Telugu Vasu Charitramu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

1 " ఒం జ ల4ి నన య ఆ. య శతం ల | ॥ ఘు | నే క ల రాదు రాజభూత్మణ కకు ప్రణతము) ( లో స్ట చమ చళ్ళమున్న్యాని.! న సతతం శ్రేతీవపిరుమాూళ్ళయి; న. అణ పంయంతలంి అలయ ల్ముటంయింట్ళాటమ్య లో న మ న. య్‌ ఖు. ష్య” తే ఆ! ఇ చలన వా పళ... లిక్‌ న్‌ న తే. సూ న. టి న 1 స్ట ( స! గ లిటటు టా! కే కం యే. హ్‌ స ॥ ॥ శ 1 శి ళ్‌ గ! గ ను ( హి యిం న టే ఫమట్‌ న. స్ట్‌ టో ట్‌ సస క న. య యులు గం ట్‌ / దనం ను డన! స ల +" చం ఆ .. క |. శ. , ఓ . ఎం భలం న మం . న గ” ద టి6 2 ॥ క , . త న న జ జ వ. మం వా స య.

(శ్రీరామ రాజభూషణ కవి ప్రణీతము) | . తంజనగరం శ్రీతేవప్పెరుమాళ్ళయ్య అజ (్న ర్త ఈ "(| జ్జ .

క చే మె. . శ్రీరామ రాజభూషణ సాహిత్య పరిషత్‌ “ భీమవరం - 534 201 _

సర్వస్వామ్య సంకలితం ప్రతులు 1000 ( వెల: రు 500/ లగ య న . యః త్న (ఫ్‌ న ్ర! (/ న్‌. గ చ చ ర వ ర్‌ సమాడ్‌ శీ వృషనామ సంవత్షర ఉగాది 26-3-2001 ప్రతులక్సు, జఒాలకు: చ్సుక్ష 9గరాజ్ల స్థైరరదర్శ రొషుర్సాబ్స్వ భూష్ష రామరాజభ్రూస్ష ప్‌ధి సౌత్యపరిషత్ర భీమవరం _ న్‌34 201 ఇంటి. స్మాష్‌ _ న్స్‌ (08810 (న) 324 ౨2006

= లలు వుం హ్‌ ను ము ఆయం టు స చమన ల! కా ఇ ₹మై క్‌ టీ 11 నం. [| ఖి ం. లో గ్‌ ల వ. ను _

• మో ౧ ఈము ము స! న. (. : న్‌ ను స్‌ ను... న... లి ప ల | మ చని | న క్ష సం ' న గ్‌ య వ యా _ న, ర... . ( స... యా టో అ నే 1 స (1! | ల. [౯ | న దో టం. న. [1 న. |. య 2
• 9 ల స! లో ( వ్‌ షాల్‌ య? యమమ. ౧ నస న మ చేతనే [ఈఈ (మ వమ | ర. _

నశ అనవా స్య స ం రాం షళయ్ళన మిం; 4 (ఆగ్‌ “శత... (1 టం ౬. స న సం వ వేర యయా న. యా... “లకూ! హాలో... మస ఫతర + సస సాయము సానో శర. న వ టి విం మలు ఇ 1 తే చ ట్ర ల ప న్యా "5 య నాన... శు స ర నూ న క... శశీ [. స న గ గ్‌ వై [ ల 1 ర నం? (1 , స... ప | న్న ॥./ (ఢా (యో 1 జే! ర త స్త శి (శీజ సల. ర | || ళా (1. కో 11 ళు క సం వ్యా. సరం యా టీం సె య్‌ న న ల... లో అ లట వన్‌, శ శరత స [[ (టా వ్‌... వ్‌ య న టం మనన లే సనా కఉకఊూ!, రో. టట. సజ శం సో ం. క కి (నొ యయా చన! మ. సై న / లాం న్‌ య 1// క్క /, సం. య! య స భుఖ 1 భు ల 1 ళు 4 ళా బస స... పసరు... || స్త | నా జీన వటదతు.. య రం 2 గి 0 జే! “శ చా భళే... వ ఏ. గ! నే (ఫ్రై స ఎట వ్య హా. సూ ; 1 స " /. కస | స సక! శ నో ర.“ ఛా స! హు. లో /| క. గి బక్‌ మ /| ఇ: జన (గ న శక. ం. ] 1. యు! 2. (1 న్‌, వ స్‌, [రో | ల. త ఫసస్ర్రటు. యో కి [ర్‌ గ యో... తు. | కనే, లా. న న తు న స స. గ . స " | శ ై నగ లి నళ య పటా సంస సం!!! మ్‌ గే... ' బి సత స. ల న. 1 నట సం ఛి లా స్రై/ ప వం య యు. |! న. ల స య న ము. న గ లల ఖట్రేస వ గ మ. హ్‌ 11: స. తను. తం వో ర య నన గం. సరో ఏఏ న స నన్ను ర ట్య పాక్‌ను నొ సం షన. శ న ర గ యు ల ల్‌, యాయి టి త టా గ్ర లో చ: కై పళ దిదపట గ్ర తల6ల6 లలల! క. ! అత్తత యుుత్త్రుక్సుతు ఇమ్ము అలుతదు, భీమవరం పట్టణం, పశ్చిమ గోదానర.-.జిల్లా.

అనేష ప్రజాదరణ జూరగొని అనేక కవివండితవ్రకాండులను నమాదరించి భిమపరానికి నిండుదనాన్ని మెండుదనాన్లి నంతరించి పెట్టింది ఈ నంస్థయే. . ఈం సంస్థ ఆదర్శంగా ంస్ణలు వెలినాయని, మ్‌న ర్ట (. . భరాషణకవి అవూర్వన్యష్టి అనదగిన "వనుచరిత్ర”ొను వ్యాఖ్యానాల్లో వ :.... పునర్ముద్రణ చేయటం ఎంతో జెచిత్యంగావుంది (ల నంన్గకు అధ్యక్షుజక్లైి కావడం ఎంతో అద్యవ్టంగా [. / భావిస్తున్నాను. ఈ శార్యభారాన్ని మోన్తున్న కార్యదర్శి శ్రచుక్కన గంగరాజును, 1 . ఆర్థిక కార్యదర్శి శ్రీరాయవ్రకిలు భగవాన్‌ని అభినందిస్తూ ఆర్థికంగా, వోర్థికంగా | . నహకరించిన అందరికీ నాకృతజ్ఞతలు తెలియజేనుకుంటూ. మహోజ్వల |. 1/1 | |

ఆంధ్ర వాబ్మయధభోజడైన శ్రీ కృష్ణదేవరాయల కొలువులోని అష్టదిగ్గ: గం ఒకరు. ఆయన పేరు మీద 1965లో ఆనాటి సొంస్పృతిక శాఖామాత్ములు శ్ర ఎమ్‌ ఆర్‌ అప్పారావు అమ్భతహస్తాలతో స్థాపించ్రడ్ర ఈపరిషత్‌ గత 35సం;లుగా సరస్వతీసమారాధన గావిస్తున్న వి సయం

దేశానికీ తె సు. పరిషత్‌ నామ సార్ధకం కోసం కూడా "భూషణ కిరణావం + "వసుచరిత్ర

వ్యాసములితో కూడిన ఆ గ్రంధాలు పార్యగ్రంధాలుగా విశ్చవిద్భాలయాలు నిర్ణయించడము జరిగింది ప్రతీ సంవత్సరమూ గన్నాదిత్తులి తురిశమ్మ- సెద్రత్రాత సాహితీ అవార్డు" ప్రముఖ సాహితీనేత్తలక్షు ప్రదానం చేస్తున్నాం. అట్లాగే ప్రతీసంనళ్ళరం "వడ్డి సుకాత _ శ్చామసుందరరావ్ళ కొవ్యపురస్కారం” ఎంపిక కౌబడిన పదకానికి ఇస్తున్నాము.

మా పరిష్షక్ర గజ పర్‌ వసంతాలన్సుండ్రి ఎన్నో వైపిధ్యంగల సొహితీప్రక్రియల్సు అవధానాలు, భువన విజయాల్సు, రొవ్యావిన్మరణలు, గాభ కవి సమ్మేళనాలు జయంతులు, పద్ధప్ర్య్యూ, వ్యాసరచ్ర్య పోటీలు ఆర వైభవంగా జరుపుతూ సర్వత సక సట్టపర్తి నారాయణాచార్ముల నుండి నట యువకనవుల వరకు ఎందరో కవిష్రండ్తిక్షలన్సు సన్నానిస్తూ వస్తున్మల, ్న్యః వసుచరిత్ర “చకృశ్మత్ర బ్య డౌ బెజివాడ్ర గోపాలరెడ్డిగాల అధ్యక్షతన ఘ్రన్స్వగ్సా నిర్వహించామ్లు, 850లో వరివ్షక్ర రజితోళ్షవాల్రు వేరిషత్‌ గౌరవలన్థక్షలు అన సకవిద్యాశాభా కమ్స్‌షనర్‌ హిత వల్లొ శ్రీ కన్వక్వుల్సూర్చు వైంక్ర్య శివేయ్య ఆధ్యర్భంల్రో మ్య రోజులు కన్నల పండువగా జెరుప్పుక్తున్నా

మరాజభ్రూస్ష్య కేవి స్టత్సీశ్వ్వ్యా త్స జ న ల

వీనికి న ఒ* వసుచరిక్హవ్సు లస షి! తెలు పుచరన్నాంల శపళ్ళగా ఈష్టబంధం నేవ్యాఖ్మానరూవ్రంత త్యద్ధ ఇ / "| స్ట త్రీ పాఠకలోక్క్య్యా అందుబాటు లోనన్ను పర్దడింది. మన్య విద్యాంస్సృల్టు శేంజి నగ్రర్మ్య్స్స శ్రీ స్థ ్రయాసంక్ట క ర చీము సర్వై ఎండికాధిస్రాయన్ను ఎంత నయ క వ రూధాన్న యధాత్రధ్వల్మా పన ల ాథక్షుల్రక్ర నేమర్జ్వ్య్య్య్యి చుక్పన్మ్య ర్నుద్ర్న; "వింది ఆంధ్ర ప్రేవాసాంధ్ర బ్ర శాంధ్ర రనజ్ఞ

ఈ వుస్తకం అచ్చ వేయుటలో స్రూఫ్‌ యావత్తూ తమ భుజన్కంధాల / ప. మీద కెత్తుకొని సాధ్యమైనంతవరకు అచ్చుతప్పులకు ఆస్కారం [| కశ? (1 లేకుండా వనుచరిత్ర మూలంలోని అచ్చతవ్చలను కూడా సరిజూచి, తే ( 4 ఇది ఒక మహాయజ్ఞంగా భావించిన కవి సండితులు శ్రీ వెంపరాల రా న. ప్రభాకర నసుబ్రహ్మణ్యంగారికి మా పరిషత్‌ బుణవడి వుంటుంది. 1 ) వారికి చేదోడు-వాదోడుగా వుండి సహకరించిన మరో సాహితీమూర్తి =. డా॥ తటపర్తి రాజగోపబాలంగారికి మా అభినందన మందారాలు. అచ్చతప్నబోాాాో లేకుండా ఈ పుస్తక ముద్రణకు డి.టి.పి. కొనసాగించిన ఉదయిని ప్రెన్‌ (భీమవరం) అథినేత శ్రీ పిఆర్‌. వర్మగారు బహుధా శ్లాఘనీయులు. అందంగా పుస్తకాన్ని అచ్చగావించిన పాండురంగా ప్రెస్‌ (విజయవాడ వారికి, మాధన్యవాదములు. సుందరంగా పుస్తకాలు ఖైండింగు చేసియిచ్చిన అరుణా బైండింగ్‌ వర్భుు (విజయవాడు వారికి ధన్యవాదములు.

1/6 రాయల్‌ డెమ్మి సైజులో 760పేజీలుగల మవాద్దంధానికి కోరినంతనే పదివేల రూపాయలు తమ వంతుగా ఆర్థిక సహకారమందించిన వదాన్యులు, మాన్య మహోదయుల ఫొటోలతో బాటు వారి జీవితవిశేషాలను ఈవున్తకంలో పొందువరచాము. అదే విధంగా వెయ్య్మిరూపాయలు ఆపై విరాళమొనంగినదాతల, నంన్ధలపేర్లుకూడా ఇందులో వ్రచురించాము. అచ్చాత్తించుటకు ఆర్థిక నహకారమందించిన దాతలందరకు మరోమారు మావరిషత్‌వక్షాన కృతజ్ఞతాభివందములు తెలుపుకుంటున్నాము. ఈపుస్తక ప్రాచుర్యానికి అపార సేవాభావంతో మాకు సహకరించిన శ్రీ యమ్‌.యస్‌.ఆర్‌యన్‌రాజు (ఇన్‌కంటాక్ట్‌ ఆఫీనర్‌ - విజయవాడ)గారికి, వనుచరిత్ర పునర్హుద్రణకు భూరివిరాళమొనంగిన శ్రీశ్రీ శ్రీమావుళ్ళమ్మఅమ్మవారి దేవస్ధానం (భీమవరం)వారికీ మావరిషత్‌ పక్షాన కృతజ్ఞతలు,

ఉజ్వలము, అనన్యము అయిన ఈరమణీయ ప్రబంధాన్ని రసజ్ఞ శేఖరులైన ఆంధ్ర పాఠకుల చేతుల్లో పెడుతున్నాం. భక్తిభావంతో ఈమవోప్రబంధంలో బక్కొక్క ఆశ్వానమైన తలొక్కరూ చదివి ఆకళించుకుంటే అదే రామరాజభూషణునికి నమగ్రమైన నివ్శాళ! మాశ్రమకుతగిన ప్రతిఫలం కూడా అప్పడే ముట్టినట్టవుతుంది.

కుభాకాంక్షలతో. (2 భవటీయుడు భీమవరం కం. చుక్కిన గంగరాజు 26-3-200 | ప్రధాన కార్యదర్శి

__ అహముభబుణ కొంచేస్తు సన అిహిట్పియులందాక లం (జే ఇ త

హత్య పరిషత్‌ కార్యత్రు నిర్వహణలో, ప్రశ్తుపుస్తక ప్రచురణం ళో మాదైన యం. ___ చీరొమోం లంప్రవాటిరి రహా సిపంచుకుంటున్నాం. మేము నిర్వహిస్తున్న కార్మక్రమాల్లోపద్యరవిత్సాి | య; ప్రాటశ సంప్రవాయాలకు పెద్దపీట తేస్తువచ్చాం. ప్రచురతాతృకంగా పదికాలాల పాటు నలబడే మంచి _ ఇన్యరామసం లేమి, ప కుంపుస్తయూ దొరకడం లెవసుకోండి, విశ్వవిద్యాలయాలు నహితం ప్రబంధ. | అన్నం మారర్షిప్రమలస్తున్నయే ఈప్ప అర్థ ళాష్ట్ముములు, వాఖ్యారాలతో ప్రచురించే సాహసం చేయడంలేదు. | హ్‌ అండము రామరాజభూషణుని పేరున చెలసిన సంస్థ కనుక అయన "వసుచంత్రా ప్రబంధమే సవ్యాఖ్యానంగా . ప్రచులంచా౭ని ఆలోచన ఈట్లంట. ఇది ఒక కాఠమైకే, బూసంస్థ ప్యపన్థాపక కార్యదర్శి శ్రీచుక్కన గంగరాజు | ___ లరిడెపైవజష్నవిన సంహ్యాంగా ఒక ముంచి కార్యక్రమం చేపడితే అది ఆయన జీవితానికి. అటుపరిషత్తుకు || ( పసుచాత్ర పుసషత్రాకు సడుంకుం. ఈ ప్రబంధానికె ప్రాచిన వ్యాఖ్యల్లో పెరుమాళ్టయ్య గారి వ్యాఖ్బకి |. భయం అచ్చుళష్పలు, అవి రాకుండా చేయగలరా? అన్నది నాహిర్యాభమారుల నుండి మాకు ఎదురైన వ్రజ్ష || స్మ. స్రందెంగ్‌ తో ముప్రించాలని నడుంబిగించాం. మాప్రయత్నానికి దైవంలా మాకు తోడై శ్రీవెంపరాల ప్రభాకర | | సంిబ్దాద్ధికె లక్షల రూపాయలు, అంతకు మించి తోట్లు యిచ్చినా లభించని ప్రయాన ఎంతో అవనరం, న. వశీ 70ఏజ్ట వయస్సులో ఆరోగ్యాన్సికూడ లెక్కచేయకుండ 20పజ్ట యువకుడెలా శ్రమించిన మా చుక్కని 1.

• రాయప్రశలు భగవాన్‌ .

వసు చరిత్రము - పీఠిక ఆంధ్రవాజ్మ్యయ ప్రపంచమున వసుచరిత్ర మొక యపూర్వసృష్టి, అత్యద్భుత సృష్టి యని చెప్పనొప్పును. స్వరప్రధానమగు సంగీతమును, వర్షప్రధానమగు సాహిత్యమును సమ్మేళనము చేసి, చేతనాచేతనములపై, సంగీత సాహిత్యములకు గల ప్రభావమును విశదీకరించుచు, కవితాళశిల్పమునకు పరమావధియైన వసుచరిత్రము సాహిత్యప్రపంచమున నవతరించినది మొదలు, ప్రశస్తికెక్కి నేటికిని ఆంధ్రప్రబంధ వాజ్మయమునకు మకుటాయమానమై యున్నది. ప్రబంధ ప్రత్యేక విశిష్ట మనుచరిత్రతో ప్రారంభమై వసుచరిత్రతో పరిణతి చెందినది. ఒకటి విజయనగర సామ్రాజ్యము మహోన్నతసౌభాగ్య మనుభవించిన కృష్ణ్టాయయుగమునకు సంబంధించినది. వేరొకటి సామ్రాజ్య పతనానంతరమున తిరుమలరాయని కాలమున వెలసినది. ప్రబంధము లీ రెండింటినడుమ, వెనుకను పుంఖానుపుంఖములుగ వెలసినను, మను-వసు చరిత్రములే, తెనుగు వారి బహుమానపాత్రములై, ప్రామాణికములై పంచకావ్య ప్రశస్తిని బడసినవి. ఆంధ్రభాషలో కవిగొ, కావ్యనిర్మాణదక్షుండుగా పేరొందుటకు మొదట మనుచరిత్రమును, నా వెనుక వసుచరిత్రమును చదువవలెను. దీనితోగూడ సాహిత్య సంస్కారమేగాక, శాస్ర్తీయ విజ్ఞానము, సంప్రదాయవివేకముగూడ లభించును. మనువు గట్టిపడిన తరువాతగదా వసువుపై భ్రాంతి ! వనుచరిత్ర రచయిత రామరాజభూషణ మవోకవి తొలుత మూర్తినామధోయుందై, కావ్యాలంకారసంగ్రహ మను నరసభూపాలీయమును రచించి, ఆ వెనుక శ్రీకృష్ణ్ణాయని అల్లుండగు నళియ రామరాయని యాస్థానియై రామరాజభూషణం డయ్యెను. వసుచరిత్ర రచనానంతరమున హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానమును రచియించెను. వాస్తవికస్థితి యిట్లున్నను, మూర్తి, రామరాజ భూషణుం దనువార లిరువురు ప్రత్యేక వ్యక్తులనియు, నొక్కరనియు వాద ప్రతివాదములు ప్రబలి, *తుదకు నొక్కే, యను సిద్ధాంత మంగీకృత మయ్యెను. కావ్యాలంకారసం[గ్రహకర్తయగు మూర్తి కవియే, వసుచరిత్రను రచించిన రామరాజభూషణుండని యీ క్రింది వివరణమువలన నిశ్చయముగా నిరూపింపవచ్చును. వసుచరిత్ర రచింపంబడిన యేంబదేండ్లలో నా గ్రంథమునకు ్రతిబింబముగా వెలువడిన సురభి మాధవరాయకవి చంద్రికా పరిణయముం గూర్చియీ క్రింది చాటువు గలదు:- చ. సురఖభికులామలాబ్ధిం బొడసూపిన మాధవరాయచంద్రుండా సరసపదార్ధరంజనము సత్మవిహృద్యముగాగం జంద్రికా పరిణయమున్‌ రచించె నది భావ్యము నీ వసుచర్య చూడంగాం బరగె నిగూఢవృత్తి నటువర్తిలె నీకును మూర్తినామము= మాధవరాయని కాలముననే రచితమగు నీ చాటువునుబట్టి యప్పటినుండియు మూర్తి, రామరాజభూషణుల నామము లొక్కటియేయై యుండునని చెప్పనొప్పును. క్రీ. శ. 1750 ప్రాంతమున నున్న వసుచరిత్రవ్యాఖ్యాత సోమకవియు, “కారణజన్ముండై కవినికాయము మెచ్చంగ.... భట్టు *భట్టుమూర్తి రామరాజభూషణుండా ? అను విషయము గూర్చి శ్రీయుతులు గొట్టెపాటి వేంకటసుబ్బయ్యగా రొక ప్రత్యేక గ్రంథము రచించియున్నారు.

ణి మూర్తియో అని రామరాజభూషణుని మూర్తిగా పేర్కొనినాడు. ఆ వెనుక ప్రథమ కవిచరిత్రకారులగు శ్రీ గురుజాడ శ్రీరామమూర్తిగారీ భిన్నవాదము నెలకొల్పిరి. శ్రీ పూండ్ల రామకృష్ణయ్యగారు బలపబచిరి. ఈ భిన్నవాదము లన్నింటిని సక్రమముగ శాస్రీయముగ సోపపత్తికముగ ఖండించి కళాప్రపూర్ణ (బ్రహ్మశ్రీయుత వజ్ఞల చిన సీతారామస్వామిశాస్తుల వారు మూర్తి రామరాజభూషణు లొక్కరే యని సిద్ధాంతీకరించిరి. అదియే నేండంగీకృతమైనది. వసుచరిత్ర క్రీ.శ. 1569-70 ప్రాంతమున పెనుగొండలో తిరుమలదేవరాయని పట్టాభిషేకా నంతరమున రచితమైనది. హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానమున నిది పేర్కొనంబడుటచే నిది రామరాజ భూషణుని రెండవకృతి. వసుచరిత్ర కృతికర్త భట్టుకులజుండని యందజు నైకకంఠ్యముగ నంగీకరించిరి. ఉత్తమ సాహిలీపథకమున జాతి మత భేదములు లేవుగదా! వసుచరిత్రము నతిగౌరవముతోడను, పవిత్ర భావము తోను నెంతమందియో యగ్రవర్ణమునకుం జెందిన పండితులు, కవులు సంభావించుచు, నిట్టి లోకోత్తర కావ్యరాజమును రచించిన కవియెడల జాతి విషయమై వేటొక యభిప్రాయము నేమాత్రమును కలిగియుండనట్లు వసుచరిత్రకు గల భాషాంతరీకరణములు, ననుకరణములు విశదము చేయుచున్నవి. నేటి మన విమర్శనములం దిట్టి భేదభావములకుం జోటిడుట మనలోపమే యని చెప్పవచ్చును. దాని నెంత త్వరగ లేకుండయేసికొనిన నంత మంచిది. వసుచరిత్ర యవతరించిన నాటినుండి ప్రసిద్ధికెక్కిన గ్రంథము కావున నాంధ్రవాబ్బయమున నే రెండు మూండు (గంథములకో గలిగిన యాంధ్రేతర భాషాంతరీకరణభాగ్య మా [గ్రంథమునకు గలిగినది. అందు మొదటిది;- (1) సంస్కృత భాషాంతరీకరణము ఇది సుప్రసిద్ధులగు నప్పయదీక్షితులవారి శిష్యుండగు శ్రీ కాళహస్తికవిరచితము. అప్పయ దీక్షితులవారి కాలము క్రీ.శ. 1530-1610 వణకు నని చెప్పనగును. మఠణీయు కాళహస్తి కవి తాను తెలుంగు వసుచరిత్రమునే సంస్కృతీకరించుట చేత నిది (క్రీ.శ. 1600 ప్రొాంతమునం బుట్టి యుండవచ్చును. ఇది యముద్రితము, ఇందలి విషయములను నీ వ్యాసానుబంధమునం జూడనగును. దీని ననుసరించి వసుమంగళ నాటకము పేరుసూరిచే రచితమైనది. అది యముద్రితము._ దాని _విషయమిందు గలదు. (చూ. అనుబంధము 1) (2) తమిళ భాషాంతరీకరణము ఇది అంబలత్తాడుమయ్యన్‌ అను కవిచే రచితమైనది. అఅవభాషలోనికి మన తెలుంగు కావ్య మనూదితమగుట తెనుగువారికి గర్వహేతువుకదా! ఇతడు పిడుపర్తి పాలయ శిష్యుందు. ఈ పాలయ పిడుపర్తి బసవన మనుమడు. బసవన క్రీ. శ. 1600 ప్రాంతమువాండు గావున నీతడు క్రీ ఈ 1600 (ప్రాంతమువాండు క్లావలెను. ఈ తమిళభాషాంతరీకరణభాగ మో వ్యాసానుబంధమునం జూదనగును. (చూ. అనుబంధము 2) ' (9) ఆంగ్లభాషాంతరీకరణము క్రీ. శ. 1829వ సంవత్సరున “దక్కను కవుల చరిత్రము న కావలి వేంకట రామస్వామి గారు భట్టుమూర్తింగూర్చి వ్రాయుచు నందలి కృత్యాదిపద్యములను గిరికా వసురాజు సమాగమము నారగ్లములోనికి భాషాంతరీకరించి యున్నారు. అదియు 3వ యనుబంధమున గలదు. ఇందు

• భట్టుమూర్తి జీవిత మాంగ్రభాషలోం గలదు. ॥ "

3 ఆంధ్ర (ప్రబంధములలో నాముక్తమాల్యద కఠినమై, తొలినుండి వ్యాఖ్యానము నపేక్షించినది. వసుచరిత్ర కఠినము గాకపోయినను, (యుతిమనోహరముగనున్నను, న్లేషకావ్యము గావునను, సంగీతళితి సంప్రదాయ సమ్మిళితము గావునను దీనికి వ్యాఖ్య యవసరమయ్యెను. అందులో మొదటిది - క్షే విద్వజ్ఞనరంజనీ వ్యాఖ్య ఈ వ్యాఖ్య సోమకవి రచితము. ఈతండు వేములవాడ రాజేశ్వరస్వామి భక్తుండు. ఈతండు వ్యాఖ్యాతయే గాక కవియై (1) చతుర్భుజాభిషేకము (2) ధ్రువచరిత్ర ($) మరుత్సందేశము (4) ముద్రాలాభము (5) గంగావివాహము మున్నగు (గ్రంథములను రచించెను. ఈతండు ట్రీ. శ [750 'ప్రాంతమువాండని, దొరికిన వ్యాఖ్యానములలోనిది పూర్వపుదని ఆంధ్రభాషోద్దారకులు బ్రౌనుదోరబొ రభిప్రాయపడిరి. ఈ వ్యాఖ్యతోం గూడ నేడు వసుచరిత్ర ముద్రితమైనది గౌవున నిదియే మిక్కిలి వ్యాప్తిగన్నది. 2. ప్రతిపదార్థ ప్రకాశిక

ఈ వ్యాఖ్య యముద్రితము. ్రౌనుదొరవారి యాస్ట్థాని ములుపాక బుచ్చయశాస్తి దీనిని రచించి బ్రౌనుదొరవారి కంకితము గావించియున్నాండు. సోమామాత్యుని వ్యాఖ్య విద్వజ్ఞనరంజనమే గొని సామాన్యజనరంజకము గాకఫోవుటచే బుచ్చయశాస్త్రి ప్రతిపదార్ధవ్యాఖ్య వ్రాసెను. ఇందుండి యవతారికొ

• ఆశ్వాసాంత గద్యపద్యములు నిందు (అనుబంధము 4 లో) ఉదాహరించి యున్నాండను. వీనివలన నా కాలమున పండితులకు బ్రౌనుదొరవారియందెంత గౌరవమో, బ్రౌనుదొరవారి భాషాఖిమాన మెంతయో తేటపడుచున్నది.

8. సప్రతిపద టీక

' ఇది బ్రౌనుదౌరవారి యాస్థానమున పండితులై, మనుచరిత్రము, విజయవిలాసము మున్నగువాని వ్యాఖ్యానములు రచించిన సుప్రసిద్ధులు జూలూరి అప్పయపండితులచే రచితము. ఇది 1844 సం!॥న ముద్రితమైనది. దీని ప్రతులిపుడు లభ్యము కాకుండటచే నీ గ్రంథమును గూర్తి వివరించుచున్నాండను. సప్రతిపదటీక ఛార్లిసుఫిలిప్‌ బ్రౌానుదారవారి అనుమతిని జూలూరి అప్పయపంతులుగారి చేత 1844 సం॥ వ్రాయబడ్డది. ఈ [గ్రంథము ప్రాంతయచ్చు పుస్తకములు పెక్కింటివలె తోలుబైండు గలిగియున్నది. ఆకృతి (8%12) పీచుకాగితములు. 887 పుటలు. మూలము పెద్దయక్షరములు, వ్యాఖ్య చిన్నయక్షరములు. ఆశ్వాసములపేరు ప్రథమ ద్వితీయాదినామములుగాక, స్పష్టముగా 'మొదటి- రెండో - మూడో - నాలుగో - అయిదో - ఆరో ఆశ్వాసం' అని పెద్ద యక్షరములతో ముద్రింపబడినది. పుటలకు పైని రెండుప్రకలను, వసుచరిత్ర ౪254021041 అని తెలుగు, యింగ్లీషు పేర్లు రెండును కలవు. తెలుగుననే ఆశ్వాససంఖ్యయు, పుటలసంఖ్యయు క్రింద నీయబడినది. ' అచ్చుపొరపొట్లు లేక

చదువ ముచ్చటగ నున్నది.

ఈ [గ్రంథము "01గ;440 1ష0౪/16686 500160 ౪653” నందు బ్రౌనుదొరవారిచే క్రీ. శ. 1844లో ముద్రితమైనది. కొని, క్రీ. శ 1839వ సంవత్సరమున ట్రౌనుదొరవారు దీనిని ముద్రించుటకు (ప్రారంభించినట్లు వారి యీ క్రింది వ్రాతవలన తెలియుచున్నది.

0. 759. [ల 1 [1560100706 *00027104.

తీ సం 0౫ 10 ౦౫. 80% : |౧6 7254010212 &ీ ౮616012466 1616020 [06౧01 ఇళ 202 2౧00016 *టా02! 0౦౧౧౧౯౧౫౧౫ 5 6 *ల౮/ 1600664 2414౧ 4౧౧౫౦౧/2 తీఓ 6 5889056000 0 6.9. 30౪/0 ౪10 ౧౫16 10? 10 ౪0౧1.

“గార్గం 000% 15 ₹) 6 ౧204౪71108 0౯006 1౧౧66 01116 [0౧961 ౪7౧116 €6 ౦౧౫౪౧21 1౫౬ 15 12 0 ౧206౪64408 000115 90%. 241601 ఉంంగ/2 ౧25 10౯ ౧౦౯౦ 120 20 ౪6౫3 6౧౦౪66 16 గ60౧౪(2- 105 01 09108 16 005 14)66 0 161484 వ్‌ం0011/. 9 02606006, ౧4౧౧||10/ 2౧6 8006 56056 211/20/5 00గ౧౧౭౧6౦6 8౪౯626066౬ 10 1839 1 ౧౧౧464 6 ౪౦౫ “0260౧ [002 ౪115 ౪018౧౫6 041 1 2 01206 [| ౪౧ 20 00115500."

దీనిని బ్రౌనుదొరవారు “4ఉగా6గ1620 సేశీ155101 ౮9" లో ముద్రించినట్లు, దీని ము(దణ వ్యయమునకు ప్రెస్సువారు పంపిన యుత్తరమొకటి దీనియందు గలదు. కాని పై 1839వ సంవత్సర ముద్రణము నేడు కానరాదు. బహుశః వారు కొంతవలఅకు ముద్రించినవెనుక కారణాంతరములచే నాగిపోంగా ట్రీ. శ. 1844 లో ముందు చెవ్పబడిన ముద్రాయంత్రమున వారు ముద్రణ పూర్తిగావించియుందురు.

ఈ వ్యాఖ్య నప్పయపండితులు క్రీ. శ. 1834 ఏప్రిల్‌ 5వ తేదీకి ముగించినట్లు వారే యిట్లు వ్రాసినారు.

“అన ౧౮౩౪ సం॥ యేథైల్‌ నెల ౫ వ తేదివజకు మ-రా-శ్రీ చా॥ఃఫి! ౌన్‌దొరగారి సెలవు ప్రకారం ఈ వసుచరిత్ర ఆయు ఆశ్వాసములకున్ను జూలూరి అప్పయ్య ప్రతిపదటీక చెయ్యడమైనది.” ఈ వ్యాఖ్యానము వ్యావహారిక భాషలో వ్రాయబడినను (గగ్రాంథికములో వ్రాసినవానికంటె చాల సుగమముగ నున్నది. ఉదాహరణము చూడుండు. 8 ఆ. 48 పద్యము:-

చ అనుపమకాంతి వైభవసమన్వితు నా వసురాజుం గాంచు ప ద్మిని సరసాంతరంగమున మించె వినూతనరాగకందళం బొనరె నఖందవాసనలు నుతృలికల్‌ విలసిళ్లై నల్లన

-. ల్లన నిగిడెం బ్రమోదతరళస్థితులై తమింజూపు తుమ్మెదల్‌.

“జ్చత్మల్లికలనగా తరంగములు గనుక, తరంగ సదృ్భశములైన సంచారీభావములున్నూ ఉత్మళిక లనబడుతూన్నవని విచారించవలెను. ' అటువంటి ఉతృళిక అనగా ఉద్దతములైన మొగ్గలు విలసిల్లెను. “భవే దుత్మలికోత్కంఠా హేలాసలిలవీచి” ప్వితి విశ్వః. అనగా తరంగముల వలెనే సంచారీభావములు చూడబడుచున్నవి. ఏలాగునంటే సముద్రతరంగములు ఉద్గమించుతున్నూ లీనమౌచున్ను ఉండినవై, ఆ సముద్రమునకు ఉత్మర్షము చేయుచున్నూూ తిరిగి తత్స్ప్వరూపమును పొందుతున్నూ ఏ ప్రకారం వర్తించునో ఆ ప్రకారంగా, స్థాయీభావమైన రీతియందు సంచారీభావములైన శంకాసూయాదులు ఫర్తించుచునరి ఆ స్థాయిభావమునున్నూూ తమ్మునున్నూ పోషించుచున్నవై రసాత్మకము పొందుచున్నవని

ఏచారింపవలెను.”

ర్‌

పూర్వ వ్యాఖ్యానములరీతి నిది యున్నది. అచ్చులోకూడ, ఆనాటికి చిన్నయసూరి అను శాసనపో లేదు గావున 'రమణీయ్య' కమనీయ్య'” యిత్యాదిగాను, వ్యవహారరీతిగాను స్పష్టముగా నున్నవి.

జూలూరి అప్పయపండితులు బౌనుదొరవారికి చేదోడు వాదోడుగా నున్నవారు. నిజాము పేట వాస్తవ్యులు. వీరి గ్రంథములు (1) రామపంచాశత్కందములు, (2) శ్రీనివానతారావళి (క్త యదువంశభూషణశతకము. మూండింటిని కీర్రిశేషులు పనష్పాకం ఆన్నందాచార్యులవారు తమ వైజయం పత్రికలోం బ్రకటించియున్నారు (కీ. శ. 18938). అరం?

అల్‌ ఆలా త్న వసుచరిత్ర వ్యాఖ్య

ఉద్దండపండితుండును, విద్వతృ్కవియు, సంగీతసాహితీవేత్తయు నగు శిష్పు కృష్ణమూర్తి వసు చరిత్రమునకు వ్యాఖ్య వ్రాసెను. ఈ వ్యాఖ్యయందు నాక్కాకచోట నెనిమిది యర్ధములను గూడ వొసెను. మటియు నేయే పద్య మేయేరాగముతో చదువవలెనో దానినిగూడ నీతడు తెలిపెను. ఈ వ్యాఖోన మిపుడు లభ్యము కాకున్నను నందలి సంప్రదాయసిద్ధములగు విషయములు తూర్చుగోదావరీ మండలమున సాహిత్యవిద్వాంసుల వాడుకలో నున్నవి.

5. తేవప్పెరుమాళ్లయ్యగారి వ్యాఖ్య

(ప్రశస్త విద్వాంసులగు తేవప్పెరుమాళ్లయ్యగారు (దేవరాజసుధీమణి) ఆనందముద్రణమునకు పై వ్యాఖ్యలం బరిశీలించి సంస్కృతమున వ్యాఖ్యానపద్ధతిని, భాషాసాహిత్యవిషయములం దెలుపుచు విపులవ్యాఖ్య రచించిరి. దీనియందలి విశేషములు చదివినవారలకు గోచరించును గాన వేణుగొ వివరింపం బనిలేదు.

విమర్శనలు

వసుచరిత్రకు పై వ్యాఖ్యానములేగాక, యధునాతనకాలమున పెక్కు విమర్శనలు కలవు. నవీన విమర్శన పథకము ననుసరించి వసుచరిత్రముపై “మనువసు ్రకాశికొ1 అనువిమర్శనము బయలు వెడలినది. దానిపై “మను వసు ప్రకాశికా విమర్శనౌ2 దాని కనుబంధములు రెండు బయలు వెడలినవి. ఈ విమర్శనముల ధోరణి సాహిత్యరంగము విడిచి రత్న శాస్తమువఅకు6 బోయినది. మనుచరిత్రము “మ” మాణిక్యమువంటిదనియు, “వ” వసుచరిత్రము వజ్రము వంటిదనియు, వీనిలో కాంతిగుణ ములచే, నొక్కదానికే ప్రాశస్యమనియు, నట్టిదృష్టితోనే మను, వసువులను విమర్శించుచు వివాదములు పెరిగినవి. ఈ విమర్శనములలో సాహితీ విమర్శనముకన్న వ్యక్తిగతవిమర్శనమే హెచ్చు. తరువాతి విమర్శనములలో కెల్ల మకుటమనందగినది, శాస్త్రీయమైన విమర్శన పద్ధతులపై (వ్రాయబడినది “వసుచరిత్ర విమర్శనము కళాప్రపూర్ణ బ్రహ్మశ్రీయుత వజ్ఞల చిన సీతారామశాస్త్రి ప్రణీతము; శ్రీ వావిళ్ల .వారిచేం బ్రకటితము (1915, 1927). వసుచరిత్రను గూర్చి, రామరాజ భూషణుని గూర్చి యెజుంగంగోరువారి కిది పెద్దకాణాచి. ఇట్లే శ్రీశాస్తులవారి “హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యాని

1. వెన్నేటి రామచంద్రరావుగారు.

2. కాశీబట్ట బ్రహ్మయ్యశాస్రిగారు (విమర్శకాగ్రేసర).

అను విద్వాంసుల విమర్శనము లా కాలమున “చింతామణి” “సరస్వతి” “మంజువాణి” పత్రికలలోం 'బ్రకటితములు.

6 పీఠిక (వావిళ్లవారి ముద్రణము) రామరాజభూషణకవి శ్లేష, ద్వ్యర్థికవితాసామర్ధ్యము, సాహితీ విశిష్టత తెలిసికొనుటకేగాక నేటి యాంధ్రవాజ్బయ(ప్రపంచమున నత్యున్నత్రేణికిం జెందిన విమర్శనములలో నొకటియై యున్నది. పిల్ల వసుచరిత్రములు వసుచరిత్ర తరువాతి ప్రబంధకవులకు, పండితులకు వరవడియైనది. తమ (గ్రంధములను వసుచ రిత్రకు ప్రతిబింబముగాం జేయలేకపోయినను, పుత్రికగానైన చేయుటకు కవులభిలషించుచుండిరి. కనుపర్తి అబ్బయామాత్యుని పురూరవశ్చరిత్రము (క్రీ.శ. 1600), అడిదము సూరకవి కవిజనరంజనము (క్రీ ఈ 1760), అకలంకము కృష్ణకవి శకుంతలాపరిణయము (క్రీ. శ. 1800) పిలవసుచరిత్ర లనిపించుకొనినవి. తిమ్మకవి రసికజనమనోభిరామమునకును కొందజీ బిరుదమిచ్చిరి. ఇవి యన్నియు వసుచరిత్ర కాంధ్ర వాజ్బయమునం గలిగిన ప్రాశస్యమును చాటుచున్నవని వేలుగం జెప్పనక్కరలేదు. సురఖి మాధవరాయకవి చంద్రికా పరిణయము దీని ప్రతిబింబము. శ్రీమద్రామాయణమునకు బాలరామాయణమువలె, భారత భాగవతములకు బాలభారత, బాలభాగవతములవలె, వసుచరిత్ర గురుస్థాన మాక్రమించిన పిదప లఘువసుచరిత్రము బయలువెడలినది. దాని వృత్తాంతము పూర్వోక్త 'వసుచరిత్రవిమర్శనము” ఆఅవ భాగమున గలదు. ఇంతటితో చాలక, వసుచరిత్రమును లింగము వేంకటరాయమంతి క్రీ. శ. 1876లో వసు గిరికాపరియ మను యక్షగానమును రచించియున్నాండు. అది ముద్రితమైనది. ఇవి యన్నియు రామరాజభూషణుని కీర్తిని దినదినప్రవర్ధమానము గావించునవియే గదా ! వసుచరిత్రమున శబ్దశక్తి సంస్కృతాంధ్రభాషాశ్లేషపరిణతి చెందినకతమున (ప్రౌఢ విద్వాంసుల పాండితిని పరీక్షించుట కిందలి పద్యములు నికషోపలములైనవి. ఇందు మూండవ యాశ్వాసము 101 వ పద్యమగు - శా. అ తన్వంగి యనంగరూంకరణవజ్ఞాముక్తచూతాస్త్రని ర్భాతం బోర్వక తమ్ములంచు తటినీగర్భెక సంజూతకం జౌతవ్రాతముమాటుం జెంద నవి యేచన్‌సాగె మున్మున్నుగా జ్ఞాతి శ్చే దనలేన కి మ్మనెడి వాచారూఢి సత్యంబుగన్‌. అనుదానిని తమ్ములు అను శబ్బములోని స్వారస్యము వచ్చునట్లుగా అనువాదముచేయ (బ్రహ్మశ్రీ మండపాక పార్వతీశ్వరకవిగారిని (1833-1897) వావిలవలస జమినుదారగు శ్రీ యినుగంటి సీతారామప్రభువర్యుండు కోరెనంట. వారిట్లు సంస్కృతీకరించిరి. శ్లో) సా౭.సహ్యాస్మరరుంక్రియా శయగుణోన్ముక్తామబాణక్షతిం తన్వీ సారసజాతి రిత్యవధృతా పద్మాటవీ మాశ్రితా, సా సింథోదరసంభవా£_పి పుఠత స్తద్బాధనే చోద్యతా జ్ఞాతిశ్చే దనలేన కిం త్వితి వచ స్స్పత్యం యథా స్యా త్తథా. (అభినవాంధ్రకవితాపితామహుని కవితావినోదములు. భారతి 1982 సం. 9, పుట 462) ఇదియే, విజయనగర సంస్థానాస్థానపండితులు విద్వద్గ జకంఠీరవులు శ్రీ ముడుంబ నరసింహాచార్యులవారి కొసగంగా వారిట్లు సంస్కృతభాష ననువదించిరి -

7 శ్లో తన్వంగీ కుసుమాస్తరూంకరణవజ్ఞ్యాఘాతచూతాశుగా భీతా కిం శరణం భవే దిహ మమే త్యాలోచనా ద్యాంజనే, సా కంజాత మవేక్ష్య పద్మ మభజ త్రద్బాధతే హంతతాం జ్ఞాతిశ్చే దనలేన కిం వచ ఇదం స్వార్ధా తృథం ప్రస్థలేత్‌. (శ్రీ ముడుంబ నరసింహాచార్యజీవితము భారతి - 1930. ఏప్రిలు సం. 7. పుట 642) స 6 వసుచరిత్రమున నీ క్రింది పద్యము, రామరాజభూషణుడు నంది తిమ్మనవద్ద ౩ వేల రూప్యములకుళ గొని, తన కావ్యమున జేర్చుకొనెనని యొక కథ గలదు. అది కేవలము కల్పితమని, దాని మొ సంస్కృత శ్లోకమునుబట్టి తెలియంగలదు. శా నానాసూనవితానవాసనల నానందించు సారంగ మే ం లాన న్నాల్ల దటంచు గంధఫలి బల్మ్కాంకం దపంబంది యో షానాసాకృతిం దాల్చి సర్వసుమనస్సౌరభ్యసంవాసియె పూనెం బ్రేక్షణమాలికామధుకరీపుంజంబు లిర్వంకలన్‌. దీని మూలశ్లోకము - భృంగానవాప్తిప్రతిపన్న ఖేదా కృత్యా వనే గంధఫలీ తపోఇ_లమ్‌, తన్నాసికా£_భూ దనుభూతగంధా స్వపార్యనే శ్రీకృతభృంగ సేవ్యా. ని ఈ శ్లోకము విద్యానాథమహాకవి యని ప్రసిద్ధిగన్న' అగస్త్యుని నలకీర్తికొముదియందుంగలదన్‌ (బ్రహ్మశ్రీయుత పెండ్యాల సుటబ్రహ్మణ్యశాస్తిగా రా గ్రంథమునందు లభించిన రెండు రు నాంధ్రసాహిత్యపరిషత్సత్రికలో ప్రకటించుచు వ్రాసినారు. రామరాజభూషణుండు దీనిని చూ కు పద్యము వ్రాసియుండును. ఇట్లే వసుచరిత్రమున శాకుంతలాదినాటకములలోని శ్లోకముల భాషాంతరీకరణము కాననగును. రామరాజభూషణకవి బాల్యమున నల్లసాని పెద్దనామాత్యుని శిష్యుందై. రాయల కవితా గీ విలాసములను (గగ్రహించినాడు. తన గురువుగారు కవిత్వ మిట్లుండవలె నని (“పూత మెటుంగులు క ఉత్పలమాలిక 24 చరణములు చెప్పగా, తాను కవిత్వ మిట్లే యుండవలెనని (లొట్ట యిదేటిమాట.. న మాలికను తక్షణము చెప్పెను. అంతకు ముందు ఉత్చలములు పంచపాదులేగాని మాలికారూష లేకపోవుటచే నీ మొదటి రెండింటికి ఖ్యాతి వచ్చినది. దీనినిబట్టి రామరాజ భూషణకవి బాల్యమునుం యసమానమైన కవితాధార గలవాండని తెలియుచున్నది. తరువాత దీని ననుసరించి కవులు మాలికలు వ్రాయంజొచ్చిరి. కవ, చిత్రకారునికన్న మిన్నయని రామరాజ భూషణుడు మహాసమర్ధతతో నిరూపించినాందు, ఈ క్రింది పద్యమున శుక్తిమతీనది స్రీవలె సంభ్రమముతో వచ్చుచున్నట్లుగా శ్లేషలో నద్భుతభం చెప్పినాందు- ఉ. వేణి చలింప కంపితనవీనమృణాలభుజాగ్రకంకణ శ్రేణి నటింప లోలశఫరీనిబిరీసకటాక్షకాంతి వి న్నాణము చూప హంసకగణస్వననంబును మోజ సైకత 'శోణి వివర్తి తాబ్బముఖశోభితయై కడు సంభ్రమించుచుక (2ఆ. 237 ప.)

8

దీనిని రవివర్మ గంగావతరణముతో బోల్చిన, చిత్రకారుండెట్లు కృతార్ణుడు కాలేకపోయెనో తెలియవచ్చును.

పద్యమున శ్లేషచే మనకు స్త్రీమనోనేత్రముల కగపడుచున్నది. ప్రకృతిలో కన్నుల కగుపడునది నదియే. రవివర్మ ఆకాశగంగ యవతరించుట చిత్రించంబోయి, గంగవచ్చునట్లు కొన్నిగీతల మూలమునం దెలిపి, యావెనుక వానిమధ్య నొకస్త్రీచిత్రమును లిఖించినాండు. దీనివలన అతని యాశయము భగ్నమైనది. ఏలయనగాం (బ్రకృతిలో గంగ స్రీరూపమున లేదుగదా! రామరాజ భూషణుని చిత్రము మనస్సును హత్తుకొని యద్వితీయగ నున్నది.

రామరాజభూషణుం డే కులజుండైన నాంధ్రమహాజనులకెల్ల పూజ్యుండు. అతని (ప్రబంధ మాం్రవాజ్బయము నిలుచునంతవణకు నిలుచును. నేడు నవీనవిమర్శపథకము ననుసరించి ఇందు జీవకళాసృష్టి లేదనుట సరికాదు. ప్రాబీనాంధ్ర సాహిత్యమును పునరుద్ధరించుటకుం బ్రయత్నములు జరుగుచున్న నేటికాలమున బహుముఖములుగా నీ[గ్రంథమును పరీక్షింపవలసియున్నది. వసుచరిత్రను చదివి, ఆనందించుటక్తు నొకవిధమగు సంస్కారము, (ప్రతిభ యుండవలెను. అవి లేనిచో నా (గగ్రంథవిమర్శనమునకు మన మధికారులము కానేరము. దీని నెంతపాగడినను తనివితీరదు. ఇంతటినుండియైన నీ గ్రంథమును బఠించి, యుత్తమసాహిత్తీపద్ధతుల నేర్చిన, నీ రచన ఫలవంతమగును.

మదరాసు కెల్లెటు హైస్కూలునందు తెలుంగుపండితులును, మన్నిత్రులునగు ఉభయ భాషాప్రవీణ సాహిత్యవిద్యాప్తవీణ శ్రీ బులుసు వేంకటరమణయ్య (20.1) గారు నన్ను విశేషముగం బ్రోత్సహించి, యీ పీఠిక వ్రాయుమని కోరిరి. వారికి నామనఃపూర్వక కృతజ్ఞత. తీరిక లేకపోయినను దాని నంగీకరించితిని. ఈ నా పీఠికతోడ నీ గ్రంథము ప్రకటించుట కుత్సుకులై నాకీ యవకాశమిచ్చిన త్రీ ఆనందముద్రజాలయము వారికి, ముఖ్యముగం దదధ్యక్షులగు శ్రీ బి. మాధవరావుగారికిని నామనఃపూర్వక కృతజ్ఞతం దెల్పుచు, వారిని మిక్కిలిగా సంభావించుచున్నాందను.

ఇట్లు నిడుదవోలు వేంకటరావు, ఎమ్‌.ఏ.

అనుబంధము + వసుచరిత్ర - సంస్కృతము ప్రారంభము - శ్లో కళ్యాణ మావహతు నః కరిరాజవక్రో (బ్రహ్మాండపాదకటకో బలిసద్మపాద:, పాథోధిబ్బందవమధుః పరమేశభాగ్యం తారాసమం పొ సుమనస్తబకీకృతేందు! గద్యవాక్యాని - ణీ అథ నిరతిశయశైశవయేవ యో మహనీయో రుచిభిః ఫలమోహరుచిభిశ్చ తరుణతరు క బలన సమృద్ధిం దర్శయామాస. సీ తరుణార్మకబళనోద్ధతిం జూపె నెవ్వాందు రుచులచే ఫలమోహరుచులచేత. శ్లో. వాల్మీకి పారాశరి కాళిదాస దండి ప్రహృష్యదృవభూతి మాఘాక్‌, వల్గన్మయూరం వరభారవించ మవాకవీంద్రాజ మనసా భజే తా శ్లో. సంత్యక్తవృత్తినియమాం సకలా స్తభావా మన్యార్థవంచనపరా మతిమూర్థవంద్యామ్‌: ఉత్సేకినీం కుకవితా ముపరిప్లవార్థం ధీరోత్తమా న గణయంతి ధృతానుభావాః శ్లో భావం బెక్కడలేక, వృత్తనియమాపాయంబుం జింతింప కెం దే వర్తించి, పరార్థాసంచలనచే దీపించి, మూర్తాళి సం భావింపం గుకవిప్రణీతకృతి సామాన్యాళృతిం బూని పై పై వన్నెల్‌ పచరింప దానిం దిలకింపంబోరు ధీరోత్తముల్‌. శ్లో వాక్భాసన ప్రధితకుండలివల్లభశ్రీ, నాదేషు నద్ధజననాస్థితిపాలనేషు, నీయాః సోమే చ శోభయతి భాస్మరనామ్ని చాంధ్ర కావ్య ప్రపంచమహిమాసహిమాననీయాః మ. మహి ము వాగనుశాసనుందు సృజియింపం గుండలీంద్రుండు త న్మహనీయస్థితిమూలమై నిలువ శ్రీనాధుండు ప్రోవజ మహా మహులై సోముండు భాస్మరుండు వెలయింపజ సొంపువాటిల్లు నీ బహుళాంధ్రో క్రమయ(ప్రపంచమునం దత్రాగల్భ్య మూహించెద౬. శో. సవిధసమ్ముఖసావయస్ఫురద్వివిధమందకలావిధిదైవతమ్‌, ద్విరదరాజముఖాదృతగౌరవం వరదరాజగురుం వరదం భజే. శ్లో, శ్రీదక్షిణామూర్యపరావతారం శ్రీకంఠభాష్యాంబుధిపూర్ణదంద్రమ్‌, అత్యాదరాప్పయదీక్షితేంద్రం విద్యాగురుం మంత్రగురుం భజామి. ల్లీ, వ్యాధోపచార మఖిలం వివిధోపచార లూతాగుణాలిమతిలోలవితానపాలిమ్‌, మత్పాదయో రపి దదౌ మపహితాల్చతాం యంః శ్రీకాళహస్తినిలయం శివ మాశ్రయే తమ్‌. శ్లో. కామాక్షి దేవి కరుణామయి కామకోటికాంచీపురేశ్వరి కదంబవనీనివాసే, కాన్యైకచూతపతినా కలితావధానా కర్ణామృతం కలయ కావ్య మిదం మదీయమ్‌.

10 ఇతి పీరికాసమాప్తా - శ్లో, వసుప్రభు ర్వాసవధౌతరీత్యా కోలాహలాద్రీశకుమారికాయా:, గీతోజ్బులాయా గిరిజాఖిధాయాః కల్యాణశాలీతి కథాస్తు పుణ్యా (గ్రంథాంతమున - శ్లో, కామాక్షి దేవి కరుణామయి కామకోటి కాంచీపురేశ్వరి కదంబవనీనివాసే, కాంత్యైకచూతపతినా కలితావధానా కర్ణామృతం కలయ కావ్య మిదం మదీయమ్‌. శ్లో, కామాక్షి దేవి కరుణాం మయి పూరయిత్వా కాంత్యైకచూతపతినా కవితానుమోదా, కాంతం సువర్ణఘనవృత్త మలంకృతీధ్యం కర్ణోచితం కలయ కావ్య మిదం మదీయమ్‌. గద్య. ఇతి శ్రీ కామాక్షిదాసకాళహస్తికవికృతౌ వసుచరిత్రచంపూకావ్యే షష్టాశ్వాసః వసుచరిత్ర చంపూకావ్యం సంపూర్ణమ్‌.

(వసుచరిత్రసంస్కృత (గ్రంధము తంజావూరిలో శరభోజిసరస్వతీభవనభాండారమున గలదు. దీనికి రెండు ప్రతులు గలవు. తెలుగులిపితో తాళపత్రప్రతియు, నాగరలిపితో కాకితపు ప్రతియు గలవు. ఇవి రెండును మంచిస్థితియందున్నవి. ఈ గ్రంథ మముద్రితము. తంజావూరి పుస్తకాలయ(గ్రంథ సంఖ్య 4146-4147. దీని వివరణము తంజావూరి సంస్కృత(గ్రంథముల సూచికా సంపుటములలో 7వ సంపుటమగు_కావ్యసంపుటమున 8150 పుట నుండి 8153 పుటవఅకును గలదు.)

వసుమంగళ నాటకము

వసుచరిత్ర చంపువుగ కాక నాటకముగ గూడ సంస్కృతమున వెలసినది. ఇదియు సముద్రితమే. దీనికి వ్యాఖ్యానముతో గూడ మూండు ప్రతులు మదరాసు ్రొచ్యలిఖితపుస్తకశాలలోం గలవు. దీని రచించిన కవి పేరుసూరి. ఈతండు శ్రీధరవంశ్యుండు. కౌశిక గోత్రుందు. వేంకటపండితుని పుత్రుడు. పేరుసూరి పౌొత్రుండు. ఈతని తల్లి వేంకమాంబ. గౌతమగోత్రజుందైన అన్నాధ్వరి కూతురు. ఈతండీ వసుచరిత్రనాటకమునే కాక సంస్కృతమున రామచంద్ర విజయము, భరతాభ్యుదయము, చకోరసందేశము, వేంకటభాషణము మున్నగునవి రచించెను. ఈతండు ఈ వసుమంగళ నాటకమును మధురలో శ్రీ మోనాక్షీ సుందరేశ్వరుల వివాహసందర్భమున రచించి యుండుటచే, నితండు దాక్షిణాత్యుండైన తెలుగుకవియని చెప్పనొప్పును. ఈతని శైలిని చూపుటకు నాందీశ్లోకము నుదాహరించుచున్నాను -

శ్లో అష్టాభిః స్వకలాఖి రేవ రమణీరూపాభి రాపాదితా ముద్యద్రత్చఘటీ వినిస్రుతమణీధారాభిషేకశ్రియమ్‌, కోటీరోపరి మానయన్‌ ప్రణయినీరాగప్రణాలీమివ స్తోమా కళ్చి దుదేతు మంగళపరిష్వంగానుషంగాయ నః

(ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకశాల సంస్కృత లగంథసూచి సంపుటము 11. (గ్రంథ సంఖ్య 12659-60-61.) ఈ సంస్కృత నాటకమునకు, తెలుగు నాటకమునకుం గల సంబంధమునుగూర్చి కీ.శే. శ్రీ కొత్తపల్లి సూర్యారావుగారు 1922 ఆంధ్రపత్రిక సారస్వతానుబంధములో వివరించియున్నారు.

అనుబంధము 2

1. విరిపుగళ్‌ శేర్‌ వసుచరితై తెలుంగై యరుందమిళినాల్‌ విళంబుదక్కే యురియ కలైపయి నమళ్ళివాతయ దేవనుక్కరుత్తమురై శెయ్యానార్‌ పెరుమైయుర విదళ్‌ కువియారామకదై త్తోడైపునిందోఇ పేరన్‌ ఇాన త్తిరుమరువుం వీరశైవప్పాలయ్య౭ శేయ్‌పాలయ్య దేవః అటానే |

2. విరిపుగళ్‌ వసుచరితమెనుం తెలుంగినరుత్తమరై విరిత్తురైత్తా నిరువర్‌ మాతుల నమశ్శివాయయ్యః పాలయ్యనివర్‌గళివర్గళ్‌ పూవిర్‌ చొరుపమిగు తమిళ్‌శెయ్టాణ వీరమిగు తొండమా॥ టు జైయిల్వాళుం పెరుమై తికళ్‌న్టిడు గురువంబలత్తాడుమయ్య నెన ప్పేర్‌ పెట్రోనే ॥

(చూ. శా. ఆజాబిల్లి.......................)

8. తనివెజ్డిలవుక్కాట్రాదు తణ్జంగమల మలర్‌ ముగత్తిల్‌ వనమె౯ కదలిత్తళిరనైయ కలై యిఇ అలైయై వైత్తుమిహ వినియవెళిల్‌ వింబైయర్‌ మగళిర్‌ యాళినశై క్కుం కాంబోశి యెనవ॥ శిలై యుం కరైందురుహవిళమె౯ కోదై యళుదనళాల్‌ ॥

౧౬0౦27

(చూ.సీ. మోహాపదేశతమో...................)

శ. మరత్తాడు మోహవె= టిమిరం వందదా£ మురైప్పడు విళిమరై ముహిళ్‌త తాదలి నిరైత్తిడు తణ్‌ పని నీరై యన్నుపో లిరైక్కొణా దెన్రన రినమినార్‌ శిలర్‌ ॥

5. శురుక్కమిల్‌ వెయరై్వ్యై యందుళియెన్రారహై పొరుక్కెన వుదిత్తలార్పుళుంగు కిన్రమెజ కురక్కణా నేమియంగురువాజ మేర్చశి తరిక్కొణు దెన్రనర్‌ తైయలార్‌ శిలర్‌ ॥

6. విశైవెను మంగియాల్‌ వెంద పొన్నై యీణ్‌ దడళవాయ తళిరిజ మేర్మిడత్త లాహుమో నళువలశెయా వియందుణరి నారిమీర్‌ ఎళిల్‌పెర విశిరలు మియల్‌పణ జెననర్‌ 11

7. కళిప్పటుకామవెవ్వళలిర్‌ కాయిన్టిదు ముళప్పెరుంగలైయ మోదుట్రనేయమే యళప్పణప్పాంగుమిప్పోదిలారనీర్‌ తెళిక్కొణా దెన్రనర్‌ తెరివైమార్‌ శిలర్‌ ॥1

12 020629 8. ఎడుత్తయాళ్‌క్కుడుపొర్‌ కొళియినైత్తనంగళీందిడప్పదలిహడమక్కుత్‌ తడుప్పరు మిఠరాగ మంగులి యుదనత్తాళమాయ్‌ కావత్లై యొలిప్ప అడుత్త చేతనము మచేతన మాహ వచేతనంచేతన మాహ క్కొడుత్తిడు మొరుపజ్డికైత్తదళ్‌ పుడైశూళ్‌ కోడైయర్‌ వూరైయెన్రురైప్ప ॥1 (చూ.శా. మహిళామండల...............) క, తున్నుపైంకొడియిన్‌ శెన్నిత్తయపణ మలరుదిర్తుం ఉన్నరుందలిరి॥ మేయ వృరువినైప్పిడిత్తలైత్తుం మన్నుకోకనకకణ్ఞార్‌ తోట్టినై మబైళ్తుం తెన్రల్‌ ఎన్నుమామత్షిః పందానిత్తెయిలా విడినే యాహి 11 ర2ర623 19వ సంతప్పటలం॥ (చూశా. భూనాధాగ్రణి..................య) 10. నరపతి తనక్కుం యినృనారిక్కుం బోగాంశత్తిల్‌ విరివురు బ్రన్మూనందమేవియ శవిత్తై యినగ్రాయ్‌ప్‌ పెరుడియకరణబంద మిన్మెయాయ్‌ప్పే శోణాదా ల్‌ సహవరుత్త మొళలిందదాయ్‌ మిహవిళంగకా మాట్చిప్పటలం ॥; క్రమ అల సచత్రస్కరాంతము తొలుంత తెలుగులోకమున కెలుకపజచినవారు విద్వద్వర్యులు , రామకృష్ణకపిగారు. ప ప్రష్యా రు 1914లో దీని నెబుకపజచి, 184 సంపత్సరమున శ్రీ వెంకటేశ ద్యా పత్రికయందు 01౧౫1 6౯508 యం 0|| | గో ప్‌ 02 పుటలు 25-30) పూరణం దెలిపియందిర * జ గలట! 046, నంట, 01. 11. షా రి. పైని ఏవరించిన పందుండిథే (గ్రహింపంబడినవి.)

అనుబంధము 3 విగ) ౮ ౫100001

015 066౪15 00౧1 10 2 711186 0211664 00260 ౨2112, 11 (16 ర150610[0194106062412, 10 ౮౭664 0131106. [6 ౪25 & 61501%8413066 020% 206 ౧౦05565564 2 0౧1621 0౪/16626 016 5203101 206 161880 6121606. శీ5 (06 066 0013 6006 ఇల 21610 0200012646 0 ౮16 50౪7661803 0 ౪2౧౦౮౦౩ ౧౦౪10665, 30400 సశంగ! 16083 ౦0౧గ064 116 120005 60 ౪631026009 10 016 0020412 000846, 206 46 ౧2౧0001 ౦౧5 ౧౫౦066 *ఆ6 90 గాయ 26౧01766 04606 00121064 2 8616౧020) 50101203 ఇ00౧ ౧6 ౧2646 [05016061 00306 6 1004656 0606, 0066666 [0 16 004గ 06€1షం 102 షత, *టం 26001008 41606, 6821006 1100 2 0060113 68160616012166 02163; 6౪608 16 118-406 0€1013 10821౦1 16 00౧00366 20 601ల060 అ౧౮౦౦664. "౧/27౧4౮4ల౧46/సాం72“, 0౯ 6 315000 01 2252000021 ౪100 ౪23 2 */0గ60027621[12000206 ౧001) 4602164 09 013 001160000- 12165, 206 0౫ 036610 ఈగల? 406 66101 00 కమం 004 కట/2[, 96 *౫068 జం[1ల ల! 0001 621166 “7600044274 520)ఆం[0% ౪11100 13 116 10౪76 206 1304419 ౦1102 2500 206 06 0624601 ౧౧0% ౮౭61020102; [1 ౪016 ₹28 రండ104166 60 కమ2 హాంుడ11, 206 496 1870044100 00416 ౧౦౮౧ ౧౦౧౧౧౧౦౧౦౩ 10 16 [0110౪712 ౧20౦6౧-

“రం 6410-0001 5601 716౫664 ౪౧0 282106 1601616

అ 0620060౪43 పంగ 10160026 62౯ లట 196౬

9 0111120 86౧05 021 6200 *గ0) ౪జగ0౪5 50266

తీ06 012840 00౪%/% & &ఇం6సు! 02164 ఇ0గుణ్యు/6;

516, 20040 0005011 264 06000164 ౪/16

01061766, 2 6% ౧౭46౦౧ 30౧082 (0 116,

గొంషంయ'64 0 016 6456006 1016'5 ౧01౪01 1004;

గా ౧6 160076 16 ౮౦౮ేరేం58 2031048 డేం30ఓ

గాలు ఏ 6 020621 ౧469 206 [0%/ 0206,

కం బ290'6 416)6%013 1 913 064 /00/ 9206

గ|2/ 50123 [090206 0165810808 లలు 06500౪

0 ల0ుగు212 2/25 10/21 050౪

ఇగ 00011106 406 1000 ఇం 6201 5016006 816200,

ఇతి ఇర 108 200146 "14 $2000గ106 39062000,

యత 08 ఇస) 96 0000 0141608 ౪19065 [0౪ తం6 ౪0100 100 హం లంం[1210/ 06560౪/; భట ౧౦0002౯725664 018256 23 0౮6 25 ౯00), తీరతర642028[30406 0 ౪61100 జు64 0100101108 ౫౦౪6, ఇగ ఖు 1206 (061119 0021 2 302640౪0/ 00౪/5, 5 రేంంపం6 1 06800/ 0౯80126108 [0౪/); 58 ౪28 00600664 ౪060 20023 ం[గంగం ౮166, 0 ౮20225 1206000 00640 ౪166, 6 చెంగు 501 ౪16 లంట? 0ల06108 10% 34806 10821 50108 [0 154/202'5 0406110 00% సళ 46 0480 6066655 01010654 0165512085 0౧౧8 ౯౦ గంణురు214 4/4 6౮1653 105. గారం $15491 2గఏ 6046311614 0200001065 $80806, 10 22810 2846 18 0౦65౪ 26 0406, గౌర 641060 00002010606 01 [165 206 *ల6, 200 ఇట ఓల యజంం 9 అ౫210కీ6 5041 12026156 మరే ఇపిటి6 స యాం108 6664163 10026 2264 0162 16 5జ25ా2ట5 221206 016236 220621) 420 ఏం ₹10 022 (012౪101 1076 86 1656) 619 ౪14 013 92003 1036 18861045 0066108 06255. తీరే 11 10౪65 శేయర0602| లు 28 15 0౪౧ 9౪20 18020016 80006 12100" 520/1 కట్ల 46240107 115 0౪/13 561604 తర ంగయ212 1800” క198 000166౬ గం 21004066 [02116 2 0520/ 566008 9 ఓలా 18669 9061060/ 5000 1614 11 5ళం2023 తర 21] 10006 1686061210 2019 1206 ఉం 606 90010006 ౮౫46188 6౧6 26 50206 142/ 806 06 8140 6100406066 0010161 01 గలును212 10082 ౫౧00646 ౧౦౧౧0661 తుగ2 ₹101 11085 1286 05565566 గౌం సీలు ౭2660080 113 "690401 2రేర?65566ే ఇ₹ం1 1! ఇల! గ04 12101659 (0 9 [02గ1286 066 చకజుడే21001 00౪ 100ల9656 00 [/ 1626 భు ం6చ, 225 1! 20 రళసుయి'6 141002 6 6౦6 ౧109626082 చలు 06221 10 120 1 జఖం6386 ఓల 116 0 0801010 0ల6108 107 ౨0౮2088 ఇట408 72641 6116 0120001069 ఇ౯౦౪/ 11 5001000 కలక 015 ౧21 1015 06ఈలట౬ 5286

15

"౧6 ౮౦64655 51160066 2౧6 16502066 [ల 5886

సకష 41 8౧026 06102 10 2 0040160౪49 9[0౪/

0౧ 6౧౧412 211 [౧15 ౧6౯౦165 0౪%

0౧ 61016 51646 ౪/10 ౧౫౭2౧8 0116466 21

6 రం[్స/ 610065 1182016 12 2010160621

గల ౦౯౧4౧౧6౧91 9/020019 0% 60% 51646

01% 910౪0 9010108 10 1౧16 0ఆ4గలయ5' ౧౮6

గలు 200108 ల65 026625 16 50160 01620

తీ౧6 5022166 ౫08 ౦౧6206 1126260111 6101 62%

ల ౧6౦1110653 */[౦056 11811 11160069 640% 1206

తీ?రే ౬1206181 01002125 ఏ) రుల ౧1౧6,

౪/01 0065 0641606 [165 206 0౦౪4ల 126

0[4415 ౬018, 2 6౧౭ 06/0%64 ౧౦౧౫౫6

05 6601666 46 ౧03021 00% [4086 1016

1౫౦6౩ 10 620% ఆంల106 [0 [౧6౯ ౧౧166 100014

42)/ 506 0610౪ 0% ౭౧౧౧112 0%

*గయ0గ045 01646 జ6ే 66600 [జ0[ 00%

సు) 06 ౪10 91800” 151 76350655 56001

06 0048062 4రై6 88002522 500% _

అ 820651 60౪/4 ౪/11 0015010౪35 542%

౨0004064 551 100414 10 [ల ూం5 0108 సంగ

26 61084 06 261౬ 51719 00౪

10 1211008 56620025 15 62966 0% ఆ: 060107;

06 00001020-0010 15 162566 ౪141 1840 20% 016

న ర

"0 [4601650166 606, ౪1056 ౧206 1 ౪1:6

₹గళు 101 2౪/6 ౦006152006 1 ౧216...

0610107702 సట జం ఇఓఆ గం (16 $60004 00010166 52006 0యిు, ఖరే ౫్‌ంి 58000566 [0 06 900160 9 జాజుల 916 ౪25 రేంం0166 0 ఓల 50663 6౪120102 10 2300 షష).

0౧1% ౦౯46 ౪06, 60 06896౧06 01801

క113 620 అంుంరష08ై సంగ ౪14 66 4ల|1214

తగరం; 28 ఇని) 0109016043 ంగుగ6 9026

0000204164 11825063 40% 11 ౮౦16 910౪703

0౯౪190 16 ౧0001 1 01అడరురేం జయగరే

ఏ[ం06 1౮ 0%811 50164013 1010081 106 9016401806 90266

కౌగలడ 0146 *ంగ6 ! ౦0| 054! 6610” !

౧6 అగ! 8్రలం6 ౦060 ౦6౯2608 6/6

11900613 16 6జ100653 104 06 81001 010306

16 ₹స1056 92016 ౧౧2౧66 6౧౦౪ల ౪5 200406 "0 అంతల! ౧606006 115 2490101003 62) 0౧౧౫౫ ౦0[మమగిక్రూ, ఆట 6200, 0206 2౪/20 ! ఇట ఆలం? నంటు రేంం6 206 గం ౧౦95టఏ66 బఈ6 10 92606 ౪6 880 0001605664, 01 ! 907582 0౯06 82610 (ఏ ౧47౧0 ౯66 తీల0[0200108 6001 ౪10 ౧౦1601 0165508 5066 03 201213 1000020121” 06 [2౦6 తంరే 22ట్‌ 088 ౪13600 04601 €' 640ల621 206 ం-యలు06000 ఓ క్రం06 స 11016 బంగ ఫం షర! 240008 16 00016 5801685; 108 ౪6 ౧౮ ౧00)2826 02)/ ౪/6 822) 636 [1415 "సంణణ! ౮౦6రేయ3 916640 ౧6౯ 00010651 2205 0000 026 206 10 ౫0 సలరే5 ౪౧4 0 ₹ 91600 ౪6 0౪౯ 200 ఓం అుం10 ₹0 641 ఉంటి! ౪016 9405101601 12136 260646 006 9000 &2%6 86 616021 072136 ? 0006 8028 0060 00006 ₹10400జర0ట2 23 2601 24౧00664 )/ 106 6౧0౧180%000- అం 0204607 సెనగ 206 0002006 2 066! 108 2|ల ౦663 ౪/10 00౧100:66 1౧ 6 22 12082286 తపం వేలగు ౪43 ప్రస 1ఈ/20666 0 ల౧౧౦212 ం౫/2 101 015 206 0% ఇంకేం 102606 ౧౦౫౦566 2666 0౦00204 0604000200 30 446 [6 25566 15 రేజుం 1 06266 86 [29202655 ౪061 1 రం264 ౪1101 సే2రం6064 48 113 [05166006 1 [6 కకంట 262౯02 813 286. రం ఓ 20 లళషం( ౯01 "8102200104! 5౬610 0 0600211 ౨06౮” ౪౧46౧ 0 6౪761/ టయిం 293 184 6 42001400 206 ౨8064110 16 14002107 206 ఉంటింం2గ040 0౭౧౭1- మల 021ల803. 0106 101829, గొలుగం[06 10 కిళ2యం 1888) ౫. *మాగలట4 240.)

అనుబంధము 4 వసుచరిత్ర - ప్రతిపదార్ధప్రకాశికా వ్యాఖ్య ములుపాక బుచ్చయశాస్త్రి ప్రణీతము క. శ్రీరమ్యకంఠ కంఠ, స్ఫారశ్రీవిజితశరదశరదరగిరిభి త్పారదవార నిజోజ్జ్వల, గౌరాకార ద్యుకేశ కాళిపురీశా. సీ. శ్రీమించు వైభవశ్రీయుతశ్రీదులు, పరమభోగాప్తిసుపర్వవరులు సత్యభాషా హరిశ్చంద్రులు సాహస, విక్రమార్ములు రణవిజయు లఖిల విద్యల భోజులు వితరణకర్ణులు, నీతి కావ్యులు మతినిర్జరేజ్యు లవనిపాలనరాము లతిధైర్యహేమాద్రు, లతులప్రతాపాగ్ను లన్యకామి తే. నీధనైకపరాఇ్ముఖుల్‌ నిఖిలధర్మ, పరులు నై కుంపిణీసార్వభౌము లలఘు భరతఖండంబు నేకాతపత్రముగను, సరవిం బాలింపుచుండు నా సమయమునను. తే. వారిలో నింగిలీషుసద్వంశవార్థిం బుట్టె డేవిడు విద్యాభిభూతగీష్ప తిప్రభావుండు సకలదిగ్దేశవిదిత, విమలచరితుండు సతతసద్వృత్తిపరుండు. సీ. అతనికిం బుట్టె సన్నుతదివ్యశుభమూర్తి, సకలలక్షణశాస్త్ర చక్రవర్తి ఫారసీముఖమహాభాషాపరిష్కార, కరవాక్యవిస్ఫూర్తి సరసవృత్తి సర్వతంత్రార్ధప్రసంగసంగతబుద్ధి, శబ్దశాసనసూత్రసహితవృత్తి లక్ష్యలక్షణ గురులఘువర్ణ గణవర్తి, తావృత్తవిద్వన్మతానువర్తి తే. కల్పకాబ్టేందుదుగ్ధసాగరదధీచి, కర్ణబలికామధుక్కల్పఘనవితీర్ణ కలితకరపంకరుహహృతఘనజనార్తి, వ్యజినకర్మనివృత్తి సద్వినుతకీర్తి. క. నూర్లార్లు లెక్కసేయక, పేర్లందిన విబుధజనులం బిల్పించుచు వే మార్లర్ధమిచ్చు వితరణి, ఛార్లెసు ఫీలిప్సు బౌనుసాహెబు కరుణ౯ క. ననుం బిలిచి పలికె విద్వ, జ్ఞనములు నుతియింప నీవు సరసోక్తులచే ఘనమైన వసుచరిత్రకు, మనమారంగం డీకంజేయుమా మహివెలయః సీ. అది శారదామూర్తియగు మూర్తిచెప్పిన, కావ్యరత్నము జగతృల్మషఘ్న మఖిలలక్షణలక్ష్య మతిభావగర్భిత, మలఘుశే షైక వాచ్యారయయము శబ్బార్ధచిత్రతచ్చక్తిప్రశస్తమ, లంకారవృత్యనుప్రాసపాక శయ్యాదికల్పనాశ్లాఘ్య మనేక కో, శాజయ్యశబ్దార్థసంయుతంబు

18 తే. వ్యంగ్యమూలంబు నవరసవ్యంజకంబు, గాన సులభముగా దట్టి కావ్యమునకు సులభమగు టీక చేసి భూతలమునందు, ఖ్యాతింగ్రైకొమ్ము విబుధు లందంద మెచ్చ. తే. కాశికావిశ్వపతికృపాకలితసూక్తి, మాఘుమాహాత్మ్య్యముఖ్యసమ్యక్ర్రబంధ కల్పనానల్పమతివి; యిక్కావ్యటీక, సరవీం జేయుము బుచ్చయశాస్రివర్య. క. అని సెలవిచ్చిన విద్వ, జ్ఞ్వనముల నుతియించి జన్మసాఫల్యముగా గనినట్టు తోంచినట్టును, ఘనకృతి కొనరింపం డీకం గడంగితి నాత్మణ తే. వసుచరిత్ర పదార్థ మివ్వసుధలోన, గని పరిగ్రహ మొనరింతు ననుపమాన పండితానుగ్రహాంజనప్రతిభచేత, దానం గనరాని యర్ధ మెందేని గలదె. క. సోమామాత్యుండు చేసిన, శ్రీమద్వ్యాఖ్యాన మిల నశేషకళావి ద్ధీమంతులకే కా కే, సామాన్యుల కర్ధ మాయంజాలదు గానజ క. 'అందటీ కర్థంబై యా, నందం బొనంగూర్చంగా జనంబులు మెచ్చజ మందారకుసుమమాథధ్వీ, కందళితోక్తులను డీక గావింతుం దగః వ. అని యిట్లు ప్రతిపదార్ధపకాశిక యను టీక నేకాయత్తచిత్తంబున నొనరింప నిశ్చయించి గద్య. ఇది శ్రీ మన్నవఖండమండిత ధరామండలాఖండల కుంపిణీసార్వభౌమ సమర్పిత సామ్రాజ్యరాజాధిరాజపూజ్య యింగిలీషవంశపయఃపారావారరాకాసుధాకర వినయాదిగుణ రత్ప్సాకర దేవిద్దువసుంధరారమణహృదయకమలదివాకర సకలభాషావిశేషాభిభాషణ విద్యావినయవితరణా భరణపోషణ సకలకళాసనాథ ఛార్లిసు ఫిలిపు బ్రౌను విపులాధినాథకరుణాకటాక్ష లబ్ధసమస్తవిభవాతిశయ విద్వజ్ఞనవిధేయ ములుపాక బుచ్చయనామధేయ ప్రణీతంబైన వసు చరిత్ర ప్రతిపదార్ధప్రకాశిక యను టీకయందుం బంచమాశ్వాసము. (దీని ప్రతి మదరాసు ప్రభుత్వ ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తకాగారమున గలదు. సంఖ్య ది 760: ౫ రటలానిక?6ం 01210806 0£ ౧౭128 ఎశలాంయ్రటా. 01 1. 20206123 - రరగ్రిజూ వ20206125. 863 1009-1113.)

శ్రీరామచన్ట పరబ్రహ్మణేనమః వసు చరిత్రము మనయాంధ్రభారతికి నత్యంతభూషణప్రాయములై యున్న కావ్యములందు వసుచరిత్రయు నొకకన్నాకయి పేరెన్నిక గాంచుట తెలిసిన విషయము. పెక్కు విధములగు శబ్బార్ధరచనా వై చిత్యములచేతం జిత్రితమై యనన్యసాధ్యములు నతిహృదయంగమములునగు శ్లేషభంగికలచేతం జమత్కృతిం గూర్చుచుం ప్రతిపద్యరసాస్పదంబన వాసికెక్కిన దీ కావ్యరత్నము. మన తెనుంగు భాషయందు శబ్బ్దయోజనలకుం గలశక్తినంతయుం బచరించి యింతవఅకు మనకవు లెవరును జూపని వింతవింత ముద్దులు సుద్దులను నతి మృదుమధురబంధమున నీశ్చంగార ప్రబంధము వెలువరించినదయ్యె. ఇందలికథ మహాభారతమునందలి యాదిపర్వములోని యుపరిచర వసుచరిత్రమునుండి కయికొనంబడినది. ఆకథా ప్రణాళికయే, వర్దనములు రమణీయముగాం గూర్చియుం గల్పనలు రసోచితముగా మార్చియు మృదు కవితాసరణిని హవణింపంగా నిక్మావ్యమైనదని చెప్పవచ్చును. దీనిని రచించిన ల్‌ కవి పలుం జఇొంకం శఛంర దాం మూర్తీ సాహిత్యరసపోషణుం డగు రామరాజభూషణుండు. దీని కృతిపతి యార్వీటిబుక్క శౌరివంశము వాండును శ్రీకృష్ణదేవరాయల యల్సుందైన యళియరామరాజు తమ్ముండునగు తిరుమలదేవరాయలు. దీని కథానాయకుం డుపరిచరవసువు. ఈ కవికాలము మొదలగు చరిత్రాంశములను గృతిపతి కాలమును బట్టియుం గవికృత గ్రంథము లందలి నిదర్శనములంబట్టియు ముఖ్యముగా నిర్ణయింప వలసియున్నది. కవికాలము తెలియుటకై ముందు కృతిపతియగు తిరుమలదేవరాయలకాలమును దెలియవలయును. ఇది, తిరుమల దేవరాయలును నతని యన్న రామరాజును దమ్ముండు వేంకటాద్రియును విజయనగర రాజ్యము తరపున బహమనీ నబాబులతోం జేసిన యుద్ధములను, విజయనగర రాజ్యక్షీణతకు మూలమైన తల్లికోట యుద్ధమునకుం బిదపం దిరుమలరాయలును వేంకటాద్రియు వీరి పుత్రులును సదరు బహ మనీ రాజులతో6ం గావించిన యుద్భములనును, వీరల దానశాననములనును, బట్టి రూఢిగా దెలియవచ్చును. మతియు వసుచరిత్రము, నరస భూపాలీయము, రామ

|| వను చరిత్రము

రాజీయము, లక్ష్మీ విలాసము మొదలగు గ్రంథములంబట్టియు, ఫెరిస్టాయను మహమ్మదీయ చరిత్రకారుని (వ్రాతలంబట్టియు, స్యూయెల్‌ (36౪/6 దొర వ్రాసిన ఫర్గాటన్‌ ఎంపైర్‌ (౧0౫౭౦6౧ 801౧176) అను గ్రంథముంబట్టియు నిశ్చయింపవచ్చును. బహమనీ రాజ్యపువిభాగములను, వానిపాలకుల నామములును గాలములును వివరించినయెడల వారితోం బొసంగిన యుద్ధముల కాలములును దెలియనగును గావునం దద్రాజ్యవిభాగాదుల నిట వ్రాసెదను. బహమనీ రాజ్యము

మొదట “అల్లాయుర్డీఃహసకి గంగూ' అనువానిచే 1847 వ సం॥ స్థాపితము. ఇది నాలుగు భాగములుగా విభక్తము. అందు,

1 మొదటిది “అహమ్మద్‌ నగరరాజ్యము. దీని 'నిజాంషాహి”* యనియు, దీని పాలకుని “నిజాంషా యనియుం జెప్పుదురు. ఈ 'నిజాంషా'ను “నిజా” మనియు 'నిజాముం డనియు మనకవులు పేర్ళొనియున్నారు. ఈ రాజ్యమును, 'బురహాకొ “అనువాడు” క్రీ. శ. 1558 వణకును, 'హుస్సేళొ అనువాండు 1565 వఅకును, 'మూర్తజూ యనువాండు 1586 వఅకును, బాలించిరి.

2 అహమ్మద్‌ నగరరాజ్యమునకు దక్షిణమున బీజపూరురాజ్యము. ఇదియే 'విజాపురి రాజ్యమని మన (గ్రంథములందుం గనుపట్టుచున్నది. :ఇది “అదిల్‌ షాహి” యనియు దీని పాలకుండు 'అదిల్‌షా - యనియుం బేర్కొనంబడును. “ఇబ్రహీమ్‌ అనునతండు 1557 వలికును, “అలి అనునతండు 1580 వణకును, దీనిని బాలించిరి. ఈ రాజ్యపుంబాలకుని మనకవులు “సవాయి యనియు 'సపాదుల కనియు వాడిరి.

8. పై రెండు రాజ్యములకుం దూర్ప్చునందు బీదరురాజ్యము దీనికి 'బెరీదు షాహి' యనియు, దీనిపాలకునికి 'బెరీదుషా' యనియుంబేరులు. ఈ పాలకునే 'ఐరీద్‌” అనియు నిందలి దుర్గమును 'బెడదకోటి యనియు మనకవులు వాడిరి. దీనిని 'అమిర్‌' అనునతండు 1549 వణకును, “అలీ” 15692 వలకును, 'ఇ(టబ్రహిమ్‌' 1569 వజకును, 'కాసిమ్‌' 1572 వణకును, బాలించిరి.

9. బీదరునకుం దూర్పునం గోలకొండ రాజ్యము. దీనికి 'కుతుప్‌షాహి' యనియు దీని పాలకునికి 'కుతుప్‌షో యనియుం బేర్లు ఈపాలకుని 'కుతుపనమల్మని యని మన కవులు వాడిరి. దీనిని 'జంషీ బాలించిరి. వీరి యందు “ఇబహి' మ్ము “ఇభరామ్‌ అనియు “మల్మిభరామ్‌”' అనియు మన (గ్రంథములందు. బేళ్ళానంయిడియున్నాండు. వీరిరాజ్యకాలములను యుద్ధకాలములను బట్టి కవికాలాదులు నిర్ణయింతము.

1 ఉపోద్దాతము తిరుమల దేవరాయలు కవిని జూచి శా. శ్రీరామక్షితిపుజ మద(గ్రజు జయశ్రీలోలు నానాకళా పారీణుణ బహుసంస్కృతాంధ్రకృతులం బల్మాలు మెప్పించి త త్మారుణ్యంబున రత్నహారహయ వేదండాగ్రవారాది స త్యారం బందితి రామభూషణకవీ ధన్యుండ వీ వన్నిటః (వసు-1-36) అని చెప్పుటంబట్టి కవి కృతిపతి యన్నయగు రామరాజుకాలమునం దున్నవాందని తెలియుచున్నది. ఇతండు రామరాజసభాభూషణం బగుటవలననే రామరాజభూషణుండను నామము నొందెనను ప్రతీతియు నిందుల కుపబలముగా నున్నది. కనుక రామరాజును నతని క్రిందం దిరుమలరాయ వేంకటాద్రులును దత్పుత్రులును బహమనీనబాబులతోం గావించిన యుద్ధములను వసుచరిత్రమందున్న వాని నిటి నుదాహరించెదను. రామరాజు బురహా౯ నిజాంషాతోను జంషీద్‌ కుతుప్‌షాతోను గూడి బీజవూరు ఇబ్రహిం అదిల్‌షొ నోడించి కృష్ణాతుంగభద్రలనడిమి యంతర్వేదిని పగయికొనెను. పిదప నదిల్‌షా శరణుంజొరంగా నతం డాయంతర్వేదియందలి రాచూరును ముదిగల్లును గప్పమున కిచ్చి యతనిని నిలిపెను. రామరాజు క్రింద విక్రమించిన వారు తిరుమలరాయవేంకటాద్రి ప్రభృతులు. కావుననే, క. అబ్రాశిధీర ధీరచి, తభ్రాహ్మధవ వివేక తరుణచరణ భా గిబ్రామ శరణ సకలక, కుబ్రామాభరణకరణగుణసంభరణా. (వసు-4, 140) అని యిందున్నది. పిదప నలీ అదిల్‌షా తన తండ్రి పోంగొట్టుకొన్న కల్యాణజనగరాదులను బురహాజు నిజాంషా వశమున నున్న వానిని మరలం దనకు నిప్పింపవలయునని * రామరాజునాశ్రయించి వేందుకొనంగా నతండు హుస్సేను నిజాంషాకు వానిని మరల “నల్లీ' కిప్పింప నాజ్జ చేసెననియు నతం డందులకు సమ్మతింపకపోంగాం దాను వానిని జయించి = యాకల్యాణనగరమును గయికొన్నట్లు నిందున్నది. జ చూడు ఫర్గాట నెంపైరు' 184, 190 పుటలు. 1 'పదిలుందై రాచూరు ముదిగల్లుకప్పంబు సేయంగాంచి సపాదు సీమనిలిపె... రామవిభుండు. (నరస-1-82) ౪ చూడు 'ఫర్గాట నెంపైరు పుటలు 194, 197. శ ఈ యుద్ధమునందుం దిరుమలరాయలును వేంకటాద్రియు రామరాజుతరపున విక్రమించి రని రామరాజీయమున 281వ పద్యము తెలుపుచున్నది. సీ. _హరిశార్యుందగు తిర్మలాధీశ్వరుండుంద, దవరజుండగు వేంకటాద్రిరాజు భుజయుంబుగ బలస్ఫురణతోం గరిహరి, వరవీరభటులతో దొరలతోడం దనయాజ్ఞ మిజినం గినుక నిజాముపై, దండెత్తి తజిమి యుద్దండవృత్తి నతండేలుచున్నట్లి యాముదానగరంబు, చాలెత్తి ముజి యాముదాలు చేసి సేతుకాశిమధ్య భూతలనుతజయ, శ్రీవరించి వేడ్మచేం జెలంగు రామమూర్తియైన రామరాజేంద్రుండు, సాంద్రవిభవజితసురేంద్రుం దెలమి.

| వను చరిత్రము శా, _ విశ్వామిక్రునిం గొల్చి రాముం దతం డుర్వింజెందెం గల్యాణము౯ విశ్వామి[త్రులు గొల్వ రాముం డితం డుర్విం జెందెంగల్యాణము౯ శశ్వత్మీర్తులు రాము లయ్యిరువురు॥ సాధించు కల్యాణలా ఖైశ్వర్యంబులు ధర్మనిర్మథనధర్మాలంబన వ్యక్తముల్‌. (వసు - 1-47) క ఖల్యాభయకర హరి ఖుర, హల్యాహతజన్య జాంగలాంగణ ఫలసా కల్యావహ బహాుదిగ్దయ, కల్యాణనిజామ గుప్తకల్యాణ హరా. _ (వసు - 5- 127) రామరాజిట్లు కల్యాణజపురమును వశముచేనికొనుటకు సైంపక ముస్సేఐ నిజాంషా యి(బ్రహీంకుతుప్‌షాతో గూడి మరలం గల్యాణపురమును ముట్టడించి రామరాజునకు నోడి కాందీశీకుచాయెను. పిదప నిజాము కుతుప్‌షాపొత్తు నిందించుచు రామరాజును శరణుజొరంగానతందు మరల నిజామును *నహమ్మదు నగర రాజ్యమున నిలిపెను. ఈ విషయ మాకృతియందుం జెప్పంబడియున్నది. మ. హారిశౌర్యుండగు రామభూవిభుని తీవ్రాటోప వద్వాహినీ శరవేగంబున నాత్మమూలబలముల్‌ జాజ్‌ దళాడంబరం బరుగం గొమ్మలు వోవ లా వటి నిజామాదుల్‌ వజీరుల్‌ భజిం తురు నమ్రత్వము6 గానలో ముసలిమానుల్‌ గా వితర్మింపంగన్‌. (వసు - 1- 46) సీ. . ఎదలపైంబొదలు పయ్యెదలు జాజరగంబాలు, బిబ్బీలకు ముసుంగు లబ్బంజేసె ఘనఖేరికాధ్వనుల్‌ విని గుండియలుటీల, వ్రాలుమల్మ్కలకు గోలీలుసేసె నుడుగని విభ్రాంతిం దడగాళ్లు వడనిల్చు, ఖానులు డాంగం జీంకటులుసేసెం గడలేని కాందిశీకతనేంగు తమ కుర్వి, జడధులెల్లను గాలినడలుసేసె ననుచుశిరములం దాల్తు రెవ్వనిసమ[గ్ర, సైన్యధుతధూళిం జకితులై చనుచు పొద కుతుపశాహినిజామాదికుతలపతు ల, తండు నృపమాత్రుండే రామధరణివిభుండు. (వసు - 1- 45) స్స్‌ ప్రబలావలేప విగ్రహజాయమానా[గ్ర, హముడించి బహుధావనాప్తిగాంచుం బురమెల్లం బ్రత్యగ్ర భూతిపాలుగంజేసి, యచలాసనాభ్యాసియై కృశించు రతినిభ రామానుగతమైత్రిపై రోసి, కలనైనం గల్యాణకాంక్ష యిడండు సరవిం బ్రాజాయామ సంసిద్ధికై సారె, సారెకుం గుండలిస్థాన మంటు మానక న్లిజాముం డపవర్గ మార్గవృత్తి, బెరయుం బరబుద్ధి నెవ్వానిపేరు దలంచి యతండు శ్రీరాముండభిలసన్నుతికిందగందె, సేతుకాశీతలాంతరఖ్యాతయశుండు.

• “*చ్రూడు 'ఫర్గాట నెంపైర్‌ పుటలు 196, 197.

౪ ఉపోద్ధాతను రామరాజుతోం గూడం దిరుమల వేంకటాద్రులును రామరాజ తిరుమల రాయల పుత్రులును నీ యుద్ధములందు విక్రమముచూపుట నిందు దెలియంబడుచున్నది. సీ. బహుమహీధరకూటపటలిపాలుగంజేసె, గంధాంధ సింధురఘటల నెల్ల శాఖిశాఖాశిఖా చయములం దగిలించె, నమితకోదండదండముల నెల్ల శరధికుటుంబినీరురుల వెంబడిం బంచె, రామాకుచాగ్రహారముల నెల్ల దుర్దమకర్దమస్తోమంబులో వైచె, విజయమంగళశంఖవితతి నెల్లం దగవరిగదా నిజాముం డుద్దండజయప, టిష్ట తిరుమలరాయధాటికిం జలించి పజచునెడ శక్తిమణఖచియు మజవండయ్యెం, దత్తదుచితప్రదేశ సంధానయుక్తి. (వసు 1-57) ₹ వేంకటాద్రి విక్రమము నిందు వర్ణింపంబడినది. మ. కడిమి౯కవేంకటరాయశౌరి నెదురంగా లేక యత్యాహితం బడరజగౌతమి దాంటువేళ నిజకాంతా(శ్రుప్రవాహాప్తి గా ల్నడ దప్ప౯ జడుందై నిజాముం దుడుపాలంబంబునః౯ దాంటి యె క్కడంగన్నఃణ భజియించు నయ్యుడుపరేఖజ నామమోహంబునన్‌. (వసు 1- 53)

• ఇదే రామరాజీయమునందుం జెప్పబడినది. 'అతండు నృపమాత్రుడే యరయంగసపాద, కుతుపసాహినిజామాది కుతలపతులం దజెందె దోర్లర్వ ఖర్వితాఖందలుండు, రణజయవిహారి తిరుమల రాయశెరి.
• రామరాజీయమున వేంకటాద్రి విక్రమము. సీ. _ కందుకక్రీడగాం గదనరంగస్థలిం, గదువజీరులమస్తకములం దునిమి హరులను బొరిగొని కరులను దునిమి త, దారోహకులం ద్రుంచి వీరభటవి దళనంబుయజేసి దుర్భరపతాకలుగూల్పం గనుంగొని కాందిశీకత వహించి వీడుంబట్టనునాస విడిచి నిజాము నే, దులఖాను కుతుపసాహులదళంబు విచ్చివెన్నిచ్చి కనుకని నిచ్చంబఅచి, మెచ్చంజొచ్చిన నభయంబిు నిచ్చి విజయ కాహళులుమోయ నియమించె క్షాజనంబు,లభినుతు లొనర్చంగా వేంకటాద్రిరాజు. తిరుమలరాయనిపుత్రుండు రంగరాయల విక్రమము. సీ. కడువిజాపురరాజ్య కామినీ గర్భముల్‌, భేదించు నెవ్వని భేరిరవము దామిడింబోయి నిజాముపట్టణముల, ధూళిగాంజేయు నేదొరబలంబు గోలకొండవజీరకోటుల కాయముల్‌, చించునే రాజేంద్రుచేతికత్తి పదచవ వద వవవవవరతవన వప లవవటం వట వటలటటలవవంంవటటంటంట2+ శ్రీరంగరాయమౌళి. తిరుమలరాయనిపుత్రుండు రామరాజు విక్రమము, ఉ. రామమహీశ్వరుండు రణరంగమునందు నిజాము సేనలజ థీమపరాక్రమస్ఫురణం బీంచమణంపంగ సాటికెన్నుచుజ

ళ నను చరిత్రము ఉ. _ ఏకసపాదలక్షమిత మింద్రజు దోశ్చరితప్రబంధ మ స్తోకమ యంచుం జాపజిత ధూర్జటి వేంకటశౌరి శౌర్యదీ క్షొకృతి కర్ణబీష్ణజయశక్తి ననేక సపాదలక్షసం ఖ్యాకమనీయభూరి విభవాప్తి వహించు నుదంచితోన్నతిన్‌. (వసు 1- నప) తిరుమలదేరాయని పుత్రులును బహమనీనబాబులతోడి యుద్ధములందు విక్రమించుట యిందు వర్ణింపంబడినది. శా. యాదోరాశిగభీరమూర్తి రఘునాథాధీశుం డుద్దండబా హాదర్చాంధ సపాదమల్శికనిజామానీకముల్‌ ద్రుంప జ న్యాదూరక్షితిం బాలుకృష్ణకును గృష్టాంకంబు నాం దబ్బె బి వ్బీ దీవ్యన్నయనాబ్దకజ్జ్ఞలజలాభీల ప్రవాహంబునన్‌. తిరుమల దేవరాయలును వేంకటాద్రియు బీదరురాజ్యముపై నెత్తి బరీదుషాను గెలిచిరి. ఈ విషయ మో కృతియందే చెప్పంబడియున్నది. (వసు 1- 68) . , కవిరాజ విరాజితము అనయనిషూదన శశ్వదసాదనయప్రతిపాదన దివ్యర్సురీ వనమదనోదన కీర్తి వినోదన వైరివనాదన మత్తకరీ ఘనఘననాద నటజ్జ్ఞయవాదన గాధనినాదనతేంద్రగిరీ వినమదసూదన మల్మవినోదన వీరబరీదనరాదహరీ. (వసు ౩- 138) ల రామురణంబు చంద మిదిరా యితండాతందె యౌ నటంచు నా తామరసోదృవోద్భవుండు తాళములొత్తును నాట్యమాడుచు౯ రామరాజు కుమారుల విక్రమము. ఉ. ధ్యేయుండు రామరాజు పెద్దతిమ్మవిభుం డని వాజిందోల లో బాయనిఖీతిచేత మొన భగ్నముగా యవనుల్‌ దొలంగ నా చాయ నిజాముం డద్దుపడ సామజ యూధముం ద్రుంచెం జూపరుల్‌ వాయుజుం డంచు నెంచంగ నవార్యసముజ్వల బాహుశౌర్యుండై ఉ.. మానలు నేనుంగుల్‌ భటసమాజము పీనుంగు పెంటగాంగ గం గావలినుండి కృష్ణదనుకం బొనరించి నిజాము దోలి రా మావనినాథుకొండ విభుం డాహవకేళి వరించెం జూచి యా దేవతలెల్ల నీ ఘనుండు దేవవరాత్మజుండంచు నెంచంగా౯ ఉ. నారద వింటె చిత్రమిది నారకవాసులుగాక దేవతా వారిజగంథులం గలసి వత్తురు నన్గొాలువంగ ధేనుసం హారులు మ్లేచ్చులన్న వినునూ సురవల్లభ యాజిభూమి రా చూరిపురీశు తిమ్మవిభు నుగ్రకరాసిని 'మ్రగ్గంగాం జుమా.

౪11 ఉపోద్ధ్దాతము తరలము (ద్రమిళలాట కురువకాట దహళఖోటకుంభినీ రమణజూటతటకిరీట రత్నపాటలప్రభా కమలరూట కలితకూట కనకవాట సంభ్రమ దృమితఘోట బెడదకోటపటుకవాటపాటనా (వసు 5- 1280 సీ. నిరతంబుదుర్మార్ణ నిరతులౌతురకల, నతులసన్మార్షసంగతులంజేసె ననియతమోహాంధు లౌపారసీకుల, స్వస్తీసుఖైక నిశ్చలులంజేసె నతినిర్దయాత్ములౌ యవనుల భూతసం, తానతృప్తి ప్రదాత్మకులంజేసె ద్విజపక్షపాతంబు దెగడుపాశ్చాత్యుల, ద్విజపక్షపాతభావితులంజేసె ననుచుం గడుమెచ్చి జయలక్ష్మి యాజిరంగ కాతరబరీద కేతన ఘటితభద్ర ఖీ కలశ మెదురుగంబూని యేఘనునింజెందె నతండు సామాన్యుందే వేంకటాద్రివిభుండు. (వసు 1 50) ఇంతవలకును రామరాజు కాలమునందు నతండును నతని తమ్ములును దత్పుత్రులును బహమనీ రాజ్యపాలకులతోం గావించిన యుద్ధములు చెప్పంబడినవి. బహమనీ నబాబులందణును రామరాజు నుద్ధతిని సైంపక జాత్ష్యైక్యము వలనను బరస్పరవివాహి సంబంధములను జేసికొనుటవలనను నొక్కటిగాం గూడి యతని నతని తమ్ములను దల్లికోటి యుద్ధమున మార్మ్కొనుటయు, నందు రామరాజు హతుండగుటయుం దిరుమల రాయాదులు దానిచేం బరాజితులగుటయు నీయుద్ధము విజయనగరసా(మ్రాజ్య నాశకమగుటయుం జరి యందు విదితము. తల్లికోట యుద్ధము 1565 సం॥న జరిగినది. పిదపం దిరుమల రాయలు, “జీర్ణ కర్ణాటలక్ష్మీ పునస్సృష్టి" యిత్యాదులచేం దల్లికోట యుద్ధానంతరమున జీవించి యప్పుడు క్షీణించిన కర్టాట రాజ్యమును మరలనుద్ధరించుట తెలియుచున్నది. పిదప ఫెరిస్తావాంతవల్ల నతండు పెనుంగొండయందు రాజ్యము చేయుచుండినట్లును నప్పు డలీ ఆదిల్‌ షా పెను నాహవో([గ్రబరీద సప్తాంగహరణుం, డతండు విలసిల్లు శ్రీవేంకటాదద్రివిభుండు. (నరస 1- 85) ఆ. అసద్భశోరుశార్యుం డాహవగాండీవి, వేంకటాద్రిరాజ విబుధరాజు అని బరీదుగెల్బి యాతనిబిరుదుమే, శమ్ముగొనియె భూజనమ్మువాగడ. రామరాజీయము

. వను చరిత్రము గొండను1577 నం॥న ముట్టడించినట్లును నందు అదిల్‌షా పరాజితుండై పోయినట్లును దెలియంబడుచున్నది. ఇదియే, చ... తిరుమల రాయశేఖరుని ధీరచమూభటరాజి యాజి భీ కరయవనేశ్వర ప్రహితఖానబలంబులం జక్కుసేయ ని ద్ధరం బెనుంగొండ కొండలు మదద్విప చర్మకపాల మాలికా పరికరభూషితంబు లయి బల్విడిం గాంచె గిరీశభావము౯ (వసు 1- 58) అని వసుచరిత్రమునందుం జెప్పంబడినది. రావురాజునకు బఐవామనీరాజులతో జరిగిన యుదృ్భములు వనుచరిఉతమున నుక్తప్రాయములయినవి. జీర్ణకర్దాటలక్ష్మీ పునస్సృృష్టి యిత్యాదులచే కర్ణాట రాజ్య విధ్వంసకమగు కల్లికోటయుద్ధమును సూచితమైనది. పిదపందిరుమల రాయలు పెనుంగొండయందుం బాలనము సేయునపుడు 1577 వ సం॥ జరిగిన పెనుగొండ యుద్ధమును జెప్పంబడినది. 'పెనుంగొండయందుం దిరుమల దేవరాయని పుత్రుండు శ్రీరంగరాయలు పాలనము సేయునపుడు నతండు 1580 వ సంవత్సరము రొజ్యమునకువచ్చిన మహ్మదుకూనీకుతుప్‌షా యొద్దనుండి * కొండవీడు వినుకొంద మొదలగువానిని మరలల్ల్రైకొన్న విషయము వసుచరిత్రమునందు లేదు. మ. అలఘుప్రాభవభవ్యుం దాకుతుపశాహామేయ సైన్యంబు న గ్గలిక౯ బాహులచేత గెల్చి బిరుదుల్‌ గైకొన్న శ్రీరంగ రా యలచిత్తం బిగురింప రాయసము వ్రాయం జాలితా నౌ సుధీ తిలకాయక్కయమంత్రి వేంకటపతీ దీవ్యత్మలావాక్సతీ. (లక్ష్మీ విలాసము) కనుక రామరాజభూషణుం డించుమించుగా 1580 వ సంవత్సరమువజకును, నంతకుమోంద నున్నదో నతివృద్ధడై స్వల్పకాలమువణకును జీవించియుండునని తోంచుచున్నది. ఇతని జీవితకాలము తుది తెలిసినది కాని మొదలింకను దెలుపం బడదుగదా. ఇతండు రామరాజుకాలమున నున్నాండనుట తెల్లము.. అప్పుడితండు రామరాజును 'ఐముసంస్కృతాంధ్రకృతులం బల్మాయి మెప్పించిన వాండనుటంబట్టి 1540-1550 వ సంవత్సరములందు బ్రసిద్ధిగాంచినవాండుగా నున్నాండు. అయినను నితండే నరసభూపొలీయకర్తయగు భట్టుమూర్తియగునేని పెక్కుప్రతీతులవలనను జన(శ్రుతులను బట్టియు నితండు కృష్ణదేవరాయల కాలమువాండును గాందగి యున్నాడు. కనుక నీ విషయము నిర్ణయించుటకై భట్టుమూర్తి రామఠాజ భూషణుండు నను నిద్దటు నొక్కరా వేజా యను విషయమును గొంత పరామర్శ్భింపవలసి యున్నది. ఇందులకై వసుచరిత్రమునందలి కవినామాది (ప్రతిపాదకమగు గద్యవద్యములును

1౫ ఉపాోద్దా తము నరసభూపాలీయమందలి యట్టి గద్యపద్యములను బరామర్శింతము. రామరాజభూషణుండు “వసు చరిత్రాదికావ్య(ప్రీత బహున్ఫప ప్రాపితానేకరత్న ప్రవుండ” నని హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానమునం జెప్పికొని యుండుటవలన నతండు రచించినదిగాం దెలియు హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానము నుండియు నట్టి గద్యపద్యముల నుదాహరించెదను. మ. నను శ్రీరామపదారవిందభజనానందు౯ జగత్రాణనం దనకారుణ్య కటాక్షలబ్ధకవితా ధారాసుధారాశి సం జనిత్రైకైక దినప్రబంధ ఘటికాసద్యశ్ళత గ్రంథక ల్పను సంగీతకళారహస్యనిధిం బిల్వం బంచి పల్మెం గృపన్‌. గద్య. శ్రీరామచంద్ర చరణారవిందవందనపవననందన ప్రసాదసమాసాదిత సంస్కృతాంధ్ర భాషాసామ్రాజ్యసర్వంకషచతుర్విధ కవితా నిర్వాహక సాహిత్యరసపోషణ రామరాజభూషణ ప్రణీతంబగు వసుచరిత్రము సీ. _ శతలేఖినీపద్య సంధానధౌరేయు, ఘటికాశత గ్రంథకరణధుర్యు నాశుప్రబంధబంధాఖభిజ్ఞు నోస్టని, రోష్ట్యజ్ఞు నచలజిహ్వోక్తి నిపుణుం దత్సమభాషావితానజ్ఞు బహుపద్య, సాధితవ్యస్తాక్షరీధురీణు నేక సంధోచితళ్లోకభాషాకృత్య, చతురు నోష్ట్యనిరోష్ట్య సంకరజ్ఞు నమితయమకాశుధీప్రబంధాంకసింగ, రాజసుత తిమ్మరాజపుత్ర ప్రసిద్ధ సరసవేంకటరాయభూషణసుపుత్రు, నను బుధవిధేయు శుభమూర్తినామధేయు. గద్య. శ్రీహనుమత్రృసాదలబ్ధ కవితాసారసారస్వతాలంకార నిరంకుశ 'ప్రతిభాబంధుర ప్రబంధ పఠనరచనా ధురంధర (ప్రబంధాంక వేంకట రాయభూషణసుపుత్ర తిమ్మరాజపౌత్ర సకలభాషావిశేష నిరుపమావధాన శారదామూర్తి మూర్తి ప్రణీతం బయిన కావ్యాలంకారసం[గ్రహము. (నరసభూపాలీయము) సీ. _ వనధిలంఘనకృషపా వర్ధితోభయకవి, తాకళారత్నరత్నాకరుండ సకలకర్ణాటరక్షాధురంధర రామ, విభుదత్త శుభచిహ్న విభవయుతుండ వసుచరిత్రాదికావ్యప్రీత బహున్ఫప, ్రాపితానేకరత్న ప్లవుండ శాశ్వత శ్రీవేంకటేశ్వరానుగ్రహ, నిరుపాధికైశ్వర్య నిత్వయశుంద, శ్రీకరమహాప్రబంధాంక సింగరాజ, తిమ్మరాజప్రియతనూజ ధీరసూర పాత్మజుండ రామన్ఫపభూషణాఖ్యసుకవి, నంకితమొనర్హు నీ కావ్య మనఘజభక్తి. (హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానము)

గ వను చరిత్రము ఈ పద్యములంబట్టి మూర్తియు రామరాజభూషణుండును (బ్రబంధాంక వంశమువారనియు, నిరువురకు ముత్తాత సింగరాజును, దాత తిమ్మరాజును నగుదురనియు, వీరి తండ్రులు మాత్రము వేలనియుం, బేళ్లును భిన్నములనియుం దెలియుచున్నది. అనంగా నిరువురకు వంశమును దాత ముత్తాతలును సములు ; తండ్రులు వేటు; బేళ్లు వేజని తాత్పర్యముగదా! మన మిపుడు నామభేద పితృభేదములలో మొదటిదగు నామభేదమును విమర్శింతము. ఒకరు మూర్తియనియు మజియొకరు రామరాజభూషణుండనియు నామఖేద మున్నదిగదా. _ వీరికింగల విశేషణములకును గల భేదాభేదములనుబట్టి నామముల భేదాభేదమును నూహింపవచ్చును. “ఘటికా శతగ్రంధ కరణుధుర్యు" 'ఘటికాసద్యశ్చత గ్రంథకల్పనుల ఢడనుటచే నిరువురును ఘటికాశత (గ్రంథకర్త లగుట తేట తెల్లము. 'హనుమత్ర్రసాదల్ధికవితాసార' వనధి లంఘనకృపావర్ధిత.....కరుండి 'జగత్రాణ నందన... కవితాధారా” ఇత్యాదులం బట్టి యిరువురును హనుమత్రసాదలబ్బకవిత్వాదిసంపన్నులు మూర్తింకిగల శతలేభినీపద్యసంధానధౌరేయు... ఆశుప్రబంధబంధాభిజ్ఞు.... ఓఫ్టునిరోష్టు సంకరజ్డు ననెడు వఅకుంగల ప్రజ్ఞావిశేషములు, రామరాజభూషణుని సంస్కృతాంధ్ర భాషా సామాజ్యస ర్వంకషచతుర్విధ కవితా నిర్వాహక సాహిత్యరసపోషణ” యను విశేషణములచే గర్భితములై యున్నవి. కనుక నుభయుల విశేషణములు పరస్పరవ్యావర్తకములుగాక పరస్పరైక్య సూచకములుగానే యున్నవి. నరసభూపాలీయ మందలి శతలేఖినీపద్య సంధాయకత్వాదులు కేవలధారణా శక్త్యాదిప్రకాశకములే కాన వసు చరిత్ర రచనచేంగలిగిన యనన్యసామాన్యప్రఖ్యాతి వైభవమునకుం బిదప నంత విశేషప్రసిద్ధి హేతువులుగాని యావిశేషణములనుగంరోక్తముగాం జెప్పుకొనుట యనభిమతమును ననావశ్యకము నగుటచే వసుచరిత్రగద్యమందు వానిని గర్భీకరించినాండనుకొనవచ్చును. మజియు 'శుభమూర్తినామధేయు రామవిభుదత్తశుభచివ్న విభవయుతుండి ననియు రెంటనునున్న 'శుభ విశేషణ మిద్దజొక్కరే యనుటకు. బ్రబలసాక్ష్యముగానున్నదని బ్రహ్మశ్రీ వీరేశలింగము పంతులవారు వ్రాసిరి. కాని దీనింబట్టి కవులయెక్య మూహించుటకుం జాలిన యుపపత్తి లేదు. మొదట '“శుభి విశేషణము “మూర్తికి సామాన్యముగా గణసొకర్యమునకై చేర్వంబడియుండవచ్చును. రెండవది రామరా జీదోయొక శుభచిహ్నమునాసంగియుం దుటకు సూచకముగా నున్నది. రామరాజభూషణయను పదము కవికి నామకరణముచేసినప్పటి సేరైనచో దానినే శామభూషణ”' యనియు వామన్ఫపభూషణ యనియుం బదలోపముతోను,బర్వ్యాయపద యోజనతోను జెప్పుట పొసంగదు. కాన రామరా జిచ్చిన శుభచిహ్నము “రామరాజభూషణుందను బిరుదమైననే యీ యనుపపత్తికిం బరిహారము కలుగును. కాంబట్టి 'మూర్తి యనుట జన్మనామమును, జామఠాజ భూషణుండనుట బిరుదనామమునుగా గ్రహింపందగును. ఇట్లుభయకృతికర్తల విశేషణములు

౫ ఉపోద్దాతము పరస్పరము విరుద్ధములును, వ్యావర్తకములును గాక పర్యాయములును, బరస్పర సూచకములు నగుటంబట్టియును, నుభయనామములును భిన్నపురుషులకంటె నేకపురుషునికే యన్వయించుట మటింత యుపపన్నముగా నుండుటంబట్టియు నా యుభయ నామముల యాపాతభేదముచేం గవులు భిన్నులు కారనియు నొక్కరేయగుదురనియు నిశ్చయింపం దగియున్నది. ఇంక వారిరువురకుంగల తండ్రుల నామభేదమును విమర్శింతము.

మూర్తి తండ్రి వేంకటరాయభూషణుండు. రామరాజభూషణుని తండ్రి సూరపరాజు. ముత్తాతకును దాతకును, సింగరాజనియుం దిమ్మరాజనియుం బేరులు కాంగాం దిమ్మరాజుకొడుకులం దొకనికి సూరపరాజనియుండ మజథియొకనికి వేంకటరాజని యుండుట మిక్కిలి క్రమముగా నుండును; కాని వేంకటరాయలనుటకాని వేంకటరాయభూషణుం డనుటకాని యసంభావితము కాకునన్నను నంతగాం (గ్రమముగాం దోంపక జన్మకృతనామమునకంటె శక్తిసంపాదిత నామముగా నుండుట మటథింత

' సంభావ్యముగాా నుందునని తోంచుచున్నది. గీ. తారచించిన వసుచరిత్రమునంగన్న తండ్రి సూరన వెలయించి తలంపండయ్యె నన్ను మన శారదామూర్తి నాఫలంబె, దత్తుండగు వానిం జేపట్టం దరమె నాకు.

అని యొకచాటువుచే సూరప జనకపితయు వేంకటరాయభూషణుండు పాలక పితయునని తెలియుచున్నది నిరాధారమైన యీ చాటువు నాశ్రయించుట కంటె వేంకటరాయభూషణుందడను నామవైఖరీవిశేషము నాశ్రయించి, సూరపరాజేయచ్యుత దేవరాయల పుత్రుండగు వేంకటరాయల సభ కలంకార భూతుండగుటం జేసి వేంకటరాయభూషణుందని రామరాజభూషణ శబ్దమువలెనే యొక బిరుదమునొంది యుండునని యూహించుట తగియున్నది.

ఈకవివంశము [ప్రబంధాంకముచేం (బ్రసిద్ధమగుటచేం గవిత్వాది (ప్రఖ్యాతి గలిగినది గానలయును.అట్టి దికావుననే యది యసమానకవితానిధియగు రామరాజభూషణునియుత్పత్తికి గని మైనది. ప్రాయికముగా మహాకవులవంశమునందు వారికిం బూర్వులందును బిమ్మటివారి యందును గవితాసూచనములుచూపట్టు చున్నవని యాంగ్లకవిచరిత్రకారులు పెక్కు నిదర్శనము లిచ్చియున్నారు. మజియు సదాశివరాయలనుసింహా సనమునం దునిచి తత్రతినిధిగానుండిన రామరాజుకాలము నను నతని తమ్ముడు తిరుమలదేవరాయనికాలము నను రామరాజభూషణుం డుండగా సదాశిరాయలకు మునుపటిరాజగు వేంకటరాయల కాలమునరామరాజ భూషణుని తండ్రి సూరపరాజుండుట కాలమునుబట్సియు సంభావ్యముగానున్నది. (ప్రబంధాంకమను వంశనా నుముంబట్టి సూర పరాజు తద్రాజసభకు భూషణ(ప్రాయుండై యుండుననుటయు సంభావ్యముగానే యున్నది. ఇట్లు

౫ వను చరిత్రము వంశమును ముత్తాతయుం దాతయునేకాక తండ్రియు నిరువురు కవులకు నొక్కండే యనియుం గాంబట్టి భట్టుమూర్తియె రామరాజభూషణు6 డనియు సిద్ధాంతము చేయందగియున్నది. మతియు6 ఐబండితజనప్రతీతినిబట్టియుం గవికి దాదాపుకాలమువారి (వ్రాంతలంబట్టియు రామరాజుభూషణుండే భట్టుమూర్తియనుట దృధపడుచున్నది. ఇంచుమించుగా రామరాజభూషణుని కాలమందు రచియింపంబడిన లక్షణదీపికలో “మంజీర శబ్దమునకు భట్టుమూర్తి వసు చరిత్రము మొదటి పద్యము (ప్రథమచరణమున పొల్గునకుం బ్రయోగమనియు, నందుల కుదాహరణముగా 'శ్రీభూపుత్రివివాహవేళనిజమంజీరాగ్రరత్తు యనియు వ్రాయంబడియున్నది. రామరాజభూషణు కాలమునం దుండిన వేంకటపతిరాయల విద్యాగురుండు మండరామానుజాచార్యుని ముమ్మనుమని మనుమందగు లక్ష్మీనరసింహాచార్యులు తన యాంధ్రకౌముదియందు “ముప్రత్యయాభావస్య అల్లసాని పెద్దనార్య శిష్యేణ భట్టుమూర్తి మహాకవినా విరచితే వసుచరిత్ర” యని యిందులకు లక్ష్యముగా శృ రాజహంసులుగాని రాజహంసులుగారు సరి సత్మళా సాలీసారరుచులి నను వసుచరిత్ర సీసపాదమును జెప్పియున్నాండు. మజథి యహో బలపతికిని నప్పజికవికిని నత్యల్పకాలములోనుండిన వసుచరిత్ర వ్యాఖ్యాతయగు సోమనాథకవి వ్యాఖ్యానపీఠికలో, “శా, ఈరీతిం గవితావితాన వృతగౌరీశానమౌళిస్థలీ దారోద్దేశుండ నైన నాకు వెస విద్యావంతు లెల్లఆ మనో హారిప్రక్రియ మూర్తిచేత రచితంబై విక్రుతంబౌ వసు క్షారాట్సిత్ర చరిత్ర టీకకయి యుత్సాహంబుపుట్టించినః ఉ. కారణజన్ముండై కవినికాయము మెచ్చంగం గావ్యకర్తయై భూరికళాకలాపుండయి పొల్పువహించిన భట్టుమూర్తిచే నీరితమై సుఖార్ధపదహీనపదాస్పద మైన యా వసు బ్షైారమణ ప్రవృత్తము సుసాధ్యము కాదు తలంచి చూచిన= అని -వ్రాసియున్నాండు.. ఈ యాధారము లించుమించుగా సమకాలీనుల నుండియు సమిపకాలము వారినుండియు మనకంటె మిక్కిలి పూర్వకాలము వారినుండియు గ్రహింపంబడినవి. కాన విశ్వసనీయములు కావని చెప్పరాదు. వీనిని బట్టియు మూర్తియే రామరాజభూషణుందని తేలుచున్నది. . మటజియు నుభయకావ్య కవిత్వములందలి సాదృశ్యవిశేషములం _ బట్టియు దానికర్త లిరువురు నొక కవిల్లే యని యేర్చడుచున్నది. తిక్మనాది మహాకవులును పూర్వరచిత గ్రంథములనుండి పద్యములను యథారూపముగానో లేక యతిస్వల్పముగా మార్చియో పిమ్మట రచించిన కావ్యములం దుంచియున్నారు. ఒక కవిపద్య

౫4 ఉపోద్ద్రాతము మునుజూచి దానితో సమానమగు భావముగల పద్యమునుగాని దానికిం బర్యాయములగు పదములతోడి రచనగాని యనుకరించి మజియొక కవి రచియించును గాని యాపద్యమునే యా భావమునే యట్లే కానుటగాని మెలుంగుపెట్టుటకై మార్చికొనుటకాని యొక కవికే చెల్లును. ఉదాహరణము తిక్కన, “చ. గుణమున లస్తకంబునను గోటియుగంబునం గేలం దార ఖీ షణముగ నుప్పతిల్లి రభసంబున రేంగిన మాడ్మిం దీవ్రమా ర్లణనికరంబు లొక్కట నరాతి బలంబులం గప్ప శ్చార్గని క్వణనము రోదసీకుహరకర్పరముం బగిలింప నుగ్రతన్‌.” అని నిర్వచనోత్తరరామాయణమున రచియించిన పద్యమునేకొంతమార్చుతో “చ. గుణమున లస్తకంబునను గోటియుగంబునం గేలం జాలఖీ షణముగ నుప్పతిల్లి రభసంబున రేంగిన మాడ్మిం దీవ్రమా ర్లణనికరంబు లొక్కట నరాతి బలంబులం గప్ప గొండివ క్వణనము రోదసీకుహరకర్పరముం బగిలింప నుగ్రతః.” అని విరాటపర్వమున నుంచెను.. ఇది యేక కవికే చెల్లునుగాని భిన్నులకుం జెల్లదు. ఇట్లే నరసభూపాలీయ వసుచరిత్రములందును నేకకర్తృకము లనందగు పద్యముల నిటంజూపెద. శా. _గంగం దాల్చితి వుత్త్రమాంగమున నఃగైకోలు గావించి త ర్థాంగీకార మనం బురంధ్రి నిను వామాంగంబునం దాల్పనే శృంగారోన్నతిం జూడు మంచు గిరిజ శీర్షాపగాబింబచిత స్వాంగానందితంజేయు శంభుండు నృసింహాధీశ్వరుం (బోవుతః , (నరసభూపాలీయము) శా ఆ మందాకిని మౌళింబూని నను నర్థాంగీకృతం జేసి తౌ నౌమేల్మేలని యార్యయల్లం బ్రణతుండై తత్పదాంభోజయో గామర్షంబున గంగయుఇ మొరయం జూడాభోగసమ్యక్షియా సామర్ధ్యంబున వేండు శంభుండు కృతిస్వామిం గృపం ్రోవుతన్‌. (వసు చరిత్రము) శా, _ఆమోదంబున శ్రీనృసింహవిభు దానాంభోనిధుల్‌ సాగర స్వామిం జెంద యశంబు మేఘములం బర్వం గల్గు వర్నాశర త్సామానాధికరణ్యలబ్థి కచట౯ దామోదరుం డొందుని (దాముద్రానుగత ప్రబోధములు చిత్రం బేకకాలంబున్‌. (నరసభూపాలీయము)

౫ వమ చరిత్రము శా. _రామక్ష్మావరు దానతోయతటినీవ్రాతంబు కల్లోలినీ స్వామింజెంద యశంబు మేఘములంబర్వం గల్లు వర్షాశర త్సామానాధికరణ్యలబ్ధి కచటం జక్రాయుధుం డొందుని ద్రాముద్రానుగత ప్రబోధములు చిత్రం బేకకాలంబున౯ (వను చరిత్రము, ఇట్టివి పెక్కులు గలవు. ఇందు నరసభూపాలీయపద్యములనే పిదప వసుచరిత్రమున మజథింత మెజటుంగుగాను బొంకముగాను (బ్రౌఢముగాను గవి యలవరించినాండు. నరస భూపాలీయమే వసుచరిత్రమునకు ముందు రచింపంబడినదనుట కాధారముగలదు. నరసభూపాలియమున రామరాజు 'సకల కర్ణాటదేశంబు నిలిపె'నని కర్ణాటరాజ్యస్థాపషనముచేయుట చెప్పుబడినదే కాని తద్రాజ్యనాశమెందును సూచింపంబడలేదు. వసుచరిత్రముననే “'సాధుకర్ణాటవిభవ సంన్థాపనం' బని రామరాజకృ్ఫత కర్ణాటరాజ్య విభవస్థాపనమును 'జీర్ణకర్ణాట లక్ష్మీపునస్సృష్టి యని, నశించిన కర్దాటరాజ్యమును దిరుమలదేవరాయలు మరల నుజ్జీవింపంజేయుటయుం జెప్పంబడినది. కనుక వసుచరిత్రమే పిదప రచింపంబడినది గొవలయును. మజియు గని నరసభూపాలీయమున దిరుమలరాయవర్ణనమున జీర్ణకర్దాట పునరుద్దారి యనుమాట తలపెట్టక పోవుటయేకాక 'ప్రాభవో పేతుండెణ తిమ్మ పార్ధివుం'డని యతనిని సాధారణముగా నెల తిమ్మరాజని చెప్పినాండు. అతందు రాజై పెనుంగొండయందు రాజ్యమేలుచున్నపుడు “కర్ణాటకాంధ్రధరణీ పునరుద్దారికిం దిరుమల దేవమవారాయా(గ్రణికి” (వసు) నని తిరుమల దేవరాయలని పేర్మాన్నాండు. దీనినింబట్టియు వసు చరిత్ర వెనుక రచింపంబడినదనియే తేలుచున్నది. _ ఇట్లు రామరాజభూషణుండే భట్టుమూర్తియని పెక్కు ప్రమాణముల వలనం దెలియుచున్నది. భట్టుమూర్తి యల్లసాని పెద్దనార్యుని శిష్యుండని పండితపరంపరాగతమగు ్రతీతిగలదు. మండలక్ష్మీనర సింహాచార్యులవారి యాం(ధ్రకౌముదియందు 'ముప్రత్యయాభావస్య అల్లసాని పెద్దనార్యశిప్వేణ భట్టుమూర్తి మహా కవినా విరచికే వసుచరిత్రే' యను వాక్యమును దీని కుపబలముగా నున్నది. మజియు నల్లసాని పెద్దన తన కుమారుండు విద్య లెస్సగా నభ్యసింప కుండుటకు వానిని దండింపంగా నతని భార్య 'మాళి ష్యుండగు బట్టువాని పొటి శ్లేషముక్కలు చెప్పుకొను శక్తిగలుగకపోదు? ఏల యింతకఠినముగా శిక్షించెదరని చెప్పెననుటయు నిందులకాధారముగా నున్నది. వీనిని బట్టి రామరాజభూషణుండు పెద్దనార్యునికాలమం దుం గేవల ముండుటయే కాక శ్లేషకవనమునం ్రసిద్ధుడయ్యు నుండెనని తెలియుచున్నది. పెద్దనార్యుని కాలమునందె ప్రసిద్ధుండై యుండుటం బట్టి కృష్ణరాయని కాలమునందును గవియుండవలదాయనితోంచు. చున్నది. కృష్ణాయల యష్టదిగ్గజములలో భట్టుమూర్తియు నొక్కండను ప్రతీతి గలదు. కాని యితనితండ్రి

౫/ ఉపోద్ధాతము

సూరపరాజు కృష్ణదేవరాయలకును నచ్యుతరాయలకును బిమ్మట రాజ్యమునకు వచ్చిన వేంకటరాయల

కాలమునందుం (బ్రసిద్దినొందిన వాండని మనము నిశ్చయించి యుండంగా నతనికొడుకు భట్టుమూకి

కృష్ణరాయల కాలమందు. (బ్రసిద్భండై యుండెననుట కాలవ్యవధానమును బట్టీ యంతగా

విశ్వననీయముగాకున్నది. కృష్టరాయలకాలమువాండనుట నమ్మందగదేని యళల్ససాని

పెద్దనకాలమువాండను జన్రుతి యెట్లన్నదోం గృష్ట దేవరాలకుం బిదప నల్లసాని పెద్దన జీవించియున్నటై:

సీ. ఎరురైనచోం దన మదకరీంద్రము నిల్పి, కేలూంతయిచ్చి యెక్కించుకొనియె, మనుచరిత్రంబందుకొని పురంబేంగుచోం, బల్లకి తాంజేతం బట్టియెత్తె,

ఆం(ధ్రకవితా పితామహ యల్లసాని, పెద్దనార్యుండ యని నన్ను. బిలుచునట్టి

కృష్ణ్ణాయలతోడ ముగించుకొనక, వసుధ ్రతికితి జీవచ్చవంబనంగ

యను చాటుపద్యమువలనం దెలియుచున్నది. మజియుం గృష్టరాయల నిర్యాణానంతరము గజపతి దందెత్తిరాంగాం బెద్దన యతనిని జూచి, సీ. రాయరావుతుకొండ రాచయేనుంగువచ్చి యారెళ్లకోటం గోరాడునాండు

యని చెప్పె నన్న పద్యమునిందులకు సాధనముగా నున్నది. రాయని పిదపం బెద్దన యెంతకాలము జీవించియుండెనో చెప్పవలనుగాదుగాని భట్టుమూర్తి శ్లేష కవితాప్రసిద్ధుండగువణకు నుండియుండవచ్చునని యూహింపందగియున్నది. కృష్ణ్ణాయలకాలమందే పెద్దన భట్టుమూర్తి కాచార్యకము చేసియుండవచ్చును గాని యప్పటికే మూర్తి యతని యష్టదిగ్గజములలో నొక్కడుంగా నుండంగూడుననుట వేంకటరాయలసభ నలంకరించిన సూరపరాజునుబట్టి నిర్ణయింపరాకున్నది. ఏది యెట్లయినను బెద్దన యంత్యకాలమున రామరాజభూషణుండు ప్రసిద్ధుండుగా నుండవచ్చును గాన యప్పటికిం గౌమారావస్థగా నుండునని యనుమానింపందగి యున్నది. దీనినింబట్టి యతండు క్రీ.శ. 1515-25 సంవత్సరములందు6 బుట్టినవాండు గానోపు ననవచ్చును. పెనుంగొండయుద్ధము వసుచరిత్రమున వర్ణించుటచేత 1580 సంవత్సరముల (ప్రాంతమువజకు నుండియుండునని ముందే చెప్పియున్నాను. మొత్తమున కీ కవి పదియాఅవశతాబ్ది నట్టనడుమ నున్నవాండని నిశ్చయింపవచ్చును.

ఈ ప్రసిక్తియందుం జాలవలకు దేలిన చరిత్రాంశములను దెలిపితిని. వానినిబట్టి కవి కృతిపతి వంశమును వర్ణించు ఘట్టములందలి పద్యములందు దేశచరిత్ర ప్రయుక్తములగు విషయములును మటింత తెలివిడిదై వానియర్భములును మిక్కిలి సూటిగా నిర్ణయింపంగూడునని నాయి ప్రాయము. అపుడు ప్రసక్తివశమునంజెప్పిన చారిత్రకవిషయములే కాక యా కృతిపతి వంశావతార వర్షమును, బూర్జముగా నాలోడనముచేసి తేలెడి చరిత్రాంశములను రూపించుట మజియు నుద్చోధక

౫|| వను చరిత్రము ముగా నుండును. ఇందు ముందుం గవి వర్ణించినట్లు కృతిపతి వంశవృక్షమును వ్రాసెదను. ఈ కృతిపతి చంద్రవంశపువాండు. “జనకనేత్రఫలంబయిన పాలపాపండు .... .... జాణచంద్రుండు కాంతిని స్తంద్రుం డలరు” నని మొదట వంశమునకుం గూటస్టుండైన చంద్రుని వర్డించెను. ఆ చంద్రునకు బుధుండు, బుధునకుం బురూరవుండు, పురూరవునకు నాయువు, ఆయువునకు నహుషుండు నహుషునకు యయాతి, యయాతివంశమున భరతుండు భరతుని వంశమున ధర్మపుత్రాదులగు పంచపాండవులును బుట్టిరని చంద్రవంశమునం బురాణాది ప్రోక్త్షభాగమును నాలుగైదు పద్యములచే వర్షించి యంత నా ధర్మపుత్రాదుల వంశమునందుం దాత పిన్నమరాజు మొదలుగా గృతిపతి తత్పుత్రులవణకు వర్ణించినాండు. ఆ క్రమము నిటవ్రాసెద. తాత పిన్నమరాజు సోమదేవుండు రాఘవుండు పిన్నశౌరి బుక్కరాజు రామరాజు తిమ్మరాజు కొందరాజు శ్రీరంగరాజు కోనరాజు తిమ్మరాజు అళలియరామరాజు తిరుమలదేవరాయలు వేంకటాది (లేక) ఎజతిమ్మరాజు రఘునాధరాజు శ్రీరంగరాయలు రామరాజు వీరవేంకటపతి ఈ తిరుమల దేవరాయలనే యెజతిమ్మరా జందురు. తిరుమల దేవరాయలకు ముగ్గురు _సోదరీర త్నములు గలరు. అందు లక్కృమ్మ నరసభూపాలీయ కృతికర్తయగు నహోబిల నరసరాజు నకుం దల్లి. - ఓబమ్మ రామాభ్యుదయ కృతికర్తయగు గొబ్బూరి

౫/11 ఉపోద్దాతము నరసరాజునకుం దల్లి. కోనమ్మ పరమయోగివిలాసమును రచించిన తిమ్మరాజునకుం దల్లి. ఈ విషయ మాయాగ్రంథములందలి కృతిపతి కృతికర్తల వంశావతారముల వలనం దెలియుచున్నది. అందు. దిరుమలరాయని యన్నయగు రామరాజువిషయమై సీ, పట్టాభిషేక విపర్యయంబునం (బోలు, వెడలి ప్రియానుజుల్‌ వెంటం గొలువం జిత్రకూటాభిఖ్యం జెలంగు వెన్సొండ సాం, ద్రహరిద్విపేంద్ర నాదవనింజేరి ఖలజనస్థానవాసులం బల్వుర వధించి, మహిమసలక ఖరస్మయమడంచి హారి వీరభటమహాోద్ధతి నట్టింగంపింప, దురమునంగదిసి తదోహిం దునిమి యనఘతరపార్ధివేందిర నధిగమించి, సాధుకర్ణాటవిభవ సంన్థ్ధాపనంబు పూనిశరణాగతులనెల్లం (ట్రోచెరాముం, దతండు నిజచరితంబు రామాయణముగ. నని వర్ణింపంబడియున్నది. అచ్యుతదేవరాయల పుత్రుందగు వేంకటరాయలు రాజ్యమునకు వచ్చి కొంతకాలమునకు మరణింపగా రామరా జచ్యుత రాయల తమ్ముండగు శ్రీరంగరాయల పుత్రుని సదాశివరాయలను బట్టాభిషిక్తునిం జేయందలంచెను. అపుడచ్యుతరాయల బావయు వేంకటరాయల మేనమామయునగు నలకయ తిమ్మన యాపట్టాభిషేకమునకుం (బ్రతిఘటించి వేంకటరాయల _ యనంతరము తానే రాజ్యమాడక్రమించుకొనంగా రామరాజు తగు ప్రయత్నమున నతనిని జంపి సదాశివరాయలకుం బట్టాభిషేకము చేసి కర్ణాటరాజ్య విభజనమును స్థాపించిన వాండయ్యెను. ఇదియే క్రింది పద్యమునందుం గాన నగును. 'హరిశౌర్యుండగు రామభూవిభుని తీవ్రాటోపవద్వాహినీ శరవేగం ... ... నిజామాదుల్‌ వజీరుల్‌ భజింతురు న్యమత్వము అనుచు శిరములం దాల్తు రెవ్వనిసమ(గ్ర సైన్య ధుత ధూళిచకితులై చనుసపాద కుతుప శాహి నిజామాది కుతలపతు ల తండు నృపమాత్రుందే రామధరణివిభుండు. విశ్వామిత్రునిం గొల్చి రాముండతం డుర్వింజెందెం గల్యాణము౯ విశ్వామిత్రులు గొల్వరాముం డితం డుర్వింజెందెం గల్యాణము౯ మానక నిజాము6 డపవర్గమార్ద వృత్తి వెరయం బరబుద్ధి నెవ్వాని పేరు దలంచి యతండు శ్రీరాముం డఖిలసన్నుతికిం దగండె. ఈ పద్యమువలన రామరాజు సపాదుందనెడి యదిల్‌ షా నోడించి కృష్ణా తుంగ భ(ద్రలనడిమి యంతర్వేదిని గయికొనుటయు అలీఅదిల్‌షా (ప్రారనమున _ నిజాము నోడించి. కల్యాణవట్టనవును గెలుచుటయు6 దిరుగం ఐబయినెత్తిన నిజాం

30/1 వను చరిత్రము షాకుతుప్‌షాల గెలిచి కాందీశీకులను జేయుటయు, నిజాము మజల శరణుం జొరంగా రాజ్యమునందు నిలుపుటయు మొదలగు చరిత్రాంశములు పూర్వోక్తములు తెలియుచున్నవి. ఇతని తమ్ముండు వేంకటాద్రి, రామరాజునకు నిజాము ఆదిల్‌షాల తోడంజేసిన యుద్ధమునం దోడుపడి పరాక్రమము నెజపుట మింది పద్యముల వలనం దెలియునది. మ, 'కడిమి౯ వేంకటరాయశెరి నెదురంగా లేక యత్యాహితం బడరం గౌతమి దాంటు వేళ నిజకాంతాగ్రుప్రవావోప్తిం గాల్‌ నడ దష్టఃణ జడుండై నిజాము డుడుపాలంబంబునణ దాంటి యె క్కడం గన్నణ భజియించు నయ్యుడుపరేఖణ నామమోహంబునజ. ఉ. _ ఏకసపాదలక్షమిత మింద్రజు దోశ్చరితప్రబంధ మ స్తోకమె యంచు జాపజితధూర్దటి వేంకటశౌరి శౌర్యదీ క్షొక్ఫతి కర్ణభీష్మజయశక్తి ననేకసపాదలక్షసం ఖ్యాకమనీయ భూరివిభవాప్తి వహించు నుదంచితోన్నతి౯. ఇతండు చామరాజు కాలమందే బీదరు నబాబును జయించుట యీపద్యమునం దెలియునది. “అనుచు గడుమెచ్చి జయలక్ష్మి యాజిరంగ కాతర బరీద కేతన ఘటిత భద కలశ మెదురుగం బూని యేఘనునిం జెందె నతండు సామాన్యుండే వేంకటాద్రివిభుందు.” ఈ వేంకటాద్రితోం గూడం దిరుమలరాయలును గూడి బీదరు పాలకుని గెలిచెనని యీపద్యమున నేర్చడుచున్నది. “వినమద సూదనమల్మ వినోదన వీరబరీద నరాదహరీ (ఆ-౩-1-88) ఓ. = కలితకూట కనకవాటసంభ్రమ దృమిత ఘోటబెడదకోట పటుకవాట పాటనా” (ఆ-5-1-128) “కడిమి వేంకటరాయశౌరి నెదురంగా లేక యత్యాహితం బడరజ గౌతమి దాంటు వేళు ననుచో నిజాముని గోదావరి వజఖకుం బాజుందోలుట తెలియునది. ఇది రామరాజు, తిరుమలదేవరాయ వేంకటాద్రుల తోడ్పాటునం గావీంచెనని యీ మింది పద్యము తెలుపుచున్నది. ఉ. _ఆయనుజుల్‌ విశుద్ధహరిదంత మహాకరిదంత కాంతిరే ఖాయితకీర్తులై కొలువ గౌతమినీట నరాతిఘాతికౌ

నం ఉపోద్ధ్బాతము క్షేయకరక్తముల్‌ గడిగి శ్రీరమణీవరమూర్తి రామభూ నాయకుం డుర్వినేలె భువన స్తవనీయ జయాఖభిరాముండై. రామరాజు నిజాము నోడించి పలాయితునిం గావించునపుడు దిరుమల దేవరాయలు వి(క్రమంచుట. గీ. తగవరిగదా ని జాము. డుద్దండజయప టిష్ట తిరుమలరాయ ధాటికి జలించి పఅచునెడ శక్తి మఅచియు మజవండయ్యెం దత్తదుచితప్రదేశ సంధాన యుక్తి. ఇబ్రహీముతోడి యుద్ధమునందుం గూడం దిరుమలరాయల తోద్పాటు గలదు. క. అభ్రాశిధీర ధీరచ్చి, తబ్రాహ్మీధవ వివేక తరుణచరణభా గిబ్రామశరణ సకలక, కుబ్రామాభరణ కరణగుణసంభరణా. రామరాజునకుంబిదప క. _ 'ఆరామశౌరిపిమ్మట, ధీరామరశాఖ వీరతిరుమలరాయం దారామ సేతుహిమవ, క్ష్మారమణీ రమణుండై జిగంబు భరించె౯. అనుటచేం దిరుమలరాయలు రాజ్యమునకు వచ్చెను. రామరాజు తల్లికోట యుద్ధమున హతుండగుటవలన కర్ణాటరాజ్యము క్షీణింపంగా మజలం దిరుమలదేవరాయలు పట్టాభిషిక్తుండై దాని నుద్ధరింపజేసెను. ఇదియే కర్ణాటరాజ్య విభవ పునరుద్ధారియనుట తెలుపుచున్నది. తిరుమల దేవరాయలు పిదపం బట్టాభిషేకము నొందుట. గీ. కడిగికొనియె వసుంధరా కమలనయన, యౌర వీరప్రతాప రాజాధిరాజ రాజదేవేంద్ర తిరుమల రాయచంద్ర, సాంద్ర పట్టాభిషేకాంబు సముదయమున. నను వద్యముచేం దెలియుచున్నది. అయిన నితండు మఅలం బట్టాఖిషిక్తుండైనది విజయనగరమునం గాదు పెనుగొండయందు. ఇది పెనుగొండపై నిజామెత్తివచ్చిన యుద్ధమువలనం దెలియుచున్నది. చ. తిరుమల రాయశేఖరుని ధీరచమూభటరాజి యాజిఖీ కరయవనేశ్వర ప్రహితఖానబలంబులం జక్కుసేయ ని ద్ధరం బెనుంగొందకొండలు మదద్విప చర్మకపాలమాలికా పరికరభూషితంబు లయి బల్విడిం గాంచె గిరీశభావము౬ తిరుమల దేవరాయలు వేంగళాంబయందు లక్ష్మీరాముండు, రథబనాథుండు, శ్రీ రంగరాయుందడు, రావురాజు, వేంకటరాయుండని యేవురువు(తులను గాంచెను.

30 వను చరిత్రము వీరును దండ్రితోడ నిజామాదులయుద్ధమునందు విక్రమించుట తెలియుచున్నది. శు యాదోరాళి గభీరమూర్తి రఘునాథాధీశుం డుద్దండ బా వోదర్చాంధసపాదమల్శిక నిజామానీకముల్‌ ద్రుంప జ న్యాదూరక్షితిం బాయుకృష్ణకును గృమ్హాంకంబు నాం దబ్బె బి చ్చీ దీవ్యన్న యనాబ్దకజ్జలజలాభీల ప్రవాహంబునః తిరుమల దేవరాయల పిదపం బట్టాభిషిక్తుండైనవాండు శ్రీరంగరాయలు. చ. హరిపదభక్తశీలుం డగునారఘునాథ నృపాలుకూర్మిసో దరుందు సిరంగరాయవసుధావరుం డాత్మగుణప్రమోదవ త్తిరునుల రాయశేఖర వితీర్ణ మహాయువ రాజపట్టబఐం ధురుండయి సర్వభూభువన ధూర్వహశక్తి వపొంచునెంతయు౯ ఇతనితమ్ముండు రామరా జితనికాలమున మ. ఘనశౌర్యుందు సిరంగరాయ నరలోకస్వామితో ంబుట్టు రా- మనృపాలాగ్రణి సహ్యజాంబుధిపయోమధ్యోర్వి శ్రీరంగప ట్టనలంకానగరంబు పుణ్యజన పీడావార్త లేకుండం గై కొనియెజ మిత్రభవోపకార నిరపేక్షుందై విచిత్రంబునన్‌. అన్నట్లు శ్రీరంగపట్టణమును సాధించెను. ఇతనితమ్ముండు వేంకటరాయలు మ. 'హరుం డాతారకశైలదుర్గమున నధ్యాసీనుందై రాజశే ఖరవిఖ్యాతి వహించు6 జంద్రగిరి దుర్గంబందు శ్రీవేంకటే శ్వరుం డొప్పె౯ బహురాజశేఖరసదాసంసేవ్యుందై యౌర యి . ద్ధర బంటేలికవాసి తద్గిరులకుఐ దద్వల్లభ శ్రీలకుక అన్నట్లు చంద్రగిరిదుర్గమును బాలించుచుండెను. శ్రీరంగరాయలకుం బిదప వేంకటరాయలు రాజ్యమును జెనుంగొండనుండి చం(ద్రగిరికి మార్చుకొన్నట్టు క్రిందిపద్యమువలనం దోంచుచున్నది. గీ. అంచువారల నిరసించి యవని కాంత తనభుజాదండమున నుండ దనరుచుండు భావజనిభుండు వేంకటక్ష్మావరుండు. ఈ పుత్రులందలును దిరుమలరాయలకాలమునందును నతనికిం జాలం దోడ్చడుచుండి య్రైక్యమునం ్రవర్తించుచుండిరి. క. ఆతనయులు జగతీ వి, ఖ్యాతనయులు గొలువ శాశ్వతైశ్వర్యకలా న్వీతుండు తిరుమలరాయో, ర్వీతల నాయకుండు వెలయు విభవోన్నతుండై.

ప! ఉపోద్దాతము

సదాశివరాయలదానశాసనములు తిరుమలదేవరాయల కాలమునందుం గనంబడుచున్నవి కొని తిరుమలరాయలే కర్టాటరాజ్యమునకుం బట్టాఖిషిక్తుందైనట్టు తెలియుచున్నది.

గీ. అంతకాలము తనయంద యచలయతై య

నంతయె రత్నగర్భయై యవని యలర నలరుం గర్జాటరాజ్య సింహాసనాధి రాజ్యశుభశాలి తిరుమల రాయమౌళి.

దీనిని బట్టి సదాశివరాయల రాజ్యప్రసక్తి యేమైనదియుం దెలియరాకున్నది. తిరుమల దేవరాయలకుం బిదప యువరాజుపట్టమును శ్రీరంగరాయలు “చ. హరిపద భక్తశీలుండగు నారఘునాథ నృపాలు కూర్మిసో, దరుండుసిరంగరాయ వసుధావరుండను పద్యమువలనం బొందెనని దెలియుచున్నది. వేంకటరాయ లపుడు, “మ. హరుండాతారక శైలదుర్గమున నధ్యాసీనుందై రాజశేఖర విఖ్యాతి వహించు జంద్రగిరిదుర్గంబందు శ్రీవేంకటేశ్వరులం డనుపద్యమువలనం జంద్రగిరిదుర్గము నేలుచుందెనని తెలియుచున్నది. పెనుంగొండలో శ్రీరంగరాయలు రాజ్యము చేయుచున్నప్పుడును భామినీ పాలకులు పయినెత్తి రాంగా వారి నతండు గెలిచెనని ఫెరిస్తావాంతల వలనం దెలియుచున్నది. శ్రీరంగరాయల కనంతరము మహమ్మదీయుల దాడికోర్వకయో మథి యేకారణముననో పెనుంగొండనుండి వేంకటరాయలు పాలించుచుండిన చంద్రగిరికే రాజధాని మార్చం బడినట్లు తోంచుచున్నుది. ఇప్పు డీవంశమువారే యానెగొందిసంన్థానపాలకు లై యున్నారు.

ఈ తిరుమల దేవరాయలకు వరాహధ్వజము. ఇతందు భూవరాహాంకుండు “'వసుమతీ భారధూర్వహత నెవ్వని యుర్వరావరాహాంక మర్థమువహించు' నని కవిచెప్పియున్నాండు. మజియు నితనికి వీరప్రతాప రాజాధిరాజు “రాజపరమేశ్వర' “అష్టదిగ్రాజకుల మనోభయంకర' 'జయజన్య మన్నె విభాళు 'మూరురాయరగండి 'ఎంతెంబరగం' డాది బిరుదములును గలవు. ఇతని దాశ్రేయగోత్రము. ఇదియెల్ల మింది శాసనమునం దెలియవచ్చుచున్నది.

“ప్రాజ్య కర్ణాటరాజ్య శ్రీస్థాపనాచార్య వి్య్రుతేః అశ్రేయ గోత్రపాథోజ మార్తాందస్య మనస్వినః అంతేంబవరగందస్య సింధ్వన్త క్షితిరక్షిణః వర్ణితయశసో నానా వర్షశ్రీ మండలీకగండస్య ఏవిరుదరాయరాహుత వేశ్యైకభుజజ్గ బిరుదభరితస్య

౫4 వను చరిత్రము విఖ్యాత బిరుదమన్నె విభాళాలీలస్య విజయశీలస్య విశ్వమృ రాభృతిస్ఫుటవి(శ్రుతధరణీ వరాహబిరుదస్య కల్యాణపురనాథస్య శల్యారి సమతేజసః వేంగీ త్రిభువనీమల్ల లింగస్థిరయశోనిధేః శ్రీమత్తిరుమలక్ష్మాప శేఖరస్య దయామ్బుధేః (ఎఫిగ్రాఫికా యిండికా 9వ పుస్తకము. 339వ పుట.) తిరుమలరాయలకు చాళుక్యనారాయణుండను బిరుదమును గలదు. ఇదియే నరసభూపొలీయమున, 'రాజదేవేంద్రుం డితండనం దేజరిల్లు, ననఘ చాళుక్యనారాయ జాంకవివిధ బిరుదమన్నె నిభాకాది బిరుదశాలి, ప్రాభవోపేంతు. డెటితిమ్మ పార్ధివుండు. ఈ నారాయణ బిరుదమునుబట్టియె వసుచరిత్రమున, మ. ధర నెవ్వానికి వ్రాయుపద్మజుండు వ్రాంతల్‌ వానితోనేంగు న స్థిరముల్‌ శాశ్వతకీర్తి యాతిరుమల శ్రీరాయనారాయణుం డు-రహిజవ్రాసిన శాసనాక్షరము లుందుం బుత్రపొత్రానయ స్థిరవృత్తిం బృఢుకాక్షరంబులు గురుశ్రీవర్ణతుల్యంబులే. యను పద్యమున 'తిరుమల శ్రీరాయనారాయణులి డన్నాందు. ఇట్లాయా పద్యములందు స్ఫురించుచరిత్రాంశములను దదర్థగ్రహణపొష్మల్యమునకై వ్రాసితిని. ఇంతవఅకుం గృతికర్తను గూర్చియు. గృతిపతినిగూర్చియు వ్రాసియైనది. ఇక నీ కృతి నిగూర్చి వ్రాసెద. ఇందలి యితివృత్తమున కొకరమగు గథాభాగమును, దానియందు. గవి కవితారసోచితముగాంబెంచుచును దగ్గించుచును మార్చుచును వచ్చిన యంగములును, గవితాశైలియు మొదలగు విషయములును వ్రాయుట యావశ్యకము. ఇందలికథ మహాభారతము నుండి కయికొనంబడినదని మునుపు వ్రాసితిని గదా. ఆ కథాంశము నిట నందున్నరీతిని సంగ్రహించి వ్రాసెద. చేది దేశమును వసు వనురా జేలుచుండెను. అతండొకనాండు వేంటకుంబోయి యొక తపోవనమునం దపము చేయుచుండెను. అపుడు దేవేంద్రుండు అతనికడకు వచ్చి యాతని రాజ్యపాలనమునకును దపస్సునకు మెచ్చి మైతి చేసికొని, తన లోకమునకు రాకపోకలు చేయుచుండుమని యాతనికిం జెప్పెను. మజఠియు నింద్రుండాతనికింగనక రత్నమయమై కామ గమన _ మగువిమానమును, _ దేవత్వమును, సకలప్రహర ణమనులను వారించు నింద్రమాలయును కమలమాలికయు, దుష్ట శిక్షణళిష్టరక్షణక్షమంబైన

ప. ఉపోద్దాతము

వేణుయష్టియు ననుగ్రపొంచెను. వసు వా విమానమునెక్కి యుపరిలోకముల సంచారవౌ చేయుటంబట్టి, యతనికి నుపరిచరవసువను పేరు కలిగెను. అతం డింధ్రమాలికను దాల్చి యావేణొ యపష్టికిం బ్రతిసంవత్సర మింద్రోత్సవము చేయుచునుందెను. అది మొదలుగ రాజులేంటే నింద్రోత్సవము చేయువారైరి. ఆ వసురాజున కింద్రుని వరమునం బుక్రులేవురు పుట్టిరి. అతండు రాజ్యముసేయుచుండగాం జేదిపట్టనమునకు సమిపమునం బాలు శుక్తిమతి యనునదిని హిమవంతుని పుత్రుండగు కోలాహలుడు కామించి నిరోధించెను. అపుడానదీ జలములచేం జుట్టుప్రక్కల జనపదముల కుపద్రవము గలుగంగా వసురా జెటింగి తనకాలిగోట నాకోలాహలు నెగమిటి యానదివెలువ నాంపినవాండయ్యెను. శుక్తిమతికిం గోలాహలునిసమాగమమువలన వసుపదుండను పుత్రుదును గిరిక యను పుత్రికయుంబుట్టిరి. ఆనది, వసురాజు తనకుం గోలాహలుని వలన నిరోధము నుడిపినందులకు- గానుకగా నాబిడ్డలనిరువురను నా రాజునకు సమర్పించెను. రాజు వసుపదుని సేనాధిపతిగాడేని గిరికను బెండ్షి యాడెను. ఇదియ భారత మందలి కథాంశము.

వేటొకచోట నిచ్చియున్న వసుచరిత్రకథాసారమును జూచినయెడలం గవి యామూలకథయందు. గవితారసానురూపముగాంగావించిన మార్పులు తెలియవచ్చును. వసురాజు వేటకుం బోవంగా నచ్చట గిరికను దలంచుకొనుటవలన నతనికి రేతః స్టలనమగుటయు, దానినొకదేంగ యణుతంగట్టిపంపుటయు మొదలగునంశములు రసానుగుణ కథాప్రణాళికకు ననుపయుక్తము లును ననుచితములు నగుటచేంగవి విడిచిపెట్టెను. కవి కవితానిబంధమునకు జీవాతువు రసపోషణము. ఆ రసపోషణమునకే వంశానుచరితమునకుంగా నున్నయైతిహాసికకథను బెంచియుం దగ్గించియుం గొనుటయె యావశ్యకము. కాళిదాసును దనశాకుంతల కథను భారతము నుండి కయికొన్నను, రసానురూపముగా దానియందు బెక్కుమార్పులు గావించు కొన్నాండు. ఇట్టి మార్పులు రసైకజీవికుండగు కవికింద్రోసిపుచ్చరానివియై యున్నవి. భారతమునం గోలాహలసమాగమమువలన శుక్తిమతి తాను గన్న గిరికను వసురాజునకు నర్పించెననియు నతండాబిడ్డను బెంధ్లాదెననియునున్నది. కవి యాముక్కనుగొని మొదట వసంతవర్ణనము చేసి వనపాలకులచే రాజును వనవిలోకమునకు వచ్చునట్లుగావించి, యచ్చటనుండి కిన్నరపక్షిమిథున ప్రసంగతిని దెచ్చి కోలాహలపర్వతాగమనమును గూర్చి యందు మృదుగాన సమాకర్ణనమును బొందువఅచి, నర్మనచివదూత్యమును బచరించి మతికొన్ని మతకములచే నాయికా సందర్శనమునొందించెను. పిదపంజెలులచేత గిరికావృత్తాంతకథనమున శుక్తి మతీకోలాహల చరిత్రమును దెలిపినాండు. అవ్వల నాయికానాయకవి'ప్రలంభ శృంగారము పిదప మంజువాణీ దౌత్యము. అంతట నిరువురకు వివాహమునని యింతపెద్దదిగాంబెంచినాడు. ఇచ్చట నాయికాసందర్శనమువఅకునుగల విష

౧0/౪ తగు చరిత్రము యము, పెద్దనమనుచరిత్రమును జూచి యనుసరింపంబడినది. మనుచరిత్రమునంబ్రవరుండు సిద్ధునిమూలమున పిమ వంతమునకుంబోవుటయు6 దద్వాసిని యగు వరూథినిని జూచుటయు ఘటింపబడినవి. ఇందు గిరికావాసమగు కోలాహలమునకు రాజును దోడ్తెచ్చుటకై వనపాలుర యాహ్వానమును, నుద్యానసందర్భనమును, నందలికిన్నర మిథునమును గూర్చి యాకొండకుం దెచ్చినాడు; నాయికను జూపినాండు. మనుచరిత్రమందలి కోనయు నిందుంగలదు. అందు వీటికాగంధమారుతము పొలసి ప్రవరు నాకర్షించినది. ఇందు మృదుగాన మాకర్షించినది. క. 'మృగమదసొరభ విభవ ద్విగుణితఘనసార సాంద్రవీటీగంధ స్థగి తేతరపరిమళమై మగువపొలుపుం దెలుపునొక్క్మమారుత మొల సె£ (మనుచ) మ. విశ్రమిం, చిన 'నందొక్కకలస్వనంబు విన వచ్చెజ మాధురీధుర్యమై. క. _ వీనులవిందై యమృతపు సోనలపొందై యమందసుమచలదళినీ గానముక్రందై యారవ మానందటబ్రహ్మ మైన నధిపతి పల్కె౯ (వసుచ) అచ్చటికోన సీ రేలెల్ల నమృతమరీచినంటున నంటం, గరంగి నిర్మలపయోరురులం దొఅంగి బలువిడి పెనులోయంబడిన క్రొన్నెలజాల, చణులలో నిరుగడం దజచుమెఅచు పటికంపుంబణంకులసజ్జ గొజ్జంగెనీటి, యేటిక్రేవలం జలియిసుకవెట్టు నేంయాకుటనంటుల నెలమావిగుమురుల, సురపొన్నకూటాలం జుట్టుకొనిన బండిగురువెందతీగ చప్పరము లెనసి ముడిగొనిన ద్రాక్షపందిళ్లనడుంమ గిన్న రీనినాదానుకారిశారీశుకాది ఘోష ఘుమఘుమితం బైనకోన గనియె. దీనికే మనుచరిత్రమునందు, స్‌ కులిశధారాహతిం బొలుపునంబైనుండి, యడుగుమోనంగ జేగుజైనతటులం గనుపట్టులోయ గంగానిక్షరమువాజం, జలువ యౌనయ్యేటికెలంకులందు నిసుకవెట్టిన నేల నేచి యర్మాంశులం, జొరనీక దట్టమై యిరులుగవయు క్రముకపున్నాగనారంగరంభానాళి, కేరాదివిటపికాంతారవీథిం

ఎ0ర/ ఉపోద్దాతము కెరలుపికశారికాకీర కేకిభృంగ సారసధ్వనిం దనలోనిచంద్రకాంత దరులు (ప్రతిశబ్ద మోన గంధర్వయక్ష ) గాన ఘూర్చిత మగు నొక్కకోన గనియె. (మనుచరితమా అందు “పూవుందీవలనొప్పునాక్కభవనంబు॥ా గారుడోత్మీర్హము” ను జూచినాండు. ఇందును “నిరుపమంబైన దివ్యమందిరము” గనియెను. ఆభవనమున సీ తతనితంబాభోగధవళాంశుకములోని, యంగదట్టపుంగావిరంగువలనం శశికాంతమణి పీఠి జాజువాజంగంగాయ, లుత్తుంగకుచపాళి నత్తమిల్లం దరుణాంగులీధూతతంత్రీస్వనంబుతో, జిలిబిలిపాట ముద్దులు నటింప నాలాపగతిం జొక్కియరమోడ్పుకనుదోయి, రతిపారవశ్యవిభ్రమముం దెలుపం బౌఢిం బలికించు గీతప్రబంధములకుం గమకరపంకరుహరత్నకటకర్వుణరు ణధ్వనిస్ఫూర్తి తాళఠమానములు గొలుప నింపు దళుకొత్త వీణ వాయించుచుండి. ఇందు, సీ. వలుందగుబ్బలు ప్రసేవకవృత్తిం దగుగుబ్బ, కాయల కపరంజిచాయ లొసంగ లలితాంగుళీ దళంబులు సమేళములైన, సారెలపై రాగసంపద లిడం బాణికంకణరుతుల్‌ 'ప్రాణానుబంధంబు, గల తాళగతి కనుగ్రహము లీన నాలాపభంగి యత్యక్తసంవాది స, మస్వరంబులకు (గ్రామంబు లునుపం 'బ్రచురతానామృతముల మూర్చనలచే న చేతనంబులు చేతనరీతిం దనరం జేతనంబు లచేతనభాతి నానర వీణ వాయించునాక యలివేణిం గంటి. అందలి నాయికయెట్టిది ? మ. అతం డావాతపరంపరాపరిమళవ్యాపారలీలం జనా న్విత మిచ్చోటని చేరబోంయి కనియెజ విద్యుల్లతావిగ్రహజ శతప[్రేక్షణ. జంచరీకచికురం జంద్రాస్యం జ'క్రస్తనిజ నతనాఖిః నవలా నొకానొక మరున్నారీశిరోరత్నము౯ ఇందో, చ. తరువులపొంతం బొంచి వసుధావరమిత్రుండు గాంచె నచ్చటం దరుణిం దమోవినీలకచం దామరసోదరసోదరప్రభం

106/ వను చరిత్రము దరళవిలోచనం దతనితంబం దటిన్నిభగాత్రవలరి౯ దరుణ శశాంకఫాల నొకదన్విం దరంగ వళిం దలోదరి౯ దీనికెల మూలము శృంగారనైషధమున, మ. కమలేందీవర షండ మండిత లసత్కాంతార సేవారలి॥ గమికర్మీ కృత నైకనీవృందనై కంటి విదర్భంబునజ రమణిం బల్లవపాణిం బద్మనయనః రాకేందు బింబాననక౯ సమపీన స్తని నస్తినా స్తివిచికిల్సా హేతుశాతోదరిన్‌. (ఆ-2-ప-21) అని యున్నది. ఇట్లు రెండుకావ్యములందునుగల కథాప్రణాళకయందు రచనల సామ్యృమునుజూపుట మనుచరిత్రమును రామరాజభూషణుం డనుకరించువిధమును దెలుపుటకై, మనుచరిత్రమునందుం బెద్దన శ్లిష్టరచనలయలజడిం బడక కేవలము స్వభావ లక్షణముల సహజపటుశైలిని జిత్రించి పాత్రమును నత్యంతరసాలంబనమును గావించినాండు. వసుచరిత్రమునందో శ్లేషరచనముల చిక్కులు పెక్కులు దవిల్చికొనియు నాయలజడిని దోంపనీయని మృదువదగుంబనమాధురితో మిటారించు సొబగునడతోంబాత్రమును లోకోత్తర సౌందర్యపాత్రముగా దిద్దినాండు. అందుంబరమ ఛాందసుని వగలాడి మిన్న కడకు దెచ్చినందున నా యిరువుర నడుమ శృంగారరసము పాంగారినదిగాదు. ఏదప నాయిక బీప్రలంభశ్చంగారము. ఆ ఛాందసుని వేషము దాల్చిన గంధర్వునకును నాయికకును గడుపులోని చిచ్చు వంటి యొడంబడికతో సంభోగ శృంగారము గాన నిదియు6 బయోముఖవిషకుంభమే. స్వరోచి యావిర్భవించిన పిదప నతనికిని గళావత్యాదులకును ననురూప శృంగారము ఘటించినను హంసమిథున వాక్యాదులవలనం దద్రసప్రణాళిక కందంద విచ్చేదము. కడపట స్పారోచిషమనువు కేవలశాంతిరస[ప్రాబల్యముతోం బ్రబంధ సమాపనము. దీనింబట్టి మొత్తమునకు మనుచరిత్రము వస్వ్వై క్యముగానరాదు. మటియు శృంగారరసము వస్తు వైవిధ్యమువలనను విషము సమాగమముల వలనను, గడపటి శాంతిరసైక ప్రాచుర్యమువలనను, నాక్కరూపున సాగక యొదుదొడుకై వింగడించుచున్నది. వసుచరిత్రమునందో మొదటినుండి కడవలకు వస్తువున క్రైక్యమును రసమున కుత్తరోత్తరావిచ్చేదమును గానిపించుచున్నది. మొదటి నాయికానాయకు లిరువురే కడవఅకును శృంగారరసపోషణమునం బాలుపడియున్నవారు. అందుం బ్రవరవరూథినీ సమాగమమువలె నిందు శుక్తిమతీ కోలాహల సంగమము నున్నది కొని యిది మొదటం గన్నాకుగా రాక నడుమ నంగముగా వచ్చుటచే శృంగారరసముతో విరోధింపక దానికి సహకారమైయున్నది.

మ. ఉపోద్దాతము ఈ కవి కవిత్వము శ్లేషైకతానము. అయినను గొన్ని శ్లేషకవనములుంబోలె గటువై యర్ధక్షేశమూ నాపాదింపక మొత్తమునకు మృదుపాక సౌభాగ్యము గలిగి యతిభోగ్యముగా నుండును. ఒక యుదాహరణము. వసంతవర్ణనము, చ. జఒనర హిమావకుంఠనము లూద్చి తెమబ్చినపత్రభంగముల్‌ సన నసియాడుచు౯ మొగడచన్నులు పల్లవపాణిం గప్పునూ తనలతికాలతాంగుల నుదారగతిం జలి వాపి నెయ్యపుం బెనంకువ నేర్పె దక్షిణసమిరణుం దొయ్యనం దావులంటుచున్‌. మ. అలరుంగైదువుజోదుకూర్మిసయిదోడై మాధవశ్రీతపః ఫలమై యాడు మరుత్కుమారుం బ్రియమొప్పం దేనెనీరార్చి లేం దెలిపూజొంపపుంబొత్తులం బొదిగి ధాత్రీజాతముల్‌ జోల వా డె లసత్పల్లవడోల నుంచి కలకంఠీగీతనాంబులన్‌. సీ. మును సుమనోరాగమున వసంతము సూపెం, గాననేందిర యశోకంపుంగొమ్మ కాకొమ్మ నగుచు నెయ్యమునం (గొన్ననతేనె, మెలంగెడుసరసాళిమోందంజల్లె నాసరసాళి సోయగపుం బాటలతోడం జని మాధవిషప్రవాళశాటిం దుడిచె నామాధవిపరాగ మక్షిరాగము మించం, బరతెంచు కలకంఠిపై విదిర్చె నిట్లు లతికలు హితకోటి నెనసి యపుడు మదనదేవోత్సవక్రీడం బొదలు ననిన వరులుం దరుణులు విరులయోవరుల వఅలు సిరుల వలరాచజాతరుల్‌ సేయు టరుదె. ఇందు శేషబంధమును వీడకయె సులలిత పదగుంభనమున నర్థవైభవమెంత గూర్చినాండో తెలియుండు. మఠి యుద్యానపాలురు రాజునకుం గానుకవెట్టు పండ్లు మొదలగువానిని గొని, స్స్‌ “ఏపారు పొదరిండ్ల నాపాటలాశోక, దీపార్చిం గనక కలాపమరసె సాలావలులు దాంటి యేలాలతా వార, బాలాతతిపరాగపటల మూద్చె నానామధుపనవ్యగానామృతము మెచ్చి, సూనాసవము లెల్లం జూఅలిచ్చె శంకారహితధీరహుంకార శుకభటా, హంకారములఫలాహతి యొనర్చె నునుచు నాగంధవహునిధౌర్యములు దెలుపు లీల విరిసినవిరులు రాలిన రజంబు లులికిన రసంబు లురిలినఫలము లధిపు (మైల నిడి పల్కి రుద్యాపుపాలు రపుడు.”

౧0౧4 వను చరిత్రము అని యతిమనోహరమగు నొకచమత్మారసాధనము గావించినాడు. చప్పిడివిషయమైనను మవాకవిచేత నెంతో భోగ్యవస్తువుగా మాజుచున్నది. మజియు మనుచరిత్రమునం (బ్రవరునికి హిమవద్దర్శనోత్సుకత్వంబు పట్టించుటకై సిద్ధుండు గావించిన వర్ణనములుంబోలె వనపాొలురును రాజుం జూచి యుద్యానవన వైభవమును, సీ _ ఇమ్ములై మరు హజారమ్ములై పొదలుండం, బూంజవికలు వేజఖ పూనవలదు తెప్పలై నెత్తావికుప్పలై పుష్పాళ్ళు, రుల గందవడి త్రోవం జిలుకవలదు సారమై హిమజలాసారమై పూందేనె, నెజయంగేళాకూళి నింపవలదు మొత్తమై మారుతాయత్తమై గంబూర, మెగయ వితానముల్‌ బిగియవలదు స్వామి యారామశుభవైభవములు చూడ నెపుడు విచ్చేయుదురొ యంచు నెదురుసూచు సహజ సౌభాగ్యములు గూర్చి చైత్రుండతండు కూర్మి భవదీయ వనపాలకుండు కాండె” యని యాలోకనోత్సవమును గలిగించిరి. ఈ పద్యమునందలి యనుప్రాస విభవమును నర్థచమత్మారవైఖరియు నద్వితీయములు. రాజుద్యానమునకుం బోయిన పిదప నందలి లతికలను స్త్రీలుగా నుల్రేక్షించి శృంగారచేష్టావిశేషములను వానికి నతి మృదుతరవాగ్ర వఖరితోం గూర్చిన యొప్పు “చెప్పనలవిగాదు. “ మ. కలకంకఠార్భటి నొందొరుం బిలుచుచు౯ గాఢచ్చదాచ్చాదికల్‌ వాలయంగా నవగంధబంధుర రజంబుల్‌ నిండంగా జాలకం బులుగాసింబడంగా నికుంజనిలయంబుల్‌ మాటి వాయుత్వరం దలసూపెం (బ్రతతీసతీవితతి గోత్రాకాంతుం డేతేరగన్‌. చ. జనపతి దారసిల్ల నొకసంపెంగ తావులకొమ్మ రాగవ ద్ధనసుమనోభిరామ యయి కాంక వహింపంగం బోలుం గానిచో ననుపమపంచసాయకకరాంచలచంచలచాపశింజినీ జనితకరోరరుంకృతులు సైంచకయున్నె పరాగపాండువై. చ. చలితలతాంతకాంతి యను చందురకావిచెణంగు దాంటి స మ్మిశితవయోవిలాసముల మోటినవిచ్చు ఫలస్తనా[గ్రముల్‌ వెలువడం గప్పిం దశ్‌క్షణమ వేల్లితదోహదధూపధూమ కుం తలములు విప్పి దాడిమలతాలలితాంగి నృపాలు చెంగట సీ. చిగురులౌంగేలు సాంచె రసాలవల్లరి, తేంటిచూపులంజూచెందిలకతిలక పికగీతిం బాదిచూపెం బ్రియాకులత పల్కె గీరభాషలం గర్జికారశాఖ ముఖరక్షినింపె నింపుగలసం పెంగకొమ్మ, వన్నెగా నగియె లేంబొన్నతీంగ సుకభిళశ్వసనంబు నెరపె సింధుకవల్లి, గ్రుచ్చె, దావులు సోంకం (గోవి రెమ్మ

తర ఉవా్టా తము యాత్మరుచిరోపచారంబు లధిప కల్ప, కంబునకుం దత్తదామోదగరిమంబెనుప నంగనానిత్యకలితదోహదవిశేష, సన్ను తాచారముల సడిసన్న కతన. ర తర్వాత రాజును గోలాహలమునకుం బుచ్చుటకు వలయు సాధనములను నతిమృదు మధు గుంభనముల నలవరించినాండు. తే. నృపునెదుటం దేనెవాంకలో నిబిడవిచల దతనుపత్రాళలిఫలసాంద్ర మగుచునొక్క నగము కైవ్రాలి యేటిలో నాంటియున్న నాంటియున్నతనగరాజు నలువుందెలిపె. ఉ. ఉన్నతి నన్నగాగ్రమున నున్నయొకానాక కిన్నరద్వయం బన్నిఖిలోక్తివేది కపు డదన్యదురాసద మైనయొక్కయా సన్నశుభంబుం దిన్ననిప్రసన్ననిజోక్తులందెల్పి తోన యేం గె న్నరదేవపాదపవిఖిన్న బృహన్నగకూటవాటికిన్‌. క. _ ఆలోకాద్భుత విహగయు, గాలోకప్రీతివలన నతిలోకవయః కోలాహల కోలాహల, లీలాహలహలిక చెంగలించెం బతికిన్‌ ఇట్లు లేనెవాంకలో నాంటియున్నవృక్షమును, అవృక్షాగ్రమందలి కిన్నరమిఢునమును, వానిశుభోదర్క ప్రసావమును, దన్మూలమున నవి కోలాహలపర్వతమున కేంగంగా దద్దర్శనార్థము దాను నాపర్వతమునకుం బోవ నుత్సహించుటయుం గల్సించినాండు. పక్షిమాటల నెఖుంగుటకై 'యన్నిఖిలోక్తివేది యనియుం జెప్పినాడు. పిదపం గోలాహలమునకుంబోవుట. అందు విచిత్రకథా సందర్భసంవిధానమునకై నర్మసచివు నొకని గూర్చి తన్మూలమున వారికిద్దఅకు నంభాషణ ట్రనక్తి గలిగించి కోలావాలవర్స మతివేలమనోహరముగాం బచరించినాందు. సీ... ఒకచాయ ననపాయ పికగేయ సముదాయ, మొకసీమ నానామయూరనినద మొకవంక నకలంక మకరాంక హయహేష, లొక్రేవ వనదేవ యువతిగీత మొకచెంత సురకాంతల కరాంత తతనాద, మొకదారి నవశారికోదితంబు లొకయోరం బటుచారణ కుమారఫణితంబు, లొకదండ నలిమండలికలగాన మొక్కమొగిమైోయం గదళీగృహోపపన్న కిన్నరీబ్బందబ్బందసంగీతరీతి నమరునతి వేలకోలాహముల కలిమి నధిప యీయద్రికోలాహలాఖ్య మొక్కొ అంత గిరికానివాసంబగు నాకోలాహలంబునందు గిరికాసన్నిద్ధి సమాకర్షణమునకై యొక కలస్వన సమాకర్ణనము. క. _ వీనులవిందై యమృతపు, సోనలపొందై యమందసుమచలదళినీ గానముక్రందై యారవ, మానంద (బ్రహ్మమైన నధిపతి పల్మెక అన్నట్లు (బ్రహ్మానంద సంధాయకమగుటం బట్టి దానిమూలము నెలుంగవలయునని కోరిక. ముందుగానే నంతరించియున్న నర్మనచివుడు తన్నాదవుు వచ్చిన

౫0 వము చరిత్రము చోటికింబోవుట గూర్చినాందు. ఆపోవుదారియు నందలి మందిరమును నల్లసాని పెద్దన యాచార్యకమువలన సిద్ధించినవే. ప్రవరుండు వీటీగంధస్టగితమారుతముచే నాకర్షింపంబడిపోయినట్సె సచివుందు నాదమును విని పోయినాండు.. అయినను ఛాందసుండగు ప్రవరునివలెం జక్కంగా “చేరంజనిపల్సె విభ్రాంతుండై' కాదు. నర్మసచివుండు రసజ్ఞుండు. రసజ్ఞుండైన నేమి, యామందిరమున సుందరులుండుట యొట్లు (గ్రహింపనగును? అందులకై, క. కనుంగొని మణిమందిరమున, మునుకొని కలధౌతథభిత్తిముకురతలబహి ర్దనితానుబింబనమ్ములు, వనితారత్నములు మెలగు వల నెజింగింపన్‌.” అని వనితలుండుట దెలుపు సాధకము గూర్చినాండు.. కాంబల్టీ రసజ్ఞుండగు సచివుందు ప్రవరునివలె విభ్రాంతుండై చేరంజనక తరువులపొంతం బొంచి కాంచినాందు. మరల వసురాజుకడకు వచ్చి తదీయావయవ సౌందర్యమును వర్ణించి రాజునకు విరాళిం బుట్టించినాండు. తే. _ మేటిజమ్మేటి యసటం గ్రొమ్మించుమించుం బొదివి మదనప్రతాపాగ్నిం బుటము వెట్టి తమ్మిగద్దియదాకటం (గైమ్మి యట్టి కొమ్మంగావింపంబోలు నెత్తమ్మి చూలి. ఈ పద్యమునకు నారవడి, తే. _ నేరెటీంటి యసల్‌ దెచ్చి నీరజాప్తు, సానంబట్టిన రాపొడి చల్లి మెదిపి పదను సుధనిడి చేసెనో పద్మభవుండు, వీనింగాకున్నం గలదె యీమేని కాంతి (మనుచరిత్రము) గిరికావయవవర్ణ్షనమునం దధరవర్ణ్దనమును మచ్చునకై యుదాహరించెదను. సీ _ కొమ్మవాతెణతో గుణమ్ము కై కొనివచ్చి, కఠినవిద్రుమము చేకట్లం బడియెం . గోమలి యధరంబుతో మొనల్‌ పచరించి, యరుచిబింబఫలంబు లవిసిపడియె మృగనేత్రపెదవితో సొగసుంబూనం గడంగి, కెంపు నీరసము నెక్కించుకొనియె సతిమోవితో రసస్థితులు చూపి సుగంధ, వికలబంధూక మూరకయ విరిసె దడాయుపగడంబునకుం బగడంబు బింబ మునకు బింబంబు మెజయు కెంపునకుం గెంపు బంధుజీవమునకుం దగబంధుజీవ మౌర యాకుందరదన రదాంశుకంబు. ఇందలి శ్లేషవైభవమును, ననుప్రాన సౌభాగ్యమును, భావ చమత్కారమును నిరతిశ యములు. లోకమునందు సామాన్యముగా నేనుంగులు కదళీ వృక్షములను భంజించుటను, బెల్లము ఖండళర్మర వొదలగు పొకావన్ఫలనాందుటను,గొని

॥ం ఉపోద్దాతము యతి రంజకముగా గిరికయూరువులను మృదూక్తిమాధురిని గూర్చి వర్దనము చేసినాందు. చు. సలియూరుద్యుతిం జెందం బూని నిజడుశ్వర్శాపనోదక్రియా రతిం బాధోలవపూరితోదరములై రంఖే భహస్తంబు లు న్నతజెజ వీడె మరుద్విభూతి:ం గదళిం దృ్వగ్గాష మాచంచలో ద్ధతశుందాతతిం జబాయదయ్యె నదెపో తద్వైరమూలం బిలణ ఉ. _ ఇంతిమృదూక్తిమాధురికి నిక్షురసం బెనవోలం జాల కా ద్యంతము నోడి మధ్యమగుణాశ్రయమై నెజకాంక నెన్నిజ న్మాంతరముల్‌ వహించియు: దనంతనె ఖండములయ్యెం గాని యా వంతయుం బూన దెంతవొాడి యయ్యు నఖండతదీయసంపదన్‌. అవయవ వర్ణ్దనమును ముగించుచు సర్వావయవసౌందర్య సమపష్టిని, మ. “కమనీయాకృతి యోగ్యకీర్తనముల౯ గన్పట్టు నాశ్యామ యా సుమనోవల్లరి యాసుధాసరసి యాసొంపొందు డాల్టీవి యా సుమబాణాంబక యాయమూల్యమణి యాచొక్కంపుం బూబంతి యా కొామరుంబ్రాయపురంభ యాచిగుటాకుంబోండి నీకే తగుణ' అనియొక్క పద్యమున వర్జించినాండు. దీనిననుసరించి వ్రాసిన పద్యములు రెండొకటిగలవు. మ _ తజచుల్‌ వేయు నింకేల యాతెణవ యాదానిమ్మ పూరెమ్మ యా నెజిగప్రంపుటనంటి క్రొమ్మొలక యానిద్దంపులేమావి యా మెటుంగుంబంగరు తీవ యానన జిరామేల్లోదువాలారునుం గలుకుంగైదువ యాకడిందినవలా కన్నాకు నీకే తగు (అచ్చ తెనుంగురామాయణము) మ__ పలుకుల్‌ వేయు నింకేల భూరమణ యాబంగారుకీల్పొమ్మ యా వలికప్రంపుటనంటిక్రొమ్మొలక యా వాల్గంటి యాశ్యామ యా యలివేణీ ఘనచూళికాభరణ మయ్యంభోజపత్రాక్షి యా తలిరుంబ్రాయపుం గల్కిరాచిలుక యాతన్వంగి నీకే తగు (రసికజనమకోభిరామము) పిదపరాజును గిరిక యున్నవచోటికిందోడ్మొని పోవుట. అతండు .. 'పాచీనపుం, జాలుందీవలచాటునః నిలిచి వాచాలాళి పక్షానిలా, లోలత్చల్లవజాలమార్గముల నాలోలాక్ష్మి ని జూచెను అంత వసురాజు గిరిక 'వినుతాంగ తరంగిత సౌకుమార్యములను' గొని యాడుట గిరికా విషయమవమగు నర్మనచివుని వర్శనముపై రాజువర్శనము

001 వను చరిత్రము గిరికా సౌందర్యరసానుభావము నున్మస్తకము చేయుటచేతం గొంతసూటి మందగిల్లుచున్నది. అయినను గవినిరర్గళశ్లేషకవితాప్రవాహపరీవాహ మనివార్యమగుటచే నిది క్షంతవ్యము. అంత నర్మసచివుని గిరిక యొద్దకు యోగివేషమున బుచ్చెను; ఆవేషమునకుం బరికరము నాకొండయందె సమకట్టినాండు. ఎట్లు సీ. కనకవల్లిమతల్లికలపెంపు జడగుంపు, పుష్పపరాగసంభూతి భూతి కమనీయశాఖా ప్రకాండంబు దండంబు, తరుణపల్లవకోటి ధాతుశాటి వల్మలధట్టంబు వరయోగపట్టంబు, జాలకవినరంబు జపసరంబు ఫలరసాసారంబు పాత్రాంబుపూరంబు, కింజల్మములచాలు మౌంజినూలు సేయంజాలిన యమ్మహాశిఖరిశిఖర, రుబిరసురభూజరాజిచే నుచితవేష మెనసి నరపాలనిరపాయహితవిహార, వారి గడిదేజియొక జదదారి యయ్యె, దీనికిం బ్రతిగా మనుచరిత్రమున గంధర్వుండు ప్రవరవేషమును దాల్చిన పద్యమును జూడుండు. సీ అర్ధచంద్రునితేట నవఘళించులలాట, పట్లిం దీర్చినగంగమట్టితోడం జెక్కుటద్దములందు జిగివెల్లువలుచిందు, రమణీయమణికుండలములతోడ బసిడివ్రాంత చెజంగుమిసిమిదోంపంజెలంగు, నరుణాంశుకోత్తరీయంబుతోడ సరిలేనిరాకట్టు జాళువా మొలకట్టు, బెడంగారునీర్మావి పింజెతోడ ధవళధవళము లగుజన్నిదములతోడం గాశికాముద్ర యిడిన యుంగరముతోడ శాంతరస మొల్ముబ్రహ్మతేజంబుతోదం బ్రవరుండయ్యె వియచ్చరప్రవరుం డపుడు. వసుచరిత్రమునందలి శబ్దాలంకారసముల్లసితంబగు రచనయు మనుచరిత్రమునందు స్వభావవర్హనై కవిలసితంబగు రమణీయతయును దెలియునది. ఇందు శబ్దాలంకార డంబరములో వేషస్సూర్తి చక్కంగా మది నచ్చుపడదు. అందు నర్ధసంపదలో వేషము కన్నులు ముందుంగట్టి నట్లుండును. వేషమైనది. ఇంక నేమిపని? నర్మసచివుండు గిరికయొద్దకుం బోవలయును. అందులకై కవి యొక యుపథ్రుతిని బొందు పటిచినాండు. తే. గంధగజయానగీత ప్రబంధకలన నలర యతి లియ్యమై వచ్చు టరిది మగువ లార కనుంగొంటిరే యనునాళివాక్య మొకటి విననైన నిదె వేళ యొదవె ననుచు. ఉ. మేలు లతాంగి నీపలుకు మెచ్చితినే యతివచ్చుజాడ యే లీల నెణింగితమ్మ బహుళీకృతచాతురి మించునీవిపం

మ. ఉపోద్ధ్దాతము చీలలితార వామృతము చిత్తము సోకినవార లీకళా శాలినిం జూచి దీవన లొసంగక పోవరు చుమ్ము నావుడున్‌.

పిదప సచివుండు స్వపరముగాను యోగిపరముగాను నర్ధద్వయము గలుగునట్లు తన వృత్తాంతమును నాకారగోపన కౌశలముతోను యథార్ధనివేదన చాతురితోను నుపన్యసించి తన మాహా త్మ్య్యము వారికిం దోంచునట్లు. చ. అనుపమభాగ్యలక్షణసమన్విత యీరమణీలలామ యీ

మనసిజరాజరాజ్యరమ మానసవీధిం దలంప సింధునం

దన .చుచలేంద్రనందన యనం గననయ్యెడి నీలతాంగిపా

వనకులగోత్రభూతి చెలువా చెలువారంగం దెల్పవే యనః.

జన్మవృత్తాంతమును దెలిసియుం దెలియనివానింబోలె నడిగినట్లు, “నింధునందనః' “అచలేంద్రనందన' పావనకులగోత్రభూతి” యను పదములు కవి నిబంధించెను. సచివుందేమోసామా న్యముగా నట్లడిగినాండు. అందలి యర్ధాంతర ఘటనమువలన యోగికావున నాంతరద్భష్టిచే దెలిసియడి గినట్లు చెలులకుం దోంపించినాండు. ఈ నైపుణి నిరుపమానమని చెప్పక తీఅదు. ఇందు. గవికి నాటక కథావైచిత్ర్య సంవిధాన చాతురియు నవలలు రచించువారి యపూర్వ సందర్భ నిర్మాణ ప్రాగల్భియుం గూడియున్నవి. పాత్రములను నాయాసందర్భమున నాయాసంధ్యంగములచేం దెరచాటుననుండి రంగమునం (బ్రవేశపెట్టటయు, బీజములచేతం కథావ్రణాళికను గొనసాగించుటయు ననునాటకలక్షణముల నెన్నియో నిందుం జూడనగును. వసురాజుమాటున నుంచుటయు, సచివునివేషాం తరమునం జొనుపుటయుం బరస్పర సంభాషణ సందర్శనాదులకు యాదృచ్చికములగు సందర్భములను జిత్రించుటయు, నిం దప్రతిమానములుగా నున్నవి. నెచ్చెలు లా 'వంచనాయతి యాదృచ్చికసూక్తి సూటిపడి' నందున “అన్యోన్యాననాలోకనాయత నానాద్భుత లీలం దేలి మునిమాహాత్మ్య్యంబు వర్ణించిరి వారిలో మంజువాణి 'నీకియ్యఖిల ప్రపంచ కథ లెల్లనెలుంగు తెఅంగుచోద్యమే”? 'ఈరమణీలలామ.... సింధునందన యచలేంద్రనందన యనం గననయ్యెడు నంచు నిట్లు పే, ర్భొనియును గ్రమ్మణం దెలియంగోరుట కూరిమిపెంపునం గదా యనిచెప్పి యంత గిరికావృత్తాంతప్రస్తావమునకు దిగి నాయికాజనన మూలమగు శుక్తిమతీకోలాహల సమాగమమును జెప్ఫించినాండు. ఆయిద్ధణకును స్రీత్వపురుషత్వములతోనే కాక నదీత్వపర్వతత్వములతోను సమాగమము పొందుపజచుటకై యర్ధద్వయము గూర్చినాండు. ఇందుం జూపినశ్లేష రచనాకౌశల మత్యంతస్తుతి పాత్రము. శుక్తిమతిని కోలాహలుండు చూచి కా మించుటకై దానికి బ్రహ్మలోకగమనమును మూలమందు లేని దానిని గల్పించినాండు. ఆ శుక్తిమతి,

| వమ చరిత్రయు 004౪ 'భాగధేయమహిమంబున మిన్నులు ముట్టివచ్చు ధ న్యుని నతనిః భజించి నదియు౭ వినయంబున నోరయైైచను౪ దని మిన్నులుముట్టివచ్చు' ఓరయైచను' సనుపదములచేం బర్వతమాక్షాశము నంటుటయు నది పర్వతము నోరగిలి పాలుటయు ననుధర్మములు వ్యంజితము గావించినాండు. మజియుం గోలాహలుని విరహవేదనను బర్వతధర్మ్శమును వదలకయె యతి మృదుమధురఫణితిని జోడించిన యానుడికారముపొంక మోకవికులతీలక్తునిక్తే తగును. సీ... తనకూటములంబ్రోదిం దాల్చురంభాడులు, సరసభావముదప్పి శిరమువంపం దనలోలతలం బెంపుగనుకలకంఠులు, చేరి పైవ్రాలక చెదరిపలుకం దసవంక నలరుపడ్మిను లెల్లం దమి గాన, కయ వొడిమోము లగ్గలముముడువం దనమహాభోగంబులనెసగృ భోగినుల్క్‌ దెర్రలి నిట్టురుపుం దెరలునెజప గీ నకటకట మంచుమలఫట్టి యతనుతాప్త వహ్నిపాలత్ష్యు రురబాష్పవారి యగృచ్చు సిత్యశక్షిమతీధ్యాసనిశ్చలాత్ముం దగుచు సంబితగహనద్రోగ్రూంచ్చ్యం డగుచు, కోలాహలుండు శుక్షిషృత్రిక్షిం జెప్పిన పద్యమృన్స జూడుంద్చు, ఉ.. నాన్టనం (బయం జెడింగ న న్చొకమాఖును బల్మరింప క్షీ వే వెస నోగచ్రేస్పిక్ష్యా యేంయడుగాన్సి సరిల్లలామ్స న్ల సెనగ జేరవత్తు మది కింస్టన్బ సీదునవోదితామృత్రం వగం గ్రోలంగాంతు నన్న యే నెప్పడ్రుం దలపోయుచుండుదుఖ ఇందు సద్రీస్తర్వ్యత్ర ధర్శములును గం (యు ఏడ్చు, సా! దౌజిబి నన్ను నదీన్తత్హ్య్ష చో నకీస స కోరాహలుడ తప్పక గంశ్రరంగమ్షునం ! దాస్సిక్రి స్య యన్నద్రో సర్వ; నన్న యర్థద్వ్వ రచనా సక చెప్పినవాళ్యవ్చు. మత్మియ యనన్యాద్భశముకదా క్‌ న! ' పుడన్ని నచలేంద్రృ్యై న శ్రీ, జడవాప్రి ఆ ప్పడదు స్ట్వ్య్య్ట మాధడ్డ నద లెచట నెచట సఖ్యము వైనం జ్ఞా కందున్త క్యు * -౨క మారస్వన్సృవ్ట్వ్యా కెళ్కు మహాత్మా) ధర్మ . కొంతిధార్రాన్షల్టీ్రక మునింగబ్ట్సః (ములు జోడించ్చుట నిరుపమ్రాన్స్వ్స కో యనా శ్యజ్ఞ్వ్య న్స నం టోపకసుళ్లంష్టట్లు త రు న్లీక్ష్వ్యన్స్వ్వ కు ర నివ నిజగౌర్రక్షోన్న్మ్య గ్రుచ్చి యెత్తి సిర్చ్యతిం ద్రష్ట లగిరి కోట్రిత్ర గడుల్ట ౧) తలయ్వ్య 'మార్భశ ఇడ. ఎ దెప్పలంచేళ్ళిదో. గూర్చయజ్య్య్య్బ త్వ్స గొస్రై: యన్నది ఇందు న చెప్పల్వ దేలుచున్న మ్‌, ర్వేతథర్మక్షల్ల బాగృగ్గాం

గం/ ఉపోద్ద్హాతము

మనుచరిత్రమున 'వెలివెట్టిరే బాడబులు పరాశరుపట్టి దాశకన్యా కేళితప్పుంజేసి' యనుదానివలె నిక్కవియును శ్లేషవిభవముతో 'అతనుభూతి ఫలింపదయ్యెనే చదలేజు సికందాల్చు నింధానచిత్రకునకు” నిత్యాదిపద్యము రచించెను. అందభిముఖుండుగాని ప్రవరునిం బైపాటున వరూధిని “'ప్రాంచద్భూషణబాహు మూలరుచితోం బాలిండ్లు పొంగారంబై, యంచుల్‌ మోవంగం గౌంగిలించి యధరం బాసింప, నన్నట్లే యిందు గోలాహలుందును, మ. _ నిలువెల్ల నిరపాయశంబరమయో న్మేషంబునం బొంగుఅూం

గలకూలంకషగాఢ గర్వనిధులం గాంతానుకూల్యంబుచేం

దలమే నిల్పంగం (బ్రాతికూల్యపరుషోద్యత్రైఢథింగా కంచున

య్యులఘుం డాస్యము జేవుజింప నిజరూపాటోపసంరంభియై.

పట్టి శుక్తిమతిని నిరోధించినాండు. ఇట '“నిజరూపాటోప సంరంఖియై' యనుటచేం బర్వతొకారమున నిరోధించుటయుం దానిచేం బ్రవాహముపొంగి పొరలుటయుం బ్రాప్తములు. నదీప్రవాహ విప్రవమును, (బ్రజలు వసురాజునకు విన్నవించుకొనుటయు నతండు వచ్చి కోలాహలుని కాలిగోట నెగమీటి నదీనిరోధమును జనోపద్రవమును మాన్బుటయు నతి ప్రాఢరచనల వర్ణించినాండు. ఇందులకై యింద్రుండు మెచ్చి వసురాజునకు నొక దివ్యవిమానము నిచ్చెను. ఇది భారతమునందుం బూర్వమే యిచ్చినట్లున్నను గథాసందర్భొచిత్యవిశారదుండైన కవి కోలాహలు నెగం జిమ్మిన బలాతిశయమునకు మెచ్చి యిచ్చినట్లుగా నలవరించినాండు. విమానవర్ణనము నద్భుతము. ఇంద్రుడు,

.. .. ఈ శుభవిమానంబెక్కి వేడ్మ౯ విని

ర్మలసన్మార్గవిహారహారి వగుచు౯ మావీటికిః రాకపో

కలు గావింపు మటంచు నిచ్చిన వసుక్షాజాని ...

యనుటచే వసురాజు 'ఉపరిచరుండై'నాండు. అంత శుక్తిమతికిం గోలాహల సమాగమమున గర్భము. దీనినిగూడ నదీలక్షణద్యోతనసమన్వితముగానే వర్ణించినాండు. స్సీ _ నాళీకముఖికి నెన్నడుముగానంగనయ్యెం, దనరునెత్తణుల బిత్తరముదరలె

శఫరాక్షి కున్నతస్థలు లగమ్యములయ్యె, బడిబడి నడనెల్ల జడనుపడియెం

జూరువేణికి వింతచవుల నింపులుమిథె, గనుపట్టె విశదమై గండరేఖ

కంబుకంఠికి సాంద్ర కంకణంబులుజాథి, నాదంబు మందమందత వహించె గ హంసయానకు నలిమేచ కాంచలముల, గుబ్బపొందమ్మిమొగ్గలు కొమరుమిగిలెం

బ్రకటితావర్తనాఖి కేర్చ్పడియె నంత, రుచిరతరశైవలశ్యామరోమరాజి.

అంత శుక్తిమతి యందు నొక పుత్రుందును బుఖ్రికయుం బుట్టిరి. పుత్రునకు శ లావరోగము వారించి తనున్‌ ధరించె వనుపాదం బంచు' వనువదుండను

నుంగ/ వను చరిత్రము . శ్చరిదెను. కూంతునకు, 'గిరిరాజతనయకైవడి, సిరిరాజిల వెలయు నీ సుశీల యనుచు నచటిమౌనులు

“ఇరికు యను పేరిడిరి. ఆకూంతు నల్లారుముద్దుగాం బెంచుటను జెప్పు పద్య మత్యంతహృద్యము. సీ మందయానము నేర్చు నిందిందిరాజీవ, రాజీవరాజన్మ రాళరాజి

కలికిపల్కులు నేర్పు లలితనానావాస, నావాసనికట కాననశుకాళి

గొనబుపాటలునేర్పుం గుముద రసామోద, సామోద మధుపశుద్ధాంతసమితి

నటనలీలలు నేర్పుం దటరూఢకల్పాగ, కల్పాగ చరనీలకంఠవితతి గ్‌. యన్నదీకన్య కఖిలభాగ్యములు గలుగ, మునిపురం(ధ్రీజనంబు దీవన లొసంగు

నతివ సైరంధ్రులై దాదులై వయస్య, లైవిపిన దేవతలు ప్రోతు రనుదినంబు

ఇట్లు మంజువాణి పూర్వవృత్తాంతమును జెప్పి ప్రకృతాంశమునకు వచ్చి ఉ. *“ఆనగజాత యీతరుణి యావనదేవత లీవయస్య లా

మానవనాథపాదనఖ మర్ద్టితభూధర మోనగోత్తమం

చీనగమౌళిపై నెసంగు నీమణిధామము లీకొలంకు లీ

కోనలు నీనికుంజములుం గుంజరయాన విహారరంగముల్‌.

అని చెప్పి విరమించినది. కపటయతియు నా నాయికకును వసురాజునకును సంగతి కలిగించుటకై దానిని వసురాజు పెండ్రియాడునట్లు దీవించి నెచ్చెలు లట్టి భాగ్యమెప్పుడు కలుగునో యనంగా నిదిగో నా మంత్రప్రభావమున నతని నిప్పుడే రప్పించెదనని 'మజ్ఞా' యనుటయు నప్పుడు మ. ఇది సంధింపంగ వేళయంచు వసురాజేంద్రుండు నీరంధ్ర న్‌

రదవార ప్రతిసీర వెల్వడినతారాభర్తలీలక౯ లతా

చృదసంఛాదికం బాసి నిల్చె నెదుట సారంగరాగభ్రమ

న్మదభృంగీరుతి వందిమాగధకథామాధుర్యముం దెల్ప్బంగ౯

ఇదియె నాయికానాయకుల ప్రథమసందర్శనము. దీనిని గవివరుండు నాటకోచితప్రక్రియతో జిత్రసందర్భములు పాత్రపజిచి నిర్వహించినాండు. వసురాజును శ్లేషగంధము లేక సహజ స్వభావశైలితో వర్ణించిన వర్ణనాతీత మగు పద్య మాకర్ణింపుండు. న్స్‌ తలిరుంబ్రాయమువాని వలరాజు నలరాజు, నలరాజు6 దెగడుసోయగమువానిం

బసిండిచాయలవానిం బగడంబు జగడంబు, జగడంబు గలమోవిసాగసువానిం

దళుకుంజెక్కులవానిందులకింపు పలుకెంపు, పలుకెంపులొలయునవ్వాలుకువానిం

జికిలిచూపులనాని సిరిమించు దొరయించు, దొరయించు కాంచనాంబరమువాని గీ. నోజపుగలవాని మకుట కేయూరహార, కటక కుండలచాక చక్యములవాని

నమ్మహీజానింగనిలేచి యమితవినయ, సంభ్రమముదోంప నిలిచిరబ్బాతముఖులు.

౮0౧/ ఉపోద్ధాతము నాయికానాయకుల (ప్రధమసందర్భనమును దజ్జనితశ్చంగార రసాంకురములను నతిపేశలముగా వర్ణించినాండు. వరూధిని ప్రవరునితో స్వాతిశయోద్దాటనముగాం జెప్పిన “చిన్ని వెన్నెలకందు వెన్నుందన్ని సుధాబ్ధిల బొడమిన చెలువ తోం బుట్టుమాకు” నిత్యాదులవలెనె నెచ్చెలులను గిరికాసౌభాగ్యసొౌకుమార్యాది ద్యోతకముగా, య్‌ అడుగువెట్టదు నవ్యహరిచందనలతాంత సరణిపైంగాని యాయరుణచరణ కేల నంటదు కోరకితపారిజాతవ,ల్లరింగాని యాయతిలలితబాహ తనువుంజేర్చదు నవోదారమందారమం, జులశయ్యంగాని యీసురభిళాంగి పెదవింజేర్చదు కల్పప్ఫథివీజ ఫలసంతృతియె కాని యీమోవితీపులాండది గురుకులక్రమాయాత మిగిరిజచల్లం, దనము జననైకరూఢ మోతటినిపట్టి సరసగంభీర భావంబు సహజసిద్ధ, మో నలినసోదరీమణి మేనితావి” యని వర్ణించిరి. అంత మాయామౌని రాజును వీడ్మొనిపోయి తిరుగ నైజ వేషముతో సచివుండై వచ్చి రాజును గలిసెను. నెచ్చెలు లాసచివుని పలుకుబడి మొదలగు వానినిబట్టి, 'కొంటిమునియెకా నెజింగి యతనివాజ్నైపుణములను నగుచు భావించిరి. ఇటం గవి నర్మసచివుని మరల రాజుకడకుం దెచ్చి యతని మా యాదికమును బయలుపెట్టుట యనుచితమని తలంపరాదు. అర్ధద్వయగుంభితము లగునతని వాజ్నైపుణములు పారకులకేకాక యాపడంతులకును ననుభూతిపాత్రములైననే సార్థకములగును. కొన్ని పట్టులయందలి శ్లేషలు పారకులకు మాత్రమే తెలియుట యుచితము. కొన్నింటగలవి పాఠకులకేకాక యుద్దేశించి చెప్పంబడినవారికిని దెలియుట సరసము. కావుననే యిట చెలులు “క. _కోలాహల శైలాధిప, లీలాగతుం డైనపతి యళీకయతీంద్రుః నీలాలకావలోకక, ళాలోలత ననిపె నని తలంచిరి ముదితల్‌” అని చెప్పినాండు. అంత నాయికా నాయకులకుం గూడిన శృంగారరసమును విరహముచే విప్రలంభముగా మార్చి పిదపం దదసహనవ్యధచేం బరస్పర వరణమునకుం బాకముచేయుటకై పన్నికపన్ను సఖీపరిహాసవాక్యముం బ్రసక్తింపం జేసినాండు. ఆపద్యము లతిమనోహరములు. “చ. అపుడొకబాల మేలమున నల్లనం బల్ముచు నింతులార యీ నృపమణిరాకచే నలరి యీగిరికానన మిష్పుదెంతచా కృపు సిరిందాల్పెం జూడుం డనం గన్నియమో మెదంజేర్చి సిగ్గురా గపుందమియుం బెనంగం బ్రియుంగాంచెం గుచాంచలహారధారలో౬. చెలి యిట్లు సిగ్గునూలుకొల్పి చూపును బరిహరింపించి తలవాల్పంజేసినది. అంతే చాలదు. అచ్చోటనుండి కదల్పవలెను. అందులకై,

౫౮౧/1 వను చరిత్రము చ. అలికులవేణికీ లెజింగి యా చెలి వెండియు నేకతంబునం బొలంతుకలార యీచిగురుంబోడి కుచార్పితవారనాయకో జ్వాలరుచిం గంటిరే యనినం జంద్రముఖుల్‌ చిణనవ్వుం బూని రా లలనలంజూచి కిన్మయుం గలంతయుం గొంకును నంకురింపంగన్‌ గిరిక 'చారుఘనప్రతిసీరచెంతకు' నరిగెను. అటనుండియుం గదల్చిననే వివాహఘటనాకుశలంబు విప్రలంభంబు పైకొనునుగాన నాయనుంగునెచ్చెలి మజియు, శ్రే. అభినవాలోక నోత్కంఠ నధిపుం డలర, నలరుంబోడి సమ(గ్రలజ్ఞానుభావ భావయై తెరమాటునం బగటుచూపం, జూపజకుందోంచె బరిణయస్సూర్తి.” ... అనెను. అంతనటనుండి కదలిపోవుటకై తలంచి యెంటిమెయిబోవలేక తననెచ్చిలి కలహంసిని దలంచుకొనంగా నదివచ్చి తల్లిని దోడ్తెమ్మన్నదని పిలుచుకొని పోయెను. గిరిక పోవ నుంకించినను శృంగారరనము పోవనీక యడ్డగించును గాన పోకకు. జిల్సుముజ్టాడుట గలుగును. చెలులానాయికానాయక సందర్శన జనిత కుతూహలలు గాన రాజును బాపి గిరికను గొనిపోవ నుంకింపరు కాన రాజు నుండి గిరిక ననివార్యముగాం బాపి కొంపోవుటకై కలహంసను గవి తెచ్చికూర్చినాండు. గిరిక పోవుచు, “అలఘుపదాంగదధ్వనికి నంచలు మూంగిన నిల్ఫి నెయ్యపుం జెలువలం గూడం బిల్పుగతిం జిల్మకుం బార్వలతాంచలంబుల౯ ఫలముం దెమల్చురీతి నలిపంక్తికి మోముమలంచుకై వడి, రాజును గ్రమ్మణం జూచుచుం బోవుటయు, రాజును గిరికపోయిన పిదప నాబిడయున్న స్థలాదులను జూచి జాంబోలు నివి బాలకమనీయ పదలీల లిచటం బల్లవజాల మినుమడించె' నిత్యాదులు చెప్పుటయుం గవి శాకుంతలమున దుష్యంతుని వీడి శకుంతల పోవుఘట్టముననుకరించి రచించినట్టు తోంచుచున్నది. మణియుం 'గానలోం గలయం జరించు భూపతికిం గన్నీయరూపమె యెల్లెడం దోంచుటి వలన రామాయణమున రామునకు సీతరూపమె యంతటనుదోంచి భ్రమించినట్లుగా. శీ కనుంగొంటిలతకూన ననిడాయుం గాకున్న నభినవతరలతావాప్తిం దెలుపుం గంటి పద్మిని నని గమకించుం గాకున్నం బరితాపగరిమం దామరలంజూచుం జూచితింగొమ్మనంచు నటించుం గాకున్న నలయు శాఖోపశాఖానురక్తిం దమిం జూడంగంటి నూతనరంభ నని యేంగుం గాకున్నం గదళిచెంగట (మించు గ నయ్యెడ ననంగశరశరవ్యాంతరంగ, కలిత భావతరంగముల్‌ గప్పికొనంగ విభుండు చెలిమైోలనా త్మీయవిట్రమములు, దేటపడకుండ నేర్పునమాటుపణజుచు.” నని కవి వర్ణించెను. రామునికింబోలె నన్యాపహరణమువలని దుర్భరచింత గాక రాజున కంతర్భానవబవలని చింతగాన నతందడు రామునివలొం దనవి(ట్రావమములు

యంగ ౫ ఉపోద్ధాతము ంతే బయలు పుచ్చకుండ నేర్పున మాటుపజచుకొన్నట్లు కవి ఘటించుట యొక యౌచిత్యవిభవము. ౪ నర్మసచివుడు. “చ. అతివ గురుందు తావకపదానతు6 డంగనం గన్నతల్లి య ద్భుతభవదీయశౌర్యరసపోషితజీవన కొమ్మనెచ్చెలుల్‌ సతతము నీకధల్‌ పొగడ జాణలు బాల భవద్విలాసమో హిత హితకార్యసంగతికి నియ్యెడ సందియ మందనేటికిఇ.” 0 అని రాజును బురమునకుం బిలుచుకొనిపోయెను. అంతం గవి యిరువురకువిప్రల భశ్ళంగారమున మన్మధావస్థలను మనోజ్జముగా వర్చించెను. అందు గిరిక, “ఉ _ అమ్మక చెల్ల ధైర్యవిభవాతిశయంబునం దండ్రిపెంవు లే శమ్మును గాననైతి జడజన్మమునః జనయిత్రిం బోలి పైం (గ్రమ్ము నిదాఘతాపహతిం గ్రాంగుచుం జిక్కితి లోంతు దక్కిని కృమ్ముగం దండ్రిచాయగల కన్యలు ధన్యలుగా వసుంధరణ.”

“ఒడ్లనొంచు పెన్వెల్లికి ఆాతికింబొడమీ వేజిండినైతిం దలంపులేటికిజి అను వాక్యముల యర్ధద్వయ గౌరవమును దెలియునది. విరహబాధాశాంతికై వనికిం బోయినది. వసుచరిత్రమున 'చనుంగప్పుదొ ల వాసనగాలికెదురేంగుం బరు వొప్పునలుంగులం బాజుకరణి' నను పద్యమునే యనుప్రాసవైచిత్యములి సీ పవమానమానవ ప్లవమానకైరవ, చ్యవమానరజముమై నంటందివురుం

గరసారసాగ్రతామరసాతిసాంద్రసీ, ధురసాప్తి గన్నీరుం దుడువంగోరు

మదనానలప్రభాసదనామకోమల, చృదనార్చివైం జూపు జరపంజూచు

సలయాహతలయాకిసలయాగమలయాగ, నిలయా నిలునకూర్చు దెలుపందలంచు6 గీ. గుంజపుటగుంజ దళిపుంజశింజితంబు, వెగ్గలంబైనం జెవియొగ్గి వినంగడంగుం

బంచశరభూత పరిభూతపంచభూత, ములం దదీయస్థలంబుల: గలుపుకరణి.”

నని చమత్మరించినాండు. పెద్దన వరూధినికిం జెలులచేం జెప్పించిన “ఉ. పూంతపసిండివంటి వలపుం బచరించు కులంబునీతికి౯

లేంతగదమ్మయిత్తెణంగు లేమ సురాంగనలెల్ల నిట్టి నీ

సేంతకు మెత్తురమ్మ దయసేయక తిన్నతిమేను వెన్నెలణ

వేంతురటమ్మ యింతకనువేందులు చెల్లునటమ్మ యింతికి” నను పద్యమువలెనే

కవి గిరికకుం జెలులచే “ఉ కటకట మమ్ము నొక్క క్రుటికాలముం బాయనిదాన వొంటిమై

వెటువలె వచ్చితమ్మ చెలి యిచ్చటివ్రేంకపుం దేనెవాంక లీ

వెటువలె నీందితమ్మ తెరువెల్లను బుప్పాడి నీపదాంబుజం

బెటువలె నోర్చెనమ్మ తరుణీ తగునమ్మ కడిందిచెయ్దముల్‌

మ! వను చరిత్రము అని చెప్పించినాందు. అంతం జెలుల వనవిహారవర్దనములు. శుకపికాదుల మిత్రతా మిత్రచారూపవర్హముల శ్లేషభంగిని గవి చిత్రించినాండు. మనుచరిత్ర మందలి రగడకు మాటిందు వృషభగతి రగడ ముజెయి రసవంతముగానున్నది. చెలుల జలకేళి మనుచరిత్రమునందుంబోలె పిదప రసమున్నస్తకమై గిరిక మూర్చిల్లంగా శిశిరోపచారములు. అందను గిరికకుం దెలివిగలిగించుటకై కవి శ్లేష నాశ్రయించి చెలులు నెలంత కీవసులాభంబు నింపుమనుచు' నన్న వసునామహ్రసక్తి సభంగ శ్లేషముచేత సమర్ధించి తన్మూలమున మూర్చ్భదేర్చినాందు. ఇట్లు చిత్రములగు సందర్భములు పొందుపణచియుం బాత్రములను ట్రవేశపెట్టియు, యాదృచ్చికములను సూటి పఅచియు, శ్లేషల నాశ్రయించియు నాటకసంవిధానముంబోలెం గధా ప్రణాళికను గవి సాగించుచు వచ్చినవాండయ్యెను. కావుననే, 'ఆ వాక్యంబులలోసుధామయ శుఖైకా యత్తచిత్తేశసం, జ్ఞావర్ణంబు లొకింతవీను లెనయః౯ సంజాతచైతన్యయై' యన్నాండు అంతం జెలులు గిరికను గ్రీడాగ్భృహమునకు మరలందోడ్మొని వచ్చిరి. అంత సూర్యాస్తమయచంద్రోదయాదివర్జనము లతి హృదయంగమములు. _ మచ్చున కొకపద్యము :- మ. హరిదంభోరుహలోచనల్‌ గగనరంగాభోగరంగత్తమో భరనేపధ్యము నొయ్యనొయ్య సదలింపజ రాత్రి శైలూషికిఐ వరుసః మౌక్తికపట్టము౯ నిటలము౯ వక్రంబునుం దోంచెనా హరిణాంకాకృతి వొల్చె రేకయి సగంబై బింబమై తూర్పున౯. గిరిక విరాళిని జూడలేక మంజువాణి యాబిడహారమును నానవాలుగాం గొని వసురాజు కడకు దూతిగాంబోయినది. అంత గిరిక చంద్రాదులను దూషింపందొడంగెను. అందుం జంద్రునిజూచి, ఉ. ఇంతుల నేంచుపాతక మ దింతట నంతటంబోదు పాంధలో కాంతక నిన్ను ఘఫోరతమమై ఘనమై యజహతృ్మళంకమై వంతలంబెట్టి యాటువది వ్రక్కృలుసేయక పూర్వపక్షపుం గంతులకేమి చూచెదవుంగా తుది నీ బహుళార్తి ఖేదముల్‌” యన్న పద్యమునందుం గల శ్లేషక్ఫృత చమత్కారము సొమాన్యమే! మను చరిత్రమందలి, ఉన్చ్హా స్రాహంకారత శంకరుం డలిగి నేత్రాగ్నిం బయిం బంపినజ స్వాహాకాముకుం డౌట నిన్న తండు గావంబోలు మోమోడి సం దేహంబేని రతీశ నీవు మగుదక దేహంబుతో నుందు టె ట్లాహా దైవము దోసకారులకె దోడైవచ్చు నెప్పుట్టునజ.” అను పద్యమును జూచి,

ఏ4 ఉపోద్దాతము మ. కమలాభర్త భవద్విరోధిపయిం జక్రంబుం బ్రయోగింప ను త్తమశస్తం బది యాత్మనామకభిదాదర్పాంధు నిన్నుజమొజం గి మహారాహువుం దున్మియుం దునుమ కేంగెం గాక చక్రంబుచేం దుమురై పోవనివారలుం గలరె నీదోషంబు గాదే శశీ”. యని యీపద్యమును గవి రచించినాడు. అందు శివునికంటినిప్పు; ఇందు విష్ణుని చక్రము. ఆయగ్ని స్వాహాకాముకుండగుటచేత మన్మధునిందెగటార్చక కాచినాండు. చక్ర మాత్మ నామకభిదాదర్పాంధుం డగుటచేతం జంద్రుని మొరంగి రాహువును దున్మితునుమక పోయినది. అందు దైవము దోషకారులకుం దోడై వచ్చినది. ఇందుం దోడు గాకపోయినది. ఇందు 'కమలాభర్త యనుపదము సాభిప్రాయత్వమును “తున్మియుం దునుమ కేంగె, నను పలుకుల యర్ధభావవిభమును, 'ఆత్మనామకభిదాదర్చాంధు నను శ్లేషదమత్మారమును జూడం బెద్దనపద్దెమున కిది మెటుంగుగా నున్నది. ఈదూషణమందలి మైమోటపుం దోవల్‌ 'నీయెడ గాలివోయె” 'మూలలవైచె” నను పలుకుబడుల సారస్యము వర్ణనాతీతము. గిరిక, “శా. అఆజాబిల్లి వెలుంగువెల్లికల దాయ లేక రాకానిశా రాజజ్రీసఖ మైనమోమునం ఐటాగ్రం బొత్తి యెల్లెత్తియా రాజీవానన యేద్చెం గిన్నెరవధూ రాజత్మరాంభోజకాం భోజీమేళవిపంచికారవసుధాపూరంబు తోరంబుగా౯.” అను రోదనవర్ణనముతోడం బెద్దన రచించిన, “ఉ. పాటున కింతు లోర్హురె కృపారహితాత్మక నీవుద్రోవ ని చ్చోట భవన్నభఖాంకురము సోంకెం గనుంగొను మంచుం జూపి య ప్పాటలగంధి వేదన నెపం బిడి యేద్చెం గలస్వనంబుతో మాటిన విచ్చుగుబ్బ చనుమిట్టల నశ్రులు చిందువందంగక.” అనుపద్యమును దిమ్మకవి రచించిన, ఉ. _ ఈసునం బుట్టిడెందమున హెచ్చిన శోకదవానలంబుచే గాసిలి యేద్చెం బ్రాణవిభుకట్టెదుటః లలితాంగి పంకజ శ్రీసఖ మైనమోముపయిం జేలచెజంగిడి బాలపల్లవ (గ్రాసకషాయకంర కలకంరవధూకలకాకలీధ్వనిన్‌. అనుపద్యమును శ్రీనాథుండు రచించిన, ఉ. కొసరివసంతకాలమునం గోయినకోల్చిన భంగి నేద్చె న బ్చిసరుహనేత్ర కొండచటిం బెద్ద యెలుంగున వెక్కి వెక్కి వె

ణి. నను చరిత్రము కృసమగు మన్యువేగమునం గాటుక కన్నుల సీరు సోనలై యుసిరిక కాయలంతలు పయోధరముల్‌ దిగువాణునట్లుగాన్‌. న ణల. నిది అనుపద్యమును బోల్చిచూడంగా దీనిప్రాశస్త్యము గాన నగును, పూర్వోక్తములగు పద్యములకెల్ల న యెంత మెలుంగో తనంతటం దేలంగలదు. ఇట్లు వగచుచున్న గిరికకు నూబ్రటగా వసురాజు కడకు బోయిన మంజువాణి మజలి రాక్ర గొన్సించినది. దాని రాకను, 'సీ, ఇద్ద తమ్మికంటిపై నీస డించిననిశా. ధవుం దోలులోక బాంధవృని పొడువు నన్ని వర్ణించుపద్యము హృద్యాతిహృద్యము. హనుమంతుండు రాముని ముద్రిక గొనిపోయి సీత చూడామణిని దెచ్చు నభిజ్ఞాపక వ్యాపారమును జూచి, కవి మంజువాణికి గిరిక హారమును గొంపోయి వసురాజు ముద్రాంగుళీయమును దెచ్చు పని యలవరించినాండు. అంత మంజువాడీ వసురాజు క్రడక్తంబ్రోయ్పు వచ్చిన వృత్తాంతము చెప్పం దొడంగినది. దానిపోయి వచ్చునంత తెఅపిలో జంద్రాదిదూషణములు పచరించి యంతిమదశకుం దెచ్చి విముక్తి సాధనము నాసన్నము చేయుటకై మంజువాత్రి పునరాగమనమ్సున్సు గ్పి సంతరించినాండ్రు. మంజువాఖి వసురాజుముద్రికను గిరికయెదుట న్లిడ్రి యూఅటగలిగించి యంత్ర వృత్తాంతము చెప్పం దొడంగినది. అందు నా కాశమునం బోవునప్పుడ్సు క్షా నందే అచ్చనగండ్లర్వు నిందుచెటువు, లెల్ల నద్దపుం బిల్లలర్వు యేర్లు మత్తి అప్పసర్సలై యరణ్యంప్క గుంపులెల్ల, నొటులై త్రోం్య్యం బొడువుననార్తు లారా, క్ష పమ. అట్లు చః న ల ల యంద్రు రాచనగర్తన్న / గో వసురాజుపురము తార్మ్యధ్వజాదులచే నెటింగి “యక్షాంగనల్ర్‌ పుష్మర్ర ధ్వనితో జొరల్వక్రన్నక్త గన న్యక్షల్స్‌ చటులవాన్ష్యై చిత్రిత్రోో బన్నగ్గ్యా లుద్యన్మకిద్షిప్పమ్ష్య్యజ్ట్య గ రనినాద్రాన్యి అధర్వకాంశ్రత్ర సుకం న 'యంబుతోం 'బ్రహర్రి చుట్ట గాః బంట అశ పరిషాక్ట్చ్ట వకర్యపణి గంధర్వాంగనాశ్వేనా బం యెంశవిం్య య - రరార్థత్త విమ్తాన్వజ్ర పళ ఉనుచుం సల్మాలువీక్షిచి క్ష తెల్పిన ట్ర మహషాక్ష్య స్తూ యంచ్చ " 0 ం సే బంక న్య ములను గ్యా యా ర్యా సర్వోమున దుర్యోధనుండు 0క నిర్మ్యః ల ర నొక్ట్వ్యక్ని వ రశం్య కుచ కర్మ నై ఏంటవి 'భమణములను 'సుటితోర్త్యా గృహా స్‌రిత్తం బౌజంద్రల్య్య

న. ఉపాోద్దాతము

నొకయిక్క నిది వితర్దిక నిక్కమని పదాగ్రమునిక్క రహి నెక్కంగాందలంతు

నొకచాయం జిత్రఖిత్తికగా యనుచుసోయ, గమునం బాయకడాయంగాందలంతు ననివర్ణించినాండు. పిదపనంతఃపుర స్రీలనిద్రావస్టయందలి రూపచేష్టితాదులు రామాయణసుందర కాండమున రావణాంతఃపుర స్రీలరూపచేష్టితాది వర్ణనము ననుకరించి రచించినట్లు తోంచుచున్నది. ఇట్లంతఃపుర స్త్రీల ప్రసక్తినిదెచ్చి వారియం దిద్దు స్త్రీలకు సంభాషణము ఘటించి మంజువాణి 'చెవులకుం గొంతయామెతగా' వసురాజు విప్రలంభమును సూచించినాండు. పిదప మంజువాణికి రాజును మన్మథ వ్యథాసూచకములగు లక్షణములతోం జూపిన పద్యమెంతయు మనోజ్ఞము. “స్స్‌ వ్పేసకొప్పునజాజు చెంగల్వమొగడలు, జాగరారుణకటాక్షముల నెనయ

నిద్దంపుంగపురంపు నిడుదయొంటులచాయ, గందపాండిమకుం గైదండయొసంగ

నెత్తమ్మినూలిజన్నిదము శయ్యావివ, ర్తనలూనహారసూత్రములం బెనంగం

బలుచనివలిద దువ్వలువ తావియచిక్కం, బూసిన గందంపు బూంతంబోల

నొప్పుపుప్పాడివణపు వైనొత్తగిల్లి, మోముందమ్మి తలాడపై మోపి యడుగుం

జివురు చిగురాకుబటువునం జేర్చిచిత్ర, ఫలక మోక్షించునాసార్వభౌముం గంటి.

ఇందు జాగరారుణ కటాక్షములు గండపాండిమ మొదలగునవి చెంగల్వ మొగడలు కపురంపు నిడుదయొంటులచాయ మొదలగు వానియందుం దేటపడవు. మథజియుం జెంగల్వ మొగడలు మొదలగునవి శిశిరోపచారమునకే కాక వట్టియలంకారమునకును గావచ్చును. కనుక నిట్టి సందేహమును బోంగొట్టుటకై రాజుచేతం జిత్రఫలకమును గవి పెట్టినాండు. ఆఫలకమందలి చిత్తరవు గిరికయా? మతొకృ్కృతియా ?

“గురునిగుణ మురోజగిరులు గాంచినంగాంచుం, గాక నీమనంబు గాంచనేల

తల్లి కుటి లవృత్తి తగుంగాక కురులకు, నింత నీదుచెయ్యు లెనయనేల.!

దీనిచేత గిరికయని తెలిసినది. చిత్రఫలకము నుద్దేశించి రాజుపలికిన మాటలు మిక్కిలి నీటుగులుకుచున్నవి. అంత మంజువాణి మహారాజు మైల దారున నిలుచుటయుం దనంతట మాజుపలుకుటయు నయము గాదని దాని నందలి యంత్రపుత్రికలలో నొకతిన్‌ గాం గీలుకొలిపి ప్రత్యుత్తరము చెప్పించి రాజునకు గిరిక వ్యథను దెలిపినాండు. దీనిచేత స్వరూపమును జూపకయే రాజుతోడి ప్రత్యక్ష సంభాషణమును బడసి యతని హృదయము నామూలముగా నెలుంగుట గలుగుచున్నది. నే ॥

శా, మాయాళీలురు చంచలాత్ము లనుకంపాశూన్యు లాత్మెకకా గరల్‌ ర్యాయత్తుల్‌ సమయానుకూలహృదయవ్యాపారగోపాయనో య ం / 2

న. వను చరిత్రము పాయజ్ఞుల్‌ మగవార లాపయి మహీపాలుర్‌ మహావైభవ శ్రీయోగాంధులు సెప్పనేల మగవారి నమ్మంగా వచ్చునే. అనెడి యీపద్యమునకుం బోలిన శ్లోక మిది. శ్లో। మాయాళీలాః ప్రకృతిచపలా నిర్ణయా ధూర్తవాచ స్వార్ధాయత్తా స్పమయహితకృద్దోపనోపాయదక్షాః | సాధారణ్యా దితిహిపురుషాస్తత్రచా౬పి క్షితీశా శ్రీయోగాన్నాః క్రిముత పురుషా నైవ విశ్వాసయోగ్యాః ॥ మంజువాణి రాజునకు గిరికావ్యధ యూరక యెవ్వరో 'చారణకన్యయో ఖచరసారసగంధియొ కాక కిన్నరాం, భోరుహపాణియో' చెప్పినట్లు ఘటించుట చాలదు. సీతకు హనుమంతునిచేతంబోలె రాజునకు గిరికయాస్తరాలిచేత సొభిజ్ఞానముగాం దెలుపుటయే నాయకుల దుస్సహవ్యధ మరణ పర్యవసితముగాక యురవడితగ్గి యుండుటకును బరస్సరసంగతిని ద్వరపెట్టుటకును మిక్కిలి యుపయుక్తముగానుండును. మణిపుత్రికాంతర్భూతమగు రూపమున రాజుమర్మము నరసిన పిదపను రాజును జక్కం దారసించి యభిజ్ఞానము నిచ్చుట స్రీజనోచిత వినయమున కనురూపముగాదని, గిరికావ్యధను విన్నకుందుచే రాజు శయ్యపై సోలునట్లు తెజపిగూర్చి యాసమయమున గిరికహారము నాతని కంరమున నిల్చునట్లు చేసినాండు. అది గిరికహారమే యని రాజునకుం దెలిసిననే కదా తాపశాంతి. అందులకే, శా ఈ వోరం బొకమాటు పిమ్మటికి నే నెచ్చోటినో కన్నయ ట్టూహం బయ్యెడి నీయమూల్యమజణివోరోత్తంసముం జిత్రక న్యావారంబు నుదారవైఖరి నొకండై తోంచె నీహార మా నీహారాద్రిజకన్సహార మగు సందేహంబు లే ధెంతయు!౯. అను పద్యము గూర్చినాండు. ఆ హారమునుగూర్చి రాజు చెప్పిన పద్యముల భావవిభవమును జమత్మార సంపత్తియు నర్ధ సారస్యమును నప్రతిమానములు, “ప్రమదారత్నముపేరుగా నెద నినుం బాటించి ప్రార్థించెదన్‌” “నినుం జిక్కులం బెట్టంజుమా నిను... ... ... గంధసారములచేం దెలివాందంగంజేయుటెన్నందో' యను పలుకుబళ్లయందలి చమత్కృతి యింతయని చెప్పనలవిగాదు. చు. 'చెలుల మొజంగి నాండు మణీచిత్రగృహంబున మోము వాంచితొ య్యల్ని భవదేక దర్శిత మదాకృతిం జూచెం గదా వినీలకుం తలప్మోన్యయంబు నీకు విదితంబుగదా యింకం దాంచ నేటికిఐ వెలంది మనంబు దెల్పంగదవే మణిహారమ నిన్ను వేండెదజ.”

నం. ఉపాోద్ధ్దాతము శా. _ శుక్తికోదకుటీగుహా వసతివై సూచ్యగ్ర శ్రసంస్థాయి వై

ముక్తాహారమవై భజించితిగదా ముగ్భాకుచద్వంద్వసం

సక్తిం దాదృశభూతి తావకకృపాసంసిద్ధి లే కబ్బునే

ముక్తాహారత నున్నయంతన తలంప్పుల్‌ నింపు నా కింపుగాన్‌.

గిరికా హారసంగతివలన రాజునకు సుఖసంభ్రమములు గలిగినవి. ఇంక నా హారముదెచ్చిన పాత్రమును రాజునెదుటం బొడసూపించి యాశ్వాసనము గూర్చవలయును. అందులకై రాజే 'ఓయటప్రతిమోపకారసుకృత శ్రీగణ్యదాక్షిణ్యశా, లిని నీకుం బ్రతిమావదేశ మింక నేలే పల్బవనే సన్నిధి" నని చెప్పంగా 'రఘునందనుని సన్నిధిం బ్రభూతచైతన్యయై నిల్చుచట్టుపాలంతికరణి రత్నపుబొమ్మగతి మాని' మంజువాణి యెదుట నిల్చినది. రాజునకును మంజువాణికిని సంభాషణసంగతి నలవరించుటకై కవిపొందుపఅచిన సందర్భము లాతనియౌచిత్యపు మెలపును గల్ప్బనాసంపత్తిని సందర్పోచిత వివిధ వేషభాషాది రచనాప్రాగల్భ మును నాటక సందర్భసంవిదానములంబోలి యాతని నిరతిశయప్రొఢి నిరూపించుచున్నంది. పిదప రాజునకును మంజువాణికిని సంభాషణము మిక్కిలి నిపుణముగా ను రసవంతముగాను గూర్చినాండు. ఆయిరువురయుక్తి ప్రత్యుక్తికయందుం గల భావముల యువతి చతురతయు శ్లేషరచనల చమత్కృతిము నిరుపములు, ఒక్క పద్యము.

“ఏమేమి జగతిం గఠోరములు శైలేంద్రంబు లౌంగా తదీ

యామేయస్మయభఖేది యంతకుం గఠోరాకారుండౌనే కదా

యామేటిః ధృతివాపి చూపులనె యూంటాడించు వారెంత వా

రో మోనేక్షణ తా నెలుంగదె తదారూధప్రభావోన్నతుల్‌,

.మంజువాణి రాజుంజూచి “చతురాస్యుడవు. నీకు వచనప్రొఢథియరుదే! మా తెజవ నేంచెదవో 'ప్రోచెదవో తెలుపు ముల్లం మనంగా రాజు 'నామోహముం బురందధ్రీమణి నీవ చూచితిగదే తగదే జగదేకధన్వి యక్కామునియాన సందియముగా ననుంబల్క్మి యఘంబు గైకొనిననెను. అంత మంజువాణి రాజునంగుళి ముద్రికంగాని గిరికకు నిచ్చి రాజు హృదయము తెల్పి యాబిడవ్యథ నుపశమింపంజేసెను.

ఇంతవజకు నాయికా నాయకుల యాశ్వాసనమునకై మంజువాణి రాయబారమును బొందు పజచినాండు. ఇది తెరమాటు సంవిధానము. వారిరువుర యంత రంగముల కుందు వాపులకైన యాంతరంగిక ప్రక్రియ. ఇంక వారిరువురకు బాహాటమగు విదహసం గతిని చుటొంచుటకై మజీయెొక నంధాన కుశలవుగు రాయ

న! నగు చరిత్రయు బారమును గూర్చవలసియున్నది. ఇందులకు మంజువాణింబోని పాత్రము సరసము గాదు మహారాజునకు బెండ్లిజరుపువాందు నతని ప్రభుత్వమునకు ననురూపుండగు నాక (ప్రధభూత్తముండో స్నేహితుండో కావలయును. కనుక దేవేంద్రుందే యిట్టి పనికిం బూనునట్లు కవి సంఘటించెను. అంతం (బ్రభాతవర్ణనము మనుచరిత్ర క్షుణ్ణమార్గమున నాయికం గూర్చి యొక చెలికల్తియచేత వర్రితము గావింపంబడినది. మ. సకలాశాగతి నర్శకోపవిరతి (శ్రాతక్రియారంభణా తృకవర్గత్రయికిజ మదుచ్చరితశబ్దజ్ఞానమే మూల మిం తకుం బోలః వినుండంచు. దెల్పుగతిం జెంతం గొండలజ బల్లెలం గృకవాకుల్‌ మొరసె= గృహోపరి ద్రిభంగిః భుగ్నకంరధ్వనిః. (మనుచరి) మ. ఒకనాండింద్రునియంతవేలుపు మదీయోక్తిణ విడంబించు తా నొకకాలం బెథింగింప వచ్చి మునిశాపోద్వృత్తి పాలయ్యెమా మకశబ్దం బిది యల్పమే క్రిమునిసంభావ్య త్రికాలీ విబో ధక మః రఠీతిం ద్రిభంగిగా మొరసెం జెంతం దామ్రచూడొఘముల్‌. _ (వసుచరి) మ. ఇనుం డస్తాద్రికిం బోవం గొల్లగొని నేం దేతేర దద్దీప్తి నం జనసంబంధజ బాంధవంబున రతిశ్రాంతాంగనా నేత్రకో ణనికాయంబుల దాంచి తద్ధవళిమం దాం బూనెనో చొప్పు మా రృ ననః నెల్వెలంబాటె దీపకళికావ్రాతంబు శాతోదరీ. (మనుచరి) మ. తొవకుః దూరపునంటు రేమగువపొందుం బూర్వపక్షంబు వ మ్మవుం దారారుచి మద్విభూతి నది గా కబ్బారితో వారికే యవినాభావము నొకుం గాక యని చంద్రాపాయవేళం ట్రదీ పవిపాందుద్యుతిపేరం జంద్రిక శిఖం బ్రాపించె నీక్షించితే. (వసుచరి) మ. జలజాగార పరంపరల్‌ మఘవదాశాఖిత్తిందీండ్రించుచు౯ దళమై వెన్నెలచిచ్చు లంటిన మిళద్చాహ్యచ్చదశ్యామికా చృలనం గంది ముడుంగుచోం జిమచిమచ్చబ్దంబుతోం బుట్టున గ్గలపుం (గొంబొగలో యనంగ వెడలె౯ గర్భస్వనద్భ ఇంగముల్‌ (మనుచరి) ఉ. తమ్మి పతంగపల్ని తమి దాల్చినపాండురకోరకాండముల్‌ గ్రమ్మి నిమాలతచ్చద పరంపరచేం బ్రసవాస్తివేళ రా

మ. ఉనోన్లాతను

నిమ్ముల వాని నాయ్యవిరియించిన హేతుగుణాప్తి బాంథవ

ర్గమ్ముల నేంచుతేంటిపిలుకల్‌ వెడలె౯ సహజాసితచ్చ్భవిన్‌.

(వసుచరి)

అంత వసురాజునకుం గన్యనిమ్మని యడుగుటకై యింద్రుండు సపరివారముగాం గోలాహలునికడకు వచ్చుట వర్ణింపబడినది. ఆపరివారముతో గంగా దేవియు నుత్తర కథాప్రణాళియందు వన్నెగూర్చు నొకసందర్భమును హత్తించి కావ్య సమపష్టికి శోభావిశేషమును గలిగించుటకై చేర్చంబడినది. దేవతాంగనలు గిరికాసౌందర్యమును జూచిపొందిన భావవికృతులు న్లేషఖిత్తిక నాశ్రయించి వర్ణించిన పద్యముం గనుండదు. “స్తీ త్రలయెత్తదయ్యెం గేవలజదస్థితి రంభ, జళుకుం జూపులం జూడసాగె హరిణి

కుందుకుందునం జెంది కొదందెల్పెం శశిరేఖ, పలపలనై వెల్లపాొటిం దార

మలువక పూనె మైమలువు వరూథిని, చెయ్యు లన్నియు దక్కెం జిత్రరేఖ

యుచితకార్య వివేక ముడిగె మదాలస, మానె నుద్ధతభాష మంజుఘోష

అాపడియె సానుమతిసాంద్ర తాపమునంగ, రంగె హేమాఖిధాన నిర్ణరలతాంగు

లిట్లు దనుంజూచి సిగ్గుపాటెనయ వినయ, వినతయై యున్ననగరాజ తనయం చేరి,

గంగాదేవిని బరివారముతోడం జేర్చినందులకుం దత్మృతాశీర్వాదరూపమగు సరస పద్యరచనమే కారణము. అది యిది, . మ. చరణాగ్రానమితాచలేశ్వరునిం గా సన్మార్గసంచారిం గా

స్థిరకల్యాణ సమాఖ్యుగా హరికృపః శీఘ్రంబ చేపట్టి యో

గిదికన్యా యరలేక నీ వతండు నేకీభావముం జెందుమో

గిరికన్యామణికన్న ధన్య వయి యక్షీణానుమోదంబున౬.

ఇందు సామాన్యముగా మంచి గొప్పవరుండు గలుగవలయు నని చేసిన యాశళీర్వాదము వసురాజున కన్వయించునట్లు కూర్చంబడినది. పిదపం గోలాహలుండింద్రుని సత్మరించుటయు నింద్రుడీతనిని గిరికను వసురాజున కియ్యనడుగుటయు నతి చతురభంగిని రచింపంబడినవి. వసురాజునకిచ్చుట యందు గంగావవచనమును '“చరణాగ్రానమితాచలేశ్వరుండుగా' నిత్యాదిని (బ్రమాణముగానింద్రుండు రూపించెను. ఈవన్నెగూర్చుటకే గంగాదేవి యింద్రవరివార ములోం గూర్చంబడినది. మటియు నింద్రుడు 'నీతపః పాకంబెట్టిదో కాని పాదనిహతింబై కొన్నవాం డంఘ్రినా, లీక ద్వంద్వనతుండుగా. నెరపం గల్గెం గల్మియుః బల్మియు' నన్నమాట చాతుర్యము గనుండు. ఇంద్రుండు గోలాహలునిం గన్యనడుగవచ్చుటయు నతండందులకియ్యకానుట యువిని శుక్తిమతియు6 దక్కిన నదులును పాొవువదాదివర్వతరాజములు నక్కడకు

న. వను చరిభ్రము వచ్చుట మెచ్చులుగులుకు శబ్దార్ధవైచిత్రులలో వర్ణింపంబడినది. ఈవర్దన ముత్తర వివాచా శుభనిర్వహణమునకు కాక కధా శరీరమునకును బుష్టి గలిగించుచున్నది. ఇట్లు గుమిగూడిన చారికెల్ల విడిపట్టుగా వలయును. అది నూతనముగా నిర్మించునంత వ్వవధిలేదు.. వచ్చిన విందులు పర్వతరాజులుగాన సామాన్యములై యున్న పట్టణములును వారి విడిపట్టునకుం జాలవు. కావుననే యింద్రుడు కోలాహలమునందే యొక పట్టణమును మనస్సుచే నిర్మించుటను గుమార సంభవమున హిమవంతమునందు నిర్మించిన సృష్టిననుసరించి రచించినాండు. సీ, నిమ్న ప్రపాతాంతనిర్హరపరిఖతోం, గనుపట్టెం గోటయై కటకపరిధి

మణి చిత్రకిరణతోరణ మాలికలతోం, బ్ర, కాశించెగృహములై గహ్వరములు

శుచికరో పలభంగసోపాన సరణితోం, జెలంగె సౌధాళియై శిభరపాళి

ఘనసారవసుసార గంధసారములతో, నలరె నంగడులై తటాజిరములు

కలమధుర కోకిలాలాపకలనతోడం, జెన్నలరెం గన్నెలై కొన్ని చిన్నిలతలు

సమధికస్మంధశాఖాభుజములతోడం, దనరెం దరుణాగ్రగణ్యలై తరువు లెల్ల.

అందుం గురంగములు తురంగములయిన దానిని వర్ణించు పద్యము సొబగుగనుండు. ఉ. జాతికి నెల్లరాజపరిచర్యయు గాలికి నెక్కు డన్న వి

ఖ్యాతియు రాం గురంగములు గట్టున నేమి తపం బొనర్చెనో

యాతత శృంగభార రహితాత్మమహాముఖకాంతతాప్తి నౌ

రా తనరారె నన్నియుం దురంగములై తదభీష్టసంపదక.

పట్టణము నిర్మించినపిదప నింద్రుండు-బృ్బృహస్పతి నడిగి యొక శుభలగ్నము నేర్చజచి దానిని గోలాలహలునికిం దెలిపి యంత నాశుభసన్నాహమును వసురాజునకుం దెలుపవచ్చెను. వెనుక నింద్రుండు వసురాజు విషయమై కోలాహలునిం గన్య నడుగుటకుం బూనినందులకు6 గారణము స్ఫుటముగా వివరింపమిచే నదీ కధా ప్రబంధమునం దొక శైధిల్యముగాం దోంచెడిని. దాని నపనయించుటకై యట యింద్రుండు వసురాజుంజూచి తా నతని కార్యమునకుం బూనిన హేతువు రూపించుటచే నాపొచ్చెము మానినదయ్యె, ఆకొరణ మిది ఉ. _ నిన్నటి మాపు మాపురమణీరమణీయసభావిభాగభా

గున్నతరతృప్టీఠిం గొలువుండి సురాంగనలాడం గిన్నరుల్‌

కిన్నరమిటి పాడం దిలకించుచు నియ్యెద కేల రాం దొకో

మన్నిరవద్యమిత్రుం దని మక్కువ మోజు నినుం దలంచితిజ.

భసు చలత్రభుు ల్‌ సవ్యాఖ్యానము -అహైమప అడకకడదప్రైల- ప్రథమా శ్వాసము ాగానాబవవఫాాణానననసుప్తుటినెనాలా-ఫేటెనానాలాా. (కారు గర సరసు న, ళా 1) భూపుత్రి వివాహవేళ నిజమం । జీరాగ్రరత్షస్వలీ మక క్ష జా! రి (1 య్‌ లాభివ్యక్తి వరాంఫఘ్రైరేణుభవక న్యాలీల యంచు౯ మదిం శు న ష్‌ దా భావింప శుభక్రమాకలనచేం । దద్రత్హముం గప్ప సీ ననా (ఖే ౧1 |! మ! త్‌ తా భామాపతి ప్రోవుతం దిరుమలేం ద్ర శ్రీమహారాయనిన్‌. 1 అవతారిక రామరాజభూషణు( డను మహాకవి యీ కావ్యమును దిరుమల దేవరాయల కంకితముగా రచించువాండై 'మబ్ల్బకాదీని మబ్బకమధ్యాని మబ్దళాన్నాని శాస్తాణి ప్రథన్తే అను ప్రమాణముంబట్టియు, శిష్టపరంపరాగతమయిన యాచారమునుంబట్టియు, విఘ్నములు తొలంగి యిది సయింబయి బుష్టినొందుటకును, దొలుత మంగళ మాచరింపంబూని. యదియు 'ఆశీర్షమస్కియా వస్తునిర్దేశో వాపి తన్నుఖమ్‌' 'కావ్యారంభము ఆశీర్వాదమైనను, నమస్కారమైనను వస్తునిర్దేశకమైనను గావచ్చు నని మూండువిధము లగుటంజేసి యం దొశర్వాదరూపమయిన మంగళమును గ్రంథ రూపముగా నీ పద్యముచే రచించినవాండయ్యె అర్ధము శ్రీభూపుత్రి - శ్రీలక్ష్మీ స్వరూపురాలైన, భూపుత్రిభూదేవికూ(శురయిన సీతాదేవ్‌, (లక్ష్మియే సీత యనుటకు 'రాఘవత్వే౭ భవ త్సీతా రుక్షిజీ కృష్ణజవ్మని, అన్ఫేషు చావతారేషు విష్ణో రేషానపాయిని' అని ప్రమాణము) వివాహవేళః౯ = పెండ్లికాలమందు- అనంగా వివాహవేదియందు వరుండును దానును గూర్చున్ష సమయమందనుట నిజ. వృక్తిక-నిజజతనదైన-మంజీర=అందియ యొక్క, (పాదాణ్గిదం తులాకోటిర్మణ్ఞోరో నూపురో౭ స్తియామ్‌, హంసకః పాదకటక:' అమరుడు అగ్రరత్న =శ్రేస్టమైన రత్షమందలి - (పరార్డాగ్రప్రాగ్రహరప్రాగ్రార్వాడీయ మడ్రియమ్‌' అమ శ్రేష్టరత్సమందన(గా నాయకమణియందని కొందఖు కాని నాయకశబ్దము హారమధ్యరత్తమందే మిక్కిలి రూఢము ఇందును 'గీలింతు నేం గుచశ్రీలాభగరిమ నానాయుకత్వము సార్ణతాయుతముగి నని యా శబ్దమును హారమధ్యమణియందుః గవి ప్రయోగించి యున్నాడు 'హారమధ్యమణిః అని మేదిని. కాన యందెయందలి 'అగ్రరత్ష మును నాయకరత్న మనుట

2 నను చరిత్రము యుక్తముగాదు. మఖియు 'అగ్రమనఃగా 'అగ్రం పురశ్శిఖామానశ్రేష్టాధికఫలాదిషు' అ నా వాడ్డ రత్నమాల చొప్పన 'ముందజిది" అనియు నర్జము గనుక. అగ్రరత్న=అందె ముందతొప్రక్కం గల రత్మమందలి యనియు నర్థము చేయవచ్చును ముందఖిప్రక్క రత్మమనుట సిగ్గుచేయలవంచుకాొని యున్న సీత రూపము ప్రతిబింబించుటకు మిక్కిలి యుపయుక్తముగానున్నది) స్వృలీలా = తగు దైనపొలికి (అనగా రూపము) యొక్క - (ఇట లీలాశబ్దము 'య: సంయతి ప్రాప్తపినాకిల్‌ల:" రఘువంశ-౯౩౨ ఇత్యాదులందుంబోలె 'వోలికిని' లేక 'స్పూర్తిని' తెలుపుచున్నది) అభి న్ఫత్రిణ= ప్రతిబింబమును - (తన యంధియ ముందటఖిస్రక్కంగల మణియందుః బ్రతిఫలించున తవ రూపము ననుట) వర.ల్‌ల - వర=సతియగు రామునియొక్క, అంఘ్రైరేణు = పాదదూఆవలన భన=పుట్టెన ఠన్యా=కన్యకయొక్క, ల్‌ల=పొల్కి-రూపము, అంచుక, రాముని వాదధూళ౭నోంత ఎవంమాణ మహల్యారూపము నొందెను కావున మంజీరాగ్రరత్తమును బాషాణజాతి యగుటంజేసి యతని వాదరేణువుసోఃకి స్త్రీరూసము నొాందెనో యనుట మదిః=మనస్సునందు, తాః = సీత. భావింపః = తలంపంగా, శుభక్రమ+ఆకలన చే౯ - శుభ=మంగళకరమైన - పెండ్లికాలమున జరుపంబడు, క్రమ=పాదవిన్యాసముయొక్క, €క్రము పాదవిక్షేపి అను ధాత్వర్థముంబట్టి క్రముమనఃగా నడుగు పెట్టుట) ఆకలనచేక=బంధనముచే - చేయుటచేత - (అనంగా సీతను సన్నెకంటిమూంద నడుగుపెట్టించుటచేతననుట తత్‌ + రత్నముక=ఆ రత్సమును, కప్ప సేతాభామాపతి = కప్పిపుచ్చు సీతారమణి భర్తయైన శ్రీరాముండు, తిరుమలేంద్ర శ్రీమహారాయనిక = తిరుమలదేవరాయశ్రేష్రుని. ప్రోవుతక=రక్షించు6(గాత

తాత్సర్యము సీత వివాహవేదియందు వరునితోం గూర్చుండియున్ల్నపుడు తాను సిగ్గుచేత దలవంచుకొని తనపాదమువంక! జూచుచుండెను అపుడా పొాదమునందలి యందె యుందళఠలొ ప్రక్కంగల మేటిరత్షనమం దామెరూపము ప్రతిఫలించెను. దానిని జూచి సీత పాషాణమును స్త్రీనిగాం జేసినట్టిరామునిపాదరేణువు సోంకుటవలన నందె రత్మమును బాషాణమే కనుక స్త్రీయైనటోయని భ్రమించెను. రాము! డది యెటింగి సన్నెకంటిని ద్రాక్కించు నెపమున నా రత్త్సమును మూసి యాబిడభ్రాంతిని బోంగొట్టెను.

సోమకవి విద్వన్మనోరంజని యను వ్యాఖ్యయందు 'శుభక్రమాకలన- యనుటకు వెనుకవ్రాసిన యర్థము నంగీకరింపక “వివాహవేళ యనగా నన్నెకంటిని ద్రాక్కించువేళ. క్రముమన(గా పాద విక్షేస ఇతి ధాతు; నన్నెకంటిని ద్రొక్కించు వేళ. బాదవిక్షేపషమును జేయించుచు రత్షమును గప్టైనని ప్రకారాంతరము చేతః గొంద రర్థము చెప్పుచున్నారు సన్నెకంటిని ద్రొక్కించువేళయందు నిలుచుండ వలసినది నిలుచున్నప్పుడు నిజమంజీరరత్న నిజాకార ప్రతిఫలనము లెస్షగా సంభవింపదు. శుభ క్రమాకలనయనంగా శుభపాదవిక్షేపకలన యని చెప్పినచో క్లిషనామకదోషము ప్రాప్త్రమగుచచున్షది 'శ్లిష్టంఓటదర్భ్థావగతి రూరదూరాయతోభవేత్‌' శుభక్రమాకలన యనెడుపదమునకు పాదవిక్షేపణ కలన రూపార్ధమే కవిహృదయమైన యెడ 'పదక్రమాకలని యని రబించును. కనుక బ్రకారాంతర ముపేక్షణీయము. శుభక్రమూకలనచే ననంగా శుభలీలచేత ననుటొ యని వ్రాసియున్నాడు.. ఇది యొప్పిదమే కాని 'క్త్రమ ఆకలని యను రెండు పదములను బ్రయోగించినందులకు 'లీలి యని మాత్ర మర్ధము స్ఫురించుట చాలి నట్లు గానిపింపమిచే నది కవిసృదయముగా! దోంపకున్నది మఖియు సీతకు. గలిగిన భ్రాంతిని సవిశేషముగా వనర్ణించినట్టే. దానిని బరిహరించుటకైన రాముని యుపాయకృత్యమును నిట్టి శుభలీలచేనని సవిశేషముగా వర్ణింపకవట్టి 'శుభలీల'యని సామాన్యముగా జెప్పుట సరసము గాకున్నది మఖియు 'సాగరఃప్లన గేంద్రేణ క్రమేతై కేన లంఘితు 'మూ+డుక్రమముల .... ఇత్సాదులందు!

బప్రథనూ శ్వాసము ౩ గ్రమశబ్దమునూత్రము పాదవిక్షేపమం దక్షిష్టముగానే రూఢమ్రైయున్నది. మఖియు సన్నెకంటిని ద్రాక్స్కించునపుడు నిలుచుండనలసియున్షను నడుగును దానిని ద్రొక్కుటకై చాపవలసియుండుటం బట్టి యాకాగ ప్రతిఫలన మంతగాం గొథవడకుండవచ్చును.

ఇట సీతభ్రాంతి రామునిచే. బరిహృతమై తీలుటంబట్టి యాబిడ తన యందెయందలి ప్రతి బింబమును గన్యాంతరముగా! దలంచి కన్వాంతర సన్షిధానమువలనః బ్రణయవైకల్యము నొాందంగా రాముడు దానిం బోగొట్టెనని వృంజితమగుచున్లది. కవి సీతాపాణిగ్రహణరూపమైన పరమలాభ ప్రాప్తిసషమయమనును వైనాహికానందల్‌లానుభవసమయమును ననునంధించుటచే. గృతిసతికిని బరమ లాభమును బరమానందమును గూరు(గాతమని యాశయము. 'శ్రీరాముండని సొంత నామముచే నిర్దేశింపక 'సీతాభామాసతిస్రోచుతన్‌' అనుటచే సీతారూపయగు లక్షీదేవి కధినాథుండు గాన కృతిపతికి లక్ష్మినవ్వారిగా నొసంగంజాలునని వ్యంజితము; మఖియు దీనిచే నాశ్రితరక్షణమందు లక్షీదేవి పురుషకారము నిట సూచితము. నిజప్రతిబింబమందలి కన్యాంతరభ్రాంతిచే సీతకు బ్రణయ వైముఖ్యమంకురించినతోడనే దానిని మెలపున. బరిహరించి తదాభిముఖ్యముం గూర్షుకొన్న చతురుఃండగు సమర్గుండు లక్షీవైముఖ్యమునకు హేతువులగు దురితముల నెల్ల దత్‌క్షణమ యనాయాసమున! బరిహరించి తదాశ్రయత్వము కృతిపతికిం గలుగంజేయుననియు ధ్వనించు చున్నది. మఖీయు నిట మంజీరమునంగల యగ్రరత్ష్మమునందలి సీతాప్రతిబింబముచే, శుక్తిమతి యందు! గోలాహల పర్వతసంగముచే గిరికాజన్మమును, 'శుభక్రమాకలనచే. దద్రత్షముం గప్పు అనుటచే వసురాజు పాదవిక్షేపనుచేం గోలాహలు నెగంజిమ్ముటయు. 'సీతాభామాపతి' యనుటచే రాజునకు గిరికతోడి వివాహమును ననెడి కావ్యార్థమును 'మనా క్కావ్యార్ధనూచన' మృనెడి యభియుక్తోక్తిచాప్పన నూచితమయ్యెనని తెలియునది. కోలాహలోక్టేపణనును కావ్యార్థమునకు సూచకమగుటంబట్టియు శుభక్రమాకలనకుం బ్రకృతార్ధమొప్టిదముగా నున్నది. ఇట కావ్మాదిని శ్రీకార ముంచుట సర్వ శుభప్రదము. 'వేదములకెల్ల నోంకార ; మాటియైన, కరణి. గ్యతులకునెల్ల శ్రీ! కార మాది గాన కవివరులెల్లను ; దాని. దక్క, నితరవర్ణంబు లిడరు న | తృతుల మొదల. “వదవడి శ్రీకారము క్యతి, వదల నిలిచి దచోవవుంజ । ము నడంచి శుఖం బొదవించు( బరుస మినుమును, గదిసి సువర్ణంబు సేయు | కరణి౯ ధరణి౯+ మటథియు గ్రంథాదిని మగణము ప్రయోగించుట 'మో భూమి స్త్రిగురు శ్రియం వితనుతే' అన్నట్లు శ్రీప్రదము. ఇందుల కష్టకవియు 'నధర్వవేదముఖంబగు మగణంబు వసుమతీదేవతాకంబు గాన శివప్రదం' బని చెప్టినాండు. వ్యాకరణము. ఇట మొదటిపాదమందు 'మంజీర' శబ్దమునకు 'మంజు రుచ్చమ్‌ ఈరయతి ఇతి మంజీర అని న్యత్చత్తి. ' మంజు ఈరయతి' యనుచో మంజుశబ్దము కడపలంగల ఉ' కారమునకు 'ఇకోయణచి' అను పాణిని సూత్రముచే 'వి కారము ప్రొపించుటవలన 'మంజ్వీరవి అని రూపము సిద్ధింపంగా, మంజీరశబ్దము శంకంధ్వాది గణములో జేరినది గనుక 'శకన్హాదిషు పరరూపం వాచ్చమ్‌' అను వరరుచివార్తికముచే నది ప్రాపింపకపోవుటచే 'ఉ' కారమునకు బర రూపమైన 'ఈ' కారము వచ్చి 'మంజీరవి అని యైనది. “శకంధు రథ కర్కంధూ: కుద్దాలోలక్తపర్కటీ లాబ్లలీషా మనీషా చ హరీషా చ పతజ్ఞులి:॥

వను చరిత్రము శీ కుత్కీలోప్టీష మజ్జీర మస్తిష్కః కులటాదయ: । దిగణే స, తాః ॥' " ॥ (| 'ఈ' కారము పదాద్శయ్టగ “- అని యివి శకంధ్వాదులు. 'మంజీర' శబ్బమందలి 'ఈ పదాది 'శ్రీ' తోడ విశ్రమ మెట్లుపొందు నన్నచో, 5. 'విరతికి వ్యాకరణమునను, వరరుచిచే జెప్టంబడిన వ్యాకరణమునం. పెం గ్‌ " బరరూము నిత్యంబైై, పరగు శకంధ్యాదులకు నుభయముం ల య్సుల పను నూడు అని హాయనునునుం గి అని యష్టకవి చెప్పినట్లు శకంధ్వాదిగణములోని పదములయందు ప ల్సున మునకు న. టి" మెగ నదికిన యచ్చునకును విశ్రముము చెల్లును గనుక మంజీరశబ్బమందు( గల హాల్లగు 1౫ కారను ు 'శ్రీ తోడి విశ్రమము చెప్టబడెనని తెలియునది. ఇదియె పరరూపయతి. “ప్రుచున౯ తయ శ్రోవుతకొ అని ్రాతప్రతులను నచ్చప్రతులను గానిపెంచుచున్నది; కాని, యీ రూపను కనిత్ర న! మతవిరుద్ధము. 'అగ్రమాన్య చకారంబులక్తు నద్విరుక్తంబులకు ముత్తుపరంబగునపుడు సనల న (బాలవ్యా క్రియాపరిచ్చేదము) నన్నబ్టు లిట ముత్తు పరము గాద్దు రాయశబ్దము డుమంతను 'కుత్వము రాదు గనుక 'రాయనిక్షో అని రూపము. మంజీరాగ్రరత్మనుందలి నిజప్రతిబింబమునందు నితరకన్మాభ్రాంతి నొందుటచే నిట భ్రాంతిమ దఠలంకారము. అది భ్రాంతి యని సీతకు, నితరులక్రు( దెలియకుండందెలుపు రామున చేష్టనుబట్లి సూక్షాలంకారమని కొందలు. ఇట సీతాదేవి 'పెయోపలాలిత్రా నిత్యం స్వాధీనప్రన్రిక్రా మతా యన్నట్లు ైనసంిక యనియు, శ్రీరాముడు 'పఏకాయత్తో ౩ సనుకూలన్మాక్ర' అన్నట్లు అనుకూలనాయకు! లియున్వద్రి, గ్‌ ట్ల ష్ణ చ ది గుకలలోకాభ్ర్యాం (ద్య కలాకలాపంబు దొరయు నెమ్మోము చ్రం | దురునితోడ్త బహుదివ్యఫలప్రల ; పాక సౌభాగ్మంబు నెరప్పు కెమ్మోవిమా ; నికముత్రోడ్ర నపవయ శ్వీనిధా; నంబులై త్రర్సు సర్వ భవసుధాపు రుం । భములశ్రోర్య నమ్మానస్సు ల ౫ మమాలి | తొభిరూసష్మ్య్సృ దాల్చు శ్ర రిలితభుతాకల్ద , లతలత్రో స ష్‌ భిధాన దడిర్రి మథనయ్సత్మక్ష్య్య పోయు] సిల ల రౌజ్మమ్స న్నా యశేష్ష నొసంగు దిరుమ్షల్ల , రాయ , (గర 4 థద్వేయన్సు రలుగ్రం జెష్టిన్మాల్య్య గురి యన్సుబ్న్వ సీ తయం లయ, దు లక్షీఖన్సు నారోపించి అభ్య _ / వ (న. ద్య మ్‌క్ష్మ్ర కొనియ్రా (సతాపరమ్ట్యై 'యర్దమ్మ ౧ ఉందగ్మ్యి క్‌ల్చ్వా థు గకలల్రిశ్య్ర్య న చేవ,

• కేలాసం్వ్పల భూషణమును.

ప్రథమా శ్వానము ర్‌

దొరయు= పొందుచున్న, నెమ్మోము చందురునితోడక= చక్కని ముఖమనెడి చంద్రునితోడను, (లక్షీపరమైన యర్థము)-సకలలోక= సమస్తభువనములచేతను, (లోకస్తు భువనేజనే) అభినంద్య మైన, కలా= సదాఅుకళలయొక్న్క. కలాసంబుక= సమూహమును, (కలాపో భూసణే బర్హే తూణీరే సంహతావసి' అ) దొరయు= పొందుచున్న నెమ్మోము చందురునితోడక= తన ముఖమునుబోలిన చంద్రునితోడను.

బహు....గ్యంబు-(సీతు బహు= మిక్కిలియ్రైన, దివ్వృఫల= దేవతావృక్ష (అన(గా గల్బవృక్షు ఫలములయొక్క-పరిపొక= పరిపక్తమగుటయొక్క, సౌభాద్యంబు౯= చక్కందనమును, (మిక్కిలియుః జక్క(ంగాం బండుటనలని మాధుర్యాతిశయముననుట్టు నెరపు= పచరించునట్టి, కమ్మోవమానికము తోడ౯= ఎట్టుని పెదవియనెడి మాణిక్యముతోడను, (లక్ష్మీ బహు= అనేకులైన, దివ్య= దేవతలయొక్క -ఫలపరిపాక=వాంఛితార్ధములు సిద్దించుటయొక్క. శాభాద్యంబు౯ = నాష్టవము - వాంఛి తార్ధములు మిక్కిలి చక్కంగా సెద్ధించుట ననుట. నెరవు=కలిగించునట్టి, కమ్మ్హోవిమానికము తోడ౯ = తన యొర్లని యధరమును బోలిన చింతామజి రత్షముతోడను. పండు ఎలుపు వర్గములోనిది గాన యథధరముతోడి సామ్యము. కల్పవృక్షపుం బండుగొః గొనుట నిరతిశయమైన మాధుర్యమునకు. దాని పరిపాకసాభాద్య మా మాధుర్యపరిపుర్తికి. 'ప్రార్ధనా కల్చపాదప వ్రాజ్బృఫలము, తియ్యపూందేనియల త్రోవి' అని శృంగారనవైషథధము.

నవ... నంబులై - (సీతు నవజక్రొాత్తయగు, వయః;శ్రీయౌవనలక్షిక్రి, నిధానంబులై=నివాసములై, తగు=జప్పనట్టి, ఉరోభవ=స్తనములనెడి, సుధాపూర్ణకుంభములతోడక = అమృతమునిండి యున్న కలశముతోడను, ఇట '“నవవయుః:శ్రీ నిధానంబు' లగు కుచములనుటచే క్రత్తయుగు యౌవనపుపెంపునకు'. బ్రకాశకములయిన కుచములనుట; యౌవనప్రాదుర్భావమునకు స్థోరకములయిన స్తనములు మంచి బిగియు, వర్తులత్వమును నున్నతియుం గాంతియు' గలిగియుండునుగాన నుధా కుంభములతోడ్‌ నాొమ్యము. (లక్షీ నవవయున్‌ =క్రొత్త యౌవనముయొక్క, శ్రీసమృథ్ధియనెడి, శ్రీధనమునకు, నిధానంబులై=పాంతఅలై-(ఇది సుధాకుంభములకు విశేషణము.) ఎప్పుడును గ్రొత్తగా నుండునట్సి యెవనమునకు నాస్పదమయినట్టియనుట. ఉరోభవ=తనకుచములను బోలిన, సుధా పూర్ణకుంభములతోడను- సుధాపానముచేసినవా రెప్పడును నవయౌవనముగలవారై యందురని తెలియునది.

అమా... రూప్యము-అమ్ఞాన=వాడని, సుమమాలికా=పూదండయొక్క, అభిరూపము॥ = చక్క-దనమును,. (ప్రొప్తరూప సురూపాభిరూవా బుధమనోజ్ఞయోః! అమ. అభిరూప యనగా చక్కనిది. ఆభిరూపము యొక్క భావము ఆభిరూప్యము తాల్చు=వహించు, లలిత నొగనయిన, భూజా = బాహువులనెడి, కల్చలతల తోడణ = కల్చవృక్షపుం టింగలతోడను, వాడంని పూవుమాలె చక్కనగల బాహువులనగా రెండు ఖండములు వేలువేఅ కట్టంబడి పిదప నవి రెండును ముడివేయంబడి యొక పూమాలె గావింపంబడును. కనుక పూమాలె రెండు ఖండములవలె బాహువులును రెండై యొప్పననియు, ఆఖండము లొక్కొక్కటియు నగ్రభాగమునంగల బలుపును, నురువును రానురాను దగ్గంగా, చివరలందు సన్నముగా నుండునట్లు, బాహువులును మూఃపులకడ స్ఫూలములును జనములు నై యుత్తరోత్తర సూక్ష్మత గలిగియుండుననియు! దెలియునది. పూమాలెవలె సుకుమారములును, సుందరములు ననుట. వాడని పూమాలెనలె ననుట దానివలె. గాంత్యతిశయమును, గుత్తంపు బలుపును గలిగి గుండ్రమునై యుండు ననుట. (లక్ష్మీ అమ్లాన=(ఎన్నంటికిని వాండకుండునట్టి, సుమ

6 వను చరిత్రము నూలికా=పువ్వుల సమూహము యొక్క- ఆభిరూస్తమును తాల్చు (ఇటం దాల్టునని కల్లలలలని తెలియునది) లలి... తోడక =సుందరములయి తన భుజములను బోలిన కల్చవృక్షసు. దింగలతోడ ననుట. (కల్చివృక్షవు! బువ్వు లెన్షటికిని వాండకుండుట ప్రసిద్ధము)

అడరి=ప్రకాశించి, జనకాబ్ధసీమక -(సీతు జనక=జనకరాజనెడి. అబ్ధిసిమణ = సముద్ర వ్రదేశ మందు, రామ+అభిదానహరికి౯ = రాము/డను పేరుగల విష్ణువునకు, అహీన తృమువ౯ -అహిను= హీనముకాని - మిక్కిలి సారముగల, గుణ=నారిచేత ప్రోత = కూర్చబడిన. హరశరాస=ళిన ద ఘున్సు అనెడి, గిరింమందరసర్వతముయొక్క, మధన=విబుచుట యనెడి చిలుకుటయొక్క యత్మముగుకి= పూనికిచేత, తోంచు=సంప్రాప్తమైన, సిరి=సీతయనెడు) లక్ష్మి (లక్షీ జనక + అబ్ధిస్‌ము౯ = జన్మస్తానమయిన సముద్రగర్జమందు, రామ+అభిదానహరికిక౯ = రమణీయములయిన నామములు గల విష్ణువునకు, అహీన=(అహి + ఇను సర్హరాజయిన వాసుకి యనెడి, (ఇన స్ఫూర్సే ప్రభా" అం గుణ=కవ్వపుంద్రాటిచే, (గుణన్తా వృత్తికశబ్దాదిజ్యేస్రియాముఖ్యతన్తుషు' వైజయంతి ప్రోతమ్రైగు, హరశరాసగిరి-హరశర=శివుని బాణమయిన విష్ణువునందు-అతని కూర్మదేహముసయి9, ఆస= నిలిచియుండిన గిరి=ిమందర సర్వతమువలని మథనయత్నమునః =త్రచ్చు ప్రయత్స్షముచేత, తోంచయు= ఆవిర్టవించు, సిరి=లక్ష్మి, తరుమలరాయమణికి =తిరుమలరాయ శ్రేష్టునికి. అశేష రాజ్బములక, ఒసంగుక్‌ = ఇచ్చు(గాత. ఇట తద్ధర్మ మాశీరర్థమునః బ్రయుక్తము

శ్రీమద్రామాయణమున నహల్య పొషాణముగా నుండినట్లు గానరాదు అందు నహల్య బుద్ధి పూర్వకముగా వృభిచరించనందులకు వలయు ప్రాయశ్చిత్తము ముని శాపరూపముగ ఐథధించినాండు' కాని యహలృ్మను శిలయగు మని చెప్పలేదు. పెక్కువేల సంవత్సరములు వాయుఖభక్షణము సేయుచు, నన్నపానాదులులేక తపించుచు. భస్త్క్తంబునం బరుండి సమస్త పాణులకు! గాన్టింపక యుండు మనియె శాపము అయినను బద్మపురాణమున 'నా తత స్తస్య రామస్య పాదస్పర్యాన్మహాత్మన: అభూ త్మురూపొ వనితా సమాక్రాన్తా మనోశిలా' అని యహల్వకు( బాషాణావస్థ చెప్పంబడినది దీనినే కవి యిళ్స్చట ననుసంధించినాండని తెలియునది

ఇట సిరి తానొక్కతికాక దానమున కుపమానభూతుండగు చంద్రుండు, కామితార్ధముల నెల్ల నొసంగెడి చంతారత్మ కల్పలతలు, చిరాయురారోగ్యములనిచ్చు సుధాకలశములు నని యత్యంత డ్దాన శాండమయిన పరికరనంవత్తితోడ నావిర్ధవించినది మథి తానో సిద్ధసంకల్పుడగు స్టాక్షాద్విస్తువునకుః గూడ మహవోాప్రయత్సముననే లభింపంగూడిన నిరవథధికాపూర్వాతిదుర్లభవస్తు విశే ప్ర్రూతయగు సర్వోత్కష్టురాలు. అట్టి పరికరసామగ్రితో (గూడిన యిట్టి యపూర్వలోకోత్తర థ్రేసయ్మ్షోమునకు, తక్కిన దేవతలవలె: గేవలము ప్రోచుట కాచుట కాదు, సమస్తరాజ్వములు శఈవాగుటె యుచితమని 'అశేషరాజ్బము లొసగూనన్నాడు మజఖి హరి తన్నుుబడయుటతై చేసిన శజత్యకప్రత్తము మిక్కిలియు. జరితార్థమగునట్లు కన్నులు ఐందులుసేయు చందురునివంటి వమోయ్యైలీము చుంబనమునకు మిక్కిలియుం బిపులొలుకుచు6 గెంపునాంవపారు మోవితోను, జవ్రథిక్రోమునక్తు మిక్కిలియు. నను రూపమయి యమృతంపుంగుండలవలె.. దగు బిడి వజ్రయదకున్చతతోంగూడిన నవవయః;శ్రీతోడను, ఆలింగనమున మిక్కిలి యానంద అవుకయటోతై తీగల వంటి భుజముల తోడను నావిర్ణవించినదని యాకూతము. పనికి టోనకేల నలరించినది గావుననే తదీయకృపా పాత్రమయిన కృతిపతిని గూడ

వప్రధమా శ్వానము 7 నన్ని రాజ్బములిచ్స్చ యలరించునని హృదయము ఇందును 'జనకాబ్ధిసీమ .. . గిరిమథన సెరి యనుటచే శుక్తిమతియందు గోలాహల బలవత్సమాగమమున నయిన గిరికాసంభవమా సూచితమగుచున్లది

ఇందు 'సుధాపూర్ణకుంభములతోద' ననియు. బంచమాశ్వాసమున 'సుపర్వగణికామణి స్పురణతో సుదారమ్యపాత్రపాలికలతో' ననియు సుదాకుంభముల బఖహుత్వము చెప్పబడెను సముద్రమధనమం దుళ్చన్నమయిన యమ్మతకుంభ మొక్కటియే యని భాగవతాదులయందూో జూపట్టుచున్నది ఈ బహుత్వము విచార్యము ఇట సద్యాంత చరణాంత పదాంత నకారలోపములకు 'వాక్యావసానగన్య ప్యాల్లోపోన ప్రాయశో౭ త్రహి' అని యదర్వణకారిక 'అవసానంబున ద్రుతస్వరంబుకేనియు ద్రుతంబున కేనియా లోపంబు విభాషనగు' (బాలవ్యాకరణము' వాక్యమనంగా నిచట బదమే సీసాదులందు వాక్యము ప్రతిపాదమును, వృత్తాదులయందు! బూర్వార్ధము నుత్తరార్థము నను వాక్యద్వయంబునుగొ దెలియునది ఇందు న్లేషమునకును రూపకమునకు సంకరము మ _ సకలామోదక తాళవృత్తగతుల౯ సంగీత సొహిత్య నా మక విద్చాయుగళంబు పల్కుంజెలికిం । బాలిండ్లజోడై సిరుల్‌ ప్రకటింప౯ నఖరేఖలందు నలఘు ప్రస్తారముల్‌ సేయు స ర్వకలాకాంతుండు ప్రోచు. దిర్మలమహా రాయ క్షమావల్లభున్‌. న్‌ అ ఇందు(గుచపరముగను విద్యాపరముగను నర్దద్వయము కవి నిబంధించినాండు (కుచ పరమైన యర్ద్హము సకల గతులక్‌ - సకల+ఆమోదక=సర్వానందకరమైన, తాళవృత్తగతులక* తాటిపండువలె గుండ్రనను నొందియుండుటలచేత, (విద్యాపసరమయిన యర్థము సకల= కలా సహితులకు-అన!గాః బండితులకు, ఆమోదక =ఆనందకరమయిన, తాళ=ధ్రువాదితాళ మార్గముల చేతను, వృత్త=శార్లూలాది వృత్తములచేతను, అని సంగీత సాహిత్యములకు గ్రమముగా నన్వయించు కొనునది (ఇట తృతీయకు ద్వితీయ సందీ యుగళంబు౯-సంగీత=సంగీతమును, సాహిత్యే= సాహిత్యముననెడి, వద్యాయుగళంబు=విద్యలదోయి, పల్కుజెలికి౯ =సరస్వతీదేవికి, పాలిండ్ల జోడై= కుచ ద్వంద్వమై, సిరులు=కాంతిసంపదలను, ప్రకటింపః =ప్రకాశింపంజేయుచుండంగా, అందుక= ఆ కుచయుగమందు, (ఆ విద్యాయుగళమందునుఎ) (కుచు నఖరేఖలు= నఖక్షతము లనుట ఇట ద్వితీయకు. బథమ అలఘుప్రస్తారముల్‌- అలఘు=స్వల్బముగాని-అధికమయిన, ప్రస్తారముల్‌ = తరతరములు గలవానినిగా, లేక అలఘువనంగా గురువు. అది బాలచంద్రాకారముగా వ్రాయ బడును గావున, బాలచంద్ర సదృ్యృశములయిన యంకములు అనంగా నెలవంకలు రల వానినిగా ననియు నర్థము (విద్య నఖరేఖలు=అంగుఆరేఖలు - (ఇట నఖశబ్దముచేః దదాశ్రయ మయిన యంగుళ లక్షితము రేఖయనఃగా రేఖ రలల కభేదము శ్లో. 'రలయో, ర్లడయో, స్తద్వ, ల్లకయో, శృసయోరపి, వలయో, ర్షణయోశ్చాన్తే సవిసర్లావిసర్ణయో: సబిన్దుకాబిన్తుకాయో న్లా ఎదబేదేన కల్పనమ్‌' అని భోజరాజు కనుక నఖరేఖలనంగా వ్రేలిచేతవ్రాయు వ్రాంతలనుటు అలఘు ప్రస్తారముల్‌ =గురుప్రస్తారములు గలవానినిగా (సకలళ్చ్ళందములకును మొదట సర్వగురువృత్తము వపుట్టుచున్నది గనుక గురుప్రస్తారము చెప్పినాడు. నఖరేఖలకును స్త్రీలింగమునకు 'అలఘుప్రస్తారము' లని విశేషణము నపుంసకలింగమనుటకు 'అమహద్వాచకంబులగు స్తిలింగంబులకు నుభయంబునగు"

8 వను చరిత్రము బాలవాక్య-తత్ణమ) చేయు, సర్వకలాకాంతుడు - సర్వకలా = సమస్తములయిన ఏవిద్యలచేత. కాంతు(డు=బప్పచున్షవాండు లేక, సర్వకళా=సరస్వతీదేవికి, కాంతుండు=పెనిమిటియైనవాండు బ్రహ్మ. తిర్షలమవారాయ క్షమావల్లభుక =తిరుమలరాయ మహాభూనాథుని, ప్రోచుకా = రక్షించు(గాక. ఆశీస్సునం దద్ధర్యము రెండవచరణమున దాపలబిందువు గదిసియున్న బకారము మొదల నున్న మకారమునకు విశ్రమమయ్యెను ఇదియ బిందుయతి క. పనిబూని నిలుచు. దమతమ, యనునాసికములకు బిందు యతులన వెనుకన్‌ గనుపట్టు నాల్గులిపులును, బెనుసున్నలు డాసి దమకు(బిలుందంగగదియుచోన్‌ (అప్పకవి సంగీతసాహిత్యములు సరస్వతికి స్త్రనద్వయములగుటకు, 'సంగీతమపి సాహిత్యం సరస్వత్యాః స్తనద్వయమ్‌ ఏక మాపాతమధుర మన్య దాలోచనామృత'మ్మని ప్రమాణము ఇందును శ్లేషముగు కును రూపకమునకును సంకరము సంగీతసాహిత్యములే కుచములుగా గలయట్టి స్త్రీని నిపుణముగ భోగించునట్టి కాంతుండగువా,డు క్షమకు!( గాంతు-ండయినవానిని నట్లె దానిని నివుణముగా భోగించునట్లు సేయు/గొత మని కవియాశయము మ. రమణీయాక్షసరాక్యతిం బొలుచు వ ర్ల శ్రేణి వఏణానులా పముచేతం గరగించి యందు నిజబిం బం బొప్ట్స నచ్చామృత త్వము నాత్మప్రతిపాదకత్వమును ద | ద్వర్ణాాయందెల్లం బూ | ర్గము గావించిన వాజి తిర్షలమహో రాయోక్తి బొల్బం గృపన్‌ త్త అ ఇందు నర్ణపంక్తికెల్ల శ్రుతిసిద్ధమైన బ్రవ్మోత్మకత్వమను బ్రహ్మప్రతిపాదకత్వమును సరస్వతి భగ్యంతరమునః గావించునట్లు కవి యధ్యవసించుచున్నాడు రమణీ. కృతిః - రమణీయ = నునోహరమయిన, అక్షసర=స్టటికాక్షమాలికయొక్క, ఆక్కతిక =ఆకారముచేత, పాలుచు=ప్రకాశించు చున్న వర్లశ్రేణిక = అక్షరపంక్తిని, ఏణా+అనులాపముచేత౯ =వీణయొక్క పలుకుబడి చేత, కరంగించి =నీరుసేసి అందు౯ =కరంగి నీరయిన యా యక్షరపంక్తియందు, నిజబింబంబు= తనగుదయిన నీడ, బప్టక =కనయబడుచుండంగా, అచ్చ=స్వచ్చమయిన, అమృ్మతత్వమును=బ్రహ్మ స్వరూపమునుని యర్దము - తేటయైన నీరగుటనని భావము, ఆత్మ ప్రతిపాదకత్వమును=బ్రహ్మ ప్రతిపాదకత్వముగుని యర్థము. బింబ వ్రతిపాదకత్వమునని భావము తత్‌వర్ణ ఆఆయుందెల్లణ =ఆయుక్షర సమూహమునందంతట పూర్ణము=నిండినది, కావంచినవాణి=చేసిన సరన్వతి, తిర్మల. ఉక్తిక = తిర్మలమహారాయ=తిరుమల దేవ మహారాయలయొక్క, ఉక్తిక =వాక్కునందు ఇట సప్తమ్మర్ధమునం దృతీయ కృపక =దయచేత, పొల్పుక్‌ =వర్తించు(గాత సరన్వతీదేవి యక్షమాలికను వీజియను దాల్చియుండుట ప్రసిద్ధము అక్షరవపంక్తినే యక్షమాలికా రూపమున! దాళల్చియుండున ట్లైతిహ్మము. గానమునకు అలు గరంగునేకాని యక్షరములు గరంగవు. కాన కవి యక్షరపంక్తిని యక్షమాలికారూపమునంగొని దానిని సరస్వతిచే వీశణానాదమునం గరగించి నీరు గావించినాండు. నీటిలో: దననీడ యగపడునేకద ఇట్లు వర్ణపంక్తి కరగి యళ్వంవు నీరగుటం బట్టి దాని నచ్చావ్యుత మనియుం _దనబింబమును జూపుటంబట్టి యాత్మ ప్రతిపాదకమనియు నగద్యవసించి యాపటిమఘచే దానినే శుద్ధబ్రహ్మమనియు, బ్రహ్మప్రతిపాదకమనియు నధ్యవవసించినాండని తెలియునది. అఛ్చంపునీ రగుటను ఆత్మబింబమును జూపుటను అచ్చామృతమని ఆత్మప్రతిపాదక

ప్రథమా శ్వానము 9 మని శ్లేషములచే శుద్దబ్రహ్మముగను, బ్రహ్మప్రతిపాదకముగను వధ్యవసించుటచే నిందలంకారవౌ రూపకాతిశయోక్తి 'తర్మలమహారాయ' అనుచో 'తిర్మల' యను రూపము 'తిరు' శబ్దరేఫము మోడ్‌ ఉకారమునకు లోపము 'కార్మెణువులు' 'చన్లవ' మొదలగువానియందుంబోలె వైకల్చిక మగుటంజేసి సిద్ధించెనని తెలియునది

తా సుందరమయిన యక్షమూలికారూపమగు నక్షరపంతక్తిని వీణానాదముచే నీరుగో గరంగించి, యా నీటియందు దన నీడ యగపడ(గా, నా యక్షరపంక్తి నచ్చామృతమును (శుద్ద బ్రహ్మమును - అఛ్చంపునీటిని ఆత్మప్రతిపాదకమును (బ్రహ్మప్రతిపాదకమును - బింబప్రతిపాదక మును పూర్ణముగాంగావించినట్టి నరస్వతి తిరుమలరాయనివాక్కునందు దయతో నెలకొని యుండు. గాత. వర్ణములందెల్ల నచ్చామృతత్వము, నాత్మప్రతిపాదకత్వమును బూర్లము గావించిన ఇట్ట గాన తిరుమలరాయోక్తియందును నచ్చామృతత్వమును - అనంగా నచ్చంవు నమృతంబగుటయా నాత్మే ప్రతిపాదకత్వమును - అనంగాం దన సారస్వతవిభవమును వెలయించుటయు' జేయుంగాక

• అనగా. దిరుమలరాయని పలుకులు మిందు మిక్కిలి యచఛ్చంపు నమృతంబువలె రుచులూ గులుకుచు మఖిమఖి చాకచక్యవిభవము గలిగియుండునట్లు చేయు:గాత మని యభిప్రాయమా మ. ఆ మందాకిని మౌళ(ంబూనిననున। ర్థాంగీకృతం జేసితా నౌ మేలే లని యార్మ యల్లం బ్రణతుం | డై తత్చదాంభోజయో గామర్నంబున గంగయు౯ మొరయంజూ డాభోగనవమ్యుక్కియా సామర్థ్యంబున వేండు శంభుండు గృతి న్వామిం గృపం బ్రోవుతన్‌. క్‌ ఆ ఆ మందాకినిః =ఆ మునలిదాని నని యర్థము - ఆకాశగంగనని భావము (యందాకిని యనఃగా 'షష్టివద్వాతు మన్దాకినీ' అను నిఘంటువుం బట్టియు, 'మన్దం అకతి వృద్ధకృతాంగతైథిలేన గచఛ్చతీతి మన్లాకినీ' అను వ్యుత్చత్తింబట్టియు, అలువది సంవత్సరములుచెల్లిన ముసలిదానికిని. 'మన్హాకినీ వియధ్గంగా' అని యమరునిచొప్పన నాకాశగంగకును బేరు) మౌళిః పూని =తలపయి నెక్కించుకొని, నను = ఆర్యను - అనంగా పదియాటేండ్ల వయసుగల భార్యనయిన నన్ను (ఆర్య యనఃగా 'ఆర్భా షోడశవళ్సరా' అను నిఘంటువుంబట్టియు, 'అరణీయా విలాసిభి రభిగమ్మే త్యార్యా అను వ్వుత్చత్సింబట్టియు పదియాజు సంవత్సరముల వయసుగల యువతికిని, 'ఆర్యా దాక్షాయణీ చైవ' అను నమరుని చొప్పన పార్వతికిని పేరు) అర్జాంగీకృతంజేసితివి = సగము అంగీకరింపడిన దానినిగాః జేసితివి - కొంచెముగానే యంగీకరించితివనుట. జౌజ =జౌను, మేల్‌ మేలు అని= బాగు బాగు అని, ఆర్య =పార్వతి, అల్లక =కోపింపంగా నని యర్దము (మందాకినిని మౌళికపూని' యనంగా, ఆకాశగంగను జటాజూటమందు. దాల్సినాండనియు, 'ననుక౯ అర్జాంగీక్యతం జేసితి" వనంగా పార్వతీదేవిని దనకర్థదేహముగా. జేసికొన్నాడనియునుభావము) ప్రణతుండై =నమస్కరించిన వాడై తత్సదా.. మర్షంబునన్‌ - తత్‌ =సవతియైన యా పార్వతియొక్క, పద+అంభోజ = అడుగు తామరల యొక్క, యోగ =సోకుటచేనయిన, అమర్షంబునక =సైంపమిచేత, గంగయు౯ =జటాజూట మందలి గంగాదేవియు మొరయః =మొఅపెట్టంగా, చూడా. నొమర్థ్యంబునజ-చూడా+ఆభోగ= జడల నిండు జొంపముయొక్క, సమ్మక్కియా =చక్కంబణచుకొనుట యందలి - సామర్శ్యంబునక=నేర్పుచేత - అనఃగా మైొక్కుటకై తలవంచిననపుడు క్రిందికి జాథిన గంగవలన జెదరిన జటాజూటమును మరల

10 వను చరిత్రము

జక్క(బఅచుకొనుట యనెడు వ్యాజముచేత ననుట. వేండు శంభుడు = గంగ నోొదార్నుటకై ప్రార్దించునట్టి శివుండు. కృతిస్వామిక = కృతిపతిని - తరుమలదేవరాయని, కృపణ = దయచేత, ప్రోచుత౯ = రక్షించు.(గా(త.

తా. శివునకు బార్వతియు గంగయు నిరువురు భార్యలు గదా. అందు గంగ శివుగి తలయం దుండును; పార్వతి యర్ధదేహముగా నుండెను. ఈ సందర్హములం గొని కవి యొక కథ కల్పించి నాండు. అది యేదన - పార్వతి శివునితో 'ఆ మందాకినిని (అలువదియేండ్ల ముసలి నని యర్థము. ఆకాశ గంగనని భావము) తలపయి నెక్కించుకాని ఆర్భ (పదియాలేండ్లదగి యర్థము. పార్వతియని భావము.) అగు. నన్ను నర్ధాంగీకారము చేసితివి (కాంచెముగా నంగీకరించితివని యర్థము. సగము దేహముగా జేసికొంటివని భావము. అని కోపింపంగా, శివుండు పార్వతికోపమును బోగొట్టుటకై యామె పాదములకు దలసోక మైొక్కెను. అపుడతని తలయందలి గంగ తన సవతియడుగులు తనకు దగిలినందులకు సైపక మొఅపెట్టిను. అట్లు కలంగబాతి మొఅయిడ.గా దానిచే. జెదరిన జటాజూటమును సవరించుకొను నెసమున'. బార్వతి కెలుకపడకుండునట్లు గంగను శివుండోదారె నని యాశయము. శివుండు శిరసువంపంగా గంగ ప్రవాహము క్రిందికి జాలుటచే ఘోషించెనని భావము. 'తుల్పో౬ నేకత్ర దక్షిణః అన్నట్లు ఇచట నాయిక లిరువురయందును సమానుండగుటచే శివుండు దక్షిణణాయకుండు. ఇరువుర నాయికల నిట్టు లోదార్స సమర్హుండు కృతిపతి రక్షణమందు సమర్గుండగునని యాశయము.. ఇట అలంకారము న్లేషమూలాతిశయోక్తి. సీ. ఘనాఘనాఘనలక్ష్మి | నెనయు కొప్పిరుగడ

నిరుగడ దరుణాబ్ద । కృతవతంస మురుచిత్రకాడగ్నిశి ! ఖోవ్యేష మిరువంక నిరువంక! గుండలి । స్ఫురితకర్ణ ముడివోనిమిన్కు లీ । నెడు పేరు లిరుదెన నిరుదెసం గమలబం । ధురకరంబు నెజిమించు చిలటుతవ । న్నియచేల మిరుమేన నిరుమేన రతిమనో । హరవిభూతి

తే. యమర నన్ఫోన్ఫవేష భే.: దాసహిష్ణు

భావవిభవంబుః. దెలుపుచు. ।; బరమమైత్రి మగనిసామేన నిలిచిన !: యగతనూజ ప్రథనజయ మిచ్చు. దిరుమల । రాయమనమణికి.

ఆ. ఇందు సీసపాదములు నాలుగింట నర్ధద్వయమునకును గుభేదాధ్యవనారగ్రముచేసి, శివపార్వతులకు వేష మొకటియే యగుటను బ్రతిపాదించుచున్నాండు. ఇరుగడ£్‌ = దెండువైపు అందును, ఘనఘనాఘనలక్ష్మి నెనయుకొప్పు -అనఃగా శివునివైపున, ఘన=అథికమైన, ఘనాఘన= వర్షించుచున్న మేఘముయొక్క, అక్షిక = సంపదను, ఎనయుక్‌ = పొందుచున్నట్టి - మిక్కిలి వార్నిక మేఘములు గ్రమ్మాయున్నట్టి యాకాశమనుట. కొప్పు = కేశబంధము, శివుండు వ్యోమ కేశుండగుట ప్రసిద్ధము. ఘనాఘనశబ్దమునకు 'శక్రఘాతుక మత్తేభ కర్ష కాబ్తా ఘనాఘనాః అని

ప్రభమా శ్వానము 111 యమరు.డు. పార్వతివైపున, ఘన = అధికమైన, ఘనాఘనలక్షి= వర్వాకాలమేఘపు కాంతివంటి కాంతిని, ఎనయు = పొందుచున్న, కొప్పు. ఇట నిదర్శనము. ఇరుగడః = రెండువైవులను:- అనగా శివునివైపున, తరు...వతంసము - తరుణ+అబ్బ = బాలచంద్రునిచేత, కృత = చేయంబడిన, వతంసము = శిరోభూషణము - తలపువ్వు. పార్వతివైపున - తరుణ+అబ్బ = లేం తామరచే, కృత - చేయంబడిన, వతంన మనుట. అబ్ద్బశబ్దము 'అట్టో ధన్వన్తరౌ చన్టేనిచులే శజ్ఞి పద్మయో: అని విశ్వ నిఘంటువుచొప్పన చంద్రునియందును, దామరసమునందును వర్తించుచున్లది. అవతంస శబ్దమునకు 'వప్టివాగురి రల్లోప మవాప్యో రుపనర్గ్ణయో:' అనుటంబట్టి యుప సర్గము మొదటి

'అ' కారమునకు వైకల్చిక లోపమువలన వతంస మని రూపము సిద్ధించినది.

ఇరువంకః = రెండుప్రక్కలయందును. ఉరు...న్మేషము - శివునిప్రక్క, ఉరుచిత్రక = మిక్కిలి యాశ్రర్యకరమైన, అగ్నిశిఖా = నొసటికంటి యగ్నిజ్వాలయొక్క, ఉన్కేషము = వికాసము. పార్వతిప్రక్క, ఆరు = మిక్కిలియైన, చిత్రక = తిలకరూపమయిన, అడ్నిశిఖా =కుంకుముయొక్క - ఉవ్యేషము = వికాసము, కుంకుమబొట్టుయొక్క వికాసాతిశయమనుట. “చిత్రం స్కా దద్దుతాలేఖ్యతిలకేషు" అనియు, 'కుంకుమే౬గ్షిశిఖం మతమ్‌' అనియు విశ్వము. ఇరువంకః = రెండుప్రక్కలను, కుండలి... కర్ణము - శివునివంక, కుండలి = వాసుకిచేత, స్పరిత = ప్రకాశించుచున్న కర్ణము = చెవియు, వాసుకి పోంగులుగాంగల చెవి యనుట. పార్వతివంక, కుండలి రత్షకుండలములుగలదై, ప్రకాశించు చున్న చెవి యనుట.

" ఇరుదెసక = రెండు దిక్కులందును, ఉడి...పేరులు - శివునిదెస, ఉడివోని మిన్కులు = ఉడిగిపోని పలుకులను - అన(గా వేదములను, ఈనెడు =పుట్టించెడు - పుట్టించు బ్రహ్మాముఖములు, పేరులు=వోరములు - అనంగా బ్రహ్మకపాల మాలిక లనుట. పార్వతిదెసను,. ఉడెవోని మిన్కులు= ఉడిగిపోని కాంతులను, పుట్టించు వోరములని యధ్ధము. ఇరుదెస౯=రెండు దిక్కులందును, కమల బంధురకరంబు - శివునివిక్కున, కమల = లేడిచేత, బంధుర = సుందరమైన, కరంబు = హస్తము. పార్వతిదిక్కున, కమల = పద్మముచేత, సుందరమయిన హస్తమని యర్థము. కమలశబ్దము 'న్మాత్కురళ్లే£పి కమలః అని లేడియందును తామరయందును వర్తించుచున్నది.

ఇరుమేనక = రెండుదేహములందును, నెఖిమించు చిలుతవన్నియచేలము - శివునిమేన, నెఖి = అందము, మించు = అతిశయించెడి, చిబుతవన్షియచేలము = మూండునన్నెలుగల వ్యాఘ్రాజి నాంబరము; పార్వతిమేన, అందము మోలణుచిత్రవర్ణముగల వస్త్రము - లేక చిలుత వన్నియ యనంగా నసన్నవన్నెగలది యనియు నర్థము. ఇరుమేన£ = రెండుదేహములందును, రతి మనోహర విభూతి

• శివునిమేన, రతిమనోహర =మన్మథునియొక్క, విభూతి=భస్మము - మన్మథుని జిచ్చుకంటం గాల్చిన నీఅనుట. పార్వతిమేన, రతిమనోహరవిభూతి = మన్మథుని విభవము - అత్యంత సౌందర్యాతిశయప్రముక్తమయిన మశథ్మథోద్ద్టిపన వైభవ మనుట - లేక, రతి = రతీదేవివలె మనోహరమయిన, విభూతి=అన(గా శోభపెంపనియు నర్థను. 'భూతిర్ణస్మని సంపదవి' అని అమరము.

అమరః = బప్పచుండ.గా, అన్యోన్య..ఐిభవంబుః౯ - అన్యోన్య = పరస్టర సంబంథధియగు, వేషభేద = వేషములయొక్క భేదమునందు - వేషములు భేదముగలిగియుండు విషయమున అసహిష్టుభావ = సహింపనియభిప్రాయముయొక్క, విభవంబు౬౯ = అతిశయమును - బండొరుల వేషములు భేదముగలిగియుండుట కెంతమాత్రమును సహింపకుండుట ననుట. తెలుపుచుకి =

12 వను చరిత్రము తెలియ(జేయుచు - అనగా దంపతుల కిద్దణకు నొక్క వేషమే యుండవలయు నన్న యభివాయ మును తెలియు.జేయుచు ననుట. పరమమైత్రిక = మిక్కిలియైన స్నేహముచేత. మగని నానన = పెనిమిటియొక్క యర్ధశరీరమందు., నిలిచిన యగతనూజ = నెలకొన్ష్నట్టి పర్వతపుత్రియైన పార్వతి. తిరుమలరాయ మణెకి౯ = తిరుమలరాయ శ్రేష్టునికి, ప్రథనజయమనము౯ = యుద్ధమందలి గెలువుగు. కఇుచ్చుక్‌ = ఇచ్చు/గొక సంవారకర్తయు, రౌద్రరనాభిదేవతయు నగు శివునికి నిట్లు వేషైక్ట్కము నాందియున్నట్లై యిల్లాలు గౌవున నతనివలెనే రౌద్రకర్మమగు యుద్ధమునందును జయమును గృతిపతికి నాసంగు? గాతమని యాశయము. ఇరుగడ నిత్యాదులందు సంస్కృతమునందుంబోలె నేకవద్దావము నెణుం గునది. 'ఇరుగడం దరుణాబ్దకృతవతంస' మన్నచో బుత్వ సంబంధయతి. ఇందులకు - తే. సారిది. గౌదులః గలవట్రు । సుడులకెల్ల, బుత్వమిత్రంబు లగు నచ్చు ।! తనయ వైదు " చెల్లు హయలును స్వరమైత్రి! । జెందునపుడు, వెలయు నివి బుత్వసంబంధ । వళులనంగ. నని యష్టకవి. శివుండర్థనారీశ్వరు(డు గనుక దన్మూర్తియందు వలసలి సగము శివుః డనియు, దాపలి సగము పొర్వతి యనియు. దెలియునది. తా. సాంబమూర్తియందు, పార్వతీదేవి - తన ప్రక్కను శివునిప్రక్కను, ఘనాఘనలక్ష్మినెనయు కొప్పు తరుణాబ్దకృతవతంసము మొదలగునవన్నియు సమానములుగా నమరుచుండగాం దానంచేసి దనకును, శివునకును వేషములందు భేద మెంతమాత్రము లేకుండవలయునని మిక్కుటమయిన యథభిప్రాయమును గలిగియుండుటను దెలిపినదయ్యె. అట్లు పెనిమిటి యర్థదేహమున గాఢంపు నెయ్యమున నెలకొనియున్న పార్వతి తిరుమల దేవరాయలకు యుద్ధములందు జయ మొసంగు([గాశ. ఇందలంకారము శ్లేషమూలకమగు నుత్చ్రేక్ష, శా. దంతాఘట్టిత రాజతాచల చల । ద్లారీ స్తయంగ్రాహముం గంతుద్వేషికిం గూర్చి నైలజకు ద । ద్దంగారురాచాంతి న తృంతామోదము మున్లుగా నిడి కుమా | రాగ్రేసరుండై పిత్య స్వాంతంబుల్‌ వెలయింసంజాలు నిభరా । డ్వక్రుం బ్రశంసించెదన్‌. 7 అ. దంతా... గ్రాహముజి - దంత = దంతముచే - కోజకొమ్ముచే, ఆఘట్టిత = అంతటను గట్టనచేయంబడిన, రాజతాచల = వెండికొండయందు, చలత్‌ = చలించుచున్న - భయమున వడ(కుచున్న గౌరీ = పార్వతియొక్క, స్వయంగ్రాహముక్‌ = తానే కౌండిలించుకొనుటను, కంతు ద్వేషికిక = మన్మథవిరోధియైన శివునకు, కూర్చి = కలిగించి, (విష్నేశ్వరుండు గజముఖుండును, ఏకదంతుడు నగునుగాన తన కోజకొమ్ముచే నేనుంగువలె వెండికొండను గ్రుమ్మి కోరాడంగా నా యదరువలన' బార్వతి దిగులుగొని వడంకుచుంబోయి పతిని దానే కౌంగిలించుకొనె ననియు, భార్క తానే కౌంగిలించుకొనుట పతికి మిక్కిలి యానందావహమగుటచే నట్టి సరమానంద లాభమును దండ్రియైన శివునకు దాను సంఘటింప.జేసినాండనియు నర్థముఎ) ఇంతవణఅకుం దండ్రిని వెలయించుట చెప్పినాండు. ఇంక దల్లిని వెలయించుటను జెప్ప్రచున్నాండు - నవైలజకుక = పార్వతికి, తత్‌... ఆచాంతి౯ - తత్‌ = ఆ శివునిదైన - శివుని శిరసునందు(గల, గంగారుర = గంగా ప్రవాహముయొక్క, ఆచాంతిక = ఆచమనముచేత .- గంగాప్రవాహము నెల్ల. దొండమునంబీల్లి యాచమించి వైచుట చేత, అత్యంతా మోదము౯ = మూందు మిక్కిలియైన సంతోషమును,

వ్రభనూ శ్వానము 13 మున్నుగాజు ఇడి = ముందుగా గలుగంజేసి, స్త్రీలకు సవతి లేకుండుట మిక్కలియు సంతో షావహము గావున దల్లికి సవతియగు గంగను నిశ్యేషముగా. బీల్టి వైచుటచే నామెను ముగీక వెలయించినాండనుట తల్లిని మున్ను వెలయించునట్లు చెప్ప నేలయన "శ్లో గర్జధారణపోషాభ్వాం పితు ర్మాతా గరీయసీ' అనునట్లు గర్జధారణ పోషణముల చే.దండ్రికంటెః దల్లి యెక్కుడు గావున నామెను ముందుగా వెలయించినాండనుట గజములు ముందుగా నీరుద్రావి పదప సంతోషమా చే వప్రక్రీడ (క్రాభ్బిళ్లు కోరాడుటును జేయుట వాడుక గనుక ముందు గంగారుురమును ద్రావి, పిదప గైలాసమున వప్రక్రీడ సలిపినాండని భావ మూహ్యము కుమారాగ్రేసరుండై=ఐకుమారులలో శ్రేప్తోజే యని యర్థము, (కుమారస్వామి కగ్రజుండై యని భావము) పిత్యస్వాంతంబుల్‌=తలిదండ్ర” మనసులను మాతాపితరా పితరౌ అని పితృశబ్దము తలిదండ్రుల కిరువురకయిన పేరు వెలయింహో చాలు=ఉిల్లనిల్ల. జేయ(జాలినట్సి, ఇభరాడ్వక్తు౯ =గజముఖుండైన విస్నేశ్వరుతి- (ఇది సాభివ్రాయపదము ఇభ రావడ్వక్తుండనుటయె కైలాసఘట్టనమునకు, గంగారురపానమునకునూ నుపయుక్తముగా నున్షది అట్టి విఘ్నేశ్వరుని) ప్రశంసించెద౬ = మిక్కిలి స్తోత్రము చేయుచున్తానూ

ఇది వాచిక నమస్కైయారూపమగు మంగళము నిత్యసమాసమందు హల్లునకును వాణి మింద నదికిన యచ్చనకును విశ్రమము చెల్లును. స్వాంతసిద్ధాంతాదిశబ్బములు నిత్యసమాసములా' కనుక నాలవచరణమున న్వాంతశబ్దమందలి 'స్వ' యను నుపనర్గముమోంద నచ్చదికియున్తనా' నందలి హల్లయిన వకారమునకు మిశ్రమము చెప్టంబడెనని తెలియునటది ఇందులకు - తే. ఒక్క సమసనమున శబ్ద యుగము!గూడి, పదము లేర్చాటుగాం గానం! బడని త్రో నంధులకు నిత్యసమనన । శ్రాంతులును న, ఖండ విశ్రమములు ననం | రెండు! జెల్ల నని యష్టకవి. ఇం దలంకార ముశళ్తేక్ష తా విఘ్నేశ్వరుండు తన దంతము చేత వెండికొండను గ్రుమ్మ్‌ కోరాడుటవలన బార్వతి భయపడి తానై శివుని గౌంగిలించుకొనుటచే నతని కట్టి యాలింగన సౌఖ్యము నొసంగెను. అంతకుముందే తన సవతి తల్లియగు గంగాదేవి ప్రవాహమునెల్ల తొండమున బీల్రైవైచుటచేః దల్లికిని మిక్కిలి సంతోషము గావించెను. ఇట్లు తల్లిదండ్రుల నిరువుర నుల్లసిల్లం జేసినవాండును, గుమారన్వామి కన్నయు, మేటికుమారుండు నగు గజముఖుని విఘ్నేశ్వరుని మిక్కిలఅయు స్తోత్రము చేసెదను సీ. తరుణార్మకబళనో ;ద్ధతిం జూపె నెవ్వాండు రుచులచే ఫలమోహ రుచులచేత నకలంకరామము !। ద్రికంబూనె నెవ్వాండు శయముచే హృత్కు శే శయముచేత మున్నీరు పల్వలం బుగ దాంటె నెవ్వాండు జవముచే గుజగణా | రవముచేత నక్షశిక్షాప్రాథి నలరారె నెవ్వాండు రణముచే నియమధా । రణము చేత

14 వను చరిత్రము తే. ధరణి నెవ్వాండు దానవ । ద్విరదదళన విహ్యతి దన కేసరికిశోర వ్యత్తి. దెలిపె నతని మత్కావృభవ్యనా | గమృతఘటన మంజులన్వాంతు హనుమంతు । మది దలంతు 8 అ ఎవ్వాండుజఎవ్వండు, రుచులచే£ = దేహకాంతులచేతను, నులమోహరుచుల చేత౯ = ఫలమనెడు భ్రాంతిచేత( బుట్టిన స్పృహలచేతను, 'అభిషంగేస్ట్రవాయాంచ గభస్తాద రుచి: స్తెయాటు' అని అమ తరు. ద్ధతి౯ -తరుణ+అర్క్మ=బాలసూర్యునియొక్క, కబకన=తిరస్మరించుటయందును

• వ్రుంగుటయందును, ఉద్ధతికి = ఎగురుపాటును - (వడటము, చూపె౯ = చూనునో - బాలసూర్భుని దేహకాంతులచే. దిరస్మ్కరించుటయు, ఫలభ్రాంతిచే మ్రింగు(ంబూనుటయు నళ తెలియునది హనుమంతు(డు బాలసూర్భునివలె నెల్లనివర్షముగలవాండనుట '“అరుణకమలవగ్తం ప్రజ్వలత్చావకాక్షమ్‌' “కాబ్వునాద్రి కమనీయ విగ్రహమ్‌' 'ఫుల్లాశోకోత్కరాభాసము' ఇత్చాదుల చే దెలియునది ఎవ్వాండు, శయముచేక = హస్తముచేతను, హృత్కుశేశయముచేతక౯ = పృాదయ కమలముచేతను, 'వజ్బాశాఖ శృయు:వాణి:' '“శతవత్రం కుశేశయవ్‌ు* అనియు అము అకలంక=నిష్కళంకమయిన, రామముద్రికణ = రాముని యుంగరమును - స్వరూపవముద్రగు,. పూనె౯ = తాల్చెనో - అనంగా హస్తముచేత రాముని యుంగరమును, హృదయముచేత రాముణి స్వరూప ముద్రను వహించినాండడనుట ముద్రిక యనగా ఉంగరమును, ముద్రయు గుగగు హృదయమందు స్వరూపముద్ర యనంగా హృదయమున ముద్రవేసినట్లు రాముని స్వరూపము గట్టిగాం బాందు తొలిపినాండని యర్థము. ఎవ్వా(డు, జవముచే£ = వేగముచేతను, గుణగణ+ఆర్టవముచేతక = గుణసమూహము యెక్క బుజుభావముచేతను - తన గుణములెల్ల. జక్కనైై యుండుటచేత ననుట, మున్షీరు=సముద్రమును, పల్వలంబుగక = చవుటిపడియగా - చవుటిపడియ యంతటిదిగా. దాంటెః = దాంటెనో, గుణగణార్జవముచేత ననుటచే సముద్రమును వేగముచే దాటుట మాత్రమేకాదు సురసను జయించుట మొదలయిన చక్కని పరాక్రమాటది గుణసమూహముచేతను గూడ దాటినా డని యర్థము ఎవ్వాండు, రణముచేక = యుద్ధముచేతను, నియమదారణముచేత౯ = బ్రహ్మచర్భాది నియమములయొక్క దాల్చటచేతను, అక్షశిక్షాప్రాడిక = అక్షాసురుని శిక్షంచుటయందలి నేర్పు చేతను - ఇంద్రియముల నిగ్రహించుట యందలి నేర్చుచేతను, అక్షుండన(గా రావణపుత్రుండయిన అక్షకుమారుండు. అక్షమనంగా 'అక్షమింద్రియే' అమ. అన్నట్లింద్రియము అలరారె౯ = బప్పెనో - యుద్ధముచే అక్షుని శిక్షించినాండనియు, బ్రహ్మచర్శాది నియమముచే అక్షములను - అనంగా నింద్రియములను - నిగ్రహైంచినాండనియు నర్థము. ఎవ్వా(ండు, థధరణిక్‌ = భూమియందు, దానవ . విహ్యతిక - (ఉపమితం వ్యాఘ్రధిభిఃి అను సూత్రముచే 'దొనవా ద్విరదా ఇవ దానవద్విరదావ అని యువమితనమానము చేయం.గా, దైత్యశ్రేస్టులని యర్థము 'సరుత్తరపదే వ్యాఘ్రపుజ్బవర్ష భకుజ్జురాః సింహశార్జూలనాగాద్యాః పుంసి శ్రేష్టార్ధగోచరా:' అని యమరునిచొప్పన వ్యాఘ్రాదు లుత్తరపదములై శ్రేష్టారాచకము అలగుచున్నవి. ద్విరదశబ్దము కుంజర పర్యాయము గనుక నిట శ్రేష్టార్ధమును జెప్పెడిని) దానవటథ్విరద = దైత్య

ప్రధమా శ్వానము 15 శ్రేష్టులనెడి. దానవద్దిరద = మదముగల గజములయొక్క, దళన = భేదనమందలి, విహ్వళతి * వఏిహోా రముచేత-నిళ్చలు భేదించుచుండుటచేత ననుట - (ఇట 'దానవద్విరద' యనియా' 'దానవత్‌ద్విరద' యనియు రెండర్థముల రెండు రూపములు గ్రహింపథుడెను. ఈ రెండు రూపములను 'దొాననడు రద' యని వ్రాయవచ్చును ఎట్లన 'అనచి చ' (అచ: పరస్య యరో ద్వే వాస్తోనత్వచి) అని పొణిగి సూత్రము 'అచ్చుకంటె. బరమ్రైన హకారేతర హల్గునకు నచ్చు పరము గానపుడు ద్విత్వము విక ల్ప్వముగా నగును' అని యర్థము ఈసూత్రముచొప్పన 'దానవ+ద్విరద' అనుచో 'వి కారమందళి 'అ' అను హకారేతర హల్లునకు నచ్చుపరముగాక హల్లయిన 'ద' కారమే పరమయినది గనుక గొ 'ద' కారమునకు ద్విత్వము వికల్బ్వమగును కాన 'దానవద్వైరద, అని రూపము సిద్ధించుచున్తది' దీనిని 'దానవద్విరద' యని ప్రథమార్థ్ధమునకును, 'దానవత్‌ ద్విరద' యని వ్వతీయార్థమునకా ముపయోగించుకొనవచ్చునని తెలియునది) తన కేసరికిశోరవృత్తిక = తన సింహపు బిల్ల యొక్క వ్యాపారమును - తన కేసరియనెడు వానరునికి. గుమారుండగుట నని భావము తెలేక్‌ = కనంబఅిచెనో, మేటిరాక్షసులనెడు మదపుటేనుంగులను సింహావుంబిల్లవలె. జెండాడువాండేగ్‌ యర్థము అతనిః = అట్టివాండును, మత్‌. స్వాంతుః - మత్‌ +కావ్ట =నేను రచించెడు కావ్యమందు. భవ్యవాక్‌ = శుభవాక్కులనెడి, అమృత = అమృతముయొక్క, ఘటన = పొందించుటయందు. మంజుల = ఒప్పుచున్న స్వాంతుఃజ్‌ = మనసుగలవాండును - తన మనుప్రసాదముచే నమ్వృతమాు వలె చవులుగులుకు మంచి పలుకులతో నన్నీ కావ్యమును రచించునట్లు సేయువాండనుటి " కావుననే కవి మోంద 'జగత్రాణనందనకారుణ్యకటాక్షలబ్ధకవితాధారాసుదారాశి గ్రంథకతను? డనియు, 'పవననందనప్రసాదసమాసొదిత.. కవితానిర్వాహకు౮ డని గద్యమునను జెప్పకొనెడిని. అగు, హనుమంతు = హనుమంతుని, మది౯ = మనస్సునందు, తలంతుక = ధ్యానించుచున్నాను. ఇచట హనుమంతునికి 'తరుణార్మ కబళని ముచే బాల్యవృత్తాంతమును, 'రామముద్రికః బూనె' ననుటచే రామాంగుళీయకమును గొని, సీతా న్వేషణమునకై పోవుటయు, 'మున్నీరుపల్వలం బుగందాంటె ననుటచే నురసాదిజయపూర్వకముగ సముద్రమును దాఃటి లంకంకజేరి సీతంగాంచు టయు, 'అక్షశిక్షాప్రాథినలరారె' ననుటచే నక్షాదివద లంకాదహనాదులు గావించుటయు, 'దానవ ద్వైరద దళన'మును జెప్పటచే రామాదులతో. గూడి వచ్చి యనేక రాక్షసులను జంపి జయము గూర్చుటయు నని యతని చరిత్రమంతయు! గ్రమమునః జెష్టణడుట తెలియునది. మఖీయు, మొదటిపాదమున. దేజుప్రభావములును, రెండవదాన భక్తితాత్చర్భృములును, మూండవదాని యందు జవ సామర్ధ్యములును, నాల్లవపాదమున శౌర్యసరాక్రమములును దేటపణలుపయబడినవని తెలియునది ఇచట నర్థాలంకారము శ్లేషము' శబ్దాలంకారము ఛేకానుప్రాసము తా. ఎవడు, పండని భ్రమించి దానియందలి రుచులచేత €చవులచేతు బాలసూర్యునిం బట్ట నుంకించుటయే కాక దేహరుచులచేత (కాంతులచేతు బాలసూరునిః దిరస్కరించెనో, ఎవడు రాముని యంగుకీయకమును సీత కానవాలుగాం జేతందాల్సి కొంపోవుటయే కాక రాముని స్వరూపమును హృదయారవిందంబునందు ముదబ్రించినట్లు భక్తిని దాల్టియుండెనో, ఎవండు సము ద్రమును వేగముచేతనే కాక చక్కని పరాక్రమాది గుణములచేతను నంతరాయములను దొలంగించి కొని చాటిపడియవలె నవలీలదా,టెనో, ఎవడు యుద్ధము చేసి యక్షునిం జంపునేరుపు నెఐపుటయే కాక బ్రహ్మచర్శాది నియముముచే నక్షములను (ఇంద్రియములను గూడ జయించు నేర్పు నెఐపెనో,

16 వను చరిత్రము ఎవండు రాక్షసులనెడి యేనుంగులను సింహపు బిల్లవలెం జీలైనో, కేసరియను వానరుని కొడుకగు నట్టి హనుమంతుని, మనఃప్రసాదముతో నా కావ్యము నమ్మృ్మతమ్రాయములయిన మంచి వాక్కులను బొందించు(గాక యని కోరి మనసున ధ్యానించుచున్నాను. నీ. భువి. గవితాకనృం । బుట్టించె నెవ్వాండు బడి నాగమము లెల్ల ।; నడపె నెవ్వ! డేను నీ వనుమాటి । లెనయించె నెవ్వాండు కోమలపదలీలం | గూర్చె నెవ్వం డనఘతులాకోటి । నలరించె నెవ్వాండు నిఖిలగుణంబులు । నేడ్పె నెవ్వం డినకరసంప్రాప్తి ! నెసంగించె నెవ్వాండు రహినించె నర్థగౌ ।; రవము నెవ్వం తే. డట్టి వాజీగురుత్వమ । హత్త్వఖనుల ఘనుల బ్రాచేతసవ్యాస । కా౭దాస దండి భవభూతి మూఘ స । తృవి మయూర భారవుల భారవుల నాత్మ | బ్రస్తుతింతు. 9 అ. ఇందు వాల్మీకి మొదలయిన సంస్కృత మహాకవులను గవితయనెడు కన్యకు జననా ద్యవస్థాసంపాదకులుగా నలవరించి, యర్ధద్వయమునకు నభేదాధ్యవసాయము చేసియున్నాండు. ఎవ్వాండు = ఎవడు, భువిః = భూమియందు, కవితాకన్యక౯ = కవితయనెడు కన్ఫను, పుట్టించెక = జన్మింపంజేసెనో - అనగా ప్రథమమునః గవిత నవతరింపంజేసినవాండు వాల్మీకియని తెలియునటది 'భూదివోస్తు జ్ఞాయతత్తత్‌' భూదివ్‌ శబ్దములకు సప్తమియందు. గల రూపములు తెనుంగున6 బ్రాతివదికములగు ననెడి శబ్దానుశాసనసూత్రముచే భువి ివియని రూపములు కలిగెను. బడి౯ = వెంబడిగా, ఆగమములెల్ల నడపి౯ = ఆగమోక్త ధర్య్మములనెల్ల జరగించెనోయని కన్యాపరమైన యర్థము. వేదములనెల్ల విభజించి ప్రవర్తింపజేసినో యని కవితాపరమైైన యర్థము. వేద విభాగము చేసినవాండు వ్యాసు(డని తెలియునది. ం ఎవ్వాండు, ఏను నీవు అనుమాటలు= (కన్నకు నేను నీవు అనెడి తొలి తొలిమాటలను, ఎన యించె౯ = పట్టించెనో - నేడ్దెనో యనుట; (కవితకు) 'త్వ మేవాహం న సంశయ: 'నీవే నేను సందేహము లేదు అని సరస్వతి కాళదానునింగూర్లి చెప్పియుండుటచే సరస్వతినైన నేనే నివు అను మాటలను వ్యాపింపంశేసినో యనుట. దీనిచే కాళదాసని తెలియునది ఎవ్వండు, కోమలపద లీలజ కూరైకా - (కన్యకు కోమల = మృదువైన, పదలీలజ = పాదక్రియను - మెల్లగా నడుగులు పెట్టుట ననుట - కూర్చెక = ఘుట్‌ంపంజేసినో, (కవితకు) కోమల = మృదువయిన, పదలీలజు = శబ్దవిలాసమును కూర్చెనోయనుట. 'దండినః పదలాలిత్య' మృనుటంబట్టి యిట దండి యని తెలియు నది. లీలా విలాసక్రియయో? అని యమరుని చొప్పన లీలాశబ్దమునకుః గ్రియ యనియు నర్థము. లుండుటంబట్టి యా వచనములకు! బ్రామాణ్యము ింతనీయము.

ప్రథమా శ్వానము 17

ఎవ్వాండు, అనఘ.. నలరించె౯ - (కన్యకు అనఘ =నెఅసులేని, తులాకోటె౯ = అందెను, అలరించెక్‌ = అలంకరించెనో - మేలయిన యందెలను గాలికి. దొడిగినా. డనుట (కవితకు) “అహో మే సౌభాగ్యం మమచ భవభూతేశ్ర ఫణితిం తులాయా మారోప్య ప్రతిఫలతి తస్యాం లఘిమని | గిరాందేవ్‌ సద్యశుతికలితకల్హారకలికా మధూళిమాధుర్యం క్షిపతి పరిపూర్త్యైభగవతీ' అన్నట్లు కాళదాసునకును, భవభ్లూతికిని కవిత్వాతిశయమును బట్టి వివాదము వచ్చుట విని, సరస్వతి వారిరువుర కవనములను ద్రాసునందు. దూంచి, భవభూతి కవనము కొఅవడ౦గా చెవిని జెరివిన కల్హారంపుందేనియబొట్టును దానియందు. బితికిన దని ప్రతీతి. దీనిని బట్టి - అనఘ = దోషములేని, తులాకోటి౯ = త్రాసుయొక్క నాకమూలను, అలరించె౯ = కవితారూప సరన్వతి నొప్పనట్లు చేసెనో యనుట - తన కవితారూప సరస్వతిని త్రాసునం దూంచినవాండు భవభూతియని తెలియునది. ఎవ్వడు, నిఖిల నేర్చె౯ - (కన్యకు నిఖిల గుణంబులు = నమస్త గుణములను, నేర్చెక = తెలియంజేసెనో, అనంగా - శ్లో 'దండిన: పదలాలిత్యం భారవే రర్ధగౌరవమ్‌ ; ఉపమా కాళి దాసన్య మాఘస్పైతేత్రయో గుణా:' అన్నట్లు దండ్యాదులందలి గుణత్రయమును గలవాండు మాఘుండని తెలియునటి

ఎవన్వాండు, ఇన నెనంగించెక - (కన్యకు ఇన = పెనిమిటియొక్క, కరసంప్రాప్తిక = పాణిగ్రహణమును, ఎసంగించెఖ = బనంగూరెనో - వరునేర్చణచి పెండ్లికావంచెనో యనుట (కవితకు) ఇన = సూర్య్మునియొక్క, కర = కిరణములయొక్క, సంప్రాప్తిక = పొందుటను, ఎస!గించెక = ప్రకటింపంజేసెనో - అనంగా మయూరుండనుట, 'ఇన స్ఫూర్యే నృపే పత్వే' అని విశ్వము. ఎవ్వండు, అర్ధగౌరవము రహినించె౯ - (కన్యకు) అర్ధగౌరవము = ధనముయొక్క యతిశయమును, రహి£౯ = బప్పనట్టు, నించెక = నిండించెనో - పెండ్లియైన పిదప నరణముగా నెక్కుడు ధనము నిండిచెనో యనుట. (కవితకు అర్దగౌరవముః = శబ్బములయందలి యర్థము పెంపును, రహిజ = బప్పనట్లు, నించె ననుట - అనగా 'భారవే రర్ధగౌరవమ్‌' అన్నట్లు భారవియని తెలియునది

అట్టి ఖనులజ - అట్టి = అటువంటి, వాజీ = కవితారూప సరస్వతియొక్క, గురుత్వ = జనకత్వాది రూపమగు గౌరవముచేనైన, మహత్ర్వ్వ = శ్రేష్టతకు, ఖనులక్‌ = ఆధారభూతులయిన, ఘనులజ = శ్రేష్టులను, భారవులక - భా = కాంతియందు, రవులజ = సూర్యులయిన వారిని, ప్రాచేతస

• భారవులకొ - ప్రాచేతస = వాల్మీకిని, వ్యాస = వ్యాసుని, కాళిదాస = కాళిదాసుని, దండి = దండిని, భవభూతి = భవభూతిని, మాఘసత్మవిజ = మాఘు(డనెడి కవి శ్రేష్టుని మయూర = మయూరుని, భారవులక = భారవిని, ఆత్మణ = అంతరంగమందు, ప్రస్తుతింతు! = స్తోత్రము చేయుచున్నాను 'కవితా కన్యను బుట్టించె ననుట మొదలుగా 'అర్ధగౌరవము నించె' నన్న పర్యంతము చెప్టంబడిన పుట్టించుట మొదలయిన కార్యములకు వాల్షీకి మొదలుకొని భారవివఅకు. గల కవులు క్రమముగా గర్తలని క్రమాలంకారము కన్యకు నుత్తరోత్తరావన్లా సంపాదకులైనవారుంబలె వ్యానాదులు కవితకు - నుత్తరోత్తరావస్థాసంపాదకు అని తెలియునది. కవితాకన్య యనుచోట రూపకము ఆగమములు మొదలగుచోట్ల నర్ధద్వయమునకు నభేదాధ్యవసాయము చేయుటంబట్టి శ్లేేమూలకమయిన యతి శయోక్తి, రూపకాతిశయోక్తులకు నంగాండీ భావముచేత సంకరము. మ. మహి ము వాగనుశాసనుండు సృజియిం పం గుండలీంద్రుండు ద

18 వమ చరిత్రము నవృహనీయ స్థితిమూలమై నిలువ శ్రీ ।! నాథుండు ప్రోవణ మహా మహులై సోముండు భాస్కరుండు వెలయిం । పణ నాంపు వాటించుని బహుళాందధ్రోక్తిమయప్రపంచమున ద । త్రాగల్జ్యృ మూహించెదన్‌ 10

ఆ. ఇందు నన్నయభట్టు మొదలయిన యాంధ్రకవులను వర్దించుచున్నా.(డు మఖలియు బ్రపంచమనంగా విస్తరమును విశ్వమును. కనుక ఆంధ్రోక్తిమయ ప్రపంచమనెడి ప్రపంచముచేత నని యర్థముచేసి యాంధ్రోక్తమయప్రపంచపరముగాను, ప్రపంచపరముగాను నద్ధద్వయము గ్రహించునది. మహి£ = భూమియందు, ము౯ = ముందు. వాగనుశాసనుండు =శబ్తానుశాసనుండైను నన్నయభట్టు, స్యజియింప౯ = పుట్టింపంగా - నని యాంత్రోక్తిమయప్రపంచపరము. వాగను శాసనుండు = నరస్వతీ నియామకు(డయిన బ్రహ్మ - పుట్టింపంగా నని ప్రపంచపరము కుండల్‌ీం ద్రుండు=6(కుండలేప్టిజేసి కుండలములు దరించిను తిక్కనసోమయాజిశ్రేష్టు(డు, తత్‌ మూలమై

• తత్‌ = ఆ యాంధ్రప్రబంధవిస్తరముయొక్క, మహనీయ = ఒప్పిదమయిన స్థితి = ఉనికికి, మూలమై = ఆధారమై, నిలువ౯ = నిలిచియుండ6గా - నని యాంధ్రప్రబంధవిస్తరపరము కుడల్‌ంద్రుండు = సర్దములకు రాజయిన శేషుండు, తవృ్యహనీయస్థితిమూలమై = ఆ ప్రపంచముయొక్క గొప్పయునికికి నాదారమై నిలువ(గానని ప్రపంచపరము. శ్రీనాథుండు = (ఆంధ్రు - శ్రీనాథఘుండను కవి. వ్రోవణ = పోషింపంగా, (ప్రపంచు శీనాథుండు = విష్ణువు, రక్షింపంగా, ననుట, మయవోామహులై. వెలయింనుజ _ ఆంధ్రు మవామహులై = గొప్ప తేజస్సుగలవారై, సోముండు = నాచనసోముండును,. భాస్కరుండు= భాస్కరుండు ననుకవులు, వెలయింప£ = ప్రకాశింపంజేయంగా, (ప్రపంచు మహామహులై = గొప్ట కాంతిగలవారై, సోముండు౯ = చంద్రుండు, భాస్కరుండు౯ = సూర్యుండును, ప్రకాశింపంచేయంగా. సొంపు = చక్కనను, పాటించు = కయికొనునట్టి - సాంపు పెంపారునట్టి యనుట ఈ, బహుళ = అధికమయిన, ఆంధ్రోక్తిమయ = తెనుంగు మాటలచేతనయిన - ఆంధ్రప్రబంధమయమయిన, ప్రపంచ = విస్తరమనెడి ప్రపంచముచేత, తత్రాగల్జ్యృము - తత్‌ = ఆ పూర్వోక్త కవులయొక్క, ఆ బ్రవ్మాదుల యొక్కయు నని యర్భ్ధాంతరము ప్రాగల్ట్యృము = ప్రౌఢిగి, ఊహించెదజ = భాతించుచున్నాను - వారి శ్రొఢి యిట్టిదిగదా యని యెన్నుచున్నాననుట.

'ప్రపజ్బు స్తంచయే ప్రోక్తో విస్తరే చ ప్రతారణే' అని విశ్వము. ఈ పద్మమున వాగనుశాన నాదిపసదములు ప్రక్యతార్థములయందుః గుంరితశక్తికములు గావున బ్రవహ్మాదృర్థవాచకములు గావు; కనుక శబ్దశక్తిమహిమచే విశ్వపరమైన యర్థము వృంద్యము. కాన, శబ్దశక్త్రమూలవ్యంద్యధ్వరని.

తొ 'భూమియందు మొదట నన్నయభట్టు పుట్టింప(గా, తిక్కననోమయాజి యుగికికి నాదారభూతు.(జై నిలువగా, శీనాథుండను కవి పోషింప(గా, సోముండును, భాస్కరుడు నును కవులు మిక్కిలి తేజము దీపింప దానిని బ్రకాశింపంజేయంగా, పెంపారుచు నథధికముగా విలసిల్లు చున్న యా యాంధ్రప్రబంధవిస్తరమును బట్టి యా కవుల ప్రాఢి యిట్టిదిగదా యని భావించు చున్నాను అని వాచ్చార్ధము. 'మొదట బ్రహ్మ సృజంపంగా, నాదిశేషు. డాదారమయి నిలువగా, ఐమ్హవు ప్రోవంగా, చంద్రసూర్భులు మిక్కిలియుః బ్రకాశముతో వెలిగింప(గా పెంపునొందియున్న యీ ప్రపంచమునుబట్టి యా బ్రహ్మాదుల ప్రాఢి యిట్టిదిగదా యని యెన్గుచున్నా నని వ్యంగ్యము.

మ. భానం బెక్కడ లేక వృత్తనియమా పాయంబు! జంతింప ౩0 దే వర్తించి పరార్థవంచనలచే టిపించి మూర్చ్దాళ సం భావింపం గుకవిప్రజీతకృ్యతి నా ।! మాన్మాకృతిం బూని పై

ప్రధమా శ్వానము 19 పై వన్నల్‌ పచరింప దానిః దిలకిం । పం బోరు థీరోత్తముల్‌, శ అ ఇందు గుకవినిందనము చేయుచున్నాడు మఖియు నిట 'కుకవిప్రణీతకృతి నామా న్యాక్యతింబూని పైపైవన్నెల్‌ పచరింప' ననుటచే సామాన్య యనంగా వేశ్ళగనుకం గుత్సితకవిచేత జెప్టంబడిన ప్రబంధము సరముగా, వేశ్యాస్త్రీపరముగాను నర్ధద్వయము గలుగంజెప్టి్‌నాండు భావంబు ఎక్కడః లేక = వృంగ్య్భార్ధ మేపట్టున నరసినను లేక యని కుకవిప్రబంధపరము భావ మనఃగా వ్యంగ్య్భార్థమును. చిత్తమునగును గనుక చిత్త మెవనియందును లేక యని సామాన్యా పరము. వృత్త జంతింవక - వ్యత్తములనంగా శార్జూలమత్తేభవిక్రీడితాది వ్యత్తములును. వ్యాపారములును గనుక, (కుకవిప్రబంధపరముగా) వృత్త=శార్జూలాది వృత్తములయొక్క, నియమ = యతిప్రాసాది లక్షణము యొక్క, అపాయంబుః = హానిని, చింతింపక = విచారింపక యని యర్థము (సామాన్య పరముగా) వృత్త = నడవడియొక్క, నియమ = నియతియొక్క, అపాయము॥ = వోనిని - మంచి నడవడి విడిచినందులకు విచారములేక యని యర్థాంతరము ఎందేవర్తించి

• (కుకవి ఎందే౯ = ఎక్కడనేని, వర్తించి = ప్రవర్తించి - ఎక్కడనో యపండితులయొద్ద. జదువంబడినదైయనుట (సామాన్య ఎందే౯ = ఎక్కడను - ఎల్లయెడల ననుట, వర్తించి = వ్యభిచరించి, వరా. థిసించి - (కుకఐ సపర+అర్ద+వంచనలచే౯ = ఇతరకవుల శబ్దార్థములను దొంగలించుటలచేత, దీఫించి= ప్రకాశించి, (సామాన్య) పరుల ద్రన్మముల నపహరించుటచే! బ్రకాశించి, మూర్ధాక సంభావింపః - (కుకవి మూర్ధ+అళి = పామరజనసమూహము సంభావింపః౯ = యెళ్చంగా, (సామాన్య మూర్థ+అళి = మూర్థురాలయిన చెలికత్తె, మెచ్చంగా - “ఆ౪ిన్సంఖ్యావళ్‌ అపి” అమ కుకవిప్రణీతక్యతి - కుకవి =కుత్సితకవిచేత, ప్రజీత =రచింపంబడిన. కృతి = ప్రబంధము, సామాన్వా+ఆక్యతింబూని= వేశ్యయొక్క స్వరూపమును వహించి - బోగముదానిని బోలినదై యనుట, పైపైవన్నల్‌ = పఫైపయి మెలు(గులను, పచరింప౯ = నెఅప(గా - బోగముదానివలె వట్టి పయితళుకులు చూపుటయేకాని లోపల నేమియు నారస్యముండదనుట. దాని£౯ = ఆకుకవి గ్రంథమును, భిరోత్తముల్‌ =పండితశ్రేష్టులు - అని కుకువికృ్యతిపరము. దానిః = ఆ సామాన్యను, థరోత్తముల్‌ = కామాదులచే. గీడుపడక దిటగలిగియున్న యంత:ఃకరణములు గలవారిలో మేటియైనవారు - ధైర్మశాలులు అని నామాన్మా పరము. తిలికింప౯బోరు = విమర్శించి చూడనుం జూడరని యర్థము కన్నెత్తి చూడనయినం జూడరని యర్ధ్థాంతరము 'విత్తమాత్రోపాధే సకలవురుషాభిలాషిణీ సామాన్యా వనితా' కేవలము విత్తమే కారణముగా సకల పురుషులను గోరునది సామాన్య యని సామాన్మాలక్షణము తెలియునది ఇందాకృతి శబ్దము సాద్భశ్యవాచకము గనుక నలంకార ముపమ. 'ఎందే£వర్తించిి యనుచో ఏనిశబ్దమునికారము నకు 'అపిశబ్దార్థసేత' 'అపిశబ్బ్దముయొక్క ఇకారమునకు లోపము" అనుసూత్రముచేత లోసము కలుగగా మిగిలిన ద్రుతమునకు సరళము పరమగుటచే లోసముకలిగెనని తెలియునది మొదటి చరణమున ప్రాదియతి 'భావంటెక్కడలేక ఇత్మాదులందలి యర్ధద్వయమున కభేదచాధ్యవసాయముచే శ్లేషమూలమయిన యతిశయోక్సి. ఉపమకును, అతిశయోక్తికిని సంకరము తా. వఏపట్టునందును వ్యంగ్యార్థము లేక, శార్దూలాదివృత్తముల ప్రానాది నియమములను విమర్శింపక, యెక్కడనో పామరులయొద్ద. జదువంబడినదై, యితరకవులశబ్దార్థములను దొంగలించుటచే వన్నెగాంచు పామరసమూహము మెచ్చకొనంగా కుళ్ళితకవి రచించినగ్రంధము పైపయి తళుకులు చూపునేకాని, లోన సారస్యము లేకుండును కావున, దానిని బండితోత్తములు విమర్శించి. చూడనైనను జూడరనియర్షము ఎవరియందును మననులేక, నడవడి

20 వమ చరిత్రము నియతితప్పటయు సరకుసేయక, యెల్లయెడల వ్యభిచరించి. యితరులద్రవృమును మోనపుచ్చి, వాసికెక్కి, మూర్జురాలయిన చెలికత్తె యందులకు మెచ్చుకొనంగా పయిపయి తళుకులు బోగముది పచరించునుగాన మనస్సు చిక్కంబట్టిన ధైర్యశాలులు దానిని గస్నెత్తియు. జాడరని యదడ్డాంతరము వ. అని యిష్టదేవతావందనంబును సుకవికవితాభినందనంబును గుకవినిందనంబునుం గావించి సనాతనాధునాతనాఖిలమహాకవిజనానుగ్రహంబున( బురాతనపుణ్బ శ్లోకరాజర్ని వర్ణనాకర్ణ్ల నోత్కంఠితసకలజనసేవ్యంబగు నొక్క మవాకావ్యంబు రసోచితచమత్రియాకల్స్పనాకల్పభవ్యం బుగా నానరింపం బూని యున్న సమయంబున 12 అ. అని = ఇట్లని, ఇష్టదేవతావందనంబును=ఇష్ట దేవతలనుగులెంచిన నమస్కారమును, సుకవి కవితాభినందనంబును - సుకవి = సత్కవులయొక్క - కవితా = కవిత్వముయొక్క - అభినందనంబును = మెచ్చుకోలును, కుకవినిందనంబును =కుత్సితకవులయొక్క దూషణమును, కావించి = చేసి, సనాత నుగ్రహంబుక - సనాతన = ప్రాచినులయినవారును, అధునాతన =నవను లైనవారును, అగు - అఖిలమహాకవి = సకలమహాకవులయొక్క, అనుగ్రహంబున£౯ = దయచేత, రాజర్నియొక్క, వర్ణన = వర్గనముయొక్క, ఆకర్ణన = వినముటయందు. ఉత్కంఠిత =తహతహపాటుగల, సకలజిన = సమస్తజనులచేతను, సేవ్యంబు = సేవింపందగినది, అగు. ఒక్క మవోకావ్యంబుక = ఒక్క మహాప్రబంధమును, రసో భవ్యంబుగా౯ - రస + ఉచిత = శృంగారాదిరసముల కుందగియుండెడు, చమత్హియా = శబ్దచమత్కారముయొక్క, కల్పనా = రచనయనెడు, ఆకట్సె = అలంకారముచేత, భవ్యంబుగా£ = యోగ్యమగునట్లుగా, ఒనరింప౯పూని = రచింప సమకట్టె-ఉన్న సమయంబునః౯ = ఉన్న కాలమునందు. దనికి ముందఠి పద్యృముతో నన్వయము సీ. వసుమతీభారధూ । ర్వహత నెవ్వని యుర్వ రావరావోంకఠక మ రము వహించు గరగతచక్రవి । క్రమశక్తి నెవ్వాని రామానుజత్వంబు ।; రమణ తెక్కు జీర్ణకర్ణాటల । క్షీపునస్పృష్టి నె జటులశార్వరమగ్ష్న సర్వవర్ణోద్ధార పటిమ నెవ్వనిరాజ ! భావ మెనసంగు తే. నతండు వరప్రతాప రా । జాధథిరాజ రాజపరమేశ్వరాష్టది ।; గ్రాజకులమ నోభయంకర బిరుద స న్నుతజయాఖభి రాముగుణహారి తిరుమల । రాయశెరి. 13 అ. ఇందు. దిరువులదేవరాయునికి. ద్రిమూర్తా ్యతృకత్వమును బ్రతిపాదించి, యర్థద్వయమున కభేదాధ్యవనాయము చేసియున్నాడు. వసుమతీ. వహత£౯ - వసుమతీభార = భూభారము యొక్క, ధూర్వహత = భారవాహిత్వముచేత - భూభారమును వహించుటచేత -

ప్రథమా శ్వానము 21 భూరాజ్యమును బరిపాలించుటచేతననుట. ఎవ్వని = పరాజుయొక్క, ఉర్వరా వరాహ అంకము = భూవరాహుండను బిరుదము, అర్ధ్థమువహించు౬ = సార్ధకత్వమునుదాల్సునో - పరాజుయొక్క భూ వరాహనామము సార్థకత్వము నొందునో యని యర్థాంతరము. అంక మనంగా 'అజ్మ్కముత్సజ్ల 'ిహ్హయో: లాంఛనమునకును, నామమునకును బేరు.

కర...శక్తిణ - కరగత = హస్తగతములయిన,చక్ర = రాస్రములుగలిగిన, విక్రమశక్తి౯ = పరాక్రమ శక్తిచేత, ఎవ్వాని = ఏ రాజుయొక్క, రామానుజత్వంబు = రామదేవరాయలయొక్క తమ్ముండౌట,. రమణకెక్కు॥ = వన్నెకెక్కునో యని యర్థము. కరగత = హస్తగతమయిన, చక్ర = సుదర్శనచక్రము యొక్క, విక్రమశక్తిక = వరాక్రమశక్తిచేత, ఎవ్వని = ఏ రాజుయొక్క, రామానుజత్వంబు = బలరామునికి. దమ్ము(డౌట - అనంగా, గృష్లుండాట, రమణకెక్కునోయని యదడ్ధాంతరము. “చక్రం రాష్ట్రే' “చక్రం సుదర్శనమ్‌' అమ. ఈ రెండు పాదములందును రాజునకు భూవరాహ నామమును, గృష్టరూపమును జెప్పటంబట్టి విమ్షువుతోడి తాదాత్మ్యమును బ్రతిపాదించుట తెలియునది.

జీర్ల..సృష్టి - జీర్ణ = ఖిలమయిన - కర్ణాటలక్ష్మీ= కర్ణాటరాజ్యలక్షియొక్క, పునస్ష్యృష్టి = మరల నిర్మించుటచేత, ఎవ్వాని = ఏ రాజుయొక్క, లోకేశ్వరత్వము, జనేశ్వరత్వము, పొసంగుః = ఒప్పు చుండునోయని యర్థము. ఇట లోకశబ్దము జనపరము - 'లోకస్తు భువనేజనే'. అజీర్ణకర్దుండన!గా 'వృద్ధశ్రవా? అను పదమునకు బర్మాయముగా గొన్నచో నింద్రుండగును. అతనినుండి, అట = -దుర్వాసుని శామువలన చలించిన, లక్ష్మీ= రాజ్యలక్షియొక్క, పునస్సృష్టిక = పునరుద్ధరణముచేత, ఏ రాజుయొక్క, లోకేశ్వరత్వము = బ్రహ్మత్వము పాసంగునో యని యర్ధాంతరము. ఇట లోకశబ్దము భువనపరము -'హిరణ్యగర్జోలోకేశః అ. ఈ యర్థము కవిహృదయము గాదనియు, 'వసుమతీ భారధూర్వహత'ననెడు పదమువలె 'జీర్ణకర్ణాటలక్షీప్రనస్టృష్టి యనెడు పదమును శ్లిష్టము గాదనియు, రాజును సృష్టిమాత్రముచేతనే సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మగాం జెప్టినాండనియు! గొందణఅమతము.

చటుల...పటిమః - చటుల = క్రూరులయిన, శార్వర = ఘాతుకులయందు, మద్ద =మునింగి పోయిన, సర్వవర్ణ = బ్రాహ్మణాది సకలవర్షములయొక్క, ఉద్దార = ఉద్ధరించుట యందలి. పటిమః = సామర్ధ్యముచేత, ఎవ్వని = ఏ రాజుయొక్క, రాజభావము = ప్రభుత్వము - రాచలఖికము, పొసంగు౯ = అతిశయించునో యని యర్థము. చటుల = దట్టమయిన, శాశ్వర = కటికి చీ6టియందు, మగ్ష = మటి(గిన - లీనమయిన, సర్వవర్ణ = తెలుపు, పసపు మొదలయిన యెల్లవర్ణములయొక్క, ఉద్ధార = ఉద్ధరించుటయందలి - వేలువేఅ తెలుపుటయందలి యనుట. పటిమకొ = పాటవముచేత, ఏ రాజుయొక్క, రాజభావము = చంద్రత్వము, ప్రకాశించునో యని యర్థాంతరము. 'శార్వరం త్వన్ధతమసే ఘాతుకే భేద్యలిజ్షకమ్‌” “వరో ద్విజాదా శుక్లాదౌ' 'రాజా మృగాజ్బీ క్షత్రియే శ్యపే. చంద్రుండు శివుని యిష్టమూర్తులలో నొకమూర్తి గనుక నిందువలన శివత్వము ప్రతిపాదించినాండు. శివునకు 'వ్యథివ్‌ సలిలం తేజో వాయు రాకాశ మేవ చ। సూర్యా 'చన్దమసా శాదముయాజీ చేత్యష్టమూర్తయః అని యష్టమూర్తులు తెలియునది. ఇంతవఅకు రాజునకు ద్రిమూర్తాత్మకత్వము' బ్రతిపొదించి నాండని తెలియునది.

అతడు = ఆ రాజు, 'ఏీరప్రతాప' 'రాజాధిరాజు 'రాజపరమేశ్వర' 'అష్టదిగ్రాజకులమనో భయంకరి యనునట్టి, బిరుద = బిరుదులచేత, సన్నుత = స్తోత్రము చేయంబడిన, జయ = జయముచేత, అభిరామ = బప్పుచున్న గుణ = గుణములచేత, వారి = మవోహధు,శయిన, ఆతిరుమలరాయ శౌరి =

22 తయ చరిత్రము

తిరుమలరాయరాజు. దీనికిని ముందటథఖి పద్యముతో నన్వయము ఇందును న్లేషమహాలనుయిన

యతిశయోక్తి యలంకారము

న వెండియుం బ్రచండరుచీసిచండిలమార్తాండమండలపాండిత్య్మభూషితభుజార్గత లిరర్గళ ట్రంంలి దీపిత ప్రకాశకాశికీభూత కదనభూతలభీతాభీతవిమతక్షమాధ్‌శ్వరుండును. వి శ్వవిశ్నంభ రావినుతశాశ్వతై శ్వర్భభుర్యతామహేశ్వరుండును, గుంభోధి వసనుసంభానమాగుకుంఖిను వలయసంభరణ దీక్షాశుభారంభసుభగంభావుక గంభీర భీదీభాంకరణదంభశుంభాదంచోదర గర్జాసముజ్ఞంభణసంభావితాత్మీయ పట్టాభిషేక సమయసముత్తంభిత -కాతకుంభకుంభలిగుంణ తాంభోవర్షవిద్రావిత క్షుద్రనృపోపద్రవతాపభద్రవద్రసానితృరసార్దతాను సంధాయకదైనందిగు దాగ ధారాప్రవాహుండును, ననమనమరసముత్సాహసాహసహసిత సితవాహుండును నభంగభువన మంగళసర్వస్వమరకతదండపుండరీకాగ్రవర్ణ్షనీయసువర్లకలశకర్ణికాధిప్రిత రాజ్బ లక్ష్మర్రత్మ్నోనుదా నాడంబరబోధకాంబురుహబంధుబింబానుబింబవైభవుండును, గృపాణకృష్ణనిర్మధృమానురణార్హ వసముత్చన్నవిజయలక్షీనిక్షిప్త నిరుపమనిరీక్షణనర్మకరమకరపతాకాలోకనమాత్ర సంపాదితకం పస్వేదభీరూభవ న్నానావజీరసేనామానభీదనుండును, శ్రరామచంద్రచరణకమలయుగళాభి వాదనుండును, నాత్రేయగోత్రపావనుండును, నఖిలకర్ణాట రాజ్యపునరుజ్జీవనుండును, శ్రీరంగరాజరత్ష రత్షాకరపూర్ణచంద్రుండును నగు తిరుములరాయ దేవేంద్రుండు నిస్తంద్రవిభవ సాంద్రుండై యొక్కనాండు వజ్రకీలితద్వారబంధ బందురలక్షీవిలాసంబు జననసమయజలాం తర్లక్షమాణజలజసదనా సమాగమనసంపదసొంపు సంపాదింప సాభోగ యవనికాభృ్యంతరనస ద్యస్సముద్యత యంత్రపాంచాలికాసంచారంబులు జలుంగుతరంగలమటలుంగు దొజందివచ్చు నళ్చర మెలుంగుంబోండ్లతిఅంగు లెథింగింప. జంద్రకాంతభిత్తిబింబిత చంద్రాననావదనంబులు తరంగభక్తి బహూకృ్యతనవేందుబింబంబులయందంబు పొందుపఖుప నభినవస్సటికోపలసం స్థాపితసోపానపార్వకరికరాకార రేఖావిశేషంబులు సప్రతిచ్చాయసంజాయమాన సంక్రందన వేదండశుండాదండ ప్రచారంబులం బచరింపం గలశవారాశి *చెలువునం బొలుసలరు విమలవట్టాంబరవితాన విద్యోతమానమహాన్గానభవనరాజంబునం దెలిటివిర్‌వి నలరు నమూల్యముక్తామయసింవోసనంబున సుఖాసీనుండై సామంతమకుటఘట్టన జాతడాతరూప రేణు పరంపరంజీతాంబరత్వంబు వహించిన మిత్రవర్గంబుతో నారూప్య దేటీవృమాన భక్తోపలాల నపరాయణుండగు నాదినారాయణుకరణి సిరుల నిరనొందుచు శే

అ వెండియు౯ = మథియును, ప్రచండ క్షమాధిశ్వరుండును, ప్రచండ = మిక్కిలియు వేండ్రమయిన, రుచి = తేజస్తుచేత,, పిచండిల= పెద్దకడుపుగల - మిక్కిలియు.దేజస్సు చేతం బరిపూర్ణ్ల మయిన యనుట - మార్తాండమండల = సూర్భమండలముయొక్క, పాండిత్య = సామర్హముచేత

ప్రథమా శ్వానము 23

• తపింపండేయుట యందలి ప్రావణ్యముచేత ననుట, భూషిత = అలంకరింపంబడిన - అనంగాం బ్రచండసూర్భ్శమండలమునకుంగల యత్యంతతపనశక్తితోంగూడి వెలుంగుచున్నయనుట ఇది ప్రలాపమునకు విశేషణము. భూజా+అర్గ్లళ=గడియమ్రానులవంటి భుజములయొక్క, (అర్లక మనంగా దలుపున కడ్డమువైచు గడెమ్రాను గడియమ్రానులనుటచే నిడుదలును బలుపులును దృఢములును దుర్షివారములు నయినట్టి భుజములని తెలియునది అట్టి భుజములయొక్కు) నిరర్గ్లళ=అడ్డములేని, ప్రతాప=ప్రతాపముయొక్క - శత్రులను దపింపంజేయు పరాక్రమముయొక్క, దీసిత=తేజరిల్లుచున్న (ఇట క్రప్రతయము వర్తమానార్ధకము ) ప్రకాశ= ప్రకాశముచేత, కౌశికీభూత=గుడ్లగూబలయిన - గూబలవలె గుంధులయిన యని యొక యర్థము - ఇంద్రులయిన యని మఖథియొక యర్థము 'మహేంద్రగుగ్గులూలూకవ్యాళ గ్రాహిషమ కౌశికవి అని కౌశికశబ్దము గుడ్గగూబయందును, నింద్రునియందును వర్తించుచున్నది ( కౌశికిభూత అను ఐనేషణము భీతాభీతవిమతక్షమాథి శ్వరులతో నన్వయించును) కదనభూతల= యుద్దభూమియందు, భీత=భయపడినవారును, అభీత=భయపడనివారును నగు, విమతక్షమాథీశ్వరుండును=శత్రురాజులు గలవాండును, భీతు లయినవారు గుడ్లగూబ లయిరనియు, అభీతులయినవా రింద్రులయిరనియు. గ్రమాలంకారము. సూర్యుని ప్రకాశమునకు గుడ్లగూబలు గొందుల నడంగియుండును గదా. సూర్యమండల తేజస్సువలె మిక్కిలి తీక్షమయినది గనుక రాజు ప్రతావపమునకు యుద్ధమందు భయపడి పాఖిపోయిన శత్రురాజులు గుడ్గగూబలవలె కొండగొందుల దాంగిరనియు, దానికి భయవడక యొదుర్శొని మృతింబొందినవార లింద్రునివలె న్వర్ణభోగము లనుభవించి రనియు నాశయము. ప్రతాపమునకు సూర్భ్మమండలముతో సాదృశ్యము చెప్పట గుడ్లగూబలయి రనుట కుపసయుక్తమగుచున్నది గాని యింద్రులయిరనుటకు నంతగా బ్రయోజనకారిగాం గానిపింపదు అలం. సావయవరూపకము

విశ్వ మహేశ్వరుండును - విశ్వ=సమస్తమయిన, విశ్వంభరా=భూమిచేత-భూప్రజల చేత ననుట. వినుత=స్తో్రముచేయంబడిన, శాశ్వత=స్టిరమయిన, ఐశ్వర్య=ఎసంవదయనేెడు - లేక నియం తృత్వమనేెడి - ఐశ్వర్య = అణెమాదిభూతియొక్క, ధుర్శ్మతా=ధురంధరత్వమందు, మహేశ్వరుండును =శివుండయినవాండును 'ప్రభౌ త్రిప్పీశ్వర శృమ్మ్ణౌ' అని నానార్ధరత్సమాల శివుడు 'అణిమా మహిమా చైవ గరిమా లఘిమా తథా ప్రాప్తి? ప్రాకామ్యమాశత్వం వశిత్వంచాష్టభూతయః అనెడి యెనిమిది భూతులుగలవాండని తెలియునది. శాశ్వత శబ్దము శివునందును వర్తించుచున్నదిగాన శాశ్వజైశ్వర్యము గలవాండు మహేశ్వరుండగునని శబ్ద సాన్యుప్రయుక్తమయిన చమత్కారము గ్రహించునది అలం. శ్లేషమూలాభేదాధ్యవసాయము

అంభోథి.. ప్రవాహుండును - అంభోధి=*సముద్రమనెడి, వసన=వస్తముచేత, సంభాసమాన =మిక్కిలియు బ్రకాశించుచున్న నలుగడల సముద్ర మెల్లగాంగల యనుట, కుంభినీ వలయ =భూమండలముయొక్క, సంభరణజ= భరించుటయందలి, దీక్షా=టీక్షయనెడి, శుభారంబ=శుభకార్యా రంభమందు, సుభగంభావుక =మనోహరమగుచున్నయని యొక యర్థము అంభోదివసనసంభా సమాన=సముద్రమనెడి వస్తముచేత మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న కుంభినీ=భూదేవి యొక్క, వలయ సంభరణ=కంకణధారమందలి, దీక్షాశుభారంభ=దీక్షయనెడు శుభకార్యారంభమందు, సుభగంభావుక మయిన యని యర్జాంతరము (ఇట కుంభినికిని దద్గతస్త్రీలింగ గమ్మయయిన లౌకికనాయికకు నభేదాదృవసాయముచేసి, యర్జ్దద్వయము గలుగ. జెప్పినాండుం గంబీర= గుంభనము గలిగిన -

బి4 తను చరిత్రము

మిక్కిలియు గొప్ప ధ్వనిగల, భేరీభాంకరణ=భేరీభాంకారమనెడి, దంభ= మినుగవిడిగు. తచుంథభత్‌= ప్రకాశించుచున్న అంభోధరగర్జాజమేఘధ్వనియొక్క - అనంగా ఉజటుముయొక్క. ఎముథఖ్ఞైంభ = విజ్బంభణముచేత, సంభావిత=ఊహింపంబడిన, ఆత్మీియ=తనదయిన - సట్టాబషే5ంవాలనుందు, సముత్తంభిత=మిక్కిలి యొత్తంబడుచున్న, శాతకుంభ=బంగారునుయమయిగు - 'తఎయనీయం శాతకుంభమ్‌' అని అమ. కుంభ=కలశములనుండి, నిగుంభిత=వెడలింప౧బడుచున్ను అంభ:= ఉదకమనెడి, వర్ష=వర్ష్నముచేత, విద్రావత=పాంగొట్టంబడిన, 'ప్రద్రావోద్దావసంద్రావ వద్రవా: అలి అమ క్షుద్రనృప=నీచులయిన రాజులవలని, ఉపద్రవ=బాధయనెడు, తాపము=తాపముగలదియగు. భద్రవత్‌=భద్రవతియైన, క్షుద్రరాజులవలని తాపముటిఅ(గా భద్రప్రాప్తినాంది గట్టిదయినయనుట. రనా=భూమికి, నిత్య=ఎడతెగకుండునట్టుగా, రన+ఆర్హతా=జలముచేతందడెసియుండుటను - సంతోషరసముచేతం దోంగియుండుటనని నాయికా పరమయిన యర్థము అనునంధాయక= జడంగూర్చుచున్నట్సి దైనందిన=వ్రతిదినమందయిన, దాగుధార=దానోదకథధారలయెఎయక్క. ప్రవాహుండును=వెల్లువగలవాండును - అనంగా భేర్యాది వాద్యములు మైయుట శుభకారృ్శములందు అట్టి శుభకార్యములు ఐవావాకఠంకణధారణాదులు వలయశబ్దము ముండలముందూును,. కటకమందును వర్తించుటవలన 'కుంభినీవలయసంభరణదీక్ష' యనుటచే భూమండలభరణ దీక్షను. భూదేవియనెడి నాయికయొక్క కంకణధారణ దీక్షగా నధ్యవసించి, అట్టి దీక్ష “శుభారంభ' యున్నట్లు శుభకార్యమునగుటచే( దతర్భాచకముగా భేరీ భాంకరణము చెలంగుటను బొనగించినాండని కవి శబ్బార్థరందర్శ్భము నిట తెలియునది కనుక భూభరణటిక్షగు భూదేవీకంకణధారణ టీక్షగా నధ్యవనించుటయు, దానిని శుభకార్యవునుటయుల భేరీభాంకృతియువపాదనమున కని గ్రావ్యాము మఠి యులుము ముందువర్షమును నూచించును ఆ వర్షంపు థారలచేత భూమితాప మాలును. పిదప నద్యాదిప్రవాహములచే నా భూమికి ఆర్జత గలుగునుగదా. అట్లెయిట భేరీభాంకృతి యనెడి యుఖుముచేత పట్టాభిషేకజలధార యనెడి వర్షధార సూచితమయ్యెననియు, ఆ వర్షధారచేత క్షుద్రరాజులవలని బాధ యనెడి తాపము భూమికి దీసిపోయెననియు, పిదప దానజలథధారా ప్రవాహముచేత భూమికి రసార్దత గలిగెననియుః జెష్టంబడినది. తాపమనంగా వేండిమియు, వేదనయు. రసార్టత యనగా జలమునందడియుటయు, సంతోషాది రసము! దోంగి (యనఃంగాంగూడి యుండుటయు నగును కావున భూదేవి యనెడి నాయికపరముగా - రాజు పట్టాభిషకమున నాయికను జేపట్టంగానే యది యంతకు ముందు క్షుద్రలవలన! బడిన వేదన తోడనేతీలినదయ్యె ననియు బిదప రాజు కోరినది యిచ్చి యుపలాలింప నిరంతరము సంతోషరసమున దేలుచుండెననియు భావము నవృంజితమగుచున్నది. మఖియు 'అంభోథివసన. కుంభినీవలయ సంభరణ' యనుటచే ఆ నాయిక ముంచి వలువ గట్టికాగి, కంకణములు దొడిగికొని, పట్టాభిషేకమున భేర్యాది వాద్యథ్వనులు చెలంగ రాజును జేపట్టెననియు ధ్వనితము. ఇంతకు మును పా నాయిక దివ్యవస్త్రధారణ కంకణాద్యలంకరణములు లేక నొంపుదూళలి యుండెననియు నూచితము. 'నముత్తంభిత' అను ఐనేషణము మిక్కిలి పయికెత్స్తంబడిన కలశములనుండి వడు జలధారలు పొడవునుండి కురియు వర్షధారల నుగుకరించుటతై యుపయుక్తము. ప్రవాహశబ్దముచే నవ్వారిగా దానము లొసంగుట తెలియునది ఇట భూమికి. బట్టాభషేకసమయమందు దాపనివారణమును, భద్రప్రాప్తి 6 యనఃగా-నిష్పావాప్తి, యు గలిం ననుటచే వట్టాభిషేక నమయమందే నకలోవద్రవములు నివర్తించెననియు'! బ్రజలకం సమస్తాభీప్టము లొనంగూడెననియు, పట్టాభిషకానంతరము రాజు నిత్యము నర్జులకు నవ్వాలగా

ప్రభమా శ్వానము 25 దానము లిచ్చుచున్నాండనియు నాశయము. ఇట అతిశయోక్తి, అవహవము, రూపకము, కావ్యలింగము నలంకారములు.

అసనమ..సితవాహుండును - అసమ=సమానరహితమయిన. సమర=ఐయుథ్ధమందలి, సముత్చాహ=ముక్కుట మయిన యత్సముచేతను, సాహస=తెగువచేతను, హసిత=పరిహాసము చేయబడిన, సితవాహుండును=(శ్వేతవాహనుండయిను అర్జునుండును - యుద్ధములంద ర్ట్థునునికంటె నతిశయించిన యుత్సాహమును సాహసమును గలవాండనుట

అభంగ . వైభవుండును - అభంగ=భంగములేనిదియు, భువనమంగళ సర్వన్వ=జగ వృంగళకమునకు యావద్ధనమైనదియు - జగవ్మంగళసారమయినది యనుట మరకతదండ= మరకత రత్మమయమయిన కాండ గలిగినదియు, అగు, పుండర్‌క=న్వేతళఛ్చత్రమనెడి, అభంగ=అలలు లేనిదియు, భువన మంగళ నర్వన్వ=ఉదకమంగళమునకు యావద్ధనమయినదవియు - ఉదకమంగళ సారమయినది యనుట మరకతదండ=మరకతమణివలె. బఛ్చనయిన తూండు గలిగినదియు, అగు, పుండరీక=తెల్లదామరయొక్క, అగ్ర=కొనయందలి, వర్ణనీయ=స్తుతింపందగిన, సువర్ణకలశ=బంగారువు(గలశమనెడి, కర్ణికా=దిమ్మైయందు, అథిస్టితజనివసించిన, రాజ్యలక్షీ రాజ్యలక్షియొక్క, రత్ష్మఉపధాన=కెంపుల యొఅగుడు బిల్లయొక్క, ఆడంబర=విజ్బంభణమునకు, సంబోధక=తెలియంబఅచునట్టి - అనగా బరగుడుబిల్ల విలాసమును గనంబలుచుచున్న యనుట అంబురుహుబంధుబింబ=(తామరలకు చుట్టముయిను నూర్వుని బింబముయెుుక్క,అను బింబ=ప్రతివలనముయొక్క, వైభవుండును=విభవము గలవాండును - నూర్యునిబింబము విభవముతో. బ్రతిఫలించి కెంపుల యొరగుటిండువలె చెలువు గులుకుచు. జూపట్టుచున్లది యనుట లక్ష్మి తామరయందు వసించునది కనుక, నిట పచ్చమణిమయమయిన కాండగల శ్వేతచ్చత్రమును పచ్చనితూ(డుగల తెల్లదామరగాను, ఆ ఛత్రముమోింది బంగారు కలశమును ఆ తామర నడిమి మిద్దెగాను రూపించి, యా శ్వేతచ్చత్రముయొక్క బంగారు కలశమనెడి శ్వేతపద్మముయొక్క కర్ణికయందు రాజ్బలక్ష్మివసించునట్లు చెప్పినాండు. ఆ బంగారు కలశమందు సూర్యబింబము ప్రతిఫలింప(గా నా ప్రతిబింబ మందలి రాజ్యలక్షిక్రి. గెంపుల యొరగుబిల్లవలె నుండునట్లు వర్లించినాండు శ్వేతచ్చత్రము రాజ్యసంపత్తికి ద్యోతకము గనుక న్గందు రాజ్యలక్ష్మి వసించునట్లు చెప్టంబడెను. అఖండభూమండమును జయించి, శ్వేతళఛ్చత్రము దాల్సి, రాచథికంపు సిరి యెంతయుః గులుకుచున్నాండని తాత్చర్యము ఇట అలం.ఉళ్సేక్ష రూపకానుప్రాణితము. 'భజ్లి స్తరబ్గ రుద్దేదే భేదే జయవిపర్యయే' 'భువనం విష్టపేలోకే సలిలే౭.పి వియత్యపి' అని విశ్వము 'మకరవక్షాజ్ఞాతం మరకతమ్‌' మకరమునోటనుండి వుట్టినది మరకతమని వ్యుత్చత్తి. 'ప్రసహ్మమణిముద్ధరేవ్మకర వక్రదంష్షాన్తరాత్‌' ఇత్మాదులచే మొసలినోటనుండియు రత్షములు పుట్టునని ప్రసిద్ధి. ఈ శబ్దముంబోలె, 'పశ్యక -కశ్యప' 'హింసికా - సింహికా' ఇత్యాదులు వర్ణవ్యత్స్మయసిద్ధము లయినవని యెలుంగునది 'పుజ్జరీకం సితచ్చత్రే కుష్టభేదే సితామ్బుజే' అని నానార్ధరత్మమాల

త్రైలోక్య. ప్రాభవుండును -శ్రైలోక్య= ప్రాభవుండును - త్రైలోక్య మూండులోకములవారిచేత, వినుత=న్తోత్రముచేయంబడిన, చాళుక్యనారాయణాంక=చాళుక్యనారాయణ బిరుదమనెడి, నారాయణాంక=నారాయణ నామముచేత, సంకల్చిత=సంకల్పింపంబడిన, అశేషపోషణ=సమస్త జనులను పోషించుటయందలి, ప్రాభవుండును=సామర్థ్యము గలవాండును, నారాయణమూర్తి సర్వజగత్స్చోషకుండగుట ప్రసిద్ధిము. అట్లె సమస్తజనపోషకుం డగుటంబట్టి ముల్లోకములు కొనియాడునట్లు చాళుక్యనారాణుండనెడి బిరుదము రాజునకు. గలిగెనని భావము. అలం. శ్లేషమూలాధ్యవనాయము.

26 వను చరిత్రము కృపాణ.. భేదనుండును - కృపాణ=ఖడ్గమనెడు, కృష్ణ=కృష్ణనామముగల విష్యైన్తుచేల, నిర్మథ్యమాన=లెస్టగా మథింపంబడుచున్ను (చిలుకంబడుచున్న యని విష్ణుపరముగాను, కల(గింపంబడుచున్న యని ఖడ్గపరముగాను గ్రహించునది) రణార్ణ్షవ=యుద్ధమనెడి సముద్రుని వలన, సముత్చన్త=పుట్టిన, విజయలక్ష్మీఐవిజయసమ్మద్ధి యనెడు లక్ష్మివేత. నిక్షప్త=నిగిడెంపంబడెస, నిరుపమ=నాటిలేని, నిరీక్షణ=చూపులయొక్క, నర్మకర=విలాసమును చేయుచున్న - నిర్‌క్షణములో యన్నట్లు చూపట్టుచున్న యనుట మకరపతాకా=మకరాకారములు చిత్రింపణబడియున్న టెకెములయొక్క, ఆలోకనమాత్ర=చూచుట మాత్రముచేత, సంపాదిత=సంపాదింవబడెను కంన=వడ(కును, స్వేద=చెవుటయు(గలిగిన, భీరూభవత్‌ =భఖభయుశీలురగఎచఎన్న నానా=సమస్తమయిన, వజీర=మ్లేచ్చప్రదానులయొక్క, సేనా=సైన్స్మములయొక్క,. మాన=గర్వమును, భేదనుండును=పోగగొట్టినవాండును. లక్ష్మివిష్ణువుచే: జిలుకంబడిన సముద్రమునంబుట్టినదిగావున విజయలక్ష్మిపుట్టుటకై ఖడ్గమనెడి విష్ణువుచే మథింపంబడు యుద్ధమనెడి సముద్రమును జెప్పినాండు అట్లు పుట్టినలక్ష్మియొక్క నిరీక్ష్రణమువలె మకరపతాక లొప్పననియు, ఆ నిరీక్షణములను జూచిన మాత్రముననే వజీరసైనికులు కంపస్వేదములనెడు శృంగారానుభావముల నొందిరనియు నర్ధము కంవస్వేదములు శృంగారరసమునకును, భయానకరసమునకును నసాధారణములు గనుక భీరూభవద్వజీరసేనలకు భయానకరసమువలన గలిగిన కంపస్వేదములుగా నుధ్యవసించినాండు విష్ణువు నల్లని యవతారమగు కృష్ణుని జెప్పుట ఖడ్గము నలుపుగనుక రాజు మహవాయుధద్దముణ ఖడ్గముచే వజీరసేనలను గలంచి నలంచి జయలక్షిథి బొందుటచే నా శత్రువులు భయముగాని యతని మకరపతాకలను జూచిన మాత్రముననే వడంకుచు! జెమర్చుచు నుందురు ఇక నెదుర్రుట యెక్కడిదని తాత్చర్యము. ఇట రూపకసంకీర్ణ రసవదలంకారము శ్రీరామ వాదనుండును - క్రీరామచంద్ర=శ్రీరామన్వామియొక్క, చరణకమలయుగళ=పాదారవిందముల జంటనుగూర్ధి. అభివాదనుండును=నవుస్కారములుగలవాండును -శ్రీరామువాదాబ్ద యిగళముగకం నమస్క్మరించువాండనుట. ఆత్రేయగోత్ర పావనుండును=ఆత్రేయగోత్రమును పవిత్రముచేయువాండును - ఆ గోత్రముగ బుట్టినవాండనుట. అఖిల.. పునరుజ్జీవనుండును - అఖిల=సమస్తమయిన, కర్ణాటరాజ్య=కర్ణాట రాజ్బ్యముయొక్క, పునరుజ్జీవననుండును=మరల నుద్ధరించుట గలవాండును, శ్రిరంగ చంద్రుండును _ శ్రీరంగరాజరత్షఐక్రీరంగరాజశ్రేష్టడనెడు, రత్మాకర=సముద్రునకు, పూర్ణచంద్రుండును=నిండు చంద్రుండును, అగు తిరుమలరాయ దేవేంద్రుండు=తెరుమలరాయశ్రేష్టుడు ఇంతవఅకును జతగా నంత్యనియమములు చెప్పినాండు నిస్తంద్రవిభవసాంద్రుండై - నిస్తంద్ర=కలంకలేని - నిర్దుష్రమయిన, వఐిభవ= ఇశ్వర్యముచేత, నాంద్రు(జైజపరిపూర్ణండై, బక్కనాండు=బజకదినమందు. ఇటమోంద రాజు నభామంటవమును క్షీరనముద్రముగాను, సింవోననమును శ్వేతద్వీపముగాను, రాజును ఆదినారాయణమూర్తిగాను వర్ణించుచున్నాండు. వజ్ర. విలాసంబు- వజ్రికీలిత=వజ్రిమణులు దాపిన, ద్వారబంధ=ద్వారబంధమందు-లక్షిక్రమ్మియందు, బంధుర= నుంందరమగాు, లక్షీనిలాన ంబు=లక్ష్మీ వ్రతిముయెలుక్క విలననము, జనన సాంవు - జననసమయ:=జన్మించు సమయమందు, జలఅంత;ః లక్ష్రమాణ=జలములోపల నగపడుచున్ను జలజనదనా=లక్షీదేవియొక్క, సమాగమన నసంపద=వచ్చునట్టి వైభవముయొక్క. సొంవు= శృంగారమును, సంపాదింప౯ = ఘటింప(గా, లక్షిక్రమ్మియందు దాపిన వజ్రమణుల తెల్లనికాంతులు

ప్రధమా శ్వానము 27 తనపై ప్రసరించియుండ(గా( గనుపట్టుచున్న లక్ష్మీప్రథిమ, పాలకడలి తెల్లనినీటందడిసి వెలువడుచున్ల లక్షీప్రేవివలె అతిమనోహరముగాను, ఆశ్చర్యకరముగాను జూపట్టుచుండెనని భావము. అలం. నిదర్శన సాభోగ నంచారంబులు, సాభోగ=వరివూర్జ తతోంగూడిన-నిండువఅవుగలయనుట య విశాలములయినయని భావము యవనికా=తెరయొక్క, అభ్యంతర=లోపలనుండి, నద్య:=అప్పుడే, సముద్యత=వెలువడిరానుంకించుచున్న యంత్రపాంచాలికా=కీలుబొమృ్మలయొక్క, సంచారంబులు =ప్రచారములు-మెల(/కువలు, జిలుగుతరంగలమటథఖుంగు = పెన(గొన్న అలలమాటును, తొఅంగి = విడిచి, వచ్చు నచ్చరమెలుంగు(బోండ్ల తెఅంగులు = వచ్చుచున్న యఫ్షరఃస్తీలయొక్క విధములను, ఎఅింగింపక = తెలియ(జేయుచుండ.గా - విివియైన తెరమాటునుండి తోడనే వెడలి రాంజూచు నట్లున్న కీలుబొమ్మలు సముద్రవుదట్టంవు టలలలోనుండి వెలువడుచున్న యనవ్సరఃస్త్రీలవలె గుండెననుట సముద్రపు పఅపు ననుకరించుటకు తెరకు 'నాభోగొ యని విశేషణము సముద్రపు టలలకును తెరముడుతులకును సాద్యశ్యము. అవ్షరఃస్త్రీలతో బోల్చుటచే కీలుబొమ్మల సౌందర్భాతి శయము ద్యోతితము అలం. ఉపమ 'వాజ్హైలికాపుత్రికా న్యాద్వస్త్రదన్తాదిభి: కృతా' అని అమ “'తరంగము' నకు చరితాదులలోనిదిగాన 'తరంగో యని రూపమని బాలవ్యా 'అంభోధితరంగలగమి' యను ప్రయోగమునుబట్టి 'తర(గ' వైక్స్యతమనియు, అరసున్నకు నిండుసున్ల రాంగా 'తరంగొ యని సిద్ధించెననియు శబ్దర

చంద్ర. వదనంబులు- చంద్రకాంత = చంద్రకాంతమణులచే రచితములయిన, భిత్తి = గోడల యందు, బంబిత = ప్రతిఫలించిన, చంద్రాననా = చంద్రునివంటి ముఖముగల స్త్రీలయొక్క, వదనంబులు = ముఖములు, తరంగ యందంబుః - తరంగభక్తి = అలల విభాగముచేత - వేలు వేఅ పెక్కులుగా అలలేద్దడియుండుటచేతననుట - లేక భక్తియన(గా రచన మనియు నర్థము గనుక తరంగముల రచనచేత, బహూకృత = అనేకములుగా6. ేయంబడిన, నవ =నూతనమయిన- క్రొత్తగాయబుట్టిన యనుట. ఇందు బింబంబుల = చంద్రుని బంబములయొక్క, అందంబులు=చక్క. దనములను, పాందుపలుప అలవజణుచుచుండంగా - చంద్రకాంతవు గోడబయందు. బ్రతిబింబించు చున్న యప్పడు పుట్టిన చంద్రుని ప్రతిబింబములవలె. జెలువుగులుకుచుండె నని యర్థము, అలం నిదర్శన

అభినవ - విశేషంబులు - అభినవ = మిక్కిలియు నూతనములయిన, సృటిక+ఉపల = పటి కపురాలచేత, సంస్లాపిత = న్గాసింపంబడినవి యగు, నోపానపార్మ్వ= మెట్లప్రక్కల యందలి, కరికర ఆకార = ఏనుంగుతుండములవంటి యాకారములుగొ థిర్చంబడిన, రేఖావిశేషంబులు = రేఖాభేదములు, సప్రతి. ప్రచారంబుల॥౯ - సప్రతిచ్చాయ = ప్రతిబింబముతో:. గూడునట్టులుగా, సంజాయమాన = జవ్మించుచున్హ్న సంక్రందన వేదండ = (ఇంద్రుని యేనుంగయిను ఐరావతము యొక్క, శుండాదండ = దండమువంటి తొండముయొక్క, వ్రచారంబులక = విధములను, పచరింప౯ = నెఅపుచుండంగా - అళ్చంపు. బటికపురాలతోంగట్టంబడన మెట్లకిరుప్రక్కల ఊత పట్టులుగా నున్న గోడలయందో, లేక మదురులంతో, ఏనుంగుతుండములవలె రేఖలు తీర్దంబడి యున్నవనియు, అవి సముద్రపుటలలనుండి తొండము ముందుపడ ఐరావతము లేచుచున్నపుడు దానితొండమును ఆ తొండముయొక్క ప్రతిబింబములనును బోలియుండెననియు భావము. తెల్లని పటికపుజఖాల మెట్లు పాలసముద్రపు తెల్లని యలలుగాను, మెట్లపయి నున్న కఠరఠరికరాకారరేఖలు అలలనుండి పయికిలేచుచున్న యైరావతము తొండమును దాని ప్రతిబింబములుగాను నుండెనని

28 వను చరిత్రము ₹ైనియుగది. సంజాయమాని' అన వర్తమానక్రియ ఐరావతము పుట్టుచున్నయవస్థ్ట్రయందుండుటను దెలపుటకు. కావుననే దానిదేహవ'ంతయు!గాక తొండము మాత్రమే యలలనుండి పయికి. బొడ ఘూనుట. అట్లా తొండము పయికిః చుటచే దానికి బ్రతిబింబములు పెక్కులు గలిగెననియు. కాన యలలపయిని యా తొండమునక )ను, దాని ప్రతిబింములకును మెట్లపయిని కరికరాకారరేఖలతో సాదృశ్యముకలిగెననియు. దెలియినది. కరికరాకారరేఖలను పటికపులాలయందుః దీర్చుట ఐరావతము యొక్క తెల్లనితొండ ుతో సాటికై అలం నిదర్శన

కలశవారాశి చెలువునక్‌ = పాలసముద్రమువలె, పొలుపు .. రాజంబుగ౯ - పొలుపు అలరు= బప్పచున్నట్టి, విమల = స్వళ్ళమయి. క, పట్టాంబర = పట్టువస్త్రముయొక్క, వితాగు = మేలు కట్టుచేత, 'అస్తీ వతాన ముల్లోచః అని అమ. :ద్యోతమాన = మిక్కిలియు. బ్రకాశించుచున్న మవాన్థానభవన రాజంబునః = గొప్పదియైను యా ర్థానమంటపశ్రేష్టమందు - ఆన్గ్భానమంటపమునకు! దెల్లపట్టు మేలుకట్టును జెప్పట పాలసముద్ర ముతోడి సాదృశ్యాతిశయమునకు పాలసముద్రముతో నాస్టాన మంటపమును బోల్టునపుడు, ఆ ? ముద్రమునః బుట్టిన లక్ష్మి, యప్పరసలు, చంద్రుండు. ఐరావత మనెడి వీనికి సాటిగా. ద్వారబం.ఎలక్షీప్రభ్యతులను జెప్పినాండు. తెలిదీవి ఠవిక = న్వేతద్వీపము మురువున, (ఠీవి-యన్యదేశ్యముఎ అలరు. సింవాననంబునక౯ా - అలరు = ఒప్పుచున్న అమూల్య = ఐలువలేని, ముక్తా మయ = ముత్యః ఎలచే నయిన, మిక్కిలియు ముత్యములుగూర్ది రచింపంబడిను యను౨. సింవోసనంబున౯ = సఫంవోసనమందు, (పాలసముద్రమందు శ్వేతద్విపముండుట ప్రసిద్ధము. శ్వేతద్వీపముతోడి నామ్మముకొఅకు సింహాసనమును ముక్తా మయమన్నాండు ౨ సుఖాసీనుండై = సుఖముగా గూర్చన్నవాండై.

నామంత. పరంపరక౯ - సామంత = సామంతరాజులయొక్క, మకుట = కిలీటములయొక్క, ఘట్టన = జరపిళ్లచేత, జాత = పుట్టిన,జాతరూపరేణు = బంగారపు రజముయొక్క, “చామాకరం జాతరూపమ్‌' అని అమ. పరంపరః£ = వరుసచేత, పీతాంబరత్వంబు = పచ్చనివస్త్రములు గలవార గుటను - విష్ణుసారూప్కము నని భావము. వహించిన మిత్రవర్గంబుతో౯ = తాల్చిన స్టేహితుల సమూహముతో - సామంతరాజుల కిరీటముల రాపిడిచే రాలి బంగారపుదుమ్హు పయిణబయి బర్వుటవలన గొలువున నున్న స్టేహితుల వస్త్రములన్నియు బంగారువస్త్రములవలె నుండెగని భావము జాతరూపరేణువునకుః బరంపరను జెప్పటవలన పయింబయిని ఎడతెగక పర్వుటకు లెక్క లేని కిరీటముల రాపిడి వలయుటయు, దానిచే సామంతులు లెక్కకు మోఠతినవారై క్రిక్కితసి కొలుచుటయు, దానిచే కృతిపతి సార్వభౌముండగుటయు వృ్యంజితములు. అలం శ్లేషము

సారూప్క. పరాయణుండు - సారూప్య = సమానరూపత్వముచేత - విష్ణువు పీతాంబరు. డయినట్టె తామును జీతాంబరులగుటచేత ననుట. దేదిప్పమాన = మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న భక్త = భక్తులయొక్క, ఉపలాలన = బుజ్జగించుటయందు - భక్తులను బుజ్జగించుటయం దనుట. పరాయణుండు = ఆసక్తుడయినవాండు, అగు ఆదినారయణుని కరణి౯ = అయినట్టి శ్వేత ద్వీపవాసు డయిన ఆదినారాయణమూర్తివలె - విష్ణువు భక్తులకు సారూప్కమొసంగుట శ్రుతి ప్రసిద్ధము. పేతాంబరుండనంగా వచ్చనివస్తముగలవాండనియు, విష్ణువనియు నర్ధములుగావున రాజును జీతాంబరుండయిన యాదినారాయణుని.గా వర్ణించి, సామంతరాజుల కెలీటములబంగారుపాడి పర్వుటచే జీతాంభరులయిన (అనంగా పచ్చని వలువగలవారయిన) యతని మిత్రులను పీతాంబరు అనుగా (విమ్ణవులనుగ్రా శ్లేషముచే నధ్యవసించి, పీతాంబరత్వమందు విష్ణువునకును, నతని భక్తులకుంబోలె రాజునకును, నతని మిత్రులకును సొరూప్కము చెప్టినాండు సిరులజ = సకలసంపదల

ప్రథమా శ్వానము 29 చేత లక్ష్మిమొదలయిన వారలచేతనని యర్థాంతరము. ఇరవొందుచు౯ = ఒప్పచున్నవాండై. ముందరి పద్యముతో నన్వయము. బక్కనాండన్నది మొదలుకొని ఉపమ యలంకారము. సీ. కటకేంద్రుండంపిన । గంధసింధురము లా, తృస్వామిమాలు హ । న్తములు మొగువ

పాయనాథు. డంపిన ; వరులు కైజామోర, లార్జ్హుచు, బతికి జో | వోరుసేయ నావాడవతి పంపి ।; న యమూల్యకటకముల్‌, కర్తపేరుగం బదా । గ్రముల బెనంగ బాండ్భేశు. డంపిన । భర్మంబు అధిపతి, ప్రతిగా నిజాంకము । ద్రలు వహింప తే. శాౌర్యకీర్తులతో వచ్చు! నకలదిఖ్మ, రేంద్రరాజ్ళేందిరలమాడి | నిగురుంబోండ్లు చటులమాణిక్కృమయదండ । చారుచామ,రములు వీవంగ. బేరోల ! గమున నుండి. 15 అ. కటకేంద్రుండు = కటకపురిరాజు - అన(గా గజపతి, అంపిన గంధసింధురములు= సంపిన మదపుటేను.గులు, ఆత్మస్వామి మాఖు = తమ యథధిపతికి బదులుగా, హస్తములు మొగువఃణ = చేతులు జోడించి మైక్కంగానని యర్థము, (హస్తశబ్దము 'హనస్తోనక్షత్రభేదే స్యాత్క్మరేభ కరయోరపి' అని విశ్వనిఘంటుచొప్పన గజతుండమునందును వర్తించును; కనుక తుండములు ముడువ గానని భావముఎ హయనాథుండు = అశ్వపతి, పంపిన, హరులు = గుజ్దుములు, కైజామోరలు = కళ్లెముతో వెనుకకు బిగించిన మూతులు, ఆర్జురుక = అల్లార్డుచు, పతికిజ = తమయేలికకుంగాను

• తమరాజునకు. ప్రతిగాననుట. జోహారుసేయక = దండములుపెట్టగా; నావాడపతి = నావాడ దేశపు రాజు, పంపిన, అమూలళ్యకటకము£౯ = ఐవలువలేనట్టి గండపెండేరములు; కర్తసేరుగక = తమ యథిపునిపేరుగా, వదాగ్రములః£ = పాదాగ్రములయందు, పెనంగక= పెనచుకొనంగా - | ధరింపంబడ.గా. (ఈమరాజు తిరుమలదేవరాయని వాదాగ్రములనుబట్టికొని మైక్కునట్లుగా తాము పాదాగ్రముల దగిలియుండెనని 'పెనంగు' శబ్ద సారస్యము. పాండ్వేశు(డు = పాండ్యదేశాథిపతి, పంపిన, భర్మంబులు = సువర్ణములు, అధిపతి ప్రతిగా౯ణ = తమ రాజునకు బదులుగా, (ఇక్కడ ప్రతియనునది “దేశ్యపదము 'ప్రతిమాటలే(టికి. బలుకవయ్య' అని శబ్బానుశాసనుండు; ఉపసర్లమని భ్రమంసవలదు” అని సోమ కవి. శబ్దరత్నాకరమున సాంస్కృతి కావ్యయమని యున్నది. నిజ = తనయొక్క, అంకముద్రలు = లాంఛన మయిన వరాహము ముద్రలను, వహింప£౯ = జొమ్మున ధరింపంగాననుట - జమ్మునందు పతిలాంఛనపుముద్రలు ధరించుట భృత్యలక్షణము. అంకమనంగా లాంఛనమునకును, నామమునకును పేరుగనుక, అవి బంగారు నాణెములు గావింపంబడి రాజునామపు ముద్రలు దాల్చియుండె నని ఖావము. శౌర్యకీర్తులతోజ్‌ = వారివారి ప్రతాపకీర్తుతోంగూడ, వచ్చు..మాడ్కిక - వచ్చ = వచ్చునట్టి, సకలదిక్‌ + నరేంద్ర = సమస్తదిక్కులయందుండు రాజులయొక్క, రాజ్బ+ఇందిరల మాడ్కిక్‌ = రాజ్యలక్ష్యులలో యున్నట్లు, ఇగురు(బోండ్లు = స్త్రీలు: చటుల... చామరములు - చటుల = ప్రకాశ మానములయిన, మాణిక్యమయ = పద్మరాగమణి ఐకారములయిన, దండ = కాండలచేత, చారు= సుందరములయిన, చామరముల౬ = వింజామరలను, పఏీవంగకి = వీచుచుండ.గా. ప్రతాప మెజ్దనిదనియు.. గీర్తి తెల్లనిదనియు! గవిసమయము. కనుక బ్రతాసమునకును - పద్మరాగమణి దండములకును, గీర్తికిని - ఏంజామరలకును, రాజ్బలక్ష్ములకును - చామర గ్రాహిణులయిన స్తీలకును బౌపమ్మము దెలియునది. పేరోలగముననుండి = పెద్దకొలువున నున్షవా(డై. ముందటి పద్యముతో

30 వమ చరిత్రము నన్వయము. శౌర్యకీర్తులతోవచ్చు రాజ్ఫేందిరలనెడి యుపసమాన మప్రసిద్ధముగనుక గులంకార ముత్చేళ్ష మఠథి సీసపాదములు మూడవ నాల్లవదానియం దతిశయోక్తి - ముతయు నట సమన్గ్దుగాజులంసిన యుపాయనములతో వెలుంగుటను జెప్పటచే సకలదిగ్విజయమును. దతృ్హయుక్తమయిఃన రాజాధి రాజత్వ వైభవమును కృతిపతికి నర్ణితములయ్యెనని తెలియునగుది. ఇదాత్తాలంకారము. తా. రటకదేశపురాజయిన గజపతి పంపిన మదపుటేను/గులు తమరాజుగుకు బదులుగా హస్తములు మోడ్చనట్లు తొండములు ముడువంగా, అశ్వపతిపంపిగు గుళ్లములు కళ్లెము+వే పనుకకు జగింపంబడిన మోరల నల్లలార్చుచు. దమ యేలికకుగాను దండముపట్టంగా, నావాడదేశసురాజు సంపిన వెలలేని గండపెండేరములు తమయేలిక పేరుగా నడుగులయందుః బెనంచుకానియుండంగా, పాండ్యరాజంపిన బంగారములు తమపతికి బదులుగా జొమ్ముగు తనలాంభనమయిగు వరాహపు ముద్రలు దాల్చు భృత్యులవలె నాణెములై తన నామపు ముద్రలు దాల్చియుండ:గా, ఆయా దిక్కుల రాజు లందఅ ప్రతాపకీర్తులతోంగూడి వారివారి రాజ్యలక్ష్ములు వచ్చెనో యన్నట్లు ప్రకాశించుచున్న కెంపులకాండలు గల తెల్లని చామరములను బట్టుకొని, పూవుంబోండ్లు వ్‌చుచుండంగా. బెద్దకొలు వున్నవాండై. బు. నను శ్రీరామపదారవిందభజనా । నందు౯ జగత్రాణనం దగకారుణ్బ కటాక్షలబ్ధకవితా | ధారాసుధారాశి సం జనితై కైకదినప్రబంధ ఘటికా । సద్కశ్శత గ్రంథక లను సంగీతకళారహస్యనిథిం బి । ల్వం బంచి పల్కెం గృపన్‌. 16 అ. శ్రీరామ..నందుక - శ్రీరామ=శ్రీరామునియొక్క, పదారవింద = పాదపద్మముల యొక్క, భజన = సేవయందలి, ఆనందు£ = సంతోషముగలవాండును, జగత్రాణ..కల్పను. జగత్ర్రాణనుందను = వాయుకుమారుండయిన హనుమంతునియొక్క, కారుణ్యకటాక్ష = కరుణతోడి కడకంటి చయూపుచేత, లబ్ధ=పొందంబడిన, కవితాధారా=కవిత్వధారయనేెడి, సుధారాశి=అమృతరాశి యొక్కయు, ఘటెకా “సద్యశ్శతగ్రంథ = ఒక గడియలో యొక శతకముయొక్కయు, కల్పను౯£ = కల్టించుటగలవాండును, (హనుమంతుని కృపాప్‌క్షణమువలనం గవిత్వధార యమ్మతరాశివలె నుష్టతిల్లంగా దినమునకొక్క ప్రబంధమును, గడికొక్క శతకమును రచించువాండయ్యెననుట. కవిత్వమునకు “ధారా” యనుటచే నిరతిశయసులభనిరర్గళ విహారమును, “సుధారాశి' యనుటచే నత్యంత భోగ్యత్వమును వ్యంజితములు. బినమునకొక్క ప్రబంధము చెప్పవాండనని న్వాతిశయము ప్రకటించియు, హనుమంతుని కృపాకటాక్షముచే నది గలిగినట్లు చెప్పటచే వినయము ననుసంధించినాండుం సంగీతకళారహస్యనిథిక - సంగీతకళా సంగీతవిదృ్యయొక్క, రహస్య=మర్శ్మములకు, నిథిజ = పాంతఅ యైనవాడును, అగు, ననుః = నన్ను పిల్వ౯పంచి = పిలిపించి, కృపః౯ = దయారసముచేత, పల్నెజు = ఇఖ్లిగిచెప్పెను. చెప్పినదానిని మాందిపదృమున' జెప్పచున్నాడు. జగత్రాణనందనుండనుచో జగత్రాణ శబ్దము సాభిప్రాయముగనుక పరికరాంకుర మలంకారము. జగత్తునకు. బ్రాణభూతుండయినవాని కుమారుండగుటచే. ధానునుజగత్తునకు బ్రాణభూతుండను, నథధికమహత్వము గలవాండు నగునని యాశయము. 'జగక్‌...రాశి యనుట ప్యథకదమని నోమకవి. అలం. రూసకము సావయవము. తా. శ్రీరాముని పాదారవిందములను సేవించు టయం దానందముగలిగి వాయుకుమాండగు

ప్రథమా శ్వానము 31 హనుమంతుని కృపాకటాక్షమువలన కవిత్వధార యమృతరాశినలె నుష్ప్టతిల్లుటచే దినమునకొక్క ప్రబంధమును, గడియ కొక్క శతకమును రచించువాండవై సంగీతవిద్యామర్మముల కెల్ల-బట్టయి నట్టి నన్ను దయతో బిలువనంపి.

మ. శ్రీరామక్షితిపుజ మదగ్రజు జయ శ్రీలోలు నానాకలా పార్‌ణు౯ణ బహుసంస్కృతాంధ్రకృతులం బల్హ్మాలు మెప్పించి త త్కారుణ్బంబున రత్స్షహారహయవే । దండాగ్రహారాటి స తారం బందితి రామభూషణ కవ్‌ ధన్యుండ వ్‌ వన్నిటన్‌. 17 అ నానాకలాపారీణు౯ -నానా = అనేకములయిను, కళా = విద్యలందు, పాఠరీణు౯ = దరిముట్టిన వాండును - గడిదేతినవాండనుట జయశ్రీలోలు౯ = జయలక్షియం దాసక్తుండయినవాండును, మత్‌ అగ్రజుక = నాకు అన్నయ్రైనవాండును, అగు, శ్రీరామక్షితిపుక = సంపద్యుక్తుుడయిన రామదేవ రాయలను, బహు సంస్కృత ఆంధ్ర కృతుల£ = అనేకములయిన సంస్కృతాంధ్ర భాషాకావ్యములచేత, పల్మాయి౯ = పెక్కుమాజులు, మెప్పించి = మెచ్చుకొనునట్లుచేసి తత్కారుణ్యంబునక= అతని దయచేత, రత్న సత్కారంబు - రత్షవార = మణివారములును, హయ = గుజఖ్జములును, వేదండ =ఏనుంగులును, అగ్రవోర = అగ్రహారములును, ఆది = మొదలుగాంగల, సత్మారంబు = సమ్మానమును, అంటితి = పాందితివి, రామభూషణకవ్‌ = రామభూషణు(డను పేరుగల కవ్‌, నీవు, అన్నిట సమస్తవిధములను, ధన్యుండవు = క్యతార్జుండవు. వేదండమన్నచోట 'వేద స్టామవేద: అణ్జో జననకారణం యస్వ్యేతి వేదణ్ణ? నామవేదము అండముగా - అనంగా జననకారణముగా గలదిగాన వేదండమనివ్యుత్తాదకమగు విగ్రహము. ఈ శబ్దము శకంధ్వాదిగణములోనిది గనుక సవర్లదిర్థ మురాక పరరూపము వచ్చినది శకంధ్వాదు లందు స్వరవ్యంజనములు రెండును యతులగును గాన టిని 'ది కారము యతియగుట చెల్లు చున్నది శ్రీరామ దేవరాయలు నానాకలాపారీణు డగుటంబట్టియే బహుసంస్కృతాంధ్రకృతులచే మెప్టెంచుట ఘటించినది అతనిని బల్మాలు మెఫ్టించుటచేత రత్సహారాది బహువిధసత్కారము. బొందంగలుగుటయు., దానంజేసి యన్నిట ధన్యుండగుటయు సిద్ధించుచున్లది అలం. కావ్యలింగము తా నానావిదృ్యలయం దాఖితేఖినవా.డును, జయలక్షీ పరాయణుడు నగు మాయన్న శ్రీరామ దేవరాయలను నీవుపెక్కు సంస్కృతకావృములచేతను, నాంధ్రకృతులచేతను మాటిమాటికి మెప్టించి, యతని కరుణవలన రత్షహారాది బహుసమ్మానములను బొందితివి రామభూషణకవ్‌ అన్ని విదముల నీవు కృతార్ణుండవు. గీ. తరుతటాకాదిసంతతుల్‌ । ధరణి నెచట నిలిపి రచటనే యుండు వా నికినిగృతిము ఖంబుననె విశ్వవిఖ్యాతి । గాన కృతియె సంతతివతంస మది మాకు సంఘటింపు. 18 అ తరు. సంతతుల్‌-తరు=వ్యక్షములు-వ్యక్షవన ప్రతిష్రయనుట తటాక=చెలువును-చెబువు( ద్రవ్వంచుటయనుట ఆది = మొదలుగాంగల, సంతతులు = సంతానములు, ధరణి£= భూమియందు, ఎచట = ఎక్కడ, నిలిపిరి = ప్రతిప్టించిరో - ప్రతిస్టింతురో యనుట వర్తమానమునందు బూతము

32 వను చరిత్రము అచటనే = అఛ్చటనే, ఉండును. శ్లో, బ్రహ్మప్రతిష్టా సంతానం తటాకోవనమేవ చ । కృతిద్దేవాలయం చైవ నిక్షేషఃు సప్తసంతతిః। అగ్రహారప్రతిష్ట, నంతానము, తటాకము, వనము, కృతి. దేవాలయము, ధననిక్షేషమని సప్తసంతానములు. ఇందు! గృతితప్టం దక్కిన సంతానములెక్క(డ( బ్రతిప్టింతురో యక్కడనే యుండుననియు! గృతిమాత్రము సర్వత్ర వ్యాపించుననియు జెప్టినాండు. వాగికిని = తక్కెన యానంతానములకును, కృతిముఖంబుననె =క్యతిమూలముననే, విశ్వవిఖ్యాత = ప్రపంచమందు బ్రసిద్ధికలుగును, కాన=కనుక, కృ్యతియె = ప్రబంధమే, సంతతివతంసము = సంతానములలో శ్రేష్టముయినది. అది = ఆ కృతిని, (ద్వితీయకుం బ్రథమ.) మాకు. సంఘటింపు = ఒడ(గూర్జ్చుము - అనగా మా పేర ప్రబంధము రచింపు మని భావము. తా. తోంటపెట్టుట, చెలువుద్రవ్వించుట మొదలయిన సంతానములు భూమియందెచటః బ్రతిస్టింతురో యచటనే యుండునుగాని కృతివలె నంతటను వ్యాపింప(జాలవు. ఆ తీరు తటాకాది సంతానములును గృ్యతి మూలముననే ప్రపంచమున బ్రసిద్దికి వచ్చును. కాబట్టి కృతియే సంతానములలో నెల్ల నుత్త్రమమయినది. కాన యట్టిక్కృతి నొకటి మాపేర రచియింపుమా. ఉ. కేవలకల్దనాకథలు । కృత్రిమరత్స్నము లాద్యసత్కథల్‌ . వావిరి. బుట్టురత్సము ల | వారితసత్కవికల్ప్దనావిభూ

• షావహపూర్వవృత్తములు ।; సానలం దీరిన జాతిరత్మ్నముల్‌ . గావున నిట్టి మిశ్రకథ । గా నొనరింపుము నేర్చుపెంపునన్‌. 19 అ. కేవలకల్పనాకథలు = పురాణములందు. జెష్టంబడనివై కేవలము కవిచేత. గల్సింపంబడిన కథలు, కృత్రిమరత్షములు = కల్లమణులు -గాజుపళ్చలు మొదలయినవానివంటివనుట. ఆద్యసత్కథల్‌= పూర్వులయిన రాజాదుల చరిత్రలు, వావిరి౯ = క్రముమున-అఛ్చముగాననుట. పుట్టురత్నములు= పుట్టెడి రత్నములు - పుట్టినవి పుట్టెనట్టుగానేయుండెడి వజ్రములు మొదలయిన మూంగరాలవంటివి. అవారిత వృత్తములు - అవారిత = నివారింపంబడని, సత్కవికల్పనా = శ్రేష్టుండయిన కవియొక్క, రచన యనెడు, విభూషా = అలంకారమును, వహ = వహించిన, పూర్వవ్నత్తములు = పూర్వుల చరితములు, సానలక తీరిన జాతిరత్మముల్‌ = వజ్రపుసానల. దీర్సంబడిన ఉత్తమరత్త్షములవంటివి. తాయముగు అఛ్చములై సానలయందును టబిరిన మిక్కిలి మేలిమిగన్న రత్మములనుట. కవికల్చ్దనాలంకృతత్వము సానల(దీరుటకును, పూర్వవృత్తమగుట జాతిరత్తమగుటకు సొమ్మము. కావునః = కాంబట్సి, నేర్చు పెంపునః = నిపుణత్వముయొక్క యతిశయముచేత - మిక్కిలియు వైవుణ్యము మెఅసి, ఇట్టి మిశ్రకథగాక = ఇట్లు కవికల్ప్బనము పూర్వవృత్తమును గలసినట్టి కథగానుండునట్ట్లు, రచియింపుము = కృతిని రచింపునునుట. కవికల్చ్దనాచమత్మ్కతియుం బూర్వర్దాజు వృత్తాంతమును గూడి యున్నట్టుగా కృతిని రచింపుమని భావము. అలం. రూపకము, తా. పురాణాద్యాధారములేక కేవలము కవిచేత( గల్చింపంబడిన కథలు గాజుపచ్చలవలె కల్ల రత్షములవంటివి. కేవలము పూర్వరాజచరిత్రలును పుట్టినవి పుట్టినట్టుగానే యుండు వజ్రములు మొదలయిన మూఃగరాలవంటివి. మహాకవి నిరర్ల్గళమయిన కల్చనాచమత్కృతిచే నలంకృతము లయిన పూర్వరాజచరిత్రములు సానంబట్టంబడిన యుత్తమరత్స్షములవంటివి. కాంబట్టి కవితాకల్దన యును బూర్వరాజవృత్తమును గలసినట్టి కథ గలథదిగా నొక కృతిని మిక్కిలియు నేర్చు మెఆఅసి రచింపుము.

వథమా శ్వానము 33 వ. అని సబహుమానంబుగాం దాంబూల జాంబూనదాంబరాగ్రవోరాదిప్రదానంబుల నాదరించుటయు నేను నానందకందళితాంతరంగుండనై కృతిపతివంశావతారం బభివర్ణించెద. 20 అ. అని=ఇట్లుపలికి. సబసుమానంబుగా౯ = బహుమాను పూర్వకముగా - మన్ష్ననతో ననుట. తాంబూల...ప్రదానంబులణ - తాంబూల=కర్పూరతాంబూలమును, జాంబూనద=బంగారమును- సువర్గములుననుట. అంబర=చీనాంబరములును, అగ్రహార=అగ్రహారములును, ఆది=జమొదలుగౌం గలవానియొక్క. ప్రదానంబుల॥ = ఇచ్చుటలచేత - తాంబూలాదుల నిచ్చుటచేతననుట. ఆదరించుటయు = మన్నింపంగా, ఏను! = నేనును, ఆనంద...రంగుండనై-ఆనంద = సంతోషము చేత, కందజిత=పల్లవించిన, అంతరంగుండనై=అంత:కరణము గలవా(డనై, కృతిపతివంశావతారం బు=కృతిపతియైన తిరుమలదేవరాయలయొక్క నంశము పారంపర్యమును, అభివల్లించెదకా = వర్ణించుచున్నాను. అది యెట్లనఃగా. సీ. జనకనేత్రఫలంబయిన పాలపాపండు, వరవృద్ధి. గాంచు జై ।వాత్యకుండు .._శ్యామాభిరాముండై । యమరు రేఖాశాలి, రహింగళల్‌ వూను స । ర్వజ్ఞమౌళి కువలయానందంబు! । గూర్చ చల్లనిరాజు, తమమెల్ల నడంచు నస 1తృథవిహారి వసువులు గురియు టి । వృ్యవదాన్యతిలకుండు, లచఛ్చితోం బుట్టిన ! లక్షణాథ్యు. తే... డంబుజాసను(డన విధుండనంగ సోముండన నెగడి హంససంగతి ;నడర సురల బ్రోవదాక్షాయణీ ప్రేమ॥బూన నేర్చు, జాణచంద్రుండు కాంతిని; స్తంద్రుండలరు.

అ. ఇందు చంద్రునిపరముగను, జన్మబాల్య కౌమారాద్యవస్థ లానుపూర్విని బొందుచున్న యొక పురుషశ్రేష్టుని పరముగను నర్ధద్వయముగలుగం జెప్పచున్నాండు. జనక...పాపండు - జనక నేత్రఫలంబు=తండ్రినేత్రములకలిమికి ఫలభూతుండు - తండ్రికి నేత్రసాఫల్యకరుండనుట. అయిన, పాలపాపండు=పాలుద్రావు చిన్నబిడ్డండని యర్దము. (చంద్రపరముగాా జనకుండయిన అత్రిముని యొక్క నేత్రమువలనం బుట్టినవాండనియు, పాలసముద్రుని బిడ్దండనియును భావము, 'అగు పోవులకడ వ్రాలకిద్వక్రంబులు బరంబులగునవుడు యకారంబగు' (బాలవ్యా. క్రియా. ౯౯) నను సూత్రముచే 'అగు' ధాతువునకు 'అయి' అను రూపము సిద్ధింపంగా. 'నవర్ణకం బుక్త వదర్ధంబునం దగు' (క్రి * ౧ నను సూత్రముచే 'అయిన' యని సిద్ధించెను. వర... బైవాతృకుండు-వర్ధవృద్ధిక = గొప్టయైన యభివృద్ధిని, కాంచు జైవాత్యకుండు=పొందుచున్న బీర్దాయుప్కంతుండు (చంద్రు శుక్ల పక్షమం దభివృద్ధి నొాందుచున్న వాండనియు, థైవాత్యకు:డను పేరుగలవాండనియు భావము. 'జైవాత్యక: కర్షకేన్దో ర్వైద్యే చాయుపష్మతిషు నానార్థ.

శ్యామా...శాలి-శ్యామా=నడియౌవనముగలస్తీలకు, అభిగాముండై=మనోహరుండై, అమరు రేఖాశాలి=బప్పచుండెడు సౌందర్యరేఖచే నొప్పచున్నవాండు-లేక హలకులిశాదిభాగ్యరేఖలచేత నొప్పచున్న వాండు-(చంద్రుశ్యామాఅభిరాముడు=రాత్రియందు అభిరాముండయినవాండనియు, రేఖాకారముచే నొప్పవాండనియు భావము. 'శ్యామా యౌవనమధ్యస్టా త్రివృతా శారిబా నిశా నానార్థ, రహి...౯ = బప్పిదమగునట్లుగా, కళల్‌=విద్యలను, పూను సర్వజ్ఞమౌఆ=వహించిన సర్వజ్ఞిగ్రేష్టుండు ఆ విద్యలనెల్ల గఅణచి మేటి సర్వజ్ఞ డయినవాండనుట. (చంద్రు షోడశకళలను ధరించినాండనియు, (సర్వజ్ఞడను నామము శివునకు. గలదు గావున) శివునకు శిరోభూషణమయినవాండనియు ఫావము. 'కృశానురేతా స్షర్వజ్లో ధూర్జటి? అమ.

34 వను చరిత్రము

కువల... రాజు-కువలయ ఆనందంబు!౯ = భూమండలమునకు ఆనందమును. కూర్డు చల్లని రాజు=కలిగించు చల్లని ప్రభువు. (చంద్రుకువలయ=కలువలకు, ఆనందంబు౬ = వికాసము ననుట. కూర్చువా డనియు, శైత్యృగుణముగలవా+డనియు రాజినామము గలవాండనియు భావము (గోత్రాకు: పృథివ' అనుటచే 'కు' అనగా భూమి గనుక కువలయమనఃగా భూమండలము 'స్కాదుత్చలం కువలయము' 'రాజా మృగాబ్మ క్షత్రియే నృపే' అము తమ...విహారి-తమముఎల్లక = తమోగుణమునంతయు, అడంచు సత్చిధ విహారి = పోంగొట్టునట్టి సన్మారమందు వర్తించువాండు రాహౌధ్వాన్తే గుణే తమ:' అమ అని తమ శృబ్దము తమోగుణమునందును చీకటియందును వర్తించును. సః సత్సే ఐదుషి శ్రేస్టే సాదొభవతిచ త్రిషు సత్క్సీబ మృక్షే నానార్ద. అని సఛ్చబ్దము శ్రేష్టార్ముందును నక్షత్రములందును వర్తించును కనుక (చంద్రు తమమెల్లః = చీకళటినంతయును అడంచునా(డనియు, సత్‌ + పథవిహారి = గుక్షత్రముల మార్గమందు-అనంగా అఆకాశమునందు-వర్తించువాండనియు భావము

వసువులు...తిలకుండు-వసువులు=దనములను, కురియు=అవ్వారిగా వెదచల్లునట్టి దివృ్యవదాన్య తిలకుండు=శ్రేష్టులయిన దాతలకు భూషణమైనవాండు-దాత్యశిరోమణియైననాండనుట (దేవభేదే2. నలే రశ్తా వసూరళత్నే ధనే వసు? అ అని వసువులన(గా ధనమునకును. గిరణములకును బేరు గనుకు €చంద్రు నసువులు కురియు = కిరణములను ప్రసరింపజేయువాండనియు దివ్యులన/గా దేవతలు గనుక దేవతలకు గళల నావోరముగా నిచ్చుటచే దాత్యశ్రేస్టుడయినవాండనియు భావము శ్లో 'ప్రధమాం పిబతే వహిద్వితీయాం పిబతే రవిః అని చంద్రునికళలను ఆయా తిదులందు అగ్ని సూర్యాదిదేవతలు గౌొనుట తెలియునది లచ్చి. లక్షణాఢ్యుండు-లఛచ్చితోక పుట్టిన = ఆగర్స్హ శ్రీమంతుండయిన, లక్షణాఢ్యు,డు విశాలఫాలత్వాదిశుభలక్షణ సంపన్లుడు. కలంకాంకే లాబనం చ చిహ్హం లక్ష్మ చ లక్షణమ్‌' అమ అని లక్షణమనంగా లాంచనమును (చంద్రు లభ్చితోబుట్టిన యనుటచే లక్ష్మీదేవికి దోడంబుట్టినవాండనియు, మృగము లాంఛనముగాం గలవా, డనియు భావము

అంబుజాసనుండన౯ = (తామర ఆసనముగా(గలు బ్రహ్మయనునట్లుగా నని యర్జ్దము-తామరలను దిరన్క్మరించువాండని భావము విధుఃడన(గ౯ = విష్ణు వనునట్టులుగా-విదుండను నామము గలవాండని భావము (స+ఇఉమా సోముడు అనంగ = శివుండనునట్టులుగా-సోమనామము గలవా(డని భావము నెగడి = ప్రకాశించి, హంససంగతి అడరజ = హంసవాహనముతోడి కూడికచేత ప్రకాశించటకు-ఇందులకు అంబుజాసను(డనుట హేతువు 'రవిశ్వేత ఛృదొ హంసౌ' అమ అని హంసశబ్దము సూర్మునియందును వర్తించుటచేత, హంనసంగతికొ అడరక = సూర్భసంగమముచేత ప్రకాశించుటకని భావము సూర్యుని కిరణములు చంద్రునింబొంది వెన్నెలలగుచున్నదను ప్రతీతి యిట

శ్లో 'సలిలమయే శశిని రవే ర్లీధితయో మూర్లితా స్తమో నైశమ్‌ భిన్హన్తీ దర్హణోదరనిహితా ఇవ మన్దిరన్నాన్తః వరాహమిహిరుండు

యను సంధించునది సురలక ప్రోవక్‌ = దేవతలను రక్షించుటకు. ఇందులకు 'విదుం (డనంగా విష్ణుం డనుట హేతువు విష్ణువు అమృతము నొనఃగి దేవరక్షణముసేయుట సుప్రసిద్దము. అమృ్మతకళల నొసంగి దేవతలను రక్షించుటకని భావము. 'సురశబ్దంబు నితృ్యంబుగా నసురశబ్దంబు వైకల్చికముగా స్త్రీతుల్బంబు లగు సంస్వతసమాసంబునం గావు. (బా. తత్స ౬౦) అను సూత్రము చేత సురశబ్దమునకు స్త్రేత్వము దాక్షాయణీ ప్రేమక పూనణ = పార్వతియందు ప్రీతివహించుటకు-ఇందులకు. 'సోముం (డనంగగా శివుం డనుట హేతువు 'దాక్షాయణీత్వ పర్ణాయాం రోహిణ్మాం తారకాసుచి విశ్చ అని

ప్రథమా శ్వానము 35 దాక్షాయణీశబ్దము రోహిణియందును, అశ్విన్యాదినక్షత్రములయందును వర్తించును గనుక రోహిణియందు ప్రేతివహించుటకని భావము అశ్విన్యాదులందలి ప్రీతికంటె రోహిణియందలి ప్రేతియే చంద్రునికి ఎక్కుడు గనుక అశ్విన్యాదులను జెప్టక రోహిణిని జెప్పట సరసతరము నేర్చుజాణ = నేర్చినచతురుడును, కాంతిని స్తంద్రుడు = కాంతియందు నిశ్చలుండయినవాండును, నిశ్చా్వమయిన కాంతి గలవాండు ననుట. అగు, చంద్రుండు, అలరుఃి = బప్ప్రచుండును అంబుజాసనాది నామత్రయమునకు

గీ జగము బొడమింప నంబుజా ననుడ వైతి, సకలభూచక్రవిస్తూర్తి నమయః జేయ నైతి సోముండ వార యో మాయచంద్ర, విధుండ వైతి పోషింపంగ విధములేక రామాభ్యుదయము ఇట 'జనకనేత్రఫలం' బనునది మొదలుగా 'లక్షణాఢ్యుం డనువజణకును గల శబ్దముల శ్లిష్ట శక్తిచే తండ్రికి నేత్రములు సఫలమగునట్లుగా పుట్టి, పాలుద్రావు చిన్నపాపండై పెరిగి, కొమారదశనొంది. బిర్భ్జాయువ్మంతు.డై, యౌవనదశకు వచ్చి సౌొందర్యరేఖచే యువతులకెల్ల మనోహరుంథై, సమస్తవిద్యలను నేర్పి సర్వజ్ఞడయి, రాజత్వమునొంది భూప్రజల కానందముగాః బాలించుచు, తన సన్సార్ల ప్రవర్తనమువలన లోకుల యజ్ఞానమును బోంగొట్టుచు, యాచకుల కవ్వారిగా దానము లొసంగుచు. ఇట్లు సర్వశుభలక్షణ లక్షితుండయి, ఆగర్బశ్రీమంతుండగు పురుషుండు వ్యంజితుండు వానికి. దశావిశేషములు క్రమముచొప్పున( గూర్డంబడినవి అంబుజాననుడును (బ్రవ్మయి, విధుండును (ఐిష్టువును, సోముండును (శివుండును నయిన హేతువునే హంససంగతికి సురల బ్రోచుటకును దాక్షాయణీ (పార్వతీ ప్రేమంభూనుటకును నేర్చుట నువపాదించుటచే పదార్ధ్థహేతుకమయి శ్లేషానుప్రాణితమగు కావ్యలింగమును, ప్రక్యతవిశేషణములచే అప్రకృత పురుష వృత్తాంతము స్ఫురించుటవలన సమానాక్తియు, అంబుజాసనత్వాద్యారోపప్రకరణమున శ్లేషానుప్రాణిత మాలారూపపరంపరిత రూపకమును నలంకారములు. జనకనేత్ర ఫలమనుట మొదలుగా తుది వలఅకును శబ్దశ్లేషమహిమచేత అప్రకృతమగు బాలాదివృత్తాంతము వ్యంగ్యము అది ప్రకృతంబగు వాచ్యమున కుపస్మ్కారకమే యగును గావున గుణీభూతమని తెలియునటి చ. అతనికిం గల్లె సొమ్యుండు గు । ణార్దవరమ్ము. డతం డవార్మదో ర్యుతదివిజారిభైరవు( బు ।; రూరవు6 గాంచె. జిరాయు వాయు వా కృతికి జనించె నా సుక్ళతి కిం గలిగెక్‌ నహుషుం డకల్మషుం డతనికి. బుట్టె శామ్మదభి ।; యాతి యయాతి తదన్వయంబునన్‌. 22 అ. అతనికి = ఆ చంద్రునికి, గుణార్దవరమ్ముండు-గుణ=సుగుణములయొక్క, అర్జవ = బుజు భావముచేత - చక్కటిచేత - అనంగా తిన్షుదనముచేత ననుట రమ్యుండు = బప్పుచున్త్నవాండు అగు, సౌమ్యుండు = బుధుండు, (మనోజ్ఞండయినవాండనియు శ్లిష్టశక్తిచే నూహ్మము 'సౌమ్మో బుధే మనోజ్టే స్యాదనుగ్రే సోమదేవతే' విశ్వ) కల్గిను. అతండు = ఆ బుధుండు, అవార్య. ఖైరవు - అవార్య = వారింప శక్యముగాని, దోర్యుత = బామువులతోంగూడిన - వారింవరాని భుజపరాక్రమముతో. గూడిన యనుట ధివిజారి=రాక్షసులకు, ఖైరవుణ-భయంకరుండయినవాండగు, పురూరవు!౯ = పురూరవుని, (ఇది సకారాంతశబ్దము)) కాంచె = కనెను చిరాయువు = ద్‌ర్జా యువ్మంతుండయిన, ఆయువు=జఆయువనెడిరాజు ఆక్యతికిక = కుశలుండయిన యా

36 నయ చరిత్రము వురూరవునికి, జనించెను. ఆ సుక్యతికిక = పుణ్యాత్ముండయిన ఆ యాయున్తుశకు. అకుల్లుయెలడూు = కల్మష రహితు(డయిగు, శహుషుండు =నహుషు. డనెడిరాజు, కలిగెను అతనిశణ = ౯ యి విత. శామ్మదభియాతి - శామ్మత్‌ = అడ6(గిపోవుచున్న - రూపుమాయుచున్న. అభియూతు = లచ్వున్తులు గల - శత్రువులను రూపుమాపునట్టి యనుట యయాతి = యయాతియణనడు రాజు, లఇుట్టిక్‌ = జనించెను తత్‌+అన్వయంబున£౯ = ఆ యయాతివంశమందు ముందరిపదృములొ ననృ్యయునము అలం సౌమ్మపదశ్లేషస్థలమున శ్లేషమూలకంబగు కావ్ఫలింగము తా. ఆ చంద్రునికి జక్కని గుణములచే నొప్పుచున్న మనోజ్డాకారుండగు బుదుఃడు వుట్టిను ఆ బుధుడు వారింపరాని భుజపరాక్రమము గల రాక్షసులకు భయంకరుః డయిన వురూగన్సునిః గాంచెను కుశలు(6డయిన యా పురూరవునకు ద్‌ర్హా యుష్మంతు/(డయిగు యాయిును పుట్టును పుణ్యాత్తుండగు నా యాయువునకు. గల్మషరహితుం(డయిన నుహుషుండు వాడమెగు 69 నసముయిగుకు శత్రుల పేంచమడందు యయాతి గలిగెను. ఆ యయాతి వంశమందు శా. ద్వీపప్రోధవ సూక్త పంచమమవహాో । వేదంబు టిపించె నే భూపాలోత్తముపేర భారతియు నే పుణ్యాత్ము వంశ స్తవం బాపాదించి కృతార్థ యయ్య్మె నతండా | శాంతక్షమాపాలన వ్యాపారాభిరతుండు వొల్బు భరతుం డాత్రేయగోత్రేయుండై. 22 అ ట్విప.వేదంబు - ద్వీప ప్రోధ్సవ = ద్విపమునందు.బుట్టిన వ్యాసునిచేత సూక్త = లెస్ట్యగా€ జెప్టంబడిన, పంచమమహావేదంబు = అయిదవవేదమయిన 'భారతము 'భారత: పజ్వమో వేదః" అని ప్రతీతి. ఏ భూపాల్తోము పేరణ = ఏ రాజశ్రేషునిపేరిట, దీపించె౯ = ప్రకాశించెనో, అనుంగా, భరతు నధికరించి చేయబడిన గ్రంథముగాను భారతమని భరతునిపేరం జెప్టంబడిగుదయ్యెగుని భావము. భారతియు౬ = సరస్వతీదేవియు, పపుణ్యాత్మువంశ స్తవంబు = ఏ సుకృతాత్సుని వంశము యొక్క స్తోత్రమును, ఆపాదించి = ప్రతిపాదించి, కృతార్థయయ్యెఃజ = కృతార్దురాలయ్యైనో - అనంగా పుణ్యాత్ముుడయిన భరతుని వంశముయొక్క స్తోత్రరూపముగా నుండునట్టి ధనృత్వము నొందెనో యనుట. కృతార్ణయనఃగా అన్వరయనియు గుర్దముగావున, 'భరతసేయంభారతీ' యను న్యుత్సళ్తిం జేయగా, భరతవంశస్తవాపాదనముచే భారతియని యన్వర్థనామము గలదయ్యెనని గ్రాహ్యము అతడు, ఆశా రతుండు, ఆశా అంత = దిక్కులంతముగాంగల, క్షమా = భూమియొక్క, వాలగు = పరిపాలించుటయనెడు, వ్యాపార = క్రియయందు, అభిరతుండు = ఆసక్తుండయినవాండగు, భరతుండు = భరతుండను రాజు, ఆత్రేయగోత్రేయు!డై = ఆశ్రేయగోత్రమునందు జవ్మించినవాండై, పొల్టుక = ప్రకాశించును అనగా పూర్వోక్త్రమయిన యయాతివంశమందు భరతుండను రాజు సార్వభాము!థై యత్యంతప్రసిద్ది గాంచెనని తాత్చర్యము బ్వీపశబ్దము '“ద్విధాగతా ఆపః అత్రేతి ద్విపః అను విగ్రహముచే ద్వి అపః అని రెండుగా ఏర్చడినటది 'ద్వన్తరుపసర్గేభ్యోః౭ ప ఈత్‌' 'థ్వి, అంతః ఇపసర్ణములకంటె పరంబయిన అప్పునకు ఈత్‌' వచ్చనను సూత్రముచేత, ద్విశబ్బమునకంటె పరమయిన అఫ్టబ్దముయొక్క అకారమునుకు ఈకారాదేశము వళ్ళినది ఇధి నిత్ససమాసము నిత్యసమాసమందు స్వర వ్యంజనములు రెండును యతులగును గాన యీ శబ్దమందలి వకారమునకు విశ్రమము చెప్పంబడినభి ఇది యఖండయ తి యనియు, నితృసమాసయతి యనియు జెప్ప్టంబడుచున్నది

వప్రధనూ శ్పావమయు ౩7 క లోకంబున! గర్గాటవ. శౌకో దీ వాంఠర్‌ప | నాస్తి సదార్దా నే కాన్యోన్య జనార్దన, నౌకాదులు నిశ్ససమస నము లండ్రు బుదుల్‌ ఇందు 'భారతియు కృతార్ణ్యయయ్యె' ననుచో భరతుడు పుణ్యాతృుండయియున్న గుణము చేత భారతియందు! గృతార్థత్యము నొందు గుణ ముల్గసితమగుటచే ఉల్లానాలంకారము. ఒకని గుణదోషములనలన మజొకనియం దా గుణదోషము లుల్లసిలునేని యుల్లానాలంకార మనంబడును 'పకస్య గుణదోషాభ్యా ముల్గానోః న్యస్కతౌ యది' అని లక్షణము 'నిరుక్తిర్యోగతో నామ్హ్మా మన్యార్ధత్వ ప్రకల్బనమ్‌' నామములకు యోగశక్తిచే నేళొకయర్థమును గల్చించుట నిరుక్తి యనంబడు' నను లక్షణముచే నిట భారతి యను నామము యోగమువలన నన్వర్ధమగుటచే నిరుక్తియు నలంకారము 'పంచమ మహావేద' మనుశబ్దముచే నట్టివేదవ్రాయమైనదిగూడ నా రాజు నామమున. బ్రకాశించుటచే నతని లోకోత్తరమహిమాతిశయము ద్వనితము తా వ్యాసుడు చెప్పిన సంచమమవాోవేద మే రాజుపేరిట భారతమని ప్రసిద్ధిగాంచెనో, ఏ పుణ్యాత్ముని వంశపుస్తోత్రము రూపమగుటచే సరస్వతియుః గృతార్థయై భారతి యనెడి యన్వర్ద నామము నొందెనో, ఆ భరతు! డాశ్రేయగోత్రమున జనించినవాండు దిగంతభూమండలమును నానక్తితో బరిపాలించుచు వెలయుచుండెను ఉ ఆ భరతాన్వయంబున రణా । ధ్వరయూపభుజుల్‌ మవాధరి త్రీభుజు లుధ్ధవించిరి యు థిస్టిరముఖ్యులు విశ్రుతాఖ్యు లు ర్వీభరణప్రవ్‌ీణులు వి వేక ధురీణులు దానదీక్షితా గ్రాభిహితుల్‌ సుథీయుతు లు దారదయాహ్యదయుల్‌ శుభోదయుల్‌. 24 అ ఆ భరతాన్వయంబునక = ఆ భరతునివంశమందు, రణా. భుజుల్‌ - రణ = యుద్ధమనెడి, అధ్వర = యజ్ఞమందు, యూప = స్తంభములయిన, భుజుల్‌ = బాహువులుగలవారు - యూపములు యజ్ఞనిర్వాహమునకు ముఖ్యములయినట్లు యుద్ధనిర్వాహణమునకు బాహువు లత్యంతోపకారము లనుట బాహుల టిర్ధ్హతయుం బటిష్టక్రయు యూపనామ్మముచే వ్యంజితములు. బాహుబలము చేతం బెక్కు యుద్దములు గావించి గెలుపుగొన్నవారనుట మనవాధరిత్రీభుజులు = గొప్టరాజులు- ధరత్రీభుక్రబ్దము 'గుణవద్గణో ద్వితీయైకవచనతుల్పో భవే ద్వికృతౌ' (నన్నియ) అని ద్వితీయైక వచనాంతతుల్యము విశ్రుత+ఆఖ్యులు = ప్రసిద్ధములయిన నామములు గలవారును, ఉర్వీభరణప్రవ్‌ ణులు = భూమిని భరించు టయందు నిపుణులయినవారును, వివేకధులీణులు = (మంచి సెబ్బరల నేర్దఅచి తెలిసికొను తెలివయొక్క భారముగలవారును - అట్టిశక్తి మిక్కిలియు. గలవారనుట దాన హితుల్‌ - దానదీక్షిత = దానదీక్షగలవారిలో - దానము నియమమునః జేయునట్లు ప్రతిజ్ఞ పట్టినవారిలో ననుట అగ్ర+అబిహితుల్‌ = మొదటః జెష్టంబడినవారును - అగ్రగణ్యులనుట. నిరవథిక దాతృత్వాతిశయము ద్య్చోతితము సుభథీయుతులు = మంచి బుదిశోంగూడినవారును, ఉదార దయా పహృదయుల్‌ - ఉదార = మిక్కిలియైన, రా =దయ, హృదయుల్‌ = మనసునందు!. గలవారును, శుభ+ఇఉదయుల్‌ = మేలయిన అభ్యుదయేము గలవారును, వివేకధురీణతా దానదిక్షాది గుణసంపన్ను లగుటచేత, మంచి యభ్యుదయము గలవారనుట అగు, యుధిష్టిరముఖ్యులు = దర్శ్మరాజు మొదలయినవారు ఉద్దవించిరి = పుట్టిరి రణాద్వరయూపభుజు లనుచో రూపకము జయ ఆర్తడు తలా

వమ చరిత్రము 38 స్ట్‌ ది ముల నుర్చాసాుంం యి. తలద్ట్‌ తా. ఆ భరతవంశమున భుజపరాక్రమముచేతః బెక్క్ను యుద్దముల నిర్చ న న న క గాంచి, భూబరణమందు నిపుణులై, వివేకము మిక్కిలియు!: గలిగి, దానవణం గిన సుం; తయుిు నవ ను ంన టు ౧౪ గణ్యులయి మంచిబుద్ధిగలిగి, గొప్ప దయతోంగూడిన నునస్తులతో, ఎంతయి నమ్మడు. ధర్మరాజు మొదలయిన గొప్టరాజులు పుట్టిరి. 5. ఆ సంతతి వైభవజిత, చవాసవుండగు తాతపిన్ట | వనుధాధిపు. డు ద్యాసెల్లి. గీరిమయ ము, క్తాసౌధ సువర్ణ కలశ | త విభావసుండ్రై, 25 న. సవటె అ. ఆ సంతతికి = ఆ ధర్మరాశాదుల వంశమందు. “సంతతి రోత్రజనునుకులా న్గణటియాత్యు( 1 అని అమ. వైభవజితవాసవు(డు - వైభవ = వఏిభవముచేశ్ర, జ్రశ్ర _ ఉఆయింన'ంబడొను, వాయునుందు 2 ఇంద్రుండు గలవాండు -_ వైభవముచే ఇంర్తుని జయించినవాండు ._ ఇండ్రునిళలందె 4క్య్నుడరు వైభవముగలవాండనుట. అగు, తాతపిన్నవసుధాధిపుడుండ్రు వ తౌతసినరాజు, శీల ర. పండై క న! న కీర్తిమయ = కీర్తిరూపసమయిన _ అనగా కీర్తియేయగ్తు. ముక్తాసద్ర = వ్వు తాల పడలయయందు. సువర్ణకలశిత = బంగారవు కలశముగా చేయ;బడిన, విభావస్తు,డై = సూర్ముండు గలవా! నై ప. = ప్రకాశించెను. ఇక్కడ కీర్తిని ముక్తాసౌధమనుట్రయంద్దు ముక్తాశబ్దము.నే ముత్తిములి (ల యినద్రన్ని | అతి" దై యు. కీలయనెడు మేడస సాధమనుటచే మేడవలి, బొడవుగా ఆకాశమునుక్తు వ్యాసెించినదనయు ముండ క్‌ యిని సూర్యుండ్రు బంగారుకలశము గౌఏవింపంబడె ననుటచే ఇ డీర్తి యూర్య ఇ కె “త న్‌ వ్యొపించినదనియ్యు భానమ్సు. ఇందు గీదిని ముక్షాన్సు, అ ను మాూర్చుని నువర్గకలశమ్సగ్ర్య్యా రూపిం చే ల వ! వలాధము గాను, మటచేత్ర రూపకాలంకారన్ను తొ. ఆ ధర్మరాత్రాద్రుల వంశమ్సం దు దాత్రపి ॥ వఖిక్షు వ్యాపింప్రఖ్క నెంతయు, బ్రకాశంచెను చేసిన్న యనెడ్షు రొజు, తను కీర్తి సూర్శమండలము స పతనం. | ఓ. న ఆ “౦గుణాబ్ధికైం బ్రశమి తొఖిల్రద్ర్యో భ్యాసుండ్రు నిసమద్య ఎడు చక్రపాలనా (డను | నద్మ్మత్ర్య ఫ్యాసికి నుద్ధవిద్వి దుర, స్కృ ద్శ లుండు గల్లి న్నా క్రల్బు తొనద వ లక్యతిమ శరవాహిన్స్య్‌ స లా సౌణి రాఘవుడు । రాఘవం డాజి క్ర అఆ సుగుగాబక్షి - ఆస్పున్త శలేప్రమోదుంజై 26 టేశమిత్ర = లో ఎ సమృద్ర్యుడ్త్చ్య రాజనం. గలవాాడ్ష్యృ మెక్కి నీరసింపర్పాడ్ష్య అఖిల ల టెనెడ్డు గాముద్రునిక్రి, పశమి.. దోషుండు- భానవ్వు ందప 'రమ్ట్య యగ్ధ్వ్స వెషిగొట్ట్పర్ష్య మస్తమ్సలర్వ్య. దోషుండు = రాత్రులు స ష్‌ న క్త బఅుదొస్యవ్యాం క్ష చక్రవాక ప్రల నీ శ్చూషతే పాపే. ద్య టా లు గలవాండన రాజపరమయిన ఆః ఆరిపాల్య్య్య ల లొ భుకష్న్న పిచి గలవాండ్యన భాన్రన్స్స లము అభ్యాస్క్యక్స గలవాండ్రు (రాజు వ్‌న్చ్య 'చక్రపాలనాభ్యాసుండు 2 6 ( జు జ కోలేళు ఫుంస్యయనక్ష. “కి చయ జౌలావ్షన్ర శ్ర స గొట్రీపరిపాలనమం దభ్యాసము అని దేవుండ్ష్యల్సా దేవకీ సోమదేవ్యుడ్స అన్సు ల్ఞ తశ్రం * మటినాధన భీడే చ క్లీబే 'యర్ధక్ష్సు ఏిరుద్ధర్స్య్య్ట్యలి రాజ్య నేగుద్చుర్చ ంీ లుంక్ర్ర 'దేవస్సుక్ర ఘనే రాజ్ఞి విశ్వ, సద్య లా పే లతో గ్య * చంద్రుడు పృద చని భావన్సు కల్లిన్స బ్య గారడేనుట (రాజు న ఎద్చుతవృత్తిగలనాండని షే దులక్ష్రృ రాష్త్రిక్బ్య్య్టా ' ఇక్కడ సముద్రున్య్య్య్య నోమ్సడ్ష్యజ అద్భుతమయిన ఖ్‌ రునున శ్ర న న్‌ నొజిగులక్సల్టు గలిగి (డై (అనంగా చంద్రుండయి యుండ్ష నా ఈ రా్రినిరాసకత్వాది నిరుద్ధ

వ్రథనూ శ్వానము 39 గుణములు గలిగియుండుటచే నతనిశీలము (అనగా నడవడి) అద్భుతముగా (విపరీతముగా) నున్న దని యర్థము. సోము డనుసేరుతోం బుట్టినాండనియు, పాపనిరాసకత్వాదిగుణములచేత అందయినాశ్చర్భసడునట్టి మంచి నడవడి గలిగియున్నాడనియు భావము. ఆ కళాభ్యాసికిక = (కళలనఃగా షోడశ కళలును, విద్యలును గనుకు షోడశకళలు అలవడియున్న యా చంద్రునికి- విద్య లలనడియున్న యా రాజునకని భావము. దురహంకృతి..లాఘవుండు - దురహంక్యతిమత్‌ = దురహంకారముతోః గూడిన, పర = (పరు(;డనంగా ఉత్కష్రుండును, శక్రుుడునగును గనుక) ఉత్సమ్టుండయిన - ఉల్లోలకల్లోలమాలికలచేత ఉత్సస్టుుడయిన యనుట. వాహినీశ = (వాహిని యనగా నదియును, సేనయు నగునుగాను నదీనాథుఃడయిన సముద్రునికి, సంత్రాసద = మిక్కిలి బిగులుగొలుపుచున్హు బాణలాఘువుండు = బాణములందలి మెలపునాదనగలనాండు - శరముల నవలీలంబఅపి సముద్రుని మిక్కిలియు దిగులుగొలిపినవాండనుట. అగు, రాఘవుండు= శ్రీరామన్వామి యని యర్జము. దురహంకృతిమత్‌ = దురహంకారయుక్తులయిన, పరవాహినీశ = శత్రుసేనాథి పతులకు, మిక్కిలి భయముగలిగించుచున్న బాణలాఘనముగల రాఘవుండను రాజని భావము. పరస్తాదుత్తమానాప్తవైరిదూతేషు కేవలే' 'వాహిన్యాం చ బ్లతరజిణ్యాం సేనాసైన్యప్రభేదయో: విశ్వ. ఆజి... ప్రమోందుడై ఆజి = అజమహారాజకుమారుండయిన దశరథునియందు. కృత = చేయంబడిన, ప్రమోదుడై = సంతోషము గలవాండై - అనంగా దశరథునికి సంతోషము గలిగించువా(డై యని శ్రీరామసరముయిన యధ్ధము. అజి = యుధద్ధరంగమందు, కృతప్రమోదు(డై = చేయంబడిన సంతోషము గలవాఃడై - అనగా యుద్ధము చేయుటయందు సంతోషము నొందిననాండై యని రాఘవరాజు పరమయిన భావము ఉద్సఏంచె౯ = పుట్టెను. ఇట సముద్రునికి రాత్రినిరాసకత్వాది విరుద్ధగుణములతోంబుట్టి చంద్రుండద్దుతశీలుండయి నట్టు చంద్రునకును, చంద్రేతరవంశ్కుండగు రాముఃడు పుట్టి యద్భుతశీలుండే యైనాండని సారస్యము. కారణమయిన చంద్రునకును. కార్వమయిన రామునకును సారూవ్యమున్లది గనుక 'సారూప్యమపి కార్యస్య కారణేన సమం విదుః అన్నట్లు సమాలంకారపస్రభేదము. ఇందు సోమదేవరాజ రాఘవ రాజపరములయిన యర్ధములు శబ్దశక్తిచే వంజతములగుటవలన శబ్దశక్తిమూలథధ్వని. ఇది ప్రకృతా ప్రకృతశ్లేష మని నవనులు. 'ప్రశమితాఖిలదోషుం డిత్యాదులందు విరోధము లేకుండెయు నున్నట్లు చూవట్టుటచేత విరోధాభాసము శ్లేషానుప్రాణిత మలంకారము. క. ఆ విభునకు నర్జున పరి, భావకుండయి పిన్నశౌరి । పగిది. బొడమె వం శావహుండు పిన్నశౌరి ర, మావల్లభు6 డతండు బుక్క | మహిధవు గాంచెన్‌. 27 అ. బూ విభుగుకు!౯ = ఆ రాఘవరాజునకు, అర్జునపరిభావకు.డై గా శౌర్యముచేత అర్జునుని తిరస్కరించినవాండై యని రాజుసరమయిన యర్థము. అర్జునము లనఃగా వెరుమద్దిచెట్లు - వానిని గూల(/ద్రోసినవాండని బాలకృష్ణపరమయిన యర్జ్థాంతరము. వంశావహుండు = వంశోద్ధారకుండు- వేణువును ధరించినవాండని యర్థాంతరము. రమావల్లభుండు = రాజ్యలక్షీవల్లభుండును - లేక అర్దద్వయమున కభేదాధ్యవసాయము, ఇట్టివాండయిన, పిన్నశౌరి = పిన్నశౌరి యనురాజు, పిన్న శొరిపగిదక్‌ = బాలకృష్ణునివలె, పొడమె£ = జన్మించెను. ఇక్కడ ధర్మసామ్య నామసామ్యములచే పిన్నశౌరితో( బిన్నశౌరి నమానుఃడని తాత్సర్యము. అతడు = ఆ పిన్నళౌరి. బుక్కముహిధవుక = బుక్కరాజును, కాంచెక్‌ = కనెను. ఇందు ఉపను అలంకారము. పగిది యనెడి ఇవార్థకము వలన

40 తయ చరిత్రము నుపమ దోందినను నర్హునపరిభావకత్వాదిధర్శ్మములు శ్లేషమూలకనములగుటచే ఉపముగాక శైషమే యగునని సర్వస్వకార విద్యానాధాదుల మతము సీ. తనభవ్యథామంబు । తనభవ్యధ్ధామంబు, కరణి మిత్రోన్సేష కరము గాంగ దనధర్శ్మగుణములు దన ధర్మగుణముల, ట్లతులితశ్రుతిమార్ల గతుల నెసంగం దనముహాహవదీక్ష ।: దనమహాహవదీక్ష పగిది నానావన్‌ । పకులం బెంపం దనయంబకంబులు ।; దనయంబకము అట్ల, పరభీరువముఖత. ; బరిఢవిల్ల ( తే. బరంగు! గఠినాద్రి జడ లుఠ । జ్ఞరఠకమర, కూట కిటి గూఢచరణ ది క్కోటికరటి కుటిలతాసహ భూశాఖ్బ ఘటనభూరి, భుజబలవిహారి యార్వ్‌టి ।; బుక్కశౌల 28 అ దామమనఃగా ప్రతాపమును, గృహమును, 'గృహదేహత్విట్టభావాధామాని' అ తప భవ్చదామంబు = తన శుభకరమయిన ప్రతాపము, తన భవ్యదామంబు కరణిక = తన శుభకరమయిగు గృహమయుశిలె, (మిత్రుండనగా సూర్ముండును, బంధువును 'మిత్రం సుహృది మిత్రో ర్కవ విశ్వ) మిత్ర +అవ్చేషరరము = సూర్యునకు ప్రకాశము గలిగించునది యని ప్రతాపపరమైన యర్దము బంధులకు వికా్సశము గలిగించునది యని గృహపరమైన యర్థము ధర్మమనఃగా ధనుస్సును, న్యాయమును, గుణమగుంగా నారియును, గుణమును. 'ధర్మః పుణత్సేయమే న్యాయే స్వభావాచారయోక్రతౌ' ఉపమాయా మహింసాయాం చాపే' విశ్వ 'మౌర్చ్యాం ద్రవ్యాత్రితే సత్త్వశుక్షనన్హాదికే గుణః' అమ. తన దర్శగుణములు = తనయొక్క చాపమునల్లె త్రాళ్లు. తన దర్శగుణములట్ల = తన న్యాయగుణములవలె, శ్రుతియన/గా కర్ణమును. వేదమును 'వేదే శ్రవసి చ శ్రుతి? అమ అతులిత .గతుల£౯ - అతులిత = సనమానరహితమగునట్రలుగా,. శ్రుతిమాగర్ల గతులక్‌ = శ్రవణమార్లప్రవర్తనములచేత, ఎస(గ౯ = బప్పుచుండంగా అని అల్లెత్రాటి పరమయిన యర్దము. వేదమార్గప్రవర్తనములచేత నొప్పచుండంగా నని న్యాయగుణ పరమయిన యడధ్ధము ఆహవ మనగా యుద్ధము. హవ మనంగా యజ్ఞము 'ఆజ్ఞాహ్వానాధ్వరాహవా: అమ తన మహత్‌+అఆహవదీక్ష = తనయొక్క అధికమయిన యుద్ధదీక్ష తన మహత్‌+హవటిక్ష పగిది = తగు యుత్కటమయిన యజ్ఞదీక్షవలె, (అవనీపకు లన!గా - రాజులు వనీపకు లనంగా యాచకులు. పెంపు అన(గా క్షయమును, వృద్ధియును) నానా = పెక్కండ్రయిన, అవనీపకులక౯ = రాజులగు, పెంపక = నాశము నొందించుచుండ6గా నని యజ్ఞదిక్షాపరమయిన యర్థము. ఇక్కడ పెరుంగు ధాతువు ప్రేరణ మగుసెంచు వృద్ధ్యర్థకము, పెరుగుధాతువు ప్రేరణమగు పెంచు క్షయార్ధకము పూసలదారము పెరిగిపోయిన దనఃగా సన్నగిలి పోయినదని యకధ్ధము అంబకములన!గా బాణములును. నేత్రములును. 'అమృకం నేశత్రశరయో: విశ్వ తన యంబ కంబులు = తన బాణములు, తన యంబకములట్లు = తన నేత్రములవలె, (పరులనంగా శత్రువులును, అన్ములును భీరువనంగా భయశీిలుండును, స్తీఖేదమును పరభీరు = శత్రులలో భయపడువాండ్ర వలని, విముఖత౯ = పెడమొగము కలిగియుండుటచేత - ఎదుర్కొనక నమూర్తొగము కలిగి ఆరు గుటచేత, సరిఢవిల్లణ = బప్పుచుండంగా, నని బాణపరమైన యర్దము వరస్తీపరాబ్మృఖత్వము చేత నొప్పుచుండ!గా నని నేత్రపరమయిన యర్థము

ప్రధమా శ్వానము శ]

కఠినాద్రి. వివారి కఠిన = కర్క్మశములయిన, అద్రి = పర్వములయొక్కయు, జడలురజ్జరర కమర - జడ మనగా మాంద్యమును జలము లడలకభేదము జడ = మాంద్యములో నని యర్థము. ఇట జడశబ్దము భావప్రధాననిర్దేశము జలములోనని భావము లురత్‌ = పార్లుచుండు, జరరకమర= ముది కూర్మముయొక్కయు, కాపట్టముగల వరాహమని యర్దము నిజమునకు వరాహము గానివాండని భావము కూటకిటి = కపట వరాహముయొక్కయు, గూడ చరణ = గూఢచరణు. డన(గా కపటమయిన నడవడి గలవాండును సర్టమును గనుక - గూఢ ప్రచారముగల శేషాహి యొక్కయు, దిక్కోటికరటి = దిక్కుల తుదలందుండు ఏనుంగులయొక్కయు - దిగ్గజములయొక్క యని యర్థము దిక్కుల మూలలం బనికిమాలి పడియుండు నేనుంగులయొక్క యని భావము. కుటిలత = కుటిలత్వమును- అనంగా క్రూరభావమును అసహ = సహింపని, భూ = భూదేవికి, సౌఖ్య = సుఖమును, ఘటన = పాందించునట్టి భూరి = అధికమయిన, భుజబల = బాహుబలముచేత విహారి=విహరించువాండు -తన భుజబలముచేత భూదేవిని దాల్చి జరరకమరాదులవలని క్రూరత్వమును దానికి. గలుగకుండునట్ట్లు చేసినవాండడనుట - అనంగా కులవర్వతములు మొదలయినవాని పరిస్పందము లేకుండ భూభారమునంతయు. దన బాహుబలముచేతనే భరించియుండువాండని భావము అగు. ఆర్వీటి బుక్కశౌరి=ఆర్వీడను రాజధాని కథిపతియైన బుక్కరాజు, పర(గుక = ప్రవర్తిల్లుచుండును

'కమరకిట్యాదులకు జరరకూటాదివిశేషణములు తత్కుటిలతాప్రయక్రమయిన యసస్యతకు గారములు మఠతియు నిచట 'తన భవ్యధామంబు కరణి నని యిత్యాదులం దుపమానోపమేయ ములు రెండును బ్రకృతములే యగును గనుక సముళ్చయోపమయని కొందణమతము. మొదటి నాలుగు చరణములందును ధర్మసామ్యము శ్లేషక్కతము గనుక నుపమగాదు, శ్లేషమని కొందఅ మతము 'నానావనీపకులు' 'మహాహవదీక్ష యనుచో శబ్దన్లేషము. భవ్యప్రతాప దనుర్గుణాదుల యున్మేషము నిఖిలభూభారభరణరూపార్ధమును హేతువయి సమర్థించుటవలన వాక్యాద్గ్ధహేతుక కావ్యలింగము కమఠాదులకు జరరత్వాది విశేషణములు కౌటిల్యాసహనమునకు హేతువులు గనుక నిది పదార్థహేతుక కావ్యలింగము 'తశథివ్యధ్రామంబు తనదివృదామంబూ' కరణి నిత్యాదులందు ఛేకానుప్రాసమును, కఠినాద్రత్యాదోలం ఫ;రకాత్‌టకారముల అనక్యదావృత్తిచేత వృత్తను ప్రాసమును శబ్ఞాలంకారములు

క ఆ బుక్కనృపతి కతుల భు జా ఒశ్జకక్సథ మదాంధ శత్రురమావే ణీబంధవిలసదసిధా, రాజంధురు(డయిన్న రామ । రాజు జనించెన్‌ 29

అ ఆ బుక్కనృపతికిక =ఆళిక్కరాజునకు. అతుల బంధురుండు - అతుల=సమానరహిత మయిన, భుజా=బాహువునందు, బంీకృత=చెఅంబెట్టడినదయిన, మదాంధ=మదము చేతంగన్ను గానకయున్న శత్రు=శత్రురాజుళ్నయొక్క . మా=రాజ్యలక్షియొక్క వేణీబంద=జడయోయన్నట్లు, విలసత్‌=ప్రకాశించుచున్న అసిదార్భ్రాతత్తి, -3దరచేత, బంధురుండు=మనోజ్బండు, అయిన, రామరాజు= రామరాజనెడు కుమారుడు, జనించెక్‌ = పుట్టెను ఖఢడ్గముచేత శత్రురాజులను జయించి వారి రాజ్యలక్షివైల్ల( గయికొన్నాడడని భావము

ఇందు ఖడ్గధారను చెఅంబెట్టండిన రాజుల రాజ్బలక్షియొక్క వేణీబందముగా నుళ్చేక్షిం చినాండు గనుక వస్తూత్టేక్ష యలంకారము అసియొక్క 'ధారివలె వేణియొక్క “బంధము అసిదారచే భయంకరుండు గాక 'బంధురుండగుట అది వేణిఎంధమో యని తోంచుటంబట్టి శత్రులను 'మదాంధు' లను జేసినట్టి రమ కడు సొాంపయినదియే కానలయును 'వేణి'చే యౌవనముస్సురితము కాన

త వను చరిత్రము _ ॥ * గు శత్రుల సాంపయిన యువతీమణివేణిని బట్లుట పురుషునియందు 'బంధుర'మే. మదాంధుల రాజ్యలక్ష్మిని బట్టిన భుజము గాన 'అతుల'ిము. న నం జి తా. ఆ బుక్కరాజునకు రామరాజను కుమారు.డు పుట్టెను. అతనిఖర్గధార యననూ, రం బలముచేత మదాంధులయిన శత్రురాజులను గెలిచి చెఅంబెట్టిగయికొన్న వారి రాజ్యలక్ష్మి యొక్క జడయో యన్నట్లు వెలయుచుండెను. సీ ఫరాజు భూరితే ; బోరుణాలోకంబు, లోకంబుతమము ని । రాకలించు నే ధన్యు బాహుధ । రాధరాభోగంబు, భోగంబు సవరించు | భూమిసతికి నే పుణ్యు నభిరూప రూపానుభావంబు, భావంబు గరఃగించు । భామినులకు నే భవ్యు శుభకిర్తి శోభావినోరంబు, వారంబు దశదిశా యౌవతమున తే. కఠంయడు మతిమంచు: డతిశాంతు | డరికృతాంతు? డనసుపమస్యాంతు/ డొశ్రిత |: వనవసంతు. డనఘతర కందనోలిమ । హాపుర్‌ ని నాంతుఃడగు రామమేదినీ | కాంతు. ఉలరు. 30 అ. ఏ రాజు=ఏై ప్ర అరుణ నియర్‌ భూరి..లోకంబుజ -భూరి=అధికమ యిన, తే జ:=ప్రతాపమనెడి, =యార్యు + ఆలోకంబు=ప నిరాకరించుక నర కక. లోకంబు తమము=లోకముయొక్క చీకటిని శోకమును బో(గొట్రున్లోయ్రు యుద్ధము. తమమన(గా శోకము నగునుగాన లోకముయొక్క తమశ్శబ్టో బ్రభ్రియ వ + నావము. (మిహిరారుణ పూషణః అమ 'రాహౌధ్యాసే గుణేశోకే ఇ చ్‌. లు ధన్ఫు,భోగం్ప అ ల న వ్‌ మనెర్తి ధరాధర=ఆదినేష్పున్సి ౨) ధమ్ముజ ప్ర కృతార్ణునియొక్క, బాహు=భుజి డనుట దిన్న బవుంధ ఆభోగంబుఇపరిపూర్ణత్యన్సు_నిండ్రో పలవన. యాదిశేషుః భోగంబుక = స్సు వంక 'సరీణత్వాదుల్లు ధ్వనిశ్హమ్రుల్పు శ తకు, పుణా ఇఖమున్సు, సవరించు ఇ=బన్నగ్రూ నో ” ఇ - ఘామిసత్రిక్రిజ =భూకాం 4 షి గా సిక్మునియొక్మ్మ శభిరూప=మనోహరన్వ్వల్పున్ట ర్బనో, ప్ప ఎణ్యు...భావంబు-ఏ పుణ్యు*ప అఖన్యభూపితాన్మ్వ వేక్షేపాద్వైల్యభ్బ్య్య్యల్ల “జదనముయొక్క, రూప మనంగా యేన భూప ద్చాని కద టీ ప్తి; “ఆవేధ్యార్వ్య్వళ “చ మ్‌తి క్రక్మ్యత్త్మ ఆ స్యవిక్షేస్య బెన్టనీర్టై ౮ | యద్భూప్వి్ర మ్‌ న్నే భూపషిట్లక్ష్ర | ఖ' వాభాఫ్రి తద్దూప్ర మి న 'వంటిఇస్రభ్య్వ్య్సృ | నమనస్పన కేరంగించ్సున్లు ౧ గుభావ ప్రభవ్ర, ము నో ప్ర ల్ఞ చలి అమ్స భామి; యిన, కీర్తి జర వ్యు వ్‌హోరంబ్ప_ప్వ భవ్నంపై ఆ =స్త్రీలకు, భావంబుళ ము ౦క్‌ ఇ చు - లో చాలహామొ _ ముత్యాల దెక్కులన్వడ్ష యువక 3? వీవోరంబు=వ్ర చారము, వ వ్‌ వ లా గుటోటూలట్టి మతిన్చ్వ్చ్యు ల నుండును యన్న నూహమునకు, హోరంబు= ర్యేతాంక్ర్యుడ్ష్య్య యునవాాడ్ష్య కువులక్ర యవ ' ఇటినాంతుండు ఇమిక్కిలిశాంతి యి; నేవాండ్తున్స, అనుపమన్వాంతు

ప్రభమా శ్వానము తప

(డు = ఉపమానరహితమయిన మనస్సుగలవాండును ఆశ్రితవనవసంతు.డు= ఆశ్రితులనెడు వనము

లకు వసంతర్తువయినవాండు-వసంతర్హువు వనములను సల్లవపుష్టాధి సమృద్ధిగలిగించి శోబిల్లంజేయు

నట్లు, తాను నాశ్రితులకు సకలసంపత్సమృద్ధి గలిగించి శోభిల్లంపేయువాండనుట అనఘ నిశాం

తుండు-అనఘతర = మిక్కిలియు దోషరహితమయిన కందనోలి మవాపురీ = కందనోలనెడు

మవాపట్టణమే, అలరుక = బప్పచుండును ఇందు దేజోబాహాదులు సూర్యశేషాదులుగా రూపితము

లగుటచే నలంకారము రూసకము ప్రతిపాదమున నెలుంగునది అవి పరస్టర నిరపేక్షములగుటచేః

దిలతండుల న్యాయమున సంసృష్టి ఛేకానుప్రాసము శబ్బాలంకారము

తా ఏరాజు నదిక ప్రతాపమనెడె సూర్యప్రకాశము లోకము తమమును (చీంకటినని యర్థము

శోకమునని భావము) నిరాకరించునో. ఏ కృతార్జుని బాహువనెడి యాదిశేషుని నిండుపఅపు

భూదేవికి సుఖముగూర్చనో, ఏ పుణ్యాత్ముని సుందరమయిన రూప ఎపుంటెంపు చెలువల మనస్వును

గరంగించునో, ఏ యోగ్యుని శుభకీర్తికాంతి ప్రసారము పదిదిశలనెడి యువతులకు ముత్తెపువారము వలెనుండునో, యట్టి బుద్ధిమంతు,డును, మిక్కిలి శాంతుండును, శత్రలకు యముండయినవాండును, సాటిలేని గొష్టమనస్సు గలవాండును ఆశ్రితులనెడి వనమునకు వసంతు(;డయినవాండును, మిక్కిలియు దోషరహితమయిన కందనోలి మవోపట్టణము వాసన్థానముగాం గలవాండునగు రామరా జొప్పచుండును

శా. ఆ రామక్షితిభర్తకుం బ్రథతన త్యాలాపథర్శోద్దవ శ్రీరమ్ముండగు తిమ్మరాజు, బలల | క్షీధామభీమప్రథా వారీణుండగు కొండశౌరి విజయ ప్రఖ్యాతచారిత్రుండౌ

• శ్రీరంగేంద్రుండుం గల్లి రైందవకుల క్షేమంకరాకారులై. 31 అ. ఆ రామక్షితిభర్తకుక = ఆ రామరాజునకు, ప్రఖత రమ్యుండు - ప్రథిత = ప్రసిదధ్ధమయిన,

సత్య+ఆలాప = సత్యవచనముగల, ధర్మోధ్సవ = ధర్మరాజుయొక్క, శ్రీ = శోభచేత, రమ్ముండు = జప్పుచున్నవాండు - అనగా దర్శ్మరాజే, అగు, తిమ్మరాజు = తిమ్మరాజు అని యర్థము. ప్రథిత = ప్రసిద్ధదముయిన, సత్క్యాలాప = నత్యము పలుకుటయనిెడు, దర్శ = ధర్మమువలన, ఉద్భవ = పుట్టిన, క్రీ = సంపదచేత, రమ్ముండు = జప్పచున్నవాండని యర్థాంతరము బల పారీణుండు - బలలక్ష్మీ = బలసమృద్ధికి. ధామ = న్థానభూతు(డయిన భీమ = భీమునియొక్క, ప్రధా = ప్రసిద్ధియందు, వాలీణుండు = దరిముట్టినవాడు-భీఃలుని పూర్ణ ప్రసిద్ధిని బొందినవాండనుట - అనంగా భీముండే, అగు, కొండశౌరి = కొండలరాయ(డ ఎ) యర్దము బలసమ్మటథ్ధికి న్థానభూతులయినవారలకు, భీమ = భయంకరమయిన, ప్రథా = ప్రసిర్రియందు, దరిముట్టినవాండని యర్హాంతరము. బలసమ్మద్ది పరిపూర్ణముగా? గలవారికి. గూడ :మువోబలవంతు(డని భయంకరమయిన పూర్ణప్రసిద్ధినొందిన వాండనుట. విజయప్రఖ్యాత చారిత్రుండు - విజయ = అర్జునుని యొక్క ప్రఖ్యాత ఇ ప్రసిద్దమయిన, చారిత్రుండు = చరిత్రముగలవాండు - అనగా అర్జునుండే, అగు, శ్రీరంగేంద్రుండు = శ్రీరంగరాజును, విజయప్రతిపాదకములయిన ప్రసిద్దచరిత్రలు గలవా(డని యర్దాంతరము ఐందవకుల తారులై - ఐందవకుల = చంద్ర సంబంధియైన వంశమునకు - చంద్రవంశమున కనుట క్షేమంకర = సుఖకరములయిన, ఆకారులై = రూపముగలవారై - ఇది ధర్మరాజ భీమార్జునులకును, తిమ్మరాజ కొండలరాయ శ్రీరంగరాజులకు మువ్వురకును సాదారణమగు విశేషణము కలిగిరి = పుట్టిరి

/ వను చరిత్రము (| . ని యూశయుము. సత్తా లాపబలలక్షీవిజయములచేత చంద్రవంశమునకు తేమంకరులయిర [ యు మూ శ్లేమప్రియమద్రే లజ ౯. ఖరత్యయము. 'అరుర్దిషదజన్తస్యముము' అః త్తయును క్షేమంకర-'క్షేమప్రియ రూకళ్టై ష్‌ నేషణములచేత దుకులన్షేమంకదత్వము, గమము. ఇందు శ్లేషమును, సత్మాలాపాది హేతుగరవిశేషణములచేత ఇం న్‌ సమర్ధించుటచేత పదార్థహేతుక కావ్యలింగము నలంకారములు. ల య ష్‌ సను, & తా. ఆ రామరాజునకు సత్యవచనుం డని వాసికెక్కి ధర్మసంపన్నుండగు తిమ్మరాజు తొండల సంపన్నులగువారికి(గూడ్ర మహాబలవంతుండని భయంకరమగు ప్రసిద్ధిగాం తలుగు €ొ నా రాయుండును, విజయములచే థ్రఖ్యాతు(డైన శ్రీరంగరాజును, ధర్మరాజభీమార్ద్చునులవలె! లా వంశమునకు క్షేమంకరులై యుదయించిరి. శా ఆఆ రాజిత్రితకయంబులో నసమబా , తారాతివిజ్ఞాత్రద్రో న్దారుం డాత్తసుభద్రు డర్దునగుణ , శ్లాఘ్ముండునై పొల్చనా శ్రీరంగేంద్రుం డశేషరాజ్మ్యప్రద్రవ్ర ॥ సింహాసనాక్షిణల క్షీరాజన్నిసంతతిప్రధిత్చడై మించెక్ల ధరామండలిన, 32 “ర రాజత్రితయంబులోః = కిందచెష్టబడిన యా ముగ్గురురాజులల్రోప్రల, నిర్ధారణషష్టి, ఎఅి(గ(బ్పక్ష్య్యి దోన్థారుండ్రు వ భుజిబలముగలవ్వాడ్షన్చ యర్థము. బోయవనేషమ్షున శివుండర్దును నితొ పోరాడి యతనిబల మెలుంగుట ప్రసిద్ధము, అసమ = సమానరహితములయిన. బాణ ౫ హొాణములుగలిగ్షి అరాతి ౬ శేశ్రువులనవ్ర్య్య, విజ్ఞాత్ర జ లఎయి(గల్రాక్ష్యి దోన్ఫార్రుడ్రు = భుజబలముగల పౌండని భృార్య్బ అసమానమ్షుల్వ్బ్య బాణవు ల తణి క లుగల మహాశక్తి ముంత్రల్భృ శత్రువులకే య భుజిబలమ్స దెలియునుగ్భ్యా యల్బులక్ష్య దెలియరాద్రన్బ్య న న సుభద్ర గలవాండున్సు _ పొంద(లడ్షిక క్రంచ్బ శు తైసుభదుండు = పొందంబడిన సు గ్‌ ఆర్టేనగుణ = అర్జన్సన్ని గుణములచేత్ర శ్‌ ులు గలవాండని భావమ్సు, అర్జున..శ్లాఘ్యుండు డే యని యర్ధ్స్స, అర్జునశబ్దమ్స బ్య ల్యే క్‌ రొనియాడదగినవాడ - అనంగా అర్జును! గొని యాడ,దగిన్ష డన భావము. వీ. ము నగునుగ్ర్యా నిరలములయిన గుణములచేత! యాశ్రీరంగరాజ్య అనేష_ప్రక్ష్రర్న - అష మి పాల్చంఆ , శీరంగేంద్రుండు = ప్రకాశిచుచున్న వైవముతో,గ్స్య్య సింహాస్యు న్‌ రె ఇ ుస్తమయ్బ్యి రాజ్య వ గౌజ్బెములయొక్క, పసదవ్‌ 2 సంపదచ్రేజ్ష రాజశ్ర్‌ క్ట న్‌ ననీ సంబంధియై క్షీ వ ర్రకౌశించ్స్య్యూ న నాగ, అక్షీణ = కీణముగాని, ల మొదలయినవారిచ్చ ఇ నిజిసంత్రత్ర _ తన ఇ త్తు త నన్సి యర్జన్వం గంతత్రివ్రజ్ర _ అనంగా పరీక్షిత్తు త్తె ఎనధ్రి పేథిత్సుజ ఇస ముగా తన సంతత్రిచ్హ్య నని న గు భిపళ్ళమ్పుక ల " తీసిద్ధుడై _ ఫరృజభీమార్జ్య స్రీరంగరాజ పరముగా రాచఖికమ్చ్యనట్ర కురమయి నిలిచినట్ట జ్ర ముగ్గురు ఇ ప్ర గునిసంతత్ర రాజ్య సింవోసనొ కు నివి గ ట్‌ రాజులల్రః న అతిశర్సర్వ్యి చినద్రన్స తాత్చర్మ్వ్న భరామండ్రబ్య న గు శీరంగరాజ సంతతి మాత్రమే శివవిజ్బాత్రక్య్య్య గుణముల వాన్సిక్ష్యి న స్వాదు లర్జ్యృృ గుణన్సు పదవీస్వ్య్య్య నమన సగిములక్చ్య సేసమూలక్ష్య స సానికైకదోన్మిరత్యద్య శ్రీరంగరాజ గలివాండగ్వటచ్చ 'స్రథిత్ర ఉరకించినదస్త్యసే లక్ష (పైన భేదొధ్యవనా్య్చ్యు' అశేషరాజ్బ “ధవిశద్మ్య్య నథితుండయి మ్‌ంచుట. కీ అక్షిణ మైనది. అధి సంతతి క మంద అస్రక్షృజ్వ్ట అర్జునా జ లక్ష్మిచే రాజిల్లుసం: శ్లో 'యువర్జకన్న గ శీోపరమ్ట్యై తదభ్మ్వ్య్వ్వ్యా తన సిండునై యన్ద్వా సువర్ణ్దకము ద్య లి ద్యాన్నాత్తు మువ్వర్ణక్ర జై *_మందున్సు జెష్టుడ్ష్య్య నా శ చది థవేశ్ర |

త్రథమా శ్వానము 45 (యాన్లాత్‌ = ఇకారాకారాన్తాత్‌. అన్యత్రాపి = అర్థవిశేషాభావేపిఎ (అధర్వణ)

ఆ ముగ్గురు రాజులలో, అసమానబాణశక్తులగు పగవారికే తెలియు బాహుబలముగలిగి, సమస్త శుభములనొంది, నిర్మలగుణములచే! గొనియాడ(దగినవాండగు శ్రీరంగరాజు, అర్హునునివలె తన సంతతివారు సమస్తరాజ్యముల నేకచ్చత్రముగాం బాలించుచు నక్షయమున సంపత్తిగలవారై వెలయుచుండుటవలనః దాను మిక్కిలియు! బ్రసిద్ధినొంది భూమండలమునం దతిశయించినవాం డయ్య్మె.

