Telugu Veerabhadra Vijayamu ( Savimarshaka Pariseelana ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

టట + నం. గిలయుకం0ం0 మ న ఆ55గ4కగతంగితి ౪104కి నీ. జ 4 | = ఇ ళ్‌ గా - ఖ్‌ ..

టప డ్‌ సద, ము వ. స లం త్‌ త . న తపలస్య స. రము. ౧.

వ. (ళట్రళో ఏస్‌

“అరలు! కొల్లిబాబూ రాజేంద్భ)ప)సాద్‌ 8.4, 8౧.0, షష _లలుగులెక్సరర్‌.. . .

1... - ప్రభుత్వజూనియర్‌ కళాశాల - పెనుమూరు.

న యళ "

పరభ్య దవిజంయముు. సవివుర్శక పరిశీలనము &ి €/16621! 54464౪ ౦0+ +0020%2602 సపా204 శ్రీవేంక పేశ్వర విశ్వవిద్యాలయము నుండి పిహెబ్‌.డి, పట్టమును 1989వ సభివత్సృరవన పొందిన సిధ్ధాంతవ్యాస (గంథవుం (సా నక రల ( ంం స “భామ్మా! పవీణ గి జా, కొల్లిదాబూ రాజేంచ్యపసాద్‌ ఎంవీ, పిహెచ్‌ డి, (్రోపన్యాసకులు ఎత్వజూనియర్‌ కళాశాల "కుమూరు, చిత్తూరు జిల్లా. _- 517 126

(పథము ముదణమ _ 1991 (వళులు 1000 సర్వస్వామ్యుములు : లన్‌ "అకర్తవి

• జ ఖో ఇ లా శ- ల (ప్రతులకు -

ఈ (శీమతి 3. విజయలథ్మీ కాకులపాడు -_ పోసు, బాపులపాడు మండలం,

ళథర దు ్యదంధాలరు కృష్ణా జిల్లా

సో ష్‌ పవర)

రల ర ఖో

య ః ల [

పదాం సయ

మైల్‌ బాజ్‌్టం0

వెల: 75.00 రూఃఃలు

ము_దఖణ పూర్ణిమా (పింటింగ్‌ & బైండింగ్‌ వర్క్‌, పొకాలట చిత్తూరు జిల్లా క .

(ఈ అంవతవుం జన్మనిచ్చిన తండి మధుర స్మ్రవ్‌ చిహ్నూముగ జగన్మాత దుర్గామాత కు జఫ సలా యయ టా ప! టట ర స స మ స. న ల టర క నట. వ స గ్‌. సి॥ వ తల్లి కరుణాంబు (సొతస్సు సరస సాహిత్యానుషంగంబు హెచ్చుంగూరు లే ల్ని న వి తల్లి మధురామృతేక్షణ జ్యోత్సలు జ్ఞాన సందిప్తులు నాకు నిచ్చు ఏ తల్లి పాద ద్వయీ సవనంబదె కామితార్థంబులు-గలుగ నిచ్చు ఏ తల్లి శాబ్బసంఘాత దెొిహ్మపభలు దెహ సంచాలనాదృథఢత నిచుూ న! గి అన్ముహా దేవి దుర్గ మాయమ్మ నేను హృతు_మల మందుని క్‌ బత ల్పుచు హెచ్చుభక్రి నియ్యదర్చించి తనియెద నిషమెనగ స్వర్గమందున్న నా తండి సంతసింప ల

జ ఎందరో మహానుథావ్వులు అందరికీ అభినందసములు

ఫీ భి కృతణతలు సా త ంలా లూ గ్రంభముదుణమునకు 10,6000రూ|॥లు “మైన. , భూరి విరాళము నొసంగిన తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానములు తిరుపతి వారికి హృదపూర్వక ఇ కృతజ్ఞతాంజలులు సమళ్చించకొనుచున్నాను. నీల షాంోసాగ

తెలుగు శాఖలోనాకు ఈ పరిశోధనావకాశమును కల్పించిన మదనపల్లి బి టి కళాశాల ప్రిన్సిపాల్‌ శ్రీడి, కోదండపాణిగారికి నావినయపూర్వక కృతజ్ఞకాభి వందనములు, “వీరభ(ద విజయము -_ సవిమర్శక పరిశీలనము” ను పరిశోధ నాంశముణ్‌ నిర్ణయించి, తగు నలహాలనిచ్చి, సిద్దాంత వ్యాసమును త్వరలో ఆ మూల్యాగము పరిశీలించి, శ్రీవేంక కేశ్వర విశ్వవిద్యాలయమునకు సమర్చించుటకు కారకులైన డా।,సి రమణయ్య రీడర్‌_-తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము-రాజమ హేర్చది గారికి కృతజ్ఞతాభివందనములు

పరిశొధనయందు సలహాలనొసగి ఆశీర్వదించిన ఆచార్య జీరెడ్డిచెన్నా రెడ్డీ గారికి, ఆచార్య బొడాలరామయ్య గారికి, ఆచార్య నర్వోత్తమరావు గారికి నానమ నృుమాంజలులు

“వీరభచవిజయము" తాళప్యత్ష్మప్రతులను పరిశీలించుటకు అనుమతి నిచ్చిన 5౪/౮0 గ. డైరెక్టర్‌ గారికి, షరిశోధనకవసరమగు (గంటముల "నొసగి సహకరించిన డా॥ ఆనంద్‌గారికి, వీరశైవ పూజా సంప్రదాయములను సేకరిం చుటకు సాయపడిన మైసూరు సంస్థాన నిద్వాంసులు త్రీ కెఏ నరసింహచార్యులు గారికి, శ్రీరంవణ సిద్ధాంతిగారికి, [పణవానంద స్వాములవారి8,

పరిశోధనా విషయమున నన్నెంతగనో (పోత్సహించి సహకరించిన త్రీ జి. విశ్వనాథ నాయుడు, శ్రీజి, అన్నయ్య నాయుడు, శ్రీమతి ౩ ద్వారకమ్మ, డా॥[ఏ పద్మబాల, శ్రీటి పెరుమాళల్‌ిగార్లకు, నా పరిశోధన యందు అడుగడుగున సహకారము నందించిన నా త్రీమత్ని క విజయలక్ష్మి గారికి నా పృాదయపూర్వక కృతజ్ఞతలు. సకాలములో[గంథమును ముచ్చటగ ముించి అందించిన పూరిమా (శెస్‌ ప్రాకాల నిర్వాహకులు పి. శ్రీ ఆంజనేయులునాయుడు గారికి, పెన్‌స్టాఫ చిరంజీవి యస్‌ ఉమా పతి, కుమారి ఉమ గార్లకు కృతజ్ఞకాభినందనలు వందరో మరెందరో మహానుభావులు ఆందరికీనా రృతజ్ఞతాంజలులు. ఇట్లు గం ౦థకర్త

తొలిపలుకం ఆ్తా్మా “ర్వాన్రూ అర్హా

(పకృతిశక్తి యైన పరమేశ్వరీ లిలా విలాసము బహు విచ్శిత్రమైనది. ఆ జగన్మాత కరుణా కటాక్ష విక్షణముల ఫలితముగనే అక్షరజ్ఞానము నందితినని నా విశ్వాసము. కనకనేసతిగ తన మేనుచాలించి, పార్వతిగ మరు జన్మ ధరియించిన ఆ జగన్మాత వృత్తముతో ముడిపడియున్న అ శివమును దూరముకావించి, శివము ను పతిస్టాపించిన రుదాంశ సంభూతుడైన విరభ్యదుని కథపై పరిశోధనకు ఉప్మక మించుట జరిగినది

మజియు “వీరభద్రవిజయము-ఒక సమీక్ష” అనే నాసాహిత్యో పన్యాసము ఒకప్పుడు (1988 సం॥౧ ఆకాశవాణి విజయవాడ కేందమునుండి [పప్రసారమగుట, “నాటి మిత్రులు మరి కొంత (పోత్సహించుట వలన కూడ పోతనగారి వీరభద విజయముపై నాకు అభిమానము పెరుగుచు వచ్చినది. ఇద యిట్లుండ నాకు జన్మ నిచ్చిన తండ్రి నామము శ్రీవీరభదరావు. మా నివాసస్టలము(కాకులపాడు - కృష్ణా జిల్లాలో = మాయింటి ముందర దాదాపు ఐదు అడుగుల వీరభదస్వామి నల్లరాతి విగ్రహమున్నది. ఆ స్వామి ఆదరశీతలేక్షణముల మే మింతటి వారమయ్యామనే భావన మా ఎదలలో పదిలపడినది. ఈ అంశములు కూడా వీరభ్మద విజయమును పరిశోధనాంశముగ (గహించుటకు దోహదపడినవి

ఇక కావ్యకర్త (వీరభ(ద్రవిజయకర్త) పోతన మహాశయుని విషయములో కూడ నాకు ఒక నిర్దిష్టమైన అభ్మిపాయమున్నది. లోకము ఆయనకు వైష్ణవ ముద వేసినది. ఆయనలోని శైవమును దర్శించటానికి జంక, అసలు వీరభదవిజయమునే ఆయన (వాయలే దని కొందరు [ప్రముఖులు నిర్ధారించి ప్రచారము చేసిరి. కాని సత్యము సర్వ్యశ్రేయము. విస్మరింప వీలు కానిది పోతన రచనలు అన్నియు పరి శీల్రించగ పోళన కుటుంబమే శైవ కుటుంబమని స్పష్టముగ తెలీయుచున్నవి' ఆయన తల్లిదండ్రులు, సోదరుడు నిత్య శివారాథనాతత్పరులు. పోతన "పరమేశ్వర కరుణా కలిత కవితా విచ్శిత ..” ఇత్యాదిగ తనను చెప్పుకొనినాడు. పిన్నవయసు లో (12సం॥లు-15సం॥లు మధి వీరశై వాచార్యుడు ఇవుటూరి సోమన్న ఆదేశము మేరకు, .ఆవేశముగ కవితాగానము చేయుట జరిగినది. ఇవి కనులకు కనిపించు సత్యములు భాగవత రచనకు ముందు కూడ పోతన ధ్యానించినది పరమేశ్వరునే

కాని [పతర్ణకమైనది రామభ్నదుడు. అనతిచ్చినది భాగవత రచన. నాటితో అయనలో వీరశై వము పట్టుసడలినది. అధై్యైతభావము కుదురు కొనినద్లి. ఆద్యైతధర్మమును 'పతిపాదించుచు, శ్రీవైస్టవమును (ప్రబోధించుట జరిగినది.

ఈ సత్యమును చెప్పవలెనను తపన కూడ నా యీ (గ్రంథరచనకు చాల దోహదపడినది. ఈ పరిస్థితిలో డా॥ సి. రమణయ్య, !ీ.డి., ౯౧ 5, లెక్చరర్‌, బిటి. కళాశాల, మదనపణై ((పస్తుతము తెలుగురీడర్‌ _తెలుగువిశ్వవిద్యాలయము-= రాజమండ్రి) వారితో పరిచయము కల్గుట - అది స్నేహమునకు దారితీయుట- ఇంత లో వారిని €[.€ి., పర్యవేక్షణకు అనుమతించుట - నేను తొలివిద్యార్థిగ చేరుట మిత్రులు గురువులుకశావటము జరిగిపోయినవి వారి పర్యవేక్షణములో కాలముకంకు ముందునడవి సిద్దాంత వా్యాసమును ఒక సంవత్సరము ముందుగనే పూర్తిచేసు కొనుట నా అదృష్టము. పరిశోధనా కాలములో మిథతునిగా (పోత్సహించుచు, గురువు లుగ సలహాలనొసగుచు-తమకున్న నిశిత పరిశీలన - పరిశోథనాశ క్తి - పరిశీలనాసక్తి నికనపరచి సహకరించిన వారి స్నేహశీలత, ఆదరణ మరువరానివి. నేటికిని వారికి

నాపై గల (ప్రత్యేక అభిమానము ఇంతింత అనరాదు. అందులకు వారికి నేను సర్వదా కృతజ్ఞుడను.

నా యీ [గంథము[ద్రణలో చివరలో ఏర్పడిన బదిలీ సంబంధమైన అని

శ్చితపరిస్టితి వలన గౌరవనీయులు విశ్వవిద్యాల యఆచార్యులు-న్నావై వాత్సల్యము గల పెద్దలు-పూజ్యనీయులై న గురువులు కమ్మని నేస్తమును పంచే మితుల “అభి (పపాయముల”ను ము[దించలేక పోతున్నాను. అందులకు క్షంతవ్యుడను, జగన్మాత (ప్రేరణతో వెలువడిన సిద్ధాంత శో(గ్రంథమును ఆకతల్లికే ఆంక్రిత మిచ్చుట. బిడ్డగా నా బాధ్యత. సాహిత్యకారులు ఈనా (గంథమును సముచితము గ'*నమాదరించుటయే నా కృషికి తగినంత ఫలితమని (పాంజలుడనై పార్ధించు చున్నాను. బట భల స్‌... అటు, సళ ౯౫ తోం (గంథకర్హ,

విషంచుసూ చిక

1. [పకరణము - 1 బమ్మెరపోతన వంశవృతము _ కొలము = ఠక్యతులు వీరభ్యదవిజయము _ కరృృత్వము పరిష్కరణ తి (పక రణవుం -తి వీరభ్యదవిజయము _ ఇతివృత్తము మూలము - మార్చులు చేర్పులు ల్తే (పకరణము ఎ కర్తే వీరభ్యదవిజయము _ కవితారీతులు ర్శ్‌ (పకరణము - ర్‌ పోతన కృతులు = తులనొత్మక పరిశీలనము
2. _పకరణమవము = 6 వీరభదంవిజయము = భ క్రిత తత్త్వము 7 (పక రణవుం = 7 వీరభ్యదవిజయము = సమకాలీన సొంఘితపరిస్థితులు ఆంధసాహిత్యమున పోతన స్థానము

[ప కఠరణవము- 1! బ మ్మారపోతన వంశవుం కౌలవు - కృతులు

11 బమ్మెర పోతన వంశవృత్షము కొలను = ఖతులు

శ్రీ మదాం(థ సాహిత్య గంగాలహరి వేయేండ్లకు పూర్వము రాజరాజ నరేర్మదుని అస్థానమున సర్వాంగ నుందరముగ అవిర్భవించి దర్శనమిచ్చినది. ఎందరో మహాకవులు ఈ మహాతీర్హమునకుంకులిడి తరించిరి. వీరందరును అపార మైన లౌకిక్కపజ్ఞ, కూలంకషమైన వైదికసంపత్తి, అనన్య సాధారణమైన అర్ష విభూతి కలిగి అలౌకికానందమును సాహిత్యము వలన కభించిరి, పోతన ఈ కోవలోని వాడే.

“నాన్ఫమషిః కవిరితుుక్తుమృషిశ్చకిల దిర్శనాత్‌

విచ్శితభావ

నోదితా కవితాలోకే యావజ్ఞాతావన వర్ణనా" (శావ్య॥ సం్మగ॥ పు 89) అనినటుల బుషికానివాడు కవికాడు. బుషియన (దప్ప తత్త్వ దర్శనముగల వాడు. లోకమున దర్శనము, వర్ణనము అనువానివలన కవిగ (పసిద్ధినొందునని విజ్ఞల్లెన అలంకారికుల అభ్మిపాయుము. వ్‌ తల్లక్షణమునకు లక్ష్య్యప్రాయుడును తత్త వ్రదర్శనముగలవాడును, (తివర్గ్ణయుత మోకమునుకోరి కలముచేపట్టిన పరమ భక్తాగ గణు్యుడును అయినవాడు బమ్మెరపోతన. తన సాహితీ గంగార్వురిని (పవహింపజేసి తెలుగుదేశమును పునీతముగావిం చిన మహాభాగ్యశాలి. మహాయోగి మహామనిషి బమ్మెరపోతన.

పోతన “వఏీరభదవిజయము', “భోగినీదండకము"* “'నారాయణశతకము'” “భాగవతము”- అను నాల్లు కృతులను రచించి చిరస్మరణీయుడయెొ్య్యను. పోతన నివాసము!-

బమ్మెరపోతన నివానస్థల విషయమై చాలా కాలము పండితులలో వివా దము చెలరేగినది. పోతన మాత్రము “భాగవతము 'కృత్యాదిలో, “ఇట్లు ఖాసిల్మెడు,

గ శ్రీమహాభాగవతీప్పునాణ: పొరిజాత పాదప నీమాశత్రయంబున హళికరుణా విశేషం బున గృతార్హత్వంబు సిర్దిళిజెనని బుద్ధి నిజింగితేచి మరలి కొన్ని దినంబులన్సు నేకశిలానగిరంబునకుం జనుదెంబీ యందు గురు వృద్ధబుథబంథు జనాను జ్ఞాతుం ఉనై” (శ్రీమధాంధం మహా భాగవతము - 'పధముస్కంధము - పుట-21) అని ఏక్ర శిలానగరమును పేర్కొనెను శ. శ. 1848లో భాచపతమును. మ్యుుదించిన' పురాణం హయ్యాగీవశా స్త్రి గారు పోతన స్వ్మగ్రామము వకశిలానగరమని తెలువుచు, “దీనికి మారుపేరు “ఒ౦టిమిట్ల' ఆది కడపకు దకీణముగ దగ్గరలో ఉన్న దన్ని తిల్చెరి. దీని నాధారముగ గొని వావిలికొలను సుబ్బారావు గారు పోతన నివా్య్య మును ఒంటిమిట్ట యని (సబలముగా వాదించినారని (పోతన వైచి (తె పుట-కొ డా! పతవరపు రామకోటిశాస్త్రి గారు వివరించిరి. (కశ. 1935 లైల (వచురిణవబడిన , ఆర్మాధ మహా భాగవతమున ఉపోద్దాశసులో తీ శాగపూడి కుప్ప స్వామయ్యుగారు కూడా “ఐబమ్మెగపోతనామాళత్యుండు కళథప మండలములో నున్న యేకశిలాదగరమును నాముంతకముగఐణ యొంటిమిట్ట యంచుండినవాడు" (ఆయ్య్య్వా మహాభాగవతము - చయషెద్దాతలము = పుట-శ1) అన్‌ వాత్యచ్చిరి. శ్రే గురజాడ .శ్రీరామమూర్తి తమ “కవిజీవితములు” లో “పతాపర్ముద్చున రాజథానియగు నోరుగల్లునకే యీ వామమున్న (ఐవి .జీవికము లు పుట-598) దని తాలంగాణమునందలి ఓరుగల్లును (ఇప్పటి వరంగల్లు) చూపిరి. శ్రీ జయంతి రామయ్యపంతులు గారు దినిని బలపరచిం. ఈందుకూరిపేరేశతింగం పంతులుగారు. "ఇంటి పేరుమ-బుట్టి పోతన పిత్భృపితో మహాదుఅ. వానస్థానము బమ్మోరయను ానుమమయినట్టు సులభముగ తైలిను కొనవచ్చును. అతడా (గామములోనే పుట్టిన వాడైనను రాజధానియైన ఓరుగల్లు చేరి భాగపత రచనచేసి యుండును. ఈ బమ్మెర (గామమ్ము ఓర్తుగంటికి సుమ్రాశ్సు చూడానుడల దూరములో నల్లగొండ మండలముననున్నది. ఇక ఒంటిమిట్టకు; దగ్గరలో బమ్మెర అను ఊరెక్కడను లేదు అసలు శకడప మండలములోనే ఖ్లేభు

వ్‌! కనుక వికఠశితానగరము నైజాము రాజ్యములోని ఓరుగళల్లే కాని ఒంటిమిట్ట శాదు' “(ఆం ధం కవుల+చరి ఈ -- పుట- 552 ) అని. చెప్పిరి. "ఒంటిమిట్టకు" వకశిలానగరము సనం సృృృతీకరణమను వారునుగలరు" మిట్ట యనగ :పర్చతమగుటచే అది నరియగు సంన్కృతీ.కరణము కాజాలదు, శ్రీధూలేపాళ శ్రీరామమూర్తి గారు 'ఒంటడు” “మీట్టడు 'అను బోయల వలన ఒంటమిట్టకు ఆ పేరు వచ్చినడ (శ్రీమదాంధు భాగవతానుశీలనము -_ పుట-5)” ని తేల్చిరి. కాని వకశిలానగరము ఓరుగల్లేనని వీరు నిర్చారించిరి. ఇక కాకతీయ చక్రవర్తుల నాట్‌ "సనముల వలనను, “సింహాసన ద్వాత్రింశిక మొదలగు (గ్రంథముల వలనను మరుగల్లునకు వీకశిలానగఠమని వ్యవహారమున్నటుల స్పష్టముగ తోలియుచున్నది విద్యానాథుడు, “భూరేవభువనం స్వయంభూరేవ పార్థివః” (పతాపర్ముద ఏవైక శినైనగరీశ భూ జగత్చువనుధాభాతితస్యామేక శిలావురి గ(పతాపర్ముదయమ్‌ - పుట-890-404) కాకతీయాన్వయ స్త్వ్మ్యళతస్మిన్‌ రుదనరేశ్వరః (“పతాపర్ముదీయమ్‌ - వుట - 890-404 "అని అనేక నరార్టియములు కాకతీయుల రాజధాని ఓరుగల్లు ను వితశిలానగరమని పేర్కొనెను. అనుక ఓరుగల్లే ఏకశిలానగరమని తెలి పొతన కృతమైన నారాయణ శలళము నందలి 97వ పద్యములో "ధర్మ పురి లక్మీనారాయణా” అని పేర్కొని యుండుట గమనింపదగినది. “ధర్మపురి తెలంగాణమున ఓరుగల్లునకు సమీపమున నున్నది. ధర్మపురిలో లక్ష్మీనారాయ ఇఆాఖయనున్దుదని శ్రీ నాగేశ్వరరావు పంతులు గారు తెలిపిరని (ఆంధ్రకవితరం గిణిఎసం, 5 - పుట 496) చాగంటి శేషయ్యుగారు వివరించిరి. ఆ శతకరచనకు ఆభళవంతుడే _పేరణయనియు వారి అభ్మిపాయము. కావున చీనిననునరించి చూచినను పోతన నివాసము ఓరుగల్లు అనియే స్పష్టము

నీ పోళన భాగవతము కృత్యాదిలో “ఒక్కరాకానిశాశాలం బునసోమోప శాగంబురాక€లగని సజ్జనాను మతంబున నభుంకష శృ్యభసముత్తుంగ భంగయగు గంగకుంజని (కుంకులిడి వెడలిమహనీయ మంజుల పులిన తలమండప మథ్యం బున మహేశ్వర థధ్యానంబుసేయుచు . కృతార్ణత్వంబు సిద్ధించెనని నెజింగి లేచి మరలి కొన్నిదినంబులకు నేకశిలానగరంబునకుం జనుదెంచి (శ్రీమదాంధథం భాగవతము - (ప్రథమస్కంధము _ పుటలు 8-4) అని పేర్కొనియున్నాడు దినిని పరిశీలించినను, ఓరుగల్లునకు సమీపమున గోదావరిగలదు. “గోదావరికి గంగ అను వర్టవహారము ఆంధమహాభారతము, కాశీఖండము, భాస్కర రామా యః౭ణము, పద్మపురాణము మొదలగు పెక్కు (గంథములందు కనిపించు చున్నటుల” (శ్రీమదాంధథ భాగవతానుశీలనము - పుట శ తెలియుచున్నది. శేష్మాదిరమణ కవులు యా విషయమునే, “గంగా గొదావరీ పదములు భాస్కర రామాయణ మళాను సారము సమానార్ధకములు"” (ఆంధృుమహాభాగవత విమ రృనము - పుట 68) అని పేర్కానిరి. మరియు వీరు మడికి సింగన పద్మప్పరా ఖములోని కొన్ని ఉదాహరణములను చూపి, “మడికి సింగన్న ఓరుగల్లు చెంత నున్న రామగిరి నివాసి, రామగిరిగోదావరి తీరముననున్నది. నిజాము దేశమున్వ గంగయని గోదావరిని వ్ణవహరిందమటయును గలదు" (ఆంధమహాభాగవ్రజ్ర విమర్శనము - పుట 68) అని చక్కగ వివరణునిచ్చి యున్నారు, ఓరుగల్లునకు గొదావరి పది ఆమడల దూరమున నున్నది నేటికిని గోదావరీస్నానార్ధమేగువారు నాలుగైదు రోజులు ముందుగనే బయలుదేరి తీరమ్సృన్సు జేరు కొనుట గలదు. కావుననే పోతన 'మజలి కొన్ని దినంబులకు నేకశిలా నగిరంబునకుం జనుదెంచి' అని అవతారికలో చెఫ్పికౌను ఎ ౨ఎ౧౫నది ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారు “పోతనామాత్యుని శిష్యులైన వెలిగందమల నాఠరయ, వర్చూరి సింగన కవుల యింటి షేళ్లంబరగిన వెలిగందుల ఏర్చ్బూరి (గామములు కూడ తెలంగాణము నందే యున్నవి' అని పేర్కొని, ఓరుగల్లే పోతన నివాసముగ స్థిరపరచిరి.-

న్‌్‌

శ్రీమల్లంపల్లి సోమ శేఖరశర్మ గారు, “ఏకశిలానగరమన్నది కాకతియుల రాజథానిర్చైన యోరుగంటికే రూఢియైన పేరు” (ఆంధుభాగవతోపన్యాసములు - వట 10) అని చెప్పియున్నారు

శ్రీవానమామ లై వరదాచార్యులు వారు మ్మాతము, ఓరుగల్లు, ఒంటి మిట్ట రెండు చోటుల పోతనగారు వాసము చేసి నటుల కథను కల్పించి కావ్య మును (పోతన చర్మితము సంతర్షించి. విమర్శకులలో గల వాదనలను సమ న్వయపరచిరి, కాని వీరు కాష్యమునకు ముందు [వాసన 'విజ్ఞప్తి లోః “ఉరుగల్లు - వకశిల' అనుపదముల' యంధలి నరిర్లైన పోలికనరసి బమ్మెర డ్రళ్లర టఓర్తుగ్రల్లు నాడే ఇను చార్మితకు సిద్ధాంతమును విశ్వసించి నటులనే (వాసితిని” (పోళన చరితము -_ విజ్ఞప్తి పుట 74) అని పేర్కొనిరి,

“పోశన వంశీయులు నేటికిని. ఓరుగల్లు దగ్గర నున్న బమ్మెర్యగామ ములో * నున్నట్టాల" (పోతన వైచ్చితి శ్రీకేతవరపు రామకోటిశాస్త్రి గారు పేర్కొనిరి. ఓరుగల్లే పోతన నివాసమని శాస్త్రిగారు విశ్వసించి, యూ విషయమ్మునకు సంబంధించిన సమస వాద పత్తి వాదములను వివరించిరి" (పోతన్న వెచ్యితి - పుటలు 5.910).

కావున ఫైపరిశలనములను బట్టి ఏకశిలానగరము (ప్రస్తుత ఓరుగల్లే యన్నియు ఏకశిల" “ఒంటిమిట్ట కు సరియైన 'సంస్కృృతికరణము కాజాలదని యు, మరియు. పోతన ఖాగవతములో పేర్కొనిన 'గంగ' ఓరుగల్లు సమీపమున చవహించు గొదావరీనది యనియు వివరింసవచ్చును. పోతన శిష్యులు నారయ్య గంగనలు తెలంగాణా వానులగుటచేతను, బమ్మెర వంశీయులు నేటికిని బమ్మెర (గ్రామములో నుండుటచేతను, పోతన _ప్మొళులును, “దాకాయణీ పరిణయ” శావరుకర్హలును. అయిన కేసన, మల్లనలు తెలంగాణ మఘందుండిరని తెలియుట చేతను, షోతన్ధ ఓరుగల్లునకు సమీపమున గల “బమ్మెర” వాసియని నిర్చారింప వచ్చును,

6 పోతత: వంశవక్రమము[ం = పోతన కృీతుతిను బట్టి ఆయనీ వంశమును గూర్చి సవిస్త్రరముగ తెలి సుకొనుటకు అవకాశము గలదు. పోతన బాల్య కృళరయైన “పీరభ్యద విజయము” న విపులముగను, వయః పరిపాకమున (వాసిన భాగవతమున న్టూలముగను తసీ వరశో వర్దనము “గోపిరచయున్నాడు. వీరొళ్ళడ బీజయమును బట్టీ పోతన వంశ విపరములు;._ -వీళభ్యదచిజయము నందత “మీరిక? ఈనోకవీవంశోభవర్దన తో పోతీన తన వతశవ్యతముకళ పమశెనిముడం పథ గద్యముతలో [కింట్‌ వభిముగి సీవీ రించియున్నాడు: మాధవున నాభకముటమున (బళ్మా జిన్మించను. (బిహ్మావీలన వశిష్టు డళ్ళీవింబకు. కనష్టునకూ సుతుడు కౌండిన్యుడు అట్టి కౌండొన్యుని- గ్యోత్రిక్ష్యు సందాపక్తేంభ స్వ్యూజేమమున. పోతనగారి వలశ మూల పురుషుడు 'మల్లన' జన్యం చేను... మల్లకికు ధిడీని = భిమనకు అన్నీదు. జన్మిరజెను,. అన్నయ భార్య గౌరమః వీరికి సోమన జన్మించెను. సోమన సజ్జిన విధేయువని కీర్తినీ పాంపిళ్సు, శోమున భారళ మీల్లీమ. సోదున మీల్లమలకు, రేచన, ఆన్నయమం శ్రి ఎట్లిన్కు అణయ్యులూ (పెగడ, మాచయనాగచు - అను ఐదుగురు తనయులుదయిఈ చెత వీళిలో పెద్దవాడైనీ రేచన నీతి యుగరథరుడనీయు, నిర్యలుడనియు పేరుఖాందియున్నాడు. వెల్లన సర్వ శ్రైవలోకాతుర హారుడనీ, నికిమంతుడని, బని తాకందర్చుడని షసెద్ధి నొందెను. మాచయ దయాగుణ వభూషణుడని వన్నె కెక్కెను, ఈ సోటర పంచకములోని మూడవవాడై న ఎల్లిన సతీమణి మాచాందిక్ర, ఎల్లినకు మాజాంబికకు ఇసన, మాధవుడు, అమ్మడి నాగయ్య అను పుతై త్రయ ముదయిళచెను. చీఠుమువ్వురును, థర్మజ భీమ పార్టలను పోలిన వారట. ఇమ్ముత్‌ నాగయ్య దానశీలమును, పోతనగారు అవతారికలో ఘనముగ క్లాఘించిరి.

ళ్గా

• ఇమ్ముులనర్జినోటి థనమిమ్మని: పల్కిన వమష్యాకంపెం దా

నిమ్మడినిచ్చు నిచ్చమది నిమ్మడి పుణ్యముంబొందు భాతిలో

కమ్ముల. గీర్తి జెందగణక[వజమాన్యుడు మానికంబు మా

యిమ్మడి సర్వమార్గమ్ముఆ-నిమ్మడిగాక తలంప నల్చ్బమే” (32) అని పోతన కీర్తించెను,

ఎల్లన, మాచాంబిక [ప్రథమప్వుకుడైన కేసనయే పోళన తండి. కేనన కం1॥! “సాధుగుణాఢుుడు కేసన. మాధవసందనుడు రూపమహితవిభూతిన్‌ మాధవతల్బము దక్షత మాధవుడనుకంప వృత్తి మాధవుడయ్యెన్‌" (38) అని కీర్హింపబడి యున్నాడు. కేసన భార్య లక్ష్మి (ఈమె భాగవతము నందు లక్కమాంబ,, అఇక్మసానిగ పేర్కొ నబడినది). వీరిరువురి నోముల పంటయీ తిప్పన, పోతనల్లు. ఈ పోతనయే వీరభదవిజయ కర్త.

పోతన తన తల్లి లక్ష్మిని, గౌరీ, లక్మి. భారతీ. దేవుల, తోడను. భూ దేవి, గంగాదేవి, కుంతీదేవి, శచీదేవి మొదలగు వారల తోడనుపోల్చి మాతృ భక్తిని (పకటించుకొనను తన ళల్లొ నర్మడ్రులు నిరంతర సంతోష చిత్తులని, చియాపాదితగుణులని, శరికరపాదయుగాంభోట భక్తి షారీణులని.. పోతన ప్రస్తు తించెను. అగజుడైన తిప్పన పవ్శితాచారుడని, కాంతివైభవమున సంపూర్ణ చర్మదుచని,, దక్షతలో ఆదిశేసుడని, సదా ధర్మకరుంఢని, రూప్పరేజా విలాసము అలో కందర్నుడని. పోతన .వివదించెను. తన పెద్దల చుణగణములను వివరిం చిన పోళన, తనను గూర్చి, గొప్పగ ఎిమియు చెప్పకుండుట అతని వినయ సం వదక కార్యాణమనవచ్చును

8 వీరభ్యదవిజయము వంశనృతము మళ్లిన గ ఖీమన శ అన్నయ్య - గౌరమ (భార్య) ళీ సోమయ - మల్లమ (భారఖ ననన శ ళీ / _4 ఛి - రేచన అన్నయ ఎల్లన అయ్య$లు[పెగడ మాదయ మాచమ్మ (భారభ్ట " నాగడు న, / శ టి కేసన మాధవుడు ఇమ్మడి నాగయ్య లక్ష్మ (భారభ్ర(భాగవతమున' లక్కసాొని) ఖీ య ల. శీ తిప్పన పోతన భాగతపము - వంశవివఠములు:= పోతన భాగవతము, నందు కృత్యాదిలో గంథకర్తవంశ వర్ణనము ఆన్న నాలుగు పదగ్శిములలో వంశ వర్ణనము గావించియున్నాడు. భాగవతము నందలి వంశవర్ణన వీరభ(దవిజయము నందలి వంశ వర్లన కంక సరికిప్త్రమన వచ్చును భొగపతము నందు భీమన కుమారుడు అన్నయ, అన్నయ ఆరాంగి గౌరమాంబ, అన్నయ గౌరమ ప్యతుడు" సోమన సోమన సతీమణి మరిను, వ్లప్రోమన మల్లమల సంకొనము చల్లన, ఎల్లన యిల్లాలు మాచమ. ఎల్లన మాచమీల తనయుడు కేసన,. కేసన ధర్మగేహిని లక్కమాంబ. -కేసన లక్కుమాంబలకు తిప్పన, పోతన అను యిరువురు తనయులు" అని పోతన తన వంశ వర్రనము గ్లావీళచియున్నాడు,. ల

త్ర వీరభ్య దవిజయము, నందు వలె పోతన ఖాగవతము నందు మాతా పతలను, సోదరుని నుతించియున్నాడు. పోతన తన తం(డి. కేసనను, లలిత మూర్తియావి, బహుళకళానిధియని, దాన్మవతుడని, నీతియుతుడని, వ్రైవకాస్త్ర మతమును కనినవాడని (పస్తుతించెను. ల్లి లక్కమాంబ గుణవతియని, మంచి యిల్లాలని, కం1॥ “నడువదు నిలయము వెలువడి. తడవదు పరప్పరుషగుణము. దనపతినుడువుం గడవదు వితరణ కరుణలు విడువదు లఅలక్కాంబి విబుధ విసరము ,వొగడన్‌” (3 న్మం-25) అని ఆమె సకల సద్ధుణ సంపన్నురాలని శ్లాఘించెను. తన తల్లిదం్యడులిరువురు నిరంతర మహేశపాద పద్మయుగళ ధ్యాన నిమగ్నులని తెల్చెను. పోతన తన అన్నయగు తిప్పనను ఈశ్వర సేవాకాముకుడని తెల్పెను. పోతన మాత్రము సాధునయ యుక్టుడని త్‌లియు చున్నది. భాగవతము _. పోతన వంశనృతము భీమన ఖీ అన్నయ గౌరమాంబ (భారి ళీ సోమన మంత్రి మల్లమ (భార్య) ళ్ల ఎల్లన మాచమ (భార్య) |, కేసన లక్కమాంబ/లక్కసాని (భారఖ్బ లం ౮ ఖీ తిప్పన పోతన

10 పోతన కృతులైన భోగినిదండకము, నారాయణశతకములందు పోతన పరశ వర్ణనము కానరాదు వీరభ్యదవిజయము, భాగీవతముల వనుసరించి పోతన వంశమును పరిశిలించిన వీరిది శైవ కుటుంబమని, వీరందరు ఆది నుండి ఈశ్వర 'సేవాకాముకులని తెలియుచున్నది. కావుననే పోతన వాలు దశలో వైవమళఈ నంప్రదోయు యృుక్త మైన వీరభ(డ్రవిజయమును రచింబెనని చెప్పవచ్చును. ఇక పోతన తరువాతి వంశమును తెలిసి కొనుటకు కేసన మల్లనల కృతమైన 'దాకాయణీ పరిణయము" అకు కావర్థిమాథారముగనున్నది. దాకా యణీ పరిణయమున తత్కావ్య కర్త లేన కేసన మల్లవ కవులు కావించిన సుకవిన్తుతిలో “నెజిగుజిగల్లు మత్చికా మహుని బమ్మెరపోతన శా ఖిల్లగన్‌" ఖని 'ఛెప్పుటబే వారికి పోతన పితామహుడని తెలియుచున్నది కాని అదే కావ్యము ఆశ్వసాంత గదులలో, ఇది పోతయామాత్య పాత మల్ల యామాత్య వత సంష్కృతాంధ భాషెచమకత్యార కవితాధురీఐకా బుధ విధేయ (పౌఢ సరస్వతి కవి నాముభేయ వరతనూభవ కేసన శవి మల్లన క్రవి ప్యణీతంబై న బ్రాజాయఖీ, వివాహంబను మహాపృబంధంబు నందు “అని వాసి యున్నారు. దీనిని బట్టి పోతన పుత్రుడు మల్లన, మల్లన ప్యుతుడు (పైజ్య సరస్వతి. ('పాఢ సరస్వతి ప్యుతులు కేసన, మల్లనలు అని తలియుచున్నవ్వ్న, కనుక కేనన, మల్లనలకు పోతన (పపితామహుడని విదితము దానొయణీ పరిణయము _ పోతన తరువాతి వంశవృకమ్సు,_ పోతన ఖీ మల్లన క క (పాఢ సరన్వతి (కేసన అని స్లిడదవోలు వేంకటరావుగారనిర్శి ఛీ (ఆంధ మహాభాగవత విమర్శనము = పుట=9 - శ ] కేసన మల్లిన పై విధముగ పోతీన పూర్వు (వంశము వారిన్సిఖను, తరువాతి (వంశ ము వారిన్సి వారీని-వివరించుట జరిగినది.

11 హోత్రన గురువు. పదునైదవశతాబ్దమున ఐదారు దశాబ్దముల పాటు సాహిత్య కేదారమున

పసిడిపంటలు పండించిన పోతన మహాకవి గురువును గురించి పరిశీలించుట ఎంతేని సమంజసమని పించును. పోతన తన కృతులలోని “వీరభ్యదవిజయము' నందు మ్యాతమే తన గునువును గురించి ]ప్రస్తావించియున్నాడు. వీరథ్యద విజ యము నందలి, సీ॥ “పరమ భ(దానన్మపముఖ మార్గంబుల యోగీర్యదులిత డాది యోగియనగ

వీర్మవతంబున వీరమాహేశులు వీరమాహేశ్వర' విభుడనంగ

సంతతానుష్టాననత్కర్మనిరతిమై (బాహ్మణులుత్తమ (బాహ్మణుడన

'వేదాంతీ సిద్దాంత విమలుడైచెలగుచో జనులెల్ల ధర్మశాసనువనంగ ఆ॥ వెలయు శంభుమూర్తి విరమాహేశ్వరా

చారవిభుడు భక్తి సాగరుండు "

యనఘుడివ్వటూరి యారాధ్యచం్శదుండు

సోమనాథసముండు సోమగురుడు” (పరిక - 15ప్తు - అను పద్యమును బట్టి ఇవటూరి. సోమనాథుడు యోగిప్పంగవుడని, వీర వాచార పళా యజణుడని, సత్కర్మనుష్టాన నిరతుడ్తైన వ్విపుడని, వేదాంత, సిద్ధాంతములు తెలిసిన ధర్మజ్ఞుడని, మహేశు సన్నిభుడని, భక్తాగేసరుడని, అపరసోమనాథుడని తెలియుమన్నది. . కావుననే ఇవటూరి సోమనాథుడు పోతనగారికి వీరశైవ మత గురువుగ నిర్ణయించుటకు దీలుగలును చున్నది.

వీరభ్నద విజయము నందలి నాల్షాశ్వానముల అంత్య గవర్ధ ములందు

“ఇది శ్రీమన్మహామహేశ్వర యి వుటూరి సోమనారాధ్య దివ్య శ్రీపాద పద్మారాధక, కేసనామాత్య ప్యుత షపోతయసోమథధేయ (పణీతంబైన వీరభదవిజయంబను వముహా పురాణ కథ అని గలదు 'విరమాహేశ్వర' అను పీవమునకు ఫరార్థయ ముగ మహామహేశ్వర"' అని గద్యమున చెప్పబడినది. ఈ పదమును సోమ నాధునకు పోతనగారు ఉద్దేశ పూర్వకముగని ఉపయోగించినటుల విదితమగు చున్నది. కసునే ఇవటూరి సోమనాథుడు పోతనకు వీరతైవమత గురువని చెప్పవచ్చును.

12

పోతన ఇతరకృతులైన, భోగినీదండకము, నారాయణశతకము, ఆంధ మహాభాగవతము లందు ఎచ్చటను గుర్యుప్రసకక్తి కానరాదు. శ్రీగురజాడ శ్రీరామ మూర్తిగారు. ఆరయ్యధభాగవత మచ్చొత్తించిన పండితులు పోతనకు చిదానంద యోగి అను యోగిపుంగవుడు కరుణించి, శ్రీరామ మ్మతరాజంబన్నుగహించె నని (వాసిరి” (కవి జీవితములు - పుట 595) అని పేర్కొనిరి. శ్రీవానమామ లై వరదాచార్యుల వారు చిదచానందయోగి పోతనకు రాము మర్శతమును, శారదా మం్యతమును ఉపదేశించినటుల చక్కని కథను కల్పించి (వాసిరి. (పోతన చరి (ఈము - జశ్వా 11.2-]5 నుండి 64 ప॥ వరకుగల కథ. కాని ఖభాగవతములో ఛిదానంబయోగి (ప్రస్తావన ఎందును కనిపించుట లేదు ఆం(ధ్రభాగవత పరిష్కర్త లైన ఆచార్య రాయపోోోలునుబ్బారావు, శ్రీదివాకర్ల వేంకటావధాని, ఆచార్య బిరుధురాజు రామరాజు, శ్రీతాపీ ధర్మారావు, శ్రీదీపాలపిచ్చయ్యశా స్రిగార్లు *దిదా నందయోగి పోతనకు రామ మం్యత్రమున నుగ్రహించెననుట కల్పిత కథ" న్స త్రీగురజాడఢ శ్రీరామమూ ర్తి వాళ్యములను, వానమామలై వరదాచార్యుల వారి అభి (ప్రాయములను తోసిపుచ్చెరి. కనుక ఫోతనకు చిదానందయోగికి ఎటువంటి

సంబంథమును లేదు: జక వీరభ్యదవిజయమున సేర్కొన బడిన ఇవటూరి సోమ నారాధ్యుడే గురువని తేలుచున్నది. మరి యీ గురువు విద్యా గురువా? కవితా గురువా? మత గురువా? అను విషయములను గురించి యించుక పరిశీలింప వలసి యున్నది వీరభదవిజయమున వంశవర్ణనా నంతరమున పోతన, 'పోతయ నామ థేయుడనై బరగిజనక శికిత విహితాకరా భ్యాసుండనై వీరభ్యద్యపసాదలబ్బ శవి తాతశయంబున" (ఆ 1- 40 వచ॥) అని బెప్పియుండుట పలన, ఫ్లోళన త్రన తండి కేసన వద్దనే అక్షరాభ్యాసము కావించు కొనియెనని స్పష్టమ్‌గు చున్నది" కనుక ఇవటూరి సోమనాథుడు పోతనకు విద్యా గురువు కాదని చెప్పవచ్చును!

తం(డియే వివ్యాగుర్తువు,

13 ఇవుటూరి సోమనాథుడు పోతనకు కవితా గురువనుటకును వీలుకల్లుట లేదు. ““వీరభ్యదపుసాదలబ్ధ కవితాతిశయంబున'” అని చెప్పుట వలన, వీరభదే శ్వరుని అనుుగహమున అతిశయమగు కవిత అబ్బినటుల తెలియుచున్నది. మరి యు భాగవతమున -ఆశ్వాసాంత గద్యము లందు, ఇది శ్రీపరమేశ్వర కరుణా కలిత కవితావిచ్శిత కేసనమంతిపుత" (ప్రథ॥ సర్క॥ 529 వచ) అని చెప్ప బడి యున్నది. కావున పరమేశ్వర కరుణా సంపదతోడనె పోతనగారు కవితా సంపన్నుడైనటుల స్పష్టమగుచున్నది. కనుక కవితావిషయమున పోతనకుగురువు ఎవరును లేరనియే చెప్పవచ్చును అందు చేత ఇవటూరి సోమగురుడు పోతనకు కవితా గురువు కాదు. ఇక ఇవుటూరివారు పోతనకు మత గురువగునా? కాదా? అను విషయ మును పరిశీలింప వలసి యున్నది “పాల్కురికి సోమనాథుడు పాలకుర్తి నివాసి. ఇది నైజాము రాష్ట్ర ములో నున్నది. పాలకుర్తికి రెండు మైళ్ళ దూరములో బమ్మెర" (గామమున్నదని కందుకూరి వీరేశలింగముపంతులు గారు గోల్కొండ దేశములో వాడుకలో నున్న, “పాలకుర్తి నిలయాసోమయలింగా పాదములకు శరణు వురవుగ బమ్మెర పోతరాజుకు మీరు కోరినవరములు కృపచేసినాఠరట పాలకుర్తి నిలయా ౯ (ఆర్యభకవుల చర్మితము జు వుట 558) అను ఒకపోటను పేర్కొనిరి. “నిజాం రాష్ట్రములోని పాలకుర్తి యుత్సవములలో జనసామాన్యము సోమనాథుని గూర్చి పాడును” (ఆంధ్రభాగ వత విమర్శ - పుట్‌ 72) అని శ్రీనేలటూరి వేంకటరావు గారు కందుకూరి వారు పేర్కొనిన పాటనే ఉదాహరించిరి,. కనుక పాల్కురికి సోమనాథుని వీరశైవ ము బమ్మెర [(గామములో పచారము కాబడినదని తెలియుచున్నది. శ్రీ ఆరుుద గారు, “పాలకుర్తి పాంతాలలో ఆ రోజులలో ఇవటూరి వారు శ్రైెవమత గురువు లుగ ఉంటూవుండేవారు. వీరు బమ్మెర వారికి తదితరులకూ వంశ (కమాను

14 గత్రంగా గురువులు. పోతరాజు గాం కాలంలో ఇవుటూరి సోమనాథుడు మత బ్లోధబేస్తుండే వాడు " (ఫ్రమభ్రాయధ సాహిత్యము -సం॥ 5 - పుట. 192), 'అని పేక్కానుటను బట్టి. వీరభ్యద్రవిజయము శృత్యాదిలోం వీరమా హేశ్వర్యవతుడం- ఛ క్తిస్తాగరుడైన ఇవుటూరి సోవాగురుని ఆదేశాను సారము తక్కావ్యమును ఈచిం చుటను ఇట్టి, ఇవుట్లూరి సోమన ,ఫోతనకు మచగుర్తువే యని స్పష్టమగు చున్నది. నాడు మతగుకువుల వాక్కులు చేదవాక్కులు- వారి ఆదేశమే భగవదన్నుదహము . కనుకనే పోతన సోమగురుని "ఆదేశాను సారము వీరభ్యద విజయమును రచిం ఇెన్సు. ఇని చెప్పవచ్చును. పై పరిశీలనమును బ్య పోతనకు తండియైన కేసన విద్యా గురువని యు, ఇవుటూరి సోమనాథుడు వీరశ్రైవముత గురువనియు తెలియు చున్నది. కకికన. విరుదసు:_ భాగవతదివిజగంగను పారించి, తనను కనిన భూమిని పునితము గావిం చన పోతనార్యునికి “సహజఫాండిత్యుడ" ను అతిలోకసామాన్యమగు బిరుదమ్మ కనపించుచున్నది. పోతన తన “నారాయణ శతకము” న అంత మందు గల గద్యలోను, భాగవతము నందలి స్కంథాంత గద్యములందును, ఇవి శ్రీపరమేశ్వర్ర కరుణా కలిత... సహజ పాండిత్య పోతనామాళ్య (1పణీతంబైన * ఇని సహజ పాండిత్యుడ' మ విశేషణమును తనకు (వయోగించు కొని యున్నాడ “వీరభ్యదవిజయము', 'భోగినీదండకము' అందు యీ నిశేషణపదము కనిషెల చధు. జహుః ఇవి తొలినాటి కృతులగుట కారణము కావచ్చును. నులి రచ నలై న నారయణకతకము, భాగవతముల నాటికి తనలో సహజపాండిత్త్భమం వెల్లి విరియుటను మిట్టి యీ కృతులలో యీ, బిరుద నామమును (పయోగించుకాని యుండునని తలంపవచ్చును. వయోథర్సిపక్వత, అనుభవ్రసంపత్తి, బహుకాస్త్ర పరిజ్ఞోనముతో కూడన తత్త్వదఠ్శనము మొదలగు అంకర్మథన ఫలిశ్యప్రతిభా వుత్పత్తులతాడ పోళ

15

సహజపాండితుుడై యుండవచ్చును. ఫలితము పర్యబహ్మస్వరూప మైన కృష్ణ తత్త్వమును శ్రీ మడాంథధ మహాభాగవతమున అరటిపండును ఒలిచి చేతనిడి శటులుగ అందించుట జరిగినది.

సహజపాండిత్యమును గురించి శ్రీ విశ్వనాథ వారు, ''మహాబుద్సి మంతుడు, వేదోపన్సిష్తత్తులన్సు జదివి సహజముగ నర్థము జేసికొని, తానే మన నముచేని, తానే యుపాసించును. అది సహజపాండిత్యము'”' = (పోతన్న. గారి -నహజపాండిత్యము - పుట -_ 2) అని వ్యాక్కుచ్చిరి,

శ్రీ తుమ్మలపల్లి వామలింగేశ్వర శర్మ గారు, ““'పండాగలవాడు వండి తుడు. పండితుని కర్మ పాండిత్యమగుచున్నది, పాండిత్యమనగ పరతత్త్వ వేతృత్వమన్న మాట”” (పోళన్నగారి సహజపాండిత్యము =. పుట లా అని చెప్పు చు, బృహనారణ్యకవా ర్తికములను పరిశీలనము చెసి 1. పదార్థవిజ్ఞానము 2, విశేష ఇవిశేష్యతృ సంబధము, 8 విరోథస్ఫూర్తి పరిహారము 4. వాక్యార్ధబోధనము అను,చతుర్విదజ్ఞానమును పాండిత్యమని చెప్పవచ్చునని చెప్పి, భాగవతములో ని త్రాలిపదశ్లైమైన “శ్రీ కై వల్యపదంబుం జేరుటకునై చింతించెదన్‌ .. ...... మహా నందాంగనాడింభకున్‌"” అను దానిని వాాజఖ్యానించి చూపిరి (పోతన్నగారి నహజి పాండిత్యము - పుట 5-6-7).

డా॥ 1పసాటరాయకుఅలపతి గారు, “గురుకులక్షిష్టముగ శబ్దశాస్త్రాధర్యయ నము లేతుండ, శష్ట్ర౫ిన వ్యవహారమున నుసరించి బాషమపయోగించుచు, కవిత్వ మును. వెవ్చళం ల్లుబయే? (ఆంభాగవతవిమర్శ ౨ పుటలు క్‌14 515) నహజ పాండిత్యమునకు అర్థముగ భావించిరి.

డా॥ కేతవరపు రామకోటిళా స్త్రిగారు సహజ పాండిత్యమునకు, “1. సహ జవాసనారూవమగు యోగసిద్దినే సహజ పాండిళ్యమని” అనవచ్చుననియు, ల “పర్మ్యబహ్మము యొక్క సహజ స్వాభావిక దివ్యరూపమును గుతించిన విజ్ఞాన విపకమే నహజ పాండిత్యము” అనియు, 3. “కవిచేసే పనితనానికి అలంకార మని పేరు. అలంకారమే. ఆహార్యము. వస్తు 'స్వాభావిశతదీప్తిమంతం కావటానికి

16 మాతమే ఆహార్యాన్ని (పయోగించగల కవి యొక్క కౌశలం సహజాహార్యం, ఈ సహజాహార్య పరికల్చనా పాండిత్యమే సహజ పాండిత్యం” (పోతనగారి వెచ్చితి- పుటలు 68-64 అనియు నిర్వచనముల నొసగిరి. డా॥ కేతవరపు రామకోటిశాస్త్రి గారి నిర్వచనములన్నియు సమర్థవంత ముల్తుగనే యున్నను మూడవ నిర్వచనము పటిష్ట మైన తీరులో పోతనగారి సహజ పాండిత్యమును వివరించుచున్నది. సహజాహార్య పరికల్పనా పాండిత్య ము పోతన భాగవతమున నిండారి యున్నది. వేదాంతములను చదువుట, తెలిసి కొనుట, తెలియజబేసెడు నేర్చు. విషయముల కూర్చు, జ్ఞానవిజ్ఞానముల నందిం చు చక్కని తీరు పోతన గారిలో సమపాళ్లులో జతకూడి కానవచ్చు చున్నవి, కనుక. పోతన. సషజ -పొండితు-౫ని చెప్పవహ్నాకు భోగవతమున' పరిఢథవిల్లి 1 ఈ సహబ పాండిళ్యము "వీరభ(దవిజయము న లేజామా5ముగ కానవచఛ్చుచున్తుదని కిందివిధముగ - వివరింపవచ్చును. పిల భదవిజయమున కావ్యారంభ పద్యమున సహజ పాండ్రిత్యమును ' రేభామా(త్ర ముగ గమనింప వమ్బును, ఊఉ “శ్రీలలిఫంపు భూతియునుకేషవిభూషణమున్‌ శరంబుపై జేలుపుపేరు పోపటను వన్నెలపాపడు మేన గొండరా " చాలయ్సంగ ముమ్మొనలశూలము నీఅగళంబు' గల్గునా వేలుపు 'శ్రీమహానగము- వేలుపుమాతు “(బనన్నుడయ్యెడునొ” (వీ॥ వి-1ప)- శావ్యములలో ఆదిమధ్యాంతములు మంగళాచరణములై యుండవలె నని ఆర్యులు వక్కాణింతురు. విజ్ఞుడైన పోతన శ్రీకారముతోడ కావ్యారంభ ము గావించి. “ఇవ్చడున్న చోటనే శివతరము వినుతిచేయగనుండు” నను విధ మున యాగకర్తర్షాన మహేశుథ్యానముతో మంగళా చరణము చేయుట స్మెతి సిద్ధి మ

17

శివతత్త్య (ప్రతిపాదిన రూపమైన యీ కావ్యారంభములో మహేశుస్తుతి చేయుట (ప్రతిపాద్య వన్తువును సూచించుట యగుచున్నది. శుభోచర్కమైన గణము లెన్నియున్నను, “భగణము” ను ఆదిమగణముగ వాడుటలో ఒక (ప్రత్యేకత కానవచ్చుచున్నది “భ” అనగ శివుడని యర్థము. అందున భగణ మున ఒక గురువు, రెండు లఘువులుండును. గురువు మహేశ్వ రాకృతియని, లఘువు గిరికుమారి ఆకృతియనియు ఛందళ్ళాస్త్ర వేత్తల అభ్మిపాయము. “గురువు పరమేశ్వరాకృతి యరయలఘువు గిరకుమారికాకృతిగణముల్‌ " (అప్పక॥ 4ఆ॥ 46 ప) అని నటుల పోతన ఒక్క భగణము తోడనే జగత్చితరులను స్ఫురింపజేసెను. ఇక “లలితము” అను మనోజ్ఞమైన పద్యపయోగములో “మా ధుర్యమును'' కావ్యగుణముగ తెలియజేసెను.

మరియు, “భూతి” _ భూషణము”, “వేలుప్పకేరు _ వెన్నెలపాపడు. “చూలియు _- శూలము”, “వేలుపు” అను పద ప్రయోదములతో శొబ్దికమైన యిరప్పు సొంప్పలను గూర్చి పద్యనడక్తీకు ఒక్‌ వింత అందమును పోతన సంత్‌ రించెను.

ఇటుల భాగవత మహా కావ్యమున వ్యక్తముకానున్న సహజ పాండిత్య ము వీరభద్రవిజయమున పొడ సూపినదన వచ్చును. ఇదియే వయసుతోబాటు వృద్ధినొాంది భాగవతరచనా కాలమునకు పరిఖితినొందె యలరారినదన వచ్చును

సహజ నుందరమైన శ్రైలి సౌభాగ్యముతో కావ్యమందారముల నందిం చి, తత్కావ్యామృతరన పానమున ఆంధధృ్మపజను, ఆంధ బెశమును పుసీతము గావించి పోతనార్యుడు” “సహజపాండిత్యుడ” ను బిరుదమును సార్ధకమొనరించు కొనెనని చెప్ప వచ్చును. పోతన. కొలము-_.

శ్రీమధురస్వర న్ఫురదశేషవహవో సంపన్నుడు, సలలీతశ్రైలీ సాభాగ్యుడు, సంస్కృకాంధం భాషా యోషామతల్లుల గారాల బిడ్డడు అయిన బమ్మెర పోతన

18 నార్యుని కాలమును గూర్చి విమర్శకులు పలుపలు విధములుగ భావించిరి. (కీ.శ. 14వ శాతాబ్బము చివరివాడని కొందరు, కీ శ. 15వ శాతాబ్బము తొలికాలమందు న్నవాడని కొందరు, క్రిం. శ 15వ శాతాబ్బము ఉ త్తరార్థ్హములోని వాడని మరి కొంధరు వాదించిరి. ఇందులకు శాసనాధారములు మాతము మృగ్యము. పుక్కిటిపురాణ కథలను విడిచి పరిశీలించిన పోతగానరి కాలము నకు ముఖ్యముగ రెండు సరియైన ఆధారములు కన్చించు చున్నవి. అవి కు కేసన మల్లన కవులు (వాసిన దావాయణీపరిణఐయము 2. సర్వజ్ఞసింగ భూ పాలునకు అంకితముగ పోతన (వాసిన “భోగినిదండకము శ్రీకందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు, “దాకాయణీ పరిణయము" నిందు ఆకావ్యకర్త లైన కేనన, మల్లన కవులు చేసిన సుకవిస్తుతిలోని పద్య మున “ న్నిజ్జిగుజ్‌గల్లు లం మత్చితామహుని బమ్మెరపోతన. . “-కోభిల్లగన్‌ * అను దానిని, ఆశ్వాసాంత గద్యమున, “ఇది పోతయామాత్య పౌత్ర, కేసనమల్లనకవ్మిపణీతంబైన దాక్షాయణీ వివాహంబను మహాపబంధంబు 'నందు" అను దానిని చూపి, వీనిననుసరించి పోతన కాలమును అంచనా వేసిరి. కంద్వృ “క్రూరివాది వాదన సారంశము కింది విధముగ నున్నది “కేసన మల్లనలు దాకాయణీ పరిణయమున'' కృత్యాదిలో శ్రుక్ర

న్తుతిగావించుచు, “మత్చికామహాని బమ్మెరపోతన" అని స్తుతించిరి. దీనిని బట్టి పోతన కేసన మల్లనలకు తాతయని తెలియుచున్నది. కాని ఆశ్వాసాంత్ర గద్యమున, “ఇది శ్రీమద్భవానీశంకర పర్వతాల గురు [పాసాదాసాదిత సారస్వ త బమ్మెరకులపవిత కౌండిన్యముని గ్యోత పోతయామాత్య పాత మల్లయామా. థ్యప్యుత సంస్కృతాంధ్ర భాషా చమత్కార కవితాధురీణకా బుధ విథధేయ పా' థసరస్వతి కవి నామధేయ వర తనూభవ కేసన మల్లనకవి (పణీతంబైన దాళ్లా యణీ వివాహంబను మహా(ప్రబంధంబు నందు” అని ఉఊండుటిచే కసనషుల్నన లకు పొతన పపితామహుడని తెలియుచున్నది. దాకాయణీ సరిణయమునకు, కృతిపతి చిన్నమల్లన సోమయాజి మల్లన సోమయాజి మనుమనికి మనుమడైన,

19 పేత్రమంతికి, పోడూరి పెదరామకవి అను ఆయన, శాలివాహన శకము 1678 లో అనగ కి. శ. 2756 వ సంవత్సరములో థాతాశ్వాయుజ కృష్ణదశమి ఇందు వారమునందు “దాకాయణీ వివాహము” ను తాటాకుల (పతిని ఒక దానిని వాసి యిచ్చినటుల దాని యడుగున గల సీస పద్యము తెలుపుచున్నది. సీ॥ ధాతాశ్వయుజకృష్ణ దశమిందు వారంబువజకు దొకాయణీ పరిణయంబు తత్కృతినాథుడై తనరినగురుజాల వినమల్లనసోమయాజికి, దనూజు డగు లింగఘన నసుతుజైన నట్టి యజ్ఞ స్ష్యుభునకుం దనయుఢౌపార్వతీశ్వ రునకుందిమ్మమకు6 బుతుండయి షోడశమహాదానముల్హ్యెప్త సంతానములును జేసి వంశవర్హనుడయి, సిరులవెలయు 'పేరమంత్రశ్వరునకు( బోడూరిపెద్ద రాముడెనుబది సంవత్సరముల నాటి (వతివిమర్శించి (శాసిచ్చె6 బక్షమునకు” అను పద్యమునను గురించి చినమల్లన సోమయాజి తరువాతి వంశము నిట్లుచూపవచ్చును. చినమల్లన సోమయాజి ఛి లింగరాజు లీజన ఖల ఖీ పార్వతిశ్వరుడు ల్ల పేరమం్మతి చివరివాడైన 'పేరమంతతి. ధాత సంవత్సరమున అనగ క్రీశ. 1756వ సంవత్సరములో నుండెను. కేసన, మల్లనలు చినమల్లన సోమయాజికి సమ శకాలికులు (వీరిశావ్యమును. అంకితముగ గొనెను. మల్లన సోమయాజికి పేరమం్మతికి నాలుగు పురుషాంతరములు. అనగ కేస్తన్ల, మల్లనలకు పేరమర్శతికి నాలుగు పురుషాంతరములు. పోతనకు కేనన

20 మల్లనలకు మధ్యమూడు పురుషాంతరవపీలున్నవి వెరశి ఏడు స్పరుషాంతరములు, పురుషాంతరమునకు నలుబది సంవత్పరములు అనుకొనిన, ఏడు పురుషాంతరములకు 280 సంవత్సరములు. _ పైన పేర్కాన్సిన పేరమం్యతి కాల, ము 17ష6,నుండి 280 సంవత్సరములు తీసివేసిన్న (1756-2080 = 1476) (పశ 1476 అందుండి'పది-లేక పదునారు. సంవత్సరములు తీఫివేసిన- (1476-16= 1460) (క్రి శ 1460వ సంవత్సము. అప్పటి పరక్రైసను పోతన జీవించియుం డవలెను. పోతన జీవితకాలము _60 సంవత్సరములు అనుకొనిన "ఆయన జన్మిం చినది” 1కి. శ. 1400 సంవత్సర (పాంతమై యుండు"నని (ఆంధకవుల చర్విత ము - పుటలు 5586ానుండి 5్‌6ష్టి కందుకూరి వారు :అభిప్రాయపడిరీ, అంట్యుకవితరంగిణి"” కర్త చాగంటి శషయ్యగారు, కందుకూరి వీరేశ లింగము పంతులు గారి వాదనలో రెండు దోషములను మూపిరి. అవి ఒకటి “పురుషాంతరమునకు 40సంవత్సరములు లెక్కకట్టుట” రెండు పోతనకు పేర మరతికి మధ్య ఆరు పురుషాంకరములుండగ ఏడు పురుషాంతరములని చెప్పుట" (అంధుకవి తరంగిణి - సం॥ 6- పుట 17%) చాగంటి శేషయ్యగారు. చూపిన వై రెండింటి లోను వాస్తవము లేకపోలేదు: ఎట్లనీగ, శీనాధమహాకవి “కాశీఖండ " శావ్యమున పురుషాంతరమునకు సంబం ధించిన కాల విషయమును సూచించి గట్లు తెలియుచున్నది. భికదొరకలేదని వ్యాసుడు కోపించి కాశిశానగరము నిట్లు శపించెను. “ధనము లేకుండెధరు మూడు ఉరములందు మూడుతరములం బెడుగగాక ముక్తి లక్ష్మి విద్యయును మూండు తరముల వెడలవలయు' బం వజమనకుంగాశిక్షా పట్టణమున" , (51 ఖం|1- 7ఆఇ॥-ప 154) అని ఈ పద్యమునకు మూలమున, “మాభూ ; త్రైపూరుషేవద్యా . లి ఇని యున్నటుల తెలియుచున్నది ఇచట మూడు తరములు(పురుషాంతరములు) ఇనగా | శతాజ్ఞముపాటు కాలీవానులు కాపముసనుభవింప పలెనని వ్యార్థనుని పల్తుక్షు లకు భావమునై కన్పించుచున్నది కావున కతాబ్దమునటు మూడు. పురుషో,

2]

తరములని స్పష్టపడుచున్నది. కనుక చాగంటి వారు చూపిన మొదటి కారణ ము సమంజసమని పించుచున్నది.

కందుకూరివారు పురుషాంతరముల కాలమును తీసివేసి 1476వ సంవత్సరముగ తేల్చి, అందు 10 లేక 36 సంవత్సరములను తీసివేసి 1460వ సంవత్సరమును చూపిరి. ఇట్లు చేయుట. గూడ సరికాదని చెప్పవలసి యున్నది మరియు 1460వ సంవత్సర (పాంతము మా్యతమే పోతన అంత్యదశయని నిర్ణ యించుట గూడ యుక్తముగ కన్పట్టుట లేదు.

చాగంటి శేషయ్య గారు, “దాక్షాయణీ పరిణయము (పతిని వాసయిచ్చు నప్పటికి పేరమంతి మోడశమ కోదానములను, సప్తసంతానములను జేసినవాడైై యున్నాడు. కావున అప్పటికి పేరమం(తికి కనీసము 56 సంవత్ప్చ్సరములుండు ను, 1756 సంవత్చరములలో 56 సంవత్సరములు తీసివేయగ 1700 వసంవ త్సరములగును. పోతనకు పేరమంతతికి మధ్య ఆరు పురుషాంతరము లున్నషి శతాబ్దమునకు మూడు పురుషాంతరములనిన పక్షమున 200 సంవకృరములగును. 1200 సంవత్సరములలో 200 సంవత్సరములు తీసివేయగ 1500 వ సంవత్స డమగును* కావున పోతనగారు క్రీ. శ. 1450 ప్రాంతములో జన్మించి యుండును పోతన జననశాలము 1కశ. 1450వ సంవత్సరమునకు. వెనుకకు నెట్టుటకు సాధ్యము. కాదు” (ఆంధకవి తరంగిణి -సం 6- పుట 178) అని వాదించిరి. మరియు శేషయ్యగారు వేజొక ఆధారమును గూడజూపి (కింది విధముగ. తన వాదమును. సమర్థించుకొన చూచిరి.

“దాకమయణీ పరిణయము శావ్యకర్తలైన కేసన మల్లనలకు బావమరిది పిరయలింగము, ఈ పేరయలింగకవి పూర్వుజైన కొండు భట్టునకు గజపతి అజ్జరమను బ్రామమును అఆ్మగిహారముగ- నిచ్చెనని పేరయలింగము “ఒడయ నంబివిలాసము! అను ఉన కావ్యమున అవతారికలో వివర్తించైనుు ఈ ఒడయ నంబి విలాసము ననుసరించి నా

_ ట్‌ ట్‌ బం కళా?

22 కొండుభట్టు + మల్లమంతతి / హరిమంట్రి పిస్‌న ఛ కొాండయ ఛ పేరయలింగము కేసన, మల్లనలకు పేరయలింగము బావమజది కావున వీరు సమ కాలికులు., కేసన మల్లనలకు: మూడు తరముల ముందు పోతన ఉండెను. అటు ల్లనే పేరయలింగమునకు మూడు తరముల ముందు హరిమం్యతి యుండెను. కావున హరిమర్శకి పోతనలు సమకాలికులు కావలెను. హరిమంత్రి కొండుభ ట్టానకు మనుమడు. కొండుథట్టునకే గజపతి అ్యగహారమును దానమిచ్చియుం. డెను. కాని క్రీ, 4, 1460 వ సంవత్సరమ్నునకు ముందు గజపతి కపిలేశ్వరుని ఆధిశారము ఆర్భధదేశమున సాగలేదని చార్మితకులు తెల్చుచుండిరి.. కొండు భట్టునకు అగహారము నిచ్చినది, ఆంధ్రావనిని పథమమున కాలుమోపినది, కపిలేశ్వర" గజపతియేనని తలచిన దానకాలము (అగ్రహార) క్రీ.శ. 1450 వ సంవత్సర (ప్రాంతముగ భావింపపచ్చును. నాటికి కొండుభట్టునకు ౮౦ సంపక్ప రములను కొనినను, మనుమడు హరిమంత్రి పుక్లైనే లేదో పుట్టినను ఒకటి? రెండు సంవత్సరముల వయసు వాడె యుండును. హరిమం్యతి సమకాలికు డైన పోతనయును ఒటి లేక రెండు “సంవత్సరములు వయనసు.కలిగి యుండును. కావున పోతనగారి జననకాలము (క్రీ శ. 1450వ సంవత్సరము”. (ఆంధుకవిః ఠంగిణి - పుట 174-175 = సం '6) అని పోతన జననకాలఘును, నిర్ణయించిరి. శేషయ్య గారు. చెప్పిన్లటులనే జాకాయణీ పరిణయము (వాసియిచ్చు నాటికి పేరమంతికి కర సంవత్సరములని తలచిన [క్రీ శ. 1₹ళ6 నుండి న్‌ సంవత్సలముల్లు తీసివేయగ 1700వ సంపత్చ్సరములు. ఆరు ఫురుషాంతరములక్యు

23

200 సంవత్పరములు తీసివేయగ 1500 వ సంవచత్చరమగును. పోతన జీవిత కాలము 70 సంవత్చరములు లేదా 75 సంవత్సరములను కొనిన కీ. శ. 1425 లేదా 1480 వ సంవత్సర (పాంతమున పోతన జననమొంది యుండునని చెప్ప వచ్చును. లేకున్న శేషయ్యగారి వాదన (పకారము చూడగ పోతన జీవితకాలము 50 సంవత్సరములలోపు . నిర్ణయింపవలసి యుండును. కాని ఆమహాకవి నిండు జీవితమును గడిపినటులే మనకు కనిపించును గాని అర్థ జీవితమును గడిపి నటుల ఆధారములు కనిపించుట లేదు. కనుక శేషయ్య గారి నిర్ణయము సరి కాదనిపించుచున్నది.

పోతనగారి కాల నిర్ణయమునకు మనకున్న మరియొక ఆధారము, పోతన సర్వజ్ఞసింగ భూపాలునకు అంకితముగ 1వాసిన భోగినీదండకము. భోగినీదండకము పోతన కృతమనుటకు చాగంటి శేషయ్యగారు అనుమానించిరి. కాని భోగినీచండక మందలి రచనారీతి, శ్రైలీవిధానము యిది పోతనకృతమను టను స్పష్టముచే యుచున్నవి. దండకాంతమున తత్కావ్యకర్త పోతనయని తెలుపు పద్థామొకటి గలదు. యుక్తవయసులో పోతన భోగినీదిండకమును రాజాసాన [పవేశకాంక్షతో [వాసినట్లు తోచుచున్నది. విలాసముగ పోతనగారీకృ తిని (్రాసెనని చెప్పినంత మాృాతమున ఆభక్తకవి ప్రతిష్టకు భంగమేమియు నుండదు. కావున సర్వజ్ఞసింగ భూపాలుని కాలము ననుసరించి పోతన జన నము క్రీ. శ. 1425 వ సంవత్సర ప్రాంతముగ చెప్పవచ్చును.

,సురజుడ శ్రీరామమూర్తి గారు, “శాలివాహన శకము 1800 నుండి 1850 వ సంవత్సరము వరకు సర్వజ్ఞ సింగమనీడు _పభుత్వమును వ్యవహరించినట్టుగ వంఠటగిరి వంశావళి (గంధము వలన కనిపించుచున్నది. పోతన కాలమిదియ కావచ్చును” (కవి జీవితములు - పుట 595) అనిరి,

చీనిని (కిస్తు శకములోనిక్ర 'మార్చుకొనిన (1800478 = 1878), 1350 క్త78 ఇ ఎత2తి 1878 2428 చుథధ్య కాలమగు చున్నది. కాని శ్రీ

2శీ మల్లంపల్లి సోమ శేఖరశర్మ గారు, “సింగభూపాలురు మువ్వురు కఠఅరని, వారు “1 అనవోతమాదనాయ్యకుల ఈర్మడి - మొదటి సింగభూపాలుడు 2. అనవీతనాయని కువ్తూరుడు --కుమార సింగభూపాలుడు. = ఇతడే “రపొర్ణవసుథాకడము” ను (గ్రాఫినవాడు = రెండవ, సింగభూూషాలుడు 3. కుమార'సింగభూపతి ప్యాతుడు - కుమారన్నహోత భూపాలుని' పుత్రుడు - మూడవ సింగభూపులుడు

ఈ మ్లూడవసింగ భూపాలుడు [కీ శ. 1480 వ సంవత్సరము నుండి 1శై5 వ్ల పుంళత్చరము వజక్తు రాజ్యము నేలినటుల శాసనములున్నవి. ఈ సెంగభూూపాన్లున్నిక “సర్వజ్ఞ” బిరుధమ్లున్నది. ఈ సింగభూపాలు3. కోరినమీద గన్నే పోతనార్యుడు భోగినిదండకమును రచించినాడు” అని చెప్ఫి “పోతన 15వ శాత్రాబ్లము ఉత్తరార్థములో ఉన్నాడు” (ఆంధ-భాగవతోపన్యాసములు =ప్పుట 15) 'అని చెప్పిరి. కాని25వ శాతాబ్బము ఉత్తరార్థములో ఉన్నాడనుట నరికాదు.

మూతవసింగభూపాలుజే భోగిసదండకముసు అంకతముగగొనిన సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుశసు విషయము “రావుసింగక్షమానాథ ప్యాతున్‌" (భోగిదంచక్ర ము - పుట 16) ఆసు పోతనవాశ్యము బుజువు చేయుచున్నది.

భోగెిసడండకమును పోతన నిండు జప్వునమున (వ్రాసియుండ్యునని విజ్ఞు అ అభ్మిపాయము అనగ 25 నంవచ్సరముల ('పాయమున పోతనగారీ దండకో మును చెప్పియుందురు. చాగంటివారు వాదించిన విధముగ పోతన జననము (శ,శ 1450వ సంవత్సరము తరువాత అని విశ్వసించిన, మరి ఇరువది ఐదు సంవత్సరములకు అనగ క్రీ, శ. 1475 వ సంవత్సరము తరువాతనే పోతన భోగీఫ్లీ దండకమును ఠచించి యుండనఅయును. క్రీ శ,14?న వ సంవత్సరము లీల వాత సర్వజ్ఞ సెంగభూపాలునకు డావ్యాంకితముూ జరిగి" య్యృండవలయున్వుు కోనీ

25

సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు [కి శ 1475వ సంవత్సరము తరుపాత పరిపాలనము నలేడు కనుక చాగంటివారు చెప్పినట్టు పోతన జనన కాలము (క. శ 1450 అనుటకు వీలులేదు

క్రీశ 1425 వ సంవత్సర ,పాంతము పోతన జననమని తలంచిన క్రీశ 1450 వ సంవత్సరము తరువాత పాలనలో సున్న సర్వజ్ఞ సింగమనీనికీ పోతన బోగినిదండకమును అంకిత మిచ్చియుండునని భావించుట సమంజస మన వచ్చును

ధూళిపాళ శ్రీ రామమూర్తి గారు “సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు పాథ దేవ రాయలకును, కోమటి చేమా రెద్దికిని సమకాలికుడు 'పౌథదేవరాయలు చెన్నపురి 'పాచ్యలిిత పుస్తక భాండాగారమున దొరికిన “శ్రీశైల తులాభారము శాసననమును బట్టి శాలివాహన శకము 11880 8 పూర్వమే రాజ్యమునకు వచ్చినటుల విదిత మగుచున్నద "నిరి (శీ మద్భాగవకాను శీలనము - పుటలు - 11-14) అనగా [కీ శ. 1458వ సంవత్సరమునకు పూర్వము (పౌఢదేవరాయలు రాజ్యమునకు వచ్చినాడు భోగినిదండకదచపను (క్రిశ 1450వ సంవత్సర (సాంతమున సింగ భూపాలున కంకితమిచ్చె ననుకొనిన ఆయన జనన కాలము ఇరుపది యమైదు వత్సర ములు వెనుకకు పోవును అపుడును పోతన గారి జనన కాలము [కశ 1425 న్‌ సంవత్సరము (పాంతమనియే తేలును ధూళిపాళవారు, "పోతన కీ.శ. 1450 వ సంవత్సరము నాటికి 25 ఏంథ్లవాడై యుండవచ్చును ” (శ్రీ మద్భాగవతాను శీలనము - పుటలు = 11-14) అని పేర్కొనియున్నారు. ఇది గమనించదగినది

కనుక, సర్వజ్ఞసింగమనిని కాలము ననుసరించి పోతన [క్రీశ 1425వ ' సంవత్సర (ప్రాంతమున జన్మించి [కశ 1450వ సంవత్సరము తరువాత సింగ మనీనికి భోగినీదంచకమును రచించి ఆంకితమిచ్చి యుండునని చెప్పవచ్చును కేసవ, మల్లనలు రచించిన దాక్రయణీ పరిణయము ననుసరించియు పోతన శ్రీశ 425 (ప్రాంతమున జన్మించెనని జెప్ప వచ్చును (క్రీశ, 1475వ సంవత్సర

26 ప్రాంతమున భాగవత రచన గావించి యుండును. [క్రిశ, 1490 = 1500 మథ్య కాలములో పోతన జీవితము ముగిసియుండునని చెప్పవచ్చును దాదాపు డెబ్బది సంవత్సరముల పాటు పోతన మహాకవి నిండు జీవితమును గడిసెననియు నుడువ వచ్చును, కఫోళన కృతులు ?_ ఆంధసాహిత్యమున చిరస్మరణీముడు, పురాణ కథాకావ్య నిర్యాణూ దకుడు, విశష్టపవవాక్యామోఘ చతురుడు, మహనీయ బక్తాగగణ్యుంతువైన పాతన కృతులుగ నేడు నాలుగు (ప్రచారములో నున్నవి అవి 1 ఏరభ్యవవిజయము 2 భోగిని దండకము, 8 నారాయణ, శతకము, 4. శ్రీ మదాంధ్రమవాభాగవతము వీనిలో శ్రీ మదాంద మహభాగవతము తప్ప, తక్కిన మూడు కృతుల కర్షృత్వ విషయము _వివాదాస్పదమై యుంయట కడుశోచనియము పోతన నాల్లు కృతులను గురించి [కింది విదముగ పరిశీలన బరుగుచున్నది 1:'వీరభ్మద విజయము * వీరభ్యద్రవిజయము నాల్లాశ్వాసములు గల మనోజ్ఞమైన కావ్యము. ఇందు 1046 గద్య, పద్యములున్నవి _ఆరుద గారనినటు పోతన “నూనూగు మీసాల నూతన్నయౌవనములో (వాసిన కావ్యమిది " (సమ్మగ్రారథ సాహిత్యము _- సం. 5 వుట - 1292) వీర్రశై వమత (పబోధాత్మకమైనదీ కావ్యము శ్రైవమత కుటుంబ: ములో పుట్టిన పోతన ఆశ్రైవ సంప్రదాయములను సర్వము జీర్దించుకొని యుక్త వయసు వాళపూర్వ్వ్యమే అవేశపూరితుడై కవితాగానము చేసెను. ఆంద్ర భాగవతము వలన పరమ వైష్టవుంగ _ సమస్తార్యధాపళిక్ష నుపరి చితుడైన పోతన, “వీరభ్యద విజయము!” అను శైవ కాష్యమును (వ్రాసియుంి డుటను విశ్వసించుటకు కొందరు వినుర్శకులు సంశయించిరి. అవతారికలోని'

౭7

వంశవర్హనము, అశ్వాసాంత గద్యములలోని పోతన నామము మొదలగు సర్వ విషయములు వీరభదవిజయము షొతన కృతమేనని స్పష్టము చేయుచున్నను= గురజాడ శ్రీరామమూర్తి, ధూళిపాళ శ్రీరామమూర్తి మొదలగువారు వీరభ్యదవిజ యము పోతన కృతముకాదని వాదిందిరి కాని వీరభ్యదవిజయము పోతనకృత మేననుటకు [ప్రబలమైన ఆధారములను లెక్కకు మిక్కిలిగ చూపవచ్చును. “"వీరభ్యదవిజయము - క్నర్పృత్వము” అను ,పకరణమున యీ విషయము విపు లఅలముగ చర్చించుట జరిగినది.

వీరభ్యదవిజయమును పోతన తన మతగురువైన ఇవమబూరి సోమనాథు ని ఆదేశాను సారము రచించెను వ్యానుని “వాయుపురాణము” వీనికి మూల ము పుళరాణ కదా పౌరమును [(గహించి పోతన దీనిని స్వతం్యత కావ్య్థుముగ రచించెను. ఇని పరమేశ్వరునకంకితము ఇతివృ త్తము శ్‌

వీరభ్యదవిజయమున దక్షయాగవినాశనము [పధానకథ. పోతన విరభ([ద విజయమున దక్షుడు రెండు పరాయములు యాగమొనరించి నటుల అపూర్వ. కథాకల్చ్బనము గావించి షర్షించెను

ప్రృథమాశ్వాసమున దక్షుని ప్రథమ యాగము వర్ణింప బడియున్నది, ఆ[3 ఎ లేక పోయినను నతిదేవి యాగమునకు వచ్చి, తండించే తిరస్క్టృతయె.: ఆతడు గావించిన శివనిందనువిని, మిక్కిలి ఖభేదపడి, యోగాగ్నిని కల్పించుకొని దేహడ్య్యాగ మొనరించు కొౌనినది సతీదేవి మరణవార్తవినిన శంకరుడు దక్షుని రెండవ యాగమున కడతేర్తునని శపించెను

ద్వితీయ, తృతీయాశ్వాసములలో పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహము నుందరముగ, శృంగారరన సమంచితముగ వర్ణింపబడినది

చతుర్థాశ్వాసమున దమని రెండవయాగము వర్ణితము ఇదియును జగత్చితరులు లేనియాగమే దథీవివలన యాగమును గూర్చి విని శివుడు వీరభ చోతృత్తిని గావించెను వీరభదుడు దకయాగమును నాశమొందిందచి, దేవత

28 అను శిక్షించి, దక్తుని శిరమును ఖండించెను. పిదప అష్టమూర్తి అను గృహ ముతో దివిజవరులు రక్షింపబడిరి. దకుడు, మేకతలతో పునర్జీవితుడాయెను. వీరభ్యదునకు పట్టముగట్టుటతో కథ సంపూర్ణమగును,

వీరభదృవిజయము అలలితమనోజ్ఞమైన సదగుంఫనముతో, సంపూర్ణ కావ్య లక్షణములతో సాగి, పరమేశ్వరుని దివ్యతత్త్వమును (పతిపాదించు చున్న కావ్యము ఖోగిసీదండకము :_

“భోగినీదండకము” పోతనచే నిండుజవ్వనమున (వాయబడిన శృంగా రరసపుధానమైన లఘుకృతి “దండకకావ్యము “నకు పోతనయేశ్రీకారము చుట్టిరన వచ్చును. దండకాంతము నందు గల (కింది పద్యము ననుసరించి పోతన సర్వజ సింగభూపాలునకు అంకితముగ ఈ కృతిని రచిందినటుల తెలియుచున్నది.

ఉ॥ “పండితకి ర్తనీయుండగు బమ్మెరపోతనయా సుధాంశుమా రాండకులాచలాంబు నిధి తారకమై విలసిల్ల భోగినీ దండకమున్‌ రచించె బహుదాన విహర్తకురావుసింగభూ మండల భర్తకున్‌ వినుతమానవనాథమాదాప హర్తకున్‌ "

భోగినీదండకము _ కర్తృత్వము

భోగినిదండకము పోతన కృతముగాదని, దండకాంతమందుగల పదర ము (పకిప్తమని, పోతనకు దండక క రృృత్వము నంటగట్టుటకై, “పండితకిర్త నియుడగు బమ్మెరపోతన "అను పద్యమును గంథాంతమున చేర్చి రని కొందరు విమర్శకులు వాదించిరి

శ్రీ చిలుకూరి వీరభద్రరావు భఖోగి.దండ ము పోతన కృతము కాదను టకు హృూధానముగ రెండు కారణములను చూపినటుల తెలియుచున్నది. భోగిన్సీ దండకములోని “పండితకీ ర్తనీయుడగు బమ్మెర పోతన.. "అను పద్య

29

ములో పోతన “పండితకి ర్తనీయుడు” అని తనను పుూథమపురుషలో చెప్పుకొను ట “రెండవ కారణముగను” (ఆంథుల చరిత -సం- 9 చిలుకూరివారు 'పేర్కొనిరి.

కాని వీరేశలింగము పంతులుగారు తమ ఆంధధ్రకవుల చరిత్రలో చిలు కూరివారు చూపిన ప్తె రెండు కారణములు సరియైనవి కావని, “నన్నయ ఎజ్జనా దులు కూడ తమను [పథమపురుషలో చెప్పుకొనిన సంఘటనలను వివరించి, చిలుకూరివారి అభియోగములను (తోసిపుచ్చి, భోగినీదండకము పోతనకృళమని స్పష్టపరచిరి ” (ఆంధుకవుల చరిత - పుట 582-839)

చాగంటి శేషయ్యగారు తమ కవితరంగిణిలో, “సింగభూపాలురిద్దరు న్నారు. ఒకడు సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు ఇతడు రసార్హ వసుధాకరాది [గంథ కర్త, ఈ సింగభూపాలుని తల్లి అన్నమాంబ. రెంవ సింగభూపాలుడు పోచమా౧ జా నద్గర్భసంజాతుడు ఈతని సోదరుడు వసంతావనీనాథుడు ఈ రెండవసింగ భూపాలుని జననము [కీ శ. 1400 ప్రాంతము. పోతనామాత్యుని జననము క్రీశ. 1450 ఆనగా ఈ సింగభూపాలుడు కీ. శ. 1475 వరకు జీవించి యుండిన టుల ఆధారములులేవు. ఒకవేళ ఉండినను వృద్ధాప్య దశయందు ఈ శృంగా రదండకమును (వాయించుకొని యుండడు. కావున భోగినీదండకము పోతన కృతము కాకపోవచ్చును" (ఆంధుకవితరంగిణి _- సం 6 - పుటలు 182, 188 186) అను సందేహమును వ్యక్తము చేసి, చివరలో “చిన్నప్పటి వయసులో పోతన [వాసియుండవచ్చు" (ఆంధుకవితరంగిణి -సం. 6 - పుటలు 182,188, 186) నను ఆభ్మిపాయమును వెలిబుచ్చిరి.

త్రీ మల్గంపల్లి సోమశేఖరశర్మ గారు “సింగభూపాలురు ముప్వురుండి రని తెల్చి మూడవ సింగభూపాలుడు, కుమారసింగభూపతి పొతుడు, కుమారా న్నవోతభూపాలుని ప్వుతుడు. ఈతడు క్‌. శ, 1480 నుండి రి శ. 1475 వజు కు రాజ్యపాలనము గావించి నటుల కాసనాధారములున్నవి, ఈతని కోరికమీద నే పోతన భోగినిదండకమును (వాసెనని” (ఆంధుభాగవతోపన్యాసములు-పుట 15)

30

పేర్కొనిరి. ఈ వాక్యములు చాగంటి వారి అనుమానమును నివృత్తి చేయ గలవు. “భోగినిదండకము” నగల “రావుసింగకచూశాథ పౌతున్‌” “(పుట - 4ళ) అను వాక్యము శ్రీమల్తంపల్లి చారి పైమాటలను బలపళచు చున్నదన వచ్చును?

పరమ భక్త్యాగగణుర్థడైన పోతన వేశ్థనువర్ణించుచు, శృంగారరస (ప థానమైన దండకమును వ్రాసెననుట యసంగతమని "కౌందరి అభ్మిపాయము,. ఇందులకు .శ్రీ వెంపరాల సూర్యనారాయణ శాస్త్రిగారు, “ప్రాతఃకాల స్మరణీయు లలో సొకడగు వ్యాసమహర్షి పురాణములందు కథానుసారముగనెన్ని "విధములగు శృంగారమును వర్ణించలేదు. మహర్షియగు వ్యాసునంతటి. వాడిట్లు వర్జింపడు కావునంబురాణములు వ్యాసుడుగాక యెవరో వ్యానుని పేరు “పెట్టి రచించియూం దురని యెవ్వరైనా నందురా” (పోతన) అని ప్రశ్నించి, “పతిఫలాపేకలేకుండనే యక్షా దండకమును వినోదముగ పోతన ఖబెప్పియుండు” (పోతన 'నను విశ్వాన మును పకటించిం.

భోగినీదంధమ్లున్లు పోతనయే రచించి యుండునని అభిపాయపడుచు శ్రీ 'అర్ముదగ్జార్లు, “ఆయన [ప్రాభుమా ఫైలా పచ్చీను ఆయన ఉంటున్నదా ముఖ పట్టం (ఓర్తుగల్లు 1౨వారవనితల నృత్యావదానాలతో , శృంగారగా వాబ్లట్టో వెల్లివిరిసే శాఖబ్రం, పోతరాజు కూడ సానివాడను పావనం చేసేవారు కా భ్యోల్స” (సమగ్రాంధ్యసాహాత్యం - సం. 5 - పుట 206) నని బేప్పిరి. ఇందులో! శొరథవ్లా స్తవము లేకపోలేదు. “సానివాడ పావనము” నంగతి మినహాయిందినను,, ఫోళ్తరుల్ను కోఢేప్రాయ్యమున నున్నవాడు. రాజాస్థాన ప్రవేశము నాకాంక్షించుట్క (పచేశము లభించిన తాలిరోజులలో గాజాజ్ఞము తు, చ. తప్పక పాటించుట మొ: దలగు విషయములేముంత ఆశ్చర్యకరములు కావు అద వయసు తెచ్చెష్‌ మార్చు. దీనికి పోతన గూడ అత్రితుడ్గు గాడు; కనుకనే యీ దండకమును (వాసి తన ఏలిక రసికప్నాదయతమ్షున్లు అవ్రంధాదిలో నోలలాడింధుట జరిగినది,

భోగిసదండమ్మను. 1949 లో (ప్రకటించిన వావిళ్లవాళు,. "క్రిక్‌ యొక మహా్యగంభమృను తలఇప్పులానక 'విలానముగ రచించి నట్లు తొచెడ్ల” ,నని

231 1వాయుచు, మరల ఉత్తమోత్తముడగు నాసింగ భూపాలుడు ఈ దండకమును “విని "తానొక "చేశక్టకు ,లొనయితిళగదాయని 'గాంకు.చడగా, ఆ॥ “రసికులైనవారు రమణులకొక వేళ వంగుకొల్ల ధర్మవర్తనంబు ఈ రనమున విల్లు నారికి వంగదా చిత్తజాతరూప సింగ భూప” అను పద్యము జేప్పి చమత్కనరించి పొతన యాతనింబరితోష పెట్టి నట్టు తెలియనమయ్యెడు"” (భోగెనిదిండకము _ఇఖూమిక పుట $) అని భోగినీదండకము “భూమికలో (వాసిన వాక్యములు 'స్మరణావశ్యక ములు.

“ ఇమ్మనుజేశ్వరాధములు ” అని రాజులనీసడించి పోతన నరాం కతముగ భోగినివర్ణవోత్మక మైన కావ్యమును (వాసెననుటను కొంచఠరంగికరించక భోగసీదిండకము పోతనక్సతము కాదని వాదించిరి.

అనుభవము కానిదే గుణము తెలియదు కదా! కనుక నరాంకితముగ కావ్యమునల్లి స్వానుభవముతో అందలతి. సోధక పాధకములు, ఎగోచరికపు వజ్దవస్థ లోని అహంకారయుతమైన నైచ్యమును పోతన గుర్తించి యుండునని భావింప వచ్చును. ఐనను భోగినీదండకమున రాజులను గూర్చిన తన అభి[ప్రాయముల ను నిర్భయముగ (ప్రకటించి యున్నాడు పోతన. “రాజుల్‌ బహువ్యాజులే? చంచలచ్చిత్తులే? మత్తులే? (వేత కాయత్తులే? నూళనాసక్తులే? లోభనంయుక్తులే? వోషసంసిక్తులే? రంథసంపాదులే? వీతమర్యాదులే? వారి సేవింప 'ఖేదింప జీవిం పంజోరామి గావింపగారాదులే ... '*" (భోగినిదం॥ పు 10% అని పోతన (వాసి యున్నాడు. కనుకనే భాగవతమును రామాంకిత్‌ము గావించెనని చెప్పవచ్చును

డా॥ కేతనవరప్త రామకోటిశాస్త్రిగారు, ఖోగినీదండకము పోతనళ్ళత మను అభ్మిపాయముతో నేకిభవించుచు, 'ఖోగినీదండకము లభించిన కారకు ముగనే పోతన్నకాల న్లిర్ణయమునకు నిర్హుష్ణమెన ప్రమాణము దొరికినది.” (పో తన్నవై చితి - పుట 17) అని (వాసిరి,

ప2 పోతన చర్మితమును కావ్యముగ వెలయించిన శ్రీవానమామలై వరదా చార్యులవారు భోగినీదండకము పొతన కృతముగ నంగకరించి ఆకథను వారు! తన కావ్యమున, “ఊ॥ ముద్దులుమూటగట్టు పదముల్‌ జతగూర్చి సుధారసమ్ములో నద్దిక్రడాని (కొ మ్మెటుంగుటద్ధములో నవభావవైఖరుల్‌ దిద్దియలంకృతుల్‌ కొనలుదీరిచి పూచి ఫలించివచ్చితా వద్ధననేని పైకొనగ (వాసెను భోగినిదండకమ్మొగిన్‌” (పోతనచర్మితము - త=889 అని (వాసియున్నారు. తానురచింపపోవు భాగవతపు కవనమును మచ్చు చూపనెంచి యెల' (పాయమున నీదండకమును పోతన పౌఢరస భావచమత్కృృతులతో, అంతా న్నుపాససంధానచతురతళో రచించెనని చెప్పవచ్చును. భోగినీదండకము _ ఇలివృ త్తము :_ గోపోల దేవుని రథోత్సవములో సర్వజ్ఞసింగభూపాలుడు పాల్కొనెను. అటియెడ వారక్నాన్స తనూజ యొకతె మేడ పై దుండి పుభువును చూచినది వలపు గొనినది. తనమనమును తల్లికి తెల్పి, పుభువునకు నచ్చజెప్పి రమ్మని కోరినది. ఛల్లి వలదని కూతునకు సుద్ధులు చెప్పినది. కాని ' వారవధూటి వినక తల్లిని బతిమాలినది. బలవంతము పెట్టినది. తప్పని పరిస్థితులలో వారక్తాన్ధ రాజు కడకేగి కుమార్తె కోరికను వివరించినది. రాజు సుమ్ముఖకును వ్య క్తముబేసినాడు, వారకాన్త తనూజనేలుకౌనినా డు. భామినికి భోగినీ పట్టము కట్టుట, వినుగు నెక్కించుట మొదలగు కథాంశములు భోగినీద౦డక్‌మున పర్ణింపబడియున్నవి. భాష, భావము, సమపాళ్లలో కూర్చబడి భోగినీదండకము వీనులకు విండో, మనమునకు పొందునై అలరారుచున్నది,

33 నారయణ శతకము *-

“నారాయణా” అను మకుటముతో, మొత్తము 105 శార్దూల, మత్తే భవృత్తములుగల శతకము నారాయణ శతకము ఈ శతకమును శ్రీ వంగూరి సుబ్బారావుగారు (ప్రకటించి, దీనిని పోతన కృతముగనే తెలిపిరి. శతకమున చివరలో కవినామముతో కూడిన గద్యమొకటి యున్నది ఖాగవతమున గల ఆశ్వాసాంతగద్యలతో యా గద్యము సంవదించు చున్నది. సర్వ సాథధారణముగ శతక కవులు కర్చృనామాదులను పద్యములో వెప్పు కొనుట గలదు. కాని నారాయణశతరకము నందు గద్యము పొందు పరుపబడి యున్నది.

“వాత్వపతులలోను, తాళష్మతపతులలోను ఈ గద్యము లేదు రెండు కాగితముల (పతులలో మాతము ఈ గద్యమును పరులెవరైన చేర్చిరేమోనని కొందజనుమానించి” (శ్రమద్భాగవకాను శీలనము - పుట 51) రని ధూళిపాళ వారనిరి కాని నారాయణశతకములోని,

“"అపరాదమ్ములు నిన్ను నమ్మివినుమేనాజన్మ పర్యంతమున్‌

వవరీతంబుగల6 జేసినాడనికని వ దిక్కునాలోనికిన్‌

కవటంబింతయులేక దండ ధరునుంగట్టిక రక్షింపుమీ

కృపకుం బాతుడనయ్యధర్మపురి లక్ష్మినారాయణా*” (నారా॥ ళ॥ 97 ప్ర అను పద్యములో “ధర్మపురి" (పస్తావనగలదు ఇది తెలంగాణములో నున్నది ధర్మపురిలో నున్న లక్ష్మీనారాయణుని పై ఓరుగల్లు వాడైన పోతన నారాయణ నతకమును చిప్పయుండెనన వమృను

ఆంధసాహిత్య అకాడమీవారు పొతన కృతమను తలంపు ననే నారా యణశతకమును శతకసంపుటములో చేర్చిరి.

“ఈశతక పద్యభావములే మెజుగు పెబ్దబడి ఖభాగవతమున వవేశించి నవి” (పోతన్నవెచితి - పుట 20 అని డా! కేతవరమువారు పేర్కొనిరి. ఇందు వాస్తవము లేకపోలేదు. నారాయణ శతకమందు గల

“వరకాళింది తరంగడోలికలలో వై కుంఠథామంబులో వెరవొప్పార నయోధ్యలో మధురలో (వేసళ్లిలో ద్వారకా

తశ పురిలోనాడెడు భంగినాదుమదిలో భూరి (పసన్నాసనాం బురుహంబొప్ప నటించు టొప్పును సితాంభోజాక నారాయణా” (59 పు అను పద్యము భాగవతమున, "గజేర్చదమోక్షము” ఘట్టమున గల “అలవైకుం రప్పరంబులో నగరిలో " అను పద్యమునకు మూలమన వచ్చును ఇట్టి వన్తేకములు గలవు శ్రీఆర్ముదగారు, నారాయణశతక మందలి, “నీమూర్తుల్‌గననీ గథల్‌ వినందుదిన్‌ నీపాదినిర్మాల్యని ష్టామోదంబు . .” శ్రీమించన్‌ బహుజన్మజన్మ లక్షున్‌ క్రీయాదినారాయణా” (105 ప) అను పద్యమునుదాహరించి, “జన్మజన్మ బకున్‌ అను మాట పోతన తళ్వ్వమునకు విరుద్రము. పునర్హన్మలేకుండ జన్మ సాఫల్యమును గోరి భాగవతరచన చేసిన పోతన మరల “జన్మజన్మలు” అను మాటపలుకుట అసాధారణం. కనుక ధర్మపురివాండు ఎవడో వాసియుంటాడు కాని పోతనగారు కాదు" (సమగాం వసాహిత్యం =సం $5 - పుట 241) అని పల్కిరి. కాని నారాయణశతకరచన తరువాత భాగవతరచన జరిగినదను విష యమును మనము యిట విస్మరింపరాదు. శతకరచనాకాలమునకు పునర్జన్మ రాహిత్యమునకు సంబంధించిన ఆలోచన పోతన మహాశయునికి యుండి యుం ఊదు. “జన్మజన్మలకు” అను దానిని, “నిరంతరము” అను సామాన్యర్థమున పోతన [ప్రయోగించెనని చెప్పవచ్చును టై పరిశీలనమును బటి నారాయణశతకమును పోతనయే రచించెనని నుడవచ్చును. ఐం నారాయణశతకమున, ఆదిదశకము, అవతారదశకము. దివ్యరూపదశ కము, నామథశక్షము, కృష్ణావకారవింకతి, జ్ఞానవింశతి, మోక్షవింశతి, అను విభా గములుగావించు. కొని పోతన రచించినటులుగ శేషా[దిరమణ కవులు భావించి (నారాయణశతకము - పీరిక - పుట 8)'” య్యున్నారు. ఇందు అద్వైతమునకు చెందిన పద్యములెన్నియున్నవో, విశిష్టాద్వైతమునకు చెందిన పద్యములును అ న్నియున్నవి. అన్నియును, నంకిర్తనారూపములే

౩ై5్‌ ఆంధమహాభాగవతము ౩_ అశేషవిషయ విశేషజ్ఞాన పరిపూర్ణుడు, పరమభాగవతనైస్థికుడు, నారా యణపర(బహ్మతత్హ్వవేత్త, పురాణకథకుడ్రైన శుకమహర్షి మృదు మధుర వచన విలాసము నిండుగ గల పోతనగారి కీర్తిభవనమునకు ముజ్యాధారభూతమైనద్‌ ఆర్మధమహా భాగవతము పోతన కృతమనుటలో వివాదములేని కృతియు నిదియే- వేదవిభజన చేసి, వేదవ్యాసునిగ (సిద్ధి నందిన కృష్ణద్ర్వైపాయన మహర్షి సం స్కృత భాషలో దాదాపు 22,000 సంఖ్యతో భాగవత పురాణమును రచించెను- అదియే పోతనగారిచేతిలో, కమ్మని తెలుగులో 30,000 పైగ గద్యపద్యములకు విస్తరింపబడుట జరిగినది. నేడు మనకు లభ్యమగుచున్న భాగవతము సంపూర్తముగ పోతనకృత ముగాక, పరళవ్శిపణీతములైన కొన్ని భాగముల కలయికగల సంకీర్ణ రూపమున వెలయుచున్నది. ఆ పరకవులే 1. వెలిగందులనారయ, 2 బొప్పరాజుగంగన 8 ఏల్చూరిసింగన. ఈ మువ్వురు కవులు పోతన అనుమతితో భాగవతమునే ఆయాభాగములను అనువదించుట జరిగినదా? లేక కొన్ని విశేషమైన కారణా? తరముల వలన లుప్తమైన లేదా శిథిలముల్తెన భాగములను పూరించియుండిరా? అను విషయములను ఇతిమిళ్సముగ తెలుపుటకు నిర్దుష్టమైన ఆధారములు లభ్య మగుటలేదు. అయినను విజ్ఞలెన పరిశోధకులు యీ విషయమున (శద్ధవహిం చిరి కాని వీరితీర్చునను భిన్నస్వరముయి వినిపించుచున్నవి. నారయాదుల రచనకు (వస్తుతము రెండు కారణములు (పధానముగ వినపచ్చుచున్నవి ఇందు మొదటిది కూచిమంచి తిమ్మకవి “సర్వలక్షణసార సంగ్రహము" అను [గంథమున, గల (రేఫజకారపక॥ 266) “ఘనుడుపోతనమంతిమును భాగవతమురచించి చ్మకికి సమర్చించునెడల సర్వజ్ఞిసింగమక్షావరుండది తనకిమ్మని వేడగా నీయకున్న నలిగి యాపుస్తకంబవని6 బాతించిన జివికి యందొక కౌంతశిథిలమయ్య (గమ్మజనది వెలిగందుల నారప్పరాజును మతి బొప్పరాజుగంగ

36 రాజుమొదలగు కవివరుల్‌ తేజమెసగ జప్పిర్యాగంధములయందె తప్పులొదవె6 గాని పోతన కవీర్యదుని కవితయందు లక్షణంబెందు6 దప్పునా దకహరణ” అను పద్యము వలన తనకు అంకి తమివ్వలేదను కోపమున సింగభూపాలుడు పోతవ భాగవళమును పాలిపెట్టించి నట్లు, శ్రీరామచం్యదుని సందర్శనము ఫలితముగ పాతిపెట్టించిన భాగవతమును వెలికి తీయించినట్లు, అప్పటికి (గంథమందొక కొంత శిథిలమగుటయును జరిగె ను. ఆచెడిన భాగములను నారయ గంగన సింగనలు పూరించినబుల తెలియు చున్నది. కాని పై కథను తిమ్మకవి భాగవతమున అల్బముగ కన్చించు క “ర” లకు (ప్రాసలు కూర్చుట పూర్తిగ *థిలములైన భాగములలోని _పయోగ ములేకాని పోతరాజుగారి రచనలోనివి కావని నిరూపించుటకు చెప్పినట్టుగ తో చుచున్నది సర్వజ్ఞసింగమనిడు, పోతన తనకు కావ్యమంకిత మివ్వలేదని కోపిం చినమయెడల [గంధమును పాతిపెట్టించళ ఏదోవిధముగ నాశమొందించి యుం డును కనుక పాతిపెట్టించుట, వెలికికియించుట అనునది అక్టరహితముగ తోచుచున్నదని చెప్పవచ్చును శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు, “సింగిచూపాలుడు నిజముగ [గంధమును పాతిపెట్టించిన బాధాదగ్గ హృదయుడైన పోతనమహాకవి నోట అవేదనావేశయు క్త మైన పద్య మొకటియైన రాకుండునా? భయకంపితుడైమిన్న కుండెననుట పాస గదు నరేందులను “ఆధము" లని వర్ణించిన భర్యశాలి పోతనకదా! పోతన గారు చెప్పకున్నను నారయాదులైనను ఆకధను (గంధస్టము కావించియుందురు కదా” (ఆందృకవితరంగిణి _ ప్పట ]180- సం 6 అని వివరించిరి. కనుక సింగచూపాలుడు [గంధమును పాతిపెట్టించెననుట సవంశాదు “బానపదులఫ చిక్కిన పొడగునని పోతన తన భాగవతమును పూజా (దవ్యముగ ఒత మూలకంచి యున్నందున (శిమిదష్టమై యుండునని క్రీ శ+ 1848 వ సంపచ్చరమున భాగవతమును మొదట వ్యదించిన పురాణం హయ

37

(గీవ శాస్త్రులుగారల్లిన గాధను అఆధారముగ చేసుకొని “పొతన భాగవతములొని మొదటి ఆరు స్కందములను ఒక కవిలెగాను తుది ఆరు స్కంధథములను మరొ క కవిలెగాను కట్టి ఒకపెమ్రైలో పెట్టియుండునని, చెదలప్పురుగులడుగు భాగము నుండి పెస్టె మొడటి కవిలెలో 5,6 స్మంథములను. రెండవ కవిలెలో ]3], 12 స్కంధములను,. దశమ స్కంధోత్తరములో కొంత భాగమును తిని వేసియుండు నని (ఆందకవితరంగిణి - సం. 5 _ పుట 210” మరొక ఊహచేసిరి కాని రెండుకవిల కట్టల కథ రట్టు కథయేనని చెప్పవచ్చును. 11,12 స్కంధము అను పోతన రచించియుండిన నారయవతె సంగ్రహముగ రచించుట అసంభవము.

భాగవతశ్రైథిల్య కారణమును గూర్చి డా॥ కేతవరము రామకోటిశాస్త్రి గారు తమ పోతన వైచిటత్రిలో పేర్కొనిన, శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మ గారి వెన "కాకతీయుల పతనానంతరము తెలుగు దేశము చిన్నచిన్న రాజ్యములుగ చీలిపోయినది. రాచకొండ వెబమ రాజ్యము చీలికల్లో యొక్కటి. మహమ్మ దీయుల దండయా[తలలో చిన్నచిన్న నాజ్యలు, అల్లకల్లోల మయా్యయి. అప్ప ట్రున తెలంగాణా _పజాజీవితంగూడ చెల్లాచెదుర్లై పోయింది ఆపోవటంలో భా గంగానే పోతనగారి భాగవతము కూడ నపష్పమై యుంటుంది" (పోతనవైచితతి - పుట 25) అను మాటలు సవమఎజనముగ నున్నవి.

పొతన స్వయముగ తన శిష్యుల నన్ముగహించుట కై వారిచే భాగవత ములో అక్కడక్కడ కొన్ని భాగములను రచింప జేసెనని నిడదవోలు వేంకట రావుగారు, “పోతన భాగపతమును రచింప దలప్పుకొని తాన్ముగంధరచనకు (ప్రా రంభించి తొలినాలుగు స్కంధములు రచించి వెనుః భక్తిరస (_పధానములగు సప్తమాషస్థమనవమ దిశమ స్కంధముల వానే రచింపదలచి మధ్య స్కృంథముల లో బంచమము గంగనకు, షష్టమము సింగనకు నిచ్చి రవింపుడని చెప్పియుండ వలెను . .- దశమ స్కంధాంతము వచ్చు సరికి పాతనకు చాల కాలము పట్టు టచే నేకాదశద్వాదశ స్కంధములు దనశిష్యుడగు వెలిగందుల నారయకొసగి యుండును" (భాగవతము - పీరిక - వావిళ్లపచురణ - పుటలు 88-84) అని వివరించిరి. ఈ నివరణతో పింగళి లక్ష్మీకాంతముగారు, ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజ నముగారు వీకీభవించిరి. “పోతన జీవితకాలములోనే ఆయన యనుజ్ఞపై ఆకవు లచే [వాయబడి యుండునని నాయుద్ధేశము” (తెలుగుభాషా నమితివారి విజ్ఞానస ర్వస్వము -నం. 8 - పుట 600) అని పింగళి వారనిరి

“పోతనామాత్యుడు స్వయముగ తనశిష్యుల నన్నుగహింపగోరి భాగవ

౩38 తము నందలి చిన్నచిన్న స్కృంధములను (వ్రాయుపని వారికి ప్రసాదించి యుం డును” (ఆంధ్రసాహిత్య చర్మిత సంగ్రహాము - పుట 839) అని ఖండవల్లి వారనిరి. భాగవతము నందలి 12 స్కంధథములలో 5, 6, 11.12, తప్ప తక్క న ఎనిమిది స్కృంథములను బమ్మెర పోతన రచించెను. ఐదవ స్కంథమును బొప్పరాజుగంగన, ఆరవస్కంధమును ఏర్చూరి సింగన, పదకొండవ, పం(డ్రెండవ స్కంథములను వెలిగందరనారయ పూర్తిచేసిరి భాగవతము _ ఇతివ్ఫ త్తము ఇ భగవంతునికి సంబంధించినది "భగవతఃఇదంభాగవతమ్‌”, భగవం తునకు చెందినవారు భక్తులు, భక్తులకు భగవంతునకు గల సంబంధ బాంధవ్య మును నువ్యక్తము చేయునది భాగవతము. పరబుహ్మ స్వరూపుడైన శ్రీమన్నారాయణుని మహిమను, కృష్ణభక్తుల చరితమును భాగవతమున కీర్తించుట జరిగినది ఆంధృమహాభాగవతము పండెెండు స్కంధముల పురాణము ఇందు వాసుదేవుని అవతారముల సంఖ్య ఇరుపదిఒకటి దశావతారములే గాక, యజ్ఞ, నారద, మోహినీ, వ్యాస, దివ్ధు, నరనారాయణ, కపిల, దత్తాత్రేయ, ఉరుక్షమ పృధు చ్మకవర్తి మొదలగు అవతారముల (ప్రసక్తి ఖాగవతమున గలదు కుచేలుడు. పరీక్షిత్తు, అకూూర ఉద్ధవులు, పాండవులు, అంబరీషుడు, గోపికలు, ఖీష్ముడు, నారదుడు, (ప్రహ్లాదుడు మొదలగు భక్తులు సఖ్యము, శ వణము, దాసత్వము, వందనము, అర్చన, సేవ, ఆత్మలో ఎజుక, సంకీర్తనము, చింతనము మొదలగున వవిధ భక్తి మార్గముల తరించిన విధము భాగవతము నమన్‌ోజ్ఞిముగ వర్ణింపబడియున్నది. గోవింద కథాసుధారసథారకు ఉన్నశ క్తి ఎం తగొప్పదో భాగవతము తెలియ జెప్పినవనవచ్చును. ఆంధధుల పూర్వజన్మ తపఃఫలముగ పోతన మహాశయుని కలము నుండి ఈ భాగవతము ఆవిర్భవించినదనుట సత్యసమ్మతము. తిక్కన సోమయాజిగారి హరిహరా_ధ్వైతమును పోతన [పబోధించుచు శుద్ధవైష్షవమూ ర్తిగ మనకు ప్రత్యక్షమగుట ఒక విశేషము. అయినను అటనట తన శ్రైవ హృదయమును గూడ చాటుకొనుట వ్రతనగారి (పత్యేకతయని చెప్ప వచ్చును. భాగవతమున బృక్తిరససింధువు వెల్లుపయి _పవహించినదన వచ్చును.

[పకతరణవుు = బీ

1. వీరభ్యద విజయము - కరృత్వము న వీఠరభ్యద విజయను = తాళపష త్మ పతులు జ పరిష్కరణ

వీరభ్యద విజయవు =క రృత్వవుం అణాల

రమణీయార్ధ (పతి పాదఠమగు శబ్దజాలముతో రసాన్వితమైన వాక్యని ర్మాణము గావించి, చమత్కార జనితభావనా విషయార్థముల సహృదయుల నలరించు కావ్యములను సృజించిన కవులెందరో వాజ్మయ (ప్రపంచమున ఘన యశస్కులై వెలుగాందుచున్నారు.. వారిలో చోలమంది శ్రీక్రైవల్యుము నాశింది కావ్య రచన గావించిరేగాని యశమునకై" అర్వులు చాచలేదు. కావ్యములలో కర్తృత్వాది విషయ వివరణమునకు అంతగ [పాధాన్యత నివ్వలేదు. కొన్ని శావ్యములకు కర్తలుగూడ నేడు తెలియుట లేదనిన అతు్యుక్తికానేరదు. కొన్ని కావ్యముల రచనావిషయములు వివాదాస్పదమై పండిత చర్చలలో నిమిడి పో యినవి, అట్లు కర్పృత్వ వివాదమునకు ప్మాతమైన కావ్యములలో “వీరభద విజయము” ఒక్కుటియై యున్నది

వీరభ్యదవిజయము [కశ 1924వ సంవత్ప్సరములోను, క్రి.శ. 1942 వ 'సంవత్సరములోను, [క శ 1960 వ సంపత్సరములోను వావిళ్లవారిచే మూడు మారులు ముదింపబడినది ఈ తావర్మపతుల ముఖభాగమున “బమ్మెరపోతనొ మాత్య్మ్మపణీతము" అని మ్ముదింపబడియున్నది. వీరభద్ర విజయము కృత్యాది లోని అవపతారికం్రపోతన పంశము విపులముగ వర్షింపబడి యున్నది. అశ్వా సాంతగద్యము లందును, "ఇది శ్రీమన్మహామహేశ్వర యివుటూరి సోమనారాధ్య దివ్య శ్రీపాదపద్మారాధి= కేననామాత్య ప్యుత పోతయ నామదేయ పణితంబైన వీరభ్ను విజయంబను మహాప్పరాణ కథ "అని పోతన పేరు 'స్పష్టముగ పేర్కొనబడి యున్నది. అయినను కొద్దిమంది విమర్శకులు పరమభాగవతునిగ ఆంధ్యుదేశమునకు సుపరిచితుడైన పోతనగారు వీరశ్లైవమును (పతిపాదించు వీర భ్యద్రవిజయమును రచించె ననుటను సందేహించిరి. ఆ సందేహముతో అస్పష్ట ముగ నున్న, హేతుబద్ధమ్ముకాని కొన్ని విషయములను జోడించి వీరభ్యద్రవిజయ ము పోతనకృతము కాదని వాదించిరి,

వీరభ్మద విజయము పోతనకృతము కాదని శ్రీగురజాడ శ్రీరామమూర్తి

40 ఆచార్య పింగళి లక్ష్మకాంతము, అచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం, ధూళిపాళ శ్రీరామమూర్తి (పభృత్వులు వాదించి యున్నారు. వీరు చూపిన కారణములను పరిశ్‌లించి, వీరభదవిజయము పోతనకృతమని కంది విఉముగ నిరూపించడ మైనది గురజాడ శ్రీరామమూ ర్తిగారు తమ “కవి జీవితములు” అను (గ్రంథ మున వీరభ్యదవిజయము పోతనకృతము కాదని చూపిన కారణములను [కింది విధముగ... పరిశీలించడమైనది. గురజాడ శ్రీరామమూర్హిగారు, వీరభ్యదవిజయము నందు, “ఆ!(వె॥ వెలయు మజియుంగల్లు వరమా హేశ్వనా చారపరుల వీర "సత్య్యవతుల విర నచ్చరితుల వీర వికృములను బరగ్యమొక్కిదలచి భక్షితోడ” (వీర॥ భ॥వి॥ -1- 11పు అనియు, మరియు "త్మత్పసాద కరుణావిశేష (ప్రవర్ధమాన కవితా మహత్త్వ సంపన్నుండ వై” (వచనము: 12) అనియు వీరమాహేశ్వరులను శ్రైవభక్తుల కరుణచేత పోతన తనకు క్రవితా (పజ్ఞయొదవినట్లు , చెప్పుకొనియెను. కాని భాగవతమున "అది వరమేశ్వర కరుణా కలిత కవితావిచితు " (భాగవతము - వచ॥ 42) అని పరమేశ్వరుని కరుణతో కవత అబ్బినటుల చెప్పబడియున్నది. వీర భదవిజయమును [వాసిన పోతనయే భాగవతమునకు కృతికర్తమైన యిట్లువిరు. ద్ధమైవ అభ్మిపాయములేల వెలువరించును?” (కవిజీవితములు -_ పుట 698! అని వాదిరచియున్నారు శేవభక్తుల దయాసంపదళో (్రవర్హమాన కవితా మహత్వ సంపత్తి కలి గినదేశాని కవితకాదు కవిశముందుగనే అలవడినది. అలవడిన కవిత శ్రేవ భక్తుల పోోత్సాహమున అభివృద్ధినందినదని' కవిభావనీ ఇంతియేగాక విరభ్యద విజయము నందలి 40వ వచనమున “వీరభ్యదిపుసాదలబ్ధ కవితాతశయంబున"” అని వీరభ్యదుని అను[గహముతోడ కవిత్వమున అతిశయము సొధించినటుల,

ట్‌! చెప్పుకొనుట గూడ జరిగినది. మరియొక విషయమును మనమిటగు ర్తింప వలసి యున్నది. వీరశైవులు నిత్యలింగా రృనకాలములో తమయింటికి వచ్చిన జంగ మునియందే పరమేశుని గాంచెదరు. సేవించెదరు. శ్రీనాథుని, హరవిలాస కావ్య ములోని సిరియాలుని కథ యిందులకు తార్కాణము. కనుక మహేశుభక్తుల 'కృపతో కవిత యొదవుట మహేశుని'వసాదముళతో అబ్బినటులే. కనుక గురజాడ శ్రీనామమూరర్తిగారి వాదమువకు యీ సమాధానము చక్కగ పరిపోవును. వీర మాహేశ్వరులుు అను శివభక్తులై నను, వీరభ[దేశ్వరుడై ననూ. మహేశ్వరుడైనను” అందరిలో పోతనకు కనిపించినది సర్వేశ్వరుడైన పరమేశ్వరుడే. ఆయన అను (గ్రహముననే పోతనకు తవితఅబ్బినదని చెప్పవచ్చును. కనుక గురజూడవారి వాద ము హేతుబద్ధముకాదు గురజాడ శ్రీరామమూర్తిగారి రెండవ కారణమిట్లు గలదు. “వీరభ్మద విజయము కృత్యాదిలో ఇవటూరి సోమనాధుని కోరికమై వీరభ్యదుని అనుగ్రహ ముతో బాలపోతన వీరభద విజయమును వాాసినటుల తెలియుచున్నది. కాని అదే అవతారిక అంతమునగల “ఊఉ భాగవత ప్రుబంధమతి భానురతన్‌ రచియించి దక్షదు ర్యాగళథాప్రుసంగమున నల్చ్బవచన్కుడ నైతి తన్నిమి త్రాగతవ క్ర్రృదోష పరిహారముక్తె యజనైకశై వశా | స్త్రాగమ వీరభ్యదవిజయంబు రచించెదవేడ్కనామదిన్‌” (41 ప్ర అను పద్యము ననునరించి భాగవతమున దక్షాధ్వరకథా ప్రూసంగమున చేసిన, శివనింద వలన వచ్చిన, పాపపరిహారము కారణముగ వీరభదువిజయమును రచించినటుల చెప్పుట పరన్బర విరుద్ధముగదా”? (కవిజీవితములు -_ పుట 628-624) అనిరి. శ్రీరామమూ ర్తిగారు చూపిన పై పద్యము మూలపుతు లందు కానవ చ్చుట లేదు. కం. శ 19024, 1942, 1960 సంవళ్చరములలో వీరభ్యదవిజయ మును ముద్రించిన వావిళ్లవారు మూడు మారులు పై పద్యమును నక్షతుపుమా ర్కుతో గుర్తించి పుట కింద, ఈ పద్యము పెక్కుమాతృకలందు కాన్పింపదు*

ఉద అని వ్రాసియున్నారు. శేషాదిరమణ కవులు “పై పద్యము వీరభదవిజయ ము లిఖిత పుతు లందు. కానరాదు. ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తులో గల తాళప తంములలోని వీరభదువిజయ పుతులందు, ఆంధ పరిశోధక మండలిలోని అిఖి' తష్రృతుల యందు నీపద్యము లేదని వినియున్నారము” (ఆంధ్రృమహాభాగవతము విమర్శనము - పుటః 78) .అని పేర్కొనియున్నారు. వీరు, “వీరభదృవిజయము పోతరాజు బాల్యగంంథమనుటకు మాకెట్టి సంశయములెదు” (ఆంధ్రృమహాభాగ వతము-విమర్శనము _ పుట 74 అని తను నిశ్చికాభిపా్రాయమును ెలిబుచ్చి యున్నారు, శ్రీవెంపరాల సూర్యనారాయణశా స్త్రిగారు, “ఎపరో శివపక్షపాతులు కల్పిం చిన పద్యముకాని యదిపోతనవికాదు” (పొతన = పుట 1కే అని చెప్పిరి. సృ (౯ కేతవరప్ప' రామకోటిశాస్త్రి గారు, “భాగవతంలో వ్యాసినదానికి ప్రా ము కాగా నీరళదువిజయం వ్రాసినట్ట్లున్న పద్యం పోతనగారిది కాదు భాగ క్‌ వ వీరశై వుడెవడో (వాసింది” (పోతన్నవైచిత్రి - పుట 15) అని బర్కొనిరి. ట్‌లో వం విశ్వవిద్యాలయము వారి ఓరియంటల్‌రీసర్చ్‌ ఇన్టిట్యూ కలిగివున్నవి క వు రాళపతుపుతు ఏడుగలవు అందు చదువుటకు వీలు మిగిలిన] (న వినిలో 1ప్రతియందు నూతంమే పై పద్యమున్నది, నున్నవి. పటు మై పద్యము కానరాదు పద్యములేని (పతులు శిధిలావస్థలో న మంట ఆకులు పొడిపాడిగ రాలిపోవుచు తమ (పాచినతకు క్‌ న్నవి. పద్యమున్న ఒక్కడాళపష్మ్యత పతి చక్కని ఆకులతో స్పష్ట మైన వ్రాతతోఆర్వాచీనతను చాటుకొనుచున్నది. కావున ఈ ఒక్కపుతిలో గూడ మై పద్యమును అనంతర శాలమున_ బెర్చియుందురని చెప్పవచ్చును. పరిశీలన్నపతుల వివరములు *_ గ్‌ - 282 = “భాగవత పుబంధమతి " అను పద్యమున్న (ప్రతి ౧౧-292, గ౦.792, -793; 0-2-795. = పద్యములేని (పతులు,

43

కనుక పై పద్యము ,పక్షప్తమనినుడవవచ్చును. భాగవతాంతరము వీరభ్యద విజయ రచనజరిగినదను సమస్య తలఎత్తుచున్నది. కావ్యారంభమున పోతన, “పన్నవాడననియు, పెక్కు సంస్కృతులను విననివాడననియు వెజపుమాను” (21పు మని గురువు చెప్పినటుల పేర్కొనెను. కనుక కులగురువు, మతగురువుఐన సోమగురుని ఆదేశాను సారమే పోతన వీరభదవిజయమును రచించెనని చెప్పవచ్చును. కనుక గురజాడ శ్రీరామమూర్తిగారి వాదనసరికాద నియు, “భాగవత్యపబంధ . ”" మను పద్యము (పకిప్తమనియు, వీరభద విజయము పోతన బాల్యకృతి యనియు నుడువవచ్చును.

గురజాడ శ్రీరామమూరర్తిగారు, మూడవ కారణముగ, “వీరభ్యదవిజయ కర్త వీరబ్మదోపాసకుండు. వీరభ్యదవిజయము, భాగవతములకు కర్త ఒక్కరే యైన విభిన్నదైవములను పాసించు చున్నటుల ఎందులకు చెప్పును. కావున భాగవతమును (వాసిన పోతన వీరభ్యద విజయమును [వాసెననుట సంగతము కాదని” (కవిజీవితములు = పుట 625) వాదించియున్నారు,

ఇందులకు సమాథధానమిట్లు చెప్పవచ్చును .- వీరభ్యద విజయమును సంపూరముగ పరిశీలనముబేయగ, కవి తాను వీరభదోపాసకుండనని ఎచ్చటను చెప్పలేదని తెలియుచున్నది. "విరభ్శదేశ్వర్మవసాదంబు గలదు” (22 - వచ॥ వీరిక్సు అని వీరభ్యదుని అన్ముగహము ఉండినట్లు చెప్పుకానెను. కావ్యము వీరభ్నదుని విజయవృత్తాంతము కావున అ భగవంతుని స్తుతించుట జరిగినది. ఇంతియేగాని విరభ్యదోపాసనను గూర్చి కావ్యమున ఎచ్చటను పోతన నుడవలేదు. వీరబ్నదుని అనుగృహయిను గూర్చి చెప్పిన పై వచనమున “వీరభదేేశ్వరు” అని చెప్పుటలొ గల మర్మమును మనము గుర్తించవలెను. వీరభదృవిజయమున “భుజగెంద చిహ్న్హంబు పాల్చువాడు,” “మంట లెగయు నొసలికంటి వాడు” (ఆ-శీ_5్‌కీ ప్ర "భుజంగరుద్యాక్ష మాలిశా తృొిపుండ శార్దూల చర్మాంబర సామజ చర్మాంబరు"డు (4 ఆ-$55్‌ వచనము) అని పేర్కొనుటనుబట్రి వీరభద్యేశ్వరుల రథఖేవము కల్పింపబడుచున్నది. కావున బాలపోతన వీరభదేశ్వరునిలోనే మహే శ్వరతత్త్వమును గాంచినాడనవచ్చును. వీరభదవిజయమున గాని, భాగవతమున

ప! గాని పోతన అసలు హృదయము సర్వేశ్వర ధా్థనము. శ్రీరామచందుని సాక్షా త్కారముతో అదై్వైతిమయై, భాగవతమున తిక్కనగారి ధథర్మాదై వ్రతము (పబోధించె ను. కనుక వాదన పరికాదని, వీరబభద్రవిజయము పోతన కృతమని నుడవవచ్చును-* శ్రీ గురజాడ శ్రీరామమూర్తి గారు, వీరభదవిజయము పోతన రృతము కాదనుటకు, “పోతన భాగవతమును వ్రాసినాడను కోపమున' వీరశై వుడెవరో వీర భద్రవిజయమును రచించి పోతన పేరు పెట్టి యుండును, (కవి జీవితములు _ పుట-630) అని మరియొక శారణము చూపిరి శాని ఇద్‌ నిరాధారము. ఊహా కల్పితము ఊహలతో కావ్యకర్హృత్వమును కాడని వాదించుట అసమం జసము. కనుక వీరభదృవిజయము పోతన కృతమే నని చెప్పవచ్చును “భాగవతములో గల “దక్షాధ్వర కథా సందర్భము, వీరభ్యదచవిజయము లోని కథా సందర్భము ఒక్కటిగ లేవు” (కవి జివితములు - ప్పట _ 6411-42) కనుక వీరభద్రవిజయము పోతన కృతము కాదని శ్రీగురజాడవాయ వాదించిరి వీరభదువిజయము నందు భాగవతము నందు గల దకాద్వర వృత్తాంత ము ఒక్కుటిగ లేని మాట వాస్తవమే. కాని కావ్యముల రఠెండింటికిని మూల ములు “ఖిన్సముగ నున్నపుడు కథలు ఒకేవిధముగ నుండుట పానగనేరదు గదా! వాయుపునాణానుసారము వీరభదవిజయము, భాగవత మహా ప్పరాణానుపారము ఆంధ మహాభాగవతము రచింవబడెనను విషయము ఆయా కావ్యముల తృతార్థి దులలో పేర్కొనుట జరిగినది. కనుక గురజాడ శ్రీరామమూర్తి గారి మై వాదన సరికాదని చెప్పవచ్చును శ్రీ గురజాడ శ్రీరామమూర్తి గారు, కేవలము పుక్షిప్తమగు ఒక పద్యము ను, మరికొన్ని నిరాధారమైన ఊహలను ఆధారముగ జేసికొని వీరభదంవిజ యము పోతన కృళము కాదని వాదించిరని పై విదముగ వివరించి, వీరభద విజయము. పొతన చిన్ననాటి రచనయని నుడువవచ్చును

ట్‌

ఆచార్య పింగళి లక్ష్మీకాంతము గారు “తెలుగు విజ్ఞాన సర్వన్వమున” విరభద్రవిజయము పోతన కృతము కాదని చూపిన కారణములను (కింది విధ ముగ పరిశీలించుటమైనది. మొదటి కారణము :-_

“భాగవత (పబంధమతి భానురత .. .” అను వీరభదృవిజయము లోని (41 వు పద్యము ననుసరించి భాగవతమున దక్షుని ర్‌థ్రా సందర్భముగ గావించిన శివనింద పాపపరిహారార్థముగ వీభదృవిజయము పోతన వ్రాసినటుల విదితమగుచున్నది కథలోని శివనింద దక్షునిది గాని కవిది కాదుగదా! మతి అట్లు వ్రాయుట అనంగతము. కనుక వీరభద్రవిజయము పోతన కృతము కాక పోవచ్చును” (తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వము - సం. _ 8_ వుట - 602) అని పింగళివారు అభిపాయపడిరి.

పింగళివారి ఆక్షేపణకు కారణమైన పై పద్యము తాళష్యత పష్యతులందు లేదని నిరూపించి (పకిప్ప పద్యముగ వివరించుట జరిగినది. వీరభదవిజయ మున గూడ దకుడు గావించిన శివనింద గలదు. మరి దినికి గూడ (పాయశ్చిత్త ముగ మరియొక (గంథమును [వాయవలయున్సు కదా! కావున కథలోని శివ నింద తత్చాాతకే పరిమితముగాని కవికిగాదు. వ్యానుడు అనేక కథా సందర్భ ములను పురస్కరించుకొని శివుని, కేశవుని, మరి యితరదేవతలను నిందించెను గదా! అటులనే భాగవతమున గూడ, శివనింద జరిగినది. అంతమా[తమున పాపము వచ్చుట, దాని పరిహారార్హము వేరొక కావ్యమును రచించుట- మొదలగు వాక్యములలో సత్యము లేదు. కనుక ఆర్నుదగారని నట్లు “నూనూగు మీసాల నూత్నవయస్సులో పోతన గారు వీరభద్రవిజయమును (వాసియుండును” (తెలుగు విజ్ఞాన 'సర్వస్వము =సం 38=-పుట 602) అని చెప్పి పింగళివారి వాదనను (తోసి పుచ్చవచ్చును. రెండవ కారణము :-

“శెలి, కవి ఆత్మీయత వెలువరించు ఇతర అంశములను బట్టి చూచి

46 నను ఇది పోతనకృతము కాదు” - అని పింగళివారు మరియొక కారణము చూపి వీరభదృవిజయము పోతనకృతము కాదని వాదించిరి. చో పోతన గారి శెలికి, ఆత్మీయతకు మనకు 1,పదానాదార భూతము శ్రీ మదాం్యధ మహాభాగవతము. ఇందు మృదుమధుర మైనశైైలి, శుద్దవైస్టవ భక్తి రసావతారము మనకు సాక్షాత్కారించ్చును. శ్రీ కైవల్య సాధనకు, పునర్జన్మ రాహిత్యమునకు హరిభక్తి యనెడు నావను జీవుడు చేపట్టవలెనను తత్త్వము భాగివతమున స్పష్టమగుచున్నది. కావుననే అష్టోత్తర సహ్మాసనామ సంకర్తనము వలె అనేక పర్యాయములు విష్ణునామ సంకిర్తనచేయు పోతన అత్మమనక్కు భాగవత కధలో దర్శనమిచ్చును వీరభ్యదవిజయమున కూడ మెత్తని శైలికి లోటులేదు. కాని భాగవత రచనలో నున్న నిండుదనము విరభ్యదవిజయమున కొంత లోపించి యుండనోప్ప ఇందులకు కారణము వీరభ్యదవిజయము పొతన బాల్యుకృతి యగుటయే భాగ వతమున వయసా, మనసా పండిన పరిపక్వత, _వైష్ణవభక్తితత్తము, “నదైవం శేశవాత్చరం,” “సర్వం విషస్ణమయం జగత్‌” అచెడు పరమ భాగవతుని ఆస్క్‌ యత గోచడించును. వీరభద్యవిజవిజయమున “భువి నగదై వము మహేశుడు" -దేవుండీశ్వరుడు కాక దేవుండు గలండె”, ర్ముదమహిమ తెలియ సాద్యమె, -ధాతకైన అతని తాత కైన” (ఆ 4 - 38 _ 80 పద్యములు) అనెడు విరశైవుఎ ఆత్మీయత తెలియనగును, వయోపరి పాఠమున భాగపతము నందు సంయమన ము సంతరించుకొనగ, వీరభదృవిజయమున వయో చాంచబ్యమున అవేశము వీరరసావతారము దాల్చినది. శావ్యరచనా ఫలము భాగవతమున జన్మరాహిత్యము కాగ, వీరభడ్య విజయమున “శంభుని కొల్వుచేరుట” (ఆ 41-227 వృ. ఇట్లు ఓకే విధమగు భావములను శేవవైస్టపముల కనుగుణమగు పదజాలమున వ్యక్తము చేయుట జరిగినది అకుంరితనైన మోకేచ్చ పై శెండు కావ్యముల రచనాఫలముగ పొతన ఆశించెనిని చెప్పవచ్చును.

ట్‌ శైలి :- వీరభ్యదవిజయమున, (బహ్మచారిగ వచ్చిన మహేశుని గురించి పార్వతి చెలులు చెప్పుకొనిన విధము ఇట్లు గలదు. చ॥॥ “సదమలమైనవాడు కడుచక్కని రూపమువాడు కాంతిచే బౌొదలిన మోమువాడుమెయి భూతి నలందినవాడు దివ్యమై యొదవిన (బహ్మచారిగతి నొప్పిన వాడిటు వచ్చుచున్నవా€ డదెయొక గుజ్జుతాపసుడహా వనితొాముణులాఠ కంటిరే॥ (ఆ 2. 257 పు భాగవతమున గోపికలు శ్రీకృష్ణుని వెదకిన విధమిట్లు గలదు. “నల్లనివాడు పద్మనయనంబులవాడు కృపారసంబుపై జల్లైడువాడు మౌళిపరిసర్పిత పంచమువాడు నవ్వురా జిల్లేడు మోము వాడొకడుచెల్వల మానధనంబుందోచెనో మలియలార! మీ షప్తాథటలమాటున లేడుగదమ్మ! చెప్పరే"(10స్కం-1010)

న.

"పె రెండు పద్యములందు అలతి అలతి పదముల పాందికతో చక్కని భావమును ఒకే విటముగ అందించుట జరిగినది వీరభదవిజయమున “వనితా మణులార కంటిరే" అనియు, భాగతమున “మల్లియలారా చెప్పరే” అనియు మనోజముగ కూర్చుబడినది,

వన

వీరభదవిజయమున మన్మథుడు మహేశుని పై పూబాణ ప్రయోగము

చేయు నెడ, మ॥ చిలుజూచున్‌ వెలిజూచు6 జూచు నురలన్‌ విశ్వేశ్వరుంజూచు (గొం

దలమందుం దలపోయ జొచ్చుం గడిమిన్‌ దర్వికరాలం కృతో

జ్వాల వ్శిభాజిత నిత్యనిర్గుణ తపోవారాన్నిధింజెచ్చెరం

గలంపం జూంచుంగలంప లేక తలకుం గాముండు నిశ్నేష్టుండై "(2-101పు భాగవతమున సత్యభామ నరకానురునితో యుద్ధముచేయు సందర్భమున, “పరుంజూచున్‌ వరుజూచు నొంప నలరింపన్‌ రోషరాగోదయా

-విరత [భూకుటి మందహాసములతో వీరంబు శృంగారమున్‌

జరగన్‌ గనుల6 గెంపు సొంప్పబరగన్‌ జండాస్త్ర సందోహమున్‌

కమ నెరసాతోర సమూహమున్‌ నెజహచున్‌ చందాస్య హేలాగతెన్‌" (10-178

పై రెండు పద్యములకు నాచన సోమన ఉత్తరహరి వంశములోని, “అరింజూచున్‌ హఠంూచు .....””. ఆను: పద్యము, మార్గదర్శకమని "చెప్ప; వచ్చును.

మై విథముగ పోతన వీఠభదవిజయమును గూడ మృధుమభధుర లికి కొరతలెదని చూపవచ్చును. ఆత్మీయత _ భక్తిభావ. ప్రకటనావసరమునను,. భగవత్‌ త _త్సమును (ప్రస్తుతిం చు సందర్భమునను, భక్తులచరితల- వర్ణనలబోను షోతన. మహాకవి. ఆత్మప్రతి ఫలిఇచుచుండును] , భక్తుల(పా(తులలో పోతన తన్మయమై కన్చించుట విశేషము- ఆప్మాళలనోటి నుండివెలువడు (పతిభావము పోతన భావెముగనే తెలియనగును, భాగవళమును (ప్రహ్లాదుడ్ను మొదలగు. ప్మాతలు విష్ణుభక్తి నెట్లు. పకటించువో* వీరభ్యదవిజయమున. డథీచి. మొదలగు. పాత్రులు. ఇిమభ్నక్తినంతగ (ప్రకటించుట జరుగును.

వీరభ్యదవిజయమున, (జహ్మాదిదేవఠలు మహేశునిస్తుతించిన విధమును ఛూడవచ్చును :-

“సీ భుజగేం్యద భూషాయ భూతాధినాథాయ నిత్వ్యానురాగాయ నిర్మలాయ గంగావతంసాయ ఖండేందుజూటాయ, దేవాధిదేవాయ దికృటాయ వేదాంతవేద్యాయ వీర్మపతాపాయ, కైవల్యనాాయ మనమనాయ రణరంగివీరాయ రమణీయరూపాయ, భువనాభిరామాయప్పురహరాయ

ఆ॥ ఓం నమశ్శివాయ ఓంకారరూపాయ శంతఠాయ రిపు భయంకరాయ మదన నంహారాయ మానితకైలాన మందిరాయ. నీలకంధరాయ"” (శీఆ - 217పు. భాగవతమున శ్రీహరి స్తవము (కింది విధముగ గలదు.

49 “సిః పంకజనాభాయ సంకర్షణాయ శాంతాయ విశ్వ్య(వజోథాయ భూత సూక్షేందియాత్మనే సూక్కాయ, వాసుదేవాయ పూర్ణాయపుణ్యాయనిర్వి కారాయ కర్మనిస్తారకాయ్మ[తయీపాలాయ. +కొలోక్యపాఅ కాయ సోమరూపాయ తేజోబలాఢథారయ. న్వయంజ్యోతికుదురంతాయ. కర్మ సాధనాయ పురాపురుషాయ యజ్ఞ రేతసే జివ తృప్తాయ పృథ్విరూప శాయలోకాయ నభసే. ౬ న్తకాయ విశ్వ యోనయే విష్ణవే జిష్టవే నమోస్తుతే” (4న్కం1॥ = 702 పుం కాన్నియెడల బకే- విధమైన భావములను. వివరించుట- గూడ గలదీ=- 'వీరభ్యదవిజయమున మహేశుతత్త్వమునుగూర్చి.. క0॥ భావించి జగములన్నియు గావింపగ వానినన్ని ఖండింపంగ టబ హ్మావిస్త్టుమ హేశ్వరులన నీవైతివికాదె దవేవనిఖిలాధిపతీ” (8 జు 241పు. అనియు, కం॥ పుట్టింపనీవె నేర్తువు! నెట్టనరక్షింపనీ వెనేర్తువు గడిమిం గిట్టింపనివె నేర్తువు యిట్టిదయారన మె చెల్లునికు మహేశా"”.. (శ = 194ప్సు అనియు పోతన నర్జంచియున్నాడు. భాగవతమున, _బహ్మాదిదేవతలు మహేశుని కీర్తించిన విధము కింది థముగ గలదు. సకలసృష్టి స్టిత్చి సంహారకర్త వై" (బహ్మవిష్ణుశివాఖ్య పరగుదీవు(8స్కం_ €2) అనియు,

50- “కం1 నియంద సంభవించును నీయంద వసించియుండు నిఖిలజగంబుల్‌ నీయందిలయముణ జొందును నియుదరము 'సర్వభూతనిలయము రుుదా” (6 స్కం _ 223) అనియు గలదు. పైవిధముగ పోతన సర్వేశ్వరుడైన పరబహ్మను ధ్యానించి తృప్తిపడు చుండును. ఇట్టిత తము వీరభద్రవిజయము. భాగవతము లందు కాననగును కనుక శైలి, ఆత్మీయతలనుబట్టి చూచినను వీరభద్ర విజయము పోతనకృత మని నుడువవచ్చును: మూఢవ కారణము... “భాగవతములోనివలె అను (ప్రాసలులేవు శజ్ఞాలంకార ములులేవు. మాధురిలేదు కావున వీరభదృవిజయము పోతన కృతముగా "దని (తెలుగు విజ్ఞానసర్వస్వము - సం 3 - పుట 608) పింగళివారు పల్కిరి. వీరభదృవిజయమును సమ్యగపరిశీలనము చేయకయే ఆచారుల వారు మై అభ్యిపాయమును (ప్రకటించినటులతోచును శబ్దాలంకార విన్యాసము వీరభ్యద విజయమున విసృతముగ (పదర్శింపబడినడి.ఒక్కమాటలొ చెప్పవలెననిన్యపతిసిస పద్యమునండును ఏదో ఒకశబ్లాలంకారము ఉండికీరును. అన్నుపాసలు లెక్క కుమిక్కిలిగ గలవు ం వృత్యను ప్రాసము : వీఠభ్యదవిజయమున పార్వతి అవస్థను వర్ణించుచు, “కం॥ వడవడ వడకుచు నుడుగుచు జిడిముడిపుయినొంది కలంగిచింతాకులయై వెడగుడనంబున నిలుచుచుం గడువాడినపువ్వుభంగింగాంతి ధొాఅంగున్‌" (1. ]107ప)ు. ఈ పద్యమున వ, శ అను పర్ణములు పలుమార్లు అవృత్తియైనవి. మరియు,

• పెదవులు దృడపుచుంగొంకుచు, నదరుచు జెగడుదును నడుగులల్లన నిడుచున్‌, వదనమువంచుచు నడగుచు, దుదినాలుకతొటు పడగ (1 - 208) అను పద్యమున ద, డ, చు, న ఆను వర్ణముల అవృత్తిగలదు.

క్‌] లాటాన్నుపాసము .= వీరభదృవిజయమున లాటానుప్రాసమునకు, "జగములోలగల జంతురానులబట్టి, మననులగలచు నీమహిమ మహిమ నాటుచోగంటు గానగరాకవాడియై, సరిలేకనాటు నిశరము శరము పరమేప్కి సృష్టిలోపలి పురుషులకెల్ల, దీపమై వెలుగునీ రూపురూపు అఖిలంబునెందాక నందాక నందమై, పృథుతరంబైననీ బిరుదు బిరుదు (2-58) అను పద్యము, మరియు, “పట్టిసంబుల్నదుంచి వపలుబాణములనొంచి ముసలాయుధంబుల మోది మోది అలుగులనాటించి యరచేతులనువ్తేసి ముష్టిమభూత్తంబుల ముంచి ముంచి (4 - 180, ఆను పద్యములను ఉదాహరణములుగ చెప్పవచ్చును, జ భు గలవు. గంగ న సవిని. | గ ర్‌ళి (జ్‌ [న్న క్‌ు ళ్‌. అంత్యానుప్రాసము :_. అంత్యాను ప్రాసమునకు, షష “కుంభినిదెంతునో జముని గుండెలు చెండుదునోసురాచల వనన టీ మరార్‌ వండ స్తంభమ్ముదెంతునో నురలచట్టలుచీరుదునో కడంగిది యో క్కుంభుల్నదుంతునో యజుని కొవ్వణగింతునా అం (4 అ 6కఅను పద్యమును కాయజనంహరాయ శశిఖండథధరాయ నమశ్శివాయ కా లాయహరాయ భీషణబలాయ కపాల ధరాయ......* (8-64 అను పద్యమును ఉదాహరణముగ చెప్పవచ్చును. పైవిథముగ శబ్ధాలంకారములను వీరభదువిజయము ఆలవాలమైయు న్నదని చెప్పవచ్చును పోతన భాగపీతమున చూపినమాథుర్య గుణముగూడ వీరభదువిజయ మున సువ్యక్తము కాకపోలేదు. భాగవతమున మూడువ స్కంథము నందు (209 పదియవ స్కంధ నందు చక్కముని మాధుర్యగుణఖవ్యంజకము లైన రండు దండకములను పొతన

మ్‌2

కూర్చియున్నాడు ఈ దండకములు తగణములతో, అంత్యమున గురువుతో నున్నవి వీరభ్నద విజయమున నాలుగవ ఆశ్వాసమున గల 'చండకము కూఢ “తగణము” లచే సంతరింపబడి అంచగ్థమున"గురువుతో ఇలరారుచున్నది “శ్రీ నీరరూపాశివ్యదోహ గండ్యపచండ్మపతాపాను పర్వాణ సంఘాత. నమస్తే నమః” (4-180అను దండకము చక్కని పవవిన్యాసముతో, అర్ధబోదనము గావిం చుచు, చిత్తదుతిని కళించుచు. మాధుర్య గుణశోభితమై అలరారు చున్సృద్ధి' కనుక పింగళివారి వాధమ్ము హేతుబద్ధము కాదని చెప్పవచ్చును నాల్లవకారణము. “భాగవతకవి శ్రీరామపుసాదలబ్ద కవితా విలాసుడు వీర భద్రవిజయకవి వీఠభదళ్హ ప్రృసాదమున కవిత అబ్బినటుల చెప్పు కొనియెను. రెండు కావ్యముల కర్త ఒక్కరేయైన పరన్చర విరుద్దమైన అభిపాాయములను పృకటించడు. కనుక వీరభదృవిజయము పోతనకృతముకాదు. (తెలుగువిజ్ఞాన సర్వస్వము - సం *8 _ ప్ప 60%)” అని పింగళివారు వాఐంచిరి.

గురజాడ శ్రీరామమూ ర్తిగారికి వచ్చిన "సంశయము వంటిదే యిదికూడ,. పోతనగారిచి స్పావటుంబిము పోతన తల్లి ఈశ్వర పాదారాధనాసక్తచిత్త తండి శీవశాస్త్రములను గనినవాడు సోదరుడు శివారాధకుడు అట్టికుటుంబమున జ న్మించిన “పోత్రనల్రో పుట్టుకతోశైవము పాదుకొనినది “పోతనమహేశ్వర పూజా దురంధరుడు పంచాక్షరీమంతోంపాసకుడు భాగవతరచనకు పూర్వము చేసి నేది శివధ్యానము. సాకాత్కరిందినది శ్రీరామచంద్రుడు పోతనకు శీవకేశవ భేదమూలేదు అనియిండు. వలన చెప్పనగును “శివునకు శ్రీమన్నా రాయణునకు భేదములేదు. ఎవరిని ధానించినను ఫలితమొకళ్సే.. శివుడేకేశవుడు కేశవుడే శివుడు అని లోకమునకు పృకట్టించుటయే పోతన అభిప్రాయము” (తంజావూరు తఆలుగుకవులు, _.వ్రటై 24)..అన్ని చెప్పిన ఇిష్టాలక్ష్మీ కాంతశా స్త్రిగారి మాటలు గమ నార్హములు. పోతన భాగవతమునందలి అశ్వాసాంత 'గద్యములందు, “శ్రీవరో బుశ్వరకరుణాకలిత కవితా విదిత _ " అని పరమేశ్వరుని కరుణతో కవిత ఆబ్బినదని చెప్పుకొని (యున్నాడు. పోతనకు శివకేశవ శేడము "లేదు గనుక నే భాగవతమును శ్రేరామునికంకితమిచ్చెను. వీఠరభదుడైనను, ఈశ్వరుడైనను,

మ్‌3

శ్రీరాముడైనను, పోతనకు ఒక్క కునని చెప్పవచ్చును.

పె పరిశీలనమును బట్టి పింగళివారు వీరభ్యదవిజయము పోతనకృత ము కాదనుటకు చూపిన కారణములు, కొన్ని ఆ కావ్యము. నెడ.సమ్యగ్రమైన అవగాహన లేనివిగను, -మరికొన్ని హేతుబద్ధము కానివిగను తఆలియుచున్నవి. కనుక పింగళివారి వాధన సమంజసము కాదనియు, వీరభ(దవిజయము పోతన కృతమనియు చెప్పవచ్చును.

ఆచార్య .ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం. గారు, తమ "ఆం(ధసాహిత్య చర్మిత సం్మగహము"న వీరభ్యదవిజయము పోతనకృకము కాదనుచు చూపిన కారణ ములను (కింది విధముగ “*గివిలింప వచ్చును. మొదటి కారణము :-

భాగవతము నందలి వంశవర్ణనమును బట్టి పోతన తల్లి లక్కసాని/లక్క మాంబ/లక్కసానమ్మ, వీరభ్యద్రవిజయము నందలి వంశవర్దనమును బట్టి పోతన తల్లి “లక్ష్మి” అని తెలియుచున్నది. కనుక భాగవత కర్త పోతన లక్కసానమ్మ కుమారుడు _ వీరభ్యదవిజయ కర్త లక్ష్మి కుమారుడైన పోతన వేరొక్కడు* ఈ రెండు [గంథముల కర్త ఒక్కడు అనుటతగదు"” (ఆంధ సాహిత్య చర్మిత సర్యగహము - పుట 67-68) అని ఖండవల్లి వారు వాదించిరి.

“పోతన వంశము "అను ఉప్మ్కపకరణమున పోతన వంశమును వివరించు ట జరిగినది. ఖక్ష్మికి గౌరవ సనూచకముగ “అమ్మ” చేరిన లక్మమ్మ. “లక్మమ్మ” యనునదే లక్కమాంబ, అక్కసాని లక్కమ్మగ మారియుండును. కావున “లక్కమ'” అను పదమునకు సంస్క ఎతీకరణము లక్ష్మయని చెప్పవచ్చును. వీరభ్యవవిజయమున తన తల్లి లక్ష్మిని గూర్చి పోతన,

• అట్టి ఘమంతు మంచికి దయాగుణ ధీమణి మాచమాంబకుం బుట్టిన లక్మకన్య యనం బొల్బగు గోపనకూర్మిబెళ్లెలిన్‌

ర్‌త నెట్టనం బెండ్లియాడె మహనీయుడు కేసనమంతతి శ్రీసతిన్‌ దట్టపు వేడ్కంగేశవుడు తాను వరించిన భంగిపొంగుచున్‌" (1-35) అనియు, “పావనగంగ భోగశచి ఖాగ్యపుగౌరి గభీరభూమి నం

భావనకుంతి రూపగుకణభ్గారతి సంపదలక్ష్మిదేవి సం

'సేవింత సంజ్ఞ నిశ్చల విశేషయరుంధతి మైన లక్ష్మిదాం

గేవలకన్యయే తలపంగీర్తన సేయదగున్‌ ధరాస్టలిన్‌"” (1-37) ఆనియు “వివరించెను. మొదటి పద్యమున, శ్రీ మహావిష్ణువు శ్రీలక్మిని చేపట్టిన రితి కేసన లక్ష్మిని వరించెనని. రెండవ పద్యమున ఆమె సంపదలలో లక్క్మీయని చెప్పబడియున్నది. అనగ రెండు పరా(యములు లక్ష్మీదేవిశోడనే పోలిక చెప్ప బడియున్నది. కనుక లక్కమ్మను లక్ష్మగ సంస్కృృతికరించి పోతన చెప్పెనని భావింపవచ్చును. పోతన తల్లి పెండ్లియయిన కొద్దికాలము వరకు లక్ష్మగ పిలు వబడి, వయను పెబడినతజి లక్కమ్మ, లక్కసానమ్మగ పిలువబడి యుండు ననుటలో బాధకముండదని చెప్పవచ్చును. ఇట్టి మార్చులు లోకానుభవమున ఎల్లరకును గోచరమగుచుండును. కనుక లక్ష్మియే. లక్కసాని/లక్కమాంబ యని వివరించి, భాగవత కరరైన పోతనయే వీరభ్యదవిజయ కర్తయని బుజు వు .చేయవచ్చును. రెండన కారణము :-

“భాగవతమున పోతన యింటి పేరు “బమ్మెర” అని చెప్పబడెను, వీరభ్యదవిజయమున యింటి పేరును (వస్త్రావించి యుండలేదు. కనుక వీరభద విజయమును పోతన పేరుగల వేరొకవ్యక్త (వాసియుండు"నని (ఆంధ సాహిత్య చరిత సం్యగహము -_ పుట 68) ఖండవల్లివారు వాదించిరి.

ఖాగవతము నందలి, వీరభ్యదవిజయము నందలి పోతన వంశము, తల్తిదండుులు మొదలగు సమస్త అంశములును అను సంధించుచుండుట నిర్మి

వాదము. అందున వీరభ్యదవిజయమున పోతన వంశవర్షనము విపులముగ్‌

55

వర్ణింపబడి యున్నది. ఇట్టియెడ యింటిపేరును (వ్రత్యేకముగ చెప్పవలసిన అవసరము పోతనకు కన్పించలేదు. భాగవతమున వంశవర్హన న్టూలముగ చెప్ప బడినది. సంక్షప్తతలో స్పష్టతక్రై ఇంటిపేరును భాగవతమున చెప్పియుండును" అంతియగాని యిట్టి అల్బ విషయమును ఆధారముగ గొని సాహిత్య చర్మితలో “పోతన లఅిరువురుండిరని చెప్పుట సమంజసముకాదు. కనుక విరభ్యద విజయ మును, భాగవతమును రవించినది బమ్మెరపోతనయేనని చెప్పవచ్చును. మూడవకారణము ;. “భాగవతమున పోతన “నసహజపాండితు్యు' డని చెప్పు కొనుటజరిగినది. వీరభ్యవవిజయము కావ్యకర్తకు గురువు ఇవటూరిసోమనాథు డుండెను. పోతనకు గురువు కలిగిన సహజపాండిత్యుడనని యుండడు. కావున వీరభ్యదవిజయకర్త భాగవతమును [వాసిన పోతనకాడు"” (ఆంధధసాహిత్యచర్మిత సంగహము -_ పుట 68). అని లక్ష్మీరంజనము గారు “మరియొక కారణమును చూపివాదించిరి.

“ఇవటూరి సోమనాథుడు పోతనకు కేవలము మతగురువు మాత్రమే" నను విషయమును “పోతనగురువు” అను ఉప్మపకరణమున వివరించుట జరిగి నది. పోతనను తమ (ప్రపితామహునిగ చెప్పుకొనిన దాకాయణీపరిణయ కర్త లైన కేసన, మల్లనలు శ్రైవాచార పరాయణులే. వీరికి గూడ ఇవటూరి వంశ మువారే మతగురువులుగ ఉండిరని తెలియుచున్నది. కనుక ఇవటూరి సోమ నాథుడు పోతనకు మతగురువేనని స్పష్ట్రపడు చున్నది. జనకశిక్షిత్‌ విహితాక్షరా భార్టనుం డై, పోతన స్వయముగ కావ్యశాస్త్రములను పఠించి, మననము గావించు కొని, సంపూర్ణ (పతిభావ్యుతృత్తులను సంపాదించుకొని, భాగవతరచనా కాలము నాటికి సహజపాండితీ సంపన్నుడైనాడు. అందుచేతనే చిన్ననాటిరచనయైన వీర భద్యవిజయమునందు పేర్కొనక, [పొథఢనిర్భరవయోపరిపాకమున వాసిన భాగ వతమున “సహజ పాందిత్యు" డని పోతన చెప్పుకొనెను. కనుక ఖండవల్లి వారి వాదన సరికాదనిచెప్పవచ్చును నాల్నవకారణము .- “భాగవత (పబంధమతి భాసురతన్‌ - రచియించి........”

క5ళ్‌రఠ అను పద్యమునుబట్టి ఖాగవతరచన తరువాత వీరభ్యదవిజయరచన జరిగినటున్ల తెలియుచున్నది. కానిరచనలు పొల్చిచూచిన భాగవకానంతర రచనమని వీర భ్యద్రవీజయమును చెప్పవ్‌లుపడ "దని (ఆంధ్రసాహిత్య సం్యగహము - పుట 6ళ్ళొ ఖండవల్లివారు అభిప్రాయపడిరి, ఆచార్య ఖండవల్లివారు ఉదాహరించిన పై పద్యము పెక్కుతాళపత (పతులందును, లిఖిత్మపతులందును లేదని, అది (పకి ప్తమని యింతకుమును సే వివరించుట జరిగినది. కనుక ఖండవ ల్లివారి వాదనకు ఆస్కారము లేదని చెప్పవచ్చును. ఐదవకారణము :. “భాగవతము పాండితివిలసితము. వీరభ్య విజయము 'పేలవము. ఈ కావ్యముల రెండింటికిని కవి యొక్కరేయయిన, రెండు కావ్యముల మధ్య రచనలో స్పష్టమైన వైరుధ్యమెట్లుండును?” (ఆంధుసాహిత్యచర్మిత సం గ్రహము - పుట69) అని ఆచార్యులవారు వాదించిరి. , వీరభదవిజయము పోతన పిన్ననాటి రచన. భాగవతము వయోపరిష్తా కచున రచింపబడినది. తొలి, మలిరచనల మథ్య వ్యత్యాసము సహజము. కనుక భాగివతముత్రో వీరభ్యదవిజయమును పోల్చిచూచుట సరికాదనిపించును. కాని భాగవతమును వదలి పరిశీలించిన వీరభదువిజయము కూడ చక్కని జిగి బెగిగల కవితకగ మనకు కాసనగును. కనుక ఖండవల్లివారి వాదన సరికాదని చెప్పవచ్చును. ఆరవకారణము :- “పోతన తండి కేసనకు లక్కసానమ్మ, లక్ష్మి ఆను యిజ్ల రు భార్యలుుండి యుందువు. వారిద్దరకు జన్మించిన ఇద్ధరు మగబిడ్ధలక్లూ "పోతన" అనియేవామమిడుబ జరిగియుండును. ఈ ఊహపొసగనిచో ఇవటూరి సోమనాథుడు లేదా అతని [పేరణతో నాతని శిష్క్యులలోనే ఒక్కరో వీరభ(దవిజ యమును (హైసిన (గంథ (హాస్తినికోరి పోతనావాత్యున' కారోపంచి యుందురని

క్‌

తలంపవలయునని” (ఆంధుసాహిత్యచర్మిత సం్యగహము -_ పుట 69) ఆచారళ్థి ఖండవల్లి లక్ష్మిరంజనముగారు వాదించిరి.

పోతన తండికేసనకు ఇధ్దరు భార్యలుండిరనుట అసంగతమైన విష యము. లక్ష్మి-లక్కసాని అను పేర్లకు సంబంధించిన చర్చ యింతకుమునుపే జరిగినది. కనుక లక్ష్మి, లక్కసానమ్మ అని యిద్ద రుండుట అసంభవము - అచార్యులవారనినట్లు అదికేవలము ఊహమా[తమే. కనుక ఊహలతో కథల ల్లుట సత్యసమ్మతముకాదు. ఇక ఇవటూరి సోమనాథుడు కాని లేక అతని శిష్యులలో ఎవరై ననుకాని కావ్ణిమున్నువాని పోతనపేరు పెస్టైననుట పొసగదు. ఎందుకనగ, ఇవటూరివారు పోతనవంశమునకు మతగురువులు కనుక [ఈ విష యముగూడ యింతకు పూర్వమే చర్చింపబడియున్నది.] 'ఇట్టి నీచమెన పనికి ఒడిగట్టి యుండరని చెప్పవచ్చును. కావున మళతగురువైన ఇవటూరి సోమన (పేరణతో పోతన వీరభ్యద విజయమును చిన్నవయసులో రచించి యుండునని చెప్పవచ్చును. కేసనకు ఇద్దరు భార్యలుండుట సత్యదూరము.

పై విధముగ, ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు వీరభదవిజయ ము పోతనకృతము కాదని చూపిన కారణములను ఊహలను (తోసిపుచ్చి, కేనన స్వ్నతుడైన పోతన చిన్నవయనులో ఇవటూరి సోమగురువుని ఆదేశాను సారము వీరభదృవిజయమును రచించెనని, ఈ పోతనయే 'వయోపరిపాకమున భాగవత మును రచించెనని, పోతనతల్లి లక్ష్మి (లక్కసానమ్మ) యని చెప్పవచ్చును.

త్రీధూళిపాళ శ్రీరామమూ రర్తిగారు, వీరభద్ర విజయము పోతనకృతము కాదని తమ “శ్రీమద్భాగవతాను శీలనము“"న కొన్ని కారణములను చూపి వాదించియున్నారు. వానిని (కిందివిధముగ పరిశీలింపవచ్చును. 'మొదటికారణము :- “భాగవతముశ ఇష్టదేవకాస్తుతిలో వీరభద్యుని స్తుతిలేదు ఏరభ(దుని పేరనొక కావ్యమును వెలయించిన పోతన యిష్టదేవతాస్తుతిలో మర

58 చినాడనుటవీలుకేదు. కావున భాగవత కర్తయైన పోతన వీరభ్యద విజయము ను రచించి యుండడూోో. (శ్రీమద్భాగవతానుశీలనము - పుటలు 22, 29 అనీ ధూళిపాళవారు ఆరోపించిరి.

భాగవతరచననాటికి పోతన అద్వ్వైతి రామకృష్ణులకభేదమును పాటిం చిన పోతన వీరభదుర్ముదులకును అభేదమును కల్పించెననవచ్చును. _ కావున పరమేశ్వరస్తుతిలోనే వీరభ్నదుని స్తుతియిమిడి యున్నదనవచ్చును. శివకేశవులకే భేదమును పాటించని పోతన వీరభ్యదర్శ్నుదులకు భేదము నెట్లు పాటించును కనుక వీరభ్యదుని వ్రత్యేకస్తు3 భాగవతమున లేనందున వీరభ్మద విజయము పోతనకృతము కాటనుట సముచితము కాదనిపించును. రెండవకారణము :- “గురువుగ విరభద విజయమున పేర్కొనిన ఇవటూరి సోమనాథుని (ప్రసక్తి భాగవతమునకనింపిచదని” (శ్రీమద్భాగవతాను శీలనము - పుట 24) ధూళిపాళవారి మరియొక వాదన.

(సతివంశమునకు ఒక కులగురువుండును. అటులనే ఇవటూరి సోమ నాథుడు పోతన వంశమునకు మతగురువు. వీరశైవ్యపతి పాద్యమగు కావ్యము వీరభద్రవిజయము. ఈ మతగురువు ఆనతితోడనే పోతన, వీరభదం విజయను నురచించెను. కనుక ఈకావ్యమున పోతన ఇవటూరి సోమనకు (మొక్కులు చెల్లించుకొనెను. వీరశతై వము, సడలినదశలో భాగవతనైప్టికుడైన పోతన భాగ వతములొ సోమగురుని పేర్కొనక పోయెనని చెప్పి ధూళిపాళవారి వాదమును (తోసిపుచ్చవచ్చును. మూడవకారణము :- “"వీరభదృవిజయమును గూర్చి భాగవతమున చెప్పలేదు (శిమద్భాగవతానుశీలనము - పుట 24) అని శ్రీరామమూర్తిగారి మరియొక అబి యోగము.

భాగవతమునందు వీరభదువిజయమును గూర్చియేగాక, భోగినీదండక! ము, నారాయణశతకములను గూర్చి గూడ పోతన ప్రస్తావించలేదు. కను

క్‌9ి ధూళిపాళవారి అభియోగము అసంగతమనవచ్చును. ఒకరచనను (ప్రస్తావించి మరియొక దానిని పేర్కొనకున్న పై సందేహము కలుగునుగాని ఏ యితర శా వ్యములను గూర్చి (పస్తావించనందున పైపశ్న ఉత్పన్నముకాదని చెప్పవచ్చును నాభ్గవకారణము :- “భాగవతమునకు వీరభ్యదవిజయము ఆనుకరణ పాయ మేకాని అంకుర్యపాయము కాదు. ఆదియును శాబ్టికముగనే కాని అర్ధికముగ కాదు” (శ్రీ మద్భాగవతాను శీలము-పుట 24) అని వీరుజరోపించిరి. వీరభ్యదవిజయము ఖాగవతమునకు అంకురపా్రాయ మనుటకు [కింది

పద్యములను తార్కాణముగ చూపవచ్చును. “చం॥ సదమలమైనవాడు కడుచక్కని రూపమువాడు కాంతిచే

బొదలినమోమువాడు మెయి భూతినలందినవాడు దివ్థమై

యొదవిన (బహ్మచారిగతి నొప్పినవాడిట వచ్చుచున్నవా6

డదెయొక గుజ్జుకాపనుడహా వనితామణులార కంటిరే” (వీ॥ వి. 2-28) భాగవతమున దశమన్కంధమున,

“నల్లనివాడు పద్మనయనంబులవాడు కృపారసంబు పై

జల్లెడువాడు మౌళిపరిసర్పిత పింఛమువాడు నవ్వురా

జిన్లైడుమోమువాడొకడు చెల్వల మానధనంబుదోచెనో

మల్లియలార మీ పాదలమాటునలేడు గదమ్మ చెప్పరే" (10-1010) అను పై పద్యముల రెండింటిలో శివకేశవుల వర్ణన జరిగినది. శివుడు ధవళస్వరూపు డుకావున సదమలమైనవాడని, వీరభ్యదవిజయమున చెప్పగ, భాగవతమున కృ ష్టుని కృష్ణపర్ణమును “నల్లనివాడు” అని చెప్పబడినది. పద్యరచనా విధానమే మెరుగులుదిద్ధబడి భాగవతమందలి పవ్యముగ [ప్రయుక్తమైనదని చెప్పవచ్చును. కావున భాగవతమునకు మూలబీజము విరభ్యదవిజయమన వచ్చును. శ్రీ నిడద వోలు వేంకటరావుగారు “భాగవతమహావృక్షమునకు వీరభ్మదవిజయము బీజ్నపా యము” (పోతన - 29-42) అని చెప్పినమాటలు యిప్పట్టున గమనార్హములు.

60 అర్హసంబంధముగ వీరభద[విజయములోని పద్యములు భాగవతమునకు న! అంకుర్మపాయమనుటకు (కింది పద్యములను కూడ పేర్కొనవచ్చును. పార్వతిగ పర్వతునింట పెరుగుచున్న ఆదిమభామయు క్త వయన్ను వచ్చిన తర్వాత నిరంతర శివధ్యానతత్పరయెనది. ఆ వియోగవర్దనము కింది పద్యమున చెప్పబడి యున్నది.

“సి॥ శృంగారములు సేయ శృంగారియొల్లదు పువ్వులు దురుమదుపువ్వుంబోడి పలుకంగనేరదు పలుకనేరనిభాతింజంచలత్వము నొందు6 జంచలాక్షి సరనులర్మగీడింప సరసి జాననవోదు వౌనంబుతోంగుందు మానవిభవ గంధంబు పూయదు గంధవారణయాన చెలువల. బిలువదు చెలులబెిలియ

శ్త॥ ముకురమ్మేపాద్ధుం జూఢదు ముకురవదన తరుణిమ జియును సర్వకృత్యములు మతఆచి హూరునిత్లోతిదె "గొంఢాటలైై లతాంగి యుుగతాపంబు పైరింపకున్నంజూచి” (1.202).

ఇదియే భావమును, భాగవతమున రుక్కిణీబేవివిరహ వేదన సమయమున కూర్చు

టజరిగినది.

“సీ॥ మృగనాభియలదదు మృగరాజునుథ్యమ జలములనాడదు జలజగంథి ముకురంబుంజూడదు ముకురసన్నిభముఖి పువ్వులదుణు మదుపువ్వుబోణ వనకేళింగోరదు వనజాతలోచన హంసంబుంబెంపదు హంసగమన లతలపోషింపదు లతికాలలితదేహ తొడవుల దొడపదు తొడవృతొడవు

ఆః తిలక్రమిడదు నుదుటందిలకినీ దిలకంబు చదమఅగ్భహముంజొరదు శరమలహస్త గారవించితన్నుంగరుణ, గైకొనపన మాలిరాడు త్తగవుమాలియనుచు” (10స్కం = పు. 1729).

ర్‌] వీరభదవిజయములోని “పువ్వులదుజుమదు పువ్వుంబోడి” అనువా శ్యము యథాతథముగ భాగవతపద్యమున కూర్చ బడినది. కోన్నీ వాక్యముల భావములను చిన్నచిన్న మార్చులతో కూర్చుట జరిగినది. భాగవతపద్యములోని కొన్నిపాదములలో మ్మాతము వీరభదు విజయములోని పద్యపాదములకన్న కొం చెము పొఢత్వము కన్చించుచున్నది. అర్హపరముగ రెండుపద్యములును సమా నమే, ఈ విధముగచాల పవ్యములను ఉదహరింపవచ్చును. శాబ్దికముగగూడ భాగవతమునకు వీరభదవిజయము అంకుర్మపోయ

మని [కిందిపద్యముల వలన నిరూపింపవచ్చును. కో వీరభద్రువిజయమున, భర్తతో తెలిసినవిషయము చెప్పి విదో అడుగవల యునని సతీదేవి తటపటాయించుట, క౦0॥ వడవడ వడకుచు నుడుగుచు6

జడిముడిమయినొంది కలంగి చింకాకులయై

వెడగుదనంబున నిలుచుచు.6

గడువాడినపువ్వుభంగింగాంతి దొజంగన్‌” (వీ॥ వి- 1107) అను పద్య మునను, భాగవతమున భర్తఎక్కడకు పోవుచుండెనో తిలియనడుగుటకు తట పటాయించు లక్ష్మీదేవిస్థితిని, లం అడిగదనని కడువడింజను

నడిగిన దను మగడు నుడువడని నడయుడగన్‌

వడవెడ సిడిముడి తడంబడు

నడుగిడు నడుగిడదు జడిమ నడుగిడు నెడలన్‌” (8స్కం - 1039) అను పద్యుమునను కవిపపదర్శించెను. ప్రైపద్యములు రెండును అఘువులతో ఏర్పడిన అందమైన కందములు. ఈ అఘ్వక్షరముల తోడనే సతీదేవియొక్కయు* లక్ష్మీ దేవియొక్కయు అప్పటి మానసికస్థితులను తెలియజేయుట పోతనగారి (ప్రత్యే కత. వీరభ్యదవిజయము నందలి పద్యమున నాలుగైదు గురువులుండగ, భాగవత

62

మందలి పద్యము సర్వలఘుకందమైనది (రెండునాలుగు పాదముల అంతమున గురువులుండుట కందపద్యలక్షణము కావున, అవిమ్మాతము గురువులుగ కూర్చ బడినవి. ఇటుల శబ్ద సంబంధముగను భాగవతమునకు వరభదం విజయము బీజపా్రాయముగ చెప్పుకొన వచ్చును.

కావున పై పరిశీలనము ననుసరించి ఆర్ధపరముగను, శబ్బపరముగను వీరభదృవిజయము భాగవతమునకు అంకుర్మపాయమని నిరూపించి, ధూళిపాళ వారి వాదనను (తోనిపుచ్చవచ్చును. ఐదవకారణము '- వీరభ్యద విజయము వెనువెంటనే రచించిన భోగినిదండక ములో భాషాదోషములు లేవు. వీరభ్యదవిజయమున భాషాదోషములున్నవి. వరి యు భోగిని దండకము రచన [(పౌఢము, రసవంతము. వీరభ్మద విజయము (పాఢతరము గాదు. ఈరెండు రచనలు ఏకకవిగృతములైన భదమంతయుండ రాదు. కావున వీరభద్యవిజయము అన్యకృతము కావచ్చును. (శ్రీమద్భాగవ తానుశీలనము -_ పుట 84.35) అని ధూళిపాళవారు మరియొక కారణమును జూపిరి.

భోగినీ దండకమును (వాయు నప్పటికి పోతన 25-30 సంవత్సరముల మధ్యవయన్కుడని విజ్ఞలైన విమర్శకులు భావించిరి. దానికి కొద్దికాలము ముం దుగనే వీర్ణదభవిజయము రవించెననుట తగదు. “"పిన్నవాడననియుంబెక్కు సంస్కృతులను, విననివాడ"ననియు (1-12) పోతన చెప్పుకానుట జరిగినది. పోతన పెక్కు సంస్కృతులను తెలియని పిన్నవయనున వీరభదువిజయమును రచించెను. “పిన్న వయను” అనగ పదునైదు వత్సరములకు మించని పాయ ముగ భావించుట ససుంజనము. కనుకనే భాషానియమములను ఉనల్షంమిం చుట జరిగియుండును, విరభ్మద విజయము ఒక మహాకవి బాల్యురచఛననును విషయమును మనము విస్మరింపరాదు. ఈ దృష్టితోడచూచిన వీరభద్రవిజయ ము రసవంతము, పయసునకు మించిన [పొఢరచనయని తెలియనగ్గును. వీర భద్రవిజయము రచనానంతరము ఒళదశాబ్దము తరువాత (వాసిన కవీత్వము

63

భోగినిదండకము. అప్పటికి పాండిత్యపరమైన జ్ఞానమును పోతన పొందియుం డును. కనుక ధూళిపాళవారి వాదన సరికాదనవచ్చును. ఆఅరవకారణము :- _ “వీరభ(ద్రవిజయమున కథాకథన(ప్రొథిమ, కొచిత్యములేదు. భాగవతమున యీ రెండును మిక్కిలిగ పోషింపబడినవి. కావున వీరభ్యదవిజ యము పోతనకృతముకాదు” (శ్రీమద్చాగవతానుశీలనము - పుట 86 అనిధూ శాషపాళవారు వాదించిరి.

కథధాకథన్మపౌఢిమ అనువమునుబట్టి కావ్యములలో సంతరింపబడుట జరుగును. సహజపాండిత్యమును అనుభవముతో పొందిన పోతన భాగవతమున కథాకధన్నపాఢిని (పదర్శించెను. వీరభ్యదవిజయము తొలి (పయత్నము, అప్ప టికి పోతన సహజపాండిత్యుడుకాడు. అనుభవముగూడ శూన్యమే. కవితాపరి చయముమ్మాతమే ఆతడు కలిగియుండెను. కనుక భాగవతములో కనపరచిన (పౌఢథిమ విరభదవిజయమున లేకపోయినదనవచ్చును. కాని బాల్యకృతిగ పరి శలించిన పయసుకు మించిన అనుభవము, అందులకు తగిన కథాకథన పటిమ ఆశ్చర్యము, అనిర్వచనియమైన అనుభూతిని తప్పక కలిగించి తిరుననవచ్చును. కావున ధూళిపాళవారి వాదము సత్యదూరమనవచ్చును.

పె పరిశలనమునుబట్టి శ్రీధూళిపాళ శ్రీరామమూర్తి వీరభదువిజయము పోతనవృతము కాదనుటకుచూపిన కారణములు నిరాధారములు, సత్యదూర ములు అని తెలియుచున్నవి. కనుక విరభదృూవిజయము పోతన బాల్యకృతియ నిచెప్పవచ్చును.

పెవిథధముగ, వీరభదృవిజయము పోతనకృతముకాదనుటకు, గురజాడ శ్రీరాముమూరర్తిగారు, ఆచార్య పింగళిలక్ష్మీకాంతంగారు, ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీ రంజనముగారు, శ్రీధూళిపాళ శ్రీరామమూ ర్తిగార్లు చూపిన కారణములు నిరాథా ములని, సత్యదూరములని వివరించి, వీరభ్యదవిజయము పోతన బాల్యకృతి

65క యని నిరూపించవచ్చును. మరియు, ఖాగవతమున సాంస్కృతిక ఛందమునకు పాంముఖ్యకని చ్చినటులనే వీరభ్యదవిజయమున గూడ (614 పద్యములు) సాంస్కృతిక ఛంద మునకు పాధాన్యమిచ్చుట జరిగినది భాగవతము నందువలెనే యతి, (పాన నియమములును కన్పించుచున్నవి. సాధుశకటజేఫములకు యితిపాాసలు బా హాటముగ వాడబడియున్నవి. యతిక, వీరభదృవిజయములోని తృతీయాళ్వాన ములోని “బుతుసంవత్సరమాస పక్షజనితారుఢధాయ నానాధ్వర........” (289 పు: అను పద్యమును, (పాసకు, “మజియును దక్కిననురలును గరుడోరగయక్షదై త్యగంధర్వాధీ శ్వరులెల్ల ............” (1ఆ - 112ప) అను పద్యమును, 144 వ పద్యమును ఉదాహరణములుగ చూపవచ్చును. వీరభ్యద్రవిజయము నందు ద్విప్రాప, (తిప్రాస, చత్నుష్పాస, పంచ (ప్రానలు గూడ గలవు. [వీనినిగూర్చి “కవితారీతులు” అను [పకరణము నందలి అలంకారములు” అను ఉప్యపకరణమున చర్చించుట జరిగినది]. ఇట్లు అనే కములైన ఆధారములతో వీరభద్రవిజయము పోతనకృతమని కొందరు విమర కులు తెల్పిన తమ తమ నిన్చిత్రాధ్మిపాయములను [క్రింది విధముగ వివరించుట జరిగినది. శ్రీమన్లంపల్లి సోమశేఖరశర్మగారు, “పోతన్నగారు రచించిన [గంథము లలో వీరభదువిజయము మొదటిదనవచ్చును . ....ఈ కృతి ఆయనరచింపనేలే దనుటకు సాహసింపలేను. జాగంత్తగ పరిశీలించినచో భాగవతములోని పద్య ములకును, వీరభద్యవిజయములోని పద్యములకును పోలికలు కలవు" (ఆరంభ) భాగవతోపన్యాసములు - పుట 11) అని అభిప్రాయపడిరి. శ్రీఆరుదగారు, “పోతనగారి తొల్మిగంథము ఏీరభదువిజయము"” (సమగాాంధసాహిత్యము - సం. 5 _ పుట 21) అని వ్యాకుచ్చిరి.

65

శ్రీదివాకర్ల పృభృతులు," “వీరభదం విజయము పోతనగారి పిన్నతనపు రచన” (ఆంధృమహా భాగవతము - పుట 2 ఆని నుడివిరి,

శ్రీనిడదవోలు వేంకటరావుగారు, “ఓరుగల్లుకుపడమట “కొజణవి యం దు వీరభదాాలయముండుట రూడ వీరభదువిజయమునకు తోడ్ప్బాటుకావచ్చును. ఇయ్యది పోతన గారి బాల్టుకవితయైనను భాగవతము నందలి థారాశుద్ది కుద్ది మైన పద్దియము లిందు లేకపోలేదు” (పోతన-పుట 29 ఆని అభ్మిపాయపడిరి.

డా॥ కే. గోపాలకృష్ణారావు గారు, వీరభదువిజయము పోతనకృతమే నని విశ్వసించి (వాసిన వాక్యములివి. “ఇది బాల్యమున రచించిన కావ్యమైనను విమర్శకులనను మానించి నంత పేలవముగా లేదు. “అతి మోహనాకారుకై వెలిం గెడువాని నభినవ శృంగారుడైన వాని” _. “జంకించి మై పెంచి శంఖం౦ంబు పూరిం చి గగనభాగం బెల్లగలయ దిరిగి” _ మున్నగు పద్యము అందు భాగవత లి బీజ పాయముగ నిందు గలదు. పాలకురికి సోమన భక్ర్యావేశముల ననుకరిం చిన పద్యములిందు కొన్నిగలవు.” (బమ్మెరపోతన - ఆంధుభాగవత అవతారిక - పుట 860)

డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి గారు, “వీరభదృువిజయము పోతన్న చేయ నున్న సేద్యానికి తొలిచాలు”' (వికాసలహరి _ పుట 59) అని పల్కిరి,

డా॥ కేతవరపు రామకోటి శాస్త్రి గారు, “వీరభద్యవిజయము పుబం ధాన్ని ఇవుటూరి సోమనారాధ్యుల వారు కోరి పోతన చేత వాయు పురాణాను సారముగ వాయించు కున్నారు” (పోతన్న వైచిత్రి.పుట 86) అనినుడివిరి.

శ్రీ చాగంటి శేషయ్య గారు, "ఈ కం0ది పద్యమును బట్టి భాగవత రచనా నంళతరమున వీరభదువిజయమును రచించినట్లు గన్పట్టు చున్నది. కాని యది సత్యము కాదు అనిరి, (ఆంధ కవి తంరగిణి-సం 6 _- పుట 196)

66 మరియు వారు “ఉ॥ భాగవత్మపబంధమతి భాసురతన్‌రచియింది దకదు ..... వీరభ్యదవిజయంబు రచించెద వేడ్మనామదిన్‌. ఈ పద్యము కొన్ని తాళష్యత్శపతులలో మాత్రమే కలదు. లేఖకులెవరో యీ పద్యమును రచియించి యందు. జేర్చియుందురు. కావున నీ పద్యమును విడి చివేసి పోతనామాత్యుడే వీరభద్రవిజయ కర్తయనియు, భాగవతమునకు ముందు దీనిని రచియించెననియు నిశ్చృయింప వలసియున్నది. (ఆంధధకవి తరంగిణి - సం. 6 - పుట 192-193) అని నుషివియున్నారు. శ్రీచాగందబ శేషయ్యాగారు, ' ఇప్పుడు ముదితమైయున్న వీరద్యభ విజ

యమందలి నాల్లవ యాశ్వాసము పోతనామాత్యవిరచితము కాదనియు, ఎవో రవియించిన భాగము నిందెవ్వరో జేర్చిరనియు, నాల్గవ యాశ్వాసములోని పద్య ములు కొంచెము నీరనములుగ నున్నవనయు” శ్రీమానవల్లి రామకృష్ట్రకవిగారు, భారతి ష్మతిశలో (రక్తాక _ అషాథము - పుష్పాంజలి) వ్రాసి యున్నారనియు, విరభ్యదవిజయయము తాటియాకుల (పతియొకటి కవి గారికి లబించెననియు, ఇందు నాల్గవ యాశ్వాసమున శివపార్వతికైలాసవిహార వర్ణనము, కమారబనవము, దారకాసురసంహారము తిలదనియుచెప్ప, శ్రీకవిగారి యొద్దనున్న తాళపతం్యపతిన నేను చూచుట తటస్థింపలేను. ముదిత్మపతిలోని నాల్గవ యాశ్వాసమునకు బదులు గా నీతాళష్యత్యపతియంమన్న (గంఛము 4వ యాశ్వాసమై, ముద్విత పుతిలోన 4వ యాశ్వాసమై దవయాశ్వాసముగాదగున నియునిశ్చయింప వలనియువ్నది అట్లు కాదేన [గంథమునకు విరభ్మదవిజయమను పేరు సార్థకము గాకపోగా కుమాతసంభవఎాని పేరుపెట్ట వలసి యుండును ముదిత _ప్రతియందలి నాల్లవ యాశ్వాసమును దిస్టవై వనచొల దక్కిన (గంధములో వీరభ్యద్మపశంస యుండదు. ము[దితపతి యందలి నాల్గవ యాశ్వాసములోని పద్యములు నిరసములుగ నున్నవని శ్రీకవిగా రనుచున్నా ౬ కానినాకట్టు తోచుటలేదు. భాగవతములోని కవిత్వమునుబట్ట్‌ చూచినప్పుడది కొంత నిరసముగంగను పట్టినను, వీరభ్యదవిజయమందలి తక్కి న్‌ ఖాగముతోందొల్చి చూవినవ్వ్పుడిది అరనముగాల గాన్బింపదు” అని చెప్పియూ న్నారు

67

శ్రీమానవల్లి వారికి లభించిన వీరభ్యదవిజయము తాళప్యతవతి లభ్య కానందున అశ్వాసమునకు సంబంధించిన వారి అఖిపాాయమును అంగీకరిం చుటకు వీలులేదు. కాని, శ్రీమానవల్లివారు గూడ విరభ్యద విజయము పోతన కృతమనియే నుడివిరి.

టైన వివరించిన విధముగ విజ్ఞులైన పలువురు విమర్శకులు వీరభ్యద విజయము పోతనకృతముగనే పేర్కొనిరి.

శేవకుటుంబములో జన్మించి శంభుదానుడని బిరుదు వహించిన ఎజ్జ న “నృసింహపురాణము ", “హరివంశముల” రచించెను. వైష్ణవుడైన అనంత్రా చార్యుడు “భోజరాజీయమ"” ను కావ్యమున శివునిస్తుతించెను. అటులనే పోతన గూడ శ్లైవకుటుంబమున జన్మించి వీరశ్రైవమును (పతిపాదించు వీరభదువిజయ ము రచించి, తరువాత వైష్టవతత్త్వము వివరించుచు భాగవతము రచించె నని చెప్పవచును.

పె పరిశీలనమును బట్టి విరభ్శద విజయము పోతన బాల్య కృతియని నిరయింపవచ్ళు ణ మ

తాళప్ట త పతులు - పరిష్కరణ

ఆదిమ కాలము నుండియు తెలుగు సాహిత్యము తాళష్మృతప్రతు లందు లిఖతమై అలరారుచున్నది అనంతర కాలమున పండితులచే పరిష్కరింపబడి (పకటింపబడుచున్నది. [|పాచీన తాళపతుప్రతులను యథాతథముగ (ప్రకటిం చుటకు వీలుపడదు. సాహిత్యసృష్టికర్త (గంథకర్తకాగా, అద్దానిని (గంథస్థము గావించువాడు లేఖకుడు. లఅేఖకుని జ్రానాజ్ఞానముల బట్టి లేఖనమున పాఠాం తరములు, కొన్నిదొసగులు దొర్లుటజరుగు చుండును. కనుక తాళష్యృత్మపతులు (పళకటించుటకు ముందు పండితపరిష్కృతి తప్పని సరియగుచున్నది.

68

పరిష్కరణయనునది యొక అసాధారణమైన కార్యము. అదియొక శా స్త్రీయమైన వార్ససంగము. బహ్ముగంథపరిజ్ఞానము, (పతిభావ్యుక్చ్పత్తులు, శాస్త్ర ఖానము - పరిష్కర్తకు అవసరము. పాఠములను సావధానముగ పరిశీలించి, సంస్కారవంతముగ పరిష్కరించు నేర్చు, ఓర్చు పరిష్కర్తకు మిక్కిలి అవ ఆచార్య జి యన్‌. రెడ్డిగారు, “ఒకశావ్యమునకు మహాకని ఒకడు కర్త కావచ్చును. కాని ఆకావ్యమునకు కాలాంతరమున వివిధప్రతులేర్పడి దెశము నవార్షప్తి కలిగినపుడు (వాయసగాండ యొక్క అపృమత్తశ సలనను, అజ్ఞాన మువలనను, బాషాపరిణామ కారణము వలనను మూపమునందులేని భాషాదోష ములు, పారభేదములు, లేఖనదోషములు వివిధ రూపములలో మనకు కనిపిం చును. నేడు మసకు అభించు తాళపతృష్రతులలో లేఖనదోషములు అధిక ముగగలవు. చందోబద్ధముగ ఉన్న కావ్య్యపబంధ ప్రతులలో గూత లేఖనదోష ములు అనేగములుగలవు” (శ్రీమద్బ్చగవద్గీశ తెలుగుభాషాను వాదము - పరిక)

అని తాళపత్య్శపతుల పరిష్కరణావశ్యకతను గూర్చి తొల్పియున్నారు. ల బమ్మెరవోతనామాత్య పుణీతంబైన వీరభదవిజయము తాళపతుపం తులు శ్రీవేంకశేశ్వర విశ్వవిద్యాలయ ఓరియంటల్‌ రీసర్చి ఇన్హైట్యూటాలో ఐదు గలవు. చెన్నప్పురి ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారము నందుకు, తంజాపూరు తాళ పత (గంథాలయములందును మరికొన్ని (ప్రతులుండి నటులవారి కేటలాగుల నను నరెంచి తెలియుచున్నది. ఈ తాళపతృపుతులలో గల తప్పాప్పులను కి॥ చే॥ ఉత్ప అ వేంకటనరపెంహా చారుగ్ధిలవారు పరిష్కరించిరి ఈ పరిష్కరణ [గంధమును వావిళ్ల నామళా స్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌వారు (శ్రీ. శ. 1924వ సంవత్సరమున ప్రకటిం చిరి పరిష్కరింపబడి పక టింపబడిన అచ్చుపషతిని. తాళపతంప్రతులతో పొబ్చి చూచిన లేఖ నదోషములు, పరిష్కరణ విశపములు కౌన్ని విదితమగుచున్నవి, వానిని నాలుగు విథమిుంలుగ విభజించి కంది విధముగ పరిశీలించుట జరిగినఏ-=

69

1. లేబనదోషములు. 2. లేఖనసంపుదాయద్యోతకరూపములు. 8. లాక్షణిక దోషములు. 4 పరిష్మ్కరణదోషములు, 1 లేృృనదోషములు "- వాయసగాండు తొంచరపాటు, ఏమరుపాటు, అనవధా నతల కారణముగ పువేశించిన దోషములను లేజనదోషములన వచ్చుకు. తాళపతంపంతిరూపములు ఆం పరిష్కురింవబడినరూపము లు “మతి” (2-190) లా “గతి” “యరుగన్‌ ” (2-205) న “యనియెన్‌ ” “వినువల్లభా” (2-262) _ా “మునివల్లభా” “ఫణీందుజ” (4-50) ఎ “ఫణివుజ” “అన్నియుందినము ఎ” (1-9) న “అన్నియుందిరము లు” “ఇంపారదనరదుదిమి ” (2-28) న్‌ “ఇంపారతలనుదురిమి ” ఇట్టివి మరియెన్ని యోగలవ అర్హరహితము, అసంబడ్ధము, దోషభూయిప్త్పము నెన తాళపతృష్రతులందలి రూపములను పరిష్కర్త సరసముగను, అర్ధవంత ముగను పరిష్కరించియున్నారు లేబనసంపుదాయద్యోతకరూపములు *- కావ్యక ర్త కాలమునాటి లేఖన సంప దాయ ములను ఏవీనివలన గంంహిప వీలగుదున్నది ( వలపలగిల౪ పాాచుర్యము =. నాడు రేఫకుబదులు వలపలగిలక “౯” వాడుకలో నుంతది. తాళష్మతరూపములు ల పరిష్కరించినరూపములు “వని౯ంతు"” (1-9) “వరించి ” అవీ మ! ““గవి౯ంప” (2-83) “గర్వింప” “నిద౯గున్‌” (3-2381) “నిరగున్‌” ళా ణా

20 “పాపకము౯ండు” (1-162) “'పాపకర్ముండు"' ““తాత్స్చయః౭ణంబు'" (1-178) ళ్‌ తాత్పర్యంబు”” “హరణాథ౯ంబు'”(4. 108) '“హరణార్హంబు” ఇత్యాదులనేకములు గలవు వీనివలన పోతన కాలమున వలపలగి కను “రొకారమునకుబదులు ఎక్కువగ వాడుచుండినటుల వ్యక్తమగుచున్నది. (10 పూర్ణబిందుపూర్వక ద్విత్వహల్లు వా నాడు, పూర్ణబిందువు పూర్వమందున్న హల్టును ద్విత్వముతో[వాయునట్లు కన్చించుచున్నది తాళష్యతపతిరూపములు యు పరిష్కరింపబడినరూపములు క క తనపేనను... కకక చ నకనకనక ననన నన! “నెయ్యియుంబింధ్రి” (1-5) _ “నెయ్యియుంబిండి” “విరించ్చి“ (4-174) _ “'విరింది" “తుంచ్చు" (2-51) య “తంచి” “శాంచ్చి” (2-207) “కాంది” వలపలగిలక, పూర్ణబిందు పూర్వకమైన హల్లును ద్విత్వముతో వా యుట పోతన కాలమునాటి లేఖనవంయ్యపదాయమై యుండును. కావుననే నాటి (వాయసగాండు ఆ సాంప్ర దాయముననుసరించి వీరభదవిజయ తాళష్మళపతు అలో పైవిధముగ వాసిరనవచ్చును పరిష్కర్త వినిని తగువిదముగ పరిష రించిరి 3 లాక్షణకదోషములు '- అకణసంబంధమైన దోషములు లాక్షణిక దోషములు. వీరభ్యదవిజయము పద్యకావ్యము, కావున పద్యములందలి యతి పాసలు భిన్న ములై అసంబద్ధముగ గోచరించు వానిని పరిష్కర్త పరిశీలించిన విధము పరిశీల

తాళప్మ్యత(పతిరూపము య పరిష్కరించినరూపము ల్న ““హృదయంబునగాడిపారనుగతద్నన్‌” (2-106) =“ హృదయంబునంగా డిపారనిశుడుదన్నున్‌'” తాళపతుషతిలో “బు 'ఉ' లకు 'యతికల్పింపబడి యుండగ,” పరి ష్కర్త శాస్త్రబద్ధమగురీతిని “బు _ ఈ'' లకు యత్తిమైతిని చూపెక్షైను. “కజకంరమిమ్ముబలువక ఆఅరిమురియగముో* (౧1-110) రజకంథఠ ... అజిముట్‌”” తాళపతృపృతియందుగల “"అరిమురి ” అను రూపమును ,“అజిముథఆి”* యని పరిష్కరించి శకటజేపమునే (పాసస్ట్థానము నందుంచి లక్షణమున్తు క్నాపా డుట జరిగెను. లక్షణ విరుద్ధమైన భాషాపృ్యయో గములనూకూడ పరిష్క క్తాశాన్నింటిని అర్హవంతముగ పరిష్కర్గించెను. యె తాళప్మతపతియందలిరూపము జా పరిష్కరించినరూపముూ “రూతురిగౌరిన్‌” (222) లు ““కూత్రుంగౌరిన్‌"” పై విధముగ పరిష్కర్త సాధ్యమైనంతవరకు శాస్త్రసమ్మతముగ చీరి ష్కరించి ఆయాపద్యభావములకు, పద్యలక్షేణములకు" మెరుగులు దిద్దెను. శ్‌ పరిమ్మారణదోషములు (= పరిష్కర్త కి॥ థే॥ ఉత్పల వేంకటనరసింహాచార్యుల వారు పరిష్కరణలో ఎంతటి శర్ధానక్తులూకనపరచినప్పటికిని, దక్షతతో వ్యవహరించి నప్పటీకి దోషయు_క్తముగ పరిష్కరించిన రూపములు కొన్నికన్పట్టు చున్నవి. ““వెవస్వతమన్వునాడు ముదమొప్పన్‌ జన్నముంజేయగా" (13-165 అని తాళసష్తృతము లందు గలదు. - దీనిని పరెష్కుర్త “వైవస్వతమన్వునాడు

72 ముదమొప్పన్‌ రాజ్యముంజేయగా” అని కాళపష్యతము నందుగల '“జన్నమునకు ఆను పదమునకు. బదులు “రాజ్యము” అను పదమును కూర్చెను. కాని అం తము వరకు పరిశీలనము గావించిన వైెవస్వతమన్వంతరమున దక్షుడుచేసినది “జన్నమే” కాని రాజ్యముకాదు. కనుక మూలమందలి రూపమే అర్హవంతము. మరియు ఇయ్యడి కావ్యకథకు (పథానమైన మహేశుశాపాక్షరములందలి ముఖ్య మైనమాట. ఈ మాట. కారణముగనే వీరభదువిజయమునందు చతుర్జాశ్వాస కథ సాగినది కావున పరిష్కరణలోదోషము దొరలినదని (గహింపవచ్చును. మజయొకచోట “పేమతోడనీ బలపాణి (గహణమ్ము(జేసె కపటనాట కుండు” (2-196) అని తాళపతుష్రతు లందుండగ పరిష్క్టరణమున “అబల” కుబదులు “అడల” అని కూర్చుట జరిగినది. “అబలపాణిగృహణము"” అను నది అర్హవంతముగాని, 'అడల*" అనునద అసంబద్ధమని పించును. ఇటులనే కాళపతపంతిరూపములు ఆ పరిష్కరించినరూపములు “కమిలన్నేతి" (2.192) - “కమలన్నేత” "శాలకంంతలన్‌” (44-190 - “శాశరంంతలన్‌” మొదలగునవికలన్న, ఇవి-ఆచార్యులవారికి అప్ర్పయత్నముగ దొరలిన దోషములు కావచ్చును. ఇట్టి రెండు, మూడు చోటులందు తప్ప మిగిలిన కావ్యమునంత టిని పరిష్కర్త తీ శే॥ ఉత్పలవారు చక్కని ఓర్చుతోడ, సామర్ధ్యముతోడ పరి ష్కరించి యున్నారు. కావ్యార్థమును దోషరహితముగ, స్పష్టమగు విధమున (గ్రహించుటకు వీలుకల్పించిరి. పరిష్కరణ శాస్త్రీయముగను, సరసముగను సాగినదనవచ్చును. ఆచార్యులవారి కృషి పుశంసనీయము. పరిష్కరించి హూ కటించిన వీరభదువిజయము సర్వవిధముల అర్థవంతముగను, పరనయో గగ్భము గనున్నది. క్రనుక వీరభద్సువిజయమునకు తాళపత్రృప్రుతుల పరిష్కరణ తవ సరమనియు, ఆపరిష్కరణ కావ్యము శ్రీ ఉత్చ్సలవారిచేతిలో సఫలమైనదనీయు వక్కాణింపవచ్చును.

(ప కరణవుం - వీరభ్మ దవిజయము ణ ఇతివృతవుం వీరభ్య దవిజయవము = వమళ౮ాలము

వీరభ (దవిజయవుం వా వమార్పులు- చేర్పులు పోతనకు పూర్వముందున్న వీరభదుని కథలు 1, శివపురాణము ని ఆం ధమహాభారతము 8, కుమారనంభవము ఓ. శివతత్త్వసొరము న్‌. కాశీఖండము 6. ఆంధమహాభాగవతము 7. జానపదవాజ్మయము 8 అన్నుశుతగ్గాథలు

73 వీరభ్మ దవిజయము - ఇతివృ త్తవు మూలము - మార్పులు = చేర్పులు

శ్రీ వాయుమహాపురాణసారమైన దకయజ్ఞకథను (గ్రహించి బమ్మెర పో తనామాత్యుడు వీరభదృవిజయము అను కావ్యమును 1046 గద్యపద్యములతో రచించెను. ఇయ్యది నాల్లాశ్యాసముల కావ్యము. ఇందలి ఇతివృత్తమును కిందివిధముగ పరిశీలింపవచ్చును.

సకలమునిజన స్రోతుపాతృమగు నైమిశారణ్య పుణ్యకేత్యమున మహా మునుల అభిష్టముమేరకు వాయుదేవుడు "వీరభద్య విజయాకరస్తార నుథారస మును చిలికించినాడు.

తొల్లి యుగాదులందు శంకరుడు దొాక్రాయణీసమేతు జై రజతథరణీధర శఖరమున కొలువుదిరియుండెను. అట్టియెడ దేవానురగంథర్వాది మునిగణము లువచ్చి దేవదేవుని దివ్యగోస్టిలో నుఖముగఉిండిరి. అంత చక్షప్రృజాపతియును యజ్ఞనాథుని దర్శింప రజతగిరికి విచ్చేసేను. స్వర్వేశ్వరు డైన మహేశ్వరుడు మునులకువలెనె మామను సామాన్యరీతిలో గౌరవించినాడు. శంభుడు. విశిష్టమగు రీతిలో తనను సంభావించలేదని, కుమార్తె గౌరీపేవియును ఎదురేగి తగు మన్నన వేయలేదని కర్మపే్రేరితుడైన దక్షుడు కోపించినాడు. దేవదేవునిమహిమ. తెలియక “-వృథావైరమున నిజనివాసమునకిరిగినాడు.

మదాంధుజైన దకుడు పరాభవమునకు తగు పుతికారము తీర్పనెంచి వివరహితమైన యాగమును పాారంభించినాడు. బుహ్మాదిదేవతలను, దాకాయ ీతప్ప తక్కిన కూతులను, అల్లుండును టక్తుడాహ్వానించినాడు. వారందరును విచ్చేసిరి. పిలువకున్నను తండ్రిచేయు యాగమునకు పోవలయునను కోరికను దాకాయణి మహేశునకు విన్నవించుకొనినది. “మెచ్చని మామలిండ్లకు శోభన వేళ ' అల్లుండు9 పోందగదు, కన్నవారిండ్ల కు అడుబిడ్డలు పోవుటను, లోకము

క!

మెచ్చును. కావున నీవు పోదగు"నని మహేశుడు వివరించెను. అందులకాళల్లి మిక్కిలిఖేదపడినది. భర్త ఓదార్చుతో మనసుకుదుట పరచుకొని ఒంటరిగనే దివ్యువిమానమునెక్కి తండ్రియాగమంటపమున కరిగినది. అందరిని గౌరవించు చున్న దక్షుడు సతీదేవిని చూచియు మిన్నకుండెను. అప్పటికి నయ్యాదిమభి మకు పరిస్టితి అవగతమైనది. అపుడు దాకాయణి తండి గావించిన నిరాదరణ మునకు కారణమడిగను. అంత దక్తుడు రక్తారుణలోచనుడై, “నీఠంకును నె క్కుడు ననిశము నియున్న కూతులందలుగారీ"” యని “కట్టకోకలులేని కపాలి నీభర్త యాగశాలకురాన నర్హుడు” అని పలురీతుల శివుని తూలనాడినాడు. మ రియు, "పిలువనిపేరంటము పనిగలవారును బోలెసిగ్గుగాదెరాగన్‌” యని అం దరిలో ఆయమ్మను అవమానించినాడు. అప్పుడమ్మహాదేవి కోపించినది. యాగ భూమిలోని (బ్రహ్మాదిదేవతలు వినుచుండగ పరమేశుదివ్యమహిమను గ్గడించినది, కన్నతండ్రియనియు వెనుకాడక దక్షుని నీచముగ నిందించినది. యాగమునస హ్యెంచుకొనినది. *““స్తక్రల చరాచర (ప్రాణికోటి యాత్మలకాత్మయైన దేవదేవుని సం చిననీయజ్ఞైమును చెరుప తప్పక అదేవదేవుడురాగలడ'' ని దక్తుని హెచ్చ

• _ నీపుట్టినదేహముతోడను, పట్టునశివుజేరరాదు'' అనియు, “ఈయొడ పక పాయక పరమేశునొందంబని సేయంగా, వేయును నేటికిమాటలు, పాద పం డునొందిపాగిలి దురాత్మా” ఆనియు పల్కి, మహేశ్వరి శంకరుత్త్ర జములనుమనమున నిలిపి, యోగాగ్నిని మేల్కొలిపి, అందు శరీర మును భస్మము గావించుకొనెను. ఇది గాంచిన యాగశాలలోని దివిజవరులు భీతెల్లిరి, (బహ్మాదులు దక్షుని నిందించుచు తమ తమ లోకముల కరిగి౨. టే

శ త్యాగానంతరము సతీదేవి బాలయై మంచుకొండ కరిగినది సతీదేవి మరణవార్తవినినరు[దుడు కోపించినాడు. “వైవస్వతమన్వం తరమున జన్నముచేయునిన్నుకడతేర్తును"”' అని శంకరుడు దక్తుని శపించినాడు, హిమవంతుడు కాళీసుందరిని కూతుగగోరి తపమాచరించుచుండ, ము చ్చటమైనబాలిక కనిపించినది. అతడు సంతోషపులకితాంక గ్మాతుడైనాడు. అప్పు డాబాలికతాను అభవుని బేవేరిననిచెప్పి, హిమవంతుని [పార్ధనవై నిజరూపముణో

75

జూపినది. ఈరేడు భువనములకునెల్ల మహితమై వెలుగు ఆతల్లి తేజోరూపము నుజూచి హిమవంతుడు పరమానందభరితమాననుడై నాడు. తనివితీర ఆజగన్మా తనుస్తుతియించినాడు. తిరిగి బాలికగమారిన ఆకల్యాణిని నిజమందిరమునకు గొంపాయినాడు. హిమవంతుని అర్ధాంగి మేనక ఆబిడ్డనుజూచి ఆనందమున మిన్నందినది.

ఇటుల పర్వతరాజు ఇంటికి కూతునిగజబేరిన సతీదేవి పార్వతిగ పసి ద్ధిపాందినని. 'పెరిగి పెద్దదెనది. భవుని ఆరాధనముతప్ప మరియొకటి ఆతల్లికి తెలియకుండెను. హిమవంతుడును బిడ్డహృదయము నెరిగినవాడైై తపమాచరిం చుచున్న శివునకు శ్ముశూషచేయుటై పార్వతీదేవిని నియమించెను. ఇపుడు భవాని భవునిచేరినది. నిజనాథునిసేవలో తరించుచున్నది. ఇంతవరకుగల కథ [పథమాశ్వాసమున పోతనగారిచే వర్ణింపబడినది. ద్వితీయాశ్వాసమునగల కథ ,(కిందివిధముగ నున్నది.

తారకానురుడు అనురక్కసుడు తపమాచరించి, [బహ్మదేవుని మెప్పిం చి, లోకముల నెల్ల పరిమార్చునట్టి బలపర్మాకమాదులను సంపాదించెను. వరగర్వ ముతో నాతడు అమరేందాదుల పై దండెత్తి వారలను హింసింపదొడగెను. అఆ పుడు ఇంధదాదినిలింప వరులు బృహస్పతిని ముందిడుకొని (బహ్మలోకమున కరిగిరి. బృహస్పతి తారకుడొనరించు అకృత్యములను (బహ్మకెరింగించి తరు ణోపాయము జూపుమని పార్టించెను. అంత_బహ్మ “పార్వతి యిప్పుడు పర మేశునకు సపర్యలు చేయుచున్నది.. మీరలు భావజునటకు పంపి, వారిరువురిని యొక్కటిగంగూర్చ్పుడు వారికుదయించు కుమారుడే తారకుని వధించగలడు"' అని చెప్పివారలనోదార్చి సంపెను

అనంకరము ఇందుడు నిండు కొలువుచేసి మన్మథుని తలచెను. మారుడు విచ్చేసెను. ఇందుడు కర్తవ్యము నెరింగించి శివపార్వతులపై పూ బజూణ[పయోగమునకు సుమశరునివపించెను. రతీదేవి వలదనినను లక్ష్యసెట్టక, అమెకు కై ర్యము జెప్పి కందర్చుడు సపరివారముతోడ దేవదేవుని తపోవనము

76

అసమయమున పూజ చేయవచ్చిన గౌరీహ స్తము మహేశుని శిరమును తాకినది. అదే ఆదనుగ నెంచిన కాముడు కునుమబాణ (ప్రయోగమును గావి" బెను. పూబాణము మనమున తాకుటవలన శివుని హృదయము గతిదప్పెను సర్వజ్ఞుడైన మహేశుడు మారినస్థితిని పరికించినాడు. మదనుడు. ఎదురుగ వింటిని ఎక్కు పెట్టియున్నాడు. రుుదుడంత ఆగ హోదగగు డైనాడు, మూడ వ కన్ను తెరచినాడు. మరుకణమున మారుడు బూదియైనాడు. అమరుల హాహారవములు మిన్నుముట్టినవి. ఈవార్త తెలిసిన రతీదేవి కస్నిరు మున్నీరు గ విలపించినది. శివుడు తపోవనమునువీడి రజకాదికరిగినాడు. హిమవం తుడు పార్వతీ దేవిని నిజమందిరమునకు కొనిపోయెను. రతీదేవి సహగమ నము చేయనెంచినది క్షాని, అకాశవాణ, “ఉమామహేశుల వివాహానంతరము అనంగుడు ప్పనర్జీవితుడగు" నని చెప్పినందున, ఆపయత్నమును విరమించు కొన్సినది.

కైలాసముననున్న మలహరునకు అదిరాజతనయ పై (పేమకడు నం కురింపగ ఎజుకలసానివేషము థరించి మీషధ్యిపస్థమున కేతెంచెను. పార్వతి దేవి, చెలుల వలన ఎజుకలమ్మను అంతఃప్పురమునకు పిలిపించు కానియెను, ఎయికత పార్వతికి, “తపమాచరించి మృడుని పతిగ బొందగలవు. ఆరు మొ గముల 'నుతినిగాంచి మోదము నందగల"”వని వివరించి, నిజరూపమును జూపి+* కైలాసమున "కరిగెను.

పార్వతీదేవి తల్లిమేనకనొప్పించి, తర్మడియాజ్ఞ్జగాని, తాపస వేషమును ధరించి తపోవనమున క0గెను. ముక్కారుల ర్యాతింబవళ్లు అమె ఘహోరతవ మాచరించినది. అంతమహేశుడు మాయావటుని వేషమున ఏతెంచెను. గౌడి యదుట శివనింద యొనర్చెను. తనను వివాహమాడుమని కోరెను. శివనిందకు కోపించిన గౌరీబేవి తనను వివాహమాడుమనిన మాటకు మండిపడెను. “వటుని మెడబట్లినూకు " "మని చెలు లకనుజ యిచ్చెను. చెలులందుకుసిద్ధ్దమై వటుని పటుకొనబోవగ, మహేశుడు నిజరూపముతో (ప్రత్యక్షమాయెను. అందరు అశ్న

౮

ర్యాపడిరి. ఉమామహేశులు ఒండొరులు చూచుకొనిరి. సిగ్గులుమొగ్గలుతొడుగ మనసులు మాటలాడు కొనెను. అపుడు చెలులు, “ఆరా! హిమవంతునింటికి ఉంకువనీదగువారింబంపుటతగు "ననిరి. అందులకు శివుడు “తగినపెద్ధల నంపు దును. నిన్నువిడిచి నేనుమ్మాతము నిలువగలనా"'? యని గౌరీదేవితోడపలికియ న్ముగహమును [పకటించి కైలాసమున కరిగెను.

గౌరీదేవియును తపము ఫలింవ (పమోదమాన హృదయాంతరంగయై వనవాసముచాలించి హిమవత్‌ శిఖరమున కరిగను.

తృతీయాశ్వాసమునగల కథయిట్లుగ లదు. తపోవనమునుండి ఓషధి 'ప్రస్టమున కరుదెంచిన పార్వతీదేవిని కనుగొని ధరాధరేరదుడు భార్యాసమేత్త ముగ కౌగిలించుకొని దీవనలందించెను. మరియు ప్యత్రికలో కనిపించు, శుభబ తీణములకు కారణమడిగెను. అప్పుడుచెలులు భవాని కావించిన తపమును, శివసాక్షాత్కోర విశేషమును సమస్తమును వివరించిరి. తనూజ తపఃఫలమును పడసినందులకు హిమశై లేంధదుడానందించెను. పరమేశునకు మామయగుఖా గర్హమ బ్బినందులకు హిమవంతుడు తనకుతాను కీర్తించుకొనెను. ప్యుతికను అభినందించెను.

కైలాసమున ఈశ్వరుడు. శిష్టనైపుణమాననులైన సస్తమహర్హులను, అరుంధతీదేవిని రావించి, “శతాచలేర్యదుని కుమార్తె పార్వతిని మాకునడిగి, ఎం తైనఉంకువనిచ్చి, ఉంగరముంబెట్టి, పాలకూళ్లుకుడిచి, బాలను మనసామ్ము చేసిరండు” అనిచెప్పెను. అంతమహామునులు అరుంధతీదేవి సమేతులైే శివుని కడసెలవుగై కొని తుహినశిఖరమునకు బోయిరి.

తన మందిరమునకు విచ్చేసిన పెండ్లి పెద్దలను హిమవంతుడు వినయ వినమిత గ్యాతు డై అర్హ్యపాద్యాది విధుల పూజించెను, మృదుమధురాలాపముల వారి రాకకు కారణమునడిగెను. వారు హిమవంతునికి విశ్వేశ్వరుని నిర్ణయమును వినిపించిరి. అందులకు గిరిరాజు హర్షామోదములదెలిషి; కుమార్తె నలంకరింప

78

జేసి, శుభలక్షణములను పరికింపపలసినదిగ కోరుచు తనయను మహర్షులకు చూపెను. అయా్యాదిమభామ జగదభినవ కల్యాణరూపమునకు సంయమీందులు అశ్చరా్యామోఘహృదయు లై మంచిమూహూర్తమున ముదితకు ముదారోహణము గావించి, గిరీందునకు ఉంకువనిచ్చి, పాలకూళ్లనుకుడిచి, పార్వతిని ఈశ్వరు నికునిశ్చయించిరి. మరునాడు పయనమై క్షైలాసమునుబెరిరి.

శై లాసమునుచేగిన మహార్జ్దులు హిమవంతుని భక్తివనయ సంపదను, గౌరీదేవి అపూర్వ సౌందర్య సంపదను శివునకు వివరించిచెప్పిరి. ఇకలగ్నము ను నిరయించి శుభలేఖలు హిమవంతునికి పంపవలసినదిగ విన్నవించిరి అప్పు డు మహేశుని తలంపున పరమేప్పివచ్చెను. ముహూర్తమును నిర్ణయించెను. చతుర్హశభువనములకును ఉమామహేశుల వివాహవర్తమానములందెను. (యు హ్మాది దెవతలు భార్యాసమేతులై ఆదిమ దంపతుల వివాహమునకు విచ్చేసిరి. వీరందరును కౌలుచుచు వెంటనడువగ మహేశుడు సెండ్రికుమారుడె వృషభా రూఢుడై పెండ్లికతరలి వెళ్లెను. ] క్‌

హిమవపంతునింటికి సమస్త బంధువులు వచ్చిరి. నూతన వరుడైన శంత్ర రునిరాకతో సమస్త సృష్టియును ఒక్కచోట చేరుట జరిగినది. అప్పుడు భూమి ఒకవంక [క్రుంగినది, అంత ఈశుడు అగస్త్యుని దక్షిణుదిక్కునకు పంపెసు,. భూ మి సమత్వము నొందెను, పిమ్మట ముహూర్తము సమీపించగనే మంగళస్నా నాదులు. వధూవరులు వివాహవేదిక నలంకరించుట, కన్యాదానము, తలంటబా లు, హోమము మొదలగు పెండ్దితతంగములతో పార్వతీపరమేశ్వరుల వివా హము అతివైభవముగ జరిగెను.

వివాహానంతరము (బహ్మాదిటేపతల కోరికపై శివుడు అనంగుని పునర్జీ వితుని గావించెను. దేవతలందరు సంళసించి తమతమ నెలవుల కరిగిరి.

పార్వత్రీదేవిని హిమవంతుడు శివునకప్పగించెను. మహేశుడు పార్వతీ దేవిజో శిలానమునకువచ్చి సుఖముగనుండెను. అంతయొక్కనాడు అ జగన్మాత

79 నీలగళమునకు కారణమడుగగ, శివుడు కీరసాగరమథన కథను వివరించి.

$గరళము కంరమునందుండుట వలన నిలగళుడనితాను (పసిద్ధినంది నటుల ెల్చెను.

చకుర్జాశ్వాసము_ నందలి ఇతివృత్తము (కిందివిధముగనున్నది.

ఎెవస్వతమన్వంతరమున దక్షుడు ఘోరపాపాత్మడుగ జన్మించెను. అ కడు ప్రాలేయాచలమున, ఆకాశగంగ (వాలినచోటున శివరహితమైన యాగము నారంభించెను యాగశాలకు [బహ్మాదిదేవతలు, మునిగణము, సిద్ధసాథధ్యభుజంగ ర్యదగణములు విచ్చేసిరి. శివుడులేకుండుటను చూచి దధీచి దక్షుని మంద లించెను.. కాని దక్షుడు దదీచిమాటలు లెక్కచేయక శివనింద యొనర్చెను- దధీచి శివుని మహిమను వర్ణించెను. దధీచిమాటలు దకుని చెవికెక్కలేదు. అ పుడు దధీచి శివరహితయాగమునకు విచ్చేసిన దేవాదులను నిందించి, యాగశా లనువీడి కైలాసమును చేరెను. శివునకు దక్షదురాాగమును వివరించి, “యా గమునంతమొంటించి, దక్షుని కడతేర్చి, ఆత్మానందమును గూర్చుమని” పార్థిం చెను. అంతర్నుదుడు [కుద్ధుడై హుంకారము సలువపగ అఖండతర్మపళయాగ్ని సన్నిభాకారుడైన వీరభ్యదుడు రౌ్యదముతోడ జన్మించెను. ర్యుద్రాణియును రోషా ల్మలై భాసింప ఘనకరాళాననమయైన భృదేశ్వరిజని యించెను. అంత జగతి తరులు, “దక్షుని జంపి, యాగమునుహరించి, ఇందాదులను దండించి రావల సినదిగ” వీరబ్నదునిక్రి, భబేశ్వరికి ఆజ్జలిడిరి.

అనంతరము వీరభ్యదుడు వీరయాగము చేయనెంచి రోమకూపముల నుండి రణోత్సాహులు, మహావ్మికములునైన వారిని నృజించెను. కొదమసింగ ములవంటి పమథగఖణములు వెంట వచ్చుచుండ భదేశ్వరితోడ వీరభదేశ్వరు డు సమస్తాయుదసహితుడై దక్షుని యాగశాలకరిగెను. నిపులవీరావేశ కోపాటోప సంరంభుడును, కవాళవదనుడునై వీరుడు చెలగి యార్చిన యాగశాలలోనివార లు భీతిల్లిరి ఇది, “నృష్టిసంహారమా” యని నివ్వెరగందిరి. సింగనాదంబు జేసి విజ్బృంభితుడ్రైయున్న వీరేశ్వరుని గని వెరచియు .వెరవని చందమున దక్షు

80

డు, “నీవెవ్వడవు? ఏమి కార్యమైవచ్చితివి? ఎవ్వడు పంపగవచ్చితివి”" యని ప్రశ్నించెను. అప్పడు వీరుడు, “నేను ఈశ్వర దూతము, వీరభ్యదుడనువాడను, నీ జన్నమున మహేశునకుంబాలు6గానంజనుదెంచిన చవాశను యాగబాగమునిచ్చి నిన్నునివు రక్షించుకొను"” మని పల్కెను “యాగములోపలశివునకు భాగము గలదని [శుతులుపలికిన భాగమునిత్తు” నని డకుడు పల్కెను. అంత చతుర్వే చములు “నిఖలతం్మత్రములకు నీలకంరుడువేల్పు భువిన్మగదై వము మహేశుడు, యాగభాగమునిమ్ము" అని చెప్పెను. దక్షుడా మాటలను పెడబెవిని పెట్టెను అంత వేదములుభయమున (బహ్మాలోకమున కరిగెను.

(శుతులపలుకులు వినియు యాగశాలను వీడని దివాకసులపె వీర భదుడు విరుచుకపడెను అనేకవిధములవారలను హింసించెను. కరచరణా దులను, నేతదంతాదులను భిన్నముగావించెను. విష్ణుదేవుని యుద్ధమున ఓడిం చెను. .మహేశుచెలికాడని మన్నించివదలెను దక్షునిశిరముము ఖండించెను- సమస్త సురలను బంధించెను . (బహ్మాదిదేవతలు తమ్ముక్షమించుమని వీర భ్మదుని శరణుజొచ్చిరి. వీరభ్యదుడు వారల బంధనముఐనుదదెంచి శివునికడకు గౌంపోయెను . తానుగావించిన దక్షాధ్వరధ్వంసమును తండికి ఏవరించి, దివి జులనప్పగించెను. [బహ్మాదులు తమతప్పుల నంగీకరించి, తమను కాపాడుమని శంకరుని సంస్తుతించిరి. మహేశుడు వారలనన్నుగహించి, తెిగనకరచరణాది అవయవములను వారలకు తిరిగిపసాదించెను వారానందించిర

పిదప దక్తుని మేకతలతో ఈశ్వరుడు పునర్హీవతుని గావించెను తన తప్పును (గ్రహించిన దక్షుడు భక్తిమీరశంకరుని స్తుతించెను. పిమ్మట జగత్చిత రులు భదకాళివిరభ్యదులను ఆదరముగచేరబిలుచుకౌని గారవించిరి. “ముల్లో కములకు కర్తారుడై వీరభ్నదుడు వెలుగును _మీకునితడే దైవము.” అని (తిదశులకు చెప్పి, వీరభ్యదునకు పట్టముగట్టిరి. వీరభ్మదుడు సమస్త భువన భారభురంధరుడై జగములన్నిటిని పరిపాలనముచేయ దొడగెను

ఈకధవినినవారు, చదివినవారు, లిఖిత్యపారంభులైనవారు శంభుకొలు

81

వువారని, పంచమహాపాళతకములు పాయునని పోతనఫలశుతిని జెప్పి “వీరభద విజయము" కథనుముగించెను పై విధముగ వీరభదం విజయము నందుగల నాల్లాశ్వాసములలోని కథను వివరింయట జరిగినది.

పఏరభ్య దవిజయవుం = వంూలవు

శ్రీ వేదవ్యాసభగవానునిచే విరచితమైన శ్రీవాయుమహాప్పరాణము' విర భద్రూవిజయమునకు మూల (గ్రంథము. వాయుపురాణము అష్షాదశపురాణములలో' నొకటి. ఇయ్యది శివతత్త్వమును 'పతిపాదించుచు, అనేక చార్మితకాంశములను' దెలుపు ఉభయ తారక మైఐపురాణము. ఇది పూర్వార్థమని, ఉత్తరార్డమని రెండు భాగములు అందు పూర్వభాగమున ముప్పదియవ అథార్థ్యయమున దక్షాశ్యయ మైనకథ చెప్పబడినది. సూతుని వలనవిని తెలిసికొని దక్షశాపకధను వాయు దేవుడు మునులకు వివరించినటుల 'తెలుపబడినది. 819 కోశములలో ఈ కథ వర్షింపబడినది. అనలుకధ '41వ శకోకముమండి ప్రారంభమగును. * ఇందు శివుని అష్టోజ్టర సహస్రనామావళి, జ్వరవర్ణనలు అధికముగృగలవు. దాదాపు 40' క్లోకములలో మాత్రమే కథ సంక్షిప్రముగ చెప్పటడినది,

దకప్రజాపతికి ఎనిమిదిమంది తఈనయలుకలరు దకుడాయువిదలను' ఆత్మీయభవనమునకు కొనివచ్చి చక్కగ ఆదరించుచుండెను. కాని జ్యేష్టళా వైన సతిదేవిని మాతృము అనాదరించుచుండెను. సతీదేవి భర్త, సృథమజామా తయైైనశివుని, డక్తుడు దూష్మ్యునిగతలపోసి పెద్దకుమార్తెను పిలువీకుండెనుం శం కరుడును ఏ యీనునులేక తత్త్ప్వవిదుడై మామను గారవింపడాయెను సహజాత లెల్లరు తండి్రియింటనుండుటవిని, తనను పిలువకున్నను సతీదేవి కన్నవారింటి కరిగినది కాని ఆమెకు ళ౪ండి9 తిరస్కారమెదురయ్యెను అందుకు నతిబేవి కృద్ధునాలై, “తండి! పెద్దబిడ్ధనైన నన్నేలనీవు అవజ్ఞూన్వితదృష్టితో చయమూమచుం టివి? ఇయ్యది నీకు తగ"దనిపల్మ్కెను ఆమాటలకు దకుడు కోపముతో, "ని చెల్లెండ్రును, వారి భర్తలునుదలప మిగుల గుజోన్నతులు, నీపతీకంకెను సదు లైశ్వర్య సంస్తవనీయులు అందున వశిష్టభృగ్వాదులు నాయల్లుండంలో శే్యప్పత

82

వ్రఫైంచివరలు చుండిరి. ని భళ్ల వీరికి భిన్నుడు అట్టిహరుని సంబంధము గలిగిన నిన్ను నేను అఆదరించలేను” అని మూర్జుడై పలికెను. తండి్నిమాటలకు చాక్రాయణి ఆగం హోదగుఇంరాలయ్యెను "తికరణముల పవితు్రులమైన మమ్ముల నీవు గర్జించినావ్ల. కావున నీవలన జన్మమునొందిన నేను ఈ తనువును త్వజిం పదలచితిని” 'అని మిక్యాలిగూ కలళనొందీ మనమున మహేశుందలచి నమస్మ రించి, “మరల, నేన్సు కేజోవంతమైన తనువును బొంది ధర్మము నాశ్రయించి, జ్లాన సంయ్యూక్తనై శంకరు ధ్తర్మపత్ని యగునటుల యన్నుగహింపు' మని పలికి యచఛ్చటనే యుఫవిష్టర్రై. యోగపమాధినాంది యాత్మయందగ్నిని రగుల్కొళలి ఫ్తివది. వాయువుత్తో సముద్ధీపితమైన ఆయగ్ని సర్వాంగముల నావరించి ఆ కల్లి కమువున్తు భస్మమ్ము గావింఛెను

సక్సిదేవి మరణ వృత్తాంతము నంతటిని ఎజింగిన శంకరుడు ఆగ ఫింఛి, దుశ్తాధ్మా! నాకారణముగ కన్న కూతుని అవమానపరచితివి. నీతన, యలంధరుము, వారిభ ర్తలునుచూఛుచునుండ, వైషస్వతమనువు జగములను గను వేళ,మహర్షులెల్లరును అయోనిజబుగ జన్మించి నీయజమున నిలుతురు ఆయజ్ఞమః: చాకుషుడను మనువునంతరమున చెడును అదెటులన చాకుషుడను మనువు మను ాడ్మై యొఫ్ఫెడునప్పడు (ప్రాచీన, బర్లికి పొత్రునిగ, మారిషయను అమెకు నీవు రక ప్రజాపత్సియన్తుపేర నుద్భవింతువు అత్తతినీ యజ్ఞమును ధ్వంనము గావిం తువని దక్షుని శపించెను, దక్షుడు ఆశాపమునెరింగి కోపించి, "పాపాత్మా! వ్లూసురుల్తు యజ్ఞకల్భమున యజ్ఞభాగము నిచ్చునపుడు నిన్నువర్ణింతురు. ఆహుత్సినియిడిన నిర్మలహ స్త్వములు మలినములైనటుల నిటగడిగి కొందురు. ఇంక భూతలమ్మునవే, నివు పూజ్యుడవని నురలుహోమమంత్రావళి. వేల్వకుందు రుగాళక” అన్ని మహేశ్నునక్తు (ప్రతిళాపమిళ్చెను. “భూలోకమునేందాల్ప జగ ములన్నియు స్లరముగనుండును. కావున నేనిందేయుందును కాని నీకు వెజచికాద్యు' అని శంకరుడు దకునకు సమౌధానమిచ్చెను అనంతళము; (ప్రజాపతి తనువ్లన్తు త్యజించి మర్త్య తనువుసుబొంది, దక్షుడు యజ్ఞ ఫరర్ల్మ్లై

83

అనేకములైన యాగముల నాచరించెను

వెైవన్వతమనువు వనుధను పాలించువేళ సతీగమేను చాలించిన ఆది న! మేనాహిమవంతులకు ముద్దులపట్టిగ జన్మమునందేను ఉమయనుపేదో (పస్‌ద్ధినందినది పరమేశు రాణియైనది చాకుషమన్వంతరమును ద్‌కుడు మారిషయను నామెకుద్భషంచెను మహేశుశాపఫలితముగ భృగ్వాది మాహర్దు లును అయోనిజులుగ జన్మించిరి దక్మత్యంబకులకు శాపంబులు పరస్బర శాన్య్యతవైరకారణము లాయను శుభాశుభ కర్మంబులు జన్మాంతర మందును (పాణులను వదలకుండునుగదా,

అనంతరము శంకరుడు గౌరీసమేతుడైై మేరుధరణీ ఛభరశిఖరంబున కొలువైయుండెను (టబ్రహ్మవిష్టుమ హేంద్రాది సకల దేవలోకవానులు, సిద్ధసా ధ్యాదులు, మునులు ఆయాగమునకు వచ్చిరి ఆహ్వానములేకునికి యజ్ఞ నాధుడైన మహేశుడు యాగమునకు రాలేదు. మహేశుడులేని యాగమాచ రిందుచున్న దక్షుని దధీచి మందలించెను దక్తుడా మాటలను లక్ష్యపెట్టక “పెడి పాతలందలి హవ్యముంగొన సరోజనెత్రుడు అర్హుడుగాని పరమేశ్వరుడు కాడు కావున నేనతనికి యజ్ఞభాగము. నివ్వను" అని పల్కెను.

దేవతలందర అకసమున వేడుకతో పోవుటను కాంచిన- అదిరాజ తనయ, (ప్రభూ! దేవనికరమెచ్చటకు పోవుచున్నారు సర్వజ్ఞాలెనమీరు. తెలుప వలయునని భర్త్మవడిగను మహేశుడన్సడు వక్షయాగ విషయము నామెకు వివరించెను అప్పుడా జగన్మాత “మీరేల యాగమునకు పోకుంటిరి” అని. ప్రశ్నించెను. యజ్ఞభాగమునొందనే నర్హుడనుకానని యొక విధి కల్పింపబడి నది. కావున. బుత్సిజులునాకు యాగభాగమునివ్వరు అని శంకరడామెకు శెలియజెప్పెను ఈ సమాధానము గౌరీదేవి మనమునకు తృప్తినొసగలేదు ఆమెవ్యథచెందినది. “యాగభాగము నొందుటకు నన్నేమిచేయుమనినను చేసె చను, కాని యిట్లు యాగభొగము లేశుండుటనుచూచి సహించలేను" తిని

84 పలుకగ, సర్వేశ్వరుడామెను ఓదార్చెను.

“పూర్వమువలెనె యాగభాగము వచ్చునటుల చేసెదను చూడు” మని ముక్కంటి భవానికిచెప్పి, (కోధవహ్నినుండి అఖండ(ప్రళయాగ్ని- సన్ని భాకారుడైన మహావీరుని సృజించెను. ఆతడే అపర రుదుడు. రాద సముుదుడు. వీరభధుడు. అంతటరు.దాణియు[కుద్ధురాలై భదకాళిని నృప్టిం చెను. వీరభదుడంత రోమకూపముల నుండి వీర్యవంతులననేకులను సృజిం చెను. వారందరితోడ దక్షయాగమునకు బోయి, వీరవిహారముగావించి, దక్తున్లి నేలపడగొట్టి బాధించి, నురలోకమును బంధించెను. అపుడు దేవగణము, దకుడును వీరభ్యదుని ప్రార్థించి శరణుజొచ్చిగి. అపుడు మహేశుడ వతరించ్చి వారికి బుద్ధిచెప్పెను. దక్షుడపుడు సబాప్పవదనుడై మహేశుని శరణు జొచ్చెను, భక్తవత్సలుడైన ఈశుడు యజ్ఞసంబారాదులను పూర్వము వలె దక్తునకౌదవు నటుల అనుగ్రహించెను. దక్షుడు శివుని అష్టోత్తర సహ(స్తనామముల కీర్తించి సంతుష్టపరచెను. అంత మహేశుడు దక్తునకు, “వేయి ఆశ్వమేధములును, నూరువాజపేయములను ఒనరించిన కలుగు ఫలమును పషాందగల''వని వర మునిచ్చెను.

పరమేశ్వరుడు పాశుపతవతదీక్షను వివరించి, ఆవ్రతము నాచరిం చుమనిచెప్పి, దకునిమానసికజ్వరమునుడిపి అదృశ్యుడాయెను

దక్షష్రో కమైన పరమేశు అష్టోత్తర సహస్రనామ సంకేర్తన గావించిన వారికి “అకుభములుండవు. దీర్హాయువు, కీర్తి, ఐశ్వర్యము, రాజ్యమును క్తల్ప గును. కోరికలు సిద్ధించును. విద్యాభివృద్ధి జరుగును. జ్వరకీర్తనచేసిన వారికి మృత్యుభయము, రోగభయములుండవు. ఈ కథావిషయమును వినుట వలన ర్ముదలో[ము నొందుదురు" అని ఫల్మశుతి చెప్పబడియున్నది.

పై విధముగ వివరింపబడిన వాయుపురాణము నందలి ఇతివృత్తము, (ప్రస్తుత వీరభ్యదవిజయమునకు ఆధారముగనున్నది.

పోతన వీరభ్మదవిజయము నందలి పీఠికలో, “కావున వాయుపురాణ్య'

855

సారంబగు నీకథావృత్తాంతంబంతయు6దెలుంగున రచియింపుమని యానతిచ్చిన మద్గురునిమధురవాక్యంబులకు నత్యంతానురాగ సంతుష్టుండనై " (1-22 వచ) అని, వీరభ్యద విజయము వాయుపురాణాను సారము రచింపబడినదని చెప్పి యున్నాడు. కనుక వాయుపురాణ మందలి కథయే వీరభ్యద విజయమునకు మూలమని చెప్పవచ్చును.

వీరభ (దవిజయము = మార్పులు- చేర్పులు

వేద విభజనగావించి, భారత భాగవతములను నుడికారము తప్పక రచించిన మహామనీషి, పరమేశ్వరాంశ సంభూతుడైన కృష్ణద్ర్వైపాయన మహర్షి రచించిన అష్టాదశ పురాణములలో శ్రీవాయుపురాఖణ మొక్కటి... ఈ వాయుపురా ఇఅమునందలి కథనుుగహించి బమ్మెరపోతన వీరభ్యదవిజయ కథను కూర్చినాడు-* మూలకథకు పోతన తన్మగంథమైన విరభ్యద విజయమున కొన్ని మార్పులను, చేర్చులను గావించి యున్నాడు. వానిని [కింది విధముగ పరిశీలించుటమైనది. మార్చులు ణి వాయు పురాణమున దక్షాధ్య్వరకథ పరిమితముగ చెప్పబడియున్నది:

వీరభ్యదవిజయమున యీ కథ విస్పృతముగ చెప్పబడియున్నది. వాయుపురాణ మున, దక్షుడు గావించిన యాగము ఒక్కటియే గాని రెండు కావు.

దక్షస్యానన్‌ సుతాహ్యష్టాకన్యాయాః కి రితామయా

బ్‌ న్‌

'స్వేభ్యోగృ హేభ్యోహ్యానాయ్యతాః -పితాథ్యర్చయద్‌ గృహే

తత_స్ట్వ్రభ్యార్చితాః సర్వాన్యవసంస్తాః వితుర్భు హే” (అధ్యా - 80 _40ళ్ల్ర)

“తాసాంజ్యేష్టా సతీనామపత్నీయాళ్యంబక న్యవై

నాజుహావాత్మజాంతాంవై దక్షోర్ముదమభిద్విషన్‌" (ఆధ్యా. 30 - 41 క్లో)

"తతోజ్జ్ఞాక్వాసతిసర్వాః -“స్వ్యసః (ప్రాప్తాః పితుర్శృహమ్‌ ”

జగామ సాప్యనాహూతాసతీతత్‌స్వంసితుర్భృహమ్‌ ” (అధ్యాశ౦-- 4ఉ3 3 అని.

86 మూలమునచెప్పబడి యున్నది. అనగ దక్షుడు కూతులందరను గౌరవించుచు, పరమేశుపైగల కోపకారణముగ సతిదేవిని అవజ్జచేసెను. చెల్లెండందరు తరిడ్రి రుంట వారిభర్తబతోగూడి ఉండుటను విని, తనను పిలువకున్నను సతిదేవి కన్న వారింటికరిగినది. తర్మడిచే అవమానింపబడి, యోగాగ్నిలో దేహత్యాగ మొనరిం చినది.

“కాని. పోతన..యీ "విషయమును .మార్చి 'దక్షుని తాలియాగమును వివ రించెను. ఈ యాగమునకు తనను పిలువకున్నను సతీదేవివెళ్లి, తండి తిరస్కా రమునకు గురియై" దేహతాగ్టగమొనరించి నటుల "వ ర్తించె ను. ఈ కథా భాగము 'వీరభ(దవిజయము నంచలి (ప్రథమాశ్వాసమున వర్హింపబడి యున్నదె. మరల నాల్లవా శ్వాసమున దక్షుడు రెండవ యాగమును గావించినట్లు పోతన వర్పెంచెను. ఆసమయముననే వీరభ(దోత్పత్తి జరిగినదె.

సత్‌దేవి ' మరణానంతరము దక్ష్మత్యంబకుల శాపములు వాయు పురాణ మున వ్యాసుడు వివరించెను. పోతన ఈ సంఘటనమును గూడ కౌంతమార్చు గావించెను. శివుడు దక్షునకిచ్చిన శాపమును వివరించెనుగాని, -ఐకుడు శేవున కిచ్చెన శాపమును ప$ిత్యజించెను. ఇందులకు వీరశైవ మతాభిమానము కార ఇము 'శావత్చ్చును

సతీదేవి దేహక్యాగానంతరము,

'అథదేవీసతీయ్లాతు ప్రాస్తేవ్రేవస్వతేంతరే

మేనాయ్రారితాముమాందేవీం జనయామాసశై లనాట్‌ ” (అధ్యా 80 -_ 71క్లోో అను శ్లొాకమునుబట్టి వైవస్వత మన్వంతరమున మేనాహిమవంతులకు “ఉమ” యనుపేర జన్మించినది, ఛభవునకుదేవరీయ్రైన ది, ఆని మూఅమున వర్డింపబడి నది, పోతన్‌ పేరభదవిజయమున ఊమాటేవిని అయోనిజగ వర్ణించెను, మేనా హిమవంతులకు ఆమె కన్నకూతురుగాదు, స్వయంభువ. దేహత్వాగా నంతరము ఆదిశక్తి, బాల్యయై హిమవత్‌ శిఖరమునుం జేరివది. ఆడుబిడ్డత్రై తపమావరించు

87 చున్న హిమవంతుడా బిద్ధనుచూచి ముచ్చటపడి నిజవాసమునకు గొంపోయెను. పెంచిపెద్దజేసెను, జగన్మాతను బిడ్డగ పెంచి పెద్దదేయుట హిమవంతుని ఆదృ ష్టము కాదు. పోతనగారి అదృష్టమనవచ్చును. మూలమందు సతీవేవి ఉమగ జన్మించి భవుని దేవేరియైనదని ఒక్క శ్లోకమున చెప్పబడియుండగ, పోతన దానిని రెండాశ్వాసములకు పెంచి, వీరభదవిజయమనును, రచించి పురాణకథకు కావ్యత్వ సిద్ధిని కల్పించెను. మూలమున వీరభ్నదుని సృష్టికి, మహేశుడు దక్షునికిచ్చిన శాపము?

గౌరీమాత వ్యథ అనునవి కారణములుగ కన్చించుచున్నవి.

“భగవన్‌ సర్వదేవేసు పభావానధికోగుణైః

అజేయశ్చాష్య ఘృష్యశ్చతేజసాయశసా(శ్రియా” (అధ్యా, 30 = శశ క్డ్ర్రో

"అనేనతు మహాభాగో పప్రతిషేథధేననామఠతః

అతివదుఃఖ మాపన్నావేపథుశ్చమమానథ" _ (అధ్యా, 39 -_ 115 శ్లో అను క్లరమ్ములనుబట్టి, గౌరీదేవి మహేశుతోడ, దేవతలందరిలోను అధికమైన (పభావ మును కలిగి, అజేయుడనవై, పవాకమయశస్పంపచల వెలుగొందుమీకు యజ్ఞ భాగము నిషేధింపబడుట నాకు దుఃఖమును కలిగించుచున్నది. మనము 'వ్యథ చెందుచున్న"దని పలుకును. అంతరుుదు డామెను ఓదార్చుటకై. వీరభ్నదుని సృష్టించి దక్షయాగ ధ్వంసమునకు పంపినటుల మూలమునగలదు.

కాని పోతన వీరభద్రవిజయమున, శివునిశాపము, దధీచిపలుకులు కార

ఇణములుగ తెలియుచున్నవి. శివరహిత యాగము మంచిదికాదని దధీని ఎంత చెప్పినను, మందలిందినను దక్షుడు వినక శివనింద యొనర్చెను. అందులకు కోపించిన .దధీచి శివునికడకువచ్చి సర్వమును వివరించి, దకయాగము నంత మొందించి, అచ్చటివారిని దండించి, నామనమునకు ప్రమోదమును గూర్చు” మని పలుకుటతో మహేశుడు రౌదాకారుడై వీరభ దోతృత్తి గావించెను. ఈనుక వీరభ(ద్రపిజయమున దధీచి కోపోవసంవారమునకు, ఆభక్తుని మానసిక [ప్రమోద మునకు' వీరభదసృష్టి జరిగినట్లు వర్ణింపబడియున్నదని చెప్పవచ్చును. ఇది పోతన గావించిన మార్పు,

88

మూలమున వీరభ్యదుడు దకుని సంహరింపలేదు. నేలంబడగొట్టి, పాధపిడనమున హింసించెను. కాని పోతన వీరభ్యద విజయమున దకుని 468 ఖండనము గావించెను. అప్పటికగాని ఆయన వీరశ వహృదయమునకు ఊరట కల్పిగినట్లులేదు. పబంధ కథకు అందముచేకూరుటకు, కావ్యము సుఖాంత మగుటకు పోతన, ,బహ్మాదుల ప్రార్థనమై మరల మేఠతలతో దక్షుని శివుడు పునర్జివితుని గావించినటుల వర్ణించెను.

మూలమున దకుడు (ప్రాంజలుడై శరణు వేడి అష్టోత్తర సహస్రనామ సంక్షీర్తనచేయగ ముక్కంటి వరమునన్నుగహించినట్లు (కింది క్లోకమునుబట్టి తెలి యుచున్నది.

“అశ్వమేధ సహస్రస్యవాజపేయ శతస్యచ 'పజాపతే మత్పసాదాత్‌ 'ఫలభాగేభవిష్యసి" (ఆఫ్‌ 80 - 290 క్లొ

పోతన వీరభద విజయమున, మహేశ్వర్శుశు వక్తుని అను(గహించి నటుల చెప్పెనేశానిి వరమును గూర్చి పుస్తావించలేదు- దక్షాధ్వర ధ్వర్థీనమె. కొని తరగ అధ్వరఫలము" లభింప నియకుండుట్తయే '- పోతన అభిమతము నావచ్చును. _ శిపద్వేషికి అంతమ్యాతము' శిక్షయుండ -వలయునని శివతత్త్వ వ్రతిపొదకుడైన పోతన భావించియుండు ననవచ్చును, ( మై విధముగ సోతన, వాయుప్పరాణము నందలి కథకు అనే? విశ ములుగ మార్పులు గాఏంచుకొని, కావ్యకథగ మలచుకొని కౌదిత్యశోభితముగ రస సమంచితముగ విరభద విజయమును రచించెను పోతన గావించిన “మాల్చులు శావ్యకథకు బిగిని, "జిగిని కల్గించుచున్నవని న్సడువవచ్చును. భేర్పులు లి

పోతన వీరభ్యద్రనిజయమునందు, మూలమైన వాయుపురాఖ్నమునలేని కొన్నివిషయములను చేర్చి వర్ణించియున్నాడు. పోత్తన తన వీరభ్యద విజయమున గావించిన చప్పులను (తంగి విధముగ వివరించుట జరిగినది.

89

వీరభద విజయమున ఉమా మహేశ్వరుల వివాహమును పోతన ద్వితీయ, తృతీయాశ్వాసములందు వర్ణించెను. ఈ వివాహ సన్నివేశములన్ని యును పోతనగారి కల్పనలేనని చెప్పవచ్చును. వాయుపురాణమున వివాహ వర్ణన ్రస్నక్తియే కానరాదు. జగత్చితరుల యెడలగల అనన్యమైన భక్తిని (ప్రకటించు కొనుటకు, పురాణకథను కావ్యకథగ తిర్చిదిద్ధుకానుటకు, సమ్మగ రసపరిపోషణమునకు పోతనచే ఈ వివాహవర్ణన వీరభ[దవిజయమున చేర్చబడి నదని చెప్పవచ్చును. ఈ చేర్చు వీరభ్యదవిజయమునకు శోభను చేకూర్చినదన వచ్చును.

మూలములో కన్పించని “కీరసాగరమథనము” అను ఉపాఖ్యానము వీరభ[దవిజయమునందలి తృతీయాశ్వాసాంతమున వర్ణింపబడినది. (బ్రహ్మాదు అకు అలవిగాని గరళమును అరచేతదెచ్చి మింగి చతుర్దశభువనములను గాచిన గరళకంరుని మహోన్నతిని చాటుటకై యీ ఉపాజ్యానమును పోతన వీరభద విజయముని చేచ్చెనని చెప్పవచ్చును. “అహ్మాదులక్షునైన (బహ్మదానె” అను భావమును వ్య క్రోరించుటకు పోతన ఈ కథను చేర్చెనీనియు చెప్పవచ్చును.

మూలతదలో విఫ్నేశ్వరుని (ప్రస్పక్తిలేదు. పోతన వీరభద్రవిజయమున పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహమునకు విఘ్నేశ్వరుడు వెళ్లినుల చెప్పబడి యున్నది దీనిననుసరించి విఘ్నేశ్వరుని జనని దాశాయణి యని చెప్పవలసి యున్నది. పిదప ఉమామహేశులకు జన్మించిన వాడు కుమారస్వామి యని నుడువవ చ్చును

మూలకథలో దక్షుని యాగశాలలో వీరభ్యదుని విజృంభణము కొంత భయంకరముగనే వర్ణింపబడియున్నది. కాని పరస్పర యుద్ధములు వర్షింపబడ లేదు. పోతన వీరభద్రవిజయమున వీరభ్యదుడు ఇందదునితోడను, విష్ణువు తోడను యుద్ధము గావించి నటుల వర్టించి వీరభయానకరసములను పోషించెను*

వీరభ్యదునకు పట్టముగట్టు - గూన పోతన గారు వీరభ్మదవిజయమున నూతనముగ చేర్చెను. కావ్యనామౌచిళర్ణమును వీరభ్యదుని పట్టాభి షేకముతో పోతన సొర్భక మొనరించెనని చెప్ప వును.

0

పై విధముగ మూలమైన -వాయుపురాణమునలేని కొన్ని సన్ని వేశ ముఆను పోతన వీరభదవిజయమునచేర్చి, ఒకవంక రసభావములను ఇంచి, "వేకొకవంక శైవవాతావరణమును పకల్పనముగావించి, వీరదభవిజయమును స్వతంశక్యావ్యముగ తీర్చిదిదైనని చెప్పవచ్చును

పొతన వీరభదవిజయమున గావించిన మార్చులు, చేర్చులు కావ్య మున్షక్షు నూత్నశోభను. చేకూర్చినవని మడవవచ్చును. పోతనకు పూర్వవుందున్న వీరభ దుని కథలు

ప పూర్వవుందున్న 6

పోతన- వేళృభ్యద్రవిజయమునుు రుచించుటకు పూర్వము కొన్ని కావ్య ఘయుబలో వీరభదుంని' వృత్తాంతము. వర్జింపబడియున్నది. ఆ కథలను ఘ్రూలముగ పరిశీలించి? పోతన గారి కథతోగలై భేదసాదృశ్యములను వివరించుట ఈ శప్యపకరఖమున, జరుగ్గుచునుది జగత్మల్యాణము- కొరకు చెలికారపునుడుల వా్యాసభట్టారకుడు రచించిన అష్టాదశపురాణములలో శివపురాణము ప్రసిదమైనదె. ఇందు ద్వితీయ ఖండము “సతీఖండము” అందు దక్షయాగవబ, వీరభదుని జననము, దక్షా ధ్వారద్యంనము మొదలుగాగల కథ కూర్చబడి యున్నది ఆ కథ [క్రింది విధ ముగ గందు

ప్రయాగలో మహర్షులు చేయుచున్న యాగమున కెల్లరును వవ్చిరి- దక్షప్రవొపతేయును విచ్చేసెను డదకునకు అచ్చటి వారందరును మొక్కి 'గౌర వెంచిరి.. కానీ అల్లుడైన ఈశుడు నమస్కరించలేదు. అందులకు దకుడు కినుకజెంది, “యజ్ఞభాగమునీకు లేకుండుగాక” అని ఈశుని శపిలచెను. అంత నందిశ్వర్హుడు కోపించి, “బస్తమౌళ్నివైతీరుదుగాక". అని దక్షునతు (ప్రతి శాప మిచ్చెను. అప్పుడు దక్షుడు ర్యుద్కజక్షులైన నండిశ్వఠళాదులను తిరిగి, శపించేను" భృగ్వాది వ్యిపవరులు ఆమాటలను వినుచు మిన్నకుండిరి. అంత వారలనుంగూడ

51]

నందిశ్వరుడు శపించెను. పిదప శివుడు నంటిశ్వరుని కోపముడిపి అతనిని కైలాసమునకు గొంపోయెను.

నీలకంరునిపై పతీకారము తిర్చుకొనదలచి దక్షుడు శివరహితమైన యా గము నారంభించెను (_బహ్మాదిచేవతలు, సమస్త మునిజనము ఆయాగమునక్షు విచ్చేసిరి తత్త్స్యవిదుడై న దదీచి శివుడులేడుకుండుటనుచూచి దకునిమందలించెను* దధీవి మాటలను దకుడు: నిర్లక్ష్యము చేసెను. అంత దధీచి కోపించి. పర మేశుడులేని యాగము. భగ్నమగును. మీరు దుఃఖితులగుదు” రని శపించి శిష్యగణముకోడ యాగశాలను వీడిపోయెను. దక్షుడు మాత్సర్యముతోడ యాగ మును కొనసాగించెను పిలువకున్నను తండి యాగమును చూడవచ్చి దాశకాయణీ దక్షునిచేత తిరస్టృతయె చేహత్తాగ మొనరించుకొనినది. చాక యణి వెంట వచ్చియున్న రుదగణములు దక్షునికై పడబోవ భృగుడు బుభు ఐను బుట్టించి వారిని తరిమెను. అంత ఆకాశవాణి, “రృుదవైరముతో యాగ ముజేయు నితల తెగిపడును యాగము నాశమగునని చెప్పెను. ఇంతలో నారదునివలన దాకాయణి దేహత్యాగ వాార్తనువినిన రుుదుడు ఆగ హోద(గుడై జటనుపెరిక్సి చర్వత్యాగమేదిని గొట్టము - ఫలితముగ భృదకాళీదేవితో వీరభ్యదు డావిర్భవించెను. వీరికోడనే భూతతతి, ఘోరజ్వారములును అవతరించినవి, శివుని యాజ్ఞిగౌని వీరభ్యదుడు దక్షుని యాగశాలపై దండెత్తిపోయెను.. దక్షుని శిరమును ఖండించి దకిణాగ్నిలో చగ్గమొనరించెను (బహ్మవిష్ణు దేవేర్యదులు యుద్ధమున వీరునితో ఓడిపోయిరి. వీరభదునకు విజయము చేకూరినది.

(బహ్మాదిదేవగణము. శివుని ప్రసన్నముచేసికొనిరి. వీరి అభ్యర్థనపైనన్న శివుడు దక్షుని పునర్టీవితుని గావించెను. జరిగినతపస్పిదమును తెలిసికొని దకుడు కుమూ రె దాకాయణికై దుఃఖింపగ పరమేశ్వరు డూరడించిను.

సతొగ దేహమును చాలించిన "దాక్షాయణి పార్వతిగ చలికొండల ఖేనికి బిడ్డర్రైనవి ఈశుని నాథునిగ పొందినది.

ప్తె కథను పరిశీలించగ, శివప్పరాణమున వక్షుడొనరించిన యాగ

92

మొక్కటియే. అది వీరభ్నదుని వలన థ్వంసము గావింపబడినది. ” దతనకు శిపశాపము ఈ పృరాణములో చెప్పబడలేదు. దకునకు నందీశ్వర, దధీచులిచ్చిన శాపములు వర్ణితములు. ఈశ్వరు జటాహతినుండి వీరభదుడు, భ్యదకాళి జని 'యించినటుల చెప్పటడి యున్నది. శిపపురాణకథయందు దకుడు మామూలు గనే _బతికింపబడినట్టుగలదు.

పోతన వీరభద్రవిజయమున, చక్షుడు రెండు యాగములు నిర్వహించి నట్లు, ర్నుదునిహుంకారము నుండి వీరభ్యదుడు, జగన్మాత కోపమునుండి భద కాళి అవిర్భవించినట్లు, దక్షుడు మేకతలతో పునర్జీవితు డై నట్లు వర్షించెను. దకునకు శివుడు శావమిచ్చినట్లు పోతన వర్ణించెను. పురాణము నందువలెగాక విఘ్నేశ్వ రుడు పార్వతీశ్వరుల కల్యాణమునకు వెళ్లినట్లు పోతన వర్ణించెను. పార్వతి పరమేశ్వరుల పరిణయము, వీరభ్నదుని విజృంభణము మొదలగు కథావిషయ ములు' శివపురాణ కథ ననుసరించి వీరభద విజయమున పోతనచే చేకూర్చబడిన వ పవ

ని చెప్పవచ్చును. లీ ఆం ధవుహాభారతవు. - శాంతిపర్వము

ఆంధ్రమహాభారతము నరదలి శాంతిపర్వములోని పంచమాశ్వానమున దక్షమఖధ్వరిసకథ వడుపద్యములు, 'రెండు వచనములలో సంక్షిప్తముగ తిక్క నచే చెప్పబడియున్నది,

దివిజులు దక్షాధ్వరమున కేగుటనుగాంచి భవాని తత్‌[కతువును గూర్చి శివుని తడిగ తెలిసికౌనినది. యజ్ఞభాగము యజ్ఞనాథుడైన మహేశునకు లేదను పరికల్చ్పనము పూర్వము కావింపబడి యుండుటచే, దక్షుడు శివుని తన యోగ్ల మునకు ఆహ్వానింపలేదని తెలిసికొని పార్వతి మిక్కిలి పరితాపమునందినది* ఆమె దక్షునిపై కినుకవహించినది. దేవేరహృదయము నెరిగిన దేవదేవుడు _1పమథులతో దక్ష[కతువును చెరుపనరిగెను: పమథులు రక్తము జల్లి కేకలు వేయగ యజ్ఞ పత్తి మృగరూపుడై గగనమున కెగసెను. ఇంతలో కోపమువలన మహేశునుదుట్ట

93 పుట్టిన చెమట బిందువులు భూమి మీదబడగ పెనుమంట లెగసినవి. అందు నాక భయంకరాకారుడైన పురుషుడుదయించెను. అప్పడు (బహ్మాదులు భీతిల్లి “యాగభాగపరికల్చనము గావింతు” మని పలికి కోపము నుపసంహరింప వలసి నదిగ కఈశుని వేడుకొనిరి. సర్వేశ్వరుడు ప్రసన్నుడాయెను దేవతలాయనకు యాగభాగమును కల్పించిరి. అపుడు శతానందుడు, "దేవా!నీనుదుటి చెమటం బుటిన పురుషుడు జ్వరంబను నామంబున (ప్రసిద్దుడగును. ఈ జ్వరము ఏక ల్‌ వా ముఖంబున ప్పథివికి దుర్భరమగును. బహువిధములుగ సృజింపుము” అని ''పార్పింపగ, హరుడును అటులనే వివిధములుగ జ్వరములను విభాగించెను. థె పై భారతకథలో సతిదేవిని దక్షుడు తిరస్కరించుట, సతీదేవి దేహతాక్థి గాదులు కాన్బింపవు కాని వాయుపురాణములోవలెనె భవాని హృదయతాపము, దక్షాధ్వర ధ్వంసమునకు కారణముగ చెప్పబడెను. భారతమున శివుడే స్వయ ముగ దక్షయజ్ఞ వినాశమునకు (ప్రమథులతోడ వెళ్లినటుల చెప్పబడినది. విరభదుని 'ప్రసక్తియిందు కానరాదు పై పరిశీలనమునుబట్బి భారతకథకు, వీరభదవిజయ కథకు పూర్తిగ భిన్నత్వము గోచరోంచుచున్నదని చెప్పవచ్చును కుమారసంభవము :- ఉదృ్భటుని కుమార సంభవమాధారముగ నన్నెచోడుడు ఆంధమున కరుమూరసంభవముసు రచించెను. ఈ కావ్యమున (పథమ, ద్వితీయాశ్వాసము లలో దక్షధ్వరధ్వంస వృత్తాంతము వివరింపబడినది. 'ఆ కథ[కం0ది విధముగ నున్నది. శంకరుడు దక్షుని కుమార్తెమైన సతీదేవిని చేపట్టి సద్యోగర్భమున గజా ననుని ప్యతునిగబొందెను పృతోత్సవమును జరిపి గజాననునికి యువరాజు అటముగట్తి వారు సుఖముగనుండిరి.

94 ఒకసారి దక్షుడు కుమా ర్తెలందరు యిండ్లను సందర్శించుచు మహేశ నింటికేతెంచెను. అహంకరించియున్న దక్షునిచూచి విరూపాక్షుడు మిన్నకుండెను. మకేశుడు ఎదురేగి తనను గౌరవించలేదని దికుడు అలిగి, శివునకు (పత్యప కారము చేయనెంచి శివరహితమైన యాగమును తఅపెక్షైను. (_బహ్మాది దేవత అందరును తమ తమ భార్యలతో యాగమునకు వచ్చిరి ముందుగనే తనవైభ వము నెరింగించుబకు దక్షుడు కొంతమంది యువతులను కైలాసమునకు బంపె ను. వారు దకుని ప్రభావమును, యాగమును గూర్చిచెప్పి సతీదేవిని తోడ్కొని యాగశాలకు వచ్చిరి. అచ్చటి వారందరిని చూచి.పతిదేవి. “నా నాభునేలయాగ మునకాహ్వానింపలేదు” అని దకునడిగెను. అప్పుడు దకుడు శివుని [కిందుపరచి సతీదేవిని తూలనాడెను ఆమె కోపించినది. యోగాగ్నెలోదేహజ్వాగ మొనరించు కొనినద్రి

దాకాయణీ దేహత్య్యాగము నారదుని వలన విని రుదుడు [పళయతాం డవమొనరించుచు భీకరరూపమును దాల్బెను ఇదిచూచి గణాధినాధులు దేకులైరి. “ఇప్పుడే సృష్టి సంహారము గావించి దకునిబట్రిదెచ్చెాద "మని పంతములు పలికిరి అంతో గణాధీశ్వరుడైన వినాయకుడు వారల వారించి తండ్రిని సమీపించి, “నమ్నుబంప్పుడు దతుని బట్టిదెచ్చెద"ననెను పరమేశ్వరుడందుల కనుజ్ఞనిచ్చెను. ఆకణు మే గజాననుడు సమస్త ప్రమథగణములతో యాగశాఅకరిగి, అందున్న వారలబటి హింసించెను. దకాధ్వరమును నాశమొందించెను. పారిపోవు దకుని నిందించి బంధించెను. విజయలక్ష్మితో గజాననుడు బంధీకృతుడైన దక్తుని శివునికడకు తెచ్చెను దకునిభార్య శివుని పురుషభిక్ష వేడినది. (బహ్మాదుల్సు శరణుజొచ్చిరి శివుడు పప్రసన్నుడయ్యెను “బ్రాహ్మణోనహంతవ్య” అకు వేద వాక్యమును బహ్మవినిపింపగ శివుడు. దక్షుని బంధముల నూడ్చుటకంగీకరించెను. దక్షుడు ర్యుదుని పాదములతాకి సచేతనుడాయెను దక్షుడు శంకరుని స్తుతించెను. పిదప, దేహత్యాగమొనరించిన సతీవేవి మేనాహామవంతులకు పార్వతిగ

జమ్మించుట, పార్వతీపరమేశ్వరుల వివాహము, మొదలగు కథగిలదు. పె కథను పరిశీలించగ, యాగ విషయమును దకుడే సతీశంకరులకు యువతులవలన తెలియజేసెనని తెలియుమన్నది. వీరభ్మదుని (వస క్తియిందు

95 లేదు. గజాననుడు దచాకాయణికి సద్యోగర్భమున జన్మించినబిడ్డ. దక్షుని యాగ మును గజాననుడు ధ్వంసము గావించి, దక్షుని బంధించి తెచ్చినట్లు యిందు వర్షికము. ఇందు “బహ్మణోనహంతవ్యః” అను వేద వచనముననుసరించి దకుని సంహారము జరుగలేదు.

పోతన విరభ్మద విజయమునకు, కుమారసంభవ మందలి దక్షాధ్వర వృత్తాంతమునకు చాల భేదము కన్ప్చించుచున్నది.

“కుమారసంభవకధలో దక్షయాగమును గజాననుడు ధ్వంసముచేయు నప్పుడు వీరభ్యదుడున్నాడని వేంకటశావు గారు వాసినది పొరపాటు” అని వేద మువారు తెల్పిరి (ప్రమధులతో గజాననుడు దండె త్తిపోయినపుడు, “పుష్పదంత భృంగిరిట ఘంటాకర్ణమహాకర్ణ విభోగ వీరశంకర విరభద రుుశగణాధినాథులు” ఉండినట్లు (కుమారసంభవము - ఆ 2 - 538 వచ) చెప్పబడియున్నది. వీరిలో నున్న వీరభ్యదుడు, విరభ్యదవిజయములోమన్న వీరభదుడు ఒక్కటి యగున్తా? అను విషయము ఆలోచనీయము _ వేంకటరావుగారి మాటలలోని వీరభ్యదుడు (పమథులలోని వీరభదుడు కావచ్చును. శివత త్త్వసారము :_

ఆంధదదేశమున 3వ నర్మవదాయములను, శ్రైవతత్త్వమును ప్రబల ముగ 'ప్రతిపాదింవ పచారమొనర్చిన వారిలో మల్లిజార్దున పండికానాధ్యుడు. న్యుపసిద్ధుడు. వీరశ్హైవభక్తి ప్రతిపాదకమైవ .కావ్యమిడి ఇందు దక్షయాగ కథ ప్రత్యేకముగ చెప్పబడకున్నను చక్షయాగ నందర్భమున వీరభ్యదుడు వీరావేశ ముతో విజ్బృంభించి దివిజగణమును హింసించిన విధము చెప్పబడియున్నది

మారారిదోహుని*టికి పేరంటమునకు వచ్చిన భారతీదేవి ముక్కును, అృగ్నిదేవుని పత్ని స్వాహాదేవిముక్కును,' ఎడమ చనుమొనను ఏరభ్మదుడు మహా రౌద్రమున (తుంచివైచెను. చందుని పాదాంగుస్టమున నేల (ప్రామెను. "దక్షు శిరమును, యజ్ఞ్ర్పరుషుని శిరమును ఖండించెను. అగ్నినాలుకలను తరిగెను'

96

దేవగణముల దేహములను కోసివైచెను విష్ణుశిరమునుదుంచి ఆహవనీయాగ్ని బడవైచి నటుల శివతత్త్వసారమున పండితుడు వర్ణించియున్నాడు (శివతత్త్వ సారము -_ పండితుడు _- 3809 నుండి 819 పరకుగల ఠధు.

పోతన వీరభ(దవిజయమున, వీరభ్మదుని విజృంభణమును, ఆతడు దేవతలను హింసించిన విధమును పండితుని పద్యముల భావములనే యథాతథ ముగ (గ్రహించియున్నాడని చెప్పవచ్చును. విరభ్మదవిజయము, చతుర్జాశ్వాన మున, భారతీ, స్వాహాదేవులను, చందుడు, అగ్నిదేవుడు మొదలగు వారలను వీరుడు హింసించిన విధము వర్చింపబడినది_ (విరభ్మదవిజయము = కఆ - 119, 120, 124, 118 పద్యములు) ఈ పద్యము లన్నింటికి పండితుని పద్యముతే మూలమన వచ్చును. ఉదాహరణములకు కింది పద్యములను గమనింవ వచ్చును.

60॥ మారారిదోహునింటికి (0

బేరంటము తనుచుంబెలుచను గోసెన్‌

వైరము నదితి ముక్కును

భారతినాసికయు వీరభ్యదుడు రుద్రా" (శివతత్త్వపారము - 809 ప,

కం॥ హరుడఖిల గురుండనియు

ర్వర్శ్మమోయగ నిచ్చటికేల వచ్చితిచెపుమా

వరదయనుచు. దుదిగోరున

సరసాకృతి వాణిముక్కుసయ్యనంజిదిమెన్‌ ” (విరభ్యవవిజ॥ ఆ క-118) ఇటులనే యబిచర'పదగ్గములకును సాదృశ్యమున్నది. కొశీఖండము ;.

ఆంధసాహితీ ప్రపంచమున పుంభావ సరస్వతియై, కవి సార్వభౌమ బిరుదాంకితుడైన శ్రీనాథ మహాకవిచే రచింపబడిన మహత్తర కార్యము కాశీఖీం డము ఈకావ్టుమున వీడవ ఆశ్వాసమున కాశీఖండమునగల “దకేశ్వరలింగ

97

1ప్రాదుర్భావము” ను కూర్చి వివరించుచు శ్రీనాథుడు దకాధ్వరధ్వంస వృత్తాంత మును వరించియున్నాడు. ఆ కథావిధానము [కింది విధముగ పరిశీలింపబడినది-=

ఒకప్పుడు మహేశుడు 1బహ్మాదిదేవతలతో కొంతతడవు కొలువుండి అనంతరమెల్లరను వీడుకొల్పెను. కాని మామయైన దక్షప్రజాపతిని పనుపమర చెను. అంత దక్షుడు ఖిన్నుడై నిజవాసమున కరుదెంచి వ్యథచెందెను. శివుని నిందించెను మరియు (ప్రతీశకారముగ శివరహితమైన యాగమును ఆరంభించెను" యాగమునకు (బ్రహ్మాది సకల నిర్ణరగణము విచ్చేసెను. పుణరవంతు డైన దధీచి శివుడు లేకుండుటను చూచి దకుని మందలించెను, శివమహిమ. దెలియజేసెను. అందులకు దక్షుడు కోపించి, “ఈ యవనీనురుని వెడలదోయుడు” అని మత్స రముతోడ పల్కెను. దధీచి తానే యాగశాలను వీడిపోయెను. దూర్వాసాది మహార్షులును దధీచిని అనుసరించిరి

నారదుని వలన తండిచేయు యాగమును గూర్చి సతీదేవి వినినద్ని తండికి బుద్ధివెస్ప వలయునని యెంచి ఆమె యాగమునకు బయలుదేరినది, తండిచేత తిరస్పృతమొ దేహత్యాగ మొనరించినది. పారిషదుల వలన 'భవునిక్ర సతీదేవి దేహత్య్యాగము తెలిసినది. శివుడు కోపించి భృకుటి ముడిచెను అప్పు డాయన ఫాలమునుండి తేజము జనించి, అందుండి మహాప్రళయ భయంక రుడైన వీరభ్యదుడుద్భవించెను భవుని అనతిమేరకు దక్షయాగశాలపై భదుడు దండెత్తిపోయెను. దేవతలను మూడుచెజువుల నీళ్లు తాగించను. దక్షునిశిర మును -ఖండించెను విజయలక్ష్మతో తిరిగివచ్చెను _బహ్మాదుల 'పార్టనలకు శివుడు (ప్రసన్నుడై వారల మన్నించెను. దక్షుని మేకతలతో శివుడు పునర్జివి తునిగబేసెను. దక్షుడు కాశికామేత్రమున తపమాచరించెను. - అచ్చట తనపేర (పతిష్టిందిన లింగమే దక్షేశ్వరలింగము.

పె కథను పరిశీలించగ, పోతన వీరభద్రవిజయకథ చాలవరకు కాశీ ఖండ కథను పోలియున్నదని తెలియుచున్నది. దధీచి దక్షుని మందలించిన దగ్గరనుండి దక్తుడు, పునర్జీవితుడగు వరకును గల వీరభ్మద విజయ కథ కాశీ

98 ఖదెడమార్గములోనే సాగినది. ' కాశీఖండమున మహేశఫాల ప్రదేశ తేజోసము దృవుడు వీరభ్యదుడు. వీరభ్యదవిజయమున మహేశుహుంకారమున వీరభద్రుని ఆవిర్భావము జరిగినది. ఏమైనను ఈర్వరుకోధము వలననే వీరభదుని పుట్టుక 'జరిగినదనే విషయము మాత్రము వాస్తవము కాశీఖండమున, కథా సంవిధానము 'కొరకు పోతన దకునిచే రెండుయాగ్రములు చేయించెను వీరభ్మదుడు దక్షుని యాగ శాలలో *దేవతలనుు -బాధించిన తీరు శ్రీనాధుడెట్లు వర్ణించెశో పోతనయు అక్ష వర్ణించెను. కాశీఖండ "మందలికథను చాలవరకు అనుకరింబెనని చెప్పవచ్చును ' ఆంధమహా భాగవతము ౩_ సంస్కృతభాషలో _కృష్ణ ధ్వైపాయన మహర్షి రచించిన మహా భాగవత పురాణమును ప్రాఢ నిర్భర వయః పరిపాకమున బమ్మెర పోతన తెనిగించెను. ఈ భాగవతమున చతుర్ధ స్కంథమున దక్ష్మకతుధ్వంసమును వర్ణించుటగలదు. 'బాల్యకృతియైన వీరభదవిజయము నందలి కథకును భాగవత దక్షాధ్వర ధ్వంన ఈథకును చాల వ్యశ్యాసము గోచరించుచున్నది. వేరు వేరు మాతృకలనాధార ముగ పోతన [వాసినందు వలన ఈ భేదము కన్పించుచున్నదన వచ్చును. భాగ వతము నండలి దక్మకతుధ్వలస కధ [క్రింది విధముగనున్నది. ఒకపుడు తనను శివుడు తగుచిధమున గౌరవించలేదిని మామయయిన దక్షప్రజాపతి కోపించి, “మఖములహవిర్భాగమును దేవతలంగూడి పొందకుండు గాక” ,అని శివుని శపించెను ఇందులకు నందిశ్వరుడు దక్షునిపై కోపించి “అచిరకాలములో నీవు మేషముఖుండవగుదు” వని తిరిగి శపించెను. అంతియ గొక దకుననుసరించియున్న ద్విజులను గూడ నందీశ్వరుడు శపించెను. అందు లక నందీశ్వరుడును వారి వలన శాపమును పొందెను అనంతరము థకుడు శివరహిత యాగము నారంభించుట, (శహ్మాదులు విచ్చేయుట, పిల్తువకున్నను దాకాయణీ దక్షయాగమునకు వచ్చుట, దకునిబ్తె తిరస్పృ్రతయగుట, థేహత్యాగమొనరించుట, జరిగను భృగుడు బుభున్నాష్తుళ్ష దేవతలను సృజించి యాగశాలపై విజృంభించిన రుద్రపార్శ్వాదులను పరాజిత్తు

99

లను గావించెను. ఇంతలో నారదుని వలన సతిదేవి దేహత్యాగమును వినిరు.దు డా(గ్రహించెను. జటను పెరికి నేలప్రైకొట్టగ, అందుండి సింహబలుడైన వీర భ(దుడుదయించెను. వీరుడు 1ప్రమథగణములతో దక్షుని యాగశాలపై దండెత్తి పోయి, యాగమును నాశమొందించి, దివిజగణమును హింసించి, దక్షుని శిర మును ఖండించి దక్షణాగ్నిలో వేల్చెను. విజయముతో విరుడు కైలాసమునకు మరలివచ్చెను. (బ్రహ్మాదుల (పార్టనలతో శివుడు ప్రసన్నుడై, వారినను[గహించి మేకతలతో దక్షుని _బతికించెను. దక్తుడు మహేశుని శరణు వేడుకొనెను. తెలి వొంది దక్షుడు ప్వుతికా వియోగిమునకు పరితపించెను. శివాజ్ఞతో అతడు తిరిగి యాగమును పరిసమాప్తి గావించెను.

పై కథను పరిశీలించగ, దకసందికేశ్వర భృగ్వాదుల శాపముల వరకు నున్న యితివృత్తము పూర్తిగ వీరభద్రవిజయమునకు భిన్నముగ నున్నది. కొంత వరకునునిది శివపుళశాణకథను పోలియున్నది. సతీదేహక్యాగమునుండి యున్న కథ మాత్రము వీరభ్యదవిజయకథను కొంతవరకు పోలియున్నది. వీరభ్యదుడు యజ్రవాటికలో దేవతలను బాధించిన తీరును వీరభద్ర విజయము ననుసరించి భాగవతమున చెప్పినట్లుతోచును. వీరభ్యదవిజయమున రుద్రహుంకారము నుండి విరభ్శదుడు జన్మించినట్లు చెప్పబడగ, భాగవతమున రుదుని జటనేలపై కొట్టు టవలన వీర భదుడు జన్మించినట్లు భిన్నముగ చెప్పబడి యున్నది. భాగవత మున దకుడొనరింవిన యాగము జక్కటియే విరభ్యద విజయమున కాననగు భదకాళ్నిపస క్తి భఖభాగవతమునలేదు, భాగవతమున దక్షుడు యాగమును పరి సమాప్తినొందించుట విశేషము. ఇట్లు ఒకేళవి ఒకేకథను వేర్వేరు (గ్రంథములలో చెప్పినను, వాని మాతృకలు భిన్నములగుటచేతను, భిన్నత్వము చోటుచేసికొనిన దని చెప్పవచ్చును.

పై విధముగ దక్షయాగకథను విభిన్నకాలములలో విభిన్నకవులు విభిన్న మాతృకలననుసరించి, మార్పులను, చేర్చులను, కూర్చులను గావించి వర్షించి యున్నారు.

వాయుప్పళ౯ాణాను సారముగ (వాయబడిన పోతన వీరభ[ద విజయము

100

న౭దలికథ తదితర కథలకన్న పరిపూర్ణమైనదని చెప్పవచ్చును స్పష్టమైన రీతిలో ఇది విపలముగ సాగినకథయని చెప్పవచ్చును చకునిచేత రెండు యాగ ములు చేయించిన ఘనత కూడ పోశనదే ననవచ్చును కాని యాగములు రెం డును పరిసమాప్తములు కానివిగనేచెప్పబడెను తొలియాగమున సతిదేవి దేహ త్యాగమును, దక్తునకు శాపమిచ్చుటను పర్డించి. మలియాగమున దక్షశిక్షణము ను వివరించుట చక్కని కథా సంవిధానమునకు నిదర్శనము. ఇందు వలన రెండు యాగముల మథ్యలో పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహ వర్జ్దన వైభవముగ్ల వర్షించు అవకాశము పోతనకు కలిగెను కాశీఖండ, కుమార సంభవములను, ఇతివృత్తము నందును, కథాకథనము నందును పోతన కొంతవరకు అనుసదిం చెనని చెప్పవచ్చును శివతత్స సారమునంటదలి పద్యభావములను కొన్నింటిని యథాతథముగ అనుసరించెననియు చెప్పవచ్చును. మొత్తము మీద వీరభ్శద విజర్ధ్లుము బిగి జిగిగల కావ్యము అని, కౌచితీ శోభితము అని చెప్పవచ్చును

పోతనకు పూర్వమందు గల కావ్యములలోనే గాక జానపద వాబ్మయ మునందును, అనుశుత గాథలందును వీరభ్యదుని కథ మనకు గోచరమగు చున్నది. దానిని (క్రింవిధముగ వివరించుటగలదు. జానపదవాబ్యయము - వీరభ్యదునికథ :.

జానపదగేయ వాబ్బయమునందు “దకయజ్ఞము” అను పేర కొన్ని గేయములు కనవచ్చుచున్నవి శ్రైవమత సంబంధమైన కథగ గూడ (పసిదమై యున్నది. ఇందలి కథా విధానమిట్లు గలదు.

దకుడు యాగముసేయ సమకట్టి తొలుత సతీమహేశులను ఆహ్వానింవ క్షిలాసమునకు వచ్చెను. అప్పుడు శివుడు తపోనిష్టలో లగ్నమై యుండెను. కనుక చెంతకు వచ్చి నమస్కరించిన మామకు పతినమస్కారము చేయలేదు. మాటాడనులేదు. అందులకు దక్షుడు కోపించెను కుమార్తె సతిదేవిని సమీపించి శివుని దూషించెను ఆమెను తూలనాడి నిజమందిరమునకు వెడలిపోయెను.

101 సతిశ్వరుల వలన తనకు జరిగిన పరాభవమును దకుడు బార్యకు చెప్పెను. దక్షసతియును కుమార్తె పై అలిగి కొంత దుఃఖించను. సతీదేవిపై ముమతాను శాగములు వీడుమని దకుడు భార్యకు చెప్పెను. శివరహితమైన యాగము నారంభించెను దేవగణము దక్షయాగమునకు తరలివచ్చుటను గని, , సతీదేవి భర్తవలదనినను వినక, భర్తను (బతిమాలాడి గహీగమున్లకు వచ్చెశ్రు. అపుడు దముడు, "అకంతలు గంధాన అర్చించి పిలిచితిన? శోభనానికి మీకు సాంపు బుట్టాదనీ.. " అని _న్తిందించాాశినధూవలణు.. గావించి నతీదేవిని తిరస్కరించెను అప్పడు సత్తి్రత్తడందు | గం చాలన్నో కాం ప్ర లన | “దుష్ట దకుని వృతికనగుకంకు ఫ[గ6 తా కళ || ఆడవిలో ([మానునయి యుండుకేమేలు 1 స ల్‌ో వ, అర ॥ గ జ సై నతో + దక్షపుత్త్రీననే లొకనిందయు” బాపుకొందునే పో “భస్మంబు చేయుమని పావకుని (పార్ధించి” యోగాగ్నిలాపమా్యాదయననరంచి నది. నందీశ్వరుని వలన ఈ వృత్తాంతము. శివునకు తెలిసినది. (వళయ మూర్తి యె రుుదుడు, "శ్యఘాన లలాటముపై చెమటలూదిసి శ్వీఘాన చ(టాతిపై చినుకూలెచళ్లైె” అంళ వీరభ్యదుడు ఆతి గర్వ నము, (దుడు అవిర్భవించెను వీరభద్రుడు పమథుల తోడపోయి. దక్షాధ్వరధ్వంనము గావించి దకుని సంహరించెను. (శుహ్మాదిదేవతల (పార్థనపై మహేశుడు గొట్టె తలతో దకుని పునర్జీవితుని గావించెను యజ్ఞమును నెరవేర్చెను. దేహత్యాగానంతరము సతీదేవి మేనాహిమవంతుల్గకు పార్వతిగ జన్మిం చెను. శివభక్తితోడ పెరిగి పెద్దదియై ఘోరతపమాచరించి 'నర్వేశ్వరుని భర్తగ పొందుటతో ఈ కథ సమాప్తమగును. (తెలుగు జానపదగేయ సాహిత్య్వము- 300 811 పుటలు.

102

ఈకథ చాల వరకు వీరభ[దవిజయము కథతో పోలియున్నది. వీర 'భద్రవిజయమున "శంభుకొల్వుచేరుడ ” ఫల్మశ్రుతిగ చెప్పబడగ, “ఇష్ట సంపద లిచ్చు ఈశ్వరులాదేవి కైలాసంబిచ్చునూ” అని ఈ జానపదగేయ మందు చెప్ప బడియున్నది. “ఈ పాటను రచించిన కవి యెవరో తెలియదు, దీనిని 1905వ సంవత్సరములో కాకినాడ వాసులు శ్రీ మంగు రంగనాథరావుగారు ముద్రిం

' చిరి........ రాయలసీమ మాండలికములుండుటచే కవి యక్కడివాడ్రై (రాయల సీమవాడై) యుండుననుకొందు"నని ఆచార్య బి. రామరాజుగారు. పేర్కొనిరి. (తెలుగు జానపదగేయ సాహిత్యము _ పుట 311) అను. శుతగాథలు ?_.

జ లేలుగునాట అన్నుశుతముగ వినవచ్చు దక్షశ్రతు ధ్వంసమను కథ యును వీరభద్రవిషయము నందలి కథనే పోలియున్నది. ఈ అనుశ్రుతకథలో దకుడు ఒక్కయాగమును మాత్రమే చేసనటుల చెప్పబడియున్నది. జానపదు లల్లో వినిపించు ఈకథలలో ర్నుదుని జడదెబ్బనుండి వీరభ్యదుడు దృవించి నటుల గలదు..

ప్తె విధముగ తెలుగు సాహిత్యములో పోతనకు పూర్వ మందుగల వీర భదుని కథలుగల రచనలను పరిశీలించుటమైనది. కావ్యము లందలి కథలనే గాక, జానపదగేయములందలి వీరభ్యదుని కథను, అనుశ్రుతగాథలను గూర్చి చర్చించుటమైనది.

"వీరభద్ర విజయము నందలి ఇతివృత్తమును, మూలమును, పోతన గావించిన మార్చులు, చేర్పులు, పోతనకు పూర్వ మందుగల వీరభ్యదుని కథ లను ఈ్ట_పకరణమున వివరించుట జరిగను.

[ప్రతరణము -శ్తీ వీరభ దవిజయము - కవితారీతులు

1. అవతారిక శె ఛందన్సు 8, రసరామణీయకత 4, పాాతపోషణము గ్‌ వర్ణనలు 6, అలంకారములు
2. భావనాపటిమ
3. ధ్వన్యనుకరణ పదపంయోగము ఫి వ్యంగ్యరచనము 10, ఆఅక్మ్కీయత 11, బొచిత్యా నౌచిత్యములు 12, సామెతలు _ జాతీయములు

103 వీరభ్యదవిజయము - కవితారీతులు

శ్రీపరమేశ్వర కరుణావిశేష ప్రవర్ధమాన కవితామహత్త్వ సంపన్నుం డును, నవనవోన్మేష ప్రజ్ఞావిలసితుండును, సహజపాండిత్య సముదేర్దుండును: నులలిత కావ్యనిర్మాణ దకుండును, విశిష్టపురాణ కథాకథన కుశలుండును, నుకవి సంపూజ్యుండును నయిన పోళనార్యుని కవిశోద్యానవనమున వినూత్నపరి మళముతోడ వికసించిన తొలి శావ్యకునుమము వీరభ్యదవిజయము. ఇదిసం పూర్ణకావ్యలక్షణ సమంచితమైనది. భవిష్ణ్యతృబంధ (ప్రక్రియా లక్షణములను గూడ పోతన యీకృతియందు పొందు పరచినాడు. అట్టి వీరభ్యద విజయము నందలి కవితారితులను ఈ్కపకరణమున పరిశీలించుట మైనది.

వీరభద్రవిజయము నందలి కవితారీతులను, ]. అవతారిక, 2. ఛంద ను, 3. రసరామణీయకత, 4. ప్యాతపోషణము, 5. వర్ణనలు, 6. అలంకారములు 7. భావనాపటిమ, _ 8. ధ్వన్యనుకరణ పదప్రయోగము, $9. వ్యంగ్యరచనము? 210. ఆత్మీయత, 11. బొచిత్యానాచిత్యములు, 12. స్తామెతలు, జాతీయములు అను అంశములుగ విభజించి పరిశీలింప వచ్చును.

1. అవతారిక ;_

“అవకొరయతీతి అవతారికా" అనగ కథను దింపుచున్నది. కనుక అవతారిక అని పేర్కొనబడినది. కథలోనికి దిగుటకు పూర్వము చేయబడిన స్తుతి పూర్వకమగు పద్యరచన అవతారిక" (తెలుగు కావ్యావతారికలు - పుట 1) అని డా॥జి, నాగయ్యగారనిరి. ఈ అవతారికను “పిరిక'”” ఆను “పేర కూడ కావ్యము అందు కూర్చుబడియున్నది. కవి జీవితములు, కవితారీళులు, రాజులు, పరి పాలనము మొదలగు ఎన్నియో విషయములు ఈ అవతారికల వలన వ్యక్తమగు చున్నవి. “ఆంధసాహిత్యతత్హ్వమును, సంప్రదాయమును, చరిత్రను తెలిసి కొనుటకునివి ఉపయోగ పడుచున్నవి (తాళ్ళపాక చిన్నన్నకృతులు | సవిమర్శక పరిశీలనము - పుట ]120)' అని డా! స రమణయ్యుగారు తెల్పిరి.

104 పీరభస్టదమియము నందలి ఆఅవకాదికా అకణములను (కంది విధముగ పరిశీలించుట మైనది. శ్రీకారము !- కృతఆరంభమున అధ్యక్షరము, ఇదిమగణము మంగళ దాయకముణ (ప్రయోగ్తపనలెనని [ప్రాచీన ఆంధలాక్షణికులు తెల్పిరి. శ్రీకార ప్రయోగమా శుభదాయకమవి ,విశ్వసించిరి శావాంాదిని త్రీకారముతో నిలిపిన సకల దోష ముల్తు కాలిగ శేయస్కరమగునని అప్పకవి శ్రీకార్యపభావమును తెల్పెను. ఆఈ॥ "వదమేంలకెల్హ సేంకారమాదిలైన కరణి కృళుం;ప సెల్ల శ్రీకారమాది గాన కవివరులెల్లరు చాని దర్మ “నితరవర్హంబు లిడరు సంస్కృృ్రతులమొదడల” (అప్ప వీ - 2-854). హోతన విరభద్రవిజయనున “శ్రలలితంప్పుటూతియును ... .. (వ్రసన్ను డయెగ్థడున్‌” "అని శ్రీకార్గసయోగము కావించెను.. ఛణములలో'మ, భ, గంత గణములు శుభకరములని చెప్పాయుండుంచేక, పోతవఇదిమభణము “భగణము ను ప్రయోగించెను.. “భి” అనగ శివుడను అర్దమును గలదు కనుక శ్రీకార విషయమున పోతన అవతారిక్రాలక్షణమును పాటించెనని విఉితము. ల! పోళన వీరభ్మదవిజయమున మొదటి పదరమున పరమేశ్వయిని న్తుతిం చెను. పరమేశ్వరధ్యానమే “నిఖిల జేవఠా పార్థనమని"” పోతన పేర్కొనెను. పిదప ఇష్టదైవతములైన వీరభ(దేశ్వరుని, విఘ్నేశ్వరుని, ''పద్మపాణిర్రైన వాణిని స్తుతించెను ఇందును పోతన అవతారికాలకణమును పాటించెను. గురు ప్రశంస ;. ల వీరభ్యదవిజయ కావ్యరచనకు వెన్నుశట్టి తన్ను [పోత్సహించీనే క్తిట్టి టూరి సోమగురుని పోతన,

గ05 “పరమ భదానన 'ప్రముఖమార్గంబుల మయోగిందులిత డాదియోగియనగ, వీర్మవతంబున వీరమాహేశులు బిరమాహ్రేశ్వర విభుడనంగ ... సోమనాథ సముడు సోమగురుడు” (1-15) ఇని [పస్నుతించెను. పితృ్సుపశంస ;_. పోతన తన తల్లిదండ్రులను భక్తితో కిర్తించియున్నాడుు “భూసురవంద్యునిన్‌ నుగుణభూషబణు న్నాశిత కల్పోవృక్షమునో దాసజనపనన్ను శివతత్త్వమనోఠథ శాతుకోన్నతున్‌ క్షేసనమంతి * అని తనకం(డిజేసనను పోతన.(ప్రశంసించెను. శనతల్లి అక్కి (లక్కసాని) ని శౌరీదేవితోను, .లక్ష్మీదేవితోను, బారతిద్వేవిత్తోను పోల్చి శ్లాఘించెను సుకవిస్తుతి ;= ఎపోతన విరభ్నదవిజయమున, వాల్మీకి, వ్యాసుడు, బాణుడు, కాళిదాను నన్నయ్య, కెక్కున, రంగనాథుడు, వములవ్వాడ భీమకని మొదలగు. తెలుగు భృవ్హులను స్తుతించి యున్నాడు కావ్యోత్ప త్తిప్రిశంన :- కావ్యోత్స త్తికమమును, కావ్యరచనోట్టేశ్యాదములను 'గూడ "కవులు" ప్రధా నము౧ అవతారికలో చెప్పెయుండిరి పోతన వీరభద్రవిజయ కావ్యాత్పత్తిని అవతారిగయందు వివరించియున్నాడు “ఏకథనుచెప్పి కుశునాదిదేవునిగ ఎజు గవచ్చు" నని పోతన ఊహించుచున్న తరుణమున సోమగురుడు, “వీరథభ్యద విజయమెల్ల వినతడు వేడ్యయయె్య్యనది' తెలుంగు నరచియింవు మభిమతముగ అని చెప్పి, మరల “పిన్నవాడననియు.6 బెక్కు నంస్కృృతులను విననివాడననియు వెజుపుమాను మ్మత్చసాద దివ్యమహిమచే నెంత్తెన కవితజెప్పలావుగలదు నీకు” (+210)

106 “"ఆదియునుంగాక నీకు విరభదేశ్వరు (ప్రసాదంబు గలదు కావున వాయుపురాణ సారంబగు నీకథావృత్తాంతంబంతయు6 దెలుంగున రచియింపు” (1-22) మని థై ర్యము చెప్పి అనతిచ్చి నట్లు చెప్పబడినది. తృతికర్చృవంశవర్తన :. చావాలి ప! “కవివంశాభివర్హ్షనము" అనుపేర పోతన వీరభ్యదవిజయమున 28 జ్య పద్యము నుండి 40 వ పద్యము వరకు తనవంశవర్ష్హన గావించియున్నాడు. ఈ “-వివరములు' “పోతన వంశము" అను ఉష్మపకరణమున విపులముగ పేర్కొనుట జరిగినది. షష్టుంత సంప్రదాయము సంస్కృతమున లేదు. [పాకృత, కన్నడ, తమిళములందు కానరాదు శావ్యకథారంభమునకు ఉప్యకమించుట కు ముందు షష్ట్యంతము లుండుట తెలుగు కావ్యములకున్న ఒక (ప్రత్యేక విశిష్టత. పస్టీవి భ క్యంతములుగావున వీనికి షష్ట్యంతములని పేరు. షష్ట్యంతములనగ కృతి పతిని లేక కృతి_పేరేపకుని గూర్చి షప్పివిభక్త్యంతములుగ పద్యములను రచిం చుట కృతిపతిని సంబోధించుచు స్తోతనామావళీ పరనమువలె చేయబడిన పద్య ములరచన షష్ట్యంతములని కాందరందురు షష్ట్యంతరచన చేసిన మొట్టమొదట తెలుగుకవి నన్నెచోడుడు. పోతన వీరభ్యదవిజయమున, పరమేశ్వరునిపేర షష్ట్యంత పద్యములను చెప్పియున్నాడు క॥ కరుణాంచిత గుణమణికిని సురుచిర బాలేందు బింబచూడామణికిన్‌ , వరదైవ శిజామణికిని జిరతర ధీమణి8 భక్తచిన్తామణికిన్‌'' (42 ప)

107 క।1! “హాలాహాల భకునకును శై లాద్మిప్రముఖ దేవజనరక్షునకున్‌ ఫాలానల చకునకున్‌ శ్రీలలిత విచక్షుణకును జితదకునకున్‌”” (48 పు క।॥[ “ముకుళితకర నసురపతికిని సకల (బ్రహ్మాండ భాండచయ మాయానా టక తంత సూతధారికి6ల (బకటితవిస్ఫారమతికి6 బార్వతిపతికిన్‌”” (44 ప్ర తథొసూత9పఏఎశంన = తెలుగు కావ్యావతారికలయందు షష్ట్యంతముల తరువాత కథావతారిక ఒక వచనములోగాని, పద్యములోగాని ఉండుట సంప్రదాయము." ఈ సం(ప బాయమును పోతన పోషించియున్నాడు వీరభ(దవిజయమున, “"మత్చ్సమర్చి తంబగు వితత విస్ఫురిత వీరభ్యదవిజయాంచిత కథా (ప్రసంగ (ప్రారంభంబెట్టిద నిన" అని కథను [పారంభించెను అపవతారికను ఉత్తమపురుషలో చెప్పుట := సోమగురుని ఆనతిని, వీరభదవిజయమును రచించినటుల పోతన

• స్వాయముగ చెప్పుకొని యున్నాడు “మద్గురుని 'నుధురవాక్యంబులకు నత్య్యం జానురాగ సంతుష్టుండనై తదియానుమతంబున మదీయ వంశావళి వర్షనంబొన రించెద''నని వంశవర్హనగావించి, “తదనుజుండనై పరగి జనకశికిత విహితాక్షరా భ్యాసుండనై ఏరభ(ద్రప్రసాదలబ్ధి కవితాతశయంబున” అని వీరభ(ద్రవిజయమును రచించీనటుల చెప్పుకొని యున్నాడు. అశ్వాసవిభాగము వం శలుగు కశావ్యములందు ఆశ్వాసవిభాగము సామాన్యముగ కనిపించు చున్నది* “'కథాంశానాంవ్యవచ్చేద ఆశ్వాస ఇతి కథ్యతే'' అని ఆర్యోక్తి 8థాంశ

108 ముల యొక్క విభాగము ఆశ్వాసము. ఈ ఆశ్వాస 'విభాగము (ప్రాకృతభాషా సాహిత్య సంప్రాదాయము ననుసరించి తెలుగులోనికి వచ్చినదని చెప్పుదురు- పోతన వీరభ్యదవిజయమున్లు కథా సంవిథానము ననుసరించి నాలుగు అ్వొస ములుగ విభజించి రచించి యున్నాడు ఫలశు9తి ;= తెలుగు కావ్గీిములందు (గ్రంథాంతమున ఫలశ్రుతిని " కాందరు కవులు చెప్పిరి. [గ్రంథమును వ్రాసినను, చదివినను, వినినను, సంథగహించినను చిరతరాయువులు, సకల నుఖములు కల్గునని, పరమేశ్వరుడు "వారి యావ్నె తార్టము లిడేర్చునని కవి పారకుల నుద్దేశించి పప్రబోధించుట ఈ ఫలశ్రుతిలొన్ల (పథొవాంశము. ఈ ఫల్మశ్రుతిని (గంథాంతమున చెప్పుట వలన ఆ్యగంథ మావా త్మ్యముము పారకుల చ్చిత్తమునకు నన్ని హితము చేయుటయే పరమ్మపయోజన ముగ;కవ్చులు. బావించి యుందురు పోతన వీరభద్ర విజయమున ఫలశ్రుతినిచెప్పి కావ్యలకణము ననువ్ల రించి యున్నాడని తెలియుచున్నది “శ్రీరమ్యమైన యీకథ మూక మినువారు..చదువువారును లిఖిత ౧పారంభున్వైనవారును “వారు గధ్యాతంభుకొల్తువారు సమీరా” (44-225) “కక హంచానన చరితము:.ని ఎస్పుతతల. భక్తి మెయి.౨వివ్చంజడివివంజుబున్‌ కంచి న్మాతంబైనను పంచమహా పాతకములు పాయు మహాత్మా” (42227). మ॥ “ఇలయెందాక సురేయదపర్వత విభుండెందాక జ్యగషధారకా వలియెందాక - రవీందుమండలములున్‌ వారాసులెందాకని " చ్చు నానందకరంబుకైత్రజగ తిం “'సంధిల్లునలడొకని ర్మలమ యీజథసర్వలోకనుతమై “మోనిత్యమై. యుండెడున్‌ "-(4-231)

109 మోతన శజరయెందాక .....4'" -అమ,_ఫై.పద్యమున *ఇకర్వాద ఎపూర్వ్వకముగ ఫల శ్రుతిని: చెప్పియున్నాడు. -ఆశ్వాసొంతగదశై :.

ఆశ్వాస్తాంత మందు కవిని గూర్చిన గద్యముండును. ఆక్ట్వాన పరి సమ్వాప్తిని గద్యముతో చెప్పునాచారేము తెలుగు కాజ్యముల౦రదు*కలదు. ఆశ్వా సాంత గచ్యలందు కవినిగురించియు, ఇతని -శావ్యమును రురించియు. పెక్కు విషయములు తెలియుచున్నవి. కావ్యావతారికల వలెనే ఆశ్వాసాంత గద్యలు దూడంసాహ్హితర్ధదర్యితకు చాల మముఖ్బ్యమైనవి. అశ్వాసాంత గిద్భలనో అ అక్వా సములోని విషయసూచిక వివరింపబడి యుండును.

పోతన వీరభద విజయమున నాల్గొాశ్వాసాంతము లందు గద్వ్వమును పొందుపరచి యున్నాడు ఈ గద్యములందు కవిని గురించియే గాక, ఆయా ఆశాక్రసములలోని ,వషయసూచిక "గూడ 'వివరింపజడి-యున్వది.

“బది శ్రీమన్మహా మహేశ్వర యివుటూరి సోమనాశాధ్యషవివ్య త్రీసోద -పద్మారాధక 'కేసనామాత్యపుత్ర పోతయనామధేయ వ్రణితంబైన పేఠథభద్రవిబయం అను మహాపురాణ "కథయందు.... " "అను వచనము 'అన్ని+ళ్వూసములందలి క్రథావిషయము పిదప చెప్పబడి-యున్సుది.

పై విధముగ పోతన వీరభ్మదవిజయము నందలి అవతారికా లవణము

లను, కోవ్యస్వరూపలక్షణములను పరిశీలించుట -జరిగినది ఛందన్సు =

పాదాది నియమముగల పద్యముల లక్షణములను గూర్చి చెప్పునది

ఛందస్సు, భావము లెంత ఉన్నతములో వానిని అందమైన తీరులో వ్యక్తము జేయు ఛందస్సుగూడ అంత ఉత్క్నాష్టమని చెప్పవచ్చును. వేద పతిప్పకు ఇధి 9

110 (వబభ్యాతికి సాధనము. 'ఛందన్సు: ఛందోవేత్తకానివాడు కావ్యవేత్త. కాజొలడని ఛందళశ్శాస్తుజ్ఞుల అభ్మిపాయము. వేదమునకు వలెనే కావ్యమునకును ఛందము అంగమే. తెలుగు పద్యరచనాకృషి దాదాపు వేయి సంవత్పరవమణల నుండి జరుగుచున్నది. (పతిభాశాలురైన కవులు లెక్కకు మిక్కిలిగ పద్యకావ్యముల ను వాసిరి. సందర్భశుద్ధిగ పద్య్మమునుగూర్చి, _వైవిధ్యమును, వైచితతిని కన పరచుచు పద్యశిల్పమునకు కవులు వినూత్నకోభను సంతరించిరి. ఆకోవలోని వాడే బమ్మెర పోతన. వీరభద్రి విజయమున పోతన పయోగించిన ఛందన్సును శీంది విధముగ పరిశీలించుట మైనది. వీరభ్యదవిజయమున పోతన, దండకము, జాతులు, ఉపజాతులు, వృత్తములను (వయో॥ంచి యున్నాడు. దండకము =. దేశికవికాశాఖకు జెందిన- పలువిధములగు పదపద్య కవితా విభాగము లలో"పద్యకవితా విభాగమునకు చెందినదే నండకము. దండకమునందు వధా నముగ ,ఆంత్యలఘువగు తగణమునకే ప్రయోగమధికము. తగణ సముచ్చయ మున సాగు ఈ ధండకము గుర్వంతమై యుండును. “కృతినాదిన సహంబు లొండెందకారంబులొండెం (బకల్పించి యామీదనెల్లందకార (పథానంబు గుర్యం తమై (కాల నిచ్చ్భాను రూపావధింబేర్మి నిర్మింపగా” బడునని కావ్యాలంకార చూడామణి కారుడు (8 - పుట 112) వివరించెను. పోతన వీర్షభదవిజయమున తకారదండకమునే పయోగించెను. ఇది గుర్వంతమైయున్నది “శ్రీనిరరూపాశివదోహగండా ప్రచండటపతాసాను పర్వాణ ...నమస్తే నమస్తే నమః” (4-180) అని పోతన దండకమును స్తుతిరూవ కముగ (వాసఫియున్నాడు. జాతులు 7 మ(త్రాగజసిబద్దము లైన వానీనీ జొతులనీయు, జోతులలో (ప్రాసనీయ్య

111

మము లెనివానిని ఉపజాతులనియు లాక్షణికులు వర్గీకరించి యున్నారు. జాతు లలో, కందము, ఉత్సాహము, తరువోజ, అక్కరలు, ద్విపద మొదలగునవి గలవు.

పోతన వీరభదవిజయమున కందములను, ఉత్సాహమునలను (ప్రయో గించియున్నాడు. కందము :-

కందము “స్కంధ” శబ్బభవము, స్కందుడనగ కుమారస్వామి. “కం దము” నీతులు తెలుపుటకు (ప్రాయికముగ ఉపయుక్తమైనను అది శివసం్భబంధ మెనది. "కందము చెప్పినవాడు కవి పందినిబొడిచిన వాడు బంటు” అను సామెతవలన కందపద్యరచన కష్టమె. ఐనను తెలుగు కవులు కందపద్వము లను నధికముగ ప్రయోగించి యున్నారు.

పోతన వీరభద విజయమున కంద పద్యములను" విరివిగ "రచించి యున్నాడు. (వధమాశ్వాసమున - 76 కందపద్యములు, ద్వితీయాశ్వాస మున 10 కందపద్యములు, తృతీయాశ్వాసమున - 72 కందపద్యములు, చత్తుర్ధాశ్వా సమున - 86 కందపద్యములు గలసి మొత్తము - 3818 గలవు.

పోతన వీరభద్రవిజయమున కందపద్యములను దై.వస్తుతికి, నీతిబోధ శ్రీతకు ఉపయోగించి దాని ప్రయోగసార్థక్యమును సాధ్గించియున్నాడు. ఉదా :-

“కం॥ రక్షింపుము కరుణాకర

"రక్షీపుము లోకనాథ రమ్య్యాకారా '*

రక్షింపుము రిపు సంహర

రక్షింపుము వీరభద్ర ర్మౌదనముడ్రా” (4-186). ఉత్పాహము :;.

పోతన వీరభ్యదవిజయమున, తృతీయాశ్వాసమునందు “ ఉత్సాహము”

112 ను ప్రయోగించి యున్నాడు. “సాహచర్య పద్మమ్మిత సప్తకంబు గురువును, నాాషావ్నత్తమునకెచెల్లు జలజదళ విలోచనా” అనునది దీని లక్షణము.

• వివాహమున కేతెంచను పరమేశున కెదుడేగు హిమవంతుడు ఉత్సాహ ముతో “ఉత్సాహము"న స్తుతిబేయుట బౌచితీ సమంచితముగ నున్నది... “విదిత తం్యత మం్యతవాద వేదధర్మమర్మముల్‌ వెదకుంగాని నిన్నుగాన లేవుయిటినికు స మ్మ్మదముతోడగన్నె నిచ్చి మామనైతింబుణ్యసం *"పదలు గంటిం గీర్తీగంటిం బంచవదన శంకరా” (3-131). ఉపజాతులు ఇక సీసము, గీతము, ఆటవెలదులు ఉపజాతులు, పోతన తన వీరభద విజయముగు సీసములను; ఆటవెలదులను ప్రయోగించియున్నాడు. సినము .-_ ॥ వర్దన, వ్యక్తి, స్థల, నామ ్రకటనములకు, విషయ విస్తరణమునకు ఈ పద్యములుచికముగ- వుండును. సీస పద్యములను స్వీకరింనుట వలన శవియొక్క. జశియ.. ఛందో ౬ భిమానము మ్య క్తమగును. పోతన వీరభదవిజయమున; (వథమాశ్వాపమున = 26 సీసములను, ద్వితీయాశ్వాసమున _ 42 సీసములను, తృడియాశ్వాసమున. _ 81 సీసములను, చతుర్ధాశ్వాసమున - 20 సీసకములను, మొ త్తము-119 సిసపద్యములను ప్రయో గించి యున్నాడు. పోతన సీసపద్యములను పాడుకోనుటకు వీలగునట్లు కూర్చ బడియున్నవి. +, ఉదా :_ “సీ॥ ఈరళాక యాతండు ధనవంతుండందమా కోరివేడినగాని. గూడులేదు

113 చిన్నారి వయసున చిన్నవాడందమా యెన్నటి వాడొకోయెబుగరాదు ఆకారసంపద నతిమేటి యందమా | యాకారమెట్టిదో యరయరాదు కులగోతములురెండు. దెలియుదమందమా తలిదం[డ్రులెవ్వరు ధరణిలేరు ఆ॥ తిరిపరొంటిగాండు దేవుండు చూడడే మాయమందు కపట మంత్రములను మగువనిన్నునెట్లు మరగించు కాన్నాండొ కాని తగినవాడు కాడు కాండు” (2-273) "ఆట వెలది := “ఆటవెలది” పేరు సౌర్ధకమగునట్లు రెండు పాదములుగలది. ఈనాడు నాలుగు పాదములలో [వాయుటయే ప్రాచీన సంప్రదాయము లాక్షణికులసమ్మ తము. అటవెలది వేమనచేతిలో సర్వాలంకార భూషితమైనది. పూర్వము స్‌స పద్యమునకు అటవెలదులనే అను సంధించిరి. హోాతన వీరభద్రవిజయమున, ప్రథమాశ్వాసమున - 9 ఆటవెలదులను ద్వితీయాశ్వాసమున _ 12 ఆటవెలదులను, తృతీయాశ్వాసమున - 12 ఆటవెల దులను, చతుర్జాశ్వామున = 6 ఆటవెఐదులను (ప్రయోగించి. యున్నాడు. మొత్త ము- 89 పోతన పార్వతిని ఆటవెలదిలో పర్షించిన తీరు మచ్చునకు, “ఆ॥ ' చెలువకరము కెంపు చిరుతరారుణ కోమ అంబులైన పల్లవమిబు లందు నందమైన యట్టి చెందామరలయందు గలుగ నోప్పుంగాని గలుగ దెందు” (3-70) అని గలదు. వృ్యత్తములు;- తెలుగులో అక్షరగణ నిబద్ధములై నవానిని వృత్తములందురు. పోతన వీరభదవిజయమున, చంపకమాలలు - 438 ఉత్పలమాలలు _

1114 118, మత్తేభవృత్తములు - 49, శార్దూలము వృత్తములు - 55, మత్తకోకిలలు , 19, తరలములు - 5; మాలిని వృత్తములు - 4, లయగ్రాహి వృత్తములు 6 (ప్రయోగించి, యున్నాడు

1. పొతన వృత్తాచిత్యమును పోషించెననుటకు మచ్చునకు కొన్ని పద్య ములను చూపుట జరుచున్నది. తనను తిరస్కరించిన తండివై దాకాయణి [కుద్ధురాలై, “శా ఏరాదక యదక్ష మానస వృథా యాీాదూషణంబేలరా యోరీ పాపములెల్లంబో విడువరా యు(గ్రాకుంజేపట్టరా వైరంబొప్పదురా శివుందలపరా వర్షింపరా రాజితో త్కారాత్మ్నుండగు నీలకంరుందెగడంగా రాదురాదుర్మతీ" (1-46) “ఆని ఆడపులి గాంగడించినట్టు పల్కిన పల్కులు పై శార్దూలవృత్తమున వర్షించి పొతన నృత్తౌచిత్యమును పోషించెనని చెప్పవచ్చున్ను 2 రతీవిలాపమును, ఊఉ॥ “ఏవలనాజు భార్యను నుపేందునికోడఐ శేంభుచేత నా దేవరగోలుపోయి కడుదీినత నొందుచునున్నదానంజాం డోవనవిథి నున్నఖచరో త్తములార దిగీిరదులార రం డో వనవాసులార వినరోమునులార య నాథవాక్యముల్‌ ” (2-124) అన్ను ఉత్ప్చలమాలా వృత్తమున సహజమైనరీతిలో, కరుణరసావిష్కరణ గావించునట్టు, హృదయ్యదుతిని కలిగించునట్లు వర్షించి పోతన వృత్తనిర్మాణాచిత్యమును పోషిం చెనని చెప్పవచ్చును. 8 మధుర భావావేశమున హృదయగతిలో గలుగు మార్చును వర్టంజిం చుటకు పోతన మత్తకోకిల వృత్తమును _(పయోగించెనని చెప్పవచ్చును. కృప మాచవించుచున్న పార్వతికి శివుడు _వత్యక్షమైన సందర్భమున

115

మత్త॥ దేవిదేవరంజూచె దేవరదేవింజూచెను నంతలో

భావజన్ముడుదోచి యేసెను భావబంధము లొందగా

నేవమైందొలి ఫాలలోచన నేయంజంకిన పుష్పభా

అావళుల్‌ జతగూర్చి భర్గునినప్పుడేసెంజెలంగుచున్‌” (2-293).

పోతన విరభదవిజయమున (ప్రయోగించిన, దండకము, జాతులు, ఉపజాతులు, వృత్తములను, వృత్తౌవిత్యమును పై విధముగ పరిశీలించుట మైనది. (ప్రతి పద్యమున భాష, భావములు పోటీపడి శావ్యమునకు మరింత మనోహరత్వమును సంతరించి పెట్టినవని చెప్పుట సమంజసము. రసరామణీయకత =

“నహిరసాదృతే క శ్చిదర్హః౭(ప్రవర్తత ఇతి త[త విభావానుభావ వ్యభిచారి సంయోగ్మాదస నిష్పత్సిః” అని భరతుని మాట"

శావ్యమునకు రసము ప్రధానము. _. (పజ్ఞావంతు డైన కవి తనకున్న ప్రతిభా వ్యుత్చత్తుల నుపయోగించి రసపోషణలో జాగరూకత. వహించి రసజ్ఞుల నల రించును

బమ్మెరపోతన వీరభద్ర విజయమున పోషించిన రసరామజణీయకతను కింది విధముగ పరిశీలించ వచ్చును వీరభ(ద్రవిజయమున, వీరము, శృంగా రము, కరుణము, శకాంఛము, రౌద్రము, బీభత్సము, భయానకము, అద్భు తము, హాస్యము అను నవరసములు పోషి2పబడియున్నవి* ఒక్కొక్కదాని పరిశీలన [కిందివిధముగనున్నది. వీరము ;-

వీరరసీము ఉత్తమనాయకము. (ప్రతినాయకుడు ఆలంబన విభావ ము చాతుర్యము, అమంత్రణము, స్థయిర్యము, ప్రసాదము మొదలగునవి అను భావములు. [కోధాభిమాన హాసాదులు వ్యభిచారీభావములు ఇది దానవిరము, ధర్మీషీరము, యుద్ధవీరము, దయావీరమని చతుర్విధములు.

116 విరమునకు స్ట్థాయిభావము ఉఊక్సాహము. “లోకోత్తరేషు కార్యేషు సేయా (న్పయ్న ఉచత్చహః” అని విద్యానాథుడు నిర్వచించెను. పోరభ్యదేవిజయమున -యుద్ధవీరము,.వర్ధింపబడినది. లోకోత్తరమౌ కార్య మును సాధించుటకై యత్నించు వీరభ్యదుడు, ఆతని అనుచరగణమున ఉత్సాహ ముషస్టోయయై :స్పష్టపడుచున్నది..దికునిమిదకు యుద్ధమునకు వెడలు వీరభ్యదుడు పత్కినచూటునలోను, +వీరఖభ(దుని.మేని నూండి పుట్టిన వీరగణముల ఉత్సాహము లోను.యుద్ధవీరము- నువ్యక్తము “నడతున్‌ దక్షునిమీదం గయ్యమునకున్‌- నారాచఘోరాగ్నులన్‌ బుడమిందేవ గణంబులందు నిమి సంపూర్ణాహుతుల్‌ పోసెదస్‌ గడిమిం గెల్బెదం గూల్చెదం గలచెదం గాలించెదన్‌ జం పెళన్‌ యం గడి ఖండంబులు జేసెదన్‌ నుజిమెదన్‌ ఖండించెదన్‌ మించెదన్‌'' (4-66) “'“రుంకార్యభుకుటోన నుంఢడయి దరాచ్మకంబు ఘూర్లిన్లంగా -హుంకారించిన (భ్యదుమేన, ఐయకాలో(గాగ్ని కీలావళిన్‌ సుశాశోద్ధత కోవచిత్తులు రణోత్సాహుల్‌ జగద్భీషణా హుంకారుల్‌ ఘను లఅంతకాంతకులుద(గాగ్నుల్‌ మహావి[క్రముల్‌ * (4-7% జన్మించిరి _ప్రమథగణము వీరభదదుని వెంట దక్షుని మీదకు వెళ్లిరి వీఠభద్రుడు ఇందు; ఉత్తమనాయకుడు. దక్షుడు ఆలంబన విభావము, గర్వముతో శతడుయయు యాగము, అతని చేష్టలు, మాటలు ఉద్దీపన విభాష మాళ్ళు చాతుర్యస్థయిత్య- పర్మాక్రమాదులు.అనుభావములు. శకోధాదులు వ్యకి చారీ భావములు. వీనితో వీర రసము యీ ఘట్టమున పరిపోషింపబడినది, శృంగారము ?ఖ శృంగారమునకు “రతి” స్థాయి భావము “క్యతసంభోగ విషయళచ్చా విశేషోరతిః" అని విద్యానాథుని నిర్వచనము. శృంగారమున స్త్రీ, పురుషులు ఆలంబన. విభావములు, ద్యానవనములు, వసంతబుతువు మొదలగునవి ఉద్ది పన విభావములు ప్రియము బావలోకనము, (ప్రియగుణ (శవణము, కంపఏష్సు

117 మొదలగునవి సాత్విక, అను భావములును అల్రు యున్నువి. స్మృతి, చింత = వ్యఖిచారీ భావములు వీరభ(దవిజయమున, తపమాచరించు చున్న మహేశునకు శుుశూషడకై హైమవతి తండిచే నియమింపబడెను. సతిగమేను చాలించి, పార్వతిగ మరు జన్మధథరించిన భవాని భవుని పొందవలసి యున్నది., ఇట్టియెడ, “ఇివుంజూచుం దమకించు సిగ్గు నగుడున్‌ జిక్కంగరంగున్‌మదిన్‌ భవుంజేరం గమకించు. జంచలపడుం భావించు నెంచున్వడిం గవయంగా. బడునాధు. గౌంగిటను సింగారింతునోయంచునో శివరమ్మాయని పిల్తునాయనుచు రాజీవాక్షి సంరబ్ద్హయెై ” (౧౧-224) అను పద్యమున, నాయికయైన భవాని సంభోగ విషయేచ్చా విశేషమగు రతిభావము “నాథుంగౌగిటను సింగారింతునో” అను వాక్యమున స్పష్టము. ఊఉఊమామహేశులం ఆలంబన విభావములు. నాయకుని'గాంచిన నాయికకు “డ్రాలకుల6 దిరిగడు.హంసల కలకల నాదమ్లుల కీరకల కలములు నుం గల కంరంబుల నాదము అళి నాదములు”' (3-27) - ఉద్ధీపన విభావ ములు. (ప్రియుని ముబావలోకనము కంపనము = అనుభావములు., న్మృతి వ్యభిచారీ భాపము వని కలయికతో శృంగారము పథిపోషకము తమకము* సిగ్గు, గమకము, చంచలము, కవయుట, సంరబ్ధము _ అను పదముల (13-224 పొ కలయిక యిట మనోహరము, ద్వితీయాశ్వాసమున, తపముబేయు చున్న పార్వతికి వటువు నిజరూ ము చూపినపుడు-శృంగారరసము పోషింపబడి యున్నది. . చూడుడు :- “దేవిబేవరం జూచె దేవరదేవిం జూచెను నంతలో భావజన్ముడు దోచి యేసెను భావబంధము లోందగా నేవమైం దొలి ఫాల లోచను నేయఆంకిన ప్రష్ఫృబా ణావళుల్‌ జతగ్గూర్చి భర్లుని నప్పుడేసెం జెలంగుచున్‌” (2293)

118

“క్ర॥ తనువలచు శివుడు ముందట

దనకుంబత్యక్షమైనందద్దయు వేడ్కన్‌ దనుమథ్య చూచుచుండెను తనువునం బులకాంకురములు దళుకొత్తగన్‌” (2-294).

“మత్త॥ చూచు. జింతనసేయు నోరగంజూచు వర్ణన 'సేయగా జూచుచుందమకించు సిగ్గునం జౌొక్కు6 (బార్ధనసేయగాం జూచునంతనడయు్యుందన్మజచున్‌ ముదంబున వెండియున్‌ జూచు జేష్టలు లేక యంబిక సోమశేఖరు నీశ్వరున్‌” (2-298)

అను పద్యములందు పార్వతీ పరమేశ్వరుల అన్యోన్యానురాగమును దెల్చి శృంగార

రసమును పోషించియున్నాడు, పోతన

కరుణము “ఇష్టనాశాదనిక్షుః కరుణాజార్థరసోభ వేత్‌ " కరుణమునకు “శోకము”

స్థాయి బంధునాశాదులు ఆలంబన విభావములు. నాశము పొందినవారి గృహ,

తురగ, భూషణ వసనాది వస్తు, (ప్రదర్శనము, తద్వృృత్తాంత (శీవణము ఉద్దీపన విభావములు శరీపాతము, అశ్రపాతము మొదలగునవి అనుభావములు. విషా దాదులు వ్యభిచారులు వీరభదవిజయమున, రతిదేవి విలాప ఘట్టమున కరుణరసము పోషింప బడినది. హరుని నేతాగ్నికి మారుడు బూడిదైనాడు. ఆ సంగతి నెరిగిన నుమ సమ కోమలాంగి రతిదేరి తల్లడిల్లినది. అప్పటి పోతన రచన కరుణరన భరితము, రతీదేవి, ““చేతోజాతుండు దెగుటం గనుంగొని విస్మయాకుల చిత్తమై ", మూర్భిల్లి యల్లన తెలివొంది'”, “వదనంబును శిరంబును వదన గహ్వరంబు నందంద మోదు కొనుచు . .. యముట్లని విలపింప దొడంగొ” “హావలరాజు హామదన హా మధురాయత చారులోచనా హా విరహాళిధూనన నిరంతరచావపల స్మత్చతాప హావనజాత న్మేత తనయా యెటడాంగితి నాకుం జెప్పుమా 'సేవితమైన నీబలము చెల్వము మంటలలోన దాగెనో” (2-116)

119 “కట్టాదేవర కంటి మంటలు నినుం గారించుచో మన్మథా చుట్టాలం దలిదండులం దలచితో శోకంబునుం బొందితో పట్టంజాలని గోవార్ధింబడి నీ పాకోశ్వరిం బిల్చితో యెట్టుం బోవంగ లేక మంటలకునై యేమంటివో మన్మథా!” (24117) సీ॥ “పురుషభిక్షము వెట్టి పుణ్యంబు సేయరే తపము సియుచునున్న తపసులార ధర్మమెంతయు భర్తృదానంబు 'సేయరే దివినున్న యిం(దాది దివిజులార నావల్లభునినిచ్చి నన్ను రకింపరే తలలెత్తిచూచి గంధర్వులార దిక్కుమాలిన దాన దిక్కయి కావరే _ ధర్మమాననులగు తం్మడులార తే॥గ అమర శరణంబు వేడెద నన్నలారా అదిపుం గోల్బడి కడుదీనవైనదాన గరుణ6 గావంగి నింక నెవ్వరును లేరు పుణ్యమౌను మొరాలించి [పోవరయ్య" (2-125) సి; మజుగు దిగయు బోలు మైందీగ నులియంగ పదపడి వలికిలో బొదలు వెట్టు కోకద్వయము బోని కుచకుంభములు గంద నలినాకి కరతాడనంబు సేయు నలాలంలగతిబోలు నీలంపుటలకలు ముడివడయూచి యమ్ముదిత యేడ్చు కల్గారముల బోలు కన్నులు గతిచెడ గమణాకీ కడున్మశుకణము లొలుక ఇంతి విలపించు నత్యంత మేడ్చు. బొక్కు నధిపచనుదెంచి కావవె యనుచు6 జివుకు (సుక్కు, మూర్చిల్లు దెలివొందు నుఠల దిట్టు మగువ యెంతయు సంతాప మగ్మయగుచు“ (2-2184) పై విధముగ పోతన ఈ ఘట్టమున కరుణ రసమును పోషించెను.

"120

మూర్తీభవించిన శోకదేవత రతిదేవిని మన కనులయెదుట నిల్చి కనులు చెమ్మ గిలునట్లు గావించినాడు పోతన

శ్రీ పింగళి లక్ష్మీకాంతము గారు, “కోమలరసములైన నాల్గింటిలోను, శృంగార కరుణములలో పృాదయవ్రవీకరణము "వేగిరము జరుగును మజియు' నీ హృదయ (దవీకరణ శక్తి శృంగారమున కన్న కరుణమున నెక్కువ" సాహిత్వశిల్చ్ప సమీక్ష -.మట-153) -అని అనిరి కావుననేమో దుఃజాత్మకమైన రచనలు అత్యంత మధురములుగ పాశ్చాత్య ూలు భావింతురు.

ప్రస్తుత కరుణరనసమున, మన్మథ మరణము "ఆలంబన విభావము. మన్మథ సంబంధమైన అీలోచన, తతని చరిత స్మరణము మొదలగునవి ఉద్దీపన విభావములు, నేలపై పడుట, కన్నీరు మున్నిరుగ ఏడ్చుట మొదలగునవి అను భావములు _ విషాదము మొదలగువి వ్యబిచారులు వీనితో కరుణరసము నిష్ప న్నమై ఆస్వాదయోగ్యమైనది శాంతము ;

శాంత శృమ స్దాయి భావఉత్తమ (పకృతిర్మ తః” శమము శాతం మునకు స్థాయిభావము. ఇదిఉత్తమ నాయకము _వైరాగ్యాదులచే మనను విష *యముల నుండి నివృత్తమగుటను, శమము అని భావింపవచ్చును ఇందు అని త్యముగ తెలియఖడివ...ఈ ప్రపంచము అలంబనము, వేదాంత శవణము, తపోవన గమనము మొదలగునవి ఉద్దీపనములు నాసా(గధృష్టి శతు -మిత్రాధులందలి ఉదాసీనత ఇత్యాదులు అను-భావములు హర్షోన్మాదులు వ్యభిచారులు

వీరభదవిజయమున, ఉత్తమనాయకుడైన ఉమాధవుని ఉత్మృృవ్ట తపోవర్ణనమున శాంతము పరిపుష్టమై యున్నది

“పరగ న్వైెల్బలి చింతమాని యచల (బహ్మాసనొసీనుడే తిరమై రాజితదెహము న్విమల భూతిన్‌ దీర్చిగూర్చుండెతా

121

గరుసుల్‌ నేరక తన్నుందాన తల్తపై గాఢాక్కుడ్తె నిష్టతో

హరుడయో్య్యోగ సమాదిమై దవిలి నిత్యానందుడై యుండగన్‌" (1-29), ప్రశాంత గంభీిరము, ఉదాత్త సుందరమునగు భావములకు మత్తేభవృత్తము సము చితమైనదని ఆర్యులు తలంచిరి. అట్టి మత్తేభమున మహేశు తపోవర్షనమును పోతన కావించినాడు వెలుపలిచింతమాని, యోగసమాధిలో హరుడు నిత్యా నందుడై యుండుటను మాధుఠ్యగుణ సమంచితము గావించి, శాంతమును ఆ స్వాదనీయ మొనర్చినాడు పోతన.

అనితర్భమైన విశ్వము ఇట ఆలంబన విభావము. (పశాంతసుందరమైన

తఈపోవనము ఉద్దీపన విభావము అచల (బహ్మాసనమున యోగ సమాధిసొంది, వెలుపలిచింత లేకుండుట అను భావములు. నితా్యానందుడగుటయే హర్షము. ఆ హర్షమే వ్యబిచారీబావము -వీనితో -శాంతము నిష్పన్నమై- రసజ్ఞుల నలరించు చున్నది " రౌద9ము కా

“రౌదఃకోధస్థాయిభావోరక్షోర క్రాధిదై వతః” ర్నాదిమునకు (శోదము సాయి భావము, శ తుకృతాపచారముచే మనను ,పజ్వ లింయమటయే [కోధమని "విద్యానాధుడు పేర్కొనెను,

అపరాధములు చే్సైన పురుషాదులు ఉద్దీపనములు. ఉగత్వము, ఆవేగము, రోమాంచము మొదలగునవి అనుభావములు, మోహము, అఆమర్షము మొదలగునవి వ్యభిచారులు, విడెకిటపాడుచుట, వికృతముగ చీల్చుట మొదలగు వానిచే ర్యౌదము ఉద్ధిప్తమగును వీరభ్శద విజయమున, దక్షుడు శివ రహితయాగము నారంభించెను.

అందులకా([గహించిన ర్ముదుడు వరభ[దోత్పత్తిని గావించి, -దకాధ్వరధ్వంసము నకు పంపెను విరభ్యదుడు [పముథగణములతో యాగశాల పై విజ్బృంభించెను.

122 “జంకించి మైపెంచి శంఖంబు పూరించి గగన భాగంబెల్ల గలయందిరిగి అనికి సంరంభించి యార్చులంజెలగించి (బ్రహ్మాండ భాండంబుంబగులంజేసి భుజశాఖలడలించి భూస్త్రలి నంకించి బలువిడి నాయుధంబులు ధరించి అరుల గుండెలుచించి యడిదంబు రులిపించి దర్చించి సింహనాదంబుంజేసి అతికరాళ (యకుటితాన్యుడై కన్నుల నిప్ప్రులొలుక నురలు నెజిదలంక వీరగణ విభుండు విలయకాలానల రౌద్రమూర్తి వీరభ్యదమూర్తి” (4-10 విరభ్యదుడు, ఫ్‌. పట్టిసంబులందుంచి పలుబాణముల నొంచి ముసలాయుధంబుల మోది మోది అలుగుల నాటించి యరచేతులను (వేసి ముష్టి మూతంబుల ముంచి ముంచి కత్తుల నెజయించి గదల (కుళ్లణగించి భూరి శూలంబులం బొడిచి పొడిచి శక్తుల దూలించి చ(్రాలంబరిమార్చి పటునారసంబుల.6 బజపి పజపి పెనచి నరములు (పేగులు పెజికిం బెజికి చెనకి మేనుల పట్టలు చీరి చీరి డాసి చెక్కులు ముక్కులు గోస్‌ కోసి వీరభదుండు వేల్చుల6 దోలందొడగె'” (44-180)

ఈ ఘట్టమున, దక్షకృతాపరాధము కారణముగ (పజ్వరిల్లిన శోథము స్టాయిభావము, దకుడు ఆలంబనము. ఇంద్రాది అమర సంఘము దక్షయాగము నుచూడవచ్చుట, యాగము కొనసాగుట, దక్షకృత శివదూషణము మొదలగునవి ఉద్దీపనములు శఖర్య శార్యములు అను భావములు ఉత, ఆవేగాదులు వర్జిభిచారులు వీనితో ర్యాదరసము పుష్మమై అలరారుచున్నది.

123 వీభత్సము := “జుగుప్ప" బీభత్పమునకు స్టాయి. దుర్గంధ మాంసాదులు ఆలంబన విభావములు. అచ్చటకృములు ఉద్ధిపనములు ముఖసంకోచము, కనులు ముడు చుకొనుట మొదలగునవి అనుభావములు. అపస్మారకము, వ్యాధి, మరణము మొదలగునవి వ్యభిచారులు. వీరభద్రుని విజృంభణమునకు గురియైన దక్షుని యాగశాలను వరిం చిన [కిందిపద్యమున బీభత్సరసము పోషింపబడి యున్నది. సి “నలలితంబుగ జన్నశాలలు భస్మమై తోరణంబులు డుస్పి ధూళింగలిసె హోమగుండములెల్ల నాగి నెత్తురులందోగి (బ్రహ్మలు వల్పులు పరగ(జచ్చె బృందారకావలి6 బొలియించెం గులవధూ జనవిలాపంబులు సందడిలె ఖాసురంబగు లక్ష్మిపతిం బట్టి కట్టిరి తపనులు పెద్దలు ధథరణి6గూలె బెరసి తలల గములు పీనుగుల పెంటలు మదపు కుప్పలైన మాంసములును రక్త నదులు మెదడు రాసులు నెముకలు గుట్టలయె్య6 జెప్ప జెట్టలగుచు” (ఉ-168) దకుని యాగశాల, తెగిపడిన తలల సమూహములతో, నేలగూలిన ప్‌ను గుల గుట్టలతో, మాంసపు కుప్పలతో, మెదడు రానులతో, ఎముకల గుట్టలతో, రక్తపు నదులతో జుగుప్పను కల్గించుచున్నది, పీనుగులు, ఎముకలు, మెదడు, మాంసాదులు ఆలంబన, ఉద్దీపన పీభావములు. చూడలేక ముఖములు ముడుచుకొనుట, తిసహ్యము అను భావ నులు. అప్తస్మారకము, అవేగము మొదలగునవి వ్యభిచారీభావములు _ వీనిత్రో బీభత్చరసము పోషింపబడినది.

1264 భయానకమునకు భయము స్థాయి గృకూరాకారాదుల చూచుట వలననే జనుని హృదయమందు మరణాదిరూప మహానర్రశంక గలుగునో యది భయము" దానియొక్క ఘోరతరమగు "చేష్టలు ఉద్దీపనములు స్వేదము, వైవర్హ్యము, అను భావములు దీనత, గ్గాని, (ఖాంతి మొదలగునవి వ్యబెచారీభావములు విరభ్మదవిజయమున, వీరభ్యదుడు (ప్రమధ గణము ఐతోడ దక్తునియ జ వాటికను విప్పుల వీరావేశముతో చుట్టుముట్టి చెలంగి అర్చెను అప్పుడచ్చటనున్న వారందరు ఖీతిల్లిరి. ఆ సందర్భమున భయానకరసము పోషింబడి యున్నది, “కొందజు మూద్చవోయిరటం గొందజు పాజివిఖీతచితులై కొందజు చచ్చిరచ్చటను .గొందలు దూరిరిశాల్మకంతలన్‌ గొందణజు బుద్ధిమాన్నడిరె గుండెలు ర్సున్లని తల్లడింపగా6 గొందబజు సృష్టి సంహరమొగోయని నివ్వెణగందిరార్తులై"” "(4-91 వీరభ్మదుడు ఆభడార్చుట అలంబన విభావములు ప్రమధులతొజ్వు వీరభదుడు యాగశాలలోని వారల భయపెట్టినతిరు ఉద్దీపనవిభాపము మూత్శ్మ్న స్యా షె వోవుట్ర, బుద్ధిమాన్పడుట అమషుభావములు “సృష్టిసంహరమో " యని భాంతి పొందుబ, దీనతసొందుట మొదలగుగవి వ్యభిచారీ భావములు వినితో భాయాః నకరసము పుష్టము. అద్భుతము :_ అద్భుతమునళు విస్మయము స్టాయి అపూర్వములగు వస్తు నందర్శన్ప ము వలన కలుగు చిత్తవిస్తారము విస్మయము. అహ్రూర్వము లేవ విలక్షణమైన వస్తువు అలంబనము. దాని-గుణముళ్చు ఉద్రపనములు స్తంభము, రోమాంచము, త్వరపొటు, నేేతవివాసము మొద్తల్ప గునవి అముభావములు ఉన్మాచము, హర్షము, ఉత్సుకత వరభి చారీ ఖావముల్సు..

125 సకల లోకంబులుం గొనియాడ వీరయాగంబు సేయవలయునని వీర భద్రుడు విచారించి భయంకరముగ హుంకరించును. అప్పుడతని మేనినుండి ఉ్మగ్రరణవీరులైన వారు లెక్కకు మిక్కిలిగ ఉద్భవించిరి శా "రుంకార (భుకుటాననుండయి థధరాచక్రంబు ఘూర్చిల్లంగా హుంకారించిన భ్యదుమేన లయకాల్నో[గాగ్ని కీలావళిన్‌ సంకాశోద్ధత కోపచిత్తులు రణోత్సాహుల్‌ జగప్బీషణా హుంకారుల్‌ మనులంత కాంతకులుద(గాగ్నుల్‌ మహావి[క్రముల్‌ " (4-7కృ ఉ॥ “సాహసదైర్యమాననులు చంద్రఫణింద్ర విభూషణుల్‌ శివ (దోహరగండ కర్తులతిదోర్చల గేయులు భూరితివహా లాహల జృంభిళుల్‌ శిఖివిలంబిత నే్యేత్రులు చారుగోపతీ వాహులు వైరి వీరమదవారణ సంహులు ట్టిరు[గ్రతన్‌" (4.75) అను పద్యములలో వర్తింపబడిన విలక్షణోద్భవుల్తైన- వీరభదుగణము ఆలంబన విభా భాములు వారి ఉద(గారన్భతి, గుణములు ఉద్దీపనములు వేగిరపాటు అను భావవు హర్షాతిరేవము వ్యబిచారీభావము వినికో అద్భ్బుతరసము పోషింపబడినది, హాస్యము ;= హాస్యమునకు “హాసము” స్టాయిభావము విక్కృతమైన ఆకారము, మాటలు, వేషము, . చేష్టలు మొదగునవిగల _న్గర్తకునిపలన హాసము స్తాయి ఖావ హుగ గరిహాస్యరవము రలుగును విళృత వెషభాషలకు కారణమైన వ్యక్తి అలంబనవిభావము వాని వ్రేషలు ఉద్దీపనములు సంకోచము, వదనస్మేరత మొదలగునవి అనుభావములు హర్షచాపల్యాదులు వ్యుభిచాకీభావములు వీరభ్మద విజయమున, ,మహేశునిగూర్చి పార్వతీదేవి తపమాచరించు చుండగ, ఆమె, కడకు శీండరుడు మాయావటువుగ ఏతెంచెను శంకరుని నిందించి, శవను పరిణయమాడునుని పల్కిన (బహ్మచారిప్రై పార్వతి కోపించి, అతనిని మెడ

126 బటి నెట్టుడని చెలులతో పల్కెను. అంత చెలికత్తెలు వటువుపై విజృంభించిరి అప్పటి శివుని వర్ణన హాస్యరసభరితము. సీ॥ దండంబు విసరినం దప్పించుకొనిపోయి పొలతులు కొందజు పొదివిపట్టి భాహుదండంబునం బట్టిన గొడుగును బలిమిమై నల్షంత6 బాఅవైచి కరము బిగ్గన6 బట్ట కట్టన యొల్లియ నొడిసి (వాలిన గోచి విడి విపుచ్చి కూకటి బలుమాబు. గుదియించి కుదియించి చేడియల్‌ నవ్వుచు శిరము వంప6 బిన్నవాడుబోలె పెనుగులాడుచు నుండి బాలుడైన కపట (బహ్మచారి మాయమయ్య నపుడు మగువకు ముందజబ మహితమైన చిత్రముహిమ తోడ” (2-2889) కపట [బ్రహ్మాచారియైన శివుడు ఆలంబనమ్లు. గోచి విడిచిపుచ్చుట మొద లుగాగల ఆతని చేష్టలు ఉద్ధపనములు. చేడియలఐ నవ్వులు అనుభావములు. సంతోషాదులు ప్యభిచారులు విని కలయికతో హాస్యరసముప్పతిల్లు చున్నది. మై విధముగ పోతన వీరభ[ద విజయమున నవరన పోషణ గావించి యున్నాడు పథమాశ్వాసమున శాంతమును, ద్వితీియాశ్వాసమున, "తృతీయా శ్వాసమున శృంగార, కరుణ, హాస్యములను, చతుర్జాశ్వాసమున విరక్శొద బీభత్స భయాన కాద్భుతములను పోతన పోషించి కావ్యశోభను ఇనుమడింపజేసెను పాతపోషణము క పృాతచ్శితణ యుతక్తముగ నున్నపుడే 8వి కావ్యానందమును నహ్మద యులకు సరియగురితులలో అందించగలుగును కావర్టిమున పాత్రపోషణము ద్రావిధములుగ గోచరించు చున్నది. ఒక పాత్రశీలమును కవియే స్వయముగ్శ చెప్పుట [పత్యకమార్షము ఇతర పాత్రలచే చెప్పంచుట పరోక్షమార్షము. మర్తి

127 యు, వాక్యరూపమునకొంత, కార్యరూపమున కొంత ప్యాతపోషణము వ్య్ణక్తమగు చుండును. వీరభ(దవిజయమున, పోతన, పాత్రచితఈణ కవసరమైన నన్నివేశకల్చ్బ నమును, సంభాషణా చాతుర్యమును నిర్వహించిన విధము (పశంసనియము. కౌచిత్యమునకు భంగ మేర్చడకుండ పాశశలను తీర్చి దిద్దుట పోతన (ప్రత్యేకత వీరభదవిజయమున, [_పతిప్మాతయు సహాజస్వభావ నిర్భరమై పాఠకుల ఎదుట కదిలుచుండుననుట అతిశయోక్తికాదు. వీరభ(ద్రవిజయమున, దక్షుడు, దాక్షాయణి, దధీచి, వీరభ్యదుడు అను పాత్రలను పోషించిన విధమును పరిశీలించిన పోతన ప్మాతచ్యితణా కౌశలము వ్యక్తమగును. ఆయా ప్యాతలను [కిందివిధముగ పరిశీలించుటమైనది. దకుడు !- వీరబ[దవిజయమున (పతినాయకునిగ దక్షుని వర్షింపవచ్చును. ఇతడు (పజాపతులలో నొకడు సతీదేవికి తం్మడ్మి పరమేశునికి మామ. శ్రైలాసమున శివుడు కొలువైయున్నవేళ దక్షుడచటి కరిగినాడు. అల్లుడు సామాన్యముగ గౌర వించెనేగాని పత్యేకముగ ఎదురేగి మన్నన సేయలేదు. అందువలన దకుడు ఈశ్వరుని పై వెరమునుబూనెను ఇట్టియెడ పోతన, "అని తనపాలిటి కర్మము 'పెనగొని తను6 జుట్టు ముట్టి 'పేరేపంగా. జనటి యగు దకుడప్పుడు మనమున.€ గోపంబు నొంది మలహరు విడిచెన్‌” (3-85) అని నుడివెను* దక్షుడు కర్మకొలది చెనటియై కోపించెనట. అది అతని దురదృష్టము. లేని చుడల నవబహ్మలలొ ఒకడైన దక్మపజాపళి మహేశుత త్వ్వము తెలియనివాడు శాడుగదా! అటుల విరోధించిన దక్షుడు శివరహితమైన యాగము నారంభించెను. "తామసంబున పొంగి, ఖలుడై దక్షుడు అదక్షుడైనాడు". యాగమునకు దివిజ

128 గణమేతెంచెను.. పిలువక్తున్నను దాకాయణి పుట్టినిల్లను చొరవతోడ వచ్చినది కాని దకుడామెను తిరస్కరించెను శివుని నిందించెను కాని దకుడొనరించిన్‌* శివసింద నిలిదగాదు. నిందాస్తుతిగ పోతన వర్ణించెను జాతిలేదు “పుట్టుజాడ లేదు, పఠముడొంటిగాడు (బహ్మాదులెరుగరు" అని దకుడు పల్కుకులో సృష్టి క-ర్తకుగూడ "అంతుబట్టని మహేశుని మాహాత్మ్యము నూహింపవలయును అట్టి యెడ సతీదేవి, దక్షుల వాదనలు, సతిదెవి దేహత్యాగము, దకునకు శివుడు శాప మునిచ్చుట జరిగినది. నత్తుని పునర్జన్మ వెవనస్వత మన్వంతరమున జరిగినది “మజి వైవస్వతమన్వం తరమున నొక కాలమందు దక్షుడ దక్తుం డురుతర పాప విచకుడు పరగిన్‌, జన్మించె మోరపాపాత్మకుడై"” (4-3 అనుటను బట్టి దకుడు మోరపాపాళ్ముడునే జన్మించినాడు. తెలివికోల్పడి అజ్ఞ్జానముతోడ శివరహిత యాగమారంభించినట్లు తలియుచున్నది. దధీచి హితోక్తులు, మందలింపులు దకునకు నచ్చలేదు. ఫలితముగ విరభ్మదునిచే చంపబడెను [బహ్మాదుల పార్డ నతో శంకరుడు దకుని మేషశిరముతో పునర్జీతుని గావించెను పిదప దకుడు మన్నించమని మహేశుని ప్రస్తుతించెను పోతన వీరభద్రవిజయమున, డక్షపాత స్వభాపప్రవృత్తిని విపరించుచు (పత్యక్షమార్గమున పాతచ్శితణ గావించినాడు దక్షుని ప్యాతను పోతన కడు దక్షతతో తీర్చెదిద్దినాడని, చెప్పవచ్చువు దొతటొయణి := (వ్రకృతిశక్తుల సంపూర్ణ స్వరూపిణియగు సతీదేవీ దక్నపజాపకికి దుహిత పండడిపేరుమీదుగా ఆమెకు దాకాయణి అనిపేరు కలిను. మ. దక్షుడు. మహేశునకు -సతీదేవినిచ్చి పరిణయమొవర్చెను. భువీనభీర్తక్సృ

129 మామయయ్యెను. ఒకసారి శివుడు తనను గౌరవించలేదని కినుక వహించి దకుడు తన అవమానమునకు 1పతీకారముగ సతిశ్వరుల మా(త్రముపిలువక యాగమాచ రెంచెను. కాని నారదుని వలన తం(డియాగము నెరింగిన దాకాయణి, “మద నాలికి నెల్లప్పుడు మది దప్పని భార్యకాన మనమున కలగెన్‌”. సతీశ్వరుల అన్యోన్యత ఇందు వర్ష్ణితము. మొదట, నతి తనకు తెలిసిన విషయమును శివున కెరింగించుటకు వెనుశాడెను. కాని చివరకు, “ఎల్లంజన్నవారలు దురితాత్ముని యాగమునకు దురితారాతీ"” అని యాగమునకు పోయిన వారలగూర్చి చెప్పినది. తండిని దురి తాత్కుడని నిందించినది. ఆదురితమును హరించువాడవు నీవేననియు ఈశ్వరు నకు గురుతు చేసినట్లయినది. _ సర్వజ్ఞుడైన పరమేశ్వరుడు దక్షయాగనిమిత్తము నెరింగించి “కన్యలకుంబుట్టిన యిండ్లకుంబోవలోకముల్మెచ్చును బొమ్ము” అని పల్కెను. తనను శివుడు వేరుచేసెనని ఆమె అప్పుడే ఖభేదమొందెను. తుదకు శివుని ఊరడింపుతో కుదుటపడినది. సతిదేవి ప్రమథగణములు కాలుచుచుండ తండి యాగశాల కరిగినది. దకుడామెను ఆదరించలేదు “అట్టివిధముచూచి యాత్మలో. గోపంబు పుట్టుటయును ధీరబుద్ధిన్నది కనంయైన మేటి గావున ఫైరించి సామవృత్తి నాదిభామ పలికె" (1.131) అని పోతన సతీదేవిని వర్ణించెను. దకుని ని౯ాదరణము సతిదేవిక కోపమును కల్లించెను.. కాని ఆమె ధీరబుద్ధి, అ(దికన్యయైనమెటి కనుక సహనము ఆయమ్మ నహజన్వభావము. ఆందువలననె ఆమె సౌమ్యుముగ దకునిత మాటలాడునపుడు, ముమ్మూూర్తులలో అధికుడు, యజ్ఞ నాథుడు ఆయిన పరమేశుని దివ్య (ప్రభావమును వివరించు ఆతురత ఆమెలో చూడవచ్చును. మృదువుగ మందలించి ఆమె శివతత్వ్వమును చాటినది. ఇదియే పోతన ఆశయము. శాని దక్షుడామె పలుకులను తిరస్కరించెను. శివనింద గావించెను. అపుడు దాకౌయఃణఏిక8 -కోపము కట్టల్యుతెంచుకొనినది. అప్పటి పోతన - శారి దాశాయణి,

130 కా॥ “ఏరా దకయదక్ష్రమానస వృథా యీ దూషణంబేలరా యోరి పాపములెల్లంబో విడువరా యు(గ్రాకుంజేపట్టరా వైరంబొప్పదురా శివందలపరా వర్చింపరా రాజితో త్కారాత్ముండగు నిలకంఠుందెగడంగా రాదురా దుర్మతి” (13-146) అని ఈం[డియనికూడ ఆలోచించకుండ, (కుద్దురా లె, కరకుగ దక్షుని తెగడినది. అం దరు వినుచుండ శివుని మహిమను, “కలయనీరేడు లోకముల దొంతులతోడ బాగొప్ప మూడురూపములతోడ మూడు మంత్రములతో మూడు కాలములళతో (భమియించు పుణ్యపాపములతోడ సలలిత శకోచరాచర జంతు కోటితో భూరితీజములతో భూతితోడం జం[దానలావనీ జలవాయు గగనాత్మ తరణుల తోడంజితములతోడ6 ఆఅ॥ భర్గదివ్యమహిమ [బహ్మాండములు సేయు. గాచునడచు6గాని కానరాదు నిఖిలమెల్లం దాన నీవును సనును దానకాననింద దగదు సేయ” (1-148) అని చాటినది. చివరకు దాకాయణి, దక్షునితో, “.. .. నీపుట్టిన దేహముతోడను పట్టున శివుజేరరాదు", “ఈయొడలురోతగాదె! అని పలికి, శంకరు శ్రీపాదయుగళమును తన మనస్పరసిలో నిలిపి తనువును యోగాగ్నిలో భస్మమొందించినది. పోతన దాక్షాయణి పాృాతపోషణమున చూపిన తీరున మూడు ముఖర్జి మైన విషయములు గోచరించుచున్నవి. 1. భవునియందు ఆమెకు గల అనూ నము, అనూహ్యము, అనల్బమునైన భదక్త్యనురాగములు. 2. మ హేశ్సున్ల దివి మహిమను మహేశ్వరి స్పష్టీకరించుటలో జౌచిత్యముండునను విషయము, క మాలిన్యము శరీరమునకేగాని ఆత్మకుకాదు. అత్మనిత్యము, నిర్మలము. దక్షు

131 నికి పుట్టిన శరీరము గావున, దక్షుడు శిపనిందచేసినందున, ఆ శరీరముతో శివుని చేరరాదని ఆమె తలచి, దేహత్యాగ మొనరించి, బాలర్జ్దై హిమవన్నగమునుబేం మేనా హిమవంతులకు ముద్దుల పట్యియైనది. హైమవతిగ నున్న జగజ్జనని నిజనాథు వియోగమును హిమవంతునింట ఆనుభవించినది. తపమాచరించి, పరమేశుని మెప్పించి, ఆతనిని పతిగపాందినది* అమె తపోనిష్టకు, “లంఘించెంగమలోద్భవుండు మదిందాలక్షంచి తద్దేవతా నం ఘంబెల్లంగలంగె మేలుకొనియెం జ్మక్రాయుధుండంత వేగం ఘీంకారములిచ్చై దెగ్గ జములుం గైలాస్తశైలంబు దుర్గంఘ్యంబైన గణాలితోం గదలి దొర్లంబాజెనల్లా డుచుస్‌". (2-249) అని పోతన వర్షించినవిధము, ఆమె ఈశ్వరుని కొరకు పడు ఆరాటమును ' వగ్ధాక్తము చేయుచున్నది. తపము చేయుచున్న పార్వతివద్దకు కపట (బ్రహ్మచారి వచ్చి, ఈశ్వ రుని నపహసించి, తనను పరిణయమాడుమని పల్కినపుడు, పార్వతి కోపము తో ఇట్లనియెను. ఉ “వీడట బబహ్మచారియట వీనుల బెట్టగరాని మాటలే యాడుచునున్నవాడు మదనాంధుడు ఏడు నమశ్శిాయయొ౦ డాడగవద్ధు విని/గపటాత్ముని నిచ్చటనుండనీయక పం | డ్లూడగ వేస్నిగాబ్బుడని య్యుగతం బల్కినం గాంతలందణున్‌” (2-257) ఇందు, ఈశ్వరుని తప్ప అన్యులను తన మనమున తలవని పార్వతీ మన స్తక్వమును పోతన వివరించెను. పై విధముగ ఉదాత్తమైన" కావ్యనాయికను పోతన వీరభ[దవిజయమున చితించెను. దధీచి :_

• శంభుదేవ్చని జాపాక్షరములకు -ఫలితముగ దికుడు వైవస్వతమన్వంత రమున మరల యాగమునారంభింబిను. (బ్రహ్మాది ,దేవతలు, మహర్షి సంఘము,

1232 సిద్ధస్తాధ్యాదుల్నెల్లరును యాగమునక్షు విశ్సేపిరి, దధీచి. ఇందరిని పరికించినాడు మజషహరుడు నాకుండుటను .గమనించివాడు.

పోతన అప్పుడు దధీచిని, "నిశ్చలతరవాక్యవోషతమ చండమరీచి 'దథీచి అని వర్ణించినాడు. కనుకనే (బమహ్మాది దేవసంఘమున్న సభలో నిర్భయముగ నిన్సలవేహముగ, నిర్దుషముగ చూటలాడినాడు .దధీచి.

'పౌపచత్తుడైన దక్షుని,పుఖ్యచక్షుడైన దధీబి మందలించెను. “జీవచ్చ, షముల -ఫపూజించు నెజి భూమిలగలడే” అని_దథీచి పలికెను. శివరహితయాగము నిష్ఫృణమని దధీచి దకువకు హికవుగరపెను, ర్యుదమహిమ దెలియ, “ధాత కైన అతని శాతకైవ" శక్యము కాదని బోధించెను. మీరు చచ్చుట తెల్లమని అమరులకు హెచ్చరికచేసెను. మరియు, “పంచవచనుని మోము జేగురించె నేని తత్‌క్షణము తమ యాళ్లత్రాళ్లు” తెగునని కఠినముగ పల్కినాడు,

దథీచి “నిర్మలాత్మకుడు", "అనుపమగుణుడు". కనుకనే నాబోవు ఆపవను గుర్తించినాడు. దక్తుని మందలించుటకును, పుణ్యశాలియు, థీశాలి యునైన దధీచి తగినవాడని పోకన భాఎంచెను. అందువలననే మూలమున ఒకటి, రెండు శ్లోవనములలో గల భావమును "దాదాపు నలుబది పద్యములలో చక్కని ఉపన్యాసరీతిలో పోతన వర్ణించెను. దధీచి హితోక్తులు దకని చెవికెక్క లేదు. అత దధీచి అచటనుండి నిర్గమించి ఉమామహేశుని కడకేగి, ఈశ్వ రునితో, మీరు వేగంజనియచ్చటశూరుల వాని తోడుతన్నలవడ(జేయ వే” (4) అని పలింను. అంత పరమేశ్వరుడు కోపించి, తనహుంకారమున వఏవీరభ్యదుని పుట్టించెను. దక్షయాగమును నాశము గావించి, దధీచిని సంతృప్పిపరవెమ.

పొతన 'వీరభద విజయమున, కై విధముగ దధీచిని ఉత్తమమైన ప్యాతగ తీర్చిదిద్దెను. వీరభ (దుడు ;=

“వీరభ్మద విజయము" నందు ప్రముఖమైన పా “వీరభదుడ: రుద్రాంశ సంభూతుడు “సృష్టిలో పూర్ణుడగు మావవుని షాందుటళు.కలిగిన ప్రా

133

'నరూవమే వీరభదుడనవచ్చును. ప్రకృతి ,సంబంధములేక పుట్టిన యూ ర్ముద మహాశక్తియే ప్రాకృత వ్యక్తియై విశ్వకల్యాణమునకు ఇోడ్చడెను.” ;(లేపాకి - పుట 489) అని అచార్య-బావాల .రామయ్యగారు 'పల్మిరి.

వీరభద విజయము నందలి నాల్లవ ఆశ్యాసమున గల 'కథాఖానమం తయు వీరభ్మదుని ఆధాధరముగ నడచినదేననవచ్చును. +దకయాగ -వినాశార్థము ర్ముదుడు తన హుంకారమునుండి షీరభ్యదుని సృజించెను. వుట్టుకలోనే గాక, ఆకారములో గూడ పోతన వీరభదుని పాతయందు వైలక్షణ్యుమును చూపెను. వీరభ్నయుడు పర్మనాభదేవేర్నదాది దివిజ సంఘమును యుద్ధమున .నోడించి బం ధించగల దిట్ట. కనుకనే పోతన, “"అఖండకర(పప్రళయాగ్ని .పన్నిభాకారుడు .వీర్ర భ్యదుడతిగర్వసము[దుడు పుక్టైరాదతన్‌" (4-52) అని వీరభ్యదుని వర్ణించెను.

వీరభ్యదుడు ,పార్వతిశ్వరుఐతో, :నన్నునుపుట్టింపగనేల ముసె బొలు పుగ నాకున్‌ నెట్టన యానతి యీవే” ,(4-6ఓ) జని-వేడుకొనర, శివుడు, “మమున్‌ వెల్వెట్టిదకుండు" యాగము చేయుచున్నాడు, నివువేగచని, “దకుంజంపి యాగ మ్ముహరించి రమ్మనుచు నావతి యి”బ్బెను. అపుడు వీరభ(దుడు,

ఉ॥ "కుంభినిదెంతునో జముని గుండెలు చెండుదునో నునాచల స్తంభముదెంతునో సురల చట్టలు చీరుదునో కడంగిది క్కుంభుల[దుంతునో యజునికావ్వణగింతునొ సూర్య చందదులన్‌ జృంభణ మెల్ల మాన్పుదునా చుక్కలడుల్తునొ పార్వతీశ్వరా” (4-6ట*కని

అడిగెను. అట్టు పోతన పాతబల సామర్హ్యములను పాత్రచేతనే చెప్పించెను.

ఒకప్మాతను సృష్టించు నపుడు ఆపాతగుణములను (క్రమవృద్ధినొందించ వలయును. అప్పుడే పాత్ర కృతిమముగాక స్వాభావికముగ (ప్రశాశించుటకు వీ' లుండును. కనుకనే పోతన వీరభదుని గూర్చి ముందుగ తోను చెప్పెను. పిదప పార్వతీశ్వరులతోడ చెప్పించెను. అనంతరము పౌత్రతోదనే ఆపౌత్ర స్వభావము నెరింగించెను. ఇట్లు పోకన పాతపోషణమున అనుసరింప వలసిన మార్గముల ననుసరించి ఈన కావ్యుమున ప్యాతచిత్రణము గావించియున్నాడు.

134

వీరభ్యదుడు 'మహేశునానతికో దక్షుని యగశాలకరిగి సమస్తదేవనికళ' మును బంధించి, దక్షుని శిరమును ఖండించెను. విజయముతోడ వచ్చిన వీర భదునకు మహేశుడు పట్టముగట్టినాడు. శివుడు, “"ఈబలియుండాఢ్యుడు వీర భ(దుడఖిల (బహ్మాండ భేద్యుండు సల్లలితానందుడు ముజ్జగంబులకు నెల్లిన్‌ దానకర్తోరుడై వెలుగందైవము” (4.222) అని, దేవతలతో -పలికి వీరభ్యదునకు పట్టము గళ్లైను.. . ఈశ్వరు నానతి పరగగిజేపట్టి భువనభరదక్షుడై కరుణన్‌ జగంబులన్నియు” వీరభ్మదుడు పరిపాలనసేసెను.

విరభ్యదుని పాత్రను పోతన కడు సమర్థ వంతముగ పోషించెననవ చ్చును. ఆకృతిదాల్బిన వీరరసావతారమా అనునట్లు పోతన వీర్య్యదుని పాత్ర ను తీర్చిదిద్దినాడు.

పై విధముగ పోతన వీరభద్రవిజయమున, ఆయా ప్యాతల స్వరూవ స్వభావములను వ్యక్తికరించుచు పాత్రచిితణ గావించి యున్నాడు. ప్య్మాతల (పతి కదలికను [క్రమపరిణామ పూర్వకముగ స్పష్టపరచుచు, అందుల కనువగు భాషను ప్రయేగించి రచనగావించి యున్నాడు పోతన. హిమవంతుడు, స్త- నులు, రతీమన్మథులు మొదలగు పాతల నృష్టిలొను పోతన అనుసరించిన మార్గము (ప్రశంసనీయము అని చెప్పవచ్చును. వర్ణనలు డం

“వర్ణన అనగా వర్ణించుట 'వర్షస్తుకొ' కొనియాడబడునది, కొనియాడు నది అని గురుబాల (ప్రబోధిక, ఏవస్తువునైనను, దాని జాహ్యాకారమును, దానిని పురస్కరించుకొని ఉత్పన్నములగు భావమ్సులను వర్ణించుట వర్ణన యగుచున్నది అంతర్వర్జనమును, బాహ్యవర్ణనములును వర్ణన ,కిందికేవచ్చును. వర్ణనతో కూడు కొనినదే కవిత్వము” (ప్రబంధాలలో (పకృతివర్జనలు - పుట 10) అని శ్రీ అంతటి నరసింహముగారు పేర్కొనిరి. “కవయతీితికవిః” ,అను వ్యుత్చ త్తిననుసరించి- వర్ణించువాడుకవి. కవి కవనము లేదా కవిత్వము చేయును, ' వీనికి పర్యాయ

135 ముగ “వర్ల్షన”ను కూడ చేర్చుకొనవచ్చును. అపుడు వర్ణన, కవిత్వము ఏకార్త బోధకములగును. ఒక పస్తువుయొక్క సమ్మగ్రమైన స్వరూపమును, దాని బాహ్యాంతర 'తృత్వములను వివరించుటకు వర్ణన ఉపయోగపడును. అటులే పాతల భౌతిక మానసిక [ప్రవృత్తులను తెలుపుటకును, వాతావరణ పరికల్బనమునకును, మన్లో జ్జైన తీరులో కావ్యమును సంతరించి పొఠకునికి సంపూర్ణ రసానుభూతి నొందిం చుటకును కవులు వర్షనలను కల్పింతుకు. నన్నెచోడకవిరాజు, తన “కుమారసంభవము”న, “వనజలకేళీరవి శశి తనయోదయ మంథత్రగతి రతిక్షతిపరణాం బునిధి మధు ముత్తు పురోద్వా హతగ విరహ దూత్రవర్దనాష్టాదశముల్‌ " (1-క4) అని అష్టాదశ వర్ణనలను పేర్కొనియున్నాడు. పాల్కురికి సోమనాథుడు తన “పండికారాధ్యచరిిత్రము ” న తొమ్మిదిరసములను, పద్దెనిమిది వర్ణ్షనలను, ముప్పదిరెండు అలంకారములను డెబ్బదిరెండు అర్ధభావములను పేర్కొనెను. భోజుడు “సరస్వతీ కం ఠాభరణ ము”న వర్ణనలను అరువదియారుగ చెప్పయునాడు. కశవమితతుడు ఆలం శారశేఖరము"”న ముప్పదినాలుగు వర్ణనలన్లు వివరించియున్నాడు. శ్రీ ఆంతటి నరసింహముగారు. "ప్రబంధములలో (ప్రకృతి వర్ణనలు” అను పరిశోధనావ్యాసము నందు “పురగిరిబుతుసాగరాది " అష్హాదశవర్హనలను నిర్ధారించి నివరించిరి" వీరభ(ద్రవిజయమున పోతన గావించిన పర్ణనలు స్వాభావికములు, సం దర్భానుసారములునయి కావ్యురసోత్కర్షకు నిమిత్తములై అలరారుచున్నవి. ప్రో తన వీరభ్మద విజయమున గావించిన వర్ణనలను (కిందివిధముగ పరిశీలించుటై నది.

136 వనవర్షన ణా -వనమనగ ఉద్యానవనమని కొర్గదరు, అడవి యని మరికొందిరు భనం చిరి. “వర్షనా వైవిధ్యమును వర్ణనా నైపుణ్యమును (పదర్శించుట క్షనుదైన స్థానము ఉద్యాన వన వర్షన. ఇది యొకమనోహర్మష్మకియ” (పబంభములలో (పకృతివర్దనలు - పుట్ట 185). అని శ్రీ అంతటి వారనిరి. శ్రీ నిడదనోోలు వేంకట రావుగారు “వన"మనగ “అడవి” అవి భ్రావింవిరని శ్రీవేదము వేంకట్లగామ్షశొ్టా గారు. తెల్చుచు “అది .యృక్తము గాదు, చనకేళినే వనవర్షనగ (గ్రహించుట యుక్తము .(నన్నిచోడకవిత్వము _ పుటలు 188-189" అని నిిర్ధారించిరి. వనే వర్ణనల వలన రసవక్కావ్యములు మరింత రసవత్తరములై సరసుల నలరించును ఫలపుష్పభరితములై యొప్పు మహీరుహములు, లతామండపములు, మంజుల నాదంబుల నలరించు పక్షినికరంబులు యిందు ముఖ్యముగ వర్ణనీయములు. వీరభ్యద విజయము నందలి వనవర్దనమును [క్రింది విథముగ వివరిం చుట గలదు. వీరభ్శదవిజయ కావ్యకథారంభమున నైమిశారణ్యవర్ణన గావింపబడినది. ఈ అరణ్యవర్షన ఉద్యాన వనవర్హనమునకు భిన్నముగనున్నది “మహిత మాతులుంగ మందార చందనసాల భల్లాతకి (ప్రముఖరాజిచ కుంథినీ విరాజితంబును, కురువింద కుందమ హిన్లూత మథుక శతపత్ర కమల కల్తారకర వీరమల్లిశాదివల్లీ సంపుల్ల పుష్పవల్లీ లలిత పరిమళ నుగంధబంధురషి రంతరాళంబును......., చంచరీక్షశారికాకీరనాకిల చకవాక నీలకంర వనకనయవ కంకనాళలింగక్రారచ కారంభ కారండ్రకానకపోత పాశావత శకుని భరద్వాజ చళ్తొన్లే రలావు కజీవంజీవవాయ సారాతి కోయసష్టిక డిండిభ సారసశాతఖండనారంగత్పజు] గంగ గణనాద (ప్రమోదితంబును, మండిత గండబేరుండ వేదండ కంఠీరవ శరవ. శార్థూల శంబర జంబూకగవయ్రవరా రోహు ప్లవంగ శల్యసారంగ చమరీ మృగ గోకర్ణ వృకాది మహామృగ మందిరంబున్లు, దందశూకగాథధేయ మాన్దాల మూషజి, నివానంబును, సకల పుణ్య తరంగణీ మంగళ నంగమంబును, వినిర్మల సరోషపర్ష

137 విలసితంబును, అనుపమ మునినాద -నిరంతర బహుళ పాఠనిఖిల నిగమ కల లలారావ ఘటిత గగన తలంబును ధర్మ తపోధథనథధాన్యదాన తాపసోత్తమ సంతత నంతుష్ట హెోమధూమ సమ్మిళిత బృందారకాలోకనంబును, సర్వభువన మహా 'రణరత్నంబును సకల మునిజన స్తోత పృాతంబునునగు నైమిశారణ్య పుణ్యకే [కంబు” (పుట 11,12) అని వీరభ(ద్రవిజయమునందు నైమిశారణ్యవర్హన గావిం పబడియున్నది. పోతన విరభ[దవిజయమున, మహేశుని తపోవన వర్జ్దనము (కింది విధ

ముగ నున్నది.

“మనతర మాతులుంగ వటఖర్జుర రంభ కదంబ నింబ చం

దననవచంపక క్రముకతాలతమాల విశాల సాలరో

చన వరగంధ సారమన సారయుదుంబరచూతకేతకీ

పనసలవంగలుంగ తరుపంక్తులనొప్పినదొని వెండియున్‌” (21-206)

కం॥1 “కొలకుల దిరిగడు హంసల

కలకల నాదముల కీర కలకలములు నుం

గల కంఠంబుల నాదము

లళి నాదములమరకు నుందరావామంబున్‌” (1-207).

షార్వతీపెవి తపోవనమును పోతన వర్ణించిన తీరు (పశీంసనీయము. అవర్ణనమిట్లు గలదు.

“అకాల వల్లవ ఫలభీరిత కాబాలోక విరాజిత మందార మాతులుంగ చందన పున్నాగ తిలక కేసర కదళీ జంబీర కటింబ నింబ తమాల రసాల హిం కాళ ప్రముఖ నానాభూజాత సంఘాత విలసితంబును, నిర్మల సరోవర జనిత పుల్లసల్ల లితకమల (పసూనబంధుర గంధవాహధూత బలపరాగధూళి' పటల దశ దిశాలంకృతంబును, ననంత అలతాసిత' సంఫుల్ల పరిమళ మోదమారుత' సమ్మిళిత దూరదేశంబును, మరాళ శారికాకీర మరధు కోకిలాది నానావిహంగ మృదు మధు

138

రవచన [పమోదితంబునునై, సకలతపోవనరాజ్య లక్ష్మీశోభిత వై భవంబనంబొల్బు" వనంబు (2-288) అనియు, ఆ; ఈవనం౦ంబులోని యేపారు పుష్పంబు

లేయ మజచెగాక యేసెనేని

కాముబేతనాడు శకామారిచిక్కడే

సకల మైన వారు సంతసిల్ల” (2-24) ఆనియు పోతన పార్వతీ తపో వనశోభను వర్ణించెను. ఇంద్రుని ఉద్యానవనమైన నందనవనమునకు గూడ పార్వతీతపోవనమునకుగల శోభ లేధని పోతన వివరించినాడు. ఈ ఉద్యానవన మునందలి పుష్పబాణములను మన్మథుడు నాడు పరమేశ్వరునిపై (ప్రయోగించి యుండిన యెడల, తప్పక ఈశుడు కామునిచేత చిక_యుండెడి వాడని పోతన చెప్పుట ఈవనశోభకు చన్నేచేళూర్చుచున్నదని చెప్పవచ్చును. శ, సూర్యోదయ వర్ణన :-

నన్నెచోడమహాకవి మొదలగువారు చందాస్తమయ,. నూర్యోదయము అను ఒక్క పద్యములోనే వర్షించిరి. ధూర్జటి శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యములో మార్యాస్తమయ చందోదయమ్ములను ఒకే పద్యములో (4-91) వర్ణించెను. వీ ఠందరు సూర్యభగవానుని (పభావమహిమలను సువైక్త మొనరించుటకు యత్న ముగావించిరి. వీరభద్ర విజయమున పోతన సూర్యోదయ వర్ణనమును కావించియు

న్నాడు. చందాస్తమయ (పనక్తియిందు కానరాదు పోతన [కింది పద్మమున సూర్యోచయ వర్షనగావించెను. +

“నలిన దళంబుల కలకొని వెలయించి

కువలయ దళముల కొవ్వణంచి కుసుమ బాయునిపెంపు కొంత నివారించి

139 విరహులంబట్టిన వెట్టి దెలిపి యంధకారము నెల్ల హతమునుగావించి చుక్కల తేజంబు జక్కంబెట్టి మదచకోరంబుల మదములు విడిపించి నిఖిల జగంబుల నిిదమాన్ని ఆ|| వేడి దీప్తి దిశల వెద చల్లిమునులును నమర నంఘములును నర్హ్యజలము లొ్‌సగ6 బూర్వశ్రైలదెస నభి రమ్యమై త్యామ కిరణుడైన తరణి వాడిచె” (౩3-124) పై పద్యమున, “నిఖిల జగంబుల న్నిదమాన్చి" ఆని అనుటబే నూరు డు చైతన్య పపదాతయని, “అంధకారమునెల్ల హతము గావించి చుక్కల తేజం బు చక్కబెట్టి” అని అనుటచే సూర్యుడు అజ్ఞానమును నంత మొందించి జ్ఞాన జోకులను వెల్లించు జ్ఞాన పపదాతయని పోతన నూర్యుని స్వభావమును, (ప్రఖా వమును వివరించెనని చెప్పవచ్చును. యోగి వియోగిర్జైన శివుని పరిణయముకున ముందు సూర్యోదయ వర్ణన బౌచికి సమంచితమై యున్నది. జగత్చితరులైన పార్వతీశ్వరుల పరిణయ మునకు జగములెల్ల మేల్కొనినవని ధ్వని సూవా స్తమయ వర్ణన ర్‌ూ సూర్యాస్తమయ వర్ణనలో, “సూర్యాస్తమయ, సంథ్యావర్షన, అంధకార వర్ణన, నక్షతువర్ణన మాత్రము వచ్చు"నని (ప్రబంధములలో (పకృతివర్ణనలు - పుట 89) శ్రీ అంతటి నరసింహము గారనిరి. వీరభదవిజయమున తృతీయాశ్వాసమున, పార్వతీదేవి కలాాణమునకు చుందు సూరార్టస్తమయ వర్ణన గలదు.

140 సీ॥ తారకా సురుచేత దారుణకృతర్ణముల్‌ మానుగ నిటమీద మానుననియు. చారల వీధితి తలకొని మాయించు కెంత యింతట6 గరుణంతు ననియు హరుపెండ్లిచూడ రండని మేరుగిరిచాటు వారికింజెప్ప౦ బోవలయు ననియు గౌరీవివాహలగ్నం బెల్లి (పొద్దున దిరిగి తూర్చునం బొడతెంతు ననియు ఆ॥ సంభమించి పెండ్లిసాటించి యవ్వలి దిక్కు మొగముచేసి తీవగతుల సకల జారి (వజంబులు హర్ష్మాబి6 |గుంకె నపరవార్థిల్మగుంకె నినుడు” (38-117) అను పద్యము నందలి యూర్యాస్తషుయి వర్ణన కథాగమనమునకు ఉపయోగపడినది. అం భకారవ్షర్రన శల ౯ ఠి వీరభద్రవిజయమున పోతన గావించిన నిబిడాంథకార వర్దనము [క్రింది విధముగ న్సున+ది. పః “వీకటిగస్పై నాళసము జీకటిగ ప్పెదిగీభకుంభముల్‌ చీకటి గప్పె భూతలముం జీకటిగ ప్పెంజరాచరాదులన్‌ జీకటి గప్పె దంపతులచిత్తపయోజవనాంతరంబులన్‌ జీకటి గప్పె లోకములు చికులుసేయుచు నంతకున్‌" (2119, నకతోదయ వర్ణనము = పోతనగావించిన నక్షత్రోదయ వర్ణన, ఆతని కవిజాచాతుర్యమునకు నిదర్శ నమనవచ్చుకు. సీ॥ “రత్చాకధము[ద్రచ్చ రాటు పుశైడు వేళ దొడగిన యమృత బిందువుల నంగ తమలవైరిని రాహుగబళింప నంతఠంత6

ఇత! దొరగు వెన్నెలరేని తునగలనగ నాకాశలక్ష్మి చాహరుని పెండ్రికి నిరు కేలంబట్టిన సేన(ాలనంగ నిఖిలేశునకు బహ్మనిలాంబరమున మే ల్పట్టు కట్టిన మౌకక్తికంబు లనగ అ॥॥ వీథులేర్చడంగ వెలుగు మెజుంగుల చిదుపలమరు. భంగి. జెలుపు మిగిలి గగన విథినుండి ఘనతర నిబిడాంథ కారమవియ' దారకంబు లొప్పె" (3-121) పై పద్యమున, సక్మత్రములను,, విశిష్టములును, వినిర్మలశోభావిలసిత వములును, విశేషఫభావహములును అయిన అమృతబిందువలు. వెన్నెలరేని తునకలు, సేసబాలు, మౌక్తికములు అను వానిగ భావించుట జరిగినది. ఈ భావన 'భావికథకు ద్వనింప జేయుచు మశోజ్జముగ సాగినదనవచ్చును. పోతనసూర్యాస్తమయ వర్ణనలో సంధ్యావర్షన తక్క, తక్కిన సూ ఇ్యాస్తమయ, అం౦ఎకార, నక్షతోదయా్తాది వర్ణనలను' కథతో సమ్మేళనము నాం దునప్లు. వర్ణించి ఉన ౩వితాదాతురిని (ప్రదర్శించెనని. చెప్పవచ్చునూ చళ్చదోవయ వనవర్షన = ఆంధ కావ్యములందు చంద్రోదయ వర్ణనకు మిక్కిలి (ప్రాధాన్యత గలదు. చందోదయము, చందికావిలాసము మొదిలగువానికి తెలుగు కవులు ఆధిక పాధాన్యమునిచ్చి యున్నారు. ఇట్టియెడ కవిభావుకత, విషయ పరిజ్ఞాన ము, లోకానుభవము వెల్లడియగుచుండును. పోతన వీరభ్యదవిజయమున తారకోదయమయిన వెంటనే చంద్రోదయ వర్ణన గావించియున్నాడు.

142 సి॥ మజిగిన విరహుల మానంబు లెడలించి యిరవైన చీకటి యిండ్ల కనిపి మఖి గోకముల నెల్లి మబజువులుగాందోలి నీలోతృ్పలంబుల మేలు కొలిపి వెలయ. జకోరకావలిక విందులు వెట్టి నీర జాతంబుల నిదపుచ్చి వనధుల నుబ్బించి వలరాజు నెగయించి మంద మారుతము కానంవ మొసగి ఆః తనదు తెలుపుచేతం దలకొని నిఖిలంబు తఆలుప్పుంగాగం దూర్చు దిక్కునందు. జల్లదనము చూపి జగము అన్నింటికి మామ యనగం జందమామ వొడిచె” (3-122) నని పోతన లలిక శృం గారప్రసక్తులతో చం్యదోదయవర్ణన గావించెను. [పేమకు, అనురాగమునకు (ప్రతీక చంగదుడు గదా! *ఓ. యుదవరన గ ఇ ల ఆష్టాదశవర్జనలలో యుద వర్ణనమునకు కూడ తెలుగుకవులు సముచిత స్థానమును కల్పించిరి. సైన్యధూళ, శరమండపము, రక్తనదులు, రథ, చామర, కేతు, యోధులు యిప్పట్టున వర్హ్యములగు చున్నవి. వీరభయానక బీభత్సరన సనమంచితముగ యుద్ధవర్ణన సంతరింపబడుట పరిపాటిమై యున్నది. వర్ణన కారకుగాక కథాపటుత్వమునకి వర్ణన ఉపయోగపడు చుండును. వీరభద విజయమున, పోతన, చతుర్థాశ్వాసమున దాదాపు 65 గద్య పద్యములలో యుద్ధవర్దన గావించి యున్నాడు. వీరభదుడు దక్షుని యాగశాల కరిగి అచటనున్న దేవగణము పై విజృంభించి, వారల శిక్షించి, ఇం (దాదులకోను విష్ణ్టువుతోడను యుద్ధమొనరించెను. పోతన కడు మెలకువతోడ, రసపుష్టిని, కూర్చుచు ఉదాత్తముగ ఈ యుద్దవర్హన కావించెను.

143 వీరభ్మ్యదుడు, “గిరిగహ్వర గహన గుహాంతర్షతశయన సుప్తంబులైన మదగంధగజ యూధంబుల ఫ్ప్రంకారంబు చేత పప్రబోధితంబై వాని వెనుదవిలి కుంభసప్రల మాంసంబు నఖదంష్ట్రృంబులం జించిచెండాడు సింగంబు పగిది దేవ గణంబులపై విజృంభించెను. దేవతలనుపిడుగులంబోలిన బాణజాలంబుల పజ పుచు; శూలంబుల బౌడుచుచునేల పాలుచేయుచు, 6గశారంబుల బొడుచుచు గుఠారంబుల ఖండించుచు6 బరశువుల నరకుచు, నత్తళంబుల నొత్తుచుంజ్మకం బుల (దెంచుచు, భిండివాలంబుల ఖండించుచుం జంచువుల విజృంభించుచు, నఖంబుల జీరుచు పాదంబులం జవురుచు పిడికిళ్లరువ్వుచు నరచేతులంబాదుచు. దూప్తల బజపుచు “అందరకు నన్నిరూపులై తోచి, గాడుగులు విరుచుచు6, జామ రంబుల౧బొడి సేయుచు. శిరంబుల గూల్చుచుశిఖలు 'పెటుకుచు వదనంబులు (దుంచుచు నూరువులుంబదంబులు వచ్చుచు గళంబులు గోయుచు ముక్కులు జిదుముచు (పేగులు గొంచుచు కన్నులు బెజబుకుచు చెవులు (దెంచుచు6 గిరీటం బులు పతతాడనంబున రాల్చుచు. కండలు చెండుచు, రక్తంబులు[గోలుచు నె ముకలు రాల్బుచుంబడ(దోచి పండ్లు పీకుచు6 గొందజ హోమగుండంబుల నిండను (వేల్చుచు నుదరంబులు ఖండించుచు" (4-108) వీరభ్యదుడు హింసించేను. అయినను వీరభ్యదునకు కసిదీరలేదు. పుడమి మన్నుగజువగ దేవేం

(దని, రక్తముుగక్కగ సూర్యునితన్నినాడు. అగ్ని జిహ్వలను దెగంగోసినాడు. యముని నేలగూల్చిజామ్ముదొక్కి నిలిచినాడు. నైర్శతి వరుణులను గదాఘాత ములచే నేల గూల్చినాడు. సరసాకృతి వాణిముక్కుదుదిగోరున జిదిమినాడ్డు అగ్నిదేవుని ఇల్లాలి ముకు)_ను, వృళ్తస్తన శిఖరముల, దుదిగోర ుంచినాడు. సూర్యుని పండ్లూడగొట్టి తగుబుద్ధి చెప్పినాడు. చందదుని భూగతునిగజేసి పాద ముల పామినాడు. ఇంకను తృప్తిపడక,

“పట్టిసంబుల (దుంచి పలుబాణములనొంచి

ముసలాయుధంబుల మోది మోది అలుగుల నాటించి యరచేతులను (వేసి ముష్టి ఘాతంబుల ముంచి ముంచి కత్తుల నెజయించి గదల కుళ్లణగించి

144 భూరి శూలంబుల బొడిచి బొడిచి శక్తుల దూలించి చకాల బరిమార్చి పటునారనంబుల బజపి పజపి త॥ పెనచి నరములు (శ్రుగులు పతికి బెతికి చెనకి మేనుల పట్టలు చీరి చీరి డాసి చెక్కులు ముక్కులు గోసి కోసి వీరభదుండు వేల్చుల దోలవొడగె”ను (4-1380). మరియు, సీ॥ “ఒకమాటు రత్తుు నొరలంగగుత్తుకల్‌ విడిపించి తనతోటి వెలదికిచ్చు నొకమాటు హూతల కుటీకి మథ్యంబులు ఖండించి భూత సంఘములకిచ్చు నొాకమాటు నఖముల నూరుస్టలంబులు (వచ్చి భేకాళకవజము కచ్చు నొాకమాటు గదలచే నూరుతలంబులు మురియించి మృగ సంఘములకు నిచ్చు ఆ॥ ఒక్కమాటు గముల నొక్కటజెండాడు నొక్కమాటు సురల నాల్లబుచ్చు వీరభ్యదురణము వేజెవ్వరిని బోల్చ వచ్చు నతనిబోల్బ వచ్చుగాక” (4-1383) అని పోతన వీరభదుని, రచ మున సాటిలేని వీరునిగ చితించెను. ఇంతియేగాక వీరభ్యదుడు, అచటివార్న దము చూచుచుండ, అలుగులు నాటించి, శూలములగుమ్మి దక్షుని శిరము ఖండిం వెను. వీరభ్మదుడు విష్ణువుతో గావించిన యుద్ధము [కిందివిధముగ వర్ణింపఖ డియున్నది. వీరభ్యదుడు దక్షుని శిరంబు ఖండించిన పిదప దేవజనంబు భీకెన్లి పరుగెత్తుచుండ విష్ణువు వీరభదునితోతలపడెను. | వీరఖేరీ మృదంగశంఖ కాహళ నిస్సాణాది వాద్యములు వెలంసీటుం డ వీరభ్యద విష్ణువులు సమరమునకు తలపడిరి. గుణఘోషంబులు దీగంతరా ళంబుల. దిగులు గొలుపుచుండ, “మహార్ల్ణవము మహార్దవమును, గిరీరద్రంబు

145 గిరీర్యద్రంబును ......తాకి పోరాడు చందమున సములై ఆసమాన రణవిహారం బులు సలుప్తచు ....కంఠీరవంబులుంబోలె గర్జించుచు........” అతిభయంకర ముగ సంగరము చేయుచుండిరి (4-152). చివరకు విష్ణువు నారాయణాస్త్ర ప్రయోగంబుచేయగ వీరభ్యదాస్త్రమును వెడలించి తద్బాణమును భదుడు తుం చివైెచెను.. వీరభ్యదుడు తీవ్రబాణ తతుల హరి కోదండమును విజిచెను. గరు చ్మంతుని రెక్కలు తునిమెను. అందులకు మాధవుడు కోపించి శంఖ చ(డక్రధ రుల కొందర పుట్టించెను. భదుడు వారల శిఖనే్యతత్రజ్వాలల దహించినాడు" పిమ్మట, “వీపున సేయగా వెజచి యెత్తిన చక్రముతోడ భీతిలి త్మీపతి సింహము న్లదిసి చిక్కినయేనుగు బోలె నేలపై6 జూప్పులు చేర్చి చేడ్చడినంజూచి దిగీందులు డాయకుండంగా6 గోపమునొంది భ్యదుడును [కూరశరంబులనేసెన్నుగుడై " (4-159%) చివరకు విరధుంకైన, నిర్వికార నిశ్చేతనుంజ్రైయున్న మాధవుంజూచి యవ్వీరుండు తన బాణజాలంబుల నతని [ప్రాణంబులుగొన సమకట్టి యీశ్వర (ప్రియుండని మనంబునందలంచి” (11-170) వదలి నట్లు గలదు. పై సుటమున పొతన శైవపక్షపాతమును ప్రదర్శించినను, విష్ణుదేవుని ఓటమిని మాత్రమేచెప్పి, శిక్షనుచెప్పక ఉదాత్తతను ప్రకటించియున్నాడు. ఇవీ పోతన సంస్కారము ఇంద్రుడు వీరభ్మదునివై తన వ్యజాయుధథమును ప్రయోగింపగ, దానిని వీరభ్యదుడు చేజిక్కించుకొని, దేవగణమును బంధీకృతులను గావించెను. పై విధముగ పోతన వీరభద్రవిజయమున యుద్ధవర్షన గావించి తన కవన చాతురిని [ప్రదర్శించి యున్నాడు. భావములకు తగిన భాషనుపయోగించి చిత్తదీప్తిని కల్గింది, పోతన వీరరౌదాది రసములను పోషించెను. గర, సముద వర్ష వ కావ్యములంరు సముదవర్ణన సామాన్యముగ అలంకార సమన్వితమై

146

ఆలరుచుండును, అలలు, జలచరములు, నదీప్రవేశము, బడబాగ్ని, మేపు ములు [వాలుట మొదలగు ఆంశములకు ఇందు చోటు కల్చింపంబడును.

వీరభదవిజయమున తృతీయాశ్వాసమున కీరసాగర వర్ణన గలదు.

“అల్లకల్లోల మాలికారావ నిరంతర బధిరీ భూత దిగంతరాళంబున్ను మకర కమర కర్కటక మండూక తిమి తిమింగలాది జలచరావాసంబున్ను (శాంచకాదంబ కారండవ కర్కశ సారస చకవాకాది విహంగమ నివాసంబును, అకాల కుసుమ ఫల భరిత నానా తరులకా విరాజిత వేలాయుతంబును. సనక 'సనందనాది మునింద్ర సంచారణంబును ననంత గంభిరంబును నఖిల రత్న సముదయ జనదేశంబును జలజనయన శయన స్టానంబును నమృతజలమయం బునునై వైకుంఠప్పరసమీపంబున నొప్పుచున్న క్షీరార్లవంబు" (38-218) అనె పకృతసిద్ధమగు సాగరసహజవిధానము చక్కగ వివరింపబడియున్నది,. అలలు జలచరములు, లకతాంతములుగల లతలు, రత్నములు, మునిగణము, అమ్బ తజలము మొదలగు సమస్త విషయటప్రస్తావన యిందు గలదు. అనంతమైన సాగరమును సాకారముగ పొతన సాక్షాత్కరింప జేసినాడు. 6, పురవర్షన ;

సామాన్యముగ పురవర్ణనమున కవ్పలు,, దుర్గము, పరిఖ, తోరణములు, ధ్వజములు, (పాశకారములు, ఆరామములు, మార్గనులు, వేశ్యవాటిక లు, మొదలగు అంశములను వర్దనీయములుగ చూపెరి

వీరభ(ద్రవిజయమున ' పోతన అమరావతీప్పర వర్దనమును అతి సుందర ముగ కావించియున్నాడు. సి॥ “కొమరొంది బొడవైన గోపురంబులచేత(

దనరారు దివ్యసౌధములచేత బహురత్న కాంచన 1[ప్రాసాదముల చేత. గమనీయ విపణి మార్షములచేత పుణ్యజనాళిచే బృందార కాస్సరో

147 గంధర్వ కిన్నర గణముబేత బహు విమానములచే బహువాద్యములచేత బహు వనాంతర సరః (పతతిచేత ఆఅ॥ పసిడి కొండమీద బహువైభవమ్ముల అలితదేవరాజ్యలక్ష్మి మెజుసి సకల భువన భవన చారుదిపంబైన పట్టణంబు వజజి పట్టణంబు” (2-81) అను పద్యమున ఎత్తయిన గో పురములు, దివ్యసాధములు, విపణి మార్గములు, విమానములు, బృందారకా పృరోగణములు, వనములు, సరనులు మొదలగు వాని (ప్రస్తావనగలదు. సకల లోక భవనచారు దీపము అమరాపకి పట్టణము అని పోతన గావించిన కల్పన మనోహరము. దేవరాజ్యలక్ష్మి పసిడి కొండమీద బహువైభవమ్ముల మెరయుట కౌచితి కభితము. అమరావతి వజి పట్టణము. అనగా వజాయుధుడైన దేవేం (ద్రనిచే సదారక్షింపబడునది. కనుకనే సకల భువన భవనములకు మనోజ్ఞమైన దీపమైనది. భావనలో మాథుర్యమును, శ్రైలిలొ సరళతను నంతరించుకొని ఈ పురవర్హన మనోజ్ఞముగ నున్నదన వచ్చును. మూడవ ఆశ్వాసమున, పోతన, పార్వతీకల్యాణమును పురస్కరించు కొని మనోజముగ అలంకరింపబడిన ఓషథిటప్రస్టమును వర్ణించిన విధము (క్రింది విధముగ మేన్నది. కం॥ మణులను గనకంబుల ద రృణముల నవపల్లవముల బహువస్త్రములన్‌ శబణుతగతిని నెత్తిరి తో రణములు పురవిథులందు రచ్చలయందున్‌” (38-134) సీ మృగనాభిజలములు ముంగిళ్ల జల్లిరి ముగ్గులు దీర్చిరి ముత్తియముల6౬ దనర నంగళ్లం జిత్తరువులు (వాసిరి హేమకుంభము లెత్తిరిండ్ల నెన్లిం బహుమార్గముల నంది పడగలు గట్టిరి కీలించి కట్రెరి మేలుకట్లు కమనీయ గతుల వాద్యములు (మోయించిరి యెలమి శృంగారించి రెల్లచొట్ల

148 అ॥ బరంగ సకలలో5ళపళచికి సమర్ప్చింప నాయితములుచేసి రఖిఅ మణులు సర్వజనులు మిగులు సంపద నొందిర భూధరేంథద్రుండేలు పురము నందు” (83-115) అను ఫైరెండు పద్యము లందు తోరణములతో, మృగనాభిజలములతో, ముత్యాల ముగ్గులతో, చిత్తరువు అతో అలంకరింపబడిన ఓషధి పురమునకు పోతన మనోజ్ఞముగ వర్ణించెను. గా విపాహవర్ణన యూ “స్నానము, అంగభూషణములు, తూర్యువేదఘోషములు, సంగీత మలాజలాదులును వర్ష్యమూలు” అని శ్రీ నసన్నిధానమువారు వివాహ వర్ణనమున వర్ణింపబడు వానిని గూర్చి చెప్పెను. వివాహ సంబంధమైన ఆచారములు ఈవర్హ నమున వివరింపబడును. వీరభ్యద విజయమున పోతన తృతీయాశ్వాసముస పార్వతిపరమేశ్వరు లవివాహము వర్ణింపబడి యున్నది అందు పోతన తెలుగువారి వివాహమునకు సంబంధించిన ఆచారవ్యవహారములకు వివరించియున్నాడు మహేశ్వరుడు విడిదికి వచ్చుట, వధూవరులకు మంగళ స్నానములు చేయించుట, (శ్రంతలు నడచుబ, వరునకు కాళ్లుకడిగి మధుపర్క్మమిచ్చుట, తొరవారబంచుటి, కన్యాదానముచేయుట, తలం[బాలుపాుకొనుట అను మొదలగు అంశములు పర్ణింపబడియున్నవి. పార్వతీ పరమేశ్వరు తలంబ్రాలుపోసికొనిన వివమును, “లీలన్‌ బార్వతి సేసలన్‌ శివునిమౌళిన్‌ జో సెదా6గోరికల్‌ కేలిం దోయిటంబట్టి శంకరుని పైంగీలించెనో నాగ న వ్చేళన సత్క్యృృపదోయిలించి నతిమై విశ్వేశ్వరుండిచ్చెనా6 బోలనశంభుడు (పాలుపోసె6 దలప్రైయూర్జేందు బింబాస్యకున్‌(3- 183)అను పద్యమును పోతన రమ్యముగ ఉత్ర్వేకాలంశార సహితముగ వర్షించియునా'*డు.

149 ఇంకను పోతన, లాజహోమము చేయించు, అరణమిచ్చుట, అప్పగింతలు ఆను అంశములను గూడ వీరభదవిజయమున వర్ణించియున్నాడు. రి గిరివర్షన జ (పకృతివర్ణనలలో పర్వతవర్ణనకు (పముబస్థానమున్నది. వేదవాబజ్మయ మునుండియు పర్వత వర్షన కన్పట్టుచున్నది. సామాన్యముగ గిరివర్తనమున్త ఓషధులు, ధాతువులు, వెదుళ్లు, నిర్షరులు, కిన్నరులు, శృంగములు, తటములు, వనజంతువులు మొదలగునవి వర్ష్యములై కన్పట్టుచుండును. వీరభద్రవిజయమున తృతీయాశ్వోాసమున హిమవద్గిఠి వర్ణన గలదు. సీ॥ మింటి చుక్కలతోడ మేలమాడుచునున్న మఘమనమేఘ సంపుంబు గలుగుదాని. భూరితపోవన బభూమీరుహంబులు కమలాకరంబులు గలుగుదాని గంధర్వఖేచరగణ విమానంబులు గప్పిన రత్న శృంగముల దాని శుకపికశారికా నికర ధ్వనులచేత నతిరమణీయమై యలరుదాని ఆ॥ సిద్ధ దంపతులు వశీకృతకాములై సాను తలములందు సరసమాడం జఇలువు మిగులు దాని శీతాచలేందంబు! గరము వేడ్మతోడంగనిరి మునులు” (3-81) మరియు, చ॥ సలలిత కామథధేనువులం జందనకల్చ మహీరుహంబులన్‌ అలిత తరంగిణీ తటములంగరుడామర నిద్ధ కన్యలన్‌ విలసిత సూర్యకాంతముల విన్ఫుర్తితేందుశిలాతఅంబులన్‌ . చెలువగు భూధరేంద్రమును శీతనగేర్యదముంగాంచె సంయముల్‌ (3-33) అను రెండు పద్యములలో, మొచటి పద్యమున, వృకతతి, కమలాకరములు శుకపికళారి కానికరథ్వనులను, వశీకృతకాములై సరసమాడుచున్న సిద్ధ దంపతు లను పోతన వర్ణించి యున్నాడు. పెండ్లి పెద్ధలగు మహర్షి సంఘమునకు సిద్ధ దంపతుల దర్శనము శుభసూచకము కావచ్చును

150 రెండవ పద్యమున కామధేనువుల యొక్క, చందన మహీరుహముల యొక్క, తరంగిణీ తటముల విహరించు గిరుడామరసిద్ధకన్యల యొక్క పర్దన గలదు. పోతన హిమగిరివర్ణన రామాయణములోని అయోధ్య కాండలోని వాల్మీకి చిత్రకూట వర్ణనమును తలపించు చున్నదనవచ్చును. ౪. విరహవర్తన *= ” లి వ నమ గరణము విరహమున తాపము, నిశ్వాసము, చింత, మౌనము, జా = కృశాంగత్వము, క్షణములు సంవత్సరములుగ, రాత్రులు దిర్షములుగ, శిశిరమం ఉష్ట్రముగ వర్ణింపబడు చుండును. ఇంకను యిందు శిశిరోపచారములు వర్ణింప బడును, చం[దోపలంబనాది వర్ణనము దీనికి అనుసంధింపబడును, పోతన, వీరభద విజయమున గావించిన పార్వతీ విరహవర్ణన కింది విధముగ నున్నది. యౌవనమునందడుగిడిన పార్వతి ఈశుని పాందికనాశంచినది. అందు అక్ర ఎదురుకెన్నులజూడ సాగినది సి శృంగారములు సేయ శృంగారి యొల్లదు పువ్వులు దురుమదు పువ్వుబోడి పలుకంగనేరదు పలుక నేరనిభాతి. జంచలత్వమునొందు6 జంచలాక్షి సరసులం (గ్రీడింప సరసి జానన వోదు మౌనంబుతోంగుందు మానవిభవ గంధంబు పూయదు గంధవారణయాన చెలువల. బిలివదు చెలుల చెలియ తే ముకురమే (పొద్దుంజూడదు ముకురవదన తరుణి మజియును సర్వకృత్యములు మజచి హరునితోడిదె గొండాటర్జై లతాంగి యస్యగ తాపంబు సైరింపకున్నంజూచి " (1-202) ఆ॥ “కూడియాడుచున్న కోమలి జనములు శిశిరవిధులంగొంత సేదదీర్చి"రి (1-203) ఆను పద్యములందు ఉమాదేవి

1561 అల్తంకరణమానుకొని, మౌనమువహించి, సమస్త కార్యములు మరచి, హరుని త్రోడిదేలోకమై మిక్కిలి జాపముననుభవించు చుండగ, అమెతో కూడియాడుచున్న ఇెలులు శిశిరవిధుల అమెకు సేదదిర్చినట్లు పోతన వర్ణించియున్నాడు. “హరుని తోడిదెగాండాటరై” యుండెననుట మనోజ్ఞమైన (వయోగము. ద్వితీయాశ్వాసమున, శంకరుడు ఎబుకళగవచ్చి పార్వతికి ఎజుకజెన్స్‌ నిజరూసమును చూపి అదృశ్యుడగును. అపుడు పార్వతి అనుభవించిన విళలహ మును పోతన [కింరివిధముగ వర్ణించియున్నాడు. సీ॥ వినరమ్మనామాట విశ్వేశ్వరునిం బాసి నిలువంగ నేరనో నెలంతలార నాగేర్యదుధరుమీద నాకోరికలు పర్వి పాయంగ నేరవో భామలార వలరాజు వెసందోచి యలరుల బాణంబు లేసి నొప్పించెనో యింతులార నగములరాజుతో న్మ్నాపకారంబెల్ల6 దెలియంగ జెప్పరే తిరవలార ఆ|| రమణులార నిలువరాదింకం దాపంబు సరసి జాకులార సైపరాదు ఒక్క దినము గడుచు టొక్కవత్ప్సరముదా , గడచుటయె్యనాకు. గాంతలార” (2 = 212) ఒక్కుదినము పార్వతికి ఒక వతృరముగనున్నదట. 10, స్ర్రీవర్జన ; వీరభద విజయమున, పోతన, పార్వతీదేవిపర్ణన చృతీయాశ్వాసమున శావించియున్నాడు. పార్వతియొక్క అనయవ సోందర్యమును నప్రర్గులచేత కింది విధముగ చెప్పించెను. కం॥ “ఆ కన్నులు నాచన్నులు నొకురులాముద్దుమోము నానెనరులార

152 మార్ధికారము సామృథ్యము నే కాంజలయందు 'నెజుగమిభచళ్మథరా " (8-62) సీ! “జలజాకనెమ్మోము౯ జందురుబోల్తమా చందురు నందునంగందు గలదు కన్నియ వదనంబు6 గమలంబు బోల్తమా కమలంబు పుట్టుచోంగసటు గలదు మోహనాంగి.ముఖంబు ముకురంబుంబోబ్ప్వమా ముకురంబు నందున మృదువులేవు మానిని పదనంబు మణివం క్రిం బోల్తమా మణులెన్షి రాలనుమాట గలదు ఆ ఇంకనేమిబోల్త మింతి యాననముతో నృష్టినేమి సాటి సేయ వచ్చు మగువ మొగము కాంతి మలహరనీయాన (తిభువనంబులందు నభిన 'వంబు" (2-68) ఉఊ)॥ “సోమునిందోడు తెచ్చుొని (నుక్కక చిల్మలుందేరట్లు గాల్వగా గాముడు విల్లునమ్ములు నఖండతబట్పీినయట్లు దోచునా భామముజాబ్ధరేఖయును బల్కును గొవ్వునుభూలతాంగమున్‌ గాముడు నీవు చంప్పటయుగ ల్లనిపించె శశాం-శేబనా” (8-66) ఇంకను, పార్వతి కురులు ఇందనీబములకం మె, నలాళులకంపె మి న్నగనున్నవని, పార్వతి ఫాలభాగము బాలేందునికంకు మిన్నమైనదని, పొార్వచి కనుబొమలు మదనుని విల్లువలెనున్నదని, పార్వతి మృగలో చనములు ఇందీవదర ములకంళ మిన్నగనున్నవని, పార్వతీ కరములు కోములత్వమున పన్లవముబనం మించియున్నవని వీళభదవిజయమున పోతన పర్దించియున్నాడు. పై విధముగ పోతన, వీరభ(దవిజయమఘునందు, అష్టాదశ వర్ణనలలోని వనవర్ణన, హారోోదయ, సూర్యాస్తమయవర్షన, చం్యదోదయపర్హన, యుద్ధవక్షన్న, సముదదవర్షవ, వురవర్షన, వివాహపర్ణస, గిరివర్హన, విరహవర్షన, స్త్రేవర్జనలను వర్ణించిన విధమును నహేతుకముగ పరిశిలించుట మైనది

153

అలంకారములు *=

“నకాంతమపి నిర్భూషం వనితాముఖమ్‌” అని అలంకారికుల అభి [పాయము. అభరణ రహితమైయుండు కాంత ఏవిధముగ కోభించదో, ఆలం కార లేమితో కావ్యమును (పకాశింపజాలదని వారి ఆలోచన. నన్నెాచోడమహి కవి, కావ్యము “షట్ర్రింశదలంకారాలంకృతంభై ” (1-45) ఉండవలయునని, ఆలంకారములు గూడ కావ్యశోభకు మూలాధారములని వక్సాణించెను. అలం శారములు కవి కల్పనా నైపుణ్యమును వ్య క్తికరించును. కావున కవులు అలం కారములతో కావ్యముల నలంకరించి తతొృాందర్యమును ఇనుమడింప జేయు చుందురు. అలంకారములు శజ్జార్థభోదములతో' 'రెండు విథధములుగ కన్చించు చున్నవి. ]1. శభ్ధాలంకారములు, ౨. అర్జాలంకారములు.

1. కాద్దాలంకారములు =

అర్ధమునపేక్షంపక శబ్దముల నాశ్రయించునవి శబ్దాలంశారము - అన బడును. [శపణ సుఖమును కలిగించు శబ్బముల పొందికకూడ కాన్యశోభకు మూలములేయగుచుండును. రస్మ్యపనంగము పట్లను, శస్మప్రసంగములేని వట్లను గూడ శళ్టాలంకారములు ఛందమును శ్రుతిరంజకము గావించి చరికార్థములగు అను,పాసము వజ ల

రసానుగతమగు (ప్రకృష్ణమగు వర్ణవిన్యాసము " అన్ముప్రాస్రము "రసము విభావాదులచే. పృష్టమగుచున్నను, కొన్నివర్తనలు కొన్నిరనములను వ్యక్తము

రు ఇ క్ర

చేయునని అలంకారికుల విశ్వాసము. _రసస్ఫోరకమైన అట్టి వర్ణవిన్యాసమే అనుప్రాసము “పకృష్ణో వర్ణ విన్యాసోరసాద్యనుగతో హియః, సోఒను [ప్రాసస్సృ చచ్చేకవృత్త్యుపాధిగతో ద్వివిఛా" గ్యపతాపర్ముదీయమ్‌ - వ్వృట 291) ఆని గలదు"

వీరభ్మదవిజయము నందలి శిబ్దాలంకార విన్యాసములను [క్రింది విధ ముగ వరిశిలించుట గలదు.

166 వృత్త్యను్ముుపొసము ;= , ఒకటిగాని, రెండుగాని, అంతకన్న నెక్కువ హల్లులు పలుమార్లు ఆవృత్తి యగుట వృత్త్యను (ప్రాసము. ఉదా :- కం॥ “వడవడ వడకుచు నుడుగుచుం జడిముడి మయినొంది కలగి చింతాకులయై వెడంగు దనంబున నిలుచును. గడువాడిన పువ్వుభంగి. గాంతిదొజంగన్‌ " (౧1-107). వీరభద విజయమున గల పై పద్యమున “వ”, “డ” అను హల్లులు పలుమార్లు అవృత్తియగుచున్నవి. కనుక "ఇది వృత్తాన్ముపాసము. ఉదా॥ “పెదవులు దడపుచు గొంకుచు నదరుచు బెగడుచును నడుగులల్లన నిడుచున్‌ వదనము వంచుచు నడగుచు.6 దుదినాలుక త్‌టు పడగందొాయ్యలి వగతోన్‌” (1.108) అను పై పదస్ణి మున, ద,డ,చు,న అనునవి ఆవృత్తియగుచున్నవి. ఇంకను, “ఉడురాజు థరున కెల్లను దొడవయ్యెడు నాకుందొడవుందొడుగగ నేలా తొడవులు దొడిగిన౦ గొజుతని యుడురాజో త్తమునింజూడ నొక్కతెవచ్చెన్‌” (38-152) ఆను పద్యమున డృ ద, కారములు అవృత్తియగుచున్నవి. వృత్త్యన్నుపాసమునకు ఎన్నియో ఉదాహ రణములను పోతన వీరభదవిజయమున చూపించవచ్చును. లాటాను._పాసము ;= వచ్చినపదమే మరలవచ్చి అర్హభేదము లేకున్నను తొత్చర్య భేదమున్న యెడల లాటాను (ప్రాసమగును. పోతనకు లాటాను [ప్రాసము పీతి పాత్రమైన అఆలరకారమని చెప్పవచ్చును. వీరభదవిజయమున లొటాన్ముప్రాసములకు కొదువలేదు.

155 ఉదా :- “జగములోవల గల జంతురానులబట్టి మననులంగలచు నీమహిమ మహిమ నాటుచోగంటు గానగరాక వాడియై సరిలేక నాటు ని శరము శరము పరమేప్పి సృష్టిలోపలి పురుషుల కెల్ల దీపమై వెలుగు నీ రూపు రూపు అభఖిలంబు నెందాక నందాక నందమై పృథుతరంబైన నీ విరుదు బిరుదు ఆ॥ శూలినైనందాపనులనైనబాధింతు........నిరుపమాంగ” (2-58) పైపద్యమందు, మన్మథునియొక్క మహిమయే మహిమయని, ఆతని వాడియైన శరమే శరమని, ఆతని రూపమే రూపమని, ఆతని బిరుదమే గొప్ప బిరుదమని తాత్చర్యభేదమున మహిమ, శరము, రూప్త, బిరుదు అను పదములు రెండవమారు (ప్రయోగింప బడియున్నవి. ఇంకను కొన్ని పద్యములను చూడవ చచ్చును, ఉదా.- సీ॥ “పట్టిసంబులదుంచి పలుబాణముల నొంచి ముసలాయుధంబుల మోది మోది అలుగులునాటించి యరచేతులన్నువేసి " ముష్టిఘాతంబుల ముంచి ముంచి........"(ఉ-180) ఉదా! సీ॥ బహుతంతములచేత భాసిల్లియందంద వేదనాదములచే వెలసి వెలసి విదిత వైభవముల విలసిల్లి విలసిల్లి కలకలరవములం జెలగి చెలగి. ...” (4-87) ఇట్లు అనేకములను వీరభృదవీిజయమున చూడవచ్చును. అంత్యాసు. పాసము పదాంతమునగాని, వాక్యాంతమునగాని వర్ణములు పునరుక్తములగుట అంక్యాన్నుపాసము, ఇంధులకు వీరభదవిజయమున కొన్నిపద్యములను చూడ వచ్చును.

156 ఉదా ;:- కుంభినిదెంతునోజముని గుండెలు చెండుదునో నురాచల స్తంభము[దైంతునో ఘురల్వవట్టలు చీరుదునో కడంగి ది క్కుంభుల్మదుంతునో యజువి(కొవ్వణగింతునా సూర్య చందులన్‌ జృంభణమెనల్ల మాన్చుదునొ చుక్కలడుల్తునా పార్వతిశ్వరా” (ఉక పై పద్యమున వాక్యాఇతమున “నొ” అను వర్ణము పునరుక్తమై శ్రుతి, రంజకముగ, అర్థవంత్రముగనున్నద్‌. - మరియు, “కశాయజసరహారాయ శిశిఖండధరాయ నమశ్శివాయ కా లాయ- హరాయ భీషలణుబలాయ కపొలథరాయ బేవదే వాయ యమాంతక్షాయ దృఢ వ(జపినాక తిశూలదండహ స్తాయ మునిందయోగి వరదాయ నురాథపతే! నమోస్తుతే” (3-286) అను “వద్యమున'" శివనామముల చివర “య” కారము పునరు క్తమగుచున్నది. ఇట్టివి చరభ్యదవిజయమున కోకొల్లలు ఛందో=లంకారములు "= ఛందశళ్శాస్త్ర సంబంధమైన శబ్బాలంకారములు ఛందోఒలంకారములన బడును. సాధారణముగ కానవచ్చు శబ్బాలంకారములు పద్యమునను, గద్యమం నను ఉండవచ్చును. ద్వ్మిపాన, (ఇపాసాది షడ్విధ (పానలు, మొదలగునవ్ని ఛందళ్శాస్త్రటద్ధములైన" పద్యములందే కాననగును. కనుక వీనిని “ఇబ్దాలంకార ములనుట యందు సామంజస్యములేదు. ఛందమునందే. యుండదగినవి కౌవున్స వీనికి ఛందోఒలంశాచములని. వ్యపదేశము చేయబడుచున్నది” (ఆంధ్రమహాఖా రతము ఛందఃశిల్బ్పము - పృట 150) అని శ్రీపాటిబండ మాధవశర్మగార నిరి. పద్యము నందలి. 'పాసాకరము పలుమార్లు అవృత్తియైన ఆది ఛందోలం కార సంబంధమైన అను (ప్రాసము. వీరభద్ర విజయమున ఛందోలంకారములు దర్శనమిచ్చచున్నవి. ఉదా :-. “వరాదకయదక్ష మానసవృథొ యీ దూషణంబేలరా యోరీ పాపములెల్లంబో విడువరా యు(గాక్షుంజేపట్టరా

157 వైరం బొప్పదురా శివుందలపరా వర్ణింపరా రాజితో త్కారాత్ముండగు నీలకంఠుందెగడంగా రాదుళాదుర్మతీ ” (03-146) అను ఈ పద్యమున “రి శారము ప్రాసాక్షరము. ఇది (పతివాక్యము చివరను (పయోగింపబడినది. [పాసాక్షరమే పలుమార్జ్డు ఆవృ త్తిఆయినందున,దీనిని ఛందో2 లంకారముగ చెప్పవచ్చును. ద్విిపాొసము వజ రెండకరములు [(ప్రాసంబుననిడి చెప్పునది ద్వి(ప్రాసము. ఇందు వ్యంజ నమునళే [పాధాన్యము. స్వరము భేదిల్లినను దోనముండదు. ఉదా: క౦0॥ “నిత్యము నీగంభీరత నిత్యము కరుణాబ్ధియెన నీచిత్తంబున్‌ నిత్యము నీ కృత్యంబులు నిత్యము నినుగొలువనిమ్ము నిర్మలమూ శ్రీ” (38-249) అను పద్యమున “త్య”, “ము” అను రెండు వర్హములు (ప్రాసమున కూర్చబడి నాలుగు పాదము లందు భాసిల్లుచున్నవి. ద్వి,ప్రాసమునకు ఇంకను కొన్నిపద్యములు గలవు, ఉదా:- “యాగము లోపల శివునకు భాగము గలదనుచు (గ్రుతులు పల్కినచో నీ ఖాగము నీకిచ్చెద నీ యాగములందెలుపుమనిన నతివేగమునన్‌” (4-98) పై పద్యమున, “గ”, “ము” అను రెండువర్ణములు నాలుగు పాదము లందు 1పాసమున కూర్చుబడియున్నవి, శిపాసము ర్త అక్షర్యతయమును ప్రానమున నిడీన (తిప్రాసము. ఉదా :=- "శరణార్థి భక్తవత్సల శరణార్థి పురాణయోగి జనమందారా శరణార్థి దురితసంహర శరణార్థి మహేశ రుదజలజాక్షనుతా"” (8-94) అను పద్యమున “ర”, “ఖో”, "ర్ధి” అను మూడక్షరములు నాలుగు పోదములందు (ప్రాసముగ కూర్చ బడియున్నవి

158 చత్ముష్పాసనము =. నాలుగు ఆకరములను (పాసస్టానమున సంతరించిన చళు[షాసము ఉదా :ఒ “చనుదెంచితె కునుమాయుధ చనుదెంచితె పంచబాణ శంబరవైరీ చనుదెంచితె కందర్చక | చనుదెంచిజె యెనల్లపనులు సమ్మోదములే” (2-40) అను ఈపద్యమున- ను,దెం,చి,తె అను నాల్తుగు వర్ణములను నాలుగు పాదములందు [ప్రాసమున కూర్చి పోతన చతు[ష్పాసమును పాటించెను. పంచ పాసలు ;= అకరపంచకమును (పాసముననిడి “చెప్పుట పంచ్మపాసలు. ఉదా-- “నినుదెలిమక మతిమాలితి ఖిన్తుదెలియక్ష ఖలుడనైతి నీలగీంవా నిన్నువెలియక గతిం దప్పితి నిన్సదెలియక మరులుకొంటి నిరుపమమూర్తి” (4-207) అను పద్యమున “ను,దెలిియ, క" అను ఐదువరములు నాబ్గుపాదములందు పప్రాసముగ కూర్చు బడియున్నవి, పైవిధముగ కూర్చబడిన అలం కారములన్నియు అ్య్కహయత్న, సిద్ధములు కావున ఈవిధముగ షోతన వీరభ్మదవిజయమున శాబ్దాలంకారములను, ఛందో అలంకార విశేషములను కూర్చి కాప్యమునకు శోభను కూర్చెననిచెప్పవచ్చును. ఆఅర్జాలంకారములు : అర్థనంబంధ మైనవి అర్ధ్జాలంకారములు. వీరభదవిజయము నందలి ఆఈర్జాలంకారములను [కిందివిధముగ పరిశీలింపవచ్చును. శే ఉపమ శం "టహ్మజ్ఞానమువలన సమ స్తవిశ్వము దెలియబడిన విధమున నుపమా జ్ఞానము వలన సమస్తాలంకారజ్ఞానము లభించును” (కావ్యాలంకార సంగ్రహము పుట - 55) అని శ్రీ సన్నిధానము వారు తెల్పిరి.

159

ఉపమానమునకు ఉపమేయమునకు సామ్యుమును చక్కగ వరించిన యెడల ఆది ఉపమాలంకార మనబడును. వీరభద విజయమున ఉపమాలం శారములు కొల్లలు. మచ్చునకు,

"నిదురబోయిన పంచాననంబు నందంద మేలుకొలుపు మదగజంబు చందంబున నిందిరానందనుండు........సచ్చిదానంద హృదయుండగు నమ్మహే -శ్వరుంగాంచి యల్లనల్ల్షనడాయంబోయి తదీయాభిముఖుండై” (2-99 ఆను వచ నమున, నిర్దణుండును, నిర్వికారుండును, యోగథ్యానసంతత భరికాంతరంగుం డునునై, తన్నుందాన తలపోయుచునశ్రాంతసచ్చిదానంద హృదయుం డై యున్న ఈశ్వరునకు “నిదురబోయిన పంచాననము”తో పోలిక చెప్పబడినది. పంచానన మనగ సింహము అని అర్ధము. కాగా, ఈశానము, తత్పురుషము, వామదేవ ము, సద్యోజాతము అఘోరము అను ఐదుముఖములుగల మహేశునకు “పంచా ననుడు" అని (ప్రసిద్ధము. కనుక ఈశ్వరునకు పంచాననముతోడ పోలిక అర్థ వంతము, కొచిత్యశోభితము. మన్మథుని మదగజముతోడ పోల్చినాడు. సర్వే శ్వరుని పైకి వచ్చిన మన్మథుని మదగజముతో పోల్చుటగూడ జౌచిత్యమే. కనుక ఈవచనము ఉపమాలంకారసహితము. ఇంకను,

1. “వడవడవడకుచు నుడుగుచు..... గడువాడినపువ్వుభంగింగాంతి దొజంగున్‌" (1-107) అను పద్యము, 2 “త్రీలలాటము సంపటించిన చేతులా........[గలకంఠి నిల్బె6 గొలంకు భంగి దలంకుచుస్‌” (౧0-320 అను పద్యము,
2. “కడునెండిపోయిన ఘనతటాకమునకు వారిపూరము నిండవచ్చినట్లు తనరాకతజిజూచి వనజంబులుపాందు నర్కుండు వొడిచనట్లు”(1-186) అను పద్యము,
3. “మదాంధసింధురంబునుంబోలె నతులితమదో[దేకమానసుం డై" (0-86,
4. "ఏపుసేయగావెజచి ... ...సింహమున్లదిసి చిక్కినయేనుగుబోలె” (4 159 ఆనునవి ఉపమాలంకారమునకు ఉదాహరణములుగ చెప్పవచ్చును. రూపకము :-

విషయమునకు విషయి యొక్క అభేదముచేతను, తాదూప్యముచేతను

గరజనము రూపకాలంకారము. వీరభ్యదవిజయము నందలి,

కర్ర0 “పరమేశుడనియెడి పడమటికొండ పె. గుసుమ బాణార్కుండు (గుంకె నేడు గౌరీశుడనియెడు గంభీరవార్థిలో ॥ నరిగి మన్మథ కలంబవిసెనేడు ఫాలాకుడనియెడి బడబానలములోన. గందర్బ్చ కాంభోధె గాంగెనేడు మలహరుడనియెడి మహిత- మార్తాండుచే మదనాంధ కారము (మగ్గెనేడు ఆ॥ నేడు మునులతపము నిష్కళంకతనాందె నెందుజొత్తు" (2-127) అనుపథ్యమును రూపకాలంకారమునకు ఉదాహరణ గ చూడవచ్చును. ఇందు ఉఊఉపమేయమునకు ఉపమానమునకు అభేదము చెప్పబడియున్నది. ఇందు (గ హించిన ఉపమానము లన్నియు అర్ధవంతములు, ఆఅర్జాంతరములునై యున్నవి. పరమేశుడనియెడు పశ్చిమా,ది'పై మదనుడను మారుుడస్తమించె నని చెప్పబడెను ఉపమేయ ఉపమానములకు అబేదము చెప్పబడినది అహ్హై (దిని అస్తమించిన సూర్యుడు ఉదయదిని ఉదయించకమానడు కాని కొంత కాలవ్యవధి మా[తముండును పార్వతీ పరమేశ్వరుల వివాహానంతరము మన్మ థుని పునర్జీవనమును పోతన యిట గుప్తముగ తెల్పియున్నాడు రూపకాలంకార పరిపోషణమున పోతన చక్కని కవనచాతుర్యమును ప్రదర్శించెనన వచ్చును పై పద్యము దతీవిలాప సందర్భమున వర్హింపబడి యున్నది ఉత్పేక న! ఉ్యత్పేక యనగ ఊహ అనర్థధర్మసంబంథ నిమిత్తముచేత నన్యవన్తు వున కన్యతాదాత్మ్య సంభావనము త్రేక్ష. వీరభ్యద్రవిజయమున, పార్వతీ పరమేశ్వరుల కల్యాణ మట్టమున గల (కిందిపద్యము ఉగక్ర్పేక్షకు ఉదాహరణముగ (గహింపవచ్చును “"తలన్‌ బార్వతిసేసలన్‌ శివునిమౌళిన్‌ బోసెదాంగోరికల్‌ కేలిం దోయిటంబట్టి శంకరునిపై గీలించెనో నాగ న

పస్టిద్ర1 వ్వేళన్‌ సళ్ళృపదోయిలించి సతిపై విశ్వేశ్వరుండిచ్చెనా6 బోలన్‌శంభుడు [పాలుపో సెందల పై6 బూర్లేందు బింబాన్యకున్‌ ” (38-184) అను పద్యమున జగత్పితరులు తలంబాలు పోసికొనుట వర్పితకము పార్వతి కోరికల దోయిలియా యనునటుల శివుని మౌళిపై సేసలు పోయగ, శివుడు సత్కృ దోయిలించి యిచ్చినటుల పార్వతిపై తలం(బాలుపో సె నని, పోతన ఉత్ప్చేక్షను మనోహరముగ చెప్పెను సి॥ “రత్నాకరము[దచ్చరాజుపు క్రైడు వేళ దొడగిని యమృత బిందువులనంగ కమలవైరిని రాహుకబళింప నంతంతందొరగు వెన్నెరరేని తునక లనగ నాకాశలక్ష్మదాహరుని పెండ్లికి నిరుకేలబట్టిన సెస (బాలనంగ నిఖిలేశునకు (బహ్మనీలాంబరమునమేల్చటు కట్టిన మౌక్తికంబులనగ ఆ॥ “వీధులేర్పడంగ దారకంబులొప్పె "(3-121) అను పద్యమున తార క్రములను, అమృత బెందువులుగ, వెన్నెలరేని తునకలుగ, సేసబ్రాలుగ, మౌప్తి కములుగ ఊహించుట గలదు కనుక ఇది ఉ్యత్చేక. అనన్వయము వ్‌ అ ఒకే వస్తువు ఉపమానమును, ఉపమేయమును నయిన యెడల ననన్వ యాలంకారమన నొప్పును ఆ|| ఒక్కమాటు గిముల నొక్కటం జెండాడు నొక్క_మాటు నురల నాల్సయబుచ్చు విరభ్యదురణము వరెవ్వరిని బోల్చ వచ్చునతని. బోల్చ్బవచ్చు. గార” (4-183) అను పద్యమున రణమున వీరభ్యదునకు వీరభ్మదుడే సాటికాని వేరెవ్వరును నములుకారని ఉపసూనోపమేయ ములు రెండును వీరభ్నదునకే చెప్పబడినవి “కనుక ఇది అనన్వయము వ్యాజస్తుతి :- నిందావ్యాజముచే స్తుతియు, స్తోత్రప్వాజముచే నిందయును చేయుట వ్యాజస్తుతి.

162 దక్షుడు సతీదేవి యెదుట, ఆ “మూడు మూర్తులందు మొగి నవ్వడును గాడు జాతిలేదు పుట్టు జాడలేదు పరముడొంటిగాడు (అహ్మాదులెజబుగరు తిరుగుజోగిందగునె దేవుడనగ” (1-1397) అని గావించిన నిందలో ను గలదు " (బ్రహ్మాదులకు , అంతుపట్టం దివ్యశే క్తి శివశ క్రియని ఇందలి స్తుతి. ము "రియు, సీ; “చినాంబరంబులు చెలువొప్పగట్టడు మదసింధురేంద్రచర్మంబుగాని రత్ష్నకంకణములు రమణ మైందొడగడు ఫణిలోకరాజుకంకణముగాని చందన గంథంబు జాణడె పూయడు మదపంచబాణ భస్మంబుగాని పువ్వులు దండలు భోగిటైతురుముడు వెలయింతలేనిరేవెలుగుగాని ఆ॥ యూరనుండనొల్లం డొలుకులలోగాని యొనసి హయము నెక్కండెద్ధుగాని చెలువ యేమిచెప్ప సిగ్గయ్యెడిని వెళి యనగ నెప్పుడు శివుని వినవె చెపుుు" (2-277) అను పద్యమున నింద లో స్రుతి గలదు. కనుక ఇది వ్యాజస్తుతి. అఫాంతరన్యాసము ఫు సామాన్యము చేత విశేషమునుగాని, విశేషముచేత సామాన్యమునుగాని సమర్దించిన యెడల అర్థాంతరన్యాస మగును వీరభ్యవవిజయమున రతీదేవి విలాపమునగల [క్రిందిపద్యమును అర్జాం తరన్యానమునకు ళఉదాహరణముగ (గ్రహింపవచ్చును “నినువేభంగులంబాయంజాల వనితా నిర్భేదమందేమీయు న్మనపాణంబులు రెండు నొక్కటినుమీ నారీమణి నమ్ముమీ యని కావించిన బానలన్నియును గన్లయ్యెంగదా లక్ష్మినం దన యెవ్వారికినైనదైవమటనల్‌ తప్పింపగావచ్చునే” (2-136). అంగన్స్ను

163

“వనితాకూతుల6 బెండ్లిసేయునెడలన్‌ వాచాలకుల్‌ తల్లులే

యని లోకంబులు పల్కుగాన సతి నీవదీశు నిల్లాలితో

నొనరం గన్నియకున్‌ వరుండుదగు మీరూహింపగానేలయి

మ్మని కార్యంబు ఘటింపగాంబలుకుమీ యంభోజపతేక్షణా” (3-29) అను పద్యమును గూడ అర్జాంతరన్యాసాలంకారమునకు ఉదాహర్గణముగ 'స్వీక రింపవచ్చును. వ్యతి రేకొలంకారము :.

“ఉపమానముకన్న ఉపమేయమునధికముగ చెప్పిన వ్యతిరేకాలంకార మగును" అని కావ్యాలంకార నంగహమునగలదు. “ఉపమానోపమేయములలో బేనికేని యొక్క దానికి ఆధిక్యము చెప్పిన వ్యతిరేకాలంకారమని” చంద్రాలోక మునచెప్పబడియున్నది.

వీరభ్యదవిజయమున పార్వతిదేవి వర్ణనమున వ్యతిరేకాలంకారము పలు మార్లు (ప్రయ క్షమైయున్నది. సీ॥ “"జలజాకి నెమ్మోముంజందురుంబోల్తమా చందురునందునంగందు గలదు

కన్నియవదనంబుంగమలంబు6బోల్తమా ముకురంబుపుట్టుచోంగసటుగలదు మోహనాంగిముఖంబుముకురంబుబో ల్తమా ముకురంబునందునమృదువులేదు మానినివదనంబు మణిపంక్షిబోలమా మణులెల్లరాలనుమాటగలదు ఆ॥ ఇంకనేమిబోల్పమింతి యాననముతో -నృష్టినేమి సాటి సేయవచ్చు మగువమొగము కాంతి మలహరనీయాన (త్రిభువనంబులందు నభినవంబు” (8-68) అను పద్యమున ఉపమేయ మును అధికముగ వర్ణించెను. చందుడు, కమలము, ముకురము మణిపంక్తుల కన్న పార్వతిదేవి వదనము మిన్నయని ప పధ్యమున వర్ణింపజడి నందున యిది వ్యతిరేకాలంకారమని చెప్పవచ్చును

164 పై విద్దముగ పోతన వీరభ్యదవిజయము నందుగల ఉపమ, ఉశ్షేక్ష, అనన్వయ, వాాజనస్తుతి, అర్ధాంతరన్యాస, వ్యతిరేకాలంకారముఅను పరిశీలించుట జరిగినది. పోతన అలంకారచాతుర్థుము (ప్రశంసనీయము. . ఇనుకరణములు. != పోతన ళన వీరభద విజయమున పలువురు పూర్వకవుల రచనావిభాన మును పుణికిపుచ్చుకున్నాడని చెప్పవచ్చును. పూర్వకవులను అనుసరించిననుం తన రచనలో స్వాతం[త్యమును, వాకృమత్కారమును వర్ణనా వైవిధ్యమును పోషిం చఈకొనెనూ | పోతన్న నన్నయ, నన్నెచోడ, శ్రీనాథమహాకవులను అనుకరించెనని ట్రిందివిధముగ చెప్పవచ్చును, పోతన వీరభదవిజయమున, “ఉన్నతగుణధుర్యునన్నపార్యు” (ష్య అని పేర్కొని యున్నాడు ఆగంథ్యపారంభమే ఆనగ తనకవితా [ప్రారంభమే శన్నయ కవిక్తానుకరణముతో మొదలుపెట్టినాడు “శ్రీవాణీగిరిజాశ్చిరాయ దథతో వక్షొముజాజ్జేసు యే లోశానాం ఫ్ర్రకిమావ హ్హ విహతాంస్త్రీపుంసయోగోద్భవామ్‌ తేవేదతయ మూర్తయస్త్రిపురుషా స్పంపూజితావస్సురై దయ్భాయాను? పరుషాత్తమాంబుజభవ శ్రీకన్దరాాశేయ సే” (ఆదిపర్వము _ 'పారంభము్న ప్తె శ్లోళమును వీరభదవిజయముక (క్రిందివిధముగ అఆకువదించి యున్నాడు. “చ॥ సిరియును వాణిగౌరియనుజెన్నగు కన్యకుమేనువాక్సు_6బె న్నుంముకు నుంకువిచ్చిముద మొప్ప వరించి జగంబులన్నియున్‌ దిరములు సేయ్మబోవందుదిం దీర్చగంద్యష్ట యుగేక్షణుండునై బారి వధిశంభుమూ ర్రియగునాఢుండు మాకు (బసన్నుడయ్యెడున్‌” (కష ఉ॥ “శ్రీలలింంపుభూతియును శేషవిభూషణమున్‌ శిరంబుపై ఒలు సుశురు పొపటను వెన్నలపాపడుమేనగొండరా

165 చూలియు.6గేల ముమ్మొనలశూలము నిలఅగళంబు గబ్బునా వేలుపు శ్రీమహానగము వేలుప్పమాకు. (బసన్నుడయ్యెడున్‌” (13పు, పై పద్యములందలి, “వమాకుప్రసన్నుడయ్యెణున్‌ " అను థానిని చూడ గనే నన్నయ్య ఉదంకస్తుతి జ్ఞప్తికి వచ్చుచున్లుడి నన్నెచోడుడు, కుమారసంభచమున, మన్మథుడు ఈశ్వరుని తపోభగ ము గావించుటకు బయలుదేరు నష్నగు రతీ మన్మథుల సంభాషణమును వర్ణిం వెను. ఆభావమును పొతన తన వీరభదవిజయమున అనుకరించెను. కుమారసంభవము (ఈ-72) చ॥ “అతనిశరాసనంబు గనకాచలమిమశశానన్రంబు ని, కతనికి నమ్ముపాశుపత మంటిన గందెశుపూవుటమ్ము ని కతడు పురాపహారి విరహాతుర పాంధజనాపహారి వీ వళతనికి నీకు హస్తిమశకాంతరమెమ్మెయి నెన్నిచూచినన్‌” వీరభ(దవిజయము (2-81) సీ॥ భూకాంత తేరును పూవుల తేరును నిర్ణరసుభటులు. న్లిరభటులు కనకాచలము విల్లు కడుతియ్యనగు విల్లు మేటి నంది పడగ మీను పడగ బహుమ౦(తవాజులు పచ్చని వాజులు షెక్కుదలలనాడి భృంగనారి నలుమొగంబుల యంత నవవసంతుడు యంత పురుష్పోత్తముండమ్ము్ను పూవుఖుమ్ము అ వెలయు రేలుంజగల్తు వలిగంచు.కన్నుఖమి తమ్మికండ్లు తిపుర దైత్యకోటి గురి విట్టవజంబు గురి యతనికి నీకు నేమి 'సెప్నవచ్చునెంత కెంత" సీసమున భావము విసృతమైనది. కుమారసంభవము _ మన్మథరథవర్షన (4-88)

166 సి॥ “పంకరుహంబులు బండికండులు చంప కంబులు మెగలుతృ్పలంబులిరుసు కరవీరములు పలుగాడి జాదులు సనుం గొమ్మలశోకముల్‌ గోడుపీట సిందు వారంబులు సీలలు గేదగుల్‌ _ మెట్టులు మొన్లిలు మెట్టుగుదెలు షపాగడలు పలుపులు పున్నాగములు పగ్గ ములుసహకారముల్‌ పూనుగాడి తే॥ కురవకానీక మూలంపుం గోలకైర వములు మునుకోల కోకముల్‌ వాహనములు గా వసంతుడు సూతుడై పూవుదేర నెరయంగుసుమాయుధథంబులు నినిపిదెచ్చి” వీరభదవిజయము (2-94) సీ! “కమల షండము నున్నగాజేసి యిరునసుగా6 గావించి కెందమ్మికండ్లంగూర్చి తగనించుమోనుల నొాగలుగాం గావించి కరమొప్పగేదగి కాడివెట్టి సంపెంగ మొగ్గల చనుగొయ్యలొనరించి పల్లవంబులు మీదు పరపుంజేసి చెలువైన పొగడ దండలచేత బిగియించి లేదీగ పలుప్పులు లీలజొనిపి ఆ4॥ వె॥ తొజగ లరసి పువ్వుతేనెంగందెన వెట్టి గండురాజకీర గములుగట్టి మెజయ చిగురు గొడుగు మిను 'ఇఅక్కము(గ్రాల దేరుంబన్న సురభి తిచ్చెనపుడు” కుమారసంభపమున గల మునివరులు పార్వతిని పరమేశ్వరునళ్షీ తీడు గుటకు వెళ్లిన సందర్భమును, పోతన (కిందివిధముగ అనుకరించి యుస్పోక్టు కుమారసంభవము (7-186)

167 “మునివరులు.... .. [పముదిత హృదయులగుచు నిప్పరమేశ్వరి వరమే శ్వరు న్యగమహిషియగు కేమి యపూర్వంబని నిశ్చయించి పార్వతి ము[దారోహ ణంబు సేసి నగపతిచే నమస్కృృతులై విడ్కొని చనుదెంచిరి”. పై భావమును పోతన వీరభదవిజయమున,. (3-56) “మునీం[దులు _-.. - -ముదితకుముదారోహణంబుచేస” అన్ని (వాసెను. శ్రీనాధుడు హరవిలాసము'న పార్వతి తపోవర్ణ్లన సందర్భమున “నీల కంరస్తోతనియతి గూర్చు” అని స్తవపశంస, సంస్కృత కుమారసంభవమున లేకున్నను (వాసియున్నాడు పోతన వీరభద్రవిజయమున శివపంచస్తవములలో (ప్రసిద్ధమగు నిలకంఠ స్తవమును గూర్చి ప్రత్యకముగ ఒక సీసపద్యమును (వాసియున్నాడు సీ॥ కరమొప్పని నీలకంరస్తవంబులో నశబల! యేకక్షోక మైనంజాలు.6 గరమొప్పనీ నీలకంర స్తవంబులో నబల! యర్భశ్లోక మైనంజాలు ” గరమొప్పనీ నీలకంరస్త్రవంబులో నబల! పాదక్షోక మైనంజాలు6 గరమొప్పనీ నీలకంఠ స్త్వవంబులో నబల! కించిన్మాతమైనజాలు అ॥ వె॥ విమల భక్తితోడ వినినబరించిన సజ్జనుండు సకల సంపదలను గలిగి భవము లేక కైలాసవానుడై నన్ను జేరియుండు నలిన నేత్ర" (38-263). పోతన సమకాలికుడైన శ్రీనాథుని కృతులలోను, వీరభ్యదవిజయములో నుగల సమాన భఖాగములకు గాను [కింది ఉదాహరణమును చూపవచ్చును.

168 శ్రీనాథుని కాశీఖండము (7-60-పద్యము) సి; శితికంధరునకు నెచ్చెలిగాడు శాడొకో యటమటిడ్రైన నీయక్ష భర్త? యహి కంకణునకు మూడవ కరన్నుగాడొకో (పాల్మాలినట్టి యీాపావకుండు? పురవైరికవతంస పుష్పంబు గాడొకో నిర్భాగుడైన యీవనీరజారి? గంగాధరునకు లెంకల లఅెంగ గాడొకో పెనుగూళయైన యీ యనిమిషేం్యదు? గ॥ డేమిగుడువంగ వచ్చినారింద్లు విడిచి హరుని వెలి పెట్టినట్టి ౧మ౫ా యాగమునకు బంచవదనుని కను జెవురించెనేని తత్‌ శణంబున తమ యాండ్రశ్రాళ్లు జతెగవ” పోతన వీరభదవిజయమున గల (కిందిపద్యమును చూడుడు. “నీలకంరునకు నెచ్చెలి గాడొకో యటమటీడైన నీయంబుజాక్షు ఉహికంకణునకు మూడవ కన్నుగాడొకో 'ప్రాలుమాలినయిట్లి పావకుండు గంగాధరునకు సంగడికాడు కాడొకో పెనుకూళ్ల మారైన యనిమిషపతి పురవైరికిని తలపుష్పంబు గాడొకో " నిర్భాగ్యుడైన యీనీరజారి గీ॥! యేమికుడువంగ వచ్చితి రిందు మీరు తాము పాలించినట్టి లోకములు విడిచి పంచ వదనుని కను జేవురించెనేని తత్‌క్షఖంబున తమయాళ్ల తాళ్లు దెగవె” (4.47). పై విధముగ పోతన తన పూర్వకవులను అనుకరించిన విధానీష్యూన పరిశేతించుటమెనది

169 ర ధ్వన్యనుకరణ పద _పయోగము = ॥ ధ్వనిని అనుకరించుచు చెప్పుపదములే ధ్వన్యనుకరణ ఫడములు., పో తన వీరభ్యద విజయమున గావించిన ధ్వన్యనుకరణపద (_పయోగమును (క్రింది విధముగ పరిశీలించుటమైనది. ముక్కంటి కంటిమంట మన్మథుని భస్మ మొందించుటకు వెడలునపుడు పోతన ధ్వన్యనుకరణ పదపప్రయోగమును గావించియున్నాడు. ఉదా :- కం॥ భుగభుగయను పెనుమంటలు భగభగమని మండునంత (బహ్మాండంబున్‌ దిగుదిగులు దిగులుదిగులనం దెగి మరు మైంజిచ్చుకన్ను దేవుడు విచ్చెన్‌" (2-110). “కీరసాగరమథనము”ను వర్ణించు పట్లగూడ పోతవ ధ్వన్యనుకరణపద ప్రయోగము కావించియున్నాడు. = అంభోనిధి గుబ్బుగుబ్బుననుచున్‌ (38-229) “భూతలంబులం బగుల జేయంజాలిన ఘుమ ఘుమారావంబులతో వెలిను రుగుతెగయ * (3-224). "గుభులుగుభుల్లను నావదంబుల (బ్రహ్మాండ “బులన్నియునదిరి " (38-226). పై విధముగ పోతన విరభ్యద విజయమున సార్దకమైన థ్వన్యనుకఠణ పద(ప్రయోగమును కావించెనని చెప్పవచ్చును. 0, ఆత్మీయత కా కావ్యమున కవియొక్క ఆత్మీయత, ఒకటి పాత్రనను అడ్డుపెట్టుకొని చేసెడి స్వానుభవవర్షనలలొను, రెండు అనుభవము లేకపోయినను అతనికి ఖావ నామ్మాతతృప్తినిచ్చున వాంఛాపరంపర వర్ణనలలోను ప్రతి ఫలించునని ఆచార్య పింగళివారనిరి. (సాహత్యశిల్పసమీక్ష _ పుట 357) భావజగత్తులో నంచరించెడి కవి అత్మను పరిశీలించినచో గోచరింబెడి మూర్తినే "అత్మీయత” అని చెప్పవ చ్చును, విరభ్యద్రవిజయమున కనిపించు పోతన ఆత్మీయతను [కిందివిధముగ పరిశీలించపచ్చును

170 ఆ నట పోతనయందుగల వీరశైవతత్త్వ్యము వీరభ(దవిజయమున పెకు, చోటి కన్పించుచున్నది. పోతన యందుగల శివభక్తి భావము, (కింది విధముగనున్న భగవన్నామ సంస్తుతినిబట్టి తెలియనగును సీ॥ భుజగేంద్ర భూషాయ భూతాధి నాఖాయ నిత్యానురాగాయ నిర్మలాయ గంగావతంసాయ ఖండేందు జూటాయ దేవాధిదేవాయ ది్‌ర్చటాయ వేదాంత వేద్యాయ వీర (పతాపాయ క్రై వల్యనాధాయ మన ఘనాయ రణరంగ వీరాయ రమణీయరూపాయ భువనాభిరామాయ పురహరాయ ఆ॥ ఓంనమశ్శివాయ ఓంకారరూపాయ శంకరాయ రిప భయంకరాయ మదన సంహరాయ మానితకై లాస మం౦దిరోయ నీలకంధరాయ" (4-217)

"పుట్టింప నీవెనేర్తువు, నెట్టన రక్షింపనివనేర్తువు గడిమిం, గట్టింప నీవనే రువు, యిట్దిదయారసమె చెల్లునికు మహేశా” (4194) అని ఈశ్వరు మాహాత్మ్య మును పోతన విశదీకరించెను “ఏరాదక్ష యదక్షమానస నీలకంరుందెగడం గారాదురా దుర్మతీ” (1_146అని దక్షుని నిందించిన సతీదేవి పలుకులను పోతున పలుకులుగనే భావింపవచ్చును

“ఇివుడెచ్చట వేంచేయును, శివతరమచచ్చోటువినుతి సేయగ పశమే, శివు డెచ్చట వేంచేడు, శివుడెచ్చోన్లిండిలేడు సిద్ధము దక్షా" (1-155) అను సతీదేవి పలుకులనుబట్టి,

ఎనయ౭జదువులెల్లి యెజుగును జేప్పుమా, యిట్టిర్యుధ మహిమ యిజ్ఞ

గంబు, నట్టిర్టుదమహిమ యెజుగంగనలవియె థాతక్రైన నతని తాతక్రైన" అని యు, “దేవుడు నాకంబునకును, దేవుడు తింశకోటి దేవావలికిన్‌, దేవుడులోకం

171 బులకును, దేవుండిశ్వరుడె కాకదేవుడు గలడే” (4-38) అనియు పలుకు దధీచి మాటలనుబట్టి,

“శివనిందయు స్మృతినిందయు, శివభక్తులుగానివారి సేవించుటయున్‌, భువనమునగాదు దకుడు, శివనిందనువలచి యిట్లువెడియెన్‌” (4.167) అని మునులతో తీర్పు చెప్పించుటను బట్టి, పోతన వీరవ్రైవతత్త్యము (ఆత్మీయత) వ్యక్తము.

వైవిధముగ పోతన పాత్రలనడ్డుపెట్టుకొని తృప్పిదీర వపరమేశ్వరథ్యాన మొనరించి సంతుష్టుడైనాడని, వీరశైవ హృదయమును (వకటించినాడని చెప్ప వచ్చును 10. వ్యంగ్యరచన :=

“ కశావ్యస్యాత్మాధ్వనిరితిబు ధైః” అని ఆనందవర్థనుని సిద్ధాంతము. థ్వ న్వ్యర్థమే వ్యంగ్యార్థము _ ఆడువారికి అవయవముల కన్న భిన్నమగు అందము విచీతిన పకాశించునో యటులే మహాకవుల కావ్యములందు వాచ్యార్థముల కన్న ఛన్నముగ వ్యంగార్థార్ధము భాసిల్ద్డుచుండును వాచ్యార్థ సామర్థ్యము చేతనే పష్యంగ్యార్థము ఆక్షిప్త్రమగు చుండును. వ్యంగ్యార్హము సహృదయ హృదయైక జేద్యము కవనశిల్పముగల కవి వ్యంగ్యధోరణినవలంభించి కావ్యమునకు కో్‌భ నా చేకూర్చును పోతన ఈ విషయమున కూడ సిద్ధహస్తుడని (్రందివిధముగ 'జేప్పవచ్చును

శంకరుడు _బహ్మచారి వేషమున, తపమాచరించుచున్న పార్వతికడ కేగి శివదూషణ గావించి, తనను పరిణయమాడుమని పలుకగ, కోపించిన పార్వతి భన చెలులతో వటువును వనము వెడలగననుపుమని చొప్పెను. చెలులు (బ్రహ్మ జారిని పట్టయుద్యుక్తులైరి అప్పుడు వటువు,

“నన్నున్‌ బశ్షైడువారమీవశమె యన్యాయంబుగా నిప్పుడున్‌

నన్నున్‌ జిన్నగంజూడవద్ధు వినుడా నారాయణ (బహ్మలున్‌

నన్నున్‌ బట్టగలేరు చిక్కబడునే నాబోటి మీచేతమీ

నన్నంటైన వబంవ్వంబో విడువుడో చంద్రాస్యలింకెయ్యడన్‌" (2283, అని

172 పల్కును. ఇందు శివపురాణ (పసిద్ధమైనకథ వ్యంగ్యముగ గుర్తుచేయబడినది. అది :- బ్రహ్మవిష్ణ్టువులిరువురు శ్రైవజ్యోతియైన అనల స్తంభము నాద్యంతములను గనవలెనని పోటీపడి ఓటమినిపాందిరి. అసత్యమాడి బృహ్మశిరమును కోల్పో యెొను విష్టువుతన అశ క్రతను విన్నవించుకొనెను. ఈవిథముగ (హ్మవిష్ణు వులక్షు. పట్టుబడని తాను ఈ .-చంద్రాస్యలకెట్లు పట్టుబడునని భావము ఎజణుకత వేషధారియైన శివుడు పార్వతికి ఎజుక చెప్పునపుడు పోతన వ్యంగ్యరచన _గావించినాడని చెప్పవచ్చును. సీ; చింతించి యాబహ్మసృప్టి బుట్టించుచో నెలనాగననుగాంచి యొజలుకలడిగె " నగములు సాధింప నగభేదిరావించి, యెలనాగననుగాంచి యెజుకలడిగె దనుజుల నిర్ణింప దనుజారిపోవుచో నెలనాగననుగాంచి యెజుకలడిగె మతి హలాహలవహ్నిదెలి వేల్చులమూకయెలనాగనను గూర్చియెజుకలడిగె ఆ॥ పరమమునులు యతులు పరమయోగీందులు సభలమున్ను నన్ను సంతనమున నెజబుకలడిగి కాదె. యెల్లశుభంబులు గలిగియుండుకెల్ల కమలనేత్ర" (2-192) ఇందు సమస్త సృష్టి, స్టిత, లయములకు కారణుడగు పరమేశుని తత్త్వ ము వ్యంగ్యముగ వర్ణింపబడియున్నది. సమ స్తశుభములకు శంకరుడేమూలమని ధ్వని ఇంకను దక్షుడు గావించిన శవనింద వ్యంగర్థరచనా పూర్వక మైనదనియే చెప్పవచ్చును. ఉదా సీ॥ కట్టంగదేక్కులేకాని కోకలులేవు పూయగంథములేదు భూతిగాని కాలకూటమెకాని కంరమాలికలేదు ఫణిగాని తొడుగంగమణులులేవ్సే నలినాఃసమెకాని తలవిండ్రుకలులేవు తలకుంబువ్వులులేవు నెలయకాని తడువగంచములేదు వెడదపున్నయగాని యెక్కగుజ్ఞములేదు యెద్దుగాని ఆఅఆ॥| మూడు మూర్తులందు. మొగినెవ్వడును గాడు బాతిలేదు పుట్టుజాడలేదు

173' పరముండొంటిగాడు (బహ్మాదు అెజబుగరు తిరుగుజోగిందగు నెదేవుడనగ” (2-137): ఇందు శివునిమహిమ వ్యంగ్యముగ వర్దింపబడియున్వది? శివుడు; ముగ్గు రుమూర్తులకు మూలపురుషుడని, పట్టుక జాతిలేని భగవరీతుడని ' పైపద్యమున వ్యంగ్యరచనా వైభవమును వివరించ వచ్చువు 11 జొ చిత్యానౌాచితక్టములు :_. = వికావ్యమున బౌచిత్యము ఉత్కృష్టమై అగ్గుపించునో ఆకావర్థము "రస జ్ఞాల్లెన పారకుల మన్ననలకు పాత్రమగును లేనచో అషపాతమగును: కాని ప్రతి శావ్యము నందును జొచిత్యనౌచిత్యములు - సర్వసావారణము. జాచితీ' సంపన్న మైన కావ్యములకు సాహిత్యమున శాశ్వతస్టానము లభించును. పోతన వీరభ్మదవిజయము కొచితీ పరిపాషితము. అయినను చందు నియందు మచ్చపలెయిందుకు అల్బముగ “బౌచిత్యభంగకరములగు ఒకటి, రెండు దోషములు గలపు ఇట్టివి సహపజమనవచ్చును. బౌచిత్యను 1= విరభ్యదవిజయము చతుక్తాశ్వానమున, శివరహితమైన యాగిముచేయు ఇ యె త చున్న దకునితో పుణ్యచకువైన దదీచి పలికిన పలుకులు పోతన బొచితీ పరిపోష ణకు చక్కని ఉదాహరణములనవచ్చును "జివచ్చవముల పూజించు వెళ్టిభలూ మింగలడె" అనియు, శిరములేని తనువు చెలరేగి యాడునే” అనియు(4,12,18 బిప్పున పోతన మాటలలో సరళత, స్పష్టత గలదు “శివరహితమైన యాగము శిరములేని తనువని” పోతన, బెప్పుటలొ జొచిత్యమెంతేని గలదు. ఈ ఘట్టము వాగ్టసుని మూలమునకు మెరుగులు పెట్టుచున్నదన వచ్చును. ఇక రెండవమట్టమైన మన్మిథదహనమునందును పోతన జొచిత్యమును పోషించియున్నాడు ద్వితీయాశ్వాసమున, ఇం్యదుడు పురహరునికి అదిజను

1/4 గూర్చుమని పలికినపుడు, మన్మథుడులికిపడి, “మోహాతీతుడైన శంభుని మీదికి తననుపంపుట తగవుకాదని”, “ఓహో యీపనినన్నుబంప దగవాయూహింప నొ కున్‌ శివదోహంవిమ్మెయి జేయగాదగునె" (2-50) అని పలికెను” వెజతునయ్థి యెన్ని విధములంజెప్పిన మృగకులేందునోర్వమృగము వశమె”(2-55) ఆన మన్మధుడు పలుకుట ఎంతేని సమంజసమనవచ్చుకు శివునిపై వ్మికమింపబోవు మన్మథుని, వలదని వారింవిన రతీదేవి పలు, కులు బౌచితి విలసికము లనవచ్చుకు. రకిదేవి మన్మథునితో, “నీవేలా మూఢు డవైతివి నీదుమది దానెచ్చటికింబోయె, మిథ్యాలాపంబుల6౬ బల్కనీకుం దగ” (2-73 దనియు, “పళయకాలాగ్నికోటిచే (బజ్వరిల్లు మంట6ంగల కంటంబరగు ముక్కంటి మీద, వాలనేరదు నీపెంపుదూలుగాని" (2-83 అనియు, "వలదు శంభుతోడ వైరంబు మన్మథ” (2-74 అనియు పలికిని పలుకులన్నియు జొచ్చిత్రీ శోభితములనియే చెప్పవచ్చును ఇంకను తదితర ఘట్టములందు పోతన బౌచిత్య మును పోషించి వీరభద్రవిజయమును రచించెను, ప్రతిపదము, ప్రతిపద్యమును ఊఉచితమగురీతిలో ప్రయోగించి, కావ్యసౌందర్వోత్కర్షకు నిధానముగావించి, రన పరిపోషణకు జౌచిత్యము మూలమను ఆర్యోక్తికి పోతన నిబద్దుడైనాడని చెప్పవ చ్చుము రసభంగమునకు అనౌచిత్యమును మించిన కారణము మరియొకటిలేదని విజ్ఞుల అభ్మిపాయము సామాజిక ధర్మమునుబట్టి బొచిత్యానౌచిత్యములు దర్శన మిమృచుండును వీరభ్యదవిజయమున అనొచిత్యముగ కనిపించు ఒకటి రెండు సంఘట నలు వు. పోతనకు ముందున్న కవులరచనలలో గూడ యిట్టివి కానవచ్చు చున్నవి వీరభడవిజయమున, మహర్షులు గౌరీదేవి సౌందర్యమును మహేశునకు వర్జించి చెప్పువిధము తృతీయాశ్వాసమున గలదు. జగన్మాతను గూర్చి భువనకర్త

175 యైన ఈశ్వరునకు సర్వజ్ఞలెన బుమషమలు (కిందివిధముగ చెప్పుట అనాచిత్యమన వచ్చును. సీ॥ తరుణిచన్నులు భదదంతి కుంభములన్న దంతి కుంభములకు6 గాంతి లేదు కొమరాలి కుచములు కోకద్వయములన్న. గోకంబులొకచోటంగూడ కుండు కన్నియచనుదోయి కనక కుంభములన్న గనక కుంభములవి గరగబడును పాలతుక పాలిండ్లు పూబంతు లందమా పూలబంతులంటినం (బోదిమణుగు ఆ|| గాన బోల్చ్బగదగదు కాంత పయోధర యుగళమునకు నింక జగములోన నేమిపోల్చ్బవచ్చు నీశాన చెప్పవే పణతి6 బొగడ వశమె (అహ్మకైన” (8-73) మరియు “తెజవకు-జన్నుల శేగున, మటి అనల్లలనాడుచున్న మధ్యయ్యువేగై, విజుగునది విజుగ కుండుట వెజగయె్యెనుమాకు" (3-72) అనియు, “చెలువకుంగేకిసములకును, కలహంసా ధీశునకును గజరాజునకున్‌, వెలదినడుచు[క్రియలట్లను, నలినడవందరముగాదు” (8-78) అనియు మునులు వపల్కుట అనొచిత్యముగ నున్నదనవచ్చును. ఇంకను చతుర్ధాశ్వాసమున, వీరభ[దుడు సురసంఘమును శికించు నపుడు, “నెత్తురు ధారలు మొగమునం, జాత్తిల్లగ నగ్నిదేవు నుందరి ముక్కున్‌ వృత్త స్తనశిఖరంబులు, నత్తరితుదిగోరర్నదుంచి యవ్వలవైచెన్‌” (64-120) అనియు “వనితలచనులకు నీడై. జనియెడునని పంచశరుడు జక్కవదోయిం, గొనము క్కులుకోసిన్నకియం, జనుముక్కులు దనరెవహ్నిసతికి రణోర్విన్‌" (4-121)అని యు మజిరాహుచేత మధ్యము, గరువంబడియున్న పూర్ణకమలారిగతిన్‌, గజగ కడు ముక్కుంజిదిమినం, దెజవకు భారతికి మోముథృతినొప్పారెన్‌ " (ఉం119) అనియు వర్షించుట అనొచిత్యముగనున్నదని చెప్పవచ్చును. ఈవర్షనలు కావ్య శోభకు భంగకరములుకావని చెప్పవచ్చును.

176 1న. సామెతలు :_ “కందవ మాటల సామెత లందముగాజేర్చి చెప్పనది తెనుగునకున్‌ విందైరుచియై. వీనుల విందైమజికానిపించు విబుభులకెల్లన్‌” (1-18ప) అని మొర్ల. సామెత యొక్క (పాముఖ్యమును వివరించెను “ఒక పిండికార్ధా కొద్ధిమాటలలో చెబు తుంది సామెత. దాని వెనుక ఎంతోఅనుభవం ఉంటుంది అని శ్రీవిశ్వనాథవారు చెప్పిరి./(తెలుగుసామెతలు _ పీరికలు) సామెతలు సామాన్యముగ జనపామాన్యమునుండి పుట్టుకొని వచ్చును. (పజల అనుభవములు, అబిరుచులు సామెకలలో (వతిబింబించును. అన్నము నకు వ్యంజనమువలె సామెతలను జనులు తమ నిత్య వ్యవహారమునందు (పన క్రానుప్రసక్తముగ వాడుచుందురు. సామెతలందు (ప్రజల ఆచారములు, సాంప్ర దాయములు, విశ్వాసములు, వారి జీవితవిధానము వెల్లడియగును పోతన వీరభ్యదవిజయమున సామెతలను వాడియుండుటను గమనించ వచ్చును | “మచ్చని మామలిండ్లకును',మేకొని శోభనవేక్షం బిల్వమిన్‌ పోందగుట పోలదు నల్టురకు” (1-3116ప) 2 “పిలువని పేరటముపనిగలవారునుబోలె సిగ్గుగాదేరాగన్‌" (1-141) 3. “ఎవ్వారికైనదై వఘటనల్‌ తప్పింగగావచ్చునే” (2187) శ. “మేదిని చచ్చిన వారు వత్తురే (2-155) ళ్‌, “జీవచ్చవములం బూజించు వెళ్సిభూమింగలడే” (4-12) 6 “శిరములేని తనువు చెలరేగి యాడునే” (4-19) 7 “తారేపెట్టిన తరువుల తారే పెజుకుదురే” (4-276) అనునవి వీరభద్ర విజయమునందుగల సామెతలు.

177

1కి జాతీయములు :=

జాతియందు పుట్టినది జాకియము. జాతీయమునకుగల ధర్మములన్ని యు సామెతయందుండును అట్లుండియు జాతీయము (పత్యేక లక్షణములను కొన్నింటిని కలిగియుండి సామెతనుండి వేరగుచున్నది. ఇవి ప్రయోగరూడిచేత శజ్దుగతార్హమునకు భిన్నమైన అర్ధమును స్ఫురింప జేయును ఆంగ్లభాషలో వినిని “610౧౧9౩” అందురు [గీకుభాషలో “640/1” అనగ క600601187 నొగగ8586016౮౪ (విలక్షణ పదసంబంధము) "అని అర్ధము. వీ జాతియమును గాని, అందలి పద ములకున్న అర్ధము, కారకము మొదలగువానిని జూచి అళ్లు మరొక భాషలోని కనువదించినచో ఆ అఆరము ఎంతగింజుకున్ననురాదు. అదియే జొాతీయముల దుండు విశిష్టత

వీరభ్యదవిజయమునపోతన (కిందిజాతీయములను పయోగించియున్నాడు

ఆవి "పిలువని పేరంటము", “కన్నుఐ పండువు”, “పుంబాను పుంఖ ము”, “చిలుకసలుకులు", “వినుగు పెంటలు”, మొదలగునవి.

పెవిధముగ పోతన వీరభ్మదవిజయము నంచలి, అవనకారిక, ఛందన్సు, రసరమణీయకత, ప్మాతపోషణు, వర్ణనలు, అలంకారములు, అనుకరఖములు, ధ్వనగ్థనుకరణ పద్యపయోగము, ఆత్మీయత, వ్యంగ్యరచన, కాచిత్యానౌచిత్యములు సామళలు, జాతీయములు అను అంశములను సోదాహరణముగ పంశీలించుట మైనది

పోతన, వీరభద్ర విజయమును కావ్యలక్షణ సమన్వితముగ రచించి జ్రలుగుసాహితిలోకమున సముచితస్టానము నలంకరించెనని చెప్పవచ్చును. నడమ

[పకరణము - వి

పోతనకృతులు - తులన్మాక పరిశీలనము

1. అవతారికలు

వె ఇతివృత్తములు

వై ఛందన్స్ను

శ వర్ణనలు

ర్‌ ఆత్మాశయకవితారీతి

6. శబ్ఞాలంకారములు

178 పోతనక ఖతులు - తులనాత్మక పరిశీలనము

విభిన్నమైన రెండువస్తువులను పోల్చిచూచి, భీన్నత్వములోగల వీకత్వ మును సమీక్షించి, అభిన్నమైన విధమున కచ్చెరువుపడుట [పపంచ న్వభావమై యున్నది అటుల పోల్చుట వలన ఒక విషయమును నిర్మ్దషతమముగ వక్త ముచేయవచ్చును. శ్రీ భీమసేన్‌ నిర్మల్‌గారు,” సమన్త మానవ నంస్కృతిల్లో నిగూఢంగా నిక్షిప్తమయి ఉన్నమానవ సంవేదనలోగల సమైక్యతను నిరూపించ గల సాధనము తులనాత్మక పరిశీలనయే"” (తెలుగులో పరిశోధన - పుట 316) ననిరి ఇంకనువ్‌ీరు, (వసంగానుకూలమయిన వ్యాజ్యానం, నమానత, అసమా నకల నిరూపణ, ఏకరూపత నిర్దేశనం ఈ మూడు విషయాలు తులనాత్మకపరిశో థకుడి పరిశోధనలొ సుస్పష్టంగా కనిపించాలి” అని వివరించారు.

శ్రీ అంతటి నరసింహముగారు, “ఒకేవన్తువును వర్ణించుతణి భిన్న భిన్న కవులు ఏయే దృష్టికోణములలో పరిశీలించిరో, ఆవిషయమున భేదసాదృశ్యము లను సాకల్యముగ వివరించునదే తులనాత్మకపరిశీలన" ((పబంఛాలలో [పకృత్తి వర్ణనలు - పుట 140) అని అనిరి కావున విభిన్న భాషాకావ్యములకు, విభిన్న భాషలకు, విభిన్నకవులరచనలకు తులనాత్మక పరిశీలన నేడు జరుగుచున్నది.

పోతన విభిన్నకాలములలో రచించిన కావ్యములను తులనాత్మకముగ పరిశీలించి, అందందు కాననగు భేదసాదృశ్యములను (కిందివిధముగ వివరించు టజరిగినది

సుమధుర కవితా(స్రష్ట, పరమేశ్వరత_క్ర్వవేత్త, మధురభక్తి మహిమతో మహీతలమును పునితము గావించిన భాగవతనైస్టికుడు, సహజషాండితీ సంపన్ను డైన బమ్మెరపోతన తన జీవితములో వివిధ వయోదశల కనుగుణముగ నాలుగు కావ్యములను వెలయించెను. పిన్నవయన్సున “వీరభ్యదవిజయము”ను, యౌవ నమున “భోగినీచవండక్‌ము "ను, వయసు, ఎ౨మనను పంటకు వచ్చుదశలో “నారా యణశతకము”ను, [ప్రాఢనిర్భరవయః పరపాకమున “శ్రీమదాం్యధ మహాభాగవత ము"ను రచించెను.

179 తొలిరచనయైన వీరభ్నదవిజయము వీరశ్రైవమును ప్రతిపాదించుచుండ్క; తుదిరచనయైన భాగవతము అద్వైతధర్మమును బోధించుచునే శ్రీవైస్టవమును పతిష్టించుచున్నది. మధర్థికాలములోని భోగినిదండకము రాచరికపువ్యవస్థలో అందులకనువగు విరాసస్వభావమున, శృంగారరసస్ఫోరకముగ అల్లిన లఘుకృతి= దండకకావ్యము, నారాయణశతకము పరమాత్ముని చేరుటతై అత్మపొందుఆర్హిని నివేదించుకొనుశతరము. వస్తుుష్మక్రియా వైవిధ్యముగల పోతన కృతులను,

1. అవతారికాలక్షణములు -_ తులనాత్మకపరిశీలనము
2. ఇతివృత్తము _ు తులనాత్మకపరిశీలనము ప ఛందన్ను న తులనాత్మకపరిశీలనము డ్త్‌ వర్ణన ల తులనాత్మకపరిశీలనము
3. ఆత్మాశయకవితారీతి -_ తులనాత్మకపరిశీలనము
4. శబ్దాలంకారములు అ తులనాత్మకపరిశీలనము అను అంశముల (క్రింది పరిశీలించి, ఆందలి భేద సాదృశ్యములను వివరించుటయే ఈ [ప్రకరణము యొక్క ముఖ్యోద్ధేశము.
5. ఆవతారికాలతణములు = తులనాత్మకపరిశీలనము' పోతనకృతులలోని వీరభ[దవిజయము, మహాభాగవతములందు మాత ము అవతారిక కూర్చుబడియున్నది. భోగినీదండకము, నారాయణశతకములందు అవతారికలేదు. శ్రీకారము :- వీరభ్యద విజయము శ్రీకారముతో 1పారంభింపబడినది. అఆదిగణము “భగణము” “శ్రీకై వల్యపదంబు........” భోగినీదండకము, నారాయణ శతకములుగూడ శ్రీకారముతోడనే ప్రారం భింపబడియున్నవి. భోగినీదండకమున “తగణము"”, నారాయణ శత్రకమున “మగణము” ఆదిగణములు.

180 దేవతాసుతి ;- అాటి _ పోతన, వీరభద్ర విజయమున, "హరివిధిశంభుమూర్తియగు నాథ్యుని” స్తుతించెను. ఇష్టదేవతలగు విరభ్మదుని, విఘ్నేశ్వరుని, భారతీదేవిని కీర్తించెనుం హోాతన, భాగవతమున కృష్ణుని, శివుని, (బ్రహ్మను, గణపతిని. సరస్వ తిని, దుర్గను, లక్ష్మీదేవిని స్తుతించెను. వీరభ(దవిజయమున లక్ష్మీదేవిస్తుతిలేదు. భాగవతమున దినకర, కుమ్తార్మపముఖులను తలచియున్నాడు పోతన. సుకవిస్తుతి వజ పోతన వీరభదవిజయమున, వాల్మీకి, వ్యాసుడు, బాణుడు, కాళిదాను మాఘుడు, మణిభ్యదుడు, భోజుడు, భారవి మైదలగు సంస్కృత కవులన్తు, న న్యయ్య, తిక్కన, రంగనాథుడు, వేములవాడ భీముడు మొదలగు తెలుగు కవు లను భక్తితోదలచెను. భాగవతమునందు, వాల్మికి. వ్యాసుడు, బాణుడు, మయూరుడు, కాళి దాసు, భారవి, మాఘుడు మొదలగు సంస్క్పృతకవులను, నన్నయ్య, తిక్కనలను మరియు ఇతరపూర్వకవులను స్తుతించెను. వీరభ్యదవిజయమున మయూరని స్తుకిలేదు. గురుస్తుతి ;- పోతన వీరభద విజయమున వెన్నుతట్టి తనను ప్రోత్సహించిన సోమ నాథసముడగు ఇవటూరి సోమనాథగురుని మనముగ స్తుతించెను. భాగవతము నందు గుర్యుపస క్రిలేదు. కావున,సోమగురుడు పోతనకు మతగురువైయుండునని చెప్పవచ్చును. రృఠతిక_రృృవంశవర్షన ;. పోతన వీరభ్యదవి జయమున, తన వంశమును 17 గద్యపద్యములలో వివరిభచియున్నాడు. భాగవతమున మాతము నాలుగు పద్యములలో వంశవర్హ

181

నమును సంక్షిప్తముగ వివరించెను. విరభదవిజయము నందలి వ్యక్తులకు, భాగవతమునందలి వ్యక్తులకు భేదములేదు. వీరభ్యదవిజయము తల్లికి"లక్ష్మ" యని, భాగవతమున “లక్కసాని”, "లక్కమాంబ" అని చెప్పియున్నాడు. తన తల్లిదండులు, సోదరుడు శైవాచార సంపన్నులని పోతన తన రెండుకావ్య ములందు తఆలిపియున్నాడు.

భోగినిదండకము, నారాయణశతకములందు కృతిక ర్హ్భ్రువంశవర్ణ్లనలేదు- కాన్కోత్ప త్తిపశంస్వ.-

పోతన తన మతగురువైన సోమనాథుని ఆదేశానుసారము వీరభద విజయమును రచించినట్లు, శ్రీరామభ్నదుని ఆదేశాను సారము భాగవతమును రచించినట్లు, సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుని కోరికపై భోగినీదండకమును చెప్పినట్లు, ఆత్మప్రబోధముత్తో భవబంధవిము క్తికై నారాయణశతకమును రచించినట్లు తెలిపి యున్నాగు. (గంథాంకితము :.

పోతన వీరభ(ద్రవిజయమును పరమేశ్వరాంకితముగ రచించెను. భాగ వత్తమును శ్రీరామచందునికంకితముగ వెలయింబెను. భోగినీదండకమును సర్వ జ్ఞసింగభూపాలునకంకితముగను, నారాయణశతకమును వెకుంఠనారాయణునకు అం8తఈముగను పోతన రచించెను. ఫల శుతి :.

వీరభదవిజయమున పోతన, వీరభ్మదవిజయ కథను చదివినను వినిన ను, (వాసినను మహేశుకొల్వు లభించునని, పంచమహాపొతకములు తొలగ్గునని, ఫల్మశ్రుకిని చెప్పియున్నాడు. షష్యంతములు ** ల!

వీరభ[(దవిజయమున శీవునిపేర,

182

1. “కరుణాంచిత గుణమణికిని.... ...భక్తచిన్తామణికిన్‌" (పీఠిక - 42)
2. “హాలాహలభకునకును. .....జితదక్షునకున్‌"” (పీఠిక - 4ఉ9)
3. “ముకుళిత కరసురపతికిని........పార్వతి పతికిన్‌" (పిఠిక - 44) అని షష్టంతరచన గావింపబడియున్నది.

భాగవతమున కృష్ణునిపేర,

1. “హారికినందగోకులవిహారికి........దుర్వినితా.పహారకిన్‌ " (పిఠిక = 29)
2. “లికి నీతిశాలికి........చ్యక్రనిరుద్రమరీచిమాలికిన్‌" (పీఠిక - 80)
3. "కంతకు.. ....భక్తజనానుగంతకున్‌” (పిఠిక - 81ప) శ. “న్యాయికి .. ...శేషశాయికిన్‌" (పీఠిక - 82ప) అని షష్ట్యంతరచన గావింప బడియున్నది.

అవతారికాలక్షణములలో, వీరభ(దవిజయము, భాగవతములలో ఒకటి లండు విషయములందు తప్పు, తఈక్కినవానిలో ఒకే ఆత్మ సంచరించు చున్నదన వచ్చును. ఆశ్వాసొంత గద్యలు ;_

పోతన కృతములైన వీరభ్యదవిజయము, నారాయణశతకము, ఆర్మధ మహాభాగవతములలో ఆశ్వాసాంతగద్యలు కలవు భోగినీదండకమున మాతము దచండకాంతమున గద్యకు బదులు ([గ్రంథాంకిత పద్యమొకటి గలదు.

వీరభ్యదవిజయమున, నాల్లాశ్వాసాంతములందు, “అదిశ్రీమన్మహానుహే శ్వర యివటూరి సోమనారాధ్య దివ్యశ్రీపాదపద్మారాధక కేసనామాత్యపుత్త పోత యనామధేయ (పణీతంబైన వీరభ(దవిజయంబను మహాపురాణ కథయందు ...” అను పద్యము గలదు.

భాగవతమునందు, “ఇది శ్రీపరమేశ్వరకరుణా కలిత కవికావిచిత్ర కేస నమం్రిప్తు త్తు సహాజపాండిత్య పోతనామాత్య (ప్రణీతంబైన శ్రీమహాభాగవతంబ దు మహాపురాణంబునందు........” అని గలదు. నారాయణశతకమున, “ఇది శ్రీపరమేశ్వర కరుణాకలిత కవితా విచ్చిత కేసనమంతిప్కుత సహజ పాండిత్య పోతనామాత్య (పణీతంటైన నారాయణ శతకంబున సర్వంబును సంపూర్ణము” ఆని గలదు.

183

పై ఆశ్వాసాంత గద్యలను పరిశీలించగ, విరభ్యబవిజయమున పోతన గురువగు ఇవటూరి సోమనాథుని (ప్రస క్రిగలదు. మరి భాగవతమున గురువుప్రన క్తీ లేదు. సహజపాండితు్యడని బిరుదమును చెప్పియున్నాడు.

భోగినిదండకము అంతమందున్న,

“పండితక ర్తనీయుడగు బమ్మెరపోతన .. .. భోగినీదండకమున్‌ రచించె ...” నని పద్యమున చెప్పబడియున్నది. దీవినిబట్టి భోగినీదండకము రావుసింగభూపాలు నకంకితమిచ్చినట్లు తెలియుచున్నది. ఇతివృత్తము = తులనొత్మకపరిశీలనము

పోతన కృళులలోని ఇతివృత్రములను [క్రింది విధముగ పరిశీలించుట మైనది వీరభదవిజ యము =

వాయుప్తరాణము నందలి పూర్వభాగమున, 30వ అధార్థియమునగల దక్షాధ్వరధ్వంస కథనాథారముగ పోతన విరభ్యదవిజయముమ రచించెను. వీర శ్రైవత_త్వమును సమ్మగముగ (పతివాదించిన కావ్యమిది. సృష్టి, స్థితి, లయలకు ఈశ్వరుడే మూలమని, నిఖిల తంఠృము లకు సిలకంకుడు దైవమని, సర్వము ఈశ్వరుని మాయావిలసితమని, ఇందు వివరింపబడియున్నది

శివుని ధిక్కరించి, శివరహితయాగము జేసిన దకుని, శివుని హుంక్షార్త మునుండి పృట్టిన వీరభ్యదుడు సంహరించి, శ్రైవమును ప్రతిష్టావంచుట వింభ్యద విజయమునందలి (వథధానేతివృత్తము శంభుకౌల్వుచేరుటకు, పంచమహాపాతళ ములు బాపుకౌనుటకు వీరభ్యదరచన కావింపబడెను. చతుర్వేదములు, (బహ్మాద్రి దేవగణము మహేశుని శరణువేడి ఆతని" మహిమను వేనోళ్ల కీర్షించుట ఇందు వర్ణింపబడెను. భాగవతము ;.

అందు విష్ణుదేవుని పరబ్రహ్మ స్వరూపముగ ఖావించి, అబేవుని లీలా విలాసములను, మహిమోన్నతిని పోతన వర్ణించెను. భాగవతుల చరితములు ఇందు వర్ణింపబడినవి. పతి పాతయందు “సర్వంవిష్షుమయం జగత్‌" అను తత్త్యమునే పోతన (పతిపాదించెను. అత్మనివేదనముతో శ్రీక్రై వల్యమును పాందు మార్గమిందు చెప్పబడియున్నది.

184

నొారాయణశతరము :=

అందు “సారాయణా” అనునది మకుటము. నిష్టుసంకీర్తనము, విస్తు మూర్తి దశావతారములు, విష్ణుదివ్యరూపవర్ణన, కృష్ణావతార (ప్రశంస, జ్ఞానమోక్ష మార్లములు నారాయణ శతకమున వర్ణింపబడి యున్నవి........నుజ్ఞానము మోక్ష ము ద్విదశసంపాప్తి నృతాంధాఖ్యకావ్యము నర్చించితి మీపదాబ్దము ఐకున్‌ వై కుంఠ నారాయణా” (103పు అనుటనుబట్టి పోతనకు మోక్షేచ్చయే (పభానమని విదితమగుచున్నది. మోక్షమునతై నారాయణ ధార్థనమొనరించినటుల అవగతమ గుచున్నది. ఇది భక్త్మిపధానమైన శతకము. భోగినీదండకము :-

వేశ్యమాత పుత్రిక యొకతె సర్వజ్ఞసింగ భూపాలుని వలచుట, తలిని (బతిమాలి, ఇన్మపేమను సఫలముగావించుకొనుట ఇందలి ఇతివృత్తము. దండక రూపమున సాగినశ్చంగార రస [పధానమైనదీ రచన.

పోతన కృతుల ఇతివృత్తములను పరిశీలింపగ, ఖోగినీదండకము మా (తము విభిన్నముగను, విశిష్టముగను నున్నది. ఒక నరేందుని జీవితములో జరి గిన విలాస ఘట్టమునకు సంబంధించిన కథయిది. రాజసేవావిముక్తుడుగ కీర్తింప బడిన పోతన (ప్రకృతికి ఈరచనభిన్నముగ కానవచ్చుచున్నది. కాని, వేశ్యమాత తనకుమా ర్తెకు బుద్ధులుచెప్పునప్పటి, "రాజుల్‌ బహువ్యాజులే? భోజులే? చంచల చ్చిత్తులే? మత్తులే? (వేతకాయత్తులే? నూతనాసక్తులే? లోభసంయుక్తులే? దోష సంసిక్తులే?" (పుట 20) అను వాక్యములు రాజులయెడ పోతనకుగల భావము నకు అద్దము పట్టుచున్నవి.

వీరభదవిజయము, నారాయణశతకము, భాగవతము అను ఈమూడు (గ్రంథము లందలి ఇతివృత్తములు పరమాత్మత_త్ర్వమును విభిన్నరీతులలో వివ ర్‌ంచు చున్నవి. శివుడేయైనను, నారాయణుడేయైనను, విష్ణువేయైనను, ఆపర (బహ్మదివ్యస్వరూపమును, దివ్ధమహిమను వర్ణించుటయే పోతన ముజ్యోద్ధేశమని జలియుచున్నది. పరమాత్ముని చేరవలెననెడు జీవుని వేదన ఈ మూడు రచన ఉందు సాకాత్కరించుచున్నది. భోగినీదండకము మా[తము ఇందులకు భిన్న ముగ సామాజిక ఇతివృత్తముతో నున్నది.

185

ఛందస్సు - తులనాత్మఠ పరిశీలనము

పోతన కృతులలో (1పయుక్తమైన ఛందస్సును గూర్చి (కింది విధముగ తులనాళ్మకముగ పరిశీలించుట మైనది.

వీరభ్యదవిజయమున, మొత్తము 1046 గద్య పద్యములున్నవి. ఇందు వచనములు 274, ఒకదండకము. 299 వృత్తములు, 314 జాతులు, 158 ఉప జాతులు గలవు. సాంస్కృతిక ఛంచమున్మాశయించి 'వాసిన పద్యములు 613 కాగ, దేశి ఛందమునాశయించి (వాసిన పద్యములు 158 మాతమే. శావునః పోతన వీరభదవిజయమున సంస్కృత ఛందమునకు (1పాధాన్యమిచ్చెనని చెప్ప వచ్చును. పద్యములన్నింటిలో కందములు 313 కలిగి అగంస్థానమున నుండగ సిసములు 119 కలిగి ద్వితీయస్టానమున నున్నవి వి శేషవృత్తములలో మత్తకోకి లలు 19 కలవు. మత్తకొకిలవంటి నడకగల తరలము 5 గలవు. లయ్యగ్రాహి 6 మాలిని 4&ఉ, చంపకమాలలు శ3, ఉత్పలమాలలు 116, మత్తేభ 49, శార్దూలము లు 55, గలవు.

భాగపతము నందు 1778 వృత్తములు, ౨200 జాతులు, 1475 ఉప జాతులు, రెండు దండకములు గలవు వచనములు 2399 గలవు సాంస్కృతిక ఛందముననుసరించి (వాసిన పద్యములు 40568 కాగ, దేశి చృందమున వ్రాసిన పద్యములు 1475 మాత్రమే గలవు. కనుక విరభ(ద్రవిజయము నందువలెనె భార తమునందును పోతన సాంస్కృతిక ఛందమునకే _ప్రాముఖ్యమునిచ్చిరి. పదక్ధ ములన్నింటిలో కందములు 2288 కలిగి అ్మగస్థానమున నుండగ, సీసములు 91] గలి ద్వితీయస్థానమున నున్నవి. విశేషవృత్తములలో మత్తకోకిలలు 34, తరల ములు 15 గలవు.

నారాయణశతకమున, శార్దూలవృత్తములు 80, మత్తేభములు ?5 గలవు.

భోగినీదండకిము, దండక కావ్యము దండకాంతమున (గ్రంథాంకితపటగ్టి ము ఉత్పలమాలలొగలదు. భోగినిదండకము తగణముతో నిర్మింపబడియున్నది. దండకాంతమున రెండు గురువులు అదనముగ గలవు.

186 వీరభద్ర విజయమునగల, “శ్రీనిరరూపాశివద్రోహగండ్య్నాపచండ........ రుద్రానమస్తే నమస్తే నమస్తే నమః” (4-180) అను తగణరూప దండకమునః అ౦ంతమున అదనముగ ఒక గురువు మాత్రమే గలదు.. భాగవతమున, తృతీయ, దశమస్మ్క ంథము లందు గల రెండు దండక ఘులును విరభ్మదవిజయము నందలి దండకము వలె తగణముతోసాగి, ఆఅంత్త మున ఒక గురువును మాతమే అదనముగ గలిగి యున్నవి. పోతన కృతులందలి ఛందమును పరిశీలించగ, పోతనకు సాంస్కృతిక ఛందమనిన మక్కువ ఎక్కువని తెలియుచున్నది. విశేషవృ త్తములలో పోతనకు మత్తకోకిల పై (ప్రతి మెండని తెలియుచున్నది. నారాయణ శతకమునందు, భాగ వగమునందు మత్తేభములు అధికముగ (ప్రయోగింపబడినవి. వీరభ(దవిజయము, భాగవతములందు కందములు ప్రథమస్టానమునను, సిసములు ద్వితీయస్థానమున గలవు వర్ణనలు = తులనాత్మక పరిశీలనము వీరభ_దవిజయము నందు భాగవతమునందు పోతన నిర్వహించిన వర గలను [కిందివిధముగ తులనాత్మక పరిశీలన గావించుటమైనది. నారాయణశత కమునందు, భోగినీదండకమునందు వర్ణనలు లేవని చెప్పవచ్చును. వీరభద్రవిజయము నందలి హిమవద్గిరి వర్ణనను, భాగవతము నందలి (త్రికూట పర్వత వర్ణనను పరిశీలింపవచ్చును. వీరభ్యదవిజయమునందలి హిమవద్దిరి వర్ణన ;- సీ మింటి చుక్కులతోడ మేలమాడుచునున్నఘనమేఘ సంమంబుగలుగుదాని భూరితపోవన భూమీరుహంబులు కమలాకరంబులు గలుగుదాని గంధర్వభఖేచరగణ విమానంబులు గప్పిన రత్నశ్చంగముల దాని శుకపికశారి కానికరధ్వనుల చేత నతిరమణీయ మైయలరుదాని '॥ సిద్ధదంపతులు వశీకృతకాములై సానుతలములందు సరసమాడ'

187 జెలువుమిగులుదాని శీతాచలీంద్రంబు.€ గరము వేడ్కతోడ6 గనిరిమునులు” (3.81) మరియు, “సలలితకామథేనువుల6ం జందనకల్బ మహీరుహయిులన్‌.... ., ఇెలువగు భూధరేంద్రమును శీతనగేర్యదము6 గాంచిసంయముల్‌ " (8-89) అను పద్యములందు మేఘపంక్తులు, తపోవనవృక్షవాటికలు, కమలాకరములుః రత్నశ్చంగములు, శురపికముల కిలకిలారావములు, సిద్ధదంపతుల శృంగారకేళి= చంగనకల్ప మహీరుహములు మొదలగు వానితో హిమగిరి అలరారుచున్నట్లు మాధుర్య గుణవ్యుంజకముగ వర్ణింపంబడినది. ఈ హిమవద్దిరి భోగులకు. సం భోగులకు, యోగులకు విహారస్థలముగ చెప్పబడినది. భాగవతము నందలి అష్టమస్కంధము నందలి _తికూటపర్వత వర్ణన వ్‌ సి రాజేంద్రవినుసుధారాశిలో నొకపర్వతము [తికూటంబనందనరుచుండు యోజనాయుతమగు నున్నతత్వంబును నంతివెడలుపు నతిశయిల్లు( గాంచనాయస్సార కలధౌతమములై మూడుశృంగంబులు మొనసియుండు6 దటశృంగ బహురత్మధాతుచిత్రితము లై దిశలుభూనభములు6 దేజరిల్లు తే॥ భూరిభూజలతాకుంజ పుంజములును

(మోసి పలుకెంచు సెలయేటమొత్తములును

మరగి తిరిగెడు దివ్యవిమానములును

జజణులంగీడించు కిన్నరచయముంగలిగి” (8-28) అనియు,

వ॥ “అది మజియును మాతులుంగ లవంగలుంగచూళతకేతకి భలాత క్మామాతక సరళపనసబదరీవకుళ (8-2) అనియు' పర్వతవర్ణన గలదు.

“రాజేందదవిను .... ."అను సీసపద్యమున భూధరముయొక్క ఉన్నతి విశాలత, అందలి రత్షమయశ్శంగములు, వృక్షసముదాయములు, సెలయేళ్లు విమానముల సంచారము, కిన్నరదంపతుల శృంగారకేళి వర్ణింపబడి య్యున్నది, వచనమున విభిన్నపృక్షజాలము, పుష్పలళలు గుకపికాది పక్షిసంతానములు, పక్షి

188

సముదయము, నవరత్నములు, సిద్దసాథధ్యులు, సింహశరభశార్జూలాది మృగ గణ ముల వర్ణనగలదు. వీటన్నిటితో (త్రికూటపర్వతము (ప్రఖ్యాతమై యున్నదని చెప్ప ఖడియున్నది.

వీరభద్ర విజయము నందలి, “మహిళతమాతులుంగ మందార చందన సాల భల్లాతకీ....... నైమిశారణ్యపుణ్యకే(తంబు నందు” (1-45) అను వచనము భాగవతము నందలి _తికూట పర్వతము వర్ణింపబడిన వచనములకు ఆధారమని 'నుడవవచ్చును.

పై తెల్పిన రెండు పర్వత వర్ణనలలో సరళత, స్పష్టత, ఇచిత్యము పో షింపబడియున్నది. పర్వతవర్షనకు రెండు కృతులలో సీసపద్యములే సమాదరింప బడియున్నవి. వీరభ్యదవిజయమునందలి హిమగిరివర్ణనలో, గిరిసానుదేశములందు సిద్ధ దంపతులు వశీకృతకాములై సరసమాడు కొనుచున్నట్లు, భాగవతమున పర్వ తచజియలందు కిన్నరచయము [క్రిడించుచున్నట్లు వర్షింపబడి యున్నది. యుద్ధవర్ణన ;-

వీరభ్యదవిజయమున, వీరభ్మదుడు విష్ణువు, దేవేందాదులతో గావించిన యుద్ధము వర్ణింపబడి యున్నది. భాగవతమున దేవానుర సంగ్రామము వర్ణింప బడియున్నది. ఈ రెండు యుధద్ధవర్షనలను పరిశీలించుట [క్రింది విధముగనున్నది-

వీరభ్యదివిజయమున, వీరభదుడు, వేల్చుల మూకలను, “బాణజొలం బుల పజపుచు, శూలంబుల బొడుచుచు,........కుఠారంబుల ఖండించుచు, పజ శువుల నజకుచు...... .ఖిండివాలంబుల ఖండించుచు” (42208) చెండాడి నట్టు వర్తింపబడి యున్నది.

ణ

భాగపతమున దేవతలు దానవులను, “శరంబుల నాటింపుచు. బటికు వుల సజక్తుచు. జ్మకంబులం జెక్కుచు, శక్తులందునుముచు.. గుఠారంబులం బొడుచుచు ....... "(88-384 హింసించినట్లు వర్పింపబడియున్నది.

189

వీరభద విజయము నందలి వరభ(దుని సమరోత్సాహమును",....కంఠీ రవంబునుంబోలె గర్జించుచు, మదాంధ సింధురంబును బోల్మెమోయుచు, మేషం బునుంబోలె శరవృష్టి గురియుచు...."(4-127) న్నట్లు,

భాగవతమున దేవతల సమరోత్సాహమును, *... .. సింహనాదంబుల్తు 'సియుచు, నట్టహాసంబులిచ్చుచు, బహునాదంబుల విజృంభించు. ” (8-3884) చున్నట్లు పోతన వర్ణించెను.

పై వర్దనలలో [కియాపదముల నంతముగ (ప్రయోగించి పోతన యుట్ద వాతావరణమును సమగ్రముగ పతిష్టించెను. సమరోత్సాహమును వర్ణించునెడ భాగవతముకన్నను. వీరభదవిజయమునందు చక,_ని పూర్ణోపమలు ప్రయోగింప బడియున్నవి. రెండు కావ్యములందు యుద్ధవర్షన అధికభాగము _వచనమున చెప్పబడి యున్నది. ఏకకవిశృతములైన ఈ వర్ణనలు ఒకదానికొకటి పోలికలు గలిగి పోతనగారి వర్దనావైభవమును చాటుచున్నవని నుడువవచ్చును ఆత్మా శయశకవితారీతి తులనాత్మకపరిశీలనము

, సృష్టిచక్రమునకు ఆధారమైన పరమేశ్వరుని మహిమను, చరితమును

వర్షించునెడ పోతన ఆత్మీయత పాఠకులకు విదితమగుచుండును భక్తుల చరిత ములను వివరించునపుడు, ఆయాభక్తుల ప్యాతలలో లీనమై భగవంతుని తనివి తీర ధ్యానించుకాని పోతన తృప్పి పడుచుండును. పోతన జత్మీయతను [కింది విధముగ చూడవచ్చును.

వీరభ్యద విజయమున [బ్రహ్మాదిదేవతలు మహేశుని ప్రార్థించునెడ్న పుట్టింపనీ వెనేర్తువు, నెట్టరక్షింపనీవెనేర్తువు గడిమిం, గిట్టింపన్‌ వెనేర్తువు, యిట్టిద యారసమెచెల్లునీకు మహేశా” (4154) అనియు, మరియొకిచోట,”. భావింప జగములన్నియు., గావింపగవానినన్ని ఖండింపగ (బ్రహ్మావిష్టు మహేశ్వరులన, నీ వైతివికాదె దేవనిఖలావిపతీ” (38-241) అనియు పోతన పేర్కొనెను.

190 భాగవతమునందు “సకలసృష్టి స్టితి సంహారక ర్హవె (బహ్మవిష్ణుశివాఖ్యబరగుతీవు " (8222) అనియు, “నీయందసంభవించును, నీయందవసించియుండు నిఖిలజగములున్‌, నీయంద లయము.ంబొందును, సియుదరము సర్వభూతనిలయమురుద్రా "(8-228 అనియు పేర్కొనెను. నారాయణశతకమున, “భూత్మవాతమునంబు జాసనుడ వై పుట్టింతు విష్ణుండవై ప్రీతిరబోతు హరుండవై చెజతు నిర్భేద్యుండ వైతైంగుణో 'పితంబై పరమాత్మవై నిలుతునీ పెంపెవ్వరుగానర భ్ఞాతోద్చూతసుజాత పూజిత పదాబ్ద(శేస్టనారాయణా " (24ప) అనియు పే ర్కొనెను. ఇివుడ్తైనను, విష్ణువెనను పరమాత్మఒక్కడే ఆ పరమాత్మయే సమస్త సృష్టిస్టిలయ కారణభూతుడని పోతన పై మూడు కృతులందు చాటియున్నాడు. చెప్పినపద్ధతిలో ఏకళ్వము కొట్టవచ్చినట్లు కన్చించుచున్నది. పరమాత్మను కిర్తించునెడ సహ(స్రనామావళితో ధ్యానించుట పోతన స హజన్వభావము. (తివర్ణయుతకై వల్య సాధనకు (భాగవతమునంద్చు, శంభుకొ ల్వుచేరుటకు (వీరభ్యదవిజయమునందు), నుజ్ఞానమోక్షములకు (నారాయణశత కమునందు) పరతత్త్యరూవమును భావించుకొని ధార్థనమననములు గావించుట ఒక్కటియే ఉత్తమమార్గమని పోతన విశ్వాసమనవచ్చును. వీరభ్యద విజయమున, కీరసాదమథన మఘట్టమున (బహ్మాదిదేవతలు ఈ శ్వరుని స్తుకించిరి. ఈస్తుతి పోతన భక్త్యార్హృతకు నిదర్శనముగ వెలువడిన భగ వన్నామావళి యనవచ్చును “వాయజసంహరాయ శశిఖండధరాయ నమళ్శివాయ కా లాయహరాయ భీషణ బలాయ తపాలథధరాయ దేవదే వాయ యమాంతకాయ దృథఢవజపినాక (తిశాలదండ హ

191 స్తాయమునీంద యోగివరదాయ సురాధిపత! నమేస్తుతే” (39-286) అని యు, 'ఆయతమంగళాయ భుజగాదివరమ్యుకరాయ........శివాయ నమో నమో స్తుతే” (38-287) అనియు, “శకారణకారణాయ భుజగర్వమదాంధకసంహరాయ ఎ = .నమోనమోస్తుత” (38-238 అనియు, “బుతుసంవత్సరమాస పకజనిళా రూఢాయ....... నమో సోమార్ధచూడామణే” (38-289) అనియు సంస్కృతళ్లేక ములవలె పోతన రచించెను. భాగవతమున, (బ్రహ్మశ్రీహరిస్తాతమునుగుజించి నిజనందనుల కెరిగించి నటుల వివరించుచు పోతన, సి॥ “పంకజనాభాయ సంరక్షణాయ శాంతాయ విశ్వ్యపప్రబోధాయ భూత సూక్ష్మేంద్రియాత్మనే సూక్మాయ వాసుదేవాయ పూర్ణాయ పుణా్థయనిర్వి కారాయ కర్మనిస్తారకాయ (తయీపాలాయ త్తెలోక్యపాలకాయ సోమరూపాయ తేజో బలాథఢాగ్థయ స్వయంజ్యోతిషే దురంతాయ కర్మ తే॥ సాధనాయ పురాపురుషాయ యజ్ఞ రేతసే జీవతృప్తాయ పృథ్విరూప కాయ లోొకాయ నభిసే2౦ంతకాయ విశ్వ యోనయే విష్ణవే జిష్టవే నమో౭స్తు" (42702) అనియు, స్‌॥ “స్వర్గాపవర్లా సుద్వారాయ.......నమోస్తు" (4-703) అనియు, “సర్వసత్త్వాయ.... ...నమోస్తు” (4-704% అనియు శ్రీమన్నారాయణ స్తవమును గావించి తనివినొందెను. నారాయణశీతకమున, “నరసింహాచ్యుత వాసుదేవ వికసన్నాళీక పత్రాక్షభూ ధరగోవింద ముకుందకేశవ జగ(త్రాతాఒహితల్పాంబుజో దర దామోదర తార్జ్యవాహన మహాదైత్యొారి వైకుంఠ మం దిరపీతాంబర భక్తవత్సలకృపందీపింపు నారాయణా” (99ప) అనీ శ్రీహరి అవతారమూర్తులను పోతన కీర్తించెను. సర్వేశ్వరుని వివిధనామములను ధ్యానించి పోతన తరించెను,

192 శావ్యములందలి పాాతలముఖముగ జరిగిన ఈ స్తోోతములన్నియు పో తన భక్తితత్త్వమును చాటు చున్నవనవచ్చును. ప్తె పరిశీలనమువలన, పోతన కృతులలో, భకక్తితోనిండిన ఆయన హృద యము ఒకేవిధముగ కన్చించుచున్నది. వీరభద్రవిజయమున పరమేశ్వరునిన్తుతి" భాగవతము, నారాయణశతకములందు నారాయణస్తవము జరిగినది. భగవంతు నిచేరుటకు భక్తితో ధ్యానించుటయే ఉత్తమమార్గమ మని విశ్వసించిన పోతన ఆత్మమనకు ఆతనికృతులందు వ్యక్తమగుచున్నది. శద్దాలంకారములు = తులనాత్మక పరిశీలనము :- ఆంధ్రసాహిత్య చరిితలో పోతనకు ఒక విశిష్ణస్టానము కలదుం అట్టి స్థానము నందుటకు ఒకటి వారి భక్తిరస 'ప్రతిషఘ్టాపనముకాగ, రెండవది నన్నయ్య అక్షరరమ్యుతగ పేర్కొనిన శజ్ఞాలంకారవిన్యాసము. శబ్దముల పొందికపై భక్త కవి పోతనకు ఎక్కువ మక్కువ. అటులని అర్భాలంకారములందు అనాదరమేమి యులేదు. పూర్తోపమల నందించుటలో కాళిదాసమహాకవికి పోతన దగ్గరవాడనవ చ్చును. శబ్ఞాలంకారములు పోతన పద్యములలో అ్యపయళత్నముగనె చోటుచేసి కొనును. ఆయనకు కవిత్వముతోబాటు సిద్ధించిన గుణమిది. వీరభద్రవిజయము నందలి శబ్ధాలంకారములు ;-

1. “వడవడ వడకుచు నుడుగుచు,జడిముడి మయినొందికలగి చింత్సాకులయె.... శ్రాంతిదొజంగన్‌ ” (1-07)
2. “దకుడు పాపచకుడు కర్మ దకుడదక్షుడై " (1-95)
3. “పెదవులు దడపుచుంగాంకుచు, నదరుచు బెగడుచును........వదనము వంచు చు నడగుచు........దొయ్యలి వగతోన్‌” (1108) మొదలగు వృత్త్యను (ప్రా పొలంకారములు, “జగములోపలగల జంతురాసులబట్టి మననులగలచు నీమహిమ మహి మ.......” (2-58) మొదలగు లాటాన్నుపాసాలంకారములు,

193 “కుంభిని(దెంతునో జముని గుండెలు చెండుదునే.. .... క్రొవ్వణగింతు నా సూర్య చందులన్‌" (శ-64), మరియు, “కశాయజసంహరాయ శశిబండధరాయ .. నమోస్తుతే "(8-286) మొ ధలగు అంత్యాన్నుపాసాలంకారములు వీరభదవిజయమున గలవు. భోగినీదండకమున “ఏజాతి యేనాతి యేరీతి నితింబశాశింపకిభంగి రంజిల్లునే” (పుట 8) మరియు, “చీటికిన్‌ మాటికిన్‌ బోటి! యామేటి యిచ్చోటికిన్‌ రాడు" (పుట 9) మొదలగు వృత్త్యన్నుపాసాలంకారములు గలవు. నారాయణశతకమున, మదనోదోోగాను రాపంబులన్‌ చల్లన్‌ జల్లని చూపుజల్లుమని గోపస్త్రీల మైాజుల్లుమీ, చల్లుంబోరు .. ,...” (60వ) మరియు, “వరదుగ్ధా ఖ్రితరంగడోలిక్షలలో వైకుంఠలోకంబులో వెళ్లవొప్పారనయోధ్యలో మథురలో (వేపళ్లైలో నావాయణా" (9ిప్రు ఆను అన్నుషపాసాలంకారములు గఅవు భాగవతమున, క “హరిహరిసిరియురమునగల హరిహరియు కొజకు ...” (8-526) 2. “నిలింపాహిత జిపువిపు6 (బభవిష్టుంగృప్టురోచిస్టునిన్‌ ', మరియు, ల శ ల య” శా ల! ణా శ్‌ (| ళా 8. "అడిగెదననీ కడువడిజను, నడిగినదనుమ గడునుడువడని నడియుడుగున్‌, వెడ వెడసిడిముడి తడబడ, నడుగిడు నడుగిడదు జడిమనడుగిడునెడలన్‌ ” (8-109) మొదలగు వృత్త్యను (పాసాలంకారములు, 'రమల్లాక్తు నర్చించు కరములు కరములు, శ్రీనాథు వర్ణించు జీహ్వాజిహ్వ

• (7-169) మొదలగు లాటాను 'పాసాలంకారములు, 'మేఘంబుమీది [కొమ్మెబుగు కైవడి మేనికైనున్న పచ్చనిపటమువాడు, గండభాగంబులం గ్భాదంచనమణిమయ మకర కుండలకాంతిమలయువాడు ......*

194

(3-248పు, మరియు, “కమనీయ శుభగ్యాతు6 గంజాతదళన్నేతు, వనుధా కళ (తుంబావనచర్శితు (10-858) మొదలగు అంత్యాను 'పాసాలంకాధరములు గలవు"

పె శబ్ఞాలంకారముల పరిశీలనమువలన పోతన కృతులు శజ్ఞాలంకార యుతములని తెలియుచున్నవి. ఈ శజ్దాలంకారములు సహజసిద్ధములై సందర్భౌ చితికి, అర్ధగాంభీర్యమునకు దోహదపడుచున్నవని చెప్పవచ్చును, వీరభ[దవిజ యమున అఆంకురించిన శబ్దాలంకార విన్యాసము భాగవతరచననాటికి పెరిగి మహా వృశముగ వెలుగొందినది. భోగినీదండకము నందలి ప్రతిపందక్తియు శబ్బాలంకోర సహితమని చెప్పవచ్చును.

శబ్రాలంకారములను (ప్రయోగించిన [పాచీిన కవులలో పోతన మహాకవికి అగతాంబూలము అభించునని నుడువవచ్చును.

పై విధముగ పోతనకృతులను అవతారిక ఇతిన్ఫత్తము, ఛందన్సు, పర్ణ నలు, ఆత్మీయత, శబ్దాలంకారము అను అంశముల [కింద తులనాత్మకముగ పరి శలించుటమైనది.

పరబహ్మ గుణవైశిష్ట్రమును పోతన వేనోళ్లకిర్తించి తానుధన్యుడై అఆం(ధలోకమును, ఆ(ధసాహిత్యమును పునితము గావించెనని చెప్పవచ్చును.

పోతన ఆంధ్రులకు చిరన్మరణీయుడు.

.భోతమునననా నాలాలు నాడాను నున్తున్తననముననో తనను తనునముునానినా. ర్త అలా భాానానాకా తోనా నప నానాటి లను ననాలనొసగాాలకనననననాన్రా్తాన

[ప్రకరణము - (1 వీరభ్య దవిజయము - భక్తితత్త్వ్వము

భద్రి = శాఖలు

మతము

వైవము

'౩ైవము - శాఖలు

శైవ సిద్ధాంతము

వీరశైవము - పుట్టుక - లక్షణములు వీర్యశైవము - పేరిణశివతాండవము వీరభ్యదోత్సవములు వీరభ్యదవిజయము - భ క్లిళ్లత్త్వము

195 వీరభ్య దవిజయము - భక్రితత్తృము అణా

వీరభ్యదవిజయములోని భక్తివిధానమును గూర్చి చర్చించుటకు పూర్వ ము భ_క్రియననేమోతిల్చి అందలి శాఖలను, మతము, శైవము, వీరశ్రైవము తన్మత లక్షణములను పరిశీలింపవలసి యున్నది. భరి = కౌఖలు "=

భదక్తియను పదమునకు నిఘంటువులలో సేవ, స్నేహము, భయముతో కూడిన్యపేమ” (విద్వార్ధికోశము పుట - 328) మొదలగు అర్థములు కనిపించుచు న్నవి. పురుషోత్తమకవీయమున “భక్రి” 8 “బత్తి"ని వికృతిరూపముగ జూపి “పీతి” అను అర్ధము చెప్పబడియున్నది (పురుషోత్తమకవీయము పుట - 191)

“సాకస్మైచిత్‌ పరమా[,పేమరూపా” అమృత స్వరూపాచ” (నారదభ క్రిసూ(త్రములు పుట - 2, క) అను నారద

భక్తిసూ(తముల ననుసరించి “ఎవరిమీదనైన నిర్మలమగు (పేమగలిగియుండుట యే భక్తి, అయ్యది అమృత స్వరూపముగూడ " అని నిర్వచింపవచ్చును. “ఈశ్వ రునియందు నిర్మలమైన (పేమగలిగి యుండుటయే భక్తియని : “భక్తిసోపానము” ననునరించి చెప్పవచ్చును. (భక్తిసోపానము పుట = 26)

భగవంతుడు పేమస్వరూపుడు, (పేమ భగవత్స్వరూపము. (పేమ ఒక్కటియే నృష్టి సింహాసనమును అధిరోహింది పాఠించుచున్నది. పాలింపగల దని సర్వులవిశ్వాసము. (భక్తిసోపానము పుట - 26) “ఈశ్వరుని అన్యుగహమ్ము కొరకు (పార్ధించునట్టి, ఆయనయెడ గాఢమైన (ప్రేమయే భక్తి పురుషరూపమున భావింపబడిన అనంతత్వము కొజకైన జీవుని బుభుత్చయే భక్తి. మానవ(్రేమ, మానవ సంబంధములు వీటి సాదృశ్యము నండగాగొని పై బుభుత్సకర్ణము చెప్ప బడినది” (విజ్ఞానసర్వస్వము పుట - 687 పుట - 627) అని విజ్ఞాన సర్వస్వము తెలుపుచున్నది “బుగ్వేదమునందు “'యజ్ఞము' అనుపదమునకు భక్తి, స్తోత్రము, నుతి, ఆను అర్ధములుండెడివని శ్రీమేడేపల్లి వరాహ నరసింహస్వామిగారు పేర్కొ నిరి. (విజ్ఞానసర్వస్వము పుట-687 పుట627) ఇట్లు పలురకములుగ “భక్తి” ని

196 నిర్వచించియుండుట గలదు. పూజ్యనీయు డైన ఈశ్వరునియందు అత్యంతాను రాగమును గలిగి యుండుటను భక్తియని నిరారింపవచ్చును. జీవుడు రక్తిని విడచి, తత్త్వమును గుర్తించి, అచంచలదీక్షతో సర్వేశ్వ

రునికి ఆత్మార్చణము గావించుకొని ముదక్తినిసాధించుటకై చేపట్టు సాధనమే భక్తి యని తెలియుచున్నది. ఆత్మార్చమనగ హృధయముుదుత మై అవిచ్చిన్నముగ సర్వేశ్వరునియందు వర్తించుట యనవచ్చును. జీవుడు విరక్తుడగుటకు దేవుని" శక్తి పనిచేయును. కనుక ఈశ్వరుని శక్తియే జీవునియందు భ క్తియగుచున్నది భక్రియను భావము జీవేశ్వరులను సంతుష్టులుగజేయు దివ్యసాధనమనవచ్చును. “భక్తునకు భగవంతునకు మథ్య స్నేహబాంధవ్యమును భక్తియే (కమువృద్ధినొందిం చును. ఈ భక్తిని నవరసములలో ఒకరసముగ జేర్చి రూపగోస్వామి, మథుసూ దన సరస్వతి మొదలగు ఆలంకారికులు రసత్వమును స్టాపించిరి.

“కాంతాధి విషయావాయే రసాద్యాస్తత నేదృశం

రసత్వం పుష్యతే పూర్ణసుఖాస్పర్శిత్వ కారణాత్‌

పరిపూర్ణ రసాక్షుదసేభ్యో భగవ(దతిః

ఖద్యోతేభ్యఇవాదిత్య ప్రబేవ బలవత్తరా” (కావ్యాలంకార సంగ్రహము _ సన్నిధానమువారివాఖ్యానము _ పు 805) అను క్లోకముననుసరించి కాంతాదివిష యకములగు ఏరసములంచును భగవద్రతియంచువలె పూర్ణనుఖములేక ఆనంద ము గలుగదు. కానవాని యందు తగిన రసప్పష్టిలేదు. అవి క్షుదరసములు, భగవ్యదతి పూర్ణరసము, అది మిణుగురు పురుగులక్న సూర్యకాంతి యెట్టుబల విత్తరమో, అశే మిగిలినరసములక్న 'గేషస్ట్రరము, బలవ త్తరము అని తెలియు చున్నది. భక్తిరసమునకు భగవదాకారచిత్తవృత్తి స్పాయిాభావము. అదియే భగ వదతి. భగవంతుడు ఆలంబనవిభావము. తచ్చర్మితలు ఉధ్ధపన విభావములు,. అప్పట్టున జీవికకలుగు నేత్రది వికారములు అనుభావములు,. హర్దాదులు వ్యభి చారులు. వినితో పుష్యమై పరమానంద స్వరూపమగు భద్తిరససిద్ధి ఫలుగును. మోక్ష సాధనమెన ఈ భ ర్తి,

“శపణరి ర్తనం విష్ణోస్మరణమ్‌ పాదసేవనమ్‌

అర్చనం వందనం దాస్యం సఖ్యమాత్మనివేదనమ్‌" (మహాభాగవతము 7-5

19/

శ్లోకము - 21) అను శ్లోకముననుసరించి నవవిధమార్గములుగ పేర్కొనబడియు నది. “భక్తిసోపానము” అను భకక్తిగంథము ద్వాదళభక్తిమార్గములను తెలుపు చున్నది. అవి:- ]1. అహేతుకభక్తి 2. రాగాత్మకభక్తి 8. వైధభక్తి 4. నహేతుర బక్తి 5. జిజ్ఞాసాభ క్రి 6. మాతృభక్తి 7. పితృభక్తి 8. పతిభక్తి 9. దాస్యభక్తి 10. సేవాభక్తి “౨1 గౌణభద్తి 12. ఆర్హభక్రి (భక్తసోపానమ్పుపుట - 382) ఇవిగాక నిముంటువులలో (తివిధ భక్తిమార్గములు గలవు. అవి ]. బాహ్యము. (పరోక్షము) 2. అనన్యము (అపరోక్షము), 8. వీకాంతము (నిశ్చయజ్ఞానమున గల్లు నిత్యానం దము) (విద్యార్ధికల్పతరువు పుట-381) ఇట్లు భక్తిశాఖలు విభిన్నములుగ పవర్తిల్లి యున్నవి. మార్గములు భిన్నమైనన్లు, గమ్యస్థానము మాత్రము అభిన్నమనుట సనత్యసమ్మతము.

మతము '_

భ క్తితత్త్వము-నాధారముగనే _ప్రపంచమానవులు మతముఅను కల్పించు కొనిరనవచ్చును ధర్మార్ధకామమోక్షములలో మోక్షము ఉత్క్బృష్పమైనదని ఎజిగి మానవులు భక్తిమీద శ్రద్దానక్తులు కినషరచిరి దీనికిగాను వీరు మతమును సాధ నముగ (గహించిరి. ఫలితముగ లొకమున జాతికొర మతమేర్చడినది.

సువిశాల (ప్రపంచమున ఎందరో మహానుభావులుదయించి కొన్ని సర్మిప దాయములను, ధర్మములను, నీతులను (ప్రబోధించి [పజలకొక వినూత్నమార్గ మును చూపెట్టిపోవుటజరిగినది. అ మార్లములే కాలక్రమమున విభేదించి విఖిన్న మతములుగ రూపుదాల్చ్బుట సంభవించెను.

“మతము” అనగ జ్ఞానము జ్ఞానమనగ “తత్వ్వ్యత్రయ జ్ఞానము”, “అర్థ పంచకజ్ఞానము " ఆని చెప్పనుప్పును. చిదచిదీశ్వరుల తత్త్ప్వములే అర్థతయము స్వరూపష్క పరస్వరూవ, ఉఫాయస్వరూప, పురుషార్ధస్వరూప, విరోధిస్వరూపములు ఆఅర్థపంచకములు, సకల వేద ఇతిహాస పుకాణచోదితమగు జ్ఞానమే ఆర్హపంచత్ర జ్ఞానము. ఇట్టి జ్ఞానమే ముముక్షువునకు పరమావశ్యకము"”. (గోల్డెన్‌జుబిలి సావనీర్‌

198 టి.టిడి పుట - 17) అని శ్రీయన్‌ ౩ భాష్యకాచార్యులవారు వివరించిరి. ఇట్టి మతజ్ఞానమును బోధించినవారు లెక్కకు మిక్కిలిగ యున్నను ఆరుగురు మహ నీయుల మార్గములే ప్రజలనెక్కువగ ఆకర్షించుట జరిగను “3. న్యాయము, 2 వైశేషికము, 3. సాంఖ్యము. 4. యోగము, 5 మీమారిస, 6 వేదాంతము” ఆనునవియే “షథ్డర్శ్గనముల "ని ప్రసిద్ధినందినవి. వీనికి గౌతముడు, కణాదుడు మొదలగువారు కర్తలై భాసిల్లిరి ఇందు మొదటి ఐదు మతములు వేదప్రామా! ణర్ధమునంగీకరించలేదు. మంవిచెడ్ధలే జీవుల రక్షణశిక్షణులను నిర్వహించునని. తెల్నినవి. ఈశ్వరుడులేడు, అహింస పరమథర్మమని కొన్ని వివరించగ, జన్మ రాహిత్యమునకు కర్మసన్యాసము మూలమని మరికాన్ని ఉద్దాటించినవి, ఆరవది మైన వేదాంతమునకు వేదమే (పామాణ్యము ఇందునను విభిన్నాభిప్రాయములు తోడ ద్వైతము, అద్వైతము, విశిష్షాద్వెతము అను (తివిధములుగ మూడు తత్త వ్‌ ములను అమోదించుట జరిగినది. శ్రీశంకర భగత్పాదులు ఈశ్వరుడొక్కడే సత్య మని భావించి, జైన బౌద్దమతములను ఖండించి, శై వవైష్టవాది మతములను స్వీ 'కరించి, జగన్మిథ్యావాదముతో కూడుకొనిన అదై్వైతమతమును '(ప్రబోధించిరి ఆ ఫ్రశిలోనే బసవేశ్వరుడు విరత్తైవమును పృనరుద్ధరించుట జరిగినదన వచ్చును. ఎైవము "= శైవనమతము అతిపాచీనకాలము నుండియు భారతదేశమున నున్నదని:

చెప్పవచ్చును. “బుగ్వేదమునందే (ప్రకృతిదేవతారూపమున రుద్రుడు స్తుతింపబడి) నాడు శ్వేతాశ్వత రోపనిషత్తులలో, శివపర్యాయ శబ్దములు ఒకమూర్తిపరముగ వాడబడి, శివుడు పరబ్రహ్మస్వరూవముగ కూడ వర్ణింపబడెను" (తెలుగుసాహత్య ముపై వీరశైవపభావము పుట _- 11) అని డా॥ జీరెడ్డి చెన్నారెడ్డిగారు చెప్పి యున్నారు మరియు, బుగ్వేదము, ప్రభథమమండలము, 14వ అనువాకము 114వ సూక్తమునగల, “ఇమారుదాయ తవ'సేకపర్షినేక్షయ ద్వీరాయ్యపభరామహేమతీః

యథాశమసద్ధ్విపదే చతుష్టదే విశ్వంపుష్టంగామే అస్మిన్ననాతురమ్‌ "

“మానస్తోకే తనయేమాన ఆ యౌవమానో గోఘమానో ఆశ్వేషురీరిషః

విరా న్యానోరు [ద భామితోవధీర్హ విష్మంతస్సద మిత్త్వాహ వామహే"” (బుగ్గ

199 దము - ప॥ మం॥ - 14 అను 11కసూ - 1,8 మంగతములు) అను మంత్రముల వలన మనుఘ్యలకు, పశువులకు నుఖమును కల్షించునట్టి, జటాజూటము కల్లి నట్టి, తేజోవంతుడైన ర్ముదుని స్తుతించినటుల తెలియుచున్నది. మరియు వీని తోనున్న ఇతరమం(తము లందును మనుష్యుపశు రకణము పలుమారులు కోరుట జరిగినది. ఇట “పశు” శబ్దము “*“జీవు"లను అర్ధమున వాడబడినదనిన పశుపతియే ఈర్నుదుడని చెప్పవచ్చును. శిష్టారామకృష్ణశాస్త్రిగారు, " వేదమం(త్రోపస్థితు డైన రుదదుడే వేదాంతమందు శివపరిణామ మొందినాడు” (వీరశైవం్యభవా బ్బ్యయము పుట - 17) అనిఅనిరి. శ్రైవాగమములు శివుని పరబహ్మముగ నిరూపించినవి. అవియును రు[ద్రాగమములనుపేర 18, శివాగమములని 10 మొత్తము ఇరువది ఎనిమిదిగ భాసిల్లుచున్నవి “సింధులోయలోని “హరప్పా,” “మొహంజొదారొ “లలో' [తవ్వకములు

సాగించినపుడు కొన్ని ఆశ్చర్యకరమైన విషయములు వల్లడియైనవి. అందు చిన్న వి, పెద్దవి లింగములు, పాణివట్టములు మొదలగు శివవిహ్నములు బయల్బడి నవి. వృషభచిహ్నములు గల ముద్రలుగూడ లఖించినవని హెరాస్‌ 'పండితుడు వివరించినాడు ఆర్యులు భారతావని అడుగిడి గంగాసింథధూ పరీవాహ (ప్రదేశము నాక్రమించుకొనుటకు పూర్వమే సింధూలోయలో చక్కని నాగరికత వెలసినట్లు గుర్తింపబడినదని చారితకులు తెల్చుచున్నారు కనుక ఆర్యుల అగమమునకు ముందే ఉత్తర భారతదేశమున శ్రైవముంజెనని తెలియుచున్నద" (గోల్డెన్‌ జుబిల్‌ సావనీర్‌ -టిటడి - పుట 45)ని డా॥ జీరెడ్డి చెన్నారెడ్డిగారు పేర్కొనిరి. అర్యు ల(పవేశమునాటికి పరిఢవిల్లిన నాగరికత (దావిడులదేననియు డా॥ శెడ్డిగారు తెల్పిరి కావున శ్రైవము' అత్మిపాచీనమనుటలో వి'ప్రతిప త్రిలేదు. ఆశ్రైవమునే ఆర్యులు, అనుసరించిరి అని చెప్పవచ్చును. స్తవము _ శాఖలు =

/ ఆగమ పురాణాదులవలన శెవమున నాలుగు శాఖలన్నటుల తెల్లమగు ఖ్లున్నది. అవి 1. సామాన్యశై వము | మిశశ్రైవము 8. వీళతైవము (అనాది శె వము, ఆదిశ్రైవమనియు వ్యవహారము). 4 వీరశైవము అర్వ్యులనునరించిన 3వ ము - పూరాతనశైవము, శుద్ధశెవము, ఇందు మరల ఐదుశాఖలు కనవచ్చుచు

200 న్నవి_ అవి 1. పాశుపతము 2: కాపాలిక (మహావ్రతు, 8. కాలాముఖము, శ్రీ. గోర క్షనాథము, 5. రసేశ్వరము,

“కలియుగమున పాశుపత శవమును వ్యాప్తిలోనికి దెచ్చినవాఢు అకులిశే శివాచార్యుడు ఇతడు లాటదేశము నందలి నర్మదాతిరవాసి ఇతనికి కిక, గార్హ్యా, తారుహ, మైత్రేయులనువారు నల్వురు శిషమ్యులుండిరి వీరుశ్రేవమరము లను స్థాపించి మళి నాలుగు శైవశాఖలకు కర్తలెరి. ఆవియ, 1 కారో హణము, 2" ఆమర్ధకము, 8 తెరంబి, 4 కదంబగుహ అనునామముల తోడ విరాజిల్లిన" (విజ్ఞానపర్వస్వము - సం 8 _ పుటలు 558, 55క్రవని విజ్ఞానసర్వప్వము నందు 'గలదు.

డా॥ పులుల శ్రీరామచందుడుగారు, “క్రీశ ఒకటప శతాబ్దము నుండి యు ఆంధ్రదేశీమునశ్హై వము (ప్రచారములో నుండినట్లు అనాటి (ప్రాకృత శాసనాదాక ఛరములున్నవి పూలుని గాథానప్తశతిలోని పద్యములను బట్టి నాడు శై వగాథలు" దేవాలయములు ఉన్నయటుల తెలియుచున్నది ” (మగములు - సం్రదాయ ములు - ప్పటలు ౩8, 24 అని తెల్చియున్నారు... పతి" అనగ ఈశ్వరుడు. 'పపే' అనగ "ఆత్మ్య” లేక “ప్రాణి “పాశ” మనగ 'సంసారము' లేక 'పచార్హము' వీని తత్త్వాన్వేషణే ఇండలి న్యూతము”_ (తెలుగు సాహిత్యము మై వీరశైవవైభావ ము - పుటక) ఆని డా॥ జీరెడ్డి చెన్నారెడ్డిగారు నుడివియున్నారు. కావున ఈశ్వ రుడు సమస్త ప్రాజిక్రోటికిని షాశచ్చేదము గావించి, ముక్తి నొసగునని ఈశ్రవశాఖ అ సారాంశమని భావింపవచ్చును

కాలాముఖ, కాపాలికాది శేవములుకూడ చాళుక్యుల శాలములో తెలుగు దేశమున వ్యాపించినవి క్రీశ ఏడవశతాబ్దమున పల్లవరాజు మహేంద్రవర్మ తన మత్తవిలాసము"లో శాపాలిక* కాలాముఖ, ఫాశుపతులిను పేర్కొనియున్నాడు, వైనాబౌద్ధ యాత్రికుడు యువాన్‌చ్వాంగ, తలచుట్టును, మెడలోను ఎముకలు దండలు ధరించి బిలములలోను, శ్రెలవివరములలోను, సమాధులలోను నిత్రిని వాసముచేయు యక్రుఖవంటివారని వర్జించిచెప్పినవారు కాపాలిక శె వులనుటలో

201

సందియములేదు" అని విజ్ఞానసర్వస్వమునుబట్టి (పుట 556) తెలియుచున్నది. “కాలాముఖశాఖ కీ.శ. 12వ శతాబ్దములో తమిళ కర్షాటాంధధ్రములలో మిక్కిలి గౌరవస్తానము నా(కమించెను* (తెలుగు సాహిత్యము పై వీరశ్రెవ్వపభావము -_ పు ట - 539) అని జీంెడ్డి చెన్నారెడ్దిగారనిరి. “కాలాముఖులు శాశ్వత బహ్మచర్యము ననుష్టింతురని నన్నెచోడుని “కుమారసంభవము” వలన తెలియుచున్నద”ని (విరశ్రైవారయ్యధవాబ్బ్యయము - పుట 19) శిష్టారామకృష్ణశా స్త్రిగారు పేర్కొనిరి. వీరి శశ్ర్యారాధన అహింసారూపమైనది ౨2వ సిద్ధాంతము వ్‌

“తికమనబడు పశుపతి పాశములలో అనగ జీవేశ్వరులు, (ప్రపంచము నొక్కటొక్కటియు (ప్రత్యేకస్టానమును కలిగి కాశ్వతమై యున్నవి. జీవుడు బద్దు డైన ధశలో [ప్రపంచముతో విడని సంబంధము కలిగి దానితో ఆద్వ్వైత సిద్ధిని పాం దును. ఇదియే శైవసిద్ధాంత స్రూలరూపము"” (తెలుగు సాహిత్యముపై వీర్నశెవ [వభావము - పుట 74) అని డా! జీరెడ్డి చెన్నారెడ్డిగారు తెల్పిరి. శ్రైవసిద్దాంత మున సాయుజ్యమనగ ద్వైకాద్వైత పద్ధతిలో జీవేశ్వరులు అభిన్నులెనను గుర్తిం చరానంతగ (పత్యేక (ప్రతిపత్తి, తిలియరానంతగ కలసిపోవుట అనిభావము. కాశ్మీరతై వము ;_

“కాశ్మీరమున “పతి జ్రానదర్శన్వ్స- అను నామాంతరమున వేరొక వము ఆవిర్భవించినది. ఇదియేకొంచెము మార్చును సంతరించుకొని క్రీశ. 9 వశకాబ్ధమున వీర.్రైవముగ ఆవిర్భవించినదని” (విజ్ఞాన సర్వస్వము - పుట 1%) విజ్ఞానసర్వస్వమునందు చెప్పబడియున్నది. కాని డా॥ జీరెడ్డిచెన్నా రెడ్డిగారు ఈ బాక్యములను తమపరిశోధన సిద్ధాంతవ్యాసమైన “తెలుగు సాహిత్యము పై వీర్మశ్రేవ (పభావము"న ఖండించి, [ప్రాచీనశ్రైవమే వీరశ్రై వముకు మూలమని వివరించిరి* మరియు, “శివుడు లీలగ స్వేచ్చ్భావశుడై విశ్వసృష్టి చేయు చున్నాడు. ప్రపంచ మంకాత్రానే. జీవులు పరమేశ్వరునికంకె భిన్నులుకారు. లా తీవ డు తన్ను ఈశ్వదాధీనముగా గుర్తించెడు నిశ్చయజ్ఞానముడ్ర్థతో కప వికారి య ఖా లుగుసాహిత్యము పై వీర శెవ (ప్రభావము - పుట?74 గిం జ ఖీ

*(సాతకగో)

202 పీరశ్రైవము - పుట్టుక వీరశ్రెవమునకు (ప్రవర్తకుడు మహామహిమాన్వితుడు బస వేశ్వరుడు కాని, “ఈతనివలననే ఈై వముదృవించినదని చెప్పందగదు. అంతకుపూర్వమే లింగపూజ మొదలగు వీర శ్రైవలక్షణములుగల ధర్మము, మతము (వ్రవరిల్లినటు ల (గ్రంథాధారములున్నవ”ని (తెలుగు సాహిత్యముపై వీరశైవ ప్రభావము - పు ట- 74, 870) డా॥ జీరెడ్డిచెన్నా రెడ్డిగారు తెల్చుచున్నారు. కావున బసవేశ్వరుడు కేవలము మతవ్యాపకుడు మాతమె. ఈ బసవేశ్వరుని గూర్చి శ్రీశిష్టా రామకృష్ణ ఇాస్త్రిగారు కొన్నివిషయములను (కిందివిధముగ తెల్పియున్నారు. “పన్చిమచాళుక్య దేశమున కైలోక్యమల్లుని సేనాపతియగు బిజ్జలుడు ఇతర మండలేశ్వరుల నహాయముతోడ (క్రీశ 1157వ సంవత్సరములో చాళుక్య స్మామాజ్యము న్నాకమించి క్రీ.శ 1167 వరకు కల్యాణపురాధీశ్వరుడిగ రాజ్యపా అన గావించినాడు. ఈతని మంతి బలిదేవుడు బలిదేవుని మేనల్లుడు బసవేశ్వ రుడు. బసవేశ్వరుడు ఎనిమివేండ్ల |పాయములోనే నరల విద్యల నంచనఘనుడు ఈతడు సంపూర్ణ వీరశె వమళజానమునొంది, మనమామ తుమార్తెను వివాహమాడి వీరశైవమును (వచారము చేయసాగెను మరియు మేనమామ మరణానంతరము బిజ్జలునికడ మంత్రిపదవి నందియుండెను దనాగారము నంతటిని వఏీరశైవమత వ్యాప్తెికి వినియోగించి, రాజుతోడ విరోధమును దెచ్చుకానియెను. చివరకు శిష్యు ల సహాయమున బిజ్ఞలుని చంపించెను. అంత్థదశలో బసవన్న సంగమేశ్వర క్ష్యతములో శివైక్యమునందినాడు” (వీరశై వాంధవాబ్బ్మయము - పుబ 24) పాల్కురికి సోమన బసవనికి శివునితోడ ఆభేదమును కల్పించినాడు. “బసపవరాణము"”" న బసవేశ్వరుని యందు భక్తి పరాకాష్టనాందినట్లు స్పష్టవడు చున్హ్నుచ. ద్విపద్‌ “వడింబొరు జలమునకొడలెల్ల కాళ్లు వడింగాలు చిచ్చునకాడలెల్ల నోళ్లు వడివీచు గాబ్బునకొడలెల్లం దలలు వడింజేయు బసవన కొడలెల్ల భక్తి" (బసవపురాజుము - ఆ 2 _ ద్వీప

203 దలు 391.92) అని సోమన చిత్రించియున్నాడు. ఈతని కాలములోనే ఆంధ దేశమున అమరావతిలో మల్లిజార్జున పండితుడు శైవమత ప్రచారము గావించు చుండెను. బసవని అనంతరము అతని మేనల్లుడు చెన్నబసవడును, ఈతని ఆనంతరము అల్లమ(పభుడును ఏతన్మతవాగ్థిప్తికి కంకణము గట్టుకొనిరి. ఇటుల క్రి.శ. 12వ శతాబ్దమున కల్యాణపురమున భాసిల్లిన (పాచీనత్షైవమే వీరత్తైవముగ పరిణమించి బసవన్న, చెన్నబసవడు, అల్లమ(పభువు అను మువ్వురు భక్తాగేన రులవలన నలుచెజగులకు వాగపించి పొరుగునున్న ఆంధ్రమునకు విస్తరించిన దని చెప్పవచ్చును. వీరశై వము - లతణములు := మతమునకు విశ్వాసము మూలాధారము. స్వమతాభినివేశము, పరమత

ద్వేషము అధికమై, ఆవేశప్రధానమైన వీరశైవ భృక్రిమార్గమావిర్భవించినది. "సం పూర్ణశివభ కి, జంగమభక్రి, దీకాపూర్వక లింగథారణము, విభూతిరుద్రాక్షథార ణము, పంచాకరీమండత్రము, యజ్ఞయాగాది కర్మలను తిరస్కరించుట, వర్దాశ మవిభాగ తిరస్కారము, స్త్రీవురుష పండిత పామర భేదములేక శివభక్తి కలిగి యుండుట, భవులను తిరస్కరించుట (భవులు - లింగధారణలేనివార్సు, లింగ పసాయితశస్త్ర ధారణము” (వీరశైవవార్థధవా జ్యయము _ పుట 18-19) వీరశైవ మతలక్షణములుగ తెలియుచున్నవి, అష్టావరణములు, పంచాచారములు, షట్‌ స్థం సిద్ధాంతము వీరశ్నైవమున (ప్రముస్థానము నందియున్నవి దేహమే దేవాలయ మను భావము విరిలో స్పష్టపడుచుండును. అషావరణములు ?=

“గురువు, లింగము, జంగముడు, విభూతి, రుద్రాక్షప్రసాదము, పాదోక ము, పంచాక్షరీమం[త్రము అను ఎనిమిదియును అషహ్టావరణములని వ్యవహరింప బడుచున్నవి. వినిలో గురు, లింగ, జంగములను మూడింటినుండి తనువు, మ నము, భావము శుద్ధినాందుట జరుగును. పరమశివుడే యీ మూడింటికిని మూ అమమని ఈశెవుల విశ్వాసము, విభూతిధారణవలన పాపపరిహారపూర్వక శుద్దికలు

204 గును. “రుద్రాక్షంము క్రి మూలంచ” అని ఆరో క్తకలదు ఆందునను గురులింగ జంగములు అనుగ్రహించిన రుదాక్ష్మశేష్టము. జంగములిచ్చు (ప్రసాదమే శుద్ద (ప్రసాదము. ఇయ్యది సర్వశేయములకు మూలము. అటులనే గురువులైన జంగముల అం(ఘిస్పర్శ్గజలమే “పాదోదక” మనబడుచున్నది. ఇయ్యది జీవికి ముక్తిని [పసాదించును. “ఓంనమశ్శివాయ” అను మం్యతమేషడక్షరీ మంతము ఇందలి సర్వవర్హములు శివాత్మకములని పెద్దల విశ్వాసము. పంచమహాపాతక్ర ములను పటాపంచలుచేసి శంభుకొల్వునకు జీవాత్మను చేర్చు దివ్యసాథనమిది. సపంచాచారములు ౩. సదాచారము, లింగాచారము, గణాచారము, భృత్యాచారము, శివాచార

ము అను ఐదు అచారములు పంచాచారములుగ (ప్రసిద్ది వహించియున్నవి. గురు వునేర్చిన శివాద్వైత తత్త్వముననుసరించి భక్తుడు తన లౌకిక వ్యవహారమును నడుపుకొనుటను సదాచారమనియు, గురువువలన సంపాదించుటను లింగాచార మనియు, లింగస్వరూప్పడై న తననుజూచి ఎవరైన తెలియక దూషించుచుండ ఉఊరకొనక వారికి ఒశేవసిద్ధాంతమును తఆలియజెప్పుట, ఆసామర్థర్థము లేనియెడల శివనింద వినకుండ వేరొకచోటకు పోవుటను గణాచారమనియు, శివాద్వ్వైత నిష్య యందుతాను సమర్థుడైనను, అట్టినిష్టగల శరణులకు తాను దానుడు లేక భృత్యు డను భావముతో నడచుకొనుటను భృత్యాచారమనియు, వర్జాశమ ధర్మములను పాటించక శివాచార పరాయబణులైన వారి నందరిని సమ భావముతొడ గౌరవించు టను శివాచారమనియు అందురని “సాధనామృతము” అను [గంధమువలన తెలి యుచున్నది. (సాధనామృతము - పుట 88)

షట్‌ స్థలములు ?ఐ

భక్తి, మహేశ్వర, ప్రసాద, ([పాణలింగ, శరణ, ఐక్యస్థలములని భక్తి

యుతజ్ఞాన సోపానములారింటిని శేవసిద్ధులు అనుపూర్వుకముగ నిర్ణయించి షట్‌ ప్రరములని వానిని వ్యవహరించిరి శ్రైవసిద్దాంతములకు ఈ షట్‌స్థల విచారమే పాణము [కమముగ వానిని గురించి స్థూలముగ (కింది విధముగ చెప్పవచ్చును

205 భ క్రస్టలము :- సదా అష్టవిథధార్చనయు, షోడశోపచారములను లింగమునకు బే యుటయు, శివసాన్నిధ్యము నానందించుటయు, శివశరణుల సంగముననున్మి యు, నక్కర్మాచరణమును నుచిత్తముతో లింగార్పణము చేయుటయు, కడకు. ఇివనిష్టదృథపడుటయే భ క్రస్టలమందురు. దీనిలోదేహమును శివాచారముచేయు టయ ముఖ్యము. మహేశ్వరస్థలము :- దుర్గుణములను వదలి శుద్ధజీవితమును గడుపుట మహేశ్వ రస్టలము. త్యాగబుద్ధియిందు ప్రముఖస్టానము వహించుచుండుచు. మౌనముతో అవధానభ కిని సంపాదించుటతో నిమెట్టుముగియును. దీనితోబహిర్ముఖేందియ ములు అంతర్ముఖము లగును. (పసాదిస్టలము :- సర్వమును పరమేశ్వరకృతముగ తెలియుట ఎచ్చట మొదల గునో యద్యపసాదస్థలము. ఇప్ఫట్టున (త్రికరణములు లింగార్చితము లగును, “య(తజీవోతశ్రశివః” అను విధముగ లింగదేహిగభక్తుడు ఈ అవస్థలో మారును= (ప్రాణలింగ స్టలము .- (పాణముకూడ లింగమే యగుట (ప్రాణలింగస్థలము- ఈ అవస్థలో జీవుడు స్వరూపాత్మను నిశ్చయించుకొనుటకు, తెలియుటకుశ క్రివంతుడ గును. స్వాత్మజ్ఞాన నిర్దారణము లభించును శరణుస్థలము *_ జీవుడు సర్వమోహ నిర్ముక్తుడై తెజపిలేని జ్ఞానముతో పృథివ్యప్తే జోవాయ్వాకాశ (ప్రకృతి పురుషుడు పైనుండు శుద్ధ స్వయమునందు స్నేహము నె రషట్ట శరణస్థలము. ఇప్పట్టున తనువే ముక్తిసెజ్జయగు కైలాసము. మనసే లింగరూపము. [పాణమే తేజన్సు. లోకము మజప్పలోనికి దిగిపోయినది. ఇచ్చట వ్రైతన్యచిత్తులు (శివశక్తులు) ఒకటి మైనవి. ఐత్యస్టలము :- "'బయలులో బయలుచేరినట్లు జీవుడు శివునిలో బెరసి పోవుటయే ఐక్యస్థలము. నా౭.హం, కోఒహం, సోఒహం సాథనలుదాటిపోయి, జో్యోతిమాత్రు జై జీవుడు నిరంతరాంతర్ముఖుడై పోవును. ఇంక అర్బనాదు లేమియులేవు. కేవల

206 మానందస్థితి. (సాథనామృతము - పుట 87) ఈషట్‌స్ట్థల సిద్ధాంతము కేవలము యోగాభా్యాస సం[పదాయమనునకు చెందినది “బలవ్మత్పేరణ ఫలితముగ నాడీసంధులలో చెలరేగు సంకోభములను (కమశక్రమముగ న్నిగహించుకొనుచు ఆత్మపూర్ణ జ్ఞానమునుపాంది చివరకు. శివుని లో ఐకరము కావలెను” (విజ్ఞానసర్వస్వము _ పుట 700-సం 7) షట్‌స్టల ములందలి మొదటి ఐదు సోపానముల మెట్టువరకు జీవుడు ద్వ్వైతియే. ఆరవ సోపానమున శివునియందై క్యమై అద్ర్యైతియగుచున్నాడు ఇట్టు ద్వైతము, అద్వె తములు విరశ్రైవమున సమన్వ్రయింపబడినవి " (తెలుగుసాహిత్యము పై వీరశైవ “మత ప్రభావము = పుట 188) అని డా॥ జీరెడ్డిచెన్నారెడ్డిగారు పేర్కొనిరి. శ్రీశష్టారామకృష్ణ శాస్త్రిగారు వీరశ్లై వమును గురించి. “ఈమతమున పర (ట్రహ్మమె శివళత్త్వమై "'స్టల' మనుపేరబరగును _ శివతత్త్వమున సకల పదార్థ ములు నిలచి తుదకుదానియందే లీనమగును - కాని స్థలమనబడినది. 'స్థ' అనగ స్టానమనియు, 'ల' అనగ “లయ' మనియు నిరూపితము అంతరంగశిక్తి సం చాలనము వలన స్థలము అంగ, లింగములని రెండువిదములై నది అందు లింగ మగు శివుడు పూజనీయుడును, రెండవవి జీవాచళ్మ పూజించునదిభైనది అక్షై శ క్రికోడ ద్వివిధమై కళశివాశయమును, భ క్రిజీవాశయమునొందినది భక్తివలన జీవునకు శివున్సిత్రో ఐక్యము కలుగును శివలింగమనగ శివుడేగాని తదీయ బాహ్యా కారమెన్నడునుకాదు లింగస్థలము భావలింగము, [ప్రాణలింగము, ఇష్టలింగము అని మూడు విధములు అందుమొదటిది నిరాకారవ్లుగు కళయై భావ్తెకమ్మాత గోచరమగును. అది దేశకాలాతీత సత్తును, మ హోత్తమమైనది రెండవది మాన నగోచరమై సాకారమును నిరాకారమునై యున్నది మూడవది సాకారమై నయన గోచరమగు చున్నది ఇదియిష్టారదాయకమును, అనిష్టనివారరమును నైయిష ముతో భజింపబడు నదికాన నాపేరు పొందినది పాణలింగమన పరమాత్మ యొక్కచిత్తు ఇష్టలింగమన ఆనందము ఈలింగతయ క్షా మొదటిది మ హోన్నతము _ రెండవది సూక్ష్మము మూడవది స్టూలమునై ఆత్మ ప్రాణ శరీర ములను నందించి, వ్రయోగ మంత్మకియా గుణములుకలిగి, కళానాద బిందు రూపముల నొందును.

207 జీవుడు మోక్ష మొందుటకుగాను భక్రిపూర్వకసాధనమగు స్టలముల్‌

యోగాంగ, భోగాంగ, త్యాగాంగములని మూడు భాగములు. మొదటిదానిముూ లమున జీవుడు శివునియందైక్యమై సుఖముగానుండును.. రెండవ దానివలన శివునితోగూడి యానందించును. మూడవ దానివలన- [ప్రపంచము మాయయని, అనితర్ధమని (గ్రహించి దానిని వర్దించును" (వీరశ్రైవాయధ వాబ్మ్బ్యయము -ప్ప ట 20-21) అని వివరించిరి. ఈవివరణ సమ్మగమై శెవసిధ్ధాంతమును (పన్ఫుట ము గావించుచున్నది,. కావున షట్‌స్టలమను అభ్యాసయోగము వలన శివతత్త్వ మొందుటయే వీరశ్రైవమతసిద్ధాంతమని తెలియుచున్నది. వీరశళైవము - పేరిణిశివతాండవము ;-

వీరశైవము, పశుపతి సాంప్రదాయము ఆంధధ్రావనిలో విజయవిహారము చేయు కాలమున విరరనస (పాధాన్యతగల పేరిణి శివతాండవమను నాట్యము (వద ర్శింపబడు చుండెడిది, “పల్నాటి సీమలోమాచెర్ల చెన్నకేశవస్వామి ఆలయము లోను, ఆలయ [ప్రాంగణములో వెరసిన వీరభ్యదుని ఆలయమంనుదు య్లీ తాం డవమాడెడివారు. కాకతీయుల దేవాలయములలో మాతము మూలవిరాట్టు కెదు రుగనిర్మితమైన '“బలివీరము' ఫై పేరిణి (ప్రత్యేకముగ (ప్రదర్శింపబడెజిది" (గోల్డెన్‌ జుబిలీ సావర్‌ _- టి.టిడి - వుట 191) ఆని నటరాజ రామకృష్ణగారు పేర్కొని ర ఈ నర్తన శివపరమై, జఅకాలములో విరులు, మాహేశులు మొదలగ్గు తెగల వారుచే (ఎత్యేకముగ శివువిపేరణ చేయ బడుచుండెను (ఫేరిణికాండవమె పే రిణికాండమని పిలువబడు చున్నది

(ప్రారంభమున శివ్మపేరణచేయుచు నర్తకులు మేళ్యపాప్తి చేయుదురు గనుక “(గ్రేరణ” లేక “పేరిణి” అని ఈ నర్తనము పిలువబడుచున్నది. సహజ ముగ వీరమాహేశ్వరాచార పరులు యీ నాట్థప్మకియను మిక్కిలిగ ఆభిమాన్సం చెదరు. నటరాజమూర్తిర్లై పరమశివుడు తాండవమాడి పురుషన ర్తకులకెట్లు ఆద రృప్రాయుడయ్యెనో ఈనాట్యము స్పష్టముచేయుచున్నది. పూర్వము 'ఆం ధకోస్తా (పాంతమున యీన్నర్తన లెక్కువగ సాగెడివి,. వీరభ్యదుని సంబరములలో యూ నృత్య్యపదర్శన జరిగెడిది విరశ్లై వులకు ఆరాధ్యదైవమైన వీరభ్మదుని జాత్రర

208

సమయములలో యీనృత్యప్రదర్శనను "నిర్వహించుట కబొచిత్యశోభితము, వీరథదోత్సవములు (1/86/1004642 06410

శ్రైవమనిన వీరత్షైవము, వీరశైవమనిన శ్రీవీరభదస్వామి సాధార్రణ ముగ స్కృతికివచ్చును. ఆదివీర్మశ్రైవుడు వీరభ(ద్రమూర్తి, ఈస్వామి విరేశ్వరుడు భ(దేశుడు, వీరుడు, వీరస్వాము, వీరశేఖరుడు మొదలగు పేర్లతో పిలువబడు చున్నాడు. కన్నడదేశనము "కన్నడిగ” అనియు పిలిచెదరు. 'దకాధ్వరధ్వం సానంతరము మహావిష్ణువు వీరభ్యదుని అనుదినము సహ్యస్రకిమలములచే అర్చిం చువ్రతమునుపూనెను. భదుని పరీక్షవలన ఒకనాడు శ్రీహరికి సహ్మసకమలము లకు అన్వేషణ [ప్రయత్నములు వ్యర్ణ్వములయ్యెను. అవుడు హరి తనన్యేతకమల మునే శ్రీవిరభ్యదస్వామి పాదముల (అడె) చెంతచేర్చెను. కన్నుపాదముల వద్ద కలవాడు (కన్ను+అడిగ)ు కావున నాటినుండి స్వామి “కన్నడిగ "యని సార్థక నామమొందెనని" (వీరభద్ర - వీరమాచిదేవ - (కన్నడ (గంథము) - పుట 28) జగద్గురు చెన్నబసవస్వామి నిడుమామిడి గూళూరు పీరాధీశ్వరులు వివరించిరి,

“శివమునుండి పుట్టే అశివమును దూరము కావించుటయే వీరభదావ తార ఉద్దేశ్యము. యజ్ఞనెపముచే జరుపబడు పశుహింనను, మానవియమత్సరమును ధ్వంస మొనరించుటయే వీరభ(దావతార విశిష్టకార్యము* (రజకరత్నమాచిరాజు చర్విత - పుట 24% అని రజకరత్నమాచిరాజు చరిత్ర తెలుపుచున్నది శివాష్ట్రోత్త రశతనామా వళి యందును, శివసహసనామావళి యందును “ఓం వీరభ్నదాయ నమః” (ఆగమిక _ శివార్చనవిధిః _ పుటలు 28-49) అనియు, శ్రీవిరభదుని సహ[స్రనామావళియందు "ఓం వీరభద్రాయనమః " (శ్రీవీరభ్యద సహ(స్రనామాది కదంబమ్‌ - పుట 5) అనియు ఉండుటచే వీరభ(దర్నుదులకు భేదములేదనవ చ్చును శివశ క్త్యంశమే వీరభవమూర్తి.

ఆంధ కన్నడదేశములందు వీరభదోతృవములను భక్తులు మనముగ నిర్వహించుట జరుగుచున్నది కొన్ని పాంతములందు శివరాతిపర్వదినమునం దును, మరికొన్ని పప్రాంతములందు వ్రైశాఖమాసము నందును వీరభ(దోత్సవము

209 అను జరుపుకొనుచుందురు ఉత్చవ నిర్వహణమునందు (పాంతీయభేదము క న్పట్టుచున్నది. మూడు దినములలో ఉత్చవములను ముగించువారున్నారు. ము ప్పది దినములపాటు మహావైభవముగ జరుపువారునుగలరు బమ్మెరపోతనగారి జన్మస్థలమైన వరంగల్‌ జిల్లాయందు “కొజివి” న్మ్నుపసిద్ధమెన వీరభదస్వామి వారి పుణ్యక్షేత్రము. ఇచ్చట నెలరోజులపాటు స్వామివారి జాతర నిర్వహంపబడు చున్నటుల తెలియుచున్నది. నీరభ(దోత్సవ సాంపదాయములు విన్నంత, కన్నం త, (కిందివిధముగ వివరించుట జరుగుచున్నది. సామాన్యపూజలైన రుదాభిషేజము, వీరేశునకు పంచామృతాభి షేకము

జరుగును. అనంతరము “ఆనకట్టు” నిర్వహింపబడును. "ఆనకట్టుట” అనగ తాము తలపెట్టిన పూజాకార్యక్రమము సంసూూర్ణమగువరకు స్వామివారిని నిజనివా సమున కచల కుండవలసినదిగ ఆననిడుట. భక్తుడు భగవంతునకు అజ్జయిడు సంపదాయము వీరశ్లైవభ క్తితత్త్వమున (ప్రత్యేకత సంతరించు కొనినదనవచ్చును ఇదియును "ఆదివారమునాడు అనకట్టూగట్టి" (శ్రీవీరభ్యద సహస్రనామాది కదం బమ్‌ - పుట 79) అని చెవుటివలన ఈకార్యము అదివారము జరుగునని తెలి యుచున్నది

“పత్తెంబు చెల్లించు పర్య్యంతమునుమీరు నిజనివాసంబున నిలువవలయు.

వటబోవలెనని వేంచేయగాబోకు దండురాణంబునకు తరలబోకు

పోయినమీతండ్రి కాయజుహరునాన మీరినమీయమ్మగౌరియాన” (శ్రీవీరభః ద్రఖడ్గమాల - 18) అని ఆనకట్టు పద్యము చదువుదురు. అనంతరము “వీర పలకలు” తెచ్చుకొనియెదరు. అనగ వీరభ్యదమూర్తి ము[దితములైన తామఫల కములను సుస్నాతులై తెచ్చుకొని, పూజించి హృదయమున తగిలించు కొందురు అప్పుడు లింగాంగులకు దై వావేశము, వీరవేశముకల్లును. అంత రథోత్సవమారం భమగును ఇది రాత్రిపూట ఆరంభమగును,. లింగాంగులు వీరాంగ వేషులై ఖణ్లపాణు లై, డోలుమీద వినవచ్చు ఏరంగమునకు ఉ్నదేకులై తాండపమాడుచుం డురు సాముగరిడీలు చేయుదురు “నందీధ్వజమునెత్తుట” యీ ఊరేగింపులో

210 మరియొక ప్రత్యేకత దీనినే “నందికోలసేవ” అనియు అందురు. నందికలిగిన ధ్వజమునెత్తుట “నందికోలసేవ"” అనబడుచున్నది. ఇందులకు కారణమైన కథ యొకటి అన్ముశుతముగ వినవచ్చుచున్నుది. అది :- ఒకప్పుడు నందీశ్వరుడు ఎేవమునుగూర్చి వా్యాసునితోడ వాదించి అతన్ని "ని ఓడించెనట. అంత నందీశ్వరుడు వ్యాసునిచేతిని ఖండించి ధ్వజస్తంభమునకు కట్టి ఊరేగించెనట. కావున వీరశ్రైవులు నందీశ్వరు విజయమునకు, వారినుని ఓటమికిని సూచకముగ ఈ ఉత్సవమును నిర్వహించుచుడిరి. పదునకొండు మొదలు ఇరువదిరెండు మూరల పాడవువరకుగల మ త్లేఊుడకుగాని, వెదురుగడ కుగాని ఇత్తడి తొడవులు మూగలువేసి, గడచివరి భాగమున కలశమునుంచి, ఆ కలశమునకు తొడవులకు మథ్యభాగమున పట్టువస్త్రమునుజుట్టి, నేలనుండి నాలు గు అడుగుతి పైభాగమున ఒక అడ్డపలకపై నంది, శివుడు, నాగపడగ ఉండు నట్లు చేయుదురు. పైన కలశమునకు కింద వ్యాసునిచేతిని కట్టుదురు. నడుము నకు కట్టియున్న వస్త్రమునకు ముందున్న ఉట్టివంటి సంచిలో గడనువుంచి వీరం గమునకనుగుణముగ ఆడుదురు. మథ్యమథ్యలో “శ్రీవిరభ్యద ఖడ్గము” అను చదువుదురు. శ్రీవీరభదమూర్తి విశిష్టచర్మితను సంక్షీర్తనరూపములో చెప్పెడి గేయము

అనే “ఖడ్గములు” లేక “వీరభ్యదఖడ్గములు" అందురు. కన్నడమున వీనిని “వడబులు" అందురు. ఒకొ్కాక్కగేయము ఒక్కొక్కుఖడ్లము. విశ్వవిబ్యాత పదవాబ్మ్బయమునకు వినూత్నమైన శైలిని సంతరించిన ఘనతకూడ ఈఖడ్గము లకే దక్కును. ఈ ఖడ్గములు ఏీరరస్మపథానములై, స్టయిర్య, స్ఫూర్తిని కలి గించును. సజలు నుబలులై, వీర్యవంతులై జీవించవలెనని, దుర్చల దుశ్చరిత లను దూరీకరించవలెనని చెప్పుట ఈఖడ్గముల (పధానథ్యేయము.

“కుడిచేతనజుకంగ పెడబొబ్బ పెట్టంగ దక్షయాగంబెల్ల 5ల్లడిల్లై

'చక్షయాగానికి తప్పదుచేటని దేవతల్‌ హడలెత్తి దిక్కులురక

కోటానుకోట్లను కోయని నజణుకంగ వరదలైర క్రంబు వాగువారె

శూలమంకించితే నురలుగుండెలుచీలి చుక్క లై భువిరాలెనక్కజముగ

211 నీదు[కార్గబు శార్యంబు నేమనందు శివ జటాజూట సంభూత! సనవనమఘాత (ప్రళయశతరౌ[ద! పరమకృపాసముద్ర - వినుత గుణభద! ఉద్దాన వీభద!” (శీవీభ్యదఖడ్గమాల ఆ 12 వఖడ్గమూ ఇఅత్యాదిగ ఖడ్గములుసాగును. ఆవేశము మిక్కిలియగువెడ -కొందరు లింగవిరు లు రాగికడ్డీలను దవడలకు, నాలుకలకు, గొంతుకకు, చేతులకు (గుచ్చుకొందురు తెల్లవారు రూమువరకును ఈఊరేగింపుకొనసాగును. ,లింగవీరులు ముందుగనే “హోమగుండము" నేర్చాటుచేసి యుందురు. వీరేశుని జాతరలో అగ్నిగుండ ము మిక్కిలి ([పాధాన్యతనొాంది యున్నదని చెప్పవచ్చును. ఊరేగింపు వచ్చునప్పటికి అగ్నిగుండము కణకణముండు నిప్పులతో నిండియుండును. ఆగ్నిగుండమున హవిర్భాగముల నర్చించెదరు. ఇప్పుడు లిం గవీరులు ఇద్దరు ఒకరు దక్షప్రజపతిగను, మరియొకరు వీరభ్నదునిగను నటిం చుచు వాదించుకొందురు. ఈసంవాదము రూపకరూపమున జరుగును. వీరఖణ్ల ములనబడు గేయములతోడనే వాదించుకొనుట జరుగును. చివరకు వీరభ(ద్రవేష ధారి దకుని పపతిమయొక్క శిరస్సును ఖడ్గముతో ఖండించును, ఆగ్నిగుండమున ఈశాన్యమూల నుండి యజ్ఞనాథుడైన మహేశునకు హవిర్యాగముగ నిప్పులను దోసిలితోడ(గహించును. ఆది భికువునకు వీజయమును చేకూర్చును. అప్పుడు విరపలకలు ధరించిన వీరగానులు దైవావేశులై కలశములను థర్తించి పడమర నుండి తూర్పునకు, దక్షిణమునుండి ఉత్తరమునకు గుండమున (పవేశించి నిపు లను (తోక్కుచు నడచెదరు. శుచిస్నాతులైన భక్తులెన్లరును వారి ననుసరించు చుందురు. అటుల హోమగుండమున [పవేశించుట నిజమునకు వీరరస్మపథాన మైన కళాత్మక ఆరాధనయని చెప్పవచ్చును. “పవితప్రధానమైన జీవనము జో్యోతిర్మయము” అనెడి సత్యసందేశమును చాటుచున్నదనవచ్చును. “తమసో మాజ్యోతిర్లమయ” ఆనినటుల హోమగుండము “"అజ్ఞానాంధకారమును దూరిక

212 రించి జ్రాన్నపకాశమును నిలుప్తను"” ఆను సందేశమును తెలుపుచున్నది. ఈ సహూోమగుండములే మహమ్మదీయుల పీర్లపండగ, (మొహరమ్‌్స్‌లోని - అగ్నిగుండ ములకు మార్గదర్శకములన వచ్చును. వీరగాసులు ధరించిన త్మామఫఅకములే మహమ్మదీయులకు “పీర్లు” అమినవనవచ్చును.

అగ్నిగుండమున నడచుటతో జాతర అంత్యదశకువచ్చును. దక్షీయాగ్ల మును,(పమభులతోడ -విరుడు నాశమొందించినటుల ఆగ్నిగుండము చల్లారున్ను ఉదయము స్వామివారికి అభిషేకానంతరము "మహానైవేద్యము” ను సమర్చించెదరు. అనగ పెద్దమొత్తములో ఉప్పులేకుండ అన్నముచేయించి, స్వామి ఎదుట పరచిన వస్త్రముపై అన్నమును రాశిగపోయుదురు. ఆరాశిపై ముద్దపప్పు లేచా బియ్యప్పప్పుండితో గురుగు (వమిదును చేసి, నెయ్యివేసి, జ్యో తినివెలగించి ప్రక్కకు తొలగుదురు. అప్పుడద్ధానిని స్వామివారు ఆఅరగించునని భక్తుల విశ్వాసము. అనంతరము "జనకట్టువిడుపు“ను చదువుదురు. “శ్రీవీర భద్ర! య్యాశితజనావనము[ద భవ్యవైభవవేష! భక్తపోష _ (మొక్కుదీరెను జనావన! ముదముతోడ .... ఆయురారోగ్య భాగ్యంబులమరనెసగి రక సేయుము మమ్ము సర్వదేవ” అని ఉత్సవారంభమున “"ఆనకట్టు" పేరనిండిన ఆజ్ఞను సడలించెదరు. దినిన “"అనకట్టువిడుపు" అందురు. ఆనకట్టినది మొదలు అన కట్టువిడుపు పద్యము చదువువరకును స్వామివారు భక్తుల భవ్ర్యావేశనిబద్ధుడని ఎంచవలెను. (పతిచిన్న ఉత్సవకార్యమునకు ముందువెనుకల యూ ఆనకట్టు

విడుపు పద్యములను చదువుట సర్వసాధారణముగ జరుగుచుండును. వీరభ్మదుని జాతరకు ప్రజలు బండ్లకు (ప్రభలుకట్లుకొని తండోపతండ ములుగ ఆలయప్రాంతమునకు చేరుకౌందురు విశేష్యమొక్కు బడులు చెల్లించు కొందురు. భక్త్యావేశము కట్టల్యుతెంచుకొని పాజునీసమయమున కై లానమున నున్న రుృుదగణములు భువికిదిగివచ్చి నటులయుండును. కుల, మత, జాతి భేదము, స్త్రీ, పురుషభేదము, పిన్నపెద్దల భేదములేక ఎల్లరును యీ ' ఉత్సవము

213

లయందు పాల్లొనియెదరు. అనాగరిక జాతులు కొందరు గొజ్జెలు, మేకలు, కోళ్ళ నుకూడ స్వామికి బలియిచ్చెదరు. ఈజాతరలోని వీరపలకలు తెచ్చుట, నంది కోలసేవ మొదలగు ఉత్సవములను వివాహాది శుభకార్యములకు ఆయాగృహ యజమానులు (పత్యేకముగ నిర్వహించుట గలదు. ఇట్టి (వత్యేకపూజోత్సవములు మరికొన్ని (వసిదధ్ధములై నవానిని గూర్చి [(కిందివిధముగ వివరించుటడమైనది. పశ్తెర సేవ ఇ

దీనినే “వరభ్యద పక్షెరము” అని అందురు. పత్యేక _మొక్కుబడు లప్పుడు, వివాహాదిశుకారర్థములలో పూర్వము ఈఉత్సవమును వీరశైవులు విధిగ నిర్వహించెడి వారు. శువిస్టాతులె న భక్తులు “అనకట్టు "నిడి ఈపళ్లౌర సేవా కార్య్మ్మకమమును ఆరంభించెడివారు. ఈశాన్యదిశయందు నాలుగు నుండి పం [డెండు స్తంభములతో మంటప నిర్మాణమును కావించెదరు. మూడు గజముల తల్లనిపస్త్ర్రమును మూడు సరిమడతలుగమడిచి, మొదటి మడళలో నువ్వులు, మ ధగ్గమతతలో నవధాన్యములు, పై మడతలో ఐదుసేర్లు లేదా 'ఐదుపావులు బియ్య మును ఉంచవలెను. దీనిపై బియ్యముతో నింపిన కలశము, భ(దకాళీవీరభ(ద ప్రతిమలు, ఖత్లమును ఉంచవలెను, కడిగినరోకలికి కంకణమును కట్టవలెను. ఒకదానికంకె మరొకటి చిన్నదిగకమమైన పరిమాణముగల ఐదుమట్టిపాత్రలు ఒకదానిపై ఒకటి పేర్చపలెను. అపుడు అప్టదిక్పాలకులకు, నవ[గహములకు= రుద్రదేవునికి, వీరభ్యమనికి [క్రమముగ పూజలుచేయవలెను. అనంతరము విభూతి పండు పత్లైరమున ఉంచుకొని, మంగళ్యదవ్యములతో. మంగళవాద్యములతో బం ధుజనపరివృతుడై యజమాని వీరభస్వామివారి ఆలయమునకుపోయి, “పళ్లెర సమద్చణ సంకల్చ్బము”ను చెప్పిరావలయును,

సాయం సమయమున ప్రైమడళతలోని ఐదుశేర్లబియ్యమును బంగారుకడి యముపొందించి పూజించినరోకలితో నుంకించి, వఐదుకుండలలోపోసి యజమాని భాద్యనెత్తిన పెట్టుకొనవలెను. _ యజమానుడు పళ్లెరములో ఐదు విభూతిపండ్ద్లు" ఐదుపండ్లు, ఐదు కెంకాయలు, ఐదు ఖడణ్గములు, ఐదు దకిణతాంబూలములు: ఐదు యజ్ఞోపవీతములు, ఐదు వస్త్రములు, గుగ్గిలమును ఉంచుకొని, పల్లెరమును

214 ఎడమచేతి యందుంచుకొని, కుడిచేతిలో ఖడ్గమును ధరించి, ఊరేగింపుగ ఖడ్గము లనుచెప్పుచు గుడికిపోయి, స్వామివారిని దర్శించుకొని వచ్చి పక్తెరసమర్పణము గావింపవలెను. పళ్లెరమున ప్రతివస్తువు ఐదుగ పెట్టుట మహేశుడు పంచాననుడు = యగుట కారణమైయుండ వచ్చును. అనంతరము విడుపు పద్యమునుచదివి తీర్థ (చసాదములను స్వికరించవలయును మథ$్థరాత్రికి ముందుగానే యీ పళ్ళెరసేవ జరుగును. గుగ్గిల సేవ; | ఈజఉఊత్చ్సవ్రము వివాహాదిశుభ కార్యములందే ఒకదినము ముందుగ నిర్వ హింపబడును. వధూవరులలో ఏ ఒక్కరుగాని ఇద్దరుగాని గుగ్గిలసేవచేయుదురు ఈసేవచేయువారు ఆదినము ఉపవసించవలెను ఆఅవుపేడతోచేసిన పిడకలను కుం పటిలోరగిల్చి, సాంబ్రాణి (గుగ్గిలము) పొడినివేయుచు, ఊరేగింపుగ వీరఖడ్గము అనుచెప్పుచు, నర్తనలుచేయుచు వరభద్రాలయమునకు పోవుదురు. అచ్చట స్వామిముందు మరల వీరఖణ్గములనుచెప్పుచు ధూపమును వేయుదురు ఈ గుగ్గిల సేవ పరిమళవంతము. నిస్స్వార్దజీవనము, పరోపకారమును నైన జీవితమును గడుపుమని జీవులకు సత్యసందేశము నిచ్చునని చెప్పవచ్చును. గండదీపములు. మోయుటు 1. పుట్టు వెంటటుకలుదీయుట, ఉపనయనము,. వివాహము.మొదలగు శుభ కార్యముల సందర్భమున ఈ ఉత్పవమును నిర్వహించెదరు. గండదీపమనగ పెద్దజ్యోతి, పెద్దదీపమని అర్ధము ఒకశేరు గోధుమపిండితో గురుగు (ప్రమిద చేస, దానియందు ఆవునేయినిపోసి, [శ్రా తబట్టతో వత్తినిచేసి వెలిగించి, “నెత్తిన గండదీపములు నేర్చునకుదియించి" వీరభదమూర్తి సన్నిధికి చేరుదురు. వీర ఖడ్గములను గానముచేతురు. పై వివరించినవిగాక్ష ఇంకను మరికొన్ని ఉత్సవ సాంప్రదాయములు పాంతీయ భేదనులతో, _ విఖిన్నచీతులబో వెల్లొందుచున్నవి. వీరభద్రపూజలు

215

వీరోత్సవములుగ అభివర్ణింపవచ్చును. ఈ మీరపూజప్తదాతనము,. బహుళవ్యాపక్ర మునై అలరారినది: ఈవిథముగ వీరశైవులు వీరభ(వోత్చ్సవములను. ఉత్సాహ ముతో, నియమనిష్టలతో నిర్వహించుకొనుచుండిరని తెలియుచున్నది. వీరశైవు అలో పరమతసహనము శూన్యము.

పైవిధముగ- భక్తి, అందలిశాఖలు, మతము దాని ఆవశ్యకత. పఠఆు మతచములు,, శైవము దానియందలిశాఖలు;, శైవసిద్ధాంతము,, వీరశైవము' వాని పుట్టుక, లక్షణములు, వీరశై వమతసిద్ధాంతము, వీరభ(దస్వామిపూజ; నందా యములను వివరించుట. జరిగినది. వీరభ్యదవిజయము = భరిత తము ;=

వీరభదవిజయము వీరశైవమును సంపూర్ణముగ పప్రతిపొదించినా దీవ్య (ప్రబంధముగ పేర్కొనవచ్చును ఆవేశపూరితమైన వీరశ్లైవతత్త్వము ఈకావ్య మున (ప్రతిసన్నివేశము నందును వ్య క్తమగుచున్నది. వీరశైవమును ఉ[దేకముగ (ప్రచారముబేసన పాల్కురికిసోమనాధుని జన్మస్టానమునకు దగ్గరలో (వరంగల్‌ జిల్లా పాల్కురికి డగ్గర బమ్మెర) జన్మించిన పోతనగూడ సోమన మార్గమునెన్ను కొని గురునాజ్జ్ఞపకారము వీరభ[దవిజయమును రచించెననిచెప్పుట సమంజసము “సోమనాథుడు విడిచిపెట్టినచోటు నుంచి పోతనరాజుగారందుకొన్నారు. మాన వునిలోని తామసాన్నిసాత్విళంలోకి అనువదించారు "(సమగ్రాంధభ్రసాహిత్యం - పు ట 5) అని ఆరుదగారనిన మాటలు యిప్పట్టున గమనార్హములు. వీరభ్యదవిజ యము వీరశై నమత లక్షణమ్లులతో నరపోలుచున్న విధమును (కింది పథముగ పరిశీలింపవచ్చును. జంగమభ రి ఖా

వీరశైవము "జంగమభ క్రి” ముఖ్యలకీణముగ కన్చించుచున్నది. పో తన తనవీరభ(దవిజయమునందలి కావాావతారికలో వీరశ్రై వభ క్తిమార్గమున జీవి తములను సాగించిన, “సిరియాలుడు, బసవరాజు, పండితారాధుం్రడు, కన్నప్ప

216 కుమ్మరగుండయ్య, కరయూరుచోడయ్య, చిరుతొండనంబి, + కేశవరాజు, మాచి రాజు” మొదలగు వీరమాహేశ్వరాచారపరులను, వీరనత్యవ్రతులను, వీరసచ్చ రితులను, వీరవ్శికములను భక్తికోడ సంనస్తుతించి మొక్కినాడు మరియు ఆ భక్తాగ్రగణ్యుల “ప్రసాదకరుణావిశేష ప్రవర్జమాన కవితామహత్వ సంపన్నుడ"న్ష నిబెప్పుకొని వినయమును చూపినాడు. ఈ భక్తులకథలు “బసవపురాణము “పెరియపురాణము "లలో నుండుట సర్వులు ఎరిగినదేగదా! పాల్కురికి సోమన్స తన “బసవపురాణము”లో, బస వేశ్వదునకు మహేశునితోడ, “పరమాత్మరూపమా “'బసవడేయెజుగు పరమేశుండెరుగునా బసవనీయనువు” (బసవపురాణము - ఆ॥] 221 ద్విపద అని అభేదమునుచెప్పి యున్నాడు, అటులనే పోతన తన మత గురువు ఇవటూరి సోమనాథుని గూర్చి, ఆ॥వె॥ " వెలయుశంభుమూర్ణి వీరమాహేశ్వరా

చారవిభుడు భక్తి సాగరుండు

యనఘుడివ్వటూరి యారాధ్యచందుండు

సోమనాథసముడు సోమగురుడు” (వీ॥వి - 1-15ప) అని చెప్పి “వెల యుశంభుమూ ర్తి” అని శివునితోడ అభేదమును పప్రకటంచియున్నాడు ఇట్లు షో తనతనకాప్యమున వీరశైవ లక్షణమైన "జంగమభక్రి"ని (వకటించెను. భవుల తిరనె్క్కెరము _.

వీరశ్తైవమత లక్షణములలో భవుల తిరస్కారము (పదానముగ తన్చిం చుచున్నది. “భవులనగ” లింగధారణలేనివారు. పోతన తన '“'విరభదవిజయ ము”న కావ్యాదిలో, క0॥ “భవింజూడక భవిడొయక

భవు పదములుగొల్బ్చి మొూరభవ భంజనులై

భపదూరులైన పుణుగ్ధల

భవునర్చనచేసి వరమువడసినవోరన్‌ * (వీ॥వి॥ ఆ1 - పద్య 10) అని పలికియున్నాడు లింగధారణ లేనివారిని చూడక, సమీపిందక, పఠమేశువద

217 “సివలో జన్మరాహిత్యమునందినవారిని, శంభుని పూజించివరములు పొందినవారిని స్మరించెను. ఈస్మరణలో స్వమతాభిమానులయెడ ఆదరణ, పరమతాభిమానుల యొడగల తిరస్కారము (పప్రళటితము కనుక వీరభ్యద్రవిజయమున వీరశైవమత అక్షణమైన “"భవులతిరస్కా రము” దర్శనీయము విభూతి రుదాకధారణము ;- విభూతి, రుదాక ధారణము వీరమా హేశ్వరాచారములలో ఒకటిగను న్నట్లు తెలియుచున్నది వీరభ్యద విజయమున పోతన ఈ ఆచారమును ప్రకటిం చియున్నాడు పార్వతిదేవితపమున శ్రె తపోవనమునకు పోవునపుడు, సీ॥ హరినీలములంబోని యలకలణడలల్లి మహితరు[దాక్షదామములుచుళ్లు

బాలచందురుంబోని ఫాలస్థలంబున భస్మిత్రిపుయడంబు పరగదీర్చి

తరుణవల్లియుంబోని తనువల్లినిండార€ బదనిచ్చిపలుచని భస్మమలది” (2-237) అను పద్యమున పార్వతికి రుద్రాక్షదామములను చుట్టి, భస్మముతో (2ెపుండము తీర్చి, తనులతకు విబూదినలది, వీరశై వవాతావరణమును పోతన పరికల్పెంచి యున్నాడు, మరియు తసమాచరించుచున్న పార్వతికడకు మహేశు డు (బ్రహ్మచారివేషమున వచ్చినవుడు, అబహ్మచారికి, పోతన, నన్లిని జింకచర్మ మును, భన్మతిపుం(డములను, తాల్లని జన్నిదమును, రు(ద్రాక్షమాలలను వేసి ఆ నందెంచుట గమనార్హము గాణాబారము :.

పంచాచారములలో "గణాచార”మొకటి. ఈ అఆచారముననుసరించి, శవమును దూషించువారికి శివతత్స్వమును తెలియజేయవలయును, లేదా అశివ దూషణమును వినకుండ వేరొకస్థలమునకు పోవలెను. ఈ గణాచారమును పోత న తన “వీరభదవిజయము"న ఫోషించియున్నాడు. "వైవస్వతమన్వంతరమున దకుడు శివరహితమైన యాగమును (ప్రారంభించెను (బ్రహ్మాదిదేవతలు విచ్చేసిరి, మహేశ్వరు నాహ్వానించ నందున దథధీచి దకునిమందలించెను దక్షుడు దధీచి హితవును సరకుగొనలేదు. అప్పుడు దధీచి ఈశునిమాహాత్మ్యమును త్రైలియజెప్పె

2186 ను. కాని అచ్చటివారలకామాటలు ధుచించలేదు. కావుననే దధీచి దక్షుని యజ్ఞ వాట్లికను వదలి మహేశుని చెంతకు వెడలి, సర్వమును వివరించి దక్షయాగమును నాశముచేయుమనికోరెను ధాకాయణి తం్మడి పిలువకున్నను యాగమునకువచ్చి తిరస్కరింపబడె. ను. అట్టియెడ ఆమె పరమేశుని మహిమను వివరించెను. దకుడు పెడచెవిని పెట్టి, ఈశుని నిందిడిచెను కోపించిన దాక్షాయణి తనతం!డినిసైళతము “వీరాడక్ష యధక్షమాననవృథ్దాయా దూషణంబేలరా నీలకంరుందెగడంగారాడురా దుర్మ &" (వీ॥వి॥ 1-146ప) అని నిండింది, తన తనవ్సను దహించుకొనెను. అ్మిది రాజతనయ యయ్యెను. ఈహట్టములు గణ్గాచారమునతి దర్పణమువంటివి. పొతన శివస్తుతితో కావా్యారంభమును గావించి “శివభ క్రిద్రక్ష" బూనెను. సంహూర్జశివ్రభ్యక్తిగళియుండుటయే వీరశ్రవత్తత్య ఛము. ఈసంపూరశివృభ క్తి వీరభ్మద విజయమున పతిషుట్టమునంద్రు గోచరమగుచున్నది “శ్రీలలితంపు భూతియును ౨. శ్రీముహ్వానగము వేల్చున్‌" (ఏ-1ప) పసన్నునిగ జెసికొనుటకై పోతన ఆరి నందెను, హరివిధిశంభుమూర్తుఖకు ఆసులైన మూలవిరాట్టుుత్యంబకుడేనని పో తన కీర్తించి (ష్తార్ధింఛెను అఖిల దేపగర్వహరణశూరుడైన విరభద్రేశ్వరుని “క్త రుణజూప్పమని అవతారికలో (ప) (యుక్కుకొనియున్నాడు (పతినన్నివెశము నందును పోతన నీలకంరునిమహిమను కీర్తించి అబండతర (వీర) శైవభక్తి వత్త మును చాటుకొనియున్నాడు భక్సివ్రతిష్టాపనకు ౯థను అనుకు-లముగ మలచుకొని, సన్చ్దివేశముల ను చక్కగ (ప్రకబ్బనము. చెనికొనుటలో పోతన ,సిద్ధహస్తుడు సమస్తమునకు పర మేశ్వర్ముడ్లే మూఖమని. ఇభగవాసుని. ఆశయించినవారికి. మోక్రచుు. నులభ సాధ్యమని పోతన వీరబ్యధవిజయమున పలుపాత్తల ద్యాగ నిరూపింఛ్రి వీరశైవ మతజొన్నత్యమును చాటీియుండుట గమనింపవచ్చును ఒకపుడు, పరమేశ్వరుడు రజతధరణీథర శిఖరంబున అఇగణర్టరమ్యతర రత్నసింహాసనంబున కొలువున్సుసమయమున దేవతలువువ్చ అంజ్బలులు ఘటించి శంభుని నుతించిర్సి. ఆస్టుట్టమును పోతన్న

219 క0॥ “ముదమున హరియును నజుడును చదువులు మునులాదిగాగ సకలా జనంబుల్‌ మదనారి6€ గొలువవచ్చిరి పచపడి సంభమము భయముభద్థి యుంగదురన్‌” "(వి॥వి॥'- 1-74ప) అను పద్యమున వివరించెను భయభ క్రివినయ నంభమమయులతో (బ్రహ్మవిష్ట్ణువు లును, వేనములును, మహర్షిసంఘమును పరమేశుని కొలుచుటకు . వచ్చిరని వర్ణించుట వీరశ్రైవమత పక్షపాతమనియే ఆనవచ్చును.. దక్షుడు ఆహ్వా నింపకున్నను యాగమునకు వచ్చిన దాక్షాయణి తండ్రిచే తిరస్క్ట్పృతయమై, నీలకంరుని మహిమకొనియాడి, తండిని, “ఏకాదక్ష యదక్షమానసవృధాయీాదూషణంబేలరా యోర్తీ, పాపములెల్లం బోవిడు వరాయుగ్గాక్షుంజేపట్టరా" వెరంబొప్పదురా శివుందలపరా వర్ణింపరా-రాజితో తాారాత్ముండగు నీలకంఠుందెగడంగా. రాదురా" దుర్మతీ " (వ్‌॥వి॥ - 10 ]45ప) అని నిందించు ఘట్టమున వీరశ్హై వమకాభిమానియైన పోతనయే మనకు కన్ని. చునకుటలొ సందేహములేదు. వీరభదవిజయము నందలి దధీచి-పాాతయందును; వీరభ(ధ్రుని “పాత యందును పోతనగారి వీరశై వతత్పరత. సంపూర్ణముగ మూర్తీభబోొంచి సాకోత్కరిం చయచున్నదని నుడవవమ్చును. దక్షుడు వైవస్వతమున శివరహితమైన యాగమును ప్రారంభించెను. (బ్రహ్మాదిదేవళలు, మునిగణము విచ్చేస్తివ. మ హేశ్వరునాహ్వానించ నందులకు దధీచి దకునిమందలించి, ఆమహాదేవుని ఆహ్వానించుమని హితవుగరిపెను. దక్షు డామాటలను నిర్లక్ష్యముచేసెను. ఆప్పుడు దధీచి ఈశునిమహత్త్యమును తెలియ జేసెను. కాని అచ్చటివారల తెలివిని అజ్ఞానము కప్పియుండుటచే వారలకిమాట లురుచించలేదు. అప్పుడు దధీచి కోపించి, సీ॥ “నీలకంరునకు నెచ్చిలిగాడొకో, యటమటిజైన-యి, యంబుజాక్తు డహికంకణునకు మూడవకన్నుగాడొకో, పొటు మాలినయట్టి పావకుండు

220 గంగాథరునకు సంగడికాడు కాడొకో, వెనుకూళ్లమారై నయని మిషపతి పురవైరికిని తలపుష్పంబుగాడొకో. నిర్భాగ్యుడైన యీ నీరజారి

తే॥గీ॥ యేమికుడువంగ వచ్చితిరిందు మీరు

తాముషపాలించునట్టి లోకములవిడచి

పంచవదనుని కనుజేగురించెనేని

తత్‌క్షణంబు తమ యాళ్ల (తాళ్ళుదెగవె” (వీ॥వి॥ - 4-47ప్రుఅని అచటి వారిని తెగడినాడు వీరశైవాచార సంపన్నుడైన పోతనమాటల ఈపెలు పైనింద లు. పిదప దధీచి అటనుండి మహేశుకఢడకువెళ్లి సర్వమును వివరించి, దకయాగ మును నాశముచేయుమని' కోరెను. శివుని తిరస్కరించినవారిని సర్వనాశముచేయ వలెనను వీరశ్రై వమతతత్త్వమును పోతన యీఘట్టమున (ప్రదర్శించి యున్నాడు:

వీరభ(ద్రవిజయకథకు ఆధారము, కల్చనకు మూలము, పుట్టుకలో, ఆ కృతిలో, బలసాహసాదులలో వైచి(తికఖినప్మాత వీరభ్యదుడు. ఈపా(తత అపర రుుదుడిగమనకు కథలో దర్శనమిచ్చును మహేశునాజ్ఞమేరకు. భ దకాళిఅను చరగణముతో వీరభదుడు వీరరసావతారమూరిళయై దక్తుని యాగశాలపై విరుచు కపడి దేవాదులను చీల్చిచెండాడెను గతురుకేరులు (పవహింపజేసెను. (పళ యకాలరుదుడ్లై రణావని విహరించెను. దేపంధదుని మట్టికరపించెను. సూర్యు నిపంద్లురాల్చి రక్రమ్ముగక్కింఛెను. అగ్నినాల్మలు (దుంచెను యమునిపడవైచి ముష్టిమాతముల హింసించి, నైరుతి వరుణుల కూల్చి అనుర్గాదియక్షమూకల కాల్చి, భారతీదేవిముక్కు చిదిమి, అగ్నిదేవుని ఐడ్లాలివృత్త స్తన శిఖరముల(దుంచి చందదుని భూగతునిగానించి పాదముల్న్మప్రామి, యాగబూమియందలి సంబారము లచిందర వందరగావించి, దక్షునిశిరః ఖండనగావించెను. శివరహితమైన యాగ మునకు విచ్నేసన సకలదేవగణమును శిక్షించినేగాని వీరునకు కసిదీరలేదు. కాదు పోతనకు కసిదీరలేదు ఇట్టియెడ ఏర్వశెవమును విస్పష్టముగావించుటలో పోత్తన పాల్కురికి సోమనకు సాటిగనిలిచి తనశ్రైవమత పక్షపాతమును ప్రదర్శించినాడని. చెప్పవచ్చును పురాణకథకుడైన వాయుదేవునితో మునులు, కం “శివనిందయు న్మృతినిందయు

శివభక్తులుగాని వారి సేవించుటయున్‌

221 భువనమునంగాదు దకుడు శివనిందను దలచి యిట్లుచెడియెన్‌ ధరణిన్‌” (వీ॥వి॥ _ 4-167ప) అని పల్కిరి. శివనింద, స్మృతినింద, శై వులుగానివారిని. సేవించుటతగదని, అట్టిపని కీడునకు హేతువని, తాననుసరించిన వీరశ్రైవమత లక్షణములను మునులతొోడ చెప్పించుట పోతనగారి వీరశైవ మతాభిమానమును తెలుపుచున్నదని నుండువ చ్చును. వీరభ్యదవిజయమున భక్రిరనసింధువు వెల్లువెప్రవహించినదన వచ్చును. భక్తిభావమును చెప్పునెడ పోతన తద్భావపారవశ్యమున కావ్యమును విసృృతము జేయుటజరిగినది. భగవల్లీలా విలాసముల వర్ణనములో పోతన ఏలక్షణమును లెక్కచేయలేదు. అష్టోతర, సహ్మసనామముల ఆలాపించునటుల పరమాత్మతత్తవ మును తడయకుండ కిర్పించియున్నాడు. వీరభద్రవిజయ కావ్యకథాంతమున, నారాయణ, (బహ్మేం(దాది దేవ గణములు ఫాలాకునకు అంజలులు మటంచి, సి॥ “భుజగేంద్రభూషాయ భూతాధినాాయ, నిత్యానురాగాయనిర్మలాయ గంగావతంసాయఖండేందుజూటాయ, దేవాదిదేవాయ దిక్సటాయ వేదాంత వేద్యాయ వీర్మ్వపతాపాయ, శై వల్టనాథాయ ఘనఘనాయ రణరంగవీరాయ రమణీయరూపాయ, భువనాభిరామాయ పురహరాయ ఆ|॥ ఓంనమశ్శివాయ ఉటంకారరూపాయ శంకరాయ రిపు భయంకరాయ మదన సంహరాయ మానితకైలాస మందిరాయ నీల కంథరాయ” (వి॥వి॥ - 4.217పుు అని స్రుతించిరి. ఈ విధమైనరచన గావించుటకు కారణము, పోతన వీరశై వషమకాభిమానమెనని చెప్ప వచ్చును. ఈశ్వరుని, నారాయణ[బహ్మేంద్రాదులు స్తుతించుట, శ] వాధిక్యమును (పదర్శించుటకేనని నుడువవచ్చును. శంకరుని దేవతలు. “కాయజసంహరాయ శశిఖండ ధరాయనమళ్శివా య ...... మునీయ్యదయోగి వరదాయ సురాధిపతేనమోస్తుతే” (8-286ప) అనియు,

222 “ఆయతమంగళాయ భుజగాధిప రమ్యకరాయ....... (బహ్మావిష్టురూపాయ........ శవాయనమోనమోస్తుతే” " (8-23ప)ు అనియు, “కారణకారణాయ భుజగర్వమ దాంథకసంహరాయ. . ...-భక్తజనకల్చకుజాయ నమోనమోస్తుతే” (58-288 అని యు, ”బుకళు సంవత్సరమాసపక్షజనితారూఢాయ... .. .యోగీశ్వరస్తుత రూపాయ నమోనమోశివనమో సోమార్ధచూడామణే” (3-329ప) ఆనియు స్తుతించిరి. ఈ స్తుతి పోతనగావించిన స్తుతియేగాని దేవతలదిగాదని చెప్పవచ్చును. స్తుతిపూర్వ కమైనరచనగావించి పోతన తృప్పిపడినాడనవచ్చును. పోతన, సృష్టస్థితిలయలకు మ'హేకుజే మూలమను' విషయమును, “కథ॥ పుట్టింపని వె" నేర్తువు నెట్టనరక్షింపనీవె నేర్తువు-గడిమిం గిట్టింపనివె నేర్తువు ముట్టి దయారసమె చెల్లునీకు మహేశా" (వి॥వి॥ - 4194 అను పద్యమున స్పష్టపరచి సంతుష్టుడాయెను. పోతన తన వీరభ్యదవిజయమునందలి కథలోని (పతిపాతచేత ఏదో ఒక సందర్భమున ఇవస్తులిబేయించుట గలదు. ఆవిధముగ శై వభ క్తిని (ప్రకటించుకొని తృప్పిపడుట పోతన అభీమతము కావచ్చును. వీరభదద్రవిజయ కథను వాయుదేవుడు మునులకు-వినిపించుచు, అగ ణిత సంతోషమానసుండైై శివుని హూహాత్మ్యమును, సీ “డేవాదిదేవుని -ఆజగెక్టిదందుమా, 1తెఐంగ అల్లము బుట్టుకజలంగుదాన' మదనమదా రాతిఆాది వెడటమఘంధనూ; చద్తువులకెల్లను -మొదలుద్నాన _1బహ్మాదివందు[వి. బరికింతమందమా, +(ఖఫ్మాదులకునైన (బహ్మదాన దేవతారాధ్యునిదెలి సెదమందమా, తెలిసినమీందటిధృతియు6దాన త॥!గ॥ యెంత యనంగనేర్తు నేమనివర్షింతు నేదియాదయంత్య మేది యరయ

223 సకలమునకు నతని సంతతానందంబు నెజిగి కొలదిసేయ నెట్టువచ్చు" (వీ॥వి॥ - 150వ) అను పద్యమున కొనియాడెను దేవతలు ఈశ్వరుని మాహాత్మ్యమును, కం॥ “"శరణార్థిభక్తవత్సల, “శరణార్థిపురాణయోగి జనమందారా శరణార్థిదురితసంహర, శరణార్థిమ హేశరుద జలజాక్షనుతా” (8-94ీపు అనియు, “దేవామికృపగలుగంగ, ఖభావింపగ మాకునెపుడు భ్మదమునుమ్మీ దేవేశమిమ్ముగంటిమి, కావున ధన్యులముగామె' గంగాధివతీ" (3-%5ప) అనియు" కొనియాడిరి. ఈవర్షన పోతన వీర శై వమతాభిమానమును వ్య క్రముబేయు చున్నది. దాకాయణి తనతం్మడియైన దకునకు, దివౌకనులు, మునిబ్బందము ఆ చ్చారువడి వినుచుండగ, ర్ముదుడు హాలాహబము నజచేతబట్టి గళములోన థరిం చినవాడని, (బహ్మాండముల పుట్టుకకు స్టానమైనవాడని, (బ్రహ్మాదులు సైతము నెరుగ సాధ్యముకానివాడని, [బహ్మాదులచేత కీర్తింపబడెడినాడని,_ అట్టిశివుడు ఎచ్చటయుండునో అచ్చట శుభములుకలుగునని, _అట్టిపరమేశ్వరు శరణు వేడికోలు ఎవరికైనను తగినకార్యమని,. పరమేశునిమహిమను ప్రశఫించెను: మన్మధ్నుడు దేవసభలో, ఫాలనేత్రునిమహిమను, శా॥ “ఓమోయీపని నన్నుంబంఫందగవాయూహింపనాక్తున్‌, శివ (దోహంబిమ్మెయి6 జేయగాందగునె యీ [దోహఠబుంగావింపగా, నాహావద్దనిమాన్పంబట్ట కిదిచేయన్మీరు పామ్మందురే మోహాతీతుడు శంభుడాతనికి నేమోహంబులేదెమ్మెయిన్‌” (2-50పు) అను పద్యుమున [పశంసించి శంభునియెడగల తన భ శ్రిన్నిపకటించుకొనెను. రతీదేవి మన్మథుని మందలించుచు, శివుని శక్తిని “పుటించున్‌ భువనంబున నల్మొగములన్‌ బొల్ప్బారగా థాతయై,

224

పట్టయిరక్షణ సేయుచుండును నుధాపర్యంకుడై ర్యుదుడై

కట్టల్మందెగటార్చు" (2-76ననియు, మరియు,

“వీమనిచెప్పవచ్చు నత6ండెంతటివాండని పల్కవచ్చునీ

భూమియునాకసంబు జలపూరము నాళ్మయునాగ్నిగాలియున్‌

సోముడు చండభానుడగు సూర్యుడు నాతడు6ందాన్మ్నుబహ్మయుం

దామరసాకుడున్నతని తత్త్యముంగానరు నీకు శక్యమే” (2-77పుననియు,

“చదువుల్‌ మంతములుంబురాణ చయముల్‌ శాస్త్రంబులుంగూడియ

మ్యుదుకం గానంగలేక తోంచినగతిం మోదించి వర్ణించునా

చదువుల్‌ పూర్వలుకన్న విన్నతపసుల్‌ (సపష్ట్రండముల్‌ కుక్షిలో

నుదయంబై నవిగాన నమ్మహిమ దానూహంపరాదేరికిన్‌” (2-78) అనియు కొనియాడి, శేవునితో వైరము తగదని పతికిహితవుగరపెను,

హిమవంకుడు, “విదిత తఈం్యతమంతవాద వేదధర్మమర్మములకు” ఆం

తుబట్టని మహాదేవునకు తానుమామయై నందులకు స్తంతోషమును వ్యక్తముబే యుతచ్రు,

-“జగదీశాయనమోనమో నవనుధా సంశాశితాంగాయ శ్రీ

నగనాథాయ నమోనమో. శుభకరానందాయ వేదార్థపా

రగవంద్యాయ నమోనమో సురనదీ రంగ త్తరంగావళి

మకుట్లాగాయనమోనమో మునిమనో మందార శర్వేశ్వరా” (39-130) అని నమస్కారపూర్వకముగ కీర్తించెను.. మామయైన హిమవంతుడు అల్లుడెన ఇవు నకు నమస్కరించినట్లు వర్జించుట పోతన వీరశ్తైవ మతాభిమానము, ైవాధిక్య నిరూపణము కోవచ్చును

దకుని రేండవయాగ నిర్వహణావసరమున, దధీచి శివరహిత యాగము

కూడదని దక్షుని మందలించుచు ఎల్లరువినునటుల, “దేవావళికి, నాకమును, నిఖిలలోకములకు దేవుడు ఈశ్వరుడని, ఈశ్వరుడు తప్ప వేరెదైనము లేడని, నారాయణ్మబహ్మాదులు సైతము శంకరుతత్త్వమును గుర్తించియుండలేిదని, గ్లౌరీ

225 మలహరునకు (ట్రహ్మాదీనురలు దానులని, రుదమహిమ ఎరుగుటకు “ధాతకైన ను అతనితాతకై నను అలవికా "దని శివుని మాహాత్మ్యమును వెల్లడించెను. దధీచి చేయిట్టిమాటలు పల్కించుట పోతన అభిమతమై యుండును" ఓ చతుర్వేదములు సైెళఈము, “నిఖిల గంతములకు నీల్లక్తంరుడు వేల్పు ' అని, సృష్టిలో పరమంబు, పరమాత్మ శివుడనుట నిశ్చయమని ఎలుగెత్తి చాటినవి రృుదహుంకారమున జన్మించిన వీరభ్నదుడు, “అహ్మవిమ్ణువు.. సూర్య చం[దులు, వరుణవాయు దేవాదులందరును శివుని. ఆజ్ఞానిబద్ధు "లని. “నీయాజ్జం గడచి యీనిఖిలంబులకు _బహ్మకొన్ని మిక్కిలి సేయుచున్నవాడొ "(4ఉ-క8వ) అను పద్యమున వివరించెను సృష్టికర్తయైన, బహ్మ, “పుట్రింపనివె నీర్తువు, నెట్టనరకింప నీవెనేర్తువు, గిట్టింపనీవెనేర్తువు" (4.194) అని పరమేశుని న్తుతించెను. దక్షప్రజాపతి, “*నినుదెలియక మతిమాలితి, నినుదెలియక ఖలుడనైతి నీలగీవా, నినుదెలియక గతిందప్పితి, నినుదెలియక మరులుకొంటి నిరుపమమూ ర్త్‌” (4ఈ-207) అనియు, కం॥ 'బంధురనొనాకల్మష, బంధంబులు చుట్టుముట్టి భావములోనన్‌ బంధించి బలిసియున్నవి, బంధంబులబూపి కరుణబాటింపుళివా "(41-209 అనియు శివుని (పార్జించెను, పోతన తన వీరభ(ద్రవిజయము నందలి (పతి. ఇశ్వాసాంతమున మహే శ్వర సంకిర్హృనములనదగు మూడుపద్యములను రచించి తన భక్రిభావమును ప్ర ధర్శించుకొనీ యున్నాడు. ఆపద్యములిట్లు గలవు. (ప్రథమాశ్వాసాంతమున గల శివస్టుతిపరమైన పద్యములు :- మత్తకోకిల : “రాజచందనకుంద శంఖమరాళ హీరపటిరవ్లి (భాజితాంగమునీందద మాననపద్మహంసరమాంగనా రాజనాయక థారుజీధర రాజనంథన నాయకా రాజరాజు మవస్ఫరోజ విరాజీితాంబుజ నాయకా” 0-229). కం॥ “సమథగణ హృదయరంజన (పమథగణాంభోధిచంచ [పమథాధిపతి దభమథగణ వినుతపదయుగ

226 ప్రమధగణాంభోజు బాలభాస్కరమూ ర్తి” (1-230) మాళిన్స్‌.:-- “నిగమభ్రువనదీషా; నిర్మలానందర్లూపా, యరగజిత గుణథీరా యయదప్రతర్కరపశాకా గగనజిలధిహారా ఖండరాజద్విహారా యువతి మదనమూరీ యోగిహృద్యాంతవర్హీ” (1-23). ద్వితియాశ్వాసాంతమోనసగల శివస్తుతిపరమైన. వద్యుములు' _ ఊఉ?! “*ోరాజికరోజరాజ దినరాజ భుజఠగమనరాజభారతీ రాజఖలథి౮న రూజమునిగదాజవయో నిధిరాజరాజగో రాజపిహరగా.రాజళుమ- రాజనరోఆనివాసవాఖానీ రాజసురాథిధాజగిదిరాజ నిరంతభవంద్య శంకరా? (2-39, కం[॥ “మదసామజాజి నాంబర యంధయార్మ నహ(శ్రకోటిసూజ్వ్వ్రలత్తేజా మదనోన్మద హరల్తోచన సదమలయోగం,ద హృదయ శరనిధిచం(దా” (2-31) మాలినీ :. “ధవక్లవృష భవాహా కారశైలేందగేహా భవహరణ గరిష్టాపద్మజాండపతిష్టా దివిజరిపువిదారా దేవదై జ్యాస్టిహారా వివజనినుతమూంర్తీ జేవకా -వ్యకవర్తి (2-814 తృతీయాశ్వాపాంతమునగల శిపస్తుత్యాత్మక పద్యములు - మత్తకోకిల “నాగవాహనరంజనాః మదనాగవిద్విన భంజనా నాళణానవబంతథా మునినూథ సారరమళిడనా యోగిరాజసమ్మానచిత్త పయోజషట్పద వేషుణూ. నాగభూషిత భూషణా శరఖాగధతా మరపోషణా" (39-265) కం॥ “శ్రీనిలరుచిర కంర మానిత। తిపురాంబురా శిొమందతఠగారీ పినపయోధథర యుూగతం స్ట్థానపరీరంత్తకూఢ నర్పార ఇభ్రన్శిధా ఒ (8 26% మాలినీ “కమలనయనబోణాశప్రన్యుఠత్పలచజాణా యముతగణ కతామొయచుర్టతానందరూపా విమలకమలనేశా విశ్వతంతైంక స్యూతాంర (ప్రమథనుతగభీరా పార్వతీళ్ళిత్తళరా" (32676 చతుర్థాశ్వాసాంతమునగల శివస్తుత్యాత్ముక మైసు వద్యుముణన

227 అయ్యగాహి : “శంకరహలాహలభయంకర పినాకథర కింకరదిగీశ యకళంకతరమూర్తీ పంకజభవాభినుత పంకజభవాండభవ సంకలితదై త్యకుల నంకట నుధాప ర్యంకనుతనాగకరకంకణ విరాజితక ళంక్షగిరిజాకుచ శుభాంకవపరివిలస తంకితనితాంతపులకాంకిత యురస్ట్రలమృ గాంకశతకోటి నిభాపంకజదళాక్షా” (4.288) క౦0॥ “తిపురాటవీ ధనంజయ (తిపురానుర ఘోరశ్రైల దేవాధిపతీ [తిపురాంబుధి బడబానల విపుల దయాంభఖోధిచంద విశ్వన్తుత్యా” (4283). మాలినీ * “అఖిలభువనపాలా హస్త కాంత్మతిశూలా శిఖనయనలలాటా శీతధామార్ధజూటా నిఖిలనిగమసంగా నిర్వికారాంతరంగా మఖసమయవిజృంభా మంగళన్ఫూ ర్తిధామా" (4234). పైపద్యములన్నియు ఈశ్వరుని మాహాత్మ్యమును, పొన్నత్యమును (ప్రక శ్రైించునవిగనున్నవి ఇటువంటి పద్యరచనగావించి పోతన ధన్యుడై నాడని చెప్ప వచ్చును భగవంతుని ప్రైగలభక్తి వివిధ భావములలో వ్యక్తము చేయబడుచు౦ డును. అందున దాస్య, సఖ్య, వాత్సల్య, మాధుర్యభావములు [పముఖములై అకడారారుచున్నవి. అంజేగాక వైర్మికియాసామగిన్‌ శిశుపాలముఖ్యనృపతుల్‌.. వూరినిజెందిరి” అన్నట్లు శృతుభావముతో భగవంతునితోడ సంబంధము కల్పించు కాని, భగవంతుని కృపకుపాత్రుడైన దకుని పాత్ర ప్రశంసనీయమనవచ్చును. భక్తి ఒకసంపూర్ణరసము భగవదాకారచి త్తవృత్తిస్థాయాభావమై విభావా దుఅవలన పరిపుష్టినంది, [బహ్మానందాత్మకమైన భక్రిరసము సహృదయులకు వారవశ్యమును కఖ్లించుచున్నది. వీరమహేశ్వరాచార కుటుంబమున జన్మించిన స్రోతన వీరభ్యద విజయమున, ఈన్మత సంప్రదోయములను చొప్పించుటయేగాక* పతిప్కాతతోడను, శివమహిమనుచెప్పించి, శివస్తుతిగావించి, శ్రేవమతాధిక్యతను షపించి, శ్రైవమతపక్షపాతమును (ప్రదర్శించి, ఈశ్వరునకు (మొక్కు చెల్లించు శ్రాని, కావ్యమును భక్తిరసమయము గావించి తాను ధన్యుడయ్యును.

[ప్రకరణము - ౯ వీరథ్యదవిజయము సవుకాలీన సాంఘిక పరిస్థితులు

228 వీరభ్యదవిజయవు = సమకాలీన తి న సొంఫింక్‌ పరిస్థితులు

సంఘము జీవకోటిసమితి సంఘసంబంధథమైన ఉవికినే సాంఘికపరిస్టిత

యనిచెప్పనగును. అనగ సామాజికస్థితిగతులను. ఆఅంచనావేయుట అనిఅర్హమ్లు చెప్పవచ్చును. కవికూడ సమాజములో నొకవ్యక్తిగనుక నాటి సామాజిక జీవితము, తాత్మవ్యమున తప్పక ్రతిఫలించును. కథాకాలము వేరు కావచ్చునుగాని. కవ నమున మాత్రము కవికాలమునాటి పరిస్థితులు చోటుచేసికొనుట నర్వసాధారణము కావున కావ్యరచనాకాలములోని (పజల ఆచారవ్యవహారములు, విశ్వానములు* వినోదవిలాసములు, కళలు మొదలగునవెన్నియో మనకు దర్శనమిచ్చును. ఇది మానవజీవితచరి్మిత పరిశీలనఅనవచ్చును. ఇందులకు సాహిత్యము, కానథములే ముబఖ్యాధారములు,

భాషకు సౌందర్యమును, జాతికి.సాశీల్యమును కల్లించు వారు కవ్లలు.. కవులు లేనిదే కావ్యములు లేవు. కావ్యములు లేనిదే ప్రాచీననంస్కృళీ, విజ్ఞాన ములు లేవు, సాహిత్యమువలననే (ప్రాచిన భారతీయతను తెలిసికొను అవకాశ మేర్చడుచున్నది.

“సాంఘికచరి్మిత మానవచర్మ్శిత [ప్రజలచరిత అచిజనుల జీవనమును (వతిశతాబ్బము నందెట్లుండెనో తెలుపునట్టిది. అడి మన శాతముత్తాతలచరి(త్ర వారి యిండ్హు, .వారికట్లు, వారితిండి, వారిఆటలు, వారిపాటిలు వారు మనకిచ్చిపోయిన' మంచిచెడ్డలు ఇవన్నీ తెలిపిమనకు నహాయపిడును” (ఆర్మాథుల "సాంఘకచరిత పుట 2) అని నురవరము (ప్రకాపరెడ్డిగారు పేర్కొనిరి,

= _...ఎవ్పీరభడవిజయము- నోధారముగ. ఊతన శాలమునాటి సొంఘికపరిస్థితు లను, మళము, రాచమర్యాదలు, సాంఘికపరిస్టితులు, పాంస్కృృతిక పరిస్థితులు ఇతరములు అను అంశముల [కింద పరీశీలించుట జరుగుచున్నది.

229 చుతము *-

“మతమ"నగ “అభ్నిపాయమి, సమ్మతి, శాస్త్రము” అని అర్ధములు గలవు మళమనగ జ్ఞానమను అర్హమునుచెప్పబడు చున్నది. కొన్ని భారతీయభాష లలో దీనిని సాంప్రదాయమనియు అందురు. భక్తిద్వారా ఈశ్వరునితో నరులను సంబద్ధులను చేయునది మతమనిచెప్పట సమంజసమని పించును. భారతీయ మతములన్నియు హోక్షమునంగీకరించి యున్నవి. కావున మతసంబంధమైన విశ్వా సములు, ఆచారములు (ప్రజాసామాన్యము నందు వ్యాప్తమై విరాజిల్లుచుండుట జరుగుచున్నది. వీరభద్రవిజయమున నాటివీరశై వమళత స్వరూపము కొంతవరకు, నృష్ణపడుచున్నది.

శ్రీశ. 15 వశతాబ్ధమారంభమున వీరశైవము అం(థావనిలో విరవిహారము చేసినదనవచ్చును. పాల్కురికి సోమనాథుడు వీరశైవ వాజ్బయమును సృష్టించి నొటి సమాజమును ఉత్తేజపరచెను. అమతాభినివేశము తోడనే పోతన వీరభ(ద విజయమను కావ్యమును రచించెను. తెలంగాణమున ఇవటూరి వంశమువారు ఈ వైవశాఖప్రవక్రలై, నాడు మతవ్యాప్పినొవరించు చుండిరని వీరభ్యద విజయము నందలి, “వీరవతంబున వీరమా హేశుల్లు,.వీరమా హేశ్వరవిభుడనంగ ._ శరభు మూర్తి, వీరమాహేశ్వరాచార' విభుడు, భక్తిసాగరుండు, అనఘుడిపటూరి యా రాధ్యచర్మదుండు, సోమనాథసముడు సోమగురుండు” (వీ॥వి॥-ఆ 1 పద్య 35) అను పద్యపాదముల ననుసరించి చెప్పవచ్చును

వీరశైవులు భవులను -తిరస్కగ్రించెడివారు. భవులనగ లింగథారణలేని వారు. _“భవిచూడక ఛవిడాయళ..." (1-10వ) అను పద్యముపలన మనకీవిష యము తెలియుచున్నది. వీరశ్తైవుబకు జంగమభ క్షి అధికము. అందులకే పోత న కృత్యాదిలో సిరియాలుడు, కన్నప్ప, కుమ్మరగుండయ్య మొదలగు 'విరశ్రైవ భక్తులను స్మరించెను. లా

“శిపనిందయు, స్మృతినిందయు,. శివభక్తులుగానివారి సేవించుటయున్‌ * (శీ-267ప) నాటి వీరశైవ్లలకు శానిపని, వీరభద్ర విజయమున పోతన శ్రాలను నాటి వీరశైవమత [ప్రభావము ద్యోతకమగుచున్నదని ప్రై విషయములనుబట్రి తేలి యుచున్నది, తా ఇ

230

రాచమర్యాదలు నల

వీరభ్యదవిజయమును బట్టి నాటి రాచమర్యాదలు కొన్ని తెలియనగును* ఇందాదిదేవతలు పరమశివుని దర్శించిన విధానమునుబట్టి నాటి రాచరికపువ్యవ స్టలోని మర్యాదలు తెలియనగును,

పరమశివుడు కొలువైయున్నప్త్పడు దేవతలువచ్చి ద్వారపాలకుల వలను తమరాకను ఎరింగించిరి. దేవదేవుని అనుముతివచ్చువరకును “మొగసాల” నుం డిరి. పిలుపు వచ్చినవెంటనే భయభక్రివినయ సంభమముతోడ మహేశు కొలువు (ప్రవేశించి సాష్టాంగపడి కార్యవచనములను విన్నవించుకొనిరి, నాడు రాజదర్శనార్థము వచ్చినవాడు అనుమతి వచ్చువరకు-మొగసాలలో నుండ్లుట్ల రాచ నుర్యాదకావచ్చును. ద్వారపాలకులవలన తమరాకను రాజునకు తెలియజేయు టయు నాటి రాచమర్యాదయే. మన్మథుడు, దేవేందుని కొలువునకు వెళ్లినపుడు. “వాసవుని శ్రీ మొగసాలరథంబుడిగ్గె”ను (2-86) మహర్షులు మహేశుని కఠకరు దెంచినప్పడు” పెద్దమొగసాల” నిలిచిరి. “మొగసాల” అనగ నగరితలవాకిట నుండుచావడి.పోతన కాలమున మొగసాలకు 1పాధాన్యతగలదనీ తెలియుచున్నది. సాంఘికపరిస్థితులు ;--

సాంఘికపరిస్థితులలో, అతిథిమర్యాద, వృత్తి అను అంశములనుగూర్చి పరిశీలింపవచ్చును. అతిథిమర్యాద :=

'పెండ్లివెద్దలుగ సప్తర్దులు హిమగిరీందుని మందిరమునకు ఏతించినప్పు డు శైలరాజు గావించిన అతిథిస[త్కియలు నాటి అతిథిమళార్థదఅకు నిదర్శనము అంగ (గ్రహింపవచ్చును.

హిమవంతుడెదురేగి మహర్దులకు వినయముతోడ, నమన్కరించి తన గృహమునకు కొనిపోయెను. అర్హ్యపాద్యాదివిధుల పూజించెను కనకరత్నపీఠం

231

బులకూర్చుండబెట్టి, అంజలిమటించి మధురాలాపముల పల్కరించెను. ఇట్టిది నాటి అత్తిథిమరా్రదగ తెలియనగును. వృత్తి :=

పోతన శాలమునకొందరు ఎబుకవృత్తితో జీవించెడివారని తలియుచు న్నది. నాటి ఎజుకలసాని వీథులవెంట “ఎజుక, ఎజుగ” అని అరచుచు తిరుగు చుండెడ్‌ది,- ఎవర్నైనపిలిచిన వెంటనే వెల్లి వారికి “ఎఖుక" చెప్పెడిది. వారు సమర్పించిన వస్తువులను (గహించెడిది నేడును “ఎజుకసాని"ని మనము చూ యతునేయున్నాముగడా! సౌరిన్క్యృతిక పరిస్థితులు వు

సాంస్కృతికపరిస్టితులలో, ఆచారవ్యవహారములు, వినోదవిలాసములు, విశ్వాసములు, అలంకరణ అను అంశములను గూర్చి పరిశీలింపవచ్చును. ఆచాధవ్యవహారములు :.

జాతి సంస్కృతికి ఆచారవ్యవహారములు దర్పణము వంటివి. సమాజ (శేయన్సునకు కాలగమనమున పెద్దలుకొన్ని కట్టుబాట్లను, కొన్నినిముమములను వర్పరచుట జరుగును అవియే[కమముగ ఆచారవ్యవహారములుగ పరిణామము నొంది మానవసంస్కృతిని వికసింపజేయచున్నవి. వీరభ్యదవిజయమున పోతన నాటి ఆచారవ్యపహారములు (పన్ఫుటమగు చున్నవి. వానిని ,[కిందివిధముగ పరిశీలింపవచ్చును. వివాహము :_.

పార్వతీపరమేశ్వరుల కల్యాఖఘట్టమున పోతన నాటి తెలుగువారి పెండ్లి, ఆచారవ్యవహారములను చక్కగ వివరించి యున్నాడు. పెండ్లి విషయములను మాట్లాడుటకు, “బలముగలవారు నిపుణత, గలవారును బుద్ధినితిగల వార్తును నిర్మలతగలవారును సంపద, గలవారు వివాహచతికి గావలయుధరన్‌" (38=18) అని పోఠన చెప్పయుండుటగమనార్లము..

232 మగ పెండ్లివారు వధువుఇంటికేగి పెండ్లి నిర్ణయమునకు “ఊఉంకువ”ధు బాలికకు (వధువు) ఇచ్చిరావలయును. “ఇిష్టనైవుణమాననులు”. యీ ఉంకువ నిచ్చిరావలయును. “ఉంకువ”" అనగ, వరుడు వధువుకొరకు మామకు నమర్పిం చు ధనము. దీనినే నేడుకొన్నిజాతులలో “ఓలి” అని వ్యవహరించు చున్నారు. “ఉడురాజవదనకు నుంకువేమడిగిన న్నెంత్రైనమైకొని యిచ్చి, మదిరాక్ష నాతండు మనకిచ్చినట్లుగా బెంపార నుంగముబెట్టి, పాలకూళ్లుగుడిచి, బాలను మనసామ్ము చేసిరండు... ” (8-27) అని చెప్పుటతో నేడు కావించు “నిశ్చితార ము” స్ఫురణకు వచ్చుచున్నది. పోతన వీరభ్యదవిజయమున “ పెంద్లిచూప్త్పుల” శార్య[క్రమమును వర్ణించి యున్నాడు. గిరీర్టదుడు సప్తర్షులతో, “అదెమాబాలికవచ్చెను, నసదమలహృద యులార సర్వేశునకున్‌, ముదితకు నీడుజూడుడు, పదపడి శుభలకిణములు వరి కింప్పుడొగిన్‌ "(3-58)అని పలుకుట నేటి “పెండ్లిచూపుల” కారర్మకమము గుర్తున కువచ్చుచున్నది. నిశ్చతార్థమైన పిదప వరునిపక్షమువారు ముహూర్త నిర్ణయముగావింై “వధువుతరపువారికి లేఖలుపంపు ఆచారము “వివాహలగ్నంబు నిర్ణయించి హమ నగేగదుడున్నచోటికి లేఖలు పంపుదురుగాక మహాత్మా" (3-76) అని మునులు ఈశ్వరునితో పలుకుటనుబట్టి. నాడున్నట్లు, తెలియుచున్నది. ఈశ్వరుడు, “దెవిపెండ్లియాడ దినమేది లెన్సయోయెజుగ వలయునం చు భారతీశుదలచె .. ....తలపుతోనంగూడ థాతవచ్చెను” (38-77) (బహ్మను శివుడు గారవించి. “విధు క్తపకారంబుల వివాహలగ్నంబు నిర్ణయించు " (8-78) మనికోరెను. ఈమాటలనుబట్టి వివాహల్సగ్న సమయమును విథ్యుక్త్మపకారము నిర్ణయంచుట నాటి ఆచారముగ గమనింపవచ్చును. “లగ్ననిర్ణయము” నేడును మనముచూచుచునే యున్నాముగదా! లగ్ననిర్ణయమైనపిదప వధువుతం(డిలేఖలను వరునికి పంపుఆచారము నాడున్నట్లు,” హిమశై లేం్యదుని వీటినుండి వినయపబి పారనిచ్చోటికిన్‌, రమణన్‌లేఖలువచ్చె. బెండ్రికి మిమున్‌ రమ్మంచు సర్వేశ్వరా"

233 (8-97) అను వాక్యములను బట్టి తెలియనగును_ నాటి శుభలేఖ “నమూనా” ను [కింది పద్యమునుబట్టి గమనింపవచ్చును సీ “మలహరుడీశుండు మనపాపనడుగంగం. బుత్రెంచుటయు మేమునత్తైరంగు మహింబెద్దలగువారి మన్ననబంధథుల, రప్పించితగవిచారంబు చేసి వామదేవుడు తగువరుడని భావించి, నెలతకునిడుగా నిర్ణయించి యుంకువగొంటిమి యొనరంగవిటమీవం, బెండ్రిలగ్నంబు సంప్రితితోడ6 తే॥గి1॥ బేర్మినిశోభనము చక్కం6బెట్టటలయు గరుణ వేంచేసి మీరెల్లంగలఫలంబు లీలందన్నాంటిజేయక లేఖంగన్న యపుడరండని[బితితో నదివిభుడు” (8-109). ఈశుభలేఖల సంప్రదాయము నేడును మనము చూచుచునే యున్నా ము వధూవరులపేర్లు, పెండ్లినర్ణ్మయము, లగ్నములతోగూడిన ఆహ్వానము శుభ లేగలందు నేడును కనిపించుచున్నది. విడిది :. వివాహమునకు బంధువర్గముతో తరలివచ్చిన వరుడు విడిదిగృహము న సవచ్చి విశాంతితిసికొను సంప్రదాయము నాటినుండి యున్నదని, “తనకునియ మించినవిడిదికి నెయ్యుంబుతోడనిట్లువచ్చిన" (3-167వచ) అను మాటలనుబట్టి తెలియుచున్నది. [కఠకంతులునడచుట క్‌ క్రంతలు నడచుటఅనగ, మగ పెండ్లివారు మళతాళములకో ఊరేగుచు పెండ్లికూతునకు చీరెలు, సొమ్ములు మొదలగు కశానుకలతోవచ్చు నిశిష్టసొంప దొాయము వీరభదవిజయమున, పార్వతీశ్వరుల కల్యాణసమయమున, “మంగ ళవాధ్యములు [(మోగుచుండగ, పసిడిపళ్లైరములతో పలుపన్తువులనిడుకొని లక్ష్మీ నరన్బతీ అరుంధతి (ప్రభృతులు (కంతలునడిటి"రని(..170) చెప్పబడియున్నది. నేటికీనీ ఈఆచారము తెలుగుదేశముననున్నది.

234 అ[దిరాజు ఈశ్వరుని పదకమలములను భదక్తితోకడిగి, “మధుపర్మ న మిచ్చెను (3౩-174 మధుపర్మమనగ పెరుగుతోకలిపిన నేయి లేచా తేనే లేదా కెండ్లిలో పధూవరులకిచ్చు వస్త్రము. ఈఆచారము నేడును కన్చించు చున్నది నూతనవస్త్ర థారణానంతరము “వెరవారబంవి "రి (39-175). లగ్శమానన్నుము కాగానే 3ైలరాజు పరమేశునకు .“కన్యాదానము” (8-181)చేసెను. వరునికాళ్ళు కడిగి కన్యాదానముచేయు' ఆచారము నేడును గలదు... న తఊతలంటబాలు.;=. పార్వతీపరమేశ్వరులు కడువేడుకతో ఒకరి పై మరియొకరు తలంబా లుపోసికొనినటుల వీరభ్యద విజయమున “"తలన్‌ బార్వతిసేనలన్‌ శవునిమౌళిన్లా ఖో సె... ....శంభుడు (ప్రాలుషోసెరమైందలబూర్జేరదు- బింబాస్యకున్‌ " (8-18శ)అను వద్యమున వర్షింపబడియున్నది. వధూవరులు తలం(బాలు ఊపికొనుట- నేడును మనము “తిలకించుచున్నాము. తల్యబాలు పోసికొనినపిదప “వేవాథిబేవుడు సతి వామహస్తము చక్కబట్టి. వేదో క్తవిథిని ప్రవేశ హోనుముబేసి.... యొనరలాజుక్వాడ్షి “చజూమంబుగావించ"”బడినది. (38-174 “నాగధరునిసెండ్లినా లుగు దిసములు " (౨3-184 జరిగినట్లు పోతన చెప్పియున్నాడు. ఆఊప్పుగింతలు ;- వధువునకు, అ తీవారింటిలో నడచుకొనవలసిన తీరును నుద్దులరూపము లోచెప్పి. ఆమెను వరునకు అప్పగించు విధమును “అప్పగింతలు అందురు. శేడును ఆచారముగానున్నదీనిని పోతనతన వీరభ(దవిజయమున కడుమనోహరముగ వర్హించియున్నాడు. శైలేందుడు పార్వతిని ఈశ్వరునికప్పగించుచు. , సీ॥ “కనుసన్నలాలించి కడునపమత్తవై, దేవేశుమననుర్గాందిరుగుమమ్మ పంపకయటమున్నభ ర్తచి త్తములోని, పనులెల్లనాయితపణుపుమమ్మ యటవారునిటవారు నయ్యేడుగడి యును , విభుడుగాంజూచి సేవింపుమన్ము యొన్నెన్నిభంగులనేరూపములయందు, గరళకంధరు శెడగాకుమన్ము ఆ యా(శవించువారినమ్మ రక్షించుమీ | యలరనత్తమామ గలిగిరేని యప్పగింపవచ్చు నతనికినెవ్వరు నెజణుగలేరుగాన జెప్పవలసె" (3-189)నని అమె శివునికడ మెలగవలసిన

235 విధమును తెలిపితీరు ప్రశంసనీయము. అరణమ్లు - వధూవర్తులకు,.సమర్ప్చించు కానుకలనే "ఆరణ”" మందురు అచలేం (దుడు గౌరీకుమారికి ఆరణమిచ్చినట్లు, స్తీ॥'- “సన్నంబులుగంబెక్కువన్నెలచీరెలు, భూరినానా హేమభూషణములు మగజంబులు నుత్తమాశ్వంబుళ్లు, నాతష్మృతంబులు నందలములు పురములు చామరంబులు పుష్పకంబులు, కొలకులువనములు గోగణములు భాసిల్లుధనమును దాసీజనంబులు, మణిపీఠములు దివ్యమందిరములు,' ఆః పషరగవర్వతములు చఇహుప్పఖ్య్యభూములు వమలయునట్టి, వివిధవస్తున్తలును, గరులుతోడ నపుడు గౌరికుమారికి_ నరఖమిచ్చియని పె నచలవిభుడు"(8_198) అను పద్యమునుబట్టి తెలియు చున్నది, _ నేటికిని కట్నకానుకలు విషయమున్నదిగదా! పోతన పార్వతీ పరమేశ్వరుల కల్యాణమును వైభవమఘుగ వర్ణించినను అందులో “మంగళసూత్రధారణ " కార్యక్రమమును పేర్కొనలేదు. కాని, యొ రలాణకాది పూమంబు గావించి, మజియు6దగిన కృత్యములనొనర్చి, సకలలోక భర్తశంభుడుముదముతో, నచలవృత్తినున్నయవసరమున" (38-184) అని అనెను పోతన, “తగినకృత్యముల నొనర్చి" అనుటలో మంగళసూ తధారణా కారర్థము లున్నవని ఊహింపవచ్చును. కాని మంగళసూత్ర [ప్రాధాన్యతను పోతన, మారున్సి మరణమునకు రతీచేవి విలపించుచు, “తేరేదేవరవేడినా పెనిమిటిన్‌దేర్హాయుషో పేతుగా, నీరేమంగళసూ త బంధనము మికెంతేనిపుణ్యుంబగున్‌ " (2-126) ఆని యు, శివరహితదక్షయాగమున దధీచి నురగణమును మ.ందలించుచు, “తత్‌క్షణం బునందముయాళ్ల తాళ్లుదెగవే” (4_47) అనియు సూచించి యున్నాడు. / వైవిధభముగ పోతన తనవీరభ్యవవిజయమున, నిశ్చితార్థము. పెండ్రిలేఖ లు, విడిది, [కంతలునడచుట, కన్యాదానము, అప్పగింతలు, అరణము” మొద *గ్రు తెలుగువారి పెండిజచారములను వరించీయున్నాడు..

286: వినోదములు :=

సృష్టిలో పప్రతిజీవియు ఆటలతోడను, పాటలతోడను వినోదముననుభవిం చుచుండును. ఈవినోదముల వలన నాటి (పజల నంన్కృతి 'సరప్రదోయములు' అవగతములగు చుండును.

.పోతన' వీరభద్ర విజయమున్న కొన్ని ఇటల్త్యప్రన్యక్తిగలదు,. దాశాయణి దక్షునియింటి కరుగునపుడు, “షపాలతియాడుపసిడి బొమ్మలు నీవుదే వసిడిబొమ్మ - పోలుపడతి” (1-125) అని. చెప్పుటవలన నాడుస్త్రీలు, పసిడిబొమ్మలాట ఆడు చుండెడివారని..తైలియుచున్నది. వీరభ్యదుడు ధకుని శిరమును ఖండించినవుడు* భ(దకాళి అశిరమును..గగనమున “"కందుకగతిన్‌ వేభంగులస్‌, సమ్మదమునంగేలి నఠిపె”ను. (1-127ల1385) అని వ్రర్ణించుటచేక- నాడు. కందుక[కిడ లుండెడివని (గహింపవచ్చును. విశ్వాసములు ;-

విశ్వాసములనగ నమ్మకములు. మతముననునరించిగాని, సమాజనియ ముముల ననమనసనరించిగాని యీ నమ్మకములేర్చడు చుండును. ఇవిదేశకాల పరి సతులననుసరించి మార్చును సంతరించుకొనును. ళు

వీరభ(ద్రవిజయమున, గౌరీదేవి తనవివాహమునుగూర్చి, "ఎజుకలమ్మను, “శగశాజపురమున నాకెన్నీదినములు నిశ్చయంబుగ నేను నిలువవలయు, నడ మీదందడసిన నడవులలోపల శివునిక్రై తపమెంత సేయవలయు, తపముగావించినం బాపసాధీశ్వరుండమరంగ నెంతకాలమునమెచ్చు, మెచ్చినపిమ్మట మీనభథ్వజారా తికేలిచ్చినన్ను న్మేకియవరించు, దప్పకుండజెప్పు థర్మదేవతయని" (2-19 అడుగటనుబటి, నాడు ఏబుకలమ్మల “ఎణుక”మీద (ప్రజలకున్న నమ్మకము అవీగతమగుచున్నాది.

నాట్మిప్రజలు పిలువని పేరంటమునకు 'బోవుట అవమానకరముగ భావిం బెడివారని, “పిలువనిపేరంట్రము పనిగలవారునుబోలె “సిగ్గుగాదెరాంగన్‌ "(1-14 అను మాటలనుబట్టి తెలియుచున్నది...

237 అలంకరణము = కతు ఇలంకరణమనగ: సింగారము. మాలాభరణ వస్త్రములను అనేకర - లలో ఆంగములందునుు ఉపాంగము లందును యథోచితముగ అలంకరించు కొనుట ఆలంకారమనబడును. ఈ ఆలంకరణ విభిన్న సమాజములలో. విభిన్న జాతుల యొక్కసంస్కృతి, సం్రపదాయములకు అద్దముపట్టొచుండును. వీరభ్యద విజయముూ-నందలి అలంకరణ విధానమును [క్రిందివిధముగ వివరించవచ్చును" "వీరభ(దవిజయమునందు 'పోతన గావించిన, “కలహంసనడలొప్ప ఘంటరవమొప్ప, రంజిల్లునూపురారావ మొప్ప పాటించికట్టిన పట్టుచెందియమొప్పు, బాలచన్నులమీదపయెదొప్ప కంళహారములొప్పుంగ రకంకణములొప్ప, గడకంగేయూరాదితొడవులొప్ప సన్నపునడుమొప్పసవరై నపిజుందొప్ప, లలితకనక కుండలములునొప్ప - ఆ॥ వాలుంజూప్పులొప్ప నీలాలకములొప్ప భూతితోనుదుటంద్రిపుండ్ర మొప్ప బలుతముద్రులొప్పం జెక్కిటమెలుంగొప్ప దరుణి జేరవచ్చె తల్లికడకు”(1-192) అను పద్యమునుబట్టి బాలపార్వతి చిరుమువ్వలన్సు, కరళంగ్రణములను, కేయూరములను (భుజముఐకు ధరించు ఆభరణములు నేడు “అరవాంకీలు " అనివ్యవహారము), కనకకుండలములములను ధరించినది, నుదుట విభూతితో (తిపురడములను గూడ ధరించినది (తిపుండ్రము (వీరశైవమత సూచకము. పైవర్షన నాటి బాలికల అలంకరణ విధానమును పోతనగావించిన *ఎజుకలసాని వర్ణన?” సహజనసుందరము “ఎజఖ్లుకల సాని, శంఖకంకణములను దొడగి, మలినాంబరములుగట్టి, కుటు వెంట్రుకలో కొప్పుపెట్టి, నుదుట తిలకముదిద్ది, పనుపుపూసి, చెవులకు తాటంకములనుదట్లీ9 చి? శంఖహారములను కరఠమున థరించి, చంకను గదెబుట్టనమర్చుకొని, వీథుళ చి వెంటి. నీఖలుల , “ఎటుక”యని తిరుగుచుండినట్లు పోతన ఎజుకలసానిని .వర్టిరి: చెను. ఈఎజుకలసాని “పాణిగ్రహణము "చెసి ఎజుకబెప్పినట్లు వర్ణించిన కిరు! పోతన లోకజుతక్సు నిదర్శనమనవచ్చును.

238

పురు గృహాలంకరణ :.

పార్వతీపంమేశ్వరుల. వివాహసందర్భమును పురస్కరించుకొని హిమ వస్పగమును అలంకరించిన విథానమునుబట్లి నాటి పుర, గృహాలంకరణమును 'తెలియనగును

హిమవన్నగమునందలి పురవీథులందు, రచ్చలయందు, “మణులను గనకంబుఅ దర్పణముల నవపల్లవముఅ బహువస్త్రములన్‌ ప్రణుతగతినెత్తిరి తో రణములను” ' (3౩-114) అని పోతన వర్ణించెను. ఇక గృహములను, “మృగనా భిజలముల ముంగిళ్లజుల్లె, ముళ్యాలతో (ముగ్గులుదీర్చి,, చిత్తరువుయినవాసి. హేమ కుంభములెత్తి. బహుమార్గముల నండిపడగలుగట్టి” (38-125) అలంకరించిరి* క్రలయంపిజల్లుట, (ముగ్గులిడుట చిత్తరువులు (వ్రాలుంచుట నేటికిని గృహాలంక రణముగయున్నది. వధూవరుల ఆలంకరణ =

పార్టుతిపరమేశ్నరుల వివాహసందర్భమున పోతనగావించిన వధూవరు లఅవరనమునుబట్లి నాటి వధూవరుల అలంకరణ విధానమును గమనింపనగును'

ళం

వధువు అలంకరణ :-

వీరభ్యదవిజయమున, పార్వతిని “పసుప్పటక్షింతలతో దీవించిరి. తలంట్ర తగు మజ్ఞానములార్చి, బహుళరత్పచయము పాందుగవైని, పట్టుపుట్టములను కట్టనిచ్చి.,8-167),” “మణినువర్ణ పుష్పవస్త్రగంథముల నలంకరించిరి(8-167) " ఈ అలంకరణ విధానమును నేడును తిలకించుచున్నాము. వరుని అలంకరణ ;=

శంకరుడు “మకుటమును థరించి, క్రాత్తమణులనుకొడిగి, ఎద భూతి పూళపూసికొని, (కొత్తపుట్టములుధరించి, పటికంప్ప పూససరులు వైచి” (38-108) కొని నందికేశ్వరునెక్కి ఆచలేశ్వరుని పురమునకు సపెండ్లికొడుకై. బయలుదేరెను,

299 అహ్మచారి (వటువు) "వేషము ;_ తపమాచరించుకున్న పార్వతి కడకు ఈశుడు వటుని వేషమునవచ్చిన విధమును వరించిన తీరు, నాటి వటువు అలంకరణ విధానమును తెలియజేయు చున్నది. నాటి వటువు, “తనరముమ్మారుజుట్టిన దర్భముంజితో, శ్రామ్మెణుం గులవలంతి గోచితోడ, మొలనున్న ధవళంపు ముద్దు పేలికతోడ, నిమ్మైనకృష్ణాజి నమ్ముతోడ, వలపల పెట్టిన వెలిజన్నిదముతోడ, రమ్యభస్మ(త్రిపుండ్రముతోడ, అక్ష 'మాలికతోడ, చిన్నికూకటి జుట్టుతోడ, మేధావిబొట్టుతోడ, ఎడమకేల పొడవు దం డము, [వేలనుంగరము, దర్భయునువెలుగ, గొడుగు పట్టుకొని” (2-2539) యుం 'జెడివాడని .పోతన వర్షించెను. తోపస వేషము ;= నాటితపోవృ త్తి సంపన్నులైనవారిని దృపష్పియందుంచుకొని, పోతన తాపన వృత్తిని (గ్రహించిన పార్వతీ వేషవర్షనము గావించెను దీనినిబట్టి నాటి తాపనసు లెట్లుండెడివారో తెలియనగును. “హరినిలములబోలి యలకలజడలల్లి, మహిత్ర రుద్రాక్ష దాముములుచుట్టి, పాలస్టలంబున భస్మత్రిపుండంబు పరగదీర్చి, తను వళల్లినిండార పలుచనిభస్మమలవ, కాషాయ వస్త్రముగట్లి, కేలకమండలముదాల్చి దండపుండరీక తనుకళాసములుధరించి గౌరి తపసివేషధారియై” (2-287) వన మునకేగెను. పే విధముగ పోతన వీరభద్రవిజయమునగల నాటి ఆచారవ్యవహారము అను, వినోదములను, విశ్వాసములను, అలంకరణ విధానమును పరిశీలించుట మైనది. రాజుదినచర్య !- వీరభ[ద విజయమును టట్టి నాటిరోజూల దినచర్యలను కఠిశీలింప వచ్చును. “తుషారథరణీథరేం్యదుడు వందిమోగఢ మంగళపాఠకాది జనంబులు కల్యాణ వాద్యంబులతో అతగ్ధింత కోధనతూరర్థంబులవారర్థంబుల్తె చెలంగనాలించి,

240 (పాతస్స్హాన (పాణామాయనంధ్వాది సముచిత కృత్యంబులు నిర్వర్తించి. గృ దేవతా [ప్రార్ధనంబుచేపి, ధనకనకథేనుధాన్యాది. మహాదానంబుల ననేక భూను। నికరంబులకు నుపచరించి తదీయ మంగళలాశీర్వాద (ప్రమోదమాననుండ "య్యుడి వాడని (39-125) వర్ణింపబడిన విధమునుబట్లి నాటి రాజులదినచర్యలు అవగత ములు. రాజలాంఛనము.బు. ;= శాజులు బయలుదేరునపుడు వారికి ఉండవలసిన రాజలాంఛనములు గూడ విరభదవిజయమున వివరింపబడియున్నవని చెప్పవచ్చును. వరమేశ్వరు నకు ఎదురేగుట్సక్తె బయలుదేరిన సమయమున శైలవిభుని రాజలాంఛనములు 1కందివిధముగ వర్హింపబడియున్నవి. “గంధమాదనమేరుకై లాన శ్రైలాదికులశై లభ ర్తలు గొలిచి నడువ పుణ్యకాహళులునుబుణ్యదుందుభులునుబుణ్యశంఖంబులుపాలిచ్చిమోయ మంగళపాఠకమగధవందిజనంబులు శుభకిర్తనములు సేయ కదిసిపేరంటాండు కలార్థణములంబాడపరిజనంబులు తన్నుంబలసికొలువ, లలిత సా[మాజ్యవై భవలక్ష్మి మెజసి”(2-128 శై లములకెల్లి రాజగ్నుశెైలవిభుడు పరమేశు శెదురుకొనగ ఏతెంచెను. దీనినిబట్టి నాటి రాజుల రాజలాంఛనము లను మనము ఎరుగవచ్చును. ఇతరములు = “ఇతరములు అనుఅంశము[క్రింద, _నాటి యుద్ధ సాఢనములు, పక్షులు, జంతువులు, వృశములు, పుష్పములు మొదలగువానిని వివరింపవచ్చును. యుద్ధసాధనములు క వీరభ(దవిజయమున,- “నారాచగదిదండఖిండివోల (తిశాల” (4-81) ములు, “ఖణ్ధపరశు " (4-92), “శూలము, కళారము, కుఠారము, పఠశువృ చక్రము! (4-108),. “ముస్తభాయుథము, అలుగు, కత్తులు, గదలు, శూలముల్సు

241 చక్రములు" (4.180) మొదలగు యుద్ధసాధనముల ప్రనక్రిగలదు.. ఇవిగాక “వజాయుధము, నారాయణ బహ్మాస్త్రములు మొదిలగు దివ్యాస్త్రముల 'పసక్తియు వీరభ్యద' విజయమునగలదు. పతులు $= నైమిశారణ్య వర్ణనమునుబట్టి నాటిపక్షిజాతులను తెలియనగును గోరు వంకలు, చిలుకలు, చ్మకవాకములు, నెమళ్లు, నన్లిపిచ్చుకలు, భరద్వా జములు (వ్మటింతలూ), చకోరములు, కోయిలలు, ముదలగు పకి విశేషముల ప్రసక్తి వీరభ[దవ్‌ జయమున గలదు, జంతువులు :. వీరభదవిజయమున, గండబేరుండము, ఏనుగు. సింహము, శరభము పెద్దపులి, ఎజ్జినిజింక, నక్క, అడవి ఎద్ధు, వరాహము, కోతి, హరిణము, ఏదు పంది, చమరీ మృగము, తోడేలు, కంచరగాడిద, కణుజు మృగము. (డేగజాతి. పక్షియనియు' చెప్పుదురు), మెదలగు పెద్దమృగములు, పిల్లి, ఎలుక, పాము మొదలగు (ముక్కడి మృగముల [పస క్రియుగలచు. వ్యుతీములు = వీరభ్యద విజయమున, మదీఫలము, మాందారము, చందనము, మద్ది, జీడిమామిడి, మళ్ఞి, ఖర్జూరము, అరటి, కడిమి, నంపెంగ, పోక, తాడి, చీకటి (మాను, మామిడి, ఇప్పపనస, -లవంగ” మొదలగు వృక్షముల (ప్రసక్తి గలదు. పుష్పములు :_ పోతనతన వీరభ్మ్నదవిజయమున, “ఎజ్జచేమంతి, మొన్ల గశతప[తతామర ఎజుపు తెలుపును, పరిమళమును గల కలువ, మల్లె, గన్నేరు, సంపెంగ” మొ దలగు పుష్పజాతులను వివరించియున్నాడు. పై తెల్పినవిగాక, “వీణ, విమానము (1-125-126), “గొడుగు (1-128 మొదలగు వాని(పసక్తియు గలదు.

242

అలంకరణసామా(గి :=

వీరభ(దవిజయమున, “చిబుమువ్వలు, అందియలు, పట్టువస్త్రములు, కంఠహారములు, కంకణములు, కేయూరములు, కనకకుండలములు ” (2-191) “శంఖకంకణములు, తాటంకములు, శంఖహారములు, వపనువు” (2-170). “మృగనాభి, కవ్వురపుతిలకము, పువ్వులు, మణికుండలములు, మాధవి మళ్లి క్రా మాలతీనవకుంద దామములు, తాల్లనిచీరలు” (2-28), “"మృగనాభి జలములు, మణులు” (23-108), “జడచొళ్లెములు, పుష్పమాలికలు, ఘనసారముల తిల కములు” (38-154), “కాటుక” (38-148), “(పదములకు) లత్రుక(హత్తుట ") (3-349), "అందియలు పువృమాల” (38-150), “మణినువర్హ వస్త్ర గంథము లు” (38-267), మొదలగు అలంకరణసామా(గి (వస్తావనగలదు.

పైవిధముగ ఏరభ[ద విజయము నందలి, మతము, సాంఘికపరిస్థితు లు, రాచమర్యాదలు, రాజలాంఛనములు, అలంకరణ సామా[గి మొదలగు సమకాలీన సాంఘికపరిస్టితులను పరిశీలించుటమైనది. వీరభదవిజయము తెలు గువారి ఆచారవ్యవహారములకు చర్చణము వంటిదని చెప్పవచ్చును. వీరభ్మద విజయము నందు (వసక్తమైన సమకాలీన సాంఘక పరిస్థితులను బట్టి పోతన లోకజ్జత, సూక్ష్మపరిశీలన వ్య క్తమగుచున్నవని చెప్పవచ్చును.

0__0--0--0

[ప్రకరణము = రి

243 ఆంధ సాహిత్యవున పోతనకు గల నానము మహిత తపన్సుతో, మధురవచన్సుతో కవితాగంగా రురిని పాజించి. సమస్తాంధమును పునితము గావించిన మహామనీషి బమ్మెరపొతన' మహర్షి, ఈ మహాకవి వెలయించిన కావ్యములు ఆం(ధసాహిత్య నందనోద్యానవనమున నుమ ధభుర పరిమళముతోడ గుబాళించు నవపారిజాతములు. తెలుగు సాహత్యచరిత్రలో కవిితయమువారి తరువాత మరల అంతటి నుపనన్న రచనాపటిమగల కావ్య కర్త పోతనయేనని నుడువచ్చును._ తెలుగు నుడికారవు రుచిని అడుగడుగునా చవిచూపిన మధురకవితా[సష్టయు నితడే. నన్నయ్యకవితాథారను, తిక్సాయజ్వ దేశీయతను, ఎజ్జున మహాశయుని నూకక్రవై చితిని ఆకళింపు గావించు కొనుటయ గాక, నన్హుచోడుడు, నాచనసోముడు, శ్రీనాథుడు మొదలగు మహాకవుల కావ్య రచనా విధానమును, సరస కథానంవిధానమును నమ(గ్రముగ (గవాంచి కావ్య రచన సాగించిన మహామనిషి పోతన. నంస్కృతభాష అన్నింట అ(గస్టానము నంది సాహితీ విశ్వమున అధిక [(వభావమును నెరపుచున్న కాలమున, విశ్వశ్రేయన్సునక్రై ఆం(ధభాషలో ఆదిమ శావ్యరచనకు శ్రీకారముచుట్టిన నన్నయ్యభట్టారకుని నాటి విప్లవకవిగ పేర్కొన వచ్చును. సాహిత్యమును నరాంకితము గావించు దినములలో రాజులను “నరా భములని” పలికి, నరాంకితముగ సాహిత్యమును వాయనని ఉద్దాటించి, జగద్ధి తమునకై రచించిన కావ్య్య[భత్రయము “వీరభద విజయము”, “నారాయణశతక ము”, క ఆంధధమహాభాగవతము "లను భగవదంకితము గావించిన పోతనను పదు శదవశతాబ్దపు విష్ణపకవిగా చెప్పుకొనవచ్చును. నన్నయ్య, పోతనలకు దాదాప్ప క్‌౦0 సంవత్సరములు అంతరమున్నది. మరల పోతన తరువాత 500 సంవత్స రములనంతరము ఇరువదవ శతాబ్లమున శ్రామిక సౌభాగ్యమునకు, శార్మిక కల్యా భుమునకు కలమునుపట్టి సాహిత్యమును సామాన్యునిదగ్గరకు తెచ్చి (ఆనాథలు, అశాంతులు) అభాగు్యుల జీవితములను, సమస్యలను కవితాదర్పణమున [ప్రతి బ్రంబింప జేసిన శ్రీశ్రీగారు విప్ణ్లవకవిగ ఘన యశన్కులైరి. ఆదిమ కాలమున నన్నయ, మథ్యకాలమున పోతన. ఆధునిక కాలమున శ్రీశ్రీ విప్ల వాత్మకమైనమా ర్పులకు ప్రతినిధులుగ నిలిచి సాహిత్యగగనమున ధృవతారలై వెలుగొందిరని చిప్పవచ్చును.

చత

బమ్మెరపోతన, వీరభ్నదవిజయము, భోగినీదండకము, నారాయణశేత కము, ఆంధమహాభాగవతము అను నాల్లుచృతులను రచించెను ఈ.నాలుగు కృతులును, సాహిత్య (ప్రక్రియలోను కథావస్తువునందును కడుంగడు వైవిధ్యమును కలిగియున్నవి. పోతనకవి శేముషీవైభవమునకు దర్చణములుగ నున్నఫి బాఖ్యకృతియైన వీరభ్యద విజయము వీరశ్రై వమును (ప్రబోధించుచు కావ్యమార్లన మున సాగినరచన భోగినిదండకము రాజును వలచిన "వేశ్యగాధ దండకరూపమై రచన. నారాయణశతకము స్మరణభ క్రిమార్గమున, విస్ణుచింతనతో కూడినరచన. ఆంధ్రభాగవతములు అద్వైత భక్రీధర్మమును ప్రబోధించుచునే శ్రీవైస్టవమును (వేతిపాదించి పురాణమారగ్గమున సాగిన విశిష్టరచన,.

వీరభ(ద్ర విజయము,, నారాయణశతకము, అంధధమహా భాగవతములు భ క్రిత త్వ్వముతో నిండియుండి శంభుకొల్వుచేరుటకు, శ్రీకశ్షైవల్యసాధనళు, పునర్హ న్మరాహిత్యమునకు రచింపబడగ, భొగినీదండ, ము ఇహలోక సౌఖ్యమునకు ఉద్జే వింపబడినదని చెప్పవచ్చును.

కావ్య, దండక, శతక, పురాణములను ఈనాల్లుసాహిత్య 1'ప్మక్రియలును విశిష్టరచనాలక్షణ సమన్వితములె ఒప్పుచున్నను, ఆంధ్రమహాభోగవతముమా[కమే పోత న క్షీర్తికవనమునకు ముఖ్యాధారమై అలరారుచున్నదని చెప్పవచ్చును మిగిలినవి అఖిలాం్రల్గోక మానర్ధమునందలేక పోయినవి (ష్మక్రియలోను. వన్తు వులోశు (వతిపాదిందు' విషయములలోను వైవిధ్యమును 'ప్రదర్శించుట పోతన ఫౌరి వైభష్ట్యమునకు ఒళ సిదర్శశమనవచ్చును అందున, అంతరంగమును పరి శుద్రపరచి, సంస్కారమును బలముగ'నైతికవిలువలవైవు మళ్లించు సాధనము అుగ కావ్యముల న౦దించుటలో పోతనగారు అఇ్మగగణుర్థలని చెప్పవచ్చును

షోతన జన్మకః భక్తుడు తత్త్వదర్శననుగల మహాకవి. భరతావనిలొ మహమ్మదీయులు అధికారమును చేషట్టియున్న పరిస్టితులలో మత నుస్థిరతన్తై (ప్రజలకు భక్తిని పబోధించవలసిన అవసరము ఏర్పడినది. పోతన హృదయము

245

ఆర్జ్రమైనది * భక్తిభావము అక్షరరూపము థరిళిచివది. శ్రైవభ క్రిలో జన్మించిన పోతన ఆవేశముతోడచేసిన కవితాగానమే వీరఠభ్యద విజయమైనది, విరశై వభ క్తి తత్త్వమును (పబోధించినది

నంయమనము సమక్తూరిన కాలములో న్పందించిన పోతనహృదయ ము నారాయణశతక రూపమును ధరించినది. తలపండిన కాలములో శ్రీవెషవ మును (పబోధించుచు ఆం్యధమహా భాగవతమావిర్భవించినది. మానవాళికి న్వ చైతన్యమును కలిగించినది, పోళన మహాకవివఠె భద్తితత్ర్యమును పోషించిన మరొకకవి ఆం[భసాహిత్యమున లేడనవచ్చును. భ_కిపాధాన్థతను గృుర్తిర్రప జేయుటక్రై, (కృతి పోతనమహాకవిని తెలుగువారి కందించెనని నుఢువవచ్చువు, భక్రిరసవూరిత కావ్యనిర్మాణమునందున్ను, భృక్తిత్త త్హ్వ్యష్రతిపాననమునందును ప తన ఆంధసాహిత్యమున ఉన్నతమైన స్టానము నాక్రమించి యున్నాడని చిప్ప వచ్చును

ప్రారన మహాతవి రచనావిధానము గూడ విశిష్టరీతిని సంతరించుకొనిన దనవచ్చును. ఆయనపద్యములు ఖండచక్కెరతునకలు. ఆయన భావములు కమ్మనిపుట్ట తేనెలు ఉభయభాషా పౌథితో భాషా భావములను సమపాళ్లలో శుళవించి నరనుల నలరించుట పోతన సహజ స్వభావము. మాధుర్వగుణ సమంచితమై యొప్పు పోతన శైలి మం్యదగభీరమై మెల్లగ సాగుచుండును.

పోతన రసపరిపోషణలో అద్వితీయుడు. భక్తి, కరుణ రసముల చ్యితీకరణలో పోతనకు మరెవ్వరు సాటిరారని చెప్పవచ్చును: భక్తి, కరుణము అతో బాటు శృంగారమును కూడ పోతన తన కృతులలో మనోజ్ఞముగ పోషించి యున్నాడు వీరభ్యదవిజయమున వీర, రౌదబీభత్స, భయానకములను కూడ పోషించిన _విధము (ప్రశంసనీయము.

పోతన ఆలంకారములను సమాదరించేన వీధము విలక్షణ మైనదని చెప్ప వచ్చును. విభిన్న అర్జాలంకారములను తన కైళల దొరసానికి తొడిగినను, జు

246 మాలంకారము మాత్రము వింతసోయగమును సంతరించుకొనినది. అలంకార ములను అలంకరణకుగాక, కావ్యసాందర్యసాధనకు, కౌచితీ పరిపోషణకు పోతన ఉపయోగించెనని వచ్చును. వచనములందును ఉపమాలంకారముల నేకములు గలవు. అర్ధాలంకారములలో పూర్ణోపమ (పయోగమున ఆం[ధసాహిత్యమున పోతనమహాశయునికి ఆ(గస్ట్థానము లభించునని చెప్పవచ్చును. శజ్ఞాలంకారములను పోతన పోషించిన విధము అపూర్వమనవచ్చును. ఈయన కృతులన్నింట అను (పాసములు అపారముగ నున్నవి శబ్దాలంకారము లను గూడ అర్హవంతముగ సంతరించి ,కావ్యకన్యల శోభనినుమడింప జేసిన ఘనత పోతనకే దక్కును. - -భాషాడంబరము కన్నను, భావొన్నత్యముననే పోతన తన దృష్టిని నిలుపును. ఉదాహరణమునకు, “కమలాకు నర్చించు కరములు కరములు, శ్రీనాథు వరించు జిహ్వ జిహ్వ” అను భాగవతపద్యము నందు, ” “ఇగములోపలగల జంతురాశులబట్టి మనసులగలచు ని మహిమ మమ” అను పీరభద్రవిజయమునందు గల లాటానుప్రాసలు పోతన కై కల దొరసానికి వెల లేని అలంకారములని చెప్పవచ్చును. కావున శబ్దాలంకారముల (ప్రయోగమున ఆంధ సాహిత్యచరిిశమున పోళఠనకు అగస్టానముగలదని చెప్పవచ్చును. పోతన వర్హనలు బిగువుతో స్పాగి అర్థవంతములై , అలరారుచుండును. వర్ణనలకు జౌచిత్యమును కళ్గించి (ప్రకృత నన్తువుతో మేళవింప జేయుట పోతన విశష్టతయని నుడువచ్చును. పోతన ఖోగభాగ్యముల ననుభవించలేదు, విలాస జీవితమును గడుప లేదు,” మహారాజు పూజ్యుతకూడ పోతనకు పూజ్యమే అయినను సర్వాంధపజా సామాన్యముయొక్క సంపూర్ణ సమ్మాన గౌరవములను పోతన మహాకవి చూరగొని నటుల మరి యే ఆంధకవియు పొందలేదు. సంపూర్ణయశస్సు నార్హించిన (పథ మాంధకివి పుంగవుడు పోతనమహాకవి.

లై? (క్రిందివిధముగ వివరించిన కొందరి శాబ్మయసాహాతీ విమర్శకుల వాక్య రత్మములమబట్రి ఆయ్యధ సాహిత్యలోకమున 'పోతనకుగల నమున్దుతష్థానమును శ్రీయుతులు నాగపూడి కువ్చస్వామయ్య (1905) పోతననుగూర్చి, =ఎబ్బత్రని పదములు కోమలములు, అలంకారములు మనోజ్జములు, రచనలు సరన ములు, పాఠము మధురము, భక్తి అగ్గతము, పాండిత్యము మిక్కుటిము, లోకాను భవంబహీనము, వేదాంతార్థచింతనము మెండు” అని వక్కాకెంచిరి. శ్రీగురజాడ శ్రీరామమఘూూర్తిగారు, “పోతన పదశయ్యాదులయందుందిక్క నతో నరిసేయందేగువాడు. ఎచ్చోబరిశోధించినను పోతన' పాండిత్య. విశేషంబుల: పూర్వపు కవులవానితో సమానముగను, కొంచెమధికముగ నుండునుగానీ న్యూనం బుగ నెన్నండు నుండవు. తిక్కన సంగహశయ్యకును, పోతన యమక కవనం బునకును (బసిద్వులు. తిక్కనర్వ్నౌద, బీభత్సరన ప్రథానంబులగు నారభటి వృత్తులును, వీరభయానక రసప్రధాన సాత్వతి వృత్తులును జెప్పెడి స్వభావముగల నోడు. పోతన శృంగార కరుణారసంబులచే నొప్పు కౌశికీవృత్తులును, హాస్యశాం తొద్భుత రస్మపథాన భారతీవృత్తులును జెప్పెడి న్వభావముగలవాడు. తిక్కన (పత్యక్షశయ్యనుడువ నుత్సహించు పోతన భక్తిరసమొల్కునటు పల్కు........ శృంగారవర్హనలందొంటి పురాణకవులలో వోతన కవనంబే మిగులక్షోమనియంబు శృంగారవర్ణనలుగాని చోటను జూచిన బోతన శంభుదానునకు నిడగు ననియు, ళీ గన లి గాంచెమతిశయించు ననియుదోచు"నని తమ “కవిజీవితములు"లో (పుట 620-_ 22) పలికియున్నారు. తంజనగరము వేవరాజసిధిమణి (తేపప్పెఠకుమాళ్ల య్య - 1905 గారు, “_..మాథురస రురీ మధురీ ధురీణ నిరుపమాన నిరర్గళ కవిత్వథారో పెరాజిళ్చు డగు పోతనామాత్యుండు......... “అది రసోచిత చిత్రవిచిత్ర రచనా చమత్కృత్తి యు, నమేయ వర్ణనావాతురియళదత్త్వార్థ పరిజ్ఞానంబును. నిరుపమి 'ప్రతిభావిసృ

248

మర దుర్వార కవిత్వ థారాపవాహంబునుంగల మహాకవికిగాక యందతికలవ్లి గాదు. అట్టి కవి పోతనయేనని యాతని కవిత్వమే చాటుచున్నది రసవంతము, రచనావై చితి, వేదాంత విషయ వై దుష్యము, తత్త్వార్ధనిరూపణ నైపుణ్యము, మాధుర్యము, మృదుత్వము 'పోతన కవితారీతియందు గలవు. పదలాలిత్యము (ప్రసాదవై భవము, నులలిత సరళథార పోతన కవితా కమనియతకు ముఖర్టహే తువులు. అర్థసారస్యమున బదివాక్య సౌప్తవమున తిక్కన యంత పాఢథముగాదు' కాని రసోచిత వైచ్వితి గలదు తీక్కన కర్థసారస్యమునగన్ను! పోతనకు రస సౌభాగ్యమున దృష్టి “అని చెప్పియున్నారు.

శ్రీరాయముర్గము నరసయ్యశా స్త్రిగారు -(1915), “ఇమ్మహామహని కవిత్వ మతి మృదుల షుటితంబు గావున కర్ణరసాయనంబై , శబ్దార్దాలంకార భాసమా నంబు గావునంబండిత పామరజన మశీరంజకంబై, యొన్లవారి హృదయార విం దంబుల మందానందంబు నొందించు అర్ధమాపాత స్ఫూర్తి గలిగియుండు సమ తాప్రస్రాదమాధురాది శావ్యగుణంబులు నెక్లైడలజూపట్టు"ననిరి

“శ్రీ శెషా[దిరమణకవులు, “అనితర సాధారణ మృదుమథుర“చిత్రనిసర్ల నిరర్గళ ధారాధోరణి భానురుడు పోతన _ అతని కవితాధారాశుద్ధంబై సుకుమార భూయిష్టంబ్లై యుండు కవితోవిషయమున దాను చేసిన పతిజ్ఞక్లాఘనీయముగ నిర్వహించి యజరామరకీర్తి గడించెము” అని పల్కిరి.

శ్రీ ఆం్యడవేషగిరిరావుగారు, (పదునాల్గవ సంవత్సరాది సంచిక )(1924) “పోడన శబ్ఞారముల రెండింటికి సమాన గొరవములనిచ్చి, నామర్జ్యాతిశయములో శబ్దార్థాలం కారములు (వ్రయోగించెనుగ? అని? చెప్పిరి. “"ఆత్మగౌరవమ.గల కవి న త్తముడు" అనికూడవారు నుడివిరి.

శ్రీవిద్యాదత్మ వేంకటళావు (1956గారు. “కవిజానిల్బమున సహజపొ౦ డిత్యుడు వశ్యవాక్రముడు. ఆబాలగోపాలము, నాం్యభమహాజనుల హృదయములను

249

మధురభక్తి భావనచే నుజ్ఞాతలూగించిన మహాకవి. మహాపవక్త, ఆంధుల భ_క్రిమయజీవితమున పోతన స్థానమాకల్పాంతరస్టాయి ” అని నుడివిరి.

శ్రీపుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు (1956) గారు, “ఆం(ధసాహిత్యములో నాతడొక న్వప్తుము వంటివాడు. కవులెందరో పుట్టిరి. పుట్టుదురు. పోతనా మాతు్యని వంటి తపస్వి, బుషి, కవి పఫుట్టునని భై ర్యముగంజెప్పలేము”. అని

ఆచార్యపింగళి లక్ష్మీ కాంతముగారు, “ఆంధసాహిత్యాకాశమున తిక్కన పోతన లిరువురు నూర్యచం[(దుల వంటివారు” (పోతన - నిడదవోలు వేంకటరావు పుటలు - 224-228) అని నుడివిరి.

భాషాంతరీకరణమున పెంపు, ఆను [ప్రాసలందు ఇంపు, భక్తిరస్మపవా హమున ముంపు, కైతల సొంపు, జీవితమునగల తెంపు బమ్మెర పోతనను అంధ్ర సాహిత్యమున అగ్రస్థానమున నిడుచున్నవి. ఈ మహానుభావుని ఆవిర్భావము అంధసాహిత్యమునకు వంము, ఆంధుల పూర్వజన్మ తసఃఫలము అని చెప్ప వచ్చును

పోతన, బాల్యమున వీరభ్నచవిజయమును, యౌవనమున భఖోగినీదండ కమును, అవెనుక నరస్తుతి విముఖుడై నారాయణశతక్రమును, అపిదప అంధ్ర మహాభాగవతమును రచించెను. (ప్రథమమునశైవుడైనను, అవెనుక విష్ణుభక్తి తజ్బ్చరుడైై, చివరకు అదై్వ్వైతియయెను. శివ రామ, కృష్ణులయందీతనకి అభేద భావముగలదు. పోతన శివుని పూజించెను. శ్రీరామునికి ర్తించెను. శ్రీకృష్ణతత్వ మును విశదీకరించెను.

పై వివరించిన అంశములనుబట్టి బమ్మెరపోతనకు అంధసాహిత్యమున సముచిత స్టానము గలదని చెప్పవచ్చును.

-:సమాప్తము ;:-

ఉపయుక్త గంంథములు

1. _అప్పకవీయము - .కాకునూరి అప్పకవి - వావిళ్లవారు - 1966. 2 _ ఆంధధకవితరంగిణి - సం 6 - శ్రీచాగంటిశేషయ్య .. ఆం(ధ(పచారిణీలిమి పెడ్‌ - కపిలేశ్వరపురం _ 1949
2. _ఆం్యధకవులచరిత్రము - సం. 10 - శ్రీకందుకూరి - శ్రీరామా(పెస్‌ - రాజు మండి - 1987. శీ ఆయ్యధభాగవతోపన్యాసములు ల శ్రీమల్లింపల్లి సోమ శేఖరశర్మ ((పథమవ్యాస మ్రు - సికింద్రాబాద్‌ - 1957.
3. అంధుల సాంఘికచరిిత _ శ్రీనురవరం పకాప౮ెడ్డి - నికిందాబాద్‌ 1966.
4. అంధ సాహిత్యచరిత నం్యగహము -_ ఆచార్యఖండవల్లి అక్ష్మీరంజనము _ వేంకటరమణపబ్లి కేషన్స్‌ = హైదరాబాద్‌ _ 195%
5. ఆర్యధమహాఖారతము - ఛంద౭శిల్పము - డా॥ పాటిబండ మాధవశర్మ _ సికింద్రాబాద్‌ _ శివాజిపెస్‌ _ 1966,
6. అన్జ్రచం[ద్రాలోకము - అక్కి రాజఉమాకా నమ్‌ = వావిళ్లవారు = 4970.
7. కవిజీవితములు - గురజాడశ్రీరామమూ ర్తి - వావిళ్ల(పతి 1955,
8. శావ్యాలంకార సంగ్రహము - (నరసభూపాలీయము) - నన్నిధానముపారి వార్థిఖ్య - హిందూ పెస్‌ య మచిలీపన్నం 959
9. కుమారసంభవము -_ నన్నెచోడుడు - సాహిత్యఅశాడమీ _ 1968.
10. కాశీఖండము - శ్రీనాథుడు - వావిళ్లప్రతి _ 1988.
11. తాళ్ళపాకచిన్నన్నకృతులు - సవిమర్శకపరిశీలనము _ డా॥ సి. రమణయ్య, ళ్‌ త అ నలా జర పలి - 198% పద్మబాలపబ్లికేషన్స్‌ - మదనపల్లి =
12. తెలుగు కావ్యావతారికలు -_ డా॥జి. నాగయ్య _ ఫ్రిడం(పెస్‌ - మాన్‌ 1966
13. తెలుగు జానపదగేయ సాహిత్యము - డా॥బి. రామరాజు - జానపదవిజ్ఞాన (ప్రచురణలు _- హైదరాబాదు = క్రే9ి/గ్ల
14. తెలుగుసాహిత్యముపై వీరశై వమత్మప్రభావము - జీరెడ్డిచెన్నారెడ్డీ = 1965, గ ము - హిందీ[పచార్‌
15. తెలుగువిజ్ఞానసర్వసము _ నం. 3 - పింగళి లక్ష్మీకాంత ళ్‌ య ముద్రణాఅయము - మ'ద్రాను - 1959,
16. తెలుగు సామెతలు _ జనజీవనం - డా॥ పి. నరసింహారెడ్డి - శ్రీనివాసమురళ్ళీ పబ్లికేషన్స్‌ = తిరుపతి - 19%,

క్షే 19. తెలుగు సామెతలు - దివాకర్లప్రభృతులు - అం.ప్ర. సా అకాడమీ 1974. 20. (పతాపరు[వ్రియమ్‌ - విద్యానాథుడు - వావిళ్లపతి _ మద్రాసు - 1965. ల (పబంధములలో (పకృతివర్హనలు _ డా॥ అంతటి నరసింహం - చారీ అండ్‌ కంపెనీ - సికింద్రాబాద్‌ - 1979. 22. పోతన -_ శ్రీనిడదవోలువేంకటరావు - భారతప్రభుత సమాచార రేడియో లఖుత్వ మం్శతిత్వశాఖప్రచురణ విభాగం- 1969 23. పోతనగారి వైచిథతి - డా!॥కే రామకోటిశాస్త్రి - శక్వాలిటపబ్లి కేషన్స్‌ లా విజయవాడ - 1981-82 24. పోతన - శ్రీవెంపరాల సూర్యనావాయణశా స్త్రి - ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ - హైదరాబాద్‌ 1975 25. పోతనచరిితము - శ్రీవానమామలై వరదాచార్యులు _ శ్రీరామాపవర్‌ ముదణాలయము న సికింద్రాబాద్‌ _ 1కీ66 26. భక్తిరసశతకసంపుటము _ 3 వావిళ్లముద్రణ - చెన్నపురి - 1928 27. భోగినీదండకము _ బమ్మెరపోతన - వావిళ్ల్యపతి - 1949 ఆం ప్ర. సా అకాడమీ - హైదరాబాద్‌ - 1975 29 రామచరితమానస్‌ -(ఈులసీదాస్‌) _ తెలుగు ఆనువాదము - ముంగరశంతర రాజు - విర్ణర్శీపెస్‌ _ విజయవాడ 1965 80 వీరభ్యదవిజయము -_ పోతన _ వావిళ్లము[ద్రణ - 1924, 1948, 1960 తే, శ

1. వీరశ్తైవార్యధవాబ్బయము - శిష్టారామకృష్ణశాస్త్రి తి.తి.దే - తిరుపతి 1952
2. ఇివప _ ఖ్‌
3. శివపురాణము = శ్రీముదిగొండ నాగవీరేశ్వరకవి _ శ్రీరామాబుక్‌డిపో-+ సికింద్రాబాధ్‌ - 1947 త్రి శ శివతత్స్వసారము - మళల్లిబార్జునపండితుడు _ ఆం సా. పరిషత్తు - 1922 క4 శ్రీమధాంధధమహాభాగవతము - పొతన _ సాహిత్యఆకాడమి - హైదరాబాద్‌ శ్ర 1968
4. శ్రీమధాంధ్ర మహాభాగేవతమ్త్‌ _ పోతన _ వేంక్యటామాఅండ్‌కో - విజయవాడ -_- 1974

న! 86. త్రీమదాంధ మహాభాగవతము _ వావిళ్లవారిముు దణ -_ విమర్శ నేలటూరి _ పీఠక -_ శేష్మాదిరమణకవులు - 21968 37. శ్రీమదాంధమహాభారతము _ శాంతిపర్వము = తిక్కన - రామాఆఅండ్‌కో _ ఏలూరు _ 1989 38... శ్రీమద్భాగవతానుశీలనము = డా॥ ధూళిపాళ శ్రీరామమూర్తి ం (గ్రామస్వరాజ్య (గెస్‌ - విజయవాడ _ పరీధావి - ఫాల్గుణ 23 89 శ్రీవాయుమహాపురాణమ్‌ _ వ్యాసుడు - నాగ్‌ వబ్లికేషన్‌ - 11 - కి, పోప్‌ అఫీస్‌ బిళ్టింగ్స్‌ _ జవహర్‌ నగర్‌ -_ డిల్రీ 40 త్రీ వీరభ్యద ఖణమాల - సంకలనం - రేవణసిద్ధాంతి - వీర్తైవ సంక్షేమ సమాజము -శ్రీ బనవేశ్వర దెవస్థానము-నంద్యాల- 1986 41 తీ వీరభ్యద నహససనామాది కదంబం _ బుల్లానుబ్బారెడ్డి _ ఇందుకూరు పేట దేవాలయముల యాజమాన్యము - నెల్లూరు ఆగష్టు- 1959 49 “శీ కురవి వీరభ్యదమాహత్మ్యము - శ్రీ ఎం. సచ్చిదానందామూర్తి - సాహిత క వ గ =, ను థ్‌ రంజని _ నాగలక్ష్మి ఆర్ట్‌ పింటర్స్‌ = హైదరాబాద్‌ = 1977 శకి. నమ్మగాం(ధసాహిత్యము - ఆరుుదసం క వెల్దన్మ్‌పెస్‌-.మ(ధ్రాస్‌-1965 ఆగష్టు శశీ సాహిత్యశిల్పసమీక్ష పింగళిలక్ష్మీకాన్తమ్‌ పేపర్‌ & పేపర్‌ (ప్రొడక్ట్స్‌ 19081 5. సాధనామృతము - శ్రీ కల్లూరు వెంకటనారాయణరావు -శ్రీ సాధన ప్రింటింగ్‌ 45. లిమికెడ్‌ - ఆనంతపురం -_ [కోధి - వైశాఖ - పూర్ణిమా శర. తంజావూరు తెలుగుకవులు - శిష్టా లక్ష్మికాంతశాస్త్రి - శ్రీ ఆరుణా బుక్‌హౌస్‌ ” మాసు - 198] శ? విజ్ఞాన సర్వస్యము - సం 7 _తెలుగు భాషాసమితి - క్రొత్త సచిదానంద ౭ మూరిగ్రారి వ్యాసములు - హిందీప్రచార్‌ ముద్రా లి ణాలయము - మదాను - 1962 45. 6166౧ ౮౮౨116 6616024008 500౪760107 - 7 7.90. - 1984, సంర టగా // రాల. వ్య రా పా స.

గీ | శ్‌ ౮ . ॥ కా, "ప్న మ / న | నం ఓ . 1 న టో స్‌

• న తా. నై గ్రంథకర్త: " . / టా. గా 3వ, రావే్యదపసాద్‌ [|| వయస్సు :"* 36 సం॥లుః +. , న. స్ట గై (| తల్తిధం్యడులు : శ్రీకాల్లి వీరభ్యదరావు సత్యవతమ్మగార్లు సే వ కక న కక ॥ "సక లి ఉం ల ॥ క / 1 జన్మస్థలము ఫి శాకులపాడు, ' బాపులపాడు : మండలం, కృష్ణాజిల్లా అంద | ప విదాగ్థభ్యాసము. వ్‌ హైసూగ్రల్‌' విద్య ఎ కానుమోలు, కృష్ణాజిల్లా. న వ ల“ కళాశాల విద్య = క.సీ.0 కళాశాల, ఆగిరిపల్లి, కృష్ణాజిల్లా: 1 ల లి0.ఓ౬ (సంస్కృతం గి. ఆంధ్రావిశ్వవిద్యాలయం, సంధ:

• | | ం (తలుగు | = విశాఖపట్నం " ళ్‌ | గ వా వరో “తిరుపతి స | ఉద్యోగము : "సీనియర్‌ ెలుగుపండిట్‌ - 5గి 1! జూనియర్స్‌ కళాశాల మ ౧ 2౨. జూనియర్‌ లెకరర్‌ (తెలుగు) పుంగనూర్వు పెనుమూరు, త [1 ఫ . “... వభుత్వజూన్తియర్‌ కళళలలు _ జై. ఇతర రచనలు : నివేదనము (శతకరూపపద్యశృతి? _-- _ .. ...... భోగినీదండకము = విమర్శనాత్మక సమీక్ష. ౪. పృథ్వీభాగవతము -ఒకసమీకీ _ _... ళా | శ్రీశై లప్రభ (శ్రీతైలదేవస్టోనం), తొలిపొద్దు. (జాతయప .. చ్రవంతి; సప్తగిర్మి శలుగు వైజ్ఞానిక. మాసప్మతికలలో వ్యా “ద ములు, రేడియో టకానికల్లు ఉపన్యాసములు. ఖా ఎ హావీలు:. భొషిబోధన - సాహిత్యజోధను మ సు