పుడింత యుజ్వీగ పజెద వేల 1 నాల్గు దినముల (శ్రంద వజపను' లేచికూర్చుండ లేసి ంచాని కింత యోసిక ఇుచ్చటనుండి వచ్చినదే! ఈ ని(దాహీన రా(్రనమయములుు ఈ యుజ్వేగములు?- ఈనిరాహళరదివాపనయములు నీయారోగర్భమునకు భంగక రిములుగా నున్నవి- ' చెప్పిన వినవుగాన్సి నీ యొడలిలో 6 (బాణములు మొ(మే యన్న వనెను అరుంధతి “ఇాలుచాలు-. (పాలేక్యవనక 'ములుమా(శము చాలనొ యని_కంళము. పూని. (వేలాజను

99] ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 785 ధర్మాః అజేంథ్ల కొడుకుగల వడుచునకింత యుజ్వేగము పనికి రాదు అరం; నేనీ వాండే శ్నీరసాగ రోద్భూత నైన యచ్చరనుం నూత్న యావనను, ఊర్వశి వుయారవళ్ళ(కవ_ర్తినివలె నిన్ను వరించ వచ్చితిని. ధర్మా; అచ్చర బేవతావార్రై. అరుం; నాక సామర్ధము దివ్య శ్వసాంద ర్య స్వచ్చ పే మలయందు వ్యూతమే, తన్నిషిద్ధ కల 'వృ_త్తియందుగాదు. ధిర్మా ఇంక నేనుబోయి పండుకొందును నీవు నద హమ్మ! అరుం: నాకు నిద శట్టకుం "ఇల్లనాజి వచ్చుచున్నదిం మిరు నాముద్ద నుండిశ।గాని నా (పాణములు నిల్చునట్లు లేవ ధర్మా: న్వ్‌ చేప్పు స్ఫగ్యమునకు "రావద్దు, అరుం; అంతకన్న (టదికియుండ వద్దరు.డు. ధ్‌ర్మాః నీతో నన్నినవిథములల జూవుగా నున్నది. సే కాని వీల్లవాండు నాల్టనాళ్ళనుండి యొచ్చటను గని పంచుట లేబేమి? అరుం; నాషను గనిపిందుట లేదుః ఇద్దజును బోయి, పండుకొన్న జనములో మథ్య రామేశ్వర శాస్రికోనము వెదకిరి. అతండెచ్చటను గనివీించ లేదుః ధర్మారావు "తొందరపజను, అరుంధతి “వాని కీమి భయము? ఆలయములోనే వండుకొనెనోో కోటపం బోయి పండుకొనెనో), యొెచటనో యొక చోట నుండు” ననెను దీపముపెట్టి 'వెదపకటలో6 జిన్న యరుంధతి 'లేచెకుు అమె వారి వెంటనే తిర్లూరు అరుంధతి యామెను బోయి వండుకొవ్యన్నది. ఆమె “నీవ మేబ్బ-నియుండలా "నేనునిదపోదునా?” “య నను. అరుంధతి పోశేమి? నేను లేషండ నీవు లేనా!” యనెను ఆమె "నేను ల నన్నఏ ధర్మారావు 'మోనాన్న మూచినచోంగోపిం చును నీవుపోయి పండుోొ” మ్మ నెను ఆమె “పండుకొనినను నిద వట్టదు" అని పోయి పండుకొ సెనుం అందబు నింథ్లషర బోయిన తరువాత సృళ్యము చేసినవోటం జాకలులు వచ్చి పజుఖ్రలు, తివానీలు? వాంపలు శ్రీసివేసిరి. అచ్చట 'భోగప్పశాత్ర్ర. వై య్వుత్తరీయముం. బజుముకొని. పందుకొ నెను, భోగప్పశాత్రి! న్నిదపట్టలేదు. ' మొత్తానికి మంచి 'యూక వచ్చి తిని చచ్చివోయిన దనుకొన్న శాస్ర నిచ్చట (బుదికీ యున్నదిః పోయినాండి నుకొన్న రా జిచ్చట (బదకీయున్నాండు అయిపోయిన దనుొన్న శోభ యిచట కనులు మిజుమిట్లు 'నొలు ఫుచున్నది, భరత

706 వేయిపడగలు. ముని యచ్చటం జరి తార్థుంరైనాండుః ఒకరోజు వృథా పోయినదిః 50ండవరోజు కెలిసియు తెలియకపండ6౬ బవోయినది, ఇంకంబోనిత్తునా! పోనీయను,. ఇంళ నాజురోజు లున్నవి. (పశిరోజు నెడద కత్తు + కొందును, ఇదివజకు నా చదివిన శాస్త్ర మం తయు దుర్విని యోగము చెందినది. ఇంక నీ యాజురోజులు సద్వినియోగము చే సెదను అజురోజు లాజు మెట్లు క్షైదను, తరువాత నింశెన్ని మెస్లు కట్టవల యునో? నా వురాకృత భాగ భేయము! “యామి “హీ! కమిహ శర ణమ్‌” అని యూహించుకొనుచుం డెను, అతని వక్కం ఇెవరో పరుండి బిగ్దరగా “యామి "హీ క మిహ శరణమ్‌ అన్నారు భోగప్పశా్తి యులికిపడి యటునిటు6 జూవెను, చీశటిలో నెవరును గనివించ లేదు, లేచి పదకేను, ఆ యరుగుచివర నొకండు పరుంజను. నాండు గొఢ ని(దాశీలునివ లెగో చరించుచుండెను. భోగప్ప “యెవరాపండుకొన్నది! యని యదలించెరు. సమాధానములేదు, మటియు దగ్గజుకంబోయి మొగమున మొగ ముంచి చూరు ఎవరో విల్లువాండు గనిపిం వెరు ముట్టుకొని కదలింతమా యనుకొనెను, ఎవరైన శూ దు€; జేమో! ముట్టుకొనుట యెందు కనుకొ నెను, భోగప్ప మజలంబోయి పండుకొ నెను, 'యామి హే! క మిహ శరణమ్‌ . మజుల వినిపించెరు పీండు తన్ను వెక్కిరించుదుండెనా! తా నా మాట బిగ్గజుగా. నను 'ొనలేజే! అతం డది మజల, ననుచుంజెను. ఆ ధ్వని కలవరింతగొ నున్నదికాని జా(గదవస్థలో నున్నట్లు "లేదుః (బౌవ్మాణోచ్చారణ కాని తదితరోచ్చారణ కాదు, భోగప్పకు-మనసు నిలువ లేదు పోయి యా కుజ్జవానిని గదలించెను.. నిద లేపెను.. కజ్జనాండు చాలసేపటికి నిద్రలేచి “యేమి టనెను, .... భోగప్పువ యామి హే! క మిహ శరణ మేమిటి! కడ్డి: యామి హే! క మిహ శరణ మేమిటి! భోగ ఏ నీవు శలవరించు చున్నావు కజ్జవాండు “ఎవరయ్యా నీవు 1! చక్కని కల పాడుచేసో నావు, పోపో!శ్‌ యని వాడు ని(దషంబడెనుం భోగ ఏ.- ఎవరు సీవు:! కుజ్ణ; నేనా? "నేనా? " “ కట్టివాండు. నిదురపోవుచుండెను. భోగప్ప లాభము ళేదని పోయి పరుంజెను. భోగప్ప యేదో యేదో యూహించుకొనుచుం డెను!

ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 787 కజ్జవాందు మథ్యమభథ్య మజలం గలవరించుదుండెను ఒక సారి పాలసము[ద మనును. ఒకసారి పొదరి,ల్లేమి” యనును, “పాల నమ (దములోల బొవరి?లేమి !” యనును, - “ఇక్కడ గృ్షుండు లేండు' అనను. భోగప్ప యనఫొనిను;ు ఆబో! ఏమి నృర్యము! వీమి సంగీతము; “వికుర్వేత్తి పకుం్వే స వే త్తిగానరనం ఫణి అన్నాండు, శిశువ్రనకు నీ సంగీతము వ్యృాదయాస్తోదకర మయ్యెనని సావమ్యము వచ్చినది, ఈ కజ్జ్ణ వాం 'జెవరో ? ఎంతో భావనాజలము కలవాడు! శికువులలో నింత భావనాబలము కలిగించుటలో సీ శిల్చమే సమర్థ మైనదిం ఈ శిల్పరముందుకనియే సృష్టి చేయంబడినదిం ఇవ *పద్దవాందకు మోషమదాయకముం పసివాం(డకు విద్యాదాయ ర్‌ము, (గావ్మాణునప నిదర పట్టినదిః మెలకువ వమృ్బవజుకు బాగుగాం జెల్లవాటినది. నూర్యోదయమైనది. తనతోడ నే వాలుందు 'లేచెకు. భో కప్పశాత్తి “సీ వెవరు నాయనా!” యనెను, కజ్లవాండు భోగప్పకు చూపకయొ *నీ వెవరు నాయనాశి యనెను అని తిరిగి

భోగనప్పను జూెను, చూచి *మిరా యనెను. భోగ: నన్నెఅులప దువా? కురవి నిన్న మారు హోన్యము చెప్పళిరికాదూ ! భోగ : అవును? చెప్పితిని, " కర ఏ అంకుకనియే యెొజుయదును భోగ; సీ వెవమ నాయనా యంటివే! కరవ మి రనుకొనలేదు. భోగ ; ఎవరనుకొన్నావు! కుజ: ఎవడో కోంతి యనుకొన్నాను భోళప్ప కాజేండ్ర యా క్యరవావి మాటలు చూచి నవ్వు వచ్చాను, భోగప్పు యనెనువ: నీవ్రువమూ(తము కోతివి కాదా? కర: (చవ్వుఎ) కోంతినే. కోంతినేం భోగప్ప ఫ్‌ నీవు కోంశివికాదు, బంగా రవ్చుం దం(డివి. కజ్జ ఏ; అయినచో నీవాంయ సాయంకాలము నీ దగ్గజగాం గూర్పుండనిత్తువా? భోగ: నిన్న నెచ్చటం గూర్చు న్నావు! కర; మా నాయన ,కోవపడునని యూ చివర గూర్చు “న్నాను. ఆయన కోవించినవో నీవు *కా చా కుజ్జవానిని నా దగ్గణనే కూర్చుండ క ననవలయుకు. భోగ వ మూ నాయన "'పేశేమి? కురవాం డాలోచించుచుండెను, భోగప్ప “రీమి టాలో చించుముంటివి అనెను. కరవాలం *“దేమియు లేదని లేచిపోయెను, భోగస్పకు మతీ యబ్బురమయ్యును. అతల డనుకొనెను. _ఇది

708 వయివడగలు

యేదో యీ యూరు మంచివే? వచ్చివాము (వవరాఖ్యునివలె

మిన్నులు పడ్డచోటం బడ లేదు* అని పోయి. స్నానముచేసి వచ్చి

"జీేవాలయములో.6 గూర్చుండి: గాయతిచేని "50డు గంటలవజకు

జేసెను, వేజే పందిళ్ళలొం (బభువు (బావ్మాణసుతిర్పణ చేబమించు

చుండెను, అచ్చటికి బోయి భోదనము చేసెవనని భోగప్ప చెప్పగా

రత్నగిరి యాయన భోడనముమాట విచారించలేదు. ఆయన

'50డై నది మూంరైనది నాలుగైనది, భోదనముశకు:. బోలేదు

అక్షు జపము చేయుచు గూప్పుండెను, అక్చకు!డు వచ్చి “'యయ్యా!

భోదనమునకుం బోరా? 'యనెను, ఆయన *“తొంవరయీనమి యనెను,

అన్లు కూర్చుండెను, (బొద్దుకుంకు వే?కు మజుల నా కుజ్జవాండు

వచ్చెను. భోగప్పశాత్రి దేవాలయ సర స్తీరమున సంధ్యావందనము

చేయుచుండెను, కుజ్జవాండు దూరముగా నిలుచుం డెను, వాని మొ9ప

గోచిమా(త ముండెను. ఎప్పూడును జీకిరిబాకిరి తలయే. భోగప్ప

యతనిని. జూచ్చి సంధార్థవందనము ముగించి వచ్చి *“యిప్పూ డెప్పుడే, వచ్చితి వే నెను, కుజ్టివాండు *నే నెప్పుడు నిచ్చటనే యుంజెదను? అనెను, భోగవ పగలెల్ల లేవేమి! కజ్జ; మాకుం బగ లా "దేవందుః

రాతి యీ జేవ్రండు... భోగ ఏ ఆ బేవ్రడనగ $ నాగేశ్వరస్వామి వారా? కజ్జ; కాదు, కాదుం బచిళ్ళంభోడివారు భోగః వారిని నీవు

వాసగా నెటుంగుదువా!. కుజ్జ ఏ ఎజుంగుదువా! వారి వెంటనే యాకాళము మోందంబోవుదును, ఒకటి, రెండుమూః+డు,నాలుగు, పది భోగప్పవ నాలుగు తరువాతయిదియా! ఐదు* కుట్టి అయినచో నావద్ద వైదు కోంతులున్నవి. నే నొక్కటి-వడు కోంతులుం . భోగం అటే కుజ; ఎన్నో అన్ని? లెక్కలేదు కోతులు, వానిని నేను రోజును నాడించెదను, మేము లంకా దహనము చేసెదము సము(దాలు దచాంచెదము, పండ్లు తినెదము* భోగ: నీవెవరి యళ్బాయివి!

-" కుజ్జవాం డాలోచించెను, వెడలిపోయెను. భోగప్ప యీ కజ్జవాండు తంటడి'పేరు జెప్పడేవి యని యనుకొనెను, వెళ్ళి డనుకొన్న కుజ్జవాండు. శిరిగివచ్చి “ముఆచిపోగూడి. దని తర్జని చూపించి ' కన్నులు ెద్దవిచేసి మజల వెళ్ళిపోయెను... అతని యర్థము భోగప్పకం 'చెలిసను. కఇతండునావద్దం గూర్చుండునుః అతన్ని నెవరు

ఇరువదతొమ్మిదవ అధా్థయము 789 వలదన్నను “కాదా కజ్జవాండు నాయొద్ద నే కూర్చుంజకవలయు నని నే ననవలయును” అని భోగప్ప యనుకొనెరు భోగ ప్పశాత్రికిం (బొర్దుటినుండి బేనియా(శలి యొక్కసారి ప3లె్ళానుం సంతిర్నణ సేయుచోటికిం బోయెను అచ్చట భోడనములకం (బయ్మ్నోములు జరుగుచుం డెను. (పొద్దుటినుండి యము భోజనము చేయక ఆతా నప్పూకు భుజించినవో శరీరము స్వాధీనముకాదు* కంఠముళేవదు, బజూరున కం బోయి యరటిపండ్లు కొసి తినవలయు ననుకొనెక, చేరిలో డబ్బు లేదు పోయి రత్నగిరి నడుగవలయునా? ఉపవాసముండి రత్నగిరి యింటికి. బోవుదునా! చేనదాసియున్నచోటికి. బోరాదా? కాదని "జేవాలయములోనికింటోయెను,. అర్బకుం డాయననుజూచి “మయీమండ్తీ శాస్రిారూ! భోవనమేచేయనట్లున్న జి యని మాంగిశ నాల్టరటి వండ్లును, రెండు నారింజకాయలు నిచ్చెను. భోగస్ప నానిని విను (వసాదమేకదా యని యారగించి? సరస్ఫులోనికి బోయి. పది వుడిసిళ్ళు వీరు (ాగెను,.. అకిని సర్వాంగిమి లయందును శ్రి -నెట్కొంనెను, శరీరము లఘువ్రగా నుండెను, మనస్సులో నుత్చాహము ద్వ్‌ుణ మయ్యెనుం |

దశమివాంటి వెన్నలలు వచ్చెను (దతిదినమును జూచుచున్న మనిసి చిక్కనోో జలిసెనో తెలియదుగాని కొన్నాళ్లైన తెరువాతం జూచినవ్లో. దెలియును దళమితో 'విన్నాలలు బలిసి. శ్లు "ఇలిసెనుః అస్టమినాఃటి కే శుక్ల పతువిశాసము పూర్తిగా వచ్చును. మతి రెండు కళలు పెంచుకొన్న చం(దుండు దశమినాటికిం జ (దళళలవలెంగాక. చం(దునివలె నే (ఫకాశించెను ఈ చం(దు6 దుద్దీపన - విభావముగ స్వాధీన పలికృలు వృంగారరసము నంతయు€ జూజంగొందురు, అకేండు కీరీటము సగము మొగముమిోం6ది కావరించంగా మిగిలి యున్న పద్మినీ జాతి '్ర్రీముఖమండలమువలె. (బకాశించాను, చకోరములకు విందు పెట్టి యాకాశము భఘొమి యన్న రెండొడ్డులపమోసి (వవహీంచు శరన్నదివోల వెన్నెల కాలు వయొడ్డునం బూచిన కడామరపూవువలె? వెన్నెలయన్న తా్యమపఫర్డి నదియొద్దున కుం (దోసినజాతిమ శ్యమువలె, నొడ్డునయబూ విన "తెల్లకలువవలె నొడింగి్‌ యొదిలి మాౌగ్ధములునించు ఫొనిన యింతవెన్నైల తననుండి నిర్ణమంచినదా! "తాను యాట

790 వేయిపడగలు | మాతుల జ్యోగ్స క రోదోంతరాళమంతయ నిండినది, కారణాల కా ర్యా ధిక్య ముపి శేవజ్ఞు లొప్పుళొనరు. మటి యింత వెన్నెల యెళ్చట నుండి వచ్చికది? ఇవయె చ్చటివో విజ్ఞానము లోక మావరించినదిగాని వెన్నెలగా లేను, ఈ విజ్ఞాన మెచటిలుండి వచ్చినది! (శ్రీవేణుగో పాల "బీవ్రునినుండి సముద్భ౦ఎచినదో, ఆ (పభువు సముదితానంద మయ హృవకయకువారమునుండి వెలికి వెల్లువయె (వవహీంచినదో $ అయన (ొంబెదవి చిటిలి మంద హో3ము వినిర్ధమించి యది బహుళణ మైది్టీ గంతములదాల (దశ్వశొన్నదో! ఈ వెన్నిాలమా(త్రేము చందమామ నుండి రాలేదు ఒక వేళ నతనినుండియీ వచ్చిన దందుము* ఇతండు సామి కాలినోటి కున్నంత (వకాశముహడ "లేనివాండు, ఇతండు స్వామి పాదకాం8ిలో నొక పావనమునుండి వుట్లి వాందు.ఇంత వెన్నల స్వారుకుండియే పుక్సైను. ఒకవేళ వెన్నెలలోని 'తెల్లందనము మా మింని బేమో! తద్దతి (పసన్న తాగుణము; లేద్దతవి చిత విజ్ఞానస్భరణ- జవజుం డితనినుండ యట్లు వుగైను! ఈ వెన్నెల లితివిని జూచినచో!. ఇెద్దరాలీ౨గూండునుః నడుమనున్న సాలిమను జ్ఞాపకము వచ్చును ఇంత ఫట మేల యన్ని నాండు! ఇరుల వున్వలంబట్టి యిందు మడి యించుటకం గాబోలు! ఈ దారములోంజిక్క-నచీ.కటి వుర్యులమి6వ జంగ్యమండు వచ్చి (వాలి. వానిని నాశనము చేయ నక్క-జి లేదు చారములలో. జిక్కీ వానియంతట నవియే హరింమమన్నవి. మవో టవ్రలలో దయ్యవు సాలీకుండునట. అది సేసిన ' మోపవంటి చారములలో సింహ శార్దూలావె వృుగములే వడి మడియునఃట! ఈ చందం డటువంటినాండు పిండియాజుంబోసినట్లు -జీవాలయమ౦ఠేయః 'దెట్సినయ్యెను. పజుచిన పజఫవ్ఫులు వెన్నిలలోం బజి చినన్లు కనిపించే లేవ.తోవు రంసకిద్ది మెకాపూవ్రులు దిద్దిన ఖద్దప గుడ్డలతోం గొట్టిన యొరగుబిగ్శ్ళాలవలనంగాక యచ్చట పజనవ్ఫులు వేని రనియే -కెలియదుః "జీవాలయ వుంతటను. పూచుచుండగ నే రెండువందల కాగడాలు "వెలసినవి కెల్లని వెన్నెలకు సెజ్జని కాగడాల విలుతురునకును యూన మయ్యెను. వలస పోయినవారే యుజ్జవారుం శాత్కాాలిక జయము

• వారిేయైనది. వీనుంగువిరాంది నుండి దిగి (వభువ్రు వచ్చి. యాసన మలంకరించెను. సర్వజనులును (గిక్కిరిసిపోయిరి.. రంగమంతేయు

ఇరువడితొమ్మిదవ అధ్యాయము (791 సర్వ పా(తలతోను సంభృతమయ్యెను ముఖ మండ పమున పార్పమికీ వరాహావతారాలంకారము చేయయిుడియండెను, నిరళితమెన హార ణ్యాత క భేబర్యసవ(దక్షథారలవలె నవంతము పోయయిడియుం డెను స్వామియుత్సవవి(గహము మూఫతిఫొడిగించి తద(గభాగమునభూమౌాసి థృాగా నొకగోళిము నిలువంబెట్టంబడెను ఆ గోళమంతయు.౬ బచ్చి మట్టితో జేయలుడి దానినిండ నెడముళలేకుండ దీంగలు) ఆపలు? ఫూలు, పండ్హ్య, (ొచ్చంబడియుండెను, తక్కిసముఖమంటప్రమంతయు నల్లనిగుడ్డలు పజుచి, చానిమాంద+ దెల్ల నిపూలు కట్టంబడియుంజెనుం ఆది యనంతమైన నీలాకాశము, పూలన్నియు నతుతములుు అనంత నగోళములు* ఆ మహాోకాశమ్మున మధ్య భాగమున నాడివరావామూర్తి నిలుచుండి యణగిపోవుచున్న భూమిసి దనదంష్టా(గభాగమున ైకి నెత్తును, ఆకాశమున నత్త[తమ్నులైన ముఖమంటపమున నునిసి నిలు చుటకు ఏలులేక ముఖమంటపాంతిము భాగముల నిలుచుండి కాగడా లెత్తి పట్టరి, స్వామియున్నయెనకుం జక్క-లాలాంతులురాకు విగ్రహా “మున్న భాగమున వెలుంగులు కొంచెము తక్కువగా నుంచెను ఈ యన౦తమవాోకాళమున .గోళములి మృ వెలుంగుగాక వేత్తే “వెలులోే! మున్నదన్నట్టుండెను. అదివరాహమూర్తిని జూచినంత నే నటుండుల

ఉన్రనరి దశనశిఖ-కీ ధరణీ తవలగ్నా శనిని కళంక క శేవ నిమగ్నా "శ్రీవ ధృత సూకరరూప జయజగదీళ వారీ!” అనిపాడెను. మంగళాచరణ మదియే. నాట్యారంభ మదియేః నటుని యుపద్ధ కు రత్నగిరి యబ్బురపడెను గిరిక పాదము వెండిగజ్జి యలతోం గిణకిణలాడెను మంగళాచరణ వైనంత నే యామె-ా

• నాట -- జంపె .. జయజయ రనానాథ జయజయధరానాథ జయజయ వరాహావురి (శ్రీ వేంళశుశ.. కబయజయ। నిగమగోచర నిళు నిర్మలానంద ఘన విగళితమహామోహ విమలవిజ్ఞాన ఖగయాననంచార ఖ౦డి తానురనికర సకలగుణ సంపన్న సత్యసంపూర్మ _ శడయజయ॥

799 జ యిపడగ లు " ఈ తరంగ -మెత్తుగొని నాటరాగముతో వినుచున్న (పః వ్యాదయమును నాత్మావధిగా స్పృశించెను, జంపెళాళము చక | లాడెను. అమె స్యాధీని పతికమైొ తరువాత వంవివారాదులు, వరన్నర లిప్తగంధాగుర్వా మలు నర్మ భామణములు; శ్రీ వావిలాసములు) ద్య్యూరే రచనలు; పణాదాన వేళా పరస్ప రాళృష్ట చేలాం చలములు3జంకించుటల్సు 'బదరిందచటలు, బకిమవాలుటలు, పఠస్పర గాఢాలింగనములు; కచ భవాణములు పాదానతులు, (థభూవిలాసచాలనములు శృంగారరన మంతయు నొలికించిపో-సెను. స్వామికి: గోపము వచ్చి పెడమోను తిరిగి పండుఖానెకు అమె బకిమాలి5ది, కనరినది ఉ _త్తరీయము కొంగు పట్టి లాగినది, సార్ధరుకది కోపముకాదుః కోపాఖినయము, మజులః దాను గోపము సభినయించినదిం స్వామి జతిమా లెను, గడ్డము వుచ్చు కొన్నమిమచేతవలె, జెక్కి లి నొక్కను, పోరములు సస్దుచున్న మివ వత్లోమండల వుంశుకు. నీవు నాయంత యెత్తున నుంటివా యని్యపక్కన నిలుచుండి శరీకమును శరీరముతోందాః! వులకలు భజించెరు, నాచేతికన్న నీచేయియే పొడుగువలెనున్న చే, యని చేతులు మెలిపెళ్తైును... జడంబూవ్రలు 'పెక్టైదననిత్మీన ముగాం గచాకర్ష ణము వేసెను ఆమకుంనోపము వచ్చినది: “అబ్బా! మోటుతనము! అనలు ఫుషమషులే మోటు, అందులో నీ యవరా రము చెప్పవలయునా[ి అని నరనమా డెను. ఎట్టివారివ్రైన నున్న మాట యవ్న, నులు కెష్కవకాదా! స్వారికిం దస వరావ+కృతిం _ దడవినంతనే కోపము వచ్చినది, మజుల 'నటుకిరిగి పండుకో నెను దేవదాసి పాజెను;ు ॥ , ఇటువంటి నావల -పేమి కాంబోయె నమ్మా! చిటుపమన్న6 గోఫముచేయు మువ్వగో పాలునిపై ం శిప్తటుక వచ్చినప్పుడు నేనే వద్దికి పాయ్య్‌ది కాని - ఇచ్చటికి రారవా శ్రే బెన్నండై నను లేదుగా! నిచ్చ నిచ్చలు లాలించి నలముకొనే జీగాని ”" - (గుచ్చి వాండు కాలిలించుకొజీ 'చె.న్నంకైనను లేదుగా! [టు

100] ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 798 స్వామి తిరిగి "“యోనీ! అబద్ధము లెందు కాడెదవు! నేను చేయు పనిలన్నియు సి చేయునట్లు చెప్పూదుంటివి యనిబుగ్గమింద బొడివెరు, చేవదాసి పరివ _ర్తిత(గీవయై, చతుర(భూవిలానయొశృంగార దృవ్స ఫేదమొ మృగకీర్ణ వా_స్తముతోం జెక్కిలిజూపించను. భోగప్ప శాత్రి మనసులో ఎ హోనంద నుగ్నుండయ్యెను. యతో వాస్త సతో దృవ్ఫిర్యతో దృష్టీ స్తతోమనః యతో మన సతో భావో యతో భావనతో రసః అన్న శాస్త్రమునకు నుదాహాణముగనున్న యామె సర్యాభి నయనమునకు సచ్చ్చె ఎవుపడెను అమె యభినయ మొళ్కొక్కరి కొఫ్కొటక్కంరీతిగా నుండెను. హరప్పనాయనికి సర్వ మది లశ్షీ తి నారొ యణుల నంభోగళృంగారమువలె నుండెను ధర్మా రావునకు బీవదాసి సాధనలోల జూల సున్నితమైన సోపానముమిోంద నున్న ట్రనిపించెనుం భోగప్ప శాత్రికి. గొంత సే పభినయ మనివించను. కొంత సేవు భక్త్యా "వేశ వ. !పించెను, అతని (సళ్ళ గూర్చున్న కుజ్జవానికి సర్యము నది యొక స్వర్భమనివించుమండెను ఇదియేమో యెన్నండును జూచి నది కాదు! వెన్నెలలు? కాగడాల వెలుతురు, సర్వాభరణభూమిత మొన బేవదాస్కి విణ) మద్దెలు "తాళములు, విచి(తములైన పరిహా సోక్తులు? అనునయములు) ఏనితోడి భోగప్పశాత్రి తండి య్‌ మననో యన్న భయము, కజ్జవాని వృాదయము సర్వ భావసమ్మిళిత మయియుండెరు, తక్కిన సభానదులందజును జూచుచుండిరి. కొందటీ కర్థరుకాలేదు. కొందథికి గిరికా శరీరలాఘవమే. ఆెలిసినది. అత్యు న్న (వకృకులప నొకరిద్దతికి సంభోగళ్చంగారమునకును? మవో నందమునకును భేదము లేదన్నట్లు తోంచినదిం వెన్నెలలు దేవదాసి కిరీటముమై ల గనుజెప్పల్నవై!ం) ' ముష్క-వ్రడకలపవై 4 గపోలములపై ౮ జెవిదుద్దులపై ౧ నామె నల్లనిరవికవై ౦ బంగారుపూలవైల నామెచేతి గాజులన్రై 6(వేళ్లయుంగ రములలోనికాళ్ళ పై 6 నొడ్డాణముపై ౧బచ్చని చేరజరీయందుప , నొడ్లాణవు గజ్జైలవై, నొడ్డాణము నందున్న యద్దనులపై ౪ గాలి వెండిగజ్టైలవై ౮ గాలిమక్షైలపై 6 చిల్లాంగ్ర పై, నామె కొప్పులో. జెజివిన మళల్లెవపూలమవై 6 దళతళలాడెను, తగిలిచిటిలి పోయెను. నదీ ఫవావాము గిరికోణాఘాతమునల. బగిలి, 'లేది చిందు

704 వేయిపడగలు

వులుగా౬ జెదరిపోయినట్లు చెదరిపోయెను,. తగిలి మొక్కకు వోటం

గాంతిలో రెట్టించై పదిరెట్లయి (పవికసళ్ఫితికల్దార రడ పాళీపరిరవ మ లయ్య్యెను* గిరిక నృత్యము చేసినప్పుడు వెన్నిలలామెయొడలిపై (బడి

నోటితో నీకు విదలించునట్లు మై కెగిరిపోయెను, ఆమె యభినయము చేయుచున్న పూకు తదవయవభూసులపై లబడి శాంతు లిచ్చి ఫ్రుమ్చృ ఫొనెను, ఆమె (గీవాభంగ ము వేసినప్పుడు చెక్కిళ్ళ పై ౬ బారాడెను, ఆమె దృష్టి భేదము చూవించినవుడు కంటిచూవ్రలొ. గలిసివోయెను, 'చేలాంచలము విదలించినవ్రుడు నావ 'తెరచాపలో గాలివోసికొనినట్లు పోసిషొనెను, ఆమె పాదవిన్యాన సమయమున.€ దత్చాద రజోలేభ మనవలె గాలియంచులం బారాడెను పండినగేదంగివూవుపొట్టలోని (ొత్తశేక ెల్లందనములక్షుం దోడివిద్యాద్థ లై న యామె వెక్కిళుల మోంద వెన్నైలలుపడి గంద ఫుబూంతలో. గళిసిన డాగుళలేకపొడులు మెజువించి యామెమొగమున సవ్యాిసచం(దోదయములు కళ్ళి... చెనుః సభ్యుల సమ్మోహదృక్సాతము చేతవాయువిచిక లుని _సబ్ధములయ్యెను,

మృవంగ "తాళ వేణు వీశానిస్వనము, గిరికా మధుక కంఠన్వ ము,

గజ్జయల సవ్వడి, కంకణముల యలివు కౌకదానితో నొకటి లీఎమై సర్వమును వరాబోవతారాభిముఖముగా నడెను గోపాలస్వామి యా వెనుకనుండి బంగారపు మైమరువ్రువాండు తన యవతారము

తాను చూచుకొనుచుండెను, అన్ని యవతారముల. ననుసరించి

వచ్చుచున్న గిరికా ముఖమండలమును జూఇను అమె దృన్ఫీ

యందు6 థు గ్వమే గోచరించెనుం స్వామి కన్ను లచ్చటిను .డి

వదలి యామి వత్షోడమండలమును:గాంచెనము అచ్చటను బృథు సమే

నోచరించైను, దిగి జఘ:ంభాగమునకువచ్చెను. అచ్చటనుృథు సమే

నోచరించెము, . _-అకపచ్చనిచీర జూ సః శ్యా మలత్వము, ఘన

వక్షోడము లు-గిరిసహితత్విము, తద్యగస్థ నీల క ంచుకము -మేఘగ్యిము? చావిపైని బం గారువూలు ._. సౌడా మనీత్వము3 తచ్చరీరలావణ్యము

నదీత్యము) తజ్జఘురభాగము వులినత్వోము, పాదములు కూర్ముములు,

కన్నులు మళ్చ్యేములు3 నాసిక సంపంగ్కి (శవణములు నిరీసు * ములు; చెక్కిళ్ళు. గేదంగలుు బాహున్ఫలు వాస్తములు-తామర

ఇరువదితొమ్మిదవ అధాయము 7905 కదభులుు జంభులు-వరివెన్నులు-/రిక పృథివీ సంపూర్ణ వ్యరూ పము వలె గోచరించెను, తస వరా హావతారమునకు నామె భూజివి మా వతారమునకు నామె స్వాధీన పశికాత్వమునక్షుం దన యనుకూల నాయ! త్విమునకు; భ క్రజస వృాదమోభ్లూదమునకు గుడిలోనున్న స్వామి గుడిలోనుండి యెగుఎ శ్రైటిలిపోయెను.

చం(దుండు చేవాలయముి వెనుక పం బోయెను, గిరి! రత్యవ సాన వేళా వమవోానంద నూఇకమ-గా గానమువేసెను; కరు యదునందన చందన శచ్లిశిరత౭4ీణ కెీణ పయోధశీ వ్యృగమద పతక మ్య మనోభవమంగళకలళ సహో ద కే సం:'భునే జఘనే మవు శంబరదారణ వారణకంద శే మణిరశనా వసనాభరణాని ఘుఫాశయ, వాసయ సుంద శే 1పరు। అర్చ్బషండు "కంభవోరతి తెచ్చి సభాసదులకం జూవించెనుం అందజును జోహోమలు చేసిరి. మద్దెలమూంద “తక థిం దకధి మ్మని చివరి(మో/త (మో/7ను, గజ్జెలు చివరిసారి కిణకీణ మనెను, వీణా “తంతి చివరిసారి తుమ్మెద(మోంత(మో-ల౫ను. రంగమంతయు నలం కారి పరర్థలంతము నడిచెఎ. హరప్పయు ధర్మాకావును సమిపమునకుం బోయిరి. హరప్ప “వరావామ్లూలర్తితో భూబేవఠవైన నీపష నమ స్వారి మనెనుః ధర్మారావు స్వామి యలంకారమువద్ద మోకరించి యున్న గిరికను బిలిచి యెడమచేతి సింహాముఖహ_స్తమును గుడి చేతం బతాకవా_స్తమును బక్టైను, భోగ ప్పశాొత్ర యగపయత్నముగా వ “అడవ్హల సంకటస్థలుల నాజిముఖంబుల నగ్ని క్రీలలం దెడకుల నెల్ల మాకు నుతి కెక్క_ంగ దిక్కటగుం గాక (శ్రుళ్ళతిం నుండు నురళతుయూధపవధో(గుండు విస్ఫురికాట్ట హోసవ _క్రంండు భఘనదంస్ట్రపాపక విధూతదిగంతరుం డ(పమేయుండై” యని (గ్రీీరాగమున మధురకంఠనినాదము చేత నాయువీచికలు తరంగితములు బేసెను, అవ్వుడే తలమావుచున్న చీంకటులు సంగీత నివాదములు తమలో౬ దాము హరించుకొవినవి వన్సమాంద బం గారు పళాడా నె్క్కి ఆరెండు వందల కాగడాలతో (వభువుదుర్లాఖిముఖుండై పోయెను, హారపష్పనాయండు వరావోవళతార క థానిమగ్నమనస్కు-డ్రై యుండెను. భో కప్పశాత్రి నిరావారుండై మజలయగజ్జ్ఞవానితో వేగు

796 . వేయిపడగలు చుండెను, "చేవదాసి స్నానముచేసి పదా శ్రసనాసీనమై మజల_ ధ్యాన మన్న రాలయ్యెను. అరుం)త్రీ ధర్మా రావులు కాలయాపన చేయు చుండిరి. చిన్ని యరుంధతికి న్మిద పట్ట లేదు కడచినర్శాతి యామె. యరుంధతీ ధర్మా రావుల సందారమ చూచి వారియం బే బద్ధ మనస్క మై మేల్క-నియుంజెను వారిరువురు కలియువోటు చూచి వాక తనకం గనివీంచులాగున6 బండుకొ నెను, అందజునుని(ద పోవుచుండిరి, గదిలో ధర్మారావు గూర్చుండెను, (పకథానరుం ఫతి యతసనిక౦ఠ మున జేతులు పెనవై చి కూర్చుండెను చిన్న యరుంధలికిం దానట్లు కూూర్చుండవలె ననిపించచెను, ధర్మారావు “నీవు నేండు కొంచెము శాంతముగా నున్నావు కారణమేమి యనెను, అరుంధతి ధర్మారా వును గాంగిలించుకొని యతని యొడిలోం బండుకొనెను “మన యిద్దజక న భేదముగా నుండవలయును. మితో విడిగా నున్నచో నే నీ వియోగభబాధ నోర్వ లేను, ఇర్వురము గలసిపోయినచో "నేను మో రనుఖేదము లేని దానిలో నానంద మేమి యున్నది! దీఫ్రము, వెంట నీడవలె సుఖమువెంట దుఃఖమువ్నది* రెంటిని జతచేసి యను+ భవించవలయునుూు అనెను, చిన్న యరుంధతి వచ్చి. యరుంధకి (వరన కూర్చుండెను, వారిరువురు నొక చిన్న మహాతన్మయల్వే స్థితిలో గన్నులు మూసికొనియుండిరిం చిన్న యరుంధతి వచ్చిన నంగతి వారికిల దెలియదుః + ల

. అరుం: నేను చాల దినము లింక (బ్రదుకను. నా యందు జీవించు 'లత్షణములు నాకు గనిపించుటలేదు. ఇంత యు '్వేగముకల మనస్సు నే నెట్లు పట్టుొందును! ఇది నామాట వినుటలేదు* ధర్మా? నీవు పోయినచో నా కరుంధతి యేది? చిన్న యరుంధతి నవ్వెనుః అంతలో న్మ్యపయత్నముగా వా రిర్వురు గన్ను తెజుచి. చూచిరి అరుంధతి చిన్న పడుచునుజూచి “నీ విచ్చటి కేలవచ్చితి వని యామెను గాంగిలించుకొన్సి “ఈమెను జూచినచో నాక 'మిక్కాలి (పేమగా నుండును. ఎందుచేతనో తెలియదు. నాయందు వలే మోిరీమె యందులహాడం (గ్రోమచూపించ వలయును" అని యామెను తమ యిద్దజెమధ్య గూర్చుంకం 'బెట్టుకా నెను.

'భర్మా : నీవు నాకు నర్ధశరీరమవు. నీవలె నీమె ..నెట్లుదూడం

ఇరువడితోొమ్మిదవ అధాయము 797 గలనో "తెలియదు, అరుం; నేను పోయినతరునాత మి రీమెను వివావాము చేసి%ొనవలయునుః

చిన్నయరుంధతి తలయెత్తి ఫకొంతసే పరుంధతివంకలం కొంత సేవ ధర్మా రావ్తివంళ౬ జూవను... ధర్మారావు “ఇంటికి వచ్చిన స్నేహితుల పిల్లలనుగుజించి యామెయందు దుర్భావములు కలిగిం చుట మహావోవము, ఆరుంధతీ! నీవు పోయి పరుండు మనెను

అరుం నీవు పోయి పరుండవద్ధు మా కీమె (బవ్మాచేత (బాయయుడిన భార్య" ఆమెను మా రెట్లు కాదందురు? ధర్మా; జక 'వేళనై నను నీమె ర లర్ధం ధర్మశాశ్ర్రళ ర్తలు ్‌న కన్యాం” అని తత్స ర్శను నిషేధముచేసిరి. అరుం అ్బాటం గన్యయనలా ననిరిష్ష (్ర్రీ= ఇతెండు భ_ర్తయని నిర్ణయింపంబడని శ్రాలికయని యన్థ ముం ధక్మాః నష స్మృతి వార్థఖా్థ(8 వగుచున్నావు.. మన మో కూర్చుండుట యొవనై ఎం జూచినచో6 బాగుగానుండదు అరుంధతిని బంపివేయుముః అరుంధతి చెల్లెలా! నీ వెవరిని బెండ్లి యూడెదవు! . “..... చిన్న యకంధరి ఈయన నే!యని ధర్థారావును నడుమునం ముం గాంగిలించు”ొ నిను, ఆతండు వదలిందుోొని వెడలిపోయెను, అరుం ధతు లిద్దజును నవ్వుకొని యాపందిరిమంచమమింద6 బరుండిని(దిం చిరి. అంతలో తెల్లవారినది. కాకులు కూసెను. (ప్రాతవస్స్ఫంధ్యావణిత నసూర్యబింబము సవాసశశలములె (నతి శకలము నొక టంబమై పండిన మజ్జికాయలవలె న్య(గో ధవృమష్‌ మన (బకాశించెను, కెల్లని యొండలు నాల్లుదిక్క-ల వ్యాపించెను. (పొద్దెతూను పగటి వేపూల వారు ధరించిన వేవములచే. బలికినమాటలచే జనులను సమ్మోహీ తులం జేయుచుం దిరుగుచుండిరి. ఆ నాం డేకాదని. భోగవ్పశాత్రి మజల స్నానముచేసి యాలయములో6 గూర్పుండి గాయి జపించు చుంజెను* (సొద్దు (రుంకినదిం అనాండు (నావ్మాణ నంతర్చణ లేదు మజునాం డుదయమున ద్వాద శిపారణయే. కాన నానాల డందజు నుపవాసములే, సాయంకాలమున ఆెండు జేవాలయముల యందును ధ్యజారోహాణములు చేయంబడెను, పారాణితో ధ్వజపట ముపై నందీశ్వరుని బొమ్మ (వాయయంుడి. బంగరు తొడుగులచేత మిలమిలలాడు ధ్వడ_స్తంభ ము గంటలుగజ్జ్టెలున్న యెకపం బట మారో

708 వేయివడగలు హీంపం జేయంబజెనుం ఆంజ నేయస్వామి విగవాముతో ధ్యజిపటము వేణుగోపాలస్వామి యాలయములొ నారోహీ. చమ వన్నెలలు విదృంభించెను. వకాదశీ జ్యో త్చ్యాతరంగ ములు వెల్లి విరిసి సగ్యవస్తు, వులను బవి(తముగాం గనిపవింపంజేసెను కోటలోనుండి హరప్పగాకు కొన్న యేన్టులలో. 'ఇద్దదాని మిాంద నంబారికట్టించి? దానికిశ(తుఘ్ము( డను పేరు "పెట్టి తా నధిరోహాంచ్చి రెండవ యేన్గుమోంద బల్ల నమ ర్చించి దానిక 'రాధాకృష్పయ్య సర్వారాయలను గూర్చుండ నియ మించి ముసలియేనుంసు నూరే వింటనే రప్పిందుదు. బదిగుజ్జముల మింద రాదబంధువులు, పద్దకావాలును గదలిరాం/గా బెజవాడిపోవు రోడ్డు వెంటం బట్టణ బహీః (ఏ చేశమునకలబోయొను. ధర్మా రావును దక్కినయుద్య్యో గ స్థులును? పెద్ద రె తులు చెజునవ్రగట్టునం బోయిచా! పలు .వజవించి పానక వుంగావళ్ళతో' సిద్ధముగానుండిరి. ర్యాతి జాము(పొద్దు పోయినది. నెన్నెలలు నాల్టుదిష్కులయందు€ బోసికొని దిక్కటావా ములు శ్షీరకుంభములనలె భాసించను. నాల్లుదినలం గోసిన వరిచేలై యొండినదుబ్బులె నెజీయలుపడ్డ -నేలమై వెన్నెల తన కాంతి (ఏద్ద ర్భించుటకు నిలుచుటకు. బచ్చవి యాక్కు కదలించుట ఫొళక మొగలి జే (వజ్యలింపం జేయుట కొక సన్నని ెల్లనిపూవు, తళతళలాడిం చుటపం బచ్చినిత్క్యా లేకుండ బోయెను, పనిలేని సోఎ, రిపోతులనిక్టీలేము కాని వృధా "సంచారము. వేసినట్లు వెన్నెల లూరకే యటు నిటు లిరిగను, వంబది కాగడాలతో హరప్పనాయండు. నేనుంగులు? గుజ్జ ములు కదలి నడను, తిరిగిరాదగిన స్థలము చేరిరి. అచ్చటం గొంతే సేన విశ్రమించిరి. హరప్ప, 'రాధాకృన్ణ య్య: సర్వారాయలు గజా వరోవాణము చేస్తి యొకచోట నాసీనులైరి. . . 'వరప్పవ ఈ వెన్నెల లెట్లున్నవి! రాధా ఏ ఎట్లున్న వేమిటి! వారప్ప : వన్గుదంతములవలె నున్నవి= సర్వాః వ్‌న్షు దంతములు కోసీ మెజటులపెట్టి -ంగాని యింత 'కెల్లంగానుండవు. రాధా నన్సు చని, పోయినతరువాతం గాదా దంతములనుతీస్లి సానయుట్టుట! హరప్ప చన్లు మహాడంతువు, అంతజంతువ్రు చనివోయినను వీషావకరము గానే యుండును. ఒక మహాకవి జక మహారాజు ఒక. మజోవృవము? విక మహాదంతువు చనిపోన్చట మంచి శపషనము కాదు, లోళమున

, ఇరువదిత్‌మ్మిదవ అధార్థయము 79% "కీదో దుద్ష యున్నలాని యట్టిది జరుగదు సామాన్యముగా లోకో_క్రియున్నది. సెద్దవారువోయిన యేట నన్నియుం గష్టములే "యని, సర్వాః వూర్వము నా చిన్నతనములో మన కోటలో. బెద్ద 'యేనుం గుంజెడిది. అది పట్టవు శేనులు, దాని పే -లీదో యుండ వలయును. మజుచిపోతిని, రాధా: దాని "వీరు లత్మణప్వామిం వార; అవునవును. రంగన్న యొకసారి నా కీ సంగతి ఇెప్పిను రాధా; ఆ యేనయనీ (పౌంతిములయం జే పాలిపెట్టిరి దూరముగా నొక యేనులు లిరుగుచున్నట్ల య్యెను. వారప్ప "నెనుదిరిగి చూపెను, తమ యీను(గులు రెండును వెనుకభఖాగమున నిలిచియే యున్నవి. హరప్ప కల్లోలప డెను, రాధాళ్ళష్ణ్టయ్య 'యేల యట్లు కదలివో్క్కోచున్నాొర నిను, వారప్ప వారిద్దటికి నేరుయు కని వించలేదని కెలిసిగొసి *యేమియు లేకు ఆన్‌ను, లక్ష్మణస్వామి దదూరమున. దిరుపదుండెకుం స్వామి సుందరముగాం దొండమను గభలిందువు మందమి-గాం బాదివిరా ఫ్టవము-చేయుచు దోశ యాడిం నాదుచుల జెవ్టలు కదలించువుం గొ .-ళదూుము పరు వెత్తుదుం గొంతదూరము నడచుదు మతిగొంత సేపు నిలుచుండుదు నదయాడు చుంజెరుం 'రాధాకృ్ళష్ణయ్య “మనము కదలిలోవు వేళమయైనదిఅనెను మువ్దరరు నేనుుయుల నెక్కిరి. సరదార్లు గుజ్జము లధిరోహించిరి. బయలుబేజు బోవుచుండిరి. ముందర రెండేర(గులు? వానీ వెనుక మువనలి యేనులప్కు ఆవికుక చైచుజంటలుగా గుజళ్లములు, మావటీం(డు గజముల నదలించిరి అవి నడవలేదు, అవి బెదరి యటువిటు పరు 7౫ త్త నారంభించెను హరస్పమాబెను లత శ్ర”స్వామి యడ్డముగా వచ్చెను ఆయన శేమియుం దోంచలేదు. ఆసంగతి రాధాకృప్టయర్థి (వభృనలతో ౬ జెప్పవలయునాా వలదా+ లత్మణస్వామి తొలలగి. పోయెను, శ్యతుఘ్నుని నాధోరణుండు మజల డారిలొ: కిం దెచ్చెను శతుఘ్నుండు పది యడుగులు వేసెను, వారస్ప చూవెరు. లత్మణ సాని తొండ మెత్తుకొని మసోధయంకరు[డ్లై శతుఘ్నుని మింపికి దూశంబోవుదుండెను. శ్యతుఘ్నుండు 'బెవరినోయి. మజల వెనుకకుం. డిరిగి పలాయన మారంభించెను, తక్కిన యేనుయలు, గుజ్ణములు6 గూడ 'బెదరి చెల్లాచెదరయ్యెను మావటీండు బలవంతము మింద

800 వేయిపడగలు “నుం నం కెకంబెచ్చి వటజల దారిపట్లించనుం వార ఫ్పదృ్టిసారించీ మూావపెను, రెండు మెజువుతోడి మహామేఘమువోలె, రిండు లెల్లని ఫూలు విచ్చిన సంపెంగ పొదవోలె దూరమున లత్ముణస్వామి: తిలయు€ దొండము నాడిందచుకొనుచు నెమ్మదిగా వచ్చుచుండెను వమజిల నేనుణగులు బెవరిపోయెను, నాయం డేఎ(గుల నాపించి యొక "సేవకునిం బిలిచి “యోరీ! ధర్మా రావుగారిని "నేరు పిలుచుచుంటి సని శీసికొనిర మ్మని ఇప్పెను. జమాందారువెంటనున్న వారందజును ద్యిగ్భాంతు లై ర, ఎవ్వంకి దీని హేతువు తెలియ లేదు. అరగంటలో ధర్మారావు వచ్చెను హరప్పనాయనితోంాటు ధర్మారావు శత్రు ఘ్నుసి నధిరోహిఎ-దెను. మజల -నేనుంగులు) గుజ్జమ.లు వరుసల తీర్మి ని్యంబడియుండెను. హరప్ప ధర్మారావుతో “నిడగో; చూచితిరా!' య నెను, ఎట్టయెదురుగా - లక్ష్మణస్వామి వమ్బమన్నది ధర్మారావు డాని యవిస్పష్టమెన యూకారము€ జూచి నంగతి “(గహించెసు వెంటనే యేనుంుల నన్నింటినినాంపి. పరిచారకు నొకనిని గోటలోని!! బంపఏిం చి యేను(గుల కంఖాణము "ెవ్ముని చెప్పెను, కొంత జలము కూడ 'దెవ్బించెను. శ్యతుఘ్నునిం. దక్కిన గుంఫునుండి . విడివజిచి లత్మణస్వామిని బూర్వము పాతియుంచిన స్థలమువద్దకుః దీసిోని ప్లోయిను, అచ్చట నిర్వుును నేనుంగునుండిదిగి యాస్థలమున భ్యుభము చేస్తి నీళ్ళుచల్లి, యేనుంసమేంత యచ్చట_హరప్ప చేత నుంవించేను. “శతు ఘ్నుని పేరునూర్చి లమ్మణ స్వామి యని పిలుతు. మని వారష్న పథము చేసెను. ఇరువురురు మజల నూర్నేలత్మణస్వామిని నధిరో హించి వచ్చి యంద ఉితోం గలిసికొనిరి, అందిటును నెమ్మదిగ! గడిలిపోవుచుండిరి. లత్మణస్వామి దూరముగా వారిిపక్కంనే వచ్చు చున్నట్లు తోలు. గుండెటి వం తెన్నవజకును వచ్చుచునే యుండేను. వం తెనడాంటి ఏరు (గామములోం బడిరి... లత ఆస్వామి 'వెనుదిరి! పోయెను. దూరముగ్గాంబోయి. వారప్పః ధర్మారావు లేమిచేసిగొ యొవరికిని జెలియదు. "రాధాకృష్ణ యయ, సర్వా వాయ ండును దవ యం౦ందు€ బూర్వము రంగారావుగారి కటి నమ్యుకి ముంజెడిదో యీ నమ్మకము నేడు ధర్థారావునందు నారప్ప కున్నదని కొంచెము మౌ . శృర్యవడిరి, అప్వుజే యందజును గోటడాంశవచ్చిరి. అచటధర్థారాళ

101] ఇరువదితొమ్మిదవ అధాయము 801 దిగి ముందజః జెటువ్రు గట్టునకం బోయెను, రాజబంధుశ్చులు *వెజువు గట్టుంకం జేరిరి. *గంధతాంబూలములు పానళవువించెలు నిచ్చి

• “యయా |! మో స్వామి వారికి మా సత్యభామా బేవిగారి నిచ్చివివా వాము చేసెదము మిరంగీకరించవలయు" సనిరి, (వభువ్రువైవున భోగప్పశాత్తి గారు వచ్చి “అయ్యా! వట్టిపిల్ల మా కక్కజలేదు, మా స్వావిం గారి కేవి? భార్యలు లేకనా! రుక్మిణి; జాంబవతి? మిత వింద, కాళింది మొదలగు భార్య లున్నారు పదునాజువేల గోవిక లున్నారు, మాస్వామి పిల్ల లకు మొగము వాయబేదః, మో శేవైంనం దగినకట్న మిచ్చి-చోం జేసిొందుము!” అనిరి. ధర్మారావు వైవున రాఘవరావు *మాపిల్ల, కలముతక్క-వవిల్ల కాదుం రుక్మిణి యున్న దనంగ్శా దన్నిదంగడుల నెదిరించి వచ్చినది. కులముగల రాచ కూంతురు మూ సత్యభామ ఇంతమంది భార్యులున్న మి స్వామికిం బిల్లలమిోంద బిల్ల సవ రిచ్చెదరు! మేము మంచివాం(డడము గనుక నిమ్చుచున్నాి మ నెను భోగప్ప *యీా మా(తమున కేనా మమ్మింత .'చూంము విలివించితిరి! మూ కీ శపని మక్క_డ నే యయినది, దారిలో నేశుల లడ్డము తిరిగినవి, వమిటో యనుకొన్నాము, సేలే? పదండయ్యా! పదండు! కట్నములేని మూవిల్ల యొవరికింగావలయు” ననెను. రాఖభువరావు “అట్ల నెద వేమయ్యాా! మేను సాలంకృత కనా్థదానము చేసెదము గుజ్లములుు వరులపలు, లొట్టిపిట్టలు, వాళ లులు కవులు? గాయకులు బోలెడంతసిబ్బంది యిచ్చెదము, ఊర శే (తెంచుకొని పోదు మందు-లేమి! మికు జూబులు (వాసి పిలిపించు కొన్నంతసేపు వట్టలేజేకి యనెనుః భోగప్పవ విరారు వెన్పివవన్నియు నెవరి పిల్లను జీసికొన్నను మాకు వచ్చును. విశేమమేదో 'జెప్పినంగాని మేము చేసికొనముూ రాఘవ ఏ వెశేవము మావిల్లయీ! భోగప్ప ఏ మే మాండవిల్లల “"ముఇ్య- మొగ మెజుంగనివారముకాము. మాటిమాటికి *మా పిల్ల మూ వీల్లి యనెదరు. ఆమె యేమి బంగారు బొమ్మాయా! వరజాల కుప్పమూ! రతనాల రానియా! మాకవట్టిపిల్ల యే మైనచో నసక్కంజయే లేదు, (పభువులు! లెండు? పోదము, వదో సాటిరాచవారు సడవళ్ళలో లోపము చేయుదురా యని మొదటనే ఖరాఖండిగా మాట్లాడుకొన

809 వేయివడగలు

నందుకు ఫలితము దక్కినది, అన6 (టభొవులు నల్వుపను లేచి 'రాఘవరా వడ్డముపోయి “అయ్యా! కోపించకు;:డు, మి స్వామి వారు కోపించి పోయి సింహమును జంపిన జాంబవంతుని వద్దకుండి మూకషం దెచ్చియిచ్చిన శమంతకమణి యున్నది- అది రోజునకునూజు వుట్లు బంగారు గురియును, డాసిమోంద మో స్వామివా రిదివజిశే కన్ను వేసిరి. చానిని మా పిబ్లతోం గలిపి యిచ్చెది మనెను, భోగప్పయు వారప్పగారి వద్దపంబోయి,*(పభువులు!' మన మం[లేను పాటీనది. అయినను వెంటనే యొప్వుగొనరాదు. కొంచెము బెట్టుచేనీ యొప్పుకొందు నని రాఘవరావువద్దకవచ్చి “యయ్యా!, శమంశో మణి మా స్వామివారు "తెచ్చియిచ్చినబేే ఆయనకు దాని మిధ గోర్కి.లేమం కనుక నిచ్చిరి. సరే! మిరంత (పాధేయపదుచున్నామ! గనుక నొష్వుషొనెదము, అంతకన్న స్పృహణీయమైన వస్తువు మిన మజొకం డేదైన నొసంగినచ్లో స్వామినారి యంగీకారము. వచ్చురు శమంతక మణికింాడ నొషప్వుొన్నాములెండియ నెను, రాఘవరాశ ధర్మా రావ్రతో “చూచితివా పెంద్లిపొడుకువారి బిపవులు! శమంళ! మణిమింద నసలుచూవు, దానితో. చాటు మఠింశేద్వై నను గాంజేద వలెనని, ఈ సంబధము మనకు లేకపోయిన నేమి + ఇందులో నగమ 'పెట్టినచో మటీ యే గొప్ప రాచళొడువైన వచ్చు” ననెను ధర్మా రావు అట్లుకాదు, ఇంతదూరము వచ్చిన 'తరువాత సంబంధము చెజువ్రకోలహూడదు, వచ్చిన సంబంధము తిరిగిపోయెననంగాంబిల్లక “వంకర యున్నది? యా వంకర యున్న దందురు, తరువాత మం సంబంధము వచ్చుటయు గష్టమే” అని భోగప్ప దగ్గజిషః బోయి “అయ్యా! శమంతకమణికన్న గొప్ప వెలగల వస్తువున్నది చాన! 'గూడ నిచ్చెదము అనెను... " " “భోగ; దాని పేశేమిటి! ధర్మావ మా శటిగియున్న దే వె "లేని వస్తువు .

“అని వెవిలో నేదయో ఇెస్పెను భోగప్పు పోయి. హరప “నాయని ఇవిలో బిగ్దజగా “అయ్యో! చిన్నప్పటినుండి స్వామినో! మూచిచూచి మరిసిపోవుచున్న జేఎదాసినిగూడ నిచ్చెదరంట! 90 “చున మొవుళొనవచ్చును, అయినను బోయి ప్వామినారిల్‌6గూ

ఇరువదితోొమ్మిదవ అభాయము 808 మనవిచేసి వత్తుూనని మూలయములోనికింబోయి. స్వామివారి మెకుటం జెప్పెను, అర్చకషం “డవశర్థము చేసిఫొనవలసిన చే యనెనుం స్వామి లజ్జచేత శిరము వాల్చు౯క్న్నట్టు కనిపించరు. భోగప్ప తిరిగివచ్చి *న్వామి యంగీకరించ" ననెను. * పెండ్లి వారికి. గోటలొ విడిది యేర్చ రచితి మని రాఘవరావు జెప్పెను. తరువాత నందజును విడిదివారు విడిదికిం 'బెంట్లివారు పెండ్లి యింటికిని విచ్చేసిరి.

అప్పటికి "రా(శి రండు జాములు దాంటినది* వెన్నెలలు (ప్ల దుని రశ్షించిన నృసింహమ్నూర్సి యుగత శాండింపం "జేయుటకు సో(త్రములు చేసిన (ఫన్లోదు లిచ్చిన వోరతి కపష్పూరవు నీరాజనము వలె బవి(తముల్వు కాంతిమంతము లయ్యెను. వకాదశ్లి యని సర్వ "దీవతలును 'జేవాలయా[గభాగమున వాయువీధులలో వచ్చి. నిలి చిరి. సభలో వాసక సజ్జికానాట్యము గణగణ లాడెను,. జీవదాసి హోరగుంఫనము నభినయించుచుండెను కొద్దిగాల. జముకుపోసి దీఫము 'వెలిగించుచుండెను. చెలికత్తె లెతిగి పోదు నేమో యని లజ్ఞాముగ్ధా సెనమై మ గ్ధానాయికవలె సజ్టకరణమంతయు వారికిందెలియ రా పండ € 'జేయుదుండెరు. నటు డనెను '“సకియా! నీ వింత ముద్దరాల వేని! స్వామి వచ్చునని సీ మనస్సులో నెచటనో కదలిక గలిగినది. అది మాకు దెలియకుండ దాంచుచున్నావు,. (వియుండు వచ్చినతరువాత గాని దీపములో చము రెక్కువ పోయవాి యనెను. ముగ్ధాభినయను గంట సేవు పగ్షైను, . తరువాత నామె మధార్థినయ మారంభింపను. కటకాముఖ సొస్త్వముతోం బూనవ్లులు (గుద్చుట నారంభించి *ఓసి ఇలియా! నీను చాల కలివికలదానవు, ఎదుటివారి భావములు తెలియ క 0షనే కలిసినట్రు మాట్లాజెదవు, నేనీ పూవులు చూచికివా ఎంత చమత్కా-కముగా. (గుద్చుచున్నానో! అవ్రనుగాని నీవు (శ్రీకృష్ణ స్వామి నెజులపదువా! ఆయన యీరాండు వత్తురనియెంగడా! "అ నను. “శ్రాని నటు:డు. “అవునమ్మా! "జేవకార్య్థమునిఃా(ద నున్న స్వామి యిషస్తూడు వచ్చునని మన మేమి చెప్పగలము! నీ వేమో సర్వము సజ్జీకరిందుకొని కూర ఎన్నాను చ్మితిపటమ:లను జూచు మిషతో మాటిమాటకి ద్వార బంధమునంక 6 జూచెదవు నా కీనగ బాస న్నదా యా సగ వాగున్నదా యని ఫొళరొత్త నగలు ధరించు

804 బీయివడగలు చున్నావు, ఆయన (వన్లోదుని రక్షించుటకు 'వెళ్ళినారం ఇంతవజప రాలేదు అనెను, తకువారం (బౌభావాసకసజ్జి కాభినయము(పారంళ్ళ మయ్యెను. ఆమె సర్వాలంకారములను ధరించరు, కటకాముఖమఃో + నద్దమునెదుట నిలుచుండిన, తన సౌందర్యమును -తాను జూచుళొ నెను, నటుండు. “నీ వింత సొగసు చేసిళొనుచున్నావుః స్వామి వచ్చునో, రాండో” యనెను ఆమె శిఖరహ_స్తముతో *నేమి యని యడిగాము నటుడు “జీవకార్యము మో౭ంద6 బోయిన యాయన యప్వుడే వచ్చు నని నే నెట్టనగలను! నీవయినను గొంత తొందర ళగ్గించుకొని యాయనకోస మెదురుచూచిన నాగుగానుండునుగాని ఇంత తొందర సడినచో నేవి లాభము! అది సశేకాసి నీ శాయన 'నేండు వత్తు నని ఇచెస్పిపోయెనా” యనెను, గిరిక “జప్పెనమా- శ్ర నిన్న సాయం కాలమే జిప్పెనుి అనెను, రత్నగిరి “నిన్న జాబుకూడ (వాసెను గదండీి యనెను, నటుండు *ఒక వేళ స్వామి రాక పోయినచో! అ నెక "జీవదాసి సందంశ వాస్తముతో “ఖలీ! "నేయ స్వామియే రాంేనినా (పాణములు బలియి చ్చెది న నెను, నటుండు *అట్లన కము: అట్లనకుము, నీ వట్టిదానవయిన-వో స్వామి యేలరాండు? నేనుపోయి చూచివత్తును, ఈలోవుగా నీవు తమలపాకులు వక్కలు అ _త్తరలతో డీ దీపము, నర్వము సిద్ధము'చేసియుంచుము, వలరాండు? అడుగో ఆ వచ్చుచున్నది యొవరు? ఆ నడక తీజ్రు ఆ తల విసరుటు అఆయనవలెనే యున్న డే! అపై యృుత్తరీయనృకొంగు జీతాడుట ఆయనకుగాక మరి మొవ్వ కన్నది" అనెను నాదనామ[కియ-చావు

పాహి పాహి జగన్మోహనకృష్ణ; పరమానంద (శ్రీశృష్ణ

-జీవకీవనుబేవనందన్క కృష్ణ దివ్యుసుందర (శీషృష్ల

నందయశోదానంద) క్టప్ష, ఇందువందన, (శ్రీళళ్ల* “మ గిరిక లేచి నిలుచుంది నమస్కారము చేయుచు “నడుగో స్వామి వచ్చినాండుం అనెను, |

= నాదనామ(కియ = ఆది శంభ శచీ గదీ పద్మీ శార్‌జ్లీ కిరీట కుండలీ (శ్రీవత్సకాస్తు భీ దివ్య వీతాంబరో విరాజతే .

ఇరువ” తొమ్మిదవ అభధాస్టయను 805 శీదారగాళ వచ్చినస్వామికి£ బూవ్రలు లెన్ని వూజనేయవే ఇలీ! మచచ్చెళంటి! యాపమడువు లందిచ్చి సరనమాడ రమ్మనవే 1వ॥ అని నృత్యముచే సెనుం అంతలో6౬ దెర తొలగింపంబడలాా (శ్రీ నృశింహ+వ తారాలంకారము కనిపించెను. రెండువైశ్రల రెందు దూళములు పైభాగమున వెడల్పుగా! (౧౦దిళాగమున దగ్గజగా నమర్చంబడెనుం తన్న్మధ్యమున సింజోసనముమిోంద -సార్థమివిిగ వాము పెద్ద సింహవుందలకాయతో నమర్చ-బడియుంజెను. " ఆయన తొడలమింద నర్చకుని తమ్శవియలరుండంఇెట్టిరిం ఆతని వృాదయము స్వామి గోళ్ళతోం జీల్చుచున్నబ్లుండెను.. (వక్క నొక కుజ్జవానిని (బున్లోదునిగా నిలుదుండంబెట్టిరి అతండు సీరాదనముఫవూని నిలు చుండెను, సావేరి (తివుట నరుణయావలోకయ మాం (శ్రీ కృసింవా ళూరానురసంవళర శోభవా(ది రో నృఫించా క1కరుణ। పరిపూర్మ దయారస పాథోది బృంహాణ ం (వచ్లో దచం(దదోదయ శ్రీ నృసింహ నిరసితతామ 6 నిర్వికేమమానన గుకుతరవిర (శ్రీహాఢ సుసణాలయ 1కరుణ| అంతలో 'దెల్సవాజువచ్చెను, "బేవదాసి స్వావివద్దనుండి వామ నావతార వాన్రముు పరశురామావతార వాన్తమును బూని, , ఛలయసి విక మశణే బలి మద్భుతవామన - వదనఖ నీరజ జని పావన , శీళవ! ధృత వామనరూప! జయ జగదీళ వారే! |. తతియకుధిరమయే జగ దపగత పాపం న్నృపయసి సనయసి శమిత భవతాపం ం శేశవ! ధృత భృనసుపతిరూప! జయజగదిశ వాళ! అని నృళ్యేము వేసెను. తెల్లవాజెను.. శాపలు కూయు చుండెను, ధర్మా రావు కుడి చేత(గపిత్తవా_నస్తమున్కు + నెడమచేత శిఖర నాన్తమును (“౧ందుమోదులుగా శ్హ్స్‌ "రామావతార హన్తమును (బదర్శించెను, (ధావ్మాణు లందలును. స్నానములపః బోయిరిం

604 వేయివడగలు - వరుంగంబారీ నెక్కి (వభువు కోటలోనికిం బోయెను... (క్రీ లందజును గృహమునకుం బోయి పనులు మూచుకొనుచుండిరి. 'జేవడాసి గృహా భిము ఖమై నడచను, అమెన్మేతములయందు నిద లేమిచే బడలికయు) . శరీరమునందు నలిగిపోవ్రటయుః గనిపించాను. అమె పాదములు నడచి నంత సేవను నృత్యము చేయుచున్నటులే యుండెను, ఆమె “వెంటనే మేళభమంతయు నజచుదుంజెను, ఆ నడక-ా మోహన -యుంప

మగువ తన శీళికామందిరము నెడలెన్‌ .

వగకాండ మా కంచివరద! లెల్ల వాత ననుచు మగువ!

విడజూజు గొజ్జంగి విరిదండజడతోను

కడచిక్కపడి. పెనగు కంటనరితోను

తొడరి పదయుగమునను దడయిజెడు నడతోను మగువ!

అన్నట్లుం డెను. అమె స్నానముచేసి? “మణుల. .'జపమునక్షు(

గూర్చుండెరు, ఆమెభోజనముచేసి మయైదుదినము లయినదిః, నిదురించి* మైదుదినము లయినది* తన్ని చార్చదశిపారణ చేయుచున్నదిః అమె మాటాడ లేదు, (బాహ్మణు లందజును జపాదికములు నిర్వర్తించు 'కొనిరి. అందజును ద్య్వాదశిపారణ చేసిరి. (ధర్మా రావు నంత స్పృణలో నుండి (దావ్మణోచ్చిష్టమును డీసికొనివచ్చి దేవదాసి కఇచ్చను, ఆమె భోజనముచేసి బేవాలయమునకు వచ్చెను ఆలయమునందు. వేసిన "పెద్ద పందిళ్ళలో భజనలు జరుగుచుండెను, సర్వమును వైకంరము. వలె నుండెను. పర్వత నారదులు సామగానము సెయుచున్నట్లు పామ 'వేడులయిన ఫొందటు సామవేదము చెప్పూదుండి రి. యజుత్మాఖీయులు యజుర్వేల్వమును బకించుచు నివశ(క తువ్రలాచరిందు పద్ధతులన్నియు నుపస్థ్థపందుదుండిరి. (గ్రతుసమయముల నే కర్మ యొట్లాచరించ వలయునో, తద్య్య్య 9రేకా చరణమునకుం (రూయశ్చిత్తను శెట్టివో? " "విద్వాంసుల కవిదార్పంసులక్షు ఫల "శారతేమర్థము 'ఇెట్టివో-యుఫనివ 'చర్థములు విస్తరించువుండిరి. బయట గారడీ వాండు) దొమ్మరినాం “(డాడుచుండిరి. జనులందరును జూదుచుండిరి. పగలు “రండుజూమ లగు "వజకు సర్వజనులును ేవాలయములో "జీవాలయమునుంచే యుండిరి:

ఇరువదిత్‌మ్మిదవ అధార్థయము 807 'ఫొన్ని భజనమేళములు నాణేశ్వకప్యామివారి యాలయములో జరుగు చుంజెను గణావారి యొ్తిడికేం దాళ లేకపోయి పెటువు గట్టున నిలు చుండెను, చంద్రయ్య యన్నము ఇచ్చను. గణాచారి తినుచుం డజెనుం కోటలో నొక్క_ప్రురునై ననులేమ! ఒంటరిగా రంగారావుగారు పండుకొని బయటజరుగుదున్న వైభవమునకుందనిపన ఎబంధములేనట్లు ళా నొంటరితనము వెళ్ళయుమ్నుచుం డెను, రామేశ్వర శాస్త్రి ద్వాదశి పారణ (గావ్మాణ సంతెర్చణలో6 జేసెను. అత డింటిశం బోయి 'మైమురోజు లైనది, ఇంటిలో సందడివలన నెవరు వచ్చిరో,ో యెవన రాలేవో యజపజ లేకుండెను. అరుంధతీ ధర్మారావులు కునూరుసి సృృత్యమువద్దం జూతుకు, మజులం గనిపించండుం కిరీటికో; నూర్య పతికో, పశుపతికో యెచ్చటనో కనిపించును. వారు మాకుం గన బడెశని ఇప్తూదురు. ఈ మాటలేకాని యత డింటికి వచ్చినది లేముం అఆనాండు మధ్యాహ్నము సర్వ వనులును భదవయందు నుర్చెవముల యందు నిమగ్నులై యుంషంగా రామేశ్వర శాస్త్ర శీ గాలి8రి7నో = కోటలోనికి. బోయెను, పోయి రంగారావుగా'రి శెదురుగాం. గూర్చుం 'డెను. అయన కొనిని. జూచెనుం “ఎచటనుండి ఎవచ్చుదున్నావు 1 జీవాలయము నుండయేనా?? య నినుం శాత్రి ఏ ేండు రామావతారము, మిరు వచ్చెదరా*! రంగా ; నాయనా ! నేను కూర్చుండ లేనుగదా 1 కజ్లఏ మిరు "చీవదా$ నెటుయదురా? కాదు? కాదు, అమె పీకు గిరిక, ఆమె వెజుుగుదురా! ఆమెకు గిరిక్క, చేవదాసి యనరాదంట! నే నెక రోజున న ట్లనంగా. మా యమ్మ నన్ను, గోపపడినది. “బొడ్డు కోసి "పేరు పెట్టావా” యన్నది. మటి యీ మనవలయునో తెలియలేదుం మూ రామె నెజు/సదురా! రంగా; కల్యాణములు వాసుగా జరుగు + చున్నవా? నాశ్రి పకాలున నన్వెనుం రంగా; నవ్వెద "వెందు లకు నాత్ర: నూర్యుండు 'వండిగా .నున్నాండా 1 రాజుగారి కేవల లున్నవా? రాజుగారు గనుకనే యేీనులసలు. వచ్చినవి రంగా ఏ న్కు పిచ్చివాండవై పోవుచున్నావు శాత వి ఇప్తూడు మజీను. సరేకాన్కి ర్యాతికి రామావతారము. రాములవారు రావణా సురునిం జంసినాడంటకదా? నాప రాములవారికథ సరిగాం జెప్పిన

808 వేయిపడగలు

నా "రెవ్వకును "లేరు ఎవరినడిగినను *“చదువుకొమ్ము తెలియ నందురు, చదువు కొనుట యెంకులకు తెలియుటకు! "వెస్పిన వో. 'జెలియదా! చివరప నాప మా వహస్సఃలీ ఇెప్పినాండు.. రంగా: _ హాస్సనలీ యెవరు. శాస్తి; తురక వెధవ '“కూద్‌'తాహుం సోతావుల అని నేర్పినాండే వాండు, రంగా : వానికి రామ కథ తెలియనా! శాత్రి:. తెలియునా యేమిటి! వాండు కబీరు నేను రామడాసును, కొళాయి. చెజువ్రలద సజల (బొద్దుసనాటక మాడినాముగా! రామ చాను నాటళము, రాములవారు పెద్ద భక్తుడు, రంగా రాముల వారు భ్తుండేమిటి! శాద్ర్రువి చేవుండు మాతము భక్తండు క గూడదా! రాములవారికి శివ్సనియందు.జూల భక్తి, రంగా: నీష -జాలల దెలియునే! శాస్త్రి; హోన్యగాండు న్నాండే! ఆయనయు కు యన్నాలడుః నాప వచ్చిన చదువంతయు వాస్సవలీ చెప్పినాండు? రంగా; హస్సనలీ ఇన్ని యేండ్లు? శాత్రివి పన్నెండు, పదమూండేం దుందును, తురకనాండు మొద్దులులాగందురు. వాడు వట్టి బల హీనుండుం - “నేను నాని వెన్టలెక్కవేయుదును,.. వాని బోడీ బుర్జ్‌ విరాంద మొట్టికాయలు మొమెదను, నేనంతవెప్పిన వాండంళ రంగా; నీ కబురులు నా క్రీరాండు బాగుగా లేవు శాస్త్రి: రాతి నాకొక కల వచ్చినదిః రాతి నేను ని(ద పోలేదుగా! అది మొన్న రాతి రంగా? కల యేమని? శాత: -జీరు పాలకుండన(ట! నా పాలన్నియు. గూర్మావతారమునకుం బోసిన పాలనమ (దములో నాలికి పోయినవంట! నెను పడిపోయి. పడిపోయి. సముదములో బడిపోయినాను. నన్ను వోస్యగాండు నిద "లేవినాండుం, రంగాః అందు కనియే నీవు తీయగాలేవు. శా్తి; నే నందుకనియే మఠీ తియ్యగా నున్నాను. ॥

-... అని మేడ దిగిపోయెను... అతంజెకాయకి గణావారివద్దమం బోయెను. గణాచారి యన్నము తినుట వ్తూ_ర్తియెనదిం కట్ట మింద 'బెద్ద కానుగు చెప్టున్నది. ఆమె దాని [కిందం గూరు ఎండెనుం శాస్త్రి పోయి "ేవులో దిగి స్నానము చేసి చొక్కాతోంయలయ; నొడలు

' నగముతుడుచుకొని చొక్కా వేతనై నబ్లువిండియెండ వేసి తడిగోఓతో గణాచారివద్దషం బోయి కూర్చుండెను. శాత్రః నీఫ్ట గుడి వదలి

102] ఇరవదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 809 "పెట్టివచ్చినా వేమి! అమె మాటాడలేదు. శాన్తిః చంద్రయ్య సీ శేమగును? అమె మాటాడలేదు. చొక్కా. గాలికి గొట్టువొని పోయెను, అళండు పోయి దానిని దెచ్చి మజల నెండవేసి “నీవు "జీవదాసి నృత్యము జూచుటకు రావేమి? ఆమె నృత్య మెంత బాగుగా నున్నదనుకొన్నావు! ఈరాండు రామావతారము, రాముల వారి భార్య నీతాజేవి సీతాజేవిని రావణానురుం జెత్తుకపోయి నాండు*, అప్పుడు నే నుండవలసివది అనెను, _

. గణాచారివ వమిచేసియుండెడివాడవు! శాత్ర్రి;ి నాతడి నొక్కా వాని మొగమునవేస్కి వెనుక బిగించి పట్టుోొని; నెత్తి మోద 'మొక్సైడివాండను, హస్పనలీ బు(రకాయవ లేం గండెలు కన్తై డిది! గణా: వానివద్దం బెద్ద క_త్తియున్నది. దానితో నిందుని? చేవ తలనందజను వాండు చావంగొన్షైను, ఆ కత్తి నీమూందవిసరెడినాండు. కదా! శాత్త్రి; చొక్కా. మొగముమింద వేసిన, వానికి. గన్నులుకనం బడునా యేమిటి? గణా; వాంయసలు చొక్కా వేయనిచ్చునా వమిటి! శాస్త్రి; మహామవో హాసనలీ'కే వేయుదును, వెధవరావగా సురుండు లెక్కా! గణాః నీక విచ్చి యెక్కినదావమి! ఆత్ర? అఆయనయు నిశ్లు యన్నాండు.. గణాః ఆయన యెవరు? నాది ఏ కోటలో. బండుకొనియుండును,. (పకపక నవ్వీ) ఆయనంట జమిాం చారుగారి తం్యడియంట. నే నేవరి తండడిని?! గణాః నీ వచ్చటి శీల పోయితివి! శాస్త్రి; కోట మాబేకడా! గణాః ధీ! ఊరుకో! ఇంక నక్క_డకుం. బోకుము, కొ్తిః వెళ్ళంగూడదా! ఆయన మంచి వాండే! ఇంతలో నలువురుపిల్లలు వచ్చిరి, వారును? శాస్త్రి యుం గలసి యతడ్హముగాం బరువెత్తం జొచ్చిరి. కాలుతీసినవోటం గాలు ెట్టుచు “గంతులు వేయుదుల బరుగ్నత్తిరి. (పొద్దు వాటారినది శాత్ర్రిపోయి "జీవాలయములో(గార్చుం డెను, అర్బ్చకు లలంకారము చేయుట(పారం ఛించిరి. అలంకారము'చేయునవ్రుడు వారెవరిని రానీయరు. కోవెల తలు వులు వేసెవరు ఎంతమందినైన రానీయకుండ వచ్చునగాని, శాత్ర్రిని రానీయపండుటకు వీలు లేదుః సముద్రము నీలిరంగు గుడ్డలతో నలలల లుగానిర్మించి? తత్తీరమున రామచ౦ం(దుడు ధను స్ఫెక్టు పెట్టుచున్నట్లు చేసిరి

810 వేయివడగలు

నాత్ర: "రాములవారు సమ్ముదముమింద చాణమువేసెనా! అర్బకషండు:; నీ వెట్లు వచ్చితివి! 2-వ అర్చవ; ఒడల:తము( దడిసి యున్న 'బేమి! 1వ అర : వెజున్చు వెనుళనుండి దిగి యీ!ది వచ్చి నాండుకాంబోలు! 2-వ అర్చవ ఆ గోడ యొళ్లైక్కినాన! దానిప్వై నుండి జెజువులో నెట్లు దూ.కిరావు! నీవు (బవకెడి పిల్లవాయపవు కావు. రామే ఏ; అచ్చట గోడయెత్తు తక్కువ3దా ! నెబ్మిదిగానే దిగినాను, కాని కాలుజూటి చజున్సలోం. బడితిని. 1వ అర్చ; సీకీతచేతినగునా? శాత్రీః హసనలీ నేర్పినాండు, బి-వ అర్న;ః పార్టిమి గుడిలో తురళవాని పేరెందుకు? ఇస్త్రి; తురళవాండా! కబీవ తురక వాండు కాడా! మస్తాను తురళవాందు,కాదా! తురళకవాండలోనే "'రామభక్తు లెక్కువమంది యున్నారు. 2-వ అర్చు: ఈ పజ్జవాండేమి పిడుగయార! =

ముఖమంటిప మంతయు రామాయణకథలోని య నేకఘట్టము లలంకారముగా6 బేయంబఇినుః అహల్యా శాపవిమోచనము, జానకీ "పెండ్లి పాదుకాపట్టాభిపేశకము మాయలెడి, జటాయువధు సము(ద- బంధనము: 'రోమపట్టాభి-పేకము, నడుము (శ్రురామచం(దపట్టాఖిపే. కాలంకారము చేయంబడియుంజెను, ఆలయములో నాన్నేయ దిశే యందు౬ బెద్దగదిలో సీ యలంకారములకుం గావలసిన సామానులు: వాహనములు .నుంచయిడెను, ఇవి యన్నియు హరప్పవాయండు? హరిహరనాయందు, - కృష్ణమనాయని కాలములో 'జేయించినవి+ ఫదునాలుగేంగ్హనుండి వానివాడుక లేక కొన్ని చిమ్మెటలు కొట్టియః గొన్ని బూజుపట్టియుం జెడి పోయెను. అర్చకులు వానినన్లై యదుపలు "పట్టి యలంకారములు సవరించుచుండిరి "

"1ఒవ అర్చ: సాహాబులు మన 'ేవతలను బూజించరుకదా! శాత? వల వూజించరు?. 1_వ అర్చువ వారికి వి([గహములన్నృచో గోపము, శాత్రి? ఇన్ని యలంకారములు లేకున్నచో నా క్రీ కథ లన్నియు టెలి సెడివికావు, నాకే కాదు మాతోడి విల్లలందకను జెలిసెడివికొవు, ఈ యూరిలో సెకండు ఫొరము, థద్దఫొరముచది వెడి పిల్లలందటికన్న నా'కెక్కువ తెలియును. వారు దేవాలయ వైవునకేరాప, వాడ్మింటను కోస్టలు? వారును వారన్న నా

ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 811 యొష్కవ చదువు వచ్చును. 2వ అర్భ్చ నీక వారికన్న 'నేమిటి మాకన్న నెష్కువవచ్చురు? నాత్ర: మికన్న నా శెక్కువరాదు. మో రెప్పుడు దేవ్చనియొద్ద నుందురు. ఆయన మి కన్నియులెప్పును+ నాకం జెప్పిపోవ్చ నేమో యని మారు నన్ను రాసీయరు, మివళలె నే నెప్పుడునునా స్వామివద్ద ఉంటినాా ఆయనను వేధించి యన్నియు 'దెలిసిషొననా!

(ఫొను (గంకిన వెంటనే నృళ్యమారంభింపంబడెరు. వెన్నెలలు చల్లనయి, (పసన్నమ లబయి చనుచెంచైనుం పంచభూతములు శాంతము లయ్యెను. "దేవదాసి ముఇమున భగవంతుంణామెయెదలో నివసించి స్థాయికి వచ్చినస్లు (పశాంతశేఖ యొక్కండు తోం్వాను, ఆమె తనూ లత లావణ్యము చేతి నిగనిగలాడెనుం నృ త్యారంభమందు (శ్రీరామ చంగదుని మెక పై నుండి జానకీ జేవి చూచినట్లు (పథమదర్శశ రతి భేవను నభినయింపెరుం “నఖ! యింత యుచ్భద్ధానమున నుండియు యొడల్లాల్ల జ్వేశము కలుగుచున్నది ఈ స్థలమింత ని ర్యాయుప్టుగా నున్న చేమి*”' యనెరు, నటుండు “వియనఖి! నీ యొడలం 'జమ్మటయే కాదా, నీ కంఠమునందు స్వరభంగము కనుపిం మచున్నది. శరీరమున వేపథుక్టకూడం దోంచుమున్నది* మనము కేండమిండికి వచ్చిన 'వేళ మంచిదికాదు, (శీందణంబోదమా” యనెను. ' గిరిక “సీ వేదయోం మనస్సులో. బెట్టుకొని యనుచున్నావు అనెను నటుండు “నేనే మంటిని? నీ మనస్సులో "నేదో యున్నబ్లున్నది* నీ మనోభావమునాకం

"'జలియలేదు.. వెప్తై మనెను. గ౧౦క “(కిందక. బవోదములేం పది యనిను నటుండు “ిందపలోవుట యెందుప* ఇంజే యుంది మనెను, *కాదు పోది మనలా నటుండు *దా-ఎదచేమి? ఎచెప్పూము, (క్రింద రామచం(దు6 డున్నాడనియా, పోదమనుచుంటివి?

• టై నింతగాలి యుండగా నీకు జెమటపోయుట యేమి! నీ కంఠమున గాన్తకస్టము తోచుట నీమి! ఇప్పూుడయిన జెలిసినదా?ి యనెను గిరిక ఉన్సీవ దుర్వాళ్యములు పలుకకుముం తండి నన్ను శివధనుర్భంగము చేసినవారికే యివ్చృద ననుచున్నాండు. నా మనస్సు శివధనుర్భంగకారి కాని-వానిమిందికిం బోదు” అ నను, ఇంతలోధనస్సు విటిగిన మవోభ్యని వచ్చెను. గిరిక *ఆ ధ్వని యేమిటో

812 వేయివడగ లః యనెను, నటుండు *అతండే కాబోలు! 'రామచం[దుండు ధనుర్భంగ మును జేసెను, నీవు లన్నీ శ్రీచేవివై యుందువు అనెను. గిరిక కవిర్ధ వాస్తముతో *నేను లక్ష్మీ జేవినొ యనెను. నటుండు “అవునమ్మా! కాకపోయినచో నీ మనస్సు సరిగా 'రామ-చచం(దునిమింద'నే. ఏల లగ్నమగునుి యనెను. గిరిక శిఖరవాస్తమతో “ఇల! అది ధను స్పేనాహో యనెను. ఇంతలో వివావాసంభారములు వచ్చాను, వివావా సమయమున గిరిక లజ్ఞాపిహిత సర్వాంగమొ మనోవా రాళ్ళతి వెల్లడిం చెను, వివాహమైన ల్లు నృత్య తాళగానములు శుభ ఛ్వన్‌ని (గుమ్మ రింపజునుం సీతారామచం(ద సంయోగవేళ ేవదడాసి తిన్మయాకృలిం చాల్చెను ఆమె నఖశిఖ పర్యంతము సుమనోహరాళ్ళతి యయ్యెను, వెన్నెల మెఏపివేసిన విగవహమన్నట్లు అవనతళిరో భేదమ:( పళటించుచు సిద్ధుల బరణియయ్యెను. ఆమె కనుల కొసలయందు వెన్నెలలు మెలి వడి సర్వ(పకృతి తెనలోని విభేదము మానినట్లు "వెన్నెలలకం దామర పూవులకు. జెలిమియయ్యెను. గిరిక మొగమున నేదో యమృళశేఖ 'తాండవించి చూపక హృదయమునందు€ జెప్పరాని యొకానొళ ఛ_క్రిధావ ముదయింజను. ' సభయంతయు నిగ్విచియెన. శ్రీరసాగ రమువలెంి దన శ్రధ్య స్థతరంగా(గడోలాసం స్థితపద్మా జీవివలెగిరకయ( (టకాశించిరిం "రాతిరి రెండుజూము లయ్యెను. అనాటినృళ్యే ము విచి "మై; యిం(ద్రియా శ్రీత్వమై యతీతమనోవికారమై శాంతమై మహో సమైక్యభావ 'మొకండుస్సురింపం జేసెను. వికారరహితమయినమనన్సు పరమాత్మయందు. లీనమైనట్లు; పరమోచ్చమైన (పళృతితత్వము నిశ్చలమై, నిశ్ళ్రేయ హేతు వై నట్లు అఆనాంటి నసృృల్యేము సర్వజనులప నాధ్యార్మికదృష్టీయే కల్పించెకు. మద్దెల (మౌయించిసట్లులేదు. 'తాళములు' వాయించినట్లులేదు. ' ఏీణానినాదము కదలినట్లు లేదూ (శ్రవణేందియము 'న్యేతే్యదియముతో లీనమై చూచిన రూపమునకు _ విన్న శబ్దమునకు భిన్నత్వము లేకృ యవి రెండును మనస్సుద్వారొ యాత్మకు దగిలిన వన్న విభేదజ్ఞానములేక సనాతనుని యనంళే శ్రీరసా గర మధ్య వీచీశేషకల్పని(ద్రిత నారాయణడింఛమ్నూ_ర్తిసమానో బ్యాన్‌ నిశ్శ్వానములవలె సభయంతయు నొక్క జ్వాసమిద నాడెను గీర గొడలు తెలియలేదు. _భోగప్ప తన్నుం.దా నెటుంగడు. రల్నేగిరి

ఇరువదిమ్మితొదవ అధ్యాయము 818 (వేళ్ళ వీణమింద వానియంతటనవియే తిరుగుచుండెను, ఒక్‌ మలయ మారుత తరంగము వచ్చినవుడు వుష్వ్పోద్యానము నందలి చివుళ్ళు వూవు ల్యపయత్నముగాం గనివించరాకుండ6 గలదన్నట్లుండి నెమ్మ దిగా . జలించుచున్నట్లు, నిదాసమయమున _సెోర్థి[దియములు (వశాంతములై యాత్మయెకంటే భాసించునపుడు. శ రరగ తవాయున్చు నిర్వికార సంచారము చెయుచున్నట్లు,[కతు వలో మమున నింధనపజ్యల దగ్నియందు నిభృతమై తేజస్సు లీనమైయున్నట్లు సభయం దంతయు. చడాళము రాగము నృృత్యముకెజ్ఞనితభావము' నా సర్వ భేద ములునంత రించి (శ్రీరామచం(దమూర్తి వికృృతరహీతమైన యా జీవలోశముల నేకాకృతి భాసించినట్లు కనిపించెను, వెలుగు చున్న కాగడాలు నిశ్చ లమ్నులె యాడ్థ్వ జారిలా మాలికలచే నచంచలమనః (పవృత్తుులెన 'యోగులవలె భాసించెను, శబ్దమంతయు నాకాశమునలీన మై _ సృష్టి యువపసంహరించుకొనుచున్నట్లు కనివించిను. సర్వ 'న్మేశములును గిరికా _ఎమాలర్తి యందు బద్ధమై) సర్వజీవలోకము చేతను, బరి సేవ్యమానమైన వైపంఠదేశ్రని వైభవమువలే గిరకయుం జుట్టునున్న సభయు భాసిం చెను, అర్బపలప్ర కాగడాలుపట్టిన చాకలులక్కు ధ్వజ_స్తంభాాగమున (చేలాడు. పటములకంగాడ చైశ్చల్యము భాసించెను పరము చాంచల్యము వేత, నిత్యవికారము చేతి విసిగిపోయి (హత్తి. యొక్కంనారి విశాంతి శై కొనినట్టు? పృథివ్య _వేజోవాయా $ౌశములు వాళాత్తుగాల. దమ శక్తులను గుంచించుొని ని _.సస్టమ్ములై నట్లు సర్వము నెచ్చటిదచ్చట నిలిచిపోయెను, గరిక సృృత్య మే. చేయుచున్నది. ఆాళ మౌాడుచునేయున్నది. బోవభావములు క్‌ లుగుదునేయున్నవి* వీని యన్నింటినిమించి యీ మహారససిద్ధి యెట్లు కలిళానో? కావ్యముల యందు€ దదితర 'నంఘటనములయందు.( తదితర నాయికౌనాయక . అందు€ బొందినది రసభాంతికాని యధార్థ మైన రసస్వరూ పముకాదసి యా మొక్క-నిమ. సమునబుజువయ్యెను, నభయంతయు గిరికొమయమై పోయెను, (పచివానివృాదయములోను దాను గిరికయే యనివించినది. తాను జూన కీ చేవియే యనసిపించినపిం (పతిన్సరుషుడు, (బఃిశ్రీయు (శ్రీరామచంటదుని వివావామాడినన్లు "యనుఖొనిరి, * ఓపాగ్యయా తన్మియతంమున కంత మెన్తుడు? నేటితో సామి. యాగిపోకవా =

రికీ వేయివడగలు యేమి! ఈ మహానృకర్థమున కవపానము లేదా యేమి! అల్బ మైన శరీరము అసమర్థములైన యిం్రియములు? శక్తిచాలని మనస్సు; వికారసహితెమైన సృవ్వీ యీ మవోనందమును బట్టళొన .'లేకవోయినవి, ఈ మవ+నందతరంగముపెరిగిపెరిగి యాకాశముదాశ పెరిగి యా మైనుండి గిరిక యొక్కసారి విరుదుకొనిపడెను. భోగ ప్పకష వెంటనే (పౌలములు "ఇ₹లిసెనుం “అయ్యో! గిరిక గిరికి యనెను, నభయందజకు నొక్కపారిగా మవ లా_గభాగమునుండి (క్రిందికిం బడిన ప్రయ్యెను, అల్బ (వగ్ళచులపు రనతన 'శ్రైయళ్వ్యమౌా(తము చేత నాత్మస్పర్శ కలిగిన వాంకి "వెంట నేతన్మపా భొవెిమునుండి మనస్సువద్దకు, నింద్రియ ములవద్దప రావీల యెర్ధను. ఉన్నత పకృతులకంశవీలు కాలేదు, భోగప్న శౌ్త్రీ మనస్సు 'ాళరాగములయందునిత్య వర్య్యగముగనుళ రాగతాళ చ్యుత కలిగినంత నే సామాన్య(వకృతి నందుకొ నను, త్రి నసభకంతకు నొకానొక వు రాజన్మ కంస్థార లేశము వేం గలిగిన యా మహోరసొను_ భూతి తిత్సంస్కార ఫలానుభూకివేళ గడ చిపోయినంతనే వెంటనే యిం(దియద్భృష్టి గోచరించెను... నిత్య యోగియైన ధర్మా రావునప రసాత్మినుండి యిందియమునకు; నింద్రియములనుండి రసాల్మకను 'యాతాయాళ(కియ బహు సులభమగుటచేత నా మజా వుపమనకు వ్యళ్య న్గ మేమియుం గలుగ లేదు గిరికా బేవిమూర్భాగతయై యిదియే (యవవానదళశ యా యన్నట్లుండెను అందరును హవృానయములయం చావేళమును బొందిరి. ఆమెచుట్టును నూయంగిరి.. రత్నగిరి "మొగమున టైవర్హ్య మువయించెను, సభయంతయు నాకలితమయ్యునుః "లేచి కలగుండుపడుచున్న నభాడనులనుగూర్చుండనియమించి? ధర్మారావు గిరిక వద్దం బోయి యామెను స్పృశించెను అమె కొంచము కదలెను, ధర్మా రావు “త్రల్లీ!” యనెను ఆమె కనులెత్తి చూచెను. “ఇంక మూన్నాళ్ళు నృళ్యమున్న” దనన. అమె లేచి నిలుచుండెను, ఆయన రెండు వృగశీర్షవా సములుచేసి భుబశిరస్సుల సమి్విపమున నెదురెదురుగా. బళ్లైను. (శ్రీ కృష్లావళారహా న్తృము గోచరించినంతనే గిరిక లేచి నిలుచుండి. |

ఇరువడితొమ్మిదవ అధార్థయను 815 ముఖారి --- అది కృష్ణం కలయ నఖ సుందరం; చాలకృష్ణ్యం గతవిమయతృష్షంజగ(త్పభ విష్ణుం, సురారిగణజిన్లుం నదా బాల (గృన్షం! నృళ్యంత మిహముహు రత్యంత మపరి మిత భృ శ్యానుకూల మఖిలసళ్యెం నదా బాల 1ళృన్ణం॥ అని నృత్యముచే సెను* _న్తంభించిపోయినకాళముు వ్యృిదం గము వీణు వేణువు; సర్వమును బులకితమ లై మోట్లాయితము వొంజెకుం శబ్దపపంచము మిజులనుజ్జీ వ మైవట్లుగణ గణలా డెను, ధరా రావు దఠ్సీిణవాస్తమునెత్తినంతినే కుంభహా=తి పట్టబడెను. వెంటన స్వామి యూ శేగింప్రనకు బయలు దేజెకు. స్వామవచ్చి వాకిట నిలిచి యుంజెనుం నాగేశ్వర స్వామివారు వచ్చుట యూలన్య మయ్యెను. ఇకవు రును స్థితలయములవలె బయలు'ేజిరి. రంగనాయకులు కొడుకు కృష్ణమ్మ నన్నాయి చెజిగిపోయుచుం డెను త్యాగ రాజ్యవభువుచేసిన నృష్టియంతయు మజుల ఫవుశన్సృృవ్కీ యగుచుండెరు. అతండు సగ్వము “నడువు పద్ధక్కి రాగళల్చ్బవ వేయు నుపజ్ఞ్యః (గగామము, తనము? గమిక మును సర్వముకు మహోన్నతదళయిం దుండెను స్వామి కోట ముందజక6 బోయెను. కృష్ణమ్మ కావడి చిందులు పాడెరు. వారప్ప నాయని హృదయ మన్లల్లన6 -జేలపోయెను. స్వామి యటనుండి పట్ట ణము వెంటంబోయెను, వారప్ప దిగంబడెను, అ. యమునుండి కోట వజకును (శోళ్ళబజనసమూపహముతో వచ్చిన వాకప్ప కోటముందాంగి పోయి, లోనికినడి చిపోయిను. ఇద్దజు కాగడా వాందు చెటియమొక వై వున నడచిరి. చూచినజనమునకు హరప్ప హారిశ్చం(దుండో, వురూర వసు(డో, నలుండో యన్నట్లుండెను. వృద్ధ పరిచారకులకు హరిహర నాయఃడో; వాకప్పవాయ/డో, కృన మనాయఃడో యన్నట్టుండెనుం వారప్ప తనగదిలోనికి. బోయి. తలగుడ్డయు; నంగీయును దీసి తన " కయనముమిఃద బండుకొ నెను, ఒకపరిచారకుండు వచ్చిపాదకంవా "వానము చేయుచుండెను, వనాయండు వానిని.బంవించి, నీటిలోల చాలోేటివలె మనసులో. (దవ్వుకొనెను *“ఓసళో! ఇది యేమి నృత్యము! ఇది యేమి స్వామి! ఇతంేమి ధర్మా రావు! నేను కల్యా అములన్న వట్టి యుల్సవము లనుకొంటిని. ఓహో! ఇవియుత్సవములు

816 వేయిపడగలు కావు; -ఇఏి వవో సృష్టి వ్యా ఖా్థనముః రసస్వరూప నిర్ణయము, "వేదార్థ బోధనము* ఇది నాజన్మ సఫలమగుటకు వచ్చినట్లున్నదిః ధర్మా రావుగారికి భ రతశానస్త్రలుంతే యెట్లువచ్చెనో! ఆయన (కుతిస్మృః _ ఫురాణేతివోసకావ్యార్థినిధివలె నున్నాండు, ఇట్టిమహా పండితుని మా తండి పరిత్యజించి, కృతక మతస్థునొకనిని జేర ంద్‌సి మతము, సంఘము; రాజ్యము; _దెవము పట్టణము స్వరము నధోగతికిం దెచ్బెను ఈ యధోగతిలో నేనుండియేమి? యుండకయేమి? నే నీ కాలమునకు దగినవాండనుగాను, నే నేవి గావలసియున్నది! వివాహమాడుదునా! నాకం గూంతునిత్తునని వచ్చిన జమిందారు లేండుం నా కీరవదియేండ్లు దాంటినవి, పెండ్లియాకు రాలేదా? నాకు వివాహమెందులప! సీతాచేవి (శ్రీరామచం(దునియం దంత మజవో[పేమ కలది యెట్లయ్యెనో! రామ చం(దులెట్లును శివధనుర్భుంగము చేయును, - ఎవంయ శివధనుస్సు విజుచునో యట్టివాని జూచయే నీతాటేవి (పేమించుట ఏమిటి! బహ్మ వారిద్లరును బరస్పరము పేమించునట్ట్లు భవిషద్విషయము (ని గాద ఏ (6 నః సఫా లన్నియు వారికతుకునట్లు' నిర్మించినాండు కాంబోలు! ఈ జగత్తు వాల చి(తముగా నున్నదిః వది చూచినను గార్భకారణ పరంపరగా నున్నది. - నేయ. నేనిట్లుంటి ననగా మాతల్ల చనిపోవుటు గర ణము మా తంగడి నిరాదరణ చేయుట కారణము, నా తండి నన్ను చిన్ననాంటినుండి (పేమగాంజూచ్చి తక్కిన జమిందారులు తమ పిల్లి వాం(డనువలెనే 'పెంచినవ్లో నేనును వారివలెనే యయ్యొడివాండను. అప్పుడు నేరుగూడ ధర్మా రావుగారిని దిరస్క-రి౨చి యుందును* నేను శేమన్టీ మతానుయూయినై యుందును, నా తన్లికిం గర్మలులేవు స్వామికి గళ్యాణములు ' "లేవు చేవదాసి నిత్య (బవ్మాచారిణియైః యోగ్యమైన వినియోగము లేని శన. (బతుకల నేమి చేసెడీదో! "బీవదాస్‌ యెట్లును. జనిపోవ్సను నా పట్టణ మంతయు! బూర్వమే . శిధిలమైనది అనవసరముగా గణాచారి వ్టుకొని (వేలొడుచున్నది- = పసిరిక పనిమైనన్లు! . నేనును (బ్రతుకవలసిన వాండను గొను ధర్మారావుగారి కేమి? వికల్ప రహితుషన యాయన యెట్టి సంద ర్భముల్ననైన నశ్లు యుండును*, నీటి బొట్లు "తామ రొకున కంటనట్టు లాయన 'వేనికి నంటుటలేదుః భార్య యంత వ్యాధ్యగ నొ

108] ఇరువదికొమ్మిదవ అధ్యాయము 817 'ర్నాల్తై యుండగా నాయస "దేవదాసి మోత మూర్షమునం దెక్కువ యాస్కక్షిగా నున్నాండు, ఆ యరుంధతీబేవి మొగమున6 గొట్టవచ్చు చున్న పాతివళ్య రేఖతప్ప మజియొకండు నాకు. గన్నించుటలేదుం ఆమె జీరాడు చిరవలన మనిసివలె. గన్నిందుచున్నది. ఆమెయే మగునో! ఆజా! నిర్లిఫు ౪డైనవానికి నవనిధులు దగ్గర నున్నను లేని యశ్లు, *'యయా వూతం మవ్యో నిథిరపి పవి(తస్య మహవాః$ అని యరుంధ్రతివలన వసిష్ట మవా రిమయెంఎను చాను బవి్మతుండ "ననుకొన్నాం డయ ఈ యరుంధ్ధత్రీ "జేవి వలన నీ వసివ్యం డట్లనుకొనునట్లు "లేదుః నాప మోతము వచ్చునా! "జీవదాసికి. గనుక నంతటి తన్మయత్వ మచ్చినది, నేనుగూడ నీ సంవిధానముబే తరించిన నంత "బాగుగా నుండును! నాకు తల్లి లేదు, తంథడియుండియు లేన శ్లు, ఎట్టి రాజ్య కేులుటకు నేను వాంభించుదుంటినో యట్టి రాజ్యమే లేదు. దాసి కనుగుణమైన పరిస్థితులు లేవు ేవదాసితో. చాటు, పవి్యతు రాలైన యకంధలితోయాటు నేరుకూడ సనించి. పోయిననే “శ్రాగుగా నుండునుొ. ఆ మజులిప్తలో నాయన పం చేంద్రియజ్ఞానము సుమ _ప్యవపస్థలోనంతరిం చెను బయటందెల్లవారచుండెను, తూర్పున నుదయింపంబోవు నూర్యునికాంతి యెగంద మైనను. కొండచజియ నెళ్ళంలేని సప్తాళ్వముల కాలి గిట్టలు నునువైన కొండ చజియలప్రై జాజుదుండలగా వడిగల యనూరుని కళాఘూతమునకు6 దాళలేక యెగు రుచు నురుసులు (గక్క[గా నా నురువుకాంతి తూర్పునం దలికిన కై యువ 8కాంతిపజ్వరిల్లెను. వేణుగో పాలస్వామియూరేంగి యేగితన (గొ త్త 'రాద్య మంతయుం జూచుగొని తెల్లవారదముండలా "బేవళము వద్దకం జేరెను. సర్వజనులున్ను స్నానములు చేసిరి. తమతమ కార్యములందు నిమగ్ను లైరి. (త్రయోదశి వచ్చెను మజల వివిధోత్సవములు జరిగాను. ఆటలు పాటలు మేళములు భజనలు; వగటివేషములు? గారడీలు, సంగ్‌తసభలు-పవ లెల్ల నుతృవములతోడ నేసరిపోయెను. మనువు లెల్ల "వరి కనుగుణమైనచోట వారుండిరి. భజన వచ్చినవారు భజనలతో, సన్నాయి వచ్చినవారుసన్నాయితో, నీరీతి నెవరికేది వచ్చిన వారు దానియందు నిమగ్న లైరి, భజనలు నాగేశ్వరస్వామివారి యాలయ

818 వేయివడగలు . ములో జరిగాను, తక్కిన వన్నియు వేణుగో పాలస్యావిం యాలయ ఘు ముందటి పందిరిలో. అందజును సందడిలోన నే యుండిరి. ఇవ్వశ మాత్రమే తమకును లోకమునకును సంబంధములేనట్లుండిరి. ఒకర్తుళ "జీవదాసి. అమె బాలగోపాల మం(తమే జపించుచుండెను, రెండవ వాండు భోగప్పశాొత్తి. ఆయనగాయ(తియే చేయుచుండెను, గాయని మహోమం[తము ననుష్టానమే చేయవలయునుకాని యది (బహ్మా (స్రము. ఆచరించువారు.లేరు. అ మహామం[త్రముయొక్కం శక్తివి ను్తెజుుగువారు "లీకు (ఛావ్మాణులతో మంతిమును సనల్సింవైనుం . (పొద్దు (గంకెను,. సుదర్శన మహాచ(కముయొక్న "వేయి యంచులును పరి(భమించినట్లు వెన్నెలలు నాల్లుమూలల గిరగిరతిరిగి వచ్బృను. నందగమవోసి ధగధగలాడినట్లు అఆలయధ్వజ_సృంభము ధగ ధగ లాడెను (శ్రీశృష్ణ జేవుని గరుకధ్యజమువలె ధ్వజపటము నాయు విధూతమై తపతపళొట్టుకొ నెను, (శ్రీ శాశోశ్వం స్వామి శిరఃకోటీరమణి జూబిల్లి , తనవెలులణుచేత నాబ్దుదిక్కులుకబళించెనుం స్యుబహృణ్యేశ్వర సామి ఇదరిపోయిన వేయితలలును కూడివచ్చిన స్పై చంటదిక లు సరా జగన్మోహనత నాపాదించను! అ మహోత్సవము లో సుబవ్మాళ్యే శ్యరుండు తనక్షు "వేయితల లున్నన్లు భావించినుం నాశేశ్యరస్వామి "తాను కై.లాసగిరిశిఖరా్యాాగభాగమున నివసించుదున్న క్షు యనుకొ ననుః (శ్రీ వేణుగోపాల -బేవుండు తాను మజల దళావతారము లె త్రీనన్లు భావించెనుం జాము(వొద్దు పోయినంతనే. గిరిక రాధికా వేషమును కాల్చి, యిీర్ష్యా కషాయిత్తమొై ఖండితమొ; ఖ్రైరవి ___ ఆది. _ యాహి మాధవ, యాహీ శేశవు మూ వద శైతవవాదం

"తా మనుసర సరనసీరహలోచనయా తవ వారతి విషాదం యాహి!

రజనిజనిత గురుజాగర రాగకషూయ విలాస నిమేమం _

వవాతి నయన మనురాగమివస్ఫుటముదితరసాభిని వేశం యాహి!

అని ఖండితా నాయికానినయ మారంభించిను ఉరమున నున్న కుంకుమ మదుజ్జ్యలరోవమ. కపాయ వీమణ స్ఫురదరుణాంళువుంజ మని బొంశెదు కన్షవకంపు భాగ్యబం

ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 8190 ధభురసహజారుణత్వ మని నూల్కొ-ననాడెద వెట్లుదాంచె దీ పరిమళ వాన వాలహరి పర్వెడు మేన (వజాంగనా (యా

అని (శ్రీశృన్ణ చేవుని మాటాడెను. ఆఅమెయంతలో మజల ముగ్ధమయొచింతాపరాధీనచిత్తమై మాటాడకయూరకుండెను నటుండు “వమమ్మా! మాటాడవేమి? నీ దీర్ధని శ్వాసములచేత నీ హృదయము లోని సంతాప మనుమోయనమాన మగుచునేయున్నదిః ఈస్వామి చూడు! నిర్వయుండై సువ్యక్త్ర పర్ర్రీ సంయోగ చిహ్నిత శరీరుండై యెదురుగా వచ్చి నిలుచున్నాండు. నీ కడుగ వలయుననియే యున్నది కాని యడుగలేవు- నీవింతముద్దరాలవు గనుక నే స్వామి కింతయాగడ మైహపోయిని ద నెకు అమో(పాణమ్మితమా! యెొదురుగావచ్చి స్యామి సీవన్నట్లు నిలువనులేదు* నే నడుగు వలయునని తలంచనులేదు* నివు ఫొంచము చన్నీళ్ళు ెచ్చి పెట్టనచో మొగము కడుగుకొందును. నాకన్నులీ_ప్రాతర్వాయు తరంగా నీత పద్మ “జీణువుల చేతం-గలుషి. శములైనవి. ఒకరి నని యే మనవలయును!_ మన భాగ భేదమును నిందించుకొనవలయు ననెను, అని సర్బశీర్ణ వాస్తముతో నీ రని చూపించి ముఖమౌళనమును జేసికొనెను. నటుండు “అవునమ్మా! ముగ్ధ్నవై యొొంత (ద యోజనమో ధృష్టుండైన నాయకుని యందు మధ్యువయ్య నంతియే (వ యోజనమ౫ (వగల్భవై గట్టిగా నిందించిన గాని యీయన లొంగం నెను. గిరిక బహీరివ మలినితరం తప కృష్ణ మనో జఒపీ భపిష్యుతి నూనం కథ మథ వంచయసే జనమనుగతమనమశ ర ద్విరదూనం [యాహి ॥ (భమతి భవా సబలాశబళాయ వనేవు కిమని విచిితం (దథయతి పూతనక్రై తవ వధూవధ నిర్ణయ 'బాలచరి[తం 1యాహి॥ . "అని యభినయించెను.. నటుండు "తల్లీ నీవంత కోపపడకుము! _నీవింత కోవించితివని స్వామి జండు తన గుణము మానుకగొనునా! 'ఎవరిగుణము వారిది* స్వామి నాదరించుి మనెను, గిరిక “కాదమ్మా చలీ |! ఈయన యెల్ల ప్వూడు నింతిలే:. మనము మెత్త పడిసచో లాభము లేద నెను, నటుఃండు అట్లయినచో నీక యుపాయము ెప్పె దను, నీవు స్వామిని లోనికి రానిచ్చి యళని నవమానించి పంవుము* అప్పుడతనికి. వీన దోవము తెలియంగలి ద నెను, “మొదట నిన్ను

820 వబీయివడగలు స్వామివచ్చి బతిమాలునట్లు చేసెదను, అప్పుడు నీవు నీ యిష్టము వచ్చినట్లు వేయవచ్చు” ననెను అంత స్వామి వచ్చి యామెను బతి మూలుట కారంభింఇనుం ం (వియే! చారుశీలే! ముంచమయి మాన మనిదానం 1(వియే! సత్య మేవాసి యది సుదతి మయి కోపినీ "బేహి ఖరనఖర శరఫఘాతం ఘటయ భుజబంధనం; జనయ రదఖం౦ండనం యేన నా భవతి సుఖజూతం ₹(వీయే! నవది మదనానలో దవాతి మమ మానసం "జీహీ ముఖ కమల మధుపానం 1(వియే!

• అని స్వామి (పాక్థించెను. గిరిక కలుక తీజలేదు. ఆమె “ఓయీ స్వామా! నీ కిచ్చవచ్చిన వలి యెవరో యామెతోం బోయి నుఖంచవచ్చునుం మమ్మేల తలణాదవు? పొమ్ము”నను, స్వామి ఒకి మౌాలుట యెంతక్రను మానలేదు. = త్య మసీ మమ భూవణం త్వమసి మమ జీవనం. త్వ మసి మమ భవజలధి రత్నం (ప్రియే! భవతు భవశీపూ మయి సతత మనురోధినీ శ్యత మమ వ్యృాదయ మతియత్నం (ప్రియే! . చివరకుం గాంతసేపటికి జేవదాసి కలుక తీరెను గోపాల స్వామియు, 'రాధికయుం గలసిమెలసియుండిరి. నటుండు *వీమమ్మా గిరికా! నీక స్వామి సంయోగము కలిగినదని యొడలుపై6 దెలియుట "లేదు, ఇతనిని సీ వవమానించినంగాని యితని దోవమునకుః దగిన శాస్తి జరుగదు, నీవు స్వామి దొరకెంగడా యని తన్మయళ్వములో నుంటివేని నతండు మాటిమాటికి దిరస్మరించును, కనుక నీ వలేని' నవమానించవలయున'నెను. గిరిక “అట్లుకాబే చలీ! స్వామి లీ “రాక మన యింటికి వచ్చాను వచ్చిన స్వామిని చదరం నొట్టుష్‌న రాదు, ఆయనయు నేనును గలసియుండంగా. మిరు చూడ లేళపోవు

ఇడవదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 821 సావేరి _-- (తివుట కొంచగత్తైలా మి రో చలికురో! కొంబెగ త్తెలా! కొంబెగ్తైలా నా గుణము "జెలియక నన్నుడీ కించవాండు తాము శేరి ఆీరి నవ్వేరు కొంచె! అని నిరాకరించిను, కాని మజుల సా సమి గోతస్థ లనదోవ వమూాచరించగా గిరికకుం గోపమువచ్చి స్వామిని సిందించెరుం స్వామికి6 గోపమువచ్చి విడలిపోయను. తరువాతి నామె (ాంకి పొందెను) నంళతాపపడెను? సమ్మోహమం దెను ద్‌ర్ధ విసార్ధనము వద లెనుం నటుండు చూచి “వమమ్మా యిట్లయితివి? పతిని మొదట నేల నిరాక రించవలయును; మజుల నిప్పు డేల యిట్లు చిండించవలయును అనెను, గిరిక " తోడి _- (తివుట వీ మంటి నమ్మా నాసామినే నే మంటినమా కోమలాంగిరొ మ వ్వగోపాలసామి జ్‌ కవమం౦టి॥ వామాక్షి! నా సరివారు నవ్వే రని “వేవూటు మాటాడ వెజచి నే నుండల నామన సింతైన నాధుండు “తెలియక ఆ మందయానతో. నాడుకొన్నాం డక శవీమంటి॥ అని యఖినయించెను, నటుండు “వమమ్మా! నీ వేవియు ననలేదా! అనషండనే వెళ్ళిపోయెనా ! నీ వమో యూరశేనీ "శాపము నీలోననే యడంచుళొనుచుంటివి. నీ వెప్తూడును (బథను మున ముద్దరాలవు* మేము నిరోధిం చినగాని మధ్యవుకావు! చివర శిప్వుడో (పగల్భ వయ్యెదవు= అప్పటికీ కథ యడ్డముగా౬. దిరుగు చున్నది అనెను 'గిరిక యిట్లన్నది. “ఓ శేశమా! నీ “వేల యె నయితివి? ఓ చిగురుకేలా! నీ వేల స్వామిని నేను దిరస్కరించునవుడు కోఫమున కనుగుణముగ సభినయించికవి! ఓ నాలుకా! నీవాయనతో జీల జగడమాడి౭వి! అ దుూచ్వేళాపరిపాక మట్టిది. కనులార జూచు కొని చేతులారం గాలిలించుకొని నోరార ముద్దుపెట్టళొన్న కూ స్వామిని మి రిన్సుల వేసికిరో తెలియదు అని నటునివంఠల జూచి యభినయించెరుం

822 వేయివడగలు అలుక శతీరెనా నేండైన మో యలుక తీజెనా! _ వలుకులాడికొంటిరా మువ్వగో పాలుండు నీవు ముద్దులగుమ్మ 1అలుక।। వక్కాణ బొమ్మ మో యిద్దజి మనను ఛశల్లనాయెనా! . నిక్క మానతీయవే నేండు మీ నెంజిలి తీజనా! మక్కువతో నేల్తైన మికు మంచిదిన మాయెనా! అక్ష్యడిక్టడ విభుండు నీవుసురుసురనియుంటి రె వలియ! 1అలుక॥ నటుండు “జెలీ! నేనునీ (ప్రియసఖసిం నీవు నన్ను బరశ్ర్రీ “ననుళొనుచున్నావు నేను కాదుసుమూ!. నేను సీతోం జెప్తూదుంటిని గద్యా నీ స్వామి మంచివాండు కాదని! నీవు వాండే జగన్నాథుః డని యువ్చిఫోలి వనెను గిరిక “ఇల్లీ! స్వామి మింద చాడీలు నాతో జెప్పకము, నే నాయన ననరాని మాటలని యతని మనస్సు_ ఇవాల నలయించితిని సై ంధపి-ాఅది . నాకోపమే సన్నింత. చేసె నమ్మా 'రాశేందుముఖ! నావద్ది రమణులతనిపై చాడిపలుక(గ 1నాకోప॥ జీనే పోయి పిలువ వలెనో నెలత నంఫుదునో వూని వాని చెలులతో నే పొసగం బెలువుదునో వాని మనను ెలిసిన వనిత నీవే ెలిపేవో ఈ. నేరములు కొని యిషప్పు డింటికి రమ్మనవే' ॥నాకోప! | అని తన్నుం చాను నిందించుకొనియెను. గిరిక దుఃఖంచు చుండలగా నటుందు “ఇెలీ! నిన్ను వదలి యతంజెచ్చటనో, యేయంద క్తెయింటనో యున్నాండు. అతనివ్లై యిష్రూడు నీవు దిగులు పడి యేమి లాభము! అట్టి మగండుండి యేమి లాభము? ఊడి యేమి నష్ట మనెను, అన్నంతనే గిరిక యొక్కసారి మూర్చుభోయి "లేచి, దుఃఖముచేతం గదలిపోయిః *“ఎంతమాటన్నావు, ఎలతమాటన్నావు!

ఇరువదితోమ్మిదవ అధ్యాయము 828 ..... పావేరి-ట్రివుట శేమరో మా మువ్వగో పాలు జెంరదెన లెస్సయుండి తె చాలునే 'వేమాటు దూజేది తగవా బావిలో నీరు వెల్లువ పాయ్యేనటవే యొంతటి రిట్టవే! 1లేమ॥ నా వుణ్యము చక్క.నా నాంటిదినము లెల్ల నన్ను చేపట్ట లేదా? యీ పట్ల విడనాడె వెన్నల చీళటి యెవరివ్లైన లేదా? వానితో వాదా 1 లేమ॥ అని తల్ల డిల్లి పోయెను, ధర్మారా వనుకొనెను ఏ నటుండు గిరికను వమజియు నొజయుదున్నాండు. ఓహో! భోగప్ప! మా గిరిక యదృష్ట్యము కొలంది దొరికినావుం - భోగప్ప 'రా(తి రెండుజాములుడా కొనని గ్పుర్తించెను, స్వామి మజల నూరేంగంలోవుటకు బయలు'జేటు. వేళమైనది. భోగప్ప “వలీ! నీశ్రదుఃఖంచపముం స్వామినిందీసికొనివచ్చి యీ పొదరింటిలో దాంచినాను. నీశ్రపోయి స్వామినిలలిసికొను మ నెను తెరయడ్డము _తీయలాం బొదరింటిలో స్వామి గూర్చున్నట్ల లంకారము చేయయుడి యుండెను. వేణువు చేతబూని స్వామి యా పొదరింటిలో నక్కి యుండెను భోగప్పంా మంజుతర క్రుంజతల శేళిసద జే - ఇవా విలస రతిరభసవాసితవద నే (పవిశ రాభే మాధవ సమిప మివా [(వవిశ॥ నవభవదకోఠకదళశయనసా-ే . ఇవా విలస కచళలశతరళ హరే . (పవిళ | వితతజహువల్సి నవపల్ల వఘ'నే ఇవా విలస పీనకుచపంభజఘు నే , 1(పవిశ॥ కంభబోరతి యెత్తంబడెను,. భోగప్పశాత్రి నృత్యము చేసెనుం విహిత పద్మావతీసుఖసమా జే క “భణతి జయ బేవ కవిరాదరాజే గ(పవిశ। చం(దుండు గగనగిరి నితంబమ్నుపె. గాలు మోపెనుం (శ్రివేణు గోపాలస్వామి గిరి వోని గజవావానముపై (6 గాలు మోపెను, స్వామి యూేంగ (బోయెను సర్వజనులును వారి వెంట నూశేగయోయిరి

826 'వేయివడగలు అవంధతీ ధర్మా రావులు గలసి రామేశ్వర శాస్త్రిని 'వెద!ర అతండు కనిపించలేదు ఇర్వురునుగలసియింటిముఖ మెరి. జనులందరును ,స్వామివెంటం బోయిరి+.వారింటికి బోవు(తో వ నిర్జ్సనమెనది. వెన్నె. లలు చక్కూలాలాయుదుం జెనుం ధర్మారావు భార గ నానుకొని నడచు నుంజెను ఆమెతన బరువంతయు బతి బుజమువై మోపి నడచుచుం "డెను, అతండు తనవేయి యామె నడుమునంబెనవై చి యామె నెత్తు ఫొనియే నడచుచు౦ డెను, ఆ మెపాదములు మధ్య మథ్య నేలప మాము శగులుచుండెను, అకుంధతి వ్యాధి(గ_స్తయని యిర్వురి యంత రాత్మ లలో నున్నదిః ధర్మారావు “విల్లవాండు కనిపించ లేబేవి! వాండు వట్టి వలుగాకి వుట్టినాండు” అవను, అరుం; తండడికిం దగిన కొడు శే, ధర్మా; -జీరు పలుగాకిరా? అరుం; ఆ మాట నే ననలేదు, ధర్మాః "అ మాట మాము సీ వనలేదు- అరుం నడుమువద్ద నాకు బాధగా నున్నది మారు వదలి పెట్టుండు?; నెమ్మదిగా నడచివచ్చెదను ధర్మారా వట్లుకాదని యామెను "ఆ5ండు చేతులలో నెత్తుకొని నడచెరు,. 'తరువాతం బదియడుగులలో నిల్లు వచ్చెను. ఇంతలో "వెశుకకుం దిరిగి చూడంగాం జిన్న యరుంధతి వారివెనుకనె వచ్చు చుండెను. ఆమె పకాలున నవ్వెను, అరుంధతి సిగ్గుపడి “యెందుశే నవ్వెది వనెను+ చిన్న యరుంధతి “నిన్నాయన వీతులలో నెత్తు కొనుట చూచితి న నెను. అరుంధతి “నిన్ను నెత్తుగొనునులే). దిగులు పడకము, దగ్గజకు వచ్చినిద నెను. చిన్నపిల్ల మధుర లజ్ఞాభి నియము చేసెను నెన్నెల . లరుంధతి దువ్వుగొన్న విరోజములపెని దళతళలాడి, యచటనుండి జలపాతమువలె హొటి చిన్న యసంధరి తలమి౭దంబడి, నురుకులు (గక్కిఎనట్లయెర్టును* ధర్యారావావెన్నలల పొగను కనులతోం (దావెను "వారు మువ్వురు. నింటిలోనికి.బోయిరి* చిన్నయరుంధతిని వాకిటం బరుండమనిరి. అమె తనకు భయమని వారి నడుమ బరుండెను. అతండు లేచి వాకిటిలోనికిం బోయెను అరుంధతి యామెకు నీవు. , -బాగుగాలేదు” అనెను చిన్నయరుంధతి చిక్క మొగము వేసెను. అకంధలి యామెను నముదాయించేను అరుంధతి యిట్లన్నదివ “నీవ ెద్దదానవు కాదు, వీన్నదొనలు

1042 ఇరువదతొమ్మిదవ అధ్యాయము 8625 కాదం వవోళాన్ర్రకు వెన్చినట్లు-నేయియని (తాగుటకు ఏలు లేదు నూనె యని తలబ.వోసికొనుటకు లేదసిం . చిన్న అరుం; "నే నేమిచేసిలిని! అరుం; ఈడు నచ్చిన పిల్లవు. = చిన్న అరం: నీవు మన మిద్దరము నొకటి యంటివి కదా! ఒళటి కాదా ఇప్పుము అరుం: ఒక్కటియీ నమ్మా'ఒక్కటియ్యే నీవు పోయి మోయవ్మా యొద్దంబరండుము” అనెను స్తూర్యోదె యమయ్యెను. చతుర్షళి నచ్చెనుం సామి బలి వారణము తిరిగాను, నా నావాద్యమ వోనినాద ముచేశ భూనభోంతరాళ ములు భోరుఫొ నెను. పగలు రెండుజామ్ములె సర్వవనులు భోజ నము చేసిరి. కొందజువి(శమించిరి. కొందలుని(దించిరి. నుజికొందరు భ్లజన లారంభించిరి. పగటి యుత్సవము. లన్నియు నాశేశ్వరస్వామి యాలయము లోననే జరుగు చుండెను, గణాచారి భజనలు వినుచు "దేవాలయమునం డానీనయయ్యెను. (ఫౌద్దు వాటారెను సాయం

• రాలమున సంగీతసభలు జరిగను మజలః(బొద్దుకుంకెరు. మజల వవెన్నైాలలు వచ్చెను వెన్నైలలు తమాల వృ ప్మల్లవముల్న్మపైం దళతళ లాడ బాలగోపాల 'జేస్టని ళరీరమ- వై య(బసరించినట్లుండెను, మాళంద పృల్లవాంతరములం (వాశాడి స్వామి నే్యశాపాంగముల యందు€ (బసరించినట్టుండెను, వున్నాగపువ్పములయందు. గుత్తులుకొని జగ న్నాథువి గొల్ల చెవిజంప్రు చుట్టును ముసరినట్లుండెను, కురంటక పల్ల వము౭౦%ి ర_కృచ్భాయలలముకొని నందనూనుని నఖములంబలె సుమ నోహకములయ్యెను. జంబూకర మృదు కిసాలయములతోం గలసి మెలసి చేవదేని శిరఃకలిత మయూరీ పింఛవువిగ్గులు తేరెను. చిస్వ ప(తముల్నపె నటునిటుకదలి భాగీరథీజనక పాదాంభోజునివూజా ఫిలాపు వలె విళ్యమము లయ్యెను* శమిోవృమ. ఇాఖా్య(గముల నుయ్యెల లూంగి నూర్యాగ్ని న్యేలువి దృవ్ని వలెం "జీజోనిధానముఎయ్యెను కదళీ

• పరి పక్యఫలస్పృృష్టములై స్వామికి నైవేద్య వాంభఛామూల_ర్స్‌ భావము వలె గోచరించను, సంపంగిపండిన వూజేకలలో/దూజి యా శముత్తె మవ ర్చిన గాలగోపాలబేవుని నాసాప్రటములవలె భ_క్తజనమన అహ్లః దినులయ్యెను- మలయ మారుత పరి(సంసమాననారి శేళ పసుమములతోం గలసి బృందానాధుని యొడలంబూసిన గంద పుపేడులురాలు దున్నట్లు

826 బజేయివడగల్లు రనివించెనుం ఆరగ్వథ తరు ఫల్హ వములందు 6 (గొతత్త జిం లెక్కించి పీతాంబరచ్చాయలు వెలార్చెను. పగిలిన (పత్రికాయలు వెన్నె, లలోం చాంచదన్యముల వలె భాసింపెరు.. పగిలిన యు మ్మె త్తకొయలు నుదర్శనళ(శములవలెం బండిన శేదంగి ఆశీ నందకాసివల్కె నవిసె పూవులు కౌమోద పలవలె 'వెన్నిలలోందళత?లా డేను. జృృందావనము లోని "బేనాలయోద్య్యాన మంతయు భగవంతుని స్వరూప వైభవా యుధ శోభా పరివూర్మ మయ్యెను, ఆలయమునందలి సరస్సు లేతతరం గములపై వెన్నెల్య నోలలాడంచి శ్రీరసాగరానుకారి యయ్యెను పది దిక్కలును బుక్కిలించిన వె న్నెలలు ఛిక్రికవిఫుః డిభిరామమ్ములైన “శేళక్రళులు తిరిగినట్లు (పావృష ంభోధరములు నిరతరిత సౌదామనీ దీప్తి మల్గ్లోకమున+గురిసి నబ్లు శైళ్యము) జ్యోతిస్సు "రెండును యుగ _ పదుజ్జృంభితముగాం జేసెను. "జేవదాసి పరిమలిస వశ్ర్రమె నిరాభ రణ సుందరియై మూర్తికట్టిన విపాదమువలెం (బోమి9౪_ర్హృకాళ్ళతి రంగమున కవతరించి._. చోవాన---ఆది పరచేళశమునం జేసిన వనులిందు ఇప్ప రాకశే శ్‌

• తరుణులార! యిదెక్కడిజోలి 'తాళగద రెమివు ణ్యమ య్యేని॥పర॥ అని నంతాప న్యాఘలళ్యము నభివనయించెను, నటుడు “మిత్రమా! స్వామి నిన్నువదలి వధురాఫ్రరమున నున్నాండు* నీవ (పోషితభ_ర్హృక వై యిచట దుఃఖపడుదున్నావు, ఇది కలపహోాంతరితా వస్థ యో ఖండితావస్థయో! విిపలంభావస్థయే మైక్రో. నేను నీప సాయము వచేసియుందును. ఎక్కడి బృందావనము? ఎక్కడి మధురా వురము? నేను వెళ్ళునదెట్లు? తోడి'తెద్చున బెట్లు! నీ యవస్థలు నీవు పవవలసినబీ కాని” యని యూరకుంజెను. గిరిక ఘంటారాగము--రుంప ఈ మేను జీవ్రనకు నెంత (పియనూయెన్‌ . భామ మా మువ్వగోపాలు కొంగిటలేని [ఈ మేను! పడళంతి నే నొకచోట (పాశేకుం డొకచోట నెడబాసి మరునిచే నిడుములకు లోనై కశడ లేని నిరవోగ్ని (కాంగియున్నది చాల వుడవింలో వేజే జన్మము లేదె నుదతి కఈ మేరు!

ఇరువదితొమ్మి దవ అభా్యాయము 827

కంతుశేీల్లి మువ్వగోపాలు6 గలిసియున్నది తలంచి

వింతదోంచి నా మనస్సు 'వేవిధములాయున్‌

ఇంళతో విభుసేవమ మో వజకు విననైతి

ఎంత(వాంత (వాసియున్నదో యింతకుందాలియున్నది॥ ఈమేను॥

అని యెత్తుషొనుటలో నే మూర్చ నద్ద నందుకొ నెను, నటుడు గ్య. యిట్లు కావని 'యేమమ్మా! అప్పుడే చివరిడాశపోతివి స్వామి మైనను దన (యేను న్మేశ్రములచే నిన్ను జూచుచునే యున్నాండు నీ వింత దుఃఖవపడనక్కటజ లేదు, చూడు మనలు సామి యందు నీకంగల యఖభిలావ యొట్టిదో 'తెలియం జేయకయే * నేను చని వోయెదను, చినిపోయది ననినచో లాభములేదుః స్వామయందు సీపం గల యఖభిలావమ యొట్టివో చెప్పు” మనెను, గిరిక దుఃఖ భారము చేత సఖతో మాటాడలేదు, తామరాపలను; శై వాలమును దెచ్చి శయ్య ఎమనర్చెనుం మాటాడంబోయి గాద్గదికః వహించెను, కంటి వెంట నీరైనను లేదు. ఎద లోంతుచూవుతో నన్హు నిలిచియున్నదిః నటుడు స.తోమషీంచెను. సంతోషించి “నీ వింత ముద్ద రాల్నవై యున్నావు నీ యభిలామయు. విచి(తముగాం దెలియుచున్నది. సార్థమి సంతోమీంచినాలి డ నెను, అపుడు నాయిక యన్నది?

వానస్త'చేవ వవుపో వలయం తజేవ

హ_స్తశ్చసైన జభుంస్యచ రత్నకాంచీ

వాచాలభృంగసుభ శేసుతనౌా నమస్త

మద్యాధికం భవతి మే సఖి! కిం నిదానమ్‌ః ,

నటుఃడు “బెొనమ్మాా! నీవు చాలంజిక్కింవోతివి. స్వామి కంన వధార్థము వుధురానగరమునకు6ం బోయి యీ బృందావనము మాటయే మటజుచిపోయినాండు, లొలినాండు నీతో జేసిన వానఠే విస్టరించినాండు. “వృథివి నధివ్రలు నూకన (వియులుగారెక్‌ యనెను, "జీఎదాసి చింతా వివశత్వము పొంది “నభ! ఆ నందనందనుండు మిఆలం డిజిగివచ్చు నందువా! ఇన్నాళ్ళకు వత్తునని జూబైనను (వాయలేదుకదా! ఎంతదూరాన నుండునో! ఆయన నెమమ పోయి తోడి కెత్తురు! నే నేమి కావలయును!” అని “స్వామి యొట్టివాం డను కొనుచున్నావు!ి ॥

828 వేయిపడగలు యసనుకుల కాంభోజి --- ఆది ఎంత చక్కనివాండే! నాసామి వాంజెంత చక్కనివాలో! ఇంతి మువ్వళోపాలుండు సంతతము నామదికి. సంతోవము వేసెనే 1ఎంళ॥ పొదలు శెందామర పెంపొదవు ఫపదములవాండే ఫొదమసింగవు నడుము కొమ రవరు వాండే మదకరి కరముల మజువు చేతులవాండే సుదతి మువ్వగోపాలు6 'డెంత సొగసు కలవాండే ॥ఎంత। అని స్మ ్రోక్ళోలిన యము వేసెను నటుండు “అవు నవ్చును, నే నెజుగనా నీ భర్తను ! నల్లని ఇంద్రనీలము వంటి జేహచ్భాయ వాండుః చిజుత (ప్రాయమునాండే చెలువొందు విదియ చం దురుం గేరు నొసలవే మెజయువాండే "చెజుకు విల్తుని కన్న దొరవలె నున్నాంే 'మెటుంగు బామనవాయ మే నమరువాండే

• ఎంత చక్కనివాండే! నీ సామి వాంజెంత చక్కనినవాగో. 1ఎంత। అని పాడెను గిరిక: యాయన వట్టి సౌంద ర్యవంతుండే కాదు ఆయన గుణములు లో కాద్భుతము అలెనవికదా! ఆ (పభువు పసి నాండే పూతనా్యాపాణములు హరింబెను తృణావర్తుని. జంపెను శకటాసురుని బరిమార్చెను, కాళీయాహిని మర్దించిను నటుకీడు “అవు నవును, ఆయన కాళీయాహిని మర్షించినాంయని యవుడు "బేశమంతయాు.. జెప్పూగొన్నారు. ఎట్లు మర్షించె నేవి? అనను -జేవవాసి “నీ ఏ సంగతియే యెజుంగవా*?ి యనెను నటుడు! “నీ నెజుంగ” ననెను. జేవదాసి యిట్లనెను. “స్వామి కాళీయుని మడుగువద్ద ంబెరింగియుండి 'వూర్వజన్మ భాగ్య ంబునంద న చరణసంస్పర్మ భాగర్భంబునకు 'యోగ్యంచై న యొక కదంబ భూడంబు నెక్కి కటిచేలంబు బిగించి పీంఛమునల జక్కం నొప్వూుబంధించి దో _స్తటసంస్ఫాలన మాచరించి చరణ ద్వంద్వంబుః గలించి త త్కుట ఇాఖా్యాగముమోందనుండి యుజికన్‌ గోపాలసింహంబు ది _కృటముల్‌ (మోయ(హాదంబులో గుభగుభ ధ్వానంబనూనంబుగన్‌

ఇరువదితొ! మ్యిదవ అభ్యాయము 829

అని కాంభోజిరాగముతో. జెప్పెను, నటుడు కాల్లియాహి చాలదుష్టుడ6ంటంగదా! స్వామి దుమికించో నూవకుండెనా? "య నెను గిరిక *డఊురపండెనా! ఆ దుర్మాష్టండు రెల్లు పూవు వలె మెలత్తనైన స్వామి 'మేనునకం జుట్టలు జుట్టి నాండుః స్వామి ఇ్రడలం గాటులు వేసి నాండు” అనను, నటుండు “అమ్మ య్యో! అమ్మ య్యో! సామి మటి (శకికినాయా యనెను, గిరిక నవ్వి “వలీ! నీఐయిర మేళ్వరుని వై వమే 'తెలియవట్లున్నది, ఆయన యెవరనుకున్నావు! సకల్వ జగ(త్పాణ రయోవిచతుణు:డయిన పరమేశ్వపండే కడా (శ్రీశృష్ణస్వామివలె నన తరించెను! అప్పుడు మేమంద౦ము నీవలె నీ దిగులుపడి!మి అనెను నటుఃడు “మేమందరము ననలా నెవరివేమి?ి అనెను

గిరిక ఏ గోపవికలము నటుడు; అట్లనా! నీవు గోపకవా+ అందుకనియే కుడిమైట వేసికివి అందుళనియే యసంస్కృృతమైన "కేశపాశముతో నుంటివి. రత్న; ప్వామో! అసంస్కృృతమైన శేళ పాశము (వోమితభ_రృళ యగుబచేతంగాని గోపిక యగుట చేతంగాదుం 7 (పోమిశధ_ర్సృక యన్న పేను విన్నంతనే "జీవదాసి కనులనుండి బాపవ్పములు (సవింపగా “నయ్యా! పతి విరహీత దుఃఖత నైన జ నీదృళావస్థలో నున్నాను, ఏమి చేయుదును?!” అని యుస్ఫుర నెను, ద్‌ ఇక నిశ్వ్యానము విడిచెను, .

అంఠే నటుడు: గిరికా! నీ వదృష్టవంతురాలనుః

" జప దాన్యవక హోమస౦ంయమత పస్బ్యాధా్రాయనుఖ్య ౦బులన్‌

నివ్టుణుల్లోరియు "నే విభున్‌ మనమః'లన్‌ సిస్పింగలే 6ట్టిన

ద్వివులాకారునిపై , మహామహీను:పై , విశ్వేసుపై నీ 'కజ

(సపటుథా్య్యా నము లిట్లునిల్చునె భవచ్చ్భార్మిళమ ల్‌ చ్మితము లొ

నన్ను కృష్ణుండు నీ కడకం బంపించెర్కు ఆయన నీతో సీవచన ములు చెష్పుమనెనుః " . భవతీరాం వియోగో మే నహీ సర్వాత్మ నాక్వ చిత్‌.

యధా భూతాని భూతేమ ఖం వా య్యగ్నిడ్థలం మహ్‌

తభాహాం చ మనః (పాణబుద్ధీం(దియగుణాశ్రయః.

నాప మిీవీయోగములేదు, భూతములయందు పంచభూతను "లెట్లున్నవో నేను మనః (సౌణబుద్దీయ్యదియ గుణముల నట్లా(శ్రయించి

గో ఇ గ

880 వేయివడగలు యుంటిని. అత్మ మాయానుభావముచేత భూలేందియగుగాల్మత శలిగి యాత్మయం దాత్మ చేత నన్ను నేరు సృజించుచున్నాను చంపు చున్నాను వాలించుచున్నానుం ఆత్మజ్ఞాన మయుండను, సిద్దుండను; వర్గతిరి షండను; అణససణానగంయుండను, ఇం[దియములు సుము న్ని కంప ఫ్‌ వ్‌ ఇంగ యత 'జా(గచావస్థలచేత మాలరూావృత్తుల చేతం చెలియంయుడుచున్నవి. ఇద స్వ (వ భౌమ ఎవండిందియములను ధ్యావించుదున్నాండో వాండింద్రియ ములను నియమించి స్వఫ్నమునుండి మేల్క-ని) న్నఫ్నముక్ల యను కొనినట్లుః వాం డిం(దియజ్ఞూనమును గ ల్లయనుకొనును, ఇని సాంఖ్య "యోగము ఇది (వభువు సీఏం జెప్పుమనెర అనెను అంత గిరిక యిట్లు గానాఖినయములు చేసెకు--- , . .శైరవ్‌లా-ఆట పర మిహ పళ్యత పూరువం స్వీక్సృతమాయిక మాూరవం నిజపర భేద రహితి దృశ మతర మోాతీణకృశభువనం విధం ఉపనివ దేళసమధిగ తమదర్యయ బోధసుఫ్లైక రసం(పభుం పరం! ఎదురుగానున్న సత్యభామాడ్వితీయుండైన (వభువ్రు సంతో .మీంచెరు, మటల గిరిక సహజమైన భక్తి (పప్తియే కలిగి “'యోయి గేయోమాకా! ఇమ్ముల _ నున్నవాడె హరి! ఇచ్చటి కెప్పూడు వచ్చును! మాయుమ్ములిక మెవుడు తీన్పును! (విమల డిచ్చటి! వచ్చెద నన్న మధభురాఫవుర శ్ర. లక్షము రారా! వాతవిధి మాశెంత వేసోననెను, ఇంతలోకంభహోరతి పట్టణుడెను, సురట రాగముతో దదనుగుణ తాళ వ్యాదంగ ధ్వనులతొ మంపళ మూాచరింప. బజెరు స్వామి గరడవావానారూఢుండై యాలయ జహీః(వ'బేశమునప వచ్చి (శ్రీ నాశేశ్వరస్వాని వారి కొజ కేదురు చూచెచు.. ఆయనయుః బెండి కొడుకయ్యిం దోడు పెండ్రికాడుకువలెల గృవ్వ టేవనితోం బరి జోసము లాడెను, ఇసన్సరు భ్ర్తలను (బసాదించుదు నూశేంిరి, మజునాఃడు పార్థసారధి యలంకారమని ెవ్పీరిం క్ష మంగమ్మ యస్ట్రమినాంటినుండియు నుత్సవములకు వచ్చుచునే యుండెను, ఎవరైన జూచి తన్నేమెన నందురెమో యని చొటు మాటుగా వక్కి- నిలుచుండెను, (పతి దినము నామె కల్యాణమునక పయలు జేజును, వాలి తన్ను _ దీసికొని సోవ్లట లేదని (తాండు

ఇరువదిత్‌"మ్మిదవ అధార్థయము 881 గుంజును పండ్రికిలించును; కజవవద్చును కీచకిచలాకును, (తాండు మెక కురిపడునట్లు లాషకొనును, ఎన్ని చేసినను మంగవ్శా వాలిని వదలలేదు. తా నొక్కతియే వచ్చి నభావావ భాగమున విలర్టీకింద సామాన్య (స్ర్రీలందజుకు నిలుచున్నచోట వారినెనముకగా నిలుచుండి వైభవమంతయుల గనులాకల జూమచుండెను, నృ త్యాభినయ వేళ గిరిక మూర్చుఫోయిన-వో6 ఉఊానుగలవరపడున్వు ఆమెసం తాపీంచినచో6 దాను దిగులుపడును. అమె స్వామి సంయోగముచేత నానంద వడినచోల దాను విపాదపడును, *నా (బదుకంతయు వ్యర్థ మైనది. "నీను శ్వస్సృ్ట వుకోడాళశ మననై తిని. నా (బకుకులో వోలావాల మొలి "కరు వుజోవుుుషులైైన ధర్మా రావ] "తాలూకా బోర్జున కదర్భిక్షుండు కారాదా! , ఉదో్య్ళోగములకను, సచ్చీ"మునకును సంబంధములేదు శాంబోలు! నేను విద్యావిహీనులై న ఎ'రియింట "నేలవ్రట్టవలె! నాకు ఛాల్టమునుండి జ్ఞూనమన్నది యేల కలుగళపోవలెను! దైవమునా నొసట నిట్లు (వాసియుండలా నశ్తేల జరుగు ననుకొనును, కుమూర స్వామి, కొడుకు భార్యతోవచ్చి? ఛార్యమ (స్రీలవద్ర వదలి తాను బుుుములలో./హార్చుండును. అ౩ినికిగిరిక యందు మహాధ_క్రియునంత కన్న మహాభక్తి భోగస్పశాయ్రియందును కలిగ్గను, అతని కన్నులు గిరిక వాస్తముపైై, హస్తముననుసరించి దృషిపై6 దద్భావమువై నే యుండును, నాట్య వమారంభిందువజకు హరస్ప వంకఠకనే చూదు చుండును, నాట్యావపానమున ధర్మారావునే భూదుచుండును, చివ ఆకు శ్యా మలతో6 సంసి మంగ మ్మానుగూడ6 గలుఫుషొని యింటికిం బోవును.. ఒకనాం డొక్కక్యంారీతి వారిలో వారు (పనంగింతురుం ఒకనాండు-ాా "

కుమార: వీమండీ! మంగమ్ముగారూ! మికోంతిని దీసికొని వచ్చినారా + మంగ; ఇంకంగోంతిమాట తేపము.. దానికి నేను? 'నాకదియు లేదు. శకుమార: రోజును జేవాలయనువకు వట్టి చేతు లతో వత్తుళేమి! మజుచిపోయినాను వరి చేతు లేమి? చేతులప బంగారవుగాజులున్నవికదా ! మంగ మాటాడ లేదు. పమార: ఇార్థమలా 1 ఈ వెన్నెలలు చాల చాగుగా నున్నవికదా? శ్యామ; అఆ మాట యింటి శేగినతరువాత ననినచో బాగుగా. నుండును,

802 వేయివషడగలు కుమార; ఇచటమా(తమన రా బేమి! అని యామెనునోయి కొ, గిలించు కొనను, మంగ; కోంతిపిల్లండా! ఇంక జూలించుముు దచారివెంట నందజురు నవ్వెనరు. కమార;ః అవ్చనవునుః ఎవని భార్యను వాండు కౌంగలించుకొన్నచో నవ్వరా! మజొకని భార్యను కాయిలించు హొన్నచో లోకము మెత్తుకు,. అలోకముమెమ్బ్చుదల నె సెజటుంగను, తప వాతం బవియడుగులు నడచిరి. కుమారస్వామి మంగ మృవద్దపంబోయి “న్వేడ్తు గిరికాన్ఫత్యము నా్యపాణములలో 6లందాక (పవెళశించినది, పల మెందుప!” అనెను మంగ $; బాబూ! నీ వే మాటయవ్నను నాశే తగులుచున్నదిం కువూర; రామరామ! నే నే మాట యన్నను దానికి "రెండర్థములు వచ్చునున్నవి. దానికి నేనేని చేయదును! శని యుచ్చంగతుడై. నాకు వాన్ట్సాకమునం దున్నాండు ఇదిగో మూడుము, కాదు కా దనుటప బదులు రామరావ యంటినిం నిన్ను రెండు సార్లుపిలి చినట్లయినది.విజయవిలాసమువాని శ్లేహ (క్రిందికి దిగినది. శ్యామల: వెన్నెల చాల బాగుగా నున్నది. కుమూర ; ఇంతమం౦దిలో స్వీ వచ్చి నన్ను కవుగిలిందుకొందువా రవి? శ్యామల : మా శొ భయ మక్క-జలేదు, కుమూర: ఎందు కళక్కజలేదు. నే నొక్కండనే కదా యున్నాను, శదశ్రవర్తి "లేండుకదా! శ్యామల “తృంక మితో మాట్లాడంగాడి దని దూరముగా. బోయెను మమారస్వామి మంగ మ్మా వద్దకం బోయి “వమమ్మోోయి! "నేను నీకు నూటపద్యార్రిచ్చెదను. నివు మాకు భోగప్పకాడ్రిని కావలి ననెనుం మంగమ్మ: న్వ్‌ నోటితో 'చెచ్చుకొన్నావుః సన్ను రాధాపతి యన్న నెంత బాగుగా నుంకునోః యామెను జక వ్నర్తియన్న నంత బాగుగా నుండును అనెను కుమార ఏ ఆమెను కుమారస్వామి యన్న నెంత చాగుండునో యంత సాగుుడుటకు నిన్నెవ్వు రనవలయును! మంగమ్మమాటాడ్‌ "లేదు. మజీకొంతదూరము నడి చిరిం ఇల్లు సమోీపమునకు వచ్చను-- | రోడ్డు దిగి తమ యింశ్షకుం జన్సిమ ముఖ్ళుల్తె పోవుచుండిరి. వెన్నల వారందటి మొ శములమిందనుబడుచుం డెను, కుమా రస్వామి మంగవ్ము “మొగమువంక€ జూచెను ఆమె కన్నులవెంట న్‌ు కారుముండేనా కుమారస్వామి మంగమ్మ మొగము ఇ్యా మలకం జూవీంచెల?

105] ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 888 శ్యామల యామ వద్దకుం బోయి *'వీనుండీ మంగమ్మ గారూ! వారి మాటలేనా కన్నీరుకార్చుచున్నారు? ఇవి (ఇొత్తమాటలా! ఎప్తూడు నున్న వేకదా యనెను మంగ మ అందుకు కాదమ్మా! నా (బదు కిన్సైనబేవి! కుమార; నీ (బతుకన శీను! దుంఖందిటకుః విచా రిందుటకు6 బత్చాత్తాప మందుటకుం దగినంత (బదుకు (తికి తివి. జ్యామల * అవి లజీమి మాటలు + కుమారః మనెీమి యింటికిపద్య నుఖముగాం గాంగిలించుకొని పండుకొందము, మన కిదియే మోతము, వారు నందులోనికి వచ్చిరి. జన మెవ్వగునులేరుం కుమారసా్యారు శ్యామలను నవ్వించదెరు. అధోముఖమొ నమచుదున్న మంగమ్మ తలయెర్తినైన "లేదు కువమూర: ఇది మి యిల్లు, అది మా యిట్లు, మంగమ్మ తలయొ.ప్రిమాచి యింటిలోనికిం బోయెను, వాలి కె ర్చన శక పగ్షైను.. ఆ శే? మెలికలు తిరిగిపోవుచు మహోవ్యాధి (గస్తుండు వేసినట్లుం జను. పదియడుగులు వేసిన కుమారస్వామి తిరగి “వచ్చనుః “వీమిటిది యనెను. మంగమ్మ “మనస్సు పడుచున్ని కాధి యనెను సమారస్వారు €₹0గ వోయకుం మ జీయొకనాండు సృత్యమునుండి ముష్వ్వరును గలిసి వచ్చు చుండిరి. అఆనా-డు రామావతార నృళ్యముం కువూర;ః జీను నడచి యింటికి వద్చుచుంటిన్తి మరూడుము, ఈ వ్యర్థశరీరము నచట వదల నైన వదలికినికాను ఆమాట యనువముండంగ నే కుమారస్వామి కంర కజ్మేతములయందు గాద్దద్య చాపష్నములు బిలవిలలాడను. మంగ ఏ నాయనా! నీవే యట్లనుకొనినచో జీ నేమనుకొన వలయును! ేనుపోయి నృ ళ్య్థవసానముల గిరిక చాదములనంటి నమ స్కృరించవలయు సనకొంటిని. ఆ పవి(తురాలిని న నల తాక వలయునని యట్లు చేయలేదు, ఆ తల్లిని ధర్థారావుగారన్నారని స్‌వ్పను "వీ వన్నావని నేనును గిరిక యనుట ఛాగుగాలేదు. చం(దగువు ని వృష ౬ డనుటకుం జాణక్యుండే తగినట్లు “చీవదాసిని గిరిక యనుటక గురువే తగుకుు కుమార ; మంగవు థూ! “రాదుచంయదండు ధనుస్సు విజిచినాండా! కథ యంకటితోడనే దభూంయగిపోయిన'బేవి:! అది యేమి నృత్యము? రామాయణ కథ యంతటితోడణీ మూగి

8% వ్‌యివడగలు పోయిన బేమిశి కుమారస్యామి యచట నాలి యేడువ నారం భించెను. మంగమ్మవి నాయనా! దుఃఖముతోం గూడం జెప్పవచ్చి నది (మింగకు మనెను; శ

కుమూర; వమియులేదు. మహాభ_క్తుర్యాలై న గిరికనీతారాముల నంయోగమున ఫొక మవోవ్యా ఖ్యానము వేసినదిః (దభువు శివధను ర్శంగము చేసిన వేళనే సీళారాములయాత్మ లై క్యము నొందినవీ, తప వాత నారికివియోగములేదు. సా్తి సగౌది భావోదయములులేవు, రన మచ్చట నీయమానస్వాముత్వముకాదుం అది యనుభావవిభా వాదుల చేతం గలిగినదికాదు. వారి యిద్దజి (పేమయందు రస స్వయాపము నిత్యమై? యవికారమై కరూటస్థ మైయున్నదిః తరవాత వచ్చిన వియో గమువలన వారి (గుమభావమేమియుః జడలేదు, వారి రసాత్మత కొంచెసడ లేదు, నిత్యమైన వినిర్మలమైన సీతారాముల (పేమతళ్య వింది, అది తరంగములు లేని కడలి. జలవిందువు అేర్చరించరానిమువోం ఛస్బ రూపము అణువులుగా జీలిపోని మహాభూత (హం గిరిక యావ్యా ఖ్యానముచే సెను. ఆతల్లి కిదగో మన నలువురి పయనువనపు = స్కాజరము. చేయుచున్నాను. పడిపోవునేమో యని ఇార్థమలయు మంగమ 'శ్రైయు? కమారస్వామిని బట్టుకొనిరి గ బ్రహాభిముఖిలై పోయిరి. వెన్నెలలు (ర్రీీరామచం(ద పాదనీరజప రాగ శేణువులవ లె బొడిఫొడిగా నయ్యెను= మటజి యింహొకనాండులా

కుమూరస్వామి ఏ మంగమ్మాగారూ ! సీతో నేదో మాట

• "చెప్పెద మనుకొన్నానుః మజచిపోయి నానుం శ్యామల: అబ్బాయిని

ముద్దుపెట్టుషొనుండు జ్ఞాపకమువచ్చునేమో ! కుమార ; అందులో గొంతభాగము నీకంాడ దక్కూననియా * శ్యామల : ఇంగొళ మాట మనకుం జేతనైనలయచా! పమారవ నీవు నవనాగరిక న్ర్రీలవలె మాట్లాడ వేమి 1 జ్యా మలవ దీనికి. గారణము మాలే! మంగమ్మ: ఇప్పవచ్చినమాట రుమి? కమార; అనమాట యేదో జ్ఞాపోము 'రాలేదుగాని యాకోంతి (పాణములుతీయుచున్నా శే! అది పదిరోజులై నది నీరుళ్యదావ్సి తిండితిని. అది చివరకు జచ్చిపోవున ట్లొన్నదా అపాపముల గట్టుకొనెదరాయేవి? "మంగ; అన్ని పాపములలో నిది యొక్కందుం. కుమార ? , అన్ని యనంగా నెన్ని యున్న వేసి!

ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 835 మంగ; నా (పకార మొకటి నీీపకారము లేనేలేవు* ధర్మారావు గారి (వకౌారము పది దాంటినని, కవమూ; నా (వకారము ఫస్నెండు కోట్లు, మంగ: ఇంతకును జెప్పవచ్చినమాట యేమిటి! పమార; “నీండు చేవదాసి (పోవితభ_ర్తృకనభినయించినదిగడా! (పోమితభ_ర్త్భృక యసలా "నేమి! మంగ; భర్త పరాేశమునం దుండంగా విరహావ సలో నున్న వాయిక (పోషితభ_ర్హృశం. కమా; "పెదపండితురాలవే! ష్స్‌ న్‌ ద్‌ ఆ కాలేజీవాం్యడు నా యువ్యోగము నీ కిత్తుశేమో యడిగి రమ్ము మంగ వ హిందూమలతేము నాకునుం దలకెశ్కినది. కుమారః నిన్ను సూ యింటికి వెళ్ళికివని యొక కారణము కల్పించరుకదా! నే నన్నచో మి యింటి!వద్చుటయు నొక కారణ మయ్యెనుం మంగ; భర్త పరలోకమున శే;గినచో నామెకూడం (బోమీతిధ_ర్హ్యకయేనా? కుమూర ఏ అమె కలముదెవకపోయినచో. వెండుకలులేని వెధవ శ్యామల; మి నోటికి సుద్ది బద్ది లేము కుమూర: పత్మివతలు నీవలె మాట్లాడరు. మంగ: కాద యార్య! నేను వేదము వేంళటరాయ శాస్తి గారు (వాసిన యుత్తర రామచర్య(త్రవీఠిక చూచితిని. ఆ స్థితిగూడ విపలంభశ్చంగారము (క్రిందనే యాయన చెప్పెను. కుమార : అది నీతాబేవిపతుము, మంగమాంచాషవము' కాదు మంగ ; నేము చనిపోయినతపవాత సీ ఏ మాటలన్నియు నెవరినందువు! కుమార; మి ఫాటో[(గాఫు తీయించి రోజు కొక గంట దాని ముం దీ మాట లేకరువు "పన్హైదను. శనిపట్టిస నేడేంద్లు, నేను పట్టి నచోల బదునాలుణేంద్లు. మంగ ఏ జే (పొద్దున చేవదాసిని బోయి చూచివత్తమా! ప్రమారః అమె జపములో నుండునుం మంగఫ ఊరకే పోయి. మూచివత్తము. కుమా: నాకం దీరికలేదు, జేవు నేను (పొద్దుననే బయలుబేటి యిరువదిమైళ్ళు నడచి. శావలయును, చేవాలయమునుండి తూర్పుగా గుండేటి

"వజకం బోయి యా గుండేటివెంటనే వైలురోడ్డువజప వచ్చి యచటనుండి నూగానికాలువవెంటం బోయి రంగాపురమువెనుక నచట నెచటనో గుంజేకుతసులును, మఆల నచటనుండి బయలు "జీజినచోటికి వచ్చి మజల 'జేవాలయను వద్దకు వత్తురు, లెక్క వేసి నాను వద్మొకోనులగును, శ్యామల: ఇట్లు తిరుగుట యొందుకు

886 బేయివడగలు

కుమార: జేఫ్ర మన మూహీించరాని జేదో జరుగ బోవుచున్నదిః ఆ యాపద్తి రాకమునుప్పు భూపదశ్షి.ణముచేసివచ్చెదను,. మంగమ్మ: నేనుగూడ వచ్చెదను, కుమూర: పిల్లికి రొయ్యల మొల(తాయన్‌ " "నేను నడ చిన శ్లు, అందులో మటజికొంత కారు క ర్పుం మనమిద్దజము తిరిగి వచ్చినచో లోళము మజింత ఇప్వూొనునుగడా! మంగమ్మ ; నేను తప్పక వచ్చాదను. కుమూర: నే నీ ర్యాతి పంటిగా నడచుట యభ్యాసము చేసిాందునుం మంగమ్మ: నేను తొందరగా నడచుట యఫ్ర్థసము చేసిఫొందును,

'తల్లవాజినది. అననూయారుం ధత్రీ భా యాశశి-రేఖా రథంతరులు (పొద్దెక్‌ గిరికను జూచుటపలం బోయిరి, గిరిక స్నానమువెేసి తెల్లని చీర ధరించి నూనబేత నెండనిశిరోజముల కుదుళ్ళలోనికిం బయ్యెద కొంగుపోనిచ్చి తుడుచుకొను చుండెను. అరుం ; వమమ్మా! మజ దలా! నివేమో జపనిమగ్నవై యుందు వనుకొంట్రిమిం గిరికి ఈ తలయెండ లేదు, పడిరోజులనుండి యొకటియే స్నానములు,సాంవాణి పాగచే నెండిన నెండుటయేగాని సరిగా గాలి కెండనిచ్చినది లేదు”; జలుబు చేయునేమో యని తుడుదుకొనుచుంటిని. శన్సిరేఖవఏ నేప తుడుతునా? గిరిక; రెడ్డి ూరాజబోయన్నారు.నీవు రాణి వాసము శ్రీవ) కలె ళ్షరుగారి కూంతురవ్రు, భోగముదాని తిల తుడిషాదవా? శళ్తిః వీరు యేమి! నీవు భోగముదానవా! నన్ను గుటించి. నీ కియా యి (సాయము, నీవు నన్నరుంధతివలె. జూచుమున్నా వనుకొన్నాను గిరిక ; నన్ను నేనే నవ్వులాడు .కొన్నానమ్మా! మిరంద జేమను కాన్నను న్వామి నన్ను “భోగముదాన ననుకొనండా!? రథం: ఆయనకు నీకుంబోయినంత మతిపోలేదు. అన ఏ; అవును, ఈమెకు మళి పోయినది గిరిక; మనయిద్దజుకును నకుసకాదు. రథం; అమెనీ పత్సమే నూట్లాడెకు, నీ యందు మనస్సు నళించినదని*దప్తూచున్నదిః_ ఛాయ ఏ తృల్లీ! కలగర్వము నన్ను నిన్నాం దల్లీ యని పిలుచుట కింత సేఫు పట్టించినది. నేను నీకేచైనంల గానుః యీం దలందు కొన్నాను. ఏమి యిమ్మందువు? గిరిక ఏ నన్నడిగి యిత్తురా! నేను నీ సద్దుణములన్నియు నిమ్మ శ్రందును. నీ ఫు రాశృతవుణ్య మంతయు నిమ్మందును. మిరిచ్చెదరా?! ఛాయ; తప్పళ యిచ్చెదను. కాని

ఇరువదితొమ్మిదవ అధార్టయము 887 సాయంనౌలమున మరల నేయ నృళ్యము'చేయువేళ చానిని నీవు ధరించవలయును* నీ మనన్సునం దుంచుకొనవలయ.ను, గిరిక కనుల నీళ్ళు తెచ్చుకొని, యొక గడియనేవు నిమోలితకేతమయై యుండెను, అంద జును నిశ్శబ్దముగా నుండిరి, నంద్యాలనుండి వచ్చిన వారాంగన వి ,వ్లిన(శోవిమింద వాయించుచుంచెనుః

“అయి మరళి! ముపంద స్మేరవక్ర్రారవింద

శ్వసనమధురసళ్హే! త్వాం (దణ మ్య్యాద్య యాచే

అధరమణిసమి ఫం (దాపవళత్యాం భవత్యాం

కథయ రవాసి కసే మద్దశాం నిందనూనోః [1

అరుంధతి “'మజందలా! నా సంగతి యేమి వెప్పితివిశి య నెనుం గిరిక యరుంధతిని గాంగిలించుగొని *వదినే! నీవు నావెంటనే వచ్చు చుంటివి. సీ ధన్యత నా శెచ్చటినుండి. నును! నేను బహు (వమయాసపడి సాధించుచున్నది నీకుం బూర్వడన్న నంస్కారమువేత సవహాజముగా లభించినది. కుల మింటం బుట్టినావు, వక్శాగతసాధించు "టకం గుల(స్ర్రీలందజకను బతి యేర్చడనే యేర్పడి యున్నాందు, మూాయందు ధర్జువానుములు కలిఫియున్నవి. మాయందు విడివిడిగా నున్నవి. మేము వీనిని జంట కలువుకొనువరకును మూ సాధన క్షిష్ట తరమైపహోవుచున్నది మోకు సులభముగా నున్నది అందులోయిణ్య వ౭ివి కనుకనే సర్వ వేదసార వేత్త సర్వశాస్త్రువార పారంగతుండు నగు నా మహో ఫురుమునిః జెట్టం ఒట్టికివిం ఇంటిల' బనులుచేయుచునే, వరి పజోసమ లాకుచునే న్వీ మహార్థము లన్నియు శెజింగిళివి, నేనునిన్నె ఆఊింగిొనకపో లేదుః అవ్న భార్యను సిన్నెజుంగ కపోదునా! మన యిర్వోకకును ముష్పదియనయే౫దు జరుగుచున్న దిం నీమధ్య నామధ్యు మూడు గెలలు వారడి యనెను. .

అరుం: ఈ మూండు నెలలు నే నింతేనా? గిరిక నీవు నాకన్న భాగ్య శాలినివి! నీప మూండు నెలలు మూడు వారములుగా గడచి పోవను. నా శెనిమివదరోజులు నెనిమిది యుగాలుగా గడచినవి, శతి ఖః కృష్ణ(పియా 1! మేమింక సెల్య తీసిషొందుము! మేమంద అమును నిన్నే ఛార్థనించుచున్నాము* ,

నందార్టల వారాంగన మజల వాయిం మచున్నదిః

888 నేయివడగలు

అపి జనుషి పరస్మి న్నా త్తశ్రణ్యో భలేయం

తట భుఏ యమునామూ స్తాదృశో వంశనాళః

అనుభవకి య వవ (శ్ర్మీమదాఖీర నూనో

రధర మణి సవిాపన్యాసధన్యా మవస్థామ్‌॥

వారందబజును నిష్కమించిరి. వారష్పయ్యు ధర్నా రావును వాకిట నిలుచుండిరి. గిరిక చూచెను. నన్సర్రమ 'నెదురుగాల బోయెను,

వారప్ప : (3నాంతికముగా ధర్మా రావృతో) ఈమె యిట్లున్న "బీమి? .

ధర్మా; అమె తపస్సు ఫలించినది రాతి యొకానొాక దివ్య 'శేజన్సు కనిపించి 'నీ తపస్సు పూ_ర్తియెనది యని చెప్పెను. అమె యందుచేతం ద పము మానివేసెను గిరికవారియొద్దపవచ్చివారప్పష సమ స్కారము చేసెను, రత్నగిరి వచ్చి “(పభువులు మా గృహము పావనము వేసి రనెను.. హరప్ప “రత్నగిరీ! అది యేమి మాటి యనెను, రత్నగిరి “బాబయ్యగారూ! ఇది తాకకశము అనెను వారప్ప నేనునుమా ధర్మా రావుగారను వైదిపలము అనెను ధర్మా; (రూ! మిరుమా(తమే వైదిపలు,. నేళును తాకికయనేః రత్నవ దయచేయుండు! హర: గిరిక నొకసారి దూచిపోవుటకే వచ్చి లిమి. మజులం దిరిగి పోవుచున్నాము ధర్మా; నిన్నేమని పీలువ వలయుకు? రత్నవి నన్నా! అన్వా యని పిలువుండు,. ధర్మా; అవ్వా! నీొక మాట చెప్పవలెను. అమాట సీస్ట చనిపోవువజకు మజచిపోరాదు రత్నవ మజచిపోను. ధర్మాః వా మూట గిరిక మజువచు, నేను గిరిక తల్లినే గడా! ననును మజుచిపోనుః మో నాయసగారి తపవాత నాయనగారీియంతవాండవు, నీ వాజ్డా పించవలసినవాండనవు, నేను చేయవలసినడానను

నంద్యాల వారాంగన వేణు వచ్చటనుంచి నోటితో. వాడు చున్నదిం "

“మచ్చిళ పీరి ఇల్ల బహువమూా[తము చోద్ధము జ్‌హ్‌ వుట్టుచున్‌

జచ్చుచునుంజ 6 జూచదరు చా్య్సన కొల్ల జాగవద్చునే!

చచ్చినవారి కే క్చెదరు చావక మానెగునారి భంగి దౌ

నెచ్చటం బున్సై నచ్చటికి నేయట న్వైజము (పాణికోటికీన్‌,

ఇరువదితొమ్మి దవ అధ్యాయము 818 ధర్మాః అది విన్నావా! రత్న: వినుచునేయున్నాను.

" హరప్ప ధర్మారావులు తిరగిపోయిరి. డారిలో హరష్న ధర్మారావును జూచి? ఎచ్చటం బుస్షై నచ్చటికి నేపట నైజము (వాణికోటికి ననంగా నేమి?) అనెను ధర్మా గ ఫంచాగ్నివిద్భు యని యొక విద్యయున్నది. అందులో నై దగ్నులు, ఈ లోకము: పర్ట నుర్ధండు, పృథివి వురుమండు, (శ్రీ యను నైదగ్నులు,. వాని వోవి(ప(క్రియ వేజేయున్నది. కర్మయయమైన యీ లా'కమునుండి జలము పర్టశర్ధలోకము చేరును పర్టిరరందు. వర్షించి పృథివిలోం జేరును. చాసవి బుకుషుండు భుజిందును. వృరువునివలన (స్రీ యందు గర్భోక్స త్తి కలుగురు. ఇవీ వరుస *నజాతో యావదాయుమం జీవతి తం (పీఠం దిష్టముతో౭గ్నయ నీవ వారంలి యత ఏ చేతో యత స్పంభూతో భవతి. ఈ రీతిగా బుట్టినవాండెన్నా ళ్ళాయున్హాయ ముండునో, మాటిమాటికి భుటీయ (తెమువల్కెబసలగా వతానులోని కుండవలె. బోవుటకు వద్చుటకుం గర్మిము వేయుచు6 గర్భమువలన

“"నంతయాయువు కలిగనో యంతవటి జీవించుదున్నాండుం ఆశ్షీణిం చినయాయువు కలవాండు చనిపోంగానే తినిశ్సై ని స్టేశింపంబడిన పర లోకమునుగూర్చి (బతికి యుండి వైదిళక ర్మ చేసినచో, క్లానిమెనచోః వాండు చసిపోయినచో వాని నిగ్నినింగూర్చి వారించుచున్నారుం వు(తాదులుగాన్సి కర్మ చేయువారుగాని యే యగ్నినుండి యిచ్చటికి వచ్చెనో (శక్రాద్యాహుతులవలన వచ్చున ) యు మైదగ్నులనుండి వుమైనో యూ యగ్నికొట శే యితనిని వారించుచున్నారు.. అనంగా వాని కర్మ చేత ేయోని సిర్దయింపంబడెనో యా యోనినే యా యగ్నినే రరాపాదించుచున్నారని యగ్ధముః అనంగా స్వస్వశర్మాను రూపమైన యోనియం చే జీవ్సండుత్పన్న మగుచున్నాల డిని యర్థము!

_వారప్ప ఏ ఇదియా యర్థము? నా కిన్నాళ్ళనుండియు. 'జెలియ "లేదుః ధర్మా ; మోరు కోటపం బొండు, నేను బోయి కువూర స్వామిని. గలెసికొనవలయాను. హరప్ప ఏ ఆయన పద్యోగము వోయినదఃటగదా! ధర్మా ఏ అది యిష్టము పోలేదు వందయేంగ్హ (క్రిందల బోయినది ఇజువ్చరు నెవరిదారిని వారు పోయిరి.

840 "వే యి వడగలు

పశుపతి,!రీటి రాఘవరావుర, స్యూ పతి రామచం(ద రాజులు గిరకను జూచుటకు6 బోయిరి. ఆమె ఎుడికట్టుకొని కూర్చు డెను. వీ _రైదుగురు పోయిరి. రామ; ఏమమ్మా గిరికా! మి వదినె - గారు వచ్చి చూచిపోయినడా?! గిరిక ; అన్నా! నన్ను నా బంధువు లందజును వచ్చి చూచిపోవుచున్నారుః “స్నీేవోనుబంధో బంధూనాం మునే రపీిచదు స్త్యచి అన్నట్లు బంధు న్నేవాము గొప్పది గదా! రామ: ఊరకే మూ-చిపోవుటక వచ్చుచున్నాము-. గిరిక (్ర్రీలంద అును వచ్చి చూచిపోయిరి. వదినె లిద్దజునుగూడ వచ్చిరి,

వళుపతి (పభృతులు గిరికకు నమస్కారము చేసిరి. ఆమె వారికి సాష్టాంగపడెను, వారందజును వెడలిపోయిరి;. హైమవశీ నూర్య నారాయణులు? రా జేశ్యరుండు నాంచారమ్మయు వచ్చిరి అక్క గార లిద్దజును పోయి గిరికను సమౌాదరించిరి .. ్రైమవరిఏ; మాతంథడి కడువున నీవంటి బిడ్డ నీవుగా యింకొకరు కలుగ లేదుః నాంచారవివ వకగర్భ జూతులయిననువార్ని చారి వ్రరా గక ర్మననుసరించి వమూారుచునే యుందురు, ఇద్దజును జెగ్గెలిని గాంగిలించుకొనిరి, చావగార లిద్దజుకు నాకిటిలో నిలు చుండియే యామెవంక్‌6 జూచిరి. వారును నిమ్యృ-మించిరి భోగప్పయు సాయంకాలము నాలుగుగంట లసవజిప లత గాయి వూ _ర్తి చే సెన్కు ఎనిమివిదినములు నతండు చేసినత ఫస్సువలన వాయువీచికలలో నూకనశ_క్రి యొకండావిర్భవించెను. అఆయ౫తిపస్సు (సారంభించి యిది యాజవదినము* దినమునకు6 బదునేండు వేలుగో చైదు దినములు వేసెను ఈనాండు పదునేనువేలుచే సెను అయన జపముపూ ర్రిచేసి బే వనాలయముబయటికివవ్చెను, కుమారస్వామియ మంగమ్మయు భూపదతశ్షిణమును బూలర్తి చేసిరి ముందుభోగ ఒృయు; వెనుకనారునుగా 'బేవదాసి యింటికింబోయిరి. భోగప్ప యింతెవటిప" రత్నగిరి యింటికి రాలేదు రత్నగిరి యాయననుజూచి 'యయ్యగరూ'! దయ'సేయులి డనెను, భోగప్పు మడిగట్టుకొని జలపాత చేతి.బుము కొని వచ్చెను, ఆయన కూర్చుండి యాచమించి' తన తిపఃఫలము చే చాసికిధా రాద_త్తముచేసెను. కుమారస్వామి, మంగమ్మలు “న్వామా

106] ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము రి] మేమిర్వురమును శ క్తి కొలంది భూవదక్షిణముచేసివచ్చితిమి. ఆఫలము

కూడ నామెకు సమర్పించిపెట్టుల డనిరి, ఆయన యతన్షుచేసెను, (వొద్దు(వంకి నంతనే వున్నమ నాటి వెన్నెలలు వచ్చెను దూరవునీలవు ఫొండలలోలహార్చున్న చందుండు దన చల్లనికిరణము లన్న కన్నుల లోకము నంతయు. జూదు చుండెను, అతండు లోక మంతయు వెన్నెలచేతం బండిన వరి చేనువలెం దోంచలా సున్నము 'రాచిన దృళ్టి పిడత వలె పెని (వేలాడుచుండను. -బీవతల చేతం (ైత్యేంగము లాగుకొనితినబడు చున్నయతండు మజలజియ్య లయుట్టి వాండుం జూము (ఫెద్దుళోయినదిః అత డాకాశమున "ెండుబార లెక్కినాండు, ఒండు విఆిగిన శరన్నదివలె నతని వెన్నెల లుదయ దరుణకాంతులు సంపూర్ణ ముగా విజచుకొ నెను వెన్నెలలు (పాఢకాంతుల జంశెన మూవ్రువరుసలువో లె నమాతవుం గాలువలోనినురుసులక(బతినృర్థలు వోలెల జక చ్చకళత్కాంతిమంతము లయ్యెను, నాల్చుదిష్కలు కలకల లాడెను. "పద్దఫందిరిలోం గల్యాణమంట ఎములున్నవి* పందిరులు వాని "కాన్చినారు. రెండుమంట పములకం గొద్దియెడముమా[తమేయున్నది= దశ్షిణమంట పమునంవార్వతీ శాగేశ్యరస్వాములను వాహముమంటపమున సత్యభామా వేణుగో పాలన్వాములును 'సేవించియున్నారు. ఊశేంిం మైనిది వచ్చి స్వాములు మంటపములందు నేవించిరి, ఇంక వారికి వివాహములు చేయవలెను, నాగేశ్వరస్వామివారి మంటపమున శెదు రుగా భజనలు చేయుచుండిరి. 'వేణుగోపాలస్వామివారి మంటఫమున శదురుగా సన్నాయి. పాదడుచుండిరి. రాతి రెండు జామ్యులైనదిః పందిరిలో. గాగడాల వెలుతు శేకాని వెన్నెలలేదు. ఒక్కసారిగా శబ్ద మంతయు నాంగిపోయెను, వ అనంగవీణా వెణునిస్వనము లొక్కసారిగా బోరుకొ నెను, ేవదాసి కంఠస్వరముతో గజ్జెలును కంకణములును;

మృచంగతాళ నిస్తనములును నొక్క_సారి కలిసి విదృంభించను. శంకరాభరణము -- ఆది మృగయత రాధామాధవం ముహురివా నిగమవనే భవం -.

అనుపది మఖిలఫల్మ్యపదశాఖము మృ్‌గిత మదృష్ట మనంతం

, క్వచిదపి గూఢతమయా నిడధామని కృతనుకృతైె రనుభూతం 1మృగ॥

84 వేయిపడగలు

"జేవదాసి మూర్తి మాచినవారందటకు నొక "జీవతామూ ర్రివలె నోచరించను. అఆనాండామె సౌందర్యము గతించిన దినముల కన్న వేయి రెక్లైష్కువగా నుండెను ఆమె కట్టినచీర రాచపడుచువలె వెనుకకు బిగించెనుం ఫయ్యెద వెనుకనుండి తీసి నడుమునకుం గట్టి "వేసెను, పదిదినములు ని(దావోరము లెజటుంగని యామెయొడలు నిజ ముగా గృశించియు తజుముకొనివచ్చుచున్న లావణ్యముచేకే గృశించన శ్లు యుండెను, అమె నిరోచములు మెత్తగా దువ్వంిడి వెనుక వాలుజడ వేయంబడియుం'జెను. ఆజడ పిటుదులుదా(టి యూప (పేశమువజకు (వేలాడుచున్నది. మొగమున నిలువుబొట్టు కన్ను లపల గాటుక్క బుగ్దను జుక్క్లం చెక్కిళ్ళ గందవుంబూత కంఠము నందు. జేతులయందు. గాళ్ళీ రార్థలేపము, ॥ "తొల్చిన నల్ల నిచీర పగించుట వేత. దచ్చ్భరీరసౌంద ర్య మంతయు€ వైకి నుబికివచ్చుచు౦ డెను గులావీవన్నె బంగారువూల రవిశె. బిగించి వవ్షోజభాగము మటీంత యున్నతముగా6 గనివించుచుం డెను, తద్వత;స్థల కారిన్యముచే నున్నతళ్వముచే నామె నడుమున్న సన్నముళకన్నతక్కువ సన్నమైనట్లు" కనిపించను, ఊరువులు, జంఘులు) ఛాహున్చలు సువ్యక్ర సౌందర్య రానులవలె€ గనిపించెను. పాదములయందు6 గడియములు నూపుర ములుంగాక వెండి గజ్జెలు నలంకార మమర్చెను కాళ్ళపం బెట్టిన పారాణి యొజ్జని యాపాదములకవై ' సం ధార కాలమునందలి మండారవున్నములవలె. గాంతిచ్చటాధిక్యము చేతన యధికాల్బ వర్ష భేదముల "తారతమ్యుములో నున్న సాగనునుబట్టి చూవించెనుః ఆమెచిన్నపాదము --- నుషమారమైనపాదము. --- నెత్తుకుచారలు కనిపించుచున్న పాదమునందలి పారాణి యో స్ర్రీలపాదలాకా సౌందర్య్భమంతయుం జూరగొ నెను, - " ఆమె యడుగువేసినంతమేటి యొజ్జతామర్రలు మొలుచుచుంజెను. జంఘు తగిలినంతమేజి నాకాళే మున వరి వెన్నులు నృజింపంబడుచుం డెను, రంగస్థలమంతేయూ మృదూరుసంచారము వేత కదళీవన(భాంతి కల్పించుచుండెను, అమి నడుమును ' వమ్షోజభాగములు రెండును నల్నతో్వన్న తత్వములను మాటిమాటికి సృష్టించుచుంజెను. సుందరీ తిరశ్చీనపరివ_ర్తీలేపక౦ పిత్యగీవాభేదముల చేత నానావీధములై. శంఖము లుభ్యుళము లగు

ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 848 చుండెను. దృష్టి సాగినంతమేర నీరజాతములు, మళ్లెలు), మొొల్లలు ళబీదంగివూలు, వునఃవ్రునః[(పభూతము లసుదుండెను, అమె జడ కాలసర్పములన్సు నీలమేఘ పరిమత్తులను గదలించిన కత్తులను నృష్టించుచుం డెను, "

యద ఖలాదూరత బీపీ యదంతిక మాత్మతయా వియదాదిం అనుగత మధిగతమపార మననర్థమనోఖిర నాదిం ॥[మృగయత॥ ఆమె కంఠస్వరము వెదుళ్ళలోందూజి రొద చేసిన సన్నని వాయువువలె నొకసారి రాజవాంన (పీయురాలివెంటం బరువెళ్పి చట్టుపల్పచరించిన కూజితమువో లె నొకసారి, మేఘాచ్చాదితాంబర మును విలోకించి మహోనంద మగ్నయైన మయూరి కెవ్యున నెత్తిన "శీకవో లెనొశసారి; వసంత వేళా మాకంద ప్టల్లవములు గీరుకొనిపోయిన గొంతు కెత్తి సహూయన్న కోకిలాపంచమస్వరమువో లె నొకసారి; విలవిల మెట్లుమెట్లయిన బంగారఫవు టిసుక పారలమి6ందం (వహించిన సెలయేటినీటి మర్మరస్వ్యరమువలె, నొకసార్కి వీణానాదముతోంగలసి యేర్చరింపరాశ మజియొకసార్కి సృష్టిలోనున్న నానానుమధురధ్వను లను బరాయములుగా (ుదర్శిం వెరు అమె నల్లనివాండు?; తామర పూవులవంటి న్యేతములనాండు దయారసమును జిలిశెడివాండు, శిర సుమ్రై నెమ్మివింఛముక లవాండు, ఎప్పుడును నవ్వుచున్న మొగము కలవాండు ఓ మన్లియలార! మిపొదలచాటున డాంగలేదుగదడా! మన్మథుని గన్నవాండు? లశ్షీ శ్రిదేవి వతఃస్థలముననలరువాండు, కమ్మని వల్లనిళగోవి యులివ్చవాండు, లవంగ లుంగ_నారంగ వృషములారా! మో వద్దకు రాలేదు కడా! | " అదె నందనందనుం డంతర్రితుండయ్యె. చాటలీఠరులార!. పట్టరమ్మ శ్ర పేలావతులల్భోన్ల యేలం బాసితి వని . మైలేయలతలా5! యడుగరమ్ము న మానినీ మదనుతో మారాక యటతింగించి మాధవీలకలార మనుపరమ్మ వనజాక్షు6 డిచటికి వచ్చి ఢడాంగండుకదా! మయమూతమంజరులార మూడరమ్మ .

844 ' 'బేయివడగలు జాతిసతులం బాయ నీలియే వారికన్సి జాతులార! దిశలం జాంటరమ్మ శదళులార! పోయికదలించి శిఖపింఛజూటుందెచ్చి కరుణంజూపరమ్మ! సామా! సీ వేమో నా కంటికిం గనిపించకుండ6 బోయిలివి, స్‌ నీమిందం (బాణములు పెట్టుకొని నేను వచ్చితిని నన్నేమి చేసెదవు! సీ జన్మముచేత (వేంపల్లె మిక్కిలి వృష్ధిపొందినది. ఇందు (శ్రీసమృద్ధిగా నున్నదిః నీవు మమ్ము వీపజలమువలన, వ్యాళ రాతుసుల వలన, వర్ష మార్తుతమువలన, సర్వ్యభయమువలన నిదివజుకు రశ్చి౦చినావు, ఇప్పాడు వధ యేల చేసెదవు! నేను విన్నే యా(శయించినాను.. (శ్రీకర (గవాము,. కామద మైన నీ కరసరోరుహూము: కాంతుండా! నాశిరస్సున నుంచుము, నీవు యశోద కొడుకువా + సమ_స్తజంతు చేతోవిది 'తాత్మవు-మధురమైన మాటచేత, వల్దునాక్యము చేత సీ యధర సుధారసము నన్నాస్వాదించనిమ్ము= చలసి య(దజాచ్భారయ న్పళూ న్నలినసుందరం నాధలే పదమ్‌ శిలతృణాంకురై స్సీదతీతి నః కలిలతాం మనః కాంతగచ్చతి ౬ నోవులవెంట (దివ, శ్రరుచుల గొల్బ్చినవారల పాపసంభుముల్‌ (దోవళలంణజాలి ఆ దనరి దుస్ట్రభుజంగ ఫణాలతా్యగసం భావితమైన సీ చరణపద్మము చన్నులమింద మోపి త . "చ్భావజ వుష్పభల్ల భవబాధ వారింవ్చు, వరింవు మాధవా! (వళూ! స్‌వ్రు నిర్యముం బగలు గోవులవెంటం బోయెదవు రాతులయందు మాకు న(దవచ్చుచున్నదిః సీసౌంద ర్యముకనులార జూచుట యొన్నండో "తలియలేదు అని, ... శాంభోజి-ా-అది మాధవం దర్శయ, "హీ మందార! మాధవందర్శయ _ మాధవ మిహ రాధికారాధిత మథ సాధక జనఫలపాకః మధునొ

• (మాధవం! 'జేవదాసి నృత్య మడవీకోళ్ళబుచినట్లుః మహారణ్భ్యమునందలి తరుశాఖ లొండొంటిని రాచుకొని 'మొజసినట్లు జలతరంగిణి నిన

ఇరువదితొమ్మిదవ అధార్థయము 845 దించినట్ట్లు లాన్య తాండవములచేత విజ్బృ-భించను. అచ్చట స్వామికీ౬ గల్యాణము జరుగుచుండెను వైఖా.సులు మంత్రములు చదువు చుండరి. నదడుమవడువము వి వాహసుభ వాద్యములు (మోణగుచుండెనుం జన మందటు నిళశ్చలద్భృుమ-లె చూచుచుండ్‌రి. "వేలకొలంది జనమున్న యాయెక నిర్జ్ణనమైన (ఏ జేళమువలె నుండెను, -

గిరిక 'న్వామిో! నీకె ముష్ప వయేండ్లనుండి తప మాచరించు చుంటిని, నేండు _దర్శినమిత్తువని చెబ్పగివిః సష్నృమందు6 జ్మితమందు "జేవాలయమునంబే కాసి స్రీ జబ్యోతిర్మియాకాంమి న్యా సీర్రచ్చిదానంద స్యరూ ఫమును నేను నిమాలితద్భష్టిన చూమికొన్నది లేదు, నీవు నా (వౌాణములకు నుచ్చులు వేసితివేమోా "తెలియదు. (పాణములునాకు "లెక్కటలేదు, ఇవి నీ సన్నిధానముస నా చిన్ననాండే యుంచయుడినవి.

దర్శనమిచ్చెదవోు యాయవో యీనాండు తెలియవలెను,

"కేళీ మందార సంతాన కల్ప పారిజాత చందన శేశీ చంపక నాగవున్నాగ (శ్రీవూగ వనన నారికేళ శ రసాల $మాధ॥క ఓీవళో! వృతములార!మి నడుము నెచ్చటనో సార్చిమిని డాంచుకొని నన్నేల యలయించెదరు?_ ఇవిగో యిచ్చట స్వామి పావచివ్నాములు శంఖచక గదడాపద్భ చిహ్నితములయికాన వచ్చు వనే యుండెను, ఈ బృందాభూమి యెంత నోందయుకొన్నదో, వేదలిఖరము లపలహడం గణ్యివైన యీచివ్నాములిట్లు మౌాళిందాల్బుటకు శ తల్లీ! బూజేవీ! సీవమ్మా. యదృష్టవంతురాలవు 1 కిటియె కౌంగిటంజేర్చెను వటుండ్రై వర్ధిల్లి కాలిచె వడి కృమ్ణుండై

యిటయబదచిహ్నములిడె (కిందటిబామున 'నేమినోంచితమ్మధరిత్రీ | అని తన్మయత్వముపొంది గిరిక ఆాను (శ్రీకృష్ణలీలలనాచరించ నారంభించెను. అదిగో, అకగో డావాగ్ని! బృందావన మంతయు (మింగివేయుచున్నది” అని నోరే తెజచి యరాళవాస్తముతో నాపోళ నము చేసను, *ఇ3నో, శృణావర్తుండన్న రాతసుండు నన్నెత్తుొని పోవ్చచుండెను, నేను వానివెంటనే పోయెది నని కొంతదూరము వరు

5క6 నవేయివడగలు 'ప్పెత్తి మజులల దిరిగి వచ్చెను "నేరు (శ్రీగృన్లుండనుం నా గర్భమున ,లోళ మంతయు నిమిడి యున్నది “ఇదినో తల్లికిజూవించుచున్నా” నని నోప తెజచెనుం “దున్దుండయిన యిం(దుండు ఫుష్క_లావ_ర్తకములను వదలిపెళ్సైను ఓ గోవీజన పాలకులారా! రండు రండు! ఈ పర్వలేము కశడ నిలుచుండుడు;:

చాలుం డీఠండు కొండదొడ్డది మవాభారంబు సై రింసంగా

జాలండో యని దీన్మికిందనిలువన్‌ శంకింపలాంబోల దీ

ఇ లాఎభోనిధి జంతుసంయుత ధరాచ(కంబు _పెబడ్డ నా

"శే లల్లాండదు బంధులార! నిలుండీ (శ్రిందన్‌ (బమోదంబునన్‌ 1”

అని చిటికెనవేలు పైకిపట్టుొని వ్యత్య స్త పాదారవిందయె

నిలుచుండెను, నేను వేణువు వాయించుచున్నాను. ఓహో! గోపీ లారా! మి రందజును రండు! మోికులరమమైన తత్వ ముపచేశీం పదను, కూర్చుండుండు, మీరింత యర్థ ర్య(తివేళ 'నేలవచ్చికిరి! మోరు వచ్చిన జూడ చెలియకమిా తల్లులు, తండడులు, మో భర్తలు బంధువులు మోనై 'వెదుషచున్నా శేమా! పొందడు పొందడు, అడవి 'యంతయు సించాశార్టూలములు తిరుగుచున్నవి మిరు వాని కాహో +రము కాకుంల్లంొండు! జూారకాంతలు సంసారమును _లెక్కుచేయప, ,మోభ ర్త లెజింగినవో 6 (థాణములమిోందికివచ్చును. "రాజునకు -బెలిసిన దండించునుం మతాబార్యులు బహిమ్మ-రింతురు, (ఫతినిమేమ భయకార్యమయిన జూరుని పొంజేమి సుఖము? మిరు సన్ను వదలి

“నీపాదక మలంబు నెమ్మిడగ్గటిగాని? తరలిపోవంగణతూదములురావు

సీ క'రాబ్దంబులు నెజీనంటితినగాని తక్కిన పనికిహా స్తములు రావు ; మామనంబులెల్ల మసలి దొంగిలితివి, వమి సేయువారమింకలగ్పప్ల!

సీ మెత్తని మాటయన్న వానంగురియబేని ఈ మన్మథాగ్ని - చల్లారదు నీముఖ చంద చంటదికలు (వసరించవేని ఈ కామాంధకార మణంగదు. కృష్ణా! రశ్చింవున ! రశ్షింవుము! అని యంతలో మూర్చపోయి మణఅలందేరి *వండీ కృన్ణుయ! ఇంతపముం జేకదా _కనిపించెను. మజులం గనిపించండే! | _

ఇరువదితొ మ్మిదన అధ్యాయము 8కి నరసకదంబక పలాశ కురువక వట నమూవా విలస దశోక కసిత్ధ కదళీవన లలిత జేవదారు బృంద వీచుమంద [మాధవం దర్శయ॥ అని విచ్చియె త్రినట్లు నిమాలిత న్మేతములతోల దిరుగ నారంభిం ఇను కల్యాణనులు జరుగుచుండెను, వఠింపండుచున్న మంత ధ్వని తప్ప మే సవ్వడియు6 బందిరిలో వినిపించలేదు, వేణుగోపాల స్వామి దృష్టి "తాను బెండ్తియాడుచున్న సత్య భామయం దున్నదో నృఠ్యముచేయుచున్న "జీవదాసియం దున్నదో “జెలియలేదు కాగ డాలు నిశ్చలములై పోయెను, సర్వ(పాణులు "వెలుందున్న దీపము వలె వృాదయమునందు వ్య(గులైై యుండిరి, గాలి న్తృంభించి పోయెను. స్వామిని ధరింపం జేసిన మధుపర్క-ములు ర _కృవక్ష మ్యులై భాసించెను. కట్టించినవి ెల్లనిబట్టలు, ఎజ్జపడుటయేటికో తెలియ "లేదు స్వామివి([గహమంతయు 'నెజ్టనై పోయెను. ఆయనయం దున్న అనురాగమే "జేహసర్వనాడులయందు వ్యాపించి భగవంతుండు నఖ

• శిఖాపర్యుంతము సర్వాణువులయందు రాగమ్నూర్తియయ్యెనా యన్న ట్లుండెను+ | ॥ గిరిక మరల నారంభించెను. ఇచట స్వామి నిక్కి వువ్వులు కోసెను, అదిగో బొటన వేళ్ళపై నిలుచున్నగుర్తులు కనిపించుచున్నవిం ఇచ్చట స్వామి "రిండుపాదములు దగ్గజపెట్టి నిలుచుండెనుం ఎవ్వరో స్వామి నింత భయమం.తో నిలంబెట్టినవారు! ఈ చరణంబులే యిందునిభానన 'సనకాదిముని యోగసరణినొప్పు . ఈ పాదతలనములే యెలనాల! (శుతివధూ సీమంతవీధుల జెన్ను మిగులు ఈ పచాబ్దంబులే యిభకులో_త్త్రమయాన -పాలేటి రాదూలిపట్టుగొమ్మ రీ సుంద రాం(ఘులే యిందీవె%ేతణ ముక్రి కాంతామనోమోవహానమ్ము వీ యదులసలరజమె యింతి (బహ్మేళాది దివిజవరులు మాళభిదెనల డాల్తురు*.

848 వేయివడగలు

ఈ పాదములు లక్ష్మీ'జేవి స్తన్యాగభాగమునందుం దగిలినొన్ని "పెట్టినవి కాంబోలు! యోగీశ్వరులు తమ మ వోజిజ్ఞాసా పథముల సీపాదముల ిన్నములుచేసి విచారించి యిక్కంట్టులు పెట్టరికొంబోలు! ఈ పాదములే నిమ్నోన్నతమ్ములె న బృందావన సంవారముచేత మిక్కిలి కష్టపడెరు కాబోలు! ఈ పాద చిన్నాములకుం దచ్చ]ు యంతయః.6 బోవునట్లు రా (పాణములతోం దుడిచెదనుః నాపయ్యెద కొంగుతో నజ్చెదను అని గిరిక యాపాదచివ్నామ:లపై వంగ్శి నారు (కోశముగా నుపలాలించి యా చివ్నాములు ముద్దిడుకొని కన్నులకదుకొని వానిని గొణగిలించుకొ నెను. “అయ్యో! స్వామితోం హాటుగా సీచరణచిస్నాములుమాయ మైన వే! ఆబా+! వ్‌మిచేయుదును!

బృంచే బృందావనచర మవహార్నిశి నందనందన మతులం కంద లవంగలతే కటిలాలక మిందుసుందరానన మతులం " [మాధవం దర్శయ।

ఈ వృతములకు నామింద దయవద్బృుదున్నట్లులేదు. “వేను. గొంతెత్తి యా(కోనించెద నే కాని నా పలుకు స్వామిచెవులండినట్లు లేదు. భీ, నేనింక (తికి యేమిలాభము?. అవి చీరహొంగుదీసి కంఠమున కరి వేసుకొని బిగిం దుకొనుముండెను. భోగప్పశాత్తి రిళ్న గిరివద్దపం బోయి “వమమ్మాా! వీణ నేము వాయించెన నిటు తేమ్మ! ఇంక గిరికకు నీవ సఖివి. ఆమెను నేరు తాంకి యుటియెట్లునారింతును! ఆమె పవి(త దేహమును నేను స్పృృశించరాకు, నీవు పొ మ్మ నెను భోగప్పకా్తి వీణవాయించుచుండెరు,. రత్నగిరి పోయి “లల్లీ! స్వామి కనిపింతు;ని వెన్పినాండుకదా! చెప్పినవాం డట్లు చేయండా 1 సీ కీ తొందర యేలి యని మెక యుతి సడలించెను.

మొదటి నుండియు సర్యజనులకు 'జేవదాసి నృత్యము వృళ్య ముగాలేదు, అది యథార్థ స్వరూపమే యనిపించుదుం డెను

కల్యాణము. వూర్తియయ్యెను.. స్వామి కానాండు పార్థసారథి యలంకారము చేసిరి. 'కల్యాణమైన తపవాత స్వామినిందెచ్చి రథము నొగమై6 గూర్చుండంబెట్టిరి మజల 'ేవదాసి---

107. ఇరువదితొమ్మిదవ అధ్యాయము 849 *మాధవందగ్శయ, హేమంచార! మాధవం దర్శయ! వున్నాగ! కానవే వున్నాగ వందితుం

దిలకంబ! కానవే తిలకనిటలు ఘనసార! కానవే భునపారశోఖితు | బంధూః ! కానవే బంధుమిత్ర మన్మథ! కాన వే మన్న థాకారుని వంశంబ! కానవే వంశధరుని చందన! కానవే చందన కీతలు. గుందంబ! కానవే పందరదను ఇం(దభూదజమ।! కానవే యిందవిభవ్రం గువఃవృషేమ! కౌనవే కవల యేశుం ... (భియాపాదప! కానవే (వీయవివోరు, మాధవం దగ్శ్గయ ఆీ మందార! మాధవం దర్శ్మయ”ా .. అప్పువు జనులలో నొక కదలికను క్పైనుం అందరును "ేవదాసి “నుండి 'వేరొళ వంళకుం జూచిరి. వంగనామములు "పెట్టుకొన్న యొక కో4లివిల్ల జనము మధ్యనుండి పరువెత్తుదు వఇ్చను, అది కజదు జేమో యని జనము భయ(భాంతులయి కదలిపోయిరి. జనులందలును ' "లేచి నిలుచుండిరి. ఆ సందడిలో. గూడ “హూధవం దర్శయ రీ మందార మాధవం దర్శయి” అన్న మధు5ంకంఠ నినాదము వినివించుదునేయుంజెను, నరా నరి యా వానరముపోయి పార్ధారథి యలంకారము వేసిన రథోవరి భాగముననక్కి- కూర్చుండెను, కోంరి యలంకారము పాడుచేయు . నేమో యనియర్భకులు భయవడిరి. *ఈ కోతి యెవరిటెవరి” దనిరి, అఆనోట నానోట మంగమ్మ పే, 'రాకంట నాఠకంట మంగమ్మ రూవ ' మును నందజుకు వినంబడెర్యు కనంబజెనుం _ ౪శ్రీశ్రీ మందార నంతాన కల్పశ “పారిజార చందన "రీశే చంపక నాగ వుక్నాగ (శ్రీవూగ పనన నారిశేళ రసాల మాధవం దర్శయం నాసాం్థమి శంఖచ( గదాపద్మ మండితచతుష్కకుండు వీతాం బరుండు? వనమాలి? తామరసాశ్షుండు. నిడుదలై నేలు గలవాండు

850 వేయివడగలు నవ్వినచ్లో శరజ్థ్యూళ్స వలె నవ్వవాందు* మాటాడినచో నమత బిందువువల మాటాడువాండుు నడచినచ్లో నృవ్వీపలె. నడచు వాండుం +శ్స్మీ బేవి, భూజేవి; చింతామణి వతమునందు కశలవాండు, ... 'వెడదకన్నుల వాడు, "వేయినావ ములవాండు, (శల. వలవింయ 'వెజుప్రువాండు? చిప్పహూశటివాండు? చిన్ననవ్ర ర్రలవాండు: చటీవిన మంచి వించియమ వాండు. ఫులుంగుత త్తడివా-డు, పొవవులతుదివాందు, పొక్కిటవెలిద వ్యివున్వునాండు, మినుక టూక్పులవాడు, మిసిమిమే(తల వాండు; మెజుంగు చామనవాయ మేనివాండు; ది.ని మొలవాలడు; పసి గానల్మదిప్టూవాండు, మురళ్ళికలవాండు? మువ్వం మురువువాండుః మురువు మెడలోన వులిగోరు మెజయువాండుు. కన్నంగొనలందు భల గాదమువనాండు, మోపషం గనివించలేదా! అయన గ్నుర్తులన్నియు. మికు జెప్పి కిని ఓహో! మాతులుంగ లవంగ చూత ేంకీ భిల్లాతి కామా నరళ 'పనస బదరీ వకుళ వంజుళ వట కుటజ కుంద కురివక కురంటళ కోవిదార ఖర్జూర నారికేళ సింమువార చందన పిచుముంద మందార. జంబూ జంబీర మాధవీ వ ధూక "తాల తక్కోల తమాల హింతాల రసాల సోల (ప్రియాళు చిల్వా ములక (న్రముక కపిట్ధకాంచన కందమూలి శిరీను శింకుపాతోక పలాళ నాగ వృున్నాగ చం ఒక శతప్యత మన్లీకొ మళల్లికలారా! మృగయత రాధామాధవం ముహు రివా నిగమవపే ధవం చలతి జగతి యదచంచల మాతత ముపహిత జగదండం (చభవతి భవతి పినద్ధ మిదం నిజమాయిశ మేళశ మఖంకం। . మాధవం దర్శ్మయ "హీ మందార! మాధవం దగ్శ్గయ ఫుల్న కుసుమవ. ల్లి కే జూజి మాలత్రీవల్ని వనజూ లతిశే కల్లోలర్ర్రీకమల "కేతకీ కముదక ల్లారాది కునుపుచయ పం క్రిలలిే!

• నాన్వామి (తిలోకమోాహనుందు, అతని పాదములు వేద- వీధుల నుపనిష్‌క్రారతలు (శతువుజోరాళ భూమ(పభ్ళతి మవోపవి(ే . వన్తువులచే సమ్మార్జనము చేయుదుందురు. ఆయన నిస్ణణుండు" సరె భూతాంతరాత్మ. దయాపాంగ (సక్ధిత భ_క్ష్రజనసందోహుందు* ల స్వామి నో మందారవృషమూ! భూపించుము! ఓ! చంపకమో!

ఇరువంతొమ్మివవ అధారయము 851 దర్శిపం* జేయుకు 1! ఓ బృ*దావనమా! - నీక నవుహ్మా-రను చేయు చున్నాను. ఆయనను నీ”వ దాంమగొన్నాన్సు లేకపోయిన సీయం

“చాయా పాకచివ్నాము లేల దాంయకొశ్చావు! ఎచ్చటనో నీవే యాయనను దాంచియిం* వు నూ వీంచవా! జనమ లో కొక "పెద్ద (రూగ వినిపించెను. “కోతిని టేవుని మోగికి వదలితి వి ఎవి ఇ గమ్య సనెనరో యనిరి అమె “నను కోంనిని (ౌళ్ళు వటి కటి “ని అది (తాడు (గవ్యశవము”6 గొరికి "వేసినది కా;బోలను, నేను (ఆాటితోం గట్రికినిగడా యని. యశద్ధ నహీంచిలిని. అ (లంచ వి వచ్చినది యనెను, కుసూరస్వావిం “నేను పోయి కోతిని. చెత్త ననెను. ఎపరో సమూహములో నొక రన్నారు. పార్థవార థికయై: రథముమింద వతాక వాసరమేకదా! ॥ పడగనున్న వానుమ భయవిహ్వ్యాజండు గాండు అరదమునకు నూతు€ డచ్యుతుండు. అందజును నంతోషించిరి. ఈ ధ్వవిలో మాధవం దర్శయ “"సీమందారి యన్న యఖండ భ్యరి వినిపించుచు నీ యుండెను షక కోకిల ఆారికా్భిను శఖంత శోభన హంసకుల . (వకటాకాశానిలానల జలధరణి సకల చేవగణ సరసపణగణ! మాధవం దగ్శయ హే మంచార! మాధవం దర్శయః రిక యీ మవదశత: శ్రి యత్వములో మూర్చ ఫడిపోయెను, రత్న గిరి శిశిదోపచారములు చే సను. గిరికకు న్మ ఖ9రాలేదు ధర్మారావు వెంట కే *కంభవోరతి వెలిగించులి డ నెను, కుంభవోరతి నెలిగించిరిం భోగ ప్పశాత్ర పాడెనుం | నక౭నిగ ఎటగూఢ మఖిల లోకాధార మచ్యుత మఖిలగురుం నరసనోపీశణ పరిగీత మను శివనారాయణ తీర్ధపుణిత ముదారం మావవం దర్శ్మయ హే మందార! మాధవం దర్శయం గిఎక లేచి నిలుచుండెను మహఃఖండభారతిలో హఊోరపండల "శీయూకకిరీటభూమితుండు, శంఖచ(కగదావద్మవాస్తుండు , వనమాలి? నూ స్టచంద మోన్మేతుండు, హీరణ్యశ్మ(శుండు, హిరణ్మయ శరీ రుండు నైన వముహోన్రరువవర్శ్మన మావెకల గలి్యాను ఆమెకనునొనల నుండి బావ్సధారలు (సవించెను ఆమె నమస్కారము చేయుచు

852 వేయివడగలు నిలువయబజెను, ఆమె (శిందంబడిపోవు నేమో యని రత్నగిరి పట్టు కొని యుంజెను, అఆ మహామూర్తి యామె నేేతమంజల మంతయు నిండెను, శ్రమముగా 'నే(రేం్య్యియము స్వశుణమును జరిత్యజంచెకు, ఆమె "నేత్రములు సూర్యు చంద మోవికారము లయ్యెను. అమూర్త యామెలోం (టవేశించెను, అమె యొజలంతయు హీరణ్మయమయమై పోయెను. (శమ(శ్రమముగాం బం చేందియములు, _మెనస్ఫు?ః బుద్ధి అపహంకారము సర్వమునిండ యా మూర్తి నిండిపోయెను ఆమెలో నున్న (గౌణములం దాన్నూర్తి బలిసెనుం అమెసర్వ( పకృతి తన్ని మయ మయ్యెనుం రత్నగిరి చేతిలోనున్న యామె నఖశిఖ పర్యంతము చల్ల నై నట్లు తోంజినుం రత్నగిరికి దుఃఖము పొంగివచ్చెను, నంద్యాల వారాంగన *మచ్చిశ వఏీరిశెల్ల జహుమా(త్రము చోడ మని చదువు చుండెనుం భోగప్పశాత్త్రి “మాధవం దర్శయ హేవుందారి యని పాడుచుండెను పంచభూతములు నిశ ఎలములై భయ (ఖ్రాంతము లయ్యెను. మజోాఖండబోరతి తన కాంతిలో జపాకసుమములు; నిత్య మిల్లి కలు) ర_క్తనీరజములకాంతిలో6 దనుడా€ బూజించుగొ నెను, ఒక్కసారి గుష్టూమని కాగడాలన్నియు నాజిపోయెను,. పంభబోరతి మధ్యనుం డెను. ఒక్యపక్క- "వేణునో పాలస్వామి పార్ధ సార థివ్యిగ వము మజియొక్యపక్కం "జేవడాసియు._ఆవెలులు చేత నటు భగ వంతుండును నిటు చేవదాసియుల (ాశించిరి. తక్కిన పందిరియంతయు. నంధ కార మయ్యెను, ఎవ్వరికిని "న్యేతములు కన్చించుట లేదుః

“ప్ప మందార మాధవం దర్శయ

"కీశీ మందార సంతాన కల్పక పారిజాత చందన

“ఠీశే మందార నందన . .

“రేశీ చంపక నాగ వున్నాగ (శ్రీవూగ వనన నారి కేళరసాల!

మాధవం దర్శయి యనియే (మోగుచుంజెను,

ముప్పదియువ అధ్యాయంవంం

వైశాఖ జహుళామా వాస్థవాండు ఎనుబజేండ్త వృద్ధుం డొకఠండు సుబ్బన్న పేంట చ్చేమనులో వైలుదిగి విచ్చివానివలె వాల్లు దిక్కులు శెదరం కన్నుఃతోం జూచుచు నడచుముండెరు, . అతందు డిగ్భాంతుండ (వళనున్న “యొవరినో చూచి “అయ్యా! ఇద నిజ ముగ సుబ్బన్న పేటటయేనా!ి యనెను ఆ యడుగ(బడివ వాదు గుజ్జవుబండితోలు సాపాబు వాండొళ చిన్న సాహాబుల లిట్టుకిట్టి “కాదోయి! నీకు రూటామాట ఇచెప్పామన్నాి ననెను, _.వృద్ధుం దు త్తరహిందూస్థానీయినివలె నుండెను. తలమి+ద నొక గుడ్డటోపీ చెవులు మూసికొనియుండెను.. కాహాయవర్షముగల శాటికొంగులు "వెనుకనుండి చంకల[కిందుగాల డీసి ముందునుంచి మెపవెనక లాగి ముడి వేయంబడెను ముఖను న గందమ తో వెడల్పయిన నిలువ బొట్టు “గలదు, అతండు రోడ్డు వెంట నడ చివచ్చెను* కోబ దశ్నిణవునోడ వద్దప నమ్బూవజుకు నతినికి స్మృి వచ్చినది. అవ నికకోటయీ యను ఫొ నను, దక్షిణ ద్వారమున గోటలొ( (బవేశించెను. అచ్చట నొఠ వరిచారకండు చూచి; ఎవరు నీవు! దొంగవలె నున్నావే! పోవో 'యని తజిమెను, అతండు చేయునదిళేక వెనుకకు మటలి. కోట ముందుభాగమునకు' బయలుజేతెము. అతని కుడివైవున నంతయు నవరిచితముగా నుంజెనుు ఎడమమైవున నంతయు నుఫరిచితముగా నుండెను, దారిపొడుగుం పెద్ద పెద్ద సంభములు, రోడ్లు చి(తవిచ్యితము ఫైన దుకాణనులు వానికంటికి (గొ_త్తగానుం జెనుం అగ్నేయదిశకు వచ్చినంతనే యచటనున్న. పెద్దమామిడిచస్తు. శుమ్మీ-ం చిపోయ్యి కోటనోడమింద కొజగిన యొక్క కొవ్ముతో నదియు వైదికువి "శీర్ష మువలెచివర నెక్కడోనాలుగాకులు మాత్రము మిగిలియుండోనుం ఆశని కచట "మజుల సనుమానము తగ్గిలెను; *ఇది సుబ్బన్న పంట శాజీేమో!” ఉత్తరాభిముఖు.డై నడచిన, చేవాలయములు కనిపిం చెరు నుబ్బన్న పేంట యని (ధువపడెనుః చాంటిపోయెను కోట గుమ్ముమునద్దకం బోయి యచట నిలుచుండి నాల్జుదిక్కులుల బరకా

ర్‌క్‌డీ వేయివడగలు

యించి చూషను, లోనికి 'పళ్ళుదమని యున్నదిం మరి యెవరయిన పో పొమ్మునుదుశేమోయని భయమును వేసినది. అయినను గాన్సి మ్శ్‌వి యళండు బయలుజేజెను లోనం గొంతదూరము పోయెను, + ఎఎరును వఐబదనలేదు, వారవ్పనాయని గదివద్దషం బోయెను, నాయడు గదిలో6 గూర్చుండి చదువుొనుచుండెసు, ఈ మునలి వాసికి దగ్గువచ్చెను. హరప్ప తల యెత్తి చూపె, వాండెవడో వై రాగి. . అతడు కోటలోని కేలవచ్చెనో తెలియక బయటి! వచ్చెను. వచ్చి *ఎవరు నీ వనెను ముపలివాండు “నేనొక బైరా నిని భాబూ! మీ ఆలెవి రనెను నాయనికిః గొంచెము కోపము; భొంచెము నవ్వుకు వచ్చెను. ఇంతలో. బరిచారకః జెవడో వళ్ళి యతిని నదలిం-చిను, వాడు *బాబూ! కోట నాబ్లవెపులం జూచిపోవు టప వచ్చినాను. ఇరువదియేంత్త యినది, నేను కోటం జూచికొని యనెను. పరిచారకుండు నవ్వెను. ఛీఛీ పొమ్మని తటీమివేసెను, ఎవండో పచ్చివాః డనుొనిరి, అతం డచటనుండ "దేవాలయముల వద్దకుం బోయి, నగోవలు, తలువులు సర్వము భ(దముగా నున్నట్లు పూాదుకొ నను నస్కుబవా శం పొార్టమియోలయ ఎ లోనికింబోయొను, అచట గణావారి కూరుఎు. డను, ఆతిండు గణాదారివంఠ( జూచెను గణాదారి యతనిని నిదానించి చూచి కొంతసేపటికి గుర్తు పట్టి *“యోవోగ! నీవా! ఇన్నా ఇచ్చట నున్నా వనెను అతడు “ఇగో! ఈ వేమవము తోం బొట్టపోసిగొనుచున్నా” ననెను. గణావారి “జీవదాసి నెజుుగుదవా! నీనాంటి కామె చిన్నపిల్ల” అనెను ముసలివాడు 'నాక ౬ దెలియీి' యనెను. గణావారి “రల్నగీలీ కూంతురయా్యా! రల్నెగిరి =జులంద వా! రామేళ్వ శాత్ర్రీగారు..” అనిను-. ముస వాం డన్ఫనవ్సుననెను గణాచారి ఏ అమె కూరుకు జేవదాసి, ఆమె చనిపోయి. శేటికిం. బదునేను దినమలు ఇప చినము ముసలివాం 'డెందంకుం జనిపోయె ననెను. ౫” ణాదారి? అమె మన దృష్టికి జ£ి పోయెను. అమె (శ్రీ'చేణుగో వాల స్వామినాంయందు గ యెనది మవాభ_క్రరాలు, పదిన ళ్ళు న్బ్టము సి చేసి చివరిది మున విద్య్ధవ్మయాకృకియైన భ౫ వంలసి డి ర్మవక కలిగి ఫరమపది౦ 'ఛినది, ముసలీనా,డు *అజోళి యని కనులుమూసి ౫ న్నము లొలి

ముష్పదియవ అధ్యాయము 85% కించెను గణాదారి; ధర్మారా వచటనే యున్నాడు, మునలివాండు చివిర నప ఎనివోయెను, ధ ర్యారావు నింటికి,జని వాకీటనిలుచుం డెను రామేశ్వర శాడ్రి చబియ ప్టము 'తెచ్చిపెట్టంబోయెను, ముసలివాండు “నీ ఓ "మిబాబూ'" యనను- కజ్జవాండు నా వీరు నీ కెంకకు ? బిచ్చగాండవ , బిచ్చము వుచ్చుకొనిపొమ్ముం నా పేరు మొ తి కలా ణశోన్చినములు జరుపువజఆకు నొకటి? ఇప్వూ ఉంహొశటి అనెను. వునలి వాందువ మినాయుుగారి. 'వేశోమిటి! కుట్ట: మా _అమ్మగారికి జబ్బుగా నుగ్నది. నీవు బిచ్చవి వును ఎగొనివొమ్ము. ముళలి : నీమి అబ్బు? శాత్రిః వముద” ల వ్‌మి చబ్బు న్న" ౧ంకనము పటి జబ్బే ముసలి; గిరి ఎవరు? శాస్రం బివి గ్గ... నిరుగుమోంది ౯ బోసి తీసికొనినం దీసిళొనుము, అవోయిన నీబదులు కాకులు. నినున ఖే” అనెను మసలివాండు ఏ సీఎ ధర్మారావుగారి. ఎగారందవా 1 ఆయన చిన్న ప్వు డెచ్చముగా నీవలెనే యుంపడివాండు. నీ పేేవిం కాబూ+ కుజ్జః ఇప్పటి పేరు గోపన్న -

ల మునలివాండు తరతరంలాడెనుు. అచిటినుండి నెం శై సగాం గదలి రళ్నగిరి యింటికి. బోయెను రిత్నగిరియు, ధర్యారావును ముసలి వానిరి నిదానించి చూచి గ్పుర్తించిరి. ధర్మారావు ఎచ్చు గోపన్నా ! ఇన్నాళ్ళు "లెచట నుంటివి 1 ఏ ేశము వోయితివి * నేను వచ్చి యడుగలా నీకు బిచ్చియె్రినదన్నారు. అది నిదమేనాా అనెను. గోప? తవ బాబూ! పిచ్చి యెక్కలేము కృష్ణమనాయఃడు నా ( భువు చనిపోయిన తరువాతి నేను బిష్కబిక్కవ నుచువ్న కోటలో 'నేలయుండవలయునని 'వెల్ళిపోయికినిం నీవు వచ్చువజకు నుండిఫోద మనకొన్నాను, కాని నీవ ఎ ఆల నన్నువాదారి బోనీయవేమోయని "లేచివోయితినిం వరి: గో న్నా! నీ వెప్పటివాండవు! తరువాత _ నెస్ని కథలు జరిగినవి! అన్నిటికన్న గొవ్నవపింత._జేవదాసి చనిపోయి "నది, ఆమెను నీ వజుంగగవు. ఎజుంగకొపోవుటచేతం ఐైని వదునేను దినముల యాయుస్రాయము నీ కిప్పటికిం ఇెరిగినది. రంగాజమ్మాగారు రుక్మిణమ్మా రావుగారు, సరోజినీ దేవిగారు చనిపోయిరి. రంగారావుగా 'రిద్దందొరసానులం బెండ్లి యా డెను, ఆయనమూండేండ్లనుండిదీర్ధ వ్యాధి (గన్తుంజై. యున్నాండు. రంగారావుగారిపమారుని సీ వెరుగుదువుక ద్యా

$551) వేయిపడిగలు వారప్పనాయంని! ఆయనకం దాత పేరు "పెట్టి నారం ఆయన యిష్పూడు (వభువు, ఊరంతమయు మాటిపోయినది, దారివెంటం జూచి శివికదా! గోపన్న చూచికిన్తి చూచితిని, బోదకాళ్ళు వేసినట్లు కంతులు మొలిచిన ట్లున్నవి. ఒక్‌ కాపలుచనితనము, దృెథళ్వము ఎచ్చటను లేదుః ధర్మావ ఇప్పటి వ్యాధు కాయుర్వే చెమభములు పనికిరావు, గోపన్న: నే నుత్తం జీశమున నీ యిరువది యేంద్హుంటిని నా కొక నెలనాళ్ళ(కిందట సు పేంట గాలి తగిలినది, ఎవరిని జూచెదనో, యెవరిసిం జూడనో! యనుకొనుచు వచ్చికిని. బాబూ! మోరు కనిపించినారు. నాకం గృష్వ మనాయండే కనిపించిన ట్లున్నదిః గోపన్న మాటాడినంతసేవు దగ్దమనే యున్నాండు,. ధర్మా! వ్‌మిటి దగ్గుదున్నావు! గోప; గుంజెనంజు, ఈ వ్యాధితో మనుజో 'అెప్పుకో దెలియకుండ€ బోవుదురంటం. బాబూ! జ్జాపళ మున్నదా! చిన్నఫూడు వురాణము'చదివెడివాం3వ్లు మిరును నేనును; దొరగొ రును. చిన్న చాబయ్యగా రెప్పుడును. గోప పడుచుండెడినాందుః నన్ను. *“గాసా గాడిదకొడకా[ యని. తిమైడివాండుం చనుకోటలో ని! బో.గా వారు నే నెవరినో యనకొని సన్నం దటీమివేసిరి కోట నాల్గు మూలలు చూచి చావవలయనని యున్నది “స్నిటిక గ చాబూ!. నేను నేండు చనిపోయెదనో జీవు చనిపోయెదనో! మొ నోటివెంట *నల్లఓ వాండు పద్మనయనంబులవాండు” అన్న పద్యము మజుల విని చనిపోవలయ నని యున్నది, ఆ పద్యము చదివినంలేనే 'దొరగా రెప్పూడు నొక మాట'యనెడివారు. అవి జ్ఞాపక మున్నదొ! ధర్మా ఫ్‌ ఉవ్నగిం “మన జేశాలయములోని సామి నరిగా నీ పద్య ములో వరిం పండిన శ్లు యుండును గదా 1 యినుచుంబెడినాండు! గోపన్న వ చాఖూ!- ఈ యితువదితీండులు మిరు చదువ్రచూ యీ పద్యము నా శెవిలో గింగురు మనుదునే యున్నది, అ ఫద్యము మజిల నెప్పుడు చదివి వినిపించెదరు! తమ రిప్వూడు "ెద్దలై నాహ- ఇంటికి. బోయి అయ్యగారినిం జూచి వచ్చిరానుః చిన్నపూడు మిరు 'నన్లు యుండెడివారు ధర్మారావు ఏ గోపన్నా! పద్యము ,పాౌయ్యంకాలము చదివెదను. జే నిచ్చట నిశం -గొంతిసే వ్రుం2లి ,యన్వ,.భోదనమునకు మా యింటికి. రావలయునుసుమా! గోపన్న |

108] ముప్పదియవ అధ్యాయము 857 "చాబూ! చివరిసారి కోటలోం దిని చనిపోవలయు నని యున్నదిం ధర్మా: నీ యిష్టము "నేను వచ్చి నిన్నుం గోటలోకి కిల దీసికొని "పోదును, గోపన్న? నేను మజల నింగొళసారి పోయెవను, అప్పుడు గూడం గానిచో మి రను తీసిళొని పోదురుగాని. - అని గోవన్న మ ఆలం నోట కభిమఖులై. పోయి మజల వారప్ప ఇకరుగా నిలుచుండెనుం వారప్ప తలయెత్తి చూచి '“వీం జవండు! కోటలోనికి మాటిమాటి కేటికి వద్చువుండె' నని యూ హీంచి యతనిని లోనికి రమ్మని బిలిచి 'నీ శీమి కావలయును! అనెను గోపన్న *కీనీ పూంబ కోటలో భోడనము చేయవనలయు ననెను, హరప్ప *సళి యని రంగన్నను బిలిచి *ఇతని కీ వూంట నిచట భోజనము పెట్టించుమ నిను, రంగన్న కం జూచాయగా నోపన్న “"యెజుక గలదు, అతని సెచ్చటనో జూచిన ట్లుంజెను.. గోపన్న “జాబ! నా పేరు గోపన్న. నేనీ కోటలో కాసావాండనుం మా దొర ళృష్ణ్టమనాయఃడుగారు. వారు.' చనిపోయినంత నే జను , *గ్టీశాంతరము వోయి?ని. తమరిని నే నెత్తుగొని సపెంచితిని నే నిన్నా ళ్ళు త్తరహిందూస్థానముననుండి వచ్చిిని.. నా కీ దగ్గుళోం జావ) వచ్చు=ని గో వాయీలు పన్చిరి అబా 'వెపస్ప్రుకు వచ్చునో

"ఇెలియలేదు, చనిపోకముందు నా (వభువును నా కోటను కొకసారి చూచిపోద మని వచ్చితి ననెను రంగగ్నపష గురు వచ్చెను, “నిజమే (పభూ! నా కప్పటికిః బదునే నేండ్తు. కాని సరిగా గుర్తు పట్ట కీకవోయినాను అనెను. 'హరప్ప *అట్లియినచోం బోయి కోట నాబ్దు వైవ్రులం జూచిరమ్ము సీవీ యూరిలో నున్నవ్ని దినము లిచ్చ టనే యుండు మనెను గోవన్న + వాబుగారూ! చిన్న బాబయ్య .గౌరీని జూడవలెనని యున్నది. వహారప్పశ అనంగా నెవరు? గోపచ్చు: లఠళమ నాయనగారు. హరప్ప వ వారు మేడమింద మధ్య ఇావడిలో6

“బండుకొని యుందురు, పోయి చూడవన్నును, -

“ల ననోపన్న మేడ యెక్క. రంగారావుగారు పండుకొని యున్న చోటు:కు. బోయెను. పోయి యాయనతోం దన సంగతిం జెప్పెను, (రంగారావుగారు గుర్తు పట్టి “అవునురా! గోపన్నా! మి రెపూ డును. బురాణము చదువుచుం డెడి వారు ధర్మారావు చదువటయు

8600 బచేయివడగలు (పొద్దును సాయంకాలమున్య రెండుపూటలను వచ్చును తోడికోడ లిని జూచును, ఇరువ్చరునుగలసి జేవదాసిని గుతించియే యూహింగు కొనుచుందురు. అకుంధతిని వైద్యూండు మౌాట్లాడవద్దన్నాందుః అమె యెష్పాకును మాట్లాడును. ధర్మారావు “నిన్ని వైద్యుండు కదల వద్దర్నా(డు; విశాంతితీసికొమ్మన్నాండు; సీవ్రు కదలి౭ివి, వి(శాంకి తీసిళొనికుంటివ) కల్యాణము పదిదినిములు ని(దయన్నది యెజుంగవ్చు చివజు కిట్లయితివ్‌; ఇప్పూడు వలదన్నకొలంది మాట్లాడుచుంటివి; ఇవ వజకు 'చేవాములోని నెత్తుపుు మాంసము పొడుచేసిళొంటివా! ఇషు డూపిరిపిత్తులు పాడు చేసిఫొనుము అనెను, ఆమె *నూరుకూడ నన్ను బాధించుండు, మోరువ చ్శి యోదానమ్చుమాటలు మాట్లాడు టకు బమలు నన్నా సాధించుంయ. నేరు (కికినన్తు” యని కన్నీవ "పెట్టుళొనును ధర్మారావు పోయిదగ్గ జిం గూర్పుండి వ్‌న్నీరు తుడి+ యూోదార్చినంగాని యామె యుబ్వేగ ముపశమిల్లదు. ఈ లోవుగో నామె గుండెలోని బది నెత్తుపుు బొట్లుడికివోవును. ధర్మారాన్ల భోడనము ేసను- చేయుచు “పిల్ల వానికి మధార్థాహ్నము భోటిశమ పెట్టితివా యనెను. నాంచారమ్మ శ సను రమ్మ- షచో వాండురాండు నాల్గునాళ్ళుకుండి మధ్యాహ్నము భోడంరము మానివేసెనుం ఎప్ప డును దల్లి వద్దం గూర్పుండుటు యామెప "వేళకు మందిచ్చుట -- ఇదియే వాండు వేయుచున్నపని” అనెను. తండి పిలిచి పమారునక దనతోంబాటు ఖభోడనము. పెళ్తైను... అతండు భోవనము వేయాన “టొద్దున రాజశేఖరశ్యాక్త్రిశరు వచ్చినవారు... అమ్మ స్థితి యం! కంత ఇడిపోవ్చుదున్నదసియే యన్నారు అనెను - " ధర్మారావు “అట్లన్న చో. గాని మి యవ మాట్లాడప౦డ నుండదని యన్నారు. నిన్నటికన్ని నెమ్మదిగా నున్నది నేను మూడ "లేదాశి యనెనుం _ సాయంవేళ కమా రస్వామి వచ్చెను “మాష్టరుగారూ! నే నెచ్చటనో యొకచోట నుద్యూగము వేయజన్నచో. సాలోనట్లు లేదు. ఇప్పుడు మా సంసారము వేశే పెట్టితమిళడా | వరోజున కా రోజు గడ్డుగానే జరుగుమున్నది యనెనుం

ముప్పదియవ అధ్యాయము 861. ధర్మా రావు “మటి వారు సెలవులలో జీతమిత్తునవలా. వల దంటి వామయెను. వా శరేమున్నది! ఎక్కడి కఠ-డే నయము వాకు మానివేసిరి. రెండు నెలలయి:ంతరువాత రావలసిన యిబ్బంది. నిప్పూడే యింటికి: బిలిచితివి. మంగర్శు య్మేమెర నిద్చునేమో కనుల. గొనకవోతి వా! పమార: మతి యింతివజకు నాలుగువేళ్ళు నోటి లోనికి. బోబ్చచున్నవనంగా సెట్లు వోవ్ట్రచున్నవి!? అమె యి-తవజప నాకిచ్చిన సొమ్మూనకు "లెక్క్కయు., జద్దు అలేకుం "వాలీ? పోలీ, నీభోగ మెన్నాళ్ళే యవనలగా మాయత్తమాలపల్లి వెళ్ళి వచ్చువఆ పి, సన్నట్లు తొబ్మవె నెలలు వందవంద శగొచ్చివి. ఇప్రాు మజిల గొడ్జెత్తు పడ్డది ధర్మావ నీ వీ యుపన్యాసకవృ త్తినవలంబించ లేవుం కొంచెము నస్వాశం(లైర్ధభావ మున్నవాని నీసం సలు. చేరసీయవు, ఎచ్చటనయినం బ(ఈ3 లో జేకరాడా! ఈ యూరిలో వోమనరావు' ప(తికాలయములో నుదోర్టగ మిచ్చునేమో మాచిరమ్ముు. అతండు 'జేశమునందు. బేఫమోసిఎ వాండుకదా! చాల విద్యావంతుం డని 7 చెప్పూదుకు చాల గొప్పభావములు కలవాంకంట. ఆయన వద్ద్కం బోయి యడుగుము కుమా మాకు దెస్పి.వో నిచ్చును ధర్మా; నేను చెప్పినవో నిచ్చునా! నే నెవరను! వారప్పగారికి మం(&నా! పిచ్చినాండా! వారికి సిఫార్సులు చేయుటకు మనము పఃశికీరాము కమా5; ఆయన వామనమ్వరర్తి. నే నచ్చటి! వెళ్ళిన తజువాత ఇంతింతై వటు డింకమై మజియుం దానింతె వఫో వీధిప నంత యంనేమోా! ధర్మాః సీపఃజిన్న జరూందారీ యుండ వలసినది. ఆ జీవ్రంప బుద్ధి లేక వాయెను, అసారవ అప్పుకు లేకు నెం యిప్వు జైనను దెమృ్బృళొన రాడా? ధర్మా; సీ మొము కాని నేండు' మంచిది పాడ్యమి బుఫవారము- వేందు శతి[్‌ మ, నీకు మి్య(తతారం వామన రావుగ'రవద్దపం బోయిరమ్ము* వచ్చిన నున్నాండో చెప్పి పొమ్ము. కుమూరవ్వామి వెపలివోయెరుం ధర్మారా వరుంధతి వద్దకుం బోయెను, అకుంధతి ఏ మీ రెపు నటు నిటు లిరిగదరుగాసి, నావద్దం గొాంచెము స్నేపెనం గూర్చుండగూడ దా! ధర్మారా వామెవద్లం. గూర్చుండెను. అరుంధతి *నీ డెందు చేతనో కాళ్ళు తీసుకొనిపోవుమన్నవి" యనెను ధర్మానా వామెపాద

862 " వేయివడగలు నంవావానము చేసెను. అరుంధతి *వాలులెండు,.. నా కీదిమొక పాపమా" యనెను, ధర్మారావుగారు *పాపమేమిటి! మా అకా రున్నది కనుక సరిపోయినది. అేకపోయినచో వంటకూడ నేనే వేే- "పెట్టవలయునుగదా[? అనెను, అరుంధతి క న్నీరు పెట్టుళొ నెను, ధర్మా రావు *నీ వింత యలువన్ఫగుంజెదానన్ఫు గనుకనే వ్యాధి తగ్జుట లేదు, వ్యాధియే యొక్కువ వేండి. నీ మనస్సులో సీ వృాదయములోనున్న యింత 'వే,డికి చానికి సరిపోయినది అనెను. రామేశ్వర శాస్త్రి బయ టికిం బోయెనుం

అరుం వి పీల్లవాండు బెంగ పెట్టుపొనుచున్నాండు. రోజును సాయంకాలముకందు నూ(త్రమే యాడుకళొనుటకు. బోవును, శక్కిన యొల్ల వేళల నన్నే యంటిపెట్టుకొని కూర్చుండును, నేను మజటొకలా వలైనచో వాని (బదు కేమగును! ధర్మా ; మజొళలా/గునం గావ రాజకేఖర శాస్త్రిగారు చెప్పినట్లు చేయుము, నన్నుం (బక్కను గూర్చుండు వినిన దిందుకనియా * అరుం $ నే, మౌట్లాడన్న, "లెండి. తకువాత నై దునిమిమములు గడివను. అరుం; రంగాన్సరము పోవుటయు. బెపె కెద్చుటయు నింఠళ లేదుగాబోలు! ధర్మా; ఘాట్లాడకఠ యూరకుండుట నీకుం జేతనగునా! నీకు జిన్న ప్తూడు వన పోసి రాయెను. అరుం; అవును) మజి అప్పటికి అస్ప(తులు లేవ ధర్మా ఏ; వాగక నోరు మూసికొనుము. అరుం: మి 'రెదురుగా గూర్చుండి మాట్లాడవద్దనలా మాట్లాడకుండుట యెట్లు 1 ధర్మా: నేను నిన్ను మాట్లాడు మన్నానా? అరుం: మీ రనలేదు నా (పాణ మూరకుండ లేకున్న ది

ధర్మా రావు పోయి యామె చిక్కిన చక్కీళ్ళమాంద6 జేయి వైచి నిమిరి “నే నన్నట్లు పోయివచ్చెదను, నీవు కన్నులు మాస వరుండుముం (పొద్దుకుంకినంతనేయా యనవచ్చి మందిచ్చు”నని వెడ పోయెను, పోవ్రదున్న భ_ర్తనెనుకనే యరుంధతి చూవు (వసరించెను అత(డు వెనుళనుండి యెంత నుందరముగా నున్నాండు ! (పొద్దు (గ్రంకిన తరువాంత గుమారస్వామి వచ్చాను. ధర్మారావు గామా పండా*శి యనెనుం

ముష్పదియవ అధ్యాయము 868

కుమార; పంజేకాని ఎక్కువ గుంజు లేదు* ధర్మా; నీ వింత వాశ్చమక్క్భుపి శలవాండవు, మందమకియ్కుు మందవాక్క-నగు

• లోళమునకు నీ వర్థము కావు, (పళ్యగమైం బుద్ధి [వై భవమువలన నీ వాక్కు. చమత్కృతిమతి యని యెవరు తెళిసిషొనంగలుగుదురు + సీ హృదయములోని మంచితన మెవరి!ని దెలియదు. స్నిద్ధమ.కాని వృాదయము కల లోకము నీ వాక్చమత్క్బు9ి పరమ సుకుమారమైన మనస్సును నూచించునని తెలియక యది దుష్టత్వ మనుకొ నెను వ్‌దిః మొన నర్ధమగుటకష్టముక దా! కుమార: అందుక నియే కాళిడాసాదులు తికనాదులై న మహాోకవులకుం ద(త్పకిమాను లైన మోిపను. దిక్కు "లేకున్నది. కాళిదాసు కవితకు-దు ర్వ్యాఖ్యా విమమూర్శితకు = మల్లి నాధుండు నంజీవిపో'సెను. తిక్కనాదుల 8 పిత "బీశమున దుఠ్వ్యాఖ్యా విమ మూర్భితయెపోయినది= చానికి మిరు సంజీవి పోయసం యును ధర్మాన అసలు కథ యేమో "చెప్పాము! కుమా: కళ్స, కొక్కై తెచ్చి మూుఃడువూటలలోనే మైపోయినది. నేను పోయి “అమ్యూ $ మా ..పికాలయములో నా కద్‌ స్భగమిత్తురా శి యని యడిగిలినిం వామనరావుగా రిదివరకు నూట వాలిక అెచ్చిరిరి. మేము మిా "కీని యివ్వంగలి మనిరి, నేను మో యిష్టము వచ్చినంత యిం డంటిని. ఆయన నవులి నమలి నలుబదిరూక లిత్తు” ననెను. నేను' వెంటనే యొష్పుగొంటిని. ఆయన “ముప్పది యెదని మైన నన్నాము కా దనుకొర్నాంయేమో! ధర్మా; “శీపటినుంచి రమ్య్మన్నాండా శ కుమా: అ! ధర్మా; జే మంచి జే, కృవ్టపాగ్య్యలు. శుక్ల విడియలు మంచివి నీకు బరమమి(తతార. జేవ్లువొద్దుననే కోయి. ప వేశ్తించుముం అదృష్పవంతుండ వోయి, చిట్టి శ్యామల దొరికినది, చిట్టియదోగ్టోగము దొరకినది! కుమా: చిట్టి ధర్మా రావు దొరకలేదా 1? ధర్మా; అవును, దొరికినాండు. నా. పేరు పాడు చేసినావు కుమార ఏ మి “అబ్బాయికన్న మా అబ్బాయే నయమండోయి. మో అన్కాయి కన్నులు పెట్టుకూని యా పదిదినములు గిరిక వంక నజబేపనిగాం జూచి నాండు, మా అబ్బాయి చక్కగా నారోగ్య్థము కొరకు నా భుడము మోాంద ని(దపోయినాందుం వట్టి మూష్ట్రండు. నృళ్య మెట్లున్నదిరా యని యడుగలా "నాన్ను అ్నత్త[ అన్నాడు మాటలు సరిగా

804 వేయివడగలు రాని బే ధర్మా ఏ ఏమి మురిసిపోవుమున్నావు! కమార కా!ీషల్ల కాకికి ముద్దు, సితాపతికిల. నగొడుకంట, వాండు కల్యాణములప 'రాలిజేమి! ధర్మారావు ఏ నేనా మాటయే మరచిపొయిశాను ఆ కుమార ఏ వానికిం జ్కంంగా కరంస్కృృతము చెప్పినవారు కదా! నాహం గల్యాణములు వూూపించిశారు. అరుంథతిగారి కెబ్టున్నది? ధర్మా; ఐట్లు లది! గిరిక మూుడు నెల లన్నదంట, బక నెలలో సగము గడిచింది కుమార తరువాత నెల్బదిందునా! ధర్మా; నవ్య దిందును ఓయీ! (పాణము 'లెప్పూడైనను పోయుడి'వే (ఎదో యు ష్టనాళ్ళు మన యదిరిపాటు భూమార్థకాశములు పబ్టుట లేదు! ఓక్కెనింగతి చూచితివా? మను జుండు స్నా గ్గమునందు6 (ట్రైన్నర్షించు (టకు భగవంతుండు జ్లాపకముండ రక్క-ర లేదు. తనకు౯ జూ వున్నదనీ -తెలిసిలొనినచోం జాలేను.. “వ్యా(ఘీవలిస్టతి జరా పరికర్ణయంకీ! “"యన్నాండు పాఫమ.) భర్తృహరి. కుమార : నా కె్పుడు నచ్చట ననుమానమః* ఆండు వులి మోందంుడి చంపక భయపెట్టుట ేమిటి! “ధర్మా; అదియా! ఫులి రెండురకములు, ఒఃటి ఎ నిసిమాంసము 'రుచి యెజీింగినది। రెండవవె వ ఖ్రగములనునూ (తె మే “వేసికొవిపోవునది " , ఒకళూరి మనిసి మాంస మెజింగిన తరువాత ఫులి దారి కడ్డమే రాదు మరియొక జంతువును తినదు, మనుజులు నడచుదారి(పక్కంం నేపద మాటుననో పొంచియుండి మనిసిని ముందు పోనిచ్చి “వెరుకనుండీ మిందికి దూ.కి చంపి తినును. మనిసి మాంసము తిని మెకుగని వు" మనిసి యవ్నచో భయము అడవిలో మనము దారివెంట బోవ చున్న ఫూకు వులి దారిలో( గూక్చుండుట తజస్థించెరాా యది లేషు కొనిై్రోదు, మనుజుడు గూన నను నిలణిడ వలయునుం అది నోడ "కెజచి గాం(డంచుచుం దోంకజ్య రువ ని లేపి “వేలపె (గొట్టుము ముందు నకు వెనుకకు దూం:కుచు 'మనుషగ్థని జ్మతవి వితముగా బెదరింకును మనిసి పిరికివడి పారిపోవుటు భయపడి లు వేయట, మొద 'లైనవి చేసెనాా మిఃదలుడి పీకి వేయును, _భెర్యముచేత నిలువ (దొష్కకొని తానుగూన బెదరించి యటచి దానిస్‌ + గ్లోలు పెటెశా 'భోంత వే? కదియే పోవును. " (వ్యా(ఘీవలిస్థతి జరా' పరిళెద్దయఃతీ అను మాటలో నెంత యనుభవమం టో చూడుము. ఉమోర |

109] ముప్పదియవ అధ్యాయము 885 అనుభవము లేకండ (వాయ దగినది (పణయ కవిత్వమొకటి యే ధర్మా: (వొద్దు పోయినది జేవు (పోద్దునంబోయి యుదొ్య్గగములో€ " (టైవేశింతువ్రకడా! పమారః ఎందుకు (వవేశించను, ెలిసివచ్చి నదికచా! ధర్మా: అనుటయే కానినమ్మకము లేదు పమారః: తేపటికి భయములేదు, ఈ యుదో్యోగముకూడ నశ్లు యగునేమో! చప్ప లేనుగావ్సి (పస్తుతముళలో వచ్చినయొద్దడి లేదుః కుమారస్వామి వ(దికాలయములో6 'జేరినతరువాత నెలదిన ములు గడచజిరు. వావనరావు వాల విద్యాధికుండని "బీేశమున6 బేకుం కుమారస్వామి కదియంతయు మిథ్యావార్తగాందోందనుం బయట సా మాన్య జను లెట్టి స్వలాభపరాయణ్నులే యుండిరోో యి యుపబేష్ణ,లెన ఇ(ికాధి పతులు నశ్హుకనివించిరి. వామనరావుగారి పతి పీరు “(తిలాకిం (తలి సర్వ్పివర్రమానములు చెప్పును. ఒక నా౪డు వామనరావు గారు “లోకమనలాంజూఫు, (తిలోకి యనంా మూడు దృష్టులుకొలది, నివాకృతి యన్న మూట) ఒక కంటి యందు 'వోలాహలమి న్నదన్నమాఃటియ నెను, కుమార స్వామి “బ్రేకు యేమి? మని కష్టము 'లేనివానిని మనము పట్టుకొని వాండెంత వాండైనను మజవ+ రాతనుండు గాం గనిపింపంజేయమా!” అనెను. వామన అవును! అది ధగ్మము శివండుమా(తము (తివురానురుల నెందుకు దహించెను? వారు కంచు కోటలు కట్టిరి వారెంత నాగరకలో! శివ్రండారుల్భడుం వాము (దావిడులు* ఆర్యులు (దావీడులను జంపి వారి నాగ రకతను భన్మమువేసిరి. రావణాసుకుండు, హీరణ్యకత్తివు;డు మొవ,లెనవాంరందరుకు దస ముం వారిని రామాద్యులై న యార్యులు తమయఖభ్శిపాయములకు వ్యతి "ముగా నున్నారనియేశడా వధించినదిం కుమార: నేనట్లు చదువుళొన లేదు. వామన; అన్నట్లుగా 'మికు ధర్మా కావుగారుకడా "గురువు! మి రెట్టు చదువుగొన్నారు! శమార: *గతానుగలతికోలోకః న లోకః పారమార్థికఃి-మిా రంద జును గలిసి యొక సిద్ధాంతము. లేవందీసిరి. ' నేను కాదని రీమి (వయోజనము+ వామన: మి ే మనెదరో జప్పరాదా? కుమార: రాక్షనులు చాలమంది (బ్రాహ్మణులు) వారు నిత్యాగ్ని హో(తులు; ఆంజనేయుడు లంకలో దిరుగుదుం బెల్ల వాజు వేళ రాతసులు వేద

8609 వేయిపడగలు ములు పఠించుచుండగా విన్వాండట! వారు (దావిడు లగుట యెట్లు పొనగునో 'ఇలియలేదు. వామన $ రాతసులు (రావ్మాణులా 1 నే నెప్త్పూడును వినలేదు. కమారః అవును లోళమందటు నిన్లు విమ . ర్శింతురుః మజియొకనాండు కునూరస్యామి ప(లికాలయములో గూర్చ్పుండి యుండలా వామనరావుగారు వారివెంట మజీయిద్దర హూణావిద్యాధికులును వచ్చిరి, వామనరావు బక్కపలుచనివాందుః జీడిగింజరంగు పొడుగైన (క్రాపింగు.. ఉత్తరీయము. ధరించండు, ఆయనవచ్చి కుర్చీలోం గూర్పుం డెను

. కమారస్యామి ; వచ్చిన వ్యానములన్నియు నధ్యాన్నముగా నున్నవి* ఒకనికి భాషరాదు. ఒక్క-ండును సరిగా, నూహించ లేండుః "బేళశములో౬ బావాహికముగా నున్న యభిిప్రాయములను. వాని యిష్టమువచ్చినట్లు సమకూర్చి చేంపలబుట్టలల్లి నట్లు వ్యాసములున్నవి ఇవి యేమని (పళటించవలయును + వామన ఏ మిరు (పతిదానికీ వ్యతిరేకమే ెప్పెదరు. లోకములోనున్న యభ్శిపాయములు కౌవను టక మన మెవ్వరము? “రాజానుముతో ధర్మః అన్నాందు. ఇప్పూడు “లోశానువతో ధర్మః అనవలయును. కుమార ;: అట్లయినచోః బలికయంతయు వట్టిబూతులబుంగ యగును, వామనః మింకు నేను ెప్పూునది తెలియలేదు. లోళమునకు మించిన ధర్మములేదు. మ్‌వేద ములు మో శాస్ర్రుములు, తీసి యక్టైపెట్టుండు. (వజాళ క్రివృద్ధియగు చున్నది. మేము మడిశట్టుషొంటిమని చుట్టును గోడలు కట్టని కూర్చుండు రోజ్యులై పోయినవి. అఆ దురగ్గములన్నియు గొడ్డళ్ళతో భేదించు దినములు వచ్చినవి. భావ, సంఘము) మలము - గొంతే మంది (ఫళ్యేక వ్యక్తులు చేరి మేము పనికి నధికారులమని చెప్తుటప వీలులేదు. లోకమున కిష్టమైన మతమే యుండ వలయును నంభఘము నట్టు మాతిపోవును, భామలో.హాడ మో నమాసములు గిమొన ములు పనికిరావు, లోకమున కంతకు సుగగావ్యా " మగున ఖ్లుండవలయును, మన మిచ్చట నెందుకు గూర్పుంటిమి 1 (వజాళి (పాయమును లోకమునక 'దెలియం జేయుట కేకాని మన యశభి్యపాయ ములు (ప్రజల నెత్తిపై రుద్దుటషం గాదు (వజాస్వామికము వృతి పొందుచున్నది, ఇదియొక మజోరథము*, ఈ రథము (వళయవేగ

ముప్పదియదవ అధ్యాయము 867 ముతో బరు వెత్తు కున్నది, దానికింద బడి యొవనైన6 జత్తురా చావనిండు, మాకు దయలేదుః

వామనరావ్రు సెంటనున్న యిర్వురును నామనరావువద్ద సెలవు తీసికొని వెడలిపోయిరి.. అందులో నొకండు “చూచితివా, వామనరావుగా ర0త మహానుభావుండో! ఎంత గొప్ప వక్త?! ఎటు వంటి భావములు కలవాడు!” అనెను, రెండవవాండు, “లేకపోయి సచ్లో నింత (పలిష్ట యూరశే వచ్చునా!” అనెను _ ఆనాంటి సాయంకాలము కుమారస్వామి వామన రావు నద్దకం బోయి “అయ్యా $ మో సంఘము, మతములమాట యస్లుంచుండు. ఈ భావు చూడుండు! గోడ అన (నాయుటప శద యని (వాయును కాముడిలో లేని రూపములన్నియు నితండు కల్పించెను. ఏమి గతి యనెను. వామన రావు “కొట్టివేసి తప్పులన్నియు దిద్ధులి డనెను కుమార: (పజాభ్మిపాయమున మరు నడుపు మందురా 1! వామన; అది (పొద్దుటి యుపనా్యాసము. సామాస్యు (పజ ఆశీని తెలియును? "వా రెష్పుడునుు మనము వెప్పినట్లు నడువపలసినే. మనము (పజాఖి (పాయము (పకారము నడుచుచున్నట్లు మూవించవలయునుం "లేశ పోయి నచో మనబండి వడువదుః కునూరస్వామి “సొడ్తుటి యుపన్యానత, త్తే మివియా” యను కొనెను; అనుకొని “పొద్దుటి యిద్దజును మిరు చెప్పినదంతయు నిజమే యనుకొన్నారు కాంబోలు అనెను వానున ఏ అనుకొనవల యును, అనుకొనుటకే యట్లు చెప్పినదిం థి పవమారస్వామిని మంగమ్మ తనయింటికీ రమ్మని క్‌బు రంవీంవనుం కుమారస్యామి వెళ్ళెను అచ్చట రాధాపతియు, రంగావధానియు వచ్చియుండిరి. ఒశ యిరువది యేంత్ల కుజ్జవాండు పరమాధునికండు నడుమ గూర్వ్చుండియుం డెను మంగ : “వచ్చి “లివా? ఆ కజ్జవాడున్నాండే అయన (గేశములతో మాట్లాడును అనెను, పమారవ (పేతములతో మాట్లాడుట యేమిటి! (పేతములు మాట్లాడ వే! మంగవ్మా: ఆ కజ్జవానిపేకు మురారి, కమార:: వద్‌ మాట్లాడుమనుడు? వరూాతము, రాధాపతి; ఈయన చిన్నధర్యారావు 'దయారయినాండే ! కమార ఏ; అయన వూ యింటిలో నున్యాండుం

868 జేయిపడగ ల మంగవ్మూ నవ్వి “కుమారస్వామి కొడుకునకు ధర్మా కావుగారి చీ 'పెట్టినాండి. * అ నను, కమార:ః మూ యనాధశరణాలయ మెట్లున్నన 1 రంగావధాని ఏ; అనాధలంద జురు బోయిరి, ఇప్పు డొక్క యనా - ధయే మిగిలియున్నది. ఆ యనాధ రాధాపతి*. కుమార ఫ్‌ (ప్రోము లతో మాట్లాడు మను(డు, రాధా ఏ దానికి. జూల తతంగ ముది ఒక్క- ముక్కా పీటయున్నది. దానిమో(ద (వేళ్ళ పెట్టుకొని యొప కరార్చుండియుండుదురు. వునవి (3 శ్నవేసిసచో కాగితిముమింది నా (వశ్నపం (గోళము వచ్చి సమాధానమ (వాయను. పవార। మనిబుం గనివించకుండ వచ్చి (వాసిపోవునా! మురారి ; ఈబల్ల మింద నా చేతులుండును. ఆ చేతులు (వాయును కుమార? 6 చేతు లప్పుడు నావి కావు కాంబోల! ముక్యాల వీంటం దీసికొని రంకు*, అఆ లాంతరు దానిమో(దనుండి తీయుండు, మరారిః ఆ వీట కాదండీ! దానికొజుకు వేజే వీంటయున్నది. కుమార: అది మార వేయించికిరా? మురారి; మ్వైనుండి వచ్చినది! డాని? రీదు తొమ్మిరి రూపాయలు, కువూర ; ఈ విద్య యీ ముక్కాలిపీంట లమ్మువాఓ+ 'జేనా? లోకము నందు వార్థిపింపం జేర ది! రాధాశ మా య్దేశ్య మిది యంతయు నబద్ధమనియా! కుమార: అది కాదండీ! ఇది వరో నరళ్ళి. మన చేశములో. బచ్చిగడ్డి యెక్కువగా. దొరకు ననుగొ౦డు మన(కింద నొళ యితరేశమ న్నది అప్పుడు మన మేమిచేయుదుము పచ్చిగడ్డిలో విటమిన్‌ జడ్స్‌. లేళపోయిన వై---యేదో యున్న దని "ఇెవ్పి వారి జేశమున కీ గడ్డి యెగుమతి చేయుదుము, మన దేశ 'బెద్దవైద్యులు దానిలో. (వాణాధార బీజము లున్నవని (ప్రశంసా ప(తములు (వాయుదురుగడా! ఒక పెద్ద యావోర తత్వవేత్త వరి శోధన మేసి యందులో నది యున్నదని కనిపెట్టును ఈ గడ్డి సీనాలో శెక్కించి పంవింతుము. ఇది వర్తకపు సరళి, రాధా: ఇల్చిదినికచా! కమార: అవునండీ నేను మిమ్మెజుంగనా? మురారి? మిరు చెన్నిన డానికి. దీనికి నేవి. సంబంధము? కుమార అ సంబంధము "లేలికగాలదెలియునది కాదు, మురారి ; నే నీనా డుత్సాహనుగ” "లేను, ఈ "రాశి యది చేయను మంగమ్మ ఏ ఇంతవజుకు జేయుదు

ముప్పదియవ అధాయము 869 నంటివిగడా! రంగోః మురారీ! భయములేనోయి.,. ఆయన నవ్చము నట్లు మాట్లాడెనుగాని బాల మంచివాండు

మురారి బల్ల తెచ్చి చానిముందు€ గూర్చుంజినుం మురారి; ఎవరివి. బవిలువమందురు! రాధా 'చాలగంగాఫర తిలకుగారిని బిలువుము, కుమార: ఆయననుకాదుగాన్సి మాంధాతృ చ పర్తిలిం చిలువుమనుము, మురారి: మికంతయు వెక్కిరింతగా నున్న చే! కుమార ; వెక్కిరింత యేమిటి? మాంధాత చచ్చిపోయి నాండండీ! మిరు చచ్చిపోయినవారిని బిలుతురుకడా! మురారి ; చచ్చిపోయి. చాల దినము నైనచో వారురారు. రాధా; ఈ యారిలో సీమధ్య నొక బోగముది చనిపోయివద(ట* అది చాల భక్తరాలంట, దానిని బిలువుముః కుమారస్యామి మంగమ్మావంకల జూజనుం “ మంగమ్ము; బోగముది యనాధశరణా౭యము సెట్టినవారిక న్న6 'జెడిపో లేదుః మిమ్మును జరు నెజుంగుదును. మా శరణాలయమునకు “వర్కు (స్త్రీల నెజుంగుదును. మారందఆును మసుష్యులు కారని చెప్ప వచ్చును. మి కా(శ్రయముగా ఇంన్సీమ చదువుశ్నద కనుక (బతికి పోవుచున్నారు. నోటికి వచ్చినన్సైై మాటాడ రాదు. అమె బోగముది శాదు. ఆమి నొక వెధవ వీలవనక్కణజలేదు, రంగా ; అవ రేమిం టమ్మా! అంతకోపము. వచ్చినది! మంగమ్మ ; కోసమా, మటిముల గోపమా? రాధాః నే నేమన్నాను * ఆమెను చి-వు మన్నానుః టా! సే పీలువు మనుము, మురారి; ఎందుకు "లెండు మి కంత కోపము వచ్చినచో ! మంగవ్మాః ఎంగకును గాదు? వీలువుము, నే నొఠ (పశ్నవేసెదను. దానికి సమాధావము (వాయించుము, సరియైన సమాధానము వచ్చినడాా మిరంగరును మజవోనుభావులని యొఫ్వుగొందును. లేదా...? రంగా; "లేశపోయి నచో నేమిటి! మంగవ్యా: "పీండనీళ్ళు. మురారి "జీవదాసిని చిలిచెను “ఆమె వచ్చినది, (పశ్న "వేయు మనెనుః కమూరవ తల్లీ! సర్పశీర్ణవ్నస్త మేమిటో (వాయము మురారి విచ్చిగీతలు గ్‌సెను మంగవ శః వమిటిది నీ తలకాయ! సీషం దెలిసిన (పళ్న వేసినచో నేదో బడ బడ (వ్రాసెదవు, సర్చకీర్హ

870 వేయివడగలు

హా_స్తమను పేరైనను నీవెళ్నండును వినియుండ లేదు. వీమి (వాస దవు? రాధా ; శాత్ర్రవిమయము లడుగంగూడదు, కుమార: సరియ్సే తన్లీ 1 గిరికొ |! అనాధ శరణాలయములో నెంతమంద - యున్నారో వెప్పుము.

తరువాత రాధా ఫరియు గుమారస్య్వామియుం బోట్లాడుకొనీరి, పమిరస్వామి "ఆరాధాపతిని. మోరు "పెద్దనారుక దా యని మాటలు మిసులపషండు నీప వచ్చిన చదువెంత ! నేను కవిళ్వము (వాయుట 'లేదనియా! నీవ్ర కవి ననినా దస్గజ నిక్కకుము, తెలుయచేళను గొజ్టువోయినది గనుక సీనాఃటికి సద సద్వివేకము "తెలుయ చేశనున( జచ్చినది కనుక నీవొక కవివైజ2నవావు, నేను మర్యాదగా మాట్లాడు చుండలా నీవు వాద్దుమోరి మాట్లాడుట యెందుకు! సీ వీ శ్యదవిద్య "తెచ్చికివి, అది వట్టి బూకగకాయయని నేను చూవితిని దానికి నీక గో పమెందుకు! వాళేదో ధనము నంపాదిందటకు ముక్కాలివీంటలని "పెట్టిరి, ఈవీంట యర్థరూపాయి యిచ్చి యిచ్చట చేయించనచ్చును దీనికిం దొమ్మిది రూపాయల ఖరీదు, అసలు తల నునకు లేదుగా ). ఉన్నదంతయు జుక్తు. కారమ్భు మొదలైన గృవహాక్రీశలవంటి వే యివి యును, పావలా వస్తువు పదిరూపాయలకషం ైనుండి తెవ్పృంచుళొన వలయును. వ్‌మైన నన్నచవో “న్నీ కొయ్య యిచ్చట దొరకదు, మన . వాండడు చేసినచో నీ సాఫ్టు (ఫినిష్‌) రాదు. ఇది సమాభానముీ అనెను. అందజును సర్షిరి. రంగావధాని రాభా పళితో *'మాటలుమిగు లుట యుందు శ నెను, కొంతసేపటికి వాన వెలిసెను, మరునాండు కమారసా్యామి పకికాలయమునకు€ బోయెను

వామనరావు పెట్టుబడిదారుల సంఖుములు: పెట్టుబడిని గుటించి పెద్ద సంపాదకీయము (వాసెను. లోకమంళేయుం. 'కావిటలిగకము. మోద నడచిపోవ్రుచున్నది. దర్శిదులను బెండి ధనవంతులు ధనవంతు లగ చున్నారు, లోకమున. 'బేవవారిసంఖ్య యొక్కవై పోవృచున్నది? ద మవ్యపళశేయము రాంబోవు చున్నది. తూరువుర దోళచుక్క- పొడిచి 'వది* లిసిడాసులో మిల్టను చెప్పింట్లు మూ:దుతలల గొడ్డలివచ్చి పైని -బడంబోవుచున్నది. అదియే (శిళూలము. సలత్వరజ_స్తమోశసణమల విశారము, ఈ (తిసంఖ్యను జూచి లోకము గడగడ లాడవబయనుః

ముప్పదియవ అధా్యయము 871 ధనవంతుల యొక్కుయుం 'బెట్టుబడిదారల యొక్కయు మంచిరోజులై పోయినవి, ఓ ధనవంతులారా! మిరింక నెన్నిదినములు పేదవారల

' కడు వులపై 6 గొక్రైదరు? వారియిండ్ల లో దరి(దబేవత తాండవిందు చున్నది, మోరు సుఖముగా సోఫాలపై6 బండుళొసి ఎలక్ట్రిక్‌ విసన కజ్జలతో వచ్చిన మలయవమారుతములతో. గులుకుచున్నారుం ఇప్పుడై నను గన్నులు తెకువ్రండు. నేత్రములు వివ్చి చూడుండు 1. అమలను విప్పార జేయుండు. (తిగుణాత్మకమైన శక్తి (ప్రపంచమున విబ్బంభించుచున్నది. దానినే హిందువులు (వో విమ్షు నుహేశ్వమ లన్నారు. నై _న్తవ్రలు పోలీ ఘోస్టు జీవుండు (క్రీన్తన్నారు. చూచి తరా! గొల్ల పల్లిలో వ్యడంగి యింటిలో నే (వభు ధాదయించినాందుం ఎక్కజెక్కడనో యున్న సేరనీ లతనిని జూచుటకు వచ్చిరి. కన్నులు పెకువుండు తెరువుండు” అని (ౌసెను కుమారస్వామి చానిని జూచి. “యిది !ీయేమో ఘోరముగా నున్నచే యనుకొ నెను అతండు వామనరాన్సుగారి వద్దకంబోయి “అయ్యా ! ఇందులో నొక ఇవాని కొకండు. సంబంధము. లేకండ నున్నది అచ్చువేయించ మందురా' యనెను, వామనరావు మొగము ముడుచుకొని *యీమి నంబంధము లేదు?” అని (పశ్నింవెనుః

కుమార: మొదట భానములమాటయట్లుంచి యిదిచూడుండుం మలయవమారుతము మలయపర్వతము మిోందినుండి వచ్చునగాని ఎలక్టి 9క్‌ వికనకజ్జనుండి రాదు ఫొన్ని శబ్దములలోని తప్పూలు దిద్దితిని, దర్శిద జేవత” యనరాదు, “దారి(ద్య దేవత?” యనవలయును వామన ః మటి భావనులలో నేమి తప్పులు? కుమార ఏ మూడు ళలల గొడ్డలి యేమిటి ? (బవ్మావిన్లు మహేశ్వరు లేమిటి *? మటల (టెనిటీ యొమిటి * అధునిక పరిశోధన పిచ్చితలలు “వేయుచున్నదిం

_(టినిటీకిని సళ్వరజ_స్తమోగుణములకును సంబంధములేదు, (టినిటీ

-నత్వరజ_న్తమోగుణాశయము కాము ఇట్లు (వాయుటవలన దేశము నందు భావసాంక ర్య మేక్చడును. నామన: (టిగిటీలో న_త్త్వరజ_న్తమో గుణము లేల లేవ? కుమార ఈ సిద్ధాంతమును గ్ర్రస్తవ మతా చారుర్ధు లొప్వుకుందురా! వామన ఏ; వారొప్పొనక పోయినచో నా యర్థము లేదని యెట్లు! కమార ; సత్వరజ_స్తమో గుణముల +

9872 ॥ వీయిపవపడెగ లు వలన సృవ్యీస్థిిలయ ములు జరుగు మన్నవి. అందుకని యీ గణము లేర్పడీనివి, (టినిటీవలన నట్లు జరుగుచున్నదా' వారికా (వళ్యేః విభాగజ్ఞూనమే "లేదు. వారికిం దద్గుణమే యున్నచో వారి సంఘమును - వారి మతమును సరిగా మన సంఘ మతములవలె నుంజెడివి* భి మత సంఘముల యందలి భేవములు వాని (పథాన న్యూతముల యందలి భేదములచేతల గలిగినవి కాని వెంపలి ెట్లు మొలచినట్లు మొలవలేదు. వామన: ఫరవాలేదు. అద్బువేయించుండుః

=... అది యచ్చుపడినది. మజునాండు కుమారస్వామి వీధిలో( జనుచుండంగా నొకరు కనివించ్చి “నిన్నటి మా పతికలలోని సంపాద శీయ మెంత బాగుగా నున్నది! వామసన'రావుగారు. పెద పండితుండు! ఏమి యలంకారములు! వమి సరరమతే సావి రసము! పండితులు; వండితు లందురు! ఆయన యేమి స్హయిలు (వాయును! అటువంటి శయ్య (వాసిన పండితుని జూపించుము అనెను

“ . పమార; అవును, చాల పండితులు, మెచ్చుళొనువాడు లేని పాండిళ్యె మేమి రాణించును! మి వంటి పెద్దలున్నారు గనకనే య్లూయుణ మేధావీతత్వము రాణించుచున్నదా. అళ డందు కనియె మి వక కింతపుంది చందాదారు లున్నారు వామన రొవు గారు వేవ వేదాంగములు, సర్వవతెములు? శిల్బము, భరలిము స్య విద్యల సారము జెలిసిన వాండు "అ నెను

సుమార ఏ అవును వు" ఉమామహేశ్వర శాత్రిగప

ధర్మశాన్ర్ర ములును, రాయండు. శాన్తు్రులుగారు జ స్య! రణశాత్త్ర మును .=లి లక్ష్మీ నారాయణ శాస్త్రి "రు 'వేదార్థము.న్యు కుం చ వూండి వెంపటి వంకటనారాయణగారు.. భరతమును వామన రావుగారి యొద్దనే నేర్చుకొనిరంట. బులుసు పాపయ్య శౌత్ర్రీగొరో చచ్చిపోయిరి కనుక వామనరావుగారిమొుద్ద శుశూపా యోగ్యకే తప్పినది. అతండు వీదో వెక్కిరించుచున్నట్లున్నావే ! కమౌర,. “స్రీరామరామి యని వెడలి పోయిను, (వతికాలయములో నమర ములు కూర్పువాం డొక్క_ండుండజెను,. వాండు కడచిన యాటేండ్ల' నుండియు నచటం బనిచేయుచుండెను. వానికి మొదట రెండురూపొ యల జీతవించ్చిరి. ఇప్పూ డారురూపాయలు జీతము నాండు న్య

110] ముప్పదియదవ అధ్యాయము 878 ణాలయములోని యన్ని పనులు చేయలోలడు. తనకు నెనిమిదిరూకలు చేయుమని పదిరోడులనుండివామన రావుగారి నడుగుచు౦ డెను, కుమారి

• స్వామినాశ్రయించుచుండెను, కుమారస్వామి వామన రావుగారితో6 జెల్చ్ళనుం “అయ్యా! వాండు పేవవాొండు*, వాండును వాని ముకళలి తల్లి యు నాజురూ! - మింద (బతుకవలయును, వామన; అవ్రనండీ! మశ సికీ నెలకు మూఃండురూకలక న్న నెక్కువ యెందుప+ వాండం తలో (తుళలగలరు, ఎక్కువ యిచ్చినచో వారు దుర్వర్థయము చేయుదురు.మనము వారికింజెడ్డ యలవాటులు నేర్పినవార' ముగుదుముః కుమారవి ఒక వేళ దుర్వ స్ట్‌యము చేయుదు రనుకొనుండు ! వాండు “తీ డాగర్చు'కొనంుగి దా! పరజేశముల నుండి వందలు "వేలు "పెట్టి పనికిరాని పిలానము కొజుకెన వస్తువులు కొన లే-డుకడా! వామన రావు తూస్టీంభావమువహించెను. వామన రావుతమ్ముం డున్నాండుం అతండు ఇగ్గ ండువోయి రెండు మూఃడు పరీషమలు తీ వచ్చను. అచట నిరువదివేలు సర్వి)% మెయిడ్సుకు దాన ధర్మములు . చేసివచ్చెను. ఆయన *తీ డాగర్భు' కాని (తాగండు, ఆయనకు కాఫీ పొకియి నిగ్ధండునుండియే రావలయును, వామనరావుగారి మొగము నల్లంబడెను, రుమూార: అయ్యా! వానికి రెండురూపాయలు దయచేయించ వలయనుః నిన్న వేళదా "పెట్టుబడి దారలమి:దం "బెద్ద నంపాడి కీయము (వాసిశిమి, మిన పతికాలయముకూడ ెట్టుబడి(క్రింద నే వచ్చు చూడి. మిక సాలునషం బన్నెందువేరూపాయలు. మిగులు చున్నవి. నెలప వేయిరూపాయలు క లెక్టకుగారి జీతముకదా! వామన రావు మాట్లాడలేదు వానికి జీతమెక్కువ యీయను లేదు ఒళనాండు పమారస్యామి సాయంకాలము వి.కారుగా లాణ లేజీకిం బోయెను కాలేజీ లప్పుడే థ్‌త్తగాం 'జెజచిరి. ఇదివజకుల గువూర -స్వారి సహో పాధ్యాయు6 డొకండు తెలుణయ ఎం. వ ---పేరు రామ చలద రావు----కయన ఇంగ్ల ౦డునకుల బోవుచుండెను కుమార స్వామి *ద్వూందూ కని యడిగ్గానుం రామచం(దశావువ డాక్టృ రుపరీతు చదువుటపం బోవుచున్నా ను, నూర; ఎందులో డాక్టరు? కావవి తెలులప పరిశోధన శాఖలో

84 వేయివడగలు కుమార: తెలుగు పరిశోధన కింగ్లాండు పోవ్చచున్నారా ! టిచ్సై పోరాదా!-ఈ మాటలతో రామచం(దశావ్హునకుం గోపము వల్ళీ “వమయ్యా! అట్లు మాట్లాజెదవు! నీ తలవిక్కు ఇంకను వదలలేచ్లే _ యనెను, కుమార; తలతిక్క వదలినది తోత తిక్క పట్టుకొన్న మిరు పోయి పదివే లింసగండులో ఖర్చు పెట్టిరండు. ఓ జలవ ర్రపలపః గేవిండు. ఆ చేశవ్రు (బజలపం బదివేలు చదివించిరండు, ఇచ్చటి! వచ్చి నెల వైదువందలోః యాజువందలో-రోజులు చాగుండినచో( బదివందలో? తిండి లేని హిందూచేశ(ఫజలవబ్బు జీతము వుమ్చగో నుండు ఎలుక ఎంత సేపటికిని తన మైవునశే (తవ్వుగొను సహ్లున్నడి పూర్వము మన -జీశీయులు వ్య క్సిగత వేదాంతిమునే వృస్థచేశ0, జాతీయత సర్వ కమళ్వము మొదలైన విళాల భావములు పంపొం దించలేదని రి.మిరుచూడుండు:ఎంత సేపటికివ్య క్తిసంపద్వ గ్రద్ధీకోనము చూచుచున్నారు. జాతి సంపన్నాశనము కొటి కే చూచుచున్నారు. చుట్టుపట్లనున్న వారందబజును కుమారస్వామిని విపరీతివునునిసి యనిరి. ఆయనమా(త * మతండు'చెప్తూనది(పత్యమరమునిజము* కౌలమ శ్లున్నదియనెను, ఒక నాండు వనామనరావుగారు ఇఆారదావిల్లునుగుటించి దీర్ధముగా (వాసిరి. (ప్రాంత హిందూ మతాచారము లన్నింటిని దూవి.౦చిరి; (బావ్మాణులను య భేచ్చముగానిందించిరి.కమార స్వారి “వమండీ! దోమములన్నియును (బావ్మాణులేచేసిరా! ఇంక నెవును జేయ లేదాశియ నెను, వామనరాన్సీ అదియొక పాలసీ! అనలా లౌళ్యవు "ఒత్తు, ఈకాలములో నీవు బాగుపడవలయుననినచో (భావ్మాణుఐను దిట్టవలయును. అప్పూకునీ పతికనంద జునుగొందురు” అ నను అ(వాసిన దానికి నెక పూరా్రచారపరాయణుండు సమాధానము[వాసి పంపిం చెను, నామనరానుగారి వాదమంళలేయు ఖండించను, వామనరా నొ వ్యాసము నణలగ(దొక్కాను.పమార వ్యామి “యిదినార్థయక కాదండీ! ఆయనది (పకటించి మిరు మటల " దానిని ఖండించులి డనెనుం వామనరావు డానిని బుట్టదాఖలు వేసి ముసిముసి నవ స్టలు నవ్వెసు కుమారస్వామి: అతండీ సమాధాన మింఠొళ ప(కళలో€ న్‌ టించును. వామన; అట్లు వీలులేదు. నా ప(తికలో జే నితరప్యతోల వ్యతి రేకమైనది (వాయుటలేదుళదా! పీకాధిపతు లొక రిమోః

ముస్పదియవ అధ్యాయము 875 నొకరు (దాయరుః కుమూర; జాగుగానున్నది! మిరందజును గలసి _ గూడువుఠకాణీయా! మికు నచ్చిన భావమేతప్పమటిమొకటి సృక్చీలో -_ నుండరాదన్నమాట. మోప విరోధియైన వానిని. బలికలనిం జం దిట్టి పోయుదురు, ఇష్టమెః వానిని బనికిమాలినవా.ై నను నాకాశమున "కెత్తి వేయుదురు. ఒళ మహాకవి మిమ్మా(శయించండు , అతనియూరును 'బేంను లోక మెజుంగరాదు ఒక శుదుండు మోవెంటంబడి తిరుగునుః వానికగ్న గొప్పవాండు కేంయని సంపాదకీయములో (వాయుదురుం మిరందెలు ?టివానవై యుండగా నిగృంకులోని డైజోష్ట పిక లన్నియు రాజకీయ వీషయమ*లో నొక్కరీతిగానే (సాయునని మికు గోల యెందుకు ప్మవికలుకూడ రాబకీయములో నొళభాగమాయెను, ఇంగ్ధందులో నది సెకండ్‌ చ్లేటొం ఇక్కడ నది వీలైనంత స్లేట్‌. సత్య మునకు స్థానము లేవు:'మిరు జెలుయు కవిని 2కి రానీయకు, ఇంస్సీ మశో నెవచో యొకండు గీపను వానిని బట్టుకొని తెలుయు రవీం(ద నాధ్‌, ఆంధ హరీం(ఫనాధథ్‌ అందురు, మీ పతికాధిపతు లంద ఆును జక్కూగా6 జదున.కొనరు. చదువుకొన్నవారు పనికిరారు. నాకం 'దెలిసినంతవజకు మాకీ విషయమును సరిగాం చెలియదు, అజవవారి కూటువలె శ్రృమ్బకాకరకాయ ముక్కలు తోంటకూరకాండలు, ఎండి పోయిన బీఆకాయలు-మిో నరుకిది వామన ఏ శైలులోని చేవతా వులునువలె నుండునందురా? కుమార : అందులో మేకలు, ఉఆలుగూడ నుండునుగడా! వామన : మూాలోను నున్నపి, కుమార: మోకు వేయేండ్లాయునాయము! వామన: ఎందుకు! కమార : అప్పటికిగాని మిరు చేయుమున్న లోళమరమ్మతు పూర్తి గాదు. వామన అంతదూర మక్క-రలేదు, ఇంకనొక్క_ యిమవది యేండ్లలో "జేశమంతయు మా యుళజేశ్యము (దశారమే యుండుము అనాంటి మధ్యాహ్నము కుమారస్వామి యేదియో (వాయు చుండలా నొకవ్చరుషు!డు మూందు జేబులనిండ కాగితప్పుకట్ట లు(గుక్టు ఫొని లోనికివచ్చి నామన రానవుగారికిన మస్కా-రముచేసి కమారస్వామి యొద్టలహార్పుం ఇెరుం కుమారస్వామి యదినజ కతనిని ఫొద్దిగా నెజులంసను, *వదో పనిమోవ వచ్చినా రనెనుం "

86 వేయివడగలు వుకుమండు: నేను భీమాశంపెనీ వజంటుకు, లతమరిని మా కంపెనీలో కండు వేలకు భీమా వేయవలయునని యడుగుటక వచ్చి నాను కుమూార; నేను చేయను, ఫురు; ఎందుచేత ? భీమా యెటు వంటి దనుకొన్నారు? మనము ముసలివాం[డ మైనో లాభించును, సంపాదించునపుడు నిల్బచేయనిచో నెప్పుడు చేయుదుము? కుమారః భీమూ మంచిచే, కాని మా పద్ధతులు బాగుగా లేవ, వైద్య పరీక్ష కండు? కార్యదర్శి మొదలె న "పేరు పెట్టుకొని మారందజును. వేల్ల "వేలు తినుచున్నారు. కష్టపడి ఎం.వ. పార్రసయివచ్లో వందరూపాయ లీయరు, ఫిఫు ఫారము తిప్పి మీ యేజంట్లు నెలకు నాలుశ్లై దువందళు సంపాదిందుచున్నారు. వడ్డీలు కమివమనులు ఫఘోరములైన జీర ములు, వీనితో (పీమియము లెక్కు-వై పోయి. లోళమునకు నష్టమే యెష్క_వగదున్నది. _ ఫుకు; మతి యందటును (బతుకవలదా 1 కునూర: చచ్చి పొమ్మనలేదు. తిండికి. జూలినంత త్రీసికొనుండు మోటారుకార్ల క్కు భోగములప "వీదవారిచేత భీమా చేయించి వారి ధనమేల మిరు భోగించవలయును? "నేను చేయను, (వాసిగొనుదు' ఇ న్నానుః దయచేసి 'వెళ్ళుండు. వుకుషుండు వామనరాన్సువంకల జూజను, వామనరావు నవ్వి “లాభము దని పెదవి విజచెరు. వుపముండు - సెలవు తీసికొందీ నని అేచనుం కుమారస్వారు తలయెలత్తి చూచెను. వురుముండు “మిరే మాకన్న మొండి” యము కుమారస్వామి నవ్వెను. ఆ నవ్వకో ఏజంటుకు మజల నాశాంపరములు "రేగి “అయా [ మాశంపెో యొక్కటటియే తినుట లేదండి. బొంబాయిలో నెన్నికంపెనీలు లేవు! వారందణు నిశ యనెనుం కుచూరవ ఇదికూడ వాదనలో భాగమేనా యేమి! కవిలో ములో. దస్వూల (నాసి (ప్రయోగములు చూవించినట్లున్న 3, పయో - గముైన- 'నెవరివి! ఎక్స రామదానువి? వీర(బహ్మక వివి! ... జ్యేష్ట అమావాస్య వచ్చెను. పమారన్వామి! ఎడమ _ కన్నదిరెను. అతండు వామనిరావుగారితో *“అయ్యా! ఎవమళన్నిదరు చున్నది" అనెను ౪

ముప్పదియవ అధ్యాయము 877 వామన: వేండిచేసినబేమో! కుమార; అది చేయనక్కర లేదు, ఒడలిలోన మాటలలోన నున్నదియే యవి వామన వ 'అది జీవళ_క్కిలతమణము, మాయందు వ్యతి రేక (పవృ త్రియున్నది. అది యొక రళమెన సాధనం కుమార: పొట్ట చేలితోయుచ్చులొని క్రుద్చా ధతోం గామ(కోధములు మేళవించి (టతుపచున్న (బతుకెక సాధనం " వేదము లట్టనలేదు, వామన : వేనములకు మనవారికి సరిగా నర్థము పెలియ లేదు, పాశ్చాత్యులు పరిశోధనలు చేసి కొన్నికొన్ని మనవారికి చెలియని శబ్దములను చకలా నిర్ణయించిరి . అ మాటలోనే వురపాలళ సంభ 'సేవకుండు వృ త్తిపన్నడుగు టకు వచ్చెనుః శ కుహూర; ఎవకరుమోరు? సీపపండు? అయ్యా! తమరు వృ్త్తి పన్ను రూపాయిబేశ యీయవలయును. కుమవూరః నే నుద్యోగము లేక తిరిగినన్నాళ్ళు నన్ను. బోమీంచినవాః జెవండును లేండు. నేను సంపొదించుకొనుదుండలా మికు వృత్తి పన్నాందుకు? వామన "అది యేమిటండీ? అర్థశాస్త్రము మూలమట్టముగాం (దవ్వి "వేయు చున్నా "రీ! స్టువాప్ట మిల్లు పుస్తకము చదువ లేడా? మిక సలు(పధాన నూతములే తెలియలేదు, కుమార: తెలియనిది నాషం గాదుం నావద్ద వృ బ్రిపన్ను వుష్చుళొనుట మీకెంత విధియో, వృ్తిలేని వా34 ఒృెత్రింజూపించుట యంతవిధి మి యార్థిక శాస్త్రములలో నిది యుండదుం వము మున్న -వోటునుండి రానిచ్చుటయే౯ాని లేని చవోటంజిలికించరు. సర్వదగత్మ_ల్యాణమని (వాయుదు రిదియేనా! ధన వంతులందటి!ని గల్యాణము జగత్కి-ల్యాణము,. నేను బన్నీయను? వాఫనవ మో జీతమునుండి కోర్టుద్యా రా తీసికొనంబుడును, కువూర; జీ నుద్యో గముమాని వే సెదను. వామ రావు నవ్వాను, కుమార: ఇందున్న దోవ టు జూపీందుట కనుచున్నాను గాని నిడషముగా మానను, ఈ పద్ధవిలోనువ్న సృతళత్వ మివ తిండి లేనివానికిం దిండిం జూవించండుం తి.వావివద్ద వడీ వేసి లాగుచున్నాంమ. వామన: నిజమే! మాయంత తీశ్లముగా నెవ రాలోచింతుకు! మజల కొక వారములో: రమ్మని' వు'పా కీయుని బంపించిరి. వామన: అతండు వచ్చి మన (వనసంగ ము వఎెజిచిను, కుమార; మిరు పస్పిన "జేమిటి 1 'వేదార్థము, పాళ్ళా

వ! వేయివషగలు

త్యు లే బాగుగా నెజుంసదురనియా? అంత బాగుగా జెలిసిననో మణ మతములోం గలెియ లేబేవి! వామన ఏ అది వేటిని వేళు, కుమార; మెతుకులు వెజు, ఏజీ? వేజువలెనా! వామన ఏ వారు పరిశోధన చేసీరి.' పూరక్వులకన్న విషయము పరిశీలించుటకం చాళ్ళా త్యుల కెష్టవమార్జము లున్నవి. కుమార ; వ్రైలాలజీ నేనును జరిన నాను, అదియంతయు నొక 3 ఎకనృష్సి. అనవసరమైన కల్పన మన చదువులు మనకు వానే వెప్పి బ్లుంజటకుం బన్నిన పన్నుగడః అనం దమునకు6 గానివిద్య బేనికి! ఈ ఫైలాలజీవలన 'వేవములజం (గొశ్తే యయర్ధ్థములు రావు: (ఏపత్యియముగాం గనయకుచున్నదిం జీతేములో నెక్కునపబ్బులు గిట్టుముంజట. వామన : విద్యారణ్యునకు "వేదము కొన్నిచోట్ల నర్థము కాలేదు... ఇప్పు డున్నంత పరిశోధన యప్వుడు జరుగ లేదు, గనుక నాయనకు౯ జెలియలేదు*

.... పమారస్వామి సమాధాఎము. చిప్ప యేదో (వ్రాసికొను చుంజెను. అయిదునిముసముై నతరువాత నొక యుత్తరము లీ. కొనివచ్చి వామనరాపవుగారి చేతి కీళ్చెను.. తనచారిని ధానుబోయెను అ య్వుత్త*"మి3ెః్‌ “మచ రాజ రాజశ్రీ వామన రావ పంతులుగారికి విభ యుండు కుమారస్వామి నమస్కా-రిములు - అయ్యా! మిప వాల సత్పుగుములు, స్యఓకాధి పతులలో మివంటి వినయవంతు లుండర, చానికి మిరు నాతో సీ నెలనాళ్ళుకు వి(తునితోవలెం (బ్రసంగించు టయే సాత్షరమిచ్చుచున్నది. నేను జూలపార్లు (పనంగములో మాప గష్టముహాటజ€ గలిగించియుంటిని. అది నాకం 'బెలియును. మొ దానినిగూడ నోర్చియుంటిరి..

'న్వేనొక విపరీత (పక్ళవిని, నాకు నీ లోక మాగ్గమునపీ లగించునట్లు లేదు నా క్రీ నాటి (సతివిషయను పేద వాని (ప్రాణము నకు విరోఫముగా) సళ్యమునకు నిరోధముగాం గన పడు చున్నది ఇదినౌ మనసులో నున్న దోవమేమో అెలియదు, నేను మజలం గొన్నా ఛచ్య్భాహీించవలయునుః

ఈ నెలనాళ్ళు నా కనేకములగు (కొ _త్తవిమయములు ల వని. “పరికావిషయములందు సమగ దృష్టి కలిగినది. 'దూరగ్ఫ్‌

ముష్పదియవ అధ్యాయము 879 వర్వతాకారం సమిపశ్యచ బర్భరఃి అన్నట్టున్న ది తమరన్నచో నిది వజ నాపస మహాభ్మిపాయ ముండెడిది, తరు శీలమును మంచితన మును నేను కన్నుల కద్దుళొనుచున్నాను. కాని ఫతిక యనినతోడ నే మోభావములు పొంచెడు వై పరీత్యమునకు నాకం గష్టము తోంచినదిం నేను కలహీను రాలిని "బెండ్లి చేసి”న్నాను, ఆ నంగతి నాషం టెలి యును, అది నా కర్మములో (వాసియున్నది. కాని యే మవోత్నుని వు+ర్ఞసంపర్కముననో నా మనస్సు ననాతన మౌార్లము నభ్గిలమీంచు చున్నది. పూక్య ఫద్ధతులయందు. గొన్నిదోమములు కనివించుచున్న విం ఆధునిక పద్ధతు.యందు వానికన్న _ నెష్టవదోవములు కనిపించు చున్నవి! ఇది దోమబహుళముగా నున్నది.

వ్‌డి యెట్లున్నను మన వేదార్థము (శ్రీ విద్యారణ్యులకన్న 'నివసికో యెక్కువ తెలుయు ననుట నేను విని సహించ లికపోతని. అట్టి మాటలు కూడ వినవలసిన స్థితి యీ "జీశమునకు వచ్చినదిశదా[యని మామే దిగులు, అట్లు చదువుట విద్యలో నొక భాగమైసదిం ఎవంకు తన్పించుకొనంగలండు? చదువంగాం జదువలాం (బతిదియు మన నువ కిష్టముగానే కనిపించును. అదియే విదురుడ నెను, “పాపంబులు కర్ణములన్ని యీవునం జేయంగ నవియు నింవగ్రుధర్మ వా్ట్రపారంబు లకారస్థము లై, పరిణితి. బొందునేరి నట్టుల చెల్సున్‌ ఇది ధృశ రాన్టు“ఎకు విదురుఃడుపబేశించిన నీలి. పాపములు? అసలళ్యములు- మాటిమాటికి ఏనితో జీ సంపర్కము కలిగినచో నవి మనస్సున కిష్టముగానే యుండును పరిచితములయ్యూను నాకు మా కులొకో యిష్టముకొవు- వేడార్థము ఫారతమున బుట్టె: వాని86 దెలియ వలయును, సం(పదాయమైన యర్థము పరులశెట్లు తెలియును! ఉవజ్జ "వేట్యు సం్యపదాయము "వేజు, ఒక పండితుండు స్వోపజ్ఞ్మ చేతణతంజలి యోగనూ(తమ-ను, 'వేదాంతశాశ్ర్రమున్కు థ్‌ హోభామ్యమ నుం (శు”దినము శిష్భులషం శకాశిములు చప్పుచుంజెడివాడంట పాఠ మారంభించగ నే యొక మహాసర్చము వచ్చి పడ *విప్పివిరుచుండెడి దంట, ఆయన (ప్రారంభించుచుల. (బతిరోజున “నిరర్ధక శ్చత్‌ దళి “అర్థముళేనివోం గాటు వేయుము" అని (పని ఖీ చేసిపారముచప్పూముండె సట ఒకనొల డాయన *అనళ(పడాయ శ్చేత్‌ దశి యన్నాడఃట !

880 వేయివడగలు పొము కాటు వేసినది ఆయన చనిపోయెను. ఇప్పటికిని వేదాంఠ పాఠము చదువుళొనుచున్నప్తూడు పండితులు వశ్ర్రమ లతోం బాద ములడాంకంగ ప్వుషొని చదువుదురు, అది సం్యపదయమైంది. ఒళ _ మజ+శ నాగరికతికు మూలనూ[(తములై న భావము లెంతి (వధానమై నవో సంద్రాయముకూ ౩ నంత (నధానమైంది. ఈనాంటి మన సంస్థలు మూడుండు! లోపలన౦తయు౯బోలు, అన్నియు నింగ్గ ౦డులోని సంస్థల కనుక రణములు, ఈ సంస్థలనుండి యింన్సీమ వారి. సంపదా యము త్రీసివేయుండు! వాని యథార్థన్వరూ పము ఫోయరించునుః మిప సనాతన వ తెసం్యపదాయములను ఇేంంప నెందుచున్నారు ఇ్ని కంతులు కోసిఃనిగాని నాఠంతియంత నొప్పి లేవన్నాంట, మి యల్ససంస్థల సం్యపదాయమునకు వ్యతి రేశముగా నడచినచో, మివ మినిసిజీవితిము నాశనము చేయుచున్నాళే! ఒక మవోసం(పదాయ మును- మివ+ర్థవంతిమైనదానిని _ లోకి శ్నేమకరమెన దానిని మిరప చంవుట కెన్లు (పయగ్నించుదున్నారు!9 వవజ కే వాల చంపివేసితిరి, ' ఇది నా రాజీనామాగా నంగీ1 రించుడు. మోర ధికౌరియు) నేను. సీవకషండుగా శేము. అది మూ యుదారతిరేి.; ఆ యుదారతకు వేయి నమస్కారిములుః ం "నేను కొన్నాళ్ళు లుదో్యోగము వేయక యింటివద్దనుండి యా మౌాగ్గములకు ననుగుణముగా నా మనస్సు. తిరుగుటప సాధన చేసి కొనిదను, చేతనె సనో సేేే మజియొక చోటిక్తైనంబోయి. (బికె చను -వేతగానిచవ్రో నంతకన్నను సే పరమశివుంయండ నేయుండెనుః పొపములతోలూటు (ౌణజములంాడ6 దుడుచుశొనిపోవునుః -. భుస్త్వ్వం దీనానాంఖలు పరమబంధుః పశుపతే! (వమఖ్యోవాం "లేషూమపి కీముత బంధుళ్య మనయోఃః త్వమయెవ తుంతవ్యా శ్శివ మద పరాభాళ్చ సకలాః "యయత్నా త్క_ర్తవ్యం మదవవమియం బంధుకరణిః అని నిత్యము శివునినే ధ్యానించుకొందును. నాయి పెద్ద యుత్తరముతో మా కాలము వాల వ్యయము చేసితినేమో! మమించ వలయునుం భవద్విధేయుండు కునూరి న్వామినో

శేష] ముప్పడియవ అధ్యాయము 881

. వామరరా వృుత్తరము రెండుమూండు సాన్లు చదివెను, ఇట్లను కొనెను'ఆయన వాల మంచివాండు, కాని (వనాహమున శకెము రీయదున్నాండు. శాలము (పవాహమువంటిది. ఎదురీ,దిన వానిని సము(దమున కే తీసికొనిపోవును అ యీందుచుూ వాం డెట్టి వాండని విచారించదు, ఆయన యీ నెలా ళ్ళిచ్చట నుండుటవలన నాకం గొంత మేలుజరుగకపో లేదు. దీని కేరి (ప్రత్య పకృకిం జేయుదును1!ి ఈ సద్భావన మొక నిమున ముండెనుం

వుంప దియెొొంకటన అహ్యాయవుం

ఆహాథఢ శుద్ద వవ్యి+ రాతి జాము (ఫొద్దుకోయినతరు వార చీశట్లు వచ్చెను, కుమారసాామి మంగమ్మలు ధర్మా రావుగా!ి యింటినుండి కలసి బొవుచుండిరి

కుమార; రెండు రోజులకుండి మిరింటిలో నుండుట లేక(ట; ఎచ్చటికి: బోయిలిరి! మంగ; తేవు(పొన్దుటం జెప్పెదకు,. సమార స్వారి నిలుదుండి *మిోరు చెప్పక పోయినచో నే నిచ్చృటనుండి కద లని. ఈ రా(తి నిద్దుర పట్టవలదా?!” అనెను. మంగమ్మ: సీశే:యను కదా! కుమారు అం నయమే! వ్యా ంల వట్టి బండ విద్దుకపోను మంగమ్మ: ఇంక రా! పోదము. కుమారః మిోారెచ్చటకు వెళ్ళి తిరో చె బ్చనిజే! మంగవ్మా: సీ; రాళకపోయినన్లో నేను వె్గ చున్నాను, కమారః దారిలో నినరైన ఖూసచేసి యా చేతిగాజులు " లాగికొనెదరు. మంగవి శైవ లేక్కీన మయ్హాస్లి యున్నది కదా కుమార; ఎవరికి? రాభావఫతికా? మంగమ్మ; అతంగెవంయ నామా స్తి లినుటప! పమార: నీయాల_స్తి యెవరుఇిందుచోమి! మంగవి జేఫు (ఫౌద్దుట చె ప్పిదను. కుమార: విల్లువాయించితివేమ! అందుకనియా నిన్న మొన్న నింటళేనిది! ఎవరికి (దాయించితివి? నీయాస్తి నొ శీమియు నక్కారలేదు. కాని వాలినినూ(తము నాకిచ్చి పొమ్ము మంగ: నీమనస్సులో వాలి; న్నుగీవ్రండు. .. కుచూర; అంగదుఃడు, నసుపేణు౧డు, నలుడు? జాంబవంతుండు --మంగమ్మాన నవ్వెను కుమూః అస్తి యెవరికి (వాసితివేరు! మంగ : జీవ (సొద్దునం చెప్పెదను కమారవి నాకనలు ఇప్పునే యక్క_రలేదు, నీ వెవరికి (వాసిగొన్న నా శేమి? జేవదాసి యత్సవములు చేయుట ేమైన (వాసితినా! కబీరు సమాధిగట్టి యామెను బూజించుదున్నాందు. అమె సృళ్యే మెటీ(గిన (సతిజీవియు నచ్చటికిం బోవుదున్నది (పతివై శాఖ పూర్ణిమ నాండు "పెద్ద యుళ్స్ళవములు చేయుటకు నీ యా_స్తి యామె పీర (వాని చనిపొమ్ము మోవము వచ్చును,

ముప్పదయొకటవ అధ్యాయము 888 మంగమ్మ . నిలుచుండి కమారస్వామివంక నిచానించి మయూబెను, కుమార ; చీశటిలో నేను కనివింపుదున్నా నుకదూ! నేను “వాల నందగాండను, వెన్నెలవలె ధగధగలాడిపోవుచున్నా నుకదూ! మంగ; 'వెన్నిల వెండిది? సీప్రుబంగారమవు. కుమార: కొడుకును నర్న ట్రనుచున్నావు, నేను నీప కొడుపగా నుండుట కొప్పుకోను మా యవ్ముయుండలా నీ వెందుకు? మంగ; వటి నే నేమికావలయును నీకు? కుమూరఏ మంగమ్మ వేకావలయును, మటీయిం కేమైరనునాకిన్టము "లేదుం మంగ మ్మయు వాలియుం (ఎళ్యేకముగాం గనిపించవలయురుం మంగ $; నేను జనిపోకముందు నిన్నాకసారి ముద్దు పెట్టుకొని చనిపో వలయునని యున్నది, పమౌార ; నీవు చనిపోయిన తరువాతం గూడ ముద్దు వెంటనే రావలయును కా(బోలు! దానిపేశీ కోంతి యంకురుః మంగ ఫ నీ యినస్టము--వారు ఇంటికిం జేరిరి స్వప్రమినాండు (ద్దున _మంగమ్మా కమారవ్యామి యింటికి. బోయెను, శ్యామల వ ఆ నలనాళ్ళ యుద్యో గము నలువదిరూపాయలు “తెచ్చినది. ఈ యా జుకోజులలోననేదా; నివాడి వేసితిరి నిన్నమట్టుకు ,నిన్న వీల్ల వాని కి6 వాతిక రూపాయలు పెట్టి మూండు శర్రముల పైకిలు కొన్నారు. ఇంక నింటిలో దమ్మిడీ "లేదు, నేను వలవని నెత్తిననోరు పట్టుకొని (మోంగిలిని, నా మాట వినినంగా! పమార; నేను క్ర్రీస్యాతం(ళ్య మొప్వుగొనను, మంగవ బయట కొప్పుకోనన్న _ వారు లోపల (గుకాని జీలుం ఖా ముల కొంద ఆింటిలోచెబ్బలుతిని _ఘీఎకారములు ఖొన్రుదరు. కుమార ఏ మన డివ్యూటీ క లెక్టరుగారి వలెనా? ఇ్యా నుల ఏ అంళదూరము పోనేల * వంగ : కుమార . న్వామిని నీవ లన్నుచుంటివా-రేమి? పమార: మొన్న తన్నినదమ్లా! ఇడగో నొప్పి బుగ్గనింకను పోలేదు! మంగ ; బుగ్గమాందం దన్నె దరా! కుమార ; వచే శ్యారులా! తన్నెద రా! కొతటె₹చరా? శ్యామల ఏ నరనము బాగుగా. నున్నది! (ఫొంత్తనారు లేకు (పాళతవారు లేరు! మంగ : నేను ఇొద్దిరోజులలో నీ యూప వవలి “పోవుచున్నాను. , శ్యామల ఏ ఎళ్ళటికి 1 కాలీకా + కమార ; శాదు-గయకు మంగ : నేనీ (పొద్దు: నెందుప వచ్చితిని? $వమూర ఏ; మా యింటిలో. దమ్మిడీ లేదు ఇవ్యేళనుండి కెఫీ గూడల

834 వేయిపడగలు

గాచుహొనము; మరి యెందుకు వచ్చితివో!? మంగ ; 'రాతిమాట

భాపకములేదా! కమారః నాబుగ్గ యిదివజశే నొప్పిపెట్టుదున్నది

నిన్నుముద్దు పెట్టుకొని నా దుంప ( తెంచకుండు. మంగ; అదికాదయ్యా! ఆం "మొన్న నటుమొన్న నెచ్చటికిలలోశివని యడిగితివిశదా! పమా; అం

యడీగినదిరా(తి. ఇప్పుడు నీవు నాకం జెప్పనక్క_ర లేదు, నేనువిన నక్కగ

"లేదు. మంగ; నీకన్న .దార్భాస్యండవు నీవే! కమూర; నే నేము

చఊార్భాస్యండను + ఒకనారి నూటబపాతిక రూపాయల యుద్యోగము

పోయి-ది. ఇంకొకసారి నలువదిరూపాయల యుద్యోగము పోయినది,

మంగ: ఇంక నుద్యోగమే కదురదు.. కమార: నీ యాసను

బలము ! శ్యామల ఏ నిజముగా న్లాశీర్వ్యచనమే. ఉంచుకో శని

యుద్యో గముము రమ్మని యా శీర్వదించి లరమి ఫలితము పమారః

సీవు బి ఏ, వజప చదివితివికదా! అది పూర్తిచేసి యొచ్చటనైన

నుద్యోగము చేయరాదా? శ్యామల ఏ నా చదువు మానివించిటి

గడా! పకమార ; అవువబ్బా నా కవమానము ! మంగ : పట్టీ

యాగమ్మ కాకీపిల్ల వాండవైపోవుచున్నా వేమి ? శ్యామలవి మో శాయన యేది యస్నను మే! అందుకనియే యాయన సగము చెడిపోవ్టట, పమార ఏ సగము ఇ₹ఇడిపలోయినది శిన్టండు, మంగ;

అట్లు మాట్లాడుచున్నవానిని. జూచినచో ముద్దుగా నుండదా !

కుమార: నేనన్నచో నీప ముస్రేమిటమ్మూూ! నన్ను వట్టిపసిపిల్ల వానిని

'జేసివేయుమన్నావు. నీకన్న నేనే పద్దవాంచను.. సీ కెక్నండ్లు

ఇపస్వాము, మంగ; ముందు నేను 'జెప్పినచో నాకన్ననొళటియెక్కంవ వేసికొనుటకా? కుమార; నీ వింతప నెందుపవచ్చికివో చెవూము

శ్యామల: అవిడ ఇప్పనక్కణ లేదు. మిరు విననక్కజలేదు మంగ?

నేని చనిపోయిన తరునాత మో రిద్దయాను నన్న జ్ఞాపో, ముందు

కొందురా! పమార; మునువు బోలెండగ్నితువ్ము లుం డెడివి! కావలని నంత వంటచెజకు. అప్వుడైనను చచ్చివోకపోలివి. ఇప్పుడు చచ్చి పోయెదను చచ్చిబోయెదనన్న-ో నెట్లు?! ఆయము మ! బోయి యడిగివద్చదను. శ్యామల; చూడుద్రునూరకండిన మేము

బోయె నన్నట్లు వాగుగా. నున్నది. కమారవి మధ్య నీ కెందప!

మంగ; నా మూలముగా మిోరిద్దజునుః గొట్టుళొనపండు. సమౌర

ముప్పదియొళటవ అధ్యాయము 88ఫ్‌ నాయింటిలోనిది నా కెప్పుడును గొట్టుషొనదు. ద్యాకబంధములు మాత్రమే ఫొట్బ్టుకొనును, మంగ; అవు నిది (పాతయిల్లు, ద్వార బంధములన్నియు నెతుళేవు. మి "లీదైన మేవలో నుండరాదా? కుమార: (మింగ మెతుకులేదు. మినాలప సంపెంగనూన్‌ యట ! సంేకావి శ్యామలా! నీవ్రపోయి. వంటచేయము, పదిగంటలై'నదిః అబివ కేమి! చిన్నప్పటినుండియుల బక్నెండు చాంటినతరువాత తిను టయే యలవాటు, శ్యామల: నేను చేయరు మిారుపోయి చేయుండుం మంగ; అతని కాశలియగచున్న దేమో!? శ్యామల : ఉవో్యోగము "లేనివారి కాశలి.యెక్కువ, కుమా ; నేరు వంటచేయుట యేమి? నిన్ను చదువు మౌనిపించిన ెందు కనుకొన్నావు ? ఇవగో ఇటు వంటిమాటలు రాకండుటశే. మంగమ్ముగారూ! మిరు. వెళ్ళినం గాని యిది ముడికట్టుళొనదు. మంగ; అది కాదయ్యా ! నీ్ఫ్ట సంపా దించినగాని కట్టుషొనదంట! పమార; నే నెక్కడ సంపాదించను 1 అందుకనియే గడనుడుగు మగనింజూచిన నడ దీరుయు వచ్చెననును '. నగుకుకుసుముతి అన్నాం. నే నెచ్చటనుండి సంపావించనమ్మ్య్యూ! మొత్తావకి సవనాగర వుం బెడ్రమును జేసికొనరాదు. కుళభష్టురాలి ననలు చేసికొనరాము. శ్యామల ఏ ఆయూరి కీ యూరె.తయో ఈ యూరి కాయూరు నంత. పమార;' భూదుదు నూక5కుందువే మమ్మా! బలే మంగమ్మవు! నిన్నాధారముచేసికొని చూడు మెట్లను చువ్నది ! మంగ; అవునయ్యా! నీవ్ట సంపాదించవలయును. నంపా దింశిక్రవ్నవో నామె శఈనాండు. మడీయే కట్టకొనదుం కుమార: మడీ! అది మిాయింటిలోని మాట, మేము తించుతించు : కంచము ముట్టుకొని నెత్తికి రామకొనుటయే! మంగ వ నా కదియం తము6 జెలియదు. నీవు సంపాదించవలయును. ఆమె యన్నము వండవలయును కుమార: నీవు డబ్బుగలదానివేకదా 1 శ్యామలకు డబ్బే!దా కావలసినది, నీవు దానికి మగండుగా నుండుము! నీ వెచ్చ టికో పోయెవననుచువన్నా వే అచ్చటికి నేను వోయివచ్చెదను, మన విచ్దరమును మొదట (ఛావ్మాణులలోననే యున్నాను కచా.! తరు వాత నీ వొళ మోన్తమగాం జెడినావు. నే నొకమో స్తజుగాం జెడి

(85 వేయివడగ లు నాను అని కుమారస్వామి చొ క్కాయు నుత్తరీయమును - వేసిగొన్సి జయలు బేరెనుం ,

వ్యా మల; వంట నిముసమ-లో. జే సెదను, ఎచ్చటి కాపోవునది! . కుమార ఏ 60పాదించుకొని వచ్చాదను. మంగశ ఎంతొదూరము పోశక్క-ర లీదు, కుమారఫ నీదో యున్నది కథ, నా శేమైన మరి యొక రె.డు వంద లప్పూపెట్టుమువా యొమిటి!

కుమా రన్వామివచ్చి మరలం గూర్బ్చుండి అప్పెంముకు గాని నీ వెట్లును లేచిలోల్రమన్నావు నీవ్రుగ్న ళొంపయ్యు పదిబేలు నా వేర (వాసివోరాదా! అనెను, మంగః నేనున్న యింటిలో నీషందల తగు లును, ఆ మేడయిచ్చెదను తీసికొమ్ము.

కుమూరన్వామి. పెదవి విరచి “మేడయెనచోం బదివేలు ఇాలవు= ఇమవదివేలెన నున్నచో (గుడ్డిలో మెల్లగ సంవారము చేయవచ్చును అనెను, మంగ; సశే తీఫళొనుముఅని పయ్యెద లో దా నంతివజపణ గనపడకుండ, దాంచియుంచిన రిజిస్టరు చేసిన విల్లు కుమవూర నార్ధమి చేతలో. 'బెస్పైనుం అతం డది మొదటినుండి- చివరదాశ. జవునుకొ నిను మేశయ్యు ముప్పవివేలును గుమార స్వామికి (నాయఃబడి యుండెను, పాతికవేలు ేవదాసి యుల్సవము లకు (వాయ(బడెరుం పాతికవేలు (కీ వేణు గో పాలస్వామికీ (వాయ! బడెను. తా నున్న చిన్న యిల్లునుః సినిమాయును చాను (బత! .యున్నాంతవరకుః దనది తన యనంతరము సినిమావోలు పడగొట్టి ధర్మా రావుగారు దానియందు 'వేదపాఠ శాల ఇెట్టవలయును, "తానున్న యిల్లు చెంగలావునకు .దక్క-వలయును. ఈరమురణశాననము కుమార స్వామి చదువుళొ నిను, కూర్చుండి పది నిముసము లాలోచించెకుః కూర్చుండి కూర్చుండి చివరకు *నీవ్ర నన్న నీ నేవకనిగాం జేసి కొన్నావా[” యనెు. మంగమ్మ “నాయనా ! సేవకునిగాం చేసికొన ' "లేదు *నా జన్యషం బిండరిలో దళములు లేవ్ర, నీవు నీ యిష్టము- వచ్చినట్లు జీవించియున్నన్నినాళ్ళు' నాది గడవుము వ్‌ -రములలో, మహాలయసతుములలోల చిళ్ళంనములలో నూ “బెజవాడ. పోయి యచ్చట నూ(తము నీకుం దోచినట్లుగా నిన్ని నీళ్ళు వదలుము,'- - ఇం శేమియువక్క-జ లేదు) అనను మువ్వుమనని ర్యాష్ట 2

ముస్పదియొకటవ అధ్యాయము 887 నిశ్చలులయి యశ్లు కూర్చుండిరి. కోటలో బదనొకోండు గంటలు కొట్టిరి. ఎవశేమి మాటాషవలయినో. ఎవరు మ౦దు శేవవలయునో యొవరికిని దెలియ లేదు, కుమూ రస్వామిమొ గములోనుగ్న తీక్షణతియు; హృచయములో నున్న భారమును లమ (శమముగాం. దొల6 గించుకొని యొక్క_రారి వకాలున నవ్‌, లేవి నిలుచుండి *ఒజపసేఫు శ్యా కులా! ఇదిగో సంపాదించుకొని ఒచ్చి?ని, వోయి వంట చేయు మనను ముష్య్రపను గిలకిల నవ్విరి, చిగ్న ఫర్మారావు వారి మువ్గర్షరి మర్థకును వచ్చి కిలకిల నవ్వెను. ఒ%్క్క-"లివిచి జీవాలయినులో ధ్వచ_స్తంభము గంటలు గణగణలా డను. బేవనాసికిం గట్టించిన స గాధిమో:దం బాలవిట్టలు పె 6డిగంటలు, పాన్చరాల్వు చిలుకలు, గోరువంకలు( 'హార్చుండి కిచకిచ కూసెనుః ' మంగమ్మ 5ండు జూముల కంటికి. బోయెనుం ఇపంగ(లావు పెళ్టైలన్నియు నర్దుమండెను, మంగవసైపః గోపమ వ గ్పినశది. *ఎందు

. కురా నా సపెక్రైలన్నియు సన్దెక” వనినా. వాండు తింతంలాడి “రంగా వధానిగా రుత్తకము (వాసినారు ఇగో యని యిద్బెనంమంగమ్మ జూబును చదువ్రృళొనుటలో ంకలావుతప్వూ మిజచియే పోయినది, ఆయు త్రరము దుఃఖ వివమయముః? తోం (బారంభించయిడెరు, మంగమ్మ మొదటి వాళ్థముమూ(తము చకవినది. అంతలో నామె కొశయాపవా 'వచ్చెను.- *ఇ8ెండు నాపెక్షైలు సర్దిననేమి! నాకం గో పమేలవచ్చినది? ఛీ ఛీ నాలోని యాశ చచ్చి:గకాదు” అని చెంగ(లావునంకంజూచి “యా "పెళ్లైలన్నియు నీవు సక్టవచ్చున చూస వచ్చును, తప్వూలేదు”అని 'తానుపోయి ముందు వావడిలో6 గుర్చీపై -గూర్చుండి య్నుత్తకము చదువనారంభించెనుం ఇెన్న ఫట్టణము, జ్యేష్ట గు నాం (శ్రీమతి మంగమ్మ గారికి. రంగావధాని నమస్కా-రములు- మో కొక విషాదవ్వ్నార్త (వాయుచున్నానుః అంతక మందు మిమగ్మను గుజించి నాషంగల గౌరవమును, దానికి హేతువ్చలును నపస్తుతమైనను (వాయుచున్నందుకు తుమించవలయును, ఈ య్వుత్త రము చెంగ(లావు చేకిలోం బడపండ మీ చేకిలోనే పడునని “యాశిందుచున్నాను, నాకు రండు మూండేండ్ల (కిందనే మిమ్ము

883 వేయిపడగలు గూర్చిన కొన్ని సంగతులు ెలిసినవి. అతేండ్ర (కిందట మిరు నంగా లయములోనిక్షి వచ్చినప్పుడు 'రాధాపతి నడిపి డొ ర్మ్యార౦ళెయు నతండే నాతోం జెప్పెను, తరువాత కుమవూరప్ప గారు రిలగమమింద " మిమ్యూ6 గృ(తిమ బ్యుతోం దాయటయు, మోన వారిని నివారించు టయు నేరు (బళ్యమేముగం జూచిన విషయమే. ఆ తరువాత కే మచటనున్న వాంము దినములును గుమారప్పయు రాధాపతియు మిమ్ము. బెట్టిన నిర్బ్భంధము "నే నెజుంగుడును, చివరకు వారిని మోా నుండి తొలగించుటకు నేనే కొంజము సాధనభూతుండ నై నానిని గూడ మోక్షం చెలియును, జే నింటికి వచ్చిన తెరువాత వారిద్దజీ నప్పుడే చీవాట్లు "పెట్టికిని మిరు తరువాత నాటకములే మానివేసి తిరి: అప్పటినుండి యింతవజకు మికంబెలి యక్రుండ6 గొన్ని విశేష ములు జీరిగినవి. వానివలన మీాశేమియు నష్టములేదు, గనుక మిస (వాయనక్కజు లేదు, కాని యొక్కుమాట (వాయుచున్నాను. రాధా ఫతి 'మొన్నటివజకు _ మొగ్నటివజ కనియే యేల (వాయుమన్నా ననలా మ్చొన్న నతండు చనినొయెను గనుక మిమ్ము నాధించుటపం (బయగ్నములే చేయుచుండెను, ఆీపటి యుత్తకము కుమారన్యామ గారి "పేర (దాయుచున్నాను, మిరు దానిని. దీసికొని చదూడవలసిందిః 'అది "దెంగ(లావునకు దక్క-కుండునట్ల్టు చేయుచున్నాను. అరాధాపకిక దూరవుంజుట్ట మొక యామె యున్నది. ఆమె పేపషకన్తూరి ఆమె భర్తృ పెండ్లిమైన.. ఫదియవనాల్తో. చనిపోయెను... తరవాత 5ండేండ్ల కామె రజస్వలయయ్యెను, ఆ యూరికొళకనాటకననూోడదము పోయి యందులోనాయ కనిపా(తి ధరించినవానితో నామె లేచిపోయెకు! అది జరిగి యిప్పటికి బన్నెండేండ్ల యినది, "రెండు మూఃదేంగ్ల(క్రింద రాధాపతి యామె వద్దపం బోయి. *వనుమ్మా! నీ విట్లుండుటి మర్యాదగాలేదు. వచ్చి మా శరణాలయములో నుండుము, శరణాల_ యములో నిప్పుడెవ్వకును లేరు నా కింత గంజి కాంచి పోయుదువు గని యని యామెచుట్టును రెండుమూడు నెలలు తిరిగాను. ఆ యుంచు కొన్నవానికి నామెకం బోట్లాటవచ్చి యామె యిళతనితో వన్చెనుః వచ్చినతరువాత వారిజ్దశను గలసి సంసారమే యారంభించిరి. అది లోశ మందటికిని. 'దెలియును. ఉన్నది యుండంగా నుయ్యూరుమోద్‌

తవ ముప్పవెయొపెటవ అధ్యాయము మం మేమయాప వచ్చివతెనని నాదిమాున వెన సిద్ధాంతము వచ్చి పజెను అ పిన్రాంతెయు (వకాకము శత్‌వము౬ చేముంచుటనేటు.. ముసుతోం (చ్రేమంచుజు వేచు ఉఇమవ్యయావవుఖవనములో నాఖ్యార్మిళ్యసేవు (ఫజవత్‌ తా అను నొ మూష్లము బయలుచేనినపి ఉంస్మంచులో నొక క్రీ యుకున్కు జర్మనీలొ నావి వ్రననుల మందును, 'నాంష్ట జును ఛార్యాఛర్తలవలె నమెత్తివనములు (నాసిళెనుచుంపచ. సా రొళరి మొగ ముఫమ యూమఫొనియిరనమన,. అది నిజమైన (్రువా యఃట, ఈ సిధ్రాంతము శరణాలయములోని కకృంను . పళసెాంచు కన్తూరీ రాధావతులు మాట్లానుకొనుచుంవలా రాకా పరియామెను “నివి నన్ను6 (బేమించుచుంటివా[ యనియచీిగనను, అను లే దనను. రాధావతి *సీవు నన్ను6 (గోమిఐవచనలయిు” సనదెను ఆమ; నా మనన్ను సీమింద "లేవు, రాభావి మున మున్షరమును గలిసి యొ॥ చోటనుంటిమి, లాభనస్టములు కన్టసుఖములు మన మొరిని యొక రము పంచుకొను చుంటిమిగదా! నీవు నన్నుల (బేమంచ వలయును --శనూరివ నేను (బేమించుటలేదు, నా మనను నీ మోం! నచ్చుట "లేదు రాధా; నిన్ను గొట్టి తిట్టిన యా నటునిమోంద నే యుండశ! కనూరి?; అది నీ కెందుకు?- మజలం గొన్నాళ్ళప వారి నాపన చల "శేగను. రాధాశ నీవు నన్నుం గేమించ పన్న సూనం గాళ॥! (ేమించుమున్నాననిమెనల జెప్పము,. కస్తూరి నే నట్టు చిప్పను, అబద్ధమాడి పాపను నేనేల గట్టుకొందును! రాధా : ఓళ్కం యుబద్ధ మాడుటయేనా పాపము! కస్తూరి? నీ (ఫకారము పాసము సుణ్య మును లేవు కదా! అవి యన్నియు మనుష్యులు నిర్మించిన వే కదా! పాపవుణ్భముల కిక్క_డ సే యవసానము, ధసవంతు.డ్త యభిళారను గలవానిని 'భాతకము లేమి చేయుచున్నవని (పళ్నబేసిరివి, సీ నబద్ధ ._ మొడుటమొనను బాప మనుకొనుచున్నాను. సీ వదియును లీదుకదా | రాభా; కస్తూరీ! నీ వబద్ధమాదుటవలన దోవము వచ్చినచో నటి నీను గట్టుకొందును, నీ వొళ్ళ-సారి నన్ను6 (గోమించుచుంటి సనసి చెప్పును, వెప్పళనోయినచో. శీను (బళుకలీను! కస్తూరి? సీళ్ట (బైతుశళపోయినచో నీవే చచ్చిపోదువు, నాకు రండువాక్క-లు లీ,

890 వేయిపడగలు

ఈ (:సంగము జరిగిన వాటినుండి రాధాపకి మనసులో నె్ఫ డును దశఖపడుచుండెరు కెల్లూ3కి నాకీ సంగతంతయు ను తరము (దాసెను వ్రాస్తి *అవఛానీ! కస్తూరిని నన్ను( (యేమించన్లు -్‌ సీవు చేయలేక పోయినచో నేను (బతుకుట దుర్భ'ము.' నే నామె? 'వెంటంబెట్టుొని వచ్చుచున్నాను. నీవు రై-. వద్దం గలిసిశొమ్మ. "చ్వ్నెప్టరివోయి పదిదినము లుందుము అని (వాసెసు.. మేము మద ఆరానువచ్చి వారముదినము లె నది. నేను మా బావగారి యింటిలో నుంటిని. వారిదరురు మోడరన్‌ హీందూపూోాటలులో బసచేసిరి, శేను మైలాపూరునుండి (పతిరోజును వారియొద్దకంబోదును. ర్యా(ికిదిరి! యింటికివత్తును, పనోటలు వాండు అెచ్చిపెక్టియన్నము క స్తూరియ "రాభాపతియులహర్చుండి వడ్డించుకొని భోడన ముచేయుదురు, అశని! కస్తూరి తమలపాకులు యీనిలుతీసియి చ్చును, ఇద్దజురు గౌంగిలించు కొందురు, ముద్దులిడుకొందురు. అది నాయెకుట నే. ఒళకనాండుయిద్దన నుండగా “స్ర్రీఫ్రపములు ముద్దుపెట్టుొనుట యే మని నే ననగా 'రాధాపతి మన బేళశములో వట్టి యనాగరకులు, (పేమయన్న3 వాస " వీ న్నారని యాంగదు; దొరలు చూడుము, అందరి సమతములో ననే ముద్దిడుకొందురని సమాధానము చెప్పెను. మేము మున్య రమును గలిసి సాయంకాలనున వివోరము పోదుము, కస్తూరి రాధా పతి భువముపై6 జేయి వైచును. ఇద్దపను గలిసి నడుతురు రాధా పతి యామె నడుముఫుద్చుొని *నీ నడుము సన్నని నదుము ఎంతే చళ్ళంగా నున్నది! యనును, ఉబ్బిన రొమ్ముని? పొట్లాః వంటిచేతులని చమ'త్కొరముగా నామె సౌంద రర్ధమును మెచ్చుకానును. అమెయ మరల నవ్వును, ఇంటికి బోదుము, ఆమెను రాధాపతి “నన్న (గోమించుముంటివాో యని యడుగురుు ఆమె లేదనును. ఇకేండు దుఃఖనిమగ్నుండై కూర్చుండునుం "నేను మైలాపూరు పోదునుం ఇటు డలా నటుమొన్న సాయంకాలము మేము మువస్థరమను తరువలి శ్కేణి సముదమిన జనసమ్మర్షము శేనిచోటం బోయి కూర్చుంటీమి. ఆతండు కస్తూరి తన తొడనమై. బరుండగా నామె ఎక్కిళ్ళు లేస చేతుల మధ్య నమర్చి “డార్లింగ్‌ 1! నీవ నన్న, (యా చుంటివి కదూగి అనెను ఆమె యశ్షు. పరుండి, కదలే

ముష్పదియొకటవ అధ్యాయము 891 మెవలక ముఖలతణములయందును మార్చులేక నేను (పేమిందుట "లేదని చెప్పెను... అతిం డాపట్టున బిగ్గరగా నేడ్చుట కారంభించెనుం నారు వీరు మూచిపోవువురని నే నతని నోదార్చి 'యూర కే యొక్క సారి యసరాదటమ్మా" యని కనూరిని బతిమాలితినిం కాళ్ళి వేళ్ళం బడిరిని. అమె ససేమిరాి' యన్నది మజల మీము కొంత కాల యాపన జరుగుటకు సింమాకు.బోతిమి, సినివమూవదలునప్పటికి రా(తి పన్నెండు గంటలై నది, మేము మువ్ద్యరమును భోజనము చేయ లేదుః సినిమా చాల హాస్య ముగా నున్నదిం అందుచేత రాధాపతి కొంత యుత్సాహనులో౬ బడినాండు. మజులహోటలునకులవోతిమి దీపము "వెలిగించి కూర్పుంటిమి* శాథాపతి మజల6 గనూ3 నడిగారు, అమె యతన్హు సమాధానము విప్పను. అతండు రెండుగదు లద్దెషం దీసి కఫొనరుం మేమున్న గదిలోరుండి రెండవ గదిలోనికంబోయి లోపల తల వువేసిగొ నిను, నేను *విచారముగా నున్నాంయడుకదా 1 వ్‌కాం తము కోమమన్నాలి డని యూవకుంటిని. అతండు తరువాత కొక

..గంటవట శేంయో (నాయుముడెను మా కీలా'వుగా నిదుర పట్టి నది, ఇద్దజమును గాఢముగా నిది చుమున్నాముం ఇన్దజీలో నెవరి కిని మెలంకవ రాలేదు ఆెల్లవాటి లేచి మాచికిని* గడితలువులు కొట్టిఃమి* పలుక బేదు పోబలు యజమానులు వారందలజు వచ్చిరి తలవు (ుద్దల కొటి మూాచితిమి రాభధాపతి చచ్చివడి యున్నాండుం వంటనే పళోటలు యజవౌని పోలీసువారికి. దెంియల జేసమం వారు వచ్చిరి చూచిరి అతండు బల్లమింద నాలుగుత్తర మలు (నాసిపెన్రైరు, ఒకటి వోలీనువారికి; “తాను పొటామియంసై నైడు లిని చచ్చివోతిననియుః దన వ్యృకికి దానే “పీాతువుశాని మజొకరు కాదనియు" నందు (నాసియుండెను నా ఫొక చిన్న యు _త్తృరము+ అందులో జేవియు లేదుః “మిత మా! శెలవు, పరలోళమందు నాకు నమ్మాశ ములేదు, మన మళములోని వెళ్లి మొట్డి సిద్ధాంతము లన్నియు నాం = చ్చ లేదుః అవి యన్నియు వృాహాడల్పితములు= నరఠము వైషంఠముి, కైలొ ము- ఇవి వెళ్చవాలడవాతలుం మనమతముక న్న వై?_న్తవమతిము కొంతబాగుగా నున్నదిగాన్హి వారును మజల నెప్పడో క్రీస్తువచ్చుననియు.. సప్పుడు పాతిబెట్టిని వారండజను

892 వేయివడగణగలు 'లేశురనియు నొక పిచి ఎ సిద్ధాంతమును గల్చించిరి, ఈ లోకమున నెంత యనుభవమో యంతియీ యనుభవముమన మిర్వురమిన్నాళ్ళు స్నేహముగా నుంటిమి- నాప దానితోనే తృప్తి ఇది నాప (వాసి యృ్వుత్తరము, ఇంకొకటి కుమారప్పకు (వాసెను. న్యావది కస్తూరి, అది పదిశ్రట లుంజెను, చానినిండ నతని మనో వేదనయంతయు వర్ణిం "ను, పోలీసువారు మూ నాలుగు త్తరములను జూచిరి, మానిమా కిచ్చివేసిరి, అతనిశవము నిన్న జెనరల్‌ వోస్పిటలులో పోస్టుమాగ్టెమ్‌ చేసిరి నే నా నెత్తురు ముక్యలు. తీసికొనిపోయి. పాలికరూపాయలు వ్యయపడి? న్నేహితుండుకదా యని తగులంగొట్టించుట మాశము వేసీ లినిం నిన్న సాయంకాలము నేనును; గన్తూరియు. మా చావగారి యింటిలో౯౬ గూర్చుండి యామెకు (నౌసిన య్వుత్తరము చదివిళిమి 'రాథాఫతి వట్టిమూహ్థుండే అయినను నాయ్యుత్తీరము చదివినచో గుండె తఆుగుకొని పోయినది నేను కన్తూరిని జూచి “పాపము! జీవు జెంక చాధపడినా(డో” యన్నాను, ఆమె “వట్టి మిల్క్‌ సాప్‌” అని ప పళ నవ్వెను. ఏమి చెప్పుదును! జేవు జాబు (వాసెదను; పమార -- స్వామి యొద్దపంబోయి కూడ నలసివదిం ఇట్లు రంగావధాని,

మంగమ్మ య్వ్నుత్తరమును జదివి చంగ(లావువంకల జూచెను అతః డామె య్వుత్తకము చదువుచున్నంతసేవ్రు తలువు వెనుకనే నిలిచియుంజెనుం

మంగ; నీ వుత్తర మంతయు జదివినావా + చెంగ: చదివి నాను, మంగ: నిన్ను గుతించి రంగావధానిగారి కనువూన మెందు లకు? పంగ; ఆయన నన్నుందన యింటిలో నుండు మన్నాండు నే నుండనన్నాను. అప్పటినుండియు నామిం దనాయనకుం గోపము మంగ: ఇది నాతో నెన్నండును జెప్పలేచేమి + ఇంగ ; అవసర మేమియు లేదుగనుకం జెప్పలేదు, -

వాలివచ్చి మంగమ్మ కాళ్ళకం జుట్టుకొ నెను, మంగమ్మ "ెంగ(లాన్రతో “వీనిని నావద్దకు రానీయనద్దని చెప్పలేదా!” అనెను, చెంగవ ఆ కోంతి సీవద్దప వచ్చి రెండునెలల పదునేనుదినములై నది సీవద్దక 'రావలయుననియే యేద్చుచున్నదిం వాలీ ! నె్నత్తీమాంది

ముప్పదియొకటవ అధా్థయము 898 క్కారాు నె త్తిమోంది కెష్క, మంగ: గాడిదవలె మాట్లాడపము* దానిని తీసికొనిపోయి కట్టివేయము. చెంగవి అది క ట్రి వేసిసచో.

• నుండునా యేమి? నీ కోనమే వమ్బను, మంగవినా కోసము రాదు నీవు దానిని€ గట్టి వేసి పెళ్లై:న్నియు సర్దొనుము. అవన్ని పెక్టైలు చూదుకొనుము, నీ శేవి కావలయునో యది తీసి%ొనుము నేరు పోవ్సమన్నానుం 3ఊంగ; భోదనముచేయవా! మంగ; ఇచ్చిటంజేయను* చంగ; కమారస్యామిగారి యింటిలోం జేయుదునా! మంగ; నే నెచ్చటంగేసిన నీ కేమి +! ఆమె యొక పెక్సై తీసి కొన్ని కాగిత ములు తీసికొని విడలిపోయెను, కబీరుంంటికిం. బోయెను, 8 బీకును రత్నగిరియు6 గూర్చుండి యేమోమాట్లాడు కొనుదున్నారు. మంగమ్మ వెళ్ళంగానే వా రామెను జూచి రమ్మనిరి, మంగమ్మకు వారిక నదివజకు(. బరిచయములేదుః

మంగ ఏ మింరేదో మాట్లాడుకొనుచున్నట్లున్నారుః "నేను 'రావచ్చునా? రత్నగిరి; వీమున్నది! వీమియును లేదు నూ తల్లి

$ చనిపోయినదికడా యని యేద్చుచున్నాము, మంగ; నంతోమషించ వలసినదాని కేడ్చుచున్నారా !

క బీరునకు మంగమ్మ యనినచ్రోం బడదు అతం డామెను జూచినచో దారి తొలగిపోవునుం ఈవాండామె వచ్చిన వెంటనే లేచి పోబోయిను. కాని యామె యన్న యా మాటకు మజుల మన * "'ీలనో యాంగిపోయెనుం

మంగమ్మా; బేవదాసి మీ యదృష్టముకొలది మి యింటః బుట్టినది. అమె చెనిపోయినదని దుఃఖమేకాని; (బతికియుండి 'య్‌విం చేయును? కొందఆం మవహోకారర్భములు చేయుటకు వచ్చినవారా కార్య మైపోయినంతనే వారిదారిని వారు వెళ్ళుదురు తరువాత వా రుండవలసిన యవసరములేదు*, ఏ మవోకార్యు ముచేయుటకును బుట్టని

“సా చారు వందలయేండ్తు (బడికి (దయోజనములేదు, (వ యోజనము కల వారదియైనంతెనే చనిపోయినచో నష్ట్రములేదు*

రత్న; తల్లీ! చానిబదులు నేను చనిపోరాడా $ మంగ; ఇంగ్లీ మలో నొక లోకోక్తి యున్నది భగవంతుం జెవరిని (బేమించునో వారు చిన్నవ్వుడే చనిపోదురంట రత్నశ మూ యమ్మక సమాధి

894 వేయిపడగలు

కట్టినాము, పోయి యా సమాధి చూచుకొని వచ్చుటయేగా మాళల్లిరూశ్ర మాసిపోయినది. నా (పాణమునకు మా దివదాసి [| స్వారునారి యందు భక్తుకాలగుట యొకయెత్తు, ధర్మారా్రా _ దాని నంత (పేలించుట యొకయెత్తుగా నుండెడిదిం మంగివ్మా; అవునమౌా, శ్ర (ుదుకని బిడ్డ బారెడు, లోక సామాన్య వువిడ్డయైనచో నెన్నాళ్ళ బునను (ఎదుకును, ఈ పావఫ్టు కలి యంతి న్చణ్యమూ వ భరించంక్కఆ లేదా? రళ్నవి మా యమ్మ హం (ుకిబేంట నేదియో యళ్సెనము. చేయవలెనని యున్నది నాకం బది యెకరముల పొల మున్నది" ఈ పడిపోయిన ధరలలోనసైనను సాలునకు రెండువందల రూవాయలు వచ్చును అందములోననే కొంతమిగిల్సి యుళ్సవములు చేయవలయనుం మంగమ్మ; రండు వందలలో మిసుల్చునది యేమిటి! ఉత్సెనములు చేయునది యమిటి! రత్నవఏ ఉపవాసములై నం బందులోని యుణశ్బవములు చేయవలయును, నాయింట వారిపోని రల్నేదీవము సెట్టుొంటి ననుకొన్నాను,. అదియు నారిఫవోయెను, మంగమ్మ! (దవులు మూసికొని) హరిహరి! అరిపోయిండా! సవ్యసదీధితివలేః (ుకాశించుచున్నది.

_ ఇంతిసే్ర కచీకు మాటాడ లేదు, మంగమ్మ మాటలు మాలి యకరి కామెయందున్న వైముఖ్యములో సనముక్మేజెరు. అతండు కొలెను: ఈ మ సివి చూనడ వ్రు మున్నది. దుర్మాస్టరాలు, మూ గిరను గూర్చి యిట్లన కొరునేమి! ఇవి యన్నియు దొంగ 'వమమలొ! కబీుు మంగమ్ముతో నిట్లనెను ఏ “ఉత్సవములు చేయటప ధను శావలయునుగ చా! ఎచటనుండి వద్చును? మంగవ్య: అమె చేవ 'శావతార మైనప్పూకు రానేవచ్చునుం ఎచటనుండి శిచ్చునో యము చె 'ఎగలరు? | ఇ... శిబీప మనసులో ననుఫొనను ఏ “ఈమ యించుమించగ లమోధికారిణ్సి. రామేశ్వరముగారి డబ్బంతయి నీమశే దికెచుః

• తరువాత సినిమామి౯దల జూల నంపాదించెుు ఈమె మ్నూన్తస భూచినచో. నుత్సవముల కడిగినచోం గొంత డచ్చిన్పృనట్లున్నది మాకీవి పాపవు డిళ్చెందుప! మంగ ; రల్నగీరీ ! నెను భల పాపాత్మురాలము. నా పాపముపోవుటకః గొన్నిన త్రర్యములు చేదు

ముప్పదిమొకట క అధ్యాయము 8095 వల యునలి యబ్రేశ్యము. పాపము వునిసి నాశశ్రయించియుండునుగాని ధనము నా(శయించి యుండ దుం అ౫$ నూర్చిగవు ధనమే పాపన్ఫు ధనము, అది పాపఫు ధన మనుట యన ఫ్టయముగా నార్టించినవాసి విషయమున మామే, అది న్యాయముగా నింకొకని హస్త్యగత మైనసచో నది పాపవుథనము కా+ం కిబీకు మననులో. గొంచెము గగ్గోలు పడెను, నే ననుకొన్నట్టీమె కెట్లు జెలిసి నదను కొ నిను, | |. మంగ మ్మ తాను వెళ్చి మరణ శాసనం (బలిని దీసి కబీ రున' కిచ్చెను. అతండు దానిని తీఫిఫొని పైనుండి (కిందకి. జదువు కొని యూశ్చర్య మగ్న6 డ ర్‌ు? పాతిక వేల! ఒకటియా, "రెండా! దాన్నిపు వచ్చు నిడ్డీనో (తి అట దివర్టముగా నళ్సవ ములు వేయవచ్చును. కొని యాధవము వుషమ్చుగొన వచ్చునా, రాద్యా యొన్నజ:జాటము పోలేనం మంగమ థై ోపాంచినదిం ఇన్నన్నదిః “ఉమా రసార్పమి ” ర్యా రావ) గారికి నచ్చిన శిమ్ధండుం తయన న్వీకరించిరాండు. (శ్రీశేణునోపాల సార్రమివా”రే నాధవము వనికిరాదన శేదు. నృత్యము చేసినన్ని దినములు చేవదాసి యందే లీనమై యున్నాను, నా డబ్బు న్వీకరించుట తప్పయినచో నాయా నాటి తన్మృయళ్వమును తప్పి ఏలె: తశళ్ళ్చీ ముష్నది? మో డబ్బు మంచిది కాదని యెవరనిరి! ఇఫ్పుడు విల్లు(వాసీ రిజిస్టరు చేసిన తరు వాత 'జీవదాసిబేమై:ది. అవును? కాదలి చెఫ్పందగినది దేవదాసి అదిళేదు,. మే మేకనుటకు సవాద్ధులము కోమా మంగ; 'బీవదాసి ఆమో యొప్వుగొనజే యొప్వు కొన్నది. అందు కనియే కదా నాకీ బుద్ధివట్టించినది. కబీరు తనకు జెలియకంపంగ సే చి త్రము. చిత్త మనెను మంగమ్మ "విడలివోయెను. వాస్టులోమరణ శొననమ'(పతి వారప్ప నాయని కొళటి పంక, ను. (పొద్దు (కంకిన తరువాత

_మంగమ్ము కుమా రపాామి యి:టికి; బోయెను. వరి? “మొగను చూచి *(పొద్దుటినుండి భోదన ము చేసినట్ల లేదే య-నుు మంగ; ఈనాందు నా శాశలి యగుట లేదు, కుమా రవ్వామి అజాగన కుం జోయి కొన్ని సములు "ఇెచ్చెనుం అవి యామె ముందు "పినైనుం మంగమ్మ: నాకీ నాండు. (కొత్తగా గౌరవము చేయు చున్నా వేమ? కుమార: ఆశ యనునది బాల చెడ్డద్కి దానిని జయించిన

806 వేయిపడగలు వారు లేరు, నీ వొక విధముగా దానిని జయించిళివి. లవరూపాయలు య్సాస్తి తృణ్యవాయముగా వదలి పెట్టిన నిన్ను మనుష్య రాల వనుకొననా చేవతామర్నార్తి వనుఫొననా ౪ మంగ; జ్లేను ళ్భెణ (వాయముగా వదలలేదు, నా యాస్తి నా వద్దనే యున్నచో. డాని ఖరీ దొక్క- లతయే. ఇప్పుడు చూచితివా | ఇప్పుడది లతలు కొదు కోట్లు గాదు, ఎంతయో ప్పలేము, కుమార; (పొద్దుటినుండి భోజ నములేదు గనుక నీ ఏ పండ్లారగించుము, మంగవ నా కక్యలలేదు. కమార: నే నిచ్చిన పండ్లు నీ కక్కజలేనిచో నీ విచ్చిన డబ్బునా కళ్కఅలేదు, మంగ: అయినచో బంధగ్లు తినెదనులే. కొంచెము మజ్జిగ కూడ దాహ మాయవలయును.

శ్యామలపోయి. పలుచని మజ్జగలో నిమ్మకాయ వింది యష్వు వేసి "ఇచ్చెను, మంగమ్మ ఫలము లారగించి దాహము (కావెనుః

కుమూర: (పాద్దుటినుండి భోజనము లేషండ నెందుకన్నావు! ఇెంగ్యలా వన్నము వండలేదా*?' మంగ; నావద్ద నళని "వశంస "లేపసముం భీమ్ములవారు శిఖండి మొగము వాడనన్నారంటు నా. (ుతుకంతయు వీనిమొగము జూచుటతోడ నే సరిపోయినది, అంళలో మంగమ్మక ని(ద'తజుముకొని వచ్చెను, ఆమె యచటనే పపండీ ని(దపోయెను పన్నుండకముందు అమె కొంత ధార్థినము చేసెను ఆమె ని(దపోయినదిం

శ్యామలవ మంగమ్ముగా -కేమగును? కుమూర:; నీకా? నాశౌ | శ్యామల: మన యిద్దజికి నేమగునో తేలిపోయినది. నా క_త్తగారును, మిోకుల దల్లియు. ఆవిడ శావిడ ఆమేమగును? పమార£ ఇదేమి భామ? ఒళరి కొఠ "ేమగుదురో వరున లున్నవి కాని) యెవరి! నొ ,రేమగుదురో వరుసలేదు, ఇది భావమలో లోపమే సుమా! పొజిపాటు పొజపాటు, ఎవరికి నా శేమగుదురో చెప్పుదునా! తమకు దానువు రుం శ్యామ: 'నేరుగనుక (బదుకుదున్నానుగాని: మటీయొక్క లె-- మైనచో. ..పమారవ వీమగునందువు! నా యుదో్యోగమువలె నగునం ,దువా! ఉద్యోగాలు పోయిననేమి! కలిసివచ్చునప్పటికి నలుబది వేలు గిరుక్కునల దిరిగి వచ్చినవి శ్యామల: భార్యల వివయములో (నంత, లేలికగా నయ్యెడిదికాదు. కుమారః నేను నిన్నుం బెండ్లి వనీ

118] మువ్పదయొకటవ అభధార్థయము 8907 కొనకముందు నీవ్ర వట్షి --- శ్య్య్థామలవ అనండి, మొద్దు, కుమారః మొద్దు వైనచో నే నెందు చేనకొందును? ఇంతలో ధర్మా రావు లేచి యేక్చుచుంచెను కవార, ఏ ఈ కజ్జపంకకు మన కృాషసస్త్రి వచ్చిననూట కెలియ లేదు, వఏీరిట్లు మాట్లాడకు కొనుచుండల్యా మంగమ్ముకు మె౯ంకవ నచ్చెను, ఆమె కన్నులు మూసికొనియే పండుకొని యుంజెరు, పమారస్వామి యావివరిమాూట మయమామెకు వినిపించాన్సు జ్యా నుల; ఆ_సివచ్చివదని మిమ్ము సీ నాండు పట్టరాపండ నున్నది" కుమారః పట్ట రారుండనువ్నచో నీవు పట్టరాషముం మంగవ్శూగారు నిదురపోవు చుష్నాదిం వాని నేడిపించకుము అమెకు 'మెలంటువ వచ్చుజేమో! (పొద్ర్దుటనుండియులిండి లేదు, మనథొంవలో. దినడాయెకుం జ్యా కుల; తిన్నచో "సేనుచేసి ఇట్టవన్నానా! కుమారః సీవన లేదు, మోియవ్శిమ్మ యన్నది, శ్యాకులు మో రొక్క-క్కమాట మాట్లాడినచో నది పది తరాల వెనుక కుంబోయి తగులును, కుమార: ఈ మాటలప మెచ్చి 'యకాదూ'? , మంగవ | మననులో. దాను వారినంసారములో నికి దెచ్చిన యాన౦దమును వ్యృాదయముతో నప్పళించెరు, విత్తిన చేను వానలు కరిసి యదనుకురాంగ జూచిన కాంవ్రువలె నామెమునస్సులో సంతోవ. పడెను యామె మజు౮ాంటియుత్తరమునుగూర్చి కఫావించుదుండెను, “అఆయు_త్తక మోపాటిక్‌ మెయిలులోంబడినది. లుమింద(ంబరుగాత్తు కొని వన్చుమువ్నది, అందులో "మి యుండును! ఆ రహస్య 'మేమిి? రంగావధాని యెంతమంచివాండు! అందటజు నొక్క_టియే, నంభఘుము వ్నార్తైనను వారి వారి (పళ్యతులు భేవించును, ఎవరి సంస్కారము వారిది. అందజును లంకలో నేవ్రుట్టలా6 (దిజట కాన ల్యేకత యొుందు “లప! (తిజటపం జితవిచ్శితములైన శ్వ్యష్నములువచ్చినవి. సీతాజేవి మజులః (బభుక్రతోల గలసికొనిన తరువాత (శిజటమాట మజచి పోయినఉజి కాబోలు! మఆెచిపోయిన నేమి? సత్కార్యుమున కది సత్కార మగుటయే ఫలము అనుకొనుదుంజెనుం కుమారస్వామి “కజ్ణవాందేంకను నిద్దురపోలేదా” య నెను,

898 వేయివడగలు శ్యామల; మోాచశజీేమో వానికిచె గయ లేదని వానికి. చెలిసీనవం అపాలు(తాగు వైఖరి చూడుండు ! వీమి చిజ్ణులు వీమి బుస్సుల! కాబూ! కొంచె మణగియుండుము ! ఎంతవారికైన వినయశసు మంచిది. కుమార: నా కీ నాయ మజలం జెండ్లియెనట్లు సంతో వీ.0ంచుదున్నాను. శ్యామల; షందుచేత? పమూర; నా యద్భష్టము సరిగానుండి వేళపవచ్చి యా విచ్చిఠన్లి కాగితము చేతి కిచ్చినది గనుక సరిపోయినది. లేనిచో నాపం గూడ నీ నాండు ఫలావోారమే, మంగమ్మ యా మాటగూడవిన్నదిః అంతలో నిదురపోయి నది ఆ "రాలియంతయుం జీళట్లలో వెన్నెలలు (సకాశించెను వన్హాకాలమున వసంతర్తువు వచ్చెను. శ్యావలా కువారస్వాములి పరిమ్యంగములలో6, జుంబనములలోల జూవులలో, మాటలలో మంగి మ్మ్‌యే సాత్రాత్కరించుదుంజెగు. నిద యానందమునప్‌ విఘారమైరది. యోగాసందము వ వోత్క్చవ మైనది. జాగదావన్థ లోని యానందము దాని (పలివింబమువంటిదా ని్యదావే? యెటు- వంటిది! లోన6 బరనూలత్మ (ఏకొశింద చుండును, ఎందులకైన (వశాశము! నిర్ణవమైన యింటిలో దీఫము పెట్టి-ట్లుు యమ'నానది పోయి ెల్లనిభాగీర థిలోంబడినట్లు రా(తిపోయిపోయి కెల్ల నిపట్టవగ టిలోం గల సెనుం (ధొద్దుటివూంట యెంకలు నొంది లోనుండి హఠొ త్తుగా బయటిపజికిన జల (ఫవావామువలె బాబిల చనుదెంచెను, మంగమ్మావి(ద "లేచెను, ఆవెకం గౌణము సొ న్మసిల్సి నది లమె లేచువజకు నామె ధరించుటకుః జీరయు? స్నానము చేయుటకం గావ లసిన పరికరములును దీసికొని రాంబజెను.. అమె ప్నానముచేసినదిః కహారస్వారు మజల ఫలాభోగము సమర్చింభెను. మంగమ్మ తిన్సి *నాయనా 1! నీవలన నా జన్మలో నెన్నండు ననుభవించని భోగము లనుభవించుచున్నా ననెను . కుమార శ నేనును మజుల నదియే మాట యనుచుంటిని ఇచ్చిన వాయనము, ఫుక్చుకొన్న వాయసము, మంగ: సీ కంర "ఇనుం గచ్చుటనుండి వచ్చినది! కుమార; ఇంగ్తంకుపోయి చదువు

• కొని వచ్చినాను శ్యామల; "కెలుగక్కండనా, యేమి ఇ స్పిదరు 1

ముప్పదియొకటవ అధ్యాయము 8909 కుమార ఏ ఇంగ్లీషు వరి యిక్కడకాడా జెప్పూదున్నారు! మన పాడ్‌మొష్టరులు మన (ిన్సిఫాలులు ఇంగ్లీషులో యోధాను యోధులు అతి రధులు; మహా:ంధులు, మంగమ్మ: ఈపాటికి రైలు వచ్చి యుండునా+! పమార; ఎందుకు! మంగ; నీపీక నాకొశ యుత్త రమువచ్చుును. * “అన్నట్లుగామజ చిపోయికిని. 'రాభాపతి చరివోయినాలం డటం కుమూర: రాధాపతియా+! నవమి! మంగ; అవి నాల్లు పేజీల య్నుత్తకము, కవూర: వదైన వ్యాధి వచ్చానా! మంగ; వ్యాధికాదు అధి, కవూార:; అవి జన్మతో నున్నచే కదా! మంగ; ఆయనక జా్చతోం గూడ నున్నది, ఆయ్యుత్తరిము పోష్టాఫీసనుక(బోమి తీసికొని శావలయును* ెంగ(లావు మనకన్న ముందుపోయి దానిని6 దీసికొని వమ్బు నేమో? కుమార: చచ్చివాడు లే, ఇన్నాళ్ళ నే సనుకొన్నది నిజమెంది. మంగ; వీమిటది! పమార ; చంగలావు (పభువ9, వాండేదో యెత్తుమాంద నీ నీవగ్గజ నున్నాండని, మంగ; మరి నాతో నెప్పుడును పెప్పళపోరివేని! కుమార: నీతోం జెప్పుట యెందుకు!

• వామింద నున్న ళొంచెము మంచి యభి(ప్రాయమును బాడు చేసీ కొనుటకా+ వృథాగా నలువదివేలు పాడు చేసిళొనుటకా! అప్పుడు చెప్పినచో సీవొవ్వుకొ నిడిదానవా! మంగ: నిజమే. పమారస్వారు పోయి పది గంటలకు నుత్తరకుల బెచ్చెను. దారిలో నతండే తెజుచి చానిని జవనెను, మంగమ్మ *ఇెజచి చూచితివా? యనెను, కమారః లద్దినములు సెట్టువాని కంఠ మాత మధికారము 'లేవాశ్‌ మంగ; లేక లేమి! ఉన్నది. ఉత్తర వింట్లున్నడిః నమస్కారములు, . ఇన్నవురి, జ్యేష్ట శుశనప్తరి

జను కాగితము లన్నియు€ దిరుగ వేయుచుండ 6గాం జెంగల

శావు (సిన. ఫొన్ని యుత్తరములు కనిపించెను కొన్ని రాధా వరికి కొన్ని పమారస్పకు ఉ్నత్తరములు చాల సాంశేలికముగా

• నున్నవి, వారిద్దరు నేమా మి యా_స్తియంతయు. జెంగ(లావు పేర (వాయించుగొ మ్మని ఇెప్పినట్లున్నది. మో రట్లు చేయనిచో మిమ్ము చంవ్రటపంలాడ౬ల (బయల్నములు జరిగిన ట్లున్నవి అయు త్తరము, లలో సనక్కడక్కడి మాటలనుబట్టి నే నిట్లూహించినాను ఆధార యమేమియాు సరిగా లేదు. కాని, యొకమాట: ఇచ్చట రాధానతి చని

9000 వేయినడగలు పోయిన రా్యత్రియే మిమ్మాచ్చట ఖూనీచవేయవలెనని (వయశ్నము జరి నట్లు తోందుదున్నదిం నాయు త్తకములు మిోాపం 'జేంననోో లేవో 'ఇలియుళేదు. మిరు (బకికియున్నారోో లేదో తెలియదు, & య్నుత్తర మందిన వెంటనే సమా ధాామ- (వాయిఎచవలెను మి రింకను (ీకియ్‌ యున్నచో జంగ(లాపు వినయమ. లో (శద్ధగా నుండవలయునుం ఇట్లు రంగావధానిం ॥[త॥ ॥॥ కమారస్వామిగారిక, నాప సంగతు శ₹ేమిమ డెలియుట లేదు, ఈ ఉ_త్తకము చూమళకొని యవసర మెనచ్చో మిగ నాప దయచేశి నమాభానము (వాయి౨చవలయునుం “రంగా

• కుమార: వాని నిప్పుడీ పోయి యింటిలో నుండి వెదలనొల్టి వత్తునా*+ మంగ; రంగావధానిగారు (నాయుట తఃప సరియైన యాధారములు లేవని (వాయుదున్నాండు, ఆయన మనిసి యెక్కవ భయస్థు:డుం చంగ(లా వజ్రివాండు కాడేమో* అయినను రెండు మూఃడురోజులు చూడసవలయినుగడా ౪ కుమాక్య మి రింటి! పదండి, "నేను కొంచెము సేష్టండి వచ్చెదను, వాని చేశి అన్నము మాము తినవలదు. అందులో జీమైం కలువునేమో! మంగ; నాషు ఫలములు తెచ్చి ెట్టువాముు కుమురలా నన్నిము. తినుటప నా కర్మమేమి కాలినది! కమారవి ఈ సంతోమము. బాగుగా నున్నది ఇంటికి పదండి. మంగమ్మ బయలు చేరి విళ్ళెను చంగ(లావు వీధితల వుశేసి లోవల నేమో చేయుదుండెను, ఆమె తలువ్రు తిన్రైను, అతండు చాల నాలర్యుము చేసి వచ్చి తలువు తీసెను, మంగ ఏ వమిటి "చేయుచున్నావు! చంగ వి నీ వూరిలో 'లేవను కొన్నాను. మంగ: సళ్కే ఈ లోళమలో "లేననుకొన్నావు కాదు నే నెచ్చటికిం బోదును? నీవేమి చేయుచున్నావు! బెంగ! "పెనైతీసి నీ మరణళాసనము చదువుచున్నాను; అందులో నీ తదనంలే రము నాక్సీ యిల్లు (వ్రాసితివే!' మంగ వ అప్పుకు? (వాసినానుః ఇంగ ఏ నాకీ యిశ్లెందుకు! నీవ్ర లేశపోయినచో. నేకీయూరిలో .నుందునా? మంగ; ఇస్పమ్ముఖొని డబ్బుతీసిగొని పొమ్ము* సంగ

ముపష్పది[మొకటవ అధ్యాయము 001 సీవు కనిపిం చువజన బిచ్చమెల్త్తినని గాని స్థియుగా నెచటను నుం "లేవ. నాకు ధన మెంనుకు! మంగ ఏ వరి యేమి కావలయును? ఇంగ ఫి వీమియు నక్కల లేము ఇతే కూకును, గుడ్డకు. గావల యుకు, మంగ; రాధాపతి చని పోయిఐ మాట మాచితిరా! బెంగ: మూాచినాను అట్లు చని పో బునాః జేమ? ఆయన నాతోం జాత రవాస్యము బు మాటాజెకు వాడు, ఆరహక్య ములన్నియి 6 నమెై వి! ఇచాస్త్ట్రచఛచాలమంచివ, అవద పెద్దవా ”ర్యము మంగ; వాటాకు మన్నది చుగ్యలావేా? ఇగవ వేస, నాజను గాంచు చకువు వచ్చును మంగ: చమ వేటి! కవిశ్వసు కూడ వమ్బసు వెంగవి భోద నము చేయనా? మంగ: చేయను ద్వాశి వజిపపనార ముండె దను. ఇచెంగ: ఐకు దినములే! పండ్లు గని యేమెనల దిన రావా? మంగ ; అవి కమారప్వారుగారి యింటిశో. దిను చుంటిని 3౫ గః; అన్నట్టుగా ఆయనయేకదా పెద్దవాటా చాకు? ఆ వూటలో కుమార స్వామి వచ్చి 'నీనీమి పెద్ద వాటావాళడను! నాకు వట్రి ధవమే కదా యిచ్చినది. నీపం (నాణములే యిచ్చు చున్నది యనెను... దుగ; నామోద నంత (నీమయున్నచో నొాచి షాంప యా యిమ్బ్‌రది! కుమాక; ఎక్కువ యా స్తీ యిచ్చినచో జివి చేసెనవు;, పెంద్తమా విష్దలా? చెంగ; ధనముఏకుం జెండ రు-బిక్ణ లక్క_-జ లేవు. కుమార; నిజము చెపన్చికివి, మంగమ్మాగా! మామి:టికిం బోవము బెంగ వీమి మంగప్పా! ఇంక నీ విశ్కాజికి రానే రానా! మంగ: రాతికి వచ్చి యిచ్చబ న పండుకొందును. ఇెంగ; నారింటిలోను? వారింటి లోను బండుొనుట యెందులక్యు నీయిల్లువదలి పెట్టొన1 మంగ: నిజమే! _

" ఆ నాటిరాథతి కుమారస్వామి యింటిలో ఫలములు తిని మంగమ్మ వచ్చి తనయింటిలో పందుషొ నెను, కుమార న్వ్వామి "తాను శ పన్నందు గంటలవేళ జయలుజేరి మంగమ్మ పంకుకొని నిదపోవు గది కిటికీలో నుండి చూదు చుంజెకు,. ఆ కిటికీ చిన్న వసారా లోనిక్రున్నది. ఆ వపారాలోనున్న మనిసి కనుపించండు, కమారస్యామి చూచుచుంజెను,. కొంత (పొద్దు వేళ మంగమ్మా యటునిటుక దలెను, గడియారముగంటలు ఫొ మైన, చెంగ(లాన్రకొంత

902 వేయిపడగలు "సేపటికి మంగవ్యై ని(ద్రపోవు గదిలోనికి వచ్చి యిటునటు చూచి మరచి బులోరి సిం(శావీ మరలంబోయి నొవడిలో6 బండుొ నను, మాడి లేక కుమారన్వావిం కన్నులు బొత్తలుపడిపోయెను,. ఆరని కాళులు కదుములు కశ్రైరుు. రండు? మూ.డు? నాల్గు గంట లై సది కోళ్ళు కూసెను, మీమారవ్యామి తా నింకిల బోవమ్మ ననుకొ నిను, పోయి పరుంజెనుః స్య్యామలః ఎక్కడి కిం బోయివచ్చిఃరి! కుమార; నీ వడుగవలసినంత .వ్రోటకి. గాదుం

కుమారస్వామి పవలెల్ల ని(దపోయెనుం నవమి వచ్చినది, మంగమ్మ వచ్చి యితిని యింబనే ఫలములు భుజించినది, పవలెల్ల నిచటనస యుస్నది మణుల (దు (పంకినది. (ప్రొద్దు పోయినది వ ౦గమ్ము అన యింట బండుకొన్నిది, కుమార ర్వామి వచ్చి గవాతవమువము మూచుముండెను, రాతి యథా్యఫకౌరముగా( గడి చెను. ఒక రా(లివేళ చంగ్యలావువచ్చి మంచితీర్థము (తాగను, అతం డామివంక నొకసారి చూచి మరల బోయి పండులో నెను, గంటలు గడచినవి- కోళ్ళుకూసినవిం కమారస్వావి. యింటికింపోయి. - న్మిదపోయెనుం

చంగ్యలాప్టు గవాతము వద్దనున్న వసారాలోల బోయి మయమూచెరుం అచ్చట మనువుర్థల అడుగులు కనిపించెను

దెశమిర్శ్మాతి మజల యథావకారముగాః గడ చెను, ఈరాండు చుగ(లావు నుంచితీర్టమ. (తాగుటపం గూద రాలేదు. కెల్లవార వచ్చిందా కుమహారన్వామి పోయి వండుకొ నిను, పవ లెల్ల ధర్మారావు వద్దబపోయి యేదియో మాట్లాడుచు నిద్రపోలేదు, వకాదళి (ద్దు (గుంకెరుం కుమారస్వామి భోజనమువేసి మంగవ్యా యి-టి!! బోవ మనుకొనుచుం గెడిచిన మూండు "రాత్రుల బడలిక చేత నిర్వి "ేమమ్యులైన యూ మూడు రాశ్రము లందలి (వ(శ్రయముచేత నివ పోయెను ఆనాండు సాయంకాలము "ంగ(లావు మీకారు వోయెను - పట్టణము నానబ్లువెవు ౬ దిరిగివచ్చును. అతండు కుమార స్వామియింటి మ.ందుగాంబోయెను, 'వేణుగో పాలన్వామి మాలయమః వద్దపం బోయెను "జీవడాసి సమౌ థి వద్షకం బోయెను, తిరిగి యింటికివచ్చి తిండి తినను కొంచెము .(పొద్దువాయినదిం వెన్నెలలు పీలపీలచనుదెంచెరు, భ్త్తలను

ముప్పదయొకటవ అధ్యాయము 9008 =ాంద నెక్కిం చుకొనిరమ్మని (శ్రీమన్నారాయణుడు పం పీనగరుత్మం ఏండు రెక్కలు ఛాంచినట్లు తెల్పని వెన్నెలలు (ఏకాత్తిం చను బయటికీ ;చ్చిశలగదా గరత్ముంతుని శెక్ళలమి-ంయ నెళ్ళాట! ఇంటిలోచీకటి గో ని(దించువారి నెట్లు తీపకొనిపోవ ను మంగమ్మ సు నిద పట్ట లేదు 8 మెయూహ్‌ిం దుచు౨డెను; తేఫ్టపొద్రుటివరకు "సేన (యు! కియుందునా* 10దుక (కక యుండను! వమో! వ్యృృత్యువరునది (కి నిము 1మునందు నెకురుచూదు దుఃడురు, నను ౮కి యేమి లాభము + నచ్చినచో నెంత బాగుగా నుండును! ఆ_స్తియంతయు' నంవటకును ఏంచి "పెట్టతినిం "నేము (బశికియుండుట కుమారనార్ధమికీ బృందిం అతండు కాక యన్ని పరిచ'ర్ధలరు జేయుప, ఈ నాలుగు నాళ్ళ నుండియు నన్ను కాలు (్ర్రీందం ఒట్టనిచ్చినా 6కు కాదు, నేను చచ్చిహోవలయ నుం పాణాయా మములుట్టి నిలువ బెట్టిచో6 గొంత సేపటికి టాణములు రోవచ్చును యోగులు ఉచ్చ్వాస ని శ్వానములు నిలికి (పాణములు వృద్ధి చెసిగొందురు? తక్కీ-ంవా నిలిపి (పాణములు శ్రీసి గొందురులి కనులుమూసి యిస్లు ఛార్దరించుమున్న మరంగవ్శై - కతుక మింద నెవ్వకో నొక్కింపట్టి యామెయె ముుజటుకొవు మి€౯ద€ గూర్చుండిరి.ఈ వాఠాత్సంభవనుస శామె వుసన్ఫ్సు చలించివోయి వెంటనే కాళ్ళు వీతు లావకః కన్నులు6 గూడంటెజివి శే పోయెను, అమె గుంజెలో నొళ క్షి దిగయబడెనుం నోటివెంట చిస్టర 76 శీః రాపండ కంఠము బిగియం గట్టబడెనుం వు రాళ్ళతకర్మ లేశ మువేత నామెమనస్సు తాదృగవస్థ య ౦దు6 గూడ నామెయుధీనవు లోనికివచ్చెను అమెకన్నూలు తె చెను ఇంగ (లావు అటొమ్ముపె 6 గూర్చుండి నొంతుకొక్కి- పక్సైను, అమె వేరితో నతనిని లెవ్యని సంజ్ఞ చె నను, అతండు గొంతు నొష్కట మాని వే సెనుం మంగవ్మా: ఎందుకురా చంపెకవు! వెంగళ ఈయాస్తి యంతయు గాకులకు (గద్దలకు వల వేసికివి! నేను నిన్నిన్నాళ్ళాశ యి౨చి యుంటిని. నా కీ వెఫవ కొంప యొక్కటియునా! మంగ ఎ నైఫ్‌ సీనాస్తి యిచ్చినచో నేమి వేసెనవు! చెంగ; సీవిన్నాళ్ళేలు చేసికివి + మంగమ్ముకు మాటాడుశ క్రి కొంచెముగా6 దగ్గినదిం శ్రాధ్ధ

004 షెయివదగల్లు

కూనం హచ్చయ్యునుం మంగ; నా యూసియంతయు నందజుక నిది వజశే యిచ్చివేరతిని ఇఫ్వుడు నన్ను జంపీనవో నీ శే వచ్చును!

మంగి మ్మై వమొటాడుచు మ ఫ్య మభ్య జేవో పిదవ్చలుకదలిం ఈ -

కొనుచు.జెరు శాం"; నిన్ను జం పదనని రాధా పతికి నేరు వాగ్దాన మీచ్చితిని. మంగవ ఆయ3కు నేరు చేసీ5 (దోవామేమిటి! నీకులజే$న (దోవామేమిటి! చొంగ; ఆయన చ దువుకొన్ని వాండు, నీ చెడిపోయిన దానపవు ఆయన రమ్మచ్నచో ని్‌వేల వెళ్ళి లేదు? ఆయన సీమాయం గ్‌సి పట్టి తాంయుం మంగి వి వికారముగా నవ్వెనుం వగ; నాకును నీ మాందం గోరికగా నుంజెర,. జే నడుగుటపి నావ భయమె:ది నీవు నన్ను సర్థయం[గాహము వేసికివికాదు. అందుకుంగూడ నిన్న జంవు చున్నాను మింగమ్ము మరియొక వీ కృత తరము చేసింది అమె కన్నులజునముూ4తలు పడెను, 'పెదన్సలు మాటిమాటికిని గదలిందు చుండజనుు పంగ, నీకురు గుమాంస్వారికిలి సంబంధమని రాధాపతి నాతోం జెప్పెను ఆతందడు మియిస్టంం గనులార దూ+వెన,ట, నీ వకిని కంలే యాస్తి నిచ్చుటతో నది ముజ్యువెంది నీప్రు (బలికి నన్ని - నాళ్ళుం బాపమే వేసితివి. నిన్నుజంపవలయునని నాకు మొదటి నుండయు! నున్నది. నన్ను. జంప వలెనని నాప నరదా వుట్టినది అ సరదా తేకుట కాజేండ్తు పెట్టింది

, మంగమ్మ పజియొ! విక్పుశ హోసముచేసేనది. ఆవోనములో పీళ్ళతళ్యముపోయి (వేతెక్టైము కనివశ్షైను.

చెంగు నేను పీచ్చివాండ సనుకొన్నారుం జీనాయంగి చేకలతనము సగమ భినయింతును. ' ఇంతి పనికి6 (బయోవన మేమిటి యని నీ వకుగ వచ్చును, రాధాపతిక సి దికుట (ఏవయోవనము, మంగమ్మ వ్యేతేములు విస్సారెను.. “అవిగో జేవదాస్కి అడుగో కేణు గోవాల న్వామి! వారీ ర్వరమను గలసివోవ్రచు్నారు. జేరు పోయి వారి పరిచర్య చేసెవను అని యూమె కనులు మూ%ం కొనను,

.. వెంగలావు కతో మజొకపోటు పొడిశెను. మంగమ్మ ళీ 'ాంకీన చివరిన్మృతి లొ జవనృలమి౯ద నెక మందవో పము చేసను, వెనుకనుండి వప్పృ తలువు వగలంగొట్లి పోలీఎుఇ న్స్పిన్షప్‌ "చెంగ(లావ్రను బడంగాట్లి వాని గుం డెమోందలహాప్యాండెను, కుమార

114] ముప్పదియొకటవ అధా్థయము 905 స్వామి నిద లేచి జాము (ొదుండుటచూచి పొజటపాటున ని(దపోతినే యనుకొని స్టేమవకుపంబోయి యి న్సెళ్టరును వెంటంచెట్టుకొని వచ్చెను అతని కిట్లు జరుగునని తెలియదు, వవోమనమునకు భయమె యిన్ని వును బిలుచుకొనివచ్చిన డానికి ఫలముకలిగానుం కుమొరస్వావియు న్య్యామలయు మంగ మ్మమిోాః:దం బడి 'యేడ్చీ8ి, సీమే లాజన్మము తీక్చుకొనలే మనిరి ఎప్పుడో పాపను 'వేసిరివి పావముస్‌కం (చౌాయళశ్చి_త్తము లేదు కాబోలు? జీని కదియేం వుణ్యము చేసి నచోం బాపము పోదు బేని కది యనుభవించవలయును గాంబోలు వనిరిం .

ముప్ప దిరెండవ ఆధ్యాయవంు -... “ీవీకాదళినాంయు. చనిపోయినద్కి అమె శీబు! అద్భక్టవంతు -:

రాలు ట్‌ క్ఞాన్సి వాళ్ళి చేయంబడినది ని “వా త్యా గ్యరూపము మనెష్ష( చెలియ లేదుః దా! అమె శాంతముగా నే చ! వాయి యుండ వచ్చును. *అంత వనోనియవిము కల రరామె ఫాంతముగానే ఛనిపోయి యండును,వొ

• కమా రస్వావింవ అది ఇఅేీనిటో! కప్పుకు శలంచుకొన్నచ్లో నవ్వూడను కొనిన మా టలగ్నియు, బరిగినకథ నేచిప్పూచున్న ట్లున్నఏ, (వఠతిమాటయు నామె చనిపోవుననిమే ఇప్పనుు చేసే తెలిసిన 'లేశవోలిని, అమెకం జూ వంత య థార్ధముగా (వాయంబడియన్నది, కనుక నే నేనే కొదనినాండు పవళెల్ల ఓ(దసో లేదుః నిదపోయినచో నాకా రాసి యంళతని(ద రాదు నేను పోయి గవాశముగుండ మూబెడినా,డనే అమె చచ్చిపోవ్రటయు6 దటస్థి .చెడిది కాదు, ధర్మా: జరిగిన దానికీ మజొకరీకిగా వై నచో జరిగాడ్‌దికాదని, ళ్‌. మొదలు అనుకోనిడరుషట యొప్పూడు జరిగినది?! ఒక రీతిగా నిర్ణ యింపం జడి యుండును, అట్లు సంకల్పము జరిగినదిం అ్యథా సంకల్సము దానికి నంబంధించినదికాదు

అనాండు అహోడ బజహాై కొదర్సి, కమా రస్వామి మాసికము "పెక్టైనుం

ధర్మారావు; నీవైన నున్నావుగనక పాప మాజీని కన్ని నీళ్ళు వదలుచున్నావు! కుహూర; ద యాధర్మభియమ. గాం జేయుట "లేదు కదా! ఆమె సొము్ట తినుసున్నాను, చే చున్నాను. ధక్మాః కొడుకులు కూడ సొమస్తదినియే. చేయుదురు... పమారవి తేంీ య్యాస్తి లేక్తండ( జేనినచో ధర్శా ; ఆ_స్రిలేపండ చేయను కాని తెనువు లేకుండ చేయండు కదా! ఫలానా వారి కుమారుడిని పేప - శేపండ వేయండు కదా! దాని వెటనే పేరు (వలిస్థలు, మరాస్ట్రదయుం బలుకుబడియు వచ్చును, తండి కొడుసనపం దన పన్న ధనముగాన్కి _దారి్య(దముగాన్కి సంభుమ లో. వెనకంగల మరా్యాద) వలుకబడీ ,సర్వము నిద్భ్బును, ఇవి యన్నియు మననుప

ముస్పదిరెండవ అధ్యాయము 007" 'యోగించుకొౌందునము, కొందటు మాము త (డి యొక్క యివి యన్నయు6 గావలయున6టగాన్హి యతేని ఓలముమ (ము వల దను, చున్నారు. లోకమున దీని నే నంవ్యార మంగురు ఇది యంతయు బూక్వజన్మర్భృత క ర్మానుపాగము. కర్మ యొప్వుగొని?చో నిదియు నొష్వుఫొొనవలయును. నీవొః రీకిగా మంగ వ స్టైకుం బుత్త్రుం3 వే, వుత్తుగలుమూ(త మూరే చేయుమండిరా? .

బహుళ చతుర్దశి శాం డరుువతి శెళువ "వేసెను ఆమె యానాలయయ మంచములోనుండి యవలు లేవలేక వొాయెను, అదివజకు మందు వుచ్చుొనుటప లే ఏ కూర్చుంజడిది. దొడ్డిలోని!౬ దీసికొని "వెళ్ళుటకు వి లయ్యెడిది. ఆవాండు బేవశేకవోయెను. బర్ట్‌ వముష్కువ వచ్చెరు. దగ్గుఎప్కవయెక్థను, రాజకే బరి శ్యాక్త్రిగారు వచ్చి మూవెనుం “వనర్హాకాలము వచ్చిసద ఊరు చుట్టం మాగాని యగుట చేతి దోమ లెక్కన మొ'వి, వెంటన జలబుచేయ వచ్చును _ఉన్నదియుండలా నేదైన? (గొత్తవ్యాధి వింటం బపషకుండల జూదము పొనవలయును, ఊపిరింత్తులు జాగ _త్రిగా రివీంచుపొనవలయుి నని వ్వాప్పెనుం ధర్మారావు; అవువండీ! జను మాటాడవల దన్నచో నది యూరకుంజవః నేనేవి చేయవలయును! రాఎశేఖరళా్తి ఏ ఈ వ్యాఫి యంతయః6 జేతులారం,జేఠనాన్న జే. "జీవుని కల్యాణ మ వో శ్చవమ లే మొదలు ధర్మా: ఆ పది రోజులు ని(దిపో లేదు అన్నము తినలేదు. ఇ టినిం బ-ధువు లుండిరాయెను,. శాదను టకును వీలులేకపోయినది. రాఒజకీఖర ఏ శరీర మన్నం ౫౧ద్యా ధర్మ మాచిరించుట! సగ్యధా శరీ" మే రశ్చించుళొనవలయును, శరీరము పోయి: తరవాత నేవ న్నదండీ! అరుం ; ఇంటినిండ బంధువు లుండి శాయెను, నాకం జబ్బుగా నున్నదని వ.56 "బెట్టుకొని జీరు కూర్చుం. డనా?ః ధర్మా: నిజముగా జబ్బుగా నున్నదాయెను. వంక యేమన్నదది! కొందజకు జక్కంగాల. దమ "జీవా రతం దాము చేసికొనుట. వేత నగును, నీ వేమో కగ్యకాల సర్వావస్థల యందును బన్ని చేయ వలసినబే నాయెను, ఇప్పు డిట్లు ముసి.గినది.. దీనిశేమి చేయ

908 వేయివడగలు వలయును? అరుం: ఏవి చేయవలయును! '"ఆయుర్హాయ మున్నచో (దెవరు. లేనిచో సే! యెంతమంది శేరు!

రాజకేఖర శాస్త్రిగారు “జాగ_త్తగా నుండవలయు” 'సని' చ్చీ పోయిరి. వదో త్రైలమిచ్చి మాటి మాటికి. గుంజెమోంద. రాయు మనిరి. అనొందు (పొద్దు (కంకినది* రాతి పదిగంటలకు జ్వరము శగ్టీ నది, అరుంధతి యొడలంతయు€. జెమట పోను, ఆమె ధర్మా రావును బిలిచి బ్ధరము జాజినద్కి వై నున్న శాలువుం దీసివేయుల. డనెను, అతండు కాలున్కందీసి వేసి చఇమ్ముట యంతయు6€ దుడివెరుం

అరుం; నేను మాకం బరిచర్య చేయవలసివదిపోయి. మిర్తు నాకు6.జేయుటకాడికి వచ్చినది ధర్మా; ఈ ధర్మము పరశ్చరమైరది, కాని వుకవునియం దధికతి కలదికాదు. నేను రాజు నైనచో నీవు నాప రాణివి

అమావాస్య వచ్చెను అరుంధతి (పొద్దుననే మేల్కొని రామేశ్వర క్త్రినిం -జూచి “నాయనా! మీ నాగ్న నిట్లు రవ్మూను. మనెను. ధర్మారావు వచ్చెను, అరుం: నేను మొగము కదుగుగొన వలయునా! ధర్మా : అక్క-జ లేదుం నీళ్ళు వుకాలించి యుమియుము? ఏమి తినుచున్నాు గనుక మొగము కడుగుకొనవలయను! అరుం; నాషనో రసవ్యాముగానున్నది ధర్మా అక్కయ్యా ప ళ్ళెముపట్టును చానిలోం గడుగుకొన వచ్చును, అరుం: చివరకు నో స్థితి యిట్లు వచ్చినచేమి! ధర్మా ఏ నీవును నేనును ' జేసిళొన్న కర్మ, అరుం: మోశేమి! ! మవోరాజులు |! ధర్మా: అనలా + అరరి ; నేరు బోయినచో వ అటొక ర్పుళను జేసిళొందురుం "ధర్మా; వేశా! నీలో జనిపోక పోయినచో నశ్ల వేసికొందును, అరుం: వమియు చః పోరు వనిపోవుట మన వశములో నున్నదా! ధర్మా: ఎందుకు 'గన్నీళ్ళు' "పెస్టొనదవు + నియమగునులే. రావేలంశాత్రిారు వహ వైదర్థంయం. రంగారావుగారికిల. జూడు మెంత “వ్యా ఫె నవ నెంప(ి జేసెనొ! రంగారావుగా రివ్వుడు లేచి' యింటిలొ€౬ దిగు మశ్న్యా రఈట! అరం: నా వ్యాధి నెన్మకెంచునది కాదని నాకం 'దెలియున్వు నాక మజందలు చెబ్బనే చెప్పనదిం ధర్మాః ఎవరు? గిరిక యీ! వ్‌మని "చెప్పినది? అరుం; తనక్కు:నాక.మూండు నెలలు వారడియఃట!

ముపష్పదిరెండవ అధ్యాయము 009 ధర్మా; వయస్నులో! అరుం: అమె యూామాట యనలేదు* ధర్మా వముంచములో. బండుకొని విజ్జి మొళ్లీ మాట లనకుము*

తన (వక్కంలో6 గూర్చున్న భ_ర్త్వమిందం 'జేయ్యివై చి యకం ధతి *మింణు నామిోంద నింకను నాశయున్నది, మిరు వృథాశ లేల "వంచుపొందురు! మిమ్ము మొదట నొల్లవిదియునే నే చివరప వదలి "పెట్టి పోవుదున్నదియు నేనే! మిరు నాయందు మొదటిశుండి చివరి చాల, నొక్కకురీతిగా నున్నారు అనెను ధర్మా నీ (పేమ యిన్నాళ్ళు నేను చూరగొన్నాను నేను సీవలన (ఎహ్మోనందము పొందినానుం "నేను. నిన్ను వదలి యుండ లేనులి అని అతం డకుంధతి రొమ్ముపై నాని దుఃఖ౦చబెను, అరుంధతి తన చిక్కిపోయిన ఆరెండు చేతు లారని ఇెక్కిళ్ళపైనుంచి “యెందు శీడ్చిదరు? నేను (టైదుళనని వైద్యుండు ఇప్పినాండా!' యనెను. నాకు భయము లేదనుళొందును- వెనుక సెవరో జో్యోతిమ్కుండు మికింకను నంతాన (పాక్తియున్నదని ఇవ్పలేదా? అనని ధర్మావ అవునుకాని యూరీ దుఃఖము వచ్చినది. నీవు చనిపోవు అరంవ నేరు చని పోను, మిమ్ము వలి పెట్టి చనిపో లేను చనిపోయినచవో నే నెట్లుండ గలను? నేరుండ లేరు, ధర్మాన సీఫ్టండ లేవ నేనుండ లేరు, అందు చేతం జనిపోవనియే నా యంత రాల్మి ఇెప్పుదున్నదిః అకుంధతి "కేవస్సు లేని నవ్వొగండు నవ్వి ' భర్త చేకిలోం దన [ (ౌవణ శుద్ధ పాడ్యమి వచ్చినది మేఫఘములు దట్ట మై నాల్లు 'జెనల6 (గ మ్మెను. ఈసనురుగాలి వీచెరుం పట్టణములో మిగిలిన బెట్టు గాలి కావేశ మెక్కినట్లు తెగ నూంగిపోయెకుు. వర్షములు దిక్కూలు మార్చి మార్చి జల్లులుగాంబడెనుం అకుంధకతిని గదిలో6 బకుండంటెట్టి ఇకత్యము తగులకుండ 'సేలువులు కప్పి పండుకొన 'బె్టెరిం ధర్మా రావు “చలివేయుమన్నదా!” యని యడిగాుు. . అరుం మీ రెప్తూకును వాకిటిలోననే వారితో. పీరితో మాటాడుచుం [హారుదుందురు. ఎప్పుడో నూటికొళపసారి వచ్చినన్ను బర్వామర్శించి పోదురు, ధర్మా 3 వీపం జలి వేయుట లేదుకదా? అరుం; జీను చెప్పను పొండి. ధర్మారావు (వగ్రన కూర్చుండి, యామె

910 ం వేయిపడగలు చెక్కిళ్ళపై ౧ జేయివైచి *'యంళకోప మెందుకు! ఎవ్వడు నిచ్చట; గూర్చువ్న వో నాకుం దోంచదు అనెను. " అదం; సరిగా నున్నప్పుడు మాత్రము మిోరింటిలోనున్నా రా! ఎప్పుడు నూరుపట్టుకొనియె (శేలాడితిరి ఎప్పుడును మిరు మిఏని "నేను చేశ్రలాడుటయేకాని మిరు, మాస్నేహితు లేకలిపి తిరు బచుండరి, ధర్మా: అయినచో నీ మిందంనాకుం (గ్వేమ 'లేదంనదువా!

ఆ(వశ్న వేసినవుడు ధర్మా రావు గొంతుకయ్యు, ముఖలతణము లును (క్థనాదీనము లై యుండెను, అపఎ8ి లే దనలేదు, మారు సదా-ఎల్ల ఫూడు- నావద్ద నుండవలయునుి అనెను, “అకు యుందుి నని ధ ర్మారావ) తవవేయి యామె యొదురు అొవ్యువై మైచెకు ఒళవాండు పరివుష్త మైతనమనోరథ మాశారముపొందెంాయన్నబ్దన్న యా వతుము నేండు భుష్కమై వ్యాధి చేవత కాస్థాన ప్రీకము వలే నుండెను. ధర్మా రావు చిక్క బొమి? లు మామే యున్న యాయెమ రొళళ్యునం బే వాస్తవ్పర్శ చేత కొక యానంద రేఖా విశేవ మనుభ వించెను, ఆమానందములో దుఃఖము గూడ నున్నది, అదంధతి “నావద్దం బండుకొనులి డ నెను: అతడు పండుకొని యామెమై 6కేయి యై చెను, అమె “చేయి నాకు బరువుగా నున్నది, తీసివేయి డనెను

థర్మాః ఈనారథి నాకు రారాదా? సేశేలవచ్చినది? అరుం ధతి చేతో నతనీనోరు మూసినది. అతండామెచేనిపై దన చేయినైచి యామె హ_స్పముమయొక్క రెండు వై వులనొక్కపారి కా ననుభ 9ంచెకు,

అకు: మిశేమా యంత వాంఛ యున్నది. నేనీమో మి నుండి రోజు రోజునకు దూరము పోవుచున్నానుః. ధర్మాః నీ వటువంటిమాట లనకము, నాసండె ఇటువై పోవుచున్నది వారు సబావ్చ నేత్పులై యొకరి నొళరు నిశ్చలముగా శెత్తిన రెప్ప వాల్చకండ 6 జూచుకొన్నారు. బయట గాలి పోరున వీచుచున్నదిః 8కి కీ తలువ్రలు (ుద్దలపచున్న వి. విదియనా6 2రుంధని *నన్నీంకెనరి వైన మైద'స్థనపం జొపించరాడా[ి యనెరుం ధర్మా గావు "కార్తీ స్ట్‌ గు ఘనవై ద్యుండులేండు, డాక్టరులకు ధనమువాయవలయను అనె .

ముప్పనదరెండవ అధ్యాయము ర్ట అరుం: ఈ చం(ద హారము నేను చనిపోయిన తరువాత నేమి వేసెదరు! రుక్టిణమ్మా రావుగారు. దీనిని నా కిచ్చినది, దీని నమ్మి నాపు _వైగ్భ్ధము వేయి ౨చుంయం ధర్మా; రాజశేఖర శాస్ర గారికి. గోపము వచ్బకేమో! ఈ వెద్యుల కీ ట్టివు లెక్కువు. డాక్ట ర్లకు మజియును అరుంధలి; ఆయినతో6 జెప్పి యాయన యొఫూ కొనిననే వేయవచ్చును, ఇప్పిమే నాంచారమ్మ : చేయవలయును అయినను వెలయు వైద్యంతో నంత బాధ లద మా యూ 6లో కీలాణే ఒకాయనక ౬ బట్టరానంశ కోపమువచ్చి” ది. మన "కేమో యాదుర్షా యెష్కవ (శాణాలతో గుటించిన వ్యవహారములలో ఏరికి బట్టింవు లెందుకో తెలియన నాఃటి సాయంకాలము రాజకేఖరకాత్త్రిగారతో ధర్మా రావీ నంగతి ముచ్చటించిరుం వాక్ర్రిగారు “బాబూ 1! చూవిందుండు! నేను వలదందునా! ఎవరి హృొన్తనాసి యెటువంటిదో ! నేను గూడ వచ్చి భూచిపోవుచు నీ యుందు ఇనియెనుం ధర్మారావు చంద చోరమును

• దీసిషొనివోయి యమ్మెను, ఐకు వందల బోకమున కాటు వందలు వచ్చెను, ఇ-టికి వచ్చి భార్య కుం జూవీంచెరుం అరుం; పదునాబేండులు "పెట్టొనిన తకువాతం గూడ నింత ధవను వచ్చే! ఎన్ని సవరనులు తూగినది! ధర్మా; ముష్పది లెండు నవరసులు తూంగినది, నవరను ధర యొక్కువై నదిగనుశ నింత ధనము వచ్చినది. అరుంవి ఇఏ మొదలు ధర్మా: జీవికి? అరుం; నాకు సంబంధించినది నత్తించివోన్సట కారంభిం దుటకు* ధర్మా; ఇందు రని యేనా నశ్నమ్ముకొనిరమ్మని వేధించికివి!? అకుం: పెద్దడాక్టృరును దీసిళొని రావలపినది* ధర్మా; అఆయననచ్చునో? శాండో! అరుం; డబ్బు " న్నదిగచా! ధర్మా; వాంవ ముందర నిది యెంతడబ్బు! వారు చేలకు "వెలు (మింగుకును? జీతము 'వేయియో ఆండు వేలో యుండును, (దకి నెలయు దానికి మూండు గెట్లో నాంగు ₹ెట్లో కనుల జూడ నలయున*, అకుం; ఇని మన యననరము ధర్మాః వారికీని నది యవనరమే. మజ+*ినై. "వేద్యము జీతము ఇవియన్నియు నవళర నైైవే ద్య కలుం అరుం: నీను చచ్చిపోయిన తకువాత(/(ాడ మ్‌ రింత యు.క్సాహముగానే మాటాడెప రా? ధనర్శారావువ ఇది యుళ్ఫాహను

9012 వేయిపడగలు కాదు* నీవిట్లుండలగా నాశేమి యుత్సాహము!”.. అనిను.. వాటి సాయంకాలమున ధర్మా రావు డాక్ట్రరుహొఅపల బోయెను, అరుంధ8ి (కొత్తవై ద్యుండు వచ్చుచున్న యు త్సాహముచేతం గొంచెము బిగ్గ రగా మాటాడుటయ్యు లేని థక్షి నభినయించుటయ. జేసెను

-_ తిదియనా,డు మధ్యాహ్నము పెద్దడాక్టవ వచ్చెన; మాభెక్కు, ఊపరికిత్తులు పరిశీలించెరు,. చివరకు 'లా(ములేదంకి. ఒక “లంగ్‌ ఎవెడివోయినది,. దానిని. బూ_ర్రిగా6 దీసివేసి-చో ర0కవదాని కఫా యము. రాకపోవచ్చునుి అనెను ధర్మారావు “సకి యనెను, అయన వారమురోజులప మందిచ్చి'యీ వ్యాధులకు నౌామఫముకన్న మంచి గాలియ్యు వేళొనియమము నుండవలయును, ఇచ్చటివైనా నేదైన బళ్లెటూరిలోం బెట్టరాదా!” యనెను. ధర్మారావు మూటాడ లేదు, 'వైద్యుండు సాయంకాలమున వెడలివోయెను, రెండువందల రూపాయలు తిసికొనిపోయెను, రాజకేఖర శాత్త్రిగారువచ్చిరి. అపం ధతి “అయారు 1! వారిమందును మోమందును గలిపి వుచ్చుగొనమం౦ దురాశ అనను. రాజ; ఫుమ్చగొనవచ్చుకు. కాని వారి!(గోపము వచ్చునేమో? ధర్యాః వారికి జెవ్చముకదా! రాజఏ మోాకుం గుదురుట మాకషం గావలసినది, వ్‌ మందైన నేమి!

ఆనాండు. సాయంకాలమున ధర్మారావు జ్యోతిమ్మ-సి న్‌ళని

చిలిపించి యరుంధతి జాతకము దూవపించెను,. ఆయన పజ రాహు ₹౨ శేతువులు జబ్బుగా నున్నారనియు6 వారికి జపములు చేయించిననో బాగుగా నుండుననియుల జెప్పిన. ధర్మా; నూవ్యనమస్కార ములుకూడ6 జేయించుమందురా! ఆయన “అరోగ్యం భ్యారాదిన్ళే _త్తన్నారు. అది మంచివ నెను, “ధర్మారావు (గవాజవములుచేయట కును సూర్యునమస్కా-రములు కూడ౬ జేయుటకును (బ్రాహ్మణులను నియమించెను, వారు పంచమినాండు వచ్చి మెదలు పెట్టుదువనిరిం .. కుమారస్వామి రాజకేఖరశా్త్రిగారి యింటికింటోయి “వీమండీ? _ ధర్మా రావుగారి భార్యకు నమ్మ ఏంచునాా” యనెను శాత్రగవ “నాయనా యేమియు. లాభకా లేధు అపిచ్చి (వౌవ్మాగుడు మా మాశలు పెంచుకొన్నాండు వృధాగా ధన వర్టయము చేసి కొనుచున్నాండు. అవునులే ఆయనకున్న యుజ్వేగము మన శెందు

[15] ముప్పదిరెండవ అధ్యాయము 018 "కండును! అట్లు ఖర్చుపెట్టినచో/గాని యాయనకు మనశ్శాంతికుదు "రదు, అయినను (వాణము లున్నంతవజుకు మందులు వాడుచునే యుండవలయును. ఏ నిముస మెట్టిదో మన కేమి తెలియు ననెను కుమార ఏ అయినవో లాభము లేదందురా! శొదన్రి ఏ; ఆమాట ఇప్వుటప మన మెవ్వరము! కాని లతమణములనుబట్టి చూచినచో 'నన్లు చెవ్పవలయును. కుమార ఏ; ఆయన యంత యాపద రాందగిన వాండు కాదండీ! అంఠటి మజోవుకువున కీ దురవస్థ యేమిటి? శాయి వి నాయనా! ధర్మారావుగారు నత్చురుమండ్సే ఉదారుండే! (శ్రీరామచం(దునికన్న ఎక్కువవాండా? -

తదియనాండు రాజశేఖరశాత్తిగారి మందు వుచ్చుకొనలేదుః చవితినాంటి కరుంధతి కా వెనుకటి దినముననున్న యోపికకూడ 'ేక ఫోయెను. ధర్మా; శాతీగారి వమంబే మంచిది. - ఆయాపఫము లొక్‌ _ మైవున వ్యాథిని సిర్మూలిందుదు మజియొక వై వున "బేహమునషం బుష్టీ కలిగించును, ఈ మందు లట్లుకాదు "జీని కదియే*' ఇదియం తయు వర్తకఫురీతి. శిల్చ్బ్పమువలెం గాదు. అరుం; మీరు నా జబ్బు మాట విచారించక శ్రిల్పములసని; వర్తకములని చెప్వూడుం "నీను చచ్చిపోవుచున్నాను. _ మీ కిది యేమియుం బట్టలేదు ఆమె యేక్వ నారంభించెను నాంచారవ్యువచ్చి “అదియేమి కేపీచ్చిదానా! వాండు. పడువన్న -మనోవేదన నివు మాము చూచుటలేదా! 'వాండు పంచ(పాణములు సీమోంద నే "పెట్టకొనియున్నాలి డ నెనుం ధర్మా రావు ' దాని కేనియు: దోంచక యట్లముచున్నది. అననీయవేం జీ చెమి యీ వారథి. జేరితోం దీసివేయలేనుగదా ! వమిచేయు మందువు 1 న కాటు నన్నులూడ రమ్మన్నచో. సిద్ధముగ నున్నాను” అనెను. అరుంధతి దుఃఖము మౌని “మందు వుచ్చుళొను

"వేళమైనది? యిప్పించులిడ నెకు.-, సాయంకాలమున ధర్మారావు "జీవా లయములపల బోయెను రామేశ్యరశా్తి తల్లి వద్ద గూర్చుం డెను అమె కొడుకును దగ్గరషం దీసికొని, “తండ! నీవు నట్టి విచ్చివాం డవు నీక జదువు సంధ్య లేదు. నా తరువాత నీపని యే మగునో!” యని దుఃఖంచెను, శాస్తి, “అమ్మా! "పెద్ద డాక్టరు నచ్చనుగడా !

$0]14 వేయివడగలు , నీ కంళ భయము అ దనెను అరుంఏ; నాయనా! మా రండి యెంత నంవారలంపటులో యంత విరాగులుగూడనా, నీ చకు కే మగుతో సంక్య యేమగునో? తు(డీ! సే నేరిచేయుదునురా! నాచా రమ్మ వచ్చి “అయ్యో! పిచ్చిదానా! పసివాని న న్హుడిపిందుగొం దురా! వానికి గుండె చెటువైవోదా?ి అని విల్లవానిని బయటికీ, బంవించి. తా నామెవద్దం గూర్చుండెను, అర్యాలి (ప్రొద్దువోయి యందటణు ని(డించుదుండిరి. అరుం8కీనిిద లేదుః ధర్మా రావామెను గన్నులతోం గాచుచుండెను, అం: ని(దపోవుచున్నా రా! ధర్మాః లేదు. అరుం: ఇట్లు వచ్చి నా మంచముమిాంద€ గూక్చుండుంయు ధర్మారావు పోయి కళూర్చుం డెను, అరుంధతి కుడి చేయి యకనిమిండ వైచి “యిందాణ నే నన్నమాటకం గోపమువచ్చినదాశ్‌ యనెను, ధర్మారావు *చీచీ కోపములేదు? గీపములేదు. అయినను నీవే మన్నావు! అమాటకుం గోపమెందుకు రావలయును?ి అ నెను, అరం: మో రింత మంచివారు గనుకనే వి మ్మంవా భగ వంతుండుగా నారాధించుచున్నారు. ధర్మా ॥ నివా! ఊరశే యాలోచింపకము ॥ పంచిమినాండు మైమవతీనూర్యు నారాయణ ల వచ్చిరి. హైమ వతి యరుంధతిని గాంగిలించుకొని “అయ్యో? ల్లీ! సీ కంఠ వ్యాధి వచ్చినటే! మూ నాన్నగా రెంత్యబకుకు (బదెకినను చివరకు గొడుకు వకు సెంటుభఘామిలేకుండంజేసిపోయినాందడుం అన్హపయోదపండై మౌ ధర్మ (బదుకుచున్నాందు. వాండు నలుగరిలోనను దలయెలత్రి 8ిప%ం చున్నాండు, వాని (బదుకు వాండు (బదుకుమన్నా( డినుళొనల” పోయిశిని, చూడు" అని దఃఖంప నారంభిఎ వెరు, నాంచార వై “వమీ అశ్క-య్యా! అది యిదివజు కే పేదగుండె . డివది, నీం) దాగిన మతఆియు జేడిపించకి మనెను, ధరా మనయి త్లవద్దనున్నచో నించే. అసుప(తులలో నైనచో వారు రోగి నుత్సానాముగా నిమై పట్టుదరు “అకమం:అదిపీరేగాని నలువ రుబంధ్కులు వవ్చి మ బోవ,చున్నినే రోగికీ ముఖముగా నుండునుం బంధువ్రలనుజూదు నుంటి మన్న గి న్రీయిండును అసుష్మతులలోల బడి మాట్లాడు దిష్క-లేశ మనసులొనే డిగులుపడి

ముస్పదరెండవ అధ్యాయము 015 చావవలయును. ధర్మా? నీవు మాట్లాడుట శగ్గించవు, నే నేమి చం. దును! అరుం; 'ర్రుతికియుండ లాం గూడ మాటాడనీయ రా ధర్మారావు వాశీటిలోనికిల బోయెను, నాంచా; దానికి బక్కకోవ 'మెబానవెనది. మ్రైమఫ 'అవునే తల్లీ! అంతవ్యాధిలో నది గనుక సీ కీఠగావైన నుశ్నది. నూర్యవ ఇంటిలో "నేమైర దపములు "చేయుచు స్నేరా! అవుంవ 'అవును (గవాము లేవో. చాలవంటా అయ్యా! చారి పిచ్చికాని జపములు వేయించినచో మా(తిము "నేను (ఎదుకుకునా 1 మైమ: అమ్మాయీ 1 “నీ భార్త యెడే 1 నాంచాఫ వారుహూడ "జపము చేయుచున్నారు. హైమ: వీబేవుని శైవను దయరావలమయుకుగదా! తిరువతి వేం శ్వ పలప(మొష్క కొన్నారా 1 వాంచా'-ఏ (మొష్టళొన్నాము* హైమ: అమ్మ ఈమే 1 నాంచా ఏ "ఆమె మంచము దిశ్న్షిణవైవు వసారాలో నున్నది. ' అమె కూర్చు .డ లేదు, లేవలేదు . నీవు కల్యాణములో జూ+యే పోతివిశదా! అరుంధతి మంచాన౬ బడిన ప్పటిరముండియు నామె కంతకన్న నెష్టువయినది,. ఆ వేళకు లేచి నాల్థామెకుకులు బిరును. తరువాల మంచములో నన్తు పడియుండును, హైమ ఇది యంతయు వానికః ౦ంఠమఃనకు నచ్చినది నా తమ్మూనికన్న నిదృష్పజాత కుండు లేండనుళొన్నాను. కలా + ములో జమిం౦ందా రట్టు వీండిటుగా నున్నారు. ఇప్పు డిట్లు వచ్చి-4! -

" మష్టినాండు నూర్యనారాయణగారు (సొద్ధుననే "లేచి యరుం ధ౭౬8 మొగము కడిగించి, (వగ దులివి (*ొ _త్తవివేస, మందిచ్చి, యామెవద్దం గూర్చుండేనుం ధర్మాఠావువచ్చి చూచి *యింక నేవిం? ఇంక' నే నక్క లేదుగ దా! (పలిది.ము *నావద్దం గూర్చుండుండు నావ్వ గూర్చుండులి డని చంపు మయార్ధి ! చిన్నబాన భోడనమునకు మాము పచ్చను. లెక్కినప్పూకు వారివారి యిండ్తలోల బండు కొనును, నీవు వచ్చినాను? (బవకిపోయినాను అనెనుం

ఓ అరుం; ఎబ్లయినను మనకషం బనితక్చినల జూలును ! ధర్మా ; నేను బరిచర్యు చేయట నీ కిష్టము లేదుక జే! అరుం: వైకి నేనట్ల టిని 'గాని మో కే. చేయనలయునని యున్నది. అని ఆమె నవ్వెకు అనన్ది 'మొ%ములో. గండలులేః? నవ్వగానే గనిపించలేదు.. సూరన వీమి నప్టరా 1 దాని యొడలిలో శ_క్రియేలేదు,.. నెత్తురు మాంసమ్యు

916 వేయిపడగలు కండలు నవ్నియు వారించిపోయెను ధర్మా; వీమి చేయవలయును! అరుం; నేను (తికి యున్నచో నన్నయ్య బుణము తీక్పుళొందును నూరు ఫి అమ్మా! నేను నిన్న సాయంకాలము; నే(టి (పొద్దున మూసిమే నీ పని చూచుచుంటినిం "నే నింతవజపం జేసిన "దేమియు "లేదు నీవు (దికినచో నంరియే చాలును, నా శీమియుం జేయ నక్కజలేదుం ధర్మా: మూఃడునెలలనుండి 'నేనుచేశనదంతయు జను లోనికి రాలేదు. నివు నిన్న వచ్చికివో లేడో యప్వుడే దాని కత యభిమానమో చూడుము. _ వలాగైనను మిరుకు మిరు నొటి అరం :; అవును.. మారే వరాయివారు, సాయంకాలమున సూవ్య నారాయణ బజారునకుల. బోయెను, ధర్మారావు లోనికి వచ్చను అరంధకి వచ్చి కూర్చుండులి డనెనుం ధర్మారావు “సక్స ఫరామి వాండనుగదాఃి అని వెళ్ళి కూర్చుండెను అకుం! నవర్రదు నన్న మాటపంగూడలో పమెందుప! ధర్మా:౩ ందా( నిజముగా నేయన్నావుః ఇప్పూడు నవ్వుచుననున్నావు, . అరు5ధతి చిక్కిపోయిన కనులతో; 'తేజన్సృచూ(ళము మిగిలిన కనులతో ధర్మారావువంళక చూపులు చూచెను అతడు విరి “నవల కన్నదాసికి నాశేకదా కోవమువచ్చినది, మజీ నీషవగూడ 6 నేల వచ్చినది? యనెను అరుం: నా కీ నాండు కొంచము. నెమ్మదిగా నున్నట్ల్నూడి ధర్మాః ఒక రోదట్లుండును; ఒకరోజిట్లుండును ఇది దొంగవ్యాధి అరుం: అశ్షు యన్నారు. నిన్న వారి విశాలతయ క్రై వచ్చను ఆమె ెప్పినడి_ ఈ వ్యాధికి మాటాదుచు వమూటావమిన పోదురంటి ధర్మాన ఛీ ఛీయూా5కుండుముం అరుం? పిల్ల వాల డెళ్చటి శే! జీనపోయిన తరువాత వానిని సరిగా. జూతురా? ధర్మా; నష్న 'లేచిపొమ్మందువా?! అరుం; మోీయుజ్లేక్యము నే నింఠను (బమపదు ననియా! ధర్మా: (బదుకుదువనియేకాదు, అరుం; మజీయు నిక _ ీమని? థర్మా; మజులః (గొత్త -పెండ్లికూతురవు? నీవు నాస దక్మ్యు-దువని సప్తమినాండు వర్ష ములు విళృంభించిను. గాలి చారలన్నియు వన్దావిందులవపరివూర్మముైంై. తుపారగిర్య(గభాగ మైనట్ల మ్యొనుః

ముష్పదిరెండవ అధ్యాయము 017 నుడి బట్ర "లెండ లేదుః మండుచున్న (పాయ్యలవన్ద సెండ వేసిన తడి పొడిగుడ్డలు కట్టుగొని (రూవ్మాణులు జఫములు షవేయుముండిరి, సాయంకాలమున వావ ళిపోవుట తిప్ప సూక్యవారాయణ యే యరు౨ ధతికి సర్ధవిఫముల నుపచారము వేయుచుండరు. ఆమె “అన్నా *। సీవు నేకొక కడువుననై నం బుట్టికిమి కాదు, నాషం బుట్టిల్లవ్నది యుండియు లేశయే పోయెకు, నీవే నాకషం బుట్టిల్లు వైతివి అనినుః

అనాం డరుంథతి మటియు. లేవళేకవోయెను, నూర్యునారా యణ మం దిచ్చెను, అమె (పకిడినమును బత్తామికాయలొ నాలు 2 దుతొనలు తినుచుండెను, ఆ నాం డొక్కటియు సయించలేదుః తొన నోటిలో వేసిపొనినంతనే _ డోషవచ్చెను. అంతలో దస్తు వచ్చాము, దగ్గికగ్గి యెంత సేపటికివి గ ళ్ళెనడక యాయాసపడుదుండె౫* నూర్యనారాయణ యామె, నానుః'ని కూర్చుండెరుం ధర్మారావు వచ్చి యెకుకుగా నిలుచుంజెకు, హొంత సేపటి కరుంధతి యాయాక మణం౭ంచుకొని మజులం బరువ్నదిం అమె మొగమంతయు కందగడ్డ మైపోయెను.. అమె శన్నలలో నీరనిలిచెరు, నూకర్టవారయణ యామె కన్నీరు తుడిచి, గుండెబమోంద. నమ్ముదిగాం జేంతో రాచి ధర్మా రావువంకం జూచిన, అతడు (సౌణములేని కస్సైవలె నిలు చుండెరు, అతని కన్నులవెంట నీకు గారు చుండెను, నూర్యునారయణ “యెందుపరా యట్లు దిగులుపడెదవ్హ! దగ్గువచ్చినచో గాబరా పడరాశ+! యనెను “ధర్మారావు “బావా! అది యింశను (బమకు నందువా!” అనెను, అమంధతి యర్థవిమిలిళాక్షులతో “ధర్మారావు వంక€ జూచి చేకితోం దనవద్దం గూర్చుండు మని నంబ్ధ వె సెను, అత(డు పోయి కూర్చుండి యూరశీే వెక్కి. వెక్కి లీడ్వ నారంభించెను, అరుంధతి యతనివంక నట్టి కన్ను౭తోల జూద చుండెను... ఆమె శేక్చుటకం గూడ నోవి? లే[పోయెను,. సూర్య నారాయణ *ఛ్ళీఛ్టీి యూరపండుము,. దాని కిష్పుకు వచ్చిన యాపద యేమి! నీవు కూర్చుండి యిస్లు దుఃఖపడినచో దాని మనస్ఫెంత మోభించును? వఛాలులే నీవేమో (న యోజకండవని యందజు శాష్టూదున్నారు. ఇంత విజికగుండె వాండవేమి!? అని యోదాద్చువంటి చీవాట్లు పెళ్షైను, ధర్మారావు కన్నీరు తుడుచుోొని

ప! వేయినడగలు

లేవ బోయెరు. అరుంధతి యితిని చేయి వదలలేక. సూర్యనారాయణ గొదొ పనిమోంద నీంటిలోనికిల బోయెను. అరుంధతి ఏతి రెందు చేతులు తిన రెండు చేతులలో €౬ బు మృఫొన్ని తయెవ తొవి్మరాంద : నానుకొన్నైన్నిట్టు లాగు, అఃతి,డ బ్లు యానుఖొసిీయేు టి యునినుం అరుంధతి "యేమియు లేదని యితిని ఎందు చెంపలు రెందు చేతులతో విమిరెను ధర్మారావు భార్య శరీరము చూరు. బట్ట గప్బినచో మొ*ముమాాగల ఎ శినిపీిఎచి, ద్‌ వ ర్ధిజ్యోతిన్సి లొరయి మన్ని న! కన్నెలు నూ(శమే (బతికియుస్నట్టిపప౦ం ఎమండెను,

... నూక్టారాయణ యేదొ పనియి.ండి (వొద్దుర నే రంగావుకము పోయెను ధర్మారావు భార్యను లేవంవిసి కాలఫ్ఫిత్టిములు; మంది చ్చుట్టు దైళీపి. (ఫక్కివేయిట యివి తానీ చయివలసివచ్చెరు మిజులల బందుక్లూని ఇెట్టిం తరువాతి నరింధ3 కజుగంట "సీపటిఎజట€ ఓ""ణము స్టాయికి రాలదు. అమెమం౦ందమవు మ్చుళొనిః రెండుబత్తాయి తొలు నొ యశ'సతొలయుః. ఓసి 'సెడు నా ేహమిలో అౌగుగా నృ్నుది యినెను ధర్మారావు నవ్వెను

. అక్కు; ఎఎదుకు నవ్వవరు1 ధర్మా: మర్య మధ్య నెట్లని ;వీించునుండున్ను అరుం: వ్యాథి నెర్ముదంచముదున్న దందురా, లే .దందురా! ,మజిలం బెద్దడాక్టు. రాలీజీమి! భర్మాఫ; తవయనాండు వచ్చెరుగడా[! మజిల దిశమికగా[దు వమృసు. అరుం ఇన్ని . నెలలు మందిచ్చిన రాంశేం6 వాత్రీ"రి శీసుయిు లేము, డాకృడు కొః్కువినములో రెండువందలిచ్చితరి. ధర్మఏ; అది యొకరి యశృ వ్యముం మాభశపండితులైనను 'వేవ శార్ర్రబ్థాలక యిళ్హ్రమే వర్తి అరం: రృంగ్గావుకముపోయి మీకు నాప్ట్టాదెకిగొనిరారా! అందులో .రంగాజవిి.” రు పెట్షిన చీర యువ్న దం జీకుు చవిపోకముం దొక్క 'సారి యిీాచీ56 గెట్టుగొన వంయును. ధర్మా: ఆలా జేవ్ర పోయి (తీక కొనివచ్చెవను, అరుం; జేవ్చు జీవుతో ఎదుర జే 'ద్లు గడ్‌ చినవిః (ఇంక సన్నిరోజులు,గూడ నున్నావో లేవో! ధర్మారావు శేచి పోం ౧జోయెరు.. అరం : ఎచ్చటికి బో బోవుమున్నాు! కొంచెము (కూయ్బండ రాదా 1 ధర్మా: కూర్చుండి రీమి చే ముమందువ! అకుం : నే నిట్లున్నానని మోపలేమ - వమి' చేయునురు! ధర్మా *

ముప్నదిరెండవ. అధ్యాయము -తికేతి

సీపం చేయవలసిన యుపచారమంతయు. జేసితినిగదా! అరం: అవును పౌపము చేసితిరి. నాగతి యిట్లు వచ్చినది. మిీచేతం జేయించుగొను చుంటినిం (బదికీయున్నచ్రో మా బుణము తీర్చుళొందును, ధర్మా ఫ్‌ ఎట్టు త్రీష్పుళొందువు! మునుపటిళన్న నెక్కువ నా!

అరుంధతి తన చేబి భర్త తొడ మాలక వేసెరు. అరండు “నీ వింత శుష్కించి యుంటివిం ఇట్టి స్థికలోంహాడ నీ చేయి ఆకి నంతనే నా యొడలు ఫవులకరించుదున్నది. నే నెంత దుమ్టుండనో చూడుము 1కి అనెను ల

అరం; మిరా,.. దుష్టులా! నాకుః జెడ్దరోజులుగాని మోధు దుమ్టులుకారు, ధర్మా; సీ సర్వసృష్టియు నా "జీవామ.లోయ(బక్కిణువు నందు లీనమైయున్నదం నా పంచెంద్రియనులకు విషయములు పంచ భూళరములలోని గుణములు కావు? నీయందున్న ఏపంచేందడియ వవ వారము అరుం; నేరు మా యిట్టమాటలు (ుకికియుండియు నిస్సృ వోయురాలన్నై వీ్‌ంవలసివ దళం ధర్మాః (8 స్నీటితో) “ఇయం ణీ లశ్ష్మీరియ మవ్శాగవ'ర్తిర్న్మయనయో రసావవ రః స్పర్శో వవుమి బహు;శ్చందనరసః అన్నారు (శ్రీరామచంటదులు. '

• అనాం డష్టమిః నవమినాండు ధర్మా గావు పి చ్చియెశ్కంన వానివలెం బొలాలవింటం దిరుగంబోయెరు, అనాండు ఫెళ్ళుం నిండ గాసెనుం ధర్మా రావు సంచిరించుటకు యో” $ వెం వే(శిములు (పాన్సిష్టుననే యిన్నవి* గనుక నచటకే పొయను కొంత సేపు ఫొళాయి ఇజువు గెట్లవెంటం గరిగ్యాను. అతెండు మననులో నూహూందు కొనుమండెను. “అరుంధతికి నెవ్మాదంచదుం ఈ సంగతి మూజేంగ్ష (కిందనే గణాచారి చెప్పీంది. నాకును జూదాయగ 6 'జెలిసినదిం సాం్ధమి ₹0కు శింస్సు *లో నొక శిరస్సు మౌసిళోయి నట్ట౦డెనుం గిరిశియు మూండు నెలలు గడువు పెష్టెనదంట, పూర్ణిమ యింకను నారురోజు లున్నది. అకాయే వొవును కొబబొలు. ననుగి ధర్మారా వొళ చోట: గూర్చుండి చిస్టరగా నేడర్ధరాాను - చుట్టు (వల జఐమెవర్ధపను లేరు. అతిని ది శ$ఖము యే ఫెాాగౌనాగొముం అఆ పొం గడి/గిుంతినే ద$ఖతిరంగము వజల వి.-న్ఫాగరములో “వెనుకకు. బోయెను. అలిండు కనులు తుదుచుూని లెచి మెట్ట

020 వేయిపడగలు చేలలోనికి నడవెను, అచట నొక చోట పసిరిక కనిపించెకు, పసికళ యికనిని జూచినంతనే “అన్నా యని కూంత వెన్లైను.. పసికిక చుట్టు నున్న పమయులు పాతిపోయెనుం వుట్టలలోని యొకటి రెండు పాములు తలలెత్తిమాచి మజులం బుట్టలోనిశేమాతెనుం ధర్మారావు *నాయనా! మో వదినకు మిక్కిలి యెక్కువగా నున్నది యనెను. పసిరికషః జెలియక కనులె్తి యన్నగారివంకల జూాదెరుు.. అతని యాపపచ్చ మొగ మెండిపోయిన యాకువలె6 "జెల్ల పడెను, వర్షాకాలమున సర్వ వృతుప్మ్కతములునుబచ్చయుడెను పసిరిక ముఖఫ([తముమా(6మే తెల్లం బడెను. అతండు రెండుచేతులతో ధర్మ్యారావును గాండిలిందుకొ నెను, ధర్మా రావ్రనకం దన తం(డివచ్చి కొంగిలించుకొన్నట్లున్నదిం శెండు జూమ్ములైనదెః ధర్మారావు తరిగి ఇంటికి వచ్చుచుండెను, చారిళలో "రామచం( క రాజుకన్పించెను. ఆయన తమ్ముని విహాదముఖమం౦డలము “బూచి “ధర్మీ! మజందలికెట్లున్న” దనెను. ధర్మారావు రాజు మొగము వంకంజూచెను. రాజు మొగము ధ ర్మా రావు ముఖమునకం (బకివిం '"బమువలె నయ్యెను. అకం, డొళ్ళసారి "తమ్మువి గాంగిలిందగొని ధర్మారావు మొకము తనయెదుజొమసైవనాన్పుళొ నెను. వారికొలి "లింతి వడిపోయినతరువాత నన్నగారి మొగముజూ:దెరు. రామచంద రాజు కనుంగాలంకలలో నిందుపగింజలంత బావృములున్నవి, ధర్మా రావు *వాయనగారు సుత్త(క్రియానకు నీకు నా దుఃఖమ-గూడం దెచ్చి "పెక్షు” ననెను. రాజు కన్నీరు తుకుచుకొనుచువ; దనదారిన దాం బోయెను. ధర్మారావింటికీవచ్చాను. అరుంధతి పతినిజూచి “మొ . మదియేమి? అట్లువాడియున్నది? నావద్దకు రండ నెను అతండు వద్దప( "బోయి మంచమువద్ద మోరించి కూర్చుండెను. అరుంధతి చేయ్నెళ్త లేక యెత్తి వయ్యెదహొంళతో పతి మొగము తుడిచెరు. .

• దశమినాండు (పొద్దునే సపెప్షడాక్టరు వచ్చెను. మనుజులు జూచెళుం మందిచ్చెను మజల వారముదినములకు వత్తువని పోయి “మోటారులోల గూర్కుండెను.. అకుంధతి * ేనిియు€ 'జెప్పలోమి ,యనెము ధర్మారావు మోటాకవద్దపంబోయి. "అయ్యా నెమ్ము వం చునాశి యనెను ఆయన మాటలేమ) పలుపలేదు-తలయొడిం “చను, మోటారు నడువువాండు -ధర్థారావును చిలిచి "అయ్యా! ఎకో

116] ముష్పదిరెండవ అధ్యాయము 921 యకి మోటారు మింద నే వచ్చినాము, అయ్యగారు మోటాకుపక 'రానుపోనుఖర్చులును;ు మందుఖర్చును వందరూవాయ లడిగి వుచ్చు కొమ్మన్నాోర నెను ధర్మారావు తెచ్చియిచ్చును. ధర్మా రావేదియో యడుగవలయు ననుకొనెను. మోటారు తుబ్డున నెగిరిపోయెనుం ధర్మా రావు చేసిన నమస్మా-రమే డాక్ట్రరుగారికి నరిగా నందలేదు. ఆయన (ఛాగుచున్న సిగరెబ్బు పొగ మాత్రము బయటికి వచ్చి ధర్మారావు చేసిన నమవ్కారమందు కొన్నది లోనికివచ్చిన పతిని జూచి యరుం ధతి “డాక్టరే మన్నాలి డ నెను “ధర్మా; వారు మనతో మాట్లాడరు వారి యామధము వా రిచ్చుచుందుర్కు పోవుచుందురు. ఇం్ల్గ్‌ము వైద్యములో వట్టి యామ ధమునడు వ్రటయేగాని వరామర్శచేయట్స,. వనూటయు?బలుకు రాండుట, నమాదరించుట, _భెక్యము దప్పూట ' మొద్వలెనవి "లేవు. నూర్య ; ఎందుకు లేవు! ఆయన యొంత జీతము తెచ్చు చున్నాండో యించు మించుగా నంత జీతము తెద్చుచున్న వారి యింఢడ్లవద్ద' నుండునుం ధర్మాః మును పీ రీవి జమిోండారులవద్ద నుండేడిది. కాని వారి వద్ద నింత నిర్ణయ యుంజెడిది కాదు, _ ఇవ్వు డీ రెండును గలసి యావ్నతో ద్యోగుల నాశ్రయించెను, అపం ఏ; మజుల నేమిచ్చితిరి? ధర్మ్యాః వంద రూపాయలు, అరుం: తక్కీనమూ(డు వంద్నలెన నుంచు కొనిండుం. ధర్మా; ఎందుక! అరుంవ ఎందు శీమిటి! నాల్నుగైదు రోజులలోలా నక్కర లేదా! సూర్య: నీ కంఠ కంతకుం'బిచ్చి మాట 'లెష్కువగు చున్నవి. తల్చీ! నీ శేమియు ఫరవాలేదు, నీవు నిజనుగా (8ిశెదవు! అరుంవ మనసు గిరిరరన్న యొష్కువ తెలియునా! లోళము లోని దుష్ట్రభావము లంటని యచ్చమైన యంతరాత్మ కలది గిరికం అభున్నృష్టముకాని యామె యాత్మకు సర్వమును జక్కుగాంచెలియునుం అమె మూడు నెలలు వారడి యన్నది, 'జేవు పూర్రిమతో గడువై పోవును. నా (పాణమునకుం దిథిద్థయము కూడ' రాలేదు కదా! అయినచో నింహొఠరోజు గిరకే గలసివచ్చునుం ధర్మారావు కన్నీళ్ళు తుకుచు కొనుచు బయటికి. బోయెరకు. * వీకాదళినాండు (పొద్దున ధర్మారావు రంగావ్టురము వోయెనుం ఆరండత్త వారింటికి. బోయి -వదునేనేండ్రయిసది- అరని కచటికీ.

$22 వేయివడగలు

బోవుట యన్నమన స్పాశవిధముగా నుండెను, వారి యింటికీవుడు 'తానేమని పోవలయును! ఏమని పోవలయు నేంటి! తనభార్య "పెళ్లై యచట నున్నది, దాని కోసరుని పోవుచున్నాండు,. అరండు రంగాఫపురముపోయి యెకాయెకి 'రాజ్యలత్‌ శ్రీ నస్తగారియింటికి వెళ్ళెకు, రాజ్యలత్మమ్మగారి సంసారములో మార్పులేదు, ఒళ్క'ేమాగ్చు, అమె మొగమునం గుంప మబొట్టుదక్క_ నఖశిఖాపగర్ధంతము విభూతి పండువలెనుంజెను, తలయంతయు నరసి (ముగ్గబ్యువ లెనుండెకు, ఒడ లిలో నెత్తువ లేక పాలిపోయెను. మంచమునం దశ పరుండెకు.' అమె భ_ర్తమా(తము మిక్కిలి మసలివాండై 'యుష్పూడు చీట్ల పేక యాడుట "లేదుం ఇద్దజు నుడుక వేసికొని తిందురు, ఎవరిదారిన- వారు మంచ ములలో6౬ బడియుందురు, ధర్మారావు (బొడ్రెక్కీన తరువాత నత్తనారి యింటికి బోయెను వాకిట గంగన్న సోమయాజులుగారు కూర్చుండి దర్భలతో సపోమములకం. గావలసిన కూర్చులు కట్టుచుండెను ఆయన తలయెొత్తి యల్లుని వంకంజూచి మజలం దలవాల్బుళొ నెను ఇంతలో నాగమ్మాగారు బయటకు వచ్చినదిం అ'త్తవామ లిద్దజును గ వృద్ధాలెయుండిరి. నాగమ్మ యల్లునిజూచి మాటాడకుండ నిలుచుం డెను, ధర్మారావు; “దాని పెళ్లై యచ్చట నున్నదంట! అది తీసికొని రమ్మన్నది. ఆ పెళ్లై యిస్పించినచో త్రీసికొనిపోదు ననెను, ; నాగ 'మ్మక్కు సోమయాజికీ. దమకూంతనకు మవోవ్యాధి వుట్టినదని 'ెలి యును* వా రెట్లున్నదని యదడుగలేదు నాగమ్మ “యేనాంటి. పెళ్తై ! అది యిష్వుడు లేద నెను.” 'ధర్మావి "పెళ్లై యక లేదు+" దానిలో నల్ల జరీ చీర యొకండున్నది, అది కావలయును, నాగ వః “ఆ చీర యిష్వు జెచ్చటనుండి వచ్చును? లేద నెను: ' ధర్మారావు * విదకీినచో దొరుకును అనెను నాగవ పదు రాజేండ్లనాంటి చీం యివ్వు డెచ్చట దొఆకును! ధర్మా; “దొరికితీరవలయును, మానాయన_ నగల కీచ్చిన డబ్బంతయు. గాంజేసిరి. ఈ చీర కాంజేయనీను." అది నా భావ్య కట్టుకోనిసగాని డానికి మన_స్తృవ్రి లేదు. 'మిా రిదృదరా? నేను పోయి 'వెవకిొందునా! అని ధర్మారావు - గడిలోనికి6 బోయెను “నాగ మ్మపోతు' సవారీ పెళ్లై కీసెనుం' ధగ్యాళావ్లు (వక్కనే' నిలుచు౦ "చెను, పస్టైలోనుండి 'యిరువది. "యేంచ్లరోంటి" యంగవనశ్ర్రములు

ముష్పదిరెండవ ఆధ్యాయము 928 (తవడిన (ొ త్తచావ్రలుబయలుదేజెరుం "పెచైయడుసనుండి చీర వచ్చాను, ధర్మారావు చీర నాగవ్య శ్ర చేతినుండి లా%ఖొని చీరను గాంగి లించుకొనిబిగ్ధంగా నేజ్చెను సోమయాజులచ్చటికి వచ్చి చూచెరుం భార్భభ_ర్తలిద్దము నఠనిని జూచి ది్యిగ్భాంత్వులెరి. తనక్కుందెలియ కుండం దన్నావరించిన యాశోకతరంగమును ధర్మాఠావదువులోం జెట్టి సిద వడి మాటాడకుండబయటికిం బోయెను. అతిడధో ము ఖులై సుబ్బ తి పేట (తోవంబస్టైను. చీకను గాగిలించు కొనియే యుండెను, అతని మనస్సులో యమదనా తేండ్ల నాఃటి కథ యంతయు. దాండ వించెరుః “అవుకు నాయంధకికి నావిాంద/(బేము లేదు. రామసులామిమనస్సును నానుండిహరించిరి. రాతస్యపయోగములను. 'జేవతలు నిర్దూలేము చేసి మఆళల నాయరుంధతిని నాకిచ్చిరి. ఇచ్చిన్యపథ మ జేవతామ్నూర్తి 'రాద్యలత్తమ్థగారు. రుడవబేవళామూ ర్తి రంగాజమ్మ గారు. రంగా జమ్మగారిబుణము "నేనెట్లు తీక్చుళొనలగలను! లోశములో సవరిలల్లి (దేనును దిరస్కరింతుకు, వీమి రంగాజమ్థశారు! మూతం(డిి రంగా

• బమ్మగారు కృవ్టమనాయండు? రుక్మిణమ్థారావుగారు సరోజినీ చేని వారందటు ీవతలలోని. యొకశాఖ, వారిదారిని వారు పోయిరి, తరు వాతం బజేఎడ్లు తెజిసియిచ్చినది. మజుల నారంభించినది. ఇంతవజకు మాూండై నవి నాల్గవది సిద్ధముగా నున్నది... ఈ చీరయొక్క- స్పర్శ 'నూళ్న వధూస్చగ్శవలె నన్నానందింపం జేయుదున్నది, దీనిని ముద్దు పెట్టగొన్నచోం (ొత్త పెండ్లి హూంతురై న నా యరుంధరి నానాండు ముద్దు పెట్టుకొన్న శ్లు యున్నది, నిన్ను గాటముగాల గవ్చగిలించు కొనవలయునని యున్నది, న! నిర్భాస్యండను: ఎండిపోయి) బొమిక లుమా[(తమే మిగిలియుష్నూ శరీరము స్ప్యృశించమటకంగూడ వీలులేళయున్నది- నే కేమి చేయుదును? అని యచ్చటం గూర్చుండి యరేండు కొంత సేవ్రు విలపించెను, అది మాగానిగట్టు, అతండు కట్టు కొన్న ధోవరడియంతయు బురదయయ్యెను, ధర్మారా వింటికివచ్చను ,అకంధ8 *యింతసేన్చు నన్నువదలి యొచ్చటికి:బోతి రనెను ధర్మా; నిగ్నవదలి నేనొక్క నిమురమైన నుండనుః నీ కానంగతి "ఇెలియదుం .నా హృచయకహరములో దాంగియున్న జ్యోలివి నీవు నా మనో వీధిలో వివారించుదున్న "బేవతవు నీవు

రక్ష వేయిపడగలు

అరుంధతి ధర్మా రావువంకం జూపరు, ఆ కన్ను లలోనున్న తేజ స్పతండు నిళ్యము నెజింగియున్నదియే యయుర్ధన్కు చానియందలి (సళ్య(గత మజుల నతనినిలగొట్టవ జె ఏను ధర్యాః "నినొకచ్రోటికియోయి లినిం ఎచ్చటి శీయగితినో "'రా(తికి. జెప్పదను, అరుం: చొక్కాలో నా చాంచుకొన్నది యేమిటి? ధర్మా; నిన్నే దచాంచుకొన్నాను, అరుం: వదినె వినుచున్నదిః ధర్మాః ఇంక నెవరై నను వినవచ్చును--అనాండు (పొద్ర(యం'కెను. వకాదశ్శికి వెన్నెలలు రంగాజమ్మ, రుక్మిణమ్మా రావు గార్ల యాత్మలు జోోతీరూపను. లై వారి యింట చుట్టుపట్ల నావ రించినట్లు వచ్చెను, భాగీరథీ (పవావామున కా (మేడితముళై నయా జోో త్స్యాతరంగములు ధర్మా కావు జెప్పలతో నిద్దుషానెను, అతండు లోనికిరాంగా గవాతమునుండ యొక జ్యో త్సా తరంగము వచ్చి యరుంధతి మొగముమై'6 బడుచుంజెను, " ధిర్మా రావు చీర ఇచ్చి యరుంధరలికి. గశ్సైను, (పాంజీర తీసివేసెను, గదిలో నెవ్వరను లేరు, దీపపఫువెలుతురున నరుంధతి చీర గ్పర్తించను. ఆమె యొక్కపారిలేచి కళూర్చుం డెను, కూర్చుండుళ_క్రి యెట్లు వచ్చినదో చైవమునశే అెలి యదు, ఆమె చేతులుపతిమెగ కందగిలించి కొంగలించుకొని యంతలో నాయాసము వచ్చి యతని బుజముపై. (వాలెను,

.. ధర్మారావు కలాఎగనను దాను వాంఛ నదుముకొన లేక నెమ్మదిగానే కౌంగిలించుకొనెను. ఆమె కది బాధాబనక మయ్యెను, ధర్యారావున కెష్పూడును గోపమురాదు, అప్వూడతనికిం దనవిణాద€ దన శే కోపము వచ్చెను “ధి ఛి ఉార్ళాశ్యుడి ననుకొని యా'మెను 'నెమ్మదిగా6 జేతులు బుజముపైనుండి తీసి మంచముపై జాగ _త్తగాం బరెండ6 బెక్రైరు

అరుం ఏ 'మనస్సు మనస్సే శరీరము శరీరమే! ధర్మా; అవును, ఒకనికి మనస్సు పనియే చేయదు, వాని శరీరము బలిసి యుండును మరొళని శరీరము కృశించి యుండును) మనస్సు నుహా శక్తి మంతమైయుండును:. అరం: శరీరము కృశించి వాంఛకం దా వీ యదు మనస్సు సంవూర్తారోగ్యముకలనాటి కోరికలే కోరును ధర్ధా ఏ నేను విరాగినిగాదు వాంఛలయందు సమష్థండను గాదు? నా పని “శిళంకు రివాంతరాళలే- తిష్ట యన్నట్లున్నది అపం-నా

ముపష్పదిరెండవ అధ్యాయము. 9025. మనన్ను మజణల మన కార్యమునాండు పొంగినట్లు పొంగుచున్నదిః ధర్మావ రంగాజమ్మగారి యదూత్మయు రుక్న్మిణ మ్మా రావుగారి దయయు నిన్ను సర్వథా రశ్చించునుగాక! అరుం; నా మనస్సులో "నేమూాల జూచినను మారు లెక్కలేనన్ని రూపములు పొంది (పకొశించు చున్నారు ఇ

అని యామె కనులుమూసికొని *ఇదిగో1యిచ్చట మియందు॥ (చేనులేని నన్ను బకిమూలుచున్నారు.. ఇచ్చట బెదరించుదున్నారు. ఇచ్చట మనమిద్దరము కలిసియుంటిమి, ఇచట మిలో నే వైశ్య మె పోవటచేతం గాబోలు కోటి మన్మథాళృతులై న మిరు అర్ధ నా-రిళ్వరుల వలెల (బకాళించుచున్నారు. మూ రిచట నాకు విదార్టగురు వులు ఇచట సర్మసఖులుః ఇచట నా (పాణనాథులుం ఇచట నా సర్వ సృష్టికి నధికారులు ఇచట ననుకూలుళల్రై నా యాజ్ఞానువర్తులు, ఇచట మళత్చాదరజో లేళ చిహ్నితఫాలభాగులుం _ ఇచట మో (పేమ సా(మౌాబ్బుమున నే ధికారాజ్ఞ ననన న్నారాధించుచున్న భ క్తులు ఇదిగో యచట మోరును 'నేరును నున్నాము, నేను మంచమున మృత్యు చేవరకు సన్నిహీతు రాలనై యున్నాను, . అన్నార్తవమైన

• వుష్పమువలె నిత్యవికాసము చెడని మిరిచట నున్నారు. ఎన్నటి వైనం (బక ఇకునుగాన్ని వురువముయ ఇవడుకదా! నేను నత్తించి వోవుచున్నానుగాని మారు సన్నుమా(శము మరచిపోకుండు! "రాజు లత్ముళ్యు గారు నా (యేమవేణిక నల్లినది. ఈ చీకయే నా (పేమజీవిత మున కాదెయు నంతిమురు నైనది, అది (వనావామె బంగరువంట పండినది. నా కడుపుపంట మిరు 'వేయికన్నులం గాంచవలయానుః మో జీవితములో నే నొక యుపనదిగా వచ్చి కలిసితి సన్నమాట్యు మరచిపోవలదు. నేం డేకాదళి. నా (పేమలోని పావ్యిత్యము చూడు౬ చెట్టిదో! ఈనాంజీ నాకీ చీకవచ్చినది. నా (పేమ నిమ్మ్య్యల్మమమని మి 'రెజు,గుదురుకడా! నా మనస్సు నిత్యము మీ యంజే లగ్న మైనది* వెనుక నొకసారి మనస్సు చంచల మన్నారు, చాంచ ల్యము నంస్కారానరూపము* నా మనన్ను చంచలముకాదు, మా శటు:గుదురుక దా!” అనెనుః ధర్మారావు “ఎటుంందు ననెను

026 'వీయివడగలు వారముదినమ. లనుండి షమారస్యారు 'రామేళ్యక కాన్త్రింిం

దనవడ్డనే యుుంచుళొనుచుండెను, అతిండు మేండలోం (బవేశించెను “రొండువందల రూపాయలు పెట్టి మేం2యంతయు కుర్చీలు, సోఫాలు, .మంచములు) పరువుఃతోల గొంచెమందముగాంగన పడునట్లుచే సెను, జీశ( కుల ఛాయాపటములు 'తెచ్చిపడ్యముల నలంకరించిను, రామే శం శాత్త్ర భోవనమునకుమూ(త మిఎటికిబోవ్సను అప్వూ డొళ్ళసారి తెల్లీవద్దకు. బోవును ఆమె నాయనా'! పోయి యాడుకొ వ్‌ శ్రైనును అళండు కమార వ్యామియింటిక. బోవునుం రామేశ్వర శొత్ర్రి చిన్న ధర్మారావును గిల్లి 'యీడిపించును, శ్యామలవచ్చి యేమ ఇేసి5ి వనునుం నాయస్రీ ' నే నేమియుం జేయలేనుం నాండు వట్టియేడువు గొట్టు వెధవి యనునుం శ్యామలయాుం గుమారస్వామియు “స్రీ గిల్లి నావు కాబోలు నందురు శాత్రి రనచేతి గోళ్ళవంకం జూచు 'ఫొనును, గో

' కమార ఏ తమ్ముని నేడ్చించవచ్చునా! శాస్త్రి ఏ వాడే 'యేడ్చును. వాని కది యలపాటు, శ్యామల ఏ అలనాటు శౌదు నాయనా! వంశములోనున్న ' గుణము, ॥ | కనూరస్వారు శ్యామల నొక్క చెంపవకాయ కొట్టును, ఆమె ( బెబ్బతగిలియుం న్య వ్రు "రామేశ్వర శాస్త్రి, శ్యామలా కుమార స్వాగాలు వావడిలో లశీేపండంూచి జర్చీ గోడదగ్గరప వేసికొని) 'చానివై. నెక్కి. పటములు త్రీసి యటునిటుచూచి మజలం దగిలించ 'బోవును, అది మరల పడదు, ఒక్కొక్కటి (కిందయుడి పగిలిపోవునుః కుమారస్వోమివచ్చి చూచును "నీ వల్లరి వేయరాదు, ఆవటములు ముట్టుకొనరా దనును '*ఆ పటములు ముట్టుగొనినచో. జొదు ,ళొనుటప మాత్రమేనా 1 అనునుం కమారపవ్వామి యవ "నును, వారమువినములలో నాట్లు వటములు పగ లిఫోయిన వి శ్యామల యన్న, “అందటజీలో శాత్రుమంచివాండండి! అక్క-జు లేనివస్తువులు "గిటవతని కీల లం

టొ

“. - కనూరఏ పటము. లక్కజలేదా! శ్యామల నొ కక్కంటి *లేదు కుమార: నీకు రనజ్తత లేదుః శ్యామల, రసజ్ఞ త లేకపోయి వను రసజ్జులైనవారి. న కటదునుం ._. కుమార; ఇ.శమందిని 1

ముష్పదిరెండవ అధ్యాయను 027 శ్యామలని ఒక్క జెంఠతమంది యపషదురో యంతమందిని. కుమార్తః అభీ యము, శ్యామల; "జీవదాసి వాసన, కుమార ఏ అమె పే 'రందుకు పాడు చేసెదవు! శ్యామలః పొదు చేయుట, 'యేమున్నది! ఆమెయ్యు. వేణుగో పాలసార్టమియు, మనము నొక్కటియే రాశి, కుమార: వెలకట్టినది డబ్బు ఐగ్గఆనుండి.

కమా వ్వామియు, రామేశ్వర శాస్త్రియు' ధర్మా రావుగారి

యింటికిం బోయిరిం + | . అమంధ్ధతి ఏ; నాయనా! వీల్లవాండు సంతోషముగా నుండు చున్నాండా! కువమూర; అడుకొనుచున్నాండండీ. ధ ర్మాఠావ్ర నెప్పుడు నాడించును,. చేశభ పుల పటము లన్నచో నతలి కప్పుడు" నిష్టముం ఎప్వూకును వానితోంగాని యాడుళొనంయు, అరుం నమోలేే నాయనా! వానిని నన్ను మజిచిలోవునట్లు చేయుభారము నీవి ఇంక

వానిని ఇ్యా ములమైనను జూడవలయునుం

_ అ మజుశోయ తిథిద్వయము* (ఈమయోవళి “ండుగడియలే ఏ యున్నది, చతుర్లశి వచ్చినది ధళ్మా కా వమంధఫతివంకం జూచెసుం అమె స్థితి నేడోజేలో యన్నట్లుక్నది కాని మొట్లాకుదు నేయుండెరు, అని మనస్సులోని కీ యూవా వచ్పనుః ఈ వ్యాధి కింతే. మాటా డుచు మూటాడుచునే పోయెనరంట! ఊరిలోని డాక్టరన్నాందు, ఈ వాాధి కింస్సీమ వె ద్యములో మందులేదు. అవి యింకను గనిపెట్టం బడలీను, దీనికింతే. మనిసి (శమణశమముగం జనిపోవుచుకడ 67౬ .. జూచుచు నూూరకుండుటయేచేయుపని "అని. రా5కేఖరశ్రాస్తిగా రవచ్చి చూచెనుం ధర్మారా “వెట్టున్న ద నెను, శాస్త్రిగారు బయటికి వచ్చి “అయ్యా! ఇబ్బలేము? నేడు కావచ్చు ేవ్రు కావచ్చు? కాదా మజతజి యింకం బదినా ళ్ళుండవచ్చు ఎప్పుడో ,చప్పలేము అననుం ధర్మారా “వనలుమాట స్థిర మేనా!” యనెను శాస్తి తలయాడిం

• వెను, ఆ తల యాడించుట యర్ధమేమియు నీయలేదు. కాని ధర్మా "రావునకుం బెలిసెను, అతండు పోయి విడిగా నొళగదిలోల 'హాద్చుండ దుఃఖంచుదుండెను, అరుంధతి కా చయేడ్చు వినవచ్చిః, పైమవ!తో “వదినా! మి తమ్ముుండు "అ గదిలోం గూద్చుండి 'యెక్చుకున్నారు,' పోయి. యిటు తీసిళొని రి మనెను హైమవతి 'పోయి'''తమ్ష౦

928 బజేయివపడగలు చచ్చెను అతండు కన్నీళ్ళు. తుడుదుకొనివ'ద్చెను, అరంధతి యెందు గేడ్చుచున్నా” రనెరు ధర్మా రావు * నేనేక్సుటలేజే యనెను, అరుం ధతి “చచి ఎపోయెడివారితోంజచ్చిపోదురా! మోరుకూడ నిట్లయినచో పీల్లవాని. గరి యేమిటి యనెను, ధర్యారావునకు మజల దుఃఖముపొంగ్శి యేజ్యనారంభించనుం అరుంధఃి8£ గన్నీళ్ళువచ్చెను, 'సహైామవతియు. దుఃఖంచుదుండెను, వాకీటిలోనిశవరో వచ్చిన ట్రయ్యెను, మైమవతి చూచి “అబ్బాయీ! చిన్న బాబుగారు వచ్చి'రని శాను లోనికిటోయెను,. వారప్పను ధర్మారావు తోడి తెచ్చెను వారప్పను చూచి యరుంధతి సిగ్టపడనులేదుః దుఃఖపడనులేద్యు నంతోనీంచను అేదుం (సాణములు పరలోక జీవితవుం గచ్చుమును , జిరినట్లు ఈూన్థదృక్కు-లే (వసరించచెను,. వారప్పగాని ధర్మారావు గానిమాటాడ లేదు ధర్థారావు (వభువ్రనుగూర్పుండుండ నెను లయన య్యే నిలబడియుంజెను. ధర్మారా 'వెదురుగా నిలుచుం డెను. ఇద్దరు ,నధోముఖ్యులై యుండిరి. అరుంధరి కన్నులు వారప్పవై నిలిచిన శ్లు నిలిచి ధర్మారావు మొగమునందుంబోయి. నిలుచును. అతని య్లాపాదమ_స్తకము పరిశీలించును. మజుల వారప్ప మొగముమిండిక వచ్చి వెంటనే (పాణనాధుని మన్నూర్తిపై 6 దరలును, ధర్మాకావు శన్నులవెంట సీరు కారుచుంజెను, అతని శరీరమంతయు గంవీంచపోవు చుండెకు,. వారప్ప కన్నులలో చావ్పములు నిలిచెను. ఇద్దజటుకు మాటాడపండ బయటికి మజల నడ చిపోయిరి.

రథంతరి చూచుటకు వచ్చెను, ఆమె వచ్చి నాలుగై దుదినము లయినది అపంధతి *అక్కా వంట మానివేసి యివుడు వచ్చితి వే "మనెను, అమె “తల్లీ! నిన్నుజూచి నాబ్లునాళ్ళయినది. నా (పాణము లన్నియు నీ మిందనే యున్నవి. నాబ్గునాళ్ళాకుండి, వచ్చుటకు వీలు "లేకపోయెను. తునినుండి యెవరో బంధువులు వచ్చిరి. వారితో 'నరిపోయినది, వా ఠీ నాటి (పొద్దుననే ర్రైలుకం బోయిరి. క్లావగారికీ -భోజనమున కాలస్య మైన నేమి లే "యని నిన్ను జూదుటప వచ్చితిన నెను ,రథంత్రరి తోడికోడలు దగ్గఆంగూర్చుండి మనము ముగ్గుకమ] గిరిక చారిన గిరిక పోయివది, సీఫ్రనూడ నిట్లున్నావుః ఇంక ఎనొకట్టార్తను

1177] ముప్పవిరండవ అధ్యాయము 020 (డికి యేమి? (బకుళళ యేమి! మిగ్మాద అము వవలికట్టి నే నే మని (దుపదును! మిరకుశ్నా రని యీ యూ%3 వచ్చితిని” అనెను. అరుం; అక్కా! ఎవరి మూయురానుము వారివి ఎవరి సుఖములు వారి౨, కాని మో వారికి మావారికి రక్రన్నగ్శు మొర నున్నది మన యిద్దజ సంబంధము వారి? ంబట్టి కదా! ఇఎదుకనియే మనవారు లోశమ:ంతయు మిథ్య యన్నారు. వ్భాక యెత (ధాన మైనదో తెలియక) కొందటు దిగని తిథి మనుచున్నారు. రథం: మవయిద్దజ యనుబంఫము మనభ_ర్తలమూలముగా నేకాక గివఠ మూల ముగా మతీము నెష్కవయెనది. అరుం; అవ్రు నటువంటి భక్తురాలు పోయినతలరువాత మన ముగాప్పచే మి! (గెదెషూ చుగ్నదిం నీ వింక।బొమ్ము; ఆమెళోవుము హైవవతినిల గలిసిళానెరు. హైమ వకి “వమమ్మా! వవనే! అరం$ఫతినిజూచితివా!'ి అనెను. రథం, చూచికి౨, నేండు మటీయు నాసిగా నున్నది హైమవతి “నేండు వర్యుకినము ఈ గడ్డురోజు గడచి సమా భరాదుకొందుము లేయ నెను, రథ తరికర్నిభ్ళుతుడుచుొనుచుగ్చుహో భిముఖ యయె్యోను నాయ౦కాలమైకది. అరుంధతి (వలిదినము+ దనకు కధగా నున్నదనుచుంగెడిడి నాంచేవియు నన 'లేనుం ధర్మా రావు సంతోమి౨చెరు, అతనికి *వ్యాఫ తిరు సు మొగము పడినవా ఈ నాండు పూర్తిమ దాంటిపోయినచో€ దన భా-ర్ధ(ైనముకి నః పించి నది ఒక థైవజ్ఞు దుహూడ నశ్లు చప్పెన-(శాఎణపూస్ణి ను దాఃటి నచో ఫరవాలీదిని. ధర్మారావు 'వూన్హి మ వచ్చినది. (వొద్దు గూడల6ి (గుంశవచ్చినది. ఈ నాండు దాని శీ్స్వయు బాధకూ2 ళేదు,. (బెడ్‌కీ యొడ్డున వడీనశ్లు యనుకొనెను అరుంధతి యా నాండు సుఖముగా నున్నదని య్యిల్లందిఅురు సంతోషి.0చిగి అరుం;తియు నాండు రెండు | బత్తాయికౌయలు తినను, నాల్దు పచ్చి (దామేఫండ్త &ినరుం 'ండనాస ముక్కల తినను రోజు కన్న నాల్గు (స్క్యంలు మంచినీళ్ళు (ఆావెకు ధక్మానా వెట్లున్ను దనంగా "రోజునకు వలె లేను, నేండు బాగుగనే యున్న దనెను. రా౭ిరి . కందిజును (తుళ్ళింకలుగా భోవవము చేసిరి. అందఆు జెవరిదారిని వారు పండు కొనిరి. ధర్మా రావ భాస్ధినద్దపలలోయి వసళ్ళు, చేతులు) కాళ్ళు

9080 వేయిపడగలు తడిమెను, అరుంధతి ఇ యపోవుచుండెను. అతం డామెషం గొంవె 'మడముగా మంచముమై6 బరుండెనుం రాతి "రెండుజూము లై నదిం అరుంధతి మూబ్లు వినిపించి ధర్మారావన ప సగముని(ద 'మెల(కువ వచ్చెను అతనికిం దిక్సిన సనగ “మిట్లాశసారి రండు అన్న యరుం ధతి మాటతోం దెలిసి, పూర్తిగా మెలంపవ వచ్చెను, అతం డామె వద్దషం బోంగా నామె *నాప దావా మగుచున్నదిం మంచితీర్థ మిం డ నెను అంతలో నందజును లేచిరి. "(ప్రాణము శోవు పొందెనేమో!” అని రెండు తొనలు శనిపించిరి. ఆమె నా కేమియు. దోంయటలేదు, అబ్బబ్బా యని యూరకే యావేగము పొందుచుండెను అమె “నాకు దావా మగుచుగ్ని దనెనుః మంచిత్రీర్థ మిచ్చిరి చాలు అని హీనస్యరముతో ననెను సూర్యనారాయణ “అయ్యో! ఇంక నేమి యరుంథతిర్కా పోవుచున్న ద నెను. ధర్థారావు సిక్చేతను(డై యామ వంకం జూచుచుంజెను, ఆమె యేదియో ెప్పవచ్చి నాల్మామా(తమే యాడించెను, కన్నులు మూ:తపడెను, నూర్యనారాయణయు, రాజే శ్వ్యరండును బట్టి గడ్డి వేసి? ఇవా౭ఫ వేసి పరుండం పెట్టిరి. నాంచారవ్మశిరసు వద్ద దీపము పెన్లైను. సూర్యనారాయణ బెవిలో “నారాయణ) నారా యణ!” యనుచుండెకు.. వాన్సగంటలో నిల్ల ౦ంతయు రత్నగిరి? కచబీకు, కుమారస్వామి: శ్యాముల్య మంగ్య రథంతరి; రామచం(ద రాజులతో నిండిపోయెన. రథంతరియుః నాంచారమ్యయు) స్ఞైమువతియు నొళకే యేడ్చుదుండిరి. ధర్యారావునక దుఃఖము పట్టలేదు అతండు జాము(్రొ ద్దున్నదన్నవటజుకు సిశ్చలు(డె యు? డెరుం సూర్య నారాయణయు, రామ చంద రాజు నతనినిం జజియొక వై వు ౯6 గూర్చుండి యోదాప్బచుం డిరి. అతండు నిశ్చలముగాజూచుటరే తప్ప మాటాడినదిలేదు కొంలే సేపటి కచటనుండి లేచి లోనికిం బోయి భార్యశవము వంక౯ జూదెనుః అతడు నిలువున శవము వెంటనే మజియొక శపమువలె విజుదుకొని పణెను, శవమును గాంగిలించుకొ నెను, చెక్కిళ్ళు ముద్దు పెట్టుకొ నెను " ఎదుతొమ్ముమింద6 బండుకొ నెను, *“అజునెలలు నుండి శేని సుఖము నాకీ. నాండు వచ్చినది ముట్టుషొన్నచో నీ శకాడ చాధకల్టుకో యని “-యిన్నాచ్ళాూరపంటిని, ఇవవాడు నీప జాధలేదు కదా! ఈ జొమ్మువై నానుకొని నిదించి. యెన్నా శ్రైనది ! ఈ చేతులునా

ముష్పదిరెండవ అధ్యాయము 081 మెడకు. జుట్టుకొని యెన్నాళ్ళయినది ! ఈ కపోలయము స్ప ఎశించి యొన్నాళ్ళయినది* ఆవ! నా పంట యంతయు నీ నాండు పండినదిః మిరు చుట్టా లని సన్ను వెనుకకు లాగకుండు! నన్నేల నాభార్య ఇక్కాలి ముట్టుగొననీయరు? మిరు న న్నడ్ణుపెట్టషుండు, నా (వియు రాలి కంఠము కాంగిలించుకొననిండు! మిరు చేతులతో నన్ను లాగి వేయకండు! నా (స్రీ వతస్థలమున నన్ను (వాలనిండు.. వెనుకకం బట్టి నన్ను లాగకండు! నా యర్ధతనువు వెంటనే "పందుకొననిండు= వలదని నన్నాపకుండు, వఃడాదినుండి నేనీ నుఖ వమనుభవించలేదుః ఇంక ముంబేమో యనుభవింతు నసనుహొంటిని అఆ యాశామహో సము(దము లింక్రిపోయినవి, నన్నీ సుఖ మనుభవించనిండు[ అని యామెపై బడి కాౌంగిలించుకొని మొగముమి(ద మొగ మౌానిందునుం మూడు నెలలనుండి సంస్కార మెజుగని యామె దుబ్బుగట్టిన తల చేతులతో నిమురుకొనును. ఆమె (పక్కనే పండుకొనును ,అఆమె చీరళొంగుతోం గన్ను లద్దుకొనును; “ఆం వీమిచీక! ఈ చీకయే నా (వణయకథకు నాంది భరతవాళ్యము నైనది, ఈ చీర తీసిగొని రాక పోయినవో నాభార్య (బకిశెడిచేమో! నేనే దురాత్ముండనుం పోయి తెచ్చి చేతులారఃగ ట్రికిని, చేతులారల జంవ్రళొంటిని. ఈ గారీబీవత కైలాసగిరి యందలి శంభువిమోందం గోపించి గర్భవరి(దుం డను నాయింటికి వచ్చినది. ఈ వ్యాధి కన్నువైన స్థలముసశే తీసికొని పోలేక పోయితిని” _- సూర్యునారాయణ యతని దుఃఖము యొక్క (వథమోబ్వేగము తగ్జినదని 'జెలిసికొని “నాయనా! యేడ్శి యేమి లాభము! అ కశ్రైలో "నేమున్నది యనెను, ధర్మా రావు “ఏమయ్యా! ఆట్లనదవు! అది కస్టైమూ! నా జీవిత సర్వస్వము దాని నెత్తుకుళేోః బొమికలలోో మాంనములో నున్నది యనెను సూర్యనారాయణ “నాయనా! నీయంత చదివినవాండు లేండుం _గిరళకు మోతు మివ్చించినదినీవు, కుక్కయముట్టుషొని పోయిన యన్నమువంటి మంగ మ్మను శుద్ధిచేసినది నీవు, చచ్చిపోయిన రాజును మజిల వారప్పలొ నిలివినది నీవు నీవు జెలియనివానివలె వాపోయినచో నేమిలాభము!ి అనెను రామచంద్రరాజు “ధర్మీ! నాయనగా రీ దుఃఖమును నన్ననుభవించుమనిపోయి నారు. "పెద్ద వాండను (ుదికియున్నందుకు నిది నా సాలయిడినది, నేనున్న వాండను తునిలో

$089 వేయినవడగలు

నుండ యీ దుశఖము (తవర్థ్శొనుట కిద్చటికి వచ్చినాను, నాయనా! యేడువకుి మని యోదాశ్చెరు, ధర్మారావు ద $ఖము ప "లేశపోయెను, నేలపై లుడి పొజలాడుచుంజెను. అరుంధకి శవ ముపైంబడి బాదుకొనుచునే యుండెను, ఎవ్వసను ఇతెనిని. బసుగొన "లేకవోయిరి, రథంతరి యష్తూకువచ్చి “వాయనా! నీవమో యోగీ థ్వరంష వనుకొన్నాము* ఇంతేనా? ధుఃఖమమానెనవా 1 సన్ను మట్టకొని 'యూదార్చుమందువా? య నెను. ధర్మా కావు రథంతరికి నమన్కారము చేసి దుఃఖము మూనెను, "తెసెవాటీఎదిం

వముప్పుదినూండవ ఆధ్యాయంవలు రంగారావుగారు (క్రమముగా నారోగ్యవంతు లె 8 ఆయన కొన్నాళ్ళు మేషమిో6దనే యటు నిటు నడవెను మటి కొన్నాళ్ళు మేడదిగి 8 జ్లఫ్రమ్చకొని కోటలో నే వివారించంొ చ్చిన, రోజురోదు నప నాయన (శమ(మము”గా నారోగర్భవంతుండ మయ్యెను అరుంధతి చనిపోయినతరువాత నాల్గునలలప రంగారావుగారు నంపూర్ష ముగా నారోగ్భృవంతుండ య్యెను. తం(డియారోశ్యము జాపవడినఫొలంది కొడుకు సర్వవ్యవవోరములు నాయనే యొప్పంజెవ్తూకుండెను, రంగాళావు కొడుకును వ్యవహారము నీవేదూడు మనలేవం హరప్ప “నీరు చూచుచున్న వ్ధవవోరము మనుజుల నాయన కొవ్ప' చెప్పుట యెందు కని యనుకొనలేదుం వువ్య మానము వచ్చునాంజికిగోంత లన్నియు న్రైపోయినవి-. కుప్పలుబేసి నూర్చోరి.. ఇలివేయు “ చుండెను, రంగారావుగారు సంపూ రా రోగ వంతు:డ య్యెను. వుషు మాసముగడ చిపోయి మాఖఘుమాసమువచ్చెను మళ్లైెపూవులు పూ ఏ మాఫ్యాములన్న తమ పీకు సార్థక పజుదుకొ నెరుం విరిసిన (పరిమల్లె వూవును హరప్ఫవలెనుంజెను, అవి మజణూూంటికి వాడుచుండెనుం క్రీ ర్తివలెం దెల్ల వైన లేశలుగల మళన్లైవూవులువికసించ్చి దిగంతములను సువాసనా భరితముచేస్తి నాల్గుదిక్కుల సంగీతముతో నించిన (భమరికి నాసాదన యోగ్య మధు వర్పించ్హి యీ మల్లికాకును మము మటు నాంటికెల్ల వాడివోయినబేమి ? దాని తొడిమయే వాడిపోయినది వాడిపోయిన తొడిమయందు? బట్టు నిలువక పూవు ెట్టుననుండి జూజీపడిపోయినది. పడిపోయియు ని మనల్లికాకనువము ముమజింతవాస నయే వెడలం(గక్కెనుగాని యల్పజాతి కసుమమువలె వాడి పోవ్రటయ్యా

• వాసనలేశపోవుటయు నొక్క_పారి శాలేదు వకళమాలిక సమ్మద్ధ సురభి; మల్లీకా (వనూనము (వచ్యుతినురభిః ధర్మారావునుగై వారప్పయుల బుస బహుళ ౧౫ న సాయం వాహగ్యళిపోయిరిం ధర్మారావు మొగమున నాజుసెలలైనను విషాద శీఖ (పత్య(గముగా నుండెను... హరప్ప £ మిోరింక నెన్నాళ్ళా

రో వేయిపడగలు పతి(వతకాజకు దుఃఖపజెదరు? అందజును మిమ్ము 'యోగులను కొనెదరు, యోగుల కింత దుఃఖ మెందులక! ధర్మా నేను యోగిని శాను, నలువుకును నావిమయములో౬ బొజిపాటు పడుచున్నాప, నేనుభార్య యంచే బన్ధానురాగుండను, అమె వోబున తరువాత నాష జీవలోకము మహోాంధ్య మైపోయెను నా జీవిత మిం వృధాః వసివాని మూలముగా (గుతుకుచుంటింిగాని "నేను (ఎదుక్‌ వలసిన యవ సరము లేదు, హరప్ప: జేపటినుండి మాఖఘ హాసము కదా! ధర్మా; అవును. మాఘ నూసమంతయు. దెల్లవారశముందు స్నానమువెసీ మాభుఫు రాణమువినుచుం. గాలము గడిపినచో6 బుణర్థవంతు: గుదురు, హరప్ప: (పొద్దుననే లేచి స్నానము చేయుటకు మా (వావ్మాణులు తగుదురు, ధర్మా; మిరు మాకన్నం దక్కవకాదు వేయవలయు నన్న విశ్వానమున్నచో నందజును చేయవచ్చును. ఇంగ్లీషచమవు విద్యాస్థ “లేజాతినానై నను పవోస్టలులో నివసించు నాకు చక్కంగా6 (థాతన్స్నానములు వేయుదురు. అది ఆరోగ్య మూర్ల మని వారి! విశ్వాసము, హరప్ప: ఈ స్నానములు చేసినచో నే చే నకం బీకి! ఎ హరవ్ప ఏ, నూర్యుండు. నారాయణయూ ర్తియే. కచా! ధర్మా; సారాయణయనా -ర్తియేం వార; మో వున స్ఫిళ్కక లేదు, ఛర్మాన వమమించవలయును, మిరు శీపటినుండి మాఘ గ్నాననులు చేయుఃడు* హరః 'రాజ్టుభారమంతయు నానుండివడలి ఎది. ఇృంకొనే నేమి చేసినను జేయవచ్చును, అన్ని పనులును నాయనగాే చూచుగొను చుండిరి. ఫొంజెమివిచారించే చూచినచో నే నందుకు జన్మయె శిలినో యది యయిపోయె ననిపించుచున్నది. ధర్తారావు మాట లేదు హరః మిరు చాలవిమయములీరీతిగాధ్వనిం పం చేయుదురు. వారు నేను వచ్చిన వని మైపోయిన దనల్గా సమౌొధానము౬ జెప్పళ వోవుటచేర్యననన్లై _ యర్థ మగుచున్నదిం అయినచో నే నింక (బదిలి ొుందులకు! ధర్మా: అయ్యా! అయున్టాయములకు మనమూ యధికొరులము! ఎకరిపూర్య ' జన్మకృతకర్మ[వేశారము వారు (బ్రదుకుడుగు. ఎవరి (పారబ్ధ మెట్త శ హర : మాకు దెలిసికూడ నా సంగతి వెవ్వుట వదు ధర్వై “'నాషం ెలిసినచో నాభార్య 'మృతి తెలియదా! నాభవిమ్యత్తు నాకం

ముపష్పదినూడవ అధార్థయము 095

'జెలియచా'? నే నింత విచారించుట యొందులక! వూర నేను జేపటి నుండి మాఘుళ్నానములు చేసెదను, ధర్మా; చిత్తము, హరవి మిరు కూడల జేయవలయినుం ధర్మా; నాకేమి పనియున్నది! పదునాజేండ్ల నుండి యవ్వవహీతిను గా మో సొమ్ము రినుచునేయుంటిని. భుక్తి కొజకు నెవకళొను నవపుము లేషంష మిరుచేసితిరి, భార్య యేమో చనిపోయెను, నేనేంచేసింను చేయవచ్చును, అళ్లు. హరవ నే నొక్క-ం డరు స్నావముచేసి జేవాలయములోనికి! బోయి్యి కూూర్చుండుట చాపగానుండదు మీాసుహాూడ నుండినచో నా మనన్ఫునకు దండిగా నుండును, ధర్మా; అశ్రేచేయుదము, వారః పట్టుబట్టలు కట్టుళొని రానలయును గది'! వురాణము లే దేవాలయములో. జెప్పుదురు ధర్మా; నాశేశ్యవన్వాము రరాలయములో* హర; ఇద్దజము గోపాల స్వాటువారి నొ విలు తిరుగు సందువద్ద గలసి కొందము, నేను ముందువచ్చిశచో బూ” కాలాను. మిరే వచ్చినచో నాహౌజి . ఇకొాగవలమయిను, ధర్మా గావు నవ్వెరం హర; నవ్వెద "రందులకు శి . ధర్మా; అట హవ మూ మొగిమ'న నవ్వు చూచి యొన్నా ళ్లైనది 1 మాకు నవి్య్ధనప్పుూ 'డెంతి యందముగొ నుండు ననుఖొందురు * మి భారస్థగారు మివిస్ద "తి (పేమిఏచిన.దనలా మి సౌందర్యమే కార ణము= ధర్మా; నేను మో ళవ్న నందగాండనా! (వభువులు సనాబ ముల 'జీజస్సు కలవ్నాలశె యుందురు. _ హర: మాది వార్త ముం మి దసలున్యూతము.. ధర్మా కౌముది. మటిచిపోలేచే |! హర; వోలేదుః ధర్మాః మిరు చడివిన చదువంతయు నింత గట్టిగా జదివి నారు, హరః మో రంత గట్టిగాం జ్పెనారు. మో చదువు చెప్పుట యొక విచిత్రమైన ఫణి, బుద్ధిమంతు-డైన శిష్యునకు మోరీ భగ వంతులుగాల గశిపి"చవరుం మూస్థునకు మ్‌రు మిక్కిలి గర్విమ్హలుగా6 గనిపించెదరు, మిరు విమగ్శించి చక్క-గాం జెప్పెచరు, దాని నందు

• ఫొనుటకు మనస్సు డ్‌ రిఫక్యమై యుండవలయుకుం మిరు 'జన్మత్క ఉపాధా్థాయులు, అట్టి మా రుపాధా్యాయవృ ల్లి. జేయకుండుట "దేశము నకు నష్టము, ధర్మా: ఒక వేళ నెను మారు ెన్సినంకటి యుత్తమ గురువునేయైనవో దాసి ఫలితము నాకిదివజ శే దక్కినది. అఆకళాళాల లోనికి. బోయినచ్రో6 గుమారస్వామివ లెనగుటయేక దా! పహరః;జయనకు

983 వేయివడ గాలు

కర ్రైమట్లు (ౌసినదిః వీనాం జేతల్లి కొడుకుల నడంయాపనో ; యూనాండి ట్రా భవీంచుచున్నాండు.

ధర్మారావు భోజనముచేసి పరుండెను, కనులు మూసినంతనే

యరుంధతి కనిపవింబెనుం ధర్మారావు ణీ సన్నింకను వదలి వొలీదు. నేను జారి గుండెవాంజను, నీవి వదలివోయి తరువాత గూండ (బకికియే యుంటిని. ఈ నిరయస్వాంతుని నీ 'వేల వదలళలే కున్నావు! నీ వెంట వత్తునని యొన్నిసాన్లైన నూహీంచితిని. పసి వానిని వదలి రా లేకున్నానుం నన్నుంగూడి నీ పంట రమ్మందు బా!” “అనెను అరుంధతి మజలం గనిపించలేదుం చీశట్లు సుడులు సుడు లుగా బొరలు వొరలుగా గుడుసులు పడి దట్టముగా6 (గమ్ము కొ ననుం

" హరష్బ ధర్మారావు లిరువ్చరును (బొద్దుననే కలిసి రెండు "జీవాలయమ.లప మధస్ధనున్న సందులోనుండి వోవ్రచుండిరి.

హరప్ప ఏ (వొద్దుననే స్నానము చేయుట చాల కష్టము

సుమండీ! ఆందులో నీ నెలలో ఈ నాండు వాల కష్ట మైపోయి రది* ధర్మా; జేపింత కష్ట ముండదు, హరప్ప: పడరోజులలో నసలే కష్ట ముండిదు* ధర్మాః అన్చను, ఆపడిరోజులే మనిసి కష్టవడండుం వారః నేరు కష్టపడంగిలను, ధర్మా ఒకండుకష్ట పడంగలుగుట కష్టమనళ వించియుండుట అందుకనియే మన వూర్వులు ధనవంతుల విడ్డలపః గూడ చదువు కష్టపడునట్లు చేసియే ఇిప్పిం వార: కష్టమున ల వాటు పడుట కంగూడ ల (ర్భృకలో. గొంతయానుకూల్భ ముండవల యును ధర్మా; వూర్వరాజుల యిండ్రలోం గష్ట్రము పడ(ంగలిగినవారే ఫుట్టిరి ఇపుడు కష్టము పడ లేని వారే పుట్టుచున్నారు. సందగ్భము లను బట్టి మనిసి తా నొడలి సంచరించును, మనిసి యొదులుట యొదుగ శేకపోవ్రటనుబట్టి సందగ్భకులును. విశ్చత సంవృతము లగు చుండును. నృష్టి చాల చితమైనద. ఒక మజోభావనును యోగి దృష్టి మా[శమువేతం (బకటింపం జేయును. అతని కన్నులలోని జ్యోకిస్సు మిరమిరలాడి ' పోవును, గాయకుం డా భావమునే 505: ధ్వని చేతం 'జెప్పును. కవి దాని వొజశే "పెద్దవృ _త్తము నా(శ్రయించును,,

ముప్పదిమూడవ అధ్యాయము 089 గద్యరచయిత విన్తరించి యొక పదివాళ్యములు 'ఇవ్చీనలగాని తేల, హరవ్పశ అఆలయములోనికి వచ్చితిమి.

ధర్మారావు నవ్వుగొనెను. వురాణము కొంతవేశ్ర విని, వురాణమైన తరువాత సిర్వురును స్ముబవ్మాణ్య స్వామి యాలయము లోనికింబోయిరి, అందు గణావారి కూర్చున్నది పేరినిర్వోరనుచూచి నవ్వినది. అర్బ్చపండు వచ్చి విభూతియు మాళీకు దళములు నిచ్చెను, .

ధర్మా; వీమయ్యా! ఆ విరిగిపోయిన మూఃండవకాలు పదునా “కీండులై నది. బాగుచేయించవా 1 అర్చకుడు : బాగు జేబమించి '5ండేండ్లయినది. ధర్మావి నాతో నెప్పుకును చవ్చశవోతి "వేరి! అర్చ ఏ *చి త్తము? చిత్తము- గణాచారి మంద హరము: జే సెకుం ధర్మారావు "పెదవి విరు, హరప్ప యది చూడ లేదు, అర్భకువకుం జఇలియలేదు. గణాచారి కన్నులలో మాము నల్లని మాపొళం డుద్భనిల్లి చిన్న నల్లని మొగిలు ఆశ వఠతె నెలికి దారాజరు సోయంకాలమున వారప్ప ధర్మారావులు వావ్ళ్యళి పోయిరి. పోయిన చోటు మెట్ట పౌలాటు, అచ్చటం గూర్చుండిరి, |

వారప్ప : ఈ పొలాలుగూడ మాగాని చేయుదుకంటం ధర్మాః ఎప్పుడు * హర: మజలం గాలువలు వచ్చినంత నే+ ధర్యావ దీసినీ సీ రషానా? వారః ఎక్కునంటిం ఈ యేండాదిచూచి ని రెక్కక పోయినచో గుంజేటి కడ్డుకట్టి నీరెక్కించెవరటం ధర్మా: అదియేనా యడ్డు కట్ట కట్టుచున్నారు! అయినచో ముంది నాంటికే గుండేటి నీరు వమృవన్న మాట, అవ్మంతలో ధర్మారావు మొగము విషణ్ణ మయ్యెను. హరప్ప “మో రట్లయినా "కీమి!ి అనెను | "ధర్మాః వమియును లేదు ఒక్కొక్క జీవికి భగవంతు,డు కష్టములే (వాసి పెట్టును ఎవండు రాతి గుండెవా.డోు ఎవండనుభ వించగలయడో వానికి: జెలియునుః కృాశయుగ. వురుముల శరీకములు బొమికలు మిగులుదాంక (పాణములు నిలువుషొనెడి వంట _ రానూ యణ భారత యుద్ధములలోని వురుషుల శరీరములు చూడుడు! చాణము లీ వైవ్చకుండి యా వైవునకు దూసికొనిపోవును జీహనుం త్రయ. జిల్లులు వడి యుండును వారిజెబ్బ యాయువు పట్టున దగి

940. వేయివడగలు లినంాని (పాణములు పోవు. అటువంటి. గుండెకాయ లొకొనొకగి కుండును., వానికెన్షియెన లాభములు రావచ్చును వానిహృదయము నిరంతర దుఃఖములచేత శీర మెపోవును, కాని వాఃడు చావండు, నాగుండె యటువంటిది.. హరఫ మికం (బలతిమాటకు నరుంధతీ బేవి గారు జ్జాపళము వత్తురు. నేనేమి చేయుదును*,. నాక భగవంతుండు ఫడియూళ్ళరూంంది (పభిత్వమిచ్చినాందు. కాన్సి జరా మృతులమింద నధికార మిచ్చినవో బాగుగా నుంజెడిది. ధర్మా; (నవ్వుచు) మోవలన నప్పుడింహొక (ొత్తమత ముద్భవిల్లె డిదిం వార; (థొత్త మతమే వృట్టించవలయు నన్నచో జరామరణముల మింద నధికార మక్కర లేదు, కచీ రనకొన లేదు కాని; చేవదాసి మత మని యొకండు ఫుట్టించవచ్చును. మనస్సులో దానికి దగినంత కృతకత్వ ముండ వలయును మూస్థ్రల కేమి ? లతమంది యనుయూయులు దొరపదురు* ధర్మా; పసింఠ ఈ నాండిచ్చటికి రాలేదు కాబోలు! హరః ఫసిరిక యింక. నెచ్చట డరుగును! ధర్మారావు మొగ మున మజుల విపాదశీఖ యుదయించిను దూరమున నొక్క ఫుకుషుండు పరమ నాగరిషని వలె వేసము ధరించినాండు.. తుపాకి యొకండు వుచ్చుకొని పతములను వేటాకుచుండెను హరప్ప “అ మనిసి యెవి రనెనుం ధర్మాః చండ్రారెడ్డి కొడుకు? "పేరు గోపాలకృష్ణారెడ్డి, వరః అచ్చముగా దొరవలె నున్నాండే. ధర్మ; అన్లు యున్నాండుం ఇటువ్రరును గదలి యింటికింబోయిరి. హరప్ప యా రొ(ి

యొల్లవొక్కటియే యాలోచన ' నే నెన్నండును బరిహాసముగ మాట్లాడను, ఈ నాండేలమాట్లాడితినో! ముక్కా-లి పీ(టపదునా రేండ్ల (క్రిందట విరుగుట యేమిటి? శీఎడేండ్త కిందట దానిని బాగు చేయిం చుట యేమిటి? నవ్విన గణావారి కన్నులు సనల్లబడుట ఏమిటి ఇందులో నా కథ వమో యున్నట్లున్నది - 'వేయిపడగల స్వామి రెండు పడగల వాండయ్యెనని ధర్మా రావుగా రనునుః నా కంత క్ని నెక్కువ వడగలు కన్చించుమన్నవిః శీర్ణము లయినను వేయి శివగంలి నాగు నాకు గోచరించుచునే యున్నాండు, మా నాయవగారికి ముల నారోగ్య్భము వచ్చినది. నా కేమియు బని లేషండ నున్నది గౌ

ముపష్పదిమూడవ అభార్థయము ర్య యీడు వారు తోడి జమిందారులు బహు వేమములు. వేయు చున్నారు, వన్నవురికి: బోవచ్చును. కాదా? బొంబాయికి: బోవ చ్చును, కోలము గడుపవద్చునుః హరపష్పకు మననులో నవ్వు తోంచెను. యమవురికి. బోవనచ్చును .కాలము వర్యియము చేయ వచ్చును వ్యయము చేసిన నేేదా యమనవురికిః బోనిట. నేను యమ వురి కేల పోదును! మజి యొచ్చటి!. బోదును! - న్వర్లమునకురి బోదునా?! నేను చేసిన మహోకాంర్ధము లేమి యున్నవి 1 తల్లికిం గర్మలు చేసితిని, స్వామికి గల్యాణోత్సవములు చేసితిని ఇవి నా ధర్మములు గనుక నను జేసిలిని. వదో శాస్త్రము చెప్పినట్లు అల కన్నము పెట్టుట యూరి కుఫకారమా యని నాతల్లికి "నేను కర్మలు చేసికొనుట యేమిటి. నా స్వామికి! నే నుర్చవములు చేసి కొనుట యేమిటి. నాకు స్వర్గ మెందుకు! ఇన్లు యూహించుదు నూహించుచు రాతి యంతేయి గడపెను నిదురపోవుద మను కొనును, కనులు మూసి”ొని యూహ రానీయకుండ నొళ్ళం నిముస “ ముండును. అతనికి. దెలియకుండగనే మజఆల నూహలు వచ్చును మజల గంటనీ వూహించినకాని “యయ్యో! నుజల నూహించు చుంజెని నిద పోవలయు' సని (సయత్నింపండు, మటల యధా (పకౌరము హజారములో రెండు మూండు, నాలుగుగంటలుకొట్టిరిం తోళ్ళు కూసెరు తూర్పు కేకలు తోంచెను, హరప్పపోయి స్నానము చేసను, పోయి 'వేణుగో వా+హ్వామివారి యాలయమునందు నిల్చుం డెను. ధర్మారా “వెంత సేపటికి? రాలేదు. వారప్పగారు నిలుచుండి నిలుచుండి కాళ్ళు గుకులు పట్టి 'వేణుళోపాలస్యామివారి యాలయ గోవ్రరవుమెట్లమిందం గూర్చుండెరు. ధర్మారావు వచ్చెను. వచ్చి వారప్పగారిని జూచి యిట్లకుఖొ నను . “ఈయన యేమి (ఫభువ్ర! ఈ రీతిగా మెట్లమిాందం గూర్పుండుటక6 గొంచెపు టువ్యోగస్థు లైనను గారవహీన మనుకొందురు . ఈయన 'మనస్సు నర్థములేని రీవియు కల్పిత గారవమును సమా(శ్రయి౫+ కః సగర్పమయములను? వీమయముల మొక్క యాధార్థము నే (హీంచుమున్నద. ఈయన: 'యూ కాలము నపం దగినవాండుకాదు. ధర్మ్యాగావు డగ్గజుకువచ్చి దమూవపనుం హరప్ప కన్ను "'లెజ్జబడి జ్యోతులవలే నుండెను, "

౦919 వేయివడగలు ధర్మా వ్‌ కన్ను లంత యొజ్ల్ఞగా నున్న వేర! వక $మికీ నాండు చాల నాలస్థముగ వచ్చి౭ిరిః ధర్మా ఏ శాదు వశే వచ్చిళిని. హరః అమునచో నేరు చాల పెందల కడ వచ్చిరిని కాబోలు 1! ధర్మా ఏ ఇాల తొందరగా మేల్కనిరి కాబోలు! హర ఏ అసలు నిద్దుకయే పట్ట లేదు ధర్మా; ఎందుచేత! వార; స్‌న్న సాయంకాలమున మి యందలి విషాద చాయలు నా మింద (బకరించినవిః అయినను నాకు (టైదుపమిోంద సళ్ళు "లేదుః ధర్మాః అట్ల వాళ్యవు మాటలనలహాడదు. హార ఏ అట్లు గూడదు "ని యట్లు జరుగ వచ్చును6 గాంబోలు! ధర్మా: మిరు నివావాము చేసి ఫొనిసలాని మి కుత్సొహము కలుగదు, మాప నేనొళండను బట్టి లిని. వారవ మిా రీమి చేసితిరి? ధర్మా; వీమి చేసి నేమిటి! వీని చేయలేదు! మోజీవిత నింతవజుకు వహద్గులలో6౬ ఇట్టిలిని మో కన్నియు వినవుటూహ లెక్కించితినిం తోడి జమిందారు వు(తులు నర్వ నుఖ నిలయ్యులై యున్నారు. మో "శీమా. మాఘ స్నానమలు వేయు చున్నారు హర: మాఘువి _జెళ్ళిము నా శెక్కుచున్నదిః చివరకు నా శిరీరమెల్ల నీ కెళర్ధిమే యా ఎరించు నేమో! ధర్మా: (శ్రీరామ చంద! హర: అట్లనవ "లేమి! ధర్మావ తమరు న్నాఃము చేయు నవ్ఫుడు నేను ఇెప్పి నట్లు చేయు చున్నారా 1 హర: చిత్తము యధాపిధిగాల జేయు చున్నానుః సంకల్పము చెప్పూ వొనియీ చేయి చున్నాను మిరు ెప్పిన శ్లోశములగ్నియ 46జదువుచుం టిని, మౌతి లకీ? నాయనమ్మ గారికి6 చాతగారికిల దర్పణము లిచ్చు చున్నాను కాని మిరు నాకుం జెప్పిన వన్నియు న్లోళములే కచా! ధర్మా: అవును గుడిలోనికి. బోయిరి. వురాణము వినిరి న్ముబవ్మాణ్యేశ్విక సారమిని దర్శించిరి. ఇంటికీ. బోయిరి. హరప్పకు భోదనిము సరగ సయించలేదు. ఆయనకు వి(దవట్ట "లేదు, అనలు వగలు నిద్రించు టయే యలవాటు లేను, కాని రాతి నిద శేదు కశకదాయని పోయి పండుకొ నెనుం నిదా దేవరకం బవలాశ యర్ధివద్దపు వచ్చుటయలనాటు లేదు కాన రాలేదు (పొద్దు వాటారు వేళకు హరప్ప గారికి తెల కొంచము నాదుగా నుండెను నిమ్మశాయల రనములో6 బంచదార, కంకుమవువ్వుం గలివీ (వతిదినమును మధ్యావ్నామునందలేడు (లె

ముప్పదిమూడవ అధ్యాయము రశ చుండు“. చస్సనిగుడ్డలో 6 జుట్రణడియుండుటచేతనది(తావి; వర్న తృిపడెనుం తలనాదు కొంచెము తైను, పరిచారకుండు కజ్హా్వాా గారు తేల నాదుగా నున్నవుడు కాఫీ (తావుదు. రనెను ఆయనవన్ద సావాసించి యెవ్వండును మోాటాడ(డు, వారప్ప కనులెత్తి వానివంక€ జూచెను, వాని కనురెప్పలు (క్రిందికిలు ఇను. సాయంకాలబ'న మరల హరప్బ ధర్మారావులు మెట్టచేలపై లహాద్చండిరి. దూరము నందు?, బొలము సరి చేసి గట్లు వోయుచున్నారు. ల ధర్యా; అదిగో మాగాని యొత్తుకొనివచ్చుచున్నదిః వార ను్యబవ్మా ణ్యేశ్వకస్వామి యెవరు 1 ధర్మా: విష్ణుమ్నూలర్తి. హర; మరి శిచాలయిములో నున్నాందేమి! ధర్మా ఏ శివ్రుకు నాయనకు స్నేహము వార $; రూకు నాకు వలెనా! ధర్మా: మిరు మూ యింట వచ్చియుండి రా హర; ఉండువుంగంనా?! ధర్యాః నాయిల్లు "పీవది* మిరు వచ్చినచో భరింపలేదు*, వార; లక్ష్మీ దేవికి భ్ర్తమొన ॥ విష్ణువ్రపోయి శివం యింటిలో నుండఉ(గా నాయన యది భరించుటళేదా! ధర్మా: మూలిమిచేత విమ్ణు వచట నొదిలగి యెదింగగియున్నాండు, వాంవ నేనును వినయ మవ9ంంబించం గలను ధర్మారావు ని వర్దరుం వారప్ప ధర్మా రావువంళ నిళ్చలముగా6 జూచిన. హరః నా వద్ద నంళవినయము లేదనియా + ధిర్మాఏ ఆ విష్ణువు వాని యిషమ వళ్ళ్చివ పనులు వాడు చేయును అయన యందు నమ్మిక లేనివారుతివ్స లేక్కీనవా రాయనను విమర్శించరుం పదునాల్గులొ';మ ల కాయన (వభువ్చు, పదునాల్లు లోళములయందు రాతనులు మాలైమే యాయనను గాదందురు. . అయన వారికి సంహర్త* తక్కిన వాశాయనకు భృత్యలుం ఆయన యాట లందుకని సాందున్నవి. విమ్ణువు పరమేశ్యముండు ఆయనయీ లివుండుం శివుండే అయనం వారిద్దరపను భేదము "లేదుః | రాట! భోదన మక్కటిలేదని హరప్పగారు పండుళొ నెను, నిదపట్టలేుు. కొంత సేపటికి బయలుచేరి కోటలో నాబ్దువైవుల ఫల వృమయోదులన్నియు€ జూచి వవ్చెను. కోట యంతయ.౬ దిర్శూరు, "రాతి జాము (ఫొధ్దుహోయిన తరువాత మజఆల వచ్చి పండుకొ ననుం “చేను విష్ణువువ లె. గావలయును, పదునాల్టు లోకములప నేనే య్‌

రడ వేయిపడగలు సను గావలయును, ఈ యల్బ (నభుశ్వము నా కళ్కఆలేదు 9ది పభుత్వ మనుకొనుటయీగాని యిందులో నేమి (వభుశ్వమున్నది! _ హాపని తొత్తుకిందం బడితొత్రుగనున్నది. (గభుశ్వేము మా శాక " ఫోనే పోయినది. హరప్పకు నాయసికథ జ్ఞాపకము వచ్చినది, ఆ కధ థర్మారావు "చెప్పినాడు. ఓకనారి, ఒక గుమాస్తా కృష్ణ మనాయవిని వారి యొద్ద వీరియొద్ద నిందించుదుంజడివాండంట-. నాయండాయననొళ సారిపిలిచి “పంతులూ! నీవు చాలగొప్పవాండవు. నా యేను(గును నీ కీచ్చికిని, తోలుకొని పొమ్మనెనంట. పంతులు 'పఘా! నాశెందుి కని నీభ్ళునమలలా6 గాదని వీనుణును వారియింటికి. దోలి పెళ్లైన “వమయ్యోయి! వీనుల జూగత్తః రెండు మూండు నెలలు నీ వక్క రిరుగుచుండుము తరువాత మూ వనుగును. మేము తీసిషొందములే, యన్నాండు. నాయండు మూండు జలలయిన తరువాత పంతులును బిలిచి యెట్టున్నావని యడీ గరు పంతులు “ఎబ్లున్నానని చెప్పూమును! మూఃడునెలల నుండి నా 'పెంద్లము చిక్ణలును, శీనును దిండి లేకచని పోవుచున్నాము, మమ్మ్గుకూడ జీనులధ్‌. తినుచున్న దనెకు నాయండు “అయ్యో పాపము! అలాగా! నీవృకూడ జమిందాడ వనుకొన్నానయ్యా్యా:” అని వనుయును బెప్పించుగొని దానిక్రైన ఖర్చుంతయు. గుమాస్తా కిచ్చివేసెనంట! తరువాత నెన్నండును బంతులు నాయని నిందించలేదు. హరప్ప ఈ కథ తలంచుగొని “నిజమ్యే (వభువన నన్లు యుండవలయును. వారు ని(గహోానగహా సమధణ్థులు, వారి నిగవాముకూడ నన గహమువలె నే యుం౦ండెడిదిః నిర్టయుండైన రాజు (ుకికియుండుట కన్న చచ్చుటయే మంచిది | ఖ|తిముండై న రాజుకన్న సర్ప 6షహ్ఞై్ర్రావిమము మంచిది అది నెత్తునులో6 జేరిననే జంవుక (తావ్‌నచోల. జంపదు చచ్చిపోవ్రుమన్న వానిని సమాద్ధరించును. (క్రూరుఃడైన. రాజు (శావినను జంవును” లిల్లి _ వాతెను, హరప్ప ధర్మారావ్సులు కలిసికొనిరి. ? ఇ... వారవ ఇదియు భాగుగనే యున్నది. ధర్మా? నీడియు వర $; నాషం దెల్రవారులు నిదురయే పట్టుట లేదుః న్నావము జేయు టకప వేళప మేల్కొనవలయుసన్న . దిగులు లేదు, ఆనాండు వారప్ప క్షు భోదనముమరల నయించలేదుం- తలనాదెష్క_వయ్యును* నిమ్మకాయ

119] ముష్పదిమూడవ అధ్యాయము 015 రసము (తగిన తరవాతం గొంచెము తక్కువయ్యెను. రాళిరికి మజల నిద్గురపట్ట లేదు, నవమినాండు మధ్యాన్నామురెండుగంటలకు వారస్పకు తొమ్మిదిరోజుల కానాండు నిద పన్షైను, మేడమైని రంగారావుగారు నిదురించుచుండిరి. శామేశ్వర వొన్టి పోయి రంగారావు కెదురుగా. '_గూర్చుండెను, ఆయన కన్నులు "ఇెజచి చూదునప్పటికి శాస్తి

కనిపించెను,

శాత్రీః నాకం జెలిసినది. రంగా; వీమిటి! శాత్ర్రివి మిరు నిజమే ఇవ్పిరిరి, రంగా: ఏమిటో ఇెవ్వుము- శొత్ర్రివ హరప్ప నాయండుగారికి మోరు తం్యడు లన్న నూట నిజదే! రంగా వ ఇది వజప నీ వొప్పుకొనలేదుకదా ! శొత్రి ఏ ఇప్పుడొప్వళొన్నాను తరవాత నికువ్సరును మాటాడకుండల గొంతసేప్ట కూర్చుండిరిం వాస్తు లేచిపోవుచుండెను, రంగా; వెళ్ళిపోవుచున్నావేమి 1 శాస్తి 5 మిరు జమిందారులు, మాతో మాట్లాడెదరా 1! రంగా: ఇదివజి శెల్లు కాలేదు ఇప్పుడ నానా! శ్యాక్క్రి ఏ ఆల నాకిషూడు "ఇలిసినదిం వదైనను తెలిసినతరనాతినేకడా!, రంగా ఏ మి యమ్మగారు చని "పోయినదికచా 1 , ,

శాత్రీ!ం గనులనిండ వీళ్ళు గిబ్జున దిరిగాను, ఆతండు మేడ దిగి వెళ్ళిపోయెను రంగారావుగారు “అభయ్యో నాకం (బవంచ థ్థానములే'దనుకొ నెను ఉస్సరనెను, దాని కది మొదటివారిం వారప్ప రామేళ్య" కాన్రితో మాట్లాడండు* ధర్మారావు రంగారావు గారితో మొట్లాడండు* .

హరప్ప పోవుచున్న రామేశ్వర శాత్రువి చిలిచెను, శాద్త్రి -మువట సంజేహించి తరువాత వారప్ప . బలవంతముగా. బిలుచుట వేత వెళ్ళి యాయనవద్దం గూర్చుం డెను, ఇరుప్పురును'నేవియునూటాడ లేదు, రడు నిముసమ్ములైనతరువాత శాన్రి హరప్పతో *విా ళల్సి గారు (బవికియున్నా ర్యా, చనిపోయినారా యనెను, హరప్ప *చని పోయివారనెను, శాత్త్రి “మా యమ్మయుం జనిపోయిసది ఆని యేప్చుచుంబోయెను, అప్పటికి నాల్జుగంట లయెర్ధును. రామేశ్వర శాత దమీలణ ద్యారమునుండి “విడరిపోయెను. యెదురుగా జేడ్చుచు వచ్చుచున్న శా్త్రిని గుమారస్వామిం యుక్తుకొనను, దూరమునుండి

ఫశ? వీయివడగలు

శ్యారల వమ్బమండెకు కుమారస్వామి “వాయనా! ఎందు శేక్చు చుర వనను, కాశి *నూ యమ్మ "లేదుగా యనెను, కమార సాని “ఎందుకు లేదు. అదిగోదూడు మని శ్యామలకు జూపిం వెలు. శా్థాుల చిన్నధ ర్మా రావును దించి వచ్చి రామేశ్వరకా శ్రి నెళ్తుఫొని "నను మో యవ శ్రుగాదా” యని ముద్దుపెట్టుొొని చక్కిలి గింత పెమైరుం శా న్వెనుం

దిశవింరాందు మధా్థహ్నము శానన్తి మణల రంగాళఠాన్టగారి వద్దశం బోయెను, రంగారావు గారు మేల్కొనియే యుండిరి. ఇత్తి పోయి తాను (కిదినము కూకయ్చృండుచోట నే గూర్చుండం బోయెను, రంగారావు 'నీ విచ్చట వద్దు ఇబ్లురి మ్శునెను, శాస్త్రి “మిస జమిందారులు? నేరు రొ ననను, రంగారావ్రగారు లేచి శాస్తి వద్దషంబోయి 'నాయనా! జమిందారులు కూడ మనువు లే "రా రా యని చేయి పట్టుకొనెను. ఇరువ్చరును బోయి రంగారావ్చగారి మం చముమి(ద6 గూర్చుండిరి. జమిందారు. కజ్లవానిని మింద వేసికొనెను మి చ్హాడెన్సు బాబూ అనెను... నేను నీకం జదువు, వఇ్పైంచదను, చదువకొందువా యనెను; నీవు బంగారు లండీ వనను,

సాయంకాలము చీంటిపడి శాయ్రి యింటికి బయలు బేరనుః అఆవేళషక రం" రావు *మటుల జేవ్చ వకళ్తువాగి యనెను, “జే వచ్చి నామాశములు లాగవవాః అనెనుం శాశ్రి “వ్రేవటి. బదులుకూడ నిప్తూడే లాగవ” నని లాగ్గను. రంగారావు కిలకిల నవ్వి కుజ్దివానిని ముద్దుపెట్టుొ నెను, కాశి వెడలిపోయెను.

ఆ కిలకిల నవ్వులు కోట య౦తయు/(బతిధ్వవించెను తొమ్మిది నాళ్ళు వి(దాహోకములు లేశ తెలియరాని వ్యాధి యీదో వచ్చి పడి పోయినట్టి హరప్పకు స్మృతి యొకండు వచ్చాను. *తన తంది మటల (బకరా, "కా జేమో చనిపోయినాడుూ.. దళమినాంటి నెన్నె లలు శుక్ల పతుమానాండే మొవలుపెట్టిరట్లు మిలమిలలా డెను. వీకో దశ్తినాండు (పొద్దున హరప్ప స్నానము 'చేయలేకపోయెను.. సదువలేక పోయెను. పరిచారకు లే మనుటకు లేదుః ధర్మారావు నాయని దూరమునుండి చూచి కన్నులలో నీరు పెట్టుకొ నెను

ముస్పదిమూడవ అధ్యాయము ఫ్‌ వారప్పః ఎందు శేడ్చుచున్నారు! ధర్మా: ఈ చల్లవిగాలి కన్నులలో బోసికొని నీరు (శమ్ముచున్నది. వారవ నేరు మా మాసమంఠతయు స్నానములు చేయుద మనుకొన్నాను కాని నేనీ నాండు స్నానము చేయలేకపోతిని? నడువలేక ప్క్కోచుంటిని.. అేపటి నుండి స్నానము చేసిరాలే నేమా! పదిగంటలకు స్కుబహ్మా ణ్యేశ్వరస్వామి అలయను లోని! 6 బోయిరి, గణావారి “రాతి నాజొశకల వచ్చినిద నిరు హరపఫ్ప; వీమి కలశ గణా; సుబహ్మ్మ శ్యేశ్వరస్వామి "ఉీవాలయములో నుండి 'విజలిపోయెను, అందందు రెండుతలలతో గోచరిం మముంజెను, నెరుక నా మధ్య సామి లేచిపోయినట్లు నాకొక కల వచ్చెను. కొని కల చివం సామి మజల వచ్చెను, రాథతి కలలో మజ రాలేవు హరః సరే తెలియుదున్నదిగదడా! ధర్మా వ మి రిధ్సైర్య వడ రామం అర్చపండు బలిపీఠకమునుండి విభూతి తెచ్పుదు నేశే చపూకు చేసెను వారప్ప యేమిటడియ౦ం యడిగానుం అర్చకండుభయ ప డెరుం వహారప్ప “యేమిటది యని మందములో ననెను, అర్చకఃడు * అంటిం చిన కోడు విటిగిపోయినది. నాచేయి తగిలినది యనెను, గణావారి “ఇంఠట్‌తో నై నదా! ఇంకొక నాల్లు నెలలు, మజీయొక కోడు విజటుషను అనెను, అర్బకుండు “వీట యవు డొక్క రోటివై ని నిల్చునా!్‌ అనెను, గణాః స్వామియే చేవాలయమువదలి పెట్టి పోవును, నీకె దు కాదిగులు! “మటిలః డిరిగి వారప్పనాయందడు? కోటపం బో లేశ పోయెను, ధర్మా రావు "తాను నెవు శ్రదిగాం బట్టుకొని తీసిభొనిపోయెు.. రాజ శీఖంళాత్ర్రిగారు వచ్చి వేయి చూచిరి. ఆయన వేతిలో వారధి లేమియు లేదన్‌ను రంగారావుగా “రింగ్లీము డాక్టరును బిలుదు కొని వత్తమా” యనెను. హరప్ప “నాకు నా్భధియే లేవప్పుడు వైద్య మెందులకు? నెలపల బవివేలు జీకము 'తెచ్చినను ఇాక్రిారి కన్న ఘన్నవై ద్యుండు ₹ే6డే! యనెను. అఆ మధ్యాహ్నము 'రామేశ్వరశాంస్తి వచ్చెను, వారన్న గది లోనికి దొంగిమాచెరు ధర్మారా వచ్చటనే యున్నాండు, హరప్ప ధర్శారావు లిద్దజురు గుజ్జవానిని. జూచిరి. శాద్త్రి తండి రర్నుం జూడ లేదని మే:డమిడికి. బరువెత్తెను, ధర్మారా నతని వెంటః

0439 నేయి వడగల్లు బోయెను పోయి చూచునప్పటికి: గుజ్జవాండు రంగారానగారి బుడముమై 6 గూర్చుండెనుం ఆయన ధర్యారావ్రను జూడక్‌ కుట్టి వానిని బుజముమై నుండిదించి ముద్దు పెట్టుకొనుచుండెను. ధర్మారావు: న్‌! ఎర్య మయ్యెనుం "వెనుకకం దిరిగివ చ్చెను,

వాయంకొలమునం బసిరి* వారప్పగదిదాణత వచ్చెను, అతండు కోటలోని క.నండును రాలేదు, అతండు వారవ్చ గదిలోనికి వాము తలయెత్తిమాచివట్లు తొంగిచూచెరు, హరప్ప మందవఃసముచేసెను, పసిరి! వెర్నువదలిన చెజుకు గడవలెం దూంగాడి చిఅు వవున వ్వెను, హరప్ప లేచివచ్చి పసిరికకొజకు. జూపెను,. అతడు గాలిరరగవలె నదివజ కే పాజిపోయెను,

దొప్ద (కుంకినంతనే వెన్నెలలు శివజటాటపీనటన్మందాకినీ తరంగధూతడిండీకములు నాణేశ్వరస్వామి ఆలయమునుండ. కొట్టు కొనివచ్చి కోట యను ఒడ్డునందు.. దెక్రైలు కన్హైరు.... హరప్ప ధర్మా కావు లిజుుదను గలిసియే యుండిరి. వారప్ప ధళ్మా రావు నింటికు బొమ్మ నెను ధర్మా రావు “జను పో ననెను ధర్మారావు రం గారావుగారివద్దకం బోయి “రాతిరి రెండుజాములకు మిరుహరప్ప గారి గదివద్దక రావలయును, నేనంతవజకును వారికినోడుగానుందును

, వారికి న్మిదవట్టుట లేవంటం తరువాత మిరు తో డుండవలెన నెను:

హరప్ప ' శేమియుం. దోచలేదు.. “పోయి మేడకయంఠయు దిరిగివ_త్తమా” యనెను, పహారప్ప తాను (బకికినన్ని యేండ్లు తన గడియ ల దోటయు. నెటుగునుగాని మేడ యెన్నడు నె్క్క-లేదుః ఒక్క-సారియే యెక్కను, కోట చేడలోని లెక్కిన భాగము మాడ "లేదు. ఆర్యాతి ధర్మారావ్రమిఃద నొజుగి హరప్ప మేడ యొక్కెను మై యంతెస్తునకల లోయెనుం అచ్చటనుండి వె న్నాలలవంక6 జూచబెరు వమి వెన్నెలలు! గిరిక యాత్మపాంగ 'తెల్లనితరగ లైనట్లు కృష్ణమ నాయని యశళ్సను (దమునకుం బోటువేళ వచ్చిశట్లు యశ్‌ దాలెన యుఃి? గాలకృృముని పాలనురును సెబవివెంట న్వలతోం గలసి వచ్చి నట్లు (త్రీ కాణీధ్వుక స్వామివారి తనువైన సర్వదగిత్రు భూలివూంలలు పఫూరము తరలగలుతరంగలుగా వచ్చునట్టు ఆకాశ మను మళ్లైపందరి

ముష్పదిమూడవ అధ్యాయము రవ యాకలన్నియు నూడ్చి నర్వతః వుమ్నించినట్లు వెన్నలలు పవి్యిత ములు; సుమనోవారములు ఒయ్యెను. వరప్ప కొన్ని వెన్నెలలను బుక్తి-లించెరుం జొన్నింటిని శిరవా ధరించెను. ఇొన్నిటిని గాయగిలించు వొనెను. కొన్నింటిని ఇఆప్పలతో నప్పళించెను. రాతి కండుజాములైనది. రంగారావ్రగారు హరప్ప గది లోనికింోయి కొడుకు నచటంగానక్క కోటలో నాల్లువంకలఃదిరిగి 'విన్నాలల రవమర్జగంజూచి సౌవోపరిభాగమున సెవరో యిర్వురు తిరుగు చన్నిప్లు కనిపెట్టి మేః:డయెక్కి. యచ్చటి! వచ్చాను నువ్వ్వురును సౌధా(గభాగమున నానీకలైరి. హరప్ప బన్ధపద్మాసనస్థులడై (పాణా యామము వేయ నారంభించెను రంగారావు ఇది వమి టనెనుం వారప్ప కొంతసేవైన తరువాతః గనులు తెరచి “ధర్మా రావుగారూ! "జీ గిరీకను జూ చితినిసుఃండీ!?ి యనెనుం ధర్మా; అమె య్యొన్నది! వారవ అమె జోోతిర్మూ ర్వి . వెగ్నా యంతయుం బిండుక ట్టి యొక (్ర్రీమ్నూంర్తి తారినచో సెబ్లుం డునో యస్లున్నది. ఒక్క శ్నీరసాగర వీచికోవలెనున్నది. అమె స్వామి "వేణుదండమువలె నుగ్నది, / ఇరువ్చుును గనులు మూాసికొని "తాదృబ్మూర్తిని గిరిశను దర్శిం చిరి. వెన్నెలలు పాములవలె లేంతగాలివలవ బు్బలుకొన్లైనుం ( వాంప్ప కనులు తెజఐచి తండడితో విట్ల నిను అబ్రయాగ్థి! ఈ శరీరము దూరు కల్పించితిరి. జేను మాళ్ళశర్మలు సేయుటకు, స్వామి యుళృవములు సేయ ట్క వచ్చివి. చేతనై సంతవరకును 'వేయిపడగ లాడించికిని ఆ యీడించుట యేక 'జేశమపోయెను, నా యందున్న దగోవము దానికి నమించినది, నే నించుుండుటకు రాలేదు ఇదిగో పోవుచున్నాను. కదిన్నాళ్ళు కృవించుటకు నేనే కారణము, నా (పౌణములు వా ఇవే*లొ నున్నవి, నా (పాణములు (బువ్మారం[ధభము నుండి వ"లగోవచున్నాన” అని పద్మాన౫ాసీకు డయ్యెను, తరు వాత ఐగగ.టప జఏ(దా సగయము ౩౪బోనువే'కు పెటీలుమని ధ్వని ప్‌సివించెరు. వహారస్న | హ్మాశపాలమను భేడించుకొని ణా ములు విగ్దమింబెను ధర్మారాం, గ్‌ అశాయామమునం దుంజెనుం చీశట్లు వచ్చను. ధర్యారా కనులు జెరచెనుం '

ముప్పదినాల్గవ అధ్యాయవలు ౧ “ఆయన నాశేమి కొడుకు! నేసే మూయనకుం గొదుకను వూ తంటడీ శే యతండు వుట్టి? జే నతెసికి: బుట్టరాదా? న్యాయముగా నుండెడి బే! అయినను నా వచేతిలోం బాడుగాం దేగినద్కి యాయన వీరిలో నేలపాడగును? మరల నన్నాళ హిాందూమశళిస్తు, జేసి పోయినాండు. నాగేశ్వరరావు తన మతేమునకు నన్ను€ (దిప్పువొనుట కును, (తిప్పుకొన్నందులకును నాచేతి లత్షలుఖక్చు "ఇట్టిం చెరు, తాను బాగపడెను, హరవ్పవాయండు నన్ను దన మతమునకు దఫ్వుకొను టకు నాచేత పైసా వ్యయపెట్టిచలేదు. తానీమో చనిపోయెకు ' అతండు కొడుకువలె నాచేత వ్యయ పెట్టిం చెరు... ఇతడు తంటడివలె బుణములుతీర్చి నాయాస్తి నాకొప్పం జెప్పెను. అతండు భార్టినము ధ్యానమని కనులుమూసికొని సర్థిపరవంచన రూపములెన ధ్యాన ములు వేసెను, ఇతండు ఫరమయోగియై (సాణములు తన గుప్పిబ6 బట్టుకొని ఇదిగో వదలుచుంటినని వదలెనుం ఒక్కటి చీ.ళట్లి మరి యింహొగటి వెన్నెల కుల్సిళ పక స్రతులకుం జీశటియే యిష్టము “పోనీ! నా శేంబదియేండ్లు'వచ్చివవి. చెట్టంలెకొడుకాః యిట్ల మునాందు ఇంకనాపు మార్షమేది?!” కర్మ లైన మరునా€ డిట్లరుళొనుమున్న రంగా రావువద్దప రామేశ్య్వరశా్త్రివచ్చెను వచ్చి కాళు౨కం జట్టవేసి కొనెను, రంగారావతని నెత్తుషొని “బాబూ! చవ వొ నదవా!”'య సెపు ఇా్రి *'ఊ యనెను , తరువాత నెల్లనాళ్ళకు రంగాశావు (వక్క జమిందారు నుండి 'రొొుక కొడుపను 'బెంపళముకెచ్చెకు ఆయన పేషహరస్ప రాయండని "పెస్టైను, నచ్చిన చిన్నజమిోందారున 'కెనిమిబేండ్లు. ఆయనక శామే శ్వర శాత్రి!ి: గలివి పమారప్య్వామి చదువులు చిఘ్పూముండెను, శుమారన్వామికి నలప వందరూపాయల జీతము, కుమారస్వామి మయొకన్నాడు దారివెంటల బోవ్రచుండలాూ ఈబ్బనువొర కనివిచి (యతనిక సెల్యూట్‌ చేసెను. కుమారస్వామి మటల సెల్యూట్‌ వేసి శనలోందాను నవ్వగా నెను, “అవా! .శానులు గలవాండ రౌడో గదరా సుమతీ! అనుకొనెను . | |

ముష్పదినా జ అధ్యాయము య!

మూ:డునెల లలె ర్‌ తూపస్ప మెట్టయంళలేయు మొగాని

యభణ ర్ట్‌నుం మథీ పది యిరములు మా(ఠమున్నది. అందులో బ్‌్నా వేసిరి, దాని నిండం బాములడుగువ కటువదిగా నుండెను, బొణ్బ వేసినవాళే కోనిొనుటకు భయవడుదుండిరి. రళరరముల పాములు- గోధు వన్నె (తౌాంయలుు నల్ల(/తాయలు,.. జెట్టిగొడ్డు పసిరిఠ పాములు తాటి వాములు మి్నాగులుు ెండుతలల శిఖండులు; నూ 5పలుగుళ్యు, కట్ట పుచుగులు) పొడలపాములు, వలు రికము'ముల పంజేవుుల ) జూంళల (తాయలు "వేయేండ్లు (గ్రుడికినవిః స్యుః వాణ్యేశ్వంస్వామిళన్ని మునసలివి మ హోవల్మీకములలో నుంజడెరుం "పీంట వుబకముఎదు నీ పదయెశరములే (వధానముగా నర్చము లుండు స్థ' ము నాణేశ్యవవ్వారు యాలయ మున్నచోట నొక (వశ్వేశ వల్మీశ మున్నప దాసయందే స్వారి మొట్ట మొదటి క పీంన్చ్‌ సములు (గోలినది, ఈ పది యళరములలో నున్న యగాధము మైన వల్మీశములయంు సగ్పయు. లనేకములు నివసించుచుండెనుం అన్ని?టికిం శికమైగ వల్మీశ మొకం డున్నది. అది రెండు నిలువు "లతుుణెనుం అ వుట స్తైెభాగమున నున్న రం(ధము చిన్నబావి యత పెద్దవ అది నాబ్లయిువు రం(ధములుగా జీలిపోయి నిలువుగా నెంతలోంతువ్నవో చూచుటప నీలులేదు. కొందటజుది పాతాళ లోశమువజకు నుండెనందురు. దాని నుండి వాసుకి (వళ్ళి మజహ+ భుజంగములు మైకి వచ్చి వెకుంతై కాదళత్తిరాండు సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర స్వాయిని సేవించిపోవుదుండునని జకులందుం (బతీకి ఆ వుట్ట (ెవ్వించి వేయుటవం బొలముకాః పొకసారి (వయద్నించెననియు నతని కమారునపం గన్నలుపోన్టటచేశక నది. మాన్చించెననియుం 'జప్పుదరు. ఆ ఫొలము నరిగా గణాదారి యన్నగారిది రంగయ్య యాఫుట్ట (శవిర్ధందుట కెఫ్తాకును బూనుకొనలేదు. దానిచుట్టును దున్నెదరు. సః ర్ధరులు 'వేసిగొందుకు, పిల వుశప్వుడా వుట్టమాంది "శిక్ష. యానూళిలోనుండి తొంగిచూతురు,.. అదిగో పామిదిగో పామని పారిపోయి వారిలో వారే నవ్వ్యళొందురు, నాగులచవితి రాం డచట ముజ్తై వలు పోయి పాలు పోనుకురు, పసిపిల్లలు టపా శాయలు (మోాంగింతుకు... ఆ వల్మీకమున కది యొక వైభవము

$0ర్టలి వేయివడగలు

వసిరికకు నాట్లు మొదలుపెట్టి నప్పటినుండియు జబ్బు చే సెక, మంగ ముసలివైతిరుగుదు. గొడుకునకు నుం _దివ్చించద ననున ఏలేండయు నుందు ేరుచెప్పినంతనే పాములతో టలో నికీ బరువెత్తు కొనిపోవను, అచట నతండు ఫుట్టలోనికి దిగి కూర్చుండునుః పాము ఖన్నియు వచ్చి యతని కాలిగోళ్లు కొజువను, అతండు కాళ్ళుపె!ీ సీసిగొనును, కన్నములోనుండి యొగిర్కి ఫుట్టమాందికి దూఃపనుః పక్షులువచ్చి యళతనిచుట్టును చిండుకట్టి మండి౭(భమణమను చేయును అతండు కుప్పించి యెగయును. అతని శరీరకాంతి గగనభాగ మనః గవ్వుొన్తి యాకాశమునందు పచ్చుం వేను మొలచినట్లుండును అత. డొక్క-నాండిట్లు (క్రీడించి (్రీడి ంచునుట్ట లో గన్నమునందుంయండు కొని ని(దించినుం మంగకల గొడుబ కనిపించక వోయి ధర్మా రావ్రతోల జెప్పెకు కువూరస్వామి ధర్మారావు లిద్దజును వెఃకం బోయిరి. ధర్మాన ఈవసిరికను నాకన్న _"వయికంద్రతోం గాచినాండు వారప్ప”రు, ఆ పహారస్పఫోయినతరువాతి జరు ఇద్దవ్నగా రన్నట్లు! కృష్ణ రాయలతో దివి కీగ లేక (నికి, _యున్నాండ జీవళ్ళ్శనంబ నగుచి కుయూర; ెద్లన యొక్క కృష్ణరాయల నే యెలు. ఇను; మిరు కృష్టమనాయని హకప్పనాయని నిద్దజి గటు గుషురుః ఎవ రితోం బోదురు! ెద్దన్నగారికి మోకు నేమి సంబంధము! ఆయన వట్టి కవి, పెళగొండలో నొకగొప్పనరదారు, అయన[క్రిద గొంతే సైన్యము, -నేనుంగులు గుజ్డముల్తు నుంజెడివి అయని యొక పెద్ద పాళెగాండు,. పచ్చశప్వూారమ-? కస్తూరి? .వుకులంయు జవ్వాకుల మేలి శావియెజి:గినవాండు. తాను'ాడ (శ్రీళృన్ల రాయలవ లెబవకీన వాడు అంతఃవ్రుకము? దాసీలు; రమణీ(ఠయదూూలికలు) తూ.గుటుయ్యెలలు గల (పభువు. కవిళ్వము తోంచక పట్టిన చదాయనక, మికో! హరప్ప నాయం డిద్చు దిన విచ్చము ఆయన కవితకన్న వెలగల కవిళ్యము . ఆయనకున్న భోగమునకు బదులు యోగమునుగలదుః భోగిభోగ్‌తో 6 బచ్చును. యోగి యోగితోం జూవనక్కజ లేదు అదిరి. అహాఢఎహుకము.. పైని మేఘములు గర్జించు _ చ్చున్నవిం అాంతప వుమ్చుకొని యిద్దజు నడచుముండిరిః

120] - మువ్చదినాల్లవ అధ్యాయము 058

కనూ: ఎచ్చటనని వెదుకదుము + ధర్మాః మిగిలిన మెట్ట పొలాలలో, పమార: మటల నెవ్వండై నను వస్తు (వదర్శనశాల కోసము తీసికొనిపోలేదు కదా! ధర్మా: పోయి వెదవ (బోవుచున్నాము కదా! ఇద్దజుకు మెట్టచేలవద్దకుం బోయిరి. జొన్న' దట్టముగాం 'బెరిగి యున్నది ఛచేనికి మూండువైవులం దిరిగిరి నాల్లవవై శ్రనం 'జెట్లును బుట్టలును, కుమార; ఇంక నెక్కడ 'వెదకుదుము 1 ధర్మా; సీవిచ్చట నిలుచుందువా ? నేనుపోయి. యీ గట్టువెటటంాడ నెదకీవచ్చెదను, పమారః అది వెదకందగినవోటు కాదు. మిరు వీలువుండు; అతండు మిక ంఠస్యరమునువిని వచ్చు నేమో! ధర్మారావు శ్రీకవేసను. రండుమూడుసార్లు. కేక వేసెను... (వతిధ్వని యేమియు లేదుః

ధర్మాః ఈ చేని మధ్యం శఇన్టపుట్ట మయొళల డున్నది. దానివద్ద నున్నాండేమో పోయి దూడవలయును, పోవుటకు (దోవలేదుః కుమార; అతని నేమో వృరుగు వుట ముట్టదు- అతని "కీని భయము! ధర్మా; 'నీనుండగా నీకమాత మేమి భయము! కనూర: మికనూ(త్రము భయములేదా! ధర్మా; నేను పసిరిశః యన్నగారి ననియిీా పాములన్నింటికిని 'జలియునుః

వారచట నిలుచుండంగగనే నాలుగైదు పాము లటు నిటు "పోయెను. వెనుక ముందును బార్శ ర్రములయందును ధ్వని యేదియో యగుదముజే యుండెను, కమారన్వాామి (పౌణములు గుప్పిటిలో6 బట్టుకొ నిను. ధర్మాః పోదవూా* పవమారశ మో యిస్ట్రముం

ఇద్దజంగు బొన్న యటునిటుః (దోసి”ొనుచు లోనికింబోయిరిం అటు నిటు చాలసేన్చ వెదకిన తరునాత వుట్ట కనిపించరు... ఒకటి "ర0డుసాన్లు కుమూారన్యామి యేదో మెత్తని. పదార్థముమోందల గాలు "వేసెను... అకండది పామే యనుకొనెను సపొామెనవోం గటి చియే యుండును, కటజుచినవ్రోం జిమచిమలాడదా 1! మంటయెత్తదా? వమో యీమి గోలయో్లో! యింటికి: బోయినతరువాతంగాని తెలియ దనుకొనరు- వుట్టచుట్టును దిరిగిరి. ఎచ్చటను గనిపించ లేదు ధశ్మా రావు మజలం గేశలు వేసెను, వుట్రపైనుండి వదో దిగుమున్న బ్లుండెను. ఏదో మహాసర్చము వుట్టలోనుండి తనమిోందికి వచ్చు

'ఫర్‌డ్న వేయినడగలు

చున్నదని పమారస్వారు భావించెరుం ధర్మారావుహూడ _ శేవో సర్చమేయనుకొ నెను ఫసిరిక వుట్రపె నుండి (శిందివరకషం బామువలె జూటి (శ్రిండికివచ్చిన తరువాత లేచి. నిలుచుండెనుః ధర్మారావ్ర లాంతర్న్స్సి చూచను. పసిరిక ఉబ్రక్నాలె యని కూసి యితనిని గౌంిలించుకొ నెను. వచేలులు వు చ్చుకొని (వేలాడెను. గంతులు "వేసెను, ధర్మారా “వింటికిల బోదమ్సు రా యనెను మువ్వ సను బయలు 'చేటివచ్చుచుండిరి. పసిరిక ముందు కమారవ్వామి తిరు వాత ధర్మారావు వెనుకగాం జేంంతయు దడా.టిరి, చట్టులుూ పుట లున్నవై ఫ్రుఎనుండి పోయినవ్లో వారియింథధ్హ్రకు దగ్గజిం "లేనిచో చేనికి మూండు వై వుం డిరిగిపోవలయును, పసిరిక దగ్గజదారితీసెను, లాంతరు కమారన్వామి చేశిలోనున్నది. పసిరిశః యూకే నడుచు 'యండెకు అతనికీ ముండ్లులేవు,.కంపలు లేవు, త్రీగలులేవు చిన్న చిన్న సవుట్టలు వచ్చినప్పుడు మైనుండి దూ.కుచుంజెను, కునూర స్వామికి్యబతిపదమునను గండమే యనివించిను.. ఒకపుట్లలోనుండి “రెండు పొములు వెలికి వచ్చుచుండెను... పసిరిక బుస్సుమని వాని మోందనుండి దా(టిబోయెనుం కమారప్వామి గుండె చెదరి లోయెనుం అతడచ్చటనే నిలంబబెను, పసిరిఠ కిలకిలా సవ్వనుం కుమారస్వామి నడవకుండుట చూచి పసిరిక యా రెండు సాములను వుట్తలోకీ6 (దోసెను. కనూరస్వామి శదలలేదుం ధర్మారావు ముందు. లౌను వచ్చి కుమారస్వామిని. దన వేతుఃమింద నత్రుకొని ఫుట్ట యివతల దించెను, అతని భయము చూచి పసిరికః యొక నవ్వెను ఇంటికిం బోయిరి. కుమారస్వామికి. జెల్లవారులును చాములంలలే, కొడు శారోగ్య్భముగ నువ్నాండని మంగ సంతోమీంచెను.. కాని మటు నాంజే వజల జబ్బు చేసెను .

,... చంటాకెడ్డిగొడుకు. గోపాలకృష్ణారెడ్డి. బసిరరయన్నచో మిక్కిలి యనురాగము, అతండు వాలసాప్ట పసిరిక వెంటనే తిరిగెడి వాండు, కఇద్దరును ఇంచుమించుశా సమాన వయస్కులు కృష్ణా రెడ్డీ "మొదటిలోం బసిరికవలె నేపొలములమి:ద తిరుగుచుం జెడి నాందయ- కొని యిప్వూ డతండు పొలాళమింయ సంచారము మానివేసి దొరవలె వేనము, వేసికొని తిరుగుముం డెను, చంగదారెడ్డి యతనికీం. జదువు

మువ్పదివాలబ్లవ అధ్యాయము 055 చెస్ఫించవలయునని చాల (వపయర్నించను, ఆ (వయశ్న్నము లేమియు నక్క-జప రాలేదు అతడు చందాకెడ్డి కొక్కండే. కొడుకు నూకిలోయుడి చచ్చెదనని తల్లిని బవరించి డబ్బు తీసికొని పోవును తలకాయ (బద్దలుకొమ్లైదనని తంటడిని బెదరించి డబ్బు తీసికొని పోవును, తీంకొనిపోయి (తాగును మణికట్టు గడి యారములు కొనును, అందజక నూకరూపాయల దతసికి రండువందలుం ఇన్న పట్టణమునుండి నుబ్బన్న-పేంటకు, నిచటనుండి యచటకం (బయాణ ములు, రై లుగార్టులు టిక్కట్టుక లెక్టృర్గు నందజు గోపాలకృష్తా రెడ్డి సెటు:గుదురు, వారందరివ పంట, అతిని చేతి గడియారములు వారి చేతులయం దుండును, ఇర(దు పార్కరు డ్యూపోబ్లు ఫాంచెను కల ములు కొనును, అవి వారందటు వాండుకొందురు, మంచి ఇంన్సీము సారాలు కలిసి (ళావుదురు, "స్పెవ్సస కంపెనీలో. గృష్టారెడ్డి (వి తందనాలాడును, అతనిమోంద "నేమియున్న నవి యెవరి కందినది వారిది అతనికి (కావీంగు చేయించుకొనుటకూం3 6 దెలియదుం స్నేహితులు దీసికొనిపోయి కక్షిల్తింంపింతుకు. ఎంత యిత్తుకో ెలి యదు* అతం డెప్తూడును రెంషవతరగతిలోన నే (ఫపయాణము, సరిగా టిశెాట్టుకొన్నచో నెంతయగునో టిక్కెట్టు కొనపండ దానికి వంద ఇట్రగుచున్నదిం వీనియన్నింటికిని విరోభూవణ మయిన జారల్వేము ఇష్వూటకు వీలులేదు. వారాంగనలు, నటులు, దొరసానులుు రక రక ముల మెళుపులు పదిరూశలవోట 'వేయ్యి తక్కి-వవన్నియుం బంచు కొనుటిలు, అతనికి అతుకముముక్క- రాశపోయినను 'వేవముమట్టుక ఫరమనాగరకుని వేకము, వేళము వాని నవనాగరకత యెంత చ్చి నను; మొగముమా[తము మొళమోటమిలేపండ నతని యతురజ్ఞాన ళూన్యతనే పెపష్పృదుండెను ఇతల డొకసారి ఇెన్ననగరములో మూఃడునెల లుండెకు. ఇరువదివేలు వ్యయమయ్యెను.

తరువాంత దిరిగివచ్చి బసిరికతో మాట్లాడెను. పసిరిక యతని (కొత్త వేవమును జూచి వాఎ మచ్చుకొ వను, గడియారము వంగి ఓిట్టచెట్టునువలె టిష్కటిష్కనం గొట్టుచున్నది. జేబులోని ఫాంెకు కలము నల్లగా నెల్టగా బంగార ప్టుక్షి ప్వుతోం (బపౌశిందు చుండెకు వసిరిక “ఇదియేమిటని యడిగకు, కృష్ణారెడ్డి చెప్పెను. పసిరికకుః

-ఫిరగ్ర చేయివడగలు చెలియ లేదుః ఇమయ్వరునుగలిసి పొలాలకంబోయిరి. పసిరికళృష్ణాలెడ్డిని జూచి వాల ముజీసిోొ నెను కృష్ణారెడ్డి పసిరికవెంటం బోవుచు నెళకపామును జంపెను, ఒళ పశ్సిని గాల్బెను. పసిరిక బుస్సున నెనుః పసిరిఠః యతని వదలి పెట్టి పాజిపోయెరు.. పొములన్నియు వచ్చి పసిరిళ చుష్టుకుహాడి కోపగిం "కు, వానిని దీసికొని రావద్దనరు. “నీవ చెడిపోవుదున్నావు, నాం డన్నన్రో నీ కభిమాన మెష్కంవగుదున్నది* వాండు వూర్వవు రయితు విడ్ణ యనుఫొన్నా వేమో! వాడు దుష్టుండుగా మాటివోయి కాడు నుమా! వానికి య ధార్థజ్ఞునము ఇజడిపోయినది. వాఃడు మిథ్యానివ యములను జూచి (భాఎతి చెందుదున్నాందు* సీస వావెని. గలియవి ద్దన్నవి, పసిరికః మనస్సులో గో పాబకృష్ణా రెడ్డి యన్న-చో ననురాగము పోలేవుః, ఈ పొలమంతయు వానిబే[!దా! ఈ పంటయంతయు వానిచేకడా! నిజముగాంజూచినచోం దానే వానివొందు.. పాము లకు బక్షులకు నెదురుదెప్పళ యప్పటికి నూత మన్షుయూరకుం జెను, వీచ్చిపాములు తమలో నొకరిని చంవుస మజిుచిపోయినవి, పీచ్చి పతులు తమలో నొకరిని రెడ్డి చంవుట మజుచిపోయినవి పసిరిక వానిని దెచ్చినాండని మరచిపోయినవి. పసిరికయు సవియుం బూక్వము వలెసీ యుండిరి, ధరలు పడిపోయెను.. ఫుట్టి యనుబది యమ్మినది, మువ్నది లోనికి వచ్చెను, వ్రిస్తుపోంగా బేనవరయితునకు (బ్రతువటకప 'శేశపోయి నది జర మేందిటుకు ఘోవపెట్టిరి ఒళనాం డొక ముశలిరయిలు వీధిలో నిలుచుండెరుః ధర్మారావు చారివెంటం బ్లోవుచుండెను అ ముసలి ధర్మా రావును జూచి “బాబూ! రయితులందజు నీ యూరు వదలిపెట్టికోయిరి.. జే నొళ్కండను వదలిపో లేకయుంటిని. యద్యో గులు బలీసినచోటి రయితు నిలువళశేండు సుమహా యనెనుం ధర్మా: నిజమే. నీవ్రగూడం బోకపోతివా*? ముసలి: ధర _ లన్నియు( బడీ పోయినవి* వది కొనంబోయినను ధరలు (గియమైపోయి నప్‌ి, ధర్మా; వది యెకరమ-ల పొలము కలవాండు కొనవంసిన వస్తు 'వేమిటి! రయితు మదమెక్కి. యున్న పొలమంతేయు వరిపండించి ధనాశా(గస్తులై నాడు, కాని దీపముల శౌమునములు పండించు

ముప్పదినాల్లవ అధ్యాయము న! హొనవమ్బను: వూక్యము మన(్ర్రీలు వండి.యాముదము తీసెడివారు* సాయంకాలము దీ ఏమువెలి(గించి 'సర్వషి? సందెలశ్మి మన లక్ష్మి, ఇమపగు బక్షి? పొర్తగులక్ష్మి, మహాలక్ష్మి తల్లీ! మా యింట నుండు"మని కన్ను లకద్దుగొని యూాముదవువీపము -లైనచో సేవించిడి వారు... ఇప్పువు డీట్పుళలాంతరునా) ఎలెక్ట్రిక్‌ బల్బున్సా "జీనిని జ్యోతీకూపమున నారాధించునది ! ఆముదము దీపములో లప్షియా నున్న! అనగానది పంచఘాతమ'లలోనొళటియైర జ్యోతిస్పుయొకగా స్వరూపము, ఇందులోనున్నది (పళయాగ్ని. సృష్టి హేతువైన) స్థితి రూప మైనజ్యోతిన్సుకాము. ధన దేవత, (ప్తిపండిందుకొని బట్టలు నేసిళొనవమృుము కందులు పెళల్యు మినుములు సెనగలు, అన్ని కూరలు) మిరపు వాము ధరియాలు) మిరియాలు పొలములలో బండించరాని'జేవ! మనిమీకిః గావలసినవి రెండే ! కట్ట గుడ్డయుం దినఃగూడును. ఇవి రెండును నేలనుండి తెన్చుళొనవచ్చునుః ఎన్ని రళమ్నులై నపంటలు పండించుగొనవచ్చునో యన్నియు౬ బండించు కొనవచ్చును, మన మన్నిటిబదులు వరి యొక్కటియే పండించు చున్నాము. తక్కినవాని కి దరి్యదుల మగుచున్నాముః పొలములో (ఎొత్తివండించి యింటిలో దారముతీస్కి పండిన వడ్డుకొలిచి మాదిగ వానిచేత నేయించుగొన్నచో దమ్మిడీ ఖర్చులేపండ వదు బట్టలకు వాండు 'దెప్బిన ధరిెట్టి నీవు పోయి కొనవలయును.. ఎకరము పొల ములో నీవు మినుము ఛఇల్లినచ్రో సాలియానాకు సరిపోవు మినుములు వచ్చును. అవి యెకుటి వానివద్ద గొనవలయును, రయ్యిలెనవాం “డు ప్వుతక్క_- యేమియు. గొశనక్కజలేదు ఆ యుష్వూ కొనకతప్పక వచ్చినది కనుక, ఆ గీ(తమాతము తేవ్ప్చించుకొనలేండు. కాని తెలివి "తెమ్చుగొన్నచోం దెలుళురైై తు దర్శిదుఃడ నని యేడువ నక్కల "లేకు. తాతా! రయితుదాశ పోవుట యెొందులప? దురాశాపరిపీడి తము కౌనిచో నే జేశముకు దారిిద మనుభనించ నక్కాజిలేదుం తం ేక వె.శాల్యము, అందుల బండందగివ పంటలు లెక్కయూచదు కొని యచగటి జనము తన (టశుశంతయు వానితో సర్దషొనినయెనలం బరబేళశముమి+డికి య ద్ధమునకు(గానిం చిచ్చమునకు గాని పోవుట యెందులకు! ఉత్తర్యధువ మని యున్నదిః ఆచటి జనులకు ఎస్కిమో

053 వేయిపడగలు లని పీరంటః వారచళ్చుట దొరప జలజంతువుల మింద మాత్రమే (దుషదురు,. వారు వచ్చి యితర బేశములపై ( బడలేదు, సరన మారణ మహాయం(తము . లేమైన గనిపెట్టి.చోం బడెడి వాశేమా . "తెలియదు, వచ్చు రాబడికి చేనికొను వర యమున కుం జక్క్ళుగా సరి ఫుచ్చుళొన్నచో వర్గ క్కి కేమి; "జీశమున కేమి జాతిశేమి చారి్యఢర్ధము "లేదు దురాశలేదు- అనవసరముగా వసువ్రల ధ5లు పెంచి? యక్క టి లేని నాణెములుకల్పించి; వాని ధరల లో. బేడాలు తెచ్చియా ర్థి్‌ శాస్ర మని నాణములను గూర్చిన వూ నుని మి థ్యాకల్చన 4(క్కాజలేదు* దురాశయు నవివేమును హేహాల్రగాం. చెరిగిన యీ దసష్ట్రృమాగ్గము లన్నిటకి నాగరికత యని సేకుప్వైకొన నక్క ఆలేదు. తలల రైతు చచ్చిపోవుచున్నాండు, ేవమాళ్ళకలు జేశమన నశించి పూకే, సర్వము వరివప్తైరయినప్వుడే రైతు యొక్క యూరోగర్భముకు? వాని సంపదయు) వాని మసశ్శాంతియు: జచ్చినవి. వాండును నితర చేశవు రయితు వలెనే __ధనము ధని మని యంగ లా్బ చున్నాడు "తాతా! కడుఫులోని యాకలి కొంతసేపటికి; దీకునుగాన్సి మనసు లోని ధనతృష్ట యొట్లు తీకును! అంతము "లేని దానివెంట6 బడి పోయి నచో నెచ్చటపషం లోవును! బుస్ధిమంతుండయ 'దీనికిది చివర” యని "జేనినిగూతించి ెలిసికొనునో డాని న యనుసరిందును. లృష్టకం జినర యని లేదు, మూష్ట్రండు డాని ననసరించును. మూస యైన జాలియుః "దేశమును దానినను: రి చును. ఈరీతిగా మన జేళశము చచ్చి లోయినదిః ముసలి తాతా! పసిరికకు నిలుదుటక స్టా. మై5 లేదు, మన యూన నీవు ెప్పినశ్లు మై5డి. ధర్మా: 'ఊ శీకాదుః చేశమంఠతయుః ముశలి; ఆ యున్న పది యెకరనులు గూడ ముందువాటికి మాగాని మొనచోం బసిరిక యెచ్చట (బకుకను! ధర్మా; పసిరిక యెచ్చుట (బదమషశవని నీకును నాషను పట్టినది. రయితుబిక్ష యెపుడు చెడీ హాయెనో పసిరికయు నప్పుడే చడిపోయెను,.. రయితుబిడ్ణ కృళళభావ _ ముల యందు నిమగ్న డై. వృహాన్థముల చేత వ్యామోహితుః డైన నాంే_పసిరిక ఇడిపొయెను, ముసలి; అడిగో, చందా లెడ్డీకొడు పను జూడుము! మటిల 8రిగి ఇవన్నపట్టణమునుండి వచ్చినాందయ * ఇంకను రయితేమిటి! ఫొందజు పోయి వేదములు చదువుచున్నారు కొంద

ముప్పది నాబ్లన అధ్యాయము $క0

టీ రీరిగాం దమారైనారు. పంచమము లుండి గవంగా వారును వ్యవ సాయము చేయనట్లు లేమ. వారి శేరి! (కీస్తు భోదనము ్టెనుం మనము మన పూర్వజన్మ కర్మ యని యేడ్చువారము మనకు జని వేయకుండ కూడు దొంందు*

అంతలో దూరమనుండి నోపాలళృష్తా కెడ్డియు, నతని వెంట. బసిరిశయు బోఎచుండిరి. ధర్యారావు మాభరుం ముశలిః తాతా | మాచితివా? నీఠవి- శస -బసిరి! క డ్డి రాంది వ్యా మోవాను, నీవు వీలువుక్సు వమ్బ ఇమా"? ధర్మా: "నమ్మకము లేదు, అయినను చిలిచెకను అని పసిరికను చిలిచె ఎఎ, వసిరిం వెనుదిరిగి దూది? నవ్వి కృష్టా రెడ్డి వనెంబసే వడిపోయెకుం

ముసలి; అందులోనున్న తీపి యది. వాం జెజ్జానున్నా6ందుః ఇేశికి గడియారము? ఊటకలము? (శాపింసు కళ్ళజోడు, ట్వీదు కోటు బూబ్బు-సిలీ యింకొక దొరవలె నున్నాణడు, అమాయిక6 డైన పసిరికకు నీ బుస్థికన్న వాని వేంమే గాగున్న దనివించుమున్నదిం ధర్మా: తాతా! నేయి. నీకల దాతను నీవు నాకం దాళివు, నీవు ముసలవాండవు నీ *వయో్య్య! జెడిపోవుచున్న” దని లే డద్చుచుంటినిం నేను యువపలలో6౬ దవ్పం బుట్టి2ని? “అయ్యా! - వాడిపోవుదున్ని దని నేనును నేడ్చుముంటి9. మనమిద్దజి మొజయుి వినునట్టి భగవం తుడు కనిపించలేదు, పసిరిక నా తిమ గ్టైడుః వానిని సే నట్టు (ది కించుకొనవలయనో నావం కలియటలేవు.

• గో పాలగ్భష్తా "డ్డియు బసిరిశయు!. గలసి మట్టఫొలను' వద్దషః బోయిరి. వతు లన్నయు వచ్చటవచ్చట చాంగుళొ నెను, పాములగ్నియు బుట్టలలో. దూతెమ+ ఒళ సెప్టపాను వుట్టలోనుండి తలయెతత్తి పసిరి కను రమ్మని సన్నాచేసకు, వసింళ పోలేదు. రెడ్డి తన గడియారము తీసి పసిరిక చేలికిం గమ్రైను, కళ్ళజోడు పసిరిక కం బెన్రైను. తన ట్వీడ్‌ కోటు తీ* వసిరిో కుం దొడి7రు, ,

వసిరి? నగోచిపాతరాయండు.. ఇవి యళ్నియుం '* బ్టకొని యతండు విచిశజ. తుచ్పవలెం గనిపించెను, కోంతుల వాడించునారు కోంతుల కిక్లు చొక్కాలు మొవలైనవి తొడిగి యాడింతుకుః పనిరిక యతశ్లు కనిపించెను. అతు యా విఎతకసుకము జొూదుటకుం బాము

060 వజీయిపడగలు లన్నియు. దలయ్యకైను, పములన్నియు నాకాశమున6 బరువు లెలైను, “మన ససిరిఠక వదెడిపోయినాడు, ఇెడిపోయినాలిడని వకు లన్నియు నజుదెను.. పాములు “ఇన్‌” అని విసుగుపన్నట్లు బుస్సలుకొట్టినవి=

గో పాలకృష్టారెడ్డి "తెచ్చిన తుపాకితో మటిలం గాల్బెను '5ండు పొలము వీిచ్చుకలు చచ్చెను. ఒకళొంగ పడిపోయిను ఒక పా మడ్డముగాల బోవుచున్నది. దానిని తుపాకి మడమతోం గొట్టి చంపెను, పసిరిక బుస్సుమని "తానడ్డముపోయెను, కృష్ణో రెడ్డి పసిరికను విదలించి మజొకపామునుజంపెకు, పసిరిక కళ్ళజోడుతీసిపాట వేసెను, కోటు వివ్చివేసెను, చీచీ నీకు నాకు సంబంధ్రములేనట్లు పసిరిో చేతి గడి యమూరమునుగూడ 6 దీసి వేయ బోయెనుగాని యది యశనికి రాలేదు అందుచేత నది తీయించుగొనుటకు రెడ్డి నే 'యనుసరించవలసివ ద్నెను, ఇద్దజును (గామములోనికి( బోయిరి.. పసిరిక నేడిపించిగాని రెడి యతని చేతిగడియారమును దీయలేదు. వ.

ధర్మారావు మజునాండు పోయి మంగతో *నింళం బసిరికను బొలాలకుం బోనీయకుిమని . జెప్పెను. ఆమె "వానిని బట్టుకొనుట సాధ్యమా”య నెను “పాట్రాలపకల బోయినవో మజల దిరిగిరారేడని 'ధర్మారా వనెను మంగ శా యర్థము "తెలియలేదు,

తరువాత నాస్దునాళ్ళకు గో పాలకృష్టారెడ్డి చన్ననగరమునక( బోయెరు. ఈ నాల్గురోజులు పసిరిక యతనిని వదలియుండ లేదు అతండు పాములను బక్షులరు జంపిన సంగతి పసిరిక మజుచిపోయెను "కడ్డి ఇస్ననగరమునకుంబోయిన తరువాత పసిరికపష మటల బొలాలు జ్ఞాపకము వచ్చెను. తల్లి 'యెళ్చటికిం బోవుచున్నా” వనెను. లల్లి న్‌ ఏథొన్నా ది; “అపకు యున్నండు నీ (పళ్నవేయలేము అఆనుమే యనుకొన్నదిః అ నముగా. నీ (ఫళ్న వేసితినేమి"టని, పసిరిక పొలాల్వపై పరువెళ్తెను, అతని కొకపశ్రి కనివించలేమ;. ఒక్కపాము కనిపించలేదు. అలేని శీమియుల దోంచినదికాదు, వెనకివెదకి బజొన్నచేను నడుమనున్న ఫవుట్టవద్దషం బోయెను, అచ్చట మూండు నాల్దువందల పాములును? మూండు నాల్గువందల పక్షృులును సమకూడినవి. ఇతని జూచి 'సంతనే పత్షులన్నియు. గూసినవి* పాములన్నియు€' గలసి బునగొట్టి :నప్‌, ఆ ధ్వనియంతయు గలసి (గ్రామములోనికి వినివించినది దనులు

1217] ముష్పదినాల్లవ అధ్యాయను 061 కొళాయి "వెటున్టల యింజను పొగ వదలిపెట్టిన దనుకొనిరి. పసిరిళ వాని మభ్యకుంబోయొను, అచట. గూర్ముంచెను. ఇదివజు కతని మిందపడ్‌ (పాంక్కి యల్లరి చేసి యతనిత్‌ నాడుకొను నా పాములు నా పతులు నీ నాం డతని౦ ముట్టుకోనైనంీదు, అందులోని యొక వృద్ధసర్బము లేచి వసిరికతో నిట్లు నెను; “నీవు వానివెంటం బోమిు తివి వానివలె వేషము 'వేసడివి నాండు రయితుబిడ్డ, ఈ రయితే మేము నిలుచుండుటకుల దావులహాడ తేకండం జేసిరాండు,. వేలవ 'వేలున్న మూ సంఖష్ట యీనాంటికి వందలై నది అఆనాండు జనమే బయుండు సర్ప్వయాగముచేసి మమ్మందరను నాశము చేయంయబూనగా నా అఆ్నస్తిపషండు రత్సించెను. ఇవ్వడు యజ్ఞృముకాని యద్హ్యముబరుగు చున్నది సర్వ(పాణులకును మహోామారణము (పారంభమెనిది చెట్లు 'లేనవ్వు డీ పత్యు "లెచ్చట 'నిలువవలయును! మెట్టపొలాలు "లేనిచో జాతిగల ((తాంచులము, మే వెచ్చట (గతుశవలయను! ఒళనాడీ రయితుల నాశ్రయించియే మేము (బకికితిమి. ఈ నాండు. దుస్టుల మాటలు విని నారీ హాప నిలువనీడ లేకషండల జేయుదున్నారుం ఈ రయితుబిడ్డకును నూకును విరోధము. నీ వతనియందు వ్యామో హితుండ వై మమ్ము 'జీేశులారల జంపీంచితివి, నీపరు మాపను నింళ నంబంధము లేదు, నీ దారిన సీవ్ర్చ పోవచ్చునులి

వసిరిక యిసియంతయు! బరిబశర మనుకొనెరు,. అ పాను కలపై దానుబోయి చే! తోం గొమ్సైను.. కాలితో నింంొళపామును గదలించెను,. నోటితొ ని-కొశదానిని ముద్దికుకొనంబోయొగు, అతండు చాశపండ నవి దూందూకముగాం బోయెరు,.. పతఖలను బట్టకొన బోయెను. అపవియు దూరదూరముగా. బోయెకు. ఒకటివచ్చి యతని శిరనున పొడిచిన. అదివజు "ఇన్నిపార్లో యవి పొడిచినను బసిరికకు నొవ్పిలేమ. ఈనా,డు నొప్పి యనిపించెనుం కొంత సేవటికి వానికి వచ్చిన కోపముమాట నిజమే యనుకొని “ఇంక నేను వానితోం గలియను, కలిసిదయుందిమనెను, మువలిపాము “ధర్మారా వంత వానితో నీవు కలిసివచ్చిన చో మేము దగ్గరకు రామే? ఆయనసాధువ్ర కన్న సాధువ్రు ఆయన పరమ యోగ్‌శ్వరుఃడు అటువంటి యప్వూడు ' ఇడిఫోయిన వీనితోనా నీవ్రు కలసివచ్చునది! పైని నానివేసము. వేసి

862 వేయిపడగలు కొందువా? నీ మన స్సా దుష్ట రాగరక కాాభాంతమై సహజమైంశ క్షి నశింపం జేసికొగ్నది. మేము నిన్ను రానిచ్చినను లాభములేమి అనెను, పసిరిక మిరిట చో లాభములేదుః నే నెన్నివైన మి వాయను గాని యితరులతో నాశేమి సంబంధము? బావా వాసు! ! తమ్ముడా ఠతతమక! మామా చత్చుశ్ళంవ! అల్లుండా దజహ్వు.డ! ఓపీ బూ కటిలగి! విమమ్వూలర్తి భయడజిహ్వూ! అనంత! "శీమశ!) మి రండటు నన్న వవలెదరా! విహంగమ లారా! మిరుకూడ వదులుటయేనా 1 ఆ వశచంచువుంకు నాషను ఒట్రరాని స్నేహమ. ఈ వృినుపతము నన్ను వవిలియిండ లేము* మిరందజు నాయండింత విముఖువైనచో "నేను వోయి గుండేటిలోంబడి చశ్చానను, వరుందరు! పొవ్మం దురాశ+ చెవ్వుండు. మా యన్న ఇడిగ్గకను గుండేటికి వజచల 'తెబ్బెంచి "పెట్టున నిం గుండేటికి వరదలువచ్చి చాలదినములై నది ఈ యేడు మజల వచ్చుననకొందును, మి కష్టముళేనివోం 'జెష్పుండు అని పసిరక కజ్జ పెచ్చకిన్న పామువళె మెలికలు తిరిగివోయెకు,. శేలవ ఖడీ పొరలాడొను, పడగవిప్పిన (తాచువలె తల నిక్కించెను. సాము తోశమింద నిల్చినట్లు మోశరించి నిలుచుం డెను

పానులన్నియు నొళందొకండు చూచుగొన్నవిం పములన్నియు నొకళండోకండు చూదుకొన్నవి. వృద్ధవర్పము వసిరికవద్దప వచ్చి నాయనా! నీ మా;ద మాశేమియు గోపములేదు అ దుష్టుితొ6 దిరుగుటవలన నీ మనస్సు వాగ్గమోహితెమై పోయినది. సీ (వక్ళకి యంతయు మాటిళోయినది. ఒహుళకాల సంపర్క్య_ములన నీయందు మాపను?; మాయంకు నీకును (బీరు పోలేబేకాని తత్వళః నీను మేమును, ఛిర్నుల్వమెతిమి మనకు మతి మజులం బొనిలభటయ 6 గష్టమే! మే మిదివజస నిన్ను గఆచెడి వారము. నీవు మమ్ము గటి ఇడి వొంఏవు, మనవమందణ మొక్కటియే కనక నొకరి విన మొర శెక్కంలేదు. పూర్వకు-వలెనే మే మిష్వుడుకూడ నాంటలో నిన్న గజి "చక మనకొనము. నీక విరమెక్సి. నీవు చనిపోయెద వేమో! కనక మై(ి యింతటితోం జూలించుట మంచిది, కొని నిన్ను వదలి మేము నుండ లేము, వఏమందువు 1) అనెను

ముప్పదినాల్లవ అధా యము 9068 పసిరిక న తోమపువేత మునలిపామునోల ెంవేసిగొ నిర, మనకలాడి. ట్లాడెరు, 'సారీ కటువ్టమ, (బలికీనవోం. గెలసియుందము "లేనివో సష్టమేమియ నెను. మునలిపాము *నేను కఆవను, నీవు నిజముగా జవివోయినవ్రో నే నోర్వ లేను అనను, పరిక నీవ కజచెదవా. నీవు కజబెదవా యిని యొగ్కొక్కాచానిని బకిమా "అను పంభీనుండని యమొకడు “మధ్యవ ర్తి, యున్నచోల దాను కజబెది ననెను, మధ్యవర్తి యెవరు ? మిసలిపాము గణాచారిపేరు ఇెప్పినదిం వసిరికవోయి గణావారిని చిలుచుకొని వచ్చెను, అన్ని పౌాములును బఒముఎను వానిదారి నవి వోయెరు గణావా:కిం బసిరిక యొుదుపు బిలుచుకొనినచ్బనో తెలియలేదు, పాము వచ్చి కజ వెను ససిరిక గిలగిలలాక్కీ మెలికలు చిరిగి నెత్తుకు (గకఖళొని చని పోయెను, వెంటనే యాకాశమున6 బక్ష్రృలన్నియు పెప్టగా విల పంచెను నృట్టలోనుండి బుస్సునుని దుఃఖధ్వనులు విఎవచ్చెనుం గణాచారి పసిరిక నటుసూచి యిటుహాచి చనిపోయిటు (గహిందచి _ దుఃఖావేశమ చేత నొడలు తెలియక యిభ్టు పాడందొడ గాను ॥ “వే్యుపడగలపాము వీప్పాకుకొనినచ్చి కాఎందుపొన్నది కంలోన రాజును ॥ నాల్దుతికనుల నాగు నిల్మవల్లగ వచ్చి ఊక "పెప్టకు నిలవేసింది పొలములో "శొండు శిరనులనాగు రివ్చరివ్వు వుని వచ్చి _ ఇ టికోలిం. బురుబాఃదింది దొడ్డిలో, | ఒక తింసుతాగగ్న యొ మ్య్యూరనుగ వచ్చి | ॥ నిదముగా నాళెంటడి! నిన్నుం గజ పంపిరా 1 గణావారి చూదుదుండలా ఇసిరికను గజుచిఎవాను కుంభీ నసుంకు న శ్వరాకిపై నొకదానిమోందల దలగొట్టుాని చచ్చెను, 'అవాండు. సుబ్బన్న పేట గగన మంతయ౬ బక్రులునః జేల యంతియుం బాములు నియ్యెనుం జనము నీలైనిన్ని పామి లను జంఫిరిం అవియేమో యనూానాస్యజు కన్నులు కనపడక కుబుకములు తొడి గి ఆాయలవలె నెత్తిన కజ్ఞలకద్డమ వడి చచ్చెను, పొన్ని పాములు (గ్రామము విడి “పోయెను, పత్సూలును లే ౧ఫవోయెకు, $ె? త పాములు'

0గ్ర్క వేయిపడగలు గుంజేటి లో బడిచచ్చెనుం (పౌణములమింద' మటియాన కలిగిన జంతువులు నాగరికులు వచ్చి సర్వనాశనము చేయుచున్నను దమ వూర్వులచేశము వదలిపోలేని నల్లజాతులవలెం బోయి మటల నను యా వుట్టలలోన నే దూజి యుండెను, అఆనాంటితోం బషు లానంద. మయమృదుఠలభ్యకులే మజచిపోయెను,. ఆకానజద “లి విషాద. గీతములే పాడంబొ ద్చెకుం

శవమును మంగ యింటికి. దీసిషొనిపోయిరిం ధర్మారావు వచ్చిమాచెను, “ఇప్పటికి నా తంగడి యూహలన్నియుల జలా భగ్నములైనవి బక్క ేవదాసి మాత్రము రశ్చింవబడినదిః నాతం(డి యేవేళ సంకల్పించనోో సంకల్పము లన్నియు భగ్నము లయ్యెను” అనుకొనెను. నుంగ కొడుకుపై బడి యేడ్చెను; “నాయనా! సీవ్రకూడ పాముకజచి చనిపోయి? మనువ్యుండ వనిపించుగొందు వనుకొన లేదుః (కికినన్నాళ్ళు మనుష్యుని గడువునం గంటినన్న లృ_ప్తి నాప లేకపోయినను చావ్రులోో నైనను నా తృ్లిం దెచ్చిరివి నీతంటడి గర్భకోఠ మెజుగ యం వుట్టిన సంతాన మంతయు భదముగౌ నున్నది జేవదాసి స్వర్ణవాసిని యగుటచేత నది మే 'మెవ్వరము విచారించలేదు. నీ దుఃఖము నా శేమిగాని మూ యన్నగార లెటుల దుఃఖంతురో తంటడీ! యని గొడ్డు అంబా యని యడలిన ట్లడ లెను, రామచం(దరాజు వచ్చెను వచ్చి చూచి పసిరిక మిందం బడి యేడ్చెనుం అన్నదమ్ము. లిర్వురును గాంగిలించుకొని యేడ్చిరిః 'రాజనెను; “నాయనా! నీ దుఃఖముల కంతులేకండ నున్నది, అటు జీవదాసి? అరుంధతి వారస్పః పసిరిక నోవన్న, మంగమ్మ - యింతమింది దుఃఖములు సీ వెల్లు సహించుచుంటివో నాకం దెలి యుట లేదు క ధర్మాః అన్నా! దీనికి బునాదులు బదునాజేండ్ల (క్రింద, నుండి యున్నవి, కృష్ట్ణమవాయండు పోగా భరించితిని, మనలేం్కడి ఇవివోగా భరించిలిని. కళ్యాణగారి నా "పెదతన్లి, సీ మాళృ దేవత, రంగాజమ్మగారు పోగా భరించితిని. రాణి యన్న "పేరున కర్థమైన రుక్కిణమ్మా రావుగారి మృతి కన్నులార జూచితినిం నేను చూడ రౌని

మువ్నదివాల్లవ అధ్యాయము 085

"బేమున్నది! ఇంకం బదునేను దినములలో సర్వనాశన మగుచున్నదా "నీను భరించలేని "బేమున్నది!

గణాచారి పాడుచునే యుంజెను;

“ఒక శిరసు నాగన్న ఒయార్థరముగ వచ్చి

నిజముగా నా తండి నిన్నుల గఆచిందిరా ! _ వేయిపడగల

అనాండు రాతి రెండుజానులయినది, తీతువ్రవశ్షి యాకాళ మునల గూసినది కూసినశ్లుయుండెను ధర్మారావు *“అనాండు' కూసిలివి మజుల6 గూయవచ్చిరివి యనుకొనను. గణాదారి. పాట వినివించుదునే యుండెను

ముప్పదిదైైదవ అధ్యాయము ల ఖు

మందగించిన కంఠనస్వశముతో శి యుడిగింటుు తగల తపతప బాప సవ్మగిల్బ6గా జగమున శక్కులు శేనవి తమ "వళ్యాపబోవ కూజింము నిుపయిక్తృ మగుట దత సిస్టపడి సువ కరం యందు(€ గొజఃత. వడింట్లు, రాజ్యము పోయివ రాజు తలవాంచియిు బస్యైలేః ఆరసబ్ధమెన ఠీవి నూ(తిము చ-పుకో లేవట్టు మెపకొంచెము గానిక్కీంచి కోయ్ళి రాసెకు, ఆ కూ/త యెవరో యు!రిద్ర్దతి!ి మూ(తిమే కావలసి వచ్చెను. అందులో గణావారి మొుశనె ఆమె లేచి. బెజువువకం బోయి స్నానము వేసెను. ఆతె? సంస్కృశవాలైన యామె శికో3 ములు ఎలిలనం స్కృతములవాలె నిగవిగలా౩ ను, కాని యన్న రి యిల్లు వదలి కొన్ని ఇండ్లు గడచివను వామె తల వె కలు మాత్రము జపలు 8ిట్ట లేదు అందజపుు నడి యొక చిత్రము. అమె స్నానమువేసి; 'వె-(జకలపాయలలో! కి:జేఎ పోవిచ్చి చీంఫొంగుతోం దుడుచుకొ నిను, ఊరిలో వాడుక 'గణాదారి యొ యును, అమి ఛిరోజము లొళయుకత్తు నని, ఆ శీశపాశము (శౌంయషబుకయివో లె మసృణమై లత సలువ్పురంగు గల నళకము మెజుసి పైకీ బోయిన మొలువలె. జిక్కణంమైం కాలత రూలిళాతిగు వల్ల వాలి కామమె త్య పరిపోపషణము కలవానివలె సొంజ 7ర్భభూమియె యం౦ంజఏ, అఆరాండు (ూవణకుద్ధెకాదశి, ఆమెతల వెం కు తుకుచుొను చుండగా నడుమ కొళచ్రోటం జిన్న జడకట్టికనిపించెరు. నిగ్న లేని జడ యీాగ€ జెచ్చుటినో! ఆమె (పాములు. ేపోయి.ట్ల య్యెను ఆరు “వేను సుబహ్మా ణృేశ్వమవ తోడి నంపారిణినిి; న" స్ట్‌ సినికిఐలె వాకు. ఇడ యేల $ట్టినది” అని యనుకొనెను అమె యొనలెల్ల విభూతి గాకు కొని నొసటం గుంపమము తాల్చిి పొడిచీక కటు”, ఎడిచీక పిండి; స్య్యబవ్మా ణ్యేశ్వరస్వామి మయూలయమునకు వళ్ళి? చీ జ్‌! యరుగుపైనుంచ తా సచ్చట నే కూర్చు ఎడెను, అఫ్ఫటికీ.. బెల్ల వ ఉ వది. అర్బ్చకుండు వచ్చెను, వచ్చి యమోలయము తలువు స పెజిటిరు

ముష్పదయెకవ అధ్యాయము 007 ఆరండు బలి పీకము వద్దప బోయి విగూతి ళ్ళ యా మెహొనల్యాచుం ఆమె దానిని కుంకుమ బొట్టుకింప ధరించెను అతంకు “మ.క్కాలి వీంట రెండవకోడు బాడం గదలుచున్న ఏ య నెను. గణాచారిరవ్వారు, ఆరాఃడు నాల్గునాళ్ళనుండి వర్షము కురియిదున్నను, నిర్మేఘ్ననున (వాడ్రి శామండలమున సూఃషవింబ ముదయి చెరు, గణాచారి మొ? మి నున్న కుంకుమను బొలబ్బున * 6 (నతిన్పరి గా (నాగి శాకామిని “కోలా రణనూర్భ్థబింబమునుడా ల్బెను- సల్ల నియిాకాశమున్నుగణాదారి న్లికో బములపం (బగా ధరించరు ఉప్కకొంతిని గణ్గాచారి కెల్లనిచీకపం (బ%గా ధరిందెను, నెల్ల నిపత్మ ఎ బారులు తీర్చి మూ కాశ మునంబరువె ది గిగావారి తలలో గట్టిశ జపవలె గగ్ప్‌ చెరు. గణాచారి నిశా నుండలము వంకజూచి నమక్కరించెను. భగవంతుడు (పసన్ను6 మైనట్లు సూఃష్టవింబనులోని యెజుపు విజీ్‌గెరు, నాల్గువినములనుండి యామె చీక యెుడుటలేవ, ఆకఆయనుండిపములోననే యొడ వేసి కొనుచుంజెనుం నూక్య కాం9ి వచ్చినదని (వవాకి గోడకు దాను కొట్టుకున్న మేల కుడ వేసు, అమెకం జీ5లు నాలు గుస ంకు 'రామచం(వ రాజు కొని యిచ్చినవిః రెండు ధర్మా రావు కొని యిచ్చినవి. (ఫి యారు సంలప 1 టుప్రకును చెరి ౦డు చీ5లు కొని యిత్తురు, ఆ “దేండ(కిఏద రంగయర్థ "రండు చీకలు వంపించెరు. గణ్రావారి తిరుగంగొస్సైరు. భోజనము కష్టరు లోసుఖములో, శేమిలో కలిమిలో ధర్మా ర్యా నింటివద్దనుంది రావలయును? ఆమె వేయువల యును, చం(దవయిర్థి యివ్వు జెదిగినాండుం. ఒక టి రెండుసార్లు రంగమ్మ చం్యదయ్యను గోఎపడినద "ఈ యూరిలో నిది యొక పిచ్చినమాద మేర్చశినది ఆ వీద్చిదా: కీ (గళరోజు నన్ను త్రీకికొనిపోవుబ. నీపం బనిరకూ యనెకుం చర్యదయ్థు “యామె విచ్చిదని తీసికొని పోవుబలేనుం అవెం మేశత్తయవి తీసికొని వోవుచున్నాోవని సమాభధా నము చెప్పను, ఆరాండు (వొద్టెకె ను, నేలయంలతేయి దడిగానున్నను వాయుపీధు ఎ మాము కొవ్నములుగా స యుండెను, తడసిన్యఫహరీ 'నోడలరూఃద నింటిలు పడి వానిలోని ₹ేవా శ్రనలాగివే పెను కాని నోడ లింకను దడిగానీ యం*రు నిన్నటి వా,క- .బురదలైని స్టలమ ల యంమంగూడ నెండి జాము (ఫొడ్డెక్కినదో. లేదో. కాలియడుగుల

908. వేయివడగలు నమశ్చెను, పూజారి వదిగ ౦టలకునై వేదము జెచ్చి స్వావింకొరగి౦ప "పెట్టి తన దారిని దాను బోయెను, ఎండలు మజింత తీళ్హ ములయ్యెను, ధర్మ రావు నింటిలో నిప్పుడు నాంచారమ్మ దిక్కు. అమెయ్యు నామె భ_ర్తయఃః చిల్లలతో నిచ్చటనే నిలిచివోయిరిం ధర్మరావును దృల్గియు నప్పగారును మజల వివాహము చేసిగొమ్మని "వేధింతురు, నాంచారమ్మ “నాయనా! నేను నీవ ఇాళ్వతమా? చివరకు వండి "పెట్టుదిష్కుగూడ 'లేపన్నచో నీ వేమగుదువు? పెండ్లి, చేసికొనకతప్పి దనునుః, అతండు నేను మరల వివాహము వేసిళొందునా! పాపమది 'జీనే భర్తగా సేవించినది, దాని యాత్మ కింత (దోనహమువేయి నని బదులు ప్పెను నాంచారమ్మ “నేను నిన్ను వదలి పోవుద మన్నను, నీ వెచ్చటనో నాల్టు మెతుపలు తినవచ్చును ఈ ముసలమ శ్రైం గూజెవరు 'వండిపెట్టుదురు! 'రామేశ్వరాని వరు . వండి పెళ్షైదరు? గణాచారి కెవరు పండి "పిళ్టుది రనునుం ధర్మారావు “గణాచారి యిం "న్ని నాళ్లు లే! అమ్మ యింకెన్నినా ఖ్ళనెనుం "రెండు జాములై నది* చం్యదయ్య యన్నమత్రీసిగొనిపోవుటకు వచ్చను, నాంచారమ్మ యన్న మిచ్చెను, అత,డు. తీసిగొనిపోయి మేన త్తను చిలిచను, చేవాలయ బహిరంగణమున నొక చిన్నపాక _ యున్నది గణాచారి యందులో భోదనము, ఆమె యన్నముతి నెను, చం్యదయ్ణి “అత్తా! గిన్నెతీసికొని పోదునొా యనెను, ఆవె*తండడీ! నాపః జాలసేవచేసికివి, నీ కష్టములు గ మ్పైక్కినవిం నీశమ త్రీము దినములు వచ్చిన” వనెను. చం్యదయ్య “అత్తా! నా శీమి కష్టము! నీవు బేవ తవు, మా యిల్లు వదలి వచ్చితివి. నాకది యొక్కటియే కష్ట"మ నెను గణావారో నీషందోడం బుట్టినది లేదు. ఉన్నను నావలె నదియు గగా చారి యయ్యెడి టే, ఆ గీత లేదుగనుకనే లేదు. సీ కడువున మారీ మాంయప్మిల్ల వుట్టును, దానికి నీవ్ర పెండి చేయము. నే ననుజ్ఞ యిచ్చుచున్నాి ననెనుం కజ్ణవాగైైన చంగదయ్యకు నవు వచ్చెను .గణాచారి యకనినిజూచి. “నీ వివ్రూడు పసివాండవు గనుక్‌ నవ్వ “చున్నావు, సీపం గుహా 3 కలుగునాంటికి నామాట జ్‌ అముండునులి యన్నది

122. మువ్పదియైదవ అధ్యాయము 969

(పొద్దు వాటారినది. మజుల మేఘములు (గ్రమ్మినసి= సాయం కాలమం౦తయు వర్ష ములు కరిసెను. మేఘనములువచ్చి యాలయధ్వజ _స్తంభములపైై వాలి ధ్వజ_స్తంభా(గ ఘంటానినాదము గాలిచేం గలిగి మువ్వలపక్సైడ గట్టిన మెకతోడి యమమహివమువలె భాసిల్లెను, గాలిగోవ్రరమునకుం జూల (కిందుగా మేఖుములు వంగి పై భాగమును గనిపీించకుండ 6 జేసెను మూచువారలకు నోవురము పడిపోయి నట్లని పించను. జేవాలయముపై విమానముగూళ్ళలో పావురాలు నివసించు, చుండెను, అవి గొంతులో గుడగుడ లాడి తమ' బందుగులైన మొ%ళ్ళతో రహస్యములాడినట్లుండెను. గుడిపావ్రరాలు నల్ల నివి, మొగిళ్ళకు వానితోల జెలిమి సహజమైన ట్లుండెను. నాల్టుదిక్కల వాస కాళ్ళుదిగి వశ్చిమమున౬ గొంచ్రాము లెజుపియిచ్చి తత్చూర్యు కాంత్మిపసారము (పాగ్జిశాగగనలంచి మేఖఘమాలలపై6 గలిగియచట నిందధనున్నులు వారిధనుస్సుల జానినాదములేమో! కొన్ని ధను స్పులు గగనమున దశ్షిణో_త్తరములుగా నంవూర్జాళ్ళతి కలవి యయ్యెను, మజికొన్నినగములై, కొన్నిముక్క-లై హొన్నిటిచివరలు కొన్ని మేఘములవెనుకషల బోయి, యాకాశమంతయు నాకబలి (ముగ్గులుపెక్టి నట్లుం డెను హొంతసేవటికిం. బన్సిమ దెక్కునుగూడ నావరించిన మొగిభు ల్సస్తమయ మయిన దని తెలియనీయలేదు చీశట్లు (గమ్ముటయే దానికి గ్తుర్తయ్యెను: మేఘములు ధారాపాత ముగావర్షి వాను. ధనవంతులు సుఖముగా దుప్పటులు? “శ్‌టువలు మెత్తని కంబళులు కప్వుగొని “యువపభూహూ" యనినిదపోయిరి* "పీద లటుకొట్టిన నిటుకొట్టిన జుల్లులై (పగ్క-కుదురక తడిగుడ్డలతో 'నుహూ వహూయని ముడుచుకొని కూర్చుండిరి.

గణాచారి యెప్పుడును ముఖమంటపమందే పండుకొనునుం ఆమె తూక్పుదిక్కుంన జల్లుకొట్టుట చేతం బడమరదిక్కునంబోయి వండు కొనెను, జల్ల చటికని వచ్చెను- అచటినుండి లేచి యాలయము తలుపానుకొని పండుకొ నిను ఈరాండు నాబ్దుచీరలు నెండియున్నవిం ఒకటి కప్వూొనెను, రెండు (పక్ళవేసికొనను, ఆమె ఇశింతసేవటి శని నిద్దురపట్ట లేదు ఎందుకా నిద్దురవట్టలే దనుకొన్నది. నీకాదశి

70 పేయివడగలు మాటజ్ఞాపకము వచ్చెను, శుక్ల పతువు వెన్నెలను మేఘము లావరిం ఇరు తెల్లవాజుకడు మేఫఘుములు అెజపియిచ్చి యాకాశము నిర్మల మయ్యెను గణాచారి స్నానముచేసి తలతుడుచుఫొనుచుంజెను, తలలో "శెండుజడలు కనిపించెను, ఆమె నవ్వు” నెను, ఆనాంటి పాయంకొల మున మజుల మేఘము లావరించెను, గణాదారి “పాప మివి నా చీక మా మెండనిదచ్చుచున్న” వనుోొనెను మొము ఛా కాశమునం జ్యితచి(తాక్ళతులు "తాల్చెను, ఒళచోట కైలానగిరి శిఖరముఃవలె, నొకట నంజనాచలో పళ్యశలవల్కె మజీమొక చోట నూ వేండ్లునిండిన భ(దజాతిగజకుంభములవ లెల దమాలవృతముల _ గుమ్మలవలె సుకులుతిరిగిన యమువానదివలె? (శ్రీగృష్ణ బేవుని బేహచ్భాయవలేం గుపికసు(బహ్మ ణ్యేశ్వర సవాసముఖనిర్షత మవోగ్ని ద్యాల్యాగధూమ -శీఖలవలె౧ 'బేవవారల (తుపలవలె; దుర్మాష్లుల యూవాలవలి, నశించిపోయిన సళ్యభర్మ దయాశెచములవ లె ల్‌ష్మ ర్తువన్నదీపము "వెనుక నున్న నల్లనినీడలవలె మేఘములు విజ్బంభించరు. ఆవి యుకొ మును, ఒకచోట నుడుక్రచున్న యన్నము గుడగుడలాడినట్టు నొళ్‌ చోట నెమళ్ళు కూసినట్లు, నిందునిర థము శాయమే కూడి సటపట మని పెగిలి జేలణుడినట్లు మేఘములు నానావిఫములైన ధ్వనులు వేసెను ఛారణియే రత్నగర్భ కాదు ఆకాశమును రత్నగర్భమే యన్నట్లు మేఘములు పగిలి లోనున్న సౌదామనులు రల్నఖనులవ లె (గౌశించెను, ధారణ్‌కి గగనమునకు సామాన్థలతుణ ములు సస్యము చేతను మేఘద్భాయల చేతను శ్యామలత్వము నందునరు) నదులచేతను వర్ష ధారలచేతను (దనాహవ త్త సమునందును, తరుణులచేతను మెటు ఫుల చేతను గాంఠిమ త్త గ్రమునందును గుదిరెనుః

• ఆ దినముగూడరి గడెను, వానలు వలియలేదు, గణాచారి పోయి స్నానముచేసి మూఃదడుజడలతో) రెండు తడిచీరలతో చేవ మునక వచ్చాను. రామేశ్వర శాస్త్రి వానలోయిడ్రి గణాచారివద్ద వచ్చెను, గణాచారి 'యేీ మిట్లు వచ్చితి వనెనుః కాత? నీవొప్సర్త విచ్చటం గూర్చుందువుక దా! సీ కెట్లు తోంయను? గణా: ఎట్లతోయను! నీవే ఇప్పుము. శొత్రి మన స్పనునది యున్నచో దోంచదు. గణా నీకు సరిగా ననిమిటేంళ్లు

ముస్పదిమైనవ అధ్యాయము ఫి లేవు సీప మనర్సన్నది యున్నదని యొ శరిసెను! నాస్తి: ఎట్లు 'జెలిసెను! మసస్ఫు "శేక బోయిన చో 6 (ునంచమంఠతయు 'లెనం గణావ ఓయి విపరీతుండా ! నీవింళ నింటి!6 బొమ్ము. శారి ఫ సీ కసెతోందును! అది ఇన్వూము, గణా వి బళటి చీర యండ "చీమోనని దిగులుం చం్యదయ్య యగ్నము "భెద్చునోః శేడో యని దిగులు, (పొద్టుకుంకునో (కుంళదో, 'లెల్లవాటునో వానో | ఈ చీరలు చిరిగిపోయినచో మజల మి నాన్నయుం' 'బెద నాన్నయు చీరళిత్తురో యీయరో యని "పెద్దదిగులు, ఇంక నెందుషం గలోందదు! శాస్త్రి? [మనస్సునకం. దోంచుటకు దిగు లుండవలయి నన్నహాట |! గణా అవను శా (డే "లెక్కటపట్టుకొనుదు వానలోల బడీపోయెరుం 'మేఘములు వానియిష్ట మువ చ్చిన ట్లు కరియపాలాను. జల 'మెచ్చటి దళ్చట పడియలుగా౧ దటాశములుగాల గమ్మైను, ఇలు గ్రలనిండ రు నించను. ఆఫ్పు కాలిగిట్ట మనిసిమడను దిగి? చిన్న వనబ్సహ్వైర యెడల స్‌ు నిలిదియుంతెను. పకువులు మైనిబడుచున్న చినుకులు కొమ్ము లతో 6 జిమకొనుచు[ లోయెరు, వనుజూల గొడుగులంవలన దలలు మా(₹ము తడియలేదు. కొని వారి వస్త్రాాంచలదములు రడికుడ్ల లయ్యెరు, ఇట్ల యాపలు తడిసి చివళ్ళ సీరువిలిచి? యడ్గగాన “పట్ల భొన్నళబరకవ్యా వాసికా(గములువో లిభాసించినుం లోలపలు[్రోలాకు చున్న బాలికల (శ్రవణ పుటములవలే భాసించిను, కాటి ము న్య్య లలో సీత మొవ్పలలో జలము కూర్పుండి (శ్రీందప దిగక, మాకాక గున ౬ గిన ఇఉజుక్రలవలె నుండెను. =జిట(శింద వర్గీ ంచడన్న “శీ శజీకోగి యచటికన్న బయటనే సుఖముగా నుండరు వానథార రంంగరోగా యంశతయలీ మిందంబడును. అది చక్కలా నొడల గంరయుల బడుగు ఇట్ల (గండ శర్‌కడుంైై నిజటచిందు వొచోటం బడడు, వడినచోటి “పిద్దచిందవు వడును, స్పర్శ నగమాగరుగా నుండడుం కుగగ్భృువకు వది సమాన మవివించడు (టొరయరం! మానాండు లేజలీ రాచ్ళీ నప అది లదుష్వుడు సెజరీదాద్పునో, జువ్వుడు భూూసికొని వచ్చునో దానే తెలియవలయను. వానరాశడ్య (పాణకు భోకడ అువరిపి 2లిడునండంరుం

$ివి వేయిపడగలు

మజునాండు చదుర్షశ్తిః నాల్లుజడలతో గణావారి యాలయ మునకు వచ్చాను. రామేశ్వర కార్తి వచ్చను

_ గణాః కెల్లవాజక్‌ ముంచే వచ్చితివే! శాత్రుః నీ వేమిచేదయు

చుంటివో చబూడవలయునని, గణాః; మో నాయన పొమ్మనియెనా! ఫాత్రివి మా నాన్నకును, నాకను మాటలులేవు

గణ్తావారి నవ్వెను. నాత్ర నవ్వ్‌ “నవ్వులుకావు, మూ యిద్దటికిని మాటలు లేవ, మే మొళకరి నొకరము పేళ్ళుపెట్టుోోని వీిలుచుకొనముి అనెనుం

గణా; నీ యంత గడును నీవేకాని యింశెవరును. శేరు శాత్రివ లేకయే! ఉన్నాండు- గణా; ఎవరు? ఛాత్రివ. ఎవరో యాలోచించుచున్నానుం మా సుబహ్మ జ్యేశ్వరస్వామి నాక న్న గడుసుకదూ! కాళపోయినచో సుబ్బన్న పేట వదలి యెందుపః బోయినాండు!? గణా ఏ; గడుసు కాదుగనుకానే వదలిపోయినాండు, గడుసై నచో6 బట్టి పీడించక పోయినాండా! శాస్త్రీ ఏ ఎవరివారిమింద వారికంత (మ! గణాః పొట్టివానికిం బుక్షైందు. బుద్ధులని శా్త్రిః నేను పొట్టివాండనుగాదు. గణా? నీ కింటివద్ద నేమియుః బనిలేదా! ఈనాండు మి యమ్మ యేడూరుకచా! శాత్ర్రివ నేను పోవు

అని లేచి శాస్త్రి వెడలిపోయను*, వానలేదు, అతండు నమ్మ దిగా నడచి పోవ్రచుండెను, వెనుకనుండి గణ చారి. చూచి “పట్టి వాని కనవసరముగా దుఃఖము కల్పించితిని. అనవసర మేమిటి! “చిన్న ప్రూడు రాపిడిపొందిన మనస్సే పెద్దయిన తరువాత వివేచనాళ క్తి కలిగి యుండు” ననుకొనెనుం

వర్ధములు మజులల గురియ నారంభించిను, తాటి పండ్లు పండి ముగ్గి యెజ్జనై కాంఫుపిల్లలప స్పృవాణీయత కలిగించెరు. వానచిను కులు వానిమిందయుడిి యవి నిగనిగలాడం జొచ్చాను. శాటివతోవు లలో (ఎలిజిట్టునప వంద లేళ్ళు, వందమం(డగబ్బలుగా నుండును కాఃపుపిల్లలు వొనలో€౬ బొలాలవెంటంబోయి 'తేళ్ళను; కళీరముల నాడించంజొచ్చిరి వారి శీ లేలు కడువుతో నున్నదో “తెలియుకు వాని నొడు ఫుగాం బట్టుకొని వెల్లికింతలుగా వేసి పొట్టతలువులు "లెజి

ముష్పదియైదవ అధారయము $78 తురు, వాని పొట్ట డిప్పలుగ నుండును, రెండు తెలువు లమర్చినస్లే యుండును, ఆ తలువులు కెజచినచో. జీలు వావదుం తలువ్రులు 'తెజుచి లోనున్న విల్లలను జూచి కిల కిలా నవ్చకొందురుం మజిలం దలువ్ర్చలు మూసి దానిని వదలి "పెక్షైుదరు.. అన్లు పళీరముల డొక్కలను తెజటవ వచ్చును, వానలు వనోరుమని కురిసిన కొలంది కాంవుషిల్లలు శిరస్సులయందులబ్దె గుడ్డలు గూడలుగావేసిొని కజ్జలతో బళైలను ఇటున్ర గట్టమింద నిల్చి యాడుకొనబొచ్చిరి, చెటువ్రలో నానచినుపలుపడి పొట్లవూవులు లేచను, జేశమంతయు పంక సంక లితమయ్యెను, మజునాండు పూర్ణిమ వచ్చెను,గణాచారితల మైనముజడలు కనైను. ఆమె నాల్జుచీరలును దడిపీ చేవాలయమునకు వచ్చి తడి చీరతోం గూర్పుం డెను రామేశ్యరశానక్త్రి వచ్చెను, నాత్ర అన్నియుం దడిచీరలేనా? గణా అయినచో జీమి! ఈ నాండు తల తుడుచుకొన నక్క లేదుకదా! శాతక్రిని. ఐదు రోజులలోననే నీ తల జడలు గట్టినదేమి! గణాని ఇదివరశే 'శట్ట వలసినది. నేనే కట్టసీయ లేదు -నౌన్రి వెడలిపోయెను, రెండు జాను లయ్యెను గణాచారి మూన్నాళ్ళనుండి భోడనము చేయుట లేదు ధర్మారావుగారి యింటిలో మూసికము వీడూరు అన్టికము వచ్చెనుం ఈ మూూన్నాళ్ళును (బావ్మాణులు లేచువర శీ(పొద్దుుకంకెరు. మైంగా వారి యింటిలోనిది వీత్ళ శేమముం అర్భపండు మంగలినిబిలిచెను, గణావారి జడలు క _తిరించెనుం తల బోడి యయ్యెనుం జడలు స్వామి సన్ని ధానమున నుంచెను, ఆమె “ఇంక నీజడలే సార్రమియాలయములో నుండును, నాషను; స్వామికీ నింక సంబంధము లేదు, నే నిం జీవాలయములోనికి రాను "అని యామె పోయి పాళఠశలోననే నివసించెను, సాయంకాలమునక ధర్మా 'రావ్రవచ్చి చూపెను, గణాచారి పాళఠలోనిదురించుదుంజెను.. ఆలయ ములో ముక్కాలిపీ:ట రెండవకోడుగూడ విటీి'పోయినది. కన యొంటికాలి మింద న్వ్టు నిలుచును! అర్భపనితో ధర్మారావు “ఆ కాలు త్రీసివేయూ మసి చెప్పెను ఇంక బలివీఠఈ మక్కజ లేదు స్వామి వేయిపడగ లెప్పూడు పోయిననో, వాని చివ్నాములుగూడ నెప్పుడు నళించినవో యప్వుడే బలిసీకము నళ్లించినది. అందులో

య. 'వీయినవడగలు నిఫ్వూకు స్వామిలేండు? అలయముమా[తము పూర్వద కాచివ్నముగా నుంజెనుం మజలనానాండు వానకురియలేనుః, వేనవికొలమువలె నెండలు శాచను, నవచుచున్న జనుల తలలు మూాంజెనుం అ వాండు (ఛొద్ద(యంశెను రానికి గణాచారి నిదురించు చున్న పాఠక నిష్పంటుకా నెను= గాలి విజృంభించి సాలగ్గాను జనము వచ్చి గణావారి పాకలోంబడి మరణించిన దనిరి* ఆ నిష్వుదూరమున కసి వురపాలశళసనంఘమువారి మా ర్కెట్టున కంటుకొ నెను, అవి రెండు నన్నదమ్ముల వలెం గాలెను, దూలములుు మేకులు భగ్గుభగ్గునమండు మంటలోమండి; యవి పెటిల్తి యివి లేచి దూరవుం గొంపలమింద6 బజెరు, ఊరికి నచ్చటికి సంబంధము లేదు, లేళపోయినను (గ్రామ మంటుకొన్నది, (దావ్మాణవీథి, "5క్షపీథి కమ్మవారిఏథి, శాంవుల జజారుు కిలాలీలపేంట, కాసాపే:ట- అంటుహొనని స్ధము "లేదుః నడివర్దాకాలము, పగలా యొండలు కాయుట్య రాతిరి యామంటలు మండుట, ఒక(పళ్కను గృహములు ఇాలుచుండంలా నార్చిన దిష్క "లేదు, నూకులు బావ్టులన్నియుల బూక్చృయిడెనుం అప్పటకు నీరు "లేదు, కొళాయి (క్రింద బిందె "పెట్టినవో వది నిండువజు కజగంట యగుదుంజెను, ఈ లోఫుగా -రెండిండ్లు కాలిపోవుచుండెను కాలు చున్న యింధడ్హ పక్కనున్న చెట్ల పచ్చని యూకులు చే,డిమికీ మాడి . పోయెను, గృరాములలోనుండి సామానులు బయటికీ. దెచ్చుకను టకే లేకపోయెను, కొన్ని యావులదూడలు మంటలో. దగులంబడి మనుమ్యు లిండ్లలోనికిల బోయిరి. చుట్టును మవోద్చులు (మ్మ కొన్నవి, వారు బయటికి రాతేశపోయిరి. ఒకండింటిలో నిదురవోవు చుండెను, తక్కి-నవారందజునుబయటేకివ చ్చిరి.బయటతేలు ఫుగాళెము (పెట్టిరి. అతనికి మెలయవ వచ్చి తలుపు తిన్పైను ఆ మహోగ్నులు _కేయు (మైోతలో నతని విలుపెవ్వరికిని వినిపించలేమం శివన్యేతాగ్న దస్థఃడైన మవ్మథుంనలే నతం దడశ్తు నిలుచుండి పండంలాలివోయెను, వఎభ్బటం జూచినను విలాపధ్వనులు మిన్ను ముళ్లైనుః ధనము లగల ""టడిపోయినవారు, ఇఛాన్థమగ్నప్తాలై నవారు పసివిల్లలుపోయి యేడ్ఫ్చు

ముష్పదియైనవ అధ్యాయము 5ఃక వాక్కు అం దూవలునళ్లించి వలపోవువారు) నెచ్చటజూచిన నచ్చటనే కనివించిరి. పట్టణ దశ్చిణభాగమంతయు నొక్క మవోన్మ శాఎమై పోయెను, ఈ నందడిలో గగణాచారి చనిపోయినమాట యివరికిని బట్టలేదుం గణాచారి యన్న గారి యిల్లు తగులంబడిను. రంగమ్మగారి కొడలంతయుంగాలెను ఆమె యేమి (తుషనో యొవ్వ:కిని డెలి యదుః (గామమంళలేయు. గాలికాల్తి 'తెల్లవాజుకుడి మూండు గంటలకు నద్దు మణగకుం పొందబు కజ్జ వాం(డు ఫరుత్తుకొనివచ్చి గుండేటు వక్చు చున్న దనిరి. వన్నెండు; పదుమూం:జీండ్ల (శ్రీద వచ్చిన గుంచేటు మటల వచ్చెను, దాని నీ రిసుకతోం గలసి? గిరగిర. సుకులు తిక గుచు నేలను (దశ్వమ (పథ మా(క్రాంతి యంతేయు బుకదనీకుుగాం (గువహీంబెను,.. నీటిమోందినుండి బొంయిమని ధ్యం వ డ్బెను. "ండు తరంగములమధ్య విండుకట్టిన _డిండీరముతొ ల దజుముళకొని వచ్చిన వేగముబేత జేలవైకి:బోయిన ౩రటము మొదట బుకబుక లాడ శెకటము పలుచంబడిన తరువాతం బుఠపవ్పుకలాడి? లేశనరుగ్ల పోవుచుండెను, వరద వెంబడి సర్పములనేకములు కొట్టుషొనినచ్చెను, అవియన్నియు నిండ్ధలోందూతెరుం మజురాఃటికి గుండేటు శగులయిడి పోయిన సగ మిండ్లమిందికి. దజణుముకొని వచ్చెను. (పొద్దునకన్న సాయంకాలము సాయరలకాలమునకన్న6 (బొద్దునగా గుండేజు విబ్బం భించుదుండెకు, దానిలోని యెజ్ఞని యొండునీకు వధింపంబడిన వజో 'పొవ్టుు నెత్తుపవలెం (బవహింపసాల్గారు. శగులయిడిపోయిన యిండ్ల మ్య నొశానొక ' పాళఠయున్నచో దానిని గుంజేబువచ్చి. పడ6 (దో సెనుం పోయిపోయి.. జనము లా పల్లములో. గట్ట కొన్నా నేమి యిండ్లు! వూకము గుంజేజు వచ్చినప్వూ డవి యన్నియు బొలములు+ ఆ సస్య మంతయి దిని గుండేటికి కడువునిండినది. ఇప్పూ డేను న్నది! దినుటకు వ్యూత్తు, కాని గుండేజు తన (వవాహసౌందర్య మను వదలి "ప్క్తినది కాదు* లోళంతు లేని చోటులలహాడ సుళ్ళుకిరుగుట; యిండ్ల న్నియు నావరించి, నేలంతయుం. బారాడి, రాము. తెవ జ్తీ యన్నట్లు విజ్బంభించెకు నీటిపాములు తలనూ(శము పె ల్సి యీ;ఃదుచుం డను, మనుజనికన్నుతనమిందంజడి నచా (గాని సనీటిపాము

076 వేయిపడగలు శిరస్సు ముంచదు, జనము వంతెనపై బడి పోవ్టదుంజెను. నైలు వంతెన పడిపోయెనుం అెలుమూార్లము మైలు, మైలున్నర గుండేటి కడ్డమురాంగా నేజు దానిని విదల్చి తన్నెను అదియు బొక్క బోర్గగాం బడెను, జీనితైన నాగవచ్చునుగాని (వవావావేగమున కెవరు నాంగలేరు. గుండేటు పట్టణమ్యువె వునప మైలు పొడిచి, పూర్వము (గామ మున్నంతవజుకు జలమయము. చేసెను. పెరిగిన పట్టణమంతయు విజిగిఫోయెను.. విద్యుద్దీపార్థములై న _స్తంభములు కొన్ని పడిపోయెను, కొన్ని కొళాయిలకుల. గంఠముదాణత నీకువచ్చి నను నవి (తిప్పినచో నోంటిలోనుండి నీటిని వదలుచుండెను.. అకు పచ్చని పెద్ద బావ్రరుకప్పలు లోంతులేని నీటిళోం వాంచిపట్టిన కాకలు లుదుకు బండలవలె.€ బడియుండి వికృతస్యరము లారం భించెను, అవి పతములుపడి, యెదురుబర్ళుగా గుంవులుగుంపులువేరి మాండూక్య పనిమత్తులు చదువ నారంభించెరు. ఉపనిషత్తు చిన్నదే! గాడపాదుని కారిక "పెద్దదై పోయినది

మహవోగ్ని చేతను; గుంజేటి వజదలచేతను (కొత్తగా వచ్చిన పట్టణమంతయు నత్సించిపోయెను.. ఈసారి వరద పదునేనురోజుల చాశం దీయలేదముః జనమునకు నిలువసనీడ లేకపోయెను. కాలేజీ నీటిలో. గలిసిపోయినదిం ధర్మారావు గణావారికి సంస్కారములు చేయించెను, అతం డొక్కనాండు వజదలు తీసిన తరువాత రైలు 'సేమనువల బోయెను, స్తాటొఫారముమోంద సుభాన్‌ ఓట అని (వ్రాసి యుండెను. ఒక కాలేజీలోని యుపన్వాసకండు - దాశ్షిగాత్య్భిడు “సుభానుపేటయా? భానుఃడని యెవరైన నిచట శాజ్యముచేసెనా ! ఆ రాజీ యూరు కట్టించి యుండవచ్చున నెను. ధర్మారావు 'మిరు _చర్మితో వనార్రసకలా” యనెను, 'తాత్కాలికముగాం బూర్వవుటూరే ,విగిలిపోయెను.. ఈ గోలలో గణాచారి చనిపోయినదని యెవరు _ననుకొనలేదు

123] ముప్పదియాణన అధ్యాయనుం

వినాయక చవితినాంటికి వదలు వాగుగాం దీసెను వదునే నిరువది దినములనుండ్సి సుబ్బన్న పేంట బెజవాడలమధ్య నైలు నడచుట లేదుః ధర్మారావు పండుగ కానిచ్చి పకుపతిగారి యూర పోద మనుకొ నెను, చిన్న వారస్పకును, రామేశ్వర కాక్రికినిం గలిపి? కుమారస్వామి వినాయకునిమిోి/ద€ బద ఫ్ట్‌ములు ఇప్పెను శాశ్తి కా పద్యములన్నియుం (గొత్తగా నుండెను, “ఓ బొజ్జ గణపయ్ట్థుః నీబంటునే సయ్య? ఉం(డాళ్ళ మోడికి దండువంపవు; కమ్మని నెయస్థయ్య కడుముద్దప ప్పయ్య, పొట్టనిండా తిని పొలుతువయ్య్థి అని పాడుచు నూరివెంట గుజ్జవ్రుఖదను (లొక్క-చుం డెను, రంగారావు గారు గంతులు వేయు ఇాన్త్రినిజూచి “నీవు మా అబ్బాయిని గూడ ఇడగొట్టపనుమూి యనెను నాత్రి*' నేనంత డనాట్టినను నతండు మో కన్న 'ెడిపోవునాొ యనెను, రంగారావు అెల్లనిమోన ములు రెండు వేతు:తో దువ్వుకొనుచు వకవకా నవ్వెను, "అయి నచో నేను డిపోయినానందువా!?ి కొన్తిః నవ్చ్యదు నన్నానుం రంగారావు శొత్రినియట్టుకొని బుగ్గ నలువుచు “నిజముగా నన్నానని ఇవ్వూము వదలిపెక్తైద” ననెను శాశ్తి నిజముగానే యన్న నని వదలించుకొ నెను, రంగా అవును; నిదముగానే యన్నావు, పైకీ నవ్వుము నంటించుచున్నావు _ నేను నిజముగానే ఇాడిపోయినాను అఆ సంగతి నీప ెలిసినంత యింశెవరికిని చెలియలేదు రంగారావు హరప్పనుజూచియివ్వేళ వంతులుగారు రా లేజీవి యనెను, ఆయన “నిండు పండుగగడా! నిన్నను మొన్నసహాడ రాలే దనెను,

రంగా వృురములో “వర్ల వానితో ఫు” అనియొకండున్నదిః అందులో మా శీడుబెట్టు వూలచిట్లు నున్నవి. ఊరిపిల్లలందణు: బూర్వకాల మున వినాయకచవితి కచ్చటికిబోయి. పి తెచ్చుళౌందురు హరప్ప; రామేశ్వరళాస్తు)లు (పొద్దునే పోయి వథి "ెద్చుళొనిరిం రంగారావుగారు చూచెను... వారవ్నతో "నీ వెందుకు వెళ్ళి9వి! జమిందారులు వెళ్ళరా” దనెనుు శాత్ర్రి “జమోీందారుల పిల్లలు వీల్లలుతారా! జమిందారులు, మనుష్యులుకారా యనెను, ' రంగా రాన్సగారు “కా” దనెను రామేశ్వర శా్రి హరపష్పను తఠపవాత

ఫ్‌78 " వేయివడగలు “సీపు మనిసివికాదుు మనిసివి కౌొదరి యడివించుచుంజెను, ఆనాండు శమంతికో పాఖ్యానము చదివి ేవాలయములో నొఠ పండితుండు వురాణము చ ఫ్పను. పిబ్సలిద్దరును బోయి విసిరి డానివెంట (శ్రీగృళ్ణ గాధలన్నియు వాంకి డెలిసను, వినాయకుండు? పార్వతి? వివ్చండు, చం(దుండు-_వీరి కథలన్నియు. బెలిసెను ౯ తరువాత నాల్దునాళ్ళకు ధర్మారావు వశుపలిగారి యూరు పోయెను, వాకీటం బశుపతి కూర్చుండి ధర్మారావును. జూచి మొగము చిట్లించుగొసెను, ధరా శ్రగొవునకం గారణము తెలియలేదు ఆయినను బలకరించెనుు ఫకఘుపతి మన స్చు కొంచెము సస్టగొని భార్యను చిలిచ్చి “ధర్మారావు వచ్చినాండు. కాళ్ళు కడుగుకొనుటకు సీరు తవ శ్రనెరు పాద్యపత్రైూళనమైన తకువాత 1 జ్షజుకు గూర్చుండి మాటలాడుచుండిరి, పళుపతి బాల ముభావముగ మాటాడుచుండెరు, ధర్మా కావునకుం గారణము తెలయ లేదు, భోజనము వే+్రకు నింటి లోనికల బోయిరి. పశుపఠి దొడ్డిలో స్నానము చేయుచుండెను, ధర్మా రావు చావడిలో నుండెను. అననూయ వచ్చి “నాయనా! సీ 3ంత యిక్కట్లు వచ్చినది! ఆపదలు సత్చురుషవులశే వచ్చు" ననెను, ధర్మారావు “పళుపతి సుగా మాటాడుట లే దేమి" యనెను, అననూయ 'రేదో విల్ణదాని పెండ్లి విమదుముి అని ఇెప్పవచ్చిన జ్‌దో చెస్పసండ మానిన ట్రయ్యెనుం భోవనమయిన తరువాత నింటికీ వచ్చిన స్నేహితులతో నట్లుండుట బాగుండదని పశుపతి కొంచెము మనసిళ్చి మాటాడ మొకలుపిమ్తైను, వారి్య(పసంగము 'చాల్యవీవానా ములమి; దకుల బోయెకుం

పశు శ మన'బేశములో 'వాల్యవివాహాములు మిక్యటమె పోయినవి, చానిమూలమున నాపద లెక్కువగుచున్నవి. ధర్యా: ఆపదలు నాశేమియుః గన్నించుటకేదు. పశు * నీవు బాల్భవివానా ములు చేయవచ్చునందునా 1 ధర్మా; మా వూరూ లండి యని 'బాల్యువివాహమ: లు చేసిళొన్నారు. మ్‌ా వూర్వులందె జను న కొన్నారు. బేశమున నిన్న మొగ్నటివజప చాల్ధవివావాములే ది నవి. దానివలన వచ్చిన నస్ట్రమేమి! పశు: నలువదియేండ్త్ర వాని! బన్న్నండేండ్లవిల్ల నిచ్చినచో వానికి యావనము వది పదునేనేండ్లు

మువ్పదియాజవ అధ్యాయము 970 గడచిన తరవాత నుందు, అప్పటి కీ వల్ల నడివయన్సులోనుం డును, దీని జీవితము నాశనమగును, అముసలివాండు చనిపోయినచో నిది పడుచుదనములో విధవురాలగును, అవి సరిగా6 (గువర్తించమ ధర్మా న _వుకుమలకు యావ్వన మజువదియేంధ్లు వమ్చుదాత నుండునుః (శ్రీలు నలువది యేండ్లక ముసలివాం(దగుదురు. నలువది యేంత్లవానికిచ్చినచో విధవురాలసనందువు, సమాన మైవ వయన్సు“ల దంపతులలో భార్యలుకాన్వి భర్తలుకానిపోయినవా రెంతమంది! వారి మాట యేమందువు! మిగిలిన విధవ దువ్న్రవర్రన చేయునన్నచో నజువది యేంశ్లమగండు చచ్చిన విధవచేస్తి యికువదియేండగ్త మగడు చచ్చిన విధవ చేయదా? పరిస్థితుల వలన మౌానవుల (ఫవర్తకొంత మౌటు నన్నమాట నిజమేకాని మంచియో ఇడ్డ్దయో, వారి దం లోననే సవాజముగా నుండును, మగనాలై జారిణియెన చాని సంగతి లేమి? అట్టినా రంతమంది యున్నారు! వివరాలు జారిణి మొనచో నీ కంత వెగ 'పేమి! పళు; (భాణవాళ్యలు జరుగుచున్నవి రచా! ధర్మా; నయము! వారుగూడ (బతికినచో వా "రీ మగుదురు! వారికీం దిండి యెవరు పెట్టుదురు! చదు వెవరు ర్చింతురు? అనాధ శరణాలయములలొవారినింలోవీ.0చ్చి జీకోపకారమను పేరుతో వారిచేత బానినవృ త్రి చేయించుకొను సంభుశంక్కర్రల పొలము పండుటకా! *“(శొత్త యొక వింత (పాఠ యొక రోతి యని యొన్ని దొవములున్నను సంస్కార మాధునికులకుం. (వియముగా నుండును పూర్వపథ్ధతి వెగటుగాం గనిపించునుం పళుః విథవలు పెండ్లి యేల చేసికొనరాదు! భార్య చనిపోయిన వురముడేల చేసికొనవచ్చును! ధర్మా: అది వాల పెద్దవిమయము. (స్రీ వుముషులసృష్టిలో, నంభుము నందలి వారస్థితిలో) వారి శామ(వవృ త్రీలో భేదమున్నదిః ఆ భీదము వలన నట్లు జరుగుచున్నది పళు వ అ భేదములన్నియు నీవు సీమన న్చులోం గల్పించుకొన్న వే ధర్మా; లోశమంతయు నాంతరబాహీ రముల నమైకర్థి వివ్నానను సిన్ధాంతము సీ వొప్పుకొందువా! ఒకని యార్మకు వాని ముఖలతషణములకు శరీర విన్యాసములకు సంబంధ ముంబ.నుకడా! పశు ఏ ఉన్నన్తు తోంయచున్నది- ధర్మావఏ ఛిన్న ఫుసమలముఖాదులయందు శరీరమ:లయం దుంగల భేదమునుబట్టి వారి

080 వేయివడగలు

యాత్మలయందు భేదమున్న దనిమనము లెలిసికొనవును, వారి యందిఆీ యాకృతులలోం (ఎక్ళతులలో భేదములున్నన్కు వారియందు బురుపు లక్షణము సామాన్యము అశు ఫుకషుల యందును శ్రీల యందును నూనవత్వ రు సామాన్యగుణ మైనను (బకృకలోంజాల ఖద ముండును. వురువుండు తృ ప్తిపడు మార్గము వేటు) శ్రీ తృప్తిపడు నూగ్గమువేటు. వుకుషుండు గర్భము ధరించండు. న్ర్రీయే ధరించును. 'వుకుషుండు కౌామమునుజంపుకొన లేయ్య (స్రీ చంవుకానగలదు. సృష్టి! 'బుకషుండు బీజభూతుండుం శ్రీ శనూవి_స్శృతి వంటిది. లోకము నందున్న (స్రీలందలు సరిగా వయసున్ననాళ్లు గర్భమును ధరించి సంళతానము కనిసచోన పృటిమానవసంఖ్యకుజగ త్రుచాలదు. నీయార్థిక ఇాత్ర్రృములో నుత్చత్తి వ్టయములు (“నై అండ్‌ డిమాండు) అని చెప్ప, (పపఫంచములో (దవ్యములు కావలసినవి యుర్ప్తి చేయునశ్లు యక్క-జ లేనివి నశించిపోన్సుదున్నశ్లే . యీ మానవ సృష్టి దీసి "శ్యతీతమైన యొక మహాోర్థిక శాశ్ర్రుము-. అందులోనను బుకువులు శ్రీలు, జననములు మరణములు: వివాహీతులు (్రవ్మాచాదలు సష్టకొని యుండుటలో నొఠ పథ్ధతియున్నది. ఇప్పటికి దేశములో మగపిల్లలు దొరకుట లేదు. వేలకు వేలు కట్న ములి చ్చినంగాని దొరకరు, తంథడులు కళాశాలల వెంట(ుడితిరుగుచు న్నారు ఈధర్భ విహీనలకష(ాడ వివావాములు చేయుటకు మొదలు పెట్టుము. పురుషు లషలోజువే (పావ్రీంచును. అవివాహితలప వివాహములు శావలయు నని బాలవిధవలను బెండ్లి వేసికొనరా దందువా! యని నీ వాన్షేవింతు "వేమో! లోక ధర్మ' మదియే కదా! ఇవి యొక (శ్రీడానిశేనము. నీ వంతు వచ్చినది. నీవ గుటితవ్చి బొట్టికివి. రెండవవాని వంతుగాని నీ వంతు కాదు ధర్మ మన్నివోట్ల నొకటియే-. మూరందటు వేద ఇాత్ర్రముల' నొప్వూొనరు గనుక బూర్వర్టుువలె. మేమును శాంంతు మందురు. గనుక నీ కీ లాకికమైన సమాభానము ెల్చీలిని. పశు; వైడికమైన సధామాన మేమిటి! ధర్మా; స్మృృరి నిే,ధిందుచున్నది గనుక. పశు; న్మృ9ని నేనొప్పుకోను ధర్మాఫ' ఇ:గో. లౌకికమైన సమాధానము చెల్పీరిని నీవు వాదించుము. నీ యిష్టము వచ్చినంత సేవ్రు “జీనును వాదింతును

మువ్న్చదియాజవ అధ్యాయము $ం1

వశు ; నీది మొండివాదన ధర్మా: సీది మొండివాదనన యని "నేరు ననువచ్చురు పశు; అన్నచో నేమి లాభము? నలుగురు నొ ప్వొనవలయునుగదా! ధర్మా ఏ ఈనాటికి నీ మాట _ లొప్పు కొనుటకు నలుగురున్నారు, నా మాటలు నలుగురు నొప్పుకొన్నవే అవియే స్మృతులు, పశు : ఆ స్మృకిక_ర్తలందరును స్వార్ధ పరాయణు లైన (బావ్మాణులు, ధర్మా ఏ వారు నిజముగా స్వార్ధ పరాయణు లైనచోల బూర్వవు లోకము నారినంత యాదరించదు. వారు న్యార్థ పరాయణు లని యనుట 'మొదలుపెట్టియెన్ని నాక్లైననో మాడుము వా రా (గంథములు (వాసి యెన్నివాన్లైనదో చూడుము! పశు; ఇతర ేళశములలో భ_ర్శృహీనవై న ్ర్రీలు చక్కగా. వివాహములు చేసికొనుచున్నారు. నీ ధర్మ శానశ్ర్రము లక్కుడ నేలలేవు! ధర్మాః అక్కడ మహదర్దులు శేరు గరుక్క వాకు చకకగా నృష్టీి యొక శాండిని) (పపంచము యొ సుస్థివిని గుజించి యూహీంచలేదు గనుక, అచ్చట వివాహితులుగాని త్రీ లెంళమంది కలరు?! కొందటిీకి (వభ మవివావామేకాదు. (వలికన్నాయు నొక వుకమని సమాక ర్షించవలయును, అ నసంబధములు కుదురుటకు శెద్దపెద్ద నాట్టసభలు మొదలైనవి చేసికొందురు ఆ భారము. శ్ర్రీమిఃద "ెట్టుటకన్న దండి తనపై నుంచుకొనుట మంచిదికదా!' పశుః తండి యాయధి శారమును దుర్వివి యోగము వేయను. ధర్మా; అది యొక్కొక ప్వూడు వేయును ఒగ్కొక్కవ్పూడు (స్ర్రీయు దుర్వింయోగమే వేసి కొనును పరజేశ కధానికలు చూడుము, ఎంతమంది (శ్రీలుపొజం ఖడి తండుల నెదిరించి వివాహములు వేసికొనిరో! వారిని వారిభర్త "లెట్లు పరిత్యజించిరో! అధికార మున్నచోటుల న్నెల్ల దుర్వినియోగ ములు జరుగుదునే యుండును సర్వము దోవమయమైనప్వుడు బహు దోమమైన దానిని జరిళ్యజించి యల్చ్బదోవమైనదానిని బరి్యగహీంచి దాసియందలి యల్నదొషములను' నివారించుటకు. (బయర్నించవల యును, అది బుద్ధిమంతుల లతణము, ఇతర ఆజేశములలో జను "లెనుబడితొంబది యేండ్రదాశ (బతుకుచున్నారు* మనజేశములో "విరువది? ముష్పద్వి నలుబడ-_య్లెప్పూుడు పడిన నప్పుడే చచ్చిపోవు "చున్నారు. పూర్వ మింత విచ్చలవిడిగా చావలేదు, జనులింత చిన్న

$82 'వేయివపడగలు తనమున'శే యేల చనిపోవుదున్నా కో విచారించి దాని$6 (బలి శ్రియలు ఇవేయుము, బాల విధవలసంఖ్య తజ్కవగురుం ధర్మ నాళన ముతో నాయు॥శ్షీ ణము జకుగుదున్నద్‌. ధర్శశబ్ధాగ్థము మహ విస్తార మైంది, "నేరు ధర్మ మనుట చేత జినుల యాకోగ్యమునకు మన క్యా౨8ిక(గా వల సిన పరిస్థితులను గూడ 6 'జెప్పామన్నాను. మరబియ్యము) ఫొళాయి నీరు నివి ₹ంజేచాలునుు నీ జేవామును సర్వథా శ్మశాన ముగాం జేయుటపం ఎవరోయన్నట్లు శెలుతుజేళములా 02 కట్లు రాక మునుపే జనుల కందటకు తల నరయను, సులోచన ములు వెట్ట ఫొను చున్నారు ఈ కాల స్ట్‌చరా హేతు వేమ! దానికీ (టిఢ్రియటే మి! విద్యార్థికి సంవత్సరమునకు నాల్గు పరీయలు* లినుకిండి యివ శరీర వ్యాయామము "లేదు. (డిల్లు అన్నది నాటకము, బాడి శ్ర టనువలన (బయోజనములేదు, ఫుట్‌ బాలు మెక్నినులు [న యోజసకారు లై నను వానికిం జేతనగుట్టు చేతగాక పోవుట యుగ్నది. అక టహ గూడ నగొలందిమందిళే వీలు. బన్నినునకు ధనవర్టయి విందు నోర్వ లేరు, అందటిపను జక్కు(౮గానవ రివచ్చిన శరీర ఎ ఫ్టియామము శదు మన స్సులో నెప్పుడును బరీకులంహార్చి దిగులు. వి థ్యాశీల మొళటి పరి పొమింపంబడుచున్నది. శియో , ద్ధతిపేర నిర్ణయ పంచిషట్టంబుడ చుష్నడి; అయున్సు తక్కవ శరీ? వుప్లి లేదుః (పలివిద్యార్థియ ౬ జిన్నప్పటినిడి యవాంకారము, గర్వము: నధికా[ధూ ర్రత్విమి, నార్పన్ధ పరిళ్యము సీ గుణములను బెంచుగొనుచున్నాండు. పీఠీ ఇద్దమై. తరవాత లోకము, ఈ లోక మిక్సు తయారగుచున్నాద. పశు; నీవొః చొట చుండి యింకొళకచోటికిబోదూవు- ధర్మా పోవుటప వీలుగానుస్నదిః బహుదోవము లొకదాని కొకండు హేతుులుగా నన్నవి, తీగ

కదపినచో డొంక కదలునుం

అనాయయ పశుపలియింటి కతని మేనమామ వచ్చెను నాఃటి రాతి భోజనముైైన తరువాత ధర్మారావు వచ్చి ఇానిడిలో6 గూర్చుంజను, లోన నేదియో "పెద్ద ౧ అదరినగోళ వ గుచుంటెను, అది (శమ(కమముగా బలిసి ధర్మారావునపం గొన్ని కేకలు వినిపించెను __అనసనూయవ ఈ పిల్ల యాయననుగాని చేసికొన ఇనుమన్నదిః “తండి కోవవడలా మొన్న వాలుల్లై దురోజులు “భోజనమే చేయ

ముప్పదియాజవ అధ్యాయము 088

"లేదు, నాకం జూవు దీ'తో వచ్చినది. పశు: ఇది తల్లి నేర్చిన విద్య గాకపోయివచోం బన్నైండేంన్ల వల్ల యూ పస్టు పట్టుట యేమి? దాని శీమి తె)యును! మేవమామవి చావడిలో నాయన యున్నాండు* ఆయనకు వినిపించు నేమో! పశుపతి తన్ని? వినిపించినచో నాయన శీమి * చేయు (మి:గు కా 1

థ ర్మారావున క్‌ మూట లర్థము కాలేదు, అన్నియు. బాగు గనే యుష్నపి చేయ (మింగు కా యేమిటి! యేమిటో మన శిందు కులే యని యతం డూంక్రండెము కొంత సేఫటికిం బధఘుపతి బయటకు వచ్చను, పళుపతితన్లి వచ్చి “నాయనా! ఆరుం;తి భోజనము చేయ ననుమున్న 3 వమ చేయుమంగువు!” అనెను

ఒశు ఏ చంపి నూ3లో. వాజువేయుముం ధర్మా; వశకుపతీ ! సీవిన్నడు(ను గోప మెటే:గినవాంవు కాదు. ఆట్లనుచున్నా వేని 1 తల్లి ఏ నాయనా! స్నేహితు లని వె వ్చ నెత్తినిం బెట్టుబొంటివి. వారే నెత్తికి: 'జొచ్చిరి.

అవిడ యీ నూటలన్న త"బోలో ధర్మారావు తనకుందగిలిన ట్లూహిఎదెను, అతని ీవియ.. చెలియలేకు, ఊరకుండెను,

వజునాండు. (పొద్దున నేలేచి ధర్మారాఎ వారికోటవై వ్రనకం బోయెను, చారి తో,టమాలి నాగభూవమణము ధర్మారావును జూచి “ఛాబూ! తమ. రెప్పుడు వచ్చితి రని (ఫన్న వేసు, పిండ్లి చేసి కొనుటప వచ్చి%రా!? యను. ధర్మారావు ' పెండ్లి యేమి టవనుం నాగ: అమంధతిమ్మాగారు తమరిని ఇని పెండ్లి జేనికొనద(ట మాదొర సానిగారి కష్టముగా నీ యున్నది దొరగారి కష్టముగా లేదు మిహ చిల్ల నిత్తు ర్నాలీేమో, మిరు వచ్చినాకేమో యనకొన్నానుం

ధర్మా రావు మొళ మొకలవారి గా వాడిపోయెను ఆ వాడి పోవుటలో నొక మెటపు మెటిసెను.. ఇప్పూ డతనికి రా(8 ీకల యర్థము, కెలిసినది, ఆతం డచ్చట నుండి 5 లునకుం బోదనమూయను కొనను. మునుపటి వలె మోటానురూ.ద ఆాడేపల్లిగూడెము. చ్చేసు నునకుం బోనక్క-బలేదు. ఉండిలో "రె లెశ్క వెకవాడ చేరవచ్చును శౌని యళతిని మన స్ఫొక్కనారి వారి యింటికి బోద మనిపించినదిం అదియు గాక (టొప్పాటిబండి తప్పి కోయినదిం మధ్యాహ్నమునకుః

$0ం్క్వ వేయిపడగలు గాని వీలులేదు, అతః డింటికిం బోయి *పశుపతీ! నేను మధా వ్నాము బండికి. బోయెవను, పెందలకడ వంట చేయించు ,మనెనుం పళుఏ ఎవ్వుడును బెందలకడ నే యగును . భోజనము. లగుచున్నమ్వూడు వశుపతియు నళని మేన నూమయుం దన్సియ్యు భార్యయు నందబు నుండిరి ధర్మారావు పశువతి మేనమామతో నిట్లనెను; “అయ్యా! రా(ి మా కే లతోం గొంత యర్థ మైనది. (పొద్దుక. దోంటమాలి నాగభూమణము 'ఇెప్బీ నాండు, నేను మా యరుంధ$కిని నా కిమ్మనలేదు. ఆమెను బెండ్లి యాడుట నాకిష్టములేదు. నే నసలు పెండ్దియే చేసిపొనను నా చనిపోయిన భార్యకు (దోవాముచేయట నా కష్టము లేదుః వీదో 'స్నేహితుడుకదా యని భూచిపోవుటకు వచ్చితిని. దైవహాన్షిగాం జెప్పుదున్నాను, నే నా విల్ల నెస్తుడును వ్యామోవాపెట్ట లేమ. ఆమె శెనిమిచేండ్గప్వూకు వచ్చితిని. అప్పూ డామప బుద్ధియే తెలియదు 'జేవుని కల్యాణశోత్సవములకు మా యూర నచ్చినది. అపూ డామెను నిజముగా "నేను సరిగాం జూడనైనలేదు. ఇందు నా దోవ 'మేమియు "లేదు. ఈ సంగతి యక్కగా రననూయకను దెలియును, పసిపిల్ల (ఛొంతి పడవచ్చును, వయనసుచేతనా నేను ముసలివాం౫ ను, నాక ముప్పదియేడేండ్లుం మొమ ఏ ముప్పదియేడేండ్రప ముసలితన మేమిటి "లెండి 1

ధర్మా; ఆ_స్తిమూనా శీమియు లేదు. మిరు చాల ధనవంతులుః కెండవపెండ్తివాని కీయవలసిన యగల్యము మికు లేదు. నేనా ధన వంతుండను గాను, అన్నిటిళన్న (వధానమైనది; జనసలు వివోహమే శేసిొనను, ఈ నింద నా కెందుకు ! భోడనముచేసి వెకలికోవు చున్నాను, మిరు కావలె నన్నచో నా పిల్లతోల జెప్పి పోయెదనుం “అమ్మాయీ నా శవసరము. లేదూ. విచ్చిదానా ! ఈందజోదైన వానిని జేసికొనవలయునుగాని? నన్నాడి యేమి సుఖవడెదివని ౧ ముసలమ్మ నాయసా! అన్తు చప్పిపొమ్మ నను. భోడకమైన తరువాత ధర్మారా పరుంధవివద్దకల బోయి, “ఎందుక మాయీ ! నీ శీమైన పిచ్చిమినదా! ఈ గోల యేమిటి! నేనసలు సెండ్దయే చేసి, కోను.తం(డి మాట కెదిరించుటబుద్ధిమంతులగుపిల్ల లుచేయరు, ఎక్వరైన

కవిత్వ] ముప్పడియాజవ అధ్యాయము 90385 సవ్చ్వుళొని పోవుదురు. ఇంక నేను మి యింటికి రాను. నీమూాలముగా మా స్నీహముకూడ6 జెడిపోయినది. మంచి తెలివిగలవిల్ల వే! పశుపతీ! ఎకడ్రైనా మంచినంబంధము కుదిర్చి "ఇెచ్చిచేయుముం ఆడవిబ్నల యిష్టమువచ్చినట్లు "పెండ్లిండ్లు చేసినచో మనము బాగువడీశ్లా! మనస్సు పదునేనంద్దదాణ సికసించదు. ఈలోవుగా మనమా మనస్సుకు మనయిన్సము వచ్చినట్లు (తివ్పవచ్చును. . ఎవరినో చ్చి పెంట్లి చేయము. వాండైైన జేమిి ఇంకొకడు కాని దేమి! దొరకిర (గీ జ్‌ వ్రరుషండు భార్యయనుకొనును. దొరకినవుగుము నే శ్రీ భర్వయకుగొనును. మనమందజముకు వలచి వేసిగొంటి మేసి! వలచి చేసికొన్నవారును గనిపించిన 'శ్రీలలో నెవ్య తెనో యొక చానిన్‌ వలచిరిగన్సి నా కిటువంటి. (శ్రీ కావలెననికోరి దానిొఆప 'వెదకిరా! దానిని జెచ్చిరా! కనిపించినమూడు “దీనిని నేరు వల చినా ననుకొని వలచితిని; వలచికిననిరి. పెంట్లి యాడినవ్వూకు దానిని నేను వలచితి ననుగొన్న చో సరిపోలేదా + లోక మంతయు నశ్హు యకు కొనెదరు. చక్కని కజ్ఞవానిని గుడిర్చి పెండి చేయుము” అని ధర్మా రావు తనదారివి బోయెకరు.. నుచ్చ్యూచేం చేరెను తరవాత నెల గడ బెనుం అళ్వు ముజము వచ్చి వర్షములు స్పూర్తిగా "వెనుక ప న్రైనుం మవార్నవమి. పండుగలు (పారంభమయ్యెను రంగారావుగారు నాశేశ్వరస్వాపం వారి ఆలయములో "జేఏ-వర్శాశములు. జరువు టకం గలశిస్థాపని చేయించిరి. ఆయన ధర్మారావును బిలిపించి జవమండీ! నాకును భార లేదుః మోపను' భాగ్య లేదు కలకస్థావనకః బీటలమి:ద నెవరు కూర్చుండవళయు” ననెనుం

ధర్మా న వురోహితుని గూర్చుండం బెట్టుండు. రంగా; పమారస్వాబుగారు పిల్లలచదువు వీధి బదికీండికీ దంపిరి. అయన పిల్లలచేత మవార్నవమిగడలు పట్టిచునంటం. ధర్మారావు నవ్వెను పమారపాామి పి లిద్దజపను మవార్నవమి వదర్థిములు ఇిప్పనుం ధర్మా: మెివాన్నువమిగడలు కట్టుట సీప చేగనగునా *+ కుమా; గడలు కట్టుట మేమిటి! విల్సంబులు కోంతులు వువ్చగొనుటయే కదా! ధర్మా: అవి కాదు గజముపొడుగు. చీల్చిన వాసవ్హు(బిద్దతీసి (శ్రీంద నడుగు వదలిపెట్టి గొండడుగులమేజి నిర్ణయించ్వి ఆండడు

988 వేయివడగలు

గుల యింకొక చిన్న బద్ద తెచ్చి నిర్ణయించినమేరలో నడుము రెండును సరిగా సగముసగ మగునట్లు కలిపికట్టి, దానిచుస్టు దారమ్శల్లెదరు, అల్లిన దారము చచ్చదరముగా€ బటమునప ముఖ మేర్చడునట్లు చేయుదురు. ఎజుఫ్రు, నలువ పనువ్రు; ఆపపచ్చన రంగుదారములతో ఆండు (వళ్ళ వెకల్బున నొహ్కొక్కరంగు వచ్చుసట్లల్లై దరు. పటముపైని "రండు(పక్క_ల మిగిలినకల్లలప మజల నడ్డువుల్ల లు వేసి యిశ్తు చిన్నచిన్న పటము లళ్లైవరు, ఎమవు తెలువు చారములు కలిపి పెనవేసి దానిని బియరివుదార మని చిన్న చిన్న కుచ్చులు: చిలుకలు వానికి (వేలాడదీసి పటముచుట్లు క్సైదరుః "వేరొక డొకగజము పొడుగుగల వాసము చ్చి? చానికి తొాటియాప లతో గుండముగాం గొన్నియులం గొనలువచ్చునట్లు కొన్నియు గిలక లల్లి) గుండ వుగిలకలో రాళ్ళుకోస్తి యి వానమునకుం దొడిగి) గిలకల మధ్యనున్న వాసమునకు రంగుకడ్డ లగ్లెదరు. అ పటము వాసమునకు బగింతుకు దీనిని ' మజోనవమిగడ” య నెదరు, ఈగడలు ఫుద్చుకొని యుపాధార్థయుండు పిబ్సల బందుగులయింధ్ల కం దీసికొని పోవును: ఊళ్ళవెంట నడిపించుకొనిపోవును. బవియేండ్ర విస్తలక నిదిియు నొక విద్యాభ్యాసము: వారికి బదియూళ్ళు మాపించిన స్రీగును,.. బెదురు తీవును. మనవ్య(పళ్ళకి కొంచెముగా చలి యును, ఉత్సాహము కలుగును. నీ విదియంతయు. జేసెనవా! చి, వ పరీతు యిచ్చికివికదా! మర్యాద భంగము కదా! షమార: బి, వం పరీతు యిచ్చినవాండు? నూరు రూకలు. జీతము "ఇెమ్చుచున్నవాండు నలువదివేల యాాస్తికలవాండు. చేసినపలేని మరార్థ్రదకల పని! ఎవరో కాకీ పనోటలు ెట్టిననాని కొడుకున ఫెళ హైకొప్టబడ్డి తనకూంతు నిచ్చెవంట, శ

'. మజునాండు ధర్మారావుపమారప్వాముల కూర్చుండి యొ

మహర్న్మవమివట మబ్లుటకుం (శ్రారంభించిరి. అది వూ_ర్రియగువటిక మూఃడు రోజులు' పట్టింది. "తాటి యాకులతో గిలకలల్లుట చేకగాలేదూ, రంగావుశములోని మమొక వృద్ధ(బ్రావ్మాణుడు చీంటలోం బనియు౦డీ 'వచ్చి యా గిలకలు వేసిపెళ్రైనుం ఆయన “అయ్యా! యావటమ్యూ లిప్వు డెవ్వరు నల్లుట లేదు... దీనివలనం గుజ్ణవానిక్కి బసిఠనమపూ

ముప్పదియాఆవ అధ్యాయము 087 వాని "నేత్రములకు వరృపామరన్యము (లర్‌ వోర్మొనీ) "తెలియును ఏవీ ఆెండురంగులు దగ్గరగా నున్నవోం గలసి యందమిచ్చునో యవి చంూూచికొనికదా పట మల్లునది య నెను

కుషూరస్వామి జమించారుగారి నడి ము. అ య్యా! వీల్లవానిని దిసికొనిపోయి: బందుగుల యిం్శడ్గషం దిరిగిరమ్మందురా. యని.రంగా రావుగారు విచారించి కజ్జివాని జనకతర్యడుల యింటికి. దీసికొని పొవు శ్రనెను సజ్జవాండు త వ్లీదండులయా చినస్తపంను; కుచూరన్వారి కోరిక యు దీరును. చిన్నవారప్పవాయనిగారి జనళతండులు నిజాము రాష్ట్రములోని యొక జమిాందారులు, 'వారికి రంగారావుగారు జాబు (వాసిరి, నిజామురాష్ట్ర ఫు ర్రైలుబండిలో. నొళ స్టేషనువద్గవగి యచ టికి మూడురోజులు(పయాణమైన నా ' (గామమునష బోవలయునుం 'ప్రేమనునుండి యశటికి బమోందారుగారి బండ్లుండునుం రామేశ్వర శాయహ్రియు _ వారప్పళాయండును కుపహూరస్వామి యా నిద్దరు కానా వాం(డును?; నొఠ చాకలియు, నిర్వరు వరిచాంకలును ఏ రందరును స్రేవన్‌వద్ద దిగిరి, అచ్చట నాల్గుబండ్లుండెను,. ఒళబండిలో చిన్న హరవ్చగా "రే కూర్పుండిరి. తక్కినమూండుబండ్దలో ౬ దక్కిన యంద రును గూర్పుండవలయునరు, వారివృ రామేశ్వర కాన్త్రింి దనవద్దనే గూర్పుండు మ నెను, ఒళబండిలో కునూరస్యామి? యొకదానిలోంబరి చవారకఘులు; మజొకదానిలో. బరిచారికలును గూర్కుండిరి. తుపా ళకులు9 కత్తులు వచ్చెను బండ్తతోలు నలువ్చరును 'వేటయం దన మానులు, ఎవిరించియెలుగుబంటేన్సి వులినిజంవగస్గుదురు కొర్నాసి గండ్లు మొదలైనవి వారికి. చిలప్పిలాయనమూనము బండ్రు సాగాను హపొంశదూరము పోవవజుకు 'మేఘములుపట్టి వర్షము లాకంభించు నేమో యని భయపడీరి. “అయ్యా! ముందు కొండ వాగులు కలం వర్షము కరిసి యా వాంపులు వచ్చిననో సవి తీయువజకు మన (చయాణము నాగి దని వారు పెన్పిరి చారిలో వోలారమని యూరున్నది, ఆ రా౭ి యచట మకాముచేసిరి, కుమారస్వామి యడ లెవూడును జూడ లేదు. రామేశ్వర శాత్రికి మవోనందముగా నున్నది ఇకుమైవుల నాకాశమునంటు వృితములు, ఆాలి(వబేళము. వంక రటింకరలై న మార్గను, వగాచినంత మేఆకను లుచల్ల గానుండును,

083 వేయిపడగలు

అ యూరిలోనివారు “ముందున్న ఆాళ్ళహాగు వచ్చినది, రెన్నాళ్ళు గడచినంగాన పోవుటకు వీలులే దెనిరి ఆ "రన్నాళ్ళుచట మకాము వేసిరి. అచ్చట జమిోందారుగారి పెద్దయిల్లున్నది, దానిలో దిగిరి బండ్హవాండు కుమారసాామివి దొరపొడుకును, రామేశ్వర శాస్త్రి దీసెళొని యడవిలోన8౯ బోయిరి మికారు చూవింతుమనిల్‌ ముందట వారే పోయి వృాగము లెచ్చ కెచ్చట నున్నవో యాచోకి మూచి వత్తుమ౦రి వారు పోయి నాయంకాలమునకు వచ్చి *బాబుగారూ! ఇచ్చటికీ రెండు పరుగుల దూరములో నొక కొండగుహూ యున్నదిః చానిలో నొక యెలుగుబంటి యచ్చటికి మటి. పరుగు దూర ములో నొశ చిజుకన్చలియు నున్నవి, _వులి యెచ్చబను గనిపించ "లేక, పోదమాి యనిరి, వారప్ప రాయఃడుత్సాహఎడెరు, కుమార స్వామి కుత్సాహమును; భయమును రెండును గలి్యావ. ఇద్దజు పరవాకకులు ఇద్దర కట్ణనాం(డ ఇెత్తుకొనిరి, వారిర్వుసును గుమార

• సార్ధమియు, మీకారీలును బయలుజేటిరి.. సంజవళ మసుగు మసుపగా. నున్నది. తుష్పర పడుచున్నదిం మీకారీలు వులి బయలు 'దేపట 8వ సరియెంవేళు ప్రగియడవిలో లేదు అయినను గౌనిరిశని పోవ్రచుండిరి... కుమారప్వామి చీశటిలో. వారితో నడువ లేక పోయెను, కాసావాం్యడును సుబ్బన్న పే.టటనారే. వారికిని నడవి (కొబ్రయే.. వారును (ాణములు.. చిక్కాబట్టుకొని నడచు “చుండిరి. వేటకాంటడు తక్కినివారిని పూటాడవద్దరిరి. నారి యదు గు) చషూడుతప్ప మతియొకటి లేదు కుమాంస్వామియుల బరి కారకులును బదిచోట్లం బడిరి కొని కజ్జనాం(పను మాము జాూగత్త గాల దీసికొనిపోవు ముండి 6 ఎలుగుబంటి మున్న చోటికి: దీసి .కొనివోయిరి. మిళశారీలలో రామన్న యనువాండు మంచివావాసుందుః భె ర్య కాలిం వాండు పోయి తొంగిదూజరు. లోపల నొళ యాడ యె: గుఏంంట్రియ్యు రెండుప్మిర్గులు నున్నని. వా.డు వచ్చి చెప్పెను, కునూరస్వాని “తలం జంపి-చో పిల్లలు రెండు జీవగుం చఇంపవ “ద్దనెను.. వారు వినలేదు, -నలువురును బోయి. ఇభల్లూ!ని రెచ్చ గొట్టిరి, అవి లేవి మూందికి దూగెను. రామన్న తుపాకి చివర దానినోటిలో నికి దూక్చను వారవ్ననాయని బిలిచి *“అయ్యగ రూ!

మువ్నదియూటివ ఆధార్టయము 019 మిరుడీనింి గాల్బవలయూనని ఇెప్పెను. హరప్ప యుకత్సాశాపడి గుజ్ణ ముకు ((టిస్సరు) లాగాను, ఎలుగుబంటి కపాలము భిన్నమై రామన్న తుపాకి వెనుం 6 (దోయుట చేత సది విజానుకొని (శకిందలడెనుం రామేక్వ్య3 కాశ్రికీి హరప్పకు మిషల నుత్చానశానముగా నుండెను కుమాంన్వావి. ఫొడలు వణకిపోవుచుండెను, పిల్ల లేమి కావలయునని యళకెని(వళ్న రామన్న “మనను వెళ్ళు: వుళు తీసిషపొవినోది మనినుం

కుపూర ఏ ఇవవ్చాడు మనను తిరిగి యింటికం బోమా +!

కుహూ రస్వామికి6 చై(పాణములు పైని బోయెను, అతడు వలద నెను, కానావాంిడును వలదనిరి,. కపజ్జరాజునుు కుల్లనివా నును వోదమనిరి. కమారన్వామి!6 గూడ మనసులో చిటుత వేట చూడ వలయుననియే యుళ్నది, కౌని నాంఛకొన్న భయ మెక్కువగా నుంజెను, పోదమ.; వలదులమ వారునడచిరి. చిజుత ఏహవద్దకం బోయి యొకడు లోనందొంగిచూబెరు, లోపలచిజుత లేదు. రామగ్నా *వీ.కారువోయినిద నెను, *సనేనుపోయి వాచివచ్చెదన్ను మిరించే యుండులేడ నిను, అంతలో దూరమునుండి ధ్వఃవినలడంగా నందలు నొక చిన్న జాలిగుట్ట వెనుక చాంగియుండిరి.. చిటుక తోం జ్యరున విరరుదు పది పదునెళండు గజములు దూంకుదు నో రావలించి? నాలా యడుగు పొడుగువల జూదుదు;, నదిదుచు వచ్చుదుండెరుం రామన్న జీనినో వేసినది. వులి మత్తుగానుక్నది. ఇంకం బోయి గుహలో. బండుకొను” ననను ఇంకొకడు * లెల్లవారలు తికుగవంలసిర జీ. బోయి పండుళొన జేమో! నలువురము నాల్లువెవుల నుండి (శమసశ్చొనివచ్చి పఫొడుతి మనెను, తక్కిన వొ 'రాతాతి ఇట్ట ఇాటున'నే దాగయుండ వలయును. వీ నలువుగును బయలు బేటిరి, రామన్న తువాకి కాల్ఫెను. _ వు?కి సరిగా నడిడొళ్ళ-లోల దగిలి యది వాగవెంబవే దూశీవద్చెను.. అది దూకి5ంంతనే నలువురును చానిప్రైలబడి కతు. తొం (గువ్వ చంపిరి, వహరప్పవాయని చేత నొక క_ివోటు పొశపీంచిరి. కుము -రన్వావికి వార శౌర మాశ్చగర్భమని వించినది, *ఇంకం బోవమాి యనగా: జిజునవు?ని బాతి బెట్టి వోవుద మని వారునలువ్చరురు గోయివీసి దాని నందులోః బూడ్చిపెట్టిరంి .

990 బజీయివకగలు

కమోార ; దాని నచట వదలిపోరాదా! రామన్న ; అడవిలో నేమృ్బుగమును జంపరాదు, పకులు చూచినచో నవాబుప 'దెలియం జేయును. వారిమింద కేసుపెక్టైదరుం

తిరిగిపోవుచు నెలుగుబంటిపిల్లలను దీసికొని పోయిరి. అన్నా ల్లైన తరువాత మజులం (ుయాణము సాగెను. ఒళనాం డడవిలో ఘమారస్వామియు, మజీ యిర్వురును గలసి నడుచుచుండిరి,. రామే శ్వరశా్రి "తానుగూడ దిగి నడచుచుంజెను జారియంతయు నెచటయాచినను బులులయడుగు లే. ఒక కోయ పల్లెకగ్గజగాం బోవు చుండిరి. ఒక మునలికోయవాండు రామన్నను జూచి “ఓ య్యోయి* రామన్న! మందెట్టిన వులివున్నాది. అది గంగిన్లె త్తి తిరుగుతున్నాది జద్దరం”* అన్నాడు, మందుపెట్టిన వులి యనగా నందజప భయము, వలి సామాన్యముగా నొకచోట నిలువక యడనీ వెంట/దిరగుచు నొఠళచోట పశువును మజియొకచోట నింగొక పశువును, నిట్లు కొట్టుకొని తినుచుందును. ఒక్టాళ్క_ప్వూ జే కోయప ల్లైవద్దనో మకాము చేసి యా యూరి పశువులనే వరునపెట్టి తినుచుండును. అఘ్పూకు కోయ 'వాం(డు దానికి మందు పెక్టైదరు. వులి పశువును వేసి నెత్తురు వీల్ళి 'లేచిపోవును, గొడ్డును తీసిషొపోవటకు' మరునాంయ వచ్చును 'కోయవాం(డు మందు నా పశుక ఖేబరములో దాంచుదురు వులివచ్చి తినును దాని కప్వూకు పిచ్చియెత్తి రెండు మకాండుదినము లడవి వెంట దిరిగి తిరిగి చనిపోవును. ఈలోంగా డానికి మనిసి యనిలేదు: (మానని "లేదు, (వతిదానిమోంద దూకను. అందుచే నెవ్వసను బిచ్చియెక్కిన వులి యున్నచోటి!. బోరు, ఇదివజుశే రెందు దినము లాలగ్య్థ మైనది మరి రెండునా ళ్ళెచ్చట నాగవలయు నని బండ్లు ఆ లుక్‌ని పోయిరి, తక్కినవారి యందటి (పౌణములును చిష్కావిష్కం మను చుండైెకు, నలువ్పరు బండినాం(డును గగి నడచుచుండిరి. "వేయికన్న లతో జూచుచుండిరి. పరుగు దూరముపోయిన తరువాత నచ్చట నొక వాంగున్నది, బండ్లాంపి రామన్న "తాను ముందు వాంగును జూదుటకం బోయెను, వాంగులోనుండి. ఫులి మేఘగర్జర వినవచ్చాను దాసి వాం(డకం గాసాలకు వారిశరీరములలో. (ట'ణములు లేవు, పమౌర స్వామి రామేశ్వర శాత్త్రి నానుకొని కూర్చుండెను, రామన్న వచ్చి

మువ్పదియాజవ అధ్యాయము " న! వులి వాలపలో నున్నది ఎ'ట్లనెను. తక్కినవారు “పోయి చిరుతను వలెః (గుమ్మి చంవుది మనిరి, రామన్న “యది సాధ్యము కాదుః బెదరించుటకుం బులి సరియైన స్థితిలో లేదు. మనిసిమోాంద దూపనో, గొడ్డుమోంద దూపషనో" యని కళవళ పడెను, గంటసేపు చడిచప్వుడు లేషండ బంగ్షనాథిరి. రామన్న మజలంబోయి వాసలో€ జూచెనుం వులిలేదు. పోయి కాల్లు మూలలవెద కను. అది యడవులంబట్టి పోయినదిం ఇప్పటిక దృవ వంతులమని బండ్లుతో లుకొనిపోయిరి. మరునాండు రెండు జాములవే?కు నదవిలో నొళచొటినుండి పోవలసినచ్చెను అది [మెలు వపొడుగసదూరము, దారియంతయు కొండ వాగు. రెండువై ఫుల రెండు కొండలు, అటుసిటు మవహోళత్ర్తాలములైన వృషములు ఈ వాంగ తక్కు మజియొశదారి లేదు. వాంగులోం బోవుచుండగా వాగువబ్చెనా బరడ్హన్నియు. తేలిపోవును; కొట్టుషొనిపోవును. రామన్న పరకా యించి వాగువుట్టిం కొండవంక జూచి యచ్చట మేఘముయొక్కం చివ్నాము లేదని తెలిసికొని బండ్లు తోలించరు. "ఈ వాగుఏండ వులు లెప్పూకు వచ్చి విష(శ్రమించును వుల చాల నుకమారమైన జంతువు, అఆదిమువోరాజువలె సుఖమే వాంధిగచును. అది యెష్రూకు చల్లని వృతమచ్చ్భాయలయందు: చల్లని యీ వాయ నిసుక తిన్నెల యండే నిదింవమును. వన్షాకాల మగుఐచేత సరిపోయినది కాని వేరవికాలమై:చో వీ దారివెంటట సడచుటయే కష్టమైపోవును” అని వారు చెల్పిరి, మరురాంటికి నిర్షిష్టస్థానము బేరిరి చిన్నహర ప్పనాయని తల్లి దండులు పిల్లనానిని జూచి నంతోవి.0చిరి. దారలోని వేట విని నాయడు చేసిన వేటటప నానందించిరి. జమూందారులు కునూర స్వామికి నూటపదారు లిచ్చిరి, రామేశ్వర క్రీ: గానుకలిచ్చిరిం అందరు నచటం బవిడినములుండి తిరిగివచ్చరిం ం ఇంతలో దీపావళిపంకుగ దగ్గజపవచ్చెను రామేశ్వర శాస్తి వట్టి విపరీతుండు. అతని 3వరు నేమియ జెప్పషండగ నే యశ్నియు6 'జలియును, అతండు గులక చన్నలు అెచ్చి కాల్చి, చింత బెరడు తెచ్చి మాడ్చి రండును గలిపి పొడిఖొట్టి, గుడ్డలలో గుండముగా€ బొడు గుగాం బొట్లములు చుట్టి? వానికిం జడ రాచి యెండ బెస్టైను,

002 వేయిపడగలు

ధర్మా రావు కమూరుని యీ (వయళ్నములు బూచి “నాయనా! నీకది యెవరు "చెల్బక్‌ యని యడగ్యారు. శాస్త్రి కీస్వడు ఈం(డి యన్న-వో మునుసటికన్న నెక్కువ చనువు, అ బసివాండు తెల్సి నూట మిరచిపోయెనుం శ్యామలా కుమారన్యాముల యావృ%్క హోటలోని స్వేచ్చ ము దండి మూపు ననురాగముకో, తెల్సి కల్యా న్మృ£కిం (బస్వైలవు తవవ్యావృ త్రిక నః కు! యడ్డ మయ్యెను.

ఇ్యాస్రివ మునువు మిోరిన్తు చేసెడివారటకిచా ! ధర్మా; నీ శనరు ఇెప్పతిర! శాత్ర్రిన క బీకు.. ధర్మావ ఈ పూలపొట్లములు ,నాలుగుదుకు 1 శాస్త్రి: రండు నాక; ౦డు హరపష్పశు ధర్మాః తండ్రీ 1 వహరప్పగా ౦౧ఎవలయును, , ఇస్త్రి అకండు నె నేవనినను ,నూరపండునుం ధర్గాః జమీందారు 7 రికి. గోఏమ వచ్చును, శాన్తిః 'రాదుః ధర్తావ చీ! నీిమొగము; కో వమువమ్చుకు, అదిస ీకొని? వూల పొట్లములు నీవు (విప్పవమ్బునుగాని; జమింఎచారుగారి కుమారుండు (తి-ఎరాదు, జమిందారు గారు మూచిన చో వావేమందురో! శాత్తిః వాం ప్పగారు తనకుణాండంగావలయన త్నాండు, కోటలో నివరునుజూడ కుండ6 (దసషెవ నన్నాండుం ం దీపావళిగాండు సాయంవేళ శాద్రి లే:త 'తాటినట్టలు తెన్ని వానిని జివర నాల్గుగా(జీన్చొ ఫొట్లములంద. లో. జెట్టి నాల్తుమిగిలియున్న చివళ్ళు కలివి (తాటితో బిగించి పేడరాయని పొట్లము వై వు పైకీ నుంచి డానిలో నిష్పావేసిరాజ వెమైరు. తాటియా పలతో గుర్భాబము నేసి యుమ్మె_త్త గాయలు ెచ్చి రెండు నగములుగా€ గోసి యందు లోని గింజలుతీసి వేసి వానితో మేం త్తచేత దీపములు ెట్టించరుం

నాలచారవ్య విల్ల లును శాస్త్రి కుల గలసి టపాసులు గాల్బా కొనిరి, రాజేళ్వ3ండుగారు “నాయినా! అప్వూకీ టఫొాకొయలు శాల్చుకొన్నచో నవి యయిళోవా 1 రా(ిపడిన తిరువాం౮ని కాల్చరాదని వారిని వారింఛ్రనుం " . _టొవ్ల్రుంకినంతనే హరవ్పవచ్చెను. కాసా రంగన్న వార వృను వెంటబెస్టుకొని ధరా శ్ర చావు నింటికిం దీఠకొని వచ్చెగుం వారం కరును గలసి పూలపొట్ల ములు (తిప్పి అరన్వ లొడలివై€బ

125] ముష్పదియా జవ అధ్యాయము $93 హరన కొడలుకాలెకు, ఎంతకాలుట! కొంచెముః శాస్ర నవ్వెను, వారవ్పకు శాస్రిచేక నవ్వించుగొనుట యలవాటే అతయిను నవ్వెను.

తరువాత జుంజుంకట్టలు వెలిగించుకొని "పెద్దబజూరు లోనికి. బోయి యచటం బెద్దనెగడి వేసిరి. అచ్చట నే తోటాలను జిచింద్రీ లను గాలి ఏరి

సుబ్బన్న పేంటలో ననాదినుండియు దీపావళివండుగ మవోో తృవముగా జరుగును, (వతిపండుగకు మూన్నాళ్ళు రాతులందు॥ దోటాల లడాయి. జరుఫను, వూక్వ్యము జమిోందారుగా-కే రెండు కత్తలుగాల జేసి కాల్చించెడి వారు. ౦0గారావుగారు వచ్చింతరువాత నిదిపోయి క బీపకళవతు యొకటియు నంసారులళయ యొకటియు నేర్చడి (వతిపండుగయు సాంగుదుండెను, ఇందులో దోటా లెవరిళన్న నెవ "రక్కవకాల్సిరో వారిదిగ్గాలువు: "'శండు వతములవారు రెండు వై వుల నిలుచుండి యొకరిమింద కొకరు తోటాలువిసుకుగొందురు అందులో నపాయ మున్నది ఒడళ్ళు కాలినోవుకు.. నేర్పుకలవారు. శ్మతువులు వినరిన వానిని మజులం దీసిఫొని విళరుదురు. సేవలు టంకాలు) ధరణాలు యే ఫు మండుచు రంగమంతయు యుద్ధభూమి వలె నుండును వూగ్య వింం్శ్స్‌షు వారి సైన్యములు శారులు తీర్చి యభేద్యము గా నిలుదుండి. "దేశీయ సైన్యము*ను చాజ (వోలు చుండలగా వారి “మైనర్థినులను “జీశీయులు ఇల్లాదెదరు వేయ లేళ పోయి యీ తోటాలను గనిపెట్టి యవి వారిమిో6ద6 (యోగించు చుండిరంట, ఈ తోటాలు బుసబునలాడి గిరికీలుగొట్టి నిప్వు లువిం యుచు నెవరిమూ:దయుడునో తిలియరాక ఘోరలీల జరమష్రదుండంగా శతుసై న్యములు వీనిఎందు నిలువలేక పోయెడివట ఈతోటాల ఫ్రుస్తుక యిది వాషంతో. జెల"ంట మన్నచో జాకి శారర్థవంతమన్న మాట ఆ వమజోగ్ని మధ్థ మున జనులు నిర్భయ్బులై నంచరించుదు నొళ కతువారి నొక 5తవారు తకుముదుల. దోటాలం గొట్టు “ఫొంమ వీరవిహోనము సలువ్చుకురు, ీకళోటానుండి సరిగా నర గజ లు పొడుగున ఇగ్నిజ్వా౨ వచ్చును. నాల్గు - గజములదాణ నిప్తూరవ్వలు వడు వుండును ”

సర్టిడ్త జేయువడ గలు'

"=. పండుగయయిన మూండవనాలం డొడస్మృ కౌలినవారు నలు బది యేంబదిమండి యెప్పూకును నుందురు. (పతియేటడు నీరీక్సి జరుగు చున్నను భయ మెవ్వరికిని "లేదు, ఈ యాద్ధములు చూచుటకు జనులు గుమికరాడి ' పోవు చుందురు. ' స్రీలు 'ఛాలురు కూడలబోదురుు. ఒక్కొ క్కృఎప్ప్రుడు. దారికి సపాయములు సంభవించుచుండును. శ్రాని యెవ్వ రునులెక్కసేయరు. సళ్యభామవంటి శ్రీ యున్ధమువేసిన జాతి. వీర! భయమేమిటి? అదియుంగాక' భయమన్నది దూరమున నున్నంత సేవ; సంగతి తెలియనంతసేపు. ఈ-రీత్‌గా' మృనికి వెజివనివారు వీరవీవః రము సలిపెడినార్కు' స్రీలు: శికువ్రలుకూడం బోయి యది దర్శించెడి వారు యుద్ధము వేయలేరనినచోో వారు వీరజాతికొదనినచ్రో నెవరు నమ్మెవరు! రౌని యా జారియే "తాను వఏరజాలి కొదనుకొనును డూడ్లూ! బకవన్నా? పాలు" (ెౌవెదవ్యా (వటత్తివిత్తులు తిందువా యనిన బేనికై నను తల యూంవేనట్టు, . - -

. రామేశ్వర శాస్త్రి వట్టియఘాయిత్య వు విస్త వండు. మూడవ నాండు లడాముం జరుగుచుండంగా నెకధరణ మెవరో విసరినది (క0ద6 ఖుడి కాలుచున్నది. శక్తి "ళానుబోయి. దానిని వట్టుళొనవచ్చునని పోయెను. ఇతడు దగ్గజకు వెళ్ళువప్పటికి తోటాకాలుట చివరప వచ్చి బున్సుకుని కొంచెము 'వెనుకకుంటోయి గిజ్జునందిరిగాను శాత మయొదలంతయుః' గాలెను, ఈళంగత్‌ ధర్మా రావ్రనపం 'జెలిసి యతండు వచ్చి చాలతొందఅవడెరుం పమూరస్వామియు శ్యామలయువచ్చిరి: విల్ణవాని నాస్ప(తికి: దీసికొనిపోయిరి.. ఎష్క్కువయపాయ మేమియును "లేదు. అతనికి నాన్నతిలోం గట్టుకట్టి

వైద్యశాలలో సామాన్య భాగములో శాస్ర నుంచుట కస వ్యాముగానుండి (పత్యేళవు గదియొకటి తీసిగొనిరి. మూ'డవరాందు ధర్మా రావును? పమారస్వామియు? నాంచారమ్మాయు; శ్యా మలయా నరనివద్ద నిలుదుండిరి. అనాః డతనికి బాధ తక్కువగా నుండెరు ఇార్రి నభర్టమ మాటాకుదుండెను. కుమారస్వామి నిక సారిక టుస్థివచ్చినదా? ఇంక నెష్టకును గుంజాతనవు పనులు చేణుషము అనెను- శాక్రి *ఇ3 యొక బాధయా "నాక + తోటా ేమిటి? ఫిరంగిదెబ్బ తినవలయునుగాని” యనెను, అందరునునన్విరి. శ్యామల

ముప్పదియాజవ అధ్యాయము 995

“నాయనా! నీవు చెడినం జెడితివిగాని వూ ధర్నారావున కివి నేర్పపి మసెనుం

శాత? వాం డక్కడికిం బుద్ధిమంతు. డ్రైనట్లు 1 ధర్మా; నీవు ఫిరంగి కదు రెవ్పుడు వెళ్ళెదవు ? శాశ్రిః యుద్ధములు వచ్చి నఫవ్పుకుం ధర్మాః వ్‌ యుద్ధములు ! కమా వ మన మునలమ్మలు పోట్లాడుకొందురే- ఆయుద్ధములు, కౌడ్యా మునిసిపలు కౌన్సిలులో6 గొట్టుషొనుచుందురే - ఆ యుద్ధములు. అందులో ఫిరంగులు లేవు; వట్టిరంగులు, ధన్తారావు పరిసోనముగా మంద హోసముచేయంబోయి యూరకుంజెనుం ఇాస్రీ యూలోచనా నిమగ్నుండయ్యైను. “అవును? ఫీరంగు లేవి యనుగానిను, “

మార్గశిరము చివరకు వచ్చునరికి రామేశ్వరక్శానస్త్రి నలంత వదలి మజులం జక్కగా నాడుళోనుటయు. జదువుొనుటయి.౬ జేయు చుండెను, రంగారావుగారు పిల్లలకు నింన్సీ మ'హడ6 జెవ్నవలయునని పమారస్వామితోం జెప్పిను అతండు “చిత్త రుని యూరకండెను

ధర్మారావు హరప్పనాయండు చనిపోయినప్పటి నుండియుః జీవిడీ లోనికి దజమ పోండుం దివానుమవూ+తము ధర్మారావే. (వతి (గామమునుండియు. శిన్తులు వేళకు కాణాదారులు? సముద్దారులు వనూలుచేసి వపంపింతురు, అవనరము వచ్చినచో ధర్మారావు వోయి వచ్చుచుండును, రంగారావుకూడ నన్ని దవృవవోరములు స్వయ ముగాం జూచుకొనుచుండెను. వారప్పనాయం డీసంగతి తంటడికి నర్చి పోయెకు, రంగారావు ధర్మారావుల (వనంగము చి(ర్రముగానుండునుం మాటాడినంత సేవు నొకరివంక నొకరు చూచుకొనరు*, అక్కడ నెవరో యవృశ్యుం డయిన వుషము డొళం డుండును. ఇద్దటును వానితో మాట్లాడుదురుః వ్యవవోర 'మేదయిన నున్నచో కంగారావుగారు ధర్మ రావతో *ఆ వర్ధివవోర మేముయినది" అనును, పేను పెట్టి వీలువండు; “వీముండి” యనండు, ధర్మారావు సమాధాన మున్న చో€ జెవ్పూరు; లేనిచో. జెప్పడు, "ెవ్పకపోయినచో డాని విషయ మింళకను ఆజీలలేదసి యర్ధముః ;

కోటలో సవ్వుడవ్వూడు ధర్మారావున కిస్టములేని: - పనులు జరుప చుంజెనా, ధర్మారావు వాసిని వారించును, . -ఎమోాందారు

996 వేయివడగలు వచ్చి యది కంల జరుగుటలేదని యడుగును, పరిచారకులు ధర్మా రావుగారు వలదన్నారని ఇెప్పూదురు, రంగాశరాన్రగారు మాటాక్షరు, కమారన్వామి పాఠము చెఫష్టాదుండంగా రంగారావుగా రొక నాండు దగ్గజిం గూర్చుండిరి. అతం డింగీషు మూటలు సేర్చుదుండెను, అప్పుకు ధర్మారా వచటికి వద్చెను, అతని కింగీవు మాటలు వినికం చలు “'పమారస్వామి! ఏమి టదొ యని యతేం డడిగఏం పమార స్వారి “అయ్యా! ఇం,గ్రీ్‌మ ఇప్పూదున్నా ననెను, ధర్మారావు “విల్లలకుల బసితనిములొ నింగ్టీషు ఇవ్చరాదు. వారకి లోక జ్థనము కలుగుట) బుద్ధి వశసించుట మాతృభాషలో నీ జరుగవలయును పిల్ల వాం(డ మనస్సు? పరభామయీ చిన్న ప్పటినుండి ఇప్పినచోో పర భాషా సం్యపదాయములశే యలవాటుపడును, మనకు వారి భామ మాత్రమే రావలయునుగాని వారి నం్యపదాయము రాఃక్కంర దు. ఇక్షైనచ్రో మనభామరాదు. పిల్లల కిరి మిప్రూడ ప్వూడే చెప్పవిద్ద 5లు, " కునూరస్వామి మాటా లేదు, రంగారానుగారును మాటాడ "లేదు, ధర్మారావు వెడలిపోవుదుండెను. రంగారావ్రగారివంఠక జూచుట తటస్థించెనుు. ఆయన శరీరదాలనములో వసతిని మనస్సులోని సంబే వాము గోచరిం చెను, ధర్మారావు .కుమారపా్యారూా! మనభామలో మవకు స్వాతం(త్యము చిక్కినతరువాత పరభావమ చదువుటకుం జూల రోజులు పట్టదు, చరాడుము! మవవాండందరు నివుకు హీంస్‌ ౭0 జేండ్లలోం జదువుచున్నారు. రెండేండ్లలో హిందీభామళలో. బెద్ద వండితు లగుమన్నారు. ఒకభాపు గట్టిగా వచ్చిన తరువాత రెండవ భామ నులభముగా వచ్చును. ఆ మొదట రావలసిన భామ యిం్శ్నీపా "తెలులా! కెలులంవారి కింన్లీముకన్న 6 జలుల్ల తేలికగా వచ్చును 'తెలులప చక్కగావచ్చిన తరువాత నిం్యీషు రెండేండ్లలో. గావలసి నంత _వచ్చునుః అవు డిం గ్లీషు చవివినను నష్టములేమం అప్పటికీ “లెలుణు .నం్య(వదాయము ప్థిలవాని ఇెత్తుటిలో జీర్ధించియుఎడు ను, కనుక 5ంజేండ్లలో నేర్వందగిన యీ పరభాష పసిాటిరుండి చెప్పీ 'వాలపల బుద్ధి వికాసము' పాడు చేయుచున్నాము. వీన్లవాం(దు శరీరము నందు గాని; బుద్ధియందు?గాని వృద్ధపాందుటలేదు జమిందారులకు

ముప్పదియాజవ అధార్థయము 937 చూపు జ్ఞానము కొజకులాని యుదోర్టగము కొజపం గాదు గదాశి అనిరుం

అఆ మజఆువా(టి నుండి కుమారస్వామి యింగ్గషుచెప్పుటమాని వేసెను. రంగారావుగారు మజలవచ్చి కుమారస్వామి నేమియునడుగ "లేదు. ష్కిల్లల చదువు గూర్చి విచారించనులేదు,. విల్లలు తెలుగు “వార యీయిగాం జదువు చుండిరి. వుమన్యుమాసము చివకకు వచ్చి సంవత్స ముతో. బాటు దోసకాయలు వండేను, పచ్చిమిరప వంద్లు "జీవమాతృళకా సస" మీ జీవికి బగటి కాగడాలు వస్పైను. సశత్తించి పోయిన జేవమాల్మ్చి? లరాజ్యాధికార మేతాజృగ ధీ కారచివ్నములతో మామే సంతోవీ,౧చవలప వచ్చెను అన లధికారమా ేవమాతృ కలవ. పందీనవు డొరిగిపోవునదియు. బూఫవు కాని ఫలముకాని లేని దియ్యు వసిమీ0 నిలువ నీయసనిఏియుల బంక సంకలిత మైనదియు _సెన వమూగాని తనయధికారము సాగించుచుండెను, మెట్టమైరు మొము వంళ జూచినవారు లేరు దానిని కుద్దాలించివేసిరి,

సం(శ్రాంతి (ముగ్గులతో బజారులు, కంకర బాటలు లేనివి భి గృేచముచేత విరచితమైన యేనుణయు మొగమునంవలి సంపదలకు సాదృశ్యము తెమ్పుకొ నెను, ధర్మారావు కాచిని సంకాంకికి భరతో కూజందన యింటికి. బండుగకుల దీసిగొని వద్చెనుు కాచి యివుకు "పద్ద పిల్ల యయి ఛర్తతోం గాంవురము చేయుకుండిను అమెళ”ళ కుమూరుండు. ధర్మారావు పండుగకు బంధువు లందరను చిలిదెరుం హైనువతీ నూర్యు శారాయణలు వచ్చిరి. రామచం(ద రాజు రథ ౨8ర్కి 'రామేశ్వం శాస్త్రి రాజు తరువాత వారికి. గలిగిన యిద్దతాడ వీల్లలు అందజురు పండుగకు ధర్మారావు నింటికి వచ్చిరి. కిరి శశి-రీఖలు వచ్చిరి. ఖా మలాకమూర వ్యాములు వచ్చిరిః వారియంద జిపిల్ల ల ను వచ్చిరి. ఇంటనున్న బచాలికాశాలప లందటును గలిసి యొక *సమ వాకారి మాడ!దగినంత సజ్ఞుచేరినది. కిరీటి: ఖర్చులో ఖర్చు, రామే శ్వర నాత్ర వెండ్లి కూడ నివుజే చేసినచ్రోం ీలివొవునుగడా 1కమా: మనకు నష్టము కదండి! అవుకు మన మింకొళసారి రావచ్చును. ఈ లోవుగా నతని యుపనయనము అేదా! కిరీటి : ఏమోయి శాత! పండ్లి చేసిళొందునా! శాత్తి సిస్టవ డెను. అతకు తన నరవ;జాఎవు

093 “చేయిపడగలు "కెచ్చి .వానిని (వదర్శించుదుండెను. కిరీటిపోయి వానిని బరిశీలింజిను, మూంయేండ్లనుండి (గౌమములోనాడిన సినిమా నాటకములక్రాగితములు సర్వము నందున్నవి. ఆటవస్తువులు రళకరళములున్నవి, గోలీలు? గోడీ బిళ్ళలు, టాయి సినిమాలు, రంగు కాగితములు రశరకాల వస్తువులు కలవు- కిరీటి వానిని బరికీలించినంత సేవ శాస్ర్రి వాని నతండు దొంగి లించు ననియ్‌ యభ్మిపాయ ప,డెను* కిరీటి; నా ₹ందుకోయి యివి యన్నియు! నే నెందుప శాంజీసెదను! శాస్తి మిరు. దొంగలు, కిరీటి మీ రనంగా నివ ౭వరు! జీనును మి నాన్నయునా * కమా: వాని నాన్న దొరయే, మోరును నేనును దొంగలము= ధర్మా: ఆవునోయి? మో రిద్దరును దొంగలు, అతండు శశి లేఖను నీవ్చ శ్యామలను దొంగిలిం చి౭రి. వారిద్దరి కొజకు మిరు వేసిన యొత్తులేనా! దానికి నాకం (బౌొప్తిలేప యది పోయినది, కాని మా యరుంధతిని నేను దొరవలెః బెండ్లి యాడితిని. కరీ; దమో! సీ వేవి దొంగతనములు చేసికివో! వూ శెవరికిం దెలియునుశి ఇదివజకషం జేయలే దనుకో! ఇంకం జేయ వని నమ్మక మేమున్నది! కాలము వడ్దది అవి యెషూ దేమి చేయిం చునో తెలియదు, “పగయ కలదయీని పామున్న యింటిలో నున్న యట్ల కాదా యన్న ను యుందవలయునుం శాలమునునవి్ను 'యెొవందు 'సీమటీ యుండరాదుః ధర్మారావు మొగములో నొఠ విపావీఖ "తాండవించిను దానిని. జూచి షకనూరస్వామి కిరీటు శిద్దజును నొచ్చుకొనిరి. " .. కౌచియు, రామచంద్ర రాజు కూతుం(డును బొమ్మలు పెట్టు కొనిరి. గోడసంచులు గోడలకు గొట్టిరి.. బొమ్మల మధ్య నారింజ వంధ్హు3 దోనవండ్లు నలంకారములుగా నుంచిరి. విబ్ళ లందరును వొని నెత్తుగానిపోయి తినుచుండిరి, కాచికి. గోవమువచ్చి విల్లలను గొట్ట చుండును. ఆ చిరుదెబ్బలకు వారు నవ్వుదు-ీకాని యేడ్వరు సాతానిజియ్య రొకండుు మిక్కిలి మునలినాండు? (పతి దినము (బొద్దున వచ్చును. అతనికి జ్యతవిచిితమునైన కీర్తనలు, వచ్చును ఈ, పిల్లలందరును వాని క్షీ ర్తనలు పట్టుకొని యవి పొడ మొదలు పెట్టిరి: ) ఆ 'జియ్ట్టురు గొంతు మధ్యమ న్వకములో నుచ్చస్థాయికి. బోయి

ముష్పదియారవ అధ్యాయము ! 090 యచట మాధుర్యమును జూరయిచ్చును. అరండు ' పాదుచుండంా వాయువీచిశలు ' వాని నంగీతమున కొట్రిగిలుచుందడును, పమార స్వామి కొడుకునకు (గామఫోను పాటలన్నియువ్చునుం శర్టాణీర్రి భజిం తును గోవిందున్‌ మది" *నమ స్తే మా (పాణనాథి క ఆట్రల్రాడ్షు క్రో రా గోపాల 'భలే మంచిచన్చళ బేరము ఈ 'పాట లళందు పాదుచుండునుం “శామేశ్వరశాద్తి యతడు ' వానిని బాడినవుజెల్ల యతనిని గొట్టు చుండును, అతః డేడ్చ్ళును, 'చిన్న ధర్మా రావునకు “"నాబ్బవయేండు వచ్చినది. అతండు వచ్చీరాని మాటలతో నివి 'పాడుటు శాన్తి కొట్టుటు శ్యామల “యెందుకు కొట్టక వనునుం క

• శొత్రివి నా యిష్టము, శ్యామల; సీవువూ(త్రము నీయిష్తము వచ్చినపాబలు పాడవా! శాత్ర్రి “నీను పొడుసాటలు 'నా యిష్టము వచ్చినవికాన్టు మూ యత్తగారు పాడినపాటలు పాడుదును, “యామి 'ీకమిహశరణమ్‌, సఖిజనవచని వంచితానాం' ఇది పిచ్చిపాటయా! ఖ్యామల; ఓరి! ధర్మా! నీవ్రహాడ వాబాయి పాడుపాటలే పాడుము గిరిక మ్మగారు పాడిన పాటలకు నిజమే పీనికీని బాల భేద మున్నదిం శాత్రివ; ఈ పాటలు' పాడి. వీడ. పొడయిపోవుచున్నాండు,. చెడి పోయినళరువాత' మజుల బాగుపడుటకు మూర్షము లున్నవాశ

| కమారసాారు యింతసేవ్టకు మాటాడ ' కూరకుందునుః అవుకు పెద్దనవ్వునవి “ఆ పాటలు పాడినచ్రో నెందుకుం 'బెడిపోవుకు జని (పశ్న వేయును. శాస్తి సమాధానము ఇష్నలేక తల వంచుకొని చదువుళొనుట యారంభించును.

సమా. శ్యారులా! శాస్త్రి భగవంతుండు రశ్షించి (బప! బట్టకట్టవలయునుగాని మటల ' ధక్యారావుగారి యం౦ంతవాం' డగునుం కీ రన యనంగా మంచి 'భారముండవలయును. ' తద్భానానుగుణమై 5 శబ్దములు, రాగము లుండవలయును.. ఈ బజారు కీ ర్తనల యందు ఛావములేము శబ్ద ములేదు ఫభావోనుగుణమైన' 1 రాగము లేదు, ఈ కీ ర్తనలు పాడినకొలంది వినినళొలంది (శోతల మనస్సులు దుష్టసంగీత మున కొలవాటుపడి ఇడ్డరంస్కారమునేపొందును నాయసా! ఇాత్ర్రీ! “ధర్మ” యీసారి యా కీ రవలు పాణెర్యా' వావ చిదుకంగొట్టుము "శ్యామవి అయినచో నింట నీసేట్లు చాంచి యవి పొడించినచో నెట్లు!

“1000 వేయివకడగ లు తానిసి దీసికొనిపోయి యమ్మిి వేయుండు. కావి అయ్మినచో మటిం కొరరు పాడించు కొందురు వారి పిల్లలు మా-(శము పాడయికోరా! కొట్టినచ్రో వానినుండి వుట్టిన ధర్ధనిగూవ నీ కిష్టము లేదు కాంలో 1| సా్త్రుః తగులంబెక్టినచ్లో నసవి బుుబుకలాడును; మూదమటకుం జక్కుల” శుందునుం శ్యామల; అన లిటువంటి పిల్లలు వుట్టటహూ౩దు, పమాః మునము వలదనినను విట్టివారెకడనో యొకచోట నూటికి గోటి కొకందు వుబ్దుచునే యుందురు. ఇది మన సంప వాయములోని యుక్కే్య్చేస్ట్రతి. చానిని నీ వెంతమొనం బెల్లగించివయుము అవి మజలం జివ్రర్బుచునే యుండును, అల్నశ క్రి మంతమెఎ సృష్టి చవి పోయినట్లు ళ కే మంతిమైన నృవ్స్‌ చవిపోదు. శక్తి సంతిమైం నృక్టి జననభురావరిణది కలది. శృన్టికింి దానికిని జాలదూరంము. లేదు అందుచే నది వాడదు, ఫూర్తి?ా నశించదు. ఎత (పయళ్నము నచట గివ్ఫఎము,

వల(కొాంతిపండుగనయగువజుకు గాలక్రులకందటికు న జేకము/లె న చక్కని కీర్తనలు వచ్చి*వి. వాని నిండ భావము తొణికసలాడు చుండెను. ఆ భావము పసివాం(డ యెవలకుః జక్కలా నగి వారి కొర గొవ్న సంర్కారము కలిగారు బొమ్మలు పెట్టిఎరీ 26 జూచి 'వారి కన్నులకు వర్తవావురగల్టము పరిచిమయెరగ్గరు.. నంగ్‌రము

తి | ఫ్రీ స్ట్‌ చక్కని దిలవాటయ్యెను. ఆ ముసలి జియ్య ౫ చనిపోయిన చో సీ నున్కార మే.. గురో!

ధర్మారావు బ. భువ; లందజీకి నూత్న నస్రు ములు ఇట్టి వంపించెరు కిరీటిరి బంపించుచు *నూర్య పతిని రం. (వాసితి ఆతడు రాలేదు, రాఘవరావు మజల శ్లైలులోననీ యున్నా చాయను” అనినుం

కరీ అతని (బదుకంతయు జెఆపాలయే . యయిపోయెను - ధర్మా; మన (బరువ మాత్రము ఇజసాల శాదా? అతని (బరువ వెజనాలలో. జెజసాల, - నాటకములో నంతర్నాటకము'. కరీ: మజల నేమయిన€ (ైయర్నము వేయరాదా! ధర్మాః పదిని నెటొః ేనువుకచా! అమె యొడల నవ ఛే చేయుటయ్‌గాక మజల నట్టి

126] ముప్పదియాటన అధ్యాయము 1001 వివాహమువలన సుఖమా శోభయా? నది శెన్నిసార్లు నీరెక్కినను పొగ సేశాని జీవితమున కొక్కసారి యక్క్కటయ్‌ శోభ కరీ: నదికి నీరు నవాజముగా మజులమజల నెష్కును చజుక్రనకం (థాతనీక పోంగా మనమే థొ త్తనీరు పిట్టుదుముం ధర్మాః నీవేనా యీ నూటలు మాటాడవలసినది! కిరీ ఏ; అన్నా! నాకు నీకును జాల భేద మున్నదిః మనుమష్యుల (దళ్ళతులప 'భీదము లుండునుం (శ్రీరామచం(దుని (పకృతి వేజు; కృష్టభగవానుని (వళ్ళతి 'వేజు, (శ్రీరామచం(దుండు వురుషో_త్తముండు, ఆయనక నాల్మయం చే గాళ శరీరమునందును 'నేళత్వసిద్ధి యున్నదిః కృష్ణ బేవుండు. ఆత్మలో నళత్వసిద్ధి కలవాండు, శరీరమునందలి బహుధాత్వ మాయనక లెక్క "బేదు. దాని నాయన వరిగణించండు ధర్మాః పోలికలు నమూ(ము గొప్పగానే యున్నవి కరీ అన్నా! పశుపతిని బండుగకల బిలువ "లేజేమి! ధర్మా; అళండు మనకన్న ధనవంతుయ. మన మరనిని బిలిచిపెట్టనక్క-ర లేదు. అతండు మనకంబెట్టవలయును, కిరి అందుకుం గాదు, అతని కూతురు ... ధర్మాః నాయనా! అఆ సంగలి మనము తలపెట్టనేరాదు- కిరీ ఏ ఎందుచేత! అమె నిన్ను (పేవించుచున్నదంట గదా! ధర్మా; (ప్రేమించుట యేమిటి 1 ముక్కూపచ్చలారని యా వీల్ల ీమి "తెలియును! అంత చిన్నవయస్సులో. (బేనము తెలియదుం కరీ? చిన్న వయస్సేమిటి ! మటి (పేమకం దగిన వయస్సెప్పుడూ 1 ఆమె కిప్పుడు పదుమూండేండ్లు లేవా! మా శశి నన్ను (శ్రోమించుట మొదలుపెట్టిన దాయీడుననే ధర్మా: నే నసలు పెండ్లి చేసికొనను గదా! ఇంక విచారణయెందుక! ఆ (వస్తావన మానివేయుముం ఎవ్వుడయిన న్నుత్తరములు (వాయాచుండుము, , సంవళ్సరాది వండుగ వచ్చెను "వేంపపెట్లు తిలతండులన్యాయ మున భాసించను. కోకిలలు మావిగున్నలలో దాంగి కహూకషహూ యని కూయపాల్యాను,. (కొత్త వేంపపూంత, (కొ త్తమావిపూంత, - పీనిపై 6 'జెజలాండి తుమ్మెదలు జుమ్మని రొద జేయుచు వనమెల్లనంచ రింజను, లేంతమామిడిముక్కలతోం గలిపిన వేపపూత వంచ జారయు జింతపండు. వులుసుతకో మి(్రికమై సంవత్సరమునకంలె

1002 వేయివడగలు జివ్వాపను (కొత్తరుచి తెచ్చిను. నూర్మ్మవశ్ర్రృశోభితులయిన జనులు వునర్జన్మ మొలత్తినన్లు (పకాళ్చించిరి.

అనాండు ధర్మారావున కొక యు_త్తరము వచ్చాను, అది పశు పతి (వాసెను, “నీవు వెంటనే యొకసారి రావలయును, చాలనవ నరము రాకపోయినవో మన విర్యేరమును విచారించవలసివద్చును. ఉత్తరము చూచిననాందే రావలయును” అని యున్నది, అశని క య్వుత్తర మగ్ధము కాలేదు. అనేక విధములుగా నూహించెను. వ యూవాయు నిలువలేదు వెడలుటయా 1 వెడలకండుటయా? ఇద్దరును విచారించవలసివచ్చుట యేమిటి * అయినను రెండు మూన్నాళ్ళలో పోవచ్చునని యూరకుండెనుం కనూరస్వామి య్వుత్త రము మభూచి *శాదు పోవలయునుం అరుంధతికి జబ్బుగానున్న జేమో! లేనివో నా వాఠర్థమున కర్థము లేదు” అని తటి మెను ధర్మారావు “పమారస్వావిణా! అఆ పిల్లపను నాకను సంబంధము లేదు నేను మజుల వివాహము చేసికోను, నీ కీ వృథా వ్యామోహ మెందుకు అని తన 'డారిని దానుబోయెనుం .

నాంటి సాయంకొలమున ధర్మారావు "జీవాలయమునకు బోయెనుం నాగేశ్వర స్వామి యాలయమున కేంగి స్వామిని భఛ్యానిందు చుండెను. “(వభూ! మనిన్ఫు వశమైనది. శరీరము దుఃఖభాయిష్ట యెనది, ఈ రెండును గలిసి మనిసి నెంతమైనను జేయును తీయరాని చారులు త్రీయించును. నీ దయవలన ధనాదులు లేవన్న దిగులుపోయి నది, వదో కాలము గడచుచున్నది. కాని యీ (టేమయుల గామ మును నన్ను6 బరిళ్యజించి బోవునట్లు లేవ్ర. మనోనియమనమున కెంత యధికార ముండవలయును? (వాసి పెట్టినదానిని కాదనుట శాదుకాని నన్ను నీ యధీనునిగాన్వీకరింవుము, పాలముంతువో) నీటముంతువో! మటునాండు "రా(తిశాస్రిదీపము వద్దంహార్చుండి చదు వుగొనుచుండెను, దీపమువద్ద(గూర్చుండి చదువుటకతండిది మొదలు, నాంచారమ్మ ధర్మీ! నీ కొడుకు చదువుకొనుదున్నాండురా ! లోకములో. నేడో వింత జరుగ బోవుచున్నది యనెను, శాయి ఏ వమివింత జరుగును?! ధర్మా రావు “జరుగవలసిన వన్నియు నిదివజ కే జరిగ్గను అని కుమారున్‌ వద్దపంబోయి “నాయనా! వీమి విశేషములు 1 ఎన్నండును "లేనిది ఈ

మువ్పదియాటవ అధ్యాయము 1008 నాడు చదువుచుంటి వెందులపి అని యడిగను కాత్త్రి సిగ్గు వది యూరకపంజెను, తండి బుజ్జగించి మజిలనడిగను. శాస్రి:రా(తి మా యమ్మ కలలో. గనిపించి *నాయనా! (వలిదినము ర్యాతు లందు6 జదువుగొానవలయును. అల్లరిచిల్లరిగాల దిరుగకుము" అన్నదిః “1. ధర్మారావు కనులలో నీకు నిలిచెను. కషజ్జవాండు మూచిపోవు నని యతండు మొగ మటు (తిప్పుకొనెను, నాంచారమ్మ “నాయనా! రాశి యమ్మ కనజబడినదా! ఇంక నేమైనం జెప్సినదా 1 యనెనుం నాత్ర? ఇంకను జెప్పినది, తాను మజిల (ుకికి వచ్చునట1?! నాంఛచా రమ్మ; “అయ్యో! నాయనా! ఇంక "నేమి (బదికి వచ్చుట! సీకా గంత తొలంగిపోయి. జాలరోజు లయినదొ యని కన్నీరు పెట్టు” నెను నాత్ర నాన్న మజలం 'చండ్లి చేసికొనినచో నమ్మ (శతికివచ్చినశ్లు కదా! నాంచా;ః సవతితల్లి యొక తల్సి కాదు, జీలకజ్ణ కలజ్లకాదు, అయి నను నాన్న పెండ్లి చేసికొనునట్లు లేడు. అంత భాగ్యము కూడనా! నీ నెన్నివార్లో చెప్పితిని; *నాయనా'! మేమింక శాళ్యరమూా 1 మా యూర మేము వెళ్ళెదము. పిల్లవానికి మెతుకులు వండిపెట్టు వారు లేరురా” యని యొన్ని చెప్పినను వినుటలేదు? “రెండవ "పెండ్లి చేసికొని ననెను, శివునివంటి వాండు ' రెండవ -' ఇంచి యాబెను,. దశకుంకూతుకు సతీజీవి దతయద్ఞ మున దగ్ధురాలు శాంగా హిమవంతుని కూంతురు పార్వతీ బేవిని బెంక్రాడెను' ధర్మా; ఆ రోజు లేమో కడచిపోయెను, మజలం బెండ్రి చేసికొనుట నుఖ హేతుష్టకాదు, ముసలివారికి. బెండ్లి యెందుకు! రాజే? నీవు ముసలి వాండవురా! ముపష్పదియాజేండ్లకే మునలివాండ వైనానా యేమి 1 ధర్మా? ఇంకను ెంజేండ్లు తష్కువ వెప్వు,. రాజే? సరీ ముప్పది యొపనిది ముకలివాడవా 1 ధర్మా: నింక. బదునేనేండ్గలో ము6లి కోనగుడును. ఇవుడు పదమూడేండ్ల పిల్లను ేసికొన్నచో చాని నడివయస్సు వేళకు నాకు వార్థశలము వచ్చును, అడు భూడుము, రాజే? ఆ పిల్లకు. దన యీడువాండే దొరకును. వాని శాయున్తాయము చాలక యర డవుకు చనిపోవున్తు అవుడు నామెకు

“వడీవయస్సే* దాని కేమి సమాధానము చెప్పెదవు 1! ధర్మా? ఆమె యవుడు మజల వివావామాడును, రాజే: ఛీ ఛీ! నకే దానికే

శే004 వేయివడగలు యొప్వుగొందుము, అట్లయినవో నీమెయు వివావా మాడవచ్నును, ధర్ధా:ః (స్రీ మజల వివాహమాదుటకష మనవా రొప్పుగొనకు, రాజే; పడుచువాని భార్య విధవయెనచో నొప్పుకొని ముసలివాని భార్యయెనచో నొప్వుళొనరా 1 ధర్మా; పడుచువాండు. చనిపోవుట చాల సళృత్తు * అది యీకాలమున నింత విపరీతముగానున్నది కాని పూర్వము మనబేశములో నింత లేదు. రాజే; అరువదియేండ్ల శే ముసలివాండగుట యీ కాలములోనే మన "దేశమున నున్నది కాని పూర్వము "లేదుం వూర్వ మెనుబది యేండ్రకం దక్కువ (బకికిన వాండు లే నేలేండుం కాలవై పరీత్యము! ధర్మా: (పేమసమానవయస్సు కలవారిమధ్య నే యుండునుః పాతిశ యేంద్లువ్య త్యానసముగలమా మథ్య (పమ యుండదు, నాంచా ఏ విధవా వివావాము చేసిగొన్నచో చాగుగా నుండుననికదా! మొన్న నాయన యొవరో ఇెస్పినాండు, రాజే; అది నీవు చేసిగొందువుగానిలే వానికందుకు + చేసిగొన్న వారిని జూచుచునే యున్నాము కదా! పంగా నెవరితోడను జెప్పు కొనుటకు. గూడ వీలులేదు) దొంగకం "జీలుకుట్టినట్లు, నవాంవా; నీను నవ్వుచు నన్నాను గాని (పేమ సమానవయస్స్ను గలవారి మధ్యనే యుండుననుట యబద్ధము, మీ బావ నా కన్నం జదియేండ్లు. పెద్ద వారు. రాజి నామిీాంద నీపం (శేమయున్నలగడా యీ సొటువ! నాంచా ఏ (పేమ. లేక మిమ్మేమి వేయువచున్నాను! లిట్టిపోయు చున్నానాశ్‌ ధర్మా; తిట్టినవో నది (పేమ[కిందనే 'లెక్కగదమ్లా ! “రాజే ఒక్క శిట్టుటయేగాదు) కొట్టుటగూడ నంతియ్యే. అగ “గారికి బోధించుము, సీ ఇస్పనక్క ఆలేదు* నాంచా; ఈ నూటల కేమి గాని సళుపతి రమ్మని (వాసెనుగదా! పోయి 'రారాదా 1 "ధర్మా; నీ కది యొక యాశ, _ మణునాండు పళువరి తంలివాగ్రయిచ్పానువ “వెంట నేబయలు 'బేజుము. అరుంధలికి చాల జబ్బుగ నున్నది

• ధర్మా; అరుంధతికి జబ్బుగానున్నచో. నేను పోయి. మేమి చేయవలయును! నాంచా; ఏరి జబ్బో! పోయి మయూచివచ్చినచో౬ = ద'ప్పేమున్నది! న్నేహితుండవు కనుక రమ్మన్నాండేమో!

ముపష్పదియూజఆవ అధ్యాయము క005 ధర్మా రావు వెళ్ళలేదు. మటునాల డతందు మమారస్యామి యింటికి. బోయెను, రామేశ్వర శాస్త్రి ళొత్తగా నానా డింగొక చి(తశ్రపటము పగులంగాొ న్రైరుం కునూరస్వామి “మటీి ఫొంచెను సొలితివి. సాణగికూడ పటము లందుకొన లేవు. అందుకోలేని వాండ వూరకయుండవు. వానిజోలి నీ శందుకలి అనెను అతండు మొగము ముడుచుకొని కూర్చుండెను, ధర్మారావుపోయి “నాయనా! అట్లు కూర్చుంట్రి వేని" యనెను. కుమారన్యామి వచ్చి “మాన్షరు గారూ! మి అగ్బాయి మా యింటిలోని సటములకై,. ఫుట్టినాండుం నం డింటొకటి (బద్రలుకోమ్రైనుః ఒకచోట గూదృండంచు” అనెను ఇ్యా మల; మగపిల్లవాండు కూర్చుండువా! “మగవాందడు తిరుగక చెడను, ఆడుది తిరిగి చెడ్డది” యన్నట్లు కనూ : సొమ్ము సీది కామగదా! ధర్మాన శ్యామలదిం కాళపోయిన నీదా? కుమా; మంగమ్మగారు తనయా,స్తి నా కొనంగివదికొని దీని " కీయ లేదు ధర్మా; ఆ వటమింట్లు తీసిపొనిరమ్ము; చూతము, శ కుమారస్వామి "తెచ్చిన. అది హంన సంజేశము, దమయంతి నలమో రాజునొద్దపు మజిల హాంపను ఖంపుచుండెను దమయంతి మోచేయి యొకబ్యల్ల మింద నాసి నిలుచుండెను, దానిపై హంస యున్నది, ఆ హంస చెప్పిన కథను వినుచున్నదోః అ వాంసతో మజల "కాను నం'బేవాము ెప్పూదున్నదో! - ధర్మా; ఈ వటమేకదా! ఇదియైనచో (బద్దలు కొట్టవద్చును. ఇటువంటి పటములు ఫొని ని న్నెవరు గోడలకు గొట్టుమన్నారు! ఇ్యామల; నిజమేనండి రామేశ్వర శాద్ర్రి!6 'జెడ్డది యేదో) మంచిది యేదో తెలియును. అళండు చెక్షవస్తువు లేరియే. పొడువేయనుం కమా; మిరు అనరా దొరికివారుకడా! ఇంక మటియు వదజునుం డానిని జెప్ప! ౦డ ఇదియెందుకుం కెడ్డ ఏ శ్యామ; ఇడ్డ్దవామకొన్నారు కనకం ధర్మాః అందుకంగాదు, శిల్బ్చమునందున్యు గవిశ్వము నందును వస్తుస్వమా ఏమొ యథా(పాప్తముగా€ జి(తించరాదు* లోకము లందల వస్తువు బహుదోమభూయిన్న ముగా నుండునుః చానినుండిదోవ మును దీసివేసి డాని యుళ్క ఎఫ్సస్వమూపమునే (గహించవలయునుం చోవమురు బరివారించుట రెండు పిధనులుః ఒళటి లోళము నందలి

1006 'వేయివడగలు యుక్క్భృవ్ణ న్వరూ పముసనే (గహీంచుట, ఆండవది కొన్నినమయములు సం్యవదాయములు సృస్ప్‌ంచి తదనుగుణముగా శిల్బమును జతించుటం 'మొదటిదానికన్న రెండవది యుత్కృష్టమెనదిః పాళ్చాళ్య శిల్పము మొదటి మార్గము ననుసరించును మైళల్‌ వంజెలా తన యొక్క గొప్ప చి(త్రము (ాయటప లోకమంతయు. దిరిగి యనేకలయిన రూపవతులను జూచి) వారి శరీరా ద్య్యవయనము లను జదివి వారి యందలి సౌందర్య మంతయు (గహీంచి "తాను (వాయదలచుకొన్న చి్యశ్రమునందు సం(గహించెనని ఇచప్వూదురుం పా శ్చాత్యశ్తిల్చు లందటు నిజీ మాదిరి. వారి చిత్రము లన్నిం టికి మూతృళ లుండును, భారతటబేశ శిల్చ మిట్లుకొదు. శ్యేతము "శామరవపూవువలె నున్నదని నియమము చేసిొని యొక 'దేనతా మూర్తిని జితించినచో నామె న్మేతమును దామరవూవువలెే నేచి(తిం చును, అక్హు తక్కినదంతయును. ఇట్లు చి(తించుటచేత భారతదేశ శిల్చిశిల్బ్పము చత్షుర్విమయముకన్న _ నెష్కువ మనోవిషయ మగు చున్నదిః పాశ్చాత్త్య శిల్చమునందు మనము చూచు బొమ్మ గొవ్న సౌందర్యము కలిగియుండును. అది మన నేతానందక రము, మన మనుభవించు నానందము 'నే్యశగత మనోవిమయము*, భారతశిళ్బము సందలి చిత్రము ప్వూర్తిగా మనోనిమయము, దానిని (గహించుట యందు జే్యశ్రము సాధనముమా(తమే. ఈరెండు శిల్పకుల భీదమునం దిది యొక విశిష్ట విషయము తక్కిన భేదములు చాలంగలవు, ఎన్ని చూచినను భారతశిల్పముయొక్క_ యాక్క్ళృష్ణత యవివాదాంశము రవివర్మ శిల్పము పాశ్చా త్యనూర్షము నా(్రయించునుః అందులోలహాడం జాల తక్కు-వరకముది- దమయంతి రాచకూ(తురు, ఆమెను నలునివంటి సుందరుండు సపెంట్లియాడెను నలు6 డామెను వలను, అందుచే నామెకూడ మహాసౌందర్యవతియై యుండును 'అంకియేకాళ యామె మహాపతి[వత. ఆమెమ్నూర్తిని శిల్చి ధ్యానించి యొక విశిష్టమైన సృవ్వ్‌ చేయవలయునుం కాని శిబ్బ్పమునందీ పాళ్చాళ్యే

• మాన్ధానుమాయులు పాశ్చాత్యులవలె జసు సుంద రాంగులనై న€ “బరిశీలించక వారికి లభించిన మొక శ్రీని నూలతృక (మోడల్‌) గా “దీసికొని డాని బొమ్మగీసి దానినే చంద్రమతి చానినే దనుయంతిగా,

ముప్పది వమూజవ అధాయము 1007 (ట్రదర్శింతురు, '“ఇట్టిచిత్రములు వ్యా_ప్రిహందుట చేత లోకమున జను, లకు పూర్వసం(వదాయములయ్యు. బూర్వ మజోవురుషుల (స్ర్రీలయు యథార్థ త త్త్యముమొక్కం ణ్గూనము "లేశ ఇడిపోవ్రచున్నారు. పైలా, వీనియందు సౌందర్యజ్ఞానముక లుగుట లేదు మనస్సును నృ$ిం చుట లేదుసరికదా? న్మెతముయొక్క- నై శ్రిశ్యమునుగూడ. దాయట. లేదు, అందుచేత సీ రవివర్మయు. నతెని యనుసారులయు శిల్పము మనకు బం(గావ్యాము శాదు. ఇప్పటి యీ (గామఫోను ప్లేట్ల సంగీతమువలె నే యిట్టి బొమ్ములును మన చేశమునందలి ' భ్థానమునకు “వేప వుర్వు లగుమున్నిం .. . చవిరినాండు మజల. దంతివ్నార్త వచ్చాను, *అరుంధతి (బతుకు నట్లులేదు, ఒళసారి నిన్నుజూడవలె ననుచున్నది. రమ్ము” ఈ తంతి వచ్చినప్తూడు ధర్మారా వింటివద్ద "లేందుం నాంచారమ్ముగా "5వరి చేరనో చదివించి దాని త_త్ర్యమంతయు (గహించినది. ధర్మారా వింటికి రాంగానే యది చూపించి నేండైనం దప్పళ 'నెళ్ళెదవా 1 ఇవుడైన సంగతి తెలిసినదా! ఆ పిల్ల నిన్నే (సేమించినది కాబోలు! అ సంగతి నే నెటు;గను వదో కధయం . దిశ్గుయున్నది పోయి యా యన్మూయిని నొకసారి చదూచిరమ్ము జానివనలన నీ అీకపల్నీ (వశమున శేము భంగము వాటిల్లును! నీ వింత జాతిగుందెవాండ "వేనిరా! ఎంతో జూలిగుండెనాండ వనుకొన్నాను అని సాధిం, ఇను, ధర్మారావు విని విని “యివ్వేళ చవిరి మంచిదికాదు, జేపు పంచమి జివు పోయెదను” అని యెచటికో పోయెను, రా జేళ్వరుండు గారు *వానికిని బోయి భూడవలయు ననియే యున్నది కాని యా భార్య జ్ఞాపకము వచ్చుచున్నది. నిజమే? అది భూలోశచేవతరం దానిని మళజీచివో టట యెట్లు) అనెను .... సాటి యెనిమిది గడియల (పొద్దుళోయి చంగదుండు విన్నెలలే కాసను, అ వెన్నలలో నేమున్నదోకాని యదిధర్మారావునకుం జల్లన యనివిం చెను, వఃడాదిపైన నేండు నెలలు గడచినవి, ఇంతవజ కతనికి విన్నెలలు నుఖదాయకములు కాలేదు, ఈవాఃటి వానిచల్ల దన మళని కాశ్చర్యము కలిగించెను తన యా(శమములోందిరుగుచున్న హ్‌మ వంతుని కూంయనందు బద్ధమనన్కు-లడైన శ్రివ్చండు ీతువును వెవకి

1008 వేయివడగలు (వత్యాలీఢపాదుం డై: న మన్మథుని నొళమూలః జూచి వానిని భసీ గ 607దను, ధర్మారావు తనకు వెన్నెలలు చల్లగా నుండుటకు హేతు వును వెదకి యరుంధతిని గనుగొ నెను. తనమనస్సు చిన్న యరుంతి మింద లగ్న మగుట కీవెన్నెలలు హేతువులై నచో నతండు నీ వెన్నల లను దగులః బెట్టి యుండెడి వాడేమో! శివునకం గారణము (పయో వివషయముకాదు. ధర్మా రావునకం గారణము (ేయోవిమయము* శివుండు తన మనస్సు పార్వరియందు లగ్నమగుటకు మన్మథుఃడు కారణమని (గహించి వానిని భన్మీళరించెను. కాని తన మనస్సు నందు మన్మథుడు జన్మించుటకుం బాక్వతి పీతువని తలంచి యామె నేమియు బేయలేదు. ఎట్లయినను స్రీ మ్నూర్తి పవి(తమైనదియ్యా ఫరిరశ్చింపవలసినది యు, ధర్మారా వందు చేతం దన మనన్సున నిలిచిన యరుంధతివంళ ేలవోయి మూబెను, తానే యామెకు లొంగిపోయి వట్లు తలయాను, “వివేకభ ష్టానాం భవతి ఏనిపాత శృతవిఫ?” అన్నట్లు మనన్సు లొంగినదన్న సంగతి తెలిసికొన్న మరునిముకముననే యా లొంగివోవుటలోని మిక్కలి తనమును దెలిసెను, అతండు చూచుచుండ గీ సు(బహ్మ ణ్యేశ్వరస్వామి “5ండుతలలతో వచ్చి యతని యుదుట సామోర్క-రించను. ధర్మారావు లేచి నిలుచుండి నమస్కారముచేసి. (వదవిణమువేసి మజల సాహ్టాంగవినతుం డయ్యెను* “వభూ! నళించిపోయిన నీ మూర్తి మటల నాకుంగోచరించుదున్నది.. నేరు మూలత। నాశమైతి ననుగొంటిని. ఇందులో నా శీదియా కొంత మిగుల్పుచున్నావు- భవదాజ్ఞావ_ర్తివి? సీ బంటును? నీవు శాసించు కొనవచ్చును

• పంచమినా(టి సాయంకాలము ధర్థారావునునూచినయరుంధలి

పాలిపోయి నెత్తువ లేవ శల్యములునూ(త్రముమింగిలి యేపలవలె మంచ మున కత్తుకొని యున్నది. ఆమె" కన్నులుమా(తము జ్యోతిన్సులవలె నుండును, కాని గుంటలువపడియుం డెను, చెక్కిళ్ళు లోనికి. దోసిగొని పోయెకు. ఒక్కనుగుణము.నమరుకణతలులోనికి. దోసికొనిపోలేదు* అందరును దానినిజూ ది యూశలు వదలుకొనలేదుః

1"... వళువతి యేమియు మాటాడలేదు. అననూయ ధర్మారావు వంకే జూమచుండెను, _అననూయ తల్లి, ధర్మారావును జూచి

1272] మువ్నదియాజువ అధ్యాయము “1009 నాయనా! నీీశ్చ (పతిరోజును వత్తువనియే యనుకొనుచున్నాముః ఈ పిల్ల నీ భార్య+ దీనిని నీవ కాకఫలోయినచో నెవరు (ుకికించ,గలరు! టైద్యు లెవరును దీనివ్యాధిని గ్పుర్తించలేకపోయినారు.. నీవు వచ్చి " నాన్ట; మా 'పాధ్యత వడలినదిఅ నెను, అన ఏ ఉ_త్తకమువేసి మొనుదినముైైనది ఇంళఠవజకను రాలేబేమి! పశు : తంతు లిచ్చి8ిని. అంద లేదా! ధర్మావ ఎందు ళందలేదు! మి వలకు జబ్బుగా నున్నచో నేనువచ్చి యమిచేయు దును ఊరీ చబూదుటయేకదా యని రాలేదు, అన :; నాయనా! ఇది జబ్బుకౌదని మా యనువూనము. అనుమాన మేమిటి ? ఇది వ్యాధికాదు- ఆజునెలల (కింద నొళ సంబంభము కుడిర్చివాముం అరుంధతి నిన్న దక్క మజొకనిని జేసిొన నన్నది అదే మొకలు వ్యాధి మొవలుపెట్టుటపం _ లగ్నము పెట్టుగొనుటప నారు వచ్చిరి. ఈమె యానాండు డోకుహొన్నది. బ్యరము నుంచుకొనివచ్చినది ఎట్ల యినను దవ్నదుకదా యని లగ్నము. మాఘమానము నాఃటికి6 బెట్టితిమి. అఆ జబ్బుకబ్బు యన్హు వృద్ధిపొంది లగ్నమునాంటికి మంచము లోనుండి లేవ లేని స్థితిలోని$ వచ్చినది. ఆ సంబంఫమువారు వచ్చి చూచిరి. అనాడు మంచములోంబరుండి యిది యా వచ్చిన మామ గారితో “నీను చచ్చియైనం బోయెవను గాని, మో అబ్బాయిని: బెండి యాడను, నాభర్త ధర్గారావుగారుం ఆయన వచ్చి నన్ను వివా వాము వేసికొనునా చేసిషొనును. బేసికొనండు: సీ! మో కీ దురాశ యెొందుప!ి అన్నది, అయన యీవర్తమాన మదివజశే విన్నవాండు కావున దీని మాటలతో మననువిజిగి లేచిపోయెను,. ఆది మొదలు రోజురోజునప నిది శుమ్కీ-ంచి పోయిపోయి యీనాంటి శీల్టయినదిం (శచ్థశమముగా *మి చావగారుకూడ. దాని యిష్టము వద్చివన్లు చేయుట కంగీకరించివారు. నాయనా! ఇళ నీవు వచ్చి౭ివి. చూచి , తీవికదా యొట్ల్టున్నదో! అది యింక (బితుపనని నమ్మకము లేదుం నీ యదృష్టమువలన నేమైర [బదుకునేమో తెలియదు. నా కల్లిని , నీవు (బ౭ికించుకొన గలవేని (బరికించుకొనుము' అని చూడు వల వల యడ్చెను. "

క010 వేయిపడగలు

(పొద్దు(యంకుననంగా బశుపతి ధర్యారావులు తకోటయొద్దపజనిరి, ఇక్టజును మాటాడపండ నడచిరి. తోంటలో నొళచోట నికవ్చరు నె సీరులయిరి?; కొంత సేపటికియకు పతి ధర్మారావు చేతులు వుచ్చుళొని “ధర్మ! నన్ను తుమించవలయును అనెను, పశుపతి కనుల వెంట జలజల నీరు (గవించెరుం ధర్మారావు పెద్ద గ ట్లూప్పు విడిచెరు, ఫశు: నేను నీ యెకలం జాల (నోహము. చేసికని. నీ నద్ధుణము లన్నియు "నీ నెజింగికూడ నిట్లు చేసినందులకు నాషల జాల చింఠగా నున్నదిః మా యిద్దజి మథ్య నున్న వయసు తారతవ ఫ్టముమా(తమే మాచి౩ిని గాన్సి తేక్కీిన మజోవీవయములు చూ లీళపోతిని ఆధు కారన (వవంచభావనులచేత మోసగిం చబడి నాంనుం గేమప వయో భఖీదము (వధానమైనదికాదుం ధనము; సద్దుణనులు, సౌందర్యము) కలను విద్య? వయస్సు మొదలయిన. వెన్నియో దానికి కూతు వులు, అందులో నొటిమైన వయన్నున కనవ3ంరమైన (పాధాన్న మిచ్చి నేను లోక్‌ ముతో వాటు వంచింపయుడినాను,ఇదినాయొక్కని చే తప్పుకాదు. మన ఇచెలిమినై నం దలంచక నేరు మికింలి స్వా పరుండ నైతిని ఇంతక నద్భృష్టవంతు:;డను గనుక నరిపోయినదిః "లేనివో వారి సంబంధమే చేసినసచోనీ సిన్న యేమమి యాందును! చాని జీవిత మంతయు దుఃఖభూయిష్టమైయుండునుః ఇపూడు మా మేమయినది? అప్ప్వుడయిన-వో జెట్లో యొట్లు (ంతిమైో నుండెడిది. ఇవ్వుడాయాశయు నంతరించినది. ఇవ యింక (తుపనా! నిన్న బెండ్హి యాడునా! నేను నన్ను నేను (వోవాము చేసిగొంటిని; నిన్న (నోవాము చేసితిని కూంతుం జంవుొంచని. వేతులారం జేశ కొన్ని యీ మవోభఘమునుండి న న్నెవకు రశ్నింతురు! అయ్యో! అని పకువతి కనులపైం జేతు లుంచుగొని యూారక. దుఃభంచ నారంభించెను. ధర్యారావు *ఆవె కేవియు భయములేన+ మజిల జక్కులగా నారోగరవతి యగును, దుశఖపడకుము అనెను పశుపతి ధర్మారావు నెజుంగను అతడా మాట యనినంత నే పశుపతి కన్నులలో నాళాంకరములు తోంచను, *“నమి! నిజముగా (బదు 'కునా! (బదుకునా! నిజమే చెవ్పూదుంటివికదా ! నీ వా్కమోఘ ముగా జరుగును, నిజము ఇెప్పూనుు. నిజము 'బెప్తూామూ నన్నోదోొ

నముప్పదియాఆవ అధ్యాయము 1011 ద్పటపగాదుకదా యిట్ల నుట!” అనిమజల6 (బళ్న వేసెను, ధర్థారావు కాదు నిజమే చెప్పీలిని అనెను, మావికొమ్మలలోని కోకీల బహూ యనెను, అందటు నరుంధతి (బదుకదనుకొనుచుండిరి, ఆమె మందు వుచ్చుగొనదు, బలవంతముమిోంద నిచ్చుచుండిరి. ధర్మారావు వు వతులు తోంటపషం బోయిననుడు తల్లి యరుంధతిని మందు వుచ్చు కొవ్యునను, ఆమె నేను వుచ్చుళొన ననెను ముత్తవళల్లి “వమే నీ రోరనయాూాయన వచ్చెనుగదా! ఇంకల బుద్చుకొమ్ము అనను అకుంధతి వ్రృద్చుళో లేదు. అందటిని నచటినుండి పంవీంచి తల్లి పమా ను బుజ్జగించి “తన్లీ! మందు వుచ్చుకో అమ్మూూ! 'లేళపోయినచో మనస్సులో నున్నబేమో "ెివ్వ్పము అని బకిమాలి యడిగనుః తల్లి బతిమాలంలా బరిమాలగాం జిన్నయరుంధలి “ఆయన వచ్చివాండు నశే! నన్ను బెండ్లి యాడుట కొవ్వుషొనునో యొప్పుకొనండో "అనెను అననూయ “నే నొప్పించదనుగదా![ి యనెను మటల మందీయః బోయెను. అమె మజల నిరాశరించెను ఇంక లాభము లేదనుకొని యననసూయ పోయి. యరుంధతి యనునూనము తన వీనతల్లిళోం జెప్పిన అమె వచ్చి మనుమరాలితో “వమమ్మూ! నిన్ను బెండ్లి యాడుటప నొవ్వుషొనజేమో + చేందు (మంగు మనుచుంటి మాయెకు, నలుబదియేండ్ర వసివాండు, లఘోధికారి. వమూలనుండి చూచినను నంబంధములమిోఃద సంబంధములు వద్చుచున్నవిం "వేయి న్నూటవదాలు లిత్తుమునుచున్నారు. నిన్నిచ్చి మి నాయన సెండ్లి వేయుదు ననంగా నొవ్వుకొనక పోవచ్చురుి అని యాశ్షీపముగా మాట్లాడెను. అరుంధతి యేడు వారంభించెనుం అనసూయ తన పినలల్లిసి ఇది లిట్టి కూంతుతో “అమ్మా ! అమ్మమ్మ నవ్దర్థ మన్నది సీవు (వ౭ిదానకి నిట్లయిసనచో నెట్లు అని నముదాయించుఖొ నెను అనసూయ పినతల్లి చేరు నుబ్బమ్మగారు. అమె రాతి భోజ నము వేయునన్రుకు ధర్మా రావుతో “నాయనా! నీవూరకీ చూచి పోన్టటకు మామే వచ్చినావా? మా పిల్లను 'బెండ్లీియాడుటపవచ్చి లరివాశ? యనెను, ధర్మారావు మాటాడ లేదుం అఆవె మజల “వాయనా! నీవు పెండ్లి చేసిళోందునని బెన్పినగాన్కి పిల్ల మందు

1019 జీయివడ న లు (ఆాగునట్లు 'లేదు, దానికది దిసలుగానున్నది యనెరు? ధర్మారావు మాటాడ లేను, భోడనము అయినవి,

ఇవొావడీలో (6 గూర్చ్‌ండి పశుపతి ధర్మారావులు తాంబూ లము వేఫగొనువుండిరి. అననూయవచ్చి *నాయనా! మే మెవ్వ రము వ్వ్చనను మందు వుమ్చుకొనుట లేదు. సీవు వచ్చి చెప్పాము వనుయిన వికుజేమో! మందు కడువుళోనికి! బోయినచవో (బతుప నమో యని మాయాశి యనెను వఘవతి పోయిరవ్మానెరు. ధర్యారా వంది నటనుండి 'వెకలిపొమ్మని పోయి. యరుంధరికి మందిక్చాను, అమె నిరాకరించెనుు అతని శేమి చేయుటకును దోంచ "లేమ. ఎవరికిని దో(-చలేముం .

అఆ రాతి వేసంగి యగుటచేత నందజును వాకిట మంచములు వేసికొని న్యిదించుచుండిరి. "రాతి రెండుజాములు దాంమెను ఒక్కొ కటన్వూడు చీ,.కటిలోలహాడ సౌందర్యము కనిపించును, సౌందర్య మనునది మనోవికారముం మనస్సు శతిథా మాయావృశము- మన॥ (వవంచమున మాయయెట్టివో యీ దృశ్య మాన(ప వంచమున నంధ కార మట్టివి అజ్ఞానకల్పిక వస్తువులుదు మనన్ఫుశకుం (భాంతి యకష్కువం అప్లు న్యతమ లపను దృళ్యా దృశ్య వస్తు వులందు సౌందరస్ధి కావ మెక్కువం సువ క్రమైనవి ధర్మము* అది యిం(దియాతీతే మైన బుద్ధి వీివయము, అవ్య కృ మైనవి సౌందర్యము, మాధుర్యము మొవలగునవి. ఇవి యిం్యదెయ విషయములు 1, మనో విషయములుః “అవ్య కవ భుకధ్వవి” “లస్వ్యవము మొనలయన (ఫయోగముల కిదియ స్థికస్థానము.. అ వగ్భుబుద్ధికి, నవోత్మదర్శిక్కి నవ్య క్రవస్తుత_ల్వజ్ఞ నక్ష సజ్జా వివయము) దుఃఖమం, చీ కటి. మొకలగునవి వృదయా?ి 'రామమిలుగ నుండును. సత్స్పదార్హము, ధర్మమునను .సవినిత్యెములొ, కల్పితమ లా? కల్చిశములని య'ేచ్భానాములనాదన* రసపరువ సాయులయిన సక వస్తు వ్రలమనుబలెనే దుఃఖాంథకారాదులకును భారళశిల్పమున.' స్థానమ కలదు కాని భావమా(తములయిన నాని యందు భాకతవర్ష కావర్థ్యపవంచమునస్థితి లేదు పాళ్చాత్యులలోం గొందజు " దుఃఖము నాశ్రయించి కవిఠకామాగ్థమునం జరించిన, _వారు --కలరు. “"పీక్స్సియరు. తేన 'నాటకములయందు (ట్రపంచ

ముష్పదియోాజవ అధాయము 1018 మంళయు దూఃఖపి ఫ్ట్‌పాయియనియే చూచెనుగాని ళద్ద తాగ్మువిళ్యళ్వ మును జూడ లేదు. ఈత్పల్త్యదర్శిత లేమకను॥ నే పా క్చాత్యులశిల్బము.న విపావాంత్ర నాటకమల శంత (గౌముఖ్య 'మల్చివదిః చారి మభఖాంతనాటకములు వోస్య " స్యపాముఖ్యములె నవి, ఇండియాను భవమందు సౌ ఫ్ట్‌ము వర్యవనా:ము, హృదయా'త్మానుభవముల యందు నానందెయి ప?్భ్భంవానము= అందుచేత లొకానుభవము నందు సౌఖ్యాఎందములు ఫంర్థవవానములుం ఇవి లెలిసివవాండు త్త దర్శి, ఇది 'జీ;యందు : శ్షేకింపలబడినదో యాత్తిల్ప మఃత్కృష్టముః ఆ దూరము వోవవజప వ ధ్యే మూగ్లమన నున్న నర్వవస్తువులును సాధారణములుగా 6 బరి(గావర్థిములు, చీశటులుగూడ దదుపళశరణ ములు గావ,న సౌఖ్యదాయకములు,. ధర్మారావు వచ్చిన చీశటులకు గతించి ల టూూ౮ంముకొనుదు నిదురపటః మేల్కూనియీయుం జను, గాలియవ్వుడే నవస క గాందల్ల వడి రుపదుం డెరు. అచిఆుగలికిచ్లై నున్న ఖద్దరు త్తీీయము వి తళ మొుది కప్పగా నెను, అతండు కనులు మూసి కొనియుండెను చిజుచలి కంత బెకురుటయేలయని కావలయా్యా స్పన్శాధి "చీవర యతనిని మెల్ల (గాం దాఃకీ?దిం అతని యొడలు వులకరించి నది ఈ స్పగ్శ యొక్కడిఏ * 93 యొన్నాళ్ళ క్రిందటి స్పగ్శ్శ్గ*+ ఇది యెట్లు వునం జ్జీ తమైవనది! ఓవోో ! ఇది యేరు యనుభవము !

“విసిజే తుం కళ న నుఖమితిరా దు!ఖమితివా విబోధో వి(దావా కిము వివరిసగ్నః కిము మదః తవ స్ప న్పే మమ హీ పరిమూజే ౫(దియగణో . విశారశై తి.౧౧ (భమయతి సమువ్మీలయతి"చ' ఈ రీతిగా నొాళనా. డనకొన్నరి; ఇప్పూక్కు - “ఆలివ్చు న్న మృ్‌శయయొ రివ (వ లేపై రంతర్వా బహిరవీవా శరీరభాతూన్‌ సంకృగ్శః పుకరపి జీవయ వ్నళ పై , జానందా దవరవిధం తనో మోవమ్‌*. . ఈ రీతిగా నున్నదియు నొశః యనభవము ఫపొంఏపిన ధర్మా శావు (శ్రీరామచండునకుల గలిగిన నిరాశ తనల గలగిక య౦ండలా నాన్న హేతువైన కరనమును గట్లి"ల ఒట్టకొ నెను

క0 1డీ వేయివడగలు అమాంసలమై పరిశుష్కమై యస్థిమాతపరికేవమై యా చేయి (గహించుటకుంూడ నమరినదై యతండు కన్నులు చెజచి చదూపెరుం చీశటిలో సన్ననిద్శి తూలిపోవ్రుచున్న ది? తనవస్ష నిలుచున్నది చిన్న్మయనుంధతి గుృర్తుపట్ట:బడెను. ఆం(దియమనులు భిన్నములయ్యును దదనుభూతిజ్ఞానమునందు భిర్నళ్య ముండదు, ఇవ్వుడిది యేమి! నేత శ్వగిం[దయము లీ ₹ంటి క్షానమును రెండు విఫములుగా నున్నది న్యకేంద్రియము చిన్నయరుంధలతిని 'జెప్పూదున్నది. ల్వగిందియము పూర్వవు పదునాల్లు నసదునేనే:డుల యొక వి చి(తానుభూలిని చెలువ చున్నది, అఆ యనుఘాతికి నాయనభూతి హేతు్య్యనక నవినాభావ నంబంఫము ధర్మారావు మనన్ఫ్సులో నవ్యవహిళముగా నన్నది దానికి దీనికి నేవి సంబంధము! కన్ను కావనుచున్నది మన సవ్చశను చున్నదిం | నిమేమమా(తకాలికవైంచ యీ' యంతశ్చాలనము కదించి ధర్మారావు మొటాడంబోయెకు, అరుంధతి వలవని వారించి యశనిని 'లెమ్మంి న తచేసెను. ఇద్వుసను గొంబెము రహస్య స్థలమునపః బోయి మాట్లాడ నారంభించిరి. అరుంధతి౨ ధర్మారావు తన చేతు లలో. బసిపిల్లనువలెల బకానియుండెకు. *ఎందు శింలరా(లివేళ వచ్చి తవి + లేవలేనిడాన వెట్లు లేచితివి + దారిలో. దూలిపడిపోయెద వనిమైనళేదా? నీమూలమున వా కొక య్ళ(వతిషఘువచ్చినది. లోకము నన్నేమనకొందురు! మందులమారివాం డనుకొందురు, పసివిల్లవు నలువవయే:డ్త నన్నుగాని వరించరాదా * అఎదులో నే నేమైన ధనవంతులడవా? సౌందరర్భవంతుండనా! ఇన్వుడీ వమృట యెందుకు! సన్నీ చాటువోటికి నేల తెచ్చితివి! వవ వన్సివలయనో చెప్తాము నా చేతులు సీప (గుచ్చుకొనుట లేదుకదా 1

అరుం: (గుచ్చుకోనుట "లేదు. ధర్మాః ఎందు కీంతరా(ఫి వేళ వచ్చి నన్న శేపినది! అకుంఏ చనిపోయిన మీ భాగ్య మిస జ్ఞాసకము లేడా?

ధర్మారావు కన్నులవెంట జలజల నీదకాళను,. అశని శన్నీరు చిన్న యకంధతి చెప్కిళ్ళనైయుడి తడిసెను

మువ్న్చదియాటజవ అధ్యాయము 1015 అరుం ఏ ఆమె చనిపోవునవ్వు జెట్టున్నది! ధర్మా ; అవను సిగా నిశ్టయున్నదిం సనీయొడల నెంతమాంసముః కంఎలున్నవో దాని యొడలను నంతియే యున్నవి. అరుం : నేనివరను! ధర్మ :నీ "నెవరు _

ఆశని చేతులలో నున్న యకుంధతి తనతల యతని యొదు జొమ్ముపై నాన్సృను, అకినికీం దెలియకుండ నామె వరికఘువ్మం కపోలము చుంబచింవ(బడెను, అతని కతనిమాందజుగుప్పగలి గరు. మొగ మున భావళవమణవి(శా ముహోనము నోచరించెరు అన్ని భావము ఈవి స్పష్యముగానే గో చొరించచెను. విస్పష్ప్టముగాల టెలిసిన దొక్కండే. అది యామె మొచమునందలి యచ్భ్యా ఎనిశ్వారములలోని జ్యమువాససం అత. డామె జ్వకవాస నాకటు వై = వదన మాఫఘాణిందె ఎ, ధర్మా "రావు వృూకయియులో నళ విచితమెన పంస్పందనము కలి్గనుం ఆ యరకుంధితిమే యీ యకమంతియా 111

మఅువూండ 3 మూ;కవనాడు నాలవనాండు కడచ్పారు.. చివ్న యరుంధతికి నానాఃటి కారో 'ఫ్ధము రోజునకు బదికోజ్ళులై నట్లు వృస్థిపొందుచుండెనుం శుళ్లపతు చతుర్షశి వ గ్చినదిం (వ౭ిరోజును ధర్మారావు పోమునగ్శి అఎదటు వలదని; అతింకు మటల. దిరిగివత్తు ననిః వారు జేవు వళ్ళుగవుగాగి, యొల్లుండి వెళ్ళుక వుగాని యను చుండగ నే చతుర్దశి వ వృవదిం పదునాస్దుకళిలు పిండిన ద్వ్భిదరాజు 'వేవన్లూలర్తివలె భాసించెరుం చంథడబింబము శీరవాగర (ధానా వర్తము చింద్రకికణ వ్యా డరుధాసగ్య్వతకంగజనన ఉకతువు అకాశ మథధ్యు గత దివ్యసించో ఆనా ధ్యాసి ఒవలయమి(తు(డు ధ శ్ర ుఃల్పి తమ-ళ౯ాద, నిత్యేమని (పబలనాశీ రి మిద్చెనుం స్తు బులి నాది హీతువ్చనుగాద తగ్య్యకార వ నులన గూర్చియే యః. = రసించునం ఈ యీ వడార్థమలయం దీ ర్మ ముగ్నదని యప? సైస్‌? మునుగాన్వొ యా ధగ్మ మేల య్స్శూనో కార్ర్రము ఇచప్పలేదుు. అకాశనుసం దడా మైళ్య మేల కనిపించు నది ళ్‌ వాయువో, జ్యోతి క్సో3 ఆేదోయొకొనొకతరంగసమితి (వ6రించుటవలన నా నీలవర్ష మేర్పడు చున్నది, దానిని ఇానస్ర్రజ్ఞ వైన సివి, రామన్‌గారు కనిపెట్టిరిం

కీ016 వేయిపడగలు.

దానిశే "రామన్‌ గారి సిద్ధాంతి మని ేరు వచ్చినది. ఆ రీతిగా నట్టి తరంగ (వసారమునలన నా సీలవర్మి మేల యే గృశవలయునిన్న (ఏశ్నే కా మవోశుభావు( జేవిజిప్పూురు! అట్టితరంగ(వసరణ హూ ర్ట మునకు హేతువనునది ధర్మము, లశాన్ర్రజ్ఞ డా భధ" శ్రైమును జూచెరుం ఆయన చూడకముందా ధర్మమున్న జ ఈ ధర్మము నిళ్య మైనది శన్నిళ్య లొజ్ఞున ముండుట కా_స్తిష్య మని "పేరు. చంగడుండుు సిత( ములు) నాకాశము నీ సర్వము తిద్ధ కో పన్యాసము నే చేయుచున్నవి, తన్ధర్మవిత్యత్యమునే ఫఘోమించుమన్న్నపిం చందః డారా9 యా ధర్మముసె ఇచ్రెప్పెను, మజీయమునింొకండు ' ఇవ్వరు, ఆ ధర్మము శాత్ర జలు ఇెన్చిననేకాని యితరులు విశ్వుసించరంట! అ శాస్ర్రజ్ఞంవై “లు నిందరు కాశ్రుజ్ఞలని యొప్వాగొనవలయున(ట. పదార్థ = బ్ధాలశాన్ర్ర వివయోపన వ్రాయు నొపష్వుొొందుర(ఉు! అధ్యాక్మిక విస్హాన శౌస్ర్రపమ యములందు సంచేహమేనంట 1! భౌతికమునబ నాభ ఫ్టర్యి! ఆనవు నడుమనున్న మవోసము[ద మెవడుల్ల ౮ఘీంచంగలండు! అందరును సము(దతీర మందు నిలచిరి. ఎవడు నా సమదోల్ల ఘనము చేయం జూలకపోయెకు,. అంజనేయు(డుో తాను, జీయుదు ని స్‌ను, తక్కినవారు విశ్వసంచిరి గాన సరిపోయినది _ *“కాదుం నీవు లంకకు బొలీదు, సము(దముమోంద గొంము నే పెగిరి వచ్చిివి పొవ్యని శక్కినవా రన్నచో నతని (బదు కేమి కావసినది! ఇవి ధర్మమని చెప్పినచో పీశ్వసించవలయును, * అయినచో€ (్రుకిడియు విశ్వ సించవలయువా? అట్లయినచ్లో6 (బలిదియు ననుభవములోనికి. దెమ్చు శొనివలయునా! ఐన్‌ వైన్‌) రామన్‌ .లోసు మొవలయినవారు భెన్పీన మాటలు మనము విశ్వసించుచున్నాము. అవి మన యనుభవనులో 'లేవ్రం అవీ మన యనుభవములోనికి వదుటకీ యొక్కండే జగృమయి నచో మనము వ్యధ్థలమే యయినాము, ఒకడు తర్భముచేంొచిన దొకండు విశ్వారము చేతం జూచును ల 9

. _ - చందు(డాకాశమున సర్పద్రార్థమువలె సిఠన్వచ్ళురో మలు వెలి ''గ్రక్కంను. ధర్మమువలె సర్వవిందాతిరస్థారము(వకటించను. అతని పరి "వోనము ల్ల నై దేలయొడ్డునం దొఆసికొని నురును కెస్టైలు కష్టైను'

శే23] ముషప్పదియాజవ అధ్యాయము 1017 “=. జూము (వొన్షు పోయినది, భోడనములు చే%*ి యందటుకు గూర్చుండిరి. అముంధళికి: జక్కలా నారోగ్యము వచ్చినది కాని వెత్తుకు ప్పూర్తిగాం బట్టలేదు. జ్వరమువచ్చుట మాసి వేసినది, దగ్గు ప్తూరిగాల బోయినదిః వైద్యుండు "న్మేత్రములను నాడియుయరీక్చించి “దోషమేమియు లేదు, ఇంక బలము వట్టుటయే యున్నది యనెను ఆమె మంచమును వదలలేదు కాని యింటిలోం గొంబె మడు్సులు "వేమించి భోజనమునకు బడ మటింటిలోని కి: దీసికొనిపోయి. మటజలం జెవ్చినండు కొనల బ్యైదురు, ఆమె నన్నము పెట్టి మంచములోః _బమండంగట్టిం. చుస్టును పశువతి) ధర్మారావు, అననూయ; పనుపతి పినతల్లి, అననూయ పిశతభ్లియు నందజుకు గూక్చండిరి. అరుంధతి తల్లితో 6 అమ్మా! నా కింకెన్నాళ్ళలో నెమ్మదిందును1” అనెను. అక నూయ పినతల్లి: ఆ సంగతి యవ్యునడిగినచో నీమి తెలియునే![ ఆయన నడుగునము. అనః అది నీ యెక్రిహొడువులతో నే యోమ్ప్చుకొనలేపండ నున్న బే. అన, వీనతృల్లి?ి నాయనాం ధర్మారావు! నీవు చెముకరాయనా మా షిల్లపజల్బింకెన్నాళ్ళకు నయమగురు! అన; వవింకే అల్లరి! అతః డిచ్చటంహార్చువ్నాండనియా? వీన; అదికొ జీ! నిదడము ఇఫ్వుదున్నాను విను. పెండ్లికి లగ్నముకుదిర్నివంగానిదానికి;బ్లూర్తిగా సయముకాదుం ఆ లగ్న మెపూకు పెళ్సైదరో నిర్హయించుగొనుండు, పశు : ఇవుడు, పెండ్లి చేసినచో కారదాబిల్లు "కేను ప్టదు ఆరీమో! అన: అంతగా నైనవో జరిమానా యిచ్చివేయువము, ఇంమశని కలము చెడు . 'దుమూ? ధర్మా? ఈ శారదాబిల్లు "శేనులు పెట్టువారందటుకు బేళ "నీవపలు, మన 'జీశపు డబ్బు పరజేశమునకు. బోవ్రుచున్న దని గాంధి యుద్ధ రుము లో. జేఎనవారము.. ఈ జరిమానాలతో నటు ధనము పోన్రట లేము కాంవోలు! "బేశమంతయు మైళ్యము లేశ పాడయి పోవు చున్నోదని ఘోవి.౨చుదున్నారు. ఇట్టివ్యాజ్యములమూలమున "జీళశము సందలి (వజలలో వైళ్ట్‌ము (వబలుచున్నిద కాబోలు! అల్న (దయోవనాష్థ్రలయి యధిశవినవయములయందు. బెడిఫోవుట యిబే, చాబుప "పె-ద్లీ యయిన దని నంతోవమీ కాని తనకు సవతితల్లి వద్ఫుచున్నదను మూట తెలియవు. అన; నాయనా! ఈ సంభ సంస్క_్రల దు శ్వేవము = వారికే తగును. మా యూరిలో. నొక

1018 చేయివడగ లు రున్నారు, వాళ సంభుళంస్కర్తలు* వారిపిల్ల యొక ేదవానిని (గ్రోమించినది, వా రొళ యుద్యోగ స్తుందెచ్చి యాపిల్ల కం బెండ్లి జేసిరి, అమి రీమి చేయిని! పిల్ల పెద్దదైన తరువాతం జేసినవో నామె ఇష్ట పకారము చవేయనలయునుం అవుడై నను సంబంధము కుదుర్చు ది వీరే[దా? ఆ మాతముసకుః బిల్ల "పెద్దదగుట యెందులకు! అది ముకరిని గోరి:తరువాతి నింకొకరి 8చ్చి పెండ్తి చే ముటకంగాబోలు! ఏన్ని ప్హాడు వేసిన జీ మంచిది, ఆ పిల్ల మవగృష్పటి కెవ్యవమోందను జసరించమం ఎవరికిచ్చి పెండ్లి చేయుదుమో వాండే భ_ర్తయన్న మభి(ఫాయము (వబలగలదుం (ేమయన.[గా జేమిటి! సౌందర్యము కయస్సా, ధవము పడవి యొదలయినవానిని జూచి యాశపడుటయే "దా! ఇవి యున్న వని పెండ్లి యాడినతరువాత నవి ననించవచ్చునుం కబ్బుష్ను వారని సంబంధములు వేసిన తరువాత నెంతమంది దినా లొబు త్రీయలేదు! ఎఏదరి ఉద్యో గములుపో లేదు! వ ళూ దికమువచ్చి సొందగిరము పోవమ్సను, మనసులు కలసినవని చేసికొనిన తర వాత భా ర్యా భ_ర్తఖకుల బడక యెన్ని దాంపళ్యములు చవ రాదు? . ధర్మావ వరాదు కాద; చెడ లేదు పాశ్చాత్య చేశముల నిండ నిదియీ వరుస, అమెరికొ యీ విద్యలో నందె పసి; చెయ్యిం రోజునప వందవీడాపలు, ఉదాహరణము చూచికూడ మన బేశస్థులు చాసపడ లేకన్నారు. ఎవరో ఇచప్పినట్లుగాం బాళ్చాత్యులు కొన్ని మాగర్చములు పూస మవలంచించిరి వారు వానిని దుష్టములని పరివా రించుదున్నారు. వారు చెడ్దవని వదలిన వానిని మనము పరి[గహీందు చున్నాము, పశుః భావము లచ్చటినుండి యిచ్చటికి: (ఎమయాణము చేయుటపం గాలము పట్టుకుగడా! మన కందు చేత. నాలగ్య మగు చున్న 3. వెల తుపు శబ్బమిలవలె నేభావములు (ప యాణమ చేయటకం గొంతకాలము పట్టుదున్నది. ధర్మా; ఇంస్స్‌షబ్లామ కూడ ననా? కార్షైల్యు మెకా లేలు (వాసి భామ యింగ్తంకులోల జచ్చి ఇాలయేం గ్హయినది పా, వనోడ్‌వగాన్‌? వెల్ఫు . మొదలయినవారి యింగ్లీషు సోఃటి యి .గ్గండులో వ్యా ప్పిలోమివ్నదిం మున న్యూళ్ళలో షే “యర కార్గయిలులే యింకను 'రాద్యము ,చేయుదున్నారు- మన దేశే ములో సివుకు మనము 'నేస్పచున్న యింగ్లీషు నేడు పోయి

మువ్పదియాజవ అధ్యాయము 1019 ఇంగ్గాండులోమాట్లాడి కిమూ వారందఆంకు వింతవ లగమునజూచినట్టు మూతుకు, ఇళవారి యాచారములమాట ఇపష్పవలయునా?! మన జేళ మువారికి (శమముగా బుద్ధిపోవుచున్నది, అనః ఆసలు (వేనమయనలా భార్యాభర్తలు కలసి కొన్నాళ్లు నంనారముచేసిన తిరువాతంగాని కలు గదు, ఆ (మప వయస్సాంద ర్య ధనాదిళములతో బజనిలేదు, అవి ' వరిచయాధిక్యమువలన్య మనన్సు నలవాటువలనను వమ్నును ఒక వినయమునం దభిమానము వరిచయమువలన'నే గలుగును (ను యనునది మనోవినయముం మనన్చున కలవాటు నాభిస్థానము ఈ సీధ్రాంతము నాధారము వేసికొని మన పూర్వులు విరావాకొలము నిర్ణయించిరి. తాత్కాలిక మసక్యవవృ త్తి నాధారమువేసిగొని, యన విమయా(శ్రయబుద్ధి నాధారము చేసికొని యిష్పటి వి రావాన్నూత ములు నిర్గ యించుచున్నారు. వకు; నా భార్య యి:త చదివిన తిరు వాత నింఠ సనంపార మేమిటి? ధర్మా; ఎవరా మాటాడునద? పకు

-.. పతియేనా! స. భుసంన్క ర్త వళుపరి. అనః అబ్బాయి! వీదయినను తనదాశ వచ్చినలాని చెలియదు, వళుః వీమెైననుబాం ఫ్రవివాహాములు వనికి రావుం ధర్మావి ఎందుచేత! పథు; చాలర్భవివావాముల వలననే చాలవితింతువుల సంఖ్య యెొక్కువగుచున్నది అనవి వాల వితంతువృలనం కతి 'నిచారించకపోయినచో మాల్య నృుతులను గూర్చి విచారించరాదా! ఇంతమంది చిన్నవ్వయనులో నెందుకుం జనిపోవు నున్నారో విచారించి. చాని "కేదయైానలా (ులిశీయ చేయరాదా! ధర్యాః చచ్చినవారి నంగది మూ శేందుకు! వారి నంగతి మ్యుకిసి పాలిటీ వారికి మాది మా్యరేజిబ్యూరో. వమాకుమిగిలిన వి పెంద్లి ండ్లు, (మ ఇళ ీనిని గుతించి మాటాడుమందువు! కొన్ని నంగతులు మాటాడినచో రాచరి!మవా రూరకండరు.విద్యావిమ యము మాకం 'జెలియదు* వేదాంతము మొదలయిన వగవగ్ధములు* పదార్థవిజ్ఞాన శాసాాదు లగాధములు, మిగిలినవి పెండ్లి? (పేను మా వరిశోధన, కాన్ర్రు చర్చ (వయోజకత్వము వీనిమి6దం మాపతము గాలుచునను టపి యా సంఖ యొక్కవ మా వాదన నిజము కనుకనే గలుచు చున్నదిం అన; అందుపలగాదు. మాకు దంభ మసష్క్రవగనుక గాలుచు చుష్నది. యాభార్థ్య మతీతజ్ఞాన విమ యముగాని యొస్క వమంది

త౮డం వేయివడగలు

చెఫ్యునది కాదు? గొతైల మంద యుండుకుు. వనుగులు కెండో మూ.డో! గౌరవ మేకలసలశే వయగుల గొవ్చ యేమని నచో నేమని చెవ్పగలము? అది మననుకకే ఆలియను.' ధర్మా; ధర్మముకూడ నటి దే, అవియు మనసునశే తెలియురు.. పసు, ము మేుంగుల కి చ్చినంత గౌరవము పాశ్చాత్యు లీయరు, ధర్మా; మన ధర్మశాస్త్ర పుల గతియు నంతే. పళ; ఆశానస్ర్రకులం గూర్చి మన జళియ లే చాలమందికి.నవ్మాశములేదు* అప్‌ (వాసన వారును మనవంటి వాళే. ధర్మావ వున "జీశీయులశే నమ్మకము లేదన(గా-మన "జేలీ యు లనలా మన 'ేశఠశమందుం బుట్టితవారని యర్థము, మన'జేశ మనలా నాల్రుహదులు గల (వైేశ మని కాద ర్థము. ఇచ్చటి మతము? సఃఘకఘు ఆచారములు సర్వము నని, యర్థము, ఈ భూఖండమునందు బుట్టి కంతలో నొరిగినడ లేదు. మన మతి నంఘా వారములందు6 బుట్టలయును, వాండు మన 'దేశ స్థుడు, ఇంక నవి (వాసినారు మనవింటివాలే యంటివే_.3 మాట చాలతప్పు. మనవంటివారు కారు. ఒక్కటి చూదు! రాజనునా వంటివాండే యని వీధిలో నిలుచుంది యనము* వీమగును? ఉరి! జేనండు పెలెకులో నుందువు, ధర్మ శాస్త్ర“ ర్తలు మనవంటివా శీ! వా రురి తీబుంచరుశదా! వారు వ నవలోమః స్సు య భే గృముగా మాము (వవర్తించనీయ లేదు, తక్కిన సుగతు లబ్టుంచిి వా రొత్కటి విళర్థపంచిరి. మనస్సును నియమించిన తకవాత మ:శక్షి ళ్పద్సి పొంది దాని శకెష్కవ వీపష కములు కెగియునని వారి విశ్వా సముం సంకల్పనికల్నాత్మకశ క్రి మనస్సు *తణము. వాదనాళ క్షి దాని వలన నే శకంగుకరు, అవ యందజకు నిండును చదువుకొన్న గొలః దియు నాశక్షి వృష్ధిరొాందవమ్చునుం విద్య సంక్చా౦ికల్పములందు జహుళళర్ధము 'కెమ్చునుగాని మనస్సునకు నిశ్చయబుద్ధి? గలిగించు శక్తి సియదు. దానికి మనోనియమనమవసరము. శరీ రావయవ వాలి సమునందలి శక్సి యందజ పండును, . ఎశావ యాజోరవుప్తి మొవలయినవి ( ఏనస్సృశకు విశ్యనంటిః) కలిగించో శరీరమును సౌపమార్ధము. మొకలయి!వి కలుగును, ేవామనందలి ళక్కీ మృస్థి పొందవలయు నన్నచో నియమను పాటించవలయను, నిలో

" ముష్పదియాజవ అధ్యాయము 1091 జ4రము, వార్టియామన్యు అళ్యశనిక-యిీా నియమములు పాటించు టచే శరీరమందు శక్తి వృద్ధిగాందినన్లు నియమముచేత మనస్సులోని ర క్రివృద్ధి గాందును, అవుక తెలియు సంగతులు వేటు. మఠ కా నియమనులేమ, ఆశకిలేము ఆ శక్తి వృస్ధాచేసిగొని ఒహుదస్ట్రలైెన నారి వా్యములు మము గృన్ధిగౌందిన సంకల్ప వికల్పశ క్రితో విమగ్శించుమున్నాము, అన, వనతృల్లిి నశరేకాని లగ్నము నిగర్ధ యిుచుట యపు వ? పశు; శీవు వైెశాఖముళలోం జేయవలయనుః వీల్ల నింఠ నుంచరాదు. అనఫ ఈ జబ్బు లేకపోయినచోం చిల్ల యీ పాటిశే వ్దక్తు కాలు కావలసినది, . ,

అప్పటికి రాతి రండు జాము”యివనదిం చందుఃడునడి మింట6 వకాకిరి ఏర్మగాత్రగ ర వలె భారతవర్ష్హమున క్యగస్థార మలంక ర60దెరు. విరహణ(్ర్రాారు, జూరులను, చోములును వాని య్మగస్థాన ముష్వుగొనలేకం లగ్నము వైశాఖ శురవశమి. ధర్మారావు సుబ్బ్న్నపే:ట వ్‌ల్శి ఇర % వ్వై్యశిబహున దశమి నాటికి నచ్చురుం అరుంధతి కారోగర్భములో దో లోపముగా నుండెరు. భీ ౪వరము నుండి డాక్షరు వచ్చి స్యశ్చమె : గాలిపీల్చినలాని సరిగా నారోన్థము

లు ఏ ఖ ర్ట

కలుగదరి చెప్పెను... (ఎతదినము నాయంవేళ తోటకు: దీసికొని పోవలయుశని వశుప8ి తల దను, ధర్మారావు దదగ్దఆళ₹ని పడిరోడులు నరుంధతి కారోగరము వృద్ధి కొంద లేమ అందజపం ₹లి3నది. ఇది మెక తాలి యనిః ధర్మారా వరుంధతి 'వంకళందటజు నుండల 6 జూదుబే సిగ్గువడును. అరుంధతి యతని వంక దప్ప నింక:రి వంకరు జూశనే చూడదు, అనసూయ పిఃతల్లి యామెతో సరాళము లాకమును, అ;ఃనూయ “తల్లీ! ఎవూకు ఇతర వంకనే, భూప వ వే మనును, అరుంధతి తనద్భప్తి (తిఫ్తుగొని మజల సళినినీ మూడ నారంభి౨ మనుః

ఒళనాండు సాయంకాఃమువ నరుంధత్రీ ధర్మారావులు తోట వీకారు పోబిరి, అరుం;లి ఫొంజిము నడువంగలవుు, వేసంగిగాలి యీ ఇెవినుంది యా విక: గొట్టుదున్నది- (వొద్దు వాటారినది* తోటలో సిర్వురును గూర్చుండిరి. ధర్మారావు “పెండ్లినాంటి

టు... జేయివడగలు నైనను సీవారోగ్యవంతురాల వయ్యెదనా? పూర్తిగా నీకా రోగ్యము శానిచో నిన్ను నేరు బెండ్తాడనుి అనెను అకుంధతి చురదురల జూచిను. ధ ర్మారావ్హున కాదచూపెచ్చటనో చూచినబ్లున్నది*, మాళందతరు బాలకపాయు రళాలవాలఖాది పకము మధుమాన _సర్వర్వము (లావినట్లున్న యయొజ్ఞని కన్నులతో రతి కూబజితము చేసెను ... ధర్మాఐ కోకిలపు నీవు మునువు మారు కూసెడి దానవ ఇప్పుడు కూయవేఏం $ అరుంధతి ధర్భారావువంక నిశ్చల దృక్కు లళొ€ జూచెనుం ధర్మా; అప్పుడు సీవును గోకలవలె మఘమాన చిహ్మదుశ్రగ ఇప్పుడు నీలానుండి మధుమాసమును పెలికిగ్భదాసి-దాని వలన నానంద మనుభవించవలయు. ననుకొనుచున్న దానవు, అరుం; ఏమిటో మ్‌ త్తగా మాట్లాడుచున్నట్లున్నద్‌ం ధర్మా ఏ; మన మిక్టజుము 'నేకాంతముగా నుంటిమిశదా యస అరుం; నీ నవరను! ధిర్మా సీ వెవరవు 1 ం ఆరుంఫధతి తలయెన్తి యతని వంశల జూదెరుం చూచుచున్న యామకన్నాలలో నితనికిం బరిచితేమె యతని యాత్మను స్వర్లివీథి వడిపించిన యొక జ్యోకన్సు తో-చెరుం అవెనీరు మటల నిట్లు వచ్చితిని. సన్నాగ్పుర్తు.ట్ర 6 రా!” యనక ధర్యారా విట్లుకొ నెను: 'అఆ దవ్యజ్యోల వచ్చి యీ” పసిమేనిలో నొదగెరు. ఈ రీరములో6 బరిచయూల్పతి చేతి సరిగా నొదుగ లేక యుఇ్నది” అరుం ఫతి తన భర్తకం బెలిసను తెలిసెరుం ॥ అరుంవ ఇప్పటికి చెలిసినదా! ధర్మాన ఇవి యీమిపని 1 రుం; నేను నిన్న వవలి యుండలేను, ఈ "దళములో6 బల్మివత గావదు స్వామి రెండవ వ౩గ యిచ్చట సశిచదు, కారణాంతర బులెదేత మరి/ుపడ వచ్చును. - నే నెవ్వరు! పత్శివతను. అల్ప కారణములవలన భయములేమం నేను నీవలె నీ సనాతనిసి, ధర్తారొవు “అవి యనుకొనెను

ఆల్‌ ముప్పదియేడవ అధ్యాయము

(గౌవణళుద్ధ పూర్ణిమ. అనాండు చిన్నయదంధతి కార్యము మధ్యాహ్నాపుః బీ;టలమింద నరుంధతి లజ్ఞావరిశకలిత మందవోన యయ్యొను, అమందవోన మంతలోల జ్యిదుపలు చిదుపలై విరిసి పోయినను /

'వేరంగి చక్కలాణ వెుకయిడినదిం ఒళచిన్న మామిడియంటు "ెండవయేంట నాలన్యముగాల బూంతళొగ్గి వూంత నిలువుశొనలేక సిస్ధపడినది. (పదనన హెతువై నమాతృళ_క్రి కన్యాత్వమాలృగ్వసంధి "వేళ లజ్ఞావరిశ?కలిత మందవోసము రాలుపూంతివలె. జ్యదుపలు చిిదుప లగుటయేటికో ? " ॥

ఆనంద (వథ మరూపము లజ్జకాంబోలు | లజ్జ తిరస్క్య్బృతికాని రిరస్కృృత్సి అంగీకారము కాని యంగీకారముు భయముకాని భయము నుఖముకాని సుఖము

, "శ్వీరసాగర మథనోద్భూళమొ జగన్నాధునకుం చెండి హాంతువ

కాయోవుచున్న యాదిశ క్రి! లజ్ఞాదేవి తోడి పెండ్రికూంతునుు

• అనాండు (పొద్యుషంకినది. _ చీశట్లు వచ్చివశ్లు వచ్చి యింతలో న్నెతత్తిగిల్లినవి, అద్దకము "వేయువారు మొవటం దీసికొను "వేళంజించి కుప్పగా వేసినట్టివి? అంతరించిన డక్కావ స్పినుతానులు సహ(సములుగాం జెరిఃగినట్లు కొంచెము (గొద్రువోవువజపం చెన్స వడిన కృవ్లవివియనాఃటి జోర్చల్ళా సైతరంగము లుబుషకొనివచ్శెను, సన్నని "తెల్లని వలిపవ్ఫుచీర కబ్దు?'ని మొళళిపూవుసు జడలో నెన్నెలలప "లేనితా్యాలు సమకూర్చుచుండ.౬గా? "శ్వతద్వీనమునుండీ వచ్చిన యచ్చరవలె నరుంధతి దొడ్డిలో నా వె్నాలల్‌€ జ'(దికాధిచేవత వో లెం డిరుగుదుండెను. ధర్యారావు పనియేదోళలిగి యబకంబోవుట

1024 వేయిపడగలు శటస్థించి యామెవంకల జూవను, అతనికి దల రిరిగిపోయెను, తన కొజకే సింపయడినడా నవ్య హే మమభుకలశము. ఎప్పటివోత్తరువవ యేంక్లనాంటి యొక దివ్యానుభవ మతని .మననులోనికి వన్చాను,

ఆ రాతి పాటలు గీటలయిన తరువాత నతడు గదిలో మంచనము:మింద భార్యా్యవతీతు వేయుదుల బండుకొనెను. అశని మనను సవాసథా పరువులె త్తెరుం సర్వధాచ్యుకమైర మొగిలు కొండ కొమ్మురుండి జూజిదాజి రు5ణిరళ్తూపమునల గాలు నిలున (టోపణగొం తీపండ నూరే (వవహిందుటే (వవహించునట్లు ధర్మారావు మనస్సు (గనిం విపోయెను.

అజో! వమికాలము? వమిమార్చు! _ ఎన్నాని. (పాతవి నశించిపోయినవి! ఎన్నాని (కొత్తవి తలమాపినవి! లోళమంతయా 'నూశ్నశ్యము నే కియనుగొనుచున్నది, నూక్నళ్వ్యము నూర్నశ్యమే నాని శక్ర యెట్ల్రపను! గాడిదపిల్ల కూడ కోమలముగానే యుండును, ఆఅఆవోః! ఎఎత సళించిపోయినది! నళ్లించిపోయినదానిని జూచినచో కడుపు శజు(కొనిపోవుచున్నది. ఈ నత్గించ్చిపోయిన దంతయు వ్యర్థమై "లేకోంహిత్విమెకదైనచో దుఃఖములేదు. నాజూకి యింత దైవోవ హతమైన జీ కో! ఈ జాకి చేసిన పావమ్వున కంతు లేదు కౌాంబోలు! కృష్వరునాయని యంత (వభువే గతించినాయం తన సంపద కలట లప నటులకు విటులకు, సభ్యేతర వాద చురిచువులప్కు _ననభారాొమిళే ఖైన యోష్‌శలపల బంచని (శభువ్ర-ళీ “దభువే పోయినాడు

• ఆతనితో ధ ర్మార్థకామమోతు హేతునవ్రలై న విద్యలే సళించినని. స్వావిం "వేయిపడగలు నత్సించినవిం .

రుక్మిణమ్మాా రావుగారు పోయినదిః శాణి యన్న భబ్ద మింంక్‌ నా జాతిలో నేల 'నిలచియున్నది! వర €శ నం్యసదాయములక ముగ్గు శాలమి) సీచ నుఖాభిలాపిణియై వై నమన్న భావమెఆ'ంగనిదైన రాణీ కాని యారాణి ఇత్తించిపోయినది. అమె. చిహ్నమైన సరోజినీ₹ేవి యును నిలువరాదు కాంబోలు! . య

129] ముప్పదియేశవ అధ్యాయము 1025 శీశవరావుగారు గతించిరి. (గుడ్డిలో మెల్లగనైన వూర్వ వ్యవస్థలు (గుదికింత మనుకొన్న యాయనకు(ూడ నిచ్చట "ళావులేదు కొబోలు ! ఆయన సంపాదించినది యాయనభావము గూండ నెటుంగని (వభువు లన్యాయముగా ననుభవించుచున్నారుం గోవన్న చనిపోయివాడ్యు భ_క్షివపత్తులు? సేవ్య భూతదయ, వరోప కారబుద్ధి మూర్తీభవించిన మనుజుండే పోయినాండు* స్యాతం(ఠ్య మెటుంగందుం,.. కుతర్క_ మెటుంగందు, స్వార్థ'మెరుంగండుం వాందేల (బ్రకికియుండును! అశని కిచ్చట నే మున్నది! మా తల్లి బేవదాసి చనిపోయినది, భగవద్భావమంఠయు సర్వ నాశనమయినదిం చానితో భఛరతశాన్ర్రము) కల్యాణోత్సవములుకూడ నళించినవి, జీవుండే చసిపోయినాందుం వసిరిక పోయినాండు, పావము వసిరిక నిలుచుటకుం దావులేక _ పోయినది, బత్తుళొనివచ్చు నదేవనూలృశలముం చాతండు నిలువ "లేకపోయెను, వమి విచ్మితవు చావు చచ్చాను! గణావారికూడ గతించినది వఠన్లి స్వర్ణమ_ర్తములప లంశెగా నున్నదో, అ గడియ యూడిపోయినదిః గొలునుతో లాగి నేలప బిగించి కట్టి వేయంబడిన స్వర్గమా గొలును జెగిపోయినంతనే పోయి పోయి కనరాకుండం బోయినది- కనరానిడానిని లోకము అేదసి వాదించుటలో6 ద చ్పేమున్నది! గణాచారితో స్వామి వరారి యయి నాండుః " ఆభశ! ఇంక నేమి మిగిలినది + ఇంక నేమి మిగిలినది 1 ఇంశ నేని మిగిలినది 1 చిన్న యరుంధతి జ్య్వారమువద్ద నిలుచుందెను ధర్మారావు “చూదను, ఆ నిలుచుండదుటగూడం దనవంళకు నడచుచున్నన్తు యుండెను. ధర్మారాయని హృదయములో నమ్మ దమథవన వేళ తీరసాగర గర్భగత తరంగములనుండి చందు౬ డావిర్భవించినట్లు ఒక మబోనంద శేఖ పొడ మాసపెను:

1026 జీయివడగలు

అతఃడామె వంకనే చూదుదుండెను ఆమె తలయెళ్తి యాతనినిజూబెనుం వ్యాక రణదోవ. మెజుంగని యా శన్నులలోని చానయేమో పండితులైన ధర్మా రావునకు నవండితురాలైన యరంధతికిం జక్కగా నర్ధమై, పతి చేతులు బాంచి నెమ్మదిగ "నదురునడ చుటయు) ఛార్య వేగముగా నా కాంగిటం జేరుటయు జరిగను అ గాఢ పరిమ్వంగమునుండి (గా (తిషగొనుట కరుంధకి! "5ండు నిముసములువ న్రైను, ఆ రండు నిముసములును 'రెండేండ్లవలె నుండెను. అరుంధతి యతని కన్నులలో. గన్ను లుంచి “జీను మిగిలితిని” అనెనుః

• ధర్మారావు? అవును సీవు మిగిలితివి. ఇదినా జాలిక నా యదృష్టము= సీవు మిగిలితిపిం

22967 ళ01166 మ! ళం 60176202 0౯51206 ఓం761 60001166 [01 ఈ15€౯10౪1109 0 8ల 2 6010655109821 22165.

| | | 1 | | గ్‌ 1 / 1 1 (| ణి లాగా ఖ - | శ జ (న 0. 5 ప స్‌, క. న యం. , లీ! వ క్‌ టల్‌ ళో | | ॥|

పమ యి శ స వ 1 1 నానన క స నమమ నం. న ఆ న కం యా నాసని ర శ పనన శస గో తట ముం స్ట స న న ర ల టు స్ట న న న న యల ల నం. నన చం లాండు య న వా ను నన ననన ప న న న క నో న త మ ర ల రక య ర ర ర. న! సో టన క న ర యన న క న ల ర ర రన ప ప ఈ మరా య న న న య న ర ల సమన కసం ర ర ర ర న క గ 1 రా య న లక న ల న రన న య వస్త ల పట ర న న న ర న య ర సం ల య ర న ర ప కన ర ను న డక క ర ర క నట న సర య. రక ల ర ర మ భమ నరో క రట యయా. న న్పాళాన అతనన తతో పటపట ఖు వా పోటి పాయు ట టు. నో న య. ర వ ర న రస ర ర టన న రాన నన న ర ర ర ర ల వత్రం టల ర్య అం తను ల లభ యన వయ వయకు పటాన్‌ సరల వరో ల్ల పప నక న న నవస స స స ర ర న! లం ల న క ర ర న సా రాక ర న క క ర య ర ల న ర ర ల ర య నన క న సార యా న న రు. యత ఆటం పటల పత్నులు పం అ లడు దళ తుం స టల చుటు సుం లా యమము. రా తోవసలు అవలం మసం ము ము నిజ డం తినును న పన వలవల అలక ఖం పన త్ర స ర న య కాయ క న రర ర న ర టం. సర నట య క న న క ర యర! చ. న నను ప ల న య ల రర న ద శన న య ల ద య ప య ష్య లం లాయ వతపాయ్యతప యాతటినన్త పాం హయ తాత పచ తిట్టి మేయటననులాట్టీ కు ర ర ల టి పరచ లర నాన ర. న యట... న ల్‌ ర న న న నల ప న! [. మలి సం ర యా ర యా ర క! ర య న ల య! ర చ లాటట టలు న న న ర మదలు ల నహ నం తన న యం నం యంత న స్త స క్యపాంరా చల ళతా మయం లలు సూర్‌ యస సంగయారాల పర ల క లట ఆత ( జతల ంకు టర నన నలా వ నరా. తారలకు అతు అయనను ునా తా చంపుట ల వోలు లు టు ళు రాటే సస్టుతనపు నచ చా బ్య పనిలో నా ళపంగాతటులతయు టన యుతతాటు వం ఆ సమరతం ల ట్రం నాలాల య! " స ప రర న మ ర న గం హద న న లర లలల లాడ నలు న నం టు సం నాం . న. నలు ద్‌? వ ర స మ లో యన పవనం సు లట! నర నన డన న న రకా చసన నాకా ననన న. పలు. వుత్తల రుత దుష చనల తంల నుప లాయ ాలాతపతనిటుసయ నట వకభాంం టా? వ ర టి య ిటంాల నటన నాకా నటనా కుండను కోర ర ల. చలల నులు ల బకత దయం రయం లులు కం టట యాం యుల ణప తున న నన న న టు కయ య - నో స టక్‌ కతల పం పటన సర పపాత టు కం కాం బేల! న్‌ ల దనిని ర్‌ స్వే 1 మం శః సై ॥ లీ

క త్‌ చలం తం సాలా | జ్‌ ం మాడా ల్‌ / / న జ “ వ | శ ల . . ఖు |. | . ప టాం ఒలు , _ రలం " _ నవ . న = లల వలు కున చలన ల . ॥ ్‌ ఇ పీ ౯ / ఆ. జులు, ఎ క. | | నె బా | 1... లీ క వ. సాన జ ఒ న. గ్‌ చు .. న స రా క 1 ష్‌ న వ. (| ॥ _ | డో |. ” న. నం. టా వ. సాట్లా 4 2 1] న భ్‌ ( = మం ॥ క య / 1 గ - ః 4 వీ ంంిస్టు 2 వు అ టట పస షా ఇ. ల ॥ వ ః || | వ్‌! ళ్‌. = వ ల. స. నన్నా! న 1 హి న ఉంటా మం న తాలు లం ॥ 1 వ న రాన. ప న న . . ౯ రు స్తదా రగ. భట ఉం న వ. య. నే న ల స్ట స క త క స ॥ . / _ / | ' 1 యస్యా. వ న. క ౨. ల్స్‌ | | (11 నాస్తిక. న. క సగ న. వ. క్ష [౯ ల్‌ ,1 | ధతి , ర! మయం యాలు -ం వ స్‌ లం ల మ్‌ . || ॥ || సు స్తం న త్త మ స్‌ క క. య /. | | వ్‌ న న్‌ త్తు |. శ ॥ ॥| లో స్ట న న హక | న. ఎ క క ళం... ఆధి డరళ్తల ట్‌ టల ఆ | శ | |. అరు పాస క వం ననన న వ. | 7 | రగా గ్‌ ల సట ర న నం శ క. ం వ | పక.. అజా చట అహా కు న ల నండీ మ గ ॥ టా | || ముల బం నం ల క న... 1 గే ఉక! ను నూ మం వం. పై ॥ | శా త. క హై భో జట య . | మన ల కం టలు గన న ల న జ . | కీ శ శ బా ణా యక ట్యటు లాం ల స న టా. య | | వ నంట మలం వ కు లత ఆ భనం. | 0 " ర ల న. వనన మన | | ౫ న కాత సక టా జ లాల లట న... ఇ శ క శః ౯ నన స స లం. 2 సరిగ ల ము ళ్‌ వ 7 ఇ న. ల క నలా శ్వా! సై క సట న చట టం ఇర న తు టా చిని. న... |. . . ళా వల నం న! ర లాం క వ లా. క. అక నట ౨. క ం

[ లీ ॥ క. | న , | , ,. ॥ | కి * - 1 - ॥ సః న ౧. జే ॥ హు రో | ళా శి = య్‌ చ్‌ ॥ వా ల తా శ్‌ | | | ॥ /. " శే గ్‌ ” క్ష (| = " ఇ వు " వా ల క ఖల ఎ లు ॥ 1 ఖమ ల . ! ల టలు _