శా. క్షోజీవిశ్రుతనిత్యదాననిధియై ।; సాంపొందు శ్రీరంగరా ట్టాణిం బాయని సత్కపాణి యదనం । బ్రత్యర్థిదానై కపా రీణంబౌ టరువే తదీయకర తా : దృక్ఞడ్డవిద్ధాహిత శ్రేణుల్‌ మున్నుగం గర్జఖీచరవితీ : ర్లిప్రాఢి వాటింపంగన్‌ 33

అ. క్షోణీ...యైై-క్షోజీ = భూమియందు, విశ్రుత = ప్రసిద్ధమయిన, నిత్య = ఎడతెగని, దాన దానమునకు, నిధియై =స్థానమై, సాంపొందు...పాణిః - నొంపొందు = చక్కనగుచున్న శ్రీరంగరాట్‌ = శ్రీరంగరాజుయొక్క, పాణిక = హస్తమును, పాయని = ఎడంబాయకుండునట్టి, సత్కపాణి = శ్రేషరమయిన ఖడ్గము, అదన£ = సమయమందు, ప్రత్యర్ధి...పారీణంబు-ప్రత్యర్థి = ప్రతియాచకుని విషయమైన, దాన = త్యాగమందు, ఏక = ముఖ్యముగా, పారీణంబు = తేలుగడయైైనది, జెట = అగుట, అరుదే = ఆశ్చర్భృమా-అన(గా ఆశ్చర్యము గాదనుట. ప్రత్యర్థి = శత్రువులయొక్క, దాన = భీదనమందు, పాఠరీణమయినదని భావము. 'దానం గజమదే త్యాగే పాలన (భేదన) చేద శుద్ధిషు' విశ్వ. 'అభియాతి పరారాతి ప్రత్యర్ధి పరిపన్ధిన? అమ. శ్రీరంగరాజు నిత్యదాననిధియ్రైన పాణిని బాయకుండుటచే కృపాణి తానును దానైకపారీణయైనదని చమత్కారము. తదీయ. శ్రేణుల్‌ - తదీయ

కర = ఆ శ్రీరంగరాజు హస్తమందలి, తాద్భక్‌ ఖడ్గ = అటువంటిదయిన ఖడ్గముచేత, విద్ధ = వేధింపం బడిన - గ్రుభ్స్శంబడిన, అహితశ్రేణుల్‌ = శత్రుసమూహములు, మున్నుగకి = మొదలుగా - శత్రులు కూడననుట, కర్ణఖేచరవితీర్ణ ప్రౌఢిక = కర్ణునివలెను ఖేచరునివలెను వితరణసామర్థ్యమును, పాటింపగా£ = పూనంగానని యర్థము. భయపడి లోపడినవారు కర్టునివలె అర్ధమును, మార్కొని హతులైనవారు ఖేచరునివలె. బ్రాణములును నిచ్చెదరని భావము. కర్టుండు దానమునం బ్రసిద్గుం డగుటయు, ఖేచరు(డనువాండు సర్దనగరమం దొకానొక నాగకుమారుని మాఖుగా గరుత్మంతున కావోరమై ప్రాణత్యాగముసేయ! బూనుటయుః బురాణప్రసిద్ధము. ॥

నిత్సదాననిథియైన రాజహస్తమునెడంయాయని ఖడ్గము దానైక పారీణమౌట యేమి వింత!అట్టి ఖడ్గముచేత విద్ధులయిన శత్రువులు సహితము వితరణ (దాన) ప్రొఢిని బూనిరని యర్థము. కృపాణ శబ్దము జాతివాచకము గనుక 'జాతే రస్త్రీవిషయా దయోపధాత్‌' అను సూత్రము చేత జీష్‌. ఇది ఈకారంతస్తీలింగమయ్యు, అమహత్తుగాన 'ఉభయవిధ మమహతీనామ్‌' అను సూత్రముచే దీనికి “'దానైకపారీణం) బను నపుంసక విశేషణము చెల్లుచున్నది. అదనుశబ్ద మౌపవిభక్తికాంతమగుటచే 'అదనః' అనియైనది ఇందు మూండవపాదమున రేఫమునకు బుకారవిశ్రమము చెప్పంబడెను. ఇదియె బువడి. "

ఇట రాజు పొణిగత దాతృత్వగుణము తత్జితమగు ఖడ్గమునందును తద్విద్ధులగు శత్రురాజు లందును ఉల్లసితమయ్యెగనుక నుల్లాస మలంకారము న్లేషానుప్రాణితము. కృపాజీయను సీలింగ న్వారస్యముచేత వ్యంజితయగు నాయిక శ్రీరంగరాజుపాణిం బాయనిదనుటచే అతని నెడతెగక

46 వను చరిత్రము

చెట్టపట్టియుండున దనియు, సల్ని పతికి సహధర్యచరి గనుక నతండు నిత్యదాగునిది కా/గ౧౫ దాను నతనివలెనే దానైకపారీణ యైనదనియు, పతివ్రతలకు( బతిదర్శానుసరణ మొక వింతిగాద నియు అప్రస్తుతపతివ్రతావిషయము స్ఫురించుటచే సమాసొక్తియు, కృషాణిచే విద్దులగునారు'ము దానక్రాఢి చూపంగా కృపాణి దొనవారీణయగుట చెప్పనేల యని కైముతికన్సాయమువలఅగు అర్థాపత్తియు అలంకారములు

తా. భూమియందు నిత్యమును దానముసేయుటయందు! బ్రసిద్దిగాంచి మించు శ్రీరంగరాజు హన్తమును నెపుడును బాయకుండుటిచే మేటిఖడ్గము సమయమువచ్చినపుడు_ ప్రతృర్గుంకు (యాచకులకని యర్థము - శత్రువులకని భావము) దానము (త్యాగమని యర్దము _ ఛేదనమశి ఛావము ) సేయుట యందు దేబుగడయైనదనుట యొక వింత కాదు పలన(గా దానిచేవిద్దులయిన శత్రునులుగూడ నర్జములను బ్రాణములను నొసంగి కర్ణునివలెను ఖేచరుని వలెను దానసామర్హము నెఐపుచున్నాడు శా. వెన విభీషణరాళ్ళ విముఖుండై సహ్మృభూ, వలయంబు. జేకొని । నిలువండేని

సప్తసాలాంతర । న్ధాయియై నిదురించు, తఖిని జాగరణంబు । దాల్చండేని

శ్రుతిదూరభోగస : క్తత విజ్ఞవీ(గి తాం జరణ మగ్రజుదెసం జాంపండేని

యలరారు సిరి.దన యడుగునంగూర్సి గ, ట్టిగ నీగిచేయి మా టికొనండేని తే. రమణం బ్రతిసేయవచ్చు శ్రీ రంగశౌరి, భయదరిపుపురవోరి ని రయవివోరి

యార్భసత్కారకారి యౌఃదార్భవిభవ, ధారియైై మించు శ్రీరంగ శౌరికపుడు.

అ ఇందు శ్రీరంగశౌరి అనగా శ్రీరంగనాధుండు శ్రీరంగశౌరికి ననగా. బూర్వోక్తుండయిగ శ్రీరంగరాజు శ్రీరంగనాధుండు శ్రీరంగరాజుతో నామసొమృ్మము కలిగియున్నను గుణనాొమ్మనుు లేనందున సమాను(డుగాండని చెప్పచున్నాడు-వెస. విముఖుండై - వెస విముఖుందై - వెసనజ =శీఘ్రముగా, ఏభీషణ రాజ్య=ఎభయంకరులయిన శత్రువులరాజృములవలన, విముఖుండై =మయొగము త్రిప్పకొన్న వాడై - ఎదిరించిపోవంజాలనివా(డై యనుట, సహ్మభూవలయంబు=తనకు సహింపను దగినంత భూవల యమును - అన6గాః దనజీవనమునకును శక్తికిని దగినంతమాత్రపు భూమిని, చేకొనిగ్రహించి. నిలువడేని=అందులోనే నిలిచి కాలముగడపకపోయెనేని యని యర్దము. విభీషణ రాజ్యిమన(గా లంక, అందులకు! బోకున్న వాండనియు, సహ్మభూవలయమనంగా సహ్మపర్వతము వలన బుట్టిన కావేరియొక్క వలయము రెండుప్రక్కలః గావేరి వలయముగా. జుట్టుకొనియున్న శ్రీరంగక్షేత్రమును బరిగ్రహెంచి నిలిచియున్న వాండనియు - అనగా ఉభయకావేరిమధ్యముగు నెలకొనియున్న వాడనియు భావము. 'సహ్య్మం చ తత్‌ భూవలయం చి అని యర్థమునను, 'సవ్యాత్‌ పర్వతవిశేషాత్‌ భవతీతి సహ్మభూః కావేరీ. తస్యా వలయ: సహృభూవలయ:' అని భావముగుకు విగ్రహము తెలియునది. 'సహ్య స్రైలాన్తరారోరగ్కసోఢవ్వేషు ప్రచక్షతే' విశ్వ

నప్త దాల్బండేని-నవ్తసాల=వడుకోటలయెఎక్క, అంతర=లోవల, న్ధ్థాయియైం=ఉన్న వాండై నిదురించుతటిని=నిదురపోవురాత్రి సమయమున, జాగరణంబు తాల్చండేని=కన్నుమూయక నిద్రవేగించుచుండక పోయెనేని అని యర్థము సప్తప్రాకారముల నడుమ నున్షవాండనియు,విగ్రహ మూర్తిగనుక కఠన్నమూయక యున్నాడనియును భావము నిదురించుతటతఅి ననగా, చాతుర్హాస్ప మందు జాగ్రదవస్థయైన యోగనిద్రను బొందినవాః:డనియు. జెప్టవచ్చును యోగనిద్ర జాగర్రదవస్టు

ప్రభమా శ్వానము 47 యనుటకు - శ్లో శయ్యాయస్య దశా శృణోతి భవతి చఛ్రన్తాంసి్‌ యద్వాహనం లీలా యస్య జగన్సి కాలకలనామూలం చ యల్లోచనమ్‌ | నిద్రా జాగ్రత వవ యస్య నిగమన్తోమో-వతంసోత్చ్టలం వేద: పుష్పతు రబముబ్బలనిథధి: శ్రేయాంసి భూయాంసి నః ॥ 'నిద్రముద్రాం నిఖెలజగతీరక్షణీ జాగరూకామ్‌' (భోజరాజు అనియు. బ్రమాణములు. కుతి... చాంప!డేని - శ్రుతిదూర=వేదములకు దవ్వయిన - వేదబాహ్యమయిన యనుట. భోగ = సుఖమందలి, నక్తతక = ఆసక్తిచేత, విజ్దవ్‌ంగి = గర్వించి, తాను, చరణము = కాలిని, అగ్రజుదెసక = పూజ్యండగు నన్నగారయిన యింద్రుని వంకకై, చాంపండేనిక = చాంచి పరుండక పోయెనేని యని యర్థము - వేద బాహ్యమయిన సుఖములం దగిలినవాండు గనుక అన్షగారిప్రక్కః గాలుసాంచినాండనుట. ఇట ఇంద్రావరజ శబ్దార్థము ననుసంధించినాండు. వామనావతారమున ఇంద్రునకు. దమ్ము,డై కదా యదితికడుపునం బుట్టినాండు. శ్రుతిదూర = చెవులులేనట్టి శేషాహి యొక్క, భోగ = శరీరముయొక్క, సక్తతఃణ = సంపర్క్మముచేత - అనగా శేషునిదేహముపయిః బవళించుట చేత విజ్ఞపంగినాండనియు.. దూర్చుదిక్కునం బాదములు చాణు పడమటిదిక్కు తలగా* బరుండినాండనియును భావము. “భోగ స్వుఖే ధనే చాహే శృరీరఫణయో రతః అమ. అలరారు... మాటికొనండేని - అలరారు = జప్పుచున్ను సిరి = ధనమును, తనయడుగునక కూర్చి = తనక్రింద దాంచిపెట్టుకొని, గట్టిగ = దృఢముగా, ఈగిచేయి = దానమిచ్చకుడిచేతిని. మాటికొనండేని = ముడు(చుకొని యుండకపోయెనేని యని యర్థము. సిరియనఃగా లక్ష్మి లక్షిక్రైం బాదసేవ యొడంగూర్చినాండనియు, కుడిచేయి తలక్రింద బెట్టుకొన్నాడనియును భావము. భయద...పోరి - భయద = భయంకరులయిన, రిపు = శత్రులయొక్క, పుర = పట్టణములను, వోరి = హరించువాండును, నిరయవివోరి = భయములేనట్లుగా - భయములేకయనుట, విహరించు వాడును, ఆర్య = పూజ్యలయొక్క, సత్కార = పూజను - సజ్జనులం బూజించుట ననుట. కారి = చేయువాండును, బాదార్యవిభవధారి = దానవైభవమును ధరించినవాండును, ఐ, మించు = అతి శయించుచున్న శ్రీరంగశౌరికిక = శ్రీరంగరాజునకు, ఎపుడుక = ఎప్పుడును, శ్రీరంగశౌరిక = శ్రీరంగనాధుని, రమణః = బప్టిదమగునట్లుగా, ప్రతిసేయవచ్చుః = సాటిసేయవచ్చును-అనంగా (భయద...వోరి భయంకరశకత్రుపురములను హరించు నట్టివానికి - రాజునకనుట (భీషణ. భయంకరశత్రురాజ్యముల నెదుర్దలేక విముఖుండయినవాండును: (నిర్ణయవివోరి నిర్భయముగా విహరించువానికి (సప్త. ఏడుకోటలలోపలనుండియు భయముచేతంగన్ను మూయకుండువా! డును; (ఆర్భసత్కారకారి పూజ్యలయినవారికిం బూజసేయువానికి (శతి.ఎవేద బాహ్యుడయి పూజ్యం డగు నన్న నవమానించువాండును; (జెదార్భవిభవధారి వితరణ విభవముగలవానికి (అలరారు. ధనము దాంచిపెట్టుకొని యీవిచేయి ముడుంచుకొన్నవాండు నగు శ్రీరంగనాధుండు సమానుండు కాండని తాత్చర్యము. యధాసంఖ్యమును, వర్ధ్యావర్జు్యులగు శ్రీరంగరాజు శ్రీరంగనాధులకు శ్లేష మూలకముగ సామ్మమాపాదించి విరుద్ధధర్మములను జెప్పటంబట్టి వృతిరేకమును అలంకారములు. '“ఉవమానాద్యన్యన్య వ్యతిరేక నృ ఏవ నవ కావ్యవ్రకాశము. ఇందు నువమా౬ఇ నివ్పత్తికి

గరి వను చరిత్రము హేతువు శ్లేషాధ్యవసితమై యున్నది. యద్యర్ధ్థకముచేత నొక యర్థ మారోపించి మలియొక యధ్హ మును గల్చించుటచేత నతిశయోక్తిభేద మని మతాంతరము. గీతియందు రివర్ణము సలుమూ అావర్తించుటచేత వృత్త్యనుప్రాసము శబ్దాలంకారము. కః ఆ మనుజేంద్రునకు. బురం, భ్రిమణిమయి తిమృమాంబ | క్రీరామునకఎ౫౯ భూమిజ నుత్రామునకు. బు, లోమజయునుబలె జగంబు లో నుతికెక్కున్‌.

అ. ఆ మనుజేంద్రునకుక = ఆ శ్రీరంగరాజునకు, పురంధ్రిమణిమయి = భార్యారత్తమై. తిమ్మ మూంబ = తిమ్మమ్మయను నామె, అయ్య అమ్మ యిత్కాదులు నామపదములమోాందను బరంబయి పరంబగు ఆర్య అంబాది పదములతో సమసించుట 'నన్నయార్ముండు' 'తిక్కమాంబ'యిత్సాదులం గనునది. శ్రీరామునకుః =క్రీరామస్వామికి, భూమిజ = సీతాదేవయు, సుత్రామునకు౬౯ = దేవేంద్రుగుకు, పులోమజియునుబలె=ళచీదేవియుంబోలె, జగంబులో=జగత్తున, నుతికెక్కుక =పాగడ్తకెక్కియుండు శు. శ్రీరామునకు సీకయు, దేవేంద్రునకు శచియు బురంధ్రమణులయినట్లు తిమ్మాంబయు నా రాజునకు బురంభ్రిమణి యయ్యెనని తాత్సర్భము. భూమిజయనుటచే నేకపత్సీ ప్రావణ్యము పెంపును. పులోమజయనుటచే నగ్రమహిషీత్వవైభవమును దిమ్మమాంబకు వృంజితములు. 'తిమ్మమాంబ యనుచో

'ఆర్భాంబాదికశబ్దా స్పు రత్ర శ్రేష్టత్వగోచరా: ॥ తత స్తదన్తశబ్దేభ్యో నైవ శ్రేష్టత్వగోచరా: ॥” (ఆధర్వణు

అను వచనమువలన అంబాశబ్దముమి/ద అంబాశబ్దము కవిస్వాతంత్ష్రకృతమని తెలియునది. ఇం దలంకార ముపమ. - సీ. ధరయే యపాంనుల । తలనూపరాకుండ దనకూర్శిలేని న । ప్పుననె ముంచే

గమల యే నిశ్చల । రమణు పేరెదకు మో, పైనిల్చి యతనిపేరడుగు వలిచె

నతి యే యచండిక।;వతి. జట్టుకూంతురై, జగడాలు వచరించి ।; నగ వెయునర్చి

వాజి యే మితసూత్తి । వదలదు తలవాకి, లి నిజేశు మాటమోచెననం జేసె తే... ననుచు భూకొంత శ్రీకొాంత!నారునికాంత నజునికాంతను నిరనించియానిరంగ

పార్థివునికాంత తిమ్మాంబఃపతికిం గుశల, కీర్తి బలవ్బద్ధి నిర్మలఃస్పూర్తులొనంగు.

అ. ధర యే యపాంసుల-(పొంనులయనఃగా జారిణి. 'స్వైరిణీ పాంసులా౬ థ న్యాత్‌' అమ. పొంసుల గానిది అపాంసుల - అనగా బతివ్రత. అప్పు అనగా సంస్కృతమైనగపుడు జల మును, తెనుగయినపుడు బుణమును, అప్టబ్బమునితృబహువచనాంతము. 'ఆపజస్తీభూమ్లివాద్వారి” అమ. అయినను 'అప్పపాలైన శుభ్రాబ్దంబురుచియెంతి ఇత్యాదిప్రయోగములంబట్టి యేకవచనాంత మును గలదు. కూర్మియనంగా సంస్పృతమున (కూర్మశబ్దముమోంద ఒష్‌విధింపంగాంగలిగినరూపము గనుకు తాంబేలు-ఆ(డుతాంబేలనియు, తెను/గునమక్కువ, గారాము. కూర్మిటే;/డనంగా గారాబువపతి, ప్రాణేశ్వరుండని యర్ధమును,కూర్మరాజని విష్ణువునకు నామముగాక అఆదికూర్తమగువష్టువనిభావము దెలియునదథి. ధర = భూదేవి, ఏ యపాంసుల = ఏటి పతివ్రత - పతివ్రత గాదనుట. పఏలనంగా-తల... ముంచెక -తలసూపరాకుండణ = తలయెత్తుకొని తిరుగంూడకుండునట్లు, తన కూర్తిటేనిజః = తన గారాబు పతిని, అప్పన నెజఅప్పునందే, ముంచె౯ ఇముంచివేసెను. అప్పలలోనేమునిందిపోవునట్లు చేసెనని యర్థము. పాంసువన(గా దున్ను. అదిగలటది పాంసుల. వాంసులగానిది అవాంనుల గగుక భూమియేయపాంసుల-భూమియేటిపరాగరహితురాలనుట. అనంగాపరాగసహితురాలేయని యును,

ప్రథమా శ్వానము 49 తన్ను ధరించిన కూర్మరాజును - అనగా ఆదికూర్మమును దలపయికిః గానరాకుండునట్లు అప్పు గుందే (అనంగా నీటి యందే మునింగియుండునట్లు చేసినదనియు భావము. “"కూర్తమనణి చెప్పవలసిన చోట కూర్తిలేండని చెప్ప 'ప్రకృతానుపయుక్తార్ధ మవుష్టార్ధం తదుచ్వతే' అగి అపుష్టార్ధదోషమును గలిగించినను శ్లేషముగనుక 'అపుష్టో ర్జోపి సాధు న్మ్యాద్యది చేతన్సుఖావహః' (అధ్వరణు అనువచనముంబట్టి సాధువుగా గ్రహించునది.” అని నోమకవి.

కమల...అడుగుపలఖిచె. సేరనంగా నామమును, హారమును, అడుగుపఅచుట యనఃగొ రూపుమాపుటయు, క్రిందగునట్లు సేయుటయు. కమల=శ్రీదేవి, ఏనిశ్చల=ఏటి నిశ్చలురాలు-అనంగొ నిశ్రలురాలుగాదనుట. వలన(గా. రమణుపేరెదకు౬ =పెనిమిటెలయైన విష్ణువు విశాలమయిన జమ్ము దుకు, మోపు ఐ నిల్చి = బరువగునట్లుగా! ద్రాక్కి నిలిచినదై, అతనిపేరు అడుగుపథిచెక = ఆయన పేరడంగి పోవునట్లు చేసెనని యర్థము. లక్షియే నిశ్ర్చలురా లనంగా చంచలురాలే యనియు, పెనిమిటి వక్ష్తస్థలమందు నిలిచి, యాతనిపేరును అనగా హారమును గ్రిందుపథిచినదనియు, లేక లక్షీ నారాయణాదినామములందు దనపేరు ముందుగా. బలుకంబడుచున్లది గావున నాతని నామము ను గ్రిందుపథిచిన దనియు భావము. తొమ్ముద్రొక్కుట యనంగా అవమానించుట. ఇందులకు- 'జక్కవకవ ఉొమ్ముద్రాక్కి నిల్చినజాడ నున్నవి నవలాపయోధరము' లని విజయవిలాసము. నతి...సగముచేసె - చండికయన/(గా కోపముగలదియు, పార్వతియు. జగడాలు అనంగా కలహములును, జగ=గొప్ట, డాలు = కాంతియు. సతి = శివునికాంత, పయచండిక = ఏటి కోపము లేనిది - ఉర్రతలేనిది - అనగా ఉగ్రతగలవియే యనుట. ఏలన!గా, పతిః = పెనిమిటియైన శివుని, చట్టుకూంతురై = చట్రాతికి. బుట్టినదై - అనంగ చట్రాయివలె. గఠినురాలై, జగడాలు పచరించి = జగడాలాడి, సగముచేసెక్‌ =కృశించి సగమగునట్లుగా కావించెనని యర్థము. చండికానామము గలది యనియు, హిమవంతుని. గూంతురయినదనియు, జగ డాలుపచరించి యనఃగా మేలయిన కాంతిని గలుగంజేసినదనియు, పతిని అర్ధనారీశ్వరుః గావించినదనియును భావము. 'శివా భవానీ రుద్రాణీశర్వాణీ చణ్ణికావ్చికా' అమ. 'జగొ అనుటకు 'జగమెలుంగు' విజయవిలాసము. 'జగా' రూపాం. జగాజరి. - వాణి....జేసెకి -తలవాంకిలి యనగా బయటివాకిలియు, నోరును. మూటమోచుట యనఃగా వార్రూపయైన సరస్వతిని మోచుటయు నిందపాలగుటయు, వాణీ = సరస్వతి, ఏమితసూక్తి = ఏటిమితభాషిణి - అనంగా బహుభాషిశియనుట - వదరుంబోతని యర్దము. వదలదు తలవాణకిలి= బయటవాంకిలి వదలక యందే నిలుచుండును. 'కులకన్యకలకు వేడుక దలవీళ్లన పరులతోడి తగుమాటలకుం, దలకొననగునే' భార. ఆను. ౧-ఆ. అని సాథ్వికి తలవాకిట నుండుట దగదు. నిజే శుని = తన పెనిమిటియైన బ్రహ్మను, మాటమోచెః౯ = నిందపాలయ్యెను, అనంజేసి = అని జనులా డునట్లుగాం జేసెనని యర్థము. సరస్వతి యేటి మితనూక్తి యనంగా, వాగ్రూవగనుక మితమైన సూక్తులుగలదిగాదు సకలోక్తిస్వరూపురాలే యనియు, తలవాకెటనే నిలుచుననంగా నోటనే వర్తిం చయనదనియు, తన పతిని మాటమోచెననం జేసి ననఃగా వాజీవహు. డనిపించెననియును భావము. 'మాటమోచిన యంచతేట యెంత" అనుచో మూటమోచుట కీ రెండురములును బ్రయుక్తమై యున్నవి. న్‌ అనుచుకొ = ఇట్లు పలుకుచు, భూకాంత౯ = భూదేవిని, శ్రీకాంతఃణ = లక్షీదేవిని, హరుని కాంతః = పార్వతీదేవిని, అజునికాంత॥ = సరస్వతీదేవిని, నిరసించి = తిరస్కరించి, ఆ సిరంగ

50 వను చరిత్రము పార్టివుని కాంత = ఆ శ్రీరంగరాజయొక్క భార్య, అగు, తిమ్మాంబ = తిమ్మమ్మ. వపతికిడా = పెనిమిటికి, కుశల.......స్పూర్తులు - కుశల = క్షేమమును, కీర్తి = కీర్తిని, బలవ్యద్ధి = బలసంపత్తిని. నిర్మల స్ఫూర్తులు = మాలిన్యములేని స్పూర్తిని (తో 6పికను), ఒసంగుక = కలుగంజేయును. భూదేవి పతికి 'అప్పననెముంచె' ననుటచే అకుశలము చేసె ననియు. లక్ష్మి 'పేరడుగుపలిచె' ననుటచే అపకీర్తిని చేసిననియు, పార్వతి 'సగముచేసె” ననుటనే దౌర్జల్టము కలిగించెననియు, సరస్వతి 'మాటమోచెనన4జేసి' ననుటచే అప్రకాశము నొందించెననియు నాలుగు మొదటి చరణ ముల దోంచుచున్లది. తిమ్మాంబ వారల దిరస్కరించి పతికిందద్వ్యతిరి క్త్రములయిన కుశల కీర్తి బలవృద్ధి నిర్మలస్పూర్తులు గలుగంజేసెనని తాత్పర్యము. ఇచట క్రమమును, న్లేషక్కృతాభేదాధ్యవసా యమున నప్పనముంచుట మొదయిన హేతువులం బచరించి భూమ్యాదులకు. బాంసులత్వాదు లను సొధించుటచే అనుమానమును, భూకాంత మొదలగువారికిని దిమ్మృమ్మకును నామము జెప్టంజూచచి భేదము నాధించినందుచే వృతిరేకమును అలంకారములు. శా. చేతోజాతసమానమూర్తి యగు నా । శ్రీరంగధాత్రీధవుం డా తిమ్మాంబికయందుం దగోనవిభు! ది । మ్హాథిశు రామప్రభుః౯ ధూతానశేషవిపక్షు శ్రీతిరుమలేం | ద్రు౯ వేంకటాఖ్యానవి ఖ్బాతుం గాంచె సురద్ర్రుపంచకము న | యృంభోధిరాజుంబలెన్‌. 37 అ. చేతో జాత సమానమూర్తి = మవృథునికి సమానమయిన యాకృతి గలవాండు, అగు, ఆ శ్రీరంగధోక్రీివుండు = ఆ శ్రీరంగరాజు, ఆ తిమ్యాంబికయందు౯ = భార్యారత్మమయిన యా తిమ్మమృ్మయందు, కోనవిభుజ = కోనమరాజును, తిమ్హాథిశుక = తిమ్మరాజును, రామప్రభుః = రామరాజును, ధూతానేషవిపక్షుక -ధూత = ఎగుర గొట్టంబడిన - అవలీలం దణుమఃంగొట్టంబడిన యనుట. అశేషవిపక్షుక = సమస్తశత్రువులు గలిగిన, శ్రీ తఆిరుమలేంద్రుక = సంపద్యుక్తు. డయిన తిరుమలదేవరాయనిని, వేంకట+ఆఖ్యాన+విఖ్యాతు౯ = వంకటాద్రిరాయండను కర ప్రసిద్దుండయిన వానిని, సురద్రుపంచకము = కల్పవృక్షము లయిదింటిని, అయ్యంభోథిరాజుంబలెక = ఆ క్షీరసముద్రు నివలెనే - ఆ క్షీరసముద్రుం డయిదు కల్పవృక్షములనుగాంచిన ట్లనుట. కాంచెక = కనెను. ఇం దలంకార ముపమ. తా. మవ్మథసమానాకారు(డయిన యా శ్రీరంగరాజు తన భార్మయైన యా తిమృ్మమ్మయందు కోనరాజు, తిమ్మరాజు, రామరాజు, సమస్తశత్రులను బాఅంజిమ్మన తిరుమలదేవరాజు, వేంకటాధ్రి యనెడి యేవురు కొడుకులను, పాలసముద్రః డయిదు కల్పవృక్షములంబోలె. గాంచెను. “అంభోధిరాజుంబలెక౯ొ ఇట-6ోఅంభోధిరాజుకొ అని ద్వితీయైకవచనాంతము. 'బలె౯ొ అనునది సాద్యశ్చవాచకమైన దేశ్యపదము. నాదృశ్యవాచకపదములు పరమందుండంగా మిభక్తి వైచిత్తము గలదు+చందురుంబోని మొగమూ ఇత్యాదులు” సోమకవి 'బలెజ “పోలెక౯ 'వలెజు అనునవి ఇవార్ధ కములు. 'పోని' వదర్ధకము. ఇందు మొదటి మూడును అవ్వయములు. నాలవటి విశేషణము. కవిత్రయ ప్రయోగములందు ప్రథమాంతములకు '“బలె౯ొ 'వశలె౯క్‌ పరమములగు నపుడు వైకల్సికముగా 'ను' గాగమంబగును. పక్షంబున 'పోలెకొకు అడాగమనసరళాదేశాదులను” 'వోని'కి డుజ్వర్గ కేతరముమీందసరళాదేశములను “బలె౯కొకం ద్రుతలోవము నగును. వాండువోలె, వాండపోలె, వృక్షము వొలె, హారియపోలె, నురకన్యవోని, వేల్టుబలె. ఇట అడాగముము అవధారణార్థకముగాదు. 'వలెకి వపరవముగునవుడు వూర్వవదవముతోడ

వ్రభమా శ్వానము 51 షష్టీసమాసమగును. కనుక ఉపమేయవాక్యమందలి 'శ్రీరంగధాత్రీధవుండు' అన్నట్లు ఉపమాన వాక్కమందు దానికి ప్రతియైన 'అంభోధిరాజును ప్రథమాంతముగాః గొనుట యొష్టిదము. 'అంభోధి' రాజుంబలె౯ొ అనుచో నిండుసున్న 'నుగాగమమున కాదేశమైనది గాని ద్వితీయాప్రతృ్యయము నకుఃగాదు. కాన యిందు “అంభోథిరాజు' ప్రథమైకవచనాంతమనుట ఉపపన్నము.

క. అందగ్రజుండు రాజపు, రందరుండన వెలసె. గోన । రాజు నిజభూజా సందిపితాసిభిదుర, నృందనిపాతిత మహావి । పక్షోత్క్మరుండై. 38 అ. అందు౯ = కుమారులలో, ఆగ్రజుండు=పెద్దవాండయిన, కోనరాజు=కోనమరాజు, నిజ.త్కరుండై... నిజ=జతన, భుజా =బాహువునందు, సంటిపిత =మిక్కిలి ప్రకాశించు చున్న అసి =ఖధడ్గమనెడి, భిదుర = వజ్రాయుధముయొక్క, స్పంద = చలన మాత్రము చేత, మహత్‌ = అధికమయిన, విపక్ష = శత్రులయొక్క, ఉత్కర =సమూహములనెడు, మహా = అథధికమయిన, అవి = కులపర్వతములయొక్క, €అవిశ్చైలే రవౌ మేషే' విశ్వ పక్ష = టెక్కలయొక్క, ఉత్కరుండై = సమూహము గలవాండై, రాజపురందరుండనః = రాజులలో ఇంద్రుండనునట్లుగా - రాజేంద్రుం డనునట్లుగా నని భావము. వెలసె౯ = ప్రకాశించెను. ఖడ్గమును వజ్రాయుధముగా రూపించుటచే నందులకై, మనావిసక్షోతృరమనెడు (అనగా మవాశత్రు సమూహ మనెడు) మనాోవిపక్షోత్క్మరమని (కుల పర్వతముల టెక్కల సమూహమని శ్లిష్టముగా రూపణము చేసినాండు. ఇం దలంకారము రూపకము సావయవము. తా. వారిలో. బెద్దవాండయిన కోనమరాజు తన ఖడ్గము నల్లలార్చిన మాత్రముచే మవాశత్రు సమూహమును, ఇంద్రుండు వజ్రముచే మవాకులసర్వతము టెక్కల సమూహములను జెండాడు నట్టు పడ(గూల్సి రాజులలో నింద్రు;డనంగాం బ్రకాశించెను శా. శ్రీరంగాథిపు కోనభూవిభుని కీర్తి; స్వళ్చతుండాంక తే జోరాజద్ద్విజరాజు తీవ్రగతిచే ," నూర్యాతిగుండై నభం బారోహించి పవి హసించుచు నహీ । నారాతులం జించిత త్యారాహర్షిశ గుప్త వాసవనుధః ।; సాధించు. జిత్రంబుగన్‌. 39 అ. ఇట తేజఃవరముగాను, గరుడపరముగాను నర్ధద్వయము. శ్రీరంగాథివు... రాజు- శ్రీరంగాధిపు కోన భూవిభుని = శ్రీరంగరాజు కుమారుండయిన కోనమరాజుయొక్క, కీర్త జ కీర్తి యనెడు, స్వచ్చ = తెల్లనయిన, తుండ = ముఖమే, అంక = చిహ్నముగాంగల, తేజః = ప్రతాప మనెడు, రాజత్‌ = ప్రకాశించుచున్న వ్విజరాజు = గరుత్మంతుడు, తీవ్రగతిచేక = తీవ్రమనంగా అత్సువ్హమును, అత్యంతమును గనుక, అత్యువ్టగతిచే, నూర్య + అతిగుండై = నూర్యునిం దిరస్మరించినవాండ్తై యని యర్థము. (అత్యంతగతిచేత నూర్భ్మ్వమండలమును దాంటినవాండై యనియు "తీవ్ర మకత్క్యుష్టకటుకనితాన్తే ప్వన్మవన్మతమ్‌' విశ్వా నభంబు ఆరోహించి = ఆకాశము వయికింబోయి, వవిక = వజ్రాయుధమును, వానించుచు౯ = వానించుటయునంగా తిరన్మరించుటయి, సరకుసేయకుండుటయు. గనుక, తిరన్కరించుచును, (సరకుసేయక యనియునుఎ అహీన + అరాతుల౬ = అధికులయిన శుత్రువులను, చించి = చీలికలుచేసి, (అహి+ ఇన+ అరాతుల౬ = అమృతరక్షకులయిన సర్దశ్రేష్టులనెడు శత్రువులను జించియనియుుఎ తత్‌...వాసవ నుధళ్ల - తత్‌ = ఆ యథధికులయిన శత్రువులయొక్క, సార = బలముచేత, అహర్షిశ =

• 'నూర్యాతిగంటై అని పాఠాంతరము. జ [క భగంధా ల్యూ భాం జక క అలు

ర్‌2 వమ చరిత్రము రేయుంబవలును, గుప్త = రక్షింపంబడుచున్హ్న, వాస = నివాసమ్రైన, వసుధఃణ = భూమిని, (తత్‌ = ఆ నర్ద శ్రేమ్టులయొక్క, సార = బలముచేత, రేయు.బవలును గుప్తమయిన, వాసవ = ఇంద్రుని యొక్క, నుధః£్‌ = అవమ్యుతముననియునుు చిత్రంబుగక = ఆశ్రర్భ్మమగునట్లుగా, నాధించు౯ = స్వాధ్‌ీనముగా జేసికొనును. ఇట గరుత్మంతునికి 'కుబ్బమాబ్కతవడ్దాయకున్దేన్తు ధవళాయ చ' యన్న స్టోశ్రముచాప్పన శలీరమంతయు కుంకువుము నెలుపును, మొగము తెలుపు నగును కనుక కోనమరాజు నెలుపయిన ప్రతాపమును గరుడుని(గాను, దెల్లనికీర్తిని దానితుండముగాను రూపించినాండు. గరుడు. డమ్యుతమును దెచ్చుటకై వేగగతిని నూర్యమండలమును దాటి యాకాశమునః బయివయిన న్వర్గలోకమునకు! బోయి యుద్ధమున నింద్రుఃడు వ్రేసిన వజ్రాయుధమును నరకుసేయక యమ్యృమునకు గాంవుగా నున్న మేటి నర్హములను జంచి చెండాడియు రేయుంబనలును గాచుచుండిన యింద్రుని యమృ్మతమును సాధించెనని గరుడపరమయిన యర్థము. రాజు ప్రతాసము మిక్కిలి వే(డిమిచే సూర్యు నతిశయించి యాకాశమునకు. బయిపయి వ్యాపించి యింద్రుని వజ్రాయుధమునుగూడ. దిరస్కరించుచు, మేటి శత్రువులను జించి చెండాడి వారు దేయుంబవలును గాచుచుండిన నివానభూమిని సాధించునని తాత్పర్యము. ఇందు న్లేషోళ్ఞాపితమయిన రూపక మలంకారము. 'వాసవనుధ' ననుచో శబ్దన్లేషము సభంగము. క. ఆతని తుమ్ముండు తిమ్మ, క్షాఠతలపతి వొగడుగనియె ; ఘనుండనం గీర్తి బ్రాతవినూతన కైతక, జాతద్భోతన"కృపాణ |; చపలాన్వితుండై 40 అ. ఆతని తమ్ము(ండు= ఆ కోనమరాజుతమ్ముండయిన, తిమ్మక్ష్యాతలపతి = తిమ్మరాజు, తీర్తి...న్వితు(డై-కీర్తిబ్రాత = కీర్తిసమూహమనెడి, వినూతన = మిక్కిలి క్రాత్తయైన, కైతన = మొగలి పువ్వులయొక్క, జాత = సమూహమునకు, ద్యోతన = సూచకమయిన, కృపాణ = ఖడ్గమనెడి, చపలా = మెలుపుతోడ, అన్వితుండయి = కూడుకొన్సవాండయి, ఘనుండనః = మేఘుండను గుట్టులుగా నని యర్థము. మవోత్ముండనునట్టులుగానని భావము. పొగడుగనియె౯ = వాగడ్తగాండెను. మెఅపుమెజఖవ/గానే మొగిలిచెట్లు పూయుట ప్రసిద్ధము. మెలిపుమెలయ!గానే మొగిలిచెట్లు పూంతయెత్తుచున్నవని తెలియునట్లు తిమ్మరాజు ఖడ్గము తలతలమని యల్లార్జంగానే మిగులంగీర్తి గలుగంబోవుచున్నదని తెలియుచున్నదనియు, ఆ ఖడ్గముచేత సూచితమయిన పరాక్రమమును నతండు పొగడ్రనొందినాడనియు తాత్చర్భము.

తిమ్మరాజను మేఘుని(గాను, శత్రులపయి వేవేగ అల్లలార్దంగా తలతలమెజబయు కృపాణమును మెఖచుచున్ల్న మెళవుగాను, దానిచే వికసిల్లు కీర్తిని పూతపట్టు మొగిలిపూవులుగాను రూపించుట చేత నిం దలంకారము రూపకము. ఘనశబ్దము మేఘపరమున 'ము' వర్దాంతము గావలసియుం డియు, మహత్త్వవివక్షచే డుజ్విర్ణాంత మయ్యెను. ఇట్లు సముద్రుండు మొదలగునవి. ఇందులకు

'వవక్షాతః ప్రవ్యత్తిశ్చ ప్రత్యయ క్వచిద్దవేత్‌” ఆధ్వరణ.

• “కృపాణి చపలాన్వితు(డై' అని పెక్కుప్రతులు; కాని కృపాతశబ్దము హ్రస్వాంతము గానరాదు. 'ఈదన్తానా మిద్దదేవ కృతహ్రస్వః' అను ప్రమాణమున్నచో నయినను, కా౪దాసాది శబ్దంబులందుంబోలె “జ్కాపోన్సంజ్ఞా చృన్దసో రృవుళవు' అన్ననూత్రంబుచే నయినను, ఇకారాన్తత్వము నాధించిన నుపమానోపసమేయంబులకు లింరైక్కము కలుగును

వ్రభమా శ్వానము 53 కృపాణమును మెఅపుగా వర్ణించుటచేత మెఅపుమెలఅయున ట్లది యతివేగమున నల్లలార్హంబడో నురవడియు, దానిచేతనే ప్రకాశితమయిన పరాక్రమమునకు జనస్తుతియు, అట్టి పరాక్రమముగో కీర్తి వికాసము సూచితమగుటయు తెలియునది. సీ. ధాత్రశ్వరులు గాని । ధాత్రీశ్వరులుగారు, పురుడు వాగనుభూతి ।; భూతిగతుల

మానవేంద్రులు గాని ।; మానవేంద్రులు గారు, పోల్మి నయాఖభోగ ।; భోగకళల

రాజహంనులు గాని ।; రాజహంనులు గారు, నరి నత్క్మళాసార ।; సారరుచుల

నరపుంగవులు గాని | నరపుంగవులు గారు, తరమెన్స వరథర్మ । ధర్మభ్యతుల తే. జగతి నీమేటి కని నృపుల్‌। వొగడ నెగడె, నే బరుదరాయరాహుతా[హితవధూభు

జంగ బిరుదాంక వుంఖితసమర విజయ, కాహలుడు తిమ్మవిభుండాజు:దోహలుండు.

అ. జగతిక = భూమియందు, ఈ మేటికిక = ఈ రాజశ్రేష్టునికి, వాగనుభూతి భూతి గతులక

• వాగనుభూతి = శబ్దవిదృ్యయొుక్కయు, భూతి = ఐశ్వర్భ్యముయొక్కయు, గతులక = మార్గములచేతే. వురుడు = ఈడు, ధాత్రీశ్వరులుగాని = ధాతయును ఈశ్వరుండుగాని, అనంగా బ్రవ్మాయా రుద్రుండునుగాని, (ధాతా చ ఈశ్వరశ్ట ధాత్రీశ్వరా' - 'ఇకో యణచి' అని రేఫా దేశము. ప్రకృతియందు ద్వివచనమునకు బహమువచనాదేశము విహితము గనుక 'ప్రకృతివద్వికృతి' రను న్యాయమున నిందును ద్వివచనాదేశ మెలుంగునది. ఇట క్రమాలంకారము. ఇట్లై తక్కిన మూండు పాదము లందును దెలియవలయునుఎ ధాత్రీశ్వరులుగారు = భూమోాశ్వరులుగారు (ధాత్రా ఈశ్వరాః = థాత్రీశ్వరాఐ

నయాభోగభోగకళలజ - నయ + ఆభోగ = నీతిపరివూర్ణతయొక్కయు, భోగ = భోగమా యొక్కయు, కళలక్‌ = విశదభావములచేత, పొల్కి = పోలిక, మానవేంద్రులుగాని = మనువును ఇంద్రుండునుగాని, (మానవశ్చ ఇన్రశ్చ - మానవేన్హై = ఇట మనువే మానవుండని వ్యత్చత్తి. 'ప్రజ్హాదిభతే అని స్వార్ధమందు అజ్బతృ్యయము. మానవేంద్రులుగారు = మానవుల కింద్రులయిన రాజులుగారు. (మానవానాం ఇనా? లేక - మానవా ఇన్హాఇవ మానవేన్హా:

సత్కళాసారసారరుచులక్‌ - సత్కళాసార = శ్రేష్టరుయిన చతుప్నష్టికల నారముచేతనని యరధ్ధము. 6(షోడశకళలచేతనని భావముు సారరుచులక్‌ = బలీయమైన తేజస్సుచేతను. నరి = సాటి, రాజహంసులుగాని = చంద్రనూర్యులుగాని (రాజు చ హంనశ్చ = రాజహంనా, రాజె హంసలుగారు = రాజశ్రేమ్టులుగారు (రాజాన హంసా ఇవ రాజహంసాఐ.

అని, న్యపుల్‌ = రాజులు, పొగడః = పాగడుచుండంగా, 'బిరుదరాయరాహుత' అను నట్టియు, '“అహితవధూభుజంగ' యనునట్టియు, బరుదాంక = బిరుదనామములచేత, వుంఖిత = నిండింపంబడిన, సమర = యుద్ధమందలి, విజయకాహలు:డు = విజయప్రయుక్తమయిన కాహలము గలవాండును, ఆజదోహలుండు = యుద్ధమందు వికాసముగలిగినవాండును, అగు, ఏ తిమ్మవిభుండు = ఏ తిమ్మరాజు, నెగడెజ = వృథద్ధింబొంది ప్రకాశించెనో, ఈ గీతియందలి యచ్చబ్దమునకు మాది వచనము మొదల నున్న తచ్చబ్బముతో అన్వయము. ఈ

5్‌శీ వను చరిత్రము యచ్చబ్దము తిమ్మవిభుండను విశేష్పముతో సమసించి యుండవలయుటకు మాలుగా విశేషణముతో సమసించియున్లది. పరంపరగా విశేష్టాన్వయము టీని కెలుంగునది. న్లేషమూలకంబగు పరిసంఖ్యా లంకారము. వ. తత్ప్సమంబున. అ. తత్‌ + క్రమంబునః౯ = ఆ తిమ్మరాజు కులము వరుసయందు. తే. రవికులం బలరింప శ్రీరాముండయిన, శౌరి తన రెండు కన్నులుుసరియకాంగ దలంచి సోమాన్వయము పవిత్రంబుసేయ,నవని శ్రింరంగవిభురాము/డై జనించె.

అ. రవికులంబు అలరింప॥ = సూర్భ్యవంశమును ప్రకాశింపంజేయుకొలఅుకు. క్రీరాముండయిగు శౌరి = శ్రీరాముండుగా నవతరించిన విష్ణుమూర్తి. తనరెండు కన్నులు సరియకాంగ౯ తలంచి = తనరెండు కన్నులు సమానముగానే విచారించి, ఇట విష్ణువుకన్నులు సూర్యచంద్రులని తెలియునటథి. భూఃపాదౌ యస్యనాభిర్వియ దసు రనిలశ్చస్త్ర సూర్యా చ నేత్రే యని ప్రమాణము. నోమాన్వయము౯ = చంద్రవంశమును గూడ, పవిత్రంబుసేయః = పావనముసేయుటకు, అవని౯ = భూమియందు. శ్రీరంగవిభురాము!డై = శ్రీరంగరాజు కుమూరుండయిన రామరాజయి, జగించె౯ = జగ్భించెగు.

ఇట శౌరికి తన నేత్రద్వయమున్నుగుఖించి విచారము సేయుసంబంధములేకున్నను. సంబంధమును జెప్పటచే సంబంధాతిశయోక్తి. శౌరినే రామరాజుంగా రూపణము చేయుటచే రూపకము. దాశరథిరాముండుగా నుండు దశకంటె, రామరాజుగా నుండు దశయందు విశేషము కానిపింపమిచే అనుభయము. అతిశయోక్తిచే రూపక ముత్తాపిత మగుచున్తది గాన రెంటికిని సంకరము. రెండు వస్తువులకు నెక్కువ తక్కువలులేమి నుదాహరించుటయందు రెండుకనులనెడె లోకోక్తి యిట అనుసంధింప(బడెను.

తా. సూర్భవంశము నలంకరించుటకు దశరథునకు శ్రీరాముండుగా నవతరించిను విష్ణువు, సూర్శ చంద్రులనిడు తన రెండు కన్నులును సమానములగుట నాలోచించి, దెండవ కన్త్నయిగ చంద్రుని వంశము బావనముసేయుకొఅకు భూమియందు శక్రీరంగరాజునకు రాముండుగా జనించెను.

సీ. పట్టాభిషేకవిపర్వయంబునం బ్రోలు, వెడలి ప్రియానుజుల్‌ ।;వెంటంగొలువ జత్రకూటాభిఖ్బుం । జెలంగు పెన్లొాండ సాం, ద్రహరిథ్విపేంద్ర నా । దవనిం జేరి ఖలజనన్థానువా | సుల బల్వుర వధించి, మహిమ సలక ఖర (సయ మడంచి హరివరభట మహో | ధ్ధతి నజ్ఞి గంపింప, దురమునంగటిసి త । ద్హోహిం దునిమి

తే. యనఘతరపార్ధివేందిర । నధిగమించి, సాధు కర్డాట విభవసం : న్థాపనంబు పూని శరణాగతులనెల్ల : బ్రోచెరాముండతండునిజచరితంబురామాయణముగ.

అ. ఇట రామరాజుసరముగాను, శ్రీరామపరముగాను అర్థ్ధద్వయము. రాముండు అతండు = రాముడైన యా రాజు - రామరాజనుట. నిజచరితంబు = తగ చరిత్రము, రామవాయణముగఃణ = రామాయణకథ యగునట్లుగా - రామరాజగు తనకథ శ్రీరాముని కథ యగునట్లుగా ననుట. ఆ కథ యీ కథ యగుట అభేదాధ్యవనాయముచేత నని మర్మము. రామునిచరిత్ర రామాయణము కావలసినదేయని ఆనురూస్కము గ్రహించునది. వట్టాభిషేక విపర్మయంబునక౯ = పట్టాభిషేకము యొక్క వృతయమనమందు - అనగా తప్పిపోవుటయందనుట. శ్రీరామునకుంబోలె రామరాజునకును పట్టాభిషేకము విఘ్నమునొందెనని యిట తెలియునది. ప్రోలు వెడలి = పట్టణమునుండి బయలుదేథటి,

ప్రథమా శ్వానము ర్‌5్‌ ప్రియ + అనుజుల్‌ = (రాజు ప్రియులయిన తమ్ములు - అనగా తిరుమలరాయండును వేంకటాద్రి యును, వెంటక కొలువక్‌ = తనవెంబడిని కొలిచిరాంగా, (రాము ప్రియా + అనుజుల్‌ = ప్రెయురాలయిన సీతయు, తమ్ముండయిన లక్ష్మణుండును వెంట(గొలిచి రాగా. అభిఖ్య యనగా నామమును, ప్రభయును. (రాజు చిత్రకూటాభిఖ్యకు -చిత్ర = విచిత్రము లయిన, కూట = శిఖరములయొక్క, అభిఖ్యణ = ప్రభచేత, చెలంగు = విలసిల్లుచున్న పెన్లాండ౯ = పెనుగొండయందున్న సాంద్ర...పేంద్రకి -సాంద్ర = దట్టమయిన, హరి = గుజ్దములును, ద్విపేంద్ర= మేటియేనుంగులును గలిగిన, ఆదవని౯ = ఆదవని యనెడు వట్టణమును, (ప్రకృతమున ఆదోని యనంబడు పట్టణము చేరి = పోయి - ఆక్రమించి, 'చెంధియని పాఠాంతరమునను అర్ధము సమానమే. (రాము చిత్రకూట + అభిఖ్య్మ౯ = చిత్రకూటమనెడు పేరిచేత, చెలంగు, పెన్లాండణ = మహాపర్వతము నందు, సాంద్ర = నిజడమయిన, హరి = సింహములయొక్కయు, ట్విపేంద్ర = మేటిగజముల యొక్కయు, నాద = ధ్వనులు గలిగిన, వని॥ = అరణ్యమును, చేరి = చెంది. 'అభిఖ్యా నామశోభయోో అమ. " ఇఖల..వాసుల౬౯ -(రాజు ఖల = పాపాత్తులయిన, జనన్థానవాసులక = జనపదముల వసించు వార్తిని, పల్వురః£ = అనేకులను, వథించి=సంహరించి, మహిమ =ప్రభావముచేత, సలక = సలకుః డను, ఖర = క్రూరునియొక్క, యము = గర్వమును, అడంచి, (రాము ఖల = పాపాత్య్శులయిన, జన న్థానవాసుల౯ కా జనన్థానమందున్న రాక్షసులను, పల్వురను, వధించి, మహి£౯ = భూమియందు, మసలక = జాగుసేయక - భూమియందు తా ననుసరించిన ప్రయోజనమును ద్వరితముగాః టిర్మ కొనువాండై యనుట. ఖర=ఖరాసురునియొక్క, సయము నడంచి = గర్వమును నాశముచేసి. ._ హరి..దునిమి - (రాజు హరి = గుజ్జములయొక్కయు, వీరభట = శూరులయిన భటుల యొక్కయు, మహోద్ధతిక = అథికమయిన పదటముచేత - ఎగపుచేననుట. అబ్ధి = సముద్రము, కంపింప£౯ = చలించునట్లుగా, దురమునః౯ = యుద్దమందు, కదిసి = తారసించి - మార్కొని, తద్హోహి౯ - పూర్వము చెప్టంబడిన యా సలకుండను 'ద్రోహిని, తునిమి = వధించి, (రాము హరి వరభట మహోధ్ధతి౯ = కపివీరసైనికులయొక్క మహోద్ధతిచేత, అబ కంపింప = దక్షిణ సముద్రము వడంకంగా - సేతువునుగట్టి దాటుటచే ఆ సముద్రము'కలుగుండు నొందంగాననుట. దురమునః గటిసి, తత్‌ + ద్రోహి౯ = ప్రసిద్ధుడైన యా ద్రోహిని రావణుని, తునిమి. రావణుడు సీత నపహరించు టచే రామునకు ద్రోహిగాం జెషప్టంబడుటను తెలియునది. అనుఘ...నధిగమించి-(రాజు అనఘతర = మిక్కిలి నిష్కల్మషమయిన, పార్ధివ + ఇందిరజ = రాజలక్షిని - రాజ్యసంపత్తిననుట. అధిగమించి = పొంది, (రాము అనఘతర = నిష్టాపురాలయిన- అడ్మిప్రవేశాదులచే మిక్కిలియు నిర్జోషురాలుగా వాసి గన్నట్టి యనుట. పార్దివ + ఇంధిర౯ -పార్టిన= వ్యథివిని సంబంధించిన - అనంగా భూదేవికొమార్తయైనట్టి, ఇందరి = లక్షిని _- అనగా సీతను, అధిగమించి = పొంది - మఅలంబడసి, నాధు..పూని- (రాజు సాధు = చక్కనయిన, కర్డాట విభవసంన్థాపనంబు = కర్ణాటరాజ్య వైభవముయొక్క సంస్తాపించుటను, పూని = వహించి, (రాము నాధు = యోగ్యులయినవారియొక్క, కర్ణ + అట ="కర్ణగోచరమయిన = సాధులు విని యామోదించునట్టి యనుట. విభవసంన్థాపనంబు పూని = వైభవముయొక్క సంస్థాపసనమును వహించి - సాధువులు విని యనుమోదించునట్లుగా పితృవచనపరిపాలనాదులు నెఐపి ధర్మోత్తర ముగా దనరాజ్యవైభవమును గట్టిగా నెలకొలిపికొన్నాడనుట. శరణ మనగా గృహమును రక్షణమును, శరణా...ప్రోచెక - (రాజు శరణ+ఆగతులక ఎల్ల = గృహమునుగూర్చి వచ్చినవారి నందఅను, ప్రోచెకి = రక్షించెను. (రామ) శరణాగతుల నెల్లక = రక్షణమునుగూర్చి వచ్చిన విఖీ

56 వను చరిత్రము షణాదుల నందఅణను రక్షించెను. 'శరణం గృహరక్షిత్రోః విశ్వ. ఇందు శ్లిష్టరూోపక మలంకారము 'హరివీరభట మహోధ్ధతి' ననుచో అంత్సోప్కసంధివిశ్రమము 'హ'కారముతో ఉద్దతిలోని 'ధ' కారమునకు విశ్రమము. అంత్సోషమనఃగా 'శ ష స హ' లనెడి ఊప్త్పములలో నంతృ్ప్సమగు హకారము “ఉద్ధతి' అనుచో 'రుయోహో౬ న్యతరన్మామ్‌' అను నూత్రముచే హకారమున కాదేశమైన ధకారముగాన విశ్రమము చెల్లుట తెలియునది మ. హరిశౌర్యుండగు రామభూవిభుని తీ । వ్రాటోపవద్వాహినీ శరవేగంబున నాత్మమూలబలముల్‌ జాఅక్‌ దళాడంబరం బరుగం గొమ్మలు వోన లా వటి నిజా: మాదుల్‌ వజీరుల్‌ భజం తురు నహ్రత్వముః గానలో ముసలిమా ; నుల్‌గా ఐితర్మింపంగన్‌. తడ అ. ఇందు నిజామాదులకును ముదిమ్రూ/కులకును అభేదాధ్యవసాయముగాన అర్ధద్వయము దెలియునది. హరిశౌర్ముండు = సింహముయొక్క పరాక్రమమువంటిె పరాక్రమముగలవాండు. అగు, రామ.వేగంబున౯ - రామభూవిభుని = రామరాజుయొక్క, తీవ్ర = ఉరవడిగల, ఆటోపవత్‌ = యుద్ధవిజృంభణముగల, వాహినీ = సేనయొక్క, శరవేగంబున౯ = బాణవేగముచేత నని నిజామాది పరమైన యర్థము తీవ్రాటోపవత్‌ = మిక్కిలి యాడంబరముతో. గూడిన, వాహినీ = నది యొక్క, శరవేగంబునక౯ = జలవేగముచేత నని వృక్షపరమైన అర్జాం ఆత్మమూలబలముల్‌ = (గిజా తమయొక్క నమ్మికగల బలములు, జాఅక్‌ = తాఅ(గా, పలాయితముకా€గా, (వృక్ష ఆత్య్మమూల = తమవ్రేళ్లయొక్క, బలముల్‌ = సత్తువులు - దార్జ్యము, జాణ౯ = తీసిపోవంగా, దళమనంగా రాణువయు, అకును. దళ+ఆడంబరము = (గిజా) రాణువుయొక్క విజ్బంభణమును, అరుగక = పోంగా-గుశింపంగా (వృక్షు ఆకులవిజ్బంభణము నశింపంగా 'దళోంశే స్త్రీ భటీ భేదే' విశ్వ (దళం పర్ణం ఛద: పుమాన్‌' అము కొమ్మలుపోవ౯ = (నిజా పుత్రపొత్రాదులు హతులుకాంగా, (వ్యక్తు శాఖలువిలిగి పడివోవంగా ఇంతవఅకు అర్ధద్వయమునకు అభేదాధ్యవసాయము. కొమ్మ లనంగా పుత్రాదు లనుటకు- మ గురుగుం జెంచలి దుమ్మి లేందగిరిసాకుం భెంత్రిణీపల్లవో తృరముంగూడ' బొరంటి నూనియలతోః గట్టావికుట్టారికో గిరముల్‌ మెక్కి తమిం గొమల్‌ పొలమువో గ్రే-పుల్‌ మెయుల్‌ నాక మే కెరువుం గుంపటి మంచ మెక్కిరి ప్రభుత్స్వ్వెకాప్తి రె డ్లజ్జిడిన్‌. (ఆముక్తమూల్చదు లావథి=ఎబలముసెడి, నిజాము+ఆదుల్‌ = నిజాము మొదలయిన మ్లేచ్చప్రభువులును, వజీరుల్‌= మ్లేఛ్సప్రధానులును, కానలోజ = అరణ్యమందు, ముసఠరిమానుల్‌ కా౯ = ముదిసిన మ్రూకులోయను నట్లు, వితర్కింపంగకా = (జనులు ఊహించునట్లుగా, మాను అనుచో రేఫసంయోగము లేమికి గారణము మృగ్యము. ముసల్‌మానులని తురకలపరముగా అపజయముచే లోంబడుటయనియు, వ్యక్షపరముగా వేళ్లధిట తప్పటచే బఅ(గి కూలుటయనియు నర్థము. భజింతురు = పొందుదురు. ఇట తురకలకు ముసల్‌ మానులను పేరుండుటంబట్టి యా శబ్దశక్తివలన ముసలివ్రూనులుగా నధ్యసించి వారికిని ముదిమ్రాంకులకు నర్ధద్వయము గలుగ జెప్పినాడు జీర్ణవ్యక్షగత ధర్మసంబం ధము నిమిత్తముగా! గొని, మ్లేఛ్ళులను వృక్షములుగా నుత్తేక్షించుటవలన ఉత్చేక్షాలంకారము. దామ భూవిభునకు హరిశౌర్చుండను విశేషణము మ్లేఛ్చాదులను నమ్రులను జేయుటకు నాధకమగుటచే

ప్రథమా శ్వానము 57 కావ్యలింగభేదము. ఈ రెంటికిని సంకరము మిక్కిలి యురవడియై నదిజలవేగమున ముదిసిన వమ్రూకులు వేళ్లదిట తప్పి, యాకుల జొంప మంతయు. బోయి, కొమ్మలుఏథిది బలముతిసిపోయి యొఅంగి, పోవటయును, రామరాజు సేనల బాణవేగముచే తురక ప్రభువులు పాఠథిపోవంగా, రాణు వల యేపుచెడంగా, పుత్రపొత్రాదులు నశింప(గా, బలముతగ్ది, నమ్రులయి, లోంబడిపోవుటయును నభిన్నముగా నధ్యవసింపంబడినది నిజామాదులు యుద్ధమున నోడి, పరికరములన్నియు! దూలి, యడవికి( బాతిపోయిరని తాతజ్చర్భము. నీ. ఎదలపైః బొదలుపయ్యెదలు జాఅ6గ బాటు, బిజ్సీలకు మునుంగుఃలబ్బంజేసి

ఘనభేరికాధ్వనుల్‌ । విని గుండియలు వ్రీల, వ్రాలుమల్కలకు గో । లీలుసేసె

నుడుగనివిభ్రాంతి. ।; దడగాళ్లు వడ నిల్హు ఖానులు డాంగ. జీ.। కటులుసేసె6

గడలేని కాందిశీ ।! కత నేంగు తమ కుర్వి, జడధు లెల్లను గాలి ।; నడలు సేసె తే. ననుచు శిరములందాల్తురెవ్వని సమగ్ర, సైన్సధుతధూళిం జకితులై ।! చను నపాద

రుతుపశాహినిజామాది ।; కుతలపతు ల, తండున్యపమాత్రుండే రామ । ధరణివిభుండు.

అ ఎదలపై౯ = వక్షస్థ్టలముమోింద, పొదలు పయ్మ్యెదలు = బజప్పారెడు పసయంటలు, జాఅక్‌ = జాతిపోవునట్లుగా, పాలుబిజ్బీలకుజ = పరుగిడునట్టి మేచ్చాంత:ురస్త్రీలకు, ముసుంగులు = ముసుం గులు, అబ్బక చేసెక = కలుగునట్టుగాంజేసెను. ఘనభేరికాధ్వనుల్‌ = గొప్చదియైన రణభేరి యొక్క భాంకారములను, విని, గుండియలు వ్రీలజ = గుండెలు పగులునట్లుగా, వ్రాలు మల్కలకుక£౯ = నిర్జ్‌ వులయికూలునట్టి తురకలకు, గోలీలుసేసెజ = గోలీలేర్పఅచెను. ఉడుగని విభ్రాంతిక = తీసిపోవ కుండెడు భయమువలని తడంబాటుచేత, తడగాళ్లుపడః౯ = కాళ్లు తడంబడగా, నిల్బుఖానులు = కదలలేక నిలిచిన మ్లేచ్చప్రధానులు, డాంగజ = దాంగుటకు, చీంకటులుసేసెక = చీకట్లు కల్చించెను. కడలేనికాందిశీకతక = తుదిముట్టిని సలాయనముచేత - తుదిలేక యూరకపాలుచుండుటచేత -పాథిపోవుటకు ముగింపులేమి భయాతిశయమువలన, ఏంగు తమకుః = పోవునట్టి తమకు, ఉర్విక = భూమియందు, జడధులెల్లను = సముద్రములన్నిటిని, కాలినడలుచేసె౯ = కాలిచే నడచి పోదగినంత లోంతుగలవానినిగాం జేసెను,

అనుచచు౯ = అనిచెప్పచు, ఎవ్వని....చకితులై - ఎవ్వని = ఏ రాజుయొక్క, సమగ్ర = సంపూర్ణ మయిన, సైన్య = సేనలచేత, ధుత = ఎగుర6గొట్టంబడిన, ధూళి = దుమ్మును, చకితులై = భయపడి, చను సపాద కుతుప శాహి నిజమాటి కుతలపతులు = పోవుచుండు సపాదుండు, కుతుపశాహి, నిజాము మొదలయన భూపతులు - రాజులు, శిరములక్ష తాల్తురు = శిరసావహింతురో యని యర్థము. ధూళి వారి శిరస్సులమోద! బడునని భావము. అతండు = అట్టివాం. డయిన, రామధర ణవిభుండు = రామరాజు, నృపమాత్రుండే = రాజులపాటి వాండా, అందలు రాజులవంటివాండా - కాండనుట.

ఇట సైన్సములచే. జిమ్మంబడిన ధూళికి, 'బిజ్బీలకు ముసుంగులబ్దంజేసి' ననుటచే అత్యంత మగు ప్రసరణమును, 'మల్కలకు గోలీలుచేసి ననుటచే అత్యంత ప్రసరణ నిబిడత్వములను, 'ఖానుల కు చికట్లుచేసి ననుటచే అత్సంతప్రసరణ నిబడత్వబాహుళ్ళములను, 'జడధులెల్లను గాలినడలుసేసె' ననుటచే నత్మంత ప్రసరణ నిజిడత్వబాహుళ్ళ దిగంతవ్యాస్తులును దెలియునది. సేనాధూళి వ్యాపించిన మాత్రముననే నిజామాదులు నిజసేనలు చెల్లచెదురై, కుటుంబములు చీకాకై పలాయితు లయిరనిభా వము. తమ బిజ్జీలు మొదలగువారికి బరివారముగా ముసుంగులు మొదలయినవి కల్చించియుపక రించుటచే నిజామాదు లా ధూళిని శిరసావహించి శ్లాఘింతురని చమత్కారము. కాందిశీకతకడ

ర్‌8ి వను చరిత్రము లేనిదిగావుననే అందుల కుర్వియు. జాలనందున సముద్రములపయినిగూడ నది కొనసాంగునట్లు వానిని కాలినడలుగా. జేసినాండని యాశయము. ఇచట బిజ్సీలు మొదలగువారికి, సేనాధూళఆ ముఖావరణాదులను కల్చించెనని యూహించిరన్న సంబంధము లేకపోయినను సంబంధమును జెప్పటచే అతిశయోక్తి. ఆ ధూళి శిరస్సున బడుటనే శిరుస్సునందాలి శ్లాఘించుటగా రూపణము చేయుటచే రూపకమును. అతిశయోక్తి యీ రూపకము నుత్చాపించుటచే రెండింటికిని సంకరము ఇటువంటివాండను హేతువుచే కేవలరాజమాత్రుండు గాండనుటను సమర్ధించుటచే కావృలింగమును ఇట సపాదుండన(గా షహబాత్తనియు, కుతుపశాహి యనంగా కుటుబ్‌షా అనియు నిజాముండనంగా నైజామనియు మ్లేఛ్చరాజులను దెలియునది.

పయ్మెదనులచో నడిమి 'య'” కరారమునకును ఎత్వము కలదనుటకు- గీ తాయెతులు నుయ్కైలయు€ బయ్యె | దయును దక్క గలుగదెత్వంబుమధ్యయ' కారమునకు

దుదిని గ్రియదక్క నెత్వంబు । గదియ దాటి, నత్వమొందదు తెనుంగున ।; నఖ్బనాభ

ముద్దరాజు రామన్న

గీ. ధరణి నుయ్యెల కొ కగుటచేత పయ్మెద తాయెతులను, గల 'యి' కారంబునకు వక్ర ములు నిజంబు

ముదరాజురామన వానిమూటిని బద, మథ్య 'యా'లని చెప్పిన ! మాట మిథ్య

స్‌!

గి. ఊంచునెల కా కగుటచేత నుయ్య్మెలయ్యెం బైనియెదకు వక్రోవక్తిని బయెదయ్యె

దల్లి కాపునకై కట్ట6దగ్గినసరులు, తేల బల్కంగందాయెతుల్‌ । దేశ్చమునను అప్టకవి

“వయ్యెదేత్యాదినామగత 'య'' కాపన్మాపి” ఇతి ప్యథగెత్వం విహితమేవ 'డోలాభూషోత్తర్‌యాణి వనైత్వం నాస్తి మధ్యయః అప్పకవిస్తు 'పయ్మెదేత్కాదా వచం యక్రుతిత్వం చాహతదేతత్తూత్రవామా ణ్యాత్స్వకపోలకల్పితమేవేత్య్సనుసన్టేయమ్‌ ” అహోబలపండితుండు

దీనిచేత నిది యేకపదమనియు పదమధ్య 'య'కార మెతృ్వయుక్తమనియు గ్రహించునది. అని సోమకవి. కాని 'ఉయ్య్మెల' 'సయ్యెది'ల 'యికారమునకు అత్వము-

“అబ్బనాభుని తూంగుటుయ్యలలు గంటె' భీమఖండము.

ఉయ్యల నూంపుచు€ బెనుపందొడం౧ె నా వరశిశువున్‌. కళాపూర్ణోదయము.

ఉయ్యాలో జొంపములంచు బాడుదురు భిల్లాంభోజపత్రేక్షణల్‌.

పయ్యద దడియంగ గానంబడె నంచితనిర్తలరత్షభూస్థలిన్‌. భాస్క్మరరామాయణము.

'యానవేగమున( బయ్యదకొంగు సడలినో షోడశకుమారచరిత్రము శా. విశ్వామిత్రుని గొల్టి రాము డతండు | ర్వింజెందె. గల్భాణము౯

విశ్వామిత్రలు గొల్వ రాము డితండు | ర్వింజెందె. గల్క్సాణము౯

శశ్వత్కీర్తులు రాము అయ్యిరువురు౯ ! సాధించు కల్పాణ లా

బైశ్వర్భంబులు ధర్యనిదర్మథన థ । ర్మాలంబన వృక్తముల్‌. శ46

అ. విన్వామిత్రునిజ = విశ్వమునకు అమిత్రండయిననానిని, కొలిచి = సేవించి యని యర్థము. విశ్వామిత్రమవామునిని సేవించి యని భావము. రాముడు అతండు = దశరథకుమారుండయినయా రాముండు, ఉర్వి౯ = భూమియందు, కళ్ళాణము॥ చెంటదెకొ్‌ = వివాహమును బొందెను-విశ్వామిత్రుని ప్రాపుచే సీతను బెండ్లియాడె ననుట. రాము. డితండు = ఈ రామరాజు, విశ్వామిత్రులు కొల్వః = విశ్వామిత్రమహామునులే తన్ను/గొల్వంగా, ఉర్వి౯ చెందెక కల్చాణముక౯ = భూమియందు కల్చాణమును బొందెనని యర్థము. రామునకును ఈ రామునకు నిట కల్యాణమును బొందుట సమాన

ప్రథమా శ్వానము 59 ధర్మము విశ్వ = సమస్తులయిన, అమిత్రులు = శత్రువులు, కొల్వక్‌ = సేవింప(గా, ఉర్వియందుకల్యాణ మనెడు పట్టణమును బొందినా(డని భావము. కల్యాణపట్టణమును ముట్టడించి శత్రువులెల్లం దనకు లతోంబడిపోయి కొలువ!గా దాని నాక్రమించికొన్నాడనుట. కల్కాణమును బొందుట ఆ రామునకును ఈ రామునకును సమానమే ఇరువురకు విశేషమేమన-అత(డొక విశ్వామిత్రుని తాను గొలిచి దానిని బొందినాండు ఇతండు పెక్కు వఏశ్వామిత్రులచే. దన్న. గొలిపించుకొని దానిని బొందినాండు. కాన యితండే యతిశయించినవాండని చమత్కారము. శశ్వత్‌ కీర్తులు = ప్రకాశించుచున్న కీర్తిగల వారయిన, రాములు అయ్యిరువురు౯ = ఆ యిద్దఖురాములును, సాధించు... బైశ్వర్భంబులు-సాధించు = సాథించినట్టి, కల్యాణలాభ = కల్కాణప్రాప్తి రూపమయిన, ఐశ్వర్భంబులు = వైభవములు-వారిరువు రును కల్మాణమునుబడిసిన వైభవములనుట. ధర్హ్మ..........వ్యక్తముల్‌-ధర్మమన!(గా న్యాయమును చాపమునుగాన, ధర్మనిర్మథన = న్యాయమును ధ్వంసముచేయుటచేతను, ధార్మలంబన = న్యాయ ము నవలంబించుటచేతను, వ్యక్తముల్‌ = ప్రకటములయినవి. ఆ రాము డన్సాయముగాను, ఈ రాముండు న్యాయముగాను కల్మాణమును బొందిరని యర్థము ధర్మనిర్మథన = విల్లువిలుచుటచే తను, (శివధనుర్దంగము చేయుటచేత ననుట)ధర్మాలంబన = విలునవలంబించుటచేతను, (ఐలు గొని బాణములను బ్రయోగించుట చేతననుటు ప్రకటములయినవని భావము

అతడు శివుని విల్లువిథిచి సీతాకల్భాణమును బొందెననియు, ఇతడు వింటబాణములవైచి కల్యాణపట్టణమును బొందినాండనియు ఆశయము. విశ్వమునకు అమిత్రుండయినవానిని గొల్చి ధర్మనిర్మథన వ్యాపారముచే కల్యాణమును బొందిన యా రామునకంటె విశ్వమున కమిత్రులయిన వారిని గొలిపించుకొని ధర్మావలంబన వ్యాపారముచే కల్యాణమును బొందిన యీ రాము డుత్తముం డని సారన్యము. ఇట శ్లేషోళ్ఞాపితమయిన వృతిరేక మలంకారము. నీ. ప్రబలావలేప వి; గ్రహజాయమానాగ్ర, హముడించి బహుధావ నా ప్రిగాంచు

బురమెల్ల 6 బ్రత్మర్ర। భూతిపాలుగంజేసి, యచలాసనాభ్యాసి । యై కృశించు

రతినిభరామాను । గతమైత్రిపై రోసి, కలనై నం గల్ఫాణ । కాంక్ష యిడండు

సరవిః బ్రాణాయామ । సంసిద్ధికై సారె, సారెకు. గుండలి । స్థాన మంటు తే. మానకనిజాముం డపవర్గ । మార్గనవ్యత్తి, బెరయః బరబుద్ధినెవ్వాని 1 పేరుదలంచి

యతండు శ్రీరాముః డఖిలస న్నుతికిందయగ(డె, సేతుకాశీతలాంతర । ఖ్యాతయశుండు.

అ. నిజామునకు రామరాజకృతమయిన అపజయవ్యత్తిపరముగాను, శ్రీరామకృతమైన అపవర్ల వృత్తివపరముగాను నర్ధద్వయమునకు నభేదాధ్యవనాయముచేసి చెప్పచున్నాడు. నిజాముండు, మానక = విడువక, పరబుద్ధిజ జ శత్రుబుద్ధిచేతనని యర్థము. పరబ్రహ్మ బుద్ధిచేతనని యర్ధాంతరము. ప్రబల... కాంచుక - (అపజయు - ప్రబల = బలీయమయిన, అవలేప = గర్వముచేత నయిన, విగ్రహ = విరోధమువలన, జాయనమాగు = పుట్టుచున్న ఆగ్రహము౬ = కోపమును, డించి = విడిచి పెట్టి, బహు = తఅచుగా, ధావన+ఆప్తిక = పలాయనమును బొందుటను. కాంచు౯ = పొందునో -పలాయితు€ డగునో - తాను మిక్కిలి గర్వించి రామరాజుతో విరోధము పెట్టుకొన్నందున నత నివయి గలిగిన కోపావేశమునగూడ ధిగవిడిచి మిక్కిలియు! బాజిపోవుననుట (అపవర్గు ప్రబల = మిక్కుటమయిన, అవలేప = వ్యాప్తిగల, విగ్రహ = దేహమువలన, జాయమాన=

60 వను చరిత్రము పుట్టుచున్న ఆగ్రహముః = అభిమానమును, డించి = పరిత్యజించి బహుదా = పలువిధములుగా, వన+ఆప్తిక తాంచుక౯ = అడవులను బొందుటను బొందునో-అడవులకు బోవునో-మిందకు మిక్సివి వ్యాపించుచున్న దేహాభిమానమును దిగవిడిచి తపస్సు గావించుటకు వనమునకు. బోనునో యనుట. పురం.....కృశించు - (అపజయు పురమెల్ల+ పట్టణమంతయి, ప్రత్యర్ర . పాలుగ౯ -ప్రత్సర్ర = నూతనమయిన, భూతిపాలుగక్‌ = భూడిదపాలుగా, చేసి, అచల+అసన+అభ్యాసియై-అచల = తొండయందు, అసన = ఉండుటయొక్క, అభ్యాసియై = అలవాటు గలవాండై, కృశించు౯ = క్షీణించునో -పట్టణమంతయు శత్రువులకు జిక్కి బూడిదపాలుగాంగా కొండలకు బాతిపోయి యచటనే యుండు టవలన క్షీణించిపోవుచున్నా-డనుటి. (అపవర్లు పురమెల్లక = దేహమంతయు., ప్రతృరగ్రభూతి పాలుగ౬ చేసి = క్రొత్తబూడిదపాలు గావించి - అనంగా తురక గనుక శ్రీరామునియందలి భక్తి క్రొత్తగా నంకురిం చుటచే ఇంతవఅకులేక క్రొత్తగా దేహమంతయిు బూడిద పూసికొన్నవాండై యనుట అచల = నిశ్చల మైన, ఆసన = పద్మాసనము మొదలయిన వానియందలి, అభ్యాసియై = పరిచయము గలవా.డై. కృశించుక = చిక్కిపోవునో - రామభక్తివలనః గ్రొత్తగా దేహమంతయు విబూది పూసికాని పద్మాన నాదు లలవాటుచేయుటచే జిక్కిపోయినాం డనుట. 'పురం పురి శరీరే చ' విశ్వ రతి..యిడండు - (అపజయు ఇభరామ = ఇబ్రాహీం అనువానియందు, అనుగత = పాంద' బడిన, మైత్రిపై౯ = స్షేహముమోంద - ఇభరాముతోడి సేహమునం దనుట రతిజ = ఆసక్రిని, రోసి = మానుకొని, కలనైనః = స్వష్టమందయినను, కల్చాణకాంక్ష = కల్యాణ పట్టణముమోంద వాంఛను, ఇడండు =పెట్టుకొన(డో - ఇబ్రహీంతోడి స్తేహమును మానికొని, కల్కాణ పట్టణమును మరల బట్టు కొనవలెననెడి యపేక్షక్షలయందును లేకుండుననుట టీనిచేత నిజాము ఇబ్రహీంతోంగూడి రామ రాజుతో శత్రుత్వము గలిగియుండెననియు, కళ్ళాణ పట్టణమును బోంగొట్టుకొన్నా. డనియు' జరిత్రాం శము తెలియునది. (అపవర్లు రతినిభ = రతీదేవితో సాటెయైన, రామా = స్త్రీలయందు, అనుగత = పొందంబడిన, మైత్రిపై౯ రోసి = స్నేహముమోంద వఐరక్తిజెంది, కలనయినను, కల్యాణకాంక్ష యిడండు= బంగారమునం దభిలాష యుంప(డో మిక్కిలి చక్కని స్తీలయందును విరక్తిగలిగి, బంగారము మొదలయిన యమూల్య వస్తువులందు( గలనయినను గోరిక లేకుండు ననుట సరవి.....మంటు౬ -(అపజయు సరవిః౯ = యుక్తమగునట్లుగా, ప్రాణా+ఆయామ+సంసిధ్ధిడై= ప్రాణముయొక్క నిడివి సిద్ధించుటకై - ప్రాణము దీర్హకాలముండుటను బొందుటకై - అనంగా వధము దప్పించుకొనుట కనుట సారెసారెకు౯ = మాటిమాటికి, కుండలి స్థానము అంటు = సర్వ ములకు స్థానమయిన పుట్టను అంటునో - అనంగా పుట్టపయి నెక్కునోయనియర్ధము. పుట్టనెక్కిన వానిని, పూరిగణఖచినవానిని, పాఠిపోను వానిని యుద్ధమందుః జంపరాదణి సంప్రదాయము (అపవర్లు ప్రాణాయామ మనెడి యోగముయొక్క యంగము సిద్ధించుకొాణకు కుంభకమునందు మనస్సు నావేశించి కుండలినీశక్తికి న్ధానమయిన మూలాధారమంటునో. కులకుండలినీశక్తి యనంగా భుజజ్జీకారరూపేణ మూలాధారం సమాస్థితా శక్తిః కుజ్జలినీ నామ బిసతన్తునిభా శుభా మూలకన్టం ఫణాగ్రేణ దష్ట్వా కమలకన్టవత్‌ । ముఖీన పుళ్ళం సంగృహ్య్మ బ్రహ్మరన్రం సమాస్థితా ; పద్మాననగత: స్వస్థో గుద మాకుజ్బ్యు సాధక: వాయు మూర్ధ్వగతింకుర్వజ్టుమ్సుకావిష్టమానస: | వాయ్వాఘాతవశాదగ్శిస్హ్వాధిషప్రానగతోజ్వలక జ్వలనాఘాతపవనాఘాతాదున్నిద్రితాహిరాట్‌

ప్రథమా శ్వానము 61 రుద్రగ్రన్ధిం తతో భిత్వా విష్ణుగ్రన్ధిం భినత్త్యత: । బ్రహ్మగ్రన్హిం భినత్త్యేవ కమలాని భినత్తిషట్‌ సహస్రకమలే శక్తి శివేన సహ మోదతే సా చావస్థాపరా జ్లేయా సైవ నిర్వ్యతికారణమ్‌ ।

వామకేశ్వరతంత్రయు. ధ్యేయాత్కుణ్ణలినంసూక్షాంమూలాధారనివాసినీమ్‌ తామిష్టదేవతారూపాంనార్ధత్రివలయాన్వితామ్‌ । ఉద్యద్దినకరోద్దోతాంయావచ్చ్రానందృథాసన: ! అశేషాశుభశా న్త్యర్ధంనమాహితమనాశ్చిరమ్‌ తత్రభాపటలవ్యాసప్తం శరీరమపి చిన్తయేత్‌ తంత్రసారము ఈ 'కుండలిని' కే 'కుండలి' యనియు. టేరు అథోముఖ స్తత్ర లిట్లః స్వయమ్ముస్తేన చాల్యతే ।; నీవారశూకవత్తన్వీ కుజణ్జల్‌ పరదేవతా శజ్ఞతుల్వనిభా దేవీ సార్ధత్రివలయాన్వితా । ముఖీనాచ్చాద్య బ్రవ్మాన్సం తయా సంవేష్టిత: ప్రభు: సమ్మోహనతంత్రము. టినికి. బర్యాయములు కుటిలాజ్డ్‌ కుణ్జలినీ భుజజ్ణీ శక్తి రీశ్వర్‌ అరుస్థతీ'........................ ...................-హరయోగటిపిక. దేహమునందు మూలాధారము, స్వాథధిష్థానము, మణిపూరము, అనాహతము, విశుద్ధము, ఆజ్ఞ అని ఆణఖు చక్రములును దానిపైన సహన్రారపదృమును గలవు 'మూలాధారంగుదస్థానం స్వాధిష్టానంచ మేహనమ్‌ నాభిస్తుమణిపూరాఖ్యంహృదయాబ్ధమనాహతమ్‌! తాలుమూలం వఐిశుద్దాఖ్య మాజ్జాఖ్బుంనిటలామ్మజమ్‌ సహస్రారం బ్రహ్మరన్ధమిత్యాగమవిదో విదుః 1 అన్నట్లు గుహ్మ లింగములకు నడుమ రెండంగుళులకొలంథి యగు స్థానము మూలాధారము. అందు 'వ, శ ష, స' అను అక్షరములతో. గూడినదై బంగారువర్ణము గలిగి నాలుగు దళములు గల పద్మ ముండును దానికి నడుమ ఇచ్చా జ్ఞాన, క్రియాస్వరూపమగు త్రికోణము గలదు అందు పృథివి వర్తించుచున్లది. అందే మృణాళసూత్రమువలె సూక్షమై సార్ధత్రి (3 1/ఖ వలయాకారమై మెఅపుంబోని ప్రభగలిగి స్వయంభులింగమును పరివేష్టించి 'కులకుండలిని' అనెడి శక్తి యున్నది స్వాథిష్ర్టానము రెండవది. ఇది 'వ, భమ, య, ర, ల) వర్ణములతో (గూడి, ఆలుదళముల పద్మము గలిగియుండును. ఇం దద్ని వర్తించుచున్తది.

'కుండలిన్ధానము' అనుచో శక్తిపరముగా 'కుండలొ అనియు (జాతియందు జీప్‌, సర్దపరముగా 'కుండలిన్‌' అనియు (ఇన్నంతముగా) రూపములు. రెండు రూపములకు సమముగా బొందుపడుటకై కవి 'కుండలిన్థాని మన్నాండడు

అవవర్గమార్గవ్యత్తిక = (అపజయు వర్గమనంగా పుత్రపాత్రాదికము - అపగతమయిన వుత్రపొత్రాదికముయొక్క మార్గమందలి వత్తిని - వుత్రవాత్రాదులమార్గమందు వర్తిం చుట అపగతమయినవా. డగుటను - పుత్రపాత్రాదులతో (గూడి న్వస్థానమున వర్తించుటలేక వలాయితు( డయినవాం డనుట. బెరయుజ = పాందునో, (అవవర్గ మనంగా మోక్షము మోక్షమార్గమందలి వృత్తిని బొందునో - మోక్ష మార్గమందు వర్తించునో యనియు అతండు - అనగా నిజాముండు, పరబుద్ధిచేత ఎవనిపేరు దలంచి పయిని చెప్పంబడిన ప్రకారముల వర్తించునో యతండైన యనుట. క్రిరాము(డు - శ్రీ = సంపద్యుక్తుండయిన, రాముడు = రామరాజని యర్దము, శ్రీ = లక్ష్మీయుక్తుండయిన, రాము,డు = శ్రీరాముః డని యర్ధ్థాంతరము అఖిల సన్నుతికిక =యెర్లవారి యొక్క స్తోశత్రమునకు, తగండె = అర్హుండుగాండా - అర్జుండు గాందగుననుట అతండు మథియునెట్టి వాండనంగా, సేతు యశుండు - సేతు+కాశీతల+ అంతర = సేతువునకును కాశితలమునకు మధ్య

62 వను చరిత్రము మగు భూమియందు, ఖ్యాత = ప్రసిదధ్ధముయిన, యశుండు = కీర్తిగలవాండని యర్థము ఇట శ్లేషము లేక, ధ్వనియు మతభేదమున గ్రహించునది. చ. అరిజయకీరిసాంద్రుండగు ।: నయ్య్మభిరామనరేంద్రసోదరుం దబరుమలదేవరాయల ను । తింపం దరంబె తదీయహేతి శాం కరి యతిలోహీతావయవ । గాం దను నాత్మహ్యదంతరంబులం దరలక తాల్చవారలకు. । దార్చ సురీవరణీయవైఖరుల్‌. 48 అ. అరి...నొంద్రుండు - అరిజయ = శత్రుజయమువలని, కీర్తి యశస్సుచేత, సాంద్రుండు = దట్టమయినవాండు - ఆ కీర్తి దట్టముగా. గలవాండనుట అగు, అయ్యభిరామ.....సోదరు౯ -అయ్యాభి రామనరేంద్ర= ఆ రామరాజుయొక్క, నెళిదరు౯ = తమ్ముండయిన, తిరుమలదేవరాయలను, నుతింప౯ తరంబె = పొగడ శక్కమా - శక్యము గాదనుట. ఏలనంగా, తదియ -.శాంకరి - తదీయ = అతనిద యిన, హేతి = ఖడ్గమనెడి, శాంకరి = శాంకరియనెడు శక్తి, అతిలోహిత+అవయవంగా౯ = (ఖడ్లు మిక్కిలియు రక్తముతో (గూడిన అవయవముగలదానినిగా, (శత్తి మిక్కిలి ఎలుపైను మూర్తిగలదాని నిగా, తనుః = తన్ను ఆత్మహృదంతరంబుల౯ = (ఇడ్గు తమవక్షస్థలముల నడుమ (శక్తి తమ ప్యాదయములలోపల, తరలక = చలింపక, తాల్చవారలకు౯ = ధరించునట్టి వారికి, సురీ .. వైఖరుల్‌

• సురీ = దేవతా స్త్రీలకు, వరణీయ = వరింపందగిన, వైఖరుల్‌ = రీతులను, తార్చుక = ఒడగూర్చును ' ఖడ్గము నెత్తుటం దోంగునట్లు తమ వక్షస్థలములందు గ్రువ్వంబడినవై తమ్ము హతులగావించి న్వర్ల మందలి యష్టర్త్రీల ప్రాప్తిని గలిగించుచున్నదని యర్థము. శాంకరి ఉదయసూర్భునిరీతిని మిక్కిలి రక్తిముతో (గూడిన దేహముగలదానినిగాం దన్ను తమ ప్యృాదయాంతరములందు ధ్యానముచేసి నిలిపినవారికి దేవతాస్తీలను వశీకరించు సామర్ధ్యము నిచ్చననియు నర్థము. శాంకరిని అరుణాకారము గలదానినిగాను, ఆమె దేహకాంతిచేత ముందే భూమిని ఆకాశ మును అరుజితమయినదానినిగాను ధ్యానముచేసిన వారికి స్తీవశీకరణ సిద్ధి యగునని ఆగమరహ స్యము. శ్లో యావకాబ్గా నిమగ్జాం యో దివం భూమిం చ 'ిన్తయేత్‌ | తస్య సర్వా నశంయాతా స్పైలోక్కవనితా ధ్రువమ్‌ ల్లో తనుచ్చాయాభిస్తే తరుణతరణిశ్రీసరణిభి । ర్లివంసర్వా ముర్వీ మరుణిమనిమగ్గ్దాం స్కృరతి యః భవన్త్యస్య త్రస్యద్వనహరిణశాలీననయనాః ।! నహోర్వశ్యావశ్శాః కతి కతిన గీర్పాణగణికా: ॥ సౌందర్శ్భలహరి. శ్లో మాణిక్కారుణమూర్తిం త్వాం న్వాత్మన్యావహతో మమ । | లక్ష్మా ఏన వశీకారో జాతః కనకముద్రికే ॥ ముద్రకాలాభము యుద్ధమున హతులయిన వీరులకు దేవకన్సాప్రాప్తి కలుగుననుటకు- చ. ఉభయరగండ తావకర శోగ్రజయానకముల్‌ గుభుల్‌ గుభుల్‌ గుభు అని మైయఃగా భవద । కుంఠితపరభటుల్‌ ప్రభుల్‌ ప్రభుల్‌ ప్రభు లని శత్రుభూపతుల । పై జొర బాణునెడజ విభుల్‌ విభుల్‌ విభులని సంభ్రమింపుదురు । వేడ్క నఖర్వ సుపర్వ భామినుల్‌. నరసభూపాలీయము., ఇచట 'తిరునుల దేవరాయలు అని పూజార్థకబహువచనమునకు విశేషణమగు 'సోదరుకొ అనునది ఏకనచ నాంతము. “తిరుమల దేవరాయనికొ అని సోమకవి పాఠము ఇందులకు-

ప్రథమా శ్వానము 63

'ఏకత్వం భేదకగతబహువచనానాం చ దృశ్యతే వికృతౌ' అధర్వణ.

అనునదియే ప్రమాణము గానోపు. ఇందు న్లేషరూపకములకు సంకరము.

క. ఆ రాయమణికి జగతీ, వారాయితకీర్తిఘ్యృజణికి ;: ననుసంభవుండై

నారాయణాంశభవు. డిత( డౌరా యన వేంకటక్ష ।; మాధిపు. డలరు౯ 49 అ. వేంకట క్షమాథధిపు(డు = వేంకట రాయరాజు, జగతీ........ఘ్యణికిక - జగతీ = భూమికి, హారాయిత = ముత్యాలహారమువలె నాచరించుచున్న, కీర్తిఘ్యణికిజ = కీర్తియొక్క ధవళకాంతి గలవా! డగు, ఆ రాయమనుణికిక = ఆ తిరుమల దేవరాయ శ్రేష్టునకు, అనుసంభవు(డై = తమ్ముండై, నారాయణాం శభవు. డితండు బెరా యనః = బౌరా ఇతండు నారాయణమూర్తి యంశమున జన్నించినవాండు అనునట్లు, అలరు = బఒప్పుచుండును., ఇందు కీర్తిఘ్యణి జగతికి హారాయితమైన దనుటచే కీర్తి మిక్కిలి ధవళమై జగమునంతయు, వ్యాసించియుండుట తెలియునది. జగతీ అని స్తీలింగమువలన స్త్రీత్వము వ్యంజిత మగుచున్త్సదిగాన, 'వోరాయిత' యనుచో నుపమాలంకారము. సాధారణ ధర్మము కనంబడమిచే ధర్మలుప్తోపమ. తా. జగతికి ముత్తెపుహారమువలెః దెల్లనయిన కీర్తిప్రకాశము గల యా తిరుమలదేవరాయ శ్రేష్టునకు! దమ్ముండై 'జౌరా ! యితడు నారాయణాంశమునః బుట్టినవాండో' యని జను లెన్నునట్లు వేంకటరాయరా జొప్పచుండును. నీ. నిరతంబు దుర్మార్గ । నిరతులౌ తురకల, నతుల సన్మార్గ నం । గతులం జేసి ననియతమోనాంధు | లౌ పారసీకుల, స్వస్త్రీసుఖైక ని ; శ్చలులం జేసె నతినిర్దయాచ్తులౌ । యవనుల భూతసం, తాన త్యృప్తిప్రదా । తృకులం జేసె ద్విజపక్షపాతంబు. । దెగడు పాశ్చాత్కుల, ద్విజ పక్షపాత భా :; వితుల. జేసె

తే. ననుచు! గడుమెచ్చి జయలక్ష్మి: యాజిరంగ, కాతరబల్‌దకేతన ।; ఘటితభద్ర కలశమెదురుగం బూని యే । ఘనునింజెందె, నతండుసామాన్యుండే వేంక | టాద్రివిభుండు.

అ. జయలక్ష్మి= జయలక్ష్మి అనెడు నాయిక, నిరతంబు = నిరంతరము, దుర్మార్గనిరతులు = దుర్మార్లమం దాసక్తులు, బౌ, తురకలను, అతుల, సంగతుల౯ - అతుల = సమానరహితమయిన, సత్‌+మార్ల = సజ్జనమార్గముతోడ, సంగతులక = కూడుకొన్నవారిని, చేసెనని యర్థము. దుర్గార్గులగు తురకలను సజ్జనమార్గనుందు వర్తించునట్లు చేసె ననుట. నన్హార్ణ మనంగా నక్షత్రమార్గము, అన(గా ఆకాశము, గనుక సన్మార్ణసంగతులః జేసె ననంగా, ఆకాశసంగతులను జేసెనని యర్హాంతరము.

అనియతమోవోంధులు - అనియత = నియతముగానట్టి, మోహ = కాముకత్వముచేత, అంధులు = గ్రుడ్డివారయిన - ఈస్త్రీని గూడందగును, టీనిని గూడందగదు అని శాస్రనియమము లేక కన్నుగానక కామము పచరించువారయినట్టియనుట. పారసీకులజ = మ్లేచ్చులను, స్వస్తీ....నిశ్చ లులక్‌ -స్వస్త్రీ = తమ తమ భార్యలవలని, సుఖ = భోగమందు, ఏక = ముఖ్యమగునట్లుగా, నిశ్చలుల౯ = చలింపని వారిని(గా చేసెనని యర్థము. న్వఃస్త్రీ = స్వర్గస్త్రీలోయందలి, సుఖమునం దాసక్తులనుగాః జేసెనని యర్ధాంతరము. ఇచట స్వ+స్త్రీ = తమ యాండుది, స్వఃస్త్రే = స్వర్గపు ఆండుథి అని యర్థము. ఈ రెండుపక్షములందును స్త్రీశబ్దసకారమునకు ద్విత్వముగాని, స్వః శబ్ద విసర్ణమునకు వికల్చలోసము గాని చేయవచ్చ్చను.

64 వను చరిత్రము అతినిరయాత్ములు = మిక్కిలియు దయలేని మనుసుగలవారు. బౌ, యవనులజణ = యవగు దేశపు తురకలను, భూత....త్మకుల౯ -భూతసంతాన = ప్రాణికోటికి, (భూత: క్షాదౌ పిశాచాదౌ న్కాయే సత్తో వఉృమౌానయోవి విశ్వం త్యప్తి+శద న! తృప్తినిచ్చునట్టి = హితము గావించునట్టి, ఆత్మకులణు = నునస్సుగలవారినిగా చేసెనని యర్థము. భూతసంతాన = పిశాచగణమునకు, తృప్తిప్రద = తృప్తినిచ్చు నట్టి, ఆత్మకులక = దేహములు గలవారినిగాః జేసినని యార్థాంతరము ఇట ఆత్మణ శబ్దము దేహపరము 'ఆత్మా యతో ధృతి రుద్ది స్ట వభావో బ్రహ్మ వర్షచ' అమ. తురకలను జంపి వారికళేబరములను పిశాచాదుల కాహోరము గావించెననుటి. ద్విజపక్షపాతంబుక = బ్రాహ్మణపక్షపాతమును, తెగడు పాశ్చాత్యులణ౯ = నిందించుగుట్టి పశ్చ్ర్రమ దేశవాసులయిన మ్లేచ్చలను, ద్విజపక్షపాత = బ్రాహ్మ్హ్గణులయందలి పక్షపాతముచే, భావితులణ = చిత్తముగలవారినిగాః జేసెినని యర్థము ద్విజ = కంకగ్యృత్రాది పక్షులయొక్క, పక్షపాత = పక్షవిక్షేప ముచేత - తెక్కలకొట్టుటచేత, భావితుల౯ = పొందంబడినవారినిగాం జేసినని యర్థాంతరము యుథ్ధ రంగమున హతులయి గ్రద్దలు మొదలగువాని తెక్కలచే. గొట్టువడునట్లు చేసె ననుట 'లబ్ధం ప్రాప్తం విన్నం భావిత మాసొదితం చ భూతం చి అమ. అనుచుః = ఇట్లుపలుకుచు, కడుమెచ్చి = మిక్కిలియు శ్లాఘించి, అజిరంగ... -కలశము-ఆజి రంగ ఇ యుద్ధరంగమందు, కాతర = భయశీలుండయిన, బరీద = బెదరుకోట గువాబుయొక్క,. కేతన = ధ్వజమందు, ఘటిత = నిలుపంబడిన, భద్రకలశము = సువర్ణకలశమనెడి పూర్ణకలశమును- భద్ర: కువ: పూర్ణకుమ్హుః అమ “భద్రంస్కాన్మజ్ఞలేహేమి ముస్తకాకరణాన్తరే' విశ్వ) ఎదరుగ౯ పూని = ఎదురుగంబట్టుకొని, ఏ ఘనుని ౯ = ఏ మవానుభావుని, చెందెక = పాందెనో, బెదరుకోట నబాబును గెలిచి యతని ధ్వజమందలి సువర్ణకలశమును కయికొనుట జయలక్ష్మి పూర్ణకలశమునెదురుగ బట్టికొనివచ్చుట మంగళప్రదమనియు మంగళసూచకమనియుః దెలియునది. దానినే యిట కవి యనుసంధించినాండు. అతండు = అట్టివాండయిన, వేంకటాద్రివభుండు = వేంకఠకటరాయు.డు, సామాన్యుడే = కేవలుండా. అందణు రాజులపాటివాండు గాండనుట. ఇట జయలక్షిక్రి వేంకటాద్రిరాయని శ్లాఘించి సంబంధములేకపోయినను సంబంధమును వర్ణించుటచే అతిశయోక్తి ఇది “సన్మార్గ ఇత్యాది పదశ్లేషముచే నుత్తాపితము గనుక శ్లేషమునకును దినికిని సంకరము. మఖియు నిందు బరీదుండు జయింపంబడినాండను గమ్మమును జయలక్ష్మి వంకటిరాయని ప్రాప్తించినదనెడి యీ భంగ్యంతరముచేత జెప్పటచే పర్యాయోక్తము నలంకారము. ఇట జయలక్ష్మి దివాభిసారిక అభినొరిక - ఇది అష్టవిధనాయికలలో నొకతి. 'యా కాన్తా£. ఇిసరేత్కాన్తం సారయే ద్వాఒభిసారికా' కాంతునిగూర్చి తానై సంకేతస్థలమునకు పోవునదిగాని. కాంతుని రప్పించుకొనునదిగాని అభిసారిక ఇందు పరకీయకు సమయానుగుణమగు వేషభూష లును, శంకాప్రజ్ఞానైపుణ్యములను, కపటసాహసాదులును చేష్టలు స్వీయకు పతిశుత్రూషాదులు చేష్టలు. న్వీయకు సమయానుగుణ వేషభాషాదులు గలవని కొందలు; కలుగుటయే చమత్కారియని నుఖికొందలు. ఈ అభిసారిక (కొందణ మతమున పరకీయ యగునది మాత్రమే దివాభిసారిక, జ్నోత్హాభిసారిక, తమిస్రాభిసారిక యని మూండు తెఅంగుల నుండును ము. కడిమి౯ వేంకటరాయశెరి నెదురం । గా లేక యత్సాహితం బడరః గౌతమి దాంటువేళ నిజకాం । తాశ్రు ప్రవావాప్తిం గా

ప్రథమా శ్వానము 65 ల్షడ దష్టః౯ జడుం డై నిజాము డుడుపా । లంబంబునం దాంటి యె క్కడ గన్నః భజయించు నయ్యుడుపరే । ఖ౯ నామమోహంబునన్‌. 51 అ. నిజాము,డు, కడిమి౯ = బలిమిచేత - పొరుషముచేత ననుట. వేంకటరాయశౌరిక = శూరవంశజాతుండయిన వేంకటరాయలను, ఎదురంగా౯ లేక = మార్కొని నిలుచుటకు శక్తుండుగాక, అత్యాహితంబు = మిక్కిలియు భయము - 'అత్యాహితం మహాఖీతి? అమ. అడరః = పయికొనంగా - ఉద్రేకింప(గా ననుట. గౌతిమి౯ దాంటువేళక = పాథిపోవుచు గోదావరిని దాఃటు సమయమందు, నిజ........ఆప్తి౯ - నిజ = తన, కాంతా = భార్యలయొక్క, అశ్రు = శోకబాష్టములవలన నయిన, ప్రవాహ = పయినిటి పొర్లుయొక్క, ఆప్తిః = కూడికచేత - తన భార్యలవ్వారిగా( దొరఃగిన కన్నీరు వెల్లువయై యా గోదావరిలో పయి వెల్లువరాఃగా ననుట. కాల్‌నడతప్పక = కాలితో నడిచిపోవుట కయితిలేకపో వంగా, వెల్లువ యెక్క్కువయగుటచే కాలనడచిపోవుట అశక్యముకాంగా ననుట. జడు.డై = విభ్రాంతి. బొందినవాంథై. ఉడుప+ఆలంబంబునకి = తేష్ట్కొయ్యయొక్క అవలంబించుటచేత - తెప్పకొయ్య నాధారముగానెక్కి యనుట. గోదావరిని, దాటి, ఎక్కడకి = యెచ్చోటను, కన్న౯ = చూచినను, అయ్యుడుపరేఖః£్‌ = (ఉడుప శబ్దము తెష్టయందును, జంద్రునియందును వర్తించుచున్లది - 'ఉడుపం తుప్లవేచన్లే' విశ్వం ఆ చంద్రరేఖను - నెలపొడుపునాఃటి చంద్రలేఖననుట. నామమోహంబునక్‌ = ఏకనామ భ్రాంతిచేత - యా తెప్పకొయ్యపేరే చంద్రుండును గలిగియున్నాడని చంద్రునియందు మిక్కుటమైన వలపునకు. బరవశుండైయనుట. భజియించుక = సేవించును - అనంగా ఉడుపరేఖ ఆపత్కాలమందు. దన్నుద్ధరించుటం బట్టి ఉడుపరేఖానామముగల చచంద్రరేఖను సేవించునని తాచ్చర్యము. నెలపొడుపునాంటికి తురకలు చంద్రదేఖను జూచుట ప్రసిద్ధము. చంద్రునికిని, దెప్టకును ఉడుప యను నామసామ్మమును గొని యాచంద్రరేఖను జూచుటకు. గారణము అది తన్నుద్ధరించిన తెప్ప్తొయ్యయొక్క ఉడుపయను పేరుగలిగియుండుటగా6 గవి యధ్యవసించినాండు. లోకమున మహోపకారపరులయినవారియందలి ప్రేమనుగాని, భక్తినిగాని వారిపేరుగలవారియం దును జూవుటగలదు. ఇట చంద్రరేఖను జూచుటకు, ఆపత్కాలమున గోదావరిని దాంటుటకు తెప్ప సాహాయ్య్మపడుట హేతువుగాకపోయినను హేతువుగా సంభావించుటచే హేతూత్చేక్ష ఇది ఉడుపశబ్ద గతమయినశ్లేషముచే నుత్ధాపితమయినది గాన రెంటికిని సంకరము. కాంతల యశ్రుపూరమునకు గోదావరీ ప్రవాహమును జెందు సంబంధము లేకున్నను సంబంధమును జెప్పటచే అతిశయోక్తియు నలంకారములు. తా. నిజాము(డు తన బలిమిచే వేంకటరాయల నెటిరించి నిలువంజాలక మిక్కిలి భయము పయికొనంగా పాఖిపోవుచు గోదావరీనదిని దాంటునపు డతనిభార్భల కన్నీరు వెల్లికొని యా నది యందు పయివెల్లువగాం రాగా కాలిచే దాని దాటటనయితి లేక యొక యుడుపను (అనా తెప్టను ఊని దాంటి యాయుడుసనావముమే చంద్రుండును గలిగియున్నందున, నామసామ్మృ్మముచేనయిన మోహముచే నెక్కడంజూచినను ఆ యుడుపరేఖను (అనంగాం జంద్రరేఖగు) సేవించుచుండును. ఉ. ఏక సపాద లక్ష మిత ! మింద్రజు దోశ్చరిత ప్రబంధ మ స్తోకమె యంచు. జాపజిత । ధూర్దటి వేంకటశౌరి శౌర్భ దీ క్షాక్కతి కర్ణభీష్కజయ । శక్తి ననేక సపాదలక్ష సం ఖ్యా కమనీయ భూరివిభ । వాస్తి వహించు నుదంచితోస్నతిన్‌. 52

66 వను చరిత్రము అ. చాపజితధూర్దటి - చాప = ధనున్సుచేత, జిత = జయింపంబడిన. ధూర్దటి = శివుండు గలిగిన వాడయిన - అర్జునునివలె చాపముచేత శివుని గెలిచినవాండయిన యని యర్థము. చాసము చేత గెలువంబడిన ధూర్జటి యను రాజుగలవా. డయిన యని భావమము. వేంకటశౌరి = వేంకటరా యఃడు, శౌర్య....కృతి - శౌర్యదీక్షా = పరాక్రమదీక్షయందు, కృతి = కుశలుండయినగువాండగుచు, ఇంద్రజజుదోశ్టరితంబు = ఇంద్రకుమారుండయిన అర్జునునియొక్క భుజపరాక్రమచరిత్రము. హరివంశ సహితమైన మవోభారత మనుట. ఏకసపాద లక్ష మితము = పాదసహితమయిన లక్షయనెడు పరిమాణముగలది - అనంగా ఒకటియు'. బాతికలక్షకొల(దిగలది. మహాభారతము లక్షయు, హరివంశ ము ఇరువదియైదువేలును గ్రంథములు గలవి. అస్తోకమె = అతి మిక్కిలి యధికమయినదా- అనగా గొంచెమే, అంచు౯, కర్ణభీష్క జయశక్తిని = (అర్హునివలె కర్టుని భీష్ముని జయంచుట యందలి సామర్థముచేత నని యర్థము. చెవులకు భయంకరమయిన జయశక్తిచేత నని భావము. అనేక.....వాప్తి - అనేక = మితిలేని, సపాదలక్ష = పాదసహితములయిన లక్షలనెడి, సంఖ్యా = సంత్మిచేత, కమనీయ = బప్పుచున్న, భూరి = అతిశయించిన, విభవాప్రిని = పరాక్రమప్రబంధ రూపమయిన విభ వముయొక్క ప్రాప్తిని, ఉదంచిత+ఉన్నతిక = మిక్కిలి యొప్పచున్న బౌన్నత్యముచేత. వహించు౯ = వొంధించుకొనుచు, అని యర్దము. అనేకులయిన సపాదులయొక్క, లక్షలకొలంది యగు, భూరి = బంగారముయొక్క, విభవముయొక్క ప్రాప్తిని బొందించుకొను నని భావము. అనగా నర్జునికంటె నితడు భుజపరాక్రమ ప్రబంధమెక్కుడుగాం గలవాండని థరితార్థము,. దెండవ యర్ధమున భూతి యనఃగా బంగారము. 'భూరి ప్రాజ్బృసువర్ణయోఐ విశ్వ. ఇచట న్లేషోత్థాపితమయిన వ్యతిరేక మలంకారము. ఇట అర్జునునకును వేంకటిరాయనికి చాప జిత ధూర్దటిత్వమును, కర్ణ భీష్మ జయశక్తిమత్వమును సమానధర్మములు. అర్జునుని పరాక్రమప్రబం ధము పకసపాద లక్ష మితము. వేంకటరాయని పరాక్రమప్రబంధము అనేక సపాదలక్షమితముగాన వేంకటరాయు.డే యధికుండని వ్యతిరేకము దెలియునది. ఉ. ఆ యనుజల్‌ విశుద్ధ హరి ।! దంత మవో కరిదండకాంతిరే ఖాయితకీర్తులై కొలువం । గౌతమినీట నరాతిఘాతికౌ క్షేయక రక్తముల్‌ గడిగి । శ్రీరమణీ వరమూర్తి రామ భూ నాయకు డుర్వినేలె భువ । న స్తవనీయ జయాభిరాముండై. 53 అ. శ్రీరమణీవరమూర్తి - శ్రీరమణీ = అక్షీక్రాంతకు, వర = నాథుండయిన - నారాయణుని వంటి, మూర్తి = రూవముగలఅ, రామభూనాయకు.ండు = రామరాజు, ఆ యుగుజుల్‌ = పూర్వము చెప్పబడిన యా తమ్ములు - అనగా తిరుమలరాయండును, వేంకటరాయండుననువారు. విశుద్ధ... కీర్తులై - విశుద్ధ = స్వచ్చమయిన, హరిదంత = దిగంతములయందలఠి, మహాకరిదంత = మనోగజముల దంతములఅయొక్క, కాంతిరదేఖాయిత = కాంతిగ్రేణివలె ఆచరించుచున్న - విస్తరించిన, కీర్తులైజఐ యశస్సుగలవారై. 'కాంతిరేవాయత' యని పాఠమును గ్రహించినయెడ యతిభంగము. కొలువక = సేవింవంగా, గౌతమినీటజ = గోదావరిజలముందా, అరాతి.........రక్తముల్‌ - తరాత=శత్రువులను, ఘాతి= ఖండించిన,. కౌక్షేయక = ఖడ్డముయొక్క, రక్రముల్‌ = నెత్తురులను ఠడిది = తుడిచివైచి, అనంగా కందనోలు మొదలుకొని గోదావరివజఅకు. దన ఖడ్గము చేత శత్రుసంహారముచేసి, గోదావరిలో! గత్తిగడిగినాండని యాశయము. 'కౌక్షేయకో మడ్డలా గ్ర కరవాలః: కృవాణవత్‌' అమ. భువన....రాము'డై -భువన = లోకములచేత, స్తవనీయ = స్తోత్రము

వ్రభమా శ్వానము 67 చేయఃదగిన, జయ = శత్రుజయముచేత, అభిరాముడై = జప్పచున్నవాండై, ఉర్విక = భూమిని, పలెః పరిపాలించెను. కాంతిరేఖాయితకీర్తులన్నదో నుపమాలంకారము. దిగ్గ్ణజములదంతముల కాంతి శ్రేణివలెం గీర్తియున్నదనుటచే కీర్తిదిగంతములవఅకు వ్యాపించియున్నదనుట తెలియునది.

తా. అట్టి ప్రసిద్దులగు తనతమ్ములు తిరుమలరాయండును వేంకటరాయం.డును, బిగంతము లందలి మహాగజముల దంతకాంతి శ్రేణివలె; దమకీర్తులు వెలయుచున్నవారై తన్ను సేవంప!గా, శత్రురాజులను జెండాడిన ఖడ్గము రక్తములను గోదావరినీటం గడిగివైచి, లక్షీన్రాథుండగు నారాయణుని వలె శుభమంగళవిగ్రహుండయిన రామరాజు, లోకములందెల్ల వాగడందగిన జయముచే వెలుంగుచు భూమిని పరిపాలించెను. క. ఆ రామశౌరిపివ్మట, థీరామరశాఖి వర ।; తిరుమలరాయం డారామసేతుహిమవత్‌, క్యారామారమణు! డై జ । గంబు భరించిెన్‌. 54 అ. ఆరామశెౌరిపిమ్మటః౯ = ఆ రామరాజునకు అనంతరము, థీర+అమరశాఖి = విద్వాంసులకు కల్చవ్యక్షమయినవాడ(గు - అనగా కల్చవృక్షమువలెః దోరినవస్తువులెల్ల నొసంగువాండగు, వీరతిరుమల రాయండు = శూరుండైన తిరుమలదేవరాయు!డు, ఆరామసేతుహిమవత్‌ క్షారామారమణు'డై = రామసే తువు మొదలకొని హిమవత్టర్వతమువఅకు/గల భూమి యనుకాంతకు అథధిపతియై, జగంబు౯ భరించె౯ = జగత్తును బాలించినవాండయ్యెను. థిరామరశాఖి యనుచో నలంకారము రూపకము. తా. ఆ రామరాజునకు. బిమ్మట విద్వాంసులకు. గల్టవృక్షమువలె. గోరిన కోర్కులనెల్లనిచ్చు ఏరుండయిన తిరుమలదేవరాయండు, రామునిసేతువు మొదలుకొని హి మవంతమువణకుగల భూమికెల్ల నేలికయై జగమును బరిపాలించెను. సీ. కావుకా వనువారి6। గదిసి తుంగపయోధ, రపదాంతరంబు చే । రంగనీదు వివృతాగ్రరదనులై । వ్రేళ్లుచ ఆడువారి, మోముచేర్చిశిరంబు ।; మూరుకొనదు పదములు దొట్రిలం । బరువులెత్తెడివారి, ననుర క్రవృత్తి వె । న్లాడిచనదు పలుచాపలములంబు | ట్టలు మెట్టంజనువారిం దత్తణఅంబునంగ్ర్పూ | యెత్తికొనదు తే. కాంచదోవిజయశ్రీలం । బెంచదోప్ర, తాపబాలార్కులను శుభో ।; దధయముమాణ నౌర తిరుమలరాయ బా । వోసిపుత్రిి యఖిలలో కాద్దుతక్రీడ । నతిశయిల్లు, 55 అ. ఇందు. దిరుమలరాయని బావాసిని బుత్రవతియైన పుత్రికగా నధ్యవసించి యర్థద్వయము గలుగంజెప్పినాండు. తిరుమలరాయ బావోసిపుత్రి = తిరుమల దేవరాయల ఇఖడ్గలత - పుత్రికయును- 'స్యాళ్ళస్త్రీ చాసిపుత్రీ చ చ్చరికా చాసిధేనుకా' అమ. (అసి) కావుకావు అనువానిక = రక్షింవు రక్షింపు మనువారిని, కటిసి = తారసించి, తుంగ.....నీదు - తుంగ = ఉన్నతములయిన, పయోధర = మేఘములకు, పద = న్థానముయొక్క - అనంగా ఆకాశముయొక్క, అంతరంబు = మధ్యప్రదేశమును, చేరంగ నీదు = పొందునట్లుగాంజేయదు. అనంగా నట్టివారిని వాతులను గావించి యూర్ధ్వృలోకమునకు. బోవునట్లు సేయదనుట. (పుత్రి కావుకావనువారింగదిసి = కావు కావురని పోరుపెట్టి యేడు నిసువు లను దగ్గజంబోయి, తుంగ.....పదాంతరంబు -తుంగ = నిక్కుగల, పయోధర పద = కుచముల న్థానముయొక్క, అంతరంబు = మధ్యవ్రదేశమును, చేరంగనీదు. కావు కావురని పోరుపెట్టి యేడ్య బిడ్డలను దర్గణకు. బోయి గజ్బిగుబ్బ పాలిండ్లనడును వారి మోము నొత్తి

686 వగు చరిత్రము చన్ను/గడుప దనుట. 'స్తీ స్తనాబ్హా పయోధరౌ' అమ. పయోధరశబ్దము స్తీసనములందును. మేఘ మునందును వర్తించును. వవ్పతా....మూరుకొనదు - (అసి) వివృత+అగ్రరదనులై = తెలవ(బడిన ముందణిపండ్లుగలనారై. వ్రేళ్లు చీశెడివారి౯ = న్రేళ్లు నోటిగఅచుకొన్నవారిని, మోము.జేర్చి = తన మూంతినితాంకించి - మొన వాడి. తాంకించి యనుట. శిరంబు మూరుకొనదు = శిరస్సును అఘ్రాజణింపదు - ముందతిసండ్లు మాత్రము మొలచి కన(ణబడుచున్త్నట్టి వారనుట. వ్రేళ్లు చీశెడివారిక = వ్రేళ్తు గుడుచుకొను బాలకులను. మోముచేర్చి = ముఖమునానించికొని, లేక ముఖముతో ముఖమును జేర్చుకొని - 'మోమున మోము జేర్చ' అని ప్రయోగము. శిరంబుమూరుకొనదు = బెదలను వాసనం-జూడదు. మూడ్దాఘ్రాణము సేయ దనుట. పదములు..చనదు - (అసి పదములు తొట్రిల౯ = కాళ్లు తడంబడంగా - భయాతిశయముచేత ననుటి. పరువులు ఎత్తెడివారి౯ = పాఠథిపోవునట్టివారిని. అనురక్తవృత్తిక = అనుగతమయిగ రక్తముగల నృత్తిచేత - నణక(గానే రక్తము దొరంగునట్లు ప్రవర్తించునదై - రక్తముగార్చునట్లు నఅకుటక్రైయనుట. వెన్లాడిచనదు = వెంటందణుముకొని పోవదు. (పుత్రి పదము......వారి౯ = తప్ప్టటడుగులుపెట్టి నడుచు నట్టి చిన్నవాండ్రను, అనురక్తవృత్తి౯ వెన్నాడిచనదు = అనురాగముగల వృత్తిచేత వెంబడించిపోవదు -వారెక్కడ! బడుదురో యని అనురాగము గడలుకొనంగా వారినింబట్టుకొానుటకు వెంట బరుగిడ దనుట. పలు.....యెత్తికొనదు-(అసి పలుచాప్తములకి = అనేకవిధములయిన చిత్తచాంచల్చముల చేత, పుట్టలు మెట్టక చనువారి౯ = పుట్టలపయి నెక్క(బోవువారిని, తత్తఅంబునక = త్వరపాటుచేత - త్వరపడియనుట. గ్రుచ్చయెత్తికొనదు = పాడిచిలేవనెత్తదు. (పుత్రి పలుచాపములక౬ = పలువిధము అయిన బాల్యచాపలములచేత పాముపుట్టలమోందికి బోవుచున్న బాలురను అట్లు పోకుండునుట్లు జిగ్గంబట్టి కౌంగిలించి ఎత్తికొనదు. ॥ శుభ+ఉదయముమోఅక = శుభకరమయిన యభ్యుదయము అతిశయించునుట్లుగా - శుభ ముయిన జననము అతిశయించునట్లుగాననియు, విజయశ్రీలక కాంచదో = విజయసంపదలను బొందలేదా - గెలుపులను చఛక్క(గా బొందలేదాయనుటి. (విజయశ్రీ -శ్రీ యనెడి యాండుపిల్లలను గనలేదా యనియు ప్రతాపబాలార్కుల౬ పెంచదో = బాలసూర్భునివంటి ప్రతాపములను నతిశయింపః జేయలేదా. (ప్రతాపుండు బాలార్కు. డనెడి మగచిన్నవాండ్రను బెంపలేదా యనియు. బౌర = భళా, అఖిల.....క్రీడ - అఖిలలోక = సమస్తలోకములకును, అద్భుత = ఆశ్చర్యకరమయిన - వింతయైనట్టి. క్రీడక్‌ = ఏహారముచేత, అతిశయిల్లుక = అతిశయించును. తా. రక్షింపునునువారిని, నోట వ్రేళ్లుగణణచినవారిని, పరుగిడువారిని, పుట్టనెక్కినవారిని జంపరా దని వీరసంప్రదాయము. ఖడ్గము, శత్రువులను జంపిననేకదా జయలక్ష్మినిగాంచి ప్రతాపమును బెంచ నేర్చను. కావుమన్నవారిని గదియుట మొదలయిన కార్యములు చేయకయే జయలక్షైని గాంచి పుత్రియనుచో శబ్దశక్తిచే పుత్రిక యిట వృంజిత యగుచచున్లధి. ఆ పుత్రిక 'ఏజయశ్రీలక......బాల్కారులజ అనుటచే ఆండుబిడ్డ్దలను, మగబిడ్డలను గన్నదిగాంజేని, ఇట్టి పుత్రవతిగానుండియు “కావు కావను వారి.......యెత్తికొనదు' అను మొదలైనవానియం దభేదాధ్యవసాయముచే కావురని యేడ్డు బిడ్డలను చన్నుగుడుపుట మొదలయిన పుత్రవతీ కృత్యములు సేయుదయ్యెనని యడ్ధాంతర

వప్రభమా శ్వానము 69 మును బొందుపలిచి. కావుననే దానిచరిత్ర లోకాద్భుత మయ్యెనని వ్యంజితము. గావించినాండు. కాన యిట వ్యంగ్యము. అసిపుత్రియనెడి వినేష్యము సయితము శ్లిష్టుయి యుండుటచే సమానిెతక్తి గాని శ్లేషముగాని, చెప్పెందగదు. 'మోందినాలుగుచరణములందు న్లేషమూలాతిశయోక్తి' సోమకవి.

ప్రథమమున కావుకావనికదలమెదలలేక యేడ్చ్డు నిసువులను, పిదప నడ చక్కంగామొలచి వ్రేళ్లుగుడుచువారిని, ఇట్లు పయిపయిని గలుగు బాల్యావస్థలుగలవారినిగా గ్రహించుట తెలియునది. తిరుమలరాయడు యుద్ధధర్మమును దష్టక కావుకావుమనుట మొదలగునవి చేయునట్టి శత్రువులను జంపక యెొదిరించి నిలిచిన శత్రువులచే నులుమాడి జయలక్షిని బొంది ప్రతాపము నతిశయింప జేసెనని తాచ్చర్యము. ఇట 'కావుకావనువారి' ననుచో 'మధ్యమపురుష మువర్ణకమునకు హల్లును అవసానమును బరము లగునపుడు లోపము వైకల్చికము' కాన మొదటి కావునకు మువర్దము హల్లు పరమగుటచే లోపించుట న్యాయము. రెండవ 'కావు' నకు నచ్చుపరమగుటచే నది లోపింప రాకున్నను లోపించియుండుట శబ్దశాస్త్ర విరుద్ధముగాన శబ్దశాస్త్రవిరుద్ధం హి చ్యుత సంస్కార మిప్యతే' అన్న చ్యుతసంన్కార దోషము ప్రాప్తించుచున్నదని శంకింపరాదు. 'కావుకావు' అనునది జాతీ యము. కావుననే 'కావుకావనుట రక్కసులమూ!కనె కాని ననిచె నీయెడ సింహనాదవిహృతి' (పాండు రంగ మాహాత్మ్యము) ఇత్యాదులందును నచ్చుపరమయినపుడును మువర్ణము లోపించియున్నదని తెలియునది. 'వర్ణన్యూనాధికత్వాద్వాదృశ్ళ్యలక్షణా గ్రామ్యూ' అను గ్రామ్యలక్షణముచొప్పన నిట వర్ణలోప ముచే నిది గ్రామ్యోక్తిని దత్తశ్ష్వభావవర్ణనమందు. బ్రయోగించుట. 'గ్రామ్యం తత్తద్విధౌ నాథ్వీ' దోషము కాదని 'యధర్వణాదుల మతము. కావున నిట కాందిశీకస్వభావవర్ణ్షనమందే యథి ప్రయుక్తమై యుండు టయుట్టి దోషముగాదు. మఠథి 'కాంచదో' 'పెంచదో' అనుచో ముత్తుపరంబయి యున్త్నపుడు చకారము నకు పకారమురాఃగా “'కాన్సదో 'పెంపదో' యనిరూపములు గావలయును. కావున కాంచదో, పెంచదో యను రూపములు కవిత్రయమతమున దుష్టములు; ఇటీవలి కవులమతమున నాధువులుగా నున్నవి. చ. కిరి కసపోయ జీవనము । కేవలగండము లద్రికోటికిం

గరులకు దునస్సహప్రకట । ఖర్జువు శ్వేతపుమేను చక్రి క్రి

విరుసులం బొంద నొల్ల నని । వేడ్క భజంచె ధరాపురంధ్రి తీ

తిరుమలదేవరాయ జగ । తీరమణు౯ రమణీమనోభవున్‌. 56

అ. ధరాపురంధ్రి = భూకాంత, కిరికిక = ఆధివరాహమునకు, అసహాయజీవనము = సవాయ

నంపత్తిలేని బ్రతుకు - ఒంటిగా. దిరుగుట యని భావము. 'కోలః వోత్రి: కెరిఃకిటి? అమ. అధ్రికోటికిక = కులపర్వతముల సమూహమునకు, కేవలగండములు = వట్టి ప్రాణసంకటములు - అన్నియు ప్రాణసంకటములే యనుట. గండశిలలని భావము. కరులకుక = థిగ్గజములకు, దుస్సహఖర్జువు-దుస్సహ = సహింప నలవిగాని, ప్రకట = స్పుటమైన, ఖర్జువు = గజ్జి - తీట యని భావము. చక్రికి = శేషాహికి, చక్రిశబ్బము కుండలిశబ్బపర్క్యాయము. లేక 'చక్రీ జాలికభిత్కోక కులాలాజాహిసూచకే' మేథిని. శ్వేతపుమేను = బొల్లివిడిచిన దేహము, ధవళదేహమని భావము. కాబట్టి ఈ విరసుల౯ = ఈ రో(తగొట్టువారిని, పొంద౯ బల్లను అని = పొందుటకు నిష్టపడనని, రమణీ మనోభవుక = స్త్రీలకు మన్మథుండయిన - మన్మథునివలె సౌందర్యాతిశయముచే మోహ పెట్టువాం. డయి యనుట. శ్రీ తిరుమల దేవరాయ జగతీరమణు౬౯ = సనంపద్యుక్తుండయిన తిరుమలదేవరాయః! డనెడి రాజును, వేడ్కక్‌ = వేడుకతో - నాంపుతోననుట. భజించె౯ = సేవించెను,

70 వము చరిత్రము

తా. ఆదివరాహమును, కులపర్వతములను, దిగ్గజములును, శేషుండును భూమిని భరించువారు గదా. అందు నరాహవాదులకు నధ్యవసాయముచే అసవాయజీవనత్వాది దోషములు గల్సించి. భూమి యను కాంత యాదోషములచే వారియందు వైరస్యము సంభావించునదై స్త్రీలకు మవ్మథునిం బోలి నట్టి (వాడు గావున తిరుమలదేవరాయలను వేడుకమెయి నువిం చిన దని తాత్పర్యము. ఇట భూకాంత లఅిరుమలదేవరాయని భజించుటకు వరాహాదులు విరనులని సంభావించుట హేతువుగాకపోయినను హేతువుగా నుత్స్పేక్రించుటచే నుత్తేర్రాలంకారము. 'రమజీమనోభవుం డను విశేషణముచే 'జగతీరమణికి వేడ్క భజనీయు:' డగుటను సమద్గించుటచే కావ్యలింగభేదమును. '

స, బహుమహీధరకూట । పటలిపాలుగంజేసి, గంధాంధ సింధుర ! ఘటలనెల్ల శాఖి శాఖా శిఖా! చయములం దగిలించె, నమిత కోదండ దం । డములనెల్ల శరధికుటుంబినీ । యురులవెంబడింబంచె, రామాకుచాగ్రహా ।; రములనిెల్ల దుర్దమకర్దమ । స్తోమంబులో వైచె, విజయమంగళ శంఖ | వితతినెల్లం

తే. దగవరి గదా నిజాము. డు | ద్దండజయ ప, టిష్టతిరుమలరాయభథా | టికి. జలించి పఅచు నెడశక్తిమఅ-చియు ।; మఖవండయ్యెం దత్తదుచితప్రవేశ సం ; ధానయంక్త్తి.

అ. నిజాముండు, ఇదికర్త. గంధా.......ఘటల౯ -గంధ+అంధ = గర్వముచే కన్నుంగానని - మిక్కిలియు మదించియున్తట్రి యనుట. సింధురఘటల౬౯ = గజసమూహములగు, ఎుల్లక్‌ = అన్నిటిని. బహు.....పాలుగ£ -బహుమహీధరకూట = అనేకములయిన పర్వతశిఖరములయొక్క, పటలి = సమూహముయొక్క, పాలుగః = పాలగునట్లుగా, చేసెను. 'కరిణాం ఘటనా ఘుటా' 'కూటోస్త్రీ్‌ శిఖరం శృట్ణమ్‌' అమ. ఘటయనఃగా పండ్రెండేనుంగుల గుంపు. అమిత కోదండ దండములనెల్లజణ = లెక్కకు మాటథిన ఐంటి బ్రద్దలనన్సిటిని, శాఖి....చయముల౯-శాఖి = వృక్షములయొక్క, శాఖా = కొమ్మలయొక్క, శిఖా = అగ్రములయొక్క, చయముల౬౯ = సమూహముమలందు., తగెలించెన్‌ = తగులుపతిచెగు.

రామా.....నెల్లక -రామా = భార్భలయొక్క, కుచ = చన్నులయందలి, అగ్ర = శ్రేష్టములయిగు, హవోరములనెల్ల౯ = ముత్యాలహారముల నన్నిటిని, శరం.....వెంబడిక -శరధి = సముద్రునియొక్క, కుటుంబినీ = భార్భలయిన నదులయొక్క, రురులవెంబడి౯ = ప్రవాహములవెంట, పంచె౯ = పంపెను. విజయ......వితతిక - విజయ = జయ ప్రయుక్తములయినవియు, మంగళ = శుభకరములయిన వియు, అగు, శంఖ = శంఖములయొక్క, వితతినెల్లక = సమూహమునంతయు, దుర్దమ.....న్తోమం బులోః£ -దుర్దమ = అడంపగూడని, కద్దమన్తోమంబులో౯ = బురదజఉొంపిలో, వైచెజ = పడవైచెను.

ఇట్లుచేసిన నిజాము, తగవరిగదా = తగవుగలవాండుగదా - బెచిత్యము దెలిసినవాండుగదా యనుట. ఏమనగా, ఉద్దండ.....ధాటికిక -ఉద్దండ = పరాక్రమముచే వేండ్రమయిని, జయ = గెలుపు నందు, పటిష్ట = సమర్దుండయిన, తిరుమలరాయ = తిరుమలదేవరాయలయొక్క, ధాటికిక = దండ యాత్రకు-తిరుమలదేవరాయండు మిక్కిలి నామర్థ్యముతో తన పయి వేండ్రమగు దండెత్తివచ్చటకు, చలించి = చలించినవాండై పఐచునెడ౬ = పాథిపోవునపుడు, శక్తిమణఖచియు౯ = తగు సామక్తమును మఖిచిపోయినను, తత్‌.....యుక్తి -వానివానిని తగినచోటం జొనుపుటయొక్క, సంధాన = కూర్చట యందలి, యుక్తిక = ఉపాయము -లేక జొౌచిత్యమును, మణఖవ(డయ్యెక = మఖఅచిపోవనివాండయ్యైను.

ప్రథమా శ్వాసము 71 నిజాము తిరుమలదేవరాయల ధాటికి నిలువలేక పలాయితుండై పోవునపుడు ఏపనుంగులను బర్వతశిఖరములకయి పాణ/దోలి. వింటిబ్రద్దలను జెట్లకొమ్మలకుందగిలించి, భార్యల ముత్యాల వోరములను నదులవెల్లువలలో. బాఅవైచి విజయశంఖములను బురద లో బడవైచి పోవంగా వాని వానిని వాని వాని జనృ్మన్థానములందు. బ్రవేశ పెట్టుట యుచితమని విచారించి యట్లుచేసెనో యున్నట్టు లుండెనని తాత్చర్యము. ఏనుగులు పర్వతములందు జవ్మించుటయు, వింటి బ్రద్దలు వృక్షశాఖల చేత జేయ(బడుటయు ముత్యాలు సముద్రమందు? బుట్టుటయు శంఖములు బురదలో నుష్టతిల్లుటయు! బ్రకటము.

మహీధరములు ' బహు' - పను(గులు ఘటలుగా నున్లవి గాన; అన్నిటిని పట్టుటకు బకటి రెండు కొండలు చాలవు. 'కూట' - శిఖరము లందయినచో అవి శత్రువులకంతగా కనంబడకయు,చిక్కకయు నుండును. *' చయములక్‌' - వింటిబ్రద్దలు ' అమిత' ములు గాన వానిని దాంచుటకు చెట్లకొమ్మలు గుంపులుగుంపులుగా వలయును. 'శిఖా” - కొమృ్మలకొనలందు దాంచుట, యనియు కన(బడకయు, చిక్కకయు నుండుటకు. 'శరధికుటుంబినర్వురులు' నిజాము అంతఃపురస్త్రేలు పెక్కండ్రు ఉందురు. ముత్తెపుసరులును లెక్కకు మిక్కిలిగా నుండును. కనుక వానిని వైచుటకు ఒకనదిగాక పాథిపోవు మేరలో అగపడ్డనదులెల్లగావలయును. 'ర్లురులు' వెల్లువ లోంగొట్టుకొని పోవుటకు: నిలిచిన నీటిలో వైచినవి తెలియంగూడునుగదా. ' శరథికుటుంబని' ముత్యములు సముద్రునివి గావున అతనిభార్యలయందు వాని నిడుటయె మిక్కిలి ఉచితము,.ఈ యుచితప్రవేశమును దెలుపుటకేనదుల కిట్టినిర్దేశము. 'కుటుంబినీ' నిజామురాజ్బమును సన్న్యసించి పోవునపుడు తనరామల వోరములను గొపష్టముత్తైదువలకు దానము చేయుట పూజ్యమును సారస్యము నిట స్ట్పురించుచున్లది. 'న్తుమా విజయశంఖముల 'వితతికి' ఉఅంపులు గుంపులు గా వలయును. 'దుర్దమ' గుంపులయినను పలుచగా నుండినచో వైచినవి చక్కగా మజుగువడజాలవు. ఇట్లు, దాంవవలసిన ఏనుంగులు మొదలయినవానిని పెట్టినవట్టులు కొండమొదలుగా మిక్కిలి అనువైనవిగాను; 'ఘట,అమిత,వితతి' అను లెక్కకు ' బహు చయ,స్తోమ అని అనుమితములయినవిగాను, 'కూట,శిఖా,రయుర,దురమ' అని మజుంగు పడి యుండుటకు మిక్కెలి వదిలమైనవిగాను అలవరించినాండని తెలియునది. తిరుముల రాయని, భధాటి ' ఉద్దండజయపటిష్టము గాన నిజాముడు ' పణచుట' పఐచుట ఊరకకాదు. 'చలించి'- కావుననే శక్తి మఅచుటి' - శక్తి మఅ-చియు తుత్తదుచితప్రవేశసంధానయిక్తి మబువండు గావుననే 'తగవరి . ఇట తిరుమలరాయుని దాడి విన్నంతనే, నిజాముండు పలాయితు-(డయినవాండని యాశయము. అతరుమలరాయని ధాటికి బాతెపోయిన నిజాము గజాదులను పర్వతాదుల పాలు సేయుటకు తత్తదుచిత ప్రవేశసంధానయుక్తి మణవకుండుట కారణముగాకున్నను కారణముగా నుత్తేక్షించుటచే హేతూతళ్చేక్ష యలంకారము. చ తిరుమలరాయ శేఖరుని । థీరచమూభటరాజి యాజుభీ కరయవనేశ్వర ప్రహిత ఖాన ; బలంబుల! జక్కుసేయ ని ధ్ధరం బెనుంగొండకొండలు ।; మదద్విపచర్మకపాలమాలికా పరికర భూషితంబులయి ॥ బల్విడి. గాంచె గిరీశభావమున్‌. 58 అ. తిరుమల.....రాజి తరుమలరాయశేఖరుని =తిరుమలదేవరాయన్రేష్ణుని, థీరచమూభటరాజు

• థీర=ధైర్యముగల, చమూ=సేనయొక్క, భటరాజు= బంట్ల సమూహము, ఆజి= యుద్ధమంద్భుఖీకర= భయంకరమయిన, యవనేశ్వర = యవనప్రభువుల చేత - తురకరాజుల చేత, ప్రహిత = పంప

72 వసుచరిత్రము బడిన, ఖానబలంబులక్‌ = తుగకదండులను, చక్క్కుసేయక = ఖండెంచివైవంగా ఇద్లరగక్‌ = ఈశ భూమియందు. పెనుగొండకొండలు =పెనుగొండ యందలి కొండలు.మద భూపితంబులయి- మద ట్విప= మదపుటేను/గులయొక్క, చర్మ=చర్మములు, కపాలమాలికా= కాపాలమాలికలును అనునట్టి, పరికర= అలంకార నామగ్రిచేత,భూషితంబులై= అలంకరింపంబడినవై గిరీశభావము౬ = గిరీశుండనంబడు రుద్రునిభావము నని యర్థము పర్వతరాజత్వ మని భానము 'దిర్‌ఈో గిరిశోమృడః అమ. బల్విడిక = తతణ్గమే కాంచెక = పొందెను

ముదద్విపచర్హ కపాలిమాలికలచే భూషితత్వము గిర్‌శునకును పెనుగొండ కొండలకును సమాన ధర్మము అనగా తిరుమలదేవరాయల సైనికులు తురకల చతురంగబలములను సంహరింపఃగా పెనుగొండ కొండలపై పనుఃగుల కడవసములును రగలపుతియల పంక్తులును బడియుండుటచేత నా కొండలు గజచర్మ కపాలిమాలికాధరుండయిన రుద్రునివలెనే యుండెనని తాచ్చర్యము.ఇట 'మదద్విపి ఇత్కాదిపదార్ధముచే పర్వతమునకు గిరీశత్వమును సమర్థించుటవలన కావ్యలింగ భేదముశ్లేష సంకీర్ణము. నీ. కప్పవాటింపదు ।! గగనమధ్యంబుపై, నుష్పాంగు పృథుల ;: పయోధరముల

నలత నొందదు ఐని । రృలసుధాధామకో,పరి సమారోహవై ;: భవమునందుః

దడంబాటు. బూన దు । త్తమరసజ్ఞాన్గాన, వాటి బాటిలు నాట్య । పాటవమున

శ్రమమునొంద దశేష : కమలాక రాభోగ, తరణకేళే మహో । దృ్యమమునందు తే. ననుపమాకల్పపరిపూర్తి ! నతిశయిల్లు, ననిశ నిస్తంద్రగతింబొల్బు : నఖిలభువన

గర్జగౌరవ మేరీతి. గాంచెనొక్కొ, వఏరతిరుమలరాయభూ । విభునికీల్త 59

అ, ఇందు(దిరుమలదేవరాయని కీర్తియందు స్త్రీలింగస్వారస్య్యము చేత గర్భిణీ త్వారోపణము చేసి, అర్ధద్వయమునకు అభేదాధ్యవసాయము గలుగ జెప్టివాండు ఏర......కీర్తి - ఏర= శూరుండయిన, తిరుమలదేవరాయ భూవిభునికీర్తి= తిరుమలదేవరాయుండనెడి రాజుయొక్క కీర్రియనెడు స్త్రీ, అఖిల..గౌరవము - అఖిలభువన= సమస్త ప్రపంచమనెడి, గర్జ= గర్ద్ణముయెక్క, గౌరవము= భారమును, ఏరీతిక = ఏవిధమున, కాంచెనొక్కొజఐ చెందినదో కాని, గర్హమును బొందుట యశక్యము, అది యెట్లు పొందినదో తెలియరాదనుట. ఐలనంగా - గగనమధ్యంబుపై౯ = (కీల్తు ఆకాశమధ్యమందు, ఉప్పాంగు.....పయోధరములజ£-ఉవ్చాంగు= ఉల్పణించుచున్న, పృథుల= విస్మృతమయిన, పయోధరముల౯ =మేఘములచేత, కప్పవాటింపదు= నలుపు నొందదు - కీర్తి సహజముగానే మిక్కిలియు స్వళమయిన వస్తువు గనుక ఆకాశముపయిని వ్యాపించునపు డందలి మేఘములతోడి సంపర్కమనెడి దోషము చేత మలినము కానేరదనుట (గర్హి గగనమధ్యంబుపైక =ఆకాశమువలె నూక్షమయిన మధ్యప్రదేశముమాంద, ఉప్కాంగు=విజృ్బంభించుచున్న , వ్యథుల=బలుపుగల, వయోధరములక =పొలిండ్లయుందు - పాలిండకొనలయుందనుట. కప్పపాటింపదు=నలుపునొందదు. ఇట సప్తమ్మర్ధమునద్వితీయ గర్భిణికి నడుము బలుపుగలిగియు పాలిండ్లముక్కులు నలుపెక్కియు నుండుట స్వభావమైయుండంగా ఈ గర్హాణికె సూక్షమై నడుముండుటయు, పాలిండ్లకొనలు నల్లబడకుండుకటయు ఆశ్చర్భ్యమనుట.

వినిక్మల...వైభవమునందు - (కీర్తి వినిర్మల=మిక్కిలి స్వచ్చమయిన , సుధాధామక=అమృత కిరణుండయిన చంద్రునియొక్క, ఉపరి=జమూందికి, సమారోహ=వ్యాపించుటయొక్క, వైభవము నందుజ్గ =వేడుకయందును - పెంవునందు - ఇట వైభవశబ్దముచే కీర్తి అనాయాసముగ వ్యాపించుట

ప్రథమా శ్వాసము 73 చెప్పబడినది అలంతనొందదు= ఆయాసమునొందదు (గర్హి వినిర్మల= మిక్కిలి తెల్లనయిన, సుధా ధామక= సున్నపుగచ్చు వేసిన సశౌాధములయొక్క, ఉపరి= నూందికి, సమారోహ= ఎక్కుటయొక్క, వైభవమునందుక = విలానమందు - విలానముగా నెక్క్కుటయందు, అలంతనొందదు = గర్చిణివిలాసముగా మేడల నెక్కుటయు, అట్లెక్కియు అలంతనొందకుండుటయు నాశ్చర్యమునుట

ఉత్తమ......వాటి౯-(కీర్తి ఉత్తమ= నత్పురుషులయొక్క, రనజ్ఞా= జిహ్వయనెడు, ఆస్థానవాటిక = ఆస్థానప్రదేశమందు, పాటిలు నాట్యపాటవమునక = ప్రవర్తించుచున్న నటించు నేర్చు నందు - అనగా వారలచే చిత్రగతుల( గొనియాడంబడుటయం దనుట తడ(బాటుక = విపర్యాసమును, పూనదు£్‌ = పొందదని యర్థము '* రసజ్ఞా రసనా జవ్వో' అమ (గర్జి ఉత్తమ= శ్రేములయిన. రనజ్ఞూ= శృంగారాది రనముల నెఖింగిన వారి యొక్క, ఆన్ధానవాటిక = నభాన్ఫలియందాు, పాటిలు= వ్రవర్తిలుచున్న, నాట్యపాటవమునక = నటనముయిలుక్క విపుణత్వమందు, తడబాటు పూనదు= శ్రమచేతందడంబడదు - ఆయాసపడక నిపుణముగా నాట్టముసేయుట గర్సిణియం దాశ్చర్యమనుట

అశేష నందు - (కీర్త అశేష= సమన్తమయిన, కమల+ ఆకర= (జలములకు గనులయినట్టి సముద్రములయెక్క, ఆభోగ= పరిపూర్ణతయొక్క, తరణకేళి= దాటుట యనెడి క్రీడ యొక్క, మహా+ ఉదధ్యమమందుక = అధిక ప్రయత్తమందు - మిక్కిలియు ప్రయత్స్షముచేసి, నముద్రముల నిండువఅవునుఅవలీలగా దాండుటయందనుట. శ్రముమునొందదుం= కష్టముచెందదు. సముద్రములో కొంత భాగముగాక దాని యాభోగమును (నిండుపలుపును విలాసముగాందాంటుటకు మెక్కిలియు ప్రయత్షము గావలయునుగాన దానికై ' మహోద్యమ'” మన్నాండు'. అట్టి మహోద్యమముశ్రమకరమయ్యును శ్రమపడలేదనుట. ఇట కీర్తికి దిక్కులవ్యాప్రిని గ్రహించునది. (గర్హి అశేష= సమస్తమయిన, కమలాకర= తామరలకు. బుట్టుచోట్ల్టయిన సంస్సులయొక్క, ఆభోగ= పరిపూర్ణతయొక్క, తరణకేళ= దాటటుటయనెడి క్రీడయొక్క, సరస్సులం దీ గట్టునుండి యా గట్టునకు జలక్రీడ లాడుటయొక్క యనుట. మహోద్యమమందుక = అధిక ప్రయత్షమందు, శ్రమము నొందదు= ప్రయాసపడదు 'సలిలం కమలం జలమ్‌' అమ

అనపమ.......పూర్తి£౯ -(కీర్తి అనుపమ= సమానరహిత మౌనట్టుగా, ఆకల్పపరిపూర్తిక్‌ = కల్చపర్భ్యంతమయిన పరిపూర్ణత్వముచేత, అతిశయిల్లు= మంచును. కల్చపర్యంతము నిండారుచు వర్థిల్లుచుండుననుట. (గర్జి ఆకల్బ= అలంకారము యొక్క,వ స్తాభరణమాల్చాధ్యలంకారము యొక్క, పరిపూర్తికొ = వరివూర్ణత చేత - అనఃగా.బూర్జ్గముగా వస్తాభరణాదులు ధరించుట చేత నతిశయించునని యర్థాంతరము. గర్భిణి యాభరణాదుల(గొంచెముగా ధరించునేకాని పూర్ణముగా దాల్చట యాక్ట్రర్యమనుట '* ఆకల్చవేషా నై పథ్యే' అమ అనిశ......గతిక - (కీర్తి అనిశూ ఎల్లవ్వడును, నిన్తంద్రగతిక =నిరుపద్రవమయిన గమనముచేత - ఏ నెలనునడ్డియులేక వ్యావించుచుండుటచేత ననుట. పొల్చుక్షై =వ్రకాశించును. (గర్చిి మాంద్యము లేని నడకచేతంబ్రకాశించును. గర్భిణికి నడమారద్యము గలిగియుండును గాన మాంద్యము లేకుండుట యాశ్చర్యము.

నడుము బలియుట, చనుమెనలు నల్లనగుట, మేడలనెక్కుటయం దాయాసము కలుగుట. నాట్యము సేయునపుడు తడ(బడుట,కొలంకుల జలక్రీడలాడునపుడు శ్రమపడుట, నొమ్ములు మొదలయినవి కొంచెముగాందాల్మ్నట,నడ మందముగా నుండుట యను నివి గర్జచిహ్నములు గడ్డము దాల్చినపుడీ గర్జచిహ్హ్నములు తపష్టక చూపట్టునుగదా. తిరుమలరాయని కీర్తకాంత కేవలమయిన గర్భమును గాక నమన్త ప్రపంచమనెడి గొవ్సగర్భభారమును దాల్చియుండునది. అట్టిదయ్యు.చనుమెనలు నల్లబడకుండుట మొదలుగా గర్జిణీ విరుద్దదర్మములు గలిగియున్నది గాన యట్టి గర్జగౌరవ

౮4 వసుచరిత్రము మును నెట్లుపొందెనో తెలియరాకున్నదనియాశయము కీర్తి అఖెిలభువనముల గర్భము దరించి యున్ద్సదనుటచే గర్జ్హమునకంటె గర్పిణి పెద్దది గనుక భువనములనెల్ల నతిక్రమించి యుంతికన్న నెక్కుడు పఅపుగలిగి యున్నదని వ్యంజితము మటి యది మేఘమండలనము నాక్రమించి చంద్ర మండలము నతిక్రమించినదనియు, ఉత్తమ జనులచేత(6 జత్రగతంల బ్రళశంనింవ! బడుంచున్నదనియు, నమద్రములను దాటిపోయిన దనియు, బ్రవహ్మకల్ప వపర్మంతము నిలిచియుండుననియు, ఎల్లకాలము నిరుపద్రవగతిచేత బ్రకాశించుననియు ఫలితార్థము

ఇట 'అఖలభువన గర్భగౌరవిమనుచో నలంకారము రూపకము దీనిచే అవయవి యగుకీర్తిని స్త్రీ గా రూపణము గమృమగుచుండుటవలన నిది యేకదేశవివర్తిరూపకము గర్జధారణ రూవమయిన కారణముండియు కార్యములగు చూచుకనైల్యాదులు పుట్రుకుండుటచే ఐశేషోక్తి రూవనకమునకును విశేషోక్తిక. నిట అంగాంగీభావముచే సంకరము ము. ధర నెవ్వానికి వ్రాయు బద్యజుండు త్రాం | తల్‌ వానితో నేరున

స్థిరముల్‌ శాశ్వతకీర్తియౌ తిరుమల । శ్రీరాయనారాయణుం

డు రహిజవ్రాసిన శాసనాక్షరము లుం । డుం బుత్రపౌత్రాన్వయ

స్థిరవృత్తిం బృథుకాక్షరంబులు గురు | శ్రీ వర్ణతుల్బంబులే. 60

అ. పద్మజు/డు=బ్రహ్మ, ధరక్‌ = భూమియందు, ఎవ్వానికిక = ఎవ్వనికి, వ్రాయుక£ = నాసట వ్రాయుచున్నాండో, వ్రాంతల్‌=ఆ వ్రాంతలు, వానితో£జపంగు౯౬ = ఆ పురుషుని తోనే పోవును అస్థెరముల్‌ =శాశ్వతములు గానివి, యని యర్థము " ఆస్థీని రాన్ని గృహ్లన్తి. రాఆదానే' అను వ్యుత్చత్తిచే ఆస్ఫులు గ్రహించినవని భావము. నొసటి యస్థులయందు వ్రాయంబడిన వనుట శాశ్వతకీర్తి = శాశ్వతమైన కీర్తగల , తిరుమల శ్రీరాయ =తిరుమల దేవరాయుండనెడు, నారాయణుండు = నారాయణమూర్తి. (శాశ్వతకీర్తియంనునదియిట ఆరోవ్యమాణమునకు ఆరోవ వివయువమునకం నాధారణమగువిశేషణము.) రహి£ = లెన్సగా,వ్రానిన శాననాక్షరములు= వ్రానియిచ్చిగ శాననములమోా!ది వ్రాలు,పుత్ర.... .వృత్తిక-పుత్ర = కుమారులు, వౌత్ర= మనుమలు. అన్వయ:= వారలనంశము,అను వనియం దాంకనయిన, స్థెరవృత్తిక = శాశ్వతమయిన వర్తనము చేతను - వుత్రపొత్ర పారంవర్యముగా శాశ్వతముగ చెడక వర్తించుటచేత ననుట. ఉండును= నిలిచియుండును. కాంబట్టి వ్యథుకాక్షరంబులు - (వృ్యథుకశబ్దము అర్హకునియందును, బ్రహ్హ్మయందును వర్తించును. బ్రహ్మపరమయినపుడు 'పృథుర్మహాకొకో బ్రహ్మ ' యని వ్యుత్చత్రి 'పోతఃపాకో౭. ర్ధకోడిమ్హ: ప్వృథుక శ్యాబక శ్చిశు? మారుతే వేధసి బ్రద్నేపుంసిక: ' అము పృథుక= అర్జకునియొక్క, అక్షరంబుల = వ్రాలు, గురు... _తుల్యంబులే - గురు= జనకునియొక్క, శ్రీవర్ణ= శుభాక్షరముల తోడ, (లేకతల్లిని మాత్యశ్రీ యనునట్లు తండ్రిని గురుశ్రీ యనియుంజెప్టనగును గాన గురుత్రీ యనఃగా తండ్రి అతని వర్ణములతో ౫, తుల్యంబులే= సమానములా - సమానములు గావనుట. బ్రహ్మయొక్క వ్రాలు అతని తండ్రియగు నారాయణుని వ్రాలుతో నాటి గావనగి ప్రకారాంతరము. వసిబిడ్డ్దండు తెలియక యేవో గిరుకునక్కరములు పెద్దవారు తెలిసి నొంపుగా వత్రాయువానితో నాటి యుగునా? తిరువుల శ్రీరాయంనాదాయంణుం డగుంటంబట్టి తిరుమలదేవరాయుని నిట నారాయణుండుగా గ్రహింపవలయును వృథుకుండనంగా బ్రహ్మయనియు, గురుక్రి యనంగా గురుతర సంపత్తిగల వాండగు రా జనియు భావము. అనగా బ్రహ్మబ్రాత కంటి తిరుమలదేవరాయ+డు వ్రాసియిచ్చిన వ్రాత శాశ్వతమయినదని ఫలితార్థము.

ప్రధమా శ్వాసము 75 ఇట అవర్ణ ్యమగు బ్రహ్మలిఖిత లలాటాక్షరమునకు వర్ణ ృమయిన తిరుమలదేవరాయు శాసనాక్షరముతో సామ్యము నిష్పన్నము కామినింబట్టి వ్యతిరేకాలంకారము ఇది అస్టైిరాదిపదగత మయిన శ్లేషముచే ననుప్రాణితము 'పృ్పథుకాక్షరంబులు గురుతశ్రీ వర్ణతుల్యంబులే ' యనుచోన్లేషాను ప్రాణితమయిన ఆర్జ్థాంతరన్యాసము పృ్యథుక శభ్బమునకు- శ్లో శయ్యాగారోజ్ఞతవసులవై ర్యన్క జ్‌వన్సి వేదా

శృయ్యాతూలం జగదనువయ శ్యాల్మల్‌వాజిశాలా వాజగ్రాసం వహతి గిరిశో౬. - వ్యృజ్హ భూషా సవూషా పోషీతో౭. న్మాణ పృథుకషృథుక నృర్వదేవావతంనః సీ. ఘనసీధు రక్తలో ।; చనయుక్తిడ నుండు, మాతంగతతి నంటు మలినమెల్ల గరదుండై వెస నథో గతింబడ్డ యమ్మవా, హీనుని నెనసిన యేవమెల్ల నరకహేతుహిరణ్య ; హరణవృత్తి-జరించు.కొమ్ముకానిభజించు. కొదువలెల్ల రౌరవాధారఘో । రప్రపాతకులైన, విషమగోత్రుల నంటు వృజునమెల్లం తే. గడిగికొనియె వనుంధరా కమలనయన, యౌర వీరప్రతాపరా ।; జాుథిరాజు రాజదేవేంద్ర తిరుమల రాయ చంద్ర, సాంద్రపట్టాభిషేకాంబు సముదయమున. అ. వసుంధరా కమలనయినః= భూకాంత, ఘన... మెల్లణ- సీదు వనంగా మద్యమును, ఏనుంగు కన్నులయందుంబుట్టెడు మదమును ఇందులకు- ఉ 'చెక్కుల దాన మక్షులను . నీధువు వీనుల సాగరంబు చే ముక్కున శిర్ణకంబు చను ముక్కున శక్సము శేఫసికనుదం బక్కున ఘర్మవారి వివు . లాంఘ్రుల మేఘము జాలుచుండ. బెం పెక్కి కలింద్రమొప్పె సెల యేలులతోడి నగేంద్రమో యనన్‌.' మాతంగతతి యనఃగాం జండాలసమూహమును, గజసమూహమును. ఘన= అదికమయిన, సీధు= మద్యపానమువలన, రక్త= ఎజ్జనయిన, లోచన= కన్దులయొక్క, యుక్తిక= కూడికతో, కడను ఉండు= వలిగానుండునట్టి, మాతంగతతిక౯= చండాల సమూహమును, అంటు మలినముఐల్లక= అంటుకొన్న మాలిన్యమంతయును అని అర్దము అధికమయిన నసీధువనెడి మదవిశేషముచేత నెజ్జ నయిన కన్నులతో, కడనుండు = దిక్కులయందున్న గజమూహము నంటియున్నదని భావము గరదు . ఏవమెల్లక-గరదుండైఐగరదుండనంగా -(శ్లో. అగ్మిదోగరదశ్సైవ శస్త్రపాణి ర్ధనాపహో క్షేత్రదారాసవార్తా చ షడేతే వ్యోతతాయన: అన్నట్లు, విషమును బెట్టునట్టి, ఆతతాయియై, వెనక = శీఘ్రముగా, అధోగతికపడ్డ =అధోగతి పాలయినట్టి, అమృ్మహాహీనునిక= ఆ మిక్కిలి నీచుండయిన వానిని, ఎనసిన = కలసిన, వవము ఎల్లజ= రోంతయంతయును అని యర్జము ఐవషప్రదు(డై, అధోగతింబడ్డ= పాతాళలోకమందున్నట్టి, ఆ మహత్‌+ అహి+ ఇనుక= ఆ మవాసర్డస్వామిని - అనగా ఆదిశేషునింగలిసికొనియున్నదని భావము నరక కొదువలెల్లజ-నరకహేతు= నరకమున బడుటకు కారణమయినట్టి, హిరణ్యహరణవృత్తిక =బంగారమును దొంగిలించు వృత్తిచే - స్వర్ణస్తేయమనెడి సప్తవృసనములలోని యొక వృత్తిచే ననుట చరించు= ప్రవర్తించునట్టి, కొమ్ముకానికా= అగసాలవానిని, భజించు= సేవించినట్టి, కొదువలు ఎల్లక= తక్కువలు అన్నియును అని యర్దము నరకహేతు = నరకా

76 వసుచరిత్రము సురుని యుత్చత్తికి హేతువయిన హిరణ్బవృత్తిక= హిరణ్యాక్షుని సంహరించిన వ్యాపారము వెత చరించుజనంచరించిన కొమ్ముకానిక= కొమ్ముకలిగిన యజ్ఞవరాహమూర్తిల,భరిం చుగుడు 9 భావము హిరణ్యాక్షుడు చావకట్టుగా చుట్టిన భూమి నుద్ధరించుటకై యజ్జవరాహు డవతెరిండు వానిని జంవుటయు ఆ వరామునితో నంయోగముచే భూదేవికి నరకానుఎంఎ(4ఎ పుట్టుబియుంురాణప్రసిద్ధములు కేవల హిరణ్యశబ్దము హిరణ్యకశిపునియందు వనర్తించుటకు శ్లో క్రీడాభిన్నహిరణ్బకుక్షికుహరే రక్తాత్మ నావస్థితా౯్‌ వోరంవోర ముదారకుబ్హామరసా నవ్వాజ సిద్ధాకనఖై : వీరశ్రీకుచకువుసీష్ని లిఖతో వీరస్యపత్రానళీ స్తత్కాలోచిత భావబన్ధమధరం మన్దస్మితం పాతున : రౌరవా...వృజినమెల్లక్‌ - రౌరవ= రౌరవమనెడి నరకమునకు ఆదార = ఆదారమయిన వారును, ఘోరప్రపాతకులు= భయంకరమయిన మిక్కుటపవు పాపములుగలవారును అయిన విషమగోత్రులక= ఎగుడుదిగుడయిన కులముగలవారిని చెందు= పొందిన,ష్పజనముఎల్లక్‌ = వపావమంతయునని యర్థము. రౌరవ = రురుమ్యుగ నమూవామునకుం - అనుంరా జంకగుంపునకు,ఆధార = ఆధారభూతములయిన, ఘోర = భయంకరములయిన, ప్రవాత = తటములుగలిగిన, 'ప్రపాతన్తుతటోభ్యగుః? అమ. విషమ గోత్రులను = విషమసంత్యి - అనగుంగా సపస్తసంఖ్యగల కులపర్వతములను లేక విషామాకారములుగల పర్వతములను బొందియున్ష్నదని భావము వ్‌ర...సముదయమునక - వీరప్రతాపరాజాధిరాజ రాజదేవేంద్రయనెడు బిరుదులు గల, తిరుమలరాయ చంద్ర= తిరుమలదేవరాయశ్రేష్టునియొక్క, సాంద్ర = దట్టమయిన, పట్టాభిషేక = పట్టాభిషేక సంబంధియగు, అంబుసముదయమునక= జలసనమూహముచేతను కడగికొనియెక్‌= కడిగిలైచిళకొనను - అనంగాః బోంగోట్టుకొనెననుట జౌర = ఆశ్చర్యము ఇట తిరుమలరాయనికిబూర్వము భూమిని భరించుచుండు దిగ్గజములు, శేషహి, ఆధి వరాహము, కుల వర్వతములను వీనిని శ్లేవశక్తిచే చండాలుర.గాను, వూనుని గాను, అగసాలవానింగాను,విషమకులమువాని(గాను నధ్యవనించి, వాని నంనర్ల మువలననై గ మాలిన్యాదులను తిరుమలరాయుల వట్టాభిషేకజలము చేత గడుగుకొన్నదయ్యెనని యర్థముచేనినాండు అనంగా తిరుమలదేవరాయనికి. బట్టాభిషేకము కాంగానే భూదేవి తనళకు(బూర్వనంనర్లులయిన టదిగజములు వొదలయినవానిని నిరాకలంచి తిరుమలదేవరాయలను బొందెనని తాత్చర్యము ఇట తిరుమలదేవరాయల పట్టాభిషకజలములకు భూదేవి మాలిన్యాదులను కడుగునట్టి సంబంధములేకుండియు సంబంధమును జెప్పటచే అతిశయోక్తి యలంకారము. అదిశ్లేషముతో సంకీర్హము. తే. ఆ విభుని దేవి శ్రీవేంగ ళాంబ పుట్టి, నిల్లు మెట్టినయిల్లు వ ర్లిల్లః జేసె! బుట్టినింటికి మథనంబు మెట్టినింటి, కమిత దోషాహతియుంగూర్చ కమలఃదెగడి 62 అ ఆ విభునిదేవి =ఆ తిరుమలదేవరాయని భార్య, శ్రీ వేంగళాంబ = సంపద్భుక్తురాలయిన వెంగళవ్ను వుట్టి..దెగడి - పుట్టినింటికి = దల్లిగారింటికి, మథనంబు =కలగుండును, మెట్టినింటికిజ =ఆత్తగారింటికి, అమితదోష+ ఆహతియు=మితి లేనట్టుగా దోషములచేంగొట్టువడుటయును,కూర్చు కనులకవ కలుగంజేయునట్టి లక్ష్మిని, తెగడి =తిరస్కరించి. పుట్టినిల్లు మెట్టినయిల్లును,వర్ధిల్లంజేసె౯ = వృద్ధింబొందించెనని యర్థము లక్షినేవికి. బుట్టినిల్లు క్షీరసముద్రమును, మెట్టినిల్లు పద్మమును గనుక పుట్టినింటికి ననంగా క్షీరసముద్రమునకు, మధనంబుక= మంథరాద్రిచే చిలుకుటను,

ప్రథమా శ్వాసము 77 మెట్టినింటికి౯=పద్మమునకు,అమితదోషాహతియు౯=మితములేని రాత్రివేదయు:గూర్చునని భావము తామరలు రాత్రి కాంగానే ముకుఇంచుట యిట రాత్రి చే గొటువడుటగా. జెప్టంబడిగడి.

ఇట ఉపమానభూతయైన లక్షింబట్టి వేంగళాంబయందు గుణవిశేషమును వర్దించుటవలన

నలంకారమువ్యతిరేకము ఇది'టోవ'యనువదమును బొంది యున్నశ్ల్శేవషముచే నుత్తాపితమ్రైయున్నది ఉ ఉంచిన యగ్రహారముల నున్నతవైఖరి ఐద్యలెల్ల ర

పెంచిన విప్రవక్తములం బెంచిన నన్య వనోతృ్మరంబులః

నించిన బలటాకముల నెమ్మి. గనందగు వేంగళాంబ య

భ్యంచితకీర్తి సౌథ విశ దాక్షర సూన మరాళరాజమై 63 అ వేంగళాంబ అభ్యంచితకీర్తి= వేంగళమ్మయొక్క మిక్కిలి యొసప్పిదమగుచున్న కీర్తి ఉంచిన అగ్రహారముల౬౯ = ఆమెప్రతిప్టించినట్టి అగ్రహారములయందును, ఉన్నతవైఖరిక౯ = మిక్కిలి గొప్టరీతిని. విద్యలుఐల్ల ౯ = వేదశాస్త్రాది విద్యల నన్నిటిని, రష్టించిన విప్రవక్తములను = వచ్చునట్లు చేయంబండిన - అనంగా నేర్పంబడిన బ్రాహ్మణుల ముఖములందును, పెంచిన...త్కరంబుల క - పెంచిన = వృద్ధింబొందించిన, నవ్య = క్రొత్తవిరుగు, వన+ఉత్కరంబులక “= వనసమూహములందును, నించిన బల్‌ తటాకములః౯ = నిండింపంబడిన గొప్ప చెలువులందును, సాధ రాజమై సౌద = సున్నపుగచ్చు చేసిన మేడలును, విశదాక్షర = పరిశుద్ధములయినే యక్షరములును, నూన= తెల్లని పుష్టములును, మరాళరాజమై = హంసశ్రేష్టములు నయినదై. నెమ్మిజ = ప్రీతిచేత,కనందగు౯ = చూడ(దదగియుండునని క్రమాలంకారము అనంగా వేంగళమ్మ పైనిచెప్ప్టంబడిన అగ్రవోరాది సంతానము లనేకములు గావించి బహుకీర్తి. జెందినదని తాత్చర్యము. ఇందు, సౌధవిశదాక్షర నూనమరాళ రాజమనునది సమాహార ద్వంద్వము ఇట కీర్తిని సౌధము మొదలయిన వానినిగా ఉల్లేభెంచుటచే ఉళ్లేఖ మలంకారము. అగ్రహారములు 'శౌధ' యుక్తములు విద్యలు రప్పించినది 'ఉన్నతవైఖరి' ని. వనములు ' నవ్యములు' తటాకనులు. 'బలుపైనవి” - కావుననే ఏనివలని కీర్తి 'అభ్యంచితమైనది సౌదాదులు తెలుపుగణములో. జేరినవికాన కీర్తితో సాదృశ్యము. అక్షరములును తెలుపనుటకు నిందే ' రమణీయాక్షసరాకృతిం బొలుచు వర్లర్రేణి" అనుటం దెలియునగును. ( అక్షరవైశద్య్మ మనంగా-

“ఇపాంశుదష్టం త్వరితం నిరస్తం ఐలంబితం గద్గదితం ప్రగితమ్‌

నిష్పీడితం గ్రస్తపదాక్షరం చవదేన్షదీనంనతు సానునాస్యమ్‌ ॥ అనుపారదోషములు లేక

'మాఖథుర్య మక్షరవ్యక్తిః పదచ్చేదస్తథా౬ త్వరా

ధైర్యం లయసమత్వం చ షడేతే పాఠగాగుణావి

అను గుణములు గలిగియునికి) సీ వసుమతి దానయ్య । వరుని వారింపదు, కందమూలంబుల గడుపుపెంప

శ్రీకాంత దానయ్యు. బ్రియునిరోథింపదు, క్రిందై విరోథధికి- ; దేలుసాంప

దాను రుక్షిణియయ్యు. దగదన దాత్మనా, యకు డొక నరుక్రింద హరులంబట్ట

దానన్నపూర్జాభి ధానయమ్మును మాన్ద, దొకనాడు( దనటేండు. బికిరమెత్త

శీ “మయరాళరాజియై

78 వసుచరిత్రము తే ననుచు ధరనిందిరను భోజ తనయ నార్య నార్యనుతనార్యమేయచ రృలహసించి

పతికి నభిమతభోగ సౌ ;భాదగ్యమొసంగు, విమలసద్దుణనికురుంబ వేంగళాంబ 64

అ విమల.నికురంబ - విమల= నిర్మలమయిన.సదుణ= మంచురుణాముల ఎముక్కు నికురుంబ= సమూహముగలదియగు, వేంగళాంబ = వేంగళమృ్మృ వసుమతిజందలఅంపట్యు ఘూ వసువులన(గా ధనములు, తాను ధనవంతురాలై యుండియు, అయ్య ఇఅనుచో అయి+ఆ౬ అలి విభాగము. ఇకరాంతము లేన్యూదిగణములోః జేరినవి గాన యచ్చపగం బగునపుడు ంధి'ిశృాము వరుని£ = పెనిమిటిని,కందమూలంబులక౯ = దుంపగడ్డలచేతను వేళ్లచేతను. కడు వువంన౬ = పొట్టపోసికొనుచుండంగా, వారింపదు =వలదని మాన్సదు అనియర్ధ్యము భూదేవి వసనుముతి యను నామముగల దనియు, ఆమెకువరుండయిన వరాహమూర్తికి. దుంపగడ్డలు మెదులయిగుది యాహారములనియు భావము.

శ్రీకాంత తానయ్యుక- శ్రీయన(గా సంపద శ్రీ=సంపదచేత . కాంత= మనోజ్జురాలు, అయ్యును,ప్రియు ౬౯ =పెనిమిటిని, క్రిందు+ఐ విరోధికి ౯ కేలుచా(పక౯ = శత్రువునకు.గ్రిందుపడెచేయి చా.సంగా విరోధింపదు - = వారింపదు - లక్షీదేవి శ్రీ కాంతయనునామము గలదనియు నామె పెనిమిటియైైన విష్ణుమూర్తి వామనుండై విరోధియగు బలిచక్రవర్తిని యాచించినాండనియు భావము.

రుక్షిణి తానయ్యుక = రుక్మ మనగా బంగారు, అదిగలది రుక్షిణితాను బంగారు గలదిగానుండియు, ఆత్మనాయకుండు= ప్రాణేశ్వరుండు, ఒక నరునిక్రిందణ = ఒక మనుష్ముగి క్రింద, హరులజ పట్ట౯ = గుజ్జములను బట్టెడు కొలువుసేయఃగా, తగదు అనదు= సరికాదగి చెప్పదు - విదర్హరాజకుమారి రుక్మిణి యను పేరుగలది యనియు, నామెకు. బెనిమిటెయైన కృష్ణుండర్జునకు సొరథ్యము చేసినాండనియు భావము.

తాను, అన్నవూర్జ్హాబిధాన అయస్యుణ = అన్నన వ్యూద్ధి చేత నంవూర్హురాలనుం పేరుగలదైయుండియు, తనటేండు= తనయేలిక - నాథుండు, బికిరము ఎత్త ౯ = భిక్ష యొక్తుచుండ!గా, ఒకనాండుక = ఒక్క దినమయినను,మాన్సదు= అడ్డగింపదు - పార్వతి అన్నపూర్ల యును నావముము గలదియునియు, నావెెకం( బతిలైఎనశివు(డం కపాలవానండ్జై భిక్షమెత్తినాండనియును భావము. బికిరశబ్దము వికిరశబ్దమునకు వికృతి వ్‌

అనుచుక = ఈలాగునంబలుకుచు, ధరను = భూదేవిని, ఇందిరను = లక్షీదేవిని. భోజతనయను= రుక్కిణీదేఐని, ఆర్భను= పార్వతీదేవిని, ఆర్య... చర్య్మలను - ఆర్భ= పతి సేవాదులయీజ్యలైనవారి చేత, నుత= స్తోత్రముచేయంబడిన, నారి= స్తీలయొక్క, అమేయ= గణింపనలవి కాని, చర్య్భలక = చర్శలచేత, హసించి = తిరస్కరించి పతికిజ = పెనిమిటెయైగ తిరునుల దేవరాయనికి, అభి ._..భాగ్యము - అభిమత= ఇష్టమయిన, భోగ= భోగములయొక్క, సౌభాగ్యము - అభిమత= ఇష్టమయిన, భోగజ= భోగములయొక్క, సౌభాద్యము = సొష్టవమును

• పెనిమిటికి కోరిన సుఖములను చక్కఃగా ననుభవించుటను,జసంగుక్‌ = ఇచ్చును - కలుగంజేయుననుట. అనగా వేంగళమ్మ భూదేవి మొదలగువారికంటె పాతినవ్రతృ్యమం దతి శయించినదై పెనిమిటియొక్క సేవసేయుచుండునని భావము ఇందు శ్చేషోత్తాపితమయిన వ్యతిరేక మలంకారము నార్యనుత ..చర్యలజ అనుచో వృత్త్యనుప్రాసము శౌ రారాజద్దుణశాలి తిర్రలమహా రాయండు శ్రీ వేంగళాం

బా రామామణియందుః గాంచె సుతులం బ్రఖ్యాతసత్కిర్తిల

ప్రథమా శ్వాసము 79

క్షీర్రాముక రఘునాదభూమిరమణుక శ్రీరంగరాయాగ్రణి౯

శ్రీరామావనినాథు! బ్రాభవనిథిక£్‌ శ్రి వేంకటక్ష్యావరున్‌ 65

అరారా..శాలి - రారాజత్‌ీ= మిక్కిలియు. బ్రకాశించుచున్ను గుణ= సద్దుణములచేత, శాలి= బప్పచున్నవాండుగు, తిర్తలమవారాయండు = తిరుమలదేవరాయఃడు, శ్రీ వేంగళాంబారామా మణియందుక£ = సంపద్యుక్తురాలయిన వేంగళమ్మయనిెడి స్త్రీరత్మమందు, సుతులక్‌ = పుత్రులను, కాంచెక = కనెను వారెవరన(గా, ప్రఖ్యాత .రాముకొ-ప్రఖ్యాత = ప్రసిద్ధమయిన, సత్క్‌ర్తి= మంచి కీర్షియందు, లక్షీర్రాము ౯ = లక్ష్మీమనోహరు(డయిన నారాయణుండయిన ఇట ' కీర్తిస్తు నారాయణే' అను వచనముచొప్పున కీర్తియందు నారాయణ సామ్యము చెప్పినాండని తెలియునదథి లేక సత్క్‌ర్తిలక్ష్మీ= మంచి కీర్తి సంపదచేత, రాముక£్‌ = మనోహరుండయినవాండయిన యనియునర్థము. రఘునాథ భూమిరముణు౯ = రఘునాథ రాజును, శ్రీరంగరాయాగ్రణిక = శ్రీరంగరాయ శ్రేష్టుని,శ్రీరామావనినాథుక = శ్రీ రామరాజును,వ్రాభవనిధిక్‌ = ప్రభుత్వమునకు పాంతఅయైైన - మిక్కిలి ప్రభుత్వ సంపత్తిచే వెలయువాండయిన, శ్రీ వేంకటక్షావరుకొ = శ్రీ వేంకటరాజును, కాంచెనని యన్వయము.

తా. మిక్కిలియు! బ్రకాశించుచున్న గుణములచే నొష్టచుండు తిరుమలదేవరాయండు వేంగళమ్మయందు మంచికీర్తియందు నారాయణునివంటివాంయడయిన రఘునాథరాజును, శ్రీ రంగ రాజును, రామరాజును, మంచి ప్రభుత్వముగల వేంకటరాయనిని గాంచెను.

క. ఆ జగదభినుత సుగుణన, మాజులలో నగ్రజండు మహనీయ యశో

రాజీవాసను(డు సుథి, రాజీవాసను(డు వెలసె |; రఘునాథు. డిలన్‌. 66

అ ఆ..నమాజులలోక౯ - జగత్‌ +అభినుత= జగజ్జనులతచేత మిక్కిలియు స్తోత్రముచేయంబడిన, సుగుణ= సద్దుణములయొక్క, సమాజులలోజ£ = సమూహములుగల ఆ రాజులలోపల, అగ్రజుండు= వ్యేష్రుండైనవాండు, మహా ...వాసనుండు - మహానీయ:= మిక్కిలి గొప్టదియైన, యశః = కీర్తియందు, రాజీవాసనుండు = చంద్రుండయినవాండు. ( ఇట ' అసుక్షేపణే ' యను ధాతువును బట్టి, 'రాజీవాని ఆన్యన్తేక్షివ్యన్తే అనేనతి రాజీవాననవి వధ్యములను దిరస్కరించువాండను వ్యుత్చత్తి వలన జంద్రుండని యర్థముఎ నుధీరాజీవాననుండు - నుధీ = యోరగ్యమయిన బుద్ధియందు, రాజీవాననుండు = బ్రహ్మయగువాండును, అగు, రఘునాథుండు = రఘునాథరాజు, ఇలక = భూమి యందు, వెలసె౯ = ప్రకాశించెను. ఇట రఘమునాథరాజును కీర్తి బుద్ధియనెడి విషయభేదము చేత చంద్రచతుర్ముఖులుగా నుల్లేఖనము చేయుటచే నుల్లేఖాలంకారము,.

తా. జగమునందలి వారిచేత మిక్కిలియు స్తోక్రము చేయంబడిన సద్దుణసమూహములు గల యా రాజులలోపల. బెద్దవాండును, చంద్రునివంటి కీర్తిగలవాండును, బ్రహ్మవంటి సుబుద్దిగల వాండు నగు రఘునాథరాజు భూమియందు బ్రకాశించెను. సీ బలువాహినులమించు | మలకల ఘననామ, కంబులు దూలమూ । లంబులెత్తు(

బ్రతిరోధి వరణ వ ర్లముద్రోచి తన్మహా ఖోగశాలిక్షేత్ర ములు హరించు

వలగొన్న బహురాజ । వంశగుల్మంబుల. బలుతెఅంగుల గ్రుచ్చి! పాఅవైచు

వడింజొచ్చికలంచి యా వనరాసుల సమగ్ర , జీవనంబెల్ల దు ప్కీర్తిగలుపు

80 వసుచరిత్రము

తే నవని నసహాయశూరత నధిగమించు. ననఘ తిరుమలరాయనం దననుమిద్య

భీరరఘునాథభుజపీఅ । బీ/టవెట్టు, సాహసోదగ్ర బరుదవన : రాహమూంర్తి 67

అ ఇందలి గీతితుదను బిరుదవరాహమూర్తియని చెప్పుటంబట్టి బిరుదపగముగాను వరాహసరము గాను నర్ధద్వయము విచారించునది అనఘ భుజపీరిక - అనఘు= నిర్దాషుండైన

• పుణ్యాత్ముడయినయనుట, తిరుమలరాయనందన = తిరుమలదేవరాయని కుమారు+డును. సమిత్‌ గభీర = యుద్ధ మందు గంభీరుండును అగు, రఘునాథ భుజపీఠికా = రఘునాథరాజు యొక్క బాహుపీఠమందు, పీ/ట...మూర్తి - పీంట వెట్టు = స్థిరముగా పాదుకొనియుండునట్టి. సాహన+ఉదగ్ర = సాహసముందు నెక్కుడయిన, బిరుద వరాహమూర్తి = లాంఛనమగు వరాహమూర్తి, బలు...లెత్తుక్‌ - ( బిరుదు బలు = బలవంతములయిన, వాహినులక్‌ = నేనలచేత, మించు = అతిశయించుచున్న మలకల = మ్లేచ్చలయొక్క. ఘననామకంబులు = గొష్టలయినపళ్లు, తూలజ = నశించునట్లుగా. మూలంబులు ఎతుక్‌ = వెంుదళ్తుతినివై చఎనుు - , నిర్మూలముసేయుననుట. (వరాహ )బలునాహినులక = బలువైన నదులయందు. మించు, మలకల =మలుపులయందలి - వంకరలయందుంగల, ఘననామకంబులక =మేఘములని పేరుగలవానిని _- మేఘనామము లన్నియు తుంగలకు జెల్లునుగనుక, తుంగలను, తూల౬౯ = తూలిపోవునట్లుగా, మూలంబులు ఎత్తుక = వాని వేళ్లను అనగా దుంపలను బెల్లగించును. ' కురువిన్లో మేఘనామా ముస్తాముస్తకమస్రిమామ్‌ ' అము. + ప్రతిరోధి...హరించుక -(బిదుదు ప్రతిరోధి= చోరులయెక్క, వరణ = ప్రకారములయొక్క, వర్గముక =సమూహమును, త్రోచి = పడగూలి, తత్‌= వారియొక్క, మవాభోగ = మిక్కిలియైన భోగములచేత, శాలి = బవ్వచాన్న, క్షేత్ర= కళత్రములను, వారించుక = చెఅంబట్టును ప్రతిరోధిపరాన్మన్సిపాటచ్చరమలిమ్లుచాః ప్రాకారోవరణన్థొాల:' అమ. (వరాహు ప్రతిరోధి = అవరోధకమయిన - అడ్డగించునట్టిదయిన, వరణ వర్గము = కంచెలు మొదలయినవాని సమూహమును, త్రోచి = పడ(ద్రోచి, తత్‌= ఆ యావరణసమూహములోని, మవా+ఆభోగ = మిక్కిలి విస్పృతములైన, శాలిక్షేత్రములు = వరిమళ్లను, హరించుక = తినును. 'క్షేత్రం శరీరే కేదారే సిద్ధన్ధానకళత్రయోః ' విశ్వ.

వలగొన్న...పాఅవైచు - (బిరుదువలగొన్న= చుట్టుముట్టిన బహమురాజ = అనేక శత్రురాజులయొక్క, వంశ = వర్గములయొక్క , గుల్మంబులక = సేనలను, పలుతెఅంగులక౯్‌ = అనేకవిధములచేత, క్రుచ్చి = కత్తిచేపొడిచి, పాఅవైచును. (వరాహు వలగొన్న = చుట్టు నావరించియున్న బహు = అనేకములయిన రాజవంశ = శ్రేష్టముయిన వెదుళ్లయొక్క, గుల్మంబులక్ష = పొదలను, పలుతెఅంగులక = కోఖపంటి ప్రచారములచేత,క్రుచ్చిపాఅవైచుక = పొడిచి సెలంగి వైచును. * గుల్మారుక్సృవ్నుసేనాశ్చ ' అమ. పలు తెఅంగులనుచో బిరుద పక్షముగు, కర్ష్మధారయసమాసము గనుక తకారమునకు దకారాదేశము వికల్పమయ్యు, వరాహపక్షమునః దత్తురుషము గనుక నుభయపక్షములకు సమరసముగా తకారము చెప్పటయే యుక్తము. తే సంధిగ్రూర్దంగ బ్రథమాంత శబ్దవితతి, పైగచటపతలకు ఐక । ల్పంబుచెల్లుం

గాకు సంబోధ నావృ్యయ । కర్తధార, యంబుల గచేతనంబుల । నబ్దనాభ. వడి..గలఫు। (బిరుదువడి ౯ =త్వరితము గా, చొచ్చి, కలచి = కలగుండుపడ.జేసియావనరాసుల= యవనదేశసంభవులయిన తురకల సమూహముయొక్క, సమగ్రజీవంబు ఎల్లఃజ = నిండారు నట్టి బ్రతుకంతయు, దుస్కీర్తికకలుపుక్‌ = అపకీర్తిపాలుసేయును (వరాహు పడింజొచ్చి కలంచి = త్వరితముగా చొరంజడ్రి కలంకపాఖునట్లు చేసి, ఆ వనరాసులకొ = ఆసముద్రములయొక్క,

౯సెన్సుగ్రజీవ

ప్రధమా శ్వాసము 81 నంబెల్లక = సంపూర్ణ్వమయిన జలమునంతయును, దుష్కీర్తిక్‌ కలుపు౯ = కీర్తియనఃగా నిచటబురద,

• కీర్తఃప్రశంనా యశసాొర్విస్తారే కర్టమేపిచ' విశ్వ కొరమాలిన బురదపాలుసేయును.

అవని... గుధిగమించుక -(బిరుదుఅవని£!£ = భూమయందు, అనహాయశూరత౬౯ = అసహాయ శూరత్వముచేత, అధిగమించు! = ప్రవర్తించును (వరాహుబంటిగాం దిరుగును. వరాహ విషయమున వీట పెట్టుట యనువదమును బ్రయోగించుట జాతీయము.'వీ-టవెట్టి చూవులనెయేర్నంబ్రజ నొాక్కసనూకరంబు' నమునుచరిత్రము ఇందు వరాహలాంచనముగల రఘునాథరాజు చేసిన కార్యముల నెల్ల లాంఛనమయిన వరాహమూర్తి చేసినట్లుగా. జెప్పుట యౌపచారికము ఇట వరాహమూర్తియును విశేప్పము శ్లిష్టముగుటచే అప్రక్యతవరాహవిషయమయి శబ్దశక్తి మూలమగుధ్వని కాని శ్లేషాలంకారముగాదు ఉభయన్లేషమందు విశేషము న్లేషింపదు 'భోగశాలిక్షేత్రములు' అనుచో పోలికవడి.

క వోలింపం బువు బుభులకు మూ, పొలికవడి శిల ముల్ల మున కెన యనంగా

శీలం బుల్లం బనగా, భూలోకం బమరలోక ; మునకెన యనఃగన్‌. తా తిరంవములదేవరాయుని కువూరు.డును యుదవుం దతిగంబఖీరుండును బిరుదవరాహాలాంచఛను(డు నగు రథఎనాధరాజు గొవృసేినలుగల తురకలను పేరు లడంగిపోవునట్లుగా నిర్మూలము సేయును. చోరులు కట్టుకొనియున్న ప్రాకారసమూహమును బడ6గూల్సి మిక్కిలి భోగములనుభవించుచున్న వారి కళత్రములను జెఅపట్టును చుట్టునున్న యనేకరాజుల సైన్యములను, నానావిథధములంబొడిచి పటాపంచలు గావించును. త్వరితముగాం జొరబడి యవనదేశపు తురకల సమూహములను జీకాకుపథఠిచి వారి బ్రతుకునంతయు నపకీర్తిపాలు సేయును.

శా. యాదోరాశి గభీరమూర్తి రఘునా । ధాథీశు. డుద్దండ బా

హో దర్హాంధ సపాద మళల్కిక నిజా । మానీకముల్‌ ద్రుంప జి

న్యాదూరక్షితి. బాలుకృష్ణకును గృ ; ష్టాంకంబు నాండట్సె బి

జ్చీటివ్వ్సన్నయనాటబ్ద కజ్జల జలా । భీల ప్రవాహంబునన్‌. 68 అ యాటోరాశి గభీరమూర్తి - యాదోరాశి =సముద్రునివలె, గభీరమూర్తి= గంభీరాకారు(/డయిన, రఘునాధాథిశుండు=రఘనాధరాజు, ఉద్దండ...మానీకముల్‌ - ఉద్దండ = ప్రచండమయిన, బావోదర్హ = భుజగర్వముచేత, అంధ = కన్నుగానకున్న నపాద = సపాదులయొక్కయు, మళల్కిక = మలకలయొక్కయు, నిజాము = నిజాముయొక్కయు, అనీకములు = సైన్యములను, త్రుంపక = సనంహరింపంగా, జనృ...క్షితిక- జన్య = యుద్ధమునకు, అదూర = సమాపమయిన, క్షితిక్‌ = భూమియందు, పాలు క్యృష్ణకుక = ప్రవహించు చున్న కృష్ణానదికి బిజ్సీ = మ్లచ్చస్రీలయొక్క, అనగా బూబులయొక్క, దివ్యత్‌ = ప్రకాశించుచున్న నయనాబ్ద డం తామరలవంటికన్నులయందలి,కజ్జల క్‌ కాటుకతోంగూడిన, జల =నీళ్లయొక్క, ఆభీల =భయంకరమయిన, ప్రవాహంబునక = వెల్లువచేత, కృష్ణా - అంకంబు = కృష్ణయనెడి పేరు, నాండు = ఆ కాటుకతోడి కన్నీటివెల్లువన గూడెననాండు, అఖ్బె౯క = లబించెను

రఘనాధరాజు చేత యుద్ధమందు హతులయిన సపాదాదితురుష్కుల భార్యలందలు నేడువ(గా వారల కాటుకకన్నీళ్లు వెల్లిగొని కృష్ణలోంగలసి నదీజలమంతయు నల్లవాజినందున నాంట నుండి కృష్ణకు గృష్హయని పేరుగలిగె నని యర్థము కృష్ణానదీజలమంతయు నల్లంబడుటకువలయు నంత కాటుకకన్నీళ్లు ప్రవాహమై పాఅుటకు నెందఖు స్తే లడువవలసియుండునో యందణతురకలను వథించినా(డని భావము ఇట కృష్ణాశబ్బమునకు యోగముచే నన్మార్ధమును కల్చించుటచే

82 వసుచరిత్రము

నిరుక్తి. కృష్ణయను పేరుగలుగుటకు అంజనాక్రుప్రవాహమేళనము హేతువు గాకపొయినను హేతువుగా నుక్టేక్షించుటివలన హేతూళ్చేక్ష అంజనాక్రుప్రవాహమునకు గుదికి నలుసు కఠధిగించు సంబంధము లేకున్నను దత్సంబందమును జెప్పటచే అతిశయోక్తి ఈ రెంటికిని సంకరము "ఉద్దండ బావాదర్హాంధు' లనుట వారిని ద్రుంపవలయుటకు హేతువు ప్రవాహ మాభీలమనుట కృవ్లా సంబంధ శొకర్యమునకు. కృష్ణయందు గలియుట కుపయుక్తముగా అది జన్కాదూరత్షితి. బాలుట చెప్పంబడినది. దీనిచే కృష్ణానదికి దాపుగా తురకలతో రఘునాధరాజునకు యుద్దము జరిగెననుట తెలియుచున్లది. మ. హరిమై సాదిశిరంబు సాదిమెయి జా తృశ్వోత్తమాంగంబుం గూ

డ రజణోర్విక రఘునాధశౌరి యసి జెం డక దివృ్వమందారవ్వ

ఫ్టీ రహిం బ్రాజయుతంబు లై గగనవా | టిం బర్వి గంధర్వకి

న్నరరూపంబులు దాల్చి సారె కవి యా నుందధించు(దచ్చార్భమున్‌. 69

హరిమైక౯ = గుజ్డపు కళేబరమందు, సాదిశిరంబు = రౌతుతలయును, సాదిమెయిక = రౌకుకళేబరమందు ' ఆశ్వారోనోస్తు సాదినూ అమ. జాత్యశ్వ+ఉత్తమాంగంబు = ఉత్తమాశ్వముయొక్క తలయును, కూడక = అంటుకొనునట్లుగా, రణ+ఉర్విక = యుద్ధభూమియందు, రఘనాథశౌరి ఇ=రఘునాథరాయు!డు, అసిక£ =ఖుడ్డముచేత, చెండక్‌ =నణుకంగా, దివృ్వమందారవృష్టిక్‌ = దేవతలు గురియునట్టి పారిజాతపుష్ట వర్షముచేత, రహిజ£్‌ = లెస్షంగా,ప్రాణయుతంబులై = ప్రాణములతో గూడికొన్త్నవై, గగనవాటి౯ = ఆకాశవ్‌థిని, పర్వి = ఎగసి, గంధర్వ కిన్స్షరరూపంబు తాల్సి = గంధర్వ రూసమును కిన్నరరూపమును ధరించి, ఇట కిన్తర గంధర్వరూపములనుటకు మాజుగా గంధర్వ కెన్షరరూపములని న్యత్ర్రమము గుల్దపు కళేబరమందు రౌతుతల యదుకఃగా కిన్సరులయిరనియు రౌతుకళేబరమందు గుబ్లపు తల యంటికొనంగా గంధర్వు లయిరనియు. దెలియునగుటి. అశ్వదేహమును నరముఖమును గలవారలు కిన్తరులు; మనుప్కదేహమును అశ్వముఖమును గలవారలు గంధర్వులు .ఇందులకు శ్లాః " బిమ్చోషప్టం బహుమనుతే తురజ్రినక్త్ర శ్చుమన్తం ముఖమిహ కిన్షరం ప్రియాయా;

శ్లిష్మన్తం ముహురితరో౬. పితన్ని జస్త్రీ; ముత్తుజ్ఞ స్తనభరభజ్ఞ భీరుమధ్యామ్‌ ; మాఘుండు.

నొరెకుక్‌ =మాటిమాటికి , అవి=ఆకిన్షరగంధర్వరూపములు, తత్‌+శార్యముక = అతని శూరత్వమునుగూర్హి, ఆనందించుక్‌ = సంతోషించును ఇట హరిమై నాది శిరంబుగూడుగుట్లు ఖండించుటచే ఖండన త్వరాతిశయమును ' దివ్య్వమందారవ్యవ్చిని జెవ్వటచే దేవతాశ్లాఘాసూచితముయిన ఖండనలాఘవాతిశయమును ద్య్చోతితము ఆనందించు ధాతు విట నకర్మకమగుట విచార్యము. కిన్సరగంధర్వరూపధారణమునకు రఘునాధశాల శౌర్యముతో సంబంధము లేకుండియు సంబంధమును జెప్పటచే సంబంధాతిశయోక్తి యలంకారము తా. రఘునాధరాజు గుజ్జపు కళేబరమందు రౌతుతలయు రౌతుకళశేబరమందు గుబ్డపు(దలయు'. గూడికొనునట్లు యుద్ధభూమియందు రౌతులనుగుజ్జ్దములను నజఖుక6గా, అవి యట్లుగూడి యా రాజుపయి దేవతలు కురియు పారిజాతపుష్టవర్షముచే! బ్రాణమునొంది యాకాశమున కెగసి తిన్నరగంధర్వరూపములు దాల్చి యా రాజు శౌర్యమునకు నానందించును. చ. పహరిపదభక్తిశీలు( డగు ।; నారఘునాధ న్యపాలుకూర్మినో

దరుండు సిరంగరాయ వను ధావరు. డాత్మగుణ ప్రమోదవ

ప్రథమా శ్వాసము 83 త్తిరుమలరాయశేఖరవి । తీర్ణ్షమహాయువరాజ పట్ట బం ధథురు€ డయి నర్వభూభువన । ధూర్వహశక్తి వహించు నెంతయున్‌. 70 అ, హరిపదభక్తిశీలు(డు= విష్ణుమూర్తి పాదములందలి భక్తియే స్వభావముగాంగలవాండుఅగు,

అఆరఘునాధ నృపాలుకూర్మి నోదరు(డు = ఆదఘునాధరాయని ముద్దుతమ్ముండు, దెంగరాయ వసుధావరుండు = శ్రీ రంగరాయరాజు, అత్మ...బంధురుండు అయి - ఆత్మ= తనయొక్క, గుణ= నుగుణములచేత, వ్రమోదవత్‌ = నంతోవముగల, తరుములరాయశేఖర = తిరుమల దేవరాయశ్రేమ్టుని చేత, వితీర్ణ = ఇయ్యంబడిన, మహత్‌ = గొప్పదియైన, యువరాజవట్ట= యువరాజుయొక్కపట్టముచేత, బంధురుండయి= మనోహరు(డయి - యౌవరాజ్యపట్టాభధిషేకము చేత నొప్పినవాండైయనుట, ఎంతయుక్‌ = మిక్కెలియును, నర్వ...శక్తిక- సర్వభూభువన = సమస్తభూలోకము యొక్క, ధూ: = భారమును, వహ= వహించునట్టి, శక్తిక = సామర్థ్యమును, వహించుక్‌ = పూనియుండును. ఇట తరుమలదేవరాయండు తన వ్వ్యేవ్టవుత్రుండయిన రఘనాధరాజు నకు యౌవరాజ్యపట్టము కట్టవలసియుండ(గా రెండవవాండగు శ్రీ రంగరాయలకు దానిని గట్టుటకుంగారణ మతని గుణములకు(బ్రమోదమునొందుట యనియు, శ్రీరంగరాయండట్టి గుణములంబడయుటకుహరివదభక్తిశీలుండగుట ముఖ్యకారణమనియు, యువరాజపట్ట బంధురుండయినంతనే సర్వభూలోక భారవహనశక్తి నెలపునేని సాక్షాద్రాజత్వము కలిగినపు డెంతటిశక్తి నెఅపంగలండనియు నాశయములు ధ్వనించుచున్నవి. తా. ఆ రఘునాధరాజు గౌారాబుతమ్ముండును హరిచరణభక్తి వరాయణుఃడు నయిన శ్రీ రంగరాయరాజు తనగుణములకు( బిరువములదేవరాయు.డు నంతువ్చు.డ్డె గొవ్ప యౌవరాజ్యమునకుంబట్టము గట్టంగానతండప్టటికే సమస్తభూలోకమును బాలించునంతటి నామ ర్ధ్యమును మిక్కిలియునెఅపెను. చ. ఉరమున నేంగు( గుండలి వ । యోధరధారల నాను నెప్పడుం

గిరులు గరుల్‌ రజోవివ్యాతి ; కిం జను వెళ్ళండు నేలోకూర్మశే

ఖంరు డిబ యేల భాలజన । కల్పితసౌబ్బు మటంచు ధారుణీ

తరుణి సిరంగరాయ నను । ధావరు. జేరె. గుమార మవ్యథున్‌. 71

అ. ఇందు భూమిని భరించిన శేషాహి మొదలగువారియుందు బాలత్వము నారోపించి దానిని బట్టి భూమి వారిని విడనాడి కుమారమన్మథుండయిన శ్రీరంగరాయనిః జేరెననుచున్నాండు. కుండలి= సర్దము, అనగా శేషుడు, ఉరమునకప(గు= జొమ్ముతోం బాంకియాడును బోరగిలి ఉమ్ముతో బ్రాకులాయడునంతటి పసిబిడ్డండనుట - సర్దముగనుక ఉమ్ము తో (బోవునని భావము. గిరులు =కొండలు - అనగా కులపర్వతములు, ఎప్పుడు! = నిరంతరమును, పయోధరధారలక£ = చన్నుంబాలు ధారలను, ఆనుక£్‌ = కుడుచును బువ్వదినునంత వయసును గాక చనుంబాలే యెడతెగక కుడుచుచున్నంతటి పసితనముగలవి యనుట పయోధరములన.గా స్తనములును మేఘములును గనుక, జలధారలచే ఎప్పడును,నానుక్‌ = తడియుచుండునని భావము. కరుల్‌= వనుంగులు - అనగా దిగ్గజములు, రజోవిహ్యతికికి = దుమ్ములుపూసికొనెడి యాటలకు,చనుక్‌ = పోవును ఆటలాడదికొనునంతటి బాల్యము గలవియనుట. ఏనుగులు గనుక మన్నుజల్లుకొనునని భావము కూర్మశేఖరు(డు= కూర్మరాజు , ఆది ఈ 'కూర్మశేఖరుండు” పాఠా.

84 వసుచరిత్రము

వరాహమనుట,నేలవెళ్లండు =నేలపయి.బోవజాలండు- నేలయంటు వదలని అనగా సగుండంచెట్టిన చోటనే కదలమెదలలేకుండునట్టి పసికూనయనుట భూమికాధారమైయుఎండున వి భావము బాలజనకబ్దితసాఖ్యము = పసిబాలుర సమూహముచే కల్చింపంబడిన సంయోగసుఖము.ఇథధియేల= ఇట్టిదియెందులకు, అని= విచారించుకొని, ధారుణీతరుణి = భూమియనెడు కాముకువాయిము గల న్రీ, కుమారమన్మథుక = యౌవన వురువులలో మన్మథఢునివంటి వా/(డయిన, రంగరాయవసుధావరుక = శ్రీరంగరాయః!డను రాజును, చేరెన్‌ = పొందెను

శేషాదులకు ' ఉరమున నేంగు'నిత్యాదులచే బాలత్వావస్థలును ' కుండలి ' యిత్కాది నిర్దేశములచే సౌందర్యరాహత్యమును జెప్పి యందులకు బ్రతిభటముగా శక్రరంగదాయనికి కుమారశబ్దముచే యౌవనము,మన్మథశబ్దముచే సౌందర్భాతిశయమును జెప్పినాండు భూదేవి తరుణి (జవరాలు) గావున బాలత్వావస్థలందున్న శేషాదులవలన సంభోగసౌఖ్యముగాని వారి రూపవికృతుల వలన శృంగారోద్దీపనమునుగాని తనకుంగలుగదనియే నారెంటిని గలిగించుటకు వలయు యౌవనసౌందర్శ్భములు గల రంగరాయని, జెందెనని యర్థము. *' జన ' ఒక్కండుగాన శేముండు మెదలగువారు పెక్కండ్రు గావున . ఇటి * యథాయూనస్తద్వత్చరమరమణీయాపి రమణీ కుమారాణా మన్త కరణహరణం నైవకురుతే' అను శ్లోకార్ధ మనుసంధింపంబడినది అనగా శ్రీరంగరాయుఃడు భూభరణ సామర్ధ్థ్యముచేత శేషుండు మొదలయినవారికంటె నథికుండని తాత్సర్యము ఇట ' తరుణ

• కుమారమన్మథుండను శబ్దములు సాభివప్రాయములుగాన పరికరము మఖియు భూకాంత శ్రీరంగరాయని. బొందుటకు శేషాదుల బాలత్వమును సంభావించుట హేతువుగాకపోయినను హేతువుగా వర్ణించుట చే హేతూళ్చేక్ష ఇది పయోధరాది పదగతనశ్లేషముచే నుత్చాపితము సీ, కుంతలస్థలికి నే గుణగరిష్టునిచీటి,కమనీయ కేతికీ గర్దదళము

మంజులలాటి సీ మకు నేమహాభాగు, తేజంబు కాశ్మీర । తిలక రేఖ

వత్సభాగమునకే : వైభవాధికుని య, పొరకీర్తిమతల్లి । హారవల్లి

కాంచిదేశమునకే ఘనుని సంతతదాన, వారి నిర్హ రథార | హీరరశన తే. యంగమున కెవ్వని చమూతు : రంగకోటి, ధాటికాధుతధూళఇళ మాం । దాఇపట్టు

సమథధికాకల్చరుచి పూను । జగతి కతండు, రాజమాత్రుడె శ్రిరంగ రాయణశౌరి

అ. సమథిక..రుచిజ్‌ - సమథధిక= మిక్కిలి యతిశయించిన, ఆకల్ట్ప - (ఆకల్ప మనంగా “చతుర్ధాలంకృతి ర్వాసోభూషా మాల్యానులేపనైః అను లక్షణముంబట్టి వస్తాభరణమూల్యాను లేపనముల నెడి నాలుగు విధములయిన యలంకారము. కనుక, శృంగారాత్మక మయిన యా చతుర్విధా లంకారముయొక్క * ఆకల్చవేషానేవథ్యమ్‌' అమ రుచికి = శోభను,వూను= వహించునట్టిజగతికిక = భూదేవియనెడు సీకి, కుంతలన్థలికిక = కుంతలదేశమనెడు కుంతలదేశమునకు (అనంగాకురుల ప్రదేశమయిన శిరస్సునకు వగుణగరివుని-చీటి = గుణములందు మిక్కిలి గొవృవాండయిన వ రాజు యొక్క అజ్జావ త్రిక,కమునీయు = మనోహరనుయినశేతకీ = మొగలియొక్క, గర్జదళము = గర్జములోని రేకయ్యెనో, అనంగా లేంత గేదంగిపూవు రేకయ్యెననుట తలకురులయందు. జెరుపుకొనుట లే/తగేందగి రేకు నని తెలియునుది.

మంజు .సీమకుక౯ -మంజుల= మనోహరమయిన, లాటసీమకుక౯ = లాటసీమయనెడు, మంజు= నుందరనుయిన, లలాటనీవుకుక£్‌ = ఫొలవ్రదేశమునకు, ఏవువకభాగంఎజ మహాభాగ్యశాలియైన వరాజు

ప్రథమా శ్వాసము 85 యెలఎక్క, తేజంబు= వ్రతావము, కాశ్మిరతిలకరేఖ = కుంకువుబొట్టుయుక్కరేఖ యాయెనో,ప్రతాపమెల్లనిదిగాం. గవిసమయము గనుక కుంకుమగా రూపింపంబడినది లలాటమునః బెట్టుకానునదిగాన కుంకుమబొట్టుగా జెప్టంబడెను

వత్సభాగమునకుక = వత్సదేశమనెడు వజ్లోభాగమునకు. ఏవైభవాథధికుని = వైభవముచేతనథికు(డయిన యేరాజుయొక్క, అపారకీర్తిమతల్లి = అంతములేని మేలయినకీర్తి మతల్లి కాశబ్దమిట ' మతల్లికామచర్చికా ప్రకాండముద్ధృతల్లజౌ, ప్రశస్తవాచకాని,అని ప్రశస్తవాచకము. వోరవల్లి = తీంగవంటి ముత్యాలహారమయ్యెనో,కీర్తితెలువని కవినంవ్రదాయము గాన, ముత్యాలవారముగా రూపితము ఇట వక్షోభాగము గాన ముత్కాలహారమన్నాండు.

కాంచిదేశమునకుక = కాంచీదేశమనెడు కాంచిదేశమునకు (కాంచియన:గా మొలనూలు గాన మొలనూలిప్రదేశమయిన, కటిభాగమునకు,వఘనుని = గొప్పవాండయిన యేరాజుయొక్క, సంతత = ఎడతెగని, దాన = దానసంబంధియైన, వారి= ఉదకముయొక్క, నిర్ధరథార = వ్రవావాధార, వునుండనగా వేువుమును గనుక ఏ వుథునియెఎక్క జలప్రవాహధారయని స్సురించెడిని. హీరరశన = వజ్రమణులచే నయిన మొలనూలాయెనో, ఇట కటిభాగమును జెవ్వటచే దానధారను రశనగా రూవించినా-ండు “నీ కట్యాం మేఖలాకాంచీసప్తకీరశనాచసా' అమ జలన్రజములకు వర్ణసామ్యము.

అంగమునకుక౯ = అంగదేశమనెడి అంగమునకు (అనంగాశతీరమునకు) ఎవ్వని= ఏరాజు యొక్క, చమూతురంగకోటి = సేనకు సంబంధించిన యశ్వసమూహముయొక్క, ధాటికా = దవుడుచేత, ధుత= ఎగురంగొట్టంబడిన,ధూళ = పరాగము, మాందాళిపట్టు = మదుపువన్నెగల పట్టావస్తమాయెనో, ఇట అంగములను జెప్పటచే సేనాశ్వధూళఆని మాందాళి పట్టువస్త్రముగా రూపించినాండు. ఇట్లు ప్రథమ చరణమున మాల్యశ్యంగారమును, రెండవచరణమం దనులేపన శృంగారమును, మూండవ నాలవ చరణములం దాభరణ శృంగారమును,గీతియందు వస్త్రశ్యంగారమును, అని చతుర్విధ శృంగారములును.

ఇభియ నేపథ్యము. ఇందులకు క 'ఎందును నేపథ్యమునకు. జందనభూషాంబర ప్ర సవముల వేర్వే

తొందు(జతుర్విధ మొక్కటి, యందంబుగ బంచవిధము । లెయిటు వరంగున్‌. రసాభరణము అతడు = పూర్వోక్తుండయిన, శ్రీరంగరాయశారి = శ్రీరంగరాయత్రేష్టుడురాజమాత్రుండే = సాధారణ రాజులవంటివా(డా - అనగా కాండనుట. జగతి యనెడు కాంతకు కుంతలాది దేశములందెల్ల(జతుర్విధాలంకారముల. గయిసేసినట్టిరాజు సామాన్యరా యం యర్థము. పైని చెప్టంబడిన కుంతలాది దేశములనెల్ల న్వాథినము చేసికొని యేలినాండని తాత్చర్యము. ఇట రూపకాలంకారము జగతీశబ్బమువలన నొకానొక స్త్రీ స్ఫురించుటచే నిది ఏక దేశవర్తి. "కుంత లేత్యాదులందు శ్లిష్టమును తక్కినయెడల అశ్లిష్టమును. మ. జలధి! దాన పయోధుని రురులచే. జంద్రుజ యశోలక్షిచే

జలదనవ్రాతము నాత్మకారిత మహో సత్రాగ్షిధూమంబు చే

జెలువప్పక్‌ వెలయింపంజాలు భళిరే శ్రీరంగ రాయక్షమా

లలనావల్లభు6 డల్ల దాతలకు నె ల్ల౯జ దాత యూహింపంగజి . 73 అ జలథిక =సముద్రుని, దాన... రురుల - దాన= దానసంబందియైన, పయో = జలముచేతనయిన, థునీ= నదులయొక్క' రురులచే£ = ప్రవాహములచేతను, చంద్రుని, యశోలక్షివేక =

86 వసుచరిత్రము

కీర్తిశోభచేతను, జలదవ్రాతమునువేవునమూహమును.ఆత్మ ధూనుంబుచేక్‌ -జఅత్మై = తనచేతకారిత= చేయింపంబడిన. మహాసత్ర= మహాయజ్జములయందలి. " సత్రమాచ్చాదనే యిళ్నే సదాదానే వనేపిచ ' విశ్వ. అగ్ని అగ్నిసంబధియైైన. ధూమంబుచేక్‌ =వాగచేతను, చెలువౌప్టక = బాగొష్టంగా, వెలయింపంజాలును = ప్రకాశింహజేయ నేర్చను భళిరే = ఆశ్చర్యము శ్రీరంగరాయక్షమా అలనావల్లభుఃడు = శ్రీరంగదాయ భూవల్లభుండు, ఊహింపంగక =వమిచారింపంగా అల్లదాతలకునెల్ల౯ = ప్రసిద్ధదాతలయిన వారికందఅకును, దాత= దాతయౌను లోకమున సముద్రుడు చంద్రుండును మేఘుడును దాతలలో శ్రేష్టులని చెప్టంబడుచున్నారు- కనుక నట్టి మేటిదాతలకు సయితము శ్రీరంగరాజు దాతయైనాండని యర్థము

దానోదకనదీప్రవాహములచేత సముద్రునకు జలసమృధ్ధిని శుభ్రయశస్సృయొక్క శోభచేత జంద్రునకు( గాంతిసమ్యద్ధిని, యజ్ఞాగ్ని ధూమపటలముచేత మేఘునకు రూపసమ్మధ్ధిని గలుగంజేసినాండని భావము ' వెలయింపంజాలు' నను వఅకుఃంగల వాక్యముచేత రాజునందు దాతలకు నొాసంగునట్టి దాత్యత్వమును సమర్థించుటవలన గావృలింగమలంకారము మేఘమునకు 'ధూమయోనిః? అనం బడుటచేతను 'ధూమజ్యోతిస్త్సలిల మరుతాం సన్నిపాత: క్వమేఘ:' అని కాళిదాసోక్తినింబట్టియు 'ధూమ' ముపాదానము మణజియు సముద్రమునంతటి వానిని వెలయించుటకు కేవలమయిన దాన పయస్సు చేతంగాదు గాన దానపయో 'ధునీరురులు' కావలయును. చంద్రునివెలయించుటకు కేవలమయిన యశస్సు చాలదుగాన యశో ' లక్షి జలదవ్రాతమును వెలయించుటకు కేవలమయిన నత్రాగ్షిధూమము చాలదుగాన, 'మవో' నుత్రాడ్మ్ని ధూమము. ఈమూటిచే వరుసగా దానప్రకర్నమును,కీర్తితిశయమును. యజ్ఞబాహుళ్ళమును దెలియునిది.

తా.శ్రీరంగరాయ భూపతి సముద్రమును దాన నదీజలప్రవాహముల చేతను, చంద్రుని యశస్తుయొక్క శోభచేతను, మేఘ సమూహమును తాను గావించెడు మవాయజ్ఞములందలి హోమానలధూమముచేత చక్కంగాంబ్రకాశింప జేయ నేర్చుచున్నాండడు: లోకమున దాతలని ప్రసిద్ధగాంచినయాసముద్రాదులకుంగూడ నతం డూహింప!(గా దాతగా నున్నాండడు పమాశ్షర్యము ! శా. తుంగక్ష్య్మాధరకోటు లెక్కి కమలా స్పుక్‌ మ్రింగి ఏరారిశా

ర్యాంగారంబుల నొక్కగ్రుక్కగొని స ద్యృశ్చాంతి మానంగ నా

శుం గల్లోలవతీభుజంగ జిలనసం | దోహంబు లెల్లజ సమి

ద్రంగప్రాఢ సిరంగరాయ పృతనా । రంగద్రజో జాలముల్‌. 74.

అ. సమిత్‌. .జాలముల్‌ - నమిద్రంగ= యుధద్ధరంగమందు, త్రాఢ= సమర్గుండయిను; సిరంగరాయ = శ్రీరంగరాయనియొక్క, పృతనా= సేనాసంబంధథధియైన, రంగత్‌ = ఒప్పుచున్న, రజోజాలముల్‌ =ధూఆసమూసహములు, తుంగక్ష్యాధర కోటులు = పొడవయిన పర్వత శిఖరములను, ఎక్కి, కమలాస్తుజ్‌ = నూర్భుని, మ్రింగి కబళించి, వర అరి శౌర్య అంగారంబులక = వరులయిన శత్రువుల యొక్క శౌర్శములనెడి నిప్పలను, ఒక్క గ్రుక్కకొని = ఒకకబళముగా దిగమ్రింగి, సద్యంశ్రాంతి

= అప్పుడు పొందిన బడలిక, మానంగక = నివారణమగునట్లుగా, అపుడు కలిగిన శ్రమతోడనే

నివారితమగునట్లుగా, కల్లోల . సందోహంబులు ఎల్లజ -కల్లోలపతీ = నదులకు, భుజంగ= ఐటు(డయిన సముద్రునియొక్క,జలసందోహంబులెల్ల ౯ = ఉదకసమూహములన్నిటెని, ఆనుక్‌ = త్రాగును.

'తుంగక్షాధరకోటులెక్కి' ధూళిని పాడవులయిన కొండలకొనలపయికిని నిగిడించినటణ గాన ఆసేనలకొలది యింతంతని చెఫప్టనలవిగాదు ' తుంగ మ్రింగి' మిక్కిలి పొాడవుననున్న వస్తువు బట్టి

ప్రధమా శ్వాసము 87 కొనుటకు నిడంవయిన నిచ్చెనయో పొడవయిన దొంతియుడుకో కావలయునట్లు సూర్యునింబట్టుటకుతుంగములయిన పర్వతకోటులు వలయును 'మ్రింగిధూళఆ మిక్కిలిదట్టమై పఅపుగా నలుప్రక్కలంబర్వుటచే సూర్యుండుబొత్తిగాగనయడండయ్యెను. అంతటి ధూళి ఎంతటి దవ్వునకైనను దెలియంగూడును. * అరి అంగారంబులు' అట్టిధూఆని చూడగానే సేనయెట్టిది గానుండునని అందలు శకత్రువులును దవ్వు 'దవ్వులనే గ(టిమి దూలిపోయిరి 'ఏరి వారు పిఠికి పందలుగారు కావుననే వారికీ 'శార్యాగ్ని 'జక్క గ్రొక్క(గొని' ధూళిని చూచుటచేతనే - వారి ప్రతాపములెల్ల అవలీల ఒక్క పెట్ట అడుగంటినవి. యుధద్ధముతో ఇంచుకైనను బనిలేదు ' 'కల్లోల .సందోహంబులు' ధూళి వ్యాప్తికి భూతలమువఅకును చాలదు. సముద్రములును గావలయు. '“ఆను£ ' నముద్రముపై వ్యాపించటకాదు. దానిని పూడ్చియే వైచినది 'ఎల్లః ” అందొకబొట్టుగూడ మిగులదు. భూమిని అన్ని దిక్కులతుదవఅకు అడ్డులేక సేనదాటి పోవుచుండుటచే అన్ని సముద్రములను ఆధూళి ఆవరించినది. అది పొడవైన కొండల కొనలెక్కుట కొంత దవ్వుననున్న శత్రువులకును, సూర్యుని(గ్రమ్ముట మిక్కిలి దవ్వులనున్న శత్రువులకును, రాజుధాటిని దెలుపుటకు 'నమిద్రంగ ప్రాడ' ఇంతటిసేన రాజునకు పట్టియాడంబరము గాదు. యుద్ధములం దత(డాటితేథినదిట్ట 'కల్లోలపతీభుజంగా ధార్మికోత్తము(డైన యారాజు సేనాధూళసైత మతనివలెనే ధర్మాత్ములసామ్ము ముట్టదు బొజుంగులు మొదలగుదుష్టులను దండించుటకై వారినొమ్ము దండుగగొనుచున్నది - ఇట నివ్వను దుమ్ముచేనారటయు, దప్పిగొన్నవాండు నీరుద్రావుటయు(గవి యనుసంధించినాండు.

ఇట సేనారజము చేనిన నముద్రవపానమునకు తుంగ క్షాధరారోవాణాదులచే( బుట్టిగశ్రమము నివారించుట ఫలముగాకున్షను ఫలముగా వర్ణించుటచే ఫలోత్టేక్షయు ధూఇఆవ్యాపన మాత్రము చేతను శత్రువుల శౌర్యములనుదూలంగా యుద్ధముమాట చెవ్చనేల యని వైముతికన్మాయమువలన అర్జాపత్తియు నలంకారములు 'రజోజాలములందు దండపురుషవ్యవవార సమారోపసమువలన సమానెక్తి యని సోమకవి ఇట అనుసంధేయము. స్‌. వేదండభయద శుం డాదండనిర్వాంత, వమధువుల్‌ ఫైం జిల్కు వారి గాంగ దత్కర్ణవిస్తీర్ష తాళవృంతోద్దూత,ధూళి చేటలం జల్లు । దుమ్ము గాంగ శతమబుర్వరత్తురం ।; గమనాసికా గళ్ళ తృకంబు వైచుక ర్ద్వమము గాంగ గుపితయోథాక్షిప్త కుంతకాంతారణే, లనములు దండఫు ట్టనలు గాంగ తే. జెనంటిపగఅ ప్రతాపంబు । చిచ్చు లార్హు కరణి గడిదేశములు సొచ్చి; కలంది యలంచు మారురాయర గండాంక వఏరకృష్ణరాయ భూఖభ్యద్ధయంకర ప్రబలథాటి. మనుచరిత్రము. తా యుద్ధమందు మిక్కిలి నేర్దరియైన శ్రీరంగరాయలు చతురంగ బలములతో దండెత్తంగా నతని సేనచే రేంపంబడిన ధూం సమూహము పయికి నెగసి పొడవయిన పర్వతములను గ్రమ్మి మజథఖియు నెక్కుడయి పయిపయినెగసి సూర్మునిని గ్రమ్మి, శత్రు వీరుల శాౌర్యాగ్గులను జల్లార్దియింతటి ప్రయత్స్షముచే బడలిక బొందంగా దానిని బోంగొట్టుకొనుటకై సముద్ర జలములనంతయు ద్రాగ నన్నట్లు వాని నెల్ల బూడ్చివైచెను. సీ భూరి భుజంగి కా భుక్తనిర్ముక్తుడై, వారక బుసకొట్టు వానిం దెగడి పంకనిశ్శంకుండై పారదారికవృత్తి, వదలక పల్గొత్తు । వాని నెడసి మధుపాంగనాసంగ మత్రాఢి నెపుడు బో, వనిచెక్కు చెమరుల వాని రోసి బంకంపుసానుల వంక రావడె నెల, నంకపై బూనిన వానిమాని

88 వసుచరిత్రము

త్తే పుడమిచెలిజెందె నకలంక । భోగభాన, మానునక్షయసౌొకర్య మానితాను

భావు నమలినదానవై భవు నకూట, రాగనిస్తంద్రు శ్రీరంగ ; రాయచండద్రు

అ. పుడమిచెలి = భూకాంత, భూరి...నిర్ముక్తు,డై - భూరి = అనేకలయినగు. భుజంగికా = జారస్త్రీలచేత , భుక్త = భుజింపంబడి, నిర్హుక్తు,డై = విడువంబడినవాండై. వారకబుసకొట్టువాని ౯ = ఎడతెగక నిట్టూర్చ్హులు పుచ్చుచుండు శేషుని, తెగడి = నిరసించి. - భూరి = అనేకములయిన' భుజంగికా = ఆడుపాములచేత, భుక్త = భోగింపంబడి. నిర్ముక్తు,డై = కుబుసమువిడి చినవాండై 'నిర్ముక్తో ముక్తక జ్వుకః అమ వారకబుసకొట్టా = విరామములేక పూత్కారముసేయుచున్న వాడని భా.

పంకనిశ్శంకుండై - పంక =పాపవిషయమై, నిశ్శంకుండై = జంకులేనివాండై. పారదారిక వృత్తిక = పరస్తీకాముకవృత్తితోడ, వదలక పల్గొత్తువానిక = ఐడువక దందక్షతములు సేయు యజ్జవరాహమును, ఎడసి = ఎడంబాసి - పంకమనంగా బురద - దానికి జంకనివాడై. పొారదారికవ్యత్తిక - (పారం దృ్యణాతీతిపారదారీ. సపవపారదారిక: అనంగా దరుల నరులం ద్రోయువాండు ) దరుల నరులంద్రోయు వ్యాపారముతో, ఎప్పుడును దంప్తాగ్రముచేత ఘట్టనము సేయవాఃడని భా. 'పజ్క: కర్ట్వమవాపసయోః' విశ్వ.

మధు....ప్రౌఢి - మధువ= మద్యపానము చేయునట్టి, అంగనా = స్తేలతోడి. సంగమ =

సంభోగించుటయందలి, ఫ్రౌఢిక = సామర్ధ ఇముచేత, ఎపుడుక్‌ పోవని చెక్కు చెమరులవాని౯ =ఎప్పుడును బోకుండెడి చెక్కుచెమటలు గల దిగ్గజమును, చెక్కుచెమర్చుట అనంగా శ్రమపడుట ఇది జాతీయము - కలుద్రాగిన స్త్రీలతో నెపుడు సంభోగించుచు శ్రమకు వాలయి యుండుగుట్టి వాండయి దిగ్గజిమునకు రోసి. మధుప+అంగనలన!గా ఆడుతుమ్మెదలు, వానితోడి నాంగతృ్సమందు త్రాడిగలవాండనియు ఎప్పుడును గండనస్థలమందు మదధారలు గల వాండనియు భా. తుమ్మెదలు ఏనుంగు మదజల వాసనకు మూఃగుట ప్రసిద్ధము.

బింకంపుసానుల వనంకరాపడి - సానియనంగా వారస్త్రీ, నానువు అనంగా పర్వతపు. బెద్దచటి. బింకము గల వారకాంతల రాపిళ్లంబడి, నెలవంకక = నఖక్షతమును, పైబూనినవానిక్‌ = వహించిగు కులపర్వతమును, మాని = మిడిలుపెట్టి - పెద్దచరులయొక్క మలంకలయందు రాపడెగు చంద్ర కళను బయిని ధరించినది -అనంగా మిక్కిలి యున్నతమయియుండునదని భావము.

అకలంకభోగభాసమానుక౯ -అకలంక = కలంకరహితమయిన, భోగ = భోగముచేత, భానమానుకొ = వప్రకాశమాను(డును - ఇది రాజపరము. శేషు/ండో కళంకఠకనహితమయిగు భోగముగలవాండనుట. ఇది ప్రథమచరణముకు వ్యతిరేకమని తెలియునది. భోగమనఃంగా నర్దదేహము., నల్లనిమచ్చలచేత కళంకితమైన దేహముగలవాండని భావము. మూర్థాముకున్సపదపజజిముద్రితేన' అని శేష శిరోవిశేషములు గాం జెష్టబడియున్న్లది. 'కళజ్నో£ి జ్యాకాపవాదయోఃఅమ, అక్షయసాకర్యమానితానుభావుక -అక్ష్రయ= క్షయములేని, సౌకర్య =తిన్నదయనముచేత, మానిత= బఒప్పచున్నఅనుభావుక=ప్రభావముగలవాండును- యజ్హివరాహమో క్షయసౌకర్యముతోంగూడినదనుట ఇది రెండవ చరణమునకు వ్వతిరేకము. క్షయమనంగా కల్పాంతము, సౌకర్భమన సూకరభావము. కల్హాంతమునసూకరభావముతో అనగా వరాహత్వముతో రూడినదని భావము. “'కయ:కల్పాంతఇత్యవి' అమ. అమలినదానవైభవుక -అమలిగు= మాలిన్యరహితమైన, దానవైభవుజ=త్చాగము యొక్క యతిశయముగలవాండును, దిదగ్గజమో నులినదానము గలదనుట ఇధి మూ/(డవనచరణమునకు వ్యతిరేకము దానవమునగంగా ఏను(గుచెక్కిలిమదజలముగానమలినమైనమదవైభవముగలదని భావము ' దానంగజమదేత్యాగే” అమ కూటరాగనిస్తంద్రుజ్‌ -అకూట= కపటములేని, రాగ= అనురాగముచేత, నిస్తంద్రుక=ప్రకా

ప్రధమా శ్వాసము 89 శించువాండును, కులపర్వతమో కూటరాగము - అన(గా కపటముతోంగూడిన యనురాగము గల దనుట ఇట నాలుగవ చరణమునకు వ్యతిరీకము కూటములనఃగా శిఖరములుగాన శిఖరములందలి ధాతురాగములతో (గూడినదై చలింపదని భావము. ' మయానిశ్చల యన్రేషుకైత తాన్యతరా జము ।; అయోవునే శైలశ్యత్తేకూటమస్రియామ్‌'అమ. శ్రీరంగరాయచంద్రుక్‌ = శ్రీరంగరాయుశ్రేవుని, చెందెక్‌ = పొందెను. అనంగా భూకాంత తనకు బార్తల్లెన శేషాహివెఎదలైనవారియందు శబ్ద్బశ్తేషముచేత నంప్రావృమైన దుర్విటభావములను విచారించినదై వారి సాంగత్యమును నిరనించి యత్తమనాయుక ధర్మములుగల శ్రీరంగరాయవ్రభువును బొందెనని యధ్ధము శేషాహి మెదలైనవారి నొావోయ్యము లేక భూతలముయొక్క భారమునెల్ల శ్రీరంగరాయండే భరించెనని తాత్సర్యము. ఇట న్లేషానుప్రాణితమైన వ్యతిరేక మలంకారము మ ఘనశౌర్ముండు సిరంగరాయనరలో । కన్వామి తో (బుట్టు రా

మనృపాలాగ్రణె సహ్య్మజుంబుధి పయో మద్యోర్వి శతీరంగ ప

ట్టణలంకానగరంబు పుణ్యజన ప్‌; డావార్త లేకుండ! గై

కొనియె౯ మిత్రభవౌపకార నిరపే । క్షుండై విచిత్రంబుగ£ . 76

అ.భంఎనశార్య్యండుం= మిక్కిలి వరాక్రవుముగలవాండగాు, నిరంగరాయు నరలోకస్వామతోబుట్టు = శ్రిదరంగరాయురాజుతమ్ముండయిన ,రావమున్యపాలశఅగ్రణి = రామరాజశ్రేముండు, నవ్యాజా..... నగరంబు - నవ్యాజా = కావేరియునెడు, అంబుథి = నముద్రముయెొక్క, వయ: = ఉదకముయెంిక్క,మథ్యోర్వి - మధ్యభూమియందలి, శ్రీరంగపట్టణలంకానగరంబు = శ్రీరంగపట్టణమనెడి లంకాపురమును, పుణ్య...వార్త - పుణ్యజనపీడా = సజ్జనబాధయను, వార్త = మాట, లేకుండక = లేకుండుట్లుగా , మిత్ర....పేక్షుండై -మిత్ర = స్నేహితులవలన, భవ =పుట్టెడు, ఉపకార = సాహాయ్య మందు, నిరపేక్షుండై = అపేక్షలేనివాండై - అనంగా అనహాయుః,డై, విచిత్రంబుగ!క = వింతగా -ఆశ్చర్భముగలుగునట్లుగా, కైకొనియెక్‌ = నాథించివుచ్చుకొనెను అనియర్థము. దశరథరాముండట్టుకాదు. మిత్రభవోవకారము నపేక్షించినవాండై వుణ్యజనపీడ కలుగునట్ట్లుగా, అంబుధిపయో మధ్య భూమియందలి లంకానగరమును గైకొన్నాడనుట. మిత్రభవుండనంగా సూర్యునికింబుట్టిన సుగ్రీవుడు గనుక సుగ్రీవుని యుపకారము నపేక్షించినవాండనియు, పుణ్యజనులనంగా 'యాతుధానః పుణ్యజనవి అన్నట్లు రాక్షసులుగాన రాక్షసులకు. బీడకలుగునట్లు గావించినాండనియును భావము.

'విచిత్రంబుగన్‌' ఆరామన్యపాలాగ్రణియైనందులకు మిత్రభవోపకారము నపేక్షించి వుణ్యజనపీడగలుగునట్లుగా లంకానగరమును నరైకొనవలసియుడ6గా మిత్రభవోవకార మపేక్షింపకయే పుణ్య జనపీడావార్తయులేనట్లు లంకానగరమును రైకొనుట విచిత్రముగానున్లది. ఆదశరథరామన్యృపాలార్రణికిని ఈ రామరాయనృపాలాగ్రణికిని 'సహ్మజాంబుథిపయో మధ్యోర్వి" శ్రీరంగవట్టణ లంకానగరంబు కైకొనుటయందు సామ్యము. వుణ్యజనవిషయమునను మిత్రభవోపకార విషయమునను ఇరువురకును భేదము ఆరాముండు పుణ్యజనులనుబీడించి మిత్రోపకారమును గోరినాండు, ఇతండోపుణ్యజనులను బీడింపక మిత్రోపకారమును గోరకయున్న వాండు, గనుక నితండారామునికంటె నధికుండని యాశయము

ఇట రామనృపాలాగ్రణి యనెడు రామన్యపాలాగ్రజెయని రూపకము అధి సహ్య్మజాంభోథీ త్యాద్యవయవ రూపణములచేనావయవరూవపకము దశరథరాము.జైయున్న యవన్గకంటె రామరాజైయున్న యవస్టయందు మిత్రభవోపకారనిరపేక్షత్వాది న్లేషముచే ననుగ్భహీతమైన విశేషమును

90 వసుచరిత్రము బ్రతిపాదించుంటవలన అధికాభేదరూవకము వంనశొర్యుడ వి శే, అను లే మిత్రనిరపేక్షముగాలంకాసొాదనమును సమర్థించుటవలన(గావ్యలింగమునలంగారవ ఎలండిటికి ని అంగాంగిభావముచేసంకరము తా. మహాపరూక్రమశాలియు శ్రీరంగరాజుతోడంబుట్టువు నయినరామరాజు మిత్రసానోయ్ముము నపేక్షింపకయు. బుణ్యజనులకుః బీడయన్నమాట కలిగింపకయు దాను కావేరిమధ్సమునందున్న శ్రీరంగపట్టిణమును సాధించెను. శా. రామక్షావరు దానతోయ తటినీ వ్రాతంబు కల్లోలినీ స్వామిం జెంద యశంబు మేఘముల! బ ర్వంగల్లు వర్నాశర త్రామానాధి కరణ్బలబ్ధి కచటం జక్రాయుధుం లైందుని ద్రా ముద్రా నుగతప్రబోధముల! జి । త్రం బేక కాలంబునన్‌ 77 అచక్రాయుధుండు = శ్రీ మవోవిష్ణువు రామ..వ్రాతంబు రామత్షావరు = రామరాజు యొక్క, దాన తోయతటినీ వ్రాతంబు = దానజలములచే నయిన నదులయొక్క సమూహము, కల్లోలినీ స్వామిక చెందక =నదీపతియైన సముద్రునియందు ప్రవేశించుచుండ(/గా. యశంబు = కీర్తి మేఘములక్‌ పర్వక్‌ = మేఘములయందు వ్యాపింపంగాను కల్గు - లభబ్ధికిక -కల్గు= నంభవించు నట్టి, వర్నాశరత్‌ = వర్షాకాల శరత్కాలముల యొక్క, సామానాధికరణ్క = ఒక కాలమందే కలుగుట యొక్క, లభ్ధికిక = ప్రాప్తికి -వర్నాశరత్కాలము లేకకాలమందే ప్రొప్తించుటకనుట అచటక = ఆ పాలసముద్రమందు, నిద్రాముద్రానుగత _ప్రబోధములు = నిద్రారూపమైన ముద్రను - అనగా నేత్రముకుళన రూపమయిన నిద్రను, అనుగత = దాని వెంబడిగలిగిన, ప్రబోధములు = మెలంకువనునిదురకై కనులు మొగుచుటయు. దోడనే మేలుకనుటియు ననుట ఏక కాలంబున£ = బక్క సమయమందే, ఒందు౯£ = పొందుచుండును, చిత్రంబు = ఇదివిచిత్రము.లేక, చిత్రంబు = వచిత్రముగానని క్రియావిశేషణము పాందునను క్రియతో నన్వయము. 'ఇది సుఖంబుండె' నిత్కాదుల వలె. దెలియునది ఏకకాలమందే నిదురయును మెల/(కువయును బొందుట విచిత్రమనుట విష్ణుమూర్తి కి వర్షర్తువు నందు నిద్రయును, శరదృతువునందు మెల(ువయు నగునుగనుక ఈ రామరాజు దానములు సేయు నవుడు విడుచుజలములు నదులై ప్రవహించి క్షీరనముద్రమునం బ్రవేశించుచుండ:గా నవుడే యితని శుభ్రయశన్సువర్వుటచే వేవంములన్నియు. దెల్లపాయిచుండ(గా , సముద్రమున శయనించియుండు విష్ణుమూర్తి నదులు సమద్రమందు బ్రవేశించుటచే వర్నాకాలమని నిద్రను మేఘములు తెల్లగానుండుటచే శరత్కాలమని మెలంకువను జకవ్వడే పొందుచుండెనని యుర్ధ్గము ఇట నంబంధాతి శయోక్తులు మూంటికిని అంగాంగిభావముచే సంకరము. రామరాజవన్వారిగా దానములు సేయువాండనియు నతనికీర్తి అంతటను వ్యాపించిన దనియు. దాత్సర్యము శ్రీవిష్ణుదేవు నిద్రాప్రబోధకాలములు క్షీరాబ్ధా శేషపర్భడ్షే ఆషాథ్చాం సంవిశే ద్ధరిః నిద్రాంత్సజతి కార్తిక్సాం తయోస్తం పూజయేత్సదా' యమస్య్కృతి క ఆరఘునాథ ప్రఖ్యతిధ రారమణేంద్రులకు మువ్వు రకు సోదరు.డై సారమతి వేంకటపతి, క్షారమణీప్రియుడు వెలయు శత్రుఘ్నుండనన్‌ 78 అ. ఆరఖభు . నోదరు.డై - ఆరథఎనాథ ప్రఖ్యతి = ఆరథలునాథంండు వెదలయిగు, ధరారమణ+ఇంద్రులకుక్‌ = రాజు శ్రేష్టులకు మువ్వురకు౬£ = ముగ్గురికిని, నొదరు.డై = తమ్మ్ముండై భడుండుననిపాఠలాంతరము.

ప్రధమా శ్వాసము 91 ఆ రామలక్ష్మణ భరతులకు( దమ్ముండైయని యర్ధాంతరము. సారమతి = శ్రేషమయిన బుథ్ధిగల వేంకటపతి క్ష్యారమణీ ప్రియుడు = వేంకటపతియను రాజు, శత్రుఘ్డుండనఃణ = శత్రుసంవోరకూ డను నట్టులుగా - శత్రుఘ్ను:. డనునట్టులుగానని యర్థాంతరము. వెలయు = ప్రకాశించును.ఇట రఘునాధాదులకు మువ్వురకు( దమ్ము. డొటయనుధర్మము నసబంధమువలన శత్రుఘ్లుండుగొ నుళ్టేక్షించుటచేత శ్లేషమూలక స్వరూపొళ్టేక్ష యలంకారము. న్‌. చెక్కునొక్క దెయంచు | దిక్కరి గ్రామణి, యక్కుంజేరదెయంచు. । రిక్క రాయ డణుతనొందదెయంచు । వోలాహలాసహారి, కంటి కబ్బదె యంచు । దంటచిలువ యంక మొంద దెయంచు । యదుకుల శృష్టుండు మోము(జూాడదెయంచు! మొదటి గిబ్బ యడుగుత్రొక్కదెయంచు ।; నమృతంవుమున్న్షీరు.చాయనుండదెయంచు । శార శాఖి తే. తనచెలిమి కాసపడ నొచ్చె। మునికి వారిం దెగడి యాత్మనవర్ణల | జ్ఞకిం జరాచ రంబున జరించు. దిరుమల । రాయ తనయ, థీర వేంకటరాయ నశత్కిర్తికన్క అ. తిరుమల దేవరాయ తనయ థీర వేంకటరాయ సత్మిర్తికన్య = తిరుమల దేవరాయల కొమారుండును థిరుండునయిన వేంకటరాయల యొక్క శ్రేషమయిన కీర్తియనెడి కన్య, చెక్కు నొక్కదెయంచుక౯ = చెక్కిలి నొక్కి ముద్దయినను బెట్టుకొనదాయెనని, దిక్కరి గ్రామణిక£్‌ = దిగ్గజ శ్రేషమఘ్రుయిన ఐరావతమును, అక్కుంజెందదె యంచుజ£్‌ = జొమ్ము పయికైనను రాదాయె నని, రిక్కరాయండు =చంద్రుండును, అలుతక ఒందదెయంచుకొ =కంఠా న్లేషమయినను జేసికొన దాయెనని,వాలాహల+ఆవారి=శివుండును, కంటికికి అబ్బవెయంచుజ = కంటికయినను దక్కదాయె " నని, కంటికి. జూడనుగూడ లేదాయెనని, దంటచిలువ జ త్రాఢసర్టమును - అనంగా శేషుండనుట. అంకము ఒందదెయంచుక =తొడమోందికి రాదాయెనని, యదుకుల జ్చేష్టుండు = బలరాముడును, మోముజచూడదెఅంచుక=మొగమయిన(ంజూడదాయెనని,మొదటిగిబ్బ=ఆదివృషభము- నందియు, అడుగుత్రాక్కదెయంచుక = కాలుద్రాక్కకయు.-అనంగా పెండ్రియాడకయు -పోయెనని(కలికినిను రాజకీరంబు కాలుద్రొక్కె' విజయు అమృతంపుమున్నీరు = క్షీరసముద్రుండును,.చాయక్‌ ఉండదె యంచుక=సరసవైన నుండదాయెనని, సౌరశాఖి =కల్చవృక్షమును, ఇంతవలఅకును జెక్కునొక్కదె యక్కుంజేరదెయిత్యాది విశేషణములవలన ఐరావత చంద్రాదులకు నాయకత్వమువృవహరించుట స్టురించుచున్తది.తనచెలిమికిక ఆసపడజ =తన తోడ సాంగతృ్సమునకు నిఛ్చగింపంా, ఒచ్చెముఉని కిజి = లోపము ఉన్నందున,వారికతెగడి = పైనిచెష్టంబడినవాలని దిరస్కరించి,ఆత్మ సవర్ణ లభ్ధికిక= తనకుందగినవారు లభించుకొఅకు,తనకు సాటియైన వర్హముగలది- అనంగా దనవలెందెల్లనిదిలభిం చుకొఅకనిభావము.చరాచరంబునజ =స్థావరజంగమాత్త్మకమైన ప్రపంచమునందంతను, చరించును. ఇతనికీర్తి నిష్కళంకముయిన ధావళ్ళముగలది.కనుకందనతో నామ్మము పాందవలయునని వచారించినయైరావతచంద్రాదులకు.(ర్రమముగాలోసములుండుటచేతను అనంగాఐరావతమునకు, గండస్థలమందు(చెక్కునుమదజలమాలినృమును, చంద్రునకు వక్షోభాగమందు (అక్కునందు గళంక మును, శివునకుంగంఠమందు (అటుతు నైల్బ్వమును, శేషునికి-గనన్హులయందు (కంటియందునీలి మయును, బలరామునికదొాడలయందు (అంకమందు నీలాంబరమును, ఆది వృషభమునకు ముక్కున (మోమును నల్లమచ్చలును, క్షీరసముద్రునకు నధః ప్రదేశమున (అడుగును నల్లని బురదయు,కల్ద ౫ 'రిక్కరాజు' పాఠా. ఉ యదుకుల శ్రేష్టుండు,పాఠా. అంర్తర

92 వనసుచరిత్రము వృక్షమునకు ఛాయయందు (చాయయందు నీలిమయను కలిగియుండుటచేత నామృమును బొందలేరయిరి. కనుక వారిని దిరస్కరించి తనకు సాటియైన వస్తువును వెదకు నిమిత్తము తఆరుగుచున్నదోయన్లట్లుగా జగత్తునం దంతటను వ్యాపించెనని భావము. చెక్కునొక్కదె యను మొదలయిన వఐనేషణములవలన దిక్కరిచంద్రాదులకు నాయక స్పూర్తి కలుగుచున్లది. గనుక సమాసొక్తియని కొందఖు ఇది గమ్మము గాక కంరోక్తమగుటచే సమానిక్తిగాదని కొందలు. మదజలకళంకాది మలినీభూతగండస్థ్రవక్షస్థల యుక్తములయిన దిక్కరి చంద్రాద్యువమానముల కంటెంగీర్హియం దాధిక్యము న్వురించుచున్నది గనుక, వ్యతిరేకమును. కీర్తికన్య విషయముగా దిక్కరి ప్రభ్యతితిర్మర్జ్ణంతువులకునయితము రతిని బ్రతిపాదించినాండు గాన, రాసాభాసము. కీర్తికన్యచరాచరముల సంచరించుటకు ఫలముగాగుట్టి నవర్దప్రాప్తిని ఫలముగా నుత్రేక్షించుటవలన ఖఫలోత్తేక్ష్రయు నలంకారములు. వేంకటరాయల నిష్కళంకమయిన కీర్తి దిక్కరి చంద్రాదులకంటె నధికధావళ్ళము గలిగి చరాచరములందెల్ల వ్వొపించెనని తాత్సర్భము. ము. హారుండాతారక శైలదుర్లమున న | ధ్యాసీనుండై రాజశే ఖర విఖ్యాతి వహించు! జంద్రగిరిదు | ర్లంబందు శ్రీ వేంకటే శ్వరుండాొ ప్పెక బహురాజశేఖర సదా | సంసేవ్యుం డై యౌరయి ధ్ధర బంటేలికవాసి తద్గిరులకుం ; దద్వల్లభ శ్రీలకున్‌. 80 అ. హరుండు = శిపుండు ఆతారకవైలదుర్లమునక = నక్షత్రము పేరిటి యాపర్వతదుర్లమందు, తారకశబ్దము పుంనపుంసకమును * తారకఃకర్ద ధారేచ దైశ్యేచ దృ్యశితారకమ్‌ ; కనీనికాయాం నక్షత్రేతారకం తారకాపిచో విశ్వ. అధ్యాసీను(డై- = నివనసించినవాండై, రాజశేఖరవిఖ్యాతిక = రాజశ్రేష్టుండని ప్రసిద్ధిని, వహించు 5 = దాల్డును. వెండికొండయందు వసించిననాండనియు, జింద్రశేఖరనామము గలవాండనియును భావము. శ్రీవేంకఠటేశ్వరు(డు = సంపద్భుక్తుండయిన వేంకటరాయుః,డు, చంద్రగిరి దుర్గంబందుక = చంద్రుని పేరిటిపర్వత దుర్గమందు ' బహురాజు.... సేవ్యుడై - బహురాజశేఖర= అనేకులైన రాజశ్రేష్తుల చేత, సదా = ఎల్లప్పుడును, సంగువ్యుండై = సేవింపంబడుచున్నవాండై, బప్ట్పెక = వెలయుచుండెను - చంద్రగిరియనెడి పర్వతదుర్గమందనేక నామంత రాజసేవ్యుడై వెలయుచెండెనని భావము. జౌర = భళీ, ఇద్ధరక = ఈ భూమియందు, తద్గిరులకుక =ఆ తారక గిరి చంద్రగిరులకును, తత్‌ వల్లభ క్రీలకుజ్‌ = అగీరుల కథిపతులయిన హరవేంకటేశ్వరుల సంపదలకును, బంటేలిక వాసి = బంటుదొరవాసి - బంటునకు దొరకును గలయంత తారతమృము గలదని యర్థము. తారకములకును చంద్రునకు రాజనేఖరునకు రాజిశేఖర నంసేవ్యునకును గల బంటుదారవానినిగొని తారకగిరికిని చంద్రదిలితిని బంటుదొరనాసిని జెప్పినాండని చమత్కారము తెలియునది. మభఖియు ' వసుచన్రం చార్జునంచ కల్యాణం భూరిగైరికమ్‌' అని చంద్రమనఃంగా బంగారము గనుక, వెండికొండకును బంగారుకొండకును బంటేలికవాసియని ప్రకారాంతరము. వెండికొండ బంగారుకొండల యేలికలయిన హరవేంకటేశ్వరుల సంపదలును నాకొండల యుపాదానములగు వెండి బంగారములను బట్టి బంటుదొర తారతమ్మృము గలిగియున్తదని చమత్కారము. ఇచట వేంకటేశ్వరుడనంగా తిరుపతి శ్రీ వెంకటేశ్వరన్వామియు!:బజింద్రగిరి దుర్గమువాండును గనుక శివునికంటె వేంకటేశ్వరాసరరూపుండయిన విష్ణుండథికుండని కవి వైష్టవ పక్షపాతమును స్సురించెడిని. వేంకటరాజు, చంద్రగిరి దుర్ల్షమం దనేక సామంతరాజ సంగువితుండై వెండికొండయందలి శివునకన్న మించిన పెంపు

ప్రధమాశ్వాసము 93 నాొంపుతో వెలయుచుండెనని తాత్సర్యము ఇచట మొదటి రెండువాక్యములందు! దారకగిరి చంద్రగిరులకు వాని యేలికలకును భృత్యరాజాంతరమును సమర్థించుటచే వాక్క్యార్ధ్థహేతుక కావ్యలింగము న్లేషోజ్ఞాపితము స్‌. చుట్టంజుట్టుకొని శే షుండు నిద్దురయపోవు, ముదిపన్షగములలో, మొదటివాండు

మొనయకాదిమకూర్మ ;1ము ముడుంగుమేను మో । పి,నంటెద్దవారిలో. బెద్దవాండు సమధికాశాప్తి హ స్తముచాంచుంబదినీ, వైరి దిక్కరి తల ।; వడ(కువాండు తనయొంటి పంటిచే తనె యంటునాదికా, లము ఘోణి పాండురో మములవాండు తే కదలలేండద్రిబహువయ: । క్రమము వాండ, టంచువారలనిరసించి ।; యవని కాంత తనభుజాదండముననుండ. ।; దనరుచుండు, భావజనిభుండు వేంకట క్షావిభుండు. అ.శేషుండు. చుట్ట-జుట్టుకొని నిద్దురయపోవున్‌ = శరీరమంతయు. గుదియంటిసికొని యెొప్పుడును నిద్రపోవుచునే యున్నాడు. ఇంతేకాక, మదిపన్షగములలో మొదటివాడు = ముది సిన పాములలో మొదట! జెష్టంబడినవాండు. ఆధికూర్మము = భూమికిమ్తుందుగా బుట్టిన కూర్మండు, మేనుమోపిన ౯ = దేహము మోపఃగానే, మొనయక = పయికొనక, ముడుంగు!౯ = ముడుంచు కొనిపోవును. అదియునుగాక, పెద్దవారిలో. టెద్దవాండు, వృద్ధులలో నతివృద్దు దిక్కరి = బిగ్గజము, సమథధిక ఆశాఆప్తిక - సమధిక = మిక్కిలి యధికమైన, అశాప్తిక = ఆశను బొందుటచేత, హస్తము చాంచుక్‌ = చేంజూచుచుండును - పేరాశవలన చేయిచాంచి యడుగుచుండుననుట - అనంగా లేకితనముగా యాచించుననుట, అదియునుగాక, వద్శ్మినీవైరి = వథ్మినీజాత్తి స్రీలకు రొఅగానివాండును, తల వడ(కువాండు = తలవడ(కుచుండు ముసలివాండును. ఆశలనం(గాదిక్కులు, 'అశాత్యృష్ణా దిశో ప్రోక్తా? అ. హస్తమనంగాతుండము 'హస్తోనక్షత్రభీదేన్క్యాతృరేభ కరయోరసి'విశ్వ. వధ్శినియున(గా వధ్మలత' వథ్శినీ న్రీ విశేషేవి నరన్యామమ్బుజేవిచ'* విశ్వ. కనుక దిక్కులయందుందుండము సాంచువాండనియును దామర తీంగలను ద్రెంచి వేయువాండనియును శిరస్కుచాంచల్మమే స్వభావముగాః గలవాండనియు భావము. ఆదికాలము ఘోణె= అనంగా ఆదివరాహము, తన యొంటిపంటి చేతనేయంటు౬౯ = జంటిపల్లనంగా అన్నివండ్లు నూడెవోగా మిగిలిన పల్లు - దానిచేతనే నొక్కుననియును, అదియునుం గాక, పాండు రొమములవాండు= నరసిన వెంట్రుకలవాండనియు నర్థము. ఒంటి కోణ పల్లు గలవాండనియు న్వేత వరాహము గనుక తెల్లని వెండ్రుకలు గలవాండనియును భావము. ' ధంస్ట్రీఘోణి స్తబ్బరోమా' అమ కదలలేండు అద్రి = అదబ్రియనః(గా కులపర్వతము - కులపర్వతు(డు, కదలలేండు = తూర్చున్నచోట నుండి యావలావల' గదల/జాలనివాండు; అదియునుంగాక, బహువయః క్రమమువా(డు - బహు= అనేకములయిన, వయః = బాల్యకౌొమార యౌనములయొక్క, క్రమమువాండు =క్రమించుట గలవాడు, బాల్బకౌమారాది ప్రాయములు గడచిన ముదుకండనుట అద్రి అచలమనియు, వయశ్హబ్దము పక్షియను నర్ధముగలిగియుండుటవలన అనేకములయిన పక్షులయొక్కగతి గలిగినవాండని యునుభావము. 'వయః: పక్షిణిబాల్యాదౌ వయో యౌవనమాత్రకే'విశ్వ. అటంచు = ఇట్లనుచు, వారల =వృద్ధధర్మములుగల శేషుండు మొదలయినవారిని, నిరసించి =నిరాకరించి, అవనికాంత = భూకాంత,తనభుజాదండమునజ ఉండక౬౯= తనదు బాహుదండనముందు నివసింవంగా, భావజనిభుండు=

94 వసుచరిత్రము మన్మథసమాను(.డయిన, ఇది నాభివ్రాయుము నేంకటత్ష్యావిభుండు = వేంగటరాయు భూమోశ్వరుండు, తనరుక్‌ = ఒప్పుచుండును. దిక్కరివరానోద్రులకు మహద్వివక్ష(జేసి చెప్పుట తెలియునది ఇచట నవనికాంత వేంకట రాజు భుజాదండము నందుటకు శేషాదులయందలి వృద్ధధర్మముల సంభావనము చే నుయిగు నిరసనము హేతువుగాకపోయినను హేతువుగా నుత్చేక్షించుటచే హేతూశ్చ్రేక్ష యలంకారము న్లేషోత్భాపితము. భావజనిభుండను విశేషణముచే భుజాదండాశ్రయణమును సమర్దించుటచే కావ్యలింగమును పరికరము నలంకారములు. మ. _ అతిథీరుం డతిదానశూరు. డతిర మ్యాకారుండతృంతసు వ్రతు. డంచుం దను సన్నుతించుకవివా ।; గ్వ్యాపారమెల్లన్‌ యథా ర్థతమం ఖై విలసిల్లం దిరృ్వలమహా రాయేంద్రుక్రీివేంకట కితినాథోత్తముండందు నిందు గతి/గ | ల్పించుం గవిశ్రేజికిన్‌ 82 అ. తిర్మలమవోరాయేంద్రుక్రీవేంకటక్షితి నాధోత్తముండు = తిరుముల దేవరాయుని కుమారు(డయిన వేంకటిరాయమహారాజు, అతిథీరుండు = అత్సంత థధైర్యముగలవాండును, అతిదానశూరుండం = అతిశయముయినదానమునందం(దె గఎవగ లవాండఎనుఎ, అతిరన్యూకారు.డు = వుక్కిలి వునోవారవుయిన రూవము గలవా(డంను, అత్యంతసువ్రతుండు= మిక్కిలి యుత్క్మటమయిన నియమముగలవాండును, అంచుకి, తను£్‌ =తన్ను సన్ను... మెల్లక- సన్గుతించు= స్తుతిచేయుచున్ల, కది =కవులయొక్క, వాక్‌ వ్యావారము ఎల్లక = వాగ్వత్తియంతయును-కవిత్వ వ్యాపారమంతయుననుట, యదార్థతమంటై= మిక్కిలి యునిజమై, విలసిల్ల క = బప్పునట్లుగా, కవిశ్రేణెకిక = కవిసమూహమునకు, అందుక ఇందుః౯ = పరలోకమందును ఈలోకమందును, గతిక కల్పించు! = సద్గతిని గలుగంజేయును. ఇక్కడ నసరిమిత ధనప్రాప్తిచేత ఐహికమును, అతి థీరత్వాదిగుణములు యథార్థముగాంగల పుణ్బశ్లోకునివర్దించిన మహత్వము చేతను వర్ణనావిషయయాథార్థవిభవము చేతను ఆముప్యికమును, గవిశ్రేణికిగలుగం జేయుచున్నాడని యాశయము. కవి వాగ్వాపారమెల్లణ =అని కవివర్ణనారృత్నతదెలియునది. కవులెంత వర్ణించినను నంతయు యథార్ధతమంబగునే కాని యాలంకారికమాత్రము గాదనుటచే వేంకటరాయని యతిథీరత్వాదులు నిరవథి కాతిశయములయినవని తేలుచున్లది. ఇచట 'అతి' యను నుపసర్ల మన్నిగుణములకుండుట కనురూసముగా యథార్థశబ్దమునకు తమ శ్శృబ్దమును గూర్చినాండు అత్యంతములయిన థీరత్వాదులు గనుక నెంతవర్ణించినను నంత కంత యథార్థములనుట. కవి వాగ్వ్యాపారమెల్ల రాజగుణవైభవము నతిక్రమింపంజాలమియు ధ్వనితము. 'తిర్మల మహారాయేంద్ర్రు' అని పితృనామ యోగముచే నట్టి కడుపునంబుట్టుటయు. నిట్టి మహాగుణసంపత్తికి హేతువనుట ధ్వనితము. నాల్బవపొదమున యతి మైత్రి విచార్భము. అలం. కు ఆతనయులు జగతీ వి, ఖ్యాత నయులు గొలువ శాశ్వ వైశ్వర్భకలా న్వీతుండు దిర్మలరాయో, ర్వీతలనాయకుండు వెలయు । విభవౌూన్తతుండై. అ. జగతీవిఖ్యాతనయులు - జగతీ = భూమియందు, విఖ్యాత= ప్రసిద్ధులయిన, నయులు = నీతిగలవారు, అగు, ఆతనయులు = ఆపుత్రులు, కొలువక£ = కొలుచుచుండ.గా, శాశ్వ .న్వితుండు శాశ్వత =స్థిరమయిన, ఐశ్వర్యకలా = అథధిరాజవిశేషముతో, అన్వీతు(డు = కూడిన వాండగు, తిర్తలరాయ+ఉర్వీ

ప్రథమా శ్వాసము 95 తలనాయకు(డు = తిరుమల దేవరాయరాజు, విభవ + ఉన్నతుండై = ఐశ్వర్యము చేత అదికుండై, ఎలయు౬౯ = ప్రకాశించును స్‌. ఎంతకాలము మహాః శాంతసంగతి దివ్య దంతావళంబులు దనరు చుండు నెంత కాలమువరా । హేంద్రుండద్వంద్వుండై, కల్చముల్‌ వనరాశి. । గడపుచుండు నెంతకాలము భుజం గేశు( డాదిమభిక్షు, పదనిషేవణనిష్ట బాయకుండు నెంతకాలము గిరుల్‌ సనంతతాభ్యున్నతి, నలహంసపద్ధతి నంటియుండు

తే. నంతకాలము( దనయంద | యచలయైయ, నంతయైరత్న గర్జరై యవనియలర నలరుంగర్హాటరాజ్యసిం హాసనాథి, రాజ్బశుభశాలి బరుముల | రాయమౌళి.

అ ఎంతకాలము = ఎంతవలఠఅకు, మహాశాంతనంగతిక = మహో శాంతులయినవారి సాంగత్యముతోడ, దివ్యదంతావళంబులు = దిగ్గజములు, తరలకుండు!౯£ = చలింపకుండునో - మహాత్‌ + ఆశా + అంత సంగతి£ = గొప్ప దిగంతముల తోడి సాంగత్యము నెంతకాలము వదలకుండునో యని భావము దిగంతములం దెంత కాలము చలింపకుండునో యనుట ఎంత కాలము = ఎంతవలఅకు, వరాహేంద్రుండు = యజ్ఞవరాహమూర్తి, అద్వుంద్వు,డై= సుఖదుఃఖాది ద్వంద్వరహితు.డై, వనరాశిక = అరణ్య సమూహమందు, కల్పములు = అనేకకల్పములు, కడపుచుండు ౯ =తపముసేయుచు. గడపుచుండునో- అద్వంద్వు,డై =అసహాయు!డై వనరాశిక౯ = జలరాశియందు, కల్చములు గడపుచుండునో యని భావము. వనమనంగా జలమనియు నర్థము ఎంతకాలము = ఎంతవఅకు, భుజంగేశుండు = ఆది శేషుండు, ఆదిమ...నిష్టక- ఆదిమభిక్షు= వురాతన భిక్షుకృంులయెలంక్క, వదనిషేవణనివ్ట ౬౯ = పాదసేవానివ్ట ను, ,పవాయుకుండాునో ఆదిమభిక్షువనంగా శివుండు అతనికి పాదభూషణమయి యుండునో యని భావము. ఎంత కాలము = ఎంతవలఅకు. గిరులు = కులపర్వతములు, సంతత + అభ్యున్నతిక౯ = ఎడతెగని యతిశయముచేతఅలవహాంనవద్ధ తి౯ = ఆయోగి మార్గమును, అంటియుండుక = అవలంబించియుండునో - ఇక్కడ హంసశబ్దము యోగిపరము సంతత + అభ్యున్తతిక =ఎడతెగని మిక్కిలియైన పాడవుచేత , అలహంస పద్ధతికి = హంసశబ్దమునకు సూర్చుండని యర్థము గలదు గాన, సూర్యుండని యర్థము గలదు గాన, సూర్భ్యమార్లమయిన యాకాశము నంటియుండునో యని భావము

అంతకాలము = అంతవఅకు, అనంగా దంతావళప్రభృతు లెంతకాలము వైరాగ్యదశలతో నుండునో యంతకాలము - శాశ్వతకాలమనుట. దిగ్దంతావళాదులకు దిగంతనంగతి మొదలయినది శాశ్వతముగా సంభవించుట ప్రకటమే. తనయందు = తనయందే, అవని =భూమ్‌, అచలయై = చలింపనిదై - అచలయను నామముగలదై యని భావము. అనంతయై= అంతము లేనిదై, నాశరహితయైై - 'మృతా వవసితే రమ్యే సమాష్తావన్త: ' విశ్వ అనంతయను నామముగలదై యని భావము, రత్న గర్జయై = రత్న పరిపూర్ణయై - రత్మ్షగర్దయను నామముగలదై యని భావము

• జగతీరత్షగర్జాచ 'అ. అలరక్‌ = ఒప్పుచుండ.గా. కర్డాట ..శాలి - కర్ణాటరాజ్య = కర్షాటరాజ్య సంబంధియ్రైన, సెంహానన=సింహసనమందలి, ఆధిరాజ్య = ఆధిరాజభావమనెడు, శుభ = శుభముచేత, శాలి = ఒప్పుచున్న తిరుమలరాయమౌళి = తిరుమల రాయశ్రేష్యుడు, అలరుక్‌ = ప్రకాశించును

భూభరణపరులయిన శేషాహిప్రభృతులకు , 'ఉరముననేంగు గుండలి' యనెడు పద్మమున బాల్మావస్థ్టయు, 'భూరిభుజంగికా యనెడు పద్యమున యౌవనావస్టయు, *“చుట్టంజుట్టుకొని' యనెడు పద్యమున వార్థక్యావస్థ్టయును. 'ఎంతకాలము మహాశాంతసంగతి' ననెడు పద్యమునః దుర్యావస్ట

96 వసుచరిత్రము యును జెప్పినాండని తెలియవలయును ఇట దిగ్గజాదులయందు విశేషణసాన్ను ముువల 3 రస్రన్హత యోగి వృత్తాంతము దోంచుచుండుటవలన సమానసాఃక్తి యలంకారము ఊఈజమషస్ట్ట్రంతములుడవా క ఏవంవిధ వఐివిధగుణ, శ్రీవార్షిధి కఖెలసుజన | సువధికి ధను : ప్రావ్‌జ్బశరథిశరధికి, ధావద్రిపునంఘ అంఘి తదిశావధికిన 85 అ ఏవం - నిధికి౯ - ఏవంవిధ = ఇటువంటిదయిన, వివిదగుణ = నానావిదములయిన నుగుణములయొక్క, శ్రీ = నంపత్తికి, వార్షిధికిక = నముద్రుండయినవానికని యర్థము గుణశ్రీయనెడుశ్రీకిక = అన(గా లక్ష్మికి, వార్షిధికిక = ఉత్పత్తిన్సానమయినవానికని ప్రకారాంతరము అఖిలనుజన సేవధికిక - అఖిలసుజన = సమస్త సజ్జనులకు సేవధికి౯ = నిధియైనగవానికి. 'నిథిర్షాసేవథి: , అమ ధనుః ప్రావ్‌ణ్య = విలువిద్య యొక్క సామర్థ్యమందు శరథి= నుముద్రమే, శరధికి౯ = అమ్ములపొదిగాంగల రుద్రుండయినవానికిని, ధావత్‌ అవధికిక - దావతీ= పాఠిపోవుచున్తు రిపు = శత్రువులయొక్క, సంఘ = సమూహముచేత లంఘిత = దా-టటంబడెగ, దిశా అవధికిక = దిగంతములుగల వానికి, ఇది మొదలుగా కృతికర్తకు వైదుపదృములవణఅకు షష్ట్రంతములు చెప్పుచున్నాండు. ప్రతి పద్మమునను నంతృ్కప్రాసము కడవఅకుం జెషప్టబడుచున్నది ఉల్లేఖాలంకారము. క. ఉన్నతజయ జన్యబిరుద. మన్నెవభాళాదిబిరుద । మాన్యునకు మహో ద్యన్నిబిడ జన్మవటహజు, ఢాన్నినదక్షరదరిచ్చ । టా సైన్యునకున్‌. 66 అ. ఉన్నత...మాన్సునకు - ఉన్నత=ఉత్స్కష్టమయిన, జయః= విజయమువలన, జన్య =సంభవంచిన. బరుదమన్నైవిభాళఅది =మన్నైవిభాళుడనెడి బిరుదు మొదలయినఆబిరుద= బిరుదుల చేత,మాన్యునకుక = పూజ్యండయినవానికి, మహో .సైన్యునకుక మహత్‌=ఉత్కటముగా. ఉద్యత్‌ = ప్రకాశించుచున్న నిబిడ= సాంద్రమయిన, జన్యపటాహ =రణభేరివలన, జ = పుట్టిగు, ఢాన్షినద = ఢాంకారధ్వనిచేత, క్షరత్‌ = నశించుచున్ను అరిచఛ్చటా = శత్రుసమూహముయొక్క, సైన్క్యునకుక = సేనలుగలవానికి - అనంగా రణభేరీధ్వని విన్నంతమాత్రనే గుండెలు పగిలి శత్రుసైన్స్నములన్నియు నశించునని తాత్సర్యము. క క్షేళశారుతశీలాహత, ఫాలాహ్వృతలిపినిభాసి ।; భాసిచ్చాయా వాళికి. బరిపాలితనర, పాళీదత్తద్విపాద్యు ।! పాయనతతికిన్‌. 87 అశ్షే ్యళా.....పాళికిక-క్షే ఎళారుతశీల = సింహనాదమే న్వభావముగాంగలిగిన -అనంగా సరాక్రమశాలులయిన క్షేకాతు సింహనాదస్సాాత్‌' అమ అహిత = శత్రువులయొక్క, ఫాల= నొసళ్ల నుండి, ఆహృత = హరింపంబడిన, లిపినిభ = అక్షరపంత్తివలెనున్న, అసి= ఖఢ్గము యొక్క, భాసి= ప్రకాశించుచున్హు ఛయాపాళికిక = ఛాయలవరుస గలవానికి, పరివాభిత .. తతికెక౯ - వరిపొలిత = స్వీకరింవంబడిన, నరప= రాజులయొక్క, ఆళి = సమూహముచేత, దత్త = నమర్హింవంబడిన్‌, ద్విపాది = ఏనుగులు వెొబదలయిన, ఉపాయానతతికికజ = కానుకల నమూహముగలవానికి, 'ఉపాయనమువగ్రాహ్యమువహార స్తశోవదా' అమ. కత్తియొొక్క ప్రకాశించుచున్న కాంతివరుసలు పరాక్రమశాలులయిన శత్రువుల థాలములనుండె హఠలంచినణ యక్షరపంక్తుల వలెనున్త్సదని ఉశ్చేక్ష . ఎదిర్లి సెంహనాదముచేసినరాజుల రాజ్యప్రాణాదికములెల్ల ఖడ్గమున

ప్రథమా శ్వాసము 97 పారించువాండనియు. లోనయినచో కాచినట్టి రాజులచే నేనుంగులు మొదలయిన కానుకలుగొనిమన్నించువాండనియుందాత్చర్భ్యము

క. ఉద్ధతరిపు విద్ధతపన, పద్ధతి కరిభవన దవని పట దంబుధి సం

పద్ధరణ సముద్ధరణ స మిద్ధరణ రజోవ్రజోద్య దిభమద సృతికిన్‌ 88

అ. ఉద్ధత. పద్ధతికిక -ఉద్ధత = ఉత్కటముగా హతులయిన,రిపు = శత్రువులచేత, విద్ద = భేదింవంబడిన, తవనవధ్ధకిక = నూర్యమార్గము గలవానికి, 'ద్వావిమౌ వురుషాలోకే సూర్యమండలభేదినౌ * పరివ్రాడ్వోగయుక్తశ్చ రణశేచాభిముఖోహత:' అనెడు వచనములవలన యుద్ధాభిలాషచేత నెదిరించి హతులయినశూరులు సూర్యమండలమును భేదించుకొని పోయి ఏరస్వర్లమును బొందు చున్నారని సంప్రదాయము. అరి సృతికిక- అలి = శత్రువులకు, భవనత్‌ = దాంగియుండు గహమగుచున్నట్టియు, అవని = భూదేవికి, పటత్‌ = వస్త్రమగుచున్నట్టియు, అంబుధి = నముద్రముయొక్క, నంపత్‌ = జలరూవమయిన నంవత్తియొక్క, హరణ = హరించుటచేతను, నముద్ధరణ=ఆనంవత్తియొక్కవునరద్ధ రణము చేతను,నమిద్ధ = ప్రకాశమానములయిన,రణరజోవ్రజ = యుద్ధరంగమందలి పరాగనమూహమును, ఉద్యత్‌ = ఉదయించాచాన్న, ఇభవుద = గజములవుదజలముయెంయిక్క,నృతికెక్‌ = కాలుటయునుగలవానికి.క్రమాలంకారము. సముద్రము శత్రువుల దాంగుడు గహమయినందున రణథధూఇఆచేత దాని సంపత్తును హరించినాండనియు,భూదేవి కాచ్చాదన పటమయినందున గజమద జలవ్రవావాముచేత౧బూరించినాండనియు. దెలియునటి. అరిభవనత్వాది హేతువులచేతనముద్రనంవద్ధరణత్వాదులను నమ్తర్ధించుటచేత కావ్యలింగమలంకారము. సముద్రము జలపూరణముసేయు నంత ధూళనిబట్టి సైన్సబాహుళ్ళమును,దానినిబూరించునంతటి మదజలవ్రవావాములంజెవ్వటచే గజసేనాబాముళ్య్ళమును దెలియునది.సై న్యధభూళికి సముద్రసంపద్ధరణ సంబంధమును గజమదజలస్యతికి సముద్ర సంపదుద్ధరణ నంబంధమును లేకున్నను గలయట్లు చెప్పుటంజేసిఅలంకారము అతిశయోక్తులు.

క. థరవివిధారిగిరిపవి, ధారికి. గర్జాటకాంధ్ర దరణీపునరు

ద్ధారికి. దిరుమల దేవమ.వారాయాగ్రణెకి ఏితర ణావమరముణికి£౯. 69

అ. ళిర.... .ధారికిజ-ధిర = థైర్యవంతులయిన, వివిధ + అరి= నానావిధ శత్రంవునెడు,గిరి = వర్వతములకు, వవిధారిజిని= వజ్రయయిధభధరంండయిన యింద్రుడైనవానికిని,కులిశంభిదురంపవి: అమ. కర్ణాట... .ధారికిక-కర్ణాటక ఆంధ్రధరణీ = కర్ణాటభూమిని ఆంద్రభూమిని పునరుద్దారికిణ = మరలనుద్ధరించినవానికిని, అనంగా కర్ణాటాంధ్ర దేశములుమ్లేచ్చలచే నాక్రమింపంబడియుండ;గా వాండ్రను జయించి వాని నేలినాండని తాశ్టర్యము వితరణ + అమరమణికిక్‌ = దాతృ్యత్వమందు చింతామణియెనవానికి, తిరుమలదేవ మహారాయాగ్రణికిక = తిరుములదేవరాయ శ్రేష్టునకు, అఠఅం.రూపకము,ఉపమ వ అభ్యుదయ పరంపరాబివృద్ధిగా నాయొనర్దం బూనిన వసుచరిత్రంబను మవా ప్రబంధంబునకు€ గథాక్రమం బెట్టిదనిన 90

అ అభ్యుదయ పరంపరా అభివృద్ధిగాక = పూర్వోక్తుుడయిన తిరుమలదేవరాయనికి శ్రేయః

పంరంపరలయొక్క యబివృద్దిగలుగునట్లు - శ్రేయస్సు లొకటిపయి నొకటి యెడతెగక కలుగుచు వరి ల్సుచునుండునట్టుగా ననుట, నాయెమనర్హంబూనిన = నేనురంచింవ నుద్యమించునట్టిి వసుచరిత్రంబను మహా ప్రబంధంబునకుకా, కధాక్రమంబు = కథమొక్కక్రమము

• కథయావిర్దవించిన మొదలు, లఎట్టిదనిన

98 వసుచరిత్రము ళు కథాప్రారంభముడనా= శా. శ్రీరమ్మం బగునైమిశంబునందప : శ్రీీరాజితావ్యాజతే జోరాజుల్‌ శుకశౌనకాదిమునిరా ।; జుల్‌ నూతజుం జూచు ము న్నే రాజేంద్రుడు దివృచిహ్నధరుండై : యేలెక మహీమండలం బారాజేంద్రుం/ని దెల్టు మా కన నతం ।; డతృ్యంతహర్షంబునన్‌. 91 అ. శ్రీరమ్మంబు- శ్రీః వనలక్ష్మిచేత , రమ్మంబు = మనోహరమయినదగు,.నైమిశంబునక నా నైమిశారణ్యమందు,తపఃశ్రీ = తపస్ససంపద చేత,రాజిత= ప్రకాశించుచున్న అవ్యాజ= దంభర హాతమయిన - ఒక తెచ్చికోలుకారణము చేత గాక తనంతటనే సహజముగా! గలరిగియున్న దయిన, కేజోరాజులు = తేజస్సమూహము గలిగిన వారగు, శుకశౌనకాది మునిరాజులు = శుకుడు శౌనకుడు మొదలయిన మునిశ్రేష్టులు, సూతజుకా = సూతుని, చూచి,మున్ను = పూర్వకాలమందు, ఏరాజేంద్రండు= ఏ రాజశ్రేష్టు(డు,దివ్యచిహ్హధరు/డై= దేవతాలాంఛనమును ధరించినవాండై- ఆకాశవిమానాదులంబోవుట మొదలగు దేవతాలక్షణములుగలవాండై యనుట, మహీమండలంబుక్‌ = భూనుండలమును, ఏలెక్‌ = పరిపాలించెనో, ఆరాజేంద్రునిక = ఆరాజు శ్రేష్తుని, మాకుక£ , తెల్చము.అన£౯ =తెలియఃజెప్పమనఃగా, అతండు = ఆసూతుండు, అత్యంత హర్షంబునక = మిక్సిలి నంతోవముతో,ఇది ముందరి వద్యముతో నన్వయించెడిని.'తెలువు మాకం' నునుచో హల్లుపరమగుటచే మధ్యమ పురుష 'ము' వర్ణమునకు లోపమని తెలియునది తారమణీయమయిన నైమిశారణ్యముందు, మవాతపస్సు చేత. దనంతట తేజ: పటలము దాలణాడుచుండు శుకశొనకాధి మునివరులు సూతుని జూచి'పూర్వకాలమనం దే మహారాజు దేవతాచిహ్న ములుగలనాంథడై భూమండలమును బాలించెనో యట్టి యతనిని మూకు(దెలుపు" మని యడుగగా నాసూతుండు మిక్కిలి సంతోషముతో. శా. శక్రాపాదిత దివృచిహ్హధరు. డై : చంచద్విమానాథిరా జక్రీడాపరుం డై యమానుషమహా । సత్తా్వాఢ్యుండై చేదిభూ చక్రేశుండు ధరిత్రి యేల వసుసం | జ్ఞం దచ్చరిత్రంబు ని ర్వక్రశ్రాఢిని విన్షవింతు నని వా । గ్ర్వైచిత్రితో ని ట్లనున్‌. 92 అ, చేది భూచక్రేశుండు= చేది దేశాథీశ్వరుండు,శక్ర...ధరుండై - శక్ర = దేవేంద్రుని చేత, ఆపాదిత= పొందింపండిన,దివ్య చిహ్హ ధరుండై = దేవతాలాంచనములను ధరించినవాండై, చంచత్‌...పరుండై- చంచత్‌ = ప్రకాశించుచున్న, విమాన+ అధిరాజ= విమాన శ్రేషమందలి.క్రీడా= వివోరమందు,పరుండై= ఆసక్తుండై, అమానుప.....త్వాఢ్యు(డై - అమానుషజ మనుప్కనాధారణముగాని,.మహానత్త్వ+ అఢ్యుండై = మహాబలము చేత అధికుండైవసుసంబ్దిక్‌ = వసువనెడిపేరి చేత, ధరిత్రిక = భూమిని, పలె£్‌ = పరిపాలించెను తచ్చరిత్రంబుక = అతనికథను,నిర్వక్ర ప్రౌఢి౯ =నంకఠరలేని - అనంగా చక్కనయిన సామర్ధ్యముచేత, విన్నవింతుక = ఐన్ష్నపము చేసెదను, అని వాక్‌+ వైచిత్రితోక్‌ = వాక్యయమత్స్కతితో +, ఇట్లు అనుక = ఈవక్ష్ర్యమాణ ప్రకారమునః జెప్పెను ఇట భూతంబున లాట్టు ప్రొఢిశబ్దమునకు ఇమనిచ్చురాదు గనుక 'ప్రాఢథిన' యనుట అసనమంజనసము., కాని వ్రాంత ప్రతులనెల్ల “'శత్రాఢడిమ' యని కానంబడుచున్నుది.

ప్రధమా శ్వాసము 99 తా చేదిదేశమునకు రాజు దేవేంద్రు.డొసంగిన దేవలాంఛనములను ధరించి గొప్ప దివ్య విమానమున విహరించుచు మనుష్యులకలవిగాని మహాబలముగలిగి, వసు వను పేరితో భూమిని బరిపాలించెను అతని చరిత్రము నేర్పుతో! జెప్టెదనని సూతుడు శొనకాదులకు జెష్టందొడంగెను

సీ. వరసుమనోభవ్య । తరుల కావాల మ, తృలఘుకలాపాలి కలరుభరణి

సరిలేని తెలిముత్తె ।; సరులకొటారు క, కృాణపరంపర ।; అతొలుటీవి

సురుచిరమబణుల కా కరసీమ శ్రుతిహిత, భాషితద్విజకోటి పట్టుగొమ్మ

సరసులకారామ । సరణి శ్రీరంగగే, హక్రోడవాసిని । కాటపట్టు

తే. వెలయు నావరజణాంబుసం వీతవాట, కాండమోహదపలఖూవ్య । తాంఫ్రువజ్ర

దంతురప్రాంతగంగాని రంతరాగ్ర భూరివరణం బదిష్టాన పురవరంబు 93

అ వర. .తరులకు£-వర = శ్రేష్టులును. సుమనః = మంచిమనన్ము చేత, భవ్యతరులు= అత్యంత యోగ్య్భులును, అనెడు. వరసుమనో భవ్యతరులకుకి-వర= శ్రేష్టమ్రులయిన, సుమన: = పుష్టములచేత, భవ్య= యోగ్యములయిన, తరులకు౯ =వృక్షములకు, అవాలము=పాందు అయినది యి, అత్యలఘు . భరణి-అతి+* అలఘ = మిక్కిలియు గొషప్టలయిన,కలా= విద్యలయొక్క, పాఠలికలు= సమూహములనెడు, అత్యలఘు= మిక్కెలియు గొప్ప్టవయిన, కాలాస= భూషణములయొుక్క, ఆలికలకుక£ = సమూహములకు, భరణి = సొమ్ములుంచెడి భరణియైనది సరి......కొటారు- సరిలేని= సాటిలేనట్టి, తెలిముత్తెసరుల = శుభ్రములయిన ముత్చాలహోారము లనెడు, సరిలేని= సమానము లేని, తెలిముత్తైనరుల= తెల్లముత్తె నరివడ్గయొక్క, కొటారు= ధాన్యవురానులుంచెడుకొట్టు, అయినదియు, కాళ్ళాణ... .దీవి-కళ్య్ళాణపరంపరల= శుభవరంవరలనెడు,కల్యాణపరంవరల= సువర్షపరంపరల యొక్క, తొలుదీవి= జంబూద్వీపమైనథియు, 'కళ్ళాణమక్షయే స్వర్డే కళ్యాణం మజ్డకేపిచి' విశ్వ.

సురుచిర ...సీమ-నురుచి= మంచికాంతిగలిగిన, రమణులు= స్తీలనెడు, సురుచిర= లెన్సగాంబ్రకాశించునట్టి, మణులకుక = రత్తములకు, ఆకరసీమ=గనియెనబియు, శ్రుతి .-గొమ్మ- క్రుతిహిత= వేదవిహితములయిన, భాషిత= వాక్యములుగల,ద్విజకోటి= బ్రాహృాణసమూహ మనెడి, శ్రుతిహిత= చెవులకింపయిన, భాషిత= పలుకులుగల, ద్విజకోటి= శుకపికాది పక్షసమూహముమొక్క, వట్టు(గొమ్మ= అవలంబ శాఖయ్రైనది - ఊంతయైనదనుట - ఆధారమైనదియు ననుట, నరసుల, ..నరణి- సరసులకుక = శ్యంగారాది రసజ్ఞలనెడు, సరనులకుజ= జొలంకులకు, ఆరామనరణి= ఉద్యానవాటిక ర్వైైనదియు, శ్రీరంగ _ఆటవట్టు- శీరంగగీేవా= శ్రీరంగమేమంటదిరముగాంగల ఏిష్లుమూర్తియొక్క,క్రోడవాసినికిజ =వక్ష్యస్టల వాసినియైన 6 అనంగా ' లక్ష్మీం క్షీరనముద్రరాజ తనయాం క్రీరంధావేశ్వరలీవం' అన్నట్లు) లక్షియనెడు, శ్రీ= శోభాయుక్తమయిన, రంగగేహ= నాట్యమందబిరముయొక్క, క్రోడ= నడుమ, వాసినికి౯ = వర్తించునట్టిదానికి - అనంగా నర్తకికి,ఆటపట్టు= నాట్టన్థానమైనదియు, 'వనాక్రోడం భుజాన్తరమ్‌' అమ ఆవరణ అంఘఫ్రై - ఆవరణాంబు= మహాజలము చేత, సంపత = ఆవదింపంబడిన,వోటకాండ =హిరఖ్యయమైన బ్రహ్మండమోయనునట్టి, మోహద= భ్రాంతిని గలుగేయుచున్న పరిఖా= అగడ్త చేత వృత= పరివేష్టంపంబడిన, అంఫ్రిం= అడుగు మట్టుగలదియు, వజ్రజ . ప్రాంత-వజ్ర= వజ్రమణులచేత, దంతుర= నిండిన- చెక్కంబడిన యనుట, ప్రాంత= పార్య్వభాగములు గలదియు, గంగా రాగ్ర- గంగా= ఆకాశగంగతోడ, నింరతర= ఎడములేకున్న అగ్ర = అగ్రభాగము గలదియు ఆకాశ గంగకును టీనికిని నడుమ నెడములేదనుట అనగా అంతపాడవయినదియు భూరివర

100 వసుచరిత్రము ణంబు - భూరి= బంగారు యమమైనువరణంబు= తోటగలిగినదియి 'స్పగ్లేఒ పియాంలు అము “ ప్రాకారో వరణస్టాలః అమ. అగు అధిష్టాన పురవరంబు= అధిష్టాన మనెడుపట్టణ శ్రేష్టము ఎలయుక్‌ =ప్రకాశించును పరిఖాజలముచేతను పార్మ ్వభాగ వడ్రకాంతులచేతను అగ్రఎంగమునం దెడములేకయున్త్న గంగాజలముచేతను నావరింపడిన బంగారపుకోట, అవరణాంబు నుంవ్‌తవోట కాండమువలె నున్నదనుట ఇట వరనుమనోభవ్యేత్యాదులందు శ్హివ్చ ౮ వకము ఆకరసీమేత్యాదులందు నుల్లేఖాలంకారము కలాపాలికలు సురుబిరమణులు అన్న రెండుచోట్ల నభంగశబ్దశ్ల్తేషము. తక్కినది యుర్ధశ్మేషము ఆవరణాం వఎోూవాద - అనుచో భ్రాంతిమంతము రూపకోల్లేఖములు రెంటికెని సంకరము తా అధిష్టానమను పట్టణము మంచివృక్షములును, మహన్‌య పహృదయులును, సకలకళా వంతులును, గొష్ప్రయాభరణములును. తెల్లనిముత్తెములును,తెల్లముత్తెసరివడ్లును బంగారమును. శుభపరంపరలును, మేలయిన రత్నములును, సుందరాకారలయిన స్త్రీలును. వేదాధ్యయన సంపన్నులయిన బ్రాహ్మణులును, నింపయిన రవళసేయు శుకపికాది పక్షులును, రసజ్జ్ఞజనులును కొలంకులును. లక్షియు,నర్తకులును గలదయి వెలుంగుచుండును దాని బంగారుకోట, క్రింద నగడ్తజలమును ప్రక్కల తెల్లని నీరువలెనున్ను వజ్రకాంతులును పయిని గంగాజలనమును నావరించియుండుట చేతమహాజలముచేత నావరింపంబడియున్న బంగారు మయమైన బ్రవ్మాండమువలె విలసిల్లుచుండును. చ. అలఘు తరగ్రనాోంశు గుణి తాగణి తాభినుతాగ్రరత్షకం దళరుచి బొల్టు వీటివర । ణంబు గతావరణం బొనర్హని ఛ్చలు నలకోటకొమ్మ బలు సందుల పొందుల నేంగం గాం జుమా యలవథిచెం బతంగుండు స హాయ రథాంగముగా శతాంగమున్‌. 94 అ. పతంగుండు= సూర్యుండు, అలఘు.......రుచిక- అలఘుతర= మిక్కిలి గొప్టవయిగు,ర్రహః= సూర్చాది నవగ్రహముల యొక్క, అంశు =కాంతులచేత, గణిత =పెక్కుమడుంగులుగాంచేయంబడిన -ఇనువుడింప(బడిన,తత్తధ్ర హసమానవర్ణములుగలవియుననుట,అగణెత = లెక్కింపనుల ఐికానివియు,అభిముత = అంతటంగొనియాడంయబడినవియు, అగు, అగ్రభాగమందలి,రత్తకందళ= పద్మరాగాది రత్షాంకురములయొక్క,రుచిక =కాంతిచేత, పురికోటయందు ముందతభాగమునః బొది(గియున్న పద్మరాగాదిమణులు సూర్మాది గ్రహములయొక్క యయ్య్యైకాంతుల చేత. బెక్కు మడుంగులగు ననుట, పొల్టు= బప్పచున్న ఏీటివరణంబు= అధిష్టాన వురముమొక్క కోట, గతావరణంబు బనర్హక = (గతమనంగా గతి దానికి ఆవరణమవునంగా నిరోధముఎ) - గతినిరోధముసేయ.గా- పోోకరాకల నడ్డగింప(గా ననుటి,నిళ్చలుక = నిరంతరమును, అలకోట కొమ్ముబలుసందుల పొందులక్‌ = ఆకోట కొమ్ములయొక్క బలువయిను సందుల వెంబడెగి, ఏంగ:గాకచుమో=పోవుటకేచుమా, శతాంగముక౯ = తన రథమును శతాజ్గస్పృజ్తనోరథ: అమ. అసహాయరథాంగముగాక = జతలేని మొంటిబండి కల్గుగలదానినిగా +అలవతిచెక్‌ = పనుపతచెను. “గ్రహాంశుగుణిత' యనుటచే నయ్రై ్య,గ్రహకాంతులు తనయందలి రత్నములకుందా.కి కాంతియినుమడింప వేయుటకు!గోట యా గ్రహముల నంటియుండవలయునని వృంజతము. మఖియు 'భాస్కరాజ్గరకౌ రక్తౌనశ్వేతాశుక్రనిశాకరౌ,గురుసోమాత్మజౌపీతౌకృష్ణవర్ల శృనిస్తథా రాహుకేతూ ధూన్రువర్లొ గ్రహవర్డా:ః ప్రకీర్తితాః

ప్రథమా శ్వాసము 101 అన్నట్లు సూర్యాంగారకులు రక్తవర్ణమును, శుక్రచంద్రులు శ్వేతవర్ణమును, గురుబుదులు పీతవర్ణమును, శని నీలవర్ణమును,.రాహుకేతువులు ధూమ్రవర్ణమును గలవారని యుండుటచే, ఆయా గ్రవాకాంతులచే నాయావర్ణ సామ్యముగల వధ్మరాగాధి మణులకాంతు లిను మడింపంబడినవని యర్థము. మజియు నవరత్నములకును దత్తద్వర్ణ నామ్యమూలమున నవగ్రహములు అధిదేవతలు 'మాణిక్కం తరణే స్ఫుజాతమమలం ముక్తాఫలం శితగో ర్యాహాయన్మతు విద్రుమో మరకతం సౌొమ్మన్యగారుత్మతమ్‌ దేవేజ్బస్క తు పుష్చరాగ మసురామాత్యస్య వజ్రం శనే ర్షీలం నిర్మల మనృయోశ్చ కథితే గోమేధ వైడూర్చకే' అని యున్షది

ఇందు రెండవ పాదమునం దనునాసికయతి. మఖథియు నిట పతంగుండనుటకు పక్షియను నర్ధాంతరము పక్షులు కొమ్మలందు దిరుగాడుటయుంబోలె పతంగుండును కోటకొమ్మలందు! దిరుగాడువాండయ్యెనని భావము స్ఫురించుచున్నది ఇందు గోటగొమ్మలు సూర్యమండలము నతిక్రమించి యున్ష్నవనియు దాని సందుల వెంబడిని సూర్యండు పోవుననుటచ కోటవిరివి యతిమాత్రమయినదనియు దెలియునది. ఇందలంకారము ఫలోత్చేక్ష ' కొమ్మ'లు'పతంగు” డను శబ్దములచే నప్రస్తుత పక్షివృత్తాంత స్టూర్తినిబట్టి సమానాక్తియు చ. పురిపరిఖా మవాంబునిధి ।; భూరిగభీర తరాంబుపూరము౯£

సరభనవ్వృత్తి-జొచ్చి బలి సద్మతలం బతలం బొనర్దంగాం

జరణక్యత ప్రచారములు । సాంగవు ఏరికి నంచు నబ్దజుం

డురగులంజేసెంబన్నగకు । లోధ్ధవులన్‌ వడి దేలియాడ(గన్‌. 95

అ. పుఠి..పూరములక౯-పురి= అధిష్టానపుర సంబంధియైన, పరిఖా= అగడ్తయనెడు, మహాంబునిది = మవానముద్రముయెొక్క,భూరి = మిక్కిలిలైైనదియు,గఖీరతరజ= మిగులలోంతయినబియు, అగు, అంబుపూరములు = జలప్రవాహములు.నరభనవ్వత్తి క = వేగముతో (గూడిన వర్తనముతో - వేగముతో ననుట, చొచ్చి= చొరంబాథిబలిసద్మతలంబు= రసాతలమును. 'అధోభువన పాతాళ బలిసద్మ రసాతలమ్‌' అమ. అతలంబు ఒనర్టంగాక =తలము కాని దానిని - అన(గా స్వరూపరహితమైన దానినిగాం జేయగా, 'అథస్వరూపయో రస్తీతలమ్‌' అమ. అతలమన.గా బాతాళముగనుక నిక్కడ. బాతాళమును వేయంగానని భావసారస్యము గ్రహింపవలయును 'భూషాపేటీ భువనమతలమ్‌' ఇత్యాది ప్రయోగముల నీయర్థ మెలుంగునది. ఏీరికిక =ఈ నర్శములకు, చరణకృ్యత వ్రచారములు=పాదములచేత చేయబడిన గమనాగమనములు - కాళ్లతో రాకపోకలుచేయుట యనుట. సాగవు =చెల్లవు సరిపడిరావు - అంచు౯ =అని, విచారించి=ఆలోచించి, అబ్బజుండం=(తామరయుందాు.బుట్టి ను బ్రవ్మాదేవుండు, వ న్నగకంల ఉద్భవులక£ =సరద్దకులమందుయబుట్టినవారిని, వడి౯ =వేగమున,తేలియాడంగ౯౬ =నీటిపయి తేలియాడుకొఅకు, ఇఆరగులక౯ =ఉరముచేత. బోవువారిగా, చేసెను, ఉరగులని పేరు గలవియని భావము. ఇట పన్నగశబ్దమునకు పదములతో నడువనేరదని వ్యుత్చత్తి గాన నాబివ్రాయము. ఇం దలంకార మతిశయోక్తియు నుత్త్రేయును. రెంటికిని సంకరము ' అతల' ఉరగా 'పన్షగ' శబ్దములందు యోగముచే అన్యార్థకల్పముంబట్టి నిరుక్తియు. పరిఫు అంబుధివంటిది గావుననే దాని యంబుపూరములు భూరియు గంఖీరతరములు నయినవఏి కావున నే యవి రసాతలమును ముట్టెనవి అగడ్త అపారములయిన జలములు గలిగి మిక్కిలియ్హా సముద్రము వలె నుండునని దాత్చర్యము స దరూ? ల్‌ ఆధా ;య్‌

భ్‌ స నస ఇ. ్‌ జా ల ల మ! (స హ్‌

102 వసుచరిత్రము ము. చతురాస్యుల్‌ పురుషోత్తముల్‌ బుధగురల్‌ | సర్వజ్ఞమూర్తుల్‌ యమహా శతమన్సుల్‌ శుచిధర్మపుణ్యజనతా : శ్లాఘ్యుల్‌ ప్రచేతుల్‌ సదా గతు లక్షీణనవార్థకర్తలు కలా కాంతుల్‌ జగథ్సంధు లా క్షితిదేవుల్‌ పురి దేవతా మహిమలం జెన్నాందుటల్‌ చిత్రమే 96 అ ఇందు నధిష్టానవురమున(గల బ్రావ్మాణులయుందు దేవత్పమారోవించి యర్థద్వయమునకు నభేదాధ్యవసాయము చెప్పినాండు ఆక్షితిదేవుల్‌ = అధివ్రానపురమందుంగల బ్రాహ్మణులు, చతురాస్కుల్‌ - ఆస్తమందు. బుట్టునది ఆస్యము అనగా వాక్కము. చతురములయిన వాక్యములుగలవారని బ్రావ్మాణవరమైన యుర్సము చతురాన్య్చు(డగుంగా నాలుగం ముఖములుగలవాండు బ్రహ్మగాన బ్రహ్మలని యర్ధాంతరము పురుషోత్తముల్‌ =పురువశ్రేష్రులు - వఐష్లుమూర్తులనియు, బుధగురుల్‌ =రుండితులయిగువారికిని గురువులు అశ/గా హితాహితముల నుపదేశించునట్టి వారునుట - బుధులును బృహస్పతులుననియు, సర్వజ్ఞమూర్తుల్‌ =సకలమును దెలిసినవారు - రుద్రమూర్తులనియు 'సర్వజ్ఞు శృివశ్ళూలీ మహేశ్వర: అమ మహవాశతమగుల్‌= మహత్తరములయిన యనేక యజ్ఞములు చేసినవారు - మహేంద్రులనియు,శుచి శ్లాఘ్యుల్‌ - శుచిధర్మ = వరిశుద్ధ ధర్యము చేతను - అనంగా వవిత్రత్వముచేతను, వుణ్యజనుతా =సుజనత్వముచేతను.శ్లాఘ్యుల్‌ =కొనియాడందగినవారు. శుచియనంగా అగ్నాశుచరపష్టిత్తమ' అమ ధర్ముడనంగా యముండు, పుజ్బజనుండనంగా నిర్యతి గనుక అడగ్షి యమనిర్భతులని యర్ధాంతరము ప్రచేతుల్‌ = ప్రకృష్ణమయిన మనస్సుగలవారు - వరుణులనియు ' ప్రచేతావరుణ: పాశి'అమ సదాగకులు = మంచియోగమును గలవారు - వారిరాక శుభమయినదనుట. వాయుదేవులనియు, అక్షీణనవార్థకర్తలు= అక్షీణ= క్షయింపని. నవ= నూతనమయిన, అర్ధకర్తలు= అర్థకల్ప్దనములు సేయువారు-నవార్థములన(గానవసంఖ్యగలనిధులు- వానికింగర్తలనంగాంగు బేరులనియు 'అర్జోభిధేయ రైవస్తుప్రయోజన నివృత్తిషు' అమ అక్షీణసదర్ధకర్తలని పాఠాంతరము కళాకాంతుల్‌ ఇమిద్యల కధిపతులు - చంద్రులనియు, జగత్‌బంధులు =జఆగజ్జనులకు ఆప్పులు - సూర్యునిలయు 'ఇద్బోతో లోకబాన్థవఅమ. ఇట్టివారైన, ఆ బ్రాహ్మణులు,పురి= పట్టణమందు,దేవతామహిమలక= దేవతాప్రభావములచేత,చెన్హాందుటల్‌= ఒప్పచుండుటలు, చిత్రమే=ఆశ్చర్భమా -అశ్షర్భ్యము గాందనుట. అనంగా శబ్ద్బశ్లేషముచేత( బ్రాప్త్రములయిన బ్రహ్మాదిదేవతాధర్మములు గల బ్రావ్మాణులు దేనతామహిమల చేత! జెన్నొాందుట యేమివింతయని యర్థము ఇందు శ్లేషము కావ్య లింగమును. సీ. పగ లైనందెల్వి గో । లెడనిరాజులు శరం , బులు చన్న వెలువెలః ;బోని ఘనులు థనదాశంగేలుమో । డ్పని సార్వభౌమాంకు, లని వెన్క ముందుంజూ । డనికుమారు లరిమెళ్చంగరములు : నెరపనియిను లాల, మున వాలుమఅవని । పురుషసింహు లనయంబునడక ద | ప్పనిగోత్రపతు లెప్ప, డును సీదిరము లేని ।; యనఘభోగు తే. లౌర వీరన ఏరన । యైకసరులు, వఅలుదురు వంటం బుష్టవ । ద్వంశ్కు లగుటం గువలయాధార కమలాను గుణవిహార, నారసాజనధరులు రా జన్ఫవరులు. 97 అ ఇం 'దధిష్టానపురమందలి రాజులవర్ణించినాండు - పగలు. . .రాజులు - పగలనంగా విరోధములును పగటిపూటయును - రాజులనంగా క్షత్రియులును చంద్రులును - తెల్వియనంగా ముఖ

ప్రథమా శ్వాసము 103 వికానమును గాంతియు - పగలైనఃజ = విరోధము కలిగినను. తెల్వి= ముఖవికానమును, కోల్చ్దడనిరాజులు=వోగొట్టుకొనని రాజులయినక్షత్రియులని యర్థము - ఇందువలన రాజయిన చంద్రుడు విరోధము కలిగినపుడు ముఖకాంతి దప్పెడువాండని తెలియుచున్నది పగటిపూంటః జంద్రుండు కాంతిహీనుండగునని భావము మాందనెల్ల నిట్లె గ్రహైంచునది శరణంబులు..ఘనులు

• శరంబు లన!గా బాణములును నీళ్లును - ఘనులనఃగా అధికులును మేఘములును. శరంబులు చన్నజ = బాణములు పోగా, వెలువెలంబోని= తెల్లంబాఅకుండెడు, ఘనులు= అధికులయిన వారు
• ఘనులయిన మేఘములు, బాణములు చెల్లిపోగా తెల్లంబోవునట్టివనుట. జలము వర్షింపంబడంగా మేఘములు తెల్లపాలుచున్నవని భావము

ధనథధా...మాంకులు - ధనధుండనఃగా ధనమిచ్చవాండును కుటేరుండును - ఆశయనంగా తృష్టయు దిక్కును - సార్వభాముండన(గా చక్రవర్తియు ఉత్తరదిగ్గజమును - *' ఆశాతృష్ణాదిశా ప్రోక్తా ' ' సార్వభౌమ స్షర్వప్యథ్వీపాలకే దిగ్గజాంతరే ' నానార్థ ధనదాశ£ =ధనమిచ్చవాని యందలి యాశచేత, కేలుమోడ్చని= చేయి ముడుంచుకొనియాచింవని, నార్వభౌొమాంకులు= చక్రవర్తిచిహ్హాములు గలవారు - సార్వభౌమ నామము గల దిగ్గజము - ధన దాశచే హస్తముపట్టికొని యడిగికొనునదియనుట,కుబేరునిదిక్కునందుండముముడించికొని యున్నదనిభావము. అని...కుమారులు.....కుమారుండనగా రాజకుమారుండును కుమారస్వామియు. అని= యుద్ధమందు వెన్న ముందు(జూడని= సంకోచింపని, కుమారులు= కొమరువ్రాయము గలవారు - కుమారస్వామి యుద్ధమందు వెనుకముందు(జూచువాండనుట - షణ్ముఖుండు ముందు మూండుముఖములతోను వెనక మూడు ముఖములతోను జూచునని భావము

అరి.....యినులు- అరియనఃగా శత్రువును జక్రవాకమును - కరములనఃగా పన్నులును గిరణములును-ఇనుండనఃగా ప్రభువును సూర్యుండును, అరమన(గాంజక్రాంగము. ' అరం శఘ్రేచచ క్రాజ్లే విశ్వ * అరాణ్యన్యనన్ని ' యనెడు వ్వుత్చత్తిచే అలరియనఃగా బండిగారెకుంటేరు గనుక బండి గారెపేళ్ళన్నియయు చక్రవాకములకు. జెల్లును గనుకను నిక్కడ అరిశబ్ద్బము చక్రవాకములందునువర్తించుచున్నటి. " తోకశ్ళక్రశ్చక్రవాకోరథాజ్ఞహ్వయనామక: అమ. 'బలివాన్తాంశవ:కరా; అమ. 'ఇనన్యూర్యేభునేరాణ్ఞి' అమ. అరివెచ్చక = శత్రువులు మెచ్చునట్లుగాంబన్నులియ్యని వ్రభువులు- ఇనుండయిన నూర్యుండు శక్రువు మెచ్చనట్లుగాః బన్నిచ్చువాండనుట. సూర్యుండు చక్రవాకములు మెచ్చనట్లుగాం గిరణప్రసారము సేయుచున్నాడని భావము. ఆలము... సింహులు-వాలు అనగా గత్తియు తోళకయు, పురుషసింహుండనంగా వురుషశ్రేష్టుండును నరసింహుండునునరసింహు(డు యుద్దమందు!(గత్తియేమటినాండనుట. నరసింహుండాయుధములేకయే హిరణ్యకశిపుని వధించినాండని భావము. నడక యనంగా నడవడియు సంచారమును - గోత్రపతులనంగా కులపతులును పర్వతశ్రేష్రములును అనయంబు౯ = సర్వకాలమును, నడకందప్టని= నడవడిందప్పనట్టి, గోత్రపతులు = కులపతులు - గోత్రపతులయిన పర్వతశ్రేస్టములు నడవడి దప్టినవనుట. పర్వతము లెప్పడును సంచారము లేకయుండునని భావము నీదిరమనంగా శృంగారభావమును కుబునమును. భోగులనంగా రాజులును సర్దములును 'భోగీభుజజ్లిమేరాజ్ఞ' విశ్వము ఎప్పుడును. భోగులు - ఎప్పుడును= ఏసమయమందును సీదిరము= రోతగొట్టుతనము,లేని అనఘభోగులు= నిర్జోషమయిన భోగము లనుభవించువారు - నర్ద్హములో యెొప్పడును సీదిరముతో నుండునవి యనుట. సరద్దములు కుబుసము లలో నుండునని భావము.

104 వసుచరిత్రము

జెరదీరుఅన £ = బెరా వీరు అనునట్లుగా. వీరనయైకపరులు= అఅయందు ముఖ్యముగా ఆసక్తులయినతారు, పుష్టవత్‌ వంశ్యులు అగుటక -పుష్టవంతులనంగా చంద్రసూర్చులు 'ఏకయో ర్తాపుష్టవన్తాదినాకరనిశాకరౌ' అమ చంద్రసూర్య్శవంశముల౧బుట్టినవాడు పుష్చనచద్వంశ్కులు. వపువ్చవద్వంశ్యు లఅగుటంబట్టి, కువలయా - ధరులు - కువలయ= కలునలకు. ఆధార= ఆధారమైనదియు, కమల= తామరలకు, అనుగుణ= అనుకూలమైనుదియు. అగు విహార= సంచారములు గల వారనియును, పుష్టవంతుల వంశమున బుట్టినవారు గనుక కువలయ కమల పుష్టములను బరిపాలనము సేయుచున్న వారనియును దరెండద్ధములు దెలియునది కువలయమనఃగా భూవలయమును. 'గోత్రాకు: పృథధివప్కథ్వ' అమ కమల యనంగా అక్ష్మై 'కమలా శీర్షరిప్రియా' అను. కాన,కువలయాధార= భూవలయుమునకు ఆధారమయినట్టియు - కమలానుగుణ= రాజ్యలక్షికి అనుగుణనుయినట్టియు విహారములు గలవారని భావము సారసాజన్మధరులు=సార= శ్రేప్రమయిన,సౌజన్య= సుజనత్వమును. ధరులు= ధరించినవారలును అయిన, రాజన్యవరులు= రాజశ్రేష్టులు, ఏీటక = అధిష్టాన పురమందు, వఅలుదురు= ప్రకాశింతురు

ఇందు రాజవునాదిపదములు శ్లిష్టములగుటచే వానిశక్తి ప్రకృతమాత్రమందు విశ్రమించినవయ్యును, 'పగలైన! దెల్విగోల్ప్బడని ' ఇత్యాదివ్యతిరేక విశేషముల మహిమచే ప్రతీయమానములగు చంద్రమేఘాదుంలందు న్లేషానుగ్యహీతమయిన యభేదాధ్యవసాయముచేత వైరకాలిక వైరూప్కాది దోషములు దోంచుటచేత రాజులయందు చంద్రాది ప్రతియోగికంబగు వ్యతిరేకము వృంజితమగుచున్లది గాన వృతిరేకాలంకారధ్వని మటి పుష్టవంతుల వంశమునందు బుట్టినవారు గనుక పుష్టపరిపాలనము చేయచున్నారని యిట సమాలంకారమును ' సారూప్ప్యమపి కార్యస్య కారణేన నమంవిదుః' అని తల్లక్షణము (సోమకవి

తా. ఆయథిష్టాన వపురమందుంగల రాజశ్రేష్టులు, యుద్ధముగలిగినను ముఖకాంతి మాయక, బాణములు వృ్యయమయినను వెలవెలంబోక, యొకరిని గేలునాచయడుగకయు, యుద్ధములందుజంకు లేక, యొకరికి కవ్చములుగట్టకయు, ఖడ్తాదినన్నాహముదప్పక, కులాచారము రోంతవుట్టునట్లు చేయకయు,ఎడతెగని భోగము లనుభమించంచాం, ఏరనీతియందును విన్నాణులై, చంద్రనూర్శ వంశముల ఉజనించినవారైభూవలయుమును బ్రోచునట్టియు రాజ్యలక్ష్మికి. దగునట్టియు వర్తనములు గలిగి, మిక్కిలి నుజనత్వముతో విలసిల్లుచుందురు. చ. చెలిపులిగూడు మాను వని శ్రీదుని(గా దని మిత్రు నక్షయో

జ్ఞ్వలవసు(జేయ మిత్రవసు । సంపద కై నఘనావరోధముక

వెలునడంజేయ నేర్తురు మ జణీవిసణీ తపనీయరాశి పే

శలరుచిః గోటికోటి విల సద్ధ్వజకోటిం బురీకిరాటకుల్‌. 98

అ. పురీకిరాటకుల్‌ - పుర్‌= అధిష్టాన పురమందలి,కిరాటకుల్‌= వైశ్యులు, చెలిపుల గూడు

• చెలి= చెలికాండయిన శివునియొక్క, పులిగూడు= భిక్షాన్నమును, మానువని శ్రీదుగి= ఐడిపింవలేనట్టి కుబేరుని, కాదు అని= సరికాదని, నిందించియనుట ఇట త్రీదశబ్దము నాభిప్రాయము శ్రీనొనంగువాండయ్యును చెలికాని బీదతనమును మాన్చండయ్యైననుట. మణీ.. పోచుక-మణీవివణీ= రత్తమయములయిన యంగడిటీథులందలి, తపనీయరాశి= బంగారురాసులయెక్క, పేశలరుచిక = సిద్ధమయిన కాంతిచేతను, కోటి... కోటిజ-కోటెి కోటె- ప్రతికోటి ధనమందును, విలసత్‌= ప్రకాశించుచునన్న ద్వజకోటి= పడగలసమూహము చేతను - ఒక్కొక్కకోటికి పడగయెత్తుదురు గనుక నిట

ప్రథమా శ్వాసము 105 యిట్లు చెప్పంబడినది. మిత్రు =స్నేహితుండయిన నూర్యుని, అక్షయ=క్షయములేనిదియు, టఉజ్జ్వల=వ్రకాశమాన మైనబియునగు, వనుజ =ధనముగలవానినిగా, చేయు! =చేయుటకును,మిత్రవసు .వెలివడ౯ - మిత్రవసు సంపదకై=ఆచెలికాని ధనసంపత్తికి/గాను, ఐన వున+అవరోధము౬౯ =కలిగినట్టి గొవ్బ్చవిరోధమును, వెలువడః౯ చేయ౯ =వోంగొట్టుటకును, నేర్తురు=సమర్హులౌదురని యర్థము. 'మిత్రం సుహ్యది మిత్రోర్మ? అని నుహ్యృద్వాచకమయిన మిత్రశబ్దము నిత్యనపుంసకమయ్యును 'క్లీబంబులు మిత్రాదులు విభాషంబుంలింగ తుల్యంబులగు” (బాలవ్యాకుననుటంబట్టియు 'క్వచిదర్భవి శేషే తు క్లీబేఒవ్యభయులిభ్గతా' అను నధర్వణవచనముంబట్టియు నిట పుంలింగము మణివిపణిశబ్దములకు “కృదికారాదక్తినం? అను సూత్రముచే ఈకారాంతత్వము 'దేవభేదే నరే రశ్మా వసూ రళత్నే ధనే వనుః అమ. మిత్రునకు వనుసంవత్తిని గలిగించి దానికయిన విరోధమును బరిహరింతురనుటచే ఇష్టావాప్తియు అనిష్టపరిహారము ననువలద్వయము కలిగింతురనుట. సువర్ణరాసులయొక్క నిద్దమయిన కాంతిచేత, అక్షయోజ్ట్వలవసుక చేయ ననగా అక్షయములయిన కిరణములుగల వానిని గాః జేయుటకును, వసునంపదకు౯ =ఆకిరణ సంపత్తికిని, ఐన ఘనావరోధము౬ =కలుగు మేఘచ్చాదన మును-మబ్బక్రమ్ముటను, కోటెకోటి విలసద్ధ్వృజ కోటిచేత౯ - అన(గా ధ్వజముల పటములచే. బుట్టిన వాయువులచేత6 బోంగొట్టుటకును నేర్తురని భావము అనగా నా పట్టణమందుండు వైశ్యులు నూర్యమండల మేభవుమండల వర్యంతమును వ్యాపించియుండెడు నువర్గరానులును ధనరానులునుగలిగి కుటేరుని/దిరన్క్మరించుచున్నారని తాత్చర్యము. ఇచటందిరాటులకు. గుటేరునికంటె నాధిక్యమును వర్ణించుటవలన వ్యతిరేకమును వృత్త్యనుప్రాసమును.

మ. బలిచూడామణులందు *విష్తుపదజుల్‌పాటించుధాన్యంపుం ది ప్టలు చంద్రామృత సాంద్రసేకమునఈ బై ;పైమోను లెత్తంగం ద త్కృలమాంకూరము మేయుచున్ల నెలజం క£్‌ సారె వారించు వా రలతోయుట్టువు గంగ పద్యముఖనిఃర్భథ్ధృంగ నాదార్సటిన్‌. 99 అ అందు౯ = ఆవట్టణమందు, బలిచూడాముణులు= బలవంతుల తలమానికము లయినవారైన-మహవాబలవంతులైన-శూద్రులు విష్ణుపదమునందు. బుట్టినవారు; వమ్ణపాదము బలిచక్రవర్తి శిరోభాగము నాక్రమంచినదిగాన యావదమందు.యబుట్టిన శూద్రంలది యాక్రమించియున్తబలి శిరసునకు జ్ఞాడారత్షములని ప్రకారాంతము-ఇట్టివారయిన, విష్ణుపదజుల్‌= శూద్రులు, విష్ణుపదశబ్దము బలి చూడామణులనుదాని యర్థాంతరమునకు గంగతో బుట్టు దనమునకు నుపయుక్తముగాంబ్రయుక్తము పాటించు. తిప్ప్టలు-వాటించు = రచించునట్టి, ధాన్మ్సంపుతిషప్టలు =ధాన్యపుప్రోవులు, చంద్రా. సేకమునః -చంద్రామ్యత = చంద్రుని సంబంధించిన యవమృ్మతముయొక్క, నాంద్ర =దట్టమయిన, సేకమునఃక తడుపుటవలన, పైపైమోసులు ఎత్తంగక్‌ = పైపైని మొలకలెత్తంగా - ధాన్యమును నీటందడిపినయెడల మొలకలువిడుచుట సుప్రసిద్ధము తత్‌

• కతలమ + అంకూరము = ఆవరియొక్క పైరును, మేయుచున్న నెలజింక౯ = మేయుచున్నట్టి చంద్రునిలోనున్న జింకను, ఆ ధాన్యవుతివ్స్చలు చంద్రమండలమంత పొడవులగుటచే నందలి వెొంలకలను చంద్రునియుందలి జింకవేయుచాన్నదని తెలియునది వారలతోయబుట్టువుఐ ఆశూద్రులకు( దోడయుట్టినదయిన-అన(గా శూద్రులును గంగయును “విష్ణుపదజుల్‌ పండించు ధాన్యంపుందిష్టులనియు, 'తత్క్మలమాంకూరపుంబంపు మేయు నెలజింకజి అనియు బారాంతరములు

106 వసుచరిత్రము విమ్గుపాదమందు.బుట్టి నవారు గనుకవారికా గంగతోయబుట్టువనిచెవ్నట తరియుగుది గంగ=ఆకాశగంగ, పద్మ.. దార్చటి౯ -పద్య్మముఖ:= తామరలనెడు ముఖమునిలను నిర్యత్‌ = బయలువెడలుచున్న భ్యంగనాద=తుమ్మెైదల రుంకారమనెడు. ఆర్హటి౯ = అంతు"చేత, నారెజు =మాటిమాటికిని, వారించుక =మేయకుండందోలును సహోదరికి సహోదరుల సామ్ముుగుకు వోనిగలుగుట సైంపదుగాన గంగ తన తోయబుట్టువులయిను శూద్రుల ధాగ్చపు.-దిష్టలందిలి మోసులను జంద్రుని జింకదినుటకు సైంపక వారించినదని యర్థము 'ఆర్బటికొ పైరుమేయు మృగములను దోలుటకు కోయని బిట్టుగానఅచుట చెల్లునుగాన నెలజింకను దోలుటకై గంగకు కేవలభ్యంగనాదమును గాక భృంగనాదముయొక్క ఆర్సటిని జెప్పినా( డు. 'సొంద్ర' అంతటి తిష్టలను తడుపుటకును మోసులెత్తించుటకును దట్టముగా దడుపవలయును 'నిర్మత్‌' తోయబిట్టువుగాన ఉడుగక ఆర్బటిచేయుచున్త్సది కావుననే 'సారె' వారించినది 'ఐమ్హాపదజుల్‌' అనుటచే విమ్దుపదమునః బుట్టినవారు పాటించిన ధాన్యపురానులు విష్తుపదమునంటుట యుక్త మనియు ధ్వనించుచున్లది 'బలిచూడామణు' లనుటచే ధాన్యంవు దిష్ప లంతటిపొడవుగా బాటించునంత బలపటిష్టతగలవారని నస్వ్పురించుచున్నది అగంగా నాపట్టణమందుండు శూద్రులు పండించు ధాన్యపురాసులు గంగానదిని జంద్రమండలము నంటియుండునని ఫలితార్థము అల 'బలిచూడామణులు' 'వఐిష్లుపదజు'లను నివి నాభిప్రాయములు గాన పరికరము తిప్పలంత పొడవుగా పాటించుటకును గంగ తోయబుట్టదనము నెఅపుటకును సమర్థకములు గాన కావ్యలింగమును ధాన్యపు. దిష్టలకు చంద్రామ్యృతసేకమున మోసులెత్తు సంబంధమును, దాని కలమాంకూరములకు నెలజింక మేయుసంబంధమును లేకయు'. జెప్టం బడెనవి గాన యతిశయోక్తులు మూండు. 'పద్య్మముఖ. ఆర్స్బటి౯' అనుచో రూపకము ఇథి మూండవయతిశయోక్తికి అంగము చ. పరబలభంగచంగము అభంగుర తుంగమతంగజంబు అ ప్పరింణరికీర్ణ కర్ణపుట,వూరితభూరితరానిలాహతి న్విరియంగం దోల మేఘములు నింగి దొఅంగి తదంఘ్రిమూలముల్‌ శరణము నగందంబోలు నని శంబు. బదంబుమదంబు పేరిటన్‌. 100 అ అప్పురి౯జ =ఆపట్టణమందు, పర.. చంగములు-పరబల = శత్రుసైనృముల యొక్క, భంగ=భంజించుటయుందు-శత్రుసై నృవులను ఖంజించచంట యంందనంట, చంగములు=సనమర్ధములైనవియు, అభంగుర మతంగజంబులు-అభంగుర=ఓటమిలేనివియు, తుంగ=మిక్కిలి పొోడవులయినవియు, అగు, మతంగజంబులు-ఏనుంగులు, వరికీర్ణ - హతి౯ -పరికీర్ణంఅంతటను వ్యాస్తమయినదియు, కర్ణపుట పూరిత=చెవులు రెంటిచేతను నిండింపం బడినదియు, భూరితర=మిక్కిలి అథికమయినదియునగు, అనిల=వాయువుయొక్క, ఆహతలిఃణ =ప్రహారముచేత బిట్టుగాం గొట్టుటచేత - చెవులయందు నిండిన వాయువు మూందు మిక్కెలియై యుంతటను నిగిడి యురవడిగాం గొట్టెడి యుద్ధ్భతిచేతననుట, విరియుంగ౬ =విల్చిపోవునట్లుగా-చెల్లాచెదరగు నట్లుగా, తోలక్‌ =పాఅంగొట్టంగా, మేఘములు=మబ్బులు, నిందిజ =ఆరాశమును, తొణంగి=విడిచి, తత్‌ +అంఘ్రిమూలముల్‌ = ఆ యునుంగుల యొక్క పాదముల మూలములను, అనిశంబు౯ =నిరంతరమును, పదంబు మదంబుపేరిటః =పాదముల వలనయబుట్టు మదమనెడి నెపమున, శరణము౯ +అంద౯ణ పోలు౯ =శరణు(జొచ్చియుండంబోలును. ఓిడినటది దెలిచినదాని యడుగులను శరణుంజాచ్చిటు సహజము కదా అట్లే మేఖవుములును గనుప్పుల

ప్రథమా శ్వాసము 107 యేనుంగులకునోడి వానియడుగులను శరణు(జొచ్చియుండవచ్చనని యర్ధము ఏనుంగులకు కపోలములు మొదలయిన యొనిమిదిన్థానములం దెనిమిదిమదములు పుట్టుచున్నవి అందు! బాదములందు బుట్టు మదమునకు మేఘమని పేరు. కాంబట్టి పాదములందు మేఘమనెడి మదమురూపమున మేఘములే శరణు(జొచ్చియుండునని కవి యపహ్హదించినాండు ఆయేనుం గులు “అభంగురతుంగిములు, మేఘ మండలమంత పొడవులు కావలయును, కావుననె వాని కర్ణపుటపూరితమగు వాయువు 'భూరితర' మేఘములను. బాఅ(జమ్మునంత కొలందియు; 'పరికీర్ణ' పాఅ(జిమ్మునంత యురవడియు!6గలది. 'భూరితరా తోలుటకును 'పరికీర్ణ' విరియంగ దోలుటకును గజమదములకు

“దానం కపోలయో న్సీధు రక్షో శ్కుత్సోస్తు నాగర: |

కరాగ్రే శీకర స్సిక్సం స్తనాద్రే మేహనే మదః

పవ్యాదయే ఘర్మనలిలం మేఘన్తు చరణవ్రజే

నంజ్ఞయాష్ట మదాహ్మేతే జాయన్తే భద్రదన్నినామ్‌'” అమరశేషము ఇట్టి యేనుఃగులు గావుననే యవి పరబలభంగచంగములును. అలం. అతియోక్తి, ఉత్స్తేక్ష అపహ్నవము. వృత్త్యనుప్రాసము శబ్దాలంకారము. మహాస్రద్ధర. పరభూఖ్యత్రాప్తి నబ్ధిం ।బడురవిహరులం బ్రౌఢింబాటింపవెందు౯

సరిగాందద్ధిక్కృతుల్‌ సై(చక రవి హరియై! చాయకు౯ రానడంచుం

జరణోదృద్దూఆందద్వా సతందగుహరియు౯ ।నప్తిగాం బాదధారా

స్పురణం బేశుంతయంచుం బురిహరులు నగుం బూర్జథధారాసమృద్ధిన్‌.

అ ఇందశ్వములను వర్ణించుచున్నాండు - వురిహరులు=అధిష్టాన పురమందలి గుజ్జములు, సరభూఖభ్యత్‌ ప్రాప్తి౯ =శత్రురాజు ప్రాప్తిచేత=శత్రురాజాక్రమించుటచేతననుట, అబ్ధిక కఇభయపడి సముద్రమునందు, పడురవిహరుల౬ =పడునట్టి సూర్యుని గుఖ్జములను, ప్రౌఢి౯ =ప్రొఢిచేత, సరిగాక£్‌ =తమకు నొాటిగా, ఎందుక =ఏ సమయమందును, పాటింపవు=సరకుసేయవు అని యర్థము భూఖ్యత్‌ అనగా రాజును పర్వతమును, 'పరభూఖృత్‌' అన(గా పరరాజును పడమటెకొండయు. సూర్యుని గుజ్జిములు అస్త పర్వతప్రాప్తిచేత సముద్రములో మునుంగుచున్స్నవని భావము. తత్‌ థిక్క్య్యతుల్‌ =తన గుఖ్జములకయిన థిక్కారములను-లేక ఆపురిహరులు తనగుజఖ్దములను థిక్కరించుటలను, సైంచక=సహింపక, (సైంచక' ఖండనబిందువుమోంది సిద్ధచకారంబునకు ముత్తుపరంబగునవుడు వకారంబువ్రాయకంబుగనగు (బా.వ్యాా అన్నట్లు సైంవక యని యుండవలసియు ప్రాయికంబుగ ననుటచే 'నోంచక' వలె 'సైంపక' యనియుం జెల్లునని తోం చెడిని) రవి=సూర్చ్భుడు, హరియై=తానుగుల్ఞమై, చాయకు౯ రాజ =ఎపోలికకురా-జూడ(గా-తమ్ము. బోలంజూడంగా, చరణ+ఉద్యత్‌ ధూళ౯ =గొరిసెలచేనెగురుచున్న దుమ్ముచేత, అడంచు౯ =అడ చివైచునని యర్థము, సూర్యుడు హరియనెడు నామముగలవాండనియు లేక నంజ్ఞాదేవి నూఅడించుకొఅకై అశ్వమయినాండనియు, లేక ఛాయాదేవికై యశ్వమయినాండనియును, తాము బిట్టుగా రేవు గొరిజలదుమ్ముచే సూర్మనింగప్టి పుచ్చుచున్నవనియు భావము 6€చాయకుజ రా నడంచుకొ అనుటకు నీడక్రిందికి జలపానార్థమై వచ్చు గుఖ్జముల పదధూళఇిచేత నాచ్చాదితు డౌచున్నాడనియు భావము వర్ణింపథుడినది కాని, కవి హృదయముగాందోంపదు తత్‌ వాసత్‌౯ =ఆసూర్యునియందలివాసముచేత, తగుహరియు౬ =బప్పచున్న విమ్ణుండును, 'థ్యేయన్సదాసవి తృమజణ్జల మధ్యవర్తీ' అన్నట్లు విష్ణుండు సూర్యమండలమధ్యవర్తియగుట నిట యనుసందించునది

108 వసుచరిత్రము నప్తిగొ౯ =(న౮ార్యతిరస్కారమును నపొౌంవక తానును) గులజ్లుముకా.గా వొదధారా స్పురణంబు=(ధారయనంగా ఆస్కందితము మొదలయిన యశ్వగతి విశేషమునుకుంబేరు వాదమనం గా-పొతికకును చరణమునకును బేరు) పూర్ణతలేక పాతికపాలయిన ధార నెఅదమండుట, ఏ వింతయంచుక =ఏమి యాశ్చర్మమనుచు, పూర్ణధారాసమృద్ధిణ =సంపూర్దమయిను థారలయొక్మ పెంపుచేత, నగుః =పరిహాసముచేయును విష్ణుండు పాతిక పాలు ధారగలవా+డని గిండుధారలు నెలిపుచు నతనిని బరివాోనముసేయునని యర్థము వఏిష్ణుదేవు/డు హయగ్రీవమూర్తియైనవా? డనియు, పాదధారాస్టురణమన(గాపాదనుందు గంగాజలధారయొక్క సరణముగల మవాండనియును భావము. 'పాదా రక్ష్యంఘ్రితుర్భాంశాః అనియు ' ఆస్కన్దితం ధౌరితకం రేచితం వల్లితంవ్నుతమ్‌ | గతయోఒమూః పజ్బుధారాః అమ. అధిష్టాన పురమందలి యశ్వములు నూర్చాశ్వములు మొదలయినవానిని వగమునగ బిరస్కరించునని ఫలితార్ధము ఇట సూర్మాశ్వములు సముద్రమునం బడుటకున్లేషానుగ్యహీత మయిన పరరాజప్రాప్తిని హేతువుగా! జెప్పటివలన హేతూత్చేక్ష మఖియు సూర్ముండును విష్ణుండును అశ్వములగుటకు నశ్వముల థిక్వతిసైంపమియు సూర్శ్మమండల వాసితృ్వమును హేతువులుగా నుత్చేక్షించుటచే రెండు హేతూళ్చేక్షలు ఈమూ!టికి అంగాంగిభావముచే సంకరము మ. అలఘునృందనకోటి ఏీటిమణిరథ్యావాటికా వోటకా కలితక్షోణుల నేంగుచో: జటులచక్రక్షుణ్ణతత్తోదముల్‌ కా గలయం బర్వి సుపర్వలోకనదిలో ।; గాంగయపంకంబు జొ జృలంజేయం దలుఛై జనించి యచటం :బెంపొందుః బొందామరల్‌ 102 అ అలవలన్యందనకోటి =గొవృవయిన రథభములనమూవాము వటి త్లోణులక౯ -వీటిఎపట్టణముయొక్క, మణి=రత్సమయములయిన, రథ్యావాటికా=జరథ్యయన:గా రథములకు ననువయిన నూర్గము. (రథ్యాప్రతోళి విశిఖా' అము అట్టిమార్గముల వరునలందు:ంగల, హాటక=బంగొరముచేతను, అకలిత=బప్పుచున్న క్షోణులక =కట్టడపు నేలలందు-రథములుపోవ దగునట్టి తెరువుల వరునలందు బంగారుతోఃగట్టంబడిన నెలకట్టులందు, ఏంగుచో౯ =పోవు సమయమందు, చటుల క్షోదముల్‌-చటుల=చంచలములయిన, చక్ర = బండికల్లులచేతక్షుణ్ణ = నలిగిన-పొడియైైన, తత్‌ క్షోదముల్‌ = ఆ బంగారపుచూర్హములు, కలయక =అంతటను, పర్వి = వ్యాపించి, నుసర్వలోకనదిలో౯ =దేవలోకనది యైన యాకాశగంగలో, గాంగేయపంకంబు=బంగారవుబురదను, జొబ్సిలక చేయక =జొంపియగు నట్టు చేయంగా 'తపనీయం శాతకువ్చంగాజ్లేయం భర్మకర్చురమ్‌'అమ తయుచై=దట్టమై, జగించి=పుట్టి, అచటఃి =౨ఆయాకొాశగంగయుందు, పొందామురలుఐబంగాదుతామరలు, సెంపొంద)౯ =దృుథద్ధిం బొందుచుండును. అందు(గ౧ల రథసమూహము అలపరిమితములగుటచేత వారి చక్రములచే బంగారునెలకట్టుల నుండి బంగారపుదుమ్మును నతిబహుళమై రే/ుటవలన నవి యాకాశగంగలోయణడి బంగారుబురదగాొ జొబ్బలినదనియు అట్లుజొజ్జిలినంత బురదయగుటచే నందు! బొందామరలు తఖుచై పెంపొందినవనియు నర్థము. అన(గా పొందామరలు తలుచై పుట్టునట్లుగా బంగారపుబురద గంగలో జొబ్బలుటకు రే౯ గిననెలకట్టులదుమ్ము అత్సంత బహుళముగా నోపును. కావుననేరథములు 'కోటి' అపరిమితములును, 'అలభఘు'అతి వ్రమాణములు నగును 'వోటకాకలితక్షోణులు' బంగారునెలకట్టు లుగావుననే

ప్రథమా శ్వాసము 109 టయు ఇచట రథ్యాపరాగములకును ఆకాశగంగవఅకు వ్యాపించుటకును సంబంధములేకున్నను సంబందమును జెప్పటచే నలంకార మతిశయోక్తి అందు రథములు పోవుమార్గములందు బంగారవు నెలకట్టులు విశేషించియున్నవనియు రథములు లెక్కకుమూథజి కలవనియు వానినుండి రేంగుదుమ్ము లాకాశమునంటుచున్న వనియు. దాత్చర్యము.

ఆ. అన్నగరినాట్కశాలలం., జెన్షగు మురజములరవళి చే నటియించుం గన్నియలకన్న మున్నుగం బన్నగభుక్తతులు దృష్టి ।; పాత్రములగుచున్‌. 103 అ. అన్నగరినాట్టశాలల౯ = ఆ పట్టణమందు నాటకశాలలందు, మన్నగభుక్‌ తతులు= నెమిళ్లయొక్క సమూహములు, 'మయమయూరోబర్హిణోబర్హో నీలకంతఠతో భుబభుక్‌' అమ. చెన్నగు= ఒప్టిదమగుచున్న మురజముల రవళి॥ = చేమ్యదంగములయొక్క నాదములచేత, 'మృదజ్లామురజా: " అమ కన్నియలకన్న మున్నుగ = నాట్టము చేయవలసిన కన్నెపడుచులకంటె ముందుగానే. దృష్టిపాత్రములు అగుచు£ = చూచుటకు యోగ్యములగచు 'దృష్టియుక్తం దృష్టి సదృశచిహ్హాయుక్తం: పాత్రం పత్రసమూహో యేషాంతే' అను సమాసముచేత దృష్టి సదృశములయిన చిహ్నములతో! గూడిన యీంకలు గలవియగుచు నని యర్ధద్వయము. నటియించు౯ = నాట్టముచేయును. నెమలియీంకలమింద6గన్నులవలె గులుతులుగలిగియుండుట ప్రసిద్ధము. నెమళ్లుమేఘధ్వనికినటి యించుట న్వభావము. ఇచ్చట మృదంగధ్వని మేవుధ్వనియుంబోలి యుండుటచే నది మేఘధ్వనియని భ్రమించి నాట్టమాడుచున్నవని తెలియునధి ఇందలంకారము భ్రాంతిమంతము వ్యంగ్యము అది నటియించు౯ అని వాచ్యము సిద్ధించుట కంగమయినందున గుణీభూతము. మృదంగధ్వని మేఘధ్వనివలె గంభీరముగా నుండుననుట. ఇట 'కన్న౯ అనునది 'కంటె శబ్దమునకు బ్రత్యామ్హాయమని యెబుంగునది ఉ. చందనగంధు లిందుమణి ।! సౌధతలంబుల గొండ్లి సల్బంగా నందలిదివ్యచిత్రముల యం దొకరై యనిమేషభామినుల్‌ కందళితాద్భుతస్సురణ. గన్గ్లాని తన్నటనాంతగీత ని పృంద సజీవచిత్రముల సందడి నేంగుదు రప్పరంబునన్‌. 104 అ. అనిమేషభామినుల్‌= (అెష్టపాటులేని దేవతాస్త్రీలు, అప్పురంబునః =ఆయథిష్టానపుర మందు, చందనగంధులు= స్త్రీలు, ఇందుమణి సౌధతలంబుల౬౯ =చంద్రకాంతమణి నిర్మితములయిన మేడలయందు, గొండ్లి= నాట్టమును, సల్దగా౯ = చేయ!గా, అందలి దివ్యచిత్రములయందుక౯బకరై =ఆమేడలయందలి సుందరములయిన ిత్రప్రతిమలయందు-లేక దేవతారూప ిత్రప్రతిమల యందు-దామును చిత్రప్రతిమలవలె నున్షవారై, అందలి యనుచో అలిగాగమము సమాసంబున “అందు ఇందుఎందు' అనువానికి అలిగాగమము వచ్చుటగలదు. ఇట అనిమేషభామినుల్‌ అనుట నాభిప్రాయము వారు అెప్టపాటులేనివారు గాన టెప్టపాటులేని చిత్తరు బొమ్మలలోంగలసి యేర్దడక యుండిరని యాశయము. బివ్యచిత్రప్రతిమలవలె. దామును దివ్య చిత్రాకారములు గలవారు

110 వసుచరిత్రము గావునను నేరరడకయుండిరనియును గ్రాహృము కంద. స్పరణ౯ - కందళిత = అంకురించిన, అద్భుతస్టురణక = ఆశ్చర్శస్టూర్తిచేత, కన్లాని = ఆయాటచూచి, తత్‌. సందడి౯ తత్‌ + శటగు + అంత= ఆ నాట్టపుతీరుగడయందలి, గీత = గానామృ్యతముయొక్క, నిష్ప్టంద = ప్రసరణము-వేత. నుజీవ = ప్రాణయుక్తములయిన, చిత్రముల = చిత్తరుబొమ్మలయొక్క, సందడి॥ణ = తొందరనడుమణను - లేక తొట్రుపాటునందు, పంగుదురు = పోవుదురు మొదలె దేవతాస్త్రీలకు ఖెష్టపాటులేదు గనుక చిత్రపుబొమ్మలతో సామృము సిద్ధము నులి కందళితాద్భుతస్సురణచే కాలుసేతులు గదల్చుటయులేక వ్రూనుపడియుండుటచే మతింత యా ప్రతిమలతోడి సొమ్మము సాధితము. గానరసముచేత శిలలుగరంగునని కవినమయము గానామృత ముచే చిశ్రప్రతిమలకు! బ్రాణములువచ్చి కదలగా ఆసందడిలో దామును గదలితమ్ము-దెలియనీయక యే పోవుదురని యర్థము. ఆపట్టణపుమేడలకు దేవతాస్త్రీలు వచ్చుటచే నవి స్పర్గము నంటియున్న ననియు దేవతాస్తీలును గందళితాద్ధుతస్సురణతో. గనుగొనిరనుటచే నాపురస్త్రీలనాట్టమపష్టర: ప్రీలకును ఏంతర్జైు కనుపట్టుచున్నదనియు, ఆనాట్టమందలి గానరసనము ఆచేతనములను సచేతనములుగాం జేయఃజాలియున్నదనియు! దాత్సర్భ్యము ఇట నష్సరసలకు చిత్రములకంటిె విశేష మేమియు దోఃపకుండుట వర్ణించుటచే నలంకారము సామాన్మము మటి 'దివ్వ' విశేషణముచే దివ్యచిత్రములందు భివ్ఫభామిను లొకరైయుండుట యుపపన్న మేయని వృ్యంజతము చ బనరు€ బురాధిరాజమున । నుజ్రలవజబ్రకలాపగోపురా ర్రనిహిత హేమకుంభములు : గాంగహిరజబయకంజమంజిమం దనరఃగ నిక్కి దిక్కరుల తండము తుండము నొంచునంచు నుం నవెఅబొమ్మలో యనంగ జిత్రితనాంద్రమ్యగేంద్రరూపముల్‌ 105 అ. పురాధిరాజిమున క = పట్టణశ్రేష్టమందు - అధిష్టానపురమందనుట ఉజ్వల కుంభములు ఉద్జ్వాల = ప్రకాశించుచున్ల, వజ్రజవజ్రమణులయొక్క, కలాస = సముదాయముతోంగూడిగు, దగోపురజ పురద్వారములయొక్క అగ్ర = అగ్రభాగములందు, నిహిత = ఉంపంబడిన, హేమకుంభములు = బంగారవుకలశములు, 'వూరద్వారంతుగోవురవు' అము గాంగ. మంజివర౯ -గాంగజ గంగాసంబంధియైన హిరజ్క్మ్యయకంజ = బంగారుదామరలయొక్క, మంజిమ£౯ = చక్కందనముచేత అన(గా బంగారుదామరలవలె, తనర(గ ౯ = బప్పచుండఃగా, నిక్కి = పైకినుబికి, దిక్కరులతండనము= దిగజముల సమూహము, తుండము సొంచుక్‌ అంచు ఇ = తుండమును నిగిడించి పట్టంబోవుగుగి, ఏను(గులు తొండములతో దామరలనుబట్టి త్రెంచివైచుట సహజము గనుక బంగారు తామరలనెడి భ్రాంతిచేతంబట్టి పెకలింపంబోవుననుట. ఉంచినవెఅబొమ్మలో యనంగ ౯ = నిలిపిన బెదురుజంత్రపు రూపములో యన్లట్టులుగా, చిత్రితసాంద్ర మృగేంద్రరూపముల్‌ = చిక్రంపంబడిన దట్టమయినసింహ రూసములు, ఒనరున్‌ = బప్పుచుండును వజ్రకాంతులవెల్లువలకు తెల్లనిగంగానదితోను, అందలి బంగాదు కలశిదంు లకు-గంగయందలి బంగారు తామరలతోను సామ్మము దెలియునధి. అనంగా గోపురార్రమందలి బంగారుకలశములు గోపురమందు దా.పినవజ్రిమణుల తెల్లని కాంతులపయిని స్వళఛ్చమయిగ యాకాశగంగా జలము సయిని బంగారుదామరలవలె నుండెననియు, ఆకలశములు భిగజములను మించి యుండెననియు, కనుక దానిని తామరలని తలంచి దిగ్గజములు తుండములు నాంచి వట్టుకొనునోయని వాని బెదరునకై యుంచినట్లు నలుగడల సింహప్రతిమలు వెలయుచుండెనగు యర్థము. దిక్కరినిగాక దిక్కరులతండమును వెజవింవవలనియుండుటచే మృ్యృగేం

ప్రథమా శ్వాసము 111 ద్రరూపములు సాంద్రముగా నుంపంబడెనని నాంద్రశబ్ద నారస్యము 'గాంగ...దనరంగొ ననుచో నిదర్శ నాలంకారము. (ఇచట గోపురాగ్ర నువర్ణకలశముల నాకాశగంగా కమలములుగా నుత్తేక్షించుట వలన స్వరూపోళ్టేక్ష యని కొందణలు అచట సింహప్రతిమాన్థాపనమునకు దిగ్గజకరప్రనారణనివృత్తి నుత్చ్రేక్షించుటచే ఫలోశ్టేక్షయు నలంకారము.

నీ. ఘనులంగొండలపాలు । గాంజేసినకొఅంత, ద్విజరాజు నెపుడుం గుం! బించుకొదువ కువలయంబు దినంబు. । గూల్చనాడిక బంధు, జీవ మామోదిగాం ; జేయనిసడి కల్యాణగోత్రంబు : గరిమ వంచినదూలు, నరనుల నింకించు పరునందనము దానికేల్‌ వనులక్ష్మి బూనంజేయనిఅట్టు, తమ్ములంబంకాప్తిం ! దార్చనగుడు తే. నలువవారించుకొనియెంద | న్న గరసతుల, నెథిగురులుముద్దుమోములు । నిడుదగన్ను లలంతిమోవులు బిగిగుబ్ద । లరిదినాభు, లలరుతొడలును మృదుపదం । బులునొనల్సి. అ. నలువ = బ్రహ్మ,నుల .కొఅంత - ఘనులనంగా మవాత్ములును మేవుములు ను-మవాోత్సుల యినవారిని కొండలపాలుగాంజేసిన తక్క్కువయని యర్థము. మేఘములను గొండలయందు వ్యాపింపంజేసి నాండనిభావము. ద్విజ...కొదువ-ద్విజరాజనంగా బ్రావ్మోణోత్తము' డునుజంద్రుండును- బ్రాహ్మణోత్తముల నెల్లకాలమును దుఖపడునట్లు చేసిన లోపమనుట చంద్రుగిః బ్రతివక్షమందును గ్యశింవంజేసినాండని భావము కువలయంబు. నాడిక-కువలయమన'+ గా భూవలయమును కలువయును-భూవలయమును బ్రతిదినమును గూలిపోవునట్లుచేయు నవవాదమనుట-కలువ లను బగటివూంట ముకుఇంవంజేనినాండని భావము బంధా

• నడి-బంధుజీవమనం:గా బంధుజన్గుల జీవనమును మంకెనవువ్వును-ఆమోదనునంరా నంతోవమును వరిమళమును-బంధుజనుల జీవమును నంతోవషయుక్తమయినదిగా జేయనినించదయనుట-మంకెనపువ్వును బరిమళము లేకుండ+జేసినాండని భావము 'బన్నూకో బన్గుజీవక? అమ. కల్యాణ ...దూలు-కళ్య్ళాణమన(గా మంగళమును బంగారమును-గోత్రమనంగా వంశమును బర్వతమును-మంగళకరమైన వంశముయొక్క గౌరవమును బోఃగొట్టిన దూషణ మనుట-బంగారు పర్వతముయొక్కయున్నతినివంచి శివునకు విల్లుగాంజేసినాండని భావము, నరసుల...దనము...సరను లన గా రనికులును కొలంకులును, రనజ్ఞులయినవారిని ముడుంగంజేసిన (అనంగాం దగ్గుపలిచినా కఠినత్వమనుట - కొల(కుల నెండకాలమందు నింకిపోవునట్లు చేసినాండని భావము. దాని. అట్టు- దానియన:గా దాతయును ఏనుంగును-కేలన(గా హస్తమును గజతుండమును-వసులక్ష్మియనంగా ధననంపత్తియు కాంతినంవత్తియును-దాతయొక్క వాన్త్వమును ధననంవద వహింప(జేయక పోయినసడియని యర్థము - పనుంగు తుండమును గాంతి సంపదంవహింపకుండంజేసినాండని భావము తమ్ములజ ....నరడు-తమ్ములనంగా నోదరులును తామరలును, వంకమనః౭గొ పావమును ఉజొంపియును-సోదరులను బాసమునొందించిన రవ్వయనుట-తామరలను బురదపాలుచేసినాండని భావము తత్‌ నగరసతుల = ఆపట్టణపు స్త్రీలయొక్క, నెఖెకురులు = నెలులుగల తలవెండ్రుకలును- లేక చక్కనయిన తలవెండ్రుకలును, ముద్దుమోములు = మనోహరములయిన ముఖములును, నిడుదకన్నులు = సోగలయిన కన్నులును, అలంతిమోవులు = సన్నని పెదవులును, బిగిగుబ్బలు = బటువైనకుచములును, అరిదినాభులు = వింతయైనపాక్కిళ్లును, అలరుతొడలు = ఒపష్టయిన తొడలును, మృదుపదంబులు = మెత్తనయిన యడుగులును, బనర్జి = స్యజంచి, వారించుకొనియె౯£ = వో గొట్లుకొనెను. ఘనుల(గొండలపాలుగాంజేసినకొఅంత మొదలుగాతమ్ములంబంకాప్తిదాల్బ్దునగడు వఅకుగల

112 వసుచరిశ్రము యవపవాదములను అవ్వల నన్నిటిని నివారించుకొన్నాండని యర్థము మేనుములుమొదల యినవానిని నెఖథికురులు మొదలయినవిగా స్వజంచినాండని భావము ఇట శిరసు మొదలుగా పాదమువఅకు వర్ణనము 'మానవా మౌళితో వర్ణా దేవాశ్రరణత: స్యృతా:' యని కవిశిక్ష ఆపట్టణపుస్తీలు మేఘములవంటినల్లని నెరికురులును, చందురునివంటిముద్దుగులుకు మొగములుగు, కలువరేకులవంటి సోగలయినకన్నులును మంకెనపువ్వువంటియెట్టుని పదవులును, బంగారుకొండలవంటి బటువులయినచన్నులును, కొలం(కులవంటి లో/తులయిన పాక్కిళ్లును. పశుం గు తుండములవంటి చక్కని తొడలను, తామరపువ్వులవంటి మెత్తనియడుగులును గలనారని ఫలితార్థము. ఇందు శ్లేషమహిమచేత మవోపురుషాదులుగా నధ్యవసింపంబడిన మేఘాదులతో పట్టణస్తీల చికురాదులకు! దాదాత్మ్యము ప్రతీతమగుటచేత రూపకము వృంజతమగుచున్నది మేఘాదులకును జికురాదులకును గ్రమంబున నన్వయము గలుగటచే యథాసంఖృ్యమలంకారము. లోకమునం దొకానొకండు చిరకాలము దుష్కర్మశతములనుజేసి ఫిదప నేదేనొక సుక్కృతమువలన వివేకమునొంది మంచికర్త్మముల నాచరించి పవిత్రుండగుచున్నాడడు బ్రహ్మయం దీవృత్తాంతము నారోపించుటవలన సమాసో క్తియు నలంకారము. 'తమ్ముల౯ి అనుచోట ప్రతృయాంతము శ్లిష్టము. మ.పురిపూ/దో(టలతావి మిన్నలమ వే!ల్పల్‌ మెచ్చి తద్రూజభా స్వరసంతానములః౯ దివిం బెనుప నాాసంతానముల్‌ బివ్యని ర్లరిజీ నిర్మలవారిపూరపరిపోషం బందియుం దవ్మవాో తరులక్ష్మీ పరిపూర్తి. గాన కెసంగెం । తత్కల్పశాఖిప్రథన్‌. 107 అ పురి...తావి-పురి= అధిష్టానపురమందలి, పూదో(టలతావి = పువ్వుతోటటలయొక్క పరిమ ౪ము, మిన్ను అలమక = ఆకాశమును గ్రమ్ముకొనంగా, వేల్పుల్‌ = దేవతలు, మెచ్చి = ఆపరిమళయును మెచ్చి తత్‌... సంతానములః -తద్దూజ = ఆ పువ్వుచెట్లయొక్క, భానస్వర = ప్రకాశించుచుగ్చ, సంతా నముల౭ = పిలుకలను దివిజ = స్వర్ణమందు, పెనుపక్షా = నాటివర్థిల్లంజేయంగా, ఆ నుంతాగుయులు= ఆపిలుకలు, దిన్క. పోషంబు-దివ్యనిర్హరిజీ = ఆకాశగంగయొక్క, నిర్మల= స్వళమయిన, వారివూర= జలసమ్బద్ధిచేత, పరిపోషంబు అందియుజా = మిక్కిలిపోషణమునుజెందినదయ్యును., తత్‌.. పూర్తిక తత్‌= ఆ మొదటి గొప్పచెట్ల్టయొక్క, లక్ష్మీపరిపూర్తిజ ఇ శోభాసమ్య్మదధ్ధిని-సిరిపెంవును, రానగక = పొందజాలక వాని పూర్ణత్వమునుగొనక వాని సంతానత్వమును మాత్రమ గభిదియని భావము. తతీ..ప్రథక -తత్‌ + ఠర్చి= వానికంటె: గొంచెముతక్కువైనవియను, ప్రథః = ప్రసిద్ధిచేత ఎనసంగెక్‌ = ప్రకాశించెను కల్టప్రతృయ మిట ఈషదసమాప్తియందు.బ్రయుక్తము దేవతానృక్షము లయిటలింటికిని గల్బములని వ్యనవారముగలదు కనుక, సంతొనములు తత్‌కల్చశాఖిప్రథణ ఎనంగెజు అణంగా ప్రసీద్ధమైన కల్పవృక్ష వృవవారములచేత! ప్రకాశించెను అని భావము కల్చవృక్షములని ప్రసిద్ధముగా బిలువంణడుచున్న వనుటి ఆ పట్టణము నుద్యానవనములందలి వృక్షములు స్వర్ణమందుండెడు కల్పవృక్షములకంటె నతిశ యించియున్షనని తాత్సర్యము. వూఃదో(ట 'ప్రాతాదులతొలియచ్చు మోంధివర్ణంబులకు లోపంబు బహుళంబుగా నగు' ననుసూత్రముచేత తొలియచ్చమోంద వన్హమగు తకారమునకు లోపమురాంగా 'లుస్తశేషంబునకు నుగాగమంబగు' ననునూక్రముచేతను అనుగాగమమునకు 'బిందు సంశ్లేషంబుల విభాషనగు ననుసూత్రముచేత ననుస్వారాదేశమునురా(గా వపూందోంటటటయని రూపము కలిగెను పురిపూ

ప్రధమా శ్వాసము 113 దోంటలతావి యాకాశమువఅకు వ్యాపించుటంబట్టియే దేవతలుమెచ్చి వానిపిలుకలను దేవ లోకమున. బెంచిరని తెలియునది ఇచట దేవవృక్షములకు యోగముచేం గల్బశాఖిత్వమును వర్ణించుటచే నలంకారము నిరుక్తి పురివూందోంటలందలి చెట్లపిలుకలను దివినిెంచుటయు గంగో జలము పాథించుటయునను సంబంధము దేవతలులేకుండియును జెప్పటచే అతిశయోక్తి.

. (తత్‌ కల్పశాఖి ప్రథ౯ = తత్‌= ఆపుర వృక్షములకంటె, కల్చ= ఇంచుక తక్కువయైన. శాఖి= వృక్షములు, అనెడి ప్రథచేత౯ = వ్యవహారముచేత, తత్‌= ప్రసిద్ధమైన, కల్పశాఖి= కల్చవృక్షములనెడి ప్రథ౯=వ్యవవారముచేత, ఎసంగెనని ఆ వృత్తి ఆచెట్లకంటె కల్పములు (తక్కువయైనవు) అనుమాటయే కట్బవృక్షము లనుపేరుగా పరిణమించినదనుట మొదటి యర్థమున తళ్చబ్దము ప్రకారాంతర పదము రెండవదాన తచ్చబ్దము ప్రసిద్ధిపరము) సోమకవి 'మన్దారఃపారిజాతక: - సన్హానఃకల్పవృక్షశ్ర పుంసినొ హరిచన్దనమ్‌' అన్నట్లు దేవవృక్షములు సంతానములనియు. గలవు, పురితరువుల నంతాన ములు కావుననే యవి సంతానములను పేరొందెననియు సారస్యము. ఇట నిరుక్తి దేవవ్యక్షములై దింటిని కల్చవృక్షములను సామాన్య వృవహారముగలదు 'రరాజ ధామ్మా రఘునూనురేవ కల్ట్చద్రుమాణా మివ పారిజాత (రఘు). కాన యాసంతాన (జృక్షుములకు కల్పశాఖి ప్రధ కలిగెననియు భావము సనూచితము. నీ. పొన్షపూ వొడినేల: బొదవితేచెలి యది, పొడమె బల్టీవిపై. బొదువవలదె చెలువమాటితివేల । కలువచా లధియుః గష్టంగరాదె మిన్నుల బావికడది మొగడతమ్ముల నేల । మూసితే సతి మూయందగదె మానసభూని ।; దానములవి తరుణిపూరెమృ్మయె । త్తవదేల యటి హేమ, శిఖరిదాపుది బయల్‌ సేయందగునె తే. యనుచు రనమర్మసరనతిక్తు । లాడునట్టి, జట్టికాండ్ర యథోచిత సరసవచన రచనందేల్బచు వివిధవి।[భ్రమము వఅల, విరులు ఐలుతురు పుష్టలాః:వికలువట అ ఇం దధిష్టానపురమున. బువ్వులమ్మెడు పడుచులతో. బువ్వులు గొనవళల్చ్సినకోడెకాండ్రు పలికెడి మర్మగర్భిత నర్మవాక్యములకు నావిధముననే ప్రత్యుత్తరములిచ్చచు వారు పువ్వులమ్ముటె వర్ణించుచున్నాండు. పొన్న బొదువవలదే-ఇచట. బొన్ష్నపూవుపమానము - నాబియుపమేయము బబ్టీవయుపవమానము-జఘనముపమేయము ఉపమానసదములచే ఉపమేయములను గ్రహించు నది నాబిని ఒడిలోంగనంబడకుండ( బొదువు కొన్నానేమే యని మర్మము పొన్త్నపువ్వును జూపక యొడిలో దాంచినావేమేయని మర్ష్మగర్చితమయిన నర్మము. ఇది జట్టికాండ్రప్రశ్షము. (పుష్పలావికల యుత్తరము అది= ఆనాభి జఘనముమోాందం. బొడమెను, బొదువవలదా యని మర్మము ఆ పొన్ష్నపువ్వు బలువైన ద్వీపాంతరమునందు. బుట్టినదిగాన యపురూపమయినది దానిని దాంపవల దాయని మర్త్మగర్భితమయిన నర్మము. ఇట్లై మూందనెల్లను నర్మమర్శ్మములను బ్రశ్చోత్తరములు తెలియునది. (జట్టి) చెలువ .చాలు-ఇట కలువచా లువమానము-నూంగారువమాయము చక్కనిదానా, నల్లగలువల చాలు కష్టిపెట్టితివేలయని నర్త్మము. నూగారు కప్పిపెట్టితివేమేయని మర్మము. (పుష్ణు అదియు..కడది-మిన్షనంగా నడుమ-బావియని(/గానాబి. కనుక మిన్నులబావయ నంగా నడుముపయినున్న నాభి ఆకలువచాలు, మిన్నులబావికడది= ఆకాశగంగ దాపుథిగనుకః గిషప్టపెట్టందగదాయని నర్మము. అనూ.గారు నడుముపైనున్న నాభిదాపుదిగనుక గప్టిపెట్టటదగదాయని మర్మము (జట్టి మొగడ. సతి-మొగడతమ్ము లుపమానము - గుబ్బచన్న లుపమేయము చిన్సదానా తామర

114 వసుచరిత్రము మొగ్గల నేలమూసిపెట్టితివేయని నర్మము గుబ్బచన్నుల నేలమూసిపెట్టితివేయని మద్యము (సుతు మాయ..లవి-మానసభూమియనగా వక్షస్థలము తన్ని క్షేపములనికాని మాననభూ! అనగా మవ్శ ధుండు, తన్ని క్షేపములని కాని యర్థము అవి= ఆతామరమొగ్గలు, మూనసభూదనిధానములు= మూననసు సరోభూమియందలి నిక్షేపములు, మూయందగదే= మూసిపెట్టగూడదాయని నర్మము అవి= అగుష్ట చన్నులు, మానసభూ నిదానములు= వక్షస్థలమం దుండునవి-లేక మన్మధుని నిక్షేపషములయినవఐ కనుక మూసిపెట్టం గూడదాయని మర్మము (జట్టి) తరుణి. వదేల-ఇట పూరెమృ్మయుసమూాగుము - చేయి ఉపమేయము. మేరు వుపమానము, స్తనము లుపమేయము తరుణి= లంతవయసుగలదానా, వూదీ/రెయేల యెత్తవే యని నర్మము చేయి నేటికెత్తవేయని మర్మము (పుష్ణుఅది= ఆపూరెమ్మ. హేమశిఖరిదాఫుది= మేరుపర్వతము పొంతనుండునది బయల్‌సియఃదగునె= బయలు సయుపవచ్చు నాయని నర్మము. చేయి చనునకు! బొంతనున్తది బయలుపుచఛ్చవచ్చునా యని మద్యము అనుచుక = ఈలాగున బలుకుచు, రసమర్మసరసోక్తులు= మోహరస గర్చితములయిన సరసవాక్కములు, ఆడు జట్టికాండ్రక = పలుకునట్టి పువ్వులు కొనవచ్చిన కోడెకాండ్రను, యథోచిత. రచనః౯ = యథోచిత= వానికి! దగినట్టి, సరసవచన= రసవంతములయిన వాక్యములయొక్క. రచనః = కూర్చుచేత, తేల్చుచు= ఆనందధింప(జేయుచు, వివిధవిభ్రమము= నానామిధమయిగు విలాసము, వణలః౯ = ఉల్లసిల్లుదుండ(గా, వీట౯ = అయధిష్టానపురమందు, పుష్టలావికలు= పువ్వుల గోసిడు స్త్రీలు, వరులువిలుతురు=పున్వులు అమ్ముచుందురు ఇట నాభిమొదలయిన థమిషయముల నిగరరణముచేత రూపకాతిశయోక్తి యలంకారము మ.అమరుం దత్తురిచెంతః గాంతకనకా 1 బ్ఞాలంబరోలంబ శు త్తీిమతీవాహిని సారసొరణులు త త్కేదారకోదారస నృము ముక్కారును బండంజేయ దివివా రల్‌ వీటిసత్రాన్లభా గము లాసింప(గ దత్సురాలయనద్‌ ఖ్యాతి౯ విడంబిందుచున్‌. 109 అ తకత్సురిచెంతక =ఆపట్టణమునకు సమాపమందు, కాంత రోలంబ-కాంత=మనోహరము లయిన, కనక-అబ్ద= బంగారు దామరలే, ఆలంబ= అవలంబనముగా. గలదిన - బంగారుతామరలం దెప్పడునుండు, రోలంబ=తుమ్మెదలు గలిగినదియైన -ఇన్లిన్దిర శ్రజ్వురీకో రోలమ్చో బవృరశ్షసవి అము ఈఐశేషణము శుక్తిమతీనదికిని ఆకాశగంగకును సాధారణమైనది శుక్తిమతీవాహిగి=శుక్తిముతా యను పేరుగలనది, సారసారణులు - సార=జబలమయిన, సారణులు=కాలువలు, 'సారణీచాల్బనదితి ఐశ్వ తత్‌.సన్యముః - తత్‌=ఆపట్టణమందలి, కేదారకజవరిమళ్లయొక్క, ఉదార=గొప్పవియంగు, సస్మము=పైరును, ముక్కొరును=ఐమూండుకారులయందును, పండజ చేయః = పండునట్లు చేయు చుండగా, దివివారల్‌=స్వర్గమునకు సంబంధించినవారలు-అనగా దేవతలు, వటిసత్రాన్న భాగములు నిటి=పట్టణమందలి, సత్ర యజ్ఞములందలి, అన్నభాగములుః= ఆన్నముయొక్కపాళ్లు-అన! గా హవిడ్డా గములు - ఆసింప(గక = కోరగా - తోరినవారై యాపట్టణమునకు వఛ్స్చియుండంగా, కాలువలు ఐలవంతములై పైరును మూండుకార్లునుబండించుచుండుటనలనధాన్యసమృధ్ధిబట్టి యుజ్జిము లతెడతెగక యందం జరుగుచుండుననియయలు, ఆ యుజ్జ్మములలంద లి వావింయ్ద గములను గొన దేవత లెప్పడు వచ్చియుందురనియు దెలియునది. 'సత్రమాచ్చాదనే యజ్లే సదాదా నేవనేఒపిచి అమ. తత్‌... ఖ్యాతిక-తత్సురాలయనదీ = ఆ సుప్రసిద్దమయిన దేవలోకమందలి

ప్రధమా శ్వాసము 115 నదియగు గంగయొక్క. ఖ్యాతి౯ = ప్రసిద్ధిచేత, విడంబించుచు౯ = ప్రకాశించుచు. లేక ఖ్యాతిజ = ప్రసిద్దిని విడంబంచుచు౬!౯ = అనుకరించుచు. 'పురమొప్పజ మహికంరహారతరళ నస్టూర్తికవడంబం చుచున్‌' అని ప్రయోగము - అమరణ = జఒప్పుచుండును.

'సురాలయునటి' హవిర్దాగములకొఅకు దేవతలెప్పడు నాపట్టణమందవే యుండుటచేతః బట్టణము సురాలయముగా నుండును గనుక శుక్తిముతీనదియు సురాలయనదివలెనుండుననుట 'కనకాబ్ద' బంగారు తామరలు గలిగియుండుటవలనను సురాలయనదీఖ్యాతిని విడంబించుచు నమదునని యాశయము. అనగా ఆవురిపొంత శుక్తిమతీనది ప్రవహించుచుండును అది గొప్టనది గనుక నందుండి బలువయిన కాలువలు నలుగడలం బాలుచుండుటచే. బంటలు మూండుకార్లును బండుచుండును ఆపంటల పెంపునుబట్ట్‌ యందు యజ్ఞము లటెడతెగక జరుగుచుండును. ఆ యజ్ఞములందు హవిర్జాగములు గొనుటకై దేవతలెప్పుడు నచట వచ్చియుందురు ఆశుక్తిమతిలో బంగారుదామరలు పూంచును ఆ పట్టణము స్వర్గపట్టణమువలెనే యుండునని తాత్సర్యము. ఇట శుక్తిమతి సురాలయనద్‌ ఖ్యాతిని విడంబించునని సామ్మమును వర్ణించుటచేత నుపషమయలం కారము 'సురాలయునటి' అనునది నాభిప్రాయము గాన పరికరాంకురమును.

శా. వీటజమోటగుజోటము లేటివఐద౬౯ వేమాయి! గ్రీడింపంద త్రాటీరాంకసపంకశంఖగత ము క్తార్రేణి యవ్వాసనం బాటించు౯ మృగనాభిపంకయుతభా ।; మాకంబుకంఠా ప్తినే నాటక మిన్కులు గల్గువారలి క గుజ వృస్థానసాఖ్యోన్త్నతుల్‌, 110

అ ఏీటక = ఆపట్టణమందు, మోటు అగుజోటులు=మిన్నలయిన స్త్రీలు, జోటిశబ్దము యోషి ఛ్రబ్దభవము, పటివఅదజ£ా = శుక్తిమతీనది ప్రవాహమందు, వేమాలణు౯ = పలుమాలును, క్రీడింపజ = జలక్రీడలాడ(గా-జలక్రీడలాడుచుండుటచేత ననుట, తత్‌... శ్రేణి-తత్‌ = ఆస్త్రీలదయిన - ఆస్రీలు చనుగుబ్బలయందు నలందినట్టి, పాటీర=శ్రీచందనమే, అంక=చిహ్హముగాం గలవియు - దానిచే బరిమళించునవి యనుట, సపంక=బురదతోః గూడినవియు-బురదతోంగూడి నల్లనైనవియు ననుట, అగు, శంఖ=నటియందలి శంఖములను, గత=పొందిన - అనగా నాశంఖములందు.బుట్టిన. ముక్తాన్రేణి=మౌక్తికనమూహము, అవ్వానన౯ = ఆసంస్కారముచేత, మృగనాభి -కంరాప్తిక = మృగనాభిపంకయుత=కస్తూరికా పంకముతో (గూడిన-అనుకయినకస్తూరి నలంధినట్టియనుట ఇది కంరములకు ఐశేషణము, భామా= స్తీలయొక్క, కంబుకంఠ=శంకులవలె మూండురేఖలతో (గూడిన కంరములయొక్క, ఆస్తిక = ప్రాప్తిని, (కంబుకంఠమన!గా కమ్ముగ్రీవ-అనంగా 'కమడ్రీవా త్రిరేఖాసొ' అమ. అని మూండురేఖలు గలకంరము-ఇట్టి కంఠముయొక్క ప్రాప్తిని, పాటించుక = వాందును అనంగా జలక్రీడలాడు స్తీలచందనము తగిలి పరిమళించుచున్న నల్లనిబురదతోంగూడినవై మూండు చట్టు గలిగియున్న శంఖములందు మునుపుండినవి కావున ఆపూర్వవాననచే పరిమళించుచున్న నల్లగికనర్హారితో ౧గూడి మూండురేఖలుగలిగి ఆశంఖములకం. బ్రతినిదులుగా నున్న స్తీకంరప్రదేశములను బొందుచున్నవనుట పాటీరము నటీగర్జస్థలములగు శంఖములను బొంది పరిమళంప(యేయునంత బాహుళ్ళము కలిగియుండుటకై దాని నలంధినజోటులు 'మాంయటు' అగుటయు వారు క్రీడించుట 'వేమాలు' అగుటయు! జెష్టంబడినది-టినినే సామాన్యమగు లౌకికన్సాయముచే సమర్దించుచున్నాండు వెనాటక౯ సౌఖ్యోన్నతుల్‌-మన్ములనంగా ధనములను గాంతులును, మిన్కులు గల్గువారికికజ = ధనములు గలవారికి, ఏనాటజ-జిదేశమందును జన్మన్లొన= పుట్టిన

116 వసుచరిత్రము చోట(గలిగియుండిన సౌఖ్య+ ఉన్నతుల్‌= సుఖాతిశయములు, కలుగును దగువంతు లేదేశము నకుః బోయినను వారికియుట్టినచోట(గల సౌఖ్యములు తప్టక కలుగునని యర్థము మిశ్నులుగల వారన(గా-ముత్సాలు కాంతులుగలవియని భావము, ముత్కాలుకాంతులుగలవియగుట శ్లేషముచే ధనములు గలవియనుటిగా నధ్యవసించి ధనముగలవారి కెచ్చటంబోయినను జన్మన్హాను సాఖ్బుములు గలుగును గావున, నట్టిముత్యములకును, పుట్టుచోటగు సంకువులందున్నపుడు వాసనగల నల్లని బురద తోడి మూండురేఖలుగలవాని పాత్తుగలిగియుండునట్లు స్తీకంరములందున్నపుడును వాసన గలనల్లని కన్తూరితోడి మూ(డురేఖలుగలవాని పొత్తుగలిగియున్నదని నమర్థించినాండు శుక్తిమతీనది గర్జమందలి శంఖములందలి ముక్తాఫలములు పురకాంతల కంరదేశములందు వోరములై ప్రకాశించునని ఫలితార్థము శంఖములందు ముత్యములు పుట్టుట రత్మ శౌస్తప్రసిద్దము క. వరజనితశంఖమౌక్తిక మరయంగపోకాండభాతి నత్స్కుద్యలమై నరంగు నది మంత్రసాధన, పరులకు దక్కంగ దుర్ల భం బితరులకున్‌ ఇట ముక్తాశ్రేజియొక్క పురస్త్రీకంఠప్రాప్తికి శంఖోత్సత్తివాసనహేతువుగా వర్ణించుటచే కళ 1 అటి ఆడ హేతూత్చేక్షయు 'పనాటక.....సౌఖ్యోన్నతుల్‌ అను సామాన్యముచే ప్రకృతార్ధమును సనమర్హించుటచే అర్జాంతరన్యాసము నలంకారములు తా ఆపట్టణమందు మిన్షలయిన స్త్రీలు శుక్తిమతీ నదియందుపలుమాలు!/గ్రీడించుచుందురు వారలలందినచందనము నదిలోనున్న శంఖములకు నంటి యందలి ముత్తెములు పరిమళంచు చుండును. ఆస్తీ లాముత్తెములను వోరములుగాః గ్రుచ్చి ధరించుచుందురు ఉ. చెన్షగునన్షదీపులిన । సీమల దాంగిలిమూ/క లాడుచు౯ వెన్నెలరేల(గప్పరపు । విప్పటనంటులనీడ నీంగు రా కన్నెల రోయునన్నులకు గన్నులు మూయుః దదీయవాసనల్‌ మన్ష్ననంగాంచి కప్రపుదు మారము రేంచుసమోరడింభముల్‌ 111 అ కప్రపు. డింభముల్‌ - కప్రపుదుమారము=కర్పూరధూళని, రేంయ=ఎగరంజిమ్ముచున్న సమిరడింభముల్‌=మందమారుతములు-కూనగాడ్డులు-పిల్లలును, ఇటసమీరడింభములనెడి డింభములని రూపకాలంకారము చెన్నుగు...సీమల౯ -చెన్నుఅగు= చక్కనగుచున్న అన్నటి=ఆశుక్తి మతి యొక్క, పులినసీమలకా = ఇసుకదిన్నెల ప్రదేశములందు దాంగిలిమూ(తలుఆడుచుకా=డా గురుమూ తలనెడి యాట నాడుచు, వెన్లెలరేల£ = వెన్షెలగల రాత్రులందు, కప్పరపువిప్పటనంటుల౯ =గొప్టవియైన కర్టూరపు టర6టిచెట్టయొక్క, నీడను= నీడయందు, ఈ6గురాకన్నైలక్‌ = దాంగియుం డునట్టి రాచకన్షియలను' రోయు అన్నులకుక = వెదుకునట్టి స్త్రీలకు, తదీయవాసల్‌= దాంగియున్న కన్నెలవియగు దేహవాసనలను, మన్షనః = మన్ననచేత, కాంచి= గ్రహించి, కన్గులుమూయుకొ = కన్గులుగప్పును. అన(గా దా(గియున్న రాచకన్నెల వాసనలను వారి మన్ష్ననచేందాము పడసినవై యందులకు. బ్రత్యుపకారముగా వారికి సహాయముచేయఃగోరి యా స్త్రీలను వెదకవచ్చిన స్త్రీలకు( దాము రేంచిన కర్టూరపుదుమ్ముచేః గన్నులు కనంబడకుండజేయునని యర్థము సమూరములు తామును డింభములగుటిచే వారితో (గూడి యిట్లాటలాడినవని యాశయము దా(గలి మూతలాటకు అన్నది పులినసీనులు *చెన్లు అగుటచేందగినయెడ యైనవి- రేలు వెన్నెలలు'గలిగియుండుటచే. దగిన తటితయైనవి అనంటులు విష్టగుటచే తమక్రింద 6దాగుటకు

ప్రధమా శ్వాసము 117 అనువయ్యెను. కప్పరపుటనంటు లగుటచే కప్పరపుదుమారము రేంచుటకు వ్‌లయ్యెగు మతియు నా సమారడింభములు దాందిగ కన్నెల వాసనలను బడయుటచే ఆకన్నెలవంటివేయై వారివలె వెదకుకస్హలం గన్నులుమూసినవనియు వృ్యంజితము. దాంగిలిమూం-తలనంగా ఒకతి కూర్చండి ముందుగా నొకతె కన్నులు గట్టిగామూసి పట్టికొనియుండ6(గాం దక్కినపడుచులు పోయి యొక్కడె క్కడనో దాంగియుందురు అప్పడు కన్నులు మూయంబడినదానిని విడిచిపెట్టంగా నదిపోయిదాః గెనవారిని వెదకి యందెవతిని దాకునో యాతాంకంబడినది దాంకినదానివలె దాను గన్నులు మూయించుకొని దా6గినతక్కినవారిని వెదకును. ఇట్లు ఆటసాంగుచుండును మఖియి సమీరడింభ ములు దాంగిన కన్నెలవాసలను గాంచుటచే నాకన్నెలకంటె నవివేఐగుట ననంగా విశేషముగలఐ యగుట తోంపమి యిచటం బ్రతీతమగుటచే సామాన్యలంకోరము వ్యంగ్యము. అది కన్నులు మూయుట యనువాచ్చమునకు నంగమగుటచే గుణీభూతము వెదకు కన్నైల కన్నులుమూయుటకు దాంగినకన్నైలవాసనలు గాంచుట హేతువుగా నుళ్తేక్షంచుట ప్రతీతమగుచున్నది గాన హేతూత్తేక్ష్రయు గమ్మమగుచున్నది. 'మన్ననకి ఆదరముతో నావాసనలు పడసినందుననే ప్రత్యుపకారముగా కప్రపు దుమ్మురేచి వెదకుకన్యల కన్దులుగప్పట ఇట ఉపకారమునకు. బ్రత్యుపకృతిసేయువాని వృత్తాంతము స్కురించుటచే సమానొక్తియు (డింభపదము గౌణార్థమును ముఖ్యార్ధమును జెప్పచున్నది ముఖ్యార్ధము చెప్పునపుడు డు ౦తమేకాని ముప్రతృ్యయాంతము గానేరదు తదుక్త మహోబలవపతినా 'పోత; పాకో£. ర్ధకోడెమ్మ: పృథుక శ్య్మాబకశ్శిశు' రితృ్యమరః ఇత్సభిధానోక్తిషు అర్జకడెవ్చుకాదిశబ్దానాం కేషాంచి న్మృహత్త్వ వవత్రా యాం డుజ్‌ స్యాదేవ డింభకుండు ఇత్యాటితి' కనుక నిక్కడ లింగవ్యత్యాన మంగీకరించి చెప్పవలెను) సోమకవి. చ. వల నగు నమ్మహాతటిని । వారి నవారితకేళిం జల్చుకాం తల చనుమిట్టలం దొఅంగు దట్టపుందట్టుపునుంగు వాసనల్‌ "ిలుకుచు ఏటిరాజనపు. జేలకు థద్దినకాల్వవెంట రా దళముగ వాని యప్పనుంగు తావులె వల్చందభటియధాన్యముల్‌ 112 అ వలను. వారి॥ = -వలనుఅగు= యుక్తమయిన, అమ్మవాతటినివారిక =ఆఅమహానటి యొక్క జలముందు, అవారితకేళికా చల్చు= అడ్డములేనట్టుగా జలక్రీడలాడుచుండెడు, కౌంతల= స్తీలయొక్క, చనుమిట్టలః = మిట్టచన్నులవలననుండి తొఅంగు .పునుగు-తొఅంగు= వీడుచున్న దట్టవు= దట్టముయిన, తట్టుపునుంగు, వాననల్‌ చిలుచు॥ = పరిమళములు వెదచల్లుచు, వీటి రాజనవుచేలకుక = ఆపట్టణమందలి రాజనాలుపండువరిచేలకు, దిబ్దిన= పాలునట్లు తీర్చంబడిన, కాలువవెంటక = కాలువవెంబడిని, రాణ = రాంగా, చేనుశబ్బ నువర్ణ్దలోపము బహువచనముగు బెకల్పికమగుట తెలియునది. దళముగక = బలముగాఇ, అని= ఆవునుంగును గ్రహించి, లేక 'నాని*= ఆవునుంగునందు మిక్కుటముగా/దోగి, తటియధాన్య్సముల్‌= ఆరాజనపు ధాన్యములు, ఆవునుంగు తావులె= ఆపునుంగువాసనలనే, వల్చక = వాసనగొట్టును. గుబాఆంచుననుట, ఆపునుంగు వాసనలనే వెలయించుననుట కాంత లానది యందుకేఆ 'అవారితముగా సలుపుటవలన తట్టుపునుంగు “దట్టముగా' దొఅంగంగా నదికాలువవెంటనుబోయి ధానృ్ఫ్మములనాన్సునంత బాహముళ్ళము గలవియుగుచున్నది. “వల్వు' అనుటకు “తనువుమోన్హొాలవల్న' “వనవల్ను బాలకం(డంి ఇత్యాదులు ప్రయోగములం దెలియునది ఇటదాన్యములకు పునుంగు గంధముతోసంం ” లేకున్నను సంబంధమును వర్ణ్లించుటచేత నలంకార మతిశయోక్రి

118 వసుచరిత్రము చ, పగడపు(జిట్టలణ మనికి । పట్టుగం గట్టిన పట్టుజీనువుల్‌ జిగిబిగి మించుచంచువుల । జంచినచో రనపూర మూఆఅం జె న్నగు రసదాడిగుంపులు పు రాంతికసీమల శాలిపాలికా ఇజగదభినందృగానరన సంగతి గన్నుల నీరు గన్లతిన్‌ 113 అ. వడగవుంజిట్టలక = శుక్తీిమతీ నదితీరమందున్న పగడపు(దీగల అట్టిపొదలను, మనికిపట్టుగక = నివాసభూమిగా, కట్టినపట్టు జీనువుల్‌= గ్రహించినట్టి పట్టుజ్‌ీ నువులు అనెడి పక్షి విశేషములు, జిగిక = కాంతిచేతను, బిగిక = కాఠిన్యముచేతను, మించు చంచునవులః£ొ్‌ = అతిశయించుచున్న ముక్కులచేత, చించినచో౯ = చీల్చినయెడ రసపూరము= రనప్రవాహము., ఊరః౯ = ఊరుచుండ!గా, రసదాడిగుంపులు= తెల్ల చెలుకుగుంవులు, పుర+అంతికనీమలజ= వట్టణమునకు దాపటి ప్రదేశములందలి, శాలి .సంగతి౯ - శాలిపాలికా= వరిచేలుకాచు పడుచులయొక్క, సంగతి॥ = అనుభవము చేత కన్గులనీరు కన్లతిక = కన్నుల నానందబాష్టములు వహించినట్లు - కను అను మనుఇత్మాదులగు నువార్ణంతములు కొన్నిటికి సమాసంబునందుది యుత్వములోపించుట ప్రయోగంబుల జూపట్టుచున్నది-అన్వాడు మన్హాను. మొదలగునవి చెన్నుఅగుక = బప్పచుండును. కన్గులనంగా గణుపులు నగును కన్నులవిల్లు. డిత్యాదులు దెలియునది. పట్టుజీనువులు ముక్కులచేజీల్ట(గా( గన్నులం (గణుపులం) దయిన రసపూరోదయమును, రసదాడి గుంపులయందు కన్నలయందు నానందబాష్టోదయముగా నుత్చేక్షించినాండు. మఆతియు గానరసమహత్తమున మోళ్లు చిగుర్చుట జాలుగర6గుట మొదలయినవి కవినమయ సిద్ధములు కనుక నచేతనములయిన యిక్షుకాండములందు ఆనందబాష్టో దయము యుక్తమే గానమునన్రూః కులుచిగుర్చుట 'వట్టిమ్రూంకులుపల్లవింపగొ నిత్మాదులందు తెలియునది అలంకార ముళ్చేక్ష వరిచేనికాయరి పడుచులగానమేజగదభినందృమయియుండ!గా నందలి నాగరక ప్రవీణల సంగీత కౌశలాతిశయము నేమని చెప్టననియునాశయము క ఆరాజధాని కథధిపతి, యై రాజలు నసున్యపాలు( డత. డసిధారా థారాధథరధారాజల, భారాహత రాజహంస పద్మోదయుండై. శేశే4 అ ఆరాజధానికిక = ఆయుధిష్టానపురమునకు, అధిపతియై= ప్రభువై వసున్కవాలుండు= వసురాజు, అత(డు, అని. పద్తోదయు(డై - అసిధారా= ఖడ్గధారయనెడు, ధారాధర= మేఘముకు సంబంధించిన ధారాలభార= ధారాజరూపమయిన యుదకభారముచేత, ఆహత= కొట్టంబడిన, రాజహంస= రాజశ్రేస్టులయొక్క, పద్మా= సంపదయొక్క, ఉదయ అభ్యుదయమునిెడి, రాజహంసః= రాజహంసములయొక్కయు, పద్మ = కమలములయొక్కయు, ఉదయు!డై= అభ్యుదయము గల వా(డై, రాజిలు౯ = ప్రకాశించును. మేఘముయొక్క ధారారూప జలభారము, రాజహంసల యొక్కయు/గమలములయొక్కయు నభ్యుదయము నెట్లు హరించునో యట్లె వసురాజుయొక్క ఇఖడ్డదార, రాజ శ్రేష్టులయొక్క సంపదభ్యుదయమును హరంచునని భావము. వర్షజలధారలు రాజహంనములకును పద్య్మములకును అనిష్టములౌట లోకప్రసిద్ధము. ఇట ఖడ్డాదులను మేఘాదిరూసముల రూపించుటచే నలంకారము రూపకము. ఇది 'రాజహంసి అనుచో శ్లిష్టము.

ప్రధమా శ్వాసము 119 సీ. తనయశోవిశదము । క్తాసాధపాళికి, నంబుదాయనము వా । తాయనముగం తనశౌర్యశిఖెశిఖా । తతికి జాంబూనద, భూధరం బపరంజ ; పూదె గాంగం దనబలోద్ధతరజో . దంభకుంభినికిందా, రార్రహంబులు గర్భ రత్మములుగ దనదానధారాజ్బు ।; వనథధికి మిన్నేలు, కల్లోలధుతవారి | కణము గాంగ తే. దనవినూతనసుగుణసం । తానవల్లి, సముదయంబున కంభోజ |! సంభవాండ భాండము లఖండఫలపరం । పరలుగాంగ, వఅలుభవ్యవిభావిభా । వసుండువసుడు అ. భవ్య...వసుండు-భవ్య= ఉత్కష్టమయిను, విభా= తేజస్సునందు, విభావనుండు= సూర్యు! డయిన 'ఐభావసుర్హహపతి? అమ వసుండు=వసురాజు, తన ..పాళికి౯ -తనయశ:=కీర్తియనెడు. ముక్తాసాధపాళికిక = ముత్యాలమేడలయొక్క నమూహమునకు, అంబుదాయనము=ఆకాశము, వాతాయనముగక౯ = గవాక్షమగుచుండంగా, అనగా సౌాధముపొడవునకు. డ్రిందుగను విరివిగి తక్కువగును గవాక్షముండును, కనుక ఆకాశమును గవాక్షమయ్యెననుటచే కీర్పియంతకంటె పొడవుగను విరివిగను వ్యాపించినదని భావము మాద నెల్లనిట్లె గ్రహాంచునది. తన....తతికి౯ - తన= తనయొక్క, శౌర్య= ప్రతాపమనెడు, శిఖిశిఖాతతికిణ = అగ్నిజ్వాలల సమూహమునకు, జాంబూనద భూధరంబు= బంగారుకొండ, అపరంజిపూదెగా(గక౯ = మేలిబంగారు పూసయగుచుం ఉంగా-బంగారుపర్వతమె పూసయంతయగునేని శార్మాద్నికొలంది యెంతయురువైనది యని దాని యత్యంత ప్రమాణమును దెలియునది. దన .కుంభినికె౯-తన= తనయొక్క, బల= సైన్స (పద ఘట్టనుముచేత, ఉద్ధత= ఎగసిన, రజః= పరాగమనెడు, దంభకుంభినికిణ = కృత్రిమ భూమికి, లేక పరాగదంభ= పరాగవ్యాజముగల కుంభినికనియు. జెప్పవచ్చను తారాగ్రహంబులు= నక్షత్రములును నూర్యాదిగ్రహములును, గర్జరత్న ములుగళ = గర్జమందలి రత్నము లౌచుండంగా - భూమి రత్షగద్ణయగుట ప్రసిద్ధము తారాగ్రహములె గర్జరత్స్షములైనచో ఆపరాగదంబకుంభిని పొడవును విరివియు నతిమాత్రములని తెలియచున్నది. తన.....వనధికి౯ణ-తన= తనయొక్క, దానధారాఖ్య వనథికిణ = దానధారాజలమనెడు సముద్ర మునకు, మిన్నేణు= ఆకాశగంగ, కల్లోల...గా/గజ -కల్లోల= పెద్దయలలవలన నుండి, ధుత= ఎగసిన, వారికణముగాంగణ = జలబిందువగుచుండంగా, ఆకాశగంగయే జలబిందువైనట్టిదానధారాజలథి ప్రమాణము నిరతిశయమని తేలుచున్నది. తరంగము లొండొంటిందాంకి నురుంగులతో నెగయు జలబిందువులు తెల్లగానుండును గాన తెల్లని గంగానవికి సాటిగా గయికొన్నాండడు తన...వల్లి-తన= తనయొక్క, వినూతన= అపూర్వమైన, సుగుణ= సుగుణసముదాయమనెడు, సంతానవల్లి సముదయంబునకు౯ = కల్పలతా సమూహమునకు, అంభోజభవాండ భాండములు= బన్మోండభాండములు, అఖండ. .గాంగజ -అఖండ= సంపూర్ణమయిన-నిండారంబండిన యనుట, ఫలపరంపరలు గొంగక = పండులయొక్క దొంతరలచుండంగా, బ్రహ్హాండభాండములు పండ్లూ మాత్రమయ్రినట్టి నుగుణకల్చవల్లి కొలంది నిరతిశయమయినది గదా వఅలు౬౯ = ప్రకాశించును- ఇచట న్లేషానుప్రాణితములగు పరంపరిత రూసకము లయిధింటికి సంసృప్టి. ఈ రూపకమువలన! గీర్మాదుల కతివైపుల్యము ధ్వనించుచున్సది గొన నలంకారముచే వస్తుధ్వని. చ. మసలక యెల్లకాలమును ।; మారుతపారణథధార్భమాణ యై యసమశిలోచ్చయంబుల న నంత యనంతతపం బొనర్జి తా

120 వసుచరిత్రము

వసుమతి యై తదీయగుణ వాసన గంధవతీప్రతీతియుం

బొసంగంగ దెళ్టె రత్న పరిపూర్ణమహాకటకాభిరూప్పము౯ 116.

అ అనంత= భూదేవి. 'భూర్జూమిరచలానన్తా' అ మసలక= జాగుసేయక ఎల్గకాలముణు= నిరంతరమును, మారుత...మాణయై - మారుత పారణ= వాయుభక్షణము చేత. ధార్శమాణయైై - ప్రాణధారణము చేయుచున్తదై. అసమ= విషమాకారములయిన - అనగా దుర్గమములయిగు, శిలోచఛ్చయంబులక = పర్వృతములయందు, అనంతతపంబు బనర్చి= అంతములేని తెపస్పుచేసి్‌ అన గాం జరకాలము తపముసలిపి - మారుతపారణమన(గా వాయువాహారముగా గలథది నుర్దము గనుక శేషుండగును. అతనిచేత ధరింపంబడుచున్నదనియు అసమశిలోఛయం బనంగా. అసమ సంఖ్య అనగా సప్తసంఖ్యగల కులపర్వతములందు నిలిచియున్నదనియును భావము తాః త్‌సు మతియై= తాను వసురాజుగలదై-నసుమతీనామముగలదై యని భావము 'సర్వంసవోవసుముతీి వసుథోల్వీ వసున్ధరా' అమ తదీయగుణ వాసనః = ఆవసురాజుయొక్క గుణవాసనుచేత -ఇట గుణ ప్రకాశమును వాసనగా సధ్యవసించినాండు. గంధవతీ ప్రతీతియు౯ = గంధవతి యనెడు ప్రసిద్దాయు, పాస(గ/5౯ = బప్పచుండ(గా - ఆవాసనను బొందుటచే తాను గంధవతి (అనగా వాసననగలటి యని ప్రసిద్ధిగాంచినదనుట 'గన్టవతీ పృథివి అని భూమికి గంధవతియని పేరుగలదని భావము దత్త... రూస్యముక -కటకమనంగా హస్తకంకణమును పర్వతనొనువును గనుక రత్మములచేత. బరి పూర్ణమయిన కంకణ సౌభారమును తెట్టెక = ప్రకటించెనని యర్థము 'కటకంవలయే నానారాజధాని నితమృయో: విశ్వ రత్తశటకమన!(గా రత్షసానువయిన మేరుపర్వతము దానిచేతంజేయంబడిన సౌభాగ్భమును దెల్పెనని భావము. 'మేరుస్సు మేరుర్డేమాద్రీ రత్న సాను స్సరాలయ:ూ అమ వనముననః గా ధనమును గనుక వసుమతియనఃగా ధనికురాలు తసఃఫలముగా మవోధనికుండగు ప్రభూత్త ముని వరునిగాంబడసి తదను గుణమైన గంధమల్భాభరణాది సంపద్విభవమునాందినదని యర్ధము భూమి యాధిశేషకులపర్వతములచే నెప్పుడును దాల్బంబడుచుండుననియు వసుమతీ గంధవతీ నామములు గలదనియు మేరువర్వతము కర్ణ్లికగాః గలిగి వెలయుచున్నదనియు భావము ఇచట భూమియొక్క కులసర్వతనివాసమును దపశ్చర్యగా నధ్యవసించుటచే రూపకాతిశయోక్తి టినిని వసుమకీత్వప్రాప్తికి హేతువుగా నుపన్యసించుటవలన హేతూత్చేక్ష ఇది శ్లేషమానుప్రాణితము, మతి "రూసకాతిశయోక్తితోడ దీనికి సంకరము వసుమతీ గంధవతీశబ్బములంబట్టి నిరుక్తియు సీ మాటీనరాజు బల్మి నడంప లో నైన, నభినవస్థితి. బెంప ; నతండె నేద్చం

దేటిచూచినం టీవ్ర బీప్తి జూప జఐనాళి, కక్షిసాఫల్బమీ । నతండె నేర్చ

సింధువింకః బ్రతాప శిఖి. బూన విశ్రాణితాంబుల నవి నింప నతండె నేద్చ

సమిదున్ముఖునితేజ ! ము మలంసః బాదంబు, అంటిన వెలయింప నతండె నేర్చు

తే. మండలము దాల్చహరిదెన మైత్రినిలుప, నలఘు నన్మార్లగతిందెల్ప నతండే నేర్చు నాజగద్దంధునకు వను రాజినామ, మిడినచతురాస్కుకౌశలం బెన్స నరిది. 117 అ ఈపద్యమున వసురాజును శబ్ధశ్లేషముచే సూర్ముని/గా నధ్యవసించి యధ్ధద్వయమును

గలుగంజెప్పినాండు మీటిన. నేర్చుక -రాజన(గా ఒకానొకరాజును, చంద్రుండును, గర్వించి తన్గుధిక్క రించిన రాజాయొక్క బలిమినడంచుటకును లోకువయైన నంతకంతకు వృద్దిబొందించుటకును

ప్రధమా శ్వాసము 121 నతఃడే నేర్చునని రాజపరమైన యథ్ధము తనకంటె మోద నున్నచంద్రునియొక్క కాంతిసంపదను నడంచుటకును దర్మ్వయందు. దనతోంగూడినవెనుక స్వకిరణప్రాప్తిచేత. గళాయుక్తునింగాంజేయు టకును నతండే నేర్చనని సూర్యపరమైన యర్ధాంతరము. సూర్యకిరణములే చంద్రునియందు నుధా భూతము లవుచున్నవని శాస్త్రము

'సలిలమయే శశిని రవేర్దీధితయో మూర్చితాస్తమోనైశమ్‌ | క్షపయన్ని దర్దణోదరనిహతా ఇవ మన్లిరస్యాన్త: బృహత్చంహిత.

తేటి... నేర్చః -(రాజు ఎదిరించి చూచినవారికి తీక్సమైనప్రతాపమును గనంబఅచు టకును తదితరజనులకును ప్రసన్నభావముచేత నేత్రానందము సేయుటకును నతండే నేర్చను. (నూర్యు తన్ను తేలికొనంజూ చినవానిక్కిఅన(గా తనపయి దృష్టినిలిపినవానికిః టిక్షణకాంతి కనంబఅచుటకును సకల పదార్ధముల! బ్రకాశింపండేయుటచేత జనులకు నేత్రసాఫల్బము కలుగంజేయుటకును నతడే నేర్చును

సింధు. నేద్చ-(రాజ)ు సింధువన!గా సముద్రములును నదులును, సముద్రములింకిపోవు గుట్లుగాం. బ్రతాపము కన(బలుచుటకును, దానోదకములచేత నా సముద్రమును మఅల నిండించుట కును నథండే నేర్చను ఇట విశ్రాణితశబ్బమునకు భావార్ధమందు క్త ప్రతృ్యయముగనుక దానమని యర్థము (నూర్భ) నదులింకునట్లుగా నతండే నేర్చను. ఇక్కడి ఏిశ్రాణితశబ్బమునకుంగర్మార్ధమందు క్ర ప్రత్యయము 'సిన్గుష్టముద్రేనద్భాంచ' అమ. సూర్యకిరణములచేత వర్షముకలుగుచున్నదని 'యాఖభి రాదిత్యస్తపతి తాభి: పర్టన్వో వర్షతి' శ్రుతి

సమిత్‌. నేర్చః౯ -ఇట 'సమిత్‌' అనంగా యుద్ధమును గట్టెయును-(రాజు యుద్ధమున కున్సు ఖుండయినవాని ప్రతాప మడ!:గించుటకును, కాళ్లమిందంబడిన బాగుపలుచుటకును నతండే నేర్చను. (సూర్యు సమిదున్స్నుఖుండనం గట్టెల కెదురెక్కువాండు అగ్మి-అతనితేజస్సును బగటివేళ6 బోంగొట్టుటకును స్వకిరణప్రాప్తిని జెంద6గానే రాత్రివేళ బ్రకాశింపంజేయుటకును నతండే నేర్పును. “'పాదార క్ష్య్యంఫ్రై తుర్యాంశా? అమ

మండలముదాల్దక = (రాజు దేశమును వహించుటకును, (సూర్యు మండలాకారమును వహించుటకును 'మణ్జలం పరిధౌ కోస్టేదేశే ద్వాదశరాజను క్లీబేథ నివహే బివ్చత్రిషు" మేదిని హరిదెసమైత్రినిలుపఃణ = హరియనః(గా ఇంద్రుండును కృష్ణుండును, మైత్రియనగాస్తేహమును, (మిత్రస్య సూర్యన్యాపత్యంమైత్రీ అను వ్యత్పత్తిచేత-కాళందియును) (రాజు ఇంద్రునియందు స్నేహము నిలుపుటకును (సూర్యు శ్రీకృష్ణునియందు. గాళింటికన్యను సమర్హించుటకును, అలఘుసన్నార్లగత దెల్బ౯ణ = సన్మార్ణమన6గా నజ్జనమార్గమును, సత్‌అన(గా నక్షత్రములుగనుక నక్షత్రమార్గమయిన యాకాశమును (రాజు శిష్టాచారప్రవర్తనము. దెలియంజేయుటకును, (సూర్యు గగనగతిందెలియ' జేయుటకును, అతండె నేర్చః = ఆరాజే నేర్చను-ఆసూర్భుండే నేర్చనని యర్ధాంతరము. ఆజగథ్దంధు నకుః = జగజ్జనులకు ఆప్తుడైన యారాజునకు, జగథ్దంధుండు సూర్యుండు గనుక నిక్కడ సారస్యము ర్రహైంపవలయును వసురాజనామము=(వసురాజనంగా వసువనెడిరాజును వసువులనంగా రుశ్ములు గాన వానికి రాజగు నూర్భుండును గనుకు అతనికి వసురాజనెడుపేరు, ఇడిన=పెట్టిన, చతురాస్యు కొశలంబు=బ్రహ్మదేవుని నివుణత్వము, ఎన్నకా అరిది= ఎంచుటకు నలవిగానిది, ఆరాజునకు సూర్యుండను నర్ధమునుగూడ గలుగునట్లుగా వసురాజని పేరుపెట్టిన బ్రహ్మకౌశల మద్భుతమనుట

122 వసుచరిత్రము ఇటచతురాస్యశబ్దము చతురములయిన వాక్కులుగలవాండని నాభిప్రాయము గావున పరికరాంకుర మలంకారము. ఇచట శబ్దశక్తిమూలథధ్వని లేక శ్లేషము సాభివ్రాయమని విచారింపవలయును

జునగాభీశుండు వ్రాలి శుక్తిమతి నాం! గజ వేగ లేగవ్వ మూ

టినసూటి౯ బొటవ్రేలిగోట నెగమో : టెం గుంఠితాహార్భ శా

ననగర్వాగ్రహుండై బలారి తనతో ।; సఖ్మ్యంబు వాటింపంగాన్‌ 118

అ. జననాధాగ్రణి= రాజిశ్రేష్టండయిన యావసురాజు, ఒక్కనాండు= ఒక దినమందు. హిమవ జ్ఞాతుండు= హిమవంతునివలనః బుట్టినవాండగు, కోలాహలాఖ్యనగాథిశు.ండు= కోలాహలుండనెడె పేరుగల పర్వతశ్రేమ్టండు, వ్రాలి= పై/గావచ్ళ్చి ప్రవేశించినవాండై, శుక్తిమతి = శుక్తిమతీనదిని,. ఆంగజ = అడ్డగింప(గా-రతికై నలమఃగా ననుట, వేగ= శీఘ్రముగా, లేగవ్వమాటిన సూటి౯ = చఅున్నగవ్వ నెగమాటినట్లుగా, బోటవ్రేలిగోట౯ = కాలిబొటనవ్రేలిగోటిచేత, ఎగమాటె౯ = ఎడిరిపోవునట్ట్లుగా మీటి వైచెను. ఎట్లన(గా, బలారి= దేవేంద్రుండు, కుంఠితా. గ్రహు(డై-కుంఠిత= మొక్కపోయిన, ఆవోర్య శాసన= పర్వతదండనముచేతనయిన, గర్వాగ్రహుండై= గర్వాటోపముగలవాండై-ఇంద్రుండు పర్వత ములను దండించుటవలనః బొందిన పెనుగర్వము వసురాజుచే మొక్కపుచ్చంబడిన దనుట, తనతో సఖ్యంబు పాటింస(/గాక్‌ = స్నేహము చేయునట్లుగా, ఎగమోటెనని సంబంధము ఇంద్రుండు దాను వజ్రాయుధముచే! జేసిన పర్వతశిక్ష వసురాజు కాలిగోటిచేతనే చేసెను గనుక తానుపర్వతములను దండించువాండని విజ్ఞవీంగుచుండు గర్వాతిశయమును దిగవిడిచి వసురాజుతో స్షహముచేసెనని తాత్చర్భ్యము. 'హిమవజ్డాతుండు' కోలాహలుని బలధెర్మస్టైర్యములు స్వభావమహనీయము లనుటకు. అట్టి బలథధైర్భధుర్యుని ఎగమాోంటుట చేతనుగాదు, కాలనుగాదు బొటవ్రేల అందును బొటవ్రేలి యేక దేశమగు “గోటక౯." అదియును 'లేగవ్వ'వలె అవలీలను. బినిచే రాజుబలిమి నిరతిశయమని ద్యోతితము. అలం. వ్యతిరేకధ్వనియు కావ్మలింగమును. తే. ప్రబలకోలాహలాహార్భ పతనరుద్ధ, విపులశుక్తి మతీమగ్గ । విపుల కతని చరణనఖ రేఖ సంవర్తసమయజలధి, నుద్ధరించినకిటిదంస్త్యయొఅపు దెలిపె.1 19 అ. అతని= ఆ వసురాజుయొక్క, చరణనఖరేఖ= రేఖాక్యతిగల పాదనఖము - కాలిగోరు. ప్రబల= బలిష్టమయిన, కోలాహల ఆహార్భ= కోలాహల పర్వతముయొక్క, పతన= పడుటవలను, రుద్ధ= అడ్డగింస(బడిన, విపుల= విరివియైన, శుక్తిమతీ= శుక్తిమతీ నదియందు. మద్ష= మునిండి యున్న విపులకు౯ = భూమికి, 'విపులాగహ్వరీధాత్రీ' అమ సంవర్తసమయజలధి£౯ = ప్రలయకాల సముద్రమువలననుండి, ఉద్ధరించిన= పయికెత్తిన, కిటిదంస్ర= యజ్ఞవరాహమూర్తి కోల యొక్క, బఅపు౯ = రీతిని, తెలిపెక = ప్రకటించెను. ఇట ప్రలయకాల సముద్రమునకును శుక్తిమతినదికిని వరాహదంఛ్ర్రకును వసురాజపాద నఖమునకును ఉపమానోపమేయభావమని ఐచారింపవ లయును. కొన యలంకార ముపమ చ. బలరిపుమిత్రుండైనయల । పార్థివతల్లజు పాదపల్లవో జ్వైలనఖరేఖదండ నగ | షండవిఖండనచండిమంబు తా

ప్రధమా శ్వాసము 123 వలముగ నభ్యసించెనొకొ వజ్రము రాజశిరోవిభాగభా గలఘు కిరీటవజ్రికళ ; కాక్యతి నిఛ్చలు నాశ్రయించుచున్‌. 120 అ వజ్రవ=వజ్రాయుధము, 'వట్రో౬ స్త్రీహీరకేపవా' అమ రాజ...కాక్యతిఐ -రాజ= సామంతరాజుల యొక్క, శిరోవిభాగ= శిరఃప్రదేశములను, భాక్‌=ఐ పొందిన, అలఘు= అతిశయములైన, కిరీట= కిఠీ టములందలి, వజ్రకలికాక్యతిఇ = మొగ్గలుగాం టిర్జడిన వబ్రమణి స్వరూపముచేత, నిళ్చలుళ = నిరంతరమును, ఆశ్రయించుచు౯ = ఆశ్రయించినదైై, బలరిపుమిత్రు(డు=దేవేంద్రునికి స్టేహితుండు, ఇన దండ౯ -ఐన= అయినట్టి, అలపార్ధివతల్లజు= రాజశ్రేష్టుడయిన యావసురాజయొక్క, పాద పబ్లవ= చిగురుటాకులవంటి పాదమందు, ఉజ్జ్వల= ప్రకాశించుచున్స నఖరేఖ= రేఖాకొారదమయిన నఖముయొక్క, దండ౯ = సమాసమందు, నగ....చండిమంబు-నగషండ= పర్వతసమూహముల యొక్క, విఖండన= భేదించుటయందలి, చండిమంబు= తీక్టత్వమును, తావలముగః = స్థిరమౌ నట్లుగా, అభ్యసించెనొకొ= నేర్చకొనెనేమో, అనంగా వసురాజుయొక్క పాదనఖము పర్వతభేదము చేసినది గనుక వజ్రాయుధమును దనకాసామార్టము లభించుకొణకు సామంతరాజమకుట సంఘ టిత వజ్రకళికారూపముచేత నాశ్రయించి యాయనపాద నఖసన్న్షిధానమందుః: బర్వతసమూహ భఖేదన పాండితృ్కమును, నేర్మకొన్నట్లున్నదని తాత్చర్యము. ఇట్లు చెప్పటచేత, వసురాజు కాలిగోటిచేత బ్రబలమయిన పర్వతము నెగమాటిన మహాబలవంతు.(డనియు సామంతరాజులు నిరంతర మతనికి బాదప్రణామము చేయుచుందురనియు! దెలియుచున్షది. అలంకారముత్తేక్ష 'నిళ్చలుక ఆశ్రయించుచుక రాజులు ఎడతెగక మైొక్కుచుందురు గాన వజ్రము వారి కిరీణ ముల నుండి ఎప్పుడును రాజు పాదనఖమును ఆశ్రయించుచుండుట గలిగినది. అంతటివిద్యకు అట్టిసేవ చేయవలయును కావుననే యభృసించుట 'తావలముగి. 'కళికా' మొగ్గలవలె మొనసియుం డుట రాజపాద నఖ స్టర్శసౌకర్మమునకు మఠి వజ్రాయుధసారూస్తప్రయక్తమైన తాదాత్య్యసంభావనకు “'బలరిపుమిత్రుండు ఆమ్టైత్రియె తదాశ్రయణాదిసౌకర్యమునకు మూలము చ. ఘనుం డత డేంగుదెంచి సరి గద్దియ నుండ నగారినైలఖం డనకథ చారణాళి వొగ డ౯ నిజసన్నుతి కోసరించునే ర్వునం దలవంచి పీఠతట రూఢమణిః బొటవ్రేల మోటు న యృనఘుండు కొండ మాటినమ వొోద్భుతకృత్యము దెల్డుకైవడిన్‌. 121 అ. ఘనుండు= గొప్టవాండయిన-గుణాధికుండయిన యనుట, అతండు= ఆవసురాజు, వగు దెంచి= వచ్చినవాడై, సరిగద్దియణ ఉండ౯ = తనకుసమానమగుగద్దెమాందం గూర్చుండంగా, నగారి= పర్వతద్వేషియైన యింద్రుండు, వైలఖండనకథ= తాను పర్వతములను ఖండించినకథను, చారణాళ= స్తోత్రవారకసమూహము, పొగడః = స్తోత్రముచేయంగా, నిజసన్నుతికిక = ఆత్మస్తుతిక-తన్నుబొగడు టకు, ఓసరించు నేర్చునజ = సహింపని యట్లుగాం దోంచునట్టి వెరవుతో, అనంగా నహింపలేదన్న మిషచేతననుట, తలవంచి= తలవంచుకొని, పీఠ. మణి -పీఠతట= గద్దెపీటయొక్కదరియందు, రూఢ= న్థాపింప(బడిన, మణి= బఒకరత్షమును, బొటవ్రేలణ మాటు౯ = కాలిబొటనన్రేలితోమాటును, ఏమితాత్సర్భ్మముచేత ననంగా-అయ్యనఘుండు= నిర్జోషుండయిన యావసురాజు, కొండమోటిన= కోలాహలపర్వతమును కాలితో నెగమూటిన, మహాద్భుత కృత్యము॥౯ = అత్యాశ్చర్యకరమయిన కార్య మును, తెల్పుకైవడి॥ = తెలియం జేయునట్లుగా, పీరతటరూఢమణిని బొటినవ్రేలుమోంటునని

124 వసుచరిత్రము సంబంధము అనగా దివ్యవిమానారూఢు(డయి స్వర్ణమునకుంబోయి దేవేంద్రుగితో (గూడ సరిగద్ది యపయిం గూర్చండినపుడు దేవేంద్రుడు పర్వతముల భేదించిన కథను చారణులు శైవారముస యఃగా, ఆత్మస్తుతికి లజ్ధంచినవానివలె: దలవంచుకొని బొటనవ్రేలితో పీరపార్వమందున్న రత్త్మమును మోటుచుండుట 'ఈవసురా జీలీతిని బొటన వ్రేలిగోటిచే/ బర్వతమును మాటి వైచినాండు ఇట్టి మవోబలుని సన్షిధానమందు నేను బెద్దవజ్రాయుధముచే బర్వతభంబనముచేసినకథ నేమిగాష్ట యని పొగడెదరు? కాంబట్టి పొగడవల(దని తెలియజేసిన యభినయవ్యాపారముగానుండెనని యాశయము ఇటిలజ్ఞునుభావముచేత బొటనవ్రేలిగోటితో పీరమును రాయుటను వసురాజకృతవ ర్వతోత్తాటనకృత్యము నివేదించుటగా నుళ్టేక్షించుటచే నలంకార ముత్చేక్ష సూక్షాలంకారమును మ, అనఘాడియపదోపకంఠమునం బ్రా జాచారముం బూనుఠల తి నితాంతానత శృంగ మై నిభ్యతమై : దిక్కేది యక్కొండ యుం డిన గొన్హాళ్లకు గేళినైలముగం బా । టించెక మహీజాని మ న్నన దళ్చెలశిరంబుపై మ్యదుపద న్యాసంబు గావించుచున్‌ 122 అ అక్కొండ= ఆకోలాహలపర్వతము, అనఘ. కంరమున౬౯ -అనఘ= కల్మషరహితమయిను, ఆత్మీయ= న్వకీయమైన, వద= పాదములయొక్క ఉపకంఠమునకా = సమోపమందని యర్థము ఆత్మీయమైన పద= స్థానమగు పట్టణముయొక్క సమాపమందని భావము ప్రాణాచారముం బూను గానరాదు. దీనికి. బ్రాయోపవేశమని శబ్దరత్హాకరముననున్షది నితాంత శృంగమై-నితాంత= మిక్కి లియు, ఆనత=వంపంబడిన, శృంగమై=శిఖరముగలవై, నిభ్యతమై=నిశ్రలమైనదై, దిక్కుపది= దిక్కు చెడి, అక్కొండయుండిన॥ = ఆకోలాహలపర్వత ముండఃగా, కొన్నాళ్లుకుక = కొన్షిదినములమోంద, మహీ జాని= వసురాజు, (యహీజాయాఅస్కేతి మహీజాని: 'జాయాని జీతిసమాసాన్తోనిజ్‌దే ఈ మన్హన॥ = ఆదరముచేత, తచ్చైలశిరంబుపై౯ = ఆపర్వతశిరోభాగముమిఃద, న్యుదుపదన్యాసంబు౯ = మృదువ యిన పాదవిన్యాసమును, కావించుచు॥ = చేయుచు-మెల్లని నడలనడచుచును, కేళనైలముగ౯ = క్రీడాపర్వతముగా, పొటించెక = అంగీకరించెను ఇందు నితాంతానతశ్చంగత్వ నిభృతత్వానన్కగతిక త్వాదులు ప్రాణాచారలక్షఐణములని తెలియునథి ఉళ్టేక్షాలంకారము ఉ. ఆనరలోక పాలకుమ ।; హామహనీయ భుజోపగూహన శ్రీ నిరవొందుచుం బుడమి చేడియ గోత్రము లూరడిల్ల సం తానసమ్యద్ధిచే శుభవి ; తానముతానక మయ్యి నేకసం తానము గన్ల ధైవతవ । తంసపురిం బురణించి నవ్వుచున్‌. 123 అ. ఆనర...శ్రీజ -ఆనరలోకపాలకు= ఆవసురాజుయొక్క, మహత్‌= అధికమయిన, మహనీయః= జప్పచున్న భుజోపగూహనశ్రీక = భుజాలింగన సంపత్తిచే - భుజములతో. గౌంగిలించు పెంపునొంపు. చేతననుట, ఇరవొందుచు౬ = జప్పుచు -నిలుకడ గలిగి యొప్పచుననుట, వుడమిచేడియ=భూ కాంత, గోత్రములు ఊరడిల్లక = వంశములు ఊరడిల్లంగానని యర్ధము-కులపర్వతములు భూభరణ శ్రమముమాని విశ్రాంతినొంద(గానని భావము. సంతానసమ్య్మద్ధిచేః = సంతాన పరంపరలచేత నని యర్థము-నప్తసంతాన సమ్మద్ధిచేతనని భావము ఏకసంతానము గన్ష్న= ఒక్కనంతునుగన్న -

ప్రధమా శ్వాసము 125 ఒక్కకొడుకు కొడుకుంగాండన్న సామెతచొప్పున నొకనంతు గలిగి కదళ వంధ్యయైన, దైవతవతంస పుఠల౬ = దేవతావ్రేష్టుని, ఇంద్రునిపట్టణమయిన స్వర్గమును, వురణించి నవ్వుచు! = చెలరేంగి పఠి హాసము చేయుచు, శుభవితానము తానకము అయ్య్మె౯ = శుభసమూహమునకు ఆస్టదమాయెనని యర్థము స్వద్గమందు సంతానవ్యక్ష మొకటియే యున్నదని భావము.

భూమయనిెడికాంత ఆరాజును వేపట్టి యతనిభూజావింగనము పెంపునాంపున తనవంశము వారెల్ల నుల్లసిల్లంగా పెక్కుసంతతులనుగాంచి మఖియు ననేక మంగళముల కాస్సదమై తక్కిన స్త్రీలను బరిహసించినదని ప్రకృతార్ధము. రాజు భూమిని తనభుజాదండమునః దాల్బగా (అనంగొ దాను బాలనముసేయ. బూనంగా కులపర్వతములకు విశ్రాంతిగలిగె ననియు తరుతటాకాది సప్త సంతానములు వజలెననియు, మతియు ననేక శుభపరంపరలు వ్యాపించెననియు. దాత్చర్భము. 'సన్తానసన్తతౌా గోత్రే స్యా దవద్శే సురుద్రమే' విశ్వ ఇట భూమిని భుజములం దాల్చుటను భుజములచే గౌగిలించుటగా నధ్యవసించుటచేత అతిశయోక్తి దేవపురికంటె నాథిక్యమును నమర్థించుటచేత వ్యతిరేకము సంతానపదగతశ్లేషోత్ఞాపితము పుడమిని 'చేడియ' యనుటం బట్టి గొప్టవరునిః జేపట్టి దానివలన గులమువారూఅటనొంద సంతానశుభపరంపరల నంది సాటిస్తీల నతిశయించిన యొక కాంత వృత్తాంతము స్ఫురించుటచే సమానొక్తియు

క ఆగతి నభధిమతభోగ, శ్రీగలభువి కొసం నుల్ల । సిత పత్రలతా సాగంధృ్యము నవకళికా, సౌగంధ్యము.. జైత్రలక్ష్మి: సైరంధ్రిక్రియన్‌. 124

అ చైత్రలక్షి వసంతలక్ష్మి ఆగతిఇ = పూర్వోక్తప్రకారమున, అభిమతభోగత్రీ= అభీష్టసుఖసంపత్తి. గలభువికిక = గలిగిన భూకాంతకు, సైరంధ్రిక్రియజ = సైరంధ్రివలె-(సైరంభ్రియనంగాం బాతివ్రత్య వోనిలేకుండ బరగృహమందు స్వాథీనురాలై యుండి రాజకన్యకలకు మకరఠికా పత్రదచనాది కృత్య ములాచచరించునట్టిస్త్రే, 'సైరన్టీపరవేశ్మన్లా స్వవశాశిల్దకారికా' అమ. ఉల్లసిత...సౌగంధ్యము-ఉల్లసిత= వికసించిన, పత్రలతా= తీంగలుగా వబ్రాయంబడు మకరికాపత్రరచనలయొక్క, సౌగంధ్యము= సంబంధ సహితత్వమునని యర్థము. ఆకులయొక్క తీంగలయొక్కయు సంబంధ సహితత్వమునని భావ ము గంధ మనంగా సంబంధము. సంబంధనహితమయినథి నగంధము సగంధ భావము సాగంథ్య మని తెలియునది. 'గన్గోగన్ధక ఆమోదే లేశే సంబజ్ఞ గర్వయోః విశ్వ.నవ ...సౌాగంధ్యము-నవకళికా= కొంచెముగా వికసించిన మొగ్గలయొక్క, సౌగంధ్యము౯ = సౌరభ్యమును, బనంగెక్‌ = ఇచ్చిన దాయెను

భూమియందు వసంతర్హువు ప్రవేశించి వృక్షలతాదులను జగిరింపంకేసి వుష్టెంపంజేసెనని తాత్చర్యము. వసురాజునుజేపట్టి యభిమతభోగము లనుభవించుచున్న రాజ్జియగు భూమయను కాంతకు చైత్రలక్షియనెడి సైరంధ్రి మకరికా పత్రరచనలును బీర్చి క్రాత్తమొర్గల దండలను తావులు గుబాఆంపంగా నలంకరించెనని ప్రకృతార్థము,. 'అభిమతభోగశ్రీగల' మవాోరాజును జేపట్టి అభీష్ట భోగసౌభార్చముగల రాజ్ఞ గావుననే చైత్రలక్ష్మిసైరంధ్రివ్యాపారము చేసినదనుట. అభిమతభోగ క్రీగల” అను విశేషణము హేతుగర్హమగుటచే కావ్యలింగమును న్లేషానుప్రాణితమైన ఉపమయు నలంకారములు. 'శ్రిగల యనుచో ప్రథమమాద పురుషములకుంగసండదవలుబహుళ మను నూత్రముచేత గకొారమువచ్చినది గాన ప్రాసముగా. జెప్టినాండు. ఇది సంధిగతప్రాస మనంబడును.

గీ 'సంథధిగూడిన వ్రాలు ప్రా । సంబులైన, నవియె సంధిగతాఖ్ళుల । నలరుచుండు అవిజులాశ్చర్యమొంద శౌరి వడవై చెం జెంగిపోనీక మధురలో నం గరి నని. అప్పకవి.

126 వసుచరిత్రము సాగంధ్య సౌగంధ్య శబ్దములకు.- ఉ. వింధ్య మథిత్యకాకటకవిస్సుటపాదపపుష్టగుచ్చసా గంధృ్యము హేమధాకుమయకల్పితనంధృ్యము బద్ధమేరునా గంధృము చండకేనరినికాయనిరాక్వతభద్రదంతిద ర్హాంధ్యము. గ్రుంగ ద్రొక్కితి మహాగుణభూషణ సతృభాషణా. రామాభ్యుదయము. సీ, లలనాజనాపాంగ । వలనావసదనంగ, తులనాభికాభంగ । దోప్రసంగ మలసొనిలవిలోల । దళసాసవరసాల, ఫలనాదరశుకాల । పవనవిశాల మలినీగరుదనీక ; మలినీకృతధునీక, మలినీ సుఖితకోక ।; కులవధూక మతికాంత సలతాంత। లతికాంతరనితాంత, రతికాంతరణతాంత ;:సుతనుకాంత తే. మకృతకామోదకురవకా వికలవకుల, ముకులసకలవనాంత ప్ర; మోదచలిత కలితకలకంఠకులకంఠ । కాకలీవిభాసురము వొల్చ మధుమాసువాసనరంబు.

అ. లలనా...ప్రసంగము-లలనాజిన= స్తీజనముయొక్క, అపాంగ= క్రేగంటిచూపులయొక్క, వలన= చలనమందు, అవసత్‌= నివసించినవారును, అనంగ= మవృ్యథునితోడ, తులను= సమాన ధర్మముగలవారును, అగు, అభిక = కాముకులయొక్క, 'కమనుఃుకామనో£౬ భికూ అమ అభంగ= అంతరాయములేని, దోప్రసంగము= ఆలింగన ప్రచారములు గలదియు, లలనాజనులయవాంగము లందు వసించువారనంగా నాయపాంగములు వారిపై మిక్కిలి పాలయుచుండుననుట శృంగారరస ప్రేరితములును భావసూచకములు నగుటచేంజూపు లపాంగప్రయుక్తములని తెలియునది. 'అవసత్‌' అనుటచే దృష్టినైరంతర్భమువలని మోవోతిశయము వృంజితము (ముగ్గ్దాజ్ఞనా పాద్లతళరథభ్ధ్ర్రతాని” ఇత్కాదులంబట్టి స్త్రీల కడకంటి చూపులు మిక్కిలియు మారోద్ద్టిపకములు గాన అభికులదో:ప్రసం

గము అభంగముగా(గలుగుట. మవ్మథునితోడ సమానధర్మము గలకాముకులనంగా మవ్యథునణివలె (మిక్కిలిచక్కనివారై స్త్రీలను మోహింపండేయునట్టి వారనుట. వారలకు అభంగమయినదోః ప్రసంగ మనంగా మిక్కిలి చక్కనివారగుటచే స్త్రీలు తమంతట వారినివలచి యాభిముఖ్యము నెఅవుటచే వారు వారిని గౌంగిలించువిషయమున అభంగము అనగా అడ్డులేకుండునని యాశయము. అన(గా వనంతర్హు మవ్మథోద్ద్టీవకమయినది గనుక నీల యపాంగములవుడు శృంగార రనప్రేరితములును మారోద్ద్‌వకములయ్యెననియు కాముకులు కాముకురాండ్రు నేయడ్డుయులేక నిళ్చలు క్రీడించిరని యు దెలియునది. అలసా ,విశాల-అలనస= మందగతిగల-మెల్లగా వీచునట్టి, అనిల= వాయువుచేత-అనంగొ మలయమారుతముచేత, విలోల= మిక్కిలియు చలించుచున్న దళః= చిగురుటాకులుగలవియు, సఆసవ= మకరందముతోః గూడినవియు, అగు, రనాల= తియ్మమామిడి చెట్లయొక్క, 'ఆవ్రుశూతో రసాలోఒసౌ' అమ. సాదర= ఆదరముతో! గూడికొన్న శుక= చిలుకలయొక్క, ఆలపను= ఆలాపము చేత, విశాల= విస్తారమయినదియు, మందమారుతములు పొలసినవనియు, తియ్మ్య్మమామిడి గిర్లి పండ్లుపండీ ఫలరసములు దొరికినవనియు నందలి పండ్లయందలి యాదరమున లుకలు వానిని మెసవి కలకలపలుకులు మిక్కిలియు. బలికినవనియు నర్థము. అలిన్‌...వధూకము-లఅలినీ= ఆడుతుమ్మైదలయొక్క, గరుత్‌= టెక్కలయొక్క, అనీక= సమూహ ముచేత మలినీకృత= నల్లనివిగా. జేయంబడిన, ధునీ= నభిసంబంధులయిన, కమలినీ= తామర తీ/గలయందు. సుఖిత=సుఖంబున్నకోకకుల వధూకము=చక్రవాక స్త్రీలు గలధియు, అప్పుడు నదు

ప్రధమా శ్వాసము 127 లండు తామరతీ/గలు గోముగా బూచుటచే వానిని తుమ్మెదలు జొంపములుగాొని గ్రమ్మయుండిన వనియు ఆతామరతీిం/గలయందు. జక్రవాకములు సుఖముగా నుల్లసిల్లుచుండెననియుం దాత్చర్భము.

అతికాంత ..కాంతము-అతికాంత= అత్యంత మనోహరములయిన, సలతాంతః= పుష్పసహిత ములైన, లతికాంతర= తంగ యిండ్లలోపల, నితాంత= ఎడతెగని, రతికాంతరణ= మసన్మథయుద్ధమందు తొంత= అలసిన. సుతనుకాంతము= స్త్రీపురుషులు గలదియు, పూంబొదరిండ్లయందు స్త్రీలును బురుషులును ఎడతెగక రతికేళి నలువుచుందురని యాశయము. వ్రథమపాదమున కాముకలయు' జతుర్ధపాదమున దంపతులయు రతివ్యాపారము వర్ణితమని తెలియునది ఆక్కతక విభాసురము-అకృతక= క్యత్రిమముగాని-అనంగా స్వభావసిద్ధమయిన, ఆమోద= పరిమళముగల, కురవక= గోరంటపువ్వులుగలగినవియు, అవికల= విచ్చిన్నములుగాని, వకుళ= పొగడ చెటయొక్క, ముకుళ= మొగ్గలుగలిగినవియు, అగు, సకల= సమస్తములయిన, వనాంత= వనమధ్యములందు, ప్రమోద= సంతోషముచేత, చలిత= సంచరించుచున్న కలిత= బఫ్సిదము లగుచున్న, కలకంఠ= కోయిలలయొక్క, కుల= సమూహముయొక్క, కంఠకాకలీ= కంఠసంబంధమ యిన యవ్యక్తమధురధ్వనిచేత, భాసురము= ప్రకాశించుచున్షదియు అగు. మధుమాస వాసరంబు= వసంత వాసరము, పొల్చుక = ప్రకాశించును, గోరంటలు వూచినవనియు పొగడలు మొగ్గపట్టినవ నియు కోయిలలవ్యక్తమధురధ్వనులు గావించినవనియు. దాత్చర్యము. ఇందు సీసము ప్రతిపాద మును నాలుగంత్యానుప్రాసములు గలిగియున్లది. కోయిలలు వసంతర్హువుననే కూయిడునందురు. చ బనర హిమావకుంఠనము లూడ్డి తెమల్చిన పత్త్రభంగముల్‌ సన నసియాడుచు౯ మొగడ । చన్నులు పల్లవపాణిం గప్పునూ తన లతికాలతాంగుల ను । దారగతిం జలివాపి నెయ్యపుం బెనంకువ నేడ్చె దక్షిణస । మోరుణు. డొయ్యన దావు లంటుచున్‌. 126 అ దక్షిణ సమారణుండు= దక్షిణవాయువనెడు దక్షిణణాయకుండు, బనరక = బప్పిదమగు నట్లుగా, హిమావకుంరనములు - హిమ= మంచనెడు, అవకుంరనములు= పయి ముసుంగులను, ఊడ్చి= ఐడంటిసి తెమల్సిన.,భంగముల్‌-తెమల్చిన= కదల్దంబడిన, పత్రభంగముల్‌= భంగములనంగా పరంపరలును రచనలును, పద్ద పరంపర లనెడుకస్తూరికా పత్రరచనములు, చనక = పోవుచుండ! గా-చెదరుచుండ(గా ననుట భంగశబ్దము పరంపరా వాచకమగుటకు 'శిలావభజ్రేర్త్యగరాజశాబ, స్తుబ్దం నగోత్సబ్లమి వారురోహ' (రఘు) అసి యాడుచుక = అల్లలాడుచు-మెల్లగా వడంకుచు 'అని' యనుట 'అసికోతలు' ఇత్యాదులందు ఈషదర్ధకముగా జూపట్టుచున్నది మొగడచన్నులు= వూమెొగ్గ లనెడులే/త చన్నులను, వల్లవవాణిక = చగురుటాకులనెడి వాన్తములచేత, కప్ప .. లతాంగులజ -కప్ప =ఆచ్చాదించుచుండెడు, నూతన= క్రొత్తవయిన, లతికా= తీంగలనెడు, లతాంగులజ = స్రీలను-అనంగా నవోడలను, ఉదారగతి౯జ -ఉదారశబ్ధ మతిశయమందును దాతయందును వర్తించును. 'ఉదారో దాతృ్యమహతోవి అమ గనుక అతిశయగతి యనెడు ముక్తావోరాది ప్రదానముచేత, చలివాపి= చలిని బోంగొట్టియనియును వడణును బోంగొట్టియనియు నర్థము జయ్యనః = మెల్లగా, తావులు అంటుచుకి = తావులనంగా వాసనలును న్థానములను, వాసనల నంటుచుననియు. గళాన్గాన ముల నంటుచుననియు నర్థము నెయ్య్మపుంబెన(కువ= పెనకువయనంగా నల్లికయును కలయి కయు, ఇష్టమయిన యల్లికననియును కలయికననియు నర్థము నేర్చెక = కఅపెను

128 వసుచరిత్రము ఇట క్రొత్తతీ/గలను నవోఢలుగా వర్ణించినాడు నాయకుడు నవోఢమును(.గును విడ దీసి చిగురుటాకులనంటి చేతుల! గప్టికొనంగా దానివడ(కును బోగొట్టి కోరినసొమ్ములు మొదలై నవి యిచ్చి నయ్యముతియ్యమున బుజ్జగించి రతికేళకి మరుగంజేయునని నవోడపరముగా గ్రహిం చునధి శీతకాలముపోయి వసంతకాలమురా/గానే మలయమారుతము పాలసి పయిగు గస్టియున్న మంచును బోంగొట్టి, నూతనములయిన తీ(గల నెడలిన యాకులు చెదరుగుట్లుగా గుల్లులార్జ్చుచు, చిగురుటాకులను బూమొగ్గలను బుట్టించి యవి యల్లలాడకుండునట్లు అంతట వానినల్లుకొను నట్లుగా జేసినని. క్రొత్తతీంగలపరమయిన తాష్టర్భము అలం రూసకముసావయవము సత్రభంగాదిశ బ్లములందు శ్లిష్టము నవోఢా లక్షణము లజ్జాభర పరాభినరతిర్షవోఢా శ్లో, బలాన్సీకాపార్యం ముఖ మనుముఖంనైవ కురుతే ధునానా మూర్గానం క్షిపతి వదనం చువ్చనవిధా హృ్యదిన్యస్తం హస్తం క్షిపతి గమనారోపితమునా నవోఢా వోఢథారం రమయతిచ సన్తాపషయతిచ | రసమంజరి మః. అలరుంబైదువుజోదు కూర్మిసయిదో డై మాధవశ్రితపః థల మై యాడుమరుత్కుమారు. బ్రియమొ ఫ్టందేనె *నీరార్టి లేం దెలివూజొంపపు(బొత్తులం బొది(గి ధా త్రీజాతముల్‌ జోలవా డె లసత్చల్లవడోల నుంచి కలకం ఠీనాదగీతంబులన్‌ 127 అ ధాత్రీజాతముల్‌= వృక్షములునెడు పెంపుడు. దల్లులయొక్క సమూహములు, అలరుంగై దువు..జోడై= పూవులాయుధముగా/(గల మన్మథునియొక్క, కూర్మిసయిదోండై= ముద్దుతమ్ముండై. మాధవ...ఫలమై-మాధవశ్రీ= వసంత లక్ష్మియనెడు లక్షీదేవియొక్క, 'చమూధవస్తువనన్తేస్యాద్వైశాఖేగరు డధ్వజడే విశ్వ. తపుఫలమై= తపస్సునకుఫలరూపమై, ఆడు= క్రీడించుచున్న మరుఛళ్చబ్దము వాయువం దును దేవతలయందునువర్తించును 'మరుతౌాపవవనామరౌ' అమ మరుత్క్ముమూరు౯ = కుమారవాయు వనెడు దేవతా కుమారుని ప్రియమొప్టః = ప్రేమాతిశయమొస్టంగా, తేనెనిరార్టి= పున్వందేనియులచేత జలకమార్చి లే(దెలిపూజొంపపు( బొత్తులణ = లేంతవియైనతెల్లని పూగుత్తులనెడు వొత్తిగుడ్డలలో, పొది(గి= కష్టి లసత్‌ డోలక్‌ - లసత్‌= బప్పుచున్న పల్లవ= చిగురుటాకులనెడు, డోలః౯ ఉంచి= తొట్లలో బరుండ(బెట్టి, కలకంఠీ నాదగీతంబుల॥ -కలకంథీనాద= ఆండుకోవెల నాదము లనెడు (అవ్యక్తమధుర కంరథ్వనిగల స్త్రీలయొక్క, గీతంబుల౬౯ = పాటలచేత, జోలవాడెక£ = జోలపాడెను 'ధాత్రీ స్కాదుపమాతాపి క్షితిరప్యామలక్షపి' అని విశ్వము 'అలరు... సైదోడు'-వనంతమందు మన్మథునితోడ మలయమారుతమును పొడముటచే మశ్శ్మధునకు తమ్ము(డయ్యెను 'కూర్తి-మన్నథునికి అనగా మన్మథోద్దిపనమునకు-అనుకూలమైనది గాన యీగారాము. 'మాధ...ఫలము'-వసంతపు సొంవునకు మిక్కిలి పెంపుగూర్చునదిగానదాని తపః ఫలము 'మాధవశ్రీ శబ్బములచే మాధవశ్రీలకు (అన(గా లక్ష్మి విష్ణువులకు) పుత్రుండగు మవ్మథుని తమ్ముడుగాన వారికిని తపుఫలమైన బిడ్డండగుననిసారన్యము 'తేనెనీరార్డి-గాడ్పుయొక్క చల్లంద నమునకు, 'లేందె...పొది(గి-దానియొక్క తావికి, 'స్రియమొసన్సకొ గొప్టజోదునకుగారాపుందమ్ముండుగాన యీప్రియము నుఖిగొప్టకొంత తపస్సులుచేసి కన్న బిడ్డడు అందును 'మరుత్‌' దేవకుమూరు.డు కావుననే ఖ'దేనెనోలార్టి పెందెలి' పారా.

ప్రధమా శ్వాసము 129 యా యల్లారుముద్దు. వనంతము రాంగా మన్మథు! డుద్లీపించెను అందులకు. దోడుగా మలయమారు తమున వసంతము సొంపుపెంపార వీచుచుంబూందేనెల నొలికించుచు పూగుత్తులం జొచ్చి తావులగొల్లలాడుచుంజగుళ్లనల్లలార్చుదు ఆండుకోవెల లింపయినరవళులుసేయంగాం జెట్లచాలు నంబొలయుచుండెనని తాజత్టర్యము అలం రూపకము సావయవము 'అలరుం.....కుమారుకొ అనుచో విశేషణములు సాభిప్రాయములును మోంద మకరందస్త్లా నాదులకు సాధకములును గాన పరికర మును గావ్యలింగమును

సీ. మును సుమనోరాగమున వసంతము నూపె., గాననేందిర యశోకంపుంగొమ్మ కాకొమ్మనగుచు నెయ్యమునః గ్రాన్ననతేనె, మెలంగెడు సరసాళి మూందంజలైె నాసరనాళి నో; యగపుంబాటలతోడ., జని మాధవిప్రవాళ శాటిందుడిచె నామాధవి పరాగ మక్షిరాగము మించ బరతెంచుకలకంఠి । పైవిదిగ్దె తే. నిట్లు లతికలు హితకోటినెనసి యవుడు, మదనదేవోత్చవ క్రీడంబొదలుననిన వరులుందరుణులువిరులయో;వరులవఅలు,సిరుల వలరాచజాతరల్‌సేయుటరుదిె. అ. కానన+ఇందిర= వనలక్ష్మి అనెడు ఒకానొక స్త్రీ మును= ముందుగా, అశోకంపు కొమ్మ కుజ = అశోకవృక్షపు కొమృ్మయనెడు శోకరహితయైన యొకస్త్రీకి, సుమనోరాగమునక = మిక్కిలి యైన మనుస్పనందలి యనురక్తిచేత, లేక కుసుంబాపువ్వులయొక్క పుష్పాడిచేతనని యర్థము సుమనన్మనంగా పువ్వు-రాగమనంగా ఎఖుపును, గనుక పువ్వులయెఖలుపని భావము వసంతము సూపె౯ = వసంతమనఃగా వివాహాదులందు వేడుకుగా నొండొరులమోందం జల్లుకొనెడి యేదేని యొకరంజక ద్రవ్యము, అధి తఅచుగా నెజ్లనయి యుండును, అట్టివసంతమును మిక్కిలి యనురా గముచేత!గాని యెళజ్లని రంజక ద్రవ్యముచేత(గాని చేయంబడునుగాన సుమనోరాగమనుటకు మంచి మనస్మయొక్కయనురాగముచేత ననికాని కునుంబా మొదలయిన యెబ్ఞనిపువ్వుల యెొలఅుపుచే అనంగా నెజ్టిని రంజకద్రవ్యముచే నని కాని యర్థము గ్రాహ్మము 'సుమనోరాగశబ్ద” ముభయార్థములందును లాక్షణికము 'కాననేందిరి పకదేశవర్తిరూపకము. 'అశోకంపుంగొమ్మ' శ్లిష్ట రూపకము. ఆకొమ్మ= ఆ యశోకపుంగొమ్మ, నగుచుః = పరివాసముసేయుచు, నెయ్య్మమునః = స్తేహము చేత, క్రొన్షనతేనె= క్రాత్తపూవుందేనియు, మెలంగెడు. మబూదః -మొల!గెడు= తిరుగుచున్న సరనాళి మోంద౯ణ -సరస+ఆళఆ యనియ సరస+అళఆ యనియు విసంధి గ్రహింపవలయును-సరసమైన తుమ్మైదయనెడు సరసురాలయిన చెలిమోూ6/ద, చల్లెక = చల్లెను నగుచుక నెయ్య్మమునకా అను రెండుపదములందును లక్ష్యారమునకు ముఖ్యార్ధముచేత నభేదాధ్యవసాయము ఆ సరసాళి= సరసమైన తుమ్మైదయనెడి సరసురాలయిన యాచెలి, నోయగపు పాటలతోడక = ముద్దుగులికెడి పాటలు పాడుచుననుట, చని= పోయి, మాధవి ప్రవాళశాటిః = మాధవి యనం గా బండిగురివెందతీంగ-ఆతీగయనెడి మాధవనామముగల యొకానొకస్తీయొక్క, ప్రవాళశాటి ౯ = ప్రవాళజమనంగా చిగురుటాకు అది యనెడు వస్రముచేత, తుడిచె౯ = ఆ పూందేనెను దుడిచి వైచెను 'క్రాన్సనతేనె, నోయగపుంబాటలు' ఈ రెండుపదములు నుభయత్ర నాధారణములు ఆ మాధవి= అనంగా బండిగురువెందతీం/గ యనెడు మాధవి నామముగల స్తే, పరాగము = అన(గా రంజకద్రవ్య విశేషము అని యకధ్ధము. పుష్పాడెియని భావము అక్షి... విదిర్పెక = స్వాభావి కమయిన కంట్‌ర క్రిమ మించుచుండ.గాం బరుగెత్తివచ్చుచున్న యాండుకోవెలమో:ద ఏవిదలించె

13 వసుచరిత్రము రల ౧శబడు ననియును త్వరితముగా వచ్చుచున్న యవ్యక్తమదురకంరస్కరను గం సమం వ ౧ ర్మ లెల్ల నట్లుగా విదిలించెననియు నర్దము ఇచట నభేదాధృవసాయము చేయు విం ము లి సా లా రొోని ఇట్లు= ఈప్రకారమ్సుగా లత్రిక్రల్రు, తీగలు హితకోట్రి ఎససె= ఇష్ట్రవవ పము నంగ థియెన అపుడు= ఆ వసంతర్తువునందు మదనదేవోత్జవక్రీడ్హ్య పాదలుననిశం = మం ఫడు ఎ) ఎగ్‌ పు యుష్ళవరీడ చేత నొవ్పచ్తుండున్క చెప్పచుండంగా! నరులు తదులులుగా = ఖురుబు ఏఘు వ ల సరియోవరుల = పొవుచష్టరమ్షుల్రంద్రు వఅలుసిర్చల్ట్య వ ప్రకాశిం యులు ఎ తిం ఆ ఎబినోల ఆజ త్ర నా సట గ = వలరావక్రాశ్రగ్రశ్ర్వా మన్మథోజ్థవ్య్య్ట్యు చేయుట అరుది= చేయుట యయా నేన లం రము గౌదనుట్ర “వేయు టఖుదె? యను పార లాగు మున (2 “చంరులలిగయం) వ న్లేషవ అర్దాపత్తి చేయుటతగదు రు ప మ అరిగా బంచవము మేవగించ్చ నవలు లవ్హేళ్ర హిందోళవై కరి సూప్రం బిక న్‌ ష్‌ జొత్ర మాత్ష్మర్రవభ్వ గవా ఎల్లవన్రత్రనిధృశ్ర న్న సరిగ్యా గైకొని తాల్పిందదీయధ్యనిం ర య యేక వసంతన్సు నష ల 12 అ నవతల్బ 1 ద ఆంపూర్ణభావోన్షత్రిన న ఎ సలు ఇది శన | న అ ముద; మల హసస్తా చ్‌ దేశ్యపద్ర నచైకవర్గప్రి, అని నశ మ గన్సుక్ర హస్వమ్చు రాదయ్మె" దీర్గాణాం గాక చేమము ఏవగింబ్పం కోవెలలక్షు. "యము అవ్వేళక = ఆ వసంకమునొలున అ ని యకర్దమ్స్ర 4 లలక్ష, పెతికూల్య్య గి యి బు ఎక క్యూ పజ్వనమ్సక్ష్ర అని నట్తుగ్యా బంచమస్త్వరముశను దోసి నొ టా. ర ని చి; ర | శ పంచ రు సంజ్ఞగనుక ముషభ్య్య మము పేకరాగక్ష్యుల్సా తెలియునది 'ర' అ ము చమన్యర్ర మున్సు ర్రెంజ్ర వ్‌ రేహితముగ్య్య్ప ॥ బుషథన్వరో గ్‌ విర్ష్వ్వి 'యన్స్య్వు సగ నుని ఖఫఖావము - బున తథమళశ్హ్య్వ ల సరసన సంద్య పొనయనలక్షలో స వరాన్నడ్డ ర్థల్హా ష్టామోద్ట్వ్యై - గన్ధార్వ్యు కథ నిషా బక్‌ మధ్యమ్యా తేషాంసా షతిస్వష్ట స (1 గా 'సృరిగకు పధ్రక్ష్మ న ముల్స శ్ర ీవెఖరి సూన్‌ నరా మ్య సంగీతశాస్రమూ న ల రెండ్ష్యు గొక్ర కడ్ష్వ్బృ నా ందోక్య్లా హె 5 మ (ా 0వ్ర న 0 స్త నట్టి హంద్యర్నర్య్యనిమేందు గౌనమ్సష్చ్య్య కొన్ష కౌడవరాగమ్రనియును శిశర ము శ 'బడ్షు ద చస డ్ర్‌ “రన వన్వ్య్యు _ ర్క వైఖరిని గన “పఖువ్ర( గది యనిర్చ్స సంగీతశాస్త్ర ర టి బెడ్త్వ్య్యు పజ్బ్వ్య వైగో హిన్జోళ్స్న్ల్య్య " ఆ రాగము బాడంగా గ వ ష్య ఫి స్వా ; తిర కవాతు రోక్ర్య్ట్య రా్సా స్ట్‌ న్స్‌ 0 అను లిన వాక్య ము జ్య రన్వు _ నంగీతశాఫ్ర అ ైనబడి బి రంటైం విచార్వ్ట కీయ ంగో సకొవప్క్య్య్లా అం దిగురుట్య గలనై వనీథ్య్య _వంచమస్వరముయొక్క భీ త్‌ న క్‌ న. వనభ్యూమియందు. ఆలందొలే స్‌ తస్య ము ర్చ ఎవిదానములొ న్య + పఏిదులు=విదా మూ నన్న తేటీయ్యన్సిజ _ఆక్రోకిల స

ప్రధమా శ్వాసము 131 హముయొక్క రవమును-అన(గా పంచమస్వరమును వసంతము= వసంతరాగము, మహా సం పూర్ణభావ ఉన్నతిక = మహత్తరమయినిండారినట్టి భావముయొక్కయతిశయముచేత సరిగాణ = తోకిలకనుకూలమౌనుట్లుగొ నని యర్థము బుషభస్వర సహితమగునట్లుగా నని భావము కైకొ నియె౯ = అంగీకరించెనని యర్దము వసంతర్హు ప్రవేశము కాంగానే స్త్రీలు బుషభపంచమములతో గూడ నప్తస్వరసహితమయి సంపూర్ణ సంజ్ఞ గల వసంతరాగమును బాడిరని యాశయము. 'కేచిదొడవసంపూర్ణా: కేచిత్నాడవ పూరణా: కేచిత్సంపూర్ణరాగాశ్చ యని జెడవ షాడవ ములుసు పంచషడ్డ్వరపూర్తిచే 'సంపూర్ణ' విశేషణవిశిష్టము లగుటంబట్టి తద్వ్యావృత్తికై సప్తస్వరసహితమైన వసంతరాగమును 'మవా' సంపూర్ణ మన్నాడు

శ్రీరాగోఒ థవసన్తశ్చభైరవః పబ్బమస్తథా'మేఘరాగోబ్బహన్నాద:షడేతేపురుషాహ్వయా: త్రీరాగో రాగినీయుక్తోశిశిరే గీయతేబుథైై: వసస్త ససవాయనస్తు వనన్తర్తైప్రగీయతే భైరవ న్గసవాయస్తు బుతౌర్రీష్కే ప్రగీయతే పల్వమస్తు తథాజ్జేయో రాగెణ్యాసహ శారదే మఘలగో రాగిణీభిర్యుక్తో వర్వాసుగీయతే నాదనారాయశో రాగో రాగిణ్యా సహహైమకే సంగీతశాస్త్రము మ కరఘాతంబుల కోర్వలేక హిమసం ఘాతంబు శీతక్షమా ధరదుర్గంబు భజంపఃగా నలజగ త్కంప ప్రదాస్తోకభీ రందోషాయతిశాలి. జుట్టుకొని ల గ్లల్‌పట్టి ధట్టెంతు నం చరవిందాప్తుడుటిచి కేథిగెం బ్రబలుం డైమాని దాక్షిణ్యమున్‌ 130 అ హమసంఘాతంబు= మంచుయొక్క గుంవు కరఘాతంబులకు౯ = ముష్టిదెట్బలకు ల ఇట దుర్దలన్వవహార సమారోపము-కిరణముల వేండ్రము ఉర్వలేక= సహింపలేక యని యర్థము శతక్షమాధరదుర్గంబుక౯ = హిమవళత్సర్వ్పత దుర్గమును, భజంప॥ = నకుదాళలేక యని భావము శతకన గనుక శీతక్షమాధర దుర్గమును శితసంఘాతము ఆశ్ర ఆశ్రయింపంగా నని యర్థము స్వస్తా ససద= జగత్తులకు తొందర నిచ్చుచున్నదియు. అస్తోకభీ యించెనని యాశయము అలజా జిరలకర ఇరా ప్ర్రప్రముయొక్క. ఆయతి= దైర్గ ముచేత కర= అధికభయమును గలిగించునదియు దోషా వలి ణా ము గః మముచ + = జప యునగు దానిని-హమసంఘాతంబునని యగర్టము, జగత్తులను చలిచేత ట్‌ న్‌ డునని యునుభావము శతకాలపురాత్రి యెక్కువగానుండుట ప్రకటము రృత్వముచేతనొప్పుచుం జటివెచుకొని. లగ్గల్‌పట్టి= ఆవరణముదా!టి, ధట్టింతుణ అంచు౯ చుట్టుకొని= ఇట్టిసంఘాతమును జ లే కమలములకు హితుండయిన సూర్యుండు, దాక్షిజము౯ = మర్దింతు:గాకయని, అరవింద ర్ధము ద క్షణస్థితత్వమునుమాని యనిభావము ప్రబలుండై= మాని= మోమోటమువదలి యే జట ప్రబల వ్వృవవారనమారోపము-వేండ్రమయినవాండని గొప్పబలము-అన(గాసేన-గలవోష నకు ఏంగెక్‌ = పోయెను ముంచువలనగు అరవిందములు భావము ఉటిచికిక౯ = ఉత్తరసు దిక్కూ స్తుడు గాన మంచును శిక్షింపంబోవుట యుక్తమనెడి 'చెడుచున్లవి గనుక సూర్చుడరం అలం 'కఠ భజింపఃగొ హెతూత్చేక్ష, 'ఖీక శాలికా కావ్యలిం యభిప్రాయమును గ్రహాంపవలయు' ము 'చుట్టుకొని ఏంగె' హేతూత్తేక్ష లేక సంబంధాతిశయోక్తి గము “అరవిందాస్తుడూ పరికరాంకుర న పవై వల్లు చైత్రమున న క్షీణధ్వజోళ్షే మ్‌ చివురుంలైదున గదలి లా1బ్రకరాళకి భవుండై తెమోలా

132 వసుచరిత్రము ర్మ్యవిటంకంబులు ప్రాంకి వల్లివనజా న్యల్‌ సల్లిరుత్సుల్లప ల్లవహ స్తంబుల భావిభావుక ఫలో । ల్లాసంబుతో. గ్రొవ్విరుల్‌ 131

అ. ఇందు దేవతారథోళత్ళవము జరుగురీతిని మన్మథ రథోత్సవమును అలవరించి చెప్పుచు న్నాడు. చివురుంగైదువువేల్చు= (చిగురాకు ఆయుదముగా/గలు మన్మథు డనెడిదేవుండు చైత్ర మునక = చైత్రమాసమందు, అక్షీణ.. వైభవు(డై-అక్షీణ= తక్కువకాని, ధ్వజ+ఉళ్లేప= ద్వజమును ఎత్తుటయనెడు, వైభవు(డై=ఐ విభవము గలవాండై-ఉత్సవము ప్రారంభించుటకు ద్వజారోహణముచే యుదురుగాన మన్మథు(డును మానధ్వజారోహణమనెడు పట్టాంబరధ్వజారోహణ వైభవముగలవాః డయి యనుట, తెమ్మెరతేరిపైక = మలయమారుతమనెడి రథముమోద, కదలిరా = బయలుదేఅి రాగా, వల్లివనజాస్కల్‌= తీ/గలనెడు స్త్రీలు, ప్రత్యగ్ర..... విటంకంబులు-ప్రత్యగ్ర=క్రాత్తలయిన, సాల+అగ్ర= చెట్లకొనలనెడు, హర్ష్యవిటంకంబులు= మేడలపయిభాగములను, ప్రాంకి= ఆరోహించి, ఉత్సు హస్తం బులః -ఉత్స్పుల్ల= వికసించిన, పల్లవ= చిగురుటాకులనెడు, హస్తంబుల౯ = చేతులచేత భావి. ల్లాసం బుతోః -భావి= మోందగలుగంగల, భావుక= ఒప్పిదమయిన, ఫల+ఉల్లాసంబుతోక౯ = పండ్లయొక్క తోడుకయనెడి కోలినఫలముయొక్క యొడం గూడుటతో, క్రొవ్విరుల్‌ = క్రొత్తగా విరిసిన పువ్వులను, చల్లిరి.

లోకమున ఏదేవునికేని తఅచుగాం జైత్రమాసమున వసంతోతృ్య్సవము జరిగించునెడల ముందు ద్వజారోహణముచేసి పిదప రథోత్సవము జరుగుటగలదు-రథారూఢు.డైవచ్చు దేవునిమాః దం బుర స్త్రీలు మేడలపైనెక్కి యారథముమోఃదదోసిళ్లతో బువ్వులు మొదలయినవి చల్లుదురు ఇట చైత్రమునవర్తించు వసంతర్హువు మున్మథోద్ద్టిపకమయినదిగాన, యిది మవ్మథోత్సవ సమయ ముగా రూపించి మన్మ్నథునికిం జే(పపడ(గయు తెమ్మైరతేరు నగుటంకజేసి, మూనధ్వజారోహణమునే పట్టాంబరధ్వజారోహణముగాంజెప్సి తెమ్మైరతేరిపై వచ్చటయనెడు రథోత్చవమును బన్నినాండు అవుడు సౌధాగ్రములకు మాటుగా వృక్షాగ్రములను, అందారోహించిన స్త్రీలకు మాలుగా ప్రాంకినలతలనును, స్తీలదోసిళ్లకు మాఖుగా లతలయుత్సుల్లపల్లవములనును, వారు పువ్వులు చల్లుటకు మాజుగా నందు పువ్వులు రాలుటను, వారి కభిమతఫలము మింద నొడంగూడనుండుటకు. ప్రతిగా అందు మోందంబండ్లు పండ6గలుగుటనుం గవి నిబంధించినాండు అనగా చైత్రమాసికమగు వసంతర్తువును మవ్మథుండుఢాక విజృంభించెననియు, తదుద్దీపకముగా మలయమారుతము వచ్చెననియు, లతలు పెరిగి వ్రూకులకుంద్రాకి చిగుళ్లు వికసిల్లం బువ్వులుపూయఃగా నా తెమ్మెైరనోకున. జగుళ్ల జొంసము నుండి పువ్వులు రాలెననియు, ఇ(క6 బండ్లు పండం(గలవనియు తాత్చర్యము వసంతర్తువు తఅచుగా పల్లవకుసుమఫలాదులకు! “చిగురుంగైదువు' అని చిగురాకడిదము చెప్పుట సాభిప్రాయము. అలం రూసకము, సానయవము.

తెమ్మెర ఇది 'తెమ్మెైరలు' అనియె పూర్వకవిప్రయోగములందు 'తెమ్మెరలెలభి/గకొనలవంక లొత్తు' (ఉద్యోగ. ౨-౧౧౨) దణుచుగాః గనుపట్టుచున్నవి. కన్నడమందలి 'ఎలల్‌ొ 'ఎరలొ అను పదము నుండి యిది వచ్చినది గానోపు. కాన 'అరులు' 'ఇరులు' 'మరులు' అనుసదములందుంబోలె నిందును 'లూవర్ణము బహువచన ప్రయుక్తముగాక స్వతస్పిద్ధము గావలయును కాని యిటీవల నిందుంబోలె 'ెమ్మైరనీకెంతెమ్మైర' (విజయు యని 'తెమ్మెర' గానే ప్రయోగములు చూపట్టుచున్నవి.

ప్రధమా శ్వాసము 133 మ మహిళామండల మంజులభ్రమరకా మర్దంబు శ్చామాముహు ర్ముహురున్న్మ్‌లిత పత్రభేదనిపుణం । బుం బధినీ కంకణ ర్రహణాపాదియు నై నగంధవిటపి । ప్రాప్తి విజ్బంభించుచు౯ విహరించెక మధుమత్త గంధవహ మ వ్వేళణ వనాంతంబునన్‌. 132 అ పూర్వపదృమున మన్మథుని విజంభణముజెప్టి యిపుడు తదుద్దీపకములలో నొకటియగు మారుతము విహరణమును ఉద్దీపనానుగుణలక్షణయుక్తముగా వర్ణించుచున్నాడు అవ్వేళక = అక్కాలమందు-వసంత కాలమం దనుట మధుమత్తగంధవహము-మధు= వసంతమాసమునందు, మత్త= క్రొవ్విన గంధవహము= వాయువు అని యర్థము. మధు= మద్యముచేత, మత్త= మదించిన గందవహమని యర్జాంతరము గంధవహమన!గా గర్వమును వహించినదని సాభిప్రాయము. 'గన్జోగన్టక ఆమోదేలేశే సంబన్ధగర్వయో:' విశ్వ ఇంక సామాన్యముగా వసంత వాయువుగావించు చేష్టితములను మద్యముద్రావిన గర్వాంధుని చేస్టితములనుగా నర్ధద్వయముగలుగ! జెప్పుచున్నాః డు మహిళా మర్దంబు-మహిళా= స్రేంకణపు దింగలయొక్క, 'శ్యామాతు మహిళాహ్వయా, లతాగో విన్హన్‌ గున్తా ప్రియబ్లో ఫలినీ ఫలి అమ మండల= సమూహమందు, మంజుల= సొగనయిన, భ్రమ రక= ముంగురులయొక్క, ఆమర్దంబు= నలుపుటగలది, -స్తీల ముంగురులః బీడించునదియని మధుమదగర్వితుని పరమైన యర్థాంతరము 'అలకాశ్చూర్లకున్తలా: తేలలాటే భ్రమరకాః అమ శ్యామా .నిపుణంబు౯ -శ్యామా (వాయు= అతావిశేషముయొక్క - నల్లతెగడ లేక బావంజియొక్క, ముహుర్ముహు:= మాటిమాటికి. ఉన్నీలిత= వికానమును బొందుచున్న వత్ర=ఆకులయొక్క, భేద =దుల్బ్డుటయుందు, నివుణంబుక్‌ = నేర్చుగలదియు బావంజియుం౦ దవ్వడవుడం వొటమరించుచున్న యాకులను దుల్చుచున్నది యనుట (గర్వ) శ్యామా=నడియౌవనముగల స్తీయొక్క,ముహుర్ముహ:= మాటిమాటికి. (ఇది 'భేద'తో నన్వయించెడిని) ఉన్మీలిత= వికసింప బేయంబడిన - దిద్దంబడుచున్న యనుట, వత్ర= మకరికా వత్రములయొొక్క, భేద= భిన్నవణచుటయందు, పెల్లగించి చెలుపవుటయందనుట, నివుణమయినదనియు “శ్యామా యౌవనమధ్యస్థా' అమ. నడియౌవనముగల చెలువ దైనమకరికా పత్రములను మాటిమాటికి జెలువుచున్నదనుట పద్షినీ . .పాదియుక (వాయు) పద్నినీ= తామరతీంగయొక్క, కంకణ జలబిందువుయొక్క, గ్రహణ= గ్రహించుటను, ఆపాదియు£ = కలిగించుచున్నవియు-తామరల నీటిబొట్టులతోంగూడి చల్లనయి కమ్మనయి వీంచుచున్నది యనుట (గర్వి) పద్నినీ= పర్శినీజాతి స్తీయొక్క, కంకణ= కడియముయొక్క, ఇటకడియముచేత హన్త్నమువలక్షితము గనుక, హస్తముయొక్క గ్రహణాపాదనము చేయుచున్నదియు, పర్శినీజాతిస్తీలు వతివ్రతలగుదురు. అట్టివారిని జేపట్టిలాగుట గర్వాంధుని చేష్టితమని తెలియునది ఐ= ఇట్టిదై. సగ - ప్రొప్తిక (వాయు-సగంథ= వాసనతోంరూడిన, విటప= వ్యక్షవిస్తారముయొక్క, ప్రాప్తిక్‌ = వాదుటచేత, విజ్బంభించుచుక = అతిశయించుదు-వాసనలు గుబాళించు చెట్లు జొంపబులంబడి కమ్మందనము నను జల్లదనమునను నతిశయించుచును 'వస్తారోవిటపోః స్తియామ్‌' అమ. (గర్వ సగంధ=గర్వ ముతోంగూడిన, విటప= విటనాయకునియొక్క, ప్రాప్తిక = కూటమిచేత, విజృంభించుచుక = విజ్ఞ వింగుచు-గంధవహుండై మహిళాదులందు దుశ్చేష్టితములచేయు విటునికి సగంధాండగు వఏిటవుని కూటిమిచేత విజ్ఞవీంగుట సహజమని యాశయము వనాంతంబునక = వనమథ్యమందు

134 వసుచరిత్రము

లేక అంత శబ్బము రమణీయవాచకమైనచో రమణీయమయిన వనమునందు, వహరించెజ = సంచరించెను ఇట గంధవహము అని మువర్ధాంతకమయిన యమహన్నపుంసకమునకు. బుంస్త వివక్ష 'పాండవసింహముల్‌' 'పురుషసింహమి' ఇత్యాదులందు. బోలె నెలుంగునది

నీ. ఏపపారుపొదరిండ్ల నాపాటలాశోక, టిపార్లి. గనకక లాప మరసె

సాలావలులు దాంటి యేలాలతావార, బాలాతతిపరాగ ।; పటము లూజ్రె నానామధుపనవ్శ గానామ్యుతము మెచ్చి, సూనాసవములెల్ల । జూఅ లిచ్చె శంకారహితథీర |; హుంకారశుకభటా, హంకారముల ఫలా హతియొనగైై

తే. ననుచు నాగంధవహునిధొర్హ్ర్యములుదెలుపు, లీలవిరిసినవిరులురా-లినరజంబు

లొలికినరసంబు లురిలినఫలము లథిపు, మైల నిడి పల్మ్కిరుద్భాన,పాలురపుడు.

అ. పూర్వపద్యమున వసంతవాయునకు గంధవహశబ్రసారస్యముచే వనాంతసంచరణమున( జేసిన విటధౌర్హములను గొన్నింటినిజెప్టి యిందును దన్నాముముననే వనమునం జేసిన మజఖికొన్ని ధౌర్తములను ఉద్యానపాలురు రాజునకు దెలుపునట్లుగాః గవి వర్ణించుచున్నాడడు-అపుడు= ఆసమ యమందు, ఉద్భ్యానపాలురు= వనపాలకులు, ఇదికర్త ఏపారు అరసె౯ -పపారు= పెచ్చు పెరు గుచున్న పాదరిండ్లః = తీ/గయిండ్లనెడి యిండ్లయందు, ఆ .అర్చిః -ఆపాటల= అంతటనెజ్లనయిన, అశోక= రక్తాశోకమనెడి, టీప+అర్లిక = దీపపుసెగచేత-జ్వలించుచున్న బిసముచేతననుట, కనకకలా పము= (కసకమన.గా సంపెగయు బంగారమును-బంగారముపేళ్లన్షియు సంపె6గకు. జెల్లునని తెలియునది. సంపె6/గవున్వులనెడు బంగారపురాశిని, అరసెను= దోసెను, దొంగలు భీపములు వెలిగించుకొని ధనికుల గొషప్టయిండ్లలో. జొచ్చి బంగారములను వెదకు ధౌర్శము నిట తెలియునటి గొప్టయిండ్లలో దీసములు వెలి/గించుకొని బావోాటముగా ధనము వెదకుట మిక్కిలియు. జౌర్యనాహ సాతిశయమని వ్యంజితము

సాలా....లూద్దెః -"సాలమన/గా వృక్షమును ప్రాకారమును, 'అనోకహః: కుటన్సాల:' 'ప్రాకారోవ రణన్హొాలూ అమ. సాల అవలులు= వృక్షసమూహములనెడు ప్రాకారసనమూహములను, దాంటి, ఏలాలతా= ఏలకి తీ/ంగలనెడి, వారబాలా=వేశ్యాంగనలయొక్క, తతి=నమూహము యొక్క, పరాగ=పుప్పాడియనిడి, పటములు= వస్త్రములను, ఊడ్జె౯ = బలిచెను, పెక్కువ్రాకారములనుగడచి యందులోనున్న వారకాంతల వలువలనూడ్డుట మిక్కిలయు ధౌర్త్త్యమనుట 'వరబాలాతతి' యను పాఠంతరమున, ఉత్తమస్ర్రీ సమూహమని యర్థము ప్రాకారములలోపల రాణివాస ముండందగిన వారు వరబాలలేకాని వారబాలలుగారు. వరబాలల వలువలూడ్డుటయే దౌర్త్యసనూచకముగాన, యీపారము యుక్తమే లేక పలాలతల 'వార= సమూహమనెడి, బాలాతతియనియు. జెప్టవచ్చును

నాన. జాఅలిచ్చై-యదుసశబ్దము తుమ్మైదయందును మద్యపాయియందును వర్తించును, నానా= సమస్తములయిన, మధుప= తుమ్మెైదలనెడి మద్యపానులయొక్క, నవ్మ= నూతనములయిను, గాన+అమ్యతము౯ = అన్భుత ప్రాయమయిన నసంగీతమును, మెచ్చి సనూన+ఆసవములు ఎల్లకా = నూనాసవమనంగా పూందేనెయు, ఇప్టపూవు మొదలగు పూవులచేతం జేయంబడు మద్యమును - వూందేనియ అనెడియిప్టపూసారా మొదలయినవాని నన్నిటిని, చూఖఅలిచ్చెను= కొల్లగొనియిచ్చెను. త్రాగు బోతులను గూర్చికొని నారి పాటలకుమెచ్చి యిటసంతరించిన సారాలనెల్లం గొల్లపెట్టి వారికిచ్చివేసి నాండనుట

ప్రధమా శ్వాసము 135

శంకా బనర్లెైక - శంకారహిత =జంకులేనట్టి, థీర= సమర్థమయి-దిట్టకనముగలయనుట హుంకార= సుం అనెడి శబ్దముతోంగూడికొన్న శుక = చిలుకలు అనెడు భట= భటుల యొక్క, అహంకారములః౯ = గర్వములచేత ఫలాహతి॥ - ఫల= పండ్లయొక్క. ఆహతి = కొట్టుట అనెడి, ఫలాహతి = ఫలనును జెలచుట, బనర్రెక = చేసెను - జంకులేని దిట్టసేవలం గూర్చుకొని మాకు గలుగు భలమునంతయు'. బాడుచేసె ననుట

అను'చు౯ = అని పలుకుచు, ఆగంధవహుని = గంధవహుండన(గా వాయువును, గర్వము గలవాడును - ఆ వాయువనెడి గర్వగ్రస్తునియొక్క, ధౌర్త్యములు = దుండగములను, తెలుపు లీల = తెలియజేయువిదమున, విరిసినవిరులు = రాలిపడిన పువ్వులును రాలినరజంబుక = తొరి.గిన పుష్పాడులను బలికిన రసంబులు = చిందిన పూందేనెలను, ఉరిలిన ఫలములు = కవియః బండి రాలిగు పండ్లను అని క్రమాన్వయము తెతియునది, అధిపుమోల౯ = వసురాజు ముందఠఅ, ఇడె = ఉంచి, పలికిరి= వక్ష్యృమాణమును తెప్పిరి వసంతర్హువునం జక్కంగా రక్తాశోకములు పూచియున్న యావనమున మలయమనమారుతము నుడియ!గా పెరిగిన పొదరిండ్ల్దయందు సంపెంగవిరులురాలి యుండెననియు, చెట్లపయిని సుడిసి దానిపయిని బ్రాియున్న యేలకితీ గలపుపష్పాడె దూలెననియు, ఆ గాలినషకున హాయిగా తుమ్మెదలు జుంజుమ్మని పాటలువాడుచు! బూదేనియలవ్వారిగా! గ్రోలెననియును, చిలుకలు చెలరేంది కొలకొాలగూయుచుంబండ్లనుజీల్సి భక్షించెననియును దాత్చర్యము పొదరిండ్లయందు రాలిన సంపె/గపువ్వులు వాండకమటథింత మనోజ్ఞములగుటంజేసియు. ఏలకితీ/ల నుండి దొరింగిన పుష్పాడి మిక్కిలి పరిమళయుక్తము లగుటంజేసియు, తుమ్మైదలుగ్రోలిన పూందేనియలు మిక్కిలి యాన్వాద్యము లగుటంజేసియు. చిలుక ముక్కుపోటుల విరిసినపండ్లు మిక్కిలి మధురము లగుటంజేసియునవి రాజునకు(గానుకలను పెట్టిరని తెలియునది ఇట రూపకమును, మర్యాదకుంబెట్టిన గానుకలను ధౌర్త ఆనివేదనమునకై చూపినగులుతులుగా నుత్చేక్షించుటచే నుక్టేక్షయు., గ్రమమును, నలంకారములు శ్లేషోక్టాపితములు, వని కంగాంగిభావముచే సంకరము

క. స్వామూ యేమని పొగడెద, మామనికి౯ మనికిధ్లైున యారామమునం

గామనిశితా స్రములు త, త్మోమలతర*ోఅతలు జుగురు । గొమ్మలుంజేవల్‌

అ ఇట వనపాలకులు రాజునకు(జేయు విన్నపము దెలుపుచున్నాండు. స్వామా= ఏలినవారా. అమనికి౯ = వసంతమునకు, మనికియైన= నివానన్ధానమయినట్టి, ఆరామమునక = ఉద్యానవనమందు, కోమలతరలతలు= ఇట లతాశబ్దముచే( దజ్జన్యములయిన పుష్పములు లక్షితములగుచున్నవి కోమలతర= మిక్కిలియు మృదువులైన, అతలుకొ = తీంగలయందుంం పువ్వులను 'కామనిశితాస్రములు - కాను=మనవ్మధునియొక్క, నిశిత= మిక్కిలి వాండియ్రైన, అస్రములు=బాణములు, చిగురుకొమ్మలు౬ = లే/తకొమ్మలును, చేవల్‌= సారములు, “చిగురు(గొమ్మల చేవల్‌ అని పారా కాని 'చిగురుగొమ్మైనంజేవ' (మనుచరిత్ర 'చిగురు(గొమ్మయుంజేవ (రామాభ్యు) అను వీనింబట్టి ప్రకృతిపాఠము గయికొనంబడియె. కాబట్టి, పమనిపొగడెదము= ఏమని కొనియాడ! గలము-అనంగా కొనియాడ(ంజూలమనుట, మిక్కిలియు నుకుమారములయిన వుష్పములు మవ్మధకరోర బాణములు చెప్పటయుకడుందేలికద్రైన చిగురు(గొమ్మలును చేవలనుటయు నిరోధము, మొదటిదానియందు మన్న్తోథోద్దీపకములనియు రెండవదానియందు దినదిన ప్రవర్దమానములనియు. బరిహోరము. అలం విరోధాభాసము అతిశయోక్తి. ₹ లతలు చగురుఃగొమ్మలచేవల్‌

136 వసుచరిత్రము

తే. నాథచివురులురంజల్లే ననలు*మొలిచె, నలరెవిరులెల్లయయూాంపలుదలలునూపె బసిమినిరవొందెచిందియల్‌బలసెనవశ, లాటువులుసాంద్రరుచులఫ అంబు లెసందె.

అ నాథ= స్వామా, చివురులు రంజిల్లై= చిగురుటాకులు ఎజ్జిందనముచే నొప్టెను. ననలు మొలిచెజ = మొగ్గలు పొటమరించెను, విరులెల్లజ అలరెక్‌ = పువ్వులన్నియు వికసించెను పూ పలుదలలునసూపెక£౯ =వెంటిములు పొడనూపెను, పెందియల్‌= లే/తపిందెలు, పసివి౯ = పసరుచాయచేత, ఇరవొందె౯ = అమరెను, నవశలాటువులు= క్రొత్తలయిన కాయలు, బలిసెక్‌ = బలుపునొందెను, ఫలంబులు=పండ్లు, సాంద్రరుచులఃజ = దట్టమయిన తియ్యందనములచేత, లేక ఎలుపు పసువు మొదలయిన వర్ణములచేత ఎసంగె౯ = ప్రకాశించెను. అనగా నివి యన్నియును గలిగియున్త్సవని తాత్చర్యము ఇట చివురులు మొదలుకొని పండ్లవఅకుంగల యవస్టలు వరుస గాం జెప్పినాండు

ఉ. కేళవనాళి నియెడ శు । కీనినదార్సటి చెప్టనేలభూ

పాలక నీలకంఠనులు |; పాయక మాయు లతాంతవాస నా జాలము సోడుముట్టి సుర । నాలము వడ్కొని వచ్చు షట్టదీ మాలిక(దోంచు నబ్బరపు మబ్బలయుబ్బులు గుబ్బతిల్లంగన్‌. 137

అ. భూపాలక=ఉవసుమహారాజా. కేజవనాళి౯ = క్రీడావనముల వరుసయందు, ఈయెడ౯ = ఈ వసంతసమయమున, శుకీనినదార్దటి-శుకీ=ఆండుచిలుకలయొక్క, నినద= చప్పుళ్ల్షయొక్క, ఆర్హటి=ఆడంబరము, చెప్పనేల=చెప్ప నక్కఅలేదు-అన(గా విరామములేకమే యున్నదనియు వసంతర్హువు గనుక నిపుడుచిలుకల కోలాహలములు గలిగియుండుట వంతగాదనియు ఆశయము లఅతాంత= ఉద్మాన వనపుష్టములయొక్క, వాసనాజాలము= పరిమళసమూహము, సోడుముట్ట౯ =మిన్త్నంటికపాలముల కెక్క6(గా,సురసాలము౯ =కల్పవృక్షమును, వీడ్కొని= విడిచిపెట్టి, వచ్చు= వచ్చుచున్న - ఇచట గల్బవృక్షముయొక్క వాసనకంటె ఉద్యానపుష్ణముల వాసనలు శ్రేష్ట్రములని తాత్చర్శము షట్టదీమాలిక౯ = ఆండుతుమ్మైదలయొక్క-సమూహమందు, తోంచు- స్ఫురించుచున్న అబ్బరపుమబ్బుల=ఆశ్చర్భ్యములయిన మేభఘుములయొక్క, ఉబ్బలు=ఉల్చ్బ్జణములు=ఎగపులనుట, గుబ్బతిల్ల(గ౯ = అతిశయించుచుండంగా, నీలకంరములు= వర్షర్తువునందు! ద్వనిచేయునెమిళ్లును. 'మయూరో బర్హిజోబర్హీనీలకళ్టో భుజంగభుక్‌' అమ పాయకమైయుః = ఎడతెగక కేకారవములు సేయుచుండును-అన6గా షట్టటీమాలికయందలి మేఘసపటల భ్రాంతిచే నీలకంరము లెడతెగక ధ్వనిచేయుననుట షట్టదీమాలిక మబ్బలయుబ్బుంబోలు నంత బాహుళ్ళము గలిమి చేత ఉద్యానవన పుష్టముల వాసనాతిశయము వ్యంజితము కట్టవ్యక్షములం గల తుమ్మెదలెల్లను బారులుగొని క్రిక్కెరిసి మిక్కుటమై వచ్చుటచేతను మబ్బుల యుబ్బం బోలిక చూపట్టుట. అధికత్వముచేత అబ్బరములని తెలియునటి

క. మహనీయ మభధురుుుర్‌ సం, గ్రహమునం గాలువలు వఅపి గనిమలుగ రజం బహరహము నెఅఖపి మాకుక౯, సహకారము అయ్యె నచటి సహకారంబుల్‌ అ అచటి సహకారంబుల్‌=ఆ వనమందలి తియ్యమామిడిచెట్లు, మహ. సంగ్రహమునః౯ - మహనీయ=గొప్పదయిన-వినస్తరించిన, మధు= పూందేనెయొక్క, ర్వురీ= ప్రవాహముయొొక్క, సంగ్రహమునక౯ =సంపాదనముచేత - ఒడంగూర్చి సమకట్టుట చేత ననుట, కాలువలు సఖపి= కాలువలు అ మొనసె

ప్రధమా శ్వాసము 137 సాగించి - కాలునలు పాఖించి యనుట-మభువుర్వురిగా దొరిండినను ఆ ర్యురి కాలువలుగాం బాయినంత గొప్పదిగా నుండవలయును. గాన. 'మహనీయిమని వినేషించినాడు. భీనిచేత తయ్యమామిడి జొంపముల పెంపును వాని తియ్యందనపు సాంపు నూహించుకొనునది. రంజబు౬ = పుష్పాడిని, అహరహంబుః = ప్రతిదినమును - బక్క నాటికిని దష్టక యనుట - టినిచేత వాని సహకారత్వము యొక్క యతిశము తెలియునది. నెఐపి= నిండించి-పూర్ణముగా సవరించియనుట. మాకుః౯ = ఆతో(టలోకాలువలుపార్చి గనిమలుకట్టు వనిసేయవలలువార మగుమాకు, సహకారములు అయ్యె౯ = తోడుపనిచేయునవి అయ్యెను. పఅవునట్టి కాలువయొక్కటిగాక 'కాలువిలని పెక్కులగుటచేతను, రజస్సు నెలపుట యొక్కనాండు గాక 'అహరహ' మృనుటచేతను వాని సహకార్శ్యము నతిశయము తెలియునది.

తా. ఆవనమందిలి తియ్యమామిడి చెట్లు మిక్కిలి జబొంవములై యావ్వారిగా( గాలువలుపాణునట్లు పూందేనెలు గార్జుచు. గుష్టలుగుష్పలుగాం బుప్పాడి దొరుంగుచు నుండును. అలం. ఉదాత్తమును, కావ్యలింగమును. మ. బలుకప్రంపుటనంటి కప్పరవుంది । ప్పల్‌ గప్పి యుష్పాంగు జా ల్లల గొజ్జంగల నీరు సజ్జకపు(గే | కాకూళికిక డిగ్గి త జ్ఞలసూత్రంబులు వ్రాంకి తుంపురులుగా । జాలుః నిదాఘాంశు నా వళి వీడ్కొన్నతమంబు! గాంచి వనిలో । వర్తించు మంచో యనన్‌. 137 అ. బలు... తిష్టల్‌ -బలు= బలువయిన - మిక్కిలి దట్టముగాం బెరింగినట్టి, కప్రంపుటనంటి= కర్టూర పరంటులకు సంబంధించినట్టి, కప్పరపు+తిష్టల్‌= కర్పూరపు! బ్రోగులను-కర్పూరపర టులనుండి యవ్వారిగాం దారి(గి గుష్టలుగొన్న కప్పరపు రాసుల ననుట - ఆ యరటులు 'బలువగుట చేతను దానినుండి తొరి/గిన కప్పరమును 'తిష్టలయ్యెనని తెలియునది-ఆ తిప్పలను, కప్పి... జాల్‌-కప్పి=క్రమ్మి-ముంచి యనుట, ఉప్పాంగు=పయిని బొంకుచుండెడి, జాల్‌= ప్రవాహము, రల. నీరు-కల=కలిగినట్టి, గొజ్జంగల= గొజ్జంగ పూవులయొక్క, నీరు-గొజ్జంగిపూవుల నీరాకరూరవు రాసులను ముంచియుంచుటకే మిక్కిలియై యుండవలయును. అట్లు ముంచియు నం థిని పోవక దానినుండి యుబికి పాలునంతటి వెల్లువగా నుండె నునుటచే(దాని బాహుళ్యాతిశళయము వ్యంజితము. అంతబహుళమయినది గావుననే. సజ్జకవు కేళాకూికి॥ -నజకపు= ఆయత్త న్‌ బడెయున్న, కేళా కూళికికి =జలయాంత్ర గృ్యవామునకు-క్రీడాన రన్సున మర కొందణు-గొజ్జంగిపూవులనుండి వచ్చనీరును బట్టుకొనునట్టి వాటముగాః గేళాకూళి య ల బడియున్ష్న దనుట-దానికి, డిగ్గి=దిగి, తద్‌+ జల సూత్రంబులు= దానియొక్క జలయంత్రములను, ప్రాంకి=వ్యాపించి-దానిలోని కారంజాలలో నెక్కి-ఆ కేళాకూళి నిండి దానినుండి నలుప్రక్కల వ్యాపించుటకై వన్నియున్న జలయంత్రములం దెల్లనిండిన వనుట, తుంవురులుగాక = నన్నవానచినుకులుగా, వనిలోక =ఉద్యానవనములోపల, నిదా... అవళి - నిదావూంశు= సూర్యనియొక్క, ఆవళికా =అగడును-అడావడిని, వీడ్కొన్నతమంబు౯ = తప్టించుకొన్న చీకటిని, చెట్లు సూర్మకిరణములను జొరనీయనంత జొంపముగా! గ్రమ్యుకొని గలింగిరిచుచున్న దట్టంపునీడల నిచటి చీంకట్లుగా నధ్యవసించినాండు. కాంచి=చూచి, వర్తించుమంచోయనక = (తానుగూడ నందు మెలంగుచున్న మంచో యనునట్లుగా, జాణు౯ =క్రిందందొరుగును. గొజ్జంగపూలనీరు కర్టూరరాసులను ముంచి పాఖుటచేత చలువగొని కేళాకూళిని దిగుట చేత మజఖింత జిలుజలుమనుచు జలయంత్రములందు( దుంపరలుగా. దొర(రుటచే, జిలుజిలుమని సన్న చినుకు

138 వనుచరిత్రము లుగాందొర(గు మంచుతోడి సామ్యము నొందినది దీనిచే గొజ్జంగిపూలచెట్లును గర్జూరపు టర టులును మిక్కుటముగా నుండుటయు. దెలియునది నీరు తుంపురుమంచునలె. దోంచుటకు నలుగడల విరివిగా పర్పియుండవలయును గాన దానిని-ంబర్వంజేయుజలయంత్ర ములు పెక్కులుండవలయుననియు వ్యంజితము సూర్యుని వేండ్రమున కోపనివి చంకటియు మంచునే తమకంటె బలవంతుడై తమకును సమానుండయిన శత్రువు గల యిరువురు నొకరిలోనాకరు పాత్తు గలిగియుండుబయుః గూడి ప్రవర్తించు టయు సహజము కావుననే సూర్చుండను బలనంతు! డయిన శత్రువుగల మంచు సూర్వ్యుండే శత్రుండుంగాంగల చీ(కటితోం జెలిమిగలదై యది తమ పగవానిబాధ-అనగా నూర్యుని వేండ్రము-లేనిచోట నుండునని తాను నదియున్నచోటనే ప్రవర్తించెనని భావము బీనింబట్టి సూర్యకిరణములు చొరనీయనంత నిబిడముగా వృక్షములు వనమందు జొంపములుగొని యుండుటయు వానివలనం గ్రమ్మిన దట్టంపునీడలు చ్‌/(కట్లవలె చూపటుటయు వ్యంజితము. 'చలియిసుక వెట్టు నేడాకులరంటుల' (మనుచరిత్రము) అనుటచే నాయరంటుల నుండి దొరంగుకవురము చలువగలిగి యుండుటయు, “గొజ్జంగ పూంజాదల్‌ గురియంగ బటికంపుదొనల నిండినయట్టి తుహినజలము' అనుటచే గొజ్జంగిపూలనుండి కారు జలము శైత్యసౌరభ్యార్థమగుటయు తెలియునది తా. ఆవనమందు కర్పూరవు టరం6టులును గొజ్జంగలు నవ్వారిగా నుండుటచే గొజ్జంగపూలనుండి కారిన న్‌ రాకర్ట్జూరవుటరంటుల నుండి దొరింగిన కర్పూరపు రాసులముంచుకొగు చలువయుఃదావియు నొంది వెల్లువగొని దానికై యాయత్తపతజిచియున్న జలయంత్రవు సరన్సులోనికింథిగి యక్కడనుండి నలుప్రక్కల నిగిడియున్న నీటియంత్రముల ద్వారా వ్యాపించి సన్ననితుంపురులై మంచువలె జిలుజిలుమని కురియుచుండును చెట్లు జొంపములయు నూర్శకిరణములను జోరనీయకుండుటచే దట్టంపవు నీడలు క్రమ్మి చీంకటివలె నుండును అలంకారము ఉత్దేక్ష శా. ఆ యీరమ్మ్ముల. బొల్బ కొమ్మల బెడం । గాపల్లవశ్రేణి రం గాయాతావుల మించు పూంబఅపు లా! హా యొన్నంగా శక్కమే యా యుద్మానము సాటి చైత్రరథ మె ట్లౌ నాయతశ్రీయుతం ఖై యొక్కొక్కనగంటె చైత్రరథమై ।: యందుః౯ విజ్బంభింపంగన్‌ 138 అ ఆయీరమ్ములక =ఆపొదరిండ్లయందు, పొల బెడంగు, పొల్చ=ప్రకాశించుచున్నట్టి, కొమ్మల=శాఖలయొక్క-స్తీలయొక్క యని యర్థాంతరము, బెడంగు=చక్కందనమును, ఆపల్లవ రంగు-ఆ సల్లవత్రేణి=ఆ చిగురుటాకుల బంతియొక్క-విటపంక్తి యొక్క యని యర్హాం. *“పల్లవః కిసలే షిద్దే' విశ్వ. రంగు=నొగసును-పొదరండయందలి శాఖలును నందు మొలకొత్తిన చగుళ్లునునని వసంతర్హువు పల్లవితత్వము. ఆపొదరిండ్ల్ణయందలి స్త్రీలును వాఠతోడి కూడికగల విటినమూవాములునని. వనంతనమయుంవు మవ్మధోద్దీవకత్వాతిశయమును,. ఆయా బఅవులు-ఆయాతావుల౯ణ =ఆయా వరిముళములచేత, మించుం=అతిశయించంచంన్న, వూ+పఅపులు=పుష్టశయ్యలునని యర్ధాం వాననార్థకమయిన తావులను పదమునకేకవచనము తావి. స్థలార్ధకమున కేకవచనము తావు పఅవు అనగా విన్తారమును శయ్యయు, వసంతము పుష్ట్సుమయము గాన పూవులు వలువగల వాసనలు గుబా౪ంచుచు విస్తరించియున్నవనుట వసంతము మారోట్టిపకమగుటచే నంభోగమునకై స్తీ, పురుషులయైయెడలంబూవు సెజ్జలు పఅచుకొని యున్నారనుట ఆహా=ఆశ్చర్భము, ఎన్నకకాక్‌ =గణించుటకు, శక్యమే=తరమా-తరము

ప్రధమా శ్వాసము 139 గాదగుట. బైత్రరథము=కుబేరుని యుద్యానవనము 'అస్యోద్యానం చైత్రరథమ్‌' అమ. ఆయుద్యానమునాటి=అఆపూ! దోంటకు సమానము, ఎట్లుఅగు౯ =పరీతినగును-పవిధమునను సమానముగా నేరదనుట. ఏలన గా- బక్కొక్కనుగంబె =బక్కొాక్కవృక్షవేం, ఆ... బై-ఆయుత=విన్తరించిన, శ్రీనమ్య్మద్ధితోడ, యుతంబు+ణ=కూడినదై, చైత్రరథమై-కుబేరవనమైయని యర్థము. చైత్రుండన(గా వసంతుడు; గనుక, వసంతునికి రధమయినదని భావము - ఇట రథశబ్దముచే ఆరోహవిషయమగుటమాత్రము భావము- చైత్రుం డారోహించునట్టిదియనుట - చైత్రు. డాక్రమంచుటచేం జక్కంగా జగిర్ది పూచియున్న మెంవు నాంవు గఎలుకుంచున్నదని భావము. అందు౯ఆవనమందా, విజృ్యంభింవ(6గ౧౯ =ప్రకాశించుచుండగా, ఆ యుద్యానమునకు! చైత్రరథ మెట్లు సాటియగునని పూర్వముతో నన్వయము. కుబేరుని వన మంళఠయు',జేరి ఆయతశ్రీయుతంబగు చైక్రరథమగుచున్నది. ఈ వనమందొక్కొక్క వృక్షము మాత్రమే ఆయత శ్రీయుతమై ఒక్కొక్క చైత్రరథముగానున్నది. కానం బెక్కు చైత్రరథముల సెంపుగల టినితో నా యొక్క చైత్రరధమెట్లు సాటియగునని యాశయము. ఒక్కొక్కవృక్షమును బండువై వల్లవపుష్టములచే నలంకృతమైయుండుటం జూడగా వసంతుండను దేవతకుంగాను అలంకృతమయిన రధమువలె! దేజరిల్లుచుండెననియు భావము వ్యంజితమగు చున్నది. తా. ఆవనమందుఃగల పాదరిండ్లలోనున్ల చెట్లుకొమ్మలయు చిగుళ్లయునాగసును, స్త్రీలయు వటశ్రేణులయు సొంపును, మఖి పలువగల వాసనల గుభాళించుచు విస్తారముగా! బూచియున్న వువ్వుజొంపములును, ఆయాస్థలములఅందు స్తీపురుషులా పూజొంవములచేః గావించుకొన్న శయ్యలును, నాశ్చర్యము గొలువుచు నింతంతని గణెంవందరముకాకున్నవి. మఖియు నందలియొక్కొక్క వృక్షమును వసంతమహిమచే జక్కంగాః జగిర్దియు. బూచియు మిక్కిలి పెంపు సాంపారు చుండుటవలనః గుబేరుని యుద్యానవన మగుచైత్రరథమునుగూడ నతిశయించి ' ప్రకాశించుచున్నది. అలం శ్లేషాను ప్రాణితమయిన కావ్యలింగమును, ఆర్థాపత్తి. సీ. ఇమ్ములై మరుహజా ।రమ్ములై పాదలుండ. బూంజవికలు వేఐ పూనవలదు తెప్టలైనెత్తావి ; కుష్టలై పుష్పా ళ్లు, రుల గందవడి త్రోవ! జిలుక వలదు సార మై హిమజలా । సారమై పూందేనె, నెలయః దేళాకూళజ ।;నింపపలదు. మొత్తమై మారుతాయత్తమై గంబూర, మెగయ వితానముల్‌ 1బిగియవలదు తే. న్వామి యారామశుభవైభ;వములు సూడ నెపుడు విచ్చేయుదురొో యంచు 1నెదురుసూచు సహజ సాభార్యములు"గూర్లి | చఛైత్రుుడతండు కూర్మిభవటియవనపాల । కుండు గాండె. 139 అ. ఇమ్ములై = విశాలములయినవై, మరుహజారమ్ములై = మన్మథుని కొలువు(గూటము లై-అన(గా రత్యాదిక్రీడల పెంవు సాంపారుచున్నట్టి న్థానములైయనుట, వొదలు ఉండక =వాదరిండ్లుండ(గా, వూ+చవికలు = వువ్వు చనరములు, వేణ = వ్రత్యేకముగా,పూన వలదు=తాల్చవలదు - అనగా గట్ట నక్కణిలేదనుట, పూంజవికలవలె విరివిగాను మన్మథక్రీడల క్రుద్గ్‌ీపకముగాను వొదరు లున్ననుట. తెప్పలై=తెట్టెలురట్టినవె, నెత్నావికుషలై=పరిమళరాసులై పుష్పాళ్ళు=ఉరుల౯ణ =రాలుచుండ!గా, గందవొడి = బుక్కాపొడి, త్రోవ౯ = మార్గమందు, చిలుక

140 వసుచరిత్రము నలదు=చల్లనక్కణలేదు. గందపాడివలెనే పుష్పాడియు మరిళము బుగులుకొనుచున్న వనుట. సారమె=చేవగలదై - బలమైనవై యనుట. హిమజల+ఆసారమైఐమంచుజడి వంటెదై, పూ+తేనె= మకరందము, నెజయక =ద్భొపించుచుండ(గా, కేళాకూఆ=జలయంత్రపుగంత, నింపవలదు=న్‌ళ్లచే నింవనక్కఅలేదు. కేళాకూఆయుందా నీళ్లునింప్‌ జలయంత్రములంబర్వించి నలుగడల తుంపురులుగాం జల్లించునట్లె పూందెనె దట్టమై మంచు జడివలెం గురియుచుండుననుట. (చూడు. ౧౩౯వ వద్యము) మొత్తమై=రాశియై, మారుత+.ఆయుత్తవ్వై =వాయువునకం లోనయి, గంబూరము=పచ్చకర్ణూరము, ఎగయః =ఎగురుచుండ!గా, వితానముల్‌=మేలుకట్లు, బిగియవలదు =కట్టనక్కఅలేదు. వచ్చకర్తూరము కువ్ప్చలుకువ్పలుగా దట్టముగొని వయినిబర్వూట మేలుకట్లుకట్టినట్లున్నవనుట. స్వామి=దేవరా, నహజ... చైత్రుండతండు-నహజ=స్వభావ సిద్దములయిన,శాభాగ్వ్య ములు=బప్పిదములను-శృంగారముల ననుట, కూర్చు=బడంగూర్చునట్టి, చైత్రుండు- ఆవసంతు' డు-పొదలు, పుష్త్పాళ్లు, పూందేనె గంబూరమును వసంతుని సహజసాభాగ్యములనియు, ఇట్టి సహజములయినవానిచేతనే పూ(జవకలు మొదలయినవి నిర్మించినాండనియు, భావము. ఆరామశుభవైభవములు-ఆరామ=ఉద్యానముకు సంబంధించిగు, శుభవైభవములను=నాగసయిను పెంపునొాంపులను, చూడ౯ = కటాక్షించుకొణకు, ఎపుడు విచ్చేయుదురొ అంచుక = ఎప్పుడు విజయము చేయుదురోయని, ఎదురుచూచు౬౯ = ప్రతీక్షంచుచుండును-పొదలుమొదలయిన వనంతుని నహజ శాభాగ్యములచే నయినపూంజవికలు వొొదలయినవఐ ఆరాముముగకు శుభవైభవములు. ఆరామమున పూంజవికలు మొదలయినవి గట్టుట దానికి విభవములగును. వాని పొదరిండ్లు మొదలయినవానిచేతనే యట్లివి తమంతట గట్టింపంబడియుండుట దానిశుభవిభవములగునని శుభశబ్దసారస్యము. ఇట్లెదురు చూచుటకు(గారణమేమనం:గా, అత డు=ఆవసంతుండు, కూర్మి౯ =గొరాముచేత, భవటీయ వనపాలకుండు=దేవరతోంటను గాంచువా! డు, కాండె=జకాండాయని యర్థము. వసంతుడు సహజముగా వనములను బాలించు వాండగి భావము. నీతోంటవాండుగాన నీయారామునకు నీవెపుడు వుత్తువోయిని యలంకారములు చేసి యెొదురుచూచుచున్నాడని యాశయము. ప్రభువులు వనవహారమునకై వత్తురని వనపాలకులు పూంబందిళ్లుగట్టి మార్గమందు మెత్తగానుండునట్టు గందవొడిచల్లి, కేళాకూఆలో నీరునింపి మంచుచినుకులవలె నలుగడలంబడునట్లు చేసి, పయిని మేలుకట్లు కట్టి'యాయిత పఖుచుట మరియాద. వానిని వనపాలకుల మగు మేముచేయనక్కలఅలే కుండునట్లు వసంతు(డు మావలెనే దేవరవనపాలకు(,డు గౌవున పూ(జవికలు మున్నగువానికి మాణుగా వానింబోలు పొదరిండ్లు మొదలయినవానిని సమకట్టి తమరాక కెదురుచూచున్నాండడని తాత్సర్యము. ఉద్యానవన మట్లు వసంతసమయ నహజసాభాగ్యములచే నత్యంతశుభవిభవముల రమ్మముగా నున్నథిగాన వనవివోారార్థము దేవరవిజయము చేయవలయునని విజ్ఞాపము చేసిరని ఫలితార్థము. అలం. ఉదాత్తము, కావ్యలింగమును. క. అని వనపాలురు దెలిపిన, జనపాలున కనఘపూగ । *నాలాళ నూ తనవాళీ ఘనకేళ, వనపాళీదర్శనోత్స । వం బిగిరించెక. 140 అ. అని, వనపాలురు =తోంట కాచువాండ్రు, తెలిపినక = విన్నపము సేయంగా, జనపాలునకు౯ = రాజునకు, అనఘ... ఉత్సవంబు - అనఘ=దోషరహితమయిన, పూగసాల=పోం కచైట్టయొక్సు_ అఆవళి =పంక్తులయొక్క. _నూతన=కొతలయిన, పాత = సముదాయముతో ఇ సాలవళి.

ప్రధమా శ్వాసము 141 గూడిన, ఘన = అధికమయిన, కేళవనపాళ= క్రీడావనము ప్రదేశముయొక్క, దర్శన= చూచుటయం దలి. ఉత్సవంబు= నేడుక. ఇగిరించె౯ = మొలకొత్తెను - వసంతమునందు బోంకచెట్లు క్రొత్తగా మొలచినవి మిక్కిలి రమణీయమగుటచేనదియే రాజునకు వనకేళీదర్శనమునకు ఘనకారణముగా నుండునట్లూహించునది. ఆవసురాజుద్యానవనమును జూడ నుత్సుకుండయ్యెనని తా. అలం. వృత్త్శ్యను ప్రాసము.

తే. నృపు డలవనీపకుల నవ ; నీపకుల నొ, నర్చి యచ్చో నిజారామ । *నవవసంత సమయసాభాద్యములుచూడ. । జనుమనోర, థంబునరథంబుందెమ్మనః ।! దడయకపుడు

అ. నృపు(డు = వసురాజు, అల వనీపకుల౯ = ఆవనపాలకులనని యర్ధ్థము-యాచకులనని యర్భ్థాంతరము, అవనీపకులజ = అనేక గ్రామాదుల నొసంగి భూపతులనుగా, బనల్చి = చేసి యని యర్థము - యాచకులుగాని వారినిగాంజేసి యని యర్థాంతరము. 'వనీవకో యాచనకః అమ. అచ్హో౯ణ = ఆ సమయమందు, నిజా...సౌభార్యములు-నిజా+ఆరామ= తన యుద్యానవనమందలి, నవ= క్రొత్తదయిన, వసంతసమయము= వసంతర్తువుకు సంబంధించనట్టి, సౌభాగ్యములు= ఒప్పిద ములను, చూడః చను మనోరథంబున౯ = చూడంబోవలయుననెడి యభిలాషముతో, రథంబుః, తెమ్ముఅనః = తెమ్మనియాజ్ఞసేయ(గొ, తడతయక-జుగుసేయక, అపుడు= ఆ సమయమందు-దీనికి ముందఖతిపద్యముతో నన్వయము. ఆరామము (నిజుతనది. అందును వసంతర్తువు (నవ క్రొత్తయొ ప్పెదములుగలది. కావుననే చూడ/(బోవలయునని యభిలాషము కలిగినదని 'నిజ' 'నవి శబ్బముల సారస్యము.

తా. రాజపుడు వనపాలకులకు వలయు ధనాదులిచ్చి వారిని సంపన్నులనుజేసి తనదయిన పూందోంటటయందు వసంతర్జ్హువువలన! గ్రొత్తగాంగలిగిన యొప్టిదములను జూడంయటోవలయునని యభిలాషపడి రథము దెమ్మనెను. అలం. విరోధాభాసము, వృత్త్మ్యనుప్రాసము.

సీ. జతగూరి తారవ । జ్రాలం బమ్మినకమ్మి, గ్రమ్మనమణి రథాం | గములగములు

నీలాలద్యప్టి పూః:నిన నక్రముఖములః దగు బచ్చపనినిగనిగని నొగలు ముత్యాలబవిర తెం[పులచట్టము తదంశు, దట్టంబుమాడ్కిః గెంబట్టుపఅవు పగడాలకంబాలజగి మించుపువ్వరా, గపులోవ వైడూర్య ! ఘంటికలును

తే. దలతలని మానికంబుల । కలశమును జయాంకకేతనమును గల్టునరదమొకటి

మనుసుతోనన మెలంగుసామ్రాణికాశ్వరత్షములం ౪ బన్ని తెచ్చెసారథియొకండు.

అ. సారథు ఒకండు = ఒక్కసారథి, జతగూర్చి= జతగా సవరించి - జోడించి యనుట, తళ వజ్రాల౯ -తారశబ్దము ముత్యములు మొదలగువాని సంశుద్ధియందు వర్తించుచున్నది. 'తారోవా నరభఖిన్నుక్తావిశుద్ధా శుద్ధమౌక్తికే' మేదిని. 'తారోముక్తాదిసంశుడ్ధా తరణే శుద్ధమౌక్తికే' విశ్వ. పరిశుద్ధ ములయిన వజ్రములచేత, పమ్మిన = నిర్మించినట్టి, కమ్మి = తట్టుచేత, గ్రమ్మిన = పాదింగిన, మణిరధాంగములగములు = పద్మరాగ మణిమయములయిన చక్రములయొక్క సమూహములును

• వజ్రాలు అఖుగవు గనుక వానిచేత రథపుబండి కమ్మి చేయుట తెలియునది. వజ్రలక్షణము.

ఉ. దాకటిమోందం బెట్టి బెడిదంబుగ సమ్మెట వ్రేయ భిన్తమై

పోక జలంబులో. బడిన బ్రుంగెనం గ్రుంగక లోహసపత్రిక౬ణ జేఠొని వ్రాయ రేఖ విలసిల్లెడు వజ్రము శుద్ధ మిద్ధరం బ్రాకటలీలం దాల్చ నలభార్గవు! డిచ్చు శుభంబు నిచ్చలున్‌.

142 వసుచరిత్రము నీలాలదృష్టి = నీలమణులే దృష్టలుగొ, పూనిన నక్రముఖముల౯ - పూనిన = దరించునట్టి, నక్రముఖముల౬ = మొనఃడి ముఖములచేత, తగు = ఒప్పుచున్న పచ్చపని = మరకతమణి పనితనముచేత, నిగనిగని = నిగనిగ మెఅయుచున్న నొగలు=నొగకల్డలును - పళలమయములై నిగనిగలాడుచున్న నొగలముఖములు మకరాకారములుగాను ఆ మకరములకు నీలమణులచే దృమ్రలుగాను అమర్దంబడియున్న వనుటి, ముత్కాల . చట్టము - ముత్యాలబవిర = ముత్వాలుగూర్చిన వలయముగల, కెంపుల చట్టము = కెంపులు చెక్కిన చట్టము త మాడ్కిః - తత్‌+ అంశు= ఆ కెంపులయొక్క, కాంతులయొక్క, ధట్టంబు మాడ్కిక = సమూహమో యన్నట్లున్న కెంబట్టు పఅపు = ఎజ్జపట్టు పఅపును, దాని చట్టమంతయుః గెంపులుపాది!(గినదనియు, ఆ చట్టమును ముత్సములు వలయముగా! గ్రువ్వంబడి యున్నవనియు వానిపయిని గట్టియున్న యెల్లపట్టు పఅపు ఆ చట్టపు! గెంపుల కాంతివలె నుండెననియు నుత్తేక్ష పగడాల కంబాలజిగి౯ = పవడపు స్తంభములయొక్క కాంతిచేత మించు పుష్కరాగపు = అతిశయించుచున్న పుష్పరాగమణిమయిమయిగి, లోవ = చష్టరపు వలయము, వైదూర్శఘంటికలును=వైదూర్శ్భమణి ఐకారములయిన చిబుగంటలును దాగి వట్రువ చప్టరము వువ్యరాగములచేత రచితమై, పగడపు స్తంభములు కలిగియుండెననుట

తలతలని మానికంబుల కలశమును = గోమేధికమణి వికారమయిన పయికలశమును, ఇంతవఅణకు నవరత్షములు గలుగంజెప్పినాండు, నవరత్షములకు

క. 'కురువింద వజ్రమౌక్తిక, వరమరకత శక్రభీల వైదూర్శ మనో

హరపుస్పరాగ విద్రుమ నరనుత గోమేధికములు నవరత్త్నంబుల్‌ొ

రత్సపరీక్ష

జయాంక కేతనమును, జయ = జయముచే నయిన, అంక = గుఖుతులుగల -బిరుద చిహ్నములుగల, కేతనము౯ = ధ్వజమును, కల్గు నరదము=కలిగినట్టిరథమును, ఒకటి. మనసుతోనన . రత్షములక -మనస్సుతోనన=మనున్సుతోంగూడనే - మనన్ము కోరినట్లెల్ల - లేక మనస్సుపోవునంత వేగముతో ననుట, మెల(గు=ప్రవర్తించునట్టి, సొమ్రాణిక=సావ్రూణి సంజ్ఞగల, అశ్వరత్షములను=గుజ్దపుమిన్నులను, పన్ని=కట్టి! ఇట రత్మమయమైన రథమునకు నశ్వరత్మముతోడి కూడిన యర్హమని ఆనురూప్యము తెచ్చెక్‌ = తీసికొనివచ్చెను ఇట మణిరథాంగము అనుచో వధ్మరాగమణిని జెప్పి 'కెంవులచట్టము'” అనుచో కెంవులను జెప్పట పునరుక్తిగానేరదు, పద్మరాగమునకును గెంపునకును ఫదముగలదనియు! గలియుగమన: బద్మరాగము లేదనియు! బూర్వయుగములందే యది గలదనియును స్ఫురింపంజేయుకొఅకు మణిశబ్దమును గ్రహించుట తెలియునటది

క. 'ధరంబద్మరాగమెందున, దొరకదు కలియుగమునందు. దూంబిన వ్రేంంై

నిరుపమనిర్మలరుచి గల, కురువిందపు(ణంపు గలదు । కోరిధరింపన్‌'.

రత్తసరీక్ష

(యనశ్శబ్దసకారమునకు ద్విత్వమురామికి 'ఎందు వేటరారె యితరు లేమనసుతో, దారసంగ సుఖము దష్పంద్రోచి' (రాఘ పాం) ఇట్లే “'సదసులోని ఏప్రజనము మింది ఆది) సోమకవి

తా బకసారిథి మనోవేగమునంబోవు నామ్రూణి గంల్లములు వూన్చిన రణ మొక్కటిందెచ్చెను దానికిం బధ్మరాగమణులు పొదిగిన చక్రము లుండెను ఆ చక్రముల చట్టుగల కమ్మిని (కట్టును వేలయిన వజ్రాలు పాదుగ(౧బడియుండెను. దాది నొగకల్ఞలు వచ్చలచే రచితములయి నిగనిగనునివ్రకాశించుచుండెను. ఆ నాగకఖ్ఞుల ముఖముమొనడిముఖములవలె నేర్చఅచి దానికి దృమ్ఫులుగా నీలాలు చెక్కంబడి యుండెను దాని పయిచట్టము కేంపులు వాదుగంబడినదై చుట్టును ముత్చాలవలయము

ప్రధమా శ్వాసము 143 కలిగియుండెను ఆ చట్టముపయిని గట్టంబడిన యెజ్ఞపట్టు పఅపు దాని కెంపుల కాంతివలెందయుల కించుచుండెను అందు వలయాకారముగ నడుమనున్న చష్టరము పుష్మరాగముతోండేయంబడినది ఆ చపష్టరమునకు(బగడపు స్తంభములుండెను. ఆ తేరి చిబుగంటలు వైదూర్యనుణి విరచితములు దానిపయినున్న కలశము తళతళ ప్రకాశించు గోమేధికములతో నయినది దానికి. గట్టంబడియున్న టెక్కెమున రాజు జయబిరుదచిహ్నము లుండెను అలం ఉత్తేక్షయు, ఉదాత్తమును

తే తెచ్చిన ననేకచక్రసం టీప్తమును న, తీతహరిదశ్వమును జగ :ద్విశ్రుతోరు నారథియు నైన యమ్మహాఃసారసహితు, నరద మరుదయ్యెజనలోచ నాబ్బములకు. అ తెచ్చినః = సారిథి రథమును దోలుకొని తే/గా, అనేక దీస్తమును-అనేక=ఐపెక్కులయిన, చక్ర=బండి కన్దుల చేత, సంటిప్తమును=మిక్కిలియు(బ్రకాశించు చున్సదియు, సూర్యరథమో యొకటె బండికల్లుగలదనుట అతీ దశ్వమును-అతీత = అతిక్రమింపంబడిన, హరిత్‌= దిక్కులుగల, అశ్వము=గుజ్జములు గలదియు - అనగా దిక్కులనుగూడ దాంటిపోవునట్టి గుజ్జములు గలది యని యర్థము సూర్యుని గుఖ్జములో అతీతములుగాని హరిత్తులుగలవి యనుట - హరిద్వర్దము గల గుజ్జిములుగలదని భావము 'దిశస్తు కకుభ: కాష్టా ఆశాశ్చహరితశ్చతాః అమ హరిత్తనంగా గుజ్జమును పచ్చనియు, జగ. నారథియు॥ -జగత్‌ విశ్రుత=జగమునందు బ్రసిద్దుండయిన, ఉరు=గొష్టవాండగు, సారిథియును=సారథి గలదియని యర్థము సూర్మరథమో జగద్విశ్రుతు. డయిన ఉరుసారథి లేని దనుట జగద్విశ్రుతుండయిన అనూరు సారథి గలదని భావము ఐన. రథము-అయిన అమ్మహానారస+ హితు= ఆ (తామరలకు బాంధవు. డయిను సూర్యుని యొక్క రథమని యర్థము అమ్మవాసార+ సహితు= ఆ మహవాబలముతోః గూడినవాండడయిన వసురాజుయొక్క రథమని భావము జనలోచన+ అబ్బములకుక =జనులయొక్క నేత్రములనెడి కమలములకు, అరుదయ్మై౯ = ఆశ్చర్భమయ్య్మెను కమలములకు ఏకచక్రాదులతోం గూడిన సూర్యరథము పరిచితము ఇది అనేక చక్రాదులుగలిగి, ప్రసిద్ధ సూర్యరథమునకు ఏలక్షణముగా నున్నదిగా లోదనకమలములకు ఆర్టర్భమయ్యెనని యర్థము ప్రసిద్ధసూర్యుని రథము పకచక్రాదులు గలది ఇది 'మహాో సూర్యుని రథము గనుక అనేక చక్రాదులు గలిగినదని మహచ్చబ్ధనారన్యము. మిక్కిలి వెలపాడుగయిన రత్షములు మేటిగుజ్ఞ్హములు మొదలయినవానితోః గూడియుండుటవలన జనుల నేత్రకమలములకు వింతగా జూపట్టినని భావము. అలం. తా సారిథి తెచ్చిన యారథమనేక చక్రములచే బ్రకాశించుచు, దిక్కులనుగూడః గడచునట్టి వేటియశ్వములు వూన్పంబడి, జగత్తృనిద్ధుండయిన గొవ్చసారథితోంరూడి పొడచూవంగా సనమూల్యమణిమయమయిన దానినిజూచి జను లాశ్చర్యపడిరి మ. ద్రవిణాథిశ్వరుః డాత్మరూఢవనునా ;ధఖ్యాతిభీతిం గరం బు విమానోత్తమ మంపెనో యన రుచిం బొల్హారు నాస్యందనం బవనీనాయకు. డెక్కెనొక్కమొగి శం ఖారావముల్‌ వందిపుం గవవాచావిభవంబు వేత్రధరహుం కారంబుందోరంబుగకా 1144 అ అవనీనాయకుండు=రాజు, ద్రవిణాథీశ్వరుండు=ధనమున కథధిపతియైన కుబేరుండు, ఆత్మ భీతిక -ఆత్మఎతనయందు, రూఢ=ప్రసిద్దమై యుండెడు తన కే వాచకమై యుండునట్టి యనుట. వసు ఖీతిః -వాసునాధ (నవనసురితినాధఐఖ=వసురాజనెడి, ఖ్యాతి=ప్రసిద్ధిచేత బుట్టిన, ఖీతిణ = భయముచేత-సనమానమయిన నామముగలిగి యుండుటకు భయపడి యనుట-లేక వసునాద(వసు)

144 నుసుచరిత్రము రాజన్యనాధఖ=వసురాజునకు నాధుండనెడి, ఖ్యాతిచేత. బుట్టిన భయముచేత ననుట-ఇతండునాకు నాధుండని యెక్కుడు ప్రసిద్ధినొందుట కర్పుడాయని వసురాజునకు గోపము వచ్చుగుని భయము చేత నని కొందలు. (వసూనాం ధనానాం నాధఐ వసువనంగా ధనము. దానికి నాధుండని భావము. ఈయుర్థముగు కనుగుణముగా ద్రవిణాధీశ్వరుండనువదమును బ్రయోగించినాండం, కరంబు=అప్పనమగునట్లు, విమానోత్తమము=ఏిమాన శ్రేస్టమును - అనంగా పుష్మకవిమానమును, అంపెనోయన£ = పంపినాండో యన్నట్లు, రుచిజ = రత్సకాంతిచే, పొల్పారు ఆస్క్రందనంబు=బప్పుచున్న ఆరధమును, బక్క మొగిక = ఏకకాలమందు, శంఖారావముల్‌=శంఖధ్వనులును, వంది... విభవంబుక - వందిపుంగవ=స్తుతిపాఠకోత్తములయొక్క, వాచా=వాక్కులయొక్క. విభవంబుక = వైభవమును, వేత్రధర హుంకారంబు=వెండిటెత్తముల వారియొక్క హుమ్మనెడి యదల్పులును, తోరంబుగకా = హెచ్చనట్లుగా, ఎక్కెక్‌ = ఎక్కిగనవాండయ్యెను. కుబేరునకును వనునాధుండని ప్రసిద్దెగలదు; అందులకు వనురాజు తన పేరుగలిగి యున్నాండని కాని తనకు నాధుండగి ప్రసిద్దిగలిగియున్నాడని కాని కోపించునోయని భయపడి కుబేరుండు తన విధేయతను జూపుటకై యష్పనముగాః దన పుష్టకవిమానమును బంపెనో యన్నట్లు వసురాజు రథముండెనని యుత్తేక్ష, ద్రవిణాభిశ్వరుండు నొభివ్రాయముగాన పరికరాంకురమును, ఆరథము, పుష్టకవిమానమువలె వైశాల్యమును నమూల్యమణి విరచితమును నతిసుందరమువై యుండెననియు వనురాజు ధిక్సాలురకంటె నతిశయించిన వఏర్యముగలవాండనియు నాశయము. తా. వసురాజు కుబేరుని పుష్టకవిమానమువలెనున్న యా మేటిరథము నారోహింపంగానే, శంఖధ్వనులును వందిస్తోత్రములును, వె ండి బెత్తములవారినావోనినాదములునాు మిక్కుటముగాబోరు కొనెను. చ. *పొడగన వేళ యజఖ్బెనని ! పొంగి కలింగ శ కాంగముఖ్యు ల యెడ నెడయీక క్రందుకొని ।; యెల్లెడల౯ వెడలంగ వారిబల్‌ తొడవుల రాలి ముత్సములు । తోరములై తొరంగెం బురంబున ల్లడలం బ్రసూనకోరకని ।; కాయము నింపిననొంపుపెంపునన్‌. 145 అ. కళంగశకాంగముఖ్యులు=కళింగదేశ, శకదేశ, అంగదేశ రాజులు మొదలయినవారు, పొడగనక = దర్శనము సేయుటకు, వేళ=సమయము, అభ్బెజఅని=దొరకెనని, వొంగి=సంతోపించి. అయ్యెడక = ఆ సమయమందు, ఎడయీక=సందియ్యక, క్రందుకొని=దొమ్మిగాంగూడి, ఎల్లెడలక =అన్ని దిక్కులనుండి, వెడలంగజి =బయలుదేఅంగా, వారి బల్‌ తొడవులక =వారి గొప్ప్టభూషణముల నుండి, రాలి, ముత్యములు, తోరములై=అధికములై, పురంబు నల్దడ౯ణ =పట్టణపు నాలుగు దిక్కులయందును,ప్రసూన...నికియము-ప్రసూనకోరక=పూమొగ్గలయొక్క,నికాయము=సమూ హమును, నింపిననాంపు పెంపునక = నిండుగా. బోసినట్టి యందముయొక్క యతిశయముతో, తోరంగెజ = రాలిపడెను. 'ఎల్లెడల' నుండి వచ్చుటంబట్టియే పురంబు '“నల్లడలను తొరంగెను. వట్ట ణము నలువ్రక్కలను దొరంగుటం జేని నలుప్రక్కలను రాజులు వచ్చుచుండిరనియు, ఊరకవచ్చటకాక ఎడయీక క్రందుకొని వచ్చటచే వా రసంఖ్యకులై యుండిరనియు దీనిచేత వసురాజు సకలధిక్కులను గెలిచి లెక్కలేని రాజులను గ్రిందుపథిచియుండెననియు వృంజితములు. 'ఎడయీక క్రందుకొనుటం' జేసి తొడవులనుండి ముత్యములు రాలుట. వేళయబ్సెనవి పొంగుటచే వంతనవాాాాాాాాాాాాొాొాొాొాాొాొాొాొొాాాొోాోోోాాంాంాాోా

ప్రధమా శ్వాసము 145 చఉిరకాలముగా వేచియుండుటయు కేవలురుగాక కళింగాది దేశాధిపతు లట్లు వేచియుండిరనుటచే నారాజు ప్రభుత్వాతిశయమును నూచితములు. అలం. నిదర్శన.

వ. అప్పు డవ్చ్వరందరచైభవుండు మణిచాపచరకలావరాజతంబును, మదాంధరాజ హంసొద్వేజక కూజిచంబును, మంజుతర కంజరాగ పుంజసింజరిత మరఠీచిమం జరీ సంజనిత నమంజన సాదామనీ ధామంబును, మౌక్తికవితానదంతురితాంత రాభిరామంబును, మసారసార కిరణ థోరజీ నంస్మారిత వినీలశరదంబును నగు నరదంబు నధివసించి నముజ్వ్వలితహేతిధరవిభ్రమంబులు, నుద్డ్దండదండధర నంభ్రమంబులును, నున్నిద్రవుణ్యజన వాగ్విశేషంబులు,నుజంభితవాహినీశ్వర రసోన్నేషంబులు, నుద్ధూతకేతనానిల కోలాహలంబులు, నున్నత రాజరాజభజన కౌతూహలంబులు, నుగ్రసేనాగణ కలకలంబులు నవథధరించుచా నానందనో ద్యానరాజంబుం జేరం జనుసమయంబున. 146

అ. ఈ వచనమునం దోలుత వసురాజును 'వురందరవైభవుం'డని చెప్పటచేత రాజపరము గాను ఇంద్రపరముగాను నర్ధద్వయము గ్రహింపవలయును. ఎట్లనిన - అప్పుడు= ఆ పయనమగు సమయము నందు, అప్పరందరవైభవుండు= ఇంద్రుని వైభవముగల యావసురాజు, మణి..రాజతంబు మణిచాప= రత్మ్వమయమయిన చాసముచేతను, మణిచాపమనఃగా ఇంద్రధనుస్తు-'నేస్టధనురితి పరసైప్రబ్రూయాత్‌, యది బ్రూయాత్‌ మణిధనురిత్కేవ బ్రాయాత్‌' (ధర్మసూత్రకారవి శరకలాస= బాణములచేతను పొదులచేతను, రాజితంబును= ప్రకాశించుచున్నవియు, అని రాజ రథపరమయిన యర్థము. మణిచాప= ఇంద్రధనువుచేతను, శరకలాప= జల సముదాయముచేతను, దరాజితంబును= ప్రకాశించుచున్నదియు నని మేఘరూప మహేంద్రరథవర మయినయర్థాంతరము. “శరంనీరే' శరః కాండే. విశ్వ. 'కలాపో భూషణే బర్హే తూజీరే సంహతే౬పిచా అము. మదా...కఠూజితంబును-(రథు మదాంధ= మదముచేతః కన్నులు గానకున్న రాజహంస= దాజశ్రేష్టులకు, ఉద్వేజక-పీడాకరమయిన, కూజతంబును= నేమి ధ్వనిగలది, (మేఘు-నేమియనంగా రథచక్రము అంచులు, మదాంధముల యినరాజహంసలకు పీడాకరమయిన గర్జాధ్వని గలది, నుంజుతర...ధామంబును-6(6థు మంజుతేర= మిక్కి లియు మనోహరమయిన, కంజరాగ= పద్మరాగములయొక్క, వుంజ= సనమూహముయొక్క,

పింజరిత= పసుపురంగుగల(తారకాది ఇతచ్‌ ప్రత్యయము దుఠీచి= కాంతులయొక్క, మంజరీ = గుళ్చములవలన, సంజనిక= పుట్టిన, నసమంజస= చక్కని, సౌదామనీ= మెలపు! టిగలవంటి, ధామం బును= కాంతిగలది యేఘు-మంజుతర కంజరాగపుంజ పెంజరితమరీ చిమంజరినలెసంజనితమ. ఎ చున్న మెఐపుతీంగలయొక్క కాంతిగలది 'తటిత్సౌదామనీ విద్యుచ్చబ్వులా చపలాపిచ' అమ. మౌక్తిక... రామంబును-(రథు= ముత్తెములు గూర్చిన, వితాన= మేలుకట్టుచేత, దంతురిత= వ్యాప్త్రమయిన, అంతర = మధ్యప్రదేశముచేత, అభిరామంబును = బప్పచున్నదియు 'అస్త్రీవితాన ముల్లోచవి అమ. మౌక్తికవితాన = ముత్తెములసమూహముచేత, దంతురిత= వ్యాపింపంబడిన, అంతర = ఉదరాంత రముచేత, అభిరామంబు = ఒప్పచున్నది 'పూగోవితానం ప్రకరః అమరశేషము. మేఘమందు ముత్తె ములు పుట్టుటకు 'నీరదముల్‌ దిగంతముల । నిండి తటిద్ధన గర్జితంబులే వార మహోగ్రవృష్టిగురి ! యంబ్రభవించి నితాంతకాంతితో ౪7-19

146 వసుచరిత్రము నారయఈ. గుక్కుటాండ సమ మై పడు ముత్యము లంతరిక్షసం చారులు పట్టుకొందురు వెస వసుదం బడకుండ నేర్చునన్‌' రత్షపరీక్ష మసార ...శరదంబును-(రథుమసారసార= ఇంద్రనీలమణె శ్రేష్టముయొక్క, 'మనారమిన్హ్ర నీలంన్యాత్‌' విశ్వ, కెరణ= కాంతులయొక్క, ధోరణీ= సరణిచేత, సంస్సారిత= లెస్సగా స్కరింపంజేయగ' బడిన, వఐనీల= మిక్కిలి నల్లనైన, శరదంబును=మేఘముగలదియు, (యఘు మసారసార కిెరణధోరణీ సంన్మారితమయిన నీలమేఘమనుట. అగు అరదంబుక౯ = అయినట్టి రధమును, అధివసెంచి= ఎక్కి కూర్చున్సవాండై, సము.. బ్రమంబులును-(రాజు సముజ్జులిత= మిక్కిలి ప్రజ్వరిల్లుచున్న హేతి = ఖఢడ్గములను ధర= ధరించినవారియొక్క, వభ్రమంబులను= వీరవలాసములు, (ఇంద్రు-హేతియనం గా అగ్నిజ్వాలయు, హేతిధరుండనంగా అగ్జిదేవుండు, సముజ్జలితుం డగుచున్న అన్నియొక్క విలాసము లను 'రవేరర్చిశ్ర శస్రంచవహ్షి జ్వాలాచహేయః విశ్వ. ఉద్దండ... సంభ్రమంబులును-6రాజు అద్దండ= ఉఇద్దండులయిన, దండధర= బాణాకజ్ఞలు ధరించినవారియొక్క, సంభ్రమంబులును=టెత్తాహ ములను, దండధరు.డన(గా యముండు, ఉద్దండుంణడయిన యమునియొక్క యుత్సాహములను ఉన్నిద...విశేషంబులును= వాక్యవిశేషములను, (ఇంద్రు పుణ్యజనుండన(గా వైరుతి, ఉన్నిద్రుండయిన నైర్భతియొక్క వాగ్విశేషములును, ఉజ్జుంభిత ...న్మేషంబులును-(రాజుఉజ్బంభిత= మిక్కుటముగా ఐజ్బభించుచున్న వాహినీశ్వర= సేనానాయకులయొక్క, రస+ఉవ్మేషంబులును= వీరరసంబు వికాస ములును (ఇంద్రు వాహినియనఃగా నది వాహిన్‌శ్వరుం డనంగా నదులకు రాజయిన వరుణుడు రసమనఃగా జలము ఉజ్జభితు. డగుచున్న వరుణునియొక్క జలోన్మేషములును, ఉద్దూత కోలాహ లంబులును= కలకలధ్వనులను, (ఇంద్రు ఉద్భూత కేతను;ండయిన వాయువుయొక్క కోలాహలము లను, ఉన్నత _. కొతూహలంబులను-(రాజుటన్నత= గొప్టవారయిన, రాజరాజ= రాజాధిరాజలయొక్క, భజన= సేవించుటయందలి, కౌతూహలములును= కుతుకములును, (ఇంద్రు రాజరాజనంగా కుబే రుడు. అతని సేనా కౌతూహలములును 'రాజరాజోధనాథధిప అమ. ఉగ్ర, కలకలంబులును-6€రాజు ఉఆగ్రసేనా= భయంకరమయిన సేనయొక్క, గణ= సమూహము నందలి, కలకలంబులును= కలకల ధ్వనులును, (ఇంద్రు ఉర్రండనంగా శివుండు అతని సేనయైన ప్రమథగణముయొక్క కలకలములును, అవధరించుచుచు౯ = చిత్తగించుచు, ఆనందన+ఉద్యానరాజంబుక౯ -ఆనందన= ఆనందకరమ యిన, ఉద్యానరాజంబుక = ఆ రామశ్రేస్ట్రమును, చేరంజను సమయంబున= సమీపించి పోవుచున్న -"సమయముందని యర్థము ఆ 'నందనొ వనమును సమిోపించి పోవుచున్న సమయమందని యర్థాంతరము ఇంద్రుని వనమునకు 'నన్సనం వనమా అన్నట్లు నందనమగి పేరు టినికి మాంది పద్మముతో నన్వయము. అల్లం శ్లేషము. తా. ఆరాజు మేఘముపయి నారోహించి యష్టదిక్హాలకులు గొలువ6 నందనవనమునకు! బోవు దేవేంద్రునివలె మణిమయమయిన యారథమునెక్కి కూర్చుండి, ఖడ్గధారులు దండదారులు సేనాపతులు, రాజరాజులు, సేనాసమూహములును బరివేప్టించి రా(గా. దన యుద్యానవనమును జేరంబోవు సమయమందు. సీ. నపమౌళభన సువర్ణపరాగములు సువ, ర్లపరాగములు నభిన్నత వహించెం గమనీయతపనీయ కదళికా పవనంబు, గదళికాపవనంబుఈ । గలసి మెలంగె

ప్రథమా శ్వాసము 147 లలితమాగధలోక కలకంఠగానంబు, కలకంఠగానంబు నలమికొనియె. దతవాదకసమిర హత కిన్నరీరుతల్‌, కిన్నరీరుతులు నేఃకీభవించె

తే నవుడు సేరంగవళచ్చిన యవనిజాని, కవనిజానీక మచట సా॥ష్టాంగ మెఅంగెం గదేళ౪వనబహిరంగణాఃక్షిణమధుర, మధురసర్వురానుబింబసం[భావనమున 147 అ నృస పరాగములు-నృప= రాజలయొక్క, మౌళి= కిరీటములవలన= కిలీటముల రాపిడి వలన భన= వుట్లిన- రాలినయునుట, నువర్గవరాగములు= బంగారు రావొడులుగు, సువర్ణపరాగములు= సంపెంగ చెట్ల యొక్క పుష్పాడులును - బంగారుపేళ్లు సంపెంగకును జెల్లునని తెలియునది అభిన్నత౬౯ = భేదము లేమిని - వేలుగాక పోవుటను, వహించె£ = తాల్చెను, కదళియన గా ద్వజమును కదళీ వృక్షమును 'కదళ వైజయన్సాం చ రమ్రాయాం హరిణాన్తరే' విశ్వ కమనీ సవనంబు౬౯ -కమనీయ= మనోహర మైన, తపనీయ= బంగారు మయమయిన, కదళికా= ధ్వజముకు సంబంధించిన పవనంబు= వాయువునుక్రదళకాపవనంబున్‌ కదళివ్యక్ష సంబంధమైన వాయువును కలసి= కూడికొని, మెల౧౧౯ = ప్రవర్తించెను. కలకంరమన!(గా మథుర ధ్వనిగల కంరమును కోయిలయును లలిత= బప్పచున్న మాగధలోక= గానరూపముగా స్తుతిచేయు మాగ దజనులయొక్క కలకంరగానంబు= మధురధ్వని గల కంఠములచేత. బాడెడు సంగీతంబును, కలకంర= కోయిలలయొక్క, గానంబుక = పంచమ స్వరగానములును, అలమికొనియె౯ = మి౭౪తమాయెను శ్లో 'రాజ్ఞః పురజనస్కాపి మణ్గికాచార శంసిన: మానై ర్మాగధి కాగీతైర్మాగధా ఇత్యుటిరితాః ' అని మాగథ లక్షణము. తతవాదక= వీణలు వాయించువారియొక్క, 'తతం వ్‌ణాదికం వాద్యమ్‌' అమ. సమోర... రుతుల్‌ - సమార= వాయువుచేత, హత= కొట్ట(బడుచున్న తీ/గలుగల, కిన్నర్‌= కిన్నరయనెడివ్‌ణల యొక్క రూతుల్‌= నాదములును, కిన్షరీరుతల్‌= ఆ(డుకిన్నైరపక్షుల నాదములను, ఏకీభవించెక = ఒకటి యయ్యెను అపుడు= ఆసమయమందు, చేరంగ౯ వచ్చిన= నమాపించి వచ్చిన, అవనిజా గరిక =రాజునకు, అవనీజ+అనీకము= వృక్షముల సమూహము, అచటక౯ = ఆ ప్రదేశమున, రేళవన= ఉద్యానవనముయొక్క, బహిరంగణ= బయటి ముంగిలియందలి, అక్షీణ= తక్కువకాని, మధుర= తియ్యని, మధురస= మకరందముయొక్క, రుర= ప్రవాహమందయిన, అనుజింబ సంభావనముణ = ప్రతిబింబ మనెడు భావనచేత - నెసముచేత ననుట. సొష్టాంగము= ఎనిమిది యంగము ల గూడినట్లుగా, ఎఅంగెక్‌ = నమస్కరించెను అన(గా వనము వెలుపలి ప్రదేశమందలి మకరంద క మందు వనవ్ఫక్షములు ప్రతిఫలింప(గా అడ్డముగా జాంగియున్న యాప్రతిబింబములవలన, వ వసురాజున కవినేలం జా!గి పడి నమస్కరించిన ట్లుండెనని యర్థము. వసురాజు కే౪వనిచరం వచ్చెనుగాని యింకను జొరలేదు. కాబట్టి యతనికి నమస్కరించుట గేళివని దాపుననే-యనంగా వెలుపలనే - యుండవలయును. కొన కేళవన బహిరంగణమందలి మకరంద ప్రవాహమందుం బ్రతిబింబములు గ్రహింపంబడెనని తెలియునది సహోక్తియు వ్యాజోక్తియు చేకానువప్రాసము నగులంకారములు తా వసురా జుద్యానవనమును సమోపించిరా!గా, రాజుల కిఠటముల రాపిడివలన రావా డులు రాలి సంపెంగ పుష్పాళ్లతోం గలసియుండెను. అరంటులగాలియు టెక్కెముల గాలియు కలిసి కొనెను. మాగధుల మధురస్వరములును తోయిలల స్వరములును గూడికొనెను కిన్నరీ వాద్య ముల రుతులును, కిన్షరీపక్షులరవళులును జేరికొనెను ఆతోంటవెలుపల నెడతెగక ప్రవహించుచున్న

1486 వనుచరిత్రము పూందేనెజాలునందు వృక్షములు ప్రతిఫలింప(గా వాని ప్రతిబింబము లపుడు చేరవచ్చినరాజునకు నమస్కరించి నటులుండెను ఇట రాజురా6గా సామాన్యముగా జూడవచ్చిన సామంతుల యొరపిడివలని రజమునకును ద్వజవాయువునకును మాగధమదురస్వరములకును వీణాదివాద్యరవములకును బదులుగా, సంపెంగ వుష్పాళ్లును అరంట్లగాడ్డులును కోయిలలరవళియు, ఆండు కిన్నరపక్షుల రుతులును, కేళీవని పచరించెననియు, దెలియునది మఠి రాజు సమాపించి వచ్చనపుడు హజారమున మైొక్కువారివలె వ్యక్షములును బ్రతిబింబములచే మైొక్కినట్లుండెననుట తెలియునది. క. కులపతియు వేత్రధరు "లొ, త్తిలి సాంగు భకాయనంగం దేరు డిగి మహీ శుల ననిపి బలమునచటనె,నిలిపి యుపవనంబు సొచ్చి ; నిజహతయుతు(డై 148 అ. కులపతియుక = వంశకర్తయైన, వసురాజును, వేత్రధరులు= వెండిబెత్తములవారు, ఒత్తిలి= ఒబకవైపునకు నోరసిల్లి, సాంగుభజాయనంగక = నాంగుభళాయని హెచ్చరిక సేయంగా, తేరుడెగి= రథమునుండిదిగి మహీశుల౯ = రాజులను, అనిపి= పంపి-సెలవిచ్చి పంపియనుట, బలము£ = సేనను, అచటనె= అక్కడనే, వనముబయటనే, నిలిపి, ఉపవనంబుః£ = తో(టను, చొచ్చి, నిజహితయు తుండై= తన యిష్టసఖునితోం గూడికొన్నవాండై ముందటిపద్యముతో నన్వయము రథ మాదోహించి నపుడును రథముబిగునపుడును వేత్రదరులు సాంగుభళాయని విషఘ్నుశాంత్యర్ధముగాను విభవసూచ కముగాను హెఛ్చరికసేయుట దేవతలకును రాజులకును సహజము చంద్రవంశమునకు. గూటస్సుం డగుటంజేసి కులపతి యని యిట. జెప్టంబడుట తెలియును తా వంశకర్తయగు వసురాజు వెండిబెత్తములవారు సాంగుభళాయని యోరగిలి యెఛ్చరి కలుసేయఃగా రథముటిగి తనతోడవళచల్ళిన రాజులను వడుకొలిపి సైన్సము నుద్యానవనమునకుం జీడకలుగునని వెలుపలనే నిలిపి యాప్తసఖునితో నాతోంటను జొచ్చి తే. ఘనతరఫలాన తాఖండ । కదళికలును, గీరరాజీకృతసజీవ తోరణములుః బొంగునెలమావికురుజు లభంగనవఫ, లావళులు(గాంచెన్య్ఫపుండు వనాగ్రనీమ.1 49 అ. నృపుండు= వసురాజు, వన+అగ్రసీమః = ఉద్యానవనము ముందలి ప్రదేశమున, ఘన- కదళికలును - ఘనతర= మిక్కిలిగొష్టలయిన, ఫల= పండ్లరెలలచేత, ఆనత= వంగియున్న అఖండ= సంపూర్ణమయిన, కదళకలును= అరఃటెచెట్లును, కీర-తోరణములు-కీరరాజీ= చిలుకలసంక్తులచేత -భారులుగా నున్న చిలుకలచేత, కృత= చేయంబడిన, సజీవ= ప్రాణసహితములయిన, తోరణములు, పొంగు .కురుజులు - పొంగు= ఉల్లసిల్లుచున్న - ఎసరేయచున్న ఎలమావి= గుజ్జుమామిళ్ల యొక్క, కురుజులును= జొంపములును, అభంగ .వళులుజ -అభంగ= భంగమునొందని - చిలుకలు మొదల యినవానిచే గొట్టబడనివియు, నవ= క్రాత్తలయినవియు, అగు, ఫలా+ఆవళులుక = పండ్ల సమూహ ములును కాంచె = చూచెను గొప్పరాజు వచ్చునపుడు పట్టణము, వనము, గృ్యహముమొదలగువాని ముందతిభాగములందు పండ్ల గెలలతో( గూడిన యరఃబిచెట్ల రెండుప్రక్కలనునిలిపి పచ్చనితోరణములనుగట్టి మామిడిచిగురు జొంపములు వ్రేలంగట్టి చలుకముక్కు మొదలయినవనానిచే భిన్నములుగాని పండ్లను ముందఅందట్టల సతత ననునక. చన ము ననననను. సప పనన మున న న న న. ౪ లొత్తిలు.

ప్రధమా శ్వాసము 149 యందుగానుకలుసెట్టి యిల్లలంకరించుటయును రా జాయలంకారములు చూచుచు. బ్రవేశించుట యును బ్రనిద్దముగనుక వనాగ్రమసీమయందు న్వతన్సిద్ధములుగానున్న కదళీస్తంభాదులను వసురాజు చూచెనని తాత్చర్యము అన(గా వనముయొక్కముందతిభాగ మందును అప్రయత్షపూర్వకముగా నవి స్వతస్సిద్ధములై యుండెనని తెలియునది అలం సమానాక్తి.

తా రాజాయుద్యానవము ముందఅిభాగమునదనరాకకై యలంకారములు స్వతస్లిద్ధముగా నలవడి యున్నట్లుంబోలె నున్నవై పెనుబండ్ల బరువులచే వంగియున్న యరఃటిచెట్లును వసంతర్తువు ఫలసమయముగాను ఫలాస్వదనమునకై బారులు బారులుగాం టీరియున్న చఅలుకల గుంపులును, చిగిర్జిన గుజ్జుమామిళ్ల జిగుళ్లడొంపములును కొట్టుపడని పండ్లును, అరటిచెట్లను నిలిపి తోరణ ములు గట్టి చిగురు కురుజులను వ్రేలంజేసి పండ్ల నులుపాయెత్తినట్టు లమరియుండ6గా జూచుచుం బోయెను మ అలచైత్రాంచితనత్తశాలికల ని ష్టావోరత్యప్తిం గుతూ హలముల్‌ గాంచు ద్విజావళుల్‌ శ్రుతిహితాఃవ్యాజానులాపంబుతో నలఘుశ్రి కరశాఖికాంచలవిని ర్మత్కేసరార్హాక్షతం బులు రాల్చెక నరదేవరత్న ముకుటిభూషావిశేషంబుగన్‌. 150 అ అల శాలికలణ -అల= ఆ, చైత్ర= వసంకునిచేత, అంచిత= బప్పచున్న సత్రశాలికలక్‌ = వనప్రదేశములందలి యర్దము చైత్రాంచిత= చైత్రమాసమందొప్పచున్న సత్రశాలికలః = యజ్ఞశాలల యందు-లేక, నిరతాన్నదాన శాలలందని యైనను నర్థాంతరము. 'సత్రమాచ్చాదనే యజ్జే సదా దానే వనేఒపిచ' అమ ఇష్టఆవారత్యప్తిక = ఇషముయిన యావారమువలని తనివిచేత, కుతూహలముల్‌= సంతోషములను-ఉబ్బలననుట, కాంచుద్విజావళుల్‌= పొందుచున్న (చిలుకలు మొదలయిను పక్షుల సమూహములని యర్థము-పొందుచున్ల బ్రాహ్మ్గణసమూహములని యర్థాంతరము శ్రుతిహెత

• లాపంబుతో౯ -క్రుతిహిత= చెవులకింపయినదియు, అవ్యాజ= బక కారణమునుబట్టిగాక సహజ ముగా గలిగినదియు నగు, అనులాపంబుతోః = కొలకొలమనిమాటికి. బలుకు పలుకుబడితో ననుట అలఘు క్షతంబులు-అలఘు= అధికములును, శ్రీకర= శోభాకరములునునగు శాఖికా= కొమ్మలయొక్క, అంచల= కొనలవలన, వినిర్యత్‌= జాణుచున్న కేసరఅర్హ అక్షతంబులు= ఆర్హాక్షేతే ముల వంటి - అనంగా పసపుచేతం దడుపంబడిన యక్షతలవంటి యకరువులను, నర...విశేషంబుగక -నరదేవ= వసురాజుయొక్క, రత్మ్వమకుటీ= మణిమయమయిన కిరీటమునకు, భూషావిశేషంబు౯ = అలంకార విశేషమగునట్లుగా, రాల్టెక = చల్లెను అని యర్థము శ్రుతిహిత= వేదానుగుణమయిగ, అవ్యాజ= దంభమునకుం గాక మనః పూర్వకమయిన, అనులాపంబుతో౬ = వాక్కుతోడ, అలఘుత్రీ = మిక్కిలియుశోభగల, కరశాఖికా= వ్రే్ణయొక్క “అజ్లుళ్ళకరశాఖాన్ముఃు అమ అంచల= మొనల నుండి, వినిర్మత్‌= వెడలుచున్న-పడుచున్మయనుట, కేసర-అర్హాక్షతంబులు-కేసర= అకరువులవంటి, ఆర్హాక్షత ములను నరదేవరత్షమకుటీ భూషావిశేషమగునట్లుగా. జల్లెనని యర్ధాంతరము బ్రాహ్మణులు దివించి చల్లు మంత్రాక్షతములు రాజకిరీటాలంకారములగుట ప్రకటము ఇచట వనప్రదేశములందు వసంతర్హువుచే గలిగిన పల్లవ పుష్టఫలాదులచే నివ్టాహారము లం దనివినొందిన చిలుకలు మొదలయిన పక్షులను అన్నదానశాలలందు నివ్చావారములం దనివి నొందిన బ్రాహ్మణులుగాను, ఆ పక్షులకేరి చెవికింపుగా. గొలగొలమను సహజధ్వనులను బ్రాహ్మణులు వేదసహితముగాః జెప్ప నాశీర్వాదధ్వనులుగాను, వానిచేం జెట్ల కొమ్ములనుండి రాలు పచ్చని యకరువు లను బ్రాహ్మణులు చేతంగొని చల్లు పసపు అక్షతలుగాను శ్లేషచే నిబంధించినాండు చైత్రమాసమందే

150 వసుచరిత్రము యాగాదులు చేయంబడుట 'వసన్తసమయః: శ్రీమాజ' ఇత్యాదిరామాయణాది సూక్తులచేత దెలియు నది. ఇష్టావోరతృప్తిచేతనే, ద్విజులకు అనులాపము '“అవ్యాజ' మగుట తెలియునది వసంతర్హువు రాంగా చిగుళ్లు పువ్వులు పండ్లుపూందేనెలును సమ్యద్ధముగాంగలిగి పక్షులు తనివినాంది కొలకొలమని సహజథ్వనులు చెవికింపుగా. జేయుచుండెననియు కొమ్మలు పువ్వులు పూచి పక్షులచలనములచేత నకరువులు రాల్బుచుండెననియు ఫలితార్ధము. దినిచే బ్రాహ్మణులు త్యృస్తిప్రయుక్తముగను మన: పూర్వకముగాను నక్షతలుచల్లి చేయు నాశీర్వాద ద్వనులుగా వర్ణించుట తెలియునది అలం శ్లెషరూసకము. ఉ. ఆదరజీయరామకథ నాంకశుకోక్తులతోడ( దీివము వైదువచాలు శోభనపు, టారకతు లెత్తె సదాగతిః గిరి క్షోదవినోదికిం జిగురు । జొంపపుంగెంపుల పక్లెరంబులం బ్రోది. దనర్చనగ్గలపు । మొగ్గలు ముత్తెపుమ్రుగ్గు తీనంగన్‌ 151 అ. తీవముత్తైదువచాలు=తీ(గలనెడి సువాసినుల పంక్తి, ఆద తోడ౯ -ఆదరణీయ= మన్నింహ దగిన, రామకథన= రామరామ అని చెప్పటయే, అంక= గులుతుగాంగల, శుక= (రాము చిలుకల యొక్క, ఉఇక్తులతోడ౯ = పలుకులు అనెడు రామనామాంకములైన చలుకపలుకుల చంటి సలుకులతోడ, సదాగతిన్‌ =వాయువుచేతనని యర్థము శుభాగమనముచేతనని యర్హాంతరము. చిగురు జొంపపు కెంపుల పళ్లెరంబుల౯ = ఎట్లిని చిగురాకులగుత్తులనెడు కెంపులతో జేసిన సళ్లెరములయందు. ప్రోదిక = పెంపుచేత, తనర్చ్హు అగ్గలపు మొగ్గలు= మిక్కుటమయిన తెల్లనిపూ మొగ్గలు, ముత్తెపుముగ్లులు= ముత్యాలరంగవల్లులను, ఈనంగక = కల్చించుచుండంగా, గిరిక్షోదవి నోదికిజ = కోలాహలపర్వత భంజనవినోదియైన వసురాజునకు, శోభనపు ఆరతులు= మంగళములగు హారతులు, ఎత్తెను. అన(గా ఉద్యానమందు బుష్టలత లెల్లిని చిగురుటాకుల జొంపములతోడను దెల్లని పూమొగ్గలతోడను మలయమారుతముచేత. గదలియాడుచుండంగా వానిమాందనుండి చిలుకలు రామరామయని పలుకుచుండెనని తాత్చర్యము. ఇట ముత్తెములహారతులు చెప్పంబడెను పక్లైరములలో ముత్తెములను మ్రుగ్గులుగాంట్‌ల్సి దానిచే నివా౪ంచుట వాడుక. ఇట చిగురుజొంపములు కెంపులపక్లెరముగాను అందలి మిక్కుట ముగా నున్న తెల్లనిమొగ్గలను ముత్తెపుమ్రుగ్గులుగాను జెప్పింాడు గాలి అల్లలాడించుటయె ఆరతి త్రిప్పటి 'గిరిక్షోదవినోదికికొ కొండనెగంజిమ్ముట యొకవేడుకగాం/గల మహాబలుడు గావుననే గౌరవార్డ

• మో హారతి 'సదాగతికో శుభాగమనాది సూచకమేకదా హారతి. 'రామకథనాంకి రామరామయను రామచిలుక పలుకలే రాముని చెప్పటతో (గూడిన పలుకులు-అన(గా ముత్తైదువలారకతులిచ్చునపుడు రామునిగూర్లిన పెండ్లిపాటలు మొదలగువానిని చిలుకపలుకలతో. బాడిరనుట. ఇందలంకారము. రూపకము 'ముత్తెపు ముగ్గుల్‌న(గ౯, అనుచో నిదర్శన మ. అలరారః నెలజాలం గట్టిన మహీజావాలముల్‌ గొన్ని స తృలసాంద్రంబులు గొన్ని పల్లవరుచి ప్రాగ్భారపట్టాంబరో జ్వైలముల్‌ గొన్ని సమగ్రశారదరజో । జాలంబు లై మాధవుం డులుపా నించిన రౌప్యపాత్రికలు నా । నొప్పె౯ శ్యృపాగ్రంబునన్‌ 152 అ 'అలచఛైత్రాంచిత అనుపద్యమునఅక్షతలతోడి బ్రాహ్మణాశీర్వాదములనును 'ఆదరణీయరామ, అనుపద్యమున ముత్తెదువల మంగళమైన వారతులును బచరించి యీ పద్నమునందు వసంతుందు పెట్టిన

ప్రధమా శ్వాసము 151 వెండిపాత్రల కానుకలను బచరించుచున్నా,డు. అలరారక౯=బప్పమాఅఃగా, నెలఖాలక్‌ = చంద్రకాంత మణులతో, కట్టిన మహీజ+ఆవాలముల్‌=కట్ట(బడిన వృ్యక్షములయొక్క పాదులు, కొన్ని సత్‌ఫలసాంద్రం బులు= మేలయినఫలములచేత నిండియున్నవియును, కొన్ని పల్ల. జ్ఞలముల్‌-పల్లవజఎల్టుని చిగు రుటాకులయొక్క,. రుచిప్రాగ్భార= కాంతి యతిశయమనెడి, పట్టాంబర= ఎల్లిపట్టుతాపితాలచేత, ఉద్బలముల్‌= ప్రకాశించుచున్నవయును, కొన్ని సమగ్ర, .-జాలంబులు-సమగ్ర= సంపూర్ణమయిన, శారద= ఏడాకు లరఃటిచెట్టయొక్క, రజోజాలంబులు=ధూళకనమూహములు కర్పూరనము దాయమును గలసినవయును, సప్తవర్దేవిశాలత్వక్షారదో విషమచ్చదః౫ అమ ఐ= అయినవై, మాదవుండు= వసంతుడు, 'చూధవస్తువసన్న్తేస్యాత్‌' విశ్వ ఉలుపా=కానుకలు, నించిన రౌప్య పాత్రికలు=నింపినట్టి వెండిపళ్లెరములు, నాక్‌ = అనునట్లుగా, నృపాగ్రంబున౯ = వసురాజు ముందఅ, బప్పె౯క రాజులకు వెండివళ్ళెరములందు మంచి మంచినలములను బట్టుతావితాలను గర్జూరమునుంచి యెదుటఃగానుక పెట్టటసహజము ఇట చంద్రకాంతములచేత గట్టినపాదులను వెండిపాత్రికలుగాను, అందురాలిన ఫలాదులను గానుకలుగాను గవి నిరూపించినాండు. వసంతర్హు వగుటచే. గొన్ని చెటయందు. బండ్లు చక్కంగాః దమంతయాందులందు. దొరి/గియుండెననియు, గొన్నిటం జిగుళ్లు మిక్కిలియు. జగిర్చి జొంపములుగా, పాదులందు రాలియుండెననియు, పడాకు లరంటిచెట్లనుండి కర్ట్పూరరజమును నిండుగా రాలియుండెననియు ఫలితార్ధము పల్లవ పుష్చఫల సమయము వసంతము వడాకులరంటులును అపుడే ఫలించుటను తెలియునది. తా చంద్రకాంతపురాలచే. గట్టంబడిన పాదులుకొన్నింట దట్టములుగాంబండ్లును, కొన్నిట నెజ్బపట్టుతాపితాలవంటి జిగురు జొంపములును, కొన్నింట ఏడాకు లరంటులనుండి కప్పురపురజ మును, రాలియుండుటను జూడ(గా మన్మథుండు రాజుముందల వెండి పళ్లెరములలో! బండ్లును బట్టుతాపితాలును కర్పూరపు సిరమును గానుకలు పెట్టెనోయనునట్లుండెను అలం రూపకము. ఉత్తేక్ష మ కలకంఠార్దటి నొండొరుం బిలుచుచుః | గాఢచ్చదాచ్చాదికల్‌ వొలయంగా నవగంధబంధురరజం బుల్‌ సిందంగా జాలకం బులు గాసిం బడంగా నికుంజనిలయం బుల్‌ మోఠి వాయుత్వరం దలసూపెం బ్రతతీసతీవితతి గో త్రాకాంతు! డేతేరగన్‌. 153 అ గోత్రాకాంతుండు=భూకాంతు(డయిన వసురాజు, ఏ తేరంగః = రాగ, ప్రతతీ సతీ వితతి- ప్రతతీ=తీంగలనెడి, సతీ=స్తీలయొక్క ఏితతి=సమూహము, కలకంఠ=కోయిలలయొక్క, ఆర్బటె౯ =బిట్టురవళయనేెడి, కల=అతిమధురమయిన, కంఠార్ధటిక్‌ =కంరనాదముచేత, ఒండొరులక =బకరినొకరు, పిలుచుచు౯, గాఢ ఛాదికల్‌-గాఢ=దృఢమయిన, చద=అఆకులనెడు, అచ్చాదికల్‌= వేలిమునుంగులు, పొలయంగౌా౯ =తొలంగిపోంగా, నవ... రజంబుల్‌-, నవ=క్రొత్తలయిన, గంధ-గంధమనంగా పరిమళమును అలంధికొనుటకుః టిసిన గంధమును గనుక పరిమళముచేత, బంధుర=జమనోహరమగుచున్న, రజంబులు=పుష్పాడులనెడి, రజింబులు=అంగరాగపుప్పాళ్లు, 'చింద గాజ =చెదరిపో:గా, జాలకంబులు=జాలకములనంగా పూమొగ్గలును గవాక్షములును-పూమొగ్గలెనెడి కిటికీలు, గాసింబడంగా-బత్తుడుపడంగా, 'జాలం గవాక్షఆనాయే తోరకేదవ్బ బ్యన్రయోః విశ్వ నికుంజనిలయంబుల్‌=పొదరిండ్లనెడు గృ్యహములను, మోఖి=అతిక్రమించి, వాయుత్వరక౯ = వాయువుయొక్క వేగముచేతనని యర్దము వాయువేగవంటి వేగముచేతనని యర్జాంతరము తల

152 వసుచరిత్రము సూపె౯ = పొాడచూపెను. -అనంగా నుద్భ్యానవనమందు మలయమారుతము వ్‌చుచుండ!గా బొదలలో నున్న తీ/గలు కోవెలలు నాదములుచేయ!గా, బైయాకులు తొల:గిపోవంగా. బుపష్పాడులురాలంగాం బూమొగ్గలు గాసిపడంగాః బొదరిండ్లుదాంటి పైకివచ్చెనని తాచ్చర్భము. ఇందు రాజు వీధులందురాగా పురస్త్రీలు మేడలపయినెక్కి చూచుటగా వర్ణింపబడినది రాజు వచ్చినాండని తెలియంగానే స్రీలొకరినా కరు బిలుచుకొనుచు మెయినిండ దట్టముగా ముసు(గులు వైచుకొని మేననలందియున్న గందములు చిటిలిపొడియై రాలఃగాః దమ గ్యహములోపలనుండి వాయువేగమునఈ గిటికీలు తొందరగాందెఅచి తల నిక్కిచూచునట్లుండెనని వర్గితము. అలం శ్లిష్టర్టూుపకము సావయవము. చ. ఇనపతిదారసిల్ల నాక సంపెంగతావులకొమ్మ రాగవ ద్ధ సుమనోభిరామ యయి ।; కాం వహింప(గంబోలు. గానిచో ననుపమపంచనాయక కరాంచలచంచలచాపశింజినీ జనితకఠోరరుంక్కతులు । సై(పక యున్నె పరాగపాండు వై. 154 అ. రాజును జూడవచ్చినస్త్రీనిగా ఆయాలతికలను వేబువేఐ వర్ణించుచున్నాడు -జనపతి= రాజు, తారసిల్ల౯ = సమాపమునకు రాంగా, ఒక నంపెంగతావులకొమ్మ= ఒకానొక నంపెంగచెట్టు వాసనగలకొమ్మయనెడు సంపెంగెపువ్వుల వాసనగలస్త్రే, ఇది కర్ష్రృపదము. రాగ...రామయయిరాగవత్‌= అనురాగముగలదియు, ఘన= అతిశయమైనదియు, సు= లెస్టయినదియు, అగు, మన;= మనస్సుచేత, అభిరామయయి= బప్పచున్నదై యని యర్థము. రాగవత్‌= గౌరవర్ణముగల, ఘనసుమనోబిరామ యయి= ఘనమయిన పుష్నములచేత నొప్పచున్ల్నదై యని భావము. కాంక£౯ = విరహపు తాపమును, వహింపంగ౯ పోలు౯ = తాల్చంబోలునని యర్థము సంపెంగపువ్వులందు! గాం గుణముగలదని భావము. కానిచో౯ = లేనియెడల, పరాగపాండువై = పుప్పాడివలె. దెల్లని వర్ణముగలదై -అనంగా విరహతాపముచేతః దెల్లపడిన దేహముగలదై యని యర్థము పుష్పాడిచేతం దెల్లగానున్నదని భావము అనుపమ....రుంక్యతులు-అనుపమజ సాటిలేని, పంచసాయక= మవృ్మథునియొక్క, కరాంచల= హస్త ముమొనయందు, చంచల= చలించుచున్న చాప=జ ధనువుయొక్క, శింజునీ= తుమ్మైదలుచాలుచేత రచింపబడిన నారివలన, జనిత= పుట్టింపంబడిన, కఠోర= సరుషములయిన, రుంకృతులు= రుంకార ములను, సైంపక యున్నె= నహింపలేక పోవునాయని యర్థము అనగా వరహతాపమును బొందకయున్నయెడల సహించునుగదా యనుట. విరహులు మన్మథ చాపశింజినీధ్వనులను సహింపలేళపోవుట ప్రసిద్ధమేకదా సంపెంగకును దుమ్మెదలకును విరోధము గనుక సంపంగికొమ్మ తుమ్మైదలయొక్క రుంకారమును సైథదని భావము ఇచట తుమ్మెదల రుంకారమును మన్యథచాప గుణధ్వనులుగా అధ్యవసించినాండు. అనగా వసురాజు సమోపమం దొకసంపెంగ పువ్వులకొమ్మ స్వభావసిద్ధమయిన యుష్ణగుణముగలిగి పుష్పాడిచేతం గష్టంబడినదై తుమ్మెదలు లేక కనంబడెనని తాత్చర్భము. అలం. రూపకము, పర్యాయోక్తమును చ. చలితలతాంత కాంతి యను చందురకావచెఅంగు దాంట్‌ న మ్మిా౪తవయోవిలాసముల మూటినవిచ్చఫలస్తనాగర్రముల్‌ వెలువడ. గప్పె. దత్‌క్షణమ । వేల్లికదోహదధూసపథభూమకుం తలములు విప్పి దాడిముల తాోలలితాంగి న్యృపాలు చెంగట౬. 155 శదినతాంగి-ఐనుతాంది

ప్రధమా శ్వాసము 153 అ మఖియొక లతను స్త్రీనింబోలె వర్ణించుచున్నాడు దాడిమలతాలలితాంగి-దాడిమలతా= దాడిమకొమ్మయనెడు, లలితాంగిస్త్రీ, చలిత... కాంతి-చలిత=కదల్బయడిన, లతాంతకాంతి=లల్లుని పూవుయొక్క కాంతియనెడు, చందురకావి చెలంగుః = చంద్రకావి పైటటకొంగును, దాంటి=కడచి- తోలంగంద్రాచికొని, సమ్మిలిత... విలాసముల౬౯ -సమ్మిలిత = సమకూడియున్న వయోవిలాసముల౯ =పక్షిచంచువుల విలాసముల చేతనని ఫలపరమయిన యర్థము. యౌవనవిలాసములచేత ననిస్తన వరమైన యుర్ధ్థము. 'అగబాల్యాదినోర్వయు:' అవు. మోటినక౯ =మోటినయెడ, విచ్చుఫలస్తనాగ్రముల్‌-విచ్చు=జవిరియంబాలునట్టి, ఫల=ఫలములనెడి, (మాంటినవిచ్చుు గోటమాం టినయెడ విచ్చి పోవునట్లుగానున్న ఫలస్తనాగ్రములు=ఫలములవంటి కుచములయొక్క కొనలు, వెలువడ౯ =బయలుపడ(గా, తతక్షణమ=అపుడే, వేల్లిత.. కుంతలములు-వేల్లిత=వంకరలయిన, 'అవిద్ధం కుటిలం భుగ్నం వేల్లితం వక్రమిత్యవీ' అము దోవాద=దోవాదమును నంబంథధించిన, భూపథూమ=ధూపముయొక్క ధూమరేఖయనెడు, ఇక్కడ దానిమ్మచెట్టునకు ధూపములు వేయుట దోహదముగా తెలియునది. కుంతలములు=తలవెండ్రుకలచేత మానసంరక్షణము చేసికొనుట స్త్రీలకు స్వభావము దోహదమనఃగా తరులతాదులం దకాలమున బుష్షఫలాదులు కలిగించు ద్రవ్యమునకును నట్లు కలిగించుటకును టేరు 'తరుగుల్మలతాదీనా మకాలే కుశలై: కృతమ్‌ । పుష్టాద్యుత్హాదకం ద్రవృందోహదం న్యాత్తుతత్కియా” అని తెలియునది. యువతులకు చంద్రకావివయంట సొంవు. 'సమ్మి లాసముల౯ వయస్సుచే మక్కిలి యుబ్బలగుటం జేసి పయంటలోన అడగమి. మఠి సుందర పురుష దర్శనమున రాగిణులకు పయట జొలుటయు చను(గవ యుబ్బటయు స్వభావము 'మా టెనవిచ్చు' జగువు లయినవి కావున. రాజమైోల యగుటచే. దలవెండ్రుకలు విష్టి వానిని గప్పట 'మొంటిన వచ్చు గుబ్బచనులు' (మనుచు) 'బూంటిన విచ్చ చనుదోయి' (ఏఇజయు అనంగా వసురాజునకు దాపున నొక దాడిమచెట్టుకొమ్మ యెళ్డని వువ్వులయొక్క కాంతి నతిక్రమించి చిలుకలు మొదలయిన వానిచేంబొడువంబడి మొనలు పగిలినవై దోహదధూపముచేతం గష్టంబడిన పండిన పండ్లతోంగనుపట్టెనని తాత్చర్యము సీ. చిగురుంగెం గేలు సాం। చె రసాలవల్లరి, తేంటిచూవులంజూచెం | దిలకలతిక పికగీతిం బాడి చూ । పెద్రియాళులత సల్మెం గీరభాషలంగర్లి కారశాఖ ముఖరక్తి నింపె నిం । పు గల నంపెంగకొమ్సు, వన్నెగా నగియె లేం! బొన్నతీంగ సురభిళశ్వసనంబు నెరపె సింధుకవల్లి, క్రుచ్చెదావులు సోకం | గ్రోవిరెమ్మ తే. యాత్మరుచిరోపచారంబు । లథిపకల్ద, కంబునకు దత్తదామోద గరిమంబెనుప నంగనానిత్యకలితదో ।; హదవిశేష్క, నన్ను తాచారముల సడి నన్త్నకతన. 156 అ మటథికొన్ని లతల వ్యాపారముల నుపచార చేష్టితములుగా వర్ణించుచున్నాడు - అనంగా రసాలవల్లరి మొదలగువానియందు స్తీలింగమహిమచేత స్తీత్వద్భోతన మగుచున్నది గనుక వాని పల్లనన్మర్శాదులు వనురాజునందు(. జేయంబడిన కరన్సర్మాదినర్య చేష్టలుగాను వనురాజనెడు కల్పవ్యక్షమునకుంజేయంబడిన దోహదవిశేషములుగాను జెప్టినాండు ఎట్లన(గా, అంగనా చారములః -అంగనా=రస్తాలవల్లరి మొదలయిన స్తీలచేత, నిత్యజనిరంతరమును, కలిత=తనుకుంజేయః బడుచుండెడు, దోహదవిశేవ=వూర్వోక్తదోహద విశేషరూవములయిన, నన్నుత=ప్రసిద్ధము

154 వనసుచరిత్రము లైన, ఆచారముల=ఆచారములయొక్క, సడిసన్నకతన౯ =సంజ్ఞచేతననుట-ప్రసిద్దిగాంచుటచేత- లేక వానియందు మిక్కిలి అలవడియుండాటచేత ననియు జెప్పవచ్చును ఆత్మ చారంబులు-ఆత్మ=తమయొక్క-తాముచేయుచున్న రుచిరజమనోహరములయిన, ఉపచారంబులు= కరన్పర్మము మొదఅయిన దోవాదోవచారములు, అధిపకల్పకంబునకు౯ = వసురాజనెడు కల్చవృక్షమునకు, తత్‌...గరిమజ£ి -తత్తత్‌=ఆయా, ఆమోద=ముదముయొక్క -పరిమళముయొక్క యనియు, గరిమ£ = ఆధిక్యమును, పెనుప£౯ = వృద్ధి. బొందించునట్టులుగా.

రసాలవల్లరి=తియ్యమామిడికొమ్మయనెడి రసాలవల్లరియను పేరుగలనాయిక, చిగురుంగెంగే లుజ = చిగురాకనెడు హస్తమును, చాంచెజ = వసురాజుపయికి/జాంచెను-అన(గా హస్తస్పర్భ్యముచేసె ననుట. ఇది కరస్పర్మరూపమయిన దోహదము తియ్య్మమామిడి హస్తస్టర్శ్మరూపమయిన దోహదము చేత బూచునది గనుక నా పరిచయమునుబట్టి హస్తస్టర్భము చేసిన దని భావము ఇట్లె మో దనెల్ల తత్తద్దోహదపరిచితిగల వ్యక్షశాఖాంగనలవలనంద త్తద్దోహద మాచరింపంబడెనని తెలియుగటి తిలక మనా బొట్టుగుచెట్టు. తిలకలతిక=బొట్టుగుకొమ్మయనెడు తిలక లతిక యను పేరుగలనాయిక, తే(టిచూపులక్‌ = తుమ్మైదలనెడు చూపులచేత, చూచెక = చూచెను ఇది ఏక్షణరూపమయిన దోహదము ప్రియాళు ననగా బ్రేంకణము ప్రియాళులత= ప్రేంకణపు. దంగ యనెడు ప్రియాకు లత యను పేరుగలనాయక, పికగీతిక = కోకిలపాట యనెడు పాటను, పాడిచూపె౯ =గానము చేసెను ఇట గానరూపమయిన దోహదము. కర్ణి కార శాఖ=కొండగోంగు కొమ్మయనెడు కర్లికారశాఖ నామనాయక, కీరభాషలక = చిలుకపలుకులనెడు పలుకులచేత, పల్కెక = భాషించెను. ఇధి సల్లాపరూపదోహదము ముఖర క్రియనఃగా శాఖముఖమునందుండెడు పుష్టపురక్రమయును, ముఖ మిచ్చటియును. ఇంపుగల సంపెంగకొమ్మ=స్రీతిగల సంపెంగకొమ్మయను పేరుగల నాయిక, ముఖరక్రీ౯ = శాఖాముఖకుసుమరక్తిమ యనెడు ముఖమిచ్చుటను గలుగంజేసెను. ఇది ముఖరాగరూప దోహదము లేంబొన్నతీంగ=లేంతపొన్నతీగయనెడు లేంబొన్నతీంగ పేరుగలనాయిక, వన్నెగా౯ = వన్నెయన! గా పువ్వులకాంతియును సొగసును. వుష్టకాంతియనెడు నవ్వుచేత సొగనుగా నవ్వెను ఇది హసితరూపదోహదము. శ్వసనమనంగా వాయువును నిశ్వాసమును. సింధుకవల్లి=వాపఏరికొమ్మయనెడు సింధుకవల్లి నామనాయక. “అధ నిన్గుకః నిన్గువారేస్థనురనా నిర్గుజ్సీ న్లాణికేత్యపి" అము. సురభిళశ్వసనంబు౯ -సురభిళజపరిమళముతోంగూడిన, శ్వసనంబు౬॥ = వాయువనెడి నిశ్వాసమును నెరపె£౯ = పొంధించెను. ఇది ముఖవాయురూవదోహదము. తావులనంగా వాసనలును, గళాన్థానము లును క్రోవరెమ్మ=క్రోవకొమ్మయనెడు క్రోవిరమృయను పేరుగల నాయిక, తావులునోంక౯ = పరిమళములనెడు కళా న్థానములంటునట్లుగా, కుచ్చెఐ = కౌంగిలించెను. ఇది యాలింగనరూపదోహ దము. కల్టక మఖీిష్ట ఫలప్రదాయిగనుక .నకలదోహదక్రియాయోదగ్యమని తెలియవలయును ఆ యావగలాండ్రు కల్చ్టవ్యక్షమువలె. గామతభోగము లొసంగు నా రాజునకు ఆ యా యనురాగంపు! జెయ్యులు చేసి రనుట ఆ యా వ్వక్షములకు( చేయదగిన దోహదక్రియలకు. బ్రమాణము,

శ్లో, 'అశోక శ్చరణాహత్శా వకుళో ముఖసీధునా । అలిజ్జీనా త్కురవక స్తిలకో వక్షజేనచ

కరస్టర్శ్మేన మాకన్లో ముఖరాగేణ చమ్సకః 1సల్లానత; కర్ణికార స్పిన్దువారో ముఖానిలాత్‌ గీత్సా ప్రియాళు ర్షికరాం నమేరు ర్హసితేన చ । అన(గా అశోకవ్యక్షము పాదతాడనముచేతను, పొగడచెట్టు ఉమియుటచేతను, ఎజ్జపువ్వుల

ప్రధమా శ్వాసము 155 పెద్దగోరంట కౌంగిలించుటచేతను, బొట్టుగుచెట్టు చూచుటచేతను, మామిడిచెట్టు చేతనంటుటచేతను, సంపెంగచబట్టు ముఖరాగముచేతను, కొండగోంగుచెట్టు సల్లాపముచేతను, వావిలిచెట్టు ముఖవాయువు చేతను, ప్రేంకణపుచెట్టు గానముచేతను సురపొన్ష నవ్వుటచేతను బుష్షించుచున్నవి ఆయా వృక్షము లాయా దోహదములచేత అకాలమందును బుప్పించుచున్నవని శాస్త్రము (ఆ రసాలనల్ల ర్యాదులు తమకు స్త్రీలుచేయు సన్నుతాచారములనే రుచిరోపచారములుగా అధిపకల్దకమునకు. జేసినవి అధిపుం డును గల్బకమును అగుటచే ఆనందమును బరిమళమును వచించు ఆమోదము శబ్దము చెప్ట! బడెను) సీసము మొదటి రెండు పాదముల రూపకము తక్కిన రెంట సమానిళ్తి

తా. రాజురాంగా తియ్యమామిడి కొమ్మయందలి క్రొంజిగురు నిక్కెను బొట్టుగు చెట్టునుండి తేంట్లు చాలుగా నిగిడెను ప్రేంకణపుందీంగయందలి కోయిల యింపుగాం గూసెను కొండగోంగు కొమ్మ యందు చిలుక కలకల పలికెను సంపెంగకొమ్మ ఎజ్జనిపువ్వులతోః జూపట్టెను లేంత పొన్న తీంగ తెల్లని పువ్వులవన్న గులుకుచుండెను వావిలితీ//ర గమగమయని మంచి వాసనతోడి గాలి గుబా౭ంచెను క్రోవిరమ్మయు వాసనలు బుగులుకొన చుట్టు బొదివెను. మ చనువొప్ప౯ నగి పల్కి పాడి కని యా శ్వాసంబు నొందించి చే కొని మోమిచ్చి కవుంగలించి తరులం గొన్నింటి మన్నించి యం గన లయ్య్మో మము నెంత చేసి రనుచుం | గంకేళ౭యుం గేసరం బును భూజానికి మైక్కె గుళ్చవినతిం ।; బూందేనెకన్షీటితోన్‌. 157 అ. అంగనలుజ స్త్రీలు, చనువు బప్టక = మన్ననయొప్పనట్లుగా, నగి= నవ్వి, పల్కి= సల్లాపము చేసి, పాడి= గానముజేసి, కని= చూచి, అశ్వాసంబునొందించి= ఊరటనుగలిగించి - ఆ నిశ్వాసమును నెరపియని భావము. చేకొని= అంగీకరించి - చేతముట్టి యని భావము. మోమిచఛ్చి= ముఖోల్లాసము కనంబఅచి, కవుంగలించి= ఆలింగనముచేసికొని, గొన్నింటిని తరులః£ = గొన్ని వ్యక్షములను-అన(గా పూర్వపద్యమునః జెష్టంబడిన రసాలాదివృక్షముల నెనిమిదింటిని, మన్నించి= గారవించి-బహూకరించి యనుట పూర్వోక్తములయిన హసనము మొదలుగాంగల దోహదక్రియ లెనిమిదియును మన్హనచేత జరిపెడు నర్మచేష్టలవంటివిగాన నా క్రియలచేత వానిని మన్షించరనుట అయ్యో= అక్కటా, మముక = మమ్ము, ఎంతచేసిరి= ఎంత యవమానముచేసిరో, చూచితివా, అనుచుక = అనిఅనగా తన్ని యుమిసినారనుట అశోకము తన్న!గా పూయునది యనియు, పొగడ ఉమియఃగాః బూయునదియని యును దెలియవలయును కంకేళయుక = అశోకమును, కేసరంబును= పాగడయును, గుచ్చవినతిక = పువ్వులగుత్తి బరువువలని వంగుటయునెడు నమ్రత్వముచేత, పూందేనె కన్నీటితో = పువ్వుదేనెయను బాష్టముతోడ, భుజానికిజ = రాజునకు, మొక్కెజ = నమస్కరించెను ఉత్దేక్ష వంగి కన్నులనీరుగార!గా మ్రైొక్కుట తమకుంగలిగిన దుఖమును ప్రభువునకు మనవిచేసికొనుట యగునుగాన పూగుత్తుల బరువున వంగుటయు పూందేనెచే గన్షీరును బచరించినాండు. అనగా అశోకమును, బొగడయును స్త్రీకృతమయిన చరణాహతి, ముఖసీధువులను దోహదములచేత దామువంగునట్లు బటువుగాః బూచి యు గ్రిందికి. జాలుకొనునట్టు పూందేనె దొరు(గుచును నుండెనని తాత్చర్భము మ. లలితైజాంకశిలాలవాల మను కే । కాకూళిలో నీరుపై. జెలువొష్ట౯ ధరియించి తోడనె మిళ చఛ్చిక్రోడదంప్ప్రాదళ తృలరంధ్రంబులచే వెలార్చి జల సూత్ర స్తంభముంబోని య గ్రలపుంజాయల గుజ్జునారికడముం గాంచె విభుం డయ్యెడన్‌. 156

156 వసుచరిత్రము

అ గుజ్జటెంకాయచెట్టు నిచట జలసూత్ర స్తంభముగాః గవి వర్ణించుచున్నాండు. విభుండు = రాజు లలిగ .వాలము - లలిత= బప్పుచున్న ఏణాంకశిలా=ఐ చంద్రకాంతశిలలచేత రచింపబడిన, ఆలవాలము= పొదు, అను కేళాకూళిలో నీరు= అనునట్టి కుండులోని - అనంగా జలయంత్ర సరన్ములోని -జలమును, పైక = మోందిభాగమందు, పయినున్న కాయలందనుట చెలువు బఒప్టణ = అందము మోఅంగా, ధరియించి= తాల్చి-అనంగా పయినున్న కాయలలోకి నెగంజీట్టకొని, తోడనే= వెంటనే, మిళత్‌... రంధ్రంబులచేజ -మిళత్‌= కూడుచున్న - నీళ్లెగంబీల్చి కాయలలో. జేర్చకొన్నతోడుతనే దానిని గొణలుక సమకట్టినయనుట చిక్రోడ= ఉడుతలయొక్క, 'చిక్రోడః స్థూలద న్తకః అమరశేష దంప్రా= కోఅలచేత, దళత్‌= బ్రద్దలగుచున్న ఫల= కాయలయొక్క, రంధ్రంబులచే౯ = రంధ్రములచేత, వెలార్లి= బయలువెడ లించి. కేళాకూఇళలోని జలసూత్రస్తంభమందలి నీ రెగంజీల్చకొని తోడనే వెడల. జల్లుచున్నదిగాన యట్లే యిదియు నీళ్లు కాయలలోని కెగం బీల్చుకొని తోడనే వెలువరించుట కనువుగా నుడుతలు తోడనే కోఅలతో. గొలుకుట ననుసంధించినాండు జలసూత్రస్తంభము= స్తంభమువలెనున్న జలయంత్రపు గొట్టమును, పోని= పోలినట్టి, దీనిచే 'పోని' క్రియాజన్యవిశేషణమగుటః దెలియునది అగ్గలపుం కడు మః -అర్గలపుంజాయలు= దట్టమయిన నీడలుగల, గుజ్జునారికడము॥ = గున్న టెంకాయచెట్టును, అయెడః = ఆ వనప్రదేశమందు, కాంచె౯£౯్‌ = చూచెను

ఇచట చంద్రకాంత శిలారచితమయి నీళ్లు నిండియున్న పాదును చలువరాలచే. గట్టంబడుకేళా కూళగాను, ఆ పాదులోనున్న గుజ్జుటెంకాయచెట్టును జలసూత్రనాళముగాను, దాని కాయలుడుతలు కోఅలంగొలికి పెక్కు తూంట్లు గావింప(గా ఆ తూంట్లనుండి బొట్లుగా నీరు గారుటను జలయంత్రము పయి నున్ల చిన్నబొందలనుండి నీరు తుంపరగాః జారుటగాను రూపించినా(డు. రూపకానుప్రాణితమ యిన యుపమ యలంకారము మథఖియు నీడగల పట్టులందే కేళాకూఆయుండుట గలదుగాన నారికడమునకును నగ్గలపుంజాయలు చెప్పినాండు. 'నిదాఘాంశు నావళి వీడ్కొన్స తమంబుంగాంచి వనిలో వర్తించు మంచోయనకొ అనుచో జలయంత్రములదారిని మంచువలె జాలు తుంపరలు చీ కటియున్న చోటి వర్తించుటను జెప్పటిచే చీకటిగా నధ్యవసింపంబడిన చెట్ల దట్టంపు నీడయందు ప్రవర్తించుట తెలియుచున్తది. దినింబట్టి కేళాకూళి నీడపట్టులయందే ప్రాయికముగాం గట్టంబడుట తెలియుచున్లది. కాన, యిచటను నీడలకలిమిచేతను బౌపమ్య్మపూర్తి సిద్ధించుటకై 'అగ్గలంపు జాయ'లని చెప్పట యగును.

రాజా వనప్రదేశమం దొక గున్నటెంకాయచెట్టును జూచెను. అధి చంద్రకాంతపుపాదు గలిది పయినున్ల్న కాయల నుడతలు కోజలచే గంట్లుసేయంగా నా గంట్లవలన నీరు బొట్లుగాం గార్బచుండెను. దానిని జూడ!గా గేళాకూళిలోని నీరు జలయంత్రనాళము పయికి జీల్చుకొని సన్షరంధ్రముఅదారిని వెదచల్లునట్లుండెను.

తే. న్యపునెదుటం దేనెవాంకలోనిబిడవిచల, దతనుపత్రాాఫలనాంద్రమగుచునొక్క

నగముకైవ్రాలియేటిలోనాటియున్న నాంటి యున్నతనగరాజు నలువుందెలిపె. 159

అ. న్యపునెదుటకా = వసురాజుముంగల, తేనెవా/ంకలోఖ = పూందేనెకాలువలో, నిబిడనాం ద్రము - నిజిడ = దట్టమౌనట్టులుగా, విచలత్‌ = చిలించుచున్న అతను= గొప్టదయిన, పత్రాళి= ఆకుల సమూహముచేతను, ఫల = కాయలచేతగు, సొంద్రము = దట్టముయినది, అగుచుక,

ప్రధమా శ్వాసము 157 బక్కనగము= ఒక్కవృక్షము, కైవ్రాలి= జరిగినదై, ఏటిలోక = శుక్తిమతీనథిలో, నాటియున్ష= పాందుకొని యున్న నాంటి= ఆకాలమందలి, ఉన్నతనగరాజు= పాడవయి పర్వతశ్రేష్మమగు కతోలాహలముయొక్క, నలువుక = చందమును, తెలిపెఖ్‌ = తెలియంజేసెను. శుక్తిమతీనదియందు వ్రాలియున్న కోలాహలుని తల(పించినదని యాశయము. ఆ నగము ఆకులచేతను, థలములచేతను నాంద్రమగుట వృక్షములచేతను, బండలచేతను సాంద్రమగు పర్వతముతోడి సామ్యంపు దార్ధ్యముననకు. మతియు నగశబ్దము పర్వతవాచియునగుటచేతను శబ్దశక్తిచేతను బర్వతసామ్యము పోషితము. పర్వతసామ్మ ముచే వృక్షము పఅపును, బొడవును గలది యగుటయు వ్యంజితము. అలం. నిదర్శన. 'శైలవృక్షనగా వగౌ' అమ.

ఉ. ఉన్నతి నన్నగాగ్రమున ; నున్న యొకానొక కిన్సరద్వయం బన్నిఖిలోక్తివేది కపు ।; డనృదురాసదమైనీ యొక్క యా సన్నశుభంబుం దిన్షని । ప్రసన్ననిజోక్తులం దెల్టి తోనయే! గె న్నరదేనపాదపవి । ఖిన్న్షబ్యహన్నగకూటవాటికిన్‌. 160 అ. ఉన్నతిక = నిక్కుతోడ-సుఖంపు పెంపుతోడ, అన్ష్నగాగ్రమునకి = ఆ వ్యక్షముకొనయందు, పూర్వపద్యమునం జెప్పిన నగశబ్దమునే యిచటను ప్రయోగించుట కిన్నరదేవతా వాచియగు కెన్సరశబ్బ్దము సయిత మన్వయించుటకని తెలియునది. కిన్షరులు పర్వతాగ్రములందు వర్తించుట సహజముగదా. ఒకానొక కిన్నరద్వయంబు= ఒక తిన్నరపక్షి మిథునము, అన్నిఖిల+ఉక్తి వేదికిక = సకల జంతువులయొక్క పలుకులుదెలిసిన యా వనురాజునకు, అపుడు= ఆ సమయమందు, అన్యదురాసదము - అన్ఫ= ఇతరులకు, దురాసదము= పొంద నలవిగానిది, ఐన, జఒక్కయానన్ల శుభంబు౯ = ఒక సమిపకాల శుభమును, తిన్నని...క్తులః -తిన్షని= చక్కనివై, ప్రసన్న= ఆదరముతో! గూడిన. నిజ+ఉక్తులక = తమ భాషలచేత, తెల్చి= తెలియం జెప్టి తోన= వెంటనే, నరదేవ....వాటికి౯ -నరదేవ= వనురాజయొక్క, పాద= చరణమనెడు, పవి= వజ్రాయుధముచేత, ఖిన్త= ఖోదపెట్టం బడినధియు, బృహత్‌= పెద్దదియు అగు, నగ= కోలాహలవర్వతముయొక్క, కూటవాటికిక = శిఖరసమూహమునకు, 'కూటో౬. స్త్రీ శిఖరం శృజ్లమ్‌' అమ. ఏంగె౯ = పోయెను - అనగా వసురాజును గోలాహలసర్వతగమనోత్ళకునిగా జేయుటకో యనం గిన్షరమిథునం బా వర్వతశిఖరమున కలి ననుట. నగాగ్రమునందుండిన కిన్షరమిథునంబు గాన, నగకూటవాటికి. బోయెనని చమత్కారము. అవి యా నగమునకు బోవుట వసురాజును సయిత మచటికి బోవునట్లు నుత్తుకుని జేయుటకు! గా నని భావము, తా. ఆ వ్యక్షము కొనయందున్న యొకానొక కిన్నరపిట్టలకవ యా రాజు సమస్తజంతువుల ఖాషలు దెలిసినవాండుగాన నతనికి స్వల్బకాలములో( గలుగనున్నయొక శుభమునకు (అనంగా గిరికా సందర్శమును తమ బాసను దెలిసి యతని పదహతిచే. గొట్టువడిన కోలాహలపర్వతపుశిఖరము లకు6 బోయెను. క. ఆ లోకాద్భుత విహగయు, గాలోకప్రీతివలన |! నతిలోకవయః: కోలాహలకోలాహల, లీలాహలహలిక చెంగ । లించెం బతికిన్‌. 161 అ. ఆ...వలన౯ - ఆ= అట్టి, లోకాద్భుత = జగమున కాశ్చర్యకరమైన, విహగయుగజ= కిన్షర పక్షి మిథునముయొక్క, అలోకఐ చూచుటవలన. బుట్టిన, ప్రీతివలనః£్‌ = ప్రేమచేత, పతికిః = వసురాజునకు, అతి.....హలిక - అతిలోక = లోకాతీతమయిన, వయః పక్షులయొక్స, కోలాహల =

50 వసుచరిత్రము కలకలధ్వనులుగల, కోలాహల= కోలాహలపర్వతమందు, ల్‌లా= లీలావిహారమందలి, హలహలభిక= తహ తహపాటు, చెంగలించె౯ = ఉద్రేకించెను. కిన్సరపక్షులు భూలోకమున కాశ్టర్భ్యకరములనుట. ఆ పక్షులను జూచుటివలన మక్కువపుట్టంగా నట్టి లోకాతీతములయిన పక్షులు కలకలధ్వనులు చేయుచు. గోలా హలమున నుండును గాన నక్కడకుంబోయి వానిని జూాతమను తహతహపాటు వుట్టినదని యాశయము. అశ్వానాంతము మ. అవితోర్వీనవఖండ ఖండపరశు । జ్వాభోదినాభోగభో గవిభాస్వద్భుజిాదండ దండథధరవ్‌ । క్షారూక్షనానావిప క్షవిభుక్షేపకకాండ కాండభయక్య । ధ్గంభీరభేలీమవో రవబిర్దాద్రిపిచండ చండబలథౌ ; రంధర్శహర్యగ్రజా. 162 అ. అవిత...ఖండ - అవిత= రక్షింపంబడిన, ఊర్వీనవఖండః= భూమియొక్క తొమ్మిది ఖండ ములు గలవా(డా, ఖండపరళశు....దండ-ఖండపరశు= శివునియొక్క, *' భూతేశః ఇఖణ్జపరశువ అమ. జ్యా= వింటినారియైన, భోగి= సర్దముయొక్క-అనంగా ఆదిశేషునియొక్క, స+ఆభోగ= పరిపూర్ణత్వ ముతో గూడిన-ఆదిశేషుని నిండుపసణపుతో (గూడిన, భోగ= శరీరమువలె - శరీరముయొక్క నిండు ఐటివివలె ననుటి. 'భోగ స్పుఖేస్త్రాదిభృతావహేశ్ర ఫణకాయయోః? విశ్వ. విభాస్వత్‌= మిక్కిలి ప్రకాశించు చున్హ్న భుజదండ= కజ్దలవంటి బాహులు గలవా(డా. దండశబ్దముచే! గజ్జలవలె నిడుదలై బటువులైన బాహువులని తెలియునది. దండధర....కాండ - దండధద= యమునియొక్క, వీక్షా= చూపువలె, రూక్ష= తీక్స్వమయిన, నానా= సమస్తమగు, విపక్షవిభు= శత్రులయిన రాజులను, క్షేపక= చిమ్మవైచునట్టి, కాండ= బాణములుగలవా/డా, కాండ...పిచండ - కాండ= బ్రహ్మాండమునకు, 'కన్య బ్రహ్మణ: అణ్జ: కాజ్డిూ అని వ్యత్చత్తి. భయకృత్‌ = భయము చేయుచున్హ్న, గంభీర = గొప్టదియైన, భేరి = రణభేరియొక్క, మహత్‌= గొప్పదియైన, రవ= ధ్వనిచేత, టిర్జ= బ్రద్దలు చేయబడిన, అద్రిపిచండ= పర్వతోదరములు గలవాడా పర్వతవు నడిమి ప్రదేశములనుట. 'పిచజ్జ ముదరేవిన్హాత్చశోరవయవే౬ పిచ' విశ్వ. చండ.....హర్యగ్రజా

• చండ= ఉద్దండమయిన, బల= బలముయొక్క, ధౌరంధర్య= భారమును వహించుటయందు, హర్యగ్రజా= బలరాము( డయినవాండా - బలరామునివలె బలధురంధరుండయినవాండా యనుట, అని సంబోధనము. ఈ పద్యము ముక్రపదగ్రస్తము. ఈ శ్రీకర్టాటేశ్వర ఏ, శ్వాకర్ణికబిరుదశాస । నాంక వితిర్లి శ్రీకర్ణ దశదిశాలల, నాకర్దాభరణసుగుణ | నవరత్షఖానీ 163 అ. శ్రీకర్ణాట+ఈశ్వర-శ్రీ= సంపద్భుక్తమయిన, కర్ణాట= కర్ణాటరాజ్యమునకు, ఈశ్వర= ప్రభువ యినవా/డా. విశ్వా...నాంక - విశ్వ= ప్రపంచముచేత, ఆకర్గిత= వినంబడిన - ప్రపంచమంతయుః జక్కంగాం బ్రసిద్ధమయిన యనుట. బిరుదశాసనః= జరుదులతో గూడిన శాసనముయొక్క, అంక = చిహ్నములుగలవాండా - లేక-బజిరుదశాసనుండను బిరుదచిహ్న్హము గలవాడా, వితిర్లి...కర్ణ - విత్‌ది = దానముయొక్క, శ్రీజ సంపత్తియందు, కర్ణ = కర్ట్షుండయిన వాండా, దశదిశా...ఖనీ - దశటధిశా = పది దిక్కులనెడి, లలనా = స్త్రీలకు; కర్ణాభరణ = కర్ణభూషణములయిన, సుగుణ = సద్గుణములనెడి, నవరత్ష= క్రొత్తవియగు రత్తములకు, ఖనీ= గనిర్మైనవాండా. దశదిశలందును నీగుణములు, బ్రఖ్యాతములై వన్నెగూర్చుచున్నవి యనుట.

ప్రధమా శ్వాసము 159 తా. కర్ణాటరాజ్యమునకు. బ్రభువయినవా/డా ! సమస్త ప్రపంచమునందును జక్కంగా( బ్రసిద్ధ మయిన బరుదశాసన చిహ్హము గలవాండా ! దాని విభవమునందు. గర్జుండయినవాండా ! పదిదిక్కుల యందును శోభిలుచున్న సుగుణములుగలవాండా |! పృథ్వి. కబంధహర థీరతా । కర కరాసిక్యత్తత్రుట తృబంధపరిపంథిసం । గ్రథితసూర్య సూర్యర్చిత ప్రబంధరసబంథధురా | ర్థపదబంధ బంధుస్వథి నిబంధన యబింధనా । గ్షినిభనిత్యతేజోనిథి. 164 అ. కబంధ....తాకర - కబంధ = కబంధుడనెడి యసురుని, హర = సంహరించిన శ్రీరాముని యొక్క, థీరతా = దైర్భ్యమునకు, ఆకర = న్థానమయినవాండా అనగా శ్రీరామునికి/గల థైర్యసంపత్తి గలవాడా యనుట. కరా....సూర్య-కరాసి = ఖడ్గముచేత, కృత్త = తుండింపంబడి, త్రుటత్‌ = తెగిన, కబంధ = మొండెములుగల, 'కబన్లోస్త్రీ క్రియాయుక్త మపమూర్ధకలేబరమ్‌' అమ. పరిపంథి = శత్రువుల చేత, సంగ్రథిత = భేదింపండిన, సూర్చ = సూర్భమండలము గలవాండా-యుద్ధమునందు హకులయిన వీరులు సూర్భ్వమండలమును భేదించుకొని పోవుదురని ప్రతీతి యిట యనుసంధించునది. సూర్భద్దిత... బంధ-సూరి = పండితులచేత-పండితులగు కవుల చేతననుట. అర్హిత = సమర్చింపంబడిన, ప్రబంధ= ప్రబంధములయందలి, రస = శృంగారాది రసములచేత, బంధుర = సుందరమగుచున్న, అర్ధ = అర్థ మును, పదబంధ = పదసందర్ధమును-పదముల కూర్చు ననుట, నిబంధన = కట్టువాటుగల వాడా లేక బంధువులకు న్వాథినుండా, అబింధ....నిథీ-అప్‌+*ఇంధన+అగ్మి = బడబార్నితోడ, నిభ= నమాన మయిన, నిత్య = శాశ్వతమయిన, తేజ: = ప్రతాపమునకు, నిధి = స్థానమైనవాండా. ఇది ముక్తవదర్రస్త మును ద్విప్రాసమును. తా. కబంధుని సంహరించిన శ్రీరామునివలె ధైర్భశాలియగువాండా ! శత్రువులను ఖడ్గము చేతందుండించి చంపి స్వర్గగతులను జేసినవాండా ! విద్వత్క్మవులచే రసవంతములయిన యకధ్ధముల తోను, బదసందర్భములతోను గూడెన కృతుల నందినవా(డా ! బంధువులను నీవలెనే నియతితో నెంచువా(డా ! బడబాగ్షివలె నెడతెగని చండప్రతాపము గలవాడా! గద్యము ఇది శ్రీరామచంద్ర చరణారవిందవందనపవననందనప్రసాదసమాసాదిత , సంనస్మృతాంధ్రభాషాసామ్రాజ్బసర్వంకష చతుర్విధకవితా నిర్వాహక సాహిత్యరసపోషణ రామరాజభూషణ ప్రజీతంబయిన వసుచరిత్రంబునందు€ బ్రథమాశ్వాసము

వసుచలిత్రము "టా సవ్యాఖ్యానము యయమమేమి.. ఈతకు ద్వితీయా శ్వాసము అలాణాజనని ఫేన న్తైమోళదినా----. [మ (₹1! ! తిరుమలరాయ జయ రు! బోత్స | న. శ్రీ తరుజీరమణ సుగుణ । శీతల యాకా వ. రాతతభుజదండ మూరు । రాయరగండా శ అ, శ్రీతిరుమలరాయ = సంపద్భుక్తుండయిన తిరుమలరాయనామము గలవాడా, జయ... రమణ-జయశ్రీ = జయలకియొక్క, రమణ = పతియ్రైనవాండా, సుగుణశీతల - సుగుణ = మంచిగుణ ములచేత, శీతల = చల్లనయినవాండా - సుగుణములచేత జనుల కాహ్లాదము గలిగించువాండా యనుట. ఆ....దండ - ఆకాశీతల = కౌశీప్రదేశము మొదలకొని, ఇక్కడ “ఆజ్ఞ అనెడు నిపాతమభివ్యాప్తిని దెలిపెడ డిని. 'ఆజ్షీషదర్ధః భివ్యాస్తా సీమార్దే ధాతుయోగజే' అమ. సేతు = సేతు వఅకుంగల, ధరా = భూమియొక్క, అతిధురా = అత్యంతమయిన బరువుచేత, తత = వ్యాప్త్రమయిన, భుజదండ = బాహుదండముగలవా(డా-కాశిమొదలకొని సేతువువఅకు(గల భూతలమును బాలించువాండా యనుట. మూరురాయర గండా = ముగ్గురు రాజులకు - అన(గా అశ్వపతి, నరపతి, గజపతులకు భర్తవైనవాండా - ఆ ముగ్గురు రాజులను జయించి లోపణఅచుకొన్న వాడా యనుట. తే. అవధరింపుము శౌనకా;ద్యఖిలసన్సు, నీంద్రులకు రౌమహర్షణి । యిట్లు పలుకు నమ్మహీజానినిజవివో।;రాచలేంద్ర,దివృసాభాద్యములుచూడందివురుటయును.. 2 అ. అవధరింపుము = చిత్తగింపుము. రౌమహర్షణి = రోమహర్షణుని పుత్రుంుడయిన సూతుం డు, శౌదన....నింద్రులకు - శౌనక+ఆది = శౌనకు(డు మొదలయిన, అఖిల = సమన్తు, మునఖింద్రులకు = మునిశ్రేష్టులకు, ఇట్లు = ఈవిధమున, పలుకు = చెప్పచున్నాండు. కొన్ని యెడలాట్టును భూతంబునంద గును గాన పలికెనని యర్థము. ఇట్టె - 'స్వరోచి యిట్లనుకొ (యనుచరిత్రము), 'ఇట్లను నా కీచకాధ ముండు' (ఐరాటపర్వము) ఇత్కాదుల నెఖుంగునది. అధి యేమన.గా-అమ్మహీజాని = ఆవసురాజు, నిజ...సౌభార్భములు - నిజ = తనదయిన, విహార+అచలేంద్ర = క్రీడాపర్వతరాజమగు కోలాహలాద్రి

ద్వితీయా శ్వాసము 161 యొక్క, దివ్యసాభాగ్యములు = దివృ్య్వములయిన వైభవములు, చూడ౯ = చూచుటకు, తివురుటయును= ప్రయత్షముచేయఃగాను

ఉ ఆయెడ నొక్కనర్శ్మసచి వాగ్రణి యిట్లను నోయఖండతే జోయుత యద్భుతం బొకటి ।; చూచితి. జూపెద నీకు నాదుచే చాయనె చూడు మభ్రమున జక్క6గ నల్లదె నల్లమబ్బలోం పాయవు కొన్నిమ్రూంకులు నృ పా యవు! జుమ్మవినాకభూజముల్‌ మ్‌ అ ఆయెడ౬£ = ఆసమయమందు బక్క నర్మసచివఅగ్రణి = ఒక యనుంగు మంత్రి శ్రేన్టుం డు, ఇట్లను౯ = ఈప్రకారముగాంజెప్టైను ఓ అఖండతేజోయుత = అఖండమయిన తేజస్సుతో. గూడిన వాండా, అద్భుతంబు బకటి౯= బక యాశ్చర్య్మమును, చూచితిని, నీకుక, చూపెదను, నాదుచే చాయనె= నాచేతివెంబడిగానే-నాచేయిచాంచిన దిక్కుజాడనే యనుట. అభ్రమునః = ఆకాశమందు, చక్కంగ౯ = సూటిగను, చూడుమని వెనుక కన్వయము అల్లదె= అదిగో, నల్లముబ్బులోకా = నీలమేఘములో, కొన్నిమాంకులు= కొన్ని వృక్షములు, పాయవు = విడువకయున్న్లవి - స్థిరముగా నెలకొనియున్నవనుట న్యపా = రాజూ అవి = ఆకనంబడు వృక్షములు, నాకభూజముల్‌ = కల్పి వృక్షములు అవుక చుమ్మా= అగునుజుమో నల్లనిమబ్బలోనుండుటంబట్టి నాకసంబంధియనియు, పాయకయుండుటంబట్టి వృక్షములనియు మంత్రి వివేచించుట తెలియునది తా. అపు డొకయనుంగుమంత్రి రాజునుచూచి 'ఓ మవాోతేజన్స్వీ. నేనొకయాశ్చర్యమును జూచితిని. అది నీకుంజూపెదను నేనుజేయి నిగిడ్జెన జాడగా జూడుము అదిగో నల్లనిమేఘమందు. గొన్ని వృక్షములు స్థిరముగా నెలకొనియున్నవి రాజా . అవి యట్లుండుటంబట్టి కల్పవ్యక్షము లగును జుమో యనెను చ. అన విని నవ్వి నూక్షగ్రతి నారసి యారసికావతంను. డి ట్లను మనకేళినైల మది యల్లధి తన్మఘవాక్షకూట మ మృ్మనికిమహీజముల్‌ చదలు మ్రూణకు అటంచు భ్రమించి పల్కెదై నను మృష గాదు నీపలుకు ! నాకనగంబులె తద్దుమావళుల్‌. శ అ అనః = మంత్రెచెష్ట/గా, ఏని, ఆరసిక+అవతంసుండు = రసికులయందు శ్రేష్టుడయిన యా వసురాజు, నవ్వి = నగి, సూక్షర్రతిః = సూక్షమయిన మార్గముచేత - సూటియైన పద్ధతిచేతను

• సన్నని వెరవునననుట, ఆరసి = విచారించి - విమర్శించి, ఇట్లు అనుక = ఆవిదమున' జెప్టెను. అతండు మిక్కిలియు రసికు;డగుటచే మంత్రిచెప్టినదే యవునని నమ్మక స్టూలదృప్టిచేతనే యదివేణ గునని కనుంగొని నవ్వినాండు. పిదప సూక్షవ్రమర్శనముచేత ఆవేఅయినది పలానిదని నిర్ణయించి నాండని తెలియునది -అతండు చెప్టినదేమనంగా, అధి = ఆకనంబడునది యనుట మనకేళి శైలము= మనక్రీడాపర్వతము-అన(గా కోలాహలపర్వతమనుట, అల్లది = అదిగో: గనయడునటి తత్‌...కూటము -తత్‌ = దానిదయిన, మఘవాక్ష = ఇంద్రనీలమణిమయమయిన, కూటము = శిఖరము-నల్లమబ్బు గాదనుట, అమ్మనికిమహీజముల్‌ = ఆచోటునందలి-అనగా ఆయింద్రనీలమణిశిఖరమందలి-వృక్ష ములు, చదలుమ్రాంకులు = ఆకాశవ్యక్షములు, అటంచు॥ = అని, భ్రమించి = భ్రమసి, పల్కెదు = పలుకుచున్నావు ఐనను = అయినప్పటికిని, నీపలుకు = నీమాట, మృష = అబద్దము, కాదు

162 వసుచరిత్రము ఎట్లన(గా, తత్‌ ద్రుమ ఆవకుల్‌ = (మన క్రీడాపర్వతశిఖరమందున్ను ఆ చెట్లవరుసంు నాశగగంబుటలె = (ీవుచెప్పినట్లు ఆకాశవ్యక్షములేయని యర్థము న్వర్గసంబంధి కల్చవృక్షములేయ బావము నాకశబ్దము ఆకాశమందును స్వర్గమందును 'ఆకాశేత్రిదివే నాక అమ నుర్తించుచున్నది గాన నర్మసచివుండు కల్పవ్వక్షపరముగా 'నాకబూజము' లన్త్నదానిని రాజు రసికావతంసు.ండుగాగు కాదని నిరూపించి పిదప రసికత్వమొలకునట్లు “ఆకాశ మనెడి యర్థాంతరమును గర్భ్స్‌కరించి 'నాకనగములే' యని మంత్రిమాట నాయర్జాంతరమున స్థిర్‌ీకరించినాండు ఇదియె రసికల్వాతిశ యమునకు ద్యోతకము. ఇందు భ్రమనొందిన సచివునకంటె. గలరూపు నిరూపించినరా జెక్కుడు గాన యతని కంటె. గొంచెము తక్క్కువయగు మంత్రి పీఠమర్దుండుగావలయును 'కిజ్సైాదూన: పీరమర్దః అని లక్షణము. ఇట కోలాహలపు ఇంద్రనీలశిఖరమును నల్లనిమబ్యగాను, అందలివృక్షము లను గల్టెవృక్షములుగాను, మంత్రి భ్రమించినాండు మంత్రి యంతటి నిపుణునింగరూడ నుల్లనిమబ్బుగా భ్రమింపండేయుటంబట్సి యాశిఖరముయొక్క జెన్నత్సాతిశయమును, అది ఇంద్రనీలమయమగుటచే గోలాహలుని సౌభాగ్యవిభవమును వ్యంజితములు అలం పరికరము, నిరుక్తి తా. మంత్రి యట్లుచెప్పినది విని రాజు మవాోారసికుండుగాన యట్లుగాదని నవ్వి, యంత సూక్షముగాపరిశీలించి మంత్రితో 'అది మనక్రీడాపర్వతమయిన కోలాహలము, ఆనల్లమబ్బు దాని యింద్రనీలమణిశిఖరము ఆశిఖరమందలి వృక్షములనే నాకవ్యక్షములని బ్రమసిచెప్పెదవు అయిశణ నవి నాకవ్యక్షములే, నీపలుకు తప్పుగా'దనెను. సీ, అచటిసానులు రత్న రుచిరంబు లననేల, వానివంశము లెల్ల ; నీనుమణులు ద్రుమము లెల్లనునురా గమములౌటరుదెని, తృసురాగములుతదీ యాంకురములు లఅతలు సంజీవను ల్లావె యచ్చట వాని, తావులు నతనుసం జీవనములు రసములెల్లను సిద్ధ ! రసము లౌటెంత త,త్హ్రసవంబులును సిద్ధ ।! రనములచట తే. నచట మజిచిత్రభూములు నచట నమరు, నమరతరువులగుమురులు నచటితీవ లచటి పొందమ్మికొలంకులు నభవు నింట, నైన నాదంటబలువింట వైనంగలవి అ. అచటిసానులు = ఆకోలాహలసర్వతమందలి చలులు, రత్షరుచిరంబులు = మణులచేత' బ్రకాశించుచుండునవి, అన£ ఏల = అని చెప్పటయెందులకు - చెప్ప్టనక్కఅలేదనుట. ఏలనఃగా - వానివంశములుఎల్లిక = వంశమనఃగా 'వంశో వేణా కులేవర్లేషృస్టన్కావయవే౭ పిచ అ.వి. అన్నట్లు సంతానములును వెదుళ్లును - వాని సంతతులన్నియును గూడ మణులక£ = రత్నములను, ఈను॥ = కనును, అని యర్థము అచఖులయందలి వెదుళ్లు ముత్యములను గనుచున్నవని భావము. వాని సంతతులే రత్స్మముల నీనుచుండ!గా అని రత్నములచే! బ్రకాశించుటను చెప్పనేలయనుట వెదుళ్లుయందు ముత్యాలుపుట్టుటకు 'విబితముగ బొంగువెదురున, నొాదవినమౌక్తికము తారకోజ్బ్వ లము శుభప్రదము' అని రత్మశాస్త్రము ద్రుమములు ఎల్ల౯ =అందలి వృక్షములన్నియును, సురాగములు _సుర+అగమములు=దేవతావృక్షములు-కల్పవ్యక్షములు, జౌెట= అగుట, అరుదె=ఆశ్చర్యమా- ఆశ్చర్యము గాదనుట. ఏలన(గా, తతీయ+అంకురములుక౯ =ఆవృక్షములయొక్క చిగుళ్లుగూడ, నితృ్మ్ససురాగము లు-నిత్ళ = నిత్య్మములయిన-ఎల్లప్టటికిని, సురాగములు = కల్చివృక్షములు అని యర్దము వానిచిగుత్లె నిత్సకర్చవృక్షములు కా(గా ఆ వృక్షములు కల్చవ్యక్షములగుట యాశ్చర్ద్శమా యని యర్ష్దము సు+రాగ ములు=మంచి రక్తిమగలవియని భావము చిగుళ్లు ఎప్పుడును మంచియెఅఖుపుగలిగీయుండు ననుట

ద్వితీయా శ్వాసము 163 లతలు = అందలితీ/గలు సంజీవనుల్‌ గావె = సంజీవనీలతలుగావా, అవుననుట. పలనంగా, అచ్చట = ఆపర్వతమందు. వానితావులును = ఆతీ/గల వాసనలుగూడ, అతనుసంజీవనములు = మిక్కిలియు సంజీవనులు వాసనలే మిక్కిలియు సంజీవనులు కాంగా అవి గల లతలు సంజీవనులు కాక పోవు నాయని యర్థము అతను= దేహములేనివారిని, నంజీవనులు= బ్రతికించునవి యని ప్రకారాంత రము అతను.డన6ంగా మన్మథుండుగనుక అతను సంజీవనములనఃగా మన్మథుని నుద్దీపెంపం జేయునవియనుట ఆ వాసనలు మిక్కిలియు మనవ్మథోట్టిసకములని భావము రసములు ఎల్లను =జలములన్నియును సిద్ధరసములు॥౯ = మధురసములు, లేక సిద్దుల సంబంధించిన దివ్యరసములు, బౌెట, ఎంత = ఏమిగొప్ట, అచట తత్‌-ప్రసవంబులును = దానియొక్క కన్షట్టివి గూడ - ప్రసవమనః గా గర్భమోచనము గనుక కన్షట్టి నిసువులుగూడ, సిద్ధరసములు= ప్రసిద్ధములైన మధురసములు

• లేక సిద్ధులను సంబంధించిన దివృరసములు-అవికన్న నిసువులే సిద్ధరసములుకాఃగా నవి యట్ల గుట యేమియెక్కువయని యర్థము 'న్మాదుత్తాతేఫలే పుష్టేప్రసవో గర్జమోచనే' అమ ప్రసవములనః గా పుష్టములను గాన, ఆ జలములయందలి పుష్టములును సిద్ధరనములు-అన!గా సిద్ధమయిన మకరందముగలవని భావము

కాబట్టి - అచటిమణిచిత్రభూముల = అక్కడిరత్మములచేత వింతలయిన నేలలును, అచట= అందు, అమరునమరతరువుల గుమురులు - అమరు= ఒప్పచున్న అమరతరువుల= దేవతావ్యక్షముల యొక్క, గుమురులు= సమూహములును, అచటితీవలును= అక్కడితీంగలును, అచటి పొందమ్మి కొలంకులు౯ = అక్కడనుండెడి బంగారు తామరలుగల కొలంకులును, అని క్రమూలంకారము. ఆభవు నింటనైనః౯ = శివునకు గహమయిన కైలాసపర్వతమం దయినను, ఆదంట= ఆదిట్టయొక్క. బలు వింటనైనజ = గొప్ట విల్లయిన మేరుపర్వతమందయినను, కలవె= ఉన్నవా-లేవనుట ఇచట శ్లేషమహి మచే! గోలాహలమందలి సానువులు మొదలయినవానికి నతిశయముగూర్దినాండు కోలాహలము కైలాస మేరుపర్వతములకంటె మహిమాతివయముగలదని భావము

తా ఆపర్వతమందు చయఖులు రత్షములచేత బ్రకాశించుచుండును. వానియందలి వెదుళ్లను ముత్యములు పుట్టును వృక్షములు కల్చవ్యక్షములవంటివై యెప్పుడు నెజ్బనయిన చిగుళ్లు గలిగియుం డును అందలి తీంగలు మవ్మధోద్దీపకములయి వాసనలు గుబా౭ంచుచుండును. అందలిజలము' తేనియలవలె రుచులుగులుకును అందలి పువ్వులను మకరందము మిక్కిలియు! గలిగియుండును కాంబట్టి యది కైలాస మేరువర్వతముల నతిశయించి యున్హది అలం శ్లేషానుప్రాణితార్ధావత్తి

మ. అది గాదే మనకేళభూధరము ద వ్యా చూత మాయద్రినం

పద అంచుం గయిదండ. బూని ధరణీ పాలుండు లీలాగిరిం గదియః నర్మసఖుండు వల్కు నచటం । గల్బద్రు హాలారసో గ్‌ శృదవైమానిక మానినీమధురగా ।; నస్వానసానందుండై,

అ మనకేళభూధరము= మన క్రీడాపర్వతముమ, అదిగాదే= అదేకదా-అన(గా నదిగో కన బడునట్టిదే మన క్రీడాపర్వతమయిన కోలాహలమనుట దవ్వా= దూరమా - దూరము గాదనుట కాంబట్టి, ఆయద్రిసంపదలః = ఆపర్వతమును సంబంధించిన సౌభాగ్యములను, చూతము, అంచుకు కయిదండ౬ పూని= హన్తావలంబనముచేసి, ధరణీపాలుండు = రాజు, లీలాగిరి౯ = క్రీడాపర్వతమును కథియః£ = చేరంబోవంగా, నర్మనఖుండు= కూర్తిచెలికాండు, అచటక = ఆచేరంబోయిన స్టల ఘందు, కల్టద్రు నానందు(డై-కల్దద్రు = కల్టవ్యక్షమును సంబంధించిన, వోలారస= సురపానమును

164 వసుచరిత్రము

చేయుటిచేత, ఉన్మద=మత్తుగొనియున్న వైమానికమానినీ=దేవతాస్తీలయొక్క, మధుం=ఇంపయిన, గానన్వాన=పాటయొక్క ధ్వనిచేత, సానందుండై - ఆనందముతోంగూడినవాండై, పల్కు౯ = జెప్పెను, కల్దద్రు వోలారసపాన ప్రయుక్తమయిన యున్మత్తత గానమాధుర్యమునకు నెంతయు. బోషకము ఆ మధుర గాన స్వానము వినుటయే మింది పద్యమునంగల పిక గదేయమయూరనినదాది ధ్వని సంకులత్వమును బరామర్శించుటకు మూలమై కోలాహల శబ్దనిరుక్రికి. బ్రసక్తి కలిగించెడినని తెలియునది.

తా. రాజు కూర్తిచెలికానితో 'మన క్రీడాపర్వత మబియేకదా - దాపుననే యున్నది గాన పోయిచూత'మని యతని కయిదండ(గొని యాపర్వతముశు జేరంబోంగా నంతనానఖుండు కల్చవ్యక్షపు మద్యమునుద్రావి మత్తుగొని మిక్కిలి యింపుగాంబాడు దేవతాస్త్రీల తియ్యని గానధ్వనిని విని యానందముపొంది రాజుతో నిట్లనెను ప్రాఢోక్తియలంకారము.

సీ. ఒక చాయ ననపాయ పిక గదేయసముదాయ, మొకసీమ నానామఃు యూరనినద

మొక వంక నకలంక ; మకరాంకహయహేప, లోకక్రేవ వనదేవ ।; యువతిదీత మొక చెంత సురకాంత లకరాంత తతనాద, మొకదారి నవశారి కోదితంబు లొకయోరంబటుచార । ణ కుమారఫణితంబు, లొకదండ నలిమండ । లికలగాన

తే. వెంక్క మొగిమ్రైయ గదళిగ్య వోవవన్న, కిన్నరీబ్యందబ్యందనం ।గరీతరీతి

నమరునతివేల కోలాహఃలములకలిమి, నధిప యీాయద్రికోలాహఃలాఖ్కమొక్కొ.

అ అధిప=రాజా. బకచాయక౬ =బక నంకఠకను, అన. దాయము-అనవాయ=ఎడంయబాటు లేని-లేక ఎడతెగని, పికఠక=కోయిలలయొక్క, గదేయ=గానములయెొుక్క,నముదాయము= సమూహమును, బఒకనసీమ£ =బక చోట, నానా=అనేకములయిన, మయూర=నెమిళ్లయొక్క, నినదము=కేకాధ్వని యును, బఒకవంక£ణ =బక వైపున, అకలంక . హేషలు-అకలంక=కలంకములేని- తొట్రుపడనియనుట మకరాంకహయ=మన్మథుని గుజ్జములయొక్క, అనగా చిలుకలయొక్క, హేవలు=నకిలింవులును-అనంగా బిర్ష్గణ వలుకులును, ఒక క్రవః =బకపార్మ్వవుందాు, సురకాంతల=అవ్సర: ప్రీలయొక్క, కరాంత=చేతి వొనలయందలి, తత=టీణమొదలయిన వాద్యములయొక్క, 'తతం వఏణాదికం వాద్యమ్‌” అమ నాదము=ధ్వనియును, ఒక దారి = ఒక మార్గమందు, నవ. దితంబులు-నవ=నూతనమయిన, శారికా=గోరువంకలయెంయిక్క, ఉదితంబులు=భాపితములును “ఉక్తం భాషితమ్‌' అము. ఒకయోరక = బక వైపున, పటు ఫణితంబులు-పటు= సమర్ధ్థులయిన, చారణకుమార = చారణజాతిపడుచువాండ్రయొక్క, ఫణితంబులు = స్తుతివాక్యములును, ఒకదండ౯ = బకదధిక్కున, అలి మండలి = తుమ్మైదగుంపుల యొక్క, కలగానము = అవ్మక్త మధురమయిన గానమును, ఒక్క మొగిమైోయక = ఒక్కుమ్మడిగా ధ్వనించుచుండ(గా కదళీ. రీతి-కదళిగ్భృహ = అరంటి చష్టరములయందు, ఉపపన్న = కూడుకొన్న కిన్నరిబ్బంద =కిన్సర స్త్రీసమూహముయొక్క, బృందసంగీతరీతిక = గుంపుగాంజేరిపాడుపాటయొక్క వైఖరిచేత, అమరు =కలుగునట్టి, అతివేల = మితిమూటిన, కోలాహముల కలిమిన్‌= కలకలధ్వనులు గలిగి యుండుటచేత, ఈ యదధ్రి = ఈ పర్వతము, కోలాహలాఖ్యు మొక్కొ=ఐ కోలాహలమనెడు పేరుగలదాయెనో యేమొ-పిక గేయాదినానావిధకోలాహలములనుబట్టి కోలాహలమని టినికి( బేరుగలిగిన దేమోయనుట. కిన్నరీ బృ్యందముయెొఎక్క బృ్యందగానమును గ్రహించుట కోలాహలత్వసిద్ధికని తెలియునది నిరుక్తి, ఉత్తేక్షయు

ద్వితీయా శ్వాసము 165 మ ఘనజాంబూనదరౌప్పరత్స్షరుచులక గన్సట్టు నీగట్టుంజు ట్టైనగండో పలమండలంబు! గనుగొం టే మేదినీశైలశా సన యుష్మ్హరణావధూత మగునీ వైలంబు నూరార్డంగా ననుకంపామతిం జేరు మేరుముఖగో!। త్రాథిశులం బోలెడిన్‌. 8 అ ఘన రుచులక ఘనః= మిక్కిలియైన, జాంబూనద = బంగారుయొక్కయు, రౌన్య = వెండియొక్కయు, రత్న = మణులయొక్కయు రుచుల£ = కొంతులచేత, కన్ఫట్టు = అగపడుచున్న బంగారు వెండి యధికముగా నుండుటచే వానిరుచులతోడ6 గన(బడుచున్నట్టి అనుట ఈగట్టు౯ = ఈపర్వతమును, చుట్టిన... లంబు-చుట్టిన = చుట్టుకొనియున్న గండ+ఉపల= గండశిలలయొక్క, మండలంబు= సమూహమును, కనుంగొంటే= చూచితివా, మేదినీ...శాసన-మేదినీ = భూమియందు, వైలశాసన = ఇంద్రు. డయినవాండా - ఈ సంబోధనము కోలాహలపర్వతభంజనాభివ్రాయగరద్దము యుష్కత్‌= మోయొక్క, చరణ= పాదముచేత, అవధూతము= ఎగుర జిమ్మంబడినది, అగు ఈ వైలంబు= అయినట్టి యీపర్వతము, ఊరార్టగా౯ = ఊఅడించుకొఅకు, అనుకంపామతిక౯ = దయ తోడి బుట్లితో, చేరు థీశుల£ -చేరు= బద్దకువచ్చు. మేరుముఖ:= మేరుపర్వతము మొదలయిన, గోత్రాధీశులక్‌ = పర్వతాధిపతులను, పోలెడిక్‌ = పోలుచున్నవి. కనుగొంటేయని సంబంధము ఇందు మిక్కుటమయిన బంగారు వెండి రత్షముల కాంతుల చేత జూడ(బడుచున్లది. గనుక నీ కాంతులు గల మేరు కైలాసరోహణాద్రులు మొదలయిన పర్వతములేవచ్చి యున్నట్టుగాం దో6 చుచున్నవని యర్థము (అత్ర గణ్జ్డోపమణ్జణలస్య జామ్చూనదరౌప్య రత్మ్వమయత్వాసంబన్లే౬పి తత్సంబంన్లోక్తా అతిశ యోక్తి: తయానుప్రాణితయా గజ్డోపలానాం మేరుముఖపర్వతత్యోత్తేక్షయా కోలాహలస్య లోకాతిశాయి మహత్త్వం ధ్వన్యత ఇత్యలజ్ఞారేణ వస్తుధ్వనివి సోమకవి. తా భూమికి దేవేంద్రుండ వయినవాండా. ఈ పర్వతము చుట్టును గండశిలలు కొన్ని బంగారు కాంతులును గొన్ని వెండికాంతులును గొన్ని రత్షకాంతులును మిక్కుటముగా! గలిగి యుండుటను జూడ(గా బంగారు మయమయిన మేరువు, వెండిమయమయిన కైలాసము, రత్నమ యమయిన రోహణపర్వతముమ మొదలయిన మేటిపర్వతములు నీపాదముచేత( జిమ్మువడి నొళ్చిన యౌ పర్వతము నూరార్చటకై వచ్చినవో యన్నట్లు చూపట్టుచున్లవి. ఉ. అక్కట నీయుదగ్రచరణా హతి ।; కోరువ లేక యేగతి౯ న్రుక్కెనొ గట్టురాచ కొమ రుం డలనాండు కపోతహుంకృతి౯ గ్రక్కున మూల్లుచుం బిల ము ఖంబున నేండును గంటె నెత్తురుల్‌ గ్రక్కెడు ధాతువుల్‌ చెదర. । గా నరుణాంబుర్వురీమిషంబునన్‌ 9 అ అక్కట= అయ్యయ్యో నీ. హతికిజ -నీ= నీయొక్క, ఉదగ్ర = మొనపయికెత్తంబడిన లేక ఉత్కటమయిన, చరణ ఆహతికి౯ = పాదముదెబ్బకు, ఓరువలేక = సైంపంజాలక, గట్టురాచకొమ రుండు=పర్వతరాజయిన హిమవంతుని కుమారుండు-కోలాహలు/డనుట. అలనాండు= తన్నువడిన యా దినమందు, ఏగతిజ = ఏవిధమున, స్రుక్కెనో= సామ్మసిల్లెనో-లేక కీడ్చడెనో, తెలియదని విశే షము కపోతహుంక్యతిణ -కపోత= గువ్వలయొక్క, హుంక్యతిక = హుంకారమనెడి హుంకారము చేతను - అనంగా ఆయాసముచేత హుం అనెడు అనుకరణధ్వనిచేత ననుట, గ్రక్కునక =తోడనే

166 వసుచరిత్రము -ఎడకపోతహుంక్యతులను క్రందనకుంధనాదులుగా వర్ణించుట గలదు శ్లో చరమగిరికుంజీశక్షణ్తూయనేన స్వపితి సుఖ మిదానీ మన్తరిన్లోః కురజ్ల పరిణతరవిగర్థవ్యాకులా పౌరుహూతీ దిగపి మదకపోతీహుజ్య్యతై: క్రన్హతీవ | (భోజచరిత్రముఎ గ్రక్కున = తోడనే - ఎడతెగక, మూల్గుచు౯ = మూలుగుచును, బిలముఖంబునుక = గుహయనెడు ముఖముచేత, ధాతవుల్‌ చెదరం.గాన్‌ = నాడులు చెదరంగా - గైరికాది ధాతువులు చెదర! గౌనని భావము. అరుణ. .మిషంబునః॥ -అరుణ= ఎల్జనయిన, అంబు= జలముయొక్క, ర్సురీ= ప్రవాహమనెడు, మిషంబునః£ = నెపముచేత, నేండును= ఇప్పుడును నెత్తురుల్‌ క్రక్కెడు౯ = నెత్తురుగ్రక్కుచున్నాండు కంటె= చూచితివా. అలం రూపకము, శ్లేషము, అపహ్హవము ఈ మూ! టెచే సుత్ళాపితమైన అర్థాపత్తియు తా అయ్యో. నీవేండ్రమయిన పాదముదెబ్బకు నా కోలాహలుండు, నేంటివజకును గువ్వకూం తల మూలుగుచు, దాతువులుచెదరి, యెజ్ఞని నీటివెల్లువయను నెపమున నెత్తురు గ్రక్కుచున్నాః డు. నే(టికే యిట్లుండ!గా దెబ్బతిన్స్మయానాండు దానికెట్లు సొమ్మసిల్లెనో తెలియరాకున్లధి నేంటికంటె నెన్షియో మడుంగులు నాండు వెతగుడి-చియుండునని ఫలితార్ధము మ నను నువ్వెత్తుగం బాఅమాటితివి నా నాబైర్భ్ససామగ్రిమ జ్ఞనకు౯ మున్నె తృజీకరించితి కృపా స్వాంతంబునం బ్రోవు మిం క నరేంద్రా యని గట్టువేండెడి నినుం । గంటే తృణగ్రాహినూ ._ తననీలా శృదరీముఖాగ్రవిచల ద్వాతూలమంద్రధ్వనిన్‌. 10 అ. నరేంద్రా= రాజా . నను£ = నను, ఉవ్వెత్తుగ౯ = బక్కుమ్మడిని, పాణ మాటితివి= ఎగిరి పోవునట్లు గోటితో (జిమ్మితివి నానాధైర్భసామగ్రి = నానావధమయిన ధైర్యసంపదచేత, మజ్జ్దనకు౯ = మాతండ్రియైన హిమవంతుని, మున్నె= మునుపే, తృణీకరించితివి= గడ్డిపరకంజేసితివి మిక్కెలి యలక్ష్యపెట్టితివి. కాంబట్టి కృపాస్వాంతంబునక౯ = దయతో (గూడిన మనస్సుచేత, ఇంకజ౯ = ఇ కమిదను, ప్రోవుము= రక్షింపుము అని తృణ. ధ్వని౯ -ధ్వని౯ -తృణగ్రాహి= గథిక కఅచుకొనియున్న నూతన= నవీనమయిన, నీలాశ్మ= మహానీలములయొక్క, దఠి = గుహయనెడు, ముఖ= ముఖము యొక్క, అగ్ర= కొనయనెడు, ముఖాగ్ర= నోరికొనయందు, విదలత్‌= మిక్కిలి చలించుచున్న, వా తూల= వాయుసంబంథియైన, మంద్రధ్వనిక = గంభీరధ్వనియనెడు హీనస్వరముచేత, గట్టు= ఈ కోలాహలాద్రి, నిను వే(డెడి౯ = ప్రార్ధించుచున్లది. కంటె= చూచితివా నన్హోయవలీల నెగంజిమ్మితిఐ, నాతండ్రి మహాధైర్యనిధి యున్నాండడను కొంటినిగాని యతనినిగూడ నానాధైర్యసంపత్తిచే గడ్డిపణక గాం జేసితివి కాబట్టి వేబుదిక్కులేక నీ వొక్కడవే శరణ్బ్ముండగుటచే దయతో ./గావుమని వేయుట తెలియునది. లోకమందు బలవంతుని చేత. గీడ్దడినవాండు భయపడి నోటగలిక గఅచుకొని హీననస్వరమున గాని రక్షింపుమని వే(డికొనుటను ఇట యనుసంధించునది ఇచట దరి నీలాత్ష మయ నముయినటథిగాః జెప్పట యేలన నీలములు గఖికనుగణచుట రత్షశాస్త ప్రసిద్ధము. తృణగ్రాహిత్వ సిద్ధికై నీలాశ్తమయిన దరిని గ్రహంచినాండు అలం. చేకాను ప్రాణితమైన ఉత్టేక్ష గమృ్మము. తృణగ్రాహిన్‌ లక్షణము క కసవులనిసువులు కరమున, వెస నిడ నీలంబుమోంద విడ నూందటయు౯ వెన నెడసి పోక నిలిచిన, వసుధ దృ్యణగ్రాహా్‌ యనంగ వర్ణన కెక్కున్‌.

ద్వితీయా శ్వాసము 167 తా ఈపర్వతమందు నింద్రనీలపు గుహయందు నామణుల చేత. గణవంబడిన గడ్డిపణక అను ఆ గుహయందు వాయువుపాలసి గంబీరముగా మైంగునట్టి ధ్వనియు. జూడ(గా నీపర్వతము నీతో 'రాజా!' నన్ను మునుపే యవలీలంజమ్మివైచితివి నాతండ్రిని ధైర్యముచేత సరకుసేయవైతివి ఇక నీవే దిక్కు' అని యోడినవాండు నోటం బూరిగణచుకొని హీనన్వరమున నిన్న వేండుకొను నట్లున్నది వ్‌ మతియు నిక్క్కులాచలనంతానంబు, నంతానకునుమవాననానమాగత నొరంగ నంగీతభంగితరంగంబు లుపాంగంబులుగా పాడువేల్క్మగాణీ లపాణీరితమాణిక్య వఏీణామధురరాణామృతంబులగరంగి జరగుకురువిందకందళంబులజలంబుల. బదనైన రైరికతలంబులం బొడమినకారణ గుణంబున బగడంబుడంబువడం బించునిగనిగని కా తొగరు నిగుడ నెగడునగణితలతావితానంబులనొయ్య నాయ్య్మన యొయ్యారంబుల నుయ్యెల లూంగునజరగజరాజయానలయుపరివిస్యమ రచరణకంజ మంజుతరమంజీ రంబులం బెచ్చు పెరుంగు నఛ్చపుంబళ్చలచాయలు మెచ్చలు సేయ(బచ్చికలమచ్చికలవిళ్చ లవిడిః గ్రచ్చకొనిమెసవ నుకించునం కపురాజంక జంకించి మగుడరాం దివియునెడ బెగడి తొడిబడందడంబడ నడుగులిడంగందుచందురునిమేన. జందునుథా బిందుసందోహంబులపొందునడిందువడి భవదరుణచరణనిహతి. బెకలినకఅకు టెఅకలు మగుడ నిగిలించిన తెలంగునం బరగు కార్మొగులు తెగలను గని సమదసామజు సమాజంబు లని యరసిమెఅసి మెఅపునొాఅపు లుపరిపరి కీర్ణరైరిక పరాగంబుల నియును నుఖుము లురుముఖబృంహితంబు అనియు రేసి*యేసగాంబివిసి తడవిండ్ల నేసి క్రైవ్వునంగూసి డాసి తదుదరకరకనికరములు జలజల టొరంగినం జూచి గుత్తంపుముత్తియంబు లని యేఖఅినారె సారెగీరనగింజ లాడం దలంచు చెంచు ముద్దియల యశ్రాంత మృగయా పరిశ్రాంతినివారించు పటీరతరువాటికలును, బటీర తరువాటికావిటవములు నికటకూటకోటీ విటంకంబులనొరయ నెరయును రభిళరజంబులతోః బరిఫుల్లహల్లకపరాగపూరంబులు పరిక్షుజ్ణ కాశ్మీరకేసరాసారంబులు పరిమ్యదితశై లేయసారంబులు! బసిమి యెసంగ సగంబాలు మేళవించి యథృంచిత కాంచనప్రనవసారభసమాగమంబునం బువ్వుగట్టి గంధవహుండు నవరించిన యందంపుగందవొడి నెలవలపులు వలపులటఖేనికలనం గల యలవు అపనయింప నింపుసొాంపునం బెంపుమిగులు కింపురుషచంపకామో దలకు దాంపులగు సేవంతిపూ. జొదలును, సేవంతిపూంయబొదలచినుకున ననఘహిమసలిలములు నెలచలపదొనల. దొట్టి జలజలన జాలుగొని వెల్లువలై మల్లడెగొ నియల్లనల్లనయతిశీకలశిలాత లంబు అమెల' గుగస్తూరిమెకంబులమదభరంబులం దోరగునాభీరక్తంబులిగిరి గనిగట్టి ననిగరములు గణచికొని పఅచియవలగమ్మనబరిమ ఆంచుకజ్దజివ్వాభికలయి కలగల నిగ్గుల నర్గలంబులై కదలి కర్హూరకదళికలవుప్ప్తాడితిన్సలయొప్ప నప్పళంచి గ్రక్కున జక్కనయిన యా “ ఖగచ్చుకొని. * బిందువులవాండున * రేసియేసి క్రొవ్వునంగూసి

168 వసుచరిత్రము చొక్కపుం/గదంబంబులు పూయువిద్య్భాధరీకదంబంబుల యాటపాటలకు మెచ్చి య్చట వనదేవత లెత్తునారతిపక్లైరంబుల కరణిందనరు తరణికాంతపట్టికలును, దరణికాంతప ట్టైెకలం బుట్టుదట్టంపుసెకలపై నెట్టుకొనుననతిచిరప్రసూత చమఠలిస్తనృంబులుప్తాంగినం గనుంగొని చెంగటిమునిజనతపోవననవనభవనంబులః: బ్రవర్సారంభంబులని ఐందులకు ముందుముందుగాః గ్రందుకొని వచ్చ బృందారకసందోహంబులును గలిగి, నవరతామోద సిద్ధమహిళాకులం బయ్యు ననవరతామాద సిద్ధమహిళాకులంబై, నిశాకర కాంతరాజీవరాగచ్చాయం బయ్యుననిశాకరకొంత రాజీవరాగచ్చాయంబై, మేరుభూరి ప్రభాభానమానం బయ్యునమేరు భూరిప్రభాభాసమానంబై, వెలయుచున్నయది విలో తింపుము. 44 అ. మఖథియును, ఇక్కులాొచలసంతానంబు= కులపర్వతమయిన హిమవంతుని సంతాగు మున యీ కోలాహల పర్వతము, సంతాన. తరంగంబులు-సంతానకుసుము = పారఠరిజాతపుపష్పముల యొక్క, వాసనా= పరిమళమునుగూర్హి, సమాగత= వభ్చిన, సారంగ= తుమైదలయొక్క, నరస= మనోహరమయిన, సంగీత= గానముయొక్క, భంగీ= రీతియొక్క, దరంగంబులు= పరంపరలు, ఇపాంగంబులుగా= శ్రుతులగునట్లుగా, పాడు= గానముసేయుచున్న వేల్పుగాణీల= గానముసేనెడి యచ్చరలయొక్క, పాణె= హస్తములచేత, ఈరిత= పలికింపంబడుచున్న మాణిక్యవణా= పద్మరాగమణి మయమయిన వీణలయొక్క, రాణ+అమృతంబులక = రాణజయనఃగా రాగము, అమృుతవపాయముల యిన రాగములచేత, కరంి = నీరుగానయి, జరగు= ప్రవహించుచున్న కురువింద కందళంబుల:= మొలక కెంపుల సంబంధించిన-కురువిందమనఈ(గా 'సులలిత మత్తకోకిలలోచనద్యుతి నలరారు? గురువిందమనెడు కెంపు అను రత్షశాస్త్రముచొస్పన 30పు, దానిని సంబంధించిన, జలంబులక౯ = నీటిచేత, పదనుఅయిన= తడిసి బురదయైయున్న గరైరికతలంబుల౯ = గైరికాదిదాతు ప్రదేశము లందు, పొడమిన కారణగుణంబునక = ఎజ్జనగు కెంపులనీటిచేత బురదపదనయిన రక్తధాతుప్రదేశ ములయందు బుట్టిన హేతువువలన 'కారణగుణాహి కార్యగుణానారభన్న్తే అను న్యాయమిట అనుసం ధథించునది. పగడంబుడంబు= పగడపుంగాంతిని విడంబించు= పోలునట్టి, నిగనిగని= నిగనిగమెణ యునట్లి, ఇట అంత్యనివర్ణము అదంతగుణవాచకములకుం బోలెనని తెలియునది ఇట్లె 'ఛగధగని దేహరుబి' (చునుచరిత్రముు ఇత్యాదులూహించునది తొగరు= ఎలుపు, నిగుడ౯ = వ్యాపింపంగా, అతిశయింపగా, నెగడు = వ్యద్ధింబొందుచున్న అనగా బగడపుంటింగవలెనున్న అగణిత= ఎన్న దరముకాని, లతావితానంబుల౯ = తీ/గ మొత్తములందు, జయ్యనొయ్యన౯ = తిన్నతిన్నగాను, ఒబయ్యారంబుల౬ = విలాసములచేత, ఉయ్యెలలూంగు= ఉయ్యెలలూ6గునట్టి, అజర గజరాజయానల= దేవతాస్తీలయొక్క, ఉపరి= ఊర్ధ్యభాగమందు, విన్యమర= వ్యాపించునట్టి, చరణ కంజ= పాదకమలములందు, మంజుతర= మిక్కిలి మనోహరములగుచున్న మంజీరంబుల౬ = అందెలయందు పెచ్చు పెరు6గు= అతిశయించుచున్న అచఛ్చపుంబళ్చల= పరిశుద్ధములయిన మరకత మణులయొక్క, చాయలు= కాంతులు, మెచ్చులుసేయక = మనస్సును రంజంపంగా, పచ్చికలమభ్ళి కలక = పళ్చగడ్డి పరకలనెడు భ్రమచేత, విచ్చలవిడిజ = స్వేఛ్చగౌ, క్రచ్చుకొని= కధియంబడి, మెసవక = మేయుటకు, ఉంకించు= యత్నించుచున్న అంకపురాజంకక = లాంఛభనమయిన రాజ కురంగ మును, జంకించి = అదల్సి మగుడ౯ = మరల, తివయునెడ౯ణ = వెనుకకుందిరుగంటినెడు సమయ

ద్వితీయా శ్వాసము 169 మందు, బెగడి= బెదరుకొని, తొడి-బడ౯! = వెంబడివెంబడిగా, తడ(బడః = తొట్రుపడునట్లు అడుగు లిడ౯ = అడుగులుపెట్టి త్రాక్కంగా - తప్పటడుగులు పెట్టిత్రిక్క(గా, కందు= కమలిన, చందురుని మేన£ = చంద్రుని దేహమునందు చిందు = వెడలిపడుచున్న సుధాబిందు సందోహంబు పొందునః = అమృతబిందు సమూహముయొక్క సాంగత్యముచేత - (అతిశయోక్తి డిందుపడి= (మునుపు అడ!గిపడి; భవత్‌= నీదయిన, అరుణ = ఎట్లిని, చరణ= పాదముయొక్క, నిహతి£౯ = దెబ్బచేత, పెక లిన= పెల్లగిలి ఊడిపోయిన, కఅకుఎఅకలు= కర్కశములయిన టెక్కలు, మగుడ౯ = మరల, ఇగి రించిన తెఅంగున౬౯ = చిగిర్హినదోయన్నట్లున్న కార్మాగులతెగలును= నల్లనిమబ్బులగుంపులను- (ఉత్చేక్షు కని= చూచి. మద= మదముగల, సామజ= ఏనుంగులయొక్క, సమాజములు అని= సమూహములని, అరసి= విచారించి, మెఅసినమెఅపు నొణవులు= ఆ మబ్బుగుంపులయందు మెఅసిన మెఅపు. దీ/గకాంతులను, ఉపరి= మాందను, పరికీర్ణ= వ్యాప్త్రమయిన-అన(గా చల్లుకొన బడిన, గైరిక= గైరికధాతుసంబంధియైైన, పరాగంబులనియు= దుమ్ములనియు-జాజురేఖలనుట, ఉణుములు= గర్దితములు, ఉరుముఖ బృంహితంబులనియును= అధికతరములయిన నోటియం దలి ఘీంకారములనియును, భ్రాంతినొంధియని భావము. (రూపకానుప్రాణిత భ్రాంతిమంతము రేసి= ఉద్రేకిెంచి అనంగా చెలరేంగి, ఏసంగా౯ = ఏటవాలుగా, తివిసి= తీసి, తడవిండ్లక ఏసి= తడవింటి బద్దలచేత బాణములువేసి, క్రైవ్వునణ కూసి= ఉబ్బువలన కెవ్వునకేకవేసి, డాసి= సమాపమునకుః బోయి, తదుదర= ఆమేఘ గర్జములయందలి, కరక= వడగండ్లయొక్క. నికరములు= సమూహ ములు, 'వర్నోపలస్తుకరకా' అమ. కరకాశబ్దము స్త్రీపుంలింగములందు వర్తించును. జలజల తొరం గినక = జలజలమనిరాల!గా. చూచి, గుత్తపుముత్తియంబులు అని= బిగువైన ముత్తెములని బ్రమసి, ఏథి, సారెనారెకుకా = మాటిమాటికి, గీరనగింజలాడం దలంచు= ఓమనగుంట లాడవలయునని యెంచుచున్న చెందుముద్దియలు= ముద్దరాండ్రగు చెంచుకన్నెలయొక్క, అశ్రాంత = ఎడతెగని, మ్యగయా = వేటయందలి, పరిశ్రాంతిక = ఆయాసమును, నివారించు= పోంగొట్టుచున్న పటీరతరు వాటికలును= శ్రీచందన వృక్షములయొక్క సమూహములను.

పటీరతరువాటికావిటపములు = శ్రీచందన వృక్షసమూహములయొక్క విస్తారములు, నికట= సమిపమందలి, కూట = శిఖరములయొక్క, కోటి= అంచులయొక్క, విటంకంబులను= అర్రభాగ ములను, ఒరయః = రాపాడంగా, నెజఅయు= రాలిన, నురభిళరజంబులతోక = వాసనబుగులుకొను చున్ష రాపొడితోడ, పరిపుల్ల= చక్కగా వికసించిన, హల్లక= ఎజ్జకలువలయందలి, పరాగపూరం బులు”

/ పుష్పాడులయొక్క మొత్తములను, పరిక్షుణ్ణ = మిక్కిలి నల(గిన, కాశ్మీర= కుంకుమపువ్వు యొక్క, కేసర= కింజల్క్మములయొక్క, ఆసారంబులు= ధారాపాతములును, పరిమృదిత= లెస్సగా మర్దింపంబడిన, నైలేయ= అాతివువ్వుయొక్క, సారంబులు= స్థిరాంశములను, ఇది పరిమళము యుక్తమయినదని తెలియవలయును. 'శైలేయగన్టీని శిలాతలాని' అని ప్రయోగము. వసిమియెస(గ సగాలుమేళవించి = పచ్చదనమొప్పనట్లుగా అర్ధభాగముగూడగలిపి, అభ్యంచిత= మిక్కిలి యొప్ప చున్న కాంచనవ్రసవ= సంపెంగపువ్వులయొక్క సమాగమంబునః౯ = చేరుటచేత, వువ్వుగట్టి= వాననాయుక్తముచేసి, గంధవహుండు= వాయువనెడి బుక్కావాండు, నవరించిన= సిద్ధవలిచిన. అందంపు గందవొడి= యోదగ్యమయిన బుక్కాయొక్క, నెలవలపులు= నిండువాసనలు, వలపులనంగా వాసనలు, ఇందులకు

“కుందనము గమ్మవలపుం, జెందినచందమున. దెల్లచెఅకున! బం డై సుందరియగునక్కన్నియ, యందెలప్రాయంబువిడువనాయితమయ్యెన్‌' కవికర్ణరసాయనము రండ

170 వసుచరిత్రము (రూపకము, ఉదాత్తమును) వలపులరేని= మన్మథునియొక్క, కలన£ = యుద్ధమందు, కలఅలయిక లను= కలిగినట్టి బడలికలన - అనగా రతికేళిశ్రమములను, అపనయింప£ = పోంగొట్టుచుండ గా, ఇంపుసొంపునక౯ =అందముయొక్క విలాసముచేత, పెంపుమిగులు= అతిశయించుచున్న కింపురుషచంపకామోదలకు౯ =సంపెంగపువ్వు వాసనలవంటి వాసనగల కెంపురుపస్త్రీలకు తావులు =నివాసస్థానములు, అగు, సేమంతి పూబొదలును= చేమంతిపువ్వు(. బొదరిండ్లును, (ఇదాత్తము సేమంతి పూంబొదలక = చేమంతిపూవు పొోదలవలన, చినుకు-సలిలములు- చినుకు కురి యుచున్న అనఘ= దోషములేని-నిర్మలమయిన, హిసలిలములు= మంచున్‌ళ్లు, నెలచలపదొనలక౯ = చంద్రకాంతపు జాలమయములయిన కొండదొనలయందు, తొట్టి=నిండి, జలజలఅన= జలజలజా అునట్టుగా, జాలుగొని= జులుగట్టి, వెల్లువలై=ఐ వరదలై, మల్లడెగొని = చుట్టుకొని-బకటినాకటి పెన! గొని, అల్లనల్లనక = మెల్లమెల్లగా-ఇది 'కఅచికొనిపఅచి'తో నన్వయించిెడిని, అతి తలంబుల£ -అతిశీతల= మిక్కిలి చల్లనయిన, శిలాతలంబుల౯ = అాతిబండలయందు, మెలంగుకస్తూరి మెకం బుల = వర్తించునట్టి కస్తూరిమృగములయొక్క, మదభరంబులకి = మదాతిశయముచేత తొర గునాభిరక్తంబులు= స్రవించుచున్న నాభియందలి నెత్తురులు, ఇగిరి= తడియంతయు.టిసి= ఎండి యనుట, గనిగట్టిన నిగరములు= గడ్డగట్టిన పెళ్లెకలను, 'వలచుకస్తూరి నిగరాలతలుపుదెఅవ' శృం. నై. ౬ ఆ. ౧౫ ప 'కస్తూరినిగర మనంగొ భాగవత. ౩ స్క + కరంచికొని= కరంగటీసికొని, పఅచి= ప్రవహించి, అవలక£, గమ్మనః౯ = గమ్మృ్మనునట్లుగా పరిమళించు, కల్ణజవ్వాదికలయికలక£ = కజ్దు జవ్వాబియొక్క కూడికలవలన - జవ్వాదికజ్దలు కూడెకొనుటవలన అనుట, కలనిగ్గులక్‌ = కలిగినట్టినిగ్గులచేత, అగ్దలంబులై = అతిశయించినవై, కదలి = అక్కడనుండి సాంగి, కర్టూర. ఒప్పను- కర్టూరకదళికల= కర్టూరపు టరంటులయొక్క, పుష్పాడితిష్టల= పుష్పాడి కుష్ట్టయొక్క-అన(గా కర్పూర పురాసులఅయొక్క, బప్పను= జఒప్టిదమును, అప్పఆ౭ం౦ం-చచి= అలమికొని-ఆబాగునంతయు. గయిగొని యనుట, గ్రక్కునః = అపుడే, చిక్కనయిన= గట్టిపడిన, ఆ చొక్కపు గదంబంబుల= అఛ్చమయిన ఆయనులేపసనములను, పూయు విద్యాధరీ కదంబంబుల= అలందుకొను విద్యాధర స్త్రీసమూహముల యొక్క, ఆటపాలకు౬ = వృత్తరగీతములకు, మెచ్చి= మెచ్చకొన్నవారై, అళ్చటః = ఆస్థలమందు, వనదేవ తలు, ఎత్తు...కఈరణక -ఎత్తు= ఎత్తిసట్టిన, ఆరతిపక్లెరంబులకరణి౯ = నివాళి పళ్లెరముల విదమున పళ్లైరములో యనునట్లనుట, తనరు....పట్టికలును-తనరు = ఒప్పుచున్న తరణికాంత= సూర్యకాంతమ అులయొక్క, పట్టికలును= వట్రువలకలును (ఉత్చేక్ష ఉదాత్తము తరణికాంత మణిపట్టికలవలనః౯ = సూర్యకాంత మణిపట్టికవలననుండి, పుట్టుదట్టంపు సెకలపై౯ = పుట్టునట్టి దట్టముయిన సెగలమోద, నెట్టు. స్తన్యంబుల-నెట్టుకొను= వ్యాపించిన, అనతి చిరవ్రనూత= అతిచిరవ్రనూతలుగానట్టి-అనంగా క్రొత్తగా ఈనినట్టి, చమరీ= సవరపుమెకములయొక్క స్తనృంబులు= చనుబాలు, అనగా చన్నులకు మిక్కిలియై తమకుందామె వ్రవించాచాన్న చనుంబా లనుట పొంగిన£౯ = పాంగంగా, కనుంగొని= చాచి, చెంగటి .రంభంబులు-చెంగటి= అక్కడకి సమామందున్న మునిజన= మునిజనులయొక్క, తపోవన= తాపసాశ్రమములందలి, సవన భవనంబుల= యజ్ఞశాలలయందలి, ప్రవడ్స= యజ్ఞ మందు పాలతోంచేయణుడు ప్రవరహామముయొక్క, ఆరంభంబులు= మొదలుపెట్టుటలు, అని, విందులకు౯ = హవిర్జాగములకు, ముందుముందుగాః = బకరికంటె నొకరు ముందుగా, క్రందుకొని= సందడిపడి వచ్చు దోహంబులును - వచ్చు= వచ్చు నట్టి, బృందారక= దేవతలయొక్క, సందోహంబులును= సమూహములను (భ్రాంతమంతయు

ద్యితీయా శ్వాసము 171 కలిగి= కలిగియిండి నున యృకు-నవరత= ప్రథమ సురతమందలి, ఆమోద= ఆనంద ముతోం గూడెన, సిద్దమహిళా= సిద్దాంగనలయొక్క, కులంబు అయ్యును= సమూహముగలదైనను, అనవర కులంపై-అశవిరోదము, - అనవరత= ఎప్పుడును, ఆమోద= పరిమళముచేత, సిద్ధ= సిద్ధమై యుండెడు, మహిళా= ప్రేంకణపుతిం/గలచేత, 'శ్యామాతు మహిళాహ్వయా లతా గోవిన్హ నీ గున్హా' అమ ఆకులంటై= వ్యాస్తమైైనదై. అని విరోధ పరివారము నిశా. బయ్యు౯ -నిశాకరకాంత= చంద్ర కాంతములయొక్క రాజీ= సమూహమును, పరాగచ్చాయంబు అయ్యును= శ్రేష్రుయిన వృక్షచ్చా యలును గలదైనను-లేక, చంద్రకాంతములును, రాజీవరాగచ్చాయంబు= తామరలును నంబంధించిన యొజ్లనిచాయలును గలదైనను అని యర్థాంతరము-అనిశ.. చ్చాయంపబై అని విరోదము-అనిశ= నిరంతమును, ఆకర= గనులయందు కాంత= మనోహరములయిన, రాజీవరాగ= వధ్మరాగముణుల యొక్క, ఛాయంభఖై= కాంతులుగలదిదైై యని విరోధి వరిహారము వేరు బయ్యుః -వేరు= వేరువర్వతమువలె, భూరివ్రభా= బంగారు కాంతులచేత, భాసమానంబయ్యక = ప్రకాశించుచున్న దయినను, ఆమేరు....భాసమానంబై అని విరోధము-నమేరు = సురుపొన్నవ్యక్షములయొక్క. భూరి= అధికమయిన. ప్రభా= శోభలచేత, భానమానంబై = ప్రకాశించుచున్నదై యని విరోధపరివోరము 'భూరిప్రాజ్యసువర్ణయో: విశ్వ వెలయుచున్నయటి= ప్రకాశించుచున్నది విలోకింపుము= చూడు మనుట (విరోధాభాసము చ కొలకులపజ్ట సజ్జకపుం। గొడ్డంగె పూంబొదరిండ్ల జోరునం జిలుకు హిమాంబుపూరములు శీతకరోపలపట్టికాతటం బుల దుముకం బుటం టెగయు భూరితుషారకణంబు లెల్లెడ౯ వలగొన నిన్షగంబు హిమ వన్సగమ౯ దనరారుభూవరా. 12

• అ భూవరా= రాజా, కొలంకుల పజ్జ= తామరకొలకులయొక్క పొంతనున్న సజకపు..రిండ్లళ -సజ్ఞకపుజ మనోజ్ఞములయిన, గొడ్డంగపూపొదరిండ్లక = గొజ్జగపూవుల పాదలయందును జోరునక = జోరనునట్లుగా, చిలుకు హిమాంబుపూరములు = కురియునట్టి మంచునీటిముంపులు, శీత . తటంబుల౯ -శీతకర+ఉపల= చంద్రకాంతపు ఆలమయములయిన, పట్టికా= పలకలయొక్క, తటం బులః£ = దరులయందు, దుముకక = వడిగా నెగసిపడుచుండ(గా, వుటంబుఎగయు= మోందకెగురు చున్న భూరి= అధికమయిన తుషార= మంచుయొక్క, కణంబులు= తుంపురులు, ఎల్లెడక = అంతటను, వలగొనః = పరివేష్టింవంగా-చుట్టుకొనంగా ననుట. ఇన్నగంబు = ఈ తోలాహలపర్వతము, హిమవత్‌ నగము= హిమవత్చర్యము, అన్‌తనరు= అనెడియొప్పను, ఆరుక = నిండియుండును, లేక హిమపన్నగము అ౯£ = హిమవత్చర్వత మనునట్లుగా, తనరారుక = ఒప్పచుండును ఈయర్ధమునందు 'అకొ అనుటకు అనునట్లుగా ననియర్థము విచార్యము 'తనరూనకు విశేష్యరూపములేక 'తనరి' ఆరు 'తనరారు' అని శబ్దరత్షాకకమందున్నది అయినను “అక్‌ శబ్దము 'అనంగా' ననుటకు. జాలమిచే 'అన్వాండు' ఇత్యాదులందుంబోలె నంత్యోకారము లోపించిన తద్ధర్మవిశేషణముగా!గొని 'తనరు' ను విశేష్పముగాంగొనుట మఖింత యుపపన్నమని తోంచెడిని. అన(గా తండ్రిని బోలియుండునని భావము అలం కావ్యలింగము ఇట గొజ్జ్బంగెపూలబొదలనుండి మంచినీళ్లు ధారలుధారలుగా జోరున6గురిసి యాకొండ యొక్క చంద్రకాంతపుదరులపయింబడినవడిచే. దుంపురులుగా పయికెగయఃగా నవి సన్నని మంచు

172 వసుచరిత్రము చినుకులవలెః దోంచుచున్నవి గాన మంచుకొండవలెనున్నదని యాశయము హిమంబుిలు 'పూర ములై' 'జోరునం' గురియుటచేత తుషారకణంబులు 'భూరియై' 'ఎల్లెడను వలగొనుటం' బట్టి 'హమవ న్షగి మననొప్పచున్తదనుట బినిచే నందు గొజ్జంగెపూంబొదరిండ్లు విస్తరించియున్నవనియుః గాన యది భోదగ్యతాతిశయముగలదనియు రాజునకు. దెలుపవుచు వివారాసక్తి. బుట్టించుటకుంబోష కమగు చున్నది కొలశులపజ్ద గొజ్జంగెపూ(బొదలుండుట దానియందు గురిసిన హిమజలముల చే నవిపూరి తములయి మథింతచలువయు వాసనయు'. జెలువుగులుకుకొఅకు మ అని కేళిసచివుండు దెల్బ నిజల్‌ లావోర్భ మాసింహసం హననుం డెక్కి తదీయనిర్సరసమా రాందోళితైలాసుగం థినికుంజాంతనవేందుకాంతమణివే టిం బ్రోదిమై ఏశ్రమిం చిన నం దొక్కకలస్వనంబు వినవ ఛ్చైక మాధులీధుర్యమై. 13 అ. అని= ఇట్లని, తేళిసచివుండు= క్రీడాసవాయు. డయినమంత్రి, తెల్ప్బ౯ =విజ్ళాపనము చేయ! గా, ఆసింహ సంహననుండు= శ్రేషములయిన అంగములతో (గూడిన యారాజు ఇది భావిగిరికా మోహనమునకు. బ్రథమసూచకమగు జీము 'వరాబ్బరూపోపేతో య స్పింహసంహననో హిసూ అమ. నిజలీలా+ఆవోర్యము= తన క్రీడాపర్వతమునను-ఆకోలాహలాద్రిననుట, ఎక్కి=ఐ ఎక్కినవాండై, తథియ....వేదిక -తదీయ= ఆపర్వతమును సంబంధించిన, నిర్ల్షర= సెలయేటిప్రవాహముయొక్క, సమీర= వాయువుచేత, ఆందోఆత= కదల్చ్బంబడుచున్న, ఏలా= ఏలకితింగల చేత, సుగంధి= మంచి పసరిమళముగల, నికుంజ= పాదరింటియొక్క, అంత= సమాపమందలి, 'అన్తస్తుప్రాన్తికేనాశే స్వరూపే” విశ్వ నవ= క్రొాత్తయైన, ఇందు కాంతమణి= చంద్రకాంత మణిమయమయిన వేదిక = అరుంగుమా దను, ప్రోదిమైః౯ = సుఖముగా, విశ్రమించిన! = అలతటిల కూర్చుండియుండంగా, అందుక! = ఆ పర్వతమందు, జక్కకలస్వనంబు= అవ్మక్తమధురమయిన యొకానొక ధ్వని, మాధురీధుర్యమై= మాధుర్యమును వహించినదై-మధురమైయనుట, వినవచ్చెను. ఇట నిర్షరసమోరమును జెప్పటచే దానికి.జలువయు పలాందోళనమును జెప్పటచే వాసన యుఃజెప్పంబడినవి ఇట్టిగాలి వచుచయుండంగా నవచంద్రకాంతి వేదిపయిన గూర్వుండుటచే ప్రోదిమై విశ్రమముకలిగినది ఇట గిరికాసమాపాకర్షణమునకయి మొదట ఉద్భానవనదర్శనమును, అందుం డి క్రీడాస చివోక్తి నిబట్టియుకి స్నరవక్షిగతినిబట్టియు(గోలాహలాదబ్రిగమనమును, బొందుపరలఅచి యటనుండి గిరికాసన్నికర్న సమాకర్షణమునకై మాధులీదుర్భ్యమగు కలస్వనమును సంతరించి నాండు. అధి మాధురీధుర్శ్మమగుటయే ఆకర్షణమునకు ప్రోద్దలకము-ఈకలస్వనము గానము గనుక ఉద్దీపన విభావము తా క్రీడాసహాయు (డయినమంత్రి యట్లు కోలాహలమునువరద్ధింపంగా నా సుందరాంగు. డా పర్వతమునెక్కియందు సెలయేటిగాలిచే గదలుచున్న యేలకితీ/గలు పెన(గొన్న్మయొక పొదరింటి కడ నవచంద్రకాంతపు(దిన్న్షెపయి సుఖముగా విశ్రమించియుండ!(గా నొకానొాకమధురధ్వని యట వినబడెను క వీనులవిందై యమృ్మతపు, సోనలపొం దై యమంద సుమచలదళినీ గానముక్రందై యారవ, మానందబ్రహ్మ మయిన నథిపతి వల్కెన్‌. శత అ. ఆస్వనము= (ఐినంబడిను ఆధ్వని, వనులవిందై= చెవులపండువై, అమృతపునోనల పాందై= అమృతవర్వములతో చెలిమిగలదై-అమృ్మత వర్ష్నములవలె నత్యంత భోగ్యమైయనుట-నోన

ద్వితీయా శ్వాసము 173 లని బహుత్వ ముచే భోగ్యత్వాతిశయముధ్వనితము, అమంద....క్రందై..అమంద = అథధికమయిన, సుమ= పుష్టములందు, చలత్‌= సంచరించుచున్న అళినీ= ఆండుతుమ్మెదల, గాన= గానముయొక్క. క్రందై= నాదముగలదై. కావుననే, ఆనందబ్రహ్మము= ఆనందస్వరూసమయిన పరబ్రహృ్మమయినటి- బ్రహ్మానందస్వరూపమయిన దనుట, అయినః = కాంగా, అధిపతి=వసురాజు, పల్కెను. వాయికా రూసమయిన యాలంబనము కిచట కలస్వనగానం బనెడియుట్టిపనమును బచరించినాండు. “అళినీ' అను ఆండుతుమ్మెదలను గ్రహించుట గౌనముయొక్క మార్దవాతిశయమునకు. '“అవముందనుముచలత్‌' అత్యంతము వూందేనియులంగ్రోలి మత్తిలియుండుట అఆనులగానంపునాంపునకు. బోషకము.

తా. ఆవినంబడినధ్వని చెవులపండువై యమ్మతవర్ష్నములవలె నతిభోగ్యమై పూవులందు దేనియలాని క్రొవ్వియున్న యాండుతుమ్మెైదల పాటలవలెనున్లదై బ్రవ్మానందము కలిగింపంగా రాజొక మాట చెప్పెను. శా. నాదం బొక్కటి పిక్కటిల్లె దిశలక ।; నవ్యామృతావ్వ్చాహితా స్వాదం బై విననయ్యెడిం బ్రియవయ । స్కా వింటివే షట్టదీ నాదంబో కలకంఠనాదమొ మరు ।న్నారతీమణీవల్లకీ నాదంబో వివరింపరాదు పరమా[నందానుసంధానమై. 15 అ. ప్రియవయన్యా=ఇష్టసఖా, నాదంబు బక్కటి=బకానొకధ్వని, వరమాన... ధానమై- పరమానంద=ఉత్మష్టమయిన ఆనందమునకు, అనుసంధానమై=నంఘటనముచేయునట్టిదై మిక్కుటమయిన యానందము ఒడంగూర్చునదై యనుట, థిశలః =దిక్కులందు, పిక్కటిల్లేక్‌ = వెక్కసముగానిండెను-నిండారెననుట. నవ్యా..స్వాదంబై-నవ్యైనూతనమయిన - లేక యింపయిన, అమృత=అమృతమువలె, అవ్యాహిత=అవిళ్చిన్నమగునట్లుగా, ఆన్వాదంబై=అనుభవించుటగలదై. ఎడతెగక యమృ్మతము నాన్వాదించినట్లయి యనుట. విననయ్యెడిక్‌ = వినంబడుచున్తది. ఏంటివే=విన్నానా. షట్టదీనాదంబో=ఆండుతుమైదలయొక్క నాదమో, కలకంఠనాదమో= తోబెల లయొక్క నాదమో, మరున్నారీమణీ=దేవతాస్తీలయొక్క, వల్లకీనాదంబొ=వీణాధ్వనియో, వివరింఎ “రాదు=ఏర్టముపందరముగాదు. అది పరమానందమున మగ్దముచేయుచున్నది. కాన యే వాదమని యేర్సణచుటకును దరముగాకున్నదని యాశయము. ఇట వర్వతాగ్రము గనుక, దేవతా స్త్రీల వఏణానాదమును గ్రహించినాండు. - తా. అనుంగుంజెలికాండా? బక నాదము మిక్కుటమయిన యానందమును గూర్చుచు థిక్కులందెల్ల నిండుకొన్నధి. అది యెడతెగక యవమ్య్మతము నాస్వాదించినట్లు మిక్కిలి భోగ్యమై వినంబడుచున్నది. ఐఏంటివా! అథి యాండుతుమ్మైదల ధ్వనియో! కోవెలల రవళయో! దేవతాస్త్రీల ఏణాశబ్దమో! వివరింప దరముగాకున్లది. శా. నానాగాయనగాయనీమణులనా । దం బుర్వి నాలింపమో నానాంట౯ నగభేదివ్‌టం గల గం । ధర్వాస్టరోగీతవి ద్యానైపుణ్బ్యము లెన్ని యేని వినమో |; యందైన నిందైన విం

174 వసుచరిత్రము దై నాదం బొనంగూర్చనే మదికి ని । ట్లానందసందోహమున్‌. 16 అ. ఇర్వి౯ = భూమయందు, నానా గానంబు-నానా= వివిధములయిగ, గాయనగా యనీ మణుల= సంగీతముపాడెడు పురుషులలోను స్తీలలోను శ్రేష్రలయినవారియొక్క, గానంబు= సంగీతమును, ఆలింపమో= వినమా - వినియున్నారనుట. నానాఃటక = నాండునాండు - అపుడపుడ నుట, నగభేదివటక = పర్వతభంజనుండయిన యింద్రునిపట్టణమునందు, కలగంద పుణ్యములు- కల= ఉన్నట్టి, గందర్వ= గంధర్వులయొక్కయు, అప్సరః= అఛ్చరలయొక్కయు గీతవిద్యా = సంగీత విదధ్యయందలి, నైపుణఖ్యములు = నేర్చులు, ఎన్నియేని౯ = ఎన్నియైనప్టటికిని, వినమో = విన్నారముగామా, అందైనః = ఆ స్వర్ణమందయినను, ఇందైనః = ఈభూమియందయినను, విందై = హొితమయినదై, నాదంబు = శబ్దము, మదికిక = మనస్సునకు, ఇట్లు = ఈ ప్రకారముగా, ఆనంద సందోహము£౬ = సంతోషసమూహమును-పయిపయిని సంతోషములను, జఒనగూర్షునే= సంఘటించెనా - అన గా సంఘటింపలేదనుట తా. మనము పాటపాడుటయందు మేటులగు పురుషులయు స్త్రీలయు పాట లపుడపుడు భూమియందు వినుచుండలేదా . ఇక్కడనేకాదు. ఇంద్రునిపట్టణమునంగల గంధర్వులయు నఫష్షర లయు పాటలవిద్యయందలి నేరుపుల నెన్నింటినో గనలేదా . అ స్వర్ణమందు!గాని యీ భూమియందు గాని చెవులవిందధై నాదమట్లుు పయిపయిని-సంతోషములను దొంతరలుగాః గలిదగింపలేదుగదా చ. అన విని కేళకాసచివు. డాస్వన మల్లన యాలకించి యో జనవర వల్లకీరవము సంగతిం బాడెద రెవ్వరో వినూ తనగతి నిమ్మహాద్రిపయి. దవ్యదుపంచమపషడ్డశయ్య కొ యృన నెలుంగించె వింటె ప్రమ దాకులకోకిల కేకిలోకముల్‌ 17 అ. అనః = వసురాజట్లు చెప్టంగా, (దానిని విని, కేళంకాసచివుండు = క్రీడసహవాయుండయిన మంత్రి, ఆస్వనము= ఆనాదమును, అల్లన = మెల్లగా-సూటిగాననుట, ఆలకించి = ఐని, ఓ జనవర= ఓరాజా, ఎవ్వరో, వల్లకీరవముసంగతి౯ = వీణానాదముతో /గూడ, వినూతనగతి౯ = క్రొత్తరీతిగా, ఇమ్మహాద్రిపయిః = ఈమహాపర్వతముమోఃద పాడెదరు తత్‌...శయ్యకు౯ -తత్‌ = ఆపాటను సంబంధిం చిన, మృదు = మెత్తని, పంచషడ్డశయ్యకుక౯ = పంచమస్వరశయ్యకును షడ్డస్వరశయ్యకును, ప్రము...లోకముల్‌ - ప్రమద = సంతోషముచేత - లేక మిక్కుటమయిన మదముచేత, ఆకులః= తొట్రుపడుచున్న కోకిల = కోవెలలయొక్కయు, కేకి = నెమిళ్లయొక్కయు, లోకముల్‌ = సమూహ ములు, జయ్యనక = వరుస(గానే - లేక వెంటనే, ఎలు(గించెక్‌ = మాణుకూసెను వింటె= విన్సవా! 'పకఃకూజపజ్ళమం వడ్డం మయూరోవదతి' అన్నట్లు పంచమశయ్యకు(గోవెలయును, షడ్డశయ్యకు మయూరములును నెలుగించెనని క్రమాలంకారము కోకిల మయూరము లెలుగించుటంబట్టి యవి పంచమషడ్డస్వరములనియు దానింబట్టి యఐ గానద్వని యగుననియు నూహించుట తెలియునది అలం క్రమము, అనుమానము వ్యంగ్యము. తా వసురా జట్లుచెపంగావిని యనుంగుమంత్రి యాద్వనిని సూటిగా నాలించి విని రాజుతో రాజా. ఎవరో వీణవాయించుచు మిక్కిలియు వింతయగురీితిని బాడుచున్నారు. ఆ పాటయందలి మృదువయిన పంచమషడ్డస్వరములకు కోయిలలును సెమిళ్లును మాబుగూయుచున్సవి వినుము” అనెను క అనవుండు శశికాంతదరీ, జనితప్రతినాద మయిన సంగీతకల

ద్వితీయా శ్వాసము 175 స్వనము మనమున నొకానాక, యనురాగభరంబు. బెనుప-నవనిపు6 డనియెన్‌. అ అనవు(డు౯ = కేళసచివు. డిట్లుచెప్ప;గా, అవనివుండు= రాజు, శశి నాదము-శశి కాంత= చంద్రకాంతపు ఆాలమయమయిను, దరఠీ = గుహలవలన, జనిత= పుట్టిన, ప్రతినాదము = ప్రతిధ్వనిగలది, ఐన, సం...స్వనము - సంగీత = పాటనుసంబంధించిన, కలస్వనము = అవ్యక్తమధు రధ్వని, మనముజ = మనస్సునందు, ఒకానొక యనురాగభరంబు = ఒకానొకటయిన ప్రేమాతిశయ మును, పెనుప౯ = వృద్ధింబొందింప!గా, అనియె౯ = ఇట్లుచెప్పెను శశికాంతదరుల యందు ప్రతిధ్వ నించుటచే నది మఠింత స్పష్టముగాను అనుభూతమయి అనురాగభరము పెంచినది. అనురాగము యొక్క 'భరము'ను బట్టియే దాని నరయవలయు ననుబుద్ధి రాజునకు గలుగుట అలం సమాధి వృంగ్యము-లక్షణము 'సమాథిఃకార్యసౌకర్యం కారణా న్తర సన్నిధేూ అని చంద్రా లోకము ఉ ఎచఛ్చటివారొ యీదరుల నీబలుగోనల ననగాలిలో నెఛ్చటి నున్నవారొ మది కింపులు నింపుకలన్వనంబుతో నిచ్చట బాడుచుండ! గత ।; మెయ్యదియో వివరించి క్రమ్మఅన్‌ వచ్చెదవే తదాయతన వాటికి. బోవుద మాక్షణంబునన్‌. 19 అ ఎఛ్చటివారొ= ఎచఛ్చటనుండువారో, ఈదరులకి = ఈగుహలయందును, ఈ బలుకోనలన్‌= ఈపెద్దకోనలయందును, ఈ నగాళిలోః = ఈచెట్లవరుసయందును, ఎఛ్చటనున్నవారో= పచోటను న్దారో, తెలియకున్నదని శేషము గుహలును కానలును నగాలియు తమయందుంగల వారిని సులువు గాం దెలియనీనట్టిమాటులగుటచే నిట యుదాహృతములు మదికి = మనస్సునకు. ఇంపులు= సుఖములను నింపుకలస్వనంబుతో= నిండించుచున్న యవ్మక్తమధురమయిన ధ్వనితోడే, ఇచ్చటక, పాడుచుండః = గానముసేయుచుండుటకు, కకము= కారణము ఎయ్యదియో = ఏమో, వివరించి= విమర్శించి, క్రమ్మఅః = మరలి, వచ్చెదవే= వత్తువా. తదాయతనవాటికిక = ఆగ్భహవాటికకు ఈక్షేణం బునః = ఇపుడే, పోవుదము. 'ఈక్షణంబునక, అనుటచే పూర్వోక్తమయిన యనురాగభరముచేం బ్రయుక్తమయిన త్వరాతిశయము వృ్యంజితము తా 'ఆ పాడువా రెక్కడనుండునట్టివారో, ఈగుహలయందును, ఈ పెనుగోనలయందుగు ఈచెట్లవరుసను నెఛ్చటనున్నారో! మనస్సునకు సుఖ పరంపరలు నిండించుచున్న యతి మయా ధ్వనితో నీపర్వతమందుః బాడుచుండుటకు. గారణమేమియో, ఇవన్నియు విమర్శించి తెలిసి మరలిరమ్ము నీవు వచ్చినతోడనే యాగృహమున్నచోటికి మనమిరువురము పోదము' అనెను చ. అని యనుపన్‌ వినోదనఖుం । డచ్చటి వూంబొదరిండ్లు చూచి కొం చనమణికందరాసదన । సంతతు లారసి పక్వగోస్తనీ ఘనతరకాయమానములు గన్లాని తిన్ననికన్నెమావిగుం వపునం బెనంగొన్నమల్లియలు ।; వూచినకోనలు గాంచి యొక్కచోన్‌. 20 అ. అని, రాజు, అనుపజ = పంపంగా, వినోదసఖు(డు= కేళీ సచివుండు, అచ్చటి పూంబొదరిండ్లు= అపర్వతమందలి పూలంబొదలను, చూచి, కాంచ ..సంతతులు-కాంచన = బంగార మయములును, మదె = రత్మమయములునయిన, కందరా = గుహలనెడి, సదనసంతతులు = గృహసమూహ _ ములు, ఇట కందరశబ్దము 'దరీతు కన్దరో వాస్త్రీ అన్నట్లు ఆకారాంత స్త్రీలింగమయ్యు, తెను(గునగ్రీవోల్కా ప్రభృతుల వంటిదిగాన 'ఇచ్చటి రత్షకందరములు' అనిప్రయోగము అరసి = వెదకి, సక్వ మానములు-

176 వసుచరిత్రము పక్వ = పండిన, దో స్తనీ = ద్రాక్షలయొక్క, 'న్చుట్వికా గో స్తనీ ద్రాక్షా అమ. ఘనతర = గొప్టలయిన, కాయమానములు = వందిళ్ళ్లు, కన్గాని = చూచి, తిన్న ...గుంపునక౯ -తిన్నని= చక్కనయిన, కన్నె మావిగుంవునక౯ = గున్నమామిళ్ల నమూహమందు, పెన(గొన్న మల్లియలన్‌ = అల్లు కొన్న మళల్లెతంగలు, పూచిన కోనలు = పుప్పించియున్న కోనలనును, కాంచి = చూచి, జక్కచోజు = ఒకానొక స్థలమందు, ముందటి కన్వయము. పూంబొదరిండ్లును కాంచనమణి కందరా సంతతులను, పక్తగోస్తనీకాయమానములును, తిన్ననికన్నెమావిగుంపునం బెన(గొన్న మల్లియలును - అనగా మల్లె పొదరులును, కోలాహలముయొక్క క్రీడాప్రదేశత్వమున కెంతయుః బోషకములై దాని రామణీయక వైభవమును దెలుపుచున్లది సీ. రేలెల్లనమృతమ ।; రీచినంటున నంటం గరి నిర్హలపయో । రురులం దొరంగి బలువిడి బెనులోయః । బడినక్రాన్షెలలాల, చలులలో నిరుగడం।; దఅచుమెఅచు పటికంపుంబణంకుల పజ్జగొజ్జంగనీటి, యటిక్రేవలం జలి ।; యినుకవెట్టు నేడాకుటనంటుల । నెలమావిగుమురుల, సురపొన్త్నకూటాల. | జుట్టుకొనిన తే. బండిగురువెందతీ౦/గ చ । స్పరములెనసి, ముడిగొనిన ద్రాక్షపందిళ్లనడుమ:గిన్న రీనినాదానుకారిశా । రీశుకాది, ఘోషఘుమఘుమితం బైన కోన గనియె. 21 అ. రేలు+బల్లక = రాత్రుల యందంతయు, అమృ్మతమరీచి = చంద్రునియొక్క, నంటునుక్‌ = సంబంధముచేత, అంటకొ కరండి = మొదలుముట్టు నీరుగా. గరంగి, నిర్తలపయోర్వురులణ = స్వళ్చమయిన జలప్రవాములచేత-ఆ ప్రవాహములరూవున ననుట, తొరఃగి = స్రవించి-వెల్లువలుగా€ బ్రవహించి యనుట, బలువిడి౯ = విస్తార మగునట్లుగా, పెనులోయక౯ = పెద్దనారియయందు, పడిన, క్రొన్నెలఖాల చఖులలోక = క్రొత్త చంద్రకాంతశిలలయొక్క చథియలయందు, ఇరుగడ౬ = రెండు ప్రక్కలను, తఖుచు = అధికముగా, మెఐచు.....పజ్జక -మెఅచు = ప్రకాశించుచున్న పటికంపు= స్పటిక శిలలయొక్క, పణ(కుల = పేటులయొక్క, పజ్టక = చేరువను, గొక్టెంగనీటి యేటిక్రేనలక్‌ = గొజ్జంగె పువ్వుల నీరువలన నయిన యేటియొక్క పార్వ్యములయందు, చలియిసుకవెట్టు = కర్పూర మునుగూడ( బెట్టుచున్న 'ఛవంనసారశన్ర నంజ స్పితాబ్రో హివువాలుకా అనుచో హిమవాలుకాశబ్దమునకు( బ్రతి 'చల్రియిసుకి, ఏడాకుటనంటుల౯ణ = కర్టూరపుటరంటులను, ఎలమావిగుమురుల౯ = లే/త మామిడిచెట్ల గుంపులను, సురపొన్న కూటాల£ = కూటములవంటి సురపాన్న చెట్లను, చుట్టుకొనిన = అల్లుకొన్న బండిగురువెందతి/గ చష్టరములు = బండి గురువెంద తీంగ లల్లికొనియైన చవికలును, ఎనసి = కూడికొని, ముడిగొనిన = పెనంగొన్న ద్రాక్షపందిళ్లనడుమః = ద్రాక్షపందిళ్ల మధ్యభాగములందు, కిన్టరీ= కిన్నెర వాధ్యముయొక్క, నినాద= నాదమును, అనుకారి = పోలియున్న శారీశుక+ఆది+ఘోష-శారీ= గోరువంకలు, శుక = చిలుకలు, అథి = మొదలయిన వానియొక్క, ఘోష= ధ్వనిచేత, ఘుమఘుమితంబు= ఘుమఘుమ యనెడు శబ్దము గలదిగాం బేయయడినది, అగునొక్కకోనక£ = అయినట్టి యొక్క కోనను, కనియెను. ఇది మనుచరిత్రమునంగల సీసమును బోల రచబింసపంబడినది తా ఆ పర్వతమందు నొకలోయ - అనంగా కొండచీలిక - గలదు. రాత్రులం దాపర్వతమందలి చంద్రకాంతపుశిలలు చంద్రుని కిరణములచో (కునకు తుదముట్టంగరండి యఛ్చమయిననిటి వెల్లు

ద్వితీయా శ్వాసము 177 వలయి యాలోయయందుంబడి యచట మరల అాలయియుండెను. అ ట్లందు చంద్రకాంతపు శిలల చేతనయిన చఖియ లేర్ష(డెను. అచతియలలో రెండు ప్రక్కలను తళతళనుని మిక్కిలియుం బ్రకాశించు పటికపుఅాలు పేటులెత్తి యుండెను. ఆపేటులయోరగా గొజ్జంగ వూవులనుండి తొరిం గిన నీ రొకయేఅయి పాలుచుండెను. ఆయేటి రెండుప్రక్కలను కర్పూరపు టరంటులు, గున్నమామిడి తోపులు, నురపాన్న చెట్లును మొలచియుండెను. ఆచెట్లను బండిగురువెంద తగలు పెనంగొని చవికలుగా దీతథియుండెను. ఆచవికలతో ద్రాక్షతీ/గలు నల్లుకొని పందిళ్లుగా నేర్దడియుండెను. ఆద్రాక్ష పందిళ్లనడుమ కిన్నెరవాద్యపు ధ్వనివలెనున్న గోరువంకలయు చిలుకలయు ధ్వనులచే ఘుమఘుమయని శబ్దము బోరుకొనుచున్న యొకకొనను మంత్రిచూచెను.

'కొలకుల పజ్జసజకపు గొజ్జంగెవూం బొదరిండ్లు' అన్నట్లు 'గొజ్టంగి నీటియేటి క్రేవి లనుట తెలి యునది. కొలంులపజ్జ్ఞ గొక్టెగపూంబొదరిండ్లుండుట దానం దొరిగిననీటిచే నది నింపంబడుకొఅకు అలం. స్వభావోక్తి.

లయగ్రాహి ఉఓరగయివ్రాలిన న । మేరువుల పుష్పాడుల, సారువులవెంట నహ । కార మిలదేలా థారములః జాలుహిమ । వారి కృతసారణులం బైరయిన చెంగలువయీరికలలోంగా శ్మీరకృతసేతువుల । దారి-జనుచో నచటం గూరుకలహంన లగ । డైరొదలుసేయం గీరములు సారెం బెల । వార లిట చేరి రని, చారణుల6 జీర వను । వీరసఖు డంతన్‌

అ. ఓరగయివ్రాలిన = బరగ బడి వ్రాలినట్టి, నమేరువుల= సురుపొన్నలయొక్క. పుష్పాడుల యొక్క = పుష్టపరాగములయొక్క, సారువులవెంటక = సారువులన(గా బరువులయిన వస్తువులను మో+దకెక్కించుటకు. గట్టినవంతెనలు - ఆవంతెనలవెంబడిగానున్న సహా....ధారములక -సహకార= తియ్య మామిళ్లతోడ, మిళత్‌ = కూడికొనుచున్సు వేలా = ఏలకి తీ/ఠలయొక్క, ఆధారములః = పాదుల వలననుండి, జాటు = స్రవించుచున్న హిమవారి = మంచునీటిచేత, కృత = చేయంబడిన, సారణులక = కాలువలవలన , 'సారణిశ్చాల్బసరితి' విశ్వ. పైరైన = పెరిగిన, చెంగలువ = మెట్ట చెంగల్వల యొక్క, ఈరికలలో£ = చాల్చులలోను, కాశ్మీర = కుంకుము పువ్వుచేత, కృత = చేయబడిన, సితే,

వుల = కట్టలయొక్క, దారిక = మార్గమునందు, చనుచోః = పోవునపుడు, అచటక, కూరు = నిదు రించుచున్న కలహంసలు = ధూమ్రవర్ణముగలహంసలు, అగడై= పీడితములయి, రొదలుసేయః = క్రేంకారములు సేయఃగాను, కీరములు = చిలుకలు, సారెజ = మాటిక, పెఅవారలు = అన్ములు, ఇట = ఇచ్చటికి, చేలరి అని, చారణులజ = చారణు లనువారిని, చీర్‌ = పిలువగా, వసువరసఖు. డు = వీరుండయిన వసురాజు చెలికాండు, అంత౯ = అటమాంద. ॥

తా. సురపొన్ష్నచెట్ల పుష్పాళ్లురాలి సేతువులుగా నేర్ణడియుండెను. ఆసేతవులనెంట తియ్యమా మిళ్లతో ౧బెనంగొన్నయలకి తీంగల పాఠాలనుండి చిన్న కాలువలుగా! బాణఖుమంచు నీటిచేత చెంగ లువలు చాల్చులుగా పయిరయి యుండెను. అందు గుంకుముపువ్వుల గట్టలు గట్టంబడియుండం గా, ఆ గనిమలదారిని బోవునపు డచట నిదురించుచుండిన కలహంసలు బెదరి కూయిడ(జొచ్చను. చిలుకలెవరో వచ్చినారని చారణులను బిలుచుచుండెను. ఆమంత్రి యాసేతువులదారిని బోయి.

178 వసుచరిత్రము

సీ. పగడాలకొజిగల । నిగనిగల్‌ వజ్రంపు, జగతిక్రేవల నెఅ । జాజు నింప

నీలజులకజాల । జాలోకము లఖండ, కాలాగరుజధూప । కాంతి. బెనుప ముత్సాలనవరంగ । ములరంగు నవరంగ, వల్లీవిభూతి ముం గిళ్ల నునుప గారుత్తతద్వార । చారప్రభాపూర, తోరణంబుల హరి త్తులు పొసంగ

తే. భర్మపాంచాలికాపాణి ! పద్మరాగ, రాజ నీరాజనోపచా రముగ వఅలః

దరళవైదూర్భవలభికల్‌ తెరలునెరప, నిరుపమంబైన దివృమం:దిరము గనియె.

అ. పగడాల కొణిగల నిగనిగల్‌ = కొణిగలనంగా ముంజూరులు-పగడాల జాలరుగట్టినముం జార్లయొక్క నిగనిగమెఅయునట్టి కాంతిరేకలు, వజ్రంపు జగతిక్రేవల౯ = జగియనంగా అరుంగు'జగిలి యన నరు గనంగను జగతియనంగం దినెయన వేది కాఖ్యలై యెన్ష (దనరు' (ఆంధ్రనాము వజ్రమణు లచే రచితములయిన యరుంగులయొక్క పార్వభాగములందు, ప్రతిఫలించియని శేషము, నెఅ రాజునింప౬ = ఎబ్లినిజాజు పట్టెలను గలిగింప(గా-ఎల్లిని జాజుపట్టెలవలె. దోంపింపంగానశనుట, నిల . లోకములు-న్‌ల = ఇంద్ర నీలమణిమయములయిన, జాలక =గవాక్షములయొక్క, జాల = సమూహ మువలన, జ = పుట్టిన, ఆలోకములు = కాంతులు, అఖండ = ఎడతెగని, కాలాగరు= కృష్ణాగరువలన, జ= పుట్టిన, ధూపకాంతి౯ = ధూపపుకాంతిని-అన(గా తదాశ్రయమయిన దూప మును, పనుపజ= వ్యద్ధింబొందింపంగా, కృష్ణాగరుధూపధూమమువలె( దోంపింవంగా ననుట, ముత్యాలనవ రంగములరంగు=నవరంగము అనగా నవరంగవుచవిక లనెడిగ్యహవిశేషములు,ముత్యాల మయములయిన నవరంగములయొక్క కాంతి, నవ=క్రాత్తలయిన, రంగవల్లీ=ముత్యాలమ్రుగ్యుల యొక్క, విభూతి = సంపదను, ముంగిళ్లణ = గృవాంగణములందు, ఉనుప£ =ఉంపంగా -ముత్వాల నవరంగపు చవికల కాంతి ముంగిళ్లయందు వ్యాపించి ముత్యపుమ్రుగ్గులనెడి భ్రాంతిపుట్టింపంగా ననుట, గారుక్మత. .హరిత్తులు-గారుత్మ్తత=మరకతమయములయిన - గరుడపచ్చలచేతరచితము లయిన, ద్వార=వాకిళ్లయొక్క, చారు=సుందరమయిన, ప్రభాపూర=కాంతసమృద్ధియనెడు,తోరణం బుల=తోరణములయొక్క, హరిత్తులు=పసరుచాయలు, పొసంగ౯ =బప్ట(గాను - మరకతద్వారముల కాంతిపూరములు పచ్చనితోరణము గట్టినట్లు తోశుంపంగా ననుట

భర్మ.రాజి-భర్యపాంచాలికా=జబంగారు మయములయిన బొమ్మలయొక్క, పాణి=హస్తము లందలి, పద్మరాగ=కెంపులయొక్క, రాజి=పంక్తి, నీరాజన+ఉపచారముగః = నివాళటిపము చుట్టును వచారముగా, వణల౯ = ప్రకాశింప(గా-దోషనివారణమునకై చేయు నుపచారమగునిరాజన దీపమువలె. దోయథయింప(గా ననుట. తరళ వలభికల్‌-తరల=తెరవాఖు చుండెడి, వైడూర్య=వైడూర్య మణిమయములయిన, వలభికల్‌=స్తంభముమోఃది శ్రేణులు, తెరలు నెరపఃణ =తెరచిరలను గల్చింపగా ననుట, అనగా వైడూర్భవలభికల కాంతులు తెరల నెడుభ్రాంతినిబుట్టింపంగాననుట,

“వగలు గొంది. గానంబడెడు బిడాలంబు, కన్నుంబోలె వెల్లు గల్లి నూలు

దిరుగునట్టుమోంద6 దెరవాజు వైడూర్చరత్నమునకుంబిప్రయత్షమునకు.' రత్మశాస్త్రము.

నిరుప మంబు=ఉపమానములేనిది, ఐన దివృమందిరము౬ = అయినట్టి దివ్యగ్యహమును,

కనియె౯ = చూచెను గృవానంబంధులయిన నానారత్సకాంతులే యాగ్యవామునకు నానాలంకారాదులై యొప్టగా వెలుగుచుండె ననుట.

తొ. ఆవసురాజు చెలికా. డొక దివ్యమందిరమును జూచెను. అందుపగడాల ముంజూార్ల కాంతులు వజ్రమజిమయములయిన యరుంగులందు ప్రతివలించి దానికి నెజ్బనిజాజు పట్టెలు పెట్టినట్లువన్నె గూర్చ్హుచుండెను. నీలమణులచేత రచింపంబడిన కిటికీగుంపుల నుండి

ద్వితయా శ్వాసము 179 వెడలు నల్లనికాంతులు కృష్ణాగరుధూపవుంబొగలు లోపలనుండి వెడలుచున్నట్లు తోంపించు చుండెను. ముత్వాలతో రచింవబడిన నవరంగములనెడి చవికల ముత్యాలకాం తులు ముంగిళయందు. బ్రనరించి మ్రుగ్గులుపెట్టినట్లుచూ వట్టుచుండెను. గరుడవచ్చ లతో జేయంబడిన వాకిళ్లు వనరుచాయులు వచ్చ తోరణములు గట్టినట్లు కాన్సించు చుండెను. బంగారుబొమ్మ్మలచేతనున్న కెంపులకాంతి నివా౪దీపములవలె. బ్రకాశించుచుండెను. వైడదూర్భ్యమణులవలభులకాంతులు ప్రసరించి తెరలుగట్టినట్లుండెను. అలం. స్వభావోక్తి, ఉత్తేక్షయును, ఉదాత్తమును.

క. కనుగొని మణిమందిరమున, మునుకొని కలధౌతభిత్తి ।! ముకురతలబహి

ర్రనితానుబింబనమ్ములు, వనితారత్షములు మెలంగు | వల నెటి(గింపన్‌. 24

అ. కనుంగొని = చూచినవాండై, మణిమందిరమునః£ = రత్మమయనమయిన గృహమునందు, మునుకొని = ముందుగానే, కలధా....బింబనమ్ములు-కలధౌత = బంగారు మయమయిన - 'కలథధా తం రౌప్పహేమ్మోః అమ. భిత్తిముకురతల = అద్దమువంటి గోడవలననుండి, బహి= వెలుపల, జనిత= ఉదయించుచున్న అనుబింబనమ్ములు = ప్రతిబంబములు, వనితారత్నములు = స్తీరత్నములు-మేటి పడంతులు, 'జాతాజాతా యదుత్కృష్టం తద్రత్షమితి కథ్యతే' అమ. మెలగు = ప్రవర్తించునట్టి, వలను= జాడను, ఎటెంగింపజ = తెలియంజేయుచుండ.గా, పయిపద్యముతో నన్వయము.

మందిరము మణిమయమయినది,. కనుక, తటీయమణిమయమయిన కాంచనభిత్తిని ముకురతలముగాం బోల్చినాండు-అనంగా నాగోడచుట్టును బంగారుకుందనమును, నడిమ ప్రదేశ మందు రత్షఫలకములను గలిగియున్నవని తాచ్చర్యము.

నిద్దములగు బంగారుగోడ లద్దములవలె నుండుటచే లోనున్న స్తీలలూపములు వానియందు బ్రతిజంబించి వెలుపల. దోంచుచుండుటచేవారు మెలంగుజాడ తెలిసినది. కావుననే సచివుడు తటాలున లోనికింజొరక మాందిపద్యంబున. జెప్పనట్లు, 'తరువులపొంతంబొంచి' చూచినాండు. మటథీ యొక్క సమయమున లోనికి, జొచ్చుట మాద నలవరింప వలసియుండుటచే నిట మాటునజూచు టయెపొందు. ఈ పొందుగలుగుటకే 'కజధొత...బింబనమ్ముల' నుపకారముగాః బచరించినాడు.

చ. తరువులపొంత. బొంచి వను । ధావరమిత్రుండు గాంచె నచ్చటం

దరుణి. దమోవినీలకచ. । దామరసోదరసోదరప్రభం దరళవిలోచనం దతని । తంబం దటిన్నిభగాత్రవల్లరిం 25 దరుణశశాంకఫాల నొక ; దన్విం. దరంగవళిం దలోదరిన్‌.

అ. తరువులపాంత౬ = చెట్లచాటున, పొంచికీ పొంచుండి, వసుధావరమిత్రుండు = వసురాజు యొక్క చెలికాండు, 'అథమిత్రం సఖానుహ్య్మత్‌' అని మత్రశబ్దము నిత్సనవుంసకమయినను 'మిత్రాదులు గ్లీబంబులు ఐభాషం బుంలింగతుల్బంబులగు' నను నూత్రముచేత దానికి బుంస్త్వము వైకల్పికముగాన మిత్రుండన్నాడు. అచ్చటక్‌ = ఆమణిమందిరమందు, తరుణి= కొమరెప్రాయము గలిగిన దానిని. తమోవినీలకచః = చీకటివలె మిక్కిలి నల్లనయినకురులుకలదానిని. తామర...ప్రభః -తామ రస = తామరయొక్క, ఉదర = గర్జమునకు-తామరదుద్దునకనుట, సోదర = తోయబిట్టావయిన-సమా నమయినయనుట, ప్రభకి = కొంతిగలిగినదానిని, తరళవిలోచనక = చంచలములయిన కన్నులుగల దానిని, తతనితంబక = విథివియైన కటిభాగముకలదానిని, తటిత్‌......వల్లరిక -తటిత్‌= మెఅవుతోడ, నిభ = సమానమయిన, గాత్రవల్లరిక = తీంగవంటి దేహముగలదానివి, తరుణ....ఫాలక -తరుణశ

180 వసుచరిత్రము శాంక= బాలచంద్రునివంటి, ఫాలజ = నొాసలుగలదానిని, తరంగవళిక = తరంగములనుంటి కడుపు మడ+,తలు గలదానిని, తలఉదరి౯ = అఅచేతివంటి కడుపుగలదానిని, ఒకదన్విజ = ఒకనొక స్త్రీని, కాంచెక = చూచెను. ఇష్టద్యమందు రీతియనెడు గుణముగ్రహించునది 'యదార్ధక్రమ నిర్వాహరీతి రితృ్యభిథయతే' అని లక్షణము ఇట తన్వికింగల విశేషణములెల్ల 'ద' కారముతో. బ్రారంభింపంబడినవిగాన 'ఒకతన్వి' యను విశేప్వమును 'జకదన్వి యని యుండవలయుననియు నందులకు. గర్మధారయసమాసమందు! గసడ వాదేశము వికల్చముగాన 'దన్వి' యనుట చెల్లుననియు నొకవ్యాఖ్యాత వ్రాసియున్నాండు మజొక రదిశబ్దశాస్తస్రాహసముదక్క ననృముగాదని ఖండించియున్నారు. తెనుంగులమోంది సాంన్కృ తిక కచటతపలకు గసడదవలురావని సూత్రము అయినను శబ్దాడద్ధాలంకారైకతానుండగు మహాకవి ఐశేషణములనెల్ల 'ది కారముతో! బ్రారంభించి విశేషమును 'త' కారాబిచేయుననుట యెంత మాత్రముపొసంగదు. 'తన్వి' 'దన్వి' కాదేని దకారాదియైన మలటేదేని పదముపెట్టియుండునే కాని వలయునని నియతితో ముందును వెనుకను దకారాదులపెట్టి నడుమ తకారమును బెట్టండు. కాన యతనిమతమున 'జఒకదన్వి' యనియే యుండనోపు మఖథియు భారతమున. గవిత్రయము వారి ప్రయోగములం బరిశీలింపంగా బెక్కుచోట్ల 'ఏమిగారణంబున 'మూండుగోట్లు' ఇత్యాదులవ్వారి గాం జూపట్టుచున్నవి. చ. జగముల నెల్లెడక దురితసంతమసంబు జయింపంగోరి పొ ల్వగం బరమేప్టినిల్సినవె । లుంగు మహీసురు అట్టివారికిం దగవు ఘటింప నత్సురుష । దత్తములై చనుజీవనంబు లెం తగుమకులైన మార్తురె పదంపడియాయువుశ్రీయునొల్లరే. (భార. ఉద్సోంఆ.౨౮౬) 'అది మొదలుగాంగవిష్ట్ణుని, మది నిల్సి యతండు నాకు । మగండగు ననియి ట్లు దపంబుసేయుచుండుదు, నిది నా తెజంగనినదానవేశ్వరుండనియెన్‌.' (నిర్వచ.ఉత్తరు 'ఏ, రల్లోపించిన నంతకుండు. జెడు మారాయోర్భవారు' (ఉ. హరి. * ఆఎ 5. '“అవిముక్తం బవిముక్తం, బవముక్తం బను-చు. బ్రాత రారంభములం దవధానపరతనెవ్వం, డు పఠించును వాండు ధన్ము-డు మునిప్రవరా' (కాశీఖం చేవణములు' (విజ్ఞా ప్రా మవాకవులిట్లు తెనుంగమోంది( సాంస్కృతిక తకారపకారములకు వరుసగా దకారవకారాదేశ ములు గూర్చియున్నారు ఈ కవి యిందే ఉ. 'వఐివిధోర్వీపతుల౯ జగన్నుతుల ము॥ ఏీక్షంపమో వారిపెం,పు పఠీక్షింపమొ' ( ఆ. ల) అని సాంస్కృతికపకారమునకు వకారాదేశము గూర్చినాండు. కాని యీ గదవాదేశవికల్చము ప్రాసన్ధానములందేకాని యతిన్థానములందు. జెల్లదని 'భిన్నవదప్రథమలపై, నున్నపకారంబు వత్వ మొందునువళులక౯, మున్నిజరూపము ప్రానము, నన్ననరూవంబు(దాల్సు (ఆంధ్ర భూ “కొన్నియెడల ననగా బ్రాసంబులందు' (క్రాఢన్మా నని యాక్షేపణములు చూపట్టెడిని మథియొకచో నిది చరిం పణడును. ఇటి తరుణియని యెలహ్రాయమును వర్ణించుటచేం దదీయయౌవన సూచకములుగా దేహకాంతిసంపత్తియు, లోచనతారళ్ళమును, నితంబతత్వమును, తరంగవళిత్వమును, తలోకదలీత్వ మును జెప్పినాండు. తా. ఆ సచివుండు చెట్లమాటునంబొంపచి యొకతన్విని జూచెను. ఆబజిడ జవ్వని. ఆబిడకు

ద్వితీయా శ్వాసము 181 మ. లలితామోదలతావితానవ్వత లీ లాచంద్రశాలాతలో జ్వాలనీలాతతవేదిపై మొగులుక్ర్తే వ౯ మించు క్రొమ్మించు నా నలువై యత్రతి నత్రలోదరియు వీ! ణావాదనప్రాఢిచేం జెలుల౯ణ రంజలంజేయుచున్మి నృపసం; సేవాపరుం డాజ్మలోన్‌ 26 అ. లలిత. వేదిపైఖ - లలిత=సుందరమయిన, అమోద=పరిమళముగల, లతా=తీం/గల యొక్క, వితాన=సమూహముచేత, వృ్యత= ఆవరింపంబడిన, లీలా=విలాసయుక్తమయిన, చంద్రశాలా=శిరోగ్భహ వ్రదేశమందు, 'చన్రశాలా శిరోగ్భ్యహమ్‌' ఆమ. ఉద్జల= ప్రకాశించుచున్న, నీల=ఇంద్రనీల మణిమయమయినదియు, ఆతత=విరివియైనదియు, అగు, వేదిపైఐఅరు(గుమాంద, మొగులుక్రేవః౯ =మేఘుముపొంత, మించు క్రొమ్మించు=అతిశయించుచున్నక్రొత్తమిణలుపో, నాక = అనునట్లు, నలువై=సొాగసై, అత్తటీక = ఆ సమయమందు, అత్తలోదరియు౬ = ఆస్త్రీయును, వీణావాదనప్రౌఢిచే౯ = వఏణవాయించుటయందలి నేరుపుచేత, చెలులఖ = చెలికత్తెలను, రంజిలకి చేయుచున్కి౯ =చొక్కించుచుంటచేత, నృపసంసేవాపరుండు=వనసురాజును సేవసేయుటయందానక్తుండయిన యానర్మసఖుండు, ఆత్మలోః = తనలో, ముందరిపద్యముతో నన్వయము. తొ చక్కనితావులు గుబాళంచుచున్న తీ/గలజొంపము లావరించి యున్న యొకమిద్దెమూం ది యింటియందు., బ్రకాశించుచున్న యొక నిీలమజియరుంగుమోఃద, మబ్బుప్రక్కనున్న క్రొమ్మెలు గువలె నాగనుగులుకుచు నాచెలువ గూర్చండి. యానమయమందు మిక్కిలినేరువుతో వణవాయించి చెలికత్తెలను రంజించుచుండ(గా నామంత్రిచూచి తన మనసులో, మసుచరిత్రమున నాయిక 'అమలమణిమయ నిజమందిరాంగణమునం దరుణ నహకార మూల వితర్ణిమోంది నుండగా, ఇచటతావులు బుగులుకొను తీంగలావరించియున్న మిద్దెటిం టియందు నీలంపుఠఖాతియరుంగు పయిని ఈ నాయకగూర్చండుట తెలియునది అలం ఉవమ. సీ. తనకప్ప నెళిగొప్పు ననె పూని గౌరీస, మాఖ్యి మించ జనించి : నట్టి యార్య తనచాపలము చూవు! లనె చూపి సిరులెల్ల, కడ జల్లవచ్చిన ! కమలపాణి తనపాండిమము నవ్వు ! లనె యుంచి గాంధర్వ, మవనికిదెచ్చిన ! హంసయానే తనయదృశ్ళ్శత నడు మనె తాల్చి సాంగయ్రై, మొనసినయతనునుమ్మోహవిదృ

తే. గావలయునీవెలంది టీని । కాంతిగుణక, శాభిరూవ్యంబులెజిగించియామహాశు

నానగోద్ధారకుని నాప్ర జాధినాధు, నాజగన్నోహనునిందెత్తు ననుచుః జనియె.

అ. తనకప్ప=తన దేహమునలుపును, నెజిగొవ్చననె=దట్టమయిన కేశపాశమందె, పూని= తాల్చి గౌరీసమాఖ్య=గౌరియనెడి పేరు, మించ౯ = అతిశయించునట్లుగా, జనించినట్టి అర్భంపుట్టినట్టి ఆర్భాదేవి అన(గా పార్వతి 'ఆర్మాదాక్షాయణీచైవ గిరిజా' అను గౌరవర్ణము గలదిగాన గౌరియని కులీనురాలుగాన 'ఆర్భ యనియు. జెప్టంబడినదిగా. జెషప్టంబడినది. గౌరవర్ణమనంగాః బసువుపచ్చాని 'అజ్జ రజ్జు: కనకకదళకన్దళిగర్దగౌరైః అని జయదేవుండు గౌరవర్షము శ్లాఘ్యముగా స్త్రీకి వర్ణించుట నిచట ననుసంధింపంబడెను. 'మహాకుల కులీనార్య సభ్య సజ్జన సాధవః అని యార్యశబ్దమునకు గుల్‌నార్థము. పార్వతి నీలవర్ణ యగుటయు 'గౌరి' 'ఆర్భ' యనుపేళ్లుగల దగుటయు! బ్రసిద్ధములు ఇందు! గొవ్వ కటికినల్లందనమును మనివసుపుచాయయుః గులీనత్వమును దెలియునటి తనచాపలము=కతనేయొక్క చపలత్వము, చూపులనె=ంచూడ్కులయందే, చూపి=కనంబలిచి, సిరులు నంవదలను, ఎల్లకడ౬౯ =లఅన్నిచోట్టను, చల్లఃణ =వెదచల్సుటకు, వచ్చిన కవుల

182 వనుచరిత్రము పాణి=వచ్చినట్టి లక్షీదేవి. సిరులనఃగాః గాంతి. కాంతిసంపదల నన్నియెడల బర్వ-జేయునట్టి కమలములవంటి హస్తములుగలదని యర్హాంతరము. లక్ష్మి చంచలురాలును నసంపత్త్ర్రదయుః గమలచేతం గలిగినదగుటయు. బ్రసిద్ధము టినిచేత చూపులు బెళుకులగుటయు, కాంతిపెంపులు నొంపారుచుండుటయు చేతులు తామరలవలె నుండుటయు! దెలియునది

తనపాండిమము=తన తెలుపును - తనమేనిధావళ్ళమును, నవ్వులనె=నవ్వులయందే, ఉంచి. గాంధర్వము=ఐగానమును, అవనికిక =భూమికి, తెచ్చినహంసయాన=తీసికొనివచ్చిన హంసవాహన ముగల సరస్వతీదేవి యనియర్థము. సరస్వతి తెలుపును, గాంధర్వాభిమానిత్వమును హంసవాహ నత్వమును బ్రసిద్ధములు. దీనిచే నాయికకుతెలినవ్వును గానవిద్యాప్రాథియు హంసనడలవంటి మురిపపునడలును దెలియునది. తనయద్య్భశ్శతక = తనయొక్క కనంబడకపోవుటను, నడుమనె= మధ్యమందే, తాల్చి, సాంగదయై:ోఅవయవములతో! గూడినదై - ఆకారముగలదియై యనుట, మొనసి... విద్య - మొనసిన=పొడనూపిన, అతను=మన్నధునియొక్క, సమ్మోహవిద్య=సమ్మోహనవిద్య అతను= అధికమయిన, సమ్మోహవిద్య=ణమోహనవిద్యగలదియని యర్ధ్థాంతరము మిక్కిలియు మోహింప' జేయునది యనుట, ఐద్భకు అదృశ్యమును ఆకారరహితత్వమును విదితములు. దీనిచే నడుము సన్నదనమును, మోహోద్దిపకత్వమును దెలియునది

ఈ వెల(/ది=ఈస్త్రీ, కావలయును కాంబట్టి, బీని రూప్యంబులు-టిని=ఈచెలువయొక్క కాంతి=గౌరకాంతియు, గుణ=నిశ్చలగుణమును, కళా=సంగీతకళను, అభిరూప్పంబులు=చక్క(దన మును, ఎతింగదించి=తెలిపి, అమ్మహేశు౯ = శివుని-ఆమహాప్రభువుననిభావము,. ఆనగోడ్డారకుని౯ = ఆమంథరధరుండయిన విష్ణువును, ఆకోలాహలపర్వతము నెత్తినవానినని భావము. ఆ ప్రజాదినాధుక౯ =అబ్రహ్మను 'స్రష్టాప్రజాపతిర్వేధా? అమ ఆజనపతినని భావము ఆజగన్నోహనునిజణ = జగత్తును మోహింపంజేసెడి యామనవ్మథుని-జగన్నోహనాకారునని భావము, తెత్తు౯= తీసికొనివత్తును, అనుచుక, చనియెను.

నాయికను ఆర్మాదిశబ్బములచేః బార్వతిమొదలయినవారలుగా నర్ధమగునట్లు అలవరించి అందుల కనురూపముగా వసురాజును మహేశాదిశబ్దములచే ఈశ్వరాదులుగాను బొందుపఠఅిచి చెప్పినాండని తెలియునది. ఈతండే యామెకు. దగినభర్రయని యాకూతము. ఇక్కడ 'తనకప్ప నెలిగొప్పన...జనించినదని కాంతిని బాయనేరక కొప్పన వహించుటను జెప్పటచేత( గాంతికి సార్వకాలికత్వమును, 'సిరులెల్లకడంజల్లుటను' జెప్పటచేత శ్రీప్రదత్వరూపగుణమునకు సర్వవిషయ కత్వమును, గాంధర్వకళకు స్వర్గభూలోకములు రెంటను ప్రకాశంబును, నాంగయై మొనసినదన్నం దున ఆభిరూస్కమునకు సద్దానముకు తెలయునధి. మథియు 'తనకప్పు నెథిగొప్పననెపూని' యన్నం దున గొప్పనకతి వైల్బమును 'తనచాపలము చూపులనెచూపి' యన్నందున వక్షణముల కతి చాంచల్మమును, 'తనపాండిమము నవ్వులనె యుంచి' అన్నందున నవ్వునకు ధావళ్ళమును 'తనయ దృశ్చతనడుమనె తాల్చియన్నందున మధ్యమున కతిసూక్షభ్వ్రమును వ్యంజితములుగాన టినిచే నత్యంత శొందర్భను ద్యోతితము

ఇట ఉపమేయమగు గిరికను గౌర్భాద్యుపమానములుగా ఆరోపించిచెప్పటచే రూపకము ఉపమేయమునకు ఉపమానములకంటె నొక్కెడ సరసంబగు న్యూనత్వమును ఆథధికృము జెప్పటచే నిదిఅధికారూఢవైశిష్టరూపకము, గౌర్యాదిశబ్దగతశ్లేషానుప్రాణితము. దీనిచే విశేషాక్తియనివామనుః డు 'కావలయుననుటఉిత్చేక్షావా చకముగాగ్రహించినచోజిశ్రేక్ష ఆర్భాదిశబ్దములకనురూపముగాను సాభిప్రాయముగాను మహేశాదిశబ్దముల సంఘటించుటచే సమమును పరికరమును నలంకారములు.

ద్వితీయా శ్వాసము 183 తా ఈపడః/తి దేహము నలుపును గొప్పనందే తాల్చి గౌరియై (గౌరవర్ణముగలదైై పుట్టిన ఆర్యా దేవి (కులీనురాలనుటు, తనచంచలత చూపులందేనెణపి సంపదల నన్నియెడల వెదచల్లవచ్చిన కమలపాణి (లక్షియు, కమలమువంటి చేతులుగలదియు తనతెలుపునునవ్వులయందేయుంచి గానమును భూమికి(దెచ్చిన హంసయాన (సరస్వతి హంసనడలుగలది. తనకనంబడమిని మధ్యమందేతాల్చి యాకారముతో. బొడనూవీన మవ్యథునిమోవానవిద్య;[కావలయును. కానదీనికాంతి నిశ్చలగుణాదుల నెలిందించి యిందులకెల్ల ననురూపములయిన లక్షణము గలయావసురాజును దెచ్చెద నని పోయెను చ. చని విభుం గాంచి పల్కు బల । శాసనసన్నిభ నీదుపంపునం బనివిని తీవగుం పనక । పాండురసైకతనిర్షరీతటం బనక దరీపుటం బనక ।; యన్నియు నారసి యొక్కచో వినూ తనలవలీలతావళుల తావుల తావల మైన తావునన్‌. 28 అ చని = పోయి, విభుక = ప్రభువయిన వసురాజును, కాంచి= చూచి, పల్కుజ = ఇట్లు పలికెను పఏమనియనంగా, బలశాసన సన్నిభ = ఇంద్రునికి సమాను;ండయినవాండా, నీదుపంపునః౯ = నీ యాజ్జ్ఞచేత, పనివిని = పోయి, తీవగుంపుఅనక = వొదరిండ్లనికాక, పాండు....తటంబు-పాండుర= తెల్లనయిన, సైతక= ఇసుకదిన్నెలుగల, న్నిర్షరీ = నదులయొక్క, తటంబనక = గట్టుఅనికాక, దర్‌పుటం బనక = గుహయనికాక, అన్నియు! = సమస్తమును, ఆరసి = వెదకి, బక్కచోక = బక్కస్థలమందు, విను. తావలము - వినూతన= మిక్కిలి క్రొత్తలయిన-చాల సుకుమారములయిన అనుట, లవలీలతా =ఏలకి తీగలయొక్క, ఆవళుల = గుంపులయొక్క, తావుల = పరిమళములకు, తావలము = స్థానము, ఐనతావున! = ఐనట్టిప్రదేశమందు, ముందటెసద్యముతో నన్వయము.

తా మంత్రిపోయి రాజును 'ఇంద్రసమానుః/డా. నీవు పంప(గాంబోయి దారిలోంబొదరిండ్లని కాని తెల్లనియిసుకతిన్న్షెలుగల యేటిదరియని కాని గుహయనికాని చూడక యన్నింటిని వెదకి యేలకితీం/గల జొంపముల వాసనలు బుగులు కొనుచున్న యొకస్థలమందు

శా. నాళీకాకరతీరనారకదళీ ।; నారంగపూగావళీ

పాళవాసిత మైనకోనం గని యాః బల్కోనలో గానలో లాళిప్రేరకరత్ష కోరకమయూ । ఖాళీనమాలీఢ మౌ 29 కేళధామము. గంటి భూరమణ యా కేళనివాసంబునన్‌.

అ నాళీక వాసితము-నాళీకాకర = తామరకొలనియొక్క, తీర = దరియందు, సొర = యోదగ్యమయిన, కదళీ = అరయటులయొక్కయు, నారంగ = నారింజచెట్లయొక్కయు, పూగ = పో కచెట్టయొక్కయు, ఆవళ = సమూహముయొక్క, పాళీ = చౌకముచేక, వాసితము = పరిమళింవః జేయబడినది, ఐనకోనక కని, ఆబల్‌కోనలోః = అపెద్దోనయందు, గాన. సమాలీఢము-గానలోల= రుంకారరూప మయినగానమం దాసక్తములయిన, అ౪ి = తుమ్మైదలను, ప్రేరక = పురికొలుపుచున్న రత్షకోరక = మణిమయములయిన మొగ్గలయొక్క మయూఖాల్‌= కిరణ సమూహముచే, సమాలీ ఢము = వ్యాస్తమయినది, జెకేళిధామము = అగునట్టి క్రీడాగహమును, కంటిక = చూచితిని, భూరమణ = రాజా, అకేళనివాసంబునక్‌ = ఆక్రీడాగృహమునందు, మనుచరిత్రమందలి 'తావుల్‌ క్రేవలనల్లిబిల్లిగొను కాంతారము' 'చెంగలువ కేదారంబుతీరంబు' “చలియిసుకవెట్టు' 'గానఘూర్ణిత మగు నొక్క కోని యను వీనికి బదులుగా, కదళీనారంగపూగావళులును, చెంగలువయిీరికలును, గానలోలాళి. సమాలీఢత్వములు జెప్పంబడినవి.

184 వసుచరిత్రము తా. ఒక తామరకొలనునుజేరితిని. దానితీరమున నరంటిచెట్లయు నారింజచెట్లయు పోక చెట్లయు తో(పులుండెను. ఆ చెట్లవాసనలు గుబులుకొనుచున్న యొకకోనను జూచితిని ఆకోనలో నొక క్రీడాగహము గనుపట్టెను. అందు మణిమయములయిన మొగ్గల కిరణసమూహములంతటను బ్రసరించియుండెను. ఆ మొగ్గలను నిజములయిన మొద్గలుగాందలంచి జుంజువ్మని పాడుచు తుమ్మెదలు వ్రాలుచుండెను. ఆ క్రీడాగహమునందు. ఇట తుమ్మెదలను బ్రేరించుచున్నవనుటచే నామణికోరకములు నిజములయినవానివలె నగపడునట్లు చేసినపనితనమునుం దన్తూలమున మందిరరచనయొక్క శిల్చనైపుణియు వృంజుత ములు. భ్రాంతిమంతయు గమృ్మము సీ. వలుందగుబ్దలు ప్రసే । వకవృత్తిందగుగుబ్ద, కాయల కపరంజి ।! చాయలొసంగ లలితాంగుళీదళం । బులు సమళములైన, నారెలపై రాగ । సంపద లిడ బాణికంకణరుతుల్‌ ।; వ్రాణానుబంధంబు, గల తాళగతి కను । గ్రహము లీన నాలాపభంగి య । తృక్తసంవాదిసయస్వరంబులకు గ్రా। మంబు లునుపం తే. బ్రచురతానావ్యుతముల మూ । ర్ధనలచే న, చేతనంబులు చేతన । రీతి. దనరః జేతనంబు లచేతన భాతి నొనర, పణ వాయించు నొకయలి వేణిగంటి. 30 అ. వలుందగుబ్దలు = వట్రువలయిన గుబ్బపాలిండ్లు, ప్రసేవకవ్వత్తిః = ప్ర్సవకమనంగా కరివె యనెడివీజావయవము-కరివెయొక్క వ్యాపారముచేతనని యర్థము 'కకుభస్తుప్రసవకః అమ శ్రేష్టం డయిన సేవకునియొక్క వ్యాపారముచేతనని యర్థాంతరము. మంచిసేవకునివలె పరిచరించునట్టి దనుట. తగుగుబ్బకాయలకు౬౯ -తగు = అట్టివ్యత్తికిం దగినట్టి, గుభ్బకాయలకు = వీణకువేసినకాయ లకు, అపరంజిచాయలు = అసపరంజబంగారురంగులను, ఒసంగ౯ = ఇయ్యంగా, ఇది ఆంటెకిని నాధారణసదము-చన్నులు తమకు గుబ్బకాయలు మిక్కిలియు నుడిగముచేయుటకు సంతోషించి దానికిదమ మేలిబంగారు రంగునిచ్చినవనుట. పాలిండ్లను వీణకాయలొరయు చుండగా వాని మేలిబంగారుచాయ లాకాయలమాందం బ్రసరించి బంగారురంగు వేసినట్లునవనుట వలుందగుబ్దలు గుబ్బకాయలకంటె మిక్కిలి వట్రువలై యందముచూవుచుండె ననుట వ్యంజితము లలితాంగుళకీదళంబులు-లలిత=బప్పచున్న అంగుళిదళంబులు = చిగురుటాకులవంటి వ్రేళ్లు, నమేళములు = మేళమనంగా ఆయారాగములకు ననుగుణముగా స్వరన్గ్ధానములయందు మెట్లుకుదిరిక వఅచుట-అట్టి వేళముతో (గూడికొన్నవని యర్థము. నమేళములనంగా కూడియున్ననని యర్ధాంతరము. సారెలసై౯ణ = మెట్లమోాంద, రాగసంపదలు = రక్తిమయొక్క సమృద్ధులను-లేక రాగములయొక్క సంపదలను, ఇడ౯ = ఉంప(గా-కలిగింపంగానని యర్థము. అనంగా అంగుళులచేత వీణమెట్లపయిని లేక అంగుళులమొనలచేతం బింగలమోంద వాయింపంగా రాగములు వుట్టుచున్నవ; కనుక రాగములు గలుగునట్లుగా. జేసినవనికాని భావము. రాగసంపదలననంగా అనురాగసంపదల నియ్యంగా నని యర్థాంతరము. చిగురువేళ్లు, తమతో చెలిమిగా నొరెలుగూడికొన్నవగాన యాచెలికారమును బట్టి వానియం దనురాగము పెంవులు నింపినవనుట. పాణికంకణరుతుల్‌-పాణికంకణ = చేతికడియములయొక్క, రుతుల్‌ = ధ్వనులు, ప్రాణా... తాళి గతికి -వ్రాణములన(గా “కాలో మార్గఃక్రయాఖ్డని గ్రహోజాతి; కళాలయ: ! యతిః

ద్వితీయా శ్వాసము 185 ప్రన్తారకన్చైవ తాళవ్రాణా దశసృతా: కాలము, మార్గము, క్రియ, అంగము, గ్రహము, జాతి, కళ లయ,యతి, ప్రన్తారము, అనునివి పదియును తాళ ప్రాణములు, ప్రాణఅనుబంధంబు = అట్టిప్రాణ ములయొక్క సంబంధమని యర్థము ప్రాణమైత్రియని యర్థాంతరము-కల తాళగతికిక = గలిగి నట్టి తాళప్రచారమునకు, అనుగ్రహములు-అనుగ్రహములన.గా గీతము తాళము సమముగా నడుచునట్టి సమర్రహులు అట్టిసమగ్రహములను, ఈనక = కలిగింపంగా ననియర్ధము.

'గీతాతీతే త్వతీత న్భా త్తాకాతీతే త్వనాగత: సమస్సమగ్రహశ్షైవ విషమో విషమగ్రహః అనుగ్రహములనంగా ప్రసాదములు నగునుగాన ప్రసాదముల నిచ్చుచుండగానని యర్ధాం తరము తాళముతనకు. బ్రాణమిత్రముగాన దానియెడ ననుగ్రహముచేసినధియని చమత్కారము ఆలాపభంగి= రాగసంచారమార్ల్గము, అత్యక్త ... స్వరంబులకుఇ -అత్యక్త = అనంత్యక్త నామ కములయిగు, 'అసంత్యక్తాస్తమాజ్జ్టేయాః సంత్యక్తావిషమస్వరాః అని సంగీతప్రామాణికవచనము. సంవాది = అమాత్యసంజ్ఞగలిగిన 'చతుర్విధాస్ట్వరావాదీ సంవాదీచవివాద్యపి! అనువాటీచవాద్‌తు ప్రయోగే బహుళస్వరః వాదీరాజాస్వరస్తస్క సంవాదీన్యాదమాత్యవత్‌ ! శత్రుర్వివాదీతస్యస్కాదనువాదీతు భఖృత్యవత్‌' సమ = సమసంజ్ఞగల, స్వరంబులకుకా = షడ్డపంచమాదిసప్తస్వరంబులకని యర్థము క్రుత్యనన్తరభావీయ న్య్వరో౬ నురణనాత్మక: స్వతోరజ్ఞయతి శ్రోతృచిత్తంనస్వరఉచ్చతే' అనియు 'స్వయం రజ్ఞయతే నాదన్సస్వరః:పరికీర్తితః అనియును స్వరలక్షణము. అత్యక్త = పరితృక్తములుకాని, సంవాది = సమ్మగ్వాదముగల, సమ = వైషమృ్మరహితములయిన. స్వరంబులకు£ = కంఠనాదముగల వానికి - అనంగా పఏకఠీతిని సమభావముచేత మంచిమాటలాడెడువానికని యార్ధంతరము. గ్రామం బులు =గ్రామములన6గా స్వరసమూహములు, వానిని, ఉనుపక్‌ = ఉంప(గా-ఇయ్య(గానని యర్థము యథాకుటువ్నినస్త ర్వేషేకీభూతా భవన్తిహి ! తథాస్వరాణాం సన్జోహోగ్రామ ఇత్యభిధీయతే' అని గ్రామలక్షణము. మాన్యపుగ్రామములియ్య్మ(గానని యర్ధాంతరము తనతోనెపుడు మంచిమాటలాడు టకు మెచ్చి గ్రామము లిచ్చిన వనుట. ప్రచుర...ములజ -ప్రచుర = బహుళములయిన, తాన+అమృతముల= అమృతమువంటి తాన ములచేతను, మూర్చనలచేః = నప్తస్వరములయొక్క ఆరోహణావరోహణములచేతను, 'కమౌచ్సేవ రాణాంసప్తానామారోహశ్చావరోహణమ్‌. మూర్జనేత్యుచ్చతేగ్రామన్తా ఏతాస్టప్రనప్తచ' అని మూర్ధనాలక్షే ణము అచేతనంబులు= ప్రాణములేనివి - దారుశిలాదులనుట, చేతనరీతిక = చేతనములయినవాని వలె-అన(గా మనుజ పశుపక్ష్యాదులవలె, తనరః = బప్ట(గా, చేతనంబులు = ప్రాణములు గలవి-అనఓ గా మనుష్య పశుపక్ష్యాదులు, అచేతనభాతిః = ప్రాణములేనివానివలె-దారుశిలాదులవలె, తనరక = ఒప్టంగా, వీణ, వాయించు ఒకయలివేణి = వాయించునట్టి ఒకస్త్రీని, కంటిని. గాన మహిమచే అచేతనములయినఖాలు గరంగుటయు మ్రోళ్లుచిగురించుటయు, చేత నములయిన మనువ్యవశున్యుగాదులు పారవశ్యమునొంది నిశ్చేస్టితములయి యచేతనములవలె నుండుటయుం గవిసంకేతసిద్దము. తానామృతములు మూర్చనలు నను రెంటిచేతను అచేతనము చేతనరీతిని చేతన మచేతనరీలిని దనరునని యర్థము అమృతముచే అచేతనము సచేతనమగుటయు మూర్ధన (అన(గా మూర్చుచే సచేతన మచేతనవ్రాయమగుటయు సిద్ధము. కాన తానామ్యతములచే అచేతనంబులు చేతనరీతిని మూర్చనలచే చేతనంబు లచేతనభాతిని దనరునని శబ్దశక్తిచే అర్ధాంతరము. ఇట ప్రసేవకవృత్తి సమేలములు మొదలగువానికి దాసత్వము కూడికమొదలయిన యర్థాంతరములు

186 వసుచరిత్రము సచరించి, తదనుగుణములగు అపరంజి చాయలొసంరగుట రాగసంపదలిడుట మొదలగువానికి, దాసత్వాదులకు మెచ్చి యపరంజియిచ్చుట యనురాగమునెఅపుట మొదలయిన యర్ధ్థాంతరము లను నిబంధించినాండు. మఖథియు మనుచరిత్రమున నాయికాప్రథమసందర్శ్మనమును వర్ణించు 'తతనితంబాభోగధవళాంశుకములోని' యనుపదృ్యమునుజూచి టినిని రచించినట్లున్నది కాన యందలి కాయలుత్తుంగ కుచపాళినత్తమిల్ల ననుటకు 'వలుంద.....లొసంగ' ననియు 'తరుణాంగుళ్‌ ధూతతంత్రీస్వనంబు' నకు 'లలితాంగుళ....రాగసంపదలిడ' ననియు 'ఆలాపగతి'కి 'ఆలాపభంగి' యనియు 'కటకరుణర్తుణధ్వనిస్తూర్తి తాళ౪మానములుగొలుప' ననుటకు 'పాణికంకణ. లీన' నని యు. జెష్టంబడినవి. మఖియు 'తరుణాంగుళీరుచుల్‌ దంతపుసరకట్లనింగిల్‌కపు వింతరంగుల్‌న' ననుటయే మూండవపాదమున భంగ్యంతరమున వెలయింపంబడియున్నదనవచ్చును. ఇందలినా యిక యున్న కోనయు చేతివణయు. బెద్దనవరూథినికిని సమకట్టినాండు

తా. నేనొక చెలువను జూచితిని. ఆబిడ వట్రువగుబ్బలు తమహత్రియున్నవణకు. గరివెగానున్న కాయలకు బంగారుచాయ గలిగించుచుండెను. చిగురాకువంటి మెత్తనివ్రేళ్లు సరకట్లమాంద రాగము లను గుదురుపఅచుచు మెలగునపుడు తమ కాంతిచే వాని నెజ్బనివిగా. జేయ!గా, చేతి కడియ ముల ధ్వనులు, తానగతికి సమముగా క్రుతినిచ్చుచుండంగా, రాగము లాలాపించునక్కి సమస్వర ములను గుంపులుగొన జెలంగింప6గా, నమ్మత ప్రాయములయిన తానములచేతను మూర్చనల చేతను నచేతనములు చేతనముల వలె గరంగగా చేతనము లచేతనములవలె. జొక్కి వమ్రూనుపడంగా వీణ వాయించుచుండెను అ 'ప్రసేవక వృత్తిగల' ఇత్యాదిహేతువులచే'అపరంజి చాయలొసంగుటి ఇత్సాదులను సమర్థించుటచేత శ్లేషమూలకమగు కావృలింగము మతియు నిందు ప్రభువు సేవక స్తేహితాదుల పట్ట నడుచుకొను రీతి వ్యంజితము గాన సమానొక్తియు

క. నరరాజకన్యలును గి,న్నరరాజకుమారికలు ఫ ణాధర విద్యా

ధర విజాధర శోజా, ధరలును నాతరుజిం బోల్చ-। దగరు నరేంద్రా. 31

అ. నరేంద్రా. నరరాజకనృలును = మనుజపతులయిన రాజులయొక్క కొమార్తెలును, కెన్షర రాజకు మారికలును = కిన్షరశ్రేష్టులయొక్క కొమార్తెలును, ఫణా.... ధరలను-పణాధర = పన్షగులయొక్కయు, విధ్యాధర = విద్యాధరులనెడి దేవజాతి వారియొక్కయి, వణాధర = వీణను దాల్చినవీణనువాయించు నట్టి, శోణజాధరలును = ఎల్లిని క్రిందిపెదవిగలస్త్రీలును, ఆతరుణి౯ = ఆచిన్నదానిని, పోబ్బ్ట౯ = పోలిక సేయుటకు, తగరు = అర్జులుగారు. రా రాజా! మనుప్మరాజులకన్నెలను కిన్షరశ్రేష్టులకన్నెలను పన్నగులయు విద్యాధరులయు కన్నైలను వీణవాయించువారుగలరుగాని యందెవ్వరు నాచెలువతో నాటిసేయ నెంతమాత్రముదగరు.

తే. మేటిజమ్మేటియసటంగ్రొమ్మించుమించు, బొదవి మదనప్రతాపార్షింబుటమువెట్టి

తమ్మిగద్దియదాకట గ్రమ్మ యట్టి, కొవ్మం గావింపంబోలు నె। త్తమ్మిచూలి. 32

అ. నెత్తమ్మిచూలి = పద్మమునందుంబుట్టిన బ్రహ్మ, మేటి. యనుటః -మేటి = శ్రేషమయిన, జమ్మేటి= జంబూనదియొక్క, అసట౯ = బురదచేత-జంబూనటి బురద బంగారమే గనుక బంగారపు బురద చేత, బొమ్మలు మొదలగువానిని నిర్మించుటకు మొదట మన్ను గావలయునుగాన, యామంటికిబదు లుగా జంబూనటదిలో బంగారుమయమయినమట్టిని వేకొన్లాడని యాశయము. క్రొమ్మించు మించు = క్రొత్త మెఅపుయొక్క కాంతిని, పాదివి= పాది(గినవాండై, మదన. ..గ్షిక -మదనప్రతాప= మవృథుని యొక్క ప్రతాపమనెడు, అగ్దిక = అద్షియందు, పుటమువెట్టి= పుటమువేసి, తమ్మిగద్దియ దాక

ద్వితీయా శ్వాసము 187 టక౯. తమ్మగద్దియ = తామరపువ్వులో నుండెడి దుద్దుఅనెడి, దాకటజ-దాకలిమోంద, గ్రమ్మి = కమ్మి సాగించి, అట్టికొమ్మః = అటువంటి స్త్రీని, కావింపంబోలు౯ = నిర్మించి యుండునేమో.

యొదట మెఅపు/ది/గయే యత్యంతము ప్రకాశించుచుండునది; దానిని బంగారు మట్టిలో బొదివి పుటముపెట్టుటచే, దానికాంతి మాదు మిక్కిలి యతిశయించిన దగుచున్నది పిదవ దానిని బంగారు పసిమిచాయగల తామరదుద్దుమో6ంద గమ్మి సాగించి చేయుటచేత నాచెలువ దేహకాంతి మథింతపసపురంగును బొందుచున్నది అనగా నది మెఅపుందింగకంటెమిక్కిలి యతిశ యించిన దాళదళ్ళమును, మేలిబంగారు చాయకంటె మిక్కిలి యతిశయించిన పసిమినిగ్గును గలిగియున్షదని భావము లోకమందు నొమాన్యముగాంగల స్త్రీలకులేనట్టి కాంతియు ధాళధళ్ళమును గలిగియుండు నిది యీవిధమయిన బ్రహ్మస్యష్టియగు నేమోయని యుశ్చేక్ష ఇదియె లోకోత్తర చమత్కారకారి కావ్యసృష్టి 'నరంటేటియసల్‌ దెచ్చి నీరజాప్తు సానంబట్టిన జాపాడిచల్లి మెదిపి, పదను సుధ నిడిచేసెనో పదృభవుడు, వీని/గాకున్నంగలదె యీమేనికాంతి' అను మనుచరిత్రమునందలి నాయకస్యష్టిక్రై యలవరించిన సామగ్రులనలెనే యిచటను సామగ్రులు సమకట్టుటతెలియునది. 'సాటి జంబేటిజంబాలజాలమునకు. బాటి నూత్త్షహరిద్రావిభంగమునకుః దరము సౌదామనీ ధామధామమునకు,గరము పాలుపొందు దబీనియంగములకాంతి' (శృంనై సీ వనితపాదములుప్ర । వాళంబు లైమించుం గటి యచలాభోగ కలన బొదలు పడఃతిగుబ్బలు మోజు భద్రకుంభనిరూఢి, వదన మబ్దఖ్యాతి । వదల కొనరుం గలికిచెక్కులు చంద్ర । ఖండంబు లైపాల్చం గన్నులు రాజీవ ; గణన గాంచు వెలందివేనలి నీల విషధరంబైతోంచుం దనువెల్లం గాంచనం బనంగనెసంరు. తే... బగడమిగురాకు నిలంజట్టు. । బనంటులంగరి, కుంభములదమ్మినెలనెల | కూనంగపుర మబ్దముఅమిల మొగులు(గా లాహింబసిండి, నంపిగలంగూర్చినలువ ని ర్మింపయోలు అ మరల ననన్మస్తీసాధారణమయిన పరికరముచేతనే బ్రహ్మనిర్మించిన ట్లుక్రేక్షించుచున్నా! డు. వనితపాదములు= ఆచెలువయొక్క యడుగులు, ప్రవాళంబులై = పగడములును చిగురుటాకు లువై-ఆరెంటినిబోలినవైయనుట, మించుః = అతిశయించునని యర్థము 'ప్రనాళొస్తేకిసలయేన్‌ణా దజ్జేచవిద్రుమే' అన్నట్లు ప్రవాళమన(గా చిగురును బగడమును-పగడముల యెజ్జందనము జగురులమెత్తందనముగలిగియున్ల్నవని భావము కటి = పిళుందు, అచలా...కలనః -(అచలా= భూమ్‌ యొక్కయు, అచల= పర్వతముయొక్కయు), ఆభోగ= పరిపూర్ణతయొక్క, కలన = నంపత్తిచేత, పాదలుక = బప్పను-భూమియొక్క విశాలత్వమును పర్వతముయొక్క జెన్షతృమును గలిగియున్న వని భావము 'అచలా వనుధాయాం స్యా దచల: శైలకీలయో? మేదిని పడంతిగుబ్బలు = ఆచిన్నదాని గుబ్బచన్నులు, భద్రకుంభనిరూఢిక౯ -భద్రకుంభః= మంగళకుం భములగు సువర్షకలశములయొక్కయు, భద్రకుంభ = భద్రజాతిగజముల కుంభములఅయొక్కయు, నిరూఢి౯ = ప్రసిద్ధిని మూఖణు౯ = అతిశయించును. బంగారుకలశములందలి కాంతియు గజకుంభ ముల యందలి సమస్థితియును గలిగియున్నవని భావము వదనము = ముఖము, అబ్బఖ్యాతి౯ -అబ్ద్బ = తామరలయొక్కయు చంద్రునియొక్కయు, ఖ్యాతిణ = ప్రసిద్ధిని, వదలక£ = విడువక, బనరు౯ =బప్పుచుండును. తామరలయందలి చక్కందనమును బరిమళమును చంద్రునియందలి కాంతియు. బ్రసనతయు' గలిగియున్నవని భావము

188 వసుచరిత్రము కలికిచెక్కులు = ఆస్రీయొక్క చెక్కిళ్లు, చంద్రఖండంబులై = చంద్రుని తునకలై-కర్పూరపుం దునుకలై-చంద్రునికునుకలవంటియు కర్పూరపు దునుకలవంటివియునై, పొల్చ్బ౯ = ప్రకాశించును చంద్రశకలములందలి నిగనిగమెఅయు కాంతియు, కర్టూరశకలములయందలి పరిమళమును నిద్దమును గలిగియున్త్నవని భావము. 'చన్టుకర్టూరకాంపిల్ల సుధాంశు స్వర్దవారిషు' మేదిని కన్నులు= ఆస్త్రీనేత్రములు, రాజీవగణనః -రాజీవ = తామరలయొక్కయు., బెళుకుచే/;యలయొక్కయు, గణన౯ = ప్రఖ్యాతిని, కాంచుక = పొందును. కమలదళములందలి ఐశాలత్వదీర్ధత్వములును బెళుకుచేం పలయందలి తళుకులును గలిగియున్ననని భావము. 'రాజీవం నళినే నాతు భేదే హరిణమోన యో మేదిని వెలందివేనలి = ఆస్తీయొక్కజడ, నీలవిషథరంబై = నల్లనిమేఘమువంటిదియు - కృష్ణసర్దము వంటిదియునై, తోంచయు? = కనంబడును. మేఘమందలి నైల్బ్వమును పఅపును, కృష్ణసద్దమందలి నిడివియు ఆందోకయును గలగియున్నవని భావము. (విషాత్వతివషాయాం స్త్రీ వషంతు గరళకేజలే' నానార్థ. తనువు ఎల్లః = ఆస్త్రీయొక్క శరీరమంతయు, కాంచనంబు= బంగారము సంపెంగయును, అనంగ = అనునట్లుగా, ఎస(గు౯ = బప్పును బంగారమువంటి పఛ్చనికాంతియు సంపెంగపువ్వుల పరిమళమువంటి పరిమళమును గలిగియున్నదనిభావము. బంగారముపేళ్లన్నియు సంపెంగకును జెల్లును. కాంబట్టి, పగడము ఇగురాకును= పగడమును జుగురాకును, ఇలచట్టు = భూమిని పర్వత మును, పనంటులు కరికుంభముల౯ = కలశములను గజకుంభములును, తమ్మినెల = తామరను చంద్రునిని, నెలకూనజకపురము౬ = బాలచంద్రునిని-కర్టూరమును, అబ్బములబమూలు = కమలముల నుబెళుకుచేయలును, మొగులుకాలాహి = మేఘమును కృష్ణసద్దమును, పసిండిసంపెంగలజ = బంగార మును సంపెంగపువ్వులును, కూర్చి = జతచేసి, నలువ = బ్రహ్మదేవుడు, నిర్మింపంబోలు = స్పజించి యుండవలయును సీసమునందలి ప్రవాళాద్భుపమానపదముల కొక్కొకటికినిగల రెండేసియద్ద ములు కవి తానే యీ గీతియందు. దెలుపుట తెలియునది ఇందాపాదమస్తకము క్రమముగా వర్ణనము అలం. శ్లేషసంనృష్టోక్టేక్ష తే. వదనవనజహ్యాతాంశు సుర్వస్వుండగుచుం. గుందునిందుని దరవాస్కకందళమున మనుపుమనిపాదములవ్రాలిచననివిధుని, కొమ్మలననింతిమ్యదునఖథాం;కురములమరు అ ఇ ట్లాపాదమస్తకము సమష్టివర్షనముచేసి యిపుడొక్కొక్కటిగావేలువేఅవర్ణింపయూని తొలుత నఖములను వర్ణించుచున్నాండు. వదన...సర్వస్వుండు-వదన = ముఖమనెడు,. వనజి= తామరచేత, హృత = హరింసంబడిన, సర్వస్వుండు = యావద్ధనముగలవాండై, కుందు నిందునిక్‌ = స్రుక్కుచున్న అనగా కృశించుచున్న చంద్రుని-ఇక్కడ వనజమును జయించిన చంద్రునకు వనజము చేతనే సర్వధనాపహరణమగుట యత్సంత దుఃఖకరమని తెలియునది. దరవోసకందళ మునః౯ = చిబునవ్వుయొక్క మొలకచేత, మనుప్తుము అని = వృద్ధిబొందింపుమని - అనంగా దరవాసము వెన్నెలవంటిది గనుక టినిచేత, నంశుహీనుండయిన చంద్రుని. గాంతియుక్తునింగాం జేయమనిభావము. వోసమునందును దరహాసమును, ఆదరవాసమునందును కందళమునే ప్రార్ధిం చుటను, జెప్పటచే కందళమునకే చంద్రుని బోషించునంతకాంతి పెంపుగలిగియుండుటచే నిం క వాోసముయొక్క ధావళ్ళకాంతిసంపత్తిని జెష్టనేలయని తెలియునది. పాదములజ = అడుగులమూ ద, వ్రాలి = పడి చనని....కొమ్మలు-చనని = లేచిపోవకున్న విధునికొమ్మలు = చంద్రునిభార్శలు-అనగా నక్షత్రములు, అనః = అనునట్లు, ఇంతి = ఆస్త్రీయొక్క, మ్యదు= మెత్తనివయిన, నఖ అంకురములు= మొలకలవంటి గోళ్లు, అమరు౯ = బప్పను తన కందళమాత్రముచేతనే చంద్రునికిగాంతి నంపత్తిగూర్భ్చునంతటిహాసముయొక్కధావళ్ళ్యాతి శయమునిరతిశయమనివృంజితము పద్మముచంద్రునికివిరోధిగనుకనదియాస్తేవదనరూపమునందోంచి

ద్వితీయా శ్వాసము 189 చంద్రుని సర్వస్వము నపహరించినదనియు, సామాన్యములగు వనజములు చంద్రునిచే/గాంతి దూలంగా, ఈవదనవనజము చంద్రునే కాంతిదూలించినది గాన సర్వాతిశాయియనియు వ్యంజి తములు అనగా నా స్త్రీయొక్క ముఖము తామరవలె.దులకించుచున్నదనియు చంద్రుని జయించి నదనియు, చిబునవ్వు వెన్షెలవలె నున్నదనియును, పాదనఖములు నక్షక్రములవలె నున్నవనియును, ఫలితార్ధము. పాదములందు జవ్యసిద్ధములై వడకుండు తెల్లనిగోళ్లను పాదములంబడి లేచివోక ప్రార్ధించు చంద్రునిఅంశు 'సర్వస్వము'ను హరించుటయు తన్నుజయించుచంద్రుని నత్మంతముగాం దిరస్కరించుటయు, వదనముయొక్క యత్సంత సౌందర్భాతిరేకమును ధ్వనింపంజేయుచున్లది. దరవాసకందళ మాత్రమున హ్యతాంశుసర్వస్వు. డగు చంద్రునిమనుపంజెప్పట

చ ఈయెలదింగంబోండి కృప ; యేడ్దడ(గాం దనలేంతనవ్వులో వేయవపా లపాంగముల వెంట. బ్రసాదముచేసినక నిశా నాయకు. డెంతయుం బ్రియము నం గయికోండొకొ నాల్గుదిక్కులం బ్రాయపు(జంద్రికల్‌ వడసి పాఅంగ వైచుచు నష్ట్పదార్ధమున్‌ (శ్చం మై అను శ్రీనాథుని దమయంతీదరవోస వర్ణనము. బోలుట*.తెలియునది

తా ఆస్తీయొక్క ముఖమనెడి పద్మముచేతః దనకిరణ సర్వస్వమును బోంగొట్టుకొన్నవాండై

చంద్రుడు కృశించుచుండుటను జూచి యతని భార్యలయిన నక్షత్రము లాస్త్రీని 'నీచిలునన్వు మొలకచేత నతనిని బోషింపుమూ' యని పాదములంబడి లేచిపోవకయున్నట్టు లాబిడపాదములం దలి నఖములు ప్రకాశించుచున్నవి అలం 'వదన.....నిందుని' అతిశయోక్తి. 'వ్రాలిచనని' అతిశయోక్తి 'కొమ్మలనకా ఉత్తేక్ష. ఉ. భామపదద్వయం బడుగు. । బాయకకొల్చ నరోజరేఖల౯

శ్రీిమెజయ౯ భరించి మధు । జృంభణచే మొనచూపు పల్లవ

స్త్టమము సౌకుమార్శమును 1 శోభయుం గైకొనం బోలు గానిచో! క

గోమలతారుణత్వములు 1 గోల్చడునే యవి నాండునాంటికిన్‌.

అ ఇందు పాదములను వర్ణించుచున్నాడు. భామ వదద్వయంబు= ఆ స్తీనియొక్క యడు గులజంటను, అడుగుంబాయక= ఒక అడుగంత యెడయ్రైననుఎడంబాయకః కొల్బ్చనరోజరేఖలక = కొలువుసేయుచున్న తామరల వంక్తులను అనియర్థము అడుల బాయక = క్రిందిభాగమును అన(గా అఖికొలినిబాయక కొల్చునట్టి పద్మరేఖలనని భావము శ్రీ= సంపద, మెలియః = ప్రకాశించు నట్లుగా, భరించి = వహించి-అవి యడుగు లాశ్రయించి కొలిచినందులకు వానిని సంపదల నొసంగి ప్రకాశించునట్లుగా బోషించెనని యర్థము త్రీ = కాంతి, ప్రకాశించునట్లుగా ధరించెనని భావము. మధుజ్యంభణచే౯ = మదధృముత్రాగిన మత్తుయొక్క యుద్రేకముచేత, మొనచూపు =ప్రతి ఘటించుచున్న సల్లవస్తోమము= ఐటసమూహముయొక్క, సొకుమార్యమును = నుకుమారత్వమును, శోభయుక = తేజన్సును, కైకొనంబోలుక = హరించియుండవచ్చును అని యర్థము వారి మంచిపడుచు(దనపుమిడిసిపాటును మగంటిమిని దూలించి యుండుననుట మద్య్మముద్రావి యెదుర్చవారి నుక్కుమడంచి వారిధనాదులను జేకొనుట న్యాయమేకదాయని యాశయము. మధు జృంభణచేక = మధుమాసముయొక్క విజృంభణముచేత, మొనచూవు = పాడచూవుచున్న-వనంతర్తువుగాన పొటమరించుచున్న యనుట, పల్లవస్తో మము = చిగురుజొంపముయొక్క, సౌకుమా ర్యము = మృదుత్వమును, శోభయుక = అరుణకాంతి

190 వసుచరిత్రము యును కైకొనంబోలునని భావము. కానిచోక౯ = ఆలాగున హరించుట లేకపోయినయెడ, అవి= ఆ పల్లవములు, నాండునాంటికి౯ = దినదినము, కోమలతారుణత్వములు-కోమలతా = మృదుత్వమును అరుణత్వములు = ఎఅుపును, కోల్పడునే = పోంగొట్టుకొానునాయని యర్థము చిగురుటాకులు నానాంటికిముదిరి మెత్తందనమువోయి బిబుసుపాతి యెజబుపునుటిసి పచ్చ గాం పండిపోవుచున్నవిగదా భామపదద్వయము వానిమృదుత్వమును గయికొనుటచేతనే బిఖును పాటినట్లును ఎలుపునుహరించుటచేతనేపచ్చగాఎండునట్లును గవి యుశ్టేక్షించినాండు ఆస్త్రీయొక్క పదయుగళము తన్ననుసరించిన పద్మపంక్తుల నాదరముచేత నంగీకరించి ప్రతిఘటించినపల్లవ నిశాస్తోమమును గర్వముడిపెనని యాశయము. అవి యెొబజ్జ్దదామరలనుబోలి చిగురుటాకులను నిరసించి యత్యంత కోమలత్వారుణత్వములచే నొప్పుచున్నవని ఫలితాద్ధము భాద్యముగలస్త్రీలకు అడుగుల యందుంబద్మరేఖలుండునని సాముద్రికశాస్త్ర్రము 'చక్రస్వస్తికశబ్ఞబ్ద ధ్వజమీోనతపత్రవత్‌ |! యస్యాః పాదతలేరేఖా సాభవేత్‌క్షత్రియాజ్డీనా' అని సాముద్రికము. తా, ఆస్తీపాదముల జంట తన యడుగుభాగమందు. భాగ్యసూచకములగు పద్యరేఖలను గలిగి యెల్లదామరలవలె/ గొమరారుచు, వసంతర్తువునః బొటమరించుటచే నవకంబయిన చిగురు లమెత్తందనమును మెఖుఃగును గలిగి యొప్పచున్నవి. శ్లేషేమూలమగు హేతూత్చేక్ష సమాసోక్తియు. తే. కలమగర్భహిరణ్బకా హళులు దొరయ నీంతలును మైోంతలును జూపి యెలమి మకర లీల లోంగొని దొనల శ। రాళ ముంచి యబల మృదుజంఘికాప్రకా శౌాఘ మడరు. 35 అ. ఇందు. బిక్కలను వర్ణించుచున్నాడు. అబల... ఓఘము-ఓఘమనంగా 'ఓఊఘోవేగేజలస్యచ, బృన్దేపరమ్నరాయాంచి మేదిని, మృదు = కోమలమయిన, జంఘికా = పిక్కలయొక్క, ప్రకాశవఘము= ప్రకాశ సమూహమనెడు జలప్రవాహము, కలమగర్ద . కాహళులు-కలమగర్థ = వరిపొట్టలను, హెరణ్య కాహళుల౯ = బంగారు బూరలును-అనఃగా తుతారాలను, దొరయకః = సామ్మృమునకు. దారసించి రాగా, ఈంతలును = ఈనుటలును, మైోతలును = మ్రయుటలును, చూపి-అనంగావానియందలి యీయవగుణములచేత సామృమునకు యోగ్యములుగావని దెలిపి యని జంఘాపరమైన యర్థము ఎలిమిక = వేడుకచేత, లీలయనఈ(గా విలాసమును క్రియయును, (జం మకరల్‌లక£౯ = మకరాకార ముయొక్క విలాసమును, లో!గొని = అపహరించి, (ప్రవా మకరములయొక్క చేష్టలను లోంగాః జేర్చకొని 'లీలావిలాసక్రియయోః అమ దొనలనంగా అంపపాదులును బండలమోంద జలాశయము లును శరమనంగా బాణమును జలమును, (జం) దొనల౬ = అంపపొదులను, శరాళిక = బాణాసమూ హముచేత, ముంచి, అంపపొదులందు బాణములు నిండియుండుట ప్రకటమే కదా. (ప్రవాా జాతి దొనలను జలనమూహముచేత నిండించి, అడరుః£ = ప్రకాశించును. ఇట స్రీలజంఘల కువమానములయినవి కలమగర్దములు హిరణ్యకాహళులు మకరములు అంవపొదులును. జంఘాప్రకాశమును జలప్రవాహముగా నిరూపించి మొదటి రెండుసమానము లను ఈంతలచేతను మైంతలచేతను, మూండవదియగు మకరములను లోంగొనుటచేతను, జయిం నట్లు శబ్దముల శ్లిష్టశక్తి మహిమచేత సమర్థించినాండు ఈంతలు మైంతలనంగా జంఘాపరమున ఈనుటలును మైోయుటలు ననెడి యవలక్షణముల నెదుటియందు. జూచినవనియు, జలపరమున

ద్వితీయా శ్వాసము 191 సహజముగా నీందులాటలును ధ్వనిచేయుటలును దనయందుః జూపినదనియు గ్రహించునటి. లోంగొనుటయనంగా జంఘులు మకరములను లోపథిచినదనియు జలములు మకరములలీలలను లోపలంగలిగియున్ష్నవనియు గ్రాహ్యము పిదప నాలుగవదియైన యంపపాదులను జయించుటను సమర్థించుటకై దానికి దొనయనుపర్మాయమును జంఘాజలములు రెంటికి నమురూసములయిన యర్ధ్థములు గల దానిని సంతరించి దానిని శరా౪ముంచి జయించుటను జెప్పినాండు శరా౭జయనం గా జంఘాపరమున బాణసమూహమనియు జలపరమున జలసమూహమనియు నర్థము. అన గా నాస్తీయొక్క జంఘలు వరిపొట్టలను బంగారు కాహళలను మకరాకృతులను అంపపొదులను దిరస్కరించినచక్కందనమున నిక్కుచుండు నని తాత్చర్భ్యము. అలం. శ్లిష్టరూూపకము

మ సతియూరుద్యుతిః జెందంబూని నిజదుఃశ్చర్మాసనోదక్రియా రతి. బాథోలవపూరితోదరములై రంభేభహస్తంబు లు న్నతలిక ఏడె మరుద్విభూతిం గదళి | న్వ్వగ్డోష మాచంచలో ద్ధతశుండాతతి. బాయదయ్యె నదెపో తద్వైర మూలంబిలన్‌. 36 అ. ఇందు! దొడలను వర్ణించుచున్నాడు సతి = ఆ స్త్రీయొక్క, ఊరుద్భుతిక = తొడల యొక్క శోభను, చెంద౬౯ = పొందుటకు, వూని = వ్రయత్నించి, నిజ. రతికి -నిజ= తన యొక్క, దుశ్చర్మ = దుష్ట్వమయిన చర్మముయొక్క, అనగా నిచట అరంటియందుండాు చొదుమును, గజతుండమందు( గర్మశత్వమును దెల్లనిపొడలును దుశ్చర్శ్మమనుటచే! దెలియునది అవనోదక్రియా = పోంగొట్టుకార్య మందలి, రతిణ = ఆనక్తిచేత, అనంగా తమయుంటి దోషములుండుటచే ఊరులతోడి సామ్యము సిద్ధింపదుగాన ముందుగా నీదోషములను బోంగొట్టుకొనవలయు నన్న యానక్తిచేతననుట, పాథో... దరములై-పాథోలవ = జలము యొక్క లేశమాత్రముచేత, పూరిత = నిడింపంబడిన, ఉదరములై= కడువులుగలవై. .అనంగా లోకమం దెవరేని దోషనివృత్మర్ధమయిన తపము కొఅకు వలయుజలమాత్రా వోరముగా6 గవి నిబంథించినాండు. రంభా... వాన్తంబులు-రంభా = అరంటిచెట్టును, ఇభవాన్తంబులు = గజతుండములును, ఉన్నతథి౯ = ఉన్ససమయమందు-టీక్షవహించియున్న కాలమందనుట. మరుథ్విభూతిక = దేవతా సంపత్తిచేతనని యర్థము. వాయుసంపత్తిచేతనని భావము, తపస్సు చేసినందులకు దేవతగదా వరమియ్యవలెను 'మరుతౌ పవనామరౌ' అమ. కదళిక = అరంటియందు, త్వగ్జోషము= దుశ్చ్ఞర్మదోవము, వీ(డెక్‌ = వదిలిపోయెనని యర్ధము.గాలిగొట్టివయి చొదుము ఊడి పోయెనని భావము. ఆచంచల...తతిఃణ -ఆచంచల = వెందటినుండి చాంచల్యముగుణము గలిగినదియు, ఉద్ధత= ఎగురుపాటు గలదియు-శాంతిలేక మిడిసివాటు గలదియనుట, అగు, శుండాతతిక = గజతుండ సమూహమందు, పాయదయ్యెళ = ఆదుశ్చర్శదోషము వదలి పోవదయ్యెనని యార్ధము. ఏనుంగులతొండములల్ల లొడుచుండుగుణమును, పైకినెత్తంబడుచుండుటయునుగలిగియుండుట ప్రకటము ఇలః = భూమియందు, తద్వైరమూలంబు = ఆయుర.టిచెట్లకును గజతుండములకును గలవిరోధమునకు హేతువు, అదెవో = అదియే చుమో-అన(గాఅరంటియు నేనుంగుతుండములును తప్పస్సు చేసినందులకు నరంటి యందలి త్వగ్జోషముపోయి యేనుంగు తొండములయందలి త్వగ్ణోషము పోవకుండెనుగాన ఆయీర్వ్య చేత గజతుండము లాయరంట్లను బెల్లగించి వేయుచున్నవని యాశయము-ఏను(గు లరఃటి చెట్లను

192 వసుచరిత్రము " బెకలించితినుట స్వభావము. ఆస్త్రీయొక్క తొడలు అరంటిబోదెలవలె నునుపును పనుంగు తొండములఅవలె నాందో(కయుః గలిగియున్షవని ఫలితార్ధము. తా. అరంటెియు నేనుంగు తుండమును నాస్తీతొడల యందమును బొందవలెనని యత్నించి ముందుగా తమపయి తోలునందలి దోషములను (చొదుమును గర్మశత్వాదులను బోంగొట్టుకొను టకై జలలేశమాత్రమును లో(గొని తపస్సు చేయుచుండ(గా మరుత్రసాదముచేత (వాయువుచేత ననుట) నరణటియందు చర్మదోషము (చొదుము వీడిపోయెను. చంచలమై పయికి మిడిసిపడు చుండుటచే నేనుంగుతుండమందాదోషము (కర్కశత్వాదులు వడకపోయెను. ఆయీర్ష్య్యచేతనే గజతుండను లాయరఃటెచెట్లతోడ విరోధముగలిగి వానిని బెల్లగించుచున్నవి. అలం. 'సతి....తటి౯' హేతూళ్టేక్ష 'ఆచంచ.....తతిక౯ొ -కావ్యలింగము. 'అదె....బిలన్‌' -అతిశయోక్రి. చ. అతివనితంబబింబ మణి । లావనిభాగము నేలి టీవు లం చితరుచి నాక్రమించి యరి । జృంభణవారణధుర్యమై సువ్య త్తతం బరిపూర్ణరాజరమ । దాల్చి కదా గజమస్తకోపరి స్థిత మయి కాంచెంగాంచిగుణ । థీపిత కాంచనపట్టబంధమున్‌. 37 అ. ఇందునితంబమండలమును వర్ణించుచున్నాడు. అతివ = ఆస్త్రీయొక్క, నితంబబింబము= కటిమండలము, అఖిలావనిభాగము = సమస్తభూప్రదేశమును-భూమండలమునంతయు, ఏలి= లోకువపఅచుకొని యని యర్థము. సమస్తభూభాగమును బరిపాలించియని యర్ధాంతరము. దీవులు = థ్వీిపములను, అంచితరు-చిక౯= (రుచియన!గా సౌందర్భ్యమును, స్పహయును-బఒప్పుచున్న, సౌందర్భముచేత, ఆక్రమించి = తిరస్కరించిన-సప్తద్వీిపములను ఒప్పచున్న సృృహచేత నాక్రమించి యని అర్జాం, అరియనగా 'రథచక్రమును శత్రుండును, అరి= రథచక్రముయొక్క జృంభణ = గర్వ సమ్మద్ధియొక్క, వారణ= పో;గొట్టుటయందు, ధుర్శమై = సమర్థమై, అరి= శత్రువులయొక్క - గర్వహర ణమందు సమధ్ధమైైనదని అర్జాం. సువృత్తతః౯ = చక్కని వట్రుతనముచేత, పరిపూర్ణరాజరమః = సంపూర్ణ చంద్రమండలసంపదను, తాల్చికదా = వహించియేకదా యని అర్జాం, గజ...ఫ్టితియై-గజ మస్తక= ఏనుంగుమూంపుపయి నారోహించినదైయని అర్జాం, కాంచి...పట్టబంధము౯ -కాంచి గుణ = బంగారుమొలనూలనెడు, దీపిత= ప్రకాశించుచున్న కాంచన= బంగారు మయమయిన, . వట్టణరాజ్యాభిషేక సమయమున నొసటం గట్టంబడెడు పట్టికయొక్క, బంధము£ = కట్టుటను, కాంచెక౯ = పొందెను. ఇటి నితంబ బింబ పరముగాను రాజు పరముగాను అర్ధద్వయము గలుగ జెప్పినాండు. రాజు భూభాగమంతయు. బాలించి పిదప దీవులనాక్రమించి శత్రువులయేపడంచి మంచి వర్తన ముతో బూర్ల రాజలక్ష్మిని బొందికదా పిదప బట్టపేనుంగుపయినెక్కి బంగారుపట్టమును నొసట గట్టికొని రాజ్బాభిషేకము చేసికొనవలయునని రాజపరమయిన యర్థము. కటిమండలము, భూవిస్తా రమునకంటె విరివియై ద్వీపములకంటె నత్కున్నతమై రథచక్రముకంటె చక్కనై, సంపూర్ణ చంద్ర మండలముకంటె వట్రువయై గజకుంభములకంటె సమస్థితిగలిగి, ఉపరిభాగముందు బంగారుమొల నూలుగలిగి యొప్పచున్నదని తాత్చర్భము. శ్లేషేమూలకమైన సమానికక్తి. 'కాంచ...ధముక౯'రూపకము,.

ద్వితీయా శ్వాసము 193 చ కఠరికిముఖీందుకాంతికర ।; కాంతవయోజలదాంతవేళ వ ర్తులకుచగండశైలములు దోయ వళత్రయశోవషరేఖ లిం పలరంగ మధృసీమ బయ । లై కటిసైకత మొస్ట్స బాల్బ్యమ నృలునది యింకుచో మెఅసె । నాభి గభీరజలాశయం బనన్‌. 38 అ నవవయస్సంధిని వర్ణించుచున్నాడు-కలికి...వేళణ -కలికి= ఆస్త్రీయొక్క, ముఖేందు= మొగమనెడు చంద్రునకు, కాంతికర= కాంతిని బేయునట్టి-లావణ్యశోభను గలిగించునట్టి యనుట, కాంత= మనోహరమయిన. వయః= యౌవనమనెడు, జలదాంతవేళక= మబ్బులు వీడునమయ మందు-శరదృ్యతువు రాకయందనుట, వర్తు...నైలములు-వర్తుల= వట్రువలయిన, కుచ= స్తనముల నెడు గండవైలములు= పెద్దజటాతిగుండ్లు. తోంప౯= కానవచ్చనట్లుగాను, వళిత్రయ= మూండుకడుపు మోందముడుతలనెడు, శోషరేఖలు= నీరెండిపోవుటవలన నేర్ద్ణడునట్టి యినుకరేఖలు, ఇంపలరః గ౯= చక్కనైయొప్టంగా, మధ్యసీమ= నడుమ, బయలై= అతి సూక్షమైయని స్త్రీపరమయిన యర్థము. మధ్యప్రదేశము ప్రవాహరహితమై యని నదీపరమయిన యర్థము, కటి= పిలుందనెడు, సైకతము= ఇసుకదిన్నె బఒప్టక= బఒప్పునట్లుగాను, బాల్యము అన్‌బలునది= పసితనమనెడు పెద్దయేలు, ఇంకుచోక= ఎండిపోవుచుండంగా, నాభి= పొక్కిలి, గభీరజలాశయంబు= లోతయిన మడు!గో, అన౯, మెఅసెను పెద్దనది యింకిననే లోంతయిన మడు6గును, గండనైలములు మొదలయినవి కనబడుట యుః గలదు గాన బాల్యమును బలునదిగా యిట నిరూపించినాండు. అనగా నాస్త్రీకి బార్భప్రాయము గడచిపోయి యౌవనప్రాయము రాగానే ముఖకాంతి యతిశయించెననియు, కుచము లున్హత ములై కనుపట్టెననియు, వళులేర్టడెననియు, నడుము మిక్కిలి సన్షరిల్లెననియు, పిజుందు గొష్టదయ్యె ననియు, నాభి లోంతుగా నుండెననియు దాత్చర్యము టీనిచే నాయిక యౌవనప్రాదుర్థావమును దన్ఫూలమున సంభోగార్హతయు సూచితములు ఇందుం బ్రక్యతాప్రకృతము అయినయౌవన శరదా గమములయందు ముఖకాంతికుచప్రాద్భువాదులును జంద్రప్రకాశగండనైలదర్శనాదులును నగు వస్తువుల తో;పిక యథాక్రమముగం జెప్టంబడెను. రూపకాను ప్రాణిత ముళ్చేక్ష తా. ఆచెలువకు యౌవనము శరదృతువువలెరా/గా నపుడు ముఖకాంతి చంద్రప్రకాశేము వలె నతిశయించెను అంత నాబిడబాల్బము పెద్దనదివలె నింక(గా వట్రువలయిన గండశిలలు తోంచినట్లు గుబ్బచన్నులును, ఎండిపోయిన యిసుకరేంఖలు తోంచునట్లు వళిరేకలును, మద్శదేశసం బయలగునట్లు మధ్యము సన్నముగను, యినుకదిన్నెవలె పిలుందులు బలితముగను, లొ మడు(గువలె నాభియును గనుపట్టెను. చ. అలికులవేణియారు నవ । యౌవన మః నలరాచతోంటలో! బొలుచునితకంబవేదికడం బొక్కిలిదిగ్గియచెంత నీలసం కలితనవాంబుయంత్ర మగు: । గానియెడఃణ రనగుంభనంబు సం థిలం బుట ముబ్బనే నడుమ । నిల్చి ఘన స్తననూనగుచఛ్చముల్‌, 39 అ అలి .యారు-అలికులవేణి= తుమ్మైదగుంపువంటి జడగలయాస్త్రీయొక్క, ఆరు= నూం గారు, నవయౌవనము= క్రొత్తపరువము, అన్‌, వలరాచతో[/టలో= అనెడి మవృభునియుద్భ్యానమందు, వలరాచశబ్దముచే రాజోద్యానమని యతిశయము దెలియునది పాలు. కడే౯ -పొలుచుజ ప్రకాశించునట్టి, నితంబవేది కడక= పిలుందులనెడి అరుఃగుదగ్గను, పొక్కిలిదిగ్గియ చెంతన్‌=

194 వసుచరిత్రము నాభియనెడు బొడ్డనబావి సమోపమందుండునట్టి, నీల ....యంత్రము - నీల= ఇంద్రనీలమణులతో, సంకలిత = కూడిన, నవ = క్రొత్తయైన, అంబుయంత్రము = నీళ్లుపాటెడు దోనెపెట్టె. అగును, కాని యొడ౯ = అట్టు గాకపోయినపక్షమందు, రసగుంభనంబు-రన = శృంగార రనమనెడు జలధార యొక్క, గుంభనంబు = కూర్చు, సంధిలజ = ఒడంగూడుచుండ6గా. ఘనస్తనసూనగుఛ్చముల్‌ = దగొష్టలయిన కుచములనెడు పువ్వుగుత్తులు, నడుమ£౯ = మధ్యభాగమందు, నిలిచి = నిలువంబడి, పుటము ఉబ్బునే = పయికి నుబుకునా - ఉబుకకయే పోవుననుట, తా. ఆస్తీయొక్క యౌవనము మవ్మథోద్యానమువలె సర్వజన మనోరంజకముగను, పెలు దు అరు(గువలెను, నాభి బొడ్డనబావివలెను, నూగారు నీలమణులు చెక్కిన జలయంత్రమువలెను, కుచములు పువ్వుగుత్తులవలెను నున్తవి. పిలుందుల విరివియు, పాక్కిలిలోంతును, నూంగారురేకయు, చనుంగవ యుబ్బను, యౌవనోళ్సేక సూచకములు యౌవనమును వలరాచతో(టగా రూపించు టచే గోముగా నీళ్లుకట్టిపెంచుటచే పల్లవపుష్పశాఖాద్యుల్లసితమైన రాజోద్యానమువలె నత్స్మంత రామణీయకమును నతిభోగ్యత్వమును సూచితములు. అందు, చన్గుగవ పూగుత్తులుగాను, మోవి చేతులు మొదలైనవి కెంజగుళ్లు లేంగొమ్మలు మొదలైనవిగాను, గ్రహించునది 'నవ' నూగారు క్రొత్తగా నిగిడినది గాన కొత్తదోనెపెట్టెకు సాటి 'ఘని' చను(గవ గొప్టలగుటచే పుట మబ్బుట. ఈ చను/గవయుబ్టే శృంగార రసొద్దీపనము రసగుంభనమనియు, తదుట్దిపనానురోధ మగు స్తవప్రాదు ర్చావమును సూనగుచ్చోద్దేమనియు వర్ణితము అలం. రూపకము. మ. ఘననాఖభీగుహచెంత నారుపాగ లేం గౌ నాని తా నాయనం గుని మెప్పించి త దాత్శతం బొరయం గ । న్లో (జాల కుజ్జంభిత స్తనయుర్మంబతనుత్వ మొందె నధరో ఫ్రం బిక్షుధర్శస్థితిం దనరిం గన్నులు శంబరాహితగతిం । దాల్చెం బయోజాస్పకున్‌, 40 అ. పయోజాస్యకుక = తామరవంటి ముఖముగలయా స్త్రీకి, ఘన....చెంత-ఘన = దగొప్టయైన, నాభి = పాక్కిలియనెడు, గుహచెంత౯ = బిలముయొక్క సమాపమందు., లేంగాను = సూక్షమ్రయిన నడుము, ఆరుపొగ = నూంగారుఅనెడు ధూమమును, అని = పానముసేసి-అనంగా ఉగ్రమయిన తపస్సుచేసి-పాగనూని తపముసేయుట యొకానొక తీవ్ర తపోవిశేషమని తెలియునది మ. దమయంతీస్తనకుంభవిభ్రమము బొం[దం గోరుటజ ధూమపా నము గావించు నథోముఖంబులగు నానాకుంభముల్‌ వోలె ధూ పములదోహదమాచరింపంగం గడుక బక్వంబులై యున్న దాడిమములొ అని శృంగారనైషధమున ధూమపానరూపమగుతపము పేర్కొనంబడియున్నది తాను=ఆన డుము, ఆయనంగుని౯ = ఆమన్మథుని-శరీరవిహీనుండయిన యామవ్మధుని, మెప్పించి =సంతో షెంప(ేసి, తదాత్మత౯ణ = వానితోడి భావమగుటను-అన(గా తాదాత్మ్యమును, పొరయక = పొందగా- మన్మథసాయుజ్యమును బొందగా ననుట, అనంగునిభావమయిన శరీరవహీనతను అన(గాఅదృ్భశ్య త్వమును బొందంగాననిభావము కన్లోక చాలక = ఈమేలుచూచిచూపోపక, ఉజ్హంభిత = విజ్ణవీగు చున్న స్తనయుర్మంబు = చన్నులజంట, అతనుత్వము = అతను డనంగా మన్నథుడు-మున్మ థసాయుజ్యమును పొందెనని యర్థము అతను శబ్దమున కధికమనియు నద్దముగాన ఆథిక్యమును

ద్వితీయా శ్వాసము 195 బొందెనని భావము అధరోస్టంబు = మోవి, ఇక్షుధర్మస్థితి = థధర్మమనః(గావిల్లును గుణమును, చెఅకుతుంటను విల్లుగాం/గల మన్మథునితోడి స్థితితో-సాయుజ్యముతో ననుట, తనరెక = బప్టైనని యర్ధము ఇక్షువుయొక్క ధర్మము మాధుర్భముగాన మాధుర్యస్థితిచేత నొప్టెనని భావము కన్నులు, శంబరాహితగతి౯ -శంబరాహిత = శంబరు.డనంగా ఆపేరుగల యొకయనుర, శంబరమనఃగా లేడియును, శంబరాసురున కహితుండయిన మనవ్మథునియొక్క సాయుజ్యమును బొందెననియ ర్థము లేడికన్నులను దిరస్కరించిన విధమునువహించెనని భావము. 'శవ్చరం సలిలేవుంసి మృగ దైత్యవిశేషయో:?' విశ్వ

ఆస్రీయొక్కనాభి గుహవలె నున్నదనియు, నడుమ కానరాకున్నదనియు, నూఃగారునల్లగా ధూమరేఖవలె నున్నదనియు, చన్నుంగవ గొప్పయై యున్నదనియు, పెదవితీయనైయున్నదనియు, కన్నులు లేడికన్నుల( దిరస్కరించు చున్నవనియు? దాత్చర్భము. చన్నుంగవ బలితము లగుటయు కన్నులు బెళుకులుగాంచుటయు నడుమ సూక్షమ్రగుటయునూ!గారు నల్లనై పాడచూపుటయు పాక్కిలిలోంతగుటయు నవయౌవనోదయ విభవముసూచించుచున్లవని. అన్నిటికి మవ్యథసాయుజ్యప్రా స్తిని జెప్పటచే మనృథోద్దిపకత్వము వ్యంజితము పెదవుల కిక్షుధర్మస్థితి వర్ణ్షనముచే చుంబనయోగ్య తయుం గన్నులకు లేడికన్నులబెళుకుచెప్పటచేదుర్ట్జరమోహకత్వమును, స్తనయుర్మమున కతనుత్వ ముచే నాలింగనార్దతయుం. దక్కినవానిచే నత్యంతభోగ్మత్వమును నాయికయందు ధ్వనించుచున్త్నవి

పెద్దనాభ యనెడుగుహపొంత నూ(గారనెడుపాగనుత్రాగి లేతనడుము మకఠ్మథునికై తపము చేసి యతని భావమును-(అనంగా అద్యశ్శత్వమును) బొందగా, చన్నుంగవ యందులకుంజూపోపక తానును అతనుత్వమును (మవ్మథత్వమని యర్థము. చెఅకుగుణమయిన తీయదనమునని భావము) నొందెను కన్నులు, శంబరాహితగతిని (మన్మథత్వమును, లేడికి విరోథియగుటను) వాం దెను. అలం 'ఘన...బొరయక' ఉత్తేక్ష 'ఘననాభీత్యాదిగత రూపక సంకీర్ణమును తదాత్మతాశబ్దగత న్లేషేమూలకమును తక్కినదానియందు న్లేషానుప్రాజితమగు పర్యాయోక్తము. సమాసోక్తియు

సీ. క్షణవిలానమెకాని ।; గజనిమ్మపండులు, సరియె దుర్గాథివా సమున మనిన

టైపూంతరుచి గాక ప్రతియె కిన్షరకాయ, అలరిదిమేరువు తల యంపి నిడిన బ్రొద్దువన్నెలెకాక ।; యుద్దియే తమ్మిమొ,గ్గలు చక్రముల: గూడి 1దళముకొనిన గాకచాయలెకాక । కనకకుంభము లీడె, శ్రీకరుల శిరోగ్ర సీమ నున్న

తే. మిళతఘనసారమై నున్నుమిగిలి కదిసి, యంతరము నూత్రమునకీక యలరిజోడు

వదల కమితరనప్రాఢింబొదలి మెలయు, నన్ను తలమిన్న వలిగుబ్బచన్నుగవకు.

అ ఇందు నాయిక కుచవర్ణనము సేయుచున్నాడు-గజనిమ్మపండులు, క్షణవిలాసమెతాని= నిమషమాత్రము శృంగారమేకాని, దుర్గాధివాసమునః = దుర్గ్షమందలి కా(పుచేత, మనినః = వర్తించి నప్పటికిని-పర్వతసహవాసము గలిగియున్నప్పటికి ననిభావము సరియె = సమానమగునా-కావ నుట. కిన్షరకాయలు = కిన్నైరవీణెకు వేసెడు గుబ్బకాయలు, పైపూ'తరుచికాక = పయిని బూసినపూతే రంగేకాక, అరిది = ఆశ్చర్యమయిన, మేరువు= బంగారుకొండ, తలయంపి = తలక్రింద, ఇడినక = ఉంచుకొన్నను-మేరువుపూసతో. గూడికొన్నప్టటెకినని భావము, ప్రతియె = ఈడగునా-కావనుట.తమ్హు మొగ్గలు = తామర మొగ్గలు, ప్రాద్దువన్నెలెకాక = ఆయాప్రొద్దు,గుణములేకాని = వేళవేళగుణములేకాని యని యర్థము-సూర్మునిచేతనయిన వికానములే కాని యని భావము. చక్రములక = సేనలతో గూడి, దళముకొనినః = బలువు పాఠటినష్టటికిని 'చక్రంచానీకమస్తియామ'అను. చక్రవాకములతోగూడియు

196 వసుచరిత్రము

న్నను రేకులు గలిగియున్త్ననుఅనిభావము ఉద్దియె = జతయగునా-అనంగా జతగావనుట కనకకుంభ ములు = బంగారుకలశములు, కాకచాయలెకాక= కాకశవలన వచ్చినవన్నెలేకాని, శ్రీకరుల = సంపద హస్తమందుః గలవారియొక్క-అనంగా భార్యవంతులయొక్క, శిరోగ్రసీమ౯ = తలమోంది ప్రదేశమందు, ఉన్నక = ఉన్నప్పటికినని యర్థము శ్రీకరుల = శ్రీదేవిని స్నానము చేయించునట్టి దివృగజములయొక్క, శిరోగ్రసీమనున్త్నక్ర = కుంభములతో (గూడుకొన్నప్టటికిని అని భావము ఈడే =ఈడగునా-అనంగా కావనుట. “లక్షీరిమ్మైర్లజేన్దైర్షణిగణఖ-చితై స్ట్మాపితాహమకుమైః అని ప్రయోగము.

ఈ నాలుగుచరణముల యందును జెష్టంబడిన గజనిమ్మపండ్లును, పర్వతములును, కిన్షర కాయలును మేరువును, తామర మొగ్గలును, చక్రవాకములును, సువర్షకలశములును, గజకుంభ ములనునని యీయెనిమిది యుపమానములందుండెడి లోపములచేత నివి సమానములు కావని చెప్టంబడుచున్త్సది మిళిత....సారమై-మిళిత = కూడంబడి, ఘన = అధికమయిన, సారమై = చేవగలదై- కర్టూరముతోః గూడినదని భావము గజనిమ్మపండ్లన్ననో క్షణమాత్ర విలాసములుగనుకఅబ్బసారముల నుట ఇక్కడ కుచయుగమునకు కర్టూరానుకూల్యమును, నిమ్మపండ్లకు కర్ట్పూరవ్రాతికూల్వమును గనుక నీవిధమునను వ్యతిరేకము చెప్పవచ్చను. నిమ్మవండ్లనుగూర్చి 'కర్ప్హూర ప్రతికూలతా యదినచేత్తయ్యేవసర్వేగుణాః అని చెషప్టబడియున్లది నున్తుమిగిలి = నున్నదనముచేత నతిశ యించి-పర్వతములన్షనో కజకులయిన వనుట. కదిసి = కథియంబడి-కిన్షరదకాయలన్ననో యెడగలిగి యున్ష్నవనుట అంతరము సూత్రమునకుక ఈక = దారము దూలునంతమాత్రముసందులేక-మేరువు పూసయన్హనో దారముచేత గ్రువ్వంబడు చున్తదనుట, అలరి = ఉల్లసించియని యర్థము. తామర మొగ్గలో వికసిల్లవనుట జోడువదలక = జంట(బాయక-చక్రవాకములన్ష్ననో నాయంకాలము కా గానే జోడుపాయుచున్స్నవనుట అమితరస ప్రాఢిక = మితిలేని శృంగారరస ప్రైఢడిచేత, వొదలి= విజ్బ్యంభించి-సువర్ణకలశములన్లవో మితరసత్రాడిచేత నొప్పచునవనుట-మితజలములు నిండి యుండునని భావము, మెళయు = ప్రకాశించునట్టి - గజకుంభములన్ననో ప్రకాశింపవనుట అన్నుతలమిన్న = కాంతా శిరోమణిెయైన యాస్తీయొక్క, వలి = చలువయైైన, గుబ్బ = గుభ్బలవలెనుం డెడు, చన్ను/గగవకు౯ = స్తనద్వయమునకు, సరియె మొదలగువానితో సంబంధము

ఇట గజనిమ్మపండులు మొదలయినవి. తమంతట ఉపమానములయ్యూునాచన్నుంగవకు సరిగానేరక తమవలెనే యుపమానభూతములగు పర్వతాదులను దోడుసేసికొన్షను సాటిగాకపోవుట చేస్తనములనిరుపమత్వాతిశయము వృంజతము. మఖియు నీగజనిమ్మసండ్లు మొదలగువానికి దుర్గాదినాసము-మేరువుతలయంపి, చక్రములకూడిక, శ్రీకరుల శిరోగ్రసీమయని, అత్మంత ప్రభుత్వ ప్రభావ బలసంపద్విశేషములను నర్థ్ధాంతరముచే నలవటథించి అట్టి ప్రకృష్టనాహాయ్య సంపత్తిని గుదురుపథిచియు సాటికామిని దెలుపుటచే చన్ను/గవ లోకోత్తరసాందర్యాతిశయము ధ్వనితము. అన్నులతలమిన్న గావుననే దానిని చన్నుగవయు నుపమానముల కన్నిటికిని దలమిన్మయనుట యుచితమనియు నాశయము. అలం వ్యతిరేకము 'ప్రాద్దువెన్నెలొ ఇత్యాదులందు శ్లేషోత్ఞాపితము. మి౭తఘనసారమైో ఇత్కాదులందు గావ్మలింగము. రెంటికి సంకరము.

తా. ఆకాంతామణి చన్ను[గవ యెష్టటికిని విలాసము గలిగియుండుటచే నల్బకాలవఐలాసము గల గజనిమ్మపండ్లును, నునుపులయి యుండుటచేత( గఖకులగు కొండలనును, యొండొంటి గదిసి యుండుటచే నెడగలిగియుండు కిన్నెరవ్‌జెకాయలను, మేరుపర్వతమును, ఎప్పుడును వికసిం చియుండుటచే తామర మొగ్గలనును, కవబాయకుండుటచే జోడువీడుచక్రవాకములను, సహజ

ద్వితీయా శ్వాసము 197 మయిన చాయలచే గాకవలనం జాయగాంచు బంగారు కుండలనును, నిగ్గుమెఅయుచుండుటచే నిగ్గులేనియేనుంగు కుంభములను నతిశయించి వెలుంగుచున్సది

చ సతిహృదయాలవాలమున । జవ్వనపుం బెనుంగాశకజేసి య య్య్యతనుండు గుబ్బపాంబనంటు । లా రను లోహశలాక నెత్తి యూ వ్రితరుచినింపంగా దుదల! | జిందినజఖూపొడి బాహుమూలజ ద్యుతి యగు గానిచో నచట । దోర్మయభర్య్మలతల్‌ జనించునే. 42 అ అయ్యతనుండు-ఆమనవ్మథుండు-ఇటమోింద రూపణములంబట్టి మన్మథుని శగసాలెవాని. గా రూపించుకొనవలయును, ఇది యేకదేశవర్తిరూపకము. నతి .వాలము-నతి = ఆస్త్రీయొక్క, హృదయ = వక్షస్థలమనెడి. ఆలవాలమున౯ = కుదటియందు, జవ్వనపుంటెను కాంక౯ = యౌవన మనెడి పెద్దకాంకచేత, చేసి = నిర్మించి, గుబ్బ పొంబనఃటులు - గుబ్బ = చన్నులనెడి, పాంబనటులు= బంగారుకుండలు, ఆరు= నూగారు, అను లోహశలాకః = అనెడి యినుపకడ్డిచేత, ఎత్తి = ఎత్తిపట్టి, ఊర్దితరుచి౯ = ఉచితమయిన మెలు(గు, నింపంగాః = నిండింప(గా-తగిన మెలుం/గువచ్చనట్లు సానంబట్టంగా;: తుదల౯ = ఆకుచములనెడి కుండలచివరలందు, చింధినజాపొడి = రాలిన రజమే, బాహు ద్యుతి-బాహుమూలజ = భుజముల మొదటంబుట్టిన, ద్యుతి = కాంతి, అగును, కానిచో, అచటః = ఆబాహుమూలప్రదేశమందు, దోర్మయభర్మలతల్‌-దోర్త్మయ= బాహమురూపములయిన, భర్య లతల్‌ = బంగారుతీంగలు, జనించునే = పుట్టునా అగనాలెవాండు కుంపటియందు నిప్పరగిల్సి దానిచే బంగారుసొమ్ములు మొదలగునవి చేయు నుగనుక, నిట మన్మథుండనెడి యగసాలెవాండు, జొమ్మనెడి కుదుటియందు యౌవనమనెడి క కచే గుబ్బచన్నులను బంగారు కుండలను జేసినాండని వర్ణితము అనగా యౌవనము దలనూపం గా వక్షస్థలమున మన్మథోద్దిపకమయి బంగారుకుండలవలె చన్నుంగవ బొడసూపినదని భావము అట్లగసాలెవాండు బంగారుతో నేదయిన వస్తువులను జేసి దానికి వలయునంత మెలురు వచ్చుటకై సానంబట్టుటయు దానిచే బంగారుదుమ్ముప్రక్కలః దొరు;గుటయుం గలదు; అట్లె చన్గులనెడు బంగా రుకుండలను దగిన మెలుంగుకొఅకు సానంబట్టంగా వాని బంగరుపాడి చివరలందు - అనంగా బాహుమూలములందు, దొరి(గినదనియు దానిచేతనే బాహుమూలములందు. గాంతిగలిగినదని యు జెప్టినాండు. టీనిచే గుబ్బచన్నులు మంచి నునుపారి మెలు౧గెక్కియున్నవనియు, బాహుమూ లములు బంగారు తలతలకాంతుల్‌నుచున్నవనియు భావము బంగారుదుమ్ము గనుకనే దానినుం బాహువులను బంగారుతీ;/గలవలె వుట్టినవన్నాడు బంగారు భూమియందే కదా బంగారుతీంగలు పుట్టును అనంగా బాహువులు బంగారు తీ/రలవలె నున్నవని భావము. కారణానుగుణముగా కార్య ములు పుట్టుట ప్రసిద్ధమేకదా. తా. ఆ పడంతికి యౌవనము పొడనూపియుండుటచే మరులు పుట్టించుచు బంగారు కుండలవలె నునుపయి మెలులఛెక్కినపాలిండ్లు మెలియుచుండెను బాహుమూలములు బంగరు దనిగనిగకాంతుల దులకించుచుండెను చేతులు బంగారుతీ(గలవలెరంగారుచుండెను. అలం. రూప కాను ప్రాణితమగు ఉత్ణేక్ష చ. విలసితమౌక్తికంబులు న । విభ్రమరేఖలు నున్మి సాటిరాం దలంచి మహోద్ధతిః మొరసి తవ్యదునాదవిలాసకౌశలం

198 వసుచరిత్రము బలవడమి౯ ముడింగి దర మై తనలో వృవర్దం బెటింగి యా వలమురి దాం బ్రదక్షిణము ! వచ్చెనొ యాక్షేశీకంఠలక్షికిన్‌. 43 అ. ఇందుకంఠమును వర్ణించుచున్నాండడు, ఆవలమురి=శంఖము. విలసితమౌక్రికంబులు= మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న ముత్యాలపేరులును, సవిభ్రమరేఖలు౬ = విభ్రమశబ్దము భ్రాంతియందును విలాసమందును వర్తించుచున్లది 'విభ్రమోభున్తివావయోూ అమ. విలాసములతోంగూడిన రేఖాత్రయ మును, అనికంఠపరమయిన యర్థము ముత్యములును తిరుగుడు గల రేకలును అని శంఖపరమయిన యర్థము. 'లలాటేచ గకేచైవ మధ్యేచైవ వళత్రయం స్తేపుంసయో రిదం జ్లేయం మవాభార్పైకసూ-చచకమ్‌” నాముద్రికము. ఉన్మిక = ఉన్నందువలన - అనంగా విలసితమౌక్తికంబులును నవిభ్రమరేఖలును గంఠమందును తనయందును నాధారణముగా నున్నందున, నాటిరా౬ తలంచి=ఆస్త్రీకంరమునకు సరికావలయునని యెంచి, మహోద్ధతి౯ = మిక్కుటమయిన యెగపుచేత, మొరసి=ధ్వనిచేసి, తత్‌. కౌశలంబు-తత్‌=ఆకంరమును సంబంధించిన, మృదు - మెత్తనయిన నాద=జస్వరముయొక్క, విలాస=సౌష్టవమందలి, కొశలంబు=నైపుణ్యమును, అలవడమి£ = కలుగక పోవుటచేత, ముడింగి= సంకోచమును బొంది నీళ్లలో మునిఃగినదని భావము. దరమై = భయమై-దరమనెడి పేరుగలదై యని భావము. తనలో వివరంబుఎలఅింగి = తనలోంగలయావ ద్వృత్తాంతమును దెలిసికొని - అనంగాం దనకు మృదువయిన యొలుంగులేమిని దెలిసికొనియనుట - లోపలరంభ్రముగలదని భావము. ఆసతి = ఆస్తీయొక్క, కంఠలక్షికైః = కంరముయొక్క సౌందర్యలక్షికి, తాక = తాను, ప్రదక్షిణమువచ్చెనొ = అపరాధక్షామముకొఅకు ప్రదక్షిణము చేసినది కాంబోలును-దక్షిణావర్తము గలదని భావము ఇక్కడ శంఖమునందలి దక్షిణావర్తత్వమును ప్రదక్షిణాగమనముగాంగవియుత్తేక్షించినాః డు. ఒకటి రెండు గుణములు సమానముగా నుండినంతనే తక్కువయినవాండు ఐజ్జవ్‌ీంగి తన యెక్కువ వానితో నాటికిరాంజూడ(గా నంత దనకొఖంత బయలుపడంగా భయమునొంది తన లోగుట్టునెటింగి యాయెక్కువ వానికి బ్రదక్షిణమువచ్చుట లోకమున సహజము దానినే కవియిట శంఖమునం దనుసంధించినాండు. అనగా నాస్తీకంఠము ముత్యాలపేరులచే నలంకృతమై విలాస యుక్తములగు భాగ్యరేఖలు మూండుగలిగి మెత్తనయి యింపారు నెలుంగుతో (గూడి శంఖము నతిశయించిన సౌందర్యము పెంపు సొంపారుచుండునని అలం 'విలసిత - మొరసి" హేతూత్చ్రేక్ష 'తన్యదు...ముడింగి' హేతూళత్చేక్ష దీనికి 'దరమై...వచ్చెనొ' అని న్లేషానుగ్యహీతమగునుక్తేక్షతో సంకరము. నమానిక్తియు సీ. కొమ్మవాతెఅతోగు:ణమ్ము రైకొనవచ్చి, కఠినవిద్రుమము చే ; కట్టంబడియెం గోమలియధరంబు । తో మొనల్‌పచరించి, యరుచిబింబఫలంబు । లవిసిపడియె మృగనేత్రపెదవితో । సాగనుంబూనంగడంది, కెంపునీరనము నె । క్కించుకొనియె సతిమోవతో రన | స్టితులు చూపి సుగంధ, వికలబంధూక మూ । రకయు విరిసె తే. డాయుపగడంబునకుబగడంబుబింబ, మునకుబింబంబుమెఅయుకెం!పునకుంగెంపు బంధుజీవంబునకు(దాన । బంధుజీవ, మౌర యాకుందరదన ర । దాంశుకంబు. అ కఠినవిద్రుమము = కాఠిన్యగుణముగల పగడము, కొమ్మవాతెఅతో౯ = ఆచెలువయొక్క మృదువయినపెదవితో, గుణమ్ముక౯ = సమానగుణమును, కైకొన౯ = గ్రహించుటకువళ్చి, చేకట్లణ

ద్వితీయా శ్వాసము 199 పడియె౯= చేతియందలి కట్లనుబడెను అనగా చేతులుకట్టివేయ(బడెనని యర్థము. గుణమన గా దారముగనుక దారముగ్రుళ్చంబడి చేకట్లనెడిహన్తాభరణములందు! జేరినదని భావము. అరుచి బింబఫలంబులు = రుచిలేనిదొండపండ్డు, కోమలి యధరంబుతోః = ఆచెలువతీయని మోవితోడ, మొనల్‌పచరించి = ఎదిరించినవై, అవిసిపడియె౯ = గుప్పనంగూలెను. మొనలనంగా ఫలముల యొక్క క్రిందంగనంబడెను కొనలుగనుక మొనంజూపి కుళ్లివడిపోవుచున్నవని భావము. కెంవు = రసహీనమయిన పద్మరాగము మృగనేత్ర పెదివితోణ = ఆస్త్రీయొక్క రనయుక్తమయిన పెదవితోడ, సొగసు-సొగసన(గా నిచటకాంతి, కాంతిని, పూనః కడంగి = వహించుటకు/దొడంగి, నీరసము = తేలికగుణమును, ఎక్కించుకొనియెజ = చెక్కి వేయించుకొనెనని యర్థము నీరసత్వమును బోంగొట్టించుకొనెననుట, కాంతికొఅకు సానవేయంబడుచున్నదని భావము. నుగంధవికల బంధూకము-సుగంధ = మంచిగంధముచేత, వికల = శూన్నమయిన-మంచివాసనలేనియనుట, బంధూకము= మంకెనపువ్వు, సతిమోవితోః = ఆచెలియధరముతో, రసస్థితులు = రసమనఃంగా నిచట స్నేహము- స్నేహముగలిగియుండుటను, చూపి, ఊరకయ = నిష్కారణముగా, విరిసెక్‌ = విచ్చిపోయెను రసమనఃగా మకరందమును గాన మకరందరనస్థితులు చూపి తనకు దానే వికసించుచున్నదని భావము.

జౌర = ఆశ్చర్యము, అకుందరదన = ఆస్తీయొక్క, రదాంశుకంబు = పెదవి, దాయుపగడంబు నకు౯ = తారసించిన పగడమునకు, పగ = విరోధముయొక్క, డంబు = అతిశయరూవపమైనదియు, బింబమునకు౯ = దొండపండునకు, బింబంబు = ప్రతి పక్షియ్రైనదియు, మెఅయుకెంపునకు = ప్రకాశించెడు పద్మరాగమునకు, కెంపు = కోపప్రయుక్తమయిన రక్తిమగలదియు, బంధుజీనంబున కును = మంకెన పువ్వునకును, 'బన్ఫూకోబన్గుజీవక: అమ తాన = తానే, బంధుజీవము = యాజ్‌ వనమయినది అని యర్ద్హము క్రమాలంకారము. ఇక్కడ మన్మభునకు మవృథండన్త్నట్టు పగడంబు పగడంబు, జింబమునకు బింబము, కెంపునకు కెంపు, బంధుజీవనముకు/దానే బంధుజీవము అనిసారస్యము గ్రహించునది. అన(గా నితరవస్తువులకంటె విద్రుమబింబ వధ్మరాగబంధూకముల కెట్టియరుణత్వాతిశయముగలదో యావిద్రుమాదులకంటెను వర్ణనీయమయిన యధరమునకు నట్టి యరుణత్వాతిశయము గలదని సారాలంకారము గమ్మము. అలం వ్యతిరేకము. 'చేకట్లు నిత్మాది పదగత న్లేషోత్భాపితము ఛేకానుప్రాసమును ఉ. ఇంతిమ్మృదూతక్తిమాధురికి । నిక్షురసం బటెనవోల! జాల కా దృంతమునోడి మధ్యమగు :ణాశ్రయమై నెఅకాం నెన్ని జ న్మాంతరముల్‌ వహించియు । ద[నంతనె ఖండములయ్యె! గాని యౌ శక వంతయు!. బూన దెంతవొడి ।! యయ్యు నఖండతదియనంపదన్‌. అ. ఇంతి... మాధురికి£ -ఇంతి = ఆస్త్రీయొక్క, మృదుఉక్తిమాధురికిక = మెత్తనిమాటల తయ దనమునకు, ఇక్షురసంబు = చెఅకుపాలు, ఎనపోలక్‌ చాలక = సొటిరానేరక, ఆద్యంతముక = ఆద్యంతములయందు ఓడిపోయినదైై, 'అదిశ్చ ఆన్తశ్చ ఆద్యన్తమ్‌' అనియేకవద్ధావము-చెఅకు మొదటి కణుపునందును చివరకణుపునందును మధురరసము లేనిదనిభావము మధ్యమగుణ ఆశ్రయమై = ఉత్తమగుణము కాకమధ్యగుణమునకాశ్రయమై-మధథ్యభాగమండు మాధుర్యగుణమున కాశ్రయమైయని భావము. నెలకా/క£ = గొప్టకోవముచేత-ఘనమయిన యరగ్గి చేతని భావము ఎన్ని జన్మాంతరముల్‌ = అనేకజన్మములు, వహించియును = తాల్చినష్టటికిని-పెక్కుజవ్యములెత్తి నష్టటికిన నుట-గుడశర్కరాదిదశలు పొందుచున్తనని భావము. తనంతటనె = తనంతటి దానే ఖండములు అయ్యె కాని = తునుకలై పోయెనుగాని-ఖండశర్కర యగుచున్నదని భావము ఎంతపొడియ య్యును= ఎంత పాడి

200 వసుచరిత్రము

పొడియైనప్టటికిని-ఇది జాతీయము-విలవిల(దన్నుకొని తానెంత నుగ్గునూచ యైనదనుట-పొడి రూప మన శర్మరాభేదమగుచున్త్సదని భావము-అనగా నవాతు పంచదారయగుచున్న దనుట, అఖండ...సంపదజ-అఖండ = సంపూర్ణమయిన, తదీయసంపదః = ఆస్తీయొక్కమ్యదువచన మా ధుర్భసంబంధియైన సమృథ్ధిని ఆవంతయుక = ఆవగింజంత యైనను, పూనదు = వహింపంజాలదు- అనగా నాస్త్రీవాజ్యేధుర్యము బెల్లమును బులకండములను నవాతుచక్కెరను గూడ మించినదని తాత్చర్యము.

“ఆద్యంత....నొంది' మొదట బోల(జూడ(గా సంపూర్ణముగాఓడుట కలిగెను 'మధ్యమగుణాక్ర యమై' ఎన్నోపాట్లు పడంగా నడితరపుగుణము కలిగెను. దానియుత్తమగుణము కలుగదయ్యె 'జన్మాంతరములొ ఆజవృ్మమునందు(బోల శక్యనుగాదని జన్మాంతరము లెత్తినదిగాని 'ఖండములు” తుదకు ఖండములే యైనది 'అఖండ' ఖండమైనది అఖండముతో సాటి యెన్షటికినిగాదు. చెఅకు రసము సామాన్యముగానే కాక యెన్నిపాకములంజెందియును సాటిగాయ్కెననుట అలం శ్లేషోళ్ళా పెతమగు వృతిరేకమును సమానితక్తియు. 'అఖండ' కావ్యలింగము.

శా. నానాసూన వితానవాసనల నాఃనందించుసారంగ మే

లా నన్నొల్ల దటంచు గంధఫలి బ। ల్మాకం దపం బందియో షా నాసాకృతిం దాల్సి సర్వసుమన । స్హ్యారభ్యసంవాసి యై పూనెం బ్రేక్షణమాలికామధుకరీ । పుజంబు లిర్వంకలన్‌. 46

అ. నానా = సమస్తమయిన, సూన = పుష్టములయొక్క, వితాన = సమూహముయొక్క- వాసనల= పరిమళములచేత, ఆనందించు సారంగము = సంతోషించునట్టి తుమ్మెద, ఏలా = ఎందులకు, నన్ను జల్లదు, అటంచుక = అని, గంధఫలి = సంపెంగమొగ్గ, “అథ చామ్చేయశ్షన్నుకోహీ మపుష్నకవి ఏతస్కకలికా గన్ధఫలీస్కాత్‌” అమ బల్‌కాంక£౯ = బలుపయిన కోపముచేత నుని కాని, పంచార్షి మధ్యమందనికాని యర్థము, తపంబు అంది = తప్పస్సు చేసి యని యర్థము, తపమనః గా గ్రీషృకాల మును గనుక అధికమయిన యుస్ణ్రగుణముతోడ గ్రీష్మర్తువునందు. బుట్టుచున్నదని భావము. “ఉత్ప ఊషహ్మాగమన్త్నపా' అవు యోషా= ఆచెలువయెుుక్క, నానాక్యతిణ = నానీకారూవమును-నానికారూవ ముయిన జన్మాంతరము ననుట. తాల్సి = పొంది, సర్వ...వాసియ్రై-సర్వ = సమస్తమయిన, సువ= పుష్పములయొక్క, సౌరభ్య = సువాసనకు, నంవానియథై = నివానన్గానమై, నమస్తృవువృ్చవాననలను ర్రహించుచున్నదని భావము. ప్రేక్షణ....పుంజంబులు-ప్రేక్షణమాలికా = చూపులచాలనెడు, మధుకలీ= ఆండుతుమైదలయొక్క, పుంజంబులు = సమూహములను, ఇర్వంకల£౯ = రెండుప్రక్కలను, వూనెక = వహించెను. తుమ్మైదలను సేవకులనుగా నేలి యుభయపార్వములందును నిల్సైనని ప్రకారాంతరము. ఆస్త్రీయొక్క నాసిక సంపెంగమొగ్గవలె చక్కనై యున్నదనియు వీక్షణములు తుమ్మెదచాళ్లవలె నున్న వనియు దాత్సర్యము.

'సర్వ' సారంగము 'నానా సూనముల వాసనలకు. జోక్కునటది గాన తాను 'సర్వ' పుష్టముల వాసనలకు పట్టయినది అది 'సూని వాసనలకే చొక్కునది తాను 'సుమనస్తారభ్యములికు నిక్కయై నది. 'మధుకరీపుంజంబులు ఓక్కనారంగము గదా తన్లాల్లకపోయె. తపముచేసి సారంగీపుంజము లనే రెండుప్రక్కల గొలిపించుకొన్సది అలం 'నానా. తపంబంది' ఉత్సేక్ష 'బల్కాందవంబంది' ఇత్కాదిసదగతశ్లేషాను ప్రాణితము. 'యోషా. .దాల్చి' అతిశయోక్తి, 'ప్రేక్ష .పుంజంబులు పరిణామము.

ద్వితీయా శ్వాసము 201 మ తనరాజీవశరం బెలుంగదు నిశా । తత్తంబు లే/(గల్వతూ పునకుంజాలదు వేగలీల యని యా । పూముల్కు లెగ్దించి క్రొ న్ననవిల్మాండు నవాంబుజోత్చలవితా నం బీనుమానాక్షి లో చనముల్‌ వింట ఘటింప. బొల్బె నవి ని । న్తంద్రాంబకఖ్యాతులన్‌. త్తే? అ. తనరాజీవశరంబు = తనయొక్క అరవిందబాణము, నిశాతత్వంబు = వాండిగలుగుటను, ఎయుంగదు = గుణముతెలుంగదు-అన(గా పద్మబాణమునకు వాండిలేదనుట కమలము నిశా(రాత్రా స్వరూపము నెలుంగదని భావము లే/గల్వతూపునకు౯ = కోమలనుయిన నీలోత్చల బాణమునకు, వేగలీల = తీవ్రగమనక్రియ, చాలదు = సరిపోవదు. కలువకు, వేగః = తెల్లవాఅంగానే, లీల = వికాస రూపమయిన విలాసము చాలదని భావము, అని= ఇట్లు విచారించి, ఆపూముల్కులు= పురాతనము లయిన యా పుష్ప బాణములను, ఎగ్గించి = తప్పపెట్టి, క్రాన్సనవల్కాండు= ఎల్జినిచిగుక్లై విల్లుగాః గల మన్మథుడు, నవ = నూతనములయిన, అంబుజ = తామరలయొక్కయు, ఉత్చేల = నల్లకలువల యొక్కయు, వితానంబు = సమూహమును, అనగా అభినవాంబుజోత్చల బాణములను, ఈను = ఉత్పాదించుచున్న మోనాక్షిలోచనముల్‌ = ఆస్తీయొక్క నేత్రములను, వింటః, ఘటింపక = (క్రొన్నన విల్మాం డన్నందున క్రొన్ననఐంటను) సంధింపగా, ఇక్కడ నేత్రము లంబుజోత్చల వితానమానుట ధవళనీలకాంతుల నీనుటయే యని భావము. అవి = ఆ నేత్రములు, నిస్తంద్ర అంబకఖ్యాతులక౯ -నిస్తంద్రశబ్దము ఖ్యాతిశబ్దమునకు విశేషణమయ్యు, అర్ధసౌందర్భబలముచేత అంబకశబ్దమునకు విశేషణమగుచున్నది. తంద్రయనంగా దోషవిశేషము అంబకములన(గా బాణములును నేశ్రములును. అనిశాతత్వాతీవ్రగమనాది దోషములులేని బాణములయొక్క ప్రసిద్ధులచేత, పొల్టె = ప్రకాశించెను. తంద్రారూపదోషములేని నేత్రములని భావము అనగా ఆస్ర్రీయొక్క నేత్రములు తెల్లదామరరేకుల కంటెను నల్లగలువ రేకులకంటెను నతిశయించిన చక్క(దనము గలిగి మవ్శ్మథబాణములవలె నున్షవని తాత్చర్భము ఇక్కడ రూపకాతిశయోక్తి యలంకారము. ఈ యలంకారముచేత నానావిథా నేకబాణసంపాదక కామసాయకసామ్రాద్యము స్ఫురించుచున్నది గనుక నువమాలంకారథ్వని కలుగుచున్సది తే. (శ్రిజగతీనుదతీరూవ । విజయకీర్తి, గలుగు నని యింతిఫాలభా గమున త్రాసి నలువ యాశుభవాచకం[బులను శ్రీల, మొదలందుది నిల్లెననగర్హములు దనర్భు. “కి అ ఇందుం గర్జములను వర్ణించుచున్నాడు నలువ = బ్రహ్మ, త్రిజగతీఎయూయడజగములంధక ॥ సుదతీ = స్తీలయొక్క, రూప = చక్కదనమును, విజయ = గెలుచుటచేత నయిన, కీర్తి = యశేగ్సు, కలుగును అని, ఇంతిఫాలభాగమున౬ = ఆస్త్రీలయొక్క నుదుటియందు, వ్రాసి, అశుభవాచకంబు లకుక్‌ = ఆవ్రాయంబడిన శుభవాక్కములకు, శ్రీలక్‌ = శ్రీకారములను, మొదలక = మొదటను, తుదిక = చివరను, నిల్చెక్‌ అనః = నిలిపినాడో యనునట్లుగానే, కర్ణములు = చెవులు, తనర్చుక = ఒజప్పచుండును, ఏదేని శుభంగు వ్రాతవ్రాయునపుడు మొదట శ్రీకారముంచుట ప్రకవము ఇటకూడ శుభవాచకములే బ్రహ్మవ్రాయుటంబట్టి మొదటను దుదను శ్రీకారము లుంచినాండని చెప్టబుడినది మఖియు ఫాలమందు బ్రహ్మ ప్రాణుల యాయురాదులు వ్రాయుననెడి ప్రతీతి యిట యనుసంథింప బడినది చెవులు శ్రీ యను నక్షరములవలె నున్నవని తాత్చర్భము అలం ఉత్తేక్ష త్రిలోకకామినీ సౌాందర్యాతిశాయి యగు నాయికాసాందర్యవైభవ మట స్స్ఫురించుచున్లది

202 వసు-చచరిత్రము చ. అనయము నీలకంథధరము । నభ్రము నన్న సమాఖ్య వారితో నొనరియు నింతివేనలికి ।; నోడి యనిశ్చితరూపధేయమై చనియె మొగుల్‌ నగావళికి । శబ్దగుణంబులు సూపువాని నె ట్టనం బురివిచ్చవాని దరి । ఉడాయు జడాత్ముల కెవ్వి నిల్క్మడల్‌. తం

అ. ఇందు. గొప్పను వర్ణించుచున్నాడు అనయము౯ = ఎల్లప్పుడును, నీలకంధరము౯ అభ్రముజఅన్న సమాఖ్యవారితోకా = నీలకంధరము అభ్రము అనునట్టి తనకుసమానములయిననామ ములుగల నెమిలితోడను ఆకాశముతోడను, ఒనరియుః = కూడికొనియుండియును నని యర్ధము మేఘము నెమిలికి. బ్రియమైనదియు ఆకాశముతో. గూడికొన్నదియునని భావము ఇంతివేనలికి = ఆస్త్రీయొక్కకొప్పనకు, ఓడి = కాంతిచేత సాటిగాలేక యోడి, అనిశ్చిత... ధేయమై-అనిశ్షిత = నిశ్రయిం ప(బడని-తెలియరానియనుట, రూపధేయమై = రూపముగలదైయని యర్థము, నారారూపములు గలదగుటచేత నీరూప మా రూపముగలదని నిశ్రయింపరానిదని భావము మొగులు = మేఘము, నగావళిజ = పర్వతనమూహముగుకై, చనియెక౯ = పోయిను, ఎందులకనంగా, శబ్దగుణంబులు సూపువాని = ఇక్కడ గుణములనగా ఆవ్వత్తులు-శబ్దావ్యత్తులను గనంబలుచు వానియొక్కయు-అన గా ఆడినమాటలే యాడుచుండునట్టి వదరుంబోతుయొక్కయు నని యర్థము శబ్దగుణక మాకాశ మని భావము, గుణస్తావృత్తి శబ్దాదిజ్చేబ్షియా ముఖ్యతన్తుషు' వైధ్యతి. నెట్టన౯ = శీఘ్రముగా, పురివిచ్చు వాని = పురికొననివానియొక్కయు నని యర్థము. నెమిలిపురి విప్ప్రచున్నదని భావము. ఇక్కడ వ్యుత్కమము. దరి£౯ = సమాసపమును, డాయు జడాత్సులకుక౯ -డాయు = చేరునట్టి, జడాత్ములకు= మందమతుల కనియర్ధము. జలమాత్మ్యయందుః గలిగియున్నదని భావము '“అడరయోరభేదపి అనుటచే జడమనః!గా జలమని భావము గ్రహించునది. నిల్కడల్‌ ఎవ్వి = స్టిరభావములెక్కడివి-అనం గా మందమతులకు స్థిరచిత్తములు లేవనుట ఆస్త్రీయొక్క కొప్పమేఘమునకంటె నతిశయమణున నీలకాంతిగలిగి నెమలిపింఛమువలె విప్పగలిగి యున్నదని తాత్చర్భము.

'సమాఖ్యవారితో' మేఘము తనంతట దానే ఇంతి వేనలిని గెలువందరముకాదుగాన యీడు జోడగు నొకరిద్దఅను తోడు సేసికొన్షది. 'ఓడి' అప్పటికిని ఓడుటయే కాక గెలువన్నమాట లేదయ్యె'నగావళికికో ఉఏడినవారు కొండలపాలేకదా “శబ్దగుణంబులు .విచ్చువాని' కార్యశూరత్వము లేక వట్టి వదరుంబోతులను ప్రయత్మపరుండు గాని సోమరినిని దోడుగా జేపట్టిన వారికి కుదురుపా టెక్కడిది? అలం. 'నీల...నగావళికికొ హేతూత్చ్రేక్ష 'శబ్ద.నిల్మడల్‌ న్లేషానుప్రాణితమైన అర్జాంతరన్మాసము. సమాసో క్రియును. సీ. కన్నెపాదము లజ! । గన్షమేటికినైన, బాలజింఘలు వర శాలికైనం

బూఃబోండిజఘనంబు । భూరివేదికినైనం బొలంతిపాక్కిలి సర । సులకునైన

నతికౌను సర్వజ్ఞ ! మతికైన నతివచ, వ్లవ ప్రనన్నాది తృ $కవులకైన

రమణినెమ్మోము పూ । ర్లకళానిథికినైన, వనితవేనలి ఫణి । స్వామికైన

తే. గుణములన్నియునుగ్రహింప!గోచరింప,వనినమముబోంట్లకునుతింప నలవియగునె కువలయాఖిశ నీవు గ ।న్లొాంటివేని, చెలువచెలువాత్మంాయక :1నిలుచునేమొ. 650 అ. కన్నెపాదములు=ఆకన్యయొక్క యడుగులు, అజు౯ =జ్రహ్మను, కన్నమేటికినయినకా =

కాంచినట్టిశ్రేప్టుడగువిమ్లువునకయినను-పద్మమునకయిన ననిభా. బాలజంఘలు = ఆపడతి(యొక్క

ద్వితీయా శ్వాసము 203 పిక్కలు, వరశాలికైనణ = వరములచేత నొప్పచున్నవానికయినను - అనగా వరములు పడిసిన వానికయిన నునుట. వర=శ్రేషస్టమయిన, శాలికి౯క ఐనను=వరిపొట్టకయిన ననిభా. వూంబోండి, జఘనంబు=కటిపురోభాగము. భూరివేదికినయినః = మిక్కిలి తెలిసినవానికయిన - బంగారమయ మైన యరుంగునకయిన ననిభా, పాలంతి. పాక్కిలిఎనాభి, సరసులకునయినః = శృంగారరసయు క్తులకయిన -సరోవరములకని భా. సతి కౌను=నడుము, సర్వజ్ఞమతికైనః౯ = సర్వజ్ఞుడయిన శివుని యొక్క బుద్ధికయినను-ఆకాశమునకయిననని భా. అతివ, చన్గవ=చన్నులజంట, ప్రసన్నాదిత్యకవు లకైన౯ = ప్రసన్నులయిన దేవతలుగల-అన(గా దేవతలు ప్రసన్నులయియున్న - కవులకయినను శే జలే వయ: పక్షిణ; అనెడు వ్యుష్చత్తిచేత కవియన!గా జలపక్షి. కవులన(ంగా జలపక్షులు. ప్రసన్నుః

_ డయిన సూర్యుడుగల కవులు చక్రవాకములుగనుక చక్రవాకములకయిన ననిభావము, రమణి నెమ్మోము=సాగసయిన ముఖము, పూర్ణకళానిథికినయినః = సంపూర్ణవిద్యానిథికయిన - సంపూర్ణ చంద్రునికయిననని భా. వనిత, వేనలి=జడ, ఫణిస్వామికయినః = శేషునికనియినను - సర్దశ్రేష్టున కయిన నని భా.

గుణములన్నియును=ఆపాదములు మొదలయిన యవయవములకు(గలగుణముల నన్నింటిని, గ్రహైెంప౬ = విష్ణుప్రభ్యతులకు. దెలిసికొనుటకు-పద్మాదులకు గయికొనుటకని భావము. గోచరింపవు=(పాదాదులు కనువట్టవు, విషయముగావనుట. విముప్రభ్యతు లాపాదాదుల గుణములన్నియును నెలుంగంజాలరనుట. పద్మాదుల కాపాదాదుల గుణములన్నియు/గలుగంజాలవని భావము. పాదాదులు అజుంగన్న మేటిమొదలయినవారికి గుణములనన్నిటిని గ్రహంప గోచరింపవని యన్వ్వయము. అనిన౯ = అనంగా, మముబోంట్లకు=మావంటివారికి, నుతింపకొ = స్తోత్రముచేయు టకు, అలవియగునె=శక్యమగునా-శక్యముగాదనుట. కువలయాథీశ=ఓ వసుమవోరాజా! నీవు, కన్లొంటివేని=చూచితివేని, చెలువచెలువు=ఆవడంతియొక్క చక్కదనము, ఆత్మక = అంతః కరణమును, పాయక=ఎడంబాయక, నిలుచునేమొ=ఐఅనంగా నీవుచూచి తీరవలెనుగాని నేనాచక్కం దనమును గొనియాడ శక్తుండనుగానని తాత్చర్యము. తా. ఆ కన్యపాదములు, పిక్కలు, కటి, పాక్కిలి, నడుము, చన్నుంగవ, నెమ్మోము, కొప్పు, అనువానియం దొక్కొక్క దానికింగల గుణములన్నియు వానికుపమానములయిన తామర, వరిపొట్ట, బంగరుతిన్నై సరస్సు ఆకాశము, చక్రవాకములు, చంద్రుడు, సర్బము అనువాని కొక్కొక్కనికిణి వరునగా నెంతమాత్రమును గలుగ(జాలవు. వానిని, వర్ణించుట విష్ణువు శివుడు నేషండు మొదలయినవారికే శక్యము గాదన!గా నిక మాబోంట్లకు బొగడశక్కమగునా?రాజా! నీవు కన్నారం జాచితివేని యా సుందరీమణి చక్క(దనేము నీమనస్సునం దచ్చాత్రినట్లే యగునేమో. అలం. న్లేషానుప్రాణితమైన అర్జాపత్తి. ఉపమాధ్వనియు. మ. కమనీయాకృతియోగ్యృకీర్తనముల౯ । గన్సట్టు నాశ్చామ యా సుమనోవల్లల యానుధానరసి యా । సాంపొందుడాల్టీవి యా సుమబాణాంబక యాయమూల్యమణి యా । చొక్కంపుబూబంతి యా కొమరుంబ్రాయపురంభ యాచిగురుటా! కుంబోండి నీకే తగున్‌. 51 అ. కమనీయ...కీర్తనములక -కమనీయ=సుందరమయిన, ఆకృతి=ఆకారమునకు-అన(గా అవయవములకు, యోగ్య=తగినట్టినయిన, కీర్తనముల౯ -పోగడికలతోడ-అన(గా మస్తకము మొదలుకొని పాదపర్యంతముగల యవయవములకు! దగినట్టివర్ణనములతోడనని యర్థము. లేక-

204 వసుచరిత్రము

ఆయా యవయనములకు యోగ్యమయిన శ్యామ సుమబాణాంబక మొదలయినపదములచేత. దన్నే పేర్కొనుటల తోడననియు నర్థము, కన్టట్టు=కన(బడుచున్న ఆశ్చామ=ఆనడియౌవనముగల స్త్రే'శ్యామా యౌవనమద్యస్టా' అమ. లేక 'న్యామయనగా 'శ్యామాతు మహిళాహ్వయా' అన్నట్లు ప్రంకణపుందింగ గనుక నాతీంగరద్దైనదియు-ఆతీ(గవలె నున్నట్టిదియునుట, ఆక్యతి శ్యామవలెనుండుటచే ఆకృతిమతియే శ్యామయని కీర్తింపంబడినది ఇదియా కమనీయాకృతి యోగ్యకీర్తనమని తెలియున బి. అవయవములు కమనీయము అగుటంజేసియే దానికి దగినట్లు కమనీయములయిన శ్యామాది పదములఃచేత. గీర్తింప(బడుచున్నదని కమనీయవిశేషణసారస్వము. ఆసుమబాణ అంబక=ఆమన్న్న థునియొక్క బాణము-బాణమువంటిదని యర్ధము-మన్మదుని బాణములవంటి కన్ద్హులుగలభియు ను-ఇట నేత్రవ్యయవమునకు నుపమానముగాంగల 'సుమబాణాంబక' పదములచేత నేత్రియే యోర్శ్యముగాం గీర్తింపంబడుట తెలియనది ఆయమూలృమణి=ఆవిలువలేని పద్మరాగమణియైనది, ఆమణివంటిదనుట. వెలలేని పద్మరాగమణివంటి యధరోష్టము గలదియును అదరోస్టమునకుః దగు అమూల్చమణి శబ్బముచేత నవయవియే కీర్తంపంబడినది ఇట్లె మాందనెల్లందెలియునది. ఆ చొక్కంపు వూబంతి=ఆయచళ్చమయిన పూవుచెండు-పూచెండువంటిదనుట-పూంటింగలవంటి బాహువులు గలదియును, ఆసుధాసరసి=ఆయమ్మతపుకొలను-అమృ్మతపుకొలనువంటెదనుట - ఆమృతకొలనువంటి నాభిగలదియు, ఆసొంపొందుడాల్‌దీవి=ఆచక్కనగుచున్న కాంతియొక్క ద్వీపము (స్ఫానము)- కాంతిన్సానమువంటిదనుట. కాంతిగల ద్వీపమువంటి కటిచక్రము గలదియు, అఆకొమరుం బ్రాయపు రంభ=అపూపవయసుగల రంభఎలవ్రాయపు రంభవంటిదనుట-రంభయన! గా అవ్సరనయు అరంటియు:(గనుక-లేంత యరఃటిబోదెలవంటి తొడలుగలదియు ఇట యవయవిపరమందు రంభయను నప్పరనను అవయవవరము రంభయనంబడు నర టినిగ్రహించునది

ఇట శ్యామాదిపదములు ఉపమానములయి ఆయాయవయవములను గీర్తించుచు తన్మూలముననే కాక ప్రత్యేకముగనుగూడ నవయనవిని గీర్తించు శక్తిగలిగి యుండుటను దెలియు నది. ప్రత్యేకముగ నెట్లన-'పూంద్‌(గొ 'మరుని పూములికి' 'వెలలేనితనము' 'పూబంతి' 'తళుకులటివి” “అన్భుతంపుబావి" 'రంభ' యిత్కాదిపదము లవయవోపమానత్వము నాశ్రయింపక తమంతటనే సాద్యశార్థమున స్తీ వఐషయమందు బ్రయుక్తములైయున్త్నవ కవి యిట్టు లవయవములకు నుపమా నము లఅయినవియు. దమంతటణ. బ్రత్యేకముగ నవయవికిని బ్రయుక్తములయినవియు నగు పద ములనే యిట(గ్రోడీకరించిన చతురత నెలుంగునది ఆచిగురుటాకుంబోడి = ఆ ఆచిగురువంటి మేనుగలదియు-చిగురుటాకుల వంటి పాదములుగలదియును ఇవి యెల్ల నవయవములనుబట్టి యవయనవికి యోగ్యమయినకీర్తనములు. ఇట్టి సుందరి, నీకే, తగును-మఖియొకరికిం. దగదని భావము. మఖజియు శ్యామాపదము మొదలుకొని రంభాపదమువఅకుంగల యుపమానపదముల చేత నుపమేయమయిన స్త్రీలక్షిత యగుచున్హది. కాన యభేదరూపాతిశయోచక్తి తెలియునది. తా. తీ/గవంటిమేనును, మరునియమ్ములనంటి కన్నులును, వెలలేనికెంవువంటి వాతెజయు,

చొక్కపుబూవుబంతివంటి చన్నుంగవయు, పూంటింగలవంటి చేతులును, అమృతంపుంగొలనువంటి పొక్కిలియు, కాంతులు తళుకొత్తు దీవివలెనున్న కటిచక్రమును, పరువ మయిన యరంటిబోదెల వంటి తొడలును, చిగురాకులనవంటి యడుగులును గలిగి యిట్లు సనొాగసయినయవయవనవములకుః దగినట్టి కీరనములచే నొప్పచున్న యాసౌందర్భవతి నీకే తగును గాని మజొక్కరికి. దగదు

ద్వితీయా శ్వాసము 205 తే. చిత్తజాకారయాచెల్వ చెలులచెల్వ,మలవియె నుతింప వారు వాఃమాక్షివలనం గలికిచూపులుననవద్చగతులుబొరయంగదిసిన సురాహిరాజన్యకనృలొక్కొ.

అ చిత్తజాకార=మన్మధునివంటి రూపముగల వనురాజా! ఈసంబోధనముచే ఆసుందఠలీ మజికి నీవే తగుదువనుట మఖింత పోషితము. ఆచెల్వచెలుల చెల్వము=ఆస్తీయొక్క చెలికత్తియల చక్కదనము నుతింపః = పొగడుటకు, అలవియే=శక్యమా-శక్యముగాదనుట. పలనిన, వారు= ఆచెలికత్తెలు, వామాక్షివలనః = సుందరములయిన నేశత్రములుగల యీస్త్రీవలన, కలికిచూపులు= సొగసయిన బెళుకుచూపులును, అనవద్యగతులు=దోషములేని అనగా తొట్రుపాటులేని నడకలను, పొరయ౯ = పొందులకు-నేర్చకొనుటకు, కదిసిన=చేరవచ్చిన, సుర=దేవతలయొక్కయు, అహి= పన్నగులయొక్కయు, కన్మలొక్కొ=కన్నెపడుచులగుదురేమో- అని క్రమాలంకారము.

దేవతాకన్యలు టెప్పపాటులేని చూపులుగలవారు. నాగకన్యలు పాదప్రచారములేనివారు కనుక అెప్టలల్లారైడు (కులుకు జూపులను పాదములచే నడచెడు (మురిపెపు నడలను ఆ పడ( తి వలన నేర్చకొనవలయునని వచ్చిన దేవనాగకన్యలుగాని సాధారణపు మానవకన్యలు గారుసుమా యని తాత్చర్యము దీనిచే! జెభికత్తెల యసాధారణ సౌందర్శాతిశయమును దన్మూలమునః దళ్ళే విత యగు నానాయకయనుపమసౌందర్యవైభవము వ్యంజితములగుచున్నవి అలం. ఉత్చేక్ష, దీనిచే నాయికాత్రిలోకోత్తర సౌందర్శరూప వస్తుధ్వని. ఆనాయికను మనుజక్యలనే కాక దేవకన్యలను నాగకన్యలనుగూడ నతిశయించినదని తా

శా. ఆలావణ్యవతీమణుల్‌ గొలువంగా । నాలేమ యాకోనలో

నాలీలాభవనంబులో ననఘకం ఠాల ప్తిసౌభార్భముల్‌ వ్యాలోలాంగుఆసంజ్ఞచేం గఅపుఠే । వ౯ వీణ బల్మించునా యాలాంపబె గిరిక దరీముఖరమై యాలింపంగా నయ్యెడిన్‌. 53 అ. ఆలావణ్యవతీమణుల్‌=ఆస్రీరత్న్మములు, కొలువ(గాక = సేవింవంగా, అలేమాస్త ఆకోనలోః = పూర్వముచెన్టంబడిన యాకోనయందు. ఆలీలాభవనంబులోక = ఆక్రీడా గృవా ములో, ఆనఘ. సౌభార్యముల్‌-అనఘ=నివ్మల్మషములయిన - వనెఅసును లేకుండునట్టి, కంర= ఎలు(గుయొక్క, ఆలప్తి=పలుకుంబడియొక్క, సౌభారద్యముల్‌=బప్టిదములను ఆ తనకంరస్వరమా చేత బలుకంబడిన పలుకులయొక్క యొప్పపెంపులననుట, వ్యాలోల నంజ్జచేక్‌ = వ్యా చ మిక్కిలి కదలుచున్న - సరకట్లపయి సంచరించుచున్న అంగుళిసంజ్ఞచే౯ = వేళ్లయొక్కపైగ చు కఅపులేవ౯ = నేర్చుచున్నవిధముగా - నేర్చుచున్నదోయన్నట్లు, వీణక = వీణయందు, వం న ఆ యాలాపంటె=పలికించుచున్న యారాగనంచారమె, మ్యగాదులకు అవయవసంజ్ఞల- త యేదేని కఐవపుట సహజము. ఇట టీణకు దనకంఠస్వరముయొక్క పలుకుబడి పెంపుసొంపులను జేతి సైగచేం గణవుచున్నదో యన్షట్లు మెట్లమోంద వ్రేళ్లుసంచరించుట చూసట్టుటను వర్ణించినాం డు, గిరిజ = ఈకోలాహల పర్వతమందు, దరీముఖరమో=గుహలయందు మాణుమైోయుచున్తదై- గుహలయందు మాబుమైోయుటయే వినంబడుటకునువకారకముగా నిటచెప్పలడెను ఆలింపం గా నయ్యెడిక = వినవచ్చుచున్నది. తా ఆచెలువ యాసుందరీమణులుగొలుచుచుండగా మునుపుచెప్పిన యాకోనయందాక్రీడా భవనమున నిర్జుష్టుయిన తనకంరస్వరపురాగసాభాద్యములనువ్రేళ్లాడించిసైగలుచేసి ఏణకు.జెప్టిం చుచున్నదో యనునట్లుగా వాయింప(గా నారాగసంచారమే యీకొండయందు గుహలలో! బ్రతిధ్న

206 వసుచరిత్రము నించుచు మనకు వినవచ్చుచున్నది. అలం ఉత్తేక్ష దీనిచే నాయిక కంరద్వని వఏణాధ్వనిం బోలిన దని యుపమాలంకారద్వని ఉ. స్వైరవహారథిర లగు । సారసలోచన లున్న చోటికి౯ బోరన లాతివారు చొరం । బూనినచో రసభంగ మంచు నేం జేరక పువ్వుంటివియల । చెంతనె నిల్చి లతాంగిరూపు క న్హారగం జూచి వచ్చితి న ।; వాంబురుహాంబక నీకుందెల్బంగన. 54 అ. స్వ్వైర...భీరలు. స్వైరవిహార=స్వేచ్చగా వఐహరించుటయుందాు. థ్‌రలు=వ్రాఢలు- దిట్టలు, అగు, సారసలోచనలు స్త్రీలు, ఉన్నచోటికి౯, బోరనక్‌ = తటాలున, లాతివారు=అన్నులు, చొరః పూనినచోః = ప్రవేశింపంజూచినయెడల, రసభంగముజ=స్వారస్యముచెడుట, అంచు౬ -న్వార న్యము చెడిపోవునని, నేను, చేరక=వారిని తారసింపక-వారియెదుటెకింబోకయనుట, పువ్వుంటివియ ల చెంతనె=పూవు(దింగలపొంతనే - అనగా వానిచాటుననే, నిల్చి లతాంగిరూపు=ఆపడంతియొక్క చక్కందనము, కన్నారంగ£ = కన్నులవిందుగా - కంటికిందృ్యప్తియగునట్లుగా, చూచి, నవ+అంబురుహ+ అంబక-నవ=క్రొత్తయైన, అంబురుహ=తామరరేకులవంటి, అంబక=నేత్రములు గలవాండా, నీకుక, తెల్దంగక, వచ్చితిని సొారసలోచన లున్నవోటికి నవసారసలోచనుండవయిన నీకు. బోవుటయుక్తమని యాను రూపము గ్రహించునది. నవాంబురువోాంబకయన్నచో అంబకశబమునకు బాణమనియు నద్దము గాన నవమన్మథుండనియు నర్థము గ్రాహ్మము. సారసలోచనలు స్వైరవివోరథిరలగుటచే బోరన' జొచ్చుటయు లాతివారగుటయు రసభంగమునకు హేతువులని తెలియునది తా. ఆ సుందరీమణులు, టిట్టలై విచ్చలవిడిని గ్రీడించుచుండువారు అట్లువారు క్రీడించు చున్నచోటికి మొదలెపోరాదు, మఠథి ముందెలుకచేయక తటాలునను బోరాదు. అట్లితరులు చొచఛ్చినచో స్వారస్యము చెడిపోవును అని నేనువారియెదుటికింటోవక పువ్వుటిగల మఖుంగుననే యుండి యాచిన్నారి చక్కందనమును గన్నారంగంజూచి నవమన్మదుండవయిన నీకు. దెలుపుటకై వచ్చితిని. అనెను. 'స్వైర.. థీరలు' కావ్యలింగము. 'నవాంబురుహాంబక' పరికరాంకురము చ. అనిచెలి విన్నవించుటయు నాహితవాకృము మున్నువిన్త య న్లినదముకన్నః దిన్ననయి ; నీరజలోచన యున్న కోనకుం జనం దివిరింపం దత్తియ వ చబ్ధితికన్న విరా నించె న జ్ఞనపతికిక మనోజభుజ ।; చాపలతాగుణగుంజితార్దటుల్‌ 55 అ అని, చెలి=చెలికాండు, విన్నవించు టయు౯ = విజ్ఞాపనముచేయంగా, ఆహితవాక్యము= ఆప్రియయిన వచనము, మున్నుఃమునుపు, విన్న యన్షినదముకన్నః = విన్నట్టి యాసంగీత నాదము కంటెను, తిన్ననయి=చక్కనయి ఆసంగీతనాదము విన్నష్టటి యానందమునకంటె నట్టిసుం దఠీమణి యున్న దన్నవాక్యము మఖింత యానందముగ నుండెనని యాశయము, నీరజలోచన= తామరలవంటి కన్నులుగల యాచెలువ, ఉన్నకోనకుక, చనక = పోవుటకు, తివిరింప£౯ = పూన్సంగా _ప్రయత్ష పెట్టగా - లేక తీవరపెట్టంగా, ఆనినదముకన్న నాహితవాక్యము ఆస్రీయున్నకోనకుం బోవు ఐషయమై మజఖింత పూన్మిగలిగించినదనుట, తద్‌... కన్ష-తద్‌=ఆసఖునియొక్క, ప్రియ=ప్రియమయి న, వచఃస్థితికన్నక = వాక్యనంగతికంటెను, మనోజ . ర్టటుల్‌ - మనోజ = మనవ్మథునియొక్క, భుజు=

ద్వితీయా శ్వాసము 207 బాహువులందలి, చాపలతా=తీ/(గవంటిధనుస్ప్యయొక్క, గుణ=నారియొక్క గుంజిత=మ్రైోంత యొక్క, ఆర్పటులు=ధ్వని యాడంబరములు, అజ్జనపతికిక =ఆవసురాజునకు, విరాళిజణ = వలపును - మవ్మథవికారముననుట, నించె౬ = పూర్లీభవింపంజేసిను ఇట తుమ్మెైదలరుంకారములను మవ్యథ చాపశింజినీ టంకారములుగాజెప్టినాండు. కాన నినాదము పోవ గుతూహలము మిక్కెిలియువలపు నించెనని యుత్తరోత్తరాతిశయము తెలియునది. ఇట గానాకర్టనమునం దలసూపినరతి సఖునివాక్య ముచే బరిణతమై తుమ్మెదల రుంకారములవలన శృంగారరసముగా వెలివిరిసినదని యాశయము.

తా ఇట్లా చెలికాండు విన్నవింప(గా గానధ్వనికంటె నతినిప్రియవాక్యమే యాచెలువ యున్న కోనకుంబోవునట్లు త్వరపుట్టించెను తుమ్మెదలు రుంకృతులుసేయ!గా నపుడవి యా ప్రియ వాక్యముకంటె మఖింత నురులు నించెను. అలం. సారము. 'మనో ర్చృటులొ సర్యాయోక్తము సమాధి గమ్యము. ఇట తుమ్మెైదరుంకారములును మన్నథచాపశింజనీటంకృతిధ్వనులగాం జెప్పటచే, మవృథుం డు వనురాజు నాక్రమించుటకై నన్నాహసంరంభము వ్యంజితమగుచున్నది. ఎవరో గానము చేయుచున్నారని తెలియుటకంటె యపూర్వసౌందర్యవతి గానముచేయుచున్తదని వినుటమటింత త్వరాతిశయమును మన్మథవికార ప్రాదుర్ధావమును జేసెను. మదనపరికరమయి మధుపర్వుంకా రము లావికారమును బూర్లీభవింపం జేయుటయు! దెలియునది. తే. కిన్నరవిహంగయుగళిచే । మున్ను విన్న నన్ను తానన్నశుభద ప్ర సన్నఫణితి మదికి సరిదాక ముదమునంబొదలిమేది, నీపతి హితాగ్రణినిద్రోవనూపు మనుడు. అ. కిన్నర విహంగయుగళిచేక౯ = కిన్నరపక్షులజంటచేత, మున్నుజమునువు, విన్న ఫణిలి విన్నవిన్నదియును, సన్నుతికొనయాడ! బడినదియు, ఆసన్న శుభద=సమాపమందలి శుభ నిచ్చనదియు., ప్రసన్న=స్వచ్చమయినదియు, అగు, ఫణితి=పలుకుబడి-వాక్కరచన, మదికిజ =మనస్సు నకు, సరిదాక౯ = తారకాణముకాఃగా, ముదమునః = సంతోషముచేత, పొదలి=ఉబ్బి-సంతో! నని చేత ఉప్పాంగియనుట, మేదినీవతి=రాజు, హితాగ్రజిని=హితులలో శ్రేష్టుండయిన చెలికానిని, త్రోవసూపుము, అనుడు॥ = అని చెప్పంగా ముందఖికన్వయము దలకు తా. మునుపు కిన్నర పక్షుల జతవలన దనకుందోడనే యొక శుభముగలుగునని వి న బడి యపుడామంత్రి చెప్టినదానివలన( దన మనసునకు సరిపోయినదని తోంపంగా, గ షము నుప్పాంగి యావసురాజు తనమేటిహితుని దారి చూపుమని చెప్ట6గా. సీ. ఈఅాలంబోరాదు 1 హేరాళము జివాది, యీరాలనడుచక్కి నేగవలయు నా కాన నేకాల ;[మడరుం దేనియవాన, లాకాన నేర్పున నరుగవలయు నీవంక నేవంక । నెనసినతుహినాంబు, లీవంకయూందెప్ట (నీందవలయు నామూల నునుమూలఃఅా మొత్తములచళలు, లామూలముగ టీవ । లంటవలయు తే. నధిపయిబిమానికపుంగోన యబలతాంత, రజముసారువయిథికప్ప 1రంపుటనంటి చప్పరంబల్లయధి కాంతసదనమనుచు, నరపతికి. దెట్టె నరుగుచోనర్మనఖుండు. అ నర్శ్మసఖుండు=కూరిమి చెలికాండు, అరుగు నపుడు=పోవుచున్న సమయమందు, నర పతికి = రాజునకు, ఈజాలక = ఈశిలలందు, పోరాదు=పోంగూడదు - ఈశిలలమోందుగా బోంగూడదనుట. పఏలనంగా, జవాటి = జవ్వాజి, హేరాళము = మిక్కిలి యధికము జవ్వాది

208 వసుచరిత్రము

విల్లు లీలాలమోంద జవ్వాటభినింపినందున నవి జిడ్రుగలిగి జాలుచున్నవని భావము వముజశియెంటుపోవలె ననగా ఈరాలనడం 'వక్కిక్‌ = ఈరాలన(గాఈరవులు వొదలు-పొదలనడిదారిన, వఏంగవలయు౯ =వోవలయును. ఆకాన౯ =ఆయడవియందు, తేనియవానలు=మకరంద వర్షములు, ఏకాలము= ఎల్లకాలము, ఆడరుకా = క్రమ్ముచుండును కాంబట్టి, ఆకాన౯ =అకు+ఆనక - ఆకులనూనునట్లుగా-ఆకు లడ్డమగునట్లుగా-ఆకుజొంపముల క్రిందుగాననుట, అరుగవలయము౯ = పోవలయును, ఈణవంక౯ =ఈ8 వార్వవముందా,. ఏవంకను=ఏదిక్కునందును, ఎనసినతుహినాంబులు=కలయం.బాథియున్న మంచున్‌ళ్లు, కాంబట్టి, ఈవంక౯ =ఈసెలయేటిని, పూ(దెష్టణ = పుద్వల తెప్టచేత, ఈందవలయుః = ఈంది దాటటవలయును. ఆమూల౬ =అకోణమందు, నును. చరుల్‌-నును=నునుపుగలిగిన, మూల అా=వజ్రమణులయొక్క, మొత్తములమయమయిన, చణఖుల్‌=చథియలు, చలులు నున్షనయిన వజ్రమణులుగా నున్న వనుట కాంబట్సి, ఆమూలముగ౯ =వెందలంటంగా, తీవలుం=తీ(గలగుం, అంటవలయును=పట్టుకొనవలయు-నునుపగుటచే జాలబును గనుక బీంగలనుబట్టుకొని దిగవల యుననుట. అధిప=జరాజా, ఇది, మానికపు(గోన=మాణికమయినకోన, అది=ఆకనంబడునది, లతాంత రజము=పుపష్పాడియొక్క, సారువ=మేరువ-అనంగా బరువయిన వస్తువులు పయికెక్కించుటకయి పొడవుగా మట్టితోంబోసిన మేరువకు సారువయనియు. బేరుగనుక నిక్కడ పుప్పాడిదినెయని తెలియవలయును. ఇది, కప్పరపుటన6టి చప్పరంబు=కర్పూరపర!టి చవిక. అల్లయది=అదిగోకానః బడునది కాంతసదనము=నేను జూచిన స్త్రీయొక్క గృహము, అనుచుక, రాజునకు తెల్పెను అలం వృత్త్యనుప్రానము.

సీ. ప్రకటితో న్యేష కీ । పద్మిని కినకర, కౌతుకావాప్తి వే ।; గనె ఘటించు.

దతవయోవిభవ కీ । లతకూన కాసన్హ పున్నాగవిహ్యతి గొ బృననె యబ్బ ఐిలసితామోద కీ కలికి కొమ్మకు రాజ, సారంగయోగ మా । క్షణమ కల్గు భువనాభివంద్య కీ నవ రస సరసికి, మానసప్రియలీల తోన దొరకు

తే. ననుచుందమలోనలేందోటం లరయుమగువ, లాడునుడువులువిననయె;నదియెఅింది

న్యపయుపశ్రుతివింటివే యిచటననుచు, నాప్తుండెలింగింపహర్నించె నధిపుండపుడు.

అ. ఇం దుపశ్రుతిని జెప్పచున్నాండు. ప్రకటితోన్మేషకు౯ -ప్రకటిత = (పరువము తెలియ. బడుచున్న ఉన్మేషకుక = ఏకాసము గలిగినదైన, ఈపద్శినికిః = ఈతామరతీంగకు, ఇన వాప్తి-ఇన కర = సూర్మకిరణముల చేతనయిన, కౌతుక = ఉబ్బయొక్క, అవాప్తి = ప్రాప్తి వేగనే = తెల్లవాణ గానే, ఘటించు = ఒనంగూడునని స్త్రీకి, ఇనకర = రాజహస్తముయొక్క, కౌతుక అవాప్తి = అభిలాష ప్రయుక్తమయిన ప్రాప్తి, వేగనే ఘటించు = శీఘ్రముగానే బఒనంగూడునని యర్ధాంతరము 'కౌతుకంత్వ భిలాషేన్కొ దుత్సవే నర్మహర్నయో:, వరంపరానమాయాతమబ్దకేచ కుతూహలే' విశ్వ. వేగ ననెడుపదము చరితాదిగణపరఠితము గనుక మువర్దలోపమని తెలియునది మగువలులేం దో టలు వెదకునపుడు, ఈ తామరతీంగకు సూర్శకిరణములు తెల్లవాఅంగా సోకగానే యుల్లాసము కలుగునని తమకు(దాము చెప్పకో(గానది వారికి దెలియకయే పద్మినీజాతి స్త్రీకి రాజహస్తప్రాప్తిగలు గునని యర్థాంత రముగలిగి యుపశ్రుతియగుట తెలియునది ఇట్లై మూందనెల్ల గ్రాహ్యము.

తత... విభవకుక౯ -తత=విస్తరించిన, వయః = (శుకశారికాది పక్షులయొక్క, విభవకుజ

ద్వితీయా శ్వాసము 209 పున్నాగ = పొన్నచెట్టునందలి, విహృతి = విహారము-అనంగా పొన్నచెట్టునం బ్రాకుట, గొబ్బుననె = త్వరితముగానే, అబ్బుణ = లభించును తత = విస్తరించిన, వయః; = యౌవనముయొక్క, విభవము గల యీకన్యకు, ఆసన్న = సమాపగతు(డయిన, పున్నాగ = పురుషునితోడి, విహ్యృతి = విహారము, త్వరగానే లభించునని యర్హాంతరము 'పున్నాగేపురుషస్తుబ్లకేసరో దేవవల్లభ? అమ.

విలసితామోదకు౯ -ఐలసిత = బఒప్పచున్న ఆమోదకు౯ = పరిమళముగలదయిన, ఈకలికి కొమ్మకు = సాగసయిన యీవ్ఫక్షశాఖకు, రాజసారంగయోగము = రాచతుమ్మెైదతోడికూడిక, ఈక్షణము = ఇప్పుడే, కల్లుణ = కలుగును విలసితమయిన, ఆమోద = సంతోషముగల, ఈకలికికొ మ్మకు = చక్కని స్త్రీకి, రాజనారంగయోగము = రాజకుంజరునియొక్క అనంగా రాజశ్రేష్టునియొక్క, సంయోగము, ఈక్షణమందేకలుగనని యర్ధాంతరము. అర్ధమయిన సారజ్లొణాం భృజ్లాణాం రాజరాజ సొరజ్ఞ: 'రాజదన్తాదిషుపర'మ్మని ప్రాక్టయోగార్హమగు సారంగశబ్దమునకు పరనిపాతము అర్థాంతర మయిన రాజానారబ్బగజ ఇవ రాజసారజ్లః భువనాభినంద్యకు-భువన = జలముచేత, అభినంద్యకు౯ = మిక్కిలి కొనియాడందగినది యైన, ఈ, నవరస సరసికిక = క్రొత్తయగు మాధుర్యరసముతో (లేక జలముతో౫6గూడిన కొలంకు నకు, మానసప్రెయలీల-మానసప్రియ = హంసలయొక్క, లీల = క్రీడ, తోన = వెంటనే, దొరకుః£ = లభించును భువనాభినంద్య= జగత్తుచే స్తోత్రముచేయందగిన యీ నవశ్చంగార రనముతోంగూడిన రసికురాలికి పురుషశ్రేష్టునితోడి క్రీడ వెంటనే దొరకునని యర్ధాంతము 'భువనం ఏఫ్టపే£పిస్వా తృలిలేగగనే' మేదిని అనుచు౬ = ఇట్లు పలుకుచు, లేందోంటలు = లేంతతోంటలనుటచే సూర్యకిరణములకు విరియ కున్న లేంతతామరతీ/రగయు, చెట్టుపయి ప్రాకుగొనని యెలతీ/గయును, తుమ్మైదలింకను ముసరని కొమ్మయును, క్రొత్తంగా నీరుపంపిన కొల/కును, నిట గ్రహింపంబడినవని తెలియునది. అరయు= పరిశీలించుచున్న మగువలు = స్త్రీలు, తమలోనః = బకరితో నొకరు, ఆడునుడువులు = చెప్టికొను మాటలు, విననయ్యెజ = ఏినవచ్చెను, అది, ఎఖింగి = అట్టిమాటలు వివవచ్చుటను గనుంగొన్నవాండై యనుట నృప = రాజా, ఇచటః = ఈప్రదేశమున, ఉపశ్రుతి = ఉపశ్రుతివాక్యమును, వంటివే = విన్హావా, ఉపశ్రుతియనం.గా నొకపనికింోవునపుడుగాని దానిని గుఠించి మాటలాడునపుడుగాని యందులకనుకూలముగా నాకస్మికముగ నితరులవలన వినవచ్చుమాటల సముదాయము, అను చు = అని పలుకుచును, ఎటింగింపః = తెలియంజెష్టంగా, అధిపుండు = రాజు, హర్షించి = సంతం చి, అవుడు = ఆ సమయమందు, పయిపదృముతో నన్వయము. ఇటపథ్శిన్యాదులకు[గల ప్రకటి నృేషాది' వఏశేషణములు 'ఇనకరకౌతుకావాప్తి శీఘ్ర ఘటనాదులకు' హేతువులు పరువము ప్రకటము గానుండటంబట్టియే తామరతీ౦గకు సూర్యకిరణ ప్రొప్తివలనివికాసమును, పక్షులు వ్రాలునంతపెనుకు నొందియుండుటచే లతకూనకు పొన్నచెట్టుసయి ప్రాకునంతచా(గుపడియు, వాసనలిచ్చచుండు టచే శాఖకు తుమ్మైదనాకర్షించికూడుటయు, జలముల కొనియాడ(దగినవగుటచే సరసికి హంస లీలలును, శీఘ్రముగా గలుగునని యాశయము ఇట భావిభావుక రూపార్ధాంతర నూచకమైన సఖీవాక్య మువశ్రుతిగాః దెలియవలెను ద్వ యోరవ్యర్ణయోర్వాచకత్వా న్నశ్లేష:-నాపిశబ్దశక్తిమూలా ఉపమాలంకార ధ్వనిః నింబ న్ధాన్తరే సమృవతి నాద్యశ్చమూలకత్వకల్పనానపేక్షణాత్‌ కింతు సూచకత్వసంబన్నా చ్చబ్దశక్తి మూలో వస్తుద్వనిః: అత ఏవోక్తమలబ్కరసర్వస్వే న్లేషాలజ్కరప్రస్తావే 'యత్రనూచనవ్యాపారోఒ స్త్రి

210 వసుచరిత్రము తత్రశబ్దశక్తమూలోవస్తుధ్వనిర్జోద్ధవ్య'ఇతి. ఇక్కడ యాదృచ్చిక సూక్తియందు నూచనవ్యాపారమని తెలియవలెను. ఈ రీతినే యుత్తరత్ర 'లఅలనాలలామా మొదలగుపద్యములందు యాద్యచ్చికసూక్తు లందలి సూచనవ్యాపారము గ్రహింపవలెను. ఈ విచారము కవి తానే 'అతులవ్రాఢివచోను భావముల” ననుపదృ్యములో 'యాద్యచఛ్చికసూక్తి సూటిపడ' నన్నచోటః బ్రకటముచేసినాండు

క. *కుతుకమున నచలసుత యగు, సతిం గనం జను రాజమౌలి । చాడ్వున నపుడా

క్షితిపతి సతి. జూాచుతమి౯, హితసూచితసరణిం గాన కేతెంచునెడన్‌. 59

అ. ఆక్షితిపతి = ఆవసురాజు, కుతుకమునః౯ = కుతూహలముచేత, అచలసుత = హిమవళ్చే ర్వతపు కూ/తురు, అగుసతిక = అయినచెలువను - పార్వతీదేవిని, కనక = చూచుటకు, చనురాజు మౌళచాడ్చ్డునక = పోవునట్టి చంద్రశేఖరుండయిన శివునివలె - శివుండో యనునట్లుగా, ఇచట 'అచలసుతయగునతి యనఃగాం గోలాహలపర్వతపుత్రియైన గిరికాదేవియనియు, రాజమౌఆయనం గా రాజశ్రేష్టడయిన వసురాజనియును భావము. అపుడు = ఆసమయమందు, సతి౯ = ఆస్త్రీని, చూచుతమి౯ = చూడవలయుననెడి తమకముచేత, హితసూచిత సరణి -హిత = నర్మసఖుణి చేత, నూచిత = సూచింపంబడిన, సరణి౯ = మార్గమున, కోనకుక౯, ఏతెంచునెడణ = వచ్చునపుడు, ముందఖిపదృముతో నన్వయము

ఇట 'అచల నుతయగునతి. గనం జను రాజమౌలి చాడ్వునకొ అనుచో నవనమతము చొప్పన నుపమాలంకారము రాజమౌళిత్వము సమానధర్మమని గ్రాహృమఘు-రాజమౌఆపదము ఉప మానవాచకమును రాజమౌళత్వరూపసమానదర్శ్మవాచకము నని తెలియునది ఇట్లె అచలసుతాది పదములకును సమానధర్మవాచకత్వము తెలియునది. ప్రాచీనులు, విశేషణశ్లైషక్రయందు శబ్దమాత్ర నాధర్యమంగీకరించి ధర్మసామ్యములేదుగనుక న్లేషాలంకారమనిరి కనుక న్లేషాలంకార మగుచు న్నది శ్లో ప్రకృతాప్రక్యతోభయగత ముక్తం చే ఛృబ్బమాత్రసాధర్య్యమ్‌, శ్లేషో:, యం శ్లిష్టత్వం సర్వత్రాద్య ద్వయే నాన్సే' అని లక్షణము. 'తనకప్ప నెథిగొప్పననె పూని" యనెడి పద్యములో ఆర్భాదిశబ్దములు పార్వత్యా ద్యృుపమానవాచకములును ఆర్మాత్వాదిరూపసమాన ధర్మవాచకములునని తెలియవలెను. ఈపద్భృములో నుత్చేక్షాలంకారము. చతుర్ధాశ్వాసమందు 'నటటిశానశిరస్తటక్రుటితరత్షచ్చాయ కల్లో లినీ వటిమధ్యంబున వ్రాలె నభ్రమణి' యన్నచో నభ్రమణిపద ముపమేయభూత నూర్శవాచకమును, అభ్రమణిత్వము ఉపమేయభూతహరశిరోరత్ష నూర్యసాదారణ ధర్మమును నగుచున్లది గనుక నుభ యధా చెప్టవలయును. పూర్వత్రఉపమానపదములందుశ్లిష్టత్వము; ఇక్కడ నుపమేయపదములందు శ్లిష్ట్వామని భేదము మాఘకవియు 'జగద్వశీకర్తు మహ స్మరస్యప్రభావళి ఈ పద్యము బ్రౌజదొరగారు ప్రకటించిన పుస్తకమునంగానరాదు మఖథియునిచటనాయికకుంగల యచలనుతాత్వాదులింకను దెలియంబడకున్నవగాన తెలియకమునుపే యిట్లుచెప్పటనంగ తముగాదు. కేవల స్రీమాత్రముగనే యింతవఅకును గవిజెప్టియున్నాండు. కాంబట్టి యీపద్యములే మియె యుచితము. అచలసుతాత్వాదులు కరరోక్తములుగాక యలంకారగమృుములై యున్షదన్హను జదువరికి మాత్రము దెలిసియు రాజునకు. దెలియకయు నుండుటతటస్థించుచున్లది. అవుడు తెలియనిరాజునకు. దోంచు నయై రసాదులు దెలిసినపారకుల కంతగ న్థోారకములు గానేరవుగాన రాజుతో బాటిగా తెలియకుండుటయే రచనాఫక్కియందలి చాతుర్యము మఖియు గమ్మముగం దెలుపుటయు మాఃధివివరణమునందలి నారస్యమును నపూర్వత్వప్రయుక్తమయిన రామణీయక మును గుందించుచున్తదనుట సహృదయైైకవేద్యము.

ద్వితీయా శ్వాసము 211 కేతనవైజయన్స్త్‌' అన్నాడు ఇందు. గదళవృక్షములను గేతన వైజయంతులుగా నుళ్టేక్షించినాండు కదళులనఃగా వైజయంతులని యర్థాంతరము. 'కదళీ వైజయన్హాంచ రమ్ణాయాం హరిణాన్తరే' మదటీయపద్యము 'రాజేవ దృశ్శతే చన్రస్సభాన్తారా ఇ వావ్నరే । సదనస్ముయాని లక్ష్యన్తే శరదాగమరాత్రి మషు' సోమకవి

తా పర్వతపుత్రిక యైన పార్వతిని జూడంబోవు శివునివలె నావసురాజు పర్వతపుత్రియైన యాసడంతిని జూచుటకు! బ్రియసఖు(డు చూపినదారిని బోవునపుడు. తే. తొలుదొలుత భద్రకుంభముల్‌ దోంపం బిదహం బచఛ్చఖామానికపు నిళ్చ । పచ్చతోర ణంబు వొడసూప వరుసం గ న్యాగృహంబు నరపతి కమూల్చకల్కాణ । గరిమ దెలిపె. 60 అ. తొలుదొలుతక = ముందుముందుగా, భద్రకుంభముల్‌ = పూర్ణకలశములు, తోంపజ = కనంబడంగా-బంగారుకలశములతో/ప(గా ననిభావము 'భద్రన్హ్యాన్మబ్లశేహేమ్షిమస్తకేకరణా న్తరే' విశ్వ పిదపః = తర్వాత, పచ్చజఖామానికపు నిచ్చ పచ్చతోరణంబు= మరకతమణులవలె ఎప్పుడును పచ్చనగు తోరణము, పాడసూసః = కనుపట్టంగా. మరకతమణిమయమయి యొప్పడును పచ్చనిదగు బహిర్వ్వా రము కనంబడంగా నని భావము 'తోరణో౬.స్త్రీబహిర్దారమ్‌' అమ ఇట 'నిచ' అనుటకు నర్ధము క్లెష్టముగా నున్నది శబ్దరత్నాకరముచొప్పన నవృ్వయమాత్రమేని వికృతిని సమాస మధ్యగతమగుట పాసంగదు ఈకవియే 'దివ్యట్విపినుల్‌ నిచ్చరారో' (ఆశ్వా౨ఎ అనిఅవయముగాః బ్రయోగించినాం డు వరుసః = క్రమముగా, కన్యాగృహంబు = ఆకన్మయొక్క మందిరము, నరపతెకిక = వసురాజునకు, అమూల్కృకల్యాణగరిమక్ల = అనర్థమైనశుభాతిశయమును, దెలియంబఅచెను అనర్ధ్భమయిన మ గారుయొక్క యతిశయమును నెఖింగించెనని భావము 'కల్మాణం మబ్లలేస్వర్లే' నానా కల్యాణ నకు మంగళమనియు, బంగారమనియు నర్థములుగనుక మంగళసూచకముగాః బూర్లకలశము లును బచ్చతోరణములును గనుపట్టెననియు, బంగారు పెంపు సూచించునట్లుగా బంగారుకుంభ ములును మరకతమణిబహిర్వ్వారములను గనుపట్టెననియు నర్ధద్వయము తెలియునది. నన లకుముందు బంగారుకలశము లుంచుట ప్రసిద్ధము అలం శ్లేషము దానిచేత నుత్తాపితటై అనుమానము శా. ఆలో గాంచనమందిరంబు నవర త్నొ లోక ముల్లోకమై యాలోకోత్ళవ మాచరింపం బతి డా । యం బోయి ప్రాచీనపుం జాలుంటివలచాటునః నిలిచి వా । చాలాళిపక్షానిలా లోలత్చల్లవజాలమార్గముల నా లోలాక్షి నీక్షించినన్‌ 61 అ. ఆలోః = అంతలోన, కాంచనమందిరంబు= బంగారుమయమయిన గృహముయొక్క, 'ఆలోకాంచనమందిరం'బని సనోమకవివారము. ఆజనాంచితమైనగ్భృహమని యర్ద్హము నవరళ్నే = తొమ్మిది విధములయిన రత్సములయొక్క ఆలోకము = ప్రకాశము ఉల్లోకమై = లోకాతీతమై, ఆ లోక+ఉత్సవము = కనులపండువు, ఆచరింపజ = చేయగా, 'ఆలోకౌదర్శనోద్డోతౌ” అమ. పతి = వసురాజు, డాయ పోయి = సమాీపించిపోయి, ప్రాచీనపుంజూలుం థీవలచాటునఃజ = చుట్టు నాటి యుండెడు కంచెయొక్క చాలుపుగానున్న తీ/లయొక్క, 'ప్రాచీనం ప్రాన్తతోవృతిః అమ చాటున = మలఖుంగునందు తీంగలు చాలుపవులుగానిగిడి పెనంచుకొని చుట్టుకంచెగా నుండంగా

212 వసుచరిత్రము దానిమణు(గునననుట తీంగలుచాలుపుగా నుండుటయే మఠింగియుండుట కుపకారము, నిలిచి= నిలుచుండి, వాచాల . మార్గములఃజ -వాచాల = మ్రైంగుచున్ల్న - మొదుయుచున్న అ౪ి = తుమ్మెదల యొక్క, పక్ష = టెక్కలవలనంబుట్టిన, అనిల = గాలిచేత, ఆలోలత్‌ = అంతట(జలించుచున్న పల్లవ = చిగురుటాకులనెడి, జాలమార్ల్గముల౬ = కిటికీలసందులనుండి-జొంపముగా నాతిగలయందు చిగుళ్లు గుబురుకొనియుండ6(గా తుమ్మెదల తెక్కలగాడ్డులచే నవి యిటునటుచలభించి తెఅపులి యంగా ఆసందులనుండియనుట తుమ్మెదల టెక్కలగాలివలననే తెణపు లిచ్చు ననుటచే! జిగుళ్ల దట్టపు జొంపమును వానితీవలచాలుపును రాజు మథింగియుండుటకు మిక్కిలి సహకారములని తెలియునధి ఆలోలాక్షిక = ఆ స్త్రీని, ఈక్షించినక = చూడ!గా, అనగా నాయికను రాజు తీంగకంచె మాటున బొంచుండి చూచెనని తాత్చర్భ్యము. తా బంగారు గృహమందు దాంపియున్న తొమ్మిదివగల రతనములకాంతులు లోకాతీతమై కనులపండువులు సేయుచుండంగా రాజు సమాపించిపోయి చుట్టును జాలుపులుగానున్న తీంగ లచేనయిన కంచెకోట మలఅుంగునం బొంచుండి తుమ్మెదల టెక్కలగాలిచే నందలి చిగుళ్లుజొంప ములు తెఅపులియ్యంగా నాసందులనుండి యాపడంతిని జూచెను. ముందథఖిపద్య్మముతో నన్వయము. చ. కను/గవ పూర్ణకామ మగు గన్లవకన్నను బూర్గకామమై మన మతిచిత్తవ్యత్తి యగు ।; మానసవ్ఫత్తికి మున్న చిత్రమై తనువు రసాత్తరంగ మగు । దత్తనువైఖిరి కన్న సంభ్రమం బెనసి రనోత్తరంగ మగు నీప్లిత మా నగమానభేదికి౯. 62 అ ఆ నగమానభేదికిఇ = కోలాహలపర్వతముయొక్క గర్వమును భేదించిన యా వసురాజున కు, కను(గవ = కన్నుదోయి, పూర్ణకామము-పూర్ణ = నిండారిన, కామము = మనోరథముగలది, అగును, మనము = మనసు, కన్గవకన్నను = పూర్ణకామమయిన కన్నుదోయికంటెను, పూర్ణకామమై= సంప్రాప్తమునోరధమయి-పూర్జు-/డయిన మన్మథుండుగలదై యని భావము. 'కామఃస్య్మరే౭౬ భిలాషేచ' అమ అతిచిత్రవృత్తియగు!౯ = మిక్కిలి వింతయైన వ్యాపారముగలది యగును. తనువు = శరీరము, మానసవృత్తికిక మున్న = అతిచిత్రవృత్తియైన మనస్సుకంటె ముందుగా, చిత్రమై = అత్యంతచిత్ర వృత్తియై-చిత్రప్రతిమవలె. జేష్టారహితమయి యనిభావము 'చిత్రంనస్కాదద్భుతాలేఖ్ళే తిలకేషు' విశ్వ రసోత్తరంగము = రసమనఃగా స్వేదజలము-దానిచే సాంద్రమగునని యర్థము ఈప్టితము = అభిలా షము, తత్తనువైఖరికన్న౯ = రసోత్తరంగమయిన యాశరీరముకంటె మిక్కిలియు, సంభ్రమంబు= తొట్రుపాటును, ఎనసి = పొంది, రసోత్తరంగమగునని యర్థము. రసమనంగా నిచట అనురాగము- దానిచేత నతిశయించునని భావము. 'శృంగారముఖ్యనముధురాధి సువర్ణ రేతో నిర్మాసరాగ గరళ ద్రవపారదేషు ఆనస్వాదనధ్వని సుధామ్బురసాఖ్యధాతు ప్విష్టో రసోథరననా ధరజీ రనాన్మాత్‌” నానా. కన్నులకు జగదేకసుందరాకారమును జూడ!గా దనివితీతెననియు నట్టి రూపమునుబట్టి మనసున మవ్యథవికార ముద్దీపించెననియు దానిచే దేహము పరవశమయ్యెననియు. బిదప గోరికయు శనురాగమును బిరిగొనెననియు ఫలితార్థము తా ఆ నాయికను జూడం(గానే వసురాజునకు. గన్నుదోయి కోరిక నిండినదాయెను మనస్సు మవ్మథునకులోనయి యద్భుతవ్యాపారయుక్తమయ్యెను. శరీరము చిత్రప్రతిమవలె. జేష్టారహితమయి స్వేదజలనొంద్రమాయెను. అభఖిలాషము తొందరపాటు.జెంది యనురాగాతిశయముతో! గూడినదాయెను

ద్వితీయా శ్వాసము 213 గూడినదాయెను మ జననాథోత్తము. డింతి జూడ ననిమే షత్వంబు. గాంక్షించు న య్యనిమేషత్వము కాంత కాంతముఖ చం ద్రాసేవనానందవా సనం బ్రాపించినం గోరు నప్పు డనిమే ।; షస్వామిభావంబుం గ న్లాన నెందు౯ న్యపు లుత్తరోత్తరపదా ।; నూనన్వృహాచంచలుల్‌. 63 అ జననాథోత్తము?డు = వసురాజు. ఇంతి ౯ = ఆస్తీని, చూడ౯ = చూచుకొఅకు, అనిమేష త్వంబు౬ = దేవత్వమును, కాంక్షించు౯ = కోరును-టెప్టపాటులేక యుండుటను కోరునని భావము అయ్యనిమేషత్వము = ఆదేవత్వమును, కాంత. .వాసనః -కాంత ...వాసనక -కాంత= సుందరియైన, కాంత=ఆపడంతియొక్క, ముఖ=ముఖమనెడి, చంద్ర=చంద్రకళామ్యతముయొక్క, ఆసేవన=చక్క. గా సేవించుటవలన నయిన, ఆనంద= నంతోషముయొక్క, వాననక = నంస్మ్కారముచేత, ప్రాపించినక = పొందంగానని యర్థము 'ప్రథమాంపిబతే వహ్హిర్వ్వితీయాం పిబతేరవి? అను నిత్యాదివచనములవలన దేవతలకు! జంద్రకళామృతపానము స్వభావధరక్త్మము వసురాజును నాయిక ముఖచంద్రామృతపానవాసనచేత దేవత్వము బొందెనని యర్థము చంద్రకళామృత పానముచేత దేవత్వము సిద్ధించునుగదా గిరికాదేవిముఖమును నత్యాదరముతోం జూచుచుండుటవలన టెప్టపాటు లేమి సిద్ధింపంగాంగోరు ననిభావము. అప్పడు=ఆసమయమందు, అనిమేషన్వామి భావంబు=దేవాధిపతిత్వమును-అనంగా నింద్రత్వమును-వేయికన్నులు గలిగియుండుట ననిభావము తోరు౯ = కాంక్షైంచును. కన్లొనః౯ = విచారించిచూడ!గా, ఎందుక = ఎచ్చోటను, నృపులు=రాజులు, ఉత్త చంచలుల్‌-ఉత్తరోత్తరపద=అంతకంతకు హెఛచ్చయినస్థానములందలి, అనూన=అధికమయిన, స్టృవా=అపేక్షయందు, అచంచలుల్‌ = చలింపనివారుగదా-పయిపయి నెక్కుడగు పదవులందు వారికపేక్ష చలింపకుండుననుట ఏమనిన, వసురాజు మనుజు,డైయుండి ముందుగా దేవత్వము గోరి యది సిద్ధింప(గానే దేవేంద్రత్వము గోరినాండు గనుక రాజు లంతకంతకు హెళఛ్చయిన యథికారమునే కోరుచుందురనుట 'అసంతుష్టాద్విజా నష్టా: నసంతుష్టాఇవపార్థివాః సలజ్జాగణరా నష్టా నిర్లష్టేవ కులాబ్లనా' అను న్యాయ మిట యనునంధించునది అనంగా వసురాజు గిరికాదేవిని జూచునెడల ముందుగా టెప్టలపాటులేని చూవులుగలుగుటనుగోరి గిరికాముఖ వీక్షణము యత్కాదరముచేత నది సిద్ధింపంగా నంతటః దనివితీరక వేయిగన్నులు గలుగుటను అలం తాత్చర్యము. 'అనిమేష' 'అనిమేషన్వామి' అనునవి సాభిప్రాయములుగాన పరికర ్య శ్లేషోత్థాపితమగు అర్జాంతరన్యాసము. తే. కాంతపద మొంది యట యూరు గ్రమ్మికాంచి, నసీమనెనసి పయోథభరఃశిఖరిదుర్ల నంగతికి లాంచు న్యపద్యప్టి చక్రశాస, నోన్నతస్థాన మపుడుగాాయొదవుందనకు.

అ నృపదృష్టివసురాజుచూపు, కాంతపదము=నాయికయొక్క పాదమును, జంది=చేరి, కాంత=రమణీయమయిన, పదము=స్థానమును బొందియని యర్థాంతరము అట=ఆపిన్ముట, ఊరు క్రమ్మి=తొడనావరించి-గ్రామనము నాక్రమించి యని యర్ధాం. కాంచిసీమ=కటిప్రదేశమును, ఎనసి= కూడుకొని-మేఖలాసీమ నెనసియని యర్ధాం. తోడనేమాంద శిఖరిదుర్లమును జప్పినాండు గనుక కాంచీసదము మేఖలాశబ్దార్ధకమని గ్రహింపవలయును మేఖలయనఃగా బర్వతనితంబము. 'మఖలాఖడ్గబన్దేన్యాత్కాజ్జీవైలనితవ్చయో? విశ్వ పయోధర. సంగతికిక -పయోధర=కొండలను

214 వసుచరిత్రము బోలెడి కుచములయొక్క, దుర్గ=పొందశకృముగాని, సంగతికిక = కూడికకు - పొందనలవిగాని యాక్రమణమున కనుట, లాంచుక = పెన(గు లాడుచున్లది. మేఘములతోఃగూడిన పర్వత దుర్గముల సంగతికి లాంచుచున్నదని యర్గ్థాం. తనకు = అనంగా నృపదృష్టియగు తనకు, అపుడుగా=ఆ వయోధరశిఖరదుర్గసంగతి గలిగినప్పటికింగదా, చక్ర,...న్థానము-చక్రశానన=చక్రవాకములను నిరసించునట్టి, ఉన్నతన్థానము=కుచప్రదేశమని యర్థము చక్రశాసన=రానస్త్రపరిపాలన చేయునట్టి యున్సతన్థానమని యర్థాంతరము. 'చక్రంచయే జలావర్తే రథాబ్ల రాష్ట్ర సైన్స్మయో:ః, ఘటసాధనభేదేపి క్లీబే కోకేతు పుంస్మయమ్‌' నానా. బదవు౯ = లభించును ఇక్కడ నాయిక యడుగులనుండి కుచములవఅకు సాగుచున్న నృపద్యషప్టి పరముగను, మంచి చోటినుండి పర్వత దుర్గమువణకు నాశ్రయింపణజూచు నొకనిపరముగను నభేదాధ్యవ నాయముచే నర్థ్ధద్వయము గలుగంజెప్టినాండు అందు రాజుద్యప్టి ముందుగా పాదములం దు బ్రసరించి తర్వాతందొడలనావరించి, యామింద గటి ప్రదేశమును గలిసికొని, యక్కడనుండి గమింపశక్యముగాని కుచగీరులతో( గూడుకొనుటకు6గా మిక్కిలియు. బాటుసపడుచుండెనని తాత్చర్యము-అన(గా నాపర్యంతమొకలాగున వచ్చినదై యక్కడనుండి కుచములనుదాంటివో జాలకుండెననుట., ఎవడయిననొకండు ముందు నిరాశ్రయు(డైయుండి ముందుగా మంచిస్థలము ను గొంచెము సంపాదిం చుకొని యా పిమ్మట నొకగ్రామ మాక్రమించుకొని యావెంబడి నొకసీమ ను అనగా తాలూకాను స్వవశముచేసికొని యక్కడనుండి పర్వతదుర్లము నవలంబించుటకు దగిన ప్రయత్స్షముసేయుట యుక్తమనియు నట్టి దుర్గము సంపాదించిననే రాష్త్ర పాలకత్వము వానికి సిద్ధింపంగూడు ననియు నర్థాంతరమందలి భావము తెలియునది. కాంతపదమనుచో నర్ధమున కాంతయా; పదమనియు నర్ధ్థాంతరమున కాంతంపదమ్‌ అనియు విగ్రహము ఊరు" తొడ యగునపుడు సంస్కృతము గ్రామార్ధ్థమునం దెనుంగు అలం శ్లేషమూలక మగు సమానిెక్త్తి. మ. నిరతి౯ నాభిసురంగ మోంరగియు వలీ । నిశ్రేజికజ హత్తియు న్వరరోమావలి వల్లరీగణము నం టం బ్రాంకియుం దత్తయో థర దుర్గంబుల నాక్రమించె నచలేం । ద్రద్వేషిచూ పౌర సం గరసామోదవినిద్రవ్యత్తికి నశ క్కం బెద్దియుం గల్గునే. 65 అ. ఇందును రాజుద్యష్టినే చెప్పచున్నాడు అచలే. చూపు-అచలేంద్ర=పర్వత శ్రేము6 డయిన కోలాహలునికి, ద్వేషి=శత్రువయిన, లేక 'అచలో౬ ద్రాభువృచలా' నానా. అని యుండు టవలన అచల శబ్దము పర్వతమందును, అచలాశబ్దము భూమియందును వర్తించును గనుక అచలేంద్రు అనంగా భూమోంద్రులయిన శత్రురాజలు, వారికి ద్వేషియైన వసురాజయొక్క, చూవు=దృప్టి, నిరతిక =అధికాసక్త చేత, నాభినురంగము=నాయికయొక్క పాక్కిలియనెడు నారంగములో, ఈ/గియుక౯ = తూతియును, వలీనిశ్రేజణికజ -వళీ = ముత్తరులనెడు - అనంగా కడుపుమోంది మూండు ముడుత లనెడు, నిశ్రేణికక = నిచ్చెనను, 'నిశ్రేణిస్త్రథిరోహిణి' హత్తి యు = హత్తు కొనియును, వర. గుణము౯ -వర=శ్రేష్టమయిన, రోమావలవల్లరీ = నూంగారుతీంగ యనెడు-తీం/గవలెనున్న నూఃగారనెడు, గుణమును=లగ్గపట్టుత్రాడును, అంటంబ్రాంియుజ = చివరముట్ట నల్లుకొనియు, తత్‌... దుర్గంబులక - తత్‌ = ఆ స్తీయొక్క, పయోధర=కుచములనెడు, దుర్గంబుల౯ = పర్వతదుర్గములను, ఆక్రమించె౯ణ = స్వవశము చేసికొనెను జౌెర=ఆశ్లర్శము.

ద్వితీయా శ్వాసము 215 త్తికిక = గిద్రారహిత వ్యాపారముగలవానికి-జగరూకత గలవానికనుట, సంగర=యుద్ధమందు, సామోదవినిద్రవృత్తికిః = సంతోషయుక్తమయిన జాగరూకతగలవాని కని యర్థాంతరము. ఆశక్యంబు=శక్యముగానిది, ఎద్దియుజ = ఐదేని, కల్గునే=కలుగునా - కలుగదనుట

రాజు ద్యష్టిపరముగను అక్రమశీలుండగు శూరునివరముగను నర్ధద్వయము నిట నిబంధించినాండు రాజుద్యష్టి సంభోగరసమందలి సంతోషముచేత హెచ్చరికగలదై నాయికయొక్క నాభీ బిలములో. జొచ్చి వలిత్రయమునుహత్తుకొని రోమావలివెంటవ్రా(కి కుచములమో!ద బ్రసరించె నని యర్ధము. ఎవండయిన నొకండు యుద్ధమందలి యుత్సాహముతోం గూడిన జాగ్రత్తగలిగి నేల సారంగము! ద్రవ్వించి దానిగుండ! దూతిపోయికాని, లేక నిచ్చెనతోడ్డాటుచే నెక్కికాని, లగ్గపట్టు త్రాళ్లవెంట బ్రాంకికాని, దుర్గమునాధించి యాక్రమించుట యుక్తమని యర్జ్థాంతర భావము. అలం సమానాొక్తియు. శ్లేషానుగ్యహీతమగు అర్జాంతర న్యాసమును ఉ ఆమనుజేంద్రుచూపు తిల కాంచిత మై నెఅదావి చల్లునా రామ ముఖంబున౯ నెఅయ । వ్రాలుచు హానమరందచిక్కణం టై మెలుం గారుగండపుల । కామృత భానుశిలాతలంబుల న్వేమలు జాలీ యూంతగొను । నిద్దపుంబెన్నెటితీవ జొంపముల్‌ 66 అ ఇందును రాజుదృష్టియే వర్ణితము ఈ పద్యమం దంతటను రూపకమున్నందున రాజు దృష్టిని దుమ్మెైదగా నిరూపణము సేయంజనును. ఆమనుజేంద్రుచూపు = ఆవనురాజుదృష్టి, తిలక అంచితమై=కస్తూరీ తిలకముచేత నొప్పచున్లదై, నెణదాఏ=నిండువాసనను చల్లు నారామముఖం బున -చల్లు = వెదచల్లుచున్న-వ్యాపింపండేయుచున్న ఆరామ ముఖంబునః - ఆగిరికాదేవియొక్క ముఖమందని యర్థము తిలకవృక్షముచేత నొవ్చచు నిండుపువ్వుల వాసనలను వ్యాసింవ జేయుచున్న ఉద్యానవనము ముంగలనని యర్థాంతరము ఆరామముఖమన్న్లచోట రామయొక్క ముఖమనియు ఆరామముయొక్క ముఖమనియు నర్థద్వయమున రూపభేదము, నెరయుః = అంతటనుగలయ వ్రాలుచు, వోన. చిక్కణంబై..వోన=నవ్వనెడు, మరంద=పూందేనియచేత, 'అక్కణంబై=నునుపువాథినదై, మెబు(గారు తలంబుల౬౯ -మెలుంగారు = కాంతినిండుచున్న - మిక్కిలి మెళయుచున్న గండఫలక=పలకలవంటి చెక్కులనెడు, అమృతభాను శిలాతలంబుల౯ = చంద్రకాంతే శిలాప్రదేశములందు, వేమలు=పలుమాణును, జాఖి=జరిగి - సడంబోవుచుననుట, నిద్దపు పెన్నెటీ తీవ జొంపముల్‌ = నిద్దములయిన గొప్టతలవెండ్రుకలనెడు తీంగగుంపులను. ఊంతగొనుక = గట్టిగా బట్టుకొనును తా వసురాజుయొక్కచూపు, కస్తూరీతిలకముచేత శోభిలుచున్న నాయికముఖము సౌందర్య మునంతయు గ్రహించుచు, నవ్వుచేత దట్టమై తళతళమెలయుచును జంద్రకాంతమణిశకలముల వలె నున్న చెక్కిళయందు నిబ్బరముగా నిలువలేక బెసికిపోవుచును నిగారమయి సోగలైయున్న తలవెంట్రుకలపయి వ్యాపించి నిలిచెను తుమ్మెద తిలకవృక్షముచే నొప్పచు వుష్పవాసనలు గుబాళంచుచున్న యుద్యానవనము నంతటను వ్రాలుచు మకరందముచేత నునుపువాటి యున్నచంద్రకాంత శిలలయందు వ్రాలి యచ్చోట నిలువ నవకాశములేక తీంగగుంపులను నవలంబించియుండుట యుక్తమని యుతమున భావము. అలం. శ్లిష్ట్ట్టూుపకము

216 వసుచరిత్రము

సీ. పదములం బల్లవిం । పంగనోవుం దొడలమం, గళమహారంభాప్తి. ! గాంచనోపు గటింగరిస్కంధాథి ; గమలీలం గననోపు, నసదుగౌ నెనని మి ; న్నంద నోపుం గుబ్బలసిరికల్ని.। గొండ దాంకంగనోపు, నబుత నొక్కనిథాన | మరయనోపు.

జక్కెరమోవి ని । ఫ్ట్రఫలం బెనయ నోపు, శ్రుతుల శ్రీలనె యెదుుర్కొనంగనోపు తే. రమ్మృవదనాబ్దమునం బూర్ల ।! రాజమండ, లాధిపత్యశుభావాప్తి । నలరనోపు!

గురుల ఘనసంపదలు చూఅం । గొనంగనోపు, నింతినెమ్మేనంబర్వును । ర్వీశద్యృప్టి.

అ. ఇంతినెమ్మేన౯ =ఆస్త్రీయొక్క దేహమందు, పర్వునుర్వీశదృష్టి= వ్యాపించిన రాజుయొ క్కచూపు, పదములః = పాదములయందు, వ్యాపించి, పల్లవింపంగః ఓపుక = ఉల్లసింపంగ నోవును- చిగురువెట్టంగ నోవుననిభావము. పదరూపపల్లవము గలదనుట. ఇట్సై మూందనెల్ల నయ్రై యవయవముల కుపమానస్రోరకములగు వ్యాపారముల సంతరించుట తెలియుగుది. తొడలజ = తొడలయందు, మంగళ...భాప్తిక -మంగళ=శుభముయొక్క, మహత్‌ - ఆరంభ=గొప్టయారంభము యొక్క, అప్తి౯ = ప్రాప్తిని, కాంచనోపు౯ = పొందనోపు - మంగళార్థమయిన మహాకదళ స్తంభాప్తిని గాంచనోపునని భావము. ఊరుకాండ రూపరంభాస్తంభాప్తిని గాంచుననుట, కటిజ = పియందునందు, కరి...లీలక౯ -కరిస్కంధ=ఏనుంగు మూంపుయొక్క, అధిగమ=పొందుటయొక్క, లీల౯ = విలాసమును, కననోవును=పను(గుమూథు నెక్కనోపును - గజమస్తక ప్రాప్తిని గాంచనోపునని భావము-కటెరూప గజమస్తక ప్రాప్తిగాంచుననుట. అసదుగౌను=నసూక్ష్మనముయిన నడుమును, ఎనసి=పొందినదై, మిన్త్నందక నోపుక = మిన్ను ముట్టంబోవును - ఆకాశస్త్పర్మముసేయ నోపుననిభావము. మధ్యరూప గగనమును న్వృశించుననుట.

గుబ్బలసిరికల్మిక = సిరియనంగా సంపదయని యర్థము - కాంతియని భావము. స్తనసంపద యొక్క కలిమియుండుటచేత - స్తనసంపత్తిని గలిగియుండుటచేతననుట, కొండతాంకంగక ఏీపుక్‌ = తొండతో సరికానోపునని యర్థము. పర్వతస్పర్శము సేయనోపునని భావము. స్తనరూపపర్వతములః దాంకుననుట. అజణుతజ = కంఠమందు, ఒక్కనిధానము=అనిర్వాచ్చమయినయొకనిక్షేపమును, అరయ నోవు౯ = కననోవును-శంఖమును గననోవునని భావము. కంఠరూపశంఖము నరయుననుట. ఇక్కడ బక్కనిధానమనుటచే 'మహాపద్య్మశ్షపద్య్మశ్చ్రశబ్ఞమకరకళ్ళపౌ ; ముకున్లః కునంనీలొచవరశ్చ నీధయోనవి అను నీశ్లోకమునజెష్టండిన నవనిధులలో నొకటియగుశంఖమ లక్షితమగుచున్నది. ఇట 'నిధా' శబ్దమునకు నిభిధేయము శంఖనిథి. టీనికివాచకమగు శంఖశబ్దముచేకంబువులక్షితమగుచున్నదనితెలియునది. చక్కెరమోవిక =వంచదారతో నొటియైనతీవుగలపెదవియందు, ఇష్టఫలంబుఎనయనోవు౯ = అభీష్టఫలమును బొందనోపు ను-ముధురఫలమును బొందనోపునని భావము. అధరోష్టరూప మధురఫలమును నెనయుననుట. కుతులః౯ = చెవులయందు, శ్రీలనె=సంపదలనె, ఎదుర్కొన(గనోపుక = ఎదురుకొన నోపును- శ్రీకారముల నెదుర్కొన నోవునని భావము. శ్రవణరూప శ్రీకారముల నెదురుకొనుననుట.

రమ్యృ్మవదనాబ్దమునకజ -రమ్య=నసుందరమయిన, వదన+అబ్ద్బమునుక్‌ = పద్మమువంటి ముఖమునందు, పూర్ణ..వాప్తి£ -పూర్ణ=సంపూర్ణమయిన, రాజమండల=రాజసమూహముయొక్క, అథిపత్స=ప్రభుత్వముయొక్క, శుభావాప్తిజ = శుభప్రాప్తిచేత, అలరనోపుక = సంతోషింపనోపును- సంపూర్ణ చంద్రమండలాధిపత్సముయొక్క శుభావాప్తిని నలరనోవుననిభావము.వదనరూప సంపూర్ణ చంద్రమండలాధిపత్యముయొక్క శుభావాప్తిచేత నలరుననుట. కురుల౬ = తలవెండ్రుకలయందు, ఘనసంపదలు-ఘన=గొప్టవారయిన పరరాజులయొక్క, సంపదలు=విభవములును, చూఅగొనంగ

ద్వితీయా శ్వాసము 217 ఘనసంపదలు-ఘన=గొపష్టవారయిన పరరాజులయొక్క, సంపదలు=విభవములును, చూఅగొనంగ నోపు౯ = దోంచుకొననోపును-మేఘసంపదలు చూఅగొననోపునని భావము. కుంతలరూప మేఘ సంపదలు చూఅగొనుననుట

రాజయొక్కద్యప్టిగావున రాజోచితకార్యము లాచరింపందగుటచే పల్లవించుట మొదలుకొని ఘనసంపదలు చూఅగొనుట తుదిగా రాజకీయములయిన యుత్తరోత్తరావస్థలను యథాక్రమ ముగాం జెప్పినాండు అనగా ఉల్లాసమునొందుట, గొప్టశుభారంభములనుజేయుట, గజన్మంధ మారోహించుట, మిన్నుముట్టుట-అన(గా మందు మిక్కిలి వజ్బంభించుట, కొండదుర్లము ముట్టడిం చుట, నిధినిగాంచుట, అభీవ్టనలము( బడయుట, నంవదలు తనంతనేపొందుట, రాజసమూహమునెల్లనేలుట, పరరాజులసంపదల కొల్లగొనుట, యను నివి రాజోచితకార్యములు, పల్లవరంభాద్యుపమాన పదములచేః బాదాదిచికుర పర్టంతమయిన వర్దనము స్పష్టము. ఇక్కడ నతిశయోక్త్యనువ్రాణితమయిన సమాలంకారము.

కనుంగవవూర్ణకామమగు ననెడి వద్యము వెయుదలుగా నీవద్యమువణకుంగల యాలుపద్యముల యందును వసురాజునకు మనవ్మథద్వాదశావస్థలలో: బ్రథమావస్థయైన చక్షుః ప్రీతిని చెప్పినాండు. ఇందులకు 'ఆదరాద్దర్శనం చక్షుప్రీతిరితృభిధీయతే' యని లక్షణము. ఆదరముతో నాయికను జూచుట చచక్షుఃప్రీతియనుట 'ద్వాదశావస్థలీక్షణోత్సవము చిత్త, నంగమంబును సంకల్పసంప్రతాప, జాగరము కార్మ్శ్యమరతి లజ్ఞావిముక్తి, సంజ్వరోన్మాద మూర్చనాచరమములును అని పండ్రెండవస్థలు (కొందలు సంప్రతాప నంజ్వరములనెడి రెండవస్థలను ఐడిచిపెట్టి తక్కిన పది యవస్థలందురు) తే. వాబ్మనసగోచరేతరా!ద్వైతరాగ, జలధి నపు డోలిందేలి రా । జ నృమౌ*ి రక

ఘనతరాశ్చర్యశాలియై ।! వనితరూప మనితరాయత్తమగునాత్మ,నభినుతించె.

అ. వాబ్బనస...జలధిక -వాబ్మనస=వాక్కునకును మనస్సునకును, గోచరేతరూరోచరించ్యు వానికంటె వేఅయిన-అనంగా గోచరింపనివయినదియు, అద్వైత=అద్వితీయమయినదియు. న లక రాగ=శ్యంగారన్థాయి భావమనెడు, జలథిక౯ = సముద్రమందు, అపుడు= ఆనమయమందు యై- = యుక్తమౌనట్లుగా, తేలి=ఓలలాడి, రాజన్య్మమౌళి=వనురాజ శిఖామణి, ఘనతర+ఆశ్రర్య నితరా అధికమయిన యాశ్చర్మముచేత, జప్పచున్నవాండై, వనితరూపము-=గిరికాదేవి యాకృతి లో, యత్తము=పరాథీనముగాకయున్నట్టి-ఆరూపమునందే తగులుపడ్డ, ఆత్మక = తనహృదయ' అభినుతించె౯ = కొనియాడెను.

“వాజ్మ..రాగజలథి'-ఇట్టి రాగమును గలిగించినందున అనాయికరూపసొందర్శముగూడ ఇట్టిదని చెష్టనుతలంసను ఈడుచూపను అలవిగానట్టిదే కావలయును. కావుననే ఆశ్చర్భృమును 'ఘనతేరజి. దానిచేతనే అత్మ 'అనితరాయత్త' మగుట. ఇక్కడ రాగ మనంగా శృంగొరన్థాయి భావము. సజాతీయమయిని నాయి కాంతరాసక్తిచేతను విజాతీయమయిన క్రోధాథికముచేతను, గొట్టు వడకనిల్రీ సజాతీయములను స్వస్వరూపములుగాః జేయురాగము శృంగారన్థాయిభావమనంబడును. 'సజాతీయై ర్విజాతీయై రతిరస్మృతమూర్తిమా౬ ।; యావద్రసం వర్తమానన్థాయీ భావ ఉదాహ్యతః విరుదై రవిరుధ్ధిర్వా భావైర్విచ్చిద్యతేన యః ఆత్మభావం నయత్యన్మాక స్థాయీవ లవణాకరః అని లక్షణము. సీ. ఘనలక్ష్మినెసంగు నం గనముంగురులపేర, భ్రమరకంబులు ధథాత్రింబ్రబలంబోలు!

గమలావళి నదల్టు । విమలాంగిమోముతో, నొనంగూడి న విత్తు. డొనరంబోలు

218 వసుచరిత్రము

నమృ్మతసంగత మైన ।; యతివచక్కెరమోవి, నీడయ్రై బింబంబు । నెగడంబోలు

మేలిమిగట్టులౌ 1 మెలంతచన్సుల కనుం, గై గోత్రవర్ల మిం । పలరంబోలు తే. సాటిరాంబోలుసరులు భు । జాలతలకుం జక్రమేల్చడిగాంబోలు ; జఘనరమకు.

దమ్ములుపదానుజన్తులై |;తనరంబోలు:; బ్రసవములుగాళ్లనిసువులై యెనంగంబోలు. 69

అ. ఘనలక్షిక్రై = అథికమయిన సంపదచేత, ఎసంగుఅంగన ముంగురులపేరక = ఒబప్పుచున్తస్త్రే యొక్క నుదుటిపైకురులయొక్క పేరును వహించి, భ్రమరకంబులు=తుమ్మెదలు, ధాత్రి = భూమి యందు, ప్రబలక పోలు౯ = వృద్ధిబొందంబోలును-ఇక్కడ భ్రమరకములన6గా ముంగురులును దుమ్మైదలును, భ్యజ్ఞలకౌ భ్రమరకౌ' నానా. ముంగురు ఘనలక్ష్మినెసంగుననంగా మే[ఘుకాంతిచేత నొప్పనని భావము. గొప్పనంపదగలవాని పేరునుపెట్టుకొనుటి మంచిదిగాన భ్రమరకములని ముంగులకు బేరుండ6గా నా పేరే తుమ్మైదలును దమకు భ్రమరకములని పెట్టుకొనెనని యర్థము ముంగురులు ఘనలక్షిని అనగా మేఘకాంతి నెసంగుననియు తుమ్మెదలకు ముంగురులకును సమముగా భ్రమరకములను పేరుగలదనియు భావము

కఠకమలావళిక్‌ = పద్మృసమూహమును, అదల్ప వమలాంగిమోముతో£ = “క్కరించుచున్న యీపడ(.తియొక్క మొగముతో, జఒనంరూడి=జతగలిగి, సవ్మిత్రుండు-సత్‌+ మిత్రుండు=నక్షత్రముల కాప్తడయిన చంద్రుండు, ఒనరంబోలు౯ = సన్మిత్రుండై యొప్పచుండంబోలును-అనంగా శ్రేష్రుడైన సఖు(డై యొనరంోలుననుట ఇక్కడ నాయిశముఖమునకును జంద్రునకును బద్మ నిరాసకత్వము సమము గనుక మిత్రత కర్షత్వము తెలియునదథి. నవ్మిత్రుండు (అనగా 'చంద్రుండు తనవలెనే నాయికముఖమును బద్మములను నిరసించుటనుజూచి దానికి సన్నిత్రుండై (అనగా మేటి చెలికా డై యొప్పినాండని యర్థము. నక్షత్రములకు మిత్రుండగుటచే సన్మిత్రుంుడను చంద్రునిపేరు చెలిమోమునకు సన్మిత్రుండగుటిచేత! గలిగినట్లుగా నుళ్తేక్ష్రయెజుంగునది 'సః సత్మే విదుషి శ్రేస్టే నాధాభవతిచ త్రిషు, సథ్సిబన్యుక్షే నానా

అమృతనంగతము=అమృ్మతముతో. గూడినది. అయిన, అతివచక్కెరమోవి=స్త్రీయొక్క చక్కెరవలెందియ్య్మనయిన పెదవియొక్క, నీడయై=ఛాయయైై, బింబంబు=దొండపండు, నెగడ. బోలు౯ = బింబమనునట్లుగాం బ్రసిద్ధిబొందంబోలును-బింబమనంగా నీడయు దొండపండు ను-దొండ పండునకుంగల బింబమనుపేరు నాయిక సెదవికి బింబము అనంగా నీడయగుటచేతం గలిగియుం డు నేమోయని యుత్తేక్ష

ప్రతిబిమ్చే తత్పక్యతా ప్రతికృత్చాంచ మజ్ణిలే

లార్భినే2.పిచ బిమ్చో౬.స్తీ నద్వయో ర్చిమ్సికాఫలే' నానా.

మేలిమిగట్టులు= మేలిమి బంగారుకొండలు, ఐగు, మెలంతచన్నులకు౯ = చెలువకుచములకు, అనుంగై=కూర్మియై-గారాబమై, గోత్రవర్గము=పర్వతసమూహము, ఇంపలరక౯ పోలుః = గోత్రవర్ల మనునట్లుగా హితమై యొప్పంబోలునని యర్థము గోత్రవర్గమనంగా నిచట బంధుసమూహమును పర్వత సమూహమును, గనుక జిన్గులును బంగారుకొండలుగా. జెప్పి పర్వతములతోడిబాంధవము పచరించినాండు పర్వతములు-పర్వతములకు బంధువులేకదా యనుట. చన్హులకు బందువులగుట చే వానికి గోత్రవర్గమని పేరుకలిగెను గా(బోలుననుట ఘనలక్షివైస(గుటచే దుమ్మెదలకు ముంగురు అను పేరం బ్రబలుటయు, కమలముల నదల్బటచే చంద్రునికి మొగముతో మైత్రియు, అమృతిముతోః గూడి

ద్వితీయా శ్వాసము 219 యుండుటచేత మోవికి బింబము నీడ యగుటయు, మేలిమిగట్టులౌటచేత మెలంతచన్నులకు. గొండలు గోత్రవర్గమగుటయు నని హేతువులు దెలియునది

సరులు=హారములు, భజాలతలకు£ = ఈస్త్రీ తీగవంటి భుజములకు, సాటిరాజ పోలు! = సరులు అనునట్టుగా అనగా సమానము అనునట్లుగా నీడుపడంబోలును-సరియనంగా సమాన ములు వహోారములకు సరులనెడిపేరు భుజాలతలకు సరులు (సమానములు అగుటచే కలిగెనని యుత్చేక్ష చక్రము=బండికల్లు, జఘునరమకు౯ = ఈ స్త్రీయొక్క కటిపురోభాగ సమృద్ధికి, ఏల్పడికాం బోలు=చక్రమనునట్లుగా నేలుకోందగినది కాంబోలును-చక్రమనఃగా నిక్కడ( గొలుచునట్టి సైన్యము. తమ్ములు=తామరలు, పదానుబన్ములై= ఈ స్తీయొక్క పాదములకు దోడయుట్టువులై. తనరం బోలు౯ = తమ్ములనునట్లుగా నొష్టబోలునని యర్థము. తమ్ములనగా నిచట గనిస్టభ్రాతలు. 'తమ్ములు నాం బేరగు. బద్మమ్ముల కనుజన్సులకును దరణేందుధరా' ఆంధ్రనామ సంగ్రహము ప్రసవములు=పుష్టము లు, గోళ్టనిసువులైఐఈ స్త్రీ నఖములయొక్క శిశువులై ఎన(గంబోలుక = వ్ర్సవములనునట్లుగా వ్యద్ధిొందంబోలును ప్రసవములనఃగా శిశువులును తామరలు-పదములకు( దమ్ములగుట చేత దమ్ములని పేరొందినట్లును-పువ్వులుగోళ్లకు: బ్రసవములగుటచేత ప్రసవములని పేరొందినట్లును నుత్చేక్ష ఈపద్యమందు నాయిక కాకేశపాదము వర్ణనము చేసినాండు. తా ఈ స్త్రీ ముంగురులు మేఘకాంతిచేనొప్పచు. దుమ్మైదలవలె వెలయుచున్లవి. మొగము తామరలధిక్కరించి చంద్రునివలె వలయుచున్లది చక్కెరమోవి యమృ్మతముతోఃగూడినట్లు టీయనై దొండపండువలెనున్లది. చన్హుదోయి బంగారుకొండలవలె వెలుగుచున్లది. చేతులువారములవలెను, గటిచక్రము బండికల్లువలెను, అడుగులు తామరలవలెను, గోళ్లు పువ్వులవలెను విలసిల్లు చున్తది. 'ఘనలక్షైనైసంగు' నిత్యాది హేతువులచేత భ్రమరకత్వాదులను సమర్థించుటచే నాలుగు పెద్ద పాదములందు కావ్యలింగములు నాలుగు. భ్రమరకత్వాది విశేవృము లభివ్రాయగర్ధములగుటంజేసి సరికరాంకురము లెనిమిది. వీనికెల్ల నుత్తేక్షయంగి. చ. బొమవిలు చూపుతూపులును । బూని మ్యగాంకునిగెల్టి యింతిమో మమ్మృ్మతము మందవోనమున । నచ్చపుడాలు కపోలలీల ఫా లమునం గలావిలాస మఖి లంబుం గొనం గని వెక్కణొచ్చె న 70 యృ్యమృతగభ స్తిభిడ తిమి। రావళి వేనలి పెంపునాంపునన్‌ అ ఇంతిమోము=ఈస్త్రీయొక్క ముఖము, బొమవిలు=కనుబొమ్మయనెడు ధనస్సును, చూవు=వ్‌క్షణములనెడు, తూపులును=బాణములును, పూని=ధరించి, మ్యగాంకునిక = చంద్రుని, గెల్సి అమృతము౬ = చంద్రునిలోనుండు నమృతమును, మందహానమునః = చిబునవ్వుచేతను, అఛ్చపుడాలు=నిర్హలమయినకాంతిని, కపోలలీల= =చెక్కిళ్టయొక్క విలాసముచేతను, ఫాలమున౯ = నోసటిచేత, కళావిలాసము=చంద్రఖండముయొక్క డంబమును, అఖిలంబు౯ = అంతటిని, కొన౯ = హరింపంగా, కని, అయ్య్మమ్యత రావళ-అయ్యమృతగభస్తింఆచంద్రునివలన, భీత=భయపడిన, తిమిరఆవళి=అంధకారసమూహము, వేనలి పెంపుసొంపునక =ఈస్తీయొక్క కొష్టనెడు మిషచేత, వెన్క్మం జొచ్చెక = శరణునొచ్చి వెనుకండేరెను అని యర్థము. పగవానియొక్క పగవాండు బంధువని యున్నదిగనుక జీళటులు తమకు విరోధయైన చంద్రునిగెలిచిన ముఖమును, తమమిత్రమునుగాః

220 వసుచరిత్రము దలంచి వెనుకంజొచ్చెననుట అనగా గిరికయొక్క కనుబొమ్మలు వంపంబడిన విండ్లవలెనున్నవని యుంజూపులు బాణములవలె నున్నవనియు, ముఖము చంద్రునివలె నున్నదనియు, నవ్వు అమృతమువలె నున్నదనియు, చెక్కెళ్లు చంద్రప్రభలవలె నున్నవనియు, నొసలు చంద్రకలవలెనున్న దనియుం గొప్ప గాథఢాంధకారమువలి మిగుల నల్లనై యున్నదనియు ఫలితార్ధము 'జొమవిలు చూపు తూపులు పరిణామాలంకారము. దీనిచే 'మృ్యంగాకుని. గొనక' అను అతిశయోక్తిపోషితము. 'అమ. భీత' కావ్య్మలింగము 'వేన. పున౯ 'అపహ్నవము'వెన్మంజొచ్చా నను దానిశ్లేషముచే ననుప్రాణితము చ. బలితపు గుబ్బ గుబ్బలులః పై నిరవొంది మెలుంగుంటింగచే నలరి వ్యాతాబ్దపూగరుచి యై నిరవదృకలారవామృతం బులకలిమిం బికాంగనల ; మూ.కకు మూకత సంఘటించు న్‌ చిలుకలకొల్కి కంధర భః జింపంగం జెల్లదె కంధరాంకమున్‌ 71 అ. ఇందు కంఠమునకును మేఘమునకు నభేదాధ్యవసాయముచేత అర్ధద్వయము మూ డుపొదములం దెలియునది. బలితపుగుబ్బగుబ్బలులపైక =(కంరు గొషప్టవయిన చను(గొండలమూోం ద, ఇరవొంది=బప్పచున్తవై-(మేఘు కొండలమోందనుండుట మేఘధర్మములని తెలియునది మెణుం గుందింగచే-(కంఠు మెలుంగయిన బంగారుతీిగయనెడు భూషణవిశేషముచేత, అలరి=ప్రకాశించి- యఘు మెఅపుంటింగచేత నలరి-హ్యత. రుచియై-(కంఠు హృత=హరింపంబడిన, అబ్ద్బ=శంకము యొక్కయు, పూగ=పోకమ్రాని బోదెయొక్కయు, రుచియై=శోభగలిగినదై-(మేఘహరింపంబడిన సదృ్మృసమూహశోభగలదై-కమలములకు మేఘము ప్రతికూలమగుట ప్రకటముగదా 'అజ్టోధ స్వన్తరౌ చన్దేనిచుళే శజ్ఞపద్యయో విశ్వము, 'పూగః క్రముక బృన్టయోవ అమ. నిరవద్య, మృతంబుల కలిమ౯- (కంరు నిరవద్య=అనింద్యమయిన, కలా=అవ్మక్త మధురమయిన, ఆరవ అవృుతంబులకలిమిక్‌ = అమృతప్రాయములయిన స్వరముల కలమిచేత-(యేఘునిరవద్యమయిన గర్ద్జా రవముయొక్కయు జలసందోహములయొక్కయు కలిమిచే-అమృ్మతమన(గా ఉదకమునకుఃబేరు 'సాద్యజ్ఞనేషామ్ము నభోరనాయన క్షీరాజ్యసోమాన్త్నసుధాను చామృతమ్‌' నానా పికాంగనల మూంకకు౯ = ఆండు కోవెలలయొక్క సమూహమునకు, మూకత=మూ6గతనము, సంభుటించు.. కంధర-(కంఠు సంఘటించు=నంపాదించుచున్నదాని - నీకంరస్వరమాథుర్యముతో. దమ కంఠనాదము సమానముగాదని సిగ్గుపడి కోయిలలు పలుకకుండుననుట-యమేఘు వర్షర్తువునందు. గోయిలయు గూయుటలేదు గనుక బికసమూహములకు మూకత్వము సంఘటించుటయే మేఘధర్మమని తెలియునది ఈ చిలుకలకొల్కి కంధర=ఈస్తేయొక్క కంఠము కంధరాంకము£ = కంధరమను మఘనామమును 'గ్రీవాయాంకన్ధరామేఘేపుమాన్‌' నానా. భజంపంగంజెల్లదె=వహింసంరూడదా- అన(గా వృత్తిసామ్యమును నామసామృ్యమును గల కంధర, కంధరాంకమును వహించుటకుం దగుననుట శ్లేషమూలక మైన కావ్యలింగము. 'బలితపు గుబ్బగుబ్బలులు' పరిణామ మంగము తా ఆచెలువకంరము బంగారుతీం/గచే నలంకృతమై, శంఖమును పోక బోదెను చెలువున మించి, యవ్యక్త వుధురస్వరముచే కోయిలల నతిశించి, యొప్పుచున్లది. మ. సమదాభంగ మనోజిసామజ మురో। జగ్రావ లీలాథిక క్లమమై నాభినరోంతరంబున మునుం గం బొంగు నుద్వేలభం

ద్వితీయా శ్వాసము 221 గము లయ్యె౯ వల లంతరాలమునంద | దంధానుబంధంబుచే నమరుం దుమ్మెదచాలు నానానరె నూం గా రింతిలేంగానునన్‌. 72 అ. సమద...సామజము-నమద=మదముతోః గూడినదియు, అభంగ=భంగములేనిదియు- పరాజయము నొందనిదియు. అగు, మనోజ=మవ్మథుండనెడి, సామజము=పనుంగు. ఉరోజ.క్లమమై- ఉరోజ=స్తనములనెడు, గ్రాన=పర్వతములయందలి, లీలా=క్రీడలచేత-పర్వతముల యందు. జేయ బడిన వప్రక్రీడలచేత ననుట, అధికక్ల్షమమై=అత్యంతమయిన బడలికగలదై, నాభి సరోంతరంబున౯ =పొక్కిలియనెడు కొలంకులోపల, మునుంగక౯, వళులు=కడుపుమాంది మడతలు, పొంగు... భంగ ములు-పొంగు=పయికినుప్పాంగినవై, ఉద్వేల=గట్టుపయింబొరలిన-ఉత్కటమయిన, భంగములు= అలలు, అయ్యె = అయినట్లుగా నుండెను. అంతరాళమునః = వళులనెడు తరంగముల యొక్కనడుమ, తత్‌..బంధంబుచే౯జ -తత్‌=ఆనాభి నరోవరమందు మునిందిన మణశ్మథ మదసామజముయొక్క, గంధ=మదసౌారభమందలి, అనుబంధంబుచే౯ = ఆసక్తిచేత, అమరుం తుమయ్మైదచాలునాక = ఒప్పచున్న తుమ్మైదలబారో యన్షట్లుగా, ఇంతిలేగౌనునణ =ఈస్రీయొక్క అతిసూక్ష్యమయిన నడుమునందు, నూఃగారు=రోమావళి, ఒనరెక్‌ = బఒప్పెను. వెనుంగులు వర్వతములందుః గ్రీడనలువుట న్వభావము. ఇక్కడ మవ్యధగజము స్తనపర్వతము అందు. గ్రీడసల్టుటను జెప్పటచే స్తనము లత్యంతమన్నథోద్దీపకములనుట వ్యంజితము. వెనుంగులు కొండ! గ్రొబ్బిళ్లుగోరాడి బడలికటిఅం గొలంకులందు మునింగి దాని నల్లకల్లోలము సేయుటయు దాని మదము వాసనకు దుమ్మెైదచాలు ముసరుటయు ప్రసిద్ధము. 'నమదాభంగో మనోజనామజముమత్తిల్లి విజ్ఞవంగుచుండుటవలననే (ఉరోజ) గ్రావల్‌ల. 'అథిక క్ల్షమ'ముగా క్రీడించి బడలుటవలననే నాభిసరన్నున మునుగుట. 'ఉద్వేల' ఏనుంగు నంతపెద్దది మునుంగంగా అలలు గట్టుపై నెగయకపోవు. ఆనాయిక కుచములు పర్వతములవలె గట్టిగానున్తవనియు, నాభికొలనువలె లోంతు గలిగియున్షదనియు, నూగారు తుమ్మెదచాలువలె నల్లనై నోగగానున్నదనియు ఫలితార్థము. 'అమరు£౯ తుమ్మెైదచాలు అనుచో ఉదంత తథ్టర్మక్రియావిశేషణములమోంది వరుషములకు నుగాగమసరళాదేశములు కవిత్రయమతమునం జూపట్టవుగాని మనుచరిత్రమున 'ప్రభలునభోం తరిక్షమున... బొల్బగుం జవిక' ననియు 'మించుంబ్రాయిపు లేటిపిండు' ననియుః బ్రయోగములు చూపట్టుచున్నవి. 'సమదా...భంగములయ్యెః౯' రూపకము. ఈ రూపకముచే 'భంగములయ్యెక్‌ “'తుమ్మైదచాలు నానొనరె అను ఉత్తేక్షలు రెండు ఉత్ళాపితములు. చ. వనితకుచాద్రులం బొడమి । వాటపుః బొక్కిలి నిండి యుఖ్చి జూ ల్లొని కటిచక్ర మాని మెజు.। గుందొడ లై విరవాసి వచ్చ నూ తనకిరణామృతాఘముల । దండ హలాంకపదోత్ధ్థితంబు లై మను నుడివోనిగర్జకల ।; మంబులు గావె అతాంగిజంఘికల్‌. 73 అ. లతాంగి జంఘికల్‌ = ఈస్తీయొక్క పిక్కలు, వనితకుచాద్రులక౯ = ఈస్రీయొక్క గుబ్బచన్నులనెడు కొండలయందు, పొడమి = వుట్టి, వాటపుపాక్కిలి = కుదురయిన నాభియనెడు నేలగుంతయందునిండి పాక్కిలియనగా నాభికిని నేలగుంతకునుబేరు, ఉబ్బి = అందుండి పయికిను .ప్కాంగి, జాల్‌గొని = జాలుగాంబ్రవహించి, కటిచక్రము = కటిప్రదేశమనెడు రాస్త్రమును, ఆని = లోందొని, మెజఖు(గుందొడలై = యెఅయుచున్న యూరురూపములై, విరవాసి = రెండుపాయలై,

222 వసుచరిత్రము వచ్చునూతన...దండ౯ -వచ్చు=వచ్చునట్టి, నూతన=క్రొత్తలయిన, కెరణ=కాంతియునెడంు, అమ్మత+ఓఘముల=జలప్రవాహములయొక్క, దండః = చేరువ, హలాంక.. త్దితంబులై-హలాంక= హలరేఖలుగల, పద=పాదములనెడు, హలాంక=నాంగటి దుక్కిగల, పద=న్ధానములవలన, అనణంగా నాలభేటిచేత దున్షివెదవేసిన మడిచేలవలన ననుట. 'పదంవ్యవసిత త్రాణన్థానల క్షాంఫ్రివస్తుషు' అమ. ఉత్సతంబులైఐమొలచిననై, మను=వ్యధద్ధింబొందుచున్న ఉడివోని=ఉడెగి పోకుండెడు. గర్జకలమంబులు=పొట్టతో నున్న వరిపైరులు, కావె=కావా-సరిపొట్టలేయగుననుట. ఇక్కడ ఉడివోనిపెక్కలను ఉడివోనివరిపొట్టలుగా నుత్చేక్షించినాండు జలప్రవాహము కొండలయందుయుట్టి నేలవాటముగానున్న గుంతనిండి దానినుండి యుప్వాంగి వెల్లువలై దేశమును జుట్టి రెండుపాయలై ప్రవహించి యంతనా+గేటిచే దున్నంబడి విత్తుచల్లియున్న ప్రదేశములందు బాఅంగా నాచోట వరిపైరు మొలచుటప్రసిద్ధము ఆజలప్రవాహములవలెనే యిచటను నాయికా కాంతిప్రవాహములనుగా రూపించియవి పుట్టుటకు గుచములనెడు పర్వతములను, పొక్కిలి యనెడు గుంతను, కటిప్రదేశమనెడి దేశమును, దొడలనెడు పాయలను, తొడలపొంత సాభాగ్య నూచకములయిన హలరేఖలనెడి నాంగేటిచాళ్లను, అవిగల వపదములనెడు పాదములను, గుదులుపఅచి యావదముల యందు మొలంచిన వరిపొట్టలుగా పిక్కలను జెప్పినాండు. రూపకోత్థాపెతమైన యృుశ్తేక్ష ఘన ప్రలాపమును జెప్పినాండు. ఇందులకు 'వెలయంగ నతిః గొనియాడుట, దల(ప€ బ్రలాపము' అని లక్షణము, చ. అని వనితాలలామ విను; తాంగతరందితసాకుమార్చముల్‌ గని కొనియాడు సమ్మదము గ్రమ్ముకొనం దల యూంచునవ్వున వ్వనరుహనసూతిచేతి యని । వారితచాతురి మెచ్చంగాని య యృనఘుః. డెబుంగడయ్యై మన । నాంతర మాంతర విసయంబుగున్‌. 7వ అ. అని, వనితాలలామ=సౌందర్య్భవతిదైనన యాస్త్రీయొక్క, 'అలామం త్రిషురమ్యేన్యా న్యుఖ్యన్హానుర్థ్హులక్షసు' విశ్వ. వినుత=స్తోత్రముచేయంబడిన, అంగ=అవయవములందు, తరంగిత= అలలుగాశేయంబడిన-అలలవలె సయి పయి నిగుడుచున్లట్టి, సౌకుమార్శ్భముల్‌=కోమలత్వములను, కని=చూచి, కొనియాడు౬౯ =స్తోత్రముచేయును, సమ్మదము=సంతోషము, క్రమ్ముకొనః౯ =ఆవరిం చు కొనంగా, తలయూంచు౯ = శిరకంపముసేయును. నవ్వు౯ = వెళ్లు నవ్వుగానవ్వును, అవ్వనరుహ... చాతురిక - అవ్వనరుహసూతి=(తామరయందు(యబుట్టిన యా బ్రహ్మయొక్క, చేతి=చేతియొక్క, అనివారిత=నివారింపంబడని, చాతురి౯ = చాళుర్భమును, మెచ్చః = మెచ్చకొనును, కాని=ఇంతేకాని, అయ్యనవల:డు=వాపరహితుడైన యారాజు, అంతర=హ్యదయమందలి, వివృయంబున౯ =తఆశ్రర్భముచేత, మననాంతరము=మలఅియొక యాలోచనమును, ఎలుంగండయ్యె౯ = గులుతెలు. గ డొయెను-అన!గా విభ్రాంతిపడిచూచుచు నూరకుండెననుట తా. ఆరాజు ఆనాయిక యంగములందు నలలవలె పయిపయిం జాంగుచున్న మెత్తందనపు ముద్దులజాచి పాగడుచు సంతోషించుచు మెచ్చిదలయూంచుచు నవ్వుచు నాచెలువను నిర్మించిన బ్రహ్మయొక్క చేతిశిల్చ్బవైవుణమునకు మెచ్చుచునుండెను. ఇంతేకాని యతని కాసౌందర్భాతిశయ ముచె మనంబున నాశ్చర్భము పయికొనంగా మథఖేమియుః. జేయందోంపపదయ్య్మె

ద్వితీయా శ్వాసము 223 మ. అపు డా నర్త్మసఖుండు చేర జని క । న్యారత్ష్మముం జూచితే తపనీయా-చలథీర నాపలుకు త । థృం బౌ గదా యింకనే జపివేషంబునం జేరంబోయి లలనా । జవృప్రకారంబు దే ట పడం గాంచెద బంపు మన్ష్నను నఖం । డసప్రేమసామగ్రితోన్‌. 75 అ. అపుడు=ఆసమయమందు-వసురాజేమియు. దోపకయున్తప్రుడనుట. ఆనర్మనఖుండు= ఆప్రియమిత్రుండు, చేరక జని=సమాపించిపోయి, తపనీయాచలథీర=బంగారుకొండవలె-అనంగా మేరుపర్వతమువలె థై ర్యముగలవాండా, కన్యారత్సము౯ = కన్యలలో రత్సమువంటి దయిన యీచెలువను, చూచితే=చూచితివా. నాపలుకు, తథ్యంబు=నిజము, బౌ౯్‌ కదా=అగునుగదా. నేను జెప్టినంతటి సౌందర్భ్యవతియే యగునుగదా యనుట. ఇంకః , నేను, జపివేషంబునన్‌=మునివేషము చేత, చేరణ పోయి, లలనాజన్మప్రకారంబు=ఈస్త్రీయొక్క పుట్టుకవిధమును తేటపడఃక = విశద మగునట్లు, కాంచెద౯ = కను(గొనెదను, పంపుము, అన్నజ , అఖండప్రేమ సామగ్రితో -అఖండ =సపూర్ణమయిన, ప్రేమసామగ్రితోక = అనురాగ భరముచేత, దీనికి ముందథటి వద్యముతో నన్వయము. 'కేటపడంగాంచెద' ననుచో' తేటయను ప్రథమమిోంది పరుషమునకు సరళాదేశము లేనందున సరళాదేశము వైకల్చికమేకాన నిత్మమను పక్షము నిరస్తము. తా. అట్లు వసురాజేమియు. దోయకుండంగా, గారాబుచెలికాండతనిని సమీపించి 'మేరుధీరా! కాంతామణిని జూచితివా? నే నీ చెలువనుగుఖించి వర్ణించి చెప్టినమాట నిజమేయగును గదా! ఇంక నేను మునివేషము వేసికొనిపోయి యీకన్య యెవరికూంతురో తెలిసికొనెదరు. నన్ను వంపు” మనంగా రాజు మిక్కిలియు. బ్రేమ గడలుకొనంగా. తే. కుంభగత టీపశోభాని;గుంభలీలం గుంభకుచమేనం జూడ్కు లాగుబ్బుకొనంగ గాంచువిభు. డంగనాప్రసం[గంబుకతన, మంత్రివరు నెట్టకేలకు:మఅలి చూచి. 76 అ. కుంభ... లీలజ -కుంభగత=కుండలోనున్నట్టి, దీప=దీపముయొక్క, శోభా=కాంతియొక్క, నిగుంభలీల౯ = వ్యాపనమువలె, కుంభకుచమేనః = కలశములవంటి చన్నులుగల యా పడతి దేహమందు, చూడ్కులు=చూవులు, ఆగుబ్బకొనంగక = పిక్కటిల్లునట్లుగా, కాంచువిభా డు=చూచుచున్నరాజు, అంగనాప్రనంగంబుకతన౯ =ఆస్త్రీనిగూర్చిన ముచ్చటయే యైనంద్యా మంత్రివరుః = మంత్రిక్రేష్టుని, ఎట్టలేలకు౯ = కొంతసేపటికి, మఅలిచూచి, ఈ పద్యమునకు యుం తి పద్యముతో నన్వయము, రాజు మననాంతరములేక నాయికాయత్త చిత్తుండైయున్తను క్‌ నాయికాప్రసంగమే చేయుటంబట్టి యతనిని మల చూచినాండనుట. ఇతర ప్రసంగ మయిన బాటింపండాలండని యాశయము. మఖి కుండలోపలనున్త దీపము దానియం దావంతచోటయినను విడువక ప్రసరించెననియు దీనిచే ఆనాయిక సర్వావ్వయవములు సాందర్భాతిశయయొుక్తములని యు తెలియునటి. నాయికాదేహ మాద్యంతమునందు వ్యాసించుటకై కుంభగతటదిప మిచటం బోలికగాం గయికొనయఎడుట తెలియునది. అలం. ఉపమ. ఉ. వగతి యోగిరూపము వ। హించెదొ యేగతిం బ్రౌఢి మించెదో యేగతి వేళ గాంచెదవొ । యేకత మున్న వధూజనంబు నీ వేగతి. బల్కరించెదవో । యిష్టసఖా భవదటీయనీతికా ర్యాగతి నేయ చూతము గ దా యని యంపిన నాక్షణంబునన్‌. ౮7/ అ. ఇష్టసఖా=గారాబు చెలికాండా, యోగిరూవము=మునివేషమును, ఏగతి౯ = ఏవిధమున,

224 వసుచరిత్రము వహించెదా=పూనెదవో, ఏగతిని, ప్రొఢిమించెదో=నేర్పుచేత నతిశయించెదవో - ఎక్కుడు నేర్పును నెఐపెదవో యనుట-వారిని సంథధించునపుడు వారికంటె నేర్చున వెనుదీియక యతిశయింతువో యనుట, ఏగతిని, వేళజ = సమయమును, కాంచెదవొ=కనిపెట్టెదవో, వపకతము ఉన్న వధూజనంబు౬, = ఖఇకాంతమునందున్న స్రీసమూహమును, “జనసృమూహే లోకే£౬పి' నానా. నివు, పగతని, పల్కరించెదవొ=మాటాడించెదవో, ఏకాంతముగానున్న స్త్రీలను మిక్కిలియౌచిత్యముతప్పకుండ. గా మెలపున మాటాడవలయుననుట. భవదీయ...గతి-భవదీయ:=నీదయిన, నీతికార్యజఐనయముతో! గూడిన పనియొక్క, ఆగతి=రాక-కలుగువిధము ననుట, నీతిమెణపి నీవు కార్యమును బన్ను విధ మును, నేండు, చూతముగదా=చూడనేచూచెదముగదా, అని, అంపినక = పంపగా, ఆక్షణంబుగక = తతణమే, ముందరిపద్యముతో నన్వయము. ఏకతమనుచో. గ్రియావిశేషణముగా గ్రహించునది. ఇ త్రా. గారాబు చెలికాండా! నీవు మునివేష మెట్లుదాల్చెదవో, ఎట్లు నేర్చు మించెదవో, నీకు సమయమెట్లు గలుగునో, మథి యేకాంతమందున్న స్త్రీలను నేవిధముగా మూటాడించెదవో, నీనీతి కార్యమును నేండుగదా చూడంబోయెదము, అని పంపఃగా నాక్షణమందే. సీ. కనకవల్లిమతల్లి । కల పెంపు జడగుంపు, పుష్ట్నపరాగసం। భూతి భూతి కమనీయశాఖాప్రకాండంబు దండంబు,తరుణపల్లవకోటి ।; ధాతుశాటి వల్క్మలధట్టంబు ! వరయోగపట్టంబు, జాలకవిసరంబు ।; జపసరంబు ఫలరనాసారంబు :। పాజత్రాంబుపూరంబు, కింజల్మములచాలు |; మౌంజనూలు తే. సేయంజాలినయమ్మవాో |; శిఖిరిశిఖర, రుచిరసురభూజరాజచే । నుచితవేష మెనసి నరపాల నిరపాయ । హితవివార, వోరి గడిదేలథి యొకజడ । దారియయ్యె. 78 అ. కనక...పెంపు౯ -కనక=బంగారు మయములయిన, వల్లిమతల్లికల=మేటితీిం/గలయొక్క, పెంపు=సమ్మద్ధిని, జడగుంపు=జటల సమూహముగాను, వుష్టపరాగ సనంభూతి=పుప్పాడియొక్క చక్కంగాం గలిగియుండుటను-పుప్పాడి చక్కంగాం గలిగియుండుట ననుట, భూతి=భసముగాను, దండంబు=యోగవేత్రముగాను, తరుణ...కోటి-తరుణ=లే/తయైన, పల్లవ=చిగురాకులయొక్క, తోటి=*నమూహము, ధాతుశాటి=కాషయవస్రముగాను, 'వసాదయన్ళప్తకవాదయస్త్రయో, భూతానిపజ్వుస్వగుణాశ్చ గైరికమ్‌;శిలావికారేస్రియశబ్దయో నయో, లోమంస్వభావ్చం కనకంచ థాతవూః నానా. వల్మ్కలధట్టంబు=వల్కలనున(గా చెట్టపయితాట-తార-నార-నారయొక్కబంధమును వరయోగపట్టంబు=శ్రేషస్టర్రయిన యోగపట్టెడగాను, జాలకవిసరంబు=మొగద్గలయొక్క సమూహ మును, జపసరంబు=జపమాలికగాను, ఫలరస ఆసారంబు=పండ్లరసముయొక్క జడి-జడిగాం గురి యుచున్న పండ్లరసమనుట, పాత్రాంబుపూరంబు=కమండలు జలసమ్ముధ్ధిగాను, కింజల్మముల చాలు=అకరువులపంక్తిని, మౌంజినూలు=ముంజకసవుచేనైన మొలత్రాడుగాను, చేయ =చేయు టకు చాలిన, యమ్మవాశిఖరి=ఆకోలాహలమవాపర్వతముయొక్క, శిఖర=శ్చంగ ములందు, రుచిర =ప్రకాశమానములగుచున్న సురభూజ=కల్చవ్యక్షములయొక్క, రాజిచే౯ =*సమూహముచేత, ఉచిత వషము=యోగియగుటకు! దగినవేషము, ఎనసి=పొంది. నరపాల=వసురాజుయొక్క, నిరపాయ ఎడతెగని, హితవివార=ఇష్టవివారమందు, హారి=బప్పచున్న నర్మనఖుండు, గడిదేలి=జంకులేనివాండై, ఒక జడ దారి=జటాధరు-ండయిన యోగీశ్వరుండు, అయ్యెను. 'ఏగతి యోగిరూపము వహించెదో' అని వసు

ద్వితీయా శ్వాసము 225 దారి=-జటాధరుండయిన యోగీశ్వరుండు, అయ్యెను. 'వెగతి యోగిరూపము వహించెదో' అని వసు రాజుయోగివేషమునకుం దగిన పరికర మో కొండపయి నెక్కడదొరకునని యాశంకింపంగా కూర్తి సఖుడు ఇష్టదాయకములయిన కల్చవృక్షము లా కొండయందు నుండుటచే నవన్నియు నొడ గూడినవాండయ్యెనని తెలియునది.

తా. ఆ మహవాపర్వతమందు(/గల కల్చవ్యక్షముల మహిమచే నానర్మసఖుండు బంగారుతీంగల గుంపు జడలుగాను, పుష్పాడి బూడిదగాను, మేటికొమ్మ యోగదండముగాను, లే-జుగుళ్లు కాషాయ వస్త్రముగాను, నారముడి యోగసట్టెడగాను, మొగ్గలచాలు జపమాలికగాను, జడివలె. దొరంగు పండ్లరసము కమండలు జలముగాను, అకరువులపంక్తి ముంజత్రాడుగాను అలవడంగా నిట్లు తగిన వేషమును బొంది తెగువచేసి యొక యోగియయ్యె అలం. సమాధి.

కే. ఆ మాయతపసి నియమ, స్టేమాయత నక్షసరము | ద్రిప్పచు నెలమి౯

వామాయతనయనాజన, హైమాయతనంబు. జేర నరుగుచు నచటన్‌ 79

అ. ఆమాయతపసి=ఆకృత్రిమయోగి, నియమ..యతః -నియమ=నియమముయొక్క, స్టేమా= నిలుకడను, ఆయత౯ = పొందినవాండగుటచేత, 'నియమస్థేమానం ఏతీతి నియమస్టేమాయ: తస్మ భావ: నియమస్థేమాయతా'. అక్షనరము=న్హటికాక్షమాలికను, త్రిప్పచుః = వ్రేళ్లమూద త్రిప్పుచును, ఎలమిః = ఉత్సాహముచేత, వామ=సుందరమయిన., 'వామావధ్వాంసవ్వరన్యు ప్రతీపేప్వేషవాచ్చవత్‌' నానా. ఆయత=విశాలములయిన, నయనావనేత్రములుగల స్త్రీలయొక్క, జన= సమూమము యొక్క, హైమాయతనంబు౯ = బంగారపుటిల్లును, చేర నరుగుచు౯ = సమోపించిపోవుచు, అచటకొ తే. గంధగజయానగీతప్రబంధ కలన, నలరి యతి లియ్యమై వచ్చ । నరిది మగువ

లార కను6గొంటిరే యనుఃనాళివాక్క, మొకటివిననైన నిదె వేళయొదవెననుచు.

అ. గంధగజ...కలనన్‌ - గంధగజయాన=గంధగజగమనమువంటి గమనముగల యా నాయికయొక్క్టప్రబంధకలనః - గీత=ప్రబంధరచనయందు, - అనగా గీతములు చెప్పటయండదు, అలరి=బప్టినదై, యతి=వడి-అన(గా గణాదియ్రైన విశ్రమాక్షరము, 'సంగీతశాస్రము. లియ్యమయి= లీపమ-కూడంగలసి, వచ్చః = వచ్చచుండును, అరిది=ఇది మిక్కిలివింత, మగువలార=బెలులూరా, కనుగొంటిరే=చూచినారటె, అను ఆళవాక్షము=లఅనెడి చెలికత్తెయొక్క వాక్యము, బకటి, వినవైనక = వినరాంగానే, ఇదెవేళటదవెక్‌ అనుచుక = ఇదియేసమయముదొరకెనని, దీనికి ముందరిపద్యముతో నన్వయము.

ఇందుం జెలికత్తె నంగీతవిషయమున వాక్క్యముపలుకంగా నర్మనఖుండు తనకు నది సమయమని తలంచుట యెట్లనంగా, గీతప్రబంధకలన నలరి యతి లియ్యమయి వచ్చ నరిది యనెడిచోట గీత ప్రబంధాకర్ణనముచేత సంతోషించి యొకానొిక యతీశ్వరు! డీ పాటతోనే కలసివచ్చునని చెలికత్తియ పలికినట్లుగా నర్ధముచేసి తనకు నిధియ సమయమని తలంచెనని తెలియునది. 'యతిర్జిక్షాపుమాజ స్త్రీతు నియమే శ్లోకవిశ్రమే' అని నానార్థ రత్నమాల.

ఉ. మేలు లతాంగి నీపలుకు । మెచ్చితి నే యతి వచ్చ జాడయే (5

లిల నెజింగితమ్మ బహు । లీకృతచాతురి మించు నీ లాం లా.

226 వసుచరిత్రము చీ లలితారవాన్యుతము । చిత్తము సోంకినవార లీ కలా శాలిని. జూచి దీవెన లొ |! సంగక పోవరు సుమ్ము నావుడున్‌. 61 అ. మేలు=బాగుబాగు, లతాంగి=దిన్నదానా, నీపలుకు=నీవుపలికిన వాక్యము, నేను, మెచ్చితి౯, యతి=జయతీశ్వరుండు, వచ్చుజాడ=వచ్చెడుసంజ్ఞ, ఏలీల౯ =ఏపవిధమున, ఎఖటింగితమ్మ= గులుతెటిం గితివమ్మా, బహు..చాతురిక౯ -బహులీక్యత=పెక్కువిధములుగా జేయంబడెన, చాతురి౯ి = నిపుణత్వముచేత, మించు .మృతము-మించు=అతిశయించుచున్న ఈవిపంచీ=ఈ వీణయొక్క, లభిత=మనోహరమయిను, ఆరవ=ధ్వనియనెడు, అనమ్యుతము=అమృ్మతవ్రాయమయిన నాదమనుట, చిత్తము=మననును, నోంకినవారు=అంటినవారు. మనన్సుచేత నీనాదామృ్యృతమును జవిచూచినవారనుట, ఈ కళాశాభినిక = లావణ్యవతియైను యీపడతంతిని, చూచి, టివెనలు, జసంగకపోవరుసుమ్ము=ఇయ్యకపోవరుచుమో నావుడుజ = అనంగానే-అని యీ కపటయతి మాటుననుండి వలుక6ంగానే, కళాశాలిని శబ్బముచేత కళానిథియుగు చంద్రత్వము వ్యంజితమ్రైతన్నూలమున నాదరూపామృతన్నూర్తికి నుపవత్తి గుదుణువథిచిన భావము గర్చితమైయున్లది అనగా వీణా నాద మమ్యత ప్రాయమై మనస్సున కతిభోర్యమై యుండుటచే దినిని విన్న వారి కిట్టి గానకళావతిని దీవింపకపోవను మనసాొష్టదు గాన, తప్పక దీవింతురని యర్థము ఇట్లు తాను వచ్చటకు హేతువు నుపపాదించుకొను చాతురి తెలియునది. అలం. అర్జాన్తరన్యాసవిశేషము-శ్లేషోపస్కృతము. ఉ. అచ్చట నున్న యిందుముఖు అందలఅు నా పలు కాలకించి “తా నెళ్ళట నుండియో యొక య తీంద్రుండడు వచ్చె. గదమ్మ యంచు లో నచ్చెరుపాటు సంభ్రమము । నందుచు గద్దియ డిగ్గి రంతలో వచ్చెం దవపోధనుండు జనః వల్లభుండున్‌ మది మెచ్చి నెచ్చెలిన్‌. 82 అ. అఛ్చటణ = ఆచోట-ఆ నాయికగ్యహమున, ఉన్న యిందుముఖులు, అందలుకా ఆప లుకు=యతీశ్వరుండు పలికిన యావాక్కము, ఆలకించి, జక యతీంద్రుండు=బక మునిశ్రేష్టుండు, తాను, ఎచఛ్చటనుండియో వచ్చెగదమ్మ అంచుః౯, లో౯ = మనస్సులో, అచ్చెరుపాటు=ఆశ్చర్యమును, సంభ్రమముక = తొందరపాటును, అందుచుకొ = పొందుచు, గద్దియ=కూర్చున్న గద్దెపీిటలపయి నుండి, డెగ్గిరి=దిగిరి. అంతలో౯ = లేచునంతలోపల, తపోధనుండు=యతీశ్వరుండును, వచ్చెక = ఆగృ్యహములోనికి వచ్చెను, జనవల్లభుండు౯ = తీ/గలచాటుననుండి చూచుచున్న వసురాజును, నెచ్చెలిః = తనయొక్క చెలికానిని, మదిక్‌ = మనస్సునందు, మెచ్చె౯ = మెచ్చుకొనెను. తా. ఇట్లా కపటముని చాటుననుండి చెప్పంగానే యా నాయిక గృ్యహనుందుండిన స్తీలందణును ఏనియెవండోయొక మునిశ్రేష్టుం డెళ్చటినుండియో వచ్చెగదమ్మా' యంచు నాక్టరము ను, తొట్రుపామిను మోఅ గద్దెపీటలనుండి దిగిరి వారు లేచినంతలో నా మునియు వచ్చెను. అతండు చేసిన నేర్చునకు రాజు మనసునందు మెచ్చుకొనెను (మునిచాటుననుండి తనరాకముందు తెలువుట యేకాంతమందున్న యాస్త్రీలు తన నన్నిధానమునకు( రాంబట్టుకొనుటకు. దగిన యాయితపాటునను మెలపునను నుండుటకని తెలియునదిఎ చ. ముని యట రాందటాలున న మున్త్సత పీఠము డిగ్గీ నిల్చు నం గన నిలుపేదకౌను కుచ గౌరవ మోర్వక కంప మొందఃంగా

ద్వితీయా శ్వాసము 227 జనపతిచూడ్కి తోడనె సః సంభ్రమనంభరితానుకంపమై యెనసి వలగ్మముం బొదివె । నీశులు దీనదయాలుదర్శనుల్‌, 83 అ ముని=ఆయతి, అటరా£ = ఆవిధమునరాంగా, తటాలున = తెప్పన, సమున్నత పీరము౬ = మిక్కిలి యెత్తుగానున్న గద్దెను, డిగ్ది=దిగి, నిల్చు... కౌను-నిల్బ=నిలువంబడిన, అంగన=ఆ స్త్రీయొక్క, నిలుపేదకౌను = మిక్కిలియును బీదతనముగలిగియున్న నడుము, కుచగౌరవము= చన్నులబరువును, పర్వక=సహింపలేక, కంపము బంద(గాకి = వడ(క(గా; జనపతిచూడి= వసురాజు యొక్కచూవపు, తోడనె=ఆవెంబడినె, ససంభ్రమమన(గా ఆదరమును సంవేగమును, 'సంభ్రమ స్పాధ్యసేపి స్యాతృంవేగాదరయోరపి' మేదిని. ససంభ్రమ=ఆవేగముతో. గూడుకొన్నవియు, సంభరిత =లెస్సగా నింపంబడినదియు, అగు, అనుకంపమై= వడంకు గలదియై యని యర్థము, ఆదరముతోః గూడుకొన్నదియు భరింపంబడిన దయగలదియునై యని యర్థాంతరము 'కృపాదయానుకమ్హై స్యాత్‌' అమ ఎనసి=మిలితమై, వలగ్మముః = నడుమును, పొదివెన్‌= వొదిగి పట్టుకొనెను 'మధ్యమం చావలగంచమధ్యోస్త్రీ ద్వాపరాద్వయో:' అమ 'వష్టి వాగురి రల్లోసమవాప్యోరువనర్గయో:" అనువచనమువలన 'అవలగ్గ మనుపదము మొదటనుండు నకారమునకు లోపముగలదు. కాన వలగ్మమని చెప్పణడెను. ఈశులు=ప్రభువులు, 'ఈశశ్శమౌ ప్రభౌ తు త్రిష్వీశాలాబ్దిలదణ్దకే' నానా. దీన=బీదవాండ్రయందు, దయాళు=దయగలిగిన, దర్శనుల్‌= చూవపుగలవారు, అనగా యతిని నాయిక చూచినతోడనే గడ్డెవీంటదిగి నిలుచుండ.గా ననభారముచేత నడుము జవజవలాడుచుండెననియు నపుడు చాటున నున్న వసురాజు తొందరపాటును జలనమునుగల చూపవులచేత నా నడుముయొక్క విలాసమును జూచెననియు దాత్చర్యము

కౌను నిలబుపేదయనుటచే మిక్కిలి నన్ననిదనియును మిక్కిలి బీదయనియు నర్ధములు. మిక్కిలి సన్నమయినదిగావున కుచభారమునకునాం/గక స్వభావముచే వడశినదని భావము. మిక్కిలి జీదయైనదిగాన దుఃఖభరమును సై(పలేక భయమున వడంకినదని యర్థాంతరము అట్లు సన్న దనముచే నతిమోహనముగా నల్లలాడుచున్న నడుమును జూడ(గా రాజు చూపు ససంభ్రమ, సంభరిత, అనుకంపమైనది=తొట్రుపాటునునొంది, నిండారి, వడంకుతోంగూడినదయినటి. తొట్రుపడుచు వడంకుచున్న పూర్ణద్యష్టులు నిగిడించెననుట. నిలుపేదతనముచే వడవడ వడ కుచున్న దానిని జూచి, ఆదరమును జాలియు!గొన్న చూడ్కులతో: జూచెనని యర్ధాంతరము రేనురే 'ఈశులు దీన దయాళుదర్శనులొ అనుట సిద్ధించినది. అలం శ్లేషోళ్ఞాపితమగు అర్థాంతరన్యాసము. తే. ఇంతియును నంతనంతంత । నెదిగి పాదలు, నిబ్బరపుగజ్బిగుబ్బల యుబ్బుకతన

నోరగాంబాణికంజంబులూంథిమైొక్కె, మక్కువ నఖీమణులు/(దాను,మౌనిమణికి.

అ ఇంతియును= ఆస్త్రీయును, అంతక = అంతట అంతంతః£ = అంతకంతకు-పయిపయిని, ఎదిగి=వృద్ధిబొంది, పాదలు. కతనః -పొదలు=బప్పచున్ల నిబ్బరపు=బటువులయిన, గజ్బాకదలనట్టి, గుబ్బల=స్తనములయొక్క, ఉబ్బకతనజ = పొంగరింపువలన - అతిశయమువలన, నిర్ధర శబ్దభవము నిబ్బరము ఓరగా౯ి = ఒకప్రక్కకు నొదుంగునట్లుగా. పాణికంజంబులు=హస్తకమలములు ఊఃది= ఉనిచి-బండొంటితో జోడించి యనుట-అంజలిగీలించి, గుఖ్చిగుబ్బలయుబ్బువలన వానికి నడుమసరిగాంజేతులుజోడింప వీలుపడమిచేత దెండుచేతులు వానికొక ప్రక్క(గాంగూర్సి యంజలి జోడించినదనుట మక్కువక = ప్రీతిచేత, సఖభీమణులుక = చెలికత్తియ మిన్నలును, తాను =

228 వసుచరిత్రము తానును, మౌనిమణికిక = మునిశ్రేష్రునికి, మైొక్కెక = నమస్కరించెను ఇట నమస్కృతిక్రయకు కర్తృబహుత్వముండియు ఆత్మార్దం బభిహితంబగుచో సంఖ్యాభిధాయి తద్విశిష్టంబుల కేకవచనం బగు ననుసూత్రముచేత 'మొక్కెజ' అను నేకవచనాంతక్రియ దెలియునటి. తా. ఆనాయికయును నంతకంతకు. బెరుంగుచున్న బటువులయిన గబ్బి చన్నుల యుబ్బ వలన తామరలవంటి చేతులురెంటిని నాచన్నులనడుమంబట్టినేరక వానికినొక ప్రక్కంగా జోడించి ప్రేతితోడ చెలికత్తెలును దానును నామునిశ్వరునికి మొక్కను వ. అప్ప డస్త్రతినవ తపోనిథి యొప్పలకుష్ట యగు నప్పూంబోండి యనల్బవినయకల్ప్దనంబులకు నుపష్పాంగి 'యో యనన్యకన్యాసామాన్యలావణ్య ప్రభావసు వల్లభుం బెండ్లి యాడు' మని దీవించి తటియ వివిధ పూజావిధానంబులం బ్రమోదమాన మానసుండై యా ముద్దియు లిడు పసిండి గద్దియ శధివసించె నయ్మెడం దొయ్య్మలులు నయ్యతిపనుపునం దమతమ యు-చితాసనంబుల నలంకరించి రంత నా కంజనయన యనుంగుం జెలులలో సమంజస వచనచాతులీరంజిత యగు మంజువాణి యంజలిపట్టి యతికుంజరునితో నిట్టనియె 85 అ. అప్పుడు, అప్రతినవతపోనిధి=ప్రతిలేని యాక్రొత్తయతీశ్వరుండు, ఒప్పలకుష్ట=సొందర్భరాశి, అగు అప్పూంబోండి...నంబులకు౯ -అప్పూంబోడి=ఆనాయికయొక్క, అనల్బ=తక్కువ కాని-మిక్కిలియైన, వినయకల్పనంబులకు౯ = అడ(కువలయొక్క చేయుటలకు-పలువిధముల మిక్కిలియు అడ కువచూవుటకనుట, ఉవ్చాంగి, అనన్య వల్లభు౯ -అనన్యకన్యానామాన్య=ఇతర కన్యలకు నాధారణముకాని, లావణ్యప్రభావ=లావణ్యమనంగా ముత్తెములలోంగనిపించెడు కాంతి యొక్క బెళుకువలె నవయవములందు. బ్రకాశించెడు కళకుంబేరు, అట్టిలావణ్యృపుమహిమగలదానా, సువల్లభు౯ = మంచి ప్రియపురుషుని, పెండ్లియాడుము=వివాహముగమ్ము అనిదీవించియనియర్థ ము. అనన్యక న్యాసామాన్యలావణృప్రభా-వసువల్లభుం బెండ్లియాడుమని బివించియన్సి భావము తదీయ...విదానంబులన్‌-తదీయ=ఆనాయికదయిన, వివిధ=ఆర్ధ్యపాద్భాదులచే నానావిధములయిన, పూజావిధానంబుల౯ = పూజయొక్కవిధులచేత, ప్రమోదమానమానసుండై=సంతోషించుచున్న మనసుగలవాండై. ఆ ముద్దియలు=ఆ పడంతులు-ఆ నాయికచెలికత్తెిలనుట, ఇడు పసిండిగద్దియ౯ = తెళ్చియుంచిన బంగారుగడ్దెసీంటటను, అధివసించెక = కూర్చుండెను అయ్యెడక =ఆసమయమందు, తొయ్యలులు=ఆ స్త్రీలు, అయ్యతిపనుపునం=ఆమునియనుజ్ఞ చేత-ముని కూర్చుండుండని యనుజ్జ యొసనంగంగా, తమతమ యుచితాననంబులక = వారివారికి నర్హములయిన పీఠములను, అలంకరించిరి= శోభిల్లంజేసిరి-అన(గా తమతమగద్దెలమా+ద వన్నె దొలంగూర్చుండిరనియు, వారు కూర్చుండుట యా గద్దియలకొకయలంకారమ్రైయుండెననియు భావము ఆకంజనయన యనుం గుంజెలులలో౯ = తామరలవంటి కన్నులుగల యానాయిక గారాబుచెలిమికత్తెలలో, సమంజన.. రంజత-సమంజస=చక్కనయిన, వచనచాతులరీ=మాటనేరుపుచేత, రంజిత=ప్రకాశింపంయడుచున్హది, అగు, మంజువాణి=మంజువాణియనెడి చెలికత్తియ, అంజలిపట్టించేతులుమోడ్హి యతికుంజరునితో౯ = మునిశ్రేష్రునితో, ఇట్లు అనియె£ = బక వాక్యము చెప్పెను. అదియేదనం.గా. ఉ. ఎఛ్చటనుండి యెచ్చటికి నేంగుచు నిళ్ళటి కద్దుతంబుగా వచ్చితి రార్భసన్నుత భ వళ్చరణాబ్దనఖేందుయు త్తిచే

ద్వితీయా శ్వాసము 229 హెచ్చె మదాళ౭భాగ్యమింక నింద్రపురంధ్రుల కైనం గల్లునే. 86 అ ఆర్యసన్నుతి! = పూజ్బలయిన వారిచేత స్తోత్రముచేయఃబడిమవాత్నా! ఎఛ్చటనుండి ఎఇ్చటికిక వపంగుచుకా అద్భుతంబుగాక వచ్చితిరి. భవత్‌ .యయుక్తిచేక -భవత్‌=దేవరవారియొక్క, చరణాబ్ద=పాదవధ్య్మములయొక్క, నఖ=గోరనెడు, ఇందు=చంద్రునియొక్క, యుక్తిచేజణ = కూడుకొనుటచేత, అచఛ్చపుందెల్వివచ్చెఖ -తెలివి యనంగా వికానమును వెన్నెలయును గనుక, స్వచ్చమయిన తెలివి యనెడు వెన్నెలవచ్చెను, తమము అంతయు విచ్చెకః = తమ మనంగా అజ్ఞానమును చీకటియును -అజ్ఞానమనెడి చీ/కటి విచ్చిపోయెను, కలాకలాపసముల్‌ హెచ్చెక్‌ = లావణ్యకళలనెడు షోడశకళా సమూహములు అతిశయించెను మత్‌ ఆఆభాగ్యము=నాయొక్క చెలికత్తి-అనంగా నాయికయొక్క - అదృష్టము, ఇ(క౯ = ఇ(కమాద, ఇంద్రవురంధ్రులకైనక్‌ = దేవతాస్త్రీలకయినను, కల్లునే=కలుగునా-కలుగనేరదనుట. నఖమునుజంద్రునింగా నిరూపించుటచే, చంద్రునివలని వెన్నెలరాకయు చీంకటివిచ్చటయు, కళలుహెచ్చటయు నిట నసంఘటింపంబడెను మోపదారవిందములు పెట్ట(గానే మాకు వికాసము గలిగెననియు, అజ్ఞానము మానెననియు, లావణ్వకళ లతిశయించె ననియు. దాత్సర్యము. అలం. శ్లిషరూపకము ఉ. అంబయుహాప్రతేజ భవ దంఘ్రుల వ్రాలంగం గల్లు ను త్తమాం గం బది యుత్తమాంగము జ । గవ్యహనీయ భవత్కథావిశే షంబు నుతింపంగాం గల ర । నజ్జి రనజ్ఞ భవథ్విభావనా ప్పిం బరిపూర్ణమై జరుగు । దిష్టము దిష్టము శిష్టకోటికిన్‌ 87 అ అంబురువాప్తతేజ=సూర్యుని తేజస్సు వంటి తేజన్సు గలవాండా, శిష్టకోటికెన=పెద్దల సమూహమునకు, భవత్‌ అంఘ్రులః = దేవరవారియొక్కపాదములందు, వ్రాలంగక కల్గు=పడుటకుః గలిగిన-అనంగా మైొక్కంగలిగిన, ఉత్తమాంగంబుఅది=ఆశిరసే, ఉత్తమాంగము=శిరసును-ఉత్తమ మయినయంగమును, 'ఉత్తమాబ్దం శిరశ్మీర్నమ్‌' అమ జగవ్మహనీయ=జగత్తులయందుగొప్పవాం డా, భవత్కథావిశేషంబు=మోయొక్క చరిత్రాతిశయము, నుతింప(గాక = స్తో్రముచేయుటకు-కల రసజ్ఞ=చాలిక నాలుక, రసజ్ఞ=నాలుకయును నమస్తరసములును గురుతెఖుగునదియును, 'రనజ్లా రసనా జివ్వ అమ భవత్‌=దేవరవారియొక్క, విభావనా అప్తిక = ధ్యానముయొక్క ప్రాప్తిచేత పరిపూర్ణమై=నంవూర్ణమై, జరుగుజకడచునట్టి, దిష్ట్వము=కాలమే, దిష్ట్వము=కాలమును- శుభకరమయినీ యద్యష్టమును - 'దిస్టం దైవే చ కాలే స్యాత్‌ అమ తా. మవాత్మా! మా పాదములకు మ్రొక్క/గలిగిన శిరసేశిరస్సు నీ చరిత్రములను గొనియాడు నాలుకయే నాలుక నిన్ను ధ్యానముచేయుటచే జరుగునట్టి కాలమే కాలము సుమా నే అలనాలలామ వీణా, కలనాదము మెచ్చి కరుణ గమనీయవరా కలనాదరమున వచ్చిన, యలనాదప్రియు(డవో మ వోత్మ తెలుపవే. 88 అ. లలనా... నాదము-కాంతారత్ష్నమయిన మాచెలియొక్క వీశియయొక్క అవ్యక్త మధుర మయిన ధ్వనిని, మెచ్చి = మెచ్చకొని, కరుణక =దయతో, కమనీయ .దరమునక్‌ -కమనీయ=బప్పచు న్న వరా కలన=వరములిచ్చటయందలి, ఆదరమునక =ఆదరముచేత నని యర్థము. సుందరు! డయిన వరుని అనగా పెనిమిటి ఘటించెడి యాదరము చేతనని యర్థాంతరము. 'దేవప్రసొదే వరణే జామాతరి వరః పుమా౬ , క్లీబేతు కుజ్బోమే శ్రేస్టే త్రిప్విష్టే త్వవృ్వయం పరమ్‌' నానా వచ్చిన

230 వసుచరిత్రము అల నాదప్రియు(డవో=ఆ గానప్రియుండయిన నారదుండవేమో, తెలుపవే ఉ. ఓ యతులప్రభావయుత । యో యతిలోకమణీ యనంత ర త్హాయతతేజ తావక శు భాంకముం గన్న సువడ్డరేఖలం బాయనికూర్చి. దెల్సి యన।ః పాయము గాంగ మదీయకర్ణపా జయుగళిపరిష్కరణ లీల ఘటింపంగదే ముదంబునన్‌. 89 అ. ఈ పద్మమున 'యతిలోకమణి' యన్నందున యతిపరముగాను మణిపరముగాను నర్థ్ధద్వయము ఓ యతులప్రతావ (యతి=సాటిలేని మహిమగలవాఃడా 'శులానాదృశ్యమానయో: ' అని మేదిని. (మణు తులయనంగా మానమును, అతుల=మానమునతిక్రమించినదియు, ప్రభావ= వ్రభావము తోంగూడినదియును, ఓయతిలోకమణీ=(యతిి ఓయతిజననశ్రేష్రుండా. (మణి లోకాతిశయమయిన మాణికృమా, అనంత. తేజ-అనంతరత్ష=6యతి సూర్యునివలె, ఆయతతేజ= విస్తరించిన తేజస్సు గలవాండా (యణి అసంఖ్యృములయిన రత్స్ష్సముల యొక్క ఆయత మయిన తేజముకలిది. 'అనన్తం గగనేక్షీబే పుమాక కేశవశేషయో: అనన్హా పూర్ణిమా దూర్వావిశల్యాశారిబా మహీ' నానా తావక శుభాంకము£ = (యతి నీయొక్క శుభమయిన నామమును, కన్ష్నసువర్ల రేఖలక్‌ = కాంచి నట్టి అన(గా నీనామముగా నేర్దడినయట్టి. సువర్గరేఖల౯ = యోదగ్యములయిన యక్షరపంక్తులను' (మణుమాణిక్కాంకిత కాంచనరేఖలని అన(గా కర్ణాభరణ విశేషములని యర్థము పాయనికూరి£ = ఎడతెగని ప్రేమచేత, తెల్టి=ఆనతిచ్చి అనపాయము కాంగ౯ = అపాయరహితమగు నట్లుగా. మబియ...లీలణ -మటీయ=గయతి నాదయిన, కర్షపాళ=చెవితమ్మెైలయొక్క, యుగళీ= జంటకు, పరిష్కరణలీల౯ = సంతుప్టివలాసమును, ముదంబునః = సంతోషమున, ఘటింపఃగదే= జడ6గూర్ద(గదే-కర్ణాలంకారమును జేయ6గదేయని మణిపరమైన యర్థము అనగా గిరికాదేవి ప్రియసఖియైన మంజువాణి యతిని స్తోశ్రముచేసి మా నామదేయ మానతిచ్చి శ్ర్వవణానందము' జేయవే యని యడిగెనని తాత్చర్యము. అలం ప్రక్యతాప్రకృతన్లేషము. చ. అన మునిరాజు వల్కు వని తా జనతావినుతాభిధేయు.డై యొనరిన గౌతముక౯ మునికు లోత్తము. జెప్టంగ విందువే కదా యనఘ తదన్వవాయ కల ।; శాంబుథి( బుట్టినవాండ గౌతమా ఇృు నెస(గువాండ నేం బరమ । హోసరసప్రతిభానుభావుండన్‌ 90౦ అ అనక = మంజువాణి యిట్లడుగ(గా, మునిరాజు పల్కుక = మునిశ్రేష్టుండు బదులు చెప్పచున్నాడు వమనియనఃగా, వనితా=ఏచిన్షదానా, జన ధేయుడై - జనతా=జనసమూహము చేత, వినుత=స్తోత్రముచేయంబడిన, అభిధేయు.డై=పేరుగలవాండై. బనరినగౌతము౬౯ = బప్పిన గౌతము(డనువానిని, మునికులోత్తము౬ = మునికులశ్రేష్తుండయినవానిని-మునికులోత్తముండయిన గౌతముండను వానిని, చెప్టంగక = చెప్పకొన6గా, విందువే=వినియుందువేకదా, అనఘ .శాంబుథధి౯ _అనఘ=దోషరహితమయిన, తత్‌ అన్వవాయ:=ఆ గౌతమమునియొక్క వంశమనెడు, కలశాంబుథిక౯ = పాలసముద్రమునందు, పుట్టినాండను, గౌతమాఖ్య౯ = గౌతముండనుపేరుచేత, ఎసంగువా6ండకొ = బప్పచున్త్నవాండను, నేను, వర .భావుండక -పర=పరమపురుషునియందు, మవోసరస=మిక్కిలవియు సారసముగల, ప్రతిభా=అప్టటిప్టటికిని వికాసము. బొందుచుండెడి బుద్ధియొక్క, అనుభావుండ౯

ద్వితీయా శ్వాసము 231 నారస్తముగల, ప్రతిభా=అప్పటిప్ట్పటికిని వికాసము! బొందుచుండెడి బుద్ధియొక్క, అనుభావుండ౯ = ప్రభావముగలవాండను-నాబుట్ధి పరమపురుషునియందు మిక్కిలియు. బ్రయోజనయుక్తముగా నిష్టమై యెంతయు నతిశయము నొందినదనియర్ధము పరమ=ఉత్సష్టమయిన, వోసరస=వోన్య రసమందలి ప్రతిభావిభవముగలవాండనని యర్థాంతరము. వోసరసమందు నాబుథ్ధిమిక్కిలియతిశ యించినదనుట “ప్రజ్ఞాం నవనవోన్మేషశాలినీం ప్రతిభాం విదువు వోనసరనముగలవాండనంగా నాయికానుకూల్య మందు సవాయు!జైన విదూషకు(డని తెలియవలయును. 'సన్ధానకుశల నశ్చేటో నోస్యకారీ విదూషకవి అని విదూషకలక్షణము

ఈపద్యము మొదటిపాదమున 'తా' అనునక్షరముమి/ది సంబోధనవిశినమయిన యాకారము యతిగాంజెల్లినది ఇది కాకుస్వరయతి యనియు న్లతయతి యనియు! జెప్పంబడును. 'పలుకులతలగలవ్రాలకు, వలనగుచో బ్లుతము నిల్చి వానికి రెండు , వళులుగ జెఫ్టినంగావ్యం, బులనది కాకు స్వరంబు ప్లతవళియు నగుకొ అని లక్షణము గౌతముః:డు జనతావిముతాభిధేయు డగుటంబట్టియే *చెప్టంగ విందువేకదా యనుట అన్వవాయమును నిచట కలశాంబుథిశబ్దముచే దానివలె స్వళ్చమును, గౌతముని. జంద్రునింగా రూపింపలేదుగాన నిచట కలశాంబుథిశబ్దముచే దానివలె స్వచ్చమును, విస్తృతమునయినదని తెలియునది. ఇట నర్మనఖుండు తన గోత్రనామమే చెప్పినాండని తెలియునది తాను నొకమునిగాందోంచునట్లు చెప్పటచే పరమపురుషునియందాసక్తి యు విదూషకుండు గాన హాసమం దానక్తియు నిట దెలిపినాండు ఇట 'వోన్యకారీ విదూషకః అను లక్షణముచొప్పన నీ ప్రెయసఖుండు శాకుంతలాదులందుంబోలె నాయకునికి. దోడగు విదూషకు(డనియే తెలియునది

ఉ ఓ వలమానమినమిథు నోసమలోల విలోచనాంత కాం

తా వసునాథు నున్నత న। గాహిత పాదసనాథు నాత్మసం సేవక శేవధిం దగ భ జంచి తదీయరహస్యమంత్ర సం క! భావనచే ననాదిముని మార్గము. గాంచితి నద్భుతంబుగాన్‌.

అ. ఇదిమొదలుగా నా సఖుడు తన్ను మునిగాను రాజసఖునింగాను దెలియునట్లు అర్థ ద్వయము గలుగ జెప్పచున్నాండడు ఓవలమాన.. నాంత-వలమానాబెళుకుచుండెడు విన మిథున= వాలుగుచేం-పలజంటతోడ, ఉపమ=నామ్యృముగల, లోల=ఐచలించుచున్తు వి వయిన, నేత్రములయొక్క అంత=కొనలుగలదానా, కాంతా=చక్కనిదానా, ఉన్న-నాథుక -ఉన్నత=పొడే _ నగ= వృక్షము లందు, ఆహిత=ఉంపంబడిన-నిగిడింపణిడిన, వపాద=కిరణములతోడ, సనాధుక్‌ =

న ల పొడవయిన కోలాహల కూండు కొన్నవాండని సూర్మపరమయిన యర్థము ఉన్నత నగ=మిక్కిలి పర్వతమునకు 'శైలవృక్షా నగావగౌ' అమ. అహిత =ప్రతికూలమయిన, పాద=పాదముతో, గూడురొన్న వాండని రాజపరమయిన యర్థము పాదముచే! గోలాహలునెగంిమ్మినవా-డనుట-మునిపరముగా సూర్యానుభజనమును, సఖిపరముగా రాజానుభజనమును బచరించుట తెలియునది. “వాదా రత్మ ఇంహ్రీతుర్మాంశాః అమ సం. శేవథిక -"సంసేవక=లెన్సగా సేవించువారికి, శేవథిక = నిథియైనవానికి 'నిధిర్జాసేవధిః అమ ఈ వినేషణము రెంటికిని సమానము వసునాథు£ = సూర్ముని-వసురాజునని యర్థాంతరము ఆక్ష్మః౯ = మనన్గునందు, తగక, భజించి=కొలిచి, తటియ...సంభావనచే£ -తదీయ= ఆసూర్యునిదయిన, రహస్మమంత్ర=గోష్టమయిన మంత్రముయొక్క, సంభావనచేక = సమ్మగ్భావనచేత, చక్కగా ననుష్టించుటచేత - ఆవసురాజుయొక్క రహస్యకార్యాలో

232 వసుచరిత్రము చనమందలి యూహచేత నని యర్ధాం 'మన్తో వేదభేదే స్కాద్దేవాటినాం చ సాధనే గుప్తవాదే' అని విశ్వ అద్భుతంబుగా౯ = ఆశ్చర్యమగునట్లుగా, అనాది మునిమార్గము౯ - అనాదిముని= పురాత నులయిన మునులయొక్క, మార్గమును కాంచితిని ఇట న విద్యతే ఆది రృన్మాత్‌ స అనాది:అనా దిశ్చాసా మునిశ్చ అనాదిమునిః అని విగ్రహము ఆనాదిముని మార్గము=నూతనమునిమారద్గమును బొందితినని యర్ధ్ఞాంతరము. ఇట 'ఆదిశ్చాసా మునిశ్చ ఆదిమునిః ఆదిముని ర్మ భవతీత్యనాదిముని: అని విగ్రహము. ఇష్టదధ్యమందును రెండవపాదమున. గాకుస్వరయతి కిరణములను వృక్షములపయిః బ్రసరించునూర్యునిదయిన రహస్యమంత్రమును లెన్సగా జపించి పురాతన బుషిపరముగాను, కాలిచేత బర్వతమును జిమ్మినవసురాజు రహస్యకార్యము నాలోచించి యది యొడంగూర్చుటకై క్రొత్తగా మునిరూసము దాల్చితినని సఖిపరముగాను నర్థ్ధములు గ్రాహ్యములు తే... నాతి వినుమేను బిన్నట । నాంటటనుండి, యును దదంఘ్రైసేవావ్యత్తి ! నున్న్షకతన

నిచ్చెనాకు. బ్రసన్నుండై యినుండతండు, సకలపదముల నాత్మాను ।! సరణమహిమ. 92

అ. నాంతి=డుపడంతీ, వినుమ, ఏను, పిన్నటనాంటనుండియును=బిన్ననాంటట నుండియును, తత్‌... వృత్తికి -తత్‌=(యతి ఆసూర్యునియొక్క, అంఫ్రై=కిరణమును, సేవా=సేవించు, వృత్తిక = వ్యాపారముచేత-అన!(గా కిరణములను ఆస్వాదించు వృత్తిచేత-కిరణములను బానముసేయు తపో వ్యాపారముచేత ననుట, ఉన్నకతనఃజ =టన్నందుచేత(సఖి తత్‌= ఆ వసురాజుయొక్క, ఆంఫ్రై సేవావృత్తినున్నకతనః =పొదసేవాపారమున నున్నందువలన, ప్రసన్నుండై=ప్రత్యక్షమయన వాండై - అనుగ్రహించినవాండై యని యర్ధాం, ఇనుండు=సూర్యుుడయిన యతండు-ప్రభువయిన యతః డని యర్ధాం. పదమనఃగా స్థానమును అధికారమును, అనుసరణమనఃగా, అనుగమనమును, అనుకరణమును, నసకలపదములక£౯ = (యతి) మేరుకైలాసమందరాది సమస్తన్గానములయందు, ఆత్మానుసరణమహిమ౬ = తన వెంట సంచరించుప్రభావమును (సఖుసకలాధికారములయందును ఆత్మానుసరణ మహిమ = తన్ను ననువర్తించుట-అన౦గా స్వతంత్ర ప్రవర్తనముసేయు పెద్దథికమును 'పదం వ్యవసిత త్రాణస్థాన లక్ష్యాంఫ్రువన్తుషు' అమ నాకుక౯, ఇచ్చెను=దయచేసెను నేను సూర్య్శకిరణము లావారముగాం దపముసేయగ!గా నా కా సూర్ముండు ప్రత్యక్షమయి మేరుమందరాటది సమస్తస్థానములందును దన్ను వెంబడించు మహత్వము నాకు దయచేసిననియు, ఆరాజుపాదము లను గొలుచు చుండుటవలన నత డనుగ్రహించి నాకు సమస్తాధికారములందు నుస్వతంత్రముగాం బ్రవర్తించు గౌరవమును దయచేసెననియు నర్ధములు. నీ. కావున నుద్వాన । గుతుండైన మళత్చ్వామి, తోనమేరునమేధ ।; మానమంజు

అచ్చాయల గరం బ లరుచు నీలగ్రీవ, నిలయాభిరామనీ మల దెలియుచు

నుమనోమనోజ్ఞధా'మములు మెచ్చచు(బుప్క, రసరోవరోర్షిసం భబ్రమముగనుచు

రంభాదిలాస్కనం[రంభముల్‌ దిలకించు, కొనుచు(దిన్షరవ్యుదు ధ్వనులు వినుచు తే. శిశిరశిఖరిస్థలంబు లిక్షించుకొనుచుం జంపకారణ్బ మరయుచు । జగతి గుద్భు

తం బయిన పుండరీకకే దారసేకు, వైఖరికి నిచ్చగించుచు । వచ్చి వచ్చి. 93

॥

అ కావున౯ = అట్లగుటవలన-అట్లు సూర్మునివెంట మేరుమందరాది సకలస్టానములకుబోవునట్టి

మహిమ గలుగుటం బట్టి యనుట, ఉద్భ్యానగతుండు-ఉత్‌ యాన(యతి)=ఊర్థ్యయానమును అనంగా

ద్వితీయా శ్వాసము 233 మోందుగా ఆకాశమునంబోవుటను, గతుండు=పొందినవాండు,అగు, మత్‌ న్వామితో౯క = నా స్వామియుగు సూర్చునితోంగూడనే, మేరు .చ్చాయల౯ -మేరు=మేరుపర్వతమందు, సమేధమాన= లెస్సగా వృద్దిబొందుచున్న మంజుల=జమనోహరములయిన,ఛాయలః౯ = కాంతులచేత, కరంబు= మిక్కిలి అలరుచు! = సంతోషెంచుచు (సఖి ఉద్యానగతు/ండయిన మత్తా వముతోజ = పూందోం టకు వచ్చిన నా యేలికయగు రాజుతోంగూడ నమేరు .చ్చాయల౯ -నమేరు=పొన్నవెట్ల యొక్క, సమేదమాన=వృద్ధింబొందుచున్న మంజుల=చల్లందనముచేత మనోహరములయిన, ఛాయలజ = నీడలయందు, మిక్కిలి సంతోషమునొందుచు ' చాయా సూర్యప్రియా కాన్లిః ప్రతిబివ్హ మనాతప: '-అమ నీల సీమల£ -(యతి నీలగ్రీవ=శివునికి, నిలయ= వానన్ధానమయిన కైలాసమందు, అభిరామ=బప్పచుండెడి, సీమలక౯ = ప్రదేశములను, తెలియుచు౯ = కనుంగొనుచు-(సఖి నీలగ్రీవములంగానెమిళ్లు, వానికి న్థానభూతములయిన ప్రదేశములను జూచుచును

సుమన: దామములు-(యతి సుమనవదేవతలయొక్క, మనోజ్జ్ఞ=సుందరములయిన, దామములు=మేడలు మొదలయిన గృహములను, మెచ్చుచు? = మెచ్చకొనుచు, (సఖి సుమనః = పుష్టములచేత మనోజ్జ్ఞజమనోహరములగుచున్న ధామములు=గ్యహములను-అనంగా. బూ బొదరిండ్లను, మెచ్చచుక౯, వువ్మర భ్రమము॥ -(యతి పువ్మరసరోవర=పువ్క్మరసరస్సనెడు తీర్దమందలి, ఊర్మిసంభ్రమము౯ = అలల కొందలపాటును, కనుచు౯ = చూచుచును, (నఖి పుష్క్మరమన;గా తామర, వుషవ్మరనరోవర=తామరకొలంకులందలి, తరంగనంచలనమును జూచుచును, రంభా రంభముల్‌ - (యతి) రంభాది=రంభమొదలుగాంగల అవ్లరః స్తీలయొక్క. లాస్యసంరంభముల్‌=నాట్యవిజ్బంభణములను, తిలకించుకొనుచుకొ = చూచుకొనుచు-6(సఖి రంభాద=అరఃటిచెట్లు మొదలయినవానియొక్క , లాస్యసంరంభములు=అల్లలాడు సంరంభములను చూచుకొనుచును, కిన్షర మృదుధ్వనులు-(యతి) కిన్షర=కిన్షరులనెడు దేవజాతి వారియొక్క-అనః గా అశ్వముఖులయొక్క, మృదుధ్వనులు = సొమృ్యములయిన సంగీతనాదములను, వినుచు (సఖి కిన్నరపక్షుల మృదువయిన నాదములను ఏంచును, శిశిరశిఖరిన్లలంబులు- (యతి) శిశిరశిఖరి= చలికొండయైన హిమవత్చర్వశతముయొక్క స్టలమును జూచుకొనుచు-(సఖి శిశిర=చల్లనయిన, శిఖరిస్తలంబులు=వ్యక్షప్రదేశములను - వృక్షచ్చాయలచే జల్లనయిన ప్రదేశములను గౌంచుచు 'తరుశైలౌ శిఖరిణా' అమ చంపకారణ్యము = (యతి చంవకారణ్యమనెడి వుణృభూమిని, అరయుచచుః = పరిశీలించుచును, (సఖి) సంపెంగవనమును జూచుచును, జగతిక = లోకమందు లి కేదారము, సేతువు అద్భుతంబు= ఆశ్చర్యకరము, అయిన వైఖరికిక -(యత్రి అయిన, పుండరీకము, (సఖి అనెడు పుణ్యక్షేత్రములయొక్క రీతికి, ఇఛ్చగించుచుక = ప్రియపడుచు-వానిని సేవించుచు. ళ్‌ పుండరీక కేదార=జతామరమళ్లపట్టులయొక్క, 'పుజ్ణరీకం సితచ్చత్రే కుష్టభేదే సితామ్ముకే, నా న్‌ా రజతే వ్యాఘ్రే దిగ్గజే కుజ్జురే స్వరే' నానా సేతువైఖరికి౯ = కట్టలుండెడు పొందికకు, ఇష్టరించుచుక =మెచ్చుకొనుచు, వచ్చివచ్చి శబ్దశక్తమూలథ్వని చ. సరసదఠీర్వుల్‌ వికచ సారనసారభ సారపూరితాం బరమగు నిమ్మహానగము పజ్జనె యా నవపద్శినీమనో హరుండు వెలుంగ నాయన కు । పాయన మిచ్చటం గూర్చవాండనై యరయుదు. బధ్మినీసముద యం బని వచ్చితినమ్మ నెచ్చలీ. 94 అ నెచ్చెల=సఖీనుజీ, సరస బరము-సరస=రసవంతమైన-సొగపైనయనుట దరీ=గుసో

234 వసుచరిత్రము వ్రాంతములందరి, రురీ=ప్రవాహములయందు. వికచ=వికసించిన, నారస=లామనగలయుక్మ సౌరభ సార=మేలయిన వాసనచేత, పూరిత=నిండింపంబడిన, అంబరను=ఆకాశము, అగు, జజ్జనే=ఈ గొప్ప కోలాహల పర్వతముయొక్క ప్రాంతమందే, ఆ నవపద్శినీ మనోహరుందం=సద్మినియనంగా తామరతీంగయును, వధథ్నినీజాతిస్రీయును-'వథ్మినీ కరణీశ్రీస్తీ నరోబ్బనలిశిను చ' నానా నూతనమయిన పద్మలతకు. బ్రియుఃండయిన యా సూర్యుడు, వెలుంగ౯ =ప్రకా౭ింపంగానుని యర్థము నూతన పర్శినీజాతిస్తీలకు. బ్రియు(ండయిన వసురాజు వలసిల్లంగానని యర్జాంతరము ఆయనకుక౯ ఉపాయనము౯ =కానుకను, ఇచ్చుటను, కూర్చువాండనై =బడ(గూర్జువాండనై. సూర్యునకు. గానుక సమర్చించుటను సమకట్టువాండనవై - వసురాజునకు. గాగుకనాసంగుట సమకట్టువాండనై యని యర్ధ్థాంతరము పద్మినీసముదయంబుః = తామరతీ/గల సమూహమును, అరయుదు౬ =వెదకుదును గాక-పధ్మినీజాతిస్తీ నముదాయమును వెదకుదును కాకమని యర్ధ్థాంతరము రచ్చితినమ్మ=వచ్చినాను. ఈ కొండ గుహలయందలి ప్రబాహములందు. దామరలు విరిసి వాసనలు గుబా౭ంచుచున్నవి గాన తామరతీంగ లిట గలవని లెలిసి దీనిప్రక్కనే యా సూర్యునకుంగానుక సమర్హించుటకై క్రొత్త తామరతీం/గలను సమర్చింపవచ్చునని యిట వచ్చితినని యర్దము. ఈకొండప్రక్కనే పద్మినీజాతి స్తీలమనసును హరించు యా వసురాజునకు. గానుకనొసం గుటకై యిట వచ్చితినని యర్దాంతరము. విరిసిన తామరలవాసనలు మిన్దుముట్టుటచే నిందు దామరతి/గలున్నవని యనుమానమునకు హేతువు క. అనితెలిపి మథియు నిట్లను, వనితా యీ కన్య ననఘ వైభవధన్యం గనుంగొన వాత్సలంబును, ననుకంపయు నద్భుతంబు నయ్యైుడు మాకున్‌. 95 అ అని తెలిపి, మజీయుక, ఇట్లనుక౯, పమనియనఃగా, వనితా=ద పడ(తి, అనుఘ వైభవ దన్మక = దోషరహితమయిన విభవముచేత( గృతార్థురాలయిన, ఈ కన్యక, కనుగొనక = చూడ. గా, మాకుక, వాత్సల్యంబును=ప్రేమయును, అనుకంపయుక = ఆశ్రర్యమును, అయ్యెడుకా = అగుచున్నది స్వభావముచే వాత్ళల్యమును, అనురూసవర సంఘటనమునకై యనుకంపయు, అతిశయ రూపసంపత్తినిబట్టి అద్భుతమునని తెలియునది చ అనుపమభాద్యలక్షణస మన్విత యీ రమణీలలామ యీ మనసిజరాజరాజ్యరమ మాననవీథి. దలంప సింధునం దన యచలేంద్రనందన య । నం గననయ్యెడి నీ లతాంగి పా వనకులగోత్రభూతి చెలు వా చెలువారంగం దెల్బవే యనన్‌. 96 అ అనువమ. సమన్విత=సమానరహితములగు భఖభాగ్యచిహ్నములతో గూడినదయిన, ఈ మరణీలలామ=ఈ కాంతారత్నము, ఈ మనసిజరాజరాజ్యరమ = మన్మధరాజుయొక్క రాజ్య అత్రియు, అయిన యీ కన్య, మానసవీఖ౯ =ఇమనఃప్రదేశమందు, తలంవ౯ =విచారింపంగా, సింధునందన=లక్షీధ్రేవియును, అచలేంద్రనందన=పార్వతీదేవియును అనక =అనునట్లుగా, కనన య్య్మెడిక =చూసట్టుచున్నది అని యర్థము. 'సిస్టుస్తు వారిధౌ, దేశే నదే నా నద్భాదౌ స్త్రియా మయమ్‌'” నానా సింధువనంగా నధియునుగొన శుక్తిమతీనది పుత్రికయనియును, అచలేంద్రనందన యనంగా, పర్వత శ్రేష్టండయిన కోలాహలుని పుత్రికయనియును, దిరికాపరమయిన ద్వనితార్థము. తెలియునది. ఇక్కడ నప్రకృతవాచకములయిన సిందునందనాదిపదములందు నూచనాన్నాపా

ద్వితీయా శ్వాసము 235 రమని గ్రహింపవలయును చెలువా=ఏీ మగువా, ఈ లతాంగి=ఈస్తీయొక్క, పావన .భూతి- కులగోత్రములన(గా వంశమును నామమును-పవిత్రములయిన కులగోత్రములయొక్క వైభవమని యర్థము పావనమన.గా ఉదకము, 'పావనం తుజలే క్యభ్ర' విశ్వ కులగోత్రమనః:గా కులపర్వత మయిన కోలాహలము., దానివలన, భూతి=పుట్టుకయని యర్ధ్థాంతరము చెలువార(గక = చక్కనగు నట్లుగా, తెల్బవే=తెలియంజెప్టవే, అనః౯ = అని యడుగగా, ఇక్కడకపటయతి నాయికా వృత్తాంతము నడుగుచునే సంతరించిన శబ్దముల యర్ధశక్తిచే శుక్తిమతీనదికిని గోలాహలపర్వతమునకును బుట్టటయు స్ఫురించునట్లు చెప్పట దెలియునది

మ అతులప్రాఢివచోఇఒ నుభావములప్రో వై మించు నా వంచనా యతి యాద్యచ్చికసూక్తి సూటిపడ న ఃన్ఫోన్యాననాలోకనా యత నానాద్భుతలీలం దేలి మునిమా సొక్ష్యంబు వర్ణించి రా శతపత్రేక్షణలెల్ల నుల్లముల వి । శ్వానంబు సంధిల్లంగక నీ అ అతుల ప్రోవు-అతుల=నమానములేని, క్రాఢథివచ:=మిక్కిలి నేర్చుమాటలయందలి, అనుభావముల=ప్రభావములయొక్క, ప్రోవు=రాశి, ఐ, మంచు నా వంచనాయతి=అతిశయించుచు న్న యా కపటమునియొక్క, యాద్యఛ్చిక=తనంతటనే పలికిన-బ్లుద్ధిపూర్వకముగా! గాక దైవికముగాం జెష్టబడిన యనుట, సూక్తి=మాట-నాయికావృత్తాంత సూచీకమయిన వాక్యమనుట. 'వ్యావోర ఉక్తిర్లపితం భాసితం వచనం వచః అమ నూటిపడ౯ = వాస్తవముగా దార్కాణపడ(గా-అతండు నాయికవృత్తాంతము తెలియకయడిగినది తెలిసియడిగినట్లుగాం. బొందికపడ(గా శనుట ముని 'సింధు నందన అచలేంద్రనందన' అని వర్ణనాపరముగాః జెప్టిన మాటలకు నదికూంతురు పర్వతపుం గూతురని వృత్తాంతము దెలిసియడిగినట్లుగా. బొందికవడుటయు, 'పావనకులగోత్రభూతి" యనుచోటను దెలియక యడుగుట జలమునకు. గులపర్వతమునకును బుట్టుటయని తెలిసి యడిగినట్లుగను బొందికపడుటయు! దెలియునధి కావుననే యత౦డు తెలియక యడిగినదెల్ల తెలిసియడిగినట్లు నిజములయినవిగానే సూటిపడెనని భావము. అన్నో. లీల£౯ -అన్మోన్య=బండొరుల యొక్క ఆనన=ముఖములయొక్క, ఆలోకన=చూచుటతో గూడిన, ఆయత= అతిశయించిన, నానా=బహమువిధమయిన, అద్భుతలీలణ =ఆశ్చర్యవులీలయుందు, తేలి=తెవ్చలదేలి-మిక్కిలి యాశ్చర్యరసమునందు ముని(గినవారై యనుట, ఆ శతపత్రేక్షణలు ఎల్లిక = ఆస్ర్త్రీలందజును. ఉల్లములక౯ = మనస్సులందు, విశ్వాసంబు=నమ్మకము, సంథిల్లంగక = నమకూడ(గా-అతండు పరోక్షజ్ఞానముగల మునియని నమ్మకము గుదురంగాననుట ముని మావోత్మ్యంబుక = బుషియొక్క ప్రభావమును, వర్ణించిరి=స్తోక్రముచేసిరి. ఇట కపటయతి తెలియక యడిగిన మాటలు నాయికవృత్తాంతము తెలిసియడిగినవిగా నుండునట్లు కవి పొందుపణుచుట, యా చెలికత్తెల కతనియందు మహాముని యని నమ్మికగలిగి నాయికావృత్తాంతమును జెప్పటకుసుః దన్మూలమున నుత్తరకధావిన్తతికి బీజ మలవడుటకును నువవత్తి గలిగించినాండని తెలియునది ఇందు రెండవపాదమందలి 'అన్ఫోన్య' శబ్బ ముభయవళులలోనిదిగావున, 'య' అనుదానితో యతి మైత్రి నొందుచున్నది 'యాదృచ్చికనూక్తినూటివడుటయే' యతనియందు మునియనెడు విశ్వాసము సంధిల్లుటకు హేతువు ఉ. అయ్మెడ మంజువాణి విన యమున నమ్మునిరాజు. బల్కు నో యయ్య సమస్తలోకభర । జాభరణాత్మమహామహోజ్ట్వలు౯

236 వసుచరిత్రము నెయ్యముమిోఅ. గొల్సి మహ । నీయశుభోన్నతిం. గాంచి యున్హ న్‌ కియ్యఖిలప్రపంచకథ । లెల్ల నెలుంగు తెఅంగు చోద్యమే 98 అ అయెడక£ = ఆ సమయమందు, మంజువాణి, వినయమ్మును౯ = అడ(కువతోడ, అమ్ముుని రాజుణ పల్కుక£ = ఆ బుషి శ్రేష్టునితోడ6 జెప్పచున్నది. పమనిన-ఓ యయ్య=ఓితండ్రి . సమస్త లోక= సకలభువనములయొక్క, భరణ=భరించుటయే, ఆభరణ=భూషణముగాంగల, ఆత్మ=తమదయిన, మహత్‌=అధికమయిన, మహ=ఉిత్సవములచేత, ' మహ ఉద్దవ ఉత్సవ? అమ ఉజ్జలుక = వెలు గుచున్న సూర్యుని, నెయ్యముమాోణక౯ =ఆప్తభావము మించ.గా, కొల్లి= సేవించి, మహనీయ. న్నతిః -మహనీయ=మిక్కిలిపూజ్యమయిన, శుభోన్నతి=శుభాతిశయమును, కాంచి=పాంది, ఉన్ననికు, ఇయ్యణఖిలప్రవంచకథలు=ఈ నమస్త జగత్తునందలి వ్యత్తాంతములు, ఎల్ల౯, ఎఅుంగు తెలంగు=తెలిసియుండువిధము, చోద్యమే=ఆశ్చ్రర్భ్యమా-ఆశ్చర్భముగాదనుట అనగా మోకు న్‌ ప్రపంచ మందలి వృత్తాంతములన్నియుః దెలిసియున్లవిగావున నీ కన్సృయొక్క వృత్తాంతమును దెలిపియుండక తప్టదని భావము సమస్తలోకభరణముగలవానిని గొల్టుటం జేసి యీ సమస్త ప్రపంచము కధలు తెలియుట చోద్యముగాదని యాశయము చ. అనుపమభాద్యలక్షణస మన్విత యీ రమణీలలామ యీ మనసిజరాజరాజ్యరమ ।; మానసవ్‌థి. దలంప సింధునం దన యచలేంద్రనందన య । నం గననయ్యైుడి నంచు నిట్లు పే ర్కొనియును గ్రమ్మణఅం దెలియ గోరుట కూరిమిపెంపునంగదా. 99 అ. అనుపమ... సమన్విత-అనుపమ=సాొటిలేని, భాగ్యలక్షణ=భాద్య్చిహ్హములతోంగూడిన, ఈ రమణీలలామ=ఈ కాంతారత్నము, ఈ మనసిజరాజరాజ్యరమ=మన్మధుండనెడి రాజుయొక్క రాజ్యలక్షియైన యీ కన్య మానసవీథిన్‌=-మనస్సునందు, తలంపక = విచారింపంగా, సింధునందన= శుక్తిమతీనది పుత్రికయు, అచలేంద్రనందన=కోలాహలాద్రి వుత్రికయు, అనక = అనునట్లుగా. కననయ్యెడినంచు౯ = చూపట్టుచున్సదని, ఇట్లు=ఈ విధమున, పేర్కొనియును=పేరుచెప్టినవారయ్యు

• సిందునందనాచలనందనా పదములను కపటయతి లక్షీఫప్రార్వతీపరముగ గ్రహించి చెప్టంగా నవియే శుక్తిమతీ కోలాహలాద్రిసంభవపరముగా నర్థమిచ్చటంబట్టి శుక్తిమతీకోలాహలాద్రి పుత్రిగా మూరే బినిని పేరుకొనియును, క్రమ్మణక౯ = మరల, తెలియంగోరుట=తె లిసికొనవలయునని నిచ్చగించుటి, కూరిమి పెంవునంగదా=ప్రేమాతిశయముచేతనేగదా 96వ వద్యమున మాయామునివాకమున నర్థద్వయముగల్లునట్లుగా జెప్టంబడిన 'సింధునందన, అచలేంద్రనందను' యనెడు పదములకు మంజువాణి శుక్తిమతీనదీపుత్రియనియు. గోలాహలాద్రిపుత్రియనియును నర్దమును గ్రహించి, యీ పద్యమందు నీరీతిగా. గపటమునితోం బలికెనని తెలియునది. క. కావున నీ వనజానన, పావనజననక్రమంబు ।; భవబిీియదయా శ్రీవలన విన్నవించెద, నే విను మని యవ్విలాసి నీమణి పలికెన్‌. 100 అ కొవునః = కాంబట్టి, ఈవనజానన=ఈకన్యకయొక్క, పావనజనన క్రమంబు=పవిత్ర మయిన జన్మ్నప్రకారమని యర్థము వనజాననపావనజననక్రమంబు అనుచోట తెను(గుషష్టీ సమాసము గనుక వనజాననాశబ్దమునకు హ్రస్వము కలిగినది పావనమనఃగా జలమునుగనుక జలమందు అనగా

ద్వితీయా శ్వాసము 237 జలమయశుక్తిమతియందు బుట్టినవిదమని యర్ధ్థాంతరము. భవదీయ దయాశ్రివలన౬£౯ = దేవరవారి యొక్క కృపాసంపత్తిచేత, నే౯ = నేను, విన్నవించెదక = విన్నపముచేయుచున్నాను, వినుము అని, అవ్విలాసినీమణి=బజయ్యారులలో మేలుబంతియైన యా మంజువాణి, పలికెను

మ కల. డుల్లోకమహామహోగ్రహుతభు గ్వాలావళినిర్దల స్థలదంభోనిధి లక్ష్యహైమవత ప క్షక్షోదదక్షోరుది గ్వలభీదుర్దరభేరికాభయదభాం కారైకనంప్రీణితా చలవైరిస్తుతకీర్తి సాంద్రుండు వసు క్షాపాలచంద్రుం డిలన్‌ 101 అ ఉల్లోక సాంద్రు-డు-ఉల్లోక=లోకాతీతమైన, మహస్‌=ప్రతాపమనెడు, మహోగ్ర=మిక్కిలి తీక్స్షమయిన, హుతభుక్‌ = అద్నియొక్క, జ్వాలావళీ=జ్వాలలసమూహముచేత, నిర్హల స్థలత్‌=జలశూన్వ ప్రదేశముగా నాచరించుచున్న, అంభోనిథి=సముద్రమందు, లక్ష్య=చూడబదగిన -కనంబడుచున్న హైమవత=హిమవత్చర్వతపుత్రుండయిన మైనాకునియొక్క, పక్ష=ఖెక్కల యొక్క, క్షోద=పిండిచేయు టయందు, దక్ష=సమర్థమైనదియు ఉరు= అధికమయినదియు, దిగ్వలభీ= దిగంతములచేత, దుర్గర= భరింప నలవికానిదియు నగు, భేరికారణభేరియొక్క, భయద=శత్రువులకు భయమునొసం గునట్టి భాంకార=భాం అనునట్టి ద్వనిచేత, ఏక= ముఖృ్బృమగునట్లుగా, సంప్రీణిత= నంతోషపెట్టబడింన, అచలవైరి=పర్వతద్వేషియైన యింద్రుని చేత. స్తుత=స్తోత్రము చేయంబడిన, కీర్తి= యశస్సుచేత, సాంద్రుండు=పూర్జుండు, అనంగా. దనయొక్క ప్రతాపాగ్ని జ్వాలలచేత సముద్రజలము నంకింపంజేయం జాలిన శౌర్యము గలవాండయిన, వనుక్ష్యాపాల చంద్రుండు=వసురాజశ్రేమ్టండు, కలండని యర్థము ఇంద్రుండు పర్వతముల టెక్కలు ఖండించుచో హిమవంతుని కొడుకయిన మైనాకుడు సముద్రమునం బడి దాంగికొని టెక్కలం గావాడుకొనుట పురాణప్రసిద్ధము. వసురాజుప్రతాపార్షి జ్వాలలచే సముద్రజలమంతయు నింకిపోంగా నపుడు మైనాకుండు బయలువడె ననియు, వసురాజుజైత్ర భేరీభాంకారములచే వెలువడిన మైనాకుని థెక్కలు తుమురైపోవంగా తనకుమాజుగా నట్లువాని అెక్కలుపోకార్జినందులకు నింద్రుండు మిక్కిలి సంతుష్టినొంది వసురాజు నెంతయూు బొగడెననియు నర్జ్దము ప్రతాపాడ్షి జ్వాలలచే నముద్రజలము నింకుసంబంధము లేకుండియు సంబంధమును జప్పటచే నతిశయోక్తి భేరీభాంకారధ్వనిచే మైనాకుని వక్షక్షోదలనంభవమంా 3 సంభవమును జెప్పటంజేసియు నతిశయోక్తి 'హైమవత పక్షక్షోదదక్ష' మను విశేషణగ భేరిభాంకరణజనిత సంప్రీతికి హేతువగుటచే కావ్యలింగము నలంకారములు శా. స్వారాజ్బంబును బోలె నింద్రున కథి పానం బథధిష్టానమై యా రాజన్సున కింపుసాం పెన6గు ని । తృశ్రీలతావాలమై యారామషయమాననూనమకరం దానొరవైవాలినీ థారావర్థితమాధురీగుణలస । త్కాంతారకాంతారమై. 102 అ. ఇంద్రునకు = దేవేంద్రునకు, స్వారాజ్బంబునుబోలె౯ = స్వర్గరాజ్యమువలె, అదిష్టానంబు= అధిష్టానమనెడు పట్టణము, అథిష్టానమై=నివాసన్గానమై-రాజధానియైై యనుట, 'అథధిష్టానం పూః ప్రభావచక్రేవ్వద్యాననేపిచి నానా నిత్య వాలమై-నిత్యశ్రీ=శాశ్వతమయిన నంపత్తియనెడు, లతా = తీ;గకు, ఆవాలమై = పాదుఅయి, పాదనుటచేత దానియందు నాంటిన ఊగ పయిపయి

238 వసుచరిత్రము

వర్థిల్లునట్లు ఆ పట్టనమునందలి సంపత్తియు నుత్తరోత్తరాభివృద్ది నాందుచుండెననుట ధ్వనితము. ఆరమ.కాంతారమై-ఉద్యానవనములందు. సయమాన=వికసించుచున్న సూన=పుష్ట ములయొక్క, మకరంద=పూందేనెయొక్క, ఆనార=ంముసరువలనంబుల్ళన, వైవాలినీ = నదియొక్క 'తరుజ్లీణీ శైవలిన్‌ తటినీ హ్రాదినీ ధునీ' అమ. శైవలినీ శబ్దమునకు 'శైవాలినీ' రూపంతరము దారా=అల్బప్రవాహముచేత, వర్థిత=వ్వద్ధిబొందింపంబడుచున్న మాధులీగుణ=మాధుర్యముచేత, లసత్‌=బప్పచున్న కాంతార= చెఅకుయొక్క, కాంతార=తోంటలు గలదై, ఆ రాజన్యునకుక౯ = ఆ వసురాజునకు, ఇంపునాంపు= ఆనందాతిశయము, ఎసఃగు౬ = అతిశయించును - మిక్కిలి ప్రీతకరమయి యుండునని భావము

'ఇక్షుదజ్ణప్రభేదేస్యాత్కాన్తారూః విశ్వ. 'కాన్తారో౬స్త్రీవనే దుర్లవర్త, నృక్షాన్తరే తునా' నానా. తోటలయందలి పూందేనియల జాలుచేత. జెఅకునందలి సహజ మాధుర్శము వర్ణిల్లుచున్న దనుట

తా. ఇంద్రునకు స్వర్గమువలె నా రాజునకు నధిష్టానము రాజదానియై యొప్పును. ఆ పట్టణమందు సంపద నానాంటికి హెచ్చుచుండెను పూందోటలు మిక్కిలి మెండుకొనియుండును చెఅకు తోంటలును విస్తరించి యుండును అలం. రూసకము నావయవము తే. రత్షభూపషితయైన యా రాజధాని, యణుత నురుతరముక్తాఫ లాభిరామ

దామకం బనంజాలి ని;ద్దంపుంజవులం బరంగు శుక్తిమతీనామ । భవ్యతటిని.

అ. రత్షభూ+ఉపిత-రత్షఎమణినిబద్దమయిన, భూ=భూమితోడ, ఉషిత=ఉండునదియు, రత్త్షభూషిత=రత్నాలంకృతయు, ఐన యా రాజభాని= (ఇట స్త్రీలింగ పటిమచేత ఒకానొక స్తే స్ఫురించుచున్నది గనుకఎ రాజధాని యనెడు స్రీయొక్క, స్తీన్హూర్తిచేతనే 'రత్మభూషిత' అను విశేషణమునకు అర్ధద్వయము అణుతః౯ = కంరమందు - సమాపమునననుట, ఉరు. దామకంబు- ఉరుతర=మిక్కిలి గొష్టలయిన, ముక్తాఫల= ముత్యములతోడ, అభిరామ=బప్పుచున్న దామకంబు అనక = హారమోయనునట్లుగా, చాలి=అర్హమై, శుక్తిమతీనామభవృ్యయతటిని=శుక్తిమతియనెడి దివ్యనది, నిద్దంపుంజవులః౯ = స్తిద్దమయిన మదురరుచుల చేతను- మౌక్తికముల చేతను, పర గుజి= బప్పుచుండును చవులనఃగా రుచులకును, మౌక్తికములకును బేరు ఇందులకు “చవులన. గా నభిధానము, లవు సద్రుచులకును ముత్తియంబుల కభవా అని యాంధ్రనామనసంగ్రహము అథధిష్టానరాజధానియనెడు స్త్రీయొక్క కంఠమందు. బ్రకాశించు ముత్యాలహారమో యన్హట్లు, మధురజలముచేతను ముత్యములచేతను నొవ్వ్చచున్న శుక్తిమతీనది పట్టణవ్రాంతమందు! బ్రవహించు చుండునని తాత్సర్యము. అఖుత౯ -ఇది అల్టుశబ్బము సప్తమ్యేకవచనము పట్టణము 'నలుతకొ అనుటంబట్టి పట్టణము చుట్టునుగాక నడుమనుగాక, అబ్టు దేహమునం దొకవలన నుండునట్లుగా పట్టణముయొకప్రక్కను బ్రవహించుచున్లదని గ్రాహ్యము. శుక్తిమతియందు ముత్తెపుం జిష్ట లుండుటయు, వానియందు ముత్యములు పుట్టుటయు ప్రకటము కాన నిద్దంపుంజవుల నని యర్థద్వయము గూర్చినాండు. ముత్తెపు( జిప్టల ముత్యము లుండుటకు-

“జప్పెసంగు పలుదెజఖంగుల, చిష్టలలో న్వాతివాన చినుకలు మున్నే

చొప్పన బడు నఫ్టరుసున, నొష్టాదవును మౌక్తికంబు లొక్కొకభంగిన్‌.' రత్మపరక్ష అలం శ్లిష్టూపకోత్సాపితమగు నుత్చేక్ష

ఉ. జీవనమెల్ల సత్కవిని । షేవిత మాశయమెల్ల నళ్చతా

పావనతాగభీరతల । పట్టు ప్రచారములెల్ల విశ్వధా

ద్వితీయా శ్వాసము 239 త్రీవలయత్రికాలఫల దేశికముల్‌ నవకంబు లెల్లము క్తావళి విభ్రమ్మాస్టదము । లా నదిపెంపు నుతింప శక్సమే. 104 అ శుక్తిమత్‌నదిని వర్ణించుచున్నాడు ఇట నదీపరముగాను, ధార్మికురాలి వరముగాను అర్థద్వయము. జీవన. .నిషేవితము-జీవనమంనగా జలమును, బ్రతుకును, 'నలిలేపి చ జీవనమ్‌'” నానా. కవులనంగా జలపక్షులును, కవిజనులును- జీవనమెల్లకా = (నది జలమంతయు, సత్మవినిషేవితము=శ్రేష్టఘులయిన జలపక్షులచేత సేవింపంబడుచున్లది. (ధార్మి) బ్రతుకంతయును శ్రేష్టులయిన కవి జనులచేత ననుభఏంప బడుచున్నది-కవిజనుల భరణమునందే యావజ్జీవమును వినియోగెంచుచున్న దనుట. ఆశయమెల్ల .వట్టు-ఆశయనమన(గా మడుంగును, మనన్సును. ఆశయమెల్ల౯ణ = (నవీ మడు/గంతయును, అచ్చతా పావనతా గభీరతల వపట్టు=నిర్మలత్వము యొక్కయు. పావనత్వము యొక్కయు, అగాధత్వముయొక్కయున్థానము-మడుఃగు తేంటయై, పవిత్రమై, లోంయగలిగియుండుననుట (ధార్మిి మనస్సు నివ్మృల్మషత్వముయొక్కయు, వవిత్రత్వము యొక్కయు, గంభీరత్వము యొక్కయు స్థానమ ప్రచారము .దేశికముల్‌-ప్రచారము అనగా జలప్రవాహములును, ప్రవర్తనములును, ప్రచారములెల్లణ = (నట) జలప్రవాహములన్లియును, విశ్వధాత్రీవలయ=సమస్తభూతలమునకును, త్రికాలఫల దేశికముల్‌=ముక్కారుపంటలు గలుగ జేయుచున్నవి (ఛార్మి వ్రవర్తనములన్నియు నమస్తభూజనులకు. గాలత్రయ వలములను దెలియంజేయునట్టివి. భూతకాలపుణ్య నూచకములును, భవిషృత్కాల శుభహేతుకములును, వర్తమానకాల దురితభంజకములు నని యాశయము నవకంబు .నృదములు-నవ=(నటీ నూతనమయిన, కంబులు లఎెల్లుక = శంఖములన్నియును, ముక్తావళ=ముతృ్సముల సమూహముల, విభ్రమ=చుట్టు రేకలకును, అస్పదంబులు=ఆధారభూతములు - శంఖములన్షియు ముత్తెములుగలిగి చుట్టు రేకలతోంగూడి యుండుననుట ఇట విభ్రమశబ్దము భ్రమణాశ్రయమయిన రేఖల కుపలక్షకము. నవకంబులు=(ధార్మి, కోమలత్వములు, -అన(గా జక్క/దనములు - ఇది దేశ్చము ముక్తావళి=వముక్వులయినవారికిని, విబ్రమానదములు=బ్రామను గలిగించాట కాస్టదములు-ముక్తులనుగూడ మోహపెట్టునట్టివనుట. 'వరిత్శక్తేః పిముక్తన్లాాన్సుక్త ముక్తావలే స్త్రియామ్‌' నానా ఆ నది పెంవు=ఆశుక్తీమతియొక్క ఘనతను. నుతింపజు శక్యమే=కొనియాడ. దరమా -తరముకాదనుట అలం. న్లేషము. సీ. అనుకూలఖేలనా ; యత్తజీవనమైత్రి, నడరి నర్మద బోటి యై భజింప నూర్మికాకంకణ ; ధదృుతికలానము దోంప, బాహుద కైదండ€ | బరిఢవింప సముదితారావనం । భ్రమసాంద్రయై సారె, సారె వేశత్రవతి హెఛ్చరికందెళ్సి గంభిరరసగుంభ । సంభృతప్రాఢథిమ, తో నరస్వతి పల్కుం దోడు గాంగ తే. గులములోంబెద్దయు నమూల్ళ్స గుణమజిప్ర కాండపరిపూర్ణయును గాన । గారవమున నఖిలనదులునుందను గొల్వ ।; ననుదినంబు నలువకొలువున కేంగు న । న్నది యతీంద్ర. 105 అ. ఇందును నటీపరముగాను, స్రీపరముగాను అర్ధద్వయము. యతీంద్ర=ట్‌ మునిం ద్రుండా, అన్నది = ఆ శుక్తిమతి, అనుకూల. మైత్రిక - (స్తీ అనుకూల = ఇష్టమయిన- ఖేలన = క్రీడయందు, ఆయత్త = అభీనమయిన, జీవనమైత్రిక = ప్రాణస్నేహముచేత, తానుకోరిన

240 వసుచరిత్రము క్రీడల కాయితపడి యుండునట్టి చెలియైనదనుట, అడరి=ప్రకాశించి, నర్మద=నర్మదానదియనెడు నర్మప్రదయైైన చెలికత్తియ, బోటెయై=పరిచారకయైై, భజింప౯ = కొలువంగా. (నది అనుకూల ఖేలనాయత్త-కూలమనఃగా గట్టు. గట్టుల నానుకొని విహరించుటయం దథినమయిన-గట్టునతి క్రమింపక లోనయి ప్రవహించుటగల యనుట, జీవనమైత్రి=జలమైత్రిచేత, అడరి=ప్రకాశించియని భావము. దానిజలములు గట్టు ననుసరించి ప్రవహించుచుండుననుట నదులిట్టు ప్రవహించుచుం డుట సహజము బాహుదయనఃగా బాహుదానదియు, కయిదండయొసంగుస్తీయును ఊర్మి.లాప ము- ఉర్మికలనంగా-ఉంగరములును, అలలును కంకణములనంగా కడియములును, జలకణములు ను- ఊర్మికా=(స్త్రీ ఉంగరములయొక్కయు, 'అణ్సీయక మూర్షికా' అమ. కంకణ=బంగారు కడియముల యొక్కయు. 'కబ్బణం కరభూషణమ్‌' అమ. ద్కుతికలాపము=కాంతిసమూహము, తో(ప౯ = ప్రకాశింపంగా, బాహుద=బాహుదానదియనెడు కైదండయిచ్చ చెలికత్తెయు, కవైదండ౬౯ = చేయూ/ంతయిచ్చటయందు, పరిఢవింపక్‌ = ఒప్పచుండ(గానని యర్థము (నది ఊర్తిక=అలలను సంబంధించిన, కంకణ= జలబిందువులయొక్క, ద్యుతికలాపముతో(పజ = కాంతిసమూహము ఐలసిల్లగా నని భావము నదులయలలందు లేచు జలబిందువులు కాంతిచే నొప్పట ప్రకటము

వేశత్రవతియనంగా వేత్రవతీనదియును, వెండిటెత్తము పట్టుకొని కొలిచెడిస్త్రీయును, సముదితా... నొంద్రయై-(స్త్రే సముదిత+ ఆరవ=యోర్యమయిన వాక్ట్యధ్వనులయొక్క, సంభ్రమ=తొట్రుపాటుచేత, నాంద్రయైై= వూర్ణయైు, వేత్రవతి= వేత్రవతీ నదియనెడు వెండిబెత్తవు కొలువుడు గత్తె, నారెసార=మాటిమాటికిని, హెచ్చరిక తెలుప౯ = పరాకుతెలుప.గా. ప్రవాహసముదితమయిన ధ్వని నంభ్రమముగలదియని భావము. నదులు ప్రవాహవేగముచే ధ్వనిసేయుట న్వభావము. సరన్వతియన!(గా సరస్వతీనదియును, మాటకారియు, గంభీిర...ప్రాఢథిమతో౯ -గంభీర=నిగూఢ మయిన, రస=శ్చంగారరసముయొక్క, గుంభ=పూర్తిచేత, సంభృత=భరింపంబడిన, త్రాఢడిమతో౯ = ప్రాగల్బ్వముతోడ, సరస్వతి=సరస్వతీనదియనెడు మాటకారియగు చెలికత్తియ, పల్కుందోడుగాం గజ =సహాోక్సి ప్రత్యుక్తికలు జరిదించునది యగుచుండ!గానని యర్థము. గంభీర=అగాధమయిన, రస=జలముయొక్క, గుంభ=పూర్తియొక్క, నంభ్యత=దాల్చియున్న ప్రాఢథిమతోనని భావము. నర్మదాదిపదములు నర్మప్రదానావి యోగ్యతాభిప్రాయగర్సితములయిన విశేవృములు గనుక బరికరాంకుర మలంకారము

ప్రాఢిశబ్దము క్తిన్షంతమేకాని ఇమనిజంతముగాదు. కనుక 'ప్రాఢథిమి యనుట విచారము ఇట్ల 'పాటల్‌చ్ధంపకోత్టల ప్రాఢథిమములు అని పారిజాతాపహరణమందును (ఆ- ౪-౪౬) 'గంఖీరవా క్రౌఢథిమ'నని శకుంతర్శషక్ష్యాయ్మమందును మటికొన్ని ప్రాఢకవిప్రయోగములందును గనంబడుచున్న ది. దినిని బట్టియెసీతారామాచార్భులవారును 'ప్రైఢిమ శబ్దమును దమ నిఘంటువున నుదాహరిం చిరి కాంబోలు కులములో పెద్దయుక = వంశశ్రేస్టురాలని యర్థము స్వజాతిగణములో బెద్దధియని భావము అమూల్య. పూర్ణయుః = ప్రకాండము శ్రేషూచకమును, సమూహవాచకమును, అమూల్య = విలువలేని, మణిప్రకాండ=మణిశ్రేష్రములవంటి, గుణ=గుణములచేత, పరిపూర్ణయును = సంపూర్ణ మయినదియు నని యర్థము. అనర్భగుణమయిన మణిసమూహముచేత(బరిపూర్ణయని భావము. కాన=కాంబట్టి, గారవమునః = ప్రేమచేత, అఖిల నదులును=ఎల్లనదులును, తనుః , కొల్వక = సేవింపంగా-కొలిచిరా(గాననుట, అనుదినంబభు=ప్రతిదినము, నలువ కొలువునకు॥ = బ్రహ్మదేవుని సభకు, ఏ(గుక = పోవుచుండును అనది స్త్రీరూపయై నర్మదాదినదులు స్త్రీరూపముతో బూర్వోక్త ప్రకారముగాం బరిచరించుచు గొలిచిరాయా. బ్రతిదినమును బ్రహ్మసభకు/బోయి వచ్చచుండునని తాత్సర్భ్మము

ద్వితీయా శ్వాసము 241 క. ఆ లీల నమ్మహానది, నాళీకజుం గొల్టి యొక్క । నాండు ప్రియాళ కేళిసంభ్రమవినుత మ, రాళీగతు లడర మళఅలి । రా నొకచోటన్‌. 106 అ ఆ లీలజ =ఆ విధమున, అమ్మహానది=ఆ గొష్టనదియైన శుక్తిమతి, నాళీకజుక = బ్రహ్మదేవుని, కొల్టిఎసేవించి, బక్కనాండు=బకానొకదినమందు, ప్రియాళ..గతులు-స్రియాళ=ప్రియసఖులతోడి, కేళ=ఐ క్రీడయందలి, సంభ్రమ=సంబరముతో(గూడిన, వినుత=స్తుతింపంబడిన, మరాళగతులు=ఆండు హంస నడలవంటినడలు, అడరః = ప్రకాశింప(గా, మఅలిరాఃణ = మఅలివచ్చు చుండ!గా, 'ప్రియా.. గతులు" అనుచో ప్రియములగు అళుల (తుమ్మెదలు కేళీనంభ్రమములును వినుతములయిన మరాళుల (ఆండుహంనసలు గతులును గలిగినదని నదిపరముగా నర్థము క్షిష్టము. బకచోటః = బకస్టలమందు -ముందలథిపద్యముతో నన్వయము. సీ. సుమనోథధివాసభా । సురశిఖోన్నతివాండు, ఘనసారతిలకవా ।; ననలవాండు ఘనసంకుమదసాంద్ర । గండభాగమువాండు, నవపద్మరాగదం । తములవాండు కలితోపకంఠన । క్షత్రమాలికవాండు, హరిచందనచ్చాయు నమరువాండు తపనీయమేఖలా । ధాళధళ్ళమువాండు, మణిపాదవలయథా మంబువాండ తే. నర్ధరత్తావళి విచి । త్రాంబరాభి, రామశ్యంగారములవాండు । హైమగర్ట దేహమున కేంగువాండుకోలాహలాఖ్యుం డొకధరాథిశుండెదురయ్యె[నువిదకపుడు.. 107 అ. ఇట యెదురువచ్చిన కోలాహలపర్వతుని, పర్వతవరముగాను పురుషపరముగాను వర్ణించుచున్నాడు. అధివాస మనగా గంధమాల్యాదులచేత( జేయంబడు సంస్కారోగస్థమాల్చాద్దుర్య స్మా త్తదధివాసనమ్‌' అమ సుమన: అధివాస=పుష్టములచేతనైన అలంకారముచేత, భానుర= ప్రకాశించుచున్న శిఖోన్నతివాండు=సిగముడియొక్క హెచ్చుగలవాండును అనియర్థము సుమనోథి వాస=దేవతానివాసముతోడ, 'సుమనాః పుష్టమాలత్మోస్తిదశే' విశ్వము. భానుర=ప్రకాశించుచుస్త శిఖోన్నతివాండు=అగ్రభాగముయొక్క పొడవుగలవాండును అని భావము అగ్రము పొడవగుట నందు దేవతలు వాసముచేయుదు రనుట ఘన...వాండు-కర్చూర తిలకముయొక్క వాసనలు గలవాః డు-కర్చ్టూరపుటర(టులయొక్కయు, తిలకవృక్షములయొక్కయు వాననలు గలవాండని భావము మననం .గమువా(డు-ఫున=అధికమయిన, నంకుమద=జవ్వాదిచేత, సొంద్ర=దట్టమయిన, గండభాగమువాండు =చెక్కిళ్లుగలవాండు-జవ్వాదిచేత దట్టముయిన గండశిలలు గలవాడని భావము గండశిలలందు జవ్వాదిపిల్లులు జవ్వాది విడుచు ననుట. నవ...దంతములవా-డు-నవ=నూతే యిన, పద్మరాగ=పద్మరాగమణులవంటి, దంతములవాండు=పండ్లుగలవాండు-వద్య్మరాగమజణిమయ ములయిన సానువులు గలవాండును అని భావము. 'దన్తో౬ ద్రికటకేట్టేరదనే పున్నతోపలే' నానా. 'దన్తస్సానుని కథ్యతే విశ్వ కలిత...మాలికవాండు-నక్షత్రమాలికయనంగా ఇరువదియేడు ముత్యాలు గూర్చిన హారము. 'సైవ నక్షత్రమాలాన్మాత్మప్త్రవింశతిమౌక్తికా' అమ. కలిత=కూడుకొనంబడిన, ఉపకంర=కంరప్రాంత మందలి, నక్షత్రమాలికవాండు = నక్షత్రమాలికగలవాండును - సమిపమందు నక్షత్రసమూహము గలవాండని భావము - నక్షత్రమండలమంత పొడ వించుమించుగాః గలవాండనుటి. “ఉపక జ్ఞాన్తికాభ్యర్దాభ్సగ్రాః అమ హరిచంద.. నమరువాండు - హరిచందనచ్చాయక = పీతవర్ణము.

242 వసుచరిత్రము గల చందనపుంబూంతయొక్క కాంతిగలవాండును - హరిచందనవ్యక్షముల ఛాయచేత నొప్ప చున్నవాండునని భావము. మొదటి ఛాయాశబ్దమునకుం గాంతియు, రెండవఛాయాశబ్దమునకు నీడయు నర్థములు. 'హరిచన్టన మాఖ్యాతం గోశర్నే సురపాదపే విశ్వము తపనీయ. ధళ్ళమువాః డు-తపనీయ=బంగారుమయమయిన, మేఖలా=యొలనూలియొక్క, ధాళధళ్ళమువాండు =ధళధళ యను కాంతిగలవాండును-బంగారుమయమయిన నితంబప్రదేశము గలవాండును అని భావము ఇక్కడ మేఖలాశబ్దము నైలనితంబపరము. 'మేఖలా ఖడ్గబన్టే స్కా త్కా జ్ఞీశైలనితవ్చయో: అని విశ్వము మణి...ధామంబువాండు-మణి=రత్నఖచితములయిన, పాదవలయ:=కాలియందెలయొక్క, ధామంబునాండు=కాంతిగలవాండును అని యర్థము. రత్మమయమయిన ప్రతృంతపర్వతము యొక్క యావరణము గలవాండని భావము. 'పాొదా: ప్రత్యన్త్రపర్వతా? అమ. అనర్హ._శ్చంగారములవాండు-అనర్హ=విలువలేని, రత్షానకీ=ఎరత్షసమూహములచేత, విచిత్ర= వింతగానున్న అంబర=వస్త్ర్రములవలన, అభిరామ=జబప్పచున్న శృంగారములవాండు=సింగారములు గలవాడును - అనర్భ్ధ=అమూల్యములయిన, రత్షావకీ=నానావిధరత్న కాంతులచేత, విచిత్ర=నానావర్ణ్ల మయిన, అంబర=ఆకాశముగలిగిన, అభిరామ=జరమణీయములయిన, శృంగ=శిఖరములయొక్క, అరములవాండుఐఅంచులుగలవాండు నని భావము-శిఖరాంచలము లాకాశమునొరయు చున్నవనుట. హైమగర్టగేహమునకు॥ -హైమగర్జ = బ్రహ్మదేవుని సంబంధించిన, గేహమునకుఖ = గృహమునకు-సభామందిరమున కనుట, వంగువాండు = పోవుచున్త్నవాండును, కోలాహలాఖ్యు( డు= కోలాహలుండనెడి పేరుగలవాండును అగు బక ధరాథిశుండు = జక రాజు-సపర్వతాథిశ్వరు( డని భావము. ఉదిదకు౯ = స్తీరూపయగు శుక్తిమతికి, అపుడు, ఎదురయ్యై౯ = ఎదురుపడెను. తా. సగసయందు. బువ్వులుదుటిమి, కప్పరపుబొట్టు పెట్టి, చెక్కిళ్లయందు జవ్వాదియు మేనజం దనమును బూసికొని, పలువరుస కెంపులవలి మెళఅయ, కంరమున ముత్యాలవహోారమును, నడువు బంగారుమొలనూలును, కాలియందు రతనాలయందెలును వెలుగ, మణిమయమగు పుట్టముగట్టి సెంగారించుకొని కోలాహలు(డనువాండు బ్రహ్మసభకు. బోవుచుండి దారిలో నెదురుపడెను. చ. అనుపమభార్య్శశాలి కచ । లాధిపమౌళికి. బుత్రుండై అగ జ్ఞనని కనుంగుందమ్ముండయి । శంకరు ముద్దునుణందికుజ్లయై మను తనభాగధేయమహి |; మంబున మిన్నులు ముట్టివచ్చ థధ న్యుని నతని భజించి నది |; యుక వినయంబున నోరయై చనన్‌. 108 అ. నదియు౯£ = శుక్తిమతియు, అనువమభాగ్యశాలికిక = నమానరహితములయిన భాగ్యములచేత నొప్పచున్నవాండయిన, అచలాధివమౌళికిజ = పర్వతరాజగ్రేషునికి-అనంగా పహొోమవంతుని కని యర్థము. అచలాశబ్దము భూవాచకముగనుక భూవతిన్రేమ్రునికని యర్ధాంతరమును-భరాధ్‌శుండని పూర్వపదృ్యమున పర్వత రాజోభయపరముగా. గ్రహించుటచే నిళ్స్చట నట్లే గ్రహించుట జెల్లును. వుత్రుండై = కుమారుండైై, జగజ్టననికికజ = లోకమాతయ్రైన పార్వతికి, అనుంగుందమ్ము(డయి = గారాబుతమ్ముండయి, శంకరు.....కుజ్దర్దైై = శంకరుని యొక్క ముద్దులపిన్నమఅందియైై, కుజ్జిశబ్ద ముత్తరవద మ్రైనవుడు కనిష్టారున. బ్రయో గింపం బడుచున్నది. కొడుకు(గుజ్డ, తమ్ము. గుజ్జ యిత్కాదులు. మను....మంబునజ -మను = వర్థిల్లుచున్న తన భాగధేయమహిమంబున౯ = తన భాగ్భాతిశయముయొక్క మహత్త్వముచేత, మిన్నులుముట్టి = ఉప్పాంగి మన్నుముట్టి, ఇట మిన్హులుముట్టుట భాగ్భాతిశయముచే విజ్ఞవంగుట

ద్వితీయా శ్వాసము 243 కును పర్పతరమగుటచే జొన్నత్చముచేత ఆకాశమునొరయుటకును చెల్లును వచ్చుధన్యునిక = వచ్చు చున్న కృతార్థ-డయిన, అతని౯ = ఆ కోలాహలుని, భజించి=సేవించి, వినయంబునకా = అడ కువతొ, ఓరయై=బకప్రక్కగా బదింగినదై. చనః = పోన6గా, ఇట మిన్నులు ముట్టివచ్చు నన్న చోట బర్వతమత్సున్నత మగుటచేత మిన్నుముట్టుటయు నగును. రాజుధథిరాజుకొడుకు, లోకమాతకు. దమ్ముండు దేవుదేవుండగు శంకరుని మఅంది, కనుకనే భాగ్యమహిమయు, మిన్గులుముట్టుటయు, ధన్యుండగుటయు 'ఓిరయై చనన్‌' అన్నచోట నది పర్వతప్రాంతములకు నోరసిల్లి ప్రవహించుట యును స్వభావమని గ్రాహ్యృము అలం సమానెళ్తి. సీ. బాలకూర్మవిలాస । పదములు కాంతరం, భాప్రతిబింబోరు. భవ్చరుచులు

సరససైకతసార ।; జఘనసొభాద్యంబు, నతనాభిరూపవ । నభ్రమంబు బెడంగారు దరులయొ । ప్పిదమును నామోందం జనుజక్కవలనిక్కు/చక్కందనము కమలకోమలముఖ । కామనీయకము ను, తృలమంజులాలోక । విలసనంబు తే. ఘనఘటానీలవేణియు గల తరంగి,ణీరమజి నిత్యనిర్శలా । కారకాంతి థార ధారున నెదిరినం । తనె నగేంద్రు, గౌాఢతరథైర్భ్య మువ్వెత్తుగా హరించి. 109 అ ఇందును స్త్రేనదిపరముగా అర్ధద్వయము-బాలకూర్మ, .పదములు-బాలకూర్మ=చిన్న తాంబేళ్లయొక్క, విలసపదమలు = విలాసముతోంగూడిన న్థానములును, బాలకూర్మవిలాసముల వంటి విలాసములుగల మూంగాళ్లును కాంత .రుచులు-కాంత = మనోజ్ఞములయిన, రంభా =అరటి చెట్ల యొక్క, ప్రతిబింబ = ప్రతిచ్చాయలయొక్క, ఉరు = అథికమయిన, భవ్య్మ=యోర్యమయిన,రుచు లు = కాంతులును-రంభాస్తంభప్రతిరూపములయిన తొడలయొక్క భవ్యకాంతులును, సరస..సాభా . గ్యంబు-సరస =జలముతో/గూడిన, సైకతసారజ = సారములయిన-అనంగా శ్రేషయులయిన యిసుక దిన్షలవలనం బుట్టిన, ఘన = అధికమయిన, సౌభాద్యంబు = సౌష్టవమును-శృంగారరసయుక్తమును సైకతసారసదృశ్యమును నయిన జఘనముయొక్క సౌభార్యమును, 'సారో బలే స్థిరాంశే చ న్యాయ్కే క్లీబం వరే త్రిషు' విశ్వము. నత. భ్రమంబు-నత = గంభీరమయినదియు, నాభిరూప =నాభిసద్యశే మయినదియు, (లేకు న + అభిరూప = సుందరముగానిదియు-అన(గా భయంకరమయినదియు నగు, వనభ్రమంబు = నీటినుడియు, గంభీరమయి నాభివంటి నీటినుడియును-స్త్రీవ రముగా నీటిసుడివంటి నాభియును, బెడంగారుదరుల యొష్టిదమును - బెడంగు ఆరు = గొప్టవియగు-బెడంగు శబ్దమునకు 'ప్రబలాకారముతో గిరీశశిరముం బ్రాపించి పెన్హాగనాం గ బెడంగయ్యె జనాపవాద ము' అను ప్రయోగముంబట్టి గొష్టవియని యర్థము తెలియునది. దరులయొప్పిదము = తీరముల చక్కందనమనుట, తలులనంగా వళులు, బెడంగుఆరు = విలాసములు! గులుకుచున్న దరులయొప్టిదమును = వళుల చక్క(దనమును-ఇక్కడే బెడ గారు దరులనుచో గర్మధారయ నమానముగనుక వికల్చముచేత 'త' కారమునకు 'ది కారము వచ్చినది. (వళులనుచో *“తలు'లని శకటరేవయుక్తముగాను, తీరములనుచో దరులని లఘురేఫయుక్తముగాను శ్లేషైకతానమగు నీ కవనమున ర్రహింపకతీఅదుం ఆమాందక = ఆ తీరములమాంద, చను .చక్కంద నమము -చను = నంచరించుచున్న జక్కవల = చక్ర వాకములయొక్క, నిక్కుజఎగవుయొక్క,చక్కందనము = ఎగపుయొక్క అందము. కమల...కామ నీయకమును-కమల= తామరలయొక్క, కోమల = మృదువయిన ముఖ = అగ్రభాగములయొక్క

244 వసుచరిభత్రము కామనీయకమును=సౌందర్శ్యమును-కమలమువలెః గోమలమైన ముఖముయొుక్క నొందరగ్యమును, ఉత్పల విలసనంబు- ఉఇత్చల=నల్లగలువలయొక్క, మంజుల=మనోహరమయిన ఆలోక=స్రభ యొక్క, విలననంబు=వ్‌లానమును-ఉత్పలమువలె మనోహరములయిన, ఆలోక =చూపులయొుక్క విలాసమునును, 'ఆలోకౌ దర్శనోద్డోతా' అమ

వేణిశబ్బము నట్‌ప్రవాహమందును, జడయందును వర్తించును 'వేణీనదీప్రవాహేచక చోళ్ళయే' విశ్వము. ఘనఘటా=నీరుద్రావవచ్చిన మేఘమాలికచేత, నీల=నల్లనిదగు, వేణియు౯ = ప్రవాహమును -వునఫుటా=మేవమాలికవలె, నిల=నల్లనయిన, వేణియు!£ = జడయును, కలతరంగిణీ రమణి= కలిగియున్న నదికాంతయొక్క, నిత్య...ధార=నిరంతరమైన, నిర్మలస్పరూప కాంతిగల జలదారయు- నిత్యనిర్తలమయిన అకారముయుక్క కాంతిధారయు, ధారునక£్‌ = అదాటున, ఎదిరినం తనె=ఎదురయినమాత్రముచేతనే, నగ థైర్యము= వర్వత శ్రేము. డయినకోలాహలునియొక్కమిక్కిలి దఢమయిన ధైర్భ్యమును, ఉవ్వెత్తుగా౯ణ = బొత్తిగా, హరించెను, శుక్తిమతి మాఃగాళ్లవంటి యడుగులు మొదలుగాంగల యవయవసౌందర్యముచేత కోలాహలుని బలువయిన తాల్మిని హరించెననియు, తాంబేళ్లు మొదలగాంగల ప్రవాహవేగముచేత ఆ కొండ దిటను హరించెననియు నర్థములు నదీప్రవా హధారలు పర్వతములను కలగుండుపెట్టుట ప్రకటము. అలం శ్లేషోపసమానుప్రాణిత కావృలింగము క. ఆకరణి. దరంగిణి నగ, లోకేశ్వరు ధైర్యమెల్ల । లోంగొనిరా నీ

రాకరగభీర యా ను, శ్లోకుండు నాచెలున చెలువు । లోంగొని చనియెన్‌. 110

అ. నీరాకరగభీర=సముద్రునివలె గంభీరుండయిన ,యయతీంద్రా, ఆ కరణిజ = ఆప్రకారమును, తరంగిణి=శుక్తిమతీనది, నగలోకేశ్వరు ధైర్భమెల్లక = పర్వతరాజయిన కోలాహలుని ధైరమంతయును, లో(గొనిరా౯ = తనలోంజేర్చుకొనిరాంగా, ఆ సుశ్లోకుండు=మంచికీర్తిగల యా కోలాహలుండును, 'పద్మేయశసిచశ్లోక అమ ఆ చెలువచెలువు=ఆశుక్తిమతియొక్క చక్క-దనమును, లోంగొన=తనలో! జేర్చకొని, చనియె౯ = పోయెను-అనంగాం గోలాహలుండు శుక్తిమతి సౌందర్య్భము నాలోకించుటవలన ధైర్భ్యహీనుండై యా సౌందర్శమును మనస్సునందే నిలుపుకొని పోయె నని యరధ్ధము. నదులు గట్లను దెగంగోసి యావరించుటయును, గట్లు నదిజలమును లోంగొనుటయును స్వభావములు. ము. అలఘుశ్రీనిథి యా నగేంద్రతనయుం డా సైకతశ్రోణి యొ

ప్పలు టెప్పార్టక చూచి చన్ష్నమొదలుం బొంగారి పైపై రసం

బులు జృంభించు భ్రమంచు నాశయము కూ ర్ముల్‌ మించ బటిపించును

తృలికాచాపలముల్‌ మనోనిబడచిం తా తన్మయత్వంబునన్‌. 111

అ. అలఘుశ్రీనిధి-అలఘు=ఐ=అభధికమయిగ, శ్రీళణుశ్వర్భమునకు, నిధి=నస్ధానమయినవాండని యర్థము. గురుత్వనిథియని భావము ఆ నగేంద్రతనయుండు=పర్వతరాజకుమారుండయిన యా తోలాహలు(డు, ఆ సైకతశ్రోణి యొప్పలు=ఇసుకదిన్నెలవంటి సిలుందులుగల దానియొక్క చక్క దనములను-పిలుందులవంటి యిసుకదిన్నెలుగలదని భావము. టెష్టఆర్దక=టెప్టలదల్దక-టెఫ్టవ్రాల్స్దక యనుట, చూచి చన్తమొదలుజ = పోయినదిమొదలుకొని, ఇట 'మయొదలు శబ్దముమాత్రము 'యొదలుకొని' మొదలుగా ననునర్ధములం బ్రయుక్తమై క్రియావిశేషణ మగుచచున్లది. 'వాలారుం గొనగోళ్ల నీ వలసతః వాయించుచో నాటకు౯ మేళంటైన విపంచి నిన్న మొదలుకో అని యిది ద్రుతాంతముగాను “అక్కయిలు గాలినది మొద లక్కట' (ఉద్యోగ్యపర్వ 3౩ ఆశ్వాసముుయని

ద్వితీయా శ్వాసము 24ర్‌ మయిన, చింతా=చదింతచేతనయిన, తవ్మ్యయత్వంబునక = శుక్తిమతీమయమయిన యంతఃకరణ వృత్తికలుగుటచేత ననియును-శుక్తిమతీ స్వరూపత్వముచేత ననియును నర్ధద్వయము. ఈ యర్ధ ద్వయమునకు అభేదాధృవసాయముచేసి శుక్తిమతీధర్మములయిన జలాశయములు మొదలయినవి వొడసూపినవని చెప్పవలయును. ఇక్కడ జంతయనిడు సంచారిభావము 'ఇష్టానథధిగమా ద్యానం ఐనా శూన్యత్వతాపకృత్‌ ' పొంగాల=ఉపష్టాంగి, పై.జృంభించు౯ -ఇటరసములనంగా అనురాగములు, అతిశయద్యోతనార్థము బహువచనము ఫైపైఖి = మోందమా/ద - అంతకంతకుననుట రసంబులు= అనురాగములు, జృంభించుకా = విజ్బంభించుననియర్థము. ఉష్ణాంగి మాందమింద రసము లన గా జలములు వెల్లువపెట్టునని యర్థాంతరము ఆశయము భ్రమించుకఇ -ఆశయమన!(గా మానస మును 'ఆశయన్థాదభిప్రాయేమానసాధారయోరపి' మేదిని మాననముభ్రమించుననంగా మోహితమగునని యర్థము. ఇట భ్రమణ మనంగా వైచిత్తము గనుక మోహమనెడి సంచారిభావము 'మోహస్తు మూర్చనం భీతిదుఖావేశానుచిన్తనైః అని లక్షణము ఆశయమనంగా ఆధారమును గనుక జలాధారమగు స్థలము, భ్రమించుననంగా సుడిగొనునని యర్థాంతరము. కూర్ముల్‌మించుక = ప్రేమ లతిశయించును. ఇక్కడంజెష్టంబడిన యనురాగములకును నవస్థాభేదములవలన భేదమని తెలియునటి. ఎట్లనంగా- “రాగో౬ నువ్యత్తోః విచ్చిన్న మనురాగ ఉదాహ్వృత? “సప్రేమా యన్న్మిథో యూనో ర్షిరూఢం భావబన్ధనమ్‌' అని భేదము దెలియునది ఉత్కలికా చాపలము॥ = బెళ్సుక్సమును, చాపల్సమును, దీపించు౯ = ప్రకాశించునని యర్థము. ఇక్కడ బెత్సక్య చాపల్యము లనెడి సంచారిభావద్వయము. 'కాలాక్షమత్వ మౌక్సుక్య మప్రాస్తే రిష్టవస్తునవ చాపలం త్వనవస్థానం రాగద్వేషాది సంభవమ్‌' అని తెలియునది కూర్ముల్‌మించక౯ =ఆండుతాంబేళ్లు ఉల్లసిల్లంగా, ఉత్కలికాచాపలముల్‌=అలలయొక్క చాంచల్యములు, ప్రకాశించునని యర్ధ్థాంతరము. 'కథితోత్కలికోత్కణ్ఞాహేలాసలిలవీచిము' మేదిని. ఈ పదృమునం జంతామోహౌత్సక్స చాపలము లనెడు నాలుగు సంచారిభావములు చెస్టంబడినవి. ఇట తవ్మయత్వ మని శుక్తిమతీత్వము నధ్యవసించుటచే శుక్తిమతీధర్మములయిన జలములు. పొంగారుట, జలాశయము సుడిగొనుట, ఆండుతాంబే ళ్లుల్లసిల్లుట, అలలు చలించుట మొదలగునవి కోలాహలు నియందు ప్రతిపాదింపంబడినవని తెలియునది. సీ. తనకూటములం బ్రోది. దాల్బు రంభాదులు, సరనభావము దప్పి । శిరమువంహా దనలోలతలం టెంపుం। గను కలకంఠులు, చేరి పై వ్రాలక చెదరి పలుక దనవంక నలరు ప (ధ్నినులెల్లదమింగాన, కయ వాండిమోము ల$గ్గలముముడున దనమహాభోగంబు అ నెనంగు భోగినుల్‌ దెరలి నిట్టూరువు.। దెరలు నెరప తే. నకటకట మంచుమలవట్టి యతనుతాప, నహ్షిపాలయ్కెయురబాప్ట వారియగుచు నిత్యశుక్తిమతిధ్యాననిశ్చలాత్ముండగుచు నంచితగహనరోమాంచు డగుచు. 112 అ. ఇట పర్వతమును గ్రమ్మిన దావాడ్ని పరముగాను, కాముకుని నలమిన మవ్మథార్షి పరము గాను అర్ధద్వయము మంచుమలనట్టిఃహొోమవంతుని పుత్రుండు - కోలాహలుండు తనకూట వం పః -కూటమి యనఃగా కలయిక, తనకూటములః౯ = తనయొక్క కలయికలచేత, ప్రోదిక =పెం పును, తాల్చు రంభాదులు = వహించుచున్న రంభ మొదలయిన దేవకాంతలు, సరసభావము౯ =

246 వసుచరిత్రము సరసత్వమును, తప్టి=మాని, శిరమువంప£౯ి = తలవంచుకొనంగా నని యర్థము. కూట మనంగా శిఖరము - తనశిఖరములందు. బెంపువహించుచున్న రంభాదులు=అరంటులు మొదలయిన వ్యక్షములు, నరనభావము=ఆర్హత్వము-తడి గలిగియుండు ననుట. తప్పి, వాండుచూవ్‌ అగ్రభాగములను వంప6(గా నని భావము. వహ్నికి. జెట్లు నీరుసురి6గి కమరి తల మొగ్గతిలుట స్వభావము. 'శిరోగ్రం శిఖరం వా నొ అమ. తనలోలతలక -లోలతయనంగా ఆసక్తియు, లోపలితీ. గ యనియు నర్థము. తనయాసక్తులచేత, పెంపుగను కలకంఠులు=ఘనతను బొందుచున్న అవ్యక్త మధుర కంఠ నాదము గల స్త్రీలు, 'కలకణ్ఞస్తు కోకిలే' 'హంసే పారావతే చాపి త్రిషు త్వేష కలస్వరదే' నానార్థ. చేరి, పైవ్రాలక=దగ్గణవచ్చి-పయికొనక, చెదరిపలుకః = తొలగి మాటాడ(గానని యర్థము. తనలో. గల లతలయందుః. బెంపుగను ఆండుకోవెలలు చేరి తనపైవ్రాలక తొలంది కూయగంగా నని యర్థము. నిప్ప వ్యాపింపంగా కోకిలలు తీంగలను బాసి కూయుట సహజము.

తనవంకః = తనదెస, అలరు= సంతోషించునట్టి, పద్మినులుఎల్లఃణ = పద్మినీజాతిస్త్రీ లందలును, 'వద్మినీ కరణేశ్రీస్రీనరోజ బ్బనలినీషు చ' నానా. తమి౯ = తనవలని తమకమును, కాన కయ=ఎంతమాత్రము గాంచలేకయే, వాడి= వికాసముదప్సి, మోములు అగ్గలము ముడువజ = ముఖములు మిక్కిలియు ముడించికొన(గానని యర్థము. వంకయనంగా - ఏలు, తనవంకః = తన్ను సంబంధించిన సెలయేటియందు, అలరు=వికసించుచుండు, వద్శినులెల్లక = తామరతీంగ లన్షియును, తమి£ = రాత్రిని, చూడకయే=రాత్రిరాకుండంగనే 'రజనీ యామినీ అమ. వాడి...ముడువ౯ = వాండువాథి యగ్రములను మిక్కిలి ముడుంచుకొనంగా నని భావము వహ్షిసోకంగా తామరత గలు రాత్రిలకయే మొనలు ముడుంగుకొనును. తన మహాభోగంబుల౯ = తన యధికమయిన సంభోగములచేత, ఎసంగు=బప్పచున్న భోగినులు=పట్టపుదేవిగాక తక్కిన రాజుభార్భలు. 'కృతాభిషేకా మహిషీ భోగిన్యో౬ న్యాన్యపస్త్రియ? అమ తెరలి=పెడమొగమై, లేక, చలించి, నిట్టూరుపు దెరలునెరపజు = పెద్దయూర్చ్హుల పరంపరలను నింప(గానని యర్థము. మహత్‌=అధికమయిన, ఆభోగములః = తనయొక్క విస్తారములందు-తన పెద్దపఅవులయిన భాగములం దనుట, ఎనుంగుచున్న భోదినులు=ఆండుపాములు, తెరలి, నిట్టూరదుపు దెరలునెరపణ = పూత్కారములు నింపంగా నని భావము.

అకటకట=అయ్యాయ్యె. ఇట మంచుమలపట్టి యయ్యును దాపముపాలయ్యె నని విరోధము తెలియునది రుర..వారి-రుర=జలప్రవాహమువలె ఉల్పణించుచున్న బాష్టవారి=అతశ్రుజలధారలు గలవాడు అగుచు - బాష్టమన6గా ఊప్పమును. ప్రవాహములయందలి ఊప్తముతోం. గూడిన జలములు గలవాండగుచున్నాడడని భావము. 'బాష్టో నేత్రజలోష్మణోవ విశ్వము. ఈమోంద. జెప్టం బడిన అతనుతాపవహ్షి పాలయ్యెననెడి చోటనున్న భావార్థమిపుడు చెప్పబడిన భావార్థ మందును మోదం జెప్పంబడిన భావార్థములయందును హేతువుగా గ్రహించునది. వహ్షిని గ్రాంయుటచే ప్రవాహములందు వేండినీరు చూపట్టెనని యాశయము. నిత్య నిశ్చలాత్ముండు-నిత్య=ఎడతెగని, శుక్తిమతీధ్యాన=శుక్తిమతీవిషయమయిన చింతచేత, నిశ్చల=క్రియారహితమయిన, ఆత్ముండగుచు౯ = గాత్రముగలవాండగుచు నని యర్థము. పర్వతుండుగనుక6 జలింపండని భావము అంచిత... రోమాంచుండగుచు! - అంచిత=బప్పచున్న గహన=అడవిరూపమయిని, రోమాంచుండగుచు౯ = గగురుపాటుగలవాండగుచు నని యర్థము. 'రోమాజ్హోరోమహర్షణమ్‌' అమ. ఈ పూర్నోక్తము లయిన వికారములుగలవాండగుచు, అతనుతాపవహ్షిపాలుఅయ్యాఇ = మన్మథుతాపమనెడియగడ్నిపా

ద్వితీయా శ్వాసము 247 అయ్యెను అని యర్థము. అతను శబ్దమునకు మన్మథుండనియు, అధికమనియు నర్జములు, పర్వ తము గనుక అధికతాపదావార్షి పాలగుచున్నదని భావము. బాష్టవారియు, నిశ్చలాత్మత్వమును, రోమాంచమును నని యీ మూండును నాొత్త్వికభావములు. అలం. రూపకము శ్లేషానుప్రాణితము.

'అత్రునేత్రోద్దవం వారి దుఃఖరోషప్రహర్నజమ్‌, స్తంభన్మాాన్నిప్కియాబ్లత్వం రాగభీత్యాదినంభవమ్‌, సుఖాద్యతిశయా జ్ఞాతో రోమాణ్లో రోమవిక్రియా' చ కులడగిరిరాజనందనుండు । కూరిమి నా భువనాభినందితం దలంపం దలంపులోపలనె ।; దడ్డకకేతననల్లనంబు అం చలయెలగోలు నంబుజవి శాలశిలీముఖతాండవంబు లు శృ్చలదళమండలాగ్రములు । ఫై కొను నెట్టివొ తత్రభావముల్‌. 113 అ కులగిరిరాజనందనుండు = కులపర్వతన్రేష్టుండయిన హిమవంతుని కుమారుండగు కోలా హలుండు, కూరిమిః = ప్రేమచేత, ఆ భువనాభినందితక౯ = లోకసన్నుతయ్రైన యా శుక్తిమతినని యర్ధము జలాభినందితయైన నది నని భావము. 'భువనం ఖాంబులోకేషు నానా. తలంవ౯ =తల( పంగా, తలంపు లోపలనె = తలంచుకొన్నంతలోపలనే, దర్బకకేతనవల్లనంబులు = మవృథునియొక్క ధ్వజచలనములు-దర్హకకేతనము మోనము గనుక మత్ళ్యచలనము లని భావము అంచలయెల గోలుక్‌ = హంసరూపములయిన మన్మథుని యెలగోలుమూశలును - హంసల కోలాహలము అని భావము. అంబుజ. _.తాండవంబులు-తామరరూపము లయిన పెనుబాణములయొక్క పతన ములును-'అరవిన్హ మశోకంచచూతం చ నవమల్లికా, నీలోత్స్చలం చ పంచైతే వంచబాణస్య సాయకాః అమ. -తామరలందు విహరించుకుమ్మెైదల నటనము లని భావము శిలీముఖము 'అలిబాణా శిలీముఖౌ' అమ. అన్నట్లు తుమ్మైదలందును, బాణములందును వర్తించుచున్తది ఉత్సల దళమండలాగ్రములు = కలువరేకుల రూసమయిన ఖడ్గములును - కలువరేకుల మండలము యొక్క (అనగా తంపరయొక్క అగ్రభాగములని భావము. ఫైకొనుః = క్రమ్ముకొనును తత్‌వ్రభావ ముల్‌ ఎట్టివొ = ఆ శుక్తిమతి మహిమ లెట్టివో-అన(గా మిక్కిలి విచిత్రములనుట. లోలాహాలుం శుక్తిమతిని దలంచుకొన్నమాత్రనే మవ్మథావిర్ధావముగలవా(యయ్యెనని యర్థము. మచ్చ్యవల్లన ట మొదలయిన నదీధర్మములను మవ్యధకేతన చలనాధి మారోద్టీవన ధర్మములుగా నధథ్యవసించు తెలియునది. ఆక్రమించుకొన పయినెత్తివచ్చువాని ధ్వజము మొట్టమొదటను, పిదస వాని తొలి సైన్యము లును, పిమ్మట వాని బాణములు, అల్లేత్రాటి చలనములు, పిమ్మట వాని ఖడ్గమును జూపట్టుటయు' దారసించుటయును ప్రసిద్దము. ఇచ్చటను కోలాహలు నాక్రమింపవచ్చు మన్మథుని మానధ్వజమును. హంనల యెలగోలుసేనయు, అంబుజబాణములును, తుమ్మెైదనారినటనములును, కలు రేకుఖడ్గమును వరుసగాం బయికొనెనని ఆక్రమణ పరికరమునకు ఆనుపూర్విని దెలియునది మండలాగ్రములును బయికొనునట్ట్లు చెవ్పటచే మవ్మథుండు వరివూర్ణముగాః దారిసిం 'చియాక్రమించినాండని వ్యంజితము. తలంవులోవలనే పఫైకొనెననుటచేత, సంకల్పమాత్రమున నట్లు మనఃపారవశ్యము గభిగించిన శుక్తిమతీ సొందర్శసొళకుమార్యాది వ్రభావము లును వ్యంజితములు. మఠథి 'తలంపులోవ అనెయను నంకల్చములోపలనె యవి పయికొ నుటకుమనవ్మథుండు సంకల్చసంభవుండుగాన వాని కేతన వల్లనాదు లన్నియును సంకల్పము లోనేతోంచెననియు సారస్యము స్సురించెడిని. కులగిరి రాజనందనునకుందలంచుటకు

246 వసుచరిత్రము భువనాభినందితయె తగునని యానురూప్యము. తలంచినమా(్రనే పైకొనునట్లు చేయుటను కేవలకృత్యము లనరాదు. 'ఎట్టివా తత్ర్రభావములో అవి ప్రభావము లగును. అలం. పూర్వోక్తము. తే. మరుని నాళీకసాయకో । త్మరము కరము ధరముం దరమిడి మెజము టీ | యరిది సొరిది నుజిది నవి మెట్లు తెగంగోయు | నురునదీర్లు రంబుల జనింపవో శతా । రములు గావా. క్షేషేడ అ. మరుని... కరము-మరుని=మన్మథునియొక్క నాళీకసాయక ఉత్మరము =తామరలనెడి అలుం గులబాణముల పరంపర, కరముజమిక్షిలి, ధరము॥ =కోలాహలపర్వతమును, తరమిడి=అదరంటునట్లు, మెటుముట=మర్శములందుం (గ్రుచ్చి యిటునటు మెదల్బుట, వయరిది=వమియాశ్చర్యము? ఇట “ఏమి” కి 'ఏం అనియు రూపములు. 'బజచెద విదియేం అని భాగవతము. 'ఏమిటిమాటి లిత్యాదులందుం (బ్రాంతప్రతులనెల్ల “ఏంటి” మాటలని మివర్ణస్థానమున నర్థబిందువు చూపట్టెడిని. సారిది౯ =యుక్తమగునట్లుగా, అవి=ఆ పద్మబాణములు, ఉటిదిక =ఉరవడిచేత, మెట్లు తెగం గోయు ఉరునదీరురంబులజ జనింవవో=కొండలను దెగునట్లుగా భేదించెడి నూఅంచులు గల వజ్రాయుధములుగావ్యా కాంబట్టి కోలాహలపర్వతమును భేదించుట యాశ్చర్యముగాదని యర్థము. శతారమనంగా 'సహస్రపత్రం కమలం శతపత్రం కుశేశయమ్‌” అని నూలు టేకులు గలదిగాన పద్మములని భావము. వజ్రాయుధమును “శతకోటి స్స్వరుం అనుటంజేసియు *'నూణంచులవాలు” అనుటంజేసియు నూజంచులు గలదని తెలియునది. కారణగుణము కార్యమునకును గలుగునుగాన గట్లం గోసెడి నదులం బుట్టిన తామరలకు గట్టనుగోయుట సహజమనుట. నాళీకమనంగా అలుంగులబాణమునగుగాన మన్మథుం డు తామరలనెడి యలుంగుల బాణములను కోలాహలుని మర్శ్మములందు (గ్రుచ్చి యిటునటు మెదల్చినాం డనుటకై తొమరకు నాళీకశబ్దము. పూర్వపద్యమున సంకల్పజనితమగు మన్మథాక్రమణమును, ఇందు మన్మథ బాధనమును, మెట్లు తెగంగోయు నదీరురములం బుట్టినది; మణి మెట్లు తమంతటనే తగనటకు వజ్రాయుధము లయినవి. కనుక మెట్టగు కోలాహలుని మెజముట వింతకాదు. అలం. శ్లేషమూలకమగు కావ్యలింగము, అర్థాపత్తియు. చ. కపురపుంగమ్మతావిం జలి । గ్రమ్మెడు గొజ్జంగ పువ్వనీట న చ్చపునెలజాలవెల్లువలం | జందనవాసన నేమిట౯ నగా ధిపు నతితీవ్రతాపళిఖి | దీఅకపోయె గతాగతక్రియా నిపుణ ఘనాళి నీతతటి ః నీలలితామృతధారం దక్కంగాః, 115 అ. కపురపుంగమ్మతావిః = కర్పూరముయొక్క యింపయిన పరిమళముచేత, చలిగ్రమ్మెడు గొజ్జం గ పూనీటిచేతను-అనంగా జల్లని పన్నీటిచేతను-లేక “బలుకప్రంపుటనంటి కప్పురపుందిప్పల్‌ గప్పి యుప్పాంగు జాల్లల గొజ్జంగెల నీరు” అన్నట్లు, గొజ్జంగెనీటికి శైత్యాతిళయము కలిగించుటకై కపురపుటరంటి కవృరవుందివృలం బాటించుట చెవ్పీనాందుగాన, 'కపురవుంగమ్మ తావి చలి(గమ్మెడు గొజ్జగిపువ్వునీటినని యొకటిగా గ్రహింపవచ్చును. కర్పూరముయొక్క యింపయిన తావితోంగూడి చలువలు గ్రమ్ముచున్న పన్నీటిచేతననుట - అచ్చపునెలజాల వెల్లువలక స్వచ్చమయిన చంద్రకాంత

ద్వితీయా శ్వాసము 249 శిలలు కరంగి ప్రవహించు ప్రవాహముచేతను, చందనవాసనన్‌=శ్రీచందనపు వాసనచేత, ఏమిటజ = వీనిలో దేనిచేతను, నగాధిపు అతితీవ్రతాపశిఖి=పర్వత(శ్రేష్టునియొక్క మిక్కిలియు వేండ్రమయిన విరహతాపమనెడు అగ్ని తీఅజకపోయె౯ =అడంగకపోయెను. కర్పూరపరంటులును, గొజ్జంగులును, చంద్రకాంతశిలలును, శ్రీచందనవృక్షములును పర్వతమందుంగల వస్తువులనియు, ఎరగలిచిచ్చు దగులం గా నివి యన్నియు నుండియు నది శమింపదనియుం దెలియునది. మటి శమించుట యెొట్లనిన-గతా... ధారణ -గతాగత =పోవుచు వచ్చుచునుందెడు, క్రియానిపుణ=కార్యమందు నేర్చుగల-కార్యమొడం గూర్చుటయందు నిపుణలయిన, ఘనాళి=గొప్ప సఖీజనులచేత నని యర్ధము-పోవుచు వచ్చుచుండు కార్యముగల మేఘపంక్తిచేత నని భావము. నీత=పొందింపంబడిన, తటినీ=శుక్రిమతీనది యొక్క లలిత =మనోహరమయిన, అమృతధారజణ =అమృతమనంగా జలమును గనుక జలదారయనెడు సుధాధారచేత, తక్కంగాణ =తప్ప, మజియొకదానిచేత తీజకపోయెనని సంబంధము. అనంగా శుక్తిమతీనదినిగూర్చి కోలాహలునికింగల కేవల మన్మథాగ్న్చి, యాబిడచెలికత్తెలు తోడ్కొని వచ్చిన యామె యింపయిన యధరసుధారసము గ్రోలిననే తీలునుగాని కేవలశైత్య'ప్రదములయిన తక్కిన కర్పూరాదులచే శమింపదయ్యెననుట. ఇట పర్వతమునందు స్వతస్సిద్ధములైన కర్పూర చందన వృక్షములును, చం(ద్రకాంతశిలాద్రవములును శైత్య సంపాదకద్రవ్యములుగా సమకట్టినాండు. ఆ పర్వతమందు కారుచిచ్చుపుట్టంగా, అందలి గొజ్జగినీరు నెలజాల వెల్లువలు మొదలగువానిచే శమింపక మేఘములు శుక్తిమతీనది జలములు ద్రావివచ్చి కురిసిన జలములనే శమించెననుట. పర్వతమందలి యెరగలి నిప్పులు అందుంగల కర్పూరకదల్యాదులచే నడంగక మేఘవర్షముచేతనే యదంగునని భావము. అలం. సమాసోక్తి శ్లేషానుప్రాణితము.

ఉ. శైలకులేంద్రుం డిట్లు మద । శాలిశుకాలిపికాలిశారికా జాలకనీలకంరరవ । సంగతి దాలిమి నిల్బం జాల కు ద్వేలకరాలకంతుశర । వేదన దీజ నదీరసోర్మికం దేలక యేల కల్లు మహ ॥ నీయసుఖం బని నిశ్చితాత్ముందై. 116 అ. శైలకులేందుందు=కోలాహలపర్వత ్రేషృందు, ఇట్లు=ఈచెప్పంబడిన విధమున, మద...సంగతిఇ -మదశాలి=జమదముచేత ఒప్పుచున్న చిలుకలయొక్కయు తుమ్మెదలయొక్క కోకిలలయొక్కయు సమూహములయొక్కయు, శారికాజాలక=గోరవంక పిట్టల గుంపుల యొక్కయు. నీలకంర=నెమిళ్ల్యయొక్కయు, రవ=కలకల ధ్వనులయొక్క సంగతికి =కూడికచేత, తాలిమి-వైర్యు, నిల్చ్బంజాలక=నిలుపలేక, 'ద్విరేఫః పుష్పలిదృుంగషట్పద[భ్రమరాళయః 'వనప్రియః పరభృతః కుశ = పిక ఇత్యపి' “నీలకంఠౌ శిఖీశ్వరౌ” అమ. కరాళ...వేదనక -కరాళ=భయంకరమయిన, కం క్ర మన్మథబాణములవలని, వేదన=బాధ, తీఅజ =శమించునట్లుగా, నదీ... ర్మికి౯ -నదీ=శుక్తిమతీనదియొక్క రస+ఉర్మికజ =సంభోగశ్చ్ళంగారరసతరంగమందు నని యర్థము. జలతరంగమందని భావము. తేలక=ఓలలాడకపోయిన పక్షమున, మహనీయసుఖంబు=అతిశయమయిన సౌఖ్యము, ఏలకల్యక =ఎట్టుగలుగుచున్నది, అని, నిశ్చితాత్ముండై =నిశ్చయింపంబడిన యంతఃకరణముగలవాండై-మనసులోన నిశ్చయించుకొన్నవాండై యనుట. ముందటజిపద్యముతో నన్వయము. ఇట పర్వతమందలి శుకపికాదులనే యుద్దీపనములుగా నలవజిచినాండు. కంతువేదన ఉద్వేలముగాన నదీరసతరంగములం దేలకతీఅదు. పర్వతమందలి చిచ్చు, అందలి నదీతరంగిత ప్రవాహములచేతనేకాని తక్సినవిధముల నుపశమింపదని భావము.

250 వసుచరిత్రము క. రుచిరాజితమణిభూషా, రుచిరాజి వెలుంగ దివ్య । రూపోజ్జ్వలుందై “'యచలాధీశ్వరుం డొకనాం, డచలామణివోరమగు మ । వానదిం జేరెన్‌. కై్ష7 అ. రుచిత... రాజి-రుచిత=(ప్రకాశించుచున్నవై, అజిత=వెలకులోంబడని - అనంగా అనర్హములయిన, మణి=రత్నమయములయిన, భూషా=ఆభరణములయొక్క రుచిరాజి=కాంతిపుంజము, “రుచిస్తు కిరణే కాన్తా వభిషజ్లాలాషయోః నానా. వెలుంగన్‌= ప్రకాశింపంగా, దివ్య=సౌందర్యయోగ్యమయిన, రూప=ఆకృతిచేత, ఉజ్జులుందై=ప్రకాశింపంగా, దివ్య=సౌందర్యయోగ్యమయిన, రూప=ఆకృృతిచేత, ఉజ్జులుం డై=ప్రకాశించుచున్నవాందై, అచలాధీశ్వరుండు =కోలాహలుండు, ఒకనాండు=ఒకనొక దినమందు, అచలా= భూమిని, మణిహారము=ముత్యాలహారమువలె నున్నట్టి, మహానది౯ = గొప్పనదియైన శుక్తిమతిని, చేరెన్‌= సమిపించిపోయెను. అలం. యమకభేదము శబ్బాలంకారము. శా. చేరన్‌రా నదియుం దటోద్గతర్వురీ ! సీమాధికోద(గ్రసం చారత్రీ నెదురేంగి యూర్మిమయహ । స్తన్యస్తరాజీవ రా జీ రాజన్మణిభాజనంబుల రజ 1శీగంధకింజల్క రే ఖా రక్తాక్షతముల్‌ వహించి వరుసం | గావించెయబీజావిధుల్‌. 118 అ. చేరన్‌రాణ =కోలాహలుండు సమిపించిరాంగా, నదియు౯ =శుక్రిమతీనదియును, తట... శ్రీక -తట+ఉద్గ్దత=తీరము నతిక్రమించి పైకివచ్చిన, ర్యురీ=ప్రవాహముయొక్క సీమయనంగా నిట మర్యాద. 'నీమనీవే ఇమే క్షేత్రే కూలమర్యాదయోరవి”నానా. నీమాధిక =వేరమోలినద్దై, ఉదగ్ర=ఉత్మటమగుచున్న, సంచారశ్రీణ =సంచారసంపత్తిచేత, ఎదురేంగి=ఎదురుగాం బోయియని యర్థము. సీమయనంగా పొలిమేర-పూజ్యులయనవారు తనయొద్దకు వచ్చుచుండంగా పొలిమేర దాంటి యెదురుగా బోవలసినది న్యాయమైనందున సీమాదికోదగ్రసంచారమనంగా పొలిమేర దాంటిపోవుట యని యర్ధాం తరము. అర్ధద్వయమునకు నభేదాధ్యవసాయము. ఊర్మి. భాజనంబులజ -ఊర్మిమయ=అలల రూపములయిన, హస్త=చేతులందు, న్యస్త=ఉంపంబడిన, రాజీవరాజీ=పద్మసమూహమనెడి, రాజత్‌+మణిభాజనంబుల౯ =ప్రకాళశించుచున్న రత్నపాత్రములందు, 'భాజనం యోగ్యపాత్రయోః నానా. రజః=పుప్పాడియనెడు, శ్రీగంధ =శ్రీచందనమును,కిం జల్మరేఖా=అకరువులచాలనెడి, రక్తాక్షత =ఎజ్జిని యక్షతలను, అక్షతశబ్దము కుశాది గణములోం జేరినదయ్యు “చరితాదికశబ్దానాం స్వరూపం చ యథా భవేత్‌ అని యధర్వణుండు చెప్పినట్లు హంసాక్షతాదిశబ్బములకు వికల్పముగాన నిచట అక్షతములని ప్రయోగము. వహించి=ఉంచుకొని, వరుస =అర్ధ్యపాద్యాదిక్రమముచేత, పూజావిధులు =అర్బావిధాన ములు, కావించెను. అనంగా లోకమందు: బూజ్యులయినవారు తన యింటికి వచ్చుచుండంగాం దెలిసికొని పొలిమేర కవతలికి నెదురుగాంబోయి వెంటంబెట్టుకొనివచ్చి పళ్లెరములందు గంధాక్షత లుంచుకొని యర్హ్యపాద్యాది విధులచేతం బూజచేయుట మర్యాదగనుక నట్లు శుక్తిమతి కోలాహలునికిం బూజసేసెనని తెలియునది. నది గట్లపయి నుప్పాంగి వెల్లువగొన తనయందలి తామరలు తేలుచుండంగాం బర్వతములం బ్రవహించుట (్రకటమ్లు. అలం. రూపకానుప్రాణితోశ్ర్రేక్ష గమ్యము. తే. గిరియును దదంతికోత్తుంగ । తరచిరత్న రత్నతటపీఠిం జెందె గా । రవము వజల వరలలితవాహినీ వైభ [వంబుంగాంచి, కాంచె బహుపద్మనిధిలాభకౌతుకంబు. 119

ద్వితీయా శ్వాసము 251 అ. గిరియును=కోలాహలపర్వతమును, తత్‌...పీఠ౯ -తత్‌*ఆ నదియొక్క అంతిక=సమిపమంద లి, ఉత్తుంగతర=ఉన్నతమయిన, చిరత్నరత్న=ప్రాచీనరత్న్సమయమయిన, తట=తీరమనెడు, పీఠి౯ =పీఠమును, గౌరవము వజలః =ఘనతమిణినట్లుగానని యర్థము. దుర్భరత్వ మొప్పంగా నని భావము. చెందెజ =అధిష్టించెను, వర... వైభవంబుల౯ -వర=(శ్రేస్టమును, లలిత=ఒప్పిదమునునైన, వాహినీవైభవంబు ఇశ్రుక్తిమతీనదియొక్క వైభవమును, కాంచి=చూచి, బహుపద్మనిధిలాభకౌతుకంబు౯ కాంచెను =అనేకము లయిన పద్మములనెడి నిధులయొక్క ప్రాప్తివలని సంతోషమును బొందెనని యర్థము. అనేక పద్మాకం లాభకౌతుకమును బొందెనని భావము. ఈ పద్యము ముక్షపాదాంత్య [గగ్రస్తముగాం జెప్పంబడెను. ఇట 'లలితి మనంగా సౌకుమార్యప్రయుక్తమయిన శృంగారచేష్టావిశేషము. కోలాహలుండు తన పెద్దథికము మోజవచ్చి యా నదియిడిన రత్ఫపీఠిని గూర్చుండి దానిమేలి లలితముతోడి సౌందర్య వైభవమును జూడంగానే పెక్కు పద్మనిధులు దొరికినంత సంతోషము నొందెనని యర్థము. పర్వతములు “గౌరవము మిక్కిలి యురువులగుటయు నదులు దానికడంబాఖుటయు నదీప్రవాహములచే దానియందు: బద్మాకరము లేర్చడుటయు ప్రకటమే. వ. అప్పుడప్పుణ్యతరంగిణి యన్నగాగ్రణితో నిట్లనియె. 120 అ. అప్పుడు=ఆసమయమందు, అప్పుణ్యతరంగిణి=పుణ్యనదియైన యా శుక్తిమతి, అన్నగా (గ్రణితో =పర్వతడశ్రేష్టుండయిన యా కోలాహలునితో, ఈరీతిగాం బలికెను. ఏమనినః. సీ. _అతులతైవలవతీ । శతము లీనెడు మికు, నా యిచ్చు విమలార్థ్యతోయ మెంతం ప్రాలేయనిలయసం । భవము గాంచినమికుం, బన్నీట నొనరించు!పాద్యమెంత సరసమందారమం ;జరుల రంజిలు మికుం, బెనంచి పూదండ ల ।ర్పించు టెంత గోరత్నదోహన । గురులక్ష్మి గల మికు, నుపదగా మణివర్గ। మొసంగు టెంత తే. యనఘ యొవ్వారలైనం గొందంతవారి,. కవనిం గొండంతపూజ సేయంగంగలరె ల భక్తి నేనిచ్చు నీ వుష్ప్రుపత్రతోయ, మాత్రములు గైకొనుటెకాక।గోత్రతిలక. క్షే అ. అతుల=ఎనలేనట్టి, శైవలవతీ=నదులయొక్క శతములు=వందలను, ఈనెడు మోకుః =పుట్టించునట్టిమాకు, నాయిచ్చు విమల అర్ధృతోయము=నేను ఇచ్చునట్టి నిర్భలమయినయర్థుణల ఎంత=ఎంతమాత్రము, -అనంగా ఎక్కువలోనిదిగాదనుట. “ప్రాలేయనిలయ =పొమజల ములు నివాసమయిన పర్వతమువలన-అనంగా హిమవంతునివలన “ప్రాలేయ మిహికాచాథపొిమా న్‌ సంహతిఃి అమ. సంభవము౪ =పుట్టుకను, కాంచిన మికుజ =పొందినట్టిమాకు, పన్నీటః ఒనరిం పాద్యము ఎంత=పరిమళముతోం గూదకొంచెము హిమజలముచేతనిచ్చునట్టి పాద్యమంతమాత్రమనుట. సరస...జరులజ -సరస=మకరందముతోంగూడిన, మందారమంజరుల౯ =కల్చవృక్షపు పూ గుత్తులచేత, రంజిలు మోకు =రక్తినొందుచున్న మోకు, పెనంచిపూదండ లర్పించుటెంత=కలయంబెనంచి పుష్పమాలి కలర్చించుట యెంతమాత్రము-ఏపాటియనుట. గోరత్నదోహనగురులక్ష్మిగల మికు౯ - గోశబ్దము గోవునందును, భూమియందును వర్తించును-'స్వర్గేషు పశువాగ్వజదిబ్నేత్రఘృణిభూజలే, లక్ష్య దృష్ట్యోస్త్రియాం పుంసి గౌ? అమ. గో = గోరూపయైన భూమివలన, రత్నదోహన = రత్నములను పిదుకుటగలిగిన, గురు=తండ్రియైన హిమవంతునియొక్క లక్ష్మిగలమికుణ =సంపదగలయట్టిమాకు, ఉపదగాః = కానుకగా, మణివర్గము = రత్నసమూహము, ఒసంగుటెంత = ఇచ్చుట యెంతమాత్రము.

252 వసుచరిత్రము “ఉపాయన ముపగ్రామ్య ముపమారస్తథోపదా” అమ. భూదేవి గోరూపిణియైనదనియు, హిమవత్పర్వతము వత్సరూపమయినదనియు, రత్నాదులు పిదకంబడినవనియుం బ్రసిద్ధము. అనఘ=నిష్కల్మషుం డయిన యో కోలాహలాద్రీ, ఎవ్వారలయిన౬ =ఎవ్వరయినప్పటికిని, కొండంతవారికి౯ =కొండ పొడుగు ఘనతగలవారి కని యర్థము. పర్వతమున కని భావము. అవనిఇ =భూమియందు, కొండంత పూజ=కొం డపొడుగుపూజ, చేయంగంగలరె= చేయంగలరా-చేయలేరుగదాయనుట. ఇంకనేమనిన, భక్తిణ =భక్తితోను, ఇచ్చు, ఈపుష్పపత్రతోయమాత్రములు=ఈపుపష్పము పత్రము ఉదకముఅనెడి యింతమాత్రములు, కైకొనుటెకాక=గ్రహించుటయేకాని - మథేమికాదనుట. నే నీ యల్చ్పమాత్రములు సమర్పించినను భక్తిపూర్వకముగా నియ్యంబడినవని యీ యల్పములను బహూకరించి మిరు చేకొనుచున్నారే కాని లేకున్న నివి మొకెంతమాత్రమని యర్థము. గోత్రతిలక=వంశడ్రేష్టుందాయని యర్థము. వంశతిలకునకే యిట్టి సౌజన్యము దగునని యాశయము. పర్వతథ్రేష్టుండా యని భావము. “పత్రం పుష్పం ఫలం తోయం యో మే భక్యా ప్రయచ్చతి, తదహం భక్తుపహృత మశ్నామి ప్రయతాత్మనజ అను గీతాళ్లోక మిట యనుసంధేయము. అలం. ఇట విభావన, లోకోక్తియర్థాంతతరగర్భమగుటంజేసి ఛేకోక్తి. చ. విలసిరత్న కూటములు । వేలుపుంగన్నెలకూటముల్‌ సుధా కలితసరఃకృపీటములు । కామితనూతన వస్తుజాలదో హలసురభూజవాటము లొ । కప్పుడుం బాయక కల్గు నీకున వ్వల నొక యర్ధనీయమగు 1 వస్తువు గల్గునె ముజ్జగంబులన్‌. 122 అ. విలసిత..... కూటములు-విలసిత = మిక్కిలియుం (బ్రకాశించుచున్న, రత్సకూటములు = మణి మయములయిన శిఖరములును, 'కూటో౬ స్రీశిఖరంశృజ్ల్దమ్‌' అమ. వేలుపుకన్నెలకూటముల్‌ = దేవతాస్ట్రీలయొక్క సాంగత్యములును, మొదటి 'కూటముల్‌ 'కూటి' శబ్దమునకు బహువచనము, రెండవది “కూటమి” శబ్దమునకు బహువచనమని తెలియునది. ఇట కోలాహలునియందు ఇంద్ర వ్యవహార సమారోపణమును స్ఫురించుచుండుటచే, నింద్రునివలె, విలసితరత్న.కూటములు = ప్రకాశించుచున్న రత్నసమూహములు, “వేలుపుకన్నెలకూటములో - దేవతాస్తీలతోడి సంభోగములును గలవాండవని యర్థాంతరము నూహ్యము. సుధా... కృపీటములు-సుధా= అమృతములే, కలిత = ఒప్పుచున్న - మాధుర్యముచేత ననుట, సరః=సరస్సులయొక్క, కృపీటములు=జలములు, 'కృపీట ముదరే జలే నానా. అమృతముతోం గూడియున్న కొలంకుల జలము - అనంగా సరస్సునందలి జలము లమృత మగుట యని యిం(ద్రత్వారోపణమునకు ననురూపముగా (గగ్రహించునది. కామిత... వాటములు - కామిత= కోరంబడిన, నూతన=క్రాత్తయయిన, వస్తుజాల=పదార్థసమూహములను, దోహల=ఇచ్చునట్టి, సురభూజ వాటములు =కల్పవృక్షపుచాలుపులును, ఒకప్పుడుజ= ఏకాలమందును-నిరంతరమనుట, పాయక= వీడక, కల్లు నీకుజ = కలిగియుండునట్టి నీకు, అనంగా ఈ .చెప్పంబడిన వస్తువులు గలవాండు దేవేంద్రుండు గనుక దేవేంద్రవైభవముగల నీకు నని ధ్వనితార్థము. అవ్వలజ = అవతల, ముజ్జగంబులకా = మూం డులోకములందును, ఒక అర్ధనీయము అగు వస్తువు=ఒక కోరందగినపదార్థము, కల్టునె=కలుగ నేర్చునా _ కలుగనేరదనుట. , ॥ 'సంపత్తికో విలసితరత్న్ససమూహ (కూట) ములున్నవి. రతికో దేవతాస్తీలతోడి సంభోగము. అన్న పానీయములకో సుధగలసరోజలములు. ఇంకందక్కినభోగములు కక్రొత్తక్రాత్తంగ నేవియేని తలంచుకొన్నచో వానినిచ్చెడు కల్పవృక్షము లున్నవి. ఇట్టివైభవములు.-దేవేంద్రునికింగలయట్టివి. మజియొ

ద్వితీయా శ్వాసము 253 కప్పుడుండియొకప్పుడు లేకపోవునవిగాక నిరంతరము గలిగియుండునవి. ఇట్టినీకు మముబోంటి వారి వలనం గోరవలసినదేమున్నది. భక్తినొకటిమెచ్చుకొనుటతప్ప” ననియర్ధము. పర్వతముగనుక శిఖరము లందురత్నములు గలవనియు నవి పొడవులగుటచే నాకాశమునందుంగల దేవతాస్త్రీలు వచ్చెదరనియు కొలంకుల నీరంతయు నమృతమువలెం జవులుగులుకుననియు, క్రొత్తక్రాత్త వస్తువులేది కోరినను గల్ప వృక్షము లందుంగలవి యొసంగుననియు భావము. ధనములందు రత్నములకంటెను, ప్రీలందు దేవకన్యల కంటెను, పానీయములం దమృతముకంటెను, ఇష్టార్ధప్రదములందు. గల్పవృక్షములకంటెను నతిశ యించినవి ముల్లోకములందు లేవుగాన ముజ్జగములందు మజియొక కోరందగిన వస్తువు లేదన్నాడు. ఇక్కడ ఇంద్రసమారోపణము గమ్యమగుటచే నలంకారము సమాసోక్తి,

క. ఏతాదృశగుణగరిమస, మేతాత్ములు మిర లిచటి । కేతంచుట యో

శీతాద్రితనయ మదుపరి, జాతాఖినవానురాగ । సంపత్తింగదా. 128

అ. ఓ శీతాద్రితనయ = ఓ హిమవత్చర్వతపుత్రా, ఏతా...త్క్ములు- వతాదృశ=ఇటువంటి, గుణ= సుగుణములయొక్క గరిమ =గౌరవముతోడ -గొప్పగుణసంపత్తితోడ ననుట, సమేత=కూడిన, ఆత్ములు= అంతఃకరణముగలవారని యర్థము. ఏతాదృ్భశగుణ=ఇటువంటిగుణముగల- ఇటువంటిదయినయనుట, గరిమ=గురుత్వముతోడ-అనంగా దుర్భరత్వముతోడ, సమేత = కూడిన, ఆత్ములు=మూర్తి గలవారని భావము. (అగు) మొరలు=మిోరు, పూజ్యార్ధ్థమందు బహువచనము. “ద్రోణులందు భీష్ములదేన' (ఉద్యోగ. ౪ ఆ.) నని తిక్కన, ఇచటికిణ, ఏతెంచుట=వచ్చుట, మత్‌...సంపత్తిక - మత్‌ + ఉపరి=నామోంద, జాత=పుట్టిన, అభినవ=క్రాత్తయైన, అనురాగ సంపత్తిజ కదా = వాత్సల్యము పెంపుచేతంగదాయని యర్థము. నామిందంగలిగిన స్ర్రీవిషయానురాగసమృద్ధి చేతం గదా యని (కొంద మతమున, నా నీళ్లపయిభాగమునం దేలుటకుం గలిగినయాస్థ చేతంగదాయనియు) శుక్తిమతీ వాక్య మం బుద్ధిపూర్వకమగు నర్ధమును స్ఫురించెడిని. 'గుణగరిమి యనుచో గుణాతిశయము గల వారలు గొన “'మదుపరి* నాపయిని వాత్సల్యగుణమున వచ్చితిరనుట బుద్ధికృతమైన యర్థము. (క్‌ అతిదుర్భరత్వముగలవారుగాన నానీళ్లపయిభాగమునం దేల నాస్థగలవారయితి రని అబుద్ధికృళ ౯1 యర్ధమును దెలిపెదరు. ఈ రెండవ యర్థము 'నిజంబ పల్మితి వవుజ భువనాశయ సన్నివేశవేదిని కోలాహలుని వచనముల చేత ఉన్నీతమందురు. '“సంసక్తింగదా'యని పారాం.

చ. అన విని గట్టురాకొామరుం | డాననగహ్వరరోచమాననూ

తనతరదంతహీరరుచి । ధారలు వెల్వడ నొక్కలేంతన వ్వు నగి నిజంబ పల్మితి వ । వు౯ భువనాశయసన్నివేశవే 124 దిని సరసాగ్రగణ్యవు గ | దే యని యన్నదిం బల్కు వెండియున్‌.

అ. అనక, విని, గట్టురాకామరుండు=పర్వతరాజకుమారుందయిన కోలాహలుండు, ఆనన... ధారలు-ఆననగహ్వర =గుహవంటి ముఖమునందు, రోచమాన = ప్రకాశించుచున్న నూతనతర = మిక్కిలి క్రాత్తలయిన, దంతహీర = వజ్రమణులవంటి దంతములయొక్క రుచి = కాంతియొక్క ధారలు = అల్బప్రవాహములు. 'ధారా పూః కాపిసేనాగ్రం పతదంబ్వాదిసంతతిః, ఖడ్దాదినిశితప్రాంతే తురంగ గతిపజ్బుకే” నానా. వెల్వడక = బయలుదేజంగా నని యర్థము. అననగహ్వర = ముఖమువంటి గుహయందు, రోచమాన = ప్రకాశించుచున్నవియు, నూతనతర = మిక్కిలి క్రొత్తవియు నగు, దంత = సానువులందలి, *“దంతస్సానుని కథ్యతే' విశ్వము. హీర = వజ్రమణులయొక్క కాంతిధారలు వెలు వడంగా నని భావము, ఒక్క లేంత నవ్వ నగి = ఒక చిణునవ్వు నవ్వి, నిజంబ పల్ఫితివి, అవుణ =

254 వసుచరిత్రము అవును, యథార్థమే చెప్పితివి. భువన... వేదిని-భువన=జగత్తులయొక్క ఆశయ =అభిప్రాయముయొక్క, సన్నివేశ=స్టితిని, వేదిని= గుర్తెటిగినదానాయని యర్థము. భువనాశయ=జలాశయమందలి, సన్నివేశ= సత్‌ + నివేశ = సత్పురుషప్రవేశమును, వేదిని=గులు తెటింగినదానాయని భావము. సరస అగ్రగణ్యవు గదే = సరసులయినవారిలో-అనంగా రసికురాండ్రలో (శ్రేష్టరాలవుగదే యని యర్థము. సరసా = జలసహితలయిన నదులలో ్రేష్టురాలవుగదే యని భావము. అగ్రగణ్యమనంగా ముందుగా నెన్నం దగినది. మొదటంగారవింపందగినదనుట. అని, అన్నది౯ = ఆ నదినిగూర్చి పల్కు = ఒక వాక్యమును జెప్పెను. శుక్తిమతి 'మదుపరిజాతాభినవానురాగసంపత్తింజేసి వచ్చితిరని యతని వాత్సల్యసంపత్తిని వచ్చుటకు హేతువుగాం గొనియాడంగా నందేస్ఫురించు భానార్థమునుండి “స్తీవిషయానురాగ సంపత్తి చేతం దానువచ్చినట్లు చెప్పినదిగా నన్వయించుకొని “అవును నిజమే చెప్పితివి అని నవ్వినాండు. “సరసాగ్రణ్య-తనలోని యభిప్రాయమును దెలిసికొనుటకు మేటిరసికురాలు గావలయును. పర్వత గుహలందు వజ్రములు కాంతులు పర్వుటయు నదుల మడుంగులందు సత్పురుషులు చొచ్చి జలక మాడుటయు నదులు గొప్పనీటిపట్టులగుటయు '్రకటము. 'పల్కుక్షా అని భూతంబున లట్టు. అలం. కేవలప్రకృతగోచరశ్లేషము. మ. పరమామోదముతో నశేషతటినీ । పద్మాస్యలం గూడి నీ వరవిందోదృ్భవుం గొల్చి యేంగుతటి నీ | యచ్చాచ్చభావంబు నీ సరసత్వంబును నీ గభీరతయు నీ । సర్వంకషప్రాఢి నీ పరిపూర్ణత్వముం గాంచి మెచ్చి మదిలో । భావింతు నిన్నెప్పుడున్‌. 125 అ. నీవు, పరమ+ఆమోదముతోః = మిక్కిలి గొప్పసంతోషముతోడ, అశేషతటినీపద్మాస్యలః = సమస్తనదీకాంతలను, కూడి=కూడుకొని, అరవిందోద్భవుజ = బ్రహ్మదేవుని, కొల్చి=సేవించి, ఏంగుతటిజ = పోవుచుండునపుడు, నీ అచ్చ+అచ్చభావంబు౯ = నీదయిన మిక్కిలి నిర్మలమయిన పహృదయమును-నీ యత్యంత నిర్మలత్వము నని భావము. 'భావః పదార్ధే సత్తాయాం క్రియాచేష్టాత్మ యోనిషు । విద్వల్లీలా స్వభావేషు భూత్యభిప్రాయజన్తుషు' నానా. నీ సరసత్వంబు౯ = నీ రసికత్వమును- జలసహితత్వమని భావము. నీ గభీరతయు౬ = నీదయిన గాంభీర్యగుణము - అనంగా మనో వికారములను సులువుగా బయలుపుచ్చమి యను గుణమును. నీ లోంతునని భావము. నీ సర్వంకష ప్రొఢిజ = నీయొక్క సమస్తమును సంగ్రహించు నేర్చును-సర్వమును వ్యాపించు సామర్ధ్యమునని భావము. నీ పరిపూర్ణత్వము=నీయొక్క సంపూర్ణ భావమును - నీప్రవాహపరిపూర్ణత్వము నని భావము, కాంచి=చూచి, మెచ్చి=మెచ్చుకొని, మదిలోజ =మానసమందు, నిన్ను, ఎప్పుడుజ, భావింతు౯ = తలంచుచుందును. '“భావింతు నిన్నెంతయుజు అని పాఠాం. నిన్ను మిక్కిలియుం దలంతునని యర్థము. ఇచట నుత్తమసుందరీధర్శ్మములును నుత్తమనదీ ధర్మములును నభేదాధ్యవసాయముచేతం జెప్పంబడినవి. అలం. శ్లేషము. శా. ఆ పద్నోద్భవు నోలగంబునకు ది । వ్యద్వీపినుల్‌ నిచ్చ రా రో పోరో మఠథి యెందటేనియును వా । రుజ మేము సంధింపమో యే పద్మాననం జూచినం జెలియ ని । న్నీక్షించిన ట్లుండ దే లా పల్మాటలు పూర్వజన్మకృతముల్‌ । గాంబోలు నీ నెయ్యముల్‌. 126

ద్వితీయా శ్వాసము 255 అ. ఆపద్మోద్భవు ఓలగంబునకు౯ =ఆ బ్రహ్మదేవునియొక్క కొలువునకు, దివ్యద్వీపినుల్‌=దివ్య నదులు, 'స్రోతస్వినీ ద్వీపవతీ” అమ. నిచ్చక = ఎప్పుడును “ఎపుడు నెడపక యుడుగక యెల్లపుడన, నిచ్చ యనయంబునాం గను నిచ్చలనంగం, దనరు నాఖ్యలు సంతతంబనుట కభవి ఆంధ్రనామ. మటథీ యెందటేనియుజ = ఇంక నెందఅయినను, రారో పోరో = వచ్చుచుండలేదా పోవుచుండలేదా. వారుణ మేముః౯ సంధీంపమో=వారును, మేమును ఎదుర్కొనలేదా, ఏపద్మాననః = పద్మమువంటి ముఖముగల యే స్త్రీని చూచినను - ఆననమువంటి పద్మములుగల యే నదిని జూచినను అని భావము. నిన్నుక, ఈక్షించినట్లు ఉండదు = చూచినట్లుగా నుండదు. ఏలా పల్‌ మాటలు = పెక్కుమాటలెందుకు, ఈ నెయ్యముల్‌ = ఈ మక్కువలు, పూర్వజన్మకృతముల్‌ = తొల్లింటి పుట్టుకయందుం జేయంబడినవి, కాం బోలు = అగునేమో-ఎందజినో దివ్యనదీమణులను జూచుచున్నారముగాని వారిని జూచుట నిన్నుం జూచినట్లుండదు. అనంగా వారిమోంద నీమిోందంబోలె నెయ్యముగలుగదు. ఇట్లు నెయ్యముగలుగుటకుం గారణ మిప్పటి పుట్టువునం దేదియుం గానరాకున్నది. ఇది పూర్వజన్మకృతమయిన స్నేహముచేంగలిగినదిగా నుండవచ్చునేమో యని యర్థము. 'సంస్కారాః ప్రాక్తనా ఇవి యన్నట్టు లిప్పటి జన్మమునం గలుగుట కంతగా హేతూపపత్తి పాసంగనిదానికి పూర్వజన్మవాసనను హేతువుగా రూపించుట తెలియునది. మన కిరువురకు నెయ్యము జన్మాంతరకృతమగుటచే నాతప్పు గాదనియు, (ద్రోసిపుచ్చ నలవిగాదనియు భావము తెలియునది. ఉ. నావలనం బ్రియం బెటింగి ! న న్నాకమాణను బల్మరింప క్రీ వే వెస నోరసేసికొని । యేంగుదు గాని సరిల్లలామ ని న్నేవగం జేరవత్తు మది । కింపగు నీదు నవోదితామృతం బేవగం (గ్రోలం గాంతు నని | యే నెపుడుం దలపోయుచుండుదున్‌. 127 అ. సరిత్‌+లలామ=నదులకు భూషణమువయిన శుక్తిమతీ, నావలన ప్రియంబు ఎటింగ * నీవిషయమై నాకుంగల (ప్రేమను దెలిసికొని-నాకు నీయందుంగల మక్కువను గుజుతెటింగియనుట, నన్నుళ, ఒకమాయిను=ఒకసారియైనను, పల్మరింపక =మాటలాడనీయక-నాతోడ నొకపరియైన మాటాడక యనుట, ఈవే వెస ఓరచేసికొని ఏంగుదు కాని = నీవే త్వరితముగా తొలంగుపాటు చేసికొని పోదువుగాని-ఇంతవఅకును నదీప్రవాహపరముగాను నిట్లె యర్థము చెప్పవలయును. నిన్నుక, ఏవగిక = ఏవిధముచేత, చేరణ క॥వత్తున్‌= సమిపించివత్తును-నీవు నామక్కువ తెలిసికొని నాతో మాటా క ఓరగా నొదింగిపోయినను బోదువుపో. నిన్ను నే నేవిధమునం గదియుదునని యర్థము. మ క క మనస్సునకు, ఇంపగు...అమృతంబున్‌ - ఇంపగు=ప్రియమయినట్టి, నీదు, నవ= నూతనం ఉదిత = మాటయనెడు, అమృతంబుక = అమృతమునని యర్థము. నవ= క్రొత్తగా, ఉదిత అమృతంబుక = ఉదకమునని భావము. ఏవగజ =ఏవిధమున, క్రోలకకాంతుక = పానము సేయుదును, అని = అనుకొని, ఏను, ఎపుడుజ = ఎల్లప్పుడును, తలపోయుచుందుదు౯ = చింతించుచునే యుందును. అనంగా నామింద నీకుమాత్రమే మక్కువలేదుగాని, నాకెల్లప్పుడును నీమిందనే మక్కువగలిగియున్నదని యర్థము. నదులు పర్వతముల యోరగాం బ్రవహించుటయు, పర్వతజలములచే నదులుపకార మొందుటయు, నదులు క్రొత్త ప్రవాహములు రాంగా పర్వతప్రాంతములం దారసించుటయుం దెలియునది. అలం. శ్లేషము. తే. విమలమధురమనోహర । వృత్తివెలయు, వారింగొనియాడ బుధులెంత 1 దూరమైనం బోవుదురుగాన యేను నీ । పొందుంగోరి, ద వ్వనక వచ్చితి నశేష । తాపశమని. 128

256 వసుచరిత్రము అ. అశేషతాపశమని - అశేష=నిశ్చేషముగా, తాప=మన్మథతాపమును, శమని=శమింపం జేయుదానా - దప్పి మొదలయిన తాపములను శమింపంజేయుదానా యని భావము. విమల... వృత్తిణ - విమల=నిర్చష్టమును, మధుర=ప్రియమును, మనోహర=చక్కనిదియు నయిన, వృత్తిణ = వర్తనముచేత, వెలయువారిక౯ = ప్రకాశించెడువారలను - నిష్కలుషమును, మాధుర్యయుక్తమును, మనోహరమును నయిన స్థితిగలవారిని-అనంగా జలమునని భావము. 'స్వాదుప్రయౌచ మధురౌ అమ. కొనియాడణ =వర్షించుకొజకు, కొని=గ్రహించి, ఆడ = స్నానముసేయుకొజకని భావము. “ఏను తీర్థంబులాడంగ నేంగుదెంచి యేను దీర్థంబులాడక యని 'ఆడూు ధాతువు స్నానార్ధము తెలియునది. బుధులు=తెలిసినవారు-పెద్దలనుట, ఎంతదూరమయినః పోదురుగాన= ఎంతదూరమయినను పోవుదురు గనుక, ఏను = నేనును, నీపొందు౯ = నీయొక్క సాంగత్యమును, కోరి, దవ్వుఅనక= దూరమని యెంచక, వచ్చితిని. బుధులుగూడ దవ్వనక వత్తురుగాన నేనువచ్చుటయు6 దప్పుగాదు ఒప్పేయని యాశయము. అశేషతాపశమని యనుట సాభిప్రాయముగాన పరికరాంకురము. సామాన్యముచే విశేష సమర్ధనమునుబట్టి అర్థాంతరన్యాసము. విమలమధుర మనోహరవృత్తియను హేతువు చేత బుధులుపోవుట నిబంధించుటచే పదార్థహేతుకమును బుధులు పోవుటంజేసి నేనును వచ్చితి ననుటబేత వాక్యార్థహేతు కమునయిన కావ్యలింగము శ్లేషానుప్రాణిత మలంకారములు. ఉ. చెప్పెడిదేమి నాకుం గల । జీవనమంతయు నీక కూర్చియె బ్లప్పుడు నిన్నుంబాయక ప్రి; యాచరణం బొనరింపనేర్తు నీ చొప్పున కీవు నియ్యకొని । చొక్కపుజక్కవగుబ్బలాండి మేల్‌ దప్పక యంతరంగమునం । దారిచి నన్ను నదీనుం జేయవే. 129 అ. చెప్పెడిదేమి=ఇంకమిదం జెప్పవలసిన దేమున్నది. అనంగా వేజాకమాట చెప్పవలసినది లేదనుట. నాకు, కల జీవనమంతయు౬ నీక కూర్చి=జీవనమనంగా (బ్రతుకును, జలమును-నాకుం గలిగియున్న బ్రతుకు బంతాలమునంతటిని నీకే యొప్పగించి-నాయందుందెదు సెలయేటిజలములను నీయందుంజేర్చి యనిభావము. ఎల్లప్పుదుః నిన్నుక పాయక = ఎల్లకాలము నిన్ను నెడంబాయక, ప్రియాచరణంబు౯ ఒనరింపజ నేర్తు౯ = ప్రియము సేయుటను-చేయనేర్తును-ప్రియము గావింపనేర్తు ననుట-ప్రియుండు చేయుకార్యము చేయనేర్తునని భావము” ఈచొప్పునకు॥ = ఈపద్ధతికి, ఈవుః = నీవును, ఇయ్యకొని = సమ్మతించి- నేను సమ్మతించుట చెప్పనక్కజలేదని భావము. చొక్కపు జక్కన గుబ్బలాండి=చకృని చక్రవాకములవంటి కుచములుగలదానా-చక్కని కుచములవంటి చక్రవాకములు గలదానా యని భావము. మేల్‌తప్పక = మోహమునువిడువక - మేలుచెలటుపకయని భావము. వలపు కూరిమి మేలునా నలరుం బేళ్ళ్లు మోహమునకు' ఆంధ్ర. అంతరంగమున తారిచి=హృదయమందు జేరిచి - నాహితము నీహృదయమునందుం దలపోసియని యర్థము. నాయందు వలపును నీహృదయ మందుంగలిగి యనిభావము. నన్నుక, అదీనుఇ = దీనుండుగానివానినిగా-నదీనుజ - నదీ+ఇనుజా = నదీనాథునింగా నని భావము. వలపును గంఠోక్తముగాంజెప్పుట అరసికత్వమును, అమనోజ్ఞమును కాన తదర్ధకములనెల్ల భావములుగా నిట గగ్రాహ్యము. చేయవే = చేయుమా - అనంగా నన్నువలచి వరించి శుక్తిమతీనాథుండనునట్లుగాం జేయవే యనుట. .“'చొక్కపు జక్కవగుబ్బలాండి యనుట కోలాహలుని మోహమునకు ముఖ్యకారణము తెలిపెడిని. పర్వతములనుండి ప్రవహించు జలములు నదులంజేరుటయు, పర్వతములు నదుల కధ్యక్షములగుటయుం బ్రసిద్ధము. అలం. శ్లేషము. క. అన విని నగరాజుఘన, ధ్వనిగరిమకుం గలంగి ముకులి । తక రాంబుజయై వినయమునయంబుభయమును, మనమునంబెనంగొనంగశుక్తి ।; మతియిట్లనియెన్‌. 180

ద్వితీయా శ్వాసము 257 అ. అనః, విని, నగరాజు... గరిమకుణ - నగరాజు = కోలాహలునియొక్క ఘన = గొప్ప దయిన, ధ్వని=వాక్యధ్వనియొక్క, గరిమకు౯ణ=అతిశయమునకు, గొప్పవ్యంగ్యార్థవైభవమునకు-అనంగా తన్ను వలచుటను సూచించుటకు, కలంగి=వ్యాకులపడియని యర్థము. ఘన = మేఘముల యొక్క ధ్వని గరిమకు, కలుషితమయిన తామరలు గలదైయని భావము. వినయము=అడంకువయును, నయంబు. = నీతియును, భయమును=వెజపును, మనమునజ = మనస్సునందు, పెనంగొనంగక౯ = పిరిగొనంగా, ముకుళితకరాంబుజయై = మోడద్చినచేయిదమ్ములు గలదై, శుక్తిమతి, ఇట్లు అనియె౯=ఈవాక్యము చెప్పెను. సీ. నిలువెల్ల నీచాతి । నీచోపసరణంబు, ప్రకృతియెల్లను జాద్య । పరిణతంబు పెంపెల్ల నియత గాం । భీర్యమాన విహీన, మంతరంబెల్లం ఐం | కావిలంబు జీవనంబెల్ల నంచి । త బుద్చ్బుదప్రాయ, ముదయమెల్లను దుర్ది | నోన్ముఖంబు గతులెల్లం గుటిలప్ర | కారకారణము లు, చ్చేకంబులెల్ల భం । గాకులములు

తే. నిలుకడహుళిక్కి తావులు | పొలసువల్బు, నిట్టిమాబోంట్లతోంజెల్మి । యెట్లుపాసంగు నచలితోత్తుంగ థైర్యున । కలఘుమతికి, ననఘగతికి నభంగళీ । లునకు నీకు.

అ. నిలువెల్ల = స్వరూపమంతయు, నీచ అతినీచ ఉపసరణంబు = హీనాతిహీనప్రవర్తనము గలది. నిమ్నాతినిమ్నస్థల సరణముగలది-అనంగాం బల్లముకంటె మజింత పల్లముగానుండు చోటికిం బాజునది యని భావము. ప్రకృతియెల్లను = స్వభావమంతయును, జాద్యపరిణతంబు = మాంద్యము చేతం బరిపక్వమయినది-శైత్యముచేతం బక్వమయినదని భావము. 'జడో మూకే పిమగ్రస్తే అమ. 'శైత్యం హియత్సా ్రకృతిర్ణలస్య' పెంపెల్లక = అభివృద్ధియంతయు, నియత... విహీనము-నియత క నియమముతోంగూడియున్న, గాంభీర్య=గంభీరభావముతోడను, మాన =చిత్తసమున్నతితోడను, విహీనము= తక్కువయైనది-అనంగా గాంభీర్యమానములు లేనిదనుట. గాంభీర్యమును మానమును విడిచి పెరుంగు నదని యర్థము. పెంపెల్లణ = జలాధిక్యమంతయును, నియత=నియతమైన-ఇంతయని యొక కొలంది గల, గాంభీర్య=లోంతుయొక్క మాన=ప్రమాణముచేత, విహీనము =లేనిదనిభావము. లోంతు ఒకటె కొలందిగాలేక యొక్కువతక్కువలుగా నుండుననుట. అంతరంబెల్లక=హృదయమంతయు, పంక ఆవిలంబు= పాపముచేతం గలుషితమయినది. జలములోపలి భూమియంతయును బురదతోం గూడినదని భావము.

జీవనంబెల్లజ = బ్రతుకంతయును, అంచితబుద్భుదప్రాయము=ఒప్పుచున్న నీరుబుగ్గవంటిది - అనంగా క్షణభంగురమని యర్థము. జీవన మనంగా ఉదకమును, అది బుద్భుదబహుళమయినదసి భావము. ఇచట ప్రాయశ్శబ్దము తుల్యార్థమందును బాహుళ్ళమందును వర్తించుచున్నది. “ప్రా స్త్వనశనే మృత్యాౌ తుల్యబాహుళ్యయోరపి” విశ్వ, ఉదయమెల్లను = అభ్యుదయమంతయును, దుర్దిన+ఉన్ముఖంబు=దుష్టదినమునకు మోందుచూచునది-దుష్టదినములందలి కుత్సితవృత్తిచే అభ్యు దయము పొంద నెదురుచూచునది యనుట. ఉదయమెల్లను = ఉత్పత్తియంతయును, దుర్దిన=మబ్బు క్రమ్మిన దినమునకు, ఉన్ముఖంబు = మిందుచూచుచున్నదని భావము. 'మేఘచ్చన్నేహ్ని దుర్దినమ్‌” అమ. అనంగా సూర్యుండు గనంబడకుండ మేఘముపట్టి వర్షించుటచేత నదులు జలపూరితములగు చున్నవనుట. గతులెల్లణ = నడకలన్నియు, కుటిల(ప్రకార=కుటిలపద్ధతులకు, కారణములు=హేతువు లయినవి-ప్రవాహగతులెల్ల వంకరలుగా నుండునని భావము - అనంగా నదులు వంకవంకలుగాం 'బ్రవహించుననుట. ఉత్సేకంబులెల్లకి = ఉ(ద్రేకములన్నియు, భంగ ఆకులములు = అపజయములచే

258 వసుచరిత్రము నెరసినవి. మిట్టిపడినిక్కుచూపి యపజయముల పా లగుటయేకాని మజేమిలేదనుట-ప్రవాహము పొంగి వచ్చుట అన్నియుఅలలతోం గూడియుండునని భావము. “భజ్ఞస్తరజ్డే రుగ్భేదే భేదే జయ విపర్యయే' విశ్వ. నిలుకద=స్టైర్యము, హుళిక్కి = దబ్బణ - మనస్సు నిలుకడలేదని యద్ధము. నిలిచియుండుట యెన్నటికి లేదని భావము. '“బఐద్దునాబొంకునాంగ దబ్బజయనంగం, గల్లనాంగ హుళిక్కినాం జెల్లుం బేళ్లు ధరనసత్యంబునకును (ఆంధ్ర). తావులు=దేహవాసనలు, పొలసువల్చు౯ =నీచువాసన వాసించును -స్థానములు నీచువాసీంచునని భావము. మత్సాాదులు నదులందుండుటంబట్టి నీచువాసనయని తెలియునది. “తావులన స్థలములొప్పును, దావులునా వాసనలకుం దగుంబేళ్లు శివా (ఆంధ్ర). ఇట్టి మాబోంట్లతోడణ =ఇట్లుందెడు మావంటివారితో, అచలిత... ధైర్యునకుక -అచలిత= చభింపని, ఉత్తుంగ= ఉన్నతమయిన, ధైర్యునకుణ =ధైర్యముగలిగిన వానికిని, అలఘుమతికిః = ఘనమయిన మనస్సు గలవానికి అనఘగతికి౯ =పాపరహితమయిన నడవడిగలవానికి, అభంగశీలునకు = భంగపాటులేని మంచివృత్తి గలవానికి, ఇట్టివాండయిన నీకు, చెల్మి = స్నేహము - సహవాసము, ఎట్లు పొసంగు॥ =ఏవిధమున పొందికపడును-పొందికపడదనుట. ఇట క్రమాలంకారము తెలియునది. ప్రథమచరణాలందున్న నీచాతినీచోపసరణత్వాదులకు6 (బ్రతిద్వంద్వులుగా అచలితోత్తుంగ థైర్యాదులు చెప్పంబదెనని తెలియునది. అనంగా మేము చలించువాండ్రము, నీవు చలింపనివాందవు మేము మహానీచులము, నీవుగొప్పవాండవు. మేము పాటిపోవువాంద్రము, నీవుధైర్యము చెడనివాండవు. మేము మందమతులము, నీవు గొప్పమతిగలవాండవు. మేము కుటిలప్రవర్తనముగల వాందడ్రము, నీవు కుటిలఫప్రవర్తనము లేనివాండవు మేము భంగపడిన శీలము గలవాంద్రము, నీవు భంగములేని శీలముగలవాండవు. కాంబట్టి యిట్టి దుర్గుణములుగల మాతోడ నిట్టిసుగుణగరిష్టుండవయిన నీ కేలాగునం బొందు పొసంగును. ఎంతమాత్రము పొసంగ నేరదని భావము. క. పుడమి నచలేంద్రు లెచ్చట, జడవాహిను లెచట నెచటి । సఖ్యము వినం జొ ప్పదదు పొడవడరు మాయెడ, నెడపక మారసము లెచటి 1 కెక్కు మహాత్మా ! 182 అ. పుడమిఃణ =భూమీయందు, అచల+ఇంద్రులు= పర్వత్రేష్టులు, ఎచ్చట=ఎక్కడ, జడవాహినులు = జలమయములయిన నదులు ఎక్కడనని యర్థము. అచలా+ఇందధ్రులు =భూదేవేంద్రులయినరాజులెక్కడ, జడవాహినులు =నీళ్లకడవలు మోయు పనికత్తియ లెక్కడనని యర్థాంతరము. ఎచటి సఖ్యము= ఎక్కడి 'స్నేహము, వినక చొప్పడదు = వినుటకే యుక్తముగాదు. పొడవు అదరు మీ యెడజణ =అతిశయము గలిగిన మావిషయమై, ఎడపక=ఎడపడక, మారసములు=మాయనురాగములు, ఎచటి కెక్కుక = ఎక్కడి కందుచున్నవి. మాయనురాగములు మిక్కిలి గొప్పవారగు మి కెంత మాత్రము పట్టవని యర్థము. మిక్కిలి పొడవుచేత నొప్పుచుండెడు మిోయందుం (గ్రిందనుండెడు మాజలములెక్కడి కెక్కంగలవని యర్ధ్థాంతరము. మహాత్మా=పూజ్యుడయినవాండాయని యర్థము. పెద్దదేహముగల కోలాహలుండాయని భావము. జడశబ్దమునకు 'లడయో రభేద౪* అను సూత్రముచే జలమని రూపాంతరము. అలం. విషమము. , _ఉ నా విని గట్టుజేండు వద | నంబున విన్నందనంబు దోంప నో శైవలినీశిఖామణి ని । జంబు భవతృ్మమనీయ కాంతి ధా రావళిలో మునింగితి ద । యామతిం జ్రోవక సుళ్లం బెట్టెదో - నీ వింకం గ్రుచ్చియెత్తి ఘన । నిరృతి దెప్పలందేల్పెదో యనన్‌. 138

ద్వితీయా శ్వాసము 259

అ. నా£౯ = ఇట్లు శుక్తిమతి చెప్పంగా, విని = ఆలకించి, గట్టురేండు=పర్వతనాథుండయిన కోలాహలుండు, వదనంబునః౯ =ముఖమునందు, విన్నందనంబు=దీనత్వము, తోంపజణ =కనంబడంగా, ఓ నదీశిరోమణి-శుక్తిమతీ, నిజంబు = నీమాటనిజమే, అయినను, భవత్‌...వలిలోజ -భవత్‌ = నీద యిన, కమనీయ = ఒప్పుచున్న కాంతిధారా ఆవళిలోణ = కాంతియొక్క ధారాప్రవాహపరంపరయందు, మునింగితి౯ = అడంగితినని యర్ధము. కమనీయమయిన కాంతిగల ప్రవాహపరంపరయందు నడంగితి నని భావము. దయామతిఃణ = కృపతోంగూడిన మనస్సుచేత, ప్రోవక = రక్షింపక, సుళ్లజు పెట్టెదో = నడుసుక్లయందుం బెట్టెదవో-అనంగాం జిక్కులందుంచెదవో, లేక, నీవు, ఇంకజ = ఇంకమింద, క్రుచ్చి యొత్తి = క్రుచ్చికౌంగిలించుకొని, ఘననిర్భృతి౯ = గొప్పసౌఖ్యమునందు, తెప్పలందేల్చెదో డి తెప్పలందే లునట్లుగాంజేసెదవో, అనక = అనికోలాహలుండు చెప్పంగానని యర్థము. సుళ్లంబెట్టెదోఅనుచోట సుడి గుండములలోంబడవైచి ముంచెదవోయనియు, దెప్పలందేల్చెిదో యనుచోట తెప్పలమిందందేలునట్లుగాం దేలంజేయుచున్నావోయనియు సారస్యము (గగ్రహించునది. ముంచిన ముంచుము, తేల్చినం దేల్చు మను లోకోక్తి యిట భావితము. నీయొక్క ధారాప్రవాహరూపమయిన లావణ్యమునకు మోహితుండనయి యున్నవాండను. కనుక నన్నుంజేపట్టి సుఖపెట్టెదవో లేక నిరసించి వ్యాకులపెట్టెదవో నీకే తెలియునని కోలాహలుండు చెప్పెనని తాత్పర్యము. ఇట నదీసంబంధులగు సుళ్లంబెట్టుటయు తెప్పలందేల్చుటయు6 (బతికూలనాయికాకృత్యములుగా నధ్యవసించి చెప్పుట తెలియునది. నదిప్రవాహమందు మునింగినవాం డు సుడిగుండములోనైనం జిక్కుకొనును; లేక తెప్పందేలునట్లుగాం బయి నీందులాడు ననుట యిట యనునంధించినాండు.

చ. వెలువెలంబాథి శుక్తిమతి । వెందియుం గొండలటేనిం బల్కు న

గ్లలమగు పంచసాయకవి । కారమునః నిజగౌరవోన్నళు ల్ఞలంపవు గాని మాదృశజ । దస్థితిం దెప్పలందేలుచున్న మా 134 కులగిరికోటిలోం గడు ల । ఘుత్వము గాదె తలంచి చూడుమా.

అ. శుక్తిమతి, వెలువెలణ పాటి = వెలువెలంబోయి-వివర్ణతనొందియనుట, వెండియుక క్ష మరల, కొండలటేని = పర్వతనాథుండయిన కోలాహలునింగూర్చి, పల్కుజ = ఇట్లుచెప్పుచున్నది వమన యనంగా, అగ్గలము = మిక్కుటము, అగు పంచసాయక వికారమునః = అయిన మన్మథవికారము: ని నిజగౌరవ ఉన్నతుల్‌ = నీదయిన గౌరవమును ఉన్నతియును, తలంపవగాని = విచారించుకొనవుగొని,

= పంబడి ఆనందము మాద్చశజదస్థితి౯ = మాబోంటి జడులయందునికిచేత, తెప్పలందేలుచున్నణ న్‌ ఉద్ధరింపంబ క్రోటిలోక నొందుచున్నచో - మాబోటిజడులతోం జేరియుండి చొక్కుచుండినయెడలననుట, మోకులగిరి చ = మోకులపర్వతముల సమూహములలో, కడు లఘుత్వముగాదె = మిక్కిలిచులకనగాదా, తలంచి డుమా = విచారించిచూడుమాయని యర్థము. నీగౌరవోన్నతులనంగా నీష్పథుల్వమును పొడవును విచా రించుకొనక మాబోంటిజలములందుం దెప్పలమిందం దేలుచుండుట పర్వతశ్రేణిలో చులుకందనముగాదా యని యర్థాంతరము. కొండ నీళ్లలోం దేలుట యెంతయుంబొసంగమి ప్రకటము గదా. జడులమయిన మేమెక్కడ! మిక్కిలి గొప్పవారయిన కులపర్వతముల వంశములోని మోరెక్కడ! ఇట్టిమారు మాయందు నిలిచి మాష్రాపు గుడుచుచుంటిరేని మోబోంటికి మిక్కిలి తక్కువపాటగు నని కలంగినచో వివర్ణతనొందుట (ప్రసిద్ధము. అలం. శ్లేషమూలాభేదాధ్యవసాయము.

260 వసుచరిత్రము మ, మతిం గ్రీడారతి గల్లెనేని సకల । క్ష్మాపుణ్యదేశాళిం గాం చి తపస్ఫూర్తిమెయిం గృశించి వనరా । శిం జెందు మాబోంట్ల ను ద్ధతిచేం (గ్రమ్మంగనేల నీకుం గఅవే ! తారుణ్యలావణ్య జృం భితరంభాదినిలింపభామ అన భూ । భృన్నాళి రాగాంధుండై 135 అ. మతిజ = బుద్ధియందు, క్రీడారతి = సంభోగక్రీడలయందలి యాసక్తి, కల్లెనేని = కలిగినయెడ, సకల......శాలిజ - సకల = సమస్తమయిన, క్ష్మా = భూమియందలి, పుణ్యదేశాళి౯ జ పుణ్యక్షేతసమూహ మును, కాంచి = చూచి యని తపస్వినీపరనుయిన యర్థము. సమస్తపుణ్యభూమి[ప్రదేశములందు వ్యాపించి యని నదీపరమయిన భావము. తపఃస్ఫూర్తిమెయి౯ = తపస్సుయొక్క స్ఫురణముచేత, కృశించి = సన్న గిల్లియని యర్థము. గ్రిష్మర్తువుయొక్క విజ్బంభణముచేత శుష్మించిన యని భావము. వనరాశి౯ = అరణ్యసమూహమును-సముద్రము నని భావము. చెందుమాబోంట్ల = పొందునట్టి మావంటి వారని- అనంగా తపస్స్వినుల ననుట - మావంటినదులనని భావము. “వనేసలిలకాననే' అమ. ఉద్ధతిచేజ = ఎగపుచేత, క్రమ్మంగనేల = పయికొననేల, తారుణ్య...భామలు-తారుణ్య = యౌవనముచేతను, లావణ్య= ముత్యపునీరువలెం బ్రకాశించు దేహకాంతిచేతను, బృంభిత = నిక్కుచున్న రంభాది = రంభ మొదలయిన, నిలింపభామలు = దేవతాస్త్రీలు, నీకుక, కఅవే = లేకున్నారా - ఉన్నారుగదా యనుట. అనళ = అని శుక్తిమతిచెప్పంగా, భూభ్ళన్నాళి = పర్వతశేఖరుండయిన కోలాహలుండు - రాజశేఖరుందని భావము. రాగాంధుండై = కామాతురత్వముచేతం గన్నులుగాననివాండై. అలం. శ్లేషమూలాభేదాధ్యవసాయము. సీ, అతనుభూతి ఘటింప । దయ్యెనే చదలేటు, సికందాల్చు నింధాన । చిత్రకునకు వరవంశవైఖరి । వదలెనే రవిసుతా, పతియైన దైతేయ ।; భంజనునకు వసులాభసంపత్తి । మసలెనే జాహ్నవిం, జేకొన్న శంతను । క్షితిపమణికిం గమలోదయఖ్యాతి । దెమలెనే నానాన, దీకాంతుండయిన ర ః త్నాకరునకు

తే. వారికే లాఘవమువచ్చె | వనిత యెంత, మాఖుమసలెదు వట్టినే । మములు చాలు నేలు న న్నని సతికమ । లాలిపట్టు, ప్రబలతరదీర్ధ భుజశాఖం | బట్టుటయును.

అ. చదలేజు సికందాల్చు = ఆకాశగంగను జటాజూటమందు ధరించిన, ఇంధానచిత్రకునకుజ = అగ్నియే తిలకముగాంగల శివునకు, 'తమాలపట్రతిలకచిత్రకాణి విశేషకమ్‌” అమ. అతను = అధిక మయిన, భూతి = ఐశ్వర్యము, ఘటింపదయ్యెనే = ఒనంగూడకపోయెనా - అనంగా ఒనంగూడినది గదా యని యర్థము. అతను = మన్మధునియొక్క భూతి = భస్మము, ఘటింపదయ్యెనే = ఘటింపకపో యెనా- అనంగా ఘటించినదని భావము. రవిసుతాపతియైన = సూర్యునికొమార్తెయైన కాళిందికి భర్రయగు, దైతేయభంజనునకు = శ్రీకృష్ణునకు, వర = శ్రేష్టమయిన, వంశవైఖరి = వంశవిస్సూర్తి, వదలెనే= వదిలిపోయినదా - అనంగా వదని పోలేదుగదా. (్రేషుయిన వేణుగానవైఖరిగల వాండని భావము, జాహ్నవి॥ చేకొన్న = జహ్నుకన్యకయైన భాగీరధిని బరిగ్రహించిన, శంతను క్షితిప మణికిక = శంతనుండనెడు రాజ(శ్రేషునకు, వసులాభసంపత్తి మసలెనే = ధనలాభనంపత్తి గలుగకపోయెనా-అనంగాం గలిగినదిగదా యనుట. అష్టమ వసువయిన భీష్ముండు గలిగినాండని భావము. నానానదీకాంతుండయిన = సమస్తనదులకును పెనిమిటియయిన, రత్నాకరునకుజ = సముదునకు, కమలోదయఖ్యాతి తెమలెనే = సంపదుదయప్రఖ్యాతి చలించెనా అనంగాం జలించి

ద్వితీయా శ్వాసము 261 పోలేదు గదాయనుట. లక్ష్మీదేవి పుట్టినదనెడి ఖ్యాతియున్నదని కాని, లేక కమలమనంగా జలముగనుక జలపూరి తోదయఖ్యాతి యున్నదని కాని భావము.

వారికిణ, ఏ లాఘవమువచ్చెణ = అనంగా నదులయిన యాకాశగంగను, గాలిందిని, భాగీరథిని, ఇది యది యనక సమస్తనదులను, బరిగ్రహించిన శివుండు, శ్రీకృష్ణుండు, శంతనుండు, సముద్రుండు అనువీరి కేమి చిన్నతనము వచ్చినది-అనంగా చులుకందనమేమియు రాలేదుగదా యనుట. వనిత = ఓశుక్తిమతీ, ఎంతమాలుమసలెదు = ఎంతగాం (బ్రతికూలభావము వహించుచున్నావు వట్టినేమములు చాలుక = పనికిమాలిననియమము లింతటితో ంజాలును. ఏలునన్నుః అని = నన్నేలుకొమ్మని, సతి = శుక్తిమతియొక్క కమలాలి = పద్మసమూహముగల, పట్టు = పట్టువస్త్రమును, తమ్మిపూంబనిగల వస్త్రము ననుట, ప్రబలతర = మిక్కిలియు బలిష్టమయిన, దీర్షభుజశాఖక౯ = శాఖాసదృ్భృశమయిన దీర్దూూహువుచేత, పట్టుటయును = పట్టంగానని యర్ధము-పట్టు అనంగా స్థానమునుగనుక శ్రుక్తిమతీనది కమలములుగల న్ధ్థానముగలదియును గోలాహలపర్వతము (బ్రబలతరదీర్హబాహుసదృశశాఖలు గలదనియును భావము. అలం. శ్లేషమూలవిశేషోక్తి “కార్యాజని ర్విశేషోక్తిస్సతి పుష్కలకారణే.” ఉ. వేణి చలింపం గంపితన । వీనమృణాలభుజాగ్రకంకణ శ్రేణి నటింప లోలశఫ । రీనివిరీసకటాక్షకాంతి వి న్నాణము చూప హంసకగ 1! ణక్వణనంబును మిటి సైకత శ్రోణి వివర్షి తాబ్బముఖ । శోభితయై కడు సంభ్రమించినన్‌. 137 అ. ఇట కాముకగ్రస్తవిముఖస్రీపరముగను పర్వతనిరుద్ధనదీపరముగను నర్ధద్వయము గ్రహించు చునది. వేణిచలింపక - వేడియనంగా ఏటిపాయకును, పామువలె నల్లిన స్రీలజడకునుబేరు. 'వేజీప్రవాహే సరితాం మేలనే కేశబన్టనే, దేవశౌడ్ణే నానా. పాయయనెడి జడ కదలియాడంగా, కంపిత.... టేణి-కంపిత” చలించుచున్నట్టి, నవీన = క్రాత్తయైన, మృణాల = తామరతూండులనెడు, భుజ = బాహువులయొ ు అగ్ర = కొనలందు, కంకణ = జలబిందువులనెడు, కంకణ = కడియములయొక్క, 'స్యాత్మజ్మణం వాస్త మాత్రశిఖరేకటకేజలే నానా. (శ్రేణి = పంక్తి నటింపక౯ = అల్లలాడంగొ, లోల...కాంతి-లోల = కదులు చున్న, శఫరీ = ఎగసిపడెడు చేంపలనెడు, 'ప్రోష్టీ తు శఫరీద్వయోః అమ. నిబిరీస = దట్టమయిన పీ డం నిబిరీసం చ దృఢంగాఢ (ప్రచక్షతే వైజయ. కటాక్ష = క్రేం్శంటి చూపులయొక్క కాంతి = ప్రకాశ ప డు విన్నాణముచూపః = అందము గనంబజుపంగా, భయముచే మిట్టిపడు బెదరుచూపులు గాన మిన చేంపలుగా రూపించినాండని తెలియునది. హంసకములనంగా హంసలును కాలియందెలును. హంసకః పాదకటకః అమ. హంసక = హంసలనెడు కాలియందెలయొక్క గణ = సమూహముయొక్క క్వణనం బులు = ధ్వనులు, మాజక = అతిశయింపంగా, సైకతటశ్రోణి = ఇసుకదిన్నెలవంటి పిఠణుందులు గల శుక్తిమతి, వివర్తిత = ట్రిప్పంబడిన, అబ్బ = తామరయనెడు - తామరవంటి, ముఖ మొగముచత, శోభితయై = ఒప్పుచున్నదై, కడుజ = మిక్కిలి, సంభ్రమించినజ = తత్తజపడంగా-మిక్కిలియు తొందరపాటు నొందంగాననుట. దీనికి ముందటి పద్యముతో నన్వయము. నదీప్రవాహ మల్లకల్లోలపడంగా, తామరతూండులిట్టట్టు నల్లలాడుటచే జలబిందువులు చెదరంగా చేంపలు మిడిసిమిడిసి పడి మినమినకాంతుల సొంపునెజపంగా, హంసల గుంపులు రొదలు చేయంగా, తామరలు తాఖుమాజువడంగా, మిక్కిలియు నాకులపడినదని యర్థము. శుక్తిమతీ నా యిక జడయల్ల లాడంగా లేందూండులంబోని చేతులు వడంకుటచేం గడియములు చలింపంగా, మిట్టి

262 వసుచరిత్రము పడు చేంపలవలె కడకంటిచూపులు మిట్టిమిట్టిపొాలయుచు చకచకకాంతులు చెలువుచూపంగా, కాలి యందెలు మైోంగంగా, తామరపువ్వువంటి నెమ్మొగమును ద్రిప్పుకొని మిక్కిలి తొందరపాటు నొందినదని యర్థాంతరము. అబ్ద్బమువంటి ముఖమును వివర్తితముచేయంగా మొట్టమొదట వేణి (జడ) చలించు చున్నది. పిదప చేతులతోవలదని యడ్డగింపంగా కంకణములు (కడియములు) నటించుచున్నవి. పిమ్మట మొగము ట్రిప్పుకొనుటచేం గంటి నిండు చూపులుగాక కడకంటి బెదురుచూపులు చేంపలవలె మిడిసి షాలయుచుం జకచక కాంతి విన్నాణము చూపుచున్నది. పిదప సంభ్రమించి యవ్వలికడుగులిడం బెనంగుటచే కాలియందియలు (మైోంగుచున్నవి. ఇట్లు పెనంగి కొంచెము పెడమరలుటచే, నిసుకదిన్నెల వంటి పిలుందుల (సైకతశ్రోణి) యొజపు చూపట్టుచున్నదని యిందలి విషయముల యనుక్రమము తెలియునది. మొదట మొగము ద్రిప్పుకొనుటయు, అంతకు విడువనిచో చేతులతో నడ్డగించుటయు, దానికిని మాననిచో కడకంటిచూపులతో వలదని వేంయుటయు, అందులకును వీడనిచో నవ్వలికింబోవ నడుగులుపెట్టుటయు, పెనంగులాడి పెడమజలుటయు (ప్రతికూలయగు నాయికయందు వర్దించిన క్రమ మెంతయు స్వాభావికము. అలం. శ్లిష్ణరూూపకము. స్వభావోక్తియు. మ. నిలువెల్ల నిరపాయశంబరమయో । న్మేషంబునంబొంగు అా

గలం గూలంకష గాఢగర్వనిధులం । గాంతానుకూల్యంబుచేం

దలమే నిల్పంగం బ్రాతికూల్యపరుషో | ద్యశ్రైధిం గా కంచున

య్యలఘుం దాస్యము జేవుతింప నిజరూ పాటోపసంరంభియై. 188

అ. ఆ అలఘుండు = ఆ గొప్పవాండు - ఆ గొప్పశరీరముగల కోలాహలుండనియు నర్థము.

నిలువుఎల్లక = దేహమాద్యంతము - స్వరూపమంతయు ననుట, నిర... న్మేషంబునఃణ -శంబరమనంగా మాయమును జలమును, నిరపాయ = అపాయములేని, శంబరమయ = శంబరాసురునియొక్కయు మయునియొక్కయు, ఉన్న్మేషంబునః = వికాసముచేత, అనంగా వారలమాయవంటి మాయచేతననుట-లేక శంబరమయ = శాంబరీమయమయిన - అనంగా మాయాత్మకమయిన, ఉన్న్మేషముచేత-మాయను బచరించుటచేతననుట, పొంగుజాంగల౯ = ఉద్రేకించుచున్న ధూర్తస్రీలను, కూలంకషు...నిధులజణ - కూలంకష = గట్టును ఒజయుచున్నదియు-అనంగా పరిపూర్ణమయినదియు, గాఢ = దట్టమైనదియు, అగు, గర్వ = గర్వమునకు-అలక్ష్యభావమునకనుట, నిధులక -స్థానభూతలయినవారిని-అట్టిధూర్తస్త్రీ లననుట, తలమే = శక్య్యమగునా-కాదనుట. మజిదేనిచేత శక్యమన్నవో, ప్రాతికూల్య = ప్రతికూలభావము చేత, పరుష = కరినమయిన, ఉత్యత్‌ = (ప్రకాశించుచున్న - స్ఫుటముగా నెజపంబడుచున్నయనుట, ప్రౌఢిజఐ కాక = నేర్పుచేతనేకాని-బ్రతికూలముగాను బరుషముగాను నడచుకొనెడు దిట్టతనముచేతనే కాని యనుకూలముగా నడుచుకొన్నచో మేరయందు నిలువరు, అని, అంచుజ = అనుచునని యర్థము. నదీపరముగా-నిలువెల్లణ = పొడవాద్యంతము, నిరపాయ = వీడుటలేని-ఎడతెగనియనుట, లేక, నిర పాయ = అపాయములేని - అద్దులేనియనుట, శంబరమయ, జలమయమైన, ఉన్నేషంబున౯ = వికాసము చేత, జలము మిక్కిలిగా నుల్లసిల్లుటచేత ననుట. పొంగురాంగల = వెల్లువపెట్టంజాలిన, ' కూలంకష= ఒడ్డులను రాచుకొనునట్టి -ఒడ్డులనురాచుకొనెడి (ప్రవాహముయొక్కయనుట. గాఢ = దృధమయిన, గర్వ = కావరమునకు, నిధులజ = స్థానములయినవారిని, అనంగాంగట్టలుపాంగ6 (బవ హించునట్టి యురవడిగల నదులననుట-ఇట నదీపరమున 'రాంగలినని లఘురేఫాదిగాను, స్తీపరముగ

ద్వితీయా శ్వాసము 263

'జాంగలినని శకటరేఫాదిగాను (గ్రహించునది. కూలంకష=నదులమనెడి, 'కూలంకషానిర్హరిణీ' అమ. గాధ=దృ్భఢధమయిన, గర్వ=అహంకారమునకు, నిధులజ =స్థానములయినవానిని-అనిబ్రౌక దొరగారు వ్రాయించిన టీకయం దర్ధము వ్రాయంబడియున్నది. కానియీయర్ధము. సమంజసముగాదు. కాంత= ఒప్పిదమయిన, ఆనుకూల్యంబుచే౯ =కూలానుసరణముచేత-గట్టులను బొందిక గాననుసరించిపోవుట చేత, నిల్చ్పంగః వ=నిలువంబట్టుటకు-గట్టల నతిక్రమింపంక దానిననుసరించియే ప్రవహించునట్లు చేయుటకనుట, తలమే=శక్యమా, మటి దేనిచేత శక్యమన్నచో, ప్రాతి...ప్రౌఢథిక గాక-ప్రాతికూల్య= కూలమునకుం (బ్రతియైనదానియందు అనంగా అడ్డకట్టుట యందు-పరుషమయిన ్రౌఢిచేతనే శక్యమగునుగాని యనుచు నని నదీపరమయినయర్ధము. ఇట కోలాహలునికింగల 'అలఘు' విశేషణము రెండద్ధములకును బొందయినది. అలఘుం (గొప్పవాం) డగుటచే నట్టి ధూర్తస్తీని జవదాంటనీక నిలువం బట్టంజాలుననియు అలఘు6 (గొప్పదేహముగలవాలంి డగుటచే నట్టి పెద్దనది నడ్డకట్టంజాలుననియుం దెలియునది. ఆన్యవమ=ముఖము, జేవృుతింవజ =(కోవముచే) ఎజ్బవాజుచుండంగా, నిజ...సంరంభయై-నిజజతనదయిన, రూప=పర్వతరూపముయొక్క ఆటోప=విజ్బంభణమందు- ఆటోపమనంగా ఉచ్దేశ్యకార్యజాతవ్యగ్రత, సంరంభియై =త్వరగలవాందై-తన గొప్పస్వరూపముయొక్క పెంపును జూపంద్వరగలవాందై యని స్రీపరమయిన యర్ధమును; మజియు ఆస్యమనంగా పర్వతముఖము; అది జేగుణుధాతువుచే మెజయంగానని పర్వృతపరమయిన యర్థము. 'డొల్లిపడినట్టి జేగుఅం గల్లువోలె నని పర్వతసంబంధి వర్షనముల నరయునది. 'అడుగుమోపంగ జేగుఅయినతటులకా 'జేగుబు సెలయేటి” ననియుం(బ్రయోగములు.

మటథి 'జాంగ శబ్దము ధూర్తస్త్రీవాచకము శకటరేఫాదియగుటకు 'అంతులుమోందు మిక్కిలిగ ఆాంగతనంబున దొమ్మిచేసి' (థీ-అ-ఆ.) నదులు నిలువెల్ల జలమునిండంగా గట్లకు లోనుగాక పొంగి ప్రవహించుటయు దానినడ్డకట్టుటచేం బొంగనీక యాంగుటయు, పర్వతములు నదీ'ప్రవాహముల నడ్డగించుటయు గైరికధాతువగు జేగుణు గలిగియుండుటయు (ప్రకటములు. 'నిజరూపాటోప' అనుచో కాముకపరమున తన సౌమ్యభావముగాక శక్త్యాదిప్రయుక్తమయిన తనపొరుషస్వరూపమని తెలియునది. “నారూపుంజూపెద'* “నారూపుదెలియవు “ఉన్నరూపెజటుంగండు ఇత్యాదిప్రయోగములందెలియునది.

'పొంగు...నిధులకొ అనుచో ధూర్తస్త్రీపరముగా పొంగు జాంగలం గూలంకష...నిధులకొ అనియు ఉద్వేలనది వరముగా 'పాొంగురాంగల గూలంకవ నిధులకి అనియు బాఠము[(గవొం చునది. ఈరెండర్థములకును బారమునందు 'రాంగలి కు పరముగానున్న అర్థబిందువు యొక్క సద్భావాభావముల వలన దము తప్పం దక్కినయెడల సామ్యమే. “కూలంకషు శబ్దము మొదటి “కి కారమునకు స్ర్రీపరమున దద్రుతపూర్వక మగుటచే 'గ' కారమును, నదీపరమున కర్మధారయ మగుట గసడదవాదేశ విధిచొప్పున “గ” కారమును ఆదేశమని తెలియునది. ఈ పారముచేతంగ్యాక మజియొక తీరున రెండర్థములును బొసంగవు. అర్ధబిందు సద్భావాభావ భేదమును రేఫలఘుత్వా లఘుత్వ భేదమును ద్వ్యర్ధికవనంబున నిరాకరింపక తీఅదు. ఇందే “బెడంగారుదరుల (దజుల) యొప్పిదమును' మొదలగువానివలన రేఫభఖేద నిరాకరణము తెలియుచున్నది. మఠి “విని యతనిందల పైనిడి, కొనియేంగినియమికి' (రాఘవపాండ) ననుచో నర్ధబిందుభేదనిరాదరణమును జూపట్టెడి. అయినను గొందటు “ఏగి' సబిందుకముగాం జేప్పెదరుగాన యిది నిదర్శనము గాకపోవచ్చునుఎట్లయి నను నిట యర్ధద్వయానుగుణ్యమునకు “గూలంకషు యని గకారాదిగనేపారము (గ్రహింపవల నినదిగాన'ఒకదన్వి'యనుటయునట్లె సాధువుగా నెన్నందగియున్నది. వ్యాకరణైక శరణులగు

264 వసుచరిత్రము

వారు రెండర్ధములందును బాంగలకూలంకషు అని పారము (గ్రహించెదరు. అపుడు '“పొంగురాంగలి

అనంగాఉ(ద్రేకించునట్టిఅని రెంటనుఅర్ధము. కానియిదిసరసమునుగవితాశ్లేష సంపత్తికిం బ్రతికూలమును

నగును. కాన కవిహృదయ మునుగాదు. సోమకవ్యాది వ్యాఖ్యాతల కభిమతమును గాదు.

వ. నెట్టన నాగట్టుదొరపట్టి యెట్టకేలకు మట్టుమోటి గుట్టునం బట్టరాని తమకంబునం దట్టువడి కట్టలుకం గట్టలువడ నేయు కట్టిండిమరుని యంపసెలకట్టియల బెట్టునం బుట్టుబెట్టిదపు నొప్పి దొట్టి దట్టంపునిట్టూరుపుంబొగలు నిగుడుసొగసునం దగులుమొగులు తెగలరచ్చల నచ్చటం బెచ్చు పెరుంగు జాంబూనదాంబుజ కదంబ కాలంబి కాదంబ కాడంబరంబులు వాదరించుచు రాకరాకలం బైకొను కోకారిసెకసోంకులం బ్రాంకిన యాకారపాండిమంబు నలువునం జెలువలరు కలువచెలి చలుపవన్నెల నెలకొన్న వెన్నెల వెల్లువల నుల్లోలకల్లోలమాలికా దోలికాకేళికాచతురచక్ర బాలికాజాలంబుల మేలంబులం దూలించుచుం దమింగొలుపు నగ్గలపువలపునం గల యలపునం బొడముడగ్గుత్తికం దడంబడ నుడువు నుడువులవడువున మెటయుసరయచం(క్రమణ చలదుపలఫలకమిలదలఘుతర ఘుమఘుమార్భటి నికటతట విటపివిటపచ్చటారట దపారకీర కిన్నరమిథునాదులం జదల మెదలంజేయుచుం దన యహార్యభావగౌరవంబు కల్లోలినీరయ నివారణంబునుం గామోవభోగసమయసముచితవిజనతాకారణంబునుం, గందర్పబల సంబాధబాధావధీరణంబునుంగాంగ మాటిమాటికిం గూటములం బాటింపుమని యబ్బోటిపదం బులం బడినవడువున నడుగున (వ్రాలి యడ్డగించి యలముకొని చెంగల్వతావులు చెదర వేణిం దెమలించుచు మకరికలు నులియ గందడపాలి నాక్కుచు మధురామృతంబులువడయం బలుతెరసొబగులానుచు మౌక్తికంబులు జదియం బయోధరస్థలులం బట్టుచు విశదాంశుకాంతస్థితి దొరలంగ నతివిపులపులినజఘనారోహంబుల నుత్చలపత్రంబులు నెజ పుచుం దనివి లేక దద్దయు నాగద్దణి యమ్ముద్దరాలిం బెద్దయుంబ్రొద్దు నిరోధించుసమయంబున. 139 అ. ఆ గట్టుదారపట్టి=పర్వతరాజకుమారుండయిన యాకోలాహలుండు, నెట్టన£ =అనివార్యముగా,

ఇది రూపాంతరము. 'నెట్టనముగ నని యుండుటంబట్టి ద్రుతాంతముగా'దని శబ్దరత్నాకరము. ఎట్టకేలకు౯

=తుదకు, మట్టుమాటి =మితిమించినదయి, గుట్టున౯ వట్టరాని=రహస్యమున నిలువం బట్టం గూడని-వెలిపుచ్చక గోప్యముగా నుంచుకొనంగూడని యనుట, తమకంబునజ =తమిచేత-కామాతు రత్వముచేత-అభిలాషయందలి తొందరచేతననుట, తట్టువడి=కొట్టువడి-అట్టితమికి మిక్కిలియు లోనయి, ఒకదానిచే తట్టువడుటయనంగా దానికి శీఘ్రముగా మిక్కిలియుం (గ్రిందుపడుట. కట్టలుకజ =మిక్కుటమయిన కోపముచే (ఇది మరునిసంబంధించినది. ) కట్టలువడణ =మోపులుయిపడునట్లుగా, వయు=ప్రయోగించుచున్న కట్టిండిమరుని=కఠథినుండయిన మన్మథునియొక్క అంపసెలకట్టియల= అంపకోలలయెబక్క-అనంగా శరకాండములయొక్క బెట్టునక =పటిమచేత, పుట్టుబెట్టిదపు నొప్పి=పుట్టెడిమిక్కుటమయిన బాధ, తొట్టి=ప్రాప్తించి, దట్టంపునిట్టూరుపు పొగలు నిగుడుసొగస్తునః = దట్టమయిన నిట్టూరుపు ధూమములు వ్యాపించినతీరుగా - వ్యాపించినవో యనునట్లుగా నస్‌ట.

థ్వితీయా న్వాసము 265 తగులుమొగులు తెగలరచ్చలక =తనయందలి మేఘసమూహములయొక్క నమ్మర్ధములచేత, అచ్చట =ఆశుక్తిమతీనదియందు, పెచ్చుపెరుంగు =జఅతిశయించుచున్న, జాంబూనద అంబుజ=బంగారు తామరలయొక్క కదంబక=సమూహమును, ఆలంబ=అవలంబించిన, కాదంబక=కలహంసలయొక్క, ఆడంబరంబులు =విజ్బంభణములను, వారించుచు2 =నీవారించుచు-అనంగా6 గోలావాలుండు తనకు విరహోద్రేకముంజేయుచున్న శుక్తిమతీ సువర్షకమలములందు విహరించుచున్న హంసలయాడంబరములను తన విశ్వాసాధూమములో యన్నట్లున్న తనయందలి మేఘమాలిక చేత నివారించినాండని యర్థము. మేఘములకును హంసములకును విరోధము ప్రకటము. అలం. ఉత్రేక్ష

రాకరాకలజణ -రాకయనంగా పున్నమ-పున్నమలువచ్చుటలచేత =పున్నమలువచ్చు నపుడెల్ల ననుట, 'పైకొను=క్రమ్ముచున్న కోకారి=చంద్రునియొక్క సెక=సెగలయొక్క సోంకులణ =అంటుకొనుటలచేత, వన్నెలవిరహికి వేండియని కవిసమయము. “చథ్హః చణ్జకరాయతే” వికిరతిపొమగర్భైరగ్నిమిందుర్మయూకైత్వమపికుసుమబాణా౯ వజ్రసారీకరోషి శాకుంత. ప్రాకింన=వ్యాపించిన, ఆకారపాండిమంబునలువునః ఎమేనియొక్క తెలందనమురీతిని-విరహము చే మేనికింగలిగిన వెలుకందనమో యనునట్లుగా, చెలువుఅలరు=ఒప్పుమిోజుచున్ను కలువచెలిచలుప= చం[ద్రకాంతశిలలయెుక్క వన్నెల౯ =క్రాంతులచేత, నెలకొన్న=కలిగిన, వెన్నెల వెల్లువలః =చంద్రికాప్రవాహముచేత-చంద్రకాంత శిలలకాంతి ప్రసారమనెడు వెన్నెల 'ప్రవాహముచేతననుట. ఉల్లోల..మేలంబులః -ఉల్లో=ఉప్పాంగుచున్న, కల్లోలమాలికా =శుక్తిమతీనదియొక్క అలలవరుసలనెదు. డోలికా=తొట్లయందలి, కేళికా=క్రీడయందు, చతుర=ప్రవీణములయిన, చక్రబాలికా=చక్రవాక స్రీలయొక్క జాలంబుల=సమూహములయొక్క మేలంబులజ =పరిహాసములను, తూలించుచుక =భంగపయుచుచు- అనంగా శుక్తిమతీనది జలతరంగ మాలికలయందుం దూంగుచున్నవై తనకు విరవోద్దీపనము చేయుచున్న చక్రవాక స్రీలను పూర్ణిమాచం(ద్రునియొక్క కాంకలుసోంకుటచేత వ్యాపించిన తనయొక్క చరణపొండిమయో యన్నట్లున్న చంద్రకాంతశిలాకాంతులనెడు వెన్నెలలచేతం దిరస్మరించినాండనుట. ఇక్కడ వెన్నెలలకును జక్రవాకములకును విరోధము తెలియునది. అలం. ఉత్రేక్ష తమిగొలుపు=అభిలాషను పుట్టించెడి, అగ్గలపువలపునజ =మిక్కుటమయిన మోహమువలన: కలఅలపునః =కలిగినట్టి ఆయాసముచేత, పొడము=పుట్టిన, దగ్గుత్తికజ =గద్దదస్వరముచేత, తడంబ నుడువు =తాఖుమాలుగాపలికెదు, నుడువులవడువునక =పలుకులరీతిని-పలుకులోయనునట్లుగొ ననుట. మెజయు=ప్రకాశించుచున్న సరయ=వేగముతోం గూడుకొన్నట్లుగా, చంక్రమణ =చెంగలింపులచేత చలత్‌=కదలుచున్న-దొరలుచున్న యనుట. ఉపలఫలక=పలకలవంటిజాలతోడ, (పాషాణప్రస్తరగ్రా జ్జ పలాశ్మానశ్ళిలాదృషకొ అమ. మిళత్‌=కూడుకొనుచున్న అలఘుతర=అధికమయిన, ఘుమఘుమ ఆర్భటి= ఘుమఘుమయనెడు ధ్వనిచేఆ, నికట=సమిోపమందలి, తట=శుక్తిమతీ తీరమందలి, విటపి= వృక్షములయొక్క విటపచ్చటా=శాఖాసమూహమందు, రటత్‌=రొదసేయుచున్న అపార=అంత ములేని, కీరకిన్నర మిథునాదులజ =శుకదంపతులు కిన్నరపక్షి దంపతులు మొదలయినవానిని, చదలజ =ఆకాశమందు, మెదలక చేయుచుక =తిరుగునట్లుగాం జేయుచు, అనంగా శుక్తిమతీతీర వృక్షశాఖ లందు రొదసేయుచును విరహోద్రేకమును జేయుచున్న కీరకిన్నర పక్షి మిథునము మొదలయినవానిని, శుక్తిమతియందలి మోహాతిరేకముచేత డగ్గుత్తికపడి పలికెడి తనపలుకులో యన్నట్లుగా

266 వనవసుచరిత్రభము నున్న దొర్లిపడు ఆాల చపస్పళ్లచే బెదరుకొని పయికెగసిపోవునట్లు చేసినాంయనుట. ఇక్కడ శిలరాపతనజాతఘుమఘునూర్దటికిని బక్షులకును బ్రాతికూల్యమని తెలియునథి అలం. ఉత్తేక్ష,

తన యవార్శభావగౌరవంబు=తసయొక్క పర్వతభావము చేతనయిన దుర్దరత్వమునని యర్థము. 'అనవోర్యధరపర్వతాణ అమ. హరింపదగినది వోర్భము హోార్య్మముగానిది అనోర్భ్యము అనంగా సజాతీయ విజాతీయములచేత. థిరస్కరింపంబడని దనుట. ఈ విధమయినభావముయొక్క, గౌరవము=అతిశయము. 'నజాతీయైర్విజాతీయైరతిరనతమూర్తిమాజ యావద్రసంవర్తమాన: న్థాయీభావుదావ్యాతవి అనియున్నధిగనుక న్థాయిభావమని యర్థాంతరము కల్తోలిన్‌=శు క్తిమతీనదియొక్క, రయ=ప్రవాహవేగముయొక్క, నివారణంబును=నివారకమ్రైనదియును, కామోపభోగనమయ=నంభోగకాలమునకు, నముచిత=తగినట్టి, విజనతా=పకాంతస్థితికి, కొరణంబును=హేతువయినభబియు, కందర్పబల=మన్మథబలముయొక్క, సంబాధ=సమ్మర్దము చేనయిన, బాధా=వృథకు, అవధీరణంబును=తిరన్కారద మయినదియు, కాంగజ అవుచుండంగా - తనశ్యంగారన్థాయిభావ మతిశయిసం6గా, ఆశుక్షిమతీకాంతనుబట్టి యత్సగించుటయు నాపడంతితోడ నంభోగమునకు నేజాంతము నేర్ణథచుటయు, మవ్యృథబలములగు శుకకోకిలాదుల బాధను నిరాకరించుటయు. జేసినాండని యర్థము. తాను పర్వతమగుటచే పొడవును వెడలుపును గలిగియుండుటవలన మవోనది నడ్డ్దగింవ చేర్చినవాండనియు, తనవఅసపే యేకాంత వేయినగూర్చినదనియు, తనయుందలి వేవంమాూలికలు చంద్రకాంత శిలాకాంతులు ఉపలఘుమఘునమాూర్దటి మొదలయినవానిచే మవృథుని బలంగములగు శుకపికాదుల రోదలు వారించినాండనియు నర్థము. అలం. న్లేషానుప్రాణిత రూపకము.

మాటిమాటికి సారెసా రెకు, కూటములం పాటింపుము అని=కలయికల చేత ఆదరింపుము అని, అబ్బోటిపదంబులజ పడినవడువున౬ =ఆశుక్తిమతియొత్క పొాదములందుంబడినట్లుగా, అడుగునః వ్రాలి=జజలాధ:ః ప్రదేశమునందు శ్రాలి-అడుగనంగా పాదనుణు గనుక నిక్కడ! జమత్కారముగ్రహింపవలయును జలములోంతునకుంబడినదై, తనకూటముల౬౯ =శిఖరములను, పాటింపుము= చేపట్టుము. శిఖరములందుంబ్రవహించుచున్నాడని నటీపరమయిన యర్థము గుదిలోంతునకు వ్రాలిప్రవాహము నుట్టమునకు శిఖరములందెల్చినాండని ర్రాహ్మము. అడ్డగించి అలముకొని=నిరోధించి కౌగిలించుకొని, చెంగల్వ తావులు చెదర£జ వేణిణ వెములించుచుక =చెంగల్వవువ్వుల వాననలు చెదరిపోవునట్లుగా జడనుబట్టి కదభించియని యతధ్ధము- చెంగలువలుండెడు స్థలములు నలఃరిపోవునట్లుగాబ్రవాహము పొరలంకేసినాండని యర్భ్ధాంతరము. మకరికలు నులియజ =మకరికాపత్రరచనలు చెదరిపోవునట్లుగా, గండపాళిక అ నొక్కుచుక = చెక్కులు నొక్కుచుననియర్థము. మొనళ్లు బత్తుడువడునట్లుగా, గండశిలల నొక్కినాండని యర్థాంతరము. మథుర అన్యుతంబు పడయజ సలుదెర సొబగులు ఆనుచుజ్ష వమధథయురమయిన యమృ్మతమును బ్రాపించుకొణకు అధరము చెలువముల నానుచు-అనింగా నుధరపానము సేయుచుననుట. పలుదెర అన(గా పంటికితెర అన(గా రదచ్చదమయిన అధరము. ఇట పంటియొక్క తెదయని తత్పరుషము. మధురామృతమనగా మధురజలమును-ఆజలమును బొందుకొఅకు, వలుదెర సాబగులు అనుచు౯ణ =బహువిధములయిన యలఅయొక్క చక్కందనములను గ్రహంచినాండక యడ్ధాంతరము, ఇట పలుతెర కర్మధారయము. మౌక్తికంబులు=ముత్యములు, జడియః౯ =బిట్లిసడునట్లుగా, పయోధరస్థలులు=కుచ ప్రదేశములు అంటుచుననియర్థము. 'తరుణీస్తశై వరాజతేముణి నోరావలిరామణీ యుకటు' అన్నట్లు, ముత్తైములవోరములు గుబ్బలపయింబొలువుగులుకుటచే నిట్లు చెష్టంబడెను శుక్తిమతి యందలి

ద్వతీయాశన్వాసము 267 మౌక్తికములు చెదరునట్లుగా జలములున్నపట్టుల నంటినాండని యర్థాంతరము. శుక్తిమతి యను నామమన్వర్థముగా నానది ముత్యములకు. బట్టగుట తెలియునధి అలం శ్లేషమూల రూపకము

విశద నెఅపుచు౯ల -విశద=శుభ్రమయిను, అంశుక=వస్తముయొక్క, అంతః్థితి=లోపల నుండుట, లొరలంగ౯ =కలంగునట్లుగా, వస్తముచేమలఖుంగుపడియున్నది బయలుసడునట్టుగా ననుట అతివిపుల = మిక్కిరి విశాలమయిన, పులిన=ఇనుకదిన్నెలవంటి, జఘన=కటిస్థల మందలి, ఆరోవాంబులక్‌ =ఎక్క్కుటలతోడను, కటిన్సలములవయిని బ్రాంుటలతోంగూడననుట ఉత్పలవ త్రంబు=ఉత్సల వత్రములనెడు నఖక్షతవిశేవములను, నెఅవుచున్‌ = పర్వంజేయుచుననియర్థము. ఉత్ప్చలపత్తమన!(గా సంభోగకాలమున నితంబముపయినిజేయు నఖక్షతము 'భవేదుత్సలపత్తంతు తద్దకేస్త్రీనఖక్షతే' విశ్వ. 'కంరేతుమణిమాలాస్యాత్కపోలే చన్ధరేఖకా, నితవ్వేచోత్చలం పత్రం న్థానేశంఖ పదం ఫ్యతమ్‌' రతిరహస్యము *“చెలువు(డుత్చలపత్రములంబిలుందున నుంవ నవని లాంగలరేఖనమరి ననియు నని రాజశేఖర చరిత్రము. విశదాంశు= తెల్లనికిరణములుగల చంద్రునివలె 'విధున్స్ముధాంశుశ్కుభ్రాంశు రోషభిశోనిశావతివి అమ. కాంత=రమ్మమయిన, స్థితి=ఉనికి, లేక 'విశద+అంశుక=శుభ్రవస్తముయొక్క, అంత= రమ్యమైన (మృతావవనితే రమ్యే నమాప్తావన్త ఇవ్యతే' అమ. న్ఫితి= ఉనికి ఆన్ఫితివంటి నగ్థితియని నిదర్శనాలంకారము తొరం6గన్‌= కలంగునట్లుగా, అతివివుల= మిక్కిలి విరివియైన, వులినజవంన=జవంనము వంటి యినుకదిన్నెలయందలి, ఆరోహాంబులఇ ఎక్కుటలచేత, ఉత్పలపత్రంబులు నెఅపుచుక = నల్లగలువరేకులను వ్యాపింవంజేయుచును - నదియందు నల్లగలువల రేకులను జెల్లచెదరుగావించుచునని యర్థాంతరము. తనివిలేక= తృప్తినొందక, తద్దయు౯= మిక్కిలియు, ఆగద్దథి= ధూర్తుండయిన యాకోలాహలుండు, ఆముద్దరాలిజ = ఆశుక్తిమతీకాంతను, పెద్దయుంబ్రొద్దు=తడవుసేపు, నిరోధించు సమయంబునక= అడ్డగించియున్న సమయమందు-ఈ పద్యమునకు ముందటి పద్యముతో నన్వయము. అలం. ఉక్తము.

ఉ. దఉవనుధామహేంద్ర కరు। జోదథి యీతడ వేల ప్రోవరా

వే వసుభూప యంచు నెలు. గెత్తి వెనన్‌ మొఅవెట్టుచాడ్డునక౯ వైవలినీరనం బెసంగె - శైవలినీనినదంబుకన్న ము 140 న్నా ఏలభూరివారి విహ గారవగౌరవ మెచ్చై నెల్లెడన్‌.

అ నైవలినీరవంబు= శుక్తి మతియొక్క ధ్వని, ఓవనుధామ హేంద్ర= ఓభూలోక దేవేంద్రాడా. ఈవిశేవణముచే. నింద్రుండు వర్వతముల భోబించునట్సీవు నీవర్వతము భేదింపనర్హుండవనిభావము వ్యంజితము కరుణోదధి= దయానముద్రుండా, దీనిచే అర్తరక్షగు మవశ్చమనుట నూచితము. వసుభూప= పసురాజా, ఈతడవు పఏల=ఈ జాగెందుకు, ప్రోవళ రా =రక్షింపరమ్మా, అంచు! =అనిపలుకుచు, ఎలు/ెత్తి = పెద్దగొంతుచేసికొని, వెన ఎ=శీఫ్రుముగా, యొఅవెట్టుచాడ్డున౯ =కుయ్యిడుచున్త్నట్లుగా. ఎనంగ౯్‌ =అతిశయించెను. వైవలినీనినదంబుకన్తక మున్ను = నదియొక్క ధ్వనికంటె ముందుగా, అవిల.. గౌరవము - ఆవిల=కలంకనొందిన, భూరి= అనేకములయిన, వారివహగ= జలపక్షులయొక్క, ఆరవ= ధ్వనులయొక్క, గౌరవము= అతిశయము, ఎల్లెడలన్‌ = అంతటను-అన్ని దిక్కుల ననుట, ఎచ్చెన్‌ = అథధికమాయెను వసుధామహేంద్ర, కరుణోదది యనువిశేషణములచే ప్రకృతోపయుక్తములయిన పర్వతభంజన సామర్థ్యమును రక్షణశీలత్వమును రాజునందు నూచితములు

అలం. ఉత్తేక్ష,

268 తసురిత్రము మ. కలగుండై నెల వేది యిట్లు వరటా! కారండవాదిద్విజా వళి ఘోషించుటకన్న మున్ను గిరిరా ! డ్వాదిద్ధకల్లోలిన సలిలోపప్లుతభూజనుల్‌ నిజనివా । సస్టేమసంశూన్స్కులై కలంక౯ ఘూర్దిలు ఘోష మొక్క మొగి ది । క్షక్రంబులం గ్రమ్మినన్‌. 141 అ. వరటా... ద్విజావళి-వరటా= ఆండడుహంసలును, 'హంససయోషిద్వరటా' అమ. కారండవ= కన్నె రేడుపక్షులును, ఆది= మొదలయిన, ద్విజ+ ఆవళి= పక్షులయొక్క సమూహము, శకుంతిపక్షి శకుని శకుంతశుకనద్విజా? అమ కలగుంజడై= కలంతనొంది - గజబిజియై. నెలవువటి= వాసస్థలముబడిచి, ఇట్లు= ఈవిధమున, ఘోషించుటకన్న మున్ను రొదసేయుటకంటె ముందుగా, గిరి... భూజనుల్‌ - గిరిరాట్‌= కోలాహలుని చేత, వ్యావిద్ధ= మరలింపంబడిన, కల్లోలినీ = శుక్తిమతి యొక్క, సలిలజఉదకముచేత, ఉపప్తుత=ముంపంబడిన, భూజనులు=భూమియందలి మనుష్యులు, విజ... నంశూన్యులై -నిజనివాన =తవుగ్యవావుులందలి, స్టేము=నిలుకడ -ఉనికొ, సంశూన్ములై=మిక్కిలియు లేనివారై, కలంక౯ =కల(తచేత-భయమున విరవిరణోవుటంచేసి యనుట ఘూర్ణిల్లు=గుబ్బటిల్లునట్టి, ఘభోషము=పెనుధ్వని, బక్క మొగిక =బక్కనారిగా, దిక్సక్రంబులః౯ =దిగ్వ్యలయములందు, క్రమ్మిన౯ =ఆవరింప.(గా టినికి ముందలిపద్యముతో నన్వయము. ఇటశాుక్తిమతి వరోషముకన్న మున్ను వరటా కారండవాది భోవము అెనంగెననుటచే వరటాదులసంక్షోభముతొలుతను పిదపశుక్తిమతిసంక్షోభమును గలిగెనని తెలియునది. వరటాది వరోవషముకంటెముందుగా భూజనభోవషము దిక్టక్రములను గ్రమ్మెననుటచే, దిక్టక్రములం గ్రమ్మునంతటిజననరోవము వర్వ్వుటకువమూలవుయిన గివానస్టేమన శూన్యత యతృ్సంతమయినదియు, అందులకుమూలమైనకల్లోలినీసలిలోపన్లతి యపారమయిన దనియు దానిచే నిరోధకమయిన కోలాహలుని ప్రమాణమతిమాత్రమయినదనియు. దెలియునది. అలం శ్లేషమూల రూపకము. మ. విని యాజంతు దురంతశైలమథనా! విర్జ్ణూతసింధూద్ధత ధ్వనియో కాక మహోదకప్రళయనం త్రాసంబు లోకాళి బై కొని కారించెనొ యీసుదుస్సహమహా। కోలాహలోద్వత్తి కే మి నిమిత్తం బని భర్త లోకభరణోనవ్మేషంబు వాటింపంగాన్‌. 142 అ. భర్త=వనసురాజు, విని=ఆవఘోషమును విన్షవాండ్రై ఆఅంతు=ఆఘోషము, దురంత. ధ్వనియో-దురంత=అంతములేని, శవైలజమందరవర్వతముచేత, మథన=చిలుకుటవలన, ఆవిర్భూత=పుట్టిన, సింధు= సముద్రముయొక్క, ఉద్ధత=చిమ్మిరేగిన, ధ్వనియో=[ఘోషమోయని యర్థము కోలాహలపర్వత బాధవలన ఆవిర్ధవించిన, సింధు=శుక్తిమతీ నదియొక్క ధ్వనియోయని యర్భ్థాంతరము కాక=లేక, మహో.. త్రానంబు-మహోదక=బ్రహ్మ్హాండము నావరించియున్న మహాజలమువలని, ప్రళభయ=నాశమునుగూర్లిగలిగిన, సంత్రాసంబు=గొప్పదిగులు, లోక ఆళి =జగజ్జాలమును, పైకొని=ఆక్రమించి, కారించెనో=బాథించెనోయనియర్టము శుక్తిమతి మవాజలము నేయుప్రజయమువలన భయము, లోకాఆ౯ =జనమూహమును, ఆక్రమించి బాధించెనోయని యర్ధాంతరము. నుదుస్టహ. ద్వృత్తికిక -సుదుస్టహ=మిక్కిలి సహింపనలవిగాని, మహత్‌=మిక్కిలి యథికముయిన, కోలావాల=ఈ కలకలధ్వనియెంక్క, ఉద్వ్యత్తికిక =ఉద్రేకమునకు, ఏమినిమిత్తంబు=ఏమిహేతువుఅని యర్థము. కోలావాలుని యుద్వ్యృత్తికేమినిమిత్తమని యర్థాంతరము అని=విచారించి, లోకభరణోవ్మేషంబు=జన సంరక్షణమందలి యుల్లానము, పాటింపంగ౯ =కయికొన(గా-లోకమును రక్షింపవలయునని ప్రయత్స్షమున నుల్లసిల్లంగాననుట

ద్వితీయాశ్వాసము 269 ఇచట గోలాహలపర్వత వృత్తాంతమును దెలియని వసురాజుయొక్క వచనమందు శ్లేషభంగిచేత దద్వృత్తాంతద్య్చోతకమయిన సత్యవాక్యత్వము న్వురించుచున్లది. భర్తయను ఐశేషణమువలన భర్తగావుననే లోకబరణమునం దువ్యేషము వహించినాండని యాశయము ఇట భర్పశబ్దాదులచే లోకభర్తయు మందరపర్వతోడ్డారకుండు నగు ఏిష్టువృత్తాంతము సమారోపితముగాన సమానిెఃక్తి

క. నానాజనపద కటక, న్థానాశ్రయు లాక్షణంబ। చనుదెంచి వను క్యానాథు/గాంచి పలికిరి, దీనానూనానులావ । దీపితభయులై. 143 అ నానా . శ్రయులు--నానా=సమస్తమయిన, జనపద=గ్రామముల యొక్కయు, 'జనేగ్రామే జనపదూ నానా కటక=పట్టణములయొక్కయు, స్థాన= స్థలములను, ఆశ్రయులు= అశ్రయించినవారు అనంగానందాంగావురమున్న వారు. ఆక్షణంబె=అవుడే, చనుదెంచి=వచ్చి, వనుక్షానాథు(గాంచి=వసురాజునుజూచి, టన. భయులై-టీన=కొఅవడిన, అనూన=అధికమయిన, అను లాప=ముహుర్థాషణములచేత-అనంగా ఆడినమాటలే అడుటలచేత, దీపిత=ప్రకాశితమగుచున్న భయులై=ఐభయముగలవారై, పలికిరి=ఇట్లు చెప్టిరి. అదియేమనఃగా సీ. ఇష్టకృత్మము నిర్వ। హించుగాని దినంబు, శుచి మలీమసగతుల్‌ నూపవెఅచు దాక్షిజ్యమువహించి। తనరుఃగాని నదాగ, తి రజోభరభ్రాంతిందిరుగ వెఐచు జగతికి. దేజంబు నమకూర్చంగాని మి, త్రుండు చండకరశక్తి ।! దొడర వెఅచు! గొలుచునాయమె చూపి । నిలుచుంగాని థరిత్రి, జీవనదంబు గన్టింవ వెలచు తే. దేవ తావకకరుణా ను ధావినేష, పోషితానేష నద్వీప భూతలమున నేంటితుద కీక్షణంబున: నాంటుకొనిన, పాటు మదిః జిత్తగింవవే పార్థివేంద్ర. 144 అ. దేవ=దేవరా, నేంటితుదకు౯ =నేంటివణకును, తావ... తలమునః -తావక=నీదయిన, కరుణానుధావిశేష=క్యవయనెడి యమృతవిశేషముచేత, పోషిత=పోషింవంబడిన, అశేష= సమస్తమయిన, సద్వీప=ద్విపములతోంగూడిన, భూతలమునః౯ =భూమియందు అనగా దయతో! బాలించుచున్న నవ్వట్వివములతోంగూడిన భూమండల మందనుట టీనిచే వనురొజు సార్వభౌమత్వము ద్యోతితము శుచి=అగ్హిహోత్రుడు-పరిశుద్ధుండని యర్థాంతరము. శుచుల్టీమ్యాడ శృంగారే ష్వాషాఢే శుద్ధమంత్రిణి, జ్యేస్టేచవుంసిధవళే శుద్ధేనుపహతేత్రిషు” మేథిని. దినంబు' =ప్రతిదినమును, ఇష్టక్యత్యము నిర్వహించుజ కాని=ప్రియమయిన కార్యమే చేసి తీర్చునుకాని, మలీమసగతుల్‌ చూపః వెఖచు=కుల్సిత మార్గములను జూప భయపడునని యర్థము. ఇష్టమనంగా యజఖ్శము. యజ్ఞకార్యమే నిర్వహించునుగాని గృహారణ్మ్యాదులకు నుపద్రవము సేయఃడని భావము. అనంగా దాను ఇష్టకార్య్భ నిర్వాహకుడును గృవారణ్యాదులకు నుపద్రవము సేయండని భావము అనంగా దాను ఇష్టకార్య నిర్వాహకుండును గృ్యప్టవర్తుండును గనుక తనయందలిగుణ మవలంబించి దుర్గుణమును విడిచినాండనుట. 'ఇష్టమాశంసితే2 పిస్యాత్పూజితే ప్రేయసి త్రిషు సప్తతన్తా పుమా౯ శ్లీటీ నంస్కారే క్రతుకర్మణి" మేదిని. సదాగతి=వాయువు-మంచియాగమనము గలవాండని యర్ధ్థాంతరము , దాక్షిణ్యమె వహించి =మోమోటమే వూని, తనరు! కాని=బప్పునుగాని, రజోభరభ్రాంతిక =రజోగుణ ప్రయుక్తమయిన చాంచల్యము చేత, తిరుగ వెఖచుక =తిరుగ భయబడునని యర్థము. దాక్ష్యమనఃగా దక్షిణదిక్కున బుట్టుట-దక్షిణదిగ్దవత్వము నొంది అనగా

270 దసుచరిత్రము మలయమారుతమై యుండునుగాని, రజస్సు అనంగా దుమ్మును గనుక దుమ్ముతోంగూడి సుడియునట్టి సుడెగాలియై తిరుగండని భావము. మిత్రుండు=సూర్యుడు-స్తేహితుండని యర్థాంతరము. 'మిత్రంసుహృది మిత్రో2ర్కహ? అమ జగతికి =జగజ్జినులకు, తేజంబుసమకూర్చుక కాని=జయప్రయుక్తమయిన తేజమునే యొడంగూర్వును గాని, చండకరశక్తిః =వేండ్రమయిన భుజశక్తితో, తొడరవెణచు౯ =తలపడవెఐచునని యర్థము తీక్ష్యమయిన బాహుపరాక్రమముచూపి సయినెత్తి రాడనుట-అంధకారమును దొలంగించి, తేజమును=ప్రకాశమును, గలిగించునేకాని కిరణములవేండిమిని చూప(ండనిభావము. జీవన దంబు=జలమునిచ్చ మేఘము- జీవనప్రదాయకమని యర్ష్థాంతరము. 'జీవనం వర్తనే నీరహ్రాణధారణయోరపి' మేదిని దరిత్రిః =భూమియందు, కొలుచు నాయమెచూపి=కొలువుగొలిచెడి మరియాదనేచూపి, నిలుచుంగాని, గర్హింపక౯ వెలచు౯ =ప్రతిభటించి థిక్కరించి సలుకవెఅచుగుని యర్థము కొలుచనంగా ధాన్యము ఆయమనఃగా వచ్చ బడి-ధాన్యమువచ్చ బడిని కనంబడంజేయు నేకాని తృర్ధముగా ఉబుమదని భావము గుణావలంబనమును దోషత్యాగమును అంతట నెలుంగునది అనగా అగ్షిప్రముఖులు దిదు రాజ్యములో తమతమశుచ్చాదినామానుగుణముగా వర్తించినారనుట. నేంటివణ కీవధమున నుండంగా, ఈక్షణంబునక =ఈసమయమందు, నాంటుకొనినపాటు=తగులుకొన్నకస్తి, పార్థివేంద్ర =రాజాగ్రణీ, మదిక చిత్తగింపవే=అవధరింపుము. మహనీయులును దేవతలును నయిన అగ్షిప్రభృతులు సయితము నీయాజ్ఞకు వెజఅచుచుండంగా నేడొక్కండు వెలవక చేసిన యవనీతినివినుమని యాశయము అగ్భాదులు వెలచుటను కజెప్పటచే వసురాజుయొక్క ప్రతాపాతిశయము వృంజితము ఇట గుణ మవలంబించి దోషమును ద్యజించుటచేతను అగ్భాదులు న్వశుచ్యాదినామానుగుణముగా వర్తించుటచేతను వర్ణనీయమగుచున్న రాజప్రతాపాతిశయము గమ్మృ్మమగుటంబట్టి ప్రస్తుతాంకుర మలంకారము. ఉ. అక్కట మిక్కుటం బగు రయంబున నెక్కడనుండి వచ్చెనో యొక్కనగంబు వచ్చి నినదోద్ధతి నొక్కట దిక్కటాహముల్‌ పిక్కటిలంగ. బెల్లున గుఃభిల్లున శుక్తిమతీస్రవంతి పే రక్కున వ్రాలి యాంె భువనావళి నుద్దటవింధథ్యవైఖరిన్‌. 145 అ. అక్కట=అయ్య్మయో, మిక్కుటంబు అగు=అతిశయమయిన, రయంబునః౯ =వేగముచేత, ఎక్కడనుండి వచ్చెనో=ఏస్టలమునుండి వచ్చెనో, ఒక్కనగంబు=బక్కపర్వతము, వచ్చి. నినద +ఉద్ధతి౯ =ధ్వనితోంరూడిన యెగపుచేత, ఒక్కట౯ =పకకాలమందు, దిక్కృటాహముల్‌=కటాహములవంటి (కుండబొచ్చెలవంటి) దిక్కులు, పిక్కటిలంగక =పూర్లీభవించు నట్లుగా, పెల్లునణ =టిద్రేకముచేత, గుభిల్లునక =గుభిల్లనునట్లుగా, శుక్తిమతీస్రవంతి=శుక్తిమతీనది యొక్క, 'స్రవన్తీనిమ్నగాపగా' అమ. సేరు అక్కునజ వ్రాలి=పెద్దజొమ్ముమో(దవ్రాలి, భూువనావళి౯ వ=లోకనవదూహమును అని వింధ్యగిరివరమయిన యర్ధము. ఉద్బటవింధ్య వైఖరి౯ -ఉద్భట=హెఛ్చయిన, తమింధ్యవైఖరి౯ ఎవింధ్యపర్వతమువలె, భువనావళిక =జలసమూహమును (అని కోలాహల పర్వత పరమయిన యర్థము అంగె౯ =అడ్డగించెను ఉపమ. 'భువనావళా శ్లేషోపస్కృతము. క. గోత్రాజనవిత్రానద, గోత్రార్ధటి కోర్వలేక ।; ఘమూర్లిలి నదియున్‌ మాత్రాతీతభయభ్రమ, పాత్రాశయ యగుచు థఛాత్రి. బదపడి యలమెన్‌. 146

దబ్వితీయాశ్వానము 271 అ. గోత్రయనఃగాభూమి గోత్రమనఃగా పర్వతము. 'గోత్రంనామి కులే క్షత్రే గోత్రాభువి గవాంగణే, గోత్రశ్సైలే నానా గోత్రాజన=భూజనులకు, విత్రానద=మిక్కిలి బిగులువుట్టించు నదయిన, గోత్ర=కోలాహలపర్వతముయొక్క. ఆర్బటికి౯ ఆర్భాటమునకు, ఏర్వలేక= నహింపంజాలక, నదియు =శుక్తిమతీనదియు, ఘూర్లిలి=గిరగిరందిరిగి, మాత్రాతీత=మితిమాటతెన, భయ=భయంకరమగుచున్న భ్రమ=సుడిగుండములకు, పాత్ర=భాజనమయిన, ఆశయయగుచు౯ =జలోదర ప్రదేశములుగలదై యనియర్థము. అతిమాత్రమయిన భయభ్రాంతులకు భాజనమయిన, ఆశయ=మనన్సుగలదైయని యర్థాంతరము. ధాత్రిజ -ధాత్రియనంగా భూమియుదల్లియు, ధాత్రిక పదపడి అలమె£ =భూమిని ప్రత్యాసక్తిచేత నష్టఆంచెనని యర్థము తల్లిని గౌ(గిలించికొనెనని యర్థాంతరము 'ధాత్రీ జనన్మామలకే వసుమత్కుపమాతృషు' అమ. ఇక్కడ శుక్తిమతీనదియందు భయగ్రస్త బాలికావ్యవహారారోపము చేయుట తెలియునటది. భూజనులకు భయంకరమయిన కోలాహలవర్వతము యొక్క పతనవేగమును సహింపంజాలక శుక్తిమతీనది తిరుగుడువడి వెల్లువపెట్టి భూమి నాచ్చాదించిదని యర్థము. బెట్టిదుండయిన కాముకుండు బలత్క్మారమునంబయింబడంగా, వానికి భయపడి తల్లివి గౌంగిలించుకొనెనని భావము గమ్మము. అలం. గూఢశ్లేషాంగకమైన సమానిక్తి. ఉ. ఏమని చెప్పవచ్చ ధరణీఃశ్వర యాటబలు సేంగి తవ్మవో భూమిథరోపరోధమునంబొంగు నభంగనరిజ్ఞరంబు పై పై మహియెల్ల నల్గ్లుకొన।బల్విడి నం దనుబింబితాభ్రరే ఖామహిమంబు గాన నగు గ్రక్కున మిన్నులు వడ్డకైవడిన్‌. 147 అ. ధరణీశ్వర=వసుమహారాజా, ఆబలుసే(ది=ఆప్రబలమయిన కీడు, ఏమనిచెప్టవచ్చుక = ఎంతనిచెప్టంగూడును -అనంగాం జెష్టవలవిగాదనుట ఏమనిన - తత్‌మహాభూమిధర= మిక్కిలి గొప్టదయిన యాకోలాహలపర్వతముయొక్క, ఉపరోధమునక= అడ్డగింపుచేత, పొంగు=ఉప్పాంగు నట్టి, అభంగ=అడ్డులేకున్న సరితరురంబు=నటీప్రవాము, సైపైజ =మో6దమి/ద, మహియెల్లక =భూమియంతయును, అల్లుకొనః వ్యాపింపంగా, బల్విడిక్‌ త్వరితముగా, అందు =ఆ వెల్లువయందు అనుబింబిత... మహిమంబు-అనుబింబిత= ప్రతిఫలించిత, అభ్రరేఖా=ఆకాశస్వరూపముయొక్క, 'నభస్స్వర్లాంబు దేప్వభ్రమ్‌' నానా మహిమంబు=అతిశయము, మిన్నులుపడ్డ కైనడిక =ఆకాశమువి దానిలోయడినట్లుగా, కాననగు£ =చూడనొప్పను అనగా భూమియు నాకాశము నేకమయినట్లు వెల్లువవయికెగని వఅద పెట్టినవి అందువలన గలిగిన యువద్రవమెంతయో మోరే యూహించుకొన తగునుగాని మాకుంజెప్ట నలవిగాదనియాశయము. అలం. ఉత్తేక్ష మహిని కొంచెముగాక 'ఎల్లి ను అల్లుకొనుటచేతనే అభ్రరేఖ కొంతగాక దాని 'మహిమంబు అనుబింబితమయినది. 'మిన్దులుపడ్డ' వనుట జాతీయము 'పారవైచితె మిన్నులుపడ్డచోటి, (మను 'మిన్విలిగిపైంబడినట్టు' (తారాశశాా ఇత్యాదులందు అత్యంత దుర్షివారమైన ప్రతిరోధమునూచితము అతివిస్తతమయిన ఆకాశముపడినట్లు చెప్పఏచే ప్రవాహమునకు అంతటను వ్యాప్తతిశయమును దానిచే ఉవ ద్రవముయెయక్క అతిబాముళ్ళమును దెలియునది. “మిన్నులువడ్డ ' అను జాతీయపుభావముచే అప్రమేయభయావేశమును దెలియునటి. స్‌. సర్వనర్వంనహా । చక్రంబు జడమయ్యె, గ్రామముల్‌ భంగసం । గతము అయ్యె నాలయవ్రాతంబు।! లవనశూన్యము అయ్యె సాలముల్‌ కాండశే షంబులయ్యె వివిధజంతువితాన। విహ్యతి వారితమయ్యె వన్తుజాతము లెల్ల వంకలయ్యె గరలోకమెల్లం గం ఠగతజీవనమయ్యె గలమంబు అప్పాప్త ఫలము అయ్యె!

2972 వసుచరిత్రము తే... దోటచేనుకొటారంబు! దొడ్డియనెడు, నాసలన్నియు నిసుమంత అయ్యెస్వామి పాదపద్యంబు లీక్షించు! భాగ్యమునికిం దప్పి వచ్చితి మేము గో; త్రాతలేంద్ర. 148 అ. గోత్రాతలేంద్ర=రాజ, నర్వ మయ్యె-నర్వనర్వంనహాచక్రంబు= నమస్తమయిన భూవలయమనమును, జడముయ్యె౯£౯ =స్తబ్ధ్ఞమయెను అనంగా అడంగియున్నదయ్యెనని యర్థము. “'అడయోరభేదూ అనుటంబట్టి జడమనంగా జలమునగునుగనుక జలమయ్యునని యర్ధ్థాంతరము. భూమండల మంతయు జలమయ్య్యెననుట, గ్రామముల్‌= ఊళ్లు భంగనంగతములయ్యు౯ =నైకల్బముతోంగూండిన వయ్మెను - భంగమనంగా తరంగమునుగనుక - తరంగములతో గూడినవయ్య్యెనని యుర్జ్థాంతరము. ఆలయవ్రాతంబులు=గ్యవానమూవాములు, అవన శూనృములయ్యె౯ =అవనమన(గా రక్షణము-రక్షాశూన్యములాయెను - వనమన6ంగా ఉదకము వనశూనృములుగానివి అవనశూన్యములు-అనంగా జలయుక్తములయెనని యధర్ధాంతరము. నాలముల్‌=వ్యక్షములు 'ఆనోకహ:కటస్థాలూ? అమ. కాండశేషంబులయ్యై౯ =బోదెలుమాత్రము మిగిలినవాయెను - కొమ్మలు మొదలగునవిపోయి వట్టి బోదెలుమాత్రమే నిలిచియున్నవనుటి - కొమ్మలువిజిగి మోళ్లయ్యెనని యర్థము జలశేషములాయెనని అర్థాంతరము. వివిధ... విహృతి- వఐవిధ=నానావిధములయిన, జంతువితాన=ప్రాణి సమూహము యొక్క, విహ్యతి= విహారము, వారితమయ్యె౯ =ణివారింపంబడినదయ్యెను - వారితమయ్యుక =నంజూతవారి యయెనని యర్ధాంతరము. వస్తుజాతములెల్ల౯ =వస్తుసమూహము అన్నియును, వంకలయె౯ =నానానటీిగతము లాయెను-వంకయనఃగా నదియు-వస్తువులన్నియు నదులై ప్రవహించె నని యర్ధ్థాంతరము. నరలోకమెల్లఃణ =జననమూహమంతయు, కంఠగతజీవనము=కంరగతప్రాణము అయైను- జీవనమన(గా జలముగనుక కుత్తుకబంటినీరు గలదయ్యెనని యుర్భ్జాంతరము. కలమంబులు=వరిపైరులు, అప్పాప్తృలములయ్యై౯ =నష్టములయిన ఫలములుగలవయ్యెను అవ్వలన(గాజలములు-జలప్రాప్త్రవలములయ్యెను-అన(గా జలములందు మునింగిపోయెనని యర్ధ్థాంతరము. అ+ప్రాసప్తఫలములు, అప్‌+ప్రాప్తఫలములు అని రెండర్థములందు రూపములు. 'అనచిన'అను సూత్రముంబట్టి 'దానవద్విరది' (౧ఆ, ౭పద్య్యు అనుచోటంబోలె పకారటద్విత్వము నాధువని తెలియునది. తోంట... యనెడు=ఇదితోంట ఇది చేను-ఇదికొటారు ఇదిదొడ్డి అనునట్టి, ఆసలన్నియుక౯ =ఆశలెల్లను, ఇసుమంతలయ్యెక =కించిన్మాత్రములయ్యెనని యర్థము.-ఇనుకమయము అయ్యెనన అర్జాం. స్వామిపాదపద్మంబులీక్షించు భాగ్యమునికిక =దేవరవారి పాదారవిందములు దర్శనము చేయునట్టి భాగ్యము గలిగియున్నందున, ఏము తప్పివచ్చితిమి=మేమాయాపదకు,దప్టి ప్రాణములతో వచఛ్చినారము. ఇక్కడ రెండర్థములును బ్రకృతములుగాన ప్రకృత శ్లేషమలంకారము. మ. అనుచు వారలు విన్నవించుటయు లో!కానీక రక్షాకళా కనదుత్భ్యాహరసళ్ళవిస్థురణమైకన్హోయి. గట్టెబ్ల దా ర్కొన నుర్వీజినదైన్యభంజనఘనభ్రూభంగభండీ వినూ తనశక్రధ్వజ ముధద్దవిల్ల ఖలగో!త్రథ్వంననోదగ్రుంై. 149 అ. అనుచుక =ఈప్రకారమున, వారలు, విన్న వించుటయుక౯ =విజ్ఞాపనముచేయగగా, లోకానీక.. స్చురణమైక౯ -లోకానీక=జనసనమూహముయొక్క, రక్షాకళా=రక్షించుకార్యమందు, కనత్‌=వ్రకొశించుచున్న, ఉత్సాహరన =ఉత్సాహరనముయొక్క, ఛవి=కాంతియొక్క, ఇచట వరరసమునకు న్థాయియైన యుత్సాహమని తెలియునది వరరన మెజ్టనిదని కవిసమయము

ద్వతీయాశ్వాసము 273 గావున వరరసము యొక్క అరుణవర్ణమే యుత్సాహపువర్దమును, కాన దాని ఛవియనగా అరుణఛ్ధవి, దాని యొక్క, స్పురణమై=తో,పికయై-దాని నూర్తియో యనునట్లుగా ననుట. కన్జ్దోయిజ =కన్నుల రెంటియందు, కట్టెజ్జ తార్కొన౯ =మిక్కలి యెలువువయికొనంగా, ఉల్వీ... ధ్వజము - ఉర్వీజన=భూజనులయొక్క, దైన్ఫ=దీనత్వమును, భంజన =పోగొట్టుటయందు, ఘన=దట్టమయిన, భ్రూభంగభంగీ=బొామముడియొక్క తీరనెడి, నూతనశక్రధ్వజము =క్రొత్తయింద్రధ్వజము-క్రొత్తగా నెత్తంబడిన యింద్రధ్వజమనుట. ఇంద్రధ్వజమనగా ఉత్సవకాలమందు వస్తముగట్టి నిలుపునట్టి ధ్వజము. భాద్రపద శుక్ల ద్వాదశియం దెత్తంబడు ధ్వజమని కొందటు. ఇది యుత్చవాదుల ప్రారంభమునకు సూచకముగా నెత్తంబడును అపుడు జనులు చూచి నాంపునొందుదురు.

'పురుహూతధ్వజస్పేవ తన్మ్యోనయనపతజ్తీయ: ॥

నవాభ్యుత్ధానదర్శిన్సో ననందు స్ఫప్రజాః ప్రజావి (రఘువంశము

ఇంద్రధ్వజమును గ్రొత్తగా బయికెత్తునపుడు జనులు సొంపునొంది యుశ్చవము కలుగునని తలంచునట్లు రాజుబొమ క్రొత్తగాబయికెత్తి ముడివేయంగా జనులు బటినత్వమువిడిచి పర్వతబాధానివృత్తిరూపమయిన యుత్సవముగలుగునని తలంచిరని భావము. ఖల... దగ్రుండై- ఖల=దుర్హార్గుండయిన, గోత్రజకోలాహల పర్వతునియొక్క, ధ్వంనన= నశింపంేయుటయందు, ఉదర్రుండై=ఉద్యుక్తుండై ముందథి పద్యముతో నన్వయము ఖలగోత్రమనగా దుష్టవంశములనియు నర్ధము గాన దుష్టవంశ్కులను ధ్వంనము సేయువాండైయనియు భావము వ్యంజితము. 'కట్టెబ్బదార్కొన” ఎలుపు గదిరిన కంటిపయి నెత్తంబడిన బొమలు, ఎజ్లిపట్టు వస్త్రము గట్టంబడిన యంద్రధ్వజమువలె నుండెను.

'యపఫ్టించ వైణప్‌ం తస్టై దదౌ వృత్రనిషూదనః “తన్నాఃశక్రస్య పూజార్ధం భూమౌభూమిపతి స్తదా! ప్రవేశం కారయామాన నర్వోత్సవవరంతథా! మార్గశీర్నే మహారాజ పూర్వపక్షే మహామఖమ్‌ తతూప్రభృతి చాద్యాప్‌ యష్టే: క్షితివసత్తమైః ప్రవేశుక్రియతేరాజజ యథాతేన ప్రవర్తిత: ఆపరేద్యుస్తత స్తన్మాక్రియతే2 తృుళ్తయోనృపైః అలంకృతాయా: పిటకై ర్లంధమాల్సైశ్చ భూషభ్రైః; మాల్యదామపరిక్షివ్తాం ద్వాత్రింశత్కిష్కుసమ్మితామ్‌: ఉద్ధృత్య పిటకే చాపి ద్వాదశారత్మికోళ్రయే మవారజనవాసాంసి పరిక్షిష్క ధ్వజోత్తమమ్‌ వాసోభి రన్నపానై శ్ర పూజితై ర్హాహ్మణర్నథైః పుణ్యానాం వాచయిత్వాథ ధ్వజ ఉచ్చీయతే తథా!

| వహోభారతు

శంఖభేరీమృదళైశ్చ సన్నాదక్రియతే తథా” (మహాభార

ఆ యుత్ళవమపుడు ప్రజల యుల్లాసము 'నానావథానిదానానిదత్తార్థిభ్య: నుహృజ్ఞినైవ అలంకృత్వామాల్బదామైర్వస్రైర్షానావిధైన్తథా! దృతిభిస్సజలై:సర్వేక్రీడిత్వాన్సపశాసనాత్‌ సభాజయిత్వారాజానంకృత్వానర్మాశయాఃకథాడ రమన్తేనాగరా:నర్వే తథా జానపదైన్సహ మాతాశ్చ మాగధాళ్టైవ రమన్తే నటనర్హకాః

'వెవం జానపదా న్ఫర్వే చక్రు రింద్రమహం మహత్‌' అని యున్లది.

ఇట 'మహారజనవానాంసి' అని కుసుమయద్దినయెబ్డినివస్తములను గట్టుటను జెప్పటచే నిట కట్టెల్హ దార్కొన్న కంటిబొమల నిక్కునకును, మహారజినవాసముగట్టిన యింద్రధ్వజము నెత్తుటకును బోల్కి దెలియునది. ఆ యింద్రధ్వజోత్సవమువలని ఫలమును,

౪-35

274 వసుచరిత్రము 'యేపూజయివ్యన్లి నరారాజానశ్చమహంమమకార యిష్మన్తిచముదా యథా చేదిపతేర్మ్యపః తేషాం శ్రీ ర్విజయశ్రైవ సరాష్త్రాణాంభవిప్యతి తథాస్సేతో జనపదో ముదితశ్చభవిప్కతి నిరీతికాని సస్యాని భవన్తి బహుధా నృపః రాక్షసాశ్చ పిశాచాశ్చ న లుంపన్తే కథంచన అనియున్లది. కావుననే యిట్టి యింద్రధ్వజము నెత్తుటయందు ప్రజలయుబ్బు క. నరవరు. డభయం బొసంగుచు, హరిరథనిరసనమనోర ; యంబున నరిగెం గరిభరణకరణపరిణత, కరుణాపరిణాహియగు జ; గత్చతిలీలన్‌. 150 అ, నరవరుండు=వసురాజు, అభయంబు ఒసంగుచుక౯ =ప్రజలకు అభయప్రదానముసేయుచు, హరి... రయంబున౯ -హరిరథ=ఏిష్టువు రథమయిన గరుత్మంతుని, లేక హరియనంగా ఇంద్రుండు గనుక నింద్రరథమయిన మేఘమును, లేక హరియన(గా జింక గనుక జింక వాహనముగాంగల వాయువును, లేక హరియనంగా నూర్య్ముడుగనుక సూర్య్మరథమును, నిరసన=తిరస్కరించునట్టి, మనోరయం బున =మనోవేగముచేత, అరిగె =(కోలాహల పర్వతము నెగంజిమ్మటకు) పోయెను. ఎట్లనినక -కరి... పరిణాహి - కరి=గజేంద్రునియొక్క, భరణకరణ= రక్షణసేయుటయందు, పరిణత= పరిపక్వమయిన-సిద్ధభముయినయనుట. కరుణా=కృపయొక్క -పూర్ణమును నన్నద్ధము నయిన కరుణయొక్క, పరిణాహి=విశాలతగలవాండు-కరుణాబాహుళ్ళము గలవాండనుట. అగు, జగత్చతిలీల౯ =నారాయణునివలె అరిగెనని యన్వయము. ఇచట జగత్చతిశబ్దము విష్ణువునకును వసురాజునకును వాచక వమగుంగాన ఆ జగత్పతివలె నితండును జగత్పతిగాన కరుణావరిణాపార్దైఎ యభయంబొసంగుచు నరుగుట యుక్తమేయని వృ్యంజితము అలం. ఉపమ. సీ. దశనశంబముల దుః ర్థరమహీధరకూట, కోటి నుగ్గులు సేయు! కుంజరములు ఖురధూతగురుధూఆ శరథిలిననగాళి, మట్టు దట్టించు నాః రట్టజములు పటుచక్రచంక్రమా!।ర్పటి(గొండలవియించు, నమిదభంగశతాంగ। శతశతంబు లెత్తువడ్డమహవాకు।! భృత్తుల నతులిత, ధృతిజీరికిం గొనని ।; థిరభటులు తే. తడయకప్పడు పతి వెంటం దవిలినడువ, నమరుబృ్యంహిత హేషిత ఘుమఘుమితభు జాసమాస్సాలితంబుల జడికి నడింకి, కులకుధర మండలము గల । గుండు వడియె. అ. దశనశంబములః - దశన=దంతములనెడు 'రదనా దశనా దన్హాః అమ. శంబముల౬జ =ఎనజక్రాయుధములచేత, 'శతకోటిన్వరుళ్ళంబోదంభోఆరశనిర్హ్వ్యయెోవ అమ. దుర్ధర=ధరింపశకృముగాని, మహీధర= పర్వతములయొక్క, కూటకోటి౯ =౭ఖరసమూహములను, నుగ్గులుసేయు=పొడిపొడి గాంజేయంజాలిన, కుంజరములు= వెను6గులును, 'మతజ్లజోగజో నాగః కుజ్జురో వారణ: కలి అమ. ఖుర=గిట్టలచేత, 'శఫంక్లీబే ఖర పుమాన్‌' అమ. ధూత= ఎగురంగొట్టంబడిన, గురు=అతిశయించిన, ధూళ£ =దుమ్ముచేత, శరథి=సనముద్రమందు, లిన=దాంగియున్న నగ +ఆళ=పర్వతసమూహము యొక్క, నుట్టుక దట్టించు=మట్టు-పెట్టు-ఆడంచునట్టి-మాటును. (పాఠాం. గుట్టుక మర్కమును, ధట్టించు=భేదించునట్టి, ఆరట్టజములు=ఆరట్టదేశసంభవములయిన గుజ్టుములును, అనంగా ఆ గుజ్జముల గొరిజలవలన నెగసిన ధూఆ సముద్రములోంబడి నీళ్ళ నింకింవ(గా నందు దాంగియున్న పర్వతము లన్నియు బయటంబడుచున్నవని తాత్పర్యము. పూర్వపాదమున దశనములు శంబములవంటివిగాన పర్వతసమూహమును నుగ్గులుసేయ. జాలు నని భావము.

ద్వితీయాశ్వాసము 275 పటు... రృటిః -పటు=పటువయిన, చక్ర=బండికన్నులయొక్క, చంక్రమ=దూ./కుడువలనః బుట్టిన, ఆర్బటి౯ణ =ఘోషముచేత, కొండలు=పర్వతములను, అవియించు తంబు-అవియించు=బ్రద్దలు సేయఃజాలిన, సమిత్‌= యుధద్ధమందు, ఆభంగ=పరాజయమములేని, శతాంగ=రథములయొక్క, శతశతంబులు=వందవందలును-అగ6గా వందలకొలందిని - లెక్కలేని రథములు ననుట ఎత్తువడ్డమహాకుభ్యత్తులక =లేవలేక యెత్తువడిన మహాపర్వతములను, అతులితధ్యతిక =లఎనలేని థైర్యము చేత, చీరికిక కొనని=ఎంతమాత్రము లక్షృపెట్టని - చీరియనఃగా నలును - మిక్కిలి యల్హాంశము. 'ఒక చీరియు( బంచియిత్తునే' అని ఉద్యోగపర్వము. కొనుట యనంగా లక్ష్యృపెట్టుట. 'లక్ష్యాకుమారుండు కొనండరాతుల నధిపా' ఉద్కోగపర్వము. శబ్దరత్షాకరమున “చీరి! షస్థ్రంతముగనే కనంబడుచున్నదని యున్నది కాని ప్రథమాంతముగను జూవట్టుచున్ల్నధి. కొనుధాతువునకు బ్రతేకముగా 'లక్ష్మపెట్టు' అని యర్థముగలదు. థీరభటులు=థైర్యవంతులయిన కాలిబంట్లు, ఎత్తువడ్డ మహాకుభ్యత్తులనుచో పర్వతములు నగములు గనుక ఉన్నచోటనుండి లేవనేరవని భావము ఎత్తు వడుట యనగా చెడుట 'దరిద్రుండెత్తువడి శువ్మ్కీభూతు:డై' యని వ్రయోగము. చెడినట్టి సర్వతములననియు నర్థము చెప్పవచ్చును ధైర్యమందు(బర్వతముతో సాటికవులు చెప్పదురు. ధృతి అనగా పర్వతమువలె నెందులకుం జలింపంక దిటగలిగియుండుట - అదియే శోకహర్నాదులచే మనో వికారము నొందకుండుట.

తడయక=జూగుసేయక, అపుడు ఆ సమయమందు, పతివెంటః =వసురాజు వెంబడిగా, తవిలినడవ౯ =అంటినడవ(గా, అమరు=బవ్వచున్న, బృంహిత=మీంకారములయొక్కయు, హేషిత=నకిలింతలయొక్కయు, ఘుమథలమ ధ్వనులయొక్కయు, భుజానమాస్సాలితం బుల=భుజము లప్టఆంచెడు మల్ల చలువులయొక్కయు నని క్రమము. జడికః =అంతునకు, నడింకి=భయపడి, కులకుథర మండలము=చుట్టున్న కులపర్వత సమూహము మండలశబ్దము వలయముగానున్న దానినే వచించును గాన భూమిచుట్టునున్న కులపర్వతసమూహము ననుట. కలగుండువడియె౯క =ఆకులత్వము నొందెను. ఇందు “'వాన్త్యశ్వరథపాదాతం సెనాంగం న్యాచ్చతుష్రయమ్‌' అని చెష్టండిన చతురంగబలమును జెప్పి, చతురంగబలమునకును బర్వతనిర్దే త్త నిపుణత్వమును గలుగంజెప్టినాడు గనుక అట్టి పరికరసంపత్తియు మో6దజెష్టంబడు కోలాహలపర్వ నిర్దేదనమునకు నత్సంతసహకారమగుట సూచితము. ఇది ముద్రాలంకారము 'నూచ్చార్ధసూచనం ముద్రా ప్రకృతార్థవరై: పదైః అని తల్లక్షణము

ఉ. అంత ననంతవేగభుజః గాంతకుండమ్మహికాంతు. డాశ్రిత

స్వాంతము నంతసిల్ల నుర చారణనన్నుతి పర్వ నవ్వనా భఖ్యృంతరరోధకంబగు మ । వోద్రి నఖంబున మోటె నభ్రవి 152 భ్రాంతము గాంగ దుందుభిక బంధము మోటిన రాముకైవడిన్‌.

అ. అంతక =పిదప, ఆనంత, . గాంతకు(డు - అనంత=కొలందలేని, వేగ=వడియందు- గమనత్వరయందు, భుజగ అంతకుండు=(సద్దములకు యముండయిను గరుత్మంకతుండు అని రాజపరమయిన యర్థము. అనంతవేగముగల వాహనమయిన భుజగాంతకుండు గలవాడని శ్రీరామపరమయిన యర్థము. అమ్మహికాంతుండు=ఆ వసురాజని యర్థము - ఆ విష్ణుదేవుండని యర్థాంతరము. ఆశ్రిత న్వాంతము=ఆశ్రయించినజనుల హృదయములు, ఇట స్వాంతమని బహుత్వమం దేకవచనము. సంతసిల్లక =సంతోషింపంగా - ఆశ్రయించిన సుగ్రీవునిహృదయము సంతోషింపంగానని యర్ధాంతరము. సురచారణనన్నుతి=దేవతలయొక్కయు చారణులయొక్కయు స్తోత్రము, పర్వ =వ్యాపింప(గా,

276 వసుచరిత్రము అవ్వనాభ్యంతరరోధకంబు - వనమనఃగా ఉదకమును, అరణ్యమును (వనే సలిలకాననే' అమ. ఆశుక్తిమతీనది జలాభ్యంతరము నడ్డపఅచునది-అన(గా జలములకు నడ్డకట్టయినది యని యుర్భము. అరణ్యమున కడ్పకట్టయినదని యుర్భ్థాంతరము. మువోద్రిః =గొవృ్హదయిన కోలాహలపర్వతమును, అభ్రవిభ్రాంతముగా.గ౯ మంటియందు. దిరుగుడుపడునట్టుగా - మింటికి సుడివడుచు నెగయునట్లుగా ననుట. దుందుభికబంధము౯ =దుందుభియనెడు రాక్షసునియొక్క మొండెమును, మూటిన రాముకైవడిక =చిమ్మిన రఘురామునివలె, నఖంబునః। =కాలిబొటనవ్రేలి గోటిచేత, మాటె౯జ =చిమ్మైను తొల్లి రాముండరణ్యము నడ్డగించియున్న దుందుఖభిరాక్షనుని కళేబరమును కాలిబొటనవ్రేల మింటి కెగయునట్లు చిమ్మినరీతినే వసురాజును నదీజలముల నడ్డగించియున్న యా వర్వతమును నా వ్రేలనే యుట్లే యెగయునట్లు చివెెను. న్లేషానుప్రాణితకమయిన యుసమాలంకారము. క. వసురా జయ్యెడ బలవ, ద్విస్యమరపాదప్రసార। బీర్ణాచలుండై యెసంగంగ వనుధాపరికీ, డ్లనరిన్సిర్హరము తత్మ్న। ణంబునం దిగిచె౯ . 153 అ. వసురాజు=వసురాజిని యర్థము. వసువులకు అనగా రశ్మిపటలమునకు రాజయిన సూర్చుండని యర్థాంతరము. అయ్యెడక =ఆసమయమందు, బల... చలుడై - బలవత్‌= మిక్కిలి బలముగల, విస్సమర=వ్యాపెంచు గుణముగల, పాద=చరణముయొక్క, ప్రసార=చాంచుటచేత-అనగాం జమ్ముటచేత, దీర్ణ=బ్రద్దలుగాంజేయంబడిన, అచలు!డై=పర్వతముగలవాండైయని రాజపరమయిన యర్థము బలవత్‌=మిక్కిలి బలిమిగల, విసమర=వ్యాపనశీలమయిన, పాదప్రనార=కిరణముల ప్రసరణముచేత, 'పాదా రశ్మ్యంఘితుర్యాంశావి అమ. బీర్ణ=నెతలియలు విచ్చనట్ట్లుగాండేయంబడిన, అచలుండయి - అచల యనఃగా భూమి. 'భూర్జూమి రచలానన్లా' అమ భూమిగల వాండయి యని నూర్యవరమయిన యార్ధము, ఎనంగంగ౯్‌ =బప్పచుండ.6గా, వనంధా= భూభాగవుందు వరికీర్ణ=న్యాపించిన, నరిత్‌ =శుక్తిమతీనధియొక్క, నిర్ధరము=ప్రవాహము, తత్నణంబునక =ఆక్షణమందే, తిగిచెక ఈడ్చకొనెను-తీసిపోవంజేసినని యర్థము భూచక్రమందు వ్యాపించియున్న నదుల ప్రవాహము తీసిపోయెనని యర్థాంతరము నూర్మునివేండిమికి భూమి బ్రద్దలు వాలుటయు నటిప్రవాహము లింకిపోవుటియు! బ్రకటము. వసురాజు మిక్కిలి బలముగల తనపాదమును జాంచి యాకోలాహలుని బ్రద్దలువాఖణ నెగంజిమ్మ(గా నంతకుమునుపు భూమియంతయు వెల్లువగట్టియుండిన శుక్తిమతీ జలప్రవాహము తోడనే మరలి తీసిపోయెనని తాత్చర్యము ఇచట బ్రాచీనులమతమున శబ్దశక్తిమూలధ్వని, నవీనులమతమున ప్రకృతా ప్రకృతన్లేషము. శా. మొక్కల్‌ వైయిన టెక్కమొక్కగమితో, మూర్చాలసత్వంబుతోః జక్కుల్‌వడ్డ లతాద్రుమావళులతో! శీర్ణోపలశ్రేణితో నక్కోలాహల ముర్వి వ్రాలియును నె య్క్మం బొప్ట నయ్య్మాటికే ర్రుక్కిళ్‌ వ్రుంగుచు నుండె నండనె వను క్షోజీధవత్రస్తమై. 154 అ. అక్కోలాహాలము =ఆకోలావహూులవర్వతము, వెంక్కల్‌ వోయిన=తునుకలయిన, ఉఅక్కవెంుక్కగమితో౯ జ=వెఎంలకలవంటి అక్కలగుంవులతోడ-వాండితఅి(గి వోటువడిన ఖెక్కలగుంపులతోననుట మూర్చా+అలనసత్వంబుతోక =మూర్ధవలనంబుట్టిన దుద్దలత్వముతోడను, చక్కుల్‌ నడ్డలతోద్రుమ=ఆవళులతో౯ =తాలుమాలుగా పెనంచుకొన్నతీంరలయెొక్కయు, చెట్లయొక్కయు సమూహములతోడను, శీర్ణ+ఉపలశ్రేణితోణ =జాతిన బండలయొక్క సమూహముతో, ఉర్విక =భూమిపయిని, వ్రాలియును, నెంయ్యంబు బప్ప౯ =సప్రేమమాఅ!గా, అయ్యేటికే=ఆశుక్తిమతి నిమత్తమే, గ్రుక్కిళ్‌ మ్రింగుచు=గుటకలు మ్రింగుచు-ఇష్టవస్తువుప్రాప్తియందలి మిక్కుటమయిన యార్తి

ద్వితీయాశ్వాసము 277 చేత నోరు గుటకలుమ్రింగుట సహజము వసుక్షోణీధవత్రస్తమై=వసురాజుచేత దిగులుపెట్టంబడినదై, అండనె=సమిపమందే, ఉండె౯క =నిలిచియుండెను.

తా ఆకోలాహలపర్వతము తన టఅెక్కలన్నియు మొక్కలువోయి వట్టిమోడులై మిగులంగా మూర్చవలన సత్తువదూలంగా, తనయందలి మ్రూంకులును తీంగలును తాలుమాఖై యొండొంటితో గజిబిజిగా టెనంచుకొనగా, తనయందలి అాలు దొర్లిపోవ(గా నేలపయి నొరగియు వలపు విడువక నాశుక్తిమతినదికొణకే యార్తితో గుటకలుమ్రింగుచు, వసురాజు దిగులుపెట్టుటచేత బలవంతముగా బయికొన(జాలక సమిోపమందే యూరకపడియుండెను.

'గ్రుక్కిళ్‌ వ్రుంగుచుకొ బహువచనము పరంబగునపు డాదేశమగు నలఘురేఫము మాత్రము క్రియాపదంబులు పరములగుచో శేషించుట 'పసివాళ్‌ వాడుచు' నిత్యాది ప్రాఢకవి ప్రయోగము లందు గానంబడుచున్లది 'ఏసివాళ్లు వాడి యెంతయు, వసంతనమయంవు టెండి' (కళా.పూఎ 'పసివాళ్వాడుచు వచ్చె జూడుము చెలీ వారాంగ నారత్నమున్‌' 'చందమామచెలులు, కెంపుమోపుల సుధకు గ్రుక్కిళ్లు వ్రుంగి (తారాశ)

ఉ. పోటనబంతి మాటుగతి భూవరు డంఘ్రైినఖాంచలంబునః౯

మూటిన గట్టు బిట్టెగసి; మేదిని వ్రాలు ఘనన్వనంబునః వోటకనైలకూటకటః; కాలిం బ్రతిధ్వని పర్వెనా నభో వాటి నెసంగె నంత నుర। వారవధూమురవారవార్దటుల్‌ 155

అ. భూవరుండు=వసురాజు, పోటనబంతిః మాటుగతి౯ =పూలచెండు నెగమాటెనట్లుగా, ఆంఫ్రై నఖ అంచలంబునః =కాలిగోటికొనచేత, మోటినక =ఎగమోటం గట్టు=కోలాహల పర్వతము, బిట్టు ఎగసి=మిక్కిలియు ఎగసినదైై, మేదినిక =భూమిపయిని, వ్రాలు ఘనస్వనంబునః =పడెడు గొప్పధ్వనిచేత, హాటక... కాళ - -హాటకశైల=మేరుపర్వతముయొక్క, కూట=శిఖరముల యొక్క, కటక=చరులయొక్కయు, 'కటకోస్తీ నితమ్చో2ద్రేః అమ. ఆ౪= నమూహమందు, ప్రతిధ్వనిపర్వెక నాక =మాలుమ్రైోంతపుట్టెనో యన్నట్టుగా, అంత౯ =ఆ మోందట, నురవార... రుల నురవారవధూ:=దే వతావేశ్యలయొొక్క - అనగా రంభాదులయొక్క, మురవ=(ములః చర్మవటికాసంవేష్టనం తం వాతి గళ్చతీతి మురవఫ మృదంగములయొక్క, అరవాధ్వని యొక్క, ఆర్బటుల్‌=ఆర్భ్జాటములు, నభోవాటిన్‌= ఆకాశప్రదేశమందు, ఎన(గెక౯ =అతిశయించెను.

వసురాజు పీరకృతృమునకై మెచ్చిన రంభాదుల మద్దెలధ్వనిని కోలాహలుని వాటునయిట్టిగు మేరుకూటకటకములందలి ప్రతిధ్వనిగా నుత్రేక్షంచుటచే మేరుశిఖరములు మింటి నంటుచున్న వగుటయు, అవి దేవతావానములగుటయు నూచితములు. మింట జెలంగిన మవోధ్వనిని తోలావాల వతనవేగమువలని వేరుకూటవ్రతిధ్వానిగా నికర్నాతిళ యమును, వనురాజవిక్రమవ్రయుక్తమయిన రంభాదిమ్యదంగరవార్శటిగా ఉత్కర్నాతిశయముగు పర్వతవనురాజులకుం గ్రమముగా స్పురించునట్లు నిబంధించినాండు. కోలాహలుండు వడిన ధు మింటినొారయుచున్న మేరుశిఖరములందు! బ్రతిధ్వనిగలిగినట్లుండెననుటచే ఆవ్రతిధ్వ యాకాశము ముట్టినదియు దానిచే వర్వతవతనము యొక్క యురవడియు! దానివలన నెగంజిమ్మిన వసురాజు బలవిక్రమాతిశయమును వ్యంజితములు. మింట వనురాజ కీర్రనపరముగా జెలంగిన రంభాదిమృదంగరవార్దటిని కోలాహలునికి పతనజనిత నికర్నాతిశయద్యోతకమగు మేరుకూట ప్రతిధ్వనిగా నుళ్చేక్షించుటచే అలం. ఉత్చేక్ష

క నా విని పరమాద్భుతకల, నావినివేశమున మించి నవముని యవథా

నావలితనేత్రుండై చెలి, నావలికథ' దెలుపు మనియె నథిక ప్రీతి. 156

౨78 వసురిత్రము అ. నవముని=క్రొత్తముని - వేషముచే క్రొత్తగా మునియైనమంత్రి, నాణ =అట్లు మంజువాణి చెప్పగా, విని, పరము....వేశమున!౯ - వపరమ+అద్భుత=మిక్కిలిదైన యాశ్చర్యము యొక్క, కలనా=బడంగూడుటయొక్క - మిక్కిలిగా ఒడంగూడిన యాశ్చర్యముయొక్క, వినివేశమున౯ =ఆవేశముచేత, మించి=అతిశయించి, అవధాన=ఎచఛ్చరికచేత, ఆవలిత=వికనించిన, నేత్రుండై=కన్నులుగలవాండయి-అన(గా వినుటయందలి అత్చాదరముచేత కన్నులు లెన్సగా విచ్చి తేలెచూచుచున్నవాండై యనుట. చెలిః =మంజువాణిని, అధికప్రీతి౯ మిక్కిలి ప్రమచేత, ఆవలికథః =తరువాతికథను, తెలుపుము, అనియె౯ =అని యడిగినవాండయ్యెను. ఆశ్వాసాంతము శా. వర్ణిష్టుప్రతిభాపరాశర శర స్వర్ధేనువాజీనుధా వార్థిస్పర్ధి యశోధురంథర ధర । ధ్వంసిన్వరుక్రీమవా దోర్థామర్థివిశేషభానుర సుర । స్తోమస్తుతాజిక్షమా దుర్ధర్వ్షధ్వజనసముత్కర కరా! థూతేందుధారాధరా. 157 అ వర్థిష్టు... పరాశర - వర్థిష్ణు=ఐవృద్ధినొందుగుణముగల, ప్రతిభా=అప్టటప్పటెకి వికాసము నొందునట్టి (ప్రతిభా నవనవోన్నేషశాలినీ' అము బుద్ధియందు, పరాశర=పరాశరముని వైనవా+డా, శర. ధురంధర - -శర=టెల్లుతోడను, స్వర్ధేను=కామధేనువుతోడను, వాణీ=సరస్వతితోడను, సుధావార్ధి=క్షీరనముద్రముతోడను, న్మర్థి=మచ్చరించెడు, యశః=కీర్తియొక్క, ధురంధర=భారమును వహించినవాండా - అనగా అెల్లుమొదలయిన తెల్లనివస్తువులను దిరస్కరించిన ధవళమయిన కీర్తిలవాండా యనుట, ధరధ్వంసి=పర్వతములను ధ్వంనముచేయు దేవేంద్రునియొక్క, స్వరు=వజ్రాయుధమువంటి, “శతకోటి న్వరుశ్చ్శంబవి అమ. శ్రీ=శోభతోంగూడిన, మహత్‌= మిక్కిలి యథికమయిన, దోర్థామ=బాహముతేజముయెఎక్క, బుద్ధివిశేవ =నమ్మదధద్ధివిశేషముచేత, భాసుర=ప్రకాశించుచున్నవాండా, సురస్తోమ=దేవతాసమూహముచేత, స్తుత =స్తహ్హాము చేయంబడిన, ఆజక్షమా=యుద్ధభూమియందు, దుర్ధర్ష=జయింపనలవిగాని, ధ్వజినీ= సేనలయొక్క, 'ధ్వజినీ వాహినీ సేనా' అమ. సముత్కర=సమూహముగలవాండా. కర+ఆధూత - కర=హస్తముచేత - వాస్తముయొక్క దానమహిమచేత ననుట. ఆధూత=విదుల్స్పంబడిన - తిరన్మరింపంబడిన, ఇందు=చంద్రుండును, ధారాధరా=మేఘములును గలవాండా యని కృతిపతి సంబోధనము. తా. పయిపయి వికసించునట్టి బుద్ధియందు. బరాశర మునివంటివాండా. టెల్లు, కామధేనువు, సరన్వతి, పాలసముద్రము మొదలయినవానికంటె ధవళమయిన కీర్యతిశయముగలవాండా! దేవేంద్రుని వజ్రాయుధమువలె నధికమయిన బాహుప్రతాపసంపత్తిగలవాండా! దేవతలను దగొనియాడు నట్టి సైన్ససమూహమును, యుద్ధరంగమునుంగలవాండా! దానముచేత చంద్రుని, మేఘమును నిరసించినవాండా. అలంకారము, ఉసమ, రూపకము, ప్రతీపము. క. లజ్ఞావతీమనోజ ద, లజ్జాతినుగంథధిగుణ క । లానలినీఖీ లజ్ఞాలపాద నమరమి, లజ్జాంగలభథానహలహః లఅత్రిపురహరా. 158 అ లజ్జావతీ మనోజ=స్తీలకు మవృథుండయినవాండా, ఇట లజ్ఞావతీశబ్దముచే ఉత్తమనాయి కాత్వమును తన్ఫూలమున సౌొందర్భసంపత్తియు నూచచితములని కొందయలు. సౌొందర్భ్శవతులయిన యుత్తమ నాయికలకు వలవుగొలువునట్టివాండే చక్కనివాండు గాన లజ్ఞావతీశబ్దనారన్య మూహించునదని కొందటబు. దలత్‌ . గుణ-దలత్‌=విరియుచున్స, జాతి= జాజి పువ్వువలె, సుగంథి=

ద్వితీయాశ్వాసము 279 పరిమళంచుచున్న గుణ=సుగుణములుగలవాఃడా, కలా=విద్యలనెడు, నలినీ=తామరతీ/లయందు, ఖేలత్‌=క్రీడించు చున్న, జాలపాద =రాజహంనమయినవా(డా-విద్య్భలనెల్ల నాజితేశి యందు వినోదించువాండా యనుట-విదృల సారన్యములనెల్ల. జక్క(గాం దెలిసి యందు వినోధించువాండా. బకదానియందు జతశ్రముండయినవానికే దాని సారసృమందు వినోదించుట గలుగును. నమర... వారా - సమర=జయుధథ్ధమందు, మిలత్‌=కూడిన-తారసించినయనుట. జాంగలఖాన=జాంగల దేశాధిపు;ండయిన మ్లేచ్చండనెడు, హలహల=కాలకూటమునకు, త్రిపురహరా=రుద్రుండవయినవాండా- రుద్రుండు కాలకూటమును హరించినట్టు జాంగల తురకను నొక్కుమ్మడి రూపడంచినవాండా యనుట. బినిచే జాంగల ఖాను(డు వోలాహలమువలె భయంకరుండును, మవాప్రతాపు(ండు ననియు, నట్టినవాని నవలీల గబలించుటచే. గృతిపతియు ననదృ్యశబలపరాక్రముండనియు వృ్యంజితము అలం. రూపకములు.

పంచచామరము. వరాహవావదాతవాహః వాహరాజగర్వశా

ర్వరాహరీశ దోర్విటంక। వజ్రపీఠలాలితో

ర్వరా హరీశవైభవాభి! రామభూమ భూమవనవో

వరాహ వారణాధిరాజ। వారిరాశిమందరా. 159

అ వర... వాహ-వర=శ్రేసరుయిన, ఆహవ=యుద్ధమందు, అవదాతవాహ=న్వేతవాహనుండ వయినవాండా-అర్జును/డవయినవా/డా. వాహరాజ=ఆశ్వపతియొక్క, గర్వ=దర్దమనెడు, శార్వర= అంధకారమునకు, అహరీశ=సూర్భు(డయినవాండా, దోర్విటంక =భుజప్రదేశమనెడు, వజ్రిపీర= వజ్రిపుం బీంటటయందు, లాలిత= బుజ్జగింపంబడిన, ఉర్వరా=ఐభూమిగలవాండా, దోర్విటంకము చందన లిప్తమగుటంజేసియు నతిద్యఢత్వముబట్టియు వజ్రమయమయిన పవీంటగాం జెప్పి తెలియునది. భూమి యతని బాహువులందు వజ్రపీఠమునందు.బోలె స్టిరముగా బాదుకొన్సదని భావము, భూమి లాలితమనుటచే నితని బాహుపాలనమున మి ము నుఖంబొందె ననియు వృంజితము, బాహు క్కెిలియు నుఖ హరి+ఈశ=హరిహరులయొక్క, వైభవ=ఐశ్వర్యమువంటి ఐశ్వర్యముచేత, అభిరామాబప్పుచున్న భూమ=మహత్త్వముగలవాండా-రక్షణ శిక్షణములందు హరిహరులవలె మిక్కిలియు నొప్పవాండా యనియు. జెష్టవచ్చును భూమహావరాహ=భూచక్రమునకు ఆదివరాహమయినవాండా-భూమ్‌ నత్యంతనుఖమును వర్ణించినాండని భేదము దెలియునది. వారణ.. మందరా=వారణాథి రాజజగజపతియనెడు, వారిరాశి*సముద్రమునకు, మందరా=మందరవర్వతమైన వాడా-అనొ గజవతిని గలంచి నలంచినవా(డా యనుట, నముధ్రమువలె నక్షోభ్యుండయిన గజరాజును సయితము గలగుండుపథఖిచినా. డనుట. గద్యము ఇది శ్రీరామచంద్రచరణారఏందవందనపవననందన ప్రసాదసామాసొదిత సంన్కృతాంధ్రభాషాసామ్రాజ్యసర్వంకష చతుర్విధకవితా నిర్వాహక నాహిత్యరసపోషణ రామరాజభూషణ ప్రజీతంబయిన వసుచరిత్రంబను మహాప్రబంధమునందు థ్వతీయాశ్వాసము యా

వసుచరిత్రము నసనువ్వాఖ్యానముం తృతీయాశ్వాసము క. శ్రీ క్షితిరక్షాదక్షిణ వ్‌క్షాదక్షిణభుజాగ్ర ! వవిధారిపుల్‌ శిక్షణఫాలేక్షణ శుభ లక్షణధారేయ తిరుము ల మహారాయా. 1 అ. క్రీ... జాగ్ర=లక్షీధద్రేవియొక్కయు, భూదేవియొక్కయు రక్షించుటయందు సమర్ధ మయిన చూవును, కుడెభుజముయొక్క మాందిభాగమును గలవాడా, అనంగా చూడ్మ్‌యందు ముహాలక్ష్మ్యయు, భుజాగ్రమందు భూమియును గలవాండా యనుట. చూ-చినవారిని శ్రమంతులను జేయుచున్నాడనియు, భూమిని జక్కంగాంబరిపాలించుచున్నాండనియు నాశయము. ఐవిధా.. ఫాలేక్షణ=నానావిధములయిన శత్రు (రాజుల వట్టణములనెడి త్రివురములయెలఎక్క శిక్షంచుటయందు నొసటికంటినాండా (రుద్రుండా, శుభ... ధారేయ=శుభకరములయిన నాముద్రిక లక్షణములను ధరించినవాండా, తిరదుమలమనోరాయా! అని కృతిపతింగూర్చి సంబోధనము. తే. అవథరింపుము శౌనకాద్య । ఖిల నను, నీంద్రులకు రౌామహర్షణి।; యిట్లుసలుకు మజియు నమ్మాయతపసితో, మంజువాణి, మంజువాణీవిలాస నం పదల ననియె. అ అవధరింపుము=చిత్తగింవుము అని కృతిపతినిగూర్చి చెప్పట. శానక.. ద్రులకు౯ వ=శౌనకుండు మొదలుగాంగల సమస్తమునిసత్తములకు, రౌామహర్షణి=రోమహర్షలుని పుత్రుండయిన సనూతుండు, అమ్మాయతపసితోః =ఆ బూటకమపు బుషితోడ, మంజువాణీ... సంపదల౯ =ఇంపయిన వాక్కుయొక్క విలాసముయొక్క పెంపుసొంపులచేత-ముద్దుపలుకుల సొబగు మిక్కిలియం పెంపు గులుకునట్టుగా ననుట. మంజువాణి యా మాయతపసికి. జెప్టినదని తాత్సర్యము.. మంజువాజిగాన ముంజువాజీవిలాససంపదలు చూపినదని యాశయము. క మందారవర్షవర్థన, బృ్యందారకబ్బందదుండు! భిధ్వనిగర్డా సందోహ మపుడు నృపజయ, నందితశక్రోపసర్ద అం బెఠింగించెన్‌. 3

తృతీయాశ్వానము 281 అ అపుడు, మందార. సందోహము=పారిజాతపు(వ్వుల వానను వృద్ధి. బొందించుచున్నట్టి (అనంగా పయిపయి మిక్కిలి గురియుచున్నట్టి దేవతల సమూహములయొక్క, భేరులయొక్క చప్పడనెడు ఉలుముల (ఉలుములవంటి భేరిచప్పళ్లు సమూహము. న్యప... సర్టణంబు=పసురాజు యొక్క (కోలాహలపర్వత భంజనరూపమయిను జయముచేత సంతోషపెట్టబడెన, ఇంద్రుని యొక్క రాకను - వసురాజు కోలాహలుని నెగంజిమ్మిన వరక్యత్యమును విని యింద్రుఃడతనికడకు వచ్చటను, ఎలింగించినదని యర్థము. వనురాజు కోలావాలమును కాలిగోటజిమ్మునవుడు దేవతలు గుంవులుగాొని కల్చవ్యక్షపుష్పములు పయిబయి గురిసిరనియు దేవదుందుభులు మైోసెననియు, ఆ ధ్వని యింద్రుడిక్కడకు వచ్చుచున్నాడని నూచించెననియు. దాత్చర్మము. ఇంద్రుడు పర్వతమును భంజించువాడు గానతనవలెనె పర్వతభంజనము చేసిన వసురాజు నెడ నతనికి సంతోషము పుట్టుట సహజము. 'దుందుభిధ్వని గర్జాసందోహము' ఇంద్రుండు మేఘ్రవాహనుండుగనుక నతని రాకను మేఘగర్దనములు దెలుపును ఇట దుందుభిధ్వనిని గర్దతీషిగా రూపించుటచే వాని ధ్వన్యతిశయమును ఇంద్రాగమనమున కయిన సాధనానుగుణ్యమును న్సురించుచున్తవి. సీ. గోత్రవర్లముపాదు, కొల్పిన నయశాలి, కరమున శతకోటి; గలుగుమేటి కల్భాణమయథధామః గరిమ గాంచిన ధన్ముం డహితబలచ్చేది; యైనజోదు భూరిసంపదందల; వువ్వువాండని భోగి, వరనుధర్శావాప్తిం బరంగునుకృతి సకలభారముపూను। సైదోడుగలపెద్ద, విద్యాధరుల నేలు వినుతకీర్తి తే. _ వేయికన్నులవేల్టు భూ! విభు నిమెచ్చి, యుచితమగు పారితోషికంబొనగవచ్చె ననలుండర్కజాండను రేశు6 డబ్ధిరాజు, ననిలుండర్ధేశుండలికలో, చనుడుంగొలువ. అ. ఇట సామాన్య రాజపరముగాను ఇంద్రరపరముగాను అర్ధద్వయము దెలియునటి. గోత్ర- శాలి.. (రాజు గోత్రవర్గ్షము=(గోత్రమన!గా కులమును వర్వతమును 'గోత్రంకులేబలేనావ్ని గోత్రస్తుధరణీధరే' విశ్వము బ్రాహ్మణ క్షత్రియాదులయిన కులముల సమూహమును, పాదుకొ ల్పైను= (సంకరముకాకుండ తమతమ మేరలందు గట్టిగా నిలిపిన, 'తావుకొల్సిని అని పారా నయశాలి= నీతిచేత నొప్పవాండు. (ఇంద్రు పర్వతనమూహముయొక్క జెక్కలుంద్రెంచి వానిని దమతమ స్థానములందే కదలనీక కుదురుకొలిపిన వాండనిభావము. కరమునక -(రాజు=చేతియందు. శతకోటి=నూరుకోట్ల ధనమును, గలుగుమేటి=కలిగిన గొష్టవాండు. శతకోటియనంగా వజ్రాయుధము గనుక వాన్తవముందు వజ్రాయిధముగలవాఃడని భావము. కళ్యాణ. గరిమః 6రాణి కల్యాణమయ=(కల్యాణమన(గా మంగళమును బంగారమును మంగళరూవమయి ం' ధామ=గృ్యహముయొక్క, గరిమజ =గొష్టకనమును (అట్టి గహముగలవా/డనెడు గౌరవముననుర కాంచిన ధన్ఫుండు=పొందిన కృతార్థుడు కల్యాణమయ=బంగారుమయమైన మేరువర్వతము, ధామగరిమ=గృహముగాగలవాండను' గౌరవమును బొందినవాండని భావము మేరుపర్వతము దేవతలకు వాసమగుట ప్రకటము. అహితబలచఛ్చేది ఐన జోదు=(రాజు శత్రుసైనృ్నమును చేదించునట్టి మోధుండు- (ఇంద్రు అహితుడయిన బలాసురుని ఖండించినవా డని బావము భూరిసంపదళ =(రాజ) అధిక సంపత్తిచేత, తల పువ్వువాండనిభోగి=తలయందలి పువ్వువాడునంత (మాత్రపు శ్రమమయిను లేని భోగముగలవా(డు-(ఇంద్రు అథికమయిన సంపత్తితోడ నెప్పడును వాడకుండెడు కల్పవృక్షపుంబువ్వులను దలను థరించినవాండని భావము (కల్చవ్యక్ష పుష్పములు వాండకుండుటకు 'అవమ్లూానసుమమాలికాభిరూప్మము. దాల్చు లలిత భుజాకల్చలతలతోడ' నని యిందును జెష్టంబడుట

282 వసుచరిత్రము

తెలియునది వరసుధర్మఅవాప్తి౯ (రాజు=శ్రేష్టమును శోభనము నయిన ధర్మముయొక్క ప్రాప్తిచేత, పర(గుసుకృతి=ప్రవర్తించు పుణ్యాత్ముండు-శ్రేసమయిన సుదర్మయనుపేరిటి సభయొక్క పొప్తిగలవాండని భావము. 'న్కాత్మధర్హాదేవనభా' అమ

శక్రస్యతు నభా దివ్యా భాన్వరా కర్మనిర్మితా, విస్తీర్లా యోజనశతం శతమధృర్ధమాయతా,

వైవోయిసీకామగమా పంచయోజనముభ్రితా, జరాశోక సమాపేతా నిరాతంకాశివా శుభా,

వేశ్మాననవతీ రమ్యా దివ్యపాదపశోభితా, తస్కాం దేవేశ్వర: పార్థ సభాయాం పరమాననే,

ఆస్తే శచ్యా మహేంద్రాణ్యా శ్రియా లక్ష్యాచ భారత. (భార సభాపర్వ 7 అధ్యా

సకలభారముపూను సైదోడుగల పెద్ద=(రాజు సమస్తరాజ్యభారమును వహించునట్టి తమ్ముండు గలపెద్దవాండు-(ఇంద్రు సమస్తభువనభారధురంధరుండయినయు పేంద్రుండు (అనగా విష్ణుదేవుడు) తమ్ముండు గాంగలవాడని భావము. విష్ణుదేవుండు దేవేంద్రునకు. దమ్ముండగునట్లుగా నదితిగర్దమందు వామనుశై పుట్టుట ప్రసిద్ధము. విద్యాధరుల౯ ఏలువినుతకీర్తి=(రాజ) విద్యావంతులను భరించిెడి పొగడంబడు కీర్తిగలవాండు-(ఇంద్రు విద్యాధరులనెడు దేవజాతుల నేలుచున్నవా-డనిభావము. 'విద్యాధరో2ప్టరో యక్షరక్షో గన్ధర్వకిన్నరావ పిశాచో గుహ్మక సిద్దో భూతో2మూ దేవ యోనయ:ి అమ వేయికన్నులనేల్చు=సహస్రాక్షుండయిన యింద్రుండు, భూవిభునిక =వనసురాజును, మెచ్చి, ఉచితము అగు పారితోషికంబు=తగిన బహుమానమును, జఒనంగ౬ా =ఇచ్చుటకై, వచ్చెను- ఎవరెవరితో(గూడి యనంగా-అనలు(డు =అగ్నిదేవుండును, అర్క్మజు(డం=జయము(ండును, అసురేభ్యుండు=నైర్భతి, అబ్ధిరాజు=వరుణు,డు, అనిలుండు=వాయువును, అర్జ్ధేశుండు=కుటేరుండును, అలిక లోచనుండు=నొసటియందు. గన్నుగల యీశానుండును, కొలువః =కొలిచిరాంగా, వచ్చెనని నంబంధము. ఇచట విద్యాధరుల నేలువినుతకీర్తియును వర్మంతము నయశాలి. మేటి, థన్యుండిత్యాదులయిన యంత్యపద్యములకు హేతునిరూపణముగా 'గోత్రవర్గము పాదుకొల్కుటి' మొదలయినవి ప్రతిపాదించుటంజేసి కావ్ఫలింగము. ఇంద్రునకు రాజునకును గుభేదాధ్యవనాయము చెప్టంబడుటచే ఇచట నింద్రునియందు నయశాలిత్వాదులు సనమర్థనీయములు. ఆ సమర్థనము ఉక్తములగు నర్ధముల కభేదాధ్యవసాయము లేక గలుగదు గాన అతిశయోక్తి న్కురించుచున్లది కనుక అతిశయోక్ష్యను ప్రాణితమని తెలియునది.

తే. వచ్చి యభివాదన మొనర్శు వసునృపాలుం గరములాలించి రన్నులం గప్పికొని య

మందమందార మకరంద మధురవచన, రచనలిరవుందం. బలికెం బు; రందరుండు.

అ పురుందరుండు=దేవేంద్రుండు, వచ్చి. అభివాదనము బనర్చ వసున్కపాలుజ =తనకు (సొంతపేరు చెప్పచు మైొక్కుచున్నవసురాజును, అభివాదనమన(గా స్వనామోచ్చారణముతోడ నమస్కారము సేయుట) కరము=మిక్కిలి, లాలించి=బుజ్జ్ఞగించి-గారవించి యనుట, కన్నుల£్‌ కప్పెఠొని=6కన్నులంబెట్టుకొన్నాడనెడిలోకోక్తి ననుసరించి యిచట) కన్నులంగప్పకొనియని యర్థము, కన్నుల కొత్తుకొనుట బహుమానాదర ప్రేమ గౌరవములకు సనూచకము '“ఇన్నిదినంబులుక సవతు లిందరలోః గడుగారవంబునం గన్నియ నన్నువల్లభుండు గన్నుల గప్పకొనంగ నుండి” (పారిజుతా 1 అ. 77

వేయికన్నులుగలవాండు గనుక నాలింగన వ్యాజము చేత(గన్నుల నలముకొన్నాండని యార్జాం తరము అమంద... రచనక౯ -అమంద=తక్కువ కాని, మందార మకరంద=వారిజాతపు పూందేనెవలె, మధుర=తీయనైన, వచనరచనలు=మాటకూర్చులు, ఇరవొంద౯ =జప్ట(గా, పలికెను. 'కన్నులంగప్పి కొనియో' నను లోకోక్తియందు వేయికన్నల! గప్పికొనియె ననెడి అర్జ్థాంతరముండుటచే ఛేకోక్తి.

తృతీయాశ్వాసము 283 మ. వివిధోర్వపతుల౯ జగన్నుతుల ము£ । వక్షింపమో వారిపెం పు వఠీక్షింపమొ నింపమో చెలిమి యే।; భూపాలునం దైననీ భువనత్రాణ పరాయణోథ్సటభుజాః భూరిప్రభావంబు నీ జవనాక్షీణబలంబుం గంటిమె వను; క్షామండలాఖండలా. 6 అ వసుక్షామండల + అఖండలా=భూమండలమున కింద్రుండవు, (అఖండల స్సహస్రాక్షు అయిన వసురాజా, జగత్‌+నుతుల్‌=లోకులచేత(బొగడంబడిన వారగు, వివిధ ఉర్వీపతులకా =అనేకులయిన పరీక్షింపమో=విచారించినవారముగామా-విచారించినామనుట. చెలిమి, నింపమో=నిండింపమా- నిండారుస్తేహము నెఐసమాయనుట ఏభూపాలునందయినక =ఏరాజునందు(గాని ఈ... ప్రభావంబుక -ఈ=ఇటువంటి, భువనత్రాణ=(భువనమనంగా లోకమును జలమును గనుకు లోకమునుగాచుట యుందని యర్థము (శుక్తిమతీ జలరక్షణమందనియర్థాంతరము ) వరాయణ=ఆనక్తిగల, ఉధ్సట=టద్దండమయిన, భుజా=భుజములయొక్క, భూరి=ఆథధికమయిన, ప్రభావంబుకొ =సామర్హ్యమును, ఈ. బలంబుక -ఈ, జవన=వడితోగూడిన, అక్షీణ=తక్కువగాని, బలంబు£్‌ (పర్వతము నెగమోటుట యందలి మేని బలిమిని, కంటిమె=చూచితిమా చూడలేదనుట. (పెంపు పరీక్షింపమో యన్నచోట నంథినిగూర్చి వ్యాఖ్యానశోధకులొకరు పెంపనెడుపదము జడవాచకము గనుక- 'జఆంగమవదములు దక్క ధు, రంగల వదములు జ్వితీయః వ్రభమయునగు రా ఉజంగదము లూడ్రెంబతినూ, త్షాంగదములు దాల్చెనా ను? దావారణంబులొ అను లక్షణోక్తిచే నీ ద్వితీయకుంబ్రథమవచ్చినది దీనికి. బ్రమాణము. 'ఇతర త్రచద్వితీయా తన్యాః ప్రథమా చ జడపదానాంస్కాత్‌' అని నన్న్మయభట్టీయము. 'వొనంగంబల్కెడు నెడం టెం, పెనణిన వ్రభమాంతముల వయింగలని కడుం బనమాయి కచటతవపలకు, గనడదవల్‌ ద్రోచివచ్చు? గవిజనమ్‌ుత్రా' అన్నందుచేత బెంపనెడు పదము పైనున్న పరీక్షాశబ్దాదిమ 'పి కారమునకు 'ఐ కారము వచ్చినది 'శ విక్రతిశబ్దాతక్చరతు సాంన్కతికానాం భవన్షిత గననడదవాళో నన్నయ అను సూత్రము చేత బెంపనెడు వికృతి శబ్దమునకంటె. బరంబయిన సంస్కృత నమమయిన పరీక్షాశబ్బముయొక్క పకారమునకు వకారాదేశము రాదని విచారింపవలదు. ఎందువలన ననో 'సంధిగూర్దంగ బ్రథమాంత। శబ్దవితతి, పైగచటతవలకు విక ల్రంబు సెల్లు! గాకు నంబోధనావ్సయః కర్షధారు యంబుల నచేతనంబులం గమలనాభ' అని యీాయర్థవిశేషములందు సంస్కృతా సంస్కృత సాధారణ్బముచేత జెప్పంబడి యున్నది కనుక నచేత నార్థకమయిన 'పెంపు' అనెడు పదముపైనున్ల 'హి కారమునకు 'వ' కారా దేశము వచ్చినది ఉత్తార్థ విశేషములందు వికల్చము చెప్పటచేతం దక్కిన స్థలములయందు నితృముగా రావలసి నష్పటికిని సర్వత్ర యతిస్థానమునందురాదనియు! బ్రానస్థానమందు వచ్చననియును గ్రహింపవలయును. 'భిన్నపద ప్రథమలపై, నున్న పకారంబు వత్వ మొందును వళులక మున్నిజరూపముప్రానము, నన్న వరూవంబు!దాల్న నాళికాక్షా' ఆంధ్రభాషాభూషణము' అని ప్రాసియున్నారు. ఈ విషయముమోంద. జర్టింపబడును. 'వారి పెంపు వితర్కింపమొ' అని సోమకవి పారము)

284 వసుచచరిత్రము

'ఆగన్నుతులకొ అనుటచే కేవలురయిన రాజులనుగాదు, నీవలె జగన్నుతులయినవారినే చూచితిమి. ఊరక చూచుటయేకాక వారిపెంపెంతయనియు బలీక్షయు! జేసితిమిగాని నీవంటి రాజును జూడనులేదు. నీయంతటి పెంపును గనలేదనిభావము అట్టిరాజులతో 'చెలిమినింసమో'” యనుటచే వారికంటె నధికు/డవయిన నితోడ “చెలిమినింపందగు' నన్నయాశయము వ్యంజితము వనుక్ష్మూ మండలమునకు ఆఖండలు(డవు, కనుక స్వర్గమునం దాఖండులుండయిన నాకును భూమియందాఖండలుండ వయిన నీకును చెలిమి మిక్కిలి యనురూపముగాన యవశ్చము కార్వము., 'సమశీల శ్రుతవ్రతులకు, సమధనవంతులకు భారతము అనుట యిచట ననుసంధించునది

చ. సరయనఖాపసారితర సాధర యీ ధరణీంద్రకోటిలో

నరయుదుః బెద్దగాం బృథున। రాధిపు. గొంత తబియశక్తి నీ చరణనఖాంచలంబునకు సాటియె వేయునునేల మద్చుజాం తరపవిరేఖ నీయడుగు! నం బడదే శుభలక్షణాకృతిన్‌. 7

అ. సరయ... రసాదర-సరయ=వేగముతో. గూడినట్లుగా, నఖ=కాలిబొాటన వ్రేలిగోటి చేత, అపసారిత=చిమ్మంబడిన, రసాధర=కోలాహలపర్వతముగలవాండా, వనురాజాయనుట-కాలి గోటిచేతనే పర్వతముల నెగమాటు నీ ముందఠఅ చేతివజ్రముచేతం బర్వతములను నెగమోటు నే నెంతమాత్రమని స్వనికర్నానుసంధానము గర్చితము. ఈధరణీంద్రకోటిలో౯ =భూమియందు నింద్రులుగా నున్న (యింద్రులనిపించుకొన్న యనుటు యీ రాజసమూహములో, పృథునగరాధిపుక =ప్యథుమహారాజును, కొంత=కొంచెము-బజకపాటిగాననుట, పెద్దగా౯ =గొప్టవాండని, అరయుదు£౯ =కను(గోందును!లేక విచారింతును. (పెద్దయనెడు వదము పృ్యథుశబ్దార్థక మనియును మిచారించునటి. పృ్యథవు అనగా పెద్దయని యర్థముగా నరయుదురనుట 'పృథున్సాన్యహతిత్రిషు, త్వక్పర్ణాం కృష్ణజీరేస్తీ వుమానగ్నొన్సపాంతరే' మేదిని, తటయశక్తి=ఆప్యథుమహారాజుయొక్క సామర్థ్యము, దనీచరణనఖలఅంచలంబునకు౯ =నీకాలిగోటెికొనకు. నాటియె=సమానమగునా - కాదనుట, వేయును నేల=బహుభావలెందుకు, ముత భుజాంతరవవిరేఖ=నాదయిన బాహుమధ్యమందలి (జమ్ము నందలి యనియును వజ్రాయుధపురేఖ - రేఖవలె నిడుదగానున్న వజ్రమనుటఎ శుభలక్షణ ఆక్యతి౯ =మహోారాజ పురుష శుభలక్షణమయిన వజ్రరదేఖ రూపముచేత, నీయుడుగునక౯ =నీపాదము నందా, వడదే=వడలేదా-వడెియున్నదనుట -భీకాలికి నమస్మరింపలేదాయనుట. అడుగు అనఃగా.

“చరణమునకు నధుప్రదేశమునకును, నమాక్షియై యొప్పనడుగు నలిక నేత్ర ఆంధద్రనామనం.

తాలును క్రిందిభాగమును గనుక నీకాలిక్రింది భాగమున వజ్రరేఖారూపమున నున్సదని భావము చరణమునకును అధ:ఃప్రదేశమునకును వాచకములుగా-

'అడుగునడుగు లెండవడింబురపురంబొక్క, నిరరాంతరముల నిలుచుంబొలుచు' (భార.ఆరు నని నన్నయ వ్రయోగించినాండు. (ఇచట నొకకలయందు. దక్కువ నైవుణిగలవారు దానియందుంబండితులయిన గురువులయొద్ద. 'తద్విద్ధిప్రణిపాతేన పరిప్రన్షేన సేవయా' యన్నట్లు వాదములాశ్రయించినేర్చబసహజిము. అట్లె నాచేతనున్న వజ్రాయుధము పర్వతభంజనవిద్యను లెన్సగాంగఅచుటకై నీపాదముల నాశ్రయించి యున్నదని యర్థము. అడుగునందు వజ్రరేఖ మువహారాజలక్షణముగా-

“చక్రాసిచావవజ్రాభా రేఖాః కుర్వన్సి భూవతివు' నాముద్రికము. వనంరాజునకం బాదతలములందు. గల వజ్రరేఖ పాదము లాశ్రయించి విద్య గణప వచ్చిన వజ్రరేఖ (రేఖాకార వజ్రాయుధము గా నధ్యవసింప(బడినది. నా వజ్రాయుధము సేయునట్లి పర్వతభంజన క్రియను

తృతీయాశ్వాసము 285 నీయుడుగు చేనినదిగదా యనియును భావము వ్యృంజితము. 'వేయునునేల' నాభుజమధ్యమునం గ్రాలు వజ్రాయుధథమే నీయడుగునకు మైొక్కుచున్నదనంగా నింక దక్కినవారు దానికి నాటిగారని వలుమాట లెందులకని యర్థము. 'నఖ అంచలమునకు సాటియే” ముల్లోకములకు నింద్రుండయిన నా మేటి శక్తియే నీగోటికి సాటికాకుండంగా నీభూమాత్రమున కెంద్రులయిన వారిలో నొకండు గోటి యంచల మునకు(గూడ సాటి కానేరండని భావము. 'మత్‌ భుజాంతరపవిరేఖ' 'భుజాంతర' మనుటచే నాజళొమ్మునందలి వజ్రమును నీకాలియందలిగోరు మించుటచే నన్ను 'మ్ముద్రాక్కి' నట్లున్న దనియు భావము వృ్యంజితము. 'జమ్ముద్రొక్కుటి యనఃగా అతిశయించి కీడ్వలుచుట 'జక్కవకవ ఉఊమ్ముద్రాక్కినిల్టైనచాయ., నున్షదీ బింబాధరోస్టిచనులు' విజయవలాసము. 'ప్యధు" 'పెద్ద' అని యీరెంటినిబట్టి భూమోంద్రులలో పృథువును బెద్దగాందలంతును ఆ పెద్దథికమును నతనికం జాలవఅకు శబ్ద్బమాత్రము చేత సిద్దించినదిగా. దోంచెడిని గాని నీయందుంబోలె సార్థకముగాం జూపట్టదనియు భావవర్ణనముల్లసిల్లెడిని. 'కాలిగొన గోటికి నీడుగా' దనెడిలోకోక్తియు నిట యూహ్మము. 'సరయు.. ధరి కావ్మలింగము పెద్ద... థిపు' నిరుక్తిధ్వని. 'నీచర... కృతిః ' అతిశయోక్తి మూలాపహవమును, అర్భాపత్తియు. తే. ప్రబలఖలగోత్రహ్యతికి నీ పదనఖంటె, చాలు శతకోటి సాధనం! బేల మాకు నేండుగా సౌమనస్యంబు। నివ్వటిల్లె, నెల్ల సురలకు నీయంత। హితుండు గలుగ. 8 అ. నిపదనఖంటె=నీ కాలిగోరే, ప్రబలఖలగోత్రసృతికి౯ -ప్రబల=మిక్కిలియు బలవంతులును, ఖల=దురాత్ములునయిన, గోత్ర=పర్వతములయొక్క, హ్యతికిక =(గర్వమును) హరించుటకు, చాలును, మాకు, శతకోటిసాధనంబు=(శతకోటిస్వరు శృంబోదంభోళ: అము) వజ్రాయుధము, ఏల=ఎందుకు-వజ్రాయుధముతో పనిలేదనుట. ప్రబలుండయిన దుర్దనులయొక్క వంశముగ్య నిర్మూలముచేయుటకు నీయొక్క అల్హావయవమయిన కాలిగో రొక్కటియే చాలును శ నంఖ్యలు గల సాధనములు (అనంగా సాధనములు నూలుకోట్లు) ఎందులకు మౌ గ్‌ యర్ధ్థాంతరము. ఇట నాధనశబ్దముచేత సాధనసముదాయము గ్రాహ్మము. శతరోట్టదయవసాధన సముదాయమనుట, దీనిచే పకవచనానుపపత్తి గలుగదు. ఎల్లనురలకుకొ =సమస్తదేవతలన క నీయంత హితుండుగలుగకా =నీయంత గొష్టవాండయిన యాస్తుండు గలుగుటచేత, నేయగా (ల ఇట 'కా' శబ్బమవ ధారణార్థము. కృష్ణా నేండుగా వచ్చెనే' (భారత. ఉద్భాల. 'నేడుగా మాకనిందిత పర్వసామగ్రి కలిగెంబో, నీరాక కువలయేశ' (వనుచరిత్ర5్‌ ఆశ్వాం సౌమనన్మంబు=చక్కనిమనను-మనసుకుదురుపాటు అని యర్థము. సుమనసాంభాన: శొమనన్యం అను వ్యుత్చత్తినిబట్సియు, 'నువర్వాణన్సుమనన న్రి దవేశాదివొక సుకు నమరోక్తింబట్టియు దేవత్వము గలిగెననిభావము. గొప్పయాప్తుండు కలుగుటచే మన నెమ్మదిగలుగుట సహజమే కదా. నివ్వటిెల్లెజ =మిక్కిలి యొప్టెననిభావము. తమ విరోధులయినవారిని తమకు బహుసాధన పరిశ్రమ మక్కణలేకయే యవలీల నడంచునట్టి యాప్తుండుగలుగుట తమ మనసునకెంతయు నెమ్మదియేకదా చ. హితసుమనోమనోరథము । లెల్ల ఘటింప(గం జాలు లోకన న్నుతునకు నీకు నిత్తునుమః నోరథ మొక్కటింగొమ్మటంచు దై వతపతి రాజవర్కునక । వార్యమవోర్భమహార్భభీశునం యుతమజి భానమాన మగు! నొక్కవిమానము చూపి యిట్లనున్‌. 9

286 వసుచరిత్రము

అ. దైవతపతెి=దేవతలకురాజు-దేవేంద్రుండు, హిత... ఎల్ల౯్‌ -హిత=ఇష్రులయిన, సుమన:ః= దేవతలయొక్క, మనోరథములెల్ల౯ =కోరికలను అన్నిటిని, ఘటింపంగ౯ =సమకూర్చుటకు. జాలు నట్టియని యర్థము హితహితులయిన రాజులయొక్కయు, సుమన:= (నుమనాః:ః పుష్టమాలత్యో స్రియాంనా థీరదేవయోః? మేదిని) పండితులయొక్కయు, కోరికలనెల్ల నమకూర్పం జాలినట్టి యని యర్ధ్థాంతరము. లోక సన్గుతునకుఇ =లోకుల చేత పాగడంబడిన, నీకు, సుమనోరథము ఒక్కటి ఇత్తుక (సుమనోరథమనఃగా మంచికోరికయు దేవతావిమానమును గనుకు ఒక మంచికోరిక నిచ్చైదను. (బక దివ్యవిమానము నిచ్చెదననియు ఇట సూచ్చార్థమని గ్రహాంపవలయును. లేనియెడ అర్థ్ధద్వయమునకు అభేదాధృవనాయము సేయవలయును. కొమ్ముఅటంచు=పరిగ్రహింపుమని, రాజ వర్యునకు౯ =రాజశ్రేష్టునకు, అవార్య... భాసమానము-అవార్య=వారింపనలవికాని, మహత్‌= మిక్క్కుటమయిన, అర్భమ= (ఈళూరనూరార్భమాదిత్యద్వాదశాత్త్మదివాకరా? అము నూర్యునివలె, వోరి=వమునోహరములయిన, అఖీశు= (అఖభీశు: వ్రగ్రహరశ్నా' నానా.) కిరణములతోడ, నంయుత=కూడుకొన్న మణి=రత్సములచేత, భానమానము= ప్రకాశించుచున్నది, అగు, బక్కవిమానముక, చూపి, యిట్లనెను.

“యం ప్రశంసంతి విద్వాంసో, యం ప్రశంనంతి బాన్ధవాః యం ప్రశంసంతి రాజాను తమాహు: పురుషోత్తమమ్‌' హితశబ్దము రాజులకును ఉపలక్షకము. 'సుమనోరథము' లన్నింటిని ఘటింపజాలువానికి సుమనోరథము బఒక్కటినేని యిచ్చట యొంతయు నుచితమని చమత్కారము సుమనోమనోరథము లిచ్చవానికిందానియ్యనేల యనఃగాందాను దైవత (సుమనఐ పతిగదా. 'సుమనో... జాలు నీకు మనోరథమిత్తునని పరస్పరోపకారము చెప్పటచే అన్బోన్యాలంకారము. వనురాజున కిట్టి వమానమును దేవేంద్రుండిచ్చటయు నందు చేతనే నత(డాకాశమునకు ఐహరించుటకును దానంబట్టి 'ఉపరిచరవసు' వని పేరుగలుగుటకును-

'రైవోవభోగ్తం దివ్సం త్వ మాకాశేసాటికంమహాత్‌”

ఆకాశగం త్వాం. మద్దత్తం విమాన మువవత్హ్రతే,

తృమేకునర్వముర్హేషు విమానవరమాస్థితు చరివష్టన్మవరిస్థోహి దేవోవిగ్రహవానివ: (భారతకు చ. జలనిధి సార్వభౌామతనుః జాదనుజారుల యంగుంబెండ్లినా

డలఘుండు విశ్వకర్తయభ వాబ్ద భవాదులు మెచ్చంజేసెంగా

శలమున దీని టినివయింజారురమాపరమానుషంగుండై

యలరె;గదాగదాధరు€ డ| హన్క్మరుపై నోఅపైన కైవడిన్‌. 10

అ. అలఘుండు=గొప్టవాండు-మహాత్ముండు, అగు విశ్వకద, జలనిథి.. నాండు-జలనిథి సార్వభోమ=సముద్రములకు చక్రవర్హియైన పాలసముద్రునియొక్క, తనుజా= కూంతురయిన లక్షీద్రేవి యెమొక్కయు, దనుజారుల=రాక్షనులకు శత్రువయిన విముదేవునియెంుక్కృయు, (అనగా లక్షీన్రారాయణులయొక్క వంగు పెండ్షినాండు=పెండ్లియూరే.గింవునాండు, అభవ, అబ్ద్బభవ ఆదులు=శివుండు బ్రహ్మమొదలగువారు, మెళ్ళ౯ =మెచ్చకొనునట్లుగా, దీనిక =ఈవమానమును, తౌొశలమున౯ =శిల్చమందలి వైవుణ్యముచేత, చేసెను, దీనివయిని, చారు... షంగుండై- చారు=ఇంసయిన, రమా=లక్షీదేవి యొక్క, పరమ=మిక్కిలి యెక్కుడయిన, అనుషంగు.డై= కూడికగలవాండై-లక్షీదేవితో: గూడియనుట, గదాధరుండు=విష్ణువు, అహస్కరుపై౯ =(భాస్క్మరాహన్క్మర బ్రద్న వ్రభాకరవిభా కరావి అమ. నూర్యునివయిని-నూర్యమండలము మోద ననుట.

తృతీయాశ్వాసము 287 టబఅపైనకైవడిణ =అందము గులుకునట్లుగా. అలరె౯ గదా= బప్పచుండెనుగదా విష్ణుదేవుడు సూర్యమండల మధ్య్యవర్తియగుట-

'ఢ్యేయ స్పదా నవితృయమండలమదధ్యవర్ర నారాయణూ అని చెప్టంబడియున్లది. విమానము 'అవార్య మహార్యమహార్యభీశుసంయుతమణిభాసనమానమయినది రవికోటి బింబసనంభాసితమునైనది గాన నూర్యునివలె. బ్రకాశించుటచే నూర్యమండల సాదృశ్శమిట చెప్పంబడినది లక్ష్మీనారాయణుల పెండ్లికొఅకు సృజింపబడినదని చెప్పటచేత గిరికావసురాజవివాహ హేతుత్వమును నిందు స్పురించుచున్లది ఉ. శక్రీనతిం బ్రేమ మించ6గ వ। రించి విరించిగురుండు కౌతుకా వాసములో నురాళి గొలు వం గొలువై రవికోటిబింబసం భాసిత మైన యీ శుభవి, మానము దష్టక చూచునాదు పే రాన యెొఖఠింగి సైంధవ గ। జాదులతో నాసం౧౦ బ్రియంబునన్‌. శశ అ విరించిగురుండు=బ్రహ్మకు దండ్రియైన విష్ణుదేవు(డు, శ్రీనతిః =లక్షీక్రాంతను, ప్రేమ మించంగ౬౯

• వరించి= పరిగ్రహించి, కౌతుక=ళవానములో౯ =కల్యాణముండవమందు, నుర+ఆళి కొలువ= దేవతాసమూహము సేవింపంగా, కొలువు+ఐ=కొలువుదీరియుండి-అనుధాతువుక్త్వార్ధకము పెక్కర్థములం జూపట్టిడిని 'అర్జునుండును నేనునై' భారత. ఉద్యోగ, రవికోటిబింబనంభానితము=నూర్యులయొక్క కోటిబింబములవలె (కోటి నూర్యబింబములవలె) మిక్కిలి వ్రకాశించుచున్నది. ఐన, యా, శుభవిమానము=శుభాన్సదమయిన విమానమును, తపష్టక చూచు నాదు పేరాన=విడువకచూచుచున్న నామిక్కుటమయిన యభిలాషమును-విడువక చూచుట యత్యంతాభిలాష నూచకము 'అక్కజమయిన రూవమున నాత్తకు న్రేగయివొల్పుప్తాల్తిపై టం నెక్కొనుచూవు గ్రవ్మలువనేరక (భారత-విరాట. (రామం మే2నుగతా ద్యష్టి రద్భాపి న నివర్తతే (రామా-అయోథఛ్చాం లఎలింగి=తెలిసికొని, ప్రెయంబునజ =నాయందలి ప్రేమచేత, సైంధవగజ ఆదులతోః గుళ్టములు ఏెనుంగులు మొదలయినవానితో, ఒసంగెను, సైంధవమన(గా సింధుదేశమునం బుట్టిన యశ్వ విశేషములయినను నిచట విష్ణువర్పించు దివ్యాశ్వములుగాన అశ్వసామాన్య పరముగా గ్రహించునది. ను. మూ:డవపాదమున 'సమ్బాసిత, 'విమానము' అని యీరెంటికి యతి బిందుయతి యనంబడు క నంచమవర్గాక్షరములు వంచమవర్ధములంగూడి? నరగనటించుం బంచశరజనక వెలనా, ల్లంచితముగం దిలుంద నున్ల లంటినబోటకా అనంతునిభందము క. భూనాయక యిీదివ్య వి, మానం బనమానదివ్వ మణిశకలశలా కానీకనిర్మితం బిథి, నానాంటి కనంతకాంచ నంబులు గురియున్‌. 12 అ భూనాయక=వసురాజా, ఈ దివృవిమానంబు, అసమా... నిర్మితంబు-అసమానసాటిెలేని, అివ్యమణి=చింతామణి రత్మములయొక్క, శకల=(భిత్తంశకలఖత్లేవా అము తునుకల చేతవైన- శలాకా=కమ్ములయొక్క, అనీక=*సమూహముచేత, నిర్మితంబు=నిర్మింపంబడినది. కాంబట్టి ఇది, నానాటికి ప్రతిదినము, అనంతకాంచనంబులు=మితిలేని బంగారములను, కురియును= వానగురినినట్టు అవ్వారిగా నీనుననుట. థీనిని రచించిన మణులె చింతామణుల్లై యనంతకాంచనములు గురియఃంగా దీనిమహత్త్వము చెప్ప నక్కణలేదని భావము

288 వసుచచరిత్రము

సీ. పటుగాత్రయీబచిత్ర। భానూజ్ఞ్వ్రల మఖర్వ, సర్వలోకాలోక సౌఖ్బు మొసంగు

ధాత్రీశ యీదివ్వ। ధామోన్నత మనంత, వాహినీవిభవంబుః వరల చేయు నరవరోత్తను యీ ఘః నప్రకాశ మభంగ, మజిచాపశరపరం। పరలు గురియు సురముత్ర యీశర జ్ఞోతిర్వరాకృతి, శార్వరగర్వభం! జన మొనర్చ

తే. నిబ యనేషదోషాంతకం బది నితాంత, కాంతకల్పాణనిధి యిది; కామరూప

రమ్మమిది యమ్ముతాన్నసా।రప్రదంబు, దీనిం/గొనియాడందరమె వా!గ్గానికైన.

అ పటుగాత్ర=6(రోగములేమిచే దృఢమయిన దేహముగలవాండా-వసురాజాయనుట. ఈ చిత్రభాను=ఉజ్జలము - చిత్రభానూజ్రలమైన యీచిత్రభానూజ్వలమని యన్వయము ఇట్లె మాందనెల్ల నన్వయమెలుంగునది. చిత్రభానము= (చిత్రభానుర్విరోచన: విభావసుర్దహపతివ అమ సూర్యునివలె, ఉజ్బలము=ప్రకాశమానమగుచున్న, చిత్రభాను=విచిత్రములైన రత్మములకిరణముల చేత, (భానుఃకరో మరీచి: స్త్రీపుంసమోర్లీధితి: స్త్రియామ' అము ఉజ్బలము=ప్రకాశించుచున్న యీవిమానము, అఖర్వ... సౌజ్బుము- అఖర్వ=మిక్కిలియైన-సర్వలోక= (లోకస్తుభువనేజనే' అమ) నమన్త్సజనులయొొక్క, ఆలోక= చూచుటయెఎక్క, నాఖ్యమును= నుఖమును-అనంగా నేత్రసాఫల్యమును జసంగుననియర్థము. (ఆలోకౌదర్శనోద్డోతౌ' అము కన్సులుగలిగియుండుటకు నిట్టి ఐమానమునుజూచి తీజవలయుననుట- ఆఖర్వమయిన సమస్తలోకములనుజూచెడినాంపు నొనంగునని భావము. టినినెక్కినమన్తలోకములను నడ్డులేకపోయిచూడవచ్చుననుట. చిత్రభానునివలె (నూర్యునివలె వెలుంగునదిగాన నర్వజనులకు దృష్టి సాఫల్యమొనంగునని మొదటియర్థమునకు సంబంధము.

ధాత్రీశ=రాజా, ఈదివ్య... నతము-దధివృధామోన్నతమయిన యీదివ్యధామోన్నతము అన(గా- అవ్య=దేవతలకు-ధామ=స్థానమయిన మేరుపర్వతమువలె, (౧మేరూరత్షనానుస్సురాలయః అము ఉన్నతము=పొడవయిన, దివృధామ= (ధామ జన్మప్రభాన్థానప్రభావసుఖసద్మసు. నానా) దివృమయిన ప్రభచేత, ఉన్నతము=అధికమయిన యీవిమానము, అనంత... పంబు౯ -(అనంత వాహినియనంగా ఆకాశగంగ 'అనంతంసురవర్తఖమ్‌' అము ఆకాశగంగయొక్క పెంపును, వరలంజేయు౬౯ = వాందునట్లుగాంజేయును , మేరువర్వతము ఆకాశగంగా ప్రవాహనంగతిగలదిగాన మేరు పర్వతమువనంటి యిదియు ఆకాశగంగా ప్రాప్తిని గలిగించునని యర్థము. అనంత=తుదలేని, వాహినీ= వాహినీస్యాత్తరజ్లణ్యాం సేనాసైన్యప్రభేదయో? విశ్వఎ సేనయొక్క విభవము పొందునట్లు చేయునని భావము.

నరవరోత్తమ= రాజశ్రేష్టా, ఈఘన ప్రకాశము= (ఘనమనగామేఘము మేఘ ప్రకాశమువంటి ప్రకాశముగలదియైన, ఈ ఘనప్రకాశము=గొప్టప్రకాశముగలిగిన యీ విమానము, ఆభంగ. పరలు- అభంగజఅఖండమయిన, మణిచాప=ఇంద్రధనుస్త్సును, శరపరంపరలు= జలసమూహములను, గురియును-మేఫవు ప్రకాశమయినటదిగాన మేఖుమువలె నింద్రధనువును వర్ష ధారలును నెఅపుననియర్థము అభంగములయి రత్తమయములయిన ధనుస్త్సులను బాణసమూహములను బుట్టించునని భావము.

నసురమిత్ర=దేవతానఖుండా, ఈశర... కృతి=(జ్యోతిర్వరుండనంగా తారాపతియైన చంద్రుండు) ఈ శరత్కాలపు చంద్రుని యాకారముగలదియైన - శరత్కారలపు చంద్రునివలె మిక్కిలి యాహ్లాదకమయిన రూపముగల యీ వఏమానము. శార్వర... జనము-శార్వరజ= (శార్వరంత్వంధతమసే ఘాతుకేభేద్యలింగకమ్‌' అము చీంకటియొక్క, గర్వ=నిక్కుయొక్క,

తృతీయాశ్వాసము 289 భంజనము=తూలించుటను. చేయును. చంద్రాకృతియైనదిగాన చీ/కటిని దూల్చునని యర్థము శరచ్చంద్రునివంటి దగుటచే చీంకటిగర్వమును దూల్చనన్నాండు శరచ్చంద్రుని ప్రకాశాధికృ్యమువలన అంధకారముయొక్క నైల్బవిజ్బంభణము భగ్నమగుననుట ఘాతుకులయిన వారి కాపురమును దూల్చునని భావము. =

ఇది, ఆశేషదోషా అంతకంబు=సర్వరాత్రులను తుదముట్టించునదని యర్థము (చిత్రభాను సూర్యునివలె నుజ్బలమగుటచేతనని తెలియునది. ఇట్లే సీనమందలి యొక్కొక్క పాదమందును అర్ధ్థమున కనుగుణముగా గీతములం దొక్కొక్క విశేషణము క్రమముగా నిబంధింపంబడియున్లది. అశేష దోషాంతకమనంగా సమస్తదోషములను బో!గొట్టునది యని భావము ఇది, నితాంత. నిథధి- నితాంత=లఎల్లప్పడును, కాంత=మనోహరమయిన, కల్యాణ=బంగారమునకు, (కల్కాణమనంగా బంగారును శుభమును నిథి=న్ధానమయినదని యర్థము దివ్యధామము (మేరువు వంటిదగుటచేతనని తెలియునటి ఎప్పుడును నాంపయినశుభముల కాస్సదమయినదనిభావము. ఇది, కామరూవరమ్యము=నానారూసములచేత సాగసినదని యర్థము. భున(మేవుము వంటిదిగాన మేఘమువలె నానారూపముల నెత్తుననుట కామరూపజకోర(దగినట్టి రూపముచేత నాంవయినది-అనంగా బీనిరూవము మిక్కిలియు మనన్సునకుంగోరందగినదై సొంవు గులుకుచుండునని భావము ఇథి, అమృత... ప్రదంబు-అమ్మతాన్న=అమృతావోరముగల దేవతలకు, సారవ్రదంబు=బలము నిచ్చనది. జ్యోతిర్వర €చంద్ర) ఆక్యతి గలదిగాన చంద్రునివలెనే దేవతలకమృతమయిన తనకళలనొనంగి బలదాయకమగుచున్నదని యర్థము. అమృ్మతాన్న సారప్రదంబు=దేవతల బలమువంటిబలము నొసంగునది యని భావము. కాబట్టి, దీని, కొనియాడకా వాగ్జానికైనణ =నరన్వతీనాధుండయిన బ్రవ్మాకయినను, తరమె=శక్యమగునొ- కాదనుట- స్తోత్రరూపమయిన వాక్కలాపమున కథిదేవతయైన సరస్వతిని బత్నిగా నేలుకొన్న బ్రహ్మకే కాదనగా మథియెవ్వనికిని గాదనుట చెప్ట నేల యను నభివ్రాయమున బ్రహ్మకు 'వార్దానియనుపర్భాయ మిటనుంపంబడుట తెలియునది. అలం. న్లేషము పరికరమును.

తే. ప్రకటితామోదదివృవు పృకనహన్ర, మాలికాధార మైనయీ! మణివిమాన

రాజమున కెట్లు నరి వను। రాజ సొర్సె వుఖ్యజనభర్తం బాసిన వుష్టకంబు. _ 11

అ. వసురాజా! ప్రకటిత... ధారము-ప్రకటిత=ప్రసిద్ధమయిన, ఆమోద= (సౌగస్హ్రహర్నావామో న నానా, సంతోషముగల, వివ్య=గొప్పదయిన, పుష్టక= పుష్టకమనుపేరుగలవిమానములయొక్క సహస్రమాలికా=వేయివరుసలకు, ఆధారము=పట్టయినదని యర్థము. ప్రకటిత= ప్రసిద్ధమగుచున్న ఆమోద=వాసనగలిగిన, దివ్మపుష్టక=పారిజాత పుష్టములుగల, సహస్రమాలికా=వేయి (అనగా అ రు మాలికలకు, ఆధారము=స్థానమయినదని భావము. ఐన, ఈమణివిమానరాజమునకుః =ఈ రత్మమయమయిన విమానశ్రేష్టమునకు, సారె=పలుమాటు, పుజ్బజనభర్తక (పుణ్యజనస్సుజనేస్కాద్రక్షసి యక్షే నానా) యక్షులకు రాజయిన కుబేరుని, పాసిన=ఎడంబాసిన, వుష్టకమనెడి విమానము, నరి ఎట్లు=నమాన మెట్లగును-అనంగాం గాదనుట. వువ్చక నహన్రమాలికాధారమయినే యీవిమానమునకు ఆకుబేరునియొక్క వువ్చకమెట్లు నాటియగును. వుణ్యజనభర్తను బాసినవువ్చకము పుణ్యుండును జనభర్తవునయిన నిన్నంబొందుచున్న యీ విమానముతో నరిగాదనియు వ్యంజితము. ఆ వువ్చకము కుబేరుని సారెబానినదనుట చింత్యము రావణుండపహరించినపుడొకసారి పాసినటిగాని సారెకుంబాయుట గనుపట్టదు సరియె ట్లనుట అన్వయముగాదు అలం. శ్లేషమూల కావ్యలింగము.

200 వసుచచరిత్రము సీ మూననీయానంత। మజికాంతధామ మై, యిది హిమానీవేళనింపు నింపు శోణప్రవాళమం! జులతానిశాంతమై, యలరించునిది వసం। తాగమమునఈ దరళముక్తాటిప్తి ధారాథివానమై, వేసవి నిది మహో ల్లాస మొసంగుం బ్రబలవజ్రోపల ప్రాసాదభాసమై, తొలుకరి నిది కుతూ! హలము నిలుపు తే. జనవరోత్తమ యిది సర్వసమయసౌఖ్య, జనక మిందలి యాలేఖ్యసాధ్యసిద్ధ కిన్సరాంగన లవిగీత గీతనృత్య, వాద్యములు నూపి నిలుతురు: వలయునెడల. 15 అ జనవరోత్తమజరాజశ్రేష్టా. ఇది, హిమానీవేళ= (హిమానీహిమనంహవాతి? అమ మంచుకారునందు-శిశిరర్తువునందనుట. మాన... ధామమై-మాననీయ =మన్నింపదగిన, అనంతమణి= (ద్యుమణిన్త్నరణిర్మిత్ర:? '“అనన్తంనురవర్తఖవు' అమ.) నూర్యునియొక్క, కాంత=మనోహరమయిన, ధామము ఐ=కాంతివంటి కాంతిగలదయి యని యధ్ధము. మాననీయ=అంగీకరింపందగిన, అనంత=అంతములేని-అమితమయిన, మణి=పద్మరాగమణులచేత, కాంత= సుందరములగుచున్న ధామమై= (ధామదేహే గృహేరశ్చా' హలాయుధు గృహములుగలదై యని భావము, ఇంపునింపు౯ణ =సుఖము నెరపును, ఇది, వసంత=ఆగమమున౬౯ వసంతము రాకయందు-ననకారునందనుట. శోణ... నిశాంతమై-శోణ వ్రవాళ=ఎల్జనిచిగుళ్ళచేత, మంజు=నొగనుగులుకుచున్న లతానిశాంతమై= తీ/గయిండ్లుగలదై యని యర్థము. వసంతర్హువు రతివివారాదులకు. బొదరిండ్లు సుఖావహములగుట ప్రకటము శోణప్రవాళ ('ప్రవాళోవల్లకీదమే ఐఏద్రుమే నవపల్లవే' విశ్వఎ_ఎల్జిని వగడములయొక్క, మంజులతా=నునోహరత్వమునకు, నిశాంతమై=పట్టయి-ఆస్సదమై, అలరించు౯ సంతోషింపం జేయును అని భావము. ఇధి, వేసవి౯ =ఎయండకారునందు-గ్రీష్మర్తువునననుట, తరళ... వాసమై- తరళ= భాసురమయిన, ముక్తా=ముత్యములయొక్క, టిప్తిధారాజ కాంతిధారలనెడు, ధారా=జలధారలకు-లేక ముత్య్సముల కులె6 గాంతిగల-అనంగా తెల్లనయి నిర్మలములయిన జలధారలకం, అధివాసమైై=న్గానమైయనియర్ధ్థము. ముత్యములకాంతి పరంపరలకు న్థానమయి యనిభావము మహోల్లానము=మిక్కిలియు నుత్సాహము, బఒనంగును. ఇది, తొలుకరిక =వానకారునందు- వర్వ్షర్తువునందనుట, ప్రబల... భాసమైై-ప్రబల=మిక్కిలి పటువులయిన, వజ్రోపల=వజ్రమణులచేనయిన, ప్రానాద=మేడలతోడ, భాసమై=సప్రకాశమానమై, కుతూహలము నిలుపు౯ =సంతోషము(బొందించును. ఇది, సర్వసమయ సౌఖ్యజనకము=సమస్తములయిన కాలములందు-(అనంగా చెప్పక తక్కిన హేమంతశరదృతువులందు వానివానికిందగినట్టి సౌఖ్యములను గలిగించునటి. ఇందలి ఆలేఖ్యు- రాంగనలు-ఆలేఖ్య=చిత్తరువు అందలి, సాధ్యసిద్ధకిన్నర అంగనలు=నొాధ్యసిద్ధ కిన్నర స్త్రీలు, వలయునెడలజ =కావలసిన సమయములందు, అవిగీత గీతనృత్తవాదృములు=అనిందితములయిన పాట ఆట వాద్యములను, చూపి=నెఅపి, నిలుతురు=నివసించియుందురు అనగా ఈవిమానపు మహత్వముచేత నందలి చిత్తరువు లందలి ప్రతిమలు సయితము సచేతనములవై వలసినపుడెల్ల నృత్తగీత వాద్యములను జరిగించునని భావము ఇట. “హమశిశిరవసంత గ్రీష్మృవర్నాశరత్సు, స్తన తపన వనాంభో హర్మ్యగోక్షీరపానై: సుఖ మనుభవరాజ౯ త్వద్ద్విషోయాన్తు నాశం, వివసకమలలజ్జా శర్వఠీరేణు పంకైవొ అనెడి యీశ్లోకార్డము ననుసంథధించియుండుట తెలియునటది ఇందు శిశిరవసంతగ్రీషృములందు వరుసగా, తపన (సూర్యు వన (ఉద్యానవన) అంబస్సు (జలమును సుఖావహహులుగా. జెప్టంబడి యుండుటచే, తదనుగుణముగా '“అనంతమణి..' కి సూర్భ్శకాంతిగాను 'శోణప్రవాళ .' కు చిగుళ్లు

తృతీయాశ్వాసము 29] పాదరిండ్లు మొదలయిన వనపరికరముగాను, 'ముక్తాటిప్తిధారా...' కు జలధారలుగాను నర్థవిశేషములు నిబంధించి యువి విమానములందుండుట యనంబద్ధములు గాన దత్పరివోరముగా, పద్మరాగవిద్రుమ మౌక్తికవరములుగా భావములు పొందింవంబడెను నాలవపాదమున వర్షర్తుసుఖావహమగు హర్మ్యములు విమానగతములగుటకును వర్షర్తువున కనుగుణములగుటకును దెంటికెని బాసంగియుండుటంబట్టి యర్ధ మొక్కటిగా నిబంధింపంబడెనని తెలియునది అలం శ్లేషమూల పర్యాయము. "చ అరుదగు నీవిమానము వ్ర జాధిపుండుం బురుషోత్తముండు శం కరుండును దక్క నన్ఫులకు! గా దథిరోహ మొనర్డ వారిసు స్థిరకరుణావిశేషమున జిమ్హండనై కయికొంటి దీని నే గరవర నర్వనర్గుణగ। ణంబుల వ్రోషవగు నీ కొనంగితిన్‌. 16 అ నరవర=రాజ, అరుదగు=అద్భుతమున, యీవిమానము-లేక 'అరుదుగఃణ ' అను పాఠమున అద్భుతమగునట్టుగా ఈవిమానమని యర్థము ప్రజాధిపుండు౯ =బ్రహ్మయును, పురుషోత్తముండు౯ = (శ్రీపతి: పురుషోత్తమః అ) విష్ణువును, శంకరుండును, తక్క = తప్ప, అన్యులకు, అధిరోహ మొనడ్దక కాదు= ఎక్కుటకుందగదు. వారి సుస్థిర కరుణావిశేషమున౯ =ఆత్రిమూర్తుల యొక్క మిక్కిలి నిలుకడమైనదయ పెంపుచేత, జిష్టుండనై=జయశీలుండనయి అని యర్థము. (జిమ్హశ్ళ క్రేధనంజయే జిత్వరేచ' విశ్వ జమ్లుండను పేరుగలవాండనై యనిభావము టీనిని, కైకొంటిక =చేకొంటిని నేను సర్వసద్దుణగణంబుల ప్రోవు=అన్ని మంచిగుణగణములకు రాశి అగు నీకు “పోగుకుప్పవామి ప్రోవు తిట్ట యనంగ, రాశికాఖ్యలగు ధరాశతాంగ' ఆంధ్రనాము ఒనంగితిక = ఇచ్చినవాండనయితిని. ఇట విమానము 'ప్రజాధిప పురుషోత్తమ శంకరుల'కే యొక్కదగినది జిమ్ణు(డనై కయికొంటి ననుటచే ప్రజాధిప పురుషోత్తమ శంకర జిష్లులు నలువురకే యిది యర్హమని తేలుచున్లది. వసురాజున కది యెట్లర్దమనంగా అతండు సర్వసద్దుణముల ప్రోవు-అన!గా ప్రజాథిపత్వ పురుషోత్తమత్వశంకరత్వ జిష్టుత్వములనెడి గుణములన్నియు! గలవా:డు గావున నర్హుండని గ్రాహ్యము ప్రజల కథిపతిగావున ప్రజాధివుండు, వురుషములయం దుత్తముండు గావున వురుషోత్తముండు, శం=నుఖమును, కేరోతి=చేయువాండుగాన శంకరుండు, జయశీలుండుగాన జిమ్లండు అని నకలగుణనసంవత్తి తెలియునది. వూర్వోక్తులొక్కొక్కరియందొక్కొక్క గుణమునుబట్టి యర్హత గలుగంగా ఆయన్ని గుణములునుగల నీకు నర్హమని చెష్టలయునా యనియు భావము. అలం. తుల్బయోగితా భేదము. మ. నలినీబాంధవతేజ యీశుభవిమా!నం బెక్కి వేడ్క౯ విని రృలసన్మార్ల విహారవారి వగుచు౯ మాపటికి౯ రాకపో కలు గావింవు మటంచు నిచ్చిన వసు క్షాజాని యావ్యామయా నలలామంబు! బరిగ్రహించె భువనా। నందం బమందంబుగాన్‌. [1/7 అ. నలిన్‌ బాంధవ తేజ=సూర్భుని తేజస్సువంటి తేజన్సుగలవాఃడా, ఈశుభవిమానంబుక , ఎక్కి, వేడ్క =వేడుకతో, వినిర్మల సన్మార్ల్గవిహార వారివి=మిక్కిలియు న్వచ్చమయిన ఆకాశ మార్గమందలి (సంతాంనక్షత్రాణాం మార్లస్టన్మార్లవి సంచారముచేత, హారివగుచు౯ =బప్టినవాండవు, (సన్మార్గమనంగా సజ్దనమార్గంబనియును గ్రాహ్యము ఇట నలినీ బాంధవతేజునకు ఆకాశవిహారము యు క్తమేయని తెలియునదిఎ మాఏటికిః =మాపట్టణమునకు-స్వర్గమున కనుట, రాకపోకలు గావింపుము అటంచు౯ =అని చెప్పి, ఇచ్చిన =(ఇంద్రుండావిమానము ను ఇయ్య(గా, వనుక్ష్యాజాని= (క్షాభూమిః

292 వసుచచరిత్రము

జాయా భార్యాయన్యనక్షాజానివి వసురాజు, ఆ వ్యోమయాన లలామంబుక =ఆవిమానశ్రేషస్టమును,

(వ్రోమయానంవిమానాోస్త్రీ అము) భువనానందంబు=జగజ్టనుల యానందము, అమందంబుగాజ=

కొఅవడనిదిగా-అతిశయించునట్లుగా, వరిగ్రహించె౯ =వుచ్చుకొన్నవాండయ్యెను. వినిద్యల

సన్మార్లమందు అనంగా మిక్కిలి నిర్హలమయిన నజ్జ్ఞనపథమందు. బ్రవర్తించువారికే స్వర్ణగమనము

సులువుగ లభించుననుటయు నిందు గర్దితము

వ. ఇట్లు జంభారి కుంభినీపతి కప్రతిమానవిమానంబు నమర్చ్హించి సుఖం బుండుమని చనుటయు నపరిమితకుతూహలంబున నచటితపను లాన్సవతి కవు డువరిచర నామధేయం బంకించి నంకీర్తనంబు గావించి రననంతరంబ యనంతవిజయకీర్తి లాభసాభార్య ధన్క్ముండగునారాజన్సుం డనన్యాద్యశ ప్రమోదభరంబునం బురంబునకు మరలి వచ్చి యఖిలజగక్జేగీయమానవిమానమహిమంబునం బ్రతిదిపసజాయమానంబు అగు జాతరూవమణికలావంబుల భూదేవ దేవతావర్యులకు నవర్యలు గావించుచు నిష్రావూర్తంబులు నిర్వర్తించుచుం నొక్కొక్కయెలండ నవ్వివూనంబు నెక్కి నాకలోకాదిలోకంబులు నానానగవనానీకంబులు నవద్వయు త్వివనాగరంబులు నటినదప్రచారంబులు నీక్షించుచు శుక్తిమతీమవాోనది వివోరటీర్ధికయును గోలాహలంబు

లీలాచలంబునుంగా మెలంగుచుండెనంత నిచ్చట. 18

అ. ఇట్లు, జంభారి=ఇంద్రుండు, కుంభినీపతికిక =వసురాజునకు, ఆప్రతిమాన విమానంబుక£ నవమానములేని విమానమును, నమర్చించి=నత్కార వూర్వకముగానిచ్చి. నుఖంబుండు మని=నుఖముగా నుండువమని, విశేషణములయిన సుఖ కరుణ మొదలయిన శబ్దములు “సుఖం కరుణం' అని సంస్కృతమున క్రియావిశేషణములు కాగా నవి యట్ట్లే సుఖము కరుణము, అని కేవలముగను అగుధాతుతుమంతములతోంజేరి 'సుఖముగః౯ , కరుణముగః 'అనియును తెనుంగున వృ్యవహరింవబడుచున్నవి. మథటి గొన్నియెడల నవధారణార్థమై అత్తుతోంగూడియుంబ్రయుక్త మగుచున్లవి.

'విపులధర్మారంభ సంసిద్ధియగు. బరమార్థంబ (అధి. 1 అ. 'జననీసహితంబు పాండవులొ (ఐబరాట. 1 ఆఅ 'ఈవిధమున నతికరుణముగా వనరుహనేత్రి కన్ను/గవధవళరుచుల్‌, గావిగొనన్నేడి మనుచరిత్ర

టినిని బట్టి 'సుఖమాస్స్త్వ' సుఖంబుండు మను రూపమును సిద్ధించినది. అని, చనుటయు౯ పోగా, అపరిమిత కుతూహలంబునక౯ =మితములేని సంతోషముచేత, అచటితపసులు౯ ఆశుక్తిమతి తీరమందుండు మునులు, ఆన్యపతికిః ఆవసురాజునకు, అపుడు=ఆ సమయమందు, ఉపరిచర నామధేయంబు=ఉపరిచరుండనెడు నామమును, అంకించి=గుఅణుతుచేసి-దాని నతనికి నుపపదముగా నుంచి రనుట. €అంకో నాటకవిచ్చేదే సంఖ్యాయాం యుధిభూషణే, నమాపే రూపకేస్థానే మతావుత్చంగచిహ్నయోః? నానార్థ. భారతమునందును 'రాజోపరిచరేత్సేవం నామతన్మాథ విశ్రుతమ్‌*) అనంగా ఉపరిచరవనురాజను పేరుపెట్టి, సంకీర్తనంబు గావించిరి=స్తోత్రముచేసిరి. అణంతరంబ=ఆతరువాత, ఇదియు తత్మ్నణము, ఇత్కాదులు “'పరమాఠర్ధంబి వంటిదని తెలియుగుది. అనంత ధన్యుడు-అనంత=అంతములేని, విజయ=గెలువువలని, కీర్తిజయశన్సుయొక్క, లాభ=ప్రాప్తియొక్క, సౌభాద్య=సౌష్టవముచేత-విజయమువలన మిక్కిలి చక్కనికీర్తిని బడయుటచేత ననుట, దన్ఫుండు=కృతార్జ్థు(డు, అగు, ఆ రాజన్యుండు=ఆ వసురాజు, అనన్నాదృ్భశ ప్రమోదభరంబున౯ = సమానములేనట్టిసంతోషంపు పెంపుచేత, పురంబునకుజ , మఅలివచ్ళి, అఖిలజు....

తృతీయాశ్వాసము 2093

ముంబున౯ -అఖిలజగత్‌ =నవమున్నజగత్తుల చేతను, జోగీయుమాన=మిక్కిలి

కొనియాడంబడుచున్న విమాన=విమానముయొక్క, మహిమంబునః =ప్రభావముచేత, ప్రతిదివన

జాయమానంబులు=దినదినమును బుట్టుచున్నవి, అగు, జాతరూవముణి కలావంబుల౯

బంగారులయు రత్ష్మములయు సమూహములచేత (౧చామోకరం జాతరూపం మహారజత కాంచనే.

అ) భూదేవ దేవతావరులకు౯ =బ్రాహ్మణ శ్రేష్టులకును దేవతాశ్రేష్రులకును, నపర్మలు కావించుచు౯ పూజలుసనలుపుచు, ౧నపర్మాశ్చార్ణణాస్సమావ అమ) ఇవ్చాపూర్తంబులు

(అగ్షిహోత్రం తపస్సత్యం వేదానాం చానుపాలనం। అతిథం వైశ్చదేనంచ ఇష్ట మితృభిథీయతే

వాపీకూపతటాకాది దేవతాయతనానిచ అన్నప్రదానమారామః: పూర్తమితృ్మభిథియతే॥

అనబడు ఇష్టాపూర్తములను, నిర్వర్తించుచుక ఆచరించుచు ననుట. ఒక్కొక్కయెడ, అవ్విమానంబుః౯ , ఎక్కి, నాకలోకాదిలోకంబులు=స్వర్గ్లలోకము మొదలయిన లోకములను, నానా నగవన అనీకంబులు=అనేకములయిన కొండలయు అడవులయు నమూవాములను, నవద్వయద్వీపసాగరంబములు=రెండుతొమ్మిదుల (అనఃగాం దూర్చు సముద్రములో! బ్రవేశించునట్టి యేజఖులయు నదములయు (పడమటి నముద్రములోంజొచ్చు నేలబులయు) గమనివిశేషములను, ఈక్షించుచుక =చూచుచు, శుక్రిమతీ మహానటి, వివారదీర్ధికయు=క్రీడార్థ్మమయిన సరస్సును, తోలాహలంబు, ల్‌లాచలంబు నుంగాక్‌ =క్రీడావర్వతమును గాంగా, మెలంగుచుండెక౯ =ప్రవర్సించుచుండెను. అంత, ఇచ్చట=ఇక్కడ, దీనికి ముందఖిపద్యముతో నన్వయము.

తే. అఖిలభువననిరోధకా। హార్భరాజు, గంధనిర్ల్ణంధనుని రాక కలిమి నలమి

కొన్నయలజడి యుడుగ బ్ర నన్న యైన, యేటి కొయ్యన గడ్జంబు! దేటవడియె.

అ. ఆఖిల . కలిమిః -అఖిలభువన=నమస్తమయిన జలములను, నిరోధక=అడ్డేగించు వాండయిన-అడ్గుగట్టి నట్టి, అవోర్యరాజజవర్వత శ్రేవుండయిన కోలావాలునియొక్క. గంధ=గర్వమునకు, నిర్ణంధనుని= గర్వము లేకుండునట్లు బోంగొట్టిన వసురాజుయొక్క. రాకకలిమిక =వచ్చుటచేత నని యర్థము. నమస్తలోకములను నడ్డగించు వింధ్యాచలము గర్వమును బోగగొట్టిన యగన్హునియొక్క యుదయము చేతనని యర్థాంతరము. అలమికొన్న అలజడి=*క్రమించిను దుఃఖము, ఉడుగణ =తీఅంగానని యర్థము. (అలజడినెంజిలి బిమ్మటి, సిలుగుత్తలపొటు వంతసేగినెగుల్‌ కొందల మలమటడరు గోడు, మృ్మలిక మనంగం గుందునా నమరు దుఃఖాఖ్యల్‌ ఆంధ్రనామశేషము అలమికొన్న=వ్యాపించిన, అలజిడి=ఆజడివాన యుడుగగా నని యర్థాంతరము ప్రనన్నయైన యేటికిః =మనన్సు కలంక దేలిన యాశుక్తి మతికి ననియర్థము. నీటికలణ దేటినయానదికినని భావము జయ్యనక =తిన్నగా, గడ్జంబు తేటవడియె=గర్భము స్పష్టముగాం జూవట్టెనని యర్థము. నడిమియేలు గాన వచ్చెనని యర్థాంతరము.

ఇట ఆగస్తోదయము చెప్టంబడుటచే శరత్కాలయు సూచితము వసురాజువచ్చి కోలాహలుని యడ్డగింత నుడువంగా శుక్తిమతిమనస్సు కల(కదేజినదనియు కోలాహలుని సంయోగముచేత నామెకు గర్భము కలిగెననియు నర్థము. వింధ్యపర్వతము నడ్డగింతదూల్చిన యగస్సుడుదయింపగా శరత్యాలమువచ్చెననియు, అవుడు శుక్తి మతీనది జలములు రొంపిమాని తేటపడెననియు

294 వసుచచరిత్రము జలములు శోషించుటచేత నడియేబలును గనుపట్టెననియు నర్థాంతరము అగసోదయము శరత్కాల సూచకమగుట సుప్రసిద్ధము. ఇందులకు,

మ. స్పుటభూయోహృతిశంక వార్థినినర శ్చుల్‌ మిన్ను చేర్చందటి

ఛ్రట లౌర్వంబుగం గారుగొంచు ఘనమై క్ష్యాం టర వర్షింపన చ్చాటనుందోంచి గ్రసింపం బోలు6గలశీః: నూనుండు గాకున్హచో క్కొటం దారాగ్రహ భాస్క్మరేందుమణి శు; క్తుల్‌ వృక్తమైతోంచునే

చ. అల మలయాద్రిం గుంభభవు. డన్క్మతకంబు శరర్తుకుండ మం

జభింబ్రతిబింబకైతవము। నందమ కిచ్చిన వారిదేవతల్‌ తొలంకులకేల. దాపనిడి తోమం గలం కడ.గ౧ం దరీయత తృలతకు హ్రస్వ మౌటె కఠ। తారక లంబువుం దేర్చనే యనన్‌. ఆముక్తమాల్యద. 4.ఆ. 149 147. ఇందు నాలవచరణమున ఖండాఖండ ప్రాస యతియనియు నిందుల కాదిపర్వమున మత్తకోకిల. 'తీం యుయ్యెలలూంగు. జల్లని తియ్య్మమామిడి మూంకలం ద్రాగుం బూవుల తేనెనోనలం దారుంగేతకి జోపు( బు న్హాగపూగ మహాగవీథుల నాట్టముల్‌ పచరించు నా భోగనానలతాగ్యహంబుల భోగముల్‌ గనువేడుక£. అని ప్రయోగమనియు నోమకవిన్రాసిను. 'తేటపడు సబిందుకముగా జూపట్టదు. సీ. నాళీకముఖికి నె న్నడుము గానంగ నయ్యెం దనరునెత్తరుల బి త్తరము దరలె శఫరాక్షి కున్నతన్ధలు లగమృ్మములయ్యె, బడిబడి నడలెల్ల జడనువడియెం తారువేణికి వింత చవుల నింపులుమాటె గనుపట్టె విశదమై గండరేఖ కంబుకంఠికి సాంద్రకంకణంబులు జాటె, నాదంబు మందమం దత చహించె

తే. హంసయానకు నలిమేచ కాంచలముల, గుబ్బపొందమ్మి మొగ్గలు: కొమరుమిగిలె

బ్రకటితావర్త నాభి కేర్దడియె నంత, రుబిరతర శవైవలశ్యామురోమరాజ.

అ. ఇందు గర్భిణీ పరముగాను శరత్కాల నదీపరముగాను నర్థద్వయము తెలియునది. నాళీక ముణీకి =(గర్చిజి, తామరవంటి ముఖముగలదానికి, నెన్న్షడుము కానంగనయ్యె౯ ఎ(నెఅ=నడుము అని సంధి నడుము దొడ్డదియై చూపట్టెను-(శది ముఖమువంటి తామరలుగల దానికి నడియేణు గానవచ్చెను. తనరు . తరలెజ -6(గర్జి (తలు లనంగా వళులు వళులయొక్క విలానము ఉడిగ౧ెను-(నదిి వళులవంటి తరంగముల విలానము వదలెను నళ్లుపట్టుటచే అలలు కలుగవని తెలియునటథి. శఫరాక్షైికిణ =(గర్చి చేంపలవంటి కన్నులుగలదానికి (ఈఫరమనగా ఉట్టివడెడుమోను-బెళుకు చూవుల కనుల నిట్టి చే/ఏలతోంబోల్చువాడుక. 'మిట్టమూవైవడె మెలంతచూపు' విజయవిలాసము) ఉన్నతస్థలులు=పొడవులయిన మేడలు మొదలగు ప్రదేశములు, అగమ్యుములు అయ్యె౯ వ(గర్స్భభారముచే పొందనలవిగాని వయ్యెను-6(నది కన్నులవంటి మూనములుగలదానికి ఉన్నత ప్రదేశములు జలశోవణముచేత పోవనలవిగాని వయ్యెను. బడిబడి=6గర్సి క్రమముగా, నడలెల్ల=నడకలన్నియు, జడను వడియె౯ =మందగించెను. (నడ జడనుపడియె నారేర్హడియెం జనుమొనలు నల్లవడియెను' అని మనుచరిత్రముఎ౨ (ది ప్రవాహగతులు మందగించినవి.

తృతీయాశ్వానము 295

చారువేణికిణ =(గర్హి నాగసయిన జడగలదానికి, 'జలదవేణికి' నని సోమకవిపాఠరము. వింత చవుల౯ =క్రాత్తరుచులయందు, ఇంపులుమోటి౯ =స్రియము లతిశయించెను. (నది నొాగసయిన ప్రవాహముగలదానికి అపూర్వమయిన-(అనగా వర్షర్తువునందలి నీటిరుచికన్న తేటపడియున్న శరదృతువునందలి నీటిరుచులచేత నింవులు మోటెను, కనువట్ళి.. రేఖ-6గర్హి గండరేఖ=కపాలపాలిక-చెక్కుల వయివ్రదేశము, విశదమై=తెల్లనయి, కనువట్టెను-6(నది గండశిలలయొక్క శ్రేణి ప్రకటమయి కన(బడెను. (గండోవ్రణీకపోలేపిటికే గర్వే మృగాంతరేయోగే మూలాది దుష్టభాగదేహయభూషణే బుద్మ దేవ్యుపాయేచ' నానా) కంబుకంఠికికా =(గర్చి శంఖమువంటి కంరముగల దానికి, సాంద్రకంకణంబులు=దట్టమై (అనగా గుత్తమయి యుండిన చేతికడియములు, జాటెక =నడల బాటెను-(నది కంఠమువంటి శంఖములుగలదానికి, దట్టములయిన (కంకణములనంగా జలకణములు గాన 'స్కా్కంకణం హస్తనూత్రే శిఖరే కటకే జలే నానా) జలబిందువులుడెగిపోయెను. నాదంబు... వహించెజ =(గర్టి ఎలుగు రానురాను సన్నగిల్లెను (నబు ప్రవాహధ్వని మఠథిమటథి సన్నగించెను

హంసయానకుక౯ =(గర్జి అంచనడకవంటి నడలుగలదానికి, గుబ్బపొందమ్ముమొగ్గలు= బటువులయిన బంగారుతామర మొగ్గలవలెనున్న చన్నులు, అలిమేచక అంచలములః తుమ్మైదలవలె నల్లనయిన మొనలచేత, కొమరుమిగిలెక =బప్పమాలెను-చూచుకములు నల్లపడెననుట-(నది హంసల సంచారములు గలదానియందు! దుమ్మైలచేత నల్లనయిన యగ్రములచేత గుఖ్బలవంటిె బంగారు తామరమొగ్గలు కొమరుమోటెను తామరమొగ్గలు విరియకమునుపు దానిలోని పూందేనెను ద్రాగుటకై తుమ్మెదలు దానిమొనలందు నల్లగా మూంగగియుండుట ప్రకటము. ప్రకటెత ఆవర్తనాభికి౯ (గరి ప్రసిద్ధముయిన నుడితోంగూడిన పొక్కిలిగలదానికి, అంత =అమిందట, రుచిర- రాజి- రుచిరతర=మిక్కిలి చెలుపయిన, శైవల=(జలనీలీతు శైవాలనైవలే' అము నాంచుతీ/గవలె, శ్యామ=నల్లనయిన, రోమరాజి=నూ(గారు, ఏర్పడియెక =న్సుటముగా! గనంబడెను-(నటి నాభియనంగా (నాభిర్మధ్యే ప్రధానేంగే కన్తూర్మాం క్షత్రియే నృపే' నానా) మధ్యప్రదేశముగనుకే ప్రకటితమయిన నీటినుడి గుండముతో (గూడిన నడిమిప్రదేశముగలదానికి శ్యామరోమరాజవంటి రుచిరతరనగు శైవలమేర్దడెనని యర్ధాంతరము శ

“గుబ్బపొందమ్మి మొగ్గ' లన్నచో స్త్రీవరమున శోవమితనమానము నదీవరముగు మధ్యమపదలోపి నమానము. 'అన్మేచకేచి దుపమానోత్తరవద లోవ రూవకాఖ్యాద్యాః గి శబ్దానుశాసనునిబట్టి యీోసమానములును నిందుంగలవు. స్త్రీలకు పొక్కిలి బిలము సుడిగలి యుండవలయునని 'గంభీరా దక్షిణావర్తనాభి స్మాత్సుఖదంపదే' సాముద్రికశాస్తము.

క. ఆపన్షనత్త యాసగ, యాపగిదిః నీరుమోసి; యథిగతసేవా

వ్యాపారద్విజమహిళ, ల్లాపాడంగ నొక్కపుణ్బ! అగ్నమునందున్‌. 21

అ. ఆవన్ననత్త్వ=(నత్త్వమనంగా 'శుద్గేశుక్సార్తవేన త్వ్వన్స్వరర్మక్షేశచోదిత: గర్భనృంపద్యకేయుక్తివశాదగ్నిరివారణౌొ' అన్నట్లు జీవుండగును గనుక ఆవన్ననత్త్పయనంగా 'ఆపన్నసత్తాన్మాద్గుర్విణ్యంతర్వత్నీతు గర్చిజీ' అమ. అన్హ్నట్లు గర్భిణియని యర్థము. ఆపన్త్నసత్త=6ఆపన్న ఆపత్రాప్తస్సాత్‌' అ. 'నత్త్రమస్త్రేతుజంతుషు' అ. అనుటచే) ఆవత్రాప్రమయినజల జంతువులుగలదని యర్థాంతరము. ఆపగ=(స్రోతన్ప్వినీ ద్వీపవతీ స్రవంతీ నిమ్న గాపగా' అ నది-గర్చిణియ్రైన

296 వసుచరిత్రము

శుక్తేవుతీనది, ఆవగిదిక =ఆవిధమున, నీరుమోని =నీరువట్టియని యుర్భము- జలన్వరూపమువహించియని యర్థాంతరము. అధిగత.. మహిళల్‌-అధిగత=పాొందంబడిన, సేవావ్యాపార=కొలుచునట్టి పనిగల-పరిచర్యావృత్తిగల, ద్విజమహిళల్‌=బ్రాహ్మణస్త్రీలు, కాపాడంగ౯ =రక్షణముసేయ:!గానని యర్థము ద్విజమహిళలనంగా హంనస్తీలు గాన, వొందంబడిన యనుసరణవ్వత్తిగల హంసాంగనలు కాచుకొనియుండ(గా-ఆండుహంసలు ప్రవాహమువాడుగున ననుసరింపంగాగుని యర్ధాంతరము. బక పుణ్యలర్నమునందు౯ =బక శుభముహూర్తమునందు- టినికి ముందఠిపద్యముతో నన్వయము. అఖిల భువన నిరోధకాది పద్యశత్రయమందును నభేదాధ్యవసాయ మని గ్రహించునది.

చ. గురుతరనవ్చవేతసని।, కుంజము రంజిలుచోట హల్లకో

తృరకరటదిపదీధితులు। గ్రమ్మెైడుచోట నవారవింద బ న్భురమకరందతైలములు! నూల్కొనుచోటంబరాగరక్షచేం గర మరు దైనచోట నది గాంచెం గుమారుం గుమారికామణిన్‌ 22

అ. నది=శుక్తిమతినది, గురు... కుంజము-గురుతర:=మిక్కిలి యథధికమయినబియు, నవ్మ=క్రొత్తయునగు, వేతసనికుంజము=6ద్వాపరివ్యాధవిదులౌ నాదే యీచాంబువేతసే' అమ) ప్రబ్బలి పొద, రంజలుచోటక =బప్పుచున్నచోట, హల్ల... థితులు-హల్లక =(హల్లకం రక్తసంధ్యకమ్‌'అఎ ఎజ్జగలువలయొక్క, ఉత్కర=సమూహమనెడు, కరదీప=దివిటీలయొక్క, దీధితులు= కాంతులు, క్రమ్మైడంచోటజణ =వ్యాపించుచుండు చోటను, నవారవింద... తైలములు-నవ అరవింద:= క్రాత్తతామరలయందు, బంధుర= ఇంపగుచున్న మకరంద=పూందేనెయనెడు ౧ముకరంద:ఃపుష్ట్ణరసూ అమ.) తైలములు=చమురులు, నూల్కొనుచోటక =బడ6గూడి యుండునట్టిచోట, పరాగరక్షచే౯ - సరాగ=పుష్పాడియనెడి, రక్షచేః విభూతిచేత, (భూతిర్ధసితభస్మని, క్షారోరక్షాచో అమ) కరము=మిక్స్కిలి, ఆరుదయినచోటక =వింతగానుండెడు చోటను=ప్రసవమునకు వలయునట్టి వన్తుపరికరములెల్లః దనంతటనే అప్రయత్తపూర్వకముగా సమకూడి యుండుటచే నట్టిచోటు 'కరమరుదైనది' అనయడెను. బక్కకుమారుక౯ , కుమారి కామణి౯ =బకచక్కనికుమారితను, కాంచెజ =కనియెను. ఇది

'మ్యుగనాభినికరంపు భుగభుగల్‌ గలచోటం జదలేటితుంవురుల్‌ చెదరుచోటి' (దును అనుపద్యమునకుంబోలికగా రచింపంబడినది. అందు రత్యాదులకు నుపయుక్తములయిన పరికరములే లతాగ్యహాంతరసీమ యందున్నవి. ఇందు ప్రసవోచితములయినవానిని మఠింత పొంకముగా గూర్చినాండు ప్రనవగ్భ్యహమున టిపములును, చమురులును, బూడిదయు శుండవలయును. అవియె యిందును నమకట్టింవంబడి నవి. మనుచరిత్రముందలి “చిగురుమూవులసంజు' కన్ట నిందలి 'హల్లకోత్కర కరదిసటీథితులును' కర్టూరతరుధూళి కన్హ నిందలి 'పరాగరక్ష యు మిక్కిలి యుపయుక్తములు

తే. ఆనటినందన జనించు ననఘవేళ, నిందుతారాప్రసాదంబుఃలెన్త(దరమె

తారకాభర్తసుముఖత(4 దాల్చెందార, కలు శుభాంఘ్రుల నఖరవై ఖరివహించిె.

అ ఆనటినందన=ఆశుక్తిమతికూంతురు, జనించుఅనవంవేళ౯౬ =పుట్టిననిర్దుష్చమైన సమయమందు, ఇందు తారాప్రసాదంబులు=చంద్రునియు తారలయు అనుగ్రహములు, యఎెగ్జు౯ తరమే= గణింపశక్యమా-ఆనఃగా శక్యముగాదనుట-వలన(ఆ, తారకాభర్త=చంద్రుండు, సుముఖతః తాల్చైను=నుముఖత్వమును వహించెనని యర్ధము-సుముఖాకారమును వహించినాండని భావము, ఆబిడమొగము పుట్టినవుడె చందురునివలె నుండెనని ఫలితార్దము. తారకలు (నక్షత్రమృక్షంభం

తృతీయాశ్వాసము 2౦7 తారం తారకాప్వుడు పాస్తియామ్‌' అ) శుభాంఘ్రులక =మంగళకరములయిన-(లేక అందము అయిన) పాదములచేత, అఖరవైఖరి౯ (ఖరమనఃగా తీక్షణము. 'తిర్మంతీక్షం ఖరంతద్వత్‌' అ. అదికానిది అఖరము-అనగా అనుగ్రహము అనుగ్రవావైఖరిని వహించెనని యర్ధము. శుభలక్షణాస్తదములయిన పాదములందు, నఖరవైఖరిజ =నఖాకారమును వహించినవని భావము. ముఖము చంద్రునివలె నుండుటయు గోళ్లు చుక్కలవలె. దెల్లగా. బ్రకాశించుటయు కన్యాశుభలక్షణములు దీనిచే. బాలికకురాగల మహాభాగ్యోదయము సూచితమును నత్యంత సౌందర్యాతిశయమును ద్యోతితము నని తెలియునది చంద్రుండు నుముఖత=(తిన్ననిమొగము ను, తారకలు అఖర (€చల్లని వైఖరియు!( జూపుటంబట్టి వారి ప్రసాదములు చెప్టనలవిగాదనుట. చంద్రుండు ఆమె ముఖమునాకృతియు తారకలు దాని నఖములయాకృతియు గలవనిభావము. ఆబిడ మంచిముహూర్తమున శుభనక్షత్రమున జనించినదని ఫలితార్థము అలం. శ్లేషము.

ఉ. అయ్యెడ శీతనైలతన। యాగ్రజణియు౯ ముద మంది నెయ్యపుం దొయ్యలియందుః గల్లినత। నూభవసంపదపేర్మి. బావనం బయ్యె మదన్వయంబు క్యతి। నైతి నటంచువనుక్షితీంద్రుచే వ్రయ్యలు వడ్డ నెవ్వగ ల ।; వంబు దలంపకయుండె నెన్ముదిన్‌. 24 అ అయ్యెడజ =ఆనమయమందు, శీతనైల తనయాగ్రణి=హిోమవంతునివుత్రులలో శ్రేవుండయిన కోలాహలుండు, ముదముఅంది=నంతోషించి, నెయ్యవుందొయ్యలియందు౯ =ప్రేమాస్పదురాలయిన తనపడంతియందు శుక్తిమతియందనుట. కల్గిన తనూభవసంపదపేర్షి౯ =సంభవించిన సంతానసంపత్తియొక్క పెంపుచేత, మదన్వయంబు=నావంశము, పావనంబయ్యె౯ పవిత్రమయ్యెను కృతిక ఐతిః =కృతార్జుడనయితిని, అటంచుః =అని తలంచుచు, వసుక్షిత్‌ంద్రుచిక =వసురాజుచేత, ప్రయ్యలువడ్డ నెవ్వగ=బ్రద్దలుచేయంబడిన మహావ్యథను, మహాభారతమందిగి 0. 'నిశ్షక్రామ తతస్తేన ప్రహారవివరేణనా' అని కాలితాంపుచేంబాసినబ్రద్ధలనుండి నదివెలువడె ననుటచే. గోలాహలుని ప్రయ్యలువడుటతెలియునది. 'ఇటవ్రయ్మలువడ్డనెవ్వగ' ననుచోత్రయళ పడుటచేతనయిన నెవ్వగ' యనియర్ధము కర్మాదులకుం బ్రాధాన్యవివక్షయందు, థా విశేషంబులు కర్తతోడంబోలె వానితోడ నమనించు'నను నూత్రముచే నిది నిద్ధము ఇట్టే, “నివునంకటవడియెడు దేవవదవి” (భారత-ఉద్యోగు ఇత్యాదులెలుంగునది. లవంబ తలంపక=రవ్వంతయినను ఎన్నక, నెమ్మది =స్వస్థమయిన మనన్సుతో, ఉండెను. ఇట్టి సంతాన లభించుటవలని సంతోష మా తాంపువలని వృథను బో!గొట్టినని భావము మ. అమితానందరసద్విజారవము చె; న్లారం గుమూరోదయ ప్రమదారంభవిజ్యంభమాణ యగుచచుః । బద్మాన్య నైలావరో ధము వారించి తను౯ ధరించె వసుపా। దంబంచు నూహించి నే య్యము దైవాణ నొనర్చె దద్వనువదా। ఖ్యానంబు తొల్పూలికిన్‌. 25 అ. పద్మాస్య=ఎతామరవంటి ముఖముగలిగిన శుక్తిమతియని యర్థము-ముఖమువంటి తామరగల దని యర్గాంతరము. ఇది కర్త. అమితా... రవము-అమిత=మితములేని, ఆనందరస=సంతోషము పైంపుగలిగిన, ద్విజ=ఐఆరవము=బ్రాహ్మణుల (ఆశీర్వాదు ధ్వని, చెన్నారక =బప్పంగాననియర్ధము అమితానంద=మిక్కుటమయిన యానందముగల, రనటద్విజ ఆరవము=జలపక్షి కోలాహలము, బప్టంగానని యర్థాంతరము కుమార. మాణ-కుమార=టదయ:=

208 వసుచరిత్రము వుత్రజననమువలన. బుట్టిన, వ్రముద=ఆరంభ=నంతోవ ముతోడ గుటచేత -తొడరిన సంతోషముచేతననుట విజ్బంభమాణ=నిక్కుచున్నది అని యర్థము. విజంభమాణ=ఉప్పాంగినది- అనగా వెల్లివొడిచినది యని యర్థాంతరము. అగుచు. వసుపాదము=వసుమవోరాజుయొక్క చరణము, నవైల=అవరోధము=పర్వతమువలని యడ్డగింత, వారించి=వోగొట్టి, తను౯ , భరించె౯ =రక్షించెను. అంచుః +, ఊఊహించి=విచారించి, నెయ్యము=భక్తి, దైవాఅణ =మయూాఅంగా, తాల్లూలికి౯ తొాలుతయబుట్టిన కుమారునికి, తత్‌ీవసుపద=ఆఖ్యానంబు=అవసుపదమనెడి నామమును, బనగ్జ్పైె౯ు చేసెను-వసుపదుండని పేరుపెట్టెనని భావము. ఎవరి యందేని మిక్కిలి భక్తిగలిగినచో వారిపేళ్లుగన్న బిడ్డలకిడుట ప్రసిద్ధముకదా. బ్రాహ్మణాశీర్వాద పురస్సరముగాను నామకరణముచేయుటయు! బ్రకటమే. వసుసదుడను పేరిడినందులకు నీ హేతువే 'తస్మాద్విమోక్షణాత్తతా నథీరాజ్ఞేశృవేదయత్‌ యజఖభుమానభవత్తత్రతం సరాజర్ని సత్తమః వనుర్వనుపదజ్ఞ్లుక్రే సనాపతిమరిందమ:౫ అని భారతమునందును బ్రతిపాదితము. క. గిరిరాజ తనయకైవడి, సిరి రాజల వెలయు నీను శిల యనుచునా గిరికన్స కచటిమౌనులు, గిరికాశుభనామ మిడిర కిల్చిషఫజితిన్‌. 26 అ. అచటిమౌనులు=ఆశుక్తిమతి తీరమందుండు బుషులు, ఈనుశిల=మంచిన్వ భావముగల యీచిన్షది, గిరిరాజతనయకైవడి౯ =హిమవత్చర్వతరాజకుమారి యైనపార్వతివలె, సెరి=ఐశ్వర్యము, రాజిల౯ =ప్రకాశింప6గా, వెలయు౬ =విలసిల్లును, అనుచుక౯ ఆగిరికన్యకు౯ =అఆకోలాహలుని కూంతునకు, అకిల్చిషఫణెతి౯ నిర్దుష్టర్రుయిన వాక్సముచేత (కెల్టిషంత్వఘు అపరాధేపి” నానా. గిరికాశుభ నాుము=గిరికయునెడు శుభయుక్తవముయినపేరు. ఇడి రి=పెట్టిరి. గిరిరాజకన్యకవలె గిరి కన్యక యుండవలయునని తలంచుట యుచిత మేకదా యని సారస్యము. చ. జలకము లార్చి పాండుజల జచఛ్చదపాళికంగప్టి తమ్మిసం కులం దెలిదేనె లుగ్గులిడి! క్రాందరంగల్‌ గదలించుకల్వతూ ట్టైలలం గుమారు€ గూ;ంతును ఘః టెంచి భజుంచు నటీలలామ కో మలకుముదాగతాళకుల మంజు రవంబున జోల వాడుచున్‌. 27 అ. నదీలలామ=నదులకు భూషణమువంటి యాశుక్తిమతి, కుమారుకి , కూంతును, జలకము లార్చి=న్హానములుచేయించి, పాండు... పాళిక॥ -పాండుజలజ=తెల్లతామర వువ్వులయొక్క, ఛదపాళక౯ =ఆకుల సమూహమనెడి వస్త్రముల సమూహమును (పక్రంసలాశం ఛదనం దళంపర్హం ఛద: పుమాః ' అమ బిడ్డలకు! దెల్లని మడుంగు పేలికలు అనంగా పాత్తిగుడ్డలను మేను జత్తుకొనకుండుటకు నుపయోగించుటవాడుక. కప్పి, తమ్మిసంకులక౯ =తామరలనెడి శంఖపాత్రలచేత, తెలిదేనెలు=నిర్హలమయిన మకరందములనెడు తెల్లని తేనియలను-బిడ్డలకు పాలెడలలో. దేనియలు వుట్టినపుడాదిగాం బోయుటవాడుక, ఉగ్గులిడి=ఉగ్గులుపోసి, క్రొాందరంగల్‌= క్రొత్తయల అనెడు 6(దాదులూంచుచున్హు, కల్వతొట్టెలలక౯ =కలువపువ్వుల నెడు నుయ్య్మెలలందు, ఘటించి=కొడుకును గూంయతును బరుండంబెట్టి, కోమల... రవంబునక -కోమల=లేతలయిన, కుముదవ=తెల్లగలు వలనుగూర్హి, ఆగత=వచ్చిన, ఆఆకుల=తుమ్మెద గుంపుల నెడు, ఆఆకుల=చెలికత్తైెల సమూహములయొక్క ఇచట 'అళికుల' అనుచో అకారమును 'ఆఇిక్సుల అనుచో ఆకారమును సవర్హదీర్ద్హమువలన సంధిగూడినవి, మంజురవంబునఃణ =మథధురర్వుంకారధ్వనియనెడు లాలివాటలచేత జోలవాండుచుక౯ =జోలల పాడుచును, భజించు౯ = విడువక పఠిచరించుచుండును పరిచర్భారూపసేవ చేయుచుండును.

తృతీయాశ్వాసము 299 భజనశబ్దముచే పరిచర్యయు గారవమును బ్రేమయు మూడును వ్యంజితములు. అలం శ్రెషాశ్లెష్టవ్యధి కరణతైకదేశవర్తిరూపకములు దెలియునది.

సే. మందయానము నేర్చు నిందిందిరాజీవ, రాజీవరాజథ్య। రాళరాజు

కలికిపల్కులు నేర్చు లలితనానావాన, నావాననికట కాః ననశుకాళి గొనబుపాటలు నేర్చు గుముదరసామోద, నామోద మధువ శుః ద్ధాంతసమితి నటనలీలలు నేర్చు దటరూఢకల్పాగ, కల్పాగచర నీల కంఠవితతి

తే. యన్నదికనృ్మకఖిలభాః దధృములుగలుగ, మునిపురంధ్రీ జనంబు దీ వన లొనంగు

నతివసైరంధ్రులై దాదు। లై వయన్య, లై విపినదేవతలు ప్రోతు రనుదినంబు.

అ అన్న దికన్సకు౯ =శుక్తిమతీనది వుత్రికయైన గిరికాదేవికి, ఇందిం... రాజి-ఇందిందిర- తుమ్మైదలయొక్క, ఆజీవ=('ఆజీవోజీవికావార్హా' అమ) జీవికలయిన - బ్రతుకు దెరువులయిన, రాజీవ=తామరలయందు, రాజత్‌=ప్రకాశించుచున్న మరాళరాజ=హంసశ్రేణి మందయానము నేర్చుక =మెల్లనినడక నేర్పును. బిడ్డలకు. దప్పటడుగులు గఅణవుటవాడుక. అట్టుగఅవునవి మందయాన నసొందర్శ్యమున వన్నెగాంచినహంనలే య్రైనచో ఆ మందగమనవిలానమెంత యతిశయముగా గుదురునని వ్యంజితము. 'ఇందిందిరాజ్‌వి - తుమ్మైెదలను. బూందేనెచే బోషించ్చ్దునట్టి తామరల సొంవు నూచితము. అట్టినొాంవయిన తామరలందు విహరించు వురాళవములం వుత్తిల్లి నడలమురిపెము మఠఅింత దులుకుచుండును. ఇట హంసలసహజమందయానవిలాసమునకు నతిశయమునుగూర్చ పరికరమును గూడ. జెఫ్టినాండు.

లలిత. కాళ-లలిత=మనోహరమయిన, నానావాననా=సకలమయిన వాసనలకు, నసకక్‌ ఉనికిపట్టయిన, నికటకానన=దావటివనమందలి, శుకాళి=చిలుకలగుంవు, కలికిపల్కులు నెర్చుక =ముద్దుగులుకుమాటలు గణపును తొకతోకపలుకులు దిద్ది బిడ్డలకు నేరుపుటగలదు. అదియు పలుకుల ముద్దునం దుద్దులయిన చిలుకలే నేర్చినచో నింక పలుకులముద్దు ఎంత వినేషము క్‌ గుదురునని వ్యంజితము. మఖియు నానావాననలకు వానమయిన కాొననములను న కాననవృక్షములు పుష్టఫలాదిసౌభాద్యమున నందుండు కీరముల మత్తతయుః దవ్మదప్రయుక్తమయి వానిపలుకులమాధుర్యమును ద్యోతితములు. పలుమాజాయితముగా! గఅవుటకు నవియున్నే కాననము నికటమయినదిగా గ్రహింసంబడెను.

ణు,

కుముద... .నమితి-కుముద=కలువవువ్వులయందలి, రన=వూందేనెయందుగ్య ఆమోద=పరిమళమందును, సొమోద=నంతోషయుక్తములగుచున్న మధువశుడ్ద్ధాంత= ల తుమ్మెైదలయొక్క, సమితి=సమూసహము. ఇట శుద్ధాంతశబ్బమంతఃపుర స్త్రీలయందు వర్తించుచున్నది.

“సిద్ధాంతం శూలపాణి శుద్దాంతమ్‌' (చయూకవపంచశతి-ఆర్యాశతకము)

గొనబుపాటల నేర్చుజ =బప్టిదములగు పాటలను గఖవును. తేంట్లకుంబాటలు చెప్పుట కవిసమయము.

ప్రమదమునం దేంటు లెంలు గెత్తిపాడుచోట మనుచరిత్ర.

జకదండ నళమండలి కలగానము. వసుచరిత్ర

భఖ్యంగా కృష్ణుండు మంచివాండనుచు. జెప్టః రాకు...

నంగీతమ్మున మేము చొక్కుదుమె భాగవతద.స్కం. అందు నాండు తుమ్మెదలపొట లతిమధురములుగా వల్లింతురు.

300 వమసురిత్రము క. అంగీకృతరంగన్మా, తంగీ మదగంధ మగుచు6 దద్దయువేడ్క౯ సంగీత విశషంబుల, భృంగిగణమొప్పై మ్రూను పెట్టెడుమాడి౯ణ. భాగ. అష్టస్కం. క. వనులవిందై యమ్మతంపు, సోనలపాందై యమందసుమచలదళిన గానము క్రందై యారవ, మానంద బ్రహ్మమైన నధిపతి పఠికజ వసుచరి. ౧ అ. వాటలయుందు వేటులయిన తువెళ్కదలె పాటలు నేర్చునవికాంగా అబిత్సకు వాటలతీయదనమెంతగా నలవడవలయునని భావము. అందు నాతుమ్మెదలు కలువపూవుల తేనియను ద్రావి తావులనాని మత్తిల్లినవి కాన వాని గానమాధుర్యమతిశయమైనటిగా. దగును తట... వితతి-తట=శుక్తిమతీతీరమందు, రూఢ=మొలచిన, కల్హాగకల్చ=కల్చవృక్షములకు నాటెయైన, అగ=వ్యక్షములందు. చర=క్రుమ్మరునట్టి, నీలకంరవితతి=నెమిళ్లగుంపు, (మయూరోబర్హిణోబర్హీ నీలకంఠో భుజంగభుక్‌) అమ. నటనల్‌లలు=ఆట సాబగులు, నేర్చుజ =కఅపును ఆటలయందు నీటుచూపునెమిళ్టే యాటలు నేరుపఃగా నాబాలిక నాట్టవిలాస మద్భ్దుతముగా. గుదురందగినదని భావము. అందు నా నెమిళ్లు కల్పవృక్ష సద్యశములయిన వృక్షములందు. జరించునట్టివిగాన మత్తములయి నాట్టవిలాసము మిక్కిలియు గులుకునని తెలియునది మునిపురంధ్రిజనంబు= (స్కాత్సుటుమినీ పురంధ్రి అము తాపసస్తీజనము. ఆఖిలభాద్యములుగలుగ౯ =సమస్తములయిన నంవదలుగలుగు నట్లుగా, దీవనలోనంగు౯ =ఆశీర్వాదములనిచ్చును-దీవించుననుట విపినదేవతలు=వనదేవతలు, సైరంధ్రులై (సైరంధ్రి పరవేశ్యన్లా స్వవశా శిల్చకారికా' అము అనగా పాతివ్రత్యముదప్పక పరగ్యహమందుండి రాజకన్యల కలంకారముచేసెడు స్తే సైరంధ్రి అట్టి సైరంద్రులు కొందఅగుచును, దాదులై=కొందలు దాదులగుచును. వయన్యలై= కొందటు చెలికత్తైలగుచును, “ఆ౪ిన్సఖీ వయన్మ్కాచ' అమ) అతివ£౯ =గిరికాదేవిని, అనుదినంబునవ =ప్రతిదినమును. ప్రోతురు=సంరక్షణము చేయుచుందురు. అనగా గిరికాదేవి హంసనడకలవంటి నడలును, చలుకపలుకులవంటి పలుకులును, తుమ్మెదల పాటలవంటి పాటలును, నెమిళ్ళ్చయాటలవంటి యాటలును గలది యయ్యెనని భావము శైశన మందుండియె యా యావిలాసమందు దిట్టలలోన దిట్టలయినవారివలన నేర్చంలడంగా వ్రాయమున దాని గమనాటదివిలానవై భవాతిశయము వాచామగోచరము గావలయునని వృంజితము. ఇందు ముక్తప్రదగ స్త్రమలంకారము. గమన వచో విలానాదుంలకు నందుల కుంువమాూాన ఖభూతులయిన మురాళి శుకాదులు, దివగులకు నిగ్రహానుగ్రహసమర్థలయిన మునిపురంద్రులు, నేపథ్యపోషణాదులకు వనదేవతలు. ఇంక నాందిక సౌభాగ్యసామ్రాజ్యము వర్ణనాతీతమని స్పురించుచున్షది. మ. వెలందుల్‌ దానును గూఢరళత్స । సికతా న్వేషంబు గావించుచుం జెలి బాల్బంబున నిక్కువల్‌ గననకయుం। జే సాంచి యాత్మప్రనూ పులినోర్విక మణు లెందునేని గొని రా బోటుల్‌ భళి తల్లి నిక గెలిపించెః సిరికల్మి నంచు నగుచుం గ్రీడింతు రజ్బాలతోన్‌. 29 అ. చెలి=ఆగిరిక, వెలందుల్‌ తానును=చెలికత్తెలును తానును, గూఢరత్న సికత అన్వేషంబుజ = గూఢరత్ష్మమనఃగా బాలికలయొక్క క్రీడావిశేషము అనంగా అబియొక విధమయినయాట (రత్తాదిర్వాలుకాదౌగుప్తేర్హప్టవ్యకర్మభిః బాలికాభిఃకృతాక్రీడానావ్హూ గూఢమణిః వృత అనియున్లది. ఇసుక కుష్టలుచేసి యందొకకుష్టయందు! జెలికత్తియలు గిరికాదేవికి దెలియకుండు నట్లు ఒకరత్సము లోపల నుంస6గా గిరిక యేదేని యొకకుపష్ప పట్టుకొని యందు వెదకిన రత్మమెపుడు కన(బడుచున్నదో యపుడు గిరిక గెలిచినట్లు నంతవఖణకును గెలుపులేనట్లును నిట్లాకయాటయాడును)

తృతీయాశ్వాసము 301 బాల్బంబున౯ణ =పసితనముచేత, ఇక్కువల్‌=దాంచినచోట్లు, కనకయు౬ =కను/గొనకయు- కననేరకపోయినను అనుట చేచాంచి=చేయిచాంచి, ఆత్మ-ప్రఘూ=తనతల్లియైన శుక్తిమతియొక్క, (జనయిత్రీప్రమూర్శాతా జననీ' అ) పులిన+ఉర్విక =ఇసుకతిన్నెైలుగలచోట మల్రులు ఎందునేని౬ కొనిరాజ =రత్షములెక్కడంబట్టిన అక్కడనుండి తీసికొనిరాంగా, బోటులు=చెలికత్తెలు, భళ=సెబాను, తల్లి=న్‌తల్లియైన శుక్తిమతి. సిరికల్మిః =సంపత్తికలిగి యుండుటచేత-రత్న నంవదల కలిమి చేతననుట ని౯ , గెలిపించెజ , అంచు, నగుచు౬ వగువ్వుచును, అబ్బాలతోజ =ఆగిరికతోడ, క్రీడింతురు=ఆటలాడుచుందురు సంపన్నులకే యెట్టయినను గెలువుగలుగుట ప్రసిద్ధముగదా. ఇందువలన శుక్తిమతీ నదియందలి యినుకలో నెక్కడంజూచిన నక్కడ నెల్లను నానావిధరత్స్షము లుండునని తాత్చర్యము.

'గిరిరాజతనయ' యనుపద్యమున నాయికకు నామకరణమును 'జలకములార్ది' యనుచో పొత్తుల పాపకు వలయు పరిచర్యలును 'మందయానము' అనుచో నడయాడు వారలవలయు శిక్షణములను, 'వెలందులొ అనుట యాదిగా బాల్యక్రీలను జెప్పినాండు.

చ. గరునవిధప్రదేశమునం గోమలకల్దక వపుష్ణధూళచే

ధరసుత బొమ్మలల్‌ నిలిపి తన్మదుపల్లన పాత్రపంక్తిందే సరములు ఖాద్యముల్‌ మధుర। నంబు ఘ్యతంబు ప్రనూనపుంజ మో గిర మని పెట్ట నన్నియు న। ఖీతతి కట్టివ యౌ బ్రియంబునన్‌. 3౩౦

అ ధరసుత=పర్వతకుమారియైన గిరిక, గురుసవిధ్యప్రధేశమునః౯ =తండ్రియైన కోలాహలుని సమిపస్థలమందు, (సదేశాభ్యాసనవిదనమర్శాద నవేశవత్‌' అ) కోమల... ధూళచే-కోమల= మృదువయిన, కల్పక=కల్పవ్యక్షవుదయిన, వువ్చధూఇచే£ =వుప్పాడిచేత, బొమ్మరిల్‌ నిలిపి=బొమ్మరిల్లుగట్టి, తత్‌... పంక్తిణ -తత్‌= ఆ కల్పవృక్షముయొక్క, మృదు=మెత్తనయిన, సల్లవ=చిగురుటాకులనెడు, పాత్రపంక్తిక =పళ్లైరములయొక్క బంతియందు, కేసరమయులు ఖాద్యములు=అకరువులు తినుబండములనియు, మధురనంబు వృతంబు=వూందేనె నెయ్యియనియు, ప్రసూన పుంజము ఓగిరము అని=పువ్వులసమూహము అన్నము అనియు, పెట్టక =వడ్డింవంగా, సఖీతతికిణ =చెలి కత్తెల గుంవునకు, అన్నియు =ఆవడ్డించినవన్నియును, ప్రియంబునక౯ =ప్రీతిచేత, అట్టివటొక =తినుబండములు నెయ్యిఅన్నమునే యవును.-అనంగా గల్పవ్యక్షప్రభావముచే ఆరీతిగా నగునని తెలియునది ఇందు గుజ్లెన గూక్టువండుట తెలియునది పూర్వపద్యమున గూఢరత్ష్మ క్రీడ. ఇందు గుజ్టెనగూళ్లు వండుటకు నంతకన్న వయను ఠొంతే యెక్కువగా నుండవలయును ప్రతిపద్యమునను వయను క్రమముగా హెచ్చట నూచిం చేప్టితములను నాయికకు వర్ణించుట దెలియునది

ఉ. పంకజవాజిశంఖపరిభావక కంధరందల్లి యేలొకో

సంకులు గట్టె నంచుంగుల శైలనుతాగ్రజి పాయంద్రోచి ర త్యాంకితవార ముంప బరు వానునొ బిడ్డ కివేల కర్కశా లఅంకృతు అంచు హల్లక క। లాపము లుంచు నటిలలామయున్‌. 391

అ కులనైలసుతాగ్రణి=కులపర్వతకుమారోత్తముండయిన కోలాహలు(డు-కర్త, పంక. ధథరక - పంకజపాజి=తామరలనంటి చేతులుగల గిరికయొక్క, శంఖ=శంఖమును, పరిభావక= తిరస్కరించునట్టి కంధరః =కంఠమందు, తల్లి=తల్లియైన శుక్తిమతి, ఏలొకోసంకులు కట్టి అంచుక = ఎందుకొఅకో శంఖములు గట్టినదియని-అనంగా శంఖములను దిరస్మరించిన

302 వసుచరిత్రము కంరమునకు శంఖములను భూషణముగా(గట్టుట యెంతమాత్రము యుక్తముగాదని భావము పాయఃంద్రాచి=ఆశంఖములను టిసివైచి రత్ష=అంకితహారము=మణులచే చహ్షిిమయిన అనగా ఖచితమయిన వోరమును, ఉంప౯ =వేయంగా, బిడ్డకుక పసిబిడ్డయైన కూంతునకు-మక్కువ యతిశయముచేత బిడ్ణయనుట తెలియునది బరువుఆనునో=బరువు ఒత్తుకానునో-బరువగునేమో. ఇఐ ఏల కర్కశ=అలంకృతులు అంచుకి =ఇవి యెందులకు6 గఠిన ములయిననాొమ్ములు అని వలుకుచు. నలలామయు౬ వఏలులమిన్న యైన శుక్తిముతియు, వాల్లకకలావములుజ= ఎజ్జగలువలనసొమ్ములను, ఉంచు౯ =పెట్టును-రత్నహారము కూడ బరువనుటచే గెరికశరీర సౌొకుమార్యాతిశయము ధ్వనితము. హల్లకములె భూషణముగానుంచుట ఆ సౌకుమార్యము పుష్పనద్యశమనియు వృంజితము, పూవువంటి మేనికి పూవులే యలంకారములని యాశయము తండ్రికులవైల సుతాగ్రణి, తల్లినవిలలామ ఈ 'అగ్రణి' 'లలామ' శబ్దములచే పుట్టినింటి తల్లివంకయు దండ్రివంకయు ఆభిజాతృ్భముచేం గిరికకు నత్యంత సౌభార్యమును ధ్వనితము మ. అను(గుంగ్రీడల నెల్లవారలకు ని। ట్లల్లారు ముద్దైన కూ తునకు౯ వాహిని వాజి. దాల్చు సుకవి; స్తోమంబు రస్టించిత ధృన విద్యామహిమల్‌ కరామలకముల్‌ గావించె నాత్మీయనూ తన పద్మోపచయం బశేషమును ద త్రాప్తంబు గావించుచున్‌. 32 అ. వాహిని=నది-శుక్తిమతి, అనుఃగుంగ్రీడల౯ ఇంపయినయాటలచేత, ఎల్లవారలకు౯ అందఅకును, ఇట్ట్లు=ఆప్రకారమున, అల్లారుముద్దు=మిక్కిలిగారాము, ఐన, కూంతునకువ కూంతురగుగిరికకు, కూంయుశబ్దమునకు ప్రథమయందుః దష్ట రు వర్ణకము తక్కిన విభక్తులయందు రాదనుట కిదియ ప్రమాణము వాణిః సరస్వతిని, తాల్చు=జవహించుచున్న-అన(గా విద్వాంసులయిన, సుకవిస్తోమంబు౬౯ = సత్క్మవులయొక్క సమూహమును, రప్పించి=పిలువనంపించి యనియర్థము వాణిందాల్టు=2జమధుర వాక్యములను వహించుచున్న యనిగాని, సరన్వతీదేవిని వాహనములై వహించుచున్న యని గాని చెప్పవచ్చును సుకఐవిన్తోమంబుజ (కవులనంగా నిట జలపక్షులు, సుకవులన(గా జలపక్షి శ్రేష్టములయిన రాజహంసలు) రాజహంసల సమూహములను, రప్పించి యని యర్థాంతరము. తత్‌. మహిమల్‌-తత్‌ =ఆవిద్వత్కవులయొక్క, ఘనవిద్యామహిమల్‌= గొప్పవయిన వఐద్యాప్రభావములను, కర+ఆమలకముల్‌+కావించెక అరచేతి యుసిరికాయ అగునట్లుగా-అనఃగా సర్వము బోధ పడునట్లుగా. జెప్పించెనని యర్థము -అరాజహంసలయుక్క మధురవాక్యరూపములయిన విద్యా ప్రభావములను నేర్పించెనని యర్థాంతరము. గిరికాదేవి పధ్శినీజాతి స్త్రీ గనుక బథ్వినికి హంసపలుకు లర్హములని విచారించునది. పర్మినీజాతి లక్షణము వ్రజతి మృతి సలీలా రాజహంస్‌ీవ తన్వీ, త్రివళ లలిత మధ్యా హంనవాణీ నువేషా మృదుశుచి లఘుభుజ్న్మే మానినీ గాఢలజ్జ్డా, ధవళకునుమవాసోవల్లభా పథ్శినీ స్కాత్‌. న. రాజీవగంధి స ద్రాకేందు బింబాన్క, నీలోత్చలశ్యామః నిర్మలాంగి నద్గుణచారిత్ర సత్మవ్రతాచార, తరుణకురంగాబ్దః థధవళనేత్ర పాటలాధర రక్త! పల్లవమ్మదుపాణి, గానవిద్భాః లోల దానవిభవ హంసభాషిణి మణి; హార విభూషిత, మదమదానళకయాన। మధురభక్తి విమలవస్తంబు పద్మిని వేడ్కంగట్టు (కళాశాసప్రము)

తృతీయాశ్వాసము 303

ఆత్మీయనూతనపద్మ+ఉపచయంబు=క్రొత్తదయిన లక్షియొక్క (అనంగా సంపదయొక్కు పెంపును, (పద్మయనంగా అక్ష్మిక్రమాత్సంఖ్కా హస్తి బిన్సో ర్షిధిప్యూవాన్త రాహిషు” అబ్దేభాజ్జ తయోః పద్మ క్లీబటే పుంన్యస్త్రియాం స్త్రియామ్‌, అము అశేషమును=మిగులులేకుండునంతయును, తత్‌ ప్రాప్రంబు= (ఆసత్కవులను పొందినదిగా, కావించుచుఇ =చేయుచును ననియర్థము. పదృ్వమనంగా తామరయు కవులనంగా జలవక్షులు అనగా నిట రాజహంనలు గాన, తనదయిన క్రొత్త తామరతంవరను రాజహంనలను బొందినదిగా. జేయుచును ననియర్థాంతరము. తత్‌ ఘనవిద్యామహిమల్‌ కరామలకముల్‌ కావించె నని నంబంధము.

కూంతునకు! జదువు చెప్పవారు సుకవులు. మి 'వాణిందాల్వ' నుకవులు అందు నొక్కరు గారు నుకవిన్తోమంబు కావుననే తనయొక పద్య్మముకాక నూతనమైన వద్మోవచయంబు వెచ్చపెట్టినది. ఇఛ్చివదనక 'తత్రాప్తంబు గావించుచు' ననుటచే ముందిచఛ్చియే పిదప! జెప్పించినదని భావము వ్యృంజితము సుకవులు పెక్కండ్రు, మి అవ్వారిగా మున్సుట్ట ధనములం బడయుటవలన నత్యంతసంతుష్టులు, ఇంతేకాక వాణిందాల్టునట్టి మవోవిద్వచ్చిఖామణులు, కాంబట్టి వారి ఘన విద్యామహిమలు గిరికకు. గరామలకములు గావించినదని సంగతి. నుకవులు కేవలురుగాక వాణిందాల్చ వారగుటచే వారి విద్యలును గేవలములుగాక 'మన'ములయినవి. అట్టికవులో యొక్కరుగాక 'న్తోమ'ముగా నుండుటచే వారి ఘనవిద్యల 'మహిమ'లును జెప్టంబడినవి అట్టి గొప్టవిద్యల మహత్ర్వములు సుగ్రహములుగాని వయ్యును, తన పద్య్మరానులనెల్ల నాకవులపాలు సేయుటచే కూతనకు నరచేతి యుసిరికాయలవలె మిక్కిలి తేటతెల్లము గావించినది. 'అశేషము" ననుటచే తనకు కూంతు విదయందలి యార్తిపెంపువలన( దనసర్వన్వము నిచ్చినదనుటి. 'తత్రాప్తంబు గావించుచుజ ' అనుటచే వారి నొమ్మును వారి కిచ్చునట్లుగా గౌరవవూర్వకముగను డంభరహితముగను సంకోచలేశదూరముగను నిచ్చట ధ్వనించుచున్సది 'నూతనొ యనుటచే ఆయమునకుందగిన వ్యయము చేయవలయునుగాన నంచిమొదలునకు గ్రొత్తగావడ్డిరూపున వచ్చి చేరినధనము నొసంగినదనియు, అట్టి ధనములే పద్మముల రాసులుకా(గా మూలధనము యొక్క కొలది చెవ్స నలవిగామిచేం దల్లి నిరతిశయ సౌభాగ్యాతశయము గలదనియు వ్యంజితములు. రాజహంసపరమునః గ్రొత్తతామరలు మిక్కిలియు హంనప్రాప్తములయ్యె ననుటచే బక్కటియు వితధముగాక అతిభోగ్యములై యుండెనని యూహ్మము.

ఇట ఆభేదాతిశయోత్తి యని సోమకవి. ఇట్టి ఘట్టములయందును శుక్తి మతీకోలాహలసంగ మాదివుట్టములయందును గవి తాను స్రీనదీవరముగాను వురుషవర్వతవరముగాను నిబంధించియుండునర్థములు రెంటియందు నొకటి కథానందర్హానుగుణముగా. బ్రక్యతముగాను మఖియొకటి కథావిధానమున కావశ్ళకముగాకున్నను నహృదయరంజనార్థమప్రకృతముగాను నుండుటవలనం బ్రాచీనుల మతముచొప్పన శబ్దశక్తిమూలధ్వనిగా గ్రహించుట సరసము. అయినను నవ్‌ను లిట్టి చోట్ల ప్రక్యతా ప్రకృత శ్లేషమని చెప్పెదరు. అర్ధద్వయమున కభేదాధ్యవసాయముచేత నతిశయోక్తియుని నోవుకవి. అయినను బ్రాచీనవుతానుసారముగా రెండును ద్రికృతములయినచోటనే శ్లేషముగాను బ్రకృతావ్రకృతములవపట్టున శబ్దశక్తిమూలధ్వనిగాను గ్రహించుట సరసముగాను దోంచెడిని ఇట్లె మాద నర్ధద్వయనిబద్ధములగు పట్టులనెల్ల గ్ర్యూంచునది

304 వసుచరిత్రము ఉ. అన్నగశేఖరుండును మః హామణికూట సమర్హ్పణంబుచేం గిన్నరకోటులః నిలిపి; గదేయవిశారదంజేసె. గూంతునుం గిన్నరమిట ఏణం బలి కెంపంగ గీతములుం బ్రబంధముల్‌ వన్నియః బాడ. జెప్ప నని; వారితచాతురి గల్ద్డునట్లుగాన. 33 అ. ఇట తండ్రి చెస్టించు చదువును వర్దించుచున్నాయడడు-అన్షగ శేఖరుండును=అకొండల మిన్నయు, మనా... ర్లణంబుచేక =(కూటమనఃగా సమూహమును పర్వతశిఖరమును గనుకు గొవ్ప లయిన రతనముల రానులయెొక్క యిచ్చుటచేతనని యుర్ధము. (గొవ్ప్చలయి మణజిమయములయిన శిఖరముల నిచ్చటచేత నని యర్థాంతరము. కిన్షరకోటుల౯ =కిన్షరులనెడు దేవజాతివారిని, నిలిపి=4రత్షములిచ్చి కొలువుంచి యని యర్థము. (శిఖరములందుం గాంపురము పెట్టియని యర్థాంతరము. కూంతును॥ =కుమారిని, కిన్సర౯ణ =రెండుతింగలుగట్టి వాయించ్యునట్టి కిన్నెరపీణను, మోట౯ =మోటుటకును, డీతములు౯ =ప్రబంధములును, వణ౯క =వీణయందు, పలఠికింపన్‌=పలుకునట్లు చేయుటకును, వన్నియః =నాగసుగా, పాడ౯ =పాడుటకును, చెప్పజ = మతొకరికి. గఅపుటకును, అనివారిత చాతురి=అడ్డులేనినేర్చు-ధారాళమయిన నైపుణ్యము, కలుగునట్లుగా, దేయవిశారద౯ =సంగీత విదధ్యయందు పండితురాలగునట్లు చేసెను పూర్వపద్యమునందల్లి సాహిత్యవిద్యయందును నిందు దండ్రి సంగీతవిద్యయందును గిరికను బ్రవీణురాలిని జేయుట చెప్టంబడినది. తల్లి పద్మరాసులచే సాహిత్యము కరతలామలకము చేయఃగాః దండ్రి మహామణిరాసులచే సంగీతమున 'అనివారితచాతురి' గలుగంజేసెను తల్లి తనపదృములు “ప్రాప్తంబు' గావించినట్లె తండ్రి తనమణులను 'సమర్శణంబు' చేసినాండని గౌరవవినయా సంకోచముల సంగతి ద్వనించుచున్లది. అందు సుకవి 'స్తోమము' ఇందు గిన్నర 'కోటులు' కవి నదీగోచరములయిన రాజహంన తామర నమూహములచేతనే విద్చోవయుక్తములయిన సుకవిపద్తోపచయములను పర్వతశిఖర గోచరములయిన కిన్సరమణి శృంగములచేతనే, కిన్నరమణి సమూహములను నలవఅచుట తెలియునది. అలం. అభేదరూపాతిశయోక్తియని నోమకవి. శా. వఏణావాదనవేళలణ ఘుమఘుమా। ఐర్బూతి నింపజ జగ త్రాణాచంచలతైలశూనృనవ టి పక్రేజికాపాటియై రాజింప౯క ముఖలక్షిక్రిక ముకురమైైః రంజిల్లలేంబట్టికి౯ మాణిక్కాయతనం బొన్టె గిరి యాః త్మశ్రీ ప్రభావంబునన్‌. 34 అ. గిరిజపర్వతము-కోలాహలుండు, లేంబట్టికిక =లేంళవయసుగల తనముద్దుకూంతునకు, వీజా వాదనవేళల౯ =వీణవాయించు నమయములందు, ఫముమథలయిమ ఆవిర్భూతిక= ఘుమఘుమయనెడు ఘుంకారముయొక్క పుట్టుకను, నింప౯ =నిండించుకొఅకును-వీణాధ్వని కుపథ్వనిగా నుండుటకై ఘుంకారము మిక్కిలి పొడమునట్లు చేయుటకనుట, జగత్‌... దియైై-. జగత్‌ ప్రాణ=వాయువు చేత, అచంచల=కదలని-అల్లలాడకుండునట్టిదియు-లేక చలించుటచే ఆఅలుటయు నువలక్షితము గాన-ఆతిపోకుండునట్టివియు, తైలశూన్మ=చమురులేనిదియు ౧చమురుపోయవలసిన యక్కఅలేని వనుటు, నవ=క్రాత్తవియునయిన, టిపశ్రేణికా=దివ్ఫైలవరుసను, ఆపాదియై=బడగూర్చునదియై-గాలికి ఆఅనిచమురునకు వెలుంగని క్రొత్తరతనాలదీపములు వరునలుగాంగలిగించునదియ్రై, రాణింపణ =ప్రకాశించుటకొఅణకును, ముఖలక్షికి౯ణ మొగము చెలువుసాంపునకు మొగము చెలువుకనంటడుటకనుట, ముకురమ్రై=అద్దమై, రంజిల్లణ =బప్పటకును, ఆత్సశీ వ-భావంబునజ తనదయిన నంవత్తియెొక్క మవాత్వము చేత, మాణిక్య+ ఆయతనంబు=పద్మరాగమణులచేనయినగ్యహమును, బనగ్జెక =చేసెను

తృతీయాశ్వాసము 305 టీపములు శోణగణములో! బఠితము. మాణిక్కాయతనమందు వరునగాః దాపియున్న పద్మ రాగపు/గెంపులు దీపముల వరుసలుగా. బ్రకాశించుచున్నవి. మఖథియా కెంపులు పాషాణజుతివిగాన పాషాణములవలె బ్రతిధ్వని కుపయుక్తమగుటచే ఘుమఘుమధ్వనులను వీణాధ్వని కుపకారముగాః గలిగించుచున్నవి ముఖలక్ష్మీయనుటచే మోముయొక్క శోభాసౌభాద్యము ధ్వనితము. ఉ. ఆ నగజాత యీ తరుణి యా వనదేవత లీవయన్యలా మానవనాథపాదనఖః మర్దితభూధర మా నగోత్తమం భీ నగమౌళిపైనెనంగు: నీ మజిధామము లీకొలంకులీ కోనలు నీ నికుంజములుం గుంజరయానవిహవారరంగముల్‌. 35 అ ఆనగజాత=ఆకోలాహలునికి. బుట్టినదియే, ఈతరుణి=ఈజవరాలు, ఆవనదేవతులు, ఈవయున్యలు=ఈచెలికత్తైెలు, ఆమానవ .. ధరము-ఆమానవనాథ =అవనురాజుయెచఎక్క, పాదనఖ=కాలిగోటిచేత, మర్దిత=పీడింపంబడిన, భూధరము=పర్వతమే, ఈనగోత్తమము=ఈమేటి కొండ, ఈనగ మౌళిపై౯ =ఈకొండల మిన్షమోంద, ఎనంగు ఈమజణిధామములు=బప్పచున్న యీపద్మరాగమణుల గృహములును, ఈ కొలంకులును, ఈ కోనలును=ఈలోయలును-లోయలోని వనప్రదేశములనుట, ఈనికుంజములు౯ =ఈపాదరిండ్లును, కుంజర యానవిహారరంగముల్‌= (ముతంగజో గజో నాగఃకుంజరో వారణ కఠి అము) ఏెనుంగు నడవంటి నడలుగల యీగిరికాదేవియొక్క తిహారపుంబట్టులు. ఇందు “తరుణి” కుంజరయాని' శబ్దములచే ఉవభోదగ్యమయిన ప్రాయము కలిమియు, వనదేవతలు వయస్యలనుటచే సౌభాగ్యాతిశయమును నూచితములు. క. అని వనిత యుపరిచరవను, జననాయకుకథయుః గన్వ జననాగతియుక వినయంబున వినిపింపంగ, విని యమ్ముని నమ్మదాబ్ధి ఏచికం దేలెన్‌. 36 అ అని, వనిత=మంజువాణి, ఉపరి... కథయుక౯ ఉపరిచరవసురాజు వృత్తాంతమును, కన్య జనన+ఆగతియు౯ =గిరిక వుట్టుకరాకయు-వుట్టుక కలిగిన విధముననుటి, వినయంబునక౯ =అడంకువతో, వినిపింపంగజ-, అమ్ముని=ఆకపటయతి, విని, సమ్మద+అబ్ధివీచికజ =సంతోష సముద్రము యొక్క యలయందు (భంగస్తరంగ ఊర్మిర్వాణస్తియాం వీచి? అము, తేలెక్‌ = తలలాడెను మ. లఅతికాసంవృతగాత్రుండై నిజకథా! లాసంబు లాలించు భూ పతి యచ్చో హితునేర్చు బోటివచన। ప్రాగల్బ్యముం గన్క్మయు న్నతగోత్రోద్దవవైభవంబును మధి న్వర్ణించి యూహించె థ నృత నాశుక్తిమతీరురీజనితర। త్షం బాత్మవిత్తంబుగాన్‌. 37 అ. లతికాసంవ్యతగాత్రుండై=తీంగలచేత చక్కంగాం జుట్టుకొనంయడిన- (అనగా తెలియనట్లు గప్పంబడిను దేహముగలవాండై, నిజకథ+ఆలావంబులు=తన కథలనుగుఅించిన మాటలను, ఆలించుభూపతి=వినుచున్న వసురాజు, ఆచ్చోక =అక్కడ, హితునేర్చు=నర్మసనఖునిచతురత్వమును, బోటివచన ప్రాగల్బ్యృము౯ =మంజువాణియొక్క మాటలప్రాఢథియు, కన్య ఉన్నతగోత్ర+ ఉధద్దవవైభవంబును=ఆచిన్న దాని హెళఛ్చయినవంశము (గోత్రమన6గా వంశమును, పర్వతమును నందలి పుట్టుకయొక్క పెంపునాంపునని యర్థము. (పొడవయిన కొండవలని పుట్టుకయని యుర్హాంతరముఎ వుది! +వర్ణించి=వెచ్చుకొని, ధన్యత౬ =క్యతార్భత్వము చేత, ఆశుక్తిమతీయురీజనితరత్నంబు=అశుక్తిమతీ నధివలన. బుట్టిన మేలివస్తువు, ఆత్మవిత్తంబుగాకొ

306 వసుచరిత్రము

తనధనముగా, ఊహించెను శుక్తిమతి తనకు సొంతము అందుంబుట్టిన మేలివస్తువులన్షియు 'రత్మహారీతు పార్టివ” అన్నట్లు తన సొమ్ములేకాన గిరికయు. దనధనమేయని యూహించెను. అట్టిరత్మము తనవిత్తముగా నూహించుట చేతనే ధన్మత్వముగలుగగా ప్రాప్తించుటయొక్క దన్యత్వాతిశయమును జెష్టనేలయని భావము.

శా మాయామౌనియు నంత. గొంతతడ వా! త్మధ్యాన విజ్ఞాన ము

ద్రాయత్తంబున నున్నయ ట్లలరి కాం తారత్షముం బల్కు లే మా యే మాంతరద్యప్టి. జూచితిమి భా! మాభావిభాగ్సోదయం బీ యబ్దానన బెండ్లియాడు వసురా। జేంద్రుండు వాలాయమున్‌. 38

అ, మాయామౌనియుః౯ =కపటయతియు, అంతః , కొంత తడవు, ఆత్మ. త్తంబుగుక -ఆత్మ ధ్యాన=వపరమాతృధ్యానమందలి, విజ్ఞానముద్రా=చిన్నుద్రకు, ఆయత్తంబునజ =లోనయినట్లుగా (కియావిశేషణార్ధకమయిన అగుధాతు తుమంతకమునకు మారుగా నవర్ణమువచ్చట (అడ్మి సాక్షికం, బునంబరిణీతయైని 'యా, నందముబొంది నిరయమునః ' ఆదిపర్వము) చూపట్టుచున్తది. లేక భావవ్రధాన నిర్దేశమైననుం గావచ్చునుఎ ఉన్నయట్లు, ఆలరి=బప్పి(అనంగా చిన్ముద్రవట్టి యోగనమాధియందు నున్నవానివలెనుండి, కాంతారత్సము౯ పల్కుక౯ -వెమనియనంగా, లేమా=టీమంజువాణీ, భామాభావిభాగ్యఉదయంబు=గిరికయొక్క రాంగల అద్యష్టముయొక్క తోంపెకను, పము, ఆంతరదృప్టిజ లోనిదయిన (జ్ఞాను దృష్టిచేత, చూచితిమి, వసురాజేంద్రుండు, వాలాయముక౯ =అవశ్యముగా, ఈయ బజ్దానన౯ =తామురనం మొగముగల యీూీచెలువను, పెండ్లియాడును, వసురాజు అనుదానికి సూర్యుండనియు అబ్బాననశబ్దమునకు మొగమువంటి తామరయనియు నధ్ధములు పొసంగుటచే సూర్యుండు తామరకు. బతియగునట్లు ఈ చెలికి వసురాజు పతియై వికాసము కలిగించునని భావము ధ్వనించుచున్లది.

తే. రమజి యిట్టికాంతాలోక రత్మమమర జేసినవిధాత వనువుతోంజేర్దండేని

యాతని నిసర్షమధుర నః ర్థానుభావ, మఖిలభువనప్రసాథనం। బగుటయెట్ట్లు 39

అ. రమణి=మంజువాజీ, ఇట్టి కాంతాలోకరత్నము=ఆండువారి సమూహమునకు మిన్నయైన గిరికాదేవిని, అమరన్‌ =బప్పిదమగునట్లుగా, చేసిన, విధాత=బ్రహ్మ్హ, వసువుతోజ వనురాజుతో, చేర్చండేని=కూర్చకపోయెనేని యనియర్థము. (కాంత=మనోహరమయిన, ఆలోక=ప్రకాశముగల, రత్స్మమును, అమరః చేసిన విధాత, వసువుతోజ బంగారముతో, చేర్చండేని అని యర్థాంతరము. అతని, నిసర్గ... భావము-నిసర్గ=స్వభావముచేత, మధుర=అందనుయిన, నర్గ=న్యష్టియొక్క, అనుభావము=ప్రభానవము, అఖిలభువన ప్రసాధనంబు=సకలమయిన జగత్తునకు అలంకారమగుట, ఎట్టు=ఏవిదమున-ఏవిధమునను గాదని భావము.

'అనర్థ్భమపి మాణిక్యం హేమాశ్రయ మపేక్షతే' అనునట్లు మణి బంగారముతో:జేరక యలంకారముగా నేరదనుట యిటి యనుసంధించినాండు. బ్రహ్మస్యప్టియందు మధురములును అవుధుంరములును గలవు. అందు న్వభావవునోణ్మము లయినవాని న్వజంచాట నకలజగదలంకారమునకు. అట్టి వన్తువును తదనురూపవమయిన దానితో, రతనమును బంగారుతోడంబోలెః గూర్చిననే దానికి వన్నెగలిగి యథిన్యజించిన బ్రహ్మయుద్దేశమును (అనగా నకలజగదలంకారకరణమును) నెఅవేర్పంజాలును. కాన బ్రహ్మతననిర్మించిన యాయుద్దేశ మొనంగూడుటకై తానే వసురాజుతో. గూర్దకమానండు. కూడ్దక పోవునేని దానిమహిమ వృర్థమగును, తనయుద్లేశమును విఫలమగునని యాశయము. అలం. శ్లేషము.

తృతీయాశ్వాసము 307 చ. నెలంతలలో. ద్రిలోకనుత। నిర్మలరూపకలాపథన్మ యీ కులగిరిరాజకన్య న్వపకో।, టులలో వనురాజు మేటి య య్యాలఘుండు నీ అతాంగియు అ | తాంతము. బావియు. బోలి యేకమై వెలయంగం గన్నులారం గను! వేడుక వేగమ మోకు. గల్లెడున్‌. 40 అ. నెలంతలలోక౯ =న్తీలలోవల, ఈ కులగిరిరాజకన్య=వర్వతరాజయినకోలాహలుని కూంతురంగు ఈగిరికాదేవి, త్రై... ధన్య-త్రిలోకరుముల్లోకముల చేతను, నుత=కొనియాడంబడిన, నిద్మల=నెఅసు లేనట్టి, రూవ=(రూవమనఃగా 'ఆలేవ్యారోవ్యనిక్షేవ్యబంధనీయై రభూషితమ్‌ యద్భూషితమివాభాతి తద్రూపమితి కథ్చతే' (రూపమనంగా 'అలేష్కారోప్పనిక్షేష్తబంధవయై రభూషితమ్‌ః యద్భూషితమివాభాతి తద్రూపమితి కథ్యతే" వన్త్రాభరణ గంధమాల్యములఅచే నలంక్యతము గాకయే యులంకరింవంబడి నట్లుండునట్టిది. అట్టి) రూవమనెడు, కలావ=భూవణముచేత, ధన్య=క్యతార్థురాలయినది-ఇట రూవవే యలంకారముగాంగలదిగాన యలంకారాపేక్ష లేనిదనుటస్సురించెడిని నృపకోటులలోః౯ =రాజసమూహములలోపల, వసురాజు, మేటి=గొప్టవాండు. కాంబట్టి, అయ్యలఘు:డు౯ి ఆగొప్ట వాండును, ఈలతాంగియుఇ =ఈవడంతియును, లతాంతము౯ తావియు౯ పోలి=పువ్వును బరిమళమును వలె, పకమయి=బజక్కటియై-మిక్కిలి యొకరికొకరు పొనంది యెనంగియానుట. ఏకమై అనువిశేషణము “లతాంతము తావికిం జెల్లునుగాని 'అలఘులతాంగులకుం జెల్లదు, కాన వివరిణామమునః జెల్లించుకొనవలయును వెలయంగః ప్రకాశింవ6గా, కన్నులారజణ =కన్నులనిండుగా, కనువేడుక=చూచెడువేడుక, మోక , వేగమజ=శ్రీఘ్రముగా, కల్లెడిక =కలుగంగలదు. పూవుతావిచేత మథింత శోభించునట్లు వసురాజీ కన్యచేత మిక్కిలియు నుల్లనిల్లును. తావివూవు నాత్రయించియే వెలయఃగూడును గాన యీకన్య వనురాజును జేవట్టియే వెలయంజెల్లునని యాశయము దాంవత్యమునకు 'వూవునుందావియు(లోలెంజాల(బ్రమదం బొనరించిరినాకు నెచ్చెలీ' (మనుచరిత్రముఎ అని పూవును దావిని చెప్పటగలదు రూపమునందు గిదిక స్త్రీలలో నెక్కుడు, గొప్ట తనమందు వసురాజు రాజులలో నెక్కుడు. కావుననే గౌరవస్తోరరమయిన 'అలఘు' శబ్దము చేతను సౌందర్యద్యోతకమయిన 'అతాంగి' శబ్బముచేతను వారిరువురను మరల నిర్దేశించినాండు. అలం. ఉపమాసంకీర్ణమగు సమము. వ. అనిన నమ్మందయాన సందియంబున నిట్లనియె. శ అ. అమ్మందయాన=ఆ మంజువాజి, నంధియంబున౯ =నందేహము చేత. ఉ. ఇన్నగరాజు. జూడ వసు ధథేశ్వరు(డెన్షండు వచ్చ వచ్చి యీ కొన్ననతీవజొంపముల కోనకు నెన్నండు డిగ్గు డిగ్లియాీ కన్నియ గన్నులార గుతు కంబున నెన్ను గాంచుఃగాంచి తా నెన్షండు గారవించు. జెలు లెన్నడు గాంతు రభీష్టనంపదల్‌. 42 అ వసుధేశ్వరుండువవసురాజు, ఇన్షగరాజువ వపర్వతశ్రేమ్రండయిన యీకోలాహలుని, చూడవ , ఎన్నడు, వచ్చను వచ్చి, ఈక్రొన్సనతీవజొంపములకోనకువ వక్రొత్తవయిన పూవు బివియల గుబురులుగల యీలోనకు, ఎన్నండు, డిగ్గు=ఐదిగును, డిగ్గి=దిగి, ఈకన్నియవ , కన్నులారక, కుతుకంబున£ =వేడుకతో, ఎన్నడు, కాంచును, కాంచి=చూచి, తాను, ఎన్నండు, గారవించు౯ మన్నించును, చెలులువచెలికత్సైలు-వమేమనుట, అఖీష్టనంవదల్‌వకోరిననసిరులను-వను

308 వసుచరిత్రము రాజు దగిరికను వఠిగ్రపొంచుటచేత( దవముకు( గోరిననంవదలెల్లననుట, ఎన్నడు, కాంతురు=పొందంగలరు, ఇది మిక్కిలి దుర్లభముగదా యని యాశయము వనురాజుతోడి కూడిక యాకన్నియుకుంగల్డుట దుర్లభము అయిన నందులకు. గొన్నియుపపత్తులు గలుగవచ్చును ఈనగరా జాతని క్రీడాపర్వతము గాన యిందులకు విహారార్థము రావచ్చును. అట్లు వచ్చు నేని యీకోన క్రాన్సనతీవజొంపములు గలదిగాన నిందు దిగవచ్చును దిగినపిదవ నీకన్నియను జూడ6 దటన్సించును. చూచినపిదన నతడు మన్నించునేని మానంపదలన్నియు. బండినట్స్లి మహాసార్వభౌము.డు మాచెలిని చేపట్టినపిదప మాకు? దక్కువయేమి యని తాత్చర్యము , కన్నియను జేపట్టుననుటకు గారవించునని గౌణముగా జెప్పటచే రాజునందలి వారిగౌరవప్రతిపత్తియు స్రీత్వప్రయుక్తమయిన వారిమానంపు వలుకుబిగెయు వ్యంజుతములు. 'వఏలుకోంగద మాచెలి బాలనిపుడు' (విజయవిలాసము) ఇత్సాదు లెలుంగునటి. చ. అని జవరాలు వెండియు! బ్ర యమ్మున నమ్ముని. జూచి యో తవొో ధథనమణి యీలతాంగి వసు। థావరు నెన్నండు చెట్టపట్టునో యని యనురక్తిపెంపుమెయి! నాడితిం గాక శుభప్రసంగ మం గనకు నొసంగం గొంగుముడి గాదె భవద్వచనంబు నావుడున్‌. తం అ. అని, జవరాలు=మంజువాణి, వెండియు౯ =మరల, ప్రియమ్మునః =ప్రీతి చేత, అమ్ముని౯ , చూచి, ఏతపోధనమణి=తపస్సే ధనముగాంగలవారిలో మేలయినవాండా, ఈ లతాంగి, వనుధావరు॥ణ =భూపతిర్దైైన వనురాజును, ఎన్నండు, చెట్టపట్టునో=పాణిగ్రహణము చేయునోకదా, అని, అనురక్తిపెంవువెయిక =మక్కువయెలక్క యెక్కువచేత, ఆడితిః కాక=చెప్పితినేకాని, భవద్వచనంబు=దేవరవారిమాట, అంగనకు౯ =గిరికాదేవికి, శుభప్రసంగము=మంగళమయిన ప్రసక్తిని-రాజు పొణిగ్రహణముననుట, బసంగ౯ =ఇచ్చుటకు, కొంగుముడిగాదె =కొంగుముల్లెకదా- కొంగుముల్లెవలె సిద్ధమైనదిగదాయనుట నావుడుక =అని పలుక(గా. కొంగుముల్లె తలంచిన కార్యము నెఅవేర్చటకుః దోడనే సిద్ధముగా నుపకరించునది-అనంగా సిద్ధముగా నమకూర్చనది. అట్లై దేవరవచనమును గిరికకు శుభప్రనంగ మొడంగూర్వ్చటకు నత్సంతసిద్ధమైనది. అట్లుండ సందేహ మేల యన్ల్నచో 'అతిస్తేహః పాపశంకీ' అను న్యాయముచొప్పన, అనురక్తిపెంపుచే నట్లు గలిగినది. ఇట “ఈలతాంగి . వట్టునొ' అని స్త్రీ వురుషునిం జెట్టపట్టుట వ్యుత్రమము. 'లతాంగిక వసుధావరుఃడెన్నండు చెట్టపట్టునో యని పాఠముంజేసినచో నిది తొలంగును. అతనివచనము కొంగుముడి యనుటకు నతండు 'తపోధనమణి' గదా. ము. అలనా! యీయెలనాంగం బెండ్లి యగు వా।; లాయంబు. జేదిక్షమా తలనాథుం డిది నమ్మవేని నిజమం త్రప్రాఢి రప్పెంతు నా నలనాసత్య్ససమాను(జూడు మని పం తం బొప్ప మాయాజపా కలనాధంభము పూని మౌని దిశ లా! కర్లించి మడ్డా యనన్‌. తేజ అ. మౌని=ఆబుషి, లలనా=మంజువాణి, ఈయెలనాఃగక౯ =ఈగిరికను, చేదిక్షమాతల నాథుండు=చేదిభూమికి రాజయినవనురాజు, వాలాయంబు౯ =అవశ్శముగా, పెండియగు౯ =వివాహము కాంగలండు, (పెండ్లి, పయనము మొదలగువానితోడ 'అగూ ధాతు వయ్యె యర్థములజూపట్టుచున్నది ఇది భాషాతైలి పెండ్లియగు=పెండ్లిచేసికొనుననుటు ఇది=ఈమాటను,

తృతీయాశ్వాసము 309 నమ్మవేని. ఆనల నాసత్ళ్మసమాను=నలునితోడను అశ్విదేవతలతోడను (స్వర్వైద్యావశ్వనీసుతౌ, = -త్యావశ్వినౌ దన్రావాశ్వనేయాచ తా వుభౌ” అము సమాను౯ =నాటెయైన యాననురాజును- నలునివలెను నశ్వినిదేవతలవలెను నాందర్యవంతు(ండయిన యారాజుననుట. ఇట సొందర్యద్య్చోతకములయిన యుపమానములు రాజునకు(గూర్చట 'కన్మావరయతే రూపమ్‌' అన్లట్లు కన్య యత్మము చొవ్వన నిజమంత్రప్రాథిక =నాయెంక్కు మంత్రవ్రభావముచేత, (నారహన్మాలోచనయుయొక్క నేర్చుచేతనని యర్థాంతరము.)) రప్టింతును, చూడుము, అని, పంతంబు ఒప్పన్‌=ప్రతిజ్ఞ యొప్పనట్లుగా, మాయా. దంభము-మాయాజస=కల్లజపముయొక్క, ఆకలనా=చేయుటయనెడు, దంభము=నెపము, పూని= కయికొని-ఆనెపముపన్నియనుట. (కపటోస్తే వ్యాజదంభోపదయశ్రద్మకైతవే, కుస్యతిర్షికృతి శ్యార్భమ్‌' అమ) దిశలు అకర్ణించి=దిక్కులాలించి, మజ్ఞఅనన్‌=మజ్ఞూఅని ఆకర్షణశోపయోగియైన శబ్దమును బలుకంగా “సందానకుశల శ్చేటఐ అనుటంబట్టి సంధానకౌశలముచేత నర్మసఖుండు చేటుండు మ. ఇది నంధింపంగ వేళయంచు వనురా। జేంద్రుండు నీరంధ్ర నీ రదవారప్రతిసీర వెల్వడిన తాః రాభర్తలీల౯ లతా ఛ్రదసంఛాదికంబాని నిల్చె నెదుటక సారంగరాగభ్రమ నృదభృంగీరుతి వందిమాగధకథా। మాధుర్య్మముం దెల్బంగన్‌. 45 అ వసురాజేంద్రండు, ఇది సంథింప(గ౯ వేళఅంచు౯ =ఇదియె కలియుటకు నమయము అని, నీరంధ్ర. సీర-నీరంధ్ర=దట్టమయిన, నీరదవార=మేఘసమూహమనెడు (స్తోమౌఘ నికర వ్రాత వార సంఘాత నంచయాం అమ) ప్రతిసీరజ =తెరవలననుండి, (€ప్రతిసీరా యవనికా స్కాత్తిరస్కరిణీచ సా" అమ) వెల్వడిన=బయలుపడిన, తారాభర్తలీలక =చంద్రునివలె. లతా... దికః్‌ - లతా=తీంగలయెలుక్క, ఛద=ఆకులచేనైన, నంఛాదిక౯ =కవ్వను, వాని =వదలి-అనంగా మణుంగువిడిచి, సారంగ . రుతి-నొరంగ=మగతుమ్మైదలయందలి, రాగ=అనురాగముచేత, భ్రమత్‌=తిరుగుచున్న మద=మత్తుగొనియున్న, భృంగీ=ఆండుతుమ్మైదలయొక్క, రుతి=ర్సుంకారమే, నారంగరాగ=నారంగమునెడు రాగమందు, భ్రామత్‌=నంచరించుచున్నదియు. మదభఖ్యంగీరుతి= మదించిన యాండుతుమ్మెదల నాదమువంటిదియునగు నాదము- ఈరెండర్థ ములకు నభేదాధ్యవనాయము. వందిమాగధ ఉ=తుంభిమూాగధంలు పాడునట్టి. కథా=చరిత్రలయొక్క, మాధుర్యముక =తీయందనమును, తెల్ట్బంగన్‌=తెలియంజేయుచుండగా, ఎదుట, నిలిచెను. రాజాగమునమందు, వంధిమాగభకభా గానములుండుట నవాజముగాన మగతుమ్మైదలయందలి రక్తిచే మొరయుచున్న యాండుతుమ్మైదల రవలియే వందిమాగ ధకథాస్తవముగాం జెప్టినాండు దట్టంపు మబ్బుల పటలమునకు. బ్రతిగా నుండుటకై తీవెలనుమాత్రము చెవృ్పక తీవయాకుల జొంవమును జెౌప్పినాండు. మబ్బులదట్టమునుండ్‌ వెలువడిన చంద్రుండతిరమణీయుండు, నత్మంతావ్లాదకరుండును మజఖిచంద్రునకు 'తారాభర్త యనుట, రాజునందలి భర్తత్వానుగుణ్బమునకు సూచకము. వందిమాగధకథామాధుర్భమును పచరించుటకై లతాళ్చవసంచాథికనుండి వెలువడ!గా నది చలించి యందుండి కదలిన యాండుతుమ్మెైదల రవ౭ినే హవణించినాండు. సీ. తలిరుంబ్రాయమువాని। వలరాజు నలరాజు, నలరాజుం దెగడునో యగమువాని బసింయిచాయలవానిం బగడంబు జగడంబు, జగడంబుగలమోవి సొగసువాని!

3౩10 వసుచచరిత్రము దళుకుంజెక్కులవానిం దులకింపుపలుకెంపు, పలుకెంపులొలయునః వ్వొలుకువానిః జికిలిచూపులవాని; సిరిమించుదొరయించు, దొరయించు కాంచనాం బరమువాని తే. నొఅపుగలవాని మకుటకేయూరవహాోర, కటకకుండల చాకచ। కృములవాని నమ్మహీజాని(గని లేచి; యమితవినయ, నంభ్రమముదోంప నిలిచి ర బ్బాతముఖులు 46 అ అబ్బాతముఖులు=తామరవంటి మొగములుగల స్త్రీలు, తలిరు(బ్రాయమువానిక =లేంత వయనుగలవానిని, వలరాజు=మవ్మథునీ, అలరాజుజ ఆచంద్రునీ, నలరాజుజ నలచక్రవర్తినీ, తెగడు=తిరస్కరించునట్టి, నోయగమువాని౯ చక్క;దనముగలవానిని, పసిండిచాయలవాని౯ బంగారపు కాంతివంటి కాంతులుగలవానిని, పగడంబు... డంబు-పగడంబు=పగడముయొక్క, జగజ=న్రేవమయిన, డంబు=కాంతితోడ, జగడంబు=కలహముగల, మోవినొాగనువాని౯ =మాతెఅయందముగలవానిని, పగడముకంటె మించిన యజలటుపుగల యందమయిన క్రింది పెదవి గలవాని ననుట. తళుకు.జెక్కులవాని£౯ = తళతళమని మెలయు చెక్కిళ్లుగలవానిని, తులకి.. కెంపులు-తుల కింపు=సాగసు గులుకునట్టి, పలుకెంపు= పండ్లనెడి కెంపులయొక్క, పలు=సెక్కులయిన, కెంపులు= ఎట్టుని కాంతులు, (కెంపుతొగరుతొనరు కెంజాయ యెలుపెట్స, యనంగనరుణకాంతి కావ్యాలయ్యె' ఆంద్రనామఎ) బఒలయు=వ్యాపెంచుచున్హ నవ్వు, ఒలుకునాని౯ =చిందువానిని, చికిలి చూసపులవాని౯ =మెలు(గారు తేటచూపులవానిని, సిరిమించురొర=లక్షీదేవిచే నతిశయించుచున్న స్వామియగు శ్రీవిమ్లవుయొక్క, ఇంచు=కొజంతను, దొరయించు=పాసంగించుచున్న కాంచన అంబరమువాని౯ =బంగారు వలువగలవానిని-అనంగా విష్ణువు పీతాంబరమువంటి బంగారువలువ గలవానిననుట ఒబఅపుగలవాని౯ =తేజస్సుగలవానిని, మకుట... కృములవాని౯ -మకుట=కిరీటముయొక్కయు (అథ మకుటం కిరీటం పున్నపుసంనకమ్‌' అ) కేయూర= (కేయూర మంగదం తుల్యే' అ) భుజకీర్తులయొక్కయు, హార=ముత్యాలవోారముయొక్కయు, (హోరోముక్తావల్‌ దేవచ్చందోసా శత యుష్టిక:'ి అ కటక= కడియువములయెలమంక్కయు, రకటకం కరభూవణవు' అం కుండల=చెవిపోులయొక్కయు' (కుండలం కర్లవేష్టనమ్‌' అ) చాకచకృములవాని=చకచక కాంతులు గలవానిని అమ్మహీజానిక =ఆరాజును, కని, లేచి. అమితవినయసంభ్రమము=మితిలేని అడ(కువయును తొందరపాటును, తోంవంగా, నిలిచిరి=నిలుచుండెరి అలం ఉవను, చేకానుప్రాసము మ. క్షితిపాలోత్తముండంత సంతసమునం। జేరంగ నేతెంచి *చిం తితకల్యాణసమ్మద్ధిరి స్తనుచు స ఖ్మిత్రుండు టివింపంగాం గుతుకస్మేరముఖారవిందు. డయి తో; ర్కుల్‌మోఅ నారీజనా ర్పిత జాంబూనదపీఠిం బొల్చ్టె జలజ: ప్రేంఖవృ్మరాళం బనన్‌. తా అ. క్షితిపాలోత్తము.డు=వసురాజు, అంత, నంతనమునక౯ =నంతోషముతో, చేరంగణ౯ =దగ్గలునట్ట్లు, వతెంచి=వచ్ళి, 'చింతితకళ్ళాణసమృద్దిః అస్తు=తలంచుకొనంబడిన శుభములయొక్క వరిస్తూర్తి అగుంగగాకయని యర్థము (తలంపంబడిన వివాహసమృ్మథ్ధి యగు/గాకయని భావము) అనుచుః , సన్నిత్రుండు=మునివేషమున నున్న ప్రియుసఖుండు, టివింపంగా, కుతుక దుఃండయి- కుతుక=వేడుకచేత, స్కేర=నవ్వుచున్న ముఖారవిందు(డయి=మోముదామురగలవా(డై, కోర్కుల్‌, మిఅ౯ =అతిశయించుచుండంగా, నారీ. పీఠి॥ -నారీజన=ఆండువారిచేత-గిరిక చెలికత్తెలచేత ననుట, అర్హిత=ఉంపంబడిన జాంబూనదపీఠి౯ =మేలిబంగారు పీఠమందు (రుక్తం కార్తస్వరం జాంబూనద

తృతీయాశ్వాసము 311 మష్పాపదోస్తియామ్‌' అ) జలజ... జనః -జలజ=తామరపున్వుమోంద, ప్రేంఖత్‌=తూంగి యాడుచున్న, మరాళంబనళ౯ =రాజహంసయో యనునట్లుగా, పొల్టె౯ =ప్రకాశించెను-అన(గా బంగారుపీఠమందు సుఖాసీనుండై యుండెనని తాత్సర్యము అలం. ఉపమ.

చ. అనుపమకాంతివైభవన। మన్వితునావనురాజు. గాంచు వ ఇని సరసాంతరంగమున । మించె వినూతనరాగకందళం బొనం నఖండవాననలు నుత్కలికల్‌ విలసిల్లె నల్లన ల్లన నిగిడెం బ్రమోదతర ళస్థితులై తమి జూవు తుమ్మెదల్‌, తై అ. అనుపమ-న్వితు౯ -అనుసమ=సాటిలేని, కాంతి= (కాంతిశ్ళోభావరేణ్యమోూ అమ అన్హట్లు కాంతియనంగా లావణ్యమును ప్రకాశమును-ముత్యములలో! దిరిగెడు నీరువలె నవయవము లందు! బ్రకాశించునది లావణ్యమందురు. అట్టి లావణ్యముయొక్క, వైభవ=పెంపుతోడ, నమన్వితు౯ =కూడుకొన్నవాండయిన, ఆ వనురాజుక =ఆ వసురాజు (అనెడు అనువమమయిన ప్రకాశ సంపత్తితో;గూడిన యాసూర్భునని ఇట వసువులన(గా కిరణములు, 'వసుర్షాదేవభేదేము యోత్రార్షి ధనదాంశుషు. మధురేతు త్రిషుక్లీటే సలిలేధనరత్షయోః నానా వనువులకురాజు వసురాజు-అనంగా సూర్చుండని యర్థము కాంచు=చూచుచున్స్న పథ్మిని=పథ్మినీజాతిస్త్రీయైన గిరిక (యనెడుతామర తీంగయొక్కు సరస అంతరంగమునః =సరసమయిన హృదయము (అనెడిరస (జలు యుక్త మయిన లోపలనున్ల కందమందు-అనంగా మూలదుంపయందు), వినూ... ళంబు వినూతనమిక్కిలి క్రొత్త్రదయిన, రాగకందళంబు=అనురాగపు మొలక (అనెడి క్రొత్త్సదయిన యెజ్ఞనిమొలక-అనురాగము ప్రేమయందును ఎలుపునందును వర్తించును), మించెక = అతిశయించెను అఖిండవాసనలు- అఖండ=నిండయిన, వాసనలు=భావనలు (అఖండ వాసనయనంగా తథృయీభవనము, ఇదియ సత్త్వము సాత్తికభావము లయిన రోమాంచ కంపస్వేదాదులు) అనెడు పరిమళములు. జనరెవ =బప్పెను - ఇట అఖండవాసనాజన్మములయిన సాత్త్వికభావముల నఖండవాసనలని జన్యజనకముల యభేదోపచారముచేత( జెవ్పటతెలియునది ఉత్కలికల్‌= ఉత్కంరలు (ఉత్కలికయనోగౌ జౌెత్సుక్యమనెడి నంచారిభావము గనుక నిట బహువచనముచేత శృంగార రనమందు బ్రయుక్తములగు శంకానూయాటది సంచారి భావములని తెలియునథి '“శజ్కౌసహూయా భయం గ్లాని ర్వాథి శ్చింతావ్యతిర్ధ్రతి: జౌత్సక్య విస్మయావేగా ప్రీడోన్మాదొౌ మదస్తథా విషాదో జడతా నిద్రావహిత్లా చాపలం మృతి; ఇతి భావాః ప్రయోక్తవ్యాః శృంగారే వ్యభిచారిణపి అని శంకాదులు లేక ఉత్కలికలన(గా తరంగములు 'భవేదుత్కలికోత్కంరాహేలాసలిలవ్‌చిషు' విశ్వ కనుక6 దరంగములవంటి సంచారిభావములు నుత్కలిక లనంబడుచున్నవని తెలియునది అట్టి ఉత్కలికలనెడు ఉత్కలికలు-అన(గా పయికి లేచిన మొగ్గలు, విలసిల్లిను (ఇక్కడ ఉత్కలికలనలెనే ఉత్కలికలు-అనంగా తరంగములవలెనే నంచారిభావములు చూడంబడుచున్నవ్‌ ఎట్సిన సముద్రమందు. దరంగములు పయికి లేచుచు లోపల నడంగుచునుండి యా సముద్రమునకు నుత్కర్నమును జేయుచును మరల దత్సరూవత్వమునొందుచును వర్తించునట్సె న్థాయిభావమయిన రతియందు సంచారిబావము అయిన శంకాసూయాదులు వర్తించుచును నాన్గాయి భావమును దమ్మును బోషించుచున్నవై రనాత్మకత్వము వా.

312 వసు-చరిత్రము “ఫలసంపాదకత్వసామ్మేన క్షేత్ర మివ క్షేత్రం శరీరమ్‌, ఆవరకత్వ నామ్మేన తమ ఇవ తమో మోహ; ఇత్యాదివత్‌, మజ్దనోవృజ్ఞవసామ్మేనోత్కలికా ఇవోత్కలికా ఇతి సంచారిభావా లక్ష్యన్తే' శ్లో మజ్దంతశ్ష నిమజ్దంత: కల్లోలాస్తే యథార్లవే! తస్ఫోత్కర్నం వితన్వంతి యాంతి తద్రూపతామపి। తథా స్థాయిని నిర్మగ్భాటన్యగ్నా వృభిచారిణ పుష్మన్తి న్థాయినం స్వాంశ్ష తత్ర యాన్ని రసాత్మతామ్‌ః అని చెప్పంబడియున్నది. అల్లనల్ల... తుమ్మైదల్‌-ప్రమోదతరళస్థతులై - (ప్రమోదమనఃగా హర్షమనెడి సంచారిభావము 'హర్నోమనన్సముల్లానోదేవ గురుమహీభుజామ్‌ ప్రసాదాత్తియసంగాఛ్చభవేదిష్టార్ధలాభత: 7 అనియున్నది). వార్నముచేత( జంచలన్చితికలిగినవై, తవింజి =తవుకము చేత, చూపుతుమ్మెైదల్‌=చూపులనెడి తుమ్మెదలు, అల్లనల్లన౯ =మెల్లమెల్లగా-అంతంత ననుటలేక, నల్లనల్లన౯ -(ప్రకారే గుణవచనన్య' అను పాణజినినూత్రముచేతను 'ప్రకృతివధ్మిక్యతిః? అను ననయనూత్రముచేతను వచ్చిన బ్విర్ధావముచే నీలప్రకారముగా నిగిడెననియు నర్థము. దేటిప్పమానకిరణములతో సూర్చుండు పొాడసూప!గా తామరతీంగయొక్క జలములోనున్న మూలదుంపయందు క్రొత్తగా నెజ్హని మొలకపుట్టి పిదప గుమగుమ వాసనలు గలిగి, యంత పయికి మొగ్గలు పాటమరించుటయు, అంత సంతోషముచేంజలించుచు దుమ్మెదలు, దానికి నిగుడుటయు నిట ననుసంధించినాండు. మిక్కిలి లావణ్బ మొలుకుచున్న యా వసురాజును జూడంగాం బథ్యినీ జాతిస్తీయగు గిరికకు మనను రసార్దమై క్రొత్తగా ననురాగము మొలకొత్తెననియు. బిదవ సాత్తికభావములు నవ్వల సంచారిభావములు నుష్టతిల్లైననియు, నంత సంతోషముచేం జంచలము లయిన చూపులను నారాజుపయి నిగిడించె ననియు నర్థము. అలం. శ్లిప్టరూపకము సనావయవము. రనవిచారము బజకరి నుఖదుఃఖాదులను జూచునపుడును దెలియునవుడును వాననారూపముగా మన మనస్సులకును నొక వికారము పుట్టుచున్లది. 'సుఖదుఃఖాదిభి ర్జావై ర్ధావస్తద్దాన భావనమ్‌' ఇట్టిమనో ఐకారమే భానవ మనయుడును. 'వికారో మానసోభావ” అమ. ఒక స్త్రీ సౌందర్భమును జూడగా అనురాగమును, విరూపత్వమును జూడ6గా హాసమును మనస్సునకు. గలుగుచున్నది గదా. మనో వికారము అయిన యీ యనురాగాదులే భావములు. ఇట్టి భావము సజాతీయములయిన భావముల చేతగాని విజాతీయములైన భావములచేతంగాని డిందుపడక రసముగా బరిణమించువఅణఅకు మనస్సున స్థిరముగా నుండునేని యది న్థాయి యనంబడును. బకనికి నాక నాయికయందు అనురాగమనిెడి భావము గలిగియున్నదని తలంతము. ఆ భావమునకు మథియొక నాయికయందలి యనురాగము సజాతీయమైన భావము. నోస్యము, భీభత్సము (రోంతు మొదలగునవి దానికి ఐిజాతీయములయిన భావములు. అనురాగమనెడి యీభావము అట్టి సజాతీయములచేతను ఐజాతీయముల చేతను గొట్టుపడక చిత్తమున దృఢముగా వర్ణిల్లుచు రసముగాం బరిణమించునంత పటుత్వము గలదగునేని యది న్థాయిభావ మన(బడును. 'నజాతీయైైర్వి జాతీయై రతిరస్పతమూర్తిమా౬ | యావద్దథఢం వర్తమాన స్హాయాభావ ఉదాహ్యతవ।' నముద్రములోన( గలయు నదుల తీయని జలములు దానివలెనే యుప్పనమై దాని న్వరూవము శనొందునట్లు, నస్థాయిభావమునందా( గలయు నితరభావములెల్ల విరుద్ధములయినవియు విరుద్దములుగానివియు దానిని జెజబువనేరక దానిమయములే యగుచున్లవి.

తృతీయాశ్వాసము 313 'ఏరుద్దెరవిరుద్దెర్వా భావైర్విచ్చిద్యతశే నయ: ఆత్మభావం నయత్యన్ఫాక స్థాయీవ లవణాకరః।' ఇట్టి న్థాయిభావము పైవయి వర్ణిల్లి మిక్కుటమయిన యానంద నంవిద్రూపముగాం బడిణమించు నేని రసమనంబడును రతి, హాసము, శోకము, క్రోధము, ఉత్సాహము, భయము, జుగుప్త్క విసయము, శమము అనియా తొమ్మదియు న్ధాయిభావములు. ఇవయె వృద్ధినొంది వరుసగా శృంగారము, వోస్యము, కరుణము, రౌద్రము, వరము, భయానకము, జీభత్ళము, అద్భుతము, శాంతము అని రసములు తొమ్మిది. 'రతిర్హాసశ్చ శోకశ్చ క్రోథోత్చాహా భయం తథా; జగుపష్పావిషయశమా; న్థాయిభావా గువ క్రమాత్‌ శృంగారవాస్యకరుణరౌద్రవరభయానకాః బజీభత్సాద్భుతశాన్లాశ్చ రసాః పూర్వైరుదాహ్యతాఃి 1 ఈన్థాయిని బుష్టినాందించి రసముగాం బరివక్వముసేయు సామగ్రియు. గఅదు-అది విభావములు, అనుభావములు, సాత్తికములు, వ్యభిచారులని నాలుగు ఐధములనుండును,. వ్యంజనాదులు అన్నము నెట్లు భోగ్యముగాం జేయునో యట్లై విభావాదులును న్థాయిని స్వాద్యముగాంజేని రనముగావించాను. 'విభావై రనుభావ్చై శ్లసాొత్త్వి కైర్వుబి చారిఖి: ఆనీయమానన్థ్వాదుత్వం స్థాయీభావోరసన్సృృతన ఇట “రతి” యనెడు న్ధాయిభావము నుదాహరణముగాః దొందము. రతి యనంగా స్త్రీపురుషులకు సంభోగవిషయమై కలుగు నొక యిచ్చావిశేషము. క. తరుణులు. బురుషులు నితరే, తరసంబం ధేచ్చ నెలమి। దలకొనంగాంద న్‌ తృరమతి. దివురుట శృంగా, ర రసజ్ఞుల మతమునందు!। రతి యన బరంగుని. దన స్థాయిని (రతిని బుట్టించుటకు మొదటి సామగ్రి విభావము. 'విభావ: కథ్చతే తత్ర రనోతాం న తారణమ్‌'. ఈ విభావము ఆలంబనము, ఉట్టివనమని రెండు విధములు. రత్కాదు విషయభూతులైన నాయికా నాయకులు ఆలంబనవిభావము ఈ నాయికా నాయకులయొక్క (1) గుణములు, (2) చేష్టలు (3) అలంకారము (41) తక్కినతటస్థములు అని ఉద్దీపన విభ్తా ము నాలుగు విధములుగానుండును గుణములు రూవి యౌవనాదులు. చేట్చే యౌవనమువలనంబుట్టు హోవభావాదులు. ఇవిపదునెనిమిది. 'హావోభావశ్చ హేలాచమాధుర్యంధైర్యమిత్యపి! లీలావిలాసో విచ్చిత్తిర్పిప్రమఃకిలిరించితను ఇత్యసో మోట్టాయితం కుట్టమితం బిబ్బోకోలలతంతథా! కుతూహలంచ చకితం విహృతం దశుశపికాదులు. అలంకారము నూపురాంగదవోరాదులు. తటస్థములు మలయానిలచంద్రశ తను ఇట్లు నాయికా నాయకులనెడి ఆలంబనము చేతను వారి గుణచేష్టాదులైన యుద్దీపనము వఏయె రత్యాది భావములకు న్థాయిత్వము గలుగును. అనంగా నా న్ధాయిభావమునకు ని కారణములగును. శ్లో ఆలంబనం తు రత్మ్యాదేర్విషయౌ నాయకావిహ। ఉద్టీవనం తదుత్కర్న హేతు స్తళ్చ చతుర్విధమ్‌! ఆలంబనగుణకైవ తచ్చేష్టా తదలంక్యతిః తటస్థాన్చేతి విజ్హేయశ్చతురోద్దీపనక్రమః ఆలంబనగుజోరూపయౌవనాదిరుదాహ్యాతః తచ్చేష్పా యౌవనోద్భూతవావభావాదికామతా! స్థాయికి రెండవసామగ్రి అనుభావములు. ఇవి శరీరజనితములైన కటాక్షము (కడకంటి చూపులు) భ్రూవి క్షేపము (కనుబొమలు త్రిప్పటు మొదలగునవి ఇవి హృదయమందలి రత్యాదిభావములను వెలిపుచ్చను.

314 వను-చరిత్రము

'భూవిక్షేప కటాక్షాది వికారోహ్యదయస్థితమ్‌! భావంవ్యనక్తియస్టోయమనుభావఇతిరితః

ఈ యనుభావములు స్థాయివలనం గలుగు కార్యములు. ఇవి స్థాయివలనంగలుగునట్టి వేనిన్సాయిని గలిగించు సామడ్రి యెట్లగు ననరాదు నాయికాదుల చిత్తములందుంగల రత్కాదులచే భ్రూవిక్షేపాదులు' పుట్టుచు వారిచిత్తములందలి రత్కాదులను, నాయకాదులకు. దెలిపి వాలకింూడ నారత్యాదులను గలిగించుచున్నవి. ఇట్లు మొదటివారి రత్కాదుల కవి కార్భ్యములయ్యు రెండవ వారి రత్యాదుల కవి కారణములగుటచే నట్టి సామగ్రి గాం జెప్టంబడినవి. స్థాయికి మూండవసామగ్రి సాత్త్విక భావములు. నత్త్వమనంగా ఒకరి నుఖదుఃఖాదులను భావించుటకు మనను మిక్కిలి యనుకూలముగానుండుటి. పరగతములయిన సుఖము.ఖాదుల ననుభవింపంగా నంత:కరణము తనవ్మయమగును. మనస్సునకుంగల తవ్మయీభావమే సత్త్వము. సత్త్వముచేత నిర్వత్తములయినవి గాన సాత్వికము అనంబడుచచున్నవి. ఇవి స్తంభము ప్రలయము మొదలయినవి యెనిమిది.

“స్తంభ ప్రలయరోమాంచా స్వేదోవైవర్హ్వవేపథూ!

ఆశ్రువైన్వర్భమిత్యష్తా సాత్తికాః పఠికీర్తితా:

అనుభావములవలెనే సాత్తికములును రత్సాదిసూచకములుగాన నివియు ననుభావములే యనఃందగినను నివినత్తము వలన గలుగునవిగాన విశేషంచినవని తెలియునగుది. న్గాయికి నాలుగవసామంగ్రి వృభిచారిభావములు. ఇవి నిర్వేదము, గ్లాని, శంకమొదలైనవి ముష్టదిమూడుగలవు. ఈవ్బభిచారులే 'ఏకత్రనియతా భావారజ్బన్తే వ్యభిచారికా: తేవాన్యత్ర సంచారాత్ళంచారిణ ఇతిస్యతాః అని సంచారులు నగును. ఇట్లు శ్థాయిభావము-విభావములు, అనుభావములు. సాత్తికములు, నవ్యభిచారులనెడిచతుర్విధ సామరగ్రిచే సముల్లాసితమై రసమగును. స్ధాయికి నాయికానాయకులును, కటాక్షాదులును, నిర్వేదాదులును వరుసగా కారణమనియు, కార్యములనియు, సహకారులనియు లోకవృ్యవహారమునఃజెప్టంగా కావృ్యనాటకములందు విభావములనియు, అనుభావములనియు, వృభిచారులనియు చెప్పంబడుచున్ల్నవి. రసమునకు విభావములతోను, అనుభావములతోను, వ్యభిచారులతోను వరునగా కార్యకారణనంబంధమును, జ్ఞావ్యజ్ఞావక నంబంధమును, పోష్యపోవకనంబంధమును నుండును. అనగా దానికి, విభావములచేత నుత్పత్తియు, అనుభావములచేజ్ఞస్తియు, వ్యభిచారులచేత. బుష్టియుంగలుంగుచున్నవి. సముద్రమం దలలు లేచుచును బడుచును దానిని జెలరేండించునట్లు న్ధాయిభావమునందు వృభిచారులును మెలంగి దానిని విజ్బంభింపండేయును. రసమువస్త్రమువంటిది. దానికి నాయి తంతువులవంటిది. విభావాది నామర్రులు నాలుగును నాలెవాండు మొదలగువానివంటివి. వస్తమునకు తంతువులెట్లు సన్నిహితములో, అన(గా మిక్కిలి సమాపమయిన పూర్వావస్థ తంతువు లెట్లగునో, యట్లె రనసనమునకు మిక్కిలి దాపైన పూర్వావస్థ న్ధాయియె యగును. అనగా తంతువులే వస్త్రమగునట్లు న్థాయియె రనమగును. సాలెవాండ్రు మొదలగునవి తమంతటగాక తంతువుల మూలముననే వస్త్రము కలిగించునట్లు, విభావాదులు తమంతటగాక న్థాయిమూలముననే రసమును గలిగించునుగాన భావములలో న్ధాయి రసమునకు సన్లిహితమైనధియు, విభావాదులు వృ్యవహితములైనవియు గుగును.

“'యథాహితంతవో వేమతురీయాదిభి రన్వితాః పటాత్మనా పరిణతాః పటవాచ్యాభవన్తి తే॥

తథైవ న్లాయినో భావా విభావాదిభిరన్వితావ రసాత్మనా పరిణతా రసవాచ్చా భవన్తితే

ఇది రసన్వరూపము. ఇందు 'అనుపవమకాంతి' యను పదృమున గిరికాపరమయిన యర్థమందు సంపూర్ణమయిన శృంగారరసనమును జెప్పినాండు. కాంతి యుద్దీిపనవిభావము. చసురాజు ఆలంబన విభావము. 'నరసాంతరంగమున మించి వినూతన రాగకందళంి బనంగా అనురాగయుక్తమయిన యంతరంగమునం దాయనురాగము పూర్ణమయ్యెననుట అనురాగ

తృతీయాశ్వాసము 315 మనంగా రతియనెడు న్ధాయిభావము. కందళవదము అపరిపూర్ణత్వమును దెలువుచున్నది. వినూతనవదము న్నష్టార్థము. మించెననెడి వదము వూర్ణత్వమును జెవ్వచున్నది. అపరిపూర్ణ్షమయినచో న్థాయిభావమనియుః బరిపూర్ణమయినచోరనమనియును గ్రహించునది. అఖండవాసన అనగా సాత్త్వికభావములు. ఉత్కళకలనంగా సంచారిభావములు. చూవులనంగా అనుభావములు. ఈలఠతిని విభావానుభావనాత్త్విక సంచారిసముల్లసితమయి న్థాయిభావమయిన యనురాగకందళము సంపూర్ణమయిన శృంగారరసమని గ్రాహృము.

చ. తొలుదొలుతన్‌ విలోలగతి. । దొంగలిలెష్టల నాని కర్ణకుం

డలరుచిధాళధళ్ళముల । డాపున నల్లన పొంచి మించులై వెలువడి పూర్ణచంద్రుపయి । వెన్నెలపుల్లులచాలు వ్రాలు లీ లల విభుమోద వ్రాలె నవ। లా నవలాలితద్యప్టి జాలముల్‌: 49

అ నవలా... లముల్‌-నవలా= దిరికయొక్క, నవ= నూతనమయిన, లాలిత=దిలానములుగల, దృష్టిజాలముల్‌-చూవులనమూహములు, తొలుదొలుతక =ముందుముందుగా, విలోలగతిక్‌ - (లోలమనగగా 'లోలశ్చపలత్యష్టయోః వి అన్నట్లు) ఆసక్తిచేతను చపలతచేతను, తొంగలిటెప్టలక =వివ్వగల కనుథెవ్చలను, ఆని=ఊంది-ఆలెవ్చలందు(. గొంతసేవు నిలిచియనుట, కర్టకుం.. డావున- కర్ణకుండల=చెవుల కమ్మలయొక్క, రుచి ధాళధళ్ళము=ధళధళయను కాంతులయొక్క డాపునః =చెంత, అల్లన=మెల్లగా, పొం చి=నుటిగియుండి-కొంతసేపునిలిచి, మించులై=అతిక్రమించినవై(యెబువుతగల వంటివైయనియు, వెలువడి=బయలుదేతి, వూర్ణచంద్రువయిక = నిండు చంద్రునిమోంద, వెన్నెలపుల్లులచాలు=చకోరపక్షులచాలు, వ్రాలులీలజ =వ్రాలునట్లుగొ, విభుమోంద౯ =వనురాజుమా/ద వ్రాలెను-ఇందు లజ్ఞాతిశయము న్సురించుచున్నది గనుక నాయక ముద్ధ. 'ఉదయద్భొవనాము+న్ధా లజ్ఞావిజతమవ్మథా. లజ్జయనునది సంచారిభావము. 'చేతన్సంకోచనం ప్రీడానంగరాగ న్తనాదిభా.

లజ్జగలవారు మొట్టమొదట వెడలుపులయిన మాటులందుండి పిదప తముబోంట్లనడుమః జక్కంగా నేర్ష్వడకుండ బొంచి పిదప దమిపట్టలేక బయలుపడునట్లు, చూవులును విప్పలయిన టఅెప్టలయందు మథిందియుండి పిదప చెవికమ్మల ధళధళలందు పొంచి పిదహ బట్టలేక వెలువడి నిగిడెనని తెలియునది. లజ్ఞాతిశయముచే నిగుడక తొంగలిటెప్టల నండగొనుటి. ప్‌దప దానిన్‌ గడచి మోరలుగాంగొంత నిగుడుటచే చెలికమ్మల ధళథధళలందుంొంచు. దీనిచే! గన్నులు గడ్డాం విశ్రాంతములగుట వృజింతము. లేకున్న. గవ్ములు ధళధళలలో. గలియుట గలుగదు. చూవులును వెన్నెలపులు(గులును నశ్వేతగణములోనివి. అలం. సమాన్నాక్తి, ఉపమ

ధవళబహుళముగ్గా దుద్దకుల్యేన దృష్టిః (ఉత్తరరామచరిత్ర

విలోకనప్రభా, వీచకలందదీయపదవీ కలశాంబుథి వెల్లిగొల్టుచున్‌ (మనుచరిత్ర

కటాక్షాః క్షీరోదప్రసరదురువ్‌చినహచరాః (ప్రతాపరుద్రీయము)

వెన్నెలపుల్లులు పూర్ణచంద్రుపయి వ్రాలుట తత్కిరణాన్వాదమందలి యథభిలాషముచే అట్లె చూపులును చంద్రునివలె నాహ్లదకరమయిన రాజు మొగమందుందన్నాధుర్భాస్వాదమునకై బ్రాలుట. ఇట మొగము చెవ్చకపోయినను బూర్జచంద్రువయిననుటచే రాజు మొగమే గమ్యము. ముఖమాధుర్భాన్వాదనమే కామార్హులకు భోగ్మము.

'వరుచూడ్కి ముద్దియవదనంబుపై వ్రాలి తివుటమై నును(గాంతి తీవుగ్రోలు' (విరాటపర్వ నవలాశబ్దము 'టిర్భ్హాణాంహ్రన్వన్మాత్‌' అనునూత్రముచేత ప్రన్వము నొందవలసియున్నను 'నచదేశ్యపదే' అనునూత్రముచే దేశములకు నిషేధముగాన హ్రన్వము గలుగదయ్యె “దావు' శబ్బముదకా రమునకు డత్వము వచ్చుటకు

316 వసుచరిత్రము తే. డంభడిండీరడోలికా! డాడిమాది, శబ్దముల కాదివర్ణముల్‌ సంస్కృతమున నుపరివర్గ తృతీయమైః యొప్పనట్లు, దెనుంగున దకారము డవర్ష। మొనరుచుండు. తే. దాం దగ్గఖి బిదర్దియఃు దాయంబోయి, దాపలను దిగ్గు మనువైక్ళ, తముల మొదల డాంక డర్గటి డిగ్గి యః డాయ/బోయి, డాపలను డిగ్గు మని డాక। డంగి నిల (అప్టకవీయము క. వసుధానుధాంశు. బొదువుచు, వెస మరలుచు మరఠధి మగుడ వెడలుచులలనా అసమాన ద్యష్టిజాతము, లసమాంబకు చిత్రశరము : లై విలసిల్లెన్‌. 50 అ. లలనా... జాతము=గిరికయొక్క ప్రకాశించుచున్న నువూవులనమూహములు, వసుధాసుధాంశు౯ =భూలోకచంద్రుండయిన వసురాజును, పొదువుచు౯ =క్రమ్ముచును, వెసజ =తోడనే, మరలుచు౯ , మరలి=మరలినవై, మగుడః౯ =తిరుగా, వెడలుచు౯ =రాజుమూందికింోవుచు. అనమాంబకు=నమానరహితములయిన బాణములుగల మశథ్మధునియొక్క, చఊత్రశరములై= వింతలయిన బాణములై, విలసిల్లెక =ప్రకాశించెను. అలన ద్యష్టిజాతము అలరుటకు హేతువు నాయకుడు 'వసుధాసుధాంశుండు.' చూపులు మర్మములను గొనుటచే శరములనియు, తక్కిన బాణములవలె పోయినదే పోక, పోవుచును మరలివచ్చుచునుండుటచే చిత్రశరములనియు నాశయము. అసనమబాణుని (సమానరహిత బాణములు గల విలుకాని బాణములు గదా యవి యట్లుండుటకు. ఇట చూపులు కామముచే ఖగుడుటయు లజ్జచే మరలుటయు. జెప్పటచే లజ్జాకామముల సామృ్మఫ్థితి వృజంతము. ఇందుంగొంత శృంగారరన పటిమచే లజ్జ ప్రిదిలుట నూచితము. అలం. అతిశయోక్రి. చ వనజదకాయతాక్షి నిడు! వాలికచూ పనిమేషవ్యత్తి నా ఘను నవకంబుపై. బొలసి।; కాంతతదిక్షణజాలకంబు పై కొనిన ద్రపాజ్ఞిం గ్రుంకియును। గోరికం గ్రమ్మఅం గూడంబాలు మో హనగుణశక్తి నివ్వటిలు!: నవ్వవలరాయని నేర్చు పెంపునన్‌. క్‌] అ. వన... చూపు-వనజదళ+అక్షి=తామరటేకులవలె విరివయిన కన్నులుగల గిరిక యొక్క, నిడువాలిక చూపు=మిక్కిలియుసోగయైనచూపు, అనిమషవృత్తిజ =టెప్ప్టపాటులేని వృత్రిచేతనని యర్థము. (అనిమేషమనంగా చేయ గనుక చేశవృత్తిచేత ననియు నర్థము) ఆఘనునవకంబుపైఃజ అగొప్సవాని చక్కందనముమోంద, 6(ఘునుండనంగా మేఘుఃడునుగనుక ఆమేభఘునియొక్క, నవ=క్రాత్తదయిన, కంబుపై=నీటిపైనని యర్థాంతరము) పాలసి= ప్రసరించి, కాంత... జాలకంబుపై౯ _-కాంత=చెలువయిన, తత్‌=అరాజుయొక్క, ఈక్షణ=చూపులనెడు, జాలకంబు=వల, (జాలం సమూహ అనాయ్మ్యే గవాక్షక్షారకావపి, అము జాలజాలక శబ్దములు సమానములు, పైకొనినః =మోంద నావరింవంగానని యార్భము. త్రపాబ్ధిక లజ్జ్బయునెడం నముద్రవుందు, క్రుంకియును=మునింగిన దయ్యును, మోహనగుణశక్తిణ =ఎమోహింపంజేయు గుణముయొక్క సామర్థ్యముచేత, నివ్వటిల్లు= అతిశయించుచున్న అవ్వలరాయని=ఆమవ్మధునియొక్క, నేర్చు పెంవునక౯ =నైవుణముయొక్క యతిశయముచేత నని యర్థము. (మోహనగుణశక్తి౯ =గుణమునంగా త్రాడును, మోనవుచ్చునట్టి వలత్రాటియొక్క సామర్థ్యముచేత నతిశయించుచున్న అవ్వలరాయని=వలకు రాయండయిన యాబెస్తవానియొక్క సామర్ధ్యముచేత నతిశయించుచున్ల” అవ్వలరాయని=వలకు రాయండయిన యాబెస్త వానియొక్క సామర్థ్యముచేత నతిశయించుచున్న అవ్వలరాయని=వలకు రాయండయిన యాటెస్త వానియొక్క, నేర్చుపెంవునని యర్థాంతరము కోరిక =అభిలాషచేతక్ర మ్రఅః౯ =తిరుగ, కూడంబాబుక్‌ మరల నాతని చూవపుపయి. బురికొనునని యర్థము.

తృతీయాశ్వాసము 317 (మరల నావలతో. గలియుటకు(బాలు నని యర్జ్థాంతరము) చే/(ప మేఘము గురిసిన క్రొత్తనీటం బడి యందు బెస్తవాండు వైదియున్న వలయందు. దగిలి మునిః(గియు మరల నావలలవాండు నిపుణముగా వైచిన గాలపుంద్రాటికే పరుగున వచ్చట నిట ననుసంధించునది. మబ్బల క్రొత్తనీరుబడి చేపలువచ్చటయు నపుడు శాలరులు వలలు వైచి చేంయయలుపట్టుటయుంబ్రసిద్ధము. ఇట వలకాండు మన్మధుడు. వనురాజు సౌందర్యము వయిని మచ్చెకంటిచూవు పాలనినది. రాజుచూవు నెదురుకొనంగా మిక్కిలి సిగ్గున మునింగి మరలఠినిది. మరలియు మరల మన్మథుని నేర్చుచే (మయదనోట్దిపనముచేతు నతనిని. జూచినదని తాత్చర్యము. ఇందునాయిక యందు అజ్జ్ఞయును మదనవికారమును సమానములుగాం జెప్పటవలన మధ్యాత్వము స్పృరించెడిని 'సమానలజ్డా మదనా మధ్యా' అని లక్షణము. అలం. శ్లేషము.

తే. కౌతుకమువూనియొండొరుం గాంచందివురు, చంచలాక్షికిబతికినే! త్రాంచలములు

గూర్చె వలరాచయొజ్ఞః గోర్కులు దలిర్హ, నది గదా భావిశోభన। వృంజకంబు.

అ వలరాచయొజ్జ=మవ్మథు(డనెడి ఉపాధ్యాయుండు, కౌతుకముపూని=వేండుక పడి-తోర ముగట్టుకొనియునియు, బండొరు౯ణ =బకరినొకరు, కాంచక౯క =చూచుటకు, తివురు=ప్రయత్షపడుచున్న చంచలాక్షికి =గిరికకును, పతికిక =వసురాజునకును, కోర్కులుతలిర్దవ కోరికలు చేకుబునట్లుగా, నేత్రాంచలములు=క్రీగంటి చూపులను, కూర్చెను=జతగూడ్రైను, అదిగదా, భావిశోభన వ్యంజకంబు=(నేత్రశబ్బము వన్హ్రమందును వర్తించుచాన్నది గనుక నేత్రాంచల సంయోజనరూపమయి

హ్‌ ములుగూర్చట యన్లది వస్త్రాంచల ను భావ కాలశుభసూచకమని భావము.

'నేత్రం వస్రేక్షివై శాఖగుణభూరుహమూలయోవి నానా. వనాంచలనంయోగమనంగా పెండ్లికాలమందు వధూవరుల యుత్తరీయపు.జెఅంగుల రెండునుగూర్హి వైచునట్టి బ్రహ్మ ళ్‌ అనుపమకాంతియను పద్యము మొదలుకొని యీవద్యము తుదిగాంగల య్రైదుపద్యముల గిరికాదేవికి. బ్రథభమావస్థయైన నయనోత్చమును జెప్టినాండు. అలం. రూపకము.

సీ. కనుగలవింట జొ; క్కపుంజవుల్‌ వుట్టించి, నారిచే విభ్రమో। న్నతులు పెనంచి

తమ్మితూంపున రన దగ్రత నవరించి, కంకేళిం బ్రబలరాః గంబు నించి యెలమావిళఛేలంటి; యెలమిమీఅంగంజేసి, విరవాది నూష్కాభి వృద్ధి నెజపి కలువచేందమిపెంపవు వెలయించి చిగురాకు, మొనలనాకులపాటు! మొనయంేసి

తే. యసమశరపరపుంగవుం డాక్షసాధ, నముల నన్నింటిచే. జూపి! కమిచి వ

గంటిదూథినరీతి వా! ల్లంటి మనము, నవనివతిచిత్తమును దూఠె నాక్షణముగ.

అ. కను.. పుట్టించి-(కనులన6గా గణువులయొద్ద నుండెడు గుంటలు. అవిగలది చెఅకు- గాను కనుగలవింటజ =చెఅకుఏింటిచేత, చొక్కవు చవుల్‌ పుట్టించి=అఛ్చమయిన ప్రేమముపుట్టించి యని యర్థము. (చవియనఃగా రుచి తన్మూలమున ప్రేమము ప్రేమలక్షణము.

“శ ప్రేమా యన్నిథోయూనోర్షిరూఢం భావబంధనమ్‌'

ఇట బహువాచన మతిశయము దోంవించుటకు-అనంగా చవులకాన్స్నదమయిన సాధనముచేత. చవులు వుట్టించినాడనుట చెణకుతుంటలు తీపిగలవని భావము మతియు' కనుగలవిల్లనంగా హెళ్చరికగల విల్లనియును భావమూహ్మము

నారిచే. . పెనంచి=తుమ్మెైద యళల్లెత్రాటిచేత భ్రాంతియొక్క యతిశయములను పెనఃగొన6 జేసి (ఇట భ్రాంతిని జెప్పినాండు. అది 'మోహస్తుమూర్థనం భీతిర్దుఖావేశానుచింతనైః? అన్నట్లు

318 వసుచరిత్రము వోవామనెడి నంచారిభావమునకు అనుభావము-విభ్రమోన్నతులుగల నాధనముచేత విభ్రమోన్నతులు పుట్టించి నాండనుట. తుమ్మెదలు భ్రమణముగలవని భావము

తమ్మి... సవరించి-తమ్మితూపునక౯ =అరవిందబాణముచేత, రసనఉదగ్రతక -(రసమనఃంగా అనురాగము) అనురాగంపు పెచ్చును, సవరించి=బడంగూర్హి, (రసోదగ్రతగల సాధనముచేత రసో దగ్రత్వమును గలుగంజేసినాండనుట. అరవిందము మకరందరసము గలదని భావము) కంకేళి౯ =అశోకపుష్ట బాణముచేత, ప్రబలరాగము నించి=మిక్కుటమయినరక్తిని నిండెంచి-ప్రబలరాగముగల సాధనముచేత ప్రబలరాగమును నిండించినాండనుట. రక్తాశోకపుష్టము ప్రబలరాగము-అనఃగా మిక్కిలి రక్తిమగలదనిభావము. రక్తాశోకము మవ్య్మథవృద్ధికరమని శాస్త్రము

'ప్రసూనకై రశోకస్తు శ్వేతోరక్ర ఇతిద్విధా! బహుసిద్ధికర శ్వ్వేతోరక్తస్తు వృరవర్ధన:

ఎలమావి... జేసీ-ఎలమావికా చూతపువ్చబాణముచేత, కేలు అంటె=చేతిని నృశించి, ఎలమి=ఉబ్బు, మాఅంగంజేసి=అతిశయింప!జేసి-(కేలంటి యెలమిమోజఅం జేయునాధనముచేత గేలంటి యెలమిమోఅః జేసినాండనుట - చూతము కేల నంటిన€ బుష్పించుచున్నదని భావము. దానికి కరస్పర్యముదోహదమని దెలియునది. విరవాది॥ .... నెలపి-పచరించి, (సంతాపము చింత యనునంచారి భావమునణ కనుభావము (ఇష్టానభిగమాద్దానం ఉఅంతాశూన్యత్వతాపక్యత్‌' ఊష్మాభివృద్ధిగల సాధనముచేత ఊహష్మాభివ్యద్దిని నెరపినాండనుట. 'గ్రీఫ్త్యఉప్మక? అమ అన్నట్లు ఉప్కమనఃణగా గ్రీష్మర్తువు. విరవాదులు గ్రీష్యర్తువందు వ్యద్ధిబొందుచున్నవని భావము.

కలువచే... వెలయించి-కలువచే౯ =నీలోష్టల బాణముచేత, తమపెంపుః =జొత్సుక్సము యొక్క అతిశయమును, వెలయించి=ప్రకటించి, 6తమిపెంపు' అనునది అళ్చతెనుంగు సమాసము. ఇక్కడ బెత్సుక్సమనెడి సంచారిభావము. '“కాలాక్షమత్వ మౌత్సుక్కం మనస్తాపత్వరాదిక్యత్‌' తమిపెంపుగల సాథనముచేతం దమిపెంపు వెలయించినాండనుట. తమియనఃగా 'రజనీయామినీతమాో' అమ. అన్నట్లు రాత్రి. కలువలు రాత్రియందు వికశించుననిభావముఎ ఇట మిశ్రనమాసము. చిగురా... జేసి- చిగురాకుమొనల౯ =చుగురాకులనెడి మొనలుగల యాయుధములయొక్క మొనలచేత, ఆకుల పాటు=వ్యాకులత్వమును, వెొొంనయు.జేసి =కలిగించి, (వ్వ్యాకులత్వమన.గాచావలమనేెడి నంచారిభావము. “చావలం త్వనవన్గానం రాగద్వేషాదబినంభావవ్‌ం'. ఆకులపాటు మొనయంజేయుసాధనముచేత ఆకుల పాటు మొనయించినాండనుట. చగురాకులు మొనలు చూపువేళంబండుటాకులురాలుచున్ల వని భావము

అనమశర వరవుంగవుండు=మన్మథుండనెడు వీర శ్రేష్రుండు, ఆత్మసాధనముల౯ అన్నింటిచే-జూపి=తన యాయుధము లెన్ష్నికలవో యన్నిటిచేతను శూరత్వమును గనంబఅచి, కమిచి=ఆక్రమించి, పోటుగంటిదూతఅినరీతి౯ =పొడి చితీసినపోటుగంటిలోందూతఅినట్లుగా, వాల్లంటిమనముః =గిరికయొక్క మనస్సును, అవనిపతి చిత్తమును=జవసురాజుయొక్క మనస్సను, ఆక్షణమునక =తోడనే, తూటెను.

మన్మధునిసాధనము లెవ్వియన-చచెఅకు విల్లు, అల్లెత్రాడు, తుమ్మైదలబార్దు, 'అరవిస్హయింాతంచ చూతంచ నవమిల్లికా, నీలోత్చలంచ పంచైతే పంచబాణన్య సాయకాః అన్న తీరదిందాది బాణము ఖైదు, చిగురాకు బాకు, ఇవియో వానియన్ని నాధనములును వరున.గాం జెవ్స్పంబడెనవి. 'సాధనములన్నింటిచే జూపు'టనగా మన్మథుడు తనచేత నైనంతవఅకు(గలంచినాండు ఎక్కుడుగాం గలంచుటకు మవ్మధునికి నలవిగాదు. ఇట మదనోద్దీపసనముయొక్క పూర్ణ కాష్టయు దానిచే ఆలంబనభూతులయిన నాయికానాయకుల సౌొందర్వాది మోహనగుణనంవత్సి పెంవును

తృతీయాశ్వాసము 319 వృంజితములు. ఒక బలీయుండు తన శత్రువులపయినిదనకుగల యుద్ధసాదనముల నెల్లం బ్రయోగించి పిదప నాక్రమించి యంత(దానుగావించిన కోటరంధ్రముగుండ లోనికి దూఅెననే పూర్ణవిజయమగుచున్లది. అట్లె మన్మథుండును దనసాధనములన్నింటిచే. జేతనయినంత మోహపెట్టి గంటిచేసి దానిగుండ లోవల దూఖినాండనంబడినది. 1సాధ... కమిచి వరివూర్ణ్వమయిన యుద్స్‌పనమును, 'పోటుగంటి దూజి' ఆయుద్దీపనము మిక్కిలియు. బాధాకరమగుటయు, “చిత్తమునుదూటె' వూర్ణముగ మన్మథుని బారింబడుటయు, నాయికానాయకులకు నొండొరులనుజూడ(గానే కలిగెనని తెలియునది. అలం. అతిశయోక్ష్యంగక సమాలంకారము.

క. ఆరాజవదనహృదయము, నా రాజవరేణ్యుతల(వు! నారసి మృదుగం

ఖీరతరవచనరచనా, పాఠరీణత మంజువాజి; పలికెం బ్రేమన్‌. 54

టీ ఆరాజవదనవ్యాదయము౯ =చందురునివంటి మొగముగలయాగిరికయొక్క

మనుసును, ఆరాజవరేజ్బుతల(పు౯ =ఆవనురాజు నెన్షికయును, అరసి=విచారించి, మంజువాణి,

“౧ం.. ణత౯ -గంభీరతర =ముక్కిలియయులోంతయినయర్ధ ముగలఅ, వచన=మాటలను,

రచన=కూర్చుటయందలి, పారీణత౯ =తేలుగడచేత, ప్రేమ౯ =వ్రీతిచేత, వలికెను. ఆగంభీరతరవచనరచననే మాంద. జెష్టంబడుచున్తది.

సీ. నేంయగా మా కనిం। దితపర్వసామర్రి నవరించె నీరాక। కువలయేశ

నేండయగా మాతమో।నివవంబు నడంవెనీ, యాలోకమహిమలోకైకమత్ర నేడగా మాకు న। న్నియుంగూరై నభిమతా,ర్ధములు నీసన్నిథిరాజరాజు నేండుగా మాకు మా నితసామనన్కంబు, లొనె నీపాదాప్తి వనుధరేంద్ర

తే. సురభిచరికుని నిన్ను ని చ్చోభజంవం గాడ గలిగెంగాన నఫలతా!కలితయై వె

లసె మదీయ కాంతారాగ అక్ష్మియింక౦ దరమెమానాతిచిరభార్వ!గరిమంబొగడ.

అ. కువలయేశ= (కువలయమనంగా భూవలయుము. 'గోత్రా కుఃవ్యథివీ వృథ్వి' అం భూవలయమునకు. ఈశుండయినవాండా, నీరాక=నీవువచ్చట, మాకుః ,నేండుగా=నేండుగదా, అనిందితవర్వసామగ్రిణ =నిందితముగాని (అన(గా పొగడదగిను వండువుయొక్క నిండుందనమును-నిండయినవండుగు ననుట, నవరించెక =అలవటిచె ననియర్ధము. (కువలయమనఃగాకలువయు!గాన, కలువలకు రాజయిన చంద్రుండా! నీరాక (యనగా వున్తము మాకు అనిందితమయిన వర్వకాలవు పెంవును గలుగంజేసెనని యర్థాంతరము. వున్నమ పర్వదినమనుట ప్రకటము

నేండుగా... మిత్ర-లోక ఏకమిత్ర=లోకులకు. అనగా సర్వజనులకు) ముఖ్ముడయినచెలికా ల నీఆలోకమహిమ=నీదర్శనముయెొొక్క ప్రభావము, నేండుగాజనేండేకదా, మాతమోగ్‌ నహంబులు=జమాయొక్క అజ్ఞాన నమూహములను, అడ౦(గించెణ =వోంగొట్టినని యర్థ - (లోకైకమిత్రయన6గా లోక బాంధవుండయిన యోనూర్ముండా, నీ ఆలోకమహిమ=నీవెలుతురు గొష్టతనము-ప్రకాశ మహత్త్రమనుట, తమోనివహంబులను=చీంకటిగుంవులను, బోంగొట్టెనని యర్ధాంతరము)

నేండు... రాజ-రాజరాజ=రాజాథిరాజా, నీనన్నిధి=నీనన్నిధానము, నేండుగా, మాకు॥£ 'అభిమతార్థములు అన్నియుంగూచ్చైకా =ఇత్టపడిన వన్తువులన్నిటిని బజడంగూర్లెనని యర్థము. (రాజరాజనఃగా 'రాజరాజో ధనాథధిపః ఆ. కుబేరుడు ఓకుబేరు(డా, నీసత్‌=నిథి-(అనంగా మేలయిన నిథి బంగారు మొదలయిన కోరిన వస్తువులన్నిటిని నమకూర్చెనని యర్థాంతరము. ఆర్జోభిధేయరై వస్తుప్రయోజన నివృత్తిషు' అము

320 వసుచరిత్రము నేండు... రేంద్ర-వసుధరేంధ్ర=వనురాజా, నీపాదాప్తి=నీయడుగులను బడయుట,. నేండుగా, మాకు౯ , మానిత సౌమనన్యంబులు=బప్పచున్హు నెమ్మదులను, బసంగెనని యర్థము - నీయడుగుల నండగొనుటచే మామనన్సులు నస్వస్ఫములయ్యెనని యర్థము. వసువనఃగా-బంగారు. ధరేంద్ర మనంగా=పర్వతశ్రేస్టము-బంగారుకొండ (మహీథధ్రశిఖరిక్షాభృదహార్య ధరపర్వతాః అ బంగారు కొండా, నీపాదాప్తి=నీ ప్రతృ్యంతపర్వత ప్రాప్తి (పాదా: ప్రతృ్యంతపర్వతా:' అ౫ఎ, మానితసామనన్యంబుల నొసంగుననంగా పూజ్యములయిన దేవత్వములనిచ్చునని యర్థాంతరము (సుపర్వాణస్సుమననః స్తిదివేశా దివౌకసః అని సుమనసులనఃగా దేవతలు-సౌమనస్యమనః.గా దేవత్వము ) ఇంతవఅకు నాలుగు పాదములందును బ్రకృతాప్రకృతశ్లేషము. సురభిచరితు౯ = పరిమళంచుచున్న చరిత్రములుగల, నిన్ను ఇచ్చో౯, భజంపంగలిగెను గాన=మేవింపంగలిగెను గాంబట్టి, (సురభిర్హ్రాణతర్దణపఅ ఎ) మదీయకాంతా=రాగలక్షైమాదయిన గిరికయొక్క యనురాగసంపద, సఫలతాకలితయై=సాఫల్బముచే నొప్పుచున్లదై, వెలసెనని యర్థము- (నురభియనగా వనంతర్హువు 'వనంతే వువ్చనమయు న్వురభి.' అ. వనంతనవుయవు నడవడిగలవాండవయిన నిన్ను భజింవంగలుగుటచే, మాదయిన, కాంతారజవనమందలి, అగలక్ష్మాచెట్ల పెంవుసాంవు, ఫలసహితమయ్మ్యెనని యర్థాంతరము. ఇంక మానాతి చిరభార్య మహిమ=మాగిరికయెలఎక్క శాశ్వతమయిన భాగ్యాతిశళయుమును, వొగడ౯జ తరవేం= కొనియాడశకమా-కాదనుట. మాన- +అతిచిర=అతిస్వల్దకాలములో. గలుగనున్న భార్యవైభవమును దగొనియాడందరమా యనియు ధ్వనించెెడిని. మొదట (రాకు వచ్చుచున్నాడనుటచే (పర్వసామడ్ర, నిండుపండుగుగానుండును. వచ్చి కంట గనంబడంగా (తమోనివహంబు లడంగి) మిక్కిలి తెలివిగలుగును. ఇంక (సన్నిథి దగ్గఅకేరాంగా తోరిన కోర్కు లొనంగూడును. వపిదవ నడుగులను గొలువంగా మనను లెంతయు నుల్లసిల్లుచుండునని క్రమమిట యనుసంధించునది. మఠి మాయిచ్చోట నిన్ను సేవింపంగలుగుట మాచెలివలపు చరితార్థమగుటయునయ్యె ఇంక మా చెలిభార్మము పెంపు-మాకు. జిరకాలములోనే కలుగనున్న భాగ్యాతిశయము-(అనంగా మాచెలిని దేవరచెట్టపట్టుట) ఇంతంతని చెషప్టందరముకాదు. కోర్కికాస్త్టను జెందుటచేం జెష్టనశక్కమన్లది. మఠథి యిటగిరిక 'యనురాగలక్ష్మి సవలతాకలితయై వెలసె' ననుటచే నింతకుమునుపే నాయికకు నాయకునందు ననురాగముండుట నూచితము. ఇదియే, మూంధిపద్యమున. జెష్టంబడియున్లది. మా కలభ్యు-ండయిన నీ యందనురాగమును టీనికిం బెంచుచువచ్చితిమి దానిని జరితార్థముచేయుటకే నీవే యిళ్చటికి విజయము చేయుట యని యభిప్రాయము. అవ :- సఫలతాకలితయైై లెలసెనన్న కాంతారాగలక్షికి మూలమెట్టనంగాం జెప్పచున్నారు. చ అనయము నీ మహాివనముః। నందినవారము గాని నజ్జనా వనగుణధుర్శ యేము కడ। వారము గాము సుమయ్య నీఐినూ తన విజయాంక గేయముల'. తావకచాటు కథాసుధారసం బున నలరింతు మో భువన। మోహిని బిన్నటనాయటఎనుండియు2 . 56 అ నజ్జన అవన గుణధుర్య=జమం-దివారిని గాచుట యను గుణమును వహించువాండా, అనయము౯ =ఎప్పుడును, నీమహావనముజ అంధినవారముగాని=నీగొప్ప్ట అవనమును (అనంగా కాపుదలను) పొందియున్న వారమేకాని, ఏము, కడవారము గామునుమయ్య=అన్సులయిన వారముగామునుమూ యుని యుర్ధము. (ఈ మవాత్‌ =వనము-గొవ్చదియుగు వనమునుబొందియున్నవారమే కాని మజియొక చోటివారముగామని యర్థాంతరము

తృతీయాశ్వాసము 391 గిరిక చెలికత్తెలు వనదేవతలుగాన యిట్లు చెప్పట తెలియునది) ఇంతేకాక, నీవినూతనవిజయ అంకగేయముల౬ =నీదయిన క్రొత్తగెలువులే గుణుతులుగాంగల (గెలువులను దెలువునట్టి పాటలచేతను, తావకచాటుకథాసుధారసంబునను=నీదయిన న్తుతియోద్యమగు చరిత్రయనెడు అమృ్మతరసముచేతను, ఈభువనమోహినిఃజ =జగమును మోహింపంేయునట్టి యీచెలువను, పిన్షట నాటటనుండియు౯ =చిన్ననాంటినుండి, అలరింతుము=సంతోషింపంజేయుదుము.

పిన్నట నాంటినుండియే నిన్ను వలచుట వెన్షతోడనె తినియున్లది. అనంగానివు డావలపు పెంపు. జెప్టనక్కణలేదు. ఇట్లు వలచినకన్యను విడువరాదు. వలవుండిననేమి పాలుపు వలదా యన్నవో 'భువనమోహిని' వలపును బొలుపును రెంటినిబట్టియు నిది యవశ్య్శపరిగ్రవాోర్దయనుట వ్యంజితము. గానమును కథాకథనమును దటన్థోద్దీపనవిభానములు. అవ- వలపును బొలువు నుండినను దలిదండ్రులియ్య నొడంబడుదురో యనఃగా! జెప్పచున్నది. మ. అనఘామూల్యమణిప్రరోహముల నీ। కర్చించునే దివృవా హిని గౌర్‌పతికిన్‌ హిమాచలమున । ట్లేగట్టు నీకున్‌ వివో ర నగంబటై తగునట్టి శుక్తిమతియుం। బ్రాలేయవైలేంద్రనం దనుండుం గాంచిన కన్యంగా నధిప యీ! తన్వంగి నెన్షందగున్‌. 57 అ అధివ=రాజా, అన.. వాముల అనవు -నెఅనులేని, అమూల్య=ఐలువలేని, మజణిప్రరోహములను=రతనంపుమొలకలను-మొలకముత్తెములను, నీకు౯, ఏ దివృవాహిని=ఏ దివ్మనది, అర్హించుక =సమర్చించుచుండునో, గౌరీపతికి౯ =పార్వతి పెనిమిటియైన శివునకు, హిమాచలమునట్లు=హిమవత్టర్వతమువలె, వగట్టు=ఏపర్వతము, నీకుః, విహరనగంబై=ఆటతిష్టయె, తగు=, అట్టిశుక్తిమతియును, ప్రాలేయనైలేంద్రనందను(డుక౯ =పర్వతరాజయిన హిమవంతుని కొడుకయిన కోలాహలుండును, రాంచిన=కన్లట్టి, కన్యక కాజ, ఈ తన్వంగిక =ఈ చిన్స్షదానిని, ఎన్నందగువ =తలంపనొప్పను. | దనితల్లి నీకుందనయందు. బుట్టు రత్మాంకురములను సమర్చించుచుండిన దనుటచే! దనయందు జనించిన రత్షాంకురమువంటి గిరికను నీకు సమర్చింపంగలదియే యని వృంజితము. ఇట నవన్తువుచేత వస్తుధ్వని. ఇట గిరికను రత్నాంకురముగా నధ్యవసించుట తెలియునడి నుణిప్రరోహములన(గా శుక్తిమతీ వదమునుబట్టి మొలకముత్తియుములు. ఈ యర్ధమున సాభివప్రాయముగా శుక్తిమతియని వ్రయుక్తము. తల్లిర్దైన వాహిని 'దివ్య" తంధ్రెయూూ 'ప్రాలేయవైలేంద్రనందనుండు' అనుటచే నట్టి యుత్ప్సృష్టదంపతులకు బుట్టినకన్య యాథిడాత్వం వృంజితము. తల్లి నికు రత్మాంకురసమర్శిణి, తండ్రి నీకు వివారనగమని యీయిరువుర పరాథనత్వవా చెప్పటచేం దజ్జన్మయగు కన్య రాజునకు నడుగకయే కయికొనం దగినంత సాంతమయిన సొమ్మ ధ్వనించెడిని. గౌరీపతికి హిమాచలము నట్లు వివోారనగంబను సొదృశ్చముచే, హిమాచలము వివోారనగమగుటచే కాక యతనిపుత్రిక యగు పార్వతి పరిగ్రహపాత్రమయినట్లు, కోలాహలుండగు నీకు వివారనగమగుటయే కాక యతనిపుత్రియైన గిరికయు నీకుం బరిగ్రహణయోగ్భురా లఅగుననుట న్చురించెడిని. ఇట నువమాలంకారముచేత వన్తుధ్వని. ఈ వడ+తి నర్వవిధముల నీకు నొాంతమయిన దేకాని వేలుకాదని ఫలితార్థము అవ: దిరిక సొందర్భసాకుమార్చాదుల రాజున కుద్దీపకముగా. జెప్పుచున్నది సీ. అడుగువెట్టదు నవ్వ హరిచందనలతాంత, నరణిపైంగాని యీ ।! యరుణచరణ కేల నంటదు కోర । కితపారిజాతవ, ల్లరి(గాని యీ యతి అలితబాహ

322 వసుచరిత్రము తనువు-జేర్దదు నవ! దారమందారమం, జులశయ్యంగాని యీి। సురభిళాంగి పెదవింజేర్దదు కల్ప ప్యథధివీజఫల సంత, తియెకాని యీ మోవి తీపులాండి తే. గురుకులక్రమాయాత మిః గిరిజ చల్లం దనము జననైకరూఢ మాః తటినిపట్టి సరసగంభిరభావంబు: సహజసిద్ధ, మా నభినసాోదర్‌మతణి మేని తావి. 58 అఈ ఈ యరుణచరణ=లఎల్దయడుగులుగల యీచిన్లది. నవ్య. పై ౯ కాని=క్రాత్తదయిన హరిచందన (మనెడు దేవవృక్షు ముయొక్క చిగురాకులతోంగూడినదారిమింద నేతప్ట, ఆగుగుపెట్టదు తక్కినవానివయిని అడుగిడదు. చిగురుటాకులకంటె మిక్కిలి నుకుమారములయిన యడుగులుగలదిగాన చిగురాకులమోందనే కాని నడవంజాలదని భావము. (లతాంతశబ్దమునకుః జగురాకు లనుటకు

'నవసలాశపలాశవనం వురస్ముటపరాగపరాగతపజ్కజమ్‌ |

మృదులతాంతలతాంతమలోకయత౨ మాఘ. ౯ సర్గము

(అరుణచరణ'యని యడుగు లెజ్జనివనుటచే ఎల్జని లేంిగురుటాకులవంటివనియు చగురాకువంటిదానికిని చిగురాకునకే పొందిన సరిపడుననియు వృంజితము) అలం. ఉదాత్తము.

ఈ యతిలలితబాహ = మిక్కిలియు సాగసయిన చేతులుగల యీ చిన్లది, కోరకితపారిజాత వల్లరిజ కాని= మొగ్గవిడిచిన పారిజాత (మనెడుదేవు వ్యక్షముయొక్కతీంగనేకాని, కేల౯ణ అంటదు= చేతముట్టిదు. (పారిజాతపు( దీంగకంటె మిక్కిలి మృదువయిన చేతులుగలదిగాన యా తగలనే కాని చేతముట్టదనుట. అతిలలితయనుట మిక్కిలియు మెత్తందనము కావుననే మిక్కిలియు మెత్తనయిన పొరిజాతవల్లరి గ్రహింపంబడెను. పారిజాతము 'కోరకత' మైనదనుట అందు మొగ్గలుకోయుటకు. ఊరక దానిని నంటుటకు నిమిత్తములేదుగదా. అతిలలితమైనది అతిలలితమైనదానితో పొందుపడునని భావము)

ఈ సురభిళాంగి=వాసనలొలుకుచున్ల దేహముగలది, నవ=క్రొత్తదియు, ఉదార = గొప్టదియు నయిన, మందార=జమందార (మనెడుదేవు వృక్షముయొక్క - వృక్షముయొక్క పుష్టముల చేతనయిన యానుట, మంజుల=నాగనయిన, శయ్యంగాని=సెజ్జియుందేకాని, తనువు! =వేంనిని, చేర్దదు=హత్తింపడు-పవ్వ౭ంపదనుట. మందారపు. బువ్వులకంటె మ్యృదువులగుటచే మందారపు. బువ్వులసెజ్జనేకాని పరుండదనుట. ఇట సురభికాంగి అనుట నురభిళశబ్దముచే పువ్వులు నూచి తములుగాన తదనుగుణముగా మందారశబ్ద్బమునకు మందారపుష్పములే గ్రాహ్యము పువ్వులవంటి వానికి. బువ్వులతోడి పొత్తే యుచితమని భావము.

ఈ మోపతీవులాండ్‌=ఈ పెదవితియ్యందనముగలటి, కల్ప... తతియెకాని- కల్పవ్యథిఏ్‌జ=కల్చవ్యక్షముయెలొక్క, వలనంతతియె కాని=వ ండ్సనవరూవామునేకాని, పెదవి.జేర్దదు=పెదవికి( దెచ్చకొనదు. అన(గా అనుభవింపదనుట. తీయనిదానికి తీయనిదానితోడి కూడికయే యొప్పిదమనుట.

ఈ నాలుగు చరణములందును '“పంచైతే దేవతరవో మందార: పారిజాతకః సంతాన: కల్పవృక్షశ్ల పుంసి వా హరిచందనమ్‌' అను దేవతావ్యక్షము లయిటదింటెలో హరిచందన, పారిజాత, భుందార, కల్పవృక్షములచే పల్లవిత, కోరకిత, పుష్పిత, ఫలితములనెడి నాలుగవస్థలు వరుసగాః జెప్టినాండు. మఖియు చిగుళ్లకును చరణములకును సామాశ్యధర్మమయిన అరుణత్వమునుగూర్ధి 'అరుణచరణి యనియు, వల్లరికిని బాహువునకునయిన అతిలలితత్వమునుగూర్షి 'అతిలలితబాహి యనియు, మందారపుష్పమునకును మేనికినయిన సౌరభమునుగూర్లి 'సురభిళాంగి' యనియు, కల్పఫలమునకును, మోవికినయిన తిపినిగొని 'మోవితీపులాండి' యనియు నాలుగింట వరునగా నాలుగు సాభివ్రాయవిశేషణములను గూర్చినాండు

తృతీయాశ్వాసము 323 ఈ గిరిజచల్లందనము-పర్వతపు కూంతురయిన టీని సౌమ్మభావము, గురుకుల క్రమ ఆయాతము=గొవ్చవంశపు వరుననుండి వచ్చినదని యర్థము (చల్లందనము=శైత్యము, గురు=తండ్రెయగు కోలాహలునియొక్క, కులక్రమ=వంశపరంపరవలన, ఆయాతము=వచ్చినదని యర్థాంతరము. హిమవంతుని నాంటనుండి వచ్చినదనుట-హెమవంతు(6డు చలిమలగదా) ఈతటినిపట్టి=శుక్తిమతీనది కూంకురయిన టీనియొక్క, సరసగంభీరభావంబు=సరసత్వమును గాంభీర్యమును, జనవనైకరూఢము=వుట్టుకతోంగూడనే వుట్టినవని యధ్ధము. (నరనత్వము- రసమనఃగా జలము గనుక జలముతోంగూడి యుండుటయు లోతును, శుక్తిమతీనదివలన బుట్టుటచేత వచ్చినవని యర్ధ్థాంతరము) ఈ నలిన సోదరీమణి=తామరలకు/ందోయబుట్టువయిన టినియొక్క, మేనితావి=శరీరనువానన, సహజసిద్ధము=న్వభావసిద్ధముయినదని యర్థము. (సహజములయిన-అన(గా. దోడంబుట్టిన తామరవలన సిద్దమయినదని యర్భాంతరము. పథ్మినీజాతి కన్యలు పద్మగంధులుగదా) " | ఈ నాలుగుపాదములందును నమ్మధద్ధిమద్వర్ణనముచేనినాండు గనుక నుదాత్త మలంకారము మతియు నీ నాలుగింట హరిచందనాది దేవవ్యక్షములయొక్క పల్లవ, కోరకిత, వల్లరీ, వుష్చ, ఫలములకును గిరిక పాద, బాహు, గాత్ర, ఆధరోష్టములకును సంబంధము సాదృశ్యపర్యవసాయిగాన ఉపమాలంకారము నవృందగ్యము. సాద్యశ్చమున 'అరుణచరణ, అతిలతితబాహ, సురభిళాంగి, మోవి తీంపులాండి' యను గిరికానామములును, గీతియం దర్థాంతరములందు, గిరిజ, తటినిపట్టి, నరినసోదరీమణి యను నామములును నాభిప్రాయములు గావున, పరికరాంకురము నలంకారము 'నాభిప్రాయే విశేపష్కే తుభవేత్చరికరాంకుర:' అని లక్షణము. మ. పదమెత్తం గలహంసలీల యధరః నృందంబు సేయన్‌ శుభా నసృదమౌ రాగకదంబకంబు శ్రుతి చూ । పన్‌ శ్రీవిలానంబు కే ల్లదలింపన్‌ నుకుమారవల్లవనవై లాలక్ష్మ్యివక్షింప ష ట్పభియుం బొల్టుదరంటె కన్నె. గొనియా! డన్‌ గేయవాక్షైఢిమన్‌. 59 అ పదమెత్తణ =అడుగిడ(గానే-నడవంగానే యనుట, కలహంసలీల=కలనాదముయొక్క ఐలాసము. (కలహంస మన(గా కలనాదమని శబ్దకల్పద్రుమము. లేక, 'కున్దావదాతాః కలహంసమాలాః ప్రతీయిరే శ్రోత్రసుఖైర్షినాదైః భట్టికావ్యము అను వచనముచొప్పన కలహంసలనాదము శ్రోశ్రసుఖముగావున చెవికింపయిన నాదమాళి విలాసమనియు నర్థము. లేక తక్కిన యధరస్టందాదుల కొక్కొక్కదానికి నొక్కొక్కరాగము జెప్టినట్లు పదమెత్తుటకును నొక రాగముచెప్పట క్రమముగాన కలహంసమనెడి రాగవిశేషముగా నోవు. ఇందులకు ననురూపముగా 'గేయవాక్షోఢడిమః ' అని కడపట సంగీతమును జెప్టియున్లాండు గాన కలహంనమనునటది సంగితశాస్త్రతమయిన యొక్క రాగమనుటకు నయితిగానున్నది) నడవంగా రాజవాంనలవిలానము పొల్చుచున్నదని భావము. అధరన్పందంబు సేయు౯౬ =పెదవిగదల్హుటను-అనంగా వలుకుటను, చేయంగా౯ =వలుకంగాననుట. శుభాస్పదము= మంగళములకు లేక బప్పిదములకు చోటు, జెరాగకదంబకంబు=అయినట్టి రాగముల సమూహమును, పాల్చననుట-ఈ'పొల్టు' నిట్లె మూదనెల్ల నొక్కొక్కదానితో నన్వయించుకొనునటి. (పెదవి గదలువ6గా ఎబువువన్నెలు గుబురు కొనునని భావము) ఇట 'కలహంసలీల౯ =రాజహంసవిలానముచేత, పదమెత్తక =నడవంగా, అదర న్పందంబు చేయ =పలుక(గా,

324 వసుచరిత్రము శుభాస్టదమయిన, రాగకదంబకంబు=రాగసమూహము పొల్చనని యర్దమును, చరణాధరోస్టరక్తిమ వాల్చునని భావమును బ్రౌక దొరగారి టీకయం దున్నవి కాని యీ యర్థమున 'కలహంసలిల' వ్యర్థమగుచున్నది. తక్కిన యధరాదులకు రాగాదులు వేలువేఅంజెప్పినట్లై పదమెత్తుటకును వేలఅయొక్కటిం జెప్టెినా-డనుటయె యుచితము. మభఖియు శ్రుతికి శ్రీకారమును, కేరికి పలకిలతయు, చూడ్కికి షట్టదియును ఉపమానభూతము లఅయినవానిని జెప్పినట్లెనడకకును 'కలహంస' యని ఉపమానభూతముగా నిబంధించియున్నాడు కాన పదమెత్తుటకు 'కలహంసలీల' యనుటతో మాత్రమే సంబంధము మథింతసరసము 'అధరస్పందంబు' నకు నుపమానము చెప్టక పోయినను జెపమ్యృమునకయిన సాధారణధర్మమగు రాగమును జెప్పియున్నాండడు అధరస్పందాదులొక్కొక్కటికి నువమానసాధారణధర్మాన్యతమనిబద్ధమైన యొక్కొక్క వాక్యమును, ఆ యావాక్యమందే యొక్కొక్కరాగమును గవి యలవతిచినట్లె 'పదమెత్తజ' అనుటకుంగూడ నలవలిచి యుండును కనుక దానికి 'కలహంనలీల' యని ఉపమాననిబద్ధమైనవాక్యమున్నదిగాన యిక నందే రాగవిశేషమును నిబంధించియుండును కనుక, 'పదమెత్తంగా కలహంసలీలపాల్చునని యన్వయమే యుచితముకాని 'కలహంసల్‌లంబదమెత్త(గా' నను నన్వయ ముచితముగాదు శ్రుతిచూపః =చెవి కనంబలుపంగానే, శ్రీవిలానసంబు=శ్రీరాగము పొలుచునని యర్థము. శ్రీకారముయొక్క వఐలాసము పొలుచునని భావము. ఇందు 'పదముఎత్తః ' అనుచో పదములనెడి సంజ్ఞగలపాటలనారంభింపంగా ననియు, 'క్రుతిచూపక 'అనుచో సుతిని-అనంగా స్వరావయవమును జూపంగా ననియును కొందలు గ్రహించెదరుగాని తక్కిన హస్తవక్షణాదుల పక్షమున నట్లు గ్రహించుట పొసంగనందున గ్రాహృ్మము గాదు. కేవల మవయవపరముగ్రాహెంచుటే యన్నిటెకి సమర్ధమైనది. కేల్‌ కదలింప£౯ =చేయి అల్లలార్హగానే, సుకు... లక్షినుకుమార=మృ్మదువయిన, పల్లవ=పల్లఏ (పల్లవమనుగీతావయవము గల, నవ=క్రొత్తయైన, ఏలాలక్రైపలయనెడిపాటయొక్క పెంపునాంపు పొలుచునని యర్ధ్థము.- (మెత్తని, పల్లవ=చిగుళ్లుగల, పలాలక్ష్మిపలకితింగ సిరిపెంపు నాంపారునని భావము ఏీక్షైంప౯ =చరంాడ6గానే, వట్పదియయిఖ =వట్పదియునెడు పాటయును పొల్చునని యుర్భము (ఆండుతుమ్మెదస్పురించునని భావము. కాంబట్టి, గదేయవాక్‌ క్రాథిమణ =నంగీతమందలి వాక్కుయొక్క నేర్చునందు-సంగీతవాజణజియందలి నిపుణత్వమునందనుట, కన్నెః , కొనియాడ , తరమే=శకృముగా దనుట ఏయవయవము గదల్సినను రాగములు గాన్సించుచున్నవి. కాన యీచిన్షదాని గానమహిమ వర్లింపనలవిగాదని యాశ్చర్మము ధ్వనించుచున్లది

అడుగుపెట్టినను, పెదవిగదల్చినను, చెవులొగ్లినను, కన్నుగిఅపినను, చేయాడించినను రాగములు పొడకట్టుటచే సంగీతవాణియందు బీనికింగల నేరుపు పొగడందరమాయని యాశయము ధ్వనితము. హంనలీల, శ్రీవిలానంబు, ఐెలాలక్ష్మి అను నిమ్మూడుభావములందు నిదర్శన యలంకారము 'వ్‌క్షింప . షట్టదియు!౯ ' ఇట భావమున చూడ్కెప్రభను నాండుతుమ్మెైదగా గధ్యవసించినాండు గనుక రూపకాతిశయోక్తి మఠి ప్రాఢిశబ్బము మహిమాదులలోం జేరకుండియు 'ఇమనిచ్‌' ప్రశృయాంతముగా దానిని బ్రయెగించుట ప్రాఢకవులందును జూపట్టుచున్లది.

ఇట్లు గిరిక సౌందర్యసౌకుమార్యాభిజాత్యములును నంగీతప్రవీణతయు. దదనురాగమును దత్త్రాప్తిసౌలభ్యమును జెప్పి నిగమించుచున్తది

క. తీనిథి భవదభినివస, న్మానస యీ సింధుతనయ ।; మహనీయగుణ

శ్రీనుతికి నెక్కె నేండీ, మౌనిదయామందరాగ మహిమము కలిమిన్‌. 60

తృతీయాశ్వాసము ౩25 ఆ. శ్రీనిధి=*సంపదకు ఆస్పదమైనవాండా, లక్ష్మీదేవికి స్థానమైన విష్ణూ అనియు, భవ.... నస- భవత్‌=నీయందు, అభినివసత్‌ =వసించుచున్న-ఆసక్తిగలిగియున్న మానస=మనస్సుగలది, అగు, ఈ సింధుతనయ:= (సింధువనంగా నదియు సముద్రమును) నదికూంతురయిన గిరికాదేవి అనెడు, భవత్‌ అభినివసత్‌ మానస =నీయొక్క వసించుచున్న వక్షముగల సముద్రునికూంతురయిన లక్ష్మీదేవి, నేండు, ఈ.. కలిమిన్‌ -ఈమౌని, దయా =కృవతోడి, అమందరాగ=మిక్కిలి అనురాగమనెడు, మందర+అగ=మందరగిరియొక్క మహిమము కలిమిన్‌=ప్రభావము కలుగుటచేత, మహ... శ్రీన్‌ - మహనీయ=గొప్పదయిన, గుణశ్రీ౯ = గుణసంపత్తిఅనెడు, (గుణమనంగా త్రాడునుగనుక) వాసుకిరూప మయిన గొప్పత్రాటియొక్క కలిమిచేత, నుతికిః ఎక్కెళ =పొగడ్రనొందెను. 'భవదభినివిశన్మానస” యని సోమకవిపాఠము. కాని గిరికకు లక్ష్మితోడి రూపణమునందుం బ్రకృతపారము మఖింత యుపయుక్షము. ఇట్లు రూపకముగా (గ్రహింపనియెడల 'మౌనిదయా... కలిమి౯ ” అను రూపణము పొసంగదు. అతండు శ్రీనిధి గనుగ సింధుతనయ మానస మఖినివేశ మొందినదని చమత్కారము. విష్ణువునందు లక్ష్మికింబలెందత్సదృశుండయిన నీయందు లక్ష్మింబోని యీ పడంతికి మనసు నెలకొనుట సహజము, ఉచితమును. లక్ష్మికింగల అభినివసన్మానసత్వమాత్రము విష్ణుప్రాప్తికి నిమిత్తముగా నేరదు. మంధరమును దానినిబట్టి వాసుకి (గుణమును) యాంకళత్రాళ్లును గావలయును. అట్లే యీ మునీశ్వరుని దయగలిగినది. దానినిబట్టి గొప్పగుణంపు పెంపు నొందినది. అనంగా నిన్నుం జేపట్టగలిగినంతటి యొప్పిదపుం బెంపుగలదాయెనని యాకూతము. నిన్నే మనస్సునందు వలచియుండిన యీ చెలువకు నేంటి దినమే యీ మౌనిదయవలన నిన్నుం జేపట్టంగలిగినంత యొప్పిద మొడంగూడెనని తాత్పర్యము. అలం. శిష్ట్టూపకము. చ. అన జనభర్తపల్కు ముది । తా విదితాతనుమంత్రజాలు ని మ్మునిం గొనియాడ శక్యమె స । ముజ్వలరూపకలాపయైన మా యనుంగువయస్యం గాంచు సుక్ళ । తాతిశయం బవలీలంగూర్చె నీ యనఘుండితండు మాకుంబర । మాస్తుండు గాక మునీంద్రమాత్రుండే. 61 అ. అనక , జనభర్త=వసురాజు, పల్ముణ =ఇట్లనిపలికెను. - ముదితా=ఓమంజువాజీ, విదిత అతను మంత్రజాలు౬ =తెలిసిన ఎక్కువయగు మంత్రముల సమూహముగలవాండని యర్థము- రె న్న మన్మధమంత్రసమూహముగలవాందని యర్థాంతరము. అగు ఇమ్మునిక , కొనియాడణ =పాగదు “న టకు, శక్యమే= అలవియగునా-అలవికాదనుట. ఏలనిన, ఈ యనఘుండు=ఈ పుణ్యాత్ముంలా సముజ్వలరూపకలాప =మిక్సిలి ప్రకాశించుచున్న రూపే సొమ్ముగాంగలది. ఐన, మోయనుంగువయస్యం =మి గారాబు చెలిని-గిరిక ననుట, కాంచు సుకృత+అతిశయంబుక = చూచునట్టి పుణ్యము 6 5 పేరిమిని, అవలీలజ =అనాయాసముగా, కూర్చెక =ఒదంగూర్చెను. కాంబట్టి, ఇతండు, మాకు, పరమా కాకామిక్కిలియుం గూర్చునట్టి హితుండునగునేకాని, మునీంద్రమాత్రుందే=కేవలము మునిమాళ యగునా. ఇట్టియతండు మునియేంకాండు. మాకు పరమహితుండునగునని యర్థము. (మాకు మిక్కిలియుంగూర్చునట్టి స్నేహితుందేకాన మునీంద్రమాత్రుండా-అనంగా మునీంద్రుండుగాండు - మాకు న్నేహితుండే యని యార్ధంతరము.) అనుంగువయన్యకు రూవమేసొమ్ము. అట్టిదానిం గాంచుటకేవలనుకృతముగాదు, సుకృతాతిశయము. అట్టి మహాసుకృతము గలుగుట చిరసాధ్యము. అట్టిదానిని 'అవలీలం' గూర్చినవాండు గాన గొనియాడుట అశక్యము అతండు గూర్చంగలుగుట అతనుమం(త్రములందెలిసినవాండుగాన. వసు

326 వసుచరిత్రము రాజు సత్యసంధుండగుటచే నబద్ధము చెప్పరాదుగనుక నాతందు పొందుపథిచిన యీ పద్యమందు యథార్ధవిషయముగ నొక యర్ధమును పరభావానుకూలముగ నాకయర్ధమును స్పురించుచున్నది. వ. మథటియు నితనిమంత్రప్రభావంబున భవాదృశదివ్యభామినీమృదుమధుర కోమలాలాపంబు లాలింపం గలిగెనని మనుజపతి బహూకరించుటయు నమ్మౌని సమ్మదమ్మునం గొమ్మనెమ్మోముం జూచి తమ్మికంటీ యకుంరితభువననిర్మాణచాతురీధురీణుండగు వితామమవాుం దేతాదృశయోగ్యవస్తుయోజనంబునం బొగడు వదసి, యపారపరీవాదపారావారభంగంబుల మునుంగందుసుమో. అదియునుం గాక తదీయఘటనావైభవాభంగరంగ ప్రసంగంబునకుం బూర్వరంగంబు రసోత్తరంగం బగుట యొథింగితివిగదా! యింక సందియంబువలదని వీద్శొని, యవ్వసుంధరాధరునకు నవ్వరారోహకు నమూల్యకల్యాణ కౌతుకనమృద్ధియుం గావలయునని దీవించి వారల వినయసంవిధానంబుల నానంద మొందుచు మణి మందిరంబు వెడలి చని యనతిదూరంబునం దోరంబులగు మందారతరువారంబుల యీజంబులలో సారంబగు తపోధనాకారంబు డించి యధాపూర్వ వేషం బుతో రాజు నన్వేషించు క్రమంబునం [గగ్రమ్మజ నేతెంచి యమ్మహీమండలా ఖండలుం గాంచి యద్భుతంబు నటించి పరిసరంబున నిల్చునవసరంబున. 62 అ. మజియుక , ఈతని, మంత్రప్రభావంబునజ్‌ =మంత్రముయొక్క మహిమ చేతనని యర్ధము- రహస్యాలోచనముయొక్కశక్తిచేతనని యర్థాంతరము. భవా... లాపంబులు-భవాదృశ=మివంటి, దివ్యభామినీ=దేవతాస్రీలయొక్క మృదు=మెత్తనివియు-పరుసనయిన యక్కరములులేనివనుట. మధుర=తీయనివియు, కోమల=సుకుమారములయినవియు, అగు, ఆలాపంబుల=మాటలు, ఆలింపంగలిగె=వినంగలిగెను, అని, మనుజపతి=రాజు, ఐబహూకరించుటయుజ =మన్ననసేయంగా. అమ్మౌని, సమ్మదమ్మునజ =మిక్కిలియు యుబ్బుతో, కొమ్మనెమ్మోము=మంజువాణి మొగమువంక, చూచి, తమ్మికంటీ =తామరరేకులవంటి కన్నులుగలదానా, ఆకుం... రీణుండు-అకుంఠిత =మొక్కవోని (కీద్చడనియనుట, ఇది చాతురికి విశేషణము.) భువన =జగత్తులయొక్క నిర్మాణ =సృజించుటయొక్క చాతురీ=నేర్పునందు, ధురీణుందు=ధురంధరుండు, ఐన, పితామహుండు= బ్రహ్మ, ఏతా... జనంబునక£్‌ ఏతాదృ్భశ=ఇటువంటి, యోగ్యవస్తు=తగినట్టి వస్తువుల (రెంటి) యొక్క యోజనంబున£౬ =కూర్చుట చేత, పొగడువడసి= మొప్పువడసి, (అనంగా గిరికావసురాజులవంటి యుత్తమ స్త్రీ పురుషులను గూర్చి పొగడ్తగన్న వాండయి) అపార... గంబుల£్‌ -అపార=దరిలేని, వరీవాద=నిందయనెడు, * పారావార=సము(ద్రముయొక్క భంగంబులజ£్‌ =అలలయందు, మనుంగండునుమో. ఇట్టియు త్తమస్ర్రీ పురుషులను గూర్చి లోకమునం బొగద్తనే పడదయుననుట. అదియునుంగాక, తదీ... సంగంబునకుజు -తదీయ= బ్రహ్మయొక్క ఘటనా=కూర్చుటయొక్క వైభవ= సపెంపుసొంపనెదు-పెంపుసాొంపార కూర్చుటయనెడు, అభంగరంగ (ప్రసంగంబునకుకా =వైకల్యములేని నాటకవ్రస్తావమునకు, పూర్వరంగంబు=(నాటకమునకు తొలుత విఘ్నోపశాంతికొఅకుంజేసెడు వినాయక తాళము. అనంగా) ప్రథమకార్యము, “య న్నాట్యవస్తునః పూర్వం రంగవిఘ్న్నోపశాన్తయే కుశీలవాః ్రకుర్వన్తి పూర్వరంగః సకీర్వ్యతే?

తృతీయాశ్వాసము 3927 రస+ ఉత్తరంగంబు=రసముయొక్క పొంగుచున్న యలలుగలది-మిక్కిలి రసము పయిపయి పచరించుచున్నది -మాందుమిక్షిలి రసవంతముగా నొనంగూడినదనుట, అగుట, ఎథింగితివికదా, గిరికా వసురాజుల పొందునకు మునుముందు నిరాతంకముగా సమకూర్చుటకు వలయుపనులెల్ల విరసముగాక నా కెంతయు సరసముగానే జరుగుట నీకు దెలిసెనుగదా. ఇంక (మిందటి కార్యమునకు) సందియంబువలదు అని వీడ్మొని. అవ్వసుంధరాధరునకుజణ =ఆభూపతికిని, అవ్వరారోహకు౯ =బలితంపుం బిజబుందులుగల యాగిరికాదేవికిని, అమూ.... సమృద్ధియుక -అమూల్య=వెలలేని, కల్యాణ =ళుభమువలని, కైతుక=సంతోషముయొక్క సమృద్ధియుక్‌ =పరిపూర్తియునని యర్థము. (కల్యాణజమనంగా పెండ్లి కౌతుకమనంగా కంకణము-తోరము, గనుక వివాహదీక్షకయిన కంకణము పెంపుసొంపని యర్ధాంతరము. ) కలుగుంగాక యని దీవించి, వారల=ఆగిరికా వసురాజులయొక్క వినయసంవిధానంబునక్‌ =అడంకువ నెజపుటచేత, ఆనంద... మందిరము, వెడలి=చని, ఆనతిదూరంబునజు =కొంచెపుదవ్వున - దాపునననుట, తోరంబులు =విస్తారములు, అగు మందారతరువారంబుల =మందారములనెడి దేవవృక్షముల సముహములయొక్క యీఅములలోజ£్‌ =తఅచులలోపల, (ఈజము యనియు ఈ అమియనియు రూపద్వయముగలదు. 'పక్షముల యీజమిగాటుక చిమ్మచీంకటిక ” (శృం-నై. ౭ ఆ.) - 'పూంబొదరిండ్ల యీఅమి మజుంగున£ ” (కళా. ౧) “ఈజఅంపుంబొాదలు”) (కన్యకాపురాణ. ౧ షోదశ.౮ అ.) సారంబగు=శ్రేషరయిన, తపోధనాకారంబుజ =మునివేషమును, డించి = సడలించి-తీసివైచి, “ఉడించి' యనియు విడిచి యని యర్ధమనియుం గొందజమతము. దీనిస్వరూపము విచార్యము. యథాపూర్వవేషంబుతోజు =మునుపున్న యెప్పటి (మంత్రి) రూపముతో, రాజును, అన్వేషించు క్రమంబునక్‌ =వెదకురీతిని, క్రమ్మజః , ఏతెంచి=వచ్చి, అమ్మహీమండలాఖండలుక =భూమండలమున కింద్రుందయిన యారాజును, కాంచి, అద్భుతంబు నటించి=అశ్చర్యమును అభినయించి-అచ్చెలుపడినవానివలెం జేష్టలు పచరించియనుట, పరిసరంబునజ్‌ =ప్రక్కను, నిల్చునవసరంబునక =నిల్చున్ననమయమందు, ముందతిపద్యముతో నన్వయము, తే. పడంతు లా రాజసచివుని । పలుకుబడియు మోముచాయయుం గని తొంటి। మునియె కాంగ నరసి మందాక్షమందమం। దాక్ష లగుచు నగుచు భావించి రతనివా | చ్నైపుణములు. 63 అ. వడంతులు =స్తీలు -గిరిక చెలికత్తెలు, ఆ రాజన చివుని=ఆరాజుమం (త్రి యొక్క పలుకుబడియు =మాటయొలుంగుతీరును, మోముచాయము=మొగమువన్నెయు, కని, తొాంటిమునియె కాంగక£ =మునుపువచ్చిన మునియేయని, అరని=విమర్శించి - తెలిసి, మందా....క్షలు - మందాక్ష=(మందాక్షం హ్రీ స్త్రపా వీడా అ.) సిగ్గుచేత, మందమంద=మిక్కిలిమందగించిన, అక్షలగుచుక = (మందాని అక్షాణి యాసాం తాఃఅని విగ్రహము) ఇంద్రియములుగలవారగుచు - లేక చూపులుగలవారగుచు (మందాని అక్షీణి యాసాం తాః=మందాక్ష్యః. దీనికిం దత్సమరూపము మందాక్షులు అనియగును), నగుచుజ ,అతని, వాజ్‌ నైపుణములు=మాట నేరుపులు, భావించిరి=జమనసునందలపోసిరి. షు

328 వసుచచరిత్రము అతనిని మున్ను బుషియని నమ్మి బేలుపోయినందులకు సిగ్గు. దానిచే నతనినిం జక్కంజూడ లేమి యని తెలియునది. క. కోలాహలకైలాధిప, లీలాగతుండైన పతి య । లీకయతీంద్రున్‌ నీలాలకావలోకక, ళాలోలత ననివె నని త । లంచిరి ముదితల్‌. 64 అ. ముదితల్‌=ఆస్తీలు, కోలా... గతుందైన =కోలాహలపర్వతడ్రేషమందలి విలాసార్ధముగా వచ్చినవాండు అగు, పతి=రాజు, అళీకయతీంద్రుక =కపటపు మునీశ్వరుని, నీలా... లత౯ - నీలాలకా=నల్లని కురులుగల యీగిరికయొక్క అవలోకకళా=చూచుపనియందలి, లోలత- =తగులుచేత- చూచి రమ్మని యనుట, అనిపె నని తలంచిరి. దీనిచేం జెలికత్తెల రసజ్ఞతయు భావప్రౌాఢథియుం దెల్లములు. చ. అపు దొక బాల మేలమున । నల్లనం బల్ముచు నింతులార యీ నృపమణిరాకచే నలరి। యీగిరికానన మిప్పుదెంత చా కృపుసిరిం దాళ్చెం జూడు డనం। గన్నియ మో మెదంజేర్చి సిగ్గు రా గపుందమియుం బెనంగం టబ్రియుం । గాంచెం గుచాంచలహారధారలోన్‌. 65 అ. అపుడు, ఒకబాల, మేలమునక్‌ =పరియాచకముచేత - కోడిగముగాననుట, అల్లన౬ =మెల్లగా, పల్ముచుజు =నేరుపుమాటలాడుచు, ఇంతులార=ఓచెలియలారా, ఈన్ఫపమణిరాకచేజ =ఈరాచమిన్న వచ్చుటచేత, అలరి=వికసిల్లి ఈ గిరి+కాననము=ఈ కొండయందలి యడవి అని యర్థము. (ఈ గిరిక+ఆననము=ఈ గిరికాదేవి మొగమని యర్జాంతరము. ) ఎంత చొక్కపుసిరిక్‌ =ఎంతచెలువయిన శోభను (కళను అనియు), తాల్చెనో=వహించెనో, చూడుండు, అనజ =అనంగా, కన్నియ =గిరికాదేవి, (తన) మోము, ఎదకి చేర్చి=టొమ్ముపైం జేర్చుకొని-అనంగా మిక్కిలియుం దలవంచుకొని, సిగ్గును, రాగపుతమియుక౯ =అనురాగముయొక్క తమకమును, ఎసంగణ =ఒకటితో నొకటి మల్లాడంగా, కుచ... ధారలోక£్‌ -కుచాంచల=చన్నుల (ప్రక్కనున్న, హారధారలో౬ =ముత్తెపుహారముయొక్క కాంతిపూరమందు, ప్రియక =తనకు నింపయిన వసురాజును, కాంచెక్‌ =చూచెను-ముత్తెపుసరికాంతియందు ప్రతిబింబించిన రాజుయొక్క రూపమును జూచెనని తాత్చర్యము. సిగ్గు నాయకునిం జూడనీదు. అనురాగపుందమి చూడకుండనీదు. కాన హారకాంతిప్రతి బింబితునిం జూచుటచే రాజును జూచుటయుంగాక జూడమియుంగాక రెంటికి ననుగుణముగా నుండుటచే నట్లు సేసినదని నాయికనేర్పు. అనురాగపుందమి యేల? ప్రియుండుగదా. మొగమెత్తిన ముఖవికాసము తనమర్శ్మమును బయలుపుచ్చును. కాన వంచిన మొగముననే యిట్లుచూచుట పచరించినది. ఇందు సిగ్గు రాగపుందమియుజ పెనంగి ననుటచే గిరిక లజ్ఞామన్మధమధ్యస్థురాలయిన మధ్యమనాయిక యని తెలియుచున్నది. “లజ్ఞామన్మథమధ్యష్టా మధ్యమా అని లక్షణము. తా. అపుడొక చెలికత్తె తక్కినవారిని జూచి కోడిగముగా “చెలులారా! ఈ రాజు రాంగానీ గిరికాననము (ఈకొండ యడవి, ఈగిరికాదేవి మొగము) వికసిల్లి యెంత మిక్కిలి శోభగలిగి యున్నదో చూడుండనెను. అది గిరిక తెలిసికొని సిగ్గుచేం దలవంచుకొనెను. కాని యనురాగము చేత రాజును జూడందహతహపడుటచే యుక్తిచేసి తన చన్నుంగవ ప్రక్కల నున్న ముకైపుసరి కాంతియందుం బతిబింబించిన రాజురూపమును జూచి తమిదీర్చుకొనెను. అలం. సూక్ష్మము. చ. అలికులవేణి కీ లెజింగి యా చెలి వెండియు నేకతంబునం బొలంతుకలార యీ చిగిరుం । బోండి కుచార్పితహారనాయకో

తృతీయాశ్వాసము 329 జ్వలరుచిం గంటిరే యనినం । జంద్రముఖుల్‌ చిజునవ్వుంబూని రా లలనలం జూచి కిన్మయుం గ । లంకయుం. గొంకును నంకురింపంగన్‌. 66 అ. ఆ చెలి, అలికుల వేణికీలు =(తుమ్మెదకదుపువలె నల్లనయిన జడగల) గిరకయుక్క మర్శమును (కుచాంచలహారధారయందు రాజును జూచు కిటుకును), ఎఖింగి=తెలిసికిని, వెండియజ =మరల, ఏకతంబునణ =ఏకాంతముగా, పొలంతుకలార=చెలులార, ఈచిగురు... చరుచిక -ఈచిగురుంబోండి=ఈ గిరిక యొక్క కుచ=చన్నులందు, అర్చిత=ఉంవంబడిన, వోర =ముత్తవున రియందలి, నాయక=నాయకమణియొక్క ఉజ్వలరుచిక =ప్రకాశించుచున్న కాంతినని యర్థము - (చన్నులందలి హారమందు ్రతిఫలించిన వసురాజుయొక్క ఉజ్జ్వలమయిన లావణ్యమునని యర్థాంతరము. 'నాయకో నేతరిథ్రేష్టే హారమధ్యమణావపి” వి. నాయకశబ్దమునకు అధిపతియనియు, హారమధ్యమణి యనియు నర్థము) కంటిరే, అనినజ , చంద్రముఖులు=(చందురునివంటి మొగముగల) తక్కిన స్రీలు, చిణునవ్వుక పూనిరి=ముసిముసినవ్వును వహించిరి. ఆలలనలక్‌ చూచి=అట్లు పరిహాసభావము నూనిన ప్రీలను జూచి, కినయు౬౯ =కోపమును-అమర్నమనెడి సంచారిభావమును. '“అమర్వః స్యాత్పరాళ్థేషమ చేతఈప్రజ్వలనమ్‌.' కలంకయుజ =మనఃకాలుపష్యమును (ఇది ఆ యమర్నమునకు అనుభావము,) కొంకును=(వ్రీడయనెడు సంచారిభావమును. (చేతస్సంకోచనంవీడా' అ.) అంకురింపంగ౯ =మొలకొత్తంగా. ముందథిపద్యముతో నన్వయము. ఇట మిక్కిలి యుద్దీపించుచున్న శృంగారరసమగ్నత కొకింత విడుమరగాం గవి నాయికయందుం గోపాద్యనుభావములకు నయితి గల్పించుట తెలియునది. చ. సొలసి తటిల్లతాంగి జిగి! సూపు వెలుంగులచేం గలధ్వను ల్లల కలకంఠులన్‌ గదిమి। గాటపునెమ్మి నటింప హంసకం బులు జడియం బయోధరస। మున్నతి భంగురమధ్యవుష్మరాం చల మరదోంపంగా నరిగె జారుఘనప్రతిసీరచెంతకున్‌. 67 అ. ఇక్కడ గిరికను తటిల్లతాంగి యనుటచే గిరికాపరముగాను తటిల్లతాపరముగానర్ధద్వయము తెలియునది. తటిల్లతాంగి=మెజపుందీంగవంటి దేహముగలది-గిరిక, సాలసి=ప్రయాసపడి, జిగిసూపు వెలుంగులచే౯ ఎనిగయినచూపులకాంతులచేత, గలధ్వనుల్లల =కంఠధ్వనులుగల-అనంగా గొణగొణ లాడుచున్న కలకంఠులజణ =చెలికత్తెలను, గదిమి=అదల్స్చి, యని గిరికాపరమైైనయర్థము. (జిగిసూపు=కాంతిని కనంబణుచునట్టి, వెలుంగులక్‌ =(ప్రకాశములచేత, కలధ్వనుల్‌ =అవ్వక్తమధురధ్వనులు: కల, కలకంరులజు =ఆండుకోవెలలను, గదిమి=పోందోలియని తృటిల్లతాపరమైన యర్థము. “కదిమి అని గ్రహించినచో ఆక్రమించియని యర్థము. ఇట జిగిసూపు వెలుంగులకు అనుచో మొదటియర్ధమున 'చూపు' విశేష్యము. రెండవయర్ధమున క్రియ. మొదటియర్ధమున 'జిగిగలచూపు' లని కర్మధారయము గనుక, చకారమునకు సకారాదేశము. రెందవయర్ధమున “ప్రథమమిోందిపరుషములకుం గసడదవలగు' నను సూభ్రముచే “చికు 'సి వచ్చినదని తెలియునది. “వెలుంగులచేం గలధ్వనుల్‌ొ అనుచో గిరికా పరమయిన యర్ధమున “గలు అని గకారాదిగను, అర్థాంతరమున “కలి అని కకారాదిగను దెలియునది. మొదటి యర్ధమున దీనికి ముందున్న ద్రుతమునకు లోపము. రెండవదానియందు (ద్రుతముపయిని “కి

• కారమునకు 'గి కారాదేశము గలిగించి తా నర్ధబిందువగుచున్నది. సఖండనిర్చిందువులకు శ్లేషమందు శ్జేష్నే సఖండనిర్చిందో ర్మేళనం కుత్రచిన్మతమ్‌” అధర్వణకారికా, అని మేళనము గలుగుట గలదు.) గాటపు నెమ్మినటింపక =గాఢమయిన మక్కున విజృంభింపంగా (గాఢముగా నెమిలి నట

330 వసుచరిత్రము నముసేయంగానని యర్థాంతరము,), హంసకంబులు జడియజ = కాలియందెలు('మోయంగా- (భూంసలు వెలపునొందంగానని యర్ధ్థాం), పయోధరసమున్నతికా = చన్నుల నిక్కుచేత -నిబ్బరపుగుబ్బచన్నుల బరువుచేతననుట, భంగుర=నకనకలాడుచున్న మధ్యపుష్మర అంచలము=(పుష్మరమనంగా ఆకాశము గనుక) ఆకాశమువంటి నడుముయొక్క మొన-(అగ్రభాగము,, అరదోంపజ£ =సగము కనిపింపంగా- (పయోధర సమున్నతిక్‌ =మబ్బులపాడవుచేత, భంగుర=కనంబడకయున్న మధ్య =నడిమిభాగముగల, పుష్మర=ఆకాశముయొక్క అగ్రభాగము సగముదోంపగానని యర్ధాం. ఆకాశము నడిమిని మబ్బులు (క్రమ్మంగా దానిపార్వములే కొంచెము లెలియుచుండంగా ననుట,) చారు... సీరచెంతకుక్‌ - చారు=అందమయిన, ఘన=గొప్పదయిన, ప్రతిసీర=తెరయొక్క చెంతకుజ , అరిగెను-(చారుఘనమనంగా వర్షాకాల మేఘముగనుక తెరవలెనున్న నల్లని మబ్బుచెంతకుంబోయెనని యర్థాంతరము. ) గిరిక, చెలికత్తె లేమేమో గొణుగుచుండంగా మెటుంగుజంకెనల చూపులచే నదల్స్చి, రాజు నందలి వల పగ్గలించుచుండంగాం గాలియందెలు మొరయ గబ్బిగుబ్బల నిక్కున సన్ననినడుము నకనకలాడుచు సగముదోంపంగా, పెద్ద తెరమాటునకుం బోయెనని యర్థము. మెజపుందీంగ తళతళలాడు ప్రభలచే కొలకొలమని కూయుచున్న కోకిలలు బెదరంగా, నెమిలి నటనముసేయంగా, హంసలు భయపడంగా, మబ్బులాకాశము నడిమి భాగమంతయుం గగ్రమ్మదాని యోరలుమాత్రము కొంచెము దెలియుచుండంగా నల్లనిమేఘము పొంతకుంబోయెనని యర్థాంతరము. వర్షాకాలమున మెఅపులకు కోకిలాదిపక్షులు బెదరి కూంతలుమానుటయు, హంసలు మెఅపులను జూచి మేఘములకు భయపడి మానససరస్సునకు బోవుటయు, నెమిళ్ళు వర్షాక్రాలమునం బురివిచ్చి యాడుటయు, ఆకాశమందిందునందుం బార్వభాగములుదప్ప మధ్యభాగమంతయు మబ్బులచేం (గ్రమ్మంబడుటయు ప్రకటములు. మెలుపులు శరదృతువునం దెల్లని మబ్బులను బొందవు. కావుననే “చారుఘని మనంబదెను. శ్లేషకృతసాధర్వమూలమగు ఉపమ యని సోమకవి. గిరికాదేవి చెలులు సేయు పరియాచకములకు సైంపక దట్టంపుం దెరచాటునకుం బోయెనని తాత్చర్యము. క పరమాణుమధ్య యీగతిం, దెరమాటున కరుగం దనివి। దీరనిచూడ్కిం బరమానురాగసూచన, పరమానసుండగుచుః ధరణిపాలకుండంతన్‌. 68 అ. పరమాణుమధ్య=(పరమాణువనంగ ఉన్నదనెడి ప్రతీతిమాత్రము గలదై కంటికిం గానరాకుండు రేణువు-చిన్న నలుసు) చిన్న నలుసువంటి నడుముగలది, ఈగతికై =ఈవిధమున, తెరమాటునకు౬ , అరుగక్‌ =పోంగా, తనివితీరనిచూడ్మిజ =తృృప్రిపొందని చూపుచేత, వర... మాననుందు- పరమ+అనురాగ=మిక్కుటమయిన (ప్రేమయొక్క సూచన=కనంబఅచుటయందు, పర=తగులుగల, మానసుండు=మనస్సుగలవాడు, అగుచుక , ధరణిపాలకుందు=వసురాజు, అంతజ =ఆమిాందట. ముందజిపద్యముతో నన్వయము. ఇందు ద్విప్రాసము. సీ. మెలఅుంగొప్పు నెజిగొప్పు; నెజగప్పుతటింగప్పు, జలదమాలికచొప్పు। దెలుపలేదా బలువాలుగలనేలు । తెలివాలుంగనుడాలు, కలువపూందెరమేలు। దెలుపలేదో నలువైన కలలీనం। గల లేనగవుసోన, కలశాబ్ధి తెరమేన। నిలుపలేదొ కనకంపు ననసొంపు । కదడనుంపు రుచివెంపు, పసిండితీంగలగుంపు। మెసంగ లేదొ తే. ప్రాణసఖులార నెయ్యంపు! టలుకంబూని, యేల యీబాల యీవేళ।నీవిశాల యవనికాభ్యంతరంబున। కరిగెననంగ, ననుంగునెచ్చెలిమటియు నె; య్యమునంేరి.

తృతీయాశ్వాసము 331

ఆ. మెటుం...గప్పు-మెఅుంగొప్పు=నిగనిగమని మెజియుటయొప్పెడు, (ఇది కొప్పుపక్షమున- నిగనిగమని మెఅపుతీంగచే నొప్పడునని జలదమాలిక పక్షమున నర్థము.) నెటిగొప్పు=సాగసయిన కొప్పు యొక్క నెజగప్పు=నిండయిన నలుపు - నల్లని కాంతియనుట, తతటీిజ=సమయమందు-అనంగా వర్షా కాలమందు, కప్పు=క్రమ్మునట్టి, జలదమాలిక చొప్పుజమబ్బుల బంతియొక్క రితిని, తెలుపలేదా-అనంయా నెజిగొప్పుయొక్క నల్లని కాంతులు పర్వి తన్ను 6 గనంబడకుండ జేయుచుండలేదా యనుట. కాన తెర మాటునకు6 బోన నక్కజలేదే యనిభావము. ఇందు 'మెబుంగొప్పు” అనునది రెంటికిని సమానధర్మము.

బలువాలుగలజ్‌ =గొప్పవాలుగ చేంపలను, ఏలు=తిరస్మరించు (అని కంటిపక్షమున, క్రిందుపడం జేయుటయని కలువపూవుపక్షమున; కాన ఈ రెంటికి సమానధర్మము) తెల్లి=తెల్లని, వాలు=సోగలైన, కనుడాలు=కనులప్రభ, కలువపూందెరమేలు = కలువపువ్వుల తెరయొక్క సొగసును, తెలుపలేదా (అనంగా కన్నుల ప్రభలు కలువపువ్వుల తెర గ్రమ్మినట్టులు తన్నుంగనంబడకుండం జేయలేదా యనుట. ఇట తెలికన్నుడాలు కలువపూందెరవలె నల్లనికాంతి నిగుడ్చుట యెట్లన్నచో కను నల్లనిగ్రుడ్డు కలువపూవుల చాలువలె నల్లని కాంతులును, తెల్లని కొలుకులు తెల్లని కాంతులును దొలంకు నట్లును గవులు వర్ణింతురు.

'ఆకృష్టే వసనాంచలే కువలయశ్యామా (త్రపాధఃకృతా...దృష్టిః (కృష్ణకర్ణామృతము)

“అబ్బురపాటుతోడ నయనాంబుజముల్‌ వికసిల్లం గాంతి పె

ల్లుబ్బి కనీనికల్‌ వికసితోత్సలపంక్తులం [గ్రుమ్మరింపంగా' (మనుచరిత్రము)

“విలోకనప్రభా, వీచికలం దదీయపదవీకలశాంబుధి వెల్లగొల్పుచుకొ (మనుచరిత్రము)

నలువైన కలలు = సాగసయిన తళతళకాంతులు (అని నవ్వు పక్షమున - సొగసయిన చంద్రకళ లని పాలసముద్రము పక్షమున - కాన యిది రెంటికి సమానధర్మము), ఈనంగల లేనగవుసోన = కలిగింపంజాలు లేంతనవ్వనెడి సోనవాన, కలశాబ్దితెర = పాలసముద్రపు అల యనెడు తెరను (36 యనంగా తరంగమును), మేనజ నిలుపలేదో = దేహముపయి నుంపలేదో - అనంగా చిబునగవుసోన వాన పాలసముద్రపు కరళ్లు గ్రమ్మినట్లు (గ్రమ్మి తన్ను 6 గనిపింపకుండంజేయలేదా యనుట.

కనకంపుననసాంపు = సంపెంగ పువ్వచెలువు, (అని మేనిరుచి పక్షమునను పసిండితీంగ పక్షమునను నర్థము. కాన యిది రెంటికిని సాధారణధర్మము) కడనుంపు = దూరమునంబెట్టు నిరసించు, రుచిపెంపు = జిగియెక్కుడు - లావణ్యాతిశయమనుట, పసిండితీంగెలగుంపుడ = బంగౌర్గు తీంలెల జొంపమును - పెనంచుకొన్న తీంగజొంపపు మజుంగును, మెసంగలేదొ = (ఇది 'ఒసంగ లే యని యుండునుగాంబోలు) కలిగింప లేదా - అనంగా దేహలావణ్యము పసిండితీంగల జొంపపు ముం వలె తన్నుం గనంబడకుండ మణుంగుపుచ్చుచుండ లేదా యనుట. (కనకం కాఖ్బనే వా తు దుత్తూ నాగకేసరే, చమ్బకే కాజ్బునాగేచి నానా.)

ప్రాణసఖులార = గిరికకు అనుంగు చెలులారా ! నెయ్యంపుటలుక£ పూని = ప్రణజయకోపమును దాల్చి, ఏల, ఈబాల, ఈవేళ£, ఈవిశాల యవనికా అభ్యంతరమునకుక = వెడలుపయిన యీ తెర లోపలికి, అరిగెను. “ప్రతిసీరా యవనికా స్యా త్తిరస్కరిజీ చ సా అమ. అనంగక = అని రాజు చెప్పంగా, అనుంగు నెచ్చెలి=ప్రియసఖి - మంజువాణి, మజియు నెయ్యమునజ చేరి = మిక్కిలి చెలిమినిబట్టి గిరిక దగ్గజకుంబోయి, కొప్పునలుపు, కన్నులజిగి, నగవుతెలుపు, మేని మెజుంగే పర్వి తన్నుం గనంబడకుండం జేయంగా తనకు మాటునకై యొక తెర కావలయునా యని తాత్పర్యము. మెజుంగొప్పు మొదలయిన సాధారణధర్మములను గూడ నిబంధించి నెజిగొప్పు మొదలయినవానికిని జలదమాలికాదులకును

332 వసుచరిత్రము సాదృశ్యము చెప్పినాండు. అనంగా నెజిగొప్పు మబ్బులగుంపువలెను, కను మెటుంగు చూపు కలువవూలచాలువలెను, లేనగవు పాలసము(ద్రపుఅలలవలెను, మేను బంగారుతీంగ వలెను వెలుంగుచున్నదని భావము. నాయిక తెరచాటునకుం బోనేల యను నెపమునుగొనియె తన శృంగారరసమున కాప్యాయనముగా గిరిక సౌందర్యమును వర్షించినాండని తెిలియునది. అలం. ఉపమాధ్వనియు, సమాధియు. తే. అభినవాలోకనోత్కంర । నధిపుం డలర, నలరుబోండి సమగ్రల : జ్ఞానుభావ భావయై తెరమాటునం । బగటుచూపం జూపజకుందోంచెంబరిణయ । స్ఫూర్తియనుడు. 70 అ. అధిపుండు = రాజు - (పెండ్లి కొడుకనియర్థాంతరము) అభి..త్క్మంరజ్‌- అభినవ = క్రొత్తంగా

• మరల ననుట, ఆలోకన = చూచుటయందలి, ఉత్మంఠణ = ఉత్సుకతచేత - తహతహచేతననుట. (క్రొత్తంగాం జూచుటయందలి తహతహచేతనని యర్జాంతరము. _ పెండ్లికొడుకు తెరమాటుననున్న సెండ్లికూంతును (గ్రొత్తంగాంజూడం దుకతుకపడుట 'ప్రకటము.) అలరజ = ఒప్పుచుండంగా, అలరుం బోండి=ఈగిరిక, సమగ్రలజ్జ+ అనుభావభావయై = నిండయినసిగ్గుయొక్క ేరిమితోంగూడిన మనస్సు గలదై - లేదా నిండారిన సిగ్గనెడు అనుభావముతోంగూడిన రతియనెడి స్థాయిభావముగలదై, తెర మాటునక, పగటుచూపజ= మురువుగులుకంగా, చూపజఅకుజు = చూచువారికి, పరిణయస్ఫూర్తి = పెండ్లితోంపిక, తోంచెకి = కనంబడెను. అనుడుజ = అని అలవోంకగాం జెప్పుంగా ననుట, రాజు మరల నాయికను జూడంగోరుటయు వరుందు క్రాత్తంగాంజూడంగోరుటయు, పెండ్లి తంతుచొప్పున పెండ్లికూంతురు సిగ్గుతో తెరమాటున నుండుటయు, సిగ్గుచేత గిరిక తెరమాటున నుండుటయు సొమ్యముచేసి పెండ్లి తోయికగా నున్నదని చెలి చెప్పినదని చమత్కారము. అలం. స్మరణము. చ. విని కలకాకుఘోష మొద । వించు మదాళిని బక్షగౌరవం బెనయ నదల్చి మంజుగతి । నీ వనజాతములో మదీయ ఖే లనముల కెల్లందోడయి మె । లంగంగ నా కలహంసి రాదొకో జననివయస్య యంచు నగ । జాత మదిం దలపోయిచున్నెడన్‌. 7 అ. ఇట కలహంసి యను చెలికత్తెకును కలహంసికిని (అనంగా ఆండు రాయంచకును) అఖేదా ధ్యవసాయము చెప్పినాండు. నగజాత = గిరికా దేవి, విని = అమంజువాణి చెప్పినది ఆలించి, (దెలికత్తె పరముగా) - కల కాకు ఘోషము = అవ్యక్తమధురమయిన వికారస్వరముతో 6 గూడిన అంతు, ఒద వించు మత్‌ అళిజ = కలిగించుచున్న నాచెలికత్తెను, పక్షగౌరవంబు ఎనయజ = తోడుపాటు పెంపొప్పం గా “పక్ష స్పహాయేపి' అమ. నాకు మిక్కిలియుం దోడుపడియనుట, (ఇందులకు కల హంసి కర్రి) అదల్చి, (ఆండురాయంచపరముగా) మద + అళిని = మదముతోంగూడిన తుమ్మెదను, పక్షగౌరవంబు = తన టెక్కల పెంపు, ఎనయజ = ఒప్పునట్లుగా, అదల్చి, యర్దా. మంజుగతిజ = మృదు రీతిని (మృదువయిన నడకతోనని అర్భాం.) ఈ వనజాతములోక£ = ఈ యడవుల గుంపులలో - (ఈ తామరలో నని అర్జాం.) మదీయ ఖేలనములకుజ ఎల్లక్‌ = నా యాటలకన్నిటికిని - తోడయి = సహాయయై, మెలంగంగక = సంచరించుటకు, జననివయస్య = తల్లియైన శుక్తిమతిచెలి - (జననవయస్య యను పాఠమున నాకు బుట్టుచెలియైన) ఆ కలహంసి = ఆ కలహంసియను స్త్రీ (ఆండురాయంచ యని యర్ధాంతరము.) రాదొకో = రాదాయేమి, అంచు, మదిజ తలపోచుచుః, ఉన్నెడజణ = ఉండంగా-అందు రాయంచతామరయందు జుంజుమ్మని మూంగుచున్న మత్తిల్లిన దేంటిని టెక్క చేందోలి యందు విహరించుట యిట అనుసంహితమయినది.

తృతీయాశ్వాసము 333

ఉ. ఆ కలహంసీ వచ్చి యచ। లాత్మజం గాంచి కుమారి తాపసా

నీకము నీ కమూల్యశుభ | నిర్వహణంబు ఘటిల్లం గల్పకా నోకహసూనరాజము ల । నూనమనూక్తులతో నొసంగినం గైకొని తల్లి నిజ బిలువం । గాం బనిచెక విరు లిచ్చువేదుకన్‌ 72

అ. అ కలహంసి వచ్చి, అచలాత్మజ౯౬ = గిరికను, కాంచి, కుమారి, తాపస + అనీకము = మునుల సమూహము, నీకు£ు, అమూల్య శుభ నిర్వహణంబు = వెలలేని కల్యాణమును ఒడంగార్చుట, ఘటిల్లజ్‌= సమకూడునట్లుగా, కల్చ్పక + అనోకహ సూనరాజముల్‌ = కల్పవృక్షముయొక్క మేలయిన పువ్వులు, అనూన మను ఉక్తులతోక = కొజఖంతవడని (ఆశీస్సు) మంత్రపు మాటలతోడ, ఒసంగినక్‌ = ఇయ్యంగా, కైకొని, తల్లి=నీతల్లి శుక్తిమతి, విరులు = ఆ పువ్వులు, నీకు ఇచ్చువేడుకజి, నిక, పిలు వం గాంబనిచె౯. దీనికి ముందటిపద్యముతో నవ్వయము.

“అభినవాలోక' అనుపద్యమున 'పరిజయస్ఫూర్తియను వివాహమును బుద్ధిపూర్వకముగా చెలి తోంపించినది. ఇట మును లాశీర్వాదమంత్రములు చెప్పి కల్పవృక్షపుంబువ్వులు నీకు శుభసెద్ధికై తల్లి చేత నిచ్చియున్నారు. రమ్మ అని వివాహసిద్ధిసూచకముగా శుభశకునమును దైవికముగాం బొందు పటిచినాండు. మునులొక్కరుగాదు '“అనీకూము. ఇచ్చినవి కేవలములయిన పువ్వలుగావు; కల్ప వృక్షపు సూనరాజములు. చెప్పినవి వట్టిమాటలు గావు; అనూనములయిన మంత్రములు. కాంబట్టి యిన్నిటికూడిక వలన ఘటిల్లు శుభసిద్ధి 'అమూల్యమే కావలయును. అలం, శ్లేషము.

క. రారమ్మనం గోమలి కుచ, ఖారమ్మున నడుము వడంకం । బదకటకరుణ

త్యారమ్ము లెసంగంగుసుమా, సారమ్ములు కబరిందారంగం | జనందివురుటయున్‌. 78

అ. రారమ్ము, అనక = అని పిలువంగా, కోమలి = గిరిక, కుచభారమ్మునక, నడుమువడకకొ, పదకటకరుణత్కారమ్ములు = కాలి యందెల రుణరుణధ్వనులు, ఎసంగజ్‌ = మీజంగా, కుసుమ ఆసారమ్ములు = పువ్వుల సోనలు, కబరి£౯ = కొప్పునుండి, తొరంగక్‌ = రాలంగా, కొప్పులోందుటిమిన పువ్వులు దొరుంగంగాననుట, చనజ, తివురుటయుజ = ఉంకింపంగా, ఇందు ద్విప్రాసము. 'హంసకః పాదకటకః' అమ.

చ. నెనరునం జేయివట్టి తరు । ణీ ధరణీసరణీపురందరుం

దనుపక పోవు టెట్లు తగ। వా నగ వాటడిం బెట్ట నంచు జ వ్వనిం జెలులెల్ల నిల్చి మహి । వల్లభ మాచెలిమీంది పేమనీ మనమునం బాయకుందు మని ! మానినిం దోద్కొని పోవు నంఠటన్‌. 7/4

అ. చెలులెల్లక్‌ = చెలికత్తెలందయును, నెనరునక్ష = మక్కువతో, చేయివట్టి = చేతినిబట్టుకొని, తరుణీ, ధరణీసరణీపురందరుండు = భూమి త్రోవను దేవేంద్రుండు - భూదేవేంద్రుండయిన వసురాజు; భూమికి రాజనక దేవేంద్రుండనుటచే నతని యాధిపత్యపుంబెంపు నత్యంతపూజ్యత్వముయొక్క సొంపును ధ్వనితములు. ఎంతో గొప్ప యేలిక, ఎంతో పూజ్యుండు. దీనిచేత తత్స్వామిత్వమును తదారాధ్యత్వమును మీందు మిక్కిలి స్ఫురించెడిని. ఇట్టివాందు, అనుపక = సెలవునిచ్చి పంపకుండంగొ, పోవుట ఎట్లు = ఎట్లుపోవచ్చును, నగవు అజడిజ్‌ పెట్టక తగవా = నవ్వులాటయు, నిందయుం బెట్టుట నాయమా, అంచుక, జవ్వని౯ = గిరికాదేవిని, నిల్చి = పోనీయక ఆంగి, మహివల్లభ = రాజా, మా చెలిమీంది (ఢ్రేమ నీమనమునక్‌ పాయక ఉండుము, అని, పల్కి మానినిక, తోడ్మ్కొనిపోవు నంతటక = తోడుకొని

334 వనుచరిత్రము పోవుచుండంగా. నెనరనంగా యేమ యనుటకు - “పేర్మి యర్మిలి మక్కువ కూర్మి నెమ్మి, నెనరు గాదిలి గారాము । నెయ్య మింపు 'ప్రేముడి యనుంగు ముద్దనం । బ్రియమునకును, నామధేయంబులు” ఆంధ్రనామశేషము. దీనికి ముందరి పద్యముతో నన్వయము. మ. శతప(క్రేక్షణ వెంటనంటిన వసు । క్షా పాలకాలోకముం బ్రతిరోధింపంగ జాలదయ్యె భవన । ప్రొంతోరుకాంతారవే ల్లితవల్లీవలయంబు తచ్చికురపా | లీనీర దాళీ మిళ న్ఫృతి కేళలీరతకేకిలోకగరుదు । న్మీలన్మరుల్లోలమై 75 అ. శతప(్రేక్షణ£ = తామరరేకులవంటి కన్నులుగల గిరికాదేవిని, వెంటనంటిన వసు క్షాపాలక ఆలోకముజ = వెనుదగిలిన వసురాజుచూపవును, భవన...వలయంబు-భవన = గిరికమణి మందిరముయొక్క'ప్రాంత = దాపటి, కాంతార = తోంపునందు, వేల్లిత = వంకరలయిన-వక్రములుగా పెనంచుకొన్న, 'వేల్లితం వక్ర మిత్యపి, (థెనంచుకొనుటకు వేల్ల దేలా లతావలయంబగు మలయంబునజా మనుచరిత్రము) వల్లీవలలయంబు = తీంగలగుంపు,వలయశబ్ద్బముచే చుట్టలుచుట్టలుగాంగాని చుట్టువలయాకారముగాంగాని పెనంచుకొనియున్న తీవజొంపములనుట, తత్‌ ...లోలమై-తత్‌ = ఆ గిరిక యొక్క చికురపాళీ = తలవెండ్రుకల గుంపనెడు, నీరద+ఆళీ = మబ్బులబంతితోడ, మిళత్‌ = కూడుకొనుచున్ను నృతికేలీరత = నర్తన క్రీడయందలి రతిగల-ఆతల వెండ్రుకలగుంపును జూడంగానే మబ్బులని యుల్లాసముతో పురివిచ్చి యాడుచున్నయనుట, కేకిలోక = నెమిలికదుపుయొక్క గరుత్‌ = జెక్కల నుండి, ఉన్మీలత్‌ = నిగుడుచున్న, మరుత్‌ = గాలి చేత, లోలమై = కదలుచున్నదై, ప్రతిరోధింపం గ౯ = అడ్డగింపంగా, చాలదయ్యెను. గిరిక మణిమందిరముదాపునంబెద్ద తోంపుగలదు. అందు'వేల్లితవల్లీవలయంబు” చుట్టును తీం గలు చుట్టలు చుట్టలు గా జొంపముగొనియున్నవి. అట్టిది, రాజుదృష్టినడ్డపడక సాగనిచ్చునా? కానరాజు చూపునకు మిక్కిలియు నడ్డ్దముగలుగవలయును. అయినను గిరిక నల్లనైన కురులు మబ్బులని(భ్రమించి నెమిళ్ల గుంపులు పురులువిచ్చి యాడంగా నా జెక్కలగాడ్పుల చేనవి యిటునటు నల్లలాడుచు సందిచ్చు చుండెను గాన యా తెజపి మూలమున రాజుచూ పద్దువడక గిరిక వెంట సాగుచునే యుండుననుట. అలం. సమాధి. భ్రాంతిమంతము వ్యంగ్యము, కాంతారము “ఉరు'వైనది, అందరి తీంగలో అక్కడనిక్కడంగాక (వేల్లిత 'వలయము”) చుట్టలుగాం బెనంచుకొని జొంపముగొనియున్నవి. కావుననే చూపెంతమాత్రమును సాగనీయదు. తీంగలచాలు పొడుగునకు సందులిచ్చుచుండుటకు ఒకటిరెండు నెమిళ్ల జెక్కలగాడ్పుచాలదు. కాన (లోకము) - తీం _గచాలు పొడుగునను నెమిళ్లు పెక్కులుండుటచే నందందువానిగాడ్పులచే చెదరిసందులు గలుగుటయుం దన్మూలమున చూపు పయిపయి సాగుటయు. పురివిచ్చియాడుటయు 'ేళీరతము' చేత-అనంగా మిక్కిలి యుబ్బుగలిగి నిబ్బరముగాం బురివిచ్చియాడుట; దానిచే తీంగలు పాయదీయునంత గాడ్పులుపుట్టుటయు. చికురపాలీ నీరదాలిని దూరమునంజూచికాదు, 'మిలత్‌ొ తారసించినచోటులం దెల్లంం జూచినంతనే పురివిచ్చియాడుటచేతనే నా చోటులందెల్లం దింగలు పాయవిడుచుచుండుటం బట్టి చూపు వెంబడింపం జాలినది. చికురాది నీలవస్తువులను జూచి మేఘభ్రాంతిని నెమిళ్లు పొందుట-

తృతీయాశ్వాసము 335 “యాం దృష్ట్యా యమునాం పిపాసు రనిశం ప్యూహో గవాం గాహాతే, విద్యుత్వానితి నీలకణ్ఞనివహో యాం ద్రష్టు ముతృణ్ధలే। ఉత్తంసాయ తమాలపల్లవ మితి చ్చిన్షన్తి యాం గోపికాః కాన్నిః కాలియశాసనస్య వపుషః సా పావనీ పాతు నః (కృష్ణకర్ణామృతము ౨-౨) చ. వనతరువల్లికాకుసుమ । వాసన లొల్లక శైలకన్యకా ఘనఘనవేణికాభరము । కమ్మనితావికింజిక్కి మైయుచుః వెనుచనియెజ ద్విరేఫములు | చేమలు భఖావివియోగచింతచే వనరుచు వెంటంబోవు మహి | వల్లభు చూపులప్రోవులో యనన్‌, 76 అ. ద్విరేఫములు = తుమ్మెదలు, వన...నల్‌-అడవియందలి చెట్లయొక్కయు తీగలయొక్కయు పువ్వులందలి తావులను, ఒల్లక=ఇచ్చగింపక,తైల.....తావికిజ -శైలకన్యకా = గిరికయొక్కఘన = మేఘమువంటిదియు, ఘన = గొప్పదియునగు, వేణికాభరము = దట్టంపుజడయొక్క కమ్మనితావికి£, చిక్కి" వశమై, మైయుచుజ = రుంకారముసేయుచు, వెనుచనియెక్‌ = వెంటనంటిపోయెను- ఎట్లనిన వేమలుక =మాటికి, భావివియోగచింత చేకా = మీందంగలుగంబోవు ఎడంబాటువలని విచారము చేతృవనరుచుకు = విలపించుచు, వెంటంబోవు= గిరికను వెంబడించిపోవుచున్న మహివల్లభు చూపుల ప్రోవలోయన౬ =రాజుయొక్క చూడ్ములరాసులో యనునట్లు, వెనుచనియెనని సంబంధము. వనతరువల్లికాకుసుమముల “వాసనలు” వట్టివి. గిరిక వేణికాభరముతావియో 'కమ్మని'ది. కావుననే తుమ్మెదలు వెనుదగులుట. మైయుచుజ్‌ వెనుచనుతుమ్మెదలు,వనరుచు వెంటంబోవు రాజు చూపులవలెనున్నవి. తుమ్మెదల మైోయుటను చూపుల వనరుటగాం బోలికి, తుమ్మెదలు 'వేమణు వెనుచనుటచే వెంటంబోవు రాజుచూవులు *ప్రోవు' లుగ నుండెను.ఇట భావివియోగమనంగొ కలయకమునుపటి వియోగముగాన యఖభిలాష మనెడు విప్రలంభశృంగారము. అలం ఉత్రేక్ష చ. కలయకమున్న రాగమధి । కంబగునే నభిలాష మిద్దజుం గలిసినమీందం బాయుట త । గజ విరహంబు నిజేశుం డొండు తొ య్యలిం గవయంగ నవ్వనిత । యల్లుట యీర్ష్య విదేశవాసులై నియచుట దాంబ్రివాసవ గ। ణింపంగ నిన్నే విప్రలంభముల్‌. (నరసభూపా లీయము) తే. ఆళిహస్తావలంబనం । ఐడర నడచు, కన్యం దదథీనవృత్తియై: కాంచునట్టి వసుపతి నిరంతరాలోక । వైభవంబు, సాగనీదయ్యెం దన్నీటి । జడి గడంగి. 77 అ. ఇట రాజుదృష్టిపరముగాను సూర్యతేజ:పరముగాను నర్ధద్వయము. ఆళిహస్తావలంబనంబు = చెలికత్తియకైదండ, అదరక్‌ = ఒప్పంగా నడచుకన్యన్‌ = నడిచిపోవుచున్న గిరికాదేవిననియర్ధము. (ఉత్తరాయాం త్రయ: పాదా: హస్తచిత్తార్ణం కన్యా" అనియున్నది గనుక హాస్తనక్షత్రముయొక్క అవలంబనముతో వర్తించు కన్యారాశినని యర్థాంతరము) తదధీనవృత్తియై = ఆ గిరికకు లోనయిన (మనో) వ్యాపారముగలవాండై, కాంచునట్టి వసుపతినిరంతర ఆలోకవైభవంబుక = చూచుచున్న వసురాజు ఎడతెగని చూపుల పెంపుసొంపుననియర్థము. (కన్యారాశిలోీనమయినవ్యాపారముగలవాండై ప్రాపించుచున్న సూర్యునియొక్క యెడతెగని కాంతిసంపదనని యర్థాంతరము) కన్నీటిజడి = ముసరువలె తొరుంగుకన్నీరు, కడంగి = అతిశయించి, సాంగనీదయ్యె = నిగుడనీయక పోయెను - ముసరువాన నిగుడనీయ దయ్యెనని యర్ధాంతరము. చెలి కైదండగొని గిరిక పోవుచుండంగా వసురా జాబిడయందు6 దగులుకొని యెడతెగక

336 వసుచరిత్రము చూపులు నిగుద్చంగా నింతలో కన్నీరు జడివలె గ్రమ్మి దాని నడ్డగించెనని యర్థము. సూర్యుండు కన్యారాళి యందు హస్తనక్షభత్రమును బొందంగా ముసరుపట్టి వాన గురియంగా నెండంగాయ దయ్యెనని యర్ధ్థాంతరము. అలం. శ్లేషము. వసుపతి “ఆలోకముూ జెప్పపాటు తెజపినిగూడ తాళదుగాన 'నిరంతరంబు”. 'వైభవి మేమి? పయింబయి పెల్లుల్ల సిల్లు సాంపు. ఈనిరంతరత్వ వైభవములకు హేతువేమి? 'తదధీనవృత్తి' 'వట్టి' యాలోకమేని “కన్నీరు మాత్రమే నిలుపును. “ఆలోకముయొక్క వైభవము'నకు కన్నీటి యొక్క 'జడి'యె నిలుపంగావలయును.' ఆలోకము అప్పుడప్పుడుగాక “ఎడతెగనిదగుటచే దాని నాపుటకు 'కన్నీరును వట్టివానగాక ముసరుపట్టిన జడి కావలయును. ఇట రాజునకు అశ్రుసముద్గమముచే సాత్త్వికభావోదయము తెలియునది. “సంతోష రోష దుఃఖా, క్రాంతస్వాంతులకుం బొడము కన్నులనీళ్లం జింతింపనథ్రులని వ, ర్లీంతురు భావవిదులగు మ । నీషులు కృతులన్‌'. అని తల్లక్షణము. చ. కలికియు నా నృపాలకునిం । గ్రమ్మణం జూచుచు నేయె నేర్పుతో నలఘుపదాంగద ధ్వనికి । నంచలు మూంగిన నిచ్చి నెయ్యపుం జెలువలంగూడం బిల్చుగతిం | జిల్మకుం బార్వలతాంచలంబులక ఫలము దెమల్బురీతి నళి । పంక్తికి మోము మలంచుకైవడిన్‌. 78 ఆ. కలికియు = గిరికయు, అలఘుపద అంగదధ్వనికిక = గొప్పదయిన కాలియందెల(మం తకు, అంచలు, మూంగిన£్‌ = (తమజాతిహంసల రవళియని బ్రమసి) ముసరుకొనంగా, నిల్చి, నెయ్యపుం జెలువలక్‌ = ప్రియసఖులను, కూడక్‌ పిల్చుగతిక్‌ = కలసిరమ్మని పిలుచుతీరుగాను, చిల్మకుక్‌ = (చేత (వ్రాలిన పెంపుడు) చిలుకకు, పార్వలత + అంచలంబుల£ = ప్రక్కలనున్న కొమ్మలయందు, ఫలము£౯ = పండును, తెమల్చురీతిక్‌ = కోయునట్లుగాను, అళిపంక్తికిక = (తామరవాసనచే తమ్మి యని (బ్రమసి పయినివ్రాలునట్టి) తుమ్మెదలచాలునకు, మోము, మలంచుకైవడిక£్‌ = త్రిప్పినట్లుగాను, అనంగా నిట్టి నెపములనుబన్ని యనుట, ఆ నృపాలకునిక = ఆరాజును, నేర్చుతోజ = తిరిగిచూచుటకై యిట్టి నెపషములను బన్ను నేరుపుతో, క్రమ్మజక£ = తిరిగి, చూచుచుక్‌, ఏంగెక్‌ = పోయెను. కొాలియందెల ద్వని 'అలఘు” వగుటచే ఒక యంచగాక 'అంచలు మూంగుటయు దానిచే నిలుచుటయు. అంచలు పోనీక యాంగుటచే చెలులనుగూడ రమ్మనిపిలుచుటకై తిరుగుట, చిలుకకు నెదుటనున్న కామ్మలందుంగాక ప్రక్కవాటు కొమ్మలందుం బండుగోయుటకై తిరుగుట, తుమ్మెదలు కొన్నిగాన పంక్తులుగా ముసరుటచే మోము త్రిప్పుకొనుటకై తిరుగుట - ఇవియె నేర్పుతోం (గ్రమ్మజంజూచుటలు. ఉ. ఆ నగరాజభేదియును । నానంగరాని మనోరధంబుతో మానిని నాత్మనిల్పి ధృతి 1 మాని నిరంతరబాప్పవారిం గ న్లోనల నాని మానికపుం । గోనలలో నెలమావికానలో నా ననవిల్తుం దేంప నలి । నానన యేంగినజాడ నేంగుచున్‌, 79 ఆ. ఆ నగరాజభేదియును = కొండలమిన్నతైన కోలాహలుని భేదించిన యా రాజును, ఆనంగ రాని మనోరథంబుతోకు = తాళంగూడని యభిలాషతోడ, మానినిక, ఆత్మక్‌ = మనస్సునందు, నిల్సి = నెలకొలిపి, ధృతిమాని = ధైర్యముదిగవిడిచి, నిరంతరబాప్పవారిక = ఎడతెగని కన్నీటిని, కన్గోనలక్‌ = కంటికొలంకులందు, ఆని = ఆంగంబట్టి, మానికపుంగోనలలో£్‌ = మణిమయములయినచతియలలోను,

తృతీయాశ్వాసము 337 ఎలమావికానలోక్‌ = లేంతమామిడివనములోను, ఆ, ననవిల్తుండు = మన్మథుండు, ఏంప౬ = కారింపం గా, నలినానన = తామరవంటి నెమ్మొగముగల గిరిక, వంగినజాడజ్‌ ఏంగుచుజ్‌ = పోయినత్రోవ వెంటనే పోవుచునని ముందరిపద్యముతో నన్వయము. రాజు ధృతి కుపమానమగు నగరాజును ఖేదించినవాండే. అట్టిదిట్ట మనస్సును భేదించి ధృతి మానిపిన నాయిక యకృజంపుం జక్కందన మేమని చెప్ప. కొండలందలి కోనలు మొదలగునవి శృంగార విహారస్థానములుగాన మన్మధోద్దీపకములు.

'నెత్తమ్ము లే కొండనెత్తమ్ములం దాడు విద్యాధరీకోటి విటులతోడ' (మనుచరిత్ర) “చలులం గ్రీడించు కిన్నరచయముం గిలిగి' (భాగవత. 8 స్మం.. అందును మానికపుంగోనలు. కానయో యెలమావిది. ఎలమావియు మరోద్దీపకము. 'మాకందాంకురచ్చాయకుం దొలంగుం గొమ్మ మనోభవాన లశిఖాదోదూయమానాంగియై(భాగ-దశు “ఒక యెలమావినీడ మరుండో యనంగా నరుండుండె నయ్యెడజు (విజయవిలాసము) అట్టికోనలును ఇట్టి కానయు మరు దేంపనీకుండనిచ్చునా. గిరిక పోయినజాడం బోవుటకు అది 'నలినానని - తామరవలె కొమరుచూప దానిముద్దు మొగము లాగుచున్నది. ధృతిమానుటకు చిహ్నము “బాష్పవారి గ్రమ్ముట. అయిననది సమూలముగా భిన్నముగానందున కన్గ్ఫోనలందుదాం గుటకలిగినది. “మానిని నాత్మనిల్పి' అనుటచే రాజునకు ద్వితీయావస్థయగు మనస్సంగ మారంభించుట తెలియునది, సీ, కాంబోలు నివి బాల కమ । నీయపదలీల, లిచటం బఐల్లవజాల 1! మినుమడించెం గాంబోలు నివి బోటి । గనుంగొన్నవనవాటి, నిచట భృంగీకోటి రుచులు నెజసెం గాంబోలు నీవంకం । గలికి పల్కిన పొంక, మిచటందేనియ వంక | లింక కొదవెం గాంబోలు నీచాయం | గాంత నవ్వినచాయ, లిచట సూననికాయ ! మింపు మెజిసెం తే. జూచితె వయస్య యనుచు న । శోక తిలక, కర్షికార నమేరు సం । ఘాతలతల నలరు నారామసరణిలో । నరసి యరసి, సరసిజాననం గానక ః సంభ్రమించి, 80 అ. ఇవి=ఈ కనంబడునట్టివి, బాలకమనీయపదలీలలు=గిరిక యొక్క సొగసయిన యడుగుల విలాసములు, కాంబోలును, ఏలనంగా నిచ్చట, పల్లవజాలము=చిగురుటాకులగుంపు, ఇనుమడించెక = రెట్టించెను, గిరిక యడుగులు చిగురుటాకులవంటివి గనుక అవిగూడంగలియంగాం జిగు శ్లినుమడించిన వనుట. (దీనిగీతియందు 'అశోక తిలక కర్ణికార నమేరు సంఘాతలతల, నలరు నారామసరణిలో ననుటచేం గ్రమముగా నీచరణమందు పాదవిన్యాసరూపదోహదము చేత నశోకము చిగిరించుట వలనం జిగు ల్లినుమడించెనని భావము.) ఇది, కనుంగొన్నవనవాటి =చూచినతోంపులచాలు, కాంబోలుక్‌, ఏలనం గా, నిచట, భృంగీకోటి =ఆందుతుమ్మెదల గుంపులయొక్క రుచులు=కాంతులు, నెరసెక =నిండెను. గిరిక చూపులు తుమ్మెదలవంటిలి గనుక వాని రుచులుగూడి యిచట నాండు తుమ్మెదలరుచులు మటింత నిండారెననుట. (ఈ చరణమందు తిలకవృక్షములు వీక్షణరూపదోహదము చేత చిగుర్చంగా నందులకుం దుమ్మెదలు గుంపులుగొని మూంగిన వని భావము.) ఈవంకజ=ఈ ్రక్మన, కలికిపల్మిన ఫొంకము= గిరిక మాటలాడినపొందు, కాంజోలును, ఏలనంగా, ఇచటకా, తేనియవంకలు=పూందేనెకాలువలు, ఇంకక, ఒదవె£్‌=ఇగిరిపోకయొప్పుచున్నవి. గిరిక పలుకులును దేనియలవంటివిగనుక వానినిగూడి పూం దేనెకాలువలు తేనెనిండుగాంబడసినవనుట. (ఇందు కొండ గోగుచెట్లు సల్గాపరూప దోహదముచేతం బూచి పూందేనెలు మిక్కిలియు వెల్లిగొన్నవనిభావము. ) ఈ చాయక్‌=ఈ వైపున, కాంత, నవ్విన చాయలు =

338 వసుచరిత్రము నవ్వినజాడలు, కాంబోలుక, ఏలనంగా, ఇచటక, సూననికాయము=పువ్వుల గుంపు, ఇంపుమెఅ సెక్‌ = సొంపుగా నుల్లసిలినది. అనంగా గిరిక నవ్వులును పువ్వులవంటివి గావున వానివలన నిక్కడి పూజాంపము లింపుగులుకుచున్న వనుట. (ఇందు పొన్నదచెట్లు హసనరూపదోహదముచేత పుప్పించిన వని భావము.) సామాన్యముగాం బువ్వులు తెల్లనివిగా గ్రహించుట కనిసమయము.

“సామాన్యగ్రహణే వారిముచాం కృష్ణత్వ మేవ హి

రక్తత్వమేవ రత్నానాం పుష్పాణాం శౌక్ష్యమేవ చ। ! (కావ్యకల్పలత)

వయస్య = చెలికాండా, చూచితె = చూచితివా, అనుచుక, అశోక తిలక కర్ణికార నమేరు

సంఘాతలతలజ = అశోకము బొట్టుగు కొండగోంగు సురపొన్న యనువాని సమూహములయొక్క కొమ్మల చేత, అలరు = ఒప్పుచున్న ఆరామసరణిలో£్‌ = తోంటదారియందు, అరసి అరసి = వెదకి వెదకి, సరసిజాననజ = గిరికను, కానక, సంభ్రమించి = తొందరపడి. ముందరి పద్యముతో నన్వయము. ఇందు పెద్దపాదముల త్రిప్రాసమును అనుప్రాసమును జెప్పంబడినవి. అలం. అనుమానము.

చ. కళికలు లేంజిగుళ్లు నవ । కంపుటనంటులు కప్పురంపుం ది

ప్పులు ననగుత్తులుజ లతలుం । బద్మములు£౯ సమదాళిజాలముల్‌ వెలయ మనోజరాజభుజ । వీర్య మవార్య మొనర్చు కానలోం గలయం జరించు భూపతికిం | గన్నియరూపమె తోంచు నెల్లెడన్‌. వ!

ఆ. కళికలు=పూ మొగ్గలును, లేంజిగుళ్లు=లేంతచిగురుటాకులును, నవకంపుటనంటులు =లేం తలయిన యరంటులును, కప్పురంపు తిప్పలు = కర్పూరపుం దిన్నెలును, ననగుత్తులుణ = పూగుత్తులును, లతలుజ£=త్రీంగలును, పద్మములుక్‌=తామరలును, సమద+అళిజాలముల్‌ = మత్తిల్లినతుమ్మెదగుంపులును, వెలయక౯=ఒప్పుచుండంగా, మనో జరాజభుజవీర్యము =మన్మథుందనెడి రాజుయొక్క బాహు పరాక్రమమును, అవార్యము = నివారింపరానిదిగా, ఒనర్చు కానలోక్‌ = చేయుచున్న వనమందు, కలయక = అంతటను, చరించు భూపతికిక=తిరిగుచున్న రాజునకు, ఎల్లెడక్‌=ఏస్థలమందును, కన్నియరూపమె, తోంచుక.

ఇందు వనమునంగల పూమొగ్గలు చిగుళ్లు మొదలయిన యుపమానముల చేత గిరికాదేవి గోళ్లు అడుగులు మొదలయిన యుపమేయములు స్ఫురించుచున్నవి. కనుకనే “ఎల్లెడజ కన్నియరూపమె తోం చుట. ఇవన్నియు దానువలచిన కన్నియ యా యా సుందరావయములను దోయించుటచే మనోజరాజభుజ వీర్య మొనర్చుచున్నవి, అవి కన్నియరూపును దలంపించుటగాదు; కన్నులయెదుటం దోంపించునంత మిక్కుటమయిన యుద్దీపనము గలిగించుటచే మన్మథుని భుజవీర్య మవార్యమయ్యె. భుజవీర్యముగల వాండు రాజుగానుండిన అంతకువన్సె కాన మన్మథుండు 'మనోజరాజూ అనంబడెను.

సీ. కనుంగొంటి లతకూన । నని డాయుంగాకున్న నఖినవతరలతా । వాప్తిదెలుపుం

గంటిం బద్భిని నని । గమకించుం గాకున్నం, బరితాపగరిమం దా । మరలంజూచుం జూచితిం గొమ్మనం । చు నటించుం గాకున్న నలయు శాఖోపశా । భానురక్తిం దమిం జూడంగంటి నూ । తనరంభనని యేంగుం, గాకున్న 6 గదలిచెం । గటభ్రమించు

తే. నయ్యెడ ననంగశరశర । వ్యాంతరంగ, కలితభావతరంగముల్‌ । గప్పికానంగ

విభుండుచెలిమైోలనాల్మీయ | విభ్రమములు, దేటపదకుండ నేర్పున । మాటుపలుచు. 82

అ. విభుండు = రాజు, లతకూనక్‌ = కన్నెపడుచును, (లేంతతీంగనును) కనుంగొంటిని, అని, డాయు౯ = దగ్గజకుంబోవును. కాకున్నజు = కన్నె గానియెడ, (సఖునికిం దన విభ్రాంతి తెలియ

తృతీయాశ్వాసము 339 కుండుటకై) అభినవతర లతా అవాప్తిక్‌ = మిక్కిలి 'క్రొత్తదయిన యొక తీంగను బొందుటకు, తెలుపు నని యర్ధము-గిరికను లతకూన కనంబడిన దని చెప్పి యది కనంబడక పోంగా తనభ్రమ గప్పిపుచ్చు టకై లతకూనయనుటకు లేంతతీంగయనియు నర్ధముగాన లేంత తీంగను జూచితినని తాను చెప్పినట్లు సఖుండు (గగ్రహించుటకై యొక లేంత తీంగను బట్టుననియర్ధము-క్రాత్తమయైన చాంచల్యముయొక్క (దిటలేమియొక్క ప్రాప్తిని దలియంజేయునని యర్థాంతరము. తరలత అనంగా చంచలత.

పద్మినిజ = పద్మినీజాతిస్రీయైన గిరికను (తామరతీగెననియు), కంటి నని, గమకించుక్‌ = ఉత్సహించును, కాకున్నజ = అట్లుగిరిక కాకపోంగా, పరితాపగరిమక్‌ = తుందుడుకుయొక్క పెల్లిద ముతో, తామరలజ = తామరతీంగలను, చూచును-అనంగా తామరతీంగల వైపు చూచిన వానివలెం గనంబడునని యర్థము - పరితాపాతిశయముచేత, తా£ = తాను, మరలంజూచును=తిరుగంజూచునని యర్ధాంతరము. కొమ్మను = చెలువను - గిరికను (చెట్టుకొమ్మననియును), చూచితిని అంచుకి, నటించుక్‌ = ఆడును. కాకున్న = గిరిక కాకపోంగా, శాఖ = కొమ్మలయొక్కయు, ఉపశాఖ = కొమ్మలందలి = కొమ్మలయొక్కయు, అనురక్తికొ = అనురాగముచేత, అలయుజ = ఆలంత నొందును. అనంగా కొమ్మ లను బట్టి విడుచుటయందలి రక్తిచే అలసినవానివలెం గనుపట్టునని యర్థము. శాఖోపశాఖముగా (ఒకటిపయి నొకటిగా) నున్న యనురాగము చేత-అనంగా పలువగలుగా పుట్టుచున్న యనురక్తిచేత అలయునని యర్ధ్థాంతరము. నూతనరంభక = క్రాత్తరంభను - రంభవంటి గిరికను -(క్రాత్తయరంటిచెట్టుననియును), కంటిని, అనుచుకా, తమి£ = ఆసక్తితో, ఏంగును = పోవును, కాకున్నక్‌ = గిరికకానిచో, కదలి, చెంగటక్‌ = అరంటిచెట్టుదాపున, (భ్రమించుజ = తిరుగును - వేండుకకై యరంటిచెట్టు దాపున గ్రుమ్మరుచున్న వానివలెం జూపట్టునని యర్థము. కదలి = చలించి, చెంగటక = దాపున, బ్రమించు నని యర్భాంతరము. అయ్యెడజు = గిరిక కనుపట్టకున్న యా సమయమందు, అనంగ... రంగముల్‌ - అనంగశర = మదనుని బాణములకు, శరవ్య = గుజియైన, అంతరంగ = మనస్సునందు - అనంగా మనస్సునందలి రతి యనెడు స్థాయిభావమునందు, కలిత = కూడుకొన్న భావతరంగములు = సంచారిభావ పరంపరలు- (లేక భావతరంగములు = సంచారిభావము లనెడి యలలని రూపకముగా గ్రహించినచో నిందులకను గుణముగా, అంతరంగమనెడి సముద్రమని మజియొక రూపకము జేసికొనవచ్చును. ఎట్లనంగా - “'మజ్ఞన్తశ్చ నిమజ్జన్న కల్లోలాశ్చ యథార్ద్ణవే తస్యోత్మర్షం వితన్వన్తి యా నీ తద్రూపతామపి | తథా స్థాయిని నిర్మగ్నా ఉన్మగ్నా వ్యభిచారిణః | పుష్యన్సి స్థాయినం న్ధాస్నా తత్ర యా న్సి రసాత్మతామ్‌ 1 అని న్థాయిభావమునకు సముద్రసామ్యమును, సంచారిభావమునకుం దరంగసామ్యమును జెప్పం బడినది గనుక నీ పద్యమందు మూండు సంచారిఖభావములు చెప్పినాండు. అవి యెవ్వియనిన - గిరికాదేవిని జూచితినని డాయంబోవుట ఉన్మాదము - ఉన్మాదస్తుల్యవర్తిత్వ చేతనాచేతనేష్వపి (భ్రాంతిని మజుం గుపుచ్చుట అవహిళత్థ్హయను సంచారి - 'హర్షాద్యాకారసంగుప్తి రవహిణ్ధేది కథ్యతే' - తరలత్వము మొదలయిన నాలుగును చాపలమనెడు నంచారి. 'చావలం త్వనవస్థానం రాగద్వేషాది సంభవమ్‌” - ఇట్టిసంచారిభావములు. కప్పికొనంగజ్‌ = క్రమ్ముకోంగా, చెలిమైోలజ = ప్రియసఖి యెదుట,

340 వసుచరిత్రము ఆత్మీయవిభ్రమము = తనయొక్క విభ్రాంతి వికారములు, తేటపడకుండ£ = తెలియ నట్లుగా, నేర్పునక, మాటుపబుచుజ్‌ = మఖుంగుచేయును.

ఇందు గిరిక, లేంతతీంగవలెను, తామరతీంగవలెను, పూరెమ్మవలెను, లేంతయరంటి బోదియ వలెను, లేంతదనమును, మెత్తందనమును, పచ్చందనము నను గుణములంబట్టి వెలయుటచే నయ్యవి గిరికమేనుగా రాజు బ్రమయుటం దెలియునది. మటి 'లతకూని మొదలగు నర్ధద్వయముగల పదములను సంతరించి యొక్కొక్షయర్థము గిరికాపరముగా హవణించి మణియొక యర్ధముచేం దనభ్రాంతిగోపనమును జేయుటయే కాక యీ రెండర్థములకును బొసంగునట్లుగా 'అభినవతరలతావాప్తి ఇత్యాదులను పాదముల రెండవసగములందు తాను బొందుపటిచి కవి యపూర్వశబ్దసంధానవైచిత్రియు నర్ధఘటనాచమత్కృతియు నిరుపమానముగా వెలయించుట తెలియునది. అలం. శ్లేషానుప్రాణితమైనయుక్తి.

శా, ఆ రామామణి మీంది ప్రేమమున ని । ట్లారామసీమాసరో

వారంబుల్‌ దిలకించి యందు నతి దు । ర్వారంబులై మీలు భృం గారావంబులచే ననంగరుజ పొం । గారం గురంగాక్షిశ్చం గారాగారముం జేరి తాల్మి నిలుపం । గా రాక గారామునన్‌. 88

అ. ఆ రామామణిమీంది ప్రమమునజ=ఆ యన్నులమిన్నమీంద యనురాగముచేత, ఇట్లు, ఆరామసీమాసరోవారంబుల్‌ = తోంటయందలి చోట్లయు, కొలంకులయు, సమూహములను-తోంట యందుం బెక్కునోట్లను పెక్కుకొలంకులను, తిలకించి = విమర్శించిచూచి, అందు౯ = ఆచోట్లయందు, అతిదుర్వారంబులై = మిక్కిలియు భరింపరానివై, మీజు = అతిశయించుచున్ను భృంగఆరావంబులచే = తుమ్మెదల రుంకారధ్వనులచేత, అనంగరుజ = మన్మథవ్యాధి - (అనంగా మరులు) పొంగార£ = ఉబుకుచుండంగా - మిక్కుట మగుచుండగా, కురంగాక్షి శృంగార+అగారముజ = లేడికన్నులవంటి కన్నులగల గిరికసింగారపు ఇంటిని, చేరిజమరలంజేరి, తాల్మి=దిట, నిలుపంగా£ రాక, గారామునః = (ప్రేమచేత, ముందరిపద్యముతో నన్వయము. (ఇందు అనంగరుజ యనంగా వ్యాధియనెడు సంచారిభావము.

“మనస్తాపాద్యభిభవో జ్వరాధి ర్వ్వాధి రిష్యతే.”

(పమమునకు హేతువు 'రామామజణి. తోంటలు కొలంకులను దిరుగంగాం దుమ్మెదల రాదలచే మరులు పయిపయిం బొదలె, కాన గిరికయుండిన మణిమందిరమునకే మరలి రాక. విరహులకుం (బ్రియురాలు మెలంగినపట్లు ననుభవించిన వస్తువులు నతిభోగ్యములును, ఒకింత ఆప్యాయనములును. శాకుంతలమున శకుంతల యుండిపోయిన పట్టునందు దుష్యంతుండు

“తస్యాఃపుపష్పమయీ శరీరలులితా శయ్యా శిలాయా మియం

క్లాన్తే మన్మథలేఖ ఏష నలినీపక్రే నఖై రర్చిత:

వస్తాద్భష్ట మిదం బిసాభరణమ్‌” (శాకుంతలము) అంబరంబుసొచ్చి, యీ నగరుచేసినదిగదా యదృష్టమనుచు. (విజయవిలాసము)

మ. అవనీనాథుండు పల్ముంజూచితవయ | స్యాయీ మణీధామ మా

ధవళాక్షీమణియేంగ శూన్యగతియై | తద్రూపచిత్రాహితో త్సవ మేతన్మృదుగానగుంభితరసా 1 ర్థంబై తదీయాంగరా గ వరామోదము పూని మామకమన: । కంజాతముం బోలెడిన్‌. వ!

తృతీయాశ్వాసము 6! అ. ఇందు మణిధామపరముగాను వసురాజు మనఃపరముగాను అర్ధద్వయ మెజుంగునది - అవనీనాథుండు = రాజు, పల్కుక్‌ = ఇట్లని చెప్పుచున్నాండు. వయస్యా = చెలికాందా, ఈ మణీ ధామము= ఈ రత్నమయమయిన మందిరము, ఈ ధవళాక్షీమణి = ఆ తెలికన్నుల గిరిక, ఏంగక = పోంగానే, శూన్యగతియై = పాడుపడిన రీతిగలదై, తద్రూప .. తృవమై - తత్‌ = ఆ గిరిక యొక్క రూప = ఆకృతిగా వ్రాయంబడిన, చిత్ర = చిత్తరువుచేత, ఆహిత = పొందింపంబడిన, ఉత్సవమై = కనుల పండువుగలదై, యని మణిమందిర పరము - (తత్‌ = ఆ గిరిక యొక్క రూపచిత్ర = చిత్తరుబొమ్మ వలె నిశ్చయముగా నిలిచియున్న రూపముచేత, ఆహిత = కూర్చంబడిన, ఉత్సవమై = వేడుకగలదియై- నామనసునం దా గిరికరూపు చిత్రమువలెం దిరముగా నెలకొనియున్నదని రాజమనఃపరము.) త...ర్ధంఖై- (మజిధామ)-తత్‌ = దానియొక్క మృదుగాన = మెత్తనిపాటచేత, గుంభిత = రచింపంబడిన, రస = జలముచేత - పాటకుం గరంగిన రత్నకందళములచేత ననుట, ఆర్ధంటై = తడుపంబడినదై-(రాజమనస్సు) ఆ గిరిక, మెత్తనిపాటచేత నింపంబడిన శృంగారరసముచేత స్తిమిత మయి, తదీయ ... మోదము - (మణిధామ) తదీయ = దానిదయిన, అంగరాగ = మైపూంతయైన, వర = కుంకుమపువ్వుయొక్క (వరం కాళ్ళ్మీరజం మతమ్‌” వి.) ఆమోదము = పరిమళమును, పూని = వహించి, (రాజమనస్సు) తదీయ = దానిదయిన, అంగ = అవయవములను గుటించిన, రాగ = అనురాగముచేంబుట్టిన, ఆమోదము = సంతోషమును, పూని, మామకమనఃకంజాతముక్‌ = నాహృదయకమలమును, పోలెడిక = పోలుచున్నది, చూచితే. అలం. శ్లేషానుప్రాజణితమైన యుపమ.

ఇట మనఃపరమయిన యర్ధమున శూన్యగతి యైనదనంగా చింతయనెడు సంచారిఖావమున కనుభావము. గిరికాస్వరూపమును మనస్సున నిశ్చలముగా నిలిపియుండుట చింతాఖ్యసంచారిభావము. గాన ముద్దీపవనిభావము. రసమనంగాం బూర్జమయిన శృంగారరసము. అంగ మాలంబనవిభావము. రాగము రతియనెడు స్థాయిభావము. ఆమోదమనంగా శృంగారరసానుభావమయిన ప్రమోదము.

సీ. శుచివృత్తి నెన్నాళ్లు పచరించెనో తీర్ధ, సంవాస మిచటి హం । సవ్రజంబు

సురసాలముల నెన్ని। వరఫలంబులం జెంది, నిలిచెనో యిచటి రా । చిలుక చాలు సుమనోనురక్తి నె । ట్టి మహాసవంబుల, నందెనోయిచటి మ । త్తాలిసమితి యదన నెంత తపంబు | తుదిమీజ నోంచెనో, యిచటి గంధాంధబ ! ర్లిణగణంబు

తే. లతివ వెను వెంటందిరుగన । బ్బాక్షిముద్దు, మోవి చవిగొనసతిమోము | తావిగొసరణ

గన్యఘనకంకణనినాద ! గర్జనలరం, గాంచెనని యుస్సురను మహీ | కొంతుండపుడు.

అ. ఇచతి, హంసవ్రజంబు = హంసలసమూహము, శుచివృత్తిక = (శుచియనంగా పరపరప (గ్రీష్మర్తువును “శుచి శుద్ధేజ నుపహతే శృంగారాషాధయో స్సితే గ్రీష్టహుతవహే౬..సిస్యా శ గ మును మంత్రిణొవి.) పరిశుద్దముయిన వ్యాపారాముతో, తీర్ధసంవాసము = (తీర్థమనంగా పు చే జలమును) పుణ్యక్షేత్రవాసమును, ఎన్నాళ్లు, చేసెనోయని యర్థము. (గ్రీషసమయంపు ్రవర్త కొలంకుల జలమందు వాసముసేయుచున్నదని భావము.)

ఇచటి, రాచిలుక చాలు = రాబిలుకలగుంపు, సురసొలములక్‌ = (సుర + సాలములనంగా దేవతా వృక్షములు-కల్పవృక్షములు. సు+రసాలములనంగా మంచి తియ్యమామిడి చెట్లు) దేపతావృక్షముల వలన, వరఫలంబుల£జ = వరరూపములయిన ఫలములను, ఎన్ని చెంది, నిలిచెనోయని యర్థము. (మంచి తీయమామిడి చెట్ల వలన మేలయిన పండ్లను బొంది నిలుచుండునని భావము.)

342 వసుచరిత్రము ఇచటి, మత్తాలిసమితి = మదించిన తుమ్మెదలగుంపు, సుమనోనురక్తి£ డా (సుమనఃశబ్దమునకు దేవతలు బువ్వులునర్ధము. ) దేవతలయందలి యనురాగముచేత, ఎట్టిమహాసవంబుల౬ = (సవమనంగా యజ్ఞము, ఆసవమనంగాపూందేనె) ఎటువంటి మహాయజ్ఞములను, అందెనో = పాందెనో - ఆచరించనోయని యర్థము. (సుమనోనుకక్తిక్‌ = పువ్వులయందలి యాసక్తిచేత, ఎట్టి మహా + ఆసవంబులక౯ అందెనో = ఎటువంటి పూందేనెలను బొందెనోయని భావము. “యజ్ఞ స్సవో౭_ ధ్వరో యాగః అ.) ఇచటి,గంధాధబర్ద్టిణగణంబు =కావరముచేకన్నుగాననినెమిళ్ళగుంపు, అదనజ్‌ = కాలమందు, ఎంత తపంబు - (తపమనంగా తపస్సును గ్రీష్మర్తువును) ఎంతతపస్సు, తుదిమీజ౯ తుదముట్టునట్టులుగా, నోంచెనో = చేసెనోయని యర్థము. (తపంబుతుదిక్‌ = వేసవికడపలయైన వాన కారునందు, మీఅనోం చెనో = అతిశయముగా నోంచినవనిభావము. వర్షర్తువు నెమళ్ళకు ప్రీతికరము.) ఇట్లు హంసాదులకు తీర్ధసంవాసాది వ్రతనియమాది పుణ్యకర్మలు చెప్పనేలయనంగా, అతివ వెనువెంటజ = గిరిక వెంబడిని, తిరుగజణ = తిరుగుటకును, అబ్బాక్షి ముద్దుమోవి చవిగొన£ = గిరిక సొగ సయిన పెదవిని రుచించూచుటకును, సతిమోము తావిజ + కొసర£ణ = చెలిమొగము వాసనను వేండుటకును కొసరననుటచే మాటిమాటికి వేండి యాన్వాదింపననుట. కన్యఘనకంకణనినాదగర్దక అలర£ = గిరికయొక్క గొప్పదయిన కంకణముల రవళియనెడు ఉలుమువలన సంతోషించుటకును, కాంచెక్‌ = అర్హతవహించెను. అని, మహీకాంతుండు=రాజు, అపుడు, ఉస్సురనుజ = ఉస్సురని నిట్టూర్పు పుచ్చును. అంతటిభాగ్యము తాను నోంచనందుల కని భావము. ఇచట గిరిక నడ, మోవి, మోముతావి, కడియములరవళి యను వీనియందు వరుసగా తమజాతినడయనియు, ఎజ్జనిపండనియు, తామరతావి యనియు, ఉజుమనియు భ్రాంతిగలుగుటచేత వరుసగా నాబిడను హంసలు మొదలయినవి అనుసరణము మొదలయినవానిని చేసెడినని తాత్పర్యము. అట్టి హంసాదులకు నభఖేదాధ్యవసాయము చేత తపఃకరణాదులుగావించి ధన్యములగుటను సమర్థించి దా నధన్యుండగుటచే నుస్సురని యూర్చువిడిచినాండు. హంసాదులు తీర్ధసంవాసాదుల చేత ధన్యములైనవి అను స్తుతియును తదనుసరణాద్యభావమువలనం దాను ధన్యుండు గాలేదను నిందయును దోంచుచున్నవి గనుక నలంకార మిచట వ్యాజస్తుతి. “ఉ క్తి ర్వాజస్తుతి ర్నిన్దాస్తుతిభ్యాం స్తుతినన్హయోః.” ఉ. మించిన వేద్మతో నచట । మీనవిలోచన మున్ను వీణవా యించినచోట బోటు లల | యింపంగ మాటున నున్నచోటున య్యంచితగాత్రి యేంగం జెలు । లాంగిన చోటును గాంచి రాగముల్‌ గాంచుం దమోమయావృతులు | గాంచు భజించుం జలాచలత్వముల్‌ 86 అ. మీనవిలోచన = మచ్చెకంటి, అచటజ్‌ = ఆమణిమందిరమందు, మించిన వేద్మక, మున్ను, వీణఐవాయించినచోటు, బోటులు = చెలికత్తెలు, అలయింపంగకు = కోడిగములచే వేసటనాందింపంగా, మాటునక = తెరచాటున, ఉన్నచోటు, అయ్యంచితగాత్రి = ఒప్పుచున్న అవయవములుగల యా చిన్నది, వింగక = పోంజూడంగా, చెలులు, ఆంగినచోటు = అడ్డగించినచోటు, కాంచి = చూచి, రాగముల్‌ = శ్రీరాగాదిరాగములును, కాంచుక£్‌ = తలంపునకుం దెచ్చుకొనుననియర్థము. (అనురాగంపు వగలు పొందునని యర్థాంతరము. ఇట బహువచన మతిశయద్యోతనార్థము,) తమోమయ అవృతులు కాంచుక = చీంకటిమయములయిన యావరణములును గాంచునని యర్థము. (మోహరూవములయిన

తృతీయాశ్వాసము వెత్తీ3 యావరణములను గాంచునని యర్థాం. ఇట తమస్సదృశమగటచే మోహమునకు తమోవ్యపదేశము) చలాచలత్వములు భజించుక్‌ = మట్టిమల్లాడుటల నూహించునని యర్థము. (చాంచల్యమును బొందునని యర్ధాం.) ఇట వీణానాదనాదిస్పృతిని జెప్పినాండుగనుకస్పృతియనెడు సంచారిభావము. చలాచలత్వ మనయా చాపల్యమనెడి సంచారిభావము. వీణవాయించినచోట రాగములు గాంచుటయు, మాటున నున్నచోట తమోమయావృతులు గాంచుటయు, ఏంగంజెలు లాంచినచోట చలాచలత్వములు భజించుటయు నని క్రమము. అర్ధద్వయమునకు అభేదాధ్యవసాయము. వీణవాయించుచోట రాగములు పుట్టుటయు, మాటునందు తమస్సు ఆవరించుటయు, పోవునపు డడ్డగింపంగా చలాచలత్వమును స్వభావము. గానాదినిష్పత్తిన్ధానమందు రాగాదినిపష్పత్తి యుపయుక్తమని తెలియునది. అలం, శ్లేషాను ప్రాణితమగు సమము. చు జనపతి యిట్లు పంచశరశా | తశ రాహతిం జంచలింపంగాం గని హితమంత్రి వల్కు మహి । కాంత నిరంతరచింత నింత విం తనెగులు పూననేల లల । నానలినాస్తుండ వీవు నిన్నుం గ న్లానిన లతాంగియీలువు మ । నోభవుండింతకుం గొల్లలాడండదే. 87 అ. జనపతి = వసురాజు, ఇట్లు, పంచశర శాతశర ఆహతిక = మన్మథునివాండియమ్ముల దెబ్బ చేత, చంచలింపంగాక్‌ = వడంకంగా - మనసు దిటతప్పి కళవళింపంగాననుట. కని, హితమంత్రి, పల్ముక్‌ -వమనియనంగా, మహికాంత = భూపతీ, నిరంతరచింతకు = ఎడతెగని విచారముచేత, ఇంత, వింత నెగులుజ = అపూర్వమయిన వ్యధను - ఇంతమాత్రపుబాధ నీవుపడుటచూచి యెటుంగమనుట, పూనక ఏల, లలనానలినాస్తుందవు = స్రీలకు మన్మథుండవు, కాంబట్టి, నిన్నుక కన్గొనిన, లతాంగి = గిరికయొక్క ఈలువు = మానము - లొంగని బింకము ననుట, మనోభవుండు = మన్మథుండు, ఇంతకుక= ఈసరికి - నిన్నుంజూచినపుడే యాండుదిగాన తన మరులు వెలిపుచ్చలేకపోయినను ఇంతటికి నీకయి మరులు పెల్లున మురియుచుండదా యనుట. కొల్లలాడందే = చూటిగొనండా, అభిమానము కొంచమేని దక్కనీయండనుట. మరుని బాణములు 'శాతి వాండియగుటచే చంచలించుట - అనంగా మిక్కిలియు చలించుట. “లలనానలినాస్తుండవు” మన్మథునకుం బ్రతిగా నేర్చడిన మన్మథుండవు నీవు. కావున నే యా మన్మథనికి నీయెడ ఈసు. ఇట్టి నిన్నుంజూచిన యాండుదాని నూరకవిడువండు; ఈలువు కొల్లలాడును. మనసులోని యీలువు అద్దములోని ముడుపు. దానిని మన్మథుండెట్లు కొల్లలాండునందువా? వాండును మనోభవు డేకదా! మనసులోంబుట్టువానికి మనసులోనివస్తువు కొల్లగొనుట యశళక్యముగాదు. 'కొల్లలాడం ఇసుమంతయైన మానము దక్కనీయండు. నిన్నుం జూచినపుడే యాబిడ 'ఇంతకు' నిలుపోపక మజింగు చుండును జుమీ! అవ. అది నన్ను వలచినను దలిదండ్రులకు బరతంత్రురాలుగదా. వారిత్తురో, ఇత్తమన్నను దాని చెలులు వలదందురో యనంగా చెప్పుచున్నాండు. చ. అతివగురుండు తావకషదానతుం + డంగనం గన్న తల్లి య ద్భృుతభవదీయశౌర్యరస్తపోషిత + జీవన కొమ్మనెచ్చలుల్‌ సతతము నీకధల్‌ వాగడ]జాణలు +బాల భవద్విలాస మో హిత హితకార్యసంగతికి!ని + య్యెడ సందియమంద నేటికిన్‌. 88

3శీడ వసుచరిత్రము అ. అతివ, గురుందడు = తండ్రి - కోలాహలుండు, తావకపద ఆనతుండు = నీయడుగునకు లాంగిన వాండు - నీయడుగుంజేరి బ్రతుకువాండనుట - (నీయడుగుదెబ్బచేం గ్రిందుపడ్డవాండని యర్థాం తరము) అంగనక్‌ = గిరికను, కన్న తల్లి = శక్తిమతి. అద్భుత ... జీవన - అద్భుత = మిక్కిలి వింతయైన, భవదీయ = నీదయిన, శౌర్యరస = శూరత్వముచేత, పోషిత = పోషింపంబడిన, జీవన = (బ్రతుకుగలదని యర్థము - (రసము, జీవనము అనంగా జలము. జలమునకు జలమువలన పోషణము (పెంపు) గనుక నీదుశౌర్యరసమనెడి రస(జల)ముచేత పోషింపంబడిన రసముగలదని చమత్కారము.) కొమ్మ నెచ్చెలుల్‌ = గిరిక చెలికత్తెలు, సతతము = ఎప్పుడును, నీకథల్‌ పొగడక, జాణలు = చదురాండ్రు

• దిట్టలనుట, బాల = గిరిక, భవత్‌ విలాసమోహిత = నీ సొగసువగలచేత 'మోహింపంబడినది. కాం బట్టి, హితకార్య సంగతికిక = అభీష్టమయిన కార్యము ఒనంగూడుటకు, ఇయ్యెడక్‌ = ఇపుడు, సందియము అంద నేటికిక - సందేహ మెంతమాత్ర మక్కజలేదనుట. కన్యకు మొట్టమొదటి సొంతకాంపు తండ్రి, అట్టితండ్రి నీ యడుగులకడ నూడిగము. తల్లియో నీ పెట్టుపోంతలచే బ్రతుకునది. ఇట్టివారు వలచినను వలవకున్నను కన్య నిచ్చి తీజవలసినదే. మటి గరిక యనుంగు చెలులో, శన్సీ వినూతనవియాంకగేయములం - దావక చాటుకథానుధారసం బున నలరింతు మీ భువనమోహినిం బిన్నటనాంటనుండియున్‌.” అని నీకథలు పొగడువారనుటకు వారిమాటయే ప్రమాణము. కేవలము పొగడుటకేకాదు. నిన్నాఖ్ల కున్నను వలపించునట్లుగాం బొగడునట్టి జాణలుసుమా. వారెల్ల వలపించుట యటుందడనీ, కన్య తానై వలచుటకో నీ 'విలాసమే' యున్నదిగద. నీవిలాసము వలపించుటగాదు 'మోహిత' ఒడలే మజపించినది. నీకే దక్కించినది. అలం. అర్జాపత్తి. క. బాలాపాణిగ్రహశుభ, వేలానిర్జీతి కిపుడ । విచ్చేయుము భూ . పాలావతంస యన విని, శ్రైలారి యలీకథైర్య । చాతుర్వ్యమునన్‌, 89 అ. భూపాల + అవతంస = రాజులకు శిరోభరణమైనవాండా, బాలా ... నిర్జీతికి - చిన్నదాని యొక్క పెండ్లికొఅకయిన మంచిముహూర్తము నిర్ణయించుటకు, ఇపుడ = ఇపుడే, (పట్టణమునకు) విచ్చేయుము, అనక£్‌ = అని, నర్మసఖుండుపలుకంగా, విని, శ్రైలారి = కోలాహల పర్వతమునకు శత్రు వయినరాజు, అలీక థైర్యచాతుర్యమునక = కల్ల (అనంగా తెచ్చుకోలు) ధైర్యముయొక్క నేరుపు చేత. (అలీకం త్వప్రియే£. వృఠే' అ.) ముందరిపద్యముతో నన్వయము. కన్య దక్కునా యను వగలేల, దక్కినట్టెయని యింక పెండ్లికే - అదియు నెప్పుడో కాదు, “ఇపుడే, మంచి లగ్న మేర్చబుచుటకే పోందగునని ప్రత్యాయన ప్రోత్సాహనములు. జాగునకు నిలుపోపదుగాన “ఇపుడి అని ప్రాప్తిత్వర నెచ్చరించుట. లోకోత్తరసొౌందర్యవతిని జూడంగాం గలిగిన మిక్కుటంపుమోహము వట్టిమాటలచే పోయి థైర్యముపుట్టినది నిజమైనదా? “అలీకము' లేని ధైర్య మున్నట్టు నటించుటయే చాతుర్యము. మ. అగకూటా[గ్రము డిగ్గి సంభ్రమసమ । గ్రాధోరణానీత గం ధగజోత్తంసము నెక్కి చూడ్కికెలిమిం ।; దత్కుంభహస్తద్యుతుల్‌ నగజాచారుకుచోరువైఖరులు తె । ల్పం బుట్టు ఘర్మంబు నే ర్పుగం దత్మర్ణవిళీర్ణ చామరమరు | త్ప్చోతంబులం దీర్చుచున్‌. 90

తృతీయాశ్వాసము 345 అ. అగకూట అగ్రము = (కోలాహల) పర్వతముయొక్క శిఖరముకొనకు, డిగ్గి = దిగి, సం... సముక£్‌ - సంభ్రమ = త్వరపాటుచే, సమ(గ్ర =నిండయిన - (నిండారు త్వరతోంగూడిన) ఆథోరణ = మావటీని చేత, 'ఆథోరణా హాస్తిపకాఃఅ. ఆనీత = తేంబడిన, గంధగజోత్తంసముక = మదించిన మేటియేనుగును, ఎక్కి చూడికిక =చూపునకు - కన్నులకనుట, ఎలమిజ = ఉబ్బుతో = కనుబండు వుగాననుట, తశ్‌ కుంభహస్తద్యుతుల్‌ = అయేనుంగు కుంభములయొక్కయు, తొండములయొక్కయు శోభలు, నగజాచారుకుచ ఊరువైఖరులు = గిరికయొక్కసాగసయిన చన్నులయొక్కయు తొడలయొక్కయు రీతులను, (కుచములు మన్మథుని సామ్రాజ్యపీఠములు. ఊరువులు, మన్మథాంతఃపురకదళీ స్తంభములు కాన, అవితలంపునకురాంగా అత్యంతము మదనుందుద్దీపింపక మానందు. 'ఆరూఢస్య సమున్న తస్తనతటీసా'మాజ్యసింహాననమ్‌ । కన్దర్పస్య విభోర్జగ త్రయమజయ(్రొకట్యముద్రానిధేః” (మూక పంచశతి.) తెల్పక, పుట్టు, ఘర్మంబు = చెమట - ఇది సాత్త్వికభావ జనితము. క. సమరతి ఘర్మాదులచే, విమల శరీరములయందు | విస్ఫుటమగు న చ్చెమటకు నభిధానము స్వే, దముగాం బలుకుదురు సమ్మ దమున నభిజ్ఞుల్‌. నేర్చుగక = ఉపాయముగా, తత్క..బులక్‌ - తత్‌ = ఆయేనుంగుయొక్క కర్ణ = చెవులనెడు, విశీర్ణదామర = కదులుచున్న - అనంగా వీవంబడుచున్న - చామరలయొక్క మరుత్‌ పోతంబులక్‌ = గాలి పిల్లల చేత, తీర్చుచుక్‌ = పోంగొట్టికొనుచును, ముందణ నన్వయము. మేనంబుట్టిన స్వేదమును, నేర్పున నేనుంగు చెవులగాడ్పులచేం బోంగొట్టుకొన్నాండుగాని వ్యజనాదులచేతం బ్రకటము చేసినాండు గాండు. కనుక ఘర్మాకారగోపనరూపమయిన యవహిత్థయనెడి సంచారభావము చెప్పంబడినది. ఇందులకు సంవాదము. సీ, జాగరోద్భూత దృగ్రాగంబు మాణిక్య, కర్ణకుండలదీప్తిం గప్పిపుచ్చు రాజకార్యపరంపరాఖేదమిషమున, నిట్టూర్చుగాడ్భుల నిహ్నవించు ఘనసారబహుళచందనవిలేపనమున, నాపాండుభావంబు నపలపించు దోరంతరన్యస్తతారహారంబుల, నంతఃపరీతాప మపనయించు తే. మాననీయశశాంక కో[మలములైన, యామినీసమయములుం ఐ!ర్యంకములును సాక్షులుగంగొంచు వలవంత । జనవిభుండు, కన్నె కూర్మిప్రకాశంబు | గాకయుండ. (శృం.నై గజము కేవలమయినది గాదు, గంధగజోత్తంసము. కాన దానికుంభయుగళిబలుపును తుందే ముపాలుపును జెప్పవలయును. కామార్తునకు నవి కాంతకుచోరువులను మీందు మిక్కిలి తలంపిం మానునా? తెలిపినది ఆమదపుటేనుంగు మిన్నయొక్క కేవల 'కుంభహస్తములుగావు' వా నిద్యుతులను ము వానిపోలిక తోడ పొలుపును బలుపునుగూడ మీందుమికిలి తెలిపెననుట. దీనిచే తదీయమయిన స్మరణ మజటింత స్మరోద్దీపకము. కావుననే స్వేదము. దానిని బుట్టించిన యా యేనుంగే దానిని బోకార్చుట కును సాయపడినది. అది పెద్దదిగాన చెవులు చామరవలె వెడందలుు మదముగలదిగాన చెవుల అల్లలార్పు లెక్కుడు. కావుననే వానివలన చెమటం బోంగొట్టునని పిల్లగాడ్సులు పుట్టుట. అలం. వ్యాజోక్తి. ఇట క్తి యనుట వ్యాపార మాత్రోపలక్షణము. మ. అవనీభర్త వినూతనాతనుపతా । కాలోకసం ప్రేక్షణీ యవిలాసంబు గజాధిరాజగమనో । దారంబుంగాళ్ళీర ప

3డీ6 వసుచరిత్రము (త్రవిచిత్రంబుం దటిద్విభాసిరుచి యౌ;తద్వాహినీజాతవై భవముజలో వెలిం గాంచుచుం జని;యె సంపత్సేటికి౯ వీటికిన్‌. 91

అ. ఇందు వాహినీజాత వైభవము అనుటచే వాహిని యనంగా నదియు సేనయు గనుక నదీ కన్యయగు గిరిక వైభవమును సేనవైభవము నని యుభయపరముగా నర్ధద్వయము తెలియునది. అవనీ భర్త = రాజు, వినూ ... లాసంబు - (గిరిక) వినూతన = క్రొత్తదయిన, అతనుపతాకా = మన్మథుని గుజుతులయిన చేంపలవంటి, ఆలోక = చూపులయొక్క ్రేక్షణీయ = చూడందగిన, విలాసంబు = చెలువు గల యట్టిదియును - (సేన) - వినూతన = మిక్కిలి క్రొత్తదయు, అస్తోక = అధికములయినవియు అగు, పతాకా = ధ్వజముల, ఆలోక = కాంతులయొక్క చూడందగిన చెలువుగలది (పతాకావైజయన్యాంచ సౌభాగ్యేజ్మేధ్వజే_ పిచి వి. “ఆలోకాదర్శనద్యుతీ” అ.) గజా ... దారంబు = (గిరిక) మేటియేనుంగుయొక్క నదకవంటి నడతచేత మించినది. గున) - మదపుటేనుంగుల గతుల చేత నతిశయించినది. కాళ్ళీరపథత్రవిచిత్రంబు = (పత్రంస్యా ద్వాహ నేపర్టేపక్షేచ శరపక్షిడోః వి. అనిపత్ర మనంగా మకరికాపత్రములును గుజ్జములును,) - (గిరిక) కుంకుమపత్ర రచనములు చేత వింతయైనది - (సేన) కాశ్మీరదేశపు గుజ్బములచేత విచిత్రమయినది. తటిత్‌ విభాసిరుచి = (గిరిక) మెజపుందీగల వలె (ప్రకాశించుచున్ను, మేనిజిగి = (లావణ్యముగలది) - తటిత్‌ విభ = మెఅిపుందీంగ కాంతివంటి కాంతిగల, అసి = కత్తులయొక్క రుచి = ధాగధగ్యము గలది) బె, తత్‌ వాహినీజాత వైభవముక్‌ - ఆనదికూంతు రయిన గిరిక యొక్క సొంపు పెంపును, (ఆసేనయొక్క జాత = సమూహముయొక్క వైభవమని యర్ధ్థాంతరము) లో£ వేలిజ = లోపలను వెలుపలను, కాంచుచుకి, సంపల్స్పేటికిక = సిరులకు మందసపుం బెట్టెయైన, వీటికిక్‌ = పట్టణమునకు, చనియెను.

లోజ వెలికి చూచుచు ననంగా గిరికవైభవమును హృదయమందును సేనావైభవమును బాహ్యమందును జూచుచుంబోయెననుట. నునుంజేంపలవంటి బెకుకుంజూపుల చెలువు, మదపుటేనుంగు నడరీవి, కుంకుమపట్రరేఖల వింతసొంపు, మెఅపుందీంగవంటి మేనిజిగి, గిరిక వైభవంపు పరికరము క్రొత్త జండాలు, మదపుటేనుంగుల నడలు, కాళ్ళీరపు గుజ్జముల వింత, మెజపువలెందళతళలాడు కత్తులడాలు, సేనావైభవము నంగములు. అలం శ్లేషము.

తే. నగరివుసమానుం డీఠీతి;నగరి కరిగి, సింధురము డిగ్గి గాంధార।సింధు కుకుర

కాశముఖ్యల ననిపి ప్ర॥కాశవృతది, శాంత మగు నాత్మకేలీ నిశాంత మొంది,

అ. నగరిపుసమానుండు = (కొండలకుం బగవాండయిన) ఇంద్రునికి సాటియైనవాండు - వసు రాజు. ఈరీతిని = ఇట్టి యింద్రవిభవముతో ననుట. (నగరిపు శబ్దమిచట సాభిప్రాయము) నగరికి£, అరిగి, సింధూరము = ఏనుంగును, డిగ్గి గాంధా ... ముఖ్యులక్‌ - గాంధారసింధు కుకురకాశులనెడు దేశపురాజులను, అనిపి, ప్రకాశవృత దిశ+అంతము = (మణుల) వెలుతురుచే క్రమ్ముకొనంబడిన దిక్కుల తుదలుగలది, ఐన, ఆత్మకేలీ నిశాంతముజు = తనక్రీడా భవనమును, ఒంది = చేరి,

అట్టివాహినీ వైభవమును గాంధారరాజాది పరివారవైభవమును గలవాండు నగరిపుసమానుండే. కేలీమందిరపుం గాంతులు దిక్కులను గ్రమ్ముటచే దాని విరివియుం బొడువును నమూల్యమణిమయత్వ మును వ్యంజితములు.

చ. అతివలు (ద్రిప్పునారతుల యట్లు మనంబు (ట్రమింపం గుంభినీ

పతి జలకంబువేళ యని;ఖామలు దెల్ప్బంగం బళ్లెరంబు వె

తృతీయాశ్వాసము 37 ట్టితి మని తొయ్యలుల్‌ ఐడి!ఐడికనదతేర ననాస్థతో యథో చితవిధు లాచరించి పువు। సెజ్జకు నాయ్యన మేను దార్భ్చుచున్‌. 93

అ. అతివలు, త్రిప్పు, ఆరతులయట్లు = ఆరతులు తిరుగునట్లుగానే, మనంబు, భ్రమింపజు = తిరుగుడు పడుచుండంగా, కుంభినీపతి, భామలు = స్రీలు, జలకంబువేళ = స్నాన సమయము, అని, తెల్చంగక, తాయ్యలుల్‌ = (మజటికొందలు) స్రీలు, పళ్లెరంబు = భోజనపాత్రము, పెట్టితిమి = వడ్డించుటకై యుంచినారము, అని, బడిక్‌ ఐడిక్‌ = వెంబడి వెంబడింగా - ఒకరివెంటనే మటొకరుగా, నదడతెరణ = రాంగా, పళ్లెరములు భోజనపాత్రములందుం (బ్రయుక్తమగుటకు, 'అనఘులౌనలణువదియెని మిదివేవురు, పసిండి పళ్లెరములకొ భార, సభా. లేమనీభర్తపళ్లెరమునం గుడువండు” (పీర.) అనాస్థతోజ = తగులు - అక్కజ - దేనియందును లేక, యథోచితవిధులు = అప్పటికిందగిన కృత్యములు, ఆచరించి, పువుసెజ్జకుక్‌ = పుష్పశయ్యకు, ఒయ్యనక = మెల్లగా, మేనును, తార్చుచుజ = హత్తించుచు - అనంగా మెల్లంగా నొరగుచును - ముందజ నన్వయము.

ఆరతులు దివ్వెలతో మండుచు గుండ్రముగాందిరుగుడుపడునట్లె మనసును మదనాగ్ని జ్వాలలచే నెరియుచు తిరుగుడు పడుచున్నది. కావుననే అనాస్థ. అయినను 'విధులు కాన చేయకతీఅదు. మజి “భామలు తొాయ్యలులు' అని ఒకతిగాదు. ఒకతివెనుక నొకతిగా పెక్కంద్రువచ్చుచు విన్న వించుచుండుట చేత త్రోసిపుచ్చరాని నిర్బంధము. దీనినిబట్టి 'యథోచితి ముగా ఆచరించుట, అనంగా నొకపాటిగా మజ్ఞన భోజనాదులు జరిగించుట. చింతచేనిదురరాదు; కాన సెజ్జకుంబోక, 'ఒయ్యనకు అందును బ్రీతితోం బరుండుటగాదు బలవంతముగా 'మేనుదార్చుటియె. నీళ్లాడుట నిత్యవిధి. అందు భామలు తెల్పియు వారియెదుటనే నిరాకరించుటమిగులనీరసము. తొయ్యలులు ఐడిఐడివచ్చిపిలిచియుం గుడువకుండుట వారికి గుట్టబయలం బెట్టినట్లగును. కావుననే యాచరించినాండు, ఇట 'అనాస్థతో' నునుటచే ఆలస్యమనెడి సంచారిభావము. “మన్లోద్యమత్వ మాలస్యం కర్తవ్యేషు ప్రకీర్యతే' ఇంతవజకు రాజునకు జింతాణం గమమును జెప్పినాండు.

సీ. గిరికన్యమేన నే।కీభవించినంగాని, తియ్యవిల్తుని నిరోఃధింపరాదు

సింధుజనెదనుంచి । సిరులమించినంగాని, మిహికాంశు గను సన్న । మెలపరాదు శుభవాణియభిముఖ! స్ఫురణంజూపినంగాని, పఅచుటంచల. (గగ్రిందుఃపణుపరాదు పద్నినిం గరముఖ1ప్రొఢిం దేల్చినగాని, రేలముమ్మరము వాఃరింపరాదు

తే. నేర్చుననటంచునృపతియా;నెలంతందలంచి, తలంచిసగమగుసాత్తికోదయదశాను ర్క

భావములంజెందునున్న్మద!ప్రసవబాణ, బాణమగ్నతంగాంచుందాఃపమువహించు.

అ. నృపతి = రాజు, నేర్చునక్‌ = ఉపాయముతో - ఇదిమీంద నెల్లం గూర్చుగొనునది, గిరికన్య మేనజ = గిరికాదేవి దేహమునందు, ఏకీభవించనక కాని = ఒకటిగా కలసికొన్ననేకాని యనియర్ధము. (ఇచట “గిరికయొక్కమేనకో అని షష్టీతత్పురుషము - గిరికన్య = పార్వతి, మేనక = తనదేహమందు ఏకీభవించినంగాని - అనంగా శివుండనైనంగాని యని యర్థాంతరము. ఈయర్ధమున గిరికన్య కర్భ వదము.) తియ్యవిల్తునిక = మన్మథుని, నిరోధింపరాదు = వారింప నలవిగాదు - మన్మథుని యుద్రేక మడంపనలవిగాదని రాజపరమైన యర్థము - మన్మథునిచే సంహరింపంబొనంగదని శివపరమైనయర్థము,)

సింధుజక్‌ = నదికింబుట్టిన గిరికను, ఎదక్‌ ఉంచి = ఉొమ్మునంజేర్చుకొని, సిరులక్‌ = సొంపు పెంపుల చేత, మించినకొకాని, యని యర్థము. (సింధుజ = సముద్రకన్యయైన లక్ష్మిని,

348 వసుచరిత్రము వక్ష్యస్థలమందు నిలిపినంగాని - అనంగా విష్ణుండనైనంగాని యని యర్ధాం.) మిహికాంశు౯ = చంద్రుని, కనుసన్నకో మెలపరాదు = కంటిసన్నల చేత నడపింపరాదు - మిక్కిలివశవర్తిగాంజేసికొాననలవిగాదని రాజపరమైనయర్ధము - (చంద్రుని నేత్రరూపముగాంబ్రవర్తింపంజేయరాదని విష్ణుపరముగా నర్ధము. విష్ణునకు లక్ష్మివక్షమందుండుటయుంజంద్రుండు కన్నగుట ప్రకటము.)

శుభవాణి = మంచి పలుకులుగల గిరిక, అభిముఖన్ఫురణ౯ = మొగము నాదెసంద్రిప్పికనం బడినంగానియనిఅర్ధము - (శుభాస్పదురాలయిన వాణీదేవి ముఖమందు; నిలిచిననేకాని - అనంగా బ్రహ్మనైనంగానియని అర్జ్థాం.) పజచుటంచలక = దుండగములయిన హంసలను, క్రిందుపఖుపరాదు = అడంపనలవిగాదు - హంసలు దుండగముసేయుట మాన్ప్సరాదనుట - (పఅచునట్టి హంసలను వాహనములుగా పయినెక్కి క్రిందుపడంజేయందరముగాదని అర్జాం. బ్రహ్మవాణినిమొగమందుం దాల్చుటయు హంసవాహనుండగుటయు6 బకటము.

పద్మినిక = పద్నినీజాతిప్రీయైనగిరికను, కరముఖ్రాఢిక = చేతికొనల (గోళ్ల) నేర్పుచేత - అనంగా స్త్వనజఘనాదులందు నఖక్షతముల మెలపుతో, తేల్చినక కాని = ఉల్లసిలంజేసిననే కాని అని అర్ధము - (పద్మినిక = తామరతీంగను, కరముఖప్రొఢిక్‌ = కిరణాగ్రములనైపుణిచేత, వికసిల్లం జేసిననేకాని - అనంగా సూర్యుండనైననే కానియని అర్భాం. రేలముమ్మరము = రాత్రుల యుద్రేకము, వారింపరాదు = నిలుప నలవిగాదు - (రాత్రుల చీంకటి విజ్బంభణమును బోంగొట్ట నలవిగాదని అర్జాం. - సూర్యుడు తామరతీంగను వికసింపంజేయుటయుం దనయుదయుముచే రాత్రుల నుడుపుటయుంబ్రకటము.

అటంచుక్షా ఆనెలత£ = ఆగిరికను, తలంచితలం,చి = మాటికిందలచుకొని, సగమగు£ = చిక్కిపోవునని రాజపరము - (అర్ధనారీశ్వరత్వమును వహించునని శివపరము.) సాత్త్వికోదయ దశానుభావములక£ పొందును - (కంపముస్వేదము మొదలయిన) సాత్తికోదయ భావములను పది మన్మథావన్టలను బొందునని రాజపరము - సత్త్వగుణోదయ దశా(ప్రభావములను - లేక సత్త్వగుణోదయమును దశాను భావముల ననంగా దశావతారములనుగాని పొంగునని విష్ణుపరము - విష్ణువు సత్త్వగుణప్రధానుండగుట ప్రసిద్ధము) ఉన్మదప్రసవబాణబాణమగ్నతక కాంచుక = మదమునిక్కిన మన్మధుని బాణములందు మునింగిపోవుటను గాంచునని రాజపరము -- (ఉన్మదప్రసవమనంగా పద్మము

• అది బాణముగాంగలవాండు ఉన్మద ప్రసవబాజుండు - మన్మథుడు) అతనిబాణమున్మద ప్రసవము - అనంగాంబద్మము - దానియందు - మగ్నతక్‌ = ఎడతెగకవాసముసేయువాని తనమును - అనంగా (బ్రహ్మతనమునని అర్భాం. తాపమువహించుక = (చింతాదులవలన గలుగు) తుందుడుకును బొందునని రాజపరము - (ఎండతాపమునువపొంచునని సూర్యపరము.) గిరికన్య మొదలగు నాలుగింటి అర్భాంతరముల శివ విష్ణు (బబ్రహ్మసూర్యపరముగా వరుసను, సగమగుట మొదలగు నాలుగింటి అర్భాంతరములు నిబంధింపంబడుట తెలియునది.

ఇట్టి రసోద్దీపకములయిన మన్మథుండు, చంద్రుండు, హసలు, రాత్రులనెడు నాలుగింటికిని బరిహారములు వరుసను గిరికాసంగమాదులుగాంశెప్పినాండు. మొదటినాలుగు చరణములందు రాజునకు సంకల్పావస్థమయు, గీతిమొదటిచరణమందుంగృ్భశత్వావస్థయుం జెప్పంబడెను. నాలుగుచరణములందును వరునగా స్ఫురించుశివుండు మొదలగువాని కనురూపముగాం పార్వతీ మొదలగు నర్ధములు వచ్చునట్లు గిరికన్వాది పర్యాయములు గిరికకుంజెప్పిన చమత్మారము (గగ్రాహ్యము.

తృతీయాశ్వాసము ౩49 మ. అనిశధ్యాతనదీసుతావయవుందై । యమ్మేటి యయ్యేటిశో భనముక్తావళులన్న నన్న దినవాబ్దం । ఐన్న గోరంతనం టును నొక్కింతముఖానురాగమును బూ ః నుంగాని యేసొమ్ముంలై కొనం దేకానుక లిచ్చినం గొనండు గో । ర్ముల్‌నిండి దైవాజంగాన్‌. 95 అ. అమ్మేటి = ఆగొప్పవాండు - వసరాజు, అనిశధ్యాతనదీనుత అవయవుందై = ఎల్లప్పుడును ధ్యానము సేయంబడుచున్న గిరిక అవయవములు గలవాందై - గిరికాదేవి నఖముఖాద్యవయవములనే యెొప్పుడును ధ్యానముసేయుచు ననుట. కావుననే, అయ్యేటి...వళులు = ఆనది సొగసయిన ముత్తియములసమూహలు, అన్న! ,అన్నది నవ అబ్బంబు = ఆయేటి క్రొత్తతామర, అన్న = అనిచెప్పినను, గోరంతనంటును = ఇంచుక నెయ్యమును, ఒక్కింత ముఖ+అనురాగమును = ఇంచుకంత మొగము తెలివియు,పూనుంగాని = తాల్చునేకాని, కోర్కుల్‌నిండిదైవాజంగాజ = కావలసినయభిలాషములు పూర్ణములయి పొరలిపాజుచుండుంగా-వలసిన కామితవస్తువులు మీందు మిక్కిలిగా వెలయుచుండుటను బట్టియనుట, ఏసొమ్ముజ = (పూర్వోక్తమయిన ముత్తెములు దప్ప మజి) ఏభూషణమును, కైకొనండు = చేపట్టండు, ఏకానుకలు = (పూర్వోక్తమయిన తామరలుదప్పు మజీ) ఏ యుడుగరలు, ఇచ్చినను, కొనండు = పుచ్చుకొనండు, (కోర్కుల్‌ నిండిదైవాజింగన్‌ = గిరికావిషయమయిన కోర్కులు పొంగి పొరలుచుండం గా ననియుం గొందఅర్ధము 'సెప్పెదరు.) రాజు 'కోర్ముల్‌నిండిదైవాయి చుండువాండు గావుననే యేసొమ్ముంగొనండు, శుక్తిమతిముత్తెము లుదప్ప ఏ కానుకలను గొనయడీు, శుక్తిమతి క్రొందామరదప్ప. ఈరెంటిని మాత్రముగొననేల గిరిక తల్లియందలివిగదా. ప్రియ యందలి ప్రేమాతిశయము దానిని జేరినవారిపయిని బొంగిపొరలుట సహజము ఇదియొకటె కారణముగాదు. గిరిక యవయవములనే యెపుడును దలుచుకొనుచుండువాండుగాన దానిగోళ్లవలెను మొగమువలెను నున్నవని యీరెంటిని ముట్టుచున్నాడు. నంటు 'గోరంత' ముఖానురాగము “ఒక్కింతి యననేల నిండుగాంగూడదా? కోర్కులు నిండిదైవాళుచున్నదే. కొజంత యుండినంగదా కోర్కినిండుగాంగలుగును? ఆగోరంతయు' 'ఒక్కింతయు' వెనుకటి కారణములం బట్టిమాత్రమే. 'గోరంతో “ముఖానురాగి అనువానియందలి 'గోరు”' 'ముఖిమను శబ్దము లా ముతైములును నవాబ్దములును తమవంటివగు గిరిక గోళ్లను మొగమును దోంపించుచున్నదిగా శబ్దచమత్కారము గ్రహించునది. మౌక్తికములు భూషణార్ధము, నవాబ్దములు ఉపాయనార్ధము కాన, తదను గుణములుగా 'పసామ్య 'ఏకానుక” అని చెప్పుట తెలియునది. అనిశధ్యాతనదీనుతావయవుందనుటచే నిచట చింతయ్య, సంచారిభావము. ఏసొమ్ముంగైకొనక పోవుటయు, ఏ కానుకలిచ్చినను బుచ్చుకొన కుందుటయు “ఆ యనెడు నవస్థ. 'అన్యత్రా ప్రీతిరరతిక అని తల్లక్షణము. అలం, తే. కన్యలావణ్య రససుధా।గాహనమున, విభునినయనము లస్వవ్న । వృత్తిం జెంద మనసుతదురోజహేమాద్రి[మనికిమరగి, మహితసురతానుభూతికై మలయుచుందు. 06 అ. విభుని నయనముల్‌ = రాజుకన్నులు, కన్య, లావణ్యరస సుధాగాహనమునక్‌ = కాంతి ముంపనెడి అమృతమందలి క్రుంకుచేత, అస్వప్పనృత్తిక = (అన్వస్నా అమృతాంధసో అ.) దేవతల వ్యాపారమును (దేవత్వమును), చెందక = పొందంగానని యర్థము - (నిడ్రలేకుండుటను బొందంగా నని భావము.) మనసు = రాజుమనసు, తత్‌ ఉరోజహేమాద్రిమనికిక = ఆకన్యయొక్క గుబ్బలనెడు బంగారు కొండయందలి యునికిని, మరగి = అలవాటుచేసికొని, మహితసురతా + అనుభూతికై =

350 వసుచరిత్రము ఒప్పుచున్న దేవత్వముయొక్క అనుభవముకొఅకు నని యర్థము. మహిత = ఒప్పిదమయిన, సురత = సంభోగముయొక్క అనుభవమునకై, యనిభావము. మలయుచుండుక౯ = ఉ(దేకించుచుండును. అమృతాస్వాదనముచే దేవత్వసిద్ధి. దేవతలమృతపాయులు, అస్వప్పులు, సురలుననంబడుదురు. మేరుపర్వతనివాసులువారు. వారి యీలక్షణములును గొని కవి యిందలి చమత్కృతి నలవరించునాం డు. కన్నులు కన్యలావణ్యమనెడి యమృతమును బానముచేసి అస్వప్పవృత్తిని (దేవత్వమును) జెందినది. దానిమీంది యీసుచే మనస్సు కన్యచనుగుబ్బయనెడు బంగారుకొండయందలి వసతిగయికొని సురతానుభూతికై (దేవత్వానుభవమునకై) పాటుపడుచున్నదని యర్థము. కన్ను లస్వప్నములనంగా నిదురలేకున్న దనియు మనసు సురతానుభూతికనంగా రతిసేయుటకు మలయుచున్నదనియు భావము. రాజుకంటికి నిదురపట్టదయ్యెననియు మనసు కన్యచనుగుబ్బలనే యెడతెగక తలంచుచు రతికై యువ్వి ళ్లూరుచున్నదనియు ఫలితార్థము. లావణ్యముయొక్క'రస'ము గ్రహించుట అమృతముగా రూపించుటకు. కన్యలావణ్యము కన్నుల కతి భోగ్యమగుటచే అమృతము; అత్యంతమగుటచే అందు గాహనము, కొంచెపాటి దానిలోం గ్రుంకుట పొసంగదుగదా. చన్నులుబ్బులై బంగరుజిగి దొలంకుటచే బంగారు కొండతోసాటి. మేరువాసము దేవతలస్వర్గమహాభోగమునకుంబోలె స్తనగ్రహణము సంభోగ సా'మ్రాజ్యపదవికిం బట్టుగమ్మ గదా. అలం. శ్లిష్టస్టమస్త వస్తువిషయ రూపకము. సీ. శ్రమము నొందింపండో । జగదద్భుతాఖండ, కాండప్రయోగలా[ఘవముందెలిపి సాత్తికగుణసార । సామగ్రి సవరింపం,దో సుమనోధర్శ్మ [మొనరందాల్చి సంకల్పసిద్ధి యొసంగండో తగువేళు నమితప్రతాపసా । హాయ్య మొంది నవ్యసాహిత్యచిం[త వహింపంజేయండో, నవరసభావవై । భవముం జూచి తే. యతనుండతనికి సహృదయు । దై యమేయ, శక్తి నేమేమి గావింపం । జాలడయ్యెం బతియు నితరప్రసంగ సం । భావనమునం, దవులక తదేక పరవశుం । దవుటయరుదె. 97 ఇట మన్మథుండు రాజునకు బెక్కులు మహోపకారములను జేసినట్లు శ్లేషముచే సమర్థించి తన్మూలమున రాజు తదేక పరతంత్రుండగుట నుపపాదించుచున్నాండు. ఎట్లనంగా. అతనుండు = మన్మ థుండు, జగ ... లాఘవముజ - జగదద్భుత = జగత్తునకు మిక్కిలి వింతయైనదియును, అఖండ = కొట్టువడనిదియు - అప్రతిహతమైనదియుననుట, అగు, కాండ = బాణముల, ప్రయోగ = ఏయుటయం దలి, లాఘవముజ్‌ = చుల్మందనమును - సాధనను, తెలిపి = తెలియంగటపి, శ్రమమునొందింపండో = పరిశ్రమముచేయింపండో - అలవాటుపొందించిన వాండుగాండా యని యర్థము -' (జగదాశ్చర్యము లయిన యఖండబాణములనంగా పువ్వుబాణములు - వానిని నేయుటయందలి చుల్మననుదెలిపి మిక్కిలి చుల్మంగాం బెక్కులేసియనుట) రాజునకు వ్యథగలిగించినాండని భావము. సుమనోధర్మము ద విద్వద్ధర్శ్మము = పండితుల తెజంగుననుట, ఒనరజ = ఒప్పిదముగా, తాల్చి, సాత్త్వి... సామగ్రిక్‌ - సాత్త్వికగుణ = సత్త్వ ప్రచురములయిన (శమదమాది) గుణములయుక్క, సార = మేలయిన, సామ(్రిజ్‌ = నిండుందనము - పరిపూర్తిని - (చక్కంగా పరిపూర్తినాందిన సాత్త్వికగుణముల 'పెంపుననుట) సవరింపండో = ఒడగూర్చినవాండుగాండా? యని యర్థము - (సుమనశ్ళబ్దము విద్వాంసునియందేకాక పుష్పమందును వర్తించును. ధర్మమనగా విల్లును, సుమనోధర్మము = పూవింటిని, ఒనరజ£్‌తాల్చి సాత్వికగుణ = కంపము మొదలయిన సాత్తికభావములకుం జక్కని పరిపూర్తిని గూర్చినవాం డని భావము.) అమిత ... య్యము = మితములేని పరాక్రమముయొక్క తోడ్పాటును, ఒంది, తగువేళ౯

తృతీయాశ్వానము ౩521 = యుక్తకాలమున, సంకల్పసిద్ధి = తలంచినకోర్కి ఒనంగూడుట, ఒసంగండో = కలుగంజేసినాండు గాం డా యని యర్థము - (అమిత ప్రతాపుండనంగా వసంతుండు - వసంతుని తోడ్పాటునొంది, విరహకాలమందు, సంకల్పమనెడు మన్మథావస్థను బుట్టించినాండని భావము.)

నవ ... వముక్‌ = (శృంగారాదులయిన) తొమ్మిది రసములయొక్కయు వారిభావముల

యొక్కయు పెంపుసొంపును, చూపి = తెలియంజేప్పి, నవ్యసాహిత్యచింతజ = క్రొత్తయగు సాహిత్య విద్యను గుజించినచింతను - నూతనముగా అలంకారశాస్త్రాదివిచారముననుట, వపొంపంజేయండో = కలిగింపంజేసినవాండు గాండా యని యర్థము. (నవరస = క్రొత్తయగు అనురాగమనెడి స్థాయి భావముయొక్కయు, భావ = నిర్వేదాదులయిన సంచారిభావములయొక్కయు, వైభవమును, చూపి = నెలపి - పుట్టించియనుట. నవ్యసాహిత్యచింత = క్రొత్తయగు కలయికను - అనంగా సంభోగమును - గుటించిన చింతను వహింపంజేసినాండని భావము) అతనికిక = రాజునకు, సవృాదయుండై = ఆప్తుం దైయని యర్థము - (హృదయ గతుందైయని భావము) అమేయశక్తిక్‌ = ఎన్నందరముగాని సామర్ధ్యము చేత, ఏ మేమికావింపంజాలండయ్యె£ = ఏ మేమి చేయుటకు శక్తుండు గాక పోయినాండు. అన్ని కార్యములును జేయనేర్చినవాం డైనాండనుట. కాంబట్టి, పతియు = రాజును, ఇతర ప్రసంగ సంభావనమునః = తక్కిన ప్రసక్తులను ఆదరించుటయందు, తవులక = తగులుకొనక, తదేకపరవశుం

డు = అమన్మథునికి మాత్రమే లోనయినవాండు, అవుట, అరుదే = ఆశ్చర్యనా - ఆశ్చర్యము గౌదనుట.

పాఠాం - ఉజదె = తగదా - తగుననుట.

అద్భుత బాణప్రయోగమును గజపి, విద్వాంసునివలె సత్త్వ్రగుణములు కలిగించి, ప్రతాపము నెజపి కోరిన కోర్కి సాధించియిచ్చి, సాహిత్యవిద్యయు నలవజిచి మజియుంగావలసిన పనులన్నియుం రాజునకుం గావించినాండు గనుక నట్టి మహోపకారుండగు మన్మథునికి రాజు తక్కిన ముచ్చటలెల్ల మాని మిక్మిలి పరతం[త్రుందై యుండుట వింతగాదని యర్థము. పూవువింట వూవుటమ్ములుదొడిగి బాధించి, కంపస్వేదాదిసాత్త్విక భావములు కలిగించి, వసంతునిందోడు సేసికొని సంకల్పావస్థను గూర్చి, రతిని గలిగించి సంభోగచింతం బుట్టించి హృదయగతుందై మజియునెన్నియో వలవంతలు పెట్టుటవలన రాజు తక్కిన విషయములెల్ల మాని మన్మధ వికార పరవశుండయ్యెనని భావము.

“జగదద్భుత' “సామగ్రి” “అమిత” 'వైభవము” అనెడి యీ నాలుగును వరుసగా నాల్గుపాదము లందలి యుపకృతులకుంగాని మన్మథావస్థలకుంగాని మిక్కిలి యతిశయావహములు 'ఏ మేమి ... జాలం డయ్యె' చేసి యైనట్టియివియే కాక యింకనెట్టి యుపకారమేని - (మరణాంతమువఅకుం గల యవస్థ ల చేయంజాలినవాండు. చాలుటకుమూలము 'సహృదయుండు, అమేయశక్తా అనంగా మనస్సును శక్తి యుంగలవాండు. కావుననే వానికే పరతం(క్రుందై వర్తించుటయని యర్థము. మనసునందే యున్నవాం డు గాన మనసు వానికే పరవశమయి తక్కిన యుబుసులెల్లం బాటింపదని భావము. శృంగార రసము పూర్ణమయి మన్మధపారవశ్య మతిశయించెనని ఫలితార్థము. అలం. ఉభయశ్లేషము.

క. సుమనోమార్గణవశుందై, క్షమ యెల్లను దద్గతంబుం | గావించిన భూ

రమణుని సాంగ యశోజా, లములీలం బాండిమం ఐ । లరె నెమ్మేనన్‌. 98

అ. ఇందుసాత్త్వికభావమయిన వైవర్ట్యమును జెప్పుచున్నాండు. సుమనో మార్గణవశుండై - సుమనః = మంచి మనస్సుగల, మార్గణ = యాచకులకు, వశుండై = లోనయినవాండై, క్షమయెల్లను = భూమి నంతయును, తత్‌ గతంబుక్‌ = వారలను బొందినది, గావించిన = చేసిన - వారలకు దానము చేసి

352 వసుచరిత్రము వైచిన, భూరమణుని = వసురాజుయొక్కయనియర్థము. (సుమనః = పువ్వులు, మార్గణ = అమ్ములుగాం గల మన్నథునకు, వశుందై, క్షమ=ఓర్చును, అంతయువాని పాలుచేసినాండని భావము. “మార్గణోయాచకేశరే? వి. క్షితిక్షాన్యోక్షమా(ప్రోక్తా వి) సాంగయశోజాలములీలక్‌ = అవయవములతోం గూడిన - ఆకారము తోంగూడిన - కీర్తసమూహమువిధమున, అట్టి కీర్తియోయనునట్లుగా, నెమ్మేనక, పాండిమంబు = తెలుపు, అలరిను. తెల్లవాథినరాజుమేను ఆకారమువహించిన యతని దానకీర్తియో యనునట్లుండెనని యుగ్రేక్ష మార్గణులు సుమనస్సులు గాన సత్సాత్రము. క్షమ 'యెల్లను నిచ్చుట యీవి పెంపుసొంపు. తగని పాత్రమును ఇంచుక యీవియుంగాదు. కావుననె యశస్సుయొక్క *జాలము. ఇట యశస్సుయొక్క పటలమును జెప్పుటచే దాని యుపమేయనుగు వైవర్వ్యముయొక్క యతిశయము వ్యంజితము. 'నెమ్మేనకొ ఒద్దుబొడువునుగల యాతనిమేనియం దంతటను బర్వినపాండిమము యశఃపటలము వ్యాపించి నట్లుండెను. అలం శ్లేషీమూలకోగ్రేక్ష సీ. పెనుగట్టు గోటమీ | టిన మేటికిపు దెంత, యరుదయ్యెంగన్యాకు ! చాద్రిగరిమ గగనఘంటాపథ । క్రమణళశీలున కెంత, గగనమయ్యె లతాంగి ।; కౌనుచదలు బలువెల్లి కిల యెల్ల | నిలిపిన ఘనునెంత, సుడివెట్టె సతిద్భగం । శుస్రవంతి యనుదినవ్యయితన । వ్యసువర్ణ రాశి నెం, తాసంగొల్పెవధూవి । భాసువర్ణ తే. మనుచు విస్మితహృ దయుండై । కనికరించియవనిపతికాంతరంగికుం । డగుననంగుం డనుపమోజ్వ్వులగాత్రి న | య్యచలరాజ, పుత్రిందదధీనమానసాం । బుజనొనర్చె. 99 అ. అవనిపతికిజ = రాజునకు, ఆంతరంగికుండు = మనస్సు గలిసినవాండని యర్ధము- (అంత రంగమందుం బుట్టినవాండని భావము) అగు, అనంగుండు = మన్మథుండు కర్త, పెనుగట్టుగోట మీటిన మేటికిక = పెద్దకొండను (కోలాహలమును) గోటిచే నెగంజిమ్మిన గొప్పవానికి, కన్యాకుచ అద్రిగరిమ = గిరికచనుంగొండలయొక్క పేరిమి, ఇపుడు = ఈ సమయమందు, ఎంతఅరుదయ్యెజ = ఎంత యాశ్చ ర్యమాయెను. గిరికచనుగొండలనుగోటమీంటనలవిగానివయ్యెననుట. 'గోటిననుచో పెనుగట్టు పక్షమున కాలిగోరనియు, చనుంగొండలపక్షమున వ్రేలిగోరనియు తెలియునది. చనుంగవ గోటమీటుటసహజము. గగన ఘంటాపథక్రమణశీలునకుక = ఆకాశమనెడి రాజమార్గమందలి తిరుగుటయే స్వభా వముగాం గలవానికి - (అనగా ఉపరిచరుండు గనుక ఇంద్రదత్తవిమానారూఢుండయి యాకాశ మార్గమందు సంచరించువానికనుట.) లతాంగి, కౌనుచదలు = నడుమనెడి యాకాశము. ఎంత, గగన మయ్యెక£ు = పొందరానిదయ్యెను. ఆకాశము గగననామము గలదౌట స్వభావమే. బట్గివెల్లికిక = బలీయమయిన (శుక్తిమతీనది) వజదకు, ఇలక ఎల్లక నిలిపిన ఘనునకుక = భూమియంతయుం జెడకుండనిలిపిన గొప్పవానికి, సతి, దృక్‌ + అంశుస్రవంతి = కన్నుల మెయుం గులనెడు ఏజు, ఎంత, సుడివెట్టె౯్‌ = సుళ్లంబెట్టెను - తప్పుల నలజడిపజిచెననుట. వజు సుళ్లంబెట్టుటయు అను... రాశిక్‌ - అనుదిన = ప్రతిదినమును, వ్యయిత = వెచ్చింపంబడిన, నవ్య = క్రొత్తలగు - సువర్ణరాశిక్‌ = బంగారపు కుపష్పలుగలవానికి - ఒక్కొక్కనాటికిని బంగారము రాసులురాసులుగా వెచ్చించువానికనుట. వధూవిభా సువర్ణము = గిరికయొక్క కాంతియనెడు బంగారము, ఎంత, ఆసం గొల్పెక్‌ = అసించునుట్లు చేసెను. బంగారము ఆసగొలుపుట సహజము,

తృతీయాశ్వాసము 3౩53 అనుచుక€, విస్మితహృదయుండై = ఆశ్చర్యపడిన మనసుగలవాండై, కనికరించి, అనుపమ ఉజ్వల గాత్రిక = సాటిలేనిదియు మెజియుచున్నదియు నగు అవయవములు గలదియైన, అయ్యచలరాజ పుత్రిక = గిరికను, తత్‌ + అధీనమానసాంబుజ£౯్‌ = అతనికి లోనయిన మనస్సుగలదానినిగా, ఒనర్బెక్‌ = చేసెను. కుచాద్రి, కౌనుచదలు, దృగంశుస్రవంతి, విభాసువర్ద్మము అను వీనియం దొక్కాక్కటం గల యుపమానోపమేయములకు రెంటికిని బొందువడునట్లు వరుసగా గోటమీటుట, గగనమయ్యె, నుడి వెట్టె, అసగొల్పెనను క్రియలుంచిన చమత్కారము తెలియునది. “మేటి” 'ఘనుండుూ నని యట్టి గొప్పరాజేయింతటి కీడ్పడెనాయని మన్మథునికే విస్మయము. విస్మితహృదయుండును ఆంతరంగికుండు నగుటచే 'కనికరించినాండు. ఎవ్వతికై యింత కీద్పడెనో దానినే యతనికి 'అధీనమానసాంబుజు నొనర్చినాం డు. 'ఆంతరంగికుండు అంతరంగమున వాండుగాన గిరిక యంతరంగమును వనురాజున కధీనముచేయుట. కుచాద్రులును, కౌనుచదలును - పెనుగట్టును గగనము నతిశయించినవిగాన “అను పమిములు; దృగంశువు విభాసువర్ణమును “ఉజ్వలిమును, కాన యది “అనుపమోజ్జులగాత్రి. ఇందు గిరికాదేవికి వసురాజునందు ద్వితీయావస్థయైన చిత్తసంగమును బుట్టించినాండు. మ. అలనారత్నము నొయ్యనొయ్య మొనవైే । ల౬ నేలవ్రాయించి ని శ్చలవృత్తిజ వరవర్ణపూర్ణఫలకా । సంగంబు నొందించి మి న్ములు వేమాణుం దదర్ధచింతనలతో । నూల్మొల్సి నెయ్యంపు టొ జ్ఞలు పైపై నెనయింపసాంగెం ఐటు శా | స్రశ్రేణికాభ్యాసమున్‌. 100 అ. ఇందు మన్మథుని నొజ్జలుగాను, గిరికను శిష్యురాలుగాను రూపించి, చింతావేశము మొదలు మన్మథైకపారవశ్యమువజకు6 గల యవస్థలను అక్షరాభ్యాసము మొదలుగా శాస్తవరిశ్రమము వజకుంగల శిక్షాక్రమముగా నధ్యవసించి చెప్పుచున్నాండు - నెయ్యంపుటొజ్జలు = ప్రణయోపాధ్యా యుండు మన్మథుండనుట, ([్రేమగల యుపాధ్యాయులని యర్థాంతరము.) లలనారత్నముక్‌ = ఆండు వారియందు మిన్నయైన గిరికను, ఒయ్యనొయ్యజ = మెల్లమెల్లగా, మొనవ్రేలక్‌ నేలవ్రాయించి = (చింతపుట్టించి దానిచే) బొటనవ్రేలికొనచేత నేల వ్రాయించి యని యర్థము - “చింతచే బొటన వ్రైల (వ్రాయుట స్వభావము. 'బొటవ్రేల నేలవ్రాయుచు జొటజొటం గన్నులను నీరు జొబ్బిలంగ (తారాశు) (చేతివ్రేలికొనచేత నేలవ్రాంతలు వ్రాయించి యని యర్థాంతరము. ) నిశ్చలవృత్తిక = కదలమెదలకుండు వ్యాపారము చేతనని యర్థము - (మ్రానుపాటుతో ననుట - (తిరమయిన వ్యాపారము చేత నన్‌ యర్భ్థాంతరము - నిలుకడతప్పక యనుట.) వర ... సంగంబుక్‌ - (వరశబ్దము గొప్పవానియండు? న వరునియందును, వర్ణశబ్బము వర్జోద్విజాదౌ శుక్లాదౌస్తుతొ రూపయుతాక్షరే వి. రూసమం: అక్షరమందును వర్తించును.) వర = వరుండయిన రాజుయొక్క వర్ణ = రూపముచేత, పూర్ణ = నిండిన, ఫలకా = చిత్తరువు పలకయొక్క సంగంబుక = కూడికను, ఒందించి యని యర్థము. (నాయికానాయకు లొండొరుల చిత్తరువులు పలకయందు వ్రాయుట స్వభావము.) - (వర = గొప్పలయిన, వర్ణ = అక్షరములచేట, పూర్ణ = నిండిన, ఫలకా = వ్రాంతపలకయొక్క సంగంబు నొందించి యని యర్థాం తరము. బాలురను పలకలయం దక్కరములు వ్రాయించుట ప్రసిద్ధము. ) మిన్కులు = పలుకులు, వేమాటుక, తత్‌ అర్థచింతనలతో౯ = రాజుకొణకయిన యాలోచనలతోడ, నూల్మొలిపి = పొందుపటిచి యనియర్థము. రాజు నెట్లుపొందంగలుగునా యనువిచారముతోడి పలుకులే పలుమాటు పలికించుచుననుట - (మిన్కులనంగా చదువులునుగనుక చదువులు వలుమాలును, తదర్థ చింతనలతోజ =

354 వసుచరిత్రము వానిశబ్దార్లులయొక్క వల్లనలతోం బొందుపథజిచి యని యర్థాంతరము. శబ్బార్ధ విచారపూర్వకముగా నయ్యవి చదివించియనుట.) పటు ... నమున్‌ -పటు = సమర్ధమయిన, శాస్త్ర = (శాస్తమనంగా 'నిదేశ గ్రంథయోః శాస్త్రమ్‌' అ. ఆజ్ఞ) తనయాజ్ఞల యొక్క శ్రేణికా = పరంపర యొక్క అభ్యాసము£ = అలవాటు ననియర్థము - తనకట్టదల చొప్పున నదడచుట ననుట - (వ్యాకరణాది శాస్త్రముల నభ్యసించుటనని యర్థాంతరము) పైపైజు = మీందమీంద - అంతకంతకు, ఎనయింప సాంగెజ = పొందింపసాంగెను. మన్మథుండు మొదట వలపును గజపించి చింతచే నేమియుందోంపక బొటన'వైల నేల వ్రాయించి (మూనుపాటుగలిగించి, నాయకునిరూపు చిత్తరువుపలకయందు వ్రాయించి, యతని నెట్లు పొందం గలుగునను విచారంపుమాటలే మాటికిం జెప్పించుచు పయిపయిని తన ఐబలుత్రిప్పుల కెల్ల లోపడునట్లు అలవజుచుచున్నాండని యర్థము. ఒజ్జలు నెయ్యముకలిగియుండుటచే చదువుగజపువాండై మొదట చేతివ్రేలు నెలపయి గీజలు (వ్రాయించి, పిదప నిలుకడతోం బలకలయం దక్కరములు వ్రాయించి, యక్షరజ్ఞున వాచకములు గుదిరిన పిదప శబ్బార్ధములు మాటికిం జింతించి గ్రహించుకొనునట్లు చేసి, అర్భాన్వయజ్ఞానము గుదిరిన పిదప గొప్పవియగు వ్యాకరణాది శాస్ర్రరంపరలం దభ్యాసమును బయింబయింజేయించుట ప్రసిద్ధము. అలం. శ్లేషము. (నాయికా నాయకులు ఒండొరుల చిత్తరువు పలకలందు వ్రాయుటంగలదు. “నేర్చుగలచిత్రకరులచే నిలయఖిత్తి, భువనమోహనాకారతం బొాలుపుమిగుల మగని మగువను (వ్రాయించి మదిందలంచు, నిషధరాజును దన్నుంగా నీరజాక్షి ఇత్యాదు లెజుంగునది. ) ఇందు నిశ్చలవృత్తియనంగా స్తంభమనెదు సాత్తికభావము. “తలకొనిన రాజభీత్యా, దుల కతమునం జేష్టలెల్లం దొరంగి శిలా దా రులంజేసిన యట్లుండినం, గలిత స్తంభాఖ్య సాత్త్వికంబై వెలయున్‌.” శా, ఆ తన్వంగి యనంగరూంకరణవ । జ్ఞ్యాముక్తచూతాస్త్రని ర్చాళం బోర్వక తమ్ములంచుం దటినీ । గక్పైకసంజాతకం జాతవ్రాతముమాటుం జెంద నవి యేం! చక సాగె మున్మున్నుగా “జ్ఞాతిశ్చే దనలేన కి మృనెడి వా । చారూఢి సత్యంబుగన్‌, 101 అ. ఆ తన్వంగి = ఆ గిరిక, అనంగ ... నిర్దాతంబు - అనంగ = మన్మథునియొక్క రూంకరణవత్‌ = రూంఅను ధ్వనితోంగూడిన, చూతాస్త్ర = చూతపుష్పాస్తముయొక్క నిర్భాతంబు = దెబ్బను, ఓర్వక = సయింపలేక, తమ్ములంచుక్‌ = తోడంబుట్టిన వారనియర్థము. (తమ్ములనంగా పద్మములకును బేరని భావము.) తటినీ ... మాటుక్‌ చెందకా - తటినీ = (తనతల్లియైనశుక్తిమతీ) నదియొక్క గర్భ = గర్భమువలన, ఏక = ముఖ్యమగునట్లుగా, సంజాత = పుట్టను, కంజాత (వాతము = తామరసమూహము యొక్క మాటు£ చెంద£ = మటజుంగునకుంబోంగా - డంబుట్టువులని వారి నండ గొనంగా ననుట. అవి = ఆ తామరలు, ము£ మున్ను గాజు = ముందుముందుగా, జ్ఞాతిశ్చేత్‌ అనలేన కిమ్‌ = జ్ఞాతియగు నేని నిప్పుతోం బనేమి - దాయాది యగ్నిచేసెడుపని చేయు ననెడి, వాచారూఢి = మాటయొక్కనిరూఢి - జనులు రూఢిగాం జెప్పికొనెడిమాటయనుట, సత్యంబుగక్‌ = యథార్థమగుటనట్లుగా, ఏంచజ సాంగిక్‌ = బాధింపందొడంగెను. “తమ్ము ... జెందకొ అతిశయోక్తి. “జ్ఞాతిశ్చే...” అర్భాంతరన్యాసము, “రూమ్‌” అని యల్లెత్రాడు మైగుటచే ఏటు మిక్కిలి బెట్టిదముగావలయును, కావుననే యా దెబ్బకోర్వక తామరలను 'తమ్ములనియు తటినీగర్భైక సంజాతమ్ములనియు నండగొన్నది. ఇట

తృతీయా శ్వాసము తె5్‌ర్‌ గర్భశబ్బము తమ్ములనుటను శబ్దిశక్తిచే సమర్థించుటకు నదిలోపలయని భావము. నదలోపలి పంకము నుండి కదా తామరతీంగ పొడముచున్నుది. కన్యకుంభెండ్లికిమునుపు జ్ఞాతిత్వముగలదని శాస్త్రముగనుక శుక్తిమతియందుంగిరిక తోడంబుట్టిన హేతువువలనంగలిగిన జాతిద్వేషము చేందామరలు గిరికను బాధింపసాగిననియర్ధము. తామరలగ్గివలె వేండిగా - జూపట్టెనని తాత్చర్యము. కామార్హులకు శిశిరోపచారముగా తామరలనుహత్తించుటగలదు. వారికి తామరసాదులు మేనికి వేండిమియగుటయుంబ్రకటము “చిగురుందామరపాకు జువ్వంచు చనుదోయి మొనల క్రావ్వేండిని ముడుంగంబాటె' (శృంగార నైషధము) చ. ఎరువుగంజూడసాంగె హరి । ణేక్షణ పిన్నటనాంటనుండియుం బరిచితిం బూని ముంజుగతి [1మాధురియున్‌ మృదువాగ్విభూతియున్‌ వరుసనె తెల్పి తల్లికడ । వారును దండ్రి భజించువారునై గరిమము6 గన్న సద్ద్విజశి ।! ఖామణులన్‌ వసులుబ్ధివిత్తయై. 102 అ. “సద్దిజశిఖామణు'లనుట చే హంసశుకవరముగాను బ్రాహ్మణపరముగాను నర్ధద్వయము హరిణేక్షణ= గిరిక, పిన్నటనాంటనుండియు౯ చిన్నప్పటినుండి, వరిచితిక వూని =మచ్చికనొంది,(వహాంన) మంజుగతిమాధురియు =సాగయిన నడలయొక్క మురిపెమును, మృదువాక్‌ విభూతియుక =మెత్తనిపలుకుల పెంపుసౌంపును,వరునన=వెంబడి వెంబడిగా, తెల్చి=నేర్చి(బ్రాహ్మ) మంచినడవడియు తిన్నమాటలును నేర్పి, తల్లికడ..... మణులజ్‌ద్విజశబ్దము పక్షులందును బ్రాహ్మణు లందును వర్తించుచున్నది. (హంస) తల్లియైన శుక్తిమతి,కడవారును= రెండుదరులందు వసించువారును-తండ్రియగు కోలాహలుని 'సేవించువారును నై గౌరవములను బొందిన మేటిపిట్టలయిన హంసలకు చిలుకలకు, (తల్లికవి అంచలు తండ్రికవి చిలుకలు. పక్షిపరముగా 'తల్లికడవియు” తండ్రి భజించునవియు నని యుండవలయుటకుమహద్వాచకములకుంబోలె “వారును అనుట సాధువు గాకున్నను శ్లేషానుగుణ్యమునకైై సాధ్ధువుగా గ్రహింపందగును -(బ్రహ్మ) తల్లివంక వారును దండ్రిపోష్యవర్గములోనివారు నై పెద్దథీకముగాంచిన బ్రాహ్మణశ్రేష్టులు (దన్తవిప్రాణ్ణజా ద్విజాః అ.) వసులుబ్ధచిత్తయై = వసురాజునందు పేరాసగల మనస్సుగలదైయని యర్థము. (ధనమందుం బేరాసగల మనస్సుగలదైయని యర్ధాంతరము) ఎరువుగన్‌=మథియొక్కటిగా, చూడసాంగ౯-=పెఅవారను బుద్ధితో౬ జాడందొడంగెననుట. ధనలుబ్బునకు, తల్లివంకవారని , పెద్దలనికాని, (బ్రాహ్మణోత్తములని కాని పాటించుటగలుగదు. వారోకేవల “ద్విజులుకారు ద్విజశిఖామణులు. అందును '“గరిమము'గన్నవారు. వారినిబట్టి గౌరవమునం గాకపోయినను, తల్లిని దండ్రిని బట్టియేని ప్రేమమున నయినను,కాకున్న పిన్ననాంటినుండి గల తన చెలికార్వమును బట్టియైనను, తనకు మంచినడవడియు మంచి పలుకుబడియు గజీపిన యుపకారధర్మమును బట్టియయినను, బాటించుటయు కలుగదయ్యెనని వసులోభంపు బెత్కట్యము ఉద్దాటితము. మనస్సు వసురాజునందు మరులుగొన్న దనియు, అట్టియవస్థయందుద్దీపకములు గాన యంచలును జిలుకలును కామార్రిజనకములై యసహ్యము లాయె ననియుంగావున వానిని ఎరువుంగజాడసాగెననియు భావము. పిన్నటి నాంటినుండియుం బరిచితికి నిందేమందయానము నేర్పు నిందిందిరాజీవ రాజీవ రాజన్మరాళరాజి. కలికి పల్ములునేర్పులలితనానావాసనావాసనికటకాన నశుకాళియనియున్నది. అలం. శ్రేషమూలకకావ్యలింగము. శ్లేషోత్ధాపితమగు సమాసోక్తియని కొందణు తే ॥ ఆకులాహార్యనందన ।; యలసపవన, జాలములందూలగతిం జాలం | దూలందొడంగె గరిమందానెంత యచలేంద్ర । కన్యయైన, బలుచనగుంగాదెఘనవసు । ప్రార్థనమున.

356 వసుచరిత్రము

అ. ఆ కుల+ఆహార్యనందన(-'ఆహార్యధరపర్వతాః”) ఆ కులపర్వతపు కూంతురు- గిరిక, అలనపవనజాలములకజ£= మందమారుత నమూహములచేత, తూలగతి౯= దూదివలె, చాలక ,తూలందొడంగెజ్‌= తూలిపోసాంగెను. అదియుక్తమే - ఎట్లనిన, గరిమజా= పెద్దటికముచేత, తాను, ఎంత, అచలాశ-ఇంద్రకన్యయైనక= (భూర్చూమి రచలానంతా'అ. ) రాజకన్యకయైనను, ఘనవసుప్రార్ధనమునక= మిక్కిలియగు ధనవిషయమైన యాచనచేత, పలుచనగుంగాదె = చులుకందనమును బొందుచున్నదేకాదా యని యర్థము, గరిమక= దుర్భరత్వముచేత, తాను, ఎంత యచలేం(ద్రకన్యరైనక= ఎంత పర్వతరాజపుత్రియెనప్పటికిని, వనవను(ప్రార్థనమునక్‌= గొప్పవాండగు వనురాజును గుఠించిన యాచనచేత,పలుచనగుంగాదె= కృశత్వము నొందుచున్నదే కదా యని యర్జాంతరము.

గాలియో బెట్టిదముగాదు. 'అలస'మైనది. అది తూలించినదో కొండలలో కొండయ్రైన కులపర్వతపు కూంతును. అట్టిదిగాన తూలించుట యనుమాటయే తలపెట్టరాదు. తూలింపంజాలెనన్న ను ఎంతో కష్టముమోందంగదా కావలయును. అట్టిది 'తూలగతిజ ' మిక్కిలి చుల్కంగానైనది - పెనుగొండపట్టి దూదిపింజయైనది. ఇందలి విళలోధమునకు 'ఆకుల ఆహార్యనందని అను సమాసాంతరము నాశ్రయించుటంజేసి ఆకులయైనదిగాన తూలుట చెల్లునని పరిహారము గలుగుటచేత విరోధాభాసము. “అచలేంద్రకన్య' యనుచో పర్వతకన్య రాజకన్యయను రెండర్ధములకు ననుగణముగా “గరిమ” (బరువును గొప్పతనమును) “పలుచని (తేలికయు తక్కువపాటును) అసిగరిమ' 'పలుచన' శబ్దములను రెండర్ధములు గలవిగాం గవి నిబంధించినాండు. ఇందలంకార మర్ధాంతరన్యాసము. చ. చెలికెలిజెప్పముత్తియపుం । జిప్పల నొప్పగు బాష్పవారి చి

ప్పిలి చనుగట్టుపైం దొరంగు | పెంపు నుతింపంగ నయ్యె నయ్యెద౯

వెలంధి మనోగతం బరసి । వెల్వడి శుక్తిమతిస్రవంతి యా

యలికులవేణి. గాంచిన మ । వోద్రికి. దెల్బంగ నేంగు కైవడిన్‌. 104

అ. వెలి, తెలి టెప్టముత్తియపు చిష్టలజ£్‌= తేటలయిన కను టెప్పలనెడు ముత్తెపుచిప్పలయందు, ఒప్పుఅగు, బాప్పవారి =కన్నీరు, చిప్పిలి = వెల్లివిరిసి, చనుగట్టుపైక= చన్నుంగొండపయిని, తొరంగుపెంపు= వ్రాలించునట్టి వైభవమును, అయ్యెదక= ఆ సమయమందు, నుతింపంగః , అయ్మె౯= పొగడందగియుండెను. ఎట్లనిన - శుక్తిమతీస్రవంతి= శుక్తిమతీనది, వెలంది మనోగతంబు= కూంతురయిన గిరికమనస్సులోని భావమును, అరసి= తెలిసికొని, వెల్వడి= వెడలివచ్చి, ఆ యలికులవేణిక కాంచిన ' మహాద్రికిక= ఆ తుమ్మెదగుంపులవంటి జడగలదానిని కన్నట్టి పెనుగొండయగు కోలాహలునికి, తెల్పంగ౬ , ఏంగుకైవడిక= పోవుచున్నదో యనునట్లుగా, నుతింపంగ నయ్యెనని సంబంధము.

టెప్పలు (తెలి =)తెల్లనై తేటలయినవి. కావుననే ముత్తెపుచిప్పలు. ముత్తెపుచిప్పలనుండి తొరంగునట్టి కన్నీరు, ముత్తెముచిప్పలనొప్పుచున్న శుక్తిమతి జలపూరమునకు సాటి. చన్నుకోలాహాలునికి సాటిగట్టుగాన గట్టుతోడిసామ్యమని భావము. బాప్పవారి శుక్తిమతీనదిగారూపించుటచేత అవ్వారిగాం దొరుంగుటయు నిక్కుగల చన్నులను దదుపుటయు వ్యజింతములు. అలం. ఉద్రేక్ష. 'తెలిజెప్పముత్తియపుంజిప్ప చనుగట్టు' అని వానియందలి రూపకముచేం బోషితము.

చ. కొమిరె మనోవ్యథం బొగులం | గ్రుచ్చి కవుంగిటం. జేర్చి తల్లి శు క్తి మతి తదీయతాపళిఖి । కీలల నింకంగం బోలుం గానిచో

తృతీయాశ్వాసము 857 రమణిమెయిక బిసాంకురప రంపరలు£ ఘననారవాలుకా సముదయము౬౯£ సుజాతజల జాతదలంబులు నుల్లసిల్లునే. 105 అకొమిరె = కూంతురయినగిరిక,మనోవ్యథకొ= మనస్సు వేదన చేత, పొగులజ= తపింపంగా, తల్లిశుక్తిమతి,క్రుచ్చి,.కవుంటంజేర్చి = బిగియం గౌంగిలించుకొని,తదీయతాపశిఖికీలలక= ఆ గిరికదయిన విరహతాపమనెడు అగ్ని సెగలచేత, ఇంకంగజ౯్‌ పోలుక= ఇగిరిపోయి యుండవచ్చను. కానిచోక= అట్లుకానియెడ, రమణిమెయిక్‌= గిరకదేహమందు, బిసాంకురపరంపరలుక= లేంత తామరతూందుల సమూహములును, ఘనసారవాలుకాసముదయము£౬జ= కర్పూరమనెడు ఇసుకతెరయును, సుజాతజలజాత దలంబులుక£ సుజాత = లెస్సగాంబుట్టీన - సొగసయిన,జలజాతదలంబులుక= తామరటథేకులును - మిగుల మెత్తనివయిన తామరలోపలి టేకులనుట. ఉల్లసిల్లునె = ఒప్పుచుందునా. గిరికకు శైత్యోపచారములుగా నొనంగూర్చిన బిసాంకురాదులను, గిరికనుదల్లి శుక్తిమతి గౌంగిలించుకాని యాకూంతు విరహజ్వాలలందు నిగిరిపోంగా నా నదియందు మిగిలిన బిసాంకుర వాలుకాపద్మదలములుగా నుక్రేక్షింనాండు. గిరిక విరహతాపముపెల్లుదనము దెలియునది. బిసాంకురాదులచేత శక్తిమతీశోషము నూహింపంబడుటవలన అలం. అనుమానము. చ. ప్రసవశరాఖ్యయోగి బహు భంగుల భావనలిచ్చి మర్దనం 'బెసంగంగ ధాతువేర్చి బలి యించి రసంబు నిశాంత మంతయు న్వసువుగం జేయ మైమజచి । నాతి గలన్మణిభూష లెన్న దా ప్రసఖులు చేరి పల్కినను బల్మదు చూచియుం జూడ దెంతయుకా. 106 అ. ఇందు మవ్యథపరముగాను యోగిపరముగాను అర్ధద్వయము. ప్రసవశర+ఆఖ్యయోగి = మన్మథుండనెడి రసవాదముసేయు యోగీశ్వరుండు, బహుభంగులక= పెక్కువిధములుగా, భావనలిచ్చి = (మన్మ) సంకల్పములను బుట్టించి - (యోగి) (వృక్షరసముల చేత భావనలు చేసి,మర్దనంబు = (మన్ఫ) పీడించుట - (యోగి) నూబుట,ఎసంగంక= అతిశయింపగా, ధాతువువిర్చి = (మన్మ)ఇంద్రియములం గాల్సి

• ఇం(ద్రియమూర్చగలిగించి - 'ధాతుర్నేంద్రియేషుచ, శబ్బయోని మహాభూతతద్గణేషు రసాదిషు మనళ్లిలాదౌ శ్లేష్మాదౌ విశేషా ద్లెరికేల సద (మేదిని. ) (యోగి) - అభ్రకాది గైరికధాతువులను గూర్చి, రసంబు బలియించి = (మన్మ) 'రసోగంధరసే జలే, శృంగారాదౌ విషే వీర్యేతిక్తాదౌ ద్రవరాగయోః | దబేహధాతుప్రఖేదే చ పారదస్వాదయోః పుమాన్‌ మే.) అనురాగరసమునుమిక్కుటముచేసి - (యోగి) పాదరసమును బంధించి యని యర్భాంతరము. నిశాంతము అంతయు౯ వనువుగక చేయుక= (మన్మ) ఇల్లంతయు వసురాజమయముగాం జేయంగా ననుట-(యోగి) ఇల్లంతయు బంగారుమయముగా6 జేయంగొ, మైమలచి =(మన్మ) దేహస్థితి యెటుంగనిదై(యోగి) మదముచేత నొడలుదెలియనిదై, నాతి =గిరక, గలత్‌ మణిభూషలు = జాటిపోవుచున్న రతనాలసొమ్ములను, ఎన్నదు = మన్మథవికారము చేత పాటింపందని యర్థము - (మదము చేతం బాటింపదని యర్గాంతరము) అప్త....పల్మదు = అనుగుంజెలులు దగ్గజంజేరి మాటలాడినను బలుకదని యర్థము - (అనుంగు వైలులుపల్మరించిననుబదులు చెప్పియాదరింపదని అర్జ్భాం.) చూచియుక చూడదు ఎంతయుక= దగ్గణనున్న వస్తువులను గూడంజాడదని యర్థము. కన్నుమిన్ను గానదని అర్భాం ఇందు బహుభంగుల భావనలనంగా సంకల్పమనెడి యవస్తావిశేషము. మర్దన మనంగా అంతఃకరణద్రవీభవనము. ధాతువేర్చుట యనంగా ప్రలయ మనెడి సాత్త ్వకభావము.'ప్రలయ స్సుఖ

23568 వసుచరిత్రము దుఃఖాద్యైర్గాధ మిం(ద్రియతాపనమ్‌”. రసము బలియించి యనంగా రతియనెడు న్థాయిభావము వసురాజును సర్వత్ర చూచుట ఉన్న్మాదమనెడి సంచారిభావము. “ఉన్నాదళ్చిత్తవిభ్రమః'అ. మైమజచుటయు, జాటిన సొమ్ములు సవరింపకపోవుటయు, సఖులకు బదులియ్యకపోవుటయు మోహమనెడి సంచారిభావము అలం. న్లేషానుప్రాణితమగు రూపకము. ట్‌. కొంచక యంబుధిం బడిన కొండలపత్రము లూడద్చదయ్యె నూ అంచులకత్తి దాని యదు టంతయు నెంతని కంతుచేతి నూ అంచుల కత్తి హత్తి జవ రాలి కుచాద్రుల ముంచెం బత్రరే ఖాంచితవైభవం బెడల నాతతబాప్పమహాపయోనిధిన్‌. 107 అ.నూఅంచులకత్తి = శతకోటియైన వజాయుధము,కొంచక = జంకక, అంబుధిక పడినకొండల పత్రములు= సముద్రమందు పదినకొండల టిక్కలను, ఊదదయ్యె౯£= కొట్టివైవదాయెను.'ఊద్బ్చ౬జ ' అని చకారమునకు ముత్తు పరంబగునపుడు పకారము రావలసియుండియు రామికి, 'కం జాతవ్రాతము మాంటు(/జెంద నవి యే. చ£సాగి' ననిం౦౧వ పద్యమే యుపోద్పలకము. దానియుదుటు అంతయు నెంత= దానిపడటమెల్ల ఎంతపాొటిది, అని, కంతుచేతి నూఅంచులకత్తి = మన్మధునిచేతనుందెడి శతకోటి యని యర్థము -(శతపత్రము అనంగా అరవిందమని భావము. ) హత్తిఐ తాంకినదై, పషత్రరేఖా అంచితవైభవంబు = టేక్కలరేకల యొప్పుచున్న పెంపును, ఎడలక్‌= వీడిపోవునట్లుగా నని యర్థము. (మకరికాపత్రపు రేకల యొప్పుచున్న పెంపు తూలునట్లుగానని భావము) జవరాలికుచాద్రులక్‌= గిరికచన్నులనెడి కొరీడలను, అతత.....నిధిక= విరివియైన కన్నీరనెడు మహాసముద్రమందు, ముంచెను. ఇంద్రునిచేతి నూజంచులకత్తి మైనాకాదిపర్వతములకు పత్రము లూడ్చకయే సముద్రమాత్ర మందుం బడంజేనసినది. మరుని నూజంచులకత్తియో గిరిక కుచవపర్వతములను పత్రములెల్ల వీడునట్లుగా మహాసముద్రమునందు ముంచినది. కాన దానికంటె నిదయే యెంతో యెక్కువయని యర్థము. ఆమైనాకాదులు సముద్రమున నింద్రునికత్తిచేతంగాదు మభియొకదాని చేత - (అనంగా వాయువుచేత)నూరకపడినవి మాత్రమే. గిరికాకుచాద్రులో మరునినూజంచుల కత్తిచేతనే యూరకపడుటగాక యడుగంట ముంపంబడినవి. బాష్పము “అతీత* మైనదిగాన దానిచే సముద్రము “మహా సముద్రము. జవరాలనుచో 'ఆలు” శబ్దమునకు విశ్రమము చెల్లుటకు- “అలనుపదంబు మొదలను రాగమంబు, వచ్చుసంధికి నుభయంబు వడికిం జెల్లు నతివ జవరాలు బాలెంత రాలు ముద్ద, రాలు ధర్మాళ్మురాలన రాక్షసారి. (అప్పకవీయము) ఇందు 'కంతుచేతి నూజంచులకత్తి యనుచో నతిశయోక్తి. 'కుచాద్రులు' 'అతత..... నిధియనుచో రూపకములు. ఇంద్రుని నూజంచుల కత్తికంటె మరుని నూజంచులకత్తికి నుత్మర్షము చెప్పుటచే వ్యతిరేకము

• పూర్చోక్తములయిన యతిశయోక్తి రూపకములచే అను(ప్రాణితము. మైనాకుండు వాయువుచేత సము(ద్రమునంబడుట- “పూర్వంకృతయుగే తాతపర్వతాః పక్షిణో౭_. భవన్‌ । తే హిజగ్ముర్దిశస్సర్వాగరుడానిలవేగినః తతస్తేషుప్రయాతేషు దేవసంఘూ స్సహర్షిభిః భూతాని చ భయంజగ్ము స్తేషాం పతనశంకయా తతఃక్రుద్ధ స్పహస్రాక్ష పర్వతానాం శతక్రతుః పక్షాంశ్చిచ్చేద వజ్రేణ తత్ర తత్ర సహస్రశః। స మాముపగతఃక్రుద్దోవజముద్యమ్య దేవరాట్‌ । తతో౭. హం సహసాక్షి ప్తఃశ్వసనేన మహాత్మనా అస్మిన్నవణతోయేచ ప్రక్షిప్తు ప్లవగోత్తమ గుప్తపక్షస్సమ([గ్రశ్చ తవ పిత్రాభిరక్షితః (రామాయ)

తృతియాశ్చాసము 359 సుజాత జలజాత దలంబులు£' అని తామరటేకుల శిశిరోపచారమునకై గిరిక మేనహత్తించిరనియు మదనతాపంవు. బెల్లునకు సయింపక కన్ను/గవవెల్లి గబ్బిగుబ్బలపయి దిగుపాఠథి ముంచె నని ఫలితార్ధము.

క కంజనయనావిలోకన, ఖంజనయుగ మెదకు వ్రాలం। గని వను వాలో

రంజిలుట. దెలిసి శంబర, భంజను. డతినిశితవిశిఖ పంక్తి నగల్టై౯ 108

అ ఇందు మన్మథపరముగాను కిరాతపరముగాను అర్ధద్వయము. శంబరభంజనుండు = (శంబర శబ్దము 'శంబరో దైత్యహరిణ మత్మ్యవైలజలాంతరే' అని శంబరాసురునియందును లేడియందును వర్తించుచున్నది గనుకుశంబరానురుని ఖండించిన మవ్యథుండని యర్థము. లేడిని భంజించు కిరాతుండని యర్ధాంతరము. కంజ...యుగము - కంజనయనా= తమ్మికంటియైన గిరికయెక్క, విలోకన= చూపులనెడు, ఖంజనయుగము= కాటుకపిట్టల జోడు, (ఖంజరీటన్తు ఖంజనగ? అమ. “లోకేద్యశౌారుచిరచజ్టులిటోొ' అమరుక. కాటుకపిట్టలకు చూపులకు నౌపమ్మము. ఎదకుకి వ్రాలన్‌ హృాదయప్రదేశమందు వ్రాలంగా నని విలోకనపరమైన యర్థము - ఎదకు వ్రాలటటయనంగా సంభోమునకై వ్రాలంగానని ఖంజనపరమైన యర్థము -ఎదయనంగా పశుబుతువు. ఇట తన్మూలమైన సంభోగము లక్షితము. ) కని= చూచి, వసువు ఆలో౬ రంజిలుట౬ తెలిసి = (వసువనంగా వసురాజును ధనమునుగనుక మన్మధపరముగా) వసు రాజా గిరిహృదయములోం బ్రకాశించుటను దెలిసినవాండై,(కిరాత) ధనము కాటుకపిట్టలు సంభోగార్థమై (వ్రాలిన భూమిలో నుండుటను దెలిసినవాండై, అతినిశిత విశిఖపంక్తిక= మిక్కిలి వాండియైన యమ్ముల సమూహముచేత, అగల్చెజ= ఖేదించెను. ఇది యుభయత్ర సమాసము.

గిరిక దుఃఖభరముచే తలవాల్బంగా నామెచూపుంగవ ఉొమ్ముపయి నెలకొనెననియుదానిచే నామె హృదయమందు వసురాజు వెలయుచున్నాండనియుం దెలిసి మరుండు మఖియు దెప్పరముగాం గారించెనని యర్థము. కాటుకపిట్టలు సంభోగమునకు (వ్రాలుచోట ధన ముండునంట.అలం. శ్లేషమూలక రూపకము. 'ఖంజరీటమిథుననిధు వనసంచారో పజ్ఞుతనిధి[గ్రహణకౌతుకితమతికిరాతఖన్యమానస్థపుటి తాభ్యాశజలాశయా? “తస్మిన్నిధిర్భవతి మైధున మేతి యస్మిజ ' (బృహత్సంహిత) తే. పూటపూంటశరత్మ్కోటి పొడము కతన, విన్నవైయన్లదీకన్య వేణ్‌ దూల

సన్నగిలియున్నగతినెన్నం జనునెయకట, యూర్మికలుకంకణాకృతి నొనరెనపుడు. 109

అ. ఇందు 'నదీకన్య' యనుటచే అల్పనదివరముగాను గిరికాదేవివ రముగాను నర్ధద్వయముతెలియునది. పూంటపూంట శరత్కోటి పాడముకతనకజ ఒకృక్కనాందును సంవత్సరకోటిపుట్టుట కారణమువలన - అనంగా ఒక దినము కోటిసంత్సరములుగా నుండుటచే యని యర్థము. (శరత్కాలపు కోటిభాగము - దినదినమును శరత్క్మాలమందుం గొంత గొంత భాగము జరుగుటయని యర్భాంతరము.) శరదృతుకాలమునందందలి దినములు దాని భాగములుగా నెన్నుట తెలియునది. అన్నదీకన్య =ఆ గిరికాదేవి,(ఆ చిన్నయేలు) విన్ననై = చిన్నంబోయి యని యర్థము - (నీరువట్టిపోయి యని యర్ధాంతరము.) వేణితూలక= జడతూలిపోంగా (ప్రవాహము తీసిపోంగాననియు,) సన్నగిలి యున్నగతిక= చిక్కిపోయియున్న విధమును, ఎన్నంజనునె =తలంపంగూడునా - తలీపనలవిగాదనుట. అకట = అయ్యయ్యో, అపుడు = అఆసమయమందు, ఊర్మికలు కంకణాకృతికిఒనరెక£= ఉంగరములు కంకణములాయెను. (అలలు జలకణప్రాయములయ్యెననియు. )

౩60 వసుచరిత్రము

దిన మొక్క సంవత్సరముగా గిరికకుం దాపమెచ్చుటచే నాబిడ చిన్నంబోయి జడసాంపుతూలంగా మిక్కిలి చిక్కెను. దానిచేనామె యుంగరములు చేతికడియములయ్యెనని యర్థము. కృశత్వముచేత నుంగరములు కరకంకణములగుట. 'కరముద్రిక చూడహస్త కంకణమయ్యెః '(చాటు) నాందునాంటికి శరత్కాలము కొంతకొంత జరుగుచుండంగా నా చిన్నయేలు నీరింకి వెల్నువతీసిపోయి నన్నగిలెను. దాని యలలు జలబిందుప్రాయములయ్యెనని యర్జాంతరము. విరహార్తిని ప్రీలు జడవేసికొనమిచే నది సొంపు చెడుట. అలం. శ్లేషానుప్రాణితమగు సమాసోక్తి.

“ఏకవేణీధరా సీతా వాసో మలిన మంబరమ్‌'*(రామా) 'అద్యేబద్ధావిరహదివసే యా శిఖాదామ హిత్వా, శాపస్యాన్తే విగళితశుచా తాం మయోద్వేష్టనీయాం, స్పర్శ్భక్షిష్టా మయమితనభేనాసకృ త్సారయన్తీం,...... ఏకవేణీం కరేణ.” (మేఘసందేశము) సీ మదినున్న మరుండువం ప మహో([గ్రగతి వచ్చు, కమ్మందెమ్మెరలనం గదిసెనూర్పు

లూర్పుగాడ్పుల రాక కులికి పాండుమృణాల, కుండలిపైంబూనెం । గుచసురాద్రి

కుచసురాద్రి గరంగె । ఘోరతాపార్చినాం, ఐడసెం బుప్పొడితోడి । వలపుంజెమట

చెమటవెల్లువకు ఫే నములయ్యెంబెనుంగాంక, నవసి నీరుగంబొంగు; హారమణులు తే. హారమణివార తారాప । సారమును గ, రోరమూర్చాంధకారవి । స్తారమును న

పారమైరేయుంబగలు నే ర్పజుపకునికి, మగువకనుందమ్ములర మోడ్పు ; మజవవయ్యె

అ. మదిక్‌ ఉన్న మరుందు పంపకొ్‌= మనస్సునందున్న మన్మథుండు పంపంగా, మహోగ్రగతిక్‌= మిక్కిలి యుగ్రమయినవిధమున, వచ్చు, కమ్మదెమ్మెరలు = మలయమారుతములో, అన౬£ ,ఊర్పులు, కదిసెళ= దాంపరించెను, ఊర్పుగాడ్పుల రాకకుజా= నిట్టూర్పులనెడి వాయువులువచ్చుటకు,ఉలికి = భయపడి, కుచసురాది = చన్ననెడు మేరుపర్వతము, పాండుమృణాలకుండలిక్‌= తెల్లని తామరతూందనెడి సర్పమును - తెల్లని సర్పమనుటచే శేషునిననుట. పైక ,పూనెక , ఘోరతాప అర్చిక= బెట్టిదమయిన విరహంపుకాంయనెడు అగ్ని చేత, కుచసురాద్రి= చన్ననెడు బంగారుకొండ, కరంగెనాన్‌= కరంగినదో యనునట్లుగా, పుప్పాడితోడి వలపుంజెమట = పూవుపొడితోంగూడి వాసనలు గుబాళించు చెమట, పదసె£= కలిగెను, చెమట వెల్లువకుకొ , పెనుంగాకకా= బెట్టిదమయిన విరహతాపముచేత, అవిసి=కుమిలి, నీరుగజ్‌ పొంగు = నీళ్లుగా నుబుకుచున్న హారమణులు = హారపుముత్తెములు, ఫేనములయ్యెక౯= నురుంగులయ్యెను, హారమణివార = హారపుముత్తెముల సమూహమనెడు, తారా = నక్షతములయొక్క అపసారమును = పోవుటయును,కఠోర = కటువయిన, మూర్చా = పరవశత్వమనెడు, 'అంధకార =కాలుచీంకటియొక్క విస్తారము = అధిక్యమును, అపారమై = తుదిలేనిదై, రేయుంబగలు నేర్పజుపకునికికొ= రాత్రియగుటయు వగలగుటయు నేర్పాటుగాకయుంచుటచే, మగువకనుందమ్ములు = గిరిక కన్నులనెడు తామరలు, అరమోడ్పు మజవవయ్యెజ= సగము మోడ్చుటను మానకుందెను.

మన్మథునికి కమ్మదెమ్మెరలను బంపంగలుగుట కతండు వాని నెక్కురౌతుగాన. 'మహో(గ్రగతివచ్చు" తెమ్మెరలనుట యూర్పులదందు దట్టమునకు. 'కమ్మ' తెమ్మెరలనుట గిరికయూర్పులతోడిపోలికకు. మన్మథతాపముచేత నిట్టూర్పులు వేండ్రముగా నిగిడెను.గాడ్పును ([మింగుగొంగ నర్పముగాన కుచసురాద్రిపాండుమృణాళకుండలిని పయినిబూనినది. కుచములపయి నిట్టూర్పులు పొలయుటచే దాని యౌన్నత్యము వ్యంజితము. తొల్లివాయువునకు నాదిశేషునికి బలాధికు లెవరనివాదుపుట్టంగా నపుడాదిశేషుండు వేరుగిరిళ్ళ్శంగమును బడగలచేంగవ్చి దానిని గదల్పువుని వాయువునకుంజౌవృంగా

తృతీయాశ్వాసము 361 నతండు గదల్పక పోయెనను పురాణకధ యిట యనుసంధించునది. గిరిక పద్మినీజాతి ప్రయుక్తమయిన పద్మగంధము మేనగలదిగాన చెమటకు వలపు; చెమ్ముట, కరంగిన బంగరుకొండద్రవమువలె పసిమినొందుటకై పుప్పాడితోడికూడిక. చన్నులయందుం దామరతూండ్లు చలువకై కప్పంబడినవి.

కాంకచే హారమునందలి ముత్తెములు పెటిలుట. తాపము ముమ్మరముచే చెమ్మట వెల్లువ.

ముమ్మరమునకు హారపుముత్తెములు పెటిలంగా ఆవెల్లువకు ' నురుంగులయ్యెను. ముత్తెములనెడి చుక్కలు పోయినందునం బగలు; మూర్చయనెడి కటికచీంకటి క్రమ్ముటచే పగలును రాత్రియునాక్కటంగలుగదుకాన రేయనియు పగలనియు ఏర్పణుపకునికి. కాన కన్నులనెడి తామరలు పగలుగాన విచ్చియు రేయిగాన మోడద్చియుందుదకు అరెమోడ్పునొందెను.

మొదటి మూండు పాదములు మూండుత్రేక్షలు. రెండవది రూపకసంకీర్ణము గమ్యము. మూండవది రూపకోతాపితము. నాల్లవపాదమున పరంపరిత రూపకము.గీతిని రూపకానుప్రాణిత కావ్యలింగము. న్స్‌, వరగుణజాల సం । వనన సామగ్రితో, బాశంబు లాశలం | బాదుకొల్పి

చటులతాపానల జ్వాలికల్‌ నెజపి జీ వనమంతయు. గలంచి |; వనచరాళి

నిస్వనంబులు రేంచి । నిగురుకాతరనేత్ర, శంబరంబులు వాడు । శరభగండ

కములుదూలెదుచిత్ర ।; కాయలీలలుసోయ, గములువీద్కొనుభద్ర | గతులుజడియు తే. నాతత స్తబ్బరోమంబు । లలసివ్రాలు, ఘనసితాపాంగములుగాంగం గాండవృష్టిం

పజపివేంటాదందాడంగెశం బరవిరోధి. కాంతయౌవనరేఖలోం గలయమెలంగి.

అ. ఇందలి గీతియందుంగల 'శంబరవిరోది' యునెడు విశే్య్యవదమునకు మన్మధుండనియుంగిరాతుండనియు. (బ్రకృతావ్రకృతశ్లేషముగల్పించి యంతట నర్ధద్వయము గలుగంజెప్పినాండు. శంబరవిరోధి = మన్మథుండని యర్థము. (కిరాతుండని యర్భాంతరము)కాంత, యౌవన+రేఖలోక్‌=ఐ పరువముయొక్క యొప్పిదములో, (కాంతయౌ+వనరేఖలోక= అందమయిన అదవి వరుసలో ననియు), కలయజ్‌ , మెలంగి = అంతటను దిరిగి, వర.....మగ్రితో- మన్మథ)వర = వరుండైన రాజుయొక్క గుణజాల = రూవయౌవనాది గుణముల నమూహమనెడి,నంవనన సామ([గ్రితోక్‌= వశముచేసికొనుట యొక్క నిండుతనముతో - (కిరాత) వర =మేలయిన, గుణ = ఉరిక్రా్లయెక్కయు,జాల =వలలయొక్కయు, సంవనన = వశక్రియలయొక్కయు,సామ గ్రితోజా= సాధనములతో (వశక్రియా సంవననమ్‌ అ.) పొశంబులు = (మన్మథ) (ఇట పాశశబ్దముచే బంధములు అక్షితము. ) బంధములను, ఆశలజ= ఆశలచేత, పాదుకొలిపి = నెలకొలిపి, తిరముగావించి - ఆశాబంధములు గలిగించియనుట - (కిరాతు పాశములు - ఉరుత్రాళ్లు ఆశలజా= (దిశస్తుకకుభః కాష్టా ఆకాశ్చహరితశ్చతాః అ.) దిక్కులందు, పొదుకొలిపి =ఘటిం యనియు.

చటుల....జ్వాలికల్‌ = (మన్న) వేండ్రమయిన తుందుడుకులనెడు అగ్నిసెగలను, నెజిపి =పర్వంజేసి (కిరాత) వేండ్రమయిన క్రాంచయటగల యగ్గిసెగలను నెరపియనియు, జీవనమంతయుక కలంచి = (మ) (బ్రతుకంతయు6 గలంతనాందించి - (కి) జీవననమనంగా జలము గనుక సరస్సులందలి జలములను దుష్టవస్తువులుగలిపి కలుషితములుగాంజేసి, వనచరాళి నిస్వనంబులు రేంచి = (మ) వనమందుంజరించు శుకపికాదుల కలకలధ్వనులు రేంగునట్లుగాంజేసి - (కిివనమందుం (గ్రమ్మరుతనపాటియెజుకు వాంద్ర కూంకలు బొబ్బలు నతిశయించునట్లుచేసి.

46

362 వసుచరిత్రము నిగుడు కాతరనేత్ర శంబరంబులు = (మ) నిగుడుచున్న చలించుచున్న కన్నులందలి జలములు (కి)

బయలుసాగుచున్న బెళుకుంగన్నులు గల (లేక దీనంవు చూడ్కులు గల) యెజ్జజింకలును (శంబరముగాంజలమును ఎజ్జజింకయు. ) వాడు శరభగండకముల౯ (మ) వాడు = వదలుచున్న్కశర = టెల్లు వెన్ను యెక్క భ =కాంతివంటికాంతిగల - అనంగా విరహముచేం దెల్లపాటిన, గండకములు = చెక్కిళ్లును - (కి వాడు = నవయుచున్నృ శరభములును గండకములును - శరభమనంగా ఎనిమిదికాళ్లమృగము, గండకమనంగా గెండామృగమును, తూలెడు చిత్రకాయలీలలుక= (మ) తూలిపోవుచున్నవింతలయిన మేని విలాసములను - (కి) తూలియాడుచున్న పులుల లీలలును -(ద్వీపీవ్యాఘ్రశ్చిత్రకాయణ అమరశేషము.)

సోయగములు వీడ్కొను భద్రగతులు = (మ)మురిపములు వీడిన మేలయిన నడలును - (కి(మెల్లందనంపు) సొగసులు వీడినట్టి భద్రజాతి యేనుంగుల సంచారములును. ((భద్రోమంద్రోమృగళ్చేతి విజ్లేయాస్త్రీ విధాగజాః అమ.) జడియు ఆతత స్తబ్ఞరోమములు - (మ) జడియు = చచ్చుచున్న ఆతత = విస్తరించిన, స్తబ్ధ = నిట్టపొడిచిన, రోమములు = గగురుపాటనుట - (కి) జడియ = భయపడుచున్న విస్తారములయిన పందులును, క(దం్లీఘోణిస్తబ్ధరోమా' అ. ) అలసి వ్రాలు ఘనసితాపాంగములుజ= అలసటచే సోలుచున్న మిక్కిలి తెల్లనయిన క్రేంగంటిచూపులును. (కి) బడలికచేపోలేక వ్రాలుచున్న గొప్పనెమిళ్లును, సితాపాంగమనంగా శుక్షాపాంగము. కాంగక= అగునట్లుగా,కాందవృష్టిక పఅపి = బాణవర్షము గురియించి , వేంటాడజ తొడంగెను.

వెొుదట నాయుకుని పెక్కుగుణములకు మనన్సు మిక్కిలివశళశముగుట, అశొలు

కుదురుకొనుట,మన్మధతాపమెనంగుట, ఉబునంతయు కలంగుండువడుట, శుకపికముల రొదలు, కన్నులనీటి జాలు చెక్కులు పలుచనై తెలుపెక్కుట, మేనిసొబగులు దూలుట, నడలుమురువులు వీడుట, గగురుపొటు, కడకన్నులు సోలుట, యని వరుసగా ఈయవస్థలు తెలియనది.'కాంతయౌవన రేఖలోం గలయమెలంగి వేంటాడం దొడంగొ ననుటచే గిరిక పరువము నూంది విచ్చలవిడి బాధించినాండనుట. ఇటంబ్రకృతాప్రకృత శ్లేషము. విశేష్యళ్లిష్టకనుబట్టి శబ్బెశక్తి మూలధ్వని యని మతాంతరము. చ. అలికులవేజి యిట్లు వల యాంక బిసాంకుర పన్నగాళికిం

జలమరి చల్లగాలికిని । జక్కెరఖాణపుందేజిం దోలుపూ

విలుతువయాళికిం జిగురు విందుల నీలిగయాళికిజ హలా

హలగుళికాభదుర్మదఘ నాళికి నాళికి లోంగి యాత్మలోన్‌. 112

అ. అలికులవేణి =గిరిక, ఇట్లు వల.....గొళికిక - వలయు అంక =గుంద్రనయే గుణుతుగాంగల, బినాంకుర =లేంతతామర తూండులనెడు, పన్నగ ఆళికిక= పాముల సమూహమునకును, చల మరిచల్లగాలికిని = చలపాొదియైన చల్లగాడ్పునకును,'చలిమిరిసన్నగాలికి' నని పాఠా. చక్స్కెర......వయాళికికి -చక్కెర ఖాణపుతేజిక= పంచదారయే మేంతగాంగల గుజ్జమును-అనంగా చిలుకను, తోలు,పూవిలు తు = మన్మధునియొక్క వాహ్యాళికిక= వాహ్యళికి (వయాళియనంగా వినోదార్థము సపరివారముగాం జేయువిహారము,

• ప్రమదనివ్యంద తరనేత్రవద్ములగుచుం, బౌరజనులు విలోకింప6ం(బ్రమదలీల,నముచితానల్ప పరివారసహితుండగుచు, నవనినాథసుతుండు వాహ్యాళివెడలె(శృంగారనైష) పాలునునీరు నేరుపలు పంగలమావుల వేవవీధివా, హ్యాళియొనర్చు నేయలికు లాక(రామాభ్యుదయము. ) మన్మధుండుచిలుక తేజీనెక్కి చేయుచున్న వయాళికి ననుటచే, చిలుకల రొదలకనుట.)

తృతీయాశ్వాసము 3౩63 చిగురువిందులనీలియాళికిక= చిగురేతిండిగాంగల నల్లనిగయ్యాళికి - అనంగా కోకిలకనుట. నీలిశబ్బముచేతను నిందధ్వనితము. వాోలా......నాళికిక్‌ - వాలాహలగుళిక +ఆభ=కాలకూటవు గుటికతోసాటియైన - (గుండ్రగాంగాని యుండగాంగాని యుండువానిని గుటిక గా రూపించుటగలదు. ) 'హరిహరటబ్రహ్మమహానుభావంబు లొక్కటిగాం గరంగిన గుటికయనంగ.... భానుబింబంబు పూర్వాద్రిపై వెలింగె (భార. విరాట) ఆరూఢస్థితిం జంద్రికాధవళితా జాండంబులోం జంద్రుండొ ప్పారెం గాలభిషగ్వరుం డవిరళం । బైకాముక (్రేణికిం మారోత్సాహము నిల్బం బాదరసము॥ బంధించి గ్రాసార్థమై క్షీరస్టాలికం బెట్టినట్టిగుటికా ; సిద్దాషదం బోయనజ్‌ . (మనుచరిత్రము.) సూర్యు నెల్టిని గుటికగాను జంద్రుని తెల్లని రసగుటికగాను వర్ణించునట్లు, తుమ్మెదను నల్లని విషపు గుటికగా వర్షించినాండు. విషము నలుపు కవిసమయ సిద్ధము.)దుర్మద = చెడుకావరముగల, ఘన = గొప్పగయిన, అళికిజ= తుమ్మెదకును, అళికిజు= చెలికత్తియుకును, లోంగి = జడిసినదై, అత్మలోక= తనమనస్సునందు, మోందికన్వయము. బిసాంకురము 'వలయాంక' ము లగుటంకేసి పన్నగాలియయ్యె. చల్లా గాలిగానచలమరి. మరునితేజికి “చక్కెర ఖాణ” ముగాన చక్కెరవంటి తీయని రవళి మరుని 'వయాళివిరహిణికి 'విరాళి. 'నీలిగయాళశొయగుట చిగురువిందులచేత. 'పల్లవ([గ్రాన కషాయకంర కలకంఠ కుహూకలకాకలీ ధ్వనిజ .” (పారిజాతాపహరణ) అని పల్లప [గ్రానముచేత కోవెలలకుం గలధ్వనిగలుగును. ' కావుననేగయాళి. అది మన్మథునకు 'కలకంరకూజితైర్నిబద్ధపుష్పాయుధతూర్యనిస్వసః అన్నట్లువాద్య గాండుగదా. వానివయాళి కీగయాళి వాద్యగాండు. అళి దుర్మదఘనమైనదిగాన హలాహలపు గుళికకుసాటి. ఇంతకు కొసరుగా 'ఆళి యొకతి చేరినది. ఆళియేమి బాధకమా? తనమరుని వలవంత దానికిం దెలియునో యను సిగ్గుచే దానిం జూచినను విసపువిత్తే. 'ేజీ యనుపదమునకు '“దీర్చాణాం హ్రస్వస్స్యాత్‌' అనుసూత్రముచే హ్రస్వముప్రాప్తించి 'నచదేశ్యపదేన' అనెడు సూత్రముచే హ్రస్వప్రాప్రి లేకున్నను 'నైకవర్షేది... న్యదేశ్యే హ్రస్వోదేశ్యేపివాక్వచిత్‌' అనెడు నధర్వణ వచనమువలన (హ్రస్వము వచ్చినది. గయ్యాళి గయాళి, అని ద్విత్వా ద్విత్వరూప భేదముచేత రెండువిధములగుటకు 'అద్విత్వంచ భవేద్దిత్వం దీర్జోహస్వశ్చ కేషుచిత్‌' అని యధర్వణవచనము. ఇందుం దటస్టోద్దీపనములను జెప్పినాందు. “వల....గాళికిజ * రూపకము. 'చక్కెర....గయాళిక ” ఉపమ. ఉ అమ్మకచెల్ల ధైర్యవిభ వాతిశయంబునం దండ్రిపెంపు లే శమ్మును గాననైతి జడ జన్మమునక్‌ జనయిత్రిం బోలి పైం (గ్రమ్ము నిదాఘతాపహతిం । గ్రాంగుచుం జిక్కితి లోంతు దక్కిని కృమ్ముగం దండ్రిచాయ గల కన్యలు ధన్యలుగా వసుంధరన్‌. 118 అ. అమ్మకచెల్ల = ఓయమ్మ అక్క చెల్లెలా, యని సంతాపజనిత మయినమాట-నేనేమి సేయుదుననుట, థైర్యవిభవఅతిశయంబునక౯= దిటయొక్క పెంపుసాంపుచే, తండ్రిపెంవుజఐ తం(డ్రియైనకోలాహలుని అతిశయమును, లేశమ్మును, కాననైతిని = పొందనయితిని.(పర్వతము థైర్యమున కుపమానముగాన యిట కోలావలుని ద్దైార్యమునకు నువమానభూతునిం గాంగొనుట. ) (జడమనంగా అచేతనమువలె (మ్రూనువడియుండుటయు జలములును. ఇట అడల కభేదము; నిదాఘమనంగా వేండియు వేసవియును, లోంతనంగా గాంభీర్యమును నిమ్నత్వమును,) జడజన్మమునక్‌ .....దక్కి- జడమయిన జన్మము

364 వసుచరిత్రము చేత తల్లియగు శుక్తిమతిని బోలి, మిందం బయికొనెడు, వేండియైన కొండలపాటుయొక్క తాంకుచేత, తపించుచు, గాంభీర్యముచెడి, చిక్కితిక= కృశించితినని యర్థము. తల్లిని బోలియున్నందునదల్లి నదిగనుక జలజన్మమును, పైంగ్రమ్ముచున్న గ్రీష్మకాలపు నెండతాకుచేంగ్రాంగుచు నిమ్నత్వముమాని సన్నగ్రిలుటయు, నదీధర్మములని తెలియునది. 'నిదాఘో గ్రీష్మకాలే స్యాత్హ ష్టాస్వేదాంబునోరపి' వసుంధరక్‌= భూమియందు, నిక్కమ్ముగక, తండ్రిచాయగల కన్యలు = తండ్రిపోలిక గల కన్నెలు, ధన్యలుగా = కృతార్ధలుగదా. 'ధన్యాపితృముఖీకన్యా ధన్యో మాతృముఖ స్సుతఃి అన్నట్లు తం డ్రినిబోలినకొమార్తెయుం దల్లినిబోలిన కుమారుందును ధన్యులని కలదు. నేను దండ్రినిబోలక తల్లిని బోలినందున నిట్టి వ్యథపాలయితినని యర్థము. శ్లేషాను ప్రాణితమగు అర్జాంతరన్యాసము. మ. _ సయిదో డైనసువృత్తపాందురమణీ।; జాలంబు మన్మున్నుగా భయకృత్చల్లవసూచికాసన్థితిం దపః॥(ప్రారూఢింబే రై నృపా న్వయచూడామణి పేరురం బెన సెనే । నట్లయ్యుం (బ్రాపింప లే నయితిం దాదృ్భశవైభవం బకట భాగ్యాయ త్తముల్‌ గా సిరుల్‌. 114 అ. ఇందు 'పాండురమణీ జాలంబు' అనుచో రమణీజాలమనియు మణీజాలమనియుం గల రెంటికిం బొసంగునట్లుగా నర్ధ్థములు దెలియునది. సయి....జులంబు - సయిదోడైన = తోడంబుట్టిన,సువృత్త = చక్కంగా గుంద్రనయిన, పాండుర =తెల్లని, మణీజూాలంబు = రతనములగుంపు - అనగా ముత్తెములని యర్థము - (సువృత్త = మంచినడవడిచేత, పాండు = నిర్మలమయిన, రమణీజాలంబు = స్రీ సమూహము, అని యర్థాంతరము.) ముక్‌ మున్నుగాక= ముందు ముందు గా, భయ....స్థితిక -(మణి)భయకృత్‌ = వెణపును జేయునట్టి, పల్లవ = చిగురువంటి- గడ్డిపోంచ వంటి, సూచికా = సూదులయందలి,స్థితికి విశేషణము- సూదులచేత (గ్రుచ్చంబడుట చేతననుట - (రమణీ) భయకృత్‌ = వెలపుయిట్టించు, పల్లవ-పత్‌+లవ=పాదము కొంచెము యొక్క అనంగా బొటనవ్రేలియొక్క సూచికాస్థితికవ సూదులయందునికిచేత - బొటనవేలిని సూదియం దూందినిలుచుట చేతననుట, తపఃప్రారూఢిక= (మణి) గ్రీష్మర్తువుయొక్క యతిశయించుటచేత, 'పేరైజఐ హారమై,(వేసంగికాలమందు చలువకై ముత్తెపుసరులు వైచుకొనుట (ప్రకటము. క. మొలతొడవును వెలివలువయుం, గలపిలుందుల ముత్తెసరులు | గందపుయూంతల్‌ గలచనులం దానపుంబొడి, నలరుకురులం బతులవేండి |! నడంగింట్రు చెలుల్‌, చ. చెలువుగ రేలుమేడపయిం జెల్మిపడంతులు పాడం దమ్మిపూల్‌ గలుగుకొలంకు నీటిమునుకక్‌ మెయిమొప్పంగం బాటలీసుమం బులపెనుతావి సారెకును ముక్కును దన్చంగ ముత్తెసర్లు వె న్నెలలు సుఖంబుగూర్చం జెలి నిత్యమువేసంగి యింపునింపుతః .(బుతుసంహార.) “తరళముక్తాదీప్తి ధారాధివాసమై వేసవి నిది మహోల్లాసమెనంగు. (తృతీయా.౧౫) (రమజీ) తపహుప్రారూఢిక= తపస్సుయొక్క మిక్కిలియైనదిట చేత-మిక్కిలి ధీటైన తపము చేతననుట, పేరై = ప్రసిద్ధినొందినదై, నృపాన్వయచూడామణి = రాజకులమునకు తలమానిక మయిన వసురాజుయొక్క పేరురంబు = వెడలుపయిన టొమ్మును, ఎనసెకొ= పొందినదాయెను. ఏను, అట్లుఅయ్యుక= ఆ ముత్తెములకుం గలిగిన సువృత్తాది లక్షణములుగల దాననయ్యును, తాద్భశవైభవంబు = అటువంటి - అనంగా ముత్యములు గలుగంజేని కొన్నట్టి శా మొంవుసాంపును =వనురాజు కేరంబెనయు

తృతియాశ్వాసము 365 టను, ప్రాపించ లేనయితిని, అకట, సిరులు = సంపదలు,భాగ్య+అయత్తముల్‌ = పుణ్యమునకు లోనయినవిగదా

• అనంగా పూర్వరూపమయిన భాగ్యమునకుం దగునట్లుగానే సంపదలు గలుగు చున్నవి గదాయనుట.

తోడంబుట్టిన ముత్తెములు పొందినంత భాగ్యము నాకు లేకపోయెననియు,తోడంబుట్టిన యాండుబుట్టువులు పొందినంత భాగ్యము నోంచక పోయితిననియు నర్ణములు. ముత్తెములు బెడిదంపుసూదులచే (గ్రుచ్చంబడి వేసంగికాలము ముమ్మరింపంగా వారములుగా రాజు పేరురమును బొందెను. ఆండుబుట్టువులు సూందిపయి బొటనవేలూనితపముచేసి పేరెన్ని కంగాంచి రాజు పేరుమును బొందిరి. పేరురమును ఎనయుట యనంగా ఆలింగనము సేయుటయని రమణీవరమయిన యుర్శమున. (“చెక్కునొక్కదౌయంచు దిక్కరి (గ్రామణినక్కు సేరదెయంచు రిక్కరాయుండు?” ఇత్యాదులెలుంగునది”అట్లయ్యు౯ ” దానివలెనే నేనును నవృత్తాదులు గలిగినదాననే! పేరురంబెనయకుంట యేల? వానివలె భయ....పేరై యుండలేదు. ఎప్పుడు?'ముమ్మున్నుగా' పూర్వజన్మములందు. కావుననే “సిరులొ భాగ్యాయత్తముల్‌ = పూర్వజన్మకృత వుణ్యాథీనములు. 'భయ....ప్రారూఢి' యని యిట్టి మహాకఠినతపంబునకు ఫలముగా నెనసిన పేరురంబునృపునిదిగారాదు 'నృపాన్వయచూడామణి దిగావలయు. “పాందురమణీ” “*నృపాన్వయ చూడామణి” యనుట మణులు మణినే పొందుననియౌచిత్యము. పేరు 'పేరురమును బొందుటయు పొందు. అట్టివానిపేరురంబెనయుట “వైభవము” కావుననేయట్టిసిరి “భాగ్యాయుత్తము.”' అలం 'నయి....నయితిని" శ్లేషోత్భాపితమగు వ్యతిరేకము. 'భాగ్యా.....సిరుల్‌ అర్జాంతరన్యాసము; రెంటికినిసంకరము. సమాసోక్తియు. ఉట. తల్లియుం దండ్రియుక బహువి;ధంబులం గామితముల్‌ ఘటింపంగా

నుల్లము చల్లనైసిరుల । నొందు సుపర్వనరాహిరాట్పురీ

హల్లకపాణులం దొకతె నై జనియింపక యొడ్ల నొంచుపె

న్వెల్లికి జూతికిం బొడమి వేటిండి నైతిం దలంపులేటికిన్‌. 115

అ. తల్లియుక్‌ తండ్రియుక్‌ బహువిధంబులజ ,కామితముల్‌ = కోరికలను,ఘటింపంగాక= నమకూర్చుచుండంగా, ఉల్లముచల్లనై, నిరులక్‌= నంవదలను, ఒందు, నువర్వనరఅపొరాట్‌ వురీహల్లకపాణులందుజ్‌= దేవతలయొక్కయు మనుష్యులయొక్కయు మేటినర్పముల యొక్కయు వట్టణములందలి - అనంగా న్వర్థ్గమర్హ ౫ పాతాళలోకములయందలి - చెంగలువలవంటీ చేతులుగలవారియందు - ప్రీలయందు, ఒకతెనై, జనయింపక = పుట్టక, ఒద్లక= ఇతరులను,నొంచు = బాధించుచుండునని యర్థము. ఒడ్లకొనొంచు = గట్లను ఉరలందీసెడునని భావము. పెన్వెల్లికికఐ పెద్దవజదపెట్టెడునదికిని, జాతికికజ కఠినపాషాణమయిన కొండకును, పొడమి = పుట్టి, వేజిండినైతిక కొఅమాలిన దాననయితిని, తలంపులేటికిక= నాతలంపులతో పనియేమి.-

తా. స్వర్ణమర్త్య పాతాళములయందు. సామాన్యముగా జన్మించెదుస్రీలలో నొక్క తెన్రైపుట్టినట్టయిన వసురాజువిషయమయిన నాకోర్క్మి తలిదండ్రులు సఫలముంజేయుదురుగాదా. అట్లుపుట్టకయేటికిని గొందకును బుట్టినందుననాకోర్మి సఫలముచేయువారులేక నాపుట్టుక కొణమాలిన దయ్యెను. తల్లియగు పెన్వెల్లి ఒద్లనొంచునది. కాన నాకు 'ఉల్లముచల్లని గావింపదు. తండ్రి 'జూయి' కాన 'సిరులి నొందింపండు. జాలు రత్నములగునా. కావుననే 'వేటిండి' నైతి. 'ఒడ్ల....నైతి'అలం. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము.

866 వసుచరిత్రము స్‌ సోయగంబున వీణ;వాయింప మాయంపు, జటిలుండచ్చటికి నే మిటికి వచ్చె వచ్చుంగాకేమి య వ్వసుమహీపాలు బా, లామనోభవుని నేలా తలంచెం దలంచుగాకేమి మి;ధ్యాజపప్రాఢి నా, పృథివీశు నేల రప్పించి చూపెం జూపుంగాకేమి మా యాపారికాంక్షి ద,ర్శితవసుభ్రాంతిం జెం దితి ని దేల తే. తల్లి కౌటిల్యమెన్నండు; దజుగుందండ్రి, హృదయమెన్నంటికిం గరంగు నీవియోగ నీరనిధి నెట్లుగడతు శృం గారవనికి, నరుగ నన్నియుం జక్కనౌ।నచట ననుచు. 216 అ. సోయగంబునక్‌= విలానముచేత, వీణణ వాయింవ౬£ ,మాయుంపుజటిలుండు = కల్లముని,అచ్చటికిక= ఆమణిమందిరమునకు, ఏమిటికికవచ్చెను. వచ్చుంగాకేమి = వచ్చిన నేమాయెను. బాలామనోభవుక= పడంతులకు మన్మథుండైన, అవ్వసుమహీపాలు౬ ,ఏలాతలంచెను. తలంచుంగాకేమి = తలంచిననేమాయెను. మిధ్యాజపప్రౌఢిక= అబద్దపు జపమునేర్పుచేత, అప్పథివీశుక= ఆరాజును, ఎలరప్పించి చూపెను. చూపుంగాకేమి, మాయా... భ్రాంతిక--మాయాపారికాంక్షి = కల్లమునిచేత, దర్శిత = చూపంబడిన, వసు =బంగారమందలి, భాంతిక= భ్రమమును-అని యర్థము. (వసుభ్రాంతిజ౯= వసురాజునందలి భ్రాంతినని భావము) చెందితిన్‌ = చెందితినే, ఇదిఏల = ఈభ్రాంతిని జెందనేల (ఇట ఇది అనునది (భ్రాంతికివిశేషణము. “ఏలి తో ంగూడ 'ఇది” అది యు వాక్యాలంకారముగా నేని పూర్వగత విశేష్యమునకు విశేషణముగానేని ప్రయుక్తమగుట గలదు.) ఉ. బాలుంబ్రభావిశాలు హరి;పాదపయోరుహచింతన(క్రియా లోలుం గృపాలు సాధు గురు లోకపదానతఫాలు నిర్మల ఛీలు సమస్తసభ్యనుత । శీలు విఖండిత మోహవల్లికా జాలు నదేల తండ్రి వడిం । జంపంగంబంచె మునీంద్రచెప్పవే. (భాగవ) తల్లికౌటిల్యము ఎన్నండుతటుగుక = తల్లియైన శుక్తిమతియొక్క (వంకరతనము) - వంకరబుద్ధి యొన్నంటికి నశింపంగలదని యర్థము - (నది వంక వంకలుగాం బ్రవహించునుగాన వంకలుగాం బోవుటమానదని భావము) తండ్రి....కరంగుక= తండ్రియైన కోలాహలుని దయమాలిన మనసెన్నంటికిం గరంగునని యర్థము-(జూయిగనుక కరంగదని భావము.) ఈ, వియోగనీరనిధిజ= ఎదంబాటుఅనెడి సముద్రమును, ఎట్లు, కడతుక= దాంటుదును, శృంగారవనికిక= సింగారపుందోంటకు, అరుగజ అచట, అన్నియుక ,చక్కనబెను = అన్నికార్యములు సరిపడివచ్చును.లేక అన్ని వెతలుతీరును, అనుచుక= అని తలంచినదై మాందికన్వయము. వచ్చిన జటిలుండు మాయంపువాండు. తలంచినరాజు బాలొమనోభవుండు. అతనినిరప్పించుట మిథ్యాజపప్రొడిని. వసుభ్రాంతింజెందుట మాయాపారికాంక్షింజేసి. తల్లియందుంగౌటిల్యము; తండ్రిగుండో =త్రాయి. విరాళి పెనుసముద్రము. ఇవి యుద్దీపనానుకూలములగు ్రాతికూల్యములు. ఇవియే శృంగారవనిని జకృనౌ ననుచుందలంచిన “అన్నియును”. అలం. “మాయా....దేల” శ్లేషము. క. సకియం గనుమొజంగి మధుకర, చికుర నిజారామవాటిం జేరి ప్రసూనాం బకధాటీశుక ఘోటీ, నికరాటీకనము మనము నివ్వెఖపలుపన్‌. 117 అ. మధుకరచికుర = తుమ్మెదలవంటికురులు గల గిరిక, సకియక= చెలికత్తెను, కనుమొఅంగి ౨ ఏమజించి-అనగాం దప్పించుకొని, నిజారామవాటిక= తనయొక్క ఉద్యానవనపుం (బ్రదేశమును, చేరి, (వనూ....కనము- ప్రనూనాంబక = పూవులు బాణములుగాంగల మన్మధునియొక్క ధాటీ -

తృతీయాశ్వాసము 367 దాడియందలి, శుకఘోటీనికర = చిలక గుజ్జపుగుంపులయొక్క ఆటీకనము = రాక, 'టీకృగతా'. మనము౬£ =మనస్సును, నివ్వెబలపలుపజ= నిండయిన యాశ్చర్యమును బొందింపంగా, మాంది కన్వయము.ధాటియనంగా

• '“శత్రుసేనావమర్శ్భాయ సద్యస్సుభటఘోటకైః విజిగీషాప్రవృత్తి ర్యా సాధాటీతి నిగద్యతే' అనిలక్షణము. మదనునిబారిం దప్పించుకొనుటకై పోవ మదనునిదాడియే యురవడిగా నెదురుపడెనని యుద్దీపనాతిశయము ధ్వనితము, స్‌ పవమానమానవ । ప్లవమానకైరవ, చ్యవమానరజము మై । నంటందివురుం

గరసారసాగ్రతా ।; మరసాతిసాంద్రసీ, ధురసా ప్తిం గన్నీరు । దుడువంగోరు

మదనానల(ప్రభాాసదనామకోమల, చ్చదనార్చిపైం జూపు । జరపంజూచు

సలయాహతలతాకి ।; సలయాగమలయాగ, నిలయానిలునకూర్చు | దెలుపందలంచు. తే. గుంజపుటగుంజ దళిపుంజఃశింజితంబు, వెగ్గలంబైనం జెవియొగ్గి । వినంగడంగుం

బంచశరభూతపరిభూత । పంచభూత, ములం దదీయస్థలంబులం । గలుపుకరణి.

అ. వవ....రజముజ£ -వవమానమానవ = గాడ్పువిల్లచేత (ఇట మానవమనంగా మాణవము;నణలకభేదము) ప్రవమాన = తూంగియాడుచున్న , కైరవ = కలువలనుండి, చ్యవమాన = జాజుచున్ను రజము = పుప్పాడి, మైజు=ఐ శరీరముచేత, అంటకొ ,తివురుక్‌ = ఉంకించును. మైప్పథివీ భూతముగాన పృథివీ వికారమయిన రజస్సుతో పృథ్వీవికారమగు మేనిని గలుపంజూచుననుట.

కర....ప్తిక -కరసారస = చేందమ్మియొక్క అగ్ర = చివరయందలి, తామరస = (ఆట) తామరయందు, అతిసాం(ద్ర=మిక్కిలి దట్టముగానున్ననీధురన =పూందేనెయొక్క ఆప్తిక= వడయుటచేత,కన్నీరును, తుడువంగోరును =-అప్పువికారమయిన కన్నీటిని అవ్పువికారమయిన పూందేనెయందు6 గలువుట యిటతౌెలియటనది. వుదన....ర్చిపై = మదనానల్యవభా= మరునియగ్గి వెలుంగులకు, సదన=పట్టయిన,ఆమ్ర =మామిడియొక్కకో మలచ్చద =చిగురుటాకులనెడు, అర్చిపైక= నెగమింద, చూపు, జరపక్‌ చూచుక= నిగిడింపందలంచును. మామిడి లేంత చిగురు ఎయిపుగొన మదనానల (ప్రభకు సదనమయినది; మిక్కిలి విరహులకుం (గ్రాంచనదియు. చూపు మెలుంగుగలదిగాన తేజస్సు వికారము. మామిడిచిగురును మదనాగ్ని ప్రభాసదనమనుటచే అం దగ్నిత్వముగాన తేజస్సువికారమయినది.కనుక తేజన్సును దేజస్సుతో౬ గలుపుట. +

నలయా....నిలునకుక్‌ -సలయ=లయతోంగూడుకొన్నట్లుగా (లయయనంగా న్యూనాధికరహిత తాళసామ్యము. 'తాళః కాలక్రియామానం లయస్సామ్యమ్‌'అ. ) ఆహత=కొట్టంబడుచున్న లతాకినలయ =కొన్ముల చిగుళ్లుగల, అగ =వృక్షములుగలిగిన, మలయాగనిలయ=మలయాచలమే వాసముగాంగల, అనిలునకుక= వాయువునకు, అనంగా మలయమారుతమునకు, ఊర్చు౯ ,తెలువందలంచును, ఊర్చు

వాయువికారము. మందమారుతమును వాయువికారము; కాన రెంటికింగలయిక.కుంజ.....శింజితంతబు- కుంజపుట =పాదరింద్దయందు, గుంజత్‌ =(మ్రైోయుచున్న, అళివుంజ =తుమ్మెదగుంపులయొక్క శింజితంబు=రుంకారధ్వని, వెగ్గ్లలంబైనజ =మిక్కుటముగాంగా-అనహ్యముకాంగా ననుట, చెవియొగ్గివినక కడంగు౯ =చెవిదోరగిలంబెట్టుకొని వినంజూచును. అకాశము శబ్దగుణముగలది- అళుల[మోతయు శబ్దరూపముగాన ఆకాశవికారము; శబ్టేంద్రియమగు చెవియు ఆకాశ వికారము కాన రెంటికింగలయిక.

. వంచ...భూతములక్‌ -వంచళశర భూత =మన్మడుండనెడి పనుభూతముచేత, పరిభూత =అవమానింపబడిన - కీద్చృణుపంబడిన, పంచభూతములక -(తనదేహమందలి) ఐదుభూతముల (యంశ

368 వసుచరిత్రము ముల)ను తదీయస్టలంబులక= వానిచోటయందు-పంచమహాభూతములం దనుట. కలుపుకరణిక£ =కలపునట్టి రీతిగా, ఇట పుప్పాడిగాలి చేత రేంపబడినదిగాం జెప్పుట వేనంతయు నంటుటకు కన్నీరుదుడుచుటకు సాధనసౌకర్యమునకై చేతిచేందమ్మి యందలి మూాందేనె. లేంతమామిడిచిగురునందు,మదనానిల (ప్రభానదనమని మన్మథతాపకరమగుటచే అగ్నిత్వము. ఆచిగురుక్రాంచచయటచేతనేకాకఎలుపుచేతను అగ్నితోటి పోలికనిండుటకై లేంతదిగా గ్రహింపంబడెను. ఉద్దీపకమై యూర్చ్పువెడలించుటకు గాడ్పుగందపుగొండది. కుంజపుటమందలి గుంజదళిపుంజము మభింతయుద్వేజకము. కావుననే 'శింజితంబు మరునివంటి టంకారము. ఇందు మరణమనెడి వ్యభిచారిభావము. 'మరణం మరగ్గార్ధస్తు ప్రయత్నః పరిక్తీర్తితః అని తల్లక్షణము. అలం.సమము, ఉత్రేక్ష రెంటికిసంకరము. క. ఈరీతింబొదల మెదలుచు, నారీతిలకంబు మేని।నచ్చిక యిచ్చం

గోరక నవసహకారక. కోరక మూరుకొని వడి ని;గుడ గమకించెన్‌. 119

అ. నారీతిలకంబు, ఈరీతిజ మెదలుచు=పొదరిండద్లయందు తిరుగుచు, మేనినచ్చిక=దేహమందలి నమ్మకము - తలయొడలినమ్ముట, ఇచ్చజ =మనసునందు, కోరిక=ఆశింపక-అనంగా దేహధారణమందాసక్తిలేక యనుట, నవసహకారక కోరకము=క్రొత్తతియ్యమామిడిమొగ్గను, ఊరుకొని=మూర్శొని, వడి౯ ,నిగుడక =ముగియుటకు, గమకించెకజ్‌ =ఉంకించెను. ఇందును మరణాఖ్య భావము. ఉ. ఆత్తటిం బిత్తరిజ మణి గృ1హంబునంగానక బోటికత్తియల్‌

తత్తణ మంది వాగిరిసుుతామణి యెచ్చటికేగితే కడుం

(గొత్త యటంచుం గేలివనకుంజము లారయ వచ్చి యచ్చటం

జిత్తజభల్లభగ్న యగు[చెల్వం గనుంగాొని సంభ్రమంబునన్‌. 120 ళు యు

అ. అత్తజికజ =ఆసమయమందు, బోటికత్తయల్‌=చెలికత్తెలు, బిత్తరి౯ -ిరికన్లన, మణి గృహంవ్రవనకొ కానక్పృతత్తబమంది=తొందరపడి, హాగిరిసుతామణి=అయ్యయోగిరికాదేవి, ఎచ్చటికీణ ,ఏంగితే=పోయితివే, కడుంగ్రొత్త=మిక్కిలి వింతగానున్నది. అటంచుజ , కేలివనకుంజములు =ఉద్యానవనమందలి పొదరిండ్లను, అరయజు = వెదుకుటకై, వచ్చి, అచ్చట, చిత్తజభల్లగ్న=మన్మథుని బాణములచే భిన్నపడినది, అగుచెల్వక , కనుంగొని, సంభ్రమంబునక =లొట్రుపాటుతో, మాదికన్వయము. చ. కటకట మమ్ము నొక్క త్రుటి । కాలముం బాయనిదాన వ్రంటిమై

నెటువలె వచ్చితమ్మ చెలి । యిచ్చటి(వేంకపుం దేనెవాంక లీ

వెటువలె నీందితమ్మ తెరు | వెల్లను బుప్పాడి నీపదాంబుజం

బెటువలె నోర్చెనమ్మ తరు!ణీ తగునమ్మ కడిందిచెయ్ద్డముల్‌ 121

అ. కటకట=అయ్యయ్యో,మమ్ము ఒక్క (త్రుటికాలముక౯ ,పాయనిదానవు, ఒంటిమ్రైజు = ఒంటిపాటుతోట. ఇట “ఒంటి” విశేష్యముగాం (బ్రయోగించుటకు “ఒంటిసనుటయేడ యిట్టులు కడిందివిచారము పుట్టె (భారత. విరాట) ఎటువలెక ,వచ్చితిఅమ్మ, చెలి ఇచ్చటి, వ్రేంకపు తేనెవాంకలు=బరువయిన- దాంటుటకు కడిందియైన-పూందేనె కాలువలు, తెరువు=దారి. కడిందిచ్చెయముల్‌=తెగువ చేష్టలు. తగునమ్మ=తగునా- తగవనుట.

తేనెవాంకలు *వ్రేంకని' వానిని దాంటుటయు, పుప్పొడి యొక్కచోంగాక “ఎల్లను గలతెరువున నడుచుటయు, తుటికూడంబాయని యొంటిగవచ్చుటయు 'కడింది చెయ్డుముల్‌.”

తృతియాశ్వాసము 269 టి. ఇచ్చ హితాహితంబు గణి;యింపనిగోలవు గాన గానకున్‌

వచ్చితి గా కయో పథిక । వర్గము నొంటి చరింపనిచ్చునే

యిచ్చటియన్యపుష్టచయ । మిచ్చటి మత్తమధువ్రతవ్రజం

చిచ్చటిపల్ల వూత్మరము । లిచ్చటి పాంసులపంకజావళుల్‌. 122.

అ. ఇచ్చక£ =మనసునందు, హితాహితంబుక్‌ = మంచిసెబ్బరను, గజియింపని గోలవు =ఎన్ననేరని ముద్దరాలవు, కాన, కానకుక =ఉద్యానవనమునకు, అడవికని యర్ధాం. అన్యపుష్టదయము= ఇందలి కోయిలలగుంపని యర్థము -(అన్యపుష్ట=తలిదండ్రులకంటె ఇతరులు కూడు పెట్టిపెంచిన దిప్పకాయలని యర్థాంతరము) ఇచ్చటి మత్తమధువ్రతవ్రజంబు= ఇందలి మత్తిల్లిన తుమ్మెదల సమూహమనియర్ధ్థము - (మత్తులై మద్యము త్రాగుటయె వ్రతముగాంగల వారిసమూహమని యర్థాంతరము.) ఇచ్చటి, పల్లవ ఉత్మరము=చిగురుటాకుల గుంపు అని యర్థము! (పల్లవోస్తీకిసలయే. షిద్గావి. విటుల సమూహమని యర్థాంతరము. ) ఇచ్చటి, పాంసుల పంకజావళుల్‌=పుప్పాడినిండియున్న తామరల బంతులని యర్థము - (పాంసులః పుంశ్చలే' అ.వి. పాంసుల=జారులయొక్కయు, పంకజ='ఆస్త్రీ పంకంపుమాక్‌ పాప్మా' అ. పాపసంభవులయొక్కయు,సమూహములని యర్ధాంతరము) పథికవర్ణముజ =విరహసమూహమునని యర్థము. (బాటసారులనని యర్థాంతరము) ఒంటి=ఒంటిగా, చరింపనిచ్చునే= తిరుగనిచ్చునా - తిరిగినయెడల బ్రతుకనీయవని యాశయము. _

బాటసారులను పాపాత్ములగు చోరులు బాధింతురు; అందును ప్రీలయినచో త్రాగుబోతులును,

• జూరులును బాధింతురని యర్జాంతరము. విరహార్తులకు కోయిలలును;, గండుం తుమ్మెదలును,జిగుళ్లును, పుష్పాడితోడితామరలును స్మరోద్దీపనము గలిగించునని భావము. అలం. నిరుక్ష్యను ప్రాజితమగు కావ్యలింగము. సీ, ఫలభంగములు సేయు!చిలుకకు సాంగమై, క్రోధరసంబు ముఃక్కుననెయుండుం

గాలఖేదికి మహాఃకాలమూర్తికి దంట, కోయిల కెజమంట ।గురియు గంట

మదమరాలళికి సదం[భస్థితి యుడివాదు, ముఖరాగమును గళం1బున విసంబు

నలరుంగొమ్మల తావు।లార్చియాసవపూర్తి, నెడలించు నళికి. మే॥నెల్ల మలిన - తే. ముట్టియిట యేలవచ్చి తీయధరబింబ, మో తలిరుంగేలు నీభుజా | మృదుమృణాళి

కలును నీవుష్పకోమలాం1గములుపూని, గట్టుదొరపట్టివగుటెల్లంగంటిమబల.

అ.ఫలభంగములుసేయు చిలుకకు-(ఫలమనంగా లాభమును మామిడిపండు మొదలయినవియు 'ఫలంజాతఫలేసస్యే హేతూళ్ధేవ్యుష్టిలాభయోజమేదిని. ) లాభమును జెలుపుటను జేయుచిలుకలకని యర్థము. మామిడి మెదలగువాని పండ్షను భంగముసేయునని యని భావము. సాంగమై=నిండుగా , క్రోధరసంబు ముక్కుననేఉండుకొ =కాపము ముక్కుననేయుండునని యర్థము. (ఇటలోకోక్తినిబట్టి కోపము ముక్కుననే

యుండునని చెవ్పుట తెలియునది.(సాంగమయి=రూవునొంది -అనంగా ఎయివువన్నా గాం (బ్రత్యక్షాకారమునొంది, క్రోధరసంబు ముక్కుననె ఉండునని భావము.) ముక్కునందలి యెలుపును నిగగణముచేసి క్రోధరసముయొక్క సాంగత్యము ప్రత్యక్షాకారము ఛేత నధ్యవసించినాండు. అతిశయోక్ష్యనుప్రాణితమగు లోకోక్తి.

కాలభఖేదికిక -(కాలమనంగా మత్యువు - (కాలయనంగా మృత్యువు -కాలోమృత్యా యమకృష్ణ యో వి.) మృత్యువును ఖేదించునదియు, మహాకాలమూర్తికిక = (మహాకాలో మహానటః అ.)

370 వసుచరిత్రము మవోరు(ద్రమూర్తిథ్టైనదియు, అగు. దంటకోయిలకుక౯ =పాడయగు కోకిలమునకు, ననియర్ధము. (వసంతకాలమునందు భేదము నొందునదియు మిక్కిలి నల్లనిరూపుగలదియునని భావము.) కంట౬౯ ,ఎజమంట =ఎటజ్టినయిన యగ్ని జ్వాల, కురియుననియద్దము. కన్నులెల్డిని కాంతి తొలంకుచుండునని భావము. ఇటకోకిల కంటియెల్టని కాంతిని నిగరణము చేసి వహ్నిజ్వాలారూపముచేత నధ్యవసించినాండు. అతిశయోక్తి.

మదమరాళికిజ =మదించిన యాండుహంసకు, స+దంభస్థితి=కౌడుతోంగూడిన ఉనికి, ఉడివోదు= మానదు, ఇదియునుంగాక, ముఖరాగమును=మొగము కోపమున జేవుటీంచుచుండుటయు, గళంబున విసంబు = గొంతునందు (పరుసంపు పలుకనెడి) విషమును,మొగమెట్టచేసికొని విషము[గగ్రక్కుచుండుననుట. ఇట పరుసనిపలుకులను విషరూపముచేతనధ్యవసించినాండు. విసము విషశబ్దభవము. (సత్‌ +అంభస్థితి= మంచినీటియందునికి, మానదనియు, ముఖరాగమును= మొగమెణ్జగా నుండుననియు, గొంతునందు విసంబు _ 'వబయోరభేదజి అనుటచే బిసము - తామరతూండనియుభావము. 'మృణాళంబిస మబ్బాదికదంబే' అ.) శ్లేషభిత్తికమగు నతిశయోక్తి.

అలరుంగొమ్మల తావులు ఆర్చి=(కొమ్మలనంగా ప్రీలును శాఖలును. తావులనంగా నివాసములును వాసనలును) సంతోషించుచున్న ప్రీలయొక్క కొంపలుగూల్చి, ఆసవపూర్తి=(ఆసవమనంగా అసువును-అనంగా ప్రాణమును సంబంధించినదియు పూందేనెయు) ప్రాణములపూర్తి (నిండు ప్రాణములను), ఎడలించు ఆళికి౯ు =వదిలించుచున్న తుమ్మెదకు, మేనెల్లమలినము=ఒడలంతయు అపవిత్రమని యర్థము. అలరు అనంగా పువ్వును గనుక , పుష్పశాఖల వాసనలను బోంగొట్టిపూందేనెనింపును దొలంగించుననియు దేహమంతయు నలుపుగల దనియు భావము. అతిశయోక్తి. అట్టియిట క్‌ అట్టిశుకపికాదులున్న యీవనమునకు, ఈయుధరబింబము = దొండపండువంటి మోవియును, ఈతలిరుంగేలు౯ =చిగురువంటి యూ చేయియును, ఈభజామృణాళికలును = లేంతతూండువంటి యీబుజముల్లును, ఈపుప్ప కోమలాంగములు౯ =పువ్వులవలె మెత్తనయిన యీాయవయవములును, పూని=ధరించి - యని క్రమాలంకారము. ఏలవచ్చితివి, అబల=ముద్దరాలా, గట్టుదారపట్టివి అగుట ఎల్ల౯ =పర్వతరాజు కూంతురయిన లక్షణమంతయు, కంటిమి= తెలిసికొంటిమి, కొండకుం బుట్టినదానవు గనుక నింతగట్టిడుండెగలదానవయితి వని భావము.

ఒకటికి ముక్కునంగోవము. లెందడవదానికి కన్నులంట, మూండవదానికి మెగమెల్లజేవులు.నాలవదానికి మేనంతయు మలినము. కావుననే నాలవది యుసుట్తేయెడలించును ఈనాలుగింటికి వరుసగా బింబము, తలిరు,తూండు, పువ్వుందేనేయు నాహారములు. అట్టి బింబాదులంబోలు నధరాదులుగల నీవువచ్చిన నవి బాధింపకుండునా యనిభావము. ఇట్టియంగములు పూనియు నిట్టిశుకపికాదులుండుట తెలిసియు వచ్చినకడింది గుండెవుగాన 'గట్టుదొర పట్టివగుటి తెలిసినది. అలం. 'గట్టుదొర పట్టివి' పరికరము.

'తలిరుంగేలు” అన్నచో 'స్తనాదౌద్విత్వవిశిష్టాజాతిః? అనెడు నామవచనమువలన, గేలుశబ్దమునకు ద్విత్వమే చెప్పవలయునని శంకవలదు. 'కేలు శబ్దము న్లిత్యైకవచనాంతము. ఇందులకు 'బహుత్వంక్వచిదేకత్వం బహుత్వం ప్రత్యయేక్వచిత్‌' అని యధర్వణోక్తి ప్రమాణము.

మ. గురువిద్వేషికి విప్రయోగి హరణ; క్రూరుండు మారుండు దాం బఠమాప్తుండు తదీయభృత్యులు దలం1పం గాంచనస్తేయత

తృతీయాశ్వాసము ౩71

త్పరగంధానిలముల్‌ మహామధుపముల్‌ । తన్నై త్రిం గాంచెం బిక స్వరముం బంచమశబ్ద మిందుకు సుద్భ!గ్జాలంబు రాంజెల్లునే. 124

అ.గురుద్వేషకి౯ = గురువునకు మిక్కిలిద్వేషించుచున్న వానికి - గురుతల్పగు6 దయిన చంద్రునికనుట. విప్రయోగి హరణక్రూరుండు=విప్రండయిన యోగియొక్క - అనంగా బ్రాహ్మణుందయిన మునియొక్క హరణ=చంపుటచేత, క్రూరుందు,అగు, మారుందు=మన్మథుందు - (మార, శబ్దము చంపువాండని వ్వుత్పత్తిగలదిగాన యిట సాభిప్రాయము - విప్రయోగమనంగా విరహము అదిగలవాండు విప్రయోగి హరణమందుం (గూరుందైనవాండని భావము.) తదీయభృత్యులు =వానికొలువుడుగాం(డ్రు, తలంప౬ =విచారింపంగా, కాంచనస్తేయ తత్పర గంధానిలముల్‌=బంగారు దొంగలించుటయే పనిగాగల తావిగాడ్పులని యుర్భము. (కాంచనమనంగా నంపెంగయుగనుక, నంపెంగవువ్వులు రాల్బుచున్న వని భావము)మహామధుపముల్‌=మిక్కిలి మద్యము ద్రావెడునవి. తుమ్మెదలనుట - మధువనంగా తేనెయుం గనుక పూందేనెను (గ్రోలునని భావము. (మధు మద్యేపుష్పరసేక్షౌద్రే' అ.) పికస్వరముజ = కోకిలరవళియును, తత్‌ మైత్రిక = వారితోడి(అనంగా నామహాపాతకులతోడి) చెలిమిచేత, పంచమశబ్దము= అయిదవదియైన శబ్దమును - అయిదవమహాపాతకములు “బ్రహ్మహాచశురాపశ్చస్తేయీ చ గురు తల్పగఃమహా పాతకిన శ్స్రైతే తత్సంయోగీచ పంచమః అనియున్నది. గురుతల్పగాదులు, చంద్రాదులు నలువురును నాలుగుమహాపాతకులు. వారితోడి సంయోగముచేత కోకిల యెలుంగును పంచమవాపాతకి యైనదని యర్థము. 'పికః కూజతి పంచమమ్‌' అన్నట్లు పంచమ స్వరరూఢిని గాంచెనని భావము.)

ఇందుకు - ఈ పంచమహాపాతకులున్నచోటికి, సుద్భృక్‌ జాలంబు = మంచిచూపు = అనంగాయుక్తాయుక్తవివేకము గల జనమని యర్థము. సొగసయిన కన్నులుగల స్రీసమూహమని భావము. రాక్‌ చెల్లునా=రావచ్చునా-రాందగదని భావము. "

చం(ద్రుండు గురుతల్పగుండు. మన్మథుండు (బావ్మాణవాంత. గండానిలములు స్వర్ణస్తేయులు. తుమ్మెదలు సురాపములు. వీరితోడి సంయోగముచేత పికస్వరము పంచమ మహాపాతకి. ఇట్టి పంచమహాపాతకులున్న చోటికి సుజ్ఞానులు రారాదని యర్థము. మరులుద్దీపింపంజేయు చంద్రాదులున్న యెడకు విరహిణులయిన చెలువలు రాంగూడదని భావము. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము రత్నావళియును. చ. అని చెలులెల్ల దూటి ధవళాంబుజభాజనరాజి నావటిం

చిన కుసుమాన్నరాశిపయిం । జక్కని చెందొవజోతి నిల్చియ

. వ్వనితకుం జుట్టురాం బడిసి । వైచి సగంధపలాశవాటిం బా

యని యశరీరిబంటులకు । నామితంజేసి రనేకభంగులన్‌. _ 125

అ. అని, చెలులెల్ల, దూటి=తూలనాడి,ధవళా....రాజిక =తెల్లతామర పువ్వులనెడి పళ్లైరములయొక్క నమూవామునందు, అవటించిన......వయిక -వడ్డించిన వువ్వులనెడి యున్నవురాశిమోంద, చక్కని చెందొవజోలి౯ =చక్మవైనయెజ్బగలువ వువ్వనెడు జ్యోతిని ,నిల్పి, అవ్వనితకుక +చుట్టురా= చుట్టుతిరిగి వచ్చునట్లుగా, పడిసివైచి =దిగందుడిచివైచి, సగంధపలాశవాటిక పాయనిఅశరీరి బంటులకుక£్‌ =వాసనతోంగూడిన చెట్లతోంపులను విడువని మన్మథుని (శుకపికాదులను) బంట్లు అనెడు కావరముతోంగూడిన చెట్లతోంపులను విడువని మన్మథుని (శుకపికాదులను) బంట్లు అనెడు కావరముతోంగూడిన మాంసాహారుల వీథినివిడువని బోతాళుని బృత్యులకు-అనంగా బిశాచములకు,('వ లాశీవృక్షరక్షసోః' విశ్వము) అనేకభింగులజ =బవావిధములుగా, ఆమిత£ చేనిరి=ఆవోరముచేనిరి.

౩72 వసుచరిత్రము

తెల్లసున్నపు పూంతపూసిన మూంకుళ్లలలో నన్నమువడ్డించి దానిపయి యఖండ దీపము పెట్టి పిశాచగ్రస్తులగు వారికి దిగందుడిచి క్రావ్విమాంసములు దినుభేతాళుని బలంగమయిన పిశాచములకు బెట్టుట వాండుక. తెల్లమూంకుళ్లకుమాలుగా, తెల్లతామరపూలు పువ్వులన్నము. పువ్వులు సామాన్యముగా, తెల్లగణములోనిది గొన యన్నమునకు సాటి జ్యోతి యెజుపుగాన యందులకు మాటుగా ఎజ్జిగలువ ఇట గరికను పట్టినది 'పంచశర' భూతము, బేతాళునివలె వాండును అశరీరి వానిబలంగమువలెనే వీనిబలంగమును “సగంధపలాశ వాటింబాయనివి' కావుననే యామితంబెట్టుట. అలం.రూపకము. 'సగంధ... బంటుల' కనుచో క్ల్టము క ఆవేళ మంజువాణి య, నావిలగతిం జేరి దుస్స హమిళిందపుళిం

దావలి కావలికరువలి, యావలి కావలితహృదయ । యగుసతిం బలికెన్‌. 126 అ. ఆవేళజ , మంజువాణి,అనావిలగతి£్‌ =నిష్కలుషమయినరీతిని, చేరి = దాపునకుంబోయి, దుస్సహ మిళింద పుళింద అవళికిక్‌ = సయింకునలవిగాని తుమ్మెదలనెడు బోయల గుంపునకును, పుళిందు లనంగానిషాదాదులలో నాక తెగ, 'భేదాఃకిరాతశబర పుళిందామ్హేచ్చజతయఃి అ. అవలికరువలి = ఆచల్లగాలియొక్క ఆవలికిక్‌ =(ఆవలిశబ్బము ఆవడి హావడి శబ్దముల రూపాంతరము) ఉపద్రవమునకును, ఆవలితహృదయ = కలంతనొందిన మనస్సుగలది. అగు, సతి£ =గిరికనుగూర్చింపలికెను. ఏమనియనంగా . అలం. వృత్త్యనుప్రాసము.

“మిళిందములు” దుస్సహత్వముచే “పుళిందులు”. కరువలి “వలి” యైనదిగాన దానికి 'ఆవలి' “గతి” యో - జాలి వంత నెయ్యముతియ్యము మొదలయిన వానిచే మంచిగాని యిచ్చకము లోపలియుబ్బు యీసు మొదలయిన వానిచే కలుషితముగాదు గాన 'అనావిలము. తే. కలికి యలికీరమండలి కలికి చూడ, వేల యీ వేల బలుక వీవేలగోల

నీ కటాక్షోర్మి వాక్సు ధానీకమునకు,జాలింబడిగాదె యివి యీకు । జాలిబడియె. 127

అ.కలికి....లికిక -సాగసయిన చిలుకలయు తుమ్మెదలయు చుట్టకొన్న గుంపునకు - మందలి శబ్ద్బముచే గుంపుగొని చుట్టకొనియుండుట వ్యజితము. అలికి=వెజచి, చూడవేల=వల కన్నెత్తి చూడవు, ఈవు, ఈవేళక , పలుకవేల, గోల = ముద్దరాలా |! నీకటాక్షార్మి.. .నీకములకుక్‌ =నీ దయిన కడగంటిచూపుల పరంపరలకును, పలుకుల యమృతంపు గుంపునకును, జాలింబడికాదె = భంగపడియేకదా, ఇవి = ఈ తుమ్మెదలును చిలుకలును, ఈ కుజాలిజ£్‌ = ఈ చెట్లబంతియందు, పదెను.

'నీకటా....నీకమున - కడగంట చూచినమాత్రనే, పలుకు తిన్నంగపలికినమాత్రనే, వికావికలయి చెట్ల పాలగునవి యివి. వీని కొభయపడుట, కాన 'చూడవేలి 'పలుకవేల చూచితివేని పలికితివేని యందులకు మునుపే దుఃఖపడికుజముల (దుర్గతుల)పాలయి యూ రెండును మజియుం బటాపంచలుకా వా! నీచూపులో వలుకులో వీని వికావికలుందంగా చూడకయు వలుకకయునుండదుట యెంతవమాతము సరికాదు. అంతసులువయిన కిటుకు నీవు తెలియక నిన్నుంజాచి జాలిపడియున్నదానికే యలికెదవు గాన (గోలవు' ఆళికీరములు చుట్టును గుంపులుగొనుటచే “మండలి యనుట. అళులయు కీరములయు “మండలి” కనుగుణముగా కటాక్షములకు ఊర్మియు వాక్సుధలకు అనీకమును జెప్పంబడెను. అలం.*నీ కటా. ..బడియో హేతూశ్రేక్ష నీఅళులకంటెను గీరధ్వనులకంటెను కటాక్షములకును వాక్కులకును అధిక్యముస్స్ఫురించుటచే వ్యతిరేకముగమ్యము కటాక్షాదులకు భంగపడిన వానినిజాచి అలుకుటచే కారణములేక కార్యోత్పత్తిగాన విభావనయు.

తృతీయాశ్వాసము 373 స్‌ సకలాగమాంతవా సనలుగాంచి,విముక్త్కకాంచనం బగు మాధు కర కులంబు వర్ణిత్వమున దృధా ।వాప్తి సంయమములై , శౌరిం బేర్కొను శుక సంతతులును గన్నపెంచినవారి. గలయక మాధవా,ర్పితసూక్తి మను వన । ప్రియచయంబు పద్మాసనాభ్యాస పారవశ్యమున (బ్ర, హ్మాధీనగతు లైన । హంసతతులు తే. పుష్పఫల పత్రజలమాత్ర ముల శరీర, యాత్రగడపుచు సన్మార్గ మధిగమించి యెసంగునివియెల్లనీకేల । యొగ్గానర్చు, వనిత యావంత యావంత వలవదమ్మ 128 అ. వనిత=గిరికా, సకల....సకల=సమస్తములయిన, ఆగమారత = వేదాంతములయొక్క వాసనలు = భావనాత్మకమయిన జ్ఞానములను,కాంచి = పొంది, విముక్తకాంచనంబు = విడిచి పెట్టంబడిన బంగారుగలది, అగు, మాధుక రకులంబు = భిక్షుకజనమునని యర్ధము. (సకల, ఆగమ+అంతముల (లతాంతముల) = పువ్వుల, వాసనలు = పరిమళముల, కాంచి, విముక్తకాంచనంబు = విడిచిపెట్టంబడిన సంపెంగ పువ్వుగలది. అగు, మాధుకరకులంబు = తుమ్మెదలగుంపుఅని భావము.) వర్ణిత్వమునః =(వర్జీస్యాల్లేఖకే చిత్రకారేపి బ్రహ్మచారిజి'వి.) బ్రహ్మచారిత్వముచేత, దృఢ+అవాప్తిక =గట్టియైన పొందుటచే - దృధమగునట్లుగాననుట, సంయమములై = ఇంద్రియనిగ్రహముగలవై, శౌరిక్‌ =విష్ణువును, పేర్కొను = పలుకుచుందెడి - హరినామకీర్తనము చేయచుందెడి, శుకసంతతులును = శుకముని సమూహములును (ఇట 'వర్ణిత్వమున దృథఢావాప్తి' అనుచోనవర్ణము షన్టీసమానమున వచ్చినదని (గ్రహింపవచ్చును. భవ్యతపంబున ఫలమనంగ 'గౌరవంబునపేర్మిజ ) ' ఉరమునయందుంగన్నులి (భారత) ఇత్యాది ప్రయోగములున్నవిగానవర్ణిత్వముయెక్క దృఢమయిన పొందుటచేత ననుట. ళుకులు నిత్యబ్రహ్మచర్యధుర్యులు గదా. కావుననేతదీయ దృధావాప్తి. వర్ణిత్వమున దృథావాప్తిక =వర్డిత్వమున (ఇట మతుప్‌ 'ప్రశంసార్ధకము 'భూమనిందా ప్రశంసాను నిత్యయోగేతిశాయినే, సంబంధేస్తి వివక్షాయాంభవంతి మతుబాదయఃి అను వచనముచొప్పున 'ప్రశస్తావర్దౌహరితారుణా వేషాంస్త ఇతివర్ణినః అని వ్యుత్పత్తి. ) 'ప్రశస్తములయిన శరీరవర్ణములు గలుగుటయొక్క దృఢావాప్తీకా =గట్టిపొందికచేత ,సంయమములై = జోడుగూడినదై, శౌరిం బేర్కొను శుకసంతతులను - రామరామయని విష్ణువును బలుకుచుండెడి చిలుకల గుంపులని భావము. కన్న పెంచినవారిక కలయక - కన్నవారిని బెంచినవారిని -అనంగా తలిదం(్రులు వెచందలంబనవారిని, కలయక ,వుగవ +అర్పితనూక్తి ౯ =వివ్షవునందున వముర్ప్చింవంబిడి న వముంచివమాటలచేత వివ్షుచరితములనుముచ్చటొంచుచుండుటచేతనేయునుట. వును, వనప్రియచయంబు=వనవాసప్రియుల(వాన ప్రస్థులయొక్క సమూహము నని యర్థము. (కన్న కోకిలములను బెంచినకాకులను గలయక) మాధవ అర్పితసూక్తిక =వసంతర్హువునందు వినియోగింపంబడిన మంచి పలుకుచేత, మనుచున్న కోకిలసమూహమని భావము. *'మాధవన్తు వనంతేస్యాద్వైశాఖే గరుడధ్వజే' అని వి..వనప్రియఃపరభృతః కోకిలః పికఇత్యపి అ. కోకిలమును కోకిల గనుటయుం గాకి తనగ్రుడ్డని పొదింగి పెంచుటుయు వసంతకాలమురాంగా కూయుటయు(ప్రకటములు. పద్మాసన అభ్యాసపారవశ్యమునక్‌ =యోగవిపితమయిన పద్మాసనముయొక్క యలవాటునందు మిక్కిలిలోనై యుండుటచేత, బ్రహ్మఅథీనగతులు = పరబ్రహ్మమునకు లోనైనచిత్తవృత్తులు గలిగినవారు, ఐన, హంసతతులు = యోగిసమూహములు నని యర్థము. పద్మఆసన = కూర్చుండెడియలవాటుయొక్క పరవశత్వముచేత, చతుర్ముఖ (బ్రహ్మకులోనయిన గమనములు - అనంగా బ్రహ్మకువాహనములు - అయిన రాయంచలని భావము.

874 వసుచరిత్రము పుష్పవలప(త్ర జలమా(తములజ = పువ్వులు, పండ్లు, చిగురుటాకులు, నీళ్లనెడి యింతమాత్రము స్వల్పాహారముచేత, క్రమాలంకారము. శరీరయాత్రక్‌ కడపుచు౬ ,సన్నార్గము అధిగమించి =మంచివృత్తినిబొంది యని యర్శము - (ఆకాళశముర్శ్యమును ఊందియనిని ఖావము ) ఎన6గు ఇవి ఎల్ల౯ =ఒప్పుచుండెడియీచెప్పంబడినవి యున్నియును. నీకు ఏల ఎగ్గానర్పును = నీ కెందులకుం గీడు సేయును. కాబట్టి,ఆ వంత = ఆ విచారము, అవంత = ఆవగింజంత యైనను వలవదమ్ము = అక్కజలేదమ్మా.

ఇందు వరుసగా తుమ్మెదలు, చిలుకలు, కోయిలలు, అంచలును వీనికి, భిక్షుకత్వ, (బ్రహ్మచర్య, వానప్రస్థత్వ్పయతిత్వములు నాలుగు పాదములం జెప్పంబడినవి. ఈ నాలుగును పువ్వులను, పండ్లను, చిగుళ్లను, నీళ్లను నూంది బ్రతుకునవిగాన 'పుష్పఫలపత్రజలమాత్రము'లనంబడెను “సన్మార్గ మనియు జెప్పంబడెను . ఇట్లు భిక్షుకత్వాదులు వానికింజెప్పుటచే 'ఎగ్గు' సేయమి సమర్ధింపంబడినది. కావున'వంత' 'యావంత' యు వలదు. మన్మధభృత్యులయిన తుమ్మెదలు మొదలయినవి యూచెప్పంబడినసన్నార్గముల ననంగా భిక్షుకత్వాదులయిన యాశమముల నవలంబించిన వారనుట. అలం. అఖభేదాధ్యవసాయమూలమగు కావ్యలింగము. రత్నావళియు. ఉం. సారసకైరవంబులకు6 జంద్రదినేంద్ర విరోధ మంచకుం

బారము లేని మందగతి భారము దెమ్మెరకుక ఫణిగ్రహ

క్రూరవిఘాత మంగజున కుం గడతేరని భీమవీక్షణాం

గారకవైర మింత తలం కం బనిలేదు మనోజుధాటికిక . 129

అ. సారసకైరవంబులకుక౯ =తామరలకును గలువలకును, చం(ద్ర దినేంద్రవిరోధము = చం(ద్రసూర్యగ్రహములయొక్క ప్రాతికూల్యము - అనంగా తామరలకుం జం ద్రుండును గలువలకు సూర్యుండును వైరులనుట. తామరలు రేలు ముకుళించుననియు కలువలు పగలు ముకుళించుననియును భావము. అంచకు౯ = హంసకు,పారములేని మందగతి భారము = ఎన్నటికిని గడముట్టని శనిగ్రహము గతియొక్క భారము. అనంగా హంసకు శనిగ్రహము చాలందనుట - ఎన్నటికిని మందగతియొక్కయతిశయముగలదని భావము. తెమ్మెరకు౯ =మలయమారుతమునకు, ఫణిగ్రహక్రూరవిఘాతము = రాహుగ్రహముయొక్క కటువయిన విరోధము అనంగా మలయమారుతమునకు రాహుగ్రహము చాలదనుట. వాయువు సర్ప్బములచేత (గ్రహింపంబడుట (అనంగా భక్షింపంబడుట) అనెడు క్రూరమయిన చెటుపు గలదని భావము. అంగజునకు౯£ =మన్మథునకు, కడతేఅని = తుదిగానని ,భీమవీక్షణ = ఉగ్రదృష్టిగలిగిన అంగారక వైరము = అంగారక (గ్రహవిరోధము. అనంగా మన్మధున కంగారకుండు చాలదనుట. (భీముండనంగా “భవోభీమః న్థాణూ రుద్ర ఉమాపతిః అన్నట్లు శివుడు ఉ(గ్రమయిన కంటియొక్క , అంగారక =. నిప్పుతోడి వైరము అనంగా శివుని మూండవకంటి నిష్పుచేతం గాల్చువాండని భావము.) కాంబట్టి, వనిత = గిరికాదేవి, మనోధాటికి£్‌ =మన్మధునియొక్క దాడికి, తలంకంబనిలేదు = భకయపడనక్కణలేదు. మన్మథునికిని వానిపరివారమునకును గ్రహచార బలము చాలకున్నదిగాన వానికి భయపడవలసినది లేదని తాత్పర్యము. మనోజుధాటికనంగా ధాటిలోంజేరిన శుకపిక కోకిలాదుల కనుట. అలం విరోధాభాసము. ఉ. నమ్మిక మోఅి నెత్తు వద నమ్మింక నెమ్మదికోర్కి నెమ్మితో

నిమ్మని యేము నీదయకు నిమ్మని కమ్మని వింటిజోదు పౌ

దమ్ములు మెట్ట కెంపువిరి దమ్ములు చేర్చి భజింతు మమ్మరో

రమ్మని బోటి కోమలి క ;రమ్మనివార్యగతిం దెమల్బంగన్‌. 180

తృతీయా శ్వానము 375 అ. బోటి= చెలికత్తియ - మంజువాణి, వదనమ్ము౯ = మొగమును, నమ్మికమిఅ£, ఎత్తుము = వంచినమొగము నెత్తుమనుట, ఇంక, నెమ్మదికోర్మి = మనసులోని యభిలాషమును-అనంగా వసురాజు పరిగ్రహముననుట. నెమ్మితోఇ ఇమ్ము అని = (ప్రేమతోడం గలుగంజేయుము అనియును, నీదయకు౯ ఇమ్ము అని = నీకృపకుం బాత్రులమనియును, కమ్మనివింటిజోదు పాదమ్ములు = మన్మథుని యడుగులను, మెట్టకెంపువిరిదమ్ములు = విరిసిన మెట్టకెందామరపువ్వులును, చేర్చి = అర్పించి, భజింతుము = కొలు తుము, అమ్మరో, రమ్ము అని, కోమలికరమ్ము = గిరికచేతిని, అనివార్యగతిక = విడిపించుకొనంగూడ నట్లుగా, తెమల్చ్బంగాఃణ = పట్టితీయంగా, మోందికన్వయము. ఇట శుకమధుకరాదుల సన్నార్గవృత్తులుగాని గ్రహచార దౌర్బల్యముగాని చెప్పినను జెలి వినమిని జూచి గౌణముగా 'నెమ్మదికోర్కి నిమ్మని కమ్మనివింటి జోదుపాదమ్ములను భజింతము రమ్మ'న్నది. ఇట మన్మథుని వేయుట వరసంయోగప్రాప్తికిం గాక మజియొక్కటికి గా నేరదు. గాన వసురాజు ప్రాప్తినే “ెమ్మదికోర్మి యని సామాన్యముగా గూఢోక్తిని జెప్పినదని తెలియునది.

ఎట్టిదానికి నట్టివస్తువుల చేతనే పూజించుట పొంకము. మన్మథుని పాదములు కెందమ్ముల వంటివి గాన మెట్టకెందమ్ములచేం బూజ ఇదియె. అలం. పర్యాయోక్తము.

క. సోలుచుం జెలికెదురాడక, తూలుచుం గైదందయొసగు। తొయ్యలిమేనజ వ్రాలుచుం జింతాజలనిధిం, దేలుచుం గైసేయుసఖులం ॥ దెగడుచుం గంటన్‌.

అ. "సోలుచుజ = సాటసాటలాదుచు, చెలికి౯, ఎదురాడక = అడ్డుచెప్పక, తూలుచుక౯ తూలితూలిపడుచు, కైదందయొసంగు తాయ్యలిమేనక = చేయూంత యిచ్చుచున్న చెలికత్తె దేహముమోంద, వ్రాలుచుక = జరగుచు, చింతాజలనిధిక = విచారసముద్రమందుం, తేలుచుక, కైసేయుసఖులః౯ = అలంకరింపవచ్చు చెలికత్తెలను వీడిన కొప్పమర్చుట, పైటచక్కనాత్తుట, పట్టుదప్పినసొమ్ములను పొందుగా _ సవరించుట మొదలయిన కైసేంతలకువచ్చు చెలులననుట, కంటక = కనుసైంగచేతనే, మాటలచేతను, జేష్టలచేతను వారించుటకు సత్తువలేనందున తెగడుచుక = అదలించుచు, మోందికన్న్వయము. ఇందు సోలుటయు, తొయ్యలిమేన వ్రాలుటయును గ్లానియనెడి సంచారిభావమున కనుభావ ములు. 'గ్లానిర్బలస్యాపచయో వైవర్ధ్వా రతికారణమ్‌”. చెలికెదు రాడకపోవుట ముగ్గాలక్షణము. తూలుట ఉన్మాదానుభావము. “వినా విచారమాచార ఉన్మాద ఇతిలక్షణమ్‌. కంటందెగడుట అమర్నానుభావము. '“అమర్ష్నస్సాపరాధేషు మనఃప్రజ్బలనమ్‌ మతమ్‌' అనిలక్షణము. సీ, నిబిడదుస్సహదీర్ధ । నిశ్వాసపవనంబు, పజచుతేటుల బరా | బరులుసేయ

నుజ్వలావయవతా । ప జ్వాలికలవేండి, చివురు జొంపములపై । నవఘళింప అలితాననేందుమం 1! డల పొందురచ్చాయ, వనరువోవళి వళా । వళి యదంప (శ్రమజలాఖివ్యక్త । సహజసాంకవ మదా, మోదంబు చిలుకల । మూలకొత్త ఆ. వె. నెసంగు భసలములను | గిసలములను నీర, జాతములను గీర | జాతములను వి(గ్రహింప నీని । విరహంబె తోడుగా, వెలంది వెడలె విపిన । వీథులకును. 182 అ. నిబిడ...పవనంబు-నిబిడ= దట్టమును, దుస్సహ=సహింపరానిదియు, దీర్ధ =పాడువున యిన, నిశ్వాాపవనంబు=నిట్టూర్పుగాలి, పఅచుతేంటులక=ధూర్తములయిన తుమ్మెదలను, (పఅచు

376 వను చరిత్రము నకీ యర్ధమునందు 'పణచుతేంటులం (గగ్రిందుపలుపరాదు' అని యిందే ప్రయోగము చూపట్టెడిని. లేక పఅచు = పయికిం బాలు తెంచునట్టి తేంటు లనియేని చెప్పవచ్చును. పయికి పాలుతెంచు దుండగపు తుమ్మెదలనుట.) బరాబరులుసేయ౯ = ప్రక్కలకుం దాలంగంద్రోయంగా, ఉజ్జా..... . వికలవేండి-టఉజ్వల= జ్వలించుచున్న అవయవతాప = అవయవముల యందలి విరహతాపాగ్నియొక్క జ్వాలికల = సెగలయొక్క వేండి, చివురు జొంపములపైః౯, అవఘళింప౯= వ్యాపింపంగా, లలిత.. .చ్భ్చాయ-లలిత = ఒప్పుచున్న, ఆనన+ఇందు మండల = ముఖమనెడు చంద్రమందడలముయొక్క పాండురచ్చాయ = విరహంపు వెలుక యనెడి తెల్లనివెన్నెల, వనరుహాళి = తామరగుంపులయొక్క వళావళి = అదావడిని, అడంపకజు = అడంపంగా; (్రమ.......దంబు - శ్రమజల = చెమ్మటనీరువలన, అభివ్యక్త = ప్రకటమయిన, సహజ= స్వభావసిద్ధమయిన, సాంకవమద = జవ్వాదియొక్క ఆమోదంబు = తావి, చిలుకలను, మూలకొత్తజ = మూలలకుం దోలంగాను. (జవ్వాదిపిల్లులకు చిలుకలు భయపడుట 'ప్రకటము. ప్రీలశరీరమందు జవ్వాది తావిగలదనుటకు.

“బింబోష్టియని నీవు బెదరింపకు శుకంబ సాంకవామోద యీ సన్ను తాంగి”. (రసికజన)

'“అవ్వెలందిమేని జవ్వాదిపసగదంబించునాడలు గడిగికొనివార్చి ప్రవరుండు ” (మనుచరిత్ర) ఎసంగు, భనలములను = (బంభరశ్చ మిళిందశ్చ హిందోళ భనలౌసమౌ” యాదవము) తుమ్మెదలను, కిసలములను - (కిసాలయం కిసలయం కిసాలంకిసలం కిసమ్‌' ద్విరూపకోశము ఇందులకు “జీర్ణపర్ణ 'ద్రుసంకీర్ణాహిమణి విభామాయాకిసల వంచ్యమానపికము'” అని ప్రయోగమును) చిగుళ్లనును, నీరజాత ములును = తామరలనును కీరజాతములను = చిలుకల గుంపులనును, విగ్రహింపఃజ ఈనివిరహంబె= విరోధము సేయనీయ వియోగమే, తోడుగాక - సహాయముగానని క్రమాలంకారము. వెలంది = గిరిక, విపినవీధులకును = వనవాటికలకు, వెడలెను.

బిట్టుగాలి తేంట్లకును, అగ్నిసెగ చివుళ్లకును, వెన్నెల తామరలకును, జవ్వాదిపిల్లి చిలుకలకును, విరోధులు. నిట్టూర్పులగాలి విరహాగ్ని సెగ మొదలగు వానినేకొని యాతేంట్లు మొదలగువాని నడంచినది. ఇట్టివెల్ల నొాడంగూర్చినది విరహము. కావున నదియే 'తోడుగా' నయ్యెను. విరహము విగ్రహింప నీక మట్టుపెట్టినవే గదాయని యనాదరభావము దెలుపుట కై గిత్వము ప్రయోగించుట సూచితమగునట్లుగా భసల గిలస నీరజాత గీరజాతి అనుట తెలియునది. నిశ్వాసపవనము నిబిడమును దుస్సహమును దీర్హము నగుటచేతనే, తేటులు బరాబరులు సేయుట. అవయవములన్నిట తాపమాత్రముగాక వాని యుజ్జ్వ లజ్వాలికలును గావున చివురు జొంపములమాందంబర్వుట. పాండురచ్చాయ తామరల నడంచుటకై ఆసనము చంద్రుండుగా చెప్పంబడినది. చంద్రుని కాంతియెకదా తామరలకుం బగ. సాంకవామోదము పొలయుటకై (శమజల) చెమ్మటగూర్చంబడినది. ఇట (శమజల' యనుచోశ్రమమనెడి సంచారిభావము. ీదోధ్వరత్యాదేర్జాత స్స్పేదాతి భూమకృత్‌' అని తల్లక్షణము. అలం. 'నిబిడ దుస్సహదీర్హు కావ్యలింగము. “ఆననేందుమండలి వనరువోవళి నడంచు ప్రకృతకార్యమునకుపయుక్తముగాన పరిణామము. 'శమజలా ఖివ్యక్త' కావ్యలింగము. క. లలనామణు లపు దుపవన, తల నానాసూనసంప । దలు కలకంఠీ

కలనాదకుం దెలిపిరి తృత్క్మలనాదంభమునం బ్రొద్దుంగడ | పుద మనుచున్‌. 138

తృతీయా శ్వానము 377

అ అపుడు, లలనామణులు, ఉపవన....సంపదలు - ఉపవనతల = ఉద్యానవన (పదేశమందలి,

నానా = సమస్తమైన, అనూన = తక్కువగాని, సంపదలు = వైభవములు, కలకంఠీకలనాదకు౯ = కోకిల యొక్క అవ్యక్త మధురమయిన కంఠనాదమువంటి నాదముగల గిరికకు, తత్మలనాదంభమునః = ఆ తెలుపుటయనెడు మిషచేత, ప్రాద్దుగడపుదమనుచు౯ = ్రాద్దుపుత్తమనుచు, తెలిపిరి. ఇందు ద్విప్రాసము. సీ. కనకగంధము లెటుం । గనివాని కిష్టాప్పి కాయహీనునకును । గరణపటిమ పెక్కు కాలపుమూంగ | కెక్కుడువాక్రాధి, యతిచంచలాత్ళుని । కలఘువృత్తి యిలం బుట్టుగ్రుడ్లకు | హితదర్భనప్రీతిి యగమకోటికిం బల్ల | వాఖివృద్ధి జడజాతమునకు శా । శ్వతబోధసామగ్రి, కోపనావళికి భా । వోపశమము తే. నెరపు నిరుపమమాధవ । నిత్యసన్ని ధానమునం బొల్చు భవదీయ । తాతపాద సన్నిహితసద్దుణారామ । సరణియిదె ల, తాంగిగనుంగొనుమిచటిశో । భాతిశయము.

అ. లతాంగి = గిరికా, కన.....వానికిః -(కనకమనంగా బంగారును సంపెంగయు; గంధమనగా కొంచెమును వాసనయు-'గంధో గంధక ఆమోదే లేశే సంబంధగర్వయోకో వి.) బంగారు కొంచెమును తెలియనివానికి, ఇష్టాప్తి = కోరినవస్తువులను బొందుటయని యర్ధము-(సంపెంగ వాసనలను దెలియని తుమ్మెదలకు ఇష్టమయినది-అనంగా పూందేనె-దొరకుట యనిభావము) కాయహీనునకుః = (కరణమ నంగా గాత్రమును సాధనమును-కరణం సాధకతమక్షేత్ర గాశ్రేంద్రియేష్వపి” అ.) దేహము లేనివానికి గాత్రపటిమయని యర్ధము-(దేహములేనివాండు మన్మధుండు గనుక మన్మధునకు పువ్వులు చిగుళ్లు మొదలయిన నానాసాధనముల పటిమయని భావమము. మన్మధునకుం బువ్వులు మొదలయినవి బాణాదులుగదా.) పెక్కుకాలపు మూంగకు౯ = బహుకాలమునుండి మాటలులేకయున్న మూంగవానికి, ఎక్కుడు వాక్‌ ప్రాఢి = మిక్కిలియైన మాటలనేరుపు. (పదినెలలవజకును బలుకుటలేకుండు కోయిలకు మిక్కిలియు మధురస్వరమని భావము.) అతిచంచలాత్మునకుః = మిక్కిలి చపలమయినస్వభావముగల వానికి, అలఘువృత్తి = గొప్పదిటవైనవృత్తి, (మిక్కిలిచపలమయిన వాయువునకు తేలికగాని, అనంగా వడిలేకమందమయిన - వృత్తియని భావము).

ఇలజ = భూమియందు, పుట్టుగ్రుడ్లకుక = -జాత్యంధులకు, హితదర్శనప్రీతి = పొతులయిన

వారిని జూచుటవలన సంతోషము. (ఇలంబుట్టు (గ్రుడ్లకుక = భూమియందు మొదటగ్రుడ్గుగాం బుట్టు శుకపికాది పక్షులకు, హితములయిన పండ్లు చిగుళ్లు మొదలయిన హితవస్తువులను గనుంగొనుటచేం గలిగెడి సంతోషమనెడి భావము.) అగమకోటికిక = గమనశక్రిలేని (కుంటి) వాండ్ల సమ్రూహమునకు, పల్లవ +అభివృద్ధి -పత్‌+లవ (లవోలేశేవిలాసేచ” వి.) పాదముల విలాసము = విలాసంపునడపెంపు (అగమకోటికి = గమనశక్తిలేని వృక్షలతాదులసమూహములకు, చిగుళ్లపెంపు, అనిభావము.) జడజాత మునకు = (జడజాతమనంగా జడుల - (అజ్ఞుల) - సమూహమును, లడల యఖభేదముంబట్టి జల జాతములును-అనంగా తామర సమూహములును. ) అజ్ఞుల సమూహమునకు, శాశ్వతబోధ సామగ్రి = ఎప్పటికిని జ్ఞానముయొక్క పరిపూర్ణతయని యర్థము. (తామరకు శాశ్వతముగా సమ్యగుత్చన్నమయిన వికాసముయొక్క సంపూర్ణత్వమని భావము.) 'పునస్సదార్థయోఃశశ్వతొ అ, కోపనా అవళికి౯ = కోపశీ లురయినవారికి, భావవుపశమము = చిత్తశాంతి. (కోపనా = కోపముగల స్త్రీల సమూహమునకు, కోపశాంతి యని భావము. 'కోపనాసైవ భామినీ అ.)

378 వను చరిత్రము నెజపు.....ధానమునః -నెజపు =ఒడంగూర్చుచున్ను నిరుపమ = సాటిలేని, మాధవ = విష్ణువు యొక్క నిత్యసన్నిధానమునజ = ఎడతెగని సాన్నిధ్యముచేత, (మాధవ = వసంతునియొక్క, నిత్యసాన్ని ధ్యముచేతనని భావము.) పొల్పు = ఒప్పుచున్న (మాధవస్తు వసంతేస్యా ద్వైశాఖే గరుడధ్వడే' వి.) భవదీ...నరణి-భవదీయ = నీ తండ్రియైన కోలాహలునియొక్క పాదసన్నిహిత = చరణముదాపటి, సద్దుణ+ఆ+రామ = మంచిగుణములచే అంతట మనోహరులయిన వారియొక్క సరణి = మార్గము, ఇదే = ఇదియేచుమో. (కోలాహల పర్వతముయొక్క పాద = ప్రత్యంతపర్వతమునకు, సన్నిహిత = దాపటదయిన, సద్గుణ = సుగుణ సంపన్నమయిన, ఆరామసరణి = తోటదారి, యిదియేసుమాయని భావము.) ఇచటి శోభాతిశయము = ఇచ్చటి యొప్పిదముయొక్క పెంపుసొంపును, కనుంగొనుము. మో తండ్రియడుగుల ప్రాపున నుపజీవించుచుండు మహాగుణవంతులయినవార లుండు పట్టిది. ఇచట నిత్యమును (మాధవుండు) విష్ణువు సన్నిధానముసేయుచు కుంటి, (గ్రుడ్డి, మూంగ నిరుపేద మొదలగువారికి కాలు, కన్ను నోరు, బంగారు మొదలయిన యిష్టవస్తువులనెల్ల నాసంగుచుందును. ఇట్టి స్థల మెంత విలక్షణముగా నొప్పుచున్నదో చూడుమని యర్థము. వసంతుండు వచ్చుటచేత, శుక పికకోకిలాదులకెలవలయు ఫలపల్లవ మృదుస్వరాదులు గలుగుచుండంగా సాంపై కోలాహలపర్వతము దాపున నన్ని యొప్పిదములచే నొప్పుచున్న తోంటదారియిది. దీని రామణీయక వైభవమునుజూడుమాయని భావము. విష్ణు ప్రత్యక్షీకరణముచే తీరరాని కొదువలెల్లం దీరుచుచున్న సుగుణగణములున్న పట్టుగాని భయపడవలసినదిలేదని యాశ్వాసము. మన్మధోద్వేజకములయిన శుకపికాదులను శాంతి రసోద్దీపక ములయిన సజ్జనగణముగా నధ్యవసించినాండు. శబ్దశక్తిమూలధ్వని. చ. పరిమిళితప్రవాళకనవ । పట్టపటధ్వజచూతనూతన స్మరరధరాజము౭ భ్రమర | జాలగుణాంచితపాంసుచక్రము ల్లెరల మహాబలంబు దర । లింప లతావనితాళి రువ్వులే మరువపుబంచులట్ల శుక । మండలి యాదెడింగంటె పైపయిన్‌. 135 అ. ఇందు మామిడిచెట్టును మన్మధునిరధముగా నిరూపించి మన్మధుని రధోత్సవమును వర్ణించు చున్నాండు. పరిమిళి.....రాజము౯ -పరిమిళిత = కలయంగూడుకాన్న ప్రవాళ = ఎల్జనిచిగుళ్లనెడు, నవపట్ట = క్రొత్త పట్టువస్త్రముగల, ధ్వజ = టెక్కములుగల, చూత = మామిడిచెట్టనెడు, నూతన = క్రొత్త దయిన, స్మరరధరాజము = మన్మధ దేవతయొక్క రధశ్రేష్టమును, భ్రమ... ముల్‌-భ్రమరజాల = తుమ్మె దల బారులన్నెడు, గుణ = మోకుత్రాళ్లచేత, అంచిత = ఒప్పుచున్న పాంసుచక్రముల్‌ = సుళ్లుసుళ్లుగా తిరుగుచుండెడు పుప్పాడి పటలములనెడు తేరిచక్రములు, కెరలక = దొర్హునట్లుగా, మహాబలము = వాయువు అనెడు జొతరకువచ్చిన పెనుప్రజ. తరలింపజ = కదల్పంగా, లతావనితాళి = తీంగలనెడు పడంతుల సమూహము, అువ్వులే మరువపు బంతులట్ల = పైని అువ్వుచున్న లేంతమరువము చేతం గట్టంయుడిన చెండ్లోయన్నట్లు, పైపయిజఇ = మింద మోంద, శుకమండలి = చిలుకలగుంపు, ఆదెడిక = తిరుగుచున్నవి. కంటె = చూచితివా. ఒక దేవతకు రధోత్సవము నపుడు తేరికిఇ (గ్రాత్తపట్టుగుడ్డలుగట్టిన జెండాలనుగట్టి పెద్ద మోకు త్రాక్షనుబట్టి ప్రజ లీడ్చుచుండంగా నాచక్రములు గదలిపోవుటయు స్త్రీలు పూబంతులు మొదల యినవి నాతేరిపై విసరివైచుటయుం బ్రకటము. చిగుళ్లు 'పరిమిళితము” లౌట జెండాగుడ్డలవలె పటి పయియుండుటకు, వసంతర్హువునందుం (గ్రొత్తగాంబొడమిన చివుళ్లుగాన “నవి క్రొత్త పట్టుగుడ్డలవలె

తృతీయా శ్వానము ౩79 నున్నవి. దానియం దందందుంగలయం గూదికొన్న క్రొంజిగురుల గుబురులే కొత్తపట్టుగుడ్డల యజ్ఞ నిజెందాలు. చూతము మరుని '“రథరాజి మనుట స్మరోద్టీపనమందు మిక్కిలి మేటియైనది. రథమెక్కి యెగదా పని మొదలు పెట్టుట, మామిడి చిగుర్చుటయు మరునియుద్దీపనను మొదలు పెట్టుటయని తెలియునది. గాలికిపెద్ద గుండ్రని వలయములుగా సుడియు, పుష్పాళ్లు, పెద్ద తేరిచక్రములు. పుష్పాళ్లు పయినిసాంగు తుమ్మెదలబారులు, మోకుత్రాళ్లు. గాలికదలించుట మహాప్రజగదలించుట. గొలిచేతనె పుప్పొడి చక్రములు సుడియునట్లు మహాప్రజచేతనే తేరిచక్రములు దొర్లును. తీంగలనుండి మామిడి పైపైవ్రాలుచుండు చిలుకలు స్త్రీలు పైపై తేరిమోందవైచు మరువంపుచెంద్లు. మరువముతోం గట్టిన చెండ్లు, చిలుకలవలెం బచ్చగాను చిలుక కడుపులోని యీంకల తెరలవలె రేకులగలియు నుండును; కాన చిలుకలుగా రూపించుట. మామిడి చిగుర్చుటయు తుమ్మెదల బారుమూంగుటయు, గాలి పొలసి యల్లల్లం జెట్లుచేమల నల్లలాడించుచు పుష్పొళ్లసుళ్లను (ద్రిప్పుచుండుటయు; తీంగలనుండి చిలుకల గుంపు లెగసి యిటునటు చెలలాడుటయు నెంతయు మన్మథవికారోద్దీపకముగా నున్నదని ఫలితార్ధము. అలం. రూపకాను 'ప్రాణితమగు నుత్రేక్ష

చ. మరునకుం జైత్రమంత్రి వన । మండలరాజ్యఫలైకకాంచనో తృరము కరం బొసంగుటయుం | దావుల బచ్చులు చేరి తచ్చదా వరణముం బాయవిప్పి పరు । వంబుగ నెన్నిక కెక్కందేయుచు2 దొరయంగనీవు గంటె చెలి | ధూర్తవతంసమలీమసాళులన్‌. 186 టీ. మరునకుః = మన్మథునకు (ఇటవైత్రుని మంత్రిగాం జెప్పుటచే మన్మథుని రాజుగాగ్రహింప వలయును గాన) మన్మథుండనెడి రాజునకు, చైత్రమంత్రి = వసంతుండనెడి మంత్రి, వన....త్మరముః౯ -వనమండలరాజ్య = వనమండల మనెడి రాజ్యముయొక్క ఫల = ఫలములలో, ఏక = (ఏకే ముఖ్యా న్యకేవలాఃఖ అ) ముఖ్యమయిన, కాంచనోత్కరము = సంపెంగ మొగ్గ గుంపనెడు బంగారు సమూహ మును, కరంబు ఒసంగుటయు = (భాగధేయః కరోబలిః అ) అప్పనమోయగా, తావులబిచ్చులు = (తావులనంగా వాసనలును స్థానములును - బచ్చులనంగా నాణెగాండ్రును సరాబులును) వాసనల నాణెము దెలిసిన వాయువులనెడి ఆస్థానమందుందెడి సరాబులు, చేరి = వచ్చినవారై, తత్‌ ఛద ఆవర ణము = దానియొక్క ఆకులకప్పు ఆనెడు గుడ్డలకప్పును, పాయవిప్పి = తొలంగునట్లుగా విప్పిముల్లెలు విపష్పియనుట, పరువంబుగః ఎన్నికకు ఎక్కంజేయుచుక = పరువము గలుగునట్లుగా పొగడ్త కెక్కం జేయుచు - (ఉత్సవమగునట్లుగా, లెక్కపెట్టుచునని బచ్చులపరముగా, నర్థము) ధూ....ళులక -(ధూర్త మనంగా *ఉన్మత్తః కితవో ధూర్తోధుత్తూరః కనకావ్వాయఃా అ. ఉమ్మెత్తపువ్వును) ఉమ్మెత్తపువ్వుయొక్క వతంస = కొనలయందుండునట్టి, మలీమస = మలినములయిన, అళులః = తుమ్మెదలని యర్థము. ధూర్తవతంస = పలుగాకి మిన్నలయిన, మలీయస+అళుల౯ = మలినజన సమూహముల నని యర్గ్ధాం తరము. దొరయంగా౯ ఈవు = చేరనీయవు, చెలి = గిరికా, కంటె = చూచితివా. , రాజునకు మంత్రియు రాజ్యమందలి ఫలములలో ముఖ్యమయినదిగా బంగారు సమూహము నర్పించుటగలదు. అపుడాస్థానపు సరాబులువచ్చి బంగారు ముల్లెలువిప్పి వానిని ఒర చూచి తూనిక వేయుదురు. వారు తక్కిన ధూర్తులయిన వారిని జేరనీయక తల్గాభము తాముపొందం బ్రయ త్చించుటయు స్వభావముగాన యావిషయమే యిటయనుసంధింపంబడినది. వనంతర్తువున సంపెంగ

380 వను చరిత్రము మొగ్గ లుపవనమండలమందుం బొటమరించెననియు గాడ్పు వానిపయిజేకులు విచ్చి వికసింపంజేసి దాని వాసనలు నలుగడలం బర్వంజేసిన దనియు, ఆసంపెంగ తావికిం దుమ్మెదలు మూంగక తొాలంగు చున్నవనియు ఫలితార్ధము. బచ్చుశబ్దమునకు “నిషధేంద్రు బచ్చుకు౯ (శృంగారనై) 'వసుధజెల్లింపం దరమెయెవ్వారికైన, మెచ్చువాండొర వలరాచ బచ్చువాండు' “'దొరయంగనీవు' అనుటబచ్చులను మహద రక కర్తకన్వయింపవు. “నీర అని యుండిన లెస్స. అలం. న్లేషము. సమాసొోక్తియు. చ. రతిపతిధర్మకర్త బుతు | రా జబలావళి నొంచి యేంగు దు ర్మృతుల మధించి కైకొనిన । మానధనంబుల ముద్రవెట్టుచోం (బ్రతినవ దీపికాశిఖిం గ । రంగెదు లక్కయుంబోలె వంజుల స్థిత మయి తేంటి వెగ్గలపుం । దేనియ గ్రాయుట గంటివే చెలీ. 137 అ. రతిపతిధర్శకర్త = మన్మధుని ధర్మన్థాపకుండయిన, బుతురాజు = వసంతుండు, అని యర్థము. (మన్మథునికి ధర్మము అనంగా విల్లయిన పువ్వులకు వసంతుండు కర్తయని భావము. ఈ యర్ధమందు రతిపతియనెడు మన్మథనామము అనురాగ పర్యాయమయిన రతికిం బతియని యర్థాంతర (క్రోడీకారము చేత నుపయుక్తమగుచున్నది. ) 'రతిఃస్మరప్రియాయాంచ రాగే౭పిచి విశ్వము.) అబలా....మధించి- అబలా+ఆవళి = స్రీసమూహమును, నొంచి = విరహవ్యధపాలుచేసి, ఏంగు దుర్మతులః ఎడంబాసిబోవు చున్న దుష్టబుద్దులగుపాంధులను, మధించి = మర్దించి, కైకొనిన మానధనంబులనెల్లణ = పుచ్చుకొన్న మానమనెడి ధనములును - అనంగా వారిప్రణయకోపములనెడి ధనములను ముద్రవెట్టుచోక = ముల్లెలు గట్టి సికాముద్రచేసెడు సమయమందు, ప్రతినవ దీపికాశిఖిజ = ప్రతిదీపపుం గొడిమోందను, కరంగెడు లక్కయుంబోలెక =కరంగినదై కొంతజాజుచున్న లక్కయోయన్నట్లు, వంజులస్థితమయి = (వంజులో. శోకే' ఇటదీప శిఖతోడి సామ్యముబట్టి) రక్తాశోకము పువ్వుమొనయందు నిలిచి, తేంటి = తుమ్మెద, వెగ్గ లపుందేనియ = వెక్కసమయినతేనెను, క్రాయుట౯ = వెడలంగ్రక్కుటను, చెలీ = గిరికా, కంటివే = చూచితివా? ఎజ్బయశోకపుప్పపుకొన దీపముమొన; ఆ పువ్వుపయి వ్రాలియున్న తుమ్మెద దీపము మొన పయి కాలుచున్న లక్క అది వెడం(గ్రక్కు తేనె కాజుచున్న లక్క ; అని ఉపమానోపమేయ భావము తెలియునది. రక్తాశోకములు పూచుట పాంథులకు విరహోద్దీపకముగా నున్నదనియు ప్రోషిత భర్తృకలకు మనోవ్యధాకరముగా నున్నదనియు భావము. తమ్ముడించి పోవువారిని నిలువంజేయని దౌర్చల్యము గల వారుగాన '“అబలలు” ప్రణయకోపమున దయలేక పోవువారుగాన '“దుర్శతులు!. *'మథించి” కలంచి నలంపనిచో దాంచిన ధనమియ్యరు. ప్రణయకోపమును దిగవిడువరు. వసంతున కీపనియేలన “బుతు రాజు రాజుగదా. రాజేకదా దండ్యులను దండించి ప్రోగుచేసిన ధనములనెల్ల ముద్రవెట్టుట. రాజయి నచో పాంథులను దండింపనేల? రతిపతికి ధర్మకర్తగదా. స్తీ పురుషులకు రతిగలిగించువాని ధర్మము లకు నిర్వాహకుండగుటచే స్రీలనెడంబాసి విరతితోం బోవువానిని దండించుట. తేంటి తీపయిన తేనియను గ్రాయుట యేలన నది 'ెగ్ద్గలి మయినందున; లేకున్నం (గగ్రాయుటగలుగదు. దీనిచేపూంచిన పువ్వుల పెంపుసొంపు ధ్వనితము. అలం. సమాసోక్తి, ఉగ్ర్రేక్షము. ఉ. తుమ్మెద త్రిమ్మరీండు పయిం | దోంచు పిశంగిమ పద్నినీనిశాం క మృది తాం బరాగపటిం ॥ గప్పి మధువ్రతిం జేరంబోవుచుజ

తృతీయా శ్వానము 381 నమ్మిక కంగజ ప్రహర । ణమ్ముల ముట్టెడుం జూడవమ్మ ప ల్లొమ్మలం జెందువారలు త । గుల్విరియాటలు నేరకుందురే. 188 అ. తుమ్మెద టత్రిమ్మరీండు = ((త్రిమ్మరీండనంగా మిక్కిలియుం దిరుగువాందు-ఇక్కద) తుమ్మెద యనెడు మిక్కుబమయిన యనేక స్తీవిహారము గలవాండు, పయిందోంచు పిశంగిమ = పయిని గను పట్టునట్టి పసపురంగు అనెడి, పద్మినీనిశాంకమ్ము = (పద్మినియనంగా తామరతీంగయు పద్మినీ జాతి ప్రీయును, నిశాంకము = రాత్రిప్రాప్రమయిన చిహ్నము) పద్మినీజాతి స్రీదయిన, నిశాంశము = (నిశయ నంగా పసపు) పనపుచిహ్నము అని యర్ధము-పరపురుషనికి రాత్రి సంభోగము కలుగుటచే పద్మినితో రాత్రి గవగూడి దానిమేని పసపంటుకొన్న చిహ్నమనుట-(తుమ్మెదలు రాత్రులందు తామరల యందుం జిక్కువదుచున్నవి గావున రాత్రియందుం దామరపుష్పాడి యంటుకొన్న చిహ్నమని భావము) తుమ్మెదల వీంపు పిశంగిమకు. “అడరు నవీనభానుకిరణానల మంటినం గూడుకొన్న పు ప్పాడికొలుచెల్ల మోచికొని పోయెడు సంభ్రమ మొప్పం గంటివే పడంతి భవద్విహారవనపద్మసరఃకుముదాలయంబుల౬ వెడలుమిళింద బృందముల వీంపు పిశంగిమ కైతవంబునన్‌. (మనుచరిత్రము.) రాత్రిపేళ్లన్నియు పనపునకుం జెల్లును, అది = ఆ పద్మినీనిశాంకమ్మును, తాః = తాను, పరాగ పటి౯ కప్పి = తెల్లని పుప్పాడియనెడు వస్రముచేతంగప్పి, మధువ్రతిక = (మధువ్రతియనంగా ఆందు తుమ్మెద) మధువ్రతియనెడు నాయికను గలయంబోవుచు, నమ్మికకుక = ఆనాయికకు నమ్మికపుట్రెడి కొఅకు, అంగజప్రహరణమ్ములజ్‌ = మన్మధుని ఆయుధమ్ములను, ముట్టెడుక = ముట్టి బాసచేయు చున్నదని యర్థము. (మన్మధాయుధములు పువ్వులుగనుక పువ్వుల నంటుచున్నదని భావము.) చూడ వమ్మ = అయిన నిదివింతగాదు, ఏమనిన, పల్‌గొమ్మలం జెందువారలు = అనేక స్త్రీలను బొందు వారలు అని విరియాటలు-తగుల్‌ = తగులును-ఇది యుభయత్ర సాధారణము. విరియాటలును ౫ స్వేచ్భావిహారములనని విటపరముగా (విరులయందలి-అనంగా పువ్వులయందలి యాటలని భృంగపర మయిన యర్థము) నేరకుందురే = నేర్చియె యుందురనుట, పెక్కుస్తీలతోం బొందునట్టి విటులు, తగులాటములును, స్వేచ్భావిహారములును నేరకుందురాయని యర్థము. పెక్కుచెట్ల శాఖలందుం బొందె డు తుమ్మెదలు తగులాటమును పుష్పక్రీడయు నేరకుండనాయని యర్థాంతరము. పద్మరాగము ఎణుపుమించినపసుపు. సామాన్యముగాంబుప్పొడితెల్లనిది. కావుననే మొదటి దాని నంటుకొన్న పసుపుగా వర్ణించినాండు. ఆ పసుపు దెలియమికై తెల్లనిగుడ్డ (పరాగపటి) కప్పుకొనుట. బాసకు ఆయుధములు ముట్టుట ప్రసిద్ధము. ఒక స్త్రీతోంటోయి యుండియు లేదని బాసచేయుట నిరంకుశ పాపస్వేచ్చ. అది తగునా యన్నవో 'పల్‌....విరియాటలు నేరకుందురే' అట్టి వారికి స్వేచ్భావిహారము లేకున్నం దీఅదని యాశయము. అలం. రూపక సంకీర్ణమగు నర్ధాంతర న్యాసము. “అగంజ ప్రహరణ మ్ములు పర్యాయోక్తము. చ. అనిలకుమారకుండు మరు | దధ్వనిరోధిపలాశిమండలీ ఘనవనరాశిలోం బుడమి । కానుపు పద్మినిచిక్కి స్రుక్కంగా నినకరము(ద్రం జూపి వెల । యించి తదంబుజరోగపోళిం గై కొనుచుం బ్రవాలతేజమునం । గూరిచెంగంటె పలాశవీధులన్‌. 139

382 వను చరిత్రము అ. ఇందు 'అనిలకుమారకురి డనుటచే పిన్నగాడ్పుపరముగాను హనుమంతుని పరముగాను అర్ధద్వయము తెలియునది. అనిలకుమారకుందు = పిన్న వాయువని యర్థము. హనుమంతుండని యర్ధాంతరము. మరుత్‌.....రాశిలోజ -మరుత్‌+అధ్వ = (వా) కేచరమార్గమును, విరోధి = అడ్డగించిన, పలాశమండలీ = వృజషమండలముచేత, ఘన = గొప్పదగుచున్న వనరాశిలోజ = ఉద్యానవన సమూహ ములో-(హ) మరుత్‌ అధ్వనిరోధి = దేవతామార్గము నడ్డగించునట్టి, పల+ఆశిమండలీ = రాక్షస మండలమనెడి, ఘనవనరాశిలో౯ = గొప్పసముద్రములో, పుడమికానుపు పద్మిని = (వా) భూమియందుం బుట్టినతామరతీంగ-అనంగా మెట్టతామరతీంగ, చిక్కి (స్రుక్కంగా = చిక్కుకొని, వాడంగా (హ) భూమి కూంతురును పద్మినీజాతియు నయిన సీత చిక్కుపడి బాధపడంగా, ఇనకరము[ద్రజా చూపివెలయించి = (వా) సూర్యుని కిరణముల ్రసారమును కనంబటిచి - వికసింపంజేసి - (హు ఇనుండు-అనంగా పెనిమిటి-అగు రామునిచేతి యుంగరమును జూపి సంతసింపంజేసి, తత్‌....గైకానుచు = (వా) దాని తామరల యొక్క రాగముయొక్క - (ఇట రాగముచేత రాగాశయ మయినరాగము గ్రాహ్యము గాన) పుష్పాడియొక్క పంక్తిని గ్రహించుచు (హ) సీతాదేవియొక్క పద్మరాగమణిపాళిని గ్రహించుచు, ఇట పాలి యనంగా “పాళిఃకేతుర్ద్యజోలింగం నిమిత్తం వ్యంజనంపదమ్‌”' చిహ్నమును - ఆనవాలునని యర్థము. (ప్రవాళ....వీథులజ - (వా) పలాశవీధులజ = వృక్షవాటికలను-చెట్ల చాళ్లను, ప్రవాళతేజమునజ = చిగురుటాకులయొక్క కాంకితోడ, కూరిచెక, కంటివే-(హ) పలాశవీధులజ = రాక్షసులవీథులను, ప్రవాల తేజమునఃజ = ప్రకృష్ణుయిన వాలమందలి యగ్గితో, కూర్చెను చూచితివా. లంకకు నిప్పుదరికాలి పినాండు చూచితివా. పిల్లిగాడ్పు:, ఆకాశమార్గము నడ్డగించునట్లు పొడువుగా చెట్లగుంపులు పెరింగియున్న దట్టంపు టడవులలో నాకమెట్ట దామరతీంగ యాచెట్ల దట్టమువలన నెండసోంకమిచేచిక్కి యెండిపోవుచుండంగా, తాను చెట్లనడుమం దెజపిచేసి సూర్యకిరణము దానికిం దగులనిచ్చి వికసిల్లునట్లు చేసి యందలి పుష్పా డిని గొల్లకానుచు చెట్లచాళ్లునకు చిగురుటాకుల మొలవంజేసినవాండయ్యెనని యర్థము. సూర్యకిరణము తగులనియెడం జెట్లు చేమలు టెక్కానక పోవుట ప్రకటము. వాయుపుత్రుండయిన హనుమంతుండు దేవతలమార్గము నడ్డగించుచు మహాసముద్రమువలె విస్తరించియున్న రాక్షసమూహమునడుమ భూదేవికూంతురయిన సీత చిక్కి స్రుక్కుచుండంగా, నామె పతియగు రాముని యంగుళలీయక ముద్రనుజూపి సంతసింపంజేసి యామె పద్మరాగమణియయిన చూడా మణిని ఆనవాలుగాంగొని యంత లంకలో రాక్షసగ్భృహ వీధులందుం దనతోకళయందు ధగధగమందుచున్న యగ్నిని దరికొలిపెనని యర్థాంతరము. అలం. శ్లేషము. శా. అంచల్లీల హరించెం గొంచక యయు । క్వౌఘక్షమాభోగముల్‌ పంచాస్తుం డని యాకు లెత్తంగని పై । పైంగాంచన స్నానమా డించెజ మాధవుం డీసదాగతిని గం । టే కన్నెపున్నాగ మె క్కించెం గోకిలకాహళుల్‌ మొజయ నేం । గించెక వనీవీఢథులన్‌. 140 అ. ఇందు మన్మధ వసంతవాయు వ్యాపారములనుగొని ఒకరాజు పుత్ర విజయవార్తదెచ్చిన దూతకు సమ్మానములు చేయు ముచ్చటగావర్ణించి చెప్పుచున్నాండు. మాధవుండు=విష్ణుదేవుండని యర్ధము- వసంతుండనిభావము. పంచాస్తుండు=మన్మథుండు, అయుక్త....గముల్‌-(విష్ణ్రఅయుక్త = (అయుక్త)

తృతీయా శ్వానము 383 లనంగా తనతోంగలయనివారు-శత్రువులనుట) శత్రువుల, ఓఘ = సమూహముయొక్క క్షమా = భూముల యొక్క అఆభోగముల్‌ = నిందువిస్తారములను-వారిభూవిస్తారములు నన్నిటిని బూర్జ్హముగా ననుట, కొంచక = జంకక, అంచల్లీలజ = ఒప్పిదమగువిధమున, హరించె = పుచ్చుకొనెను. (వనం) మన్మథుండు, అయుక్త....గముల్‌ -అయుక్తులనంగాకూడనివారు-విరహివిరహిణీజనులు. క్షమయనంగా ఓరుపు విర హిజనులయొక్క నిండయిన తాలుములను హరించినాండని భావము, అని = ఇట్లనిచెప్పి, ఆకులుఎత్తక = (వి) పత్రికలెత్తంగా-జాబులెత్తిచూపంగా (వనం) ఆకులువీచుటచే లేచునట్లు చేయగానని భావము. కని = చూచి, ఈసదాగతిని = (వి) (సత్‌+ఆగతిని) మంచిరాకలగలవానిని-కొడుకు విజయవార్తను దెచ్చినవాండు గనుక శుభాగమనముగలవాండనుట - (వ) వాయువును, (మాతరిశ్వాసదాగతిః అ.) కాంచన స్నానము ఆడించె౯ = (వి) కనకాభిషేక మాడించెను-(వ) కాంచనమనంగా = సంపెంగ గనుక సంపెంగ పువ్వులచేం బర్వినవానిని గావించె నని భావము. సంపెంగ పువ్వులు గాలియందెల్లం దట్టముగా వ్యాపించియుందెననుట. కన్నె = గిరికా, పున్నాగము ఎక్కించెజ = (వి) మగయేనుంగును ఎక్కించెను. (వ) కన్నెపున్నాగమును = లేంతపొన్నవెట్టును, ఎక్కించెనని భావము. కోకిల కాహళుల్‌ = కోకిలధ్వనులవంటి తుతారాలు, మొరయః = మైోంగంగా, వనీవీథుల౯ = వనవీధులనెడు వీథులయందు, ఏంగించెజ = ఊరేంగించెను. (వ) తుతారాలవంటి కోకిల ధ్వనులు చెలంగంగా వనవాటికలందు పొలయునట్లు చేసెను. కంటె = చూచితివా.

శత్రువిజయమునకై పోయిన పుత్రుని విజయవార్తందెచ్చి జాబుమూలముగ రూపించిన దూతకుం దండ్రియగురాజు, కనకాభిషేకముచేసి యేనుంగునెక్కించి తుతారాలు మైోంగంగా వీధులయందు నూరే గింపంజేయుట ప్రసిద్ధము. శత్రువుల భూవిస్తారములునెల్ల మన్మథుండపహరించినాండని విష్ణునకుం జెప్పంగా వచ్చిన శుభాగతుండగు దూతకు నద్దేవుండిట్టి నమ్మానము చేసినాండని యర్థము. వసంతర్హువున మన్మధ సముద్దీపనముచే విరహివిరహిణీజనుల తాలుములెల్లం బూర్జముగా6 దూలినవనియు, గాలిమెల్లనిగతితో నాకులను గదల్బుచు సంపెంగపువ్వులం బర్వంజేయుచు లేంత పొన్నల నూంచుచు, వనవాంటికలందుం బొలసెననియు, కోకిలలు గూసెననియు భావము. కన్నెపున్నాగమనుచో 'సంస్కృతపదేన పరిమిత మాంధ్రపదం కర్మధారయోభవతి' అను నన్నయ భట్టీయము చొప్పున, సమానమని తెలియునది. పంచాస్త్రుండనంగా విరివియైన యస్రములు గలవాందని శత్రుభూవిజయపరముగా నర్థము వ్యంజితమగుచున్నది (కొంచక) భయపడక యని యర్థము. అయ్యో యని దయ చూపకయని భావము. ఆకులెత్తుట, నోటంజెప్పుటకంటెజాబులు చూపుటమటింత నమ్మికకుం బాత్రము. అలం. శ్లేషమును సమాసోక్తియు. తే. కానంగడుమౌని యై పెద్ద । కాలముండి, వాక్యసంసిద్ధి మాధవు ! వలనం గన్న మత్తకోకిలకవివాక్స । మాజమెల్లం, బంచమ్రుతి వింటివే । చంచలాక్ష్మి [41 చంచలాక్షి = బెళుకుంగన్నులదానా, కానణ = అరణ్యమందు, కడుక మౌనియై = మిక్కిలి మౌన వ్రతముదాలి, పెద్దకాలము, ఉండి-చిరకాలముండియని యర్థము. పదినెలలవణకుం బలుకుటలేక యుండియని భావము. మాధవువలన౬ = విష్ణుదేవునివలన, వాక్యసంసిద్ధి = మాటపరిపాకమును పొం దిన యని యర్థము. (మాధవువలనః = వసంతునివలన, పలుకుటను బొందిన యని భావము.) మత్తకోకిలకవి = మదించిన కోయిలయనెడు కవియొక్క లేక కోకిలక = చిన్నకోయిలయను, వి = పక్షి యొక్క యనియుం జెప్పవచ్చును. వాక్సమాజమెల్లజ=మాటలసమూహమంతయు, పంచమ'(శ్రుతి = పంచమవేదమయిన భారతమని యర్థము - పంచమ స్వరమని భావము. వింటివే = వింటివా.

384 వను చరిత్రము “పికః కూజతి పంచమమ్‌' అని కోకిల పంచమస్వరమును బలుకుచ్చుదని శాస్త్రము. పంచమథ్రు తియనంగా స్వరారంభకావయవమయిన శబ్ద్బవిశేషము, “ప్రథమ(శవణాచ్చబ్దషతూయతేహ్రస్వమాత్రకః సాశ్రుతిః సంపరిజ్టేయా స్వరావయవలక్షణా' (సంగీత శాస్త్రము) అడవియందుం బెద్దకాలము మౌనవ్రతము ధరించి తపముచేయంగా విష్ణుండు వాక్చరిపాటిని గృపచేసెననియు దానిచేం జెప్పినమాటలన్నియు భారతమువలె సకలపురుషార్ధబోధకములై యున్నవనియు నర్థము. భావము సుగమము. అలం. న్తేష మూలక కావ్యలింగము. మ. నునుంగప్రంపుటనంటివిప్పుపొర య । న్లో కెక్కి మాధ్వీమవో వనధిం బుప్పొడిదీవికిజ మధుకర | వ్యాహారు లేతేరంద

• ధ్ధన కర్పూరపటంబు లందుకొని వే। ద్మం గోరకవ్యూహమో హనముక్తావళిం దార్చె నీతరగుగా । దృబ్బాక్షి వీక్షించితే. 142 అ ఇందు, తుమ్మెదలను బేరగాండ్రుగాను, గాలిని తరగరిగాను, రూపించుచున్నాండు -అబ్బాక్షి= గిరికా, మధుకరవ్యాహారులు = తుమ్మెదలనెడు బేరగాండ్రు, నునుకప్రంపు టనంటి విప్పుపొర = నున్నవి కర్పూరపరంటి విచ్చుపార, అణ జోకు = అనెడుదోనెను, ఎక్కి మాఢ్వీమహావనధిఇ = పూందెనెయనెడు గొప్పసముద్రమందు, పుప్పొడిదీవికిణ = పుప్పొడి తిప్పయనెడు ద్వీపమునకు, ఏతేరక = రాంగా, తత్‌ ఘన కర్పూరపటంబులు = వారివయిన గొప్పకర్పూరములనెడి వస్తములను, అందుకాని = తీసికొని, ఈతరగుగాడ్పు = ఈతరగరిగాలి, వేద్మక = వేడుకచేత, కోర....వళి౯ = మొగ్గలయొక్క సమూహమనెడి మనస్సుహరించు ముత్తియములను, తార్చెను = పొందించెను. వస్త్రములను దీసికొని వానికిబదులుగా ముత్యాలిచ్చెననుట. వీక్షించితే = చూచితివా. ముత్తెములు సముద్ర పరివృతములయిన లంక మొదలయిన ద్వీపములందు మెండుగా దొరకును గాన, బేరగాండ్రు తమయూరియందలి యపూర్వములయిన గుడ్డలు మొదలగునవి యొత్తికొని యోడ లెక్కి యా దీవులకుంబోయి యాసరకులకు మాలుగా నాదీవిలోని ముత్తెములు గొనితెచ్చుట వాడుక. దీనినిబట్టియే యిక్కడ మకరంద రసమనెడి యొక మహాసముద్రమును దానియందు పుప్పాడితో నొక దీవియు కర్పూరపరంటినుండి వీడిన పొరతో నొకదోనెయుంగల్పించి తుమ్మెదలను బేరగాండ్రుగను వాని పయి నంటిన కర్పూరములను వస్త్రములుగను, గాలి తరగరిగను, ఆపుప్పాడి దీవిలోని మొగ్గ లను ముత్తెములుగను రూపించినాండని తెలియునది. తేనియ లవ్వారిగాంజిప్పి వెల్లిగొని యొక్కెడ నుం డంగా దాని నడుమ పుప్పాడితిప్ప యొక దీవివలె నుండెననియు, ఆ వెల్లిలో వీడిన కర్పూరపరంటి పొరయొక్కటి గొట్టుకొని యాపుప్పాడి తిప్పయొద్దకు గాలివడని బోవుచుండెననియు, ఆపొారయందలి వాసన లకుం మూంగి యందలి కప్పురపురజముచే నవి (బ్రుంగియుండెననియు. ఆతిప్పనుజేరంగా గాలికొట్టి వానిపయి కప్పురము దుమ్మునంతయుం జిమ్ముకొనిపోవంగా నవియు దరియందలి పూమొగ్గల యందు వ్రాలి యండగొనెననియుం దాత్పర్యము. అలం. రూపకము సావయవము. మ, అలినీలాలక కంటె చిల్క భవదీ । యాలాప లీలాప్తినిం పలరం గోరి విపక్సదాడిమ తరు | వ్యాలంబి శాఖాఫల జ్వలనావాజ్ముఖమై తపంబు సవరిం । పః సాగె నే లబ్బెడిం దలక్రిం దైన ననూనవాగ్ధహణ మే। ధాశక్తి బింబాశికిన్‌,. 148

తృతీయా శ్వానము 385 అ. అలినీలాలక = తుమ్మెదలవలె నల్లనయిన ముంగురులు గలదానా, చిల్మ భవ....లాప్తికా - భవదీయ = నీదయిన, ఆలాపలీలా = మాటల మురువుయొక్క ఆప్తిః = ప్రాప్తిచేత, ఇంపు అలరజ = . సంతోషము ఉల్లసిల్లంగా, కోరి = నీయొక్క వాగ్విలాసము తనుకులభించి యానందింపవలయునని కోరి యనుట, విపక్వ...ఖమై-విపక్వ = మిక్కిలి పండివిరిసిన, దాడిమతరు = దానిమ్మ చెట్టుయొక్క వ్యాలంబి = వ్రేలుచున్న శాఖా = కొమ్మయందలి, ఫల = పండనునట్టి, జ్వలన = అగ్నికి, అవాబ్ముఖమై వ అథోముఖమై, తపంబు సవరింప౯ సాగె౯ = తపస్సు చేయందొడంగను. అయినను, బింబాశికి౯క = దొండపండ్లు దినువానికి, తలక్రిందయినను = తలక్రిందుగాందపస్సు చేసినను, అనూన... శక్తి-అనూన= కొఅజంతలేని, వాక్‌[గ్రహణ = మాటలు గగ్రహించుటయందలి, మేధాశక్తి = బుద్ధిబలము, ఏల, అబ్బెది౯ = ఎందులకు లభించును - అనంగా లభింపదనుట. (దొండపండు దిన్నవారు 'సద్యోబుద్ధిహరంబింబం సద్యోబుద్ధికరీవచా” అన్నట్లు, బుద్ధిహీనులగుదరిని ప్రసిద్ధము) అగ్ని తేజుండగు సూర్యునింజూచుచు తపంబుసేయుటగలదు. ఇట పండిన దానిమ్మపండు అగ్ని దాని క్రిందుభాగము విరిసి లోనిగింజలు దెలియుచుండును గాన చిలుక దానియడుగుననుండి మొగము పైకెత్తుకొని దానిగింజలనుగొటికి తిను టచే నథోముఖమగుచున్నది. చిలుకకుం దలపయికిం (్రిప్పుట యధోముఖము. గిరికయాలాపలీల తపస్సిద్ధి చేతనే పడయందగినట్టిదిగాన, అట్లు చేసినను బింబాశియగుటచే నది పడయదయ్యెను. తపస్సు చేసి సంపాదించిన దాని మాటల బుద్ధియంతయు దొండపండు తోడనే హరించునుగదా. చిలుకపలుకల కంటె గిరిక పలుకులు తీయనివని ధ్వని. 'భవదీయ....కోరి.? ఉత్రేక్ష 'ఫలజ్వలన = పరిణామము” “అథో....సాగెను' అతిశయోక్తి. 'తల......బాశికికు అర్భాంతరన్యాసము. మ. అసితాబ్టేక్షణ చూడు కేతకి శివ । త్యాగాపవాదంబు దీ ర్చ సముద్ధూళితధూళికాభసిత యై । బద్ధాళిరుద్రాక్ష యై యసిపత్రాసికం బూని నిల్చుటయు న | య్యష్టాత్ము త్రైలోక్యజీ వ సముజ్జీవక మైనమూర్తి దరియః । వచ్చె సదాక్షిణ్యతన్‌. క్షేశడే అ. అసితాష్టేక్షణ = నల్లకలువలవంటి కన్నులుగలదానా, కేతకి = మొగలిపువ్వు, శివత్యాగ అపవాదంబుః = శివునిచేత విడువంబడుటవలని నిందను, తీర్చజ = పోంగొట్టుకొనుటకు “నకేతక్యా సదాశివమ్‌” అనుటయిట అనుసంధించునది. సము...సితయై = లెస్సగాం బూయంబడిన తెల్ల పుప్పొడి యనెడి భస్మముగలదై, బడద్ధాళిరుద్రాక్షయై = కట్టంబడిన తుమ్మెదలబారనెడు రుద్రాక్షమాలికలు గలదై, అసి పత్రాసికక = మొగలియాకనెడుకత్తిని, పూని, నిల్చుటయుః = నిలువంగా, ప్రమాణము చేసికొను టకు సిద్ధపడంగా ననిభావము. అయ్యష్టాత్ము = అష్టమూర్తిలైన యా శివునియొక్క త్రైలోక్య = మూండు లోకములయందలి, జీవ = జంతువులకు, సముజ్జీవకము = ఉజ్జీవనకరము, ఐనమూర్తి = అనంగా నష్టమూర్తులలో నాకమూర్తియైన వాయువు, సదాక్షిణ్యతః = మోమోటముతోనని యర్థము - (దక్షిణుం డనంగా దక్షిణపు దిక్కువాండు వాని భావము దాక్షిణ్యము-దాక్షిణ్య సహితుండు సదాక్షిణ్యుండు గనుక, దక్షిణదిక్కు వానితనముతోడ భావము) దరియజ వచ్చెక = సమోపమగునట్లు గావచ్చెను - ప్రత్యక్షమా యెనని భావము. " మేనంతయు విభూతింబూసికొని రుద్రాక్షమాలికలు వైచికొని చేతంగత్తిని బట్టుకొని 'శివుండను (్రహించెనా సరి; లేకున్నంగత్తిచేత నజకుకొని ప్రాణములు విడుతునని ప్రమాణము చేసికొనుటకు సిద్ధపడంగా నతండు తనమూర్తులలో నొకమూర్తిరూపమున మోమోటమున డాయవచ్చెనని యర్థము.

386 వను చరిత్రము మొగలి నిలువెల్లం దెల్లనిబుప్పాడి గలుగుటయుం దుమ్మెదలు మూంగుటయు దానితేకులు గత్తివలె నుండుటయుం బ్రకటము. అట్లు కత్తిచేతంబూని నిలుచుటచే, శివుండు ముల్లోకముల కుజ్జీవకమయిన తన మూర్తిని బంపుట యను[గ్రహించినాదు. “సదాక్షిణ్యతన్‌” దక్షిణపు దిక్కుగాలి దానిపయిం బొలసె ననుట. అలం. హేతూత్రేక్ష. సమాసోక్తి. 'అష్టాత్మ' పరికరము. *'తైలో.... మూర్తి పర్యాయోక్తము. తే. కన్నె మరునకుం బూందూపు । లెన్ని లేవు, కన్నెగేదంగివిరి కెన । గావు గాక సూనబాణాభియాతికి | దీనిగాలి, సోంకినను గాదు తలయేజు । సోంకు నెపుడు.

అ. కన్ని = గిరికా, మరునకు౯ = మన్మథునకు, పూందూపులు ఎన్నిలేవు-అనంగా అనేకము లున్నవనుట, అవియన్నియును, కన్నెగేదంగి విరికి౯ = లేంత మొగలిపువ్వునకు, ఎనగావుగాక = సమా నములు గావుగాని, కన్నెగేదంగితో సమానమగుటతప్పందక్కిన గుణములేమో వానికింంలవనుట. అదేల నంగా, సూనబాజణాభియాతికిణ = మన్మథునికి శత్రువయిన శివునకు, దీనిగాలి సోంకినను, కాదు = సరి పడదు-దీనిగాలి సయితము విరోధించుచున్నదనుట. తలయేలు సోంకునెపుడు = తలనొప్పి యెప్పుదును గలుగునని యర్థము. తలయందలి గంగ యలముకానునని భావము.

ఒకదాని గాలియుందగులరాదనుట అదియెంతమాత్రము గిట్టదనుటకు జాతీయము. ఏలనంగా “తలయేలు సోంకును' గాలికే తలనొప్పి గలుగుచున్నది. కావుననే మన్మథునకుం దనశత్రువయిన శివుని నొప్పించు బాణములలో నింతటి పనివడిగలది లేదు. తక్కిన పూవుదూంపులు పోయి (గుచ్చుకొని నొప్పించునవి ఇదియోపోయి నాటక తనగాలి సోంకినంత మాత్రనే తలయేలు గలిగించునది. కాంబట్టి యవియన్నియుం దనతో సొటికావు. కన్నె గేదంగియనుట మజఖింత మోహోద్దీపకత్వమునకు 'కామనిశి తాస్త్రములు తత్కోమలతరలతలు చిగురుంగొమ్మలచేవల్‌ అని యున్నదిగదా. అలం. శ్లేషానుప్రాణితమగు కావ్యలింగము.

చ. కనం బద మూనం బాడం బలు | కజ మొగమెళ్తుకొనజ మదింపంజే

య నలమం జల్ల నూర్చ నగ । నంటను జాలవు గాక కాంకచే

ఘనకుచ పువ్వలీవె తిల | కంబు నశోకముం బ్రేంకణంబు గోం

గును గనకంబుం గేసరముం | (గగోవియు వావిలి పొన్న మావియున్‌. 146

అ. ఘనకుచ = గచ్చిగుబ్బలు గలదానా కాంకచేజ = విరహతాపముచేత, కన = చూచుట కును, పదము+ఊన౯ = కాలుమోపుటకును, పాడక౯, పలుకజ, మొగమెత్తుకొనకా = ముఖరాగము కనంబబుచుటకును, మదింపజ చేయజ = ముఖసీధువు నించుటకును, అలమజ౬ = కౌంగిలించుటకును, చల్లనూర్చక = చల్లని యూర్పుగూర్చుటకును, నగక, అంటను, చాలవుగాక = ఓపక యున్నావుగాని, " తిలకంబు౯ = బొట్టుగుచెట్టును, అశోకము౪, (ప్రేంకణము =మంకెనతీంగయు, గోంగును = కొండ గోంగుచెట్టును, కనకంబు = సంపెంగయు, కేసరము = పొగడచెట్టు, కోవియు౯ = కోవిదారమును, వావిలి, పొన్న మావి = తియ్యమామిడి చెట్టును, పువ్వులీవె = పుష్పములు సమర్పింపవా, నీవుపయిని చెప్పినట్టు లూరక చూచుట కాలముట్టుట మొదలుగా నిట్టిరవంత యనుగ్రహము చేసిన చాలునే, అంత మాత్రనే యవి వలయుపువ్వులను నికిచ్చునే యనియర్ధము. చూచుట మొదలయిన దోహదములును బదింటినిజేయంగా తిలకాదులు పుప్పించునని యాశయము. క్రమాలంకారము.

సీ. కలికి నీచేపట్టు ! కలది మాకందంబు, సతి నీవు గనునది ! సరసతిలక ్క మబల నీయెదం జేరు! నది తావి[గ్రోవి తా, య్యలినీవు పదముంచు | నది యశోక

తృతీయా శ్వానము 387 మతివ నీ యిరవాందు । నది దగుంబొగడ బిత్తరి నీవు నగునది । దా నమేరు వమలాంగి నీదురా । గము గన్నది ప్రియాళు, వగజ నీవెదిరించు । నది సువర్డ

తే. మింతినీచేం గృతాశ్వాస । మింద్ర సురస, మళికచ భవన్మృదూ క్తికర్థాభరణముం గాంచునది కర్ణికారంబు । గానంగాన, నెరవుసేయక చెలి వీని । విరులుగొనుము. అ. కలికి = గిరికా, నీచేపట్టుగలది మాకందంబు = నీచేతి తాకుండు గలది మామిడిచెట్టని యర్థము - నీచేత నూనెడివస్తువే మాకు అందమైనదని యర్థాంతరము. “'మాకందర్చుని ములుకులు, మాకందము లగుటంజేసి । మాకందంబుల్‌ మాకందములను క్రియందగ, మాకందాగ్రములం బికస । మాజము నిలిచెన్‌. (భాగవతు లేక మా యనంగా లక్ష్మి “ఇందిరా లోకమాతా మా రమా మంగళ దేవతా అని లక్ష్మీమూల మయినదని యర్ధము. సతి, నీవు కనునది = నీవుచూచునది, సరసతిలకము = రసవంతమయిన తిలక వృక్షము - నీచూపుచేత నది సరసమగుచున్నదనుట - (నీచూచిన వస్తువే సరసమయిన వానిలో మేలయినదని - మిక్కిలియు సరసవస్తువని - అర్భాంతరము) అబల, నీఎదజ చేరునది = నీతొమ్మునం జేరునట్టిది, తావిక్రోవి = వాసనగల క్రోవిచెట్టు, (నేవుటొమ్మునంజేర్చి యాదరించువస్తువే పరిమళము లకు స్థానమనియు ఎదంజేర్చుట యనంగా కౌగిలించుటయు మిక్కిలి యాదరించుటయు) తాయ్యలి, నీవు పదముంచునది = నీవు కాలుతాకించునది, అశోకము = అశోకవృక్షము - (నీవడుగుపెట్టిన వస్తువే శోకరహితమైన దనియును.) అతివ, నీయిరవు ఒందునది = నీదయిన కలుపుక్కిలింతను బొందునట్టిది, తగుబొగడ = అర్హ

మయిన ఫాగడచెట్టు-(ఇరా' శబ్దము సురయందు వర్తించును. “గంధోత్తమా ప్రసన్నేరా కాదం బర్యః పరిస్రుతా' అ. ఇరవు+ఒందునది = ఇరవొందునది యని ప్రధమమింది కచటతపలకు గసడదవాదేశము -ఇరవు+ఒందునదియని యర్ధాంతరమున విభాగము. నీనెలవును బొందుచున్న అనంగా నీవున్నచోట నున్నట్టివస్తువే, తగుక పొగడక౯ పొగడుటకుం దగును. అర్ధమున 'తగుంబొగడి = 'తగునట్టి పొగడ అని తద్ధర్మవిశేషణముతోడి విశేష్యముగాను అర్థాంతరమున “తగుక పొగడకా అనితద్ధర్మక్రియ తుమంతముగాను (గ్రహించునది) 'తగుంబాగడి యనునది క్రియాజన్యవిశేషణ సమాసము. నకారముమ క్రియాపదావయవముగనుక నిక్క డలుగ్విషయముగాదయ్యెను. కాంబట్టీ పరమందలి “పి 'ఐ” యయ్యెను. “మించుం (గ్రొమ్మించు” ఇత్యాదిపదములందుం బలెనని (గ్రహించునది. బిత్తరి = గిరికా, నీవు నగునది తాను అమేరువు = నీవు నవ్వందగినది పొన్నవచెట్టు-(నిన్ను నవ్వించునట్టి వస్తువేమేరువు-మేరువంత గొప్పది యనియును) అమలాంగి, నీదురాగముగన్నది = నీయొక్క గానమును గాంచినదే, ప్రియాకువు= ('ప్రేంకణమని యర్థము (నీయనురాగమొందినదే హృదయంగమమనియును. ప్రియగతౌ అను ధాతవును బట్టి హృదయమును గాంచునది గావున ప్రియాకువని తెలియునది) అగజ నీవు, ఎదిరించునది = మొగమెదురై నిలుచునది - అనంగా ముఖరాగము నించునది, సువర్ణము = సంపెంగయని యర్థము (నీచేత ఎదిరింపంబడు వస్తువే బంగారమనియు)

• ఇట్ల “తగుంబాగడ' అనుచో తద్ధర్మార్ధక విశేషణ సమాసమున తద్ధర్మవిశేషణములకును నుకా రాంతములకు షష్టీ సమాసమందుంబోలెం గచట తపలు పరంబులగు నపుడు నుగా గమము వచ్చుట గలదు. ఇందులకు మనుచరిత్రమున.

చ. ప్రభలు నభోవిటంకమున । భానుమరీచులం బ్రోదిసేయం గౌ స్తుభనిభ నూత్నరత్న పరి । శోభితమై గరుడాశళ్ళవేది రు

388 వము చరిత్రము గ్విభవము పొల్పగుం జవిక ॥ విద్రుమ పాదసువర్దపీఠిమైం బ్రభుతదలిర్చ మామ వను । పన్‌ వసియించె నుదంచితస్థితి= (౫, ఆ ౨౬౯) శా, కాంచెన్‌ భూవిభుండొక్కనాండు కనకా । ఖర్వప్రభామంజులా స్యాంచన్న్మేచకరత్నవిభ్రమ సనా | ధానూనద్భగ్రోచుల౯ మించుంబాయపు లేడి పిండు తనుం గూ .ర్మిం జుట్టి రాం దద్వనో దంచద్భూూమిం జరించునొక్క వహరిణో । త్తంసంబు నింపారంగాన్‌. ఇందే 'ఆరుందీవల నుల్లసిల్లులలితో ద్యానంబనూనంబుగకా అని యున్నది. ఇంతి నీచే౯, కృత+ఆశ్వాసము = చేయంబడిన ముఖవాయువుగలది. ఇంద్రసురసము = వావిలి చెట్టని యర్థము - (నీచేత, కృత+అశ్వాసము = చేయంబడిన, యూజఅడింపుగలవస్తువు, ఇంద్రునకు మిక్కిలి ప్రియమనియు) అళికచ = తుమ్మెదలవంటి కురులుగలదానా, భవత్‌మృదు+ఉక్తి నీయొక్క మెత్తని సల్లాపమనెడి, కర్ణాభరణము కాంచునది = చెవి చెలువుకొను సొమ్ములయినపువ్వులను బుట్టించు నది, కర్ణికారంబు = కొండగోంగుచెట్టని యర్థము. 'అథద్రుమోత్పలః కర్ణికారః పరివ్యాధః' అమ. నీమాట లనెడి కర్ణములకు భూషణముగాంచినవస్తువే కర్ణికాయుక్రమనియర్థాంతరము. అనంగా నలంకృతమయిన కర్ణము గలదనుట, 'కర్ణికాం కర్ణభూషణం ఇయ ర్తీతి కర్ణికారఃణ అని సమాసము. 'బుగతౌ' అని ధాతు వ్యుత్పత్తి. “కర్ణికా కర్ణభూషణే' అమ. కాంచుటయనంగా ప్రసూతియగుటయును పొందుటయును, కాన= కాంబట్టి, కానను = ఈవనమును, ఎరవుసేయక = వేజుగాం దలంపక, చెలి = గిరికా, వీనివిరులు గొనుము = ఈచెట్లయొక్క పువ్వులను సం(గ్రహింపుము. ఈవనము ఎరవుగా దలంపవలదు. ఏలన అన్నియును నీచేపట్టుగలది మొదలయినవిగానే యున్నదిగాని వేణుగాదనుట. విరులుగొనుము “చేపట్టు కరస్పర్థాదిదోహదములుచేసి మామిడి మొదలగు వాని పువ్వులు (గ్రహింపుమని యర్థము. ఊరక చేతనంటుట మొదలయిన స్వల్పానుగ్రహములపచరించి వలయునన్ని పువ్వులు కోసికొానుమని యర్జాంతరము అలం. శ్లేషమూలకకావ్యలింగము. క. అని వనితలు జవ్వని క, వ్వని విభవముందెల్పి కమ్మ । వలపులు గొనుగా ద్చెనయమికి ఫణులం బెనంచిన యనువున జడలడరం గుసుమ । హరణోత్సుకలై.

. అ. అని = ఇట్లని, వనితలు = స్త్రీలు, జవ్వనికి౯ = గిరకకు, అవ్వనివిభవముక, తెల్పి, కమ్మవ లపులు = మంచివాసనలను, కొను = హరించునట్లి, గాడ్పు = మలయమారుతము, ఎనయమికి౯ = సోంకకయుండుకొలకు, ఫణులః = సర్పములను, పెనంచినయనువునక = పెనవేసి చుట్టవేసికొన్నారో యనునట్లుగా, జడలు, అడరక = ్రకాశింపంగా-కమ్మవలపులగాడ్పు సోంకకుండుటకై. వాని నాహా రించుసర్పములనుదమపయినని గట్టి పెట్టుకొన్నారోయనునట్లు జడలున్నవని భావము. ఇదియే '“పాముకోఅ లతోడసాముచేసినగాడ్పువిసపువిత్తెసోంకివెగటుచూపా (విజయవిలాసము. ) “ఉరగపూత్మారధూమో(గ్ర . గంధముం బాసిపొలయుంబోయీతావిమలయపవనుండు*. (మను) అని మందమారుతమునకు విరహి జనుల నేంచుగుణము పాము నూర్చుల విసముతోడి కూడికచేత నని యనుసంధించుట గలదు. కుసు మహరణ ఉత్సుకలై = పువ్వులకోయుటయందు కుతూహలము గలవారై. మింది కన్వయము-జడలు వ్రేలుచుండినచో చెట్లకొమ్మలకుం దగులువడునని పువ్వులు గోయంబోవునపుడు పెనంచి కట్టుకొనుట సర్పసామ్యముచేతనే కాక కుసుమహరణ సమయనిరచితోద్భృందనమునను జడలదీర్థత మఖింత మురు వుగాం దుటారించుచున్నది. అలం. ఉ్రేక్ష

తృతీయా శ్వానము 389 వృషభగతి రగడ బాల బాలరసాల మిది పిక । పాలి పాలిటియమరసాలము గేలిం గే లిడి (గ్రుచ్చం గడురా | గిల్లు గిల్లుము తత్ర్రవాలము కొమ్మ కొమ్మం గదల్చి నన గై ః కొనక కొన కది యేల నిక్కెదు ర మ్మురమ్మున మోపం గురువక । రాజి రాజిలు నెంత పొక్కెదు నాతి -నాతిచిరప్రసూత న । నంటి నంటి కదల్ప నేటికి నీతి నీతిలకంబు వలప్పులు | నించు నించుక చూచుబోటికి నోమి యోమితమధ్య నీపద । ముంచు ముంచు నశోకవాసన లేమ లేమరువములు నీ కవ । లీల లీలల వీంకలోం జన రామ రా మన కొనరంగూర్చుస । రాలు రాలుతు ననలు వైళము భామ భామహనీయ మగు నీ । పాట పాటవమునం బ్రియాళము నింతు నింతుల కంటం బుప్పొడి | నెరసు నెరసులు పల్క నింతయుం గాంత కాంతముఖానురాగము । కనక కనకము పూయ దెంతయుం గ్రావ్వి క్రొవ్విరి మొగ్గ మరుబరి । గోల గోల యి దేల దాంటితి నవ్వ నవ్వనవాటిం బొన్నలు । ననుచు ననుచు నెబుంగం జాటితి ముదిత ముదితమనోబ్దయై తెలి । మొల్ల మొల్లము మెచ్చె మాటికి మదిర మద రహిం బూని వకుళము । మన్న మన్నన మధుపకోటికిం జెలువ చెలువపుందావియూరుపు । సిందు సిందుర మింపు మొజంగ వలదు వలదురుమధుమధు(వ్రత । వాసవాసంతికలు దూజంగ వనిత వనితరులతల యలరుల । వాడి వాడితి కొప్పువ్రేంగున వెలయ వెల యని చూపెదవు కురు | వేరు వేలుగంబల్కందగుదువె యలసి యలసిరిగంద మదరెడు । నాడ నాడ భుజంగి వగుదువె వాసి వాస్‌ తెమల్లురా విర । వాది వా దిడ వత్తు రింతులు గాసిగా సిర మంటె నలంపక | కప్పు కప్పుర మేల అంతులు లతిక లతికమనీయకరకిస |! లయములయమున నాదె నిత్తటి నతను నతనుయశోభరం బన । నలరు నలరులు చూడబిత్తరి తొవితా విది గంధవహకం । దళము దళముగ వీచునెప్పుడు కావ కావలిజాజు లిపు దవి ।! ఘనము ఘనములు మించు నప్పుడు * మూలమూలల మళవ్లైె లెంతటి | మోహమో హరిణాక్షి దాంచితి యేల యేలకిపొదలు వెదకెద ! వింత వింతలె యెందుం జూచితి గోర గోరంట నించితివొ కలి । గొట్టు గొట్టుగం గోయం బొసంగవు

390 వను చరిత్రము నారి నారికండపుంబాలెలు । నాకు నాకులవృత్తి నాసంగవు కలయ కలయకలంకకేతకి । కళిక కళికచ పలజచెం బిల్తమె యళికి యళికి వడంకె నీయిభ । యాన యాననవిల్తుం గొల్తమె. 149 అ. ఈరగడయందు చెలులు పువ్వులుగోయు సమయమం దాదుకాను వాక్యములున్నవి బాల= ఓ చెలియా, బాలరసాలము ఇది = ఈలేంత తియ్యమామిడిచెట్టు, పికపాలి.....సాలము = కోకిలకదుపుల పాలిటి కల్పవృక్షము. అనంగా చిగురుటాకులచేత నఖభీష్టసిద్ధి గావించునదని భావము, కేలిజ = క్రీడచేత, కేలు+ఇడి, [గ్రుచ్చక = చేయిపెట్టి గ్రుచ్చంగానే, కడు॥ రాగిల్లు = రంజించును కనుక, తద్‌+ప్రవాళము = దానిచిగురును, గిల్లుము. 'కరస్పర్శేచ మాకందః అ. హస్తస్పర్భమనెడి దోహదముచే తియ్యమామిడి రంజిల్లుచున్న దని భావము. నీవు చేయిపెట్టంగానే రంజించునని యర్థము. 'అమరసాలము” (ప్రధమాం తముగనుక పరమయిన కేళి గేలియయ్యెను. కొమ్మ = గిరికా, కొమ్మను కదల్చి = విదిల్చి, ననః = పువ్వును, కైకొానక = చేకొనక, కొనకు, అదియేలనిక్కెదు = కొమ్మకొనకెందులకు నిక్కుచున్నావు. కొమ్మను. బట్టి యాడింపగా పువ్వులు తనంతటనే రాలుచున్నవి. దాని కొనయందలి పువ్వునకు కాలునొవ్వ నిక్క నేలయనుట రమ్ము = ఇటురమ్ము, ఉరమ్మునక = తొమ్మునందు, మోపక = అనించుకొనంగానే, కురవక రాజి = ఎజ్జపువ్వుల పెద్దగోరంటబంతి, రాజిలు౯ = ్రకాశించును-నీవు. తొమ్ముంజేర్చుకొని యాదరించినంతనే యది యుల్లసిల్లునని యర్థము. ఎంతపాక్కెదు = ఎందుకుం దపించుచున్నావని యర్థము. “అలిజ్బనాత్మురవకళి అన్నట్లు, ఆలింగనరూపదోహదముచే కురవకములు ప్రకాశించునని భావము. నాతి = గిరికాా న+అతి చిరప్రసూత = కొన్నిదినములనాండు గెలవేసిన, అనంటి౯ = అరంటి చెట్టును, అంటి కదల్పనేటికిక = ముట్టియాడింపనేల - గేలవేసి కొన్నిదినములే మైనదిగాన ముట్టి యల్లలార్చిన గెలకు హానియని యర్థము. నీతి = నయముతోడ, ఈతిలకంబు- ఈబొట్టుగుజెట్టు, ఇంచుక, చూచుబోటికిక = తనవంకం జూచునట్టి పడంతికి, వలపులు = వాసనలను, నించును = నిండించును. ఊరకకన్నెత్తి చూచినంజాలును. వలయునంత వాసనలు గుబాలించునని యర్థము. లేక, వలపులు = (ప్రేమలునించును -కన్నెత్తిచూడంగానే యెంతో వలపుగల సెయ్యముదియ్యములు నెఅపున నియు '“తిలకోవీక్షణేనచి అన్నట్లు, ఆలోకన రూపదోహదముచే తిలకము పూంచునని భావము. ఓ మితమధ్య = కొలదిపాటి నడుమగలదానా. ఓమి = పోషించి, నీపదముఉంచు = నీయడదుగెత్తి పయిని పెట్టుము. అశోకవాసన, ముంచు = క్రమ్ముకొనును. నీవడుగునెత్తి మోపినంతచాలును - అశోకము వాసనలు గుబాళించునని యర్థము. 'అశోకశ్చరణాహత్య్వా” అన్నట్లు, పదతాడనమనెడి దోహదముచేత అశోకముపూయుచున్నదని భావము. లేమ = చెలియా, లీలల వీంకలోజ చనజ = లీలావివోరములు సేయునపుడు, లేమరువములు నీకు, అవలీల = మిక్కిలి సులువుగా దొరకును. రామ = చెలియ, రా = రమ్ము, ననలు వైళమురాలుతును = పువులు శీఘ్రముగా రాల్చుచున్నాను. మనకు, సరాలు = దండలు, ఒనరః కూర్చుము. భామ = చెలియా, నీపాటపాటవమునక = నీగానసామ ర్ధ్యముచేత, 'ప్రియాళము = ప్రేంకణము (ఇది అకారాంతమగుటకు “చూతైః ప్రియాళైః పనసైఃఇ అని శ్రీభాగవతము) భామహనీయము = కాంతిచేత గొప్పదిఅవును. నీపాటనేర్పునకు నిది యెంతో తెలివి తొలంకాడునని యర్థము. '“గీత్యాప్రియాళుళ అన్నట్లు గానరూప దోహదముచేత ప్రకాశించుట తెలియు నది. ఇంతులకంట£ = చెలులకన్నులందు, పుప్పొడి = పుష్పపరాగపు, నెరసులు, నింతును= నింపుదును, ఇంతయుః, నెరసులు పల్కను = తప్పులు చెప్పనని యర్థము. నిజముగానే పుప్పాడినింతును గల్లగా

తృతీయాశ్వానము 391 దనుట, కాంత=చెలియా, కాంతముఖ అనురాగము= గిరికయొక్క ముఖరక్తిమను, కనక=చూడక, కనకము=సంపెంగ, ఎంతయు॥ఇ =ఎంతమాత్రమును, పూయదు=పుప్పింపదు. అనురక్తితో మనగిరిక మొగము కనంబటథిచెనా చాలును-పూచునని యర్థము. “'ముఖరాగేణచంపకళ అన్నట్లు, ముఖరక్తిమయను దోహదముచేత సంపెంగ పూచుననిభావము.

గోల=ముద్దరాలా, క్రొవ్వి=మదించి, ఇది క్రొవ్విరి=ఈకనంబడు కొత్తవికనించినపువ్వు. మరుబరిగోల=మన్మథునిబాణముగదా, ఏలందాంటి తివి=దానినెందులకు దాంటితివే-ఆయుధమును దాం టరాదుగాదా, ఇద్దేల=ఇదియేల “ఇత్యాదులందలి “ఇది” అది” వాక్యాలకారార్థవులు. అవ్వనవాటియందుఖ్‌తోంపుచాలువందు, పొన్నలు, నవ్వక, ననుచుణ =పూచును, అనుచు, ఎలుంగక, చాటితిని=తెలియంజెప్పితిని గదాయని యర్థము. సమేరుర్దసితేనచ' అన్నట్లు హసనరూపదోహదముచేతం బొన్నలుపూయుననిభావము. ముదిత=ఆచెలియ, ముదితమనోబ్దయై =సంతసించిన మనఃకమలము గలదె, తెలియ మొల్లమొల్లము=తెల్లనిమొల్లపువ్వుల సింగారమును, మాటికి౯, మెచ్చెనని యర్థము. వకుళము=పొగడచెట్టు, మదిరజ =మద్యముచేత, మదిరహిజ పూని=వికాసమునొంది, మన్నక =ఉండి నట్టయినచో, మధుపకోటికి౯ =తుమ్మెదల సమూహమునకు, మన్నన=బహుమతియగును అని యర్థము. మధుపశబ్దమిట సాభిప్రాయము. “వకుళో ముఖసీధునా అన్నట్లు సురాగండూషరూప దోహదము చేతం బొగడ చెట్లుల్లసిల్లునని తెలియునది. చెలువ=చెలియా, సిందురము =వావిలిచెట్టు, ఇంపు, మొోజంగకా, చెలువపు6 దావియూరుపు= మనోహరమయిన వాసనగల ముఖవాయువును-నిశాసముననుట చిందుమనియర్థము. 'సిందువారో ముఖానిలాత్‌' అన్నట్లు సిందువారము ముఖవాయురూపదోహదముచేత పల్లవించుచున్నదని భావము. వలత్‌....వాసంతికలు=వలత్‌=తిరుగుచున్న ఉరుమధు =మిక్కుటమయిన తేనెగల, మధువ్రత=తుమ్మెదలకు, వాస=నివాసములయిన, వాసంతికలు=బండిగురివెందతీంగలు 'వాసన్తీమాధవీలతా' అ. దూజంగకా వలదు అని యర్థము. మధువ్రతశబ్దము సాభిప్రాయము. వనిత=ఓచెలియా, వని=వనమందలి, తరులతల= చెట్టయు తీంగలయు, అలరులక =పువ్వులను, వాడి=వ్యయపలచి, అనంగాం బువ్వులుగోసి, కొప్పు, (వేంగునజ =బరువుచేత, వాడితిక =బడలిపోయితివని యర్థము. మనము, మనముః, కోరి, చెలులకు మాటః తోడి చెలిమికత్తెల కియ్యక దాంచినయెడ గోంగునజ =ఈకొండ గోయమూలమున, మాటలువచ్చుక =వివాదములు రాంగలవు అని యర్థము. 'సల్లాపతః కర్ణికారఃి అని సల్లాపరూప దోహదముచేత కొండగో: గుచెట్టు పుష్పించునని భావము. కురువేరు, వెలయః =ఒప్పుచుండంగా, వెలయని =మిక్కిలి విలువగలదని, మాకు చూపెదవు వేలుగణ పల్మందగుదువె=భేదముగా మాట్లాడందగుదువటే, యని యర్థము. అలసి, అలసిరిగందము= ఆ శ్రీచందన వృక్షము, అడరెడునాడణ =ప్రకాశించుచుందెడుచోట, ఆడక క్రీడించుటకు, భుజంగి వగుదువే=సర్పాంగనవా యేమేయని యర్థము. భుజంగియనంగా విటకత్తెకును నర్ధముగనుకం బరిహాస గర్భమని తెలియునది. సర్పములు చందనవృక్షములనుజుట్టియుండుటయు నిట యనుసంధించినాం దు. వాసి౯ =తారతమ్యము, విడిచి, విరవాది =విరజాజిని, తెమల్తురా =కదలింతురా, ఇంతుల= తోడిచెలులు, వాదు ఇడక వత్తురు=జగడమాడ వత్తురుసుమోయని యర్థము. గాసిగాక =బాధకమగు నట్లుగా, సిరము అంటె =తలకెక్కెను, కప్పురముక ,నలంపక=నలిపిపొడిచేయక, కప్పు=కప్పి పెట్టుము. అంతులువల=కోలాహలము లెందులకు, ఇత్తటి౯ =ఈసమయమందు, లతికలు, అతి...కిసలయము= మిక్కిలి అందమైన, చేతులవంటి చిగుళ్లయొక్క లయమునక =లయచేత, ఆడెను.

392 వసుచరిత్రము బిత్తరి=చెలియా, అతను=మన్మధునియొక్క అతను=అధికమయిన, యశోభరంబనజ కీర్తి పెల్లిదమనునట్లుగా, అలరులు=పువ్వులు, అలరుక =ఒప్పును, చూదడ౯ =చూడంగా, ఇది=ఈచోటు, తావితావు=పరిమళముయొక్క స్థానము, కాంబట్టి, గందవహకందళము=లేంతవాయువు, దళముగజ =తఅచుగా, ఎప్పుడు, వీచును. ఆవలి జాజులు=అవ్వలి జాజితీంగలను, ఇపుడు=ఈ సమయమందు, కావకు=కనిపెట్టకుము, ఘనములు=మేఘములు, మించునప్పుడు=అతిశయించునపుడు, అనంగా వర్షాకాలమందు, అవి=ఆజాజులు, ఘనము=అతిశయము. అనంగా నావలి జాజితీంగలు వర్షాకాలమం దుం బూయుచున్నవిగాని యిపుడు పుపష్పింపపుగనుక వానిని గాచియున్నను పసలేదని యర్థము. ఓహరిణాక్ష్మి ఎంతటి మోహము =ఎంతమోహమోకాని, మల్లెలు =మల్లెపువ్వులను, మూలమూలలః =కనం బడకుండునట్లు చాటుచాటులనును, దాంచితి=దాంచిపెట్టుకొంటివని యర్ధము. ఏల, ఏలకి పాదలు, వెదకెదవు, ఇంతవింతలె=ఇంతటివింత లెక్కడనైనను గలవా, ఎందుక చూచిత=ఎక్కడచూచి నేర్చితివని యర్థము. గోరజ =గోళ్లయందు, గోరంట నించితివా=గోరంటాకునూటి గోళ్లకుం బెట్టుకొానుట ప్రకటము, అయిన, కలిగొట్టు=పాటలిపువ్వులను, గొట్టుగణ =అలవికానట్లుగా, కోయ౯ పొసంగవు=కోయుటకు వీలుపడదు-గోరంటాకు పెట్లుకొన్న గోళ్లెల్లగా నుండుటచేతను కలిగొట్లుపువ్వలు నెఅగానే భాంతువరో ధము గలుగును నా భావము. పం హ జ్రగా, అాంల్య నారి=చెలియా, నారికడంపు పాళెలు=కొబ్బరి బొండాలు, నాకు౯, వ్యాకుల పాటును, ఒసం గవు. అనంగా నవి యెంతపొడవున నున్నప్పటికి అనాయాసముగానెక్కికోయంగలుగుదునని భావము. కలయక= నాతోంగలయక, అల అకలంక కేతకి కళికకు౯ =కలంకరహితమయిన ఆ మొగలిపూ మొగ్గ యున్న దిక్కునకు, అళికచ=గిరిక, పటిచెక, పిల్లవె=విలుతమా-అనంగా మరణింవనెంచి యసిపత్రములుగల మొగలిపూమొగ్గకై పరుగిడినదిగనుక పిలుతమని యాశయము. ఈ యిభయాన గిరిక, అళికి=భయపడి, అళికిణ =తుమ్మెదకు, వడంకెక =కంపించెను. ఆ ననవిల్తుణ =ఆమన్మధుని, కొల్తమె= పూజింతుమాయని యర్థము. ఇది వృషభగతిరగడ. దీనికి నిరువది యెనిమిది మాత్ర లుండవలయును. లఘువొకమాత్రగలది, గురువు రెండుమాత్రలు గలదిగాన, యట్టిమాత్ర లిరువదియెనిమిదియని తెలయవలయును. పదియేనవమాత్ర మొదటయతి. రెండు రెండు పాదంబులాద్యంతప్రాసయుక్తంబులై యుందవలయును. దీని పాదములకు సంఖ్యానియతిలేదు. ఈరగడయందుం గావ్యగుణములలో నొకటియగుకాంతిగుణము చెప్పబడెను. కావ్యగుణములు, శ్లేషము, ప్రసాదము, మాధుర్యము, సౌకుమార్యము, సమతార్ధము, దీపనము, బెదార్యము, కాంతి, ఓజస్సు, సమాధి” యనిపది. అందు గాంతియనంగా చిత్రవర్ణ (క్రమస్థితులను మెండుగం గూర్చుట. చ. అని వనకేళి సల్పి లలి;తాంగు లతాంతలతాంతకోటిలో వనపవనానుషంగమున । వాసన వోవనివానిం దేనియలొ దొనంకని వానిం బుప్పాడులు | దూలని వాని మదాళిమాలికల్‌ చెనకనివాని భావభవు; సేవకు నేర్పున నేర్పరించుచున్‌. 150 అ. అని=ఇట్లు చెలులుచెప్పి, వనకేళినల్పి=వనివిహారము చేసినవారై, లలితాంగులు =స్త్రీలు, అతాంళత...కోటిలోజ -అతాంత=వాదని, లతాంతకోటిలో౬ =పువ్వులగుంపులో, వనపవనఅనుషంగము

తృతీయాశ్వాసము 393 నః అడవిగాలి సోంకుచేత, వాసనవోవనివానిక, తేనియలు, తొనంకనివానిని=చిందిపోకయున్నవానిని, పుప్పాడులు, తూలనివానిని=ఎగిరిపోకయున్నవానిని, మదాళిమాలికల్‌=మదించిన తుమ్మెదగుంపులు, చెనకనివానిః =ముట్టకయున్నట్టి వానిని, ఇట్టివగు, పువ్వులననుట, భావభవు సేవకుణ =మన్మథుని పూజకు, నేర్పునక, ఏర్చ్పరించుచు॥. మోందికన్వయము.

పవనము “వని సంబంధియ్రైనదే వాసనలం గొల్లలాడునది. కాన “వనపవనముూ' చేత వాసన వోవనివాని నన్నాండు. 'తేనియల్‌ దొనంకని' నిండి తనంతట చిందిపోవని తేనె. *మదా...చెనకని” లోనుండంగా త్రావంబడని తేనె, ఇట్టి వానినిగా నేర్చరించుటయే 'నేర్పు, వాసనలు, తేనె, పుప్పొడి అను మూటిచేతను బువ్వులు మరుని కారాధనపాత్రము లనుట. సీ. కుసుమవాసన లెల్లంగొల్లలాడితిమింకం, బజచుటామని యెంత | పర్వులిదునొ చివురుజొంపములెల్లం1జిదిమి వైచితిమింకం, బగజకోయిల యెంత । యెగసిపడునొ ఫలపరంపరలెల్ల । నులిచివైచితి మింకం, గొదమచిల్క లవెంత । వదరుకొనునా కమ్మందేనియలెల్లం ! గ్రుమ్మరించితి మింకం, గట్టల్క నళులెంత । చుట్టుకొనునా తే. యెజుంగరా దింతులార యీ । తెలవ నిచట మసలంగానీక తోద్లెండు । మనము గొనిన కుసుమ కిసలయ ఫల నవ । ప్రసవరసము లసమశరునకు నర్పింత । మనుచు వెడలి. 151 అ. కుసుమవాసనలెల్లకా =పువ్వుల వాసనల నన్నిటిని, కొల్లలాదితిమి=చూజపుచ్చితిమి. ఇంకః, పఅచుటామని= (ప్రల్లదపువసంతుడు, 'పఅుచునకు పేర్వాదులలోనిది టుగాగమము. ఎంత పర్వులిడునా =ఎంత దుముకునో, చివురుజొంపము లెల్ల =చిగురుటాకుల గుత్తులనన్నింటిని, చిదిమి వైచితిమి= త్రుంచివైచితిమి, ఇంకఃణ, పగఅకోయిల=శత్రువయినకోకిల, ఎంత, ఎగసిపడునొ=మిడినీపడనో, ఫలపరంపరంలెల్లజ =పండ్లగెలల నన్నిటిని, నులిచివైచితిమి=నలిపితిమి. ఇంకః , కొదమచిల్కలు అవ= ఆ పరువపువయసుగల చిలుకలు, ఎంత, వదరుకొనునొ=తప్పుకూంతులు కూయునో. కమ్మ దేనియ లెల్లజ,క్రుమ్మరించితిమి=ఒలకంబోసితిమి. కట్టల్మణ =మిక్కిలి కోపము చేత, అకులు =తుమ్మెదలు, చుట్టుకొను . నొ=చుట్టుముట్టునో. ఆమని పర్వులిడు ననంగా నంతట వ్యాపించుననియు, కోయిల ఎగసిపడునో యనంగా పక్షి గనుక ఎగిరివ్రాలుననియు, చిలుకలు వదరుకొనునో యనంగా పలువగల పలుకులు పలుకుననియు, తుమ్మెదలు చుట్టుకొనునో అనంగా గుంపులు గట్టి ముసరుకొనుననియు భావము. ఇంతులార, ఎఖుంగరాదు, ఈ తెటవ౯ =ఈ చిన్నదానిని, గిరికాదేవి ననుట, ఇచట, మసలం గానీక=జాగుగానుందనీయక, తోడ్తెందు=తోడ్కొనిరండు, మనము, కొనిన, కుసుమ...రసములు= పువ్వులును, చిగుళ్లును, పండ్లును, క్రొత్త పూందేనెలును, అసమశరునకు॥ =మన్మధునకు, అర్పింతము.అని పలుకుచు, వెడలి. మాంది కన్వయము. ఇందు శంకయనెడి సంచారిభావము చెప్పంబదెను. 'అనివ్టాభ్యాగ మోత్రేక్షా శంకా రోషాదికారణమ్‌.' క. మందార ముకుళ కుహళీ, కందళిత మరంద తుంది | క మిళింద వధూ బృందాఖినందితంబగు, మందానిల మొలయ విజిత । మార్గశ్రమథై. 152

394 వనుచరిత్రము అ. మందార...నందితంబు-మందారముకుళ=మందారవృక్షము మొగ్గలయొక్క కుహలళీ= గుత్తులందు, కందళిత=పుట్టుచున్న, మరంద=పూందేనెవలన, తుందిక=పెద్ద పొట్టగల-బలిసిన యనుట. మిళిందవధూ=ఆండు తుమ్మెదలయొక్క బృంద=సమూహముచేత, అభినందితంబు =మిక్కిలిస్తుతింపం బడుచున్నది, అగు, మందానిలము, ఒలయక =వీవంగా, విజితమార్గ(శ్రమలై=గెలువంబడిన -(పోయిన) దారిబడలిక గలవారై. ముందరి కన్వయము. (కుహళీశబ్దము పూగుత్తియందు వర్తించుటకు. చ. ్రతినవచారుకేసరప । రాగశలాటు మిళిందబ్బందచి (శ్రిత కుహళ్లీయుగంబుగతిం । గ్రేవలం గర్జకలాపరత్నని ర్ల్గతరుచిమంజరుల్‌ దనరం గాం (గ్రముకద్రుమకంరలక్షికిం బ్రతిభటవృత్తిం జూపెడును భామిని కంరము... (పింగళిసూరను చ. వనజముఖుల్‌ గనుంగొని ర । వారిత వారితరంగ రంగ న ర్తన సలిలభ్రమ (భ్రమణ । రంగదభంగ రధాంగధామమున్‌ మనసిజహోమకుందనిభ । మంజులకంజగతాళిధూమము౬౯ ధనదసరోజధామ సమ । ధామము నొక్క సరోలలామముకా 1538 అ. వనజముఖుల్‌=గిరికచెలికత్తెలు, అవారిత....ధామము౯ -అవారిత=వారింపంబదని, వారితరంగ=నీటి తరంగలనెదు, రంగ=నాట్యస్థానమందలి, నర్తన =నాట్యమందు, సలిలభ్రమ= నీటిసుడియందలి,.(భ్రమణ =తిరుగుట అనెడు సుడివలెం దిరిగెడి చక్రనాట్యముచేత, రంగత్‌= ఒప్పుచున్న, అభంగ=కీద్పాటులేని, రథాంగ=చక్రవాకములకు, ధామము =న్ధానమయినదియు- రూపకము. మనసిజ...ధూమము౯ -మనసిజ=మన్మధునియొక్క హోమకుండనిభ=వేలిమిగుండములతో సాటియైన, మంజలకంజ=అందములయిన (యెజ్ట) దామరలను, గత=పొందియున్న అళిధూమము౬ =తుమ్మెదలను పొగ-పొగవంటి తుమ్మెదలను-గలదియు, ఉపమ. ధనద...ధామముజ -ధనద=కుబేరుని యొక్క సరోజధామ=పద్మములకు నిలయమయిన మానసనరోవరముతోడ, సమ=సాటియైన, ధామము౬౯ =ప్రభ కలిగినదియు, ఉపమ. అగు, ఒక్క సరోలలామము౬౯ =మేటి కొలంకును, కనుంగానిరి. రంగమందు చక్రనాట్య మాడుట గలదు. ఇట నీటికరళ్లనెడు రంగమందు గుండ్రముగాం దిరుగలి యనెడి చక్రనాట్యము చక్రవాకములు చేయుచున్నవి. కార్యసిద్ధకై హోమగుండముల నగ్ని వేల్చుట గలదు. మన్మధుండును నెజ్బదామర లనెడు హోమగుండములందు వేల్చుచున్నాండు. వేల్చుటకు నడియాల మందుండి వెడలు తుమ్మెదలనెడు పొగయే. నిప్పువేల్వక పొగరాదు. ఇందువలన నతండు కోరిన కార్యసిద్ధి మోహనము. ఎజ్జదామరలనుండి వెడలుచున్న నల్లని తుమ్మెదలచాలును జూడంగా మన్మధోద్దీపక మగుచున్నదని భావము. ఇందు వృత్తనుప్రాసము. పీ. కనుంగొని కుజంగట మెలంగు వన దేవత లాత్మీయచిత్రపత్రలతాతిలకజాలకా లోకంబు లాలోకింపంగోరి కమలాకరముకురంబు వేమలు మెటుంగిడం (గ్రేవలం దొరంగు రాపాొడికైవడిం దట కటక రూఢ ప్రాఢ తరుపటల పరిపతిత పరాగ బృందంబులు నెరయు నందంబున కానందంబునొందుచు నందనారామసీమా విహార పరిశ్రాంతలగు తమకు నుపభోగ్యంబుగా వినమశాభాంచల ప్రవాళ తాళవృంతంబుల విసరి విసరి మృదులపవనవలనగళితకుసుమ సముదంబులం బువ్వుగట్టి యబ్జాకరవారిపూరంబు నదీతుషారంబు నపారసౌరభోదారంబునుం

తృతీయాశ్వాసము 395 జేయు శిశిరకిరణశిలాఫలక పాళికాస్థాపితసోపానోపాంతకల్పి తాలవాలమూల సలిలసేక సంవర్ధిత 'సేవంతికా మల్లికాది వల్లికల యల్లికల కుల్లసిల్లుచుం బైతామహాశ్రమంబునం గిరణమాలి సాహాయ్య రంజిత కింజల్మ కీలికీలా మధ్యంబునం బెక్కుకాలంబు నిళ్చినకతంబున నాత్ళ్మమాలిన్యంబు దొజంగి యభినవసువర్ద తేజోవిరాజమానంబు లగు తెజంగునం దరంగిత తదీయ రజోనుషంగ విశంగితాంగంబు లగు బ్భృా్థంగంబులం గని యబప్పాంగంచం6 దరుణ తరణికిరణచ్చదచ్చటాచ్చ్భాదితంబును దపనీయవర్ణ కర్షికాధివాసంబును దామ్ర కేసర వ్రాత జాతరూపస్తంభ సంభార సంభృతంబును దటిద్రాగ పరాగ పరభాగ పరంపరిత పట్టాంబర వితాన సందీపితంబును నగు నిందిరామహాదేవి యొక్కిన శోణారవిందస్యందనంబు క్రిందటం బటికంపు టిరుసున సంవుటించిన భర్మరధాంగ యుగ్మంబులభంగి నంగీకృతైక మృదుమృణాళకాండ మండితతుండంబులగు రథచరణదంపతుల సొంపున కింపుమోజుచుం (ద్రిభువన యువలోకమోహ ప్రపంచ నిర్మాణచుంచుండగు పంచశర విరించునకు6 బగివాగె వట్టిన కలధొత ఖలీననూత నంకలిత కంఖాణరాజంబుట్టై నంచలిత చంచూపుటకోరకితసరసబిసఖండ సంతాయమానతంతు సందానితాంసంబులగు హంసంబులం (బ్రశంసించుచు6, దరళతరంగమాలికాస్భాలననటత్క్మనుల కరవుటనరయనముత్ప్సతన బంధురగంధాంధవుష్నంధయ స్తనంధయదంభంబున జంభరిపుశిలా సంఘటితఘుటికా వినోదంబులు సలుపు సరోవరలక్ష్మి జలభ్రమతాటంక చక్రంబులందళుక్కురను తిర్యక్ష్రసారిత కటాక్షచాకచక్యంబులపగిది నెగడుమగబేదిస మొత్తంబుల బిత్తరంబులు చిత్తగంచుచు, జలాధిదేనత తనకు నఖర్వసార్వకాలిక సర్వతోముఖసమృద్ధికై వరలక్ష్మి నావహింపం జేసి కింజల్మపుంజరక్తాక్ష

తంబులుం గ్రీడడళి ధూపధూమంబులుం బరిఢవిల్ల నోమిన సుధాధౌత నూతన పూర్ణకల శంబుల సొంపు సంపాదించు నమందమకరందపూరితోదరదరవికస్వరపుండరీకషందంబుల వొండదునకు నిండువేడుక నెరవుచుం, జంచరీకకుటుంబినీరఖంకార మంగళ సంగీత నాదంబులతోం జలాచల క్రాంచకారందవమందలీపక్షపటపటత్మారపటహారవంబులతోం జవలతరతరంగ భుజోత్జిప్తశీకరాచారలాజంబులతో వివోరదీర్ధిక యనతిదూరమ్మున వచ్చు తమ్ము నెదుర్కొనం గక్ష్యాంతరంబులు గడచి యేతెంచు సొంపుం దెలుపు నిజవదనచంద్ర చంద్రికా వృతప్రతీర చంద్రకాంతజాత నూతన ్రోతోభరంబుల యబ్బునకు నబ్బుర పొటు దొారయుచు మజియుం దత్మాసారం బవరిమితపాండువక్ష విశేషభూషితంబు గా వునం టబ్రదర్శిత ధార్తరాష్టముఖశ్యామికంబై బహులహరివిలాసభానురంబు గావునం బ్రథ మాన మోన కూర్మాద్యవతార దారకంబై యూర్శ్మిలాభాసమానంబు గావున లక్ష్మణోపభోగ భవ

396 వసు-చచరిత్రము

నంబై మానసజయమహనీయంబుగావున నంతరున్మీలితనాళికోపరి వికస్వర కమలకర్ణికా నిర్హిరోధ

మాధురీధురీణంబై రాణించుట కుదంచితరోమాంచ కంచుకిత దేహలై యవ్వరారోహలు ముదంబు

నం దదంబుఖేలనాయత్తచిత్తలై.

అ. కనుంగొని= చూచినవారై, కుజంగట౯ =దాపున, ఆత్మీయ... లోకంబులు-ఆత్మీయ= తనవియైన, చిత్ర=వింతవింతలగు, పత్ర=ఆకులయొక్కయు, లతా=తీంగలయొక్కయు, తిలక=బొట్టుగు చెట్లయొక్కయు, జాలక=పూమొగ్గలయొక్కయు, ఆలోకంబులు=ప్రకాశములను, అని వనపరమైన యర్ధము-(ఆత్మీయ =తమవియైన, చిత్ర=చిత్రితములయిన, పత్ర=మకరికాపత్రముల యొక్కయు, లతా=తీం గలరూపముననున్న రచనలయొక్కయు, తిలక=కుంకుమాదులచే రచితమయిన తిలకములయొక్కయు, . జాలక=సమూహముయొక్క ప్రకాశముగల కని దేవతాస్రీపపరమయిన యర్థము. ) ఆలోకింపంగోరి =చూడం గోరి, కమలాకరముకురంబు౯ =తామరకొలను అనెడి అద్దమును, వేమజుజ =పలుమాలును, మెలుంగిద౯ =వెజుంగుపెట్టంగా, (కేవలణ =పార్య్వృములందు, తొరంగు రాపాడికైవడి౯ =రాలిన రాపొడియోయనునట్లుగా తట...బ్బందంబులు-తట =గట్టుయొక్క, కటక=వలయాకారమగు చుట్టునందు, రూధఢ = మొలచినవియును, ప్రౌఢ = చక్కంగ ఎదింగినవియును నగు, తరు=చెట్లయొక్క పటల=జొంపమునుండి, పరిపతిత=అంతటరాలిన, పరాగ బృందంబులు= పుప్పాడుల కుప్పలు, నెరయునందంబునకు౯ =, నిండుగా వ్యాపించియున్న సొగసునకు, ఆనందంబునొందుచును, స్త్రీలు మొగమునం బెట్టుకొన్న బొట్టు మకరికా పత్రాదులు అద్దమునం జక్క్మంగాం దెలియుటకై దానికి అాపొడితోం దొడసి మెలుంగుపెట్టుట గలదు.ఇట వనదేవతలు స్రీలు, ప(త్రలతికాదులు మకరికాపత్రలతాదులు, తామరకొలను అద్దము, దానిదరులందు దట్టముగా రాలిన పుప్పొడి దానినిదొాడయంగా పార్వముల దొరింగిన జాపొడియని తెలియునది. మెజుంగు వేమలణుంబెట్టుటచే రాపొడి దట్టముగాం దొరింగినదగును గానిప్రౌఢితరు... బృందంబులు' చెప్పినాండు. అలం. శ్లేషమూలకమగు ఉత్రేక్ష

నంద...(శ్రాంతలు- నందన=సంతోషకరమయిన, ఆరామ=తోంటయొక్క నీమా=చివర దనుకనయినట్టి, విహార=సంచారమువలన-అనంగా తోంటయెల్లలవజకు దవ్వుగా విహరించుటచేత ననుట. (సేమాశబ్దము 'సీవుసీమే ప్రీయా ముఖే అ. అని ఆకారాంత “ప్త్రీలింగము.) పరిశ్రాంతలు= మిక్కిలిబడలినవారు, అగు తమకు॥ గిరిక చెలికత్తెలకనుట. ఉపభోగ్యంబుగాక =(తామరకొలంకు నీరు) అనుభవయోగ్యమగునట్లుగా, వినము...వృంతంబుల౯ -మిక్కిలి వంగిన కొమ్మలయొక్క కొనలయందలి చిగురుటాకులనెడు విసనకజ్ఞలచేత. (తాళవృంత మనంగా తాంటియాకుచేతం గట్టం బడిన విసనకళ్ఞ. అది తక్కినవానిచేం జేయంబడు వీవనలందును రూఢమయియున్నది.

“కిం శీతలైః క్షమవినోదిభి రార్టవాతాక , సంచారయామి నళినీదళతాళవృంతైః (శాకుంతల))

వినరివిసరి-దీనికికర్త వానంతికాదివల్లికలు, మృదుల..దయంబులజ -మెత్తని గాలి యొక్క కదలికచే జాజిన పువ్వుగుంపులచేత, పువ్వుగట్టి =వాసనగలదిగాంజేసి, (పువ్వులచే వాసన కలిగించుటకు పువ్వుగట్టుట యనంబడును.) అబ్జాకరవారిపూరంబుకా =తామరకొలంకు నీటి ముంపును. అతితుషారంబు౯ =మిక్కిలి చల్లనిదిగాను, అపారసౌరభోదారంబు౯ =మితిలేని వాసనచే 'హెచ్చుయినదిగాను, చేయుచున్న శిశిర... అల్లికలకు౯ -శిశిరకిరణశిలాఫలక =చంద కాంతపు అాతిపలకయొక్క పాళికా=వరుసచేత, స్థాపిత=చెక్కికట్టంబడిన, సోపాన=మెట్లయొక్క ఉపాంత= సమాపమందు, కల్పిత=రచింపంబడిన, ఆలవాల =పాదులయొక్క. మూల =మొదళ్లయందలి,

తృతీయాశ్వాసము 397 సలిలసేక =నీటిపోంతచేత, సంవర్థిత=పెంపంబడిన, సేవంతికా=చేమంళులు, వాసంతికా=బండిగురు వెందలు, మన్లికా=మల్లెలు, ఆది=మొదలుగాంగల, వల్లికల=తీంగలయొక్క అల్లికలకు౯ , ఉల్లసిల్లుచు, ఆ తామరకొాలంకునకు చంద్రకాంతపుజఖాలచేం గట్టంబడిన మెట్లు గలవు. ఆ మెట్లకు దాపున పాదులు వేసి నీళ్లుపోసి చేమంతులు బండిగురివెందలు మల్లెలు మొదలయిన తీంగలు చక్కంగా పెంపంబడి యల్లిబిల్లిగా నల్గుకొనియున్నవి. ఆ తీంగలు మెట్లకుదాపున మొలంచినవగుటచేం జక్కంగాం బెరింగినవి గావున వాని కొమ్మలు కొలంకు నీటిపయిని “వినమ్ర వంగి గాలికి అల్లలాడుచును మెల్లని గాలికి ఆ నీటియందుం దొరంగి వాసనలు గుబాళించుటచే ఆ నీటికి వాసనగలిగించినట్టును జెప్పినాండు, మిక్సిలి బడలినవారికి ఏలకులు వట్టివేరు మొదలయిన వాసనద్రవ్యములనుగూర్చిన చల్లని నీరిచ్చుట బడలికపోకకు మిక్కిలి యుపయుక్తముగదా. గిరిక చెలికత్తెలును వనవివారమున మిక్కిలి బడలివచ్చినవారగుటచే వాసంతికాది వల్లికలు వారి బడలికపోకకై యా కొలయంకు నీటిని నట్లు తమ వంగిన కొమ్మలచేం జల్లార్చియుం దమదొరింగిన పువ్వులచే వాసనగట్టియు అనుభవయోగ్యము గావించినవని యాశయము. శాఖలు వినమములనుట నీటికి వాని గాలి సోంకుటకై. వానికొనల ప్రవాళములను జెప్పుట గాలిపాలయుటకై. వట్టికొయ్యలాడించిన గాలి గలుగదు; దానియం దాకులు మొదలయినవి గట్టిననే గాలి. అట్లె యిట చిగుళ్లు. మృదులమయిన పవనమును చెప్పుట పువ్వులందే రాలుటకు. గాలి పరుషమయినచో పువ్వులందు రాలక చెదరిపోవును. విసరివిసరి 'అతితుషారము” చేయుటకు. కుసుమములు వాసంతికాదులవి యగుటయు మటి సముదయములగుటయు 'అపారసొౌరభోదారంబును' జేయుటకు సోపానముల ఉపాంతమున పాదు లేర్పలుచుట ఆ తీంగలకొమ్మలు కొలంకు నీటిపయి వ్రాలుటకు. పాదులుగట్టి నీరుపోయుట 'సంవర్ధిత గోముగాంబెరింగి మొల్లముగా నల్లికొనుటకు; కావుననే యందుల కుల్లసిల్లుట. అలం. ఉత్రేక్ష

పుష్పాడియందుం దోంగి తుమ్మెదలు పసపువాజలుట తపుఫలముగా ఇిష్టశక్తిచేత వర్ణించుచున్నాం డు. పైతామమాశ్రమంబునకా =ప్రయాగయందని యర్థము.

(క్షేత్రం ప్రజాపతేః పుణ్యం సర్వేషామేవ దుర్లభమ్‌, ॥

లభ్యతే పుణ్యసంభారై ర్నాన్యథార్థస్య రాశిఖిః* అని ప్రయాగమహిమానువర్ణనము.)

పితామహునకు అనంగా బ్రహ్మకు ఆశ్రమమయిన తామరయందని భావము. కిరణ... ధ్యంబు నక -కిరణమాలి=(అంశుమాలి) సూర్యునియొక్క సాహాయ్య=తోడ్చాడుచేత, రంజిత=ఒప్పుచున్న కింజల్మన ఎజ్జనితామరయకరువులనెడు, కీలికీలా=అగ్నిజ్వాలలయొక్క మధ్యంబునక =నడుమ, (చుట్టునున్న ఎట్జిని యకరువులు నాలుగువైపులనున్న నాలుగగ్నిజ్వాలలు, తోడ్చాటగు సూర్యుండు పయినున్న యగ్గిగాననన్ని యుం జేరి తపస్సునకు వలయు పంచాగ్నులగుట చెప్పంబడినది. ఇట్లు బంచాగ్నులనడుమ) పెక్కుకాలంబు నిల్చినకతంబునజ -అనంగా పైతామహాశ్రమమందు పంచాగ్నిమధ్యమునం దడవుకాలమునిలిచి తపస్సు చేసిన హేతువుంబట్టి యని యర్థము. తామరయందకరువులనడుమం దుమ్మెద దడవు కాలము వసించుచున్నదని భావము. ఆత్మమాలిన్యంబుక =మనస్సు యొక్క కాలుష్యమునని యర్థము. తనదైన దేహమునలుపు నని భావము. తొరంగి=విడిచి, అభినవ సువర్ణతేజోవిరాజమానంబులు అగు తెజంగునణ =సువర్ణము 'బ్రహ్మవర్ణముగనుక క్రొత్తదయిన బ్రహ్మవర్ద తేజముచేతం బ్రకాశమానము లయినట్లుగా నని యర్ధము- తపస్సునకు ఫలము బ్రహ్మ సారూప్యముగదా! సువర్ణమనంగా బంగారము నగును. క్రొత్త బంగారపు కాంతివంటి కాంతిచేత

398 వసుచరిత్రము 'ప్రకాశమానము లగునట్లుగా నని భావము. తరంగిత...గంబులు - తరంగిత =అలలవలె వ్యాపించుచున్న = తెరతెరలుగా పర్వుచున్నయనుట, తదీయరజః=ఆ తామరపుప్పొడియొక్క అనుషంగ=కూడికచేత, పిశంగిత=పసవుచాయగాం చేయంబడిన, అంగంబు=దేహములుగలది. అగు, భృగంబులఃణ =తుమ్మెదలను, కని, ఉప్పాంగుచు, బ్రహ్మక్షేత్రమున పంచాగ్నిమధ్యమున దీర్హతపముచేసి బ్రహ్మసారూప్యముపొందెనని యర్థము. సూర్యుని కిరణము సోయి విచ్చిన తామరపూవులకరువులందు6 దడవుండుటచే తుమ్మెద లందలి పుప్పొడి తగిలి మేని నలుపుపోయి పసపురంగుగాం జూపట్టెనని యర్థాంతరము. శ్లిష్టరూకాను 'ప్రాణితమగు ఉత్రేక్ష

తరుణ... దితంబును -తరుణతరణి =బాలనూర్యునియొక్క కిరణ =కిరణములనెడు, ఛద=వస్త్రములయొక్క ఛటా=సమూహముచేత, ఆచ్చాదితంబును =కప్పంబడినదియు, తపనీయ...వాసం బును - తపనీయవర్జ్ద=బంగారుచాయగల, కర్ణికా=మిద్దెయనెడు రథకర్ణికకు, అధివాసంబును =స్టాన మయినదియు, తా(మ్ర...సంభృతంబును-తామ్రకేసర =ఎజ్జనియకరువులయొక్క వాత=సముదాయమనెడు, జాతరూపస్తంభ సంభార=బంగారుకంబముల సమూహముచేత, సంభృతంబును =లెస్సగా భరింపం బడినదియు, తటి...దీపితంబును - తటిద్రాగ=మెఅపుందీంగవలె ఎజ్జగాన్ను, పరాగ=పుప్పాడియొక్క పరభాగ=గుణోత్మర్షములనెడు 'పరభాగో గుణోతృర్షే కోశము. పరంపరిత=పరంపరగా నాచరింపం బడిన, పట్టాంబరవితాన =పట్టువస్త్రంపు మేల్కట్లచేత, 'అస్త్రీవితాన ముల్లోచః అ. సందీపితంబును =లెస్సగాం (బ్రకాశించుచున్నదియు, అగు, ఇందిరామహాదేవి =లక్ష్మీదేవి, ఎక్కిన, శోణారవిందస్యందనంబు క్రిందటః = ఎజ్జిదామరయనెడు రథముక్రింద, పటికంపు టిరుసునః, సంఘటించిన=పూన్చిన, భర్మరథాంగ యుగ్మంబుల భంగి౯ =బంగారుచక్రములో యనునట్లుగా, అంగ్‌... తుండంబులు- అంగీకృత=స్వీకరింపం బడిన, ఏక=ఒక్కటెన, మృదు=మెత్తని, మృణాళకాండ=తామరతూందుచేత, మండిత=అలంకరింపం బడిన, తుండంబులు=చంచువులుగలది. అగు, రథచరణదంపతుల=చక్రవాక మిథునముయొక్క సొంపునకుజ =చక్కందనమునకు, ఇంపు మొజుచుక, ఇందు లక్ష్మీదేవికి నెజ్బదామర రథముగా నుస్రేక్ష ఆ తామరతేరికి సూర్యకిరణములు పయివస్త్రపటలము, పచ్చనిదుద్దు బంగారుకర్ణిక, ఎభ్జనియకరువులు బంగారుకంబములు, ఎజ్జని పుష్పాడిపట్టు మేలుకట్టు, దాని క్రిందనున్న హంసదంపతులు రెండుచక్రములు. అవి రెండును నాక్సొక్కటిగాం గజచుకొన్న తెల్లనితూండు ఆ చక్రములకు వైచిన పటికంపు టిరుసు అని రూపణములు తెలయునది.

త్రిభువన... చంచుండు - త్రిభువన =మూండులోకములందలి -స్వర్ధ మర్యపాతాళములందలి, యువలోక=వయసు కాండ్ర “'సమూహముయొక్క మోహప్రపంచ=మోహవిస్తారమనెడి (ప్రపంచము యొక్క నిర్మాణచుంచుండు =సృష్టియందు టప్రనిద్భుండు. (ఇట చుంచుప్పత్యయము. 'తేనవిత్త శ్చుంచుప్పణపొ” అని ప్రసిద్ధార్థమందు ప్రయుక్తము. కాన నిర్మాణచుంచుండని కలిపి యర్థము. వ్రాయవలెనుగాని ప్రకృతినివిడిచి ప్రతయమున కర్థముచెప్పరాదు. ) పంచశరవిరించునకుఇ =మన్మథుం డనెడి బ్రహ్మాకు, 'విరించః 'విరించనకి అని యీ శబ్దము త్రివిధము. పడివాగె=జుల్మతీలు, పట్టిన, కలభౌత=వెండితోంజేసిన, ఖలీన =కళ్లిపుత్రాళ్లతోడ, సంకలిత =కూడుకొన్న, కంఖాణరాజంబులై= గుజ్జపు మిన్నలై, న ౦చలిత =నంచలించుచున్న, చంచువుట=దొవృలవంటి ము క్మ్మృలయుందాు, కంచుకిత =దట్టమైయున్న సరనబినఖందడ =పచ్చి తామరతూందులయొక్క నంతాయమాన= దీర్హములగుచున్న, తింతు=సూత్రములచేత, సందానిత=కట్టంబడిన, అంసంబులు =మూంపులుగలవి, అగు, హంసంబులజ =హంసలను, ప్రశంసించుచు౯ =కొనయాడుచు, ఇట మన్మథుండు బ్రహ్మ. నిర్మించు

తృతీయాశ్వాసము 399 ప్రపంచము మోహప్రపంచము. ఇతనికి కంఖాణరాజము హంసము. దానికి వెండికళ్లిము ముక్కనం గుచు కొనంబడినదై మెడ చుట్టుకొనియున్న నిడుదతామరతూండు, శ్లిష్టరూపక సంకీర్ణమగు నుశ్రేక్ష

తరళ... దంభంబునక -తరళ=చలించుచున్న తరంగ=కరళ్లయొక్క మాలికా=పంక్తులయొక్క, ఆస్పాలన =తాంకుడులచేత, నటత్‌=కదలియాడుచున్న, కమల=తామరలనెడు, కరపుట= దోయిలివలన నుండి, సరయ=వేగముతోం గూడికొనునట్లుగా, సముత్పతన=పైకెగయుటచేతను, పతన=ఎగసిమరల పడుటచేతు, బంధుర=సుందరములగుచున్న, గంధాంధ=మదముచేత కన్నుంగానని, పుష్పంధయ=తుమ్మె దలయొక్క స్తనంధయ =పిల్లలనెదు, దంభంబునజ =వ్యాజముచేత, జంభరిపు=ఇందద్రుని సంబంధించిన, శిలా=జాలచేత-అనంగా ఇంద్రనీలములచేత, సంఘటిత=రచింపంబడిన, ఘుటికా=గుంద్లయొక్క ఈశబ్దము గకారాదిగా నిఘంటువులనున్నను దెనుంగు కావ్యములందుం బెక్కిట ఘకారాదిగాం జూపట్టును. (ఘుటికాసిడ్దాషధంబో యనన్‌” అని మనుచరిత్రముద్రణమందును వ్రాంతప్రతులందును జూపట్టుచున్నవి. ) వినోదంబులుసలుపు=ఆటలాడుచున్న, సరోవరలక్షి =తామరకొలను లక్ష్మియొక్క జలభ్రమ =నీటిసుళ్లనెదు, తాటంక చ(క్రంబుల౯ =చ(క్రములవలెనుండుపొజుల కమ్మలయందు, తళుక్కురను, తిర్యక్‌ 'ప్రసారిత=అడ్డముగా నిగిడింపంబడిన, కటాక్ష=క్రేంగంటి చూపులయొక్క చాకచక్యంబుల పగిది౯ =చకచకలో యనునట్లుగా, నెగడు=ప్రకటమగుచున్న మగ బేడిస మొత్తంబుల=గండుబేడిస చేం పతండములయొక్క, బిత్తరంబులు =విలాసములను, చిత్తగించుచు. స్రీలు గచ్చకాయలు మొదలగువానిని నటిచేతం బెట్టుకొని పయికెగవైచుచు మరలంబడగాం బట్టుచు నాడుటగలదు. మటి చెలువల కన్నులకొన లాకర్దాంతములనుటయు గలదు గాన, వారడ్డముగాం గెలంకులం గడకంటిచూడ్యుల నిగిడ్పినచో నవి వారికన్నుల కమ్మల చకచకలందుం బిరిగొనుటయుం గలదు. ఈరెండు నిట ననుసంధింపంబడుట, యొట్లన -తామరకొలంకులక్ష్మి ఆడుకొనుబాల, కరళ్లచే పయికిని గ్రిందికిని నూంగులాడు తామరలు ఆయమచేతులు. ఆ యూంగులాటలకందుండి పైకెగసి మరల దానియందువ్రాలు తుమ్మెదలు నల్లనియాటగుంద్లు. నీటిసుళ్లు ఆమె పొజుకమ్మలు. దానియందలి చకచకలాడు మగబేడిస మిలగుంపులు కెలంకుల నడ్డముగా నిగుడు క్రేంగంటి చూపులు. రూపకాపహ్నవసంకీర్ణమగు ఉత్రేక్ష

జలాధిదేవత, తనకు, అఖర్వ... నమృద్దికై -అఖర్వ=ఉన్నతమును, సార్వకాలిక = కలకాల ముండునదియు, సర్వతోముఖ=అంతట వ్యాపించునదియునగు, సమృద్ధికై=సంపదకొఅకని యర్థము. (అధికమును సర్వకాలస్థితము నయిన సర్వతోముఖముయొక్క అనంగా జలముయొక్క సమృద్ధికొకని భావము.) వరలక్ష్మి =వరలక్ష్మీదేవిని,' ఆవహింపంజేసి =ఆహ్వానముచేని యని యర్థము. తామరలు లక్ష్మికి విహారస్థానములని భావము. కింజల్మపుంజ రక్తాక్షతంబులుక = అకరువుల గుంపులనెడి యెజ్బని యక్షింతలును, కీర్ణపరాగ హరిచందనంబులుః =వ్యాప్తమైన పుష్పాడియనెడి పచ్చని శ్రీచందనములను, కీలితాగ్రశ్రవలపలాశంబులు౯ =అంతర్చిక్షిప్తములైన మొదళ్లుగల నాంచుతీంగలనెడి ఆకులును, క్రీదత్‌...ధూమంబులు౬ -క్రీదత్‌=విహరించుచున్న, ఆళి =తుమ్మెదలనెడు, ధూపధూమంబులు౯ =అగరు సాంబ్రాణి ధూమములయొక్క పొగలును, పరిఢవిల్ల౯ ఇఒప్పుచుండం గా, నోమిన=నోంచినట్టి, సుధాధౌత =సున్నముచేత తెల్లనయిన, నూతన=క్రొత్తలయిన, పూర్ణకలశం బుల=పరిపూరితములయిన కలశములయిన కలశములయొక్క సొంపు౯, సంపొదించు=కలుగం జేయుచున్న- అనంగా వానివలెనే యున్నట్టి, అమంద= తక్కునకాని, మకరంద =పూందేనెచేత, పూరిత= నిండింపంబడిన, ఉదర=గర్భములు గలిగిన, దరవికస్వర= కొంచెముగా వికసించిన-కావుననే కలశముల వలె నున్నవనుట. పుందరీక షండంబుల=తెల్లిదామర తంపరలయొక్క మెండునకు, నిండువేడుక =

400 వనుచరిత్రము పూర్ణకౌతూహలమును, నెరపుచు౯ =ప్రకటించుచు, పుండరీకములు దరవికస్వరములగుట కలశములవలె నుండుటకు; మకరందపూరితోదరములగుట పూర్ణకలశములగుటచే; పుండరీకములు (తెల్లదామరలు) అగుట సుధాధాతికలశములగుటకు. తెల్లపూంతపూసిన పూర్ణకలశములందు అక్షింతలు, చందనమును జేర్చి మామిడి మొదలయిన యాకులు పయింబెట్టి ధూమమువేసి వరలక్ష్మిని నావాహనము చేయుట వాడుక. ఇట శైవాలములు కీలితాగ్రములగుట అకులవలెనుండుటకని తెలియునది. రూపక సంకీర్ణమగు నిదర్శన.

చంచరీక... నాదంబులతో౯ -చంచరీకకుటుంబినీ =ఆండుతుమ్మెద లయొక్క, రుంకార= రుంకారములనెడు, మంగళ సంగితనాదంబులతో£౯ = మంగళార్ధములయిన సంగీతధ్వనులతోడను, చలాచల=చలితములయిన, క్రౌంచ=కొంగలయొక్కయు, కారండవ=కన్సెరేడు పులుంగుల యొక్కయు, పటపటత్న్మార=పటపట అను ధ్వనులనెడు, పటహ+ఆరవంబులతో౯ =తప్పెటల యొక్క చప్పుళ్లతోడను, చపలతర=మిక్కిలి చలించుచున్న తరంగ =కరళ్లనెడు, భుజ=హస్తములచేత, ఉట్టిప్త=ఎగంబడుచున్న, శీకర=తుంపురనెడు, ఆచారలాజంబులతో౯ =మంగళాచారము కొజకయిన వరిపేలాలతోడ, ఆచారలాజములనుటకు “ఆచారలాజైరివ పౌరకన్యాః అని రఘువంశము విహారదీర్డిక=క్రీడాసరస్సు, అనతిదూరమ్మున౯ =సమిపమందు, వచ్చు, తమ్ముః , ఎదుర్కొన౯, కక్ష్యాతరంబులు =తొట్టికట్లనడుములు, “కక్ష్యాప్రకో స్టేహర్య్యాదే” అమ. కడచి=దాంటి, ఏతెంచు సొంపు=వచ్చునట్టి యొయ్యారమును, తెలుపు=కనం బటుచుచున్న దీనికి '(సోతోభరంబులితో నన్వయము. నిజవదన=తమ ముఖములనెడు, చంద్ర=చంద్రులయొక్క చంద్రికా=వెన్నెలచేత, ఆవృత=ఆవరింపంబడిన, (ప్రతీర=గట్టునందలి, 'కూలం రోధశ్చ తీరంచ ప్రతీరంచతటంత్రిషు' అమ. చంద్రకాంత=చంద్రకాంత మణులవలన, జూత=పుట్టిన, నూతన =క్రొత్తని, (ప్రోతః=జలప్రవాహములయొక్క భరంబుల=పెల్లిదములయొక్క ఉబ్బునకు౯ =దల్చ్బణమునకు, అబ్బురపాటు దొరయుచు౯ =ఆశ్చర్యమును బొందుచు, మంగళార్ధ మెదురుకొనువారు ప్ర్రీల మంగళంపుం బాటలతోను మద్దెలల ధ్వనులతోను పేలాలతోను వచ్చుట యాచారము. ఇట సరస్సు గట్టునందలి చంద్రకాంతపుజాల చెలికత్తెలముఖచంద్ర చంద్రికల కరంగి జాలుగా నుబికివచ్చుట సరస్సు ముందుగా నెదుర్కొనుటగాను, తుమ్మెదరుంకారము లందలిపాటలుగాను, కొంగలు మొదలగువాని టిక్కల పటపటత్కారములు మద్దెలధ్వనులుగాను, కరడుల పైనెగయు తెల్లనితుంపరలు వరిపేలాలుగాను రూపితము. స్రీలముఖచంద్రచంద్రికలును జం(ద్రకాంతశిలలు గరంగుటయు తామరలు ముడుంగుటయు మెదలయిన చంద్రికాసాధర్య్యములు కవిసమయములం జూపట్టెడిని. ఇందే 'లలితాననేందుమండలపాండు రచ్భ్బాయవనరుహావళివళావళలియడంప” ననియున్నవి. రూపక సంకీర్ణమగు నుత్రేక్ష

మజణియుక౯, తత్‌ కాసారంబు=ఆ కొలను, అపరిమిత. .భూషితంబు - అపరిమిత =మితి లేని, పాండు=పాండురాజు సంబంధులయిన యుధిక్టిరాదులయొక్క పక్ష=బలముచేత, విశేష భూషితంబు= మిక్కిలి యలంకరింపంబడినది, కావున, (ప్రదర్శిత=కనంబటుపంబడిన, ధార్త రాష్ట్రాదుర్యోధనాదులయొక్క ముఖశ్యామికంబై=మొగము నల్లందనము గలదై - యుధిష్టిరాదు లందు మిక్కిలి పక్షమువలన దుర్యోధనాదుల మొగములు నల్లపాటినని యర్ధము- (పాండు పక్షములనంగా 'హంసాస్తు శ్వేతగరుత' అ. అన్నట్లు తెల్లని టెక్కలుగల హంసలు, ధార్తరాష్ట్రము లనంగా “ధార్తరాష్ట్రాస్సితేతరైః అ. అన్నట్లు మిక్కిలి నల్లనయిన ముక్కులు పాదములును గల వాంనలు, కనుక అపరిమితములయిన హంసవిశేషములచేత శోభితమైనదియు, ధార్త రాష్టములను హంసలు చంచుచరణముల నైల్యముగలవనియు భావము. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము.

తృతీయాశ్వాసము 401 బహుల.. సురంబు-బహుల =మిక్కిలియైన, హరివిలాస=నారాయణుని విలాసములచేత, భామరంబు= ప్రకాశించునది, కావున, ప్రథ-రకంబై-ప్రధమాన=ప్రసిద్ధములగుచున్న మిన కూర్మా ద్యవతార= మత్స్యకూర్మాద్యవతారములకు, ధారకమై=కలిగినదై యని యర్ధము-(బహు=అనేకము లయిన, లహరి =పెద్దకరడులయొక్క, విలాసముచే ప్రకాశమైనదనియు మత్స్యము కూర్మము మొదలయిన జల జంతువుల ఆవిర్భావములకు ధారకమయినదనియు భావము.) ఊర్మిళా భాసమానంబు= ఊర్శిళాదేవిచే 'ప్రకాశనమామైనది. కావున, లక్ష్మణో పభోగభవనంబై =లక్ష్మణునకుం గేళికాగ్సహమైనదై యని యర్థము. (ఊర్మి=అలలయొక్క లాభ=ప్రాప్తిచేత, అసమానమైనదనియు, లక్ష్మణా=ఆండుబెగ్గురు పక్షులకు, భోగార్హమయినదనియును, భావము. 'హంసస్యయోషిద్వరటా సారసస్యతు లక్ష్మణా' అ.) మానసజయ మహనీయంబు=మనోజయముచేత గొప్పది, కావున, అంత...ధురీణంబై-అంత రున్మీలిత = లోపల వికసించిన, నాళికా ఉపరి = షట్మమలములకు మోందనున్నట్టి, ఇటనాళికా శబ్దము కమలపరము, విక స్వర కమలకర్ణికా = సహస్రారపద్మ కర్ణి కాకారమగు చంద్రమండలము నుండి, నిర్నిరోధ = అద్దులేనట్లుగా, బోధ = ఉద్భవమయిన, మాధురీ = సుధామాధుర్యమునకు, ధురీణంబై = ధురంధరమై యని యర్థము.

'తమోమోచకైరేచకైః పూరకాద్యై స్పముద్దీపితా ధారవీధ్యబ్దషటై॥! హరల్లంబికారాజ యోగప్రభావా ల్లురత్ముండలివ్యక్తముక్తా వకాశాం! సహస్రార పద్మస్థితా పారవారాంసుధామాధురీం సాథురీత్యా పిబద్భిః!” (సాంబభుజంగము) (మానస సరోవర జయముచేత గొప్పదియు, లోపల ఉత్చన్నములయిన నాళికలనంగా నాళములు-- తూండులు-వానిపయిని వికసించుచున్న తామరల, కర్ణికా=మిద్దాలయొక్క అద్దులేని వికాసముయొక్క మాధురీ =చక్కందనమునకు ధురీణమనియుభావము. ) రాణించుటకు౯ ఒవ్వుటకు, ఉదంచి... దేహలై-ఉదంచిత =మిక్కిలి ఒప్పెడి, రోమాంచ=గగురుపాటుచేత, కంచుకిత =నిండంబర్వినం, దేహలై=దేహములుకలవారై, అవ్వరారోహలు=ఆస్త్రీలు, ముదంబునక , తత్‌ అంబుఖేలన ఆయత్తచిత్తలై” ఆకొలంకు నీటియందలి క్రీడించుటకు లోనయిన మనస్సులు గలవారై, ముందరి కన్వయము. సీ. తనయిల్లు దామర।తంపమై మెజయ సం, పన్నలినాక్షి గాంవున్న చోటు వలరాజు ముజ్జగం।బులు గెల్చి దర్చమే, ర్పడ నిజాంకశరంబు।లిడినచోటు వలిగాలి పన్నగ్గా;వలిగాహితగరాగ్ని ఘోరసంజ్వరము వీఃడ్మొనినచోటు తొగకొమ్మదమి[గ్రమ్మయదగురాజు కరమంటి, యెండకన్నెలుంగక।[యెసంగుచోటు తే. నిందుముఖులార యిదిసుండీ । యిందుం (గ్రుంకి మదనుంబూజింపంగోర్కులు ॥ పొదలు ననుచు తొడవు లటు వెట్టి వలిపపా | వదలుగట్టి శృంగములు వట్టి నీరాడం । జేరునపుడు కే5్‌5్‌ అ.సంపత్‌+నలినాక్షి=సంపత్తున కధిదేవతయైన లక్ష్మి, తనయిల్లు తామరతంపమై మెజి యః = తనయిల్లు పుత్రపొత్రాభివృద్ధి గలదై ప్రకాశించునట్లుగా, కాంపున్నచోటు =కాంపురమున్న చోటని యుర్ధము. అభివృద్ధి పరముగా తామరతంవమనుట లోకోక్తి, (తామర యిల్లు గాంగల దని భావము. లక్ష్మి కమలాలయగదా.) అర్దద్వయమునకునభేదాధ్యవసాయము - ఇట 'తనచోటునకు

402 వసు-చచరిత్రము తన యిల్లు తామరతంపమై మెజియ” ననుటచే అభివృద్ది కరత్వము, “సంప .....గాపున్న అనుటచే నిశ్చల సంపత్ర్రదత్వమును దెలియుచున్నది. సంపన్నలినాక్షీ శబ్దము సాభిప్రాయము. వలరాజు =మన్మథుం డు, ముజ్జగంబులు గెల్చి, దర్చమేర్చడః =తన గెలిచిన గర్వము తేటపడు నట్లుగా, నిజ అంకశరంబులు = (అంకమనంగా ధ్వజము, శరములనంగా బాణములు) తన ధ్వజ బాణములను, ఇడినచోటని యర్థము -(మన్మధుని ధ్వజములయిన చేంపలును బాణములయిన తామరలును గలిగియున్నదని భావము). ఇట చోటునకు త్రిభువన జయసాధనాశ్రయత్వము స్ఫురించుచున్నది. వలరాజనుట సాభిప్రాయము, (త్రిజగజ్జయమునకు రాజుగదా సమర్హ్థుండనుట. వలిగాలి=చల్లగాలి-యలయ మారుతమనుట, పన్నగఆవలి=మలయాద్రియందలి సర్పముల

సమూహములవలన, గాహిత=చాచ్చిన, గరాగ్ని=విషానలముయొక్క ఫరోర =భయంకరమయిన, సంజ్వరముజ =సంతాపమును, వీడ్మానినచోటు= పోంగొట్టుకొన్న స్థలమని యర్ధము-పొము గాలినాహారించునది. మలయపర్వతమున చందన వృక్షములు పెక్కులు. అందుం బెనంచుకొనియుండు పాముల యూర్పుల విషపునిప్పుచే నటనుండి వచ్చుగాలి క్రాంంియుండును గనుక నిందలి జలముల చలువతగిలి యాక్రాంగిన వేండిమి పోవుచున్నదని యర్థము. చల్లని జలములు గలదని భావము. ఇందు చోటునకు ఉపద్రవ నివర్తకత్వము స్ఫురించుచున్నది. తొాగకొమ్మ=కుముదినీకాంత, తమిగ్రమ్మ౯ =తమకము ముంచుకొనంగా, తగురాజు కరమంటి =తగిన రాజుయొక్క పాణిగ్రహణము వడదసి, ఎండ కన్నైాయుంగక=కష్టలేశమును దెలియక, ఎసంగుచోటు=మిక్కిలి గోముగాం బెరుంగుటకు “ఎండకన్నెలుం గకి యనుట. 'ఎండకన్నెలుంగని యింద్రుని యిల్లాలు పలుపంచలను బాటుపడియె నేండు (భాగ.) “ఎండకన్నును వానకన్ను నెఖుంగని' భారతము. (తమి[గ్రమ్మజ =రాత్రికాంగానే, తగురాజు కరమంటి= యుక్తుండయిన చం(ద్రునియొక్క కిరణస్పర్భముగలదై, ఎండకన్నిజణుంగక =సూర్యునిగుర్తెబుంగక యున్నదని భావము.) ఇట చోటునకు 'తగురాజు కరమంటి” అనుటచే శుభహేతుత్వమును “ఎండకన్నెలటుంగకయెసం గు ననుటచే సుఖసంపాకత్వమును స్ఫురించెడిని. ఇందుముఖులార=ఓ చెలులారా, ఇదిసుమో=ఈపయిని చెప్పయడిన గుణములు గలదిచుండీ, ఇది. ఇందుజ క్రుంకి, మదను౯ =మన్మధుని, పూజింపణ, కోర్కులు, పొదలు =సిద్ధించునని ఒకరికొకరు చెప్పికొనుచు, తొడవులు =సాొమ్ములు, అటుపెట్టి, వలిపపావడలు= సన్ననిపావడలు కట్టి, శృంగములు వట్టి=చిమ్మనగ్రోవులు చేతం బట్టుకొని, నీరాద౯ =జలక్రీడ సలుపుటకు, చేరునపుడు అలం. 'తొగకొమ్మ రూపకము. తక్కినచో అతిశయోక్తి రెంటికిని సంకరము. కావ్యలింగమును. చ. కరముల మూంపు లూందుకొని । కన్నెలు చన్నులబంటి నొండారుల్‌

బరిగొని నిబ్వం దత్సరిధి[ప్రాంశుదృగంశు కలాపపూరితాం

తరమయి పొబ్చి భావభవ।దైవతభావిత హేమకుంభసం

భరితమృణాళమండలిత।పద్మమయప్రవమండలం బనన్‌ 156

అ. కన్నెలు, కరముల౯ = తమచేతులచేత, మూంపులు ఊంచుకొని = ఒక రొకరి బుజ

ములు పట్టుకొని, చన్నులబంటి౯ = చన్నులవజకయిన నీటియందు, ఒండొరుల్‌ = ఒకరినొకరు, బరిగొని నిల్వక = చుట్టురాందిరిగి నిలువంగా, తత్పరిధి = ఆ కన్నెలయొక్క పరివేషాకారమయిన మండలము, (ప్రాంశు...తరము - ప్రాంశు = హెచ్చయిన, దృక్‌ అంశుకలాప = కంటిమెజుంగుల సమూహముచేత, పూరిత = నిండింపంబడిన, అంతరమై = నడిమి ప్రదేశముగలదై, భావ.....మండ

తృతీయాశ్వాసము 403 లంబు-భావభవ దైవత =మన్మధుందనెడి దేవతకొఅకు, భావిత= కల్పింపంబడిన, హేమకుంభ= బంగారు కుండలచేత, సంభరిత=చక్కంగా భరింపం బడినదియు - కుండలు నీటముంచి దానిపయిని తెప్పలను దేలునట్లు పన్నుట యిట ననుసంధించునది. మృణాల మండలిత=తామర తూండులచే మండలాకారముగా చేయంబడినదియు, పద్మమయ=తామరపువ్వలచేత నయినదియు, అగు, ప్రవమండలంబు=తెప్పయొక్క వలయమో, అనజ, పొల్చిణ = (ప్రకాశించెను.

కుచములకును సువర్ణ కుంభములకును, భుజములకును మృణాలములకును, నడుమ ప్రసరించు నేత్రకాంతిని తామరల తెప్పకును సాదృశ్యము. నీటికుండలు వైచి చుట్టును మండలాకారముగా త్రాళ్ళచే తెప్పగట్టుట ప్రకటము. దేవతలకు ప్లవోత్సవమున నిట్లు తెప్పగట్టుదురు గాన మన్మధదేవతకిది తెప్పగా ననుసంధానము. అత్యంతము మన్మధోద్దీపక మగునని భావము. అలం. ఉగ్రేక్ష చ. నెలంతలు బంతిగట్టుకొని । నీ రెగంజల్లం దదీయమంజులాం జలికలితోదకం బెగయు ( జాడ నుతింపంగ నయ్యెం దత్కుచాం చలజఘనాభిఘాతములు । సైంపక మైోయుచుం బద్మయుక్త మై కొలను సరోజబాంధవున।ఃకుణ మొఅవెట్టంగ నేంగుకై వడిన్‌, 157 అ. నెలంతలు, బంతిగట్టుకొని=చుట్టు వరుసగా బంతికొని, నీరు, ఎగ, జల్లః; తదీయ... తోదకంబు= వారల సాగసయిన దోసెళ్ళయందు ఒప్పుచున్న నీరు, ఎగయుజాడ=ఎగసెడు విధము, తత్‌...ఘాతములు =ఆస్రీల చనుమొనలయొక్కయు కటిపురో భాగములయొక్కయు తాంకుడు దెబ్బలను, 'సైచక=సహింపలేక, మైోయుచు౯, కొలను, సరోజబాంధవునకుజ =తామరల కాస్తందయిన సూర్యునకు, మొఅివెట్టంగ౯, ఏంగుకైవడిణ = పోవువిధమున, నుతింపంగ నయ్యెజ =పొగడందగియుందెను. సరోజబాంధవ శబ్దము సాభిప్రాయము. స్త్రీల దోసిళ్లతోంగూడ సరోవరజలము పైకెగయుట తామరలతోం గూడిన సరస్సు పైకి పోవుటగా నుత్రేక్షితము. సరోవరము సరోజములతోడం గూడుకొని సరోజబాంధవునికి మొజపెట్టపయికి నుద్గమించుటగా నుత్రేక్షితము. బంతిగట్టుకొని చల్లంబడిన నీ రవ్వారి యగుటచే సరోవరమనియు, బంతులు గొన్నవారి దోసిళ్లు పెక్కులగుటచే తామరలతోడి కూటమియు వర్ణింప నుపయుక్తము లయినవి. నీరెగయుధ్వని సరోవరపు మొఅచప్పుడుగాం దెలియునది. మ. చిగురుంజిమ్మనంగ్రోవిలో నొకతె రాఃజీవాసవం బుంచి పై నిగిడింప౯ గమకింప నొక్కనవలా । నెమ్మోము వే ద్రిప్పిన నృగజంపై నెతిగుంపు గప్పుకొనియె । న్దత్తిప్త మాధ్వీరసం బు గొనం బంచిన చంచరీక పృతనాఃపుంజంబు చందంబునన్‌, 156 అ. ఒకతె, చిగురుం జిమ్మనం గ్రోవిలో= చిగురుటాకులచేం జేయంబడిన చిమ్మన గొట్టములో, రాజీవాసవము=తామర పూందేనెను, ఉంచి=పోసి, పైనిగిడింపణ =పైని చిమ్ముటకు, గమకింపక౯, ఒక్కనవ లా= ఒకస్త్రీ, నమ్మోముః -వే, త్రిప్పినక =శ్రీఘ్రముగా అవతలికి త్రిప్పుకొనంగా, జగజంపై= మేలయిన జాలరువలె, లేక “జంపు కురులతోడినని యిలాదేవీయమునంబోలె మేలయిన నిడివిగలదై నెటిగుంపు = వెండ్రుకల సమూహము, కప్పుకొనియెజ =మొగమును గగ్రమ్ముకొనెను-అనంగా ముఖము త్రిప్పగానే కొప్పువీడి వెండ్రుకలు మొగముపైం గ్రమ్మెననుట. తత్‌"ఆ మొదటిదానిచేత, గిప్త్ర=చిమ్మంబడిన, మాధ్వీరసంబు=పూం దేనెను, కొనక =హరించుకొలకు, పంభిన=పంపంబడిన, చంచరీక పృతనా పుంజంబు చందంబునక

404 వసుచరిత్రము =త్రుమ్మెదల దండుగుంపులో యనునట్లుగా కప్పుకొనెనని సంబంధము. 'నెజిగుంప సొంవునెజపె' నని సోమ కవిపాఠము, కొప్పువీడి వెండ్రుకలు పజవంజేసెననుట. నెజిగుంపు గప్పుకొనుట మొగమును వేత్రిప్ప్తుట చేత, జగజంపైన నెజిగుంపుగాన చంచరీక పృతనా పుంజంబువలె నుండుట. “వృతనా తన్నుంగాచుటకు దండువన్నినట్లున్నదనుట. తువ్మాదలు వూందేనె (కోలునవిగాన మథటియొకతెచిమ్ముతామరపూందేనెను కొనుటకు తుమ్మెదల గుంపులను జెప్పినాండు. అలం. ఉన్రేక్ష ఉపమాధ్వనియు. ఉ. కొందజఖు మందగామినుల।|కోమలపాణితలంబు లొక్కయిం దిందిర నీలవేణి తెలినెమ్మొగ మంబుల ముంచునొప్పు నె న్నందగు6 దావుబల్ని నలి।;నమ్ములు దొమ్ములు గూడి కమ్మి పూ ర్లేందుని మున్ను గొన్నరుచు[లిమ్మని నీటికిం దార్బుకైవడిన్‌. 159 అ. కొందఖు మందగామినుల, కొమ... బులు=మృదువులయిన యజచేతుల, ఒక్క యిందిందిర నీలవేణి=తుమ్మెదలవలె నల్లనిజడగల యొకతె యొక్క తెలినెమ్మొగము =తేటగల చక్కని ముఖమును, అంబులక =నీళ్ల్షయందు, ముంచునొప్పు=ముంచుచున్న సాగసు, తావుబల్మిణ =స్టానబలముచేత, నలినమ్ము లు=తామరలు, దొమ్ములుగూడి=దొమ్మిచేసి, క్రమ్మి=చుట్టుకొని, పూర్ణేందునిజ =నిండుచందురుని - ముఖచంద్రుననుట. మున్నుగొన్నరుచులు =మునుపుతీసికాన్న కాంతులను-అనంగా రాత్రిహరించినమా యొక్కశోభలను, ఇమ్మని, నీటకిందార్చు కైవడి =నీటిలోం బడలాగుచున్నదో యన్నట్లుగా, ఎన్నందగును. ఇట స్త్రీల అజభిచేతులకును తామరలకును, మజియొక్కతి ముఖమునకును పూర్ణచంద్రునకును ఉపమానోపమేయ భావము. బలవంతుం దొకండుచేసిన యపరాధమును బలహీనులు పెక్కండ్రు తీర్చం జూచి తజివేచి తమ పట్టునకు వాండురాంగా గుంపులుచుట్టుకొని వానిని గ్రమ్మితమ పట్టునకు లాగుట ప్రకటము. అలం. ఉత్రేక్ష సమాసోక్తి, ఉపమాధ్వనియును. _ ఉ. బంగరుకొమ్ము పూని యొక[ప్రాఢధ రయంబున నీరుచల్ల ము గ్ధాంగన యోర్తు వక్రకిరణాప్తిం గరంగెడుచంద్రకాంతపు౬ శృంగము పూని దాని గెలి;చెక వెస నక్షయకాందలబ్ధి ను ప్పాంగరె రాజరత్నపరిఃపూర్ణ బలంబున నెట్టివారలున్‌. 160 అ. ఒకప్రౌాఢ=ఒక ప్రోదయగు స్తీ, బంగరుకొమ్ము=బంగారపు చిమ్మనగ్రోవి, వూని, రయంబునః =వేగముగా నీరుచల్ల౯, ముగ్దాంగన ఓర్తు= ఒక ముద్దరాలు, వక్రకిరణాప్తిః =ఊమొగముయొక్క మెటుంగులను బొందుటచేత, కరంగెడు, చంద్రకాంతపుజ శృంగము= చంద్రకాంతమణిచే రచింపంబడిన చిమ్మనగ్రోవి, (ప్రసిద్ధచంద్రకిరణములకే కాక ప్రమదాముఖ చంద్రకిరణములను "చంద్రకాంతపుజాలు గరంగుట 'నిజవదన చంద్రచంద్రికావృత ప్రతీర చంద్రకాంతజాతనూతన(స్రోతో భరంబులయుబ్బునకు' (౩ ఆ ౧౫ ౩ వచ) ననియున్నది. ) పూని, దానిని, గెలిచెను. ఇట వక్రమందుం జంద్రభ్రాంతిని జెప్పవలయును. ఎట్టివారలుక = ఎటువంటి వారైనను - అనంగా ఎంతప్రౌఢతచాలని వారైనను, రాజరత్న పరిపూర్ణ బలంబున౬ =రాజ్రేష్టునియొక్క నిండు బలిమిచేత, అక్ష్యయకాండలబ్ధిక =తఅుంగని బాణముల దొరకు

తృతీయాశ్వాసము 405 రాజరత్నము=చంద్రకాంతమణి, దానియొక్క పరిపూర్ణబలము చేతనైన, అక్షయకాండలబ్టిక = అక్ష్యయమయిన జలలాభముచేత నుప్పాంగదాయని భావము.

“'చం్యద్రకాంతపు౯ శృంగము” అనుచో పరుష సరళములు పరము లగునపుడు పుంపులకు నుగాగమము వచ్చుననియుండంగా నిటస్టిరములు పరము లగునపుడును నది చూపట్టుచున్నది. ఇట్లు 'పూర్వపున్నక్కువ (నరసభూ) మొదలగు నిటీవలి కవులప్రయోగములందే కాని కవిత్రయ ప్రయోగములం గనుపట్టవు. '“సమానేషు నుమ్చోతః అను శబ్దానుశాసన సూత్రమందలి సమానేషు అనెడు బహువచనము చేతం బుంప్వాది వికారమునకంటెం బరంబుగ నుగాగమము వచ్చునని గ్రహింపవచ్చును. 'కరంగు కురంగభృన్మణీశ్చంగ' మని సోమకవి పాఠమున నీదోషము కలుగదు. బంగరు కొమ్మువూని నీరుచల్లినది 'ప్రౌాఢధయయ్యును, చంద్రకాంతపు కొమ్మునం జల్లుటచే ముగ్ధ దానిని జయించెను. ఏలన తన ముఖచంద్రునిచే నాకొమ్ము కరంగుటవలన జలమవ్వారిగాం గలుగుటచే, దానికంటె దానెక్కుడునీరు చిమ్మంజాలి గెలుపునొందెను. అలం. సమాధియు శ్లేషమూలకమగు నర్ధాంతరన్యాసమును. ముగ్ధమయ్యు గెలుచుటచే విషమమును.

ఉ. హాసవిలాస చంద్రికల । కబ్దిని మోము ముదుంచు దీని కు

ద్భాసిరమావ లేపము గదా యని యోర్తు దళప్రకాండముల్‌ గాసిలంజేసి కైకొనియెం[గర్లికం దత్మమలాధివాస సిం - హాసనము౭ హరించి నిజహస్తగతంబుగం జేయుచాడ్పునన్‌ 161

అ. ఓర్తు=ఒకస్త్రీ, అబ్బిని= తామరతీంగ, హాసవిలాస చంద్రికలకు౯ =నానవ్వులనెడు విలాసపు వెన్నెలలకు-వెన్నెలవంటి నావిలాసపు నవ్వులకనుట, మోము ముడుంచుజ =మొగము ముదుంచు కొనుచున్నది-ఆనంగా చూపోపం జాలకున్నది యనుట. ముఖచంద్రకాంతికి తామర మొగుడు ననిభావము. దీనికి =ఈ తామరకు, ఉద్భాసిరమా అవలేపము =మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న సంపదయొక్క గర్వము గదాయని యర్థము (తామరలక్ష్మికి స్థానమనిభావము.) దళప్రకాండముల్‌-(దళమనంగా దండును జేకును) శ్రేష్టములయిన జేకులనెడు సేనాసమూహములను, గాసిలక చేసి=గాసిపెట్టి, తత్‌... హాసనముజ

= ఆ లక్ష్మికి వాసమయిన సింహాసనమును, హరించి=తీసికొని, నిజహస్త...చాడ్పునః =తన చేతికి దొరకినది చేసికొన్నట్లుగా, కర్ణికణ =అందలి మిద్దెను, కైకొనియెజ =తీసికొనెను. తన్నుంజూచి చూపోపని పగవాని సంపద్దర్వమును హరించుటకై వానిపై దండెత్తి వాని సేనల చీకాకుపటిచి, రాజ్యమూలమగు వాని సింహాసనమును హారించుట ప్రకటము. ఇట శక్రువుతామర తీంగ, వానిసేనలు ఖేకులు, దానిలోని మిద్దె లక్ష్మీసింహాసనము. స్రీ ముఖచింద్రికకుం దామర మొగుడు ననియు, ఒకతి యొక తామరపూవునందు జేకులు నలియంగా దుద్దుచేతం గిల్లెననియు తాత్పర్యము. దీనినే దాని సహజముకుళమును చూపోపమిచేత మూతి ముడుంచుకొనుటగాను కాంబట్టి దానిని దుద్దునుగిల్లుట దాని సంపత్సింహాసనమును హరించుటగాను నుట్రేక్షించినాండు. “వాస...కైకొనియెకు ఉద్రేక్ష శ్లేషానుప్రాణితము. '“తత్క..చాడ్పునక' ఉత్రేక్ష సమాసోక్తియు. శా, ఓలంబాలక యోల యోల యననో । లో లంచు మేలంబున౯ రోలంబాలక యోర్తు గ్రుంకి బిసవ।ల్లుల్‌ దున్మి తూంటాడి కెం గేలం బట్టి తటాలునక నెగసె నఃక్షీణాంబునాధాంబుజా క్షీలోకంబు జయించి వారల యశ(శీం దెచ్చు చందంబునన్‌. 162

406 వసు-చరిత్రము

అ. రోలంబాలక=తుమ్మెదలవంటి ముంగురులుగలది '“ఇందిందిరశ్చంచరీకో రోలంబోబంభరో౬ పిచిఅ. అగు, ఓర్తు, మటొకదానిని, ఓలంబాలక= (వ్రేలుచున్న ముంగురులుగల ఓ చెలియా! (ఓలోలాంబక=బెళుకుగన్నులు గలదానా యని పాఠాంతరమున నర్థము.) ఓల ఓలయనః౯ = మింద నీరుచల్లుచు ఓలోలయని చెప్పంగా, మజియొకటి, మేలంబున౯ =కోడిగముచేత, ఓలోలంచు=ఓలఓలయని మాలణుపలుకును, క్రుంకి=నీటిలోమునింగి, బిసవల్లుల్‌=తామరతూండ్లను, తున్మితూంటాడి, కెంగేలంబట్టి, తటాలునక౯, నెగసెను. నెగయుధాతువు 'నీరిలోననుండి నెగయుదెంచె'నని నకారాదియు.6 గలదు. అక్షీణ...లోకంబుజ -అక్షీణ=కొజవదని, అంబునాథ =జలాధినాథుందయిన వరుణునియొక్క అంబుజాక్ష లోకంబు౯ =స్తీ సమూహమును, జయించి=సౌందర్యముచేత గెలిచి, వారంయశట్చీః =వారియొక్క కీర్తిసంపత్తిని, తెచ్చు చందంబునణ =తీసికొనివచ్చునట్లుగా, తటాలున నెగసెనని సంబంధము.

నీటిలోని బిసవల్లులను, నీటిదేవతయగు వరుణుని ప్ర్రీల యశశ్రీగా నుత్రేక్షు ఇట రెండవ పాదమున నహోబలపతి “రోలంబాలక యోర్తుగ్రుంకి బిసవల్లులొ అనుపాఠమును (గ్రహించెను. ఈపాఠమును రేఫమునకు లకార విశ్రమము చెల్లద్దుగాన సమంజసముగాదనియు 'లోలంబాలక' లోపల లంబములయిన అలకలు గలదియనియు నప్పకళ. ఇందుల కహోబలపతి రేఫలకారముల కథఖేదము గనుక విత్రమము చెల్లుననియు నిది తెలియక యప్పకవి విశ్రమము చెల్లదన్నాండనయు 'రాయంచగాళ్లం దౌలకయమున్నై' మొదలయిన యీకవి ప్రయోగములు సాధువులై యున్నవనియు వ్రాసెను. కాని, “తవులుటకు తాలుటయని వక్రతమము వచ్చుటకాకరమేమో తెలియంజేయందయ్యె. “అయిగవుగాదేశౌస్తః క్రమేణసర్వత్ర వక్రతమాయోర్వా' అనుసూత్రము స్వభావసిద్ధములయిన వక్రతమములకు అయి, అవు, అనెడు ఆదేశములు వికల్పముగా వచ్చునని యున్నదిగాని వ్యస్త్వవర్ణములకు వక్రతమాదేశము విథింపదు. మథియు 'కలహంసకాళ్ల దవులకయ మున్నైో యని పాఠభేదము నున్నది. రేఫలకాలములకు విశ్రమము భారతాది (గ్రంథములం దెక్కడను గానరాదు. కాన లోలంబాలకయనెడు పాఠమే సాధువును గవిహృదయమునని తోంచెడి” నని విద్వజనరంజనీ వ్యాఖ్యాతయగు సోమకవియు వ్రాసెను కాని 'తవులు” నకు “తౌలు” అని 'సుస్థిరునిను మావిభుం డనుమతిః వెనుదౌలెదమాదరంబున౬..,(రాఘ.3 ఆ.) ఇత్యాది ప్రయోగములర్థ్మగలదు ర్రేఫలకారములకు యతి 'భా, రమునంబుచ్చుచు వర్థమానవిరహగ్గానిక మదిం గుందుచున్‌ (ఢీకుంతల్షాషరషయము) అని పెక్కు చోట్లంగలవు. సీ, కేలం దమ్మిఘటించి । పాలమున్నీటిలోం, బొడమిన జవరాలిం। బోలె నొకతె

యమలమృణాళనా।ళాక్షసూత్రముం బాణిం, గీలించి యజురాణిం। బోలె నొకతె

వెలిదమ్మిఖేకు వే।నలి నంట లేనెల, పువ్వుం దాల్చు భవానిం | బోటె నాకతె

కలువపుప్పొడి రాల్చి | కాయజాస్త్రముల తు, ప్పులుడుల్బు!రతిదేవిబోలె నొకతె జే. సారకాసార సాగర | జనితజలజ, కుందమాధ్వీసుధాధారం | గ్రోలందివురు

ప్రబలరోలంబమాలికా[రాహుంబఅపి, దంభనారాయణి యనంగం1దనరెనాకతె.

అ. ఒకతె, కేల, తమ్మిఘటించి, పాలము...జవరాలి౯ = లక్ష్మిని, పోలెను, లక్ష్మికమల వాన్తగనుక నామవెను బోలుట. మజియొకతె, అమల.....నూ(త్రమునజ = అచ్చమయిన తామర తూంటి కాడయనెడు పటికపుపూసల జపమాలికను, పాణిః కీలించి = చేతంబట్టి, అజు రాణీక = సరస్వతిని, పోళెను. సరన్వతి యక్షమాభికాధర. మతియొకతె, వెలిదమ్మిటేకు = తెల్లదామరపూటేకు, వేనలి౯ = కొప్పునందు, అంట౯్‌ = అంటుకొనంగా, లే....భవాని౯ =

తృతీయాశ్వాసము 407 లేంత చంద్రండను పువ్వుధరించిన పార్వతిని, పోలెను, ఒకతె, కలువ...రాల్చి, కాయజాస్తముల తుప్పులు=మన్మధ బాణముల యొక్క కత్రుప్పును, డుల్చురతిదేవిని, బోలెను.

ఒకతె, సార...ధారజ -సార=డశ్రేషమయిన, కాసార= కొలంకు అనెడి, సాగర= సముద్రమువలన, జనిత =పుట్టిన, జలజకుండ =తామరయనెడు కలశమందలి, మాధ్వీ= వూందేనెయనెడు, సుధాధార =అమృతపుధారను, క్రోలః౯, తివురు=జయత్నించుచున్న ప్రలంబ..రాహు౯ =బలవంతమయిన తుమ్మెదల చాలనెడి రాహు[గ్రహమును, పథఅపి=వెడలంగొట్టి, దంభ నారాయణియనంగ౯ =కపటవిష్టువు (అమృతము పంచిపెట్టునపుడు రాక్షసులను వంచింప నారాయణుండయిన మోహిని) అనునట్లుగా, ఒప్పెను. సముద్రమునం బుట్టిన యమృతకలశమును దేవతలకు6 బంచునపుడు రాహువు దేవతారూపమున నమృతము దద్రావ నుంకింపంగా మోహినీ రూపుండయిన విష్ణువు వానిని జక్రమున ఖండించుట యిట ననుసంధించునది. అలం. ఉపమ.

ఉ. అటకొలంకునం గరంగి ! యంబుజగంధుల గంధసారముల్‌

గాటుకయు౯ హరిద్రయును । గానంగనయ్యె నితాంతధన్య ల

జ్ఞోటులు మున్గువేళం బరి;శుద్ధసితాసిత నిర్ణరంబు ల

న్నీటం విశంగవర్ణతటి;నీమణితోం దలచూపెనో యనన్‌, 16డ అ. అంబుజ...సారముల్‌=ఆపడంతుల చంచనములు, (గంధసారో మలయజః అ.) కాటుకయు£, హరిద్రయును=పసపును, ఆలకొలంకునక కరంగి, నితాంతధన్యలు=మిక్కిలియు పుణ్యవతులు, (తీవై కాంతనితాంతాని గాధద్భఢాని చి అ.) అజ్బోటులు =ఆస్త్రీలు, మున్గువేళః, పరిశుద్ధసిత అసిత నిర్ణరంబులు= అచ్చములయిన, (గంగాయమునల) తెల్లనినల్లని ప్రవాహములు, అన్నీట౯ =ఆకొలంకునీటియందు, పిశంగవర్ణ తటినీమణితో౬ =పచ్చనివన్నెగలనది తోడ-(అనంగా సరస్వతితోడ. 'సరస్వతీరజోరూపాతమో రూపకళిందజా సత్త్వరూపాచ గంగాత్ర త్రితయం బ్రహ్మనిర్గుణమ్‌'అని యున్నది. సరస్వతి పిశంగవర్జయని తెలియునది.) తలచూపెనోయనః , కానంగనయ్యెను.

ఆపడంతులు జలకమాండునపుడు వారిమేననుండి కరంగిన చందనము, కాటుకయు, పసపును, గంగయు యమునయు సరస్వతియుంగా నుత్రేక్ష ఈపవిత్రనదులు పొడనూపనేల? ఆపంతులు నితాంతధన్యలు కనుక కావ్యలింగమును.

ఉ. _ కొలన నీరీతి నీరాడి । కొప్పు లంబు, రాళి నిర్ణతవార్ని కాభ్రములం బోల

నాత్మనిరసనభీతి నాఃర్హాంబరములు, తనులతల నంటంబెనంగంద।త్తటముండేరి.

అ. ఈరీతి౯, కాలన, నీరాడి, కొప్పులు, అంబు...భ్రములజ =సముద్రమునుండి బయలువెడలు చున్న వర్షాకాలపు మేఘములను. పోలణ. ఆర్ధ అంబరములు=తడిసినపావడలు, ఆత్మనిరసనభీతి౯ =తమ్ము దిగవిడుతురను భయముచేత, తనులతలక =తీంగలవంటి దేహములను, అంట పెనంగకొ =గట్టిగా పెనంచుకొనంగా, తత్తటము౯ =ఆకొలనిగట్టును, చేరి, మింది కన్వయము.

కొప్పులు వార్షిక్రాభ్రములనుట నలుపును బట్టి. నీటందడిసి లేచినవి గాన, సముద్ర నిర్ణతములయిన వార్చి కాభ్రము లనుట. అంటం బెనంగుటకు తనువును లతయనుట మిక్కిలి యుపకారకము. అలం. ఉపమయు, ఉత్ర్రేక్షయు.

ఉ. కామిను లన్నగాత్మజకుం । గల్బ్పకభూరుహ దత్తకోమల

క్షౌమముం గట్టనిచ్చి యల।కల్‌ దడియార్చి విరుల్‌ ఘటించి ము

408 వసుచరిత్రము క్రామణిభూషణంబు లిడి ।; గంద మలంది వెలందియానతిం దాము నలంకృతాంగులయి | దర్చక రాడృజనాదరంబునన్‌. 166

అ. కామినులు, అన్న గాత్మజకుక =ఆగిరికకు, కల్పన...క్షైామము =కల్పవృక్షముచేత నియ్యం బడిన మృదువయిన పట్టువలువను కట్టనిచ్చి, 'క్షామందుకూలే స్యాదతసీకుసుమేపిచ' (విశ్వప్రకాశము) అలకల్స్‌ తడియార్చి, విరుల్హ్‌ ఘటించి=తుథిమి, ముక్తామణి భూషణంబులు =ముత్తెపు సొమ్ములు, వెలందియానతిం=గిరికపంపున, తాము, అలంకృతాంగులు =అలంకరించుకొన్న దేహములు గలవారు. దర్చకరాట్‌ భజన ఆదరంబునజ =మన్మథ మహారాజును భజించుటయందలి ప్రీతిచేత, మాందికన్వయము.. ఇట నాయికకు వస్త్రమాల్యాభరణచందనములను చతుర్విధాలంకారములు దెలియునది. చెలులు నలం కరించుకొనిరి. ఏల, మహారాజు సేవకు నలంకరించుకొనక తీఅదు, ఆరాజెవండు? మన్మథుండు. కీ నారంగములు వాస।నారంగములు, గొన్ని యళినాదమంత్రముల్‌। దెలుపుచోటం

దిలకంబు లవనీజ।తిలకంబు లవిగొన్ని ప్రసవాసవార్థ్యంబు [లాసంగుచోటం

గాంచనంబులు వనై $కాంచనంబులుగొన్ని కళికాప్రదీపముల్‌॥నిలుపుచోట

సహకారములు చైత్ర!(సహకారములు గొన్ని తలిరాకుటారతుల్‌!దాల్చుచోట తే... ముప్పిరింబెనంగి ద్రాక్షలు! గప్పికొనిన, గొప్ప కప్రంపుటనంటుల। చప్పరాల

నొప్ప రాలిన కప్పురా[లుప్పరాలం, బెనంచి వలిగాడ్పు ధూపమఃర్పించు చోట.

అ. వాననారంగములు =తావులకు స్థానములు, నారంగములు =నారింజచెట్లు,. అళినాద మంత్రముల్‌=తుమ్మెదల రురికారములనెడు మంత్రములు, తెలుపుచోట౯ =చెప్పుచుండెడునట్టిచోట, అవనీజ తిలకంబులు =వృక్షశేష్టములు, తిలకము =బొట్టుగుచెట్లు, ప్రసవ ఆసవ అర్హ్యంబులు=పూందేనె అనెడి అర్థ్యములు, వనైకాంచనంబులు=వనమునకు ముఖ్యముగా చెలువుగూర్చునవి, కాంచనంబులు= సంపెంగచెట్లు, కళికాప్రదీపముల్‌=మొగ్గలనెడు దీపములు, చైత్రసహకారములు =వసంతునికి6 దోడుపాటయినవి, సహకారములు= తియ్యమామిడి చెట్టు, తలిరాకుటారతుల్‌ =చిగుళ్లనెడి నీరాజనములు.

'దాక్షలు, ముప్పిరిజ పెనంగి=ముప్పేటలుగా పెనంగొని, కప్పికొనిన=అల్లుకొన్న గొప్ప కప్రంపుటనంటులు చప్పరాల =పెద్దకర్పూర పరంటి చప్పరములనుండి, ఒప్పణ , రాలిన, కప్పురాలు ఉప్పరాల౯ =ఊర్బ్వభాగములను, పెనంచి వలిగాలి, ధూప మర్పించుచోట౯ =కర్పూరము నెగంజిమ్ముటయె ధూపమర్పించుటగాం జెప్పినాండు.

తుమ్మెదలరవళి మంత్రములు. బొట్టుగుచెట్ల పూందేనె అర్ధ్వము. సంపెంగ మొగ్గలు దీపమలు. మామిడిచిగుళ్లు ఆరతులు. గాలికెగిరిన కర్పూరధూళి ధూపము. మన్మథపూజ సేయం దలంచినారుగావున, అందులకు వలయు మంత్రార్థ్య ప్రభృతులిచట స్వతస్సిద్ధములై యున్నవని తాత్పర్యము. అలం. వృత్యను ప్రాసము. అతిశయోక్తియు.

ఉ. గొజ్జెంగమంచునం గలపి | కూర్చినపుప్పొడి తిన్నె మింద లా

మజ్జ్ఞక కాయమాన లస | మానవిమానముక్రింద నొక్క పూ సెజ్జ ఘటించి యందొక।కుశేశయకర్ణిక నిల్చియందు సం . పజ్జలజేక్షణాసుతుని భావము వ్రాసి కురంగనాఖికన్‌. 168

తృతీయాశ్వాసము 409 అ గొజ్జెగమంచున౯ =గొజ్జంపువ్వులమింద నుండి కురిసిన మంచుచేత-పన్నీరుచేతననుట, కలిపి. మోంద౯, లామజ్జ్ఞక... క్రిందణ -లామజ్జక=వట్టివేళయొక్క “అభయం నళదం సేవ్య మమృణాళం జలాశయమ్‌, లామజ్జకం లఘులయ మవదాహేష్టకాపథే' అ. కాయమాన=పందిటియందు, లఅసమాన=జఒప్పుచున్న విమానముక్రింద౯ =పువ్వుచప్పరము క్రింద, ఒక్క పూసెజ్జ=పుష్పశయ్యను, ఘటించి, అందు, ఒక, కుశేశయకర్ణికళ =తామరమిద్దెను నిలిపి, అందు, సంప...భావము=లక్ష్మిపుత్రుడయి న మన్మధుని రూపమును, కురంగనాభికణ =కస్తూరిచేత, వ్రాసి. కురంగనాఖికజ అను పదము కాకాక్షిన్యాయమున పూర్వమునకును ఉత్తరమునకును నన్వయింపవలెను. పందిరివేసి యందొక వేదికగట్టి దానిపయిని శిలాలోహాదులందు కొల్పు దేవతరూపు వ్రాసియో చెక్కియో ఆరాధించుట గలదు. ఇట, వట్టివేళ్లపందిరి; పన్నీరుగలపిన పుప్పాడివేదిక; తామరదుద్దుశిల; మన్మధునిభావము దానిపయిని వ్రాయంబడినది; వ్రాయుటకు మసి కస్తూరి - అని పరికరోతృ్మర్నము తెలియునది. తే. అతని వామాంకమున రతి;నావహించి, మైల నుడురాజుబుతురాజు6।గీలుకొల్పి (క్రేవల సగంధపవనకో।కిలమరాళ, కీరసారంగముల వ్రాసి । చేరి చెలులు. 169 అ. చెలులు, రతిః =రతిదేవిని, అతని వామాంకమునక =ఎడమతొడమింద, ఆవహించి= ఆవాహనముచేసి-నిలిపి అనుట, (మైోలజణ =ముంగల, ఉదడురాజుక =చంద్రననిని, బుతురాజుక = వసంతునిని, కీలుకొల్పి*సంఘటించి, క్రేవల౯ =పార్వములందు, సగంధపవన. .సారంగముల౬౯ = వాసనతోడి గాలిని- (మలయమారుతమును), కోయిలను, రాయంచను, చిలుకను, తుమ్మెదలను వ్రాసి, చేరి=సన్నిధికిం జేరినవారై. మన్మథుని పరిచ్చదమును పరివారమును లిఖించుట తెలియునది. సీ. _ ధ్యానంబు హృదయవా | స్తవ్యకుటుంబికి, నావాహనము జగ | ద్వ్యాపకునకు నర్ధ్యపాద్యములు నా |! రాయణ ప్రియసూతి, కఖిషేక మబ్ధిక । న్యాంకశాయి కలరుదోయిళ్లు పు । వ్వలవింటిదొరకు గం,ధము గంధగిరి మరు ॥ దృాంధవునకు ధూప మప్రతిమప్ర । తాపోష్మ సురఖికి, దీపంబు తిమిరభ । యాపహునకు తే. మధురసఫలోపహారంబు । మధురకీర పరిజనపరాయణున కంచు । భక్తి నొసంగి మానమధనాయ మదనాయ । మధుసఖాయ మనసిజాయ నమో నమో । యనుచు మొక్కి 170 అ. హృదయ వాస్తవ్య కుటుంబికిజ =హృదయమందు కాంపురమున్న గేస్తునకు, ధ్యానంబు= హృదయమందే యున్న వానిని హృదయమందు నిల్చి ధ్యానముసేయుట స్థితిస్థాపనతుల్యము. అనంగా హృదయమందే యున్న వానిని హృదయమందు నిలుపుటయేమని యాశయము. మోందనెల్ల నిట్లె యాశయము గ్రహించునది. జగద్వ్యాపకునకుణ =జగత్తునెల్లం బర్వియున్న వానికి, ఆవాహనము- జగత్తునంత ఆవహించినవానికే ఆవాహనమనుట. '“నారాయణప్రియసూతికిజ =(నారములనంగా జలములు. నారములే అయనముగా అనంగా న్ధానముగాం గలవాండు-నారాయబుండు, “ఆపో నారా ఇతి ప్రోక్తా ఆపో వై నరసూనవః _ తా యదస్యాయనం పూర్వం తేన నారాయణస్ప్హృతఃి అని భారతమనుస్మ్టృత్యాదులు) జలములు న్థానముగాంగల నారాయణునకు గారాబుకొడుకయినవానికి

41౦ వసుచరిత్రము ఆర్హ్యపాద్యములు=జలముచేత నియ్యంబడు నర్ధ్యమును బాద్యమును. అబ్ధికన్యాంకశాయికిక =సముద్రుని కూంతురయిన లక్ష్మీదేవి తొడలపై పవళించువానికి, అభిషేకము =జలాభిషేకము. పువ్వులవింటి దొరకు =పువ్వులే విల్లుగాం గలవానికి, అలరుదోయిళ్లు =పుష్పాంజలలు, గంధ... ధవునకుణ =మలయపర్వతపు గాలికి చుట్టమయినవానికి, గంధము=గందము. అ(ప్రతిమ...సురభికి౯ ఎనలేని మంగటిమియొక్క వేండిమిచేత పరిమళించుచున్నవానికి, ధూపము. ధూపము వేండిమియు వాసనావ్యాప్త్రియు గలది. ప్రతాపమును వేండిమియు వ్యాప్రియుంగలది గాన పోలిక. (సురభిశబ్దము, కేవలప్రతాపపరముగ వ్యాప్తియు, ధూపసాదృశ్యపరముగా వాసనయు నర్ధములుగాం గలుగుట తెలియునది. లేక ప్రతాపోష్మయనంగా ధూపోష్ట, ధూపోష్మచేం బరిమళించుచున్న వానికి ధూపమని యర్థము. ధూపజనిత సౌరభ్యముగలవానికి ధూవముచేత నేమిప్రయోజనమని యాశయము. ) ప్రథమార్థమున, ఊప్మసౌరభ్యములుగలవానికి ధూపమేల యనుట. తిమిరభయాపహునకు౬౯ =చీంకటి వలని వెజపును బోంగొట్టువానికి, దీపము. కామార్తులకు చీంకటియును భయమును లేమి ప్రకటము. మధుప...యణునకుక౯ -(మధువును ద్రావెడు) తుమ్మెదలును, (పండ్లనేతినెడు) చిలుకలును అనెడు పరిజనమునం దాసక్తుందయినవానికి, మధు...హారంబు =తేనెయును బంద్లును గానుక. అంచు. భక్తి ఒసంగి, మానమథనాయ =స్రీపురుషుల ప్రణయకోపములను బోంగొట్టువాండును, మదనాయ= ప్రీపురుషులను మదింపంజేయువాండును, మధుసఖాయ=వసంతునికి చెలికాండయిన వాందును, అగు, మనసిజూాయ=మనసునందుంబుట్టి నవానికొఅకు, నమో నమః=నమస్మారము నమస్కారము, అనుచు, మొక్కి “నమో యనుచు అనుచోట “లోపో నమ అఆదికే విసర్షస్య అనెడు శబ్బానుశాసనసూత్రముచేత నమయనుచు చెప్పవలసినను 'నమశ్ళబ్దవిసర్లస్య లోప ఓత్వ మపీష్యతే' అను నధర్వణవచనమును “నమోయనుచు” ననియుం జెప్పవచ్చును. “అనుకృతేస్తు వాక్యంతు" అను సూత్రముచే ననుకరణమందు సంస్క్కృతవాక్యము ప్రయుక్తము. అర్పింపవలసినవన్నియు నవ్వారిగాం గలవానికి నవియవి యర్పించుట 'భక్తి చేత ననుట. సర్వకామసమృద్య్ధందు గాన కామితప్రదుందగుట సిద్ధమని వ్యంజితము. అలం. సమాలంకారము. క కామ కమలాస్త్ర కమలా, కాముకసుత కామనీయ । కనిధీ యనుచుం గామినులు విన్నవించిరి, కోమల కోకూయమాన । కోకిలఫణితిన్‌. క్షై1 అ. కామినులు, కామ=కాముందను పేరుంగలవాండా! కమలాస్త్ర=పద్మము బాణముగాం గలవా డా! కమలా...సుత=లక్ష్మికాముకుండయిన విష్ణువుకుమారుండా! కామనీయకనిధీ =చక్కందనమునకు పట్టయినవాండా! అనుచుక౯, కోమల...ఫణితిజ =మృదువైన కుహుకుహు అనెడు ధ్వనిగలుగుచున్న కోయిలలయొక్క పలుకుబడిచేత, విన్నవించిరి. శా.వాతాందోళితచందనాగరులతా । వ్యాలీఢకేళలీవనీ . జాతంబుల్‌ భవదీయనర్మ గృహముల్‌ । చైత్రుందు నీబంటు నీ కేతత్యాననజాతవస్తునిచయం । బే మిచ్చి పూజించుటల్‌ “శీతాంశో రమృతార్చణ మ్మను క్రియం | జేకొమ్ము చేతోభవా క్ష72 అ. చేతోభవా=మనస్సునందు పుట్టెడు మన్మథుండా! వాతాం...జాతంబుల్‌-వాత= గాలి చేత, ఆందోళిత=ఊచంబడుచున్న చందన = శ్రీగంధముయొక్కయు, అగరు = కృష్ణాగరు యొక్క యు, లతా = కొమ్మలతోడ, వ్యాలీధ = కూడుకొన్న, కేళీవనీ = ఆటతోంటలయొక్క జాతంబులు =

తృతీయాశ్వాసము 411 సమూహములు, భవ.. గృహముల్‌=నీయొక్క కేళలీగృహములు. (ఇట గాడ్పుసేవకుండు, చందనాగరులతలు ఉయ్య్యెలలు అని వ్యంజితము. అట్టి సేవకుం డూంచుచున్న యిట్టి యుయ్యెలలు గలదు గాన నర్మ గృహములగుట. ) వైత్రుండు=వసంతుడు, నీబంటు, నీకుణ =ఇట్టివాండవగు నీకు, ఏత...నిచ యంబు=ఈవనమందుపుట్టిన (వుష్పవలాదులయిన) వస్తువుల సమూహమును, ఏము, ఇచ్చి పూజించుటలు, శీతా... ర్ప్వణమ్మనుక్రియ౯ =చందునికి అమృతమును సమర్ప్చించునట్టులుగా, తలంచి, చేకొమ్ము. అమృతమయుండయిన చంద్రునకు అమృతనివేదనము సేయుట యొక్కువగానట్లు, మేము సమర్పించు పుష్పఫలాదులు, వనజాతములే నర్మగ్భృహములుగాను పుష్పఫలాదికరుండయిన వసంతుం దే బంటుగాను గల నీకు నెక్కువకావు; అయినను, అనుగ్రహించి కైకొమ్మని తాత్పర్యము.

మ. బలవన్మేరుశరాసనంబును బర । బ్రవ్మాస్తముం గల్లు బ

ల్విలుకానిం దృణమైన చాపమున గా। లిం బోవు లేయల్గులం జల మానించి సగంబుచేసి తవు నౌ । సంకల్పసిద్ధుల్‌ గొనం బలుమేరు౬ నిరసింప లేంజిగురుంగొ । మ్మం జేవ గాకుందునే. 178

అ. బలవ..సనంబును=మిక్కిలి బలువయిన మేరువను విల్లును. పర(బ్రహ్మఅస్రము=పర బ్రహ్మమయిన విష్ణువనెడి అస్త్రమును, కల్గు, బల్విలుకానిక =మేటివిలుకాందయిన శివుని, తృణమయిన చాపమునక =గడ్డిపోంచవలె నిస్సారమయిన వింటిచేతను-(చెబకు తృణవృక్షములలోనిది. 'నడాదయస్తృణంగర్ముచ్భామాకప్రముఖా అపి' అ. చెలకువింటిచేతనని భావము.) గాలింబోవు లేయల్లుల£ =గాలికెగిరిపోవు మృదువయిన యమ్ములచేత - (మన్మథుని బాణములు పువ్వులు కనుక గాలి కెగిరపోవునని భావము.) చలము కలిగించి, సగంబుచేసితి =చిక్కిసగమగునట్లు చేసి తివి-(శివుం డద్ధ నారీశ్వరుండని భావము.) అవు నౌజ =మేలుమేలు, లేంజిగురుంగొమ్మ౯ =లేంత చిగురుకొమ్మయును, సంకల్పసిద్ధుల్‌=సిద్ధసంకల్పులు-తలంచినది అట్లే సిద్దించు మహత్త్వముగలవారు, కొనః =చేకొనం గా-ఉపయోగింపంగా ననుట. బలుమేరు! నిరసింపఃణ =బలిష్టమయిన మేరుపర్వతమును దూలించుటకు, చేవగాకుండనే= సారమయినది గాకపోవునా. తలంచినది తలంచినట్లె సిద్ధించునట్టి మహత్త్వము గలవారిచేత లేంతచ్చిగురుం గొమ్మయైనను మహామేరువునుగూడ నిరసించునంత చేవగలది యగుననుట. మన్మధుండు సంకల్పసిద్ధుండనియు అనంగా తలంపునం బుట్టువాండనియు చిగురాకు వానికి కైదువనియు, మేరువు విల్లుగాంగల శివునిని గెలిచినాండనియు భావము.

“'లేంజిగురుం గొమ్మః' ఇట కొమ్మకు నుకారవ్యవధానము లేకయే సముచ్చయ నువర్ణము వచ్చుట “వెండియుకా 'వెండి' 'ఉండిన్‌' ఇత్యాదులంబోలెం దెలియునది. కొమ్మక అనునది సప్తమ్యంతముగా (గ్రహింపంబడునేని, చిగురుగొమ్మయందును జేవ గలుగ కుండునా యని యర్థము. చిగురుంగొమ్మయు చేవగాకుండునా యనుటయేసరసతరము. ఒకటియందు మజొకటిగల్గుటకంటె ఒకటి మజొకటియే యగుననుట మతింత యతిశయము. మజథియు నిందే 'కామనిశితాస్త్రములు తత్కోమలతరలు, చిగురుకొమ్మలచేవలొ అని ప్రధమాంతముగానే యున్నది. “అచ్చటం బుట్టిన చిగురుంగొమ్మైనం జీవి అని మనుచరిత్రమందును బ్రథమాంతమేకాన యట్లె యిట పాఠము గృహీతము. అలం. అర్జాంతరన్యాసము న్లేషోత్ధాపితము.

ఉ. కొండంట విల్లు వేదలల । కుండలిరాజంట నారి యమ్మనం

తుండంట బైటిపల్లియలు | దున్మినవాండంట యొండు రెండు భ గం చ స న

412 వసుచరిత్రము ర్గుం డిది నిండుపొరుషమొ । కో యని గెల్వవె ముజ్జగంబు లు ద్దందత నొక్క తుంటవిలు | దాలిచి యంటినం గందుతూపులన్‌. కళ4 అ. కొండంట విల్లు=విల్లు మేరుపర్వత మనుట. వేదలల కుండలిరా జంట నారి =అల్లెత్రాండు వేయితలలుగల అదిశేషుండంట. అమ్ము, అనంతుండంట=విష్ణుమూర్తియంట ఇట్టి మహాబలీయము లయిన సాధనములు గల్దియుండియు, భర్గ్ణుండు =శివుండు, ఒందురెండు బైటిపల్లియలు =ఒకటిరెందు- అనంగా స్వల్పములయిన, చాటులేక బట్టబయట నున్న పల్లెలను-'ప్రాకారాది దుర్గగుప్తిలేని పేలవంపు ఊళ్లననుట. తున్మినవాందట. (ఒండు రెండు పల్లెలనంగా అంతరమందున్న త్రిపురములని భావము. )ఇది నిండుపౌరుషమొకో=ఇదిపూర్ణమయిన పరాక్రమమా. (శివుం డర్ధనారీశ్వరుండు గనుక పూర్ణమయిన పౌరుషము-అనంగా పుంస్త్వము-మగతనము-లేనివాడని భావము. (పౌరుషం పురుషన్యోక్తం భావే కర్మణి తేజసి' అని; విశ్వము.) అని, ఉద్దందతజ =ప్రతాపముచేత, ఒక్కతుంటవిలు దాలిచి=ఒక వింటితునుకను దాల్చి-(తుంటయనంగా చెబకుతుంటయనియు), అంటిన కందుతూంపుల౯ =చేతం దాంకంగానే కందిపోవు బాణముచేత-(మన్మధుని బాణములు పువ్వులు గనుక చేత నంటంగానే కందిపోవు నని భావము) ముజ్జగంబులు=మూండులోకములను, గెల్వవె=జయింపవా. కొండ విల్లుగా బలవత్తరములయిన పరికరము లుండియు శివుండు బట్టబయలుగానున్న యొకటి రెండు (పట్టణములనుగాదు) పల్లెలను గెలిచినాండు. అతని దేమి శక్తి? నీ వొక వింటితునుకను, అంటంగానే కందిపోవు బాణములను గొని మూండులోకములను గెలిచివైచితివి. నీదే శక్తియని యర్థము. శివునకు విల్లు మేరువనియు, నారి శేషుండనియు, బాణము విష్ణువనియుం (ద్రిపురములు దహించెననియు ననుసంధించునది. అలం. విభావనము, వ్యతిరేకమును. ఉ సూనశరాస నీశరము | సొచ్చిన ధాతకు నీ మహోభరం బానక రౌప్యభూధరగు । హాగ్భృహ మింగిన శూలికిం ద్వదీ యానఘశౌర్యశక్తి హృద ।; యంబున బూను రమావిలాసికి౯ మానదువో రజంబును ద । మంబును సాత్త్వికముం గ్రమంబునన్‌. 175 అ. సూనశరాస =పువ్వువిలుతుండా, నీశరము...ధాతకు =నీబాణము నాటిన (బ్రహ్మకు నని యర్థము-(మన్మధబాణము తామరగనుకం దామరయందు: జొచ్చియున్నాండని భావము.) నీ మహోభరంబు=నీతేజంపు అతిశయమును, ఆనక=ఆంగలేక, రౌప్యభూధరగువాగృహము =వెండి కొండ గుహయనెడు నింటియందు, ఈంగినశూలికిణ =దాంగియున్న శివునకు-(శివుండు కైలాసమందుండునని భావము. భరమనంగా “అప్యధాతిశయో భర అ.) త్వదీ... శక్తిణ =నీదయిన నిర్దుష్టుయిన పరాక్రమశక్తిని, హృదయంబున...లాసికిక =మనస్సునంబూనిన విష్ణువునకు-(లక్ష్మీ దేవిని వక్ష్యస్థ్టలమందు ధరించినాండని భావము. “హృదయం మానసోరసోః అని విశ్వము. లక్ష్మీ దేవిని నిగరణముచేసి యనఘశౌర్యశక్తి రూపముచేత నధ్యవసించినాండు. ఈ భావార్థమున “రమావిలాసి” యను పదమ్లు నాభిప్రాయము. క్రమంబున౯ణ =వరుసను, రంజంబును=పుప్పాడియు-తామర యందుం జొచ్చుటచే పుప్పాడియనుట. (రజోగుణమని భావము.) తమంబును=చీంకటియు-కైలాసగుహను జాంగుటచే చీంకటియనుట-(తమోగుణమని భావము. ) సాత్తికము౯ =సాత్త్వికభావము. విలాసమున

తృతీయాశ్వాసము 413 కాంతను ఉొమ్మునంబూనుటచే న్మరోద్టీపనజనితమగు సాత్త్వికభావములగు కంవ స్వేదాదులు తప్పవనుట-(సత్త్వగుణమని భావము.) మానదువో=మానిపోదుగదా, అనంగా త్రిమూర్తులను వశము చేసికొన్నాండవుగదా యని తాత్పర్యము.

నీ 'శరీరముసొచ్చిని అనుచో శరమందుం జొచ్చినయనెడు సప్తమ్యర్ధమున 'అన్యస్యాః క్వచి దృవేచ్చాన్యా' అను సూత్రముచేత ప్రథమవచ్చినదిగాన రెండర్ధములందును బ్రధమాంతమయిన శరమనెడు పదమునకంటెం బరంబయిన చకారమునకు సకారము వచ్చినది. “నీశరముసాొచ్చిన ధాతకుకొ పర్యాయోక్తము. '“నీరుహో...శూలికి ఉత్రేక్ష. 'త్వదీ...విలాసికిణ పర్యాయోక్తము. “రమావిలాసి” పరికరము. ఇవన్నియు నంగములు; శ్లేషానుప్రాణితమైన కావ్యలింగము అంగి. క. మొన యంగనకా కటకట, మొనయం గనకాద్రిధరుందె । ముదిత నుపవనా తనుపవనాహతి కొసంగక, తనుపవనా మదన నీయు | దంచిత కరుణన్‌. 176 అ. మదన=ఓమన్మధుండా, మొన=బారుదీరుట-సేనలతో నొద్దుపన్ని ప్రతిభటించుట. అంగనకా= ఈ యాండుచిన్న దానికా. ఇది యేమి గొప్పకార్యమనుట. కటకట=అయ్యయ్యో, మొనయః =నిన్ను తారసించుటకు, కనకాద్రిధరుండె=మేరువు విల్లుగాంగల శివుండాయేమి, ముదితక =గిరికను, ఉపవన అతను పవన=ఉద్యానవనమందలి అధికమయిన గాడ్పుయొక్క హతికి౯ ఇతాంకుదునకు, ఒసం గక=అప్పగింపక, అనంగా మలయమారుతమును గాసిపెట్టనీయక, నీ ఉదంచిత కరుణక =గొప్పదయిన నీదు దయారసముచేత, తనుపవనా=తృప్తినాందునట్లు చేయమయ్యా-అనంగా నీదయకుం బాత్రురాలిని గావింపుమన్నా యనుట. అలం. యమకము. స్స్‌ లోకత్రయీజయో । త్సేకంబుదెల్పు నీ పడంగ నారాయణ | ప్రథమమూర్తి రెం డంటంజేయు నీ । కాండచాతురికి నా, ద్యనిదర్శనంబు వా । మార్ధజాని గాధనాళీకసం | గ్రస్తుందై నేండును, నీడాంగువాండు వా । జీవిలాసి యెొక్కిత్రొక్కనిచోటుం! ద్రొక్కించు నీయాజ్ఞం, గడవండు పద్నినీ;కాముకుండు తే. కాంతలననెంత నీయంత ।1ఘనునకింక, నళిచికురం బ్రోవవయ్య పద్మా క్షింగావ వయ్య శుకవాణింగరుణింప్క వయ్య పూర్ణ, చంద్రముఖినేంచకయ్య యోఃచక్కనయ్యం అ. ఓ చక్క్మనయ్య=ఓ సుందరుండవయిన మన్మధుండా! లోక... పదంగ-లోకత్రయీ= (లోకమనం గా పురాణమయినది. ఇందులకు, “నానీశ్వరం భవితు మర్షత్రి విశ్వమేత దృహ్వీశ్వరం తు నితరామయథా[ప్రమాణమ్‌, తల్లోకవేదవిదితేశ్వరవర్దనేన కోయం ప్రభుః కతిచి దీశ్వర మన్య మాహుః. శివసూక్తిమాల.) పురాతనములయిన మూండువేదములును, జయ=జయించుటయొక్క ఉత్సేకంబు=ఎగపును, తెల్పు, నీపడగ=ధ్వజము, నారాయణ... మూర్తి=నారాయణుని ప్రధమమూర్తియైన మత్స్యము. (మన్మధునకు చేంపపడగ యని తెలియునది.) రెండు...తుదికిణ =రెండువస్తువు లొక్కటిగాంగలిపి కొనునట్లు చేయు సీబాణముల నేర్పునకు, వామార్ధజాని=ఎడమభాగము సగము భార్యగాంగల సాంబమూర్తియే, ఆద్యనిదర్శనంబు=మొదటిసాక్షి. (ఇట “ఏక మేవ ద్విధాకర్తుం బహన స్పన్నిధన్వినః, మార ఏకో మహాధన్వీ ద్వయ మేకం కరోత్యసౌ అనుట అనుసంధించునది. గాధ...సంగ్రస్తుండై-గాఢ=గట్టిగా, నాళీక=(నాళలీకమనంగా బాణమును తామరయును.) బాణమయిన పద్మముచేత, సంగ్రస్తుందై=మిక్కిలి గ్రహింపంబడినవాందై, నేంయను=ఇప్పటికిని, వాణీ

414 వసుచరిత్రము విలాసి=బ్రహ్మ, నీడాంగువాందు=నీ చిహ్నముగలవాండు (మన్మథునకు బాణము తామరయనియు (బ్రహ్మకు పద్మము వాసమనియు ప్రకటము.) నీడాంగువాండు =నీపంచయందు దాంగినవాండు-నిన్ను శరణుసొచ్చిన వాండనియు నర్ధ్థాంతరము. ఎక్కి..యాజ్ఞ=ఎక్కి త్రాక్కరానిచోట్ల నెల్లం గాముకులచేతం ద్రొక్కించునట్టి సీయానతిని, పద్మినీకాముకుండు =స్రీకాముకుండయిన సూర్యుండు, కడవండు=జవదాంటండు. (సూర్యుం డు పద్మములకును తామరతీంగలకు ప్రియుండనియు ఎక్కిత్రాక్కరాని యాకాశమునం దెక్కి సర్వత్ర కిరణముల నిగిడించుచున్నాండనియును భావము.) కాంబట్టి, నీయంతఘనునకుక, కాంతలననెంత =ప్రీలనంగా నెంతమాత్రము, ఇంకక, ఆళి చికురజ =త్ర్తుమ్మెదలవంటి కురులుగలదానిని, ప్రోవవయ్య, పద్మాక్షిణ =తామరలవంటి కన్నులుగల దానిని, కావవయ్య, శుకవాణి౯ =చిలుక పలుకులవంటి పలుకులదానిని, కరుణింపవయ్య, పూర్ణ చంద్రముఖి= నిండు చందురునివంటి ముఖముగలదానిని, ఏంచకయ్య=బాధింపకుమయ్య. వామర్ధజాని, వాణీవిలాసి, పద్మినీకాముకుండు ఇవి సాభిప్రాయములు. నీమహిమచేతనే యట్టి గొప్పవారును నింతటిప్రీపరతంత్రులయిరనుట. ఆళి, పద్మ, శుక, పూర్ణచంద్రులు నీకు మౌర్చ్వీ, బాణ, వాహన, బంధువులు గనుక వానినిబోలిన చికుర, నేత్ర, వాణీ, వదనములు గల గిరికాదేవి నీచేతం గావందగినదిచుమో యని భావము. శ్లేషమూలకమైన యర్జ్ధాపత్తియు, పరికరమును. క. వలదు కొల దాంకు సుమ్మని, చెలువలు మరుం గొసర ;విసరె జిలిబిలిగాడ్పుల్‌ జలజల నలరులు రాలెను, గలకలమను శుకపికాళి ; కల కల మెసంగెన్‌ 178 అ. చెలువలు, మరుని, వలదు=వద్దు, కొల దాంకు సమ్ము=స్రీహత్య తగులునుజుమో, అని, కొసరక =కొసరివేండంగా, జిలిబిలిగాడ్పుల్‌=మలయమారుతములు, విసరెను, అలరులు=పువ్వులు జలజలరాలెను, కలకలమను=కలకలగూయుచున్న శుకపికాళికల=చిలుకలయు కోయిలలయు తుమ్మెదలయు, కలము =ఆవ్యక్తకోలాహలధ్వని, ఎసంగెక్‌ =అతిశయించెను. చ. అణమి రమాకుమారుం డపు । డగ్రతలంబున వచ్చి నిచ్చిన ట్లతిముణిం దోంచినం గువల । యాక్షి వడంకి కడంకందూలి మై మజచి సగంధగంధగిరి । మారుతపాతితవల్లి కాభయెై యొజగిన సంభ్రమించి చెలు | లుద్గతబాప్పతరంగితాక్షులై. 179 అ. రమాకుమారుండు=మన్మథుండు, అజమీ= గతమాయించి, అపుడు, అగ్రతలంబునవచ్చి నిల్చినట్లు, అజిముజి౯ =నిశ్చయముగా, తోంచినక , కువలయాక్షి=గిరిక, వడంకి, కడంకం దూలి=పూనికచెడి-మానుపడి యనుట. మైమజచి, సగం...భయై=కావరముతోంగూడిన మలయపు గాడ్పుచేత, కూల్చంబడిన తీంగవంటిదై, ఒఅగినక =మూర్చసోలంగా, చెలులు, సంభ్రమించి=తొందరపడి, ఉద్దత... తాక్షులై=బయలువెడలుచున్న కన్నీళ్లచేత అలలుగొనుచున్న కన్నులు గలవారై-కన్నీరు పయిపయిని వెల్లిగొనుచుండంగాననుట. మిందికన్వయము. ఇందు వడంకుట వేపథువనెడి సాత్త్వికభావము. ఇందులకు మోోదముననైన రోషభ, యాదుల నేనియును గంప | మధికంబగుం దా నే దేహి దేహమున నది, మేదిని వేపథు వనంగ । మెజయుచు నుండున్‌.” మైమజణచియనుట మొదలుగా మోహమనెడి సంచారిభావము. “'మోహస్తు మూర్భనం ఖీతిదుఃఖా వేశానుచిన్తనై” వల్లికపాతనము గంధగిరిమారుతముచేం జెప్పుట దాని సొకుమార్యంపు సొంపునకు

తృతీయాశ్వానము 415

ఆ మారుతము సగంధమనుట ఒఅగించునంత బిట్టుగా నుండుటకు. కావున చెలుల యక్షులు

ఉద్దత బాష్పతరంగితములు. సీ. మోహాపదేశత।మోముద్రితము లైన, కనుందమ్ముల హిమాంబు[లునుపరాదు (ఛమబిందుతారకా। గమఖిన్నకుచకోక, ములంజంద్రనామంబుం | దలంపరాదు శీర్యదాశావృంత 1 శిథిలితాసులతాంత, మసియాడ వీవనల్‌ । విసరరాడు పటుతాపపుటపాక । పరిహీణతనుహేమ, మింకం బల్లవపుటా | ర్చిడగరాదు తే. లలన కానంగకీలికీ । లాకలాప, సంతతాలీధ హృదయపా । త్రాంతరాళ పూరితస్నేహపూరంబు।పొంగి పారలం, జల్లని పటీరసభిలంబు.1జల్లరాదు. 180 అ. మోహ...ద్రితములు-మోహ=మూర్భయనెడు, అపదేశ=నెపముగల, తమః=చీంకటి చేత, ముద్రితములు =మోద్చంబడినవి, అయిన, కనుదమ్ముల౯ =కన్నులనెడి తామరలందు, హిమాంబులు= పన్నీరు, ఉనుపరాదు. మంచునీ ళ్లుంపరాదనియు అర్ధద్వయమున కభేదాధ్యవసాయము. మిందను నర్ధద్వయమున్నచోట నభేదాధ్యవసాయము సేయవలయును. చీంకటికిం దామరలు మొగుడుటయు మంచు దానిచెటువునదగుటయుం (బ్రకటము. ఇట కన్నులు తామరలు, దానికి మోహము చీంకటి. పన్నీరు మంచునీరు, మూర్చదేజుటకై మొగంబునం బన్నీరుచల్లుటగలదు. చల్లందగిన పన్నీరును జల్లనుగూడని యుపచారముగా శబ్దశేషమహిమచే నధ్యవసించుట సారస్యము. పన్నీరు శిశిరోపచార ముగాం జల్లుటకు 'ఒల్లంబోయినం జెంగావుల మృణాళభంగంబుల హిమాంబు పూరంబుల నంగంబులకుం జలువ పుట్టించిన నని మనుచరిత్రము.

(శమ...కోకములక -శ్రమబిందు =చెమటబొట్టులనెడు, తారక=నక్ష్మత్రములయొక్క ఆగమ రాకచేత, ఖిన్న=దుఃఖితములయిన, కుచకోకముల౯ =చనులనెడుజక్కవలవిషయామై, చంద్రనామంబు=(చంద్రునిపేరుగల) కర్పూరమును, (చంద్రునిపేరుననియును 'ఘనసార శ్చృంద్రసంజ్ఞః ' అ.) తలంపరాదు. జక్కవలకును చంద్రునకును విరోధము. నక్షత్రములరాకకే జక్కవలు దుఃఖపడుచుండం గా నింకం దత్సూచితమయిన చంద్రునిరాకకు దానిదుఃఖము చెప్పందరమా! ఇట చన్నులందు కర్పూరము పూయుటయు నుపచారము. దాని కనుపపత్తి నధ్యవసించినాండు.

శీర్య...లతాంతము- శీర్యత్‌=జాయిచున్న, ఆశా=(వసురాజువిషయమయిన) ఆశయనెదు, వృంత=తొడిమనుండి, (వృంతం ప్రసవబంధనమ్‌”) శిథిలిత=సడలిన అసులతాంతము=ఉసుజనెడు పువ్వు, అసియాడజ =ఇంచుకైనను గదలునట్లుగా, అపుడే మిక్కిలి వీడి రాలునట్లున్నదిగాన యించుక కదల్చినను రాలిపోవునుగాన యించుకయు6 గదలునట్లుగా, వీవనల్‌ విసరరాదు. తొడిమనుండి ప్రిదిలిపడనున్నట్టి పువ్వుపయి గాలి యించుకసోంకి కదల్చినను నది పడిపోవును. ప్రాణములపుడే పోవలసినది. అయినను ఆశనుబట్టి కొంచె మంటుకొనియున్నదని తాత్పర్యము. ఇట వీవనలు విసరుటయనెడి యుపచారమునకు అనుపపత్తి నధ్యవసించినాండు.

పటుతాప=మిక్కుటమయిన (చింతాదులచే నయిన) సంతాపమనెడి, పుటపాక=పుటముల యొక్క పచనముచేత, పరిహీణ=తటథిగి కడవన్నై మట్టునకు నిలిచిన, తనుహేమము=మేను అనెడి బంగారము, ఇంక£౯ =ఇగిరిపోవునట్లుగా, పల్లవపుట ఆర్చి=చిగుళ్లసెజ్జ్ఞయనెడి యగ్నిజ్వాల, ఇడంగ రాదు. బంగారము పుటముపెట్టుచురాంగా వన్నె హెచ్చుకొలందిని తూనిక తగ్గుచుండునని తెలి యునది. పల్లవపుటమనెడి పుటవిశేషముయొక్క ఆర్చి నిడరాదనియును నర్దము. చిగురుసెజ్జను వైచెడి

416 వసుచరిత్రము యుపచారమునకు అనుపపత్తి యిట నధ్యవసితము. మిక్కిలి పుటముపెట్టిన బంగారము మొదలంట రూపుమాయుట (్రకటము. (పుటపాకముయొక్క లక్షణము-

“'వుటపాకస్య పాకోఇయం లే పస్యాంగారవర్డతా, లేపం చ ద్వ్యంగుళం సూలం కుర్యా ద్వ్యాంగుళిమాత్రకమ్‌, కాళ్మీరీవటజంబ్వాదిపతై ర్వేష్టన ముత్తమమ్‌” ఆకులను జుట్టి యెజ్బమట్టితో పూం తపూసి యగ్నిపచనము చేయుట పుటపాకము.) లలనకు౯ =గిరికకు, అనంగ... పూరంబు-అనంగ కీలి=జమన్మధాగ్నియొక్క కీలాకలాప=సెగలగుంపులచేత, సంతత =ఎల్లప్పుడును, ఆలీధ =వ్యాప్తమయిన, హృదయ=ఎదయనెడు, పాత్ర=పాత్రముయొక్క అంతరాళ=లోపల, పూరిత=నిండియున్న, స్నేహ పూరంబు=స్నేహమనెడు చమురు, పొంగిపారల౯ =మిక్కిలి పొంగి కాజిపోవునట్లు, చల్లని, పటీరసలిలంబు=చందనపునీటిని, చల్లరాదు=చిలుకరింపరాదు. పాత్రయందు చమురు తెరలం గాం గుచుండంగా చల్లనినీరు చల్లిన పొంగి యొలికిపోవుటగలదు. ఇట హృదయమును పాత్రగాను, స్నేహమును చమురుగాను, మన్మధాగ్నిని ప్రాయ్యిమంటగాను జేసి చల్లని చందనపు నీరు చల్లుట అను నుపచారమును బొసంగమిని జెప్పినాండు.

హిమంబు, చంద్ర, పల్లవపుటార్చి శబ్బములకు పన్నీరు, కర్పూరము, పూసెజ్జ అను శీతోపచార ద్రవ్యము లర్ధములు. వానికే మంచునీరు, చం(్రుండు, పల్లవపుటమనెడి పుటము అనెడి అర్జాంతరములను గొని వీనికి విరోధులయిన కనుదమ్ములకును, కుచకోకములకును, తను హేమమునకును ఇవి పొసం గవని నిరూపించినాండని చమత్కారము దెలియునది. అసువును ప్రిదులుచున్న పువ్వుగాను, స్నేహమును చమురుగాను, నధ్యవసాయముచే, విసరుట, చందనపు నీరు చల్లుట యను నుపచారములును బొసం గమి కుదిర్చినాండు. అలం. ఇందు పెద్దపాదములు నాలుగింటను గీతిని రూపకానుప్రాణితములగు కావ్యలింగము లయిదు.

క. ఏమంద మేమి సేయుద, మేమం దని మందలింత | మేమందమొయిం

దేమందయాన నడుగుద, మేమందజ మనుచుం దరళ। హృదయాంబుజలై, 181

అ. వమందము=ఏమనిచెప్పుదుము. ఏమందు అని, మందలింతము=చెప్పుదము, వమందమొ= ఏమిచందమో, ఇందు, వమందయానను అడుగుదము, ఏము అందజముక, అనుచు =అని పలుకుచు, తరళ... లై=చలించుచున్న హృదయకమలములు గలవారై ఇందు విషాదమనెడి సంచారిభావము. సీ. జవరాలియడుగులంజివరాకులంటించి, పొలంతియూరు లనంటి।పారలం బొదివి

కొమ్మచేదోయి చెం 1దమ్ములహత్తించి, లేమబాహులు మృణాఃళికలం చెనంచి

యతివగుత్తపుగుబ్బ। లలరుగుత్తులంగూర్చి, కాంతచెక్కులం జంద్ర।ఖఖండమలంది కలికిక్రేంగన్నులు ! కలువటేకులంగప్పి, లలనపెన్నెలుల వా । లంబు ముడించి లే. నవనవగుణానుబంధ బాం[ధవములైన, చలువలెన్నేనిగావించి । చెలువచెలులు

నెలంత కీవసులాభంబు[నించుమంచు, నించువిల్మాసేమరలంబ్రా[ర్థించుటయును.

అ. చెలువ చెలులు =గిరికచెలికత్తెలు, జవరాలియడుగులణ =గిరికపాదములందు,... ఊరులు =తొడలు, ఆనంటిపారలజణ =అరంటిచెట్టుపై పొరలచేత,... చెందమ్ములః =ఎజ్జదామరలను, హత్తిం చి =కదియించి-చేర్చి,... మృణాళికల౬ =తామరతూండ్లచేత,... గుత్తపు=బిగిగల, అలరుగుత్తులు =పూగు త్తులు, చంద్రఖండము=కర్పూరమును-ఇట ఆ యా యవయవములకు సదృశములయిన యాయా

తృతీయాశ్వాసము 47 పదార్ధమునే యుపచారముగాం గయికొనుటచేం జెక్కులకును సాదృశ్యపరముగా, చంద్రఖండమునకు చందురుని తునుకలని అర్ధమును, కర్పూరమని భావమును గ్రహించునది. క్రేంన్నులు=కడంగన్నులు, పెన్నెకులు =గొప్పకురులు, వాలంబు=కురువేరు, సాద్భశ్యపరముగా చమరీవాలమని గ్రాహ్యము. (వాలః కచే౭.శ్వాదిపుచ్చే హ్రీబేరే తు నపుంసకమ్‌” నానా.)

నవనవ... బాంధవములు=(నవనవ=క్రాత్తక్రాత్తయనియు, భిన్నభిన్నమైనయనియు నర్థములు గావున) క్రాత్తక్రొత్తలగు (రక్తిమోది) గుణముల యెొదతెగని కూడికచేత చుట్టములయిన (సదృశములైన) యని యర్థము. ఆ యా వేలువేటు గుణములు గల వారికి వేటువేబుగుణములచే బాంధవులయిన- అనంగా ఏ తీరు గుణము గలవారికి ఆ తీరు గుణముగలవారు బంధువులని యర్ధాంతరము. చలువలు= జైత్యోపచారములు, ఎన్నేని=ఎన్నియో, కావించి, నెలంతకుక, ఈవు, అసులాభంబు=్రాణలాభము, నించుమంచు౯ =కలిగింపుమనుచు నని యర్థము. (నెలంతకు ఈ వసురాజులాభము గలిగింపు మనియు నరద్ధము.) ఇంచువిలుకాని౯ =మన్మధుని, మరలః , ్రార్థించుటయు౯ =వేండికొనంగా. చలువ సరకు లా యా యవయవములకు చలువసేయుటయే కాక ఆ యా వాని గుణములను గూడం గలిగియుందుటచే నవనవగుణానుబంధ బాంధవము లన్నాండు. శా. ఆ వాక్యంబులలో సుధామయశుఖై । కాయత్తచిత్తేశసం జ్ఞావర్ణంబు లొకింత వీను తనయ । సంజాతవైతన్యయై పూవుంబోండి సుధాంశుబింబసుషమా । పూర్ణాభిషేక ప్రమా లావీతోత్పలవల్లి వోలెం గనుంగ : ల్వల్‌ విప్ప నాళీజనుల్‌. 183 అ. పూవుంబోండి=గిరిక, ఆ వాక్యంబులలో౯ ఎచెలికత్తెలాడిన యా మాటలలో, సుధా... వర్షంబులు-సుధామయ =అమృత(ప్రాయములయినవియు, శుభ ఏక ఆయత్త =శుభమునకే లోనయినవియు, అగు, చిత్తేశ సంజ్ఞావర్ణంబులు=హృదయేశ్వరుండయిన వసురాజుయొక్క పేరిటి యక్షరములు, “వసు” అనునవి, వీనులనయః =చెవులుసోంకంగా, సంజాతవైతన్యయై =పుట్టిన తెలివి గలదై, సుధా...వోలె£ -సుధాంశుబింబ=నిండుచంద్రబింబముయొక్క సుషమా= మేలయిన కాంతియొక్క -అనంగా వెన్నెలయొక్క పూర్ణ అభిషేక=నిండుతడుపుటచేత, ప్రమిోలా=మొగుడునుండి, వీత=పొసిన

• మోడ్చువీడినయనుట. ఉత్పలవల్లివోలెజ =కలువతీంగవలె, కనుంగల్వల్‌= కలువలవంటి కన్నులను, విప్ప =తెజవంగా, ఆలీజనుల్‌=చెలికత్తెలు. సుధామయములైన వర్ణములచేతం దెలివినాందుటచే సుధాంశుబింబకాంతిచేత విరిసిన కలువ యనుట. గిరిక కలువతీంగవంటిది గాన కన్నులు కలునలు సుధాంశుండు దూరమందుందియె తన కాంతి నొలుకుటంజేసి కలువతీంగను వికసింపంజేసినట్లు, వసురాజు పరోక్షముననుండియు నతనిజరి యక్షరములు గిరికకుం దెలివిగూర్చినవి యనుట. అలం. ఉపమ. ఇందు బోధ మనెడి సంచారిభావము. ఇందులకు క. జగతిం జిత్తనిమోలన, మగు నిద్ర యనంగ మూర్చ నందుటె మోహం బగు బోధ మెలుకం జెందుట, యగణితమృతియత్న మంత మగు నెట్లన్నన్‌. (నరసభూపా.) ఉ. కొందల మేల బాల మన । కూర్చు సపర్యకు మెచ్చి యిందిరా నందనుం డిందు సన్నిధి యొ | నర్చెంజుమో సుమనఃప్రసాదముం జెందెంజుమా శుకోక్తిం గల । సేమము దెల్పెంజుమో సమిహితం బందెడు సందియంబు వల । దమ్మ యటం చభయంబుం దెల్పుచున్‌. 184

418 వసుచరిత్రము అ. బాల, కొందలమేల=పరితాపపడుట యెందులకు, మన కూర్చు సపర్యకుణ =మన మొడం గూర్చిన పూజకు, మెచ్చి, ఇందిరానందనుండు = మన్మధుండు, ఇందు, సన్నిధి యొనర్చి౯ చమా= సాక్షాత్కరించినాండు చుమో, సుమనః (ప్రసాదము౯ =పుష్పప్రసాదమును-దేవతాప్రసాదము ననియును, శుకోక్తిజ =చిలుకపలుకనెడు వాక్యముచేత, కలసేమము =కలిగియున్న కుశలమును, తెల్పెజ చుమి=తెలిపినాండుచుమో, కాంబట్టి సమిహితంబు అందెడు౯ =కోరిక సిద్దింపంగలదు, సందియంబు, వలదమ్మ, అభయంబు=భయములేమిని. మోందికన్వయము. అలం. శ్లిష్టాళ్లిష్టరూోపకసంకరము. క, కేళికమనీయకానన, పాళిక వెలువడి కురంగ | పాళికళాబిం బాళికలు బాళికడిమి౯, బాలికం దెచ్చిరి విహార । భవనంబునకున్‌. 185 అ. కురంగ...బాలికలు -కురంగపాళి-(పాళిః కేతుర్ద్వజో లిజ్ఞం నిమిత్తం వ్యంజనం పదమ్‌” అ.) జింక లాంఛనముగాం గల చంద్రునియొక్క కళా=కళకు, బింబ=ప్రతివింబమైన, అళికలు= నోసళ్లుగలవారు, (ఇట చతుర్ధినాంటి చంద్రునితో ఫాలమునకు సాదృశ్యముగలదు గనుక కళాబింబాళికలని చెప్పినాండు. అయినను “అష్టమిశశాంకబింబంబుల విడంబించు' 'విదియచందురు నైనవెలంది యని యితరతాధులనాంటి చంద్రునితోంగూడ నుపమించుట గలదు.) కేళలీక మనీయకానన పాళికజ =క్రీడార్ధమై సౌగసుగులుకుచున్న వనప్రదేవమును, వెలువడి, బాలికను =గిరికను, బాళికడిమిణ =విరాళబలిమినిబట్టి, విమారభవనంబునకుజ =క్రీడాగ్సహమునకు, తెచ్చిరి. కేళివనము బాళిని మిక్కుటము గావించుటచే నది విడిచి యింటికి. దెచ్చి రనుట ఇందు ద్విప్రాసము. శా. పశ్వతృ్భాలవిలోచనానలశిఖా 1భాస్వన్మహోమిదత్ర, మి త్రశ్యామారమణేక్షణప్రవణచే ।; తపద్మ, పద్మాంగభూ దృశ్యాంగద్యుతిసంగ, సంగరమదో । ద్వృత్తారిరాహుత్తరా ద్వేశ్యాలోకభుజంగ, జంగమనగ । ద్వేదండపూర్జాంగణా. 186 అ. పశ్య...మిత్ర-పశ్యత్సాల =చూచుచున్న నాసలుగల-నొసటంగన్నుగల-శివునియొక్క విలోచన అనల=కంటినిప్పుయొక్క శిక్హా=జ్వాలికవలె, భాస్వత్‌ =ప్రకాశించుచున్న, మహః=(్రతాపమే, మిత్ర=చిలిగాగలవాండా, మిత్ర...పద్మ-మిత్ర=సూర్యుండును శ్యామారణమ= చంద్రుండును, (శ్యామా యౌవనమధ్యస్థా (త్రివృతాశారిబా నిశా నానా.) ఈక్షణ =కన్నులుగాంగల విష్ణుదేవునియందు, ప్రవణ= ఆసక్తమైన, చేతఃపద్మామనఃకమలము గలవాండా, పద్మా...సంగ-పద్మాంగభూ =మన్మథునివలె, దృశ్య=చూడందగిన, అంగద్యుతి=దేహకాంతితోడ, సంగ=కూడిన గలవాండా, సంగర...భుజంగ-సంగర= యుద్ధములందు, మదోద్వృత్త=కావరముచేత విజ్ఞవీంగుచున్ను అరి=పగవారగు, రాహుత్త=యోధులనెడు, వేశ్యాలోక=బోగము జనమునకు, భుజంగ=విటుందైనవాండా, జంగమనగత్‌ =నడగొండలవలె నాచరించుచున్ను వేదండ=ఏనుంగులచేత, పూర్ణ=నిండిన, అంగణా=ముంగిలిగలవాండా. ఇది కృతిపతి సంబోధనము. ఇందు ముక్తపద([గ్రస్తము అను ఛేకానుప్రాసభేదము. అలం. ఉపమారూపకములు. క. శంబరనయనానూతన, శంబరహర విమతకుధర | శంబ రణజయా డంబరపీతాంబర యెం, తెంబరగందాంక యతుల । ధృతినిశ్ళంకా. క్షే87

తృతీయా శ్వాసము 419 అ శంబరనయనా= లేడి కన్నులవంటి కన్నులుగల స్త్రీలకు, నూతన శంబరహర= క్రొత్త మన్మధుండయిన వాడా, విమతకుధరశంబ = పగవారనెడు కొండలకు వజ్రాయుధమైనవాండా, “శతకోటి స్వరుశంబో దంభోళరశనిద్ద్వయో?? అ రణజయాడంబరపీతాంబర = యుద్ధజయము నాడంబరమందు విష్టువైనవాండా, ఎంతెంబరగండాంక =ఎంతెంబరు(డను రాజునకు మగడవు గనుక ఎంతెంబరగండండను బిరుదుగలవాండా, అతులధ్యతినిశృ్మంకా = ఎనలేని ధైర్యము చేత జంకు లేని వాండా . ఇందు ద్విప్రానము ' విమతకుధరశంబ' రూపకము. కవిరాజఏవరాజితము అనయనిషూద న శశ్వదసాదన । యప్రతిపాదన దివ్వర్వురీ వనమదనోదన కీర్తివినోదన । వైరివనాదన మత్తకరీ ఘనఘననాద నటజ్జ్ఞయవాదన గాఢనినాద నతేంద్రగిఠీ వినమదసూదన మల్కవినోదన వీరబల్‌ీదనరాదహలరిీ. 188 అ అనయ నిషూదన = నీతిలేని వారిని జంపునట్టివాండా,శశ్వత్‌= ఎల్లపుడు, అనాద = క్షీణ త్వములేనట్టి, నయ =నీతిని ప్రతిపాదన = ఒసంగువాడా - నీతిని బచరించువాండా యనుట. (సాదశబ్దము కార్యవాచకము ) 'శఠీరనాదాద సమగ్రభూషణా' (రఘువంశుటివ్యర్వురీ = ఆకాశగంగ యొక్క, వగు= జలముయొక్క, (వనే సలిలకాననే' అ) మద= గర్వమును, నోదన= పోంగొట్టునట్సి కీర్తి వినోదన= కీర్తిచేం గ్రీడించువాండా - ఆకాశగంగ యుదకము తెల్లనిదిగాన దాని కంటె నతి శయించిన ధావళ్ళముగల కీర్తిగలవాండనుట వైఠరివనాదన = పగవారనెడు వనములయొక్క భక్షణ మందు, (అనంగా భంజనమందు మత్తకరీ= మదపుటేనుం/గయినవాండా, ఘన...గిరాఘన= మిక్కుట మయిన,ఘననాద= మేఘగర్దనమువలెి, నటత్‌= ప్రవర్తించుచున్న జయవాదన= జయభేరియొక్క,గాఢ నినాద= బిట్టయిన ధ్వనికి, నత= వంగిన, ఇంద్రగిరీ== మహేంద్రపర్వతము గలవాడా - మహేంద్ర పర్వతమువఅకుంగల దేశము జయించినవాండా యనుట. వినమత్‌ = మిక్కిలి నమ్రులగువారికి. అనూదను= సంహారకుండవు గానివాండా - అనగా రక్షకుండయినవాండా, మల్కవినోదన = మచ్చు లను బాఅంజిమ్మువాండా, వీరబర్‌ద =పరాక్రమవంతుండయిన బెదరుకోటనబాబు సంబంధు లనెడు, నరాద= రాక్షసులకు, హర్‌= నారాయణు(డయినవాండా . ఇందు వృత్త్యను ప్రాసమును, అంత్య ప్రాసమును.దివ్య. నోదని వ్యతిరేకము 'వైల .కఠరొరూపకము 'ఘన. గిలొ అతిశయోక్తి 'వరహలి' రూపకము గద్యము ఇథి శ్రీరామచంద్రచరణారవిందపవననందనప్రసాదసమాసాదిత సంసృ్కృతాంధ్రభాషానామ్రాజ్బసర్వంకష చతుర్విధకవితా గార్వాహక సాహెత్యరసపోషణ రామురాజభూషణ ప్రణీతంబయిన వసుచరిత్రంబను మవోప్రబందంబునందు. దృతీయాశ్వాసము

చతుర్దాశ్వాసము 4౨20 వనుచరలిత్రము నో ణో నన్వాఖ్వానినం చతుర్తాశ్వాసము -అఆహమప అయక్తకకైాలం-- శ్రీరంగరాయకలశాం భోరాశినిశాసవాయ । భూభువనదురా ధారేయ వీరగోప్టీ థీరాద్భుతసాంపరాయ । తిరుమలరాయా. 1 ఆ శ్రీంగ .సహాయ = శ్రీరంరాజనెడు పాలనముద్రమునకు చంద్రుండనైనవాండ! భూ. ధాదేయ =భూలోకముయొక్క భారమునకు దురందరు(డవైనవాండా వీర. రాయ - వరగోష్టీ =తీరుల సభకు, (సమజ్యాపరిషద్లోష్టీ సభా సమితి సంసదః అ) థీర=మనోహరమును, అద్భుత= ఆశ్చర్య కరము నయిన, సాంపరాయ =యుద్ధముగలవాండా. ఆఅరుమలరాయా, అని సంబోధనము. 'నాంప రాయో స్త్రీయాం ద్వంద్వం యద్ధమ్‌' అమరశేషము ఇందు వృత్త్యనుప్రాసము అలంరూపకము. తే అవధరింపు శౌనకా । ద్యఖిల నన్సు, నింద్రులకు రౌమహర్షణి యిట్లుపలుకు! జెలులకైదండంయబూని యా చగురుంబోడి,చారువముణిధామ మల్లన జేరంజనుండు. ౧ అ అవధరింపుము = చిత్తగింపుము,శౌనకాదులకుక = శౌనకుండు మొదలయిన సమస్తమునణి శ్రేష్తులకు, రౌమర్న్షణి = రోమర్నణుని పుత్రుండయిన సూతుండు, 'రోమహర్షణస్కాపత్యంపుమా౯౬ రౌమసహర్వణిః అని వ్యుత్చత్తి. ఇట్లు పలుకక = వమనియనఃగా, చెలులకైదండకపూని, ఆ చిగురు బోండి= గిరిక, చారుమణిధానముము= సొగసయి మణి మయమైన తన గృహమును, అల్లన, చేరంజనుండు=చేరంబోవంగా. సీ పతి వంచనామౌని. బంచిమించినవేడ్కంబొంచియుండినపువ్వు బొదలునూచి సనసమయానుగుణ సమా గమలీలంగాంచిన, నరనాథుచరణాంక నరణిం జూచి రవుణీకృతోవచా రము లిచ్చందైకొన్న, వప్రియయుండున్న సావర్జ్ట వీరింజూచి రమణానుబింబభా గ్యములు నోంబిన చక చకితమాణెక్యభి | త్తికలునూచి తే హైవుగ్యవావాటి నాంటివ రావలోక,కౌతుకంబవ్వ్చ డటుగన్న కరణ్‌ందోంవ నలసి సొలసి ప్రవాళఃశ య్యాతలమున నల సితాపాంగ మై సేర్షి యడలునంత

చతుర్థాశ్వాసము 421 అపతి=రాజు వంచనామౌనిజ =కల్లమునిని పంచి సమయా ..లీలన్‌ = సమయమునకుందగు నట్లుగా వళ్ళ్చిన రాకడయొక్క నొగసును, కాంచిన = పొందిన, నరనాథు....సరణిక్‌ = రాజు అడుగుల చేత గులితిడంబడిన మార్గమును, రమణేీ....చారములు = చెలికత్తెలుచేసిన మరియాదలు ఇచ్చక్‌ = ఆసక్తితో. సౌవర్గపీఠి = బంగారపు గద్దియ, రమణానుబింబభాద్యములు= చెలువు(డయిన రాజు యెక్క (6 వ్రతిబంబముయెలఎక్క్రు భాగ్యములును, చకచకి... భిత్తికలు= చకచకమని మెఅయుచుండురతనంపు గోడను, రాజు ప్రతిబింబములు తమయందుంగనంబడుట లా గోడలు నోంచిన భాగ్యములేయనుట హైమగ్యహవాటిక = బంగారపు టింటెపట్టున, నాంటి. కౌతుకంబు = నాండుపొందినరాజుయెుక్క దర్శనమువలని కతూవాలము, అవ్న....తోంవక = అప్పుడట్టేవాందినట్లుగాందోయచుండంగా, అలసి,ప్రవాళ.. తలమున = చిగురుటాకుల సెజ్జపయిని, అల సితాపాంగ = తెలికడగన్నులుగల యా గిరిక మై =దేహమును, చేర్చి అడలునంతక = ఆఅట పడుచుండ!(గా ఇందు భూతార్దనొక్షాత్మా వర్ణనముం జేసినాండు గనుక భావికాలంకారము. 'భావికం భూతభావ్యర్దసాక్షాత్కారస్య వర్ణనమ్‌' అని లక్షణము ప్రియవిరహమందు తదీయదాసవిహారాది స్టలాదులు ప్రియురాలికి నత్యంత ప్రియములు. సూర్యాస్తమయవర్హనము చ. భవదనుజాత్మజన్‌ వను న్య।పాలుండు గైకొను నెల్లినేట న యృవనివరప్రనాదమున నంటదువూ భవదీయజాతికిం బవభయ మంచు మంచుమల । పట్టికి భావిశుభంబు లోకబాం థవు. డెజింగింపం బోయిన ఐ థధంబున నే(౧౯ బయోధిచెంతకున్‌. శ అ. లోకబాంధవుండు = నూర్యుండు, మంచుమలపట్టికిక = హిమవంతుని కొడుకయిన మైనాకునికి, భవత్‌.....జ౬ =నీ తమ్ముండయిన కోలాహలుని కూంతును, వసుణ్యపాలుండు= వసురాజు, ఎల్లినేట= నేండో రేపో, కైకొనును, అయ్యవనివరప్రనాదమునక. =ఆ రాజు ననుగ్రహము చేత, భవదీయజాతికిక =నీ సంబంధియైన పర్వతకులమునకు, పవిభయము= వజ్రాయుధభయుము, అంటదువో=తగదునుమో, అంచు = ఇట్లని, భావిశుభంబు = ముందుగాంగలుగనున్న శభమును, ఎఖెంగింపజ్‌పోయిన విధంబునః , పయోనిధిచెంతకుక్‌ = సటమటిసముద్రము ప్రాంతమునకు, ఏ౧ెక= పోయెనునూర్భుండస్తమించు సమయ మయ్యెనని తాత్స్చర్యము లోక బాంధవపదము సాభివ్రాయము. . ఇంద్రుండు వజ్రాయుదమున! బర్వతముల ఖెక్కలు భేదించునపుడు మైనాకుడు భయపడి యతివేగమున వాయుసావాయ్యముచే సముద్రమునంబడి దాంగికొనుట ప్రసిద్ధము. మైనాకుండును, చోలాహలుండును హమవంతుని కొడుకులు అలం. ఇత్తేక్ష ఉ. కాలవశంబునం దన య ఖండితచండిమ దూలి హేళియ నస్తాలయవాటికిం జనుచు నాత్మకరావృతదుర్గపాళి నా పవ్తా౪ నమగర్చైనా బరిణ తాతపముల్‌ గిరు లెక్క నిక్కెంద న్మూలములం దనాతపస మూహముపేరిటి యిర్లవేలముల్‌ 5 అ హేళి= సూర్యుండు, కాలవంశంబునక్‌ = కాలమునకు లోనగుటచేతను - చెడుకాలమునకు లోనై యనుట సంధ్యాకాలమునకు లోనగుటచేత నని యర్థము - కాలఏిపర్యయముచేతనని అర్ధాం

త22 చుసు-వరిల్రను తరము అ స్త+ఆలయవాటికిక = అన్తాచలమనెడు ఇంటిపట్టునకు చనుచుక్‌ = పోవుచు ఆత్మకరా మృత దుర్గపాళిక౯ =తన కిరణములచేత ఆవరింపంబడిన పర్వతమూహము అందని యర్దము - తన చేతికి లోనయిన - హస్తగతములయిన - పర్వతదుర్గపాఆయం దని ఆర్దాం ఆప్తాళక్‌ = ఆప్తజన సమూహమును, అమరెైనాక్‌ = కావలిపెట్టెనో యన్నట్లుగా పరిణత+-ఆతపముల్‌ = పండంబాలటిన యొండలు, గిరులెక్కక = పర్వతాగ్రములకెక్కంగా తన్తూలములందు౯ = ఆ కొండల యడుగుమట్ట ములందు, ఆనాతప. వేలముల్‌= నీడలయొక్క గుంపులనెడి చకట్లదండు నిక్కెజ = విజ్ఞవంగెను కాల దూలి - పగవా రాక్రమంచుకొనంగా ననుట ఇట పగవారిదండు ('అనాతవ. వేలములొ' తన యాప్తులను సూర్యుడు కొండలపయిని గాంపుపెట్టిపోంగా వారి ముట్టిడించు టకు సూర్యుని పగవారయిన యిర్లవేలముల్‌ అడుగుమట్టమున వఐజ్జవ్‌ంగుచున్నదనుట సూర్యుండస్త మించుచున్నాడనియు, అతని కిరణములు సంజకెంజాయచే నెలుపెక్కి పర్వతాగ్రములందు! బసపెండలుగా వెలుంగుచుండెననియు పర్వతముల క్రింద చ్‌/కట్లుగ్రమ్మ రానురాను పయికి నిక్కు చుండెననియు. దాత్చర్యము కొండమో౭ద నున్న పగవారిని శత్రువులు ముందు కొండయడుగు నాక్రమించి, క్రమంబున బయికినెక్కి ముట్టడించుట ప్రకటము. ఉత్చేక్షకును, రూపకమునకు సంకరము సమానొక్తియు తే. అవ్వడవరానువషంగ అ : బ్భ్ధాంగరాగ, వేర్పడంగ నక్షిగతుండైన యినునింజాచి పద్మిని ముడించె నెమ్మోము । ప్రభదలిర్దదయ్యె, వెంబడి-జనక ఛా యయునుమళఅలె. అ అప్పుడు, వధ్శ్మిని = తొామరతీ/గయునెడు వధ్శినీజాతి స్రీ అపరా రాగము - అవరా = పడమటిదిక్కు యొక్క, అనుషంగ = కూడికవలన, లబ్ద = కలిగిన అంగరాగము = ఆకారముల యొక్క యెబణుపు, ఏర్పడంగాక = తేటపడునట్లుగానని యర్దము అపరా = అన్యస్త్రీతోడి, అనుషంగ= సంభో గమువలనంగలిగిన, అంగరాగము = మైపూ/త తేటవడునట్లుగానని అర్జాంతరము అక్షిగతుండు = కంటి కగపడ్డవాండు, ద్వేషింపందగియుండువాండని యర్థాంతరము 'ద్వేప్వేత్వక్షిగతో వధ్యః అమ ఐన,ఇనునీ౯ = సూర్యుండనెడు పెనిమిటిని జూచి, నెమ్మాము ముడించెక = మెగము ముడుచు కొనెను ఇట తామరపువ్వు మెగడుటను మోము ముడుంచుటగా నధ్యవనించినాండు. ప్రభ= ప్రభయెనెడు స్త్రీ, తలిర్దదయ్యెక్‌ = మందమయ్యెనని ప్రభాపరము. ఉల్లసిల్లకపోయెనని స్త్రీపరము ఛాయయును= భాయయనెడు స్త్రీయును, (నూర్యుండు ఛాయాదేవిపతిగదా) వెంబడికొచనక= వెంటంబోవక, మఅలెను. వెంబడింజనకవోవుట యగుగా వెనుకకు సాంగుటయని చాయాపరము, అనుసరణము మానుటయని స్త్రీపరము. నూర్యుండు సడమటిదిక్కును జేరి యోఅవాజెననియు, సంధ్యాకాలము వర్తించెననియు, తామరపూశు మొగుడ. దొడంగెననియు పగటివెలుతురు మందగించెననియు నీడలు వెనకకు నిడు దలుగా సాగుచుండెననియు! దాత్చర్యము. ఇందు ఖండిత యను నాయిక చెప్పబడినది. క ఇతరటిశ రాత్రి రతిచి, హ్లిైతుండగు పతిరూపు(గని స హింపనియటి ఖం డితయగు!( గలహాంతరితయుః., బతి నవమానించి పిదప బరితప్తయగున్‌ నరసరాజీయము. ఇందు పద్మిని మోము ముడుంచుటమాత్రముచేత ముద్దయనియు ప్రభాస్త్రీ ఉల్లసిల్లకపోవు టచే మధ్యయనియు, చాయాస్త్రే వెంబడి-జనక మరలుటచే ప్రొడ యనియు! దెలియునది పట్నిని యందు మాగ్గాచేష్టమును, ఛాయాస్తీయందు శ్రాడాచేష్టయును బ్రకటించినాండు గాన ప్రభా స్త్రీయందు మధ్యా చేష్ట చెషప్టవలయును. అలం ఏక దేశవర్తిరూపకము శ్లేషమూలకనసమాసోక్తి

చతుర్హాశ్వాసము 423 యని కొందబు జనకచాయయనుచో ' చేచ' యని విహితంబగు తుగాగమము లేకుండుట ' ఆగమ శాస్త మఅత్యమ్‌' అనుటచే నందురు తుగాగమవాోనిచే శృత్వము లేకున్నది.

ముగ్జాదులు - *" ఉదయద్యౌావనా ముగా లజ్ఞావిజతమన్మథా లజ్ఞామన్మథమధ్యనా మధ్య మోదితయౌవనా స్మరమంటికృతవ్రీడా ప్రొడా నంపూర్ణయౌవనా." ఇందు నాయకుడు దృష్టు,డు. 'వ్యక్తాపరాదో గతభీ స్పధ్యష్ట ఇతి కథ్యతే' సీ వనజాలయము మూసి యినుజాడందిలకించు, అలితాజ్ఞనీరాగ లక్షియనంగ ఘనపదాయసపట్టి కందమో జనము పట్ట, నపరాశ యిడినటి । పార్చి యనంగ గప్పచూపుచుంబాంథ గణము నేంచు ప్రదోషకరిమేని ధాతుశ్యం గార మనంగ ద్విజసూక్తి బతిరాక థెలిసి మోమెత్తిరాత్రి వహించు కాశ్మీర తిలక మనంగ తే. సమయమ్మగహ్యతరవి రఘూ త్తమునిసనతిః బ్ర భామయి(దమోనిశాటుండు పఅవకుండ ననలధామంబులో డాంటి ।; యమరు లిడిన వంచనాగౌరగాత్రినా వఅలె సంధ్య ౮ అ.సంద్యావర్ణనము సేయుచున్నాడు వనజాలయుము మూసి = తామరయనెడి యింటిని మూసి, ఇనుజాడక్‌ తిలకించు = (సాయంకాలే త్వయం విష్ణుః అన్నట్లు విష్ణుస్వరూపుండయిను సూర్యుని వెదకునట్టి, లలిత....లక్ష్మి= బప్పచున్న తామర,తీంర యొక్క అనురాగలక్షియో యన్న ట్లుగానని యర్హము రాగలలక్షియున్న చోట సామ్రాజ్యలక్షీవ్యాదిస్టలములందుంబోలెం దెలియునది. రాగక్ష్మియనంగో ఎణలుపుసంపదయని అనురాగలక్షిన్రే ఆరుణ్యలక్ష్మి గా నధ్యవసాయము సంధ్యా వర్ణముగాన యిట్లుగ్రహించుట యవసరము ఈ చరణమందు నాయిక అభిసారిక " కాంతాభిసరణోద్యుక్తా ఫ్వరార్తా సాభిసారికా. తామరలు ముకుఇంచెననియు, దానియందలిశోభాసంపత్తి తీసిపోయెననియు, సంధ్య యెజ్జవాలెననియు! దాత్చర్యము:. అలం. ఉత్చేక్ష రూపకోత్భాపితము. వునపద+ఆయనవట్టికక = ఆకాశమనెడి యినువటేకునందు, తమోంజనమువట్టిక = చీ-కటియనెడి కాటుకను పట్టెడుకొణకు, అవరాశ= పడమటిదిక్కనెడు స్తీ, ఇడిన. దీపార్చియనంగకా దిపపుజ్వాలయో యనునట్లు, ఇనుస టేకుక్రింద దీపము పెట్టికాటుకనుదానియందుంబట్టునట్లు చేయుదురు. పడమటిదెన మాత్రము సంజచేత ఎజ్జవాలుచుండెననియు, దక్కిన యాకాశ భాగమంతయునల్లగా చీంకట్లు గ్రమ్ముచుండెననియు( దాత్పర్యము. (ఇందా నాయిక వానకనజ్జిక ప్రెియాగమనవేళాయాంమణ్దయన్నీ ముహుర్ముహు: కేళీగృహం తథాత్మానం సా స్మాద్వాసక సజ్జకాంఅలం. రూపకానుప్రాణితోళ్సే మ చునుక ఎనలువును గనంబబిచుచు, పాంథగణముక = విరహులనెడు తెరువరులను ఏెంచు= బాధించు, ప్రదోషకరి = ప్రదోషకాలమనెడి యేనుంగుయొక్క, మేని, ధాతుశ్చంగార మన గక = జాజు చేత రేకగా రచింపంబడిన యలంకారమో యన్నట్లుగా శృంగారమనఃగా, “శృంగార న్యురతే నాట్యేరసే£.వి గజమజ్ఞనే' విశ్వము ఏను.గుదేవామందు జాజురేఖలు వ్రాయుట వ్రకటము తెరువరుల నేనుంగులు వేధించుటయుః బ్రసిద్ధము ప్రదోషమును ఏనుగును నలుపు పాంథశబ్దము విరహులకును తెరువరులకును వాచకము ప్రదోషకాలమురా!గా మసకలు గ్రమ్ము చుండెననియు విరహులను న్నరు డద్దీపించుచుండెననియు, నంజ యెల్ల వాటె ననియు! తాత్చర్యము రూపకసంకీర్ణమగు నుత్చేక్ష

గత వసుచరిత్రము

వ్విజనూక్తిక = పక్షి కలకలనునెడు బ్రాహ్మణవాకృ్కములవలగు., (" దన్తవివాండజాద్విజూ:౨ అ. పతిరాకక్‌ = చంద్రుడనెడి పెనిమిటివచ్చుటను,తెలిసి, మోమెత్తి = ప్రదోషమనెడు ముఖము నెత్తి(మోమనంగా రజనిముఖము - అనఃగా ప్రదోషము. * ప్రదోషోరజనీముఖన్‌' అ) రాత్రి = (ఇట స్తీలింగమహిమచే నొకానొక స్తీ స్సురించెడిని గనుక) రాత్రాియనెడు స్తీ, వహించు, కాక్ష్మీర తిలకమన/(గాక = కుంకుమము బొట్టో యనంగా, పక్షులు దమపట్టులకు బాజణుచు. గలగలధ్వనులు చేయుచుండెనియు, ప్రదోషమువచ్చెననియు, ప్రదోషముదోంచుదిక్కున సంజ కుంకుమమువలె నెట్టు వాలు చుండెననియు! దాత్చర్యము. ఇందు '“ద్విజసూక్తి...తెలిసి' అనువఅకు ప్రోషితభర్మకను జెప్పినాండు. 'దేశాంతరగతే కాంతే భిన్నా వ్రోషితభర్మకా' 'మోమె...తిలకనునంగ' నను వఅకు వొసకసజ్ఞకను జెప్పినాండు. ఉత్తేక్ష, 'ద్విజసూక్తి' యనుచో శ్లేషసంకరము.

సమయ....సతిక -“సమయ= సాయంకాలసమయమనెడు, మృగ = మాయామ్య్మగము చేత,హృత = తీసికొనిపోంబడిన, రవి= సూర్యుండనెడు,రఘూత్తముని = రామునియొక్క, ప్రభామయిజ = 'ప్రభారూప మైన, సతిక్‌ = భార్యను, తమోనిశాటుండు= చీ/(కటిఅనెడు రాక్షసుండు - అనగా రావణుడు, పఅ వకుండక = బాధలుపెట్టకుండఃగా, (పఅచుటకు బాధపెట్టుటియను నర్ధమునకు ' అట్టులుపఅచెడిదె జూదమాడరె యెందుక్‌ భార - ఉద్నోఎ, అనలధామంబులోక = అగ్దితేజస్సునందు. ఇదిప్రభాపరము గను, సీతాపరముగను సమము. డాంచి = డాంచిపెట్టి, అమరులు = దేవతలు ఇడిన= ఎదుటనిలిపిన వంచనాగౌరగాత్రినాక్‌ = పసపుచాయశలీరముగల మాయాసీతయో యన్నట్లుగా, సంధ్య, వఅలె౯్‌ = ప్రకాశించెను. సూర్యునికాంతి దినాంతమున నగ్నినిజెందుట శ్రుతిప్రసిద్ధము. నాయంసమయముచేత నూర్యుండస్తమంపంబోయినాండనియు, అతనింబాయనిప్రభ - అనఃగా వెలుతురు - తీసిపోయినదనియు చీ/ంకటిపర్వననియు, అగ్దికాంతి హెచ్చెననియు. సంజ యెజ్జవాటెననియు. దాత్సర్యము.

*“ అనలధామంబులో.దాంచి' ప్రభాపరమున సూర్యునికాంతి దినాంతమునందు నడ్షిని

జెందుట ప్రసిద్ధము.ఇందులకు,

ఇనండస్తాద్రికిటోవం గొల్లగొని నేం, దేతేరం దద్రీప్తి నం

జనసంబంధజ బాంధవంబున రతి, శ్రాంతొాంగనానేత్రకో

తినికాయంబులడాంచి తద్ధవళమం | దాయబీనెనో చొప్పుమా

ర్వననన్‌ వెల్వెలయాటె దీపకళికా । వ్రాతంబు శాతోదరీ'. మనుచరిత్రము

అందులకు సీతాపరముగా నర్థము. రావణుడు సీతను గొనిపోవదలగచుటను రాముండు దెలిసి

సీత నర్షియందు! దాంచుకొమ్మని మాయాసీతను వానికింబొడకట్టించెననియు, అగ్ని ప్రవేశకాలమున నిక్కపుసీత బయలువెడలి మాయాసీత మాయమయ్యెననియు అధ్యాత్మరామాయణాదులందున్నది.

*' అథరామో౬_ పితత్యర్వంజ్ఞాత్వా రావణచేష్టితమ్‌ ; ఉవాచసీతా మేకాంతే శృణుజానకి మ ద్వచః :రావణో భిక్షురూపేణహ్య్వాగమిప్యతి తేంతికమ్‌ | త్వంతుచ్చాయాంత్వదాకారాంన్థాపయిత్వో టజే విశ | అగా వద్యశ్వరూపేణ వర్వ్నం తిష్ట మమాజ్ఞయ్ళ్లా ; రావణస్య వధాంతేమాం వపూర్వవత్రా ఫ్యసే శుభే ॥ (ఆధ్యాత్తరామాయణము). మటి కూర్మపురాణమందును నిట్లెయున్నదని తెలియునది. రాగలక్ష్మి దిపార్చి. ధాతుశ్వంగారము, కాక్ష్మిరతిలకము, గౌరగాత్రి యిత్యాదులు అరుణగణము లోనివి గనుక సంధ్యతోడి సాదృశ్యము. 'లక్ష్మి శబ్దమునకు పెంపును, లక్షివ్రేవియు నర్జ్దములు గనుక అనురాగంపు పెంపనెడి యచేతనమును, ఇనుజాడతిలకించు నట్టిచేతనముగావించుట కై యనురాగలక్ష్మి

చతుర్థాశ్వాసము 425 యనుకాంతగా నధ్యవసించినాండు . ఇట్లచేతనములు చేతన కార్యక్లిప్తికై చేతనములు గా నధ్యవసిం చుట 'మధురిమన్వారాజ్యలక్ష్మి యిత్యాదివ్రయోగములంజూవట్టిడిని. మజియురాగలక్ష్యియనుట దిపార్టమొొదయలగువానివలె సంధ్యతోడి పోల్కికి వలయు నెలుపుగలిగియుండుటకై అను రాగపుపెంలు అనెడి ఎల్లిని లక్ష్యియని అభేధ్యవసాయము. ఉట. అంబుజినీపురంధ్రి హృద | యాథిపుం గానక స్తుక్కి యబ థు

క్రంబున' దేంటియూరుపుపా । గల్‌ వెడలం గడు మూర్చవూవం గో కంబది హేళికిం దెలుప€। గాదె ప్రియప్రమదావియోగశో కంబు గణింప కేంె నిజ । కార్యము లెంతురె మిత్రతత్సరుల్‌. 8 అ. అంబుజినీవురంథధ్రి = తావమురతీంగయునెడు వ్రీ, వ్యాదయాధివుక = హృదయేశ్వరుండయినసూర్వునిని, కానక, స్రుక్కి= వాడుదేరి, అబ్బవ క్రంబునక = తామరయనెడు వెొంగమునందు, తే/ంటటియూరువువొగల్‌ వెడలక£ = తుమ్మైదలనెడు నిశ్వానధూమములు బయలువెడలంగా, కడుక£ , మూర్చవోవ£జ , కోకంబు = చక్రవాకము, అది, హేళికిక =నూర్యునకు, తెలువక£ కాదె= తెలియంజేయుటకొజకేకదా, ప్రియప్రమదా....కంబుక = గారాబుఇల్లాలి నెడంాయుటవలని దుఃఖమును, గణింపక,ఏ.౧క్‌ = పోయెను. అది యు క్తమెకదా, మిత్రతశ్చరుల్‌ = చెలికాడ్రయందు తగులుగలవారు, నిజకార్యములు ఎంతురె ఎన్నరనుట. (మిత్రశబ్దము సూర్మునియందును వర్తించునుగాన, సూర్యునియందానక్రికలిగినవి చక్రవాకములని భావము. తామర నూర్యుండన్తమింవంగా మొగిడెననియు, అవుడందుండి తేటిబారులు వెడలెననియు, 'క్రవాకము రాత్రియగుటచే పెంటినిబాసెననియు. దాశ్చర్యము. ' అంబు...వోవక్‌' రూపకాను ప్రాజెతమైన అతిశయెక్తి..'కోకం...కే-గె£్‌ ' హేతూత్చేక్ష . 'నిజకార్య...తత్సరులొ ఆర్థాంతర న్యాసము. తామరలు ముడుంగునపు డందుండి తుమ్మెైదలచాలు పొగచాలువలె వెడలుట. మ. జలజాగారపరంపరల్‌ మఘవాదా | శాభిత్తి. టిండ్రించుచుక౯ దలమై వెన్నెలచిచ్చు అంటిన మిళ । ద్వాహ్యచ్చదశ్యామికా ఛ్ర్చలనం గంది ముడుంగుచో సిమసిమ । ఛ్చబ్దంబుతోం బుట్టు నగ్గలపుం గ్రాంబొంగలోయనంగ వెడలెక | గర్జన్గ్వనద్నృంగముల్‌. (మనుచరిత్రము ఇందు విరహోత్క్మంఠిత చెప్పంబడినది. క. విరహోత్కంఠిత యనునది, వరునితడవు సైంపలేక ।! వగ నొందున టి శ్వరుండిక్కకు రాకుండిన, భరపడునది విప్రలబ్ధ ;భావజుకాంకక , (నరసరాజీయముం చ మొగము మొగంబు గూర్చి బలు । ముళ్చటః బక్షవుటాంతరంబులక జిగియః గవుంగిలించి తన । ప్రేయసి ముంగల6 జంచుపాళికా విగ౭తనాళదంభమున । వేగనె రాంగత మిచ్చి యేఛె లో నొగులుచు నొక్క జక్కవ యి। నుండు సనం దదథ్‌నవృత్తియై. 9 అ. ఒక్క జక్కవ, ఇనండు నన్‌ = సూర్యుండస్తాద్రికింటోవంగా, తదభినవృత్తియై = అతనికి లోనయిన నడవడి - అన(గా నతనివెంట ననుసరించుట - గలదెయనుట - (ఇనుండనా ప్రభువును గనుక ప్రభువు జైత్రయుత్రపోవ6గా అతనికి లోనయిన జీవముగలదై - తనబ్రతుకు కతనికి లోకువగాః గలజై- తన యసులు నతని నతని. కష్టడింపవలయునదైననుట. 'ఆజీవో జీవికా వార్తా వృత్తి ర్వర్తన

426 వసుచచరిత్రము జీవనే' అఎ వెుగంబు .గూర్సి = పెంటియొక్క ముఖమునందు ముఖము చేర్లి, బలు ముచ్చ్చముచ్చటక = మిక్కిలి మక్క్కువచేత, వక్షవట చించి = అక్కదొవృలలోవలి కక్కలచేతబిగ్గంగౌంచిలించికొని, తన ప్రేయసి ముంగలక . చందుపాళికా = ముక్కుపట్టునుండి, ఐగళత =జాటిన,నాళ = తామరతూ:డనెడు, దంభమున£ = నెపముచేత, వేంగనె = తెల్లవాఅంగానే, రాజ =వచ్చుటకు,కతము =హేతువును - గులుతును ఇచ్చి, పద్మవికాసము ప్రాతఃకాలలక్షణముగనుక వద్మనాళ౪ము ప్రాతఃంకాలాగమనజ్ఞావకమని యిటయాశయము. (శ్రీవ్రుముగా వచ్చుట నడియాలమిచ్చి యని యర్జాంతరము) వేగననెడు పదము చరితాదులలోనిది గనుక మువర్ణలోపము. లోజ, నొగులుచు = కుందుచు, పంగెక్‌ =పెంటి నెడంబాసిపోయెను.

ప్రభువు దిగ్విజయయాత్ర పోవంగా నతని క్రిందిబంటు నతని యుప్పదిన్నందునం దన యుసుఅతనికి లోనైనదిగాన యతనివెంటంబోవువాండై తన గారాబుప్రియురాలిని మొగమునందు మొగము చేర్చట మెదలయిన బుజ్జవములందనిపి శీఘ్రముగా వచ్చున ట్లానవెట్టి యెడంబాసిపోవుట విట సూర్యాస్తమయ చక్రవాక చక్రవాకీ వియోగములం దనుసంధించినాండు ఇట ప్రోషితభర్మ క. 'జక దేశమునకు! దననాయకుండే.గిన. జిన్నలోవునది ప్రోషితభర్చ్యక' (నరరాజీయము నూర్యుండన్తమింవగా చక్రవాకములకవ జోడుప్‌ండెనని తాత్సర్యము. అలం నమానెతక్తి 'ఇనుండు... వృత్తియై' యాత్యాదిగతన్లేషానుప్రాణితము. మ. నటటదిశాన శిరస్తటత్రుటితర త్షృచ్చాయంగల్లోలినీ

విటమధ్యంబున వ్రాలెనభ్రమణిత। ద్వేగాభిపాతోన్నమ

తృటుపాథోలవధార దార లెగసెం దద్చిందుసందానితో

తృటిసంధ్యానలధూమకందళములై ; కన్సట్టె. గ్రాంజీకటుల్‌. 10

అ. నటత్‌..చ్చాయ - నటత్‌ = సంధ్యాకాలమందు నాట్టముచేయుచున్న ఈశాన = శివునియొక్క,శరస్తట = లతనుండి, త్రుటెత = తెగిపడిన, రత్షచ్చాయక = మాణిక్యమోయన్తట్లుగా, అభ్రమణి = సూర్ముండు,కల్లోలనీమధ్యంబున౬ = నటినాథుండయిన సముద్రుని నడుమ, వ్రాలెక£్‌ = పడెను - పూర్ణముగా నస్తమించెననుట తత్‌...దారజ్‌ -తత్‌ = ఆ మణియొక్క, వేగాభిపాత = వడితోంగూడిన పాటుచేత, ఉన్నమత్‌ = ఫైకెగయుచున్న పటు = సమర్థమయిన, పాథోలవ = నముద్రజలబిందువు, ధారక్‌ = తీరుగా, తారలు = చుక్కలు, ఎగసెక£్‌ , తద్చిందు = ఆనీటిబిందువులతోడ, సందానిత = సంగతమైన, లేక, కట్టంబడిన, ఉత్కట = మిక్కుటమయిన, సంధ్యాఅనల = సంధ్యారాగమనెడి అగ్నివలనంబట్టిన, ధూమకందళములై = పాగమొలకలో యనునట్లుగా, క్రాంజీ-కటుల్‌ = తొలుతటి మనక చీకట్లు, కన్సట్టె౯.

నూర్యుండభ్రమణిగాన ఈశానశిరస్తుటిత రత్సము. రత్ష్మము సామాన్యముగా నెలుపని కవసమయము.

'సామాన్మగ్రహణజే వారిముచాం కృష్ణత్వ మేవ హి, రక్తత్వ మేవ రత్నానాం పుష్టాణాం శౌక్ష్య మేవచి కా.కా.ల

కాబట్టి రత్స్మమును. నూర్భ్ముడం బాటి నెలువుగా గ్రహించుట నూర్ముండు శివుని శిరోరత్మమనుట ఆకాశము శివుని శిరస్సగుటచే అభ్రమణి గావున శివునికి శఈరోమణియైైనాండు. అభ్రమణి శబ్దము సాభిప్రాయము. శివుండు వ్యోమకేశుండుగదా , నీటియందు జౌయిపడంగా పైకి బొట్లెగయునట్లు చుక్కలు నీటిబొట్లు తగులంగా నిప్ప కొంత యాతి మొలకపాగలు వెడలునట్లు మసక

చతుర్థాశ్వాసము 427 చీంకట్లు బిందువులుపడుటచే ఎగసినవి ధూమవు కందళములే. క్రాంజీకట్లుగాన ధూమవు కందళములతో సాటి సూర్యుండు పూర్ణముగా నస్తమించెననియు, చుక్కలు తలనూపెననియు, వెంటనే సందెమసక చీంకట్లు చూపట్టెననియు. దాత్చర్యము సంధ్యానలము ఉత్కటమనుటచే పూర్ణముగా నాఖక కొంత వెలుంగుచుండుట వ్యంజతము. మొలకచీ/కట్లు వర్వెననియు మిక్క్కటముయిన నంజ కెంజాయ కొంతతిసనియు. గొంతవెలుంగుచును నుండెనియు వ్యంజితములు.నట. మణి' ఉత్టేక్ష'తద్వే...లెగసె౯ ' ఉశ్చేక్ష తథ్చిందు....కచ్చట్టి రూపకము.

మ. అరవిందోదరమార్తిభాను! డపుడూ । ష్మాంతంబున£ సంకుచ త్యరసీజేక్షణు(డై పసయోనిథధి. జొర£౯। సంధ్యాతటిత్పూర్వమై నెరసెం జీ/కటికార్మాగుల్‌ జగతిపై నిమోన్నతాభోగముల్‌ సరింగావించుచు సర్వతోముఖమహా సారప్రసారంబులన్‌. శ అ. ఇట విమృనూర్యవరముగ తర్భద్వయము. అరవిందోదరమూర్తి = (తామర బొడ్డునందుగలువిష్ణువుయొక్క మూర్తిగలవాండు (సాయంకాలే త్వయం విమ్లః అని ప్రమాణము అని యర్థము. తామరకడుపువలె ఎలుపయిన మూర్తిగలవాండని యర్థాంతరమును. అరు, భానుండు = సూర్యుండు, అపుడు, ఊమ్మాతంబుక =(ఉవ్యయనంగా 'గ్రీవ్య ఊష్మాతప: తప' అ. అని ఎండయును వేనవియును గనుకు ఎండయొక్క ముగియికయందు - ఎండవేండిమి తీథెపోంగానని నూర్భపరము - గ్రీష్మర్తువు యొక్క కడపలకాంగా నని విష్ణువరమైన యర్థము - అనగా వర్నుర్తువు రాంగా ననుట) నంకుచత్‌....క్షణుండై - నకుచత = మొగుడుచున్ను సరసీజ+-ఈక్షణుండై - (సూర్యు ఈ క్షణములవంటి తామరలుగలవాడై =(వస్తు) మూతపడుచున్త్న తామరలవంటి కన్నులు గలవాండై. పపయోనిధి£్‌ = (వయశ్శబ్దము 'పయక్షీరం వయోంబూ' అ. జలమందును, పాలునందును వర్తించును గనుకు వడమటినముద్రములో, చొరక్‌ = ప్రవేశింపంగానని యర్థము. పాలసముద్రములో(జొచ్చి పవ్వళంప(గానని యర్ధాంతరము. విష్ణువు వర్షర్తువురాంగానే క్షీరసముద్రశాయాయగుట ప్రకటము. ఇదే ' వర్నాశరత్‌ సామానాధికరణ్యశక్తికచటక _.-విద్రాముద్రానుగత ప్రబోధములు-' ౧అశ్వా. అని యున్సది సంధ్యాతటిత్‌ పూర్వమై =సంజయనెడు మెఅపు తొలుతగాం గలిగినదై, చీకటి కార్మాగుల్‌ = చీికటియనెడి నల్లని మేఘము, జగతిపైక్‌ = భూమిమింద, సర్వతో....ప్రనారంబులక్‌ - సర్వతోముఖ = అన్నివైపుల వ్యాపించిన, మవోసార = మిక్కిలిబలిమిగల, ప్రసారంబులక = నిగుడుటలచేతనని చీళటిపరము. సర్వతోముఖ =అన్నివైపుల వ్వాపించిన, మహాసార = మిక్కిలిబలిమిగల, ప్రసారంబుల = మిక్కిలి బలిమిగల, ప్రసారంబులజ్‌ = నిగుడుటలచేతనని చింకటిపరము. సర్వతోముఖ = (కబంధ ముదకం పాథః పుష్కరం సర్వతో ముఖమ్‌'అఎ జలములయొక్క మహాసార = గొప్పజడులయొక్క (ధారాసంపాత ఆసారఃఅం వ్రసారంబులక్ష = నిగుటచేత -కురియుటచేతనని వేవువరము. నిమ్మో...చుచుక ౯ వల్పవముయొక్కయు వెఅక యెంక్కయు విస్తారములను నమముగాంజేయుచా, దట్టంపుచింకటిచేతను మిక్కుటంపు వెల్లువ చేతను మెలపల్లములు నమములగుట తెలియునది. నెరసెన్‌= పర్వెను భానండు అరవిందోదర (విష్ణుమూర్తిగాన విష్ణువువలె ' ఉమ్మా .నిధినిజొచ్చినాండని అభేదాధ్యవసాయము విష్ణువు వర్షర్తువున శయనించునుగాన యపుడు మెఅపులుదోంచి మబ్బలు కమ్మజడివానలుగురిసి మెరకపల్లములు సమముగాంగురియనట్లెసూర్చుండస్తమించునపుడు సంజ తోంచి ీంకట్లు గ్రమ్మి దెష్టరముగాంబర్వి మెరకవల్లములు దోంపనీయక వ్యాపించుచున్నవి ఎండతాపముతీఅ,తామరలు మెగుడుచుండ, నూర్ముడు పడమటిసముద్రమున గ్రుంకెననియు కటికి

428 వసుచరిత్రము

చీకటి యన్నివైపుల వ్వాపించెననియు - దాత్చర్యము. పూర్వపద్యమున క్రాంజీకటి; ఇందు

కటికిచిళటియని తెలియునది. అలం. ప్రకృతాప్రకృతన్లేషము.

స్‌. హరిహయవాహనా ।; హంకారము హరించి, వేండివేలుపుజాడ । వెంటనంటి తపనజాయసదండ । తాండవం బెడలించి, దనుజఘోరాకార । దర మడంబి కడలిటేని బిడార । మడుగుముట్టం గలంచి, గాలి రజోవ్యాప్తి.। గాకుచేసి ధనరాజనిధిముద్రం ।! దనవశం బొనరించి, యిభదైత్యహరునిప । ట్లెల్లం జెలిచి

తే. యవనింగబళించినభ మెల్ల । నాక్రమించి, కమలజాండకటాహంబు ।; గడవఃటెరిలెం జాలితాదితృ్ససంధ్యాభి ।; చారహోమ, వతిహోత్రభవాఖీల । వృత్రమూర్తి.

అ. ఇట ఆంధకారపరముగాను వృత్రాసురపరముగాను అర్ధద్వయము తెలియునది. చాలితా....మూర్తి - (అదిత్యశబ్దము “ఆదిత్యోభాస్వరే' మేదిని. అన్నట్లు నూర్యునియందును దేవతలయందును వర్తించును. వృ్యత్రశబ్దము “ధ్వాన్తారిదానవా వ్వత్రాః? అ. అనిచీళటియందును వృత్రా సురునియందు వర్తించును) చాలిత = చలింపంజేయంబడిన, ఆదిత్య = సూర్ముండుగల, (అని సంధ్యాపరము చలింపంజేయు.బడిన దేవతలుగల,(అనిభిచారహోమపరము) సంధ్యా = సనసంజయనెడు, అభిచారహోవమ = (హౌంసాకర్హ్షాభిచార: న్యాత్‌' అఎ పరుల హింసించుటకైన వేలిముయొక్క, ఏీతిహోత్ర = అద్నియందు, భవ = పుట్టిన, ఆభీల = భయంకమైన, వృత్రమూర్తి = చీంకటి.అనెడు వృత్రాసురమూర్తి, హరిహయవాహన అహంకారము హరించి = ఇంద్రునియొక్క వాహనముమైన వేవంములయెొొక్క గర్వమును బోంగొట్టి - దానికంటె నలుపైయని అంధకారవరము. ఇంద్రుని గుబ్దము యొక్క త్రుళ్లడంచి అని వ్యత్రపరమైన యర్థము. వేండివేలుపు...నంటి - (అంధు అడ్ని యొక్క మలినమార్గ మాక్రమించి - అడి 'కృష్ణవర్హ' యని మార్గము నల్లనిదిగాంగలవాండు గనుక నతని దారి యొక్క నలుపును దా ననుసరించియనుటి. (వృత్రు అగ్ని దేవుని వెనుదగిలి.

తప...బెడలించి - (అంధు తపజన = సూర్య్శపుత్రుండయిన యమునియొక్క, అయసదండ = ఇనుపకాలదండముయొక్క, తాండవము = అటను - త్రుళ్లును, ఎడలించి = పోంజేసి - ఆ యినుపదండమున కంటె నలుపైయనుట -(వృత్రు ఆ యినుపదండముయొక్క యాటను - యముడు దానిని జిత్రముగా ప్రయోగించుటను. - పోగొట్టి, దనుజ.....మడంచి - (అంిదనుజ = నైర్శ్భతియొక్క, ఘోరాకారదర్దము =భయంకరమయిన నల్లని యాకారమును, అడంచియనుట

• వానియాక్వతి నలుపుకంటె నల్లవైయనుట. రాక్షనులు నల్లనివారనుట ప్రకటము - (వ్యత్రు - నిర్భతియొక్క భయంకరత్వము నడంచి.

కడలిటీని బిడారము = (అం) వరుణుని సేనాన్గానమును - అనంగా జలమును, అడుగుముట్టం గలంచి =దానియడుగుననుండెడు నల్లని బురదను కలంత పెట్టియని - దానికంటె నలుపైయనుట -(వ్య) అతని బిడారము = వైభవమును, తుదముట్టచీకాకుచేసి, గాలి..చేసి = (అం) వాయుదేవునియొక్క దుమ్ము పర్వించుటను ఆక్రమించి,గాలిచేపర్విన దుమ్ముకంటె నలుపై యనుట. దుమ్మునలుపనుటకు,

'ఐవిజస్ర్రీకుచకుంభకుంకుముముతో, దబివ్యాంగనావ్‌టికా

నవకర్వూరరజంబుతో, నమరకాంతాదేహసహాలద్రపం

కవిశాలోన్నతితో, నురీనిటలభాగనృస్తకస్తూరితో "

నవన్‌రేణువు సాటియై పరంగె నాశాకాశసీమంబులన్‌ (విక్రమార్మచరిత్రు

చతుర్థాశ్వాసము 429 స్రద్ధరా రాజీవాక్షి ప్రవార స్రవదసృగనుహృత్ర్రాంతువంశాళి నేత త్తేడోధూమధ్వజంబుల్‌ బిరిగి తిరిగి రోధించు దుస్థాధలీల౯ రాజావర్తోపలాంశుప్రతిమతదుదిత ప్రాజధూమంబుగా రా రాజన్నా సీరవాజప్రజఖురజరజోరాజి ఘోరాజి భూమిక (శృంగారవైషధము అని మొదట కస్తూరి సాటిెగను రెండవదది రాజార్తోపలము సనాటిగను వర్ణితములుగాన నలుపుగలదు. రాజావర్తమన.గా నల్లమణ్‌. 'ధరకెంధూళులు... ఎల్జిని వింత చంకటులూ అని యెఖుపుగను వర్ణితము. (వృత్రు వాయుదేవునియొక్క రాజసవ్మాప్తి నడంచి. ధథనరాజనిథి....బొనరించి- కుబేరుని నిధులయందలి ముద్రిక (నలుపును, తనకు లోనుగాంజేసుకొని - ఆ లక్కముద్రకంటె నలుపై యనుట. ముద్ర నలుపనుటకు నిందే, చ్‌ రతిపతి ధర్మకర్తబుతు దాజబలావళి నొంచి యే(గుదు రృతుల మధించి కైకానిన మానధనంబుల ముద్రవెట్టుచోం బ్రతినవటిపికాశిఖింగ రంగెడులక్కయు?బోలె వంజుల స్థెతమయి తే(టి వెగ్గలపు దేనియ గ్రాయుటం గంటివే చెలీ ఆఆ ౧౩౭వ అని తేంటిని లక్కముద్రగా వర్ణించినాండు. (ప్ప అతని పెన్షిధులు తనవశముచేసికొని,ఇభ....చెటిచి (అం గజాసురసంవోరకుండయిన యీశానునియొక్క వట్టు = ఏనుఃగుచర్మము రూపమయిన వస్త్రమును, చథిచి = అన(గా దానికంటె నలుపైయనుట - (వృత్రుఅతండు వట్టినలట్లెల్లజెజిచి. ఈనాలుగు చరణములందు అంధకారము అష్టదిక్కుల వ్యాపించుటయు వ్యత్రాసురుః డష్టదిక్కాల కుల భంజంచుటయును జెప్పినాండు. అవనింగబళించి = భూమిని దిగమ్రుంగి, నభమెల్ల నాక్రమించి = ఆకాశమంతయు ఆవరించి, కమలజాండకటాహంబు కడవ£ = బ్రహ్మాండవు కొప్పెరను మించునట్టులుగా, పెరింరెక = విజ్యంభించెను. ఇది వ్యావన విజృ్యంభణములకు(గ్రమముగా నన్వయించుకొనినేది. అంధకారపరమున ఉపమ. సీ. _ తమి నవాల్యాజార | తారతాశయుండైన, జంభారి కిది రత్న జాల మయ్యె వల్లవ్‌రతిం గూడి మల్లాడు మాయగొ,ల్లని కిది చూడాక లాప మయ్యె దారుకావనమౌని ।; దారకాముకు.డైన. పశుపతికిది గళా | భరణమయ్యె దారాభిసారనా । దరతద్రిమ్మురినత, మ్ములదాయ కిదియురో।, ముద్రమయ్యె తే. నభిమతనవనవరనిధా నాప్తిహేతు దివ్వసిద్ధాంజనం బైన | దీనివంటిె యనుంగు6. గనుం/గవ నొత్తుటే యరుదటంచు' గులటలు నుతింప. దిమిరంపు ।; గుంపు లెనంె. 13 అ కులటలు చీంకటిని నుతించుటను వర్ణించుచున్నాండూు. కులటలు = అంకుటాండ్రు, తమి£ = రాత్రియందు (రజనీ యామనీ తమూ- లేక తమకముచేత, అహల్యా. శయుఃడు = గౌతముని భార్య ర్వైన అహల్యతోడి అంకునందు. దగులుగల అభిప్రాయముగలవాండు, ఐన, జంభారికిక = ఇంద్రునికి, ఇది = ఈ చీకటి, రత్స్షడాలము = ఇంద్రనీలవుణెమాలికారూవవముయిన యులంకారము, అయ్యె£జ్‌ వల్లపఏరతిక్‌ = గొల్లచెలువలగుంవులను కూడి, మల్లాడు = క్రీడించునట్టి. మాయగొల్లనికిక = కవటవు

43౦0 వసుచరిత్రము గోపమూర్తియైన శ్రీకృష్ణునికి, ఇది. చూడాకలాపము =నెమిలిపించె, (కలాపో భూషణే బర్హేతూణీరే నంహతావపి ' ఆ) దారు... కాముకు(డు = దారుకావనమందు (గల మునిభార్యలను. రగామించినవాండు,ఐబన, పశువతికిజ = శివునికి, ఇది, గళాభరణము = కంరాభరణము - మెడనలుపని భావము తారా...దరత£ తారా = బృహస్పతి భార్యయైన తారయొక్క, అభినార = అభినరణమందలి, నాదరతక = ఆదరముతోడి కూడిక చేత, త్రిమ్మరలన= వ్రవర్తించిన, తమ్ములదాయకు£ = తామరలకు విరోధి యైన చంద్రునకు, ఇది, ఉరోముద్రయయ్యె నని అర్ధము. కళంకమయ్యెనని భావము. ( ఇట రాత్రియందహల్యాది కాంతాభినారమం దాదరసహితులైన యింద్రాదులకు సమయానుకూలమయిన తదలంకార చతుష్టయము పతద్గమనోపమోగియై యహల్యాటి స్త్రీలకు. దదాప్తిహితువయ్యెనని తెలియునది. ఇదియుంగాక, అభిమత....సిద్దాంజనంబు - అభిమత= మిక్కిలి యిష్టులయిన, నవన=

అప్పటప్పటికి: గ్రాత్తలయిన, వర= ప్రియులనెడు, నిదాన= నిక్షేపేములయొక్క, ఆప్తి= ప్రాప్తికి, హేతు= కారణమయిన, దివ్యసిద్ధాంజనంబు= దివ్యమైన సిద్దులచేత గల్చింపంబడిన యంజనము, ఐన, టినివంటి= ఈ అంధకారమునవంటి, అనుంగుక్‌ = చుట్టమును, కనుంగవ...దటంచుక౯ = కన్నుల నొక్తు కొనుట ఏమి వింత యనుచు నని యర్థము కను/గవనొత్తుట యనుచో అంజన పక్షమున కన్నుల ధరించుటయనియు చుట్టమువట్టున ప్రేమచేత కన్నులనొత్తికొనుట యనియు, చీకటిపట్టున కనుచూపునడ్డగించుట యనియు నర్ధత్రయము గ్రహించునది. నుతింపక్‌ = స్తోత్రము చేయంగా, తిమిరంపు గుంపులు ఎసంగెను. అలం. అంధకారమున కింద్రాదులయందు రత్షజాలాదిరూవనంబంధము లేకుండియు నంబంధమును జెవ్వటచే అతిశయోక్తి. * అభిమత...సిద్ధాంజనము' పరంపరితరూపకము. ఇంద్రాదులకు రత్నాదులకు రత్తాదులైనదానిని కనుంగవనొత్తుట యరుదుకాదనుటచే కావ్యలింగము. చీంకటి ఇంద్రనీలాదులవలె నలుపనిధ్వని. తే. తపనుందతమి దురంతసం |! తమన మతని, సంతతులం బట్టితెచ్చి శి ర్నములపై ణి

జాంక మిడి కాచివిడిచె నా నగ్రకలిత, కజ్టలములైన గృహదిప । కళికలమరె

అ. అగ్రకలిత కజలములు = అగ్రభాగములందు. గూడుకొన్ల్న కాటుకలుగల, గృహదీపకళికలు = ఇంటిదీపపు మెగ్గలు, తపనుక£ = సూర్యుని, తథిమి, దురంతసంతమసము= తుదిలేని కటికి చీకటిని, అతని సంతతులక్‌ = ఆ సూర్భునియొక్క సంతానములను, పట్టితెచ్చి. శిర్షములపైని = తలలమాంద, నిజాంకమిడి = తనలాంఛనముల నిలిపి - తననిషాచేసి యనుట, కాచివిడిచె = క్షమించి విడిచి పెట్టెనో, నాకి = అనునట్లుగా, అమురె£్‌ = ఒప్పెను. ఇట, దీపకళికలను నూర్ముని సంతానములు గాను, దానిపయిని కాటుకను నంతమనమువైచిన నల్లని ముద్రలుగాను దెలియునది. పగవానిని బాణందోలినను వాని సంతానములను.దననిషాచేసి కాచి ఐడిచిపుచ్చట జయశీలుండును దయాళువయిన రాజకృత్యము. అలం ఇత్తేక్షయు, నమాసాళక్తియు. న్‌. నటటిశనోనవి స్పుటితవేధోండరే,ఖలం దోంచు వరణాంబు కణిక లనంగ

బెల్లుబ్బునిర్ల పె న్వెల్లి నెల్ల పదార్థ, ములు మున్గంబొడము బు దృుదము లనంగ

రవికి మందేహని ర్మథనసాధనములై, వచ్చిన బ్విజమంత్ర వర్ణము లన

హరిపదంబును నీశు ।! శిరమునైన నభంబు, న నభోగతులు నించు । నన లనంగ

చతుడ్ధాశ్వాసము శ31 తే జరమగిరియనుమరకాండు జలధిసరణి. దరణి డించిన నతండు త తృలిలమగ్న విమలముక్తాఫలంబులు । వెలికెంజొనిపె, ననగ నవతారకానికాా యంబు అడరె అ నవతారకానికాయంబులు = క్రొత్తలయిన చుక్కలగుంవులు, నట ...రేఖలక -నటత్‌ సంధ్యాకాలమందు నాట్టముచేచున్న ఈశ =రుద్రునియొక్క, వాస = అట్టవోాసముచేత, విస్సుటెత = పగిలిన, వేధోండరేఖలక్‌ = బ్రహ్మాండముయొక్క పగుళ్ళయందె, తోంచు = కనంబడుచున్న వరణాంబుకణికలు = ఆవరణ జలబిందువులో అనునట్లుగా, బ్రవ్య్శోాండము వయిని మహాజలమావరించియుండునని శ్రుతి, శబ్దమునకు కఠినపదార్థములును బీటలువాజణుట గలదు. కనుక, సంధ్యా కాలమున శివుండు తాండవము చేయునవుడు పెట్టిన పెడనవ్వు చప్పడుచే బ్రవ్మాండవుంజువ్చ బీంటికలు పాఅంగా ఆ బీంటికలగుండ నవ్వలి యావరణములనుండి దోంచుబొట్లవలె చుక్కలు చూపట్టెననుట. పెల్లు .వెలి = మిక్కిలియు ఉల్చణించుచున్న చీంకటివెల్లవయందు, ఎల్ల వదార్ధములు = నకలవస్తువులు, మున్లక = మునుంగంగా, పొడము, బుద్భదములు =నీరుబుగ్గలో యన్షట్లుగా, రవికిక్‌ = నూర్యునికి, మందేహనిర్మథన సాధనములై = మందేహరాక్షననంహారమునకు ఆయుధములై, వచ్చిన ద్విజమంత్రవర్ణములనక£ = వచ్చిన బ్రాహ్మణమంత్రాక్షరములో యన్నట్లుగా, నూర్యుని ఉదయాన్తమయ కాలములందు మందేహాదిరాక్షనులు వచ్చి నిరోధింవంగా ఆ నమయములందు బ్రావ్మాణోత్తములచేత నియ్యంబడు మంత్రార్ధ్య జలబిందువులు వజ్రాయుధప్రాయములై యారాక్షసులను వథించుచున్నవని ప్రసిద్ధము. ఇందులకు స్కాందయున , 'మన్దేహదేహనాశార్థ ముదయే స్తమయే రవిః సమాహతే ద్వజోత్యష్టమంత్రతోయాంజలిత్రయమ్‌ . అక్షరములు తెలుపు గణములోనిదనుటకు నిందే,.రమణీయాక్షసరాకృతిం బొలుచు వర్షశ్రేణి ఏణానులాపముచేతం గరంగించి' యని యున్లది. హరి...నభంబునః = విమ్లవు పాదమును శివునకు శిరస్సునయిన యాకాశమునందు (6వియద్విష్ణుపదమ్‌) 'వ్యోమకేశో భవో భీమః అ) నభోగతులు జ దేవతలు, నించు =పూజిచేసిన, ననలనంగక్‌ = వువ్వులో యన్నట్లుగా. చరమగిరి....కాండడు. = ఆస్తొద్రియానెడం ఓడసరంగు,జలధిసరణిక = సముద్రములోని మార్గమందు , తరణిక = నూర్యుని, డించినక = అంప!గా, అతండు =ఆ సూర్యుడు, తత్‌...ఫలంబులు = ఆ సముద్రపుజలములందు మునింగియున్న అచ్చపు ముత్తెములను, వెలికిక జొనిపెననంగజ్‌ =బయటికిందెచ్చెేనో యన్హట్లుగా, అడరెక =వర్వెను, ముత్తెముల సలాపకులవారు ఓిడలలో మనుష్యుల నెక్కించుకొనివోయి. ముత్తెములుండు సముద్రముపట్టున మనుష్యులను లోనికి దింప(గా వారు మునిగి ముత్తెపుంజిష్టల నేరిపయికి దెచ్చట గలదు. అలం...నట...కణికలన/గో ఉత్టేక్ష 'ఇర్లపెన్వెల్లి యను పరిణామముచే అనుప్రాణితము. *“రవి....వర్ణమునః *' ఉత్తేక్ష 'వారి... ననలనంగ£ 'ఉత్త్రేక్ష. వారివదవిమ్హాశిరశ్యబ్దగత కావ్యలింగానుప్రాణితము. “చరమ....చొరివెననంగొ రూపకానుప్రాణితమైన ఉత్సేక్ష చ్‌ ఘనతరగాఢ సంతమస కల్చమహోదథి నన్న లోకముల్‌ తనయుదయారుణద్యుతి వి ।; తానముపేరి రజోగుణంబుచే ననువుపడక౯ సృ్కజంపం గమ । లాననుండై ద్విజరాజు రా నమ ర్చిన ధవళాబ్దపీర మన । జెన్షలరెం దొలితెల్టు తూర్చునన్‌. 16

ఉ432 వసుచరిత్రము అ.తూర్చునక , తొలితెల్టు = మొట్టమెదటః దో౧చు దవళిమ, ఘన....దథి- ఘనతర = మిక్కిలి యథధికమైన, గాఢసంతమస =దట్టపు కటికిచి6టియనెడు, కల్చ్వమహోదధిక = ప్రళజయసముద్రము, సన్నక = తీసిపోయిన పెమ్మట, లోకముల, తన...గుణంబుచే£క్‌ = తగు యుదయకాలపు నెల్ఞని కాంతిసమూహమనెడు రాజనసుగుణముచేత, అనువువడక౯ = పొందిక పడునట్లు, నృజుంపకు = నిర్మించుకొఅకు, రజోగుణమరుణవర్ణమని, నృష్టా _దివ్యాదివ్యాపారాత్మకమనియు. బ్రసిద్దము. ద్విజరాజు = చంద్రుడు, కమలానను.డైై = బ్రవహ్మదరైైయుని యర్థము. తామరలను దిరస్మ్కరించినవాండైయని భావము. రాక్‌ = రాగా, ద్విజరాజుగనుక. గమలాసను.డైనాండని న్వారస్యము గ్రహించునది. అమర్చిన, ధవళాబ్ద పీఠమనక౬ = తెల్లదామరగద్దెయో యన్నట్టుగా, చెన్నలరెక = ప్రకాశించినదయ్యె. రజోగణము ఎలుపును గ్రియాత్మకమును, కనుక దానికి నచట ఉదయారుణద్యు తివాతానము పేరిటిదిగాను సృష్టిర్మో పయుక్తముగాను జెప్టంబడినది. సంతమసము ఫునతరగాఢము. కావుననే కల్చ్పపయోనిథధిగాం జెప్పుట. లోకములన్నియు. గల్బ్దపయోథివలెనే వననంతమనమును కబఆించినదనుట. అలం. శ్లేషమూలకమైన యుత్తేక్ష చంద్రుని యుదయమందు ఆరుణద్యుతియెట్లనఃగా చంద్రోదయము దెలుపు కలిసిన యెలుపుతోంగూడినది. ఇందులకు, తే. లలిత కాశ్షీరభవ సమా । లంభకదృ, పాటలంబైన నీముఖా । బ్దంబుతోడ నొరయుఈగాన భవత్కేళ । యోగ్యమైన. పాడుపుగుబ్బలి. బొడతెంచు । పూర్ణవిధుండు. (శృంగార వైషధము౫. అ౪౮పు ఇట ' పాటలం' బనుటచే తెలుపుగలసిన యెఖణుపును దెలియునది. లోకములు చనుట యనఃగా కల్పపయోధిపరముగా నశించుటయనియు కటికి చీకటిపరముగా ఎంతమాత్రము గనంబడకుండుటయనియు. దెలియునది. సృజంచుటయనంగా మరల. బుట్టించుటయనియు, చురలం గనంబడంజేయుట యనియు. గ్రమముగాం దెలియునది. కటికిచీంకటి లోకముల. గ్రవ్యెననియు చంద్రోదయ నరూాచకముగాం దూర్చునం దెలువు దోచెననియు ఇక. జంద్రుండెలువుగలనిన తెల్లని కిరణములతో నదయించుననియు వెన్నెలచేత లోకములు తేటపడంగలవనియు. దామరలు మొగుడుచున్నవనియు. దాత్చర్భము. మ. హరిదంభోరుహలోచనల్‌ గగనరం । గాభోగరంగ త్తమో భరనేపథ్యము నొయ్య్మనాయ్య సడలిం । పజ రాత్రిశైలూషికిక వరుసక మౌక్తికపట్టముక నిటలముక౯ | వక్తంబునుం దోంచెనా హరిణాంకాకృతి వైల్ళె రకయి సగం । ఖై బింబమై తూర్దునన్‌. 17 అ. హరిదంభోరుహలోచనల్‌ = దిక్కులనెడు తమ్మికంటులు - స్త్రీలు,గగ.....థ్యముక -గగన = ఆకాశమనెడు, రంగాభోగ = నాట్యన్థానము నిండునందు - నాట్కన్థానమునందంతటను, రంగత్‌ = బప్పుచున్న తమోభర = చీకటెిముంపనెడి, నేపథ్యముక్‌ =తెరను, ఒజయ్యక ఒయ్యక్‌ = మెల్లమెల్లగా, సనడలింప౬౯ = తొలంగందీయంగా, రాత్రినైలూపికి£ = రాత్రియనెడు ఆటకత్తెకు, వరుస£ = క్రమముగా, మౌక్తికపట్టముక౯ = ముత్యాలపట్టమును, అనంగా నొసటికిబయిని ముత్యాలజంపులతో. గూర్చి యడ్డముగాంగట్టుకొను పట్టయనుట, నిటలముక£ = నాసలును, వక్తంబును£ = మొగమును, తోంచెనాక = కనంబడెనోయన్నట్లుగా, హరిణాంకాకృతి = చంద్రునియెక్క రూపము, రేక్తయిక౯ = రేఖాకారమై సగంబై = సగంబాలై, బింబమై = గుండ్రన్రైతూర్చునక , పొల్చెను.

చతుర్ధాన్వాసము 433 నేపథ్యమనఃగా తెర. 'నేత్రయో: పథ్యమ్‌ నేపథ్యమ్‌' అని వ్యుత్చత్సి. ఇది వృపోషదరాది గణములోనిదిగాన త్రి కారలోపము. నర్తకి తొలుత నేపథ్యమున నుండుట 'నేపథ్యాంతరితా భూత్వానర్తకీ నృత్తమాచరేత్‌' ( వృత్తప్రనస్తారము. తమన్సు (భర'ము పెల్లిదము చెప్పటచే, గగనరంగముయొక్క €ఆభోగము' అన(గాా నిండువణవున, రంగత్‌ = బఒవ్వచుండినది. పెల్లిదమగుటచే ఆకాశము విరివయంతయు' బరివియుండెననుట. 1చంద్రుండు, మొదట రేకగా నుండుటచే ముత్యాలపట్ట సగముచూపట్ట(గా, నిటలము:[బింబము) గుడ్రనైకనంబడంగా వక్తమునని క్రమాలంకారము. వరుసక£ (దోంపనేల? నేపథ్యము సడలించుట 'జయ్యనొయ్య' గాన.చీంకటె తూరుపునుండి మాసి తక్కినదిక్కులందు గ్రమ్మియుండుటచే తూర్చునుండి యా చీ/కటి తెరను తక్కినదిక్కులనెడు స్త్రీలు తీసిపెట్టుకొనిరని చెప్పట. 'హరిణాంకాక్యతి' అను విశేషణము రాత్రి నలుపు కాన. చంద్రునిలోని హరిణరూపమయిన నలుపు రాత్రియొక్క అళ్చంపుమేనిచాయ. ముత్యాలపట్టి ముత్యములచేత నయినది గావునను నొసలు అరచందురునివలె మొగము నిండు చందురునివలె నుండును.గావునను చెలువలమొగంబు తెలిమొగంబని వర్దించుటయు గలదు గావునను, ముఖరేఖార్థపూర్ణభాగములు మాత్రము తెల్లనిచంద్రుని భాగములవలె నత్చేక్షితములని తెలియునది. చ్‌. తను(గడుపార(గాంచిన ను | థానిథిం గ్రాాచయు మహౌర్వకీలముల్‌ కనదుదయాంశుదంభమున. దైకొనివచ్చి యరివ్రజంబు నె మృనమున వైచి పాండురుచి ।; మండలకీర్తికలాప మొందు నిం దుదనిమెయిం గందు దోంచె నతి. దుర్ణరతథ్సరణ ప్రసంగతిన్‌. 18 అ. తనుజ కడుపారక£ -కాంచిన సధానిథిక£ = తన్నుఅనఃగా చంద్రుని కడువునిండ కన్షట్టి పాలనముద్రంని, క్రా-చు మవౌర్వకీలముల్‌ = ఉడికించుచున్న పెద్దవయిన బడబాగ్నిజ్వాలలు(జ్వాలకీలశబ్దములు స్తీపుంలింగంబులు * ద్వయోర్దా అలకీలౌ అఎ కనత్‌...... దంభమునః౬ = ప్రకాశించుచున్న ఉదయించునప్పటి కిరణములనెడి నెపముచేత రైకొనివచ్చి అరివ్రజంబు నెమ్మనమునక£౯ = పగవారివర్గముయొక్క హృదయమందు అని యర్థము = (6 అరి యనంగా చక్రము. తన్మూలమున చక్రనామములన్నియుః జక్రవాకమునకు జెల్లును. ' అరిదరకరు(డై సమనో, వరభరణధురీణు(డై యవారితలక్ష్మీ స్థిరవాసభానురుండై, నరసింహుండొప్వ' నని నరనరాజీయము. చక్రవాకముల వృ్యృాదయమందని భావము వైచి, హృదయమందు బడబాగ్నివై చుటయనంగా మక్కుటమయిన శోకాగ్నిని బుట్టించుటయని తెలియునది. పాండు...లాపము- పాండురుచి మండల = తెల్లని కిరణముల - వెన్నెలల - పటలము. అనెడు, తెల్లనికాంతిసమూహముతో గూడిన, కీర్తి కలాపము =కీర్తిసమూహమును, బందునిందునిమెయిక = పాందుచున్న చంద్రునిదేహమందు, ఆతి....సంగతిక - అతిదుథ్ణర = మిక్కిలి భరింప నలవికాని, తత్‌ = ఆ బడబాగ్ని జ్వాలయొక్క, భరణ = మోచుటయొక్క, ప్రసంగతిజ£ = కూడికవలన, కందు = కమిలి యేర్దడ్డ నలుపు - అడ్నినిదాల్చుటచే మాండి కలిగిన మచ్చ యనుట. తోంచెను. జౌర్వకీలములను దెచ్చుట ' తను...నుధానిధి' గ్రాంచుటంజేసి. ఉదయాంశుదంభమునః దెచ్చుటయేలన తూర్చునముద్రముననుండి. కదా వయికినుదయించుట. కాన యప్ప్వ డా సముద్రమునందుండి బౌర్వజ్వాలలను బట్టితెళ్చినాండు. బాలచంద్రుః డెలుపనుట ప్రసిద్ధము. అట్లు తండ్రిని

త34 వనసుచచరిత్రము గ్రాంచు బడబాగ్నినిదీసి శత్రువులహృదయములందు బెట్టుట మహాశౌర్యకృత్యము కావుననే" పాండు... కలాపము అంతటి కీర్తి దావళ్ళములో నల్లనిమఛ్చయేమి మోచితెచ్చి యా బడబాగ్ని మాండి యేర్పడిన మళ్ళ యది ఇది వరచిహ్నము వీరులకు యుడ్డాదులవలని గాయములు మెదలగు వికృత చిహ్నములు వఏరభూషణములుగాన కీర్తికి. గొఅంతలేదు 'బౌర్వకీలముల్‌ 'మహత్‌' అయినవికాన 'కనత్‌' అంశువులుగా అపహ్నుతి చంద్రు డెలుపుచాయతో నుదయించెననియు, చక్రవాకములకు విరవోడగ్ని మిక్కుటయయి సాసెననియు, తెల్లనిపండువెన్నెలలు పర్వెననియు, చంద్రునినడుమ కలంకము గానిపించుచుండెననియు భావము. పూర్వపద్యమున 'బింబమై"' అనుటచే ఇంచుమించుగా నిండుచందురు(డె కావచ్చునా గాన 'పాండురుబిమండల'ము చెప్పంబడెనని తెలియునటది అలం 'తను వైచి' సాపహ్నవంబగు నతిశయోక్రి ' అతి..... సంగతి గ మ్యోత్రేక్ష సమాసోక్తియు. య. వటుతారాపటఖండమండితనిజ । ప్రాగంశుధారాపరి స్ఫుటిసూత్రంబుల బోంగువాథలి వెస నం ;భోవాహమార్ణాఖ్యమౌ నటవిం బ్రాక్తనభిల్లమౌళిమజి వేం టాడన్‌ మదానేకప ఛ్చట లోదంబులః బడ్డ్దయట్లు తమముల్‌ జాటెన్‌ బిలశ్రేజికిన్‌. 19 అ.ప్రాక్తనబిల్లమౌళిముణి = వురాతనవు టెణుకువా(డయిన శివునియెరయిక్క తలమానికమయిన చంద్రుండనెడు ప్రాాతయెలుకు తలమిన్న, అంభోవాహమార్ణాఖ్యమౌ = మేఘమార్గముయిన ఆకాశము అనెడు , అటవి£జ = అడివియందు, పటు. నూత్రంబుల£ పటు= ద్యఢమయిన, తారాపటఖండ= చుక్కలనెడు గుడ్డపేలికలచేత, మండిత= బఒప్పుచున్న నిజ= తనవియంగు, ప్రాగంశుధారా= ఎడతెగక నిగుడుచున్న తొలుతటి కిరణముల నెడు కిరణముల నెడు, పరిస్ఫుటసూత్రంబులక౯ = చక్క6గా తెలియు త్రాళ్లచేత, పోంగువాఖి = పోంగుత్రాడుచుట్టి రాంబఅపి ప్రోంగువారి అని ముద్రపుప్రతి పాఠము అందులకు గూడంబాటిన వాండై యని యర్థము వబ్రాయుంబడియున్లది. పోంగువాలి యనియె వ్రాంత ప్రతభులందున్త్లది. చుట్టను పోంగుపాతంచుట దానిని మెకము తగులంగానే యథది కదలుటచే దానిరాక యెలుకులకుదలిసి యెఛ్చరికతోను నాయితపాటుతోను నుండుటకు. ఇందులకు మను-చచరిత్రమున 'గాలిపరికించి దిగువదెన దొడ్డి వల పన్ని యెగువ, పొలిమేర బారాదియగు దూరంబేంగం బోంగు వాఖించి యత్రాటవలమోపం దెరలెత్తి. (మను 4. ఆ.37 వచనము వేంటటాడక్‌, మదానేకపళ్ళటలు = మదపుటేనుంగుల గుంపులు, ఓదంబుల౬జ = కపటపు గుంటలను. (ఐబనుంగులకు ముఖ్యముగాను మఖియు వ్యషభాదులకును వేంటకాండ్రు ఉదములుత్రవ్వుట కలదు. వల యురియోదము గాలము కలిగి దామృ్మగము. బక్షైగజమురుుషము దక్షులు పట్టుదురు.(భార.శాంతి.౪ అఎ 'వల్లియులు వైదియోదముల్‌ పెల్లుద్రవ్వి' యనుచోటను త్రాళ్లువైదుట తెలియుటంబట్టి యిట పోోగువాలి యను పారమే సరసము ఓఉదములనంగా నడవిలో వేంటకాండ్రేనుంగులను బట్టునపుడు వాని మోసనపుచ్చెడుకొఅకు నిర్మించునట్టి కపటపు గుంటలు) పడ్డయట్లు, తముల్‌ = చీ/కట్ట్లుబిలగ్రేణికిక జాటెను = బిలముల వరుసలలో. జొచ్చెను “'వాగంశువులు' ఉదయమునప్పటివిగాన అవియే చాలానిడుదలుగా నిగుడుటచే 'ధారి లనుటయు దానిచే నూత్రంబుల బోగువాలుటయు ఆకాశమధ్యంగతుండుగాని అపరటిగ్గతుండు గానియగు చంద్రుని కిరణములంత దీర్టములుగాం జూపట్టవు అప్పటికి గుహలందును జీంకట్లు దట్టముగా

చతుర్ధాశ్వాసము 435 నుండవు కావుననే నూత్రసామ్యమునకైన నిడివికిని, గుహలందు, చీ/కట్లును దాంగనిచ్చునంతటి పలుచనకును ప్రాగంశువు లనంబడెను. 'తారాపటఖండము' దానికి గుడ్డపేలికలుచుట్టుట. 'పటు" ఆత్రాటి దార్థ్యముకొణకు. 'ప్రాక్తనభిలమౌఆమణి పెక్కు నంవత్సరములుగా వేంటటయం దాతితేశినబలుదిట్టకావుననే యేనుంగు లోదములంబడుట. చంద్రునికి రణములు ప్రసరించెననియు. వెంటనే చుంద్రుం డుదయించెననియు, నంత చీంకటులు విచ్చిపోయి వెన్నెల ప్రకాశించుచుండెడిననియు.దాత్చర్యము. అలం.రూపకానువ్రాణితమైన ఉళ్తేక్ష మ. ఉదయోలూఖల మెక్కి నిక్కి సహజాం । కోపీంద్రసంయుక్తుండై

చదలన్‌ బూద శశాంకసీరి కరవి । స్తారంబులం బట్టి జి

ట్టదుమం గాటె. జకోరగోపతతిపా । లై చంద్రికాక్షీరముల్‌

పొదవెన్‌ ఘూర్ణితదుద్ధధామనిబిడ । ప్రొద్దూతనంరంభముల్‌ 20 అ.శశాంకసీరి = చంద్రుండనెడు బలరాముండు,సహజ...యుక్తు(డై = తనతోంగూడం బొడ చూపిన, అంక = -చిహ్హ్షమనెడు, సహజాంక = కూడంబుట్టిన శ్రీ వతృ్సమను లాంఛనముగల, లేక, సహజాంక = తోడయబుట్టినవాండనెడు, ఉపేంద్ర = కృషమ్ణునితోడ, నంయుక్తుండైై = కూడినవాండై, ఉదయతఉలూఖము = ఉదయచాలమనెడు అోటిని, ఎక్కి, నిక్కి, చదలుఅక£ బూద = ఆకాశమనెడి బూదకుండను-అన(గా ఉట్టిపైనున్న పాలకుండను, కరవిస్తారంబులక్‌ = కిరణవిస్తారములనెడు చేతులు చాంచుటలచేత, పట్టి, బిట్టులఅదుమ£ = గట్టిగా జత్తంగా, చంద్రికాక్షీరముల్‌ = వెన్నెలలనెడి పాలు, చకోరగోపతతిపాలై = వెన్నెల పులుఃగులనెడు (సహచరులయినంుగొల్లవాండ్రసమూపామునకు పాలుపడినదై- వారికబ్దినదైయనుట, మూర్లిత....రంభముల్‌-ఘూర్లిత = తిరుగుడుపడుచున్న- చిమ్మరేంగుచున్హ దుద్ధధామ = పాలనముద్రమనెడు పాలుంచు నింటియుందు , నిబడ = దట్టముగా, ప్రోదర్చాత = వుట్టు చున్న నంరంభముల్‌ = జలనంరంభములును- (కలకలములనియు,వొాదలె౯ జవ్యాపించెను-పుట్టిను. చంద్రోదయమున క్షీరసముద్రము మిక్కిలి ఉపవ్పాంగెనని యర్థము. (పాలంతయుగాఅి గొల్లలపాలై నశింవంగా నది యుంచిన యింటెలోనివారుచూచికొల్లపోయెనని గలకలమును పెట్టిరని భావము౨)

పొదవెక్‌ -ఇది ఒదవుయొక్క రూపాంతరమైన నిచట నర్థము మటింత పొంకముగా నుండెడిని. అయిననుపూనుపాదవుల కాదిలోపం బొకండు వచించె: అదినిరాకారంబూ' అని ిన్నయ్యనూరిగారు విధించియుండుటచే, వ్యాన్త _డ్ధ మిట చెవ్పంబడెనని తెలియునది చంద్రుండుకళంకయుక్తండై యస్తాధ్రిపై నుదయించెననియు, చంద్రికలు చక్క6గాః గాసెననియు, చకోరములు చంద్రికాన్వాదననము4జేసిననియు, పాలసముద్రముచిమ్మిరే/గెననియుం దాత్చర్భము రూపక సంకీర్ణమైన ఉత్చేక్ష శా. ఆవేళం బతిసంభ్రమానగుణ గం గాంభోరురంబుల్వలె£

ద్యోవీధిం దెలివెన్నైలల్‌ నిగుడ నిం దుం డందు. గ్రీడించు దే

వావాసద్విప మయ్యెందన్నథితశు ; భ్రాబ్బ్దంబులై తాటెందా

రావర్లంబులు తత్కరోదకములై రాలెందుషారాంబువుల్‌ 21

అ. ఆవేళ॥ తెలివెన్నైలల్‌, పతి...వలెక£్‌ -పతి =పెనిమిటియొక్క, సంభ్రమ = ఉత్సాహమునకు-

చిమ్మిరేం్శగుటకని భావము, అనుగుణ = అనుకూలములయిన, గంగాంభోరురంబుల్‌

4౩6 వను-చరిత్రము వలెన్‌ = ఆకాశగంగ జలప్రవాహములో యున్నట్లుగా-(ప్రతియగు నముద్రుండుప్పాంగి చెలరేంగంగానతనిభార్యయైైన యాకాశగంగయు దాను నుప్పాంగుటకు సూచకముగా వెలివొడిచెనో యన్నట్లనుట. ఇట' ఆర్హార్తేముదితాహృషితేమలినాక్యశామ్యతే వ్రుయేత యా నారీ సాస్త్రీజ్టేయా పతివ్రతా' అను పతివ్రతా నియమముచొప్పునం బతిసంతోషింప(గాం బతివ్రత గావున దంగయు నంతోషించినదని తెలియునది. ఇందుండు = చంద్రుండు, అందుక = ఆ వెన్సలురూసమయిన గంగాప్రవామందు, క్రీడించు =విహరించెడు, దేవావాసద్విపము= దేవలోకపు ఏనుంగు- ఐరావతము, తారావర్గంబులు = నక్షత్రనమూవాము తత్‌.....బ్బ్దంబులు-ఆ (౧చంద్రరూపమైను యైరావతము చేత, మకిత = కలంచి నలంపంబడిన - తుత్తునియలు చేయంబడిన, శుభ్రాబ్దంబులై = తెల్లదామరపువ్వులోయున్నట్లు తాటెక = దిగుపాటెను- కాంతిమాసి డిందెననుట తుషారాంబువుల్‌ = మంచు తుంపురులు, తతీకరోదకములై = ఆ చంద్రుండనెడి యైరావతముయొక్క తొండమువలనంజాతిన(౮యాకాశగంగాజలములు జలబిందువులో యన్షట్లు, రాలెను చంద్రోదయమయిన సముద్రముష్వాంగి రేగెననియు, ఆకాశమందు! దెల్లని వెన్షెలవెల్లికలు గాసెననియు, "చుక్కలు గాంతి మాసె ననియు, మంచుగురిసె ననియు తాత్చర్యము. జనుంగులుజలములం టిందులాడుటయు అందలి తామరలు చెల్లచెదరు సేయుటయు, తొండముల నీరెక్కించికొని తుంపరలుగా నెగంజల్లుటయు. బ్రకటములు. అలం. ఉత్చేక్ష నై స్‌. మిత్రాధికారంబు । మూఅరాదని కాక, వెసంబట్టిపగలు గా । వఏంపలేదె మ్రూ(ంకుల క్రింది నోమరు లెంత యనికాక, మలసి నీడలరూపు మాపలేదె బాడక్షేప పాప మున కోపకకాక, యౌర్వాద్నినయినం జల్లాద్దలేదె రాజకాంతక్యతి । ప్రతిసర్ల్ద మని కాక, శిలలెల్ల నసరసముల్‌ ।; సేయలేదె తే. జగతినిదియనిజగములు ;వెగడనెగడె, హరునితలయెక్కి వెలిదమ్మి । నడంగంద్రొక్కి కలశవారాశి నెమ్మేని ।; గలయంబ్రాంకి, కుముదరుచినేలికౌముటీ ; సముదయంబు ఆ కౌముదీ నముదయంబు= వెన్నెలల నమూహము, మిత్రాధికారంబు. ...కాక= (మిత్రుండనంగా చెలికాండును సూర్ముండును చెలికాని యధికారమును జవదాంట రాదనియేకాని యాని యర్థము. (నూర్యాధికారము మాఅరాదనికాక యని యుర్థాంతరమువెనక పట్టపగలుగావింపలేదె = శీఘ్రముగా పట్టపగలుగానే చేయంజాలదా-చేయనే చాలుననుట-(థగలు కావించుట సూర్యాధికారమని భావము న్రూంకుల .కాక = చెట్లక్రిందంబడియుండెడి మిక్కిలి సోమరులయినవారలు ఎంతమాత్రపువారనియేకాని, మలసి = వ్యాపించి, నీడల౯ ,రూపుమాపలేదె = వశింపంేయంజాలదా అనంగా నీడల నలుపురూపు దెలుపుచేయ. జాలదా యనుట. ఇక్కడ నీడలేసోమరులన్నాండు.బాడబా ..కాక-బ్రాహ్మణుల నాక్షేపించు దోషమునకు, ఓీపకకాక = నహింవకయేకాని, (బడబానల మార్చుటయాని యుర్భ్ధాంతరము ఎజార్వార్నివైనక్‌ = (సయుద్రజలమందుండియు అఅినిి బడబాగ్నివైనను, చల్లార్జలేదె = చల్లాలునట్లు చేయంజాలదా - చేయంజాలుననుట బాడబశబ్దము బ్రాహ్మణునందును జౌర్వునందును వర్తించును. జెౌర్వుని బాడబుండని - (అనగా బ్రాహ్మణు(డని) అడంపక ఐడిచినదనుట. బాడబమవుని నావుము గలిగియున్నదని ఖావము రాజ .ఠొక = రాజాంతఃవుస్తీలయొక్క ఆకారములకు ప్రతిసృష్టియనియేకాని చంద్రకాంతశిలాకార ప్రతిసృష్టి

చతుర్థాశ్వాసము తం/

యని భావము. శిలలెల్ల నరనముల్‌ చేయలేదె = జూలనన్నిటిని నీరుగా. జేయంజాలదా. చంద్రకాంతపుజాలె కరంగునది. తక్కిన జాలనుగూడ6 గర6ంగునేని చంద్రకాంతపుజఖాలకటి మాజణఅగుచున్నది. ఇక్కడ 'రాజకాంత' అను శ్లేషముచేత నిది నిషిద్ధము గావించినాండు.

జగతికి ఇదియని, జగములు= లోకులు, పొాగడక = పాగడునట్లుగా, హరునితలయెక్కి

= తెలుపుచేత హరుని మించినదైయని యరధ్ధము-(హరుండు చంద్రుని తలయందుంగలవాండు గనుక నతని శిరస్సునందు పర్వ్పియనియు, లేక హరునిశిర మాకాశముగనుక దానియందు వ్యాపించియనియు నర్థాంతరము.) తెలిదమ్మిక అడ(గ(ద్రొక్కిజ తెలుపునందు తెల్లదామరను మోఠి, (తెల్లదామరను మొగుడంజేసి యనియు తనకాంతి చేత వన్నె మాపియనియు నర్థాంతరములు కలశవారాశి.....ప్రాంకి= పాలసముద్రముతో సాటెయై,(పాలనముద్రముతో నేకీభవించి యనియు, దానిని కాందిలించి కొనియు ననియు నర్థాంతరములు. కుముదరుచి నేలి= తెల్లగలువ కాంతి నతిశయించి, తన కాంతి చేత తెల్లగలువ కాంతిని బోషించియని యకర్ధాంతరము. నెగడెక్‌ = వమిజ్బంభఖించెను. ఇట నూర్యుండు, జౌర్వుండు, చంద్రకాంత మనువానికింగల మిత్ర, బాడబ, రాజకాంతములను నర్యాయములనుగొని వాని యర్థాంతరములగు చెలి కానిని, బ్రావ్మాణునిని, రాజస్త్రీనిని -నుల్లంఘింపరాదను శాస్తనియతి శ్లేషశక్తిచే నంతరించి నిషేధములను నమర్థించినాండని తెలియునది.మ్రాంకుల క్రింది సోమరులు, ఇంటిపంచె కాక నేలపఅపలేక చుట్టు ఆవరణములేక చెట్లక్రింద నే కాలుసేియియుః గదళ్టలేక పడియుండువారు అతిమాత్రము సోమరులు గాన వారిని సరకుసేయమి. చెట్లక్రింది నీడలు తొలంగిపోక స్థిరముగానుండుట ప్రకటముగాన సోమరిసామ్మము. ఇందు అతిశయోక్తి యలంకారము.

వ. (2) వెండియు నఖండశశిమండల కుండలితకునుమకోదండకాండాసన హిండిత కరకుముద కాండప్రకాండతాండవిత వాండురపరాగమండలంబున మెండుకొనుచు (0)నిండార విరిసిన బొండుమల్లియల తండంబులం బొదలు మృదులదలవుటాంతే రంబుల వడిగొనిన తేటతేనియం దోంచిన శిశిరకరకిరణాసారంబు లుత్పుల్లి హల్లక పరాగమధు రాళ్చ్ళమకత్స్యందికాపుంజంబులం బొరలించి వుక్కిళ్లకు వెక్క సంబుగా ముక్కునబంటి మెక్కి మెడలు నిక్కించు చలఛ్చంచునుందరీబృందం బుల యానందబాష్టబిందుసందోహంబులంగ్రందుకొనుచు(లజిగిమిగులుతొగల దొర నిగనిగల మిగులయబుగులుకొను నెగులునం దనమగని నగణితవనప్రదేశం బుల నరసియరసి వేసరి యోసరిలి సరసీమధ్యంబునం దనన్‌డంజూచి కంటింగంటి నంటుకానిననుచు నంటంబోవ నదియునుందవుల కవ్వలికి. జన నాసన్గుండయ్యూు నొల్లండు వలభుండేల యని యసురుసురనుచు నసురునురై పొక్కు జక్కవ జవరాలి బహువిధావిలవిలాపంబులకుం గనికరించిన తెఐంగునం గరంగు కురంగ దరకాంతకందలంబుల జలజలని తెలినీటి జాలునం గ్రాలుకొనుచు,(రునచ్చవెన్నెల విచ్చలవిడి. టెచ్చు పెరి/గి పచ్చజామానికంపు జిష్టలం బరిశుడ్డాస వంబు నించకయ నించినట్లుండ( జంచలనఖాంచలంబులం బయలుచిందించు.

438 వసుచరిత్రము

వారును(8) బూర్గపాత్రంబులం దోచు నిండుచందురుం బిండి యమ్మతం బని వాసితాసవంబు( గ్రోలుచుంగలంకశంకం గలువటేకు. దివిచివైచువారును, బ్రతిఫలితతారకంబులు ద్రాక్షాఫలంబు లని రిత్తచప్ప్టరించువారును, నిజాననాంభోజభోజనంబులం బట్టిన మైదేయంబు మగలకు ద్రావించునెడ వారు వాసనార్చిత సహకారపల్లవంబని చక్కరమోవి చులుక్కున నాక్కినం గలక్వణిత కంకణాంకితకరంబులు విదిర్చచుం గనీనికలు అవల తుదల నవృంంచుచాుం గవునీయానీ త్మారకంరనాదభోదంబులం గులురించుచుం బానశాలావురోభాగ నమాననలదకాయుమూనంబులం బొడము పొడవిన్నలల( బువ్వు లని యెంత్తి ఆయివ్వంబోవువారును,ధుకాదంబలీమతోన్మాదంబున మోదమ్మ్ములు పెరిగి చేదమ్ములు సఅచుచుం జందులుగ నాడుచుం బాడుచుం దమ నృత్తంబులకు మెచ్చి నెత్తమ్ములపగఅ పుత్తెంచిన యుడుగరు లని ముంగిళ్ల రంగుమూోలు ముత్యాలయరుంగుల చెఅంగులం దుణఅంగలించు వెంజఅంంగుంలు కఠకరాంగంళాుల విప్పి కప్పికానంబోవువారును నై (9) యతిప్రబంధగంభోత్తమగంధానుబంధ బంధురలగు సింధురయానల యుదస్తనాసామణి ప్రభాస్తబకంబుల నుల్లసిత గల్ల సితలోధ్రచూర్హంబుల నున్నమితావటువలంబివోరంబుల. బేదెంబులు వాతెనో యనం (౧గొన్నియెడల నునతచంద్రశాలాబహిరంగణంబుల నడుగులకు మడుంగులు పఅచి నారని చరణకిసలయాసంబు లెజబుంగక చందనతిలకంబులు గరంగ. జారుహారంబు లెగుర6. జవలమండలహీరకోరకంబులు వెలంగ భావివుంభావనంభావనాపరిచయంబు సంపాదించుసాంపునం బింపిళ్లుగూయు కలికి కొమిరెల మొలకచనుమోసులం దులకరించిన తళుకుసిభ్బెంపు. దళతళ దళముకొనియెనో యన(ునొకొక్కకడం గడవరాని తమచేడియల బెడంగునుడుగుల నడుగు లావముడలుగా వచ్చి యభినవవిహారహర్మ _ంబులు నాచ్చి శాతకుంభస్తంభంబుల నత్తమిల్లి యుత్తరీయంబులు పట్టి తివియ నీడిగలంబడుచుం దనులతల యడంకువలందలఖుంగని వడంకులం దనుదాన ముడిసడలు నిద్దంపువలువ లదరివాటునం జరణాంగుళీదంశికలం బట్టినునివిన మిట్టివడి యిట్టటుు(గదల నేరక వరుల ప్యాదయవంజరంబులుదూఅి యెట్టకేలకుంజిట్టకాలకుంజెవియొగ్దిన సిగ్గరికత్తియలు వాతాయనంబుల డద్గణ మెలంగు చలినిగ్గులగనిం గని తొంగి చూచు ధూర్తసఖీనుస్తితవదనం బని యదరిపడి పొదవుకొన్న నున్నచేలల జిన్హారి నెటికలం జెన్హారు మిసమిసలం గన్నంబు వెట్టి కైకొనియెనో యనంధుగతివయున్సలంబులం బచ్చిదేజు నంగముచ్చంబులతో నచ్చి తచ్చననినయంబులు దెచ్చుకొని మోవిమాటి మాటాడియు. చేతులుగట్టుక నిలిచియు గట్టువాతనంబున కొడిగట్టిన దిట్టవిటులంబట్టి పూదండలంగట్టి వ్రేలింపం జాలాగతకిరణడండంబు

చతుర్థాశ్వాసము 439 లకుంజెయినాంచు ముగుదమగువల కరనఖర కాంతి భంగంబులం బొంగిపొరలెనోయన “లలవేజాండుచాయలం గోయకకోయు కాయుజు మాయకత్తుల రాయిడింబడలేక ధవలాంబరనూల్యానులేవన నేవధ్యంబులు వూని మునివూవు చూచి వచ్చిన కర్టూరకదలికాంకితకుంజంబులకు వచ్చి యఛ్చట నఖిలకుంజంబులునట్లయుండం గొండొకసేపు వివరింపలేక వలపులవలనం దెలిసి నిజసమయనిలయంబు లీంగు నిత్వరీజనంబుల మనంబు లరయవలసి మార్మగలు మాటనే కరుగుటయు, నవ్వేళ నెవ్వరింగానక యరణ్యరోదనంబు నిజంబయ్యెనని నిశ్శబ్దంబుగా నేడ్చుచుం జేయునదిలేక చేష్టలు దక్కియున్న యన్నెగులు వారింప సన్నిహతులై వారి కన్నీరు దుడిచి కవు(గిట మన్నించినం గనుదెఅచిచూచి నన్నెలంతల విష్తయాసూచనప్రభాధట్టంబుల నిట్టవెడిచెనో యనమజణయుం బెక్కు నెలవులం గళల యిక్కువలః గలనినయుదన ముదనకదనంబున నదమదంబులగు నంగంబుల నంగధట్టంబులు మార్చడవైయకొని యష్టరిగల బయకళ్లకు నేంరుదెంచి చందమామగుటికలు గ్రోలు మందయానల చెక్కుల వెలుంగు వలివెలుంగుం జూపి మూ మొగముల మిలమిలలు గిలుబాడ వచ్చెజమో వెన్నెలబచ్చు ముచ్చు వీ,డిచ్చోట మసలుట మనకు నేరమని నారులం బునా రతంబులకు నెలయించి కొనిపోవు వలకారుల జాలుకొప్పలం దొరంగు వరిగుత్తులతో! బొత్తుగలసెనోయన(€) వెలసి యఎభివ్యక్తశుద్ధ వర్గ బ్రవ్మాంబు గావున నుర్వింగలవారినెల్ల నర్వజ్ఞలంజేయు-చు. దారవాదధారేయంబుగావునం గొండల నెల్ల వెండికొండలం జేయుచు. బద్హాహితపాదప్రభూతనూతన స్రోతోవిశేషంబు గావున నఖిలభవనమాలిన్యంబులం దొలఃగింపుచు. బంకజభవాండమండపంబు సంకుచేసిన పొంకంబున నంకింపుచు నకలంకమానాంకనిరంకుశయశోమరీచీవీ చీసథ్రీచీనంబై విజ్బంభించు సమయంబున. 23 _ అ.(బు వెండియుజ౯ = మఖథియు, అఛ్చవెన్నైల-ఇటి కర్త. అఖండ...మండలంబునక౯ -అఖండ = నిండైన,శశిముండల = చంద్రబింబమనెడు, కుండలితకునువనుకోదండకాండాననే = గుండ్రగా(యేయ/బడిన(అనంగా వలయాకారముగా మోపెట్టంబడిను పూవిలుతుని వింటినుండి హిండిత = వెడలుచున్న-(హిడి గతౌ అని దాత్వర్థము) కర = కెరణములనెడు, కుముదకాండస్రకాండ = తెల్లగలువతూవుల మిన్నలయందు, తాండవిత = ఆడుచున్న-(గాలికిలేచి యాడుచున్ను, పాండురవరాగు. మండలంబునః = తెల్లని వుష్పాడిసమూహముచేత, మెండుకొనుచుక = మిక్కిలియగుచు, ఇట చంద్రమండలమును గుండ్రముగా మోపెట్టంబడిన మరుఐల్లుగాను, అందుండి నిగుడు కిరణములను ఆ వింటి నుండి వెడలు తెల్లగలువ తూపులుగాను రూపించినాండు. చంద్రబింబమగు జంద్రకిరణములును, మిక్కిలి స్మరోద్టీిపకములుగా నున్నవని యాశయము అచ్చవెన్నెలను జెప్పిచంద్రునుండి వెడలు కిరణములు జెప్పట పునరుక్తప్రాయము రెండవదాని కుసుమకోదండుని విల్లును తూవులునుగా నవన్గ్థాభేదమునం జెన్వటచే భేదమే కాని

440 వనుచరిత్రము

కొనుటకు నుపయుక్తముగాక దానియందు తాండవితమగు పరాగముచేత మెండుకొనుట గలుగుటచేనిర్థరమగుచున్నది అనగా వెన్నెల మెండుకొనుటకు చంద్రబింబకిరణములు మవ్యథ ధనుర్జ్వాణములుగా రూపించుట యావశ్యకములుగావు కాన యిట పారదోవముగాః జూంపట్సెడినినిండయిన చంద్రబింబమువలె గుండ్రముగా మోపెట్టంబడిన వూవిలుతుని ఐంటినుండి,.హిెండెిత = వెడలుచున్న కుముద. .తెల్లగలువ పూందూపులయందు, తాండవిత = రేండియాడుచున్సు పాండురపరాగమండలంబు అనక = తెల్లని పుష్పాడిసమూహమో యనునట్లు, మెండుకొనుచునని పాఠము గ్రహింపవచ్చును. ఇందు 'కరి శబ్బ్దవా" క్యక్తము అఖండ. కుండలిత౯ = ఉవమితనమానము గావింవంబడెను. వింటిని గుడునువెట్టి యువ్వారిగాందొడిగిన తెల్లగలువదూపుల దందడిని దొరుంగు తెల్లని పుష్పాడివలె నళ్చవెన్నెల మెండుకొనియున్నదనుట. లేక, మెదటిపారమునే గొని, పాండురపరాగ మండలంబున = ఆ కలువపూవు. దూపులయందలి తెల్లని పుష్పాడియనెడు సాధారణముగాంబర్వియున్ల పుష్పాడిచేతనని యభేదాధ్యవనాయముచేతను నర్థము గ్రహింపవచ్చును. నామాన్యమయిన తెలిపుష్పాడి మరుని తెల్లగలువతూపులనుండి పర్విన పుపష్పాడిగా నధ్యవనాయము.

(ఇ) నిండార....తడంబుల ౯ = నవూవాములందం, పొాదలం = బప్పుచున్నమృ్యదుల..రంబులక్‌ = సన్నని టేకుదొప్పలనడుమనుండి, వడిగొనిన = వడసినట్టి, తేటతేనియక£ = తేఠి తేటగా నున్న పూందెనెయందు,శిశిర...సారంబులు = చంద్రునికిరణముల జడులు- జడెవలె నిగుడుచున్న కెరణములనుట ఉత్చల్ల. జంబుల౬ - ఉత్సుల్ల = లెస్సగావిరిసిన, హల్లక = ఎజ్జగలువయొక్క, వరాగ = పుప్పాడియనెడు, మధుర = తయ్య రి, అఛ్చ = అళఛ్చమయిన, మత్య్శందికా = కండచక్కెరయొక్క,(మక్ష్యన్స్‌ పాణితం ఖండవికారే శర్మరాసితా అ ఎపుంజంబులక = పొళ్లయందు, పొరలించి =పాలిపి, చలచ్చంచు...హంబుల£్‌ -చలఛ్చంచుసుందరలీ = వెన్షెలపులు/గు పెంట్టయొొక్క,(చలచ్చంచుద్విజజ్యోత్సాప్రయాశ్చ వివనూచచకా:' విశ్వ) బృ్యందంబుల = పమూహముయొక్క, ఆనంద...హంబులజ -, క్రందుకొనుచు = సందడిపడుచు-అనంగా బలియుచు- జలబిందువులు తెలువువర్గములోనివి గనుక వెన్నెలకు బలుపుగూర్చుట. బొండుమల్లియల నిండారవిరియుట, టేకులు సడలి పూదేనెపక్వమైవడియుట, దళములు పుటములు(దొప్టలు అనుట పూందెనె నిలుచుటకు, తేనెవడిసి తటయగుట కిరణంబులం దోంచుటకు. ఏదేని భక్ష్యములను కండచక్కెర మొదలయిననానితో బరపిగొనుట సహజము. ఇట కండచక్కెరకు బదులుగా ఎల్జగలువ పుపష్పాడిని జెప్పినాండు ఇందులకు'గోధూమనేలికాగుళ్సంబు లల్లార్జి ఖండశర్కరలతో. గలపికలపి (శృంగారనైషధమునిండారవిరిసిన బొండుమల్లెలకును వెండిగిన్నెలకును, అందలి పూఃదేనెకును మద్యమునకును, అందువ్యాపించిన చంద్రకిరణములకును, ఎల్జగలువ పుష్పాడికిని కండచక్కెర పాడికిని ప్రతియని తెలియునది. ముక్కునంబంటి యనుచో 'మాత్రాద్భర్ధేతు బంట్యాది స్తతః పూర్వేతున; క్వచిత్‌' అని యధర్వణవచనము

(సెజుగి..నిగలక్‌ = కాంతి అతిశయించుచున్న చంద్రునియొక్క నిగనిగలచేత, మిగులక్‌ = మిక్కిలి, బుగులుకొను = ఆవరించుచున్స, నెగులున౯ = వెతచేత, తనమగని£ = వోతుపిట్టను, అగణితవనవ్రదేశంబులక = లెక్కలేనివనములవట్టులందు - లేక, నిటిపట్టులందు, అరసిఅరసి = వెదకి వెదకి, వేనరి = ఐిసికి, ఓనరిలి = ఒత్తగిలినదై, నరనీమధ్యంబునక = మనికివట్టయిన కొలంకునడుమ,అంటుకానిక్‌ = వ్రియుని, కంటింగంటిక అనుచు, అంటంబోవక౯ = కబియరాంగా, అదియును = ఆనీడను, దవులక =

చతుర్థాశ్వాసము | చిక్కక, అవ్వలికిక +జనక్‌ = అవతలికింబోంగా అనన్నుండయ్యు౯ = డగ్గజినవాండడయ్యును, వల్లభుండు = మగండు, ఏల ఒల్లండు, అని, ఉసురుసురనుచు! = ఉస్సురని నిట్టూర్చులు పుచ్చుచు, అనురుసులై = స్రుక్కినదై.

క.,ముసరుకొను జరభరంబున, ననురుసురైయున్న మమ్ము । నడికించితి వి

ట్లుసురు మనంబట్టువడుము" (మనుచరిత్రము

పొక్కు = పరితపించుచున్న జక్కవజవరాలి = చక్రవాకస్త్రీయొక్క, బహువిధ =పెక్కువిధములయిన ఆవిల = కల(తనొందిన, విలాపంబులకు = పలవించుటలకు =కనికరించిన = జాలివడినట్లుగా, కరంగు. కురంగ....దళంబులక = మొలకలవంటి చంద్రకాంతమణులవలన,జలజలని = జలజలవ్రవహించుచున్న(జలజల-ఇది నల్లాదులలోనిదిగాన నివర్ణకము. నివర్గకము పరముగాకయుః బ్రయోగము గలదు. 'కలయవెల్లువ(గట్టి జలజలంబ్రవహించు' (మను 'జలజల నలరులు రాలెను' (వనుఎ తెలినీటిజాలునక= తెల్లని నీటి వెల్లువచేత, క్రాలుకొనుచుకొ= ప్రకాశించుచు, చంద్రకాంతపు మోసులు కరగి నీటిజాలువలన వెన్నెల తెలువు మథింత వెలింగెననుట,

(6 విచ్చలవిడిక= అడ్డులేక, ఇందులకు కర్త అచ్చవెన్నైల. పెచ్చు పెరిగి = మిక్కిలి వర్థిల్లితన థావళ్ళప్రకాశములకు. బుప్టి పూర్నోక్తవిధములం గలుగుటండేసి, విచ్చలవిడి పెచ్చు పెరిగిన దనుట. పచ్చ....చప్పలక= మరకత మణిమయములయిన చిష్టలవంటి పాత్రలు, పరిశుద్ధాసవంబు= తెల్లని నారాయము. నించకయ నించినట్లుండక= పోయకేపోసినట్లుండఃగా - ఆ పచ్చజాపాత్రలలో వెన్నెల ప్రసరించుటచే తెల్లనినారా పోయకయే పోసినట్లుండెననుట, చంచలనఖాంచలంబులక= కదలుచచున్న వ్రేలికొనలచే, బయలుచిందించువారు = వెలికినొలుకునట్లు చేయువారును - నిండుగనుండుటచేతం ద్రావుట కనువుపడదుగానః గొంత యొబలికించుచున్నారనుట. ఆసవమనంగా చెఅకురసముతో వేయ/బడినమధ్యము. ఇది యొక తెగ స్త్రీలు. ఇట్టి తెగ స్త్రీలు మూంద! గొందణజు చెప్పం బడెదరు. వీని కన్నింటికిని 'ఐ' అను దానితో నన్వయము.

(౪) పూర్ణపాత్రంబులక= నిండినపాత్రలందు, తోంచు= ప్రతిబింబించు, నిండుచందురుక వండి, వానితానవంబుక౯= ఆ పాత్రలో నున్న కలువలుమొదలయిన వువ్వులచేత వాసనగలదిగాండేయంబడినమద్యమును, అమ్యతంబని = చంద్రుండమృ్యతమయు*డు గనుక వానిని నలిపి పిండంగాం దొరింగిన యమృ్మతమే యని నిశ్చయించి, క్రాలుచుక= త్రాగుచు, కలంకశంకక= ఆ చంద్రుని యందలి కళంకమనుశంకచే, కలువటేకుక= ఆయాసవమందలి కలువవూరేకును, తివిచివైచువారును = తీసివైచువారును-ఆసవము వాసితమైనదిగాం జెవ్పటి యమృుతమని బ్రమగొలుపుటకు, ఇందు! గేవలముద్ధలని తెలియుచున్లది. ప్రతిఫలతితారకంబులు = అందు ప్రతిబింబించు చుక్కలు, ద్రాక్షాఫలంబులని = ద్రాక్షపండ్లని.రిత్త చప్పరించువారును = వట్టి చప్పరించువారును -(తారకశబ్దము 'కనీనికాయాం నక్షత్రే తారకం తారకాపీచ' విశ్వము. అని నపుంసకమునుం గలదు. ద్రాక్షాఫఘలములు చుక్కలుగా. జెప్పటకు,

క. “అరుదుగ నపు డొక్కొకయెడ, మరకతమణిపాత్ర గగన ; మండల మయ్యెన్‌ జరువడముల పాసెము శశ, ధరుండయ్యెం జుక్కలయ్యె | ద్రాక్షఫలంబుల్‌6శృం.౬౧౩౨ఎ నిజా....మైరేయంబు = తమ వుక్కిళ్లతో. బట్టిన యివృవూంగల్లును, మగలకుకొ ,

త్రావించునెడజ= తమపుక్కిళ్లతోడనేత్రాగించునపుడు , వారు =ఆ ప్రియులు, వాస...వంబని = వాసనకై

వేయంబడిన తియ్యమామిడి చిగురాకని, చక్కెరమోవి = చక్కెరవలె తియ్యనైన పెదవిని, చిలుక్కునక=

_నొక్కిన౯= పంటనొక్కంగా, కల.....కరంబులు- కలక్వణిత= అవ్యక్షృమధురమయిన ధ్వనులు

తడ2 వసుచచరిత్రము గల, కంకణ = కడియనముల చేత,అంకెత = గుణుతిడంబడిన, కరంబులు = చేతులు, విదిర్చచుకొ్‌=

• ఠనీని కల నప్పఆంచుచుక= నల్ల గ్రుడ్లు కొనలెషప్టల చేత. గ్రమ్ముచు, కమనీయ = బప్పుచున్హు సీత్కార = సీత్‌ అని పలికెడు సీత్మారములనెడి, కంరనాదభేదంబులకొ= ఎలుంగు వినేషములు- అనంగా స్త్రీలు రతికాలమందు పావురాలవలె-జేయు కంరధ్వనులను, గులుకఠరింపుచుక= మురిపెములుగాః బచరింపుచు, పాన... మానంబులక్‌= మద్యపానము సేయునట్టి యిండ్లముందర వెలుంగుచున్న వట్టివేళ్ల (నలదం నస్యాత్చుష్టరనోకిరమాంస్‌ఘ న ద్వయోః?మేదిని) పందిళ్లయందు, పొడము = పుట్టునట్టి, పొడవెన్నెలలణ= వెన్నెల పొడలను, పువ్వులని = తెల్లని పువ్వులని, బ్రమసి, ఎత్తియవ్వంబోవువారును. చేయివిదిర్చట నల్లర్రుడ్లు గొన టెప్టలతో నష్టఆంచుట, సీత్మారములు సేయుటయు నొప్టిచేత. కులుకరించుట యని సాగసు గులుకంజేయుటచే నా సీత్కారములు రతికాలికములవలెం జాపట్టుట వెస్షెలపొడలను పువ్వులని రువ్వుట భ్రమము పొక్కిళ్లతోనే త్రాగించుట తారల ఎరావి కొణఅకంట యలవడుటకు అందులకు నెవము వాననగట్టుటతకై వైచితి తాయ్యమావిచిగురనుట బీనికిని 'ఐ” తో నన్వయము మైరేయాదుల స్వరూపము- 'సీధు రిక్షురసై: పకై రపక్రై రాసవో భవేత్‌, మైరేయం ధాతకీపుష్టగుడధాన్యామ్లసంహితమ్‌.[(మాధవఐ

పక్వమైన చెఅకురసముతో 'ేయంబడెనది సీధువు. పక్వముగాని చెలుకురసముతోం జేయంబడినది ఆసవము ఆరెపువ్వు బెల్లము. బెట్టిన కడుగు అను వీనితోం. జేయంబడెనది మైరేయమని భేదము. కొన్ని ప్రతుల 'ధానామ్లమని యున్లది అపుడు దనియాలును పులుసుతో జేయ బడినదని యర్ధము.(మారం కామం జయత్‌తి మైరేయం. మార+థ౬౯ ) అను వ్యుత్చత్తి చే ఫ్మరోద్దీపకముగనుక కామినీ కాముకులు ద్రావుదురు భేదములు పాటింపకయే సామాన్యముగా 'మద్యస్తు నీధు ర్రైరేయ మిరాచమదిరాసురా ; కాదంబరీ వారుణీచ హాలాపి బలవల్లభా' (భావప్రకాశము అని చెప్పబడుచున్నది. మైదరేయగుణములు- 'తీక్ట: కషాయో మదకృత్‌ దుర్షామకఫగుల్మహ్యత్‌। క్యృమిమేదో౭. నిలహరో మైరేయో మధురో గురువా సుశ్రుతము,

(1 కాదంబర్‌ీమద ఉన్నాదంబునక= (కదంబరన్య కుత్సితాంబరస్య నీలాంబరన్య ఇయం కాదంబర్‌-అనంగా కాదంబరి-అనంగా మద్యృ్మముుమద్యపానమువలని మత్తుచేనయిన వేయయుచేత, మయోదమ్ములు = ఉబ్బులు -వెజ్లివెజ్హి సంతోషములుపెరింగి, చేదమ్మలు సఅచుక= చప్పట్లుకొట్టుచు, చిందులుగక= చిందులు శ్రొక్కునట్లుగా, ఆడుచుక పాడుచుక గ్యృత్తంబులకుక= నాట్టములకు, నెత్తమ్ముల పగఅి = తామరకు. బగవాండయినచంద్రుండు, పుత్తించిన ఉఆడుగరలు = పంపిన కానుకలు,రంగుమూజు = వెన్నమోణుచున్న ,అరుఃగుల = తిన్నెల, చెఅంగులజ= తుదలందు, తుణంగలించు మెబుంగులు = ప్రకాశించుచ్ను వెన్షెలతళుకులను,కరాంగుళులక్‌ విష్టి =వ్రేళ్లువిష్టి, కప్పికొనంబోవువారును = మూసికొనుటకై గమకించువారును - ముత్యాలతిస్నైల తుదలందు వెన్నెలలు ప్రతిబింబించి మిక్కిలియు తళతళమని మెలయుచుండుటచే వెన్నెలగాదు, తమకయిన కట్టములని ఖాంతికలిగననుట. ముంగిళ్లయుందనుట వెన్నెలవయిం బ్రనరించుటకు అరుంగులు మాత్కాలవియనుట వెన్నల ప్రతిబంబించి తళకతళలాడుటకు అరుంగులనుట కానుకలునించిన పాత్రికలవలెందోచుటకు. ముత్యాలయరుంగులు కానుకలు నింపు వెండిపళ్లెరమువలెను అందులకు దళతళలాడు వెన్నల తళుకు లుడుగరలవలెననియుగ్రాహ్యము వెండెపళ్లైరముల. గానుకలు నించుట ప్రకటము. ఇందే.

చతుర్థాశ్వాసము తతత 'అలరారన్‌ నెలజాలంగట్టిన మహీ జావాలముల్‌ గొన్ని స తలసాంద్రంబులు గొన్ని పల్లవరుచి । ప్రాగ్భార పట్టాంబరో జ్వలముల్‌ గొన్ని సమగ్రశారదరజో । జాలంబులై మాధవుం డులుపానించిన రౌప్యపాత్రికలు నా । నొప్పె£ నృపాగ్రంబునన్‌.” (౧ ఆ.౧౫౪) ముత్యాలయరుంగులకు, 'ముదురువెన్నెలగాయు ముత్యాలదిన్నెపైం బైండియచ్చనగుండ్లు పాజవైచి" (యయా.ఆ.౩). ఐ =అగుచుండి - 'పచ్చజామానికంపుంజిప్పలొ మొదలుగా, “కప్పికొనంబోవువారును” అనువఅకుంగల పలువగల ప్ర్రీలును నిట్లయి రనుట. చంద్రికచే నిన్నివిధములభ్రాంతిబొందినవారై యనుట.

(9౫తి...బంధురలు - అతిప్రబంధ=మిక్కిలి యెడతెగక నిగుడుచున్న, గంథోత్తమా=(గంధోత్తమా ('ప్రసన్నేరాకాదంబర్యః'అ. ) మద్యములయొక్క , గంధ=వాసనయందలి, (ఆతి (వ్రబంధశబ్ద్బమునకు 'అతిప్రబంధప్రహితా స్రవృష్టిభిః(రఘు.) అనుబంధ = ఆసక్తిచేతృఐంధురలు =ఒప్పుచున్నవారు, (అతిప్రబంధ అనుటకు మిక్కిలి వాసనగట్టినయని యర్థము పూర్వవ్యాఖ్యానమందు దున్నని దానికి ఆకరము తెలియలేదు.) అగు,సింధురయానల= ఏనుంగునడవంటినడగల స్రీలయొక్క, ఉదస్త=(మద్యముద్రావుటకై) పయికె త్తంబడిన, నాసామణి=ముంగజముత్తియములయొక్క ప్రభాస్తబకంబుల౯= మెలుంగు గుత్తులచేతను, ఉల్ల....చూర్ణంబుల౯ ఒడిల్లసిత = ఒప్పుచున్న గల్ల=చెక్కి్రయందలి, సితలో(ధ్రచూర్ణంబులక్‌ =(అలంకారము కొటిక్షై ధరించు) తెల్లని లొద్దుగు పుష్పాళ్ళచేతను, ప్రీలలంకారమునకై లొద్దుగపుష్పాడిని దాల్పుట కలదు. అందులకు “హస్తే లీలాకమల మలకే బాలకుందానువిద్ధం । నీతా లోధ్రప్రసవరజసాపాండుతా మాననేశ్రీః చూడాపాశే నవకురవకం చారుకర్ణే శిరీషం ; సీమన్తేచ త్వదుపమగజం యత్ర నీపం వధూనామ్‌ (మేఘ) ఉన్నమిత= పైకెత్తంబడిన, అవటు= వొడవంవులయుందు, విలంభి=(వేలుచున్న, వోరంబుల౯ణ =ఎముత్యాల పేరుచేత, పేరెంబులువాజెనోయనక =పరుగులెత్తెనో యనునట్లగా. ఈ వాక్యములకెల్ల వచనము తుది నున్న 'వెలసి తో నన్వయము. ఇట నాసామణి “ఉదస్తో మగుటయు, గల్లము ఉల్లనితమగుటయు,అవటు ఉన్నమితమగుటయు మద్యపానార్థము. వెన్నెల నాసామణి పయికెత్తంబడునపుడు దానిపయిపొలని చకచకలును, గల్లములు పుక్కిటి మద్యములచే మథింత యుబ్బియు, పయికెత్తంబడియు నుండుటచేత దాని నిద్దంపు పయిభాగములం బూసియున్న లొద్భుగపుప్పాడిపయిం బొలసి మజింత నిగనిగలును, మెడ వయికెత్తంగా వ్రేలుచున్న హారములపయిం బొలసి మజింత తళతళలును గలిగించి తాను బలుపునొందినదని యాశయము. చంద్రికలు నాసామణ్యాదులపయిం బొలయుటకే 'ఉదస్తాది' విశేషణములు మూండు నుపయుక్తములు.

(1) కొన్నియెడల, ఉన్నత... రంగణంబులక్‌ =పొడవయిన మిద్దెటింద్ల బయటి ముంగిళ్ళయందు, అడుగులకు, మడుంగులుక్‌ =చలువగుడ్డలు, చరణ...యాసంబు=చిగురుటాకులవంటి పాదముల కష్టములను, చందనతిలకంబులు (ప్రీ లుత్తరదేశములందు చందనముతోడను దిలకంబులు పెట్టు కొందరు. దిక్సున్సరీవదనచందనబిన్న రిన్దఃి బిల్బ్జణ.) చారువోరంబులు =సాగనయిన ముత్తెవునరులు, చపల.....కోరకంబులు =అల్లలాడుచున్న చెవికమ్మలయందలి మగరాలమొగ్గలు, భావి....చయంబుఃక - భావి=మాందటి, పుంభావ =ఉపరిసురతముయొక్క - మగలాగునందలి, సంభావనా=కలుగుటలయొక్క - చందనతిలక (స్రవణాదులయొక్క యనుట. పరిచయంబుక్ష = అలవాటును,సంపాదించు సొంపున£ =సమకూర్చుకొనురీతిని, పింపిళ్లకూయు=చిడుగుడుకూయుచున్న కలికి కొమెరల=చక్కని

ల్తేల్వేర్షే వసుచరిత్రము

చిన్నపడుచులయొక్క మొలకచనుమోసులక£ =మొలకవంటి పూపచన్నులందు, తులకరించిన=పొటమరించిన, తళుకు సిబ్బెంపు తకతళ= తళుకుగల పొడల తళతళయను కాంతులచేత, దళముకొనియెనో=దట్టమైనదో యన్నట్లుగాను, వింపిళ్లనంగా పెదవిమోందుగా నొక విధమయిన ధ్వని గలిగించుచు వర్తించెడు బాలికాక్రీడావిశేషము. (శ.రత్న్చాకరము.) ఇపుడు కలికి కొమిరెలు - ఇంకను బెండ్షికాలేదు. పెండ్లియైనను ఉపరిసురతమునకు వలయునంత (్రాొఢలు గారు.కావుననే పుంభావరతము 'భావి. ఉపరిసురతమందలి చందనతిలకము గర౦ంగుటలు, వోరము లెగురుటలు, మణితములు వెొుుదలయినవి నలవాటుచేయునట్లున్నదనుట. వారి పింపిళ్లను, మణితధ్వనులలవాటు చేయుటగాం జెప్పినాండు. పుంభావ మనంగా,

“ఈషతృ్మన్పుపయోధరం గురుకటీ'ప్రాధప్రహారాద్భుతం

స్విద్యత్భాల మనేకహాస్యసరసం సంకధ్యపాదవ్యధమ్‌,

వారంవార మురఃప్రపాతసుభగం సందశ్యమానాధరం

కిళ్ళుద్దత్తనితమృదేశనఖరం ధన్యోరతం సేవతే.”

“వబ్గత్కుచం వ్యాకులకేశపాశం స్విద్యన్ముఖం స్వీక్షతమన్షహాసమ్‌,

పుణ్యాతిరేకా త్పురుషా లభస్తే పుమ్యావ మమ్మోరుహలోచనానామ్‌.”

ఇందు మణిశములకు,

“'ముక్తాభూషణ మిన్దుబిమృ మజని వ్యాకీర్ణతారంనభః

స్మారంచాప మపేతచాపల మభూ దిన్టీవరే ముద్రితే,

వ్యాలీనం కలకణమన్లరణితం మన్దానిలైర్మన్లితం

నిష్పన్దస్తబకాచ చమ్పకలతా సా౭_భూన్న జానేతతః.” (భవభూతి)

'స్వెన్నంమజ్డల మైన్షవం విలుళితం ్రగ్భారనద్ధం తమః

ప్రాగేవ ప్రథమానకైతకశిభాలీలాయితం సుస్మితమ్‌,

శాంతం కుజ్జలతాజణ్జవం కువలయద్వన్హ్వం తిరోమాలితం.”

వీతం విద్రమసీత్సృతం నహితతోజానే కిమానీ దితి.”

సిబ్బెము తెల్లని పొడకావుననే దానితెలితళతళలు వెన్నెలకు దలముకొలుపుట. చందనతిలకములు గరంగుట, చారుహారము లెగురుట, హీరకోరకంబు లల్లలాడుటయు పింపిళ్తటయందును పుంభావసురతమందును గలుగుచున్నవని తెలియునది. పుంభావసురతమున చందనతిలకము చెమటచేంగరగుటకు,

పూవుల భూరిసౌరభము । పూని భరంపడి యేంగుదెంచు బృం

దావనసంచరిష్ణుండు స । దాగతి పాంథుందడు దప్పి పెంపున౯

ద్రావంగలాండు బాలునివి । ధంబునం జిత్రకగంధసార పం

కాలవమైననుం గువల । యాక్షి భవద్రతిఘర్శ్మతోయమున్‌.” (శృంగార.)

(1) ఒక్కొక్కకడక£ ,కడవ....డియలక౯ =త్రోసిపుచ్చరానిచెలికత్తైలయొక్క బెడంగునుడుగులజ =ముద్దుమాటలకు -సాగసుపలుకులకు, అడుగు లామడలుగా = ఒక్కొక్క యడుగుఒక్కొక్కయామడంగా, ఎప్పుడెప్పుడు చేరుదుమాయను తమిచేత అడుగామడగాం దోంచెననుట. వచ్చి, అభినవ....హర్మ్య్యంబులు= కొత్తలయిన (జీ డార్భమ ఉవ్పరిగలను, చొచ్చి, శాతకుంబి న్త్నంబొంబులక్‌ =

చతుర్థాశ్వాసము త్తడీర్‌ బంగారు కంబములందు, అత్తమిల్లి=చేరగిలంబడినిలిచి, ఉత్తరీయంబు=పైవస్తము, తివియ౯ =పెనిమిటి విడువంగా, ఈడిగలంబడుచు£ =రాక పెనంగులాడుచు,తనులతల అడంకువలజ =మేనుతీంగల ముడుంగుకానుటలచేతను, తలుంగని పడంకులక్‌ ,తనుదాన =తనకుందానే, ముడిసడలు,నిద్దంపు=నునుషయిన, అదరిపాటునక =ఉన్నట్టున - ఏమటిపాటున, చరణాంగుళీదంశికలః =కాలి ్రేళ్లనెడు పట్టుకారుచేత, నుసిమినక్‌ =లాగివైవంగా, మిట్టివడి=దిగంబరలగుటచే బెదురున నుట్టి, పడి, ఇట్టట్టుగదలనేరక =వలువలేనందున నెటుపోవనుంగూడక, వరులహృదయపంజరంబులు =పెనిమిటులగూంద్లవంటి తొమ్ములందు కౌంగిళ్లయందనుట. ఎట్టకేలకుజ =కొంతసేవపటికి, చిట్టకాలకుక =శ్ళంగారపుం బలుకులకు, చెవియొగ్గి =అనుకూలలైన, సిగ్గరికత్తియలు =లజ్ఞావతులు - ముగ్జాంగనలు, వాతాయనంబుల=కిటి కీల, చలినిగ్గులగనిక = చల్లనికిరణములకు గనిలైైన చందదునిని, కని, ధూర్త....వదనంబు=దుండగపు చెలికత్తెనవ్వుతోడి మొగము,పాొదవుకాన్న=కప్పుచున్ను నున్నచేలల=నునుపుగల వెలిపుట్టములవయిన, చిన్నారి నెటికల౯ =సాగసయిన పైంటపావడలు, నునుపుగల వలిపంపు పైంటపావడలనుట, నెటీక లనంగా పైటపావడలనుటకు, “అచ్చవెన్నెలచాయ నవఘళింపంగంజాలు, నిద్దంపు వెలిపట్టు నెటిక గట్టి” పైంటపావడర్దైననే పాదవుకొనుట కువయుక్తము. చెన్నారుమినమినలక£్‌ = మినమినయను కాంతులనుపైంటపావడయైననే పొదువుకొనుట కుపయుక్తము. కన్నంబు వెట్టి కైెకొనియెనో యనళ =కన్నమిడి దొంగిలించెనో యన్నట్లుగా, సిగ్గరికత్తియులుగావున పైంట తివియంగా ఈడిగిలంబడుట. తనులతల యడంకువలును, తణంగనివడంకులును వలువముడి తనుదాన వీడుటకు హేతువు. ఇట్టట్టుగదలలేకుండుటకు హేతువు పెనిమిటులు'వీడిన వలువలకాలివ్రేళ్లతోంబట్టి తటాలున లాగివైచుట. ముడివీండ్‌ క్రిందికి జాజుటచేతనే కాలివ్రేళ్లతోంబట్టిలాగంగూడుట. తటాలున లాగుటయాపడంతులు దానిని దోడనేయెత్తి కట్టుకొనకుండుటకు. కావుననే వారి కౌంగిలిగూంద్లనుటచే పిట్టలవశముగా గూండ్లం జిక్కినట్లు అవశలైపతుల కౌంగిళ్లం జిక్కుపడుట. ఎట్టకేలకుక =వారి వశమునం జిక్కుటచే తుట్టతుదకు వారి చిట్టకాల కొగ్గుట. ఇంతలో కిటికీదాపునందోంచిన చంద్రబింబుమును నగుమొగముతోడి తమతోడిచెలికత్తెమెగమని బ్రమయుట. అట్టి మంతనపువేళ తొంగిచూచుటచే సఖి ధూర్త. పైటపావడపొదువుకొనుట సిగ్గిరికత్తెగాన.

() వచ్చి తేలు నంగమచ్చంబులతోక్‌ = పచ్చియాఅనిదంతక్షతాది చివ్నాములతో, వచ్చి,తచనవినయంబులు =కోడి గవు అదంకువలు, తెచ్చుకొని, మోవిమాటి =పెదవినిగనంబదడనీక - అనంగాపల్లాత్తులు తెలియునని తెలియకుండునట్లుగా ననుట. చేతులుగట్టుక నిలిచియు-ఇట కొనికికాదేశము విచారణీయము. గట్టుకొనియనియే యుండవలయును. దీనిచే అతివినయములు పచరించుట తెలియునది, గట్టువాతనంబునకుక =ధూర్తత్వమునకు, దిట్టవిటుల=గడుగాయలైన విటకాండ్రను, జాలాగతకిరణదందబులకుక కా కిటికీలనుండివచ్చిన చంద్రకిరణములనెడి కల్దలకు, మగుదమగువల=ముగ్ధ ప్రీలయొక్క

• కరనఖర... గంబుల=గోళ్లమెజలుంగుల యలలచేత, పొంగి పొరలెనో యనః౯ =పల్లొత్తులు తెలియకుందుటకై మోవిమాటుట, తొమ్మునందలి గులుతులు తెలియమికాఅకు చేతులుగట్టుకొనుట. ఈ యంగమచ్చము లెప్పటివోకాక పచ్చిదేబుచున్నందున నిట్టిచేంతలు. ఇట్టిచేంతలు వినయమునకు గలవు గాన వినయమునటించుట - అనంగా మోవిమాటుట, చేతులుగట్టుట వినయముచేతనే కాని గోపనముకొఅకుంగాదని తెలుపుటకై. ఇట్టి యపరాధులగు విటులకు గట్టివాతనము '“దిట్టలుగానిజాలాగత కిరణములు దండంబులవఠతె నుండుటచే పూదండలని భ్రమము. ఇట్లనిబ్రమ

446 వసుచరిత్రము

బ్రమయుటయు ముగుదలుగాన. వ్రేలించుటకు గట్టిత్రాళ్లనుగాక పూదండలను గొనంజూచుట దండనము కాని దండనము. ఇందులకు (ప్రేమతోంగోపము పిరిగొనుట కారణము. వట్టికోపముయినంగదా గట్టిత్రాళ్లు, రాగము గూడియుండుటచే పూలదండలే త్రాళ్లయినవి. గోళ్లకాంతి భంగములనుటపొంగిపొరలుటకు. అలలచేతనే వెల్లువపొంగుట. రాగము పూవువలె మెత్తనయినది కోపముత్రాడువలె బరువయినది. రాగమును, గోపమును గూడంగా త్రాడును, బూవును గూడిన పూదండ దండసాధన మయినది.

(9 వేటొండుచాయలక =మథియొక వైపులను, కోయకకోయు =కోసినట్ల కనంబడకయె కోంతలు పెట్టునట్టి, కాయజు మాయకత్తులు = మన్మధుని మాయకత్తులయొక్క రాయిడింబడలేక =(శమకు నోరువంజాలక - అనంగా మన్మధవేదనకుం దాళలేకయనుట ధవశా....పధ్యంబులు = తెల్లనివస్తములు, పూదండలు, మైపూంతలు వీనితోంగూడిన వేషములు,పూని, మునిమాపు = సాయంకాలమందు, కర్పూర....కుంజంబులకు౯ =కర్పూరపరంట్లచేత గుటుతిడంబడిన సంకేతపుం బొదరిండ్లకు,వచ్చి, (ఇట తెల్లనివలువలు మొదలయినవి గట్టి సంకేతస్థలములకు వచ్చినా రనుటచే జ్యోత్స్సాభిసారికలని తెలియునది.

“మల్లికామాలభారిణ్య స్స్పర్వాజ్లుణార్ధచన్దనాః,

క్షైమవత్యోన లక్ష్యన్తేజ్యోత్సా యా మభిసారికాః.” అని అక్షణము. అఖిలకుంజంబులు = అన్ని పొదలును, అట్లయుండ౬జ =కర్పూరకదళికాంకిత సంకేతనికుంజములవలెనే యుండంగా - అనంగా వెన్నెలచేత నన్ని పొదలును కర్పూరకదళికాంకితసంకేతనికుంజములవలెనే యుండెననుట. కొండొకసేపు = కొంతసేపు, వివరింపలేక=తమసంకేతించిన పొదరిం డ్లివియని యేర్చణుపనేరక, వలపులవలనక = కర్పూరవాననలవలన, నిజసమయనిలయంబులు = తాము సంకేతముచేసిన పొదరింటిపట్టులు, ఈంగు = తూయు, ఇత్వరీజనంబుల = ('పుంశ్చలీ ధర్నణీ బంధక్యసతీకులటేత్వరీ” అమ. )విటకత్తియ గుంపులయొక్క మనంబులు, అరయవలసి = తెలిసికొనవలసి, మార్మగలు = విటులు, మాటునకుక౯ =చాటునకు, అరణ్యరోదనంబు = అడవి యేడుపన్నమాట. నిశ్శబ్దంబుగాక =చప్పుడు లేకుందునట్లు - ఎలుంగు వినంబడనట్లుగా ననుట. చేయునదిలేక = ఏమిచేయుటకుందోంపక, చెయ్యలు = చేష్టలు, (ఇట అవ్వేళ నెవ్వరిగానక నిశ్శబ్దముగా నేడ్చుచున్నారనుటచే నాయికలు విప్రలబ్ధిలును, బరకీయులునని తెలియునది.

“క్వచి త్సంకేత మావేద్య దయితేనాధ వంచితా,

స్మరార్తావిప్రలబ్ధేతి కళావిద్భిః ప్రకీర్తితా.? అని లక్షణము అన్నెగులు = ఆవంతను, వారింపక =పోంగొట్టుటకు, సన్నిహితులై = దగ్గణవచ్చినవారై , వారి కన్నీరు = ఆ స్త్రీల కన్నీరు, అన్నాలంతల = ఆ విటకత్తియల, విసయసూచన..... ధట్టంబులజు =అచ్చెరుపాటును దెలుపు కన్నులకాంతులసమూహము చేత, నిట్టవాడిచెనో యనక =నిగ్గినదో యనునట్లుగా. కాయజుని కత్తులు మాయమైనవి గావుననే కోయక కోయుట. ధవళాంబరాదులు ధరించుట ధవళమగు వెన్నెలలో తాము తెలియరాకుండుటకు. రూపువలనంగాక వలపువలనం దెలియుట తెల్లని వెన్నెలలో నన్ని పొదరింద్లును కర్చూరకదళికాంకితములగు నికుంజములవలెనే యుండుటంబట్టి, నిశ్శబ్దముగా నేడ్చుట పరకీయలుగాన. అరణ్యరోదనంబు - అడవిలో నెంత యేడ్చినను విను దిక్కులేనట్లు తమ యేడ్చులునని. ఇందులకు “కి మరణ్యేరుదితం మయా” యని శాకుంతలము. విస్మయరసమును తెలుపు లోచన(ప్రభలును దెలుపు.

చతుర్థాశ్వాసము జ్తడ్తేగ్లో

'ధవళబహుళముగ్గా దుగ్ధకుల్యేవ దృష్టిః (ఉత్తరామ.)

“'కటాక్షాః క్షీరోదప్రసరదురువీచీసహచరాః (ప్రతాపరుద్రీయమ్‌) కావుననే వానిచేందెలివెన్నెల నిట్టవొడుచుట. మజియుం బెక్కు సెలవులక్‌ =మజియు ననేకస్థ్టలములందు, కళలయిక్కువలక£ = మన్మథ కళాస్థానములను, కలసినయదన౬౯ =సంభోగించిననమయమందు, మదన కదనంబున౬ =ఎమన్మధయుద్దమందు, సదమదంబులు = ఐబడలి నలినలియైనవి,అగు, అంగంబులజు =దేహములయందు, అంగదట్టంబులు, మార్చడవైచుకొని = కట్టుకొనవలసిన ప్రక్కతప్పి వేయుప్రక్క వైచుకొని, లేక స్రీపురుషులొకరిపాడవల నొకరు గప్పుకొని, చందమామగుటి కలు(గ్రోలు=చంద్రకిరణములు నాస్వాదించుచున్న మందయానల = స్తీలయొక్క చెక్కులవెలుంగు =చెక్కులందు ప్రతిఫలించిన, వలివెలుంగు౯ = చంద్రుని, మా మొగ...జుమో= మి ముఖములయందలిమిలమిలకాంతులను సంగ్రహించుకొనుకొణఅకు వచ్చినాందుసుమోా, వెన్నెలబచ్చు =వెన్నెల నాణజెగాండు - అనంగా చంద్రుండు, వీండు, ముచ్చు = దొంగ, కాంబట్టి, ఇచ్చోట మనలుట = తడవుగానుండుట, నారులజ =స్రీలను, వునారతంబులకుక ఎపునస్సంభోగములకు, ఎలయించి=ఉల్లసింపంజేసి, కొనిపోవు = తోడ్మొనిపోవు, లేక, ఎలయించికొని = కూడందీసికొని , పోవు, వలకారులక =విటకాండ్రయొక్క, జారుకొవ్చులక =నేనకొప్పులనుండి - జారుసిగలనుండి, తొరంగు = రాలుచున్ను విరిగుత్తులతోక్‌ = పువ్వుగుత్తులతోడ,పొత్తుగల నెనోయనక =జతంగూడినదోయన్నట్లుగ్గా అంగములుసదమదంబులనుట కళలయిక్కువలు దెలిసి కలసినందున. అంగదట్టంబులు మార్పడవైచుకొసుటయు అంగములు నదమదము లగుటంజేని. పానడలు సరిగాంగట్టుకొానుటకునుగూడ సత్తువలేనంత సదమదమును జెప్పుటచే గాఢరతి తెలియునది. బడలికదీలుటకై యుప్పరిగల బయళ్లకు రాక. చందమామగుటకలు (గ్రోలుట ఆపష్యాయనమునకు. అందులకై మొగము పయికెత్తంగా చెక్కుటద్దంబులందు చంద్రుండు (ప్రతిబింబించుట.

వెన్నెలబచ్చనుట బచ్చువాండ్రకే మోసపుచ్చుటలు సహజముగాన చెక్కుల ప్రతిబింబించిన చంద్రం ముఖకాంతి నపహరింప వచ్చినాండని మసలరాదనుట నాయకులు మరలయునారతికింగొంపోవుటకు. దీని నాయికలును ముగ్ధలని తెలియునది.

(1) వెలసి= ప్రకాశించి, అభివ్యక్త...గావునక - అభివ్యక్త=ప్రత్యక్షమయిన, శుద్ధబ్రహ్మవర్దంబు = పరిశుద్దాక్షరబ్రహ్మము గావున, ఉర్వింగలవారినెల్లక్‌ =భూమిలోంగలవారినందఅను, సర్వజ్ఞులక్‌ దేయుదుడ = సకలవిద్యాపారంగతులను జేయుచు నని యర్థము. లేక శుద్ధవర్ణ బ్రహ్మమనంగా - ధవళవర్ణ బ్ర హరుండు. ఆ దేవుండభివ్యక్తుండైన తాను నర్వజ్ఞుండు గనుక నుర్వింగలవారి నెల్ల సర్వజ్ఞుల జేయుచున్నాండనంగా సారూప్యదేదీష్యమానులం జేయుచున్నాండని యర్భ్ధాంతరము. అభివ్యక్తధవలవృద్ధమనియు ఉర్వింగలవారినెల్లసకలపదార్థజ్ఞానము గలవారిని జేయుచున్నదనియుం జంద్రికాపషరషమయిన భావము. (బ్రహ్మమునంగా “బృహబ్బహివృద్దౌ అనెడి దాతువువలనం (బ్రవృద్ధమైన వస్తువని తెలియునది.

తారవాద.....చేయుచు౬ -(తారవాదమనంగా రసగుటిక - తరుసంబంధియైనది తారవము అనంగా వృక్షరసము - దానిని భక్షించునది తారవాదమి, లేక, తారమనంగా వెండి, దానియొక్క వాదము తారవాదము. తక్కువలోహముల నెక్కువలోహములుగాంజేయువిద్య వాద మనంబడును.

4డీరి వసుచరిత్రము తారావాదధౌరేయము గావునం గొండల నన్నిటిని వెండికొండలుగాం జేయుచునని యర్ధృముతారమనంగా నక్షత్రమును, నపుంసకలింగమును. తారవాదధౌరేయ మనంగా నక్షత్రముతో రచ్చలాడుటయందు గట్టిది - అనంగా నక్ష్మత్రకాంతితో నొడ్డారించి మించునది యనియును, కొండలనెల్లం దెల్లగాం జేయుచున్నదనియును జం(ద్రికాపరమయిన భావము. వద్మా..... విశేషంబు-వద్మా=లక్ష్మీదేవికి, పాత=(వ్రియుండయిన విష్ణుదేవునియొక్క పాద=అడుగువలన, ప్రభూత=పుట్టిన, నూతన =క్రాత్తయగు,స్రోతోవిశేషంబు =ప్రవాహవిశేషము గనుక=అనంగా విష్ణుపాదములందుంబుట్టిన భాగీరధి గనుక, అఖిల.....గింపుచుక్‌ =సమస్త లోకములయొక్క పాతకములను భంజించునని యర్థము - పద్మ=కమలములకు, అహిత=శత్రువైన చంద్రుని యొక్క పాద=కిరణములవలన, ప్రభూత=పుట్టిన, నూతన(స్రోతోవిశేషంబు గావున - ప్రభారూపమయిన ప్రవాహముగాన - వెల్లివాడిచిన వెలుంగుగాన యనుట. అఖిల.... అడంగింపుచుజ =సమస్త లోకముల యంధకారములను నివారించినదని భావము. ఇట చం(ద్రికయందుం జం(ద్రకిరణ జనిత (స్రోతోవిశేషారోపము చేసినాందుగనుక రూపక మలంకారము. ఇది కవికల్పితముగాన యుత్రేక్షయనరాదు. “స్వర్గంగా విమనస్మకోకవదన(స్రస్తామృణాళీలతా' అనుచో స్వర్గంగా......స్రస్తమైన మృణాళీలత కవికల్పితమయ్యును రూపకాలంకారమున కుదాహరింపం బడియున్నది. పంకజభవాండమండపంబు=బ్రహ్మాండమనెడు మండపమును, సంకుచేసిన పొంకంబున£౬ =తెల్లరంగుచేసిన విధమున - సంకువుల సున్నముతో పాలగచ్చుచేసినట్లనుట. అంకింపుచుక = ఉల్లసిల్లుచుజ అకల...చీనంబై అకలంక=నిర్మలమయిన, మోనాంక=మన్మధునియొక్క నిరంకుశ=అద్దులేని యశః =క్తీర్తియొక్క ,మరీచి=కాంతితోడ , సద్రీచీనంబై=సమానమై - అనంగా మన్మధుని యశస్సు కాంతియో యనునట్లుగా - మన్నధోద్దీిపకముగా నని భావము. విజ్బంభించు సమయంబున =చెలరేంగునపుడు. శా. అచ్చంపుందెలి నిండువెన్నెలలతో నబ్బారి వచ్చెం గడుజ హెచ్చెం బచ్చనివింటిజోదు చలిగా ద్చేతెంచె నిచ్పీట ము చ్చిచ్చుం గూడిన నోర్చునే చెలి యయో । చెల్లంచు నాళీజనం బిచ్చక మెచ్చంగ మంజువాణి సకలా భీష్టక్రియాధుర్యయె. 24 అ. ముంజువాణి, అబ్బారి = చం(ద్రుండు అవచ్చంవు....వెన్నెలలతో౯ , వచ్చెను, పచ్చనివింటిజోదు=మన్మధుండు. ఏతెంచెక =వచ్చెను, ముచ్చిచ్చును=జమూండగ్నులును, చెలి=గిరికాదేవి, అయో చెల్లంచుక్‌ =అయ్యయ్యో నేం జెల్ల నని పలుకుచు, ఆళీజనంబు =చెలికత్తెలగుంపు, ఇచ్చజ మెచ్చంగక = మనసును మెచ్చునట్లుగా, సకల... ధుర్యరై= అన్ని కోరిన పనులభారము వహించినదై, నెలవేర్చంబూనినదై. మోందికన్వయము. సీ, _ రిక్కరాయనికళల్‌ చెక్కుగీటకమున్ను వెడతూపు దృగ్వీథిం బడకమున్న యెలతుమ్మెదలదిమ్ము తలంగ్రమ్మకయ మున్న చిగురు చేపట్లకు డిగకమున్న కలికికోయిల గళ [గ్రహము సేయకమున్న, రాచిల్మమాటకు రాకమున్న నిసువుతెమ్మెరదంట ।; యసువులంటకమున్న రాయంచ కాళ్ళం దౌ లకయమున్న తే. యబ్దముఖులార యేంబోయి । యచలకన్య, యుత్తలముదెల్పి వసురాజు చిత్తమరసి వత్తు నత్యంతశుభవార్తం దెత్తుననుచుంగొమ్మ హారంబుపూనియేం గుటయునిచట.

చతుర్థాశ్వాసము తశం్రి అ. అబ్బముఖులార =ఓచెలియల్తార, రిక్క రాయనికళల్‌=చం(ద్రునికళలు, చెక్కుగీటక మున్న=బుగ్గలుపొడువకమునుపే-(ఇట చంద్రకళలు చెక్కుగీటు అనుటచే రెంటికిని సాదృశ్యము స్ఫురించెడిని. ఇట్లె మోంద నెల్ల నాక్కొక్కదానికిని సాదృశ్యవ్యంజకముగా విధేయము వధించియుండుట తెలియునది. ) వెడతూపు=వెడవింటిపూందూపు లేక వెడయనంగా వెజ్టిబుట్టించునట్టి మన్మధుని బాణము- అనంగా ఉన్నాదనమైన యరవిందబాణము. అది, దృగ్వీధిన్‌ =చూపుత్రోవను, పడకమున్న= పొడుటకుమునుపే-ఇట కమలములకుచూపుతోడి సాదృశ్యసంబంధము స్ఫురించెడిని. మన్మథుని పరికరములగు చంద్రాదులలో చం(ద్రుండును, అరవిందబాణము నిటచెప్పంబడినవి. బుగ్గలు పాడుచుటయు, దృష్టిపధమునం బొడకట్టుటయు. (బ్రతికూలుర చేష్టితములని తెలియునది. మన్మధబాణముల (ఉన్నాదనస్తాపనశ్చ శోషణః స్తమృనస్తధాః సమ్మోహనశ్చ కామస్య పజ్బు బాణాః ప్రకీర్తితాణ) అని యుండుటంబట్టి ప్రధమబాణమయన పద్మము ఉన్మాదకముగాన వెడదూపనంబడినది. ఎలతుమ్మెదలదిమ్ము=కొదమతేంట్లరాద, తలంగ్రమ్మకయమున్న=తలపట్టుకొనకమునుపే, చిగురుచేపట్లకు =చేయిపట్టుకొనుటకు-(గ్రుద్దులాటకు, డిగకమున్న 'తుమ్మెదలదిమ్ము' తుమ్మెదల సమూహము తల గ్రమ్ముటయనుటచే తుమ్మెదగుంపులకును తలగ్రమ్మినకురులను, “చిగురు” చే అనుటచే సీరెంటికిని సాదృశ్యము వ్యంజితము. ఇటదిమ్ము శబ్దము సాదృశ్యపరముగా సమూహవాచకము 'తలదిమ్ముఘటించుం దుమ్మెదలదిమ్మచటన్‌' (విజయవిలాసము) మన్మధపరికరములోనివి తుమ్మెదలును చిగుళ్లును. తల [గ్రమ్ముటయు చేపట్లకు దిగుటయు ్రతికూలుర లక్షణము. కలికికోయిల =సొగసయినకోకిలము, గళగ్రహము... మున్న=గొంతుపట్టకమునుపే, రాచిల్క మాటకురాకమున్నె=వాదునకు రాకమునుపే, కోయిలయు, రాచిల్మయు, మన్మధునిపరివారము. కోయిల గళగ్రహము; “రాచిల్మ మాటకురాకి యనువీనిచే సొదృశ్యమువ్యంజితము. గళగ్రహముసేయుట విరోధిలక్షణము. ఇట నేయార్ధమున ్రతికూలించుట. ఇందులకు “గళగ్రాహీ పౌరందరపురవనీవల్ల వరుచాం | దినప్రాధమ్యానాం తపనమహసామాదిమగురుః సమింధే బంధూకస్తఒక సహయోద్దా దిశిదిశి ప్రసర్పణ కామాక్ష్యాశ్చరణకిరణానామరుణిమా' ॥ (మూకపంచశతి.) మాటకువచ్చుట యనం గా జోలికి లేక (వాదునకు) వచ్చుట. 'నామాటకు రావలదు' అని లోకోక్తియు. కానమాటకు వచ్చుటయు ప్రతికూలుర లక్షణము. నిసువు తెమ్మెరదంట=బాలనమీరుండనుగడునరి, అనువులంటకమున్న=ప్రాణముల నంటకమునుపే, రాయంచ కాళ్లందౌలకయమున్న=కాళ్లయందు బెనంగొనకమునుపే-బాలసమిర కలహంసములు మన్మధునివర్ణములోనివి. నిసువు తెమ్మెరలకును అసువులకును సాజాత్యసంబంధము. వర్ణాంతము. కలహంసకును కాళ్లదవులుటకును సంబంధము. సంబంధస్స్ఫూర్తియందు, కాళ్లదవులుట యనంగా పోనీక కాలనుబెనంగొనుట 'అంచలుగట్టి కాలితొడుసై చననీవుగదమ్మ ప్రోదరాయంచ లివేటిసంగడములు” బ్రాతికూల్యలక్షణమే. ఏంగి=పోయి, అచలకన్య ఉత్తలము =గిరికవెత, అరసి=పరిశీలించి, కొమ్మహారంబు॥ =గిరికముత్తెపుంబేరును-ఆనవాలుకొఅకనుట. “ఇట చెక్కుగీటక, దృగ్యీధింబడక' ఇత్యాదులను నొక్కయర్థమున సాదృశ్యసంబంధ ములును స్ఫురించుటనట్లును మజియొక్క యర్ధమునం బ్రాతికూల్యము వివక్షితమగునట్లును బొందుపణిచినాండు

450 వసుచరిత్రము ఎట్లన-రిక్క.. మున్న=చంద్రకళలవంటి చెక్కుల తకతళలు-చెక్కుగీటుట, వెడ.. మున్ను=వెడ తూపయిన తామరకంటికన్నులు-కన్నులగుట, ఎల... మున్న=తుమ్మెదలవంటికురులు-తల(గ్రమ్ముట. చిగురు .. మున్న= చిగురువంటిచేతులు-చేతులగుట, కలికి... మున్న=కోకిలవంటియెలుగు-గొంతునంగలుగుట, రాచి...మున్న =రాచిల్మమాటలు -మాటకు(మాటలాదుటకు)వచ్చుట, నిసువు ..మున్న=లేతగాడ్పువంటి ప్రాణములు-ప్రాణములుగనుండుట, కలహంస...మున్వ, కలహంసవంటి నెన్నడలు-కాళ్లకు దగులుట యని యిట్లు నాదృశ్యమునకు సాధర్మ ్యమునకు వ్యంజకములుగా క్రియలు జోడించినాందు. మన్మధపరికరములగుటచే బుగ్గలుపొడుచుట, కంటంబదుట, తల(గ్రమ్ముట, చేతిగ్రుద్దులాటకు దిగుట, గొంతుపట్టుట, వాదుకువచ్చుట, ప్రాణములను గలంచుట, కాళ్ల నరికట్టుట, యని యర్ధములు దెలియునది. ఇట చంద్రాదివస్తువులు తటస్ట్రోద్దీపన విభావములుగనుక విరహవేదనా హేతువులని దెలియునది. అలం. అతిశయోక్తి. శా. క్రీడామందిరజాల మార్గముల చ।క్కిణ నిక్కి జాబిల్లిలా గోడల్‌ నీరుగ జాజం ద్రోచి నెలత।ళ్కుల్‌ చొచ్చి వెన్నాడి మై నాడం గోమలి యోర్వలేక వలవం।తం బద్నినీజాతికిం గీ డౌ నుగ్రశిభఖామణిం బలికె నఃక్షీణానులాపంబులన్‌, 26 అ. నెలతళ్ళుల్‌=చంద్రకిరణములు-గిరిక, క్రీడా ..చక్కిణ =కేలీగహాముయొక్క కిటికీల సందులవైపుగా, నిక్కాసాగి-లోనికినిగిడి యనుట. జాబిల్లిజాగోడల్‌=చంద్రకాంతపు గోడలను, నీరుగ . త్రోచి=నీరయికరంగి జాజిపోవునట్లుచేసి, (ఇట వెన్నెలతళ్ళులను దొంగలుగాంగాని పగవారుగాంగాని రూపించుటచే దొంగలు కిటికీలగుండ నిక్కిచూచి, (గోడలు నీలుగక, దుమ్ముగ గూలంద్రోచి' యని యర్ధాంతరము) చొచ్చి=లోపలంజొరంబడి, వెన్నాడి=వెంటంబడి, మై౯ =దేహమును, ఆదఃణ =కాండం గా-గ్రుచ్చుకొనంగా, -కోమలి=గిరిక, వలవంతః =విచారముచేత, పద్మినీ జాతికిం=పద్మినీజాతిస్తీలకు- (తామరతీంగలకని భావము.) కీండు=సేగి, బౌ, ఉగ్రశిఖామణిజ = క్రూరజనులందు మిన్నయైనవానిని “ఉగ్ర కపద్దీ శ్రీకంరశ్చితికంరః కపాలభృత్‌” అన్నట్లు, ఉగ్రుడనంగా శివుడు అతనిచూడామణియైన చంద్రుననిభావము. అక్షీణానులాపంబులణ =తక్కువకాని-మాటిమాటికి చెప్పెడు మాటలచే-అనంగా రెట్టింపుమాటల చేత 'అనులాపో ముహుర్భాషా' అ. పలికెను క్రీడా...త్రోచి=పగవారు (లేక దొంగలు) కిటికీలగుండ నిక్కిచూచి గోడల రాలంగూలం (దోచి లోపలందూటి వెంటంబడి దేహము నాయుధములచేం గాండునట్లనుట. ఓర్వలేకపోవుట 'కోమలి'గాన కీడగుటపద్మినీజాతి కేలయన్నచో వారు మిక్కిలియుం బతివ్రతలు - పతవ్రతలకే కదా యుగ్రశిఖామణుల వలనం గీడు. ఆలాపములు '“అక్షీణ ములగుట ఓర్వలేమిచేత. అవి ముహుర్భాషణములగుట 'వలవంత, చేత. అలం. సమాసోక్తి; పర్యాయోక్తము; “పద్మినీజాతి” పదగతశ్లేషానుప్రాణితము. శా. రాజీవాక్షుల నేంచుపాతకివి చంద్రా రాజవా నీవునీ రాజత్వంబునం జక్రముల్‌ మనియెనో । రంజిల్లి సత్సంతతుల్‌ తేజం బందెనొ డిందెనో యహిభయో 1ద్రేకంబు తాం జెల్లరే రాజై పుట్టుట రశ్శిమాత్రఫలమే[రాజౌట దోషార్ధమే. 27 అ. చంద్రా, రాజీవాక్షులణ =తమ్మికంటులను, ఏంచుపాతకివి =బాధించునట్టి పాపాత్ముండవు, తామరలవంటి కన్నుల వారుగాన తామరలకుం బగయైననీవు వారినిబాధించుట యని రాజీవాక్షీ

చతుర్దాశ్వాసము ఉర్‌] విశేషణము సాభిప్రాయము. రాజవా నీవు=నీవు రాజవగుదువా-కానేరవనుట. (రాజనామము గల వాండని భావము) నీరాజత్వంబునః =నీ ప్రభుత్వముచేత (నీచంద్రత్వముచేతనని భావము. ) చక్రముల్‌= రాష్ట్రములు (చక్రవాకములని భావము), మనియెనో=బ్రతికినవా, నత్‌ సంతతుల్‌=సత్పురుష సమూహములు (నక్షత్రసమూహములని భా.) రంజిల్లి, తేజంబందెనో =మహిమనుబొందెనా, (ప్రకాశమును బొందెనా యని భా.) అహిభయో(దేకంబు=(మహీభుజామహిభయం స్వపక్ష ప్రభవంభయమ్‌”) స్వపక్ష ప్రభవం భయమ్‌) స్వపక్షమువలని భయము (సర్పమయిన రాహువువలని భయమును. ), తా =తాను, డిందెనో=తగ్గెనా, చెల్లరే=నేంజెల్లబో, లేక, తాంజెల్లరే =నేంజెల్లంబో, రాజైపుట్టుట=లోకమందురాజుగా జన్మించుట. (రాజుఅను పేరుతోంబుట్టుటయని భా.) రశ్శిమాత్రఫలమే =3ధనముగడించునూత్రపుఫలమా- (కిరణసంపత్తిమాత్రఫలమాయని భావము) రాజౌట్స దోషార్ధమే. (రాజ్యాన్తే నరకం (్రువమ్‌, అన్నట్లు) పాతకముకాఅకా-(రాత్రికొజకా యని భావము. చీద్రుండు నిశాకరుండనుట నిట యనుసంధించుట తెలియునది.) స రాజగుటకు రాష్రములు బ్రతుకుటయు, సత్పురుషులు మహిమనొందుటయు, స్వపక్షభయ ములేకుంటయు ఫలము. ధనముగడించి దోషములాచరించుటగాదని యర్థము. చం'(ద్రునిచే చడ్రవాకములు కుందునొందుటయు, చుక్కలు కాంతిమాయుటయు, రాహుగ్రహణభయమును, కిరణప్రసారమును, రాత్రియగుటయుం గలుగుట ప్రకటము. అలం. శ్లేషము. ఉ. ఇంతుల నేంచుపాతక మ।దింతట నంంతట బోదు పొంథలో కాంతక నిన్ను ఘోరతమఃమై ఘనమై యజహత్మళంక మై వంతలం బెట్టి యాజు పదిఃవ్రక్కలు సేయక పూర్వపక్షపుం గంతుల కేమి చూచెదవు గా తుది నీబహుళార్తిఖేదముల్‌, 28 అ. పాంధలోకాంతక=విరహిజనులను తుదముట్టించువాండా, ఇంతుల౯ స్త్రీలను, వంచు పాతకము అది=బాధించెడి యాపాపము, ఇంత నిన్ను, ఘఫోరతమమై =మిక్కిలియు ఘోరమై, తమన్‌ ప్రత్యయము శౌహాధ్యాన్తే గుణీ తమః వి. అన్నట్లు తమస్సనంగా రాహువు గనుక భయంకరరాహు రూపమైయని భావము.) ఘనమై=మిక్కిలిగాం బెరింగినదై-(మేఘమైయనిభావము) అజహత్‌ కళంకమై= విడువని యపవాదమై విడువని చిహ్నమైయని భావము. 'కళంకోంకాపవాదయోళ అ. ఇట రాహు మేఘ కళంకముల నపహ్నవించి పాతకత్వ మారోపితమైనది. పాతకము నీలవర్జమని కవిసమయము.) వంతలంబెట్టి=బాధలనుబెట్టి, ఆజుపది వ్రక్కలుసేయక=పదియాయి తునకలుగావింపక! (పదియాజుకళలు గల వాండనిభావము.) ఇంతటనంతటకా పోదు=ఇంతటంతటితో తప్పిపోదు. కాంబట్టి పూర్వపక్షపుం గంతులకేమి=ముందటికిరాని యిప్పటిదుముకుల కేమివచ్చె -(శుక్షపక్షపుదినదినాభివృద్ధి కేమివచ్చెనని భా.) తుదిన్‌=కడపట, నీబహుళార్తి భఖేదముల్‌=నీతబుచయిన వ్యథవలని దుఃఖములను - (బహుళపక్షమందలి క్షయమునని భావము.) చూ చెదవుంగా=చూచెదవుపో యనుట. అలం. న్లేషసంకీర్ణాపహ్నవము. సీ, కమలించెం గాక యం1గజవిరోధిశిరోధిం దల కెక్కం జాలెనే[హలహలంబు క్రాంచెం గాక పయోధి[కాందప్రకాండంబుం, బైకిం బొంగించెనే[బాడబంబు తూజెంగాక ముకుంద।తుంద ప్రఘాణంబు, వెడలెనే యెదం గాలిఃవిపినకీలి యడంచెం గాక శిలోచ్చయచ్చ్భదాహంకృతుల్‌, గరంచెనే నీరుగాసురవహేతి

452 వసుచరిత్రము తే. నీకరణి నిట్లు దయలేకఃలోక మేర్చు, నీకరణి మైన యల యత్రి;నేత్రమునకు ఖరకరాలోకగాధని।;ష్టురతపోగ్నిం, బెటిలిపడ కున్మి భరమె కృ।పీటజన్మ, 29

అ. కృపీటజన్మ-(కృపీటమనంగా జలము, దానివలన జన్మముగలవాండు లగ్నియు చంద్రుం డునుగనుక) అగ్ని హోత్రుందా (చంద్రుండా యనిభా ) ఇట చంద్రునినగ్నిహోత్రునింగా నధ్యవసించి యర్థము చెప్పుట తెలియునది. హలహలంబు=కాలకూటము, అంగజవిరోధిశిరోధి =(మన్మధునిశత్రు వయిన) శివుని కుత్తుకను, కమలించెంగాక=కమలి నల్లంబడునట్లు చేసేనుగాని, నీకరణి౯ =నీవలె, తలకెక్కంజాలెనే= నెత్తికెక్క నేర్చెనా, (చంద్రుండు శివున శిరసున భూషణమైనాందని భా )

బాడబంబు=బడబాగ్ని, పయోధి. .డంబు=సముద్రముయొక్క మేలయిన నీటిని క్రాంచెం గాక=కాలునట్లు చేసెనుగాని; (నీకరిణి౯) పైకి౯, పొంగించెనే=ఉబికించెనా (చంద్రోదయమందు సముద్రముపొంగుచున్నదని భావము. ) విపినకీలి= దవాగ్శి-కారుచిచ్చు. ముకుందతుంద ప్రఘాణంబు= శ్రీకృష్ణుండయిన విష్ణునిపొట్టయనెడుతలవాకిటి ముందజి చిన్నయింటిని, (ప్రఘాణప్రఘాణాలిందాః బహిర్ద్వార ప్రకోష్టకే' అ.) తూటెంగాక=తూతియడంగి పోయెనేగాని నీకరిణి౯ , ఎదంగాలి=హృదయమును దహించి, వెడెలెనే=బయలువెడలెనా, (చంద్రుండు విష్ణువు హృదయమునుండి పుట్టినాండని (్రుతికృష్ణుం డుగోపాదులను జుట్టుకొన్నదావాగ్ని [మింగి వారినిగాచుట భాగవతసిద్ధము ) సురపహేతి= దేవతలకధిపతియై యింద్రుని ఆయుధమయిన వజము, శిలో. తుల్‌-శిలోచ్చయ =కొండలయొక్క ఛద =టెక్కలయొక్క అహంకృతుల్‌=అహంకారములను, అడంచెంగాక =అడంగించెనేగాని, నీరుగాంగరం చెనే (చంద్రకిరణములచేతం జంద్రకాంతపుజాలు కరంగుచున్నవని భావము.

(కాలకూటాదులగు నాలుగింటికంటె నీవు వేంద్రమయినవాడవు. ) ఏర్చు=దహించుచున్న, నీకు =అగ్నిహోత్రుండయిన నీకు, అరణి=పుట్టుచోటు, ఐన, అల అత్రినేత్రమునకు౯, ఖర .గ్ని-ఖరకర+ఆలోక- (వేండ్రమయిన కిరణములుగల) సూర్యుని చూచుటయనెడి, గాఢ=గాటమును, నిష్టుర=కటువునయిన, తపోగ్నిణ =తపస్సువలని యగ్గిచేత, పెటిలిపడపోకయుండుట, భరమె=బరువా - కాదనుట. కాలకూటాదులను మించిన పెనువేండ్రముగల నీవంటి నిప్పునుగన్న యత్రికంటికి సూర్యునింజూచుం దపముసలుపుట యొక కష్టముగానేరదనుట.

'కృపీటజన్మ అని చంద్రు నగ్నిగా నధ్యవసించుట తత్తీవ్రత్వాతశయసమర్ధనమునకై. సాటికిం దెచ్చిన కాలకూటాదులును నగ్నిస్వరూపములుగాన అథత్రితపమును నగ్నిగా రూపించినాండు ఆయగ్నులనెల్ల మించిన నీబోంటియగ్నినిదాల్చిన వానికి నీయగ్గి యెంతమాత్రమనుట. ఖరకరశబ్దము సాభిప్రాయము. కాలకూటాదులకంటె మిక్కిలివేండ్రమయిన వాండవనితాత్పర్యము. అలం. పరికరము, వ్యతిరేకధ్వనియు, రూపకమును.

మ. విషరాశిజ జనియింపవో విషసహా।విర్భూతి వాటింసవో

విషభృన్నార్ణము నంటవో విషధరుల్‌!వేష్టింపం గాలూంద వో విషభుక్చూలికం బిన్ననాందె కనవో।విఖ్యాతకౌటిల్యము౯ విషమం బెట్లగు నీకు జీవకృతవి।ద్వేషంబు దోషాకరా, 80

అ. దోషాకరా=పాపములకు అకరమైనవాండా-(రాథత్రినిజేయువాందని భావము. దోషా శబ్దము రాత్రివాచకమయినపుడు, అవ్యయము. '“దోషానక్తంరజనావసి” అ.) విషరాశిజ =విషపుంజ మందు. (విషమనంగా జలమును గనుక జలరాశియందు జనించినాండని భా.) విషసహ ఆవిర్చ్బూతి

చతుర్థాశ్వాసము 453 వాటింపవో=కాలకూటవిషముతోంగూడం బుట్టుటను కయికొనవా, (కాలకూటమును చంద్రుండును సముద్రమునం బుట్టినవారని భా) విషభృత్‌ మార్గము౯ అంటవో=విషమును భరించినవారిపద్ధతిని అవలంబింపవా-(విషభృత్‌=అనంగా జలమును భరించిన మేఘములు-వానిమార్గము ఆకాశముగనుక ఆకాశము నంటియున్నవాందని భావము.) విషధరుల్‌ వేష్టింపః =విషమునుధరించినవారు బలిసియుండం గా విషభుక్పూలికణ =విషమునుదిన్నవాని తలయందు, కాలూందవో =నిలిచియున్నావుగావా- (విషధరులనంగా సర్పములు, విషభుక్కూకాలకూటమును దిన్న శివుడు. అతనికి భూషణములు సర్పములు గనుక సర్పములు పరివేష్టింపంగా శివుని శిరస్సునం దున్న వాండని భా.) ఇందులకు

'సర్పప్రోతకలాపశుక్తి శకలైర్వ్యాకీర్ణసచ్చేఖరమ్‌” అని యున్నది. పిన్ననాందె=బాల్యమందె, విఖ్యాతి కౌటిల్యముఇ కనవో=ప్రసిద్ధికెక్కిన కుటిలభావమును బొందవా- (బాలచండదర్రుండు కుటిలుండు అనంగా వంకరగానుండునని భావము.) కాంబట్టి, నీకు౯ =ఇట్టి వాం డవయిన నీకు, జీవ...ద్వేషంబు=ప్రాణులందుం జేయంబడిన విరోధము, విషమంబు=అనర్హనుయినది. ఎట్లగుః -అర్దమే యగుననుట. (జీవశబ్దము 'జీవః ప్రాణిని గీప్ప'తా విశ్వము. బృహస్పతికిని జెల్లునుగాక బృహస్పతియందుం జేయంబడిన విరోధము విషమముగా లేదని భావము. 'జీవ ఆంగీరసో వాచస్పతిశ్చిత్ర శిఖండిజక అని అమరుందడును.) విషమున పుట్టుక. తోంబుట్టువిషము. నడవడివిషపంతులది. కూడికవిషధరులతోడ. కాంబట్టి ప్రాణుల బాధించుట నీకువిషమముగాదనుట. అలం. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము. మ. కమలాభర్త భవద్విరోధిపయిం జ॥క్రంబుం బ్రయోగింప ను త్తమశస్త్రంబది యాత్మనామకభిదా।దర్పాంధు నిన్నుఃణ మొజం గి మహారాహువు దున్మియుం దునుమ కేంగెం గాక చక్రంబుచేం దుమురై పోవనివారలుం గలరె నీ;దోషంబు గాదే శశీ. 31 అ. శశీ=చంద్రుండా, కమలాభర్త =లక్ష్మీపతి-విష్టుండు-లక్ష్మికి నీవు సోదరుందవు గనుక భవద్విరోధిపయిజ =నీపగవాండయిన రాహువుమోంద, చక్రంబుజ =సుదర్శనమును ప్రయోగింవ౯ =వైవంగా, ఉత్తమశస్రంబది=ఆమేటి ఆయుధము-దీనిచే దానికడ్డులేదనుట. ఆత్మనా...ధు౯ చక్రమనెడు తనపేరువహించిన చక్రవాకములయొక్క భేదనము వలని గర్వముచేం గన్నుంగాననివాండు, అగు నిన్నుక, మొజంగి=మోసపుచ్చి, మహారాహువుక, తున్మియందునుమక=చంపియుం జంపక-చంపినట్లుగొ తోం పించి చంపక ఏంగెంగాక=పోయెనేకాని, (శిరస్సుఖండించియు నమృత పానముచే జీవితుండయినాం డని భావము.) లేనిచో, చక్రంబుచే౯, తుమురైపోవనివారలు౯ =ప్రొడిపొడియైపోవనివారును కలరె= లేరనుట. పొడిగాకుండుటకు హేతువేమనంగా, నీదోషంబుగాదే =నీవుచేసికొన్న పాపమేకదా. విష్ణుండు నీపగవానిపయి చక్రము ప్రయోగించుట తనయిల్లాలయిన లక్ష్మికి నీవతోయబిట్టువయిన చుట్టజికమునుబట్టి. ఆచక్రమే ఉత్తమశస్రముగాన యద్దులేనిది. అట్టిది రాహువునేల తుదముట్టింపదన్నచో తనపేరుగల చశ్రవాకములను నీవు బాధించుటచే నీయందు ద్వేషముగలిగి నీపగవాండయిన యారా హువును జంపియుంజంపక '్రాణములతోనే నిన్ను బాధించుటకై విడిచినది. చక్రముచేత నెట్టివారు ను జావవలసియుండంగా రాహువుమాత్రము చావక బ్రతుకుటకు నీవుచేసిన పాపకర్శ్మమే హేతువుగాని మతియొకటిగాదని తాత్పర్యము.

454 వసుచరిత్రము స్వపక్షాభిమానియైన విష్ణువుచేతనుండునది గనుక చక్రమును స్వపక్షాఖిమానమును నిలిపినదని యాశయము. అలంకారము ఉల్లాసము. “ఏకస్య గుణదోషాభ్యా ముల్లాసోన్యస్యతౌయది” అని లక్షణము. కావ్యలింగమును, ఉ(్చేక్షయు. చ. సమధిక కాలనేమిగుణఃశాలివి నీ వుదరస్థలోకసం ఘములకుం గీడొనర్హువని ।! కైటభదానవభేది యంతరం గము వెడలించెంగాని నిను [గండడంగింపక పోయె నిందిరా రమణిం దలంచి రాత్రిచర | రాగనిమగ్నుల కేడ ధర్మముల. 832 అ. రాత్రిచర =నిశాచరుండా-రాక్షసుండా=(చంద్రుడాయని భా) సమధిక... శాలివి=మిక్కిలియు కాలనేమియను రాక్షసునియొక్క గుణములవంటి గుణములు గలవాండవు-(కాలమనెదు చక్రమునకు నేమిగుణముచేత-చుట్టుకట్టుగా నుండుటచేత-ఒప్పువాండననుట ఇబ కాలమునకు చక్రసామ్యము గమ్యము. ) నీవు, ఉదరస్ట్థలోక సంఘములక్తుజ =తన కడుపులోనున్న లోకసమూహములకు, కీడొనర్హువు, అని కైటభదానవభేది=కైటభరాక్షసుని భేదించిన విష్ణువు, అంతరంగము వెడలించెక కాని=లోనుండి బయటికి వెడలం(ద్రోబినాండే కాని, ఇందరారమణి౯ =నీతోడంబుట్టగు లక్ష్మీదేవిని, తలంచి, నినుకా, గండడంగింపక పోయెక౯ =ఉక్కుమడంపక పోయెను. చంపండయ్యె ననుట. (అంతరంగము వెడలించెననం గా చంద్రుండు విష్ణువు మనస్సువలనం బుట్టినాండని భావము.) రాగ నిమగ్నులకుజ =స్తీలయందలి మక్కువయందు మునింగినవారికి, ధర్మముల్‌ఏడ=మర్యాదలెక్కడివి. లేవనుట. విష్ణుండు కైటభరాక్షసుని భేదించినవాండు గాన రాత్రిచరుండు (రాక్షసుదు)అగునిన్నును భేదింపవలెను. ఇందిరారమణుండు నగుటచే ఖేదింపక బయటికిం ద్రోచినాండింతే. లోకములకుం గీడొనర్చుచున్ననిన్ను రాక్షసుని, కైటభదావునివలెం దుదముట్టింప వలసినదిధర్మము. అట్టిధర్మము నతండుల్లంఘించుట రాగనిమగ్నుండుగాన. అలం. పరికరము, ఉత్రేక్ష అతిశయోక్తి, అర్జాంతర న్యాసము. ఉ. కొండొక సేపు నిన్ను మది।గూర్చిన మాధవు నంతవానికిం బందె వధూవధ ప్రబల।పాతకజాతకళంక మింక నీ దుండగ మేమి చెప్పందగుం । దోయజవైరి శిఖండవీథి నీ ఖండము పూను శంకరుం డ।ఖందజగన్మథనుండు గాండొకో తై అ. తోయజవైరి=తామరలకుం బగవాండయిన చంద్రుండా, కొండొకసేవు=కొంతసేపు, నిన్ను మదిగూర్చిన...వానికిజ =నిన్ను మనస్సునందంతరంగునింగాం జేర్చుకొన్న విష్ణువునంతటి వానికి- (మనస్సునుండి పుట్టకమును చంద్రుని విష్ణువు మనసునందు. గొంతసేపు నిలిపినాండని భావము.) వధూ...కళంకము-(నీయందున్న ఆందువారిని జంపుటవలనం గలిగిన మిక్కుటమయిన పాపసమూహపు కళంకము పందెఃణ =ఫలించెను-సమకూదెను. (విరహిణులను వధించుటవలని (ప్రబలపాతక సమూహరూపమయిన మాలిన్యమని చంద్రపక్షమునం దెలియునది. ఇట కలంకత్వము నపహ్ననవించి పాతకత్వ మారోపించినాండు-విష్ణుపక్షమందు భృగుపత్నిని వధించుటవలని ప్రబలపాతకముచేం గలిగిన యపవాదమని యర్థము.) జాతమనంగా సమూహమును, బుట్టినదియు, కళంక మనంగా “కళంకోంకాపవాదయోః అ. అంకమందును అపవాదమందును. మాధవుండు భృగుపత్ని ని వధించి భృగుశాపమువలన దశావతారము లెత్తుట భాగవతమును చతుర్ధస్మంధమందు ౧౦ ౧౨

చతుర్దాశ్వాసము &ి55్‌ అధ్యాయముల నున్నది. నీదుండగము=ధౌర్యము, ఏమిచెప్పక, శిఖండవీధిక (కాకపక్షళ్ళిఖణ్జః అ.) నెత్తిపయిపట్టున, నీఖండము౯ =నీతునియను -అర్జాకృతియైనదానిని, పూను=ధరించిన, శంకరు6 డు=సుఖకరుండైన శివుండు, అఖండ...గాండొకో=(నీవలె) నిండుజగమును సంహరించువాండు గాం కపోవునో-అగుననుట.

“సంసర్గజా దోషగుణాభవస్తో అను న్యాయముచేతం జంద్రుని సహవాసమువలన మాధవ శంకరులకును ధౌర్య్యము ప్రాప్తించినదనుట. నిన్ను మదిలోం జేర్చుకొన్నంతకే ప్రబలపాతకముపట్టినది, అదియుం గేవలునికిం గాదు; మాధవునంతవానికే. అతనికి బహుకాలమునకుం గొక - కాండొకసేపుననే. మాధవశబ్దము సాభిప్రాయము. లక్ష్మీకాంతకు ధవుండయు వధూవధమునుజేయునట్టి వాండనుట అబ్బురము. శివుందును, శంకరుండు, సుఖప్రదుండు, అతండు నీ నిలువెల్లను దలయందుం దాల్చలేదు; ఖండమే అంతకే *“అఖండ...నుం” డయినాడు. కొండొకసేపు మనస్సునంతం జేర్చినంతనే, కొండొకనీ తునియ తలయందుం బెట్టుకొన్నంతనేమాధవుండు వధూవధకరుండును, శంకరుండు జగన్మధనుండు నయినాండు. కాంబట్టివమిచెప్ప నీదుండగము. అలం-అతిశయోక్తులు రెండు, పరికరమును.

శా. ఈ వబ్బుండవు నీటం బుట్టితిం జుమీ 1 యే నంచు మోమోటపుం

ద్రోవల్‌ సెప్పంగ సిగ్గుగాదె మటి నీ1తోంబుట్టు శ్రీదేవి లీ లావాసంబు సిరుల్‌ హరింతు వనుచో। నయ్యో కళాదుందు చే తోవీధిః సహజాధనాపహరణో । ద్యోగంబు నెగ్గించునే. తశ

అ. 'తోయజవైరి' అని అధ్యాహార్యము. నీ తోంబుట్టు, శ్రీదేవియొక్క లీలావాస=క్రీడా గృహముయొక్క సిరుల్‌=సంపదలను, హరింతువు అనుచోనని యర్థము-(లక్ష్మీనివాసమయిన తామర యొక్క శోభను హరించుచున్నాండని భా.) మజి=ఇంక, నీవు అబ్బుండవు=నీటియందుం బుట్టినవాం డవు- (అబ్బనామము గలవాండని భా.) ఏను నీటయుట్టితిని జుమి=నేను శుక్తిమతి నీటియందు. బుట్టినదాననేచుమా, అని, (ఇట్టు నీకు నాకును జుట్టటికము అని.) మోమో...మటి*ఊమొగమోటము నాయందు. గలుగు విధములను జెప్పుట. నాకు లజ్జగదా-అనంగా చక్కందోడంబుట్టిన లక్ష్మియింటి

సంపద హరించిన నీకు నీవును నేను నీటంబుట్టిన వారముగాన నాయందు దాక్షిణ్య ముంపవలయునని యంతలపొంతల చట్టుతికములు దెలుపుకొన్నందున దయపుట్టునా యనుట-(మోము ఓటపుంద్రోవలా మొగమునం దోడిపోవు రీతులని, చంద్రునికినిం దనకునుగల ముఖసామ్యమిట స్ఫురించుచున్నది.. అయో, కళాదుండు=(నాడింధమ స్స్యర్ణకారంః కళాదో రుక్మకారకః అ.) కంసాలివాండు; చేతోవీధిక =మనస్సునందు, సహజాధనాపహరణోద్యోగంబు౯ =తోడం బుట్టిన దానియొక్క సొమ్మును దొ ంగిలించు నట్టి వూనికను ఎగ్గించునే=తప్పుగాం దలంచునా-తలంపండనుట., లోకమునం గంసాలి తనతోడం బుట్టినది చేయుమని యిచ్చిన సొమ్ముంగూడ దొంగలించునని ప్రతీత యిట యనుసంధించునది- (కళాదుండనంగా దేవతలకు గళాప్రదానముచేయు చంద్రుండని భావము.) అలం. అర్జాపత్తియు, న్లేషానుప్రాణితమైన యర్థాంతరన్యాసమును.

తే. నీరజారాతి నినుందన;నెలవుగూల, నేలసృజియించే విధిసృజి 1యించుంగాక

యేల జైవాతృకునిం జేసెనేలతప్పుం బుడమిం “బాపీచిరాయు” వ।న్సెడంగునుడుగు.

అ. నీరజారాతి=చంద్రా, విధి=బ్రహ్మ, తన నెలవుగూల=తనయిల్లు నశించునట్లుగా, నినుక,

ఏల సృజియించెను - (బ్రహ్మనెలవు నీరజము అనంగా తామరగనుక నది ముడుంచుకొని చెడిపోవు

456 వనుచరిత్రము

నట్టుగా నిన్నేల సృజించెనని భావము.) నీరజారాతిఅనుసంబోధనము సాభిప్రాయము సృజియించుం గాక=పుట్టించిన పుట్టించుంగాక, ఏల జైవాతృకుని౯ -(జైవాత్భకః కృశేచన్దేభేషజాయుపష్మతోరపి' అ.) దీర్చాయుష్మంతునింగా, జేసెను. (జైవాతృకుండను పేరుగలవానినిగాం జేసినాండని భావము) పుడమి£ =భూమియందు, పాపీచిరాయుః =“పాపీచిరాయుః సుకృతీ గతాయు:ః” అను మాట-అనంగా పాపాత్ముం డు దీర్చాయుష్యము గలవాండగుననుమాట, ఏలతప్పుక =ఎందులకుతప్పును. అలం. శ్లేషము.

సీ. _ స్వామియై నిగమాతి[భూమియై సురపురో, గామియై యబ్ధిజాఃకామి యుండ

హారియై హలహలా[హారియై భవదంశు, ధారియై ప్రసవాయు।ధారి యుండ

ధాతయై కుశలసం[ధాతయై భువన ని, ర్మాతయై వాగ్వధూ । నేత యుండ

మిత్రుండై పరమపఃవిత్రుందై విమలచా, రిత్రుండై నలినీక।ళత్రు డుండం తే. దొలుతాలుతం గృష్టవర్శ్మకుంగళయొసంగి, నంటుగావించుటెల్ల ననాధయువతి

జనతనూదాహసాహాయ్య[మునకుంగాక, కానవా వారి నెవ్వారిం గమలవైరి.

అ. కమలవైరి=చంద్రా! స్వామియై=సకలమునకు అధినాధుందై, నిగమ అతిభూమియై= వేదములకు కడచిన మేరయై-వేదములకు ప్రతిపాదింప నలవికానివాందై, సురపురోగామియై=దేవతల మొనకాందై, అబ్బిజాకామి=లక్ష్మివలపుకాండయిన విష్ణుదేవుండు. హారియై=(సమస్తగుణములచేత) ఒప్పుచున్న వాండై, హలహల ఆహారియై= (జగత్తున కుపద్రవకరమయిన) కాలకూటమును భక్షించి (మానిన) వాండై, భవదంశుధారిదైై=కేవలము నీయొక్క కళనే ధరించిన వాందై, కుశల సనంధాతయై=క్షేమముంబొందించువాండ్దై, భువననిర్మాతర్దై =లోకములను సృజించువాందై, వాగ్వధూనేత=సరస్వతీ నాయకుండయిన (బ్రహ్మ. మిత్రుండై=మిత్రత్వము గలవాండై-(మిత్రనామము గలవాండై యనియు) పరమ పవిత్రుండై =మిక్కిలియు పావనుందడై-తాను స్వతస్సిద్ధముగా పవిత్రందై, యన్యులను పవిత్రము చేయువాందై, విమలచారిక్రుండై =నిర్జుష్టమైన చరిత్రముగలవాండై, నలినీ కళత్రుం డు=సూర్యుండు.

తొాలుతొలుతక మొట్టమొదటి, కృష్ణవర్మకుక -బర్హిక్ళుష్మాకృష్ణవర్మాశోచిప్కేశ ఉషర్చుదః ఆశ్రయాశో బృహద్భావః కృశానుః పానకోఒనలః) అగ్నికి-(నల్లనిఅనంగా మలినమైన మార్గముగలవానికి అని భావము.) కళఒసంగి=కళాప్రదానముచేసి, (ఫప్రధమాం పిబతే వహ్నిః ద్వితీయాంపిబతేరవిఃో అనుట తెలియునది.), నంటుగావించుటెల్ల=స్నేహముచేసికొనుటయంతయు, అనాధ...య్యమునకు౯ కాక- అనాథయువతి జన=దిక్కుమాలిన వయసుకత్తెలగుంపుల యొక్క తనూ=దేహములను దాహ= దహించుటయందలి, సాహాయ్యమునకు౯ =తోడ్చాటునకే, కాక, వారి నెవ్వారి =ఆ విష్ణువు మొదలయిన వారి నెవ్వరిని, కానవె=కానవా-అనంగా వారిలో నెవ్వరి కయినను ముందుగాం గళాప్రదానము చేయవా యనుట. "

హరి హర బ్రహ్మ సూర్యులకు స్వామ్యాది విశేషణములు సత్సాత్రతాభిప్రాయములు కృష్ణ వర్మ యనెడి అగ్నినామము అపాత్రతాభిప్రాయ గర్భము. అగ్ని మొట్టవెొొదట కళా(వదానము సేయుట అనాధయువతుల మేనులను దహించుటకై యతండు తనకుం దోడ్చడుకొజకు. లేకున్న చల్లని వాండు వేండిమి యిట్లు గ్రాంచునా విరహిణులకు చంద్రుండు వేండిమియగుట 'విస్సృజతిహిమ

చతుర్ధాశ్వాసము జ్‌? గర్భై రగ్నిమిందు ర్మయూఖైః । త్వమపి కుసుమబాణా౯ వజసారీకరోషి ” (శాకుంతలము) ఇది అవకలి వడిసీసము. సీసము-సమ, సర్వతఃప్రాస, వడిసీస, అవకలి వడిసీస, విషమసీసము లని యేనువిధములు. అలం. ఉత్రేక్షయును, బరికరమును.

క. అని మజీయుం బెక్కుభంగుల, వనజారిని దూటి నారి । వనితాజనతా

ఘన తాప వజఘనతా, ఖినుతాంబకధరుని మరునిం । బేర్కొని కినుకన్‌. 87

అ అని మజియుక, పెక్కుభంగులక =అనేకవిధములచేత, నారి=గిరిక, వనజారిని=చంద్రుని, వనితా...ధరునిక -వనితాజనతా=విరహిజణీ ప్రీసమూహముయొక్క ఘనతాప=అధికమైన తాపమనెదు, వజ్ర=పిడుగునకు, ఘనతా=మేఘమువంటిదగుటచేత, అభినుత =మిక్కిలికొనియాడంబడిన, అంబకధరుని౯ =బాణమును ధరించినవాండగు, మరుని =మన్మథుని, కినుకజ =కోపముచేత. ఘనతాపము గనుక వజముతో పోలిక. అట్టివేండ్రమయిన బాణముగలవాడు గావుననే “కినుక.” అలం. రూపకము.

క. వలదాశుగశిఖికీలల, వల దాశుగతి౯ నిగుద్చ ! వలరాయంద చె

ల్వలదాయవె కలదా కే, వలదారుణవృత్తి దయ ల|వంబును వలదా. 38

అ వలరాయండ=మన్మధుండా । వలక్‌...కీలల౯= చుట్టంబెట్టుచున్న బాణాగ్ని జ్వాలలను, ఆశుగతి౯ =వేగమయినగతిచేత, నిగుడ్చు వలదు, ఏమనిన, చెల్వలదాయవె=(నీవేమేని) స్రీలకు పగవాం డవా, కేవలదారుణవృత్తి=అచ్చము ఇంతబెట్టిదమయిన వ్యాపారము, కలదా=ఎక్కడ నయినను కలుగునా, దయ, లవంబును=ఇంచుకైనను, వలదా=అకృ్కఅలేదా.

'ఏదాతా ప్రశ్న లక్షణౌ భవతః అనుసూత్రమువలన, దాయవె, కలదా, వలదా, అను ఏతత్పద ప్రత్యయాంత్యములందు ఏ ఆ అను ్రశ్నార్థద్యోతకములగు అచ్చులుంపంబడుటచే ఇవి ప్రశ్నార్ధకములని తెలియునది ఇందు ద్విప్రాసము.

ఉ. శంబరవైరి వీవు పటు;శంబరపోషణశాలి యాతం డ

బ్జాంబకధారి వీవు మథి।తాబ్దుం డదతండు నిశాటరూటద రృం బడంగించు బల్లిదుని;పట్టివి నీవు నిశాటుం డాతం డో యంబుచరాంక నీకుం దగుః నా హరిణాంకునితోడికూటముల్‌. తి

అ. ఈవు=నీవు, శంబరవైరివి=శంబరవిరోధివి. అతందు=ఆచంద్రుండు, పటుశంబరపోషణ శాలి=శంబరపోషణముచేత నొప్పువాండు-నీవు శంబర హరణముచేయువాండవు. అతండు శంబర భరణముచేయువాండని యర్థము. (నీవు శంబరాసుర హరుండవు; అతండు మృగధరుండని భావము. 'శంబరం సలిలే పుంసి మృగదైత్యవిశేషయోః మేదిని) ఈవు, అబ్బాంబకధారివి=అబ్బబాణము ధరించు వాడవు. అతండు, మధిత+అబ్బుండు=కలంపబడిన అబ్బముగలవాండు-అబ్బవిరోధియనుట, నిశాటరూట దర్పంబు=రాక్షస సమూహముయొక్క గర్వమును, అడంగించు బల్లిదునిపట్టివి=పోం గొట్టుబలవంతుని (విష్ణుదేవుని) కుమారుండవు. అతండు, నిశాటుండు, రాక్షస్తుండు-(రాత్రియందు సంచరించువాండని భావము.) ఓయంబుచరాంక=జలచరమును (చేపను) చిహ్నముగాంగలవాండా! హరిణాంకుని తోడికూట ముల్‌-తగదనుట, జలచరాంకునకు భూచరాంకునితోడికూటములు తగవనుట. “హరిణోమృగవారణఃి (వైజయంతి) అని హరిశబ్దములకు వల అను నర్ధముచె వల జలచరమునకు

458 వసుచరిత్రము విరోధిగనుక జలచరాంకునకు హరిణాంకునితో స్నేహమర్హముగాదని చెప్పుచున్నారు. వైజయంతిలో 'హరిణోమృగవారణః” అనికనిపింపలేదు. ఎందలిదో విచార్యము. అలం. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము. ఉ. అద్దిర జీవమాత్రచరి।తార్ధక నీయెడ గాలివోయె న స్మద్దయనీయవాక్యములు ; శాంభవలోచనవహ్నిం (గ్రాంగి పె న్నిద్దురం బూని మే నెలుంగఃనేరక యుందెడు నీకు మొక్కి వే సుద్ధ్దులుచెప్పినజ మనసు।చొచ్చునె బోధము పుట్ట నేర్చునే. 40 అ. అద్దిర=బెరా, జీవమాత్ర చరితార్ధక=ప్రాణధారణమాత్రము చేత చరితార్జుండవయిన వాం డా, అనంగా పరోపకార శూన్యందాయని యర్థము. (జీవమాత్రము ఉన్నదేకాని దేహములేనివాండని భావము.) అస్మత్‌...క్యములు-నాదయిన జాలిపట్టుమాటలు, నీయెడ౯ =నీయందు, గాలివోయె౯ =గాలికి పోయెను-అనంగా వ్యర్ధమాయెననుట (దేహములేక గాలి పిశాచమువలె నుండు నీయందుగాలికిం బోవలయునని స్వారస్యము), శాంభవలోచన వహ్నిక =శివునిసంబంధించిన కంటి నిప్పుచేత, క్రాం గి=తపించి, పెన్నిద్దురణ పూని కటికినిద్రను వహించి, మేను... నీకు=దేహస్మ్పృతి లేకయుండునట్టి నీకుం

• (దీర్టనిద్రను బొందినవాండనియు అనంగుండనియు భావము.) మొక్కి వేసుద్దులు=వేయిమాటలు, చెప్పినను మనసుచొచ్చునె=మనసునందుచొచ్చునా, బోధముపుట్టనేర్చునే =తెలివిపుట్టనేర్చునా -నిద్దురపోవు వాని కాళ్లకు మొక్కి వేయిమాటలు చెప్పినను అవివాని మనసు నందుంజారవు. వాని కెలటుక పడవు అనుట. నిద్దురపోవు వాని కాళ్లకుమొక్కినట్లు అను లోకోక్తి నిట ననుసంధించినాండు. పెన్నిద్దురపోయినాం డనంగా మృతుండయినాండనియు, మే నెలుంగనేరండనంగా అతనుందడనియు భావము. అలం. అర్జాంతరన్యాస విశేషము. మ. అణుమధ్యాతతిమోంద నంతవిరసం । బౌ చాపము౯ సీధుపా రణ మత్తాగొని సోలునారి శిఖిమి[త్రం బైన తేరు౯ణ వనాం గణలుబ్ధానుగ కోటిం బూని వెడలం[గా నిట్టి దే ధర్మమే గుణమే యెొక్కుడి దేం బలంబు సుమనః । కోదండ నీకెంతయు౬౯. త్తే అ. సుమనఃకోదండ=పూవిలుతుండా, అంత విరసంబు =అంతటివిరోధి,బెచాపముజ =అయిన విల్లును, సీధుపారణ=సురాపానముచే, మత్తాగొని=మత్తుగొని, సోలు=సోలిపడుచున్న, నారి=అల్లెత్రాడును, (మత్తాపదము ఆకారాంతమైన దేశ్యపదము గనుక ్రస్వము రాదయ్యె, ఇందులకు, 'దీర్దాణాం పహస్వస్స్యాన్నచ దేశ్యపదే? శబ్బానుశాసనము) శిఖిమిత్రంబైన తేరు౯ =అగ్నికి సాటియైన రధమును, వనాంగణ... కోటి -వనాంగణ=అరణ్య ప్రదేశమందలి, లుబ్ధి=కిరాతులనెడి, అనుగకోటిణ =అనుచర సమూహమును, వూని=వహించి, అణుమధ్యాతతిమాంద౯ =ప్త్రీజనసమూహము మోంద, వెడలంగా౯ణ =బయలుదేజబుటకు అని యర్థము. చాపము అంతవిరసంబు=వెబుకుతుంట కొనలయందు రసము లేనిదనియు, రధమయినవాయువు, అగ్నికి మిత్రమనియు, అనుచర తతియైన శుకపికాది పక్షిగణము వననివాసమందు లుబ్బమనియు, భావము. (లుబ్బోమృగయుకాంక్షిణోః అని విశ్వము ) నీకు, ఎంతయు౯ =ఎంత విచారించినను, ఇట్టి దేధర్శము =ఇదేమిన్యాయము-(ఏమి ప్రశస్తమయిన విల్లనియు) ఏ గుణము=, ఏమిసద్దుణము -(ఏమిప్రశస్తమయిన అల్లెత్రాడనియు) ఏయెక్కుడు=ఏమి అతిశయము-(ఏమి (ప్రశస్తమైన వాహనమనియును) ఇదేబలంబు=ఇదిఏమి సామర్ధ్యము-(ఏమి ప్రశస్తసైన్యమనియు). ఇందలంకారము క్రమము; శ్లేషమూలకాతిశయోక్తి.

చతుర్థాశ్వాసము 459

మ. అనిదానాగ్రహముం బ్రయోక్తుల నమఃర్నాధిక్యముం బాంథమ

ద్దన నీకుక మధుమత్తభావమునం గాదా కల్లెం గాకున్న నీ వనిలాంకూరము నెక్కి యాడుదువొ వ।న్యానీడజ(్రేణిచేం బనిపాటల్‌ గొనంజూతువో మజతువో। ప్రఖ్యాతకాయక్రియల్‌. శై

అ. పాంధమర్దన =విరహిజనులను మద్ధించువాండా యని యరధ్ధము-(బాటసారులను గొట్టెడు వాందాయిన యర్థాంరతము)-అర్ధద్వయమునకు అభేదాధ్యవసాయము, నీకుః అనిదానాగ్రహము౬ -అనిదాన=కారణములేని, ఆ(గ్రహముజ = నిగ్రహమును, వ్రియోక్తులణ =మంచిమాటలచేత, అమర్నాధిక్యము॥ =మిక్కుటమయిన కోపమును-అనంగా మంచిమాటలకు6 గోపమతిశయించుటయు ననుట, మధుమత్తభావమునః కాదాకల్గెక =సురాపానము ద్రావుటచేతం గదా కలిగెను అనియర్ధము. - (మన్మధుండు మధుమాసమున విజృంభించుచున్నాండని భావము.) కాకున్నక్ర =అట్లు కానియెడల, నీవు అనిలాంకూరము ఎక్కియాడుదువొ=లేంతగాలిపయి నెక్కి క్రీడింతువా. వన్యానీడజ్రేణిచే=-వన సమూహమందలి పక్షిసమూహముచేత, పనిపాటల్‌ గొానంజూతువో=పనిపాటలు చేయించు కొనంజూతువా యని యర్థము. ప్రఖ్యాత కాయక్రియల్‌=ప్రసిద్ధములయిన శరీరచేష్టలు, మజతువో=మజచిపోదువా యని యర్ధము. అనిలారూఢత్వమును, పక్షనియామకత్వమును, చేష్టారహితత్వమును, సురాపానమువలనం బుట్టెడు గుణములు; మన్మధునకు స్వభావగుణములునని తెలియునది. సీ. మునుప లేండదాయనేః మోహకగ్రాహ సం, (గ్రస్త సామజపరిః[త్రాణమునకు

మనుప లేండాయనే ।; మనుజూశనునిం జీర, యనఘ నిష్టాయుక్తునాత్మభక్తుం

బెనుప లేందాయనే । పృథ్వీసుపర్వ కు,మారు నిర్గత జీవ[మారుతముల

నునుప లేందాయనే ।; యుగ్రఫాలాగ్నిం దూలినలోక మెల్లం దొఃల్లింటిపగది తే. శౌరి యఘటితఘటనా వి।వహారిహారి, యేమి గావింపంగానేరం 1డామహాత్ముం

డసదృశచరిక్రు నినుంబుత్రుండనక కినుక, గిరిశఫాలాగ్నిం బడ నుపే॥క్షించెంగాక.

అ. అఘటితఘటనావిహారహారి =పొందింపంబడని కార్యముయొక్క పొందించునట్టి సామర్ధముచేత ఒప్పుచున్న వాండయిన, శౌరి=విష్టువు, మోహక...త్రాణమునకుః -మోహక =వంచనకారియైన, గ్రాహ=మొసలిచేత, సం(గ్రస్త=లెస్సగా (గ్రహింపంబడిన, సామజ=ఏనుగుయొక్క-గజేంద్రునియొక్క పరిత్రాణమునకుజ =కాపాడుటకు, మునుపలేండాయెనే=ముందువడండయ్యెనా? ముందుగా సమర్భుం డు కాకపోయెనా యనుట. మనుజాశనునిజ =మనుష్యునాహారించు హిరణ్యకశిపుని, చీరి=బీల్చి, అనఘనిష్టాయుక్తుః =కల్మషములేనిభక్తి ప్రపత్తినిష్టతోడంగూడినవాండయిన, ఆత్మభక్తుక =తనభక్తుం డయిన ప్రహ్లాదుని, మనుపలేండాయెనె =బ్రతికింపంజాలకపోయినాందా!

పృథ్వీ...తరులజ =బ్రాహ్మణ కుమారునియొక్క వెడలిపోయినప్రాణవాయువులను, పెనుప లేండాయనే=తిరిగి కానసాంగునట్లుచేయక పోయెనా! పెనుప యనుటకు తిరిగి పెనవేయంజాలకపోయె నాయని కొందఅర్ధముచేసెదరుగాని యదిపెనపలేండాయెనేయని యుండవలయును. ఉత్వమధ్య ములగు 'మనుప” ఇత్యాదుల కది సజాతీయము కాకపోవును గాన త్యాజ్యము-ఇటమృతినొందిన బ్రాహ్మణ కుమారుని మరల (బ్రతికింపజాలకపోయెనా యనుట. ఉగ్రఫలాగ్నిక =రుద్రునియొక్క నొసటి(కంటి) నిప్పుచేత-అనంగా ('ప్రలయాగ్నిచేత, తూలినలోకమెల్లజ =నశించిపోయిన జగము నంతయు,” తొల్లింటిపగిదిణ =మునుపటివిధమున, ఉనుప లేండాయెనే=ఉండునట్లు చేయకపోయెనా

460 వసుచరిత్రము ఏమిగావింపం గానేరండు =వమిచేయంజాలందు-వదియైనను జేయంగలండనుట కనుక అతండు, అసదృశచరిత్రుజ =నీకు సాటిగాని నడవడి గలవాండయిన, నిను, పుత్రుండనక, కినుకణ =కోపముచేత, గిరిశఫాలాగ్నిజ =రుద్రుని కంటిమంటయందు, పదడ॥ =పడంగా, ఉపేక్షించెంగాక =ఊరకుందెనేకాని లేనిచో నిన్ను బాగుపఖుపండాయని తాత్పర్యము.

ఇందుం బ్రధమపాదమున గజేంద్రమోక్షణమును, రెండవదానియందు '్రహ్హాదచరిత్రమును మూం డవదానియందు శ్రీరాముండుగాని కృష్ణుండుగాని బ్రాహ్మణమృతపుత్రునకుం బ్రాణదానము సేయుటయు ననుసంధిపంబడినది. ఇది అక్కిలి ప్రాససీనము అలం. ఉగ్రేక్ష తే. అనుచు ననవింటిపెనుదంట । నాదరాని

గెంటసము లాడి మజీయు న మృ్మంటమారిం

గలయ నెక్కించుకొనివచ్చుఃుమలయ నగ భు

జంగవిషదిగ్ధపవనుపైం 1 జలము వొడమ. శ్తేశ్షే

అ. ననవింటిపెనుదంట౯ =పూవిలుగల గొప్పధూర్తుని-మన్మధుని, ఆడరానిగెంటసములు =చెప్పం దగని కంటసపుమాటలు, అమ్మంటమారిః =కోపస్వభావుండయిన యామన్మదుని, కలయఃజ =అంతటను, మలయనగ...వనుపైః =మలయ పర్వతమందలి పాములయొక్క విషముచేత, పూయంబడిన గాభలిమోం ద=మలయమారుతముమోింద, చలము పొడమ॥ హరముపుట్టంగా-మాంది కన్వయము.

తనంటనే 'మలయ... దిగ్భుండు.” అంతటితోంబోక 'మంటమారి'...వచ్చువాండు కావుననే చలము మలయపర్వతమందలి గందపు(షమ్రాంకులకు పాములు పెనంగొనుట ప్రసిద్ధము. పామునకు గాలి యాహారముగాన దానివిషముతోడ గాలికి సంబంధము చెప్పంబడినది. అలం. కావ్యలింగము. ఆ. విరియుంగువలయంబు | విధిపదంబుచలించు, నెసంగు భువనభంగ[మావు వాలయ

మలయవలదు పవన । జలదవేణికలపై, మలయవలదుపవన।1వలయభవన. త్తేస్‌

అ. మలయ...భవన-=-మలయ =గందపుగొందను, వలత్‌=చుట్టియున్ను ఉపవన=తోంటల యొక్క వలయ=సమూహమే, భవన =ఇల్లుగాగలవాండయిన, పవన=గాలి-యలయమారుతమాయనుట. ఈవు, పొలయజ =వీచినమాత్రముననే కువలయంబు=భూమందలము, విరియుక =అవసిపోవును (కలువ వికసించుచున్నదని భావము) విధిపదంబు=బ్రహ్మకు స్థానమయిన సత్యలోకము, చలించును, (బహ్మకు పట్టయిన తామర చలించుచున్నదని భావము) భువనభంగము =(భువనమనంగా లోకమును జలమును, భంగమనంగా ప్రలయమును అలయును) లోకప్రలయము గలుగును. (జలమునలలు అకిశయించునని భావము.) కాంబట్టి, జలదవేణికలపైక =మబ్బులవంటి జడలుగల పడంతుల మింద, మలయవలదు= విసరవలదు.

జలదవేణికలు-జలదములు నీకాంగదుగునుక నట్టివేణికలుగలవారును నీకాంగలేరని యాశయము. భూలోకమవియుటయే కష్టము, అంతకంటె చిరశాశ్వతమైన సత్యలోకముగూడ చలించుట మజటీంతకష్టము. సమస్తలోకమయమైన పప్రపంచమునకే ప్రలయమువచ్చుట మిక్కిలియుం గష్టమని యారూఢిం దెలియునది. అలం. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము.

ఉ. కీలియు నీవుంగూడి యుడిఃకింతురు లోకమటంచు నెప్పుడుణ

మూలలవైచె మిమ్ము నలు;మోముల వే ల్పటువైచినం జనం

చతుర్థాశ్వాసము 461 జాలక హవ్యవాహనుని। సంగతినుండి జగంబు గాలుపం గాలుపదంబు చేరితి ప్రకంపన నీ వనుకంప చాలమిన్‌. శే

అ. ప్రకంపన=(లోకమును)మిక్సిలి కంపింపంజేయువాండా-వాయూ అనుట. ఇది సాభిప్రాయము. కీలయు౬ =అగ్నియు, నీవును, కూడి లోకముజ, ఉడికింతురు, అటంచుక, నలుమోములవేల్పు=చతుర్ముఖబ్రహ్మ, ఎప్పుడుణ =ఎల్లప్పుడును, మూలల వైచెజ =మూలలయందు- అనంగా ఈమూలనొక రామూలనొకరుగాం బడవైచెనని యర్థము. (వాయవ్యాగ్నేయ కోణములం దుంచినాండని భావము.) అటువైచినణ =అట్లు పడవైచినప్పటికిని, నీవు, చనంజాలక=ఒకరి నొకరెడం బాసిపోలేక, హవ్యవాహనునిసంగతి౬ =అగ్నిహోత్రునిపొత్తున, ఉండి, జగంబు౯, కనికరములేమింజేసి చేరితివని యర్థము. వాయు వగ్నిసఖుండనియు, యమునిదిక్కయిన దక్షిణమునుండి పుట్టుచునస్తవి దనియును భావము.

(బ్రహ్మనియమమును గూడ నతిక్రమించి ధౌర్యము చేయుదువని యిట తాత్పర్యము. 'అనుకంప చాలమి”* కాలుపదంబుం చేరుటకు గారణము. కాలునికింూడ ననుకంప లేదుగదా. మూలం బడియుండుటయును లోకోక్తినుండి మూలలవైచుట యున్నీతమయినది. వాయువుచేత నగ్ని మజిమటి ప్రజ్వరిల్లుట ననుసంధించునది. అలం. ఉత్రేక్షలు రెండు.

క. గోలలనావల్లభుండిది, గో లలనల యుసులువోసి । కొందు వని వనీ

బాలానిల నిను మెసవం, గాలాహికి నేండ్లు వేయు । గావించె వెసన్‌. శ్తే

అ. గోలలనావల్లభుండు-(స్వర్లేషు పశువాగ్వజదిజ్నేత్ర ఘృణిభూజలే! లక్ష్యదృష్ణోః ప్రీయాం పుంసి గౌకి అనునట్లు గోవనంగా వాక్కు వాక్కు వనితప్రియుండు=బ్రహ్మ, ఇదిగోక, లలనల =స్రీలయొక్క ఉసులు పోసికొందువు=ప్రాణములను బుచ్చుకొనుచున్నావు. అని, వనీ బాల+అనిలజవనసంబంధియైన లేంతగాడ్చా-అనంగా మలయమారుతమా, నిను, మెసవః =తినుటకు, కాలాహికి౯ =కాలసర్పమునకు, వెసణ =యుక్తమగునట్లుగా, ఏండ్లు వేయుజ కావించెజ =వేయిసంవత్సరముల యాయువు గలిగించెను- అనంగా వేయేండ్లుగా సర్పములు పట్టితినుచున్నప్పటికిని నశింపకయున్నావు గనుక నీబ్రతుకు మిక్కిలి మొండిబ్రతుకుగదా యని భావము. 'గృధ్రోలూక శుకధ్వాంక్షసర్పాణాంతు సహ'్రకమ్‌" అని యున్నది గనుక పామునకు నాయువు వేయేండ్లనుట ప్రసిద్ధము. అలం. ఉ్రేక్ష

మ. అమితోల్లాసి పలాశవృత్తివయి బా;ల్యావస్థం గొల్హాడి తౌ

సుమనస్సంపద నింక నీ వతనువి।స్ఫూర్తిజ విజ్బంభింప లో కము ధూలిం జనదే ప్రభంజన రమా[కాంతుం డనంతావతా ర మహాయత్నము పూనికాని నినుం దీ![ర్పంజాలం డల్చ్బంబునన్‌. న!

అ. (ప్రభంజన =వాయూ-మిక్కిలి భంజించువాండని వ్యుతృ్పత్తిచే సాఖిప్రాయుము. అమిత... వృత్తివి-అమిత =మితిలేనట్లుగా, ఉల్లాని =వికానమును బొందిన, వలాళివృత్తివి =రాక్షసవర్తనము, గలవాందవు, అయి, బాల్యావన్ట£ = విన్ననాండే నుమననస్సంవద౬౯ = దేవతలయొక్క సంపత్తిని, కొల్లలాడితిబె=చూజగొంటివి భళా యని యర్థము. 'పలాళీ వృక్షరక్షసోః వి.

462 వసుచరిత్రము రాక్షసునియందును, వృక్షమందును. సుమనశ్శబ్దము 'సుమనాః, పుష్పమాలత్యోస్తీదశే కోవిదేపిచ” వి. అని దేవతలయందును బుపష్పములందును వర్తించును గనుక పిన్న గాడ్పు వృక్షములందలి వర్తనముగలదై పుష్పసంపదను గొల్లలాడును అనంగా పువ్వులను రాల్చునని భావము.) ఇంక =ఇంకమిాంద, నీవు అతను విస్ఫూర్తి౯ -విజ్బంభింప౯ =మిక్కుటమయిన స్ఫురణచే-అనంగా '్రాధత్వముచే -విజ్ఞవీంగితివేని, లోకము, ధూలింజనదే=దుమ్మయి యెగిరిపొదా యని యర్థము (అతనుందనంగా మన్మథుండు గనుక మన్మథవిస్ఫూర్తిచే నీవు చెలరేంగితివేని, లోకమంతయు వ్యాకుల మగుననిభావము. బాలవాయువు మన్మథోద్దీపకముగాం జెలంగుట నిట యాశయము-అతను విస్ఫూర్తిననంగా=తను(దేహ) స్ఫూర్తిలేమిచేత విజ్బంభించుచున్నదనియు, లోకము ధూలింజనుట యనంగా పెద్దగాలి విసరి యంతటను దుమ్ము గప్పుచున్నదనియు వాయుస్వభావ పరముగాంజెప్పవలయును. ) రమాకాంతుందు =విష్ణుదేవుండు, అనంతావతార మహాయత్నము పూనికాని=అసంఖ్యములయిన యవతారముల యొక్క మిక్కుటమయిన (ప్రయత్నమును వహించిన మోందటంగాని, అల్పంబునఃజ =కొంచెమున, నిను , తీర్చంజాలం డు=సంహరింపలేండని యర్థము. '*(శేషోఇ౬ నన్తః) అన్నట్లు ఆదిశేషావతారము దాల్సిగాని నినుం దుదముట్టింప లేండాయెనని భావము. శేషుండు సహ(స్రముఖుందని సాభిప్రాయము: అలం. న్లేషము. పసితనముననే రాక్షసవృత్తివై దేవతల సంపదనెల్లం గొల్లలాడితివి ఇంకం బెద్దపెరింగి చెలరేం గితివో జగము దుమ్మువమ్మయిపోవందా. ఇంక శ్రీవిష్ణువు నిన్నుం దుదముట్టించుటకై పెక్కులవతారము లెత్తవలసి వచ్చునని యర్థము. రాక్షసులు దేవతలను బాధించుటయు వారి యుపద్రవ ముడుపుటకై విష్ణువవతారము లెత్తుటయును ప్రసిద్ధములు. లేంతగాడ్పు పూచి కాచియున్న చెట్లగుంపులపయిని బొలసి వువ్వుల రాల్చుటయు మిక్కుటముగాం బెరింగి చిమ్మరేంగినచోలోకమంతయు నాకులపడుటయు, వాయువునకు దేహస్ఫూర్తిలేమియు, మిక్కిలి చిమ్మరేంగినచో భూమ్యాకాశములందు దుమ్ము మిక్సిలి (గ్రమ్ముటయు, సర్పము వాయువును భక్షించుటయుం (బ్రకటములు. క. చలదలఘు చటులకీలా, హలహలమున నఖిలభువన।హరణకక్రీదా హలహలిక వెలయు బలియుని, గలయం బవమాన నీవ । కాంచితివి గదా. త్త అ. పవమాన=వాయూ, నీవ=నీవే, చల... మలమునక£ -చలత్‌=చలించుచున్న అలఘు= గొప్పవయిన, చటుల=వేండ్రములు నయిన, కీలా=జ్వాలికలనెడు, హలహలమునక =కాలకూటము చేత-(హలాహలో హలహలో హాలహాల ఇతి శ్రుతః అ) అఖిల... హలికజ -అభిలభువన =సమస్తలోకముల యొక్క హరణక్రీడా=సంహరించెడి ఆటటయందలి, హలహలికజ =తొట్రుపాటుచేత, వెలయు బలియునిః =్రకాశించుచున్న బలవంతుని-అనంగా ప్రళయాగ్గ్నిని, కలయ =కూడుకొను నట్టులుగా, లేక యంతటను గలయు నట్లుగా, నీవకాంచితివి గదా. నీవే కంటివిగదాయని యర్థము. వాయువువలన నగ్నిపుట్టెనని శుతియున్నది గనుక నగ్నిని వాయుకుమారునింగా జెప్పినాండు-ప్రలయాగ్నికిం గన్నతండ్రివిగాన దానికంటెం (గ్రూరుండవనిభావము. చ. నిబిడతమోనుబంధ మహఃనీయమహామహిజాతమైత్రిమైం బ్రబలు శనైశ్చరుండ వతి।పాంసుల నీ వింక భీకరాకృతిం గబళము గొందుగాక త్రిజుగంబు వడంక బెడంక నిత్తువే యబలల జీవనానిలము | లన్నియు నారుషకేతుసంగతిన్‌. త్‌0

చతుర్థాశ్వాసము 463 అ. అతిపాంసుల=మిక్కిలి పాపాత్ముండా-(పాంసువులచే-అనంగా దుమ్ములతోంగూడిన వాం డాయని భావము) నీవు, నిబిడ...మైత్రిమై౯ణ -నివిడ=ఎడతెగని, తమః=రాహువుయొక్క అనుబంధ= సాంగత్యముచేత, మహనీయ =మిక్కిలియొప్పుచున్న, మహత్‌=ఆధికుండయిన మహిజాత=భూపుత్రుం డయిన యంగారకునియొక్క మైత్రిమై౯ =చెలిమిచేత, ప్రబలు శనైశ్చరుండవు= అతిశయించుచున్న శని(గ్రహమవని యర్థము. (నిబిడతమః+అనుబంధ=దట్టమయిన చీంకటితోడి కూడికచేత, మహనీయ =గొప్పలయిన, మహామపొజాత=పెనుమాంకులయొక్క మై(త్రిః =సంబంధముచేత, 'ప్రబలు=ప్రబలుచున్న, శనైశ్చరుండవు =మెల్లగాచరించువాందవు. పెనుమ్రాంకు లడ్డ పడుటచే మందముగా వీచువాండవనిభావము. ) ఇంక£, భీకరాకృతిక =భయంకరమయిన రూపముచేత, అ రుషకేతుసంగతి౯ =మిమీనమందున్న కేతుగ్రహసాంగత్యమువలన ననియర్థము. (రుషకేతుం డనంగా చేంపపడగగాం గల మన్మధుండు-మన్మధునితోడి కూడికవలన ననిభావము. ) త్రిజగంబువడంక£ =మూండులోకములును గంపించునట్లుగా, అబలల జీవనానిలములన్నియుజ =స్త్రీల ప్రాణవాయువుల నన్నింటిని, కబలము గొందుగాక=(మ్రింగుదువేకాని, బెడంకనిత్తువే =బెణికిపోనిత్తువా-అనంగా తొలంగిపోనిత్తువా యనుట. రాహువు నర్పము. అనిలమును భక్షించునది. అట్టిదానితోడి సంగతిగల నీవు స్త్రీల 'ప్రాణానిలములను విడిచిపుత్తువా యనుట. నిబిడ...మైత్రిమైక =పెనుమ్రాంకులు మిక్కుటమయిన చీం కటి గ్రమ్ముకొనంగా మథింతపెద్దవిగాం గానిపించుట ప్రసిద్ధము. శనైశ్చరుండు'-మందగామి చెట్లపయిం బొలయునపుడు. “అతిపాంసుల'-మిక్కిలిదు మ్మెగనెత్తి భీకరాకృతిం జెలరేంగునపుడో 'త్రిజగంబును గబలముగొనుటి మజియు రుషము జీవనమును (జలమును)గలంచునది. సర్పము అనిలమును భక్షించునది. అట్టి రుషమునందుంగల కేతువుతోను సర్బ్పరూపముగల రాహువుతోను గూడినపుడు స్త్రీల జీవనానిలములను బెడంకనిత్తువా యని యాశయము ధ్వనించెడిని. మజియు, 'క్రూరా భాను తమశ్శ్ళనిధ్వజకుజాః అను కాలామృతోక్తినిబట్టి నిచట పాపగ్రహకూటము గలుగనట్లుగాం జెప్పినాం డు. అలం. పరికరము, కావ్యలింగము, రత్నావలియును. క. అని వనిత నాలిగాలిం, గనలుచు బోనాడి తుహిన । కరకిరణర్వురి౯ మునుంగం జనం జెలులు గని హా, యని వనరుచు నడ్డగింప।నతిశోకమునన్‌. అ. అని, వనిత=గిరిక, నాలిగాలిక =కుటిలమయిన మందమారుతమును, కనలుచు2 =కోపిం చుచు-కోపముతో, పోనాడి=నిందించి, తుహినకరకిరణరురిక =చంద్రునివెన్నెలలవెల్లువయందు, మునుంగక్‌ చన =మునుంగవలయునని పోవంగా, చెలులు, కని, హా, అని వనరుచుజ ఇవిచారపడుచు, "అడ్డగింప౯ =వారింపంగా అతిశోకమునః =మిక్కుటమయిన దుఃఖముతో-మింది కన్వయము. శా. అఆ జాబిల్లివెలుంగువెల్లికల దాఃయః లేక రాకానిశా రాజశ్రీసఖ మైనమోమునం ఐటా!గ్రం బొత్తి యెల్లెత్తి యా రాజీవానన యేద్చె గిన్నరవధూ। రాజత్మరాంభోజకాం భోజీమేళవిపంచికారవసుధా।ః పూరంబు తోరంబుగాన్‌. ర్‌2 అ. రాజీవానన=తామరవంటి మొగముగలది-గిరిక, ఆజాబిల్లి..కల౯ ...=ఆచంద్రుని కిరణ(ప్రవామములను, డాయ లేక = తలిసిపోంజాలక, రాకా నిశారాజ శ్రీసఖము = పున్నమనాంటి

4ద4 వసుచరిత్రము చంద్రునియొక్క శోభకు చెలి-అనంగా రాకాచంద్రునివలె శోభిల్లుచున్నది. ఐన మోమున£ , పటాగ్రంబి= పైటకొంగు, ఒత్తి=హత్తించుకొని, ఎల్లెత్తి=పెద్దగొంతుచేసికొని, కిన్నర... పూరంబు -కిన్నరవధూ =కిన్నర ప్రీలయొక్క రాజత్‌=ప్రకాశించుచున్న కరాంభోజ=చేందమ్ములయందలి, కాంభోజీమేళ=కాంబోదిరాగ మేళముతోంగూడిన, విపంచికారవ=వీణాధ్వనియనెడు, సుధాపూరంబు=అమృతపు ప్రవాహము, తోరంబుగాజ =విస్తరించునట్లుగా-అనంగా కిన్నర స్త్రీలు కాంబోదిరాగమును మేళవించి వాయించు వీణియరవళికి సాటియగునట్లుగా, ఏద్చెను. కాంభోదిరాగము దీనస్వరమగుట తెల్లము. ఇటం గరుణాత్మక వియోగశృ్ళంగారమును జెప్పినాం డు. ఇందులకు నరసరాజీయము. “వనిత పరోక్షంబునం బతి, యును టైయుని పరోక్షమునం బ యోజాక్షియురో దనమెనరించుట వర్ణిం, చినం గరుణాత్మకవియోగ శృంగార మగుక.” ఉ. అప్పుడు ముద్దరాలిం జెలు!లక్కునం జేర్చి ముఖాబ్ద మెత్తి క౯ జెప్పల బాప్పముల్‌ దుడిచి | లేపె నృపాలుందు గారవింప నీ వొప్పులకుప్పవై సిరుల | నొందెద వేటికిం గుందెదమ్మ మా యప్పవుగా మదిం దలంప।కమ్మ వినూతననాహసంబులన్‌. ర్‌కి అ. చెలులు =చెలికత్తెలు, అప్పుడు ముద్దరాలిణ =గిరికను, అక్కునంజేర్చి=కౌంగిలించుకొని, ముఖాబ్దము ఎత్తి=వంచుకొన్న మొగముపయికెత్తి, కణ టెప్పల బాప్పముల్‌తుడిచి, టేపె=నేండులేదు టీపటిదినమే, నృపాలుండు=వసురాజు, గారవింపక =మన్నింపంగా. నీవు, ఒప్పులకుప్పవై= ఒప్పిదలములరాశివై-అనంగా సకలశుభములకు నాస్పదురాలివై, సిరుల =సంపదలను, ఒందెదవు, కాంబట్టి, ఏటికి౯, కుందెదమ్మ=విచారపడుచున్నావమ్మా, మాయప్పవుగా=మాయమ్మవుగా, ఇది యత్యంత(డ్రేమచేతం బలికెడిమాట. వినూతన సాహసంబుల౯ =క్రాత్తక్రాత్తలగు తెగువలను-అనంగా మరణోద్యోగములను, మది౯, తలంపకమ్మ=తలంచుకొనవలదమ్మా. మనస్సునందేని తలంపకు మనుచో నింకంజేయుటవలదని చెప్పవలయునా యని భావము. చ, అని మన సూర నూరడిల । నాడి యయో మన మంజువాణియుం జని తదవయ్యె నేమిటికి । జూ గొనరించెనొకో నగేంద్రనం దనమది కొందలం బెణుంగ!దా తగదా పగదాయ వెన్నెలణ మునింగెడిబాల నెత్తి నయ।ముం బ్రియముణ దయ మున్నగాంగనన్‌. ర్‌ అ. అని, మనసు, ఊరఃణ =మనసు ఆశయూరునట్లుగా, ఊరడిలణ ఆడి=ఊరటంబొందునట్లుగొం జెప్పి, మనమంజువాణియును, చని, తడవయ్యెను=చాలసేవయ్యెను. ఏమటికిణ , జాగు=ఆలస్యము ఒనరించెనాకో=చేసెనో, నగేంద్ర...దలంబు=గిరిక మనసు తల్లదపాటును, ఎజఖుంగదా=తను గుజుతెలుం గదా, పగదాయవెన్నెలజ =శత్రువయిన వెన్నెలయందు, మునింగెడుబాలను, గిరికను, ఎత్తి నయముః౯ =నయమును-మెత్తందనమును లేక మెలుపును, ప్రియము॥౯ =హితవును, దయ=దయయు, మున్నుగాజ్‌ =ముందు6 గలుగంగా. నయాదులను బురస్మరించుకొని యనుట, కనజ తగదా=చూచుటకు. దగినదిగాదా. మింది కన్వయము. శా. ఎట్టో కా కని యన్నులన్నిదెసలః వీక్షింప నప్పట్టునం బుట్టుంగెంపున నింపుమోలు రవిపెం[పుం బెంపి దట్టంపు గెం

చతుర్థాశ్వాసము 465 బట్టుం బుట్టమురంగు నింగిరమ కాఃపాదించు దివ్యప్రభా దట్టం బొక్కటి పుట్టెం గట్టెదుర సం[ధ్యాలక్ష్మికిం జుట్ట మై. ర్‌త్‌ అ అన్నులు స్త్రీలు -గిరిక చెలికత్తెలు ఎట్టోకాక అని=ఇంకనేమియో తోంచలేదని-లేకమంజువాణి రాదయ్యె నేమో కాని యని, అన్ని దెసలః, వీక్షింపక =చూచుచుండంగా, అప్పట్టునణ =ఆసమయమందు, పుట్టుంగెంపునణ =ఉదయకాలపు ఎల్జందనముచేత, ఇంపుమోజఖ=మనోహరమగుచున్న్మ రవి=సూర్యుని యొక్క పెంపు౯ =అతిశయత్వమును, పెంపి=పోంగొట్టి -అనంగా నిరసించి, దట్టంపుకెంబట్టుం బుట్టము రంగు=దట్టమయిన యొజ్ఞ పట్టుచీరయొక్క దాలు, నింగిరమకు౯ =ఆకాశలక్షికి, ఆపాదించు దివ్యప్రభా ధట్టంబు=కలిగించు దివ్యమయిన కాంతి సమూహము, సంధ్యాలక్ష్మికి=సంధ్యారక్తిమ సంపత్తికి, చుట్టమై- అనంగా సంజకెంజాయకు సాటియై, కట్టెదురణ =సూటిగా నెట్టయెదుట, పుట్టె =ప్రొడమెను-కనుపట్టె ననుట. నింగియొక్క రమను జెప్పుట దివ్యప్రభా ధట్టమును గెంబట్టుచీరంగా నలవరించినందులకు. ఈ ప్రభాధట్టము వసురాజుపద్మరాగ ముద్రాంగులీయకప్రభ యని మిందిపద్యమునం దెలియునది. సీ. ఇది తమ్మికంటిపై నీసడించిన నిశా, ధవుం తోలు లోకబాం[ధవుని పొడుపు పొదుపుగా దిది తల్లి । పదంతి కెత్తంగం దెచ్చు, రక్తరాజీవనీ। రాజనార్చి యర్చి గాదిది సహ।జానురక్తి నగాత్మ, జను (బ్రోవం గదియు నో[షధులచాయ చాయ గా దిది కూంతు[చంద మారయవచ్చు, కోలాహలుని రక్త।కూటదీప్తి తే. దీప్తిమాత్రంబుగాదిది!దివ్యధామ, మనుచుం జెలులాడు కొనవచ్చె![నంతనానృ పార్చితనవాబ్ద రాగము[ద్రాంగులీయ, రంజితాత్మీయ పాణియై।; మంజువాణి. 56 అ చెలులుగిరిక చెలికత్తెలు, ఇది=ఈకనంబడుచున్న యెటుపు, తమ్మికంటిపై౯ =తామరల వంటి కన్నులుగల గిరికపై, ఈసడించిన=విరోధించిన, నిశాధవుఖ =చంద్రుని, తోలు=ఐపలాయనము నొందించుచున్న, లోకబాంధవుని పొడుపు=సూర్యునియొక్క ఉదయము, ఇక్కడ “తమ్మికంటిలోకబాంధవి పదములు సాభిప్రాయములు. తమ్ములకుం బ్రియుండయి సూర్యునిచేత తమ్మికంటి రక్షణీయురాలనియు లోకములకు బంధువుగనుక ఆర్తజన రక్షణము' కర్తవ్యమనియు, ఆశయముచేత సాభిప్రాయము. పొడుపుగాదిది=ఇది సూర్యోదయముగాదు మఖేమనంగా, తల్లి =గిరికతల్లియైన శుక్తిమతి, పడంతికి౯ =గిరికకు, ఎత్తంగణ =నివాళించుటకై, తెచ్చురక్తరాజీవ నీరాజనార్చి=తీసికొని వచ్చుచున్న యెజ్జతామరల రూపమయిన ఆరతిదీప జ్వాలక. అర్చిగాదిది=ఇది యాజ్వాలికకాదు. సహజానురక్తిక =తోడయుట్టిన దానియందలి యనురాగముచేత ననియర్భము. (నహజమయిన రక్తిచేత ననిభావము.) నగాత్మజను=గిరికను-(ఇట నగాత్మజశబ్దముచే గిరికకు నోషధులకును సహజత్వము సమర్ధితము. ఓషధులును నగమునందుం బుట్టినవేకదా. ) ప్రోవజ =కాచుటక్రె, కదియు =దగ్గణుచున్నట్టి, ఓషధులచాయ= (సంజీవసంధానసావర్ద్వవిశల్య కరణులనెడు) ఓషధులయొక్క కాంతియో, దివ్యౌషధు లెజ్జంగా వెలుం గుననుట ప్రకటము. ఇందులకు 'జ్యోతిర్లతాప్రతానాతపంబొ” యని పసపెండకు సాటిగా మనుచరిత్రమున వర్ణితము. చాయగాదిది=ఇదిఓషథధుల కాంతిగాదు. కూంతుచందము=కుమారితయొక్క యునికి తెజుం గు, అరయ =విచారించుటకు, వచ్చు, కోలాహలుని, రక్తకూటదీప్తిఇలైరికధాతు మయయై యెజ్జగానున్న

466 వసుచరిత్రము శిఖరము కాంతి, దీప్తిమాత్రంబుగా దిది=ఇది సాధారణమైన కాంతిమాత్రముగాదు, దివ్యధామము=ఏదో దివ్యమైనయొక తేజస్సు, అనుచు౯, ఆడుకొనక =చెప్పుకొనుచుండగా, అంత, ఆన్ఫ...పాణియై- ఆవనురాజుచేత నియ్యుంబడిన, నవాబ్బరాగ =(కొత్తవ ద్మరాగషు కంవులతోంగూడిన, ముద్రాంగులీయ =ముద్రతోంగూడిన యుంగరముచేత, రంజిత=ప్రకాశించుచున్ను ఆత్మీయ పాణియై=తన చేయిగలదై, ముంజువాణి వచ్చెను. కాన మంజువాణిచేతనున్న వసురాజు పద్మరాగమణి యుంగరము దవ్వులవచ్చునవుడు, నూర్యునిపాదుపు కెంజాయగాను, మజియు6 దారసింపంగా శుక్తిమతి నివాళించుటకైన యెళజ్టదామరలడాలుగాను రూపించినాండు మజియు సమిపించుటచేత ఉపమాన భూతములయిన ఓషధులకు 'కదియు' ననియు కోలాహలునికి “వచ్చు” ననియు సామిప్యనిబంధకములు చెప్పంబడదెను. అలం. సందేహము క. వచ్చి వసురాజశేఖరుం, డిచ్చిన ముద్రిక లతాంగి । యెదుట నిడి చెలుల్‌

గ్రచ్చుకొని యడుగ నిట్లను, నచ్చేడియ తన యుదంత |) మాద్యంతంబున్‌. ర్‌?

అ. అచ్చేడియ=ఆగిరిక, వచ్చి, వసురాజశేఖరు6 డిచ్చిన ముద్రికను, లతాంగియెదుటక = గిరికముందట, ఇడి=ఉంచి, చెలుల్స్‌ గ్రుచ్చుకొని యదుగణ =క్రమ్ముకొని అడుగంగా, తన ఉదంతము ఆద్యంతంబు౯ =తనవృత్తాంతమంతటిని, (వార్తా ప్రవృత్తి రృత్తాంత ముదంతః అ. ) ఇట్లనుఖ =ఈలాగని పలికెను. ఉ. అమ్మనుజేంద్ర చంద్రుహృద।[య మ్మది యొట్టిదయో యొజింగి యీ

కొమ్మ మనమ్మునం గలుగు | కొందల మంతయుం దెల్సి రమ్ము పో

పొమ్మని మిరు వంపం బనిం । బూని పొలంతుకలార కార్యవే

గమ్మున నంబరోత్పతన।కౌశల మందితిం దళ్షణంబునన్‌. ఠ్‌8ి

అ. అమ్మనుజేంద్రచంద్రు=ఆవసురాజుయొక్క .. ఈకొమ్ము= ఈగిరికయొక్క,... పోపొమ్మని= పోపోఅని, పనింబూని=నియోగమును వహించి, పొలంతుకలార=చెలియలారా, కార్యవేగమ్మునక = పూనినపనియందలి త్వరచేత, తక్షణంబునక, అంబర+ఉత్పతన కౌశలము =అఆకాశమునకెగయు నేర్పును, అందితిని=పొందితిని, ఆకాశమార్గమున కెగసితి ననుట సీ. _బడివాయ కిల నగ1ప్రతతితో అివ్వన, నెగిరిన ట్రై తోంచు । మగువలార

పైపై సమిరణా[ర్భటి నింగి బోరన, నజచిన ట్రైతోంచు |నతివలార _

నిఖిలభూములు జవఃనిక వాప దారున, నెదిరిన తై తోంచు | నింతులార

చనంజనవెడందయై । శశిమేను గ్రక్కునం, బెరింగినటైై తోంచుం | దరుణులార తే. కొండ లచ్చనగండ్లయి । నిండుచెలువు, లెల్ల నద్దంపు బిబ్లలై । యేర్లుముత్తి

యంపుసరులై యరణ్యంపు।గుంపులెల్ల, నారులై తోంచుంబొడువున।నారులార. 5కి

అ. పొడువునక ఊర్జ్వ్యభాగమునం బోవుచున్నపుడు, మగువలారా=చెలియలారా, బడివా యక=వెంటనెడంబాయక, ఇల=భూమి, నగ(ప్రతతితోణ =పర్వత సమూహముతోంగూడ, అివ్వు న౯ =అతివేగముగా, ఎగిరనట్రైతోంచుక =మిందికెగసి వచ్చినట్లుగాం గనంబడును అతివలార=చెలు లార, పైపై౯ణ = మాందమాంద, సమిరణ ఆర్బటి౯ = వాయువుయొక్క ఆర్భాటముచేత - అనంగా వాయువుయొక్క బిట్టుతాంకుడుచేత, నింగి = ఆకాశము బోరనజ , అఅచినట్రైతోంచును. ఇంతు

చతుర్థాశ్వాసము 467 లార=చెలులార, నిఖిలభూములు=సమస్తగత్తులు, జవనిక వాంప౯ =తెరదీయంగానే దారున౯ ఎదిరినట్రై=తెప్పున నెదురుపడ్డట్లుగా, తరుణులార=చెలులార, చనజ చన =పోంగాపోంగా, శశి మేను=చంద్రునిదేహము, వెడదయై=విరివియై, గ్రక్క్మునః పెరింగినటైతోంచుక =ఆతిశీఘ్రముగా వృద్ధిం బొందినట్లు చూపట్టును. నారులార=చెలియలార, కొండలు, అచ్చనగండ్రయి=అచ్చనగాయ లంతలై అరణ్యంపు గుంపులు, నారులై=నాలుపోసినమొలక లంతలై, తోంచు౯. అల. స్వభావోక్తి చ. పురములు దుర్గముల్‌ శిబిరముల్‌ వెలిపేటలు నూళ్లు పల్లియల్‌

ధరపయిం గుప్పవోసినవి;ధంబున నేర్పడకున్మిం గొంతసే

పరయుటకై వినిశ్చలత।రాకృతి నుండి వసుక్షమాతలే

శ్వరు నగరీలలామకము । చాయం గనుంగొని సంభ్రమంబునన్‌. 60

అ. శిబిరముల్‌=సేనవిడిపట్టులును, వెలిపేటలు=పట్టణమునకు వెలువలనుండు 'పేటలును, ఊళ్లు=[గ్రామములు, ధరపయిః =భూమిమోంద, కుష్పవోసిన విధంబునక, ఏద్పడక ఉన్ని =రాశిపోసిన విధముగా నిది యదియని తెలియరాకుండుటచే, కొంతసేపు, అరయుటకై=విమర్శించుటకు, వినిశ్చలత రాకృతినుండి=కదలకుండి, వసు..చాయజ =వసురాజుయొక్క మేలయిన పట్టణము యొక్క జాదను, కనుంగొని, సంభ్రమంబున£ణ =(ఉద్దేశించిన కార్యమందలి) త్వరచేత మింది కన్వయము. సీ. పోవంబోవంగందోంచెంబురరమామకుటమా, ల్యంబులై భర్మహఃర్యధ్వజంబు

లేంగనేంగనెదిర్చె | గృహదేవతామౌళి, కలితాబ్దకళికలై ! కలశతతులు

చేరంజేరందలిర్చె । వీరలక్ష్మీవాస, వనజాతదళము లై | వప్రశిఖలు

చనంజనం దులకించె । జగతీసతీకాంచి, హారపర్వంబులై | తోరణంబు తే. లరుగ నరుగంగంజూపట్టె । సిరి యనంత, తనువులై మల్లఖురళికాభినయవాటి

కాకరితురంగశాలికా ! గంధవిపణి, కాముఖార్చితమణిపుత్రి[కాచయంబు, 601

అ. పోవ పోవణకణ = భూమికైదిగి పోంగాపోంగా, భర్మహర్య్య ధ్వజంబు=బంగారు మేడలమి6 ది టెక్కెములు, పురరమామకుటమాల్యంబులై=పురలక్ష్మియొక్క కిరటమందలి పూదండలో యన్నట్లుగొ, తోంచెక =కనుపట్టెను. ఏంగజ ఏంగణ =మథియు క్రిందికింబోంగాంబోంగా, కలశతతులు=గ్భృహోపరి భాగములందుండు కలశ సమూహములు, గృహ... కళికలై-గృహదేవతా =గృహాధిదేవతలయొక్క మౌళి=బెదలలయందు, కలిత=ఒప్పుచున్న అబ్బకళికలై =తామరమొగ్గలో యనునట్లుగా, ఎదిర్బెక =ఎదురుపడెను. చేర చేర =మజియు సమోపించిపోవంగా, వప్రశిఖలు =కోటకొమ్మలు (సానుప్రాకార యోర్వప్రః విశ్వ, 'శిఖాశిఖాయాం చూతాయాంజ్వాలాయామగ్ర మాత్రకే విశ్వ) వీర... దచళములై=వీరలక్ష్మికి ఉనికిపట్టులయిన తామరల రేకులతో యనునట్లుగా, తలిర్చెణ =చూడనొపెను.చనకా చనః =మథీయు దగ్గజిపోంగాపోంగా, తోరణంబులు=(తోరణోపస్టీ బహిద్వారమ్‌) బహిర్టారములు, జగతీ... పర్వంబులై. జగతీసతీ =ఐభూకాంతయొక్క కాంచి=మొలనూలియందలి, వారపర్వంబులై=వజగ్రంథులో యనునట్లుగా, తులకించెక =ప్రకాశించెను.

అరుగణ అరుగక =మటథతిమటి దగ్గణకుంబోంగా, మల్ల... చయంబు-మల్లఖురళికా=సాము గరిడీలయొక్కయు, అభినయవాటికా = నాటకశాలలయొక్కయు, కరితురంగశాలికా = ఏనుంగులయు

468 వసుచరిత్రము గుజ్జములయు శాలలయొక్కయు, గంధవిపణికా=జవాసన(ద్రవ్యములమ్మెదునంగడివీధులయొక్కయు, ముఖ=మొగదలలయందు, అర్పిత=నిలుపంబడిన, మణిపుత్రికాచయంబు =రతనపురంయబ్రతిమలయొక్క సమూహము, సిరియనంత తనువులై=లక్ష్మియొక్క లెక్కలేని మూర్తులో యనునట్లుగా,చూవట్టె౯ కానిపించెను. వజ(గ్రంధులనంగా వజ్రపుకట్లు. అల. రూపకోత్రేక్షలు

హర్మ్యములు వురలక్ష్మి కిరీటముంబోలుటకై భర్మమయములుగాం జెప్పంబడినవి. ఇట తోరణములనంగా మంగళతోరణములు, లేక బహిర్వారములు. అవి వజ్రమయములగుటచే భూసతిమొల నూలియం దందంద దాపంబడిన వజపుకట్లవలెం జెప్పినాందు. మణిపుత్రికలు మిక్కిలి చక్కందనము గలిగియు లెక్కలేకయు నుండుటచే వనజాత దళములుగాం జెప్పంబడినవి. మిక్కిలి పొడవయినవి మేడలపయి ధ్వజములు. వానికించిదప నందలి కలశములు, వానికింగొంత దిగుడుగా కోటకొమ్మలు, అంతకుం గొంతక్రిందుగా తోరణములు. వానికి దిగువగా సాముగరిడీలు మొదలగువానియందలి రతనపు బొమ్మలని తెలియునది. మల్లఖురళిక లనంగా సాముగరిడీలనుటకు, తే. బహువిరోధి మణిప్రభా । పల్లవాగ, మల్లసం[గ్రామ ఖురళికా మండలాయ

మాననానా పరిష్కార మహితగా(త్రి, మనుజపుత్రిక యాన్థాన మునకువచ్చె (శృ.౫ఆ.౫ప.) క. అందు ఘనసారమృగమద, చందన కాళ్మీరసార ।[సౌరభలహరీ

సందోహదోహదానిల, కందళి నుపశమితగగన।గమన(శ్రమ నై. 62

అ. అందు౯ =ఆపట్టణమందు, ఘన...కందళిఃణ ఘనసార =కర్పూరముయొక్కయు, మృగ మద=కస్తూరియొక్కయు, చందన =శ్రీగంధముయొక్కయు, కాళ్ళీర=కుంకుముపూ యొక్కయు, సార=మేలయిన, సౌరభ=పరిమళము యొక్క లహరీ =వెల్లువయొక్క సందోహ=సమూహమునకు, దోహద =ఉత్పాదక ద్రవ్యమయిన -అనంగా కర్పూరాదుల పరిమళమును బ్రకటింపంజేయుచున్న అనిలకందళి౯ =గాలిమొలకచేత-అనంగా పిన్నవాయువుచేత, ఉపశమిత=నివారింపంబడిన, గగనగమన (శ్రమనై=ఆకాశ గమనమునం బుట్టిన శ్రమగలదాననై, మాందికన్వయము.

గగనగమన(శమ ముపశమించుటకు హేతువు అనిలముయొక్క కందళిగాన;ు అదియును ఘనసారాది వాసనలతోం గూడినదిగావునను, వీచుగాలియందే ఘనసారాది వాసనలు గుబాళించుటను జెప్పుటచే పట్టనము మొన్న నిరతిశయమయిన భాగ్యసంపత్తియు, పురజనులభోగసమృద్ధియ) వ్యంజితములు. చ. అదె యిదె వింతనీద యని । యారెకు లూరక సంభ్రమింపంగాం

జెదరి కపోతముల్‌ గొణిగె । చేరక తారకవీథిం బాజంగా

నిదురందొఅంగి కేకిరమ।ణీ నివహంబు విధూత పక్ష మై

రొద లొదవింపంగా నొక శి;రోగ్భహపాళిక వ్రాలి యున్నెదన్‌. 68

అ. ఆరెకులు=తలారులు-గస్తు దిరిగెడువారలు-ఇది ఆరక్షక శబ్దభవము. '“అదెయిదె వింత నీడి అని, ఊరక = ఏమియులేకయె, సంభ్రమింపంగాజ = తొందరపడంగా, కపోతముల్‌ = పావురాలు,

చెదరి. కొణిగెచేరక = మనికిపట్టయిన చూరువట్లెకు రాక, తారకవీధిఃజ =ఆకాశమందు,

పాజంగాక్‌ =సంచరింపంగా, కేకిరమణీ నివహంబు = అండు నెమిళ్లసమూహము, నిదుర౯ తొాజంగి, విధూతపక్షమై =చలింపంజేయంబడిన జెక్కలుగలదై - జెక్కలు విదుర్చుచు ననుట. రొదలు

చతుర్థాశ్వాసము 469 ఒదవింపంగాణ =కలిగింపంగా, ఒక శిరోగ్భృహపాళికిణ = ఒకానొకమేడమింద ప్రదేశమందు, (వ్రాలియున్నెడ౯ణ -పయినుండి దిగియున్న సమయమునందు.

శిరోగగహమున వ్రాలుటచేతనే యందలి కొణిగయందలి పావురాలు కలగుండువడి చెదరుట. ఆండునెమిళ్లను ప్రీలు మేడలమాంద బెంచుట ప్రకటముగా కేకీరమణీ నివహ మిటచెప్పంబడినది. స్రీజనసంబంధమును బట్టి ఆందునెమిళ్లను గ్రహించుట. ఉ. సాలము యంత్రపీఠము వి;శాలకవాటికఘట్టనంబు దృ జ్మీలక మైందవామృతస।మేతపతాకిక జిహ్వా చంద్రికా జాలము భూతిపూంత నవచంద్ర శిలాంబువు లశ్రుధారగాం (బోలు ప్రశాంతఘోషమయి । పూర్ణసమాధిం జెలంగె నయ్యెడన్‌. ౮4 అ. ఇందు చప్పుడుడిగియున్న పట్టణమునకు సమాధిదశ వర్ణించుచున్నాందు-సాలము= 'ప్రాకారమే, యంత్రపీఠము=యంత్రమయమయిన పీఠము. విశాలక వాటికఘట్టనంబు=వెడలుపయిన తలుపుమూంతయే, దృక్‌ మాలనము=కనుమూంతయు, ఐందవ...పతాకిక-ఐందవ=చంద్రునివలనం బుట్టిన, అమృత =జలముతోడ-అనంగా మంచునీటితోడ, సమేత=కూడుకొన్న పతాకిక =ధ్వజమే, ఐందవ=సహ(స్రారకమలమందలి చంద్రమండలము వలన స్రవించిన, అమృత=అమృతముతోడ, సమేత= కూడిన, జిహ్వ=జిహ్వయును - ఐందవామృత సమేతము అనునది-పతాకికకును జివ్వాకును విశేషణము, చం(ద్రికాజాలము =వెన్నెల నమూవాము, భూతిపూంత=విబూది పూనికొనుట, నవచం(ద శిలాంబువులు=క్రొత్తవియగు చంద్రకాంతపు జాలనుండి తొరుంగుచున్న నీళ్లు, అథ్రుధారగాజ=ఆనంద బాప్పధారగా, (ప్రోలు=పట్టణము, (ప్రశాంతఘోషము =మిక్కిలి యడంగిన చప్పుడుగల-అడంగిన ప్రాణఘోషమనియు, ఐ, పూర్ణ సమాధిః నిండయిన లంబికాయోగ సమాధిచేత, అయ్యెడక =ఆనడి రేయియందు, చెలంగెజ =ఒప్పుచుందెను. సమాధియనంగా శబ్దాది విషయములయందు శ్రోత్రాదులు వర్తించువజకును గావించునది ధ్యానము. శాబ్దాదులనుండి బొత్తిగానివర్తించి మనస్సు ఆత్మతోలయించుట సమాధి. ఇందులకు “శబ్బాదీనాంచ తన్నాత్రా యావత్మర్ణాదిషుస్థితాః తావదేవకృతంధ్యానం స్యాత్సమాధిరతఃపరమ్‌ జలసైంధవ యోస్సామ్యం యధాభవతి యోగతః తధాత్మ మనసోరైక్యం సమాధి రిహభణ్యతే ! సమాధినిష్టుండు యంత్రపీరము వైచుకొని కన్నులు రెండు మూసికొని యానందబాప్పము దొరుంగ, ఏచప్పుడును లేక నిశ్చలుండై యుండుట నిట యనుసంధింపం బడెను. ఇదియె పూర్ణసమాధి. దీనిచే నర్ధరాత్ర మూహ్యము. అల. రూపక సంకీర్ణమైన ఉత్రేక్ష సీ. _పతిగకార్పితభుజాఃలతిక లై రతికేళి, యలపార్చ ముంగిళ్ల । మెలంగువారు నలిగి యేంగుచుం బ్రియుల్‌ | నిలిపిన నిజభుజం, గీభావ మేర్చడం । గెరలువారు వరు లౌండుకదకేంగం 1 బురుషభూమికంబూని, తెరువాంగి భంగింపందివురువారు రాకుమూరులయిండ్ల । కేకతంబునం దదా, ప్పులవెంట బుడిబుడిం ! బోవువారు తే. మదనమంత్ర రహస్యముల్‌ | సదనవలభి, నిభృత పారావతములకుఃనేర్చువారు నైన వెలయాండ్రచే నప్పు।రాధిరాజ, వేశవాటిక చూడ్చికి; వేదడ్మయొసంగె. 65

470 వసుచరిత్రము

అ. ఇందు వెలయాంద్రను వర్ణించుచున్నాండు - కొందలు. పతిగళార్చి...కలై=మగల (విటుల యొక్క కంరములందు ఉంపంబడిన తీంగలవంటి చేతులుగలవారై, రతికేళి యలపు=అలయికను, అర్చ౯ =తీర్చుకొనుటకు, ముంగిళ్లణ =ఇంటిముంగిళ్లయందు, కొందలు, అలిగియేగుచు =కోపించిపోవుచు, ప్రియుల్‌=గాదిలి విటులు, నిలిపినజ =పోవనీక యడ్డగింపంగా, నిజభుజంగీ భావము =(భుజంగియనం గా ఆండుసర్పమును విటకత్తెయును గనుక) తమ సర్పాంగన చేష్టయని యర్థము. తమవిటకత్తైెతనమని భావము (భుజంగో విటసర్పయోః అ. '“భావస్సత్తా స్వభావాభిప్రాయ చేష్టాత్మజన్మసు' అ. )ఏర్పడః, కెరలువారు=చిరాకుపడువారు-సర్పములనాంగిన చిరాకుపడుట సహజము. కొందటబు, వరులు=తమ ననుపుకాందడ్రు-అనంగా లంజెకాండ్రు, ఒండుకడకు౯, ఏంగ౯ =వేజొకస్తీతోడి సంభోగమునకై మజియొకచోటికిం బోవంగా, పురుషభూమిక౯ణ =(భూమికారచనాయాంస్యాన్మూర్య్యంతర పరిగ్రహే అని విశ్వము.) పురుషవేషమును, వూని=తాల్చి, తెరువాంగి=దారికాచి, భంగింపః తివురువారు=భంగపలుప వలెనని ఉద్యుక్తులయ్యెడు వారు, కొందలు, రాకుమారుల యిండ్లకుణ =రాజకుమారుల గృహములకు, ఏకతంబునఃజ =రహస్యముగా, తదాప్తలవెంట౯ =వారికిష్టులైనవారివెంబడిని, బుడిబుడిణ పోవువారు=తెప్పు తెప్పునం బోయెడువారు.

కొందజు, సదన...తములకు౯ -సదనవలభి=ఇంగ్ల చూరుపట్టెలయందు, నిభృత=చలింపకుండు నట్టి, పారావతములకు౯ =పావురాలకు, మదనమంటత్ర రహస్యముల్‌=మన్మధ మంత్రముల యొక్క రహస్యార్థములును, నేర్పువారును, ఐన వెలయాండ్రచే, అప్పురాధిరాజ వేశవాటిక=అపట్టణ (డ్రేష్ట్మముందలి బోగమువాడ, చూడ్చికిజ వేదృయొసంగెక =చూపులకు వేడుకపుట్టించెను. (వేశోవేశ్యా జనసమాశ్రయః

• అ.) అల. స్వభావోక్తి. సీ. కమనీయకౌముదీ।కాంతివారి వియోగ, గాధపాండిమపొత్తుం ।! గలయంబోలు

వలివెల్లు జొవెల్లు!వలు వారిమదన వ,హ్నిజ్వాలికలవేండి । నిగురంబోలుం

(బ్రతిహట్టరత్నదీ। పములు వారిదృగంశు, యమునోర్శ్మి మాలిక । నడంగంబోలు

యామికారభటీభ।[యంబు వారిమనోజ, భూవరాజ్ఞాసిద్ధిం ।; బొలయంబోలుం తే. బందువెనెలయనకయా!పయివిధూప, లాంబువనక యా(త్రోవర।త్నాంకురార్చు

లనకయామోంద నారెకు![లనకచనిరి, తరుణులాకకొందణవియెల్ల। నరసికొనుచు.

అ. కమనీయ కాముదీకాంతి=ఒప్పుచున్న వెన్నెల తెల్లనివెలుంగు, వారివియోగ గాఢ పాండిమపొత్తుక =ఆస్రీలయొక్క విరహమువలని దట్టమయిన తెలుపుతోడి కూటమిని, కలయంబోలు౯ =కూడియండంబోలును. వలివెల్గుజావెల్లువలు=చంద్రకాంత శిలలయొక్క (వెన్నెలచేతం గరంగి స్రవించిన) 'ప్రవాహములు, వారి మదనవహ్ని జ్వాలికలవేండిణ =ఆస్రీ మన్మథాగ్ని సెగలవేండ్రముచేత, ఇగురం బోలుక౯ =ఇగిరిపోయి యుండవచ్చును. ప్రతిహట్టరత్న దీపములు=ప్రతియంగడి వీధియందును గల రత్నమయములయిన దీపములు వారి=ఆస్రీయొక్క దృగంశు =దృష్టికాంతులనెడు, యమునోర్మిమాలిక౯ =యమునా జలతరంగంబుల బంతిచేత, అడంగంబోలు౯ =అడంగిపోయి యుండవచ్చును. యామికార భటీభయంబు=తలారుల యార్భాటమువలని భయము. వారి...సిద్ధిణ =ఆస్రీలమన్మధ మహారాజుయొక్క

్య ఆజ్జసిద్ధించుటచేత -మన్మథుండు రాజువలె ఆజ్ఞ చేయంగాననుట. పొలయంబోలు॥ =నశించి యుండవచ్చును. కనుకనే.

చతుర్థాశ్వాసము తే పండువెన్నెల, అనక, ఆపయి£౯ =అటమిందట, విధు+ఉపల అంబువు=చంద్రకాంతపుజాలనీరు, అనక, ఆత్రోవణ =ఆదారియందు, రత్నాంకుర అర్చులు=మొలకలవంటి రతనంపు దివ్వెల జ్వాలలు, అనక, ఆమాందజ,ఆరెకులు =తలారులు, అనక, ఒకకొందటు తరుణులు=ఎలప్రాయముగల కొందలు స్రీలు, అవియెల్లణ =ఆపండువెన్నెల మొదలయిన వానినన్నిటిని, అరసికొనుచుక =చూచుచు, చనిది=పోయిరి. కొందలు అంకుటాండ్రు, విటుల సంకేతమునుగూర్చి పోవునెడలం బండువెన్నెలయు, చంద్రకాంత పుజాల ముంపును, రత్నదీపముల కాంతులును, తలారుల యడవడియును విరుద్ధములయినను కామాతురత్వముచేత వానినెంతమాత్రము విచారింపక పోయిరని తాత్పర్యము. అల. ఉత్రేక్ష చ. హరిహయ సౌధసన్నిభము । లన్నియు నన్నియు నద్భుతాకృతుల్‌ హరితమణి ్రకల్పితము । లన్నియుంనన్నియు జిత్రకేతువుల్‌ హరిపద మార్గలంఘనము । లన్నియు నన్నియు హేమవప్రముల్‌ పురి భవనంబు లిందు నృష।వుంగవు మంగళధామ మెద్దియో. 67 అ. పురిభవనంబులు=పట్టణమందలి గృహములు, అన్నియుక =సమస్తమును, హరిహయ సౌధసన్నిభములు =ఇం(ద్రునిమేదతో సమానములయినవి, అన్నియుః, అద్భుతాకృతులు =ఆశ్చర్యకరమైన రూపముగలవి. అన్నియు౬, హరితమణి ప్రకల్పితములు=పచ్చలచే నిర్మింపబడినవి. అన్నియుక, చిత్రకేతువుల్‌=విచిత్రములయిన ధ్వజములుగలవి, అన్నియుః౯, హరిపదమార్గ లంఘనములు=ఆకాశ మార్గముయొక్క దాంటుటను గలవి. అన్నియు, హేమనప్రములు=బంగారు ప్రాకారములు గలవి. కాంబట్టి, ఇందు౯ =వీనిలో, నృపపుంగవు మంగళధామము=వసురాజు శుభాస్పదమయిన గృహము, ఎద్దియో. మిందికన్వయము. మ. అని చింతించుచు నొక్కధామమునకు॥ |! యక్షాంగనల్‌ పుష్మర ధ్వనితోం జారణకన్యకల్‌ చటులవా!గ్వైచిత్రితోం బన్నగాం గన లుద్యన్మణిదీపమాలికలతో | గంధర్వ కాంతల్‌ సుకం రనినాదాతిశయంబుతోం బ్రహరి చుట్టం గంటిం జిత్రంబుగాన్‌, 68 అ. ఒక్కధామమునకుజ =ఒకానొక యింటికి, యక్షాంగనల్‌=యక్షస్త్రీలు, పుష్కర ధ్వనితోణ = (పుష్మరం కరిహస్తాగ్రే వాద్యభాండ ముఖేజలే' అ.) పుష్క్మరమనెడి వాద్యభాండముతోను, చారణకన్యకల్‌ =చారణస్త్రీలు, చటులవాక్‌వైచిత్రితోక =పటుతరమైన వాక్య చమత్కారముతోడను, పన్నగాంగనలు= నాగకన్యకలు, ఉద్యన్మణిదీప మాలికలతో౯ = ప్రకాశించుచున్న రత్నదీప క్రేణులతోడ, గంధర్వకాంతల్‌= గంధర్వ స్రీలు, సుకంరనినాదాతిశయంబులతోక =మంచికంఠధ్వని పెంపుసొంపుతో - అనంగా పాటతోడను, ప్రహరి=అలంగము, చుట్టజ =తిరుగుచుండగా, చిత్రంబుగా౯ =ఆశ్చర్యమగునట్లుగా,కంటిక = చూచితిని ఇందు యక్షచారణపన్నగ గంధర్వకాంతలకుం తత్తదుచితవ్యాపారమును జెప్పినాండు అనంగా యక్షులకును వాద్యమును చారణులకును వాక్చటిమయు పన్నగులకు మణులును గంధర్వలకు గాంధర్వమును విశేషములు. ఇట దేవతాప్రీలు గొలుచుటకుం గారణము మోందం జెప్పుచున్నాండు. మ. నరలోకంబంట సిద్ధసాధ్యఫణి గం1ధర్వాంగనాసేవనా పరిపాకంబంట యెంతవింత యనుచుం । బల్మాలు వీక్షించి యే

472 వసుచరిత్రము సురరాడ్డత్త విమానచిత్రమహిమల్‌ ।; సూ యంచు నూహించి యా ధరణీనాధకులావతంసభవన। ద్వారంబుసేరం జనన్‌. 69 అ. నరలోకంబంట=లోకమువిచారింపంగా మనుష్యలోకమంట, సిద్ధ ..బంట=పరిచర్యవిచారిం పలా సిద్ధసాధ్యపన్నగ గంధర్వస్రీలయొక్క పరిచర్యాసిద్దియంట, ఎంతవింత =వమియాశ్చర్యము, అనుచు, చూచి అనంగా మనుష్యలోకమున దేవతాప్రీలు సేవసేయుట మిక్కిలి యద్భుతముగదా యనితలంచుచు ననుట, పల్మాలు వీక్షించి=మాటికింజూచి ఏ౯ =నేను, సురరాట్‌దత్త విమానచిత్రమహిమల్‌ సూ= దేవేంద్రునిచేత వసురాజునకీంబడిన దివ్యవినాముయొక్క యద్భుతమయిన ప్రభావములు సుమో. యని, ఊహించి=భావనచేసి, ఆధరణీనాధ కులావతంసభవనద్వారంబు =రాజకుల శ్రేష్టండయిన వసురాజుయొక్క గృహద్వారమును. సేరంజనః =దగ్గరిపోవంగా. దేవతాస్రీలు గొలుచుటకు హేతువది దేవేంద్రదత్తమగుట. అట్టిదిగావుననే యది వసురాజు గృహమని యిందు గృహములలో వసురాజు గృహమును గుజుతెలుంగుటకు సాధనము సవరించుట తెలియునది. క. దానాగతరసికాళి స, దానాహతగీతి చెవులనంటంగ నిదురల్‌ పూనని ఐబహిరంతరవీ, రానేకపరాజు యచట । నచ్చెరు వాసంగెన్‌. తాం అ. దాన...ళి-దాన=మదజలముకొజకు - మదజలమును అనుటకు, ఆగత=వచ్చిన, రసిక= సరసములయిన, అళి=తుమ్మెదలయొక్క సదా+అనాహత=ఎప్పుడును ఎడతెగని, గీతి=రుంకార ధ్వనియని యర్థము. -(దాన =అర్ధప్రదానముకాఅకు, ఆగత=వచ్చిన, రసికాళి=రసికజన సమూహము యొక్క సదా అనాహత =సంతతమును గొట్టుపడకయున్న గీతి=గానస్వరమని యర్హ్జాంతరము. ) చెవుల౯ అంటంగ౬ ఎచెవిసోంకంగా, నిదురుల్‌, పూనని=నిద్రింపకున్నట్టి, బహిరంతరవీర+అనేకపరాజి= బయటను లోపలనునున్న మదించిన యేనుంగులసమూహమని యర్థము (నిదురింపకున్న-జాగరూకులై యున్న్వబయటిలోపట వీరశ్రేషస్టమూహమని యర్జాంతరము. ) ఇట ఢేష్టవాచి యగునాగ శబ్దమునకుం బర్యాయమయిన అనేకపశబ్బమునకు శ్రేష్టవాచకము సమర్ధించుకొనునది. అచటక౯ =ఆ పట్టణమందు, అచ్చెరువు ఒసంగ౯ =ఆశ్చర్యమును బుట్టించెను. మదజలమునకు మూంగి రుంకారములుసేయు తుమ్మెదలరొదలకు నిదురింపకున్న మదపుటేనుం గుల సమూహము లాశ్చర్యము గలిగించెననియును తమ యీవికివచ్చి యెడతెగక రసికజనుల గానములు సేయుచుండుటచే నెచ్చరికగలిగియున్న వీరోత్తములు వింతగొాలుపుచుండిరనియు రెండర్లములు తెలియునది. అల. శ్లేషము. చ్‌ క్స్‌ పటుహీరములెచాలు౫బాలసున్న మొనర్చ, శక్రాశ్ళములెచాలుంజాదుపూయ శశికాంతములెచాలు । జలసేక మొనరింపం, గలికిపచ్చలెచాలు | నలికివైవ విద్రుమంబులెచాలు । వింతజాజుఘటింప, ముక్తామణులె చాలు (మముగ్గుఃలిడంగ వైడూర్యములెచాలు । వన్నెల తెరలుంపం, దేటకెంపులెచాలు । దివియఖెత్తం తే. జకచకిత పుష్యరాగమా[లికలెచాలు, గగనచిత్రవితాన సంగతి యొసంగ నిమ్మహాస్థానికనందోంచె। నృపుహజార, మామహామంటపముదాంటి; యవలంజనుచు. గ అ. ఇమ్మహాస్టానికి౯ =ఈ సభామంటపమునకు, పాలసున్న మొనర్చక =మెబుంగుసున్నము చేయుటకు - సన్నగచ్చుపూయుటకనుట, పటుహీరములెచాలు౯ = మేలయిన వజములేచాలు -

చతుర్ధాశ్వానము 473 దాంపినవజములే మెటుంగుసున్నముచేసినట్లుగా గనంబడుచున్నవనుట. అట్లె మొందనెల్లం దెలియునది. శక్రాశ్మముల =ఇంద్రనీలమణులు, చాందుపూయక॥ (చాందనంగా నల్లరంగుచేసెడు వర్ణద్రవ్యము గనుక) చాందుపవూయుటకు, చాలు౯ , శశికాంతములె=చం(ద్రకాంతపులాలె, జలసేకము ఒనరింప౯ =నీరుచల్లుటనుజేయుటకు, చాలు౯, కలికిపచ్చలె=అందమయిన మరకతమణులె, విద్రుమంబులె= పగడములె, వింతజాజు=వింతగానున్న యెల్జిజాజుపట్టెలు, తీర్చుటకు, చాలు౯, ముక్తామణులె= ముత్తెములె. వైడూర్యములె, వన్నెలతెరలుంప౬ణ =వన్నెవన్నె పరదాలువేయుటకు, చాలు, వైదూర్యమణుల నూలుపోంగులు తెరంబారినటులుండుననుట ప్రసిద్ధము. తేటకెంపులె, దివియలెత్తక =దీపములు పెట్టుటకు, చాలుకాచకచకిత పుష్యరాగమాలికలె=చకచకమని మెఅయు పుష్యరాగమణివంక్తులె, గగన విచిత్రవితానసంగతిక =ఆకాశమందు విచిత్రమయిన మేలుకట్లుకట్టుటకు, చాలుక, అన౯ =అనునట్లుగా, నృపుహజారము=రాజుయొక్క కొలువుకూటము. తోంచెను. ఆఅమహామంటపమును, దాంటి ఆవల౯ చనుచు మోందికన్వయము. ఇందు నవరత్నములకుం దత్తద్వర్దోచిత క్రియలను జెప్పినాండు.

చ. తళుకుంబసిండియోవరులు 1 దంతపుంజావడు లర్బనాగృహం

బులు గుడినీరుమేడలును | భోజనశాలలుం గెంపుటోడు బి క్షలగరిడీలు శీతలళి;లాతలముల్‌ భువనేశ్వరంబు లు జ్వలజలయంత్రధామములు | సజ్జలు దాంటి ధరావతీర్ణనై. 72

అ. తళుకుపసిండియోవరులు=మెఖుపుగల బంగారపుం గేళీగగహములు, దంతపుచావడులు= దంతపుచవికలు, అర్చనాగృహంబులు=దేవపూజామందిరములును, కుడినీరు మేడలును=పానీయ శాలలును, భోజనశాలలు=భోజనపుంజావళ్లును, కెంపుటోడుబిల్లలగరిడీలు =కెంపులచేం జేయబడిన గూనపెంకులు గుప్పినసాముగరిడీలును, శీతలశిలాతలముల్‌=చల్లని చంద్రకాంతపు జాతికట్టడములును, అనంగా నెలకట్లును, భువనేశ్చ్వరంబులు=చుట్టుబవంతులను, ఉజ్బ్వలజలయంత్రధామములు =ప్రకాశించు చున్న జెతుఖానాలుండెడు గృహములును, సజ్జలు =గ్భహవిశేషములును, దాంటి, ధరావతీర్ణనై=భూమికి దిగినదాననై - మిందికన్వయము. సీ ఒకవంక నిర్మలో।దకశంకసంకుచ, త్పరిధాననై రిత్తం । బాణ వెజతు

నొకచోట విఘటితో।రుకవాట గృహవాట, మని మిన్నకయతూటి;చనందలంతు

నొకయిక్క నిది విత।ర్దిక నిక్కమని పదా,గ్రము నిక్క రహినెక్కంగాందలంతు

నొకచాయంజిత్రభి।త్తికగాయనుచుసోయ, గమునంబాయక దడాయంగాందలంతు తే... నిట్లు గృహరాజకీలితాఃనేకరత్స్సృ వివిధరుచివైభవంబులు | వెగడుపణుప

నిదియకాంబోలునృపుకేళి సదనమనుచు, నచటమాయాబలతిరోహి।తాంగినగుచు.

అ. నిర్మలోదకశంకజ =తేటనీరనెడు సందేహముచేత, సంకుచణ్‌ పరిధాననై=పైకి ముడువంబడుచున్న వస్త్రముగలదాననై, రిత్తణ వ్యర్థముగా, పాఖ౯ తలంతును, విఘటిత ఉరుకవాట గృహవాటము =తెలవంబడిన గొప్పతలుపులుగల యిండ్లవరుస, అని, మిన్నకయ =ఊరకయే, తూటి=చొచ్చి, ఒకయిక్కజ =ఒకచోట, వితర్దికనిక్కృము= నిజముగా అరులేకానిమజొకటి గాదని (స్యాద్వితర్జిస్తువేదికా అ.) పదాగ్రము నిక్క =కాలిచివరయెత్తం

డఉ7డే వసుచరిత్రము

బడునట్లుగా,రహి౯ =ఉల్లాసముచేత, చిత్రభిత్తికగా =చిత్తరువువ్రాసిన గోడగదా, సోయగమునఃజ =విలాసముచేత, పాయక=తొలంగిపోక. గృహ...భవంబులు-గృహడ్రేష్టమందు కూర్ప్చంబడిన బహు విధములయినరత్నములయొక్క నానాప్రకారములయిన కాంతి సంపదలు, వెగడుపజుపజణ =విభ్రాంతి పొందించుచుందంగా, ఇదియ=ఇదే, నృపకేళిసదనము=రాజు 'క్రీడాగ్భృహము కాంబోలు నని, అచట౯ =ఆగ్భహమందు, మయాబలతిరోహితఅంగి౯ =మాయయొక్క ప్రభావముచే మఖుంగుపడిన - (ఇతరులకు గనంబడని) దేహముగలదాననై - అద్భృశ్యాకారము గలదాననైయనుట. మింది కన్వయము. ఇందు ప్రాససీసము.

చ. అనుపమరత్న సౌధకమ।ఃలాలయవాటిక నొత్తగిల్లి పైం

జనుమొన దోంప నొంటివలి।; జక్కవతో నరవిందముల్‌ మొగి ద్పినయెలదమ్మి తీవియల!రీవిం గనుంగవ మూసియున్న యం గనల ననంగదేవతలం । గాంచితి దాజసమిాపభూములన్‌. 74

అ. అనుపమ...వాటికజణ -అనుపమ =సమానములేని, రత్నసౌధ =రతనాలమేడయనెడి, కమలాలయవాటికణ =కొలంకుపట్టునందు, ఒత్తగిల్లి= ఒత్తిగిలిపరుండి, పైచనుమొన=మిోంది ప్రక్కనున్న కుచాగ్రము, తోంప౯ =కనంబడంగా, ఒంటివలి జక్కవతోజ =(చక్రవాకి నెడంబాసి) యొంటిగానున్న చక్రవాకముతోడను, అరవిందముల్‌...రీవిః =తామరలు ముకుళించియున్న లేంతతామర తీంగలవలె, కనుంగవ, మూసియున్న్మ అనంగ దేవతలక =మదనదేవతలవలె నుందెడు, అంగనలః౯ =స్తీలను కొందఅను, రాజసమిపభూముల౯ =వసురాజు దాపటి ప్రదేశములందు, కాంచితి౯ =చూచితినని యర్ధము. రాజనంగా చంద్రుండునుగనుక,చంద్రసమిప (ప్రదేశములందని యర్థాంతరము. అల. రూపకోపమలకు సంకరము.

వసురాజు మేడయం దాతనికి దాపటిస్థ్టలములందు, ఒకవైపుచనుమొనలుపైకిం గనంబడునట్లుగా నొత్తిగిలిపరుండి కన్నులుమూసికొని నిదురించుచున్న స్రీలు, చంద్రుని సమిపప్రదేశములందు తామరకొలంకునందు పెంటినిబాసిన యొంటి జక్కవపిట్టతోడ తామరలు మొగిడియున్న లేంత తామరతీం గలోయనునట్లు చూపట్టిరని తాత్పర్యము. ఇందు 'వలి” శబ్దము “బలు శబ్దము వంటిదని తెలియునది. మేడకును తామరకొలంకునకును, ఒక చనుమొనకును ఒంటిజక్కవకును, మొగిడిన తామరలకును మూసిన కనుంగవలకును, ఎలతామరతీంగలకును, అంగనలకును ఉపమానోపమేయభావము తెలయునది. సీ ఒకతె చన్నులమింది[యుదిరికిన్నర గాలిం, బలుక నింతచలించి; బయలుమోంటు

నొకతె యూరుపుగాలి।నురిలిపూసురంటితే, నియచిందంగనువిచ్చిిబయలువిసరు

నొకతెచంద్రాశ్ళవే।దికముఖద్యుతింజల్లం బడనుల్కి చేయాకు!; బయలుసాంచు

నొకతెకప్రపుంగళా | చికదేంట్లు సందడిం, పంగ మిట్సిపడి కేలుబయలుపట్టు ఖే. నిదురతమినైన నుడిగంపుంజదురులిట్లు, వాసనాబలమునయబూను।; వనజముఖులం

గంటిం గని తత్ర్రదేశంబు! గడచి చనంగ, నువిద లిద్దలు పతియొద్ద।నుండివచ్చి.

ఆ. ...చన్నులమోంది, ఉదిరికిన్నర = అచ్చపు బంగారుమయమయిన కిన్నరయను వీణా విశేషము, గాలిక = వాయువశమున, పలుకజ = తనంతటం దానుయోయంగా, ఇంతచలించి = కొంచెము చలనమునొంది. బయలుమోటు౯ =వట్టిబయలు వ్రేళ్లతోమిటును - ఇది కిన్నరవాయించు నుడిగము సేయునది. ఊరుపుగాలి౯ =నిట్టూరుపుగాడ్పుచేత, ఉరిలి=ఉరలంబడి, పూసురంటియందలి,

చతుర్థాశ్వాసము 475్‌ తేనియ, చిందజ =ఒలుకంగా, కనువిచ్చి=మెలంకువగలిగి కన్నులు తెలచి, బయలువినరుకా =పట్టబయలున వీచును. ఇది సురంటివీచు నుడిగముది. చంద్రాశ్ళ్శవేదిక=తానున్న చంద్రకాంత మణిరచిత మైన యరుంగు, ముఖద్యుతిఃణ =ముఖచంద్రకాంతిచేత, చల్లంబడ౯, ఉల్కి=ఉలికిపడి, చేయాకు= చేతనున్న యాకుమడుపును, బయలుసాంచుక =బయలునకందిచ్చును. కప్రపుకళాచిక =కప్పురపు పెట్టియు, తేంట్లుసందడింపగజ =తుమ్మెదలుకదల్ప్బంగా, మిట్టిపడి=అదరిపడి, కేలు బయలు పట్టుక =చేయి బయలం జూంపిపట్టును. నిదురతమినైనక =నిద్రాపరవశత్వము చేతనైనను, ఉడిగంపుచదురులు =పరిచర్యలయందలి మెలం కువలు, ఇట్లు వాసనాబలమునః =పూర్వపరిచితి యొక్క దర్శముచేత, పూను, వనజముఖుల౬ =స్తీలను, కడచిచనంగాణ =దాంటిపోంగా, ఉవిదలిద్దణు=ఇద్దలుస్త్రీలు, పతియొద్దనుండి =రాజసన్నిధినుండి, మోదికన్వయము. శా. ఏమే హేమలతా యటంచుం బని యే |1మే మాధవీయంచునీ భామామన్మధుచంద మెట్లనుచుం జె[ప్పం జాల భూపాలుందా రామక్షోణికిం జన్న నాంటంగొతె ని॥ద్రాసౌొఖ్యముల్‌ మానినాం దేమో యంచు వచింప వింటిం దమలో । నేకాంతలీలాగతిన్‌. 76 అ. “ఏమేహేమలతా” ఇది యెకతియడుగువాక్యము. “పనియేమేమాధవి” మజియొకతి యడుగుమాట. 'ఈ భామామన్మధుచందమెట్లు=స్రీలకు మన్మధుండయిన యితనివర్తమాన మేలాటిది యని బదులుప్రశ్నము. చెప్పంజాల...మానినాండు వమో=నేనిదియని చెప్పజాలను. రాజు ఆటతోం టపట్టునకుం బోయినదిమొదలుగా, నిద్రవలని సుఖములను విడిచినాండు-అనంగా నిదుర చెందకున్నాం డు. అదెందువలననోకాని, యని బదులుమాట. ఏకాంత లీలాగతిస్‌=రహస్య ప్రకారముగా. కొ. ఆమాట కొంతచెవులకు, నామెతగాం బ్రియము విస్మయము నాదుమనో భూమిం దళుకొత్త నృపమణి, ధామాభ్యంతరము సొచ్చిఃతడయక యచటన్‌. 77 అ. ఆమాట =రాజుద్యానభూమికిం బోయివచ్చినదిమొదలుకొని నిద్రాసుఖము మానివాండన్న మాట, చెవులకు ఆమెతగాజ =విందుకాంగా-అనగా ఉద్యానభూమిని గిరికను జూచి వలచినాం డనివ్యంజితమగుటచే చెవులకుమిక్కిలి యింపుగలిగినదనుట. ప్రియమును, విస్మయమును =ఆశ్చర్యమును, నాదుమనోభూమిజ, తళుకొత్తణ, నృపమణిధామాభ్యంతరము౯ =రాజుయొక్క రత్నమందిరములోపల, చొచ్చి, అచటక౯, తడయక=ఆలస్యముచేయక, మింది కన్న్వయము. చ. మొలక మొయుంగుంగెంపుమొన।ముక్కుల నిక్కుకి రీటిపచ్చ జా చిలుకలకోళ్లతోంజికిలి ! చెంద్రికవన్నియ పట్టుపట్టెతోం దొలంకుపసిండివ్రాంతతెరఃతో నెజతావుల మేలుకట్టుతోం జలువలు చిందుముత్తియపుం ; జప్పరమంచముపై మహోన్నతిన్‌. ౮8 అ. మొలక...ముక్కులజణ = మెజయుచున్న పద్మరాగపు రత్నాంకురముచేత రచితము లయిన ముక్కులచేత, నిక్కునిక్కుచున్ను కిరీటిపచ్చజా చిలుకేలకోళ్లతో =మరకతమణులచేత నిర్మితములయిన చిలుకలుగల కోళ్లతోడను, చికిలిచెంద్రికవన్నియ పట్టపట్టెతోక =తళుకుగల సింధూరవర్ణపు పట్టునవారు పట్టెతోడను, తొలంకు..... తెరతోణ = తులంకించుచున్న బంగారు

476 వసుచరిత్రము

(వ్రాంతపనిగల తెరతోడను, నెజతావుల మేలుకట్టుతోక =నిండయిన వాసనలుగల చందువాతోడను, చలువలుచిందు ముత్తియపుం జప్పరమంచముపై£జ =ఇచలువలు గుమ్మరించుచున్నదియు ముత్యాలుగూర్చినట్టి దోమతెర మంచముమోంద, మహోన్నతి౯ =మిక్కిలి నిక్కుతోడ.

సీ సేసకొప్పున జాలు; చెంగల్వమొగడలు, జాగరారుణ కటా॥క్షముల నెనయ

నిద్దంపుం గపురంపు।నిడుదయెంటులచాయ, గండపాండిమకుం గ్రైదండయొసంగ

నెత్తమ్మినూలిజఃన్నిదము శయ్యావివ, ర్తనలూనహారసూ।త్రములం బెనంగం

బలుచనివలిపదు;వ్వలువ తావియ చిక్కం, బూసిన గందంపుం[బూంతం బోల తే. నాప్పుపుప్పాడిపలుపుపై । నాత్తగిల్లి, మోముందమ్మితలాడపై[మోపి యడుగుం

జివురు జిగురాకుబటువునం।జేర్చి చిత్ర, ఫలకమిాక్షించునాసార్వ। భౌముంగంటి.

అ. సేసకొప్పునక =కొండెసిగనుండి, జాజు చెంగల్వ మొగడలు=ఎల్జిగలువమొగ్గలు, జాగర అరుణకటాక్షముల=నిదుర మేలుకొనుటచే ఎటజ్జంబడిన కదడంగన్నులతోద, ఎనయజ =సరిపోలుచుండం గా, నిద్దంపుకపురంపు నిడుదయెంటులచాయ=తేటలయినకర్పూరముతో6 జేయంబడిన సోగలయిన పాలకాయకుండలముల కాంతి, గందపాండిమకు౯ =చెక్కులతెలుపునకు, కైదండయొసంగ౯ =చేయూం తయియ్యగా - అతిశయింపంజేయంగా ననుట. నెత్తమ్మినూలిజన్నిదము =తామరతూండులోని నూలిచేనయిన జందెము, శయ్యావివర్తనలూన మారసూత్రముల౯ణ =సెజ్జపయిని పొర్గ్లాడుటచేత తెగినముత్తెపుసరిదారములతోడ, 'పెనంగణ =పెనంచుకొనంగా, పలుచని వలిపదువ్వలువ=సన్ననయి తెల్లనిరవదుప్పటి, తావియచిక్కంగా=పరిమళముమాత్ర నిలుచునట్లు మిక్కిలి వలుచనగా, పూసిన గందంపుం బూంతను, పోల౯ =అనుకరించుచుండంగా, తెల్లని సన్నని జిలుగువలువ వాసనమాత్రమే నిలుచునట్లు మిక్కిలి పలుచనగాంబూసిన తెల్లని గందంపుబూతవలె కనుపట్టెననుట.

ఒప్పు, పుప్పాడి పఅపుపైజ =పుప్పొడిచేం గల్పితమయిన సెజ్జమీంద, మోము=ముఖము, తమ్మితలాడపైజ =తామరాకుల తలగడమిోంద, మోపి, అడుంగుజివురు=చిగురాకులవంటి పాదములు, చిగురాకుబటువునజ =చిగురుటాకులతో6 జేయంబడిన బటువుబిళ్లమోంద, చిత్రవలకము= చిత్తరువువ్రాసిన పలకను, ఈక్షించు=చూచు, ఆసార్వభౌము౯ =ఆచక్రవర్తిని=వసురాజును కటాక్షములు జాగరారుణములగుట, నిదురలేమిని. గండములకు పాండిమము, విరమవ్యథచేత, హారసూత్రములు తెగునట్లు పడుకపై పొరలాడుట మదనార్తిపట్టలేక. తెల్లనిగందపుంబూత, శైత్యోపచారము కొణకు, పుప్పొాడిపజుపును దమ్మితలాడయు చిగురాకుబటువును శిశిర(క్రియలు. ఇవియెల్ల వేనవి యెండవేండ్రమునకయిన శిశిరోపచారములా. కడగన్నుల యెజుపుసహజమనియు, తెలిగందపుంబూత యలంకారాద్థమనియుం జెప్పినచో, చెక్కులతెలుపును ముత్తెపుసరులు పెరుగుటయు సహజములుగావు; మన్మధకృృతములు. ఇంతకును మన్మధకృతమనుట సందేహమేని “'చిత్రఫలకి మోక్షించుట మన్మధకృతమని సిద్ధాంతీకరించుచున్నది. అయిన నీమరులు మంజువాణినాయికను గిరికనుగూర్చియా మజొక్కృతిని గూర్చియా? ఇదె మోందిపద్యమున నాక్షేపింపంబడినది. తమ్మితలాడ=తామరాకులును శైత్యోపచార మునకు నుపయుక్తములు. ఇందే

“రమణిమెయింబిసాంకురప రంపరలుం ఘనసారవాలుకా

సముదయముజ సుజాతజల జాతదళంబులు నుల్లసిల్లునే'. (3-ఆ-౧౦౫)

చతుర్దాశ్వాసము తగ 'నలదమయంతులిద్దబు మఃనఃప్రభవానల బాధ్యమానలై సలిపిరి దీర్ణవాసర ని।శల్‌ విలసన్నవనందనంబుల౯ నలినదళంబుల౬ మృదుమృ ణాళముల౯ ఘనసారపాంసులజ దలిరులశయ్యల సలిల ధారలం జందనచారు చర్చల.” (భార. అరణ్య.) అనియునుండుట నరయునది. చ. కనుంగొని యాన్ఫపాలకశి[ఖామణి దెందము శైలకన్యకా మననమహానురాగర్గుర।మగ్నమొ కాక ప్రియాంతరస్పృహా ఘనరసపోషరూషితమొ। కందము గాక నిగంధతైలభా జనభవనప్రదీపికల । చాటున నలబ్లనం బొంచి యుండంగాన్‌. 80 అ. ఆన్ఫపా ..దెందము =ఆరాజడ్రేష్టునిమనసు, శైల -మగ్నమొ-శైలకన్యకా=గిరికను గుజించిన, మనసు=చింతనముతోంగూడిన, మవానురాగ=మిక్కుటమయిన వలపు అనెడి, రుర=ప్రవాహమందు, మగ్నమొ=మునింగినదో-అనంగా గిరకయందలి మక్కువకు మిక్కిలి లోనయియున్నదో, కాక*అట్లుగాక, 'ప్రియా-రూషిత -మొ-వ్రియాంతర=మజీయొక (ప్రియురాలియందలి, స్పృహా=ఆనక్తియనెడు, ఘనరసపోష=జలసమృద్ధిచేత, రూషితమో=వ్యాప్తమో-అనంగా ముంపంబడినదో, కందముకాక= చూతముకానీ, అని గంధ-చాటునజ -గంధతైల=వాసననూనెతో - అనంగా సంపెంగనూనెతోంగూడిన, భాజన =పాత్రలయందలి, భవనప్రదీపికల =ఇంటిదివ్వెలయొక్క చాటునక =మబుంగునందు, అల్లనక =తిన్నగ్రా, వొంచియుండంగ౯ =దాంగియుండంగా, మంది కన్వయము. ఘనరసముచే రూషితమగుటకంటి రురియందు మగ్నమగుట యెొక్కుండు. మంజువాణి గిరికవిషయమై రాజును రురియందుముంచినది. అన్యకాంతవిషయమై, ఘనరసము నూరకవూసినది. అనంగా రాజువలపు గిరికనుగూర్చినదే కాంబోలునని యాచెలికి గాఢమయిన యభిప్రాయము. చ. ఉసు రనుం గన్ను మోడ్చుందల।[యూచు దలంచు నగుం జెమర్చున ల్లెసలు గనుంగొనుం బొరలు । రేచు వడంకుం జలింపకుండు హా ప్రసవసుగంధి యంచు బువు4బాన్సున వ్రాలు నృపాలపుంగవుం దసమశర ్రవీరనిశి;తాశుగదుర్దినదూయమానుందై. 81 అ. నృపాలపుంగవుండు =రాజగ్రేష్టుండు, ప్రసవసుగంధి=పువ్వులవంటిమేని మంచితావి గలదానా, పువుయాన్సునః =పుష్ప్టశయ్యయందు, అసమ-మానుందై-అసమశర=మన్మధుండనెడి, ప్రవీరమేటివీరుని యొక్క నిశిత=వాండియైన, ఆశుగ=బాణములవలన నయిన, దుర్దిన=ముసురుదినముచేత-అనంగా వర్షముచేత, దూయమానుందడై =నొప్పింపంబడుచున్నవాండై. ఇందు ఉస్సురనుట పొరలుట చింతయనెడు సంచారిభావమున కనుభావములు. పొరలుట తాపకార్యము. తాపము చింతాకార్యము. తలయూంచుట స్కృతియనెడు సంచారిభావమునకను భావము. తలంచుట స్మృతియనుసంచారిభావము. నగుటయును నల్టెసలు గనుంగొనుటయును లేచుటయును, హాప్రసవసుగంధియంచు6 బువుపొన్పునవ్రాలుటయును, ఉన్నాదమనెడిసంచారిభావము నకనుభావ ములు. చెమర్చుటయు వడంకుటయు చలింపకుండుటయు స్వేదవేపధు స్తంభము లనెడి సాత్త్విః “భావములు. ఇట క్రియాసముచ్చయము.

478 వసుచరిత్రము క భావగతభావనాసం, భావితభావంబు లిట్లు మల్లడిగొనంగో త్రావల్లభుం డిట్లనుం జి, త్రావేశితవనితం గని మహా మోహమునన్‌ 82 అ. భావగ-భావంబులు -భావగత =మనస్సునుబొందిన, బావనా=సంస్మారములచేత, సంభావిత =కయికొనంబడిన, భావంబులు=సాత్త్విక సంచారిభావములు, ఇట్లు, మల్లడిగొన్నంగాణ =చుట్లం బెట్టగాం-ఒండొంటితోం బెనంగంగా, గోత్రావల్లభుండు ('గోత్రాకుః పృథివీ అ) భూవప్రీ=రాజు, చిత్రా వేశితవనితక =చిత్తరువులో చేర్చంబడిన స్త్రీని, కని, మహామోహమునః, ఇట్లను౯ ఉ. ఏమిటి కల్లితే కువల । యేక్షణ పల్క వి దేటికే వధూ టీమణి యేల అాకటికి[దెందము పూనితివే లతాంగి య య్యో మనసారం దావకపఃయోధర పాళి దృధాంక పాళియీ వే మృదువాణి నీకు నొక | యెగ్గును జేయంగదే తలోదరీ 88 అ. కువలయేక్షణ=కలువజేకులవంటి కన్నులదాన, అల్లితే =కోపించితివే. వధూటీమణి= ప్రీలయందు మేటియైనదానా, జాకటికిడెందము=జాయివలె కరినమయిన మనస్సు, అతాంగి=తీం గవంటిమేనుగలదానా, మనసారక్‌ =మనస్సు నిండునట్లుగా-నిండుమనస్సుతో లేకమనః పూర్వకముగా, తావకపయోధరపాళీ దృధాంకపాళి-తావక=నీయొక్క పయోధరపాళి=పాలిండ్లపట్టుయొక్క, (పాళిః కేతుర్ధ్యజోలింగం నిమిత్తం వ్యంజనంపదం) దృఢ+అంకపాళి= ((అంకపాళిఃపరిష్వంగస్సంత్లేష ఉపగూహనమ్‌” అమరశేషము) బిగికాంగిలి, ఈవే =ఇయ్యవే, మృదువాణి=మృదువయిన పలుకులదాన, ఎగ్గు=నేరము, తలోదరీ=అరచేయంతటి కడుపు గలదానా. చ. అళులకు మోము ద్రిప్పుగతి । నంచలు రాం జెలిం బిల్చురీతి రా చిలుకకుం బండ్లు గోయుక్రియం1జిత్రగృహంబుననుండి పోవుచు౯ సొలపున నీవు నః మఖలి | చూడం ద్రిశుద్ధిగ నేలితంచునే నలరితింగాని భావజుని । కగ్గము సేయు టెజుంగం గోమలీ 84

“భూయోపిదేశ్య శబ్దేషు లోప వర్ధాగమ్యశ్రుతిః అని యధర్వణ వచనముంబట్టి 'ఏమిటికి” అనుదానియందలి మధ్యమ వర్ణమునకు లోపముచే 'ఏటికి' అనియు రూపము.

అ. అళులకుః =తుమ్మెదలకు, అంచలురాజణ =హంసలురాంగా, పిల్చురీతిణ =మెనుకకుం దిరిగిపిలిచినట్లును, చిత్రగృహంబుననుండి=రత్నములచే చిత్రితమయిన మందిరమునుండి, సొలపునక =దీనభావముచేత, (త్రిశుద్ధిగణ =త్రికరణశుద్ధిగా, ఏలితి=వలుకొంటివి-నన్నుం జేకొంటివి, అని, అలరిలి౯ కాని=సంతోషించితిగాని యని యద్ధము. (్రివారదర్శనము-అనంగా మూండు మాజులు చూచుటయని భావము. భావజునికిజ =మన్మధునికి, అగ్ధముసేయుట=అప్పగించుట.

(త్రిశుద్ధిగణ =మనోవాక్కాయములనెడి త్రికరణముల శుద్ధితో-అనంగా త్రికరణములును నొక్కరూపమున సమ్మతించి యని యర్థము. మనోవాక్కాయములను త్రికరణముల వ్యాపారముచేత ననిభావము-అనంగా “అళుల-త్రిప్పుగతి' కాయికవ్యాపారము. 'అంచల...రీతిజ వాచికము. “చిలుకకు-క్రియకొ మానిసికము అని (త్రికరణముల కేవలవ్యాపారములనుగొని త్రికరణశుద్ధిగనను నర్థము సమర్ధించినాండు. ఇదియే-

చతుర్జాశ్వాసము 479

ఎం లలి ఎఎం. అంచలు మూంగిన నిల్చి నెయ్యపుం

జెలువలంగూడం బిల్బ్చుగతిం జిల్మకుం బార్వలతాంచలంబుల౯

ఫలము దెమల్పురీతి నిశిపంక్తికి మోముమలంచు కైవడికొ అని మున్ను చెప్పంబడినది. 'అంచలరా' నని పూర్వ పాఠము, అంచలుమూంగిన... బిల్చుగతికొ ననుటచే 'అంచలురాం జెలిం బిల్చురీతొనని దిద్ది 'అంచలురాకణ =హంసలువచ్చి మూంగగానని యర్ధముసేయం బడినది, లేదా 'అంచెలరానని పారముగ్రహించి తనతోంబాటి వరుసను వచ్చుటకని యర్ధమును జేయవచ్చును. అంచల ననంగా పార్వముల నని యర్ధముగానిపింపదు. ఆ. _గురునిగుణ మురోజఃగిరులుగాంచినంగాంచు, గాక నీమనంబుం । గాంచ నేల

తల్లికుటిలవృత్తిః తగుగాక కురులకు, నింత నీదు చెయ్యు । లెనయనేల 85

అ. ఇంతి=ఓపడంతీ, గురునిగుణము=నీతండ్రియైన కోలాహలునియొక్క కారిన్యగుణమును, ఉరోజగిరులు=నీచనుంగొండలు, కాంచినంగాంచుంగాక=పొందినను బొందుంగాక-అనంగా గిరిగుణములు గిరులకుపయుక్తమనుట. ఇట గురుత్వవాచికమయిన గురుశబ్దమును బుచ్చుకొన్నాండు గనుక గురుండయిన కోలాహలుని కారన్యపుగుణము గురువులయిన నీచనుల కుపయుక్తమనియును జెప్పవచ్చును. నీమనంబుక, కాంచనేల=అట్టి కాఠిన్యగుణముపొంద నేల, గురుగిరిశబ్దములచే నీతండి గిరియు గురుండును మారును గిరులును గురువులును, కాన యతనిగుణము మోకుందగినను దగును గాని గురువును గిరియును గాని మనసునకునెట్లు దగునని యాశయము. కాంచినకా కాంచుంగాక యని కష్టముతోడ యంగీకారము సూచించుటచేత, కుచములు కాంచుటయె యిష్టమంతంగాం గాదనుచో మటి మనసెట్లు కాంచనగుననియు అశయము ధ్వనితము. తల్లికుటిలవృత్తి =నీకుందల్లిదై కుటిలగామినియైన శుక్తిమతి కుటిలత్వము, కురులకు౯ =నీతలవెండ్రుకలకు, తగు గాక=తగును గాని-అనంగా కుటిలగామినియొక్క కుటిలత్వము కుటిలములయిన కురులకు నుపయుక్తమనుట నీయొక్క చేష్టలట్టి కుటిలత్వము నెందులకుం బొందవలయును. కొండలు కఠినములగుటయు నదులు వంకలుగాం బ్రవహించుటయును (బకటములు. స్స్‌ కలికిపెన్నెలు లింద్ర।శిలలయందముంజూపుం జూపుక్రొన్ననవిల్తుతూపుచిలుకు

చిలుకుకేనియల జొ।బ్బిలుమోవి సురమణి, రమణీయవజ్రాళి | రదనపాళి

పాలిండ్లు పసిండిగుబ్బ[లులయి చెన్నారు, నారుశాతకృపాణి ।; యంద మెటుంగు

మెలుంగుచక్రముమించు[మించుల జఘనము, ఘనమూరురుచికరి:కరముకన్నం తే. గన్నళవుసేయుం గచ్చపా।కారగరిమం, గరిమరాళికయాన నీ;చరణ మహిమ

మహిమనోభవమణి పుత్రి;మాడ్కి నీకు, నీ కుటిలకర్క్మశళత మాను । నేలకలికి.

అ. కలికిపెన్నెబులు=సొగసయిన సోగవెండ్రుకలు, ఇంద్రశిలలయందము=ఇంద్రనీలముల మురుపును, చూపును, చూపు=చూడ్మి క్రొన్ననవిల్తుతూపుచిలుకు=మన్మథుని బాణము యొక్క యలుంగు అనంగా ములికి, చిలుకు...మోవి=చిందుచున్న తేనెలచేత జొబ్బిల్లుచున్న యొజ్జని పెదవి, సురమణి= చింతామణి, చింతామణి యెజపు కావుననే మోవితోడిపోల్కి 'బహుదివ్య ఫలపరిపాక సొభాగ్యంబు దొరయుకెమ్మోవి మానికముతోడ” అని యిదియె యిందుంజెప్పినాండు. రదనపాళి=పలువరుస, రమణీయవజై ఆళి=చక్కని మగరాలబంతి, పాలిండ్లు, పసిండిగుబ్బలులయి=

480 వసుచరిత్రము బంగారుకొండలై-కొండలవంటివై యనుట. నారు=నూంగారు, శాతకృపాణి యందము=వాండి ఖద్గముయొక్క సొందర్యమును, ఎజుంగును-అనంగా వా6ండి ఖద్గమువటె నుండుననుట. జఫునము=కటిపురోభాగము, మెటుంగు6ం జ(క్రముజ =మెలుపుగల బండికల్లును, మించుల౯ =కాంతులచేత, ఊరురుచి=తొదడలశోభ, కరికరముకన్నక =ఏనుంగు తొండముకంటేిను, ఘనము =గొప్పది, కరిమరాళికయాన=ఏనుంగు యొక్కయు ఆండు హంసయొక్క నడలవంటి నడలదానా! నీచరణమహిమ= నీయడుగుల (పయిభాగపు) పేరిమి : కచ్చపాకారగరిమః =తాంబేటిరూపు యొక్క పెంపును, కన్నళవుసేయు౯ =అగడుసేయును. ఎట్లనిన-మహి౯ =భూమియందు, మనోభవమణి పుత్రికమాడ్మి= మన్మథుని రత్నప్రతిమవలె, నీకు, కలికి=సుందరీ, ఈకుటిల కర్క్మశత= ఈవంకరయైన కారిన్యము=అనం గా నిదయత్వము. ఏలమాను=ఎందులకు మానును. మణిపుత్రికకు కరినత్వము సహజమని భావము. క్రిందిపద్యమునంజెప్పిన కరినత్వమును గుటిలత్వమును ఇట అనువదించి మణిపుత్రికగాన యవి రెండును మానవన్నాండు కారిన్యమునుబట్టి మణివుత్రి. మోహకత్వమును బట్టి మనోభవుని మణిపుత్రి. ఇందు 'కలికి యనుపదమును ఆద్యంతములయందుం బెట్టుట తెలియునది. “కలికి యొప్పిదంబు కాంతమయ్యె'నని నిఘంటువు దీనంగాంతి యనెడు కావ్యగుణమును దెలయునది. కరిమదాళికయనుచోట సమాహారద్వంద్వముగావున నపుంసకము. లేక మరాళిక అని సార్ధకత్రత్యయముం జేసినను సమంజసమే. చ. అని విభుం డింతిం బల్మవిని । యప్రతిమాన సుధాపయోధి జీ వనములం దేభినట్లు బహు;వాసరపుణ్యఫలంబు కన్నులం గనుంగొనం జాలినట్లు త్రిజగంబులు నొక్కట నేలినట్లు ప దృనయనలార సంతసముం । దాబ్చితి మామకమానసంబునన్‌. 87 అ. విభుండు=వసురాజు, ఇంతి౯ =గిరికనుగూర్చి, అట్రతి...జీవనముల౯ =సాటిలేని యవమృతంపు సంద్రముయొక్క జలముల యందు, తేలినట్లును=ఓలలాడినట్లును, బహేవాసర పుణ్యఫలంబు= పెక్కుదినములు చేసిన సుక్కృతముయొక్క ఫలము, కన్నులం గనుంగొనంజాలినట్లు= కన్నారంజూడనయినట్లుగాను, త్రిజంగంబులుక౯, ఒక్కట౯, ఏలినట్లు=మూందులోకములును ఒక్కసారిగా నేయేటినట్లుగాను, పద్మనయనలార =చెలులార, మామక మానసంబున౯ =నామనస్సునందు, సంతసము౯, తాల్చితిని “అ (్రతి...దేలినట్లు అనుటచే నిరుపమమయిన సౌఖ్యాతిశయమును. “బహు...జాలినట్లు అనుటచే అసదృశమయిన సౌభాగ్యాతిశయమును. “త్రిజగం...యేలినట్లై అనుటచే అసమానమయిన మహౌన్నత్యమును ధ్వనితములు. ఉ. వెండియు దూజుచుందెం బృథి;వీపతి యానరలోకపుప్పకో దండునిం బల్మరించి వనితామణి యున్మియుం దెల్పి యాత్మకుం బందు వొనర్హునంచు నృప | మంచసమంచితయం్రపుత్తికా మండలిలోన నొక్క్మమణిఃమండితపుత్రికనై రయంబునన్‌. 88 అ. వృధివీపతి=రాజు, వెండియుణ =మటథియును, దూజుచుండె =గిరికనుగూర్చి నిష్టుర వాక్యములు పలుకుండెను. ఆనరలోక పుష్పకోదండుని=మనుష్యలోకమందలి మన్మధుండయిన యారాజును, పల్మరించి = మాటలాడించి, వనితామణి ఉన్మియు౯ = గిరికయున్న స్టితియు, తెల్పి =

చతుర్థాశ్వాసము 481 ఆయనకు నెటింగించి, ఆత్మకు పండువు=అతని మనస్సునకు ఉత్సవము, నృప... మండలిలోనక = రాజమంచముదాపున ఒప్పుచున్న కీలుబొమ్మలయొక్క చుట్టవరునలోన, ఒక్క మణిమండి తపుత్రికనై=రతనంపు బొమ్మనై, రయంబునః =శీఘ్రముగా. మిందికన్వయము.

చ. పకపక నవ్వి యో వసునృ | పాలక బాలిక దూటె దేలసా రకుం బరతంటత్ర లింతులు వ । రింతురె కాంతులం దమ్ముందామ క న్యకలకు నేరమాయదియ । నన్యగతి౯ సుదతి౯ మనోజు బా రికి నెరంజేసి లోం గనిక । రింపనివారివి కాక నేరముల్‌, 89 అ. సారెకు =మాటికి, బాలిక =గిరికను, ఇంతులు స్త్రీలు, పరతంత్రలు=పరాధీనలు, తమ్ముం దామ=తమంతటందామే, కాంతులఇ =పెనిమిటులను, వరింతురె=వరింపరనుట. అది=అట్లు తమ్ముం దామే వరింపకపోవుట, కన్యకలకుక, నేరమా=నేరముగాదనుట. నేర మెవ్వరిదనంగా, అనన్యగతి౯ = మతియొక దిక్కు లేకున్నట్టి-మజియొక రేలుకొనందగువారు లేకున్న యట్టి యనుట. సుదతి౯ స్త్రీని, మనోజుబారికి౯ =మన్మథునిబాధకు, ఎరంజేసి=పాలుపటిచి, లోజ =మనస్సునందు, కనికరింపనివారివి= జాలిపడకుందెడు వారివే, నేరముల్‌ కాక=తప్పిదములగును గాని కన్యలు తామై పురుషులను వరింపకుండుట నేరముగాదనుట. శా, మాయాశీలురు చంచలాత్ము లనుకం । పాశూన్యు లాతైైకకా ర్యాయత్తుల్‌ సమయానుకూల హృదయ । వ్యాపారగోపాయనో పాయజ్జుల్‌ మగవార లాపయి మహీ । పాలుర్‌ మహావైభవ శ్రీయోగాంధులు సెప్పనేల మగ । వారి౯ నమ్మంగా వచ్చునే. 90 అ. మగవారలు=సామాన్యముగా పురుషులు, మాయాశీలురు=కపటమే స్వభావముగాం గల వారు, చంచలాత్ములు =నిలుకడలేని మనస్సుగలవారు, అనుకంపాశూన్యులు=దయమాలినవారు, ఆత్మ+ఏకకార్య+ఆయత్తుల్‌=తమయొక్క కార్యమునకు పూన్మిగలిగియుండువారు. సమయా... జ్ఞుల్‌-సమయ+అనుకూల=అప్పటి సమయమునకుం దగునట్లుగా, హృదయవ్యాపార=మనోవ్యాపా రముయొక్క గోపాయన =రక్షణమందలి, ఉపాయజ్ఞుల్‌=ఉపాయమును దెలిసినవారు. సామాన్యముగా మగవారిట్టివారు. ఇంకజ, ఆపయి॥ =అందుమోందట, మహీపాలురు=భూపతులు, మవావైభవ శ్రీయోగ+ఆంధులు=గొప్ప విభవముయొక్క పెంపుతోడి కూడికచే కన్నుంగాననివారు. కాంబట్టి, చెప్పనేల=వారిమాట చెప్పం బనియేలేదు. మగవారిక, నమ్మంగావచ్చునే=ఎన్నివిధములను నమ్మరాదనుట. అలం. కావ్యభింగము ఉ. అంటి ననంగ నంగజని ।; భాంగుం డభంగురవిస్మయార్ణవం బంటినచూడ్మితో విని ప్రి; యాహృదయానుశయాగ్ని సూచనం గంటకితాఖిలాంగుండయి । కంతువనాటవిపాటరూటసం లుంటితమైన దడెందమురు। లుకృని పెక్కు తలంపు లూరంగాన్‌. ఫ్రక్షే అ. అంటిని=ఇట్టని చెప్పితిని అనంగః =ఇట్టు నేను జెప్పంగానే, అంగజనిభాంగుండు= మన్మధునికి సాటిటైైన వేనుగలవాండు, అభంగురవిన్మయ అర్హవంబు=ఎడతెగని ఆశ్చర్య మనెడి సముద్రము, అంటిన=తగిలిన, చూపుతోక , ప్రియా... సూచనః - ప్రియా = ప్రియురాలియొక్క

482 వసుచరిత్రము పహృదయఅనుశయ అగ్నిజమనస్సునందలి తాపమనెడు అగ్గియొక్క సూచనః =తోంపిక చేత, కంట కిత అఖిల అంగుండు=గగురుపొడిచిన సమస్తములయిన అవయవములు గలవాండు, అయి, కంచు... లుంటితము -కంతు=మన్మధుండనెడి, వనాట=బోయవానియొక్క విపాట=విదారించుటకొజకయిన. రూట=(రూటే నికుంజే కాంతారే వ్రణాదీనాం చ మారణే. మేదిని) శస్త్రవిశేషముచేత, సంలుంటితము= లెస్సగా ఛేదింపంబడినది, ఐన డెందము, ర్యులుక్కని = రుల్లుమని, ఊరంగక౯ =ఉదయింపంగా. “రులుక్కని' అను క్త్వార్ధకము సమానాశ్రయములం బూర్వకాలికంబు గానేరదు. ఇట “ర్రాహుశిరము తెగి దేహము ధరణింబడియొ' నను భారతప్రయోగమందు 'తెగి ధాతువువలె 'హేత్వర్థకమునం (బ్రయుక్తమని తెలియునది. విపారమనంగా పెద్ద యమ్ము. కంతుండనెడు బోయవానియొక్క విపార =పాఅమ్ములయొక్క, రూట=సమూహముచేత, సంలుంటితము=లెస్సగాం గుంటుపలుపంబడినది -బాధింపంబడినదని యర్ధము ఉపపన్నము. “రూటో...మారణే' అని యుదాహరించి నిఘంటువున శస్త్రవిశేష మర్ధమేమియుం గానరాదు. విపారమనియే దీనికిం దఅచుగా రూపముగా. బాణమని (త్రికాండశేషము. ఇందులకు మహాభారతమున 'ఏకైకేన విపాఠేన జమఘ్నే మాద్రవతీసుతః ఆరణ్య. ౨౭౦. అ. ౧౭. అలం.ఏకదేశవివర్తిరూపకము. ఉ. చారణకన్యయో ఖచర । సారసగంధియొ కాక కిన్నరాం భోరుహపాణియో చిలువ । పొల్తుకయో మథి శైలకన్యకా ధీరవయస్యమయైన వన । దేవతయో యొక మంజువాణి యే తేరంగంబోలు బాలగతిం । దెల్పంగ నిచ్చటి కద్భుతంబుగాన్‌. 92 అ: ఖచర సారసగంధియో=దేవతాస్రీయో, చిలువపొల్తుకయో=పన్నగస్రీయో, శైల కన్యకా ధీరవయస్య=గిరికయొక్క దిట్టయైన చెలికత్తె ఒక మంజువాణి=ఇంపయిన మాటలుగల యొకానొక స్తీ బాలగతి౯ =గిరికరీతిన, ఏతేరంగంబోటుక౯ =వచ్చియుండవచ్చును. (అలం. సందేహము.) ముంజువాణి యని రాజు స్రీసామాన్యపరముగాం జెప్పినమాట నిజముగా మంజువాణియను పేరుగల యా చెలికత్తెకు సంబంధించు స్వారస్యమిటంగవి కుదురుపథిచినాండు. వనదేవతలు గిరికకు6 జెలులని పూర్వము చెప్పంబడియున్నది. “ఆలి స్సఖీ వయస్యా చి అని యమరుండు. మ. అని యూహించి నదీతనూజతలం పా । హా మామక(పేమబం ధ నిమగ్నం బని పల్కవింటి నిక నా । తాపానలం బాటెం బ్రా క్తనపుణ్యంబు ఫలించెం బంచశర శ । స్త్రశ్రేణినిం జీరికిం గొనంబోనే నింక నొక్కం దా ప్రియతమా । ఘోరార్తికిం గుందెదన్‌. 93 అ. నదీతనూజ తలంపు=గిరికాదేవి ఎన్నిక, మామక (్రేమబంధ నిమగ్నంబు=నాదయిన అనురాగమనెడు కట్టునందు మునింగినది-అనంగా ఆ గిరికాదేవియొక్క కోరిక నాయనురాగమందు లీనగమైయున్నది. అని, పల్మక్ల =చెప్పంగా ప్రాక్తనపుణ్యంబు =పూర్వసుకృతము, ఫలించెను. పంచశర శస్త్ర్రేణిని౯ = మన్మధుని కైదువులపంక్తిని, జీరికింగొనంబో=ఇంచుకయినను లక్ష్యము పెట్టనుగదా, ఆ ప్రియతమాఘోరార్తికిణ =మిక్కిలి గారామయిన యా గిరిక బెట్టిదమయిన వ్యధకు కుందెద౯ = దుఃఖించుచున్నాను.

చతుర్థాశ్వాసము 483 శా, నాడెందంబున నుండి కందెనొ కటా,న న్నాత్మలోనుంచి తా వాడంబాథటినా నేనెతా నగుట నా । వర్ధిష్టు సంతాపచిం తాదోలాకలనంబు దా నెనసెనో । తథ్యంబు నావంకకై తా డస్సె౯ నవలా యటంచు నొజగెం | దల్పప్రఘాణంబునన్‌. 94 అ. నాడెందంబుననుండి కందెనా =విరవోగ్ని చేం (గగ్రాంగుచున్న నాహృదయమందు నిలిచి కమలిపోయెనో, కటా=అయ్యో, నన్నుః ఆత్మలోక ఉంచి తాను వాడంబాటెనో=లేక తపించుచున్న నన్నుం దనమనస్సునందు నిలిపికొని వాడిపోయినదో, లేక, నేనె తానగుటక౯ =నేనే తానై యుండుటచేత-అనంగాం దన్ను ధ్యానముచేసి తనయొక్క తాదాత్యమును బొందియున్నదగుట చేత ననుట నావర్దిష్టు...కలనంబు౯ =నా, వర్జిష్ణు=పెరుంగుచున్న నంతావ =తుందుడుకుగల, చింతా=విచారమనెడు, డోలా ఆకలనంబు=ఉయ్యెలయందు ఊంగుటను, తాను, ఎనసెనో=సొందినదో, నావంకకై=నానిమిత్తమై, నవల్నా తాను, దస్సె౯ణ =శ్రమపడెను, తధ్యంబు=ఇది నిజము, అటంచు౯, తల్ప్చ్పప్రఘాణంబున౯ =శయ్యమ్షేనితు ఒఅగెను. చ. ఒరగినం జూచి యా నృపకు | లోత్తము చిత్తముకూర్మి కాత్మని వ్వెజపడి తాపవారకము । విస్మయనీయము నింతినెయ్యపుం గుయుతను నైన మత్మరవి । నూతనహారము చేరంబోయి యా నెలదొర కంరపీరమున । నిల్పితి నిల్బం ప్రఫుల్లనేత్రుండై. 95 అ. ఆన్ఫపకులోత్తము, చిత్తముకూర్మికిణ =మనస్సునందలి (ప్రేమకు, ఆత్మక =మనస్సునందు, నివ్వాఅపడి =మిక్కిలి యాశ్చర్యపడి, తాపవారకము=తాపమును బోంగొట్టునదియు, విస్మయనీయము =ఆశ్చర్యపడం దగినదియును, ఇంతి నెయ్యపుంగుటుతును =గిరికప్రేమకు ఆనవాలును, ఐన, మత్మర వినూత్న రత్నహారము =నాచేతియందలి క్రొత్త ముక్తెపుసరిని, చేరంబోయి=దగ్గఅకుంబోయి, ఆ నెజదొర కంరపీరమునఃణ =ఆ మహారాజుయొక్క కంఠపీరికయందు, నిల్చితిని=ఉంచితిని, నిల్చు =అట్లుంపం గా, ప్రఫుల్లనేత్రుండై=వికసించిన కన్నులుగలవాడై -కన్నులు తెజఖచి యనుట. ముత్తెములసరిగాన తాపవారకము. ఉన్నట్టుండి వచ్చుటచే విస్మయనీయము. రాజుచిత్తము కూర్మి తెలిసినదిగాన యింతి నెయ్యపు గుజుతయిన హారమును నిల్పినదని యాశయము. నెయ్యపుం గుజుతు-'సమాసంబులందుం బుంపులకు పరుష-సరళంబులు పరంబులగునపుడు నుగాగమంబగు నను సూత్రముచే నిచట నెయ్యపు+ను+గులుతు అనుచో ద్రుతమునకు సంశ్లేషము. ఉ. అబ్బలభిన్నిభుందు మణి | హారముం దప్పక జూచి యౌర యెం తబ్బుర మి యమూల్య మణి । హారము రాం గతమెద్ది యొక్కొయే గుబ్బెతహారమొక్కొ యిది । కూరిమి నే చెలి దెచ్చె నొక్కొ హా నిబ్బరమైన తాపము జ | నింపదువో యిది మేనుసోంకంగాన్‌. " 96 అ. అబ్బలభిన్నిభుండు=ఇంద్రు సమానుండయిన యా రాజు, తప్పక్కృమణిహారముక౯ చూచి, ఎంత, అబ్బురము=ఆశ్చర్యము, అమూల్య=వెలలేని, రాజ కతమెద్దియొకొక్క=వచ్చుటకు6 గారణ మేమియో, ఏ గుబ్బెతహారమొక్కొ=పజవరాలిసరియో, కూరిమిజ£ =ప్రేమచేత, ఇది మేనుసోంకంగా౯ , నిబ్బరము=తాళనలవిగానిది, జనింపదువో=పుట్టదుగదా.

454 వసుచరిత్రము శా. ఈ హారం బొకమాటు పిమ్మటికి నే నెచ్చోటనో కన్నయ ట్లూహం బయ్యెడి నీ యమూల్యమణిహా రోత్తంసముం జిత్రక న్యాహారంబు నుదారవైఖరి నాకం డైతోంచెనీహారమా నీహారాద్రిజకన్యహార మగు సం దేహంబు లేదెంతయున్‌ 97 అ. పిమ్మటికి=వెనుకటి - అనంగా నింతకుమునుపు, ఒకమాటు=ఒకసారి, ఊహంబు= మనస్సునకుం దోంపిక, అమూల్య...త్తంసము౯ =వెలలేని ముత్తెపు సరిమిన్నను, చిత్రకన్యాహారంబును =చిత్తరువునందలి గిరికహారమును, ఉదారవైఖరిజ =అతిశయముగా నున్నదనుట. ఈ హారము, ఆ నీహారాద్రిజ కన్యహారము=ఆ మంచుకొండ కొడుకయిన కోలాహలుని కూంతురగు గిరికహారము. ఊహశబ్దమునకు 'సంభావనం యదిత్సం స్యా దిత్యూహో౭. న్యస్య సిద్ధయే” అని చంద్రాలోక మునం బ్రయోగము. ఒకం డనునది యమహత్తయిన హారమునకు విశేషణమయినను దుబ్బు వచ్చినది ఇందులకు 'క్వచి దమహదో౭. పిడుజ్య్యాత్‌' అని నన్నయభట్టీయము. 'ఏకాదే రమహతాం చడావున్న' అను సూత్రముచే డుజు పరమయ్యు ఉత్వము రాదయ్యెనని తెలియునది మాలినీవృత్తము అని విభుం దెద నుంచు | హార మందంద కాంచున్‌ గనుంగవం గదియించుం | గంఠపీరిక ఘటించున్‌ దను వఖిలముంజేర్చుం | దత్తణ స్వేదధారా ఘననయనజలంబుల్‌ । గాధత న్మైత్రిం జూపన్‌. 98 అ. విభుండు=రాజు, ఎద౯ =టొమ్ముమోంద, అందంద=మాటిమాటికి, కంరపీరి౯ =(పీరి పీర శబ్దములు విటివికి సూచనకముగా ననుప్రయుక్తములు. వక్షపీరి,బాహుపీరి,భుజపీరి యనియుం గలవు. చెలిభుజపీరి నాత్తగిలి । చిల్మను దువ్వుచు వాలుంగన్నుం (గ్రే వల కుదధారచేర నొక వారవిలాసిని చూచె రాసుతు౯. మనుచరిత్రము) విజివియైన కుత్తుకయందు, తనువు అఖభిలముక౯ =మేనుఅంతటిని, తత్‌క్షణ...జలంబుల్‌- త క్లణ=ఆ క్షణమందే కలిగిన, స్వేదధారా=చెమ్మటధారచేత, ఘన=అధికమయిన, నయనజలం బుల్‌=కన్నీళ్లును, గాఢ తన్నైత్రిణ ఆ గిరకయందలి దృఢమయిన నెయ్యమును, చూపజణ =చూపుచుండం గా. 'చూపుకొ అని పాఠము. చెమటనీటిచేత నధికమగుచున్న కన్నీళ్లను గిరకయందలి యగ్గలమయిన నెయ్యమును రాజు చూపునని యర్థము. ఇది సరసముగాదు. 'స్వేదబాప్పములుమైత్రిని జూపు ననుటయే సరసమును, స్వభావానుగుణమును కాన * చూపక అని పారము దిద్దంబడెను. ఇది మాలినీవృత్తము. ననమయయగణములు. తొమ్మిదవవయక్షరము యతిస్థానము. క. ఈగతినా రా జుపకం, రాగతనక్షతదామ । మభినవకరసం యోగమున గారవించుచు, రాగోపనిబద్ధబంధు । రంబుగం బల్మె౯. 99 అ. ఆ రాజు = వసురాజు -(చంద్రుండనియు), ఉపకంరాగత నక్షత్రదామము = కంరము దాపలికి వచ్చిన - కంరమునుబొందిన నక్షత్రమాలికయను ముక్తాహారము (సైవ నక్షత్రమాలా స్యా

చతుర్ధాశ్వాసము 485 త్సప్తవింశతి మౌక్తికైై అ.) - (ఉపకంర=సమిపమునకు, ఆగత=వచ్చిన, నక్షత్రదామము =అశ్విన్యాది నక్షతసమూహమునని యర్జాంతరము. ) అభినవకర సంయోగమునక =క్రాత్తయగు చేతి తాంకుడుచేత, (క్రాత్త్రయగు కిరణము సోంకుడుచేత ననియును,) గారవించుచుక =మన్నించుచు, ఇంతవఅకుం బ్రికృతశ్లేషము. రాగోపనిబద్ధబంధురంబుగక -రాగ=స్వరవిశేషముచేతను, రాగవిశేషముచేతను. ఇక్కడ నర్ధద్వయమును (బకృతపరముగానే (గ్రమించునది. ఉపబద్ధ =కట్టంబడినదై, బంధురంబుగః =మనోహరమగుచుండునట్లుగా-అనంగా స్వరభేదము ననురాగమును గనంబడునట్లుగా వచించెననుట. లేక చంద్రుండు, రాగ=అనురాగముచేత, అశ్విన్యాదులను జూచి చెప్పెననియు, వనురాజు రాగ=స్వరవిశేషముతోడ, ముత్తెపుసరిగా జూచి చెప్పెననియును భావము.

మ. కమనీయద్యుతిధామమా విమలము । క్తాదామమా సేమమా కమలామోదకుం దత్సఖీసమితికిం గల్యాణమా తన్మరా క మయూరీశుకశాబశారికల కె |ల్లణ భద్రమా తెల్పుమా ప్రమదారత్నముపేరుగా నెద నినుం । బాటించి ప్రార్ధించెదన్‌ 100 అ. కమనీయ ద్యుతిధామమా=సొగసయినకాంతికి స్థానమైన దానా! ఇక్కడ ధామశబ్దము ద్యుతివాచకముగనుకం బునరుక్తవదాభాస మలంకారము. విమల ముక్తాదామమా=స్వచ్చమయిన మౌక్తికహారమా, కమలామోదకుక౯ =తామరవంటి మేనివాసనగల గిరికకు, సేమమా=కుశలమా, తత్సఖీసమితికిజ కల్యాణమా=ఆ గిరిక చెలికత్తెల సమూహమునకు శుభమా, తత్‌=ఆబిడయొక్క మరాళ=పెంపుడదుహంసలకును, మయూరీ=ఆండు నెమిళ్లకును, శుకశాబ=చిలుకపిల్లలకును, శారికలకు౯ =గోరవంకలకును, ఎల్లణ =అన్నిటికి, భద్రమా=సుఖమా, తెల్పుమా=తెలియంజెప్పుము. ఏమనిన, ఆ 'ప్రమదారత్నము పేరుగాజ ఎద నినుం బాటించి ప్రార్థించెదన్‌=స్రీరత్నమయిన యా గిరికా దేవికి మాజుగా మనస్సునందు నిన్ను మన్నించి వేండకొనుచున్నానని యర్థము. (పేరుశబ్దము సరికి నర్ధము. ఎదయనంగా హృదయమును, వక్షమును గనుక ఆ గిరిక ముత్యాలసరిగా నిన్ను వక్షస్థలమందు మన్నించుచున్నానని భావము.) మ. నిను భాగ్యాక్షరపంక్తిగాం దలంతునో | నిర్వేలమూర్భాపనో దనదివ్యామృతధారగా మనమునం దర్శింతునో కాక మ ద్ధనపుణ్యద్రుమకోరకావలియ కాం | సగన్గొాందునో పేమనే మని వర్ణింతుం బ్రియాపయోధరవివా । రా హారవంశోత్తమా 101 అ. ప్రియా=ప్రియురాలయిన గిరికయొక్క పయోధర=పాలింద్షయందలి, విహారా=విహారము గలయట్టి, హారవంశోత్తమా=ముత్తెపుసరిమిన్నా, నినుళ, భాగ్యాక్షరపంక్తిగాణ =మాయొక్క భాగ్యవర్జముల వరుసగా, తలంతునో, లేక నిర్వేల... ధారంగాజ -నిర్వేల=మితిలేని, మూర్భాజనన్నుంబొందిన మూర్చ యొక్క అపనోదన =పోంగొట్టుటయందలి, దివ్యామృత ధారగాక =దివ్యమయిన యమృతధథార యగునట్లు గా, మనమునః , తర్మింతునో=ఊహింతునో, కాక=అట్లుగాక, మత్‌..వలియకా-మత్‌= నాయొక్క ఘనపుణ్య=గొప్ప సుకృతమనెడు, ద్రుమ=వృక్షముయొక్క కోరకావలియకాజ =పూ మొగ్గలపంక్తిగానే, కన్గాందునో=చూతునా, ప్రేమక =నీయందలి (ప్రేమచేత, ఏమనివర్ణింతును=ఏమని కొనియాడుదును. నా (ప్రేమ మిక్కుటమగుచేత నిన్ను నేవిధము నను గొనియాడుటకు నాకుం దోంపకున్న దియనుట. అలం. ఉలళ్లేఖాలంకారభేదము. “ఏకస్య బహుథోల్లేఖే ప్యసొ విషయభేదత£ (అని లక్షితము.)

436 వసుచచరిత్రము 'హారవంశోత్తమా యని సంబోధనమందును, దద్వి శేషణమయిన “ప్రియాపయోధరవిహారా” యను సంబోధనమందును మువర్దకము చెప్పమికి '“అంగభృంగాదిశబ్దేభ్యోమ్యాది రామంత్రణేన ఆ" అని యధర్వణవచనము. అక్షరపంక్తి దెల్లనిగణములోంజేరినది. ఇందే సరస్వతీస్తోత్రమున, “రమజీయాక్షసరాకృతింబొలుచు వ 1 ర్హ శ్రేణి వీణానులా పముచేతం గరంగించి యందు నిజబిం బం బొప్ప నచ్చామృత త్వము నాత్మప్రతిపాదకత్వమును ద । ద్వర్థాలియందెల్లం బూ ర్హము గావించిన వాణి తిర్జ్ణలమహా రాయోక్తిం బొల్చుంగృప౯.” అనిచెప్పుట తెలియునది. చ. వనజముఖీకుచోపరిని । వాససుఖోన్నతి నున్మి మాని నా మనికిత మార్చ వచ్చితివి । మౌక్తికహారమ నీగుణంబు లే మని వినుతింతు నట్టిద క । దా యవదాతసువృత్తమూర్తు లెం దును నిజసౌఖ్యభంగము గ | నుంగొన రార్తులం బోచువేళలన్‌. 102 అ. వనజ...న్నతి౯ -వనజముఖీ=గిరికయొక్క కుచ+ఉపరి=చన్నులపయిని, నివాస =వసించుటవలన, సుఖ+ఉన్నతి౯ =సుఖాతిశయముచేత, ఉన్మిజ =ఉండుటను, మాని, నామనికితము =నామనోవ్యథను, ఆర్బజ వచ్చితివి, మౌక్తికహారమ=ముత్తెపుసరీ, నీగుణంబులు =నీసుగుణములను, ఏమని వినుతింతు౯ =ఏమని కొనియాడుదును-అనంగాం గొనియాడంజాలనని యర్ధము. (ముత్యాలయొక్క ఆణి సుపాణి సుతారము లనెడు మూందడుగుణముల నని భావము. ఇందులకు, క. అజలేని చుక్క తెజంగున, మెజయు సుతారంబు మేలి మిగ వట్రువయై మెటుంగొందుం బాణి ఘనమై, నెజసిరి వట్రువ సుపాణి । నిర్మలకాంతిన్‌. (రత్నపరీక్ష) అట్టిదకదా =అట్లెకదా-ఆది యుక్తమేకదా యనుట. అవదాతసువృత్తమూర్తులు -అవదాత =పరిశుద్ధమైన, సువృత్త=మంచివర్తనముగల, మూర్తులు=స్వరూపముగలవారని యర్థము. (ముత్యములు- అవ దాత=(అవదాత స్సితే పీతే విశుద్ధే ప్రవరే౭.పిచ'వి.) తెల్లనివియు, సువృత్త=చక్కంగా గుండ్రనివియు నయిన రూపగలవని భావము. ) ఎందును=ఎక్కడను, ఆర్హులణ =వ్యథపడుచున్న వారిని, ప్రోచువేళలః, నిజసౌఖ్యభంగము=తమ సుఖముచెడిపోవుటను, కనుంగొనరు=పాటింపరు. హారమునకు వనజముఖీకు చోపరినివాసము సుఖప్రదమగుట రాజు బుద్ధినిబట్టి. అలం. శ్లేషమూలకమగు అర్జాంతరన్యాసము,. చ చెలుల మొఅంగి నాండు మణి | చిత్రగృహంబున మోము వాంచితొ య్యలి భవదేకదర్శిత మ । దాకృతిం జూచెంగదా వినీలకుం తలహృదయంబు నీకు విది । తంబుగదా యింక దాంచనేటికిన్‌ వెలందిమనంబు దెల్ప్బం గద । వే మణిహారమ నిన్ను వేందెదన్‌ 109 అ. మణిహారమ, నాండు = నే నక్కడకు వచ్చియున్ననాండు, చెలులక, మొఅంగి = ఏమ ఉంచి, మణిచిత్రగ్భృహంబునక = రత్నములచేత చిత్రితమయిన యింటియందు, మోమువాంచి = సిగ్గుచే మొగమువంచుకొని, తొయ్యలి = గిరిక, భవ...కృతిణ -భవత్‌ = నీచేత, ఏక=ముఖ్యమగునట్టు లుగా, దర్శిత = చూపంబడిన, మదాకృతి౯ = నాయొక్కరూపమును - అనంగా నీయందు (ప్రతిఫలిం

చతుర్థాశ్వాసము 487 చిన నా రూపము ననుట. చూచెంగదా, వినీలకుంతల హృదయంబు=(నల్లని కురులుగల) గిరిక యొక్క మనస్సు, (హృదయ మనంగా టొమ్మును గనుక గిరికయొక్క ఉమ్మునని భావము.) నీకు, విదింతబుగదా =తెలిసియున్నదిగాదా, (హృదయం మానసోరసోఖ అ.) వెలందిమనంబు౯, ఇంక౯ణ దాం చనేటికిజ, తెల్పంగదవే=తెలియంజెప్పుమా, నిన్ను వేందెదజ =నిన్నుం బ్రార్గించుచున్నాను. వెనుక కన్వయము. పె ప్రా వే సం (బ్రార్ధి న్నా

మోమువాంచినది సిగ్గుచేత. కావుననే టొమ్ముపయిని తెలిముత్తెములందు6 ప్రతిబింబించిన రాజును జూడంగలుగుట. కాన, మోమువంచుటకు, స్రీజనోచితమగు సిగ్గునకునుం దన్మూలమున టామ్మునం (బతిఫలించు రాజును జూడంగలుగుటకును, నట్లు చూచుట తెలియకుండుటకును నుపయుక్తమగుచున్నది. సిగ్గు నెపమున నితరులకుం దెలియకుండంగనే రాజును జూచు నుపాయ మిది. ఉ. (గ్రావసుతాకుచా(గ్రపరి । రంభనిగుంభసుఖోపలంభసం భావితభావిమత్మ్కరవి । మర్దన కోడకుమో విశుద్ధ ము క్తావలి బాలికానవ స ।; మాగమయోగ్య మహోపలాలన శ్రీ వెలయింతుంగాని నినుం జిక్కులం బెట్టం జుమో రయంబునన్‌. 104 అ. గ్రావ...విమద్దనకుజ -(గ్రావసుతా=(గిరి గ్రావా౬ చల శైల శిలోచ్చయాః అ.) పర్వతపుత్రియెన గిరికాదేవియొక్క కుచాగ్ర=చనుమొనలయొక్క పరిరంభనిగుంభ=ఆలింగనము కూడుటవలననైన, సుఖ+ఉపలంభ=ఆనందము ననుభవించుటచేత, సంభావిత=పూజితమయిన దానా! ఇట (గగ్రావసుత యన్నందునం గుచములయందుం గారిన్యము స్ఫురించుచున్నది. భావిమత్మర విమర్దనకుక =మిం దట నా చేతులచే నయిన నలంగుడునకు, ఓదకుమా=భయపదకుమా, విశుద్ధముక్తావళి=పరిశుద్ధమైన ముక్తాముణి మాలికాయని యర్థము. (శుభవర్షము గలదని భావము.) బాలికా... శ్రీ౯ -బాలికా=గిరికయొక్క నవసమాగమ=తొలుకూటమియందు, యోగ్య=తగిన, మహోపలాలనశ్రీ౯ =మిక్కిలిడైన బుజ్జగింపు పెంపుచేత-పెంపుసొంపార మిక్కిలియు బుజ్జగించుటచేత ననుట. వెలయింతుం గాని=ఉల్లసిలం జేయుదునేగాక, రయంబునః =త్వరితముగా-ఉరవడితోననుట. నినుక, చిక్కులం బెట్టజ చుమో=సంకటములందుం దగుల్ప్బను జుమా యని యర్థము. (చిక్కు పణుపనని భావము). ముక్తావళి విశుద్ధమైనది - మంచి నిర్మలవృత్తి - గలది, కావుననే, యా విశుద్ధికి ఫలముగా గిరికాకుచా(గ్రపరిరంభసుఖము గన్నది. మిక్కిలి శుభ్రములగుటచే నట్టి కాంతామణి కుచాలంకార మయినదనియు, అట్టి హాయి నునుభవించుచున్నదానికి మింద నాచేత నలుంగుడు కలుగునని భయము వలదు. ఏలన, గిరిక బాలిక. అందును దొలుకూటమి. అది మిక్కిలి మెలుపుతోంగూడియుండును గాన కుచముల మృదుమర్ధనమే కలిగి మిక్కిలియు బుజ్జవంపు పెంపు సొంపారునే కాని గాఢవిమర్దనముచేం జిక్కులంబెట్టుట కలుగదు. బాలికతోడి నవసమాగమము గావుననే ఉపలాలనము మహత్తయ్యు శ్రీ (పెంపు) గులుకుచు నుండు ననుట. ఇట ముత్తెపుసరి శుద్ధిగలది. అందును మహాపదవియందు మిక్కిలి సుఖమనుభవించునది. కాన మోందటి మిక్కుటపు నలంకువ కోర్వదు. కావుననే బుజ్జగింతును గాని, జిక్కులం బెట్టననియు నాశయము. శా. శుక్తికోడకుటీగుహావసతివై ! సూచ్యగ్రసంస్థాయివై ముక్తాహారమవై భజించితిగదా | ముగ్గాకుచద్వంద్వసం

4868 వసుచరిత్రము సక్తిం దాదృశభూతి తావకక్ళపా । సంసిద్ధి లే కబ్బునే ముక్తాహారత నున్నయంతనె తలం ॥ పుల్‌ నింపు నా కింపుగాన్‌. 105 అ. శుక్తి...వనతివై - శుక్తి=ముత్తైెపుంజిప్పయెొక్క కోడ =నడిమివ్రదేశమనెడు, కుటీగుహా=గుడిసెవంటి గుహయందలి, వసతివై=ఉనికిగలదానవై, సూచ్యగ్రసంస్థాయివై=సూది మొనమిం ద నిలిచిదానవై, ముక్తాహారమవై=వదలంబడిన ఆహారము గలదానవై యని యర్థము. గుహయం దుండుటయు, సూదిమొనపై నిలుచుటయు, నిరాహారత్వమును దపశ్శాలులయొక్క ధర్మములుగాన యట్సి తాపసధర్మములుగలదానవై - అట్టినియమములతో6 గడింది తపస్సుచేసినదానవైయనుట. (ముత్తెములు, ముత్తెపుంజిప్ప నడుమ నుండుననియు, సూదిమొనచేత నవి బెజ్జయువేయంబడుచున్న వనియు, అట్లు బెజ్జమువేయంబడి వానిచేతం గూర్చంబడియు ముత్తెము హార మగుచున్నదని భావము. అర్థ్ధమున “'ముక్త+ఆహారము' అనియు, భావమున “'ముక్తా+హారము* అనియు విభాగము.) ముగ్గ్దాకుచద్వంద్వసంసక్తి౯ =ముద్దరాలయిన గిరికయొక్క చన్నుంగవతోడి కూటమిని, భజించితి గదా=పొందితివిగదా. ముక్తాహారతఃణ ఉన్నయంతనె=(గుహావాసమును, సూచ్యగ్రనివాసమును జేయలేక నేను) నిరాహారత్వమాత్రముచేత నున్నంతనే, తాద్భృశభూతి=(నీవు మూండు నియమములును ఆచరించి పడసినట్టి) అటువంటి (గిరికాకుచసంపర్మరూపమయినువైభవము, తావక కృపాసంసిద్ధి=గుహావాసాదులు నూండును గల్లి మహాతపస్వివగు నీదు కృపయొనంగూడుట, లేక, అబ్బునే=ప్రాప్తించునా - ప్రాప్తింపదనుట. గొప్ప వైభవములు సంశితవ్రతులయిన మహనీయుల కృపాతిశయము చేతనే కలుగవలయును. కాంబట్టి, నాకు, ఇంపుగా=ఇష్టమగునట్లుగా, తలంపుల్‌ నింపుము=కోరిక లొనం గూర్పుము - అనంగా గిరికాకుచసంపర్మము గలింపుమని యర్థము. ('ముక్తాహారతి” ననుచో నిరాహారత్వమును ముక్తావలిగా నధ్యవసించి తనయందు ముక్తావలిత్వ మాత్రమును దెలిపి, నేను నీవలె ముత్తెపుసరిని గనుక నంతమాత్రకు నాకును గిరికాకుచసంపర్మయోగ్యత యున్నందునం దత్రాప్తి నొనంగూర్పుమని ప్రకారాంతరము తెలియునది.) ముత్తెపుం జిప్పలయందు ముత్యములుగాంబుట్టి, సూదులచే బెజ్జమువేయంబడియు, గ్రువ్వంబడియు ముత్తెపుసరియై, ముద్దరాలి చనుమొనలపయి కెక్కుచున్నదని భావము. ఇదియె గుహలందు వసించి, సూదిమొనపయి నిలిచి, యాహారము విడిచి యిట్టి కడింది తపనుచేసి ముద్దరాలి చనుమొన పట్టులను బొందంగలుగుటగా శ్లేషచే సమర్ధించినాండు. ఉ. చిన్నటనాంటనుండియును | జెల్వకుం గూర్చినదాన వౌట నేం డెన్నిక కెక్కం దద్వ్యధకు । నీవును గుందితిగాన సద్గుణా భ్యున్నతరత్నమాలిక య । యో నిను మదచ్చమశీక రార్థయో షిన్నవగంధసారముల ; చేం దెలివొందంగం జేయుటెన్నండో. 106 చిన్నటనాంటనుండియును=పసితనమునుండియు, చెల్వకు౯ =గిరికకు, గూర్చినదానవు =మిక్కిలి మనస్సు కలిసినదానవని యర్థము. (గిరికకొజకు చెలులచేతం గూర్ప్చంబడిన దానవని భావము. ఇట చెలులధ్యాహార్యము. “అన్యస్యాః క్వచి ద్భవే చ్చాన్యా” *కర్మాదేః కర్తృత్వం (ప్రథమా చ నవర్ణకశ్చ తద్వత్స్యాత్‌ అను సూత్రము లిచట ననుసంధింపవలయును. ) నేందు, ఎన్నికకెక్క£ =ప్రసిద్ధికెక్కు నట్లుగా, తత్‌ వ్యథకు =అ గిరిక విరహబాధకు, నీవును, కుందితివి=సాలసితివని యర్థము. (లెక్క పెట్టంబడినదనియు, గిరికదేహతాపము చేతం గందినదనియు భావము. ) కాన, సద్గుణ +అభ్యున్నతరత్న

చతుర్థాశ్వాసము 489 మాలిక=(ధెలిమిని గొనియాడుటయనెడి) మంచిగుణముచేత మిక్కిలి యతిశయించిన మణివిహారమాయని యర్ధము. ( మంచిసూత్రమునం దొకదాని మాంద నొకటిగాం గూర్చంబడి యున్నతస్థితి నొందిన రతములయొక్క మాలికయని భావము.) అయో=అకటా, నిను, మత్‌...సారములచే౯ -మత్‌=నాయొక్క (శమ=రతిశ్రమవలనం బుట్టిన, శీకర=తుంపరచేత - అనంగా చిఖుచెమటచేత, ఆర్ధ=తడిసిన, యోషిత్‌ =గిరికయొక్క నవ=(క్రొత్తయగు, గంధసారముచేజ =చందనములచేత, తెలివి, ఒందంగ౯ చేయుట=ఉల్లసిలంజేయుట, ఎన్నండో =ఎప్పటికోకదాయని యర్థము. (కెలివాందం జేయుటయనంగా కందు పోంగొట్టుటయని భావము. చందనాదు లయిన పొళ్లను గలిపిన జలములందుం గందుపోవుట ప్రకటము.)

తత్‌ (గిరికా) వ్యథకుం గుందుట చిన్నటనాంటనుండియును గూర్చినదగుటచేత. ఇట్టిది కావుననే సద్దుణాభ్యున్నత. తన చెమట తుంపరలును, గిరిక చందనాదులును గలయుట యిరువుర రతిక్రీడయందుం గదా. రెంటికలయికచే పరస్పరగాధసంశ్లేషము వ్యంజితము. శ్రమజలములనంగా శ్రమశీకరములనుట. పెనుచెమటచే చందనమంతయు గరంగి కాజిపోవక చిలుచెమటచే దడిసి యనుకురొంపియెైనచో ముత్తెముల కందు పోవుట కుపయుక్తమగును. గంధసారములు నవములగుట కందు మజింత బాగుగ పోవుటకు. గిరికకును నాకును సంశ్లేషమెప్పుడుగలుగునో యని తాత్పర్యము. మ. అని రాజేంద్రుండు రత్నపుత్రింగని యీ ॥ వారాధిరాజంబుం దె చ్చిన యో యప్రతిమోపకారసుకృత । శ్రీగణ్యదాక్షిణ్యశా లిని నీకుం బ్రతిమాపదేశ మింకనే । లే పల్బవే సన్నిధిక వనితావల్లభజీవితంబులు సఖీ । వాక్యస్థితంబుల్‌గదే. 107 అ. రాజేం(ద్రుండు=వసురాజు, రత్నవుటత్రిక =రతనవు ప్రతిమను, వోారాధిరాజంబు౯ =హార్రేస్టమును, తెచ్చిన, ఓ అప్రతిమ...శాలిని - అప్రతిమ=సాటిలేని, ఉపకార=ఉపకృతిరూపమయిన, సుకృతశ్రీ =పుణ్యసమృద్ధిచేత, గణ్య=కొనియాడందగిన, దాక్షిణ్య=(పరకార్య నిర్వహణ) శక్తిచేత శాలిని=ఒవ్వుచున్నదానాయని యర్భము. (అ(ప్రతిమా=(వ్రతిమగానిదాని థెొక్క ఉవకార సుకృతశ్రీగణ్యశాలిని యని యర్జాంతరము.) నీకు=ఇట్టినీకు, ఇకక, (ప్రతిమాపదేశము=ప్రతిమ యనెడు వ్యాజము, వలే=ఎందులకు, సన్నిధిణ =సమక్షమందు, పల్మవే=మాటాడవే, వనితా వల్లభ జీవితంబులు =నాయికొ నాయకుల బ్రతుకులు, సఖీవాక్య స్థితంబుల్‌ గదే=చెలు (దూతిక)ల వాక్యము లందున్న వేకదే. . అప్రతిమవలె నుపకారముచే నొప్పుచున్నదానికి ప్రతిమాపదేశ మేల? 'తెచ్చిన+ఓ ఆఅప్రతిమ” అను నీ సమాసమున సంబుద్ధివాచకములగు ఓయాదివ్యస్తములును సమసించుట తెలియునది. “అప్రతి...శాలిని యగుట ఆ హారాధిరాజంబుం దెచ్చుటచేత. అలం. కావ్యలింగము. సీ. అన విని రఘునంద | నుని సన్నిధిం ప్రభూత, చైతన్యయై నిల్చు । చట్టుపొలంతి కదణి రత్నపుబొమ్మ । గతిమానీ ధృతిపూని, క్షితిజానికి జొహారు । చేసి నిలిచి పలికితి నో మహా । భాగ తావకమహా, మహితోక్తి దప్పునే | మంజువాణి నచలకన్యక బోటి! నగుదుం గన్నియయున్మిం, దెలుపవచ్చితిం గదాఃతెజవనిట్లు తే. పంచశరశాత శరహేతి | పాలుచేసి, తిరిగిచూడవు దగునయ్య । దొరలకెందు మఖఅపుగలిగిన ననదల । మజతురయ్య, వెలంది దూజిన దూటులువినంగదయ్య,

490 వసుచరిత్రము అ. రఘునందనుని సన్నిధి =రఘురాముని యెదుట, 'ప్రభూతచైతన్యయై =పుట్టినచేతన భావము గలదై-చేతనత్వమునాంది యనుట. నిల్చు, చట్టుపాలంతి కరణిః =జాతిరూపమైనయహల్యవలె, రత్నపుబొమ్మగతి౯ =రతనపుం బ్రతిమయై యుండువిధమును, ధృతిః =ధ్రైర్యమును, క్షితిజానికిఐ =రాజునకు, జొహారుచేసి=మైొక్కి మహాభాగ=మహాభాగ్యవంతుండా, తావకమహా మహిత శక్తి తప్పునే=నీదు గొప్పదయిన సత్యవాక్యము అబద్ధమగువా, కాంబట్టి, మంజువాణిని, అచలకన్యబోటిని అగుదు౯. (ఇందుజ౨ పద్యమున “'శైలకన్యకాధీరవయస్యయైన వనదేవతయో”' యని సంభావనచేం జెప్పినమాట యధార్ధమగుటయు, “ఒక మంజువాణి' యని ప్రీసామాన్య పరముగాం జెప్పినపదము మంజువాణియను నిక్కపుచెలి పేరగుటయు., దారకాణించి చెప్పుటతెలియునది )కన్నియ..గదా. ఇది “యేతేరంగంబోలు బాలగతిం దెల్బంగ' ననుటకు6 దారకాణము. తెలవ౯ =ఆ చిన్నదానిని, పంచశర శాతశర హేతిపాలు=మన్మధుని వాండిబాణముల యగ్నికిలోను, తిరిగిచూదడవు= అడువైపు తిరిగిచూడవు, దొరలకు, ఎందుమఅపు గలిగినజ =మటి దేనియందు మఅపుగలిగినను, అనదల మఅతురయ్య= అనాథులను - అనంగా వేజుదిక్కు లేనివారిని మజిచిపోదురటయ్యా, వెలంది=గిరిక, దూజులు=నిందిం చినమాటలు. అలం. ఉపమ. ఉ. తావక శైలభేదన క । ధాబిరుదాంకము లేము పేర్కొనం దా విని వెచ్చ నూర్చి వని । తామణి నిత్యకరోరముల్‌ కుల గ్రావము లండు వానిం బద ఘట్టన గీటడంగించినట్టి గో త్రావరుం డింక నేమిటం గరం గునయో యని నించు బాష్పముల్‌. 109 అ. వనితామణి=గిరిక, తావక...దాంకములు=నీదయిన కొండను (కోలాహలమును) ఖేదించిన చరిత్రతోంగూడిన బిరుద నామములను, ఏము=మేము, పేర్కొనణ =చెప్పంగా, తాను, విని, వెచ్చనూర్చి=వేండి నిట్టూర్పులుపుచ్చి, కులగ్రావములు =కులపర్వతములు, నిత్యకరోరములు =ఎప్పటికిని గరినములు, అండ్రు=అందురు, వాని౯ =అట్టివానిని, పదఘట్టనః =కాలంజిమ్ముటచే, గీటడంగించి నట్టి గోత్రావరుండు =గర్వముదూల్చినట్టి భూపతి-వసురాజు, ఇంక౯, ఏమిట =దేనిచేత, కరంగు౯ =మెత్తంబడంగలండు, అయో, యని, బాప్పములు నించును. నిత్యకఠోరములను కాలం జిమ్మినట్టివాండు అతిమాత్రకఠినుండు గావలయును. అట్టివానిని గరంగించుటకు మథీివేజెద్దియులేదు. ఇంక నాపయిం గనికరించు టెక్కడిది యని కన్నీరునించుట మ. జనలోకస్పృహణీయభవ్యసుషమా । సౌభాగ్యము భాగ్యవ జ్ఞనభోగానుగుణత్వముం దదిత రా | శానిత్యదైన్యవ్యథా జనకత్వంబును గల్గం జూచియొ ధరా । జంభారి కంభోజజుం దొనరించెజ వసునామ మంచు నవలా ।; యూహించు మోహంబునన్‌. 110 అ. నవలా=గిరిక, జన...భాగ్యము౯ -జనలోక=జన సమూహమునకు, స్పృహణీయ= కోరందగిన, భవ్య=తగిన, సుషమా=మేలయిన కాంతియొక్క (సుషమా పరమా శోభా అ.) సౌభా గ్యము౯ =చక్క్మందనమును, భాగ్య...త్వముః -భాగ్యవత్‌ జన= భాగ్యవంతులయిన జనులకు, భోగ=భోగించుటకు, అనుగుణత్వము౯ =అనురూపమై యుండుటయును, తది...కత్వంబును - తత్‌ ఇతర=ఆ భాగ్యవంతుల కంటె నితరులయినవారికి-అనంగా అభాగ్యులకు, ఆశ=ఆసయు, నిత్యదైన్య

చతుర్థాశ్వాసము 491 వ్యధా=ఎడతెగని దీనత్వముయొక్కయు కష్టముయొక్కయు, జనకత్వంబును =పుట్టించుటయును, కల్ట౯ =కలిగియుండంగా, అంభోజజుండు= (తామరయందుం బుట్టిన) బ్రహ్మ, చూచియొ, ధరాజంభారికి =భూదేవేంద్రునికి, వసునామము=వసువనెడిపేరు, ఒనరించె =చేసెను అంచు, మోహంబున॥ =వ్యామోహముచేత, ఊహించును.

వసువనంగా బంగారు. జనలోక...సౌభాగ్యాది గుణములు బంగారునందును, రాజునందును గలిగియండుటను జూచి యతనికి బంగారు అనునర్ధముగల “వసు” వనునామము (బ్రహ్మదేవుడండు చేసినాందేమోయని తాత్పర్యము. రాజు భాగ్యవంతులకే భోగ్యుండు, భాగ్యవతికాని తనకో వట్టియాశగొలుపుచు నెడతెగని దీనతయుం గష్టమునే పెట్టుచున్నాండు. తాను రాజును జేపట్టునంత భాగ్యవతిగాదనుట. అలం. ఉన్రేక్ష సీ, అనుంగుం దమ్ములంబాసి ।; కనుసన్నల మెలంగు, నిందిరం దృణముగా। నెంచుననినం

గూర్మాసనాభ్యాస ! కర్మఠయై భజిం, చు ధరిత్రిం జులుకంగా ! జూచు ననిన

మధురాధరస్పంద । విధివశంవదయైన, భాష నొండొకమాలు | పల్మం దనిన

నాత్మపాణిస్పర్భ | నాయత్తమగుకీర్తి నెనసి దిక్కులకడ నునుచు ననిన తే. జగతి గొజనోము నోంచిన | జలజముఖుల

కూరిమి గణించి యతం దేల | గారవించు

వరుని బహువల్లభామనో । హరునిం గోరు

ముదిత ముదితయె యని బాల | మోమువాంచు. క్షేష్షే1

అ. బాల, అనుంగుందమ్ములకణ =గారాబు అనుజులను, పాసి, కనుసన్నల£ణ మెలంగు=కనుసైం గలకు- అనంగా మిక్షిలి చులకనియాజ్ఞలకును సైతము-లోనై వర్తించు, ఇందిరక =లక్ష్మీకాంతను, తృణముగా నెంచుక అనినజ =చుల్మగాం జూచునని చెప్పంగా ననియర్థము. ((ప్రేమాస్పదములయిన తామరలను రాహ్రియం దెడంబాయుచున్నదనియును, రాజు కనుమెలపినవారి నాశ్రయించుచున్న దనియు, యాచకుల కిచ్చు నెడం దృణప్రాయముగా చూడంబడుచున్న దనియును భావము.) అనుంగుం దమ్ములసైతము దిగవిడిచి తనయాజ్ఞ కతిమాత్రము లోనై యుండు కాంతను నెంతో గారవింపవలసి యుండంగా నట్టిదానినే తృణీకరించుచున్నాండనుట.

కూర్మాస... కర్మరయై =కూర్మాసనమనెడి యాసనవిశేషమందలి యభ్యాసమునం గర్శశూరుర్తాలై, 'కర్మశూరస్తు కర్మరః అ. మిక్కిలి వాండినియమముతో కూర్మాసన మభ్యసించుచున్నట్టిదైయనుట. భజించు ధరిత్రిః =తన్నుసేవించుటనట్టి భూకాంతను, చులుకంగాక అగౌరవముగా నని యర్థము (ఆదికూర్మము మాంద నిలిచియున్నదనియును, దన్నుం బొందినదనియును, దుష్టనిగ్రహముచేసి బరువు లేకుండునట్లు చేయంబడుచున్నదనియు భావము.) కూర్మాసనముననుండి గొలుచు కాంత నెంతో మన్నించుటకు మాజుగా నగౌరవముతో చూచుచున్నాండనుట.

మధురా... వద=ఇంవుగా పెదవిని గదల్చినపాటి క్రియకే వశ్యురాలైన, భాషక =నర స్వతీకాంతనుగూర్చి, ఒండొకమాఖు పల్కండనినజ =మజియొకసారి మాటాడండనంగా - రెండవ సారి మాటాడండని యర్థము. (తమ మధారాధరస్పంద విధానమువలన స్వాధీనురాలనియును, గంభీరుండు గనుకం బలుమాలు పలుకండనియును' భావము. ఇట విధియనంగా (బ్రహ్మయును, భాషయనంగా సరస్వతియుం గనుకం బ్రకృతములును సహపరితములు నైన సరస్వతీ బ్రహ్మవాచక పదములను జెప్పుటచేత రత్నావళ్యలంకారము. 'కమికం (ప్రకృతార్థానాం న్యాసం రత్నావళిం విదుః

492 నసుచరిత్రము అని లక్షణము.) పెదవియాడించిన మాథత్రనే లోనై ('ప్రవర్తించునట్టి కాంతతో నెన్నిమాజులేని పలుక దగియుండంగా మభియొకమాణు పలుకందనుట. ఆత్మపాణిస్పర్ట నాయత్తమగు కీర్తిజ =తమ పాణి[గ్రహణమునకు లోనయిన కీర్తికాంతను, ఎనసి=కలసి, దిక్కులకడ నుంచుననినజ౯ =చేరువనుంచికొని యాదరింపక దూరముగా: జేసినవాం డనంగా నని యర్థము. (కీర్తతన బాహుపరాక్రమమునకు లోనై యున్నదనియు, దిగంతములందు వ్యాపింపంజేయంబడుచున్నదనియును భావము. ఇటం గీర్తికిని స్రీలింగమహిమచేతం (బ్రతీయమాన యైన నాయికకును అభేదాధ్యవసాయము. ) జగతి౯, కొణనోములు=తక్కువనోములు, నోంచిన, జలజముఖుల కూరిమి =స్రీల(ప్రేమను, గణించి=సరకుసేసి, అతందు=ఆరాజు, ఏల, గారవించును=మన్నించును, బహువల్లభా మనోహరునిః£ =పెక్కండ్రు ప్రియురాండ్రకు చెలువుం డయినవానిని, కోరు ముదిత =స్తీ, ముదితయే =సంతోషచిత్తురాలా- కాదనుట. అని చింతచేత, మోమువాంచును. మిక్కిలి పరిచర్యావతులు, మహాభాగ్యవతులును, గొప్ప ప్రియురాండ్రు నయిన శ్రీభూవాణీ కీర్తకాంతలనే యాదరింపనివాండు భాగ్యహీనురాల నయిన నన్ను మన్నించునా యనియు, నట్టి బహుస్రీవబ్లభుండయినవానిని గోరినందున సంతోషము గలుగునా యనియు: దాత్పర్యము. శ్లేషమూలకమైన అర్జాపత్తి, పరికరము. చ. అనుటయుం బిన్ననవ్వు వొల । యం బ్రణయంబున సారెసారెకుణ వినుచుం దుదు క్తికౌశలము । వేమలు నాత్మం దలంచి మెచ్చుచు౯ జనపతి యాదరాతిశయ । సాంద్రముగా నుచితో త్తరంబుగా ఘనరసభావబోధకము । గాం బలికెం గిలికించితంబుగాన్‌. 112 అ. పిన్ననవ్వు=చిణునగవు, పొలయః =వ్యాపించునట్లుగా, ప్రణయంబునజ =గ్రేమచేత, తదుక్తికౌశలము=ఆ మాట నేరుపు, వేమజు౯ =పలుమాలటును, ఆత్మజ మనస్సునందు, జనపతి=రాజు, ఆదరాతిశయసాంద్రముగాజ =మన్ననయొక్క పెల్లిదముచేత దట్టమగునట్లుగా, ఉచితోత్తరంబుగాక =(ఆ యాడినమాటలకు) తగిన ప్రత్యుత్తర మగునట్లుగా, ఘనరసభావ బోధనముగాణ =అధికమయిన అనురాగముగల తాత్పర్యమునకు తెలియంజేయునది యగునట్లుగా - తన గొప్ప యనురాగమును దెలియంజేయునట్లుగా ననుట. కిలికించితంబుగా౯ =(1కోధాశుహర్షఖీత్యాదే స్పంకరః కిలికించితమ్‌”) కోపమును, గన్నీరును, సంతోషమును, భయమును మొదలయిన వాక్కటిగాం గూడికొనునట్లుగా, పలికెను. వమనియనంగా. శా. ఏమేమీ జగతిం గఠోరములు తై! లేంద్రంబు లౌంగా తదీ యామేయస్మయఖేది యంతకుం గరో । రాకారుం దౌనేకదా యా మేటి౭ ధృతివాపి చూపులనె యూం | టాడించువా రెంతవా రో మోనేక్షణ తానెలుంగదె తదా | రూధప్రభావోన్నతుల్‌, 118 అ. ఏమోమి=ఏమంటి వేమంటివి, శైలేంద్రంబులు=మేటి పర్వతములు, కరోరములు, బెంగా=బెనుగదా, తదీయ అమేయ న్మయజఖేది=వానియొక్క కొలందిలేని గర్వమును బోంగొట్టిన వాందు, అంతకుణ =వానికంటెను, కరోరాకారుండు, బెనేకదా, ఆమేటిక౯ =అట్టిదిట్టకరినుని, చూపులనె, ధృతివాపి=ధైర్యమును బోంగొట్టి, ఊంటాడించువారు=ఉజ్టూంత లూంచువారు, ఎంత వారో=ఎంతటివారో - ఎంతటి మహాకరినాత్ములో యనుట. తత్‌ ఆరూఢ(ప్రభావ ఉన్నత్రుల్‌ - తత్‌=

చతుర్థాశ్వాసము 493 ఆ కరోరవస్తువులు మూంటిలోపల, ఆరూధ=కారిన్యాతిశయ స్థానముగల దానియొక్క ప్రభావ+ఉన్నతుల్‌= మహిమాతిశయములు, మోనేక్షణ =గిరికాదేవి, తాను ఎఖుంగదే - అనంగాం గారిన్యోత్మర్షస్థానము గనుక గిరికాదేవి యారూఢురాలని తెలియవలయును. మోనేక్షణ పదము సాభిప్రాయము. ఉ. ఆసలంబెట్టి యేంచు వసు । వంచు వచింపంగనేల సంతతో ద్శాసి నిజాభిజాత్యమునం ॥। దద్వసువు౯ వెలంగొన్న మోహసం వాసపదం బుదారమణి । వారకశుక్తిమతి౯ జనించె ల క్ష్మీసముదగ్రమై జగ మఃశేషము నివ్వెణం గందం జేయంగాన్‌. 114 అ. వసువు=బంగారము, ఆనలంబెట్టి యేంచునంచు వచింపంగనేల=ఆశలు కొలివి బాధించుచున్నదని చెప్పనేటికి, (వసురాజు ఆశలుపెట్టి బాధించుచున్నాండని చెప్పనేల యని భావము.) సంతత ఉద్భాసి నిజ అభిజాత్యమునన్‌=ఎల్లపుడును మిక్కిలి ప్రకాశించుచున్న తన మంచి కులముచేతనని యర్థము. ('అభిజాత స్థితే న్యాయ్యే కుఠీనప్రాప్తరూపయోః అని విశ్వమునుబట్టి సౌందర్యముచేత నని భావము.) తత్‌ వసువు...పదంబు=ఆ బంగారు విలుచుకొన్న మోహనివాస స్థానము, అయిన ఉదారమణి =మేటిరత్నము-('ఉదారో దాతృమహతోః అ.) అనంగా ముక్తామణియని యర్థము. (ఆ వసురాజు వశము చేసికొన్న మోహనివాసస్ట్థానమయిన, తాను రమణి=స్రీయగు గిరికయని భావము. ఇట మోహనివాసపదంబు+తాక +రమణి యని విభాగ మూహ్యము. లేక ఉదారమణి యనియే భావమును ([గ్రహించినచో గిరికను నిగగణముచేసి మణిగా నధ్యవసించినాందని తెలియునది.) వారక, శుక్తిమతి, జనించి, లక్ష్మీసముదగ్రమై=కాంతిచే పరిపూర్ణమై, జగము అశేషముజ =సమస్తమయిన జగత్తును, నివ్వెజలంగందక చేయంగాజ =విభ్రాంతిని బొందునట్లు చేయంగా, 'ఆసలంబెట్టి...వచింపంగ నేల' యని సంబంధము. అలం. రూపకాతిశయోక్తి. బంగా రాశగొలిపి వేధించుచున్నదని చెప్పనేల. ఎప్పటికిని వన్నెకెక్కుచున్న జాతి మేలిమిచే నా బంగారమును గొనిన మోహనివాసస్టానమైన మేటి ముక్తారత్నము, శుక్తిమతియందుం బుట్టి కాంతిచేత నతిశయించినదై సమస్తప్రపంచమును విభ్రాంతింబొందించుచుందంగా నని యర్థము. వసురా జాశలు గొలిపి వేధించుచున్నాండని చేప్పనేల. ఎడతెగని మేలి సౌందర్యాతిశయముచే, నా వసురాజు గొనిన మోహనివాసన్థానమయిన గిరిక శుక్తిమతియందుం బుట్టి సంపదచేతను, లావణ్యముచేతను నతిశయించి జగమునంతయుం భ్రమింపజేయుచుండంగా నని భావము. శా, శ్రీ వాణీ ధరణీ ముఖాంగనలపై । జిత్తంబులే కున్మికే మీ వేమాలును దూజ నిత్యగుణల | క్ష్మిక సంతతావ[క్రవృ త్తావిర్భావ నఖండరూపనిధిం గ । న్యం గోరువాం దేలసం భావించు॥ సిరిపెంపు వాగ్విలసన | ్రొథిణ మహీభోగము౯. కే1ే5్‌ అ. _శ్రీవాణీ...నలపై౯ =లక్ష్మి సరస్వతి భూమి మొదలుగాంగల స్రీలమిందను, చిత్తంబు లేకున్మికిక =మనన్సు లేకపోవుటనుగుటించి, వేమాజును దూజనేమి=వలుమాటును నిందింపవలసినదెందులకు, నిత్యగుణలక్ష్మిణ =ఎన్నటి నుండు గుణములుగల లక్ష్మినని యర్థము. (అచంచలములగు గుణముల పెంపుసొంపు నని భావము.) సంతత అవ(క్రవృత్తి ఆవిర్భావక -సంతత= ఎల్ల ప్పుడును, అవక్రవృత్త=కుటిలముకాని వృత్తితోడి, ఆవిర్భావ =ఆవిర్భవించుటగల సరస్వతియును, అఖంద రూపనిధిక =నిండయిన చక్కందనమునకు స్థానమయిన భూమియు అయినట్టి, కన్యను గోరువాందని

ఉరి వసుచరిత్రము యర్థము - లక్ష్మీదేవి అనిత్యగుణములు గలదనుట - (సిరులు నిలుకడలేని వని భావము.) సరస్వతియెతే సంతతమును అవక్రవృత్తావిర్భావములేనిదనుట. వక్రవృత్తావిర్భావము గల దని భావము. అనంగా గురువులు వక్రాకారములును, లఘువు లవక్రాకారములు నగునట్లుగా వ్రాయంబడుచున్నవి. గనుక గురులవబయుక్త వృత్తరూపావిర్భావము గలదని తెలియువలయును. భూమియన్నచో ఖండరూపనిధియనుట-అనంగా నవఖండస్వరూపము గలదని భావము. ఇట్టి కొజంతలులేనట్లి కన్యను గోరువాండు, సిరి పెంపు =లక్ష్మియొక్క అతిశయమును, వాగ్విలసనప్రౌఢి౯ =సరస్వతియొక్క విలాసప్రాథిని, మహీభోగము౯ =భూమియుక్క సుఖమును, ఏల సంభావించు౯ =ఎందులకు పాటించును -పాటింపం దనుట. అనంగా గుణశాలినియైన గిరికను గోరుచున్న తాను శ్రీ వాణీ ధరణీ కాంతలయొక్క పెంపును, ప్రొఢినిని, భోగమును సంభావింపనని యర్థము. సంపదలయొక్క యఖివృద్ధియు, విద్యాప్రాఢథియు, భూసౌఖ్యమును దనకు రుచింపకున్నవని భావము. ఇట అభేదాధ్యవసాయము. ఇందు అరతి యను నవస్థాభేదము చెప్పంబడెను. 'అన్యత్రాప్రీతిరరతిః అని లక్షణము. అలం. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము. క. నా విని చతురాస్యుండ వరు, దే వచనప్రొథి నీకుం । దెజవ యింక వియో గావృత్తి కోర్వ దేంచెద, వో వెసం బ్రోచెదవా తెలుపు । ముల్లం బనినన్‌ 116 అ. నాక =వసురాజిట్లు చెప్పంగా, విని, చతురాస్యుండవు=బ్రహ్మవని యర్థము - చతురమయిన నోరు అనంగా మాటలు గలవాండవని యర్థాంతరము. వచన'ప్రౌఢి=మాటనేర్పు, నీకు, అరుదే=వింతయా! తెజవ=గిరిక, ఇంకజ, వియోగావృత్తికిణ =విరహముయొక్క మరలిరాకకు, ఓర్వందు, ఏంచెదవో=ఇట్లె బాధపెట్టెదవో, లేక, ప్రోచెదవో=రక్షించుచున్నావో, ఉల్లము, తెలుపుము. అనినజ =అనంగా అలం. పరికరము. ఉ. నామదిలోనం బాయని య 1 నారతసొరతరానురాగచిం తామయదామయంత్రపరి । జాహము దాహము మోహముం బురం (ధ్రీమణి నీవ చూవితి గ దే తగదే జగదేక ధన్వి య క్మామునియాన సందియము : గా ననుం బల్మ్కి యఘంబు గైకొనన్‌. క్ష? అ. నా...పాయని - పాయని=విడువని, అనారత... పరిణాహము-అనారత =ఎడతెగని, సారతర=మిక్కిలి బలీయమయిన, అనురాగ=(ప్రేమతోంగూడిన, చింతామయ=చింతారూపమయిన, దామయంత్ర=ఉరిత్రాటియొక్క పరిణాహము=విరివియు, 'పరిణాహో విశాలతా' అ. దాహము= తాపమును, మోహము౬ =అపేక్షయును, పురంధ్రీమణి=ప్రీరత్నమా, నీవ=నీవే, చూచితికదే, కాంబట్టి, జగదేకధన్వి=జగత్తులోపల మేటివిలుకాండయిన, అక్కామునియాన =ఆ మన్మధునితోడు, నను సందియముగా౯ పలికి=నన్ను గుటించి సందేహ మున్నట్లుగా చెప్పి-నా విషయమై సందేహపడి యనుట. అఘంబు=పాపమును, కైకొనజ తగదే=చేకొనుట అర్హముగాదే-నాదురవస్థను జూచియు నాయందు సందేహమున్నట్లుగాం బలికి పాపముగట్టుకొనుట నీ కెంతమాత్ర ముచితముగాదనుట. ఆ. నాతి విను నగేంద్ర । నందన గురుజనా, ధీన గాన మనసు । గానకుంట నెసంగుసందియమున । నిన్నాళ్లు నీఖేద, జలధిం గదవం దెప్పం | గలిగె నేండు. క18 అ. నాతి=ఓమంజువాణీ! వినుము, నగేంద్రనందన=పర్వతరాజ పుత్రియైన గిరిక, గురుజన అధీన = తల్లిదండ్రులయొక్క యధీనురాలు, కాన = కనుక, మనసు గానకుంటః = దాని మనసు

చతుర్థాశ్వాసము 495 తెలియకపోవుటచేత, ఎసంగు సందియమున£ =పెరుంగుచున్న సందేహముచేత, ఇన్నాళ్లు ఈఖేదజలధి= ఈ దుఃఖసము(ద్రము, కడవజ =ఈంది దాంటుటకు, నేండు తెప్ప=నీవనెడుతెప్ప, కలిగెను. నీవలన నీ దుఃఖసముద్రమును దాంటుదు ననుట.

ఉ. మన్ననబోటి నేంటిమును । మాపు మహేంద్రభుజిష్య వచ్చి తా నన్నియుందెల్పె నింద్రుండు మ । దాశయ మాత్మ నెటింగి భక్తిసం పన్నతం బాణిపీడనశు | భం బొనంగూర్చుటకై నగోత్తముం గన్నియ వేండ వచ్చునంట । కౌతుకసాంద్రమునీంద్రకోటితోన్‌. 119 అ. నేంటి మునుమాపు=నేటిసాయంకాలము, మన్ననబోటి =బహుమాన పాత్రురాలయిన, మహేంద్రభుజిష్య=మహేంద్రునియొక్క పరిచారిక, వచ్చి, తాను, అన్నియును తెల్పె౯ = అన్ని వర్తమానములు చెప్పెను, అవి యేవి యనంగా, ఇంద్రుండు, మత్‌ ఆశయము=నాయఖభిప్రాయమును, బోక్తినంవన్నతజ =(యేమయెొొక్క పెంవుచేత, అత్మ౯, ఎటింగి, పాణివీడనశుభంబు౯ =పాణిగ్రహణరూపమయిన శుభకార్యమును, ఒనంగూర్చుటకై, కౌతుకసాంద్రమునీంద్రకోటితో౯ =సంతోషము దట్టమయిన మేటిమునుల సమూహముతోడ, నగోత్తముజ =పర్వతశ్రేష్టుని-కోలాహలుని, కన్నియవేండజణ వచ్చునంట. మోందికన్వయము. క. ఆ చల్లని తియ్యని శుభ, వాచావిభవంబు విన్న! వాండ నయి సుమో వాచాలమదనగుణనా, రాచార్భటి కోర్చినాండం 1 బ్రాణంబులతోన్‌, 120 అ. ఆ చల్లని తియ్యని, శుభక మంగళకరమైన, వాచావిభవంబు=మాటపెంపు, విన్నవాం దనయి చుమి=వినుటంబట్టియె చువూ, వాచాల...ర్భటికి౯ -వాచాల =(మైోోయుచున్న, మదనగుణ=మన్మధుని వింటినారియొక్కయు, నారాచ=బాణపాతముయొక్కయు, ఆర్బ్భటికి౯ =ఆర్భాటమునకు, ప్రాణములతోః, ఓరిచ్చనాండను -లేనిచో నోర్వక ప్రాణములు విడిచియుందుననుట. ఉ. ఈ శుభవార్త మీచెలియ । కిప్పుడ పోయి యెయింగంజెప్పి కా మాశుగపీడితంబులగు ; ప్రాణము లూరడిలంగం జేయు మో పేశలవాణి యంచు ననుం । బేర్మొని యీ మహితాంగులీయ ము ర్వీశుం డొసంగి వీడ్మొలిపె । నేనును వచ్చితి నీక్షణంబునన్‌. 121 అ. ఈ శుభవార్త, మోచెలియకుక =మిగిరికాదేవికి, ఇప్పుడపోయి యెణుంగంజెప్పి, కామాశుగ పీడితంబులు =మన్మధబాణములచేత బాధింపంబడుచున్నవి, అగు, ప్రాణములు =గిరికప్రాణముల, ఊరడిలంగక చేయుము, ఓ పేశలవాణి=ఓమంజువాణీ, యంచు, ననుః, పేర్శొని=పిలిచి, ఈ మహిత అంగులీయకము=ప్రశస్తమయిన యీ ముద్రికను, ఉర్వీశుండు=రాజు, ఒసంగి వీడ్కొలిపెక =పంపెను. నేనును వచ్చితి నీక్షణంబునః . చ. అని యఖిలంబుందెల్పి రమ ః ణాంగుళిముద్రైక మంజువాణి యి చ్చిన నవలా విలాసమునం । జేకొని కైశ్వపయోదపద్ధతిం దనరంగం జేయు నేత్రనలి । నంబుల నొత్తు ఘటించు నున్నత స్తనయుగళీరధాంగములం 1! దద్రవితేజము నేకతంబునన్‌ 122 అ. మంజువాణి, అఖభిలంబు£ =౩సమస్తమును, రమణ+అంగుళిముద్రిక =ప్రియుండయిన వసురాజు సికాయుంగరమును, నవలా=గిరిక, విలాసమునజ =కామలజ్ఞాది సంకీర్ణమయిన శృంగార

496 వసుచరిత్రము చేష్టచేత, తద్రవితేజము౯ =సూర్యప్రభవంటి ప్రభగల యా ముద్రికను, ఏకతంబున౯ =ఒంటరిపాటున, కైశ్ళ్య పయోద పద్ధతి =(తద్బృందే కైశికం కైశ్యమ్‌” అ.) కేశబ్బందమనెడు మేషుమార్గమందు-అనం గా ఆకాశమందు, (ఇట ఆకాశమనక పయోదపద్ధతి యను పర్యాయమునుజెప్పుట పయోదముచే కైశ్యమునకు సామ్యము రూపించుటకని తెలియునది.) తనరంగాణ చేయు౯ =ఒప్పునట్లుగా6 జేయును-అనంగా మేవుమువంటి కొప్పుపైంజేర్చుకొనుననుట. నేత్రనలినంబుల౯ణ =కన్నుం దామరలయందు-అనంగా కమలములవంటి కన్నులయందు, ఒత్తు౯ =ఒత్తికొనును, ఉన్నత స్తనయుగళీ రధాంగముల౯ =పొడవలయిన చన్నుంగవలనెడు జక్క్మవలందు - జక్కవలవంటి చన్నుంగ వలందనుట. ఘటించు౯ = హత్తించుకొనును. రవితేజము పయోదపద్ధతియందును, నలినంబులందును, రందంగములయందును వెలయును గదా. ఆ ముద్రికయు రవితేజముగాన కైశ్యపయోదస్టతియందును, నేత్రనలినంబులందును, స్తన రథాంగములందును హత్తినదని యానురూప్యము తెలియునది అట్లు చేయుట అవివాహితగాన లజ్జంజేసి బాహాటముగాంగాదు. ఏకతమునన్‌ బెందల దాల్చుట గౌరవాతిశయముచేత. కన్నులనొత్తి కొనుట కడు లాలనముంబట్టి. చన్నులహత్తించుట మన్మధతాపశాంతికి మజియు ముత్రికను జేకొనుట గొబ్బుననా? నిర్వికారతనా? కాదు విలాసమున. ఇందు సిగ్గుపెం పున్నది - మరులు సొంపున్నది. మరులు తీసికొనుటకు నుంకింపకమానదు. సిగ్గు తీసికానుటకుం గొంకక మానదు. ఆ ఉంకింపును, ఈ కొంకును జేరి పొంకముగా విలాసమయినది. సీతయు హనుమంతుం డిచ్చిన ముద్రికను గొన్నదానిని వాల్ళీకి, “గృహీత్వా ప్రేక్షమానా సా భర్తుః కరవిభూషణమ్‌, తత స్సా హ్రీమతీ బాలా భర్శ సందేశహర్షిత్రా" అన్నాండు. ప్రౌధకును 'హ్రీమతీ' యని లజ్జ పయికొనుట శృంగారరస ముప్పాంగుటంజేసియు, దానిని వెలిపుచ్చరాని పరసన్నిధానముంబట్టియు ఇంక ముగ్ధకుం బరిచితయగు చెలిసమక్షమున లాజ్ఞా సంకలిత శృంగారరససముల్లాసమే విలాస మనంబడుట తెలియునది. మథియు నిట “రవితేజ మన్నందుననే ముంద వర్ణింపంబడు సూర్యోదయము సూచితముగాన ముద్రాలంకారము. “సూచ్యాద్ధసూచనం ముద్రా ప్రకృతార్ధపరైః పదైః అని లక్షణము. శ్లేషముకూడ. ముద్రికావిశేషణము. “రవితేజ” మని నపుంసక మగుటకు *' ఉభయవిధ మమహతీనామ్‌” అని నన్నయసూత్రము. ఉ. మున్నుగ నన్నగాత్మజకు । ముద్రికపై బతిపేరు సూడం దోం చె న్న్ఫృపుం జూచినట్ల నును | సిగ్గు తదూర్శిక వేలం బూన భా గ్యోన్నతిం దతృ్మర(గ్రహమ । హోత్సవ మప్పుడె కాంచినట్లు మిం చె న్నవ కాంతివిభ్రమవి । శేషససంభ్రమవైభవోన్నతుల్‌ 128 అ. అన్నగాత్మజకు౯ణ =ఆ గిరికకు, మున్నుగణ =ముందుగా, నునుసిగ్గు=ఇంచుకలజ్జ, తత్‌+ ఊర్మికక =ఆ యుంగరమును, వ్రేలణ పూనకా =వ్రేలికి తొాడుగుకొనంగా, భాగ్యోన్నతిణ =భాగ్యాతిశయ ముచేత, తత్‌ కరగ్రహ మహోత్సవము=ఆ రాజు పాణిగ్రహణమను పెద్దవేడుక, కాంచినట్లు=పాందినట్లు, నవ...న్నతుల్‌ - నవకాంతి= (ముఖవికాసముచేత నయిన) క్రాత్త తెలివి జిగియొక్క విభమవిశేష= (శృ్చంగారరసప్రయుక్త) విలాసవిశేషములయొక్కయు, ససం(భ్రమ వైభవ=సంబరముతోంగూడిన పెంపుయొక్కయు, ఉన్నతుల్‌=అతిశయములు, మించెను. (సంభ్రమస్సాధ్వసే పి స్యాత్సంవేగాదరయో రపి విశ్వము.)

చతుర్థాశ్వాసము తం/ 'నునుసిగ్గు నృపుంజూచినట్లగుటచేత. 'నవకాంతి...వోన్నతులు” నృపుంజెట్టంబట్టినట్లగుటచేత. రాజు కర[గ్రహము ఊరక కలుగదు 'భాగ్యోన్నతి* చేతనే. అట్టిదికావుననే యది మహోత్సవము. ఇందులకు సంవాదముగా వాల్మీకి రామముద్రాంగుళలీయకము గొన్నపుడు సీతనుగూర్చి చెప్పినది చూడుండు- “గృహీత్వా ప్రేక్షమాణాసా భర్వుఃకరవిభూషణమ్‌। భర్తారమివ సం్రాప్తా జానకీ ముదితాభవత్‌ । చారుతద్వదనం తస్యాస్తామశుక్షాయతేక్షణమ్‌ అశోభత విశాలాక్ష్యా రాహుముక్త ఇవోడురాట్‌ | తత స్పా హ్రీమతీ బాలా భర్శృసందేశహర్షితా - పరితుష్టా ప్రియంకృత్వా ప్రశంస మహాకషిమ్‌ |” (రామా. సుందరకాండము. 8౬ వ సర్గము) సీ. ఒకనాండు చూచెబా[లిక నిలాపతి యంచుం, బతియంచుం దనకు నష్పార్ధివేంద్రు

నతివ గోరంగ మించె । నంగజానల మంచు, నల మంచుచాయవాం । డబలనేంచ

నుర్వీశుకడకేంగె । నొకబోటికొమ్మంచుం, గొమ్మంచు నతండును । గులు తొసంగి

చెలియతోందెలిపెందొ।య్యలిమిందితమియంచుం, దమియంచు ముట్టునంతనెబలారి తే. వచ్చునంటవిందునకునిందు;వనితనడుగ, ననుచు ననుచువయస్యలాద్యంతమును నె టుంగం చెప్పినవినిమహా | భంగగరిమం, బొంగెజనయిట్రి మిన్నందె[భూమిధరము.

అ. ఇలాపతి=వసురాజు, ఒకనాండు బాలికను చూచెను. అతివ=గిరిక, అప్పార్ధివేంద్రుక =ఆ రాజును, కోరంగ౯ =వలవంగా, అంగజానలము=మన్మథాగ్నిి మించెను, అలమంచు చాయవాండు=ఆ చం(ద్రుండు, ఏంచ౯ =బాధింపంగా, ఒక, బోటికొమ్మ=చెలికత్సె ఉర్వీశుకడకుఇ =వసురాజునొద్దకు, అతందును=ఆ రాజును, కొమ్ముఅంచు౯ =తీసికొమ్మని, గులుంతు=అనావాలు, (ఉంగరమనుట. చెలియతోఇ =చెలికత్తెయగు మంజువాణి, తొయ్యలిమోంది తమి =గిరికపయింగల వలపు. (ఇట తెలుపుధాతువు షష్టికిమాజుగా తృతీయతోడ నన్వయించుట తెలయునది. బ్రాలియకు౯ తెలిపె” లేక “చెలియతో౬ తెలిపెనని.) తమి=రాత్రి, (రజనీ యామనీతమి” అ.) అంచుముట్టునంతనే =తుదముట్టం గానే-తెల్లవాఅంగానే యనుట. బలారి=ఇంద్రుండు, విందునకుజ =తన చెలికాండయిన వసురాజునకు, వనితణ =గిరికను, అడుగజక ఇందు వచ్చునంట, ననుచువయస్యలు=కూరిమిగల చెలికత్తెలు, ఆద్యంతమును, ఎబజుంగ౯ =తెలియనట్లుగా, మంజువాణి, చెప్పినజు, జనయి(త్రి=గిరికతల్లియును - శుక్తిమతి, మహజ=జఉత్సవము యొక్క అభంగ=ఎడతెగని, గరిమజ =అతిశయముచేత-ఎడతెగని వేదుక పెంపుతో, పొంగె౯ =ఉప్పాంగెనని యర్థము. (మహత్‌=అధికమయిన, భంగ=అలలయొక్క గరిమజ =అతిశయముచేత, పొంగెనని యర్భాంతరము.) భూమిధరము=(కోలాహల) పర్వతము, మీన్నందె£ =మిన్నుముట్టెను-విజ్జవీంగెను. ఆకాశము వజకుం బొడువుగలిగి యుండెనని యర్థాంతరము.

చ. అపు డరవిందగంధి హృద । యాంబుజఖేద మడంప వచ్చి తో

రపురుచితో వెలుంగు వసు ॥ రాజు కరోర్మికం గాంచి ఖీతిమైం జపలవిలోచనం బొదువం ః జాలక తారభటాలితో నిశా ధిపునిబలంబు లేంగినగ । తి రహి వీదెను బాండుచంద్రికల్‌, కేవై5

అ. అపుడు, అర...ఖేదము - అరవిందగంధి=గిరికయొక్క హృదయాంబుజ=అంబుజము

వంటిహృదయముయొక్క (హృదయమనెడి యబుజముయొక్కయనియు,) ఫేదము = దుఃఖమును,

498 వసుచరిత్రము (వాండుటను,) అడంపవచ్చి=పోంగొట్టుటకు వచ్చి, తోరపురుచితో౯ =అగ్గలమయినకాంతితో, వెలుంగు, వసురాజుకర +ఊర్శిక =వసురాజుచేతి యుంగరమని యర్టము. (వసువులనంగా కిరణములు. వానికి రాజుసూర్యుండు గనుక సూర్యునికిరణపుచాలు అని యర్జ్థాంతరము. ఇట ఊర్మికయనంగా తరంగము. తరంగము రేఖాక్సతిగాను, చాలుగాను నుందుటచేత కిరణపురేఖయనికాని, చాలనికాని గ్రహింపవచ్చును.) కాంచి=చూచి, న నట =భయముతో, చపలవిలోచన౯ =గిరికను, పొదువణ చాలక =ఆక్రమింపలేక, నిశాధిపునిబలంబులు=చంద్రుండనురాజు సేనలు, తారభటాళితో౯ =నక్షతములవంటి భటుల సమూహముతోనని యర్థము. (భటులవంటి నక్షత్రసమూహముతోనని యర్థాంతరము). ఏంగినగతి౯ =తీసిపోయినవో యన్నట్లుగా, పాండుచంద్రికల్‌=తెల్లనివెన్నెలలు, రహివీడెను=కాంతిడిందిన వయ్యెను. కరోర్మిక వసురాజుది. హృదయమో అంబుజము; మజియు అరవిందమువంటి గంధముగల దానిది. అరవిందమువంటి తావియు, అరవిందమువంటి హృదయమును గలది గావుననే అరవిందాప్తుం డగు వసురాజు కరోర్మిక ఖేద మడంచుటకు వచ్చినది. అట్లువచ్చియు మబ్బులు మొదలయినవానిచే మాటువడినచో భేద మడంగదుగాన 'తోరపురుచితో' వెలింగినది. “ఉర్మిక'గా అనంగా రేఖగా నిగుడుటయు. ఒకసేనయందలి యూథ (పటాల)మున కొక్కొక్క యూథపతి - అనంగా మేటి భటుం డుండుటగలదు. ఈ తెల్లవెన్నెలయను సేనలకు ఒడయుండు చంద్రుండు; అందలి యూథపతులు తారకములు రాజు పోంగా సేనలును సేనాభటులును దాజుట సహజమేకదా. మథి వసురాజు కరోర్మికను శిష్టరుహిమచే వసురాజుచేతి యుంగరమును "సూర్యకిరణ (ప్రసారమునుగా ననుసంధించుటచే సూర్యోదయముకాం గా వివాహ(ప్రసక్తి యారంభించుటచేతను దానిచే గిరికకానందమగుటచేతను సూర్యకిరణప్రసారము గిరికాఖేదనివారకముగా వచ్చునట్లు సారస్యము పొందించుట తెలియునది. ఇట యుత్రేక్ష ప్రకృతశ్లేషోత్థాపితము. రాజు ముద్దుటుంగరమును జూడంగానే గిరికమనసు కుందు వాసెననియు, నింతలోం జంద్రుం డును, నక్షత్రములును దాజంగా వెన్నెలలు కాంతిడిందినవనియు. దాత్పర్యము. మ. ఒకనాం: డింద్రునియంతవేలుపు మదీ । యోక్తి౯జ విడంబించితా నొకకాలం బెటింగింప వచ్చి మునిశా | పోద్వ్యృత్తిపాలయ్యె మా మకశబ్దం బిది యల్పమే త్రిమునిసం । భావ్యత్రికాలీ విబో ధకమః రీతిం (ద్రిభంగిగా మొరసెం జెం । తం దామచూడదౌఘముల్‌ 126 అ. ఇంద్రునియంతవేలుపు = ఇంద్రుండు అను అంతగొప్పదేవుండు, మదీయ+జిక్తి౯ =నా పలుకుబడిని, విడంబించి = అనుకరించి, తాను, ఒక కాలంబు = (నాయుక్తియందలి 'హస్వదీర్ధఫ్లతము లలో) ఒకానాక కాలముననియర్థము. (ఒకానాక ప్రాతఃకాలమునని భావము.) ఎటింగింప౯. వచ్చి, మునిశాప ఉద్వ్యృత్తిపాలు = గౌతము మునియొక్క శాపముయొక్క తనపయి వర్తించుటకులోను, అయ్యెను, కాంబట్టి మామకశబ్దంబు ఇది = ఈ నాదయిన శబ్దము, అల్బ్పమే = కాదు-మిక్కిలి గొప్ప దనుట. ఎట్లనంగా, (తిముని...విబోధకము - (తిముని =వ్యాకరణశాస్త్రవవర్తకులయిన పొ ణిని కాత్యాయనుండు పతంజలి యనెడు మువ్వురు మునులచేత, సంభావ్య = ఆదరింపందగిన, (త్రికాలీ= మూండుకాలములకు, విబోధకము=తెలివిడి పలణుచునట్టిది. అ౯ రీతి౯ణ = అన్నట్లు గానని యర్థము. (తికాలి యనంగా (హస్వదీర్హమ్మతకాలములని భావము.) తామచూడౌమ ముల్‌ = (కృకవాకున్తామచూడః కుక్కుట శ్చరణాయుధః అ.) కోళ్లసమూహములు, చెంత౬ సమిపమందు, టత్రిభంగిగాక = మూండు విధములతోం గూడినట్లుగాననుట. మొరసె౯ = కూసెను.

చతుర్థాశ్వాసము 499 తా. తమయుక్తిని యెవ్వరోకాదు ఇంద్రుండంత దొడ్డదేవుందే యనుకరించెను. అనుకరించియు అందు ఒక కాలమే చెప్పంగలిగెను. ఆ కాలమును చెప్పినందులకు ఒక మునిచేతనైనను మన్ననవడసెనా? లేదు. ఒక మునిశాపమునకే పాలయ్యెను. మేమో మూండు కాలములను తెలుపంగలము. మథి యా మూండు కాలములును మువ్వురు మునుల మన్ననవడసినట్టిది. కావుననే మామక శబ్దము 'అల్పము"” గాదు అని మూండు ్రకారములను (అనంగా కొం, కో౨, కో3,) యని మొరసెనని యర్థము. మునిత్ర యమును కోండికూంతయందున్నట్లి ఉ, ఊ, ఊం ౩ అనెడి (హస్వదీర్హపుత కాలములను ననుకరించి అకారాది స్వరములకు హ్రస్వ దీర్చ ఫ్లతములను జెప్పినారనుట యిట యనుసంధించునది. అలం. ఉత్రేక్ష క. _ ఆతటి నొక కాతరనే, త్రాతిలకము కలికిం బలికెం । బ్రాభాతికశో భాతిశయవత్కుశేశయ, నూతనమధుమధురతామ । నోహరఫణితి౯ 127 అ. ఆతథి౯ణ =ఆ సమయమందు, ఒక కాతరనేత్రాతిలకము=బెళుకుం గన్నుల స్రీలలో మేటియైన యొక చెలికత్తియ, ప్రాభాతిక... ఫణితి౯ -ప్రాభాతిక=వేకువను సంబంధించిన, శోభాతిశయవత్‌ =కాంతి పెల్లిదముతోంగూడిన, కుశేశయ=తామరలందలి, నూతన=క్రొత్తయగు, మధు=పూందేనెయొక్క మధురతా=తీీపువంటి తియ్యందనముచేత, మనోహర=ఒప్పిదమయిన, ఫణితి౯ =వాగ్రైఖరిచేత, కలికి౯ గిరికాదేవినిగూర్చి, పలికెను. అప్పుడు విరిసిన తామరయందలి క్రొందేనె మిక్కిలి తీయన. అలం. ఉపమ. మ. అమృతాంశుండు నిశాసతిం గలసి శీ । ర్యచ్చంద్రికాగంధళి ల్పముతోం బుష్మరశయ్యం బాసి చన వే ।ళాదూతి తత్కాలసం భ్రమసంకీర్ణతరోడుహారమణివా | రం బేరి తా నొక్కచో గుమిగాంబోసెనొ నా మినుక్కురను వే । గుంజుక్కం గంటే చెలీ. 128 అ. చెలీ=గిరికా, అమృతాంశుండు=చంద్రుండనెడు నాయకుండు, ఇక్కడ నేకదేశ వివర్తిరూపకము. నిశాసతిక =రాత్రియనెడు స్త్రీని, కలసి=కూడి, శీర్యత్‌...శిల్పముతోః =చెదరిపోవుచున్న వెన్నెలయనెడు గంధపురచనతో - చందనపుంబూత చెదరిపోవుచుండంగా ననుట. పుష్కరశయ్యజ =(వ్యోమ పుష్కర మంబరమ్‌) ఆకాశమనెడు సెజ్జను, పాసి చనంగా, వేళాదూతి=వేకువకాల మనెడి దూతిక, తత్‌...వారంబు

• తత్‌ కాల=అప్పటికాలమనెడు రతికాలమందలి, సంభ్రమ=సంబరముచేత - తొందరచేత, సంకీర్ణతర=మిక్కిలియు చెదరిన, ఉదు=నక్ష్మత్రములనెడు, హార=ముత్తెపు సరియొక్క మణివారంబు= ముత్తెముల సమూహమును, ఏరి, తాను, ఒక్కచో£, గుమిగా=గుంపుగా, పోసెనోనా౯ =పోసినదో యనునట్లుగా, మినుక్కురను= తళుక్కుమని మెజయునట్టి, వేగుంజుక్కను, కంటె=చూచితివా. నాయకుండు మేన చందనము పూసికొని నాయికం గలయుటయు, రతికాలమందలి యురవడిచే ముత్తెపుసరియందలి ముత్తెములు తెలి శయ్యపయి చెదరిపడుటయు, దూతిక దాని నేరియొక్కచో ప్రోవుం గా బెట్టటయు నిట యనుసంధించినాండు. రాత్రియంతయు చంద్రుండు వెన్నెలగాయుచుండి తెల్లవాజబుజాము సమిపింపంగా ఆకసమువీడి యస్తమించెననియు, చంద్రికలు పలుచంబాజిననియు, చుక్కలు చెదరి తాజెననియు, వేంగుంజుక్క మినుక్కురని తోంచె ననియుం దాత్పర్యము. అలం. రూపకసంకీర్ణమగు నుత్రేక్ష

500 వనుచరిత్రము మ. తొవకుం దూరపునంటు రేమగువపొం । దుం బూర్వపక్షంబు వ మృవుం దారారుచి మద్విభూతి నది గా | కబ్దారితో వారి కే యవినాభావము నాకుం గాక యని చం । ద్రాపాయవేళం దీ ప విపాండుద్యుతిపేదం జంద్రిక శిఖిం ॥ బ్రాపించె నీక్షించితే 129 అ. ఇట చంద్రికను విరహిణియగు నాయికగాంజేసి వర్ణించుచున్నాడు. చం(దిక=వెన్నెలయనెడు నాయిక, ఆ నాయికచేయు చింత యేమనంగా - తొవకు౯ దూరపునంటు=కలువతీ-గకు దూరపుస్నేహ మని యర్భము. (చం(ద్రుునకును, గులువలకును ద్విలక్షయోజన వ్యవధానమని భావము.) రేమగువపొందుఇ =రాత్రియను కాంతతోడి కలయికయు, పూర్వపక్షంబు=నిలుకడలేనిదని యర్థము. (శుక్ల పక్షమందేయోగమని భావము. (అన్యస్యాఃక్వచిదృవేచ్చాన్యా' అను సూత్రముచేత సప్తమ్యర్థమునం (బ్రధమ.) తారారుచి=(అశ్విన్యాది) తారలయందలి రుచి - అనంగా అభిరతి మద్విభూతి౯ =నాపెంపుచేత, వమ్ము అవు =వ్యర్థమగునని యర్థము. (రుచియనంగాం గాంతియు గనుక వెన్నెలవలనం జుక్కలు కాంతిరహితము లగుచున్న వని భావము.) అదిగాక=అదియునుంగాక, వారికి=ఆ కుముదాదులకు, అబ్దారితోడ, ఏ అవినాభావము=ఏమి ఎడతెగని కూటమి, నాకుంగాక=నాకే చంద్రునితోడి వీడ్పాటులేమి = కలువతీంగకును, రాత్రికిని, తారలకును చంద్రునితోడి రాకపోకలు గలుగవు. వెన్నెలకే చంద్రుని వీడకుండు రాకపోకలని తాత్పర్యము. అని, చంద్రాపాయవేళజణ =చంద్రుండు పాసిన సమయమందు

• మృతుండుకాంగాననుట (అస్తమింపంగా నని భావము.) ప్రదీపవిపాండుద్యుతిపేరణ =దీపముయొక్క మిక్కిలి తెల్లకాంతి యనెడు మిషచేత, శిఖి౯ పప్రావించెను=అగ్నిని బొందెను - అనంగా సహగమనముచేసెను. ఈక్షించితే=చూచితివా. తొవ మొదలయినవానికి చంద్రునితో వేటుపొటు గలుగుటంగలదు. చంద్రికకుమాత్రము వేలుపాటు గలుగదు. కనుక నతండు మృతుండుకాంగా నతనినుండి వేలుపడియుండనిదిగాన తానును సహగమనము చేసి యతనిని గూడంబోయె నని యర్థము. దీపములందు తెల్లవాజలునపుడు గలుగు తెలుపు వెన్నెలంజొచ్చుటచే నయినదిగాంగవి వర్ణించినాండు. తెల్లవాజఅంగా వెన్నె తీసిపోయెననియు, దీపములు తెల్లపాజెననియుం దాత్పర్యము. అలం. శ్లేషమూలకకావ్యలింగము, సమాసాక్తి, అపహ్నము. శా. తొరాసస్యము పండిన గగనకే । దారంబునం జంద్రికా నీరం బాజంగం గోసి తద్రుచిఫలానీ । కంబు ప్రాతర్మహా సీరిగ్రామణి తూరుపెత్తెననం దో । చెం దూర్చునం దెల్పు త ద్దూరన్య స్తపలాలరాశిక్రియ నిం! దుం డేంగె నిన్సారుండై 180 అ. ప్రాతర్శహాసీరిగ్రామణి=ప్రాతఃకాలమనెడి పెద్దకాంపుమిన్న గగనకేదారంబునజ =ఆకాశమనెడు వరిమడియందు, తారాసస్యము= నక్షత్రములనెడు వరిపైరు, పండినక, చంద్రికా నీరంబు =వెన్నెలయనెడు నీరు, ఆజంగాజ =ఇంకిపోవంగా, కోసి=కోంతకోసి, తద్రుచిఫలానీకంబు=ఆ నక్షత్రముల కాంతులనెడు ధాన్యపురాశిని, తూరుపెత్తెననజ =తూరుపుదిక్కునందు తూర్ప్చారం బట్టెనోయనంగా - ఇట తూరుపు అనుట తూర్పుదిక్కునకును, తూరుచు ధాతుకృత్తునకును బేరు. తూర్పునఃణ తెల్పుతోంచెను - అనంగా తూర్పు తెల్లవాటిననుట. తత్‌... క్రియ౯ -తత్‌=తూర్పెత్తిన యా ధాన్యరాళికి, దూర=దవ్వునందు, న్యస్త=ఉంపంబడిన, పలాలరాశిక్రీయ౯ =(పలాలోస్తీ సనిష్పలః అ. ) పొల్గురాశివలె, ఇందుండు=దంద్రుం డు, నిస్సారుండ్రై=ఐ చేవలేనివాండై - (కాంతిహీనుండై యని భావము.) ఏంగెజ =పడమటి దిక్కునకుం జోయెమ.

చతుద్ధా శ్వానము 501 పొలములందుందడితీయంగా కోంతగోయుటయు, కోసినదానిని తూర్చెత్తి పొల్లను దూరముగా నుంచుటయు ప్రకటము. తూర్చెత్తినచోట తెల్లగానుండునుగాన తూర్పునందుం దెలుపుతోంచెనన్నాండు. చుక్కలు రుచిమాసెను. వెన్నెల తీసిపోయెను. తూరుపు దెల్లవాటెను. చంద్రుండు కాంతిదూలి పడమట నస్తమించుచుండె నని తాత్పర్యము. అలం. రూపకము. 'తూరుపెత్తె" ననుచో శ్లిష్టము, ఉత్రేక్షయు. మ. సిరి నెత్తామరయింటికిజ మగిడిరాం 1 జెంతః ద్విజారావమా ధురిం బుణ్యాహేము. దెల్పుచు గురుతరుల్‌!దోడో నటత్సల్లవో దరనీహారజలంబు చిల్మంగ నయు । క్తం బొంటిమై నుండ నం చు రధాంగంబు ద్విజుతిగాన గవయై | చూపట్టె నప్పట్టునన్‌. క! అ. సిరి = లక్ష్మీదేవి, నెత్తామర...రాజ = విడిచిపెట్టిన తామరయింటికి మరలరాంగా నని యర్ధము. (వేకువను తామరలు శోభాయుక్తములు కాంగా, నని భావము) చెంతజ = సమోపమందు, ద్విజారావమాధురి౯ = (ద్విజుందనంగా బ్రాహ్మణుండును, పక్షియుంగనుక) బ్రావ్మణమంత్ర ఘఫోషము మాధుర్యముచేత, పుణ్యాహముదెల్పుచు॥ = పుణ్యాహవాచన మాచరించునని యర్ధము. (పక్షికలకలధ్వని మాధుర్యముచేత, పుణ్యాహము = మనోజ్ఞమయినదినమును దెలుపుచునని భావము. పుణ్యమనంగా 'పుణ్యేమనోజ్జే విహితం తధా సుకృతధర్మయోః విశ్వము. అహమనంగా దినమును) గురుతరుల్‌ = పెద్దలనియర్ధము. (గొప్ప వృక్షములని భావము.) తోడ్తోఃణ = పుణ్యాహవచనముకాంగానే యనుట (పక్షులు కలకలధ్వనులు చేయంగానే యని భావము) నటత్‌ పలవ...జల్లంబు - నటత్‌ = (చేతితే ఆడించుటచే) నటించుచున్న పల్లవ = చిగురుటాకులచేత, ఉదర = కలశములోపలి, నీహారజలంబుక౯ = పుణ్యాహవచన సంబంధియగు పన్నీరును, చిల్మక = చిలుకరింపంగా - కలశములో మంత్రప్తూతజల ముంచుకొని దానివాయియం దున్న మామిడి మొదలగువాని చిగుళ్లనెత్తి యా జలమునం దోంచి యా చిగుళ్లుచేం (బోక్షించుట యిట యనుసంధించునది. (వాయువుచేత నటించుచున్న) చివుళ్లచేత తమలో పలనున్న మంచినీరును జిలుకరింపంగా నని భావము. నీహారమనంగా పన్నీరును, మంచును.) రథాం గంబు = చక్రవాకము, ద్విజాతిగాన = బ్రాహ్మణజాతిగనుక, ఒంటిమై౯ ఉండణ = ఒంటిగా నెదురు పడియుండుట, అయుక్తంబు = అనుచితము, అంచునని యర్థము. అప్పట్టునః = ఆ లక్ష్మీప్రవశసమయ మందు, కవయై = జోడై, చూపట్టెనని యర్థము. (చక్రవాకము ద్విజాతి పక్షి కావున జన్మద్వయము గల దనియు, ప్రాతఃకాలము, ఒంటిమైనుందణ అయుక్తంబంచున్‌ కవయ్రై - ఒంటిరిగానుండుట తగదని పెంటితో జోడుగూడినదై యుండెననియు భావము.) క్రొత్తగా గృహప్రవేశము సేయునపుడు బ్రాహ్మణులు పుణ్యాహవాచనము తెలుపుచు కలశమందలి మంత్రపూత జలమున మామిడిచిగుళ్లచే తోంచి ప్రోక్షింతురు. ఒంటి బ్రాహ్మణుందెదురుపడుట అయుక్త మని యిద్దలుగాని, యంత కెక్కుడుగాని బ్రాహ్మణు లెదురువత్తురు, ఇదియె యిట యనుసంధింపంబడి నది. ఇది లక్ష్మీగ్భహ్రవేశ మహోత్సవ సందృరముగాం గవి వర్ణించినాండు. తెల్లవాజంగా కొలంకుల తామరలు వికసించి శోభనొందెననియు, పక్షులు కలకలధ్వనులు సీయంగా నా దిన మింపయి తోంచె ననియు, వేకువగాలికి కొలనితీరమున చెటయందలి చిగుళ్లలోన రాత్రి పడియుండిన మంచుబొట్లు తామరలపయి నొలికెననియు, చక్రవాకములు జోడుగూడెననియుం దాత్చర్యము. ప్రాతఃకాలమున గాలిపొాలయుట ప్రకటము. సీ. తరణులుం బతులు వా తాయనంబుల నల్లం, బొాలయువేంబోకటి ! మలయ పవను నింపారుచోంకున నిగురొత్తు చిత్తంబులు (విరాట ౨ఆ. ౨౩౯)

502 వను చరిత్రము చ. తెలతెలవాజ నొయ్య నరు । దెంచి నిశాంతరతాంతతాంతలౌ చెలువల కింపుగా మెలంగి చెక్కులంగూరిన చూర్ణకుంతలా వలి సరలంబుగా జడిసి । వాడిన సెజ్జలమాంది ప్రావిరుల్‌ దొలంగం బ్రభాతవాయువులు తోంచుం బురిం బరిచారికాకృతిన్‌. (పాండురంగ విజయము) అలం. శ్లేషానుప్రాణితమగు నుత్రేక్ష చ. ఎలిమి మనోజలుబ్బుం దెన । యించిన జక్కవదీముపెంటి పే రెలుంగునం బిచ్చి చూడ్మిం గది ! యించి యెదుర్శొని మేను మేనుని శ్చలగుణ సంగతిం బెనంచి । చక్రము దామరతెంకిం జేర్చం ద తృలకలశంకంబోలె విహ । గంబులు వీదెం గులాయకూటముల్‌. 132 అ. మనోజలుబ్బుండు = మన్మధుండనెడు బోయవాండు, ఎలిమి౯ = ఉత్సాహముచేత, ఎనయిం చిన = పొందించిన, జక్కవదీముపెంటి = (దీ మనంగా నొకజాతి పక్షులను మోహపెట్టెడు కొఅకుం దజ్ఞ్జాతిస్తీపక్షి నుంచి యందులో నురులొడ్డి యుంచెడు బోనుపెట్టె. అందున్న పిట్టయె దీముపెంటి) చక్ర వాకియనెడు దీముపెంటి, పేరెలుంగున౯ పిల్చి = పెద్దయెలుంగుతో బిలిచి చూడ్మిః కదియించి= (అట్లు పిలువంగా వచ్చునట్టి పోతుపక్షియందు) దృష్టినిలిపి, ఎదుర్శాని, ఈ మూండు చోట్లను (బ్రకృతా 'ప్రకృతసాధారణమని తెలియునది. మేనుమేను నిశ్చలగుణసంగతి౯ పెనంచి-మేనుమేను = దేహములు రెంటిని, నిశ్చలగుణసంగతి౯ = నిశ్చలత్వమనెడి నిశ్చలసూ(త్రముయొక్క కూడికచేత, పెనంచి = ఒండొంటి తో పెనవైచి, ఒండొంటిని గదియంగాం బారవశ్యముచేం గలిగిన నిశ్చలత్వమునే యిట నిశ్చలమైన (గట్టి) త్రాటిచే గట్టుటగాం జెప్పినాండు. చక్రము = మగజక్కవను, తామరతెంకి౯ = తామరయనెడు నివా సస్థ్టానమును, చేర్చంగానని యర్ధము. (ఈ యర్థమున చక్రమనెడు పదము ద్వితీయకు6 (బ్రథమవచ్చినది గనుక తామరయనెడి పదమునందలి మొదటి తకారమునకు దకారాదేశము వచ్చినది. దామర యనంగా నురుగట్టిన (ద్రాడుగనుక దామరతెంకింజేర్చంగానే యని యర్థాంతరము. తత్‌ కలకలశంకంబోలె౯ = ఆ యురిలోంబడిన పక్షియొక్క కలకలమనెడు సందేహముచేతవలె, విహగంబులు = పక్షులు, కులాయకూ టముల్‌ (కులాయో నీడమస్రియామ్‌” అ.) నివాసస్థానములయిన గూండ్లను, వీడె౯ = విడిచిపెట్టెను. తెల్లవాజంగానే రాత్రి జక్కవపోతునెడం బాసియున్న పెంటి యెలుంగించి పిలిచి యది రాంగానే చూచి యెదురుకొని తనశరీరము దానిశరీరముతోం బెనంచికొని వాసస్థానమయిన తామరకుం బ్రవేశ పెట్టెను. పక్షులసమూహములన్నియును నెరకయి గూండ్లువిడిచి పోయెను అని తాత్పర్యము. అలం. శీష్టరూపకానుప్రాణితమైన యుశ్రేక్ష ఉ. పంచశిలీముఖుండు తుద | బాణమున= జగమెల్ల గెల్బి య భ్యంచితపుష్పవృష్టి మరు । దావళి నింపంగ నిప్పు డల్గు ము ద్రించినజాడం దెల్చె సుద । తీ మధుపంబు పరిచ్చదచ్చటా కంచుకితోత్చలంబు తుద | కచ్చునం జిక్కి యచంచలాకృతిన్‌. 183 అ. పంచశిలీముఖుండు = అయిదుబాణములుగల మన్మధుండు, తుదబాణమునజ = (అరవిస్ట మశోకంచ చూతంచ నవమల్లికా, నీలోత్చలంచ పంచైతే పంచబాణస్య సాయకాః౯ అ. అన్నట్లు) నీలో తలము (నల్లగలువ) అనెడు కడపటిబాణముచేత. (లేక మన్మధుండు అరవిందము మొదలయిన బాణ ములు నాలుగును బ్రయోగించినపిదపం బ్రయోగించు బాణముగాన తుదబాణ మన్నాండనియుం దెలియు

చతుర్ధ్దా శ్వానము 503 నది.) ఇందుల కనురూపముగా- క. కూ డుడిగించు నశోకము, వాడించును మల్లెవిరి వి । వర్ణతంజేయుం జూదడంగం జూతము తలయపల్‌, జోడించుం దమ్మి చంపం । జూచుం గలువల్‌. అనియున్నది. కావుననే స్వరజ్ఞుండయిన యమరసింహుండు నీ యభిప్రాయమునే మున్నిడికొని నల్లగలువను దుదను జెప్పినాండు. అట్టి నీలోత్సలబాణముచేత, జగముఎల్లజ గెల్బి-(అనంగా రాత్రి యందే తనకు నుద్రేకమును, రాత్రియందె నల్లగలువలకు వికాసమును గనుక నల్లగలువలచేతనే) 'ప్రపంచమంతయు జయించి, మరుదావళి = (మరుతౌ పవనామరౌ అ. అన్నట్లు మరుత్తనంగావాయు వును, దేవతయు.) దేవతాసమూహములని యర్థము. (వాయుసమూహములని భావము.) అభ్యంచిత పుష్పవృష్టిజ = మిక్కిలియొప్పుచున్న పువ్వులవానను, నింపంగక = నిండింపంగా-కురియంగా ననుట. దేవతలు పువ్వులవాన కురియంగా నని యర్ధము. వాయువులు పువ్వులు రాల్బంగానని భావము. ఇ ప్పుడు= ఈసమయమందు, మధుపంబు = తుమ్మెద, ఉపరి....కచ్చునజ - ఉపరిచ్చదచ్చటా = పయి నున్న యాకులగుంపులచేత అని కేవల ముత్చలపరము - వస్తసమూహముచేతనని బాణపరమైన యర్థము. కంచుకిత = కప్పంబడిన, ఉత్ప్చలంబు = నల్లగలువయొక్క తుదకచ్చునజ = చివర రేకుల కప్పులో, చిక్కి - అనంగాం గొంతీదేహము పయికింగనిపించునట్లుగా6 జివరను జిక్కుకొన్నదై, అచంచల ఆకృతి = చలింపని దేహముతోడ, అల్గుముద్రించినజాడజ = నల్లగలువబాణము యొక్క అలుంగు మోంద ముద్రవేసినరీతిని, తెలిపెను. పంచశిలీముఖుందని బాణములైదుగలవాండుగాం జెప్పుటచే అయిదవదికడపటిబాణమనియు అనంగా నీలోత్చల మని తెలియుచున్నది. గెలుపునాంది దేవతాపుష్పవర్షమును బయిని గురిసినపిదప బాణములతోం బనియేమి? దానిని గుడ్డలంజుట్టి ముద్రవేసి మూలవైచుటె కావలయును. తుమ్మెదతుది కచ్చునం గదలక చిక్కియుండుటంబట్టియే మొనయలుంగునందలి నల్లని సికాకుసాటియగుట. టేకు లొకటి పైనాకటిగాం గప్పియుండుట బాణముపయిచుట్టిన గుడ్డమడత లొకటిపయినొకటి యుండునట్లు ఛదశబ్దము వస్తపరమయినందులకు 'ఇభేడార్రాజినాచ్చచ్చదః అని కాళిదాసు. ఇటకలువ మొగుడుటచే గుత్తముగా గప్పిన ఖేకులు గట్టిగా చుట్టిన గుడ్దముడంతలవలెను, మొగుడునపుడు చిక్కికొన్న తేటి లక్కగ్గాను చెప్పంబదెను. అలం. పరికరాంకురము, శ్లేషానుప్రాణితమగునిదర్భ్శన. ఉ. తమ్మి పతంగపల్ని తమిం 1 దాల్చిన పాండురకోరకాండముల్‌ (గ్రమ్మి నిమోలితచ్చదప । రంపరచేం బ్రసవాప్తివేళ రా నిమ్ముగ వాని నొయ్య విరి । యించిన హేతుగుణాప్తిం బాంధవ ర్లమ్ముల నేంచు తేంటిపిలు । కల్‌ వెడలెజ సహజాసితచ్చవిన్‌. 134 అ. తమ్మి = తామరతీంగయనెడు, పతంగపత్ని = (పతంగమనంగా నూర్యుండును, పక్షియును గనుక) పక్షికాంతయని యర్థము. (సూర్యపత్నియని భావము.) తమిజ = రాత్రియందు, (రజనీయామినీ తమి” అ.) తాల్చిన, పాండురకోరక అండముల్‌ = తెల్లనిమొగ్గలనెడు (గ్రుడ్లను, నిమోలితచృ్చదపరంపర చే౯ = (ఛదమనంగా ఆకులును, జెక్కలునుగాన) మొగిడిన యాకుల పరంపరయనెడు ముదుంగుకొన్న టెక్కల పరంపరచేత, క్రమ్మి = పొదిగి, ప్రసవాప్తివేళ = విరిసి పువ్వులయ్యెడు సమయము అనెడు ప్రసవకాలము, అనంగా గ్రుద్దునవియించునట్టికాలము, రాక = రాంగానే, (స్యా దుత్పాతే ఫలే పుప్పే ప్రసవో గర్భమోచనే' అని విశ్వము.) వానిజ, ఆ మొగ్గలననుట. ఆ (గ్రుడ్డనని భావము. ఇమ్ముగః = లెన్సగా, ఒయ్యజ = క్రమముగా, విరియించిన౯ = వికసింపంజేయంగా యని తామరతీంగపరముగా నర్జము. ముక్కుతోంబొడిచి (గ్రుడ్డునవియింపంగానని

504 వను చరిత్రము పక్షికాంత పరముగా నర్ధ్హము. ఉభయత్రఅభేదాధ్యవసాయము. హేతుగుణఆప్తి౯ = హేతువయిన రాత్రి యొక్క గుణప్రాప్తిచేత, పాంధ....తేంటిపిలుకల్‌ = విరహిసమూహమును బాధించు తుమ్మెదలనెదు పిల్లలు, సహజ అసితచ్చవి౯ = స్వభావసిద్ధమయిన నల్లని కాంతితోడ, వెడలె = బయలుదేటెను “కారణగుణా హి కార్యగుణా నారభన్తే' అను న్యాయముచేత కారణమగు రాత్రియందుంబెట్టిన కోరకాండములవలనం గార్యములగు తేటిపిలుకలగుచున్నవి. కారణమగు రాత్రియొక్క గుణములగు పొంధబాధకత్వమును, అసితచ్చవియు కార్యములయిన తేంటిపిలుకలయందును జూపట్టైనని యెఖుం గునది. పక్షికాంత తెల్లనిగ్రుడ్తను టెక్కలచేం బొదివి తగినకాలమున ముక్కుతోంబొడిచి యవియించి పిల్లలను వెడలించుట నిట యనుసంధించినాందడు. ఇట ముకుళించియుండిన తామరలు వికసించు టయు, వానియందుం జిక్కుకొనియుండిన తేంట్లు వెడలుటయుం దెలియునది. అలం శ్లిష్ణ్ణ్టూపకమును, ఉద్రేక్షయును. చ. సమయమహర్షి బోధగుణ 1! శాలి మహోదయభూమిభృద్వతం సమునకుం బ్రాగ్వధూటియెదడం ! జక్రహితుందు నశేషదేవతాం శము నగు సూనునిం దలంచి | సాంధ్యమహోమయహోమవహ్ని దీ ప్తముగ నొనర్చెం దారచరు । భక్తశతాహుతిపూర్వకంబుగాన్‌. 185 అ. బోధగుణశాలి = మేలుకొనుటయనెడి జ్ఞానగుణముచేత ఒప్పుచున్నవాండయిన, సమయ మహర్షి = ప్రాతఃకాలమనెడి బుషీశ్వరుండు, మహోాదయభూమిభృత్‌ వతంసమునకుః౯ = గొప్పది యగు (ఉదయస్తుపుమాజ పూర్వపర్వతే చ సమున్నతౌ” మేదిని) ఉదయపర్వతడ్రేషస్టము అనెడు (భూభృ ద్భూమిధరే నృపే అ ) మిక్కిలి యభ్యుదయముగల రాజడ్రేష్టునకు, ప్రాగ్వధూటియెడజ = తూర్పుదిక్క నెడు ధర్మపత్నియందు, చక్రహితుండు = చతక్రవాకహితుండును, (రాష్ట్రహితుండు ననియు,) అశేషదేవ తాంశమును = సమస్తదేవతాత్మకుండు, (ఆదిత్యహృదయమున సూర్యుండు సమస్తదేవతాత్మకుండగుట “ఏష టబ్రహ్మాచ విష్ణుశ్చ శివః స్కందః ప్రజాపతిః, మహేంద్రో ధనదఃకాలో యమ స్ఫోమో హ్యపాంపతిః' (రామా.యుద్ధ.) అని చెప్పంబడియున్నది. ) (రాజుపరముగా అప్పదిక్పాలకాంశములని యర్థము -'అపష్టా భిర్లోకపాలానాం మాత్రాఖిర్నిర్మితోన్సపఖ అని రా జష్టదిక్బాలకాంశుందనుట (ప్రసిద్ధము ) అగు, సూనునిజ (సూనః పుత్రే నుజేరవౌ విశ్వము) కుమారుననుట. (సూర్యుని అనియు.) తలంచి = సంకల్పించి, ఇక్కడ నభేదాధ్యవసాయము. సాంధ్యమహోమయహోమవహ్నిక = తొలుసంజయనెడు హోమాగ్నిని, తారచరు....గొ౯ - తార = నక్షత్రములనెడు, చరుభక్త = హవ్యములయిన పక్వాన్నములయొక్క శత ఆహుతి = నూటువేల్చుటలు, పూర్వకంబుగాజ = ముందు గలుగునట్లుగా - నక్షత్రములనెడు హవ్యాన్న పు మెతుకులను వందలకొలందిని మున్ను వేల్చి యని యర్థము. (నక్షత్రములను తెల్లని యన్నపు మెతుకులుగా రూపించుట-- మరునకొసంగ... సితోడుభక్తముః హరిహయదిబ్నభస్థలమునం బలిచల్లి వటాంకముజ వసూ త్మరభరితంబు వై వెలుంగం గాంచి సుధానిధి నెత్తై నత్తటిన్‌. అని మనుచరిత్రము. దీష్తముగనొనర్చెక = ప్రకాశమగునట్లుగాంజేసెను. భక్తమనంగా 'భిస్సాస్రీభక్తమన్దో న్నమ్‌' అని అమరుండు. మేలుకొనుట యనెడు పరి జ్ఞానముచేత నొప్పుచున్న ప్రాతఃకాలమనెడు బుషీశ్వరుండు మహత్తయిన యుదయాచలేంద్ర

చతుర్ధా శ్వానము 505 మనెడు మహాభ్యుదయముగల రాజడ్రేష్టునకుం బ్రాగ్జాశయనెడు ధర్మపత్నియందు. జ(క్రవాకహితుండును సమస్తదేవతాత్మకుండును నయిన సూర్యుండనెడు రాష్టహితుందును నష్టదిక్పాలకాంశమునునయిన కుమారుండు గలునట్లుగా సంకల్పించి సంధ్యారాగమనెడు హోమాగ్నిని నక్షత్రములనెడు హవ్యాన్నశత ములను ముందుగా వైేల్సి ప్రకాశించునట్లు చేసెను-అనంగా పుత్రకామేష్టి చేసెనని తాత్పర్యము.

సంజకెంజాయలోం దోంగియున్న హోమాగ్నిలో వేల్చు నన్నపు మెతుకులుగాం గవి రూపించినాందు. దీనినే పెద్దన 'స్ఫురదరుణ ప్రభాపధికశోణితసిక్తతోడుభక్తముకొ యని విరహులరక్తముతోంగూడిన యన్నపు మెతుకులుగా రూపించినాండు. నక్షత్రములను అన్నమువలె వేల్చుటంజెప్పుటచే అగ్నియందుం జల్లం బదిన యన్నపుమెతుకులవలె చుక్కలు చెల్లచెదరైయుండుట అనంగాం జుక్కలు చాలవజకు దాజుట వ్యంజితము. తెల్లవాఅంగా తూర్పుదిక్కున నుదయపర్వతమందుం గొన్నిచుక్కలు చెల్లచెదురుగాం జూప ట్టంగాందొలుసంజ మిక్కిలి మెజయుచు సూర్యోదయ ముపస్థితమగుట సూచించుచుండెనని ఫలితార్ధము అలం. శెష్టర్టూపకము. మ. కుముదాధారవిహారముల్‌ కమల క । న్లో ంజాల కంభోజ గే హము మూయం దెజపింతు వేగ నని వా! మాలోకముణ మాటి యా సమయోపేంద్రుండు దక్షిణాక్షిం దెజఐచెః |! సంజాతరాగానుబం ధముతో నా విధుం దేంగెం (బొద్దు పొడీచెజ 1 బంధూకబంధుచ్చవిన్‌. 136 అ. కమల = లక్ష్మీదేవి, కుముదాధారవిహారముల్‌ = (కుశబ్దము “గోత్రా కుః పృథివీ పృధ్వీ అ. అని భూమికి చెల్లునుగాన తనసవతియైన) భూదేవియొక్క ప్రీతికి నూంతయైన - అనంగా ప్రీతి ప్రేరిత ములయిన విహారములని యర్థము. (కుముదములనంగా కలువలును గనుకం గలువల కాధారముల యిన విహారములని భావము) కన్లోంజాలక = చూడనోపక - చూచియోర్వంజాలక యనుట. అంభోజ గేహముమూయజ = తామర యింటివాంకిటిని మూసికొనంగానేయని యర్ధము. చూపోపనివారు తక్కిన వారల పెంపుసొంపుతోడి విహారమును జూడలేక యింటితలుపులుమూసికొనుట వాడుక. (రాత్రియందుం దామరలు ముకుళించుచున్నవని భావము.) వేగజ తెజపింతునని = శీఘ్రముగా తెజచునట్లు చేయుడు నని యర్థము. (వేగజ = తెల్లవాజంగానే, తెజపింతునని = విరియంజేయుదునని భావము.) ఆసమయ ఉపేంద్రుండు = ప్రాతకాలసమయమనెడు మహావిష్ణువు, వామ+ఆలోకముః = ఎడమకన్నును, మౌటి= మూసి, సంజాతరాగానుబంధముతో£ = పుట్టిన యెడతెగని యనురాగముతో, దక్షిణాక్షి౯ = కుడికన్నును, తెలచె౯ నాజ = తెలిచినాండో యన్నట్లుగా, విధుండు = చంద్రుండు, ఏంగె౯ = పోయెను, (క్రుంకెననుట. బంధూకబంధు+ఛవిక = మంకెనపూవునకు చుట్టమయిన (అనంగా ఎబ్టిని) కాంతితో, ప్రొద్దుపొడిచె౯ = సూర్యుండుదయించెను. అలం. శ్లేషానుప్రాణితమైనయుత్రేక్ష సవతి పెంపుసొంపుగ మగనితోం దిరుగుచుండుట చూడనోపక స్రీ యిల్లు మూసికొనుట ప్రక టము. విష్ణువునకు చంద్రుండు ఎడమకన్ను, సూర్యుండు కుడికన్ను ఎడమకన్ను మూసెననంగా చందు ౦డు క్రుంకెను. కుడికన్ను దెజచెననంగా సూర్యుండుదయించునట్లు చేసెను. ఎందులకు ? తన యిల్లా లయిన లక్ష్మియింటిని దెఅపించుటకు - అనంగా సూర్యునికిరణపు సోంకుచే తామరను వికసింపం

506 వను చరిత్రము

జేయుటకని భావము. అనురాగము అరుణమని కవిసమయము. మంకెనపూవువంటి కాంతితో నుదయ సూర్యుండు చూపట్టుటచే అనురాగముతోడ అనంగా తద్వ్యంజకమయిన యరుణవర్జముతోం గుడికన్ను దెలచె నన్నాండు. దృష్టికి ననురాగముక్తత్వము-

“కాకతిక్షాపతేర్చృష్టి రననురాగతరంగితా, లగ్న్బాకల్లారమాలేవ వధ్వాస్తుంగకుచద్వయే.' అని ప్రతా పరుద్రీయము. చంద్రుండస్తమించెను. సూర్యుం దెజ్జనివింబముతో నుదయించెను. తామరలు వికసించె నని తాత్పర్యము.

శా. ఓ చామాకరచారుగాత్రి నిను గో । త్రోత్తంసముః వేండి నేం డా చేదిక్షితిపాల శేఖరునితో । హత్తింపంగా వచ్చు త (త్రాచీభర్తకుం బట్టు పట్టుగొడుగై | భానుండు దోంపం బ్రభా బీచుల్‌ తద్గతరత్నగుచ్భ్చముల ఠీ । విం బొల్బెం బ్రాంతంబునన్‌. 187

అ. ఓచామాకరచారుగాత్రి = (చచామోకరం జాతరూపం మహారజతకాంచనే”' అ.) బంగారపు కణికవలె సొగసయిన దేహముగలదానా - గిరికా, నినుణ గోతోత్తంసము౯ వేండి = నిన్నిచ్చునట్లు పర్వత(శ్రేష్టుందయిన కోలాహలుని యాచించి, (ఇట వేండుధాతువు ద్వికర్మకము. ) నేండు, ఆ చేది.... నితోజ = చేదిదేశపు రాజోత్తముందయిన యా వసురాజుతో, హత్తింపంగాణ = నిన్నుంగూర్చుటకై, వచ్చు = వచ్చుచున్న, తత్‌'ప్రాచీభర్తకుజ = తూర్చుదిక్కునకు నాథుండయిన యింద్రునకు. (కన్నె నదుగ వచ్చువారు సభార్యులై వచ్చుట గలదు. కాన ్రాచీభర్తయనుట. కాదేని ప్రాచియందు సూర్యుండు పట్టుగొడుగు పట్టినట్లు తోంచుటచే ప్రాచీభర్తయనుట. సాభిప్రాయము. ) పట్టు = పట్టినట్టి, పట్టుగొడుగై= ఎజ్జపట్టు గొడుగోయన్నట్లుగా, భానుందు = సూర్యుండు, తోంప౯ = కనంబదంగా, ప్రభావీచుల్‌ = కాం తుల యలలు - అలలవలె చాంగివచ్చుచున్న యెజ్జిని కాంతులు, (ప్రాంతంబునః = దాపున, తద్దతరత్న గుచ్చముల రఠీవిక = ఆ సూర్యుందనెడు గొడుగు నంటియున్న కెంపుమణుల గుత్తులవలెనే, పొల్చెల = ప్రకాశించెను.

“నినుజ గోత్రోత్తంసము౯ వేండి'-ఇట వేండుధాతువు ద్వికర్మకము. ప్రాచీభర్తగావుననే యింద్రున కుం బ్రాచియందు సూర్యుండను గొడుగు పట్టుట. “రత్ము - రత్నములు సామాన్యముగా వ్యవహరించు నపు డరుణములుగా (గ్రహించునది. ఎటజ్జిపట్టుగొడుగు సూర్యుండు. దానికి వ్రేలంగట్టిన కెంపుల జాలరులు ప్రభావీచులని తెలియునది. నిన్నిచ్చునట్లు వేండుట 'గోత్రోత్తంసముకా అని ఉత్తంసశబ్దముచే నాయిక యాభిజాత్యము స్సురితము. చేదిక్షితిపాలశేఖరుండని శేఖరశబ్ద్బముచే నాయిక యత్యనురూపకము వరప్రాప్తి రూపమయిన సౌభాగ్యము ధ్వనితము. ప్రాచీభర్తకు-ప్రాచి తనమగనికిం బట్టు పట్టుగొడుగువలె సూర్యుం డున్నాండనుట. అలం. రూపకమునకు, ఉపమకుసంకరము.

క. అని విన్నవించుటయుం గ్రొ, న్ననపానుపు డిగి ప్రసన్న । నలినానన దా ననఘదినాననకృత్యము, లొనరించి గురు భజించి । యుందెం బ్రీతిల. 188

అ. విన్నవించుటయు౬ = చెలికత్తె విజ్ఞాపనము చేయంగా, కొన్ననపానుపు = పూలసెజ్జ, ప్రసన్న నలినానన = కలంకదేజిన తామరవంటి మొగముగలది, తాను = ఆ గిరిక, అనఘ....కృత్యములు - అనఘ = నిర్జుష్టములయిన, దినానన = అహర్ముఖమందలి-ప్రాతఃకాలమందలి, కృత్యములు = కరణీ యములు, గురు౯ = తండ్రియైన కోలాహలుని.

చతుర్దా శ్వానము 507 --ఆా ఆశ్వాసాంతము -------- మ. అధరీభూతజయంతకంతుసుకుమా । రాకార ! రాకారజ న్యధికోత్తేజితరాజబింబరుచిధా । రాధార ! రాధారమ ణ్వదినాధాంఘ్రిసరోరుహద్వితయసే । వాచార 1! వాచారమా మధురాశేషవిశేషభూషితసుధీ ; మందార ! మందారతా! 139 అ. అధరీ...కార - అధరీభూత = క్రిందుపజుపంబడిన, జయంత = జయంతుండు, కంతు = మన్మధుండునుగల, సుకుమార = మెత్తని, ఆకార = రూపముగలవాండా, రాకా...ధార-రాకారజనీ = పున్నమరాత్రిచేత, అధిక = మిక్కిలిగా, ఉత్తేజిత = ప్రకాశింపంజేయంబడిన, రాజబింబ = చంద్రబింబము యొక్క రుచిధారా = కాంతిప్రవాహములవంటి లావణ్యధారలకు, ఆధార = ఆస్పదమయినవాండా- అనంగా చంద్రవింబమునందలి లావణ్యమువంటి లావణ్యము గలవాండా యనుట. రాధారమణీ = రాధికాకాంతయొక్క అధినాధ = ప్రాణునాథుండయిన కృష్ణునియొక్క అం'ఘ్రి... సేవా = అడుగు దామరల జంటను కొలుచుటయే, ఆచార = ఆచరణముగాంగలవాందా, వాచా...మందార - వాచారమా = వచో లక్ష్మియొక్క మధుర = ఇంపయిన, అశేషవిశేష = సమస్త విశేషములచేత, భూషిత = అలంకృతులయిన, సుధీ = విద్వాంసులకు, మందార = కల్పవృక్షమైనవాండా - అనంగా వారి వాంచితార్ధముల నిచ్చువాం డాయనుట. మందారతా - మంద = అలసులందు, అరతా = ఆసక్తిలేనివాండా ! అని కృతిపతిసం బోధనము. క. అబ్రాశిధీర!ధీరచి, త బ్రాహ్నీధవవివేక । తరుణచరణభఖా గిబ్రామశరణ! సకలక, కుబ్రామాభరణకరణ । గుణసంభరణా. 140 అ. అప్‌రాశి ధీర = జలరాశివలె - అనంగా సముద్రునవివలె, ధీర = తొనంకనివాండా-గంభీ రుండాయనుట. థీ...వివేక - ధీ = స్వబుద్ధిచేత, రచిత = చేయంబడిన, బ్రాహ్మీధవ = సరస్వతి పెనిమి టియైన (బ్రహ్మయొక్క వివేక = యుక్తాయుక్త పరిజ్ఞానము గలవాండా - అనంగా వివేకమందు (బ్రహ్మ సమానుండా యనుట. తరుణచరణ...శరణ - తరుణచరణభాక్‌ = మృదువులయిన యడుగులను బొందిన-నీయడుగులకుం బ్రణతుండయిన, ఇబ్రామ = ఇభరామ్‌ అను తురకరాజునకు, శరణ = రక్ష కుండయినవాండా, సకల...భరణా - సకల = సమస్తమయిన, కకుప్‌రామా = దిక్కాంతలకు, అభరణ కరణ = అలంకారములను జేయునట్టి, గుణ = గుణములను, సంభరణ = లెస్పంగా భరించినవాండా -ఇతని సుగుణములు దిక్కులందెల్ల సొంపుగా వెలుంగుచున్నవనుట. “దిశస్తు కకుభః కాష్టా? అ. మాలినీ, పరిచితకరహాటీ 1 ప్రాప్తకర్పూరవీటీ విరుతకటకలాటీ । విశుతస్వర్ణశాటీ స్థిరవిజయకిరీటీ । తిమ్మమాగర్భపేటీ వరమణినిభధాటీ । వల్గుధారాటఘోటీ. మ4ీ1 అ. పరి...వీటీ - పరిచిత = పరిచితురాలయిన, కరహాటీ = కరహాటదేశస్రీచేత, ప్రొప్త = పొందంబడిన, కర్పూరవీటీ = కపురపువీడెముగలవాండా, విరుతకటకలాటీ -విరుతకటక = రుణరుణ

508 నమన చరిత్రము యని మొరయుచున్న కడియములుగలిగిన, లాటీ = లాటదేశస్తీచేత, విశ్రుత = తెలియంబడిన, స్వర్ణ శాటీ = దాని బంగారుపైంటవలువగలవాంగా, స్టిరవిజయకిరీటీ = నిలుకడయైన గెలుపునందు అర్జు నుం డయినవాండా, తిమ్మమాగర్భపేటీ = తిమ్మాంబయొక్క గర్భమనెడు పెట్టెకు వరమణినిభ = మేలి మాణిక్యమువంటి వాండా, ఛాటీ...ధారాటఘోటి -దాటీ = దాడియందు, వల్లు = సుందరమయిన., ధారా= ఆశ్వగతి పంచకముచేత, అట = సంచరించునవియు నగు, ఘోటీ = గట్టములుగలవాండా - లేక, ధారాట = ధారాటదేశసంభవులయిన, (ఇది 'ధార్వాడ్‌' అనంబడును ) ఘోటీ = ఆండుగుజ్జములు గలవాండా - అనంగా మాదువాను గుజ్జిములు గలవాండా యనుట. ధారాశబ్దము దేశవిశేషవాచక ముగా -బాహ్లికపారసీకశకధారాంట్టఘోట్టాణముల్‌” (ఆముక్తమాల్యద). గద్యము ఇది శ్రీరామచంద్రచరణారవిందవందనపవననందనప్రసాదసమాసాదిత సంస్కృతాంధ్రభాషాసామ్రాజ్యసర్వంకష చతుర్విధకవితా నిర్వాహక సాహిత్యరసపోషణ రామారాజభూషణ ప్రణీతంబయిన వసుచరిత్రంబను మహా(ప్రబంధంబునందుం జతుర్థాశ్వాసము

జ్‌ ళభసు చలిత్రభుం “లి సవ్యాఖ్యానము -అపమయొ అడకుస్రైల-- పంచమా శ్వాసము గరా ళ్ళ నా నద్యశవేంగళాంబా (సహ్లా! య | య్‌ ఈరలాక్షాంప్రిశం పధృశుభాంక న్‌్‌ [| ప్రాసాదకేళిరసిక సు సు. థిసన్నుతగుణనికాయ । తిరుమలరాయా అ. శ్రీ...రసిక - శ్రీసదృశ = లక్ష్మీసమానురాలయిన, వేంగళాంబా = వెంగళమ్మయొక్క భాసుర= బ్ర వ్ర స్ట ప్రకాశించుచున్న లాక్షా = లత్తుకచేత, రంజిత = రంజింపంబడిన - రంగువేయంబడిన, అం([ఘ్రి = పాదములందలి, శంఖపద్మ = శంఖములను పద్మములను సూచించు, శుభాంక = శుభచిహ్నముల గల-అనంగా నెజ్బశంఖములు పద్మములుంబోని (ముగ్గులచేత = అనంగా (ముగ్గులచేత నలంకృతము లయినట్లున్న ప్రాసాద = మేడయందలి, కేళి = క్రీడయందు, రసిక = రసికుండయినవాందా. ఇట వస్తువుచేత నలంకారధ్వని. (ఈవిధముననే పెద్దన)- 'తిరుమలదేవీచరణో, దరలాక్షాకల్పకల్పి త స్థలకమల స్ఫురదిందీవరబంధుర, హరిహయమణివలయకూట । హర్మ్యవిహారీ. అని కృష్ణరాయలకుం జెప్పినాండు.) సుధీసన్నుతగుణనికాయ = విద్వాంసులచేత పొగడంబడిన సుగుణసమూహముగలవాండా, తిరుమలరాయా = తిరుమలదేవరాయా. ఆశ్వాసాదిసంబోధనము. తే. అవధరింపుము శౌనకా | ద్యఖిల సను, నీంద్రులకు రౌామహర్షణి | యిట్టులనియె నాత్మకన్యోపలాలనా । యత్ర్తహృదయుం, డై హిమాహార్యసుతుందున్న ।! యవసరమున అ. అవధరింపుము = చిత్తగింపుము, శౌనక ఆది అఖిల సన్మునీంద్రులకుకి = శౌనకుండు మొద లయిన సమస్త మునిశ్రేష్టులకు, రామహర్షణ్రి = రోమహర్షణు పుత్రుండయిన సూతుందు, హిమ+ఆహా ర్యసుళుండు = హిమవంతుని కొమారుండయిన కోలాహలుండు, ఆత్మీ...యుందై - ఆత్మకన్యా = తన కూంతురయిన గిరికయొక్క ఉపలాలన= బుజ్జగించుట మిక్కిలి యాసక్తిగలిగియనుట. మింది కన్వయము.

510 వను చరిత్రము సీ తొలుదొల్తం బారిజా ; తలతాంతమాలికా, పవనంబు ఘుమ్మునం | బరిమళించె నావెన్మ నాకాండి | కాభ్రగర్జార్భటి, బుభుదుందుభుల్లు భు | ల్గుభులుమనియె నాపిమ్మట వియచ్చ । రీపాణివల్లకీ, గుంభస్వరంబులు | ఘుమ్ము రనియె నాపిదప నఖంద | మై దండిమైనొక్క దివ్యతేజము ధి | గద్ధిగ వెలింగెం తే. జదల నొకకొంతసేపున | కిది విమాన, పంక్రియనియును వీరు ది । క్పాలురనియు మునులనియు లేఖభామిను । లనియు నవనిం, గలజనుల కద్భుతంబుగాం । గాననయ్యె,

అ. తాలుదొల్త౯ = ముందుముందుగా, పారి...పవనంబు = పారిజాత వూదండలగాలి, ఆకాండి కా...ర్భటి - ఆకాండిక = ఆకస్మికమయిన, అ(భ్ర = మేఘములయొక్క గర్జా+ఆర్భటి౯ = ఉలుముల యార్భటమువంటి యార్చటముచేత, బుభుదుందుభులు = దేవతలదుందుభులు, వియచ్చరీ....స్వరం బులు - వియచ్చరీ = దేవతాప్రీలయొక్క పాణి = చేతులందలి, వల్లకీ = వీణలవలన, గుంభ = కల్పి తములయిన, స్వరంబులు = షద్దపంచమాదిధ్వనులు, అఖండమై = అవిచ్చిన్నమై - మిక్కిలి నిండుకొన్నదై యనుట. దండిమైజ = బలమగునట్లుగా, ఒక, దివ్యతేజము = దివ్యమయిన కాంతి, చదల = ఆకాశ మందు, లేఖభామినులనియు = వీరు దేవతాస్త్రీలనియును, అవనిజ = భూమియందు, అద్భుతంబుగాక = ఆశ్చర్యమగునట్లుగా.

మొదట పారిజాతపు పువ్వులవాసన, పిదప దేవదుందుభులధ్వని, పిమ్మట అప్పరల వీణారవము, అవ్వల మేలి వెలుతురు, పిదప విమానములకు, దిక్పాలురును, దేవతాస్రీలును అని ఇంద్రాగమనసూచ కమైన బలంగము దెలియునది.

క. హరిముఖహరిదీశానులు, హరిహయసామజవిమాన । హరిహరిణాక్షీ హరిముఖముఖులును దోంపంగ, హరిహరి యంబరము చిత్ర । మై విలసిల్లెన్‌. శే అ. హరిముఖ = ఇంద్రుండు మొదలయిన, హరిత్‌+ఈశానులు = దిక్పాలురును, హరిహరయ... ముఖులును - హరిహయసామజ = ఇంద్రుని యేనుంగయిన మైరావతమును, విమాన = విమానమును, హరి = గుజ్టమును - ఉచ్చైశ్చవమును, హరిణాక్షీ = అప్ప్సరఃస్తీలును, హరిముఖ = అశ్వముఖులయిన గంధర్వులును, ముఖులు = మొదలయినవారును, హరిహరి-ఇది యాశ్చర్యపూర్వకమయిన హరిస్మరణ. అంబరము = ఆకాశము, చిత్రమై = చిత్తరువు వ్రాయంబడిన దానివలె, విలసిల్లెను. హరిశబ్దమునకు- “హరిర్వాతార్మచంద్రేంద్రయమోపేంద్రమరీచిషు, సింహాశ్వకపిభేకాహిశుకలోకాంతరేషు చి అని విశ్వము. మ. ప్రబలాకారముతో గిరీశశిరముం । బ్రాపింపం బెన్టాంగ నాం గ బెడంగయ్యె జనాపవాద మిది యు !। క్తం బౌనె నాకంచుందా నబలాకారముయబూని చయ్యన గిరీ । శావా ప్తికిజ వచ్చెన వ్విబుధేంద్రాపగ పద్మపాదపదవీ । విన్యస్తభృంగాక్షియె. ర్‌ అ. అవ్విబుధేంద్రాపగ = ఆ దేవనది - ఆకాశగంగ, ప్రబలాకారముతోః£ = ప్రబలమయిన రూపముతోడ, గిరీశశిరముం (బ్రాపింప౯ = కైలాసపతియైన శివునియొక్క తలపై నెక్కినందున, పెళ అాంగనాంగక్‌ = పెద్ద గయ్యాళి యనునట్టులుగా, జనవాదము = నింద, బెడంగయ్యె౯ = అతిశయించెను, ఇది=ఈ జననింద, యుక్తకంబె నాకుక అంచు = నాకుం దగునాయని, తాను, అబలాకారము౬£

వంచమాశ్వానము 511 పూని=ప్రబలముగాని యల్పాకారమును వహించి, చయ్యనః, గిరీశావాప్తికిజ = గిరీశునిం జెందుటకు, వచ్చెనని యర్ధము. అబలాకారము = స్రీరూపమును దాల్చి, పర్వత[శ్రేష్టుండయిన కోలాహలునిం జేర వచ్చెనని భావము. ఎట్లువచ్చెననంగా, పద్మపాద... భృంగాక్షియై = పద్మములవంటి పాదముల యందు ఉంపంబడిన తుమ్మెదలవంటి నేత్రములు గలదై యని స్రీపరమయిన యర్థము. పాదముల వంటి పద్మ ములం దుంపంబడిన కన్నులవంటి తుమ్మెదలుగలదైయని యాకాశగంగాపరమ్లైన యర్థము. 'ప్రబలాకారమున గిరీశశిరమును ప్రాపించుటచేజాంగయని నింద. దాని నుడుపుటకై అబలాకా రములతో గిరీశప్రాప్తికి వచ్చినదనుట. బెడంగు శబ్ద మిచట నతిశయపరముగా [గ్రహించునది. గంగయు కోలాహలునికడకు వచ్చెనని తాత్పర్యము. అలం. ఉత్రేక్ష సీ. తవిలి యర్ధపులాయి । తమున జోదనంజూపు, నోజ జేజేరాచ | తేజి డిగియెం దులకించు మొనవైలం । దలవంచుకొన్న వ, న్నియమోజ వేల్పుక | న్నియలుడిగిరి కరఘాతపతదబ్ద । ఘటం గొమ్ముకొనం జిమ్ము, తమిదోనెడొగ్గిచౌ । దంతి డిగియె. రేచకాభ్యాస సం। సూచకాలత్మీయచా, తురింజేసి బాసవా । ల్ఫొరలు డిగిరి.

తే. గిరిగరుచ్భేదిముఖ వియ । చ్చరుల యుచిత, గమనకథనకటాక్షరే ఖాగుణముల వెంబడిన దివ్యరధకదం । బంబు డిగియె, వసుధ నుద్దీవులై యెల్ల | వారుం జూద,

అ. తవిలి = అంటి, అర్ధపులాయితమునః = మండలగతి విశేషమందు, జోడన౯ చూపునోజ౯ = ధౌరితకగతి కనంబఅచునట్లుగా - అనంగా కావాదిరిగినట్లుగా, జేజేరాచతేజి = ఇంద్రుని గుజ్జము- ఉచ్చైశ్ళువము, కిందికి దిగను. అలం. ఉ్రేక్ష

తులకించు మొనవేల౯ = తలతలమనుచున్న కాలిబాటన వ్రేలియందు, తలవంచుకొన్న వన్నియ= తలవంచికానియున్న డంబు, మోటః = అతిశయింపంగా-తలవంచుకొన్న తీరు నిద్దమయిన కాలిబొటన వేలియందు. బ్రతివింబించుచుండంగా వేల్పుకన్నియలు అప్సరసలు దిగిరి. మొనవైలికై తలవంచుకొ నుట స్రీలకు స్వాభావికమైన చేష్టావిశేషము.

కర...ఘటక£౯ - కర = తొండముచేత, ధూత = చిమ్మంబడి, పతత్‌ = పడుచున్ను అబ్బఘట = మబ్బులగుంపును, కొమ్ముకొనణ = దంతపుమొనచే, చిమ్ముతమి౯ = క్రుమ్మిచిమ్మివైచు తమకముచేత, చౌదంతి = చతుద్దంత దంతావళము, దోనెడొగ్గి = క్రిందికి మోంకరించుకొని, దిగెను. ఏనుంగులకు కాలందాంచి పడినదానిని మోంకరించుకొని కొమ్ములం గ్రుమ్ముట స్వాభావికము. పడుచున్న మేఘమును జిమ్ముటంబట్టియు, చిమ్ముటకయిన 'తమిం” బట్టియు అవతరణలాఘవమును, త్వరాతిశయమును వ్యంజితములు. అలం. ఉత్రేక్ష

రేచకా...జేసి - రేచక+ అభ్యాస = ప్రాణవాయువును అథోముఖము సేయుటయందలి అలవాటు ను, సూచక = తెలుపు, ఆత్మీయచాతురింజేసి = తమ చాతుర్యమువలన, బాసవాల్డొరలు = వాక్కులే కత్తులుగాంగల - అనంగా మాటలచేతనే కత్తిచేయు పనిచేయు, మునులు దిగిరి = మునులు మిక్కిలి నేరుపుతో దిగిరి. ఆ నేరుపు వారికి రేచకాభ్యాసమును సూచించె ననుట. రేచకము నభ్యసించుచు6 జతురముగా దిగిరనుట.

గిరి...వెంబడిన - గిరిగరుత్‌ ఛేది = కొండలటెక్కలు త్రుంచు దేవేంద్రుడు, ముఖ = మొదలయిన, వియచ్చరుల = దేవతలయొక్క ఉచితగమన = తగినపోకను, కధన = చెప్పునట్టి - తెలుపు నట్టియనుట. కటాక్షరేఖా = క్రేగంటిచూపుల బంతులనెడు, గుణముల = త్రాళ్లయొక్క వెంబడిన =

512 వను చరిత్రము వెంటనే, దివ్యరథ కదంబంబు = దివ్యవిమానముల సమూహము, దిగెను. వసుధ = భూమియందు, ఎల్లవారును, ఉద్దీవులై = మెడయెత్తినవారయి, చూడ౯ = చూచుచుండంగా - పయిని చెప్పంబడిన వన్నియు దిగెనని సంబంధము. దివ్యరధములు, దేవతలు పలానినడగా పోవలయునని నిగిడిన కడగంటిచూపులచే సైగచేయంగా ఆచూపులచాలు వెంటనే - అనంగా ఆ చూపులు నిగిడినవంకనే, వానితోంబాటిగనే గమ్యస్థానమును జేరుననుట. చూపులు నిగిడినవంకకు నవి చేరునంత వడిగానే రధములును జేరుననుట. ఎట్లు? అవి “దివ్యూ ములుగాన-లేక వానికింబూన్ప్చిన యశ్వములు దివ్యములగుటం జేసియేని. మజియు నెట్లు? 'గుణములుకు 'త్రాడుకట్టి యొకదాని నీడువంగా నవి యిటునటు తప్పిదాతిచనక యిీడ్చినదారినే చక్క సూటిగా త్రాళ్లుగట్సి యీడ్చినంత బుజువుగాను, దప్పం దొలంగుట లేకయుండెనని యాశయము. ఇట నయ్యయ్యది స్వస్వభావాభ్యాసానుగుణముగా దిగిన వ్యాపారములను తత్తదుచిత చేష్టారూ పములుగా వర్ణించుట తెలియునది మం సకలామర్యభటాళికి౯ భటుల నా । చౌదంతికి= దంతిదే జికిం దేజిః మణిబింబదంభమునం దా । ల్చెంగాక పైవచ్చువ జికి గట్టేమియునల్మండయ్యె వసుధా 1 క్రీభృన్నఖాగ్రంబు వేం తకు బి ట్టోర్చిన గట్టు దా వెజచునే ! దంభోళిభృత్నేలికిన్‌. 7 అ. గట్టు = కోలాహలుండు, సకల అమర్యభట ఆళికిక = సకలమైన దేవతలబంట్ల సమూహము నకు, భటుల = బంట్లను - ఇంద్రునిబంట్లకు మాటుగా బంట్ల ననుట. ఆ చౌదంతికిణ దంతి = ఆ తెల్లయేనుంగునకు ప్రతిగా నట్టి యేనుంగును, తేజికిజ తేజిక = ఆ యువ్వైశ్చవమను గుజ్జమునకు ప్రతిగా నటువంటి గుజ్జమును, మణివింబదంభమునః౯ = తనయందలి మణులయందు. బ్రతిఫలించిన వాని ప్రతిబింబములనెడు మిషచేత, తాల్చెంగాక = ధరించెనేకాని - అనంగా కోలాహలుం డింద్రునికిం (బ్రతిగా వెనుదీయక భటాదిసన్నాహమును ్రతిఘటించియే తీజినాండు కాని, పైవచ్చు వజికిక = తనపయి దందెత్తివచ్చుచున్ననుగాని, ఏమియు౯ అల్మండయ్యె = ఎంతమాత్రము జడిసినవాండు కాండు ఇంద్రునికి జడిసినవాండేని పలాయితుండగునే కాని నిలిచి యతనికి మాఖుగా భటాదులను సమకట్టు నాయనుట. ఇట్టి ధైర్యమునకు హేతు వేమనంగా, వసు...వేంతకు౯ = వసురాజు కాలిగోటి మొనవలని దెబ్బకు, బిట్టు = మిక్కిలియు, ఓర్చినగట్టు = సహించిన కోలాహలుండు, దంభోళిభృత్‌ కేళికిజ = వజ్రా యుధమును ధరించిన యిం(ద్రుని యాటలకు, వెజుచునే = వెజవందనుట. వసురాజు కాలిగోటి కడిందిదెబ్బకు నోర్చినవాందు, ఇంద్రుండు వజ్రము పయింబడి వైచినను సరకుసేయండనంగా నింక నతండు వేడుకకు దానిని తెచ్చునపుడు వెణచునా యని యాశయము. వసురాజు గోటిమొన వజ్రముకంటె కరిన మనుట వ్యంజితము. వజపుపోటుకే వెలవండు, ఇంక దాని యాటకు వెఐచునా యనుట. తాను నగముల యింద్రుండుగాన యా దేవతల యింద్రునికి సాటిగా నెదురుచన్నాం డనుట. అలం. అపహ్నవము.

వంచమాశ్వానము 513 చ. అమరసమాగమావిలమృ । గౌఘవిలంఘనదీర్ణధాతుచూ ర్హము బహువర్షరత్నశిఖ । రద్యుతితో నపు దడభ్రమార్గముం గమిచె నగేంద్రుం డింద్రశుభ | కార్యసమాగతి కిచ్చమెచ్చి త త్సముచితచాపచంచదుప | దాధరుందై యెదు రేంగుకైవదిన్‌. 8 అ. నగేంద్రుండు = (ఈపదమందలి యింద్రశబ్ద మింద్రునితో సమానకక్షను దెలుపుచున్నది.) పర్వత(శ్రేష్పుండయిన కోలాహలుండు, ఇంద్రశుభకార్యసమాగతికిణ = ఇంద్రునియొక్క శుభకార్యమును గూర్చి వచ్చుటకు, ఇచ్చః మెచ్చి, తత్‌...ధరుందై = ఆయింద్రునికిం దగిన మణిచాపమనెడు ప్రకాశించు చున్న కానుకను ధరించినవాండై, ఎదురేంగుకైవడి౯ = ఎదురుగాం బోయినాండో యన్నట్లుగా, అమర... చూర్ణము - అమర = దేవతలయొక్క సమాగమ = రాకనుగుథించి, ఆవిల = కలంగిన, మృగ ఓఘ= మృగసమూహముయొక్క విలంఘన = దాంటులచేత, దీర్ద = పగుల్చంబడిన - అనంగా నలింగిన, ధాతు = గైరికాదిధాతువులయొక్క చూర్ణము = దుమ్ము, బహువర్ణరత్నశిఖరద్యుతితోణ = పెక్కువర్ణముల రత్నములు గల శిఖరములయొక్క కాంతితో - శిఖరములందలి పెక్కురంగుల రత్నముల పలువెన్నల కాంతులతోడ ననుట. అభ్రమార్గము౯ = ఆకాశమర్జామును - లేక అభ్రమనంగా (అభ్రం మేఘఃి అ.) మేఘమును గనుక మేఘమార్గమయిన యాకాశమును, కమిచె౯ = ఆక్రమించెను. (అభం నభస్సర్గ వలాహకేషు” విశ్వము.) గైరికాది ధాతుచూర్ణపటలము కోలాహలుందు. బహువర్ణరత్న శిఖరద్యుతి మణిచాపము. ఆ పటలము ఆద్యుతితోడ పయికింబోవుట కోలాహలుండు మణిచాపము గానుకగొని యెదురుపోవుటగా నుజ్రేక్షించినాండు. ధాతుచూర్ణము ఆకాశమునకు దట్టముగా నెగయించుటకు మృగముల '&ఘములు కావలయును. అవియు నూరక పరుగెత్తినం గాదు '“విలంఘని ములు చేసిన నలింగి అంతధూలళిరేంగును. ఆ చూర్ణ మును జూడంగా కోలాహలుండని తోంచుట అంతటిబాముళ్ళమును బెన్నత్యమును బట్టి. ఆ ధూళితో 6గూడ శిఖరముపయి రత్నములకాంతులను పయికి నెగయుటకు అరత్నముల ్రభాతిశయమును, ఆశిఖరముల బెన్నత్యమును వ్యంజితములు. పలురంగుల రత్నములు చెప్పుట పలురంగుల మణిచాపము సిద్ధించుటకు. చాపము మణిమయమైనదిగాం గొనుట ఇంద్రునికి సముచితమయిన యుపదకై. ఇందు డు మణిచాప (ఇంద్రధనుర్‌) ధరుండుగదా. సీ. సరసపర్జన్యసం । జ్ఞాధురంధరుండు రా, నాజెం గాంతారఘో | రానలార్చి శతకోటిదీప్తి దీ । పితకరుం దరుదేరం దరలె గుహాంతర | ధ్వాంతరాజి సకలజగన్నియా । మకుండు చెంగట నిల్వ, వదతె జంతుజజుతి | వైరవిహృతి సతతసర్వర్తు సే । వితుండు చెంతకుంజేరం, జనియెం గేకిపికాది ! సమయముద్ర తే. యమరపతి జంగమస్థావ । రాభివాద, నీయచరణాంబుజుందు స & న్నిధియొనర్చ ధరణిధరరాజమునం గల్గు । తరులతాప్క రంపరలు మించె బహుఫల । ప్రసవవృష్టి అ. సరస...ధరుండు = (పర్దన్యుడనంగా 'పర్జన్యో మేఘశటబ్దేః పిధ్వనదంబుదశక్రయోఃవి. అన్నట్లు ఇంద్రుండును, మేఘుండునుగాన) రసికుండైన పర్దన్యనామము ధరించిన యిం(ద్రుండని యర్థము. (రసము (జలము) తోంగూడిన మేఘుందని యర్ధాంతరము) రాన్‌ = రాంగానే, కాంతారఘోరానలార్చి = వన మందలి బెట్టిదమయిన యగ్గిమంట - కారుచిచ్చుమంట, ఆటెను.

514 వను చరిత్రము శతకోటి = (శతకోటి స్స్వరు శృంబో దంభోళి రశనిర్వ్వయోః' అ.) వజ్రాయుధముయొక్క దీప్తి= కాంతిచేత, దీపిత = ప్రకాశితమగు, కరుండు = హస్తముగలవాందు-ఇంద్రుడు, అరుదేర౯ = రాంగానే యని యర్ధము. శతకోటి = నూజుకోట్లు - లెక్కలేనివి అనుట. దీప్తి = కాంతులచేత, దీపిత = ప్రకాశ మానములయినవియు అగు, కరుండు = కిరణములగల సూర్యుందడు రాంగానే యని యర్థాంతరము. గుహాంతరధ్వాంతరాజు = గుహలయందలి చీంకట్లగుంపు, తరలె౯ = వెడలిపోయెను. సకలజగన్నియామకుండు = మూండులోకములకును నియంతయైన యింధద్రుందని యర్థము. సమస్త లోకములకు నియంతయైన యీశ్వరుందని యర్జాంతరము. జంతుజ...విహృతి - జంతుజ = జంతువుల వలనం బుట్టెడు = అనంగా మృగపక్షిప్రభృతులకుం గలిగియుండు, జాతి = జన్మసిద్ధమయిన, వైర = పగయొక్క విహృతి = సాంగుబడి, వదలెను. సరేశ్వరుని నియమములేక ప్రాణులకు పరస్పరము 'స్నేహవైరములు గలుగవు. అట్టి యతని సన్నిధిని - జాతివైరములు గలుగవయ్యె ననుట. సతతసర్వబుతుసేవితుందు = ఎప్పుడును సమస్తమయిన బుత్వధిదేవతచేత కొలువంబడు నింద్రు డని యర్ధము. చెంతకుజ చేర£, కేకిపికాదిసమయముద్ర = నెమిళ్లు కోయిలలు మొదలయిన వాని వాచ్నియమముయొక్క యేర్పాటు, చనియెజ = పోయెను. అనంగా నెమిళ్లు వర్షర్తువందును, కోకిలములు వసంతర్తువందును గూయిడునను నియమమువదలి యవియు ధ్వనులు చేసెనని తాత్పర్యము. ఇట 'సరస...ధురంధరుండు' మొదలయిన యింద్రునివిశేషములందు ఘోరానల మార్చుట మొదలగు కార్యముల కుపయుక్తములయిన మేఘాదిపరములగు నర్ధాంతరములు నిబంధించియుండుట తెలియునది. అలం. కావ్యలింగము శ్లేషానుప్రాణితము. మ. పతయాళుప్రబలప్రపాతరురముల్‌ । పాద్యంబుగాం దిర్యగా యతమందారతరుప్రసూనఘటనం । బర్బావిధానంబుగా నతదివ్యోపలకూటదర్భనము నా । నారత్నపూజాసమా గతిగా నింద్రున కన్నగేంద్రుండు నతుల్‌ । గావించె నత్యున్నతిన్‌. 10 అ. అన్నగేంద్రుండు = ఆ పర్వతథ్రేష్టుండు - కోలాహలుండు, పతయాళుప్రబలప్రపాతర్వుర ముల్‌-పతయాళు = పడుచున్న ప్రబల = బలిష్టములయిన, ప్రపాత = (ప్రపాతస్తుతటోభృగుః అ.) తటములందలి, రురముల్‌ = ప్రవాహములు, పాద్యంబుగాజ = పాదములం దర్పించునట్టి జలములు దేవవృక్షములయొక్క ప్రసూన = ప్రవ్వులయొక్క ఘటనంబు = ఒడంగూర్చుట - ఆ కొండయందడ్డ ముగా నిగిడియున్న మందారవృక్షముల చాలు పువ్వులుదాల్దుటయనుట. అర్పావిధానంబుగా౯ = పూజ సేయుటగాను - పువ్వులర్పించుట పూజావిధానము. నత = వసురాజు పాదహతిచేవంగిన, దివ్య ఉపల కూట = దివ్యములయిన (ఉపలః ప్రస్తరే మణౌ” విశ్వము) మణులుగల శిఖరములయొక్క దర్శనము= తోంపిక, నానారత్నపూజాసమాగతిగా౯ = పలువిధముల రత్నము లర్పించురూపమయిన పూజా విధిగా6 గాంను, ఇంద్రునకుక, అత్యున్నతిజ = మిక్కిలి బెన్నత్యముచేత నని యర్థము - మిక్కిలి వైభవముచేత నని భావము. నతుల్‌ కావించె౯ = ప్రణామములు చేసెను.

వంచమాశ్వానము 515 ప్రపాతరురములు పతయాళువులుగావుననే పాద్యములయ్యెను. మందారతరువులు తిర్యగాయ తము లనుట కడుపున కడ్డముగాం బట్టిన పూలపుట్టికం బోలుటకు., అట్లున్నయవి పువ్వుల రాల్చుట, పూజకుండు కడుపున కడ్డముగాం బట్టిన పూలపుట్టికనుండి పువ్వులురాల్చినట్లు. కూటములు నతము లగుట దానియందలి నానామణులచే నానారత్నపూజ గావించినట్లుండుటకు. ప్రబలప్రపాతరుురములు, ఆయతమందారతరువులు, దివ్యోపలకూటములు ఇవి యన్నియు కోలాహలుని 'అత్యున్నతి' తెలుపునవి. ఇంతటియున్నతి వెలయించుచునే ప్రణతుండయినాందని వైభవముయొక్కయు, ఆచారములయొక్కయు ధౌరంధర్యము. మిక్కిలియున్నతుండయి ప్రణతుందెట్లని విరోధము. మిక్కిలి విభవాతిశయముతో ంగూడిన వాండనుటచే తత్పరిహారము. తే. వెండియు నగేంద్రతనయుండు । వేండివేల్చు, మున్నుగా వేండివేల్చుల । మునులకెరంగి గంగ నలరించి క్రమమెసం ।; గంగంగ్రతుభు, గంగనల నందజ మృదూ క్రి । నాదరించి.

అ. నగేంద్రతనయుండు = హిమవంతుని కొడుకు - కోలాహలుండు, క్రమము ఎసంగంగజ = వరుసవడి యొప్పునట్లుగా, వేండివేల్చు మున్నుగాజ = అగ్నిదేవుందు మొదలుగా, వేల్పుల౯ = దేవత లను, వేండి, మునులకు౯, ఎజంగి = మొక్కి గంగను, అలరించి = సంతోషింపంజేసి, క్రతుభుక్‌ అంగనలః = దేవతా ప్రీలను, మృదూక్తిజ = మెత్తనిమాటలచేత, ఆదరించి. మిందికన్వయము.

ఉ. నాకులదైవతంబు లల । నాకులభూషణ మాలతాంగి మే నాకులభూధరేంద్రుల య। నాకులనిర్మలభాగ్యరాశి మై నాకుల ముద్దుకూంతురు పి । నాకులకోడ లటంచుం దెల్పి నా నాకులపాలికల్‌ వాగడ | నాకుల (మొక్క గం బంపె బాలికన్‌. 12

అ. ఈ. లతాంగి, నాకులదైవతంబు = నాకులమునకు దేవతయైనది, లలనాకులభూషణము= స్రీసమూహమున కలంకారమైనది, మేనాకుల భూధరేంద్రుల = మేనకాదేవియొక్కయు కులపర్వత శ్రేష్టు డయిన హిమవంతునియొక్కయు, అనాకుల నిర్మలభాగ్యరాశి = కలంత నొందనిదియు కల్మషము లేని దియు నగు భాగ్యములప్రోవు-వారి భాగ్యములకు ఫలమయినదనుట. మైనాకుల ముద్దుకూంతురు= మాయన్నగారైన మైనాకపర్వతులయొక్క గారాబుకూంతురు, పినాకులకోడలు = పినాకమనెడు విల్లుగల శివునకు మేనగోడలు, “'మైనాకులి 'పినాకులి అనుచోం బూజ్యార్థమున బహువచనము. 'స్యాత్పూజ్య త్వవివక్షాయాం మహతాం బహుతా మతా”. అధర్వణకారిక. నానాకులపాలికల్‌ = సకలకులస్ర్రీలును, (కులప్రీకులపాలికా' అ.) కన్నియజ = కూంతును-గిరికను, నాకులక = దేవతలను, మైక్కంగజ పంపెను. (యొక్కుధాతువు *నాకులకా అని కర్మముతో నన్వ్నయించుటచే నిట సకర్మకముగా నున్నది. కోలాహలుం దును, పార్వతియును దోంబుట్టువులు గనుక కోలాహలుని కూంతురు పార్వతికిని తన్మూలమున శివు నికిని మేనగోడలని తెలియునది.

క. గురుననుమతి గురుకుచభృతి, సరి నవనతిం గాంచి నిలుచు । శైలజ గనంగా సురల యనిమేషభావము, హరి బహులోచనతయుం గృ | తార్ధతంజెందెన్‌. 18

అ. గురు ననుమతిజ = తండ్రియగు కోలాహలుని యాజ్ఞచేత, గురుకుచభృతి = గొప్పలయిన చన్నులబరువుచేత, సరిక = సరిగా, అవనతిక = న్యమత్వమును, - వంగియుందుటనుకాంచి, నిలుచు, వైలజజ = గిరికను, కనంగాక = చూడంగా చూడంగా, సురల యని మేషభావము = దేవతల జెప్ప పాటులేమియును, హరి బహులోచనతయు॥ = ఇంద్రుని పెక్కుకన్నుల కలిమియును, కృతార్ధతక చెందెను.

516 వను చరిత్రము గిరిక చక్కందనమును దేవతలు టెప్పవాల్పక చూచి రనియును, నింద్రుండు వేయిగన్నుల జూచె

ననియు భావము. గిరిక సౌందర్యము నిరతిశయము నతృద్భుతము నయినది గనుక నెడనెడ టెప్పవ్రాల్చి చూచు చూపు చాలదు - ఎడతెగక టెప్పవాల్చ్పకయె చూచి తెలియవలయును అందును రెండు గన్నులు చాలదు. వేయి గన్నులచేత నట్లుచూచిననే సరియగు ననియు భావము. అందుల కుపయుక్తమయిన ఖెప్పపాటులేమి గలిగియుండుట దేవతల కపుడే సార్థకత్వమొందినదనియు, నింద్రుని వేగన్నుల కనురూపమయిన సౌందర్యదర్శనము గలుగుటచే నపుడే యువియు సారకములయ్యెననియును భావము. సీ తలయెత్తదయ్యెం గే! వలజదస్థితి రంభ, జళుకుంజూపులం జూడ | సాగె హరిణి

కుందుకుందునం జెంది । కొద దెల్పె శశిరేఖ, పలపలనై వెల్ల । వాటెం దార

యుచితకార్య వివేక ; ముడిగె మదాలస, మానె నుద్ధతబాష 1 మంజుఘోష

మబివక పూనె మై । మటువు వరూధిని, చెయ్వులన్నియుందక్కెం | జి(త్రరేఖ తే. అాపడియెసానుమతి సాంద్ర । తాపమునం గ, రంగె హేమాఖిధాన ని | ర్లరలతాంగు

లిట్లు దనుంజూచి సిగ్గుపా ।! టెనయ వినయ, వినతయైయున్న నగరాజ ।; తనయంేరి.

అ. రంభ = రంభయను నప్పరయని యర్థము. (అరంటిచెట్టని యర్థాంతరము) కేవలజడ స్థితిక కేవల మందభావముచేత, తలయెత్తదయ్యెను వంచినతల యెత్తదయ్యెనని యర్థము అరంటి చెట్టు కేవలజడ (అనంగా జల) స్థితిచేత అ(గ్రభాగము వంచుకొని యుందెననియును. లడలకభఖేదము. హరిణి = హరిణియనునది, (లేడియును,) జళుకుచూపులక చూడసాగెను = ఎదిరించిచూడం జాలని- అనంగా పిలుదీయు-చూపులనుజూచెననుట (లేడి సహజములయిన బెకుకుంజూపులంజూచెననియును) శశిరేఖ = శశిరేఖయను నప్పరస-చంద్రరేఖయు, కుందుకుందునః చెంది కొదజ తెల్పెను = కృశించు దుఃఖమును బొంది లోపమును జూపెనని యర్థము. చంద్రరేఖ మిక్కిలియు క్షీణత్వమును జెంది తక్కు వగుటను దెలిపె ననియును. తార = (తారయనంగా అచ్చర-నక్షత్రమును) తారయను నచ్చర, పలపలనై వెల్లవాటెను = డిల్లపడి వెలవెలపోయెను. నక్షత్రము పలుచంబాటి కాంతిహీనమయ్యెననియును.

మదాలస = ఒకయప్సరసయు-మద్యపానపు మత్తుచేత ప్రాలుమాలిక గలదియు, ఉచితకార్య వివేకము ఉడిగెను = (మదాలసయను నప్పరస - తనచక్కందనమం దోడుటచేత చిత్తభ్రమముచేత) అర్హకృత్యములందలి వివేకమును విడిచిపెట్టెనని యర్థము. మద్యపాన మదముచే 'ప్రాలుమాలిక గలది వివేకముచెడి అకార్యము లాచరించెననియు, మంజుఘోష = ఒక యప్సరసయు-ఇంపయిన కంరస్వర ముగలదియు, ఉద్ధతభాషమానెను = దిట్టమయిన మాటలు నుడిగెను - అనంగా మాటలు హీనస్వర మయ్యెననుట. ఇంపయిన కంరస్వరముగలది పరుషములయిన బాషణములు మానెననియును.

వరూధిని = ఒక యప్స్పరసయు-సేనయును, మఅవక మైమజువు పూసెను = (మలువుఅనంగా పయి ముసుకును, కవచమును) వరూధినియను నప్పరస పయిముసుకు నేమఅకతాల్చెనని యర్థము. సేన కవచము నేమజక తాల్చెననియు. చిత్రరేఖ = ఒక యప్పరసయు, చిత్తరువును. చెయ్వులన్నియు౯ తక్కెక = చిత్రరేఖయను నప్పరస చేష్టలు మానెనని యర్థము - చిత్తరువు నిశ్చలత్వమును వహించెన నియును.

సానుమతి-ఒక యచ్చరయు, సానువులు ( అనంగా కొండచలులు) గలదియు. తాపడియెను = సానుమతియను నచ్చర రాయిడిపడెనని యర్థము - సానువులుగలది రాయి - పొషాణము - అయ్యె

పంచమాశ్వానము 517 ననియును, హేమాభిధాన = హేమయను పేరుగల యప్పరసయు బంగారును, సాంద్రతాపమునః కరం గెను= హేమ యను నచ్చర గాఢతాపముచేత నీరయిపోయెను-బంగారు గాఢాగ్నిసంతాపము చేతం గరంగెననియు, నిర్దలతాంగులు = దేవతాస్త్రీలు, ఇట్లు, తన్నుక = తన్ను - గిరకను, చూచి, సిగ్గుపాటు, ఎనయజః = పొందుచుండంగా, వినయవినతయై = అడంకువచేతందలవంచుకొన్నదై, ఉన్న, నగరాజు తనయును = గిరికాదేవిని, చేరి. మిందికన్వయము.

గిరిక నిరుపమాన సౌందర్యాతిశయమునకు రంభాద్యప్సరసలు సిగ్గుపాటునుబొంది తలయెత్తమి మొదలయిన వ్యాపారములను, అరంటి మొదలగువాని స్వాభావిక చేష్టలగు అగ్రభాగము వంచుకొ నుట మొదలయినవిగా శ్లేషముచేత సమర్ధించుట తెలియునది. ఉ. మన్నన నీశమౌళిమణి | మండనయై శుచివృత్తిం జల్లంగా మన్న నదీలలామ గరి । మజ ననంబోండిని గౌంగిలించి యో యన్నువపట్టి నిజ గనిన ! యన్ను వసుంధర సింధుజాతిలో +వన్నియకెక్కె నీవు గలు । వః నియతోన్నతిం గాంచెం దండ్రియున్‌. కేర్‌ అ. మన్ననజ = ఆదరముచేత-గారవముచేత, ఈశమౌళిమణిమండనయై = (ఈశుండనంగా పెనిమిటియును, శివుండును.) పెనిమిటికి బెదల మణిభూషణమువలె శిరసావహింపం దగినదైయని యర్థము. శివుని శిరసునకు ముతైపుదండవలె నున్నదని భావము. శుచివృతి౯ = పరిశుద్ధమయిన నడ వడిచేత, చల్లగా మన్న = వాయిగా (బ్రతికిన. (పావనమయిన వృత్తిగలదై శైచ్యప్రకృతియగు అని భా వము.) నదీలలామ = నదులలో భూషణమయిన యాకాశగంగ, గరిమ౯ = గౌరవముచేత, ననంబోండిని= గిరికను, కాంగిలించి, ఓ అన్నువపట్టి = ఓచిన్నబిడ్డా, ని౯, కనిన, అన్ను = కన్నట్టిపడంతి, వసుంధర = భూమియందు, సింధుజాతిలోజ = నదీజాతిలో, వన్నియకెక్కెను = ప్రసిద్ధికెక్కెను. నీవు, కలువక౯ = కలుగంగా, (అనాద్యంబయి యద్విరుక్తంబయిన గకారంబునకు వకారంబగు”' బా. వ్యా, దీనిచేత 'పాయక తొమ్మునం దవడుం బాముల (ఆదిపర్వము), “వినుము నరేంద్ర విప్రండలివె౯ు (శాంకిపర్వము) ఇత్యా దులు ప్రయుక్తములని తెలియునది.) తండ్రియుజ = నీతండ్రి కోలాహలుండును, నియత+ఉన్నతిక = 'ప్రమాణమయిన జెన్నత్యమును, కాంచెనని యర్థము. (పర్వతము గనుక ఉన్నతమయినదని భావము.) ఇట “మన్నన....లలామ”' యని ఆత్యంతము పాతివ్రత్యమహత్వముగలదిగాం జెప్పుట తత్ర్రయు క్తాశీర్వాద మక్షరతః సిద్ధించుటకని తెలియునది. ఇట తల్లిపక్షము తండ్రిపక్షమని యుభయ పక్షముల యత్యుత్తమాభిజాత్యాదులు వర్ణితములు. ఇంక నుత్తమభర్తృషప్రాప్తియే కొంత; ఇదియే మోందిపద్యమున గలుగునట్లు దీవన. మ. చరణాగ్రానమితాచలేశ్వరునింగా | సన్నార్గసంచారింగా స్థిరకల్యాణసమాఖ్యుంగా హరికృపః | శీఘ్రంబ చేపట్టి యో గిరికన్యా యరలేక నీ వతండు నే । కీభావముం జెందుమా గిరికన్యామణికన్న ధన్యవయి య । క్షీణానుమోదంబునన్‌, 16 అ. ఓ గిరికన్యా = గిరికాదేవీ, చరణా(గ్ర...నింగాక - చరణాగ్ర = పాదములయొక్క అ(గ్రభాగ మందు-అడుగులముందనుట, ఆనమిత = నమ్రములుగాం జేయంబడిన, అచలా+ఈశ్వరునింగాజ్‌ = (భూర్చూమి రచలొ అ.) భూమిశ్వరులుగలవానినిగాను అని యర్జము. (కాలిమొనచేత లెస్సగా

518 తగు చరిత్రము వంపంబడిన, అచల+ఈశ్వరునింగా౯ = పర్వతశ్రేష్టుండయిన కోలాహలుండు గలవానినిగా నని యర్ధా తరము.) సన్నార్గసంచారింగా౯ = సజ్జనమార్ల ప్రవర్తకునింగానని యర్థము. (సత్‌ = అనంగా నక్షత్రము. సన్మార్గ్షమనంగా నక్ష్మతమార్గమయిన యాకాశముగనుక ఇంద్రదత్తవిమానముచే ఆకాశమార్గమున సంచ రించువానినిగానని యర్థాంతరము. ) స్థిరకల్యాణసమాఖ్యుంగా౯ - స్థిర = శాశ్వతమయిన, కల్యాణ = శుభమును, సమాఖ్యుజ కాజ = కీర్తియును గలవానినిగానని యర్థము. (యశః కీర్తిస్సమాఖ్యా చ.) (కల్యాణమనంగా బంగారును, సమాఖ్యయనంగా పేరునుగనుక, కల్యాణసమాఖ్యయైన వసువను పేరు నుగలవానినిగానని యర్జాంతరము. ) హరికృపజ = శ్రీవిష్టువు ననుగ్రహముచేత ననుట ఇంద్రునికృప చేతననియు, శీఘ్రంబ, చేపట్టి = చెట్టంబట్టి, అజలేక = భేదములేక యని యర్థము. (అఅజయనంగా సగముగాన అర్ధశరీరత్వములేక యని యర్దాంతరము. 'గిరికన్యా' యను సంబోధనముచే పార్వతివలె ప్రకృతనాయికయు గిరికన్యయయ్యు ఆదేవివలతె అజిలేనిదిగాన యామెకంటె ధన్యురాలని వ్యంజితము) గిరికన్యామణికన్నక = హిమవంతుని కూంతురయిన పార్వతికంటెను, ధన్యవయి, అక్షీణ+అనుమోదం బునః = సంపూర్ణమయిన సంతోషముచేత, నీవును, అతండును, ఏకీభావము = ఏకత్వమునని యర్థము

• అన్యోన్యతనని యర్ధాంతరము. చెందుమా. పార్వతియు గిరికన్య, నీవును గిరికన్య. ఇంతమా(త్రకు నిరువురు సాటియే. అయినను పార్వతి యు శివుండును అజగలిగి యేకీభావమును జెందినారు. నీవును నీపతియును అరలేక ఏకీభావమును జొందురుగాత. ఈవిషయమున నీవు పార్వతికన్న ధన్యురాల వగుదువని యాశయము. ఏకీభావము పార్వతీపరమేశ్వరులకు దేహము చేతననియు, నీకును నీపతికిని మనస్సుచేతననియు “అఅలేకి యనుటచే వ్యంజితము. “ఈశ... నదీలలామి యన్న మహాపతివ్రతా తిలకము గనుక గంగ. సామాన్య ప్రతిపత్తితోం జెప్పిన 'చరణాగ్రానమితాచలేశ్వర” త్వాది లక్షణములు వసురాజునందు నన్వయించుట తెలియునది. వరథ్రేష్టునిగూర్చి సామాన్యముగాం జెప్పినమాట వసురాజుపరముగా ననుటయె గంట సత్యవచస్మత నుద్ద్డాటించుచున్నది. మహాపతివ్రత పలుకు తెలియక చెప్పినను పొల్లునా ! అలం. వ్యతిరేకము. క. అని యనిమిషనది పలికిన, విని వినియతహృదయుండగుచు । వినయమునం బునః పునరవనతి సలిపి సురేం, ద్రున కవనిధరేంద్రుం డిట్ల । నుం గృతాంజలియై. క్ష అ. అని, అనిమిషనది = గంగ, విని, వినియతహృదయుండు = నియమముతోం గూడిన మనస్సు గలవాండు, అగుచు, అవనిధరేంద్రుండు = కోలాహలుండు, సురేంద్రునకు, పునః పునః అవనతి నలిపి = మరల మరల (మొక్కి మ. ఘనముల్‌ వాహనముల్‌ వదాన్యమణి యా 1 కల్చంబు కల్పాగముల్‌ వనముల్‌ొ వేలుపుగిడ్డి దొడ్డిపసి దే । వా నీకుం బాదార్ధ్య మి త్తునొ రత్నాంజబలి యిత్తునో యలరుటె । త్తుల్‌ దివ్యసద్వస్తు లి త్తునొ యీ వేమిట మెత్తు వేమి దగని । త్తుజ భక్రపుంజప్రియా. 18 అ. దేవా! భక్తపుంజప్రియా = భక్త్రసమూహమున కిష్టుండవయినవాందా, ఘనముల్‌ = (సమస్త ములయిన జంతువులకు జలప్రదానముచేయు) మేఘములు, వాహనముల్‌ = నీయెక్కుడు గుజ్జములు, వదాన్యమణి = సకలవస్తువుల నిచ్చు చింతామణి, ఆకల్పంబు = నీసొమ్ము. కల్ప అగముల్‌ = (కోరిన కోర్కులు నొసంగు) కల్పవృక్షములు, వనముల్‌ = నీ యుద్యానవనములు, వేలుపుగిడ్డి = కామధేనువు,

వంచమాశ్వానము 519 దొడ్డిపసి = దొడ్డిలోనియావు, నీకు = (ఇట్టి సర్వవస్తుప్రదాతలయిన మేఘాదులే సొమ్ముగాంగల) నీకు, పాధార్ధ్యమిత్తునో = పాద్యమని యిత్తునా, రత్నాంజలి యిత్తునో = రత్నముల దోసిలియని యిత్తునా, అలరు+ఎత్తుల్‌ = పూదండలను, దివ్యసద్వస్తులు = దివ్యములయిన మేలివస్తువులను, ఇత్తునో, అని క్రమాలంకారము. ఏమిటి౯ = దేనిచేత, ఈవు = నీవు, మెత్తువు - నీవు మెచ్చునదేదియులేదనుట. ఏమితగః ఇత్తుజ = ఏవస్తువును నీకుందగునట్లుగా ఇత్తును - నీవు మెచ్చునట్లు నీబోంటి కియ్యందగి నట్టి వస్తువిచ్చుట కేదియు లేదేయనుట - లేక నేను నీ కీందగు వస్తువులన్నియు నీయధీనములు గనుక నేదియును నీకుం దగినట్టుగా నీయంజాలననుట. జలము పాద్యమునకై యిత్తునన్న జలప్రదాతయగు మేఘములే నీవాహనములు. రత్నంపు దోసిలి యర్పింతునన్న చింతారత్నమే నీసొమ్ము. పూదండ లిత్తునన్న కల్పవృక్షములు నీతోంటలోనివి. మటథియే కామితమయిన గొప్పవస్తు విత్తునన్న కామధేనువు నీ దొడ్డియావు. ఇందేది యిచ్చినను నన్నియు నీయ ధీనములే గనుక నీకు మెచ్చుగాదు. నీవాకవేళ దయచేత మెచ్చినను నీకుందగినదియుంగాదు. అయినను మాభక్తినిబట్టి నీవు దీనిని పరిగ్రహింపవలయును. వలన భక్తపుంజ ప్రియుండవుగదే. ఘనములనంగా గొప్పలనియు వదాన్యమణి దాత్ఫ(శ్రేషునియు నర్ధములు. స్ఫురించెడిని. అలం. పరికరము, పరిశేషము. సీ మహనీయ యోగస | న్నహసాధకుందనై, యనఘాపగాంబుగా ! హనముగనుట వసురాడఖర్వతీ । వ్రతరాం([ఘ్రిసహుండనై, గాధసంతాపాగ్నిం ! గ్రాంగుచుంట బహుదూరగతభూరి పక్షగౌరవుందనై, పరమనిశ్చలవృత్తిం । బాదుకొనుట యనవాప్త గురుబాంధ | వ నిబంధనుందనై, గిరికాననరసైక । పరత మనుట

తే. యిది మదీయాపదానంబు । కృప నపార, తరతపోరచనంబుగాం ! దలంచి నన్ను గావవచ్చితాయహహవెం । గలికిం దోడు, వేల్చులనుమాటనిజముగా | విబుధవర్య.

అ. మహ... కుండనై - మహనీయ = గొప్పదియగు, యోగ = కూడికలయొక్క - సంభోగము లయొక్క సన్నాహ = పూనికిని, సాధకుండనై = సాధించినవాండనై, అనఘ ఆపగా అంబుగాహనము£ = నిష్మల్మషమయిన (శుక్తిమతీ) నది జలములందలి ప్రవేశమును కనుటను-అనంగా సంభోగముకొణకు శుక్తిమతీ ప్రాప్తిగనుట యని యర్థము. గొప్పదియగు అష్టాంగయోగ ప్రయత్నమును సాధించువాండనై, పుణ్యనదీస్నానము సేయుట యని యర్థాంతరము. వసు...సహుండనై - (వసురాట్టినంగా వసురాజు, సూర్యుండును. అంఘ్రియనంగా చరణమును, కిరణమును.) వసురాట్‌ = వసురాజుయొక్క అఖర్వ = కుంటువోని, తీవ్రతర = మిక్కిలియు తీక్షమయిన, అం[ఘి = పాదమును - పాదహతిననుట. సహుం దనై = సహించినవాండనై, గాధసంతాపొగ్నిక = దృధమయిన పరితాపమనెడు అగ్నిచేత, క్రాంగుచుంట = వేగుచుంటయని యర్థము. (వసురాట్‌ = సూర్యునియొక్క యధిక = తీక్షములయిన, అంధ్ర = కిర ణములను. అంఘ్రిశబ్బము కిరణవాచకమగుట 'జాలేషు మూర్చన్తి హి చంద్రపాదాఃి (కాళిదాసు) అని కిరణవాచకమగు పాదశబ్దమునకుం బర్యాయముగాన యిదియు కిరణార్ధకమే.) సహించినవాండనై, గాధసంతాపకరమయిన ఎరగలి (దావాగ్దుచేత రేంుచుందుటయని యర్భ్థాంతరము. పర్వతమునకు దవాగ్ని సహజముకదా.)

బహు...వుండనై - బఐబహుదూరగత = మిక్మిలి దవ్వుగాపోయిన - చాల నశించిన యనుట. భూరి =అధికమయిన, పక్షగౌరవుండనై = టిక్కలయొక్క గౌరవము గలవాండనై - నాపెను

520 వను చరిత్రము అక్కలగరిమ మిక్కిలియుం దూలిపోయినవాండనై, పరమనిశ్చలవృత్తిణ = మిక్కిలియు కదలక మొదల కుండు విధముచేత, పాదుకొనుట = స్థిరముగ నిలిచియుండుట - జెక్కల పస పోయినందున కదల మెదలనేరక యొక్కచోటనే కుదురుగాం బడియుండుటయని యర్థము. (బహుదూరగత = మిక్షిలి దూరమైపోయిన, భూరిపక్ష = (భూరి ప్రాజ్యసువర్ణయోః విశ్వము) బంగారవిషయమయిన గౌరవము గలవాందనై, ఉత్కృష్టమయిన నిశ్చల మనోవ్యాపారమున స్టిరీభూతుండ నగుట యని యర్జాంతరము. బంగారునందలి గౌరవము మిక్కలి దిగనాండుట యనుట.) అన... నుండనై - అనవాప్త = పొందంబదని, గురుబాంధవ = గురువులును బంధవులు నయిన పర్వతములయొక్క నిబంధనుండనై = కూడికలు గలవాండనై, గిరికానన....మనుట - గిరికా = కూంతురయిన గిరిక యొక్క ఆననరస = ముఖమును చూచెడి యనురాగరసమునందె, ఏకపరతజ = ముఖ్యముగా ఆసక్తికలిమిచే, మనుట = (బ్రతుకుట, బంధువులు గురువులతోడి పొత్తుమాలి కన్నకూంతురు మొగముచూడంగన్న సొంపునుబట్టిమాత్రము ఉసులుపెట్టుకొని యుండుటయని యద్ధము. గురువుల యొక్కయు, బంధువులయొక్కయు సాంగత్య మును వీడినవాండనై. గిరి+కానన = పర్వతములందును అరణ్యములందును, రస = జలములందును, ముఖ్యాసక్తితోడ మనుట యని యర్థాంతరము. ఇది మదీయాపదానంబు = (అపదానం కర్మవృత్తమ్‌' అ.) నాదయిన యీ గొప్పకార్యము, నాచేతంజేయంగలిగిన ఘనకార్యమంత యిదియె అని నికర్ష్వపరముగా చెప్పుట కృపణ = దయచేత, అపారతరతపోరచనంబుగా౬ = మితిలేని తపస్సుచేయుటగా, తలంచి, నన్ను॥, కానవచ్చితో, అహహ= ఆశ్చర్యము, వెంగిలికిజ తోడువేల్పులు = వెట్టివానికి సహాయము వేల్పులు, అనుమాటజ = లోకోక్తి, నిజముగా౯ = నిక్కమగునట్లుగా, కావవచ్చితివో యని సంబంధము. విబుధవర్య = దేవతాశ్రేష్టా! ఇందలి యర్థాంతరములు తపోరచనపరములు. అప్పాంగయోగమును సాధించు పున్యనదీ స్నాన ములు సేయుచు, సూర్యునివేండిమి కోర్చి బంగారమును సరకుసేయక, మనసు మిక్సిలి నిశ్చలము గావించుకొని చుట్టాలు పెద్దలు మొదలగువారి పొత్తులుమాని, పర్వతములందును, నడవులందును, జలములందును గాలము కదపుచు నుండుట మహాతపోరచనమని అర్భాంతరసారము. ఉ. ఇచ్చటం జేదిరాజనఖ । హేతిహతిణ గతిదూలి యున్న యీ పిచ్చుకగుంటుమోందం గృప । పెంపున నామరలోకవాహిని దెచ్చితింగా నగారిజగ । తిం గృతినైతి భవత్రసన్నతః హెచ్చె మదీయగౌరవ మ । హీనమహీధరజాతిలోపలన్‌. 20 అ. చేది...హతిజ = చేదిపతియైన వసురాజుయొక్క కాలిగోరనెడు ఖద్దముయొక్క దెబ్బచేత, గతిదూలి = గతిచెడి - అనంగా దిక్కుమాలి, (గమకములేక యనియును.) ఉన్ను ఈ పిచ్చుకకుంటు మోంద = కాళ్లులేని వానియెడ - అనంగా తనమాంద, అమరలోకవాహిని౯ = దేవలోకపు నదియగు గంగను, తెచ్చితిగా = తెచ్చితివిగా, (ఇట “'పంగూపరి గంగాప్రవాహమ్‌' 'పిచ్చుకకుంటుమోంద భాగీరథి” యనెడు లోకోక్తి ననుసంధించినాందని తెలియునది. ) జగతి£ కృతిని అయితిని = గంగవచ్చుటచే లోక మందు. బుణ్యాత్ముండ నయితిని, ఇదియునుంగాక, భవత్‌ప్రసన్నతః = నీ యనుగ్రహముచేత, అహీన మహీధరజాతిలోపలజ = అధికమయిన పర్వతకులములో, మదీయ గౌరవము = నాపెరిమయు - ప్పథుత్వమును, హెచ్చెను.

వంచమాశ్వానము 521 నీవో నగారివయ్యును నగమనయిన నాయెడ ననుగ్రహించితివి. నీ నిగ్రహూమునకుం బాత్రులయిన పర్వతములందు నీయనుగ్రహమునకుం బాత్రుండనగుటచే నాకు గౌరవము కలిగెను. టెక్కలు కొట్టు వడకుండుటచే పృధుత్వమును గలిగెనని యాశయము. నీవు నగవిరోధివి. కొండ యెక్కడ? కొండలను జెండాడు నింద్రుందెక్కడ ? అట్టి నీవు నాకడకు ననుగ్రహింపవచ్చుట పిచ్చుకకుంటుమోంద భాగీరధి వచ్చినట్లు. నిజమునకు నేను బిచ్చుకకుంటునే, “చేదిరా....దూలి' యున్నవాండనగుటచే. ము. అన నింద్రుం దను లాయతిరీతి నచలేం । ద్రా! యేలయిట్లాడనీ జనకుం డధ్వరభాగభోక్త యనిమే । ష ్రేణిలోం బెద్ద త త్తనయగ్రామణివైన నీకు నరుదే । ధాశ్రీధరేంద్రాభఖినం ద్యనితాంతోన్నత కీర్తిగొరవము మే । నాశుక్తిముక్తామణీ. 21 అ. అచలేంద్రా = పర్వత్రేష్టా! లాంతిరీతిః = అన్యునివలె, నీజనకుండు = నీతండ్రి-హిమవం తుండు, అధ్వరభాగభోక్త = యజ్ఞభాగము ననుభవించువాండు, మతఠియును, అనిమేష... పెద్ద = దేవ సమూహములో గొప్పవాండు, తత్తనయగ్రామణివి = అతని కుమార్రేష్టుండవు, ధాత్రీ...గౌరవము- ధాత్రీధరేంద్ర = పర్వత్రేష్టులచేత, అభినంద్య = కొనియాడందగిన, నితాంత+ఉన్నత = మిక్కిలియు హెచ్చయిన, క్తీర్తి = యశస్సును, గౌరవముజ = అతిశయము నని యర్థము. నితాంత = (తీవైకాంతని తాంతాని గాధబాఢదృథాని చి అ.) మిక్కిలియైన, ఉన్నత = పొడవయినవాండనెడు, క్తీరిగౌరవము = గీర్తియును బృథుత్వమును నని యర్ధాంతరము. (ఈయర్ధమున 'జాతిరప్రాణినామ్‌' అను సూత్రముచేత కీర్తగారవము” అని యేకవద్భావము.) మేనాశుక్తిముక్తామణీ = మేనకాదేవియను ముత్తెపుంజిప్పకు ముత్తె మయినవాండా ! అరుదే = ఆశ్చర్యమా! (ఉఅదే = అనుపాఠమున “తగదా' యని యర్థము) అనంగా నీకు నీక్తీర్తిగారవములు స్వభావసిద్ధములే కానియాశ్చర్యములోనివి కావనుట. శా. చేదిక్షావరపాదకంజకృత ఖం | జీభావముం జెందునీ ఖేదం బార్చంగంగల్లె నీతనయ ల । క్ష్మింగన్న దుగ్గాబ్ధినా నా దాక్షాయణిం గన్న పెన్నగమునా । నర్దాధినాథార్పణా హ్లాదం బందంగరాదె మామకనియో । గాయత్తచిత్తుందవై, 22

అ. చేది...భావముజ = చేదిరాజయిన వసురాజుయొక్క అడుగుతామరచేత చేయంబడిన కుంటి తనమును, చెందు = పొందిన - అనంగాంగుంటివాండవయిన, నీఖేదమును, ఆర్పంగకా, ఈతనయ = ఈకూంతురు, కలిగెను, కాంబట్టి, లక్ష్మింగన్న దుగ్గాబ్టినాక = లక్ష్మిదేవినిగన్న క్షీరసముద్రనివలెను, ఆదాక్షా...గమునా౯ = ఆపార్వతినిగన్న పెద్దపర్వతమును - అనంగా హిమవంతునివలెను, అర్హా... దంబు = తగిన వరున కిచ్చుటవలని సంతోషమును, మామకనియోగాయత్తచిత్తుండవై = నాయేర్చాటు నకు లోనయిన మనస్సుగలవాందడై-నాయానతికి సమ్మతించియనుట. అందంగరాదే = పొందరాదా. అనంగా నాపంపుచొప్పున నీకూంతుం దగినవరున కిమ్మనుట. అట్లు చేయుటవలన దుగ్గాబ్ధి హిమవత్స ర్వతములవలెం గృతార్జుండ వగుదువని ప్రోత్సాహనము.

ఈ తనయ కలిగియున్న దుఃఖమును బోంగొట్టునది. కలుగకున్న సంతోషమును ఈ తనయ చేతనే పొందరాదా! అది యర్హవరున కిచ్చుటయే. మథి నాపంపున నిచ్చితివేని క్షీరాబ్ధిహిమవంతముల వలెం బెంపుసొంపునుగూడ నొందుదువు. నీకుఖేదము వసురాజు పాదకృతము. అది యార్చుట వసురాజు ప్రసాదకృతము. అట్టి యార్చుటకయినరాజు ప్రసాదమునకయి యీ కూంతురు నీకు పుట్టినది అను వచనవ్యక్తిచేత వసురాజున కీ కన్నె నిమ్మనుట వ్యంజితము.

522 వమ చరిత్రము క. అగతనయ యగతనయ నిగ నిగ నిగని మెజుంగు దెగడు । నీ కన్నియకు౭ మగనిం దగునతని గుణగరి, మగనిజ వినిపింతు వినుము । మత్రాణసఖున్‌. 238 అ. అగతనయ = అగత = అనాగతమయిన - తెచ్చికొన్నది కాక స్వభావసిద్ధ్దమయిన, నయ = నీతిమార్ల్గముగలవాండా! అగతనయ = పర్వత పుత్రుండా - కోలాహల! నిగ. _.మెలుంగు౯ = నిగనిగ నిగమని మెజయునట్టి మెజపుందీంగను, తెగడు = తిరస్కరించు, ఈ కన్నియకుక౯, గుణగరిమగని౯ = గుణము గౌరవమునకు గనియైనవాండును, తగునతని౯ = తగినవాండును, మత్రాణసఖుక = నా ప్రాణ స్నేహితుండయినవాండును, అగు, మగనిని, వినిపింతు౯, వినుము. మ. చరణాగ్రానమితాచలేంద్రుందు సదా । సన్మార్గసంచారి సు స్తిరకల్యాణసమాఖ్యుం డా వసుధరా । ధీశుండువో గోశత్రశే ఖర గంగావచనం బపాద్ధ మగునే | కల్యాణి నీకన్నె న న్నరనాథాగ్రణిరాణిం జేసి కనుమా । నానావిధైశ్వర్యముల్‌. 24 అ. గోత్రశేఖర = కులభూషణుందాయని యర్థము - పర్వత్రేష్పుండాయని భావము. చరణా (గ్రానమితాచలేంద్రుండు = పాదముముంగల న్యములై మొక్కుచున్న అచలా+ఇంద్రుందు = భూపతులు గలవాండును, (పాదాగ్రపు దెబ్బచే లెస్సగావంగిన పర్వతశ్రేష్టుండు గలవాండును,) సదాసన్మార్గసంచారి= ఎప్పుడును సజ్జ్ఞనమార్గమందే నదుచువాండును, (ఎప్పుడును విమానముతోడ ఆకాశమార్గమున సంచ రించువాండు.) సుస్టిరకల్యాణ సమాఖ్యుండు = శాశ్వతమయిన శుభమును కీర్తియును గలవాండును, (కల్యాణమనంగా బంగారును, సమాఖ్య యనంగా పేరునుగనుక బంగారుపేరయిన వసువను సంజ్ఞ గలవాండును,) వసుధరాధీశుండువో = ఆ వసురాజే సుమా, గంగావచనంబు = గంగచెప్పినమాట, అపార్ధమగునే = నిరద్ధకమగునా - గంగ పూర్వోక్తములయిన విశేషణములుగల వరునిం జేపట్టుమని దీవించినదిగనుక నా విశేషణములుగలవాండు వసురాజే యాయెనుగాన యామెమాట వ్యద్ధముగాద నుట. కాంబట్టి, కల్యాణిని, ఈ కన్నెను, అన్నరనాధాగ్రణి రాణిజ చేసి = ఆ రాజశ్రేష్టునియొక్క దేవినిగాం జేసి నానావిధైశ్వర్యముల్‌ = సకలవిధములయిన వైభవములను, కనుమా = పొందుమా. కల్యాణసమాఖ్యునికింగా కల్యాణి. కల్యాణునికి కల్యాణియే తగినది. గంగ గిరిక కాశీర్వచనము సేయుట యీ యాశ్వాసమునందు ౧౬ వ పద్యముం జూచునది. శా. లోకత్రయ్యభినందనీయవిమలా । లోకుండు సుశ్లోకుం దా లోకాలోకధరాధురీణుం డతం డ | ల్లుం డయ్యెది నీతపః పొకం బెట్టిదొ కాని పాదనిహతిం | బైకొన్నవాం డం([ఘ్రినా శీకద్వంద్వనతుండుగా నెరపం గ । ల్లెం గల్మియుజ బల్మియు. 25 అ. లోకత్రయీ = మూండులోకములవారిచేతను, అభినందనీయ = మిక్కిలి కొనియాడందగిన, విమల = స్వచ్చమయిన, ఆలోకుండు = ప్రకాశముగలవాండు - అనంగా తేజముగలవాండనుట. సుశ్లోకుండు = మంచికీర్తిగలవాండు, ఆలోకాలోకధరాధురీణుండు = చక్రవాళపర్యంతమయిన భూమియొక్క భారమును వహించినవాండు (లోకాలోక శృక్రవాలఃకీ అ.) అతండు = అట్టి యా వసురాజు, నీకు అల్లు ౦డు అయ్యెడి౯, నీతపఃపాకంబు ఎట్టిదోకాని = నీవుచేసిన తపస్సుయొక్క పరిపాక మెట్టిదోకాక, పాద నిహతి౯ పైకొన్నవాండు = కాలిదెబ్బచే ఆక్రమించినవాండు - కాలందన్ని నిన్నుమించినవాండనుట. అం([ఘ్రినాళీకద్వంద్వనతుండుగాక = నీరెండు అడుగుదామరలకు (మొక్కెడు

వంచమాశ్వానము 523 వాండగునట్లుగా - అల్లుండు మామయడుగులకు మొక్కుట ప్రసిద్ధము. కల్మియుక = ఐశ్వర్యమును, బల్మియు౯ = సామర్ధ్యమును, నెరపః కల్గె పచరింపంగలిగెను. కాన, నీతపఃపాకంబెట్టిదో కాని యని సంబంధము.

ఉ. నా వలచుట్టి హర్షకల | నా వలమానమనోంబుజంబుతో నా వలవైరిం బల్కునచ | లాగ్రణి మామకశోకవార్థికి= నావ లతాంగి నబ్ధిరశ | నావలయేశ్వరు కేలం గూర్చెదే నా వలవంత దీర్చెదె య । నం తకృపారసవాస వాసవా. 26 అ. నా౯ = అని యింద్రుండు చెప్పంగా, ఆ వలవైరిక = ఆ బలవైరి౯ణ - బలాసురునకు శత్రువ యిన యింద్రునింగూర్చి, (ఇట వబల కభేదము) వలచుట్టి = ప్రదక్షిణముచేసి, హర్షకలనా వలమౌానమ నోంబుజంబుతో౯ - హర్షకలనా = సంతోషాతిశయముచేత, వలమాన = ఆవరింపంబడుచున్న మనోం బుజంబుతోక = మనస్సుతామరతో, పల్ము౯ = పలికెను, అనంతకృపారసవాస = అమితమయిన దయారమునకు ఉనికిపట్టయినవాండా! వాసవా = ఇంద్రుందా! మామకశోకవార్ధికిక = నా (పరాభవ జనితమయిన) దుఃఖమనెడు సముద్రమునకు, నావ = ఓడయైన, లతాంగి౯ = తీంగవంటి మేనుగల నా కూంతును, అబ్బిరశనావలయ ఈశ్వరుకేలణ = సముద్రము మొలనూలుగాంగల భూమియొక్క మండల మునకు ప్రభుండయిన వసురాజుయొక్క హస్తమందు, కూర్చెదే = కూర్చుచున్నావా ! అనంగా వసురాజు పాణిగ్రహణము చేయించుచున్నావా ! నావలవంత దీర్చెదే = ఇంతటితో నాచింతను దీర్చుచున్నావా! అబ్బిరశనావలయేశ్వరు = సముద్రము మొలనూలుగాగల భూమి - సముద్రముచే చుట్టంబడిన భూమండలమంతయు ననుట. 'సముద్రరశనా చోర్వీ సఖీ చ యువయో రియమ్‌' కాళిదాసు. ఇంద్రు డు 'చేదిక్షావరపాదకంజకృతఖంజీభావముంజెందు నీ ఖేదంబార్పంగం గల్లె నీతనయ' యని గిరిక శోకమార్చునదనిచెప్పి, శోకమార్చుట 'చేదిక్షావరి అనుపదముచే వసురాజును జెట్టపట్టుటచేనని సూచించి, పిదప కంఠోక్తముగాం దెలిపినాండు. అవమానదుఃఖముచేత సదా యెరియుచున్న వానికి దుఃశల్యవిమో చకముగా వసురాజునకుం గన్నె నిమ్మనుట తదనంగీకార లేశమును బొసంగనీని దృఢసమృ్మతికయి. భావి మహాసంతోషలబ్ధికంటెను చిరబాధకహృదయశల్యవిముక్తి ప్రబలమయిన (ప్రేరకముగదా. కాంబట్టి రెండవదానినే ముఖ్యముగా బురస్మరించుకొని మొదటి దానిని గౌణముగా నుపన్యసించినాండు. దీనినే 'పాదనిహతింబైకొన్నవాం దంఘునాశీకద్వంద్వనతుండుగా నెరపంగల్ణెం గల్మియుకొ అని స్పష్టముగా నెత్తి చెప్పినాండు. దీనినే కోలాహలుండును, 'మామకశోకవార్ధికిణ నాన లతాంగి యని చెప్పి, నావయగు విధమును 'అబ్బిరశనా...వలవంతం దీర్చెదొ యని చెప్పినాండని తెలియునది. తే. అవనినొకవేల్పు ప్రత్యక్ష । మైనసిరులు, దొరలునం ద్రెందటే వేల్పు । దొరలుగొలున నీవ ప్రత్యక్షమై కృప | నింపంగా ఫ, లింపవె తలంపులెల్ల ని । లింపరమణ, ల అ. నిలింపరమణ = దేవనాధా! అవనిక = భూమియందు, ఒక వేల్పు = ఒక దైవము, సిరులు దొరలును అండ్రు = సంపదలు పొంగిపొరలునని చెప్పుదురు. 'తారలు నని తకారాదిగా గ్రహించినదో, కలుగునందురని యర్థము. ఎందటే వేల్చుదొరలు కొలువ౯ = పెక్కండ్రయిన దేవతాపతులు సేవింప 6గా, నీవ = నీవే - దేవాధీశ్వరుండవే, తలంపులెల్లణ = కోరికలన్నియు, నింపంగాక = నిండంగా6- గూర్చంగా.

524 శళలు చరిత్రము సామాన్యముగా ఒక వేల్పు ప్రత్వక్ష మగుటమాత్రకే సిరులుదొరలు ననంగా, వేల్పుదారలెందలనో గూడి వేలుపుథటేండే ప్రత్యక్షమగుటయే కాక కృపయు నింపుచో ఫలము చెప్పవతెనా యనుట అలం. అర్జాపత్తి. చ. సతి నదిగించు భవ్యగుణ । శాలి వసుం డంట వేండవచ్చుడాం దడతులితదేవరాజ్యభర | తైక ధురంధరుండైన యా శత క్రతుం డంట సత్కృపొమహిమం | గన్నియ నిచ్చుట సర్వదేవతా హితమంట యింతకన్న శుభ । మెయ్యది తొయ్యలిం గన్న వారికిణ. 28 అ. సతిఇ = కన్నెను, అడగించు భవ్యగుణశాలి = అడుగనంపించిన శుభగుణములచేత నొప్పు వాండు, సత్‌ కృపామహిమజ = మంచి కరుణపెంపుచేత, దేవరాజ్యభరణ ఏకధురంధరుందు = దేవతా రాజ్యమును భరించుటయందు ముఖ్యసమర్జ్థుండు, శతక్రతుండట = నుజుయాగములు చేసిన యింద్రుం డట, సర్వదేవతా హితమంట = సమస్త దేవతలకు నిష్టమయినదంట, తొయ్యలింగన్నవారికి౯ = పిల్లను గన్నట్టివారికి, ఇంతకన్నను శుభమెయ్యది = దీనికంటె వేటొక శుభమేమున్నది - ఇదియే శుభముగాని యింతకంటె మతియొకటి లేదనుట. ఉ. ఇమ్మనివేండ వేజాకండ । నే భవదీయజనుండం గానెనా సొమ్మున నెద్ది నీయదియ । సు మ్మభిలమ్మును దేవ యీ యదూ రమ్మున నున్న శుక్తిమతి ॥ రాం గరుణించి తదీయబంధుజా తమ్ము మదాప్తులంబిలిచి । తావకమిత్రున కిమ్ము కన్నియన్‌. 29 అ. వేజటొకందనే =నే నన్యుండనా ! భవదీయ జనుండను = నీవాండను, అభిలమ్మును నీయ దియసుమ్ము, ఈ అదూరమ్మునః = ఈసమిపమందు, రాజ కరుణించి = వచ్చునట్లు దయచేసి, తదీ యబంధుజాతమ్ము = అ శుక్తిమతి బంధుసమూహమును - అనంగా నదులను, మద్‌+ఆప్తులజ =నా బంధువులను - అనంగా పర్వతములను, తావకమ్‌త్రునకుక = నీస్నేహితునకు - వసురాజునకు. ఇట వివాహమర్యాద చొప్పున తల్లివంక బంధువులను దండ్రిపక్షపువారిని నడిగియే తండ్రి కన్నె నిచ్చుట యౌచిత్యమని తద్భంగము కలుగకుండుటకై యిట్లు చెప్పినాండని తెలియునది. చ. అనుటయుం దాతపార్శ వ్షగత | యై తగు నా లతకూన దా నతా ననయయి కేలి కేళినళి । నంబు మొనల్‌ నఖరాంచలంబులం దునుముచు నుండె వజధర | దోరశనిప్రతిమానమిోనలాం ఛనవిశిఖంబు లీంక నఖ । సాధ్యము లంచు గణించుకైవదిన్‌. 80 అ. అనుటయు౬ = కోలాహలుండింద్రుని నిట్లు చెప్పంగా, తాతపార్వగతయై = తండ్రి ప్రక్క నున్నదై, ఆ లతకూన = ఆ గిరిక, తాను, నత+ఆననయయి = వంపంబడిన మొగముగలదై, కేలి కేళి నళినంబుమొనల్‌ = చేతియందలి లీలార్ధమయిన తామరపూవు చివరలను, నఖర+అంచలంబులక = గోటికొనలచేత, తునుముచుండెను. ఎట్లనినఃణ, వజ...ఖంబు - వజధర = ఇంద్రునియొక్క దోః = భుజమందలి, అశని = వజ్రాయుధముతోడ, ప్రతిమాన = నొటియైన, మానలాంఛన విశిఖంబులు = మన్మధబాణములు - తామరలు, ఇంకః౬, నఖసాధ్యములు = గోటంజిమ్మివైవందగినవి, అంచుక౯, గణించు కైవడి = ఎంచినట్లుగా, తనుముచుందెనని సంబంధము.

వంచమాశ్వానము 525 తలవంచుట అజ్జచేత. దానిని దెలియకుండదునట్లు మజపుటకై లీలాపద్మము మొనలు త్రుంచుట. ఏదేని మిక్కిలి సులువైన పనిని నోటితో నగునదని చెప్పుట గలదు. 'గోటనగుదానికి గొడ్డలి యేటికి? నని యిత్యాదులుగలవు. గోటద్రుంచుటను గోటిచేం దీర్చంజాలుటగాం గవి నిబంధించినాందు. చ. అంతకుమున్న సర్వకలు । షాంతకమౌ నగవైరివాక్యముం జెంతకు వచ్చు నెచ్చెలుల । చే విని పుణ్యమహాతరంగిణీ కాంతలు. దాను శుక్తిమతి । కౌశికుం గొల్వంగ వచ్చె దేవతా సంతతి యాత్మ నాత్మశుభ | సంతతికల్నికి సంతసిల్లంగాన్‌, 81

అ. సర్వకలుషాంతకము = సమస్తములయిన కల్మషములను బోకార్చునది. బె = అగు, నగవైరి వాక్యము౬౯ = ఇంద్రునిమాటను, నెచ్చెలులచేఇ = చెలికత్తెలచేత, పుణ్య మహాతరంగిణీకాంతలు౯ తాను= తానును పావనలయిన గొప్ప నదీకాంతలును, శుక్తిమతి, దేవతాసంతతి = దేవసమూహము, ఆత్మ = తమమనస్సునందు, ఆత్మశుభసంతతి కల్మికిజణ = తనయొక్క శుభసంతానపు కలిమికి, సంతసిల్లంగకా, కౌశికుజ = ఇంద్రుని, (మహేంద్రగుగ్గులూలూకవ్యాళగ్రాహిషు కౌశికళి అ.) కొల్వంగక వచ్చెను. దేవేం 'ద్రుండు తనకన్నెను వేండుట. వసురాజు వరుండగుట యనునివియె శుక్తిమతియొక్క శుభసంతతి. సీ, అమృతమూర్తివహించు ।; హరజటాసంభవ, సుమనోమణులగ6బోచు । సోమకన్య

ధర నుద్ధరించు భూ । దారరాజతనూజ, తమమెల్ల వారించు | తపనపుత్రి కాలవైషమ్యమ్ముం । గడపు రుద్రాంఘ్రిజ, చలువలు వెదచల్లు । మలయదుహిత యభవసాధనరత్న 1! మగు పినాకోత్పన్న యార్యాప్తి నెసంగు శీ । తాద్రిజాత తే. మటియుందక్కిన పుణ్యని । మ్నగలు మరుద, ధీశభవ్య నిదేశాప । దేశమున ని జాప్తశుక్తిమతీతన ! యావివాహ, మహమునకు వచ్చిరాల్మీయ |; మహిమమెజసి.

అ. అమృత...భవ = (అమృతమనంగా మోక్షమును) మోక్షస్వరూపము దాల్చు (శివుని జటలందుం బుట్టిన) ఆకాశగంగయని యర్థము. హరుం డమృతస్వరూపుండు గనుక నతనిజడలవలనం బుట్టినది గంగయు నమృతస్వరూపమును వహించినదనుట. అమృతమూర్తి యనంగాం జంద్రుండు. హరుండు చంద్రుని వహించినాండు గనుక హరజటాసంభవయైన గంగయును జంద్రుని వహించినదని (ప్రకారాం తరము. (అమృతమనంగా నుదకముగనుక నుదకస్వరూపము వహించినదని భావము. మజీయు గంగ యమృతమూర్తిని వహించినదనంగా గంగోదకములు అమృతమువలె మధురములనియు నుపమయును దెలియుచున్నది. ) సుమనోమణులక (ప్రోచు సోమకన్య = దేవతాశ్రేష్టులనుప్రోచెడి నర్మదానదియును అని యర్థము. సోముండు దేవతా ్రేష్టులను బ్రోచువాండు గనుక నతనివలనయబుట్టిన నర్మదయును దేవతా శ్రేష్టులను బ్రోచుచున్నదనుట. మంచి మనస్సుగలవారిని రక్షించునదని భావము.

ధర... రాజతనూజ-భూమినుద్ధరించెడి భూదారరాజతనూజ = వారాహియనెడు నది.

(వారాహీ యమునా గంగా కరతో యా సరస్వతీ, కావేరీ చంద్రభాగా చ సింధు ఖైరవ సాగరాః పశుస్నానవిధానాయ సాన్నిధ్య మిహ కల్పయ'” బృహన్నందికేశ్వరపురాణము)

526 వను చరిత్రము ఆదివరాహము భూమి నుద్ధరించినది గనుకం దత్సంభవయైన నదియును భూమి నుద్ధరించు చున్నదనుట. (భూమి జనుల నుద్ధరించుచున్న దని భావము) తమ.. పుత్రి = చీంకటి నంతయు నివారణముసేయు సూర్యునికూంతరయిన యమునానది యని యర్థము. సూర్యుం డంధకారమును బోంగొట్టువాండు గనుకం దత్పుత్రియు నంధకారనివారణము సేయుచున్న దనుట. తమమనంగా తమస్సు

• తమోమూలకమయిన యాజ్ఞానము - అజ్ఞాననివారణము సేయునదని భావము. కాలవైష...ఘ్రిజ = కాల విపర్యాసమును గడుపుచున్న రుద్రాం ఘ్రిజయనెడు నదియని యర్థము. రుద్రుండు కాలత్రయాబాధ్యుండు గనుక దదం[క్రిజయు గాలత్రయాబాధ్యయనుట. (కాలుండనంగా యముండును గనుక యమదండనము లేకుండునట్లుగాం జేయునదని భావము. ) చలువలు...దుహిత = నైత్యములను వెదచల్లునట్టి తామపర్డీనదియని యర్థము మలయపర్వతము చండనాలయమై చలువలు వెదచల్లుచున్నది గనుకం దత్పు(త్రియును చలువలు వెదచల్లుచున్న దనుట. (అది చల్లనిజలములు గలదని భావము, అభవ...కోత్పన్న - అభవ = శివునకు, సాధనరత్న = మేటిసాధనమయిన, పినాకమందుం బుట్టిన పినాకినినదియని యర్థము. అభవునకు పినాక ముత్తమసాధనము గనుకం దదుత్పన్నయు నభవునకు నుత్తమసాధనమనుట. (అభవమనంగా పుట్టుకలేమి - పుట్టుకలేమికి మేలయిన సాధనము లలో (శ్రేషమగుచున్నదని భావము.) ఆర్యాప్తి...జాత - ఆర్యా+అఆప్తి౯ = గౌరీప్రాప్తిచేత, ఎసంగు, శీతా 'ద్రిజాత యనెడు నదియని యర్థము. శీతాద్రి అనంగా (హిమవంతుందు) గౌరీప్రాప్తిచేత నొప్పుచున్నది గనుకం దత్సంభవయు గౌరీప్రాప్తిచేత నొప్పుచున్నదనుట. (ఆర్యజనప్రాప్తిచేత నొప్పుచున్నదని భావము.) ఇంతవఅకును “కారణగుజా హి కార్యగుణా నారభన్తే అనెడు న్యాయ్యము ననుసంధించి చెప్పి నాండు. మజీియు౭, తక్కిన, పుణ్యనిమ్నగలు = పవిత్రనదులు, మరుత్‌ అధీశ = దేవతాపతియైన యింద్రునియొక్క , భవ్య = ముఖ్యమయిన, నిదేశ = రమ్మని యాజ్ఞాపించుట యనెదు, అపదేశమునః౯ =వ్యాజముచేత, నిజాప్త = తమకాప్ప్తురాలయిన, శుక్తిమతీ = శుక్తిమతియొక్క తనయా = కూంతురయిన గిరకయొక్క వివాహమహమునకు॥ = పెండ్షివేదుకకు, ఆత్మీయమహిమమెజసి = తమ(ప్రభావమును బ్రకాశింపంజేసి, ఇట మెజయు ప్రేరణార్ధ్థకము, మెఅయించి యని యర్థము. కామరూపత్వముచేత స్రీరూపముదాల్చి యనుట. (లేక అమృతమూర్తి వహించుట యిత్యాదికములయిన తమ మహత్వములను (బ్రకటించి యనియును. అయిన నిది సరసముగాదు. ) వచ్చిరి. ఇం దయ్యె నదులకు తమతమ సంభవమూలమునందలి మహనీయగుణములను శ్లేషముచేం జెప్పుట తెలియునది. శా. ఉత్సాహంబున ని ట్లనేకతటినీ | వ్యూహంబుి లేతేరంగా వత్సాళి వెనుకొన్న గోగణము ఠే । వజ వచ్చెం దోడ్డో మహీ భృత్సందోహ మభంగశ్చంగములు నా । పీనస్ను తాంచన్నితం బోల్సేధంబు వృషోపసర్పణవిధా । యోగ్యక్రమంబుజ దగన్‌. తిం అ. అనేకతటినీవ్యూహంబులు = పెక్కు నదీసమూహములు, ఇట్లు, ఉత్సాహంబునక = ఉల్లాసము చేత, ఏతేరంగాజ = రాంగా, వత్సాళి..రేవణ = లేంగదూడలను వెంబడించివచ్చిన అపులగుంపువలె, తోడ్నోక = నదులవెంటనే, మహీభృత్సందోహము = పర్వతసమూహము, అభంగశ్చంగములు - (శృంగములనంగా శిఖరములును, గొమ్ములును. 'శృంగంప్రభుత్వే శిఖరేచిహ్నేపిజల

వఏవంచమా శ్వానము 52/7 యంత్రకే, విషాణోత్మర్షయోః అని విశ్వము.) అభంగ = వైకల్యములేని, శృంగములు = శిఖరములు - అని పర్వతపరమయిన యర్థము. వైకల్యములేని కొమ్ములు గోగణపరమయిన యర్థము. ఆపీన...ధంబు- అపీన = అంతటబలుపుగల, స్నుతా = (స్నుః ప్రస్థస్సాను రస్రియామ్‌' అ. స్నువనంగా కొండచతిగనుక) చజులుగలుగుటచేత, అంచత్‌ = ఒప్పుచున్న నితంబ = కటకప్రదేశములయొక్క (కటకస్తు నితమ్చో౬ స్తీ అ.) పాదుగునుండి, స్నుత = (స్యన్నం రీణం స్రుతం స్నుతమ్‌” అ.) ్రవించునట్టి -స్రవించునట్టి పాదుంగుయొక్కయు ననుట. అంచన్నితంబ = ఒప్పుచున్న పిఖుందుల యొక్కయు, ఉత్సేధంబు = బెన్న త్యమని గోగణపరముగా, వృష...మంబుణ - వృష = (వృషశబ్దము “వృత్రహా వృషా అని నకారాంత మింద్రునియందు వర్తించును. ) ఇంద్రునియొక్క ఉపసర్పణ = అనుసరణమందలి, యోగ్యక్రమంబు౯ = తగినరీతియునని పర్వతపరము. (వృష = వృషభము యొక్క అనుకరణమునకు యోగ్యమయినరీతి యని, గోగణపరము.) తగజ = తగియుండంగా, వచ్చెను.

పర్వతములవలన నదులు పుట్టునుగాన నదులవెంబడినివచ్చు పర్వతములను లేంగదూడలవెంబడి యావులవలెం బోల్చినాండు. లేంగదూడ వెంటనె యావువచ్చునట్లు నదులువచ్చినతోడనే పర్వతములు వచ్చెనని యవ్యవహితావిలంబానుగతి సూచనకై పర్వతములకును గోగణమునకు నుపమానోపమేయ భావము గల్పించి, అభంగశ్చృంగాది విశేషణములచే నర్ధద్వయము బొందుపజిచినాండు. వికలముగాని గొమ్ములును, బలుపయిన పొదుగులును,' బొడవులయిన పిజుందులును గలిగి, యాంబోతులు వెనుదగిలివచ్చుట కెంతయుం దగినవని గోగణపరముగాను, వికలముగాని శిఖరములును, అంతట పెద్దవిగానున్న చలులును, కటకములును గలిగి, యింద్రునిపంపు ననుసరించు విధముతో నని పర్వతపరముగాను నర్ధములు (గగ్రహించునది. అలం. శ్లేషము. సీ, అజ్ఞాతగోత్ర య । నాదిశక్తిసుగోత్ర, భవ యయ్యె నితని గ । ర్భృమునం బుట్టి యాదిభిక్షుండు దు । ర్గాధ్యక్షుండయ్యె నీ, తని పాదతీర్ధ మౌ । దల ధరించి మితతేజుందగు జగ | న్మిత్రుం దుత్కటవసు, స్థితి నొందె నీతని । దిక్కు జేరి కులమువా రఖిరామ | గోరత్నములు గాంచి, రితని శేషంబున | కిచ్చగించి తే. తన కొక మభఖాంశమొసంగున। య్యనిమిషులకు ననవరతయాగభాగ ఖో ।! జనము లొసంగి యితం డపర్డైకగురుం డన | నెసంగు ననుచు నాకులు నుతింప వచ్చె మే | నాకుటుంది. తక అ. ఇందు హిమవంతుని వర్ణించుచున్నాండు. మేనాకుటుంబి = మేనకభర్తయగు హిమవంతు. డు, అజ్ఞాతగోత్ర = (గోత్రమనంగా నిక్కడ కులము.) తెలియంబడని కులముగలది - ఏదో మిక్కిలి తక్కువకులమునం బుట్టినదనుట. అగు, అనాదిశక్తి = ఆదియేర్చడనిశక్తి, ఇతనిగర్భమునక = ఈతని కడుపున, పుట్టి, సుగోత్రభవ = సత్కులమునందుం బుట్టినదిఅయ్యెను - భవాని కులములేనిదనియు, హిమవంతునకుం బార్వతిగాం బుట్టినదనియును భావము. ఆదిభిక్షుండు = జన్మమెత్తినది మొదలు భిక్షుకుండయినవాండు, ఈతని పాదతీర్ధము = ఇతనిపద జలమును, బెదలధరియించి = శిరస్సునందాల్చి, దుర్గాధ్యక్షుండయ్యె౯ ఇ దుర్గాధిపతి యాయె నని యర్థము. మహనీయుల పాదతీర్టమును భక్తులు శిరసునం దాల్చుట యాచారము. (ఆదిభిక్షుండనెడు

528 వను చరిత్రము పేరుగల శివుండు హిమవంతుని పాదములందు - అనంగా ప్రత్యంతపర్వతములందు (పాదాః ప్రత్యంత పర్వతాఃి అ.) ప్రవహించుచున్న గంగను శిరస్సున ధరించినాందనియు, దుర్గాదేవికిం బెనిమిటియనియును భావము.

మిత తేజుండగు జగన్నిత్రుందు = అల్పతేజుండయిన లోకోపకారకుండు, ఈతనిదిక్కుః చేరి = ఇతని'ప్రాపునండగొని, ఉత్కటవసుస్థితిః చెందెజ = మిక్కుటమయిన ధనస్టితిని బొందెనని యర్థము. జగద్భంధుండయిన సూర్యుండు దక్షిణాయనమందు మితతేజుండగుచున్నాండనియు, ఉత్తరాయణ మందు ఉత్కటతేజుండగుచున్నాండనియును భావము. 'దేవభేదే నరే రశ్నా వసూరత్నే ధనేవసు' విశ్వ. హిమవం త్తు ండుత్తరదిక్కునందుండెడువాండు గనుక నీతనిదిక్కుం జేరియున్నాందు.

కులమువారు = కులమువారందజును, ఇతనిశేషంబునకు ఇచ్చగించి = ఇతని భుక్తశేషమను భవించుటకు సమ్మతించి, అభిరామగోరత్నములు గాంచిరి = మనోహరమయిన '్రకాశముగల రత్న ములను గాంచిరని యదర్ధము. ఇక్కడ గోశబ్దము కిరణవాచకము.

యద్దోసహస్ర మపహన్తి తమాంసి పుంసాం నారాయణో వసతి యత్ర సశంఖచక్రః

యన్మండలం (శ్రుతిగణం ప్రవదన్తి విప్రాస్తస్మెనమో వకుళభూషణభాస్మరాయ.”

సమస్తపర్వతములును, భూమిని పృధుచక్రవర్తి పిదుకుకాలమున దూడరూపుననున్న హిమవంతుని చన్నుగుడిచిన యెంగిలి కిచ్చగించి యభిరామములయిన గోవులనెడు భూసంబంధిరత్నములను బొంది నవని భావము. ఇక్కడ గోశబ్దము భూవాచకము. 'స్వర్లేషు పశువాగ్వజదిజ్నేత్రఘృణి భూజలే, లక్ష్యవృష్ణో ప్రియాం పుంసి గౌ అని అ.) పూర్వకాలమున సమస్తమయిన పర్వతములును భూమిని గోవునుగాను, హీమవంతుని లేంగను గాను జేసి, రత్నములను నోషధులనుం బితికెననుట పురాణప్రసిద్ధము.

తనకుణ, ఒక ముఖాంశము = ఒక్క యజ్ఞభాగమును, ఒసంగు = ఇచ్చిన, అనిమిషలకుః = దేవతలకు, అనవరతయాగభోగభాజనములు ఒసంగి = ఎడతెగని యజ్ఞభాగభోజనములు పెట్టి యని యర్థము. (యజ్ఞమునకు భాగములు - అనంగా అంగములయిన సోమలతాదుల కుత్పత్తిన్ఫ్ధానమనియు తనపయిపట్టులందు యాగభాగ భోజనములు చేయుట నాడంగూర్చెననియు భావము. హిమవంతము పయిని దేవతలు యాగము లొనర్చుట ప్రసిద్ధము.

“పరిపరివిధంపు జన్నంపుం బరికంపు, సొంపుసంపద నిఖిలని । లింపసభయు

నప్పటప్పటికిని జిహ్వ ్రుప్పు డుల్ల, నామెత లెటింగె నీ తుషా రాద్రికతన.”* (మనుచరిత్ర)

ఇతండు అపర్జ ఏకగురుం డన£౯ = అపగతమయిన బుణముగలవారలు అపర్జులు - అనంగా బుణములేనివారు - వారికి నితండు ముఖ్యగురువు - అనంగా అన్ఫణ్రేష్టుండనున ట్లొప్పునని యర్థము. బుణములేనివాందు పరమసంతుష్టుండని మహాభారతమందలి యారణ్యపర్వమున-

“పళ్బుమేఒహని షష్టేవా శాకం పచతి స్వేగ్భహే,

అన్ఫజో హ్యపరటప్రేష్య స్స రాత్రించర మోదతే”.

అన్ని యక్షప్రశ్చ్నములలో “కో మోదతే' యని యక్షుం డడుగంగా ధర్మరాజు చెప్పిన యుత్తరము అపర్డా = పార్వతికి. (అపర్దా పార్వతీ దుర్గా అ.) తండ్రియని భావము. అనుచుఇ నాకులు = దేవతలు, నుతింపక = పాగడంగా, వచ్చెను.

ఏమికులమో యెొజుంగ రానిది యితనికడుపునం బుట్టి మహాకులప్రసూతయగుటయు, పుట్టు బిచ్చగాం డితనిపాదతీర్ధము తలయందుందాల్చి దుర్ధాధిపతియగుటయు, అల్బతేజముగలవాం డితని యందగొని గొప్పధనస్థితినొందుటయు, ఇతనికులమువా రితండు తిన్నమిగత యుంగిలిని గుడిచి భూమి

వంచమా శ్వాసము 529 యందలి మేలివస్తువులను బడయుటయు, తన కొక్క యజ్ఞభాగము నిచ్చినవారికి నెడతెగక పెక్కు యజభాగభాజనములిచ్చుటయు, ఏ యప్పును లేక మహామోదమునం దేలుచుండుటయు, దేవతల నుతికి బాత్రములయిన గుణములుగా నిందుంజెప్పంబడినవి. తే. ఆ వడంకుమెట్టదొరకు హ 1 స్తావలంబ, మగుచు మేనక వచ్చె భ। వ్యగుణమంజి

మ నమరాళిమానసమున |; మనమరాళి, మనమరాలి వివాహసం । భ్రమముంజూడ.

అ. ఆ వడంకుమెట్టదొరకుక = ఆ హిమవత్పర్వతరాజునకు, మేనక, హస్తావలంబము = చే యూంత, అగుచు౯ వచ్చెను. ఎందులకనంగా - భవ్యగుణమంజిమ౯ = సుగుణములయొక్క సొగసుం దనముచేత, అమర ఆళి మానసమునః = దేవతాసమూహముయొక్క మనస్సుఅనెడు మానస సరోవర మందు, మనః, మనుటకు, మరాళి = ఆండుహంసయైన, మనమరాలి = కొడుకు కూంతురయిన గిరికయొక్క వివాహసంభ్రమము = పెండ్లిసంబరమును, చూడ8, వచ్చెను. మనుమరాలిని ఉకారమ ధ్యమైన రూపాంతర మున్నది.

(క. కని కనికరమొదవంగం జ, కని కరములం గౌంగిలించి | కాంతాయుతుండౌ

మనుమని సుఖాన్వితుందవై మనుమని దీవించె సఐబహు | మానముగాంగన్‌. (అనిరుద్ధ ౫ అ.) మన్మండు అనియు రూప ముత్వలోపమున సిద్ధించెననుట మటింత సమంజసము.) ఇట 'మనమ రాలి అనెడి అనుప్రాసమునుబట్టి 'మనమరాలు' అనియు రూపాంతరము_గ్రాహ్యము. 'మరాళి అగు మనుమరాలి వివాహసంభ్రమము' అనుచో అగుధాతువ్యవధానము 'మరాళి యను విశేషణమునకు లేకయే ప్రధమవచ్చుటం దెలియునది. ఇదియె ప్రయోగవైచిత్య్యంబుగాం జిన్నయనూరిగారు చెప్పిరి. మానసమున వాసమునకు మరాళి యెంతతగునో సురలమనసున మనుటకు గిరిక యంత తగినదనట. ఇందులకు నుభయత్ర హేతువు 'భవ్యగుణమంజిమ”. హస్తావలంబము వడంకువానికిని, దొరయగువాని కిని గాన 'వడంకుమెట్టదారి యనుట. సీ. పిడుగుకైదువుపెట్టు । తడకట్టుగాం బయో, ధి మహౌషధిరసంబు | చమరె ననంగం గడవి కరళ్లరా । యిడిం గీద్పడి తటాంత, వనరాజి మైనంట । వ్రాలె ననంగ మున్నీటిపెన్నీటి |; ముదురుచిల్వలయల, జడికిం బచ్చలజోడు | దొడిగె ననంగ దనకుందనపుంజాయ । పెనునీటికుప్ప క, ప్పెనసిన పసంబస । రెక్కె ననంగ తే. సంతతజలాంతరాళసం 1 న్థానమహిమం, బ్రాంచిపట్టినమేనితో । బయలుమెటిసి వచ్చె వలిగట్టు తొలిపట్టి । వాసవాధి, వాహితనిజానుజభవావి | వాహమునకు.

అ. వలిగట్టుతొలిపట్టి = హిమవంతుని పెద్దకొడుకయిన మైనాకుండ. పిడుగు...కట్టుగాక - పిదుగుకైదువు పెట్టు = వజ్రాయుధపుదెబ్బ, తడకట్టుగాజ = స్తంభనముగా - అడ్డగింపంగా, పయోధి= సముద్రుండు, మహౌషధిరసంబుః = సిద్ధమూలికలయొక్కరసమును, చమరెననంగః = పూసెనోయన్న ట్లుగా.

కడలి కరళ్లరాయిడిక = సముద్రపు అలల ఘట్టనముచేత, కీద్చడి = కూలి - (్రెళ్లిపడి, తటాంత వనరాజి = తీరముతుదలయందలి వనసమూహము, మైజ అంట౯ (వ్రాలెననంగక = తనదేహమందంటు నట్లు వ్యాపించెనో యన్నట్లుగాను, మున్నీటిపెన్నీటి ముదురుచిల్వల యలజడికి౯ = సముద్రముయొక్క పెద్దనీరుత్రాంచపాములయొక్క విషవేధకు - అనంగా విషమెక్కకుండునట్లుగా,

530 వను చరిత్రము పచ్చలజోడు = గరుడపచ్చలచేత రచింపంబడిన కవచము, తొడిగెననంగక, గరుడవచ్చలు విషహార ములు. మ. పవనావోవిషంబు సోంకదు యదౌ । పమ్యంబునం గేకికే కివిలాసంబునం దాండవారభటి సం క్రీడించుటః క్ష్వేళక మ భ్యవహారించెం గపాలి యున్న మజియే లా చెప్పందచ్చక్తిి య న్నవగారుత్మతభుక్తిపాత్ర యొసంగి౯క రాజాత్మజాభర్తకు౯ . (శృంగా,౬ 5౯౯) తనకుందనపుంజాయ = కుందనపుబంగారు కాంతివంటి తనదేహకాంతి, పెనునీటికుప్ప = మహాజలరాశియొక్క కప్పు = నలుపు, ఎనసిన౯ = కలియంగా, పసంబసరెక్కెననంగణ = మాగయిన పసరుచాయ యొక్కినదోయన్నట్లుగా, ఇట కుందనపు ఎటుపును, కడలినలుపును జేరి మిసిమిపసిమి యైనట్లు చెప్పినాండు. ఎటుపుతో నలుపు గలియంగా ఆకుపచ్చయనియు, తెలుపు గలియంగా పసుపు పచ్చ యనియు వర్ణవ్యవస్థ. ఇట పసశబ్దము తెల్లాదులకుంబోలెం గర్మధారయమున తెల్లనివూస తెల్లంబూన, తెల్లినివూాసయను నట్లు పసనిపసరు, పసంబసరు అని రూపము. లేక పసనుశబ్దముగా [గ్రహించినచో పసనుశబ్ద్బమునకు- క. కుసుమం బద్దినవిధమునం, బసుపున హత్తించినట్లు బంగారమున౯ బసనిచ్చినగతి సంధ్యా, వసరంబున నింగి యరుణ । వర్ణంబయ్యె౯ ం (నై. ౮౭ఆ.) అనుచో అరుణవర్ణముగను, చ. ఒసపరిజాణం దొక్కం డొక । యుగ్మలిచేరువ మాలణువెట్టంగాం బసనికురంగికాపలల ఫాళి నిజాధరపల్లవంబుపైం ఐసికొని చేరంబట్టి ముని పండుల నొాయ్యన నప్పళింపంగా ముసిముసినవ్వునవ్వె నది ।; మోమొకయించుక యోరసేయుచు౯ (నై. ౬౧3) అనుచు నధరమునకు సాటిగా మాంసముముక్కను పసనియనుటచే ఎయుపుగాను అర్ధము తోంచు చున్నది. ఇట్లె 'పసనిపనుప్పాడి' (కళా. ఆ.) అనియున్నది., సీతారామాచార్యులు ఎజుపుమించిన పసుపు వన్నెయని యర్థము (వ్రాసినారు. కుందనపుచాయను ఎల్జినిపసరనుట. అసంగతముగాదు. 'పసనిలేనవ్వు' (భాగ. ౩ స్మం.) అనునట్లు. వసువు నిమ్మల గిరివ్రజ మనుపేరం, బసనుగా నిర్మించెం బట్టణం బొకటి. (రా.బాలకాం.) ... వాం డీల్లకమున్నై మసలక తెప్పించి మందుంబోయించి పసనుగా నొనరింపు ప్రాణదానంబు. (హరిశ్చం. ద్విపద ౨భా.) ఇత్యాదులందలి “బాగు” అనునర్ధముగల పసను శబ్దముగా (గ్రహించినచో '“పసంబసరు”" అని నువర్ణ లోపము విచార్యము. పసశబ్దమె తెల్లాదులవలెం (బ్రయుక్తముగానోపు. లేదేని, "పెనునీటికుప్పకప్పు ఎన సిన పసః = సముద్రముయొక్క నలుపును గూడిన సొంపుచేత ననియు నర్థము చేయవచ్చును. కాన “పసి శబ్దమే తెల్లాదులవలె నివర్ణపరకముగాను, లేనిచో ద్రుతపరకముగాను బ్రయుక్తమనుట సమం జసము. సంతత... మహిమ = ఎప్పుడును నీటిలోపల నుండుటయొక్క 'ప్రభావముచేత, ప్రాంచి పట్టిన మేనితో౯ = పచ్చప్రాంకుడు పట్టినదేహముతో, బయలు మెజసి = (సముద్రము కుక్షినుండి) బయటికి వచ్చి, వాస...మునకు౬ - వాసవ = ఇంద్రునిచేత, అధివాహిత = వూనుకొనంబడిన, నిజ+అనుజభవా = తనతమ్మునికూంతురయిన గిరికయొక్క వివాహమునకు౬౯, వచ్చెను.

వంచమా శ్వానము 531 మైనాకుం డింద్రునిచే టెక్కలు తుండింపంబడుటకు వెజచి సముద్రమునం దాంగికొనుట రామా యణాదులయందు. బ్రసిద్ధము. అతండు తమ్మునికూంతురు పెండ్లికి వచ్చిన టెక్కలు పోవాయన్నచో టెక్కలు పోంగొట్టు నింద్రుందేకదా యా పెండ్లికి నిర్వాహకుండు. కనుకం, బెండ్లి పెద్దను నవమానించునా యని తెలియునది. మైనాకునికి కుందనపుంజాయ యొట్లన రామాయణమున, “ఇతి కృత్వా మతిం సాధ్వీం సముద్ర శృన్న మంభసి, హిరణ్యనాభం మైనాక మువాచ గిరిసత్త మమ్‌." (నుంద.౯౧) ఇందులకు 'హిరణ్యనాభం' 'హిరణ్యశృంగం' అనుచో 'నాభిశబ్దోహ్యధ్యక్షవాచీ శృంగం చ పర్వతస్యా ధ్యక్షమేవి యని గోవిందరాజులు. 'హిరణ్యనాభం హిరణ్యప్రధానం హిరణ్మయమిత్యర్థవ అని మహేశ్వ చ. ఇరువురు దేవసంభరణు లిర్వురు నబ్జ్దధరోన్నమత్మరాం తరమహనీయ లిర్వురు న । నంతగుణాధ్యులు గావునం బర స్పరసమతాసమగ్రతర । సభఖ్యమునం గవగూడి మేరుమం దరధరణీధరాన్వయవ । తంసులు వచ్చిరి తత్మణంబునన్‌. తె? అ. ఇందు మేరుమందరపర్వతములు రెంటికినర్ధద్వయము గలుగంజెప్పినాండు గనుకనఖేదాధ్య వసాయము తెలియునది. ఇరువురును, దేవసంభరణులు = (మేరు) దేవతలకు గృహరూపమున భరించిన వాండు, (మందర) దేవతలదేత సముద్రమధనముకొబకు భరింపంబడినవాండు, ఇర్వురుః, అబ్జ.... నీయలు, (అజ్జమనంగా చంద్రుండును, శంఖమును) - (మేరు) అబ్బధర = చంద్రధరుండయిన శివుని యొక్క ఉన్నమత్‌ = ఎత్తంబడుచున్న కరాంతర = చేతినడుమ, మహనీయుండు = (విల్లుగా) ఒప్పిన వాండు, (మందర్శ అబ్ద్బధర = పాంచజన్యమను శంఖమును ధరించిన విష్ణువుయొక్క ఉన్నమత్మరాం తరములచేత, తణువంబడినవాండు, (అబ్లో ధన్వంతరౌ చంద్రే నిచుళే శంఖపద్మయోః విశ్వము) ఇర్వురుక +, అనంతగుణ ఆధ్యులు = (మేరు) అనంతుని-అనంగా శేషుని - రూపముననున్న అల్లెత్రాటిచేత నిండిన వాండు, (మందర) అనంతమైన వాసుకియనెడి కవ్వపుత్రాటిచేత నిండినవాండు, కావునక, పరస్పర... సఖ్యమునః - పరస్పర = ఒండొరులతోడి, సమతా = సమానధర్మమువలని, సమ(్రతర = మిక్కిలి పూర్ణ్వమయిన, సఖ్యమునజ = మైత్రిచేత, కవగూడి = జతగూడి, మేరు....సలు = మేరు మందరములు అనెడి పర్వతకులశ్రేష్టులు, తత్షణంబునక, వచ్చిరి. ఉ. రోహణశ్రైలరాజము మరు । ద్లిరితోడనె వచ్చి నిల్బె వై వాహిక కార్యకర్త మఘ । వంతుం దనంతసువర్షరత్నసం దోహము రాళశివోసి విబు । ధుల్‌ మనుజుల్‌ భుజగుల్‌ నుతింపంగా నా హిమవత్ముమారతన ।; యామణి కుంకువ దెచ్చెనో యనన్‌, తిరి అ. మరుత్‌గిరితోడనె = మేరుపర్వతముతో ంగూడనే, రోహణశైలరాజము = రోహణమను పర్వతశ్రేష్టము, వచ్చి, నిలిచెను. ఎట్లనిన - వైవాహిక కార్యకర్త = పెండ్లి కార్యమును జరుపువాండు అగు, మఘవంతుండు = ఇంద్రుండు, (ఇంద్రో మరుత్వాన్‌ మఘవానొ అ.) అనంతసువర్జ రత్న సందోహము॥ = కొలందిలేని బంగారముయొక్కయు రత్నములయొక్కయు నమూహమును, రాశిపోసి = కుప్పంగాంబోసి, విబుధుల్‌ = దేవతలును, మనుజుల్స్‌ భుజగుల్‌ = నాగులును - అనంగా,

532 వను చరిత్రము దేవకలోక మర్యలోక పాతాళలోకములను ముల్లోకములందలి వారును, నుతింపంగాక£ొ, ఆ హిమవత్‌ కుమార తనయామణికి౯ = హిమవంతుని కుమారుండయిన కోలాహలుని యీ కూంతురు మిన్నకు, ఉంకువు = ఓలి, తెచ్చెనోయన = తెచ్చినాండో యనునట్లుగా, వచ్చి నిలిచెనని సంబంధము. మేరుపర్వతము బంగారుకొండ. రోహణపర్వతము రతనాలకొండ. బంగారుకొండ వెంబడిని రతనాలకొండ వచ్చినిలుచుటను జూడంగా పెండ్లిపెత్తనగాండయిన యింద్రుండు గిరికాదేవికి నోలిగా పెనుబంగారును రతనములను రాసులుగాబోంసి నిలిపినట్లుందెనని యుత్రేక్ష రోహణము రత్నపర్వత మని ప్రసిద్ధి. 'గుణరత్నరోహణగిరే' అని ప్రతాపరుద్రీయము. మ. మజియు= వచ్చిరి ధాత్రిం గల్లు నగసా । మాజ్యైకధౌరేయు లం దయఖుం దద్భూరిభరాప్తిం గ్రుంగు నవనిం । దామ్యతృణారాజిం ఐ ల్మటణు సంధించుచునుందెం గాని వసుక | ల్యాణంబు వీక్షింప రా వెజచెజ శేషుందు శేషవ్చత్తి కగునే । విస్రంభసంచారముల్‌. 89 అ. నగసామ్రాజ్యైకధారేయులు = పర్వతాధిపత్యమునకు ముఖ్యధురంధరులయినవారు - అనంగా మిక్కిలి ముఖ్యులయిన పర్వతాధిపతులు అందటును, వచ్చిరి. తత్‌ భూరిభర ఆప్తి౯ = ఆ మేటిపర్వత ములయొక్క అధికమయిన బరువుయొక్క ప్రాప్తిచేత, క్రుంగు = దిగంబడుచున్ను అవనిజ = భూమిని, శేషుండు, తామ్యత్‌ ఫణారాజి౯ = బడలుచున్న - అనంగా సోలుచున్న - పదగలవరుసయందు, పల్మజు, సంధించుచు నుండెంగాని, వసుకల్యాణంబు = వసురాజు పెండ్లి, వీక్షింపరావెజచెను. వలనంగా, శేషవృత్తికిజ = దాసవృత్తిగల వానికని యర్థము - శేషశబ్దవృత్తిగలవానికని భావము. శేషుండను శబ్బమునామముగాం గలవానికనుట. ఇట వృత్తియనంగా అభిధావృత్తి. విస్రంభ సంచారముల్‌ = ప్రణ యవిహారములు - వేడుకకయిన తిరుగులాటలు, అగునే = అగునా - యుక్తపదడవనుట. వసుకల్యాణ మనుచో కాంచనార్ధ్థకమయిన శబ్దద్వయమును గహించుటచేం బునరుక్తవదాభా సము. అర్భాంతరన్యాసము నలంకారము. ఉ. వచ్చిన సింధుకాంతల న । వాదిత సత్మరుణాఖభివృద్ధిచే హెచ్చంగం జేసి గోత్రశిఖ । రీంద్రుల నున్నతి గారవించి వై యచ్చరలోకభర్తయు హి! మాలయసూతికి నాస్పదంబుగా నచ్చట నొక్క నూతనమ । హానగరంబు మదిం దలంచినన్‌. శ్త్ర అ. వైయచ్చరలోకభర్తయు౬ = స్వర్గలోకాధిపతియైన యింద్రుండును, వచ్చిన, సింధుకాంతలః = వివాహార్ధమువచ్చిన నదీకాంతలను, అవారితసత్మరుణాభివృద్ధిచేజ = అద్దులేని మంచి కృపారసము పెనుపుచేత, హెచ్చంగంజేసి = అతిశయించునట్లుచేసి, గోత్రశిఖరీంద్రుల౯ణ = కులపర్వతడ్రేష్టులను, ఉన్నతి = పాొడువుచేత, గారవించి = బహూకరించి, హిమాలయసూతికి౯ = కోలాహలునకు, ఆస్పదం బుగాక = పట్టుగా-విడిపట్టుగా ననుట, అచ్చట, ఒక నూతనమహానగరంబు౯, మదిజ 'తలంచిన౯. సింధుకాంత లభివృద్ధిచే హెచ్చునవి. గోత్రశిఖరీంద్రులు ఉన్నతిచేత గారవ మందుదురు-కాన మొదటివానిని అభివృద్ధిచే హెచ్చరించి రెండవవారిని ఉన్నతిచే గారవించినాండు. ఏ ధర్మము గల వాదియం దా ధర్మ మాపాదించినాందనుట. కోలాహలునకు కేవలనగరముగాక మహానగర మేల? అందు నది నూతన మేల? యన్నచో హిమాలయసూతికదా ! అట్టివానికి చిన్న నగరములు చాలవు.

వంచవమా శ్వానము 533 అప్పటి మహానగరములును చాలవు. అంతకుందగిన పెద్దనగరము నూతనముగా నిర్మింపవలసినదే. అదియుం బనివాండ్రను గొని కట్టించుటకుం బెక్కులేంద్లును బట్టును కాన 'మది౯ దలంచిన౯ * చేయవల యును. చేయువాండు 'వైయచ్చరలోకభర్త కదా. దీనికి మోందికన్వయము. సీ. నిమ్న ప్రపాతాంత | నిర్ణరపరిఖతోం, గనుపట్టెం గోటయై । కటకపరిధి

మణిచిత్రకిరణతో ।; రణమాలికలతోం (బ్ర, కాళించె గృహములై । గహ్వరములు శుచికరోపసలభంగ | సోపానసరణితోం, జెలయె సౌధాళియై । శిఖరపాళి ఘనసారవసుసార । గంధసారములతో, నలరె నంగదులై త । టాజిరములు తే. కలమధుర కోకిలాలాప ! కలనతోదం, జెన్నలరెంగన్నెలైకొన్ని ॥ చిన్నిలతలు సమధికస్కంధ శాఖాభు । జములతోడం, దనరెందరుణాగ్రగణ్యులై । తరువులెల్ల.

అ. నిమ్న...పరిఖతో౯ - నిమ్న = లోంతయిన, ప్రపాత అంత = (ప్రపాతస్తుతటోభృగుః అ.) పర్వతశిఇరములక్రింద నుండెడు పొడవయిన ప్రదేశములయొక్క చివరలను బ్రవహించునట్టి, న్నిర్ధర = (ప్రవాహో న్నిక్టరో రురఃి అ.) సెలయేళ్లనెడు, పరిఖతోక = అగడ్తతో, కటకపరిధి = (కటకం వలయే సానౌ' అ. 'పరివేషస్తుపరిధిః అ.) చజియొక్క వలయము - వలయాకారముగా నున్న నిలువుబండల చాలు, కోటయై, కనుపట్టెను, మణి....మాలికలతో॥౯ - మణి = రత్నములయొక్క చిత్ర = నానావిధము లయిన, కిరణ = కాంతులనెడు, తోరణమాలికలతోడజ = తోరణముల వరుసలతోడ, గహ్వరములు= గుహలు, గృహములై (ప్రకాశించెను.

శుచి...రణితోన్‌ - శుచికర = తెల్లనికిరణములుగల చంద్రునియొక్క ఉపల = శిలలయొక్క- అనంగా చంద్రకాంతపు జాలయొక్క భంగ = తునియలనెడు, సోపానసరణితోదక = మెట్లచాలుపులతో డా భంగ మనంగా నిచట మెట్లవలెను అలలవలెను చాలుపుగానుండునది, అలలచాలుపుగానుండు చంద్రకాం తపుజాలు, (ఇదియె. 'మణిపట్టిభంగసరణికొ అని మనుచరిత్రమునం జెప్పంబడినది. మణిపట్టి = మణులపలకలయొక్క భంగ = అలలవంటి చాలుపులయొక్క సరణి౯ = దారినని యర్థము. కాళిదాసును “భంగీభక్తా విరచితవపుః (మేఘసందేశము,) అని మెట్లచాలుపుపరముగాం జెప్పినాండు.) సౌధాళియై” మేడలవరుసయై, శిఖరపాళి = శిఖరములసమూహము, చెలంగెను. ఘనసా...రములతోః - ఘనసార = కర్పూర పరంటులనెడు కర్పూరముతోడను, వసుసార = రత్నశ్రేషస్టములనెడు మజథింతమేలయిన మణులతోదను, గంధసారములతోజ = చందన వృక్షములనెడు చందనముతోడను, తట అజిరములు = తటముల అంగణములు - అనంగా ముంగిళ్ల ప్రదేశములు, అంగడులై, అలరెను.

కల...తోడజ - కలమధుర = అవ్యక్త మధురములయిన, కోకిల ఆలాప = కోయిలపలుకులనెడు, కలనతోడ౯ = అవ్యక్తమధురములయిన కోయిల పలుకులవంటి పలుకులతోడ, కొన్ని చిన్నిలతలు = లేందీంగలు, కన్నెలై = కన్నెపడుచులై, చెన్నలరె = బాగుమిటెను. సమధిక...ములతోడ౯ - సమధిక= పొడవులయిన, స్కంధ = బోదెలనెడు భుజశిరస్సులుగల, శాఖ = కొమ్మలనెడు, భుజములతోడక్‌ = బాహువులతో, తరువులెల్లణ = వృక్షములన్నియు, తరుణ అ(గ్రగణ్యులై = మేటి వయసుకాంద్రగు పురు షులై, తనరె౯ = ఒప్పెను. ఇంద్రానుగ్రహమున నిర్ణరాదులకుం బరిఖాది రూపములు సిద్దించుటవలన నారోపశంక సేయంగూడదు. యాలాల

కా

534 వను చరిత్రము ఉ. ధాతుపరాగరక్తియును । దంతవిభక్తియు6 జామరప్రకా శాతిశయంబు సంకులమ | దాంకనముం గదళీకదంబసం భూతియుం గర్చ్బురాకృతియు. | బుష్క్మరభూతియుం బూని భద్రతా ఖ్యాతి వహించె మించెం బృథు ! గండము లచ్చట నద్భుతంబుగాన్‌. శై అ. ఇందు కోలాహలపర్వతమందలి గండశిలలు పట్టణమునకుందగిన భద్రగజత్వఖ్యాతిని వహించె నని చెప్పినాండు. కనుక, గండశిలాధర్మములన్నియును భద్రగజధర్మములుగా6 జెప్పంబడుచున్నవి. ఎట్ట నినజ - ధాతుపరాగరక్తియును = గైరికధాతువు ధూళియొక్క యెటుపును, గైరికధాతురజముచే రేఖా శృంగారరంజనమును - రేకలుగా నలంకారమునకై రంగుపెట్టుటయనుట. దంతవిభక్తియు౯ = (దన్తః సానుని కధ్యతే అని విశ్వముచొప్పున దంతమనంగా సానువును గనుక) సానువుల ఏర్పాటును- ఏనుంగు దంతముల విభాగమును, చామరప్రకాశ అతిశయంబు = చమరీ మృగసమూహముయొక్క ప్రకాశాతిశయము = వింజామరల (ప్రకాశాతిశయమును, సంకులమదాంకనము౯॥ = (సంకులనంగా జవ్వాదిపిల్లులు) జవ్వాదిపిల్లుల మదచిహ్నమునని యర్థము. సంకులలన్నచోట “అసంబుద్దా భవే ద్వా వురస్రియాం ల్వాదివర్గకే' అను అధ్వరణవచనముచేత వుప్రత్యయము చెప్పినాండుగాండు. సంకులమదాంకనమన్నది షష్టీతత్పురుషసమాసము. “షష్టీ భవేద్దితీయాతుల్యా తత్పురషసంస్థితా నామ్నామ్‌” అను నన్నయభట్టీయ సూత్రముచేత షష్టీస్టానమందు 'సంకులకొ అని ద్వితీయ వచ్చినది.) సంకులమైన గజమదచిహ్నము నని యర్థాంతరము. కదళీకదంబసంభూతియు౯ = అరంటిచెట్లయొక్క కడపచెట్లయొక్క పుట్టుకయును- (కదళీ వైజయన్త్యాం చ రంభాయాం హరిజాంతరే' వి. 'కదంబ మాహు స్సిద్దార్టే నీపేపి నికురుంబకే” విశ్వము. ) అనుచొప్పున పతాకల సమూహముయొక్క గొప్ప వైభవము. (పనుంగులపయిని పతాకలు గట్టుట ప్రసిద్ధము. దీనినె దెంచనము లనెదరు. భారత విరాటపర్వమున, “'పాడవుల సడిసన్న యొడళుల దెంచనమ్ములు పెంపు గగనంబు కాలందివెట్టి ఇది యేనుంగుల పయిం గట్టు నాయుధప్రాయములయిన పతాకలు. దీనినే *కూలు నేనుంగులు. గుంభమధ్యముల, వ్రాలు మావతులుం బైవ్రాలు దెంచనలు (రామా. యుద్ధకాం.) అని యున్నది. విరాటపర్వమందలి దెంచనమ్ములకు మాటలుగా దెక్కియమ్ములనియుం బారము చూపట్టుచున్నది. దీనిని పెద్దపిరంగియని సీతారామాచార్యులు వ్రాసిరి. దంచన, దంచనము అను శబ్ద్బములకే కాని దెంచనముల కుంగాదు. 'దంచనపుంజేతులు గంగను కాసెచుట్టుగా” (ఆముక్తమాల్యద) దంచనములును జబురుజం గులును తుపాకులును (కళాపూర్జోద). కదళీశబ్దమునకు, “కదళీవైజయన్తీ' అని హలాయుధుండు. వనుంగు నంబారిమిందిటెక్కెమని శబ్దరతాకరము. “కదళీకాంచనకక్ష్యలజ మెజయు లేఖస్వామి చౌదంతిపై౯, అని మనుచరిత్రమును, " అంబారిమింది టెక్కెమయినననే తిక్కన “పొడవుల సడిసన్న యొడళులు దెంచనమ్ములపెంపు' నని యొడలి పొదవులతో దెంచనమ్ములపెంపును గగనమును కొలంది పెట్టెనన్నాండు. కేవలాయుధపరమయి నచో నట్టుచెప్పుటకు వీలుపడదు. కాన, దెంచనములనంగా అంబారిమోంది టెక్కెములె. తెక్కియ మ్ములని యిందులకుం బారాంతరము చూపట్టుటయు నిందుల కుపబలముగానే యున్నది.) కర్చురాకృతియు॥ = తమ నీలవర్ణమును-ఏనుంగు నీలవర్ణము, పుష్మరభూతియు౯ = (పుష్కర మనంగా 'పుష్మరం కరి హస్తాగ్రే వాద్యభాండముఖేజలే” అ. అనుటచే జలమును, వఏనుంగుతొండము

వంచమా శ్వానము 535 కొనయు, భూతియనంగా, “భూతి ర్మాంతంగశ్ళంగారే జాతా భస్మని సంసది వి. అనుటచే సమృద్ధియు నేనుంగు శృంగారమును) జలసమృద్ధి యని యర్ధము. తొండము శృంగారమునని యర్థాంతరము. పూని = ధరించి, పృథుగండములు = గొప్పలయిన గండశిలలు, అచ్చటః, అద్భుతంబుగా౯, భద్రతా ఖ్యాఫిక = భద్రగజములనెడి ప్రసిద్ధిని - భద్రగజములగుటను, వహించి, మించెనని యర్థము. భద్రమ నంగా శుభమును, గండములనంగా గండదోషములు, పృథుగండములు అనంగా గొప్ప గండములను దోషముల, భ(ద్రతాఖ్యాతి వహించె౯ = శుభములయి మించెను. ఇది అత్యాశ్చర్యము గాన “అద్భుతం బుగా నన్నాండు.

ఏనుంగులకును, గుజ్జములకును నలంకారముగా చామరము గట్టుట తొల్లి గలదు. 'లంబమాన రవిరథతురంగ శృంగార చారుచామర చృటాప్రేక్షణ క్షణోద్దీవ చమరసముదయంబగు నుదయంబుని (మను-1-72) మతియు శిలాతలంబుల జవ్వాదింగూర్చి 'కసటువో వీటెండం గరంగి కజ్జలనంటి గమగమవలచు చొక్కపుజవాజి (మను-2-55) ఉ. జాతికినెల్ల రాజపరి । చర్యయు గాలికి నెక్కు డన్నవి ఖ్యాతియుం రాం గురంగములు । గట్టున నేమితపం బొనర్చెనో యాతతశృంగభారరహితా + తృమహాముఖకాంతతాప్తి నౌ రా తనరారె నన్నియుం దు । రంగములై తదభీష్టసంపదన్‌. శతి అ. కురంగములు = లేళ్లు, జాతికినెల్లణ = తమ లేడిజాతికంతయు, రాజపరిచర్యయు౬౯ = రాజ సేవయని యర్థము - చంద్రసంగతియని భావము, గాలికి ఎక్కుడు అన్న విఖ్యాతియుక = గమనవేగ మందు వాయువుకంటె నధికమనెడు ప్రఖ్యాతియు నని యర్థము. వాయుదేవునకు - ఎక్కుండు వాహన మని భావము. రాజ = ఈరెందును వచ్చుకొజకు, గట్టునజ = కోలాహల పర్వతమందు, ఏమితపంబు ఒనర్చెనో, తదభీష్టసంపదః = వానికోరిక యొడగూడుటగా, ఆతత....తాప్తిణ - ఆతత = నిడుదలయిన, శృంగభార రహిత = కొమ్ములబరువు లేనట్టి, ఆత్మమహాముఖ = తమ పెనుమొగములయొక్క, కాంతతా+ ఆప్తి౯ = సొగసుందనముయొక్క ప్రాప్తిచేత, అన్నియును తురంగములై = గుజ్జములై, తనరారెను, బెరా = భళాయని యర్థము. (శృంగారము కొమ్ముఅనంగా ఉకారము - ఆతత శృంగభారరహిత = నిడుద లయిన ఉకారములేనట్టి, అత్మమహాముఖ = తమ కురంగశబ్దము ముఖవర్జమయిన, కాంత =క కారము యొక్క అంతము - అనంగా లోపము - గల, తాప్తి = తకారప్రాప్తిచేత, తురంగములై తనరా రెననియు నర్థము.) అనంగా ఉకారరహితమయిన కురంగశబ్దము తొలికకారము కేవలకకారమని (గ్రహించునది. కేవల కకారస్థానమందు 'తఈ' కారము వచ్చి తకారముమింది ఉకారముతో ంగూడికొని తువర్ణమయినదని యాశయము. అనంగా కురంగాకారము తురంగాకారమై, కురంగశబ్దము తురంగశబ్దమై, ఆకృతి చేతను, నామముచేతను కురంగములు లయ్యెనని యాశయము. చ. హరిపరతంత్రవృత్తియు మ । హామణిచాపశరానుబంధబం ధురతయు రాజహంసకవి । నోదనముం బవిఘోషఘర్థ్ధర స్వరమును జిత్రవిగ్రహవి ।; శంకటభఖావముం బూని శైలరా ట్పురి నరదంబులై శరద ముల్‌ నెరసెం జపలాంశుసంపదన్‌. త్తే

536 తను చరిత్రము అ. ఇందు6 గోలాహలునియందలి మేఘములు పట్టణోచితరధము లయ్యెనని చెప్పినాండు గనుక మేఘధర్మములన్నియు రథధర్మములుగాం జెప్పంబడినవి. హరిపరతంత్రవృత్తియుజ = (హరియనంగా నింద్రుండును, గుజ్జమును. ) ఇంద్రునకులోనయినవృత్తిని-గుజ్జములకు లోనయిన వృత్తిననియు, మహా... ధురతయు౯ = (మణిచాపమనంగా ఇంద్రధనుస్సును మణిమయమయిన చాపమును. శరమనంగా జలమును బాణమును. ) ఇంద్రచాపముతోను జలముతోను కూడిన సొగసును - మణిమయములయిన ఎండయు బాణములయు కూడికవలని సొగసును, రాజహంస కవి నోదనముజ - రాజహంస = రాయంచలనెడు, కవి = పక్షులయొక్క నోదనము॥౯ = పోకార్పును, (మేఘములకును హంసలకును విరోధము. మేఘఫోాదయమును జూడంగా హంసలు మానస సరస్సునకుం బోవును. లేక - రాజ =చం (దునియొక్కయు, హంస = సూర్యునియొక్కయు, కవి = శుక్రునియొక్కయు, నోదనము౬౯ = ఆచ్చాదన ముననియు నర్దము. రాజహంసక = రాజథ్రేష్టులయొక్క వినోదనము॥ = క్రీడించుటను - రాజోత్తము లకు విహారాదులచే నుల్లాసముగొలుపుటయు నని యర్థాంతరము. పవిఘఫోషఘర్దరస్వరమును = ఘర్దర స్వరమువంటి - అనంగా నేమి ధ్వనివంటి వజనిర్జోషమును - అనంగా ఉజలుమును-ఉలుమువంటి నేమిధ్వనిని, చిత్రవిగ్రహవిశంకటభావము౬ = (విశంకటం పృథు బృహ ద్విశాలం పృధులం మహత్‌ అ.) కామరూప శరీరమహత్వమును - అద్భుతాకార మహత్త్వమును, పూని = వహించి, శ్రైలరాట్పురి౯ = కోలాహలపర్వతరాజపట్టణమందు, అరదంబులై = రధములై. శరదముల్‌ = మేఘములు, చపల+ ఆంశుసంపదఃణ మెజపుందీంగలయొక్క కిరణసంపత్తిచేతను - చపల +అంశుసంపదన్‌ = చంచలములయిన కాంతిసంపదచే నని రధపరముగా, నెరసె౯ ౩ వ్యాపించెను. చ. గిరివరఘోరకందరలం । గేవలవన్యగజైకవృతిచేం

దరలక యున్న సతతము । తప్పునె యపష్పురికేసరుల్‌ నృకే

సరులయి పూర్ణపౌరుషవి । శాలత మించె మహానృ్ఫకేసరిం

బరునకు మార్శొగం బిడమి । భక్తునిం బ్రోవ సటల్‌ ఘటింపమిన్‌. శేర్‌

అ. గిరివరఘోరకందరలక = కోలాహలమందలి భయంకరములయిన గుహలయందు - (దరీ

తుకన్దరో వాస్త్రీ - 'కందరా గ్రీవోల్మాప్రభృతుల స్రీత్వంబువైభాషికంబు)) కేవల... వృత్తిచేజ - కేవల = ముఖ్యమగునట్లుగా, వనీ = వనమందలి, అగ = వృక్షములవలన, జ = పుట్టిన, ఏకవృత్తిచే౯ = ఒకటే వృత్తిచేత, - అనంగాం గేవల వనవృక్షఫలాద్యాహారనియతవ్యాపారముచేత నని యర్థము. కేవలము, వన్యగజ = అడవియేనుంగులే, ఏకవృత్తి౯ = ముఖ్యవ్యాపారముగా, అవియె ముఖ్యమయిన యాహారము గానని భావము. తరలక = చలింపక, ఉన్న సతతము = మంచికార్యము - పుణ్యమనుట - అనంగా కొండగుహలందు వన్యాహారములతో 6దపమువేయుట, తప్పునే = వ్యర్ధమగునా! కాదు. కనుకనే, కేసరుల్‌ = సింహములు, అప్పురిణ = ఆ పట్టణమందు, నృకేసరులై = పురుషడ్రేష్టులై, పూర్ణపౌరుష విశాలతణ = నిండయిన పరాక్రమముయొక్క విటివిచేతనని యర్థము - నిండయిన పురుషాకారము చేతనని భావము. (పౌరుషం పురుషస్యోక్తం భావే కర్మణి తేజసి అని విశ్వము.) మహాన్ఫ కేసరిః = మహానృసింహుని, మించెను, ఎందుచేతననంగా - పరునకు మార్నొగంబు ఇడమిజ = శత్రువునకు పెడమొగము వహింపకపోవుటచేతను - భక్తుని ప్రోవ౯, సటల్‌ = (సట

పంచమా శ్వానము 537 లఅనంగా అసత్యములు) అసత్యములాడకపోవుటచేతను మహానృ్ఫసింహుని మించెనని సంబంధము - మహాన్ఫసింహుండు పరునకు మార్మాగము పెట్టినవాండును, భక్తుని (బోచుటకు సటలు (అసత్యములు) ఘటించినవాండును, అని దోషారోపము. మార్శొంగబిడుట = మనుష్యరూపమునకు మాజయిన సింహ ముఖముందాల్చినవాందనియు,సటలుఘటించినాడ నంగామెదమిందిజూలుగలవాందనియునుభావము. మొదట కేసరులు, పిదప నృకేసరులయినవి; అవతల మవాోన్ఫకేసరిని మించినవి అన్నందున కేసరు లుత్కష్టమయిన నృకేసరిజన్మమునాంది యా జన్మమందుం దమకంటె నధికుండయిన మహానృ కేసరిని జయించిన సర్వోత్సృష్టదశను జెందెనని స్వారస్యము స్ఫురించుచున్నది. సటయనుపదము కల్లయనుటకు “వలపులు సట వావులు నహి సారంగధరచరిత్రము. అలం. శ్లేషానుప్రాణిత వ్యతిరేకము. సీ, విపులవప్రంబులు । విప్రవరావాస, వాటముల్‌ కల్యాణ । కూటములును భూదారవర్గముల్‌ । భూరికంచుకిఖడ్గి హరిరాజతతులు యూ । థాధిపళులు శ్యామాసమాజముల్‌ । సామోదవిటపటప్ర, కాండముల్‌ సరసుల । తండములును నిర్జ్ణరస్థానముల్‌ । నిరుపమగణికావి, నోదముల్‌ వంళీని | నాదములును

తే. గలుగుంగా కేమి నగములం । గలుగు టరుదె కలయ నివియెల్ల నిజనామ । గరిమ వదల కచట నుచితార్థగతిం బూను । టరిది గాక యనంగ హరిక్ళపం బట్టనం । బయ్యె వనము.

అ. విపుల వప్రంబులు = విరివియైన సానువులను, వి+ప్రవర+ఆవాసవాటముల్‌ =పక్షిశ్రేష్ట ములు నివాసపువరుసలు, కల్యాణకూటములును = (కూటో౬ స్రీశిఖరం శృంబ్దమ్‌” అ.) బంగారు శిఖ రములను, భూదారవర్గముల్‌ = పందులగుంపులు, భూరి...తతులు - భూరి = పెక్కులయిన, కంచుకి = సర్పములయొక్కయు, ఖడ్జి = ఖద్దములయొక్కయు, హరి = సింహములయొక్కయు, రాజ = (రాజా ప్రభౌ నృపే చంద్రే యక్షే క్షత్రియశక్రయో? విశ్వ) యక్షులయొక్కయు, తతులు = సమూహములును, యూధాధిపతులును = గుమికి మొనగాండ్రయిన మృగములును, శ్యామాసమాజముల్‌ = 'ప్రేంకణపు తీంగలగుంపులును, స+ఆమోదవిటప ప్రకాండముల్‌ = వానలతోంగూడిన కొమ్మలుగల చెట్టు బోదెలును, సరసులతండములును = కొలంకుల సమూహములును, నిర్ణరస్థానముల్‌ = దేవతాస్థానములును, నిరుప మగణికావినోదముల్‌ = సాటిలేని యడవిమొల్లల వేడుకలును - (గణికాయూథికాంబపష్టా అ. వంశీనినాదముల్‌ = బొంగువెదుళ్లయొక్క ధ్వనులును, కలుగుకొ కాక యేమి = కోలాహల పర్వత మందుండిన నేమాయెను, నగములక్‌ = పర్వతములందు, గలుగుట = ఉండుట, అరుదె = ఆశ్చర్యమా= కాదనుట. ఇంక నేమనంగా, కలయః ఇవియెల్లజ = ఈచెప్పంబడిన వప్రాదులన్నియును, నిజనామ గరిమ = తమపేరిగాౌరవమును, వదలక, అచట, ఉచితఅర్ధగతి౯ = పట్టణమునకు ఉచితమయిన వస్తురీతిని, పూనుట - అనంగా.

విపులవప్రంబులు = (సానుప్రాకారయో ర్వప్రః వి.) విజీవియైన కోటలును, విప్ర+వరావాసవాట ముల్‌ = (బ్రాహ్మణ[్రేష్టుల యింద్లవాడలును, కల్యాణజకూటములును = (వాసఃకూటో ద్వయోశ్ళాలా” అ.) శుభకరమయిన గృహములును, భూదారవర్గముల్‌ = భూమి దార - అనంగా పత్నిగా గలిగిన రాజుల సమూహములును, భూరి...తతులు - భూరి = అనేకులయిన, కంచుకి = కవచముదాల్సిన వారియొక్కయు, ఖడ్ది = ఖద్గములందాల్చినవారియొక్కయు, హరి = అశ్వములయ్లెకయు, రాజ =

ఆత్త్రంండా యడ దు...

538 వయ చరిత్రము క్షతియులయొక్కయు, తతులు = సమూహములును, యూథాధిపతులు = సేనాపతులును, శ్యామా సమాజముల్‌ = నడియౌెవనముగల స్రీలసమూహములును, (శ్యామాస్వజ్ఞం చకితహరిణీ(ప్రేక్షణే దృష్టి పాతమ్‌'” (మేఘసందేశము) అని కాళిదాసును 'శ్యామాలతల స్ర్రీలమేనికి సాటిగాం జెప్పినాండు. )సామోద విటపప్రకాందముల్‌ = సంతోషముతో 6గూడిన విటశేఖరుల సమూహములును - (విటపోనస్రియాం స్తంబశాఖావిస్తారపల్లవే, విటాధిపేనా” మేదిని) సరసుల తండములును = రసికులసమూహములును, నిర్ణరస్థానముల్‌ = జర - అనంగా ముదిమి - లేనివారల (వయసుకాండ్ర) స్థానములును, నిరుపమ గణికావినోదముల్‌ = అసమానలయిన వేశ్యాంగనల వినోదములును, వంశీనినాదములును= పిల్లం (గోవుల ధ్వనులును, అని, ఉచితార్ధగతింబూనుట = పట్టణమునకుం దగినవస్తువులరీతిని వహించుట- పట్టణనమునకుందగిన ప్రాకారాదివస్తువులగుట, అరిదిగాక = ఆశ్చర్యమేకాని, అనంగ౯ = అనునట్లుగా, హరికృపజ = ఇంద్రుని యనుగ్రహముచేత, వనము = కోలాహలపుఅడదవి, పట్టనంబయ్యె౯ = ఒక పట్టణమాయిను. ము. ఘనఘోషార్భటియు2 సమిారణముఖా । ఘాతాహితానాహత స్వననానాసుషిరావలీఘమఘుమ । వ్యాపారముం గిన్నరీ నినదంబుం గలకంరఠికారవసుధా । నిష్టూతియు2 ర్సుర్షర్రా మనినాదంబును నందుం (గ్రందుకొనుచుం | గప్పెం గకుష్పాళికన్‌. త్తే అ. ఘనఘోషార్భటియు౯ = మేఘములగొప్పధ్వనియని యర్ధము - (కాంస్యం తాళాదికంఘనమ్‌ అన్నట్లు ఘనమనంగా కాంస్యతాళాదిధ్వని గనుక) తాళాదికాంస్యవాద్యఘోాష మని యర్ధాంతరము. సమో... వ్వాపారము౬ - సమిరణ = వాయువుచేత, ముఖాఘాత = ముఖప్రదేశమందలి తాంకుడుచేత, ఆహిత= కూర్చంబడినదియు, అనాహత = కొట్టువడనిదియునయిన, స్వన = నాదముగల, నానాసుషిరావళీ = నానావిధబిలసమూహమందలి, ఘుమఘుమవ్యాపారము౬౯ = ఘుమఘుమాకారము నని యర్థము. సమి రణ = (సమ్యక్‌+ఈరణం = సమిోరణమని వ్యుత్పత్తి - లెస్సగాంబలుకుచున్నదయిన, ముఖ = ముఖము చేత, ఆఘాత = పూరించుటచేత, ఆహిత అనాహత = ఆహితమును అనాహతమునయిన, స్వన = నాదముగల, నానా= నానావిధములయిన, సుషిరావళీ = వంశాదివాద్యములయొక్క ఘుమఘుమవ్యాపా రమని యర్థాంతరము. ((వంశాదికం తు సుషిరమ్‌' అని అ.) కిన్నరీనినదంబుజ = కిన్నరపక్షి కాంతల ధ్వనియునని యర్థము - కిన్నరీవాద్యవిశేషనాదమని యర్థాంతరము. కల...తియుజ - కలకంఠికా = ఆండుకోవెలలయొక్క ఆరవసుధా = నాదమనెడి అమృతముయొక్క, నిష్టూతియుజ = వెడలంగ్రక్కుటయు నని యర్థాంతరము. ర్కుర్దర+ఓఘనినాదంబును = విశీర్ణ నదియొక్క ప్రవాహధ్వనియునని యర్థము - (వాద్యప్రభేదా డమరు మడ్దు డిండిమ ర్సుర్దరాః అని అ. “విలంబితం ద్రుతం మధ్యం తత్త్వమోఘోఘనం క్రమాత్‌” అ.) వాద్యవిశేషముయొక్క - అనంగా జేగంటలయొక్క (ద్రుతనినాదమని యర్థాంతరము. అందుజణ = ఆ కోలాహలాచలపట్టణమందు, క్రందుకానుచుణ = దొమ్మియగుచు, కకుప్‌పాళికజు = దిక్కుల సమూహమును, కప్పెను - (దిశస్తుకకుభః కాష్టాః” అ.) దిక్కుల నెల్లం (గ్రమ్మెననుట. పర్వతమందు ॥ స్వాభావికములగు మేఘాదులధ్వనులను పట్టణమందలి వాద్యాదుల ధ్వనిగా సమర్ధించినాండు. మ, అగురుక్షోదపటీరభేద ఘనసా । రామోదసంభేదము ల్మృగనాభిద్రవచర్చికల్‌ వికచమ । ల్లీ మాలికల్‌ కీరరా

వంచమా శ్వానము 539 జగరుద్రాజివిరాజితోరణము లం । చచ్చామరంబుల్‌ ధగ ద్ధగితామూల్యమణీవితానకములుం । దద్భూమిం బొల్బెం దగన్‌. 48 అ. అగురుక్షోద = అగరుచెట్ల పొడియొక్కయు, పటీరభేద = చందనపుమ్రానితునియలయొక్కయు, ఘనసార = కర్పూరపరంటులయొక్కయు, ఆమోదసంభేదముల్‌ = పరిమళములకూడికలని యర్ధము- అగరుచందన కర్పూరములయొక్కయు మేళములని యర్ధాంతరము. మృగనాభిద్రవచర్చికల్‌ = మృగముల యొక్క నాభిరక్తపుపూంతలని యర్థము - కస్తూరి గందపుంబూంతలని యర్థాంతరము. వికచమల్లీమా లికల్‌ = వికాసముతోంగూడిన మల్లెలత్తీంగలచాలుపులని యర్థము. వికసించిన మల్లెపూలదండలని యర్జాంతరము. కీర....రణములు - విరాజి = రాజిల్లుచున్న-తోరణములవలెనుండు, కీరరాజ = మేటి చిలుకలయొక్క గరుత్‌రాజి = టెక్కలచాల్చులని యర్థము - ఉరణములనంగా కాండగొజియలును గనుక చిలుకల టెక్కలచాలుపులును గొండజియలుననియు-కీరరాజగరు ద్రాజుల వంటి విరాజించు చున్న తోరణములని యర్ధ్థాంతరము. అంచత్‌ చామరంబుల్‌ = ఒప్పుచున్న చమరీ మృగ సమూహము లని యర్థము - వింజామరలని యర్థాంతరము. ధగద్ధగితఅమూల్యమణీ వితానకములు౯ = ధగధగమని మెజయు విలువలేని మణులసమూహములని యర్థము. ధగధగమని మెజయు వెలలేని రత్నముల (అ ప్రీవితానముల్లోచః' అని అ.) మేలుకట్టులని యర్థాంతరము. తద్భూమి£౯ = ఆ స్థలమందు, తగః, పోల్చెను. పర్వతమందలి సహజములయిన యగరుచందన వృక్షాదులను పట్టణమందలి అగరుచందనాద్య లంకార వస్తుసామాగ్రిగాం జెప్పినాండు. ం సీ. పద్మినీనవపాత్ర । పాళికానీతగం, ధ రజంబు లొకవంకం | దావులీన వరవర్ణినీవర్గ । పరికల్పితాంగరా, గ విశేష మొకచాయం | గడలుకొనంగ రంభోరు కాందోత్క | రపురోముఖన్యస్త ఫలజాత మొకదెసం । బరిఢవిల్లం బూగీసుకంధరా । పుంఖితక్రముక తాం, బూలీదళము లొక్క। పొంత నెసంగ

తే. మిత్రకాంతాభిలక్షితా । రాత్రికములు, (శ్రుతిహిత ద్విజకామినీ । సుస్వరములు మృగవిశాలేక్షణాదత్త మృగమదములు, బలసియందుశుభార్ధ వై ॥ భవముదెలుప.

అ. అందు = ఆ కోలాహలపర్వత పట్టణమందు, పద్మినీ... రజంబులు - పద్మినీ = తామర తీంగచేత, నవపాత్రపాలికా = వివాహమునందు నవధాన్యములు పోసెడి పాలిక మూంకుళ్లవలెనున్ను నవపా(త్రపాలికా = క్రాత్తజేకులసమూహముచేత, ఆనీత = చేకొనంబడిన, గంధరజంబులు = పరిమళ ముతోం గూడిన పుష్పాడులని యర్థము. పద్మినీ = పద్మినీజాతి ప్రీలచేత, నవపాత్రపాళికా = క్రాత్తపాత్రల వరుసచేత, ఆనీత = తేంబడిన, గంధరజంబులు = గొందవొళ్లని యర్ధాంతరము. శుభసూచకముగాం బేరంటాండ్రు పాత్రలయందు గందవొడి దెచ్చుట గలదు. ఒకవంకః = ఒకవైపున, తావులీనః = వాస నలు గుబాళింపంగా, వర... విశేషము -వరవర్షినీవర్గ = (స్తీరత్నేచ ఫలిన్యాంచ దృశ్యతే వరవర్ణినీ" విశ్వము.) (ప్రేంకణపుతీంగల సమూహముచేత, పరికల్పిత = కల్పింపంబడిన, అంగ = తమయాకారముయొక్క రాగవిశేషము = రక్తచ్భాయా విశేషమని యర్థము. (ప్రేంకణపుతీంగ లెజ్బగానుండును. (వరవర్షినీవర్గ= ప్రీసమూహముచేత, పరికల్పిత = చేయంబడిన, అంగరాగ విశేషము = మైపూంతయనియును,) ఒక చాయః = ఒకృవైపున, కడలుకొనంగజ = నెరయంగా, చందన చర్చితలగు స్త్రీలును శుభనిమిత్తమే.

రంభో...జాతము - రంభా = అరంటిచెట్లచేత, ఉరు = గొప్పలయిన, కాండ = బోదెలయొక్క ఉత్మర = సమూహముయొక్క పురోముఖ = అగ్రభాగమందు, న్యస్త = ఉంపంబడిన - అనంగా గెల

540 వను చరిత్రము వేయంబడిన, ఫలజాతము = ఫలసమూహమని యర్థము. (రంభోరు = స్రీలయొక్క కాండ = సమూహ ముయొక్క ఉత్కర = ఎత్తంబడిన చేతులయొక్క పురోముఖ = అగ్రభాగమందు, న్యస్త = ఉంపంబడిన, ఫలజాతము = నానావిధఫలసమూహమనియు. ) ఒకదెసఃణ, పరిధవిల్లణ = ఒప్పుచుండంగా-స్త్రీలు చేతుల ఫలములెత్తికొని యుండుటయు శుభసూచకము. పూగీ....దళములు - పూగీ = పోంకచెట్లచేత, సుకం ధరా = యోగ్యమగు కంఠప్రదేశమందు, పుంఖిత = నిండింపంబడిన, క్రముక = పోంకలును, తాంబూ లిదళములు = తములపాంకు తీంగలుననియర్ధము. అనంగా పోంకచెట్లును తములపాకు తీంగలును మెలంగియున్నవనుట. (పూగీసుకంధరా = పోంకబోదెలవంటి కుత్తుకలుగల స్రీలచేత, పుంఖిత = కూర్చ ంబడిన, క్రముక తాంబూలీదళములు = పోంకలును తములపాకులు ననియు. ) ఒక్కపాంత౯, ఎసంగ౯ = అతిశయింపంగా, ప్రీలు వక్కలాకులు తెచ్చుటయు శుభకరమే. మిత్ర...తికములు - మిత్రకాంత = సూర్యకాంతములచేత, అఖిలక్షిత = కనంబలుపంబడిన, అరాత్రికములు = రాత్ర్యభావములుగల సమయములనియర్థము. అనంగా సూర్యకాంతమణిదీప్పలచేత రాశ్రులును బగళ్లవలె నగుచున్నవని భావము. ఇట రాత్రియను పదముపై బహువ్రీహియందు "క ప్రత్యయము. (మి(త్రజనులయొక్క కాంతలచేత, అభిలక్షిత = కైకొనంబడిన, ఆరాత్రికములు = ఆరతుల నియు.) (శుతి...స్వరము - (శ్రుతివిహిత = చెవికి ఇంపయిన, ద్విజకామినీ = పక్షి కాంతలయొక్క సుస్వరములు = మంచి కంఠధ్వనులని యర్థము. (శుతిహితధ్వజ = వేదాధ్యయనపరులయిన బ్రాహ్మ ణులయొక్క కామినీ = ప్రీలయొక్క సుస్వరములు = యోగ్యమయిన పెండ్లిపాటలయొక్క స్వరములనియు.) మృగ...మదము - మృగవిశాలేక్షణా = కస్తూరీ మృగకాంతులచేత, దత్త = ఇయ్యంబడిన, మృగపద ములు = కస్తూరికలని యర్థము. (మృగములయొక్క నేత్రములవలె విశాలములయిన నేత్రములుగల ప్రీలచేత ఇయ్యంబడిన మృగపదములనియును. ) బలసి = ఇవన్నియుం జుట్టును గలిగిలేక బలిష్టములై, శుభార్థవైభవము॥ = శుభనిమిత్తకమయిన విభవమును, తెలుప౯ణ = తెలుపంగా, మోందికన్వయము. చ. కనుంగొని కన్నెనెచ్చెలులు । కానన దేవత లా యహార్యశా సనవసువాసవప్రబల । సఖ్యము నాత్మమనోరథద్రునూ తనఫలపాకరేఖయు ము । దంబున నెన్నుచుం బుణ్యవాహినీ వనితలుం దారు సామయిక । వైభవముల్‌ సమకూర్చునంతటన్‌. 50 అ. కన్నై..దేవతలు = గిరిక చెలికతైలయిన వనదేవతలు, కనుంగొని = చూచి, ఆ...సఖ్యముక

• ఆ, అహార్యశాసన = పర్వతమును దండించిన, వసువాసవ = వసురాజుయొక్కయు ఇంద్రునియొక్కయు, 'ప్రబలసఖ్యము౯ = బలీయమయిన చెలిమిని, ఇరువురును పర్వతశాసనులుగనుక నిరువురకును కేవల సఖ్యమేకాదు ప్రబలమయిన సఖ్యమును ఘటిల్లెనని 'అహార్యశాసని విశేషణ సారస్యము. ఆత్మ...రేఖయు౯
• ఆత్మమనోరథ = తమకోరికలనెడు, ద్రు = వృక్షములయొక్క (పలాశీ ద్రు ద్రుమాగమాః అ.) ఫల పాకరేఖయును = ఫలపరిణతియును - అనంగా ఫలించుటయును, ఎన్నుచు౯ = కొనియాడుచు, ఇట నెచ్చెలులు వనదేవతలు గనుక వారి వృక్షఫల సంబంధము స్ఫురించుచున్నది. పుణ్యవాహినీవనితులుక౯ తారు౯ = పుణ్యనదీకాంతలును దామును, సామయిక వైభవముల్‌ = సమయసంభవములయిన విభవ ములను, సమకూర్చు నంతటః = ఆయిత పజఅచుచున్న మోందట - అప్పటికిందగిన పెంపుసొంపుల నాడంగూర్చుచున్నపు డనుట. మోందికన్వయము.

వంచమా శ్వానము 541 క. ఈరే యొక శుభలగ్నం, బీరే వివరించి వరున । కింతికిం గుశలం బీరే యన వాచస్పతి, యీరేదుజగంబు లేలు & నేలికం బలికెన్‌. త్‌1 అ. ఇంద్రుండు, - కర్త, అధ్యాహార్యము. బృహస్పతితో, ఈరే = మిరే, ఒక శుభలగ్నంబున, వివరించి, వరునకు౯ ఇంతికి = వధూవరులకు, కుశలము, ఈరే = ఇయ్యరే, అనంగా, వాచస్పతి = బృహస్పతి, ఈరేడుజగంబులు ఏలు నేలికజు = పదునాలుగు లోకములను బాలించు ప్రభువయిన యింద్రునింగూర్చి. శా. సూర్యాదిగ్రహతారకాతదధిప । స్తోమంబుతో నిట్టి స త్యార్యం బీవు భరింప శోభనముహూ । ర్తథ్యేయపుణ్యాపగా హార్యస్వాములు పెండ్లి 'పెద్దలయి రా । నస్మత్యృతాచార్యకం బార్యప్రస్తుతమై వధూవరుల క । త్యైశ్వర్య మోంజాలదే. త్‌2 అ. సూర్యా...తోజ - సూర్యాదిగ్రహ = సూర్యుండు మొదలయిన నవగ్రహములతోడను, తారకా = అశ్విన్యాది నక్షత్రములతోడను, తత్‌ అధిపస్తోమంబుతోక = ఆ నక్షత్రముల కధిదేవతలయిన అశ్వి దేవతలు మొదలయినవారి సమూహముతోదను, ఇట్టి సత్కార్యంబు, ఈవు = నీవు, భరింపజ = పూను కొనంగా, శోభ...స్వాములు = సుముహూర్తకాలమందు మహాసంకల్పములోం జెప్పంబడుచున్న గంగాది పుణ్యనదులును మేరుమొదలయిన మేటి పర్వతములును, పెండ్లి పెద్దలు అయి రా౯ = పెండ్లిపెత్తన గాండ్లయి వచ్చియుండంగా, ఆస్మత్‌కృతాచార్యకంబు = నాచేతంజేయంబడిన ఆచార్యత్వము, ఆర్య(ప్రస్తు తమై = పూజ్యులచేత స్తుతింపంబడినదై, వధూవరులకు, అత్యైశ్వర్యము = మిక్కుటమయిన విభవమును, ఈ చాలదే = ఇయ్యం జాలదా - ఈంగలుగుననుట. నక్షత్రాధిపతులనిర్ణయము కాలామృతమున ౩వ శ్లోకమునం జూదనగును. మహాసంకల్పమున జపింపంబడువారే పెండ్లిపెద్దలు. నిర్వాహకుండవో నీవు. నీకుం దోడయిన వారో సూర్యాదులు. ఇంక నాయాచార్యత్వమువలనం ప్రయోజన మేమి? లగ్నాధిపతులగు గ్రహ నక్షత్ర ములు పెండ్లివిదులు. ఇంక లగ్నమును శుభమయినదానిని నిర్ణయింపవలసిన యగత్యమేమున్నది అందలి శుభప్రదాతలందటలును జేరి మాయంటతం గలిగించుశుభము నే నాచార్యుండనయి పెట్టిన లగ్నము చేతం గలిగినట్లుగా నా యాచార్యకమునకు లేని యార్యప్రస్తుతి కలుగం గలదు. కాన యక్కార్యము నాకీర్తికొజకే కాని దీనివలన మోికొక లాభము కలుగుటలేదని యాశయము. చ, అళి ఘట మిన కేసరి శ! రాసన గో మకరంబులం గచం బులం గుచ నేత్ర మధ్యముల । భ్రూ కటి జంఘికలజ జయించిని స్తులత నిజాంగనాధికయ । శోనిధియైన యవక్రవృత్తికిం గలికికి నియ్యెడణ మిథున | కల్పన యోగ్య మటంచుం బల్మినన్‌. ఠ్‌తి అ. అళి...మకరంబులజణ - (అళి యనంగా 'అళి ర్వృృశ్చిక భృంగయోవి వి. వృశ్చికమును, తుమ్మెదయును. గోవనంగా వృషభమును, భూమియును.) వృశ్చిక కుంభ మిన సింహ ధను ర్యృృషభ మకరరాసులనని యర్థము. కచంబులజ = తలవెండ్రుకలచేతను, కుచ = కుచములచేతను, నేత్ర = కన్నులచేతను, మధ్య = నడుమచేతను, భ్రూకటిజంఘికలణ - (భూ = కనుబొమలచేతను, కటి =

542 వను చరిత్రము నితంబోపరిభాగముచేతను, జంఘికల౯ = పిక్కలచేతను, జయించి = తిరస్కరించి, అని క్రమాలంకారము. ఇట కచములచేత అళిని జయించినదనంగా తుమ్మెదను జయించినదనియు, కటిచేత గోవును జయిం చిన దనంగా భూమిని జయించినదనియును భావము. ఘటాదిపదముల కర్దద్వయము స్పష్టము. (ఇచటం (బ్రాణ్యంగముల కేకవద్భావము చేసి కుచనేత్రమధ్యమునః, (భ్రూకటిజంఘమునజ అని పారముంజేసిన బాగుగనుండును. ) నిస్తులతక = తులారాశి నతిక్రమించుటచేతనని యర్థము. సమానరహితత్వముచేతనని భావము. అజాంగనాధిక యశోనిధి = (అజమనంగా మేషరాశియుం గనుక) వీనికంటె నధికురాలనెడి గీర్తికి నిధియైనయని యర్థము. అజాంగన యనంగా సరస్వతిగనుక ఆయమకంటె నధికధవళమైన కీర్రికి నిధియైనదని భావము. అవక్రవృత్తికి = కర్కటరాశివలె వక్రవృత్తిలేని దానికని యర్థము - చక్కని నడకగలదని భావము. కలికికిణ = ఇట్టి గిరికాదేవికి, మిధునకల్చ్పన = మిధునలగ్న నిర్ణయము, యోగ్యము అటంచుః పల్మినక = యుక్తమని పలుకంగా అని యర్థము. మిధునరాళి స్రీ పురుష యుగ్మరూపము గనుక మిథుననామక లగ్నకల్పన యోగ్యమనియును నర్థము. ముందరిపద్యముతో నన్వయము. అలం. శ్లేషమూలక కావ్యలింగము, రత్నావళియు. శా. ఆచార్యోదితలగ్నమంగళ మహా । ర్యస్వామికిం దెల్సి యా ప్రాచీపాలుండు చేదిభర్త కెజింగిం । పజ వచ్చెం జంచత్పతా కా చాంచల్యము కార్యసిద్ధియు సురీ । గానంబు కల్యాణచ ర్యాచారంబును దూర్యఘోషము వరా । హ్వానంబు సూచింపంగాన్‌. ర5్‌4& అ. ఆప్రాచీపాలుండు = తూర్పుదిక్కును బాలించెడి ఆ యింద్రుండు, ఆచార్య... గళము = బృహ స్పతిచేత చెప్పంబడిన ముహూర్తరూపమైన శుభమును, అహార్యస్వామికిజ = పర్వతాధిపతియ్రైన కోలా హలునికిని, తెల్పి, చేదిభర్తకుణ = వసురాజునకు, చంచత్‌ పతాకాచాంచల్యము = ప్రకాశించుచున్న ధ్వజపటముయొక్క చలనము, కార్యసిద్ధియును = కార్యము సిద్ధించుటను, సురీగానంబు = దేవతాస్త్రీ లయొక్క సంగీతము, కల్యాణచర్యా ఆచారంబును = వివాహమంగళాచారమును, తూర్యఘోషము = చతుర్విధవాద్యధ్వని - అనంగాం గాంస్య తాళ మృదంగ వేణు వీణానాదము, వరాహ్వానంబు౯ = వరు నింబిలుచుటను, సూచింపంగా౯, ఎతింగింప౯ = తెలియంజేయుటకు - అనంగా వివాహకార్యసిద్ధిని దెలియంజేయుటకు, వచ్చెక = అరుగుదెంచెను. ధ్వజమెత్తికట్టుటచే పూనినకార్యము సిద్ధినాందుటం దెలుపుట వాడుక. జందా గాలికి అల్లలాడున ట్రెత్తిగట్టుట వివాహకార్యమునకై ప్రయత్నము సిద్ధించెనని సూచించెను. దేవతాస్తీల పాటలు పెండ్లిపనులు జరుగుచుంటను సూచించెను. వాద్యధ్వనులు వరునిం దోడ్తెచ్చుటకైన పిలుపును సూచించెను. ఇంద్రుండు వసురాజునకు వివాహకార్యము నాయత్తపఅచి వచ్చిన లక్షణములు ధ్వజపట చాంచల్యాదులచేత సూచ నసేయుచు తద్వృత్తాంతము వసురాజునకుం దెలియంజేయుకాజకు అతనియొద్దకుం దానైవచ్చెనని తాత్పర్యము. చంచత్పతాకా చాంచల్యాదులన్నియు సూచకములే. కంరోక్తముగాం జెప్పుట యాచారము. కావుననే “చేదిభర్తకెటింగింపణ వచ్చుట.” తెలుపువాండో ప్రాచికిపాలుండు - అట్టివానిచే తెల్పంబడుటకుం గోలాహలుండు అహార్యములకు స్వామియగుటచే దగువాండు; పిదప వసురాజు చేదికిభర్రయగుం గావున తెల్పందగువాండు; అని యిట్లు చెప్పువానికిని జప్పంబడువారికిని గల సాదృశ్యానురూప్యములను సమర్దించుటకై, స్వామి, పాల, భర్శృశబ్దము లనుప్రయుక్తములగుట దెలియునది.

వనంచమా శ్వానము 543 ఉ. నిండుమనంబునం దన మ । నీషితమెల్ల ఘటింపవచ్చు నా

ఖండలురాక చారణము 1 ఖంబున మున్నయెటింగి చేదిభూ

మండలభర్త గాంచె నతి । మాత్రముదం బది యెందుం జిత్రమే

కొండలు పిండిసేయు శత | కోటియుతుండు హితుండు గల్లినన్‌. ర్‌5్‌

అ. చేదిభూమండలభర్ర = వసురాజు, నిండుమనంబునజ = సంపూర్ణభావముచేత, తనమనీషి తము = తనమనస్సునం గోరినది, ఎల్ల౯ ఘటింపః వచ్చు, ఆఖండలురాక = ఇంద్రుని వచ్చుటన్ను చారణముఖంబునఃణ = చారణుల మూలముగా, మున్న = మునుపే, ఎటింగి, అతిమాత్రముదంబు = కొలందిమోజిన సంతోషమును, కాంచె౯ = పొందెను, అది = అట్లు సంతోషించుట, ఎందు॥, చిత్రమే = ఆశ్చర్యమా - కాదనుట, ఏలనంగా, కొండలు పిండిచేయు = పర్వతములను నుగ్గునూంచ చేసెడు, శతకోటియుతుండు = వజ్రాయుధముతో .గూడినవాండు, హితుండు = ఆప్తుండుగా, కల్గినక, అది యెందు౬ చిత్రమాయని వెనుక కన్వయము. శతకోటి పదార్ధముగలవాండు హితుండుగాంగాననియును అర్ధము స్ఫురించుచున్నది. అలం. అర్భాంతరన్యాసము. తే. రత్నకూటవివారగౌ । రవమెకాని, యెందుంగుస్ట్రష్టియెలుంగని | యింద్రుపదము

లపుడు నిజమౌళిరత్చకూ | టాగ్రసరణిం గూర్చె నుచితంబుగా వసు | క్షోణిభర్త.

అ. రత్నకూట = రత్న్ససమూహముమోంది, విహార = సంచారమందలి, గౌరవమెకాని = గొప్ప తనమేకాని, ఎందుక = ఎప్పుడును, కుస్పష్టి = కుత్సిత వస్తుస్పర్శము, ఎణింగని, ఇంద్రు, పదములు= అడుగులు అని యర్థము. ఇంద్రునిపాదములు రత్నకూటము (అనంగా మేరుపర్వతము) నందు సంచరిం చుననియు, కుస్పష్టియనంగా భూస్పర్శము గనుక నది యెబుంగనివనియును భావము. అపుడు = ఆ సమయమందు, వసుక్షోణిభర్త = వసురాజు, ఉచితంబుగొ౯ = అర్హమగునట్లుగా, నిజమౌళిరత్నకూట అగ్రసరణిక = తనకిరీటమందలి రత్నసమూహముయొక్క అ(గ్రభాగమందు, కూర్చిను.

రత్నకూట విహారముగల యింద్రునిపదములకు రత్సకూటవిహారమే యొనగూర్చినాందని యర్థము. అనంగా నింద్రునిపాదములు తనకిరీటముమోంద సోంకునట్టులుగా నింద్రునకు నమస్మరించెనని తాత్పర్యము. దేవతలకు భూస్పర్శములేమి తెలియునది. అలం. శ్లేషానుప్రాణితమగు సమము.

క. అడుగుల కెరంగినం బెండిలి, కొడుక వుగమ్మనుచు నలమి । కొని వజ్రి ముదం బడర నొదలెల్లం గన్నులు, గడలుకొనం జూచి యవని | కాంతునిం బలికెన్‌. ర్‌?

అ. వజ్రి = ఇంద్రుండు, అడుగులకుః = తనపాదములకు, ఎరంగినక్‌ = మొక్కంగా, పెండిలి కొడుకవు కమ్ము, అనుచుక, అలమికొని = కదుముకొని - కౌగిలించికొని, ముదంబు, అదరక, ఒడలెల్లక కన్నులు కడలుకొనజ చూచి = తనగాత్రమంతయు నేత్రమయ మగునట్టులుగా అత్యంత ప్రీతిచేతం జూచియని యర్థము. దేహమంతయుం గల వేయికన్నులు గలవాందని భావము. దేహమంతయుం

గన్నులుగాంజేసి చూచుట అత్యంత ప్రీతిసూచకము.

“.....మేనెల్లం గన్నులుగాంజేసి కుమారుజవ్వనముచెన్నుంజూచు చందంబునన్‌' అనుట నుండి యిది యుద్ధ్భృతము. రెండుగన్నులం జూచినంజాలందు; ఒడలెల్లం గన్నులుచేసికొని చూచిననే తనివి. (అనంగా అంతటి కుతూహలాతిశయము. ) అవనికాంతుని౯ = వసురాజునుగూర్చి పలికెను.

ఉ. నిన్నటిమాపు మాపురమ । ణీరమణీయసభావిభాగభా

గున్నతరత్నపీరిం గొలు | వుండి సురాంగన లాడం గిన్నరుల్‌

ర5్‌జేశ వను చరిత్రము కిన్నరమిటి పాదం దిల | కించుచు నియ్యెడ కేల రాండొకో మన్నిరవద్యమిషత్రుండని । మక్కువ మో నినుం దలంచితి౬ 5్‌8ి అ. నిన్నటిచూపు = నిన్నటిరాత్రి, మా...పీరిః - మాపురమణీ = మామేటిపట్టణమయిన అమరా వతియందలి, రమణీయ = చెలువయిన, సభా = సుధర్మాఖ్య సభయొక్క విభాగ = ఏకదేశమును, భాక్‌ = పొందిన, ఉన్నత = పొడువయిన, రత్నపీరిజ = చింతామణి రత్నమయ సింహాసనమందు, కొలువుండి, సురాంగనలు = రంభాదులయిన దేవతాస్త్రీలు, ఆడ£ణ = నృత్యముచేయంగా, కిన్నరుల్సొ కిన్నరమిోటి పాడణ , తిలకించుచుః = విమర్శించి చూచుచు, ఇయ్యెడకు౯, ఏల, మన్నిరవద్యమిత్రుండు = నాయొక్క యేదోషములేని చెలికాండు, రాండొకో, యని, మక్కువమిజఃజ = (్రేమ అతిశయింపంగా, నిను, తలంచితిని. మిత్రుండు, నిరవద్యుండు, ఏ నెజసును లేనివాండు కావుననే రావలయును. రాకుండుటకు అవద్య మేమియుండునని యింద్రుని యాశయము. మక్కువమోలుటచేతనే రాజును తలంచుకొనుట. క. తలంచి భవదీయమానస, తలచింత యెజణింగి యెంత | తలయతెనొకోనా చెలి పేరామనిచెలికిం, గలువాచెలి కనుచు నిదుర । కంటికి రామిన్‌. ర్‌ి అ. తలంచి = తలంచుకొని, భవ...చింత = నీదు మనస్సుపట్టునందలి, విచారమును, ఎథింగి= దివ్యదృష్టిచేం దెలిసికాని, నాచెలి = నాచెలికాండు. వసురాజనుట, పేరామనిచెలికిజ = వసంతుని చెలికాండయిన మన్మథునికిని, కలువలచెలికి౯ = చంద్రునకును, ఎంత, తలతెనాకో = భయపడెనో, అనుచుక౯, నిదురకంటికి౯, రామి = రాకపోవుటచేత నని యర్ధము. దేవత లస్వప్పు లని భావము. మాంది కన్వయము. ఉ. అంబకపంచకంబుం గల | యం బచరించుచు నంబకత్రయా దంబరశాలిచేం గడు వి । డంబితుందైన యనంగుం దా సహ స్రాంబకబాంధవుం జెనకి । యారడిం బెట్టెడివాందె యంచుం జి త్తంబునం దావకాంగభవ । తొపనివారణతత్పరుందనై. 60 అ. అంబకపంచకంబుజ = బాణము లయిదింటిని, కలయక, పచరించుచు౯ = ప్రయోగించుచు, అంబకదత్రయాడంబరశాలిచేక = మూండుబాణముల యెగపుగలవానిచేత, కదుజణ విదడంబితుండు = మిక్కిలి తిరస్మరింపంబడినవాండు, ఐన, అనంగుండు = అంగరహితుండయిన మన్మధుండు, ఆ సహస్రాం బకబాంధవు = సహస్రబాణములగలవానియొక్క స్నేహితుని, చెనకి = తార్శొని, ఆరడింబెట్టెడివాందె= బాధపెట్టువాండాయెనా, అంచునని యర్థము. అంబకమనంగా కన్నును గనుక, శివుండు మూండుకన్నులు గలవాండు, ఇంద్రుండు వేయికన్నులుగలవాండు అని భావము. చిత్తంబునజ = మనస్సునందు, తావక అంగభవతాప నివారణ తత్పరుండనై = నీయొక్క మన్మధతాపమును నివారించుటయందలి యాసక్తి గలవాందనై, మోందికన్వయము. మన్మధుండు అయిదు అంబకములును వేయుచున్న నేమి? మూండంబకములు గలవానికి నోడినట్టివాండు వేయంబకములుగలవాని చెలికానికి ఆరడింబెట్టువాండా ! ఇంతేకాక '“అనంగుండు" అంగముకూడ లేనివాండు, ఇంతలు చేయువాండా యని యర్దము. అలం. కావ్యలింగము.

వంచమా శ్వానము 545 ఉ. ప్రొద్దున వచ్చి శీతనగ | పుత్తునిం గన్నియ వేండి గట్టురా పెద్దలం బుణ్యవాహినులం । బెండ్లికిరా నియమించి నీకు న మ్ముద్దులకన్నె నిచ్చు నగ । ముఖ్యున కొక్క పురీలలామకం బుద్దవిడిల సృజించి సుము | హూర్తము నేంం యనజ రయంబునన్‌. - 61 అ, ప్రొద్దునక = నేంటివేకువను, వచ్చి, శీతనగపుత్రుని౯ = హిమవంతుని కొడుకయిన కోలా హలుని, కన్నియ వేండి = చిన్నదానినడిగి, గట్టురాపెద్దలజ = పర్వతశ్రేష్టలయిన మేరుమందరాదులను, పుణ్యవాహినులజు = పుణ్యనదులను, పెండ్లికి రాణ నియమించి, నీకుక, అమ్ముద్దుల కన్నెను, ఇచ్చు, నగముఖ్యునకుజ = కోలాహలునికి, ఒక్క పురీలలామకంబు = పట్టణ(శ్రేస్టమును, ఉద్దవిడిణ = శీఘ్ర ముగా, సృజించి = నిర్మించి, సుముహూర్తము, నేండె, అనజ = అని బృహస్పతి చెప్పంగా, రయంబునః౯ వా శీఘ్రగతిచేత, మోందికన్వయము. శా. గంధర్వానకదుందుఖిధ్వనులతో । గంగాదిసాధ్వీరమా బంధుణథ్రీపరిణీతిగానములతో | భవ్యద్విజాశీర్వచ స్స్పంధానంబులతో నగేంద్రతనయా 1 సాంద్రానురాగద్విప స్కంధారూధుని నిన్నుం బెండ్లికొడుకుం । గావింపంగా వచ్చితిన్‌. 62 అ. గంధర్వానకదుందుభిధ్వనులతో౯ - గంధర్వ = గంధర్వులచేత వాయింపంబడునట్టి, అనక = నిస్సాణములయొక్కయు, దుందుఖి = భేరులయొక్కయు, ధ్వనులతోః = నాదములతో, గంధర్వానక ధుంధుమాధ్వనులతో నని పారాంతరము అప్పుడు - ధుమధుమధ్వని యానకధ్వన్నికనుకరణమగుచున్నది. గంగానది....గానములతోః - గంగానది = గంగమొదలయిన, సాధ్వీ = పుణ్యాంగనలయొక్క రమాబం ధుశ్రీపరిణీతిగానములతో౯ = లక్ష్మీనారాయణులయొక్క పెండ్లిపాటలతోడ, భవ్యద్విజ ఆశీర్వచ స్సంధా నంబులతోజ = యోగ్యులయిన (బ్రాహ్మణులయొక్క యాశీర్వాదముల ఒనగూర్పులతోడ, నగేం (ద్ర...రూఢునిజ - నగేంద్రతనయా = గిరికాదేవియొక్క సాంద్ర అనురాగద్విప = దట్టమయిన మక్కున యనెడు వనుంగుయొక్క స్కంధ = మూయపునందు, ఆరూధునిః = ఎక్కినవానిని, నిన్నుక, పెండ్లికొడుకుక కావింపంగా వచ్చితిని. పెండ్లిచవికకు గజస్మంధారోహణముతో వచ్చువాండు పెండ్లికొడుకు గావింపంబడినవాండు - వసురాజునుగూడం బెండ్లికొాడుకుగావింపనుండుటచే 'నగేంద్ర... రూఢుం' దడయినాందన్నాండు - అనంగా నిటం బెండ్లికొడుకునకు, విహితమై శ్వశురగ్భహాగమనకాలకర్తవ్యమయిన గజస్మంధారోహణము సూచించి నాండని సారస్యము (గగ్రహించునది. ఇది ముద్రాలంకారము. చ. అనిన మహేంద్రునానతి ము । ఖానతిం గాంచు మహిమహేంద్రు నె మనము నవంబుగా నెటింగి । మంత్రి పురోహిత దండనాధ శా సనధరు లాక్షణంబ శుభ | సంభ్రమసన్నహనానులాపముల్‌ మొనపంగ నమ్మహానగర । ముం గయిసేయంగం బంచి రెంతయున్‌. 68 ఆ. అనిన మహేం(దద్రు+ఆనతి = ఇట్లుచెప్పిన దేవేంద్రునిపంపున, ముఖానతిజ కాంచు మహీమహేంద్రు నెమ్మనముఇ = సిగ్గుచేత మొగమును వంచుటను బొందిన భూదేవేంద్రుం డయిన వసురాజు యొక్కమనస్సు, (ఇట ఆనతివలన ఆనతిగాంచినాండనియు మహేం(ద్రునకుం దాను

546 వను చరిత్రము (బ్రతిమహేంద్రుందనియు శబ్దవైఖరిచేం జమత్మారము (గ్రహించునది) నవంబుగా౯ = సరసమగుటను, ఎటఅింగి, మంత్రి పురోహిత దందడనాధ శాసనధరులు = మంత్రులును బురోహితులును సేనాపతులును ఆజ్ఞ బూని నిర్వర్తించువారును, ఆక్షణంబ = అప్పుడే, శుభసంభ్రమ సన్నహన అనులాపముల్‌ = శుభ కార్యముచేతనయిన అత్యాదరముతోం గూడుకొన్న ప్రయత్నమందలి మాటిమాటికిం జెప్పంబడు వాక్య ములు, మొనపంగజ = ప్రకటమగునట్లుగా, అమ్మహానగరమును, కయిసేయంగః = అలంకరించుకాఅకు, పంచిరి = పురజనులకందఅకు నాజ్ఞాపించిరి వివాహపుశుభ మిది, సంభ్రమము-సంబరము. మజియు నదియైనదా, ఇది సిద్ధమాయని

యాయితపాటును సన్నహనమును. ఇట్టి సంబరమువలనను, సన్నాహమునుబట్టియు పలుమాలు మాట లాడికానుచుండవలసియుండుటచే “అనులాపముల్‌ొ'. సీ, పన్నిరి మేరువుల్‌ | బహుసంఖ్యలకొలందిం, జంద్రసూర్యాకల్ప ।; శతముతోడ

నాటిరి హరిచం । దననగంబు లెన్నేని, యధికాయమానరం । భాళితోడ

సవరించి రింద్రర । త్నవితానములు పెక్కు వజకూటప్రభా । వలులతోడ

నిలిపిరి చిత్రరే । ఖలచాలు మితిమోణ, నతులహేమాక్ళృతి 1 ప్రతతితోడ తే. గట్టిరగణితపుందడరీ । కవ్రజంబు, తగునెడ ననంతకుముదసం । తతులతోడ

వాసవపురస్థితానేక । వస్తుమహిమం, జూచి వాసవపురివారు | చోద్యమంద. 61

అ. చంద్రసూర్య = చంద్రసూర్యులనెడు, ఆకల్ప శతముతోడజ = వందలకొలంది - అనంగా

లెక్కలేని - అలంకారములతోడను, బహుసంఖ్యలకొలంది౯ = అసంఖ్యములుగాను, మేరువులు = మేరుపర్వతములను, పన్నిరి = అమర్చిరని యర్థము. చంద్రసూర్య రూపములగు చిహ్నములను సారువు లను బన్నిరనిభావము. అధికాయమాన = అధికమగునట్లుగా ఆచరించుచున్న - అనంగా అసంఖ్యమైన, రంభాళి తోడణ = రంభలనెడి అప్సర స్రీ సమూహముతోడను, ఎన్నేని = అసంఖ్యములయిన, హరిచందననగంబులు = హరిచందనములనెడి దేవతావృక్షములను, నాటిరని యర్థము. అధికాయమాన = (కాయమానములనంగా పందిళ్లు) పందిళ్లను మించిన, రంభాళితోదకా = అరంటిచెట్లతోం గూడ, హరి చందన నగంబులజ = (హరిచందన మాఖ్యాతం గోశీర్నే సురపాదపే” విశ్వ.) పచ్చచందన వృక్షములును నాటిరని భావము. వజకూట (్రభావలులతోదజ = వజ్రాయుధ సమూహముయొక్క కాంతివరుసలతోడను, ఇంద్రరత్న వితానములు పెక్కు = ఇంద్రనీల సమూహములను తజచుగా, సవరించిరి = కుదురు కొలిపిరని యర్థము. వజమణి సమూహముల కాంతులతో నీలములగూర్చిన వితానములు - అనంగా మేలుకట్లు-తజచుగాం గట్టిరని భావము. (వజ్రోస్రీహీరకేపవౌ” అని అ.) అతులహేమాకృతి ప్రతతి తోదక = సాటిలేని హేమలు అనంబడు అప్పరఃస్త్రీ సమూహముతోడ, మితిమిజక, చిత్రరేఖలచాలు = చిత్రరేఖలనెదు అచ్చరలపంక్తిని, నిలిపిరని యర్థము. బంగరు ప్రతిమలను చిత్తరువువ్రాసిన పటములను నిలిపినారని భావము. అనంతకుముద సంతతులతోడణ = అమితములయిన కుముదములనెడి దిగ్గజ సమూహములతోడ, తగునెడు = తగినస్థ్టలమందు, అగణిత పుండరీక వజము = లెక్కలేని పుండరీక ములునెడి దిగజసమూహమును, కట్టిరి = బంధించిరని యర్థము. (కుముదములనంగా తెల్లగలువలు. పుండరీకములనంగా తెల్లతామరలు. ) తెల్లగలువలను, తెల్లతామరలను దోరణములగాం గట్టిరని భావము. ఎట్లినిన౯ - వాసవపురస్థితానేకవస్తు మహిమ£ = వసురాజును సంబంధించిన పట్టణమందున్న వస్తు వులయొక్క మహత్త్వమును, చూచి, వాసవపురివారు = స్వర్ణమందలివారు - అనంగా దేవతలు, చోద్య మందజ్‌ = ఆశ్చర్యపడునట్లుగా, పూర్వోక్తకార్యములను జేసిరని సంబంధము.

తంచవమా శ్వానము 547 అధిష్టానపురమును, అమరావతియు వాసవపురములే. అయినను అమరావతియందు మేరుగిరి చందనాదు లొక్కక్కటియో లేక యొకకాన్నియో. అధిష్టానమందో మేరుగిరిచందనాదులకు లెక్కయేలేదు. కావుననే దేవతలు చోద్యమంది రని యర్థము. భావార్ధములందుం జెప్పంబడిన పప్రకారమున అధిష్టాన పురమును శృంగారించిరని ఫలితార్ధము. వాసవా.... మహిమ - ఇందలి మేరువు మొదలయిన వస్తు వుల యనేకత్వమే దేవతల కాశ్చర్యహేతువని తెలియునది. అలం. అతిశయోక్ష్యనుప్రాణితమైన కావ్యలింగము. చ. పరిణతదివ్యగంధఫల । భారనమతృ్కదళీపరంపరా పరివృతకాయమానములం । బర్వు ఫలావళిం జూచి పైపయిం బరిగొని వచ్చు రాజశుక । పంక్తులచొప్పున నొప్పెనప్పుడ ప్పురవిపణిప్రఘాణముల | భూరిహరిన్మణితోరణావలుల్‌. 65 అ. అప్పురవిపణిప్రఘాణములః = ఆ పట్టణము నంగడులయొక్క బహిర్ట్వార గృహములందు, భూరిహరిన్మణితోరణావలుల్‌ = పెక్కులయిన మరకతమణి తోరణముల, పరిణక....వళిః - పరిణత = కాలపరిపక్వమయిన, దివ్యగంధ = మంచిపరిమళముగలిగిన, ఫల = పండ్లయొక్క భార = బరువు చేత, నమత్‌ = వంగుచున్న, కదళీపరంపరా = అరంటిచెట్ల చాల్పులచేత, పరివృత = ఆవరింపంబడిన, కాయమానములః = పందిళ్లయందు, పర్వు = వ్రేలుచున్న ఫలావళిక = పండ్లగెలలను, చూచి, పైప యి£౯ = మాందిమోంది, పరిగొని = మూంకలుగట్టి, వచ్చు, రాజశుక పంక్తులచొప్పునణ = రాచిలుకల వరుసలాయేమి యనునట్లు, అప్పుడు = ఆశ్ళంగారించిన సమయమందు, ఒప్పెక£ . అలం. ఉత్రేక్ష ఆ యధిష్టానపురమం దంగడులముందణి చోపాలయందుం బందిళ్లువేసి పండ్ల గెలలతో నున్న యరంటిచెట్లు నిలిపి, వానిమోంద మరకతమణితోరణములు గట్టంగా నవి ఆ యరంటిపందడ్లకొజుకై బారులుగట్టుకొని వచ్చినిలిచిన రాచిలుక చాలుపులో యన్నట్లుండెనని తాత్పర్యము. 'ప్రఘాణ ప్రఘణా శింద బహిర్ద్వారప్రకోష్టకే' అని యమరము. చ. పసిండికురుంజులజ మెలంగు | బంగరుబొమ్మలం జూచు దేవతా ప్రసవసుగంధుల౯ ధ్వజప । రంపరం బిల్చి వివాహవీటికా విసర మొసంగ నెత్తు వసు | వీరపురేందిర బాహులో యనః లసదహివల్లికావృతఫ । లక్రముకంబులు నాటి రెల్లెదన్‌. 66 అ. పసిందికురుంజులజ = బంగారు బురుజులమింద, మెలంగు = సంచరించుచున్న, బంగరు బొమ్మలః = బంగారపు కీలుబొమ్మలను, చూచు = వింతగాం జూచుచున్న దేవతాప్రసవసుగంధులః౯ = దేవతాప్త్రీలను, ధ్వజపరంపరజ = జెండాగుడ్డల యంచులచేత, పిల్చి, వివాహవీటికావిసరము = పెండ్లి తాంబూలములను, ఒసంగజ, ఎత్తు = మిందికెత్తిన, వసువీర పురేందిర = వసురాజు పురలక్ష్మియొక్క బాహులోయనక = చేతులో యన్నట్లుగా, లస...కంబులు-లసత్‌ = ప్రకాశించుచున్న అహివల్లికా (తాంబూలవవ్లీ తాంబూలీ నాగవల్య్యపి అ.) తములపాకు తీంగలచేత, ఆవృ్భత = ఆవరింపంబడిన, ఫల= ఫలసహితములయిన, క్రముకంబులు = పోంకచెట్లు, ఎల్లెదణ నాటిరి. కురుంజు లనంగా ఎత్తుగా వేసెడి చప్పరమువంటి మంచెలు. ఇందులకు- యొప్పులకుప్పలై మెజయుచుండెడు మేరువులుం గురుంజులుం

548 వను చరిభల్రము జప్పరముల్‌ వితానములు, సర్వము నాయితపెట్టి'" (విజయవిలాస. ౨. ఆ.) ఎత్తుగా వేయంబడునవి గావుననే బొమ్మలకై దేవతాస్రీలు రాక వారలువచ్చు తమకంటె నా బొమ్మలు మిక్కిలి చక్మనైయుండుట కబ్బురపడి. దేవలోకమున మలుంగున నుండిరేని వారిని బిలుచుట పొసంగదు. వారై పురికురుంజులవఅకు రాంగా నింకం బేరంటము. పిలువకుండుట తగదు పేరంటము పిలుచు ముత్తైదువ వరలక్ష్మి. అమెకు వసురాజు పెండ్లికి పెత్తనమేల యన 'వసువీరుని” పురలక్షిగాన. పిలుచుట యెట్లు? జెండాగుడ్డల యల్లలార్పులచేత దూరమున నుండువారిని జెండా యల్లలార్చి పిలు చుట వాడుకగదా! అట్లు పిలువంగా వచ్చువారికి చేతులుచాంచి పోంకలాకులు తాంబూలము పెట్టుట పెండ్రిమరియాద. పెండ్లికై నిలువున నాంటిన పోంకచెట్లు పురలక్ష్మి పైకి చాంచిన చేతులు దానిని బెనం చికొనియున్న తమలపాంకుతీంగలందలి యాంకులును, దానియందలి (ఫలములును) పోంకలును మరి యాదకైన వక్కలాకులు (తాంబూలము. ) బంగారుకురుంజులాకాశము నంటుచున్నవనియు, నందలి బొమ్మలు దేవతాస్త్రీలకంటె మిక్కిలి చక్కనివనియు, ధ్వజములు నాకాశమార్గమున మిక్కిలి పొడువులయిన వనియు, పెండ్లికై తములపాకుం దీంగలు పెనంచియున్న పోంకచె ట్లంతటను నిలిపిరనియుం దాత్చర్యము. అలం. ఉగ్రేక్షయు, వ్యతిరేకధ్వనియు. చ. హిమసలిలాభిషి క్తయును | హేమపటావృతయుం బటీరకుం కుమరసలిప్తయుం గుసుమ । గుంభితయుజణ నవధూపధూమసం (భ్రమపరిజ్బంభమాణశిఖి । బర్హశిరోజయు నై యెసంగె భూ రమణపురాధిదేవత హి । రణ్మయదర్పణదీష్యమానయె. 67 అ. ఇందుం బురాధిదేవత యనుటయందుంగల స్త్రీలింగపు స్వారస్యముచేత స్ఫురించునాయిక పరముగాను రెండవయర్ధము చెప్పంబడుచున్నది భూరమణపురాధిదేవత = వసురాజుయొక్క పట్టణాధి దేవత, హిమసలిల అఖిషి క్ష్రయుః = (పట్టణ) చల్లని జలములచేత అంతటను దడుపంబడి నదియును, (నాయిక) పన్నీటిచేత జలక మార్చంబడినదియును, హేమపట ఆవృతయుః౬ = (పట్టణ) బంగారు వస్త్ర ముచేత ఆవరింపంబడినదియు, (నాయిక) బంగారు పీతాంబరము గట్టుకొన్నదియు, పటీరకుంకుమర సలిప్తయు౯ = (ఉభయటత్ర) చందన కుంకుమ రసములచేత పూయంబడినదియు, కుసుమగుంభితయు॥ = (ఉభ) పువ్వుల చేతం గూర్చంబడినదియు, నవ...రోజయుః౬ - (పట్టణ) నవ = క్రాత్తదయిన, ధూప ధూమ = నల్లయగురు ధూపపుపొగచేత-ఆ పొాగయందు మబ్బనెడి భ్రాంతిచేతననుట. సంభ్రమ = సం బరముచేత, పరిజ్బంభమాణ = అంతటను విజీివియగుచున్న శిఖిబర్దశిరోజయు౯ = నెమిలియొక్క తలవెండ్రుకలవంటి పురులుగలది, (నాయిక) క్రాత్తగా ధూపపుంబొగ పట్టించు సంభ్రమముచేత విరి యంబోసికొన్న నెమిలిపురులవంటి తలవెండ్రుకలు గలదియును - ఐ, హిరణ్మయదర్పణదీప్యమానయై ౯౬ (పట్టణ) (గోడలయందుం గూర్పంబడిన) బంగారు మయములయిన యద్దములచేతం (బ్రకాశించుచు న్నదై, (నాయిక) చూచుకొనుటకై తెచ్చిన బంగారపు టద్దమునందుం బ్రతిబింబించిన నిజరూపముచేతం (బ్రకాశించినదై, ఎసంగెను = ఒప్పినదయ్యెను. వసురాజు పట్టణమును జల్లనినీటిచేతం దడిపి, సరిగగుడ్డల జెండాలెత్తి, చందనము కుంకుమ రసమునుబూసి, పూదండలంగట్టి, క్రొత్తనలయగురుధూపములు పొగవేసి, గోడలయందు నిగనిగని బంగారపుటద్దములు నిలిపిరి. ఆ నల్లని ధూపపుంబొగలను జూచి నెమిళ్లు మబ్బులని భ్రమించి సంబర ముతోం బురులువిప్పి యొప్పుచుండెనని తాత్పర్యము. ఒక నాయిక పన్నీటిజలకమాడి కురులతడి

పంచమా శ్వానము 549 యాజుటకై దానిని విప్పి యగరుధూపము పొగవేసికొని, బంగారు సరిగచీరంగట్టి, చందనమును గుంకు మము నలందుకొని, వూదండలు చెటీవి, యిట్లలంకరించుకొన్న తనరూపమును బంగారపుటద్దమునం జూచుకొనుట యిట యనుసంధింపంబడినది. అలం. శ్లేషము. ఉట. కాంచనపత్రికావళులం | గౌతుకసూచకవాచికంబు వా యించి సమస్తదేశవసు | ధేశుల కంచిన వారు మౌళి సం ధించి సువర్జపట్టభృతి ॥ నేండుగదా మన కంచుం దెచ్చి ర భ్యంచితపత్రయోగ్యనవ । హాటకపుష్పఫలోపహారముల్‌. 68 అ. కాంచనపత్రికావళులఃణ = బంగారపు టాకులయందు, కౌతుకసూచక వాచికంబు = పెండ్లి నిసూచించు (సందేశవా గ్వాచికం స్వాత్‌” అ.) సందేశవాక్యమును, వ్రాయించి, సమస్తదేశవసుధేశులకు౯ = సకలదేశముల రాజులకును, అంచినక = పంపంగా, వారు, మౌళిక సంధించి = తలయందుం జెరి వికొని (అని అలంకారపరముగా), శిరసావహించి (అని ఆజ్ఞాపరముగా), సువర్జపట్టభృతి = బంగారు పట్టెను దాల్చుట (అని ఆభరణపరముగా), భాగ్యసూచకమయిన అక్కరములతోంగూడిన పట్టెనుదాల్పుట- మంచి తలవ్రాలను దాల్చుట యనియు (పత్రికలు కాంచనమయములగుటచే ఐంగారు పట్టెలను తల యందు దాల్చినట్లనియును జెప్పుట తెలియునది. మొదటియర్ధమున రాజులు రాజచిహ్నముగా నాసటం గట్టికొను బంగారుపట్టెగాన నేందే రాజత్వము తమకు లభించినదని యర్థము. రెండవయర్ధము భాగ్య సూచకముగా బ్రహ్మ నుదుట వ్రాయు వ్రాలుగాన-నేండే భాగ్యవంతుల మయితిమని యర్థము తెలియునది) నేండుగదా మనకు, (లభించెనని అధ్యాహార్యము. ) అంచుజ , అభ్యంచిత...హారముల్‌ - అభ్యంచిత = ఒప్పుచున్న, పత్ర = బంగారు శుభలేఖకు, యోగ్య = తగినట్టి, నవ = క్రాత్తవియగు, వాటక = బంగా రము, పుష్పఫల = పువ్వులు పండ్లు అనెడి, ఉపహారముల్‌ = కానుకులు, తెచ్చిరి. “అభ్యంచిత....హారముల్‌ అనుచో 'పత్ర, పుష్పఫల అను శబ్దములచే-పత్రమునకు (ఆంకునకు) యోగ్యములయిన పుష్పములును ఫలములు (పువ్వులును బండులు) ననియు, ఆపత్రములు 'కాంచనమూ' లగుటచేత పుష్పఫలములును '“హాటకిము లనియు నర్ధసారస్యములు స్ఫురించెడిని. రాజు బంగారులేఖను బొందంగానే రాజు లప్పుదే రాజత్వమును బొందితిమనియు, భాగ్యవంతుల మయితిమనియు నుబ్బుటనుబట్టి రాజుల రాజత్వాది'ప్రతిపత్తి వసురాజాజ్ఞారూప'ప్రసాదమగుటచే నతని నిరతిశయసార్వభౌమత్వము ధ్వనించెడిని. సీ, వైణికవల్లకీ | శ్రేణి నిమ్ముల మంటె, గాయకగాంధర్వ | గమకరేఖ గాంధర్వగమకరే । ఖం బరాహతముచేసె, వాంశికవంశికా । వైభవంబు వాంశికవంశికా 1 వైభవం బెగనూందెం, దాళికాధరకర | తాళగరిమ కరతాళగరిమంబు । కంచుమించుగ నొత్తె నానద్ధచటులతూ । ర్యవ్రజంబు తే. చటులతూర్యవ్రజమునంట । జటిచెంబరిణ, యాగతదిగంతనృపతినా | గాశ్వరధప దాతికోలాహలంబు రో | దసి నఖండ, మగుచు నాదాత్మకబ్రహ్మ | మతిశయిల్ల. అ. గాయకగాంధర్వగమకరేఖ-గాయక = సంగీతపాఠకులయొక్క గాంధర్వ = సంగీత విషయమైన, గమక = (స్వన స్సృకంపో గమక స్ప చ పంచవిధః స్మృతః అన్నట్లు) స్వరకంపము

550 వను చరిత్రము యొక్క - అనంగా కంరనాదమందలి కదలికయొక్క, రేఖ = తీరు, వైణికవల్లకీశ్రేణిణ = వీణవాయించు వారి వీశలసమూహమును, ఇమ్ములజ = చక్కంగా, మింటె౯ = గోటమోటెననియర్ధము. వీణలను గోట మోటుట సహజముగనుక నిక్కడ మిటందగినవానిని మోటినదని యానురూప్యము. గమకరేఖ వీణెలను మాటుట యసంభావ్యముగాన మోటెననంగా చిమ్మివైచెను అనంగా అణంచెనని భావము. వాంశిక వంశికావెభవంబు-వాంశిక = పిల్లంగోవులు వాయించువారియొక్క వంశికా = పిల్లంగ్రోవుల (ధ్వని) పెంపుసొంపు, గాంధర్వగమకరేఖను, పరాహతముచేసెక - (ఆహతానాహత లక్షణము- 'అహతో౭.నాహతశ్చేతి ద్విధా నాదో నిగద్యతే, సోయం ప్రకాశతే ఖజణ్జ స్తస్మాత్టండో విధీయతే! తత్ర చానాహతం నాదం మునయ స్సముపాసణే, గరూపదిష్టమార్గేణ ముక్తిదం న తు రంజకమ్‌! అహతః కేవలం లోకరంజకో భవబంధకః (శ్రుత్యాదిద్వారత?ః' (సంగీతశాస్త్రము) కావున, పర = ఉత్కృష్టమయిన, ఆహతముచేసె౯ = ఖండసంజ్ఞచే కేవలలోకరంజకమయిన దానిని గాం జేసెనని యర్థము. ఇక్కడ ఆహతస్వరమైనదానిని ఆహతస్పరముంజేసెనని యానురూప్యము. గాయక గాంధర్వగమకమును పరాహతము చేసెననంగా మిక్కిలియుందూలంగొట్టెనని భావము. తాళికాధరకరతాళగరిమ = తాళగాండ్రచేతులయందలి కంచుతాళములపెంపు, వాంశిక వంశికా వైభవమును, ఎగనూందె౯ = ఊపిరిచేతం బూరించెనని యర్థము. పిల్లంగ్రోవుల నూందుట సహజముగాన, ఊందందగినవానిని ఊందినదని యానురూప్యము. ఎగనూందె ననంగా నిలిచి కనంబడకుండునట్లు చేసెనని భావము.

ఆనద్ధ...వజంబు - ఆనద్ధ = మృదంగాదులయొక్క చటుల = వడిగల, తూర్యవ్రజంబు = వాద్యధ్వనిసమూహము. కరతాళగరిమంబుజణ = అట్టి తాళగౌరవమును, కంచుమించుగణ ఊందె = కంచుమించునట్లుగా ఒత్తెనని యర్థము కాంస్యమయినదానిని కాంస్యము మించునట్లుగా నొత్తినదని యానురూప్యము. కంచిమించుగ నూందెననంగా ఆ తాళనాదమును జెదరంగొట్టెనని భావము.

పరిణ హలంబు - పరిణయ ఆగత = పెండ్లికి వచ్చిన, దిగంతన్ఫపతి = దిక్కుల తుదలందలి రాజులయొక్క నాగ, అశ్వ, రధ, పదాతులయొక్క కోలాహలంబు = కలకలధ్వని, రోదసిః = భూమ్యంత రిక్షములందు, నాదాత్మకబ్రహ్మము = శబ్దాత్మక బ్రహ్మము, అఖందమగుచు॥ = నిండినదై, అతిశయిల్లక = అధికమగునట్లుగా, చటులతూర్యవ్రజమును, అంట౯ చజచెజ = లెస్సగా వాయించెనని యర్థము. ఇట చజవవలసినదానిని చటిచినదని యానురూప్యము. చతురంగకోలాహలము మృదంగాదుల ధ్వనిని అడంగంగొట్టెనని భావము,

(బ్రహ్మమనంగా “బృహతి బృంహతి' యను వ్యుత్పత్తిచే సర్వత్ర పెరింంియుండునది. నాదము రోదసిని బెచ్చు పెరుంగుటచే బ్రహ్మముగా రూపణము. బ్రహ్మమువలె అఖందము ననియు ఇందు మొదటి నాలుగుచరణములందు వీణయు, గీతమును, వేణువును, తాళమును, మృదంగాదులు నని పంచవిధవాద్యములు చెప్పంబడెను. గీతమందు చతుర్విధబలము చెప్పంబడెను. భావార్థములనుబట్టి వెనుటివానికంటె ముందటివానికి అధిక్యము తెలియునది.

వీజెలరవళిని పాటగాంద్రగమనిక మించెను. దానిని పిల్లనగ్రోవిరవళి తూలించెను. ఆ రవళిని తాకళగాండ్ర కంచుతాళముల యులివు అదంచెను. దానిని మద్దెలమొదలగు వాద్యముల(మైోంత నడంగం (దొక్కెను. దానిని రాజుల చతురంగబలముల కలకలము దూలంగొట్టి భూమ్యంతరిక్షములం దఖందడమై (బ్రహ్మమువలె నిండెను. ఇందు సీసపాదములు ముక్షపద(గ్రస్తములు.

క. హరియనుమతి సప్తవ్రతి, హరిమధ్యలు దెచ్చి రరిది | హరివాణముల౬ హరితశతపర్వికాఫల, హరిచందనవీటికాశు | భా క్షతవితతిన్‌. 70

వంచమా శ్వానము 551 అ సప్తవ్రతిహరిమధ్యలు = సప్తర్నులభార్యలు, హరియనుమతి౯ = ఇంద్రునిపంపున, అరిదిహరి వాణముల౬£ = గొప్పపళ్లెరములచేత, హరిత....వితతిణ - హరిత = పసరువన్నెగల, శతపర్వికా = (దూర్వాతు శతపర్వికా*' అ.) గణికయును, ఫల = పంద్లును, హరిచందన = పచ్చచందనమును, వీటికా = పోంకలాకులును, శుభాక్షతవితతిణ = మంగళకరమగుయక్షింతలసమూహమును, తెచ్చిరి. హరిశబ్దమునకు, హరి ర్యమార్మాశ్వాగ్నీందువిస్ట్వింద్రాంశుశుకేషు నా వాయుభేకాహిసింహేషు కపొ చ కపిలే త్రిషు. నానార్ధ్థకరత్నమాల. చ. అకుటిలసౌమ్యమాన నిల | యస్ఫురణంబును నాతిమాత్రతా రకపరివర్తనంబు శుభ । రాగమిళత్పదపల్లవాంకము (దికయును బెంపుమోజ నజ । దృష్టులం బోలిన సింధుకన్యకా 'ప్రకటవివాహగీతికలు । పాడిరి పుణ్యపురింధ్రికామణుల్‌ జ్‌ అ. పుణ్యపురం(ధ్రికామణుల్‌ = సుమంగలులయిన పేరటాండ్ర మిన్నలు, అకుటిల...స్ఫురణం బును-అకుటిల = వంకరలేనిదియు, సౌమ్య = తిన్ననదియునగు, మాన = ప్రమాణముగల, ని = నిషాద స్వరముయొక్కయు, లయ = లయలయొక్కయు, స్ఫురణంబును = స్ఫూర్తియును, (అని గీతికా పరము.) (నిషాదస్వరమునకు - “శ్రుతిభ్య స్సు స్స్వరా ప్షద్డర్షభగాంధారమాధ్యమాః, పజ్బమా ధైవత శ్చాధ నిషాద ఇతి సప్త తే, తేషాం సంజ్ఞా స్పరిగమపధనీత్యపరా మతాళ లయనంగా '“తాళాంతరానువర్తీ యః కాలో౬సౌ లయనా ల్లయఃి.) అకుటిలమును సౌమ్యమును మాననిలయము నయిన స్ఫురణముగలది (అని దృష్టిపషరము), నాతిమాత్ర,.పరివర్తనంబు-(గీతి) నాతి మాత్ర = అతిశయముకాని, తారకపరివర్తనంబు = ఉచ్చెస్ప్వరసంచారమును, (దృష్టి నాతిమాత్ర = అతిశయముగాని, తారక = కనునల్లగ్రుడ్లయొక్క పరివర్తనంబు = తిరుచున్ను పదపల్లవ = పదపల్లవుల యొక్క ముద్రికయును = అంకితమును, (దృష్టి శుభ = మంగళకరమయిన, రాగ = ఎణుపుతో, మిళత్‌ = కూడుకొనుచున్ను పదపల్లవ = అడుగుంజిగురునందలి, అంకముద్రికయును = గుజుతయిన ముద్రయనుట - అనంగాం బాదన్యస్తమయిన దృష్టి యనుట. ఇట గీతపరముగాను 'అజదృష్టుల౯ అనుటచే దృష్టిపరముగాను అర్ధద్వయము. స్త్రీలు మొనవ్రలికై తలవంచుకొనుట స్వాభావికమయిన చేష్టావిశేషము. '“దులకించు మొనవ్రేలం దలవంచుకొన్న వన్నియమిణ వేల్పుంగన్నియ లుడిగిరి' అని యిందును జెప్పంబడియున్నది. పెంపుమోజక౯ = అంతకంతకు మిక్కుటముకాంగా, నిజదృష్టులక = తమచూపులను పోలిన, సింధుకన్యకా = సముద్రుని కూంతురయిన లక్ష్మిదేవియొక్క ప్రకట = ప్రసిద్ధ ములయిన, వివాహగీతికలు = పెండ్లిపాటలు, పాడిరి, అనంగా లక్ష్మీకల్యాణములు పాడి రనుట. సింధుకన్యకాశబ్దము సాభిప్రాయము. పృథ్వీవృత్తము. సుపర్వగణికామణి । స్ఫురణతో సుధారమ్యపా తపాలికలతో శుభా ॥ ర్ధమగు వేలుపున్మానితో నృపాలగ్భృహసీమం జెం । దె హరిరాణి రామాసుధా సుపాత్రతరుమాత్రవ త్పురపదర్చ మల్చంబుగాన్‌. 72 అ. సుపర్వగణికామణిస్ఫురణతోక = దేవతావేశ్యారత్నములయొక్క అనంగా - అచ్చర మిన్నలయొక్క - స్ఫూర్తితోడనని యర్థము. సుపర్వ = మంచికణుపులుగల, గణికా = అడవిమొల్ల

552 వగు చరిభ్రము తీంగలయొక్కయు, మణి = రత్నముయొక్కయు, ఇవి శోభార్ధము తేంబడునవి స్ఫురణతో నని భావము. సుధారమ్యపాత్రపాలికలతోక£ = అమృతముచే రమణీయములయిన కలశసమూహముతోడనని యర్థము. సుధయనంగా సున్నమునుగనుక సున్నముపూసిన జాజాలమూంకుళ్లతో, లేక కుండల వరుసతో నని భావము. సుధాకుంభములకు బహుత్వము లేనందున 'స్ఫురణతా సుధారమ్య' అని పారాంతర మున్నది. అప్పుడు గణికలును సుధాపాత్రికలును నని బహుత్వముగాన యిదియె సమంజసము. శుభార్ధమగు వేలుపుక (మ్రానితోజ = శుభనిమిత్తకమయిన పారిజాతవృక్షముతో నని యర్థము. కులదేవతయగు వృక్ష విశేషముతో నని భావము. హరిరాణి = లక్ష్మీదేవి యని యర్థము హరిరాణి యని భావము-అనంగా నళివేణియనుట. రామాసుధా...దర్చము-రామా = అప్ప్సరస్తీలును, సుధాసుపాత్ర = అమృతకుంభము లును, తరు = పారిజాతవృక్షము అని, మాత్ర = ఇవిమాత్రముగల, సురపదర్పము = ఇంద్రుని గర్వము, అల్పంబుగాజ = కొంచెమగునట్లుగా, నృపాలగృహసీమః చెందెను = వసురాజు గృహమునందుం బవేశించెను. వసురాజుగ్భృహమునకు, నింద్రునిగృహమునకును సుపర్వగణికామణులు, సుధాపాత్రపాలిక, శుభమగు వేలుపుమానును సమానములు. వసురాజుగృహమునకు ఎక్కు డేమనిన హరిరాణిరాకడ. ఇది యింధ్రునిగృహమునందు లేదుగాన యతనిగర్వమడంగెను. పాలసముద్రము చిలికినప్పుడు సుపర్వ గణికాదులన్నియు నిం(ద్రునింజేరెనుగాని లక్ష్మిమాత్ర మింద్రుని వరింపక శ్రీ మహావిష్ణువును వరించుట ప్రకటము. ఇది పృధ్వీవృత్తము. ఇందులకు గణములు జసజసయవలు తొమ్మిదివయక్షరము యతి. టిం ముజ్జగమేలువేల్పు తల । మోసలనుందడి వివాహయత్నము౯ సజ్జ మొనర్చ నాతనిప్ర । సాద మెటింగి సురాంగనాజనం బజ్జగతీమహేంద్రు శిర । సంట నలుంగిడ బుజ్జవంబునజ మజ్జ్ఞనమార్చం గల్పకుసు । మంబులు గూర్చ్పం గడంగి రయ్యెడన్‌. 73 అ. మజ్జమేలువేల్చు = మూండులోకము లేలుచున్న దేవుందు - అనంగా నింద్రుండు. తలమో సల = తలవాకిట, ఉండి = నిల్చి, వివాహయత్నము౬ = పెండ్ల్షిప్రయత్నమునంతయు, సజ్జ్ఞమొనర్ప౯ = ఆయత్తపజచుచుండంగా, ఆతనిప్రసాదము = ఆ యింద్రుని యనుగ్రహమును, ఎటింగి = గుటుతె తింగి, సురాంగనాజనంబు = దేవతాస్రీసమూహము, అజ్జగతీమహేంద్రు౯ = భూమహేంద్రుండయిన యా వసురాజుయొక్క శిరసంటణ = తలయంటుటకును, నలుంగిద౯ = నలుంగుపెట్టుటకును, బుజ్జ వంబున౯ = లాలనముచేత, మజ్జ్ఞనమార్చక = స్నానముచేయించుటకును, కల్పకుసుమంబులు గూర్చః౯ = కల్పవృక్షపుం బువ్వులలంకరించుటకును, అయ్యెడణ = ఆ సమయమందు, కడంగిరి = పూనిరి. మహేం(ద్రుని సురాంగనలు వసురాజునకు సేవచేయుట యతండు జగతీమహేంద్రుండుగాన. అతని సురాంగనలు సేవసేయునంతపాటి వసురాజున కెట్లు? వారి యేలికయైన యింద్రుందే రాజు పెండ్లిపెత్తనగాండ్రలో నాకానాకండుగాక తలమోసలనుండి పెండ్లిజరుపు పెద్ద పెత్తనగాందైయున్నాందు. మటథి యీ యింద్రుందడో “ముజ్జగములేలువేల్పు” గాన యట్టివాండు తలమోసలనుండి పెండ్లి జరుపు నంతటి ప్రసాదముగన్నవాండు కేవలుందుగాండు. అవి యట్లుండ రాజు తనంతటనే, జగతీమహేంద్రు డు. దేవలోకమున కా యింద్రుందువలె భూలోకమునకు దా నింద్రుండు. ష్స్‌ ఈ రాజుం గరమొప్పం । జేరి సేవలుసేయం, దటి తారసిలెంగదే ।; తార యనుచు రాజమాథత్రుండె ధరేం ॥ ద్రస్వామి యితనిమై, నంటుమైనంటు మే ; నకయటంచు

సంచమా శ్వానము 553 నీ సర్వమంగళా । వాసుని శిర సంట, శశిరేఖ నీవపో ।; జాణ వనుచుం గమనీయగతిందిలో । త్తమ నేర్చుంగాక నూ, నియ యంట నెవ్వారు | నేర్తురనుచు తే. బరమవసుసంవహనలీలం 1 బరిఢవిల్ల, రత్నమంజరి నీవ నే । రృరి వటంచు నతిచటులచాటుచతురోక్తు । లాడుకొనుచుం, గదిసి తత్భాలమునశుభా ! క్షతములునుప.

అ ఇందు నప్పరసలు దమలోందాము చతురోక్తు లాడుకొనుచు వసురాజునకు సేవసేయుట వర్చించుచున్నాండు. తార = (ఒక యప్సరసయు, నక్షత్రమును) తారయనుదానా, ఈ రాజు౯ = ఈ వసురాజును, కరమొప్పః చేరి = మిక్కిలియొప్పునట్లుగా కదిసి, సేవలుసేయజ = పరిచర్యలు చేయుటకు, తటి = సమయము, తరాసిలెక కదే = తటస్థించెనుగదా - అనుచు ననియర్ధము. తార = నక్షత్రమా, ఈ రాజు = ఈ చంద్రుని, కరము = కిరణమును, (కిరణముచేతనని తృతీయచెప్పి యన్వయింపవలెను. అయిన నిట్టి ప్రయోగము పూర్వకవిమతవిరుద్ధము. లేక, కరము = కిరణము, ఒప్పుచుండంగా, కిరణ ములచేతం (బ్రకాశించుచుండంగా ననియెనని యర్థము చేయవచ్చును ) సేవలు సేయందటితారసిలెం గదేయని యర్థాంతరము.

మేనక = (ఒక యప్పరసయు, హిమవంతునిభార్య మేనకాదేవియు.) మేనకయను అప్సరసా, ధరేంద్రస్వామి = భూపతి(శ్రేష్టుండయినవసురాజు, రాజమాత్రుండె = సామాన్యపురాజులవంటివాందా- అనంగా రాజాధిరాజుగదా యనుట. ఇతనిమైః = ఈతని దేహమును, నంటుమైః౯ = మక్కువతో డ అంటుము = చమురంటుము, (ఇటం బ్రార్ధనార్ధక మువర్జకమున కవసానమునంజేసి పాక్షికలోపముచే లోపము.) అటంచు-నని యర్థము. మేనక = ఓ మేనకాదేవీ, ధరేంద్రస్వామి = (ఆహార్యధరపర్వతాః అ.) పర్వత(శ్రేష్టుండయిన హిమవంతుండు, ఇతనిమైణ = ఇతనిమేనిని, నంటుమై౯ = (ప్రేమతోడ, అం టుము = హత్తికొనుము, అని యర్ధాంతరము.

శశిరేఖ = (ఒకయప్పరసయు, చద్రరేఖయు. ) శశిరఖయనుదానా, (ఘృతాచీతిలోత్తమా... హేమా రంభా శశిరేఖ, లుదారగుణాధ్యలు మదీయలగు ప్రాణసఖులొ మనుచరిత్రము) ఈ సర్వమంగళ+ఆవా సుని శిరసంట౯ = సకలమంగళములకు మనికిపట్టయిన యీ వసురాజు తలయంటుటకు, నీవపోజా ఇవు = నీవేచుమా నేర్పుకత్తెవు, అనుచునని యర్థము. చంద్రరేఖా, ఈ సర్వమంగళా+వాసుని శిరసు అంటః౯ = సర్వమంగళకువాసమైన-అనంగా పార్వతిని వామాంగమందు దాల్చిన - శివునియొక్క శిరస్సును అంటియుండుటకు, నీవే తగినదానవని యర్థాంతరము

కమనీయగతి౯ = ఒప్పిదమయినరీతిని, నూనియఅంటజ = నూనెనంటుటకు, తిలోత్తమ = తిలోత్తమఅను నప్పరస, నేర్చుంగాక, ఎవ్వారు = మజెవ్వరు, నేర్తురు, అనుచు ననియర్ధము. తిలోత్తమ యనంగా మేలయిన నువ్వులుగనుక-నూనె నంటుటకు మేలయిన నువ్వులుగలదే నేర్చుంగాక మటి యెవ్వరు నేర్తురని యర్థాంతరము,

రత్నమంజిరి = (అప్పరసయు, మణిగుచ్చమును. ) రత్నమంజరి యనుదానా, పరమవసుసంవ హనలీలః -పరమ = అంగీకారమౌనట్లుగా, వసు సంవహనలీలజ్‌ = వసురాజు ఒడలుపిసుకు పనిచేత, పరిఢవిల్లణ = విలసిల్లుటకు, నీవ, నేర్చరవి అటంచుః = నీవే నేర్చుగలదానవు అని పలుకుచు, నని యర్ధము. ఓ మణిగుచ్చమా, పరమ = ఉత్కృష్టమయిన, వసు = బంగారుయొక్క సంవహనలీలజ = వహించుటచేత, విలసిల్లుటకు నీవే తగినదానవని యర్ధ్థాంతరము. బంగారమునం బొదుంగంబడి యుండుటకు మణులకే యర్టముగదా. అతిచటుల = మిక్కిలి చదురులయిన, చాటు = ఆదరపూర్వకము

దడ శయు చరిబ్రము లయిన, చతురోక్తులు = చాతుర్యపుమాటలు, ఆడుకొనుచును. కదిసి, తత్భాలమున౯ = ఆవసురాజు నొసటియందు, శుభాక్షతము లునుప£ = మంగళప్రయుక్తములయిన యక్షింతల నుంపంగాను, మాంది కన్వయము. ఇందు అప్పర:స్త్రీ నామములయిన తారాదిపదములు నక్షత్రాద్యర్ద్జాంతరవాచకములును గనుక నర్ధద్వయమునకును నభఖేదాధ్యవనాయముచేసి యనురూపవ్యాపారము చేయవలయునట్లు చెప్పినాండు గాన అతిశయోక్త్యను'ప్రాణితమయిన సమాలంకారమని తెలియునది చ, తజు లరనిక్కం బూంత నెజ | తావియ చిక్క నపాంగమాలికల్‌

మెజుంగులు (గ్రక్క నూరుపుల । మేలిమిం దేంటులు సొక్క హారముల్‌

కుణుచలు ద్రాక్క ముంగురులు | క్రొాంజెమటం బదనెక్క వేలుపుం

దెజవ యొకర్తు చేదిజగ ! తీపతికిః శిరసంటె వేడుకన్‌. శ్‌

అ. వేలుపుం దెజవ ఒకర్తు = ఒక దేవతాస్త్రీ - అప్సరస, తలులు = వళులు - కడుపుమాంది మడతలు, అరనిక్క౯ = సగముపయికినిక్కంగా, పూంతనెజచిక్క౯ = మైపూంతనిండువాసన మాత్రమే మేనియందు మిగిలవియుండంగా - అనంగా గందపుపూంత యంతయు రాలిపోంగానని భావము, అపాం గమాలికల్‌ = క్రేంగంటిచూపులు, మెలుంగులు[గ్రక్క్మణ = కాంతులు వెదచల్లంగా, ఊరుపులమేలిమి౯ = నిశ్వాసముల వాసనాసౌష్టవముచేత, తేంటులుచొక్కజ, హారములు, కుజుచలు త్రొక్క౯ణ = (కుజలుచలనంగా నాకవిధమయిన నాట్యవిశేషము) తుంపెసలాడంగా, ముంగురులు, క్రాంజెమట౯ = క్రాత్తచెమటచేత, పదనెక్క£క = తడియంగా, చేదిజగతీపతికిక = వసురాజునకు, వేడుక, శిరసంటెక = తలయంటెను. సీ భ్రమరకంబులచిక్కు । వాపవే యన నింక, భ్రమరకంబుల చిక్కు! వాయుననుచు

బృధు లకుచంబు లు । బృింపకే యనం బృధు, లకుచప్రకాశకా । లం బటంచుం గరగెంబో వరతిల | కం బన సుస్నేహ, కలనం గరంగు వర । తిలక మనుచుం గడుమొరయింపకే । కటకంబులన మైోయుం, గటకముల్‌శుభయత్న | గరిమననుచుం తే. జెలిపలుకు గేరడించుచుం । జికిలిగోళ్ల సొగసుసోంకులం గళలునిం | చుచు మెటుంగు ముంగురులు గూడదువ్వుచు | ముదికిందార్చి, మజ్జనపువేళ తడవేల । మహిపయనుడు.

అ. ఇట తలయంటుచున్న పడంతికిని మఖియొక పడంతికిని గలుగు చతురోక్తిప్రత్యుక్తికను గవి చెప్పుచున్నాందు. భ్రమరకంబులచిక్కు వాపవేయన౬౯ = (భమరకములనంగా ముంగురులును, తుమ్మె దలును.) ముంగురులచిక్కు విడందీయవే యని యొక చెలికత్తె చెప్పంగా, (తఈలయంటుచున్న చెలి) ఇంక భ్రమరకంబుల చిక్కువాయు ననుచుజ = ఇంకమింద ముంగురులచిక్కు వీండిపోవునని యర్థము. తుమ్మెదలవలని కస్తి యింకమింద తీసిపోవునని అర్జాంతరము.

పృధు+లకుచంబులు ఉబ్బింపకే అన = గొప్పలయిన నిమ్మపంద్లు (లకుచో లికుచో డహుః అ.) ఉబ్బింపకే = పట్టియెత్తకే, యనంగా, పృథుల+కుచప్రకాశకాలంబు = గొప్పలయిన కుచములను బ్రకాశింపంజేయు కాలమే యిది యని పలుకుచునని అర్జాంతరము. అభ్యంజనకాలమునం దలకు నిమ్మపండ్లరసము పెట్టుట గలదు.

కరంగె౯ పో వరతిలకంబు అనక -వరతిలకంబు = (వర మనంగా వరంకాళ్ళీరజంమతమ్‌” అ.) కుంకుమబొట్టు, కరంగెంబో = కరంగి పోయినదిచుమో. అనంగా, సుస్నేహకలన£ = (స్నేహమనంగా

వపంచమా శ్వానము 555 చమురును, నెయ్యమును,) మంచి చమురుతగులుటచేత, వరతిలకము = మేలయిన కుంకుముబొట్టు, కరంగును అనుచు నని యర్థము. నెయ్యముచేత, వరతిలకము = పెండ్లికొడుకుమిన్న - (ఇట తిలక శబ్దము (శ్రేషాచకము) కరంగుచున్నాండని యర్ధాంతరము.

కడుణ మొరయింపకే కటకంబులు అన౯ = (కటకములనంగా గాజులును, కాలివలయములును) గాజులు మిక్కిలి చప్పుడుగానీయకె యనంగా, మోయు కటకముల్‌ శుభయత్నగరిమజ అనుచు - శుభయత్నగరిమ౯ = శుభకార్యమయిన పెండ్లిపనుల బాహుళ్ళముచేత, కటకములు = గాజులు మోయు చున్నవని యర్థము. “శుభక్రమాకలనచే' నిత్యాదులందుంబోలె నిందును శుభశబ్దము వివాహపరము. శుభయత్నగరిమజ = సంభోగక్రియయొక్క పెల్లిదముచే-గాధమయిన రతిక్రీడచేతననుట. కటకముల్‌ = కాలివలయములు మైోయునని యర్ధ్థాంతరము.

చెలిపలుకు = ఇట్లు చెలికత్తె మొదటంజెప్పుమాటలను, కేరడించుచుజ = కోడిగముగావించుచు- పరిహాసమునందుం బర్యవసింపంజేయుచు ననుట. చికిలిగోళ్ల సొగసుసోంకులక = వాండిగల గోళ్ల యొక్క యొయ్యారపు చెనంకులచేత, కళలునించుచు౯ = కాంతులను నిండించుచునని యర్థము. మన్మధకళలూరంజేయుచునని యర్ధాంతరము. మెలుంగుముంగురులుగూడందువ్వుచుజ = నిగనిగలాడు ముంగురులుసయితము నిడుదతలవెండ్రుకలతోదం గలియునట్లుగా దువ్వుచు, (ముంగురులు దువ్వు టయు కామోద్దీపకమగు వ్యాపారము. ) ముడికిజ దార్చి = ముడివైచి, మహిప = రాజా, మజ్జనపువేళ = స్నానసమయము,తడవేల, అనుడు . మింది కన్వయము.

ఇందొక చెలికత్తె తలయంటు చెలికత్తెతో తలయంటునప్పటి చేష్టితములను అనంగా ముంగు రులచిక్కు సడలించుట, నిమ్మపండ్లరసమును చిలుకుట, కుంకుముబొట్టు కరంగుట, చేతికడియములు గల్తుగల్లని మగుట యను వీనినిగుజించి ముచ్చటింపంగా ఆ చెలి వానినెల్ల పతిసంభోగాభిముఖ్య 'ప్రయుక్తములయిన ముద్దులుగా నన్వయించి కోడిగముసేయుట తెలియునది. పురుషుం డభిముఖుండు కాంగానే మన్మథబాధాపరికరములోని (భమరకముల) తుమ్మెదల కారియవాయుట, తనగబ్చిబలితంపు గుబ్బలు కామేంగితముగాం బచరించుట, అందులకు నెయ్య ముప్పొంగ కాంతుండు కరంగుట, పిదప సంభోగము, అందుం గోటిగొనను నొక్కుటచేం గళలూరంజేయుట, ముంగురులు దువ్వట యని కాంతా భిముఖ్యము మొదలు సంభోగక్రీడాపర్యంతమయిన వ్యాపారములుగా నన్వయించుట తెలియునది. తే. సింహగతిమిలువసురాజు । చెంతనొక్క తోయధరవేణి పాదముల్‌ । దుడిచిమెట్లు

వెట్టనొకకన్యహస్త మ । ర్చింపవచ్చె, సలిలభవనంబునకుం బ్రజో ! తృవము మెజయ.

అ. ఇట వసురాజనుశబ్దము మజ్జనశాలకరుగు రాజునకును జలరాశిని బ్రవేశించు సూర్యునకును బరముగా నర్ధద్వయముగలుగం జెప్పినాండు. సింహగతిమిలు వసురాజుచెంతణ = సింహపునడకచే- లేక పరాక్రమవిధముచేత - అతిశయించుచున్న వసురాజుచెంతనని యర్థము. సింహరాశి నతిక్రమిం చుచున్న సూర్యునిచెంతనని యర్ధాంతరము. ఒక్క తోయధరవేణి = (వసు) మబ్బువంటి జడగల యొక ప్రీ, (సూర్య) జడవంటి మేఘము, పాదముల్‌ తుడిచి మెట్లుపెట్టక = (వసు) అడుగులు తుడిచి పాదు కలుపెట్టంగా, (సూర్య) పాదములనంగా, కిరణములును గనుక - కిరణములు ప్రనరింప కుండునట్లు నిలిపి నిలుకడవణువంగానే, ఒకకన్య హస్తము అర్చింపజ = (వను) ఒకస్రీ కైదండ యొసంగంగా, (సూర్య) కన్యారాశి హస్తనక్షత్రమందుం బ్రవేశముసేయింపంగా, (హస్తచిత్తార్ణం

556 వను చరిత్రము కన్యా యనుట తెలియునది) ప్రజోత్సవము మెజయః = ప్రజలకు వేడుక (ప్రకాశించునట్లుగా, ఉభ యథత్ర సమము. సలిలభవనంబునకు౯ = (వసు) జలకమింటికి, (సూర్య) జలరాశికి-లేక జలోతృ్పత్తికి (భవనమనంగా గృహమును, ఉత్పత్తియు ) వచ్చెను సింహగతి మోజవచ్చు వసురాజునొద్ద నాక యచ్చర యాతని యడదుగులు దుడిచి పాదుకలు పెట్టంగానే మజియొక యప్సరస కైదండయియ్యంగా జలకమింటికిం బ్రజ లుల్లసిల్లంగా వచ్చెనని యర్థము. సూర్యుండు సింహరాశిని గడవంగా నతనిపొంత నొక నల్లనిమబ్బు క్రమ్మి కిరణప్రసారము గాకుండంజేసి నిలుకడసేయంగానే, కన్యారాశి హస్తానక్షత్రమును జొప్పించెను. అంతం బ్రజలకెల్ల సంతోషము కలుగు నట్లు జలోత్పత్తికి అనంగా వర్షమునకుం ట్రేరకుండుగాం బూనెనని యర్థాంతరము. చ. పతి యఖభిషేకవేళం గర | భావితకుంభకురంగభృన్మణి ప్రతిమలు నిర్దరీసుముఖ । భావముం గన్గాని సీరువంచి య య్యతివలు సిగ్గునం గనలి । యాస్యము వంచిన నూరకుందె న ప్రతిమరసజ్ఞ రత్చపరి | పొకము లిట్టివకావె ధారుణిన్‌. 78 అ. కర....ములు - కర = చేతులందు, భావిత = ఉన్న, కుంభ = కుండలుగల, కురంగభృన్మణి ప్రతిమలు = చంద్రకాంతరత్నపుం బ్రతిమలు-అనంగా చేతులందు చంద్రకాంతపు గలశములుగల చంద్రకాంతపు ప్రతిమలనుట. పతియభిషేకవేళ౯, నిర్ణరీసుముఖభావము =అప్పరసలయొక్క సుము ఖత్వమును, కన్గాని = చూచి, నీరువంచి = కలశములవలన నీరు గ్రుమ్మరించి యని యర్థము. అప్సర సల ముఖములుచూచి చంద్రభ్రాంతిచే ప్రవించినవని భావము. ఇట (ప్రతిమలచేతులందలి కలశములు కొంచెము క్రిందుగానుండునని తెలియునది. అయ్యతివలు = ఆయప్సరఃస్త్రీలు, సిగ్గునజ కనలి = తాము 'ప్రయత్నపడి చేయవలసినపనిని ప్రతిమ లప్రయత్నముగా చేసినందులకు సిగ్గుపడి కోపగించి, ఆస్యము వంచినజ = మొగమువంచుకానంగా-అనంగా విముఖులుకాంగానే, ఊరకుందె౯ = నీరు (క్రుమ్మరింపక నుందడెనని యర్థము. చంద్రభ్రాంతిజనకములయిన ముఖములను వంచుకొనుటచేత స్రవింపక పోయె నని భావము. (స్రీముఖములను జూచియు చంద్రకాంతము లచేతనములయ్యు (స్రవించుట యిండే పెక్కుపట్టులం దెలియునది) ధారుణిక = భూమియందు, అ్ర...పాకములు-అప్రతిమ = సాటిలేని, రసజ్ఞరత్న = రసికథ్రేష్టలయొక్క పరిపాకములు = స్వభావములు, ఇట్టివకావే = ఈలాటివే కావాయని యధ్ధము. రసజ్ఞరత్నము లనంగా చంద్రకాంతములు. చంద్రకాంతములు అప్ప్రతిములు - అప్పు ప్రచు రములయిన ప్రతిమలు - అనంగా జలము ప్రచురములయిన ప్రతిమలు వేనిచేతనో యవి యప్పతి మములు - అవియ రసజ్ఞరత్నములు. వానియొక్క పరిపాకము లీలాటివే కావాయని అర్జాంతరము. చంద్రకాంతపు ప్రతిమలు, అప్సరసల సుముఖభావమును జూచి నీరు వంచినవి; విముఖభావ మునుజూచి యూరకుండినవి. ఇట్టి స్వభావపరిపాకములు రసికులకు రావు. అప్రతిమ రసికరత్నములకే కలుగునవి. సిగ్గుచేత మొగమువంతురు. కనలుచేత మొగము త్రిప్పికొందురు. రెంటను సుముఖ భావము గలుగదు. శ్లేషోత్ధాపితమగు అర్భాంతరన్యాసము. మ. ఘనచాంపేయక వాసనావివశభ్భం । గశ్చేణిం జేపట్టి చ లనిపూందేనియ చల్లి తేర్చుమధువే । కాలక్ష్మియో నాంగ సో

వంచమా శ్వానము 557 గ నెలుల్‌ సంపెంగనూనె నిగ్గుసడలం । గాం బై పయి౭ దువ్వి నే ర్పున గంధామలకంబు వెట్టె నొాకయం | భోజాక్షి భూజానికిన్‌. ణం అ. ఒక అంభోజాక్షి = ఒక యప్సరస, ఘన... శ్రేణి - ఘన = గొప్పదియగు, చాంపేయక = సంపెంగయొక్క వాసనా = పరిమళముచేత, వివశ = మూర్భనొందిన, భృంగడశ్రేణిక = తుమ్మెద చాలును, చేపట్టి = చేతంబట్టుకొని, చల్లనిపూందేనియను, చల్లి, తేర్చు = సేదదేర్చునట్టి, మధువేళాలక్ష్మి యోనాంగణ = వసంతలక్షియో యన్నట్లుగా, సోంగ నెజుల్‌ = నిడుదలయిన తలవెండ్రుకలు, సంపెంగ నూనె నిగ్గుసడలంగాకా = సంపంగినూనె జిద్దు వదలునట్లుగా, పైపయిజ = మిందమోంద, దువ్వి, నేర్పునజ = మెలంకువచేత, భూజానికి = రాజునకు, గంధామలకంబు = వాసనతోంగూడిన యుసిరిక పిండి యటకలిని, పెట్టెను - అనంగా జిద్దుచక్కంగా తీసిపోవునట్లు పులుముటకై గంధపుటటకలిని బెట్టె ననుట. వెండ్రుకలు సోగలనుట భృంగములన్రేణితో ంబోలుటకు. సంపెంగనూనెచే నెబులు తలకునంటి (బ్రాలుట సంపెంగ వాసనకుం దుమ్మెదలు సోలుటవలె. నెలులను జేతంబట్టికొనిదువ్వుటతుమ్మెదలను జేపట్టి తేర్చుటవలె. గంధపుటటకలిపెట్టుట చల్లని పూందేనియ చల్గుటవలె. దువ్వుట సంపెంగనూనె జిడ్డు సడలుటకు. మిక్కిలి జిద్దుండిన మిక్కుటముగా పులుమవలసి వచ్చును గదా. పయిదువ్వుట నొప్పి లేకుండుటకు. కావుననే 'నేర్పునజు అన్నాండు. మధువేళాలక్ష్మియేల? వసంతంపు పెంపేకదా తుమ్మెద లకు సొంపు. అలం. ఉత్రేక్ష చ. కరముల నుజ్వలాభినవ । గైరిక కుంభము లంటంగూర్చి వు ష్కరములు కంకణ'ప్రకర । సంభ్రమ మొప్పంగ వంచి రాజకుం జరునకుం గుంభినీభరణ । సమ్మదశాలికిం బద్మినీపరం పర పరమానురాగమున । మజ్జన మార్చెం బయోగృహంబునన్‌, 80 అ. ఇందు రాజకుంజర శబ్దముచే రాజాపరముగాను కుంజరపరముగాను అర్ధద్వయము తెలియు నది. పద్మినీపరంపర = పద్మినీజాతిస్త్రీ పరంపరయని యర్థము. (పద్మములనంగా 'పద్మకం బిందుజాల కమ్‌” అ. ఎజ్జనిపొడలు-అవిగలది పద్మి. దానియాండుది పద్మిని-అనంగా) ఆందేనుంగుల పరంపరయని యర్ధ్థాంతరము. కరముల = (రాజ) చేతులందు, (గజ) తొండములందు, ఉజ్జుల అభినవగైరిక కుంభ ములు = (రాజ) ప్రకాశించుచున్న క్రొత్తవైన బంగారుకలశములను, అంటంగూర్చి = గట్టిగా సంధించి

• పట్టుకొని యనుట. (గజ) ప్రకాశించుచున్న క్రొత్త, గైరిక = (గైరికం కనకే ధాతౌ” విశ్వము.) జాజు రేఖలుగల, కుంభస్థలములను, అంట౬ కూర్చి = తాంకునట్లుగాంజేర్చి - ఏనుంగులు తొండములతో కుంభములను స్పృశించుకొనుటకు (పప్రకటము. పుష్మ..వంచి - (రాజ) పుష్మరములు = జలములు, కంకణప్రకర సంభ్రమము ఒప్పంగ౯ = చేతికడియముల సమూహముల రుణరుణ ధ్వను లొప్పంగా, వంచి = కుమ్మరించి, (గజ) పుష్క్మరములు = తొండము చివరలు, కంకణప్రకర = జలబ్నిందు సమూహములయొక్క సంభ్రమము = తిరుగుట-చిందుట, ఒప్పంగా౯ క్రిందికివంచి,పరమా నురాగమునః = మిక్కిలయైన (ప్రేమచేత, పయోగృ్భహంబునః = జలకమింటియందు-నీటిపట్టునందనియు
• అనంగా కొలంకునందనుట, కుంభినీభరణసమ్మదశాలికిణ = భూభరణమందు సంతోషము చేత ఒప్పుచున్నవాడంగు - (గజ) కుంభిని యనంగా ఆండుగజముగనుక ఆండేనుంగుల భరించు

558 వను చరిత్రము టచేనొప్పువాండయిన, రాజకుంజరునకు౯ = రాజ(థ్రేష్టునకు లా పురుషగజడడ్రేష్టమునకు, మజ్జనమార్చెజ = జలకమాడించెను.

పద్మినీజాతులయిన యుత్తమస్త్రీలు క్రొత్త బంగారు కలశములను జేతంబట్టికొని కంకణములు రుణరుణయని మైోంగవంచి జలకమింటియందు రాజోత్తమునకుం (బ్రేమమిట జలకమార్చిరని యర్థము. ఆండుగజములు క్రొత్తజాజురేఖలుగల కుంభస్థలములందు తొండములనెత్తి కూర్చి యక్కడి నుండి (క్రిందికీవంచి తొండముల చివరలనుండి జలబిందువులు పడుచుండంగా కాలంకునందు మగయేనుంగు మిన్నకు జలకమార్చినని అర్జాంతరము.

చ. పడంతి యొకర్తు చెందిరిక ! పావడం వైతడి యొత్తివైవ సు

గ్గడితపుజీబునేత్ర మొక । కామిని గట్ట నాసంగ సంజకెం

'పెడలిచి నిండువెన్నెల వ । హించి పయోనిధిమందడలయంిబు వె

ల్వడు నుడురాజు నానల క । ళానిధి యంబుగృహంబు వెల్వదన్‌. 81

అ. పడంతి ఒకర్తు = ఒక యప్ప్సరఃస్త్రీ, చెందిరికపావడ౯ = చందురకావిపావడచేత, పైతడియెత్రి వైవక, సుగ్గడితపు జీబునేత్రము = దట్టపు నేంతగల కట్టుపుట్టము, ఒకకామిని, కట్టక = కట్టుకొనుటకు, ఒసంగక౯, -(నేత్రంవ స్రేఒక్టివైశాఖగుణభూరుూహమాలయో? నానా.) (ఇచట సుగ్గడితము జీబు అనుశబ్ది ములు విశేషణవిశిష్టవస్తవాచకములయినను, నేత్రశబ్దసాన్నిధ్యమువలన విశేషణమాత్రపర్యవసన్నము లగును.) సంజకెంపు = తొలుసంధ్యయెలుపును, ఎడలిచి = విడిచి, నిండు వెన్నెలవహించి, పయోనిధి మండలంబు = పూర్వసముద్రపు పఅపును, వెల్వడు ఉడురాజునాఃణ = బయలువెడలు చంద్రుందో యనునట్లుగా అలకళానిధి = లావణ్యనిధియైన యా వసురాజు, అంబుగృ్భృహంబు వెల్వడజ = జలకమింటి నుండి బయలుదేజంగానని యర్ధము. (కళానిధియనంగా చంద్రుండనియు, అంబుగృహమనంగా సము ద్రమనియుం జమత్మారము.)

ఇట చెందిరికపావడకును తొలుసంజ యెజుపునకును, దట్టమయిన సన్నపు తెల్లవస్తమునకును నిండువెన్నెలకును, జలకమింటనుండి వెడలు రాజునకును బయోనిధి మండలమునుండి బయలుదేజిన చంద్రునకును, ఉపమానోపమేయభావము. ఇట నిండువెన్నలకును సుగ్గడితపు జీబువలువకును సామ్యము బట్టి, నిండుకు ప్రతిగా సుగ్గడిత ముండుటచే - సుగ్గడితమనంగా దట్టపునేంతయని తెలియుచున్నది. జీబు అనంగా ఆండు కాని లేక తెల్లని వన్నెయనికాని తేలుచున్నది. అలం. ఉర్రేక్ష తే. నవనవావర్తమండలో । న్నమితకద్రు, విద్రుమంబులం ద్రిప్పు సా । ముద్రభద్ర

విమలతరవీచికలచంద ; మమర నమర, రమణులెత్తిరి మంగళా | రాత్రికములు.

అ. అమర రమణులు = దేవతాస్తీలు, నవ....ద్రుమంబులజ - నవనవ = మిక్కిలి క్రొత్తలయిన, ఆవర్త = సుళ్లయొక్క మండల = సమూహమునందు, ఉన్నమిత = పైకిలేచిన, కద్రు = పింగళవర్ణ ములయిన - అనంగా ఎజుపుమించిన పసపుచాయగల, (కదారః కపిలః పింగపిశంగౌ కద్రు పింగళే' అ.) విదుమంబుల౬ = పగదపుం దీంగ మోసులను, తిప్పు = తిరుగునట్లుగా చేయుచున్న సాముద్ర = సము(ద్రసంబంధులును, భద్ర = సొగసయినవియును, విమలతర = మిక్కిలి స్వచ్చము లయినవియు, అయిన, వీచికల = అలలయొక్క చందము అమర, మంగళారా(త్రికములు = మంగళపు హారతులు, ఎత్తిరి.

వంచవమూ శ్వానము 559 ఇక్కడ ఆవర్తమండలమునకును ఆరతి పళ్లెరములకును, విద్రుమములకును దీపకళికలకును, వీచికలకును దేవతాస్రీలకును ఉపమానోపమేయభావము. సుళ్లు గిజ్జని తిరిగినపుడు లోనున్నవి పయి కిం దేలుటకలరు గాన ఉన్నమితము లనంబడెను. విద్రుమములు కద్రువర్దము లయినవి దీపకళికలతోడి సాటికి. శా. అంభోజేక్షణువక్షమో యన శుభాం । కాలంకృతంబుణ జతుః స్తంభశ్రీకరవైభవాన్వితము భ ద్రశ్రీకృతామోదము॥ శుంభన్నూతనవైజయంతికము నై । శోభిల్లు వైవాహికా రంభస్థాపితవేదిం జెందె వసురా । (ద్రత్నంబు భవ్యోన్నతిన్‌. 83 అ. వసురాడ్రత్నంబు = వసురాజ(్రేష్టుండని యర్థము. వసువనంగా రత్నమును గనుక, రత్న (శ్రేషమయిన, రత్నము = పద్మరాగము - అనంగాం గౌస్తుభమణి యని యర్థాంతరము. (రత్న సామాన్య మెలుపు. సామాన్యగ్రహణే వారిముచాం కృష్ణత్వ మేవ హి, రక్తత్వ మేవ రత్నానాం పుష్పాణాం శౌక్ష్య మేవ చ. (కా. క. ల.) కావుననే రత్నమనంగా నిట పద్మరాగముగాం దెలియుట.) అంభోజేక్షణు వక్షమోయనః = శ్రీ మహావిష్ణువు వక్షస్టలమో యనంగా, ఇది మొదలు విశేషణములు విష్ణువక్షుస్టలపరముగాను, వివాహ వేది పరముగాను నర్ధద్వయము గలుగం జెప్పవలయును. శుభాంక అలంకృతంబుక = (వేది) శుభ చిహ్నములచేత అలంకరింపంబడినదియు, (వక్ష) శుభమయిన అంకము అనంగా లాంఛనము - శ్రీవ త్సము - దానిచేత నలంకరింపం బడినదియు, చతు...తమ - (వేది) చతుఃస్తంభ = నాలుగు కంబము లయొక్క శ్రీకర = శోభాకరములయిన, వైభవ = విభవములతోడ, అన్వితము = కూడుకొన్నదియును, (వక్ష, చతుః = నాలుగయిన, స్తంభశ్రీ = కంబముల శోభవంటిశోభగలిగిన, కర = హస్తములయొక్క వైభవాన్వితము, భద్ర...దముః - (వేది) = భద్రశ్రీ = (భద్రశ్రీ శృన్దనో౬ ్రియామ్‌” అ.) చందనముచేత, కృత = చేయంబడిన, ఆమోదము౬ = పరిమళము గలదియు, (వక్ష) భద్ర = శుభాస్పదురాలయిన, శ్రీ = లక్ష్మీదేవిక్సి కృత = చేయంబడిన, ఆమోదము = సంతోషము గలదియు. (శ్రీవత్సాంకితకౌస్తుభ స్ఫురితలక్ష్మీచారువక్షస్థలశ్రీవిభ్రాజిత' (గంగన భాగవతము ౫ స్మంధము) శుంభ...తికము - (వేది) శుంభత్‌ = ప్రకాశించుచున్న నూతన = క్రొత్తదియగు, వైజయంతికము = పతాకలు గలదియు, (వక్ష (ప్రకాశించుచున్న వైజయంతీ మాలికగలదియు, ఐ, శోభిల్లు = ప్రకాశించుచున్న, వైవాహికారంభస్థాపిత వేదిక = వివాహకర్శము తొలుతం ్రతిష్టింపంబడిన వేదికను, భవ్యోన్నతిక = మిక్కిలి పెరిమతో, చెం దెను = పొందెను. రాజు శుభలక్షణలక్షితమైన నాలుగు స్తంభములచే సొంపుగులుకుచు చందనపు వాసనల గుబా లించుచు క్రాత్త పతాకలు కట్టంబడియున్న వివాహవేదికను బొందెనని తాత్పర్యము. సీ. ఆ గిరిజాసక్తు | నాదల తడియార్చె, నొక శరద్రమ్యరా | జోజ్జలాస్య యా రాజహంసుపై । నదరించె ,మృదుజలా, ర్రానిలం బొక మా న।సాభిరామ యా మోహనాగ్రణి । కలరు లందిచ్చె నొ, క్కొలతానిభాత్యంత । కోమలాంగి యా జగజ్జీవను । నలరించె వరగంధ, పరిలేపమున నొక్క! సురభిచరిత

560 వను చరిత్రము లే. ఘటితఘనకంకణశుభాంక । గరిమందాల్చు, నా యగణ్యలావణ్యర । త్నాకరునకు బహువిధామూల్యమణికలా 1 పంబు లునిచె, నిర్మలస్వాతి విఖ్యాతి । నిధియొక్తరు. వు! అ. ఒక, శ...లాస్య - శరత్‌ = శరత్మాలమందు, రమ్య = ఒప్పుచున్ను రాజ = చంద్రునివలె, ఉజ్వల = ప్రకాశమానమగు, ఆస్య = ముఖముగల యొకస్తీ, ఆ గిరిజాసక్తు = పార్వతియుందాసక్తుం డయిన యా శివునియొక్క బెదలతడి = శిరోగంగను, ఆర్బి = తనకాంతిచేత అడంగించెనని యర్థము. ఇట చంద్రునకు శరద్విశేషణము తత్సమానముఖమునకు. (బ్రకాశాతిశయసిద్ధ్దికిని, ధావళ్యాతిశయమును వ్యంజితము గావించి శిరోగంగను గ్రిందుపలుచుటకును నని తెలియునది. గిరికయం దాసక్తుండయిన యా వసురాజుయొక్క తలతడి యార్చెనని భావము. ఒక మానసాభిరామ = మానస సరస్సువలె రమణీయ అయిన యొక స్తీ, ఆ రాజహంసుపైజ= ఆ రాజహంసముమింద, మృదు = మందమును, జల ఆర్ధ = జలముచేం దడిసినదియు - చల్లనిది యునయిన, అనిలంబు = వాయువును, అడరించె౯ = వ్యాపింపంజేసెనని యర్ధము. మనసునకింపయిన యొక స్త్రీ ఆ రాజోత్తమునిమింద విసనకట్ఞచేత విసరెనని భావము. మానసాభిరామయనుచో మానస సర స్సర్టమగునట్లు మానసశబ్ద ప్రయోగము రాజహంసమనెడి యర్థము పొసంగుపాటునకై. మానస నరస్సునందలి యలలతుంపురులం దడిసిన చల్లని మెల్లని గాలి విసరెననుట. ఒక్కొ లతానిభాత్యంతకోమలాంగి - లతా = (్రేంకణపు తీంగతోడ, (ఇట లతకు సామాన్యలతా పరముగాం జెప్పుటకన్నను (కేంకణపుం దీంగయనుట మజణింత పొంకము. “లతా గుం...గుంద్రా శ్యామా తు మహిళాహ్వయా” అమరుండు. ఆ తీంగకు స్రీమేనితోడి యత్యంతసామ్యరూఢినిబట్టియే దానికి 'మహిళాహ్వయా” అనియుం బేరువచ్చి నది. మజియు, “శ్యామా స్వంగంచకితహరిణీ పేక్షణే దృష్టిపాతమ్‌” అని మేనికి శ్యామను అనంగా (ఫ్రేం కణమునే పోల్మిగా గాళిదాసును బరిగణించియున్నాండు కాన యిదియె యుపపన్నము.) నిభ = సాటియయైన, అత్యంతకోమల అంగి = మిగుల మెత్తనిదేహము గల స్తీ, ఆ మోహనాగ్రణికిక = ఆ మన్మథునకుజ, అలరులందిచ్చెక = పువ్వులందిచ్చెనని యర్థము. లతలే కద పువ్వులిచ్చునది. కావున “లతా...0గి యనియు, మన్మధునకుందూపులకై పువ్వులేకదా కావలయుంగావున “అలరు లందిచ్చె” ననియుం జమత్మారములు దెలియునది. సుందరపురుషులలో నగ్రణియైన యా రాజునకుం బువ్వ లందిచ్చెనని భావము. ఇట 'అందిచ్చె” ననుచో క్త్వార్ధకేత్తునకు సంధిగా (గగ్రాహ్యముగాదు. “విల్లందిమ్మనుడు” (భార. విరా.) 'ఆనతిచ్చె' (విరాటపర్వ) ఇత్యాదిమహాకవి'ప్రయోగానుగ్భహీతము లగుటంజేసి యివి శబ్బపల్లవములుగా నెన్నందగు. “ఒకా అనుటకు “ఒక్కొ ముహూర్తంబున...గూడం ద్రిలోకంబులకాొ (భార. ఉద్యో.) ఒక్క సురభిచరిత - సురభి = వసంతునియొక్క చరిత = చరిత్రవంటి చరిత్రగలదని యర్ధము- ప్రఖ్యాతమయిన చరిత్రగలదని భావము. ఆ జగజ్జీవను౯ = జగత్రాణుండయిన యా వాయువును, వరగంధ పరిబలేపమున౯ = మేలయిన వాసనను బూయుట-అనంగా కలిగించుట-చేత, అలరించె౯ = సంతోషింపంజేసెనని యర్థము - జగత్పోషకుండయిన యా రాజును గుంకుమగంధానులేపముచేత సంతసిల్లంజేసెనని భావము. (వరశబ్దమున కిచటం గుంకుమయని యర్థము.) ఘటిత..గరిమణ - ఘటిత = సంఘటింపంబడిన, ఘన = మేఘముయొక్క కంకణ = జల బిందు రూపమయిన, శుభాంకగరిమణ = శుభచిహ్న గౌరవమును, తాల్చు, ఆ, అగణ్యలావణ్యరత్నా

వంచమా శ్వానము 561 కరునకుః = అప్రమేయుండయిన లవణసముద్రనకు, ఇట లవణమే లావణ్యమని తెలియునది. నిర్మల... నిధియొక్తరు - నిర్మల = స్వచ్చమయిన, స్వాతి = స్వాతినక్షత్రమువంటి, విఖ్యాతి = కీర్తికి, నిధి = స్థాన మయిన, ఒక యప్పరసయని యర్ధము. నిర్మల = స్వచ్చమయిన, స్వ = తన, అతి విఖ్యాతి = అత్యంత కీర్తికి, నిధియని భావము. బహువిధ = ఆణిపాణి సుపాణి యనునివి మొదలుగా ననేకవిధములయిన, అమూల్య = వెలలేని, మణి = ముక్తామణులయొక్క కలాపంబులు = సమూహములను, ఉనిచెనని యర్థము. ఘటిత = సంఘటింపంబడిన, కంకణ = వివాహసూత్రమనెడు, 'శుభాంకగరిమను, తాల్చు, ఆ యగణ్యలావణ్యరత్నాకరునకు౯ = కొలంది యిడరాని లావణ్యమునకు సముద్రుండయిన యా రాజునకు, బహువిధ అమూల్యమణి కలాపంబులు = అనేకవిధములయిన అమూల్య రత్నములు దాపిన భూషణ ములను, ఉనిచెనని భావము.

ఇట తాల్చునను పదము వర్తమానార్ధకమును, భవిష్యదర్ధకమునగునని గ్రహించునది. స్వాతినక్షత్ర మునం బడు వర్ష బిందువులు సముద్రమునందు ముక్తామణ్యుత్చాదకములని ప్రసిద్ధి. కావుననే స్వాతి వంటి విఖ్యాతిగలది స్తీ. లవణసముద్రునియందు ముక్తామణి సమూహమును గలిగించెనని యర్థము. మజియు “శరద్రమ్యరాజోజ్వలాస్య" “'మానసాఖిరామ” “లతానిభాత్యంతకోమలాంగి' 'సురభిచరిత నిర్మల స్వాతివిఖ్యాతినిధి' అను ఈస్త్రీవిశేషణములందు “శరద్రమ్యరాజి 'మానసి “లతా “సురభి “స్వాతి అను పదములను అర్ధములందుంగల '“శివునితల, గంగ, రాయంచ, మరుండు, వాయువు లవణసము(ద్రము"” అనువీనికిం బొసంగుటకై నిబంధించుట తెలియునది. శరచ్చంద్రబింబము గంగను ధావళ్ళ్యమున నడంచు టయు, మానససరస్సు రాయంచలకు నీటిబిందువులం దోంగిన మెల్లని గాడ్పును బొలయించుటయు, తీవియలు మరునికిం దూపులయిన పూవులిచ్చుటయు, వసంతము గాలిని వాసనలచే గుబాళింపంజీయు టయు, స్వాతినక్షత్రము లవణసముద్రమున ముత్తెములు పుట్టించుటయుం (బ్రకటములు. మజియు “ఒక్కొ...కోమలాంగి' యనుచో “ఒక్కొ యని హ్రస్వవక్రరూపముం గలదు. “ఒ, క్కొ నిమేషంబున... గూడంద్రిలోకంబులకా. (ఉద్యోగపర్వము) ఒ,క్కొ మొగిం బెల్లగిలంగ బెట్టదిమె నుత్రోధాంతరంగంబునన్‌.” (కర్ణ పర్వము) క. ఇట నవ్వరూథినియు నొ, కాటం గతపయసఖులు తన్ను. గొలిచి నడువంగాం గటకరుళంరుళరవపద, కటకసమాకృష్ట్ణ కేళికలహంసికయె. (మను చరిత్రము) (స్రగ్ధర. ఆ రాజన్యోత్తముం డి ట్లనుదితరభసుందై భవత్సత్వరవ్యా హారం బిట్లోర్చి యుం టన్యముగం గొనకు మాత్మాంగనాశుల్మతాద్భ క్సారోగ్రేష్వాస మ ట్లశ్రమజిత మగుటెంచంగ నాచేతికాటం (గ్రూరేష్వాసంబులే దొక్కొండు గలుగునె మద్దోరయుద్ధంబుసైంపన్‌. (రాఘవపాండవీయము). చ. ఘనఘనసారచూర్ణతిల । కంబు వహించి నిధీశదత్తనూ తనమకుటంబుందాల్చె వసు । ధాపతి వక్రవతంసభఖందచం దుని దిగంద్రోచి యక్షయశి ।! రోమణిభావవిభాసమాను నా యనుపమభాను భానుం దన । యౌదలం బూను మహేశుకైవదిన్‌. 85 అ. వసుధాపతి = వసురాజు, ఘనఘనసార చూర్ణతిలకంబు = గొప్పదయిన కర్పూరము పొడి చేత రచింపంబడిన నెలవంకనామమును, వహించి, నిధీశ.....టంబు =,కుబేరునిచేత నియ్యం

562 వను చరిత్రము బడిన క్రొత్తకిరీటమును, వక్రవతంసఖండచం(ద్రుని౯ః = వంకరరూపుగలిగి తలపువ్వుగానున్న అరచం దురుని, దిగంద్రోచి = క్రిందుగాంజేర్చి యని యర్థము. (వక్రవతంస = ధూర్తశిరోమణియు, ఖండ = నిందుందనములేనివాండునుగాన చంద్రుని, దిగంద్రోచి = క్రిందికిం బడంద్రోచియనియు నర్ధస్వారస్యము ధ్వనించెడిని) అక్షయ...మాను - అక్షయ = నాశములేని, శిరోమణిభావ = చూడామణిత్వముచేత, (సూర్యుండు ద్యుమణి - అనంగా ఆకాశమణియని వ్యవహరింపంబదును ఆకాశము వ్యోమకేశుండగు శివునకు శిరసుగాన ఆకాశము శివునకు శిరోమణియగుటను దెలియునది. ) విభాసమానుండు = మిక్సిలి ప్రకాశించువాండు, (చంద్రుండు, క్షయిష్టుండు గనుక అక్షయశిరోమణిగాండనుట) ఆ = అట్టి, అనుపమ భానుః = సాటిలేని కిరణములుగలవానిని, భానుణ = సూర్యుని, తన, జెదలఃణ, పూను, మహేశుకైవడి౯ = శివునివలె, తాల్చెను. మహేశుండనంగా, రాజునుగనుక సారస్యము గ్రహించునది. కుబేరుండు 'నిధీశుండు' గావుననే రత్నమకుట(ప్రదాతృత్వ మతనికిం జెప్పుట. చంద్రుండు వక్రవతంసుండు - అనంగా కుచ్చితులమిన్న, అజగొఅవాండును గావుననే వానిని దిగంద్రోచుట. అనంగాం బరిష్కారముగా నిరసించుట. సూర్యుండో అక్షయశిరోమణి లా ఆధ్యులతలమానికము, కావుననే బెదలంబూనుట-అనంగా శిరసావహించుట మిగుల గారవించుటయనియు, 'దిగంద్రోచు” 'కెదలంబూను అను క్రియలచే ఆశయాంతరములును ధ్వనించెడిని. కప్పురపుగిరునామము తెల్లని వంకచంద్రునితోడి సాటికి. మణులకాంతులచే మెజయు బంగారు కిరీటము కిరణము లెనలేక నిగిడించు నెజ్జనిసూర్యునితోడి సాటికి. శివుండు చంద్రధరుండేగాన సూర్యధారణమెట్ల నుచో నిది కవికల్పిత సృష్టిలోని సూర్యధారణము, లేదా, ఆకాశము శివునకు శిరసుగనుక అస్తమించిన చంద్రుండు దిగంద్రోయంబడినట్లును, ఆకాశమధ్య గతుండగు సూర్యుండు జెదలందాల్పంబడినట్లును దెలియవచ్చును. ఇట నిధీశుని రత్నకిరీటదాతృత్వమువలెనే, మోందట దాతృదాతవ్యసంబంధము తెలియు నది. అలం. ఉద్రేక్ష మ. వసురాజన్యకిరీటవీథి ననఘ । స్వర్గోకవాస్తవ్యభ వ్య్వసతీకల్పితకల్పదామఘటితం । బై ముతైపుంబాసికం వెసంగెం గాంచనశైలరోహణమహా 1 శృంగంబుపై నుద్భవిం చు సురద్వీపవరీత్రిరూపవిపుల । (స్రోతోవిశేషం ఐనన్‌. 86 అ. వసురాజన్యకిరీటవీథి౯ = వసురాజుయొక్క కిరీటపాళికయందు, అనఘ... ఘటింతబై-అనఘ = నిర్జోషమైన, స్వర్గకవాస్తవ్య = ఇంద్రునియొక్క భవ్యసతీ = ప్రియకాంతయైన శచీదేవిచేత, కల్సిత= కట్టంబడిన, కల్పదామ = కల్పవృక్షపుం బూదండలచేత, ఘటితంబై = కూర్చుంబడినదై, ముతైపుంబాసి కంబు, ఎసంగె౯, కాంచన...శ్చృంగంబుపైక - కాంచనశైలి = మేరుపర్వతమందలి, రోహణ = రోహణ మను పేరుగల, మహాశ్ళంగంబుపైక = పెద్దశిఖరముమోంద, ఉద్భవించు, సురద్వీపవతీ = దేవతానది యొక్క - అనంగా గంగయొక్క విపుల = విస్తారమయిన, ప్రోతోవిశేషంబు అనక = ప్రవాహవిశేషమో అన్నట్లుగా, ఎసంగెను. రోహణము - రత్నపర్వతము. అది మేరుగిరియొక్క శిఖరమనియుం బ్రతీతి. రాజు మేరుగిరి వలెను, కిరీటము రోహణశిఖరమువలెను, ముత్తెపుబాసికము మూండుమార్గములుగాం (బ్రవహించు గంగాప్రవాహమువలెను నున్నదని తాత్పర్యము. కల్పపుపూదండ ముతైపుబాసికమునకుం జుట్టుట మంగ ళార్దము. మథటి యిట ధావళ్యాతిశయముచే తిపధగతోడి సాదృశ్యమును బుష్టినొందించుటకు నుప

వంచమా శ్వానము 563 యుక్తము. ముల్లోకములనేలు కిరీటాధిపతి పట్టపుదేవికే కిరీటమునకు బాసికమునుగట్టుట యెంతయు నర్హము. వసురాజు నాద్దుంబొడువుగలిమియు, బంగారువన్నెచాయయు కాంచనపర్వ్పతముచేత వ్యంజితము. కిరీటము రోహణసాదృశ్యముచేత రత్నమయము. త్రిరూపవిపులస్రోతోవిశేషంబు - ఒక వెల్లువయే మూండువంకలుగానుందునట్లు - ఒక బాసికమును భూషణమే మూండువంపులుగానుండుట. (ప్రోతస్సు విపులమనుట పూదండచేం బెనంచి వెడందయైన బాసికముతోడిసాటికి. అలం. ఉన్రేక్ష

ఉ. క్షోణిబలారికిజ బలని । షూదనదత్తములైన గొవ్ప్చ క ట్టాణి సుపాణి యొంటు లల । రారె నగాత్మజలక్షణంబు శ ర్వాణికి శక్రురాణికిని । వాణికిం గానమటంచు నా ఘన (శోణివిధంబు దెల్ప గురు | శుక్రులు వీనులుసేరిరో యనన్‌. తి? అ. క్షోణిబలారికిజ = భూలోకదేవేంద్రుండయిన వసురాజునకు, బలనిషూదనదత్తములు = ఇంద్రు నిచేత నియ్యంబడినవి, ఐన, కట్టాడి సుపాణి యొంటులు = గొప్పలయిన ఆణి సుపాణి యనెడు రక ముల ముత్యాలచెవిపోంగులు - అనంగా అంటుపోంగులు, అలరారెజ = ఒప్పుచుండెను, ఎట్లనిన - నగాత్మజలక్షణంబు = గిరికాదేవియొక్క వైఖరి, శర్వాణికిణ = పార్వతికిని, శక్రురాణికిజ = శచీదేవికిని, వాణికి = సరస్వతికిని, కానము అటంచు౯ = చూచినవారముకాము అని, ఆ ఘనశ్రోణివిధంబు౯ = బలితములయిన పిజుందులుగల యా గిరికయొక్క లక్షణము, తెల్పజణ = తెలుపుటకు, గురుశుక్రులు = బృహస్పతియు శుక్రుండును, వీనులు సేరిరోఅనక = చెవులయొద్దకు వచ్చిరోయనునట్టుగా, అలరారెనని సంబంధము. (ఇందలి అంతరార్థము విచార్యము.) బలారి క్షోణిబలారికి నిచ్చెనని యౌచిత్యము. అలం. ఉద్రేక్ష మ. వెలిదీవిం దెలిబావిలో నమృతముః ! వే గ్రావి దివ్యాంబుదం బులు వర్షింప సుధాబ్ధిలోం బొడము బ । ల్పూసల్‌ ఘటింపః సుధా గుళికానిర్మలహార మయ్యె నిది గై । కొ మ్మూయురారోగ్యముల్‌ గలుగుజ నీకని యబ్ధినాథుం డొక ము | క్తాహార మర్చించినన్‌. 88 అ. దివ్యాంబుదంబులు = దేవసంబంధులయిన మేఘములు, వెలిదీవి దెలిబావిలో = శ్వేతద్వీప మందలి అమృతపుబావియందలి, అమృతము8, వే, క్రావి, వర్షింపక, సుధాబ్ధిలోజ = పాలసముద్రములో, పొడము బల్‌పూసల్‌ = పుట్టిన బటువులయిన ముతైములను, ఘటింప౯ = కూర్చుటవలన, సుధాగుళి కానిర్మలహారమయ్యెజ = అమృతపుగుళికలచేత రచింపంబడిన మాలిన్యములేని హారమైనది, ఇది, దీనిని కైకొమ్ము, నీకుణ, ఆయురారోగ్యముల్‌ గలుగును, అని అబ్ధినాథుండు = సముద్రముల కధినాథుండయిన వరుణుండు, ఒకముక్తాహారమును, అర్పించినణ. మాందికన్వ్నయము. అంబుదంబులు దివ్యములనుట వెలిదీవియందలి తెలిబావిలోని యమృతమును ద్రావంగలుగుటం బట్టి. అమృతమున అనంగా సుధను సుధాబ్ధియందు వర్షించుట ఉచితము. అందులకై పాలకును, నమృతమునకును వాచకమయిన సుధాశబ్దము ప్రయోగించినాండు. మేఘమువలన ముత్యములుపుట్టుట 'ప్రకటము. అమృతసుధాబ్ధిలోంబుట్టిన పూసలుగాన, సుధాగుళికానిర్మలములగుట యని హేతువు. సుధ ఆయురారోగ్యముల నిచ్చునదిగావున, సుధాగుళికామయమగు హారము నట్టిదే యగును. సుధాబ్ధిలోం బొడమునదిగాన యబ్దినాథు. డొసంగుటయం దౌచిత్యము. "

564 వను చరిత్రము ఉ. మానవనాధుం డయ్యమృత । మౌ క్తికహారము పేరురంబునం బూనె నగాత్మజాభజన | భూరిసుఖాచిరలాభహర్ష సం ధానవిశల్యకాషధము । నః మది నాటిన పంచసాయ కా నూనలతాంతకోరకస । ముత్మరము౫ వెభింబర్వెనో యనన్‌. 89 అ. మానవనాధుండు = వసురాజు అయ్యమృతమౌక్తికహారము = అమృతమయిన యా మృత్యపు హారమును, పేరురంబున౯ = వితివియైన వక్ష్యస్టలమందు, పూనెను, అదియెట్లున్నదనంగా-నగాత్మ... కౌషధమునః - నగాత్మజా = గిరికయొక్క భజన = పొందికవలని, భూరిసుఖ = మిక్కుటమయిన సౌఖ్యముయొక్క అచిరలాభ = శీఘ్రప్రాప్తివలననయిన, హర్షసంధాన = సంతోషమును గూర్చుట యనెడి, విశల్యకౌషధమునజ = విశల్యకరణిచే - అనంగా నాటిన ములుకులను వెలికిదీయునట్టి మహౌషధముచేత, మది౯, నాటిన, పంచసాయక = మన్మధసంబంధియగు, అనూన = అధికమైన, లతాంతకోరక = పూ మొగ్గరూపయిన బాణములయొక్క సముత్మరము౯ = సమూహము, వెలిక, పర్వెనోయన౯ = వ్యాపించెనో యున్నట్లుగా, పేరురంబున౯ పూనెనని సంబంధము. 'హారముపేరురంబున౯' అనుచో హారముపేరని చెప్పుటచే పునరుక్త్రవదాభాసమలంకారము. “యత్రార్జః ప్రముఖేకించి ద్భాసతే పునరుక్తవత్‌, పునరుక్తవదాభాసస్ఫోలంకారస్సతాంమతః. “లాభహర్న సంధానవిశల్యకి అనుచో సంధానశబ్దము నోషధీపరముగాన రత్నావళ్యలంకారము “*క్రమికం ప్రకృతా ర్థానాం న్యాసం రత్నావళిం విదుః. అలం ఉత్రేక్ష ఇందులకు బారాంతరము :- ఉ. మానవనాధుం డయ్యమృత 1 మౌ క్తికహారము పేరురంబునం బూనె నగాత్మజాప్పధుస । మున్నతవృత్తకుచోపగూహన శ్రీనిరవద్యవైభవము । చెంతకుం దెచ్చిన భాగ్యవర్ద్షసం తానము తద్భుజాంతరము । నం బ్రకటంబయి తోంచెనోయనన్‌. 90 అ. మానవనాధుండు, అయ్యమృత... పూనె౯ - ఎట్లనంగా, నగాత్మ...వైభవము౯ - నగాత్మజా = గిరికయొక్క పృధు = గొప్పలయిన, సమున్నత = మిక్కిలినిక్కుగల, వృత్త = వట్రువలగు, కుచ = చన్నులయొక్క ఉపగూహనశ్రీ = కౌంగిలింత పెంపుయొక్క నిరవద్య = నెఅసులేని - నిర్దుష్టమయిన, వైభవమును, చెంతకు౬ తెచ్చిన, భాగ్యవర్ణసంతానము = భాగ్యాక్షరపంక్తి, తత్‌భుజాంతరమునః = ఆ వసురాజు బాహుమధ్యమునందు, ప్రకటంబయి, తోంచెనో యనునట్లుగా, పేరురంబునం బూనె నని సంబంధము. చ. గరుదడసమన్వితాభినవ । గారుడరత్నమయాంగదంబు భూ వరభుజపీఠిం బొల్బె నగ । వర్యసుతావరణాభ్యసూయచేం దరలని భూతధాత్రియనం । దత్సతిం బల్మణు నూరడించువై ఖరినడరెం దదీయభుజ । కాందడపరిస్ఫురణంబు లయ్యెదన్‌. న! అ. గరుడ...అంగదంబు = గరుత్మంతునిచేత ఈంబడిన క్రొత్తదయిన గరుడపచ్చలు చెక్కిన బాహుపురి, భూవరభుజపీరి౯ణ = వసురాజు బాహుపీరమందు, పొల్చెను. వలాగున ననంగా, నగ వర్యసుతావరణ-అభ్యసూయచే౯ = గిరికాదేవి పెండ్తాడుటనుగుతించిన యీసుచేత, తరలని భూత ధా(త్రి యనః = కదలక నిలిచియున్న భూకాంతయో యనునట్లుగా, పొల్చెనని సంబంధము

వంచమా శ్వానము 565 భూదేవి నలుపని మహాకవి ప్రసిద్ధము. “శ్రీవక్షోజకురంగనాభ మెదపైం జెన్నాంద విశ్వంభరాదేవిం దత్మమలాసమాపమునం బ్రీతిజ నిల్పినాండో యనంగా' (మనుచరిత్రము)

అయిన నిట గరుడపచ్చలు ఆకుపసపువర్ణముగాన నల్లనిభూకాంతగా నుస్రేక్షించుట యెట్లన్నచో ఆ పసిమి నలుపునం దంతర్భూతము గాన గరుడపచ్చల బాహుపురిని భూదేవిగాం జెప్పినాండు. ఇందులకు (గ్రంధాంతరము - 'మరకతమణినీలం బాల మాలోకయేను, మరకతమణి స్తంభగంభీరబాహుమ్‌. (కృష్ణకర్ణామృతము). 'నిజభుజా(శ్రిత... తనబాహుపురి మరతకముచేసె” (మనుచరిత్రము,) (ఉరుభుజశాఖలనుండు తేటులంబోలెం గేలం బచ్చలకడియాలు దనరె.) అయ్యుడణ = ఆ సమయమందు, తత్సతిణ = ఆభూకాంతను, పల్మలు, ఊరడించు వైఖరి౯ = ఊరడించు చున్నట్లుగా, తదీయభుజకాండ = ఆవసురాజు దక్షిణబాహుదండముయొక్క పరిస్ఫురణంబులు = అద రుటలు - చలనములు, అడరె౯ = ఒప్పెను. పురుషునకు కుడిభుజమదరుట శుభకరమని శాస్త్రము. “దక్షిణాక్షిపరిస్పందా ద్దక్షిణస్యభుజస్యచ, మనసశ్చ ప్రసాదేన సానుకూల్యానిలేనచ, ఏవం నిమితైర్నిశ్చిత్య విజయంభూపతిర్వజేత్‌. (మానసోల్లాసము) ఇందులకుం గాళిదాసుండు 'శాంత మిద మాశ్రమపదం స్ఫురిత చ బాహుః కుతః ఫల మిహాస్య, అథవా భవితవ్యానాంద్వారాణి భవన్తి సర్వత్ర. (శాకుంతలము “భుజపీరి భూతధాత్రి - తరలకకూర్చుందుటకుం బీటవంటిది. “భుజకాండపరిస్స్ఫురణంబులు పెక్కు లదరుటలు, పల్మలు ఊరడించు వైఖరికింగాను. అలం. రెండు ఉద్రేక్షలు. శా. సుత్రామప్రియమిత్రపాణియుగళిన్‌ | శోఖభిల్లెం జిత్రప్రభా పాత్రస్శారవిదూరజాభరణముల్‌ । పర్జన్యరాద్దత్తముల్‌ క్షేత్రశ్రీకరనూత్నసన్నహనల । క్ష్మిం దన్నృపాగామి స జ్ఞేత్రశ్రీకరసూత్రసన్నహనల 1 క్ష్మీవైఖరుల్‌ తెల్పుచున్‌. 92 అ. పర్జన్యరాడ్డత్తముల్‌ = మేఘశ్రేష్టునిచే ఇయ్యంబడిన, చిత్ర...భరణముల్‌ - చిత్రప్రభా = వింతలయినకాంతులకు, పాత్ర = భాజనములును, స్ఫార = అధికములును, విదూరజ = వైదూర్యమణి మయములు నయిన - అనంగా వైడూర్యములు దాంపిన, ఆభరణముల్‌ = చేతికంకణములు, సుత్రామ ప్రియమిత్రపాణియుగళిజ = ఇంద్రునకు అనుంగు చెలికాండయిన వసురాజు చేదోయియందు, శోభిల్లెను. (ఇట మేఘధ్వనివలన వైడూర్యములు పుట్టుచున్నవి గనుకం బర్జన్యరాజు విదూరజాభరణము లిచ్చెనని చెప్పినాండు - ఇందులకు- “తయా దుహిత్రా సుతరాం చకాశే స్ఫురత్పృభామండలయా సవిత్రీ, విదూరభూమి ర్నచ మేఘశబ్దా దుద్చిన్నయా రత్నశలాకయేవ. (కుమారసంభవము) క్షేత్ర...లక్ష్మిక - క్షేత్ర = (ఆ వైదూర్యరత్న) స్థానములందలి, శ్రీకర = శోభాకరములయిన, సూత్ర = నూలుదిరుగుటలయొక్క సన్నహనలక్ష్మిణ = ప్రయత్నము పెంపుచేత, తత్‌...ఖరుల్‌ -తత్‌ నృప = ఆవసురాజుయొక్క ఆగామి = ముందురాంగల, సత్‌క్షేత్ర = (క్షేత్రంశరీరే కేదారే సిద్ధస్థానకళ తయోః అని అ.) ఉత్తమకళత్రమయిన గిరికాదేవికి, శ్రీకర = సౌభాగ్యకరమైన, సూత్ర = మంగళసూటత్ర ముయొక్క సన్నహన = (ఇహ బంధనే' అనుధాతునిప్పత్తిచే) బంధనము చేతయిన, లక్ష్మీవైఖరుల్‌ = శ్రేయోవైఖరులను, తెల్పుచుక = సూచించుచు, శోభిల్లె౯ = (ప్రకాశించెను.

566 వను చరిత్రము వైడూర్య రత్నమందు సూత్రములు దిరుగుటకు- ఆ. పగలు గొందిం గానంబడెడు బిడాలంబు, కన్నుంబోలి వెలుంగు గలిగి నూలు దిరుగునట్టు మిందం దెరవాలు వైడూర్య, రత్నమునకు దీప్రయత్నమునకు” (రత్నపరీక్షు చేతులందలి కడియములందు నూలుదిరుగుట గిరికకు మంగళసూత్రముగట్టు సన్నాహమునకు సూచకముగా నున్నదని యుత్రేక్ష చ. అలకారాజకుమారుం డద్భుతముగా 1 నర్చించు చొాక్కంపుం గెం పులపెండేరము చేదిరాజచరణాం । భోజంబునం బొల్బె నీ ఐలవద్దీప్తిం బ్రదీప్తమయ్యె నిదె నా । పొర్భద్వయం బంచునా వలయగ[గ్రావము వందనప్రవణమై । వర్తిల్లుచందంబునన్‌. 98 అ. అలకారాజకుమారుండు = కుబేరుని కొడుకయిన నలకూబరుండు, అద్భుతముగాః, అర్పించు, చొక్కంపుం గెంపుల పెందేరము = వట్టికెంపులమయమయిన గండపెండరము, చేదిరాజచరణ అంభోజ ౦బున౯ = వసురాజుపాదమందు, పాల్చెను. ఏలాగనంగా, నీబలవద్దీప్తిణ = బలీయమయిన నీప్రతాపము చేత - కాంతిచేత, ఇదె = ఇదిగో, నాపార్వ్వద్వయంబు = నాయొక్క వెనుకముందటివైపులు, ప్రదీప్తమయ్యెః = మిక్శినియుం (బకాశించెను, అంచు౯, ఆ వలయగ[గ్రావము = ఆ చక్రవాళపర్వతము, వందనప్రవణమై = (యొక్కు నందలి ఆసక్తిగలదై, వర్రిల్లు చందంబునజ = ప్రవర్తించుచున్నదోయన్నట్లుగా, ప్రకాశించెనని సంబంధము. చక్రవాలపర్వతము భూమిచుట్టి పొలి యెల్లగా నుండునది. దాని లోవైపుననే సూర్యప్రకాశము; వెలిప్రక్క సూర్యచంద్ర ప్రకాశములులేక చీంకటి గ్రమ్మియుండును. వసురాజుప్రతాపము చక్రవాలపర్వ తముగూడ నతిక్రమించిపోవుటచే దాని రెండుప్రక్కలును బ్రకాశమానము లయినవి. అట్లు తనయవలి ప్రక్కయుం (బ్రదీప్తముగావించిన మహోపకారమునకై యా పర్వతము వసురాజునకు వందనప్రవణమైనది. కెంపుల పెండెరము రూపమున ఇట కాలియందు గీలుకొానుటయె కాలికి వందనముచేయుటగాం జెప్పుట. అచ్చపుంగెంపు పెందేరముగాన యిరువైపుల యొజ్జందనము. దానినే చక్రవాలపు ఇరుప్రక్క ప్రకాశమునకు నిరూపకముగాం జెప్పుట. ఇదె యని ప్రత్యక్షముగా నిజవందనహేతువగు నుభయపార్వ్వపు దీప్తిని జూపుటగా (గ్రహించునది. చక్రవాలపర్వతముయొక్క రెండు ప్రక్కలను (బకాశింపం జేయునదిగాన రాజ దీప్తి 'బలవతోొ బలీయమయినది. అచ్చపు కెంపులదిగాన అద్భుతముగా నర్పింపంబడుట. ఇచట బలవద్దీ ప్తిఅనుచో వసురాజు నరుణకాంతి యని పూర్వవ్యాఖ్యగలదు గాని యది పెండేరము నిరుఫ్రక్కల వెలిం గించుటకు నగును గాని చక్రవాలము నిరుప్రక్కలకుం గాదు. కాన తేజఃప్రకాశమే న్యాయము. ప్రతాప మెజుపని కవిసమయము. అలం. ఉత్రేక్ష మ. చెజంగుల్‌ పూంతపసిండివ్రాంతమిసిమిం | జిత్రాతిచిత్రంబులై మెజయక రత్నపుంగుచ్చు లంచులబడి॥ । మించుల్‌ దువాళించు కా మెజుంగుం జంద్రికకావిపట్టు సురభూ । మీజార్చితం బిచ్చెనా తజచుంగన్నులవేల్చుపట్టి వసుగో । త్రామండలస్వామికిన్‌. 94 అ. తజచుంగన్నుల వేల్చుపట్టి = మిక్కిలి కన్నులుగల - అనంగా వేయికన్నులుగల - యింద్రుని కుమారుందయిన జయంతుండు, వసుగోత్రామండలస్వామికిక = భూమండలాధిపతియైన వసురాజునకు

వంచమా శ్వానము 567 పూంత పసిండివ్రాంత మిసిమి = మొలాము బంగారపు వ్రాంతపనియొక్క నిగనిగని కాంతిచేత, చెజం గుల్‌ = అంచులు, చిత్రాతిచిత్రంబులై = వింతలలో మిక్కిలి వింతలై, మెజియఃజ, రత్నపుకుచ్చులు = ముత్యాలకుచ్చులు, అంచులబడి౯ = అంచులవెంట, మించుల్‌ = కాంతులు, దువాళించు = చల్లుచున్న, క్రామ్మెజలుంగు. జెం(ద్రికకావిపట్టు = క్రాత్తమెజబుంగుగల చంద్రకావిపట్టు తాపితాను, సురభూమిజ అర్పి తంబు = కల్పవృక్షములచేత అర్పింపంబడినదానిని, యిచ్చిను.

వస్త్రము క్రొత్త చంద్రకావిపట్టు. దానిఅంచులు సరిగపనిచేసినవి. ఆ యంచులవెంబడిని ముత్యాల కుచ్చులు కూర్చంబడినవి. మించుల్‌ దువాళించు...పట్టు = ఇట మించులు దువాళించునదిరత్నపుం గుచ్చులు గాని కావిపట్టు గాదు. 'దువాళించు" అను ధాతువిశేషణము ప్రాధాన్యతవివక్ష కుచ్చులతో నన్వయించునని తెలియునది. “నీవు సంకటపడియెడు దేవపదవియైననేనొల్లను' (విరాటపర్వము) ఉ. వ్రీళవివర్తితాస్యయయి । వేలుపుటింతి యొకర్త చేదిభూ పాలమహేంద్రు కట్టెదుటం | బట్టె మణీమయదర్పణంబు శో ఖాలలితానురూప్యమునం బార్ధివ యీ ముకురంబు మేలొనా మేలిమిచెక్కుటద్దములు । మేలొ కనుంగొను మన్విధంబునన్‌. 95 అ. వేలుపుఇంతి ఒకర్త = ఒకదేవతాస్తీ, వ్రీళవివర్తితఆస్య = (ఇట వ్రీళశబ్దము అకారాంతమును గలదు. “వ్రీడోఇక్షీబేత్రపా లజ్జా అని రభసుండు.) సిగ్గుచేత అడ్డముగా మరల్ప్చుకొనంబడిన ముఖము గలది, ఐ, చేదిభూ...దుటజ్‌ = వసురాజు నెట్టయదుట, మణీమయదర్పణంబు = రత్నవికారమయిన యుద్దమును, పట్టెను. ఏమనియనిన, శోభాలలిత ఆభిరూప్యమునః = కాంతిచేత ఒప్పుచున్న చక్కందనము చేత, పార్ధివ = రాజా, ఈ ముకురంబుమేలో, నా మేలిమి చెక్కుటద్ద మిదిమేలో =నా మేలిబంగారము వంటి యీ చెక్కుటద్దము మేలా, కనుంగొనుము = చూడు, అనువిధంబునకి, అద్దము నెదుటంబట్టెనని సంబంధము. అద్దముపట్టినది వేలుపుటింతి గదా మనుజునిముందట బ్రీళ యేల? కేవలరాజుగాదు భూపాల మహేంద్రుండు - తానుగొల్చ్బుచున్న మహేంద్రునంతటివాండు - కావుననే సిగ్గు. అందును అద్దమునకై ఎట్టఎదుట నిలువవలసివచ్చుటంబట్టి మొగము ఓరగామరల్చుటయు. ఇదియే 'వంచనలేక నెమ్మొగము వంచిన యప్పుడు ఫాలమోరగా, వించినం జెక్కుటద్దములు వ్రీడభరంబున కీలెజింగిచుంబించి” (శృంగార నైషదము.౭ ) అప్పుడు చేతంబట్టిన యద్దమును, చెక్కుటద్దమును సరిగా రాజునకభిముఖులగుచున్నవి. కావుననే యిదిమేలో యదిమేలో చూడుమన్న ట్లున్నదనుట అనంగా నా పడతి చెక్కిలి అద్దముకంటె నిద్దమయి మజింతబిగిదళుకొత్తుచుండె నని తాత్పర్యము. అద్దమువంటి చెక్కిలి గలది అద్దము పట్టెనని యౌచిత్యము. అలం. ఉత్రేక్ష చ. వసువసుధాసుధాంశునకు : వారిదవాహనుం డా క్షణంబునం దసదృశచిహ్న మొక్కటి మ । హామహనీయమహోచితంబుగా నొసంగం దలంచి దివ్యసరి । దుదృవరత్నమృణాళినీ విస ప్రసవసరంబు నముంగళక । రంబు గరంబున నెత్తి యిట్లనున్‌. 96 అ. వారిదవాహనుండు = మేఘవాహనుండయిన యింద్రుండు, వసువసుధాసుధాంశునకు౯ = భూలోకచంద్రుండయిన వసురాజునకు, ఆ క్షణంబునక, అసదృశచిహ్నము = సాటిలేని యొక లాంఛన

568 వమ చరిత్రము మును-గుజుతుననుట ఒక్కటిని, మహామహనీయ మహ జఉచితంబుగాణ = గొప్పదయిన మేలయిన వివాహోత్సవమునకుం దగియుండునదిగా ఒసంగణ తలంచి, మంగళకరంబు = శుభకరమయినదగు, దివ్య ..రంబు - దివ్యసరిత్‌ = ఆకాశగంగయందు, ఉద్భవ = సంభవించిన రతృమృణాళినీ = మణి మయిమయిన తామరతీంగయందలి, బిసప్రసవ = తామరలచేతనయిన, 'బిసప్రసూన రాజీవ పుష్క రాంభోరువోణి చి అని. అ. సరంబు = మాలిక, కరంబునః ఎత్తి = చేతంబైకెత్తి, ఇట్లనును తామరపూలదండ పుట్టినదిదివ్యనదిని, అందును మానికపుం దామరతీంగయందు కావుననే అసదృ్భశచిహ్నమును మహామహనీయ మహోచితమును మటి వసువసుధాసుధాంశునకుక వారిదవాహ నుండు” అనుశబ్దములలో సుధాంశుందును, వారిదుండును తామరలకు విరోధులు అందొకరు దానికి దాతయు, మజొకండు ప్రతిగృహీతయునగుట విరుద్ధము కావుననే 'అసదృశము* అయినను దివ్యసరి త్తునందలి రత్నమృణాళినివి గాన విరోధములేదు. మంగళకరమేయనియు భావము ధ్వనించెడిని ఉ. కన్ముపసిండిగట్టుపయిం | గ్రమ్మెదు వేలుపుటేటిపార్యదే శమ్ముల నిమ్ములై పొదలు ॥ చాగపుమ్రాంకుల మానికంపుం బూ దుమ్ములు రాలంగొ నయిన । తోరపుం బేరసటః జనించె నీ తమ్ములు చిత్రదీప్తిమహి । తమ్ము లొసంగు నభీప్పితమ్ములున్‌. 97 అ. ఈతమ్ములు = ఈతామరలు, కమ్మపసిండి గట్టుపయిః౯ = అందమయినబంగారుకొండమింద, (క్రమ్మెడు = ఆక్రమించి పాజుచున్న వేలుపు+ఏటి పార్చ్వదేశమ్ముల౯ = ఆకాశగంగయొక్క రెందువైపు లను, ఇమ్ములై = లెస్సగా, పొదలు = పెరుంగుచున్న చాగపుమ్రాంకుల = ఈవిగల చెట్లయొక్క - అనంగా కల్పవృక్షములయొక్క, మానికంపుం బూదుమ్ములు = మాణిక్యమయములయిన పుష్పము పొడులు ఆగంగలో రాలంగాక, అయిన = ఏర్పడిన, తోరపు పేరసట౯ = విస్తారమయిన పెనుబురదయందు, జనించెను = పుట్టెను, కావుననే, చిత్రదీప్తిమహితమ్ములు (ఇతరములయిన తామరలకులేని) వింతికాంతిచే ఒప్పునవి. మజియు, అభీప్సితమ్ములజ = కోరినదానిని, ఒసంగును తమ్ములు పుట్టినచోటు 'కమ్మపసిండి గట్టు" పాజిననీళ్లు 'వేలుపుటేటి” వి. పెరింగినబురద కల్పవృక్షపు 'మానికంపుంబూందుమ్ములు” రాలంగా నయినది. కావుననే “చిత్రదీప్తిమహితమ్ములు”. కల్పవృక్షములపుష్పపరాగమందుం బుట్టినవి కావుననే 'ఒసంగు నభీప్సితమ్ములన్‌'. ఏలన, కల్పవృక్షములు “చాగపుమ్రాంకులు' గదా. అలం. కావ్యలింగము. పరికరమును. ఉ. అవ్యయనవ్యవాసన లొ | కప్పుడు వీడక వాడకుందు నీ దివ్యసరోజదామకము । దీధితిమాత్రదినేశమిత్రతా భవ్యము దీనిం గన్న నెడం ! బాయుం బ్రదోషము లన్నచోం బ్రదో షవ్వసనంబు పైకొనంగం ॥ జాలునె దీని జగత్రయంబునన్‌. 98 అ. అవ్యయనవ్య వాసనలు = ఉడిగిపోని క్రొత్త పరిమళములు, ఒకప్పుడుః౯, వీడక = వదలక, వాడక, ఉండు, ఈ, దివ్యసరోజదామకము = దివ్యమైన తామరదండ, దీధితి... భవ్యము దీధితిమాత్ర= కాంతిమాత్రముచేతనే, దినేశ = సూర్యునియొక్క మిత్రతా = స్నేహమునకు, భవ్యము = యోగ్యమయి నది - లోకమున తామరలు కాంతినపేక్షించి సూర్యునితో మైత్రిగలిగియుం డును. ఇవి యట్లుగావు. తమసమాన కాంతిచేతనే సూర్యునకు మిత్రములగుననుట దీనిక, కన్న =

వంచమా శ్వానము 569 చూడంగానే, ప్రదోషములు = ప్రదోషకాలములు, ఎడంబాయుక అన్నచో౬ = వీడిపోవునని చెప్పుచుం డంగా, జగత్రయంబునః = మూండులోకములందును, దీని, ప్రదోషవ్యసనంబు = ప్రదోషకాలమందలి క్షేశము - అనంగా స్రీవిరహక్షేశము, పైకొనంజాలునె = ఆక్రమింపనేర్చునా - నేరదనుట. లేక (ప్రదోష కాలకృతమగు దృష్టి నిరోధత్వముగాని 'ప్రదోషకాలమందలి ముకుళీభావముగాని దీనిని పైకొనంజాలు నాయని ప్రకారాంతరములు. ప్రదోషమనంగా పాతకము. ఈపద్మమాలికను చూడంగానే పాతకములు వీడిపోవుననుచుండంగా పాతకములవలని క్లేశము దీనిని బైకొనంజాలునా యనియును జెప్పనగును. ఈ నాలుగర్ధములలో ప్రధమ ద్వితీయ చతుర్థార్ధములు పద్మమాలిక ధరించినవారికే చెప్పవలయును. తృతీయార్ధము. పద్మమాలికకు చెప్పవలయును. 'పదోషః కాలఖేదే స్యా త్రదోషాదోష ఇప్యతే' విశ్వ, “వ్యసనం త్వశుభే శక్తా పానప్రీమృగయాదిషు విశ్వ,

పద్మమాలిక 'దివ్య' మైనదిగావుననే 'అవ్య...వాడకుండు'ను. దీధితి....భవ్యముకాన సామాన్య కమలములకంటె అతిశయించిన వ్యతిరేకము వ్యంజితము. ఎడంబాయు...జాలునే. అర్జాపత్తి. క. ఈ శరజాతములకు నెన యే శరజాతములం గాన | మివి ఐవరములో నా శరజాతము వజపెడు నా శరజాతముల నడంచు । నభినవమహిమన్‌. 09 అ. ఈశరజాతములకు౯ = ఈ తామరలకు (శరమనంగా జలము. దానియందు పుట్టినది శర జాతము), ఎన = సమానము. ఏ శరజాతలముల౬ = ఏ తామరలను, కానము = చూడము, ఏలనంగా ఇవి = ఈ తామరలు, బవరములో౯ = యుద్ధములో, ఆ శరజూతము = (ఆశరు లనంగా రాక్షసులు, జాతమనంగా సమూహము) రాక్షససమూహము, పఖపెడు = ప్రయోగించునట్టి, ఆ శరజాతములజ = ఆ బాణసమూహములను, అభినవమహిమః = వింతయైన మహత్త్వముచేత, అడంచుక = నిగ్రహించును. ఇది పంచప్రాసకందము. దీని మహిమ “అభినవ మైనదిగావున ఆ సురసమూహమును నడంచుచున్నవి. కావుననే వీనివంటి తామర లెచ్చటను గలుగవు. అలం. కావ్యలింగము అశర శబ్దమునకు “చాశరథీ కీశరథీ, యాశర నిర్వపణ వేంకటాచలరమణా' అని ప్రయోగము. “క్రవ్యాదోస్రప ఆశరః అని అమరుండు. శా. సోంకజ వచ్చు శిలీముఖంబుల నడం | చుణ రాజహంసాళి న ఆర్టాంకం బెట్టు ననంతరత్నరుచి వో । నాదుం దపశ్షీలకుజ వేంకంబై వెలయు ఘనోదయమునః | విప్పారు నిష్పద్మముల్‌ వీంకం జిత్రచరిత్రపాత్రములుగా । వే ధాత్రి నూహింపంగా౯, 100 అ. ఇప్పద్మముల్‌ = ఈ తామరలు, సోంక...దంచుఃణ - (శిలీిముఖములనంగా 'అళిబాణౌ శిలీ ముఖౌ” అ. తుమ్మెదయు, బాణములును) ముట్టవచ్చు తుమ్మెదలను వారించునని యర్థము. నాటవచ్చెడు బాణములను ప్రతిహతము సేయునని భావము. రాజ...బెట్టును = రాయంచలను మిక్కిలి యాంకల బెట్టును - రాకుండ నడ్డగించునని యర్థము, రాజశ్రేష్టుల నిరాకరించునని భావము. అనంత... నాడు౯ = (అనంతరత్న మనంగా ద్యుమణి - సూర్యుండు గనుక) అతనియందలి ప్రీతి నిరసించునని యర్థము. అపరిమితములయిన పద్మరాగమణులయొక్క కాంతిని దిరన్మరించుకొని భావము. తప్పథ్శీలకుక = (తపస్సనంగావేసవి) వేసవి యెండదీప్త్పలకు =బరువై - అనంగా అసాధ్యమై,

570 తగు చరిత్రము వెలియునని యర్థము - తపస్సపందలకును దుర్గ్షభములని భావము ఘనఉదయమునన్‌ = మేఘము తోంపిక యందు - అనంగా వర్షర్తువునందు, విప్పారు! = వికసించు నని యర్థము. అధికమయిన అభ్యుదయముచేత ఉల్లసిల్లునని భావము. ధా(త్రి౯ = భూమియందు, ఊహింపంగణ = విచారింపంగా, వీంక౯ = ప్రభావముచేత, చిత్ర చరిత్ర పాత్రములకావే = అద్భుతచరిత్రకుం దగినవికావా - వెనుక అర్ధములందుం జెప్పంబడిన, భృంగ నివారకత్వాదులయిన పద్మేతర ధర్మములు గలిగిన వగుటచే ఈ పద్మములు చిత్రచరిత్రములు గలవియనుట. ఇందు నాలవచరణములో6 గాకుస్వరయతి. అలం. కావ్యలింగము. ఉ. కమ్మనివింటిజోదు నె | కైదువులైన మాటారితమ్ము లీ తమ్ముల నెట్లువోలు సత । తమ్ము లతాంగుల మానయుక్త చి త్ర్తమ్ములం గూడంబాయు నవి | తమ్ము లసన్మహిళామనోంబుజా తమ్ములం గూడి మోహసహి । తమ్ములుగా నివి మించు మించుల౭. 101 అ. కమ్మనివింటిజోదు = మన్మధునియొక్క నెజకైదువులు = మేలయిన ఆయుధములు, ఐన, మిటారితమ్ములు = చక్కృనితామరలు, ఈతమ్ములక౯ = ఈ తొమరలను, ఎట్లు పోలు = పోలనేరవనుట -ఎందుచేత ననంగా, అవి-మన్మధాయుధములయిన తామరలు, సతతమ్ము = నిరంతరమును, లతాం గుల = స్రీలయొక్క మానయుక్తచిత్తమ్ముల౯ = అలుకతో ంగూడినమనస్సులను, కూడంబాబు౯ = వెంబడించిపోవును, ఇవి = ఈ మాలికయందలి తామరలు, తమ్ము, లసత్‌ - మహిళామనోంబుజాత మ్ములు = ఒప్పుచున్న-ప్రీల మనఃకమలములు, కూడి = కలసికొని, మోహసహితమ్ములుగాజ్‌ = మోహ ముతోం గూడినవికాంగా, మించుల౯ = కాంతులచేత, మించుజ = అతిశయించును. మన్మధాయుధములయిన తామరలు స్తీచిత్తముల ననుసరించినవి ఈతామరలు ప్రీల చిత్తముల చేత ననుసరింపంబడునవి. కనుక వానికి నివి సరికా వని యర్థము. 'మానయుక్తచిత్తమ్ములం గూడం బాయి స్త్రీలు మానముచేత కలియని యపుదే కాముకులకు మన్మథబాధ మిక్కుటము *“కామకేళికిణ గటు కులగాని మానములుగావెం (బదీపనసిద్ధిహేతువులొ (శృంగా ౮-౪౨) కావుననే యట్టిమానముతోడి చిత్తమును మన్మధ బాణములయిన తామరలు అనంగా మోహనబాణములు కూడం బాజుననుట. ఈ తామరలనో ప్రీలమనసులే వెంబడించును. దీనిని దాల్చిన పురుషుని స్త్రీలంతయు కామింతు రనుట. ఆ తమ్ములు ఒకానొక విలుకానిదిగాదు, కమ్మనివింటివానిది. మథీవానికి నెజకైదువులు; ఇంతటివిగావుననే మిటారి యైనవి. అయినను వీనితో సాటిగావు. ఉ. తమ్ములకెల్లం బెద్దయగు । తామర సోదర నాభికాసరో జమ్మది విశ్వమున్‌ విధివ । శమ్మునం గాని సృజింపంజాల దీ తమ్ములయొత్తు చిత్రచరి । తమ్ము జగ త్రయ సారవస్తు జా తమ్ము సృజింప నేర్చు నిర । తమ్ము దలంచిన యంతలోపల౭ 102 అ. తమ్ములకు ఎల్లకా పెద్ద అగు తామర స+ఉదర నాభికాసరోజమ్ము, అది = తామరల కన్నిటికిని మొదటిదైన విష్ణుదేవుని నాఖియందలి యా తామర, విశ్వము౯ = ప్రపంచమును విధివశ మ్మునజ కాని = దైవవశముచేతంగాని యని యర్థము. బ్రహ్మమూలముచేతననిభావము.' (విధియనంగా బ్రహ్మయు) సృజింపంజాలదు. ఈ తమ్ములయెత్తు = ఈ తామరమాలిక, చిత్రచరితమ్ము = అద్భుతచరిత్ర ముగలది. ఎందుచేతననంగా, నిరతమ్ము = నిరంతరమును, తలంచినయంతలోపల౯ = తలంచుకొన్న

వంచమా శ్వానము 571 మాత్రమునే, జగత్‌త్రయ సారవస్తు జూతమ్ముఖ = మూండులోకములం దుందెడు ్రేష్టవస్తు సమూహ మును, సృజింపనేర్చును.

అది, తమ్ములకెల్లంబెద్ద = అనుజులకెల్లను బెద్దది, ఇది తమ్ములయొత్తు = అనుజుల యౌన్నత్యము (గలది) యని రెంటికి భేదము చమత్కృతము. అది దైవవశముచేతనే కాని స్వశక్తిచేత సామాన్య ప్రపంచ మును నిర్మింపంజాలదు - ఇదియో తమ్ములయున్నతి గలిగి స్వశక్తిచేతనే, అదియు దలం చినమాత్రనే, సామాన్య ప్రపంచ మటుండ నందలి సారవస్తుసమూహమునే నిర్మింపంగలదు. కాన దాని కంటె నీ పద్మమాలిక యధికప్రభావముగలది. కావుననే దీని చరిత్రము చిత్రము. అలం. వ్యతిరేకము. ఉ. వాసవమాలికాంకమన । వర్తిలు నీ నిరవద్యవాసనా వాసవరాసవాఖినుత । వారిజ దామము ధాట్రిం జెందియుణ వాసవమాలికాంకమున । వర్తిలుం దావకమై వసుక్షమా వాసవ చాల నెత్తయిన । వారికి నెందును బేరు దప్పునే, 103 అ. వాసవమాలికా అంక మనః = వాసవమాలిక యనెడు పేరిచేత, వర్తిలు, ఈనిరవద్య = దోషరహితమయిన, వాసనా = పరిమళమునకు, వాస = స్థానమయిన, వర ఆసవ = మేలయిన పూం దేనెచేత, అభినుత = కొనియాడంబడుచున్న, వారిజదామము = పద్మమాలిక, ధాత్రిః, చెందియు౯ = భూలోకమును బొందియు, వసుక్షమావాసవ = భూలోకదేవేంద్రుంగా - వసురాజా, తావకమై = నీదియై, వాసవమాలికా అంకమునజ = వాసవమాలిక యను పేరిచేతనే, వర్తిల్లును. (స్వర్ణమందు వాసవుని మాలిక గనుక వాసవమాలికయనియు భూమియందు వసుసంబంధియైన మాలికగనుక వాసవమాలిక యనియును నామమొక్కటెతప్పకుండుట తెలియునది. లేక వసురాజు క్షమావాసవుందనుటచే నీతండును వాసవుండే గనుక వాసవుని మాలిక యనియుం జెప్పవచ్చును.) చాలక ఎత్తయిన...తప్పునే = (ఎత్త నంగా ఉన్నతియు పూదండయును. పేరనంగా నామమును వోరమును) మిక్కిలి యున్నతిగలవారికి ఎక్కడనయినను ప్రసిద్ధి దప్పునా యని యర్థము. పువ్వుదండకు పేరని చెప్పుట తప్పునా యని యర్ధాంత రము, అలం. శ్లేషమూలకమగు అర్జాంతరన్యాసము. ఇందు ద్విప్రాసము. చ. ఉరగుల కీసుపర్జరుచి । యుక్తము డాయం గడింది ధాత్రిపై నరులకుం బోల వీ కమల । నాయకలేజముం దేణిచూడ నీ పరమమహేంద్రమాలిక సు । పర్వులకైన భరింప భార మో గిరహర నీవు నే నని స । ఖిత్వము మిజంగ నీ కొసంగితి= 104 అ. ఉరగులకుః = పాతాళ వాసులయిన పన్నగులకు, ఈ సుపర్జరుచి యుక్తముక = (సువర్ణండనంగా గరుడుండు) గరుడుని ప్రతావముతోం గూడికొన్న యీ తామరదండను, డాయ కడింది = సమోపించుటయే దెప్పరము అని యర్థము. (సువర్షములనంగా మేలయిన యాకులు గనుక మేలి యాకులకాంతితో ంగూడిన దని భావము.) ధాత్రిపైనరులకు౯ = భూమి పయినున్న మనుష్యులకు, ఈ కమల నాయకతేజము౯ - (కమలనాయకుండు అనంగా సూర్యుండు గనుక) సూర్యప్రకాశము గల యీ తామరదండను, తేటిచూడ॥ = దృష్టి నిలిపి చూచుటకే, పోలదు = శక్యము గాదని యర్థము. కమలనాయకములనంగా కమలశ్రేష్టములు గనుక వానియొక్క తేజము

572 వను చరిత్రము గలదని భావము. ఈ పరమమహేం(ద్రమాలిక = ఉత్క్సాష్టమయిన యీ యింద్రమాలిక, సుపర్వులకైనణ డా దేవతలకయినప్పటికిని, భరింపక, భారము = (వేంగు-అలవిగాదనుట-అనంగా స్వర్గమర్శ పాతాళ వాసులయం దెవ్వరికిని దాల్బ్పశకృ్యముగాదనుట. అయినప్పటికిని, ఓ గిరిహర = పర్వతభంజకుందా - వసురాజా, నీవు నేను అని = నీవును గిరిహరుండవు, నేనును గిరిహరుండను గావున నీవు నేనుగాని వేలుగాదని, సభిత్వముమోజంగకా = చెలిమి అతిశయించునట్లుగా, నీకు, ఒసంగితిజ = ఇచ్చితిని. ఉరగులు సుపర్డుని డాయుట కడిందిగాన సుపర్జరుచియుక్తమును డాయుటయుం గడింది. నరులకు కమలనాయకునిం దేతిచూడను బోలదుగాన కమలనాయకతేజమును దేజిచూడంబోలదు. సుపర్వులకు పరమమహేంద్రత్వము భరింపందరముగాదు గాన పరమమహేంద్రమాలికయు భరింపం దరముగాదు. '“గిరిహరి ఇది సాఖిప్రాయము. ఇరువురును '“గిరిహరులము' కాన నేనే నీవు. ఇట్టి ప్రతాపసామర్ధ్య మొక కారణమటుండంగా మటౌకటి 'సఖిత్వముమిోజంగాను' ననుటయు నొక కారణము. సమానులకే కదా సఖిత్వము. గిరిహరత్వముచే సమానులమేకాక నేనే నీవని యభేదప్రతిపత్తియుం గలిగినచో చెలిమిమోజుట చెప్పవలయునా? త్రిలోకవాసుల కెవ్వరికిని లభ్యముగాని దీనిని మత్సామ్య మునుబట్టియు, సభిత్వమును బట్టియు నీకు లభ్య మని తాత్పర్యము. అలం. మూండు పాదము లందును కావ్యలింగములు; '“గిరివర' పరికరము. శా. భూనాథోత్తమ యస్మదీయవరసం । భూతామరత్వంబుతో దీనిం గొమ్మని వాసవుం దొసంగం జే । దిస్వామి నెమ్మేన న మ్లానస్వచ్భసరోజమాల్య మది చా । లం బొల్బె నింద్రెక్యదీ క్షానిర్దేతృమహాసహ(స్రనయనీ ; సౌభాగ్యముం దెల్పుచున్‌. 105 అ. భూనాధోత్తమ = రాజవర్యా, అస్మదీయ వర సంభూత-అమరత్వంబుతోజ = నాదయిన, వరములవలనం - గలిగిన దేవత్వముతోడ, దీనిజ కొమ్ము అని, వాసవుండు = ఇంద్రుండు, ఒసంగక, చేదిస్వామి నెమ్మేనజ = వసురాజుదేహమందు, అమ్ల్హానస్వచ్చసరోజమాల్యము అది = ఎప్పటికిని వాడి పోని నిర్మలమయిన యా తామరదండ, చాలక పొల్చెను - వలాగుననంగా, ఇంద్ర..గ్యముజ - ఇంద్రజ ఇంద్రునితోడి, ఐక్య నిర్దేత్భ = అభేదదీక్షను నిర్ణయపఅచుచున్న మహాసహ(స్రనయనీ = అధికమయిన వేయికన్నులయొక్క సౌభాగ్యముఇ = చక్కందనమును, తెల్పుచుక, చాలం బొల్ప్బెనని సంబంధము. ఇంద్రునకు వేయిగన్నులు, కన్నులు తామరలువలె నుండును. వసురాజును దామరలదండ వైచుకొనంగా తామరలవంటి వేగన్నులుగలవానివలె నుండెను. వేగన్నులు ఒడలెల్ల నుండునట్లు తామర దండయు నుండవలయునుగాన 'నెమ్మేనకొ అన్నాండు. ఆ తామరలు వాడనివి. 'అమ్లాని తన్మూలమున మొగుడనివియు కావుననే మొగుడనికనులుగల యింధ్రునితోడి సాదృశ్యము. దేవత్వ మింద్రు డిచ్చినాండు; దేవపతిత్వస్స్ఫూర్తి కమలమాలిక యిచ్చిన దనుట. ఐక్యదీక్షానిర్దేత్స - మేనంతయు నెరసి యున్న యా తామరలను జూడంగా వేగన్నులయింద్రుండే యితండు అని వాదించి తీర్చుటకు నడుము కట్టుకొన్న ట్లున్నదనుట. అత్యంతసాదృశ్యస్సూర్తి వ్యంజితము. సహ(స్రనయనీ-ద్విగువునం దేకవద్భావము త్రిలోకి యిత్వాదులందుంబోలె. క. అవేళ దివిజమురజవి, రావము హరిరచితగిరపు | రప్రాంగణవీ థీవితతంబై గిరిజా, వైవాహికకలనమునకు । వడిం దరువిడియెన్‌. 106

వంచమా శ్వానము 573 అ. ఆవేళ, దివిజమురజవిరావము = దేవతలమద్దెలధ్వని, హరి...తతంబు = ఇంద్రునిచ్చేత నిర్మింపంబడిన కోలాహలపర్వతపట్టణముయొక్క ముంగిటపట్టునందు విస్తరించినదై, గిరిజా వైవాహిక కలనమునకుజ = గిరిక పెండ్రిపనిపాటలకు, వడి, తరువిడియెక = తరువుపెట్టెను - నిర్బంధపెట్టె ననుట. “'తరువుపనిచెను దనదు కింకరుల వారు, నేంగి ధనము వచ్చుటకునై యిట్టునట్టుం బరుసందనములు చూపి తద్విరచితావ, మానులై క్రమ్మజంగ వచ్చి మనుజపతికి. (పర ౪ ఆ) కోలాహలపర్వతపట్టణమందు, వసురాజునొద్ది దేవతామురజధ్వనులు వినంబడంగానే గిరిక పెండ్షికయిన పనులు త్వరగా జరిగింపవలయునని యక్కడివారందజును తొందరపడిరని తాత్పర్యము. ఉ. ఆయెడ సంభ్రమం బెసంగ । నాప్తసభీకుల ముత్సవాకులం బై యగకన్యం జేరి శిర । సంటుండు మజ్జన మార్పుం దర్ధిం గై 'సేయుండు లేశముం దడవు । సేయకుం డంచు ముహూ ర్త మెంతయుం దాయంగ వచ్చెనంచు వినుం । దా నృపతూర్యము లంచుం బల్కంగాన్‌, 107 అ. ఆప్తసభఖీకులము = గిరికకు ఆస్తరాండ్రయిన చెలికత్తెల సమూహము, ఆయెడః౯ = ఆ మద్ది లలు వినంబడునపుడు, సంభ్రమంబు = సంబరము, ఎసంగఃణ, ఉత్సవ - ఆకులంబై = వేడుకచేతం - దొట్రుపడుచున్నదై, అగకన్యజ = గిరికను, చేరి, శిరసుఅంటుండు = తలఅంటుండు, మజ్జనము ఆర్పుడు = స్నానముచేయింపుండు, అర్ధిక = అక్కజతో, కైసేయుండు = అలంకరింపుండు. లేశము౯ తడవుసేయ కుండు అంచు£, నృపతూర్యములు వినుండా. అంచుజ = వసురాజు తరలివచ్చెడు భేరీమృదంగాది వాద్యధ్వను లాలకింపుండీ యనుచును, పల్కంగాక౯ = ఒండొరులతో మాటాడికొనంగా, మోందికన్వయము. వినుండా యనుచో ఫృతయతి. చ. హరికరుణాకటాక్షమహి । మాగత దివ్యవివాహమందిరో దరకురువిందవేదియెడం ; దార్చిన నిర్మలవజపీరిపై ధరసుత నుంచి నెన్నుదుటం । దామ్రతరాక్షతముల్‌ ఘటించి పె ట్టిరి నలుంగుల్‌ సకుంకుమ ప । టీరరజంబునం బుణ్యభామినుల్‌. 108 అ. పుణ్యభామినుల్‌ = ముతైవదులు, హరి...యెడక - హరి = ఇంద్రునియొక్క కరుణాకటాక్షూ దయతోడి కడగంటియొక్క మహిమా = ప్రభావముచేత, అగత = ప్రాప్తించిన, దివ్యవివాహమందిర = యోగ్యమయిన పెండ్రిచవికలో నున్న కురువిందవేదియెడణ = కెంపుల అరుంగునందు, తార్చిన = చేర నుంచిన, నిర్మలవజ్రపీఠిపైజ = అచ్చపుమగరాలపీంటమింద, ధరసుత = గిరికను, ఉంచి = కూర్చుండ ంబెట్టి, నెన్నుదుటక, తామతర అక్షతముల్‌ = మిక్కిలి యెజ్జని యక్షింతలను, ఘటించి = పెట్టి, సకుంకుమపటీరజంబునక = కుంకుమపువ్వుగలిపిన చందనపుంబొడిచేత, నలుంగలు పెట్టిరి. ఇట వివాహవేదియ నింద్రకల్పితమని తెలియుచున్నది. సీ కంకణగోమేధి | కచ్చ్భాయం దొలుతొల్తం, దేటనూనియనిగ్గు । నీటునెజపం దరళవక్షోజము ॥ క్తాధార బడిబడి, జాళువాబిందెల । జాలుపణుపం

574 తగు చరిత్రము గమనీయనిశ్వాస । కందళం బెడనెడ, సురంటివట్రువగాలి ; సాగసుదెలుపం దరుణారుణాంగుళీ । కిరణముల్‌ పయింబయిం, జెంగల్వరేకుల । చేరుచెరువ తే. మున్నుగానాత్మశ్చ్ళంగార । ములెలతాంగి, మంగళస్నానవిభవసా । మ(గ్రింగూర్చ గమ్మనం బిసాళలివలపులు (గగ్రుమ్మరించు, కమ్మజవ్వాదిందలయంటె । గలికి యొకతె.

అ. కంకణగోమేధికచ్చాయ = చేతికడియములందలి గోమేధిరత్నముల కాంతి, తొలుదొల్తజ = ముందుముందుగా, తేటనూనియనిగ్గు = తేటగల నూనె మెటుంగుయొక్క నీటు = సొగసును, నెరపః = పచరింపంగా, గోమేధికములు గోమూత్రచ్చాయగలవి; కావుననే వానిని నూనెతోంబోల్చినాండు. ఇందులకు--

గోమేధికమణి నిర్మల, గోమూ(త్రచ్చాయంజాలం గొమరై మేనం (బ్రేమ ధరించిన విజయో, ద్ధామంబుగ నలవిధుండు దత్రీతుండగు౯ (రత్నపరీక్షు చేతికడియముల గోమేధికములకాంతి నిగుడంగా నది నూనెమెజుంగు తలపయిని జరిమినట్లు నూనె నంటకమునుపే కనంబడినదనుట. తరళవక్షోజముక్తాధర - తరళ = ఒకానొకప్పుడుచలించు, వక్షోజ = గుబ్బలపయిని, ముక్తాధర = ముత్తెపుహారముయొక్క ధారారూపమయిన కాంతివిశేషము, బడిబడి = వెంబడివెంబడిగా, జాళువాబిందెల జాలుపఖుప£౯ = బంగారుబిందెలనుండి వెడలు నీటిజా లును గల్చింపంగా, ఇట ముక్తాధారయనుచో ముక్తాకాంతిధారయనుటకు నిందే 'తరళముక్తాదీప్తిధారా ధివాసమై వేసవి నిది మహోల్లాస మొసంగు' (3 ఆ.౧౫) అని యున్నది. వక్షోజములు తరళములనుట నీరుపోయినప్పుడు బిందెలును గదల్చుటంబోలుటకు. ముక్తాధార - నీటిధారంబోలుటను. ఒక గుబ్బెత చలించుచున్న గబ్బిగుబ్బలందలి ముత్తెసరుల కాంతిధారలు బంగారుబిందెలను గదల్సి పోయు నీటిధారల వలె నుండుననుట. గుబ్బలును, బంగారుకుండలును, ముత్తెపుకాంతులును, తెలినీటి ముంపును సమానములు.

కమనీయనిశ్వాసకందళంబు = మనోహరమయిన నిట్టూర్పుగాడుపుమొలక, ఎడనెడజ్‌ = నడుమ నడుమ, సురంటివట్రువగాలిసాగసుక౯ = వట్రువగానుండు వీవనగాలియొక్క చెలువును, తెలుపంగాను. సురంటినుండి యల్లనిగాలి యింపుగాంబొలయును. గాలియల్లనకు 'కందళు యనియు, ఇంపితమునకు “కమనీయ” యనియు ఘటింపంబడినది. తరుణ అరుణఅంగుళీ కిరణములు = మెత్తనయిన ఎజబ్జిని (వ్రేళ్లకాంతులు, పయిపయిజ = మిందమింద, చెంగల్వరేకులచేరు = ఎజ్జగలునరేకులదండను, చెరువ£్‌ = చెక్కంగానని యర్థము.

ఆత్మశ్చంగారములె = తనయొక్క చెలువములె, లతాంగి మంగళస్నానవిభవసామ(గ్రిజ = గిరికాదేవి 'పెండ్రికయిన మంగళస్నామునకుం దగు పెంపుసాంపుయొక్క నిండుందనమును- నిండయిన మంగళ స్నానపు పెంపుసొంపును, కూర్చు = ఒదంగూర్చుచుండంగా, గమ్మనజ = గమ్ముమనునట్లుగా, పిసాళి వలపులు = దట్టమయిన వాసనలు, గ్రుమ్మరించు, కమ్మజవ్వాదిక = ఇంపయిన జవ్వాదిచేత, కలికియొకతె, గిం కకు, తలయంటెను.

నూనెతోం దలయంటుట, బిందెలతో నీరుపోయుట, ఎడనెడ సురంటిగాలి వినరుట, పిదప చెంగల్వదండ చెరువుట యని యివి 'కగ్రమవ్యాపారములు. ఇందులకు వలయు నూనెయు, బిందెలు, నీరును, అల్లనిగాలియు, చెంగల్వదండలును అని మంగళస్నానమునకు సౌొంపుగూర్చు నీ

వంచమా శ్వానము 575 పరికరములన్నియు కలికి చెలువములే యొడంగూర్చినవని యాశయము. కమ్మజవ్వాది యనుచో జవ్వాది మిళితమయిన నూనెయే కావలయును. అలం. సమాధి.

ఉ. మంజులచంద్రకాంతమణి | మజ్జనశాలవిశాలహేమపీ 0 జపలేక్షణార్చితప ।; టీరజలోక్షితకేశపాశయై కంజనిభాస్య పొళ్చె నతి । గౌరసుధానిధిమధ్యవీచికా పుంజితఫేనయుక్తయయి । పుట్టు సరోరుహగేహయో యన. 110 అ. కంజనిభాస్య = తామరవంటి మొగముగల గిరిక, మంజుల... పీరి౯ - మంజుల = మనోహర మయిన, చంద్రకాంతమణి = చంద్రకాంతమణిమయమైన, మజ్జనశాల౯ = జలకమింటియందు, వశాల హేమపీరి౯ = విజివియైెన బంగారు పీంటమింద, చపలేక్ష...పాశయై-చపలేక్షణా = స్రీలచేత, అర్పిత = అర్చింపంబడుచున్న పటీరజల = చందనజలముచేత, ఉక్షిత = పయిని పోయంబడిన - అనంగా తడుపంబడిన, కేశపాశయై = తలవెండ్రుకలు గలదై, పొల్చెను. ఎట్లనంగా-అతిగౌర...యుక్త - అతి గౌర = మిక్కిలి తెలనయిన, సుధానిధి = పాలసముద్రమందలి, మధ్యవీచికా = నడిమినీటియలచేత, పుంజిత = నిండింపంబడిన, ఫేన = నురుంగుతోడ, యుక్తయయి = కూడుకొన్నదై, పుట్టు = ఉద్భవించు చున్న సరోరుహగేహయోయనః = తామరయే గృహముగాంగల లక్ష్మీదేవియో యనునట్లుగా, పోల్చి నని సంబంధము. ఇందు చంద్రకాంతమణిమయమజ్జనశాలకును - క్షీరసముద్రమునకును, హేమపీరికిని - ఆసన పద్మమునకును, చందనోదక మర్చించుచున్న స్త్రీకిని-మధ్యవీచికకును, చందనోదకమునకును-ఫేనమున కును, గిరికకును-లక్ష్మికిని, ఉపమానోపమేయభావము. వీచికలను- దివసముఖకార్యజాతంబు దీర్చివచ్చు, పతి నెదుర్శొనె భక్తి సంభ్రమ మెలర్చం జెలువ ప్రత్యగ్ధిశాసింధుసలిలవీచి, తూర్పుదెసవచ్చు నిండుచందురునింబోలె. (శృంగార.౮ ౩౦) అని ప్రీసామాన్యముగా వర్ణించుట గలదు. మధ్యవీచిని జెప్పుట సముద్రమధ్యమున లక్ష్మి పుట్టుటచేత. 'సరోరుహ గేహ' యను విశేషణముచేత హేమపీఠోపమానమగు ఆసనపద్మము వ్యంజిత మని తెలియునది. మ. ప్రమదాభ్యున్నతిం జెక్కుదోయి చెమరిం । పం బూర్జశృ్ళంగారతన్‌ సుమనోదంతులు శాతకుంభకలళీ 1 శుద్ధాంబువుల్‌ నింపంగాం గమలాభ్యంచితపాణి వొల్చె సురరా | ట్మారుణ్యలబ్ధానివా ర్య మ హైశ్వర్యకులాద్రిధుర్యగృహసా । క్లాల్లక్ష్మీదందంబునన్‌. కష! అ. ఇందు సుమనోదంతులనంగా స్త్రీలును, ఆండుగజములును గనుక జలకమార్చువారగు నీ యుభయులపరముగా అర్ధద్వయము చెప్పవలయును. ప్రమదాభ్యున్నతిక = ఆనందముయొక్క అతిశయముచేత, నని స్రీపరమైన యర్థము - మదముయొక్క యతిశయముచేతనని దేవతాగజపరమైన యర్థము. చెక్కుదోయి చెమరింపకా = చెక్కులు చెమ్మగిల్లంగానని యర్థము - గండస్థలములు మదజలముచేం దడియంగానని యర్థాంతరము. పూర్ణశ్చంగారతః = నిండయిన సింగారముతో నని యర్థము - సింధూర రేఖాశ్చ్ళంగారముతో నని యర్ధాంతరము. (శృంగార మనంగా గజమండనమునకును బేరు.) సుమనో దంతులు = (సుమనశ్శబ్దము దేవతావాచకమును గనుక) దేవతాగజములని యర్ధాంతరము. శాతకుంభక లశీశుద్దాంబువుల్‌ నింపంగా£ = బంగారు కుంభముల నిర్మలజలములను

576 వమ చరిత్రము పైని బోయుచుండంగా, కమలాభ్యంతపాణి = తామరలవలె మిక్కిలి యొప్పుచున్న హస్తములు గల గిరిక, కమలాభ్యంచితపాణి = తామరలచేత నొప్పుచున్న హస్తములు గలదైన,. సుర... చందంబునన్‌ - సురరాట్‌ = దేవేంద్రునియొక్క కారుణ్య = అనుగ్రహముచేత, లబ్బ = పొందంబడిన, అనివార్య = అద్దు లేని, మహైశ్వర్య = మహావైభవముతోం గూడిన, కులాద్రిధుర్యగృహ = కులపర్వతాధ్యక్షుందయిన కోలా హలుని గృహమందలి, సాక్షాత్‌ లక్ష్మియో యనః = ప్రత్యక్షలక్ష్మియో యన్నట్లుగా, పొల్చెనని సంబంధము. అలం. ఉద్రేక్ష ఇట గజలక్ష్మిస్నానము ననుసంధించినాండు. 'లక్ష్మీర్దివ్యైర్గజేందైర్మణిగణఖచితైః స్టాపితాహేమ కుంఖైహ్‌ అని యున్నది. లక్ష్మికిజలకమార్చునది దివ్యగజములు. గిరికకు స్రీలు. కానలక్ష్మీగిరికలకు నిరువురకు నన్వయించునట్లుగా దివ్యగజకామినీ వాచకమయిన 'సుమనోదంతు” లన్నాండు. లక్ష్మీదేవి రెండు చేతులను దామరలిడుకొని యుండును - గిరికకురెండు చేతులును దామరలవంటివిగాన యిరువురకును బొసంగినట్లుగా “'కమలాభ్యంచితపాణి” యన్నాడు ఇదియే రామాయణము సుందరకాండ మునను, “నియుజ్యమానాస్తు గజా స్సుహస్తా స్సకేసరా శ్చోత్పలపత్రహస్తాః, బభూవ దేవీ చ కృతా సుహస్తా లక్ష్మీ స్తధా పద్మిని పద్మహస్తా. (అష్టమస్సర్గఐ) చ. మెలంతలు శైలరాట్తనయ | మేదడి యొత్తంగగూర్చి నిండువె న్నెలపొరవంటి దువ్వలువ । నిద్దపు గుబ్బల వ్రాలుచు౭ గళం బలముచు ౦ జెక్కు లంటుచును । దంచిత రాగరసార్థమయ్యెం బూ పల మెయిసోంకినణ విమల । భావము నిల్చునె యొట్టిపట్టున౯ క్షే12 అ. ఇందు గిరికాదేవి మేని తడి దుడుచుటకై స్రీలు గూర్చిన వెలిపట్టు దుప్పటియందు నాయక త్వారోపణము చేసి అర్ధద్వయమును గలుగం జెప్పినాందు. ఎట్టనంగా - మెలంతలు = స్రీలు, శైలరాట్ల నయ = గిరికయొక్క మేదడి, ఒత్తంగక = తుదుచుటకు, కూర్చు = సమకట్టిన, నిండు వెన్నెలపొర వంటి, దువ్వలువ = వెల్లపట్టుదుప్పటి, నిద్దపుగుబ్బలవ్రాలుచు౯ = నిగ్గుగల చన్నులపయిని వ్రాలుచును, గళంబు అలముచు౯ = కంఠము నప్పళించుచు, చెక్కులంటుచు౯ = కపోలములను స్పృశించుచు, ఈ మూండు పనులు నాయకకృత్యములుగాను దెలియునది. ఉదంచితరాగరసఆర్ధము = ఒప్పుచున్న కుంకు మాదులయొక్క రక్తిమతోం గూడిన జలముచేతం దడుపంబడినది, అయ్యెనని యర్థము. - అనురాగరసార్ధ మయ్యెనని నాయకపరమైన యర్థము. పూంపలమెయిసోంకినక = కొమరెప్రాయముగల పడుచుల దేహము నంటంగా, ఎట్టిపట్టునజ = ఎటువంటి వెలిపట్టు వస్తమందయినను, విమలభావము నిల్చునే = తెల్లందనము నిల్చునా యని యర్థము. ఎట్టిపట్టునక = ఎటువంటి స్థలమందయినను, విమల భావము నిల్పునె = పరిశుద్ధత్వము నిల్చునాయని నాయకపరముగా నర్థము గ్రహించునది. చెక్కుల యందును, చన్నులయందును గుంకుమాదులపూంతలు గనుక వానిపయి నలముటచే నెజ్బందనము చెప్పినాండు. తొలుతం దడియొత్తు గుడ్డ గుబ్బపయిని వైచి, కొంగు మెడను గొంచెము చుట్టుకొని మొగము దుడుచుకొనుట స్తీస్వభావముగాం దెలియునది. చ. కళుకుమెలుంగుం గ్రొంబసిండి |; కాంచికయై కటిమించంజాలు నం చులమణు లంఘ్రిభూషలయి | శోభిలంజాలుం జెజంగు ముత్తియం బులె యెద నుంపంజాలు సర । ముల్‌ పటవాసకసౌరభంబె మైం గలపము నింపంజాలు ననం గట్టీరి దివ్యదుకూల మింతికిన్‌. 118

వంచమా శ్వానము 577

అ. కళుకు మెలుంగు క్రాంబసిండి = తళుకుగలకాంతితోంగూడిన క్రొత్తబంగారపుతగటు, కళుకనంగా తళుకనుటకు 'కళుకులుదేలు గండములు గండము లా శశిఖండలక్ష్మికిన్‌ అని ప్రయో గము. కాంచికయై = గంటల మొలనూలై, కటి = పిబుందులయందు, మించక చాలుజ = అతిశయింపం జాలును, అంచులమణులు = అంచులయందు గూర్చిన రత్నములు, అం(ఘ్రిభూషలయి = కాలిసొమ్ము లయి, శోఖిలణ చాలును, చెలంగుముత్తియంబులె = పైంటకొంగునందుం గూర్చంబడినముత్యములె, ఎదజ సరముల్‌ ఉంప౯ చాలును = వక్షమునందు హారములుగా కల్పింంజాలును, పటవాసక = వస్త్రములను పరిమళింపంజేయు బుక్మాముయొక్క సౌరభంబె = పరిమళమే, మై౯ = దేహమునందు, కలపము నింపంజాలు౯ = సుగంధద్రవ్యములుగూర్చి చేసిన మెయిపూంతను గల్పింపంజాలును, అనః౬ = అనునట్లుగా, దివ్యదుకూలము = దివ్యమయిన వెలిపట్టుచీర, ఇంతికి౯ = గిరికకు, కట్టిరి.

గిరికకు దివ్యమయిన వెలిపట్టుచీర కట్టిరి. దానికి బంగారు సరిగతగటు గలదు. నడుమునం జుట్టినపు డా తగటె కాంచికగా నుండును. దానియంచుల జాలరులుగా నుండు మణులు రెండు పాద ముల చుట్టును వ్రేలునపుడు కాలిసొమ్ములవలె నుండును. దాని నడుమం గూర్చిన ముత్యములు పైంట వేసినపుడు టొమ్మున ముత్తెసరులవలె నొప్పుచున్నది. దానికిం బట్టించిన బుక్కామే మేన తావి కలప మలందియుంటకు సాటియగుచున్నది. ఇట్లు కట్టుచీర యొక్కటియే వస్త్రమేకాక యాభరణముగాను నిట్లు వివిధాకారముగాం బరిణమించెడినని దాని యతిశయ మిచట వర్ణితము. పెక్కువగల సొమ్ము లగుటచే వస్రముయొక్క మహార్దతయు వ్యంజితము.

చ. తమతమతమ్ములం దిగిచి | తన్ముఖలక్ష్మికిం ద్రిప్పురీతి ను త్త్రమతమపుణ్యసింధువని । తల్‌ బహుచిత్రదళంపు టారతుల్‌ (క్రమమున నెత్త నయ్యచలకన్యక + వచ్చె నమూల్యపద్మమా ల్యమున నెసంగు చేదిప భు । జాంతరకల్పవివాహవేదికజ 118

అ. ఉత్తమతపుణ్యసింధువనితల్‌ = మిక్కిలి యుత్తములయిన గంగాయమునాది పుణ్యనదీ కాంతలు, తమతమ తమ్ములజ = తమతమయందున్న తామరలను, తిగిచి = తీసి, తన్ముఖలక్ష్మికిక = ఆ గిరిక మొగము చక్కందనపు పెంపునకు, ్రిప్పురీతి౯ = బడిమిద్రిప్పినట్లుగా, బహుచిత్రదళంపు టారతుల్‌ = అనేకములును వింతవింతలునయిన ఖేకులు గల పద్మమయనీరాజనములను, క్రమమున౬ = వరుస వెంబడిని, ఎత్తజ, అయ్యచలకన్యక = ఆ గిరిక, అమూల్యపద్మమూల్యమునక - అమూల్య = విలువలేని, పద్మమాల్యమునః = ఇంద్రుం డిచ్చిన తామరమాలికచేత, ఎసంగు = ఒప్పుచున్న, చేదిప = వసురాజు యొక్క భుజాంతరకల్ప = వక్షమునకు సాటియైన - అనంగా దానివలెనే అమూల్యపద్మమాలికాలం కృతమయిన, వివాహవేదికిజ = పెండ్లియరుంగునకు, వచ్చెను.

“అమూల్య పద్మమాల్యమునజ ఎసంగూు ఇది వసురాజు వక్షస్థలమునకును, బెండ్లి వేదికకును సాధారణవిశేషణము. కావుననే వివాహవేదిని చేదిపభుజాంతరకల్చ్పమన్నాండు. గిరిక ముఖము తమ్మి కంటె చక్మనయినదిగాన, తమ్ములను దానికి దిగందుడుచునట్లుండె. ఒకదానికిం బోలికయైనదానినే దానికి నివాళించుట యనంగా నది దానికంటెం దక్కువయని లోకవ్యవహారశైలి. ఇందులకుం గర్జామృతమున - శ్లో శుభూషసే యది వచః శ్రుణు మామకీనం, పూర్వైరపూర్వకవిభిర్నకటాక్షితం యత్‌,

నీరాజనక్రమధురం భవదాననేన్దోః, నిర్వ్యాజ మర్హతి చిరాయ శశిప్రదీపః (౧ఆ- ౯౬ శ్లో)

578 వను చరిత్రము ఇక్కడ ఆరతిపళ్లెరములు ఆకులవలెం జుట్టు నమర్పంబడి తామరపూవులవలె నుండుటయు ఆ యాకులందు దీపము లుంచి దిగందుడుచుటయుం గలదు. కావున వానికి తమ్ములతోడి సామ్యము. అవి బహుచిత్రదళములనుట పెక్కు నదీకాంతల వింతవింతలగు తమ్ములతోడి సాటికి. చేదిరాజు వక్షము ఇంద్రుం డిచ్చిన యమూల్యపద్మమాల్యముచేతను, వివాహవేది అలంకారార్థము గట్టిన యమూల్యపద్మ మాల్యముచేతను అలంకృతము. అలం. ఉత్రేక్షయు, ఉపమయు క. ఆకల్పలలామకములు, నా కల్పకదామకములు । నపు డగసుత కా

ర్యాకల్ప కనిచె హరిసతి, యాకల్పవిభూతి గలుగ । నాళీతతిచేన్‌. క్షేకేడ

అ. హరిసతి = ఇంద్రుని భార్యయైన శచీదేవి, ఆకల్చ్పలలామకములు = అలంకారడ్రేష్టములును, ఆ+కల్చకదామకములు౯ = 'ప్రసిద్ద్యమయిన కల్పకపు పూదండలును, అపుడు, అగసుతకుణ = గిరికకు, ఆర్యాకల్పకు౯ = పార్వతితో సమానురాలయినదానికి, (గిరిక అగసుత. పార్వతియు అగసుత కావుననే గిరిక ఆర్యాకల్పయని “అగసుతా” విశేషణముచే ధ్వనితము ) ఆకల్పవిభూతి = కల్పము వజకయిన మైశ్వర్యము, కలుగః, ఆలీతతిచే౯ = చెలికత్తెల సమూహముచేత, అనిచెక = పంపెను. “ఇందు ద్విప్రాసము.

సీ జవరాలినెతివేణి ।; జడవాహములమించం, దడియార్చిముడించెంబై ॥ దలియొకర్తు తరుణిక్రొవ్వెద తుమ్మె ; దలదాంటుదాంట సం, పంగె దండచెథివెంగో । మలియొకర్తు చెలువవేనలి చిమ్మ । చీంకటిం గికురింపం, జంద్రసూర్యుల నుంచెం । జామ యోర్తు మగువకొప్పు నభంబు । దెగడ నిర్జోషంపుం, జుక్క చేజు ఘటించె | సుదతియోర్తు

తే. నెలంతతులుము మహామహా । నీలరాశిం, బకపకహసింప మరకత । శకలకలిత మృదులదూర్వాంకురములలోం | గదియంజేసెం, జకితసారంగశాబలో ; చనయొకర్తు.

అ. జవరాలి నెటివేణి = గిరిక నిండారుజడ, జడవాహముల౯ = మేఘములను, మించ౯ = అతిశయించుకొలణకు, పైదలి ఒకర్తు తడియార్చి ముడిచెక = ఒక చెలికత్తె తడి తుడిచి ముడిండెను. తడిలేకపోవుటయు, ముడిగొనుటయు మేఘములకు సంభవింపవని భావము.

కోమలి ఒకర్తు, తరుణిక్రావ్వెద = గిరికకొప్పు, తుమ్మెదలదాంటుణ = తుమ్మెదలగుంపును, దాంటణ = అతిక్రమించుకొజకు, సంపంగెదందను, చెరివెక = చాప్పించెను, లేక ముడిచెను. తుమ్మెదలకు సంపంగెపూలతోడి సంగతిలేదని భావము. చామఓర్హు, (చామశబ్దము శ్యామాభవము.) చెలువవేనలి = గిరికకొప్పు, చిమ్మచీంకటిని, కికురింపజణ = వంచించుకొఅకు - నిరసించు కాజకనుట. చం(ద్రనూర్యలణ ఉంచెజ = చం(దునిని నూర్యునిని ఉంచెనని యర్భము - చంద్రసూర్యరూపాభరణముల నుంచెనని భావము. చీంకటి చంద్రసూర్యులు రాంగా విరిసిపోవునని భావము. సుదతియోర్తు, మగువకొప్పు, నభంబుజ = ఆకాశమును, తెగడణ = తిరస్మరించుకొణకు, నిర్జోషంపుచుక్క చేలుక - (దోషయనంగా “దోషా నక్తంచరజనౌ అ. అన్నట్లు రాత్రి నిర్ణోషంబనంగా రాత్రియందుదయింపనిది) అట్టి చుక్కచాలును ఘటించెనని యర్థము. ఆకాశమున రాత్రిలేనిచో చుక్కలు చూపట్టవని భావము. చకితసారంగశాబలోచన = బెదరిన లేడిపిల్లవంటి కన్నులు గలది ఒకతి, నెలంత తుఖుము౬౯ = గిరికకొప్పును, మహామహా నీలరాశి = గొప్పయిన మహానీలముల సమూహమును,

వంచమా శ్వానము 579 (మహనీలము లనంగా, శెంహళస్యాకరోద్భూతా మహానీలాస్తుతే స్మృతాః అని సింహలపు గని యందుం బుట్టు నీలము తల్లక్షణము. క. కప్పెసంగు వెన్న వెదిరికి, పుస్పారవన్నియకు సవతుం బోలు ననంగా ముప్పాతిక రంగులతో, నొప్పు మవానీల మది శు భోన్నతింజేయున్‌. (రత్నపరీక్ష ఇంద్రనీలము దీనికంటె వేలు. ఇందులకు రామాయణములో, 'ఇంద్రనీల మహానీల మణిప్రవర వేదికమ్‌” (సుందరకాండము) అని యున్నది.) పకపకహసింపక = పకపకనవ్వెడుకొఅకు, అనంగ్గాం బరిహాసము చేయుకొఅకు, మరకతశక...లలో౯ - మరకతశకల = మరకతపుం బచ్చలమొలకలవలె, కలిత = ఒప్పుచున్న మృదుల = కోమలములయిన, దూర్వాంకురములక౯ =లేంతగటికపోంచలను, లోక్‌ = లోపల, కదియంజేసెను = చొప్పించెను. అనంగా అంతర్లీనము చేసె ననుట. మహానీలములో తృణము నంతర్తీనముగాం జేయ వనుట. ఇందులకు, క. కసవుల నిసువులు కరమున, వెసనిడి నీలంబుమింద । విడ నూందుటయు౬ వెస నెగసిపోక నిలిచిన, వసుధం దృణగ్రాహి ।! యనంగ వర్ణనకెక్కుణ (రత్నపరీక్షు అన్నట్లు తృణములను [గ్రహించుట మహానీలములకు లక్షణము. శుభార్ధముగా గజికపోంచలను గొప్పునంగూర్చిరని భావము. అలం. సీసపాదములు నాల్లిట నాలు గుత్రేక్షలు, గీతియం దొకటి. మ, ఘనశ్చంగారరసోత్తరంగ రుచిరం । గద్వేణికిక బాసికం బున దందడజణ బలుగట్ట గట్టి విలస ॥ న్ముక్తాకలాపచ్చలం బునం దూ మేర్చడంబెట్టి బోటి గిరిజా । భ్రూపుంద్రసౌభాగ్యము బ్దనరం గస్తురిరేఖ దీర్చె నవకు । ల్యావైఖరిజ మించంగన్‌. 116 అ. ఘన...వేణికిజ - (వేజియనంగా జడయు, నదీప్రవాహమును.) ఘన = అధికమైన, శృంగార రస = శృంగారరసమనెడు రసము (అనంగా జలము) చేత, ఉత్తరంగ = కొలందికిమించిన తీయని చవి చేత, రంగత్‌ = ఒప్పుచున్న, వేణికిణ = జడయనెడు నదీప్రవాహమునకు, బాసికంబునక = బాసికము చేత, దండః = సమిపమున, బలుగట్ట కట్టి, విలసత్‌ముక్తాకలాప చృలంబునక = ప్రకాశించుచున్న ముత్యాలబొట్టనెడి మిషచేత, తూమేర్చదః పెట్టి = తూముకట్టి, బోటి = చెలికత్తియ, గిరికా... భాగ్యముల్‌

• గిరికా = గిరికాదేవియొక్క భ్రూ = కనుబొమలనెడి, పుండ్ర = ఎలుపుగలసిన నల్లచెలుకుయొక్క సౌభాగ్యముల్‌ = చక్కందనములు, (ఇక్కడ కనుబొమల సౌభాగ్యము చక్కదనమనియు, చెలుకు సౌభాగ్యము తీయందనమనియుం దెలియునది. పుండ్ర మనంగా, 'ఇక్షుఃకీతః పుండ్రకః కృష్ణరక్తః కాంతార స్పా చ్చేతపీత స్తధెవి అన్నట్లు ఎయిపుగలసిన నల్లచెజుకు. ఇట నల్లనిబొమలతో సాటికింజెప్పంబడెను.) నవ = క్రొత్త దగు, కుల్యా = కాలువయొక్క వైఖరి = రీతిచేత, మించంగజ = అతిశయించునట్లుగా, కస్తురిరేఖక = రేకవలె కస్తూరిబొట్టును, తీర్చెను. ఇట జడకాంతి నదీప్రవాహము. పాపటనుండి యిరువైపుల చెవితమ్మెలవఅకు నెజికురులకు నుదుటికి నడుమం గట్టంబడునదిగాన బాసికము ఆ ప్రవాహమునకు కట్ట. అది యెత్తుగలదిగావున బలుగట్ట. బాసికమునడుమ పాపటచివరకడంగట్టు ముత్యాలటీకాబొట్టు దాని కేర్పజిచినతూము. ఆ

5860 వయ చరిత్రము బొట్టున సరిక్రిందుగా బొమలనడిమికి రేకగాందీర్చిన కస్తూరిబొట్టు కాలువ. అది పాటి పయిరయినది బొమలనెడి నల్లచెజకులు. జదకాంతి యను నీ వెల్లువ నలుపుగాన యది పాజు కాలువయు నలుపు గానుండుటకై నల్లనికస్తూరిరేకను, దానినుండి పయిరగునదియు నల్లగానుండుటకై నల్లనిచెజకులను గయికొన్నాండని తెలియునది. “రుచిరంగద్వేణిి యనుట మంచినీరుపాలుటచేతనే చెలకునకుం దీపి పుట్టుటకు. నల్లచెఅకు మోసులవంటి యాకులుజొంపముగాం గలిగి మిక్కిలినిడుదలయి యొప్పునట్లు కనుబొమలును వెండ్రుకలు దట్టముగాం గలిగి నిడుదలయి కొనలవంపుగలిగియుండును. చెలువల బొమలను సామాన్యముగా మరునిచెజకువిండ్లుగా వర్ణించుట ప్రకటము. జడ మిక్కిలియు నలుపుగలిగి నిగనిగలు దేజుచు నెంతయు మరులుగొలుపుననియు, కనుబొమలు మిక్కిలి నలుపులయి దప్పములయి నిడుదలయి నీటయిన నలుపుగలిగి సొంపారుచుండుననియుం దాత్పర్యము. అలం. రూపకము, అపహ్నుతి. శా. శ్యామోజ్జృంభితతారకావరరుచిన్‌ । సంధించి యెందున్‌ వసు స్వామిం గన్గానుచుం బ్రకామశరవ । ర్న స్ఫూర్తిం జెన్నాంది ని త్యామోదంబున మించు మంచుం జెలినే। తాబ్బంబులన్‌ వశ్యల క్ష్మీమూలంబగు గావు నించె నననుం | చెం గజ్జలం బింతికిన్‌. కై17 అ. ఇందు నేత్రాబ్బములనుటచే నేత్రపరముగాను అబ్బపరముగాను అర్ధద్వయము తెలియునది. ఎట్లనంగా - శ్యామ...రుచిక -(శ్యామా స్యా చ్చారిబా నిశా' అ.) (అబ్ద). శ్యామా = రాత్రియందు, ఉజ్జుంభిత = ప్రకాశమానుందైన, తారకావర = చంద్రునియొక్క రుచిజ = ప్రీతితోడ, సంధించి = కూడి కొని, (నేత్ర) శ్యామ = నల్లనికాంతిచేత, ఉజ్బుంభిత = అతిశయించిన, తారకా = నల్లగ్రుడ్రయొక్క వర = మేలయిన, రుచి = కాంతితోడ, సంధించి, ఎందు = అన్ని దిక్కులయందును, వసున్వామి£౯ = (అబ్బ) సూర్యుని - (నేత్ర) వసురాజును, కన్గొనుచు౯, ప్రకామ... చెన్నొంది-(అబ్ది) ప్రకామ = అధికమైన, శరవర్షస్ఫూర్తిక = జలవర్షము తోంపికచేత, చెన్నాంది = సొంపు వహించి - (నేత్ర) అధికమయిన మన్మథబాణవర్న స్ఫురణముచేత చెన్నాంది యని భావము. నిత్యామోదంబునజ మించుము = (అబ్బ) ఎడతెగనివాసనచేత అతిశయింపుమని భావము. అంచుకి, చెలి = చెలికత్తియ, ఇంతికి౯ = గిరికా దేవికి, నేత్రాబ్బ్దంబులః౯ = కమలము వంటి నేత్రములందు, వశ్యలక్ష్మీమూలంబు అగు = చంద్రసూర్యాది మిత్రామిత్ర వశ్యసంపత్తికి మూలమయిన, కావునించె నన౯ణ - కావలి బొట్టు పెట్టినదో యన్నట్లుగా నని యర్థము. వసురాజవశ్యసంపత్తికి మూల మని భావము. కజ్జలంబు = కాటుకను, ఉంచెను = పెట్టెను. అలం. శ్లేషము. ఉద్రేక్షము. శరశబ్దమునకు 'శరో దధ్యాద్యగ్రసారే బాణే కాండే తృణాంతరే, శరం తు నీరే నానార్థ. తామరలకు చంద్రకాంతి సరిపడదు. సూర్యుండు పగటనే కనుపట్టును. ఈ కనుదామరలకు చంద్రరుచి ఒమ్ముటయే కాక సూర్యుని నెప్పుడును జూచుటయు గలదు. మటథి తామరలకు వర్షమునందు చెన్నుందజుంగుటయు, ఆమోదము గుందుటయుంగలదు. వీనికో వర్షమునం జెన్నాందుటయు, ఆమోదము తప్పకుందడటయు. కావున మిత్రుండయిన సూర్యుందేకాక, శత్రువులయిన చం(ద్రవర్న్షాదులుగూడ మిత్రములు గావించుకొనుటకై కావు. పరులను వశము చేసికానుటకై కావుబొట్టు కన్నులకుంబెట్టుకొనుట యిట అనుసంధింపం బడినది. నల్లని మెజుంగులు దుజంగలించు కను[గ్రుడ్లు రుచిగులుక, వసురాజును జూచుచు నెప్పుడును నతనియెడ మరులుగొని యెంతయు సంతోషమున నొప్పుచుండు మని భావము.

పంచమా శ్వాసము 581 మ. అతితీవ్రాశుగవృత్తిమై నతనుధ । న్వాభోగసీమఃణ గతా గతముల్‌ సల్ప్చి భ్రమించు లోలతరవీ । క్షాపాతపాంథాళికి౯ (శుతికూపాంతసుధానిపానకములై । శోభిల్లు నిత్యప్రభాం చితవజ్రోపలకుండలంబులు ఘటిం । చెణ బోటి పూంబోండికిన్‌. 118 అ. అతితీవ్రాశుగవృత్తిమై౯ణ -(ఆశుగ మనంగా బాణమును, వాయువును. ఆశుగౌ వాయువిశిఖౌ” అ.) అతితీవ్ర=మిక్కిలియు తీవ్రమయిన, ఆశుగవృత్తిమైజ =బాణవృత్తిచేత (అని వీక్షాపరమైన యర్ధము)-అతివేగముగల వాయువృత్తిచేత-అనంగా వడగాలివేగముచేత (అని పాంధపరమయిన యర్థము.) అతనుధన్వఆభోగసీమః -(వీక్షు అతను =మన్మధునియొక్క ధను+ఆభోగసీమః =వింటియొక్క నిండయిన పట్టునందు-ఇట ఉపమానమయిన మరునిచాపముచేతనే ఉపమేయమైన భ్రూవల్లిని జెప్పినాం డు. (పాంధ)అతను=అధికమైన, ధ్వని=(ధన్వజాంగలదేశే స్యాద్ధన్వచాపే స్థలేఇపిచ” విశ్వము) మరుభూమియొక్క నిండుప్రదేశమునందు, గతాగతముల్‌=రాకపోకలు, సల్పి, భ్రమించు=తిరుగచుందెడు, లోలతరవీక్షాపాతపాంధాళికిక -(లోలమనంగా చలనమును తృష్టగలవాండును, 'లోపశ్చాలసతృష్ణయోః ' విశ్వము) లోలతర =మిక్కిలిచంచలములయిన, వీక్షాపాత=చూపు పాటులనెడు, లోలతర=మిక్కిలి తృష్ణతోం గూడిన, పాంధాళికిక =పథిక సమూహమునకు, (శ్రుతి..లై-శ్రుతి=చెవుల నెడు, కూప=బావులయొక్క అంత=సమిపమందలి, సుధానిపానములై=(సుధ యనంగా సున్నమును అమృతమును; నిపానమనం గా నీళ్లకుం గట్టించిన ధర్మపు గాండియును నీటిపట్టును. 'ఆహావస్తు నిపానం స్యా దుపకూప జలాశయే అ.) సున్నపుగచ్చుచేసిన నిపానములయి యని యర్ధ్థము-లేక యమృతజలాశయములై, శోభిల్లు= ప్రకాశించుచున్న నిత్యప్రభా అంచిత=నిత్యమైనకాంతిచేత నొప్పుచున్న వజఉపల కుండలంబులు= వజమణిమయములయినకమ్మలు, పూంబోండికి౯ =గిరికాదేవికి, బోటి=ఒక చెలికత్తియ, ఘటించె౯ =కూర్చెను -అనంగాంజెవులందుం బెట్టెననుట. అతి...సీమ౯ గతాగతముల్‌ సల్పి, అతనుధన్వఅభోగసీమః =మరునివింటి నిండుపట్టునందు-అనం గా మరుని నెజవింటివలెనున్న కనుబొామలపట్టునందు, '“అతతీవ్రాశుగవృత్తిమై ఆకనుబొమలనెడు మరునివింటినుండివాండిబెళుకుచూపులు-వాండిములుకులవలె నున్నవి. వీక్షాపాతములు, లోలతరములు కావుననే గతాగతముల్‌ సల్పి భ్రమించుట. పొంధులు మరుభూమియందు వడగోని దప్పికై నీటి కొకు నిటునటు పోవుచును వచ్చుచ్చు నుందురుగాని నిడివిగాంజాంగిపోరు. వీక్షాపాతములు నట్లె పోయిమరలివచ్చు చుండును-ఎంతఎజకు? (శ్రుతి... నిపానకము”)) ఒక యమృతమువలె తీయనినీరుగల పట్టో లేక యొకబావియొద్ది నీటిగాండిపట్టో అంతవజకుంబోయి యా నీరుత్రాగి విశ్రమించును. అవతలం బోవండు. చూపుపాటును చెవులవజకును నిగిడి యవలం జనక మరలును. నిత్య...అంబులు-ఇట కుండలము, నిపానకములు, నిత్యప్రభ, యెడతెగనినీళ్లు, బ్రమించు చెలువల చూపులు, బెళుకులచే (్రమించుట సహజము. “మిట్టిమిట్టిపడునంబుచరంబులుంబోలె నత్తజిక (వసుచరిత్రము) “మిట్టి మోనైపడె మెలంతచూపు.” (విజయవిలాసము) అలం. రూపకము. మ. (శుతికూపామృతముజ వతంసకళికా । ర్లోయంత్ర సంక్రాంతదీ ధితిదండోజ్జ్వలవర్తులాభరణపా | త్రిః నించి తాటంకక ల్పితకుల్యాముఖహీరసారకిరణో ॥ దృేదంబుపేరజ వెలా ర్చి తటిద్దేహకు నవ్యపత్రలతికా । శ్రీ నించి రాళీజనుల్‌, 119

582 వసుచరిత్రము అ. ఆళీజనుల్‌=చెలికత్తైలసమూహములు, శశుతికూపఅమృతము౯ =చెవియనెడు బావియందలి నీటిని, వత...త్రిణ -వతంస=చెవిపువ్వయిన, కళికా=పూమొగ్గయనెడు, అర్జాయంత్ర=ఏతపుపిడియందు, సం(కాంత =తగులుకొన్న, దీధితి=కాంతియనెడు, దండ =కల్టచేత, ఉజ్జ్వల =(ప్రకాశించుచున్న, వర్తులాభరణ=రత్నపుబవిరయనెడు, పాత్రిణ =పాత్రయందు, నించి=నిండించి, తాట. రణ -తాటంక= కమ్మలనెడు, కల్పిత=కల్పింపంబదిన, కుల్యాముఖ=కాలువమొదట నున్న ఏతపు బానలో నీళ్లుగ్రమ్మరించెడు మోటతొట్టి యొక్క హీర=వ(జజమణులయొక్క సార =(శ్రేష్టమయిన, కిరణ +ఉద్చేదంబుపేరణ =కిరణ(ప్రసారమనెడు మిషచేత, వెలార్చి=వెడలంబోని, తటిద్దేహకుక =మెఅపుతీంగవంటి దేహముగలదానికి -గిరికాదేవికి, నవ్యపత్రలతికాశ్రీ౯ =క్రాతవయన మకరికా పత్రరచనలనెడు ఆకులయొక్కయు తీంగలయొక్కయు సమృద్ధిని, నించిరి అలం. రూపకము, అపహ్నతి. “'నవ్యపత్రలతికాథీ' మకరికాపత్రరచనలే ఆకులును తీంగులును. దానినిబెంచుటకు నీరును అందులకై బావి, వతము మొదలగు పరికరములును గావలయును. అందుటకై గిరికచెవిపూవును ఏతపువిడిగాను, రతనపుబవిరను ఏతపుబానగాను, బవిరకిరణమును ఏతపుగడగాను, వజపుకమ్మను బానలో నీళ్లు (గ్రమ్మరించెడు కాలువమొదటి తొట్టిగాను, కమ్మలనుండి కాంతులు నిగుడుటను చెవిబావినుండి జలముపాలుటగాను, పత్రరచనలను పత్రయుతలతలుగాను జెప్పినాండు. అనంగా గిరికకు వజపుకమ్మలు రతనాలబవిరలును దొడిగి, చెక్కుల మకరికాపత్రములు వ్రాసి, చెవిపువ్వుఘటించిరని తాత్పర్యము. చ. సురభికురంగనాఖికజ | చొక్కపుంగుంకుమం గప్పి కుంకుమ స్ఫురితమహోష్మం గప్పురపు | సోంకుల మానిపి కప్పురంపుంజ ల్మిరి మెలుంగుంజవాది నెడ ।లించి కదంబము గూర్చి నెచ్చెలుల్‌ తరుణి కలంది రన్నియును । దత్తనువాసనం బూవుగట్టుచున్‌. 120 అ. సురభికురంగనాభికజ =మంచిపరిమళముగల కస్తూరియొక్కడాగు, చాక్కపుకుంకుమ౯ =మేలయిన కుంకుమపువ్వుచేత, కప్పి, కుంకుమస్ప్సురితమహోష్మజ =ఆ కుంకుమపువ్వునందు స్ఫురించు చున్న యెొక్కుడుకాంకను, కప్పురపుసోంకుల౯ణ =కర్పూరపుమేళనములచేత, మానిపి=నివారించి, కప్పురంపుచల్మిరి=కర్పూరమందలి శైత్యమును, మెజుంగుంజవాది౯ =నిగ్గుగల జవ్వాదిచేత, ఎడలించి=పోం గొట్టి, కదంబముగూర్చి=కలపమేర్చఅణచి, అన్నియును=ఈపరిమళ ద్రవ్యములనన్నిటిని, తత్తనువాసనజ =ఆ గిరికయొక్క దేహపువాసనచేత, పూవుకట్టుచుణ =వాసనాయుక్తములుగాం జేయుచు, నెచ్చెలులు, తరుణికిణ =గిరికకు, అలందిరి=పూసిరి. కస్తూరి కజలు తెలియకుండునట్లు కుంకుమపువ్వు ఆ పువ్వు కాంకనడంచుటకుం గర్పూరమును, దానిచలువను బోంగొట్టుటకు నిగ్గు జవ్వాదియుం జేర్చుట. ఇట్లు కణలుపడక మిక్కిలివెట్టగాక చలువ గానయు నున్నది గందపుకదంబము కూర్పు. ఒక్కొక్కటియు మంచి పరిమళముగలది. అన్నియు జేరంగా పరిమళ మింతింతనరాదు. ఇంతటి పరిమళాతిశయమును నాయక మేనివాసనముందజ పరిమళముకాదయ్యె, కావుననే యా మేనివాసనతో నా కదంబమునకుం బూవుగట్టుట. సీ. అధరమాధుర్య ఖిఃక్షాగతంబగు సుధా, గుటిక నా ముంగజం | గుదురుపటిచి సమయానుగుణమహో।చ్చగత([గ్రహాళినాం, జనుదోయి నవరత్నసరమువైచి

పంచమా శ్వాసము 583 కిసలకోరకభ్ళంగ । కీరవర్గంబునా, దోర్వల్లిపయి వన్నె తొడవు లునిచి ఘనకుచాంగజదుర్గ | కల్పితాధరవ'్ర, పరిధికా నొడ్డాణ । మిరవుకొల్చి

తే. యనఘజఘనానుషంగ మ । వ్రాంగయోగ కలన నివి గాంచె నన వజ | కాంచిన లిడి యంగజితరతిబిరు దాంక | మం్రిం గట్టు కరణి మణిమయమకరనూ । పురము దొడిగి. 121 అ. అధర......గతంబు=క్రింది పెదవియందలి తియ్యందనముయొక్క బిచ్చముకాణకు వచ్చిన, నుధాగుటికనా౯ణ =అమృతగుళికయో యన్నట్టు, ముంగణ౯ =ముక్కుముత్తియమును, కుదురుపటిచి=సవరించి, నమ.....వోళినాః -నమయ అనుగుణ =వివాహనమయమునకు అనుగుణముగా మహోచ్చగత =పరమోచ్చదశను బొందిన-(అని (గగ్రవాళిపరముగా) సమ్యక్‌ =లెస్సయైన, అయ= శుభావహకర్శ్మము దేనియందో యది (అయ శ్శుభావహో విధిః) అటువంటియు, అనుగుణ=(గుణమనం గా సూత్రము గనుక అనుగతమయిన సూత్రము దేనికింగలదో యది అనుగుణము)అటువంటియు, మహోచ్చగత=కుచరూపమైన యున్నతస్థానమును బొందినదనియు, (నని నవరత్నసరము పరముగా నర్థము.) సమయానుగుణమహోచ్చగత గ్రహపం కియో యన్నట్లుగా సమయానుగుణమహోచ్చగత నవరత్నసరమును జనుదోయియందు వైచి యని యర్థము. నవరత్నములను వర్జసామ్యనిమిత్తముచేత నవగ్రహములుగా నుత్రేక్షించినాండు. గ్రహపరమయిన యర్ధమున మహోచ్చగతు లన్నందులకు సూర్యాది[గ్రహములకు మేషాదిరాను లుచ్చసన్థానమలు, మేషాదిరాసులయొక్క ౧౦, ౩, ౨ల్హా ౧౫, ౫, ౨౭, ౨౦ భాగములు పరమోచ్చభాగములు. ఉచ్చస్థానమున కేడవది నీచస్థానము. ఇందులకు “'అజవృషభమృగాంగ నాకుళీరా రుషవణిజౌ చదివాకరాదితుంగాః, దశశిిమనుయుక్తి ధీం ద్రియాంశైస్రినవకవింశతిభస్తదస్తనీచః

• అని జ్యోతిశ్శాస్త్రము. ఇ కిసల...నా౯ -కిసల=(కిసాలయం కిసలయం కిసాలం కిసలం కిసమ్‌” ద్విరూప.) ఎటల్జిని చిగుళ్లయొక్కయు, కోరక=తెల్లనిపూ మొగ్గలయొక్కయు, భృంగ=నల్లని తుమ్మెదల యొక్కయు, కీర=పచ్చని చిలుకలయొక్కయు, వర్గంబునాజ =సమూహమోయన్నట్లుగా, దోర్వల్లిక =బాహువనెడు తీథయయందు, పలువన్నెతొడవులు=రక్త శ్వేత నీల హరిద్వర్హములు గల పద్మ రాగ మౌక్తిక హరినీల మరకత మణియములైన భూషణములు, పెట్టీ, ఘన=గొప్పలయిన, కుచ=చన్నులనెడు, అంగజదుర్గ=మన్మధగిరిదురగ్గములకు, కల్పిత =రచింపంబడిన, అధరవ(ప్ర=క్రిందికోటయొక్క పరిధినాణ =వలయమోయన్నట్లుగా, ఒడ్డాణము, ఇరవుకొల్పి=పట్టుకొలిపి. అనుఘజఘనఅనుషంగము=నెఅసులేని కటిపురోభాగముయొక్క సాంగత్యమును, ఇవి=ఈ వజకాంచికలు, అష్టాంగయోగకలనన్‌=యమ నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార ధ్యాన, ధారణా, సమాధు లనెడు అవ్టాంగయోగములచేతనని యర్థము. అష్టధారాయోగముచేతనని భావము. (వజ్రమున కష్టధార లుండును:- క. _ రూపొదవి చులుకనై మెటుం, గేపారంగ వాని ధార లెనిమిది యగుచుజ దాపొల్చు మూల లాజై, చూపట్టుట వజమణికి శుద్ధగుణంబుల్‌.)

584 వసుచరిత్రము కాంచెననణ =పొందినవో యనునట్లుగా, వజకాంచిన బిడి =వజమణిమయములైన మొలనూళ్లుపెట్టి, అంగజితరతిబిరుదాంకము -అంగజిత =మేనిచే (మేనిచక్కందనముచే)గలువంబడిన, రతి=రతీదేవియొక్క (అథో రతిః రతీ కామప్రియాప్రీత్యోః' నానార్ద.) బిరుదాంకము=మకరాకారమగు బిరుదుటెక్మెము, అం([్రి౬ కట్టుకరణి౯ణ =కాలను గట్టునట్లుగా, మణిమయమకరనూపురము=రత్నమయమై మకరాకారమైన అందెను, తొడిగి. అలం. సీసమున నాలుగును గీతిని రెండు నుగ్రేక్షము. చ. చెలువలు బాల నిట్లు గయి | సేయంగం జైదలి యోర్తు రాగ మం (ఘ్రుల నలరించి చూచితిర |; కొమ్ములు తమ్ము లినాంఘ్రిరాగకం దళిం దగు ధాత్రి నీయరిది 1 తమ్ము లినోజ్వలమౌళి రంజనా కలనము లంచుం ఐబల్క్మం జెలి । కన్నుఖనించుక నించె రాగమున్‌. 122 అ. చెలువలు=చెలికత్తియలు, బాల౯, ఇట్లు, కయిసేయంగజ =శృంగారింపంగా, పైదలి యోర్తు=వారిలో నొక చెలికత్తె, రాగము=లత్తుకరసమును, అంధభ్రుబలజణ =పాదములందు, అలరించి=అలంకరించి, కొమ్మలు =చెలులారా, చూచితిరే=చూచినారటే, ధాత్రిః =భూమియందు ((ఉపమాతా చ ధాత్రీ స్యా ద్భూమి రామలకీ చ సాొ' నానార్ధ.), తమ్ములు=ప్రసిద్ధమయిన తామరలు, ఇనాం(ఘ్రిరాగకందళి౯ -(ఇనశబ్దము పతియందు సూర్యునియందును, '“ఇన స్సూర్యే న్ఫపే పత్యా అని విశ్వము. ) ఇన=పతియొక్క అం[ఘ్రి=పాదములయొక్క రాగకందళి౯ =ఎయిపుమొలకచేత, తగునని అర్ధము-అనంగా తద్రంజితములనుట -సూర్యకిరణములవలని యెజ్జందనము మోసుచేందగునని భావము. ఈ అరిది తమ్ములు=ఈ (గిరికాచరణరూపములయిన) వింతతామరలు ఇట చరణములను నిగరణముచేసి తమ్ములని చెప్పినాండు. ఇన....కలనములు-ఇన =వతియొక్క, ఉజ్వల =ప్రకాశమానమగుచున్న, మౌళి=కిరీటముయొక్క (మౌళి స్పంయతకేశేషు చూడాయాంమకుటే ద్వయోఃి నానార్థ), రంజన=రంజనమందు-అనంగా గిరీటమును (బకాశింపంజేయుటయందు, ఆకలనములు= సమర్ధములయిని, అంచుకా, పల్మజ =చెప్పంగా, చెలి=గిరిక, రాగము౬ =ఎటలుపును, ఇంచుక, నించెను. అలం. శ్లేషమూలక వ్యతిరేకము. గిరిక యడుగుల పతికిరీటమును రంజించుట సురతబంధవిశేషమందుంగాని, ప్రణయ కోపనివారణార్ధముగాని పెనిమిటిచేత శిరసా వహింపం బడుచున్న వని తాత్పర్యము. చెలికత్తె పలికిన నర్భోక్తికి సిగ్గుతోడి కినుక నించుక కన్నెజ్ఞంజేయుట. ఇందు లళల కభేదప్రాసము. 'రేఫమునకుం వైనుండు మాతృకకుం బెద్ద, కాయభేదాహ్వయ(ప్రాసమై యెసంగు.” (అప్పకవీయము) శా. కాంతల్‌ శుక్తిమతీనగేంద్రభవము । క్తారత్న రాజిం దదే కాంతస్వచ్చశరీరయుక్తి ననుజా | కల్యాణవేళార్డ్హ స త్య్మాంతుల్‌ నించిరిగాక కానియెడ లో కశ్హాఘ్యసౌభాగ్యవ త్యాంతాలోకమణిజ మణీశతములం । గై సేయంగా ముగ్ధలే. 1238 అ. కాంతల్‌=గిరికాదేవిచెలులు, శుక్తి...రాజి౯ =శుక్తిమతీనదియందును, కోలాహలుని యందును పుట్టిన ముత్తెములయొక్కయు, రత్నములయొక్కయు సమూహమందు, (శుక్తిమతీ సంభవములు ముత్యములనియుం, గోలాహల సంభవములు రత్నము లనియు6 (గ్రమము.) తత్‌ = ఆ గిరికాదేవియొక్క ఏకాంతస్వచ్చ = ఒక్క రూపున నిర్మలమయిన, శరీర = మేనియొక్క

పంచమా శ్వానము 585 యుక్తిణ =యోగముచేత, అను... త్మాంతుల్‌-అనుజా=తోడంబుట్టినదయిన గిరికయొక్క కల్యాణవేళా= 'పెంద్రిసమయమునకు, అర్జవెతగిన, సత్మాంతుల్‌=డ్రేసుయిన కాంతులను, నించిరిగాక=నిందంజేసిరేకాని, కానియెడణ =అట్లు గానిచో౯ -గిరికమేనికాంతులచేత ముక్తారత్న రాజిని నలంకరించుటకానిచో, లోక...మణి౯ -లోకశాఘ్య=లోకమువారిచేతం గొనియాడందగిన, సౌభాగ్యవత్‌=సౌందర్యముగల్లిన, కాంత ఆలోక=మనోహరమయిన 'ప్రకాశముం గలిగిన, మణి =రత్నమును-అని యర్థము. (ఆలోకా ధర్శనద్యుతీ) అగ్నికాంతాజనరత్నమని భావము, మణిశతములఃజ =రత్నముల వందలచేత=రత్న సమూహముచేత ననుట, కైసేయంగా౯ =అలంకరించుటకు, ముగ్ధలే=తెలియనివారా-కారనుట. “అధ త్రిషు ముగ్ధ స్సౌమ్యేనవేమూఢే” నానా.

“శుక్తిమతీ నగేంద్రభవముక్తారత్నరాజి' ముక్తారత్నరాజి శుక్తిమతీ నగేంద్ర భవములు. గిరికయు శుక్తిమతీనగేంద్రభవ. కావుననే గిరిక ముక్తారత్నములకు అనుజ. అనుజయైన గిరిక వివాహమున రత్నము లలంకరించుకొనవలయునుగదా కావుననే వానిని గిరిక దేహకాంతులచేత నలంకరించినారట. వానికంటె మించిన కాంతులు గల గిరిక దేహమును వానిచేత నలంకరించుట ఘటిల్లదని చమత్కారము. అనంగా గిరికాదేవికి నలంకరించిన రత్నాభరణము లామెదేహకాంతిచేతం బ్రకాశించుచున్నవే కాని యాభరణము లామె దేహమును బ్రకాశింపంజేయం జాలకయుందె నని ఫలితార్ధము. శా. నానాభూషణరత్నజాలములలో । నం బొల్చు నాత్మీయకా

యానుచ్చ్భాయలచేం గరం బలరెమే। నాపత్యసత్స్పుత్చి నె

మ్మేనుల్‌ దాల్చి శుభాధిదేవతలు సం । ప్రీతిం బ్రవేష్టింప ని

త్యానందంబున నందమొందు నరవిం | దావాసచందంబునన్‌ 124

అ. మేనాపత్యసత్పుత్రి=మేనక కొడుకయిన కోలాహలుని మేలికూంతురయిన గిరిక నానా ఖరాషణర త్నజాలము లలోనజ =నకలాజరణములందలి రత్నన నవూవాములలోవల, పొల్చు=ప్రకాశించుచున్న, ఆత్మీయకాయ అనుచ్చ్భాయలచే =తనమేని ప్రతివింబములచేత, కరంబు అలరెను=మిక్సిలి ప్రకాశించెను. ఏలాగుననంగా-శుభాధిదేవతలు=హీ శ్రీ ఖీ మొదలయిన మంగళాధి దేవతలు, నేమ్మేనుల్‌ దాల్చి, సంప్రీతిక, ప్రవేష్టింపణ =పరివేష్టించి కొలువంగా, నిత్యానందంబునక అందమొందు, అరవిందావాసచందంబున౬ణ =లక్ష్మీదేవివలె, కరం బలరె నని సంబంధము.

భూషణరత్న సమూహములందుం ్రతిబింబించిన గిరికాదేహములను శుభాధిదేవతలుగాను, గిరికాదేవిని లక్ష్మీదేవిగాను జెప్పినాండు. అలం. ఉపమ,

క. ఐదువగాణీల శుభా, పాదనగేయములపేర । భారతి సతిపై

మోదమున ధవళవర్హ, ప్రాదుర్భావంబునెజపెం బలుమజు నచటన్‌. 1265

అ. ఐదువగాణీల=(గాణీశబ్దము గాయనశబ్దభవము. ) పాటముడు ముత్తైదువలయొక్క శుభాపాదన గేయములపేరజణ =మంగళపుంబాటలనెదు నెపముచేత, భారతి=సరస్వతీదేవి-అనంగా గేయరూపభారతి యనుట. సతిపైమోదమునః౯ =గిరికమోంది సంతోషముచేత, అచట£, పలుమజుఃణ =మాటిమాటికి, ధవళవర్ణప్రాదుర్భావంబు౯ =శుభ్రస్వరూపప్రాదుర్భావము నని యర్ధము- ధవళాక్షరీప్రాదుర్భావముననియు. నెజపెను. అలం. అపహ్నతి, అతిశయోక్తి.

586 వసుచరిత్రము ధవళవర్ణము లనంగా ధవళములను 'పెండ్షిపాటలరాగము లని భావము. పెండ్లిలో ధవళము పాడుట ప్రకటము. “'ధవళంబు విని చొక్కు హవణుం దెల్లెపడు లీల హాళిం గోయిలపల్బు లాలకించి" (విజయవిలాసము) --లాఐంజాాా ఆశ్వానాంతము -----౨*అాలా శ్రా, సంధాభార్గవ భార్గవహ్నినయన ॥ జ్వాలాభశౌర్యప్రభా సంధానాదర నాదర క్తిరసిక । శ్యామామనోవారణా సంధారోహణ రోహణ (్రతిమదో శ్చారుక్షమాపాలసం బంధాపాదన పాదనమహయరా । డ్భాస్వత్సపాదాంకనా. 126 అ. సంధా=ప్రతిజ్ఞయందు, భార్గవ=పరశురామా, (సంధాప్రతిజ్ఞా మర్యాద'అ. )భార్గ.... ప్రభా-భార్ద=భర్ల (అనంగా శివ) సంబంధియైన, వహ్ష్నినయన =నిప్పుకంటియొక్క జ్వాలా=జమంటలయొక్క ఆభ=ప్రకాశమువంటి ప్రకాశముగల, శౌర్యప్రభా=ప్రతాపప్రకాశముయొక్క సంధాన =కూర్చుటయందలి, ఆదర=ఆసక్తిగలవాండా, అనంగా (ప్రతాపశీలుందనుట. నాద...రోహణ -నాదరక్తిరసిక=జగానమందలి రసికత్వముగల, శ్యామా=నడి యౌవనపుంబడంతుల యొక్క మనః=మనస్సునెడు, వారణస్కంధ=ఏనుం గుమూంపునందలి, ఆరోహన=ఎక్కుట గలవాండా-నడి యౌవనముగల జవరాండ్రమనసున కెక్కుట యేనుంగుమూంపు నారోహించుటవంటిది-ఉత్కృష్టులకే గజస్కంధారోహణము శ్యామమనస్స మారోహణముచే రాజుసౌందర్యసౌభాగ్యాదులు వ్యంజితములు. నాదరక్తిరసిక =గనమందలి యాసక్తిచేత రసికములయిన, శ్యామా=(్రేంకణపుం దీంలయొక్క మనః=మనస్సనెడు, అవారణస్కంధ =అద్దుపాటులేని బోదియయందలి, ఆరోహనా=ఎక్కుటగలవాందా యనియు నర్జాంతరము. (పేంకణమునకు గానము దోహద|(క్రియ యని ప్రసిద్ధము. శ్యామ యనంగా అప్రసూతాంగనయు, (శేంకణమును. స్క్మంధమనంగా మూయును, చెట్టుబోదెయు-చెట్టునడుగునుండి కొమ్మలవజకు నుండు (మాంకు. 'స్కంధః ప్రకాండే కాయే చ బాహుమూలసమూహయోళ౪ అని అ. రోహణప్రతిమ=రత్నప్రదానమందు రోహణపర్వతమునకు సాటియైన, దోః=దక్షిణ బాహువుచేత, చారు=ఒప్పుచున్న క్షమాపాల=రాజులతోడ, సంబంధ ఆపాదన =సంబంధథముచేనినవాండా, పాదనమ=అదుగులకు (వ్రణతుండయిన, హయరాట్‌= అశ్వపతియొక్క భాస్వత్‌ =అన్వర్ధభాసురమయిన, సపాద అంకనా=సపాదుండనెవు నామము. గలవాం దా. ఇది ముక్తపదగ్రస్తము. క. ఖల్యాభయకర హరఖుర, హల్యాహతజన్యజాంగ । లాంగణఫలసా కల్యావహ బహుదిగ్సయ, కల్యాణ నిజామగుప్త । కల్యాణహరా. 127 అ. ఖల్యా=ఖలసమూహమునకు, (ఖలానాం ఖలినీ ఖల్యా' అ.) భయకర=భయంకరుం డైనవాండా, హయ=గుజ్జములయొక్క ఖుర=గిట్టలనెడు, హల్యా=హలసమూహముచేత, (హల్యా హలానాం. అ.) ఆహతి=దున్నంబడిన, జన్య=యుద్ధమనెడు, జాంగలఅంగణ (జాంగలో జలని ర్ముక్తదేశే' వి.) జలములేని (ప్రదేశమునకు, ఫలసాకల్యావహ=పంటలనిండుందనముకును సంపా దకుందైనవాండాయని యర్ధము. ఫలమనంగా (సబాజాగ్రయోఃఫలమ్‌” అని విశ్వము. బాణా గగ్రములు వైచినాండని భావము. నిర్దలప్రదేశమందు సంపూర్ణఫలప్రాప్తి చేసినా యద్భుతార్ధము. బహుదిగ్దయకల్యాణ =అనేక ది్దయరూపమయిన మంగళములు గలవాందా. నిజామగుప్తకల్యాణహరా=

పంచమా శ్వాసము 587 నిజాముచేత రక్షింపంబడిన కల్యాణపట్టణమును దీసికొన్నవాండా యని యర్థము; నిజామునిచేతం దాం పబడిన బంగారమును హరించినవాందా యనియు తరలము. ద్రమిళలాటకురువరాట । దహళఖోటకుంభినీ

రమణజూటతటకిరీట । రత్న పాటలప్రభా కమలరూట కలితకూట । కనకవాటసంభ్రమ దృమితఘోట బెడదకోట । పటుకవాటపాటకా. 128 త అ. (ద్రమిట లాట, కరువరాట, దహన, ఖోట-అను దేశములయొక్క కుంభినీరమణ= ఆరాజుయొక్క జూటతట =శిరసులందలి, కిరిట=కిరీటములందలి, రత్న=మజులయొక్క పాటల'ప్రభా= తెలుపుగలసిన యెటుపుచాయలనెదు, కమలరూూట=తామరవనముగలవాండా, కలిత=పొడవులయిన, కూట=శిఖరములుగల, కనక=కనకగిరియొక్క _ (ఇట “నామైనదేశే నామగ్రహణమ్‌” నఅఇ యున్నది గనుక కనక శబ్దముచేత కనకగిరి చెప్పంబడెను.) వాట=(వాటో మార్డే వృతిస్థాని మేదిని.) మార్గమందు, సంభ్రమత్‌=ధాటీవేగముచేత, (భ్రమిత=భ్రమించుచున్న ఘోట=గుజ్జములుగలవాండా, బెడదదకోట= బెడదకోట అనెడు పట్టణముయొక్క గలవాండా, -బెడదకోట తలుపులు బ్రద్దలుచేసి లోపలికింబోయి జయించినాండనుట. ఈ వృత్తమునకునభసనజర గణములు, పదునొకండవ యక్షరము యతిస్థానము. గద్యము ఇది శ్రీరామచంద్రచరణారవిందవందనపవననందనప్రసాదసమాసాదిత సంస్కృతాంధ్రభాషాసామ్రాజ్యసర్వంకష చతుర్విధకవితా నిర్వాహక సాహిత్యరసపోషణ రామరాజభూషణ (ప్రణీతంబయిన వసుచరి.త్రంబను మహా ప్రబంధంబునందు సర్వంబును బంచమాశ్వాసము ఈళమె డప్పులు

జ్‌ బసుచలి త్రయము మతా, సవ్యాఖ్యానము యాయి... _.ినొి.... షమవ్రా శ్వాసము మ రామచరణవందన న పారీణ యపారరణకృ | పారీణ థను న. ర్నా రాచనవ్యదీవ్య న. ద్వీరాచరితాంకగేయ | తిరుమలరాయా | అ. శ్రీరామ=రామస్వామియొక్క చరణవందన=పాదప్రణామమునందు, పారీణ =తుదముట్టినవాం డా, అపార=మితిలేని, రణ=యుద్ధమందు, కృపా అరీణ =దయారహితమయిన, (స్యన్నం రీణమ్‌” అ.) ధనుర్నారాచ=విలునమ్ములు గలవాండా, నవ్య=నూతనమయిన, దీవ్యత్‌ =ప్రకాశించుచున్న, వీరాచరితాంక=శౌర్యాంకములచేత, గేయ=స్తోత్రముచేయం దగినవాండా, తిరుమలరాయా. ఆ. అవధరింపుము శౌనకా | ద్యఖిలసమ్ము, నీంద్రులకు రౌమహర్షణి । యిట్లువలుకు నితరదిక్సాలకాంతలు । నిగురుంబోండి, కర్దభూషావిశేషంబు 1 లబనిపి రపుడు. లై అ. అవధరింపుము=చిత్తగింపుము, రామహర్షణి=సుతుండు, ఇతరదిక్సాలకాంతలు౯ =మున్ను చెప్పిన శచీదేవికాక తక్కిన దిక్సాలకుల భార్యలును, ఇగురుంబోండికి౯ =గిరికకు, అర్హభూషావిశేషంబులు= తగిన యలంకారవిశేషములు, అపుడు, అనిపిరి శా. పౌలోమి'ప్రభృతుల్‌ కుమారి నిటు సం | భావింపంగా మున్నుది క్పాలుర్‌ భూపు నలంకరించి శుభల । గ్నంబుం (బతీక్షింపంగా నాలోం దాను దదర్హన న్మణివిశే | షోన్మేషసన్నద్దుండో నా లోకాప్తుండు చేరె రాగమహిమః ।రత్నాకరప్రాంతమున్‌. తి

షష్టా శ్వాసము 589

అ. పౌలోమాప్రభృతుల్‌=శచిమొదలయినవారు, కుమారిజ =గిరికను, ఇటు సంభావింపంగా౯ =గౌరవంపంగా, మున్ను=ఇంతకుముందుగా, దిక్సాలుర్‌, భూపు=రాజు౯, అలంకరించి, శుభలగ్నంబు౯, ప్రతీక్షింపంగాణ =ఎదురుచూచుచుండంగా, ఆలో, తాను, తత్‌=గిరిజావసురాజులకు, అర్హవాతగిన, సన్మణివిశేష=మేలయినమణివిశేషములయొక్క అన్వేష=వెదకుటకు, సన్నద్ధుండో నాక =ఆయితపడ్డవాం డో యనునట్లుగా, లోకాప్తుండు=సూర్యుండు, రాగమహిమః =(ప్రేమాతిశయముచేత నని యర్థము. ఎయిపునతిశయముచేత నని భావము. రత్నాకర ప్రాంతము౯ =రత్నములకు స్థానమయిన సముద్రపు సమిపమును, చేరెను. అనంగా సూర్యుం డస్తమించె ననుట. అలం. ఉ్పేక్ష

దిక్పాలురవలెం దానును రాజు నలంకరింప సన్నద్ధుండగుట “లోకాప్తుం డగుటచేత. రత్నములనే సన్నాహము చేయవలయుటచే “రత్నాకర” ప్రాంతమునకుం బోయినాండు. మ. వసుసమ్రాడ్గిరికాకరగ్రహమహ । వ్యాలోకనానందసాం

(ద్రసురేంద్రప్రమదాశయంబగు నభః | ప్రాసాదదేశంబున౯

ఘుసృణాలేప మొనర్చి ధూపమిడి ము । గ్గుల్‌ వెట్టిరో నాం గరం

బెసంగెక సంజయు నిర్హుందారకలు భూ 1 యిష్టప్రకాశంబునన్‌. త్న

అ. వసుసషమ్రాట్‌=వసురాజుయొక్కయు, గిరికా =గిరికాదేవియొక్కయు, కరగ్రహమహ= పాణిగ్రహణమహోత్సవముయొక్క వ్యాలోకన =విశేషదర్శనమందలి, ఆనందసాంద్ర=ఆనందముచేత దట్టమయిన, సురేంద్రప్రమదా=ఇంద్రునిభార్యయైన శచీదేవికి, ఆశ్రయంబు=స్థానము, అగు, నభః ('ప్రాసాదదేశంబునన్‌ =ఆకాశమనెడు మేడపట్టునందు, ఘుసృణాలేపము=కుంకుము పూంత, ఒనర్చి, ధూపముజఇడి =కృష్ణాగరుధూపమిచ్చి, (ముగ్గుల్‌వెట్టిరో =ముత్యాల(ముగ్గులు తీర్చిరో, నాజ =అనునట్లుగా, నంజయుజ =నంధ్యారాగమును, ఇర్లుక =బీంకటియును, తారకలు =నక్ష్యతములును, భూయిష్టప్రకాశంబునక =అతిశయప్రకాశముచేత, కరంబు, ఎసంగె౯ =అతిశయించెను.

ఇట సంద్యారాగమును గుంకుమపూంతగాను, చీంకట్లను ధూపధూమములుగాను, నక్షత్రములను ముత్యపు (మ్రుగ్గులుగాను నుత్రేక్షించినాండు. నభమను ్రాసాదదేశం బనుట బెన్నత్య స్ఫూర్తికిని, సురేంద్రప్రమదకు ఆశ్రయంబగుటం బట్టియు. పెండ్లిమొదలగు వేడుకలను పడంతులు మేడల ' తుదలందుండి చూచుట సహజము. ఉ. _ ఒప్పుననంతసౌధమున । నుండి తదుత్సవచిత్రసంపదల్‌ "

ముప్పదిమూండుకోట్ల సుర | ముఖ్యుల పట్టపుదేవు లందజు

దప్పక చూడంగా నిడిన । దట్టపుసోరణ గండ్లునా దెసల్‌

గప్పు రుచిప్రరోహములం | గానంగ నయ్యె నపారతారకల్‌. త్‌

అ. ముప్పదిమూండుకోట్ల సురముఖ్యల పట్టపుదేవులు, అందఖును, ఒప్పు అనంతసౌధమున నుండి =(ప్రకాశించుచున్న ఆకాశమనెడు వేడలోవలనుండి, తత్‌ ఉత్సవ చిత్రనంపదల్‌=ఆ వివాహోత్సవముయొక్కనవింత పెంపుసొౌంపులను, తప్పక చూఢంగాక, ఇడిన=ఏర్పఆచిన, దట్టపు సోరణ గండ్లునాన్‌ =క్రిక్కిణిసిన కిటికీలో యన్నట్లుగా, అపారతారకల్‌=మితిలేనినక్షత్రములు, దెసల్‌ కప్పు రుచిప్రరోహముల౯ = దిక్కులను [గ్రమ్ముచున్న కాంతిమొలకలచేత, కానంగనయ్యెను.

590 వసుచరిత్రము ఆ వివాహోత్సవము చిత్రసంపదలు గలది. కావున దానిని జూచు పదంతులు గొందజునుగాని, కేవలలుగాని కారు. ముప్పదిమూండుకోట్ల సురముఖ్యులపట్టణపుదేవులు. కాన ఇంతమందియు జూచు సౌధము 'అనంతి మే (అంతములేని దని యర్దము. ఆకాశమని భావము. ) కావలయును. ఈ యందయిను దప్పక చూచుటకు సోరణగండ్లు దట్టముగా నుండును. తారకము లపారము లనుటకు సరిగా సోరణగంద్లు. అందలు స్త్రీలును తప్పకచూచుటకు నవి అపారములయి క్రిక్కిజిసి యుండకతీరదు. సోరణగండ్తనంగా గవాక్షములరంధ్రములు. సోరణములనుమాత్రకే “పెద్దతామర కెంపుబిగిపట్టి యలచేత సొబగైన ముత్యాలసోరణముల' (యయాతి - ౧) " గవాక్షము లని యున్నది. అందలిరంధ్రములనే గండ్లందురు. కావుననే దీని కేకవచనమును మయమెలుంగుఠతెంపుసోరణగండిచిలటుత తెమ్మెరసోంకుని (ఉ-రా-౬) అని యున్నది. ఇది యజువుళ్ళు వలె బహువచనాంతమయ్యు వృత్తియం దేకవచనాంత మని సీతారామాచార్యులవారు వ్రాసిరి కాని గండ్లు అనుటను ప్రత్యేకశబ్దముగా గ్రహింపమిచేనయిన పొరబాటు. గండియనంగా రంధ్రమని ప్రత్యేకముగా అవృత్తియందును ప్రయోగము గలదుగాన యలువుండువంటిదిగాదు. గవాక్ష మందలి గండ్లు 'పెక్కులుగావున బహువచనము సంఖ్యనుబట్టి వచ్చినదేకాని స్వరూపసిద్ధముగాదు. ఒక్క్మగండినుండి వచ్చుటంజేని '“చిబుతతెమ్మెరసోంకున' చిలుత యనియు, 'సోకుని ననియు స్వల్పార్ధమును, ఏకవచనాంతమును బ్రయుక్తములు. దీనికి నడుమ 'పెద్దతామర కెంపుబిగిపట్టియ' 'మెటుంగుకెంప్పజూ అని కెంపుపట్టె లుండునట్లు వర్ణించుటచే నీ కిటికీలు గండ్రుములై నడుమ నిలువునను, నడ్డముగను బట్టెలు గలిగియుండుననియు, వానినడిమి చిన్న చిన్న సందులే గండ్లనియుం దేలుచున్నది. కావుననే యిట చుక్కలకును పట్టెలకుమాలుగా, దిన...రోహము అని కాంతిమోసులు చెప్పుట. అడ్డంబు నిడుపుగా నిగుడు కాంతిమోసులు. చుక్కలనెడు సోరణగండ్లకు పట్టెలలాగున నుండుటకు రామాయణమున కిటికీలను వర్ణించుచో 'జాలవాతాయనై ర్యుక్తం కాంచనై స్సాటికైరపి” (సుందర. నవమసర్గము) అనుటకు గోవిందరాజులు “జాలాని తిర్యగూర్జ్వవిన్యస్తఘలక ఫటితాని, వాతాయనాని కేవలాని రంధ్రాణి, యనియు, మహేశ్వరతీర్థులు “జాలావాతాయనై ర్యుక్తం కుడ్యోపరిభాగే అలంకారార్థం స్వస్తికసర్వతోభద్రా ద్యాకారేణాయామవత్తయా కృతం జాలం, వాయుసంచారార్థం కృతో గవాక్ష్ష వాతాయనమ్‌” అని వ్రాసియున్నారు. దీనింబట్టి నడుమ పట్టెలుగలిగి గాలికొాజకయినది సోరణగండ్లని తెలియునది. “తెల్లవాలుచున్న దివియ లల్లార్చుచు, సోర్లగంద్రయందుం జొచ్చి సుడిసి తిరిగి వేగుంబోక తెమ్మర కలందీంగ, కొనలవంకలొత్తు ననలంబోచు.'” (భారత - విరాటపర్వము) ఉ. ఉన్నతవైజయంతవల | యోపరిభాగము చేరి చేదిభూ భృన్నగరీమహోత్సవము 1 పెం పఖిలంబును నిక్కి చూచు వేం గన్నులవేల్పు రాణిముఖ । కంజము పైపయిం దోంచు రేఖంరే గన్నియజేని మేను తొలు | గట్టుతుదం బొదలెం గ్రమంబునన్‌. 6 అ. ఉన్నత... భాగము-ఉన్నత=పాడవయిన, వైజయంతవలయ (స్యాత్పాసాదో వైజ యన్వః అ.) ఇంద్రుని వట్రువమేడయొక్క ఉపరిభాగమును, చేరి, చేదిభూభృత్‌ నగరీమహో తృవము=చేదిదేశపు రాజయిన వసురాజుయొక్క పట్టణమందలి పెద్దపెండ్లి వేడుకను, అభిలంబును=

షష్టా శ్వాసము 591 సకలమును, నిక్కిచూచు=తలయెత్తి చూచుచున్న వేగన్నుల వేల్పురాణి ముఖకంజము=సహప్రనేత్రుం డయిన యిందుని భార్య (శచి) యొక్క మోముదామర, పైపయి£ తోంచురేఖజ =మింద మోందం గనుపించుచున్నదో యన్నట్లుగా, రేగన్నియరేనిమేను=(రాత్రియనుపడంతికినాథుండయిన)చంద్రుని దేహము (అనంగా వింబము); తాలుగట్టుతుదణ =ఉదయ పర్వతపు కొనయందు, క్రమంబునణ, పొదలె౯ =ప్రకాశించెను.

వైెజయంత మింధ్రునిమేండ. అది యున్నతమయినది. దాని యున్నతి చెప్పుట తొలుగట్టునకు సాటికి. దాని యుపరిభాగమును జెప్పుట తొలుగట్టు తుదను బోలుటకు. అందు శశి కొంచెము మొగ మెత్తిచూచినట్లు, కొంచెము చంద్రబింబము కనంబడినది. పట్టన మహోత్సవము పెంపునంతయుం జూడంగోరినదిగాన పైపయి నిక్కంగా మొగము కొంచెము కొంచెముగా పైకితోంచి యంతయు పొడగట్టినట్లు, చం(ద్రబింబమును గ్రమముగాం బొదలెను. అనంగా కొంచెముకొంచెముగా అంతయు గనుపట్టి (ప్రకాశించెను. ఇట చంద్రబింబము కొంచెముకొంచెముగా క్రమంబునం బైకివచ్చి యంతయుం గనంబడుట శచి పైపయి నిక్కినిక్కి చూడంగా కొంచెకొంచెముగా నామెమొగమంతయుం గనంబడినట్లుగా నుత్రేక్ష కనుక ఆమెమొగము పైపయిందోంచురేఖ చంద్రబింబము క్రమంబునం బొదలుట. చ. సరసిరుహారి యప్పు డిలం | జందనసేకము దిక్తటంబులం బరమసుధానులేపము న । భంబునం బాందువితానలక్ష్మియు౯ నిరుపమకౌముదీరుచుల । నించుచు సారె నలంకరించె నా సురకులసార్వభామహిత ; శోభనవేళ నజొండగోళమున్‌. 7 అ. సరసిరుహారి=ఇండద్రుండు, అప్పుడు, ఇలన్‌=భూమియందు, చందన సేకము=తెల్లని త్రీ చందనపు నీటం దడుపుటయు, దిక్తటంబులజ =దిక్కులపట్లయందు, పరమసుధా+అనులేపము మిక్కిలి మేలయిన సున్నపు పూంతను, నభంబునణ =ఆకాశమందు, పాండువితాన లక్ష్మియు౯ =తెల్లని మేలుకట్టు (చాందినీ) యొక్క శోభను, నిరుపమకౌముదీరుచుల౯ =సాటిలేనివెన్నెాలయొక్క శుభకాంతులచేత, నించుచుఇ = అజాండగోళము౯ =కోలవట్రువగా “నుండు బ్రహ్మాందమును, ఆ సురకులసార్వభౌ మహితశోభనవేళజ =దేవతాసమూవామునకు చక్రవర్తియైన యింద్రుని చెలికాండయిన వసురాజుయొక్క శుభ వివాహ సమయమందు, అలంకరించెను=శ్చంగారించెను. నేలను చందనపు కలయంపి చల్లుటయు, చుట్టును గోడలకు సున్నపుపూంత పూయుటయు, పయిన మేలుకట్లు కట్టుటయు శుభకార్యములకు నాస్తులు సింగారించు పనులు. చంద్రుండు వసురాజు పెండ్లికి బ్రహ్మాండగ్భృహమును సింగారించెను. ఏలనంగా నతండు సురకులసార్వభౌమహితుండు గదా. ముల్లోకములరాజు నాప్తండు గాన యాతనికి మాజుగా (బ్రహ్మాండము నలంకరించె ననుట. ఆ వీవాహ సమయమున భూమ్యాకాశములందును దిక్కులందును దెల్లని వెన్నెలలు గాయుచు, (బ్రకాశించుచుండె నని తాత్పర్యము. అలం. ఉన్రేక్ష చ. అతినికటంబు లగ్నమని | యాంగిరసుం డపు దెచ్చరింప దై వతవిభుం దాదరోక్తిం బిలు । వణ నలువంకలం బుణ్యభామినీ కృతశుభగేయముల్‌ మగధ । కీర్తనవైభవముల్‌ సెలంగంగా సితకరి నెక్కి యొప్పెం బతి । శీతనగోజ్జలశంకరాకృతిన్‌. 8

592 వసుచరిత్రము అ. ఆంగిరసుందు=(జీవ ఆంగిరసో వాచస్పతి శ్చిత్రశిఖందిజ?) బృహస్పతి, లగ్నము, అతిని కటంబు=మిక్కిలి సమాపించినది, అని, ఎచ్చరింపజ, దైవతవిభుండు=ఇంద్రుండు, ఆదరోక్తిక =గారవంపు మాటలచేత, పిలువక, నలువంకట౬ =నాలుగుదిక్కులను, పుణ్యభామునీ కృత శుభగేయములు =పుణ్యస్రీలచేతం జేయంబడుచున్న పెండ్షిపాటలును, మగధకీర్తన వైభవములు=మాగధులు చేయునట్టి గానముతోంగూడిన కైవారములయొక్క విభవములును, చెలంగంగా౯, పతిః =రాజు, సితకరి౯ =వెల్లయేనుంగును-ఐరావతమును, ఎక్కి శీతనగ ఉజ్వలశంకర అకృతిణ =హిమవంతము మింద (ప్రకాశించు శివునివతె ఒప్పెను అలం. ఉపమ. వ. ఇవ్విధంబున నవ్వనుంధరాధురంధురుండు వురందరసింధురన్మంధాధి రూధుందైై పొండురద్వీపరాజోపరిక్రీడనోల్లాసి యగు సింధుజావిలాసియో యన ననంతమణి మాలికామహితమహాభోగాతపత్రసహ(స్రంబుల నడుమ విలసిల్లుచు నతితుముల ధథమామికా తమ్మట భేరికా పటహ తుత్తుంభికాది వాదిత్రగంభీరఘోష సంరంభంబు కుంఖినీకబళనారం భజ్బంభమాణ జంభారిపురమురవరవంబుపై అవజవంబోలె హాటకగిరికూటకటక వాటి కాపాటనాటోపంబున వాటింప నిబిడతర విద్యోతమాననూతన కేతనప్రకాండదందా వూతకాతరత్వంబున ధరాతలంబునకు దిగిన జ్యోతిర్జాతంబుకరణి గణనాతీతగంధతైల దీపితకరదీపికానికాయంబులు వెలుంగ సమగ్రతర సామ్రాణికధూపధూమంబుల జాడలను జడిగొన్న గొడుగుల నీడలను గెరలి తెరలెత్తు నిరులం దెరలింప ననేకరూపంబులం దీపించు తమోరిపుత్రయం బనం జిత్రయంత్రకారసంధానితలీలాగ్నియంత్రచంద్ర సూర్యజ్యోతుల మరీచిధట్టంబులు దట్టంబులై నెట్టనం బట్టపగలు గావింప నాత్మీయసామ్రాజ్యలక్ష్మీసకాశంబున ననిందిత స్థైర్యవిద్యాపరిచయంబు పచరింప నవతరించిన క్రొమ్మించుం దీవియగుంపు నింపు వెలయం గలయవెదకికొన వచ్చిన తదీయవిరహపాండురంబగు నంబుదంబు డంబు విడంబించుచుం గంబుకంరీకదంబంబు పయిం బట్టిన యుల్లాభంబు పశ్యల్లోచనవల్ల భంబై మెజియం బాకశానను శాసనంబునం బరిణయోచిత దివ్యవస్తుసంభారసంభావనంబు నకునై విశ్వంభరావలయంబుం జెందిన మందారవల్లికల యందంబునంగొందథిందు వదనలు చిత్రజాంబూనదాంబరవల కుసుమాది మంగళద్రవ్యంబులు పూని కుఅంగట నడువ జగత్రయజేగీయమానథైర్యాసమాన వసుమానవనాథచిత్తంబు శైలజాయత్తంబుగా సమ కట్టి గాసింబెట్టిన జగజెట్టి నెణజోదన బిరుదు వక్కాణించి చెజకువిలుకాని కోదండదందం బులం బూదండలు గట్టియగ్గించు తదీయవిజయేందిరల చందంబున మటికొందథణిందీవ రాక్షులు పుష్పమాలికాలంకృతవుం(డేక్షుకాందంబులు బూని పురో భాగంబున నడ తేరం గందర్పకోటిసౌందర్య శాలియగు నితని కామనీయకంబు భవదీయలోకాలోక నీయకుమార బృందంబునందు నెందేనియుం గంటిరే యని దివిజభుజగరాజరాజీవ

షష్టా శ్వాసము 593 గంధులకుం దెలుపుపాలుపున లాస్యప్రవీణఐకమలలాస్య లభినయముఖంబుగాం గరకిసలయంబులు సాంచి వెలవుచూవ వైవాహికముహూర్తసారవ్రతీక్షావరమహర్ప్నులు వరమహార్చ్నులై పర్వానుపర్వసుపర్వపాతితపారజాతపరాగపాళికాదుర్తక్ష్యంబగు నంతరిక్షంబువలన సమక్షంబునకు నాకర్షించిన దాక్షాయణీ చక్రంబుకైవడి నవక్రచక్రడోలాయంత్రంబులం దిరుగు మెటుంగుం బోంద్లతండంబు శాణభ్రమన్మదనబాణభ్రమం బొనరింస నెడనెడం బన్నిన యపరంజికురుంజులపై రంజిల్లుచు మృదంగదింధిమిధ్వానంబులకు నాడు యంత్రపాంచాలికాసముదాయంబు విమలమణివిమానమండలంబుననుండి గొండ్లి బరిఢధవించు తెజగంటితెజవల తెజంగు నంగీకరింప వర్జనీయవారవరవర్ణినీవారవారణ దుర్లభయానవైభవంబు వాసవావాసవామలోచ నావర్గంబులకు వసుధాపదన్యాసవైధుర్యంబు సంపాదింపం బల్యంకికాదివాహనంబులు డిగ్గి పాదచారంబుల నడచు పట్టాఖభిషిక్తుల పద్మరాగకిరీటపాటలప్రభాపటలంబులు పవనసఖళిఖా ముఖంబులకు మలిననరణి నవరింవ సమన్తజననముచితమార్గమర్యాదానుశానన సముద్దందదండసంభ్రమంబులు సమవర్తికి సమధికశ్యామిక సమకూర్చం బ్రబలతమస్సాా రదురహంకారవీరభటకృపాణి కాచాకచక్యంబులు రాత్రిం చరకరాళకరవాలకాళిమంబులు మూలకుం జొనుప బహులసితదంతిధారాటకోటీ సమాటీకనిర్వేల సర్వతోముఖవాహినీశ్వరసం సేవ్యమాన రసాధినాథసన్నాహంబులు వారిధిస్వామికి వదలని జదస్థితి యొసంగం ఐరిమళితఘన సారగంధసారపరిమిళితకస్తూరికాసారంబుల వసంతమాడు సామంతబాంధవావళి గంధవహున కపారతారళ్యంబు వెనుప గంఖీరబిరుదగాథాపరనపరాయణ పాఠకపరంపరలకు నెడనెడ హితపురోహి తామాత్యజనం బొసంగు నసంఖ్యాతధనసంఘాతంబుల ధనదున కమందమందా క్షభావంబు సంఘటింపం బ్రచందతరనటనప్రకాండ తాండవ పాండిత్యంబులు ప్రాచీననటుని నెమ్మేనం బాండిమంబు నిండింప నిట్లాశాపతులకు నాశాసనీయంబును నహివల్లభులకు నతిదుర్లభంబును సిద్ధుల కననుభూతసిద్ధంబును సాధ్యుల కసాధ్యంబును జారణులకు నవిచారణీయంబును యక్షులకు ననక్షిలక్షితంబును నైన యనన్యసామాన్య మహావిభవం బునం గోలాహలపురంబుం జేరంజను సమయంబున. 9 అ. అవ్వనుంధరాధురంధ రుండు =భూమిభారమును వపాంచినవాండు-వనురాజు,

పురందర... రూఢుండు=ఇంద్రుని ఏనుంగు (ఐరావతముయొక్క మూంపుమోంద ఎక్కినవాండు, పాండురద్వీపరాజు=మేటిదీవిైైన శ్వేతద్వీపముయొక్క ఉవరి=ఊర్యభాగమందలి, క్రీడన= విహరించుటయందు, ఉల్లాసి=ఉల్లాసము గలవాండు, అగు, అయిన, సింధుజావిలాసియో అన౬ =లక్ష్మీకాంతుండో యన్నట్లు-ఐరావతారూధు6 డయిన వసురాజు శ్వేతద్వీపవాసియైన లక్ష్మీకాంతుండో యన్నట్లుండె ననుట. వసుంధరాధురంధరుండనుట వసురాజేకాక విష్ణుండు నగును, సింధుజావిలాసి

594 వసుచరిత్రము యనుట విష్ణువేకాక వసురాజు నగును. వసుంధరాధురంధురుండు సింధుజావిలాసియగుట సిద్ధమే కదాయని సారస్యము. సింధుజయగు లక్ష్మికివిలాసము నెజపుటకై శ్వేతద్వీపమున వసించు విష్ణువుంబోలె సింధుజయగు గిరికకు వివాహవిలాసమునకై ఐరావతము నధిరోహించినాండనియు భావము ధ్వనించుచున్నది. సింధుజావిలాసిత్వమువలని విశేషమును జెప్పుచున్నాండు: -అనంత... నడుమ విలనిల్లుచుక -అనంత =లెక్కలేని, మణిమాలికా=రత్నమాలికలచేత, మహిత =ఒప్పుచున్న, మహా+ఆభోగ=నిండు విరివిగల, ఆతపత్ర=తెల్లగొడుగులయొక్క సహస్రంబు=సమూహముయొక్క నడుమ విలనిల్లుచు నని రాజపరముగా-అనంత =శేషునియొక్క మణిమాలికా =రత్న(శేణులచేత, మహిత=జఒప్పుచున్న మహోభోగ ఆతపత్ర=తెల్లగొడుగులవంటి పెద్దపడగలయొక్క సహస్రంబు నడుమ విలసిల్లుచునని విష్ణుపరముగాను నర్థము. పెండ్లికొడుకు ఊరేంగునపుడు వేలకాలంది గొడుగులు పట్టుట ప్రకటము. “ఇట్టు శృంగారంబు నేసిన యమ్ముద్దియకు ముక్తాఫల(ప్రాలంబమాలికలతోడి గొడుగులు వట్టించి యత్యాదరంబు...ధారాధరనికరమనోహర యగు పర్జన్యలక్ష్మియుంబోలె.' (విరాటపర్వ, ౫ ఆ. ౩౫౬). ఆదిశేషునకు వేయిపడగలనియు నతండు తెలుపుగాన నవియుం దెల్లగా నుండుననియు6 దెలియునది.

అతి... సరంభంబు -అతితుముల =మిక్కిలి దొమ్మియగుచున్న ఢధమామికా=డమాయులు, తమ్మట=తప్పెటలు, (రాజకన్యావివాహేతు కేవలం తమ్మటధ్వనిః అని చాటువు.) భేరికా=పెద్దనగారాలు, పటహ=తప్పెట, తుత్తుంభికా=ఇది యొక వాద్యవిశేషము, అనునివి. ఆది=మొదలగాం గల, వాదిత్ర=(చతుర్విధ మిదం వాద్యం వాదిత్రాతోద్యనామకమ్‌. అ.) నాలుగు విధములయిన వాద్యములు, గంభీర=మం(దద్రమైన, ఘోష=ధ్వనియొక్క సంరంభంబు=విజ్బంభణము, కుంభినీకబళన. .రవంబుపైళ -కుంభినీకబటళన =భూమిని మింగివేయుటయొక్క ఆరంభ=ప్రయత్నమందు, జృంభమాణ= విజ్బంభించుచున్ను జంభారిపుర =ఇందద్రుని పట్టణమందలి, మురవ=మద్దెలలయొక్క రవంబు పైజ =ధ్వనిమోంది, జవణవంబోలె= కొఅకొజచేతవలె-అసూయ చేతంబోలె ననుట హాటక... నాటోపంబులు -హాటకగిరి=మేరుపర్వతముయొక్క కూట=కొమ్ములయొక్కయు, కటక= చలులయొక్కయు, వాటికా =వరుసయొక్క పాటన=చీల్చుట యందలి, ఆటోపంబు౯ =విజ్బంభణమును, పాటింప౯ =కనంబలుపం గా, అనంగా-వివాహసమయమున స్వర్ణమందు మద్దెలధ్వనియు, భూమియందు వాద్యధ్వనియుం జెలంగుచుండలా స్వర్గ్ణవాద్యధ్వని కుంభినీకబళనసంరంభమును జూపలంానే వానిమోంది యీసుచేతంబోలె భూమియందలి వాద్యధ్వనులు దేవతాస్ట్థానమయిన మేరుపర్వతముయొక్క కూటకటకవాటికల నుత్పాటించెననుట. స్వర్గమందలి మడద్దెలధ్వని భూమియంతయు.6 బర్వునట్లు చెలంగెననియు, భూమియందలి వాద్యధ్వనులు నింగిమింగి చెలంగెననియుం దాత్పర్యము. మేరుశిఖరములు స్వర్ణలోకమున నుండుటచే వానిని నుత్పాటించెననంగా స్వర్గలోకమునిండం జెలంగె ననియు, మేరువు కటకముల నుత్పాటించె ననంగా భూమినిండం జెలంగెననియు నూహించునది. భూమ్యాకాశనిబిడవ్యాప్తికే మేరువు కటకములను కూటములను గవి (గ్రహించినాండు.

నిబిడ...వెలుంగక౯ - నిబిడతర= మిక్కిలి దట్టమగునట్లుగా, విద్యోతమాన = పకాశించు చున్హు నూతన = క్రాత్తవయిన, కేతన(ప్రకాండ = (శ్రేషములయిన టెక్కెములయొక్క దండ = కజ్ఞలయొక్క ఆఘాత = దెబ్బలవలని, కాతరత్వంబునక = భయముచే, ధరాతలంబునకుక = భూప్రదేశమునకు, దిగిన, జ్యోతిర్దాతంబుకరణిణ = నక్షత్రసమూహమోయన్నట్లుగా, గణన + అతీత

షష్టా శ్వాసము 595 లెక్కమితిన, గంధతైలదీపిత=వాసనచమురుచేత వెలింగింపంబడిన, కరదీపికా=చేదివ్వెల-దివ్వటిల, నికాయంబులు=సమూహములు, వెలుంగ౯. జెండాలు ఆకాశమునంటునంత పొడువులగుటచే గాలికల్లలాడు వాని దండముల దెబ్బలకు జ్యోతులు భయపడి దిగుట. దివిటీలు లెక్కలేనివియు జ్యోతులవలెం బ్రకాశించునవియుం గనుక లెక్కలేని జ్యోతులో యని యుత్రేక్ష మిక్కిలి పొడువుగా జెండాలెత్తిరనియు, వేలకొలంది దివ్వటీలు జ్యోతులవలె ప్రకాశించుచుండెననియు తాత్పర్యము.

సమ(గ్రతర...పగలు గావింపజణ -సమ(గ్రతర=సంపూర్ణములయిన, సామ్రాణికధూప= సాంబ్రాణిధూపములయొక్క ధూమంబుల=పొగలయొక్క జాడలను =మార్గములచేతను,జడిగొన్న గొడుగులనీదలను=ముసురుకొన్న గొడుగలనీడలచేతను, కెరలి=విజ్బంభించి, తెరలెత్తు=తెరలు గట్టుచున్న ఇరుల౯ =చీంకటిని, తెరలింప౯ణ =పోంగొట్టెడుకొఅకు, అనేకరూపంబుల౯ =పెక్కురూపులచేత, దీపించు=ప్రకాశించునట్టి, తమోరిపుత్రయంబు అనః =(చంద్రాగ్బ్యర్మాస్తమోనుదః) చంద్రసూర్యాగ్నులు మువ్వురోయనునట్లుగా, చిత్రయం(త్రకార =బాణాకారీలచేత, సంధానిత=నంవధుటింవంబడిన, లీలాగ్నియం(త్ర =వేడుకకాజకయిన కొమ్మునల్లాలు మొదలయినవాని యొక్కయు, చంద్రసూర్యజ్యోతుల =చం(ద్రజ్యోతులయొక్కయు సూర్యజ్యోతులయొక్కయు, మరీచిధట్టంబులు= కాంతులసమూహములు, దట్టంబులై, నెట్టనజ =శీఘ్రముగా, పట్టపగలుగావింపక, ఆత్మీయ...మెజయః౯ -ఆత్మీయ=తనయొక్క సా(మమాజ్యలక్ష్మీ =అచంచలయైన రాజ్యలక్ష్మియొక్క నకాశంబునక =నన్నిధానంబునందు, అనిందిత =నిందింపంబదని, స్టైర్యవిద్యా=నిలుకడ (చలించి పోకుంట) అను విద్యయొక్క పరిచయంబు= అభ్యానమును, వచరింవ౯ =చేయుటకై, అవతరించిన=(క్రిందికిదిగివచ్చిన, (క్రొమ్మించు. దీివియగుంపు=మెలుంగు తీంగలనమూవామును, ఇంవువెలయక, కలయజ =అంతటను, వెదకికొనవచ్చిన =వెదకుటకై వచ్చినదియు, తదీయ=ఆ మెలుంగుం దీం్శలయొక్క విరహ=వియోగముచేత, పాండురంబగు=పాలి తెల్లపడినదియు నగు, అంబుదంబు=మేఘముయొక్క డంబు౯ =వైఖరిని, విడంబించుచుణ =అనుకరించుచు, కంబుకంరీకదంబంబుపయింబట్టిన =స్త్రీజనసమూహము మాందుగా6 బట్టినట్టి, ఉల్లాభంబు=వెలిపట్టు మేలుకట్టు-ఉల్లెడ, పశ్యత్‌=చూచుచున్నవారికి, లోచనవల్లభంబై= కన్నులపండువై, మెలియః. ఇట మెఅపుతీంగలకును-ప్రీలకును, తెలిమేలుకట్టునకును-తెల్లనిమేఘమునకు ఉపమానోపమేయ భావము. లక్షి సాధారణముగా చంచల. ఇతని రాజ్యలక్ష్మియో అచంచలయైనది. మెలుపుందీంగలు మెలుంగుంబోండ్లు. ఆ మెయుంగుందీంగలవలని విరహమువలన వెలుకంబాటీ వెదకికొనివచ్నిన మేఘమువలె తెల్లని యుల్లెడ. ఉల్లెడకు మేఘసామ్యముచే మిక్కిలి యెత్తును, బఅపును వ్యంజితములగుచున్నవి. స్రీల నందఅను ఉల్లెడ గప్పియుండుటచే *కలయకు అనుట.

పాకశాసను...నడువ౯ -పాకశాసనుశాసననంబునక = ఇంద్రుని యాజ్ఞచేత, పరిణయ+ ఉచిత =పెండ్లికిందగిన, దివ్యవస్తు = దేవతాసంబంధములయిన వస్తువుయొక్క సంభార=సమకట్టుట యొక్క సంభావనంబునకై = ఒనగూడుటకై-సమకట్టుకొాఅకనుట. విశ్వంభరావలయంబుః = భూమందల మును. చెందిన, అనంగా భూమికి వచ్చిన, మందారవల్లికలయందంబునక౯ = మందార మనెడు దేవవృక్షముయొక్క తీంగలోయన్నట్లు, కొందు, ఇందువదనలు, చిత్ర=చిత్రవర్ణముగల-లేక, వింతవింతలగు, జూాంబూనద = బంగారు మయములయిన, అంబర = వస్త్రములును, ఫల = పండ్లును,

596 వసుచరిత్రము కుసుమ=పువ్వులును, ఆది=మొదలగాంగల, మంగళద్రవ్యంబులు =శోభన పదార్ధములు, పూని=పట్టుకొని, కుజంగటజ =ముంగల, నడువంగా, వస్త్ర్రఫల పుష్పాదులగల కొందజస్తీలను, వస్త్రఫల పుష్పాది కామితవస్తువులను నొసంగు కల్పలతికలుగా నుజ్ర్రేక్షించినాండు. కల్చలతికలతో ఒల్లియమేనులంబట్టియు, వస్తపుష్పాదులంబట్టియు సామ్యము. కల్పవృక్షము-

వాస శ్చిత్రం మధు నయనయో ర్విభ్రమాదేశదక్షం

ప్రాయ స్ఫూతే సకల మబలామణ్ణనం కల్పవృక్ష: (మేఘదూత)

జగత్రయ... నడతేరః -జగ(త్రయ =మూందులోకమువారిచేతను, జేగీయమాన =కొనియాడం బడుచున్న, ధైర్య=ధీరత్వమందును, అసమాన =సాటిలేని, వసుమానవనాధ=వసురాజు యొక్క చిత్తంబు౯ =మనస్సును, శైలజాయత్తంబుగా౯ణ =గిరికకులోనైనదిగా, సమకట్టి=ఏర్పజచి, గాసింబెట్టిన =శ్రమపటథిచిన, జగజెట్టి నెలజోదుఅనక =(శ్రేష్టుందయిన బలియుండు, నిండుయోధుండు అని, బిరుదు వక్కాణించి =బిరుదావళిచెప్పి, చెజుకువిలుకాని =చెజకువిల్లుగాంగల మన్మధునియొక్క కోదండదండబులః =వింటికజ్టలయందు, పూదండలుగట్టి, అగ్గించు=పాొగడుచున్న, తదీయవిజయ+ఇందిరల చందంబున౯ =ఆ మన్మధునియొక్క విజయలక్ష్ములో యనునట్లుగా, మతికొందలజు ఇందీవరాక్ట్షులు, పుష్పమాలికాలంకృతపుదేక్షుకాండంబులు =పువ్వుదండలచేత నలంకరింపంబడిన చెజకుగడలు, వూని=పట్టుకొని పురోభాగంబునజ =ముందథ, నడతేరజ =నడువంగా కొందకంటె ధైర్యముగలవాండు వసురాజు. అట్టివానిని ధైర్యమున కొండకుంబుట్టిన దానిచేతనే పోంగొట్టినవాండు మరుండు. ముల్లోకములను బేరువడ్డ ధీరు నిట్లు జయించినవాండుగాన మరుండు జగజెట్టి నెణజోదు, మేటిజెట్టి, పూర్ణయోధుండు. అంతటి జెట్టియు అంతటియోధయు జగంబునం గలుగండు. ఒక శూరాగ్రణిని బొగడుట వాని యాయుధములకుంబూదండలు చుట్టి వాని నగ్గించుటలోక ప్రసిద్ధము. ఇట మన్మథునికి వాని జయలక్ష్ములే యగ్గించువారు. లక్ష్ములని బహుత్వము కొందలు స్త్రీల బహుత్వమునుబట్టి వివాహమునందు ప్రీలు చెజకుగడలకుం బువ్వులుచుట్టి కొనిపోవుట గలదు.

కందర్పకోటి... మెలుపుమూపక౯ -కందర్చకోటి సౌందర్యశాలి =కోటిమన్మధులయొక్క చక్కం దనముచేత ఒప్పుచున్న ఇతని=ఈ వసురాజుయొక్క కామనీయకంబు =చక్కందనము, భవదీయలోక=మి మోలోకములందు, ఆలోకనీయ =చూడందగియున్న, కుమారబ్బందంబునందు౯ =వయసుకాం([డ్ర సమూహమునందు, ఎందేనియుం గంటిరే యని=ఎక్కడనైనను జూచితిరా యని, దివిజ భుజగరాజ రాజీవగంధులకుక తెలుపు పాలుపునక =దేవతాశ్రేష్టలయొక్కయు సర్పశేష్టుల యొక్కయు స్త్రీలకుం దెలియంజేయుచున్నారో యన్నట్లుగా, లాస్యప్రవీణ కమలాస్యలు=నాట్యమందు నిపుణలయిన ప్రీలు-అనం గా వేశ్యాంగనలు. అఖినయముఖంబుగా౯ =అభినయపూర్వకముగా, కరకిసలయంబులు సాంచి=చిగురు టాకులవంటి చేతులుచాపి, మెలపుచూపజ =మెలంకువను-జాదను-గనంబలుపంగా, బోగమువారు నాట్యముసేయునపుడు హస్తములను అభినయమున మోందికిని గ్రిందికిని జూపుట గలదు. దానినే దేవతాస్రీలను పాతాళవాసి సర్పస్రీలను అట్లడుగుటగా నుత్రేక్షించినాండు. అనంగా క్రింది మాంది లోకములందు వసురాజువంటి చక్నని వాండు లేండనుట.

వైవాహిక... బొనరింప౯ -వైవాహిక=వివాహసంబంధమైన, ముహూర్త=లగ్నముయొక్క సార= పుష్కరాంశముయొక్క (పుష్మరాంశములనంగా- గ

వషష్టా శ్వాసము 597

“ఏకవింశో మనుశ్చైవ జలాక్షిమునయ స్తథా,

మేషాదిమోనపర్యన్తరాశీనాం పుష్మరాంశకాః

మేష ౨౧, వృషభ ౧౪ మిథున ౨౪, కటక ౩=, సింహ ౨౧, కన్య ౧౪ తులొ ౨, వృశ్చిక డె ధమస్సు ౨౧, మకర ౧౪, కుంభ ౨౪, మాన ౭- ఈ రాసులయం దీ భాగములు పుష్మరాంశములు)

'ప్రతీక్షాపర=కనిపెట్టటయం దాసక్తులైన, మహర్షులు, పరమహర్చులై=పరమానందయుక్తులై, పర్వానుపర్వ=దట్టమగునట్లుగా, సుపర్వ=దేవతలచేత, పాతిత=గుష్పంబడుచున్న, పారిజాతపరాగపాళికా= పారిజాతవృక్షముల పుషప్పాడుల పరంపరలచేత, దుర్లక్ష్యంబు=కనంబదనిది, అగు, అంతరిక్షంబువలనక =ఆకాశమువలన, సమక్షంబునకుజ =తనయెదిటికి, ఆకర్షించిన =రప్పించినట్టి, దాక్షాయణీచక్రంబు కైవడి =('దాక్షాయణ్యోశ్వినీత్యాదితారా' అ.) నక్షత్రమండలియో యన్నట్లుగా, అవక్ర=వంకరలేని-తిన్ననైన, చక్రడోలాయంత్రంబులక౯ =చక్రాకారముగలిగిన తొట్ల నమర్చిన యంత్రవిశేషములందు, తిరుగు, మెటుం గుంబోంట్ల తండంబు=న్తీనమూవాము, శాణ=చికిలిసానమోంద, భమత్‌ =తిరుగుచున్న మదనబాణ=మన్మథబాణములోయనునట్టి, (్రమంబు ఒనరింపః ఇభ్రాంతిని గలిగింపంగా, ఇట నిలువుగా నున్న చక్రమువలె ఈ డోలాయంత్ర ముండును. ఆ యంత్రము తుదపొడుగునను తొట్లుందును. దానియందు స్రీలు గూర్చుండంగా ఆ యంత్రములు ద్రిప్పునపుడు ఆ తొట్లలోనివారు క్రిందికిని మాం దికిని గుండ్రముగా చుట్టుచుందురు. మహర్షులు లగ్నమునకు పుష్మరాంశమును గనిపెట్టటయందే కన్ను గలిగియుండియు దేవతలు దట్టముగా గురియు పుప్పొడులచే నాకాశము [గ్రమ్మంబడినది గాన ఆ రాశినక్షత్రములను కనుంగొనంజాలక వానినెల్లం దమ యెదిటికి రప్పించినట్లు ఆ చక్రడోలాయందత్ర మందలి స్త్రీలు చూపట్టి రనుట. అట్లు ఆ స్రీలు చక్రయంత్రముపై చుట్టివచ్చుట మన్మథబాణములు పదనుపెట్టునపుడు చికిలిసానమింద చుట్టివచ్చున ట్లుండె ననియు నుత్రేక్ష

ఎడదనెడం... అంగికరింపజ -ఎడనెడజ =అంతటంతట, వన్నిన=అమర్చిన, అవరంజి కురుంజులపై౯ =మేలిబంగారు మంచెలమోంద, రంజిల్లుచుక, మృదంగధింధిమధ్వానంబులకు౯ =ధింధిమ్మను (మోయు మడ్డెలధ్వనులకు, ఆడు=తమంతటం దావే నాట్యమాడుచున్ను యంత్రపాంచాలికాసముదయంబు =కీలుబొమ్మల సమూహము, విమలమణి విమాన మండలంబుననుండి = నిర్మలమయిన రత్నములుగూర్చిన విమాన సమూహమునందుండి, గొండ్లి=ఎనాట్యమును, పరిధవించు= చేయుచున్న, తెజగంటి తెజవల తెఖంగుః =దేవతాస్త్రీల విధమును, అంగీకరింపక =కయికొనంగా, ఒక్కడం గీలుబొమ్మలును తెఅగన్నులుగలవి గనుక నుపమానభూతలగు దేవతాస్తీలను తెజగంటితెజివలని సాఖిప్రాయముగాం జెప్పినాండు. కురుంజులనంగా మిక్కిలి పొడువుగాం గట్టంబడి కీలుబొమ్మలు మొదలయినవానిచే నలంకృతములైయుండు మంచెలు. ఇందు మద్దెలగార్రడు మొదలయినవా రుండి వాద్యములు వాయించుట గలదు. ఇప్పటికిని తురుష్కులు మొదలయినవారి పెండ్రియందు చిన్నమంచెలు గట్టి యందు వాద్యములు వాయించుట గలదు. మంచెలు మిక్కిలి పొడువులగుటచేతను, అపరంజి మయములగుటచేతను, విమానములతోడిసాటి. మద్దెలు చప్పుళ్లకు కీలుబొమ్మలుగాన తమంతటనే యాడుట. తెజగన్నులంబట్టియు, చక్కందనపు పెంపుంబట్టియు దేవతాస్తీసామ్యము.

598 వసుచరిత్రము

వర్షనీయ...నంపాదింపక -వర్ణనీయ =కొనియాడందగిన, వారవరవర్టినీవార= వేశ్యా ప్రీసమూహముయొక్క వారణదుర్లభ= ఏనుంగులకును లభింపని, యానవైభవంబు =నడకయొక్క విభవము, వాసన ఆవాస=ఇంద్రునకు ఆవాసమయిన -స్వర్గసంబంధములయిన, వామలోచనా=స్రీలయొక్క వర్గంబులకుక =సమూహములకు, వసుధా=భూమియందలి, పదన్యాస =అడుగుపెట్టుటయొక్క వైధుర్యంబు =శూన్యత్వమును-లేమిని, సంపాదింప౯ -అనంగా ఆ వారకాంతలయొక్క నడకసాబగు తమకు లేనందున సిగ్గుపడి దేవతా స్రీలు భూమియందు నడచుట మానినారని తాత్పర్యము. దేవతలు భూమిని స్పృశింపకుండుట ప్రకటము.

ఇది మొదలుగా దిక్పాలురయిన అగ్ని యముండు మొదలయినవారిని గ్రిందుపజచుటగా నర్థము పొందుపటిచి క్రంతపెంపు సొంపును వర్ణించుచున్నాందు. పల్యంకికాదివాహనంబులు =పాలకి మొదలయిన సవారులు, డిగ్గి, పాదచారంబులక =కాలినదడకలచే, నడుచు, పట్టాభిషిక్తుల=రాజులయొక్క పద్మరాగకిరీట పాటలప్రభాపటలంబులు=పద్మరాగమణిమయములయిన కిరీటములయొక్క కొంచెము తెలుపు గలసిన యెజల్జిని కాంతులయెొక్క-అనంగా అగ్నివర్శవముగల కాంతులయొక్క-నవూవావబలు, పవనసఖ =అగ్నియుక్క శిఖా =జ్వాలికలయొక్క ముఖంబులకు౯ =మొగములకు, మలినసరణి౯ సవరింపః =వైవర్హ్యము కలుగం జేయుచుండంగా-అనంగా ముఖము నల్లంబుచ్చుకొనుటను గలుగంజేయంగాను. ఇట పద్మరాగకిరీటపాటలప్రభ లపరిమతములు గనుకం బరిమితములయిన (అనంగా తొమ్మిదియైన) పవనసఖ శిఖలయొక్క ముఖములకు వైవర్హ్యము సంపాదించినవని యర్ధము. తిరస్మారావమానాదులు పడ్డవానిని ముఖము నల్లంబడుట ప్రకటము.

లలన, పొద మవ్వలికి నంచుం బలుకుటయును బుష్మరద్వీపవతి యాస్యపుష్మరమునం

దదనవాప్తి జఘనపరితాపవహ్ని చిహ్నమగు కార్జ్యధూమ మోక్షింపంబడియె.

(శృంగా. ౫-౯) దాసిచేసిన యప్పరిహాసమునకు హాసపరిపాండురంబైన యక్కొలువున నా నృపాలు ముఖమ్లాని గానంబడియె నలుపుగానంగంబడుంగదా తెలుపులోన. (శృంగా. జాంఎ౨ల్లా

ముఖములనంగా నగ్రములనియు మలినసరణియనంగా మొనలయందు వెడలు నల్లని పాగచాలనియు భావము. అగ్నియంగా నిట దిక్పాలుండయిన యగ్నిగా నూహ్యము.

సనమన్త...నంభ్రమంబులు-నమస్తజన=నకల జనులకు, నముచిత=తగినట్లుగా, మార్గమర్యాదా=త్రోవనడచురీతిని, అనుశాన న=శిక్షకులయిన, నముద్దండ =పరఖీకరులైన, దండధర=దండధరులయొక్క సంభ్రమంబులు =తొందరలు,సమవర్తికిజ =(ధర్మరాజః పితృపతి స్పమవర్తీ పరేతరాటొ అ.) యమునికి, సమధికశ్యామిక=మిక్కిలియెన దేహపు నల్లందనమును, సమకూర్చః =కలుగం జేయంగా - అనంగా సమస్తజనసముచిత మార్గమర్యాదసుశాసనులై వర్తించిన వారు గనుక సమవర్హులైన దండధరు లనేకులయినందున నాక సమవర్తియైన దండధరునకు శరీర వైవర్జ్యము సంపాదించినా రని యర్థము. దండధర లనంగా బెత్తములవారు. వారు జనులనెల్ల పాయు దొలంగుందని రాజు వచ్చు మార్గము మేరకు ఏర్పజచువారనియు, యముండు శ్యామిక యనంగా దేహము నల్లనిదిగలవాండనియు భావము. ఇట యముండు చెప్పంబడెను.

(ప్రబల...బొనుపజ -(ప్రబల = బలిష్టములయిన, తమః=చీంకటియందు, న్సార = అతిశయించు చున్న దురహంకార = దుర్గర్వము గలవారని యర్దము - అనంగా రాత్రించరులనుట. ప్రబలతమో

వషష్టా శ్వాసము 599 గుణమును స్పారమయిన దురహంకారము గలవారని భావము. అటువంటి" వీరభటుల, కృపాణికా=ఖద్గములయొక్క చాకచక్యంబులు =చకచ్చకకాంతులు, రాత్రించర=నైర్భతియొక్క కరాళ= భయంకరమయిన, కరవాల=ఖడద్గముయొక్క కాళిమంబులు =మాలిన్యములును, మూలకు జొనుపకా =అ(ప్రయోజకము చేయంగా నని యర్థము. నిర్భతి మూలను వసించుచున్నాండని భావము. ఇట నిర్భతి చెప్పంబదెను. నిర్భతియు రాక్షసుండు గనుక నలుపుచాయ చెప్పంబడినది.

బహుల...సన్నాహంబులు-బహుల=అనేకములయిన, సితదంతి=తెల్ల యేనుంగుల యొక్కయు, థారాట=అశ్వములయొక్కయు, అనంగా ఐరావతోచ్చైశ్ళవములయొక్క కోటీ ="సమూహములయొక్క, సమాటీక=సంచారములు గలిగిన, నిర్వేల=చెలియలికట్టను గడచిన, సర్వతోముఖ=జలములు గలిగిన, వాహినీశ్వర =నదీనాథులచేత-అనంగా సముద్రముల చేత, సంసేవ్యమాన=సేవింవంబడుచున్న రసాధినాధ =జలాధిపతులయినవరుణులయొక్క (ఇక్కడ రసశబ్దము జలపరము.) సన్నాహంబులు= ఆడంబరములని యర్ధము. బహు=అనేకములయిన, లసిత=ఒప్పుచున్న దంతి=ఏనుంగులయొక్కయు, ధారాట=గుజ్బములయొక్క కోటీ=సమూహముల యొక్క సమాటీక=నంచారము గలిగినవియు, నిర్వేల=అతిమాత్రము లయినవియు, సర్వతోముఖ=నానాముఖము లయినవియు నగు, వాహినీ=సేనలకు, ఈశ్వర =నాయకులయిన వారిచేత, సంసేవ్యమాన=సేవితులయిన, రసాధినాధ=భూపతులయొక్క (ఇట రసాశబ్దము భూపరము.) సన్నాహంబులు=ఆడంబరములని భావము వారిధిస్వామికిణ =వరుణునికి, వదలని జదస్టితి యెసంగక్‌ =విడువని జాద్యమును సంపాదింపంగానని యర్థము. అనంగా అనేకములయిన ఐరావతోచ్చైెశ్ళవముల యొక్క సంచారము గలిగి వేలాతిక్రాంతజలము గలిగిన యనేకసము(ద్రములచేత సేవింపంబడుచున్న వరుణు లనేకులు గనుక నొక్క యైరావతముయొక్కయు ఉచ్చైశ్చ్సవముయొక్కయు సంచారము గలిగి వేలను గడవలేనిజలములు గలిగిన యొక్క సముద్రునిచేత సేవింపంబడుచున్న యొక్క వరుణునికి జూద్యమును సంపొదించినారనుట. జడస్థితి యనంగా జలస్థితి. వరుణునకు జలస్టితి యని భావము. ఇట వరుణుండు చెప్పంబడెను.

పరిమళిత... పెనుపజ -పరిమళిత=సంజాతపరిమళములయిన, ఘనసారగంధసార=కర్పూరపు చందనములతోడ, పరిమళిత=కూడుకొన్న కస్తూరికా=కస్తూరియొక్క ఆసారంబులక =జడులచేత, వసంతంబులు ఆడు సామంతబాంధవ అఆవళిఃనమాన(వ్రతిపత్తిగల బంధుజననమూహము, గంధవహునకు॥ =వాయువునకు, అపారతారళ్యంబు=అమితమైన చిత్తచాంచల్యమును, పెనుపక =వృద్ధిపొందింపంగాను-అనంగా సురభిద్రవ్యములచేత వసంతములాడి గంధవహులయిన బంధువులు గంధవహునకుం జిత్తచాంచల్యము పుట్టించిరని యర్థము. వాయువు చంచల మని భావము. ఇందు వాయువు చెప్పంబదెను.

గంభీర... సంఘటింపజ -గంభీర = మంద్రధ్వని గలుగునట్లుగా, బిరుదగాధాపరణ = వసురాజు బిరుదావలులు చదువుటయందు,పరాయణ = ఆసక్తులైన, పారక = వందిమాగధులయొక్క పరంపరలకు౯ = సమూహములకు, ఎడనెడణ = అప్పుడప్పుడు, పితపురోహిత అమాత్యజనంబు = ఇష్టులయిన మంత్రి పురోహితజనము, ఒసంగు=తా మిచ్చునట్టి, అసంఖ్యాతధనసంఘాతంబులక = లెక్కలేని ధననమూహములచేత, ధనదునకుజ = కుబేరునకు, అమందమందాక్షభావంబు = అధిక మయిన లజ్ఞాభావమును, సంఘటింపజ = కలిగింపంగా, అనంగా అసంఖ్యాతధనసంఘాత ప్రదాత

600 వసుచరిత్రము లయిన హితపురోహితామాత్యజనులు నవసంఖ్యాకనిధి ధనప్రదాతయైన కుబేరుని సిగ్గుపడంజేసినారని యర్ధము. మందాక్షభావ మనంగా కుబేరుందు వింగళాక్షుండు గనుక తద్బావము -అనంగా కాయకంటివాండని భావము. ఇందు కుబేరుండు చెప్పంబదెను. ప్రపంచ...నిండింపజ -'ప్రచండతర =మిక్కిలి వేంద్రమయిన, నటన=వీరతాండవము గలవారిలో, 'ప్రకాండ=శ్రేష్టలయినవారియొక్క తాండవపాండిత్యములు =నటనసామర్థ్యములు, ప్రాచీననటుని నెమ్మేనః =హరునియొక్క దేహమందు, పాండిమంబు నిండింపణ =తెల్లందనమును పూర్ణీభవింపం జేయంగా నని యర్థము. ఈశానునకు తెల్లందనమని భావము. ఈశ్వరుండు ధవళవర్థుండనుట ప్రకటము. ఇట యీశానుం డు చెప్పంబడెను. సర్వత్ర అనేకత్వము వ్యతిరేకమని తెలియునది. ఇట్లు, ఆశాపతులకు౯ =దికృతులకు, ఆశాసనీయంబును=కోరందగినదియును, అహివల్లభులకు॥ =సర్పథ్రేష్టులకు, అతిదుర్లభంబును=పొంద శక్యముగానిదియును, సిద్ధులకు౯ అనను భూతసిద్ధంబును= సిద్ధుల కనుభవసిద్ధముగానిదియును, సాధ్యులకు౯ అసాధ్యంబును, చారణులకు, అవిచారణీయంబును= విచారింపందరముగానిదియు, యక్షులకు౯, అనక్షిలక్షితంబును =దుర్లక్ష్యమయినదియు, ఐన, అనన్యసామాన్యమహావిభవంబునక, కోలాహాలపురంబును, చేరంజను సమయంబున =సమిోపించి పోవు సమయమందు. శా. క్రీడామంథరదృష్టిపాతముల ను | ర్వీపాలవంశా(గ్రణీ చూడారంజితపాదపీఠు నతనిం ; జూదడణ మజణీనిర్మిత క్రీడాసొధతలంబు లెక్కిరి నవ । శ్రీమన్మహాశైలస (మా దావాసపురాంగనల్‌ కుతుకసా । మగ్రీసముద్లీవికన్‌. 10 అఆ. నవ...గనల్‌ - నవ=క్రాత్తదయిన, శ్రీమత్‌ =శ్రీమంతుండగు, మహాశైలస్యమ్రాట్‌=కోలహలమహా వర్వతరాజునకు, ఆవాన =నివానవుయిన, వుర=వ ట్టణవముందలి, అంగనల్‌=న్తీలు, క్రీడామంథరదృష్టిపాతముల= -క్రీడా=సిగ్గుచేత, మంథర=మందప్రచారములుగల, - (మందగామితు మంథరః, అ.) దృష్టిపాతముల౯ =చూపులచేత, ఉర్వీ..వీరుణ -ఉర్వీపాలవంశాగ్రణీ =రాజవంశ శ్రేష్ణలయొక్క చూడా=శిఖలచేత, రంజిత=ప్రకాశింపంజేయంబడిన, పాదపీఠుక =పాదములక్రింది వీఠముగలవాండగు, అతని =ఆ వసురాజును, చూడక, కుతుకసామ(గ్రీన ముద్లీ వికజ -కుతుక=సంతోషముయొక్క సామగ్రీ =నిండుందనమువలన-నిండయిన సంతోషమువలన ననుట. సముధ్రీవికజ =మెడ యెత్తుటతోడ, ('గ్రీవోన్నయన ముద్లీవికా చాపి కథ్యతే”) మణీనిర్మిత క్రీడాసౌధతలంబులు, ఎక్సిరి. రాజు కేవలుండుగాండు, ఉర్వీపాల..పీఠరుండు. కావుననే యతనిని చూడవలయునని కుతుకము. అది సామ(గ్రికలదిగావుననే “సముద్దీవికి. ఎంత కుతుకముతో మెడయెత్తినను దృష్టిపాతములు క్రీడామంథరములే. కుతుకము (ప్రేరించుచున్న వ్రీడ మందగింపంజేయుచున్నది. నిర్లజ్ఞదృష్టి స్తస్వభావమున కనుగుణమునుగాదు అందమును గాదు. స్స్‌ రాగంబుమూర్తమై[రహింద్రోవంజూపుపెం, పునయబిదచ్భ్చాయముఃన్మున్న నిగుడ వీక్షావ్రహితదూత।వెస నేంగు మని (మొక్కు గతి సం[ఘ్రింగర్జాబ్దకళిక వ్రాల

వషష్టా శ్వాసము 601 నీవీం జుట్టిన భోగి 1 నిట్టూర్చుగమి నుబ్బి, సడలెనా నొడ్డాణ ః మెడలి చూలం గందునెన్నడుముపైం । గరుణించిచనుదోయిం, జిందు పన్నీరునాం । జెమరుదొరుంగం

తే. గటికరటికంఠపీఠిపైం ! గంతుందనెడి, బిరుదుమావంతుందేసిన।పీలుజల్లి

'పెంపుగను పెన్నెబులగుంపు1ప్రిదిలిజాజ, వచ్చె నొక సతి వసుమతీఃవరునిం జూడ.

అ. ఒకసతి=ఒక పడంతి, రాగంబు=అనురాగము, (ఎటుపు అనియును జమత్క్మారము (గ్రహింపవలయును. ) మూర్తమై =ఆకృతివహించినదై, రహి =చక్కంగా, త్రోవ౯ణ చూపుపెంపున౯ =దారిచూపుచున్నదో యన్నట్లు పదచ్భాయ=అడుగుల యెజ్టనికాంతి, మున్మున్న నిగుడణ =ముందుముందు సాగంగాను-ఇట ముందుగా నిగిడిన యదుగుల రాగమును (ఎజపును) ముందుగా దారిచూపు రాగముగా (అనురాగముగా) అధ్యవసించుట తెలియునది. అనురాగముచేత ప్రేరితయైకదా వచ్చుట. కావుననే యనురాగము దారిచూపునట్లు చెప్పినాండు. అనురాగము పురికొలుపంగా అడుగుల యెజుపు ముందు నిగుడంగాం బోయినదని తాత్పర్యము.

వీక్షాప్రహితదూతి -వీక్షాజఐచూపనెడు నాయికచేత, ప్రహిత=పంపంబడిన, దూతి వెసజ ఏంగుము అని, మొక్కుగతి౯ =మొక్కుచున్నదో యన్నట్లుగా, అంధఫఘ్రీ౯ =పాదములందు, కర్టాబ్ద కళిక=చెవి పువ్వయిన తామరమొగ్గ, వ్రాలణ =పడంగా. వీక్ష రాజుపై నిగుడ నువ్విళు లూరుచుందుటచేత రాజును బొందం గోరు నాయికవలె స్రీలింగ సారస్యముచేత వ్యంజిత మగుచున్నది. ఆ నాయికకు చెవి తామరమొగ్గ దూతిక. నాయికకు మిక్కిలి డాపుననున్న యాస్తురాలేదూతిక; మజీ నాయికకుం గొంతి తక్కవయగు ప్రతినిధిగాను వ్యవహరించునది. దీనింబట్టి వీక్ష్షు దూతయగు నబ్దకళిక సన్నిహితవర్తినిగాం జెప్పుటచే వీక్షకుం గర్జాంతములవణకు చాంగియుండుటయు, వీక్షకు అబ్బకళిక కొంత తక్కువయగు ప్రతినిధియనుటచే అబ్ద్బములకంటె నెక్కుడు సౌందర్యసంపదయు స్ఫురించుచున్నది. ఇట వేగముగా పోవుటచే చెవినుండి జాటి పువ్వు అడుగులంబడుటను అడుగులంబడి (మొక్కుటగా నుక్రేక్షించినాండు. చెవిపువ్వు పడుటే వేగమును దెలుపుచున్నది. వెస నేంగుమని మొక్కు మన్నట్లున్న దన్నాండు.

నీవిజ =(నీవి యనంగా 'నీవీ పరిపణే గ్రన్ధా స్రీణాం జఘనవాసనఃి విశ్వ. పోకముడియు, మూలధనమును. పరిపణమనంగా 'నీవీ పరిపణమ్‌ అ. అన్నట్లు మూలధనము.) నీవి యనెడు నీవిని అనంగా పోకముడి యనెడు మూలధనమును, చుట్టినభోగి=పరివేష్టించియున్న సర్పము, నిట్టూర్చుగమిః =నిట్టూర్పు గాడ్చులనమూవాముచే, ఉబ్బి=ఉబ్బరించి, నడలెనాణ =వదలినదో యన్నట్లు, ఒడ్డాణము=కమ్మరుపట్టా, ఎడలితూల౯ =వదలి తూలిపడుచుండగా. మజుంగునం బాంతిన మూలధన మునకు పాములు చుట్టుకొని యుండునని ప్రతీతికలదు. ఇట నిట్టూర్చుగమి వేగాతిశయము తెలుపుచున్నది. దానిచే నడుము వడంకుటయు ఒడ్డాణము సడలుటయు. పాములు నిండుగా గాలి యొరగొని యుబ్బరించెనేని మెలికగొనలేక తూలిపడుట ప్రకటము.

కందునెన్నడుముపై౯ =బడలిక నొందుచున్న నడుముమోంద, కరుణించి, చనుదోయి, చిందు=చిలకరించు, పన్నీరునా౯, చెమరు=చెమ్మటనీరు, తొరుంగజ =జాఅంగాను, నెన్నడుము కందుట సనన్ననిదగుటచే వేగపాటువలని చన్నులవేంకకు. కావుననే చన్నులు దానిపయి కరు ణించుట. బడలికవాయుటకు పన్నీరు చిలుకుట (ప్రకటము. ఇట చన్నులందుల చెమరు గమన వేగమువలని బడలిక చేతను సాత్త్వికోదయమునను. కటికరటి కంఠపీరిపైజ -కటి =నితంబోపరి భాగ మనెడు, కరటికంఠపీరిపైక = ఏనుంగు మూంపుమోంద,కంతుండు =మన్మథుండు, అనెడి, బిరుదు

602 వసుచరిత్రము మావంతుండు=దిట్టండయిన మావటీండు, ఏసిన పీలిజల్లిపెంపు=నల్లసవరపు చౌరియొక్క ఘనతను, కను=పొందుచున్న్క పెన్నెలులగుంపు, ప్రిదిలి=*సడలి, జాజజ =వ్రేలంగాను, 'కటి'- మావంతునకు కరటిదేహమున కంరపీరి యెట్లో యట్లె మన్మధునకు స్రీదేహమున కటి యారోహణ స్థానము-అనంగా నది యత్యంతమదనోద్దీపక మనుట. నెలులు నిడుదలగుటచే నితంబమండలిపై నత్తమిల్లినవి గమనవేగ ముచే నెజులు 'ముడివడి' కటి పై (వ్రేలుట దెలియునది. వసుమతీవరుని౯ణ =వసురాజు, చూడక, వచ్చెను. ఇం దావేగ మనెడు సంచారిభావము ఇందులకు 'ఇష్టానిష్టాగమా జ్ఞాత ఆవేగ శ్చిత్తవిభ్రమః అని లక్షణము.

చెవిపువ్వు వ్రాలుట, ఒడ్డాణము తూలుట, చన్నులు చెమరించుట, నెటికులులు జాలబుటయును నివి త్వరాగమనమునకును సాత్త్వికప్రాదుర్భావమునకును జిహ్నములు.

ఉ. డించంగం బ్రొద్దు లే కెద ఘ । టించిన రత్చవిపంచితో సువ

ర్థాంచితమూర్తియోర్తు ముఖ । రాం[ఘ్రసమాశ్రితసత్మలాపయెై యంచల వచ్చు సోయగపు | టంచలందోలుచు మిన్కు చేదె యౌ నంచు నుతింపవచ్చె వెస । నా చతురాస్యుని మోముం గన్గానన్‌.

అ. డించంగక౯ =దించి దిగువనుంచుటకు, ప్రొద్దు=వ్యవధానము, లేక, ఎదజణ ఘటించిన= ఉొమ్మునం బూనిన, రత్నవిపంచితోఃణ =రత్నమయమైన వీణతోడను, సువర్ణ అంచితమూర్తి ఓర్తుః(సువర్దమనంగా బంగారును, చంపకమును. ) బంగారపు (లేక చంపకపు) కాంతివంటి కాంతిచేత, ఒప్పుచున్న శరీరముగల ఒకతి యని ప్రీపరమైన యర్థము. శోభనవర్దస్వరూపురాలు అని సరస్వతీపరమైన యర్థము. ముఖర...లాపయై- (స్త్రీ ముఖర=మైోయుచున్న అం(మ్రి=అదడుగులను, సమా(్రిత= ఆశ్రయించిన, సత్మలాపయై=మేలిభూషణములు-అనంగా అందెలు - గలదై - ( సరస్వతి) ముఖర= వాచాలురయిన, అంఘ్రిసమా(్రిత =పాదా(శితులయిన, సత్‌=సత్పురుషులయొక్క కలాపయై= సమూహము గలదై, (కలోపో భూషణే బర్హేతూజణీరే సంహతావపి” విశ్వ.) అంచలవచ్చు సోయగపు అంచలః తోలుచు౯ = (స్త్రీ అండగొనివచ్చునట్టి యెయ్యారపురాయంచలం దొలంగదోలుచు - (సరస్వతి) వావానమయిన హంసమునకు సమిపముగా వచ్చు తక్కిన హంసములను తోలుచు, మిన్ముచేడె=సర స్వతీదేవియే, బెనంచుక్‌ =అగునని, నుతింప౯ =కొనియాడంగా, వెసజ, ఆ చతురాస్యునిమోము౯ కన్గొనః = (స్రీ నేర్ప్చుమాటులు గల యా వసురాజు మొగమును చూచుట కని యర్థము - (సరస్వతి) నాలుగు మొగములుగల ఆ (బ్రహ్మ మొగమందు నునికికొఅ కని యర్ధాంతరము. వచ్చెను.

“డసంగ...విపంచతో౯'-వీజెనుడించుటకు క్షణము చాలును. అది చాలకుండుట అంతమాత్రము జాగును సైతము తాళకుందుటచేత. దీనిచే దర్శనకౌతుకాతిశయము ధ్వనితము. సరస్వతి కెప్పుడును ఎదను విపంచి ఘటితమైయుందుట 'ప్రకటము, చతురాస్యుండనుట స్రీకిని సరస్వతికిని బొసంగుటకు. బొసంగుటకు. మాటకారినే కదా మగువలు మెత్తురు.

చ. పొలంతి యొకర్తు చెంగలువ । పొట్లము చేతనె పూని వచ్చుచు౯

వలపులదండ జాణ గుణ | వద్దకమాటత్రమె తాల్చె నిమ్మహీ తలపతి కేన కూర్తు నని । తప్తపరశ్వథ మెత్తి వైచి మం జులదళ తంతులేశపరి | శుద్ది జనాళికిం దెల్పుకైవడిన్‌. 18

షష్ధా శ్వాసము 603 అ. పొలంతి ఒకర్తు=ఃమటియొక పడంతి, చెంగలువ పొట్లము=ఎజ్జ్బగలువపూదండ పొదింగిన యాకు పొట్లము, చేతనెపూని, వచ్చుచు, వలపులదండ=వాసనతోంగూడిన యా పూవుదండ, జాటి౬ =జాటిపడిపోవంగా, గుణవత్‌ దళమాత్రమె=ఆ పొట్లపు దారముతోం గూడిన యా పొట్లపు చిగురుటాకులను మాత్రమే, తాల్చె౯ =చేతం బట్టుకొన్నదాయెను. వలాగుననినక, ఇమ్మహీతల పతికి =ఈ వసురాజునకు, ఏన=నేనే, కూర్తును=ప్రియురాలగుదును, అని, తప్తపరశ్వథము= ఎజ్జిగాం గాలిన గండ్రగొడ్డలి, " ఎత్తివైచి=దూసివైచి, మంజుల=కమిలిపోక కోమలములయియున్న దళ=చిగురుటాకులతోంగూడిన, తంతులేశ=సన్నపు నూలుపోగులు గలుగునట్లుగా. పరిశుద్ధిణ =తనయొక్క శపథపరిశుద్ధతను, జనాళికి౯ =చూచుజనములకు, తెల్పుకైవడిక, గుణవద్దకమాత్రమె తాల్చెనని సంబంధము. లోకములో నెవ్వరేని ప్రమాణము సేయువారు సన్నపు నూలుదారములతో6 గూడిన లేంత చిగురుటాకులను దోసిటంబెట్టికొని యెజ్జగాంగాలిన యినుపముద్ద నాదోసిటనే పట్టియెత్తివైచిదాచే నెంతమాత్రమును గందకుండెడు చిగురుటాకులును, దెగకుండు దారములును చూచువారి కందఅకును గనంబటిచి దృఢాధ్యవసాయమును (బ్రకటము చేయుట ప్రసిద్ధము. ఆ ప్రతీతి యిట అనుసంధింపం బడినది. వీడిన చెంగలువదండ ఎజ్జగాం గాలిన యినుప గండ్రగొడ్డలి. పొట్లముగట్టిన చిగురుటాకులును, దానిపయిం జుట్టిన దారములును ఆ లేంత చిగురుటాకులును దారములునుగా (గ్రహించునది. ఉ. బిత్తటి యోర్తు ముత్తియపుం । బేరు వలగ్నమునః౯ ఘటించి కే ల్లుత్తపుంజన్నుదోయి నొన । గూర్చి రయంబునం జూడవచ్చె రా జోత్తము నాత్మహార విభ । వోజ్జ్వులు మధ్యవిచారణక్రియా యత్తములైన చన్నులం బ్రి ।; యంబున వేండుచు వచ్చెనో యనన్‌. కేశ అ. ఓర్తుబిత్తజి=ఒక శృంగారవతి, ముత్తియవుపేరుఐముత్యాలవోరము, వలగ్నమునః ఘటించి=నడుమున దోపుకొని, కేలు=చేయి, గుత్తపుచనుదోయి౯ =(గమనవేగముచేతం గంపించుచున్నవి గనుక) బిగువైన చన్నుంగవ పైని, ఒనంగూర్చి=చేర్చుకొని, రాజోత్తము౯ , రయంబునక, చూడవచ్చెను. ఏలాగునననిన, ఆత్మవార విభవ=తనదయిన ముత్యాలవోరము యొక్క వైభవముచేత, ఉజ్జ్వ్వల=ప్రకాశించుచున్న మధ్య=నడుముయొక్క విదారణక్రియా ఆయత్తములు =భంజించుపనికి లోనయినవి-అనంగా నుడుమును భంగపెట్టుటకు నుద్యుక్తములగుచున్నవి, అగు చన్నులను, ప్రియంబునక =మంచితనముచేత, వేండుచు వచ్చెనోయన౯ -వచ్చెనని సంబంధము. చెలి ఒకతి హారము మెడను వైచుకొనం జేత నెత్తుకొన్నది. ఇంతలో రాజు రాక చెవిని బడంగానే యాహారము సవరించుకొనునంతసేపునకును దాళక దానిని నడుమున దోపుకొని గమనవేగమున నల్లలాడుచున్న బిగువుచన్నులను జేత నదుముకొని పరుగునం బోయెనని తాత్పర్యము. ముత్తెపుసరి మెడను నలవరించుకొనునంత విలంబమున కోర్వమిచే, నడుమున దోపుకొన్నది. రయంబునం జూడవచ్చుటచే చన్నులు గుత్తములయినవిగాన యల్లలాడుటంబట్టి కేలు దాని పయి నొనగూర్చినది. హారము కుచములది. అది నడుమునకు తొడుగంగా కుచములు, దానిపయిం గోపమున భంగపజుపంజూచినవి. వలదని దాని వేండుటకుంగాను కేలు దానిపయిఘటించుట. చన్నులు గుత్తములు గాన దమ వ్రేంగునను గమనత్వరచే నయినతమకంపముననుసన్ననిపేదనడుమును విదా రింప జూచుట. తన విభవమునుగొని పేదవాం దొక్కండు విజ్ఞవీంగుచున్న బలుపుగల యిద్దజు చూడం

604 నినుచరిత్రము

గలరా? చేతిమొనతో నల్లనంటుచు సమాధానపెట్టుట ప్రకటము ఇందు విద్రమము 'విభ్రమ స్త్వ్వరయా కాలే భూషాస్టానవిపర్యయః అని లక్షణము. సన్నని నెన్నడుమును చిగువులయిన చన్నులును గలిగి ముత్తెపుసొమ్ములు దాల్చునది గావుననే బిత్తరి

మ. రమణీయోజాలవజకుట్టిమముపై । రత్నాంకభూషానుబం

ధముతోడం బరువెత్తె మే లని పద । ద్వంద్వంబుపై నాహిత ప్రమదంబై హృదయంబు వేగ విగళ | త్రాలంబముక్తాధిషే కము గావింపంగ వచ్చె నోర్లు వసులో । కస్వామి నీక్షింపంగన్‌.

అ. ఓర్తు=ఒక్కతి, రమణీయ ఉజ్జల వజకుట్టిమముపైఃణ =మనోహరముగా ప్రకాశించుచున్న వజమణుల నెలకట్టుమాంద, రత్న అంకభూష అనుబంధముతోడ౯ =వజచిహ్పితములయిన-వజ్రములు దాంపిన - సొమ్ము అనంగా అందెల-కూడికతోడ, పరువెత్తెక =జాటిపడక పరుగెత్తెను. మేలు=సెబాసు, అని, పదద్వంద్వంబుపయి౯ =అడుగుల జంటమింద, ఆహితప్రమదంబై=కూర్చంబడిన సంతోషముగలదై, హృదయంబు =దెందము, వేగ=గమనంపువడిచేత, విగలత్‌=తెగిజాజిపడుచున్న, ప్రాలంబ=హారసంబంధ మయిన, (1ప్రాలంబ మృజులంబి స్యాత్కంరాత్‌' అని అ ) ముక్తాఅభిషేకము =ముత్తియములచే అభిషేకము, కావింపంగక౯, వసులోకస్వామి౯, ఈక్షింపంగక౯ =చూచుకొజకు వచ్చెను.

హృదయము రాజును త్వరగాం జూదవలయునని యువ్విళ్లూరుచున్నది అయినను పాదద్వయముచేతనేకదా నడచిపోవలయును అది పోవుచోట నిద్దమయిన వజ్రాలనెలకట్టు దానితోం గూడ రత్నాల అందెలొక తొడుసు అందును మెల్లగం బోవుటకాదు-తన తహతహపాటునకుం దగినట్లుగా పరుగెత్తుట. ఇన్ని యిడుమలలో నుండుటచే నా పాదద్వయము జాటిపదుదుమో యనియైన విచారించపక తన కనుకూలముగా పరుగెత్తుచున్నది. కాన సెబాసు అని మెచ్చుకొని దానపయి హృదయము ముత్యాలతో నభిషేకము చేసినది. ముత్యాలు హృదయముతోం జేరినదిగదా (మనస్సుతో చేరినదని యర్థము. టొమ్ముతోం జేరినదని భావము. ) కావుననే యది వానిని జల్లినది తనయిష్టము చొప్పున సంకటములకు వెనుదీయక

పనిచేసి తర్లిన భృత్యుని సంపన్నుండగు ప్రభువు రత్నాభిషేకముసేయుట గలదుగదా. హృదయముయొక్క

యాతురచొప్పున పాదద్వయము పరుగెత్తుట తెలియునది రాజును జూడవలెనని యొకతె హృదయమున

మిక్కిలి యపేక్షకలుగంగా మగరాల నిద్దపు నెలకట్టున జాజీపడుదుమని విచారింపక, అందెలతొడుసును

బాటింపక, వేగముచే ముత్తెపుసరి ముత్తెములు తెగి యడుగులపయిం బడుచుండంగా పరుగునంబోయె

నని తాత్పర్యము.

స్‌, తనుఘనంబుగ నమ్మి;దరియునెమ్మికింగొప్పు, మాల్యభోగి నొసంగి మజలంబంచెం దనుంగొండయనివచ్చు;నునుజింకంగుచముగా, రుడశిలాసరదూర్వ లిడి మరల్బెం దనుంగల్పలతికంగాం । దలంచి వ్రాలెడుశారిం, గరము రత్నఫలాళి।నెరపి నిలిపెం దనుంబద్మమని యంటం1బెనంగునంచకునంఘ్రి, హీరాంగదమృనాళ[మిచ్చియనిచె

తే. నాత్మపోషితవర్గంబు । లవనిపావ, లోకగమనాంతరాయంబు । గాకయుండ

నవయవంబులె తోడయ్యె।నతివకనుచు, నెచ్చెలులు మెచ్చవచ్చె మానినియొకర్తు.

అ. మానినిఒకర్తు = ఒకస్త్రీ తను౯, ఘనంబుగ౯ నమ్మి = మేఘమనినమ్మి యని యర్థము - గొప్పదియని నమ్మి అని యర్జాంతరము దరియు =సమిపించివచ్చుచున్న నెమ్మికిజ =నెమలికి, కొప్పు,

వషష్టా శ్వాసము 605 మాల్యభోగి౯ =పూదండయనెడు సర్పమును, ఒసంగి, మరలః పంచెను=వెనుకకుం దిరుగం బంపెను. ఇట మేఘమువలన నీరుపొములు పదుచున్నవిగాన భోగినిచ్చుటంగాం జెప్పినాండు. నెమిళ్లకు పాము లాహారము. గొప్పగా నమ్మి యండంజేరినందులకు గోరినతృప్తి చేయవలయునుగదా.

తను౯, కొండయని=పర్వతమని భ్రాంతిపడియని యర్థము - మహోన్నతవస్తువని యర్జాంతరము. వచ్చు, నును జింకణ =చిన్న లేడిని, కుచము=గుబ్బచన్నుు గారుడశిలాసర=గరుడ పచ్చల బన్నసరమనెడు, దూర్వలు =లేగజికపోంచలు, ఇడి, (దూర్వా తు శతపర్వికా సహ్ర వీర్యాభార్గవ్యారువానన్లా అ.) మరల్చెను. జింకను గటికపోంచ లిష్టము. కొండవలె నిను నమ్మితినని లోకములో చెప్పుటవాడుక - చనుగుబ్బలు కొండలవంటివనియు, గరుడపచ్చల బన్నసరమియ్యంగా గటికపోంచలని తలంచి పెంపుడుజింక మరలినదనియు భావము.

తనుః, కల్పలతికగాణ =కల్పవృక్షపుం దీంగయని, తలంచి, యని యర్థము. కోరిక లిచ్చెడు దానినిగాం దలంచి యని యర్థాంతరము. వ్రాలెడు, శారిక =మాటాడెడు గోరువంకపక్షిని, కరము=చేయి రత్న లాళి౯ =రత్నములనెడు వలసమూహమును, నెరవి=వెదచల్లి, నిలిపెజ =నివారించెను. (సామాన్యగ్రహణే... రక్తత్వమేవ రత్నానామ్‌' (కావ్యకల్పలత.) అన్నట్లు రత్నములు సామాన్యముగా ఎజుపని (గ్రహింపంబడును. ఫలములును (పంధ్లును) “ప్రార్ధనాకల్పపాదప ప్రాజ్యఫలము.......దీనిమోవి' (శృం.సై.) “'బహుదివ్యఫలపరిపాక సౌభాగ్యంబునెఅపుకెమ్మోవి మానికముతోడ-(వసుచరి ౧ ఆ.) అని యెజుపు ) తను౯, పద్మము అని తామరయని యర్థము. పద్మమనెడు నిధిగానని యర్ధ్థాంతరము. అంట పెనం గు=కదిసిమల్లాడుచున్న అంచుకుజ, అం(ఘ్రి=పాదము, హార=వజ్రమయమైన, అంగద=అందెయనెడు, మృణాళము=తామరతూండును, ఇచ్చి, అనిచెను. మృణాళము తెలుపుగనుక హారమయమయిన యందెను జెప్పినాండు.

ఆత్మపోషితవర్గంబులు = తనచేతం బోషింపంబడుచున్న ఆ నెమ్మిమొదలయినవి, అవనిప అవలోకగమన అంతరాయంబు = వసురాజుయొక్క దర్శనమునకయిన పోకకు - వసురాజును జూచుటకై పోవుటకు, కాకయుండ౯ = కాకుండునట్లుగా, అతివకు = ఈ సీకి అవయవంబులె = కొప్పు చన్నులు చేయి అడుగులనెడి యా యవయవములె, తోడయ్యెను = సహాయమటయ్యెను, అనుచుక, నెచ్చెలులు = చెలికత్తెలు, మెచ్చుకొనంగా మానిని ఒకర్తు = ఒక స్త్రీ వచ్చెను.

ఇట. ఘనము, కొండ, కల్ప్చలతిక, పద్మము అనెడి యీ పదములు కొప్పు, కుచము, కరము అం(ఘ్రి అను వీని కుపమానములగుటయేకాక బహూకారమునకును ఆశయమునకును నుపయుక్తము అయిన విశేషములుగాను నుండుట తెలియునది. మనుచరిత్ర-

“అంచెలు గట్టి కాలితొడుసై చననీవుగదమ్మ ప్రోదిరా

యంచ లి వేటిసంగడము లయ్యెను దయ్యమ యేటివేడ్కనా

కంచుం బదంబునక మొరయు నందియు యూడంగందన్ని పోయి వీ

క్షించె లతాంగి యోర్తు మురజిన్నిభు సాగరమేఖలావిభున్‌.

అని అంచలయాగడ ముడుపుకొన్నట్లు చెప్పంబడినది. ఇట దీనినే యనుసరించి మజియు మూటివలని యాగడము మాన్చుకొనుట చెప్పంబడెను. అచ్చట ప్రోదిరాయంచలు. ఇట ప్రోది నెమిలి, పెంపుడు జింక, గారాపు గోరువంక, అనుంగుటంచయు నని తెలియునది. ఇంతవజకు ఆవేగ మనెడు సంచారిభావము. ఇది అక్కిలిప్రాస సీసము.

606 వసుచరిత్రము ఉ. పౌరపురంధ్రు లిట్లు వసు | పార్ధివుం గన్గాన వచ్చి మంగళా చార మనోజ్ఞ్జలాజములు 1 చల్లిరి సింధుభవావివాహవి క్షాదమణీయమూర్తియగు | శౌరిపయిం గలశాబ్ధినిర్మలో దారతరంగ రేఖలు సు । ధాలవముల్‌ వెదచల్తుకైవడిన్‌. క్షే? అ. పౌరపురంధ్రులు=కోలాహల పురమందలి స్త్రీలు, ఇట్లు, వసుపార్టివుక =వసురాజును' కన్గానః వచ్చి, మంగళాచరణమునకయిన సొగసయిన వరిపేలాలు, చల్లరి, ఏలాగుననగా-సింధు...మూర్తి- సింధుభవా =క్షీరసముద్రుని కూంతురయిన లక్ష్మితోడ, వివాహ=పెండ్రియందలి, దీక్షా=నియమముచేత, రమణీయ=సుందరమగు, మూర్తి=ఆకృతిగలవాండు, అగు, శౌరిపయిజ =విష్ణువుమోంద, కల...ఖలు-కలశాబ్ధి=పాలసముద్రము యొక్క నిర్మల=స్వచ్చములయిన, ఉదార =అతిశయములైన, తరంగరేఖలు=అలల బంతులు, సుధాలవముల్‌=అమృత జలబిందువులను, వెదచల్లుకైవడిజ =వెదచల్లి నట్లు, సింధుభవా=శుక్తిమతినది సంభవయైన గిరికా దేవితోడ, వివాహదీక్షా=వివాహ నియమముచేత, రమణీయమూర్తి=*సాగసయిన ఆకారముగలవాందు, ఐన, శౌరిపయి౯ =శూరసంభవుండయిన వసురాజుమాంద, చన్లిరి. ఇందు విష్ణువునకును-వసురాజునకును, లక్ష్మీదేవికిని -గిరికాదేవికిని, క్షీరాబ్టితరంగ రేఖలకును- పురస్త్రీలకును, సుధాలవములకు శుభలాజములకును ఉపమానోపమేయభావము. తరంగముల రేఖలనుట స్రీలింగముచే పురం(ధ్రులతోడి సాటికి. మ. అపు డద్రీశ్వరుం డాప్తబాంధవులతో 1 నభ్రాపగాముఖ్యపు ణ్యపురంధ్రీతతితో నెదుర్కొనం దదీ । య ద్వారసీమ౯ సిత ద్విపము డిగ్గి సురాధిరాజపురవే । టత్రిశ్రేణి సాహో యనః నృపచూడామణి తత్ర్రధానజనతా 1 నిర్దిష్టమార్గంబునన్‌ 18 అ. అపుడు. అద్రీశ్వరుండు=కోలాహలుండు, ఆప్రబాంధువులతోజ =ఆస్తలయిన బంధువులతోడను, అభ్రాపగాముఖ్యపురం(ధ్రీతతితోక =ఆకాశగంగ మొదలయిన పుణ్యాంగనల సమూహముతోడను, ఎదుర్కొనణ =ఎదురురాంగా, తదీయద్వారసీమ౯ =ఆ కోలాహలపురము ద్వారదేశమందు, సితద్విపము౯ =తెల్లయేనుంగును, డిగ్గి=దిగి, సురాధిరాజపుర వేత్రిశ్రేణి=ఇంద్ర పురమునందలి అమరావతియందలి బెత్తాలవారి సముహము-అనంగాం జోపుదార్హు, సాహో అన౯ =పరాకు దెలుపంగా, నృపచూడామణి= వసురాజు, తత్‌ ప్రధాన జనతానిర్దిష్ట మార్గంబునజ =ఆ కోలాహలుని మంత్రిజనసమూహముచేత నియమింపంబడిన మార్గముచేత. మింది కన్న్వయము. సీ మణికుట్టిమములు భా । మాగీతికార్ధవి, భావ భవ్యజలాప్తిం । బాద్య మిడంగ మందారసుమకాయ । మానముల్‌ పవమాన, శీర్ణకేసరముల 1 సేసచల్లం జిత్రితారాత్రికా పుత్రికల్‌ కరదీప్త, రత్చదీధితుల నా । రతులు దద్రిప్ప బహువిధద్వారరం | ఖాకోటి పరిపక్వ, ఫలరసంబుల మధు । పర్మ మొసంగ తే. మున్నుగా నన్నగాన్వయ।ముఖ్యభవన, లక్ష్మియిట్లు వివాహవే । ళా మహోప చారముల నన్నిటి ఘటింప । సాంద్రవిభవ, కలితకల్యాణవేదికం । గదిసె నపుడు.

షష్టా శ్వానము 607

అ. మణికుట్టిమములు=మణులచేత కట్టంబడిన నెలకట్టులు, భామా...ప్తిణ - భామా=స్ర్రీలయొక్క గీతికా=పెండ్షి పాటలచేత, ఆర్ధవిభావ=కరంగినందున, భవ్యజల ఆప్తిణ =మంచి నీటిదొరకుట చేత, పాద్యము ఇడంగ౯ -గానమునకు జాలు కరంగునని ప్రతీతి-స్తీలు పెండ్లి పాటల మాధుర్యమునకు మణులును జాలుగనుక కరంగి పాద్యము తనంతటనే యిచ్చినట్లుండె ననుట. మందారసుమకాయ మానముల్‌=మందారమను దేవతావృక్షముల పువ్వులచేతనయిన పందిళ్లు, పవమానశళీర్ణ కేసరముల౬ =గాలిచే రాల్బంబడిన అకరువులచేత, సేసచల్ల౯ =సేసంబ్రాలు చల్లంగా, అకరువులు ఎజ్జని వన్నా గలిగి సన్ననై యుండుటచేత అక్షింతలతో సాటి.

చిత్రిత ఆరాత్రికాపుత్రికల్‌-చిత్రిత=చిత్రములు గావింపంబడిన-అనంగా చిత్రదళయుక్తము లయిన, ఆరాత్రికా=ఆరతి పెళ్లరములతోంగూడిన, పుత్రికల్‌ = కీలుబొమ్మలు, కర=చేతులందు, దీప్త=వెలుం గుచున్న, రత్నదీధితులజ =పద్మరాగ రత్నముల కాంతులచేత, ఆరతులు్రిప్పః కీలుబొమ్మలచేత చిత్రపుం బనిగలిగిన యారతి పత్తెరము లిడ యందు రత్నమయములగు దీపములుంపంగా నవి కీలుబొమ్మలుగావున నారతులు త్రిప్పునట్లుందెననుట. పరిపక్వఫల రసంబులః =చక్కంగాం బండిన పండ్రయొక్క రసముచేత, మధుపర్మము, ఒసంగణ - ఇయ్యంగాను-మధుపర్మమనంగా.

'దధిసర్పిర్దలం క్షౌద్రంసితైతాభిస్తు పబ్బుఖిః ప్రోచ్యతే మధుపర్మస్తు సర్వదేవాఘతుష్టయే జలంతు సర్వతఃస్వల్పం సితాదధి ఘృతంసమమ్‌, సర్వేషామధికం క్షౌద్రం మధుషర్కే ప్రయోజయేత్‌' పెడ్లికొడు కుపవాసముండి పిదప దీనిని బారణచేయును.

ఇట్లు, మున్నుగాక౯, అన్న గాన్వయ ముఖ్యభవనలక్ష్మి=పర్వత కుల(్రేష్టండయిన యా కోలాహలుని గృహసంపత్తి, వివాహవేశ మహోపచారముల౯ =పెండ్లిసమయమున వరునకుం జేయవలసిన గొప్ప యుపచారములను, అన్నిటిని ఘటింపంగా, అపుడు, సాంద్ర విభవ కలిత కల్యాణవేదిక౯ =దట్టమయిన వైభవములతోడ కూడుకొన్న పెండ్లి బంగారపు టరుంగును (కల్యాణం మజ్దళే స్వర్దే' నా), కదిసెక =సమోపించెను.

పెండ్లి గృహమునకు వచ్చిన పెండ్లికొాడుకునకుం బాద్యమిచ్చుట, సేసచల్లుట, ఆరతులు (్రిప్పుట, మధుపర్మ మొసంగుట యను నివి మహోపచారములు. దీనిని గోలాహలుని గృహంపు పెంపుసొంపే యప్రయత్నముగా నొడంగూర్చినదని గృహలక్ష్మీ వైభవము స్ఫురించుచున్నది.

మ. నరనాథోత్తముమైోల నున్నమిత దం । త స్తంభమై చారుచా

మరకక్ష్యాకదళీకలాపశుభకుం । భం బై సదామోదమే దురసారంగమదాంక సంకలితమై । తోద్డో మహావారణ స్ఫురణల్‌ దెల్పువివాహవేదికపయి౯ | శోభిల్లెంద్మావళుల్‌.

అ. 'మహావారణస్స్ఫురలొ “వివాహవేదిక అను రెండిచే వివాహవేదికాపరముగాను గజపర ముగాను అర్ధద్వయము తెలయునది-నరనాధోత్తము, మైల =ఎదుట. ఉన్నమితదంతస్తంభమై= (వేదిక) ఉన్నమిత=ఎత్తంబడిన, దంత=ఏవనుంగుదంతముచేత నయిన, స్తంభమై=స్తంభములుగలదై-

(గజ) ఎత్తంబడిన స్తంభములవంటి దంతములుగలదై, చారు...కుంభంబై-(వేదిక) చారు= సొగసయిన, చామర- 6శచమరంచామరే స్త్రీతు మంజరీ మృగభేదయోః మేదిని) -చమరి అనంగా పూగుత్తి - చామరమనంగా చమరీణాం సమూహశ్చామరమ్‌-పువ్వు గుత్తుల సమూహము

• లేక వింజామరలను, కక్ష్యా = (కక్ష్యాబృహతికాయాంచ కాజ్బ్యాంమధ్యేభబన్దనే, హర్త్యాదీనాం ్రకో

608 వసుచరిత్రము

స్టేచి విశ్వ.) బంకులును-అనంగా సందువీధులును, కదళీకలాప=(కదళీవైెజయన్యాచ రమాయాం హరణాన్తరే' అ? కలాపోభూషణే బర్జేతూణీరే సంహతావపి' అ.) అరంటిచెట్ల సమూహములును, శుభకుంభంబై=పూర్ణకలశములును గలదై-(గజ) చారుచామర=సుందరములయిన వింజామరలును, కక్ష్యా=నడిమిమోకును, కదళలీ=పయిజెందాలును-వనుంగు జండాకు 'గజవైజయన్ల్తీ కదళీ అని పేరు, (కదళీ కాంచనకక్ష్యలః౯ వెలయులేఖస్వామి చౌదంటతిపై£జ ) (మనుచరిత్రము) కలాప=నెమిలిపురియు, శుభ కుంభంబై=సాగసయిన కుంభస్థలములును గలదై (కుమ్ఫ్మోఘటేభమూర్చాంశౌ” అ.) సదా... సంకలితమో-(వేదిక)-సత్‌=మంచి, ఆమోద=పరిమళముచేత, మేదుర=దట్టమయిన, సారంగమద =కస్తూరియొక్క అంక=చిహ్నములతోడ, సంకలితమై =కూడుకొన్నదై -కస్తూరిచే అలుకంబడినదై యనుట-(గజ) సదా=ఎల్లప్పుడును, మోదుమేదుర=ఆనందముచే దట్టములగుచున్న, సారంగ-(చాతకే హరిణే పుంసి సారబ్బశ్ళబలే(త్రిషు అ. ) తుమ్మెదలుగలిగిన, మద =మదజలములయొక్క, అంక=గుర్హులతో, కూడుకొన్నదై, తోడ్డోక =వెంబడిగా-అనంగా గజపరములుగాం జెప్పంబడిన యర్థాంతరముల చేత- వేదిపరముగాం జెప్పంబడు పదములచేతనే గజపరములుగాను దెలియంబడు నర్ధములచేత ననుట, మహావారణస్స్ఫురణల్‌ తెల్పు=పెద్దయేనుంగు స్ఫూర్తులను దెలియంజేయుచున్న యనియర్ధము మహః= ఉత్సవముయొక్క అవారణ =అనివార్యములయిన, స్ఫురణలు తెలియంజేయుచున్నదని భావము. దంతస్తంభములు, అరంటిచెట్లు మొదలయినవి వెంటనేపెండ్షి మహోత్సవమునకు త్రోసిపుచ్చరాని చిహ్నములనుట (మహాభ(ద్ర విస్ఫురణల్‌ తెల్పు” అని పారాంతరము భద్రమనంగా భద్రజాతి యేనుం గును మంగళమును గనుక గొప్ప యేనుంగు స్ఫూర్తులుగా ననియును గొప్ప మంగళముయొక్క స్ఫూర్తులనియు నర్ధములు) వివాహవేదికపయి౬ =పెండ్లియరుంగుమోంద, పద్మావళుల్‌=తామరదండలు, శోబిల్లెనని యర్థము. పద్మమనంగా “పద్మకం బిన్దుజాలకమ్‌* అన్నట్లు ఏనుంగు దేహము మింద పాొడలు-పొడలవరుసలు శోభిల్లైెనని గజపరమయిన యర్థాంతరము.

'పెండ్షి యరుంగునందు దంతపు స్తంభములెత్తి పూగుత్తులు అరంటిచెట్లు పూర్ణకలశములును గూర్చి మంచివాసన గుబాళించు కస్తూరితో నలికి, తామరపూదండలచే దాని నలంకరించిరని యర్థము.

క. మనుజపతి యపుడు నగపతి, పనుపున మణిపీరి నమరెం | బ్రకటితకమలా

కనకాంబరకల్యాణాం, కనకాంతవివాహ సదన | కాంచనవేదిక౯.

అ. మనుజవిభుండు=వసురాజు, నగపతి పనుపునణ =కోలాహలుని యాజ్ఞచే, ప్రక.....వేదిక - (వ్రకటిత =(వనిద్ధమగుచున్న, కవులా కనకాంబర =లక్ష్మ్మీనారాయణుల యెబక్క కల్యాణ అంకన =పెండ్షిపాటలచేత, కాంత=జఒప్పుచున్న వివాహసదన=పెండ్లిచవికలలోనున్న, కాంచనవేదిణ =బంగారపు పెండ్లియరుంగునందు, మణిపీరి౯, అమరెక౯, అనంగా గూర్చుందె ననుట.

చ. విధివిహితంబుగా బుధగ । వీ దధిమిశ సురద్రు మంజరీ

మధుమధుపర్మము౯ విమల | మౌక్తికపాత్రికం దెచ్చి యాగుణో దధికి నొసంగె మూమ మధు । దానవవైరికి లచ్చి నిచ్చునం బుధి యమృతాంశుతో నమృత | పూరము మున్నె యొసంగుకైవడిన్‌.

అ. మామ=మామయగు కోలాహలుండు, విధివిహితంబుగా౯ =శా(స్రోక్తప్రకారమున, బుధగ

...ధమః - బుధగవీ = కామధేనువుయొక్క దధి = పెరుంగుతోడ, మిశ్ర = కలిసిన, సురద్రు = కల్ప

వష్టా శ్వాసము 609 వృక్షముయొక్క మంజరీ =పువ్వుగుత్తియందలి, మధు=పూందెనెయనెడి, మధుపర్మము॥ -'సర్వేషా మధికం క్షౌద్రం మధుపర్కే ప్రయోజయేత్‌ యన్నట్లు తేనే అం దధికముగా జేరును గాన దధిమిశ్రమధువనియు, మధుపర్మమను నామమనియుం జెప్పుట తెలియునది. విమల మౌక్తిక పానత్రికణ =అచ్చమయిన ముత్తెపుగిన్నెతో.

'తం దద్యా త్యాంస్యపాత్రేణ రౌక్మశ్వేతభవేన వా' అని కంచు, లేక, బంగారు, వెండి పాత్రలలో నియ్యవలయునని శాస్త్రము. ఇట ముత్తెపుగిన్నె శ్వేతభవేన” అనుటంబట్టి కావలెను. శ్వేతమనంగా శంఖము. శంఖమునం బుట్టినవి శ్వేతభవములు. అనంగా ముత్తెములు కాన, యిట మత్తెపుగిన్నె యన్నాండు. శంఖమున ముత్తెములు పుట్టుటకు-

“వరశంఖజనితమౌక్తిక, మరయం గపోతాండమువలె నత్యుజలమై

పరంగు నది మంత్రసాధన, పరులకుం దక్కంగ దుర్లభం బితరులకుః.” _ (రత్నపరీక్ష ఇందే ప్రధమాశ్వాసమున-

వీటన్‌ మిటగు జోటు లేటివఐదణ వేమాలుం గ్రీడింపం ద

త్పాటీరాంకసపంకశంఖగతముక్తాశ్రేణి యవ్వాసనః

బాటించుక మృగనాభిపంక యుతభామాకంబుకంరాప్తి నే

నాట మిన్ములుగల్లువారి కగు జన్మస్థానసౌభ్యోన్నతుల్‌. అని యున్నది.

తెచ్చి, ఆ గుణోదధికిణ =గుణసముద్రుండయిన యా వసురాజునకు, ఒసంగెక =ఇచ్చెను. ఏలాగున

ననిన, మధుదానవవైరికిణ =శ్రీమహావిష్ణువునకు, లచ్చిజ ఇచ్చు, అంబుధి=(పాల) సముద్రుండు, అమృతాంశుతోజణ =చంద్రునితోడ, అమృతపూరముక, మున్నె=ముందుగా, ఒసంగు కైవడి =ఇచ్చినట్టు, ఇచ్చెనని సంబంధము.

ఇట వసురాజునకు-విష్ణునకును, గిరికకును-లక్ష్మికిని, కోలాహలునకును-సముద్రునకును, ముత్తెపు గిన్నెకును-చంద్రునికిని, మధుపర్మమునకును-అమృతపూరమునకును ఉపమానోపమేయభావము. వసురాజునకు గిరికాదేవి నిచ్చునట్టి కోలాహలుండు ముత్తెపుగిన్నెలో మధుపర్మమిచ్చుట విష్ణుదేవునకు లక్ష్మి నిచ్చు సముద్రుండు చంద్రునితో నమృతపూరము నిచ్చినట్లుండె నని యర్థము. “మున్నె యొసంగు కైవడి౯ * చంద్రుండును, అమృతమును బుట్టినపిదప లక్ష్మి యుదయించెనుగాన, అట్లువారు ముందు పుట్టుట ముందు మత్తెపుగిన్నెతో మధుపర్శమిచ్చి, పిదప లక్ష్మి నిచ్చునట్లున్నదని పూర్వసంభవమును పూర్వప్రదానముగా నన్వయించినాండు. మౌక్తికపాత్రికక -అనంగా పాత్రికలో మధుపర్మము. ఇట 'లో' ఆధారాధేయభావమునుబట్టి అమృతాంశుతో౯ణ అమృతపూరము- ఇట “తో తత్సామ్యమునకుంగాను ఆధారాధేయసంబంధము (గ్రహించుట పొసంగుటకు. అయిన నా సంబంధము పొసంగదుగావున అమృతాంశునితోంగూడ అమృతమని సాహచర్యపరముగా భావము. ఈ యర్ధభావములు రెంటికిం బొసంగుటకై “లో ననక 'తోనని పెట్టుట. మధుపర్మమున 'సర్వేషా మధికం క్షౌధ్రం మధుపర్కే ప్రయోజయేత్‌' అనుటం బట్టి తేనె మిక్కిలిగాం జేరియుందును. తేనె ఎలుపుగలసిన నలుపు. ఇందులకు నిందే-

చ. రతిపతి ధర్మకర్త బుతురా జబలావళి నొంచి యేంగుదు

ర్మతుల మధించి క్రైకొనిన మానధనంబుల ముద్ర పెట్టుచోం (బ్రతినవదీపికాశిఖిం గరంగెడు లక్కయుంబోలె వంజుల స్థితమయి తేంటి వెగ్గలపుం దేనియ గ్రాయుట గంటివే చెలీ. (3-ఆశ్వా-౧౩౭౬)

610 వసుచరిత్రము అని కరయొడు లక్క్మగాం దేనెను వర్ణించినాండు. తన్మిశమయిన మధుపర్మము తెల్లని యమృతముతో సాటి యెట్లనంగా దీనితో దధిమొదలగునవియు మిశ్రమయి యుండుటచే తెలుపు వన్నె సాటికి రావచ్చును; లేక *'దధిమధునీ సర్పి ర్వా మధ్వలాభే' అన్నట్లు మధువులేనిచో నేయికలుపవచ్చును సర్పిష్మిశమయ్యు నమృతపూరముతో వర్ణసామ్యమును బొందవచ్చును. ఇట మధుపర్మము మామ యల్లునకు మంగళ సూత్రధారణమునకు మును పిచ్చుట యాచారమై కనుపట్టెడి. పారణచేసె రాజు మధుపర్మ్శపుం దేనియ మామ భీమధా ం [త్రీరమణుండు మంత్రసముదీరణ పూర్వముగాంగ నీయ (శృంగార. 2౮౮) క. విధథియుతముగ ఖచరు.6 డవ, న్యధినాధున కొాసంగెం బసిండి హరివాణమున౯ మధుర మఖభుగ్గవీదధి, మధురససంపర్మమయిన మధుపర్మంబున్‌ (మనుచరిత్ర-౫ ౮౮) మనుచరిత్రమున 'విద్రుమపాద సువర్ణపీరిపైం (బ్రభుతందలిర్చ మామ పనుపజ వసియించె' 'మధురమఖభుగ్గవీదధి మధురససంపర్మమయిన మధుపర్మంబు౯ ' అను వీనింజూచియె యిందును- “'మనుజవిభుందపుడు నగపతి, పనుపున మణిపీరి నమరె' ననియు, 'బుధగవీ దధిమిశసురద్రు మంజరీ మధు మధుపర్ణ మనియుం జెప్పంబడెను. అంబుధి యనంగా ఉదధి. విష్ణుదేవునికి మామ ఉదధి. (గుణ) ఉదధికి మామ కోలాహలుండు విష్ణుదేవుని మామయైన యుదధికంటె గుణోదధికి మామయైన కోలాహలుండు అధికుండని వ్యతిరేకము తెలియునది. మామయగు ఉదధికంటె గుణోదధికి మామయైనవాం డధికుండగుట యుక్తము. మనుచరిత్రమున 'పసిండిహరివాణమునక౯ 'మధుపర్మ మిచ్చుట “తం దద్యాత్మాంస్యపొత్రేణ రౌక్మశ్వేతభవేన వా” అని రౌక్మపాత్రను విధించుటంబట్టి, ద్రుశబ్ద్బమునకు 'అనోకవాః కుట స్పాలః పలాశీ (ద్రుద్రుమాగమాః అని అమ. చ. అపుడు పురంధ్రివర్గవృత ! యై చరణాంకకృతార్థమైన క ప్రపు ననుమ్రుగ్గుపై మకర । పద్మము లేర్చడ నీక్షణప్రభా స్నపనపవిత్రకుట్టిమము 1! నక వరనీలనిధుల్‌ జనింప నా నృపమణి భాగ్యలక్ష్మి కర । ణిం దరుణీమణి వచ్చె నాయ్యనన్‌. 28 అ. అపుడు, తరుణీమణి=స్రీరత్నము-గిరిక, పురంధ్రివర్గవృతయై =ముత్తయిదువుల గుంపుచే పరివేష్టింపంబడినదై, చరణాంక కృతార్ధము=అడుగు గుజుతులచే ధన్యమయినది, అగు, కప్రపు నును (ముగ్గుపైక =కప్పురపుపొడితో రచింపంబడిన నిద్దపు యమ్రుగ్గుమోంద, మకరపద్మములు=మకరము పద్మము అను నిధులు, ఏర్పడంగానని యర్థము. ఇక్కడ (ముగ్గులరూపమున నుండు మకర పద్మములను మకరపద్మనిధులుగా నధ్యవసించుట తెలియునది. మకరపద్మాకార ము(ద్రలేర్పడినవని భావము. చరణాంకకృతార్ధము. అనుచో, చరణాంక =సకలసంపత్సంపాదకములయిన పాదశుభచిహ్నములచేత, కృత =చేయంబడిన, అర్భము=మకరవద్మ నిధులరూవమైన అర్శము-అనంగా ధనము గలదియనియు-లేక-కప్పురపుపొడియందు అడుగునాత్తుడుచేత రచితమైన మకరపద్మములయిన పాదచిహ్నములనెడు మకరపద్మనిధిరూపమయిన యర్ధ్థముగలదనియు నర్ధద్వయము సూక్ష్మదృష్టి చేతం దెలియునది. పాదతలచిహ్నములు పద్మాకారముగా నుండుట గలదు.

షష్టా శ్వాసము 611 కాలియడుగు నొత్తురేక లంటినచోట మెట్టదామరలుగా నేర్చడెననియు చెప్పంబడియున్నది. కాన కప్పురపుంబొడియందు పద్మరూపములగు పాదముద్రల నిట పద్మనిధులుగా నధ్యవసించినాడని యెలుంగునది. ఈక్షణ(ప్రభా=చూపుకాంతులయొక్క స్నపన=స్నానముచేత, పవిత్ర=పావనమయిన, కుట్టిమమున౬ =నెలకట్టునందు, వరనీలనిధుల్‌ జనింపజణ =వరనిధియు నీలనిధియును బుట్టంగానని యర్ధ్హము-మేలయిన నీలకాంతిస్తోమములుపుట్టంగానని భావము. వరములైన నీలకాంతిస్తోమములను వరనిధిగను, నీలనిధిగను నధ్యవసించినాండు. ఆ నృపమణి భాగ్యలక్ష్మికరణి౯ =ఆ వసురాజుయొక్క భాగ్యలక్ష్మివలె, ఒయ్యః =ఒప్పిదమగునట్లుగా, వచ్చెను. అనంగా వసురాజుయొక్క భాగ్యలక్ష్మివంటిదిగానం దాను ్రొక్కినచోట మకరపద్మనిధులును దాను జూచినచోట వరనీలనిధులును జనింపంగా గిరికాదేవి వచ్చినదనుట. నీలశబ్దముచే నీలమణులు నర్ధముగనుక నీలరతనకాంతి సమూహములు తోంచుటంబట్టి యిందలి యాశయము “తిరుమల దేవీచరణోదర' యను పద్యమందలి 'స్టలకమల, స్ఫురదిందీవర” శబ్దములచే ్రేరితముగాం గన్పట్టెడి. ఉట. ఐదువ లా మహేంద్రగురు 1 నానతిం గెందెర యెత్తివిశ్వధా (త్రీదయితు౯ సతిం గదియం | దెచ్చిరి వేడ్మం బ్రభాతవాతసం పాదితబోధలైన నవ । పద్మిను లాత్మపరాగపాళికా చ్చాదన మావహించి కవ । జక్కవలం గదియించుకైవడిన్‌. బక అ. ఐదువలు=ముత్తైదువలు, ఆ మహేంద్రగురు అనతి౯ =ఆ బృహస్పతియొక్క యనుజ్ఞచేత, కెందెర =ఎల్జిపట్టుతెర, ఎత్తి=ఎత్తిపట్టి, విశ్వధాత్రీదయితుక =సమస్తభూమికిని వల్లభుండయిన వసురాజును, సతి౯ =గిరికాదేవిని, వేడ్మఃణ, కదియందెచ్చిరి=*నమివించునట్లు తెచ్చిరి. వఏలాగుననంగా, 'ప్రభాత.. బోదలు =వేకువగాడ్పుచేత పొందంబడిన వికాసముగలవి, ఐన నవపద్శినులు=క్రొత్త తామరతీం గలు, ఆత్మపరాగపాళికా ఆచ్చ్భాదనము=తమయొక్క యెజ్జని వుప్పాడివటలము మాటును, ఆవహించి=కలిగించి, కవజక్క్మవల౯ =చడక్రవాకపుజతను, కదియించుకైవడి౯ =క్రదియంజేసినట్లుగొ, కదియించిరని సంబంధము. ఇట ఉపమానవాక్యమందలి *“బోధకు వికాసమనియు-ఎజుకయనియు, పద్మినులకు తామర తీంగలనియు-పద్నినీజాతిప్రీలనియు నర్ధద్వయముగలదు. దీనింబట్టి ఉపమేయవాక్యమునను బృహస్పతియానతిచేత సంపాదితబోధలయిన నవపద్మినులగు ముత్తైదువలు రాజును, సతిని గదియదెచ్చిరని నర్భంపునొంపు సంక్రమించుచున్నది. వాతము *ప్రభాత' మందలిదిగావుననే వద్మినులకు “బోధ'.వాతమునుబట్టియే పరాగములేచుట. పద్మపరాగ మెజుపు గాన కెందెరకు సాటి. 'పద్మపరాగంబు పరంగిన యరుజోదయంబుకాంతికి నునుడంబుగూర్చి'-(భారత విరాటపర్వము.) పరాగముయొక్క 'పాళికా' పటలమును జెప్పుట ఎత్తిపట్టిన తెరవలె పజపుగలిగియుండుటకు. 'కవజక్కనలజొ- ప్రభాతమందే జక్కవలవలెనే జక్కవలు ఒండొకటిని గవగూడుట. మజియు రాత్రియంతయు నెడంబాసియుండిన జక్క్మవలవలెనే వధూవరులకు నొండొరులకుం జూచు టయందును, గూడుటయందును గల గుతుకమును, ఆర్తియు ధ్వనితములు. 'పద్మినులు'-తామరతీంగలయందు-అనంగా తామరలందు. జక్కవలకూడిక మనుచరిత్రమున- “అరసి కన్నీటితో మరల తామర యెక్కి వదన మెండంగ సరోవారి నద్దు నద్ది త్రావంగసైంప కట్టిట్టు గన్గాని, ప్రతిబింబ మిక్షించి బ్రమసి యుజుకు

612 వసుచరిత్రము నుథటికి యెజకలు దడియ వేటౌక్క తమ్మి, కరుగు నరిగి రవంబుతోం దిరుగుతేంట్లం బొడుచు ముక్కున మటియును బోవు వెదక, సంజం (బ్రియుం బాసి వగ నొక్క చక్రవాకి. (మనుచరిత్ర-= ౩ ౧౬) అని తామరలయందు. జ(క్రవాకి చక్రవాకము నరయుట చెప్పంబడియున్నది. తామరతీంగల యందలి పూవులు వేకువను విరియుటయు, నపుడు సుడియు గాడ్పుచే నందలి పుష్పాడి రేంంటయు, నపుడె యొండొరులకయి కవంగూడ నువ్విళులూరుచున్న జక్క్మవజంట ఆ తామరలయందుం గదియుటయు నిట మిక్కిలి స్వాభావికముగ వర్ణితము. వేగుంబోక గాడ్పుచే విరిసిన తామరతీంగలు తమయెణ్జ్ఞపుప్పాడిని మాటు చేసి జక్కవకవను గదియించునట్ట్లు, బృహస్పతి యనుమతిచే సంపాదిత బోధలైన సువాసిను లెజ్బపట్టుతెరం బట్టి వసురాజును, గిరికాదేవిని గదియించిరని యర్ధ్హము ఇందలంకార ముపమ. ఉ. రాజకరానుషంగమున । రామకరాంబుజ మొప్పం గన్యకా రాజితహస్తయోగమున । రాజకరంబు నతిప్రకాశమై రాజిల రక్షగట్టుక్రియ ।; రాజముభీకరపంకజంబున నద్రాజకరంబున౯ గురుండొ | నర్చి సమంత్రక కౌాతుకాంకముల్‌ 25 అ. గురుండు=బృ్బృహస్పతి, రాజకరానుషంగమున౯ =వసురాజుయొక్కచేయితాంకుచేత, రామకరాంబుజము =గిరికయొక్క తామరవంటిచేయి, ఒప్పంగానని యర్థము. రాజకరములనంగా చం(ద్రకిరణములు గనుక చంద్రకిరణానుషంగముచేత, రామ=రమణీయమైన, కరాంబుజము=చేయివంటి తామర యొప్పంగా నని యర్థాంతరము. కన్యకారాజితహస్తయోగమునః౯ రాజకరంబు అతిప్రకాశమయి రాజిల౯ =గిరికాదేవి ఒప్పిదమయిన హస్తస్పర్భముచేత వసురాజుయొక్క హస్తము మిక్కిలి ప్రకాశమై యొప్పునట్లుగానని యర్థము. కన్యారాశియైన హస్తనక్షత్రముతోడి యోగముచేతం జంద్రకిరణము (ప్రకాశింపంగానని యర్జాంతరము. ఇంతవలఅకు నభేదాధ్యవసాయము. రక్షగట్టుక్రియణ =రక్షాబంధనము చేసినట్లుగా, రాజముఖీ కరపంకజంబున౯ =గిరికచేయితామరయందును, రాజకరంబునః =వసురాజుయొక్క చేతియందును, సమంత్రకకౌతుకఅంకముల్‌ =వేద మంత్రములతోంగూడిన కంకణపుగుజుతులను, ఒనర్భెను-అనంగా కంకణములు గట్టైననుట కౌతుక మనంగా పెండ్లియందుం గట్టెడు తోరము. కౌతుకమునకు సమంత్రకత్వము ధర్మ శాస్తమునందు- “విశ్వే తాతే త్చృచా పుంసాం బధ్నీయా ద్దక్షిణే కరే, అధ వామకరే ప్రీణాం బృహత్సామేతి మంత్రతళ అనియున్నది. కౌతకశబ్దముచే వధూవరుల కది కౌతుకావహమగుటయు వ్యంజితము. మ. సుముహూర్తం బని సన్మునుల్‌ దెలుప న ।చ్చో దివ్యతశై లేంద్రుం డా యమరాధీశహితక్రియానిరతు నా ।; యమ్లానమాలాకలా ప మనోహారి నకుంఠవిక్రమునింగా | భావించి లక్ష్మీగురు త్వము దీపింపంగ ధారవోసెం దనయః ! వర్ధిష్టుసంపన్నిధిన్‌ 26 అ. సమ్మనుల్‌ సుముహూర్తంబు అని తెలుప, అచ్చో౯క =ఆయెడ, దివ్యశైలేంద్రుండు =దేవతామహిమగల కోలాహలుండు, ఆ అమరాధీశహితక్రియానిరతులక = ఇంద్రునకు ఇష్టమయిన

షష్టా శ్వాసము 613 కార్యమందు ఆసక్తుండయిన యా వసురాజునని యర్థము. రాక్షససంవారముచేసి దేవతాధిపతులకు హితముసేయుచుందువానిని - అనంగా విష్ణువునని యర్ధాంతరము. ఆ, అమ్లాన...హారి -(వసు) అమ్హాన=వాడకుందడు, మాలాకలాప=పద్మమాలికయను సొమ్ముచేత, మనోహారి౯ =ఒప్పుచున్న వానిని. (విష్ణు) వైజయంతీ మాలికాలంకృతుని, అకుంర విక్రమునింగాజు =(వి అనంగా పక్షి ఇట గరుడుండు. క్రమ మనంగా సంచారముగనుక) మొక్కవోని గరుత్మత్సంచారముగలవానినిగా-అనంగా నారాయణ స్వరూపునింగా-భావించి యని యర్థము. వసురాజు అకుంరితపరాక్రమముగలవాందని భావము. లక్ష్మీగురుత్వము దీపింపంగాజ =లక్ష్మీజనకత్వము ప్రకాశింపగానని యర్ధము-సంపత్తిగౌారవము దీపింపం గా నని భావము. వర్ధిష్ణుసంపన్నిధిక =వృద్ధింబొందెడు సంపదల కాస్పదమయిన లక్ష్మిదేవినని యర్థము. అభ్యుదయమునకు నిధిర్దైనదాని నని భావము. తనయః =కొమార్తను, ధారవోసెను= ఉదకధారాపూర్వకముగా దానముచేసెను.

కన్యాదానముసేయునపు డల్లుని విష్ణుస్వరూపునింగాం దలంచి యతనికిం గన్య లక్ష్మిగా ననుసంధించు మంత్ర ముచ్చరించుచు ధారవోయుటంబట్టి యీ పద్యార్ధము నిబంధింపంబడెను. వసురాజును “అకుంరవిక్రమునింగానని విష్ణువుగా నర్ధముగూర్చుటచే 'అమ....నిరతుః “అమ్లాన.. హారిజు అను విశేషణములు సయితము రాజునకును విష్ణునకును జెల్లునట్లు రచింపంబడెను. రాజు విష్ణుండుకాంగా, కన్యాదాతయగు కోలాహలుండు సముద్రుండు గావలయునుగాన “లక్ష్మీగురు" శబ్దము. ఇంక గిరిక “లక్ష్మి కావలయునుగాన 'వర్దిష్ణుసంపన్నిధి” విశేషణము. మ. నతచూడదాపరికర్త్రచంద్రతపనుల్‌ । నక్షత్రదామంబునం బ్రతిబింబింపంగ నున్న కన్నెయబుతణ ।; మాంగల్యసూత్రంబు శా శ్వతకల్యాణగుణావహుం డునిచె నా । చంద్రార్మనక్షత్రసం తతిపై మించు తదీయనిత్యగుణముల్‌ । నాకుల్‌ ప్రశంసింపంగన్‌, 27 అ. నత....తపనుల్‌ - నత ' =సిగ్గుచేత వంచుకొనంబడిన, చూడా=శిరస్సునందలి, పరికర్మ చం(ద్రతపనుల్‌=అలంకారభూతులయిన చంద్రసూర్యులు, నక్షత్రదామంబునః =ముత్తెపువోరమునందు, (వ్రతిబవింవంగ౯ =(వతివలించునట్లుగా, ఉన్న కన్నె అజుత౯ =గిరికాదేవి కంఠమందు, మాంగల్యసూ(త్రంబు=మంగళసూత్రమును, శాశ్వతకల్యాణగుణ ఆవహుండు=శాశ్వతమయిన మంగళసూత్రము నావహించువాండని యర్థము. శుభగుణావహుండని భావము. అట్టి వసురాజు, ఉనిచెను. ఏలాగున ననంగా-ఆచంద్ర...మించు=(ఇచట 'ఆజ్‌' 'ఆజీషదర్ధే౭ భివ్యాస్తా సీమార్ధే ధాతుయోగజే' అమ. అనునట్లు అభివ్యాప్త్యర్ధకము) చంద్రసూర్యులు నక్షత్రసమూహములనెడి వీని మాంద వ్యాసించుచున్న, తదీయనిత్యగుణముల్‌=ఆ గిరికాదేవియొక్క నిత్యములయిన సుగుణములని యర్థము. ప్రతిబింబించు చంద్రార్ములతోంగూడిన నక్షత్రదామముమింద నున్న గిరికాదేవి మంగళసూత్రత్రయమునని యర్థాంతరము. (మంగళసూత్రత్రయమనుటకు గృహ్యకారులు- “'మాబ్గల్యతస్తునా౬. నేన బద్ధ్వా మబ్గళసూ(త్రకమ్‌, హేమహస్తసరం ఐద్వా కళ్చే చ వ్రిసరం తథా,” అని యున్నది. ఈ యాచారము దేశాంతరవిషయమని తెలియునది.) నాకుల్‌=దేవతలు, 'ప్రశంసింపంగజ =కొనియాడంగా, మంగళసూత్రమును కట్టెనని సంబంధము. |

614 వసుచరిత్రము ఆచంటద్రార్హ....నిత్యగుణముల్‌-ఆగుణములు చంద్రసూర్యనక్ష్మత్రములపై వ్యాపించెననంగా భూమియందు వ్యాపించి, యూర్ధ్వలోకమందును వ్యాపించినవనుట కావుననే నాకులు ప్రశంసించుట. గిరిక తలవంచుకొనంగా ఆమె నొసటి చంద్ర సూర్యభూషణములు వక్షమందలి నక్ష్మత్రదామమునం (బ్రతిఫలించెను. (ప్రతివింవిత చంద్ర సూర్య కలితనక్షదామముపయి నున్న మూండు మంగళగుణ (సూత్రములను చంద్ర సూర్యనక్షత్రపు సమూహముపయి వ్యాపించిన మంగళగుణములుగా అభేదాధ్యవసితి చేసినాండు. రాజు శాశ్వతకల్యాణగుణావహుందు గావుననే కన్నెకు నిత్య (శాశ్వతుములగు వినయాదిగుణములు. శాశ్వతమంగళసూత్రావముందడుగాన మాంగల్యసూ(తము. ముప్పేటలు అచంద్రార్మసంతతి పైమించుట ఆచంద్రార్మనక్షత్రన్థాయి యగుట యని భావములు ధ్వనించెడిని. నక్షత్రదామమనుటకు "సైవ నక్షత్రమాలా స్యాత్సప్తవింశతిమౌక్తికా' అని అమ. ఇరువదియేడు ముత్తెము లుండినది గాన యిరువదియేడు నక్షత్రములుగా రూపణమునకుం బొసంగుట. చ. అతివ సతీకరోన్నమిత । యై విభునౌదల సేసం జల్లెంద త్పతినవమౌళిరత్నగత । భవ్యనిజాకృతి చూచి కంటిరే పతిశిర సెక్కె నీ క్షణమె । బాల యటంచు ధరాధరోపరి స్థితి సరిదాత్తసంభవకుం | జెలదె యంచు సఖుల్‌ వచింపంగన్‌. 28 అ. అతివ=గిరికాదేవి, సతీకర+ఉన్నమితయై =పతివ్రతా స్త్రీల హస్తములచేత ఎత్తంబడినదై, విభు చెదల౯ =పతియైన వసురాజు శిరస్సునందు, సేసజు =తలంట్రాలును, చల్లెను వలాగునననిన, తత్పతి=ఆ వసురాజుయొక్క నవ=క్రొత్తదయిన, మౌళి=కిరీటమందలి, రత్న=రత్నములయందు, గత= పొందియున్న-అనంగా ్రతిఫలించిన, భవ్య=మేలయిన, నిజాకృతిణ =తనయొక్కరూపమును, చూచి, కంటిరే=చూచినారటే, బాల=ఈ చిన్నది, ఈ క్షణమె, పతిశిరసెక్కెను=పెనిమిటితలపై కెక్కెను, అటంచును, ధరాధర ఉపరిస్థితి=పర్వతముమిోంది యునికి, సరిత్‌+ఆత్మసంభవకు౯ =నదికిం బుట్టినదానికి, చెల్లదె అంచునని యర్థము. (వసు)రాజ శిరఃస్థితి శుక్తిమతీసంభవయైన గిరికాదేవికిం జెలదా యని భావము. సఖుల్‌ వచింపంగ౯ =చెలికత్తెలు సరసోక్తులాడంగా, సేసచల్లెనని సంబంధము. ఉ. శుక్తిమతీకుమారి కర | శుక్తుల ముత్తెపుసేస చల్ల నా రక్తసరోజపాణిపయి । రమ్యగుణాబ్ధియు నట్ల నించెంద న్యౌక్తికముల్‌ వధూకచస । మాజ కరాంబుజకాయకాంతిసం సక్తి ననేకవర్జమణి ; జాలములై విభవంబుం దెల్పంగన్‌. 29 అ. శుక్తిమతీకుమారి =గిరికాదేవి, కరశుక్తులకా =చేతులనెడు ముత్తెపుం జిప్పలచేత, ముత్తెపు "'శేస చల్ల౯ =ముత్యాల తలంటబ్రాలుపోయంగా. ఇట శుక్తిమతీకుమారి యను విశేషణముచే తల్లి శుక్తులు గలదిగాన కుమారియు కరములనెడు శుక్తులు గలదని సారస్యము దెలియునది. ఆరక్త సరోజ పాణిపయిజ =ఎజ్జదామరపువ్వులవంటి చేతులుగల యా గిరికమింద, రమ్యగుణాబ్ధియుః౯ =రమ్య గుణాబ్టియనెడు అబ్బ్టియును-అనంగా సుగుణసముద్రుండయిన వసురాజనెడు సముద్రుండును, అట్ల నించె౯ణ =ఆ తీరుగనే ముత్యాలతలం(బ్రాలు నింపెను. ఏలాగుననిన, తత్‌ మౌక్తికముల్‌=ఆ ముత్తెములు, వధూ... సక్తిఇ -వధూ=గిరికయొక్క కచసమాజ=తలవెండ్రుకల గుంపులయొక్కయు, కరఅంబుజ= చేదామరలయొక్కయు, కాయ = మేనియొక్కయు, కాంతి = కాంతులయొక్క సంసక్తిక =

షష్టా శ్వాసము 615 సంబంధముచేత, అనేక వర్ణమణిజులములై=పెక్కు వన్నెలు గల రత్మసమూహములై-అనంగా కచ కాంతిచేత ఇంద్రనీలములును, కరకాంతిచేత పద్మరాగములును, దేహకాంతిచేత పుష్యరాగములును నయినవనుట. విభవంబు తెల్పంగజ, అట్ట, నించెనని వెనుకకు నన్వయము.

శుక్తిమతీకుమారికి రమ్యగుణాబ్ధిని వరించుటయె యందము. నదీకన్యకు నబ్ధియేకదా వరణీయుం దు. శుక్తిమతీసంభవయందును ముత్తెములు, అబ్బియందును ముత్తెములు. కాన పరస్పరపరివర్తనము. రక్తసరోజపాణి-యిది ముత్తెము లనేకవర్ణము లొందుటకొక కారణము గాన సాభిప్రాయము. 'అనేకవర్ణమణిజాలము ఇందులకు సంవాదము-

“జానక్యాః కమలామలాజలిపుటే యాః పద్మరాగాయితాళ

ఉ. ఆతథతి నమ్మహోనిధి ని। రావరణస్ఫురణంబుతోం బరి

ద్యోతితపద్మినీసుమమృ । దుచ్చదసం(గ్రథితాంశుకాంతుందై యాతతదిప్తివైభవక్ళ । తాంబరపీఠికం బొల్బి ప్రాజ్యయో గాతిశయప్రకాశము హు | తాశికిం గూర్చె మహాద్భుతంబుగణ 80

అ. ఆతటి౯ =ఆ సమయమందు, సుమూహూర్తము రాత్రియందు గనుక రాత్రియందనుట. అమ్మహోనిధి=ప్రతాపనిధి-వసురాజని యర్థము. సూర్యుండని యర్థాంతరము. నిరావరణస్ఫురణంబుతోః£ =తెఅచాటులేనియున్మితో, తమోరూపమైన యావరణములేక యని యర్థాంతరము. పరి...కాంతుం డై-పరిద్యోతిత =మిక్కిలి (ప్రకాశించుచున్న, పద్నినీ=పద్మినీజాతిప్రీయైన గిరికయొక్క సుమమృ్మ దుచ్చద=పువ్వువలె మెత్తనయిన వస్త్రముతోడ, సంగ్రధిత=కూర్చంబడిన, అంశుక అంతుందై=పుట్టము చెఅంగు గలవాందై యని యర్థము. పరిద్యోతిత='ప్రకాశితమైన, పద్మినీ=తామర తీంగయొక్క సుమమృదుచ్చద=పువ్వుల మెత్తనిరేకులతోడ, సంగ్రధిత=కూర్చంబడిన, అంశు=కిరణములచేత, కాంతు6 జెఒప్పుచున్నవాండై యనియు, లేక అంశుకమనంగా కప్పత్యయముచేత-కిరణము గనుక కిరణాగ్రములు గలవాండై యనియు నర్ధాంతరము. ఆతత... పీఠికజ -ఆతత=విస్తారమైన, దీప్తివైభవ =రత్నకాంతుల విభవముచేత, కృత అంబర=వస్త్రముగల, పీరికక =పీటయందు, పొల్చి=ప్రకాశించి యని యర్థము అతిశయకాంతిచేత వ్యాప్తమయిన, అంబర =ఆకాశమనెడు, పీరికక =పీరమందు-ప్రకాశించినవాండై యని యర్ధ్థాంతరము. మహాద్భుతంబుగజ =మిక్కిలి యాశ్చర్యమగునట్లుగా, ప్రాజృయోగ=ఫ్రకృష్ణముయిన ఆజ్యము (ఆహుతితోడి) కూడిక చేతనయిన, అతిశయ ప్రకాశము =మిక్కుటమయిన ప్రకాశము, హుతాళికి౯ =అగ్ని హోత్రునకు, కూర్చె౯ =కలుగంజేసెనని యర్థము. ప్రాజ్యయోగ=(ప్రాజ్యమనంగా అధికము) అధికసంయోగము చేతనైన అతిశయ'్రకాశము నగ్నికిం గూర్చెనని యర్థాంతరము.

“దినాన్తే నిహితం తేజః సవిత్రేవ హుతాశనకి అను వచనమువలనను, 'ఆదిత్యోవాస్తమయ న్నగ్ని మనుప్రవిశతి, అగ్నింవావాదిత్య స్సాయం ప్రవిశతి” అను శ్రుతివలనను అస్తంగతుండయిన సూర్యుండు తన తేజము నగ్నియందుం జొనుపుచున్నాండనుట గలదు. కావుననే సూర్యుండు 'ప్రాజ్యయోగముచే నగ్నికి నతిశయప్రకాశము గూర్చుట. ఇట వసురాజు, తెరతీయంగానే వధూ వరుల చెజంగులు ముడివేయంబడంగా తలతల మెజయుచున్న వస్త్రముచే కప్పంబడిన పీరికయందుం గూర్చుండి అగ్నిహోత్రము మిక్కిలి ప్రకాశించునట్లుగా నం దాజ్యముచే వేల్చెనని యర్థము. ఇంతే కాన 'మహాద్భుతంబుగకొ అన నేల? అర్జాంతరమునుబట్టి మహాద్భుతము ఎట్లనంగా - రాత్రియందు

616 వసుచరిత్రము సూర్యుండు చీంకటిముసరు మాన్సి తామరరేకులు విరియం గిరణాగ్రముల నిగిడించుచు, నాకాశమున మిక్కిలి ప్రకాశించుచుం, దనతోడి మిక్కిలి కూడికచేత నగ్నికి నతిశయప్రకాశము గూర్చినాండని గదా యర్థాంతరము. పగట సూర్యుం డుదయించుటయు, నస్తమించునపుడు అగ్నియందుం దన తేజము నుంచుటయునని యుండంగా రాత్రియం దుదయించుటయు, ఉదయించునపుడు తన తేజ మగ్నియం దుంచుటయు ననుట మహాద్భుతముగదా. కాన యర్జాంతరము మహాద్భుతముగా నుండెను. మహాద్భుతంబుగ ననుటచే నర్ధాంతరము నూహ్యము. ఉ. లేజవరాలిపాణియుగ । లీపరిరంభణపాటలీభవ ల్లాజచయంబు భావినిఖి | లక్రతుభుక్తినిమంత్రణాక్షత శ్రీజనకంబు గాంగ నుని । చె శిఖి నా శివియుం బ్రసన్నుందై యాజితచిత్తభూరతుల | కారతు లిచ్చెం బ్రదక్షిణార్చులన్‌. త్రి అ. లేజ...యంబు-లేజవరాలి=లేంతవయస్సుగల గిరికాదేవియొక్క పాణియుగళీ=చేదోయియొక్క పరిరంభణ =కౌంగిలింతచేత-పట్టుకొనుట చేతననుట, పాటలీభవత్‌=తెలుపును ఎలుపునుగలసిన పాటలవర్జమగుచున్న, లాజచయంబు=వరిపేలాలు, గిరికచేతు లెజ్జని కాంతిగలవిగాన తత్సంపర్మముచేతం దెల్లని లాజలు పాటలవర్జ్దములయినవని తెలియునది. భావి...గాంగణ -భావి=మోందటి, నిఖిలక్రతు =అశ్వమవేధాంతములయిన సకలయాగములందలి, భుక్తి =భోజనముకొఅకు, నిమం(త్రణ= నియమించిపిలుచుటకొణకైన, అక్షత =అక్షింతలయొక్క, శ్రీ=పెంపునకు, జనకంబుగాంగ౯ =కలిగించునది యగునట్లుగా, శిఖి =అగ్నియందు, ఉనిచెను. అనంగా అగ్నియందు లాజహోమము చేసె ననుట. ఆ శిఖియుక =ఆ యగ్నిహోత్రుండును, ప్రసన్నుందై=అనుగ్రహించినవాండై, ఆ జితచిత్తభూర తులకు =సౌందర్యముచేత జయింపంబడిన మన్మధుండును రతీదేవియును గలవారికి-అనంగా వసురాజునకును గిరికాదేవికిని, ప్రదక్షిణఅర్చుల౯ =కుడివైపుగా చుట్టు జ్వాలలచేత, ఆరతు లిచ్చెను. ఇట నాయిక లేజవరాలు. *“పాణియుగళీపరిరంభణ” - అట్టిది రెండు చేతులను బిగియం గౌంగి లించుకానంగా 'పాటలీభవత్‌' లాజలేని రక్తిమం బూనకుండునా ! అని 'లేజవరాలు' 'పరిరంభణ” శబ్దములచే లాజలయందు నాయకత్వము ధ్వనించుచున్నది. 'లేజవరాలు చెక్కుగీటిన వసవల్చు బాలకుండు డెందమునం గరంగంగనేర్చునే 'పాణియుగళి తన రెండుచేతులను 'పరిరంభణ'” బిగియం గౌంగిలింపం గా “'పాటలీభవత్‌” రక్తి కలుగకమానదు. 'నిఖిలక్రతు'-ఒక్కక్రతువుగాదు, పెక్కులందు భోజనము. నిమంత్రణ -ఊరకపిలుచుట కాదు-త్రోసిపుచ్చరాకుండునట్టు నియమముతోం బిలుచుట. నిమంత్రణ మనంగా- “అత్ర యస్యాకరణే ప్రత్యవాయ స్తన్నిమన్తణమ్‌. యధా - “ఇమా భుజ్ఞుత భవాన్‌” యస్యాకరణే 'ప్రత్యవాయో న స్యాత్‌ తదామన్రణమ్‌. యధా-ఇహ శయీత) భవాన్‌ ఇతి నిమన్రజామన్రణయో ర్భేదః _ (ముగ్ధబోధటీకా-దుర్గాదాసు) అన్నట్లు చేయకుండరాని పిలుపు. అందులకై అక్షతలు పెట్టుట మజింత నియమత్వాతిశయమునకు, అపరిహార్యత్వమునకును. అన్నింటిక్రతువులం దట్టి పిలుపు గలుగంగలదుగాన శిఖి 'ప్రసన్నుండగుట ప్రసన్నుండయినందులకు ఫలమే దక్షిణార్చులు. అది శుభసిద్దిసూచకము., అంతేకాని ఆరతులిచ్చుట

షష్టా శ్వాసము 617 చూపథి కనుంబాటు తగులకుండుటకై యారతు లిచ్చుట. ప్రదక్షిణముగాం దిరుగు జ్వాలలు ప్రదక్షిణముగా బడిసి రానిచ్చు ఆరతిదీపములవలె నుండుటచే ఆరతులుగా నధ్యవసించింనాండు. ఒక్క యారతిదివ్వె గాదు-'అర్పులకి ఆ సౌందర్యాతిశయమునకు పెక్కు దివ్వెలారతు లిచ్చినాండు. అగ్ని కుడివైపుగాం బ్రజ్వరిల్లుటచే శుభము చేకూడునని (ప్రసిద్ధము.

మ. జనకోత్సంగనివాసవాసననొ రా; జన్యస్తహస్తాఖిమ రృనసౌఖ్యామృతపారవశ్యముననో । సైంచెక శిలాయోజనం బని సాధ్వుల్‌ వాగడం బ్రియాంఘి సనెకల్‌ । హత్తించె భూజానిత __ ద్ధనభాగ్యంబు రుళంరుళత్మటకర 1 త్నంబుల్‌ ప్రశంసింపంగన్‌. 8 అ. భూజాని=వసురాజు, జనక+ఉత్సంగనివాస వాసననా=తండ్రియైన కోలాహల పర్వతుని యొక్క తొడయందలి ఉనికియొక్క సంస్కారము-అనంగా అలవాటు-చేతనో, లేక, రాజ...వశ్యము ననో-రాజ= వసురాజుచేత, న్యస్త=ఉంపంబడిన, హస్త =చేతియొక్క అభిమర్శన= అంటుటవలన నయిన, సౌఖ్య అమృత =అమృతప్రాయమైన సుఖభావముచేత, పారవశ్యముననో= మైమజపుచేతనో, శిలాయోజనంబు =జాతిలోం గూర్చుటను-జాయితాంకు ననుట. సైంచెజ =నహించెను. అని, సాధ్వులు=ప్రతివ్రతలు, పొగడక, ప్రియా అంఘ్రిః =ప్రియురాలి పాదమును, సనెకల్‌, హత్తించెక =తాం కించెను. ఎట్లనిన-తత్‌ ఘనభాగ్యంబు=ఆ సన్నెకల్లుయొక్క త్రొక్కించుట అను గొప్పభాగ్యమును, రుళంర్సుళత్‌ కటకరత్నంబుల్‌ =రుళంరుళమని ('మోంగుచున్న అందెలయొక్క మణులు, ప్రశంసింపం గక =శ్తాఘించినట్లుగా, సన్నెకల్లు హత్తించెనని సంబంధము. గిరిక యడుగు లత్యంతకోమలములు. అది సన్నెకంటి తాంకుడును సైంచుట అభ్యాసవాసనచే గాని, పారవశ్యముచేతంగాని కావలయు. వాసనయేని జనకోత్సంగ నివాసముయొక్క వాసన. పారవశ్వమేని రాజన్య... అమృతమువలని పారవశ్యము కావలయును. తద్ధనభాగ్యంబు కటకమణులు ప్రశంసించుట తామును శిలాజాతియే కావున. మనజాతిలోని సన్నెకల్లు గిరికాపదస్పర్శ భాగ్యముంబొందె నని రుకం రుళధ్వనిచేం బౌగడినవి. రాజు ప్రియురాలియడుగు నెత్తి యందియలు రుళంరుళమని మొరయుచుండ సన్నైాకల్లు మెట్టించెనని తాత్పర్యము. చ. సిరులు ఫలింప దంపతులు । చెంత నరుంధతిం జూచుచోం బర స్పరనయనాంతముల్‌ గదియ । బాలికచూపులు పర్వె నప్పు డ స్పరమసతీపదాబ్దముల । పై భవదీయసువాసినీత్వ వై ఖదిం గరుణింపు మంచు విరి । గల్వలం బూజలు సల్పెనో యనన్‌. తి అ. దంపతులు=వధూవరులు, సిరులు ఫలింపణ = సకల సంపదలును ఒనంగూడుకొణకు, చెంతః = పెండ్లికై వచ్చి పొంతనేయున్న అరుంధతిని, చూచుచోక = చూచెడిసమయమందు, పరస్పర నయ న అంతముల్‌ = ఒండొరుల కడగన్నులు, కదియజ = తారసింపంగానే, ఇరువుర గన్నులును ఒక్క లక్ష్యము నందే గిజికొనుటచే కడగన్నులు కదిసినవనుట. కడగన్నులు గదియుటవలన కడ గంటి చూపులును గదియుట వ్యంజితము. బాలిక చూపులు = గిరికచూపులు, అప్పుడు, అప్పరమ సతీ పదాబ్బములపై౯ = పరమపతిప్రతయైన యా యరుంధతియొక్క యడుగుందామరలమోంద, వ్యాపించెను. దంపతుల కడగంటి చూపులు గదియంగానే గిరిక లజ్జచేతం దలవంచెననియు, ఆయమ

618 వసుచరిత్రము చూపు లరుంధతియడుగులపయిని (ప్రసరించెననియు. దాత్పర్యము ఆ (ప్రసరించుట యెట్లుందెననం గా-భవదీయసువాసినీత్వవైఖరి౯ =నీదు ముత్తైదువతనముయొక్క తీరును -నీముత్రెదువతనము వంటి ముత్తైదువతనమును, కరుణింపుమంచు౯ =దయసేయుమని, విరిగల్వల౯ =వికసించిన కలువ పూలచేత, పూజలుసల్పెనోయనజ, బాలిక చూపులు పరమసతీపదాబ్దములపైం బర్వెనని సంబంధము. ఎలజవ్వని చూపులు నల్లగలువలవలె నుండును-

“నీరా త్తీర ముపాగతా శ్రవణయో స్సీమ్ని స్ఫురన్నేత్రయోః

(శోథత్రే లగ్న మిదం కి ముత్పల మితి జ్ఞాతుం కరం న్యస్యతి,

శైవాలాజ్బ్కురశజ్యయా శశిముఖీ రోమావలీం ప్రోంభతి

ఛాన్తాస్మీతి ముహుః సఖీ మవిదితశ్రోణీభరా పృచ్చతి.' (రసమంజరి) సీ వెలయించి రభిజాత । వేదులతో జాత, వేదుం బ్రదక్తిణా ।! పాదనములం

గాంచిరి ధ్రువపదం బంచితామరవర్య, వరముతో నుత్తరో 1 త్తరముగాంగం

దాల్చిరి గురుతపో[ోధ నుల దీవనలతో, నమృతవర్హంబు లా । గ్రాక్షతములు

తిలకించి రవలోకి ।; చలకిరీటములతో, రత్నదరమ్యములు నీ; రాజనములు తే. _తనిపి రనుపాధికహవప్ర।దత్తరుచిమ, దమృతసారాన్న సామగ్రి; నాత్మబంధు

జాతములతో మహోత్సవాఃయాతసకల, శతమఖపురాధివాసులః సతియుంబతియు.

అ. సతియుః పతియు =గిరికాదేవియును వసురాజును, అభిజాతవేదులతోజ =(అభిజాతు లనంగా '“అభిజాతస్తు కులజే బుధే' అ. మంచికులముగలవారు. వేదులనంగా వేదముగలవారు) సత్ములీనులయిన (ో(త్రియులతోడ, జాతవేదు౯ =అగ్నిహోథత్రుని, (పపదక్షిణాపాదనముల౯ =((ప్రదక్షిణ +ఆపాదనముల౯)=వలగొనుట గలిగించుటలచేతను, (ప్రదక్షిణా+ఆపాదనముల౯ =(ప్రకృష్ణములయిన దక్షిణలను గలిగించుటలచేతను,) వెలయించిరి=ఉల్లసిల్లంజేసిరి. అగ్నిదేవునిం (బ్రదక్షిణములచేతను, (శ్రోత్రియులను (బ్రకృష్ణ్టదక్షిణల చేతను వెలయించిరని యర్థము.

అంచిత అమరవర్య వరముతో౯ =జఒప్పుచున్న మేటిదేవతల వరముతోడ, ధ్రువపదంబు= ధ్రువునియొక్క స్థానమును, ఉత్తరోత్తరముగాంగజ =ఉత్తరస్థితములయిన చుక్కలకు ఉత్తరముగాను, ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధిగాను, కాంచిరి. ఉత్తరమున (ధ్రువపదమును జాచిరనియు, ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధిగా దేవతావరము పడసిరనియు నర్థము.

గురుతపోధనుల దీవనలతో౯ణ =పెద్దలయిన మునులయొక్క దీవనలతోడ, అమృతవర్ణంబులు ఆగ్ర్రాక్షతములు =అమృతమువలెం దెల్లని వన్నెగల యక్షింతలని యక్షతపరమైన యర్థము. అమృతాక్షరములు గలవియని దీవనలపరమైన యర్థము గనుక అమృతధవళాక్షతములను -అమృతాక్షరసహితములైన దీవనలను, తాల్చిరి.

ఆవలోకి...లతోక -అవలోకి=చూచెడువారియొక్క చల=శిరఃకంపమువలన చంచలములైన, కిరీటములతో౯, రత్నరమ్యములు=(నీరాజనపరముగా) రత్నములవలె రమ్యములైనవి-(కిరీట పరముగా) రతములచేత రమ్యములయినవి, అగు నీరాజనములను, తిలకించిరి=చూచిరి. ఆ వధూవరుల నుచూచిన రాజులందటును మెచ్చి, రత్న ఖచితమకుటయుక్తములయిన శిరముల నల్లార్చిరనియు, కను బాటు తగులకుండుటకై తోడనే రత్చములవలె వెలుంగుచున్న హారతులను నివాళించిరనియు నరము.

షష్టా శ్వాసము 619 ఆత్మబంధుజాతములతో౯ =తమ బంధువుల సమూహముతోడ, మహోత్సవజవివాహమను పెద్దవేడుకకు, ఆయాత=వచ్చిన, సకల=సమస్తమైన, శతముఖవురాధివాసులజ =ఇంద్రపట్టనమే నివాసముగాంగల దేవతలను, అను...సామగిజ -అనుపాధిక =అయత్నసిద్ధమైనదియు -తనంతటనే కలిగినదియు, హవ(ప్రదత్త=హోమముచేత ఈంబడినదియు, రుచిమత్‌=చవిగలిగినదియు, అగు, అమృతసార అన్నసామగ్రిణ =హవనముచేత దత్తమైనది గనుక అమృతరూపమైన సారాన్నము నిండుం దనముచేత, తనిపిరి=దేవతలను దృషప్తిపొందించిరనియు-అయత్నసిద్ధమైనదియు, హవ(్రదత్తము= ఆహ్వానముచేత ఈంబడినదియు, రుచిమత్‌=షడ్రుచులు గలదియు, అమృతసార=అమృతమువలె సారమైనదియు నగు అన్న సమృద్ధిచే ఆత్మబంధువులను దృష్తింబొందించిరనియు నర్థము. హవిస్సుచేత ఈంబడినది అమృత మనంబడును. ఇదియే యజ్ఞ శేష మందు రని తెలియునది. క. _ వీడు చదివించె నయ్యెడ, వీదనివేడుక ఐలారి ః విబుధులతో లే

వీడు మణు లనంగం దగు తన, వీడునం గల మానికములు । వివిధాంబరముల్‌.

అ. అయ్యెడక =ఆ సమయమందు, బలారి=ఇంద్రుండు, విబుధులతోజ =దేవతలతోడ, వీడని వేడుకకి =శిధిలముగాని యుత్సవముచేత, లేవు ఈడు మణులు అనంగః తగు=వీనికి సాటియైన మణులు లేవనునట్లు దగియున్న తనవీడునణ =తనపట్టణమునందు, కల మానికములును, వివిధ అంబరముల్‌=నానావిధములైన మేలు వస్ర్రములును, వీడు చదివించెకణ =కట్నము చదివించెను. సీ. _ గండశైలములకుయగరపాదములు వచ్చె, నో యన మెజయు నా!గాయుతములు

హరిణజాతికి మరు । న్నిరసనోద్ధతి గల్ల, నోయనం దగు సైంధ వోత్కరములు

నంభోదములకుంబా। యనిమించులొదవెనో, యనమించుమణిమయ।స్యందనములు

నవలతావళికి యా।న విలాస మెసంగెనో, యనంబొల్బు సరసక । న్యాయుతంబు తే. లాత్మమణిహేమరజతంబు[లపుడయుచిత, తనువులువహించెనో యనందనరువివిధ

శయనపాత్రాసనములు భూ।జాని కొసంగె, హరికృపాలబ్ధశుభశాలియచలమౌళి.

అ. హరికృపాలబ్ధశుభశాలి=ఇంద్రుని దయచేత పొందంబడిన శుభముచేత ఒప్పుచున్నవాండగు, అచలమౌళి=కోలాహలుండు, భూజానికిః =వసురాజునకు, గండవైలములకు౯ =గండశిలలకు-పెద్ద పెద్ద బండజాలకు, కరపాదములు వచ్చెనో యన =తొండములును కాళ్లును వచ్చెనాయేమి యన్నట్లుగా, మెజయు =ప్రకాశించునట్టి, నాగాయుతములు=వనుంగుల పదివేలు-పెక్కు పదివేల యేనుంగులనుట.

వహారిణజాతికిణ =లేళ్లు నమూవామునకు, మరుత్‌ +నిరన న +ఉద్ధతి=వాయువును తిరస్మరించెడియెగపు, (వాయువునకు లేళ్లు వాహనములై క్రిందపడియుండినవి. వానికి యిప్పుడు వాయువు నతిశయించునట్టి యుద్ధతి,) కల్లెనోయనః, తగు సైంధవములు =గుజ్టములును, వాయువునకును,లేళ్లకును మించిన వేగముగల గుజ్జములనుట.

అంభోదములకుజ =మేఘములకు, పాయనిమించులు=ఎడతెగని మెటుపులు, ఒదవెనో అన౯ ఇవొందినవా యేమి యనునట్టుగా, మించు, మణిమయ స్యందనములు =రత్నమయములయిన రధములును, నవలతావళికి౯ణ =లేందీంగల గుంపులకు, యానవిలాసము =నడసాబగు, ఎసయెనోయన౯ , పొల్చు, సరసకన్యా అయుతంబులు=పదివేలకొలంది రసికురాండ్రగు స్త్రీలును.

620 వసుచచరిత్రము ఆత్మమణి హేమరజతంబులు=తనయందలి రత్నములును బంగారమును వెండియు, అపుడ=ఆ సమయమందే, ఉచితతనువులు=తగినట్సి దేహములు, వహించెనోయనక, తనకు, వివిధ= పలుదెజంగులయిన, శయన=శయ్యలును, పాత్ర=పాత్రములును, ఆసన=ఆసనములును, ఒసంగెను. గందశిలాదులు పర్వతస్థితివస్తువులుగాం దెలియునది సీ, _కస్తూరిమెకములు । కమ్మజవ్వాదిపి, ల్లులు సుమ్మివి మదంక | విలసితములు ఘనసారకదళికల్‌ |; గంధద్రువులు సుమ్మి, వి మదీయజీవన 1 సమధికములు కిన్నరద్వంద్వముల్‌ । కీరరాజములు సు, మ్మివి మదీయక్రోడ వివళితములు మాణిక్యసారంబు 1 లాణిముత్యములు సు, మ్మివి మదాకరవంశ । హిండితంబు తే. లివి మృదులదివ్యవసనంబు । లివి యమూల్యం భూషణము లివి యమ్లాన । పుష్పములు మ ద(గ్రసంతానజములు సు । మ్మనుచుం దెలిపి యల్లునికి నిచ్చె వెందియు | నాదరమున. 87 అ. కమ్మ=సాగసయిన-లేక, కమ్మజవ్వాది=ఇంపయిన వాసనగల జవ్వాది. (కమ్మజవాది వాసనలు (గ్రమ్మంగు, 'కమ్మవలపు”' ఇత్యాదులందు కమ్మ శబ్దము వాసనకు విశేషణముగా ప్రయుక్తములు. ) ఇవి, మత్‌ అంకవిలసితములు=నాబడియందు ఒప్పునవి-నా ఒడియం దిడి యేమతోం (బోచినవి యనుట. నాదాపున నొప్పుచుండునవని యర్జాంతరము. ఘనసారకదళికల్‌=కర్పూరపు అరంటులును, గంధద్రువులు=శ్రీచందన వృక్షములును, ఇవి, మదీయజీవ సమధికములు =నాయొక్క బ్రతుకునకంటె ఎక్కుడయినవి - అనంగా నా ప్రాణముకంటె హెచ్చయినవని యర్భము. జీవనమనంగా జలమును గనుక, నాయందలి జలముల వలన అధికములయినవని అర్భాంతరము. కిన్నరద్వంద్వముల్‌ =కిన్నరపక్షిమిధునములును, కీరరాజములు=రాచిలుకలును, మదీయక్రోడ వివళితములు=నాటొమ్మునందు వర్తించునట్టివి. అక్కున మక్కువతోం బెట్టుకొని పెంచినవని యర్థము. కోడమనంగా గుహయు. నాదు గుహాంతరమందుం (బ్రవర్తించునట్టివని యర్జాంతరము. మాణిక్యసారంబులు =పద్మరాగమణిత్రేష్టములును, ఆణిముత్తెములును, మత్‌ ఆకరవంశ హిండితములు=నాకు గనియైన కులమందు (ప్రవర్దితములయినవని యర్థము. మత్‌ = నాయందలి, ఆకర=గనులయందును, వంశ=వెదుళ్లయందును, హిండితములని యర్జాంతరము. వసనంబులు=వస్తములు, అమూల్య=వెలలేని, అమ్లాన=వాడని, ఈ వసన భూషణ పుష్పములు మూండును, మదగ్రసంతానజములు =నా జ్యేష్టపుత్ర సంభవములని యర్థము. జ్యేష్ట పుత్రుని సంతానము తండ్రికిం బ్రియతమ మగుట ప్రకటము. అగ్రభాగములందలి సంతానము లనెడు దేవవృక్షములవలనం బుట్టినవని యర్ధాంతరము. కల్పవృక్షములుగాన వస్త్రమాల్య భూషణముల నిచ్చుట. అనుచుకా, తెలిపి, అల్లునకుక, వెండియు౬, ఆదరమున, ఇచ్చెను. (అంక) తొాడయం దిడి పెంచుట, (జీవన) ప్రాణముకంటె నెక్కుడగుట, (కోడ)అక్కునం బెట్టుకొని 'ప్రోచుట, కులమునందు వర్ధిలుట, పెద్దకొడుకు బిడ్డలగుట-యివి మూండును అత్యంత ప్రియములగుటకు సూచకములుగాన యిట్లు చెప్పంబడినవి. ఇట్టి గారాబువస్తువుల నల్లునకిచ్చుట “వెండియు నాదరమున.”

షష్టా శ్వాసము 621 చ. అసదృశభక్తి శుక్తిమతి । యాత్మజరత్నములః నిరంకుశ

ద్విస్సమరదీప్తివాని శుచి । వృత్తమహత్త్వమువాని నన్నిటిఇ

వసున కొసంగి యయ్యెడ న । వారితభూరితదీయసామ్యవ

ద్వసుపదనామపుత్రమణిం । దద్వసుపాదము సేర్చెం జేర్చినన్‌. తికి

అ. శుక్తిమతి, అసద్భశభక్తిణ =సాటిలేనిభక్తిచేత, నిరంకుశత్‌ విస్ఫమరదీప్తివాని౯ = అద్దులేనిదానివలె ఆచరించుచున్న (అనంగా నద్దులేని) వ్యాపించు శీలముగల కాంతిగలిగినవియు, శుచివృత్తమహత్త్వము వానిఇ =తెలుపును, గుండ్రనయు, ఉరువును గలిగినవియు, అగు, ఆత్మజరత్నములః౯ =(శుక్తిమతియని సాభిప్రాయముగాం జెప్పుటవలన) తనవలనంబుట్టిన ముక్తామణుల నని యర్థము, నిర... వానిఇ =అప్రతిహతమును, వ్యాపనశీలమునయిన, దీప్తివానిజ =ప్రతాపము గెలిగినవియు, శుచివృత్తమహత్త్వము వానిజ =పరిశుద్ధమైన వర్తనపుపెంపుగలవియునగు, ఆత్మజరత్నములజ =కుమార (శ్రేష్టులనని యర్ధ్థాంతరము. ఇట రత్నశబ్దము గ్రేషాచకము. అన్నిటిని, వసునకు ఒసంగి=వసురాజున కిచ్చి యని యర్థము. వసువనంగా బంగారము గనుక 'అనర్హ మపి మాణిక్యం హేమాశ్రయ మపేక్షతే” అన్నట్లు రత్న కాంచనయోగము గలిగించియని సారస్యము. అయ్యెడః, అవారితభూరి... మణిజ -అవారిత=వారింపరాని, భూరి=అధికమైన, తదీయ=ఆ ఆత్మజరత్నములయొక్క సామ్యవత్‌=సమాన ధర్మములు గలిగిన, వసుపదనామ=వసుపదుండను పేరుగల, పుత్రమణిని, తద్వసు పాదముచేర్చెక =ఆ వసురాజుయొక్క అడుగులను జేర్చెను. అనంగా రాజునకు సమస్మ్కారము సేయించెను, చేర్చిన =అట్లు చేర్చంగా. మంది కన్వయము.

“నిరంకుశ...వానిజు 'శుచి....వానికొ అనుచో తచ్చబ్దము అమహద్వాచక నపుంసకలింగములతోను సమసించుట ఘటించుచున్నది. పుల్లింగములకుం గలదు-నలరాజుదెగడు సోయగమువాని (వసుచు. “చిప్పకూకటివానిం జిన్నినవ్వులవానిం జెరివినమంచి పించియమువాని” (పాండురంగ). ఇట “వాని” అనునది అమహత్తు ద్వితీయాబహువచనముగాని మహత్తు ద్వితీయైకవచనముగాదు. అప్పటికి 'ప్రథమయందు “నిరంకుశ... దీప్తిది “శుచి...త్త్వముది' అని రూపములు తెలియునది. వసుశబ్దమునకు “'వసువునకు౯ 'వసునకుజా అని రెండు రూపములును గలదు. ఉకారాంతములకు వుగామము వైకల్పికము. “ఉకారాంతశబ్దములకు వైకల్పికముగా గోశబ్దంబులకు నిత్యముగా వుగాగమంబగు” (బాలవ్యాకరణము. ) మథతియు నిందులకు లక్షణము- ం

'వుత్వము విసర్గలోపంబు నొంద నొకటి, చన నుకారాంతశబ్దంబు దెనుంగుసేయ

రఘు రఘువు బాహు బాహువు రాహు రాహు, వూరు వూరువు నన మేరు మేరు వనంగ' అవియును వీండును (నిరంకుశ... దీప్తివారును' 'శుచి...త్త్వమువారును.” అవి ఆత్మజ(పుత్త) రత్నములు, వీండు (పుత్ర) మణి. కావుననే (తదీయసామ్యవత్‌) వానితోడి సామ్యము వీనికి. మజియు 'ఆత్మజరత్నములను వసున కొసంగి యనుచో ఆ రత్నములు వసుపదమగుచున్నవి. వీండును 'వసుపది అను అభిధేయమునుబట్టి వానితోడ అభిధేయత్వసామ్యమును గలండు. ఇట్లు తదీయసామ్యము “భూరి” అధికముగా నున్నది. ఇట ముక్తామణులకును వసుపదమునకును శ్లిష్టవిశేషణ మహిమచేత, సామ్యమును సంబంధించి, వానిని వసునకొసంగినట్లె వీనిని వసుపాదము సేర్చినాండని సామ్యమునకుం గల భూరిత్వమునుం (బకటించినాండు.

622 వసుచరిత్రము మ. సకలాశాంతనిశాంత రాజమకుటీ । సంక్రాంతమాణిక్యకో రకనీరాజనముజ మహాకటకధౌా । రంధర్యముం గాంచిపా యక పద్నోన్నతిం బూనుచు౯ నిజపదా । ఖ్యాయోగ్యతణ మించరా జకులగ్రామణి యుంచె నవ్వసుపదు౬ | సైన్యాధిపత్యంబునన్‌. 39 అ. ఇందు “నిజపదాఖ్యాయోగ్యత' ననుటచే వసురాజుపాదమునకును, వసుపదునకును అర్ధద్వయము గలుగంజెప్పినాండు. సకల. .రాజనముల్‌-సకల ఆశా అంత=సమస్తదిక్కుల తుదలు, నిశాంత=వాసముగాం గలిగిన, రాజజరాజులయొక్క, మకుటీ =కిరీటములందు, సంక్రాంత=కూడికొన్న, మాణిక్యకోరక =మొగ్గలవలెనున్న పద్మరాగములచేత, నీరాజనము౯ =ఆరతియును, మహాకటకధౌరం ధర్యముజ =మిక్షిలి గొప్పలయిన పాదవలయములయొక్క ధురంధరత్వమును, కాంచి=పొంది (అని పాదపరము,) దిక్కుదిక్కులయందలి రాజుల కిరీటమాణిక్యకాంతులు పరిభ్రమించునట్లుగాంజేయుచున్న శిరఃకంపములను, మహాపట్టనధురంధరత్వమును బొంది (యని వసుపదపరము. ) పాయక, పద్మోన్నతిక౯ పూనుచుక౯ విడువక తామరల యున్నతినిగాని, పద్మరేభోన్నతినిగాని వహించు (నని పాదపరము), సంపదభ్యున్నతిని వహించుచును (అని వసుపదపరము), నిజపద +ఆఖ్యాయోగ్యత౯ణ -నిజ=తనయొక్క (అనంగా వసురాజుయొక్క, పద=పాదమందలి, ఆఖ్యా=శోభయొక్క యోగ్యతచేతనని యర్థము. నిజపద =తనపాదమనెదు-అనంగా వసుపదుందడనెడు, ఆఖ్యా=పేరియొక్క అర్హత్వముచేతనని భావము మించు, రాజకులగ్రామణి=వసురాజు, అవ్వసుపదు౯, సైన్యాధిపత్యంబున౯, ఉంచెను వసురాజుపాదము 'సకలా...పద్మోన్నతిం బూనుచు' నుందినది. వసుపదుండు నట్టివాండే. కావుననే “నిజ పదాఖ్యాయోగ్యతి వసురాజుపాదముయొక్క శోభకు అర్హమగుటయు, వసుపదుందను పేరికి అర్జ్హమగుటయు ఆ యోగ్యత అంతతోంబోక “మించుటకై సైన్యాధిపత్యమునందుంచెను. పద్మమనంగా తామర. పద్మయనంగా లక్ష్మి జూ (లక్ష్మీః పద్మాలయా పద్మా అమ.) అనంగా సంపద. ఆఖ్యయనంగా పేరును, శోభయును. ఉ. రాజపురందరుందు నగ । రాజతనూజయు నిట్లు శక్రసం యోజితమంగళం బెనసి । యున్మి- గనుంగొని మున్నువారిను ద్వేజకతీవ్రతేజమున | వేంచినసాహసి గాన వేగ నం భోజవిరోధి సేరెం బర |; భూధరకందరకోటరాంతమున్‌. శ్ష0 అ. రాజుపురందరుండు=రాజేంద్రుండు-వసురాజు, నగరాజతనూజయు౯ =గినికయు, ఇట్లు శక్రసంయోజిత మంగళంబు=ఇం(ద్రునిచేతం గూర్చంబడిన వివాహమయమయిన శుభమును, ఎనసి= పొంది, ఉన్మిక్‌ =ఉందుటను, కనుంగొని, మున్న=పెండ్లికిముందు, వారి =ఆదంపతులను, ఉద్వేజక తీవ్రతేజమునః =భయపెట్టునట్టి వేండ్రమయిన ప్రతాపముచేత నని యర్థము. - వేండ్రమయిన చంద్రికచేత నని యర్ధాంతరము. విరహులకు చం(ద్రకిరణములు వేండియనుట ప్రసిద్ధము. వేంచిన సాహసిగాన, వేగణ =శీఘ్రముగానని యర్థము - తెల్లవాణంగా నని యర్ధాంతరము. అంభోజవిరోధి=చం(ద్రుండు, పరభూధర.........రాంతము౯ - పరభూధర=పడమటి కొండయొక్క కందర=గుహయనెడు, కోటర= తొజటయొక్క అంతము =లోపలిని, చేరెను. అనంగా అస్తమించె ననుట.

షష్టా శ్వాసము 623 మ. జనరాడ్డివ్యవివాహవైభవము మిం। చః రేయి రేరాజు నిం చినజ్యోత్నాంశువితానతారకసుమ । శ్రేణుల్‌ నెజుల్‌ వీడంగా దినరా జన్నియు నూడ్చి యయ్యెడ మిళ | త్తేజోమయాతామ్రనూ తనపట్టాంబరముల్‌ ఘటించె హరిదం | తవ్యోమభాగంబునన్‌. త్ష్షే అ. జనరాట్‌ దివ్య వివాహ వైభవము=వసురాజుయొక్క మేలయినపెండ్లి పెంపుసొంపు, మించ౯ = అతిశయించునట్లుగా, రేయి=రాత్రియందు, రేరాజు=చంద్రుండు, హరిత్‌ అంతవ్యోమ భాగంబునజ =దిక్కుల తుదలందలి ఆకాశప్రదేశమందు, నించిన=నిండారంజేసిన, జ్యోత్సా-అంశు-వితాన =వెన్నెల-కిరణముల- సమూహమనెడు (తెల్లనివస్తమును వస్త్రముతోగూర్చిననవారు పట్టెలును గల) మేలుకట్టునందలి, (ఇట జ్యోత్స్నాంశువితానమనెడి వితానము అని (గగ్రహించునది. చంద్రిక మేలుకట్టునందలి ధవళవస్త్రముగాను, తదంశువులు అందలి నవారుపట్టెలుగాను రూపించు కొనునది.) తారకసుమ(్రేణుల్‌= నక్షత్రములనెడు పూవుపంక్తులు, నెఖుల్‌=బాగులను, వీడంగా, బాగులుదప్పి చెడిపోం గాననుట. దినరాజు=సూర్యుండు, అన్నియు నూడ్చి=వాని నన్నిటిని దీసివైచి, అయ్యెడణ =ఆ సమయ మందు, మిళత్‌...బరముల్‌-మిళత్‌= కూడుకొనుచున్న, తేజో మయ =అరుణకాంతిరూపమైన, ఆతాయమ్ర= అంతట నెజ్జ్ఞనయిన, నూతన=క్రొత్తవియగు, పట్టాంబరముల్‌=పట్టువస్తములను, ఘటించె౯ =కూర్చిను. రేరాజును, దినరాజును తమకు విహితమైన కాలమందు తగిన యలంకరణ సామగ్రితో వసురాజును సేవించిరని యాశయము. రేరాజు తెల్లని మేలుకట్టుకట్టి పూలపందిరులు వైచెను. దినరాజు ఎజ్జపట్టుగుడ్డల నలుదిక్కులను గట్టెను. తెల్లవాజంగానే వెన్నెలయొక్కయు. జంద్రకిరణముల యొక్కయ, నక్షతములయొక్కయు సౌషస్టవము చెడిపోయిదనియు, సూర్యునియొక్క అరుణ కాంతి యంతటను వ్యాపించె ననియుం దాత్పర్యము. ఉ. ఇంతికిం జేదిభూపతికి । నిట్లు వివాహమహంబుి శేషహో మాంత మొనర్చి యా చతుర । హంబులం బూర్జహవాదికక్రియా సంతతదీయమానచరు । సారములం బరితృప్తిం గాంచి య త్యంతకుతూహలంబున సు । ధాంధసు లిచ్చి రభీప్సితార్ధముల్‌. త్తి అ. ఇంతికిణ =గిరికాదేవికిని, చేదిభూపతికిక =వసురాజునకును, ఇట్లు, వివాహమహంబు= కల్యాణోత్సవము, శేషపోమాంతము =శేషహోమమే చివరయగునట్లుగా, ఒనర్చి, ఆ చతురహంబులక =ఆ పెండ్లి నాలుగు దినములయందు, పూర్ణ...సారములః -పూర్ణహవ +ఆదిక=పూర్జాహుతులు మొదలయిన, క్రియా=హోమక్రియలందలి, సంతత =నిరంతరము, దీయమాన =ఇయ్యంబడుచున్న, చరుసారములజ =మేలయిన చరువులచేత- పహోమయోగ్యపక్వాన్నము చరువు. పరితృప్తి౯ కాంచి=లెస్సగాం దృప్తిని బొంది, అత్యంత కుతూహలంబునః =మిక్కిలి సంతోషముచేత, సుధాంధసులు+(అమృతమన్నము గాంగల) దేవతలు, అభీప్సిత అర్ధముల్‌ =కోరిన ప్రయోజనములు, ఇచ్చిరి. అనంగా గిరికా వసురాజులకు సమస్తవరముల నొసంగి రనుట. సీ. _సురభిసంతాన వి | స్ఫురణ మిచ్చె నగారి, యిష్టార్థసంసిద్ధి । నిడియె వహ్ని యహతధర్శ్మగుణంబు । లర్సించె సమవర్తి కామరూపతంగూర్చెం। గ్రవ్యభోజి

624 వసుచరిత్రము

భువనవశీకార ॥ ము ఘటించె సలిలేశుం, డసమదివ్యామోద।మొసంగె గాడ్పు

కళ్యాణసామగ్రి । ఘటియించె నిధిరాజు, జితదర్పకత్వంబు ; చేర్చె శివుండు తే. ప్రబల దీర్చాయురారోగ్య । భాగ్యకరము

లగు వరంబులు సమకూర్చి । రఖిలమునులు

నూతన వివాహకౌతుక | ద్యోతమాన

మాననీయాక్ళతికిం జేది ! మనుజపతికి. శ్రి

అ. నూతన...కృతికిక -నూతన =క్రాత్తదయిన, వివాహకౌతుక =పెండ్ల్షితోరముచేత, ద్యోతమాన= ప్రకాశించుచున్న మాననీయ=మన్నింపందగిన, ఆకృతికిజ =ఆకారముగలవాండగు, చేదిమనుజపతికి౯ =వసురాజునకు, నగారి=ఇంద్రుండు, సురభిసంతాన విస్ఫురణము =సురభిసంతానవిస్ఫురణముగలవాం డు గనుక సురభిసంతానవిస్ఫురణ మిచ్చె ననుట. ఉత్తరత్ర యీ లాగుననే తెలియునది. కామధేను కల్పవృక్ష స్ఫూర్తి నిచ్చెనని యర్థము. సురభిగుణములచేత పరిమళించుచున్న సంతానముల నిచ్చెనని యర్జాంతరము.

వహ్ని=అగ్న్కి ఇష్టార్ధసంసిద్ధిణ ఇడియెక =(ఇష్టమనంగా “ఏకాగ్ని కర్మహవనం ్రేతాయం యచ్చ హూయతే । అంతద్వేద్యాం చ యద్దాన మిష్టం త దభిధీయతే” అని స్మృతిచొప్పున యాగము) యాగకార్య సంసిద్ధి నిచ్చెనని యర్థము. అభీష్టార్ధసంసిద్ధి నిచ్చెనని యర్జాంతరము.

సమవర్తిజయముండు, అహతధర్మగుణంబులు =అవిచ్చిన్నమయిన ధర్మగుణముల నిచ్చెనని యర్థము. (ధర్మమనంగా విల్లును, గుణమనంగా నారియుంగనుక) విజుగని విల్లును, నారియు నిచ్చెనని యర్ధ్థాంతరము. క్రవ్యభోజి=నైర్భతి, కామరూపతః కూర్చెను =కామరూపత్వమును గలిగించెనని యర్థము. కాముని-అనంగా మన్మధుని-సౌందర్యమును గలుగుటకు గూర్చెనని యర్థాంతరము.

సలిలేశుండు=వరుణుందు, భువనవశీకారము ఘటించెజ =జలవశీకరణమును ఒనగూర్చెనని యర్థము. లోకవశీకరణము గలిగించెనని యర్ధాంతరము. గాడ్పు, అసమదివ్య ఆమోదము ఒసంగె౯ =సాటిలేని మేలయిన పరిమళము నిచ్చెనని యర్థము. మిక్కిలి యుత్కష్టమయిన యానందము నిచ్చెనని యర్ధ్థాంతరము.

నిధిరాజు=కుబేరుండు, కల్యాణసామగ్రి ఘటియించెను=బంగారు సమృద్ధిని ఒడంగూర్చెనని యర్థము. శుభసామగ్రిని బొందించెనని యర్థాంతరము. శివుండు=ఈశానుండు, జితదర్పకత్వంబు చేర్చెను= జయింపంబడిన మన్మధుండు గలుగుటను సమకూర్చె నని యర్థము. జయింపంబడిన గర్వగ్రస్తులు గలుగుటను గూర్చెనని యర్ధాంతరము.

అభిలమునులుక, ప్రబల దీర్చాయురారోగ్యభాగ్యకరములు, అగు వరంబులు, సమకూర్చిరి. క. వెండియు నాఖండలుం దరి, ఖందనజయసాధనప్ర । కాండము సమిదు

ద్దండ మొక దివ్యవైణవ, దండము దయ నొసంగి ధరణి । ధవునకు ననియెజ , త్తే

అ. ఆఖండలుండు=ఇంద్రుండు, వెండియుక, అరిఖండన జయసాధన ప్రకాందము=శత్రువులను ఖండించినదయిన జయసాధనములందలి (శేషమయినదియు -అరిఖండనమయిన జయసాధన శ్రేషస్టమనుట. సమిత్‌ ఉద్దందము-యుద్ధమందు మిక్కిలి వేండ్రమయినదియు, సమిత్‌=కజ్టలయందు, ఉత్‌+దందడము =అతిశయించిన కల్టయైనదియు, అగు, ఒక, దివ్య, వైణవదండము =వెదురుకళ్ఞి, దయకి ఒసంగి, ధరణిధవునకుక౯, రాజునకు, ఇట్టనియెను. "

వషష్టా శ్వాసము 625 సీ తన యనంతాతిదు । ర్థాంతమూలబలంబు, లహిలోకతలమెల్ల । నాక్రమింపం

దన శతకోటి ప । ర్వనితాంతమహిమ యం, తికనగంబుల వకా | వకలుసేయం

దన మేచకశిరోధి । కనిరూఢనటన మ, (భ్రగపురంబుల నెల్ల! రాయిడింపం

దన యఖిజాతనూ । తనసుపర్హస్ఫూర్తి, విషధరంబులమూంక । విప్పానర్పం తే. బుట్టె నేవంశ మపరంజి । గట్టుమోంద, దాని తుదవ్రయ్య లీశాన | దనుజహరుల

కాదిం బృధు కార్ముకములయ్యె[నయ్యఖండ, వేణుకొండంబుసుమ్మిది;విబుధమిత్ర.

అ. తన...బలంబులు-తన, అనంత =లెక్కలేని, అతిదుర్జ్దాంత =మిక్కిలియు అడంపరాని, మూల=వేళ్లయొక్క, బలంబులు=సత్తువలు, అహిలోకతలము ఎల్లక =పాతాళలోక ప్రదేశమంతటిని, ఆక్రమింపజ =ఆవరింపః॥, అని యర్ధము-అనంతుని (అనంగా శేషుని) యొక్క అతిదుర్దాంతములయిన, మూలబలములు=సొౌంతవర్గము లేక మూలసేనలు, నాగలోకప్రదేశము నాక్రమింపంగా నని యర్ధాంతరము. ఇట్లే యర్థము, నర్ధాంతరమును మిందం దెలియునది. ,

తన... మహిమ-తన, శతకోటి=పెక్కుకోట్ల లెక్కగల, పర్వ=గనుపులయొక్క నితాంతమహిమ= ఎక్కుడయిన (ప్రభావము, అంతికనగంబులజ =దాపటిచెట్లను, వకావకలు సేయజ ఎబ్రద్దలుసేయం గా-శతకోటి =వజ్రాయుధముయొక్క (శతకోటి స్స్వరు శృంబో దంభోళి రశని ర్వ్యయోః అ.) పర్వ=(అది దధీచి వెన్ను నెమ్ముగనుక) గనువులయొక్క అతిశయమహిమ, నగములను=పర్వతములను, వకావకలుసేయంగాననియును. (శైలవ్ఫక్షేనగావగౌ'” విశ్వము.)

తన మేచక...నటనము-తన, మేచక=నల్లనయిన, శిరః=కొనయొక్క అధిక=బిట్టుగా, నిరూఢ =ఏర్చ్పడిన, నటనము=ఆట-అల్లలాట, అభ్రగపురంబుల౯ ఎల్లణ =ఆకాశమందలి పట్టనముల నన్నిటిని, రాయిడింప౯జ =రాపిడి పెట్టంగా-మేచకశిరోధిక=నల్లనికుత్తుకగల శివుని యొక్క, నిరూఢమయిన, నటన=తాండవము, అభ్రగపురంబులనెల్లక, రాయిడింపననియు- హరుండు తాండవము సలుపంగా నతని జటాసమూహమువలన ఆకాశభాగము రాయిడి నొందుచున్న దనుట. (ముహుర్భార్థౌస్ట్రం యాత్య నిభృతజటాతాడితతటా”) లేక, నటనమనంగా విలాసమని యర్థము చేసినచో వారునివిలాసము పుర్వత్ర యమును రాయిడిపెట్టినదనియు నర్ధాంతరము.

తన... స్ఫూర్తి-తన, అభిజాత=పుట్టిన, నూతన=క్రొత్తవియగు, సువర్జ=సొబగైన యాకులయొక్క_ స్ఫూర్తి, విషధరంబుల మూంకవిప్పు=(విషధరములనంగా జలధరములును, సర్బములును) మేఘములచెదరుటను, ఒనర్చణ =చేయంగా - చెల్లాచెదరుచేయంగాననుట. అభిజాత=సుందరమయిన, నూతన=క్రాత్తవయిన-ప్రతినవమయిన, సుపర్జస్ఫూర్తి =గరుడునితోంపిక-సర్పములను చెల్లాచెదరు సేయం గాననియును. (ఇట '“విషధరంబులకెల్ల విప్పానర్చ నని అచ్చు ప్రతులం బాఠము చూపట్టుచున్నది. అపుడు విప్పు అనంగా విజియంబాజుట. ఈ పారమునే సీతారామాచార్యులవారును గగ్రహించి-

“ఛిద్రోషళ్టహతవలత్మద్రూజమనం జుట్టతో విప్పుతో దరిం దొండమాడి (ఆముక్తమాల్యద. ) అని యుదాహరించి, విప్పునకు “విరియంబాలుటి యని యర్థముచేసిరి. కాని సోమకవి వ్యాఖయందు “'మూంకవిప్పు అనియే యున్నది. ఇది యర్థమునకు మిక్కిలి యనుగుణము. మనుచరిత్రమందును “'మొనయు చింతాన్రేణి మూంకవిప్పు' అని ప్రయుక్తమైయున్నది.)

626 వసుచరిత్రము

ఏ వంశము=ఏ వెదురు, అపరంజిగట్టుమోందణ =మేరుపర్వతముపయిని, పుట్టెను. దాని తుదవ్రయ్యలు=చివరటబ్రద్దలు, ఈశానదనుజహరులకు౯ =శివునకు విష్ణుదేవునకును, ఆది =తొల్లి, వృధుకార్ముకములు=గొప్పవిండ్లు, అయ్యెను అయ్యఖందడవేణుకాండంబు ఇది సుమ్ము=ఆ నిండయిన (తెంపులేని) వెదుజు కల్టిసుమా యిది. విబుధమి(త్ర=దేవసఖుందవయిన వసురాజా. ఇట నాలుగుపాదంబులయందును వరుసగా “అనంత 'శతకోటి* 'మేచకశిరోధిక 'సుపర్జ యను శబ్దముల యర్ధద్వయమున కనుగుణముగా నద్ధద్వయమును బొందుపజచుట తెలియునది

తుదవ్రయ్యలే విష్ణు రుద్రుల పెను విండ్లయ్యె ననంగా అఖందమయిన నడమిబోదె పటిమం జెప్పనక్కజలేదు. ఇట్టిది వసురాజున కిచ్చుటకు నతండు 'విబుధమిత్రుండి గదా. క. ఈ దండము పరపాదప, వేదందము పరమపటిమ । విహసితపురఖి

త్కోదందము భవదీయభు, జాదండమునః ఘటింప | జయమగు నాజిన్‌. త్య

అ. పరపాదపవేదండము=శత్రువులు అనెడి చెట్లకు ఏనుంగు అయినది-ఏనుంగు వృక్షములను ధ్వంసముసేయునట్లు పగవారిని ధ్వంసముసేయునది పరమ... కోదండము=మిక్కుట మయిన చేవచేత ఎగతాళిచేయంబడిన (త్రిపురసంహారకుండగు) శివుని విల్లు కలది-శివుని ధనుస్సును దిరస్మరించు పటుత్వముగల దనుట. భవదీయ భుజాదండమున౬ =దండమువంటి నీచేతియందు, ఘటింపః౯ =తాల్చం గా, ఆజి౯ =యుద్ధమందు, జయము, అగును. దండమును భుజాదందమున వుటించుట యనురూపమేగదా. శివుని కోదందడమునకంటె పటువయి 'పర...వేదండ' మగుటచే జయకరమగును. కీ. ఘనమై ఘటించులో। కక్రూరనిర్జ్హాత, మాశుగమై కూల్చు । నలఘుతరుల

నతిఘోరతమమై ప । రాంధ్య మాపాదించుం, గీలియై సమిదిద్ధ | కేళి నెణపు

విలసద్విశేషమై । విషములనేంచు న, చ్యుతమూర్తియైబలి । స్ఫురణ మడంచు

మహితో గగ్రవృత్తియై[యహితేభహతి సల్పు, భానిధిరైై ప్రతాఃపంబు సూపు తే. బార్ధివ యఖర్వసర్వసు । పర్వవిభవ

ధూర్వహము గాన యిది యాజిం | దోంచు నఖిల

దివ్యసాధనసారమై । దీనిం దాల్బ్చు

ధన్యుం డుద్దందసుభటమూ । ద్ధన్యుం డరయ, త్తే?

అ. ఘనమై ఘటించు లోకక్రూరనిర్దాతము=గొప్పదియై లోకద్రోహులగు జనులకు మిక్షిలి ఘాత మాచరించునని యర్ధము-మేఘమై లోకమందు క్రూరమయిన అశనిపాతము (పిడుగుపాటు) చేయునని యర్థాంతరము-ఇట్లై అర్ధద్వయము మోిందనెల్లం దెలియునది. అశుగమై కూల్చుక అలఘుతరుల౯జ =తీవ్రగమనముగలదై మిక్కిలి అధికులయిన వారిని కూల్చును-వాయువై గొప్ప వృక్షములను కూలంద్రోయుననియు. (ఆశుగ మనంగా తీవ్రగతిగలదియు, వాయువును.)

అతిఘోరతమమై పరాంధ్యము ఆపాదించుణ =మిక్కిలియు భయంకరమై పరులకు (శత్రులకు) ఆంధ్యము =అడ్డుపాటు -నిరోధము కలిగించును-మిక్కిలి ఛఫోరమయిన, తమమై =చీంకటియై, పర=ఉత్కృష్టమయిన, ఆంధ్యము=అంధత్వము -గ్రుడ్డితనమును, ఆపాదించుననియును, కీలియై సమిదిద్ధి కేళి నెలపు - కీలియె=చిల్లలుగలదై, సమిత్‌=యుద్ధమందు, ఇద్ధ=ప్రకాశించుచున్న, కేళి=క్రీడను, నెజపును, కీలియె=కీల లనంగా జ్వాలికలును గనుక అగ్నియై, సమిధ్‌=కట్టెలయందు, ఇద్ధకేళి నెణపుననియు.

షష్టా శ్వాసము 627 విలసత్‌ విశేషమై విషములజ ఏంచు౯ =విలసిల్లుచున్న విశేషము (అతిశయము) గలదై విషమజనులను బాధించును. వి=పక్షులలో, లసత్‌ విశేషమైై=ప్రకాశించుచున్న అతిశయమై- అనంగా గరుత్మంతుందై, విషనివారణ చేయుననియును, అచ్యుతమూర్తియెై బలస్ఫురణము అడంచు౯ =అభంగవిగ్రహముగలదై బలవంతుల స్ఫూర్తి నడంచివేయును -విష్ణుమూర్తియై-అనంగా వామనమూర్తియై- బలిచక్రవర్తియొక్క విజృంభణ మడంచుననియును. మహిత ఉగ్రవృత్తిలమై అహిత ఇభహతి సల్పుణ =ఒప్పుచున్న రౌద్ర వ్యాపారము గలదై, శత్రుశ్రేష్టులను హతముసేయును (ఇట ఇభశబ్దము 'స్యు రుత్తరపదే వ్యాఘపుంగవర్షభకుంజరాః సింహ శార్జూల నాగాద్యాః పుంసి (శ్రేష్టార్ధగోచరాః అ. అని శ్రేషాచకము)- ఉగ్రుండనంగా శివుండు గనుక-శివుని వృత్తిగలదై, అహిత+ఇభహతి=శత్రువయిన గజాసురుని వధముసేయుననియు, భానిధియై ('ప్రతాపంబు నూపుజ =(్రకాశనిధియై ప్రతాపము కనంబజుచును - సూర్యుందడై యెొందతాపమును కనం బజుచుననియు. పార్టివ=రాజూ, అఖర్వ... గాన-అఖర్వ=వంకరలేని-చక్కనయిన, నర్వ=సకలమయిన, సుపర్వ=మంచి గనుపులయొక్క విభవ=పెంపునకు, ధూర్వహముగాన =ధురంధరమయినది గనుక-అఖర్వమయిన సమస్తదేవతావిభవములకు ధురంధరమయినది గనుకననియు, అఖిల దివ్య సాధనసారమై=సమస్తములయిన దివ్యాయుధములలో శ్రేష్టమై-దేవతాసాధనములందు శ్రేష్టమైన వజ్రమై, (సుపర్వ-మంచిగనుపుల సంపత్తి గలది యనుటకు మేటి దివ్యాయుధమై యనుయు, సుపర్వ-దేవతల పెంపునకు ధురంధరమైన దనుచో-దివ్యమగు వజ్రాయుధమై యనియు, ఆ యర్ధద్వయమునకు ఈ యర్ధద్వయమును వరుసగా నన్వయించుకొనునది.) ఇది, ఆజిక =యుద్ధమందు, తోంచు! , కాన, దీనిని దాల్చు ధన్యుండు, అరయక ఉద్దండ సుభటమూర్ధన్యుందు= ప్రచండులయిన శూరులలో (్రేష్టుం డు సుమా-ఉన్నతదండము గల శూరులలో ననియు జమత్కారము. శా. _సచ్చిద్రం బసమగ్రసార మొక వం । శం బూని గోచక్ర మా త్మేచ్భాధీన మొనర్చె గోపతనయుం । డీ దివ్యవంశోత్తమం బచ్చిద్రం బతిమాత్రసార మిది బా । హామండలిం బూనువాం డచ్చిన్నంబుగ నేలంజాలందె సమ । స్తావక్రగోచక్రము౯ శి అ. గోపతనయుండు =గొల్లపిల్లవాండని యర్థము -కృష్ణుండని భావము. సచ్చిద్రంబూ=బొందతోం గూడినది, అంతళశ్చిద్రత్వమను దోషముతోం గూడినదనియు నర్థము. (లోపల బొంగుగా నుండుట యొక దోషముగా గణింతురు.) అసమ(గ్రసారము=నిండియిన చేవలేనిది-లోవల బొంగుగా సత్తువలేనిదనుట-దుర్భలమయినదనియు నర్థము. (ఆగు) ఒక వంశంబు ఊని=ఒక వెదురును దాల్చి, గోచక్రము=భూవలయమునని యర్థము-గోసమూహమునని భావము. ఆతమ ఇచ్భా అధీనము=తన యిచ్చకు లోనయినదానినిగా, చేసెను-తనకు స్వాధీనముగాం జేసికొనెననుట. ఈ దివ్యవంశ+ఉత్తమంబు =దేవసంబంధియైన యీ వెదురుమిన్న అచ్చి[ద్రంబు=భిద్రములు లేనిదియు, అతిమాత్రసారము= మితిమోతిన లోనిచేవగలదియు-అధిక బలముగలదియు అని యర్థము, కాంబట్టీ ఇది, బాహామండలి౯ =భుజమండలమందు, పూనువాండు, సమస్త అవక్రగోచక్రముజ =సమస్తమయిన వంకరలేని (అనంగా సరిగా గుండ్రనయిన) భూచక్రమును, అచ్చిన్నంబుగః =అవిచ్చిన్నముగా-నడుమ నెడతెజవి లేకుండునట్లుగా, ఏలజ చాలందె=ఏలంజాలుననుట. "

628 వసుచరిత్రము గొల్లపిల్లవాండొకండు లోపల సత్తువలేక బొంగయిన వెదుర నొకటి గొని, భూచక్రము నంతయుం దనయధీనము చేసికొనెనంట ఈ వెదురు దివ్యమయినది, ఉత్తమమయినది లోపల బోలుకాదు. మటి చేవ యతిమాత్రముగలది. ఇట్టిదానిని జేతంబూనినవాండు భూవలయమునంతయు నేల నేర్చు ననుట చెప్పవలయునా యని తాత్పర్యము. శ్రీ కృష్ణుండు బొంగువెదురు నొకటి పిల్లనగ్రోవిగాంబెట్టుకొని గోగుణమునంతయు గానధ్వనిచే వశము చేసికొనియుండె నని భావము సచ్చిద్రము అసమగ్రసారమయిన ఒక (ఏదో సామాన్యమయిన) వంశము చేపట్టి గోచక్రము ఇచ్చాధీనమయ్యెను అనంగా తన యిచ్చకు లోనయ్యెను. అచ్చిద్రమును అతిమాత్రసారమునయిన దివ్యవంశోత్తమమును బూనినచో సమస్తావక్రగోచక్రమును ఆత్మేచ్చాధీనము కాదా గోపతనయుండు గోచక్రమును ఆత్మేచ్చ్భాధీన మొనర్చెననంగా శ్రీకృష్ణునకు భూవలయమంతయు సంకల్పాధీన మనియు భావము వ్యంజితము. ఉ. చందతమంబు పర్వలవ । సంధి నొకానొకవేళ రాజమా ర్తాండులంబట్టీ క్రాయునది | దారుణచందతమంబె యీ మహో ద్దందతమం బఖందడగతిం | దార్మొని క్రమ్మజనీదు రాజమా ర్తాందులం బర్వసంధిఘటి । తద్రధిమంబు నిరంతరంబుగన్‌. త్తి అ. చండతమంబు(చండ స్త్వ్వత్యంతకోపనః?" 'తమస్తు రాహు స్ప్వర్భానుః అ.) మిక్కిలి కోపముగల రాహుగ్రహము. పర్వలవసంధిక =పర్వతముయొక్మ సూక్షకాల సంధియందు-అనంగా పాడ్యమికిని నడిమి యవకాశమందనుట. ఒకానొకవేళన్‌, రాజమార్తాండుల౯ పట్టీ క్రాయుః =చంద్రసూర్యులను గ్రహించి వెంటనే వెడలంగ్రక్కును. కాబట్టి అదె, దారుణచండమంబె= (దారుణపదము చండత్వస్తుతిపరము) దారుణచండతమమా కాదని యర్థము - అనంగా చండతమ మనెడి నామమునకు యోగ్యముగాదనియు, చండ మయిన తమ మత్యంతచండము గాదనియుం దెలియునది. చందతమముగాని దారుణచండతమము గాదని యర్థాంతరము. ఈ మహోద్దండతమంబు=మహోద్దండమయిన యీ తమము ( అనంగా రాహువు) అని యర్థము. మహత్తరమయిన యున్నత దండథ్రేస్టమని భావము. (అతిశయితోద్దండః దండతమః ఉన్నతశ్చాసా దండతమశ్చ ఉద్దందతమః మహా౯ ఉద్దండతమః అని విగ్రహము.) అఖందగతి౯ తార్మాని=ఖందములేని-అనంగా నిందయిన - గతితోడ తారసించియని యర్థము. (ప్రసిద్ధ రాహువు ఖండితగాక్రందనుట. ) రాజమార్హాండుల౯ =చంద్రసూర్యులనని యర్థము. (రాజడ్రేష్టులనని భావము.) పర్వసంధి ఘటితద్రఢిమంబు=పర్వసంధియందు సంఘటితమై రాజమార్హాండ (గ్రసనదార్యము, నిరంతరంబుగక =ఎడతెగకుండునట్లుగా, -వర్వ నంధియందు6 బట్టట యెవ్చుడును శిధిలముగాకుండునట్లుగా, క్రమ్మఅనీదు=మజలిపోనీయదని యర్థము. గనుపుల సంధియొక్క దార్యము ఎడతెగకుండునట్లుగా రాజ(శ్రేష్టులను తప్పించుకొని మరచిపోనీయ దని భావము. క. ఈ గద సాకారజయత్రీ, గద జగదవనధుర్య । చిరకీర్తివధూ యోగద యనందగు దీని న యోగద లెన్నేనిం బోల । నోపునె జగతిన్‌, 50 అ. జగత్‌ అవనధుర్య=లోకరక్షణమును వహించినవాండా, వసురాజా, ఈగద, సాకార జయత్రీకదవ= ఆకృతి దాళ్చిన జయలక్ష్మిగదా, చిరకీర్తివధూయోగద ౬ శాశ్వతకీర్తి యనెదు కాంత

షష్టా శ్వాసము 629 తోడి కూడిన కలుగంజేయునది, అనజ తగు దీని, జగతి౯ అయోగదలు=ఇనుపదియలు, ఎన్నేని౯, పోలనోపునే-అనంగాం బోలనేర వనుట.

చ. రతిపతితండ్రితూపును “బు ।! రత్రయశాసనుశాతహేతి భా

రతిపతియంబకంబు నగ । రంధ్రవిధాయకుశక్తి దీనికిం

బ్రతి సమ మాడు జోదనంగ | రాదు ధరాధిప దీని భక్తితోం

'బ్రతిసమముక భజించుచు స । పర్య లొనర్ప శుభంబు నీ కగున్‌. శ్రి

అ. ధరాధిప=రాజా, రతిపతితండ్రి తూపును= మన్మథుని తండ్రియగు విష్ణుదేవుని అస్త్రమును- అనంగా నారాయణాస్తమును, లేక చక్రమును, పురత్రయశాసనుశాత హేతి=త్రిపురాంతకుండగు శివునియొక్క వాడి ఆయుధమును-అనంగా పాశుపతాస్త్రమును, లేక త్రిశూలమును. భారతిపతి అంబకంబు=బ్రహ్మాస్తమును, నగరం(ధ్రవిధాయకుశక్తి =క్రౌాంచపర్వతమునకు తొలచేసిన కుమారుని శక్తి అనెడు ఆయుధమును, దీనికిజ =ఈ వేణుదండమునకు, ప్రతి, సమము, ఈడు, జోడు, అనంగరాదు-అనం గా నారాయణాస్త్రము ప్రతియనియు, పాశుపతాస్త్రము సమమనియు, (బ్రహ్మాస్తమిడనియు, శక్తి జోడని ననరాదు. అనంగా దీనికి నవి సమానము కావనుట. కాంబట్సి, దీనిక, ప్రతిసమము=ఏంటేం ట-ప్రతిసంవత్సరమును, భజించుచు౯ ఇకొలుచుచు, సపర్యలు=పూజలు, ఒనర్చ౯ =చేయంగా, శుభంబు నీకుక అగును.

ప్రతిసమము-అనుచో 'సమాసు సమాసు ప్రతినమమ్‌' అని వ్యుత్పత్తి. 'సంవత్సరోవత్సరో౬ బ్లో హాయనో స్తీ శరత్సమాః అమ. సమాశబ్ద మాకారాంత స్రీలింగంబును, నిత్యబహువచనాంతంబు నని తెలియునది. 'ప్రతిసమకల్పిత కరులై అని భారత మాదిపర్వము. ఇట తూపు, హేతి, అంబకంబు, శక్తి అనువీనికిం గర్తలగు విష్ణు, రుద్ర, బ్రహ్మ, కుమారులను “రతిపతితం(్రి 'పురత్రయశాసని 'భారతిపతి” “నగరంధ్రవిధాయకి' అను విశేషణములచేం బేర్కొనుట తదతిశయ ద్యోతనార్ధము; తన్మూలమున తదీయాయుధప్రాశస్త్యసమర్థనార్థమును.

ఆ. అనుచు దివ్యవంశ । మా దివ్యవంశబాం, ధవున కఖిలధరణి । ధవున కొసంగి

యతుల హితుల నెనసి ।! యతులవైఖరి నేంగె, వాసవుండు నిజుధి | వాసమునకు.

అ. అనుచు౯, వాసవుండు=ఇంద్రుండు, దివ్యవంశము=దివ్యమయిన యీ వెదురుంగళ్టను, ఆ దివ్యవంశబాంధవునకుక =యోగ్యమయిన కులమందలి సగోత్రపురుషుందైన యని యర్థము- దేవతావర్గమున కాప్తందైన యని భావము. 'వంశో వేణౌ కులేవర్గే దృష్టస్యావయవేఇపిచ' (విశ్వము) అని యిట వంశశబ్దము వర్గపరము. అభిలధరణిధవునకు౯ =సమస్తభూమికి నాధుండయిన వసురాజునకు, ఒసంగి, యతుల౯ =మునులను, హితులజ =ఆప్పలను, ఎనసి=కూడికొని, నిజఅధివాసమునకుక౯, అతులవైఖరిక =సాటిలేనిరితిని, వంగెను. నిజాధివాసువునకు నని పాఠాంతరము. వాస్తువు అనంగా నిల్లని కలదుగాని వాసువు శబ్దము మృగ్యము. ఇందు యమకము దెలియునది.

క. _ గిరియును గిరిజామాతయు, గిరిజామాతయు యధార్హ। కృతసత్మారా దరగరిమ ననుపం దమ తమ, యిరువుల కరిగిరి సరిద్గి రీశ్వరు లంతన్‌. ర్‌8ి

630 వసుచరిత్రము

అ. గిరియును=కోలాహలుండును, గిరిజామాతయు =అతని కల్గుండయిన వసురాజును, (జామాతా దుహితుః పతిః అ.) గిరిజా +మాతయు ==గిరికతల్లి శుక్తిమతియు, యధార్హకృత సత్కార ఆదర గరిమః =వారివారికిం దగినట్లుగా చేయంబడిన పూజలచేతను ఆదరాతిశయముచేతను, అనుపక, సరిత్‌ గిరీశ్వరులు=నదులును పర్వత్రేష్టులును, తమ తమ, యిరువులకు౯ =నివాసమునకు, అరిగిరి, అంతక. ఉ. హేమలతానిభాంగికి న । ధీశనివేశనవ(ప్రవేశ దీ

క్షామహనీయమంగళము । సర్వము సాంగముగా ఘటించి య

క్మోమలిం జేరంబిల్చి తల । గ్రుచ్చియుం గౌంగిటం జేర్చి భూధర

(గ్రామణి పల్కు గాధఢతర । గద్గదికాఘననిస్వనంబునన్‌. ర్‌

అ. భూధర([గ్రామణి =పర్వతడ్రేష్టుండయిన కోలాహలుండు, హేమలతానిభాంగికిక =బంగారుతీం గవంటి దేహము గల గిరికాదేవికి, అధీశనివేశనవప్రవేశదీక్షామహనీయమంగళము =పెనిమిటి గృహమునందలి క్రొత్తగా ప్రవేశించుటయొక్క నియమముగల ఒప్పిదమయిన శుభము-అనంగా నూతనగ్భహప్రవేశమునకు6 దగిన లాంఛనము, సర్వము, సాంగముగాజ =సమ(గముగా, ఘటించి, అక్కోమలి౯ చేరః పిల్చి, తలగ్రుచ్చియు=తలకడుపులో నుంచియు, కౌంగిట౯ు చేర్చి, గాఢ... నిస్వనంబునక =మిక్కిలి బిట్టయిన డగ్గుత్తికతోం గూడిన పెద్ద యెలుంగుచేత, పల్ముః క. నీ తమ్ముల శుభవాసన, నీ తలిదండ్రుల గభీర | నిశ్చలగుణ వి

ఖ్యాతియును దలంచి మెలంగుము, నాతల్లీ కులవధూజ । న మళతల్లికవై. ర్‌ర్‌

అ. నీతమ్ముల శుభవాసన=నీతోడంబుట్టువులయొక్క మంచి శీలమును అని యర్థము- తామరలయొక్క మంచి వాసనను అని భావము. నీతలిదండ్రుల=నీతలర్లైన శుక్తిమతియొక్కయు, నీ తండ్రియైన నాయొక్కయు, గభీరనిశ్చలగుణవిఖ్యాతియును =గభీరనిశ్చలగుణములయొక్క ప్రసిద్ధియును అని యర్ధము-లోంతును గదలకుండుటయును అని భావము. ఇట క్రమాలంకారము. తలంచి=విచారించి, నాతల్లీ=మాయమ్మా, కులవధూజనమతల్లికవు ఐ=పతివ్రతాజనములో (వేష్టురాలవై, మెలంగుము. సీ. మాజుమాటాడదు | మజచియైనను గురు, వ్యాహారమున కీయ 1హార్యతనయ

యానమ్రగతిం బూను । మానంపుసవతు లె, ట్రైన నీ దివ్యర । త్నానుజాత

అాంగయై మేర మా । అ దొకప్పుడును ఘన, శ్రీలం బొంగియును నీ । సింధుకన్య

యే కాకృ్ళతి వహించు | నినురాగవృత్తికి, నపరాగవృత్తి కీ ।; యబ్దవదన తే. యచ్చెరువు వింత యబ్బురం | బరిది యనుచు

విశ్వధాత్రీశ్వరులు మెచ్చ |! వెలయవమ్మ

యమ్మ భవదీయచిత్రగు | జాతిశయము

వలన మాకెల్ల వన్నెరా | మెలంగవమ్మ. ర్‌6

• (క) బురత్రయహర్తనిశాతహేతి. (గ) బురత్రయకుంతను చేతిహేతి.

షష్టా శ్వాసము 631

అ. ఈ ఆహార్యతనయ=ఈ పర్వతకుమారిక, గురువ్యాహారములకు౯ =((వ్యాహారజక్తిర్లపితమ్‌) పెద్దలయిన అత్తమామలు మొదలయినవారి మాటలకు, మజచియైనను, మాజుమాట ఆడదు అని యర్థము. పర్వతమైతే గురువ్యాహారమునకు మాజుమాటాడుచున్నదనుట. పెద్దపెట్టుగాం బలికినచోం (బ్రతిధ్వని యిచ్చుచున్నదని భావము.

ఈ దివ్యరత్న అనుజాత=మేలయిన ముక్తాముణులకు6 దోయుట్టువైన యిది, మానంపు సవతులు=కోపముగల సపత్నులు, ఎట్రైనళ =తనయెడల నేలాగున విపర్యాసము జరిగించినప్పటికిని, ఆన(్యమగతి౯ పూను॥ =నమత్వమును వహించునని యర్థము-ముక్తామణులైతే మానంపుసవతు లెట్లయి నను నమభావము వహింపవనుట. రత్నములు తుల్యమానములైన- (సరియైనతూనికొలందులుగల) కట్టెల నీవలావల నిడి తూంచినప్పటికిని సమానముగానే యుండునుగాని మొగ్గు చూపవని భావము. సరియైన తూనిక గలవానికి సరిగానే తులదూంగును గదా. ఈ యద్ధమందిది సవతు శబ్దిము బహువచనము. సవతు అనంగా సాటి.

ఈ సింధుకన్య=ఈ నదికూంతురు, ఘనశ్రీల౯ =గొప్ప సంపదలచేత, పొంగి=ఉప్పొంగుచున్నను. ఒకప్పుడును, అాంగయై=గయ్యాళియై, మేరమిఅణదు. మర్యాద నతిక్రమింపదని యర్థము. నదియైతే ఘనశ్రీలచేత నుప్పాంగి యొకప్పుడు జాంగయై మేరమిజుననుట. నదులు వర్నాకాలమందు మేఘోదకములచేతం బొంగి సంపూర్ణమై దరులను మించి ప్రవహించుచున్నవని. భావము

అబ్బసహజ=తామరల తోంబుట్టువు, ఇను=పెనిమిటియొక్క రాగవృత్తికి౯ =అనురాగముతోం గూడిన నడవడికి, అపరాగవృత్తికిక =అనురాగములేని నడవడకిని, ఏకాకృతిహించు౯ =ఒక్కవిధముగానే యుండునని యర్థము. అబ్బములో యినుని రాగవృత్తికిని అపరాగవృత్తికిని ఏకాకృతి వహించి యుండవనుట. తామరలు, సూర్యుని రాగవృత్తికిక =(రాగముచేత ఉదయరాగము లక్షితముగాన) ఉదయపు ఉనికిని, అపర అగవృత్తికిణ =పడమటి కొండయందలి యునికిని-అస్తమయమునకుననుట, ఏకవిధముగా నుండునని భావము.

అచ్చెరువు, వింత, అబ్బురంబు, అరిది. (విన్నది మొదటి నాల్గుచరణములయందుం జెప్పిన చొప్పునం దనబంధువులకు విరుద్ధములయిన మంచిగుణములం జూపుటచే నాల్గింటికి నాలు గాశ్చర్యవాచకములు) అనుచు౬, విశ్వధా(త్రీజనులు =సమస్తభూజనులు, మెచ్చక౯ వెలయవమ్మ, అమ్మ=మాతల్లీ, భవదీయచిత్రగుణ అతిశయమువలనక =నీ యాశ్చర్యకరమైన గుణముల పెంపువలన, మాకెల్లణ, వన్నెరా =వాసిగలుగునట్లుగా, మెలంగవమ్మయని యర్థము. చిత్రగుణ అతిశయము వలనః =చిత్రవర్ణములగు నూలిపోంగుల పెంపువలన, వన్నెరాణ =వర్డపుచీర కలుగునట్లుగా, అని యొక్క యర్ధమును వ్యంజితమగుచున్నది. వన్నె యనంగా వర్ణపుంజీర యనుటకు-

తన్వంగి వలిపంబు దాల్చివచ్చిన రీవి వన్నైగట్టిననాంటి చెన్నుం దన్ను (విజయ.3

వన్నె చీరలును... (గౌరన హరిశ్చంద్రోపాఖ్యానము-ద్విపద)

గుణములు చిత్రములు (ఆశ్చర్యకరములు) అగుట ఎవరికడుపునను ఎవరితోంగూడను బుట్టెనో

వారికిం గలిగియున్న గుణములకు విరుద్ధములై యుండుటంబట్టి. చిత్రగుణములచే వన్నె కలుగక మానదుగదా. చిత్రవర్జ్ణపు పోంగులచే వర్ణపుచీరయు కలుగునను ఆశయమును ధ్వనితము.

“వెలయవమ్మ యమ్మ.....మెలంగవమ్మ" అని యిట “అమ్మ అనుట ఆవర్తింపంబడుట లిప్సకుగాని (ప్రార్థనాగాధత్వమునకుం గాని యని తెలియునది. ఇట్లె * ............ జయింపవయ్య అయ్య నీ మైల మేలాడ రయ్య జనులు (భాగవత. ౭ స్కంధ.)

632 వనసుచరిత్రము చ. పతికృతధర్శకౌశలము | పట్టునం దోడగునారి నారి దాం

బితృశరణప్రచింత మదిం । బెట్టక యీశనివేశితాత్మయౌ

సతి సతి రాశింక్కి యిన । సత్క్మృతిం గైకొనుకన్య కన్య శా

శ్వతమతి నిట్లుగా మనని । వామయె వామ సుమమ్మ కోమలీ. ర్‌?

అ. పతి....నారినారి-(ధర్మమనంగా సత్కర్మమును, విల్లును నారి యనంగా స్రీయును, అల్లెత్రాడును. ) పతి=నాధునిచేత, కృత=చేయంబడిన, ధర్మ్శకౌశలము పట్టునః =ధర్యనిపుణత్వపు వేళయందు, నిపుణముగా ధర్మము నాచరించు సమయమందనుట తోడు అగు, నారి=స్రీ, నారి=నార్యుచిత ధర్మవతి యని యర్థము. అధిపతిచేతం జేయంబడిన విలువిదధ్యయందలి నేర్పుపట్టున సహాయపడు అల్లెత్రాదే అల్లెత్రాడని యర్థాంతరము. తా£, పితృశరణ. సతి సతి (శరణమనంగా గృహమును, రక్షణమును ఈశుండనంగా పెనిమిటియు, శివుండును ఆత్మ అనంగా మనస్సును, దేహమును. ఏతియనంగా పతివ్రతయు, పార్వతియు. ) పితృశరణ ప్రచింత=తండ్రియింటి మంది తలంపు, మదిః పెట్టక, ఈశనివేశిత ఆత్మ=పెనిమిటియందు చేర్చంబడిన మనస్సుగలది. జె, సతి=స్రీయే, సతి=పతివ్రతయని యర్థము పితృశరణ ప్రచింత మదిపెట్టక=తం(డ్రియైన దక్షుని సంరక్షణమింది తలంపు మనస్సున నిడక, ఈశనివేశితాత్మ=శివునియందుం జేర్చంబడిన యర్ధదేహము గలది, కౌ సతియే, సతి=పార్వతియని యర్జాంతరము. రాశికెక్కి..కన్య కన్య-రాశికెక్కి=ప్రసిద్ధికెక్కి ఇన=పెనిమిటియొక్క సత్కృతిఇకైకొను= మన్నననుబొందిన, కన్యయే, కన్యయని యర్థము రాశికెక్కిద్వాదశరాసులలో నొకరాళియై, ఇనసత్కృతి౯ =సూర్యసత్మారమును, కాంచిన కన్యయే కాన్యారాశి యని యర్ధాంతరము శాశ్వతమతి౯ =స్థిరబుద్ధిచేత, ఇట్లుగా=ఈ విధముగా, మనని వామయె=బ్రతుకని ప్రీయే, వామ =వక్రురాలు-ప్రతికూలురాలు, సుమమ్మ= చూడుమమ్మా, కోమలీ అని సంబోధనము

పతికృత... ఇత్యాదులందుంజెప్పంబడినట్టుగా నడచుకొనని ప్రీయే, వామ=విపరీతవృత్తి గలది. ఇందులకుం గాళిదాసు 'శుశూషస్వ గురూ౯ కురు పియసఖీవృత్తిం సపత్నీజనే... భాగ్యేష్వనుచ్చేకినీ, యాన్యేవం గృహిణీపదం యువతయో వామాః కులస్యాధయః' అని శకుంతలకు కణ్వుండిట్టిఘట్టమున పతివ్రతాధర్మముపదేశించుచో 'వామాః కులస్యాధయః అన్నాందు. దీనిని జూచియే మనకవియు వామశబ్దము ప్రయోగించుట. అచ్చుప్రతులందు 'శాశ్వతమతి నిట్లుగామనిన వామయె వామగదమ్మకోమలీ అని పాఠము చూపట్టుచున్నది. ఇట్లుగా=పూర్వోక్తప్రకారముగా, మనిన=బ్రతికిన, వామయె స్త్రీయే, వామగదమ్మ=రమ్యతైనదిగదమ్మ. రమ్యపర్యాయమైన వామయను అన్వర్ధనామము గలదిగదమ్మా అని యర్ధము చేయంబడినది. వామలోచన ఇత్యాదులందు వామశబ్దము రమ్యార్ధకము. కాని ప్రతికూలార్థమున వామశబ్ద మన్వర్ధనామముగాం గలది యనుటయే మజథింత సరసము. ఈ పద్యమున యమకము శా. ఈ శై వాలవతీప్రతీరభజనం । బీ నిర్మలప్రస్తరో

ద్దేశావాసము నీ మృగార్భకశకుం । తీసఖ్యముక లేమిం జిం

తాశల్యంబు వహింపకమ్మ చెలి యే । తచ్చర్యలెల్లం దపః

క్లేశాంగంబులు న్‌ కభీష్టవరల ॥ లక్ష్మీధన్య కిం కేటికి౯. ర్‌తి

షష్టా శ్వాసము "633

అ. ఈ శైవాల...భజనంబు=ఈ నదిగట్టును గొలుచుటయు, ఈ నిర్మల (ప్రస్తర ఉద్దేశ ఆవాసమును= ఈశుభమైన జాలపట్టున నివసించుటయు, ఈ మృగ అర్భకశకుంతీ సఖ్యము =ఈ లేడిపిలలయొక్కయు ఆండు పక్షులయొక్కయు చెలిమియు, లేమికి =ఇంకమింద లేకుండుటచేత, చింతాశల్యంబు=విచారమనెడు ఆయుధపుటలుగు-ఆయుధపుటలుగు గ్రుచ్చుకొనంగా నెట్లో చింత యట్లె బాధించుననుట. *“చింతాశల్యమువాసెనే మనను నిశ్చింతంబునం బొందెనే' భారతము. వహింపకమ్మ=మనసులో నిలుపుకొనకు మమ్మా. చెలి, ఏతత్‌ చర్య లెల్లణ =ఈ నడవళ్లన్నియు, తపః క్షేశ అంశంబులు= తపోవిషయమయిన కష్టమునకు అవయవములు, కనుక ఇవి అభీష్ట వరలక్ష్మీ ధన్యకు౯ =అభిమతమయిన వరముయొక్క సంపత్రిచేం గృతార్థురాలయిన నీకు, ఇంకేటికిః వరము సిద్ధించినపిదప తపఃక్షేశ మేటి కని యర్థము. అభిమతుండయినవరుం డను సంపత్తిచే ధన్యురాలయినదాని కని భావము. ఇట గిరికాదేవి శుక్తిమతీ విహారాదులను తపశ్చర్యలుగాను, అఖీష్టపురుషప్రాప్తిని తత్తపస్సిద్ధిజనితమయిన అభీష్టవరప్రాప్తిగాను జెప్పుట తెలియునది.

శైవాలవతీప్రతీరభజనము=తల్లియొద్ద మనికి. నిర్మలప్రస్తరోద్దేశావాసము=తండ్రియొద్ద మనికి. మృగార్భకసఖ్యము =తండ్రివలనివానితోడి మచ్చిక, శకుంతీ =తల్లివలనివానియు తండ్రివలని వానియుతోడ మచ్చిక. తపస్సునకు నదీతీరములందు నుండుట యావశ్యకముగాన తద్భజనమును, పర్వతగుహలందు వసించుట వలయుంగాన తదావాసమును, నిర్దనంబగుచోం బక్షిమృగాదులతోడి సహవాసమును వలయుగాన తత్సఖ్యమును జెప్పినాండు. మహనీయుండయిన పురుషునిం చేపట్టిన పిదపమహార్హ సౌధములందు మొలంగు నీకు ఈ నదీతీరభజనాదులు క్లేశప్రాయములే యని యాశయము. క. అని తెలుప నశుధారా, వినివేశ విలీయమాన | వినతాననయౌ

తనయం గని కల్లోలిని, తన యంగనితాంతయుక్తిం ! దార్చుచుం బలికె౯ 59

అ. కల్లోలినిజనది-శుక్తిమతి, అ(ు... నన -అ(శ్రుధారా =కన్నీటి దారలయొక్క, విని వేశ=చొచ్చుటతోడ, విలీయమాన=కూడుకొనుచున్న, వినత =వంచుకొనంబడిన, ఆనన=ముఖముగలది, బె తనయజ =కూంతును, కని, తన, అంగనితాంతయుక్తిణ =మేనియొక్క బిట్టయిన కూడికను - అనం గా ఆలింగనమును, తార్చుచుణ =చేర్చుచు, కౌంగిలించుకొనుచుననుట. పలికెను. ఉ. తమ్ములం బంపుదు? మణిశ । తమ్ములం బంపుదు రాజహంసపో

తమ్ములం బంపుదుః బరిచి | తమ్ములం గానన దేవతాళిజా

తమ్ములం బంపుదు౯ (ద్రుత గ।తమ్ముల నేనును సారణీప్రపా

తమ్ముల వత్తు విశ్వవిది । తా ముదితా మది తాప మేటికి౯. 60

అ. తమ్ములజ =సహోదరులను-తామరలనని భావము. మణిశతమ్ములణ =వందల కొలంది ముక్తామణులను, రాజహంస పోతమ్ములజ =రాయంచకొదమలను, పరిచితమ్ముల౯ణ =మచ్చికపడిన వగు, కానన దేవతా ఆళిజాతమ్ముల౯ణ =వనదేవతాపంక్ష్తియనెడు చెలికత్తెల సమూహములను, (దుతగతమ్ముల౯ =శీఘ్రగతులచేత, నేనును, సారణీ ప్రపాతమ్ములజ =(సారణీ చాల్చసరితి' పిల్ల కాలువ “ప్రపాతో నిర్షరే భృగౌ” సెలయేలు.) పిల్లకాలువలయు, సెలయేళ్లయు రూపములతో, వత్తును, విశ్వవిదితా=అంతటను (బ్రసిద్దురాలవయిన, ముదితా=గిరికా, మదితాపము, ఏటికి౯.

మణిశతమ్ములు తోంబుట్టువులుకాన పంపెద నన్నది రాజహంసపోతమ్ములు. రాజహంసములు పెద్దదిగా నెదిగిన మగవి - పోతుటీంగయుం జొరరాని యంతఃపురములోని స్రీలకుం దగదు. కావున

634 వసుచరిత్రము పోతమ్ములన్నాండు. కావుననే వెనుకటిపద్యమున మృగములను జెప్పక దాని అర్భకములన్నాండు, శకుంతలములకు శకుంతీ అన్నాందు. సారణియని తన స్వకల్పితరూపము; ప్రపాతమనుట కోలాహలుని (ఢ్రేరితరూపము. కావుననె రెండును జెప్పంబడినవి. మదియొక్క తాపము మదితాప మని సమానము. సీ మెదలుమిటారితు![మ్మెదలుజుమ్మనిమోయం, బొదలునిచ్చటపువ్వుంబొదలుచూడం

దేశి మాధురింగడ । తేటి పేరివము న, వారిసేయు మదీయ । వారిందేల

*“వలనంది దరులక్రే![వల నందికొనుచు నా, వల నగల్చు మహాోర్శి వలన మరయ

గములంబాయక తరం[1గములపై ందగుసితాం, గముల మానసవిహం[గములంబట్ట తే... నరిదివ్రతముల సరిగంగ 1 లాడం జైత్ర, శుచినభోబాహుల తపోవి | శోభిసకల

సమయములం దావకప్రాణసమునింగూడి, యిచటనె మెలంగెదు కలంగెఃదేలళల్లి

అ. తల్లి=గిరికా, మెదలుమిటారితుమ్మెదలు =తిరుగుచుందెడు సొగసయిన తేంట్టు, తేతి=తేటవడి, మాధురి కదతేటి=తీయందనమందు. గడముట్టి -తీపియొక్క యెల్లను బాంది, పేరివము=మిక్కిలి చలువ, ఇవమనంగా ఇగము; గకారమునకు వకారము అవారిసేయు =అవ్వారిగాం జేయునట్టి- అపరిమితముగాం జేయునట్టి, మదీయవారిఇ =నాజలమునందు, తేల౯ =జలక్రీడసలుపుకాలకు, వలను=జఒప్పిదమును, అంది, దరుల (్రేవలలజ =గట్ల పార్వములను, అందికొనుచు౯ =వ్యాపించుచు (అంటికొనుచుక =౭ఒరిసికొనుచు), అవలజణ =పిదప, అగల్ఫు=ఆ దరులను భేదించునట్టి, మహాోర్శి వలనము=పెనుకరడుల సుడియుటను, గములజ పాయక=గుంపులు వీడక, తరంగములపై౯ =అలలమింద, తగు, సితాంగములః౯ తెల్లని దేహములుగల, మానస వివారముల౯ =మానససరోవర సంబంధులయిన పక్షులను - అనం గా రాజహంసములను.

అరిదివ్రతములః౯ =విశేష వ్రతములందు, సరిగంగ లాదడజ =సరిగంగాస్నానములు సేయుట కొజకును, చైత్ర శుచి నభోబాహుల తపోవిశోభి సకల సమయముల౯జ -చైత్ర=చైత్రమాసముచేతను, శుచి=(శుచిస్వ్రయం ఆషాఢే' అ.) ఆషాఢమాసముచేతను, నభస్‌=(శ్రావణేతు స్యాన్నభా శ్రావణికశ్చ సజ అ.) ఆషాఢధమాసముచేతను, బాహుల=(బాహులోర్జా కార్తికికః అ.) కార్తికమాసముచేతను, తపస్‌=(తపా మాఘే” అ.) మాఘమాసముచేతను, ఇట చైత్రాది మాసపంచకము చేత వసంతగ్రీష్మవర్ష్నాశర చ్చిశిరర్తువులను (గ్రహించునది. హేమంతము శిశిర ర్తువునం దంతర్భూతము. తావక'ప్రాణసమునిక =ప్రాణములకు సమానుండయిన నీవిభుని, కూడి, ఇచటనె మెలంగెదు, ఏల కలంగెదు.

వసంతర్హువునందుం బూంబొదలు చూచుకొజకును, గ్రీష్మర్తువున జలక్రీడ లాదుకొఆకును, వర్షర్తువునందు. దరంగవిహారము విమర్థంచుకొజకును, శరదృతువునందు హంసలం బట్టెడుకొఅకును, నీవు నీ విభునితోంగూడి యిక్కడనే విహరింతు వనుట. ఇది అవకలి వడిసీసము. క బెగదవల దనుచు బెట్టిద, మగు నెవ్వగ నగడుపడుచు | నాండుంబడుచు లే

పగవారికి వల దన నా, పగవారికి నేల యొసగెం | బద్మజుం దనుచుకా 62

అ. బెగడవలదు=జడియకుము, బెట్టిదము=మిక్కిలియెనది. నెవ్వగన్‌ =నిండువిచారముచేత, అగదుపడుచు౯ =తాట్రుపడుచు, ఆందుంబడుచులు, ఏ పగవారికిణ =ఎట్టి పగవారికయినను, వల దనజ = కలుగరాదని లోకమం దనుకోంగా, పద్మజుండు = (బ్రహ్మ, ఆపగవారికిఇ = ఆ పగయొక్క

• 'వలనంటి దరుల క్రేవల నంటికొనుచు అని పారాంతరము.

షష్టా శ్వాసము 635 వారికి - నదీజలమునకు, ఏల ఇచ్చెను, అనుచు. ఇక్కడ ఏ పగవారికి వలదనంగా ఆపగవారికిచ్చెనని స్వారస్యము. ఆపగవారి-తత్సమసమాసముగనుక ఆపగా శబ్దమునకు (హ్రస్వము. “స్రోతస్వినీ ద్వీపవతీ స్రవన్తీ నిమ్నగా ఇ ౬పగా' అని అ.

చ. అనుపమహేలతో నరవ । రాగ్రణి రత్నరథాధిరూఢుందై

యనుపమహేలతోం గదలె । నాత్మపురంబున కభ్రమందలి౯

ఘనమురవార్భటిం దెరువు | గట్టి నిలింపనితంబినుల్‌ ఘనా

ఘనమురవార్భటి౯ మెజచు । కాజబుమెలుంగుల రంగు లీనంగన్‌. 68

అ.అనుపజ =పంపంగా, ఇక్కడ 'ఆపగవారికి నే యొసంగెం బద్మజుం డనుచుకొ అని కులకము చెప్పినాండు. ఆంధ్రమందును గులకము చెప్పవచ్చు నన్నందులకు 'క్వచి తృులకసంబన్టోప్యత్ర నాహితకృ దృవేత్‌' (అధర్వణకారిక మహేలతో౯ =(మహేలా యోషితా యోషాయువతిః అని అమరశేష మహిళా మహేలా శబ్దములు రెండును ప్రీపర్యాయములు గలవు. ) స్రీతోడ-గిరికతోంగూడ, నరవరాగ్రణి=వసురాజు, రత్నరధాధిరూఢుందై =రత్నమయమైన రధము నెక్కినవాండై, అభ్రమండలిఃణ =ఆకాశమండలమందు, ఘన మురవ ఆర్భటిఇ =గొప్పదయిన మద్దెలధ్వనితో, తెరువుగట్టి=దారి నడ్డగించి, నిలింపనితంబినుల్‌= దేవతాస్త్రీలు, ఘనాఘన మురవార్భటిక =వర్షించుచున్న మేఘముయొక్క ధ్వని యార్భటితో-అనంగా ఉయిముతోంగూడి, మెజుచు, కాజు మెలుంగుల రంగులు =తొలకరి మెలుపుందీం/గలయొక్క రీతులను, ఈనంగణ =పుట్టింపంగా - కనంబజుపంగా ననుట. అనుపమ హేలతో౯ =అసమాన మయిన విలాసముతో, ఆత్మపురంబునకుజ =తనపట్టనమునకు, కదలెను.

వసురాజు ఉపరిచరుండు గనుక “రత్నరధాధిరూఢుండై అభ్రనమండలి' నేంగట ప్రయాణసూచకముగా 'ఘనమురవార్భటి. అది విని యాకాశమునం బోవు నతనిని జూచుటకై యా మార్గముగ నిలింపనితంబి నులు దెరువుగట్టిరి. రథము ఘనాఘనము. మురవార్భటి=ఉజుము. రథస్థుండగు. రాజునుజూచుటక్రే తెరువుగట్టిన నిలింపనితంబినులు మెజచు కాణుమెలుంగులని యుపమ తెలియునది. లేక వసురాజు అభ్రమండలమునం బోయినచో భూమియందలి పురస్త్రీలు మిద్దె లెక్కి చూచుటం దటస్థింపదు. కాన వసురాజును గిరికను బెండ్లాడిపోవునపుడు చూచెడి సంతోషమున దేవతాస్త్రీలు హర్షసూచకముగా మురవధ్వనులు చెలంగించుచుం దెరువుగట్టి రనుట యుక్షము. ఆకాశమున సంతోషసూచకముగా మురవధ్వనులు మొదలగునవి గలుగుటకు-

క. నవనవసౌరభముల నె, క్కువ కువలయవర్న మపుడు కురినె౯ మొరసెజ

రవరవ మురజరవంబులు, దివి దివిషజ్జలజముఖులు తెలిసి నటింప౯

మురవశబ్దమునకు-'మురః చర్మపట్టికాసంవేష్టనమ్‌. తం వాతి ్రాప్పోతీతి మురవః వా గతి గంధనయో? అని ధాత్వర్థము. ఉ. వేడుక నిట్లగణ్యరుచి | విభమధన్య యగేంద్రకన్య రాం

జూడం దలంచి నిల్చిరి వ । సుక్షితపాలపురీపురంధ్రికల్‌

మాడువుల। హజారముల । మచ్చుల సజ్జల గోపురంబులక౯

మేడల నాట్యశాలికల | మేరువులణ భువనేశ్వరంబులన్‌, 64

636 వసుచరిత్రము

అ. వేడుకజ =ఉత్సవముతో, ఇట్లు, అగణ్యరుచి విభ్రమధన్య=ఎన్నందరముకాని కాంతి చేతను, విలాసముచేతను కృతార్భురాలు, అగేంద్రకన్య=గిరిక, రాణ =రాంగా, చూడందలంచి, వసుక్షితిపాల పురీ పురంధ్రికల్‌=వసురాజు పట్టనపు స్రీలు, మాడువులణ =హర్మ్యములను, హజారములణ =ఊమొగసాల లయందు, మచ్చులజణ =డాబాలయందు-మాంద కట్టడములేని మిద్దెటిందయం దనుట. సజ్జ్ఞలకా =శిరోగగహములందును, గోపురంబులజణ =బహిర్ట్వారములందును, మేడలజణ =సౌధములందును, నాట్యశాలికలణ =నాటకసాలలందును, మేరువుల౯ణ =పోంత మట్టి దిబ్బలందును-సారువులందనుట. భువనేశ్వరంబులజ =చుట్టుబవంతులందును, నిల్చిరి. మాడు వనంగా హర్మ్య మనుటకు-

తే. కడు రయంబునం జను నొక కాంతం గాంచి, తరుణి యెట వోయె దెవ్వరిదాన వనిన

మాలుపలుకక యట సని మాడువెక్కు టయును (గ్రక్కున నొక్కడ హయముగట్టి.

క. మనమున శంకింపక చ, య్యనం దానును దానిపజ్జ నా హర్ష్యం బెక్కె (మార్మ ౨. ఆ)

మేడయనంగా సౌధ మనుటకు--

క. ఆ మగువ యట్లు పలుకుచు, నా మేడ౯ వారి నిలిపి యరుగు తెజంగు త

త్స్వామినియగు గణికామణి, తా మలుంగున నుండి చూచి తలయతెడుమదితో౯.

క. ఎవ్వారో దివ్యస్తీ, లివ్వరసౌధంబు నాశ్రయించి. (కళా. ౬ అ)

మచ్చులమేడల నెలవులెల్ల, (అచ్చ.రా.అర.కాం.) ఉ, ప్పరిగల్‌ చప్పరాలుచవికల్‌ పైంజూడ లే దెక్కి (రామా. ౬ ఆ.) ఇత్యాదులచే నివి యెల్ల వేలు వేని తెలియునది. “దన్టశాలా శిరోగ్భహమ్‌” “'హర్యాధదిః ధనినాం వాసః ప్రాసాదో దేవభూభుజామ్‌' సౌధో౭. స్తీరాజ సదనమ్‌” అని హర్యసౌధాదిశబ్దము భేదము తెలియునది. క్స్‌ సరిగాదు మద్వధూఃసర్ల మో సతి కంచుం, దెలుప నందటజం దెచ్చెనలువ యనంగ

నిజభాగ్యలక్షి రానెమ్మిం బౌజిడ ననం, గుండు మూలబలమెల్లంగూర్చెుననంగ

గొనియె మా సిరుల నీ | కొమ్మంచుం బతికిం దె, ల్బ్ప నశేషయౌవతం।బెనసెననంగ

జలసుతాసమకన్య । గలుగునో యని నేల, యీసున వేవేల । నీనె ననంగ తే... గణనమిజణివయోరూపష।గరిమమించు, లలనతోందులందూంగం జా;లక భజించి

రుపరిభాగంబులనం జేది । నృపలలామ, పట్టనపయోజముఖులు చూ।పట్టిరపుడు.

అ. నలువ=బ్రహ్మ, మద్వధూసర్గము =నాయొక్క ప్రీజనసృష్టి, ఈ సతికి, సరిగాదంచు౬ తెలుప అందలి స్రీలనందఅను, ఒక్కచోటికి, తెచ్చెనోయన్నట్లుగా, నలువసృష్టియం దే స్రీయును దానికి సాటిగారనుట. నలువ యంత చకృనిదిగా నే పడయతిని సృజించలేండయ్యె నని భావము.

అనంగుండు=మన్మధుండు, నిజభాగ్యలక్ష్మి, రాక =వచ్చుచుండంగా, నెమ్మి౯ =చెలిమిచేత, పౌజు=బారు-వరుస, ఇడణ =ఉంచుటకు, మూలబలమెల్లణ కూర్చెనో యనంగా రాజు మొదలగువారు వచ్చినప్పుడు మర్వాదకాటకు భృత్యులనుగాని, సైనికులనుగాని యిరువంకల బారునిలుపుట సహజము. ఇరువైపుల నున్న ప్రీవర్గములను బారు నిలుపుటగా నిటం జెప్పినాండు. మూలబల మనుటచే. మన్మథునకు జయ(ప్రదమగు ముఖ్యబలముగాన యా స్త్రీలకు, మిక్కిలి మోహోద్దీపకమగు చక్కందనమును పెక్కండ్రగుటయు వ్యంజితములు.

అశేషయౌవతంబు = ఎల్లజవరాండ్ర సమూహము, ఈ కొమ్మ, మాసిరులణ = సౌందర్య సంపదలను, కొనియెను=అపహరించెను. అని, పతికి =వసురాజునకు, తెల్ప, ఎనసె౯ అనంగన్‌౯ =

షష్థా శ్వాసము 637 గుంపుగూడినదో యనునట్లుగాను. సొమ్ము నపహరించిన (ముచ్చును రాజునకు బట్టియియ్యవలయు6 గదా సకల యువతీజనుల సొందర్యసంపదలను హరించెననుటచే. సర్వయువతీజన సౌందర్యములన్నియుం (బోవుచేసి చేసినది గిరిక-అనంగా సర్వలోకాతిశాయి సౌందర్యవతి యనుట.

నేల, జలసుతాసమకన్య=జలమునంబుట్టిన గిరికకు సాటియైన పడతి, కలుగునో అని, ఈసునః, వేవేలజ =వేలకొలంది స్త్రీలను, ఈనెనో యనునట్లుగాను, భూతత్త్వము జలతత్త్వముపయి నీసుచే నట్లు చేసినదనుట. అందును గిరికకు సాటిగా నొక్కతిని ఈనంజాలదయ్యె. పెక్కుండ్రను వేలకొలందిగా నీని, యాయొక్కతితో సాటినాందంగం గోరినదనుట. భూమి యీనినదనుటచే భూమియందలి స్రీలెల్ల నందు వచ్చిరో యనునట్లు లెక్కలేని ప్రీలు చూడవచ్చిరని వ్యంజితమగుచున్నది.

వయోరూపగరిమజణ =వయస్సుయొక్కయు రూపముయొక్కయు గౌరవము అనెడి భారముచేత, మించు=అతిశయించుచున్న లలనతోః =గిరికతో, తులం దూగంజాలక=సరితూంగలేక, ఉపరిభాగంబులక భజించిరనజ =పయికింబోయిరో యనునట్లు - గిరికను దక్కిన పడంతులను చక్కందనమందుం దులయందు చెజియొకప్రక్క నిడి తూపంగా వయోరూపగరిమ బరువుచేత గిరిక మొగ్గువహించి క్రిందనుండంగా, తేలికయైన తక్కినవారు సరితూంగలేక మందికి నెగసిరో యన్నట్లు, చేది... ముఖులు=వసురాజు పురస్త్రీలు, గణనమితి యపుడు చూపట్టిరి. |

ఆస్త్రీలు మేడలు మొదలగు వానిపయి నెక్కుటయు గిరిక వారికిం (గ్రింద నుండుటయుం గని, సౌందర్యపు తూనికయందు గిరిక మైగగ్గి క్రిందికిం బోవటయు, వారు తేలికపడి మాందికి నెగసయుటయుం గా నుత్రేక్షించుట తెలియునది. గణనమిథతి యుండుటంబట్టియే “అందజం దెచ్చె' “'మూలబలమెల్లం గూర్చె” 'అశేషయౌవతం బెనసె' వేవేల నేల యీనె' నని యపరిమితసంఖ్యాకత్వముచెప్పంబడినది. క, కమలోపమలోచన లా, కమలోపేంద్రులవిభాతిం | గనం దగు జగదు

త్తమలోలాక్షీరమణులం, దమలో నెన్నుచు గుణార్హ। తమలోభమునన్‌. 66

అ. కమల ఉపమ+లోచనలు=తామరల వంటి కన్నులు గల స్త్రీలు, ఆ కమలా ఉపేంద్రుల విభాతి=ఆ లక్ష్మీ నారాయజులవలె, జగదుత్తమ లోలాక్షీ రమణుల౯ =లోకోత్తరులయిన ప్రీపురుషులను-గిరికా వసురాజులను, తమలో, ఎన్నుచుకా =పొగడుచు, గుణార్దతమ లోభమునః =గుణములచేత పూజ్యలయిన వారియందలి యాసక్తిచేత. మింది కన్వయము. చ. అమరబలావకృష్ణమయి | యంబుధిం జేరి యొసంగెం బూరుషో

త్తమునకు మందరాగ మొక । తన్వి నదెంత యటంచు నీ నగం

బమర నమందరాగమయి । యా వరసింధువుం జేరి పూరుషో

త్తమున కొసంగె నౌర వని । తామణి నంచు నుతించి రెంతయున్‌. 67

అ. అమరబల అవకృష్ణమయి = దేవతలచేత బలాత్కారముగా ఈడువంబడినదై యని యర్ధము-దేవతాసైన్యముచేత నడుపంబడినదని భావము. (స్థాల్యసామర్థ్య సైన్యేషు బలమ్‌ అ.) అంబుధిజ = సముద్రమును, చేరి, మందరాగము = మందమయి అనురాగముగల మందర పర్వతము, ఒక తన్విఇ = ఒక స్రీని-లక్ష్మిననుట, పురుషోత్తమునకుజ = విష్ణుదేవునకు, ఇచ్చెను. అది ఎంత అటంచుక, ఈ నగంబు = ఈ కోలాహలము, అమరణ, అమందరాగము అయి = మిక్కిలి యను

638 వసుచరిత్రము రక్తిగలదై, ఆ వరసింధువు£ =డ్రేషమయిన సముద్రమును, చేరి, యని యర్థము శుక్తిమతీనదిని జేరి యని భావము. (కింధు స్పముద్రే నద్యాం చ.) విశ్వవనితామణి౯ =శ్రీరత్నమును, పురుషోత్తమునకు౯ =విష్ణువునకని యర్ధము-పురుషశ్రేష్టుండయిన వసురాజున కని భావము. ఇచ్చెను. జెర, అంచుః, ఎంతయు, నుతించిరి

పూర్వపద్యాంతమందుం గల “గుణార్హతమ లోభమునన్‌*' అను పదము నీ పద్యమందలి 'నుతించిరెంతయుకొ అను వాక్యముతో నన్వ్నయించునది మందరాద్రి మందరాగము, కోలాహలము అమందరాగము. అది చేరినది సామాన్యమైన అంబుధి-ఇది చేరినది 'వరి అంబుధి (సింధువు). అది యొసంగినది 'ఒక తన్వి-ఇది యొసంగినది వనితా 'మణి” అని వ్యతిరేకము తెలియునది ఉట. కాంతికలాపరూపజిత |; కంతుజయంతుని కీ వసుంధరా

కాంతునకుం జరాచరయు । గంబున నీడగు కాంత లేమియ

త్నాంతరశాలియై విధి చ । రాచరయోజనచే సృజించెంగా

కింతి రురిం గిరిం బొడము । నే యని పల్మిరి కొంద అయ్యెదన్‌. 68

అ. అయ్యడ౯ =ఆ సమయమందు, కొందఖు, పల్మిరి. ఏమని యనంగా-విధి*బ్రహ్మకాంతి . జయంతునకు౯ =కాంతిసమూహముచేతను రూపముచేతను జయింపంబడిన మన్మధుండును జయంతుం డును గల, ఈ వసుంధరాకాంతునకుణ =ఈ వసురాజునకు, చరాచరయుగంబునజణ =జంగమములు స్థావరములు రెంటియందును, ఈడు అగు కాంత, లేమి౯ =లేనందున, యత్న అంతరశాలియై =మతియొక యత్నముచే ఒప్పినవాందై, చరాచరయోజనచే౯ =జంగమస్థావరముల (యొండొంటితోడి) కూడిక చే, సృజించె =(గిరికను) నిర్మించినాండు. కాక=అట్లుకానిచో, ఇంతి=ఆండుది, ర్సురి౯ =ప్రవాహమునందును, గిరిజ =కొండయందును, పొడమునే=పుట్టునా. వెల్లువవలనను గొండవలనను అందుది పుట్టునా? అని పల్మిరి.

ఈ రాజో 'కాంతిజిత...జయంతుండు". ఇతనికి నీడయిన కాంత తాను ప్రయత్నపడిచేసిన చరసృష్టియందును లేదు, అచరసృష్టియందును లేదు. చరమును, అచరమును వేలువేలు నిట్టి స్త్రీని గలిగింపంజాలమిచేత ఆ రెండిని ఒకటితో నాకటి గూర్చి చేయుట అను యత్నాంతరము. కావుననే చరమైన రురినిని, అచరమైన గిరినిని యోజనచేసి గిరికను బుట్టించుట. ఇట్లు కాకున్న వెల్లికిని, జాతికిని నాతి పుట్టునా? యని యర్థము. గిరిక అన్యన్యస్తీసామన్యమగు సౌందర్యాదులుగలది. అట్టి చెలువు చెలువకుంగాని ఏ చిత్తరువునకుంగాని గలుగదు. కావుననే, కాంతి... జయంతునకు ఈడగుటయని యాశయము. 'రురి౯ గిరిజ రెందవపదము గివర్జ్థాదియగుటచే “నది గిది అనునట్లు నించాపరముగాను దోంచుట స్వారస్యము. ఇట్టె-

బుసంగు భసలములను గిసలంబులను నీర, జాతములను గీరజాతములను' అని ప్రయోగించియున్నాండు. చేతనములు చరము లనియు, అచేతనములు అచరము అనియు బ్రసిద్ధసంకేతము. ఇట ర్ఫురి పాజుచుండుటచే చరమనియు, గిరి కదలకుండుటచే అచరమనియుం బ్రయోగించిన భావమును దెలియునది. సీ తరుణధూ ర్తశిఖావ | తంసున కొక్కకా, త్యాయనిం గూర్చిన ! యరగొజంత

రాజుతో సత్మళా । రాశితో నక్షత్ర, జాతిం దార్చిన పక్ష । పాతరచన

యభినవచ్చ్భాయతో 1 నతిదుస్సహచ్చ్భాయుం, జేర్చిన నేరని | చేంతఅట్టు

రతితో ననిందితా | కృతితో మధుపగుణం, బులవానిం గూర్చిన । మోహసృ్ఫృష్టి

షష్టా శ్వాసము 639 తే. సమవయోవంశలావణ్య | సద్గుణాఖి నుతుల నీ దంపతుల శుభా | న్వితుల సంఘ టించి వారించికొనియె వి । రించి యనుచుం బొగడి రొక కొంద జానంద । పూర్ణఫణితి. 69 అ. ఒక కొందఖలు=మటథికొందలు, ఇట ఒకశబ్దము పృథగ్భూతిని దెలుపుట తెలియునది. ఆనందపూర్ణఫణితి౯ =సంతోషముచేత నిండిన వైఖరితోడ, పొగడిరి, ఏమనియనంగా - తరుణ ధూర్తశిఖావతంసునకుక =వయసుకాండయిన విటకానిమిన్నకు, ఒక కాత్యాయనిఇ =(కాత్యాయ న్యర్థవృద్ధా యా కషాయవసనా౬ థవా' అ.) ఒక సగము ముదిసినదానిని కూర్చిన, అఅగొజంత=సగము తక్కువ- అర్ధలోపము-న్యూనసృష్టియని యర్థము. తరుణ=క్రొత్తదియగు, ధూర్త=(ధూర్తంతుఖండలవణే ధుత్తూరే నా విటే త్రిషు మేదిని.) ఉమ్మెత్తపువ్వు, శిఖావతంసునకు౯ =శిరోభూషణముగాం గల శివునకు, కాత్యాయని౯ =పార్వతిని, కూర్చిన =(అద్ధదేహముగా) కూర్చినట్టి, అరగొజింత =అర్ధనారీశ్వరసృష్టి యని భావము. శివునకు నుమ్మెత్తపువ్వు నివేద్య మగును. పసిండిధుత్తూరపుష్పంబు ఫాలనయను, పానవట్టంబుపై బెట్టం బార్ధివుండు. (శృంగార. ౮౧౦౫) సత్మళారాశితోజ =నకలవిద్యల (ప్రోవయిన, రాజుతో౯ =క్ష్మత్రియునితో, నక్ష్యతజాతి౯ =క్ష్మతేతరజాతిని, తార్చిన=కూర్చిన, పక్షపాతరచన= పక్షపాతపు సృష్టియని యర్థము. (అనంగా లోకములలో జాతిగాని జాతిని గూర్చినాండు గనుక నిట పక్షపాతసృష్టి యనుట. ఇక్కడ, న+క్షతమ్‌ =నక్షత్రమ్‌ 'సుప్పుపేతి సమానఃి అని యైనను లేక 'అక్షత్రమ్‌' నఅఇ స్వరాదిగాం జెప్పి, సంహితచేత నకారము వచ్చినదనియైనను జెప్పవచ్చు.) సత్మాళారాశి యనంగా షోడశకలానిధి. అట్టి రాజు అనంగా చంద్రుం డు. అట్టి చంద్రునితో అశ్విన్యాదినక్షత్రములను గూర్చిన శుక్లపక్ష కృష్ణపక్షపాత సృష్టి యని భావము. (రాజా ప్రభౌ నృపే చన్టే యక్షే క్షత్రియశక్రయోః విశ్వము.) అభినవచ్భ్చాయతోజ =కోమలమయిన చాయగల స్త్రీతో, అతిదుస్సహచ్భాయు౭ =మిక్కిలి సహింపం గూడని చాయగల పురుషుని, చేర్చిన, నేరనిచేంత అట్టు=చేతంగాని పనివలని అపవాదమని యర్థము. అభినవచ్భ్చాయతోజ =(అభినవచ్భాయ అను పదము ప్రీసామాన్యవాచకముగాన నిట ప్రకరణబలముచేత సంజ్ఞానామకస్త్రీవిశేషవాచకమయినది, లేక, '“అభినవచ్చాయా యస్యాః భవతీ త్యభినవచ్చ్భాయా” క్రొత్తదియగు ఛాయాదేవి యే ద్రీవలననయినదో యా స్త్రీ అభినవచ్భాయ- అదియె సంజ్ఞాదేవి యని సంజ్ఞాదేవి యౌగికనామమయినను గావచ్చును. ఏలన సూర్యుని తీవ్రకిరణముల వేంద్రమునకు తాళలేక సంజ్ఞాదేవి ఛాయాదేవిని నిర్మించి గృహమందు నిలిపి, తాను దప మాచరింపంబోయె నని విష్ణువురాణ స్మాందపురాణములయం దున్నది. కనుక) సంజ్ఞాదేవితో, అతి దుస్సహతేజుందైన సూర్యునింగూర్చిన నేరని సృష్టి యని భావము. అనిందిత+ఆకృతితోజ =నెలుసులేని యాకారముగల, రతితోజ =రతీదేవితో, మధుప గుణంబులవానిక =మద్యమును ద్రాగు గుణమును గలవానిని, కూర్చిన, మోహనసృష్టి=భ్రాంతిసృష్టియని యర్థము. మధుపములు అనంగా తుమ్మెదలు. వానికి గుణముగా (ఆనంగా నారిగా) గల మన్మధునిం గూర్చిన మోహవిద్యాసృష్టి యని భావము. =

640 మసుచరిత్రము

సమ వయో వంశ లావణ్య సద్గుణ అభినుతులకా =*సమానమయిన వయస్సుచేతను, వంశము చేతను, కాంతిచేతను, మేలయిన గుణములచేతను స్తుతిచేయంబడినవారగు, (ఇట క్రమాలంకారము. సమశబ్దము వయోవంశలావణ్యసద్దుణములకు విశేషణము. ) శుభాన్వితులణ =శుభలక్షణములతోం గూడినవారును, అగు, ఈదంపతుల౯ =ఈ వధూవరులను, సంఘటించి=కూర్చి, విరించి=బ్రహ్మ, వారించికొనియెక =(వెనుకంజెప్పంబడిన సృష్టిదోషములను) బోంగొట్టుకానెను. అనుచు౯, పొగడిరి.

నాలుగు పాదములందును వరుసగా వయస్సునను, వంశమునను, కాంతిని, గుణములను, వైషమ్యము గల సృష్టి స్ఫురించుచున్నది. అట్టి సృష్టివలని దోషము నివారించుకొనుటకు వయస్సు మొదలగు నాలుగింటను సామ్యముగల యీ దంపతులను సృజించినాండని యర్ధము. మ. అవి యాలించుచు వేడ్క నచ్చతరము ! క్తాలంకృతంబై ద్విజ

ప్రవరాధిష్టితమై యనంతమణి శో । భానిత్యనీరాజనో

త్సవదంబై తెలిదీవిం బోలు నిజస | ద్మంబుం టబ్రవేశించె న

య్యవనీభర్త తరంగిణీప్రియసుతా । హస్తాంబుజాలంబియె. 70

అ. ఇట “అవనీభర్తు యనుపదము విష్ణువునకు, వసురాజునకు జెల్లును గనుకం దదుభయపరము గాను అర్ధద్వయము తెలియునది. అయ్యవనీభర్త=ఆ వసురాజు ఆ విష్ణువనియు, అవి=ఆ పౌరులాదు వాక్యములను, ఆలించుచు£, వేద్మః, అచ్చతరముక్తా అలంకృతంబై=(ఇది మొదలుగా విష్ణువాసమగు శ్వేతద్వీపమునకు, వసురాజు గృహమునకును బరముగా నర్ధద్వయము) (రాజగ్భహం) మిక్కిలి స్వచ్చమయిన ముత్తెములచేత అలంకృతమై -(శ్వేతద్వీప) మిక్కిలిపరిశుద్ధులైన, ముక్త=ముక్తపురుషులచేత అలంకృతిమై, ద్విజప్రవర అధిష్టితమై=(రాజగ్భహ) బ్రాహ్మణోత్తములచేత అధిష్టింపంబడినదై, (శ్వేతద్వీప) (ద్విజప్రవరుం డనంగా పక్షి శ్రేష్టండగు గరుడుండు) గరుత్మంతునిచేత నధిష్టింపంబడినదై, అనంత...త్సవదంబై= (రాజగృహ) లెక్కలేని మణులకాంతులచేత ఎప్పుడును ఆరతి (యెత్తుచున్న) వేడుకను గలిగించునదై-ఎడతెగక నిగుడుచుండు మణులకాంతులు ఎడతెగక హారతులు నివాళించుచుండునట్లు వేడుక గలిగించుచుండు ననుట. (శ్వేతద్వీప) అనంతుండనంగా శేషుండు-ఆయనపడగలయందలి మణులకాంతులచేత నిత్యనీరాజనోత్సవము గలిగించునదై, తెలిదీవిఃణ =శ్వేతద్వీపమును, పోలు, నిజసద్మంబుజ =తనగ్భృహమును, తరంగిణీప్రియసుతాహస్త అంబుజ ఆలంబియై- తరంగిణీ= శుక్తిమతీనదియొక్క ప్రియసుతా=గారాబు కూంతురయిన గిరిక యొక్క హస్తఅంబుజ=చేందమ్మియొక్క ఆలంబియై=ఊనుటగలవాండై-గిరిక చేయి పట్టుకొన్నవాండై యని యర్థము. తరంగిణీప్రియ=నదీనాథుం డయిన సముద్రునియొక్క సుతా=కూతురయిన లక్ష్మియొక్క హస్తాంబుజము నవలంబించినవాండై యని విష్ణుపరమయిన యర్థము. ప్రవేశించెను.

రాజగ్భృహము '“అచ్చతర... నీరాజనోత్సవదంబై' యుండుటచేత తెలిదీవిం బోలుట. వసురాజు పురజనుల స్తుతివాక్యముల వినుచు, గిరికాదేవి చేయి పట్టుకొని, పూర్వోక్తవిశేషణములతో6 గూడిన నిజగ్భృహమును (బ్రవేశించె నని తాత్పర్యము. వ ఇట్లు శుభలగ్నంబునం గృశావలగ్నయుం దానును నవముందవిభవనందీవిళ

నిజమందిర(వ వే శవుంగళంబంగీకరించిగురుబుధకవిన మాజంబునకునతిభాన్వ

(దుంచికలావ సౌబాగ్యంబునంవుటించుచు రాజవముందలంబునకు నక్షీణలక్ష్మీ

వృష్టా శ్వాసము 641 విలాసంబు * సవరించుచు మిటత్రవర్గంబునకునస ౧ఖ్యతరతురంగతరంగితశతాంగ సంమాతంబు నొనంగుచు మవోనటులకు మహనీయ చిత్రాంబరనంవదలసొంవు సంపాదించుచు విద్యాధరులకు విపులవిపులాధిపత్యంబు వెలయించుచు మజియుం దక్కిన మార్గణగణంబులకు వేశ్వేఅ యగణితవలంబు లొదవించుచు విశ్వవిశ్వంభ రా జనవిస్మయనీయవితరణచాతురీధురీణుండై విలసిల్లు నవ్విబుధరోజ బాంధవుండు వివిధకళ్యాణ గుణవిభాసితంబగు నొక్క సమయంబున. ణా అ. కృశావలగ్న=సన్నని నడుముగలది-గిరిక. అమంద... మంగళంబు=అధికమయిన విభవముచేత లెస్సగా6 (బ్రకాశింపంజేయంబడిన తన గృమందలి ప్రవేశము అను శుభమును, అంగీకరించి= స్వీకరించి-అనంగా గృహప్రవేశము చేసి, గురు...బునకుజ -గురు= గురువులయొక్కయు, కవి= కవులయొక్కయు, సమాజంబునకుజ =సమూహమునకు, అతి భాస్వత్‌=మిక్కిలి ప్రకాశించునట్టి, రుచి=కాంతులుగల, కలాప=భూషణములయొక్క సౌభాగ్యంబును=చక్కందనమును, సంఘటించుచు౯ అని యర్థము. (గురు, బుధ కవి సమాజంబునకుః =బ్బహస్పతి బుధ శుక్రులకు, (కవి అనంగా *ఉశనా భార్గవః కవిః అ.) అతి భాస్వత్‌ = (భాస్వత్‌ అనంగా 'భాస్వద్వివస్వత్‌ సప్తాశ్వ హరిదశ్వోష్టరశ్యయః అ. సూర్యుండు. 'భాస్వాఇ భాస్వర సూర్యయో? విశ్వము.) సూర్యు నతిక్రమించిన, రుచికలాప=కాంతి సమూహముయొక్క సౌభాగ్యంబును సంఘటించునని యర్ధాంతరము. రాజమండలంబునకు౯ =రాజ సమూహమునకు, అక్షీణ=కొజవడని, లక్ష్మీ విలాసంబు౯ =సంపత్తి సోయగమును, సవరించుచు నని యర్థము (కల్పించుచు నని పాఠాంతరము.) రాజమండలమనంగా చంద్రమండలముగనుక చంద్రమండలమునకు కొఅవదని, లక్ష్మీ=(శోభాసంపత్తిపద్మాను లక్ష్మీః శ్రీరపి కథ్యతే' అ.) శోభయొక్క విలాసమును సవరించునని యర్ధాంతరము. మిత్ర వర్గంబునకుణ =చెలికాండ్ర సమూహమునకు, అసంఖ్యతర=మిక్కిలియు లెక్కింపరాని, తురంగ=గుబ్జిములచేత, తరంగిత=పరంపరితమయిన, అనం గా పెక్కు అశ్వములను బూన్చిన, శతాంగ సంఘాతంబు౯ =రథముల సమూహమును, ఒసంగుచునని యర్థము. మిత్రుండనంగా సూర్యుండు-ఆదిత్యుండు. మిత్రవర్గంబునకు౯ =ద్వాదశాదిత్యులకు, లెక్కలేని గుజ్జములు పూన్చిన రథముల నిచ్చెనని యర్ధాంతరము.

మహానటులకు౯ణ =గొప్ప నట్టువులకు, మహనీయ చిత్రాంబర సంపదల సొంపు=మేలయిన చిత్రవస్తము సంపదలయొక్క బాగులను, సంపాొదించుచు నని యర్థము - 'మవానటి శబ్దము “'మహాకాలో మహానటఃి అని శివపర్యాయముగాన, మహానటులకు౯ ఇఏకాదశరుద్రులకు- మేలయిన చిత్రవర్ణముగల వ్యాఘ్రచర్మాంబరము లిచ్చినాండని యర్థాంతరము. విద్యా ధరులకు౯ = విద్యా వంతులకు, విపుల విపులా ఆధిపత్యంబు=విరివియైన భూమియొక్క పతిత్వమును, వెలయించుచు నని యర్థము. విజివియైన భూములిచ్చి యేలునట్లు చేసినాండనుట. విద్యాధరులను దేవజాతి వారికి విస్తరించిన ధరాధిపత్యము గలిగించినాండని యర్థాంతరము. మజియును తక్కిన మార్గణ గణంబులకు=((మర్ణాణో యాచకేశరే' విశ్వము. అని మార్గణము యాచకునియందును; బాణమందు ను ఫలశబ్దము (ఫలం లాభశరాగ్రయోం విశ్వము. లాభమందును, బాణపుకొన యందును వర్తిం చును.) యాచక సమూహములకు, వేణువేజ, అగణితఫలంబులు =లెక్కలేని లాభములను, ఒదవించునని

“+ కల్పించుచునని పాఠాంతరము. న్‌ చా సేం శయ =. లా గా ॥ _

642 వసుచరిత్రము యర్థము. బాణములకొకటి కొకటికి అనేకములయిన మొనల నొదవించినాండని యర్థాంతరము. విశ్వ...రీణుండై - విశ్వ=సమస్తమైన, విశ్వంభరాజన =భూజనులచేత, విస్మయనీయ=అబ్బుర పడందగిన, వితరణ=ఈవియందలి, చాతురీ=నేర్చునందు, ధురీణుండై=ధురంధరుండై, విలసిల్లి. ఇట వితరణ చాతురి, “విసయనీయము” అనంగా పూర్వోక్తములగు అర్జాంతరములచే విసయకరమనుట. అవ్విబుధరాజ బాంధవుండు=ఇం(ద్రుని చెలికాండు-వసురాజు, వివిధ కల్యాణగుణ విభాసితంబు =పలుతెఅగుల శుభగుణములచేత మిక్కిలి వెలుంగునది, అగు, ఒక సమయంబునన్‌. మీంది కన్వయము. విశ్వవిశ్వంభరాజన................ చాతురీధురీణుండు-వితరణచాతురి విసయనీయమగుట, గురు బుధకవి, మిత్ర, మహానట -ఇత్యాదులకు గల యర్థాంతరముల విషయములు విసయకరములుగాన, కావుననే యవి విశ్వవిశ్వంభరాజనులకు విస్మయము. స్స్‌ అత్రాసవృత్తిం జె;న్నలరి నూతనరాగ్మ మహిమం గుల్మెడికల్కి మానికములు నవసమాగమమునం । జవులు వక్కాణించి, మించంజాలువెలంది[మిన్నగములు మరునితేజీలవై।ఖరిం బొబ్బి రతులని, రూఢిం జూపు నితాంత | రుచిరమణులు ప్రాఢధపుంభావసం । భావనల్‌ పచరించి, ప్రబలు వామాలోక | రత్నతతులు తే... గలయంగీలించి చిత్రించి । కన్నియలకుం, గామనిగమరహస్య ప్ర॥కకాశనం బౌ నర్చం బన్నినయాత్మీయ। నర్మభర్శ, హర్య్వరాజంబునకు వేడ్క । నరిగి యచట. అ. అత్రాసవృత్తిః =(త్రాసమనంగా పద్మరాగమణియొక్క యాజువిధముల దోషములలో నొకటి- 'పగిలినగతి రేఖపైనున్నం ద్రాసంబు కలహ మెప్పుడుం దానం గలుగుచుండు'. రత్నపరీక్ష) త్రాస మనెడి దోషములేని వృత్తిచేత, చెన్నలరి=అందము ఒప్పి, నూతన రాగమహిమజ =క్రాత్తయగు ఎజుపుయొక్క అతిశయముచేత, కుల్మెడు, కల్మిమానికములు =సొాగసయిన పద్మరాగమణులని యర్థము. త్రాస మనంగా లజ్ఞాకార్యమగు భయము. అత్రాసవృత్తియనంగా లజ్ఞాభయరహితవృత్తి. అనంగా ప్రాధత్వము

• అట్టి ప్రాఢత్వము చేత, చెన్నలరి=బాగుమోఖి, నూతన రాగ మహిమః =క్రొత్త యనురాగంపు పెంపుచేత, కుల్మెడు, కల్మిమానికములు =కాంతారత్నములని యర్థాంతరము. (కలికి యనంగా-'కలికి యొప్పిదంబు కాంతయయ్యె, నన్నట్లు సొగసును, స్రీయును. ) నవసమాగమమున౯ =క్రాత్తగావచ్చుటయందు, చవులు వక్కాణించి=(చవులనంగా ముత్యాలయొక్న తూనిక మానములు. ఇందులకు విజయవిలాసము “చక్కెర మోవిచ్చి చవులం దేలించు నీ ముత్యాలకమ్మల ముద్దులాండి...) చవులును ప్రకటించి, మించ౬ చాలు, వెలంది మిన్నగములు=మేలయిన రత్నముల సమూహములని యర్ధము-అనంగా ముత్యములనుట. వెలంది అనంగా మే లనుటకు-'ఈ వెలంది యొడల్‌ పైండిలో వెలంది' (విజయ) మిన్నయనంగా రత్నమనుటకు-కడలింగల మిన్నబలువన్నె గన్నవాండు” (సమిర 2 ఆ.) - నూతన సంభోగంపు రుచులను దేటపజిచి అతిశయింపంజాలిన, వెలంది మిన్నగములు=స్రీ రత్నముల యొక్క సమూహములని యర్థాంతరము. ఇట నవ సమాగమ మనంగా గిరికా వసురాజుల నవ సంభోగమనియు (గగ్రాహ్యము._ మరుని తేజీల వైఖరిజ =మన్మథుని గుజ్బములు చిలుకలుగనుక చిలుకలవలె పసరుగలిగిన కాంతిచేత ననుట, పొల్చి = ప్రకాశించి, రతులనిరూఢి = ర్తతులనంగా పచ్చల తులామానములు.

షష్టా శ్వాసము 643

(“అతివినోదముగాంగ రతులమెప్పించు నీ పచ్చలకడియాల పద్మగంధి" విజయవిలాసము.) రతుల యొక్క నిరూడిని అనంగా ఉటిదిని చూపుచున్న నితాంత=మిక్కిలియు, రుచిత=ప్రకాశించుచున్నట్టి, మణులని యర్ధము-పచ్చలనుట. మన్మథుని తేజీలవలెం (బ్రకాశించి, రతుల=రతిక్రీడల యొక్క నిరూఢినిజూపు, నితాంతరుచి=మిక్కిలియైన కాంతిగల, రమణులు స్రీలని యర్ధ్థాంతరము.

పాఢ వుంభావ సంభావనల్‌- పుంభావ మనంగా పురుషత్వము- ప్రౌఢ =ప్రవృద్ధమైన, పుంభావ=పురుషత్వముయొక్క సంభావనల్‌=తోంపికలను, పచరించి=నెజపి-అనంగా పురుషరత్నము లనెడు (ప్రతీతిని గనంబథతీిచియనుట. ప్రబలు వామ+ఆలోకరత్నతతులు=సాగసయిన (ప్రకాశముగల రత్నసమూహములని యర్థము. అనంగా వజ్రములనుట. వజ్రములు పురుషరత్నములని ప్రసిద్ధము. (ప్రవృదృపురుషాయిత రతియందలి మన్ననలను గనంబటథిచి (పప్రబలుచున్న వామా-లోక- రత్నతతులు=స్రీ-జన-రత్న సమూహములని భావము.

కలయః౯ =అంతటను, కీలించి=(పూర్వోక్తములయిన పద్మరాగ మౌక్తిక మరకత వజమణులను) చెక్కి చిత్రించి=(పూర్వోక్త ప్రీరత్నములను) విత్తరువుగా వ్రాసి యని క్రమాలంకారము. కన్నియలకు =నవోధఢలకు, కామనిగమరహస్యప్రకాశంబు ఒనర్చః =మన్మథవేదరహస్యములను - అనంగా సంభోగకేలీ మర్మ్శ్మములను ప్రకటముచేయుకొఅకు, పన్నిన=నిర్మించిన, ఆత్మీయనర్శభర్మ్శ్మహర్య్య రాజమునకుణ =తన క్రీడార్ధమైన బంగారు మేటిమేడకు, వేద్మణ, అరిగి, అచట. మింది కన్వయము.

ఇందు కల్మిమానికములు మొదలగువానియందు స్ఫురించు రత్నములను స్రీరత్నములను (క్రమముగా కీలించియు చిత్రించియు నుండుట తెలియునది. మొదటి నాలుగు చరణములందుం[గ్రమముగా నవోఢ పప్రథమానురాగప్రకటనము మొదలు ప్రాధపూరుషాయితక్రీడవలకును, అనంగా నవోధరతిమౌగ్ధ్యము మొదలుగా ప్రౌఢబంధవైదద్ధ్యమువజకును గలదశల క్రమము చెప్పంబడినది. మొదటి (అత్రాసవృత్తి) లజ్జ్ఞయును భయమును భయమును వీడి, క్రాత్తగా అనురాగము పెంపు గుల్కుట. పిదప నవ సమాగమము చవులుచూపుట, పిదప బంధయుక్తముగ నానావిధరతుల నిరూఢి'ప్రకటించుట, పిదపప్రాధతమిఅ పురుషాయిత క్రీడల విజృంభించుట యని క్రమము. నూతనరాగ మహిమ '"కుల్కుచును,,, నవసమాగమము చవులు '“వక్కాణించుచును రతుల నిరూఢి 'చూవుచును” వపుంభావములను 'పచరించుచును నుండునవి గాన 'కామనిగమరహస్య[ప్రకాశం బొనర్పంబన్ని' నట్టివి. ఎవరికి? కన్నియలకు-అనంగా నవోఢలకు. ఆ నాలుగుచరణములయందలి చిత్తరువు పడంతులును, గన్నియలకు సంభోగకేలీ రహస్యములను క్రమక్రమముగాం గణపునట్టివి గనుక 'మహిమంగుల్యు 'మించం జాలు “నిరూఢింజూపు' “ప్రబలు అని కామశాస్రోపదేశమందు దిట్టలగు ప్రొధలుగానే చెప్పంబడిరి. కన్నియలకు లజ్జ యుడిపి, దిగులు దొలంగించి, క్రాతయగు ననురాగమునుబ్రకటింపంజేసి, నవ సమాగమమునకు రుచిగల్పించి, రతుల దిట్టతన మలవఖిచి, పూరుషాయితములకు విజ్బృంభించునంతటి తేలుగడగా దిద్దుటయె యీ చిత్తరువుల పని. ఇట్టి హర్యరాజము గావుననే రాజునకు 'నర్మ మయినది. కనుక నందులకు నరుగునపుడు “వేద్య. అలం. శ్లేషము. సీ. బందికృతాన్యరా । దృవనలక్ష్మీపరం, పరలు నిట్టూరుపుల్‌ । పజపుకరణి

బుంజీకృతస్నేహ । భూరిమోహనశక్తు, లనురాగకళికలం | బెనంచు కరణి

644 వసుచరిత్రము నంగీకృతాంగచై ॥ త్రాధిదేవత లాత్మ, సుమచోరు మచ్చంబు । చూపుకరణిం బ్రకటీకృతానంత 1! రతిమూర్తులు లతాంత, శరశాస్తసంచికల్‌ । సాంచుకరణి జే. యంతశ్రపాంచాలికలుగొన్ని ।; యగురుధూప వితతివెడలింపం గొన్ని దీ |! వియలుదాల్ప గొన్ని విరివీవనలు వీవం । గొన్ని పసిండి తళుకుం దెలనాకులొసంగ సం । తసము లఅలెసంగ. 78 అ. బందికృత...పరలు =చెజంబెట్టంబడిన శత్రులరాజులయొక్క గృహలక్ష్ముల వరుసలు, నిట్టూరుపుల్‌ పజపుకరణి౯ =నిట్టూర్చ్పులు పుచ్చుచున్నవో యన్నట్లుగాను-బందీకృతము లగుట చేతనే నిట్టూరుపులు పఅపుట. భనవలక్షులుగా నుగ్రేక్షించుటచే బొమ్మల సౌందర్యంపు సాంపుపెంపును వ్యంజితములు. వుంజీ... శక్తులు -పవుంజీకృత =(ప్రోవుచేయంబడిన -కలయంగూర్చంబడి నయనుట. స్నేహ=నెయ్యముగల, భూరిమోహనశక్తులు=అనేకములయిన సమ్మోహశక్తులు, అనురాగకలికలణ =అను రక్తి మొగ్గలను, పెనంచుకరణి౯ =పెనంగంబట్టునట్లుగాను-ఆ బొమ్మలు మిక్కిలి మోహకరములగుటచే మోహనశక్తులన్నాండు - స్నేహము “పుంజీకృతమగుటచే అనురాగకళికలను 'పెనంచుటి. ఏ భావమేని మిక్కుటమైనచో దాని వ్యాపారము బిట్టుగా పచరింపంబడును గదా. ఇట మోహనశబ్దము భావార్థ విహితల్యుట్ప్రత్యయాంతము. స్నేహమనంగా చమురును, భూరియనంగా బంగారును గనుక కలయం గూడిన చమురుగలదై బంగారుమయములును, మోహన =మోహింపంజేయు, సుందరములయినవి యనుట. అగు శక్తులనియు నర్థము. ఇట మోహనపదము కర్రర్ధవిహితల్యుట్ప్రత్యయాంతము. అనురాగమును కళికలుగాం జెప్పుట పల్లవితాద్యవస్థలందు కోరకితముగాం జెప్పుట దీపపుమొగ్గలకు సాటియగుటకొఅకు. స్నేహముగలవియేకదా అనురాగమును జూపుట. అంగీకృతాంగ చైత్రాధిదేవతలు-అంగీకృత =స్వీకరింపంబడిన, అంగ=దేహములుగల, చైత్రాధిదేవతలు=వసంతాధిదేవతలు, ఆత్మసుమచోరు మచ్చంబు =తమపువ్వులదొంగయొక్క గుజుతును, చూపుకరణిజ =వాని గులుతును జూపి యిచ్చినట్లుగాను. పూసురంటినుండి గాలిని బొలయించుటను, ఆ గాలి తమ పువ్వులను నపహరించిన (ముచ్చని గులుతుచూపి పట్టి యిచ్చుటగా నుత్రేక్షించినాండు. ప్రకటీకృత అనంతరతిమూర్తులు-ప్రకటీకృత=ప్రకటముగా చేయంబడిన, అనంత=అపరిమితము లయిన, రతిమూర్తులు-ఆకారము దాల్చిన రతులు, (ఇచ్చామూర్తులని కొందలు. లతాంతశరశాస్త్ర సంచికల్‌=మన్మథశాస్తపు సంచికలను, చాంచుకరణిణ =అందిచ్చునట్లుగాను. యం(త్రపాంచాలికలు=జంత్రపుంబొమ్మలు-కీలుబొమ్మలనుట. కొన్ని అగురుధూపవితతిః, వెడలింప౯, కొన్ని దీవియలు దాల్బః, కొన్ని విరివీవనలు=పూసురంటులు, వీవ౯, కొన్ని పసిండి తళుకు తెలనాకులు=బంగారు వరకు వేసిన పండుటాకులు, ఒసంగ౯ అని క్రమాలంకారము. సంతసములు, ఎనంగ౯ =అతిశయింపంగా, భవనలక్ష్ములనుటచే సౌభాగ్యసంపత్తియు. మోహన శక్తులనుటచే సౌందర్యాతిశయమును, చైత్రాధిదేవతలనుటచే సౌరభ్యవిభవమును, రతిమూర్తులనుటచే ఉద్దీపకత్వమును బొమ్మలయందు వ్యంజితములు, మింది కన్వయము. నాలు గుత్రేక్షలు.

షష్టా శ్వాసము 645 చ. చికిలిపసిండివ్రాంత నునుం | జెంద్రికవన్నియమేలుకట్టునం జకచక పర్వం (గ్రొవ్విరులు - చంపకముల్‌సవి దేంట్లు మూతిము ట్టక నవకంపుం గెంపుమొగ | డల్‌ గని రాం దెలిముత్తియంపు బ ల్పకినలకూకలం గిలకి ! లణ నగు మోహనశయ్య నున్నెదన్‌. ౯4 అ. చికిలిపసిండి వ్రాంత=తళుకుగల బంగారు వ్రాంతపని గలిగిన, నును=మెత్తని, చెంద్రిక వన్నియు=చంద్రకావిరంగుగల, మేలుకట్టునః =చాందినీయందు, చకచక పర్వ =చకచక మెజచుచుండెడు కాంతి వ్యాపింపంగా, క్రొవ్విరుల=ఆ చాందినీయం దలంకరింపంబడిన వువ్వులు, చంపక ముల్‌సవి=సంపెంగపువ్వులు అని ్రాంతిచేత, తేంట్లుజతుమ్మెదలు, మూతిముట్టక=మూతితోతాం కక-ఆస్వాదింపక యనుట. నవకంపు కెంపుమొగడల్‌ కనిరాణ =పడుకయందలి నేవళమయిన వద్మరాగమమణులచేతం జేయంబడిన మొగ్గలను జూచి యెజ్ఞనిపువ్వులని భ్రమించిరాంగా, తెలిముత్తియంపుబల్‌ సకినల కూకల౯ =తెల్లనిముత్యములు గూర్చిన కీంచుబిళ్లలమోంత లనెడు వ్యాజముచేత, కిలకిలన్‌నగు=అపహసించుచున్న మోహనశయ్యజ =మోహనకరమయిన పానువుమిం ద, ఉన్నెడజ =ఉండంగా. మోంది కన్వయము. మేలుకట్టు చంద్రకావివన్నె. అందు బంగారు వ్రాంతపని. బంగారు తీంగపువ్వులు సంపెంగ వువ్వులని (భాంతి. బంగారమునకు నంపెంగకును వర్ణమున సామ్యము. 'పైండిగోళ్లు హింసారతిసేయుదర్చకుని సంపెంగ ముల్ములువోలె మించంగన్‌' అని మనుచరిత్రము. కావుననే తేంట్లు మూతి ముట్టమి-కెంపు మొగ్గలను జూడంగా అవియే యెజ్జని పువ్వులని వచ్చినవి - వాని మౌధ్యమునకు నాశయ్య కిలకిలనవ్వునట్లు, తెలి...కూకలు - తెలిముత్తియములచే 'నగుటి సకినలకూకలచే “కిలకిలనగుటి. 'మోహనశయ్య శయ్యయు నిటం దటస్థోద్తీపకముగాం జెప్పుట తెలియునది. అలం. భ్రాంతి, ఉల్రేక్ష ఇట '“చంపకముల్‌ సవి యనుచో 'సవి అనంగా “అని యనియర్థము. ఇది దేశ్యావ్యయము. ఇందులకు నెజ్టాప్రగడ- 'నాకునిచ్చియున్న నామెడహారంబు, నిజనఖాంకురముల నిగిడికొనుచు సరభసముగం జనియె సవి రాత్రి నేం గల, కంటి నడపుమేలు కంటి ననఘ. (లక్ష్మీన్ఫృసింహావతారము ౩-౪.) శా. ఆ కోలాహలశైలసంభవ రస । వ్యాకృద్ధనాళిప్రయ అక్ర య ప్రుశజో శ్ద్ర టొ, త్పైకప్రస్థితయై ప్రతిక్షణసభం । గారాళసంచారయై వ్యాకీర్దాంబర ఫేనయై పిహితన । క్రాళ్లస్ఫురద్వేణియై శ్రీకల్యాణగుణార్జవుం డలరవ । చ్చెక నూత్నరాగంబునన్‌. 75 అ. ఇట శైలసంభవ యనుట గిరికకును సెలయేటికిని జెల్లునుగాన ఉభయవపర ముగా అర్థ్ధద్వయమును తెలియునది. ఆ కోలాహలశైలనంభన = కోలాహల పర్వత పుత్రిక యగు నా గిరికయని యర్థము - సెలయేఅని యర్థాంతరము. -ఇట్లె సర్వత్రరూపకమని తెలియునది - రసస్థితయై - (గిరిక రస = శృంగారరసమును, వ్యాకృత్‌ = వెదచల్లుచున్న - అనంగా తెలుపుచున్న ఘన ఆళి = గొప్పవారలగు చెలికత్తెలయొక్క ప్రయత్న = పూనికచేతనే, ఏకప్రస్థిత = ముఖ్యముగా తరలుచున్నదై - (సెల) రస = జలమును, వ్యాకృత్‌ = వెదచల్గుచున్న - అనంగా కురియుచున్న

646 వసుచరిత్రము ఘన ఆళి=మబ్బుల గుంపులయొక్క ప్రయత్నముచేతనే ముఖ్యముగా (ప్రవహించుటగలదై, ప్రతి... చారయై-(గిరిక) ప్రతక్షణ =క్షణక్షణమును, సభంగ=తొట్రుపాటుతోంగూడిన, అరాళ=కుటిలమైన, నంచారర్ద్వైై=గమునముగలదై -(సల) వ్రతక్షణమును, నభంగ=అలలతోంగూడి నదియు వక్రమయినదియునగు, సంచారముగలదై, వ్యాకీర్ణ అంబరఫేనయై-(గిరక) వ్యాకీర్ద=వ్యాప్రమయిన, అంబరఫేనయై=తెల్లని నురుంగువంటి వస్త్రముగలదై-(సెల) వ్యాప్త్రమయిన యాకాశముగల అనంగా అకాశమందు వ్యాపించిన నురుంగులుగలదై, పిహిత... వేజియై-(గిరిక) పిహిత=ఆచ్చాదింపంబడిన, వక్రాబ్ద=మోముదామరగలిగి, స్ఫురత్‌=ప్రకాశించుచున్న, వేణియైె=జడగలదై,-(సెల) ఆచ్చాదింపంబడిన ముఖమువంటి తామరలుగలదై (ప్రకాశించుచున్న పాయలుగలదై, -గిరిక సిగ్గుచేత చేతులచే మొగము మాటికొని పెడమరలుగా నుండుటచే-మోముందామర గప్పంబడినదనియు, జడ ప్రకాశించుచున్నదనియు ననుట-మేఘవర్దణ సమయముగాన సెలయేటి తామరలు మాటుపడుటయు జలము మిక్కుటముగాం బొంగి పాయలువాజబుటయునని తెలియునది. శ్రీకల్యాణగుణ అర్జవుండు=(గిరిక) సంపత్మరములయిన శుభగుణములకు సముద్రుండయిన వసురాజు, (సెల) శుభగుణములుగల సముద్రుండు, అలరణ = సంతోషించునట్లుగా, నూత్నరాగంబునఃజ =(గిరిక) క్రాత్తయనురాగముచేత-(సెల) (గైరికాది ధాతుమిశ్రముచేతంగాని వండుచేతంగాని కలిగిన) క్రొత్రయెజుపుచేత. క్రొత్తవెల్లువ యెట్టగా నుండుట 'ప్రకటము. వచ్చెను. అలం. శ్లేషము. ఉ. వచ్చి నృపాలకేళిగృహ । వాటము నెచ్చెలిపిండు చాటునం జొచ్చి మెలుంగుదేటు తొగ । చుట్టపురామొగరంబుమాటుగా నచ్చపలాక్షి నిల్వ నది ।; యవ్వల భర్తకు జూపె రాచసా మెచ్చటనైన నిత్యశుచి । వృత్తులు మాటికొనంగ నేర్తురే. 76 అ. అచ్చపలాక్షి=గిరిక, వచ్చి, నృపాల కేళిగృహవాటము=రాజు క్రీడాగ్సహపు పట్టును, నెచ్చెలి పిండుచాటున౯ =చెలికత్తియలగుంపు మజుంగున, చొచ్చి, మెటుంగుదేలు=మెజఅయుచున్న తాగచుట్టపురా మొగరంబు మాటుగాజ =చం(ద్రకాంత శిలచేతనైన స్తంభముచాటుగా, నిల్వణ =నిలిచియుండంగా, అది=ఆ స్తంభము, అవ్వలజణ =ఆ వీమ్మట, భర్తకుణ =పెనిమిటిర్వైన వనసురాజునకు, (గిరికను) చూపెను-(కంబముయొక్క ఈ (ప్రక్క చాటున గిరిక మథజింగియుండంగా, చంద్రకాంతపుజాయి గనుక ఆ ప్రక్కను గూడ నద్దంపునందుం బోలె గిరిక కనబడంగా వసురాజునకు నది గిరికను దెలిపినట్లుందెనన్నాం డు. రాచసొమ్ము=రాజుద్రవ్యము, ఎచ్చటనైన౯, నిత్యశుచివృత్తులు =ఎప్పుడును పరిశుద్ధ వర్తనముగలవారని యర్థము-ఎప్పుడును స్వచ్చముగా నుండినవని భావము, మాటికొనంగ నేర్తురే=దాంచిపెట్టుకొనం జాలుదురా-చాలరనుట. మ. నవరత్నప్రతిబింబదంభమున న । న్నాలీకపత్రాక్షిం ద తృవయోరూపసఖుల్‌ భజింపంగని ల | జ్ఞాయు క్తిమైంబోలె నా ల్లి వితానం బొకనేర్చునజ వెడలని | ల్చెం దాన వ్రీడావయ స్య వధూటీలలితాంతరంగచిర సభ్యాభ్యాసబంధంబునన్‌. గల్ల అ. అన్నాలీక పత్రాక్షిణ =(తామర రేకులవంటి కన్నులుగల యా) గిరికాదేవిని, నవరత్న ప్రతిబింబదంభమునజ = గృహమందు దాంపిన క్రొత్తరత్నముల యందలి ప్రతిచ్చాయలు - అనంగా

వషష్టా శ్వాసము 647 నీడలు అనెడి నెపముచేత, తత్‌ సవయోరూప సభఖుల్‌=ఆగిరికాదేవికి సమానమయిన వయస్సును రూపము గల చెలికత్తెలు, భజింపజ =సేవింపంగా, చుట్టునున్న రత్నములందలి గిరికా ప్రతివింబరూపములు గిరిక వయసును రూపమునుగల చెలికత్తెలుగా బలసియుండునట్లుగాం దోంచెననుట. కని=చూచి, ఆలీ సమూహంబు=చెలికత్తెలగుంపు, లజ్ఞాయుక్తిమై పోలె=సిగ్గుతోంగూడికొనుట చేతవలె, ఒక నేర్చునజ =ఒక్కొక్క మెలపుచేత, వెడలణ =వెడలిపోంగా,-చుట్టురత్నములందలి గిరిక ప్రతిరూపములు-గిరికకు వయోరూపములందు సాొటియైైన బోంట్లవలె నుండుటంజూచి యామె చెలికత్తెలు గిరిక కన్న వయో రూపములం దక్కునవా రగుటచేత, గిరికకు సాటిబోటులు బలసియుండంగా వారికిం దాము తక్కువయగుటకు సిగ్గునొందివెడలిపోయిరో యన్నట్లు ఒక్కొక్క నెపమును బన్ని వెడలిపోయిరనుట. వధూటీ...బంధంబునజ -వధూటీ =గిరికయొక్క లలిత=చెలువయిన, అంతరంగ=మనస్సునందు, చిర=చాలకాలమునుండిగల, సఖ్యఇచెలిమియందలి, అభ్యాసబంధంబునజ =అలవాటుయొక్క కట్టుచేత నని యర్థము. గిరికయొక్క మనస్సునందు చిరకాలముగా పొత్తుగలిగియున్న యలవాటు కట్టుచేతనని భావము. వ్రీడావయస్య=లజ్జ్బయనెడు చెలికత్తె, తాన=తానొకృతియె, నిల్చె౯ =పోకనిలిచియుండెను.

చెలికత్తెలందలు వెడలిపోయినను సిగ్గనెడు చెలి మాత్రము విడిచిపోకయుండెను. చిరకాలముగా అంతరంగముయొక్క చెలిమి యలవాటుచేత-(అంతరంగమున చిరకాలముగానుండు నలవాటుచేతనని భావము). (అన్యదాభూషణం పుంసాం...లజ్జేవ యోషికామ్‌' అని కులకన్యలకు లజ్జ భూషణము గనుక గిరికకు కులకన్యాత్వ ప్రయుక్తమయి యెడతెగకున్న సహజలజ్జను, వీడనిచెలిగా నిటరూపించినాండు. చెలికత్తైలందలు వెడలిపోయిరనియు గిరిక సిగ్గు గడలుకొన నిలుచుండె ననియుం దాత్పత్యరము. స్‌, అంబుజాంబకుపూన్మి | నతినిర్మలస్థాణు, వున మించువామార్ధ 1 తను వనంగ

మోహకాగ్రణి యత్సు మునందోంచిమగుడంగం, ఐముంజేరు జంత్రంపుం బ్రతిమయనంగ

సహకారతరుపరి । (గ్రహమునందగి యుప, ఘ్నాూవాప్తి యెడలని ! తీవ యనంగ

మావంతుప్రార్థ్ధనా । మహిమ నాలానంబు, దరలి వచ్చు మనోజ ।;దంతి యనంగ తే. నట్టిరమణుండు దివియ న । హార్యతనయ

విధుమణి స్తంభమున నర । వెడలి బయలు

పడి పెనంగుచు మరలి కం । ఐ మొకకేల

నూని యూంతయుం దక్కి పా | న్పాయ్యంజేరె. 78

అ. అంబుజాంబకు వూన్మిణ =తొామర బాణముగల మన్మథుని చ్రయత్నముచేత, అతినిర్మలస్థాయువునజ =మిక్కిిధవళవర్జుండయిన శివునియందు, మించు, వామార్ధతనువనంగక =ఎదడమ సగముమేనయిన పార్వతియో యన్నట్లుగానని యర్ధము-అంబుజ అంబకుండనగా తామరలవంటి కన్నులుగల వసురాజనియు, అతినిర్మలస్థాణువునజ అనంగా మిక్కిలి స్వచ్చమయిన చంద్రకాంతమణి స్తంభమందనియు, వామ అర్ధతనువనంగా, వామ=చక్కనిదయిన గిరికయొక్క సగము దేహమనియు నర్ధాంతరము. (స్థాణుః కీలేస్థిరేహరే” విశ్వము.)

మోవాకాగ్రణి యత్నమునక = సూ(త్రధారియొక్క ప్రయత్నముచేత, తోంచి = అగ పడియని యర్థము - సౌందర్యాదులచేత లోకులను మోహింపంజేయువాండయిన వసురాజుయొక్క

648 వసుచరిత్రము యత్నముచేత గనంబడియని అర్భాంతరము. మగుడజ =మరల, కంబముచేరు =స్తంభముచేర్పుచ్చన్న జంత్రపుం బ్రతిమయనంగజు =కీలుబొమ్మయో యన్నట్లుగాను. సహకారతరుపరిగ్రహమునక =తియ్యమామిడి చెట్టయొక్క పట్టుచేత ననియర్షన్చు _ సహకారతరు=సహాయశ్రేష్టుండయిన వసురాజుయొక్క పరిగ్రహముచేత నని అర్భాంతరము., ఉేపఘ్న= సమిపాశయము-దాపటి యూంత, దానియొక్క అవాప్తి=పొందును, ఎడలని తీవయనంగ౭ై “స్యాదుపఘ్నోంతికాథయే”? అ. మావంతుప్రారామహిమజ =మావటివాని వేండికొానుటయొక్క సామర్ధ్యముచేత-బృజ్ఞగింప్ప పెంపుచేత ననియర్ధము-మా అనంగా లక్ష్మి. మావంతుండనంగా శ్రీమంతుండయిన వసురాజు య్వోక్క (ప్రార్ధనముచేతనని యర్థాంతరము. ఆలానంబు =కట్టుగంబమును, తరలివచ్చు, మనోజదంతియనంగల =మన్మథునియేనుంగో యన్నట్లు (ఆలానం బంధనస్తంభే” అ.) అట్టిరమణుండు=అటువంటి పెనిమిటి, ఇక్కడ అట్టియను పదము అంబుజా౦బికుండును, మోహనా(ణియు, నసహకారతరుందును, మావంతుదయినయట్టి యని యీ విశేషవదముల యర్ధాంతరముల నా విష్కరించుచున్నది. తివియజ =చేయిపట్టి యీడువంగా, అహార్యత్రనయ్ర= పర్వతపుత్రియైన గిరిక, విధుమణిస్తంభమునః౯ =చంద్రకాంతపు కంబమునందుండి, అరవెడలి= సగమువెలువడి, బయలుపడి పెనంగుచు౯ =స్తంభమువదలియునురాక పెనంగులాడుచు, మరలి కంబము ఒక కేలనూని=తిరుగ స్తంభమునొకచేతం బట్టుకొన్నదై, ఊంతయు౯ తక్కి=స్తంభము పట్టుకొనుటయుమాని, ఒయ్యః =మెల్లగా, పాన్చుచేరెను=పొనుపుమోందికి వచ్చెను.

“అరవెడలి"=శివునియందు విలసిల్లుచున్న సగముదేహముగల పార్వతివలె చంద్రకాంతపు కంబమునుండిసగముతొలంగినది. 'బయలుపడి పెనంగుచుకో సూత్రధారిప్రయత్నముచేత తోంచి మరలం గంబముచేరు కీలుబొమ్మవలె మాటునుండి వెలువడివచ్చియుం గంబమునుబట్టుకొని పెనంగులాడినది. “మరలి కంబమొక కేలనూని' మామిడిచెట్టు నవలంబించియు దాపటిపట్టును వదలని తీంగవలె రాజువేత్రం బట్టువడియు మరల కంబమునొక చేతంబట్టుకొన్నది. 'ఊంతయుందక్కి పాన్ప్చునొయ్యక చేరె మావటివాని బుజ్జగింపుచేతం గట్టుంగంబము దరలివచ్చిన యేనుంగువలె రాజులాలనముచేత కంబముపట్టువదలి వచ్చినది. ఒయ్యక =ప్రనుంగువలె మందగంభీరముగా (సిగ్గుచేత) వచ్చుట. దంతి మనోజునిదనుటచే మన్మభథునిరాకకు మేలివాహనమనుట -మన్మథోద్దీపనమునకుం బ్రకృష్ణసాధనమని యాశయము. ఇట

క్రమాలంకారము. ఒక్కొక్క పెద్దపొాదమున ఒక్క ఉగ్రేక్ష మ, మృదుకర్ణోత్సలసంగతాళిరవభూ । రిప్రేరణన్ఫోలెం ద త్సదనాధారము మాని మానిని సదా | ధారంబు భూభృజ్ఞయా స్పదదోస్సంభము దాయం దాదృశభుజా ॥ స్తంభోచృ్చయాసూయ న భ్యుదిత స్తంభములయ్యె నంబకము లా | భూమందడలస్వామికి౯ గ అ. మానిని = గిరిక్క మృదు... బోలెక - మృదు = మెత్తని, కర్టోత్సల = చెవియందలి నల్లగలువ తోడ, సంగత = కూడికొన్న అళిరవ = తుమ్మెదయొక్క రుంకారమనెడు, అళిరవ = చెలికత్తె వాక్యపు ధ్వనివలని, భూరిప్రేరణ౯ పోలె౯జ = అధికమయిన ్రేరేపణము చేతవలె, తత్‌ - సత్‌ - అనా ధారము = ఆ సత్పురుషులకు అనాధారమయిన దానిని - స్తంభముననుట. మాని, అని యర్ధ ము. ఆ సదనముయొక్క ఆధారమైనదానినని భావము. సత్‌ - ఆధారంబు = సజ్జనుల కాధారమయినదని

షష్టా శ్వాసము 649 యర్ధము-శ్రేషయిన యాధారము నని యర్ధాంతరము. అగుభూభృత్‌ జయ ఆస్పదదోః స్తంభముః - భూభృత్‌=వసురాజుయొక్క జయాస్పద=జయమున కాస్పదమయిన, దోః స్తంభము =భుజమనెడు స్తంభమును, డాయుజ =వాత్తుకొనంగా, తాదృశభుజాస్తంభ-ఉ(ృయ -అనూయః =అట్టీ భూజాస్తంభముయొక్క అతిశయమునందలి యీసుచేతనని యర్థము -ఉచ్చయమనంగా పొడువునుగనుక భుజముల పాడువని భావము-ఎగు బుజంబులనుట. అసూయాజననోపయుక్తికై అతిశయమ నియు తాత్త్వికస్థితికి ఉన్నతియనియు నర్థము. అంగకములు=అవయవములన్నియు, ఆభూమండల స్వామికిణ =ఆ వసురాజునకు, అభ్యుదితస్తంభములు అయ్యె =అభ్యుదయమును బొందుచున్న స్తంభములాయినని యర్థము. (స్తంభసాాన్నిప్కియాజ్ఞత్వం రాగఖీత్యాదిసంభవమ్‌' అన్నట్లు), అభ్యుదిత =పుట్టినట్టి, స్తంభాఖ్యమగు సాత్త్విక భావముగలవి యాయె నని భావము.

చెవినల్లగలువయందలి ఆళి (తుమ్మెద) యొక్క బిట్టురవళిని చెవికడమంతనమాడి పురికొలుపు ఆళియొక్క (మ్రేరణోక్తిధ్వనిగాం జెప్పినాండు. ప్రేరసనమంతయు చెడ్డది విడిచిమంచిదిచేపట్టుమనియేకదా కాన, సత్‌+అనాధారము అగు స్తంభమునుమాని, సత్‌+ఆధారమగు రాజభూజాస్తంభమును డాయుమన్నది. రాజు భుజాస్తంభమునకు అంతటిఅతిశయము కలుగంగానే రాజుతక్కినయవయవములును స్తంభములయ్యెను-మ్రానుపడియుండెననుట. అనంగా గిరికాదేవి చంద్రకాంతమణి స్తంభమును వదలి శయ్య పయికి వచ్చి వసురాజుయొక్క భుజాస్తంభమును హత్తంగానే వసురాజునకు స్తంభమనెడు సాత్వికభావ ముదయించి, సర్వావ్యయవములు నిశ్చలములై యుండెనని తాత్పర్యము. క అమ్ముదితరత్నకటకచ, యమ్ముదితనినాద మయ్యె ।; నయ్యెదడం జలమే అమ్మని పతితోం దగు మే, లమ్మని సహజానుర క్తి । లాలించుక్రియన్‌. 80 అ. అమ్ముదిత...చయమ్ము=ఆగిరికాదేవి రత్న్వమయములయిన కడియముల సమూహము, అయ్యెడజణ =ఆ సమయమందు, ఉదితనినాదము =పుట్టినధ్వనిగలది, అయ్యెను. ఏలాగనిన-చలము ఏలమ్మ అని, పతితో మేలమ్ము తగును అని, సహజానురక్తిణ =తోడంబుట్టినదానియందలి మక్కువచేత-లేక సహజ(ప్రేమచేత, లాలించుక్రియ౯ణ =బుజ్జగించునట్లుగా, ఉదితనినాద మయ్యెనని సంబంధము. అలం. ఉద్రేక్ష్మ రత్నములు-కోలాహలునివలనంగాని శుక్తిమతివలనంగాని పుట్టినవిగాన యవియును, గిరికయును సహజవస్తువులు కనుకనే సహజానుర క్తినిజెప్పుట. కోలాహలమందు పద్మరాగాదిరత్నములును, శుక్తి మతియందు ముత్యములును బుట్టిచున్నవని తెలియునది. రాజు ముఖచుంబన కుచాలింగన నీవీమోక్షణాదులను గిరిక సిగ్గుముంపుచేం దొందరపడి చేతులచే వారించుచుండుటచే ఆబిడ 'రత్నకటక చయ మ్ముదితనినాదమయ్యెనని యూహించునది. ఆలజ్ఞాతిశయమునే మింద వర్ణించుచున్నాండు. శా. * ఆశారోధక మావృతాంఐర మనూ | ధాలోక ముచ్చైస్ప్సనో ద్దేశ ప్రావరణంబునై యలఘువృ ! త్తిణ శ్యామమందాక్ష ము ద్రా శుంభ త్తిమిరంబు పర్వ మదనా ధ్వన్యుండు భిన్నాళ్ళుండై యాశించెం గమనీయరాజకరలీ । లాలంబసంచారమున్‌, 8్షే అ. ఇందు 'మందాక్షముద్రాశంభత్తిమిరంబు' అనుటచేతం గడవజకును మందాక్షపరము గాను తిమిరపరముగాను అర్ధద్వయము తెలియునది. ఆశారోధకము= (మం) ఆశలకు అద్దు అయినది.

• ఆశారోధక మస్ఫుటాక్షవలనం బాపాద్యమానాఖిలోద్దేశప్రావరణంబునై పాఠాంతరము.

650 చసుచరిత్రము

(తిమి) దిక్కులకు అడ్డయినది. (దిశస్తు కకుభః కాష్టా ఆశాశ్చ హరితశ్చతాః అ. ) ఆవృతఅంబరముజ(మ్రం) కప్పుకొనంబడిన పయిపుట్టము-అనంగా పయంట-గలది-(తిమి) ఆవరింపంబడిన ఆకాశము గలది, అనూఢాలోకము=(మం) పొందంబడని చూపుగలది-(తి) పొందంబడదని వెలుతురుగలది. (వహహ్రాపణేఅనెడు ధాతువుమోంద ఊధశబ్దము నిపష్పన్నమైనది. ) ఉన్నైస్తనోద్దేశ ప్రావరణంబున్‌- (ధ్రం) ఉచ్చైస్తన -ఉద్దేశ=ఉన్నతమయిన స్తనములమాంది ప్రదేశముయొక్క 'ప్రావరణము =చక్మని మ్రీస్తుం గుగలది-(తిమి) ఉచ్చైస్తన=ఉన్నతమయిన, ఉద్దేశ=(పప్రదేశములయొక్క మునుంగు-అ్రనంగా (క్రమ్ముట-కలది, ఐ, అలఘువృత్తిక అధికమయిన వర్తనముచేత, శ్యామ మందాక్ష మ్షృద్రా శుంభత్తిమిరంబు-(మందాక్షము శ్యామలమని కవిసమయముగనుక) శ్యామ =నల్లనయిన- లేక-గిరికయొక్క మందాక్షముద్రా =లజ్ఞాస్వరూపమనెడు, శుంభత్తిమిరంబు =విజ్ఞవీంగుచున్న చీశటి, పర్వక =వ్యాపింపంగా, మదన అధ్వన్యుండు-(అధ్వనీనోఒ ధ్వగో౬ ధ్వన్యః పాన్ధః వథిక ఇత్మ్యప్లు అ) మన్మథుండనెడు బాటసారి. భిన్నాత్ముండై =ఏమియుం దోంపకుండు మనన్సుగలవాండై, కమనీయ... బారముః -కమనీయ=జఒప్పుచున్ను రాజకరలీలా=వసురాజుచేతి వ్యాపారము అనెడు, రాజకర=చంద్రకిరణముయొక్క లీలా=విలాసముయొక్క ఆలంబ=ఊంతతోంగూడిన, సంచారముః =ఎగమనమును, ఆశించెణ =ఇచ్చగించెను.

మందాక్షముద్రకు 'అలఘువృత్తి౯' అనుటచే ప్రాబల్యమును, 'మదనాధ్వన్యుండు ఖేన్నాళ్ముందై' యనుటచే మన్మథునకు దౌర్బల్యమును జెప్పంబడినది గనుక 'ఉదయద్యావనా ముగ్గాలజ్ఞా విజితమన్మథా' అన్నట్లు గిరిక ముగ్ధయని తెలియునది. గిరికను మిక్కుటమయిన లజ్జ క్రమ్మినదనియు కావున మన్మథుం డు విచ్చలవిడి తనశక్తి గనంబజుపంజాలండయ్యెననియు భావము. చీంకటిగ్రమ్మంగా ఇచ్చచాప్పున నడవలేక బాటసారి రాజకర' చంద్రకిరణము వెలుతురును గోరునట్టు, గిరికకు సిగ్గుగ్రమ్మగామన్మథుం డు తన ప్రవృత్తి సాంగక 'రాజకర' రాజహస్తము ఆలంబనీయముగాంగోరెను. కన్ను దెలియనివాండు మటొకరిచేయూంత గోరవలయునే కదా! చీంళకటియందు బాటసారి వెలుతురును గోరును. 'లీలాలంబి కన్నులుతెలియమిచేతనే చేయూంతగోరినను పైకి విలాసార్ధముగా క్రైదండగొన్నట్లు తోంచుటకై మని-ల్రీలా శబ్దముచే ఒక సారస్యము స్ఫురించుచున్నది. రాజు తనహస్తముచేత నాయికకళాస్థానములు మెల్లన నంటుచు మెలంగంగా మన్మనోథోద్దీపనము హెచ్చుచువచ్చెననియు6 గావున హస్తము మన్మథునకు నూంతగానుండె ననియుం దాత్సర్యము.

“ఆశారోధక మస్ఫుటాక్షివలనం బాపాద్యమానాఖిలోద్దేశప్రావరణంబునై' అన పాఠాంతరము. అస్ఫుటాక్షివలనంబు=తేటగాని కన్నులుతిరుగుట గలది- నయనవ్యాపారము లేనిదనియు-చూప్తులు నిగుడ్చుటలేనిదనియును, ఆపాద్యమ... వరణంబు =కలిగింపంబడుచున్న అన్ని (యవయవముల) పట్టులందలి ముసుంగుగలదియు, కలిగింపంబడుచున్న అన్ని ప్రదేశములందలి క్రమ్ముటగలదియు, పూర్వపాఠమున 'అవృతాంబర మునకు 'ఉత్సై...వరణంబూ అనుట పౌనరుక్యప్రాయమనియు ఈపాఠమున ఆ యనంగతిగానిపింపదు గాన మజింత యంగీకార్యమనియు. గొందణ మతము. చీంకటి' దిక్కులనుగ్రమ్ముచు, ఆకాశమునలముచు, వెలుతురును మాన్సి, పొడవులయిన (దేశములను దుద కాక్రమించు క్రమ మిట చెప్పంబడినది. అలం. శ్లీష్టరూపకము.

ఉ. మంచు ముసుంగుపూని లవ । మాత్రము పద్మిని మోముందమ్మి దీ

_ పించమిం జన్ను మొగ్గ లవి | భేద్యతరచ్చదగుప్తి నేమియు

షష్టా శ్వాసము 651 న్మించమి * నేంకటం గడు భ్ర। మించుచుం దత్సుమనోవికాసవే ళాంచితవైభవంబునకు । నాసపడు2జ నృపనేత్రభృంగముల్‌. 82

అ. ఇట 'పద్మిని అనుటచే గిరికపరముగాను, తామరతీంగపరముగాను అర్ధద్వయము-పద్నినీ జాతి గిరికాదేవి యనెడు తామర తీంగయొక్క మోముందమ్మి=తామరవంటి మొగము-మొగమువంటి తావముర, మంచుమునుంగు=మంచువంటిమునుంగు - మునుంగువంటిమంచు, వూని, లవమాత్రము =లేశమయినను, దీపించమిజ =ప్రకాశింపక యన్నందున, చన్నుమొగ్గలు= కుచలములనెడు మొగ్గలు, అవి...గుప్తిక -అవిభేద్యతర=భేదింపనలవిగాన, ఛద=వస్త్రమనెడు ఆకులయొక్క గుప్తిజ =క్రమ్మికచేత, ఏమియుజ =ఎంతమాత్రమును, మించమీజ =అతిశయింపకున్నందుచేతను. ఏంకటః =మిక్కుటమైన యకేక్షచే, కదుణ బ్రమించుచు =అతిశయింపకున్నందుచేతను. ఏంకటఃజ =మిక్కుటమైన యపేక్షచే, కడు౯ (ట్రమించుచు=మిక్కిలి చుట్టిచుట్టి తిరుగుచు, నృపనేత్రభృంగముల్‌ =వసురాజు కన్నులనెడు తుమ్మెదలు, తత్‌...వైభవంబునకుఃణ -తత్‌=ఆ గిరికయనెడు తామరతీంగయొక్క సుమనోవికాసవేళా= యోగ్యమయిన మనోవికాసమనెడు పుష్పవికాసముయొక్క సమయమందలి, అంచిత వైభవంబునకు= = ఒప్పిదమయిన విభవమునకు, ఆసపదడుజ =ఎప్పుడోయని యాసపడుచుందెను. -

గిరికాదేవి మిక్కుటమయిన సిగ్గుచేత సన్నపు ముసుం గిడుకొని ముఖము విప్పిచూడక దట్టమయిన వస్త్రముచేత గుచములు గప్పిపెట్టుకొని యుండంగా నాపడంతి మన స్సుల్లసిల్లు సొంపు నెపుడు - అనం గా మన్న్మథప్రాబల్యముచే నెపు డాభిముఖ్యమునొందు సొంపును-జూడంగలుగునని రాజు కన్నులు గోరుచుందెనని తాత్పర్యము.

తామరతీంగ మంచుగ్రమ్మంగా పూవువెలయక మొగ్గరేకులు గుత్తముగా బిగిసికొనియుండుటచే నెంతమా(త్రము విరియకుండంగా, తుమ్మెదలు దానిని చుట్టిచుట్టి తిరుగుచు దాని పూవు విరియం బాజుసొంపు నెపుడు చూడం గలుగునోయని యాతురపడుచుండెననియు నర్థము. అలం. రూపకము. క నవలానవలావణ్యా, ర్హ్వవలాలితకాంతిరమకు |; నయనద్యుతులజ

నవనీరాజన మొసంగుచు, నవనీరాజాగ్రగణ్యుం । డనియెం బ్రేమన్‌. 88

అ. నవలా=గిరకయొక్క (ఇది దేశ్వపదముగనుక 'నచదేశ్యపదే' (నన్నయ) అనుసూత్రముచేత నిచట హ్రస్వమురాదయ్యె), నవ=క్రొత్త, లావణ్య=కళయనెదు, అర్జవ=సముద్రమందు, లాలిత=ఒప్పుచున్న కాంతిరమకు౯ =(రమయనంగా సమృద్ధియు లక్ష్మియును గనుక) కాంతిసమృద్ధి యనెడు లక్ష్మికి, నయనద్యుతులక =తన కన్నులకాంతులచేత, నవనీరాజనము=(క్రొత్తవోరతి, ఒనంగుచుక, అవనీరాజాగ్రగణ్యుందు=భూమియందలి రాజులలో శ్రేష్టండు-వసురాజు, (ప్రేమజ, అనియెను.

అపూర్వ సౌందర్యాది గుణసంపత్తికి దృష్టిదోషనివారణమునకై నీరాజనము లిచ్చుటవాడు క. గిరిక లావణ్యము ఇంతింతనరాదు. అది 'అర్జవము'. దానికాంతిరమకు నీరాజన మావశ్య కము. రాజు నేత్రకాంతులే నీరాజన మొసంగెను. నీరాజనము చుట్టిచుట్టిరాం (ద్రిప్పుటగాన గిరిక మిక్కుటమయిన లజ్జచేసి మనసియ్యక తెజపి నియ్యకుండంగా, రాజు కనుమెజుంగులు పర్వనా పడంతి లావణ్యకాంతపటలిపయి చుట్టిచుట్టి పలుమాజు చూపులు కలయనిగుడ్చుచుండుటచే, అది కాంతులు పర్వ చుట్టిచుట్టి త్రిప్పంబడు వారతివలె నుండె ననుట. అది ఆ యపూర్వలావణ్యమునకు

• “ఒక్కటంగడు అని పాఠాంతరము.

652 వసుచరిత్రము

దోషనివారణార్ధము హారతిం(ద్రిప్పిన ట్లుండినది. క్రిందికిని మాందికిని చుట్టిచుట్టి మెయుంగులు పర్వం

జూపులు నిగుడ్చుటను హారతిం ద్రిప్పుటగాం జెప్పినాండు. 'నవ...రమి పాలసముద్రం దొప్పులక్ష్మివలనే

లావణ్యపటలియం దొప్పు కాంతి పెంపు. అలం. పర్యాయోక్తము.

సీ వరపద్మమకరముల్‌ । కరగతంబులు నీకు, సతి నీవి చే యింత । సడలరాదె బహుశతచ్చదరాశి ! భవదక్షియుగళంబు, నేత్రాంచలం బింత | నెరపరాదె “యనఘదివ్యాహార | ఖని నీదు కెమ్మోవి, లేమ ముద్దింత పా | లింపరాదె

తావిగంబూరంపు । దీవి నీ మొగ మొక్క పలుకింత నాపైని | జిలుకరాదె. తే. చక్రవిజయం బొనర్చె నీ । చన్నుదోయి, కంచుకం బేల యింకంజా | లించరాదె

నిర్మలామూల్యగుణరత్న | నిధికి నీకు, వనజముఖి త్రాసమిదియేల।;వదలరాదె.

అ. సతి=గిరికా, నీకు, వరపద్మమకరముల్‌=వరము పద్మము మకరము అను నిధులు, కరగతంబులు=చేతిలోనివి, నీవి=మూలధనమును, ఇంత చేసడలరాదె=ఇంచుకంతచేయి వదలరాదా యని యర్థము. వర=శ్రేష్టములయిన పద్మమకరరేఖలు హస్తమందుంగలవనియును, నీవియనంగా పోం కముడిగాన దానిని కొంచెము చేవదలరాదా యనియును భావమ.

భవత్‌ అక్షియుగళంబు =నీయొక్క కన్నుంగవ, బహుశతచ్చదరాశి =పెక్కువందల వస్త్రరాసులు గలది గదా, నేత్రాంచలంబు=వస్త్రముకొంగును, ఇంత నెజపరాదె=కొంచెమంతఘటింపం జేయరాదాయని యధ్ధము-(స్యాజ్జటాంశుకయో ర్నేత్రమ్‌' అ. నేత్రమనంగా వస్త్రములు శతచ్చదమనంగా శతపత్రము. అనంగా, తామర) నీకన్నుంగవ 'పెక్కుతామరల ప్రోవులయినదనియును, కంటితుదను-(కడంగంటిని) కొంచెము నాపయి నిగిడింపరాదా యనియును భావము. స్త్రీల కనుచూడద్ములు తామరలచాలువలె నిగుడుటచేతం బెక్కు తామరల ప్రోవనుట. లేక పెక్కుతామరల చక్కందనములను '్రోవుచేయంగా కన్నులగుననియు గ్రాహ్యము. (శతపత్రం కుశేశయమ్‌” అ.)

లేమ=గిరికా, నీదుకెమ్మోవి, అనఫుదివ్యాహారఖని -అనఫఘ =నిష్కల్మషములయిన, దివ్య= శ్లాఘ్యములయిన, ఆహార=భోజ్యవస్తువులకు, ఖని=గనియైనది. ముద్దింత (ముద్ద+ఇంత) పాలింపరాదె= ముద్దకొంచెముగా భాగించి యీరాదా యనియర్ధము-దివ్యాహారమనంగా దివ్యులగు దేవతలకు ఆహారము-

అనంగా అమృతము-అట్టి యమృతమునకు గనిరైైైనదనియును, ముద్దింత అనంగా ముద్ద ఇంత=చుంబనము, అది యించుకంత దయచేయుమనియును భావము. నీ మొగము, తావిగంబూరంపు దీవి=పరిమళము గల కర్పూరమునకు స్థానమయినది. ఒక్క పజుకింత (లేక అది, పలుకింత) = తునుక కొంచెము, నాపైని, చిలుకరాదె=చిలుకరింపరాదా యని యర్థము. మొగము కర్పూరవాసనగలది యనియును, పలుకనంగా వాక్యముగాన, కొలందిగా నైనం బలుకరాదా యనియును భావము. (ఏలుకు అనంగా తునుకయు మాటయు.)

నీచన్నుదోయి, చక్రవిజయంబు ఒనర్చె౯ =రాష్త్ట్రవిజయమును చేసెను. కంచుకంబేల ఇంక చాలించరాదె=కవచమెందులకు ఇంక దానిని విడువరాదా యని యర్థము. చక్రవాకములనుజయించినదని యును అవిక విడువరాదాయనియు భావము. (కంచుకమనంగా కవచమును జవికయు,) నిర్మ...నిధికి ౬ -నిర్మల=దోషరహితములును, అమూల్య=వెలలేనివియు, గుణ =కాంత్యాదిగుణములతోంగూడి నవియు, అగు, రత్నపద్మరాగమణులకు, నిధికిజ =స్థానభూతురాలవగు, సీకు౯క, వననజముఖి=గిరికా, వాాడావాయా డన

• దీవి నీ మొగమది పలుకింత - అనిపాఠాం.

షష్థా శ్వాసము 653 (శాసమిది వఏల=త్రాసమనెడి రత్నదోషమిది ఎందులకు, వదలరాదెయనియర్ధము గుణరత్నములనంగా శ్రేష్టములయిన గుణములు, వానికిస్థానమయినదనియు, త్రాసమనంగా (త్రాసో భీషణదోషయోళి విశ్వ) లజ్జవలని భయముగాన యది విడువరాదాయనియును భావము, శ్లేషమూలక కావ్యలింగములాలు. సీ, లాలింతు నేం బాద । నాళీక యుగళి నా, కటకేశ్వరత్వంబు | గణనమిలం బాలింతునేంగటి।స్పర్శ వైభవము నా, నేత్రావ్వాయంబు మన్నియకునెక్కం

గీలింతు నేం గుచ | శ్రీలాభగరిమ నా, నాయకత్వము సార్ధ । తాయుతముగ

శీలింతు నేం గర్హ । సీమాంతికంబు నా, కువలయరాజత్వ | మవనిం బొసంగ తే. నిగనిగని సంజకెంజాయ। * పొగడుదెగడు, మోవిమానిక మాని సంః[పూర్ణరుచి స

మ(గ్రత వహింతు నేనింతిమామకాభి, రామవసునామ ముచితగౌ;రవముదాల్ప,

అ. ఇంతి=గిరికా, నేను, నాకటకేశ్వరత్వంబు =నాయొక్క పాదవలయ శ్రేష్టత్వము-మేటియందియ అగుటననుట. గణనమిఅ౯ =ఎన్నిక కెక్కునట్లుగా, నని యర్ధము-కటకమనంగా 'కటకోస్టీనితం బోద్రేర్దంతినాం దంతమండలే, సాముద్రలవజే రాజధానీవలయయోరపి' మేదిని) పట్టణాధీశ్వరత్వమని భావము. పాదనాళీకయుగళిక =నీయొక్క యడుగుదామరదోయిని, లాలింతుకా =లాలనముచేయుదును- అనంగా నీ యడుగులను భజింతుననుట, కటకేశ్వరతకు అనంగా మేటియందియ అగుటకు కాంతయడుగులను భజించుటయే గణనగదా.

నేను, నానేత్ర-ఆహ్వయంబు=(నేత్రమనంగా వస్తముగనుక) నావస్తాఖిధానము, వన్నియకు నెక్కజ =వన్నెకెక్కునట్లుగానని యర్థము. నేతృ+ఆహ్వయము (నేత్రాహ్వాయము)= స్వామి అను నామము నని భావము. కటిస్పర్భవైభవము॥ =నీదునితంబస్పర్శంపవు సొంపుపెంపును, పాలింతుణ =పాలనము సేయుదును. వస్త్రమను పేరునాందుటకు కాంతకటిస్పర్భమునొందుటవన్నియగదా,

నేను, నానాయకత్వము=నాయొక్క హారమధ్యనాయకమణిత్వమని యర్ధ ము-స్వామిత్వమని భావము. (నాయకో నేతరి శ్రేస్టే హారమధ్యమణావపి' మేదిని), సార్ధతాయుతముగక= సార్ధకత్వముతోం గూడుకొన్నట్లుగా, కుచశ్రీలాభగరిమక్‌ =నీచన్నుల శోభయొక్క లాభంపు పెంపును, కీలింతుక =నంఘటింతును. నాయకవస్తువగుటకు కాంతకుచమధ్యమునం గీలించుటయే కదా సార్ధకత్వము.

నేను, నాకువలయరాజత్వము=నా ఉత్పల క్రేష్టత్వమును-నల్లగలువపూమిన్నయగుటనని యర్థము. భూవలయరాజత్వమని భావము. అవనిణ పొసంగజ =భూమియందొప్పునట్లుగా, కర్ణసీమాంతికంబు= నీ చెలిపట్టుయొక్కదాపటిని, శీలింతుక =ఒప్పీదమగునట్లుగాంజేయుదును. కువలయవస్తువనుటకు చెవిదాపట శీలించిననే అవనిని పొసంగునుగదా.

నేను, మామక అభిరామ వసునామము=నాదయిన మనోహరమగు బంగారు అనుపేరు అని యర్థము. వసురాజను నామమని భావము. ఉచితగౌరవముతాల్ప౯ =అర్హనుయిన ఘనతవహించు నట్లుగా, నిగనిగనిసంజకెంజాయపొగడు =నిగనిగనిమెలియు సంధ్యారాగముయొక్క శ్లాఘ్యతను, తెగడు = తిరస్మరించునట్టి, మోవిమానికము ఆని = నీదు పెదవియనెడు మాణిక్యమునుబొంది, సంపూర్ణరుచిసమ[గ్రతః =అత్యంతకాంతిపరిపూర్ణతను, వహింతునని యర్థము. అత్యంతమైన చవియొక్క పరిపూర్ణతను వహింతునని భావము. రుచియనంగా కాంతియు చవియు. “తరుణార్మకబళనోద్దతింజూపె

• వాగరుదెగడు అని పాఠాంతరము.

654 వసుచరిత్రము నెవ్వాండు రుచులచే ఫలమోహరుచులచేతి 'పొగడుదెగడు” అనుచో సాగరు అని పాఠాంతరము. పొగరనం గాం గాంత్యతిశయము. ఇది మంచి పొగరుగానున్నదని వాడుటగలదు. '*కురుల పొగరు మగుదకో (మనుచరిత్రము.) 'పొగరువగలు (రామాభ్యుదయము. ) కానకెంజాయకాంతిని దెగడునని యర్థము. ఇదియే యుచితమని తోంచెడిని. బంగారమైనందులకు మానికము నూని రుచిసమగ్రత వహించుటయేకదా యుచితగౌరవము. 'అనర్హమపి మాణిక్కంవసుసంయోగమిోక్షతే' యనికదా యున్నది. తే. అనుచు నరపతి కెంగేల |! నచలకన్య కాత్రపార్తురగూధాంగ ః కములు దదవె నొయ్య నాభీకుచాది ని | మ్నోన్నతప్ర దేశముల తద్విగాహేచ్చం । దెలియుకరణి. 86 అ. అనుచుః, నరపతి=వసురాజు, కెంగేలక =తనయెజ్జని హస్తముచేత, అచల... ఆంగకములు- అచలకన్యకా=కోలాహలపర్వతపుత్రియైన గిరికయనెడు పర్వతమువలనం బుట్టిన సెలయేటియొక్క (త్రపారుర=లజ్జ అనెడు ప్రవాహముచేత, గూఢ =ఆచ్చాదింపంబడియున్న అంగకములు= అవయ వములను, తడవెను-ఏలాగున ననంగా - తత్‌ విగాహేచ్చళ =ఆలజ్ఞా ప్రవాహమందు చొరంబాఅవలెనన్న కోరికచేత, ఒయ్యజ తిన్నగా, నాభీకుచాదినిమ్నోన్నత ప్రదేశములు =పాక్కిలి చన్నులు మొదలయిన పల్లము మెరకయెన స్థలములను, తెలియుకరణి౯ =తెలిసికొనునట్లుం బలె, తడవెనని యన్వయము. ఒకండొక క్రొత్తప్రవాహమందు అవగాహింపంగోరెనేని ముందుగా నందలి లోంతు పట్టులను మెరకలను దడవి తెలిసికొన పిదప విచ్చలవిడి నందు నీందులాడును. ఇట గిరిక లజ్ఞా ప్రవాహము పాజుచున్నది. అందు ఆమె పొక్కిలి కుచము లాదిగాం గలుగునవి మునింగియున్నవి. అందు విగాహించుటకై మెరకపల్లములను డడవిచూచునట్లు నిమ్నమగు నాభిని ఉన్నతమగు కుచములను రాజు దడవిచూచెననుట-అనంగా లజ్జచేత గిరికానాభీకుచాదులను గుత్తముగా మాటికొన్న దనియు రాజు అవి కళాస్థానములుగాన వానిని హస్తముతోం దడవె ననయుం దాత్పర్యము. ప్రవాహమందు మెరక పల్లములను దడవి తెలిసికొన్ననే దానిలోంతు దెలిసి విచ్చలవిడి నీందయులాడ వచ్చును. లజ్ఞావ్యాప్తి యందును పొక్ష్మిలిని గుచములను దడవినచో లజ్జకొలంది దెలిసి దానిని గయువసము చేసికొనవచ్చును. (త్రప తనంతట వశముగాక యురవడిచే వెల్లిగొని ముంచినట్టిదిగాన (రురము) సెలయే అనుట. క్రొత్తం గా ఒక్కుమ్మడి మునుం/గంబాజిన వెలువగావుననే యందు మెరకపల్లములు తెలిసికొనియాందులాడవలయు. పరిచితమైనదాన నక్కజలేదుగదా. ఇట లజ్జ్ఞయుం (గ్రొత్తదిగావుననే, కుచాదివిమర్భముననే దానిని హరింహం దగును. నవోఢగాన లజ్ఞాక్రాంతి రురసామ్యము చెందినదని తెలియునది. అలం. శ్లిష్టూపకము. మ. తరళాధార మతిప్రవాళశయగు । ప్తం ఐంచు నభ్యంతర స్మరుం డుత్తంభితకంపలోలపటసం | జ్ఞం విల్వ బాలాపయో ధరదుర్గంబు (గ్రహించె రాజుకర మే | తజ్ఞాతసంత్రాసవై ఖరిం దెల్సెజ జఘనస్థలీవరణ జా । (గ్రద్ధంటికాఘోషముల్‌, 87 అ. తరళాధారము=(తరళమనంగా “తరళం చంచలే షిద్దే భాస్మరేఒపి త్రిలిబ్బకమ్‌, హార మధ్యమణౌ పుంసి యవాగూసురయో స్రియామ్‌” మేదిని అన్నట్లు - నాయకమని. తరళయనంగా గంజి. ఇట కుచపరముగాను దుర్గపరముగాను అర్ధద్వయముగాన) - (కుచ) నాయకమణి ఆధార

వషష్టా శ్వాసము 655 మయినది-(దుర్గ) గంజియాధారముగాంగలది-అనంగా దుర్గములోనిజనులకు గంజిమాత్రమేకాని యన్నములేదుగనుకసుఖసాధ్యమని భావము. (యవాగువనంగా గంజి) ఆఅతి...గుప్తంబు (కుచ) అతి ప్రవాళ=చిగురుటాకుల నతిక్రమించిన, శయ=హస్తములచేత, గుష్తంబు=కప్పంబడినది-(దుర్గ)ు వాల మనంగా ఖడ్గము-(్రకృష్ణమయినవాలము ప్రవాలము-అతిప్రవాల=అతీతములయిన (్రకృష్ణఖద్దములు గల, శయ=హస్తములుగలవారిచేత-అనంగా చేతం గత్తిలేని నిరాయుధులచేత, గుప్తంబు=కాపాడం బడుచున్నది. అంచు౯, అభ్యంతరస్మరుండు=లోపలనుండెడు మన్నథుండనెడి, అభ్యంతరస్మరుం డు=ఒళవిచ్చెడువాండు, ఉత్తంభిత...సంజ్ఞక -ఉత్తంభిత =పాందుకొనియున్ను కంవ =సాత్స్విక భావజనితమయిన వడంకుచేత, లోలపట=చలించుచున్న వస్త్రమనెడు విసరంబడుచున్న వస్త్రము యొక్క సంజ్ఞజ =సైగచేత, పిల్వక =పిలువంగా, రాజకరము=వసురాజుహస్తము, బాలాపయోధర దుర్గంబు౯ =గిరికయొక్క కుచపర్వతదుర్గమును, (గ్రహించెజ =స్వాధీనముచేసికొనెను. జఘన...ఘోషముల్‌- జవునస్థలీ=కటి పురోభాగముయొక్క వరణ=వేష్టనరూపమైన మొలనూలనెడు కోటయందలి, (జఘనస్థలీవరణ” ఇట మొలనూలిని కోటయనుటకు 'ఘనకుచాంగజదుర్గ కల్పి తాధర వప్రపరిధి నా నొడ్డాణ మిరవుకొల్సి. (4 .ఆ ౧౨౧) అని యిందే చెప్పియుండుట తెలియునది. జాగ్రత్‌=హెచ్చరిక సేయుచున్ను ఘంటికా=గంటలయొక్క ఘోషముల్‌=నాదములు, ఏతత్‌ జాతసంత్రాసవైఖరిజ =రాజుకరము పయోధరదుర్గమును బట్టినందువలనంబుట్టిన మిక్కుటమయిన భయముయొక్క లక్షణమును, తెల్పెను. అలం. రూపకము శ్లేషానుప్రాణితము.

ఒకరాజు ఒక పర్వతదుర్గమును బట్టుకొనునపుడు వేచియుండి యా దుర్గములోని వాని నొకనని ఒళవుగొని వాం డందుగలవారికి అన్నాదులులేక వట్టిగంజియె యున్నదనియు, చేతం గత్తులును లేవనియును ఆక్రమింపవలసిన తజియని వస్రమల్లలార్చి తెలుపు ఒళవుచెప్పంగా, తోడనే యా దుర్గమును

స్వాధీనము చేసికొనుటయు, అట్లు పరరాజుస్వాధీనమగుటచే నందలివారు దిగులుగొని కోటయందున్న పెద్దఘంటల వాయించి తెల్పుటయు నిట కవి యనుసంధించినాండు.

నాయకమణిచే నొప్పుచు లేంజిగురుటాకులను మీటినచేతులచే గప్పికొనంబడి గిరిదుర్గము వలెనున్న గిరికాదేవి కుచములను, ఆబిడ మన్మథోద్దీపనముచే సాత్త్వికజనితమయినవడంకు వడంకు చుండంగా రాజు మన్మథ (ఢేరితుండై తన చేతులంబట్టుకొనె ననియు లజ్జవలని భయము చేత గిరిక చలింపంగానే మొలనూలి చిలుగంటలు మైోసెననియుం దాత్పర్యము.

“లోలపటి గిరికవలువ యల్లలాడుట “ఉత్తంభితకంప'* సాత్త్విక భావముచే నయినమేని వడం కుచేత. అది “స్మరి మన్మథకృతము. అమినను మరుండు చక్కంగా వెలువడలేదు “అభ్యంతర లోపలనేయున్నాండు. అది యెట్లు తెలియుట? వస్త్రము అల్లాడుటచేతను తన్మూలకమగు వడంకు చేతను వాండు లోపలనేయున్నాండని మాత్రము దెలియుచున్నది. మిందు మిక్కిలి మరుండు వెలివిరిసెనేని నవోధకు ముద్దుగాదు. కాన ముందు ఉచ్చైన్తనోద్దేశప్రావరణంబైన లజ్జ కొంతదీని మరులుపైకానియున్నందున సమయ మిది బాలపయోధరములను (గ్రహించుటకు. అందులకేల యింతపాటు? అది “దుర్గము గిరి సదృశమేకాక గిరిదుర్గమువలె దుర్రహమును. దుర్గమునుబట్టంగానే దేశమంతయు గయివసమగునట్లు, కుచదుర్గములను (గ్రహింపంగానే గిరిక యంతయు లోనయినట్లె. లోపల స్మరుండుండంగా కంపము. రాజుకరములను బట్టంగా సంత్రాసము. అట సాత్త్వికభావము. చేత పుట్టముమాత్ర మల్లలాడినది. ఇట భయసమ్మేళనముచే జఘనచలనమును గూడినది. రాజు, గిరిక సిగ్గుచేత నెంతమాత్రము తెటపి యీకుండుటను జూచి రసికుండుగాన తొడింబడక కళా స్థానమర్దన

656 వసుచరిత్రము ములచే సిగ్గును తగ్గుపథిచి మరుని మొలపించి తదుదయమును పటచలన కంపముచేం గనుంగాని యిదియె తజియని కుచగ్రహణముచేసినాండనియు, అందువలన గిరిక మిక్కిలి చలించుటచే మొలనూభివిబుగంటలు మొరసెననియుం దాత్పర్యము. ఉ. తొయ్యలి ముద్దరాలు కుచ । దుర్గము లాత్మశమయైకవంచన౯

నెయ్యపుఖేని పాల్పజిచి 1 నీవియుం గోల్పడంగాం దలంచెంగా

కయ్యెడ నేలకోయునిచె । నాత్మశయద్వితయంబు మున్నె లో

నయ్యె సరాగమై నృపక । రార్పణ కింకం బెనంగ నేర్చునే. 09

అ. తొయ్యలి=గిరిక, ముద్దరాల=ఎంతమాత్రము (ప్రాొఢిలేనిదిగదా, ఏమనిన-కుచదుర్గములు=

చన్నులనెడు గిరిదుర్దములు, అత్మశయైకవంచనక౯ =ఆత్మశయైకవంచన యనెడు ఆత్మశయైకవంచన చేతననుట. ఆత్మశయమనంగా తనహస్తము-ఆత్మశయుండనంగా హృదయము నళత్తుకొనియుందెడి మన్మథుండును. ఎల్లప్పుడును దనయొద్దంగాచుకొనియుండెడి బంటును. ఇట కుచపరముగాను దుర్గపరముగాను అర్ధద్వయము-తనయొక్క యేకహస్తమువలనివంచనచేతనని కుచపరముగా, మన్మథుం డనెడియొక నమ్మకంపుబంటుయొక్క యొళవుచేతనని దుర్గ్షపరముగా, నెయ్యపుజేని పాల్పతిచిజప్రేమగల వసురాజు పొలుచేసియు, నీవియుక కోల్పడంగాక తలంచెజ కాక (నీవియనంగా పోంకముడియు మూలధనమును) పోంకముడియనెడు మూలధనమును బోంగొట్టుకొనందలచినదియు కాక=లేనియెడ, అయ్యెడః =ఆనీవిస్థానమందు, ఆత్మశయద్వితయంబు=ఆత్మశయద్వితయమనెదు అత్మహస్ర్తద్వితయమును, ఏలొకో ఉనిచెజ =ఎందులకుంగాపుంచెను-అనంగా వ్యర్ధమనుట, ఆత్మహస్తద్వితయమని వోం కముడిపరముగాను వంచకభటద్వితయమని మూలధనపరముగాను నర్ధములు (గ్రహించునది. ఏమనినళ -ఆయాత్మశయద్వితయము=అట్టి వంచకభటద్వితయము, సరాగమై=అనురాగముతోం గూడుకొన్నదై, నృపకర అర్పణకుజ =(ఆ మూలధనమును) రాజుచేతి అప్పగించుటకు, మున్నా లోనయ్యెః =ఆయతపడియుందెను. కాంబట్టి, ఇంకళ పెనంగనేర్చునే =ఇంకమోంద రాజు హరింపకుండం బోరాడం జాలునా యని యర్థము - ఈయాత్మహస్తద్వితయము ఎజుపుతోంగూడినదై వివాహానంతరమం దప్పగింతసేయునెడల రాజకరార్పణకు మున్నే లోవడి యున్నదనియు, అట్టిది పోంకముడిని రాజుహరింపకుందునట్లు పెనంగం జూలెనా యనియు హస్తపరమయిన యర్థము.

గిరికాదేవి రెండుచేతులచేతను చన్నుంగవను గ్రమ్ముకొనియుండంగా పోంకముడిసడలుటచే నది జాఅకుండం బట్టుకొను నిమిత్త మొకచేయి వదలంగానే రాజు కుచగ్రహణము చేసెననియును నంతట రెండు హస్తములును పోంకముడియండే చేర్చుకొనియె ననియు దాత్పర్యము. “ఇట తలంచెలి గాక అనుచో 'కాకి యనునది కానిచో” నని పక్షాంతరమును దెలుపుచున్నది.

'నృపకర అర్చణకుజి కరమనంగా పన్నును గనుక రాజునకు పన్ను చెల్లించుటకనియు నర్థము స్ఫురించుచున్నది. వివాహమందు వధువు చేదోయి వరునకప్పగించుటంబట్టి యిట వానిని మునుపే లాజానకు లోనయినవిగా ననుసంధించినాండు. మనుపే పరునకు లోనయిన బంట్లను మరల నమ్మి మూలధనమునకుం గాపువెట్టినచో అది పరునిపాలు కాకుండదనుట నిట సంఘటితము. ఇంత మాత్రము తెలియనిది గాన ముద్దరాలు=బేల అని యర్థము. ముగ్ధవ్యయస్మురాలని భావము.

క. అతినీతసమయుండై పతి, సతినీవి హరింప లజ్జ । సనియెణ దృధయో

గత నీవిం గన్నబోంట్లును, గతనీవికలైనవారి | కడ నుండుదురే. 89

షష్టా శ్వాసము 657 అ. అతినీతసమయుందై =అతిక్రమింపంబడిన నియమము గలవాందై, వతి=వనురాజు, సతి=గిరికయొక్క నీవి హరింపజ =మూలధనమును అపహరింపంగానే యని యర్ధము-ప్రజాధనాది రక్షణముసేయవలసినరాజు ఆ నియమము తప్పి ఒక్క యిల్లాలి మూలధనమును హరింపంగా ననుట--స్రీధనాపహరణము రాజునకు నిషిద్ధముగనుక నది విచారింపక అతినీతసమయుందడైనాండనుట. పోంకముడిని హరింపంగానే యని భావము. లజ్జసనియెజ =లజ్జ్ఞయను చెలికత్తెతొలంగిపోయెనని యర్ధము-సిగ్గు తొాలంగెనని భావము. 'నిల్చింగాకలజ్ఞావయస్యి యన్నాండుగనుక ఆ యర్ధమిచటి కాకర్షించుకొనవలయును. దృఢయోగతః =దృఢసాంగత్యముచేత, ఈవిగన్నబోంట్లును= ఈవిని-అనం గా ధనధాన్యలాభమును-బొందియున్న సభీజనులును, గతనీవికలైనవారికడజ ఉండుదురే=పోయిన మూలధనముగలవారి దగ్గణ నుందురాయని యర్థము. ఒకరికి ధనహీనతకలిగినపిమ్మట వారిప్రో పెంత యనుభవించినవారుగాని వారియొద్ద నుండరుగదాయనుట. (దృఢయోగతః నీవిని గన్నబోంట్లు-పోం కముడినింబట్టునపుడే లజ్జమిక్కిలియు నెరయునుగాన లజ్జపోంకముడిని గట్టిగాం బొందియున్నదనియు గనుక వసురాజు పోంకముడిని హరించినమిందట గిరికకడ నుండక తొలంగె ననియుం దాత్పర్యము.) పోంకముడి హరింపంగానే లజ్జయుండుటకు వీలులేక తీసెనని ఫలితార్ధము. లజ్జను వయస్యగా ననుసంధించునపుడు “దృఢయో”౫= ఈవింగన్న బోంట్లును'-అనియు కేవలముగా ననుసంధించినపుడు “దృఢయోగతః నీవిగన్న బోంట్న... అనియు విచ్చేదము తెలియునది. ఉ. చేడియ కోమలొాదయవ | సమలం * జెల్వునిసోయగంపుంజే యాడం బ్రభూతనూతనర | సొకృతిం (గ్రొంజెమ రొయ్య నొయ్యం బై యాడం గరంగి జాథె నెడ । నంటిన కస్తురిరేఖ లాకుల వ్రీడతమంబు లాత్మపద । విజ నిలుపోపక పోవు కైవడిన్‌. 90 అ. చేడియ కోమల అవయసీమల౯ =గిరికాదేవియొక్క మెత్తని కచకుచాద్యవయవముల పట్టులందు, చెల్వుని=వల్లభుండయిన వసురాజుయొక్క సోయగంపుచే ఆడణ =విలాసకరమైన హస్తము వ్యాపింపవంగాను, (వ్రభూత నూతన రసాకృతిణ =వుట్టిన (క్రొత్తయనురాగరనము వలె, క్రాంజెమరు=సాత్సికభావజనితమైన క్రొత్త చెమట, ఒయ్యనాయ్యః =మెల్లమెల్లగా, పైయాదడః౯ =పైని వ్యాపింపంగా, ఎడనంటిన కస్తురిరేఖలు =హృదయమందంటియున్నకస్తూరికాషత్రరచనలు, కరంగి, జూటె౯ -ఏలాగననిన, ఆకుల వీడతమంబులు=తొాట్రుపడుచున్న లజ్జ్ఞయనుచీంకట్లు, ఆత్మపదవి౯ =తనమార్గమందు, నిలుపోపక=నిలుపళక, పోవుకైవడిణ =తాలంగిపోయి నట్లుగా, జాటెనని సంబంధము-చేయి 'సోయగంబుగ ఆడుట' చేత రసాకృతిప్రభూతి. నూతన రాగముతో సాటికి చెమరనక క్రాంజెమరనుట. రసము నూతనముగాం బుట్టెను, దానిచేం జెమరును క్రొత్తగాం బుట్టెను. ఇట కారణమునకు కార్యమం దుపచారము. కస్తురిరేఖలు ఎడనంటిన వానినిగా గ్రహించుట ఎడనుండిన (వ్రీడతమముగా నుత్రేక్షించుటకు. '“ఆత్మపదవిణ నిలుపోపక-రాజుచేయి నిగుడుదారిన నిలువక లజ్జ పర్విదడెననుట. రాజు హస్తస్పర్శముచే కళాస్థానములంగరించి లజ్ఞానిరాసము లెస్సం గావించినాండనుట తేలుచున్నది. సీ. నెలంతగుత్తపు గుబ్బ । నెత్తమ్మి మొగడల, నెలకూనసోంకులు | నిగుదకుండ ముదితచందురకావి । మోవిలేందలిరున, కలఘుద్విజాహతి ! యంటకుండ

• 'ైయ్యుని సోయగంపు' పాఠాంతరము.

656 వసుచరిత్రము

మగువపెన్నెజిగుంపు | మొగులుజొంపమునంటబ్ర, కంపనాయాసంబుఃగదురకుండం

జెలువ కప్రపుంబూత | చిన్ని వెన్నెలలకు, ఘనతిరోధానంబు 1 గలుగకుండ తే. సిరులనలరించెనిద్దంపుఃజిగిఘటించె, నొాయ్యనెజయించె నొకయింతః యొటిపునించె

లలితనవ్యోపభోగలీ [లాలతాంత, సాయకుండు చేదిమేదినీ ! నాయకుందు. |!

అ. లలిత..సాయకుందు-లలిత=మనోహరమైన, నవ్య ఉపభోగ=క్రొత్త సంభోగ మందు, భీలిలతాంతసాయకుండు =లీలామన్మథుండయిన, చేదిమేదినీ నాయకుందు=వసురాజు, నెలంతగుత్తపు గుబ్బనెత్తమ్మి మొగడల౯ గిరికాదేవి బిగువైన గుబ్బచున్నులనెడు చక్కని తామర మొగ్గలందు, నెలకూనసోం కులు=(ొలకూన యనంగా బాలచం(ద్రుండు-బాలచంద్ర సదృ్భృశములయిన) గోళ్లనొక్కుల సోంకులనెడు బాలచంద్రునియొక్క కిరణప్రసారములు, నిగుడకుండ౯ =వ్యాపింపకుండునట్లుగొ, తమ్మిమొగడలకు చంద్రకిరణ (ప్రసారములు కూడవుగదా.

ముదిత...లేందలిరునకుక =గిరికయొక్క చంద్రకావి రంగుగల పెదవియనెడు లేంత చిగురు టాకునకు, అలఘుద్విజ ఆహతి=(ద్విజమనంగా దంతములును పక్షులును) తక్కువకాని దంచతక్షత (పల్గొత్తు మనెడు పిట్టపోటు (పక్షిమాత) అంటకయుండునట్లుగాను, లేచిగురుటాకునకు పెనుపక్షి ఘాత మంటరాదుగదా.

మగువ, పెన్నెజిగుంపు మొగులు జాంపమునః =పెను దలవెండ్రుకల సమూహమనెడు మబ్బుల దట్టమునందు, ప్రకంపనాయాసంబు=(ప్రకంపనమనంగా (ప్రకృష్ణమయిన చలనమును, “ప్రకంపన శ్చాతిబలక్‌ అమశే. వాయువును గనుక) ప్రకృష్ణమైన చలనాయాసమనెడు పవనాయాసము తగులకుందు నట్లుగాను, మబ్బుల గుబురునకు బలీయమయిన గాడ్పు గదురరాదు.

చెలువ, కప్రపుపూంత చిన్ని వెన్నెలలకుక =కర్పూరపుంబూంత అనెడు లేంత వెన్నెలలకు (బాలచంద్రికలను), ఘవతిరోధానంబు గులగకుండళ =ఘనతిరోధానమనెడి ఘనతిరోధానము కలుగనట్లుగాననుట. ఘనమైన మజుంగుపడుట యనెడు మబ్బులయొక్క క్రమ్ముట కలుగకుండునట్లుగా, (తిరోధానమనంగా అదర్శనమును, ఆచ్చాదనమును) లేంతవెన్నెలలకు మబ్బులు క్రమ్ముట కలుగరాదుగదా.

సిరుల అలరించెఇ ఎసమృద్భులచేత ఒప్పునట్లు చేసెను. నిద్దంపుజిగి ఘటించి =నునుం గాంతిని పొందించెను. ఒయ్యక నెజయించెక =మెల్లగా వ్యాపింపంజేసెను -చక్కంబటిచె ననుట. ఒకయింత ఒయలుపునించెక ఇమటథికొంత ఒటిపు గలుగంజేసెను-అని యీ నాలుగును నీసపాదములు నాలుగుతోం (గ్రమముగా నన్వయించునది. అలం. (క్రమాలంకారము.

నెత్తమ్మి మొగడలకు సిరియు, లేందలిరునకు నిద్దంపుజిగియు, మొగులు జొంపమునకు నెలయించు టయు (పర్వుటయు,), చిన్ని వెన్నెలలకు ఒకయింత యొటఅపును (మఖింత వికాసంపు చెలువును) శోభా కరములగు పోషకములు. కాన-యట్లు వసురాజు చేసెను. అది గిరకతోడి నవ్యోపభోగముగాన యది “లలిత ముగానుండుటకై యట్టి మెలుపులం బచరించినాండు. ఏలన 'వీలాలతొాంత సాయకుండు' గదా. చక్కందనముననే కాక సురతశాస్త్రధౌరంధర్యమునను మతియొక (దూజట) మన్మథుందుగదా-అనంగొ గిరికాదేవి మగ్ధగనుకం బ్రథమసంగమమం దెంతమాత్రమును గాసి దగులకుండునట్లుగా వసురాజు క్రీడించెనని తాత్పర్యము.

షష్టా శ్వాసము 6903౪

గుబ్బలు “గుత్తము'లు గాన నెత్తమ్మి 'మొగడ' లనియు, మోవి 'చందురకావి' గాన 'లే తలిరనియు,

(తలిరాకునకు లేంతదనమున మిక్కిలి యెజలుపును, మెత్తందనమును, తెలియునది.) నెఖులు "పెను"

“గుంపును గాన మొగులు “జొంహి మనియు, (మొగలు నైల్యదైర్ధములును జొంప మనుటచే నైబిద్యమును

వ్యంజితములు. ) కప్రపు 'పూంత' గాన చిన్నివెన్నెలు లనియు, బెపమ్య సౌష్టవ పుష్టికరములగు విశేషణములు తెలియునది.

ఉ. భూనుతకీర్తి వేండ నుడి ॥ వోవని తావుల గుబ్బగుత్తుల౯

దేనియ లాన నానంగడ । తేజని *వాచవిపండు నిచ్చె భూ షానివహంబు రాల్చె మృదు । శాటిక మున్న యొసంగె సింధుసం తానము గావునం గదడును ః దారత నా లతకూన యొప్పుచున్‌. , 92

అ. భూనుతకీర్తి=భూజనులచేత నుతింపంబడిన కీర్తిగలవాండు-వసురాజు, వెందంగా, ఆ లతకూన=ఆ గిరికాదేవి (ఎలదీంగయనియు), సింధు సంతానముగావునజ =సముద్రమందుం బుట్టిన (దేవతరు విశేషస్ట్రైన)ది కాంబట్టి యని యర్ధము-లేంత కల్పవల్లి యనుట. శుక్తిమతీనది సంతానమని భావము. కడుజ ఉదారతణ =మిక్కిలి ఈవితనముతో నని యర్థము - మిక్కిలి గొప్పతనముతో నని భావము. ఒప్పుచుణ =ప్రకాశించుచు, ఉడివోవని తావులగుబ్బ గుత్తులణ =ఉడిగిపోని పరిమళములుగల వట్రువపువ్వు గుత్తులను, తేనియలు ఆనక ఆనక కదడతేజని వాచవి పండుజ =తేనెలు ఎంత ఆస్వాదించినను నోటిరుచి తీఅకుందెడు ఫలమును, ఇచ్చె నని యర్థము. గుబ్బలనంగా వట్రువలెకాక చన్నులనియు, వాచవి అనంగా నోటికి రుచియైనదనియు నోటియొక్క-అనంగా పెదవియొక్కరుచియైనదనియు నర్ధములుగాన-స్తనగుచ్చములను-అధరబింబమును ఇచ్చినదని భావము. భూషానివహంబురాల్చె౯ =ఆభరణములను వర్షించెనని యర్ధము-అలంకారములు సడలి వీడునట్లుగాం బెనలొనని భావము. మృదుశాటిక మున్నె ఒసంగెక =మెత్తని వస్త్రమును ముందుగానే యిచ్చెనని యర్ధము-కట్టుంగొంగు ముందుగానే పతికి వశముచేసెనని భావము.

“ఆ లతకూని 'సింధుసంతానము”' అను పదములచే కల్పవల్లి యగుచున్నది. *వాస ల్చిత్రం మధు నయనయోర్విభ్రమాదేశదక్షమ్‌... సూతే సకల మబలామండనం కల్పవృక్ష అన్నట్లు కల్పవల్లి గాన 'కడు నుదారత.” దీనివలన స్వవృక్షత్వాసాధారణములగు గుత్తులును, బండ్లును - స్వకల్ప వృక్షత్వప్రయుక్తాదార్యజనితములగు భూషానివహమును, మృదుశాటికలును నిచ్చుట. రాజు మెల్లమెల్లగా బుజ్జగించుచు గిరికాదేవి కుచములను గౌంగిలించి, యధరమును జుంబించి, కరంగింపంగాం బారవశ్యమున బోంకముడి పతివశము గావించెననియు, భూషలు సడలునట్లు పతితోం బెనంగె ననియు దాత్ప్సర్యము.

గవ ముప్పిరిగొన్నవాచవుల । మోహ మొకింతయుం దప్పనీదు క౯

ఖెప్పలు విప్పనీ దొకత | టీం జెమ రాజంగనీదు మేన నె

బ్లప్పుడుం దృష్టచేం దనివి ! నందంగనీదు నృపాలమౌళి నే

చొప్పునం బుట్టెనో భువన । సుందరి సింధువరామృతంబునన్‌. 93

• “వాచవిపండు నించు భూషానిచయంబు రాల్సె' ననియుం బాఠరము.

660 వసుచరిత్రము అ. భువనసుందరి=గిరికాదేవి, సింధువర అమృతంబున౯ =సముద్రములలో 'శ్రేషుయిన పాలసముద్రపు సుధయందని యర్థము. సింధు =శుక్తిమతీనదియొక్క వర=డ్రేషుయిన, అమృతంబునక =(అమృతం యజ్ఞశేషే స్యా త్పీయూషే సలిలే ఘృతే' మేదిని.) నీటియందని భావము. ఏ చొప్పునః పుట్టెనో=ఏప్రకారముగా జన్మించినదో, (కాని) నృపాలమౌళి౯ =వసురాజవర్యుని, ముప్పిరిగొన్న వాచవులమోహము ఒకింతయు౯ తప్పనీదు =ముబ్బడిగా పెనంచుకొన్న నోటిరుచుల యందలి యాసక్తిని కొంచెమయినను వదలనీయదు. కజ టెప్పలు, విప్పనీదు=విప్పిచూడనీయదు. ఒక తటి౯ చెమరు ఆజం గ నీదు= ఒక సమయమందయినను దేహమందు చెమట ఆఅనీయదు. ఎల్లప్పుడు! తృష్ణచేణ =దప్పిచేత నని యర్థము (పేరాసచేత నని భావము.) తనివి ఒందగ నీదు=తృప్తి పొందనీయదు -అమృతమందు ఏ చొప్పునంబుట్టెనో యని సంబంధము. అమృతమందుం బుట్టినదానికి అమృతధర్మములు కలుగక అమృతేతరధర్మములు కలిగియుండుటవలన అమృతమం దేరీతిగాంబుట్టినదో యని యాశ్చర్యము. అమృతాస్వాదనముచేసిన దేవతలకు, మజియొక వాచవులయందు మోహము గలుగకుండుటయు, కన్నులకు టెప్పపాటు లేకుండుటయు, దేహమందుం జెమట పట్టకుండుటయును, దప్పిలేక యుండుటయు. బ్రసిద్ధము. అమృతమును ఆస్వాదించిన ఆ దేవతల కట్లు. ఆ యమృతమందే పుట్టిన దీని ననుభవించు రాజునకో కలిగింపరాని పెజవాచవులందు మోహమును గలిగించుటె కాక దానిని తవ్పనీదు. జెప్పమూయుట కలిగించుటెకాక దాని నించుకయు విప్పనీదు. చెమరు కలిగించుటె కాక దాని నొక తటిని ఆజం గనీదు. తృష్ణ కలిగంచుటెకాక దాని నెల్లప్పుడును దనియనీదు. ఇది వింతలోని వింత! యని యర్థము. ఆ గిరిక భువనసుందరి కావుననే రాజున కెంతచుంబించినను మోవిరుచియందలి మోహమించుక తప్పదయ్యెననియు, ఎడతెగని సుఖపారవశ్యమున గన్నుంగవ విప్పదయ్యెననియు, అవిచ్చిన్నమగు సురతశ్రమమున నతనిమేన చెమరాఅదయ్యెననియు, ఎంత క్రీడసలిపినను నతనికిం దనివిదీఅదయ్యె ననియు భావము. దీనిచే నాయిక లోకోత్తర నిరతిశయ సౌందర్య సౌకుమార్య లావణ్య విభ్రమవిశేషములు వ్యంజితములు. మ. సతి సాహిత్యరహస్య మాశువలన౯ । సాధించి తోడ్డోన త త్పతికిం బ్రత్యుపదేశ మిచ్చె నతుల ! ప్రాొఢి౯ ధ్వనివ్యక్తిం ద 'చ్భుతికిం జొన్పుచు లోచనాంజనరస | ప్రోన్మేషముల్‌ తన్ముఖో ద్గతముల్‌ సేయుచుం బ్రత్యలంకరణమౌ । ఖర్యంబు దీపింపంగన్‌. రిక అ. సతి=గిరికాదేవి యని యర్ధము-(సతీ దక్షసుతా సాధ్య్వ్యోఃి నానార్థ. )పార్వతి యని యర్ధ్థాంతరము. మోందనెల్ల గిరికాపార్వతీపరముగా అర్ధద్వయమెజుంగునది. సాహిత్యరహస్యము = కలయికయొక్క మర్మమును - అనంగా సంభోగరహస్యమని యర్థము -సాహిత్యవిద్యా మర్మ మని అర్ధాంతరము. ఈశువలనక (ఈశ శృంభౌ ్రభౌ త్రిషు నానా.) పతియైన వసురాజు వలన- (శివునివలన), సాధించి = అభ్యసించి, తోద్దోన = వెంబడిగానే, తత్పతికిణ =ఆ పెనిమిటి యగు వసురాజునకు (ఆ పతియైన శివునకు), ప్రత్యలంకరణమౌఖర్యంబు దీపంపంగ౯ =కంకణనూపు రాదులయిన (ప్రత్యాభరణములయొక్క ముఖరభావము-అనంగా మైంత-ప్రకాశింపంగా నని యర్థము. (ఉపమ ఉత్రేక్ష మొదలుగా ప్రత్యలంకారముయొక్క వాచాలత్వము ్రకాశింపంగానని అర్భాంత రము.) అతుల (ప్రొాఢథిణ =అసమానమయిన (పోధతనముచేత-మౌగ్ధ్యమును వీడి ప్రొఢయై యని యర్ధ్థము-(అసమానమయిన ప్రాగల్భ్యముచేత నని అర్జాంతరము). ధ్వని వ్యక్తిణ తత్‌ శ్రుతికి౯

షష్టా శ్వాసము 661 చొన్సుచుక =గళధ్వనియొక్క ప్రాకట్యము నాతని చెవికి వినంబడునట్లుగా చేయుచునని యర్థము. (ధ్వన్యర్థముయొక్క ప్రాకట్యము నతండు వినునట్లుగా చేయుచుననియు) లోచన అంజనరన (ప్రోన్నేషముల్‌=కన్నులయందలి కాటుక గలసిన యానందబాప్పజలముల వికాసములు, తత్‌ ముఖ ఉద్దతముల్‌ సేయుచు =ఆ వసురాజు ముఖమునందుం బడునట్లుగా చేయుచునని యర్థము. (లోచన=్రకాశించుచున్న అంజన =వ్యంజనావ్యాపారముయొక్కయు, (అంజన మనంగా వ్యంజన-

“అనేకార్ధస్య శబ్దస్య వాచకత్వే నియన్రితే, - సంయోగాద్యై రవాచ్యార్థధీకృద్వ్యాప్పతి రంజనమ్‌.”) (కావ్యప్రకాశ)

రస =శృంగారాదిరసములయొక్కయు, ప్రోన్నేషముల్‌=అతిశయములను, తన్ముఖ ఉద్దతముల్‌ సేయుచు౯ =అతని ముఖమునుండి వచ్చునట్లు చేయుచు-అతనిని వల్లించునట్లు చేయుచు ననుట-లేక యతనిచేం జెప్పించుచు), ప్రత్యుపదేశ మిచ్చెక =మరల నా సంభోగ రహస్యము నుపదేశించెనని యర్థము. తిరుగ నా సాహిత్య విద్యా రహస్యము నుపదేశించెనని అర్భాంతరము.

గిరిక పతివలన సంభోగరహస్యమును (గ్రహించి ప్రాధయై, యొక్కొక్క య్యాభరణమును ('మయమోయుచుండంగా, మణితాది గళరవములు రాజునకు వినంబడుచుండంగా, అనంద్దాశయముచేత కన్నుల కాటుకతోంగూడిన బాష్పజలములు రాజు మొగముపయిం బడంగా పురుషాయితరతిగావించెనని యర్థము.

పార్వతి శివునివలన సాహిత్యవిద్యారహస్యము నెజింగి, మరలం దాను నొక్కొక్క యలంకారము తోడనుగూడిన వాక్సటిమ మిజింగా ధ్వన్యర్థమును నతనికి వినిపించుచు వ్యంజనరసములు మొదలగువాని విశేషములను నతనిచే జెప్పించుచు నుపదేశమిచ్చెనని యర్థాంతరము.

అంజనశబ్దము పుంనపుంసకము. 'లోచనాంజన రస ్రోన్మేషములొ అనుటకు-లోచనమనం గా కళాస్థానభేదము-దానికి, అంజనము=కనంబఅచునది-అనంగా కళాశాస్త్రము, దాని యందలి శృంగారరసవికాసము లతనిని వచించునట్లుగాంజేయుచు నని అర్థాంతరము పూర్వ వ్యాఖ్యానమం దున్నది కాని సాహిత్యవిద్యను ప్రత్యువదేశమిచ్చునవుడు కళాశాస్త్రము దానిలో నంతగా అంతర్భూతమైనదిగాం గొనుటయు, అది పార్వతి శివున కుపదేశించెననుటయు నంతగా సరసముగాదు. సాహిత్యమందలి, అంజనమనంగా వ్యంజనావ్యాపార మని యర్థము సమంజసము. 'తోడ్డోకొ అనుటచే గరిక సంభోగమర్మగ్రహణప్రౌథియు, పార్వతి సాహిత్యవిద్యాగ్రహణ ప్రొథియు వ్యంజితములు. శా. భూనాథాగ్రణికిఃణ వధూమణికి సం । భోగాంతసౌఖ్యంబు బ్ర

వ్మోనందానుభవంబుం దెల్పె ననవ । ద్యంబై యవేద్యాంతరం

బై నిర్లేషపకలాపమై క్రమ విము । క్తానేక బంధానుసం

ధానంబై యపునర్భవప్రభవఖే 1 దంబై విజ్బంభించుచున్‌, రిక్‌

అ. భూనాథాగ్రణికిణ =వసురాజునకును, వధూమణికి౯ =గిరికాదేవికిని, సంభోగాంతసొఖ్యంబు= సురతము కడపటి సుఖభావము-అనంగా గళలువదలెడు సమయమందలి సౌఖ్యము, (బ్రవ్మో నందాను భవంబు౬ తెల్పెజ =బ్రహ్మవిషయకమైన ఆనందముయొక్క అనుభవమును, తెలియుంజేసెను-ఏలాగున ననంగా-అనవద్యంబై=అనిందితమై యని సంభోగాంతసౌఖ్యపరమైన యర్థము. నిర్జుష్టమైనదని (బహ్మానందానుభవపరమైన యర్థము. అవేద్యఅంతరంబై =తెలియందగినదిమజియొకటి లేనిదై - తన్మయత్వమునొందియనుట. (ఇది ఉభయత్రసమానము) నిర్లేపకలాపమ్మె = వీడిపోయినమైపూంత

ఉం2 వసుచచరిత్రము లును భూషణములు కలదై-(వీడిన సంసర్గసమూహముగలదై యనియును), క్రమ విముక్త అనేక బంధ అనుసంధానంబై=క్రమక్రమముగా విడువంబడిన పెక్కులయిన రతిబంధముల అనుష్టించుట గలదై యని యర్ధము-వరుసగా ఒక్కొక్క బంధమును జేసి తీర్చుటగలదియనుట-గక్రమముగా వీడిన యనేక కర్మబంధముల అనుసంధానములుగలదై యని అర్జాంతరము.) అపునర్భవ ప్రభవఖేదంబై=(పునర్భవ మనంగా గోరును, పునర్దన్మమును. 'పునర్భవః కరరుహో నఖోస్రీసఖరోస్రియామ్‌' అ. ) నఖక్షతములవలనం బుట్టెడు బాధ లేనిదైయని యర్ధము-(పునర్జన్మమువలనంబుట్టెైడు దుఃఖములేని దని యర్జాంతరము). విజ్బృంభించుచు౬౯, బహ్మానందానుభవంబు దెల్బనని సంబంధము. “అనవద్యంబై' యిత్యాది (బ్రహ్మలక్షణంబులు గలిగియుండుటచే బ్రహ్మానందానుభవంబై విజ్బృంభించెనని సారస్యము. నిల్లేషమనం గా మైపూంతలేనిదనియు, సంగములేనిదనియుం జెప్పుటకు అనువాదము- “నిళ్లేపషః కుచమణ్జలో మృగద్భశాం హారావళీ నిర్గుణా నేత్రాంభోరుహు మంజనేన రహితమ్‌ నీరాగ మోష్టాధరమ్‌' (ఆనందచంపువు-వింశతిస్తబక) క. _సుమనోనాలీకార్చిత, సుమనోనాళీకకలనం । జొక్కుచు వసుధీ రమణియు రమణియు నీక్రియ, రమణీయతంగాంచి రనవ । రత నవరతులన్‌. 96 అ. సుమనోనాళీక=పువ్వులే బాణములుగాంగల మన్మధునియందు-(నాళీకం త్వబ్దేక్షీబం శరే పుమాన్‌” నానా.) అర్చిత=సమర్పింపంబడిన, సుమనోనాళీకకలన౯ =మేలయిన మనఃకమలములు కలుగుచేత, (ఇట నాళీకమనంగా కమలము. ) చొక్కుచు =పారవశ్యమును బొందుచు, వసుధీరమణియు౯ = వసువను ధీరశ్రేష్టుండును, రమణియు౯ =గిరికాదేవియును, ఈక్రియ౯ =ఈ రీతిని, అనవత నవరతులః =ఎడతెగని క్రొత్త సంభోగక్రీడలచేత, రమణీయతః కాంచిరి=ఒప్పిదమును బొందిరి. సీ _ అభిరామనవపల్ల । వారామకుంజవా, టికలం గీరముల నా । డించికొనుచుం బద్మాలయోదర । ప్రొధసారసవీథి, నంచలవేడెంబు | లరసి కొనుచు గాంగేయధామశ్చం । గవిటంకముల నీల, కంధరోజ్వలగతుల్‌ । గాంచికొనుచు విమలసింధుద్వీప । వేదిక నరుణాప్తు ఖగవిహారప్రాఢిం । బాగడికొనుచు తే. రతియుం జేతోభవుండు భా [రతియు నజుండు శచియు నమరాధినాథుండు | జలధిసుతయు నబ్దనాభుండు నన మించి |; యభఖిలసమయ సముచితక్రీడ సలిపిరి । సతియుం బతియు. మీ అ. సతియుః౯ పతియు౬ =గిరికయు వసురాజును, అభిరామ... వాటికల౬ -అభీరామ=ఒప్పుచున్న, నవపల్లవ=క్రొత్త చిగుళ్లుగల, ఆరామ=ఉద్యానవనములందలి, కుంజవాటికలణ =పొదరిండ్ల చాలుపులయందు, కీరములక ఆడించికొనుచు =చిలుక గుజ్జముల నెక్కి ట్రిప్పుచు నని యర్థము. చిలుకల నాటలాడించికొనుచునని భావము. దీనివలన రతీమన్మథసామ్యము. పద్మా...వీథిః -పద్మాలయ =తామరకొలంకులయొక్క, ఉదర=గర్భమందు, ప్రాధ=చక్కంగా పెరింగిన, సారస=తామరలయొక్క వీథిః =శ్రేణియందు, అంచలవేడంబులు అరసికొనుచు =హంసవాహనములనెక్కి వేడములను, వాని గత్తివిశేషములను పరీక్షసేయుచు నని యర్ధ్థము-హంస

షష్టా శ్వాసము 663 విహారములను జూచుచునని భావము. వేడమనంగా మండలగతి. 'పద్మరాగమణిచూడంబగు కేడెంబునుం గొని వేదెంబునం దురంగంబు వఅపి' (స్వా-౪-ఆ.) దీనివలన వాణీహిరణ్యగర్భసామ్యము.

గాంగే...విటంకముల -గాంగేయధామ =బంగారునకుస్థానమైన మేరుపర్వతముయొక్క (తపనీయం శాతకుమృంగాజ్జేయం భర్మ కర్చురమ్‌.) శృంగవిటంకములక =శిఖరములయొక్క అంచులందు, నీలకంధరఉజ్వలగతుల్‌ కాంచికొనుచుక =(కంధరమనంగా జలధరము మేఘము. కంధర యనంగా కంఠము. “గ్రీయావాం కంధరా మేఘే పుమాన్‌ నానా. ) నీలకంధర =నీలమేఘములను వాహనములయొక్క ఉజ్జ్వలగతులు=(స్రకాశమానములయిన గమనములను, కాంచికొనుచు౯ =పొాందుచు నని యుర్భము -బంగారువుయములయిన కోలావాలవర్వతశిఖరవుల పార్వములందా, నీలకంధర =నీలకంఠముల (నెమిళ్ల) యొక్క నడకలు చూచుకొంచునని భావము. ఇందువలన శచీదేవేంద్రసామ్యము. విమలసింధు ద్వీపవేదికజ =తెల్లనయిన సముద్రమందలి- అనంగా పాలసముద్రమందలి వేదికవంటి శ్వేతద్వీపమందు, అరుణాప్తఖగవిహారప్రాఢిఇ -(అరుణుండనంగా సూర్యుందును, అనూరుం డును. 'అరుణో౬ ర్మేతత్సూతే' నానా.) అరుణాప్రఖగ=అనూరునికాప్తుండగు పక్షియైన గరుత్మంతు నియందును, విహారప్రాఢిణ =సంచారటప్రాఢి, పొగడికొనుచు ననియర్థము-(సింధువనంగా నదియుం గనుక)- స్వచ్చమయిన శుక్తిమతీనదియందలి వేదికవంటి యిసుకదిన్నెయందు, అరుణాప్తఖగములనం గా సూర్యుం డాస్తుండుగాంగలపక్షులు, అనంగా చక్రవాకములు గనుక-వాని యొక్క విహారప్రొఢిని మెచ్చుకొనుచునని భావము. ఇందువలన లక్ష్మీనారాయణసామ్యము. రతియుకా, చేశోభవుండు౯ =మన్మథుండును, భారతియు౯ =సరస్వతియు, అజుండు=బ్రహ్మయు, శచియుక, అమరాధినాథుండు౯ =దేవేంద్రుండు, జలధిసుతయు౯ =లక్ష్మియు, అబ్బనాభుండు౯ ఇ=విష్టువును, అనక, మించి. (క్రమాలంకారము. అఖిలసమయసముచితక్రీడణ = వసంతము మొదలయిన సమస్తబుతుసమయములయందును దగియుండునట్టి కేళిని, సలిపిరి. “అఖిలసమయసముచితక్రీడసలిపిరి ఎట్లు? నవపల్లవారామము”" లనుటచే వసంతర్హువు. ఆ బుతువునకు మంజువ్యంజకములుగాన 'కీరములు”. “పద్మాలయ మనుట శరదృతువు. తద్వ్యంజకముగా 'అంచలు, 'గాంగేయధామశ్ళంగములు'లు (బంగారు హర్య్వ్యములు శృంగారశబ్దసారస్యముచే బంగారపు హర్య్యగ్భృహములశిఖరములని తెలియునది.) అనుటచే వర్చర్తువు. తద్వ్యంజకము '“నీలకంధరములు' (మబ్బులును నెమళ్లును.) 'సింధుద్వీపవేదిక యనుటచే హేమంతము. 'తద్వ్యంజకము “అరుణా ప్రఖగములు” “కావుననే 'అభిలసమయములుూ చెప్పంబడెను. అందందు ఉచితములగు తీరములు మొదలగువానితోడి యాటలును జెప్పుటచే 'సముచితక్రీడి లయ్యెను. ఏబుతువున కా క్రీడ యని సమయసముచితక్రీడోక్తి. ఇట 'హిమశిశిరవసన్త గ్రీష్మవర్నాశరత్సు, స్తనతపనవనాంభోహర్య గోక్షీరపానైః , సుఖ మనుభవ రాజకి అను శ్లోక మనుసంధింపవలయును. తే. ఇట్లతందు శైలజకుం జొక్కు। టెజింగియొక్కొ యలఘుసద్గోత్రనందన 1 యయ్యెం గీర్తి యగతనయ యయ్యె జయరమ |; యచలభూతి మహితయై మించె నపుడు సా । మ్రాజ్యలక్ష్మి 98 అ. ఇట్లు, అతండు శైలజకుజ =వర్వతపుత్రికయైన గిరికకు, చొక్కుట=వశుండగుట, ఎథింగియొక్కొ = తెలిసికాంబోలు, అపుడు, కీర్తి = వసురాజుకీర్తి కాంత, అలఘుసత్‌ గోత్రనందన

664 వసుచరిత్రము అయ్యెుః =అధికమయిన మంచి కులపర్వతముయొక్క కుమార్తె యాయెననియర్ధ్థము -సత్మ్కులము వారిని ఆనందింపంజేయుచున్నదయ్యెనని భావము. (ఇట గోత్రమనంగా “గోత్రం నామి కులే క్షేత్రే గోత్రా భువి గవాం గణే, గోత్రః శైలే నానా. అన్నట్లు, పర్వతమును కులమును. నందన శబ్దము సంతానమందును, సంతోషింపంజేయువానియందును వర్తించును. 'నన్ఫనం వాసవోద్యానే నందకే హర్షహేతుకే' మేదిని.) జయరమ=అతినిజయలక్షి, అగతనయఅయ్యె॥ =పర్వతపుత్రికయయ్యెనని యర్థము. అగత=పోనట్టి, నయ అయ్యె =నీతిగలదాయెనని భావము. ఇక్కడ శబ్దశ్లేషము. సా(మ్రాజ్యలక్ష్మి =అతని రాజ్యలక్ష్మి, అచలభూతి మహితయై =పర్వతమువలని పుట్టుక చేత ఒప్పినదైయని యర్ధము-చలింపని యైశ్వర్యముచేత ఒప్పినదై యని భావము. అతిశయించెను. ఇట అచలమనంగా పర్వతమును, చలింపనిదియును. భూతియనంగా పుట్టువును, ఐశ్వర్యమును. 'భూతిర్మాతజ్ఞాశ్చజ్ఞారే జన్మసంపత్తిభస్మసు” నానా. అతనిభార్య శ్రైలజకావునం జొక్కినాందని యతనికీర్తియు, జయలక్ష్మియు, రాజ్యలక్ష్మియు శైలములకుం బుట్టుక నొందినవనీ యర్థము.

వసురాజు గిరికాదేవియం దాసక్తుందై వర్తించుచుండంగా, ఆతనికీర్తి సత్చురుషులను సంతోషింపం జేయుచుండెననియు, ఆతని జయలక్ష్మి నీతిసపాతయై యుందెననియు, ఆతనిరాజ్యలక్ష్మి సుస్టిరైశ్వర్యముచేత నొప్పుచుండెననియు. దాత్పర్యము. సీ. ఆ రాజు విమల । విఖ్యాతిచంద్రిక నిచ్చ, రహికెక్క జాటె జా! రప్రసంగ

మా ఘనుదానధా । రాపూర్ణవర్ష ము, ర్వరం బర్వడిగియె న ।;వగ్రహార్తిం

యా లోకహితు ప్రతాఃపాతపం బవిరతో, దయ రూఢిం దగ నింకెదస్యుపంక

మా సద్దుణాబ్ధి చ | ర్యామృతం బెల్లచో, దయివాజం దెరలె నాామయవిభూతి తే. యమ్మహాశై లదమనురా । జ్యమున నిట్లు, ఫలము లీనెడుచెట్లతోం 1 బాలవెల్లి

కాన్సుపసితో నఖండభో।గములతోడం, బ్రజలు గాంచిరి భూరివై భవసమృద్ధి.

అ. ఆ రాజు=(రాజా నృపే తాలభేదే పత్యా క్షత్రియచంద్రయోః” నానా.) ఆ వసురాజనెడు చంద్రునియొక్క ఇక్కడ శ్లిషరూపకము-సర్వత్ర వసురాజుపరమయిన విశేష్యపదముల కన్నటికిని నిట్లె విచారింపవలయును. విమలవిఖ్యాతచం ద్రైెక=తెల్లని క్రీర్తియనెడు వెన్నెల, నిచ్చ=నిరంతరమును, రహికెక్కజ =వన్నె కెక్కంగా, జారప్రసంగము =విటులయొక్క ప్రసక్తి, జాటెక =వదలెను. విటులు చీకంటియందె కాని వెన్నెలలందు వర్తింపరు.

ఆ. ఘను=ఘనుందైన యా వసురా జనెడు మేఘునియొక్క (మేఘే పుమా౯ ఘనః నానా.) దానధార=దాన జలధారలనెడు, పూర్ణవర్షము=నిండు వర్షము, ఉర్వరణ =(ఉర్వరా సర్వసన్యాధ్యా అ.) సర్వ సస్యములచేత నిండిన భూమియందు, పర్వక, అవ[గ్రహార్తి=వఅపువలని పీడ, డిగియెక =తగ్గిపోయెను. మంచివానలకు వజపు దక్కదుగదా.

ఆ లోకహితు=(ఇట లోకహితుండనంగా లోకబాంధవుండు-అనంగా సూర్యుండు '(ప్రద్యోతనో దినమణిః ఖద్యోతో లోకబాంధవళఅ.) జనహితుండయిన ఆ వసురాజనెడు సూర్యుని యొక్క ప్రతాప అతపంబు=ప్రతాపమనెడు ఎండ, అవిరతోదయరూఢి౯ =ఎడతెగని అభ్యుదయపురూఢిచేత, తగణ =ఒప్పం గా, దస్యుపంకము=(దస్యుః ప్రత్యర్థి చోరయోః నానా.) శత్రువులును చోరులు ననెడు బురద, ఇంకెను. ఎండలకు బురద యింకును.

షష్టా శ్వాసము 665

,ఆ సద్దుణాబ్ధి=సద్దుణ సముద్రుండయిన యా వసురాజనెడు సముద్రునియొక్క చర్వా=శ్రుతి స్మృత్యాచార స్టిరవృత్తి యనెడు, అమృతంబు=సుధ, ఎల్లచోక, దయివాజః =నిండారంగా, ఆమయ విభూతి=రోగసంపత్తి, తెరలెఇ =విచ్చిపోయెను. అమృతమునకు రోగములు నిలువవు.

అమ్మహాశ్రైలదమను=కోలాహల పర్వతశిక్షకుండయిన ఆ వసురాజనెడు శైలదమనుని యొక్క-అనం గా ఇంద్రునియొక్క రాజ్యమునజ, ఇట్లు, ఫలము లీనెడుచెట్లతోణ =కోరిన ఫలములిచ్చెడు మందార పారిజాతాది వృక్షములతోడనని యర్థము -తియ్యనిపంద్లనిచ్చెడు వృక్షములతోనని భావము. పాలవెల్లికాను పసితోః =క్షీరసముద్రమువలనం బుట్టిన కామధేనుగణముతోనని యర్ధము-పాలు వెల్లువవాల నిచ్చునట్టి గోసమూహముతో నని భావము. అఖండభోగములతోడః = సంపూర్ణసుఖానుభవములతోనని యర్థము. అష్టభోగములతోనని భావము. భూరివైభవ సమృద్ధిః - భూరి=బంగారముయొక్కయు, వైభవ= విభవములయొక్కయు, సమృద్ధిః =సంపూర్ణతను, ప్రజలు, కాంచిరి=పొందిరి. 'స్వర్దేఃపి భూరి” అని అమ. ఇంద్రుని రాజ్యమందే ఫలము లీనెడుచెట్లు, పాలవెల్లి కాన్చుపసియు, అంఖడభోగములును. ఇం(దుండు భోగములకు6 బరమావధియు ఉపమాభూతుండును. గమానవేం(ద్రులు గాని మానవేంద్రులుగారు పోల్మి నయాభోగభోగకళలఃజ అని యిందే కలదు.) “ఇంద్రభోగములన్న సమిద్ధ సరిణి అహల్యాసంక్రందనీయము. వైభవములును ఇంద్రుని కసాధారణచిహ్నము.

క, అని యిట్లు రోమహర్షణ, తనయుండు వసురాట్మథాసు । ధారస మఖిలం

బును దెలుప విని మహోత్సవ, మునం బొదలిరి శౌనకాది | మునికులచంద్రుల్‌.

అ. అని, ఇట్లు, రోమహర్షణతనయుండు=నూతుండు, వసురాట్‌ కథాసుధారసము=అమృత రసప్రాయమయిన వసురాజుచరిత్రము, అఖిలంబును, తెలుపళ, విని, శౌనకాది, మునికులచం(ద్రుల్‌= మునివంశడ్రేష్టులు, మహోత్సవమునః పొదలిరి=మహత్తరమయిన వేడుకచే నొప్పిరి.

లాలా అశ్వాసాంతము ---==౨---- మ. _ దృఢబాహాబలభీమ భీమసమర । ్రేంఖజ్జయశ్రీపరి

బ్రఢధిమాథౌకితభూమ భూమహితతూ । ర్యధ్వానదత్తేశధా

కృధమత్మారవినామ నామకథన । క్లామ్యన్మహాఢిల్లికా

గధరాడాద్యరిధామ ధామగరిమ । (గ్రస్తగ్రహాధీశ్వరా. 101

అ. దృఢబాహాబలఖీమ = గాఢధమయిన చేతిబలియందు భఖీమసేనుండయిన వాండా! భీమ...భూమ - భీమ సమర = భయంకర యుద్ధములందు, ప్రేంఖత్‌ = నటించుచ్చు జయశ్రీ = జయలక్ష్మియొక్క వపరి(బ్రఢథిమా = పరిబ్బృఢత్వముచేత-ఆధిపత్యముచేత ననుట - (ప్రభుః పరివృధోః.ధిపఃఅ. ) వబలకఖేదము. ఆఢౌకిత = వ్యాప్తమయిన, భూమ = సామర్ధ్యము గల వాందా! భూమహిత = భూమియం దొప్పుచున్న, తూర్యధ్వాన = చతుర్విధవాద్యధ్వనులచేత, దత్త = ఈంబడిన, ఈశధాక్కఢమత్కార =వారునియొక్క ధక్క్మానంబంధమయిన థమధఢమధ్వని యొక్క వినామ = నమ్రభావము గలవాండా ! అనంగా హరుని ధక్మానాదమును దిరస్కరించిన భేరీకా హళాది ధ్వనుల గలవాండా యనుట. నామకథన = పేరు చెప్పిన మాత్రముచేతనే, క్లామ్యత్‌ = వాడి

666 వసు-చరిత్రము పోవుచున్న మహీఢిల్లికా గఢరాట్‌ ఆది=ఢిల్లీ ఆగఢా పాదుషాలు మొదలయిన, అరి=శత్రువుల యొక్క ధామ=(ప్రభకలిగినవాండా! అనంగా ఈ రాజుపేరు వినంగానే వారికి ముఖవైవర్మ్యము సంభవించుచున్నదనుట. ధామగరిమ(గ్రస్తగ్రహాధీశ్వరా-ధామగరిమ =తేజోగౌరవముచేత, గగ్రస్త=కబళింపం బడిన, గ్రహాధీశ్వరా=సూర్యుండు గలవాండా-సూర్యతేజస్సునకంటె అధికమయిన తేజస్సుగలవాం డనుట. ఇది ముక్తపద([గ్రస్తము. క. _ధాటీబహుధాటీకన, ఘోటీ ఘోట్టాణకోటి | ఖురకోటిరజ శ్చాటీవృతహదిదవధివ, ధూటీకుచశైల ప్రబల । దోర్చలలీలా. 102 అ. ధాటీ= దాడియందు (ధాటియనంగా- “శత్రుసేనావమర్జాయ సద్య స్సుభటఘోటకైః, విజిగీషా ప్రవృత్తి ర్యా సా ధాటీతి నిగద్యతే.' అని తల్లక్షణము) బహుధా=అనేక విధములయిన, ఆటీకన=గతివిశేషములుగలిగిన, ఘోటీ=ఆందు గుజ్బములయొక్కయు, ఘోట్లాణ=మగగుజ్బములయొక్కయు, కోటి =కోట్లయొక్క-అనంగా కోట్ల కొలది ఆండుగుజ్జములయు మగగుల్టములయు, ఖుర =గొరిజలయొక్క కోటి =కొనలవలనంబుట్టిన, రజః =ధూళియనెడు, శాటీ=వస్త్రముచేత, వృత=కప్పంబడిన, హరిత్‌ అవధి వధూటీ =దిక్కులే చివరగాం గల భూమి అనెడు స్రీయొక్క కుచశైల=స్తనప్రాయములయిన పర్వతములుగలవాండా! -దిగంతముల వజకు దండయాత్రలు సలిపినవాండా! ప్రబలదోర్చలలీలా= బలిష్టమయిన చేతిబలిమియొక్క విలాసముగలవా6 దా-దిగంతములకొలికు జైత్రయాత్ర చేసినవాండని తాత్పర్యము. సుగంధివృత్తము సారసాహితీసదధ్వ । చారిభూరిధీరసా ధీరసాహసోరుదోర । తిస్ఫురన్మహారసా హారసానుమత్తటీసు | రాపగాసుధారసా ధారసాధుకీర్తిహింస 1 ధారిసూరిసారసా. 103 అ. సార...రసా-సార=శ్రేష్టముయిన, సాహితీ=సాహిత్యమనెడు, సదధ్వ=మంచి మార్గమందు, చారి=సంచరించుచున్న భూరి=అధికమయిన, ధీరసా=బుద్ధి గుణముగలవాండా. ఇక్కడ రసశబ్దము గుణార్థకము. '“శృంగారాదౌ విషే వీర్యే గుణీ రాగే ద్రవే రసః అని అ. ధీరసాహస =మహత్తరమైన సాహసముగల, ఉరు=నిడుదయైన, దోః=భుజమునందు, అతిస్ఫురత్‌=మిక్కిలియు వెలుంగుచున్న, మహత్‌ =విస్తీర్షముయిన, రసా=(రసా విశ్వంభరాస్టిరా' అ.)భూమిగలవాండా. హార=హర (శివ) సంబంధమైన, సానుమత్‌=పర్వతముయొక్క అనంగాం గైలాసముయొక్క తటీ=దరులకు, సుర ఆపగా=దేవనదికిని-ఆకాశ గంగకును, సుధారస=అమృత రసమునకును, ఆధార=ఆధారమయిన, సాధు=లెస్సయిన, కీర్తి=క్రీర్రియనెడు, హంస=హంసను, ధారి=ధరించుచున్న సూరి =విద్వాంసులనెడు, సారసా=కమలములుగలవాండా-అని సంబోధనము.

వషష్టా శ్వాసము 667 మంచి సాహిత్యమందు బుద్ధి నెలకొల్పినవాండనియు, గొప్ప భూరాజ్యభరమును దాల్చిన వాం దనియు, కైలాసము, గంగ, అమృత మనెడు వీనికి సాటియైన తెల్లని క్షీర్తోలవాండనియు, ఆ కీర్తిని పండితులు స్తుతించుచుందురనియుం. దాత్పర్యము. ఇది ముక్తపద[గ్రస్తము. ఈ వృత్తమునకు గణములు--ర, జ, ర, జ, ర--లు. తొమ్మిదవ యక్షరము యతిస్థానము, ఇది పదునేనవ ఛందంబగు అతిశక్వరియందుం బుట్టినది. దీనినే శాలినీ ప్రశాంతి చామర వృత్తంబు లని కొంద అండ్రు. ఉత్సాహంబని మథికొందటు భ్రమింతురు. గద్యము ఇది శ్రీరామచంద్రచరణారవిందవందనపవననందన(పప్రసాదసమాసాదిత సంస్కృతాం(ధ్రభాషాసామ్రాజ్యసర్వంకష చతుర్విధకవితా నిర్వాహక సాహిత్యరసపోషణ రామరాజభూషణ (ప్రణీతంబయిన వసుచరిత్రంబను మహా ప్రబంధంబునందు సర్వంబును షష్థాశ్వాసము ఇది సకలవిబుధజనవిధేయ తంజనగర దేవరాజనామధేయ విరచితంబగు వసుచరిత్రవ్యాఖయందు సర్వంబును షష్టాశ్వాసము సంపూర్ణము ఈడొమె దప్పులు "

గద్య పద్యాను క్రమణిక

గద్యములు, పద్యములు పుటలు గద్యములు, పద్యములు పుటలు

అ అతివలుద్రిష్పు 346 అంచల్లీల 382 | అతివ సతీకరో 614 అంటిననంగ 481 | అతుల ప్రొఢివచో 2265 అంతకుమున్న 525 | అతులశైవలవతీ 251 అంత ననంతవేగ 275 | అత్తజి నమ్మహో 615 అంద[గ్రజుండు 51 | అత్తటింబిత్తరిన్‌ 368 అందు ఘనసార 468 అత్రాసవృత్తి౯ 649 అంబక పంచకంబుః౯ 544 | అతిగాదేమన 163 అంబుజాంబకు 647 | అదె యిదె వింత 468 అంబుజినీపురంధ్రి 425 | అద్దిరజీవమాత్ర 4ర58 అంబురుహాస్త 229 | అధరమాధుర్య 582 అంభోజేక్షణు 559 | అధరీభూత 507 అకుటిలసౌమ్య 551 అనఘాత్మీయ 124 అక్కట నీయుదగ్ర 165 | అనఘామూల్య 321 అక్కట మిక్కుటం 270 |, అన జనభర్త 325 అభిలభువన 293 | అన నింద్రుండను 521 అగకూటా[గ్రము ౩3శ్తశీ ' అన మునిరాజు ౨౩0 అగతనయ 522 | అనయము నీ మహా 820 అగురుక్షోదపటీర 588 | అనయము నీల 202 అచటినానులు 162 | అనయనిషూదన తం అచ్చంపుందెలి 448 | అన విని కేళికా 174 అచ్చటనున్న 226 | అన విని గట్టురా 253 అజ్ఞాతగోత్ర 527 | అప విని నగరాజు 256 అడుగులకెరంగిన£౯ 543 | అన విని నవ్వి 161 అడుగువెట్టదు 321 | అన విని రఘునందనుని తీ89 అణుమధ్యాతతి 4*ఉ58 | అనవుండు శశికాంత క్షై/4 అతనికిం గల్లె 35 | అని కేళీసచివుండు 172 అతని వామాంక 409 | అని చింతించుచుచు త్త్షే అతనుభూతి 260 | అని చెలి విన్నవించుటయు 206 అతితీవ్రాశుగ 581 | అని చెలు లెల్ల 371 అతిథీరుం డతి 94 ' అని జవరాలు 308 అతనికటంబు 591 | అని తెలుప నథు 683 అతినీతసమయుండై 656 | అని తెలిపి మజియు 2ల్రెడ్త అతివగురుండు 348 | అనిదానాగ్రహము౯ 459 అతివనితంబబింబ 192 + అనిన నమ్మందయాన 307

2 వసుచరిత్రము

గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పుటలు అనిన మహేంద్రు ర్‌శీర్‌ అపుడరవింద త్రి? అని మనసూర 464 | అపుడా నర్మసఖుండు 223 అని మజియుంబెక్కు 457 | అపుడు పురంధ్రి 610 అని యఖిలంబు౬జ 495 అపు దొక బాల 828 అని యనిమిషనది 518 | అప్పుడపరానుషంగ శ్ష22 అని యనుపన్‌ వినోద 175 | అప్పుడప్పురందర మే్షర్‌ అని యిట్లు రోమ 665 | అప్పుడప్పుణ్య ఏర్‌] అని యిష్టదేవతా 20 | అప్పుడప్ప్రతినవ 228 అని యూహించి 482 | అప్పుడు ముద్దరాలి౯ త్తీర్రి4 అని రాజేంద్రుండు 489 | అబ్బలభిన్నిభుండు శీరి8 అనిలకుమార 581 అ్రాళశిధీర 507 అని వనకేళి 3౩92 | అభినవాలోక 3382 అని వనపాలురు 140 | అభిరామనవ 662 అని వనిత యుపరి 305 |, అభ్యుదయపరం 97 అని వనితలు 888 | అమరబలావకృష్ణ 6037 అని వనిత త63 | అమరసమాగమా 5183 అని వనితాలలామ 222 | అమరుం దత్స్పురి కేష4 అని విన్నవించుటయు౯ 506 | అమితానంద 297 అని విభుం డింతి౯ క80 | అమితోల్లాసి శద అని విభుం డెద శరత | అమృతమూర్తి 525 అనిశధ్యాతనదీ 349 | అమృతాంశుండు 99 అని సబహుమానంబుగా£౯ 32 | అమ్మకచెల్ల 863 అనుకూలఖేలనా 239 | అమ్మనుజేంద్ర 466 అనుంగుందమ్ముల౯ 491 |, అమ్ముదితరత్న 649 అనుంగుం(గీడల 802 | అయ్యెడద మంజు ౨235 అనుచుదివ్యవంశ 629 | అయ్యెడ శీతశైల 2రి7 అనుచు ననవింటి 460 | అరవిందోదర త్వీ2?7 అనుచు నరపతి 654 | అరిగాంబంచమ 180 అనుచున్వారలు 272 | అరిజయకీర్తి _ 62 అనుటయుంబిన్న 492 | అరుదగు నీ విమానము ర్న అనుటయు*ందాత 524 | అజమీ రమా డేకేత్తీ అనుపమకాంతి 811 | అలకొారాజకుమారుండు 566 అనుపమభాగ్యలక్షణ 234 | అలఘుతరగ్రహాంశు 100 అనుపమభాగ్యలక్షణ 236 | అలఘుశ్రీనిధి ఏైడ్వత్త అనుపమభాగ్యశాలికి 242 | అలఘుస్యందన 108 అనుపమరత్న శీ74 | అలచైత్రాంచిత 140 అనుప మహేలతో 635 | అలరారన్నెల 150 అన్న గరినాట్య 109 | అలరుంగైదువుజోదు 128 అన్నగ శేఖరుండు 804 | అలీకుల వేణి యారు 193 అపు డద్రీశ్వరుం _ 606 | అలికులవేణి యిట్లు 862

3 గద్యాపద్యానుక్రమణిక గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పుటలు ఆపన్నసత్త్వ 2095 అలికులవేణి కీలెజింగి 328 ఆబుక్కన్ఫపతి క్ష అలినీలాలక 384 ఆభరతాన్వయం 37 అళిఘటమిన 5214 | అమందాకిని ర్రి అళులకు శ78 ఆమనుజేంద్రు 215 అవధరింపుము క! ఆమనుజేంద్రునకు౯ 48 శ 420 ఆమాట కొంత 47గ్ర్‌ ్‌ 509 | ఆమాయతపసి 2285 “ 88 | ఆయనుజుల్‌ విశుద్ధ 66 అయీరమ్ముల౯ 138 అవని నొక వేల్పు 523 ఆయెడనొక్క 161 అవనీనాథుండు వశం ఆయెడసంభ్రమం ర్‌73 అవనీభర్త రడ | ఆరఘునాథప్రభృతి క్రి అవి యాలించుచు 640 ఆరాజధానికధి 118 అవ్యయనవ్య ర్‌రరీ | రాజవదన 319 అసదృశభక్తి 022 | ఆరాజు విమల 664 అసితాబ్టేక్షణ ఆరామక్షితిభర్తకుళ 4 ఆ ఆరామశౌరి ॥ 67 ఆకరణిందరంగిణి 244 | ఆరామామణి య ఆకలహంసి వచ్చి 383 |, ఆరాయమజణికి 63 అకల్చ్పలలామక 578 ఆలావణ్యవతీ 205 ఆకులాహార్య 355 | జ్రల్రీల సమ్మహా 241 ఆకోలాహలతైల 645 ఆలోకాద్భుత 157 ఆగతి నభిమత 125 | ఆలోం గాంచన 211 ఆగిరిజాసక్తు 5ర5్‌9ి ఆళిహస్తావలంబ 885 ఆచల్లని తియ్యని శీ95 | జవదంకుమెట్ల 529 ఆచార్యోదిత 542 ఆవాక్యంబులలో శ ఆజగదభినుత 79 | ఆవిభునకు నర్జున 39 ఆఅజాబిల్లివెలుంగు 468 అవిభఖుని దేవి 76 ఆటకొలంకునఃణ 407 ఆవేళం బతి శీతిగ్ర ఆతనయులు 94 | ఆవేళదివిజ ర్‌72 ఆతనితమ్ముండు 52 | ఆవేళ మంజువాణి 3౩72 ఆతన్వంగి యనంగ 354 | ఆశారోధక 649 ఆతి నొక 499 | ఆసంతితివైభవ 38 ఆదరణీయరామ 150 ఆసలంబెటి శరత అనగరాజభేది 336 | కగుగుణాట్టికి తికి

ఆనదీనందన 296 ్‌

ఆనరలోకపాలకు 124 | ఇంతికిం జేదిభూపతికి 628 ఆపద్నోద్భవు నోల 254 | ఇంతిమృదూక్తి 199

శీ వసుచరిత్రము గద్యములు, పద్యములు పుటలు గద్యములు, పద్యములు పుటలు ఇంతియును నంత 997 ఎ ఇంతులన్వ చు 451 | ఎంతకాలము మహా 805 ఇచ్చటం జేదిరాజ 520 | ఎచ్చటనుండి 228 ఇట్లతందుశైల 668 | ఎల్లోకాకని 46% ఇట్లు సైభలన్నంబునః ర్‌ం ఎదలపైంబొదలు ర్‌? న్య ఎరువుగంజూడ త55్‌ ఇది తమ్మినకంటి పై ఢరిల్‌ ఎలమి మనోజ 502 ఇది సంధింపంగ 309 ఇన్నగ న్‌్‌ 307 ఏ ఇమ్మనివేండ 524 ఇమ్మేలై మరుహజారమ్ములై 189 | ఏకసపాదలక్ష ర్‌ ఇరువురు దేవ గ౭1 | ఏగతియోగిరూపము . 2928 ఇవ్విధంబున నవ్వసుంధరా 592 | ఎరొద్చశేగుణ 253 ఇష్టకృత్యము 269 | ఏపారుపొదరిండ్ల 234 ఏమంద మేమి 416 ఈ ఏమని చెప్టవచ్చు 271 ఈగతి నా రాజు 4ీరిడ్త ఏమిటికల్లి ఉ7ర ఈదండము పర 626 వఏమేమ హేమలతా శీ7ర5్‌ ఈ రాజుంగరమొప్పణ 552 | పొజు భూరి పే ఈరీతిం బొదల 3868 | ఎవంవిధవివిధ 96 ఈరే యొక శుభ 541 ఈజాలంబోరాదు 207 | ఐదువగాణీల 8585 ఈవబ్బుండవు 455 | ఐదువ లా మహేంద్ర 611 ఈశరజాములకు 569 ఈశుభవార్తమి 4965 ఒ ఈశైవాలవతీ 692 | ఒకచాయ ననపాయ 164 ఈహారం బొకమాటు 484 | ఒకతె చన్నులమోంది డ్ష7శ థి ఒకనాండింద్రుని శ98 ఒకనాందుచూచె శం? ఉంచినయగ్రహా 77 | ఒకవంకనిర్మలోదక శ్రీ/3 ఉత్సాహంబున 526 | ఒనర హిమావకుంఠ 127 ఉదయోలూఖల 485 | ఒనరుంబురాధి కే0 ఉద్ధతరిపు 97 |. ఒప్పుననంత 589 ఉన్నతజయ 96 | ఒ౪జగినం జూచి 488 ఉన్నవైజయంత 590 ఓ ఉన్ననినన్మగాగ 1657 ఉరగుల కి సుపర్డ 571 | ఓచామికరచారు 506 ఉరమున నేంగుః 88 | ఓయతులప్రభావ 280 ఉసురనుం గన్ను శ77 | ఓరగయినవ్రాలిన 177

క్‌ గద్యాపద్యానుక్రమణిక గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పుటలు ఓలంబాలక తీ05 కలగుందై నెల 268 ఓవలమానమిన 231 | కలికి నీచేపట్లు 386 ఓ వసుధామహేం(ద్ర 267 | కలికిపెన్నెలు శ79 కలికిముఖేందు 198 క కలికి యలికీర ౩72 కంకణగోమేధిక 578 |, కలకియు నా నృపొ 336 కంజనయనా 3859 | కళికలు లేంజిగుళ్లు 338 కటకటమమ్ము 868 | కళుకు మెలుంగు 576 కటకేంద్రుం డంపిన 28 | కస్తూరిమెకములు 620 కడిమిన్వేంకట 64 | కాంచనపత్రికా 549 కనం బద మూనః। 386 | కాంతపదమొంది 218 కనకగంధము 3౩77 | కాంతల్‌ శుక్తిమతీ 584 కనకవల్లిమతల్లికల 224 | కొంతకలాపరూప 6398 కనుంగవపూర్త 212 | కానంగడుమౌని 389 కనుగలవింటి౯ 317 | కామకమలాస్త్ర 410 కనుంగొని కన్నె 540 | కామిను లన్నగాత్మ 407 కనుంగొంటి లత 888 | కాంబోలు నివి 387 కనుంగొని కుఖంగట 3894 | కాలవశంబునన్‌ శై కనుంగొని మణి 179 | కావుకావనువారి౯ 67 కనుంగొని యా నృపాలక శ77 | కావున నీ వనజా 236 కన్నెపారము లజు౯ 202 | కిన్నరవిహంగ 207 కన్యలావణ్యరస 349 | కిరిక సహాయ 69 కప్పువాటింపదు 72 | కీలియు నీవుం గూడి 460 కపురపుంగమ్మతావి 248 | కుంతలస్థలికి 84 కబంధహరధీరతా 159 | కుంభగతదీప 223 కమనీయాకృతి 208 | కుతుకమున నచల 20 కమనీయకౌముది 470 | కుముదాధార క05 కమనీయద్యుతి శతర్‌ | కులగిరిరాజ 247 కమలగర్భహిరణ్య 190 |, కులపతియు వేత్రధరు 148 కమలాభర్త 458 | కుసుమవాసన 898 కమలించెంగాక 4ర్‌1 | కేలంద మ్మిఘటి ంచి 406 కమలోపములోచన 637 | కేళివనాళి నీయెడ 186 కమ్మనివింటి 570 | క్షేళికమనీయ శీశేరి కమ్మృపసిండిగట్టు 5686 కేవలకల్పనాకథలు 82 కరఘాతంబుల 131 కాంచక యం బుధిం 858 కరముల నుజ్జ్వులా 557 | కొండొకసేపు శీర5డ కరముల మూంపు 402 | కొండంట విల్లు తష కలం దుల్లోక 237 | కొందజఖుమంద శీ04 కలకంఠార్భటి 151 | కాందలమేల శ?

6 -వసుచరిత్రము గద్యములు, పద్యములు పుటలు గద్యములు, పద్యములు పుటలు కొమిరె మనోవ్యథః 356 | ఘనఘోషార్భటియు౯ ర్‌కి8ి కొమ్మవాతెజతో 198 | ఘనచాంపేయక 556 కొలంకులపజ్ఞ 171 | ఘనజాంబునద 165 కొలన నీర్‌తి 407 | ఘనతరగాఢ తవ్రి1 కోలాహలతైలా 328 | ఘనతరఫలా 148 కౌతుకముపూని 817 | ఘననఖీగుహ 194 (క్రీడామంధర 600 | ఘనముల్‌ వాహనముల్‌ ల్‌18 క్రీడామందిర 450 | ఘనమై ఘటించు 626 క్షణవిలాసమె 195 ఘనలక్ష్మినెసంగు 217 క్షితిపాలోత్తము 810 | ఘనశ్ళంగార . 579 క్షోణిబలారికిన్‌ 568 | ఘనళశౌర్యుండు 89 క్లోనివిశుతనిత్య 45 | ఘనసీధుకర్త. 75 క్ష్వేళారుతశీలా . 96 | ఘనుం డతం డేగుదెంచి 123

ఖ ఘనులంగొండల ష్ష్ష్నే ఖల్యాభయకర 586 చ

గ్‌ చండతమంబు 628

చందనగంధు 109 గండశ్రైలములకు౯ 619 | చతురాస్యుల్‌ 102 గంధగజయాన 225 | చని విభుం గాంచి 188 గంధర్వానక 545 | చనువొప్పన్‌నగి 155 గరుదడసమన్వితా 564 | చరణాగ్రానమితాచలేశ్వరునింగా 517 గిరికన్యమేన 347 | చరణాన్రమితాచలేంద్రుండు 522 గిరియును దదంతికో 250 | చలదలఘు శ్త౦2 గిదియును గిరిజామాతయు 629 | చలితలతాంత 152 గిరిరాజతనయ 298 | చారణకన్యయో తీ౭ి2 గిరివరఘోర 586 | చికిలిపసిండి 645 గురుతరనవ్య 296 | చిగురుంజిమ్మన౯ 403 గురుననుమతి 515 | చిగురుం గెం గేలు 158 గురునిగుణ 479 | చిత్తజా కార 205 గురువిద్వేషికి 870 | చిన్నటనాట 488 గురుసవిధప్రదేశ 801 | చివురుంగైదువు 191 గొజ్జెగమంచునజ 408 | చుట్టంజుట్టుకొని 98 గోత్రవర్ణముపాదు 281 | చెక్కునొక్కదె యంచు ర్ట గోటజరతాజనవిత్రాసద 270 | చెన్నగునన్నదీ 116 గోలలనావల్లభుం 461 | చెప్పెడిదేమి నాకుణ ॥ 2656 గ్రావసుతాకుచా[గ్ర 487 | చెజంగుల్‌ పూంత 566 ఘ చెలితెలిజెప్ప 856 చెలిపులిగూడు 104

ఘనఘనసార 561 | చెలుల మొఆజంగి త86 ఘనఘనాఘనలక్ష్మి 10 | చెలువలు బాల 584

7 గద్యాపద్యానుక్రమణిక గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పుటల్సు చేడియకోమలా 657 తమ్ములంబంపుదున్‌ 633 చేతోజాతసమాన 5౦0 తుమ్ములకెల్లంబెద్ద ర్‌ 70 చేదిక్షావర 521 | తరళాధార మతి 654 చేదన్‌ రా నదియు౯ 250 | తరుణధూర్తశిఖా 638 తరుణార్మకబళనో 13 జి తరుతటాకాది క్‌ జతగూర్చితార 142 | తరువులపొంత౯ 170 జనకనేత్రఫలం 38 | తలు లర నిక్క౯ వ్‌ర్‌శ జనకోత్సంగ 617 | తలంచి భవదీయ రకత జననాథా(గ్రణి 122 | తలయెత్తదయ్యెః౯ 516 జనాథోత్తము 213 | తలిరుంబాయము 309 జనపతియిట్లు 343 | తల్లియుందండ్రియున్‌ 365 జనపతిదారసిల్ల 152 | తళుకుంబసిండి 473 జనరాడ్దివ్య 628 | తవిలి యర్ధ 511 జనలోకస్పహ 490 | తారాసన్యము 500 జలకములార్చి 298 | తావకళైల 480 జలధిణ దాన 85 | తిరుమలరాయ న జలనిధిసార్వభౌమ 286 | తుంగక్ష్మాధర 86 జవరాలినెణివేణి 578 | తుమ్మెదద్రిమ్మరీండు 380 జవరాలి యడుగులక్‌ 416 | తెచ్చిన ననేక న! జూతికినెల్ల 535 | తొయ్యలిముద్దరాలు 651 జీవనమెల్త ౨88 | తొలుదొలుత 215 -? తొలుదొలుతన్‌ 310 డ తొలుదొల్తం బారిజాత 10 డించంగంటబొద్దు 602 తావకున్‌దూరపు 500 త త్రిజగతీసుదతీ 201 తత్రమంబున ర్‌డ్త ద తనెకప్పునెటిగొప్పు 181 | దంతాఘట్టిత క? తనకూటములం 245 | దశనశంబుల 274 తనభవ్యధామంబు 40 | దానాగతరసికాళి శ79 తనయనంతాది 625 | దృఢబాహాబల 665 తన యళశోవిశద 119 | ద్రమిళలాట 587 తనయిల్లు దామర 401 | ద్రవినాధీశ్వరుండు 148 తన రాజీవశరం 201 ద్వీపప్రోద్భవ 36 తనుంగడుపారః తత్రిప్ర ధ తనుఘనంబుగ 604 తపనుందటిమి 430 | ధరనెవ్వానికి వాయుః 7డీ తమ తమ తమ్ముల౯ 577 | ధర్యయే యపాంశుల 48 తమినహల్యాజార 429 | ధాటీబహుధాటీ 666 తమ్మిపతంగపత్ని 508 | ధాతుపరాగరక్తి 584

8 వసుచరిత్రము గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పుటలు ధాత్రీశ్వరులుగాని 58 | నిను భాగ్యాక్షర 485 ధీరవివిధారి 97 | నిన్నటిమాపు ర్‌43 ధ్యానంబు హృదయ 409 | నిమ్నప్రపాతాంత 588 న నివిడతమో౬ను 462 నివిడదుస్సహ 875 నగరిపుసమాను 846 | నిరతంబు దుర్మార్గ 63 నటద్‌శానశిర 426 | నిరతిన్నాఖి 214 నటదీశహాస 430 | నిలువెల్ల నీచాతి 257 నతచూడాపరికర్మ 618 | నిలువెల్లన్‌నిరపాయ 262 నను శ్రీరామపదా 30 | నీరజారాతి శీర్‌ర్‌ నమ్మికమిఅ 374 | నునుంగప్రంపు త84. నరనాథోత్తము 607 | నృపమౌళిభవ 146 నరరాజకన్యలును 186 నృపుం డల వనీపకుల కేశ. నరలోకంబంట 471 నృపు నెదుట 156 నరవరుందభయం 274 | నెట్టన నా గట్టు 2గ్రత్తీ నలినీబాంధవతేజ 291 | నెనరునం జేయి 888 నవనవావర్త 558 | నెలంతగుత్తపు 657 నవరత్నప్రతిబింబ 646 | నెలంతలలో౬ 307 నవలా నవ 651 | నెలంతలుబంతి 403 నాకులదైవతంబు 515 | నేండుగా మా కనిందిత 819 నాదెందంబున 483 న్‌ నాతి విను నగేంద్ర శ9ిక్ష య నాతి విను మేను 232 | పంకజపాణి 301 నాథ చివురులు 186 | పంచశిలీముఖుండు 502 నాదం బొక్కటి 178 | పకపకనవ్వి -. ఉరికే నానాగాయన 178 | పగడపుంజిట్టలః౯ 118 నానాజనపద 269 | పగడాలకొణిగల కై నానాభూషణ 585 | పగలైనందెల్వి " 102 నానాసూనవితాన 200 | పటుగాత్రయీ 288 నామదిలోనజ 494 | పటుతారాపట శతక నారంగములు 408 | పటుహీరములె త్త72 నాళ్లీకముఖికి 294 | పట్టాభిషేకవిపర్య రడ నాళీకాకరతీర 1838 | పడంతియొకర్తు ర్‌ర్‌రి నావల చుట్టి హర్ష 523 | పడంతులా రాజ 827 నావలనంబ్రియం 255 | పతియాళుప్రబల ర్‌ 14 నా విని చతురాస్యు త్త్రిశ్త పతికృతధర్మ 682 నా విని పరమాద్భుత 277 | పతిగళార్పిత 409 నా విని గట్టు జేండు 258 | పతియభిషేకవేళః 556 నిండుమనంబున్‌ 543 | పతి వంచనామౌని౯ తల

కి గద్యాపద్యానుక్రమణిక పుటలు

గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పదములంబల్లవింప 216 బ పదమెత్తంగలహంస 828 బంగరుకొమ్ము తీ0త్తీ పద్మినీనవపాత్ర 539 | బందీకృతాన్యరా 643 పన్నిరి మేరువుల్‌ 546 | ఒడైవాయకిల త466 పరబలభంగ 106 బలరిపుమిత్రుందైన 122 పరభూభృతాత్రాప్తి 107 | బలవన్నేరుశరా శక పరమాణుమధ్య 330 | బల్రిచూడామలు 105 పరమామోదముతో 254 బలితపుగుబ్బ 220 పరిచితకరహాటీ 507 | ఐలుకప్రంపుటనంటి 137 పరిణతదివ్యగంధ 547 | బలువాహినుల 79 పరిమిళితప్రవాళ 378 | బహుమహీధర 70 పవమానమానవ 367 | బాలకూర్మవిలాస 243 పశ్యత్భాలవిలో శీ2ేరి | బాల బాలరసాల 389 పసిండికురుంజులన్‌ 547 బాలాపాణిగ్రహ పైత్తశ పిడుగుకైదువు 529 బిత్తటి యోర్తు 603 పుడమి నచలేంద్రు 258 | భైగడవలదనుచు 634 పురములు దుర్గముల్‌ 467 | బొమవిలు చూపు 219 పురిపూందోంటల 112 భ పూరిపరిఖామహాంబు 101 (21 పూటంపూంట శరత్మోటి తిళ9ి | భవదనుజాత్మజన్‌ 78 పెనుగట్టుగోట 352 | భాగవతభావనా 47న పొడగన వేళ 144 | భామపదద్వయం 09 పొన్నపూ వొడి నేల౯ 118 | భావంబెక్కడలేక స పొలంతి యొకర్తు 602 | భువి గవితాకన్య ర పోటనబంతి ౨77 | భూనాథాగ్రణికి౯ ర్‌? పోవంబోవంగందోంచె౯ 467 | భూనాథోత్తమ లం? పొరపురంధ్రు లిట్లు 606 | భూనాయక యీ ర్‌ర్రి పొలోమిప్రభృతుల్‌ 588 | భూనుళతకీర్తి రి ప్రకటితామోద 289 | భూరి భుజంగికా రడ ప్రకటితోన్న్మేష 208 | (భ్రమరకంబులచిక్కు ('ప్రబలకోలాహలా 122 మ ప్రబలఖలగోత్ర ర్‌ మంచుముసుంగు 650 (ప్రబలాకార్గముతో ర్‌ మంజులచంద్రకాంత 575 ప్రబలావకష 575 | మందయానమునేర్పు 299 'ప్రమదాభ్యున్నతి౯ 367 | మందారముకుళ 393 ప్రసవశరాఖ్య 545 | మందారవర్శ 280 ప్రొద్దున వచ్చి మణికుట్లిమములు 606

ఫ మతిం గ్రీడారతి 260 ఫలభంగములు 869 | మది నున్న మరుండు 860

10 వసుచరిత్రము మనుజపతి యపుడు 608 | యాదోరాశిగభీర రే గద్యములు, పద్యములు పుటలు గద్యములు, పద్యములు పుటలు మన్నననీశమౌళి ర5్‌17 ర మన్ననబోటి త్నీ9ిర్‌ మరునకుంజైత 879 | రతిపతితండ్రి 629 మరునివాళీక 248 | రతిపతిధర్మ . 880 మతియు నిక్కులాచల 167 | రత్చకూటవిహార - రక్షతి మథతియు నితని 326 | రత్నభూషితయైన 288 మతియున్వచ్చిరి 532 | రమణి యిట్టి 306 మసలక యెొల్లకాలమును 119 | రమణీయాక్షసరా 8 మహనీయమధు 136 | రమణీయోజ్ఞల 604 మానవనాథుండు 519 | రవికులంబలరిం ర్‌డ మహి ము వాగను 17 | రాగంబుమూర్తమై 600 మహిళామండల 188 | రాజకరానుషంగ 612 మాననీయానంత 290 | రాజపురందరుండు 622 మానవనాథుండు .... ల64ఉ | రాజీవాక్షుల 4650 మానవనాథుం డయ్యమృత -.. 64 | రామవాక్షుల 80 మాయామౌనియు 806 | రారమ్మనం గోమలి 388 మాయాశీలురు శతి | రారాజద్లుణశాలి 786 మాలుమాటాడదు 630 | రిక్కరాయనికళల్‌ శీశర మించినవేడ్మతో 342 | రుచిరాజితమణి 260 మిత్రాధికారంబు 486 | రేలెల్లనమృత 17/6 మోటినరాజు 120 | రోహణశైలరాజము 591 ముజ్జగవేలువేల్పు ర్‌ర్‌2 న ముని యట రాజ _ 226 ల మునుపలేండాయునే తల్‌9 లజ్ఞావతీమనోజ 278 మును సుమనోరాగ 129 | లతికాసంవీత 305 మున్నుగ నన్నగా 496 | లలనాజనాపొంగ 126 ముప్పిరిగొన్న 659 | లలనామణు లపుడు 376 మృదుకర్ణోత్పల 648 | లలనా యీ యెలనాంగక౯ 308 మెజుంగొప్పు నెటి 830 | లలనారత్నము 858 మెలంతలుశైలరా 576 | లలనాలలామ 22 మేటి జమ్మేటియసటః 186 | లలితామోదలతా 181 మేలు లతాంగి 225 | లలితైనాంకళశిలా కే5ర్‌ మొక్కల్‌ వోయిన 276 | లాలింతు నేం బాద 659 మొగము మొగంబు౯ 425 | లేజవరాలిపాటి 616 మొదలు మిటారి 634 | లోకత్రయీజయో శీ18 మొన యంగనకా శ138 లోకత్రయ్యభినంద 529 మొలక మెజుంగు శీర్‌ మోహాపదేశ. డి1ేర్‌ వ

య వచ్చిన సింధు 532

వచినపాలకేళి 646

11 గద్యాపద్యానుక్రమణిక గద్యములు, పద్యములు పుటలు | గద్యములు, పద్యములు పుటలు వచ్చి వసురాజు 466 వదనవనజపహృతాంశు 188 పదల రి వనజదళాయతాక్షి 316 | వీనులవిందై క్‌ రన వనజముఖీ 486 | వెండియు దూ సం వనజముఖుల్‌ 894 | వెండియున యరాందె స వనజాలయము 428 | వెండియు నగం ద్ర ఫై వనతరువల్లికా 8335 | వెండియునా హే ర వనితకుచాద్రుల£ 221 | వెండియుం [చంద ర వనితపాదములు 187 | వెలందుల్‌ దానును న్య వరగుణజాల త61 | వెలయించిరభిజాత తెర వరపద్మమకర 652 | వైలవెలంబాటి లి వరసుమనోభవ్య 99 | వలెదీవిందెలి ర్‌ వరాహవావదాత 279 | వెసవిభీషణరాజ ర్‌ి వర్దిష్ణుప్రతిభా 278 | వేడుక నిట్లగణ్లీ న్‌్‌ వలదాశుగళిఖి 457 | వేణిచలింపణ ర 035 వలదు కొల 414 | వైణికవలకీ ఇర వలనగు నమ్మహా 117 | ్రీళవివర్తితా రం వలుందగుబ్బలు నేరక న్‌ 567 వసుధాసుధాంశు౯ 326 శ వసుమతీభార 20 | శంబరవైరి వీవు శి వసురాజన్వకిరీట 562 | శక్రాపాదీతదివ ఉర్‌ వసురాజయ్యెడ 276 | శతపశత్రేక్షణ ల్‌ 0 వసువసుధానుధాంశు 567 శుక్తికోదకుటీ త్రెతెడ వసుసమ్రాడ్డిరికా 589 | శ్రుక్తిమతీకుమారి డ/ వాబ్మనసగోచరే 217 | శుచివృత్తి నెన్నాళ్లు (14 వాతాందోళిత 410 శైలకులేంద్రు రేట్లి ఏడ వాసవమాలికా 572 | శ్యామోజజ్జుంభిత వేరి " విధివిహితంబుగా 608 శ్రమము లేంది పండో ర్‌ం విని కలకాకు 382 | శ్రీకరాటేశుర లాం తె5్‌0 విని యా అంతు 2668 శీక్షిటక్షో పేర్‌రి విపులవప్రంబులు 537 తిరుమ 2 విమలమధుర 255 నా నన య్‌ రం విరియుంగువలయంబు తీర్ర0 శ్రీభూపు తి భి 3924 విలసితమౌక్తికంబులు 197 -గ్రరంగ ( క విలసితరత్నకూట 252 | శ్రీర రాయ 420 వివిధోర్వీపతులన్‌ 288 | (రంగొధిపుకోన ర్‌1 విశ్వామిత్రునింగొల్చి 58 ర్థీరమ్యందిగు త విషరాశిన్‌ జని 452 (రామన్షీనిపున్‌ వ గ ళం వీటన్‌ మాటగు 115 | శ్రీవాణీధరణీ ర

12 వసుచరిత్రము గద్యములు, పద్యములు పుటలు | సుపర్వగణికామణి ల్‌ర్‌1 త్రీ సతింబ్రేమ 287 గద్యములు, పద్యములు పుటలు శ్రీసదశవేంగ 509 | సుమనోధివాస బశ్త1ే (చుతికూపామృతముఇ 581 | సుమనోనాలీకా 662 స సుమనోమార్ధణ తి5్‌1 సుముహూర్తంబని 612 సంధాభార్గవ 586 |, సురభిసంతాన 623 సకలాగమాంత 878 | సురభికురంగ 589 సకలామర్య్య 512 | సూనశరాస శ12 సకలామోదక 7 | సూర్యాదిగ్రహ ర్‌శకే సకలలోకాభి 4 | సేనకొప్పునజాజు శ76 సకలాశాంతనిశాంత 622 | సాలసి తటిల్లతాంగి 829 సకియంగనుమొజంగి 366 సోకన్వచ్చుశిలీ 569 సచ్చిద్రంబసమగ్ర 627 | సోయగంబునవీణ 866 సతినడిగించు 524 | సోలుచుం జెలి తర్‌ సతియూరుద్యుతిః 191 | స్వామియై నిగమా 456 సతిసాహిత్య 660 | స్వామి యేమని 1365 సతిహృదయాల 197 | స్వారాజ్యంబును 237 సమదాభంగ 220 | స్వైరవివార 206 సమధిక కాల 4ీర్‌4 సమయమహర్షి 504 హ సయిదోడయిన 864 | హరికరుణాకటాక్ష 578 సరయనఖాపసారిత 284 | హరిదంభోరుహ 432 సరదరీర్వురీ 283 | హరిపదభక్త 82 సరసపర్దన్య 518 | మరిపరతంత్ర 58ర్‌ సరసిరుహారి 591 | హరిముఖహరి 510 సరిగాదు మద్వధూ 686 | హరిమై సొదిశిరంబు 62 సర్వసర్వంసహా 271 | హరియనుమతి ల్‌5్‌0 సారసాహితీసదధ్వ 666 | హరిశౌర్యుండగు 56 సారసకైరవంబులకుఇ 874 | హరిహయవాహ 428 సాలము యంత్ర 469 | హరిహయసౌధ క్ష] సింహగతిమిజు 555 | హరుం డా తారక రై సిరనెత్తామర 501 | హాసవిలాస 405 సిరులుఫలింప 617 | హితసుమనో 2805 సుత్రామప్రియ 565 |! హిమసలిలాఖి 548 'హేమలతానిభాంగికి 630

దాతా శతసహ(ప్రషు వసుచరిత్ర పునర్ముద్రణకు విరాళములొసంగిన వదాన్యులు

1. | శ్రీవి. హర్షవర్ధన్‌, డిప్యూటి కమిషనర్‌ ఆఫ్‌ సేల్స్‌టాక్స్‌, ఏలూరు రూ.5,000
2. | శ్రీజి.వి.బి.యస్‌. మూర్తి, సర్కిల్‌ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ ఆఫ్‌ పోలీస్‌, కైకలూరు రూ.5,000
3. శ్రీ ప చక్రధరరావు, డిప్యూటీ మేనేజరు ఫుడ్‌ కార్బారేషన్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా, తాడేపల్లిగూడెం రూ. 5,000
4. | శ్రీపద్దెశెట్టి శ్రీకాంత్‌, విష్ణు మెడికల్స్‌, నెల్లూరు రూ.2,000
5. | శ్రీవబిలిశెట్టి కనకరాజు, పట్టణ కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షులు, భీమవరం రూ. 1116
6. | శ్రీఓంకారం రఘునాధరాజు, హైదరాబాద్‌ రూ. 1116
7. | శ్రీవానవల్లి సుబ్బారావు, గౌరవాధ్యక్షులు -శ్రీశారదా కళాసమితి, ఆకివీడు రూ. 1116
8. | శ్రీగమని రాజు, విష్ణుప్రియ జ్యూయలర్సు, భీమవరం రూ. 1116
9. | శ్రీగోకరాజునరసింహరాజు, పెసిదెంటు-డి.యన్‌. ఆర్‌. కాలేజి, భీమవరం | రూ.1116
10. | శ్రీవి.కనకరాజుసూరి, సెక్రటరీ అండ్‌ కరస్పాండెంటు-డ యన్‌ ఆర్‌ కళాశాల, భీమవరం | రూ.1116 11 | భీమవరం మండల అర్యనైశ్య సంఘం, భీమవరం రూ. 1116 12 | శ్రీవూడుమూడి విజయలక్ష్మీ నారాయణరాజు, (వరిఫేడ) పోస్టమాస్త పైదూబాద్‌ | రూ.1116
11. | శ్రీఎ.వి. శ్రీనివాసరావు, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, ఖమ్మం రూ.1000
12. | శ్రీఎవి.యయస్‌, శాస్త్రి, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, బాపట్ల రూ. 1000 కీ:నే; సి.హెైబట్‌, రంగనాయకులుగారి జ్ఞాపకార్థం కుమారులు
13. | శ్రీసి.హెబ్‌, గురునాథ్‌ రావు, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, నరసరావుపేట రూ.1000
14. శ్రీఎ. మోహన మురళీకుమార్‌, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, మచిలీపట్నం రూ.1000
15. | శ్రీఎవిియస్‌.ఆర్‌. ఆంజనేయులు, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, తెనాలి రూ.1000
16. | శ్రీఆర్‌. వి. నాగరాజు, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, ఒంగోలు రూ.1000
17. శ్రీవి.వి. జనార్ధనరావు, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, పాలకొల్లు రూ.1000
18. | శ్రీకెబ.యస్‌ శాస్త్రి గుడివాడ రూ. 1000
19. | శ్రీఎల్‌. పుల్లారావు, ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ఆఫీసర్‌, పాలకొల్లు రూ.1000
20. | “కళాబంధు” శ్రీ ఐ.వి, రాధా రమణగుప్త, పాలకొల్లు రూ.1000
21. | కీ॥శే॥ తటవర్తి వెంకన్నగుప్తు (నాన్నగారి) జ్ఞాపకార్ధం మనుమడు రూ. 1000 శ్రీశటవర్తి శ్రీనివాసు, భీమవరం
22. | శ్రీబొండా సుబ్బారావు, సత్య జ్యూయలర్స్‌, భీమవరం రూ. 1000
23. | శ్రీ సుంకర కృష్ణమూర్తి క్లాస్‌ 1 కంట్రాక్టరు, భీమవరం రూ.1000
24. | శ్రీబ.వి, హనుమంతరావు, రిటైర్డు రీజినల్‌ మేనేజర్‌ ఆంధ్రాబ్యాంకు, భీమవరం | రూ.1000
25. | శ్రీవబలిశెట్టిపట్తాభడామయ్య, సెక్రటరి షకరస్పాండెంటు వి.యస్‌కె డిగ్రీ కాలేజి, భీమవరం. | రూ.1000
26. | శ్రీవజిలిశెట్టీ శ్రీ వింకటేశ్వర్లు ప॥।గో!! జిల్లా విశ్వహిందూ పరిషత్‌ అధ్యక్షులు, భీమవరం | రూ.1000
27. | శ్రీసియస్‌.యన్‌. రాజు, వ్యవస్థాపకులు కళాభారతి, విశాఖపట్నం రూ.1000
28. బలహిబ్‌టొన్‌పోలు, భీమవరం రూ.1000

దాతా శతసహాట్రీషు 31. | శ్రీ అత్యం నరేందుమోహన్‌ (నందు), హెచ్‌.పి. గ్యాస్‌ డీలరు, భీమవరం - (రూ.1000 32. | శ్రీ జడ్డు బ్రహ్మాజిరావు, శ్రీసూర్యనారాయణ మోడరన్‌ రైస్‌ మిల్లు భీమవరం. (రూ.1006 33. | శ్రీపి. నారాయణశర్మ ఈడేపల్లి (మచిలీపట్నం మండలం) - | రూ.1000 34. | శ్రీ ముత్తాసత్యనారాయణ, అధ్యక్షులు చిన్మయ మిషన్‌, భీమవరం ' "| రూ.1000 35. | “వదాన్యులు” శ్రీ అన్నాబత్తుల నరసింహారావు, భీమవరం | రూ.1000 36. | దిభీమవరం కిరాణా మర్చంట్పఅసోసియషన్‌, భీమవరం రూ.1000 37. | దిభీమవరం కో-ఆపరేటివ్‌ అర్బన్‌ బ్యాంకు, భీమవరం | రూ.1000 38. | శ్రీగ్రంధి శ్రీనివాస్‌ ్రైర్మన్‌, ది భీమవరం కో ఆహాటివ్‌ అర్బన్‌ బ్యాంకు, భీమవరం “రూ.1000 39. | శ్రీపొట్లూరి రఘుబాబు, డైరెక్టర్‌, విశ్వకవి రెసిడెన్షియల్‌ పబ్లిక్‌ స్కూలు, భీమవరం | రూ. 1000 40. | శ్రీ పాతూరి వెంకటరావు, ప్రిన్సిపాల్స్‌ గుజజూడ విద్యానికేతన్స్‌ పెసిడెటు ' (రూ.1000 ప॥గో॥ జిల్లా కాన్వెంట్సు అసోసియేషన్‌, తణుకు " 41. | శ్రీమంతెన రామచంద్రరాజు, ౬: జాయింటు నెక్రటరి, డియన్‌ఆర్‌ కాలేజి, భీమవరం రూ. 1000 42. | శ్రీ దంతులూరి బాపిరాజు, ౬; సెక్రటరి, డి.యన్‌.ఆర్‌. కాలేజి, భీమవరం ' | రూ.1000 43. | శ్రీ సోమవపల్లి వెంకట సుబ్బయ్య, గౌరవాధ్యక్షులు, ఎ.పి. సాంస్కృతిక సమాఖ్య | రూ.1000 మరియు మండల రెవెన్యూ అధికారి, తణుకు | | 44. | కీ;శే॥ కొంతం గంగరాజుగారు, వ్యవస్థాపకులు, త్యాగరాజ భక్తసభ . - | రూ.1000, భట్లమగటూరు వారి జ్ఞాపకార్థం కుమార్చు,శ్రీ కొంతం ప్రభాకరరాజు | | సూపరిండెంటెంటు ఎందోమెంటుబోర్డు, వాడపల్లి 45. | కీ॥శే॥ మామిడిపల్లి వెంకటేశ్వరరావుగారి సృత్యర్ధంకుమార్డు - (రూ.1000 శ్రీ మామిడిపల్లి సత్యనారాయణ వరలక్ష్మి మెడికల్ప్‌, భీమవరం 46. | శ్రీ తమ్మన వెంకటేశ్వరరావు, రిటైర్డు తెలుగు లెక్చరర్‌, డి. యన్‌. ఆర్‌.కాలేజ్మి భీమవరం. | రూ.1000, 47. | డొ పి.బి. ప్రతాప్‌ కుమార్‌, ఆకివీడు రూ. 1000. 48. | డా। ఎమ్‌.గోవిందబాబు, ఎ్‌వివిఎస్‌, డిఎన్‌బీ, జివైఎన్‌ (ఒలిఎస్‌), భీమవరం రూ.1000 49..| శ్రీ జి.వి. త్రినాధరాజు, ఎల్‌.ఐసి డెవలప్‌మెంటు ఆఫీసరు, పాలకోడేరు . రూ. 1000 50. | శ్రీబొండా నాగేశ్వరరావు, అధ్యక్షులు కళాసవ్రంతి, భీమవరం రూ.1000' 51. | శ్రీ బొండా వెంకట సుబ్బారావు, చిన్మయ ప్రభ భవన నిర్మాతలు, భీమవరం | రూ.1000 52. | శ్రీ పట్నాల సత్యనారాయణ (బరణ్‌), కార్యదర్శి, ఎ.పి. స్వర్ణకార సంఘం, భీమవరం | రూ.1000 53. | శ్రీమతిన౦బూరి భాస్కరకుమారి, శ్రీ త్యాగరాజ భక్తసభ కార్యవర్గ సభ్యురాలు, భీమవరం | రూ. 1000 54. | శ్రీగుడివాడ వెంకటేశ్వరరావు, సత్యసాయి కళ్యాణమంటప నిర్మాతలు, భీమవరం | రూ.1000 55. | శ్రీదొండాడ చినమాణిక్యాలరావు, కోశాధిారి, భీమవరం మందుల ఆర్భవ్ళో సంఘం, భీమవరం | రూ. 1000 66. | శ్రీతటవర్తిసానందకాళేశ్చరాయ గుప్త కార్యద్కు బీమవరు మందల ఆర్యవెళ్ళ సంఘం, భీమవరం. | రూ.1000 57. | శ్రీ కొటికలపూడి గోవిందరావు, ౬ మునిసిపల్‌ ఛైర్మన్‌, భీమవరం రూ.1000

దాతా శతసహ(్రేషు ల వసుచరిత్ర వునర్ముద్రణకు విరాళములొసంగిన వదాన్యు 8. శ్రీ కఠారి ప్రభాకరరావు, కాంగైస్‌ నాయకులు, భీమవరం నే 1000 59. | శ్రీపాతపాటి సర్రాజు, ప్రముఖ కాంగ్రెస్‌ నాయకులు, భీమవరం రూ 100 60. | శ్రీమండెన రామలింగరాజు, అడ్వకేటు, భీమవరం " స అసోసియేషన్‌, ధీమవరం। రూ. 1000 61. | శ్రీకంబర్ల వెంకట సుబ్బయ్య, కోశాధికారి, దిష్యాడి అండ్‌ ర్రస మర్ప్చంట్సు రూ.1000 62. | 'వదాన్యులు' శ్రీ తోరం త్రినాధబాబు, భీమవరం న్‌ న 63. | శ్రీవాచు సత్యనారాయణ, క్లాస్‌ 1 కంట్రాక్టరు, భీమవరం రూం 64. | శ్రీతుమ్మలపళల్లి నాగవెంకట శవ వెంకట కృష్ణమూర్తి "| ప్రా శ్రీ వనుమర్‌కాలీ వర ప్రసాదూబు రా అండ్‌ బాయిల్దుడ్రు మిల్లు భీమవరం మ 65. | శ్రీఎమ్‌.ఎస్‌.వి.వి. రవికుమార్‌రాజు, రవి అండ్‌ రవి ఫిషరీస్‌, భీమవరం 1000 66. | శ్రీసుంకరవెంకట సుబ్బారాయుడు (బాబ్జి, బాబా మెడికల్‌ స్టోర్సు, భీమవరం రూ. 1000 67.| శ్రీనూలి వెంకట సోమరాజు, జెడ్‌. ఎన్‌.వి. ఆర్‌. హైస్కూల్‌, పెనుగొండ రూ. 1000 68. | శ్రీయు. పాపరాజు, ఫైనాన్స్‌ అండ్‌ చిట్‌ఫండ్సు, మండపేట రూ. 1000 69. | శ్రీయుకె. విశ్వనాధరాజు, ఛైర్మన్‌ ఆనంద గ్రూప్‌ ఆఫ్‌ కంపెనీస్‌, ఖీమవరం | రూ. 1000 70. | శ్రీ కొత్త రాధాకృష్ణమూర్తి ది ప॥గో॥ రైస్‌ మిల్లర్సు అసోసియేషన్‌, భీమవరం | రూ.1000 71. | శ్రీకొత్తనరసింహారావు, ఫైనాన్నియర్స్‌, భీమవరం రూ.1000 72. | శ్రీ తుమ్మలపల్లి రామ సత్యనారాయణ, ఆర్గనైజింగ్‌ సెక్రటరి ష;గో!జిల్లా ఆర్యవైశ్య సంఘం, భీమవరం | రూ.1000 78. | శ్రీయస్‌.వి.ఆర్‌. విశ్వేశ్వరరావు, చార్చర్జు అకౌంటెంటు, హైదరాబాదు రూ. 1000 74. ' శ్రీకె రామరాజు, ఆడిటర్‌ అండ్‌ ఇన్‌కమ్‌ టాక్సు ప్రాక్టీషనర్‌, పాలకొల్లు రూ. 1000 75. | శ్రీపి. లక్ష్మీనారాయణ, ఆడిటర్‌ అండ్‌ ఇనకమ్‌ టాక్సు ప్రాక్టీషనర, పాలకొల్లు | రూ. 1000 76. | శ్రీవులవర్తి కృష్ణమూర్తి ఆడిటర్‌ అండ్‌ ఇనకమ్‌ టాక్సు ప్రాక్టీషనర్‌, భీమవరం | రూ.1000 77. | శ్రీవులవర్తినాగరాజు, ఆడిటర్‌ అండ్‌ ఇన్‌కమ్‌టాక్సు ప్రాక్టీషనరు, భీమవరం | రూ.1000 78. | శ్రీదండుగణపతిరాజు, అడిటర్‌ అండ్‌ ఇనకమ్‌ టాక్సు ప్రాక్షీషనర్‌, భీమవరం | రూ.1000 79. | శ్రీఎమ్‌.ఎస్‌.ఎమ్‌. రాంప్రసాదు, చార్చుర్డు అకౌంటెంటు, భీమవరం రూ. 1000 80. | శ్రీవి.వి.ఎస్‌,ఎస్‌. శర్మ, చార్టర్లు అకౌంటెంటు, భీమవరం రూ. 1000 81. | శ్రీవ.వి.వి. కృష్ణారావు, చార్జర్డ్‌ అకౌంటెంట్‌ భీమవరం రూ. 1000 81. | శ్రీకనుమూరి సత్యనారాయణరాజు, పార్టనర్‌ శిరీష్‌ ఆక్వాఫీడ్సు, నరసాపురం రూ. 1000 82. | శ్రీనిల్లూర్‌ ప్రసాద్‌, ప్రా; కోమల విలాస్‌ అండ్‌ ఎల్‌ ఎల్‌ యప్‌. అప్రయన్సెష్‌ నెల్లూడు రూ.1000 88. | శ్రీవిన్నకోటి లక్షీ ప్రసాద్‌, ఫూజి ఇంటర్‌ నేషనల్‌ క్టన్స్‌ నోటిఫైడ్‌ ఆర్టికల్సు, నెల్లూరు | రూ.1000 84. | శ్రీఎమ్‌:ఎస్‌, పరమేశ్వరన్‌, ప్రా। హోటల్‌ చంద్రభవన్‌, నెల్లూరు రూ.1000 తర్‌. త్వీ;శే॥ ఆర్‌. గురుస్వామి మొదలియార్‌, స్మృత్యర్థం వారి కుమారుడు శ్రీ ఆర్‌.జి. సత్యసాయిరామ్‌ మానా బిస్కెట్‌ కంపెని, భీమవరం రూ. 1000 86. | శ్రీకంఠేటి వెంకట్రాజు, 5: (ప్రెసిడెంటు లయన్సుక్లబ్‌, భీమవరం రూ. 1000 గ్ర | స (6 ణా

బన నె న న . స సన శ్రీ వ్‌. అభినవ భోజ శ్ర సదతాతగారు న. శ్రీ గన్నాబత్తులనుబ్దారావుఅంటే ఎవరికీ తెలియదు. శ్రీ గన్నాబిత్తులపిధతాతగారంటి సర్మాంధ్రమూతెలినన | కళ్ళాణ మండపాలు, దేవాలయములకు, విద్యానంస్థలకు నహకరించిన మహనీయ మూర్తి శ్రీ పెంకాత: న. గన్నాబత్తుల తురినమ్ము - పెదతాత బుఇడి మహీకా కళాశాల వారి శాశ్వత కీర్తికీ కలీకతులాయి. వంచోరాకు న. ల్‌ క్షేత్రాలలో త్రీ సోమేశ్వర జనార్థనుని దేవాలయ ప్రాంగణంలో వారు నిర్మింవచేస్‌ిన కళ్ళుణమరఢవర వారి యశస్తుకు (న నంగీత - సాహిత్యాది లలితకళలు ఆరాధ్యములు వారికి! నంగీశంలో ద్వారంనాయుడుగొరుభారకరత్ష యం.యన్‌.నుబ్బలక్షి, నంగీత కళానిధి డికె. వట్టమ్మాళ, బాలమురళకృన్ణ వంటే ఖిధ్తంనుల్ల సొపితిలోకంలో . సన వ. సత్కరించిన నంన్వృతీ నంవన్నులు . ప్రకికళకు స్పందించడం - వారిని నత్మరించడం నీరికొక నోజీ (౨ .. ఉద్సోగాల్లో వుంటూ - యీనాటికి శ్రీ పెదతాతగారిని జడ్గలవలె వళ్ళ్చివలకరించడం నంతోషకరమైన విషయం ( =". లన్నో నన్మాన నత్కార గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఖమవరం వట్టణంలో వచ్చని తోరణం కడితే. శ్రీ వెదతాతగారు , . హాజరయి జ్బోతి వెలిగించడమో - ప్రారంభం చేయడమో పాఠశాలలు, వోన్టటల్డ్‌ వ్యాపార నంస్థలు. బ్యాంకులు | స్తన నిత్యోత్ళ స్తున్న వ , _ త్ల.) భారతదేశాన్ని కనులారా దర్శించిన అమృతుడు. శ్రీ పెదతొత మానవతావాది. రాజకీయాలకు దూరంగా ఏ | వ. శ్రీ పెదతాత శ్రీ రామరాజ భూషణ సాహిత్య పరిషత్‌కు, త్యాగరాదిభక్తనభకు అధ్యక్షులు. ఆధ్యాత్మిక సంఘం, . న? అంకాల ఆర్జు అకాడమీకి గౌరవ అధ్యక్షులుగా వ్యవహరిస్తున్నారు. శ్రీ పెదతాతగారి అధ్యక్షతలో శ్రీ రామరాజ భూషణ "ా న! సాహిత్య పరిషత్‌వారు వసుచరిత్రను సవ్యాఖ్యాన పూర్వకంగా తెలుగుజాతికి అందింపజేయడం వారు చేసుకున్న ॥ [11 వురాకృతపుణ విశేషం. [ మ. శుభం న అ లో తాకాల రావా గ న వ... మ ల మ మం స న న నో న 4. ర |.

&శే! రాయప్రోలు సీతారామశాస్టిగారు 19-1-97న రాయప్రోలు ఛత్ర | “,, వీరి తండ్రిగారు ఆదర్శ ఉపాధ్యాయులు, ప్రముఖ సంఘసంస్కర్త. ఏరికాత ఈ నా! అంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఇంగ్లీషు, తెలుగు, హింది భాషల్లో చక్కని వక్త మంచి ః న్‌. 1| నంభాషణా చతురులు. వేలకొద్దీ తెలుగు పద్యాలు, వందలకొద్ది సంస్కృత శ్లతోలు వారి | రసనాగ్రానతాండవించేవి. ఎంతోమంది కవి పండితుల జీవితంలోని మధుర ఘట్లోకు అలవోకగా | చెప్టేవారు. స్వయంకృషితో బి.ఎ.బిఇడి పాసై పశ్చిమ గోదావరిలోని ఎన్నో హైస్కూల్స్‌లో ఉపాధ్యాయులుగా, ప్రధానోపాధ్యాయులుగా, పనిచేశారు. చరిత్ర (306121 51460169) ఇంగ్లీషు, బోధనలో వరికి పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో ప్రత్యేకన్థానంఉండేది. ఫిజికల్‌ ఎడ్చుకేషన్‌ టీచర్‌గా 19సం॥ పాటు ఎందరో విద్యార్థులకు క్రీడల్లో తర్చీదు యివ్వడమేగాక పశ్చిమగోదావరి "గ్రిగ్‌ స్పోర్టు” సెక్రటరీగా విశేషమైన కృషిచేశారు. జిల్లా 62౧69 & 500/6 6గ016% తయారు చేయించింది శ్రీ శాస్త్రిగారే. శ్రీ శాస్త్రీగారి వద్ద చదువుకున్న 40౦ సం॥రాల అనంతరం కూడ ఆయన పేరు చెబితే మైమరచి పోయే శిష్కులు, తమ తండ్రితో పాటు గురువుగా శ్రీ శాస్త్రిగారి పేరున కూడ ప్రతీ అమావాస్యకు తర్చణం విడవటం, బ్రాహ్మణులకు బియ్యం యిచ్చే అభిమానులున్నారంటే ఆయన ఉపాధ్యాయులుగా విద్యార్థులను ఎంతగా ప్రేమించేవారో, వారిని -| ఎంతగా ఉత్తేజ పరచి వారి హృదయాలలో స్థానమేర్చరచుకున్నారో చెప్పడానికి యిది నిదర్శనం. | 1 ఆర్‌.యస్‌.ఆర్‌. శాస్త్రిగారు మంచి నటులు, ప్రయోక్త శ్రీస్థానం నరసింహారావు. సినీ నటుడు, 1 దర్శకుడు, శ్రీ పేకేటి శివరామ్‌లు శ్రీ శాస్త్రి గారి సహవ్రతులు. ఎన్నో పోటీల్లో ఉత్తమ నటుడి బహుమతి పొందారు. "పాదుక" నాటకంలో దశరధుడుగా వారి నటన మరపురానిదని వారి నటన చూసిన వారంటారు. కరుణ రసాన్ని ఆయన కంఠంలో, హావభావల్లో పలికించిన తీరు కఠినహృదయాల్ని సహితం | కంటి తడిపెట్టించేది. కరుణ రసాన్ని ఎంత రసపష్లావితంగా పలికించే వారో రౌద్రంలో అంతగాను కళ్టలో | | నిప్పులు కురిసేవి. ఆకారణంగానే శ్రీ స్థానం నరసింహారావు గారు నారదుడుగా, శ్రీశాస్తిగారు "కంసుడు" 'గా "రాధాకృష్ణ'అనే చిత్రంలో నటించవలసి వుండగా వారి తండ్రిగారి ఆరోగ్యం దెబ్బతినడంవల్లి శాస్త్రిగారు తనసినీజీవితానికి స్వస్తి పలికి మద్రాసు నుండి తిరిగి వచ్చారు. తెలుగు సాహిత్యం పట్ల శ్రీశాస్తిగారికి ఎనలేని అభిమానం, వసుచరిత్ర మనుచరిత్రలు ఆయనకు ప్రీతి పాత్రమైనకావ్యాలు, వీలుదారికినప్పడల్లా ఆకావ్యాల్లోని విశేషాలు, పద్మాలు చెప్తూవుండేవారని వారి సహనవ్రతులు అంటూవుంటారు. శ్రీరామరాజ భూషణ సాహిత్య పరిషత్‌ నహాయ కార్యదర్శిగా, ఉపాధ్యక్షునిగా పరిషత్‌కు ఎనలేని కృషిచేశారు. . టైపు, షార్ట్‌వోండు, చిత్రిళ్ళే ఖనం, క్రాఫ్ట్‌లే కాక ఎన్నో ఎన్నింటిలోనో వారికి ప్రవేశమే కాదు ప్రావీణ్యం | | కూడ వుండేది. నాకిది రాదూ ఠన్ధకూడదన్షది వారి సిద్దాంతం. | క్ష్‌ వీరికి కొత్తపల్లివారి ఆడవడ్డుచు శ్రీమతి పద్మావతి గారితో 39లో వివాహం అయింది. "| ఈపుణఖ్యదంపతులకు 6గురు కుమార్తేళ ఏ, 4గురు కుమారులు, వీరు అందరూ శ్రీరామరాజ భూషణ "| సాహిత్య పరిషత్‌ సభ్యులు, అభిమానులు! గ్ధార్భకర్తలూ కావడం విశేషం. | బహుముఖ ప్రజ్ఞావంతులైన శ్రీశాస్తి గారు 2ర్తడిశంబర్‌ 1577న స్వర్గస్థులైనారు.

| గ్‌ / న స స్త శ్రీ చుక్కస గంగలాజా . | ష్‌ ( అనగానే గాకా న. , అల్‌ ప్రతధరంకుడు కనకం అర ఇవకమా ధయవన్న . | స్లుక జీని. ఏడువదురి 'యువకుడెలో క | నవ్వరూ నవ్విస్తూ గరా ప్రవాచనవిలా ఎర్కడుంట్‌ శ్రీ గంగరాలా. చనశ్ళార గరంగరాలు వలికిన్తూ నన గ న వనన గ న్‌ . వనన. యూనియన్‌ ఉట్యోగులి ఫ్రెనిడేంటుగా అంధ్రప్రదేశ్‌ భప్టరోతి సంస ప్రధాన అర్భదర్శిగో ౧270-73 స్చిమ గోదావరి స ఉర్గాభట్లో సంఘ కార్యనర్నిగాను త్రీరామరాజిభూషణ మెమోరియల్‌ ర్స్‌ చో్టల్‌ కార్యదర్శిగారు.భీమపరం పట్టా ్‌ . వా 1 స 3రనంవత్సరాలుగొ శీ రామరాజధూసణ సాపొశే పరిషత్‌ కార్యదర్శిగో నజయతంతటై భాిరోలవాలో మార్గద్యుకత్వం . అణా రంది ర రోసా సర కు ననన వరల రసంను .. | వలు వ | ననా సు [ వ మనా . 1 హ్‌ యాం న యా టారో లో / మ నా ల [ సరిస్తు్యరో నవరడాలో దీప దవరరో టర నక రాణ. న [1 అందిస్తూ ననే నక్షంగళరినలు . న్‌్‌ న.

అన్‌ ౮౮ తో ో! గ్‌. (లాలా న్‌. . గా త త్‌ సం ఈ వ. త్‌ కతి సి త్త //. / - వై క న్‌ శ్రీమాన్‌ కుంకూకు . (శ్రీమాన్‌ కుండూరు వెంకట రాఘవాచార్భులుగారు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా పాలకోడేరు మండలం _ || | పెన్నాడ అగ్రహారం వాస్తవ్యులు. వారి ధర్మపల్షి శ్రీమతి సీతమ్మగారు. శ్రీమాన్‌ వెంకటరాఘవాచార్భుల వారు ; 8 | ఉత్తమ సంస్కారులు. వారి జీవన విధానము, మనః: ప్రవృత్తి శ్రేష్టమైనవి. వారి జీవిత కాలములో ధర్మబద్ధమూ, _ || | చట్ట సమ్మతము కాని ఏ సంపదనూ వారు పొందాలని ఆశించలేదు. వారి జ్యేష్ట కుమారులైన శ్రీమాన్‌ /[ .. స. తిరువెంకట రామానుజాచార్ములవారు (వెంకటాద్రి గారు) పెన్నాడ అగ్రహారంలోనే జన్మించి అక్కడే ప్రాధమిక గీ... ఆ విద్యను పూర్తి చేశారు. వారు ప్రకాశం జిల్లా తూర్పు తక్కెళ్ళపాడులో బంధువుల, గురువుల యింటిలో వుంటూ /క్లీ (1, పంచకావ్యాలను అభ్యసించారు. మద్రాసులో సంస్త్యృత పాఠశాలలోను, సంస్త్యృత కళాశాలలోను విద్యను గ్లట్లీ త్య[తకొనసాగించి మద్రాసు విశ్వవిద్భాలయమునుండి 'సౌహిత్యీ శిరోమీణీ"ని పొందారు. శ్రీ వెంకటేశ్వరగ్సా గ్‌ విశ్వ విద్యాలయం నుండి 2-బి విద్వాన్‌ తెలుగు టైటిల్‌ను పొందారు. వీరు పశ్చిమ గోదావరి జల్లా చెరుకుమిల్లి /క్రైి .... || గ్రామములోని జిల్లా పరిషత్‌ ఉన్నత పాఠశాలలో ఒక సంవత్సరం తెలుగు పండితునిగా పనిచేసి అనంతరం || అం నెల్లూరు జిల్లా పరిషత్‌ ఉన్నత పాఠశాలల్లో ౩2 సంలు సంస్త్రృత పండితునిగా పనిచేసి 989లో పదవీ (| | వ శ్రీమాన్‌ రామానుజాచార్భులవారు భారత్‌ - చైనా యుద్ధ సమయంలో దేశ రక్షణనిధికి, కరువు . . సంభవించిన ఆపత్కాలంలో కరువు సహాయనిథికి తనవంతు సహాయాన్ని అందించారు. ఇటీవల భారత్‌పై వ. | పాక్‌ కార్గిల్‌ వద్ద దురాక్రమణకు దుస్సాహసం చేసినపుడు దేశ రక్షణకు తమ స్రాణాలర్చించిన అమరవీరుల _ (| సాహ! మా సహాయార్థం ముష్టై ఏడు వేల రూపాయలు, పెన్నాడ అగ్రహారంలో గల జిల్లా పరిషత్‌ ఉన్నత పాఠశాలకు ్న | సుమారు ముష్టైవేల రూపాయల విలువైన ఆఫీసు ఫర్జీచరు, అదే గ్రామంలో శ్రీ ఆంజినేయన్వామి వారి లా సొహిత్యపరిషత్‌, భీమవరం వారు తలపెట్టిన “వసు చరిత్రా పునర్ముద్రణకు పదివేల రూపాయలు సంతోషంగా న. అటే సమర్చించిన వదాన్సులు. ఇన్ని దానాలు యిలా ఇస్తున్నారంటే వీరు కోటీశ్వరులై వుంటారని అందరూ అనుకోవడం య సహజం. కానీ అధి నిజం కాదు. వారు తన తల్లిగారు వెళ్ళిపోతూ తనకు వద్దన్నా యిచ్చిన ఆస్తి తాలూకు | వ 1 సొమ్మును తన తల్లిదండ్రుల స్మ్యత్మర్థం యిలా వినియోగించి ఆర్షధర్మాన్ని ఎలా అచరించవచ్చనో తన చేతల లా [||| ద్వారా చూపి ఎందరికో స్ఫూర్తినిచ్చిన మనీషి శ్రీ రామానుజాచార్యులవారు. వీరి శ్రీమతి శేషమ్మగారు భర్తకు _ ||. అన్నివిధాలా సహధర్మచారిజియే. వీరికి ముగ్గురు కుమారులు, ముగ్గురు కుమార్తెలు. కుమారులు. వ | శీ రాజరోపాలచార్చులు (సిండికేట్‌ బ్యాంక్‌ - నెల్లూరు జిల్లా, శ్రీవకుళాభరణం (హైదర్గాబాద్‌) మరియు అ. శ్రీ వెంకట రాఘవాచార్యులు (ఎయిర్‌ఫోర్టీ - బికనీర్స్‌లలో వుంటున్నారు. కుమార్తెలు శ్రీమతి హేమాబ్దవల్లి . న శ్రీమతి సుదక్షిణ (16 ఆఫీసులో సెక్షన్‌ ఆఫీసర్‌, శ్రీమతి వనమాల (ఆఫీసర్‌, బ్యాంక్‌ ఆఫ్‌ బరోడా), స | య. న్న వీరందరూ ఉన్నత విద్యావంతులు. తమ తండ్రిగారి ఆదర్శానికి సంపూర్ణంగా మద్దతునిచ్చిన సంస్కారులు./జ్షీ

• ్య వీరి బెదార్భానికి శ్రీరామరాబ భూషణ సాహిత్య పరిషత్‌, భీమవరం హ్యదయ పూర్వకంగా గస్టో

వ షష వసన మస సర షర ననన వ. వ న క నాననా. ( గ సగ 1 మ త తండ్రి బంగార్రాజు గరు జల్లి నష్వవతగ్గాళ్లు భార్బ ధనలక్ష్మి, / స త |) భురుదువనళ్య్యయి. |, (. క ౮ | నం భీమవరంఛాందరఅఫ్‌ కమర ౮96 (క. న్వ్‌! త వివిధ నంఘాలతో సన్నిహిత నంబంధాలువించుకుుకా. "వ (| సే మాలు చేన్లూ 1999-4606€/ ? నష రూపాయలతో కళ్ళాణమండసం నిర్మాణం ద్వారకాతిరుమరికు న చా సదువాయంగా, భోజినీశాల నన సన్నగ "వచ్చే భక్తులకు నిత్భాన్టదాన ఉచిత భోజన నదుపా కలదుంది. కీ వె వ ్య్‌ స ఇం చేయించారు. ఉచిత భోజన సదుపాయం నిమిత్తం న న గి తోటి పదకొండు లక్షల అరవైవేల రూపాయలు బ్యాంక్‌లో న భన న్నన. _కకవచుంచే బక తో ఈ పధకం అమలుచేయుటకు య. శ్రకరీట్‌ చేయించి అందుపై వచ్చే వడ్డీ న న క ఏర్పాటు నిమిత్తం ప్రభుత్వ ఛు. ఇ షష వానవీ మహిళా కో-ఆపరేటివ్‌ అర్జన్‌ బ్యాంక వయ యత్తం అఫ్పీకున్నారు క్రీ... యు జిత్తర్వులు ఆర్డరు పొంది బ్యాంక్‌ ౦9౭) చేయుటకు నహాం న మ. న ఉం ఆర్మవైళ్ళ మవానభలో ప్రథమస్థానంలో వున్న గుంటూరు జిల్లాను సన షష. స్థానంలో వస్తది గతం9నయలుగ ౪ నేలబట్టిన ఘనత లీరిదే ఘను సం. సయుంచి మగోజల్లాను ప్రధమస్థోనరలో కర్ణాటక రాష్త్ర కర్శవైళ్త న. టి ఇ ాంచండు గారి కృషీకి ముగ్ధులై 1 ను నస ద్వారకాతిరునులలో శ్రీ తార బాంచే యమయాధూషు లఅనిదరుదునిళి న. మవాసభవారు, శుభూమ్‌ ట్ర లంగా: ప. స ల టఫండ్‌ న్యాహారం చేసుకుంట [న సగ వయదితంంి భన రుకుల అల షస. య పత్సంగా అద్బక్షులుగో ర న. షష అధాంగ మం అయరతున్నాడ సయ. . వ అర్బవైశ్ళులకు విద్యా ౬ న అదును క. గ బీద రు యి భీనఅవిలీతి అధికారుల. న. న. నహకరినున వచ్చే చట్టాలన్గుక పర ఇల అందరిమన్తరను న న్న. తయరు పరం రించి జల్ల? క లడగందళడనగా పున. న, స అను పరిష్కు 'ళతపయున్లారు. టై... య. పాంధియునారు. 250 కీ హా శ్రీ రాంనండుగారికీ పరిషత్తు నా, గ * వునర్తుద్రూకు వో ల స. స న్‌...

వ. వ యా మ. | .. . స వ. ర. న. గోదావరి జల్లా అత్తిలి మండలరీ వరిఘీడు శుక్తి ముత్తా ఫల్సం, పుట్టిన చిగురు కొన్ముయిన | ఏకైక గర్జశుక్రి ల నిలయం. అచట పుట్టిన | నుం సంస్కృతీ స సం చేసి ఇన్‌కంటాక్ట్‌ వరిఘేడు గ్రా లిలో విద్యాభ్యా | ను అంధించిన గ్రామం. అత్తి బె ఎందరో ప్రతిభావ స్తూ - ఉస్మానియా యూనివర్శి |/ అన్నట్లుగా వరంగల్లులో ఉద్నోగం చేస్తూ - ఉస్మా స్టైనోగా ప్రవేశిం " న లోనే ఇస్‌కంటాక్స్‌ ఆఖనల్‌గా శ డిపార్ట్‌మెంట్‌లో ఇన్‌స్పెళ్లరై అనతి కాలం |! పు పన్ను శా " శ ువిచేయినారంటిే | ఆ ల్‌ నుల ష్ట్ర న. లో కృతార్జులై మ నేడు విజ2జరయరువాగలినే బున వ 1: నుండి బికాం: స్టో తాలలో ఉద్సోగిస్తూ నేడ క శంలో అనేక ప్రాం, ” సు. గౌవిన్నం- య ది ఆంధ్రదే ముగు వడి శీగావుగారు. గ ట్రై ఖీ! ఉన్నత పదవినొంది ఆంధ్ర గృ మాధుగ్గాన్మి ఆందురున్న న్న (1. ూధుగ్నాన్ని షై మ. జీవన సొంద క వ గ క. _ వ. = శ్రమైక ం న సహచరులతోనూ | యంకృషి, పట్టుదలా = శ్రేట్టు _ వున్న వ్యక్తిత్వం వీరిది. తన య. స్వ డుగా మెండుగా వున్న వ మ సహకొరతత్వం నిం తున్నారు.

• సహకారతత్వ సివు మంచిని పాందు ష్‌ |

1. సహదయతాౌ సిమెలసి వుంటూ | న. గుజ్యా, గా కలసి, గులతోనూ అప్కాయం: నివేశం వున్న కళాకారులు మ. కిందిసాయి ఉద్భో, జ స్‌ రాజు. చిత్రలేఖనంలో . క్రొదిన్తా పేరు శ్రీ ఎమ్‌.ఎస్‌ఆర్‌.ఎ శ్ర బంధమున్లది. న తనానికి మారుపేరు కు-శ్రీ రాజుగారికి ఎంతో అను స. మంచి సొహిత్ళ పరిషత ఎ సాహిత్మాభి సహకరింపచేసిన వారిలో ప్ర న సకు ఆర్షికంగా సహకరించి, యం కోసం -సంస్కృతీ న ఎనో ఉన్నత శిఖరాలు వ తధితలు న్న ఆద్భతన భావిలో ఎన్నో స్తూ, పరిషత్తు పక్షాన వారికి కృతజ్ఞ ము రాంక్షిస్తూ, రు! డ్‌ న పరమైన ( స 0టు, సామి / తట స... తెలియజేనుకు న హ్మణ్యేశ్వర రాజు. ఆ సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర స్వా గ స . ధేయము సుబ్రహ్హ్మణ్మేశ్వ / య వరి నామ వీరి చిరంజీవులను శ్‌ వ య వీరి శ్రీమతి వెంకటలక్ష్మి గారి లో ప. . లో . ......... ్ట

. ల. అత్ర*రాజు సా 1 _. ._అప్పలనరనయమ్మ దంవతుళ చో$ీలీకేో డీ విరర్‌కెరాకగారు. ప్క్య్బ్యక్ర బద ఇన్సభూమి (|. ప వరిఘేడులో, హైస్కూలువిద్య రేలంగి = అత్తిలిలో. భీమవరం డియన్‌,ఆక్ర కళాశాలలో 38 వ్రయు.. . శ్రేణిలో కృతార్ణులైనారు. కాకినాడలో (మెకానికల్‌ పూర్తి చేసి విశాఖప్రట్ట్రం ౩స్తాళలోఛార్జిమనీగా. |. వ. 3119లో డిప్యూటీ జనరల్‌ మేనేజర్‌గా పనిచేస్తున్నారు. (1. బాధ్యత, కర్తవృమూ నిర్వహొన్తూ విద్యుక్త ధర్మనిర్వహణలో ఏవ్రత్రభ్రానికి లొంగక నీతికి- నిజాయితీకి-కృషికి అంకితమైన వృక్తిత్వం వరిది. చదువుల తల్లుల వంటి ఇద్దరమ్మాయిలు, బకబ్బాయి. , పెద్దమ్మాయి లక్ష్మి ఎమ్‌.ఏ (ఇంగ్లీమ లిటరేచర్‌) చేసింది. రెండన అమ్మాయి గంగా స్రవంతి సీనియర్‌ | సాఫ్ట్‌వేర్‌ ఇంజనీర్‌గా సత్యం కంప్పూటరీలో ఉద్యోగిన్తున్నది. అబ్బాయి సంజయ్‌ భీమవరం ఇంజనీరింగ్‌

ం . కాలేజలో వ... (మెకానికల్‌ ప్రధమ శ్రేణిలో కృతార్ణులై అమెరికాలోని తొలిడార్‌ యూనివర్సిటీలో 15. ||

| చేసి కాలిఫోర్షయాలో వరికల కార్వారేషన సీశియర్‌ కన్‌సల్‌టెంట్‌గా వృవహాంన్తున్నాడు

య. శ్రీ ఏ.ఆర్‌కె. రాజుకు శ్రీ రామేలొణి భూషణ సాహిత్మ పరిషత్‌తో అనుబంధమే కాదు బంధుత్వమే

' వున్నది. కార్యదర్శి త్రీ చుక్కనగంగూజూరికి బావమరిది, అల్లుడునూ కావడంతో పరిషత్తు కృషిని భక్షించి వనుచరిత్ర వునర్ముద్రణకు తనంఠతఏతానుగా ముందుకువచ్చి నహకరించిన జొదార్య

వ. ఎక్కడ పనిచేస్తున్నా నంగీతసాహిత్య నంన్ధలలో వోల్గొంటూ నవాకరిస్తూన్న నంన్య్కృతీ

. సమారాధకులు శ్రీ వి.ఆర్‌.కె.రాజు. వీరి నహాధర్మచాలికీ కనకదుర్గ భర్తకనుగుణంగా నడుచుకుంటూ

ధార్మిక జీవనం కొనసాగిస్తున్న ఉత్తమ ఇల్లాలు. వీరి కుటుంబాన్ష వరఠిషత్తు మనసారా ఆశీర్వదిస్తుని.

౮ నమా - శ్ర ఉదయభాను వీర వంకట సత్యశారాయుడాల.. (|. ౯ 1. శ్రీఓదయభాను వీర వెంకట సత్యనారాయణరాజుగొరు 4 / /. వీరి జవ్యస్థలం కాకినాడ తాలూకా పెదబ్రహ్మదేవం. |. శో పఏర్తరచుకున్నారు. శ్రీ సత్యనారాయణరాజుగారిని అందరు రాజబాబు . కా నాలో. అని పిలుస్తుంటారు. వృత్తిలీ తౌ సీనియర్‌ కాంట్రాక్టర్‌ ప్రవృత్తి రీత్యా సంస్కృతీ సంపన్నులు. మన ఆర్ష ధర్మ సంస్కృతీ పరిరక్షకులు. ముకుందర ఇంజనీర్స్‌ & కొంట్రాక్టర్స్‌ పేర వైజాగ్‌ స్టేల్‌ ప్లాంట్‌లో హెచ్‌.పి.సి.ఎల్‌, రిఫైనరింగ్‌లో ఎన్నో నిర్మాణాలు చేపట్టిన ప్రముఖ కాంట్రాక్టర్‌. సంపాదించడమూ తెలుసు, సంపాదించినదాంట్లో కొంత శాతాన్ని సమాది సేవకోసం వెచ్చించే ఆదర్శ మనస్వి. సహృదయ శిరోమణి. ప్రత్తిపాడు గ్రామంలో శ్రీ సత్స్మదేవత ఆలయ పునర్షిర్మాణం చేశారు. వాకపల్లి శ ల్యే త్‌ / '/ గ్రామంలో భట్రాజులు నిర్మించిన రామాలయంలో హనుమత్షమేత శ్రీ సీతారామ లక్ష్మణ || భరత శత్రుమ్నుల పట్టాభిషేక మూర్తుల విగ్రహాలను పెద్దాపురంలో చేయించి |. న ౮ | సమర్చించారు. విశాఖ నగరంలో సత్యసాయి సేవా సంఘం స్థాపించి సేవాభావంతో ||- | | ఎన్లో సత్కార్య పరంపరలు చేస్తున్న సేవా ధథురీణులు వీరు. వరి కుటుంబంలోని వారిని | ప్రయోజకుల్ని చేయడమేగాక ఎంతో మదికి జీవనోపాధి ఏర్పరిచిన ఆదర్శ జీవి. | | సౌబన్యానికి సేవా తత్టరతకు వ్‌ర్గు చిరునామా నంటివారు. వీరి ఇంటి పేరు ఉదయభాను. సహస్ర్రకఠాల తేజస్సుతో దర్శనలిచ్చే సూర్మ భగవానులు వరికి, వీరి. శ్రీమతి సుబ్బలక్ష్మిగ్గారికి, వ్‌రి చిరంజీప్రలికు సుఖ పరంపరలు కల్లించుగాక ! | పరిషత్తుశోరిన వెంటనే కారనకుండా వసుచరిత్ర పునర్ముద్రణకు పదివేల . | రూపాయలు విరాళమొసగిన ఈ వ్రవ్యాన్మునకు పరిషత్తు పక్షాన కృతజ్ఞతలు. స. య... .

౨... € శతోయల.యయస్‌. రాజు ంూ మ. . శ్రీయల్‌యన్‌. రాజుగారు శాసనమండలి మాజీనభ్యులు శ్ర్లష్త్ర[ స స. . జనసంఘంతో రాజకీయమైన అనుబంధంవుంది. రాఖ్రకీయాలల్‌ టీ (౨. ఏరిపాత్ర చాలా చురుకైనది, ఉవాధ్యాయులుగా ఆన జివనాన్ని శి, ప్రారంభించి వరంగల్‌లో రామక్కష్తా టూపోరియస్స్‌ ఆనే విచ్యానరస్థ స్థాపించి ప ఆనంద్ధ్భ కులవతిగాన్సేవృత్యల వవాంచి విద్యారంగంలో విజయయాత్ర ( . కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం సెనేట్‌ నభ్యులుగా -కాకతీయమెడికల్‌కాలేజ [| వ . మేనేజంగ్‌ కమిటినభ్యులుగా కాకతీయ డిగ్రీకళాశాల సెక్రటరీ &కరస్ప్రాండెంటుగా (| '... వుంటూ కళాశాలల్చి అభృుదయ పధంలో నడిపించిన విద్యావత్తమహబూబియా (౨. ...' హైస్కూలు జాయింట్‌ సెక్రటరీగా ఉపాధ్యక్షలుగా వ్యవహరించి ప్రగతివధంలో (“= “ఖా. నడిపించారు. 1572 - 578 నంవత్ణరాల్లో తెలంగాణా పట్టభద్రులనియోజకవర్గం ( “౩ వినిపించారు. డిప్యూటి లీడర్‌గా జనసంఘపక్షాన వ్యవహరిన్తు తన అపూర్వ ( “ఎ వాగ్గాటితో అన్ని పక్షాల వారి ప్రశంసలు అందుకున్న రాజకీయ మేధావి. మంచి [ ' =. వక్త. జాతీయ నాయకులు అటల్‌ బివారి వాజ్‌పేయి, యల్‌కె అద్వానివంటివారి | “శ 1౨05లో బీవోర్‌లో జరిగిన ఎన్నికలలో హజాలీబాదులో ఎన్నికల యిన్‌చార్జిగా ( సజ. వ్యవహరించిన రాజకీయ వేత్త పదవులే ఆయన్ని వెళుక్కుంటటూ వళ్చివరించాయి. _ ___ పదనులకే వన్సెకెచ్చిన వ్యక్తిత్వం వారిది. భారతీయ మజీదూర్‌ నంఘంలో -రాష్ట (| | ఉపాధ్యక్షులుగా వ్యవహరిస్తూ - వరంగల్‌ అజంజాహి - సిరిపూర్‌ -కాగజ్‌నగర్‌ .. పేపరు మిల్టు నేత స్పిన్న్షింగుమిల్లు - ఆర్‌.టి.సికార్మికుల నమన్మలను వరివ్కరింఛి . క్‌. .._, సంఘటిత శక్తితో సమైకృతా కార్మిక శంఖారావం వూరించిన న్ఫూర్తి వంతమైన హస! | కృషివరిది. విద్యుత్‌శాఖ దిప్లమో ఇంజనీర్లు అసోసియేషన్‌ ప్రెసిడెంటుగా, అంధ్రప్రదేశ్ల మనే . వరినతీమణి శ్రీమతి సత్యవతి గారి ప్రోత్సాహ ప్రోద్దలములు వ్‌రిచేత ఎన్నో . . ౧. ౫- ____ _సక్కొర్వములు చేయించినవి. వీరికుమార్దులుముగ్నరు ఇంజనీరు ఆకా . - ౧. అమెరికాలో స్థిరపడ్డారు. వరికుమార్తె జ్బోతి నాట్టకళాకారిణ్‌ విధ్యావంతుంల అంజు ___. ప్రముఖ నృత్శకళాకారిణి శ్రీమతి శోభానాయుడు శిమ్మరాలు అమెంాలా ., . రూచిపూడి శిక్షణాలయం వర్హాటుచేసి ఎందరోవిదేశీయులకు కణయిస్తున్నారు '. ఆమె భర్తకూడా అమెరికాలోనే డాక్టరుగో స్థిరపడ్డారు. త్రిరాజగారు తెనాలిలో ' | __.. _సత్చనాయి కళ్ళాణజమండసం. అంతర్వేదిక్షేక్రంలో నత్రశిన్మాజంకు, వివేకానందయోగా .. న. భట్ట రాజసంఘుం వంటి పలు నంన్ధలకు భూరి తురాళములందించారు. . - . వనుచరిత్రము పునర్హుద్రణకు అడిగినవెంటనే తమ ఆర్థిక నహాయాన్ని ;| _

1. అందించి ప్రోళ్టహించిన వీరిని పరిషత్‌ అభినందిన్తున్నది. క 1. _

| " శ _ వఖేబయలయన్‌వియన్‌ రాజ

ఎ శఖ | |

య. వ. శ్రీజయల్‌యస్‌వియన్‌. రాజుగారి స్వగ్రామం 1 [న [“ భట్లమగటూరు. జన్మభూమి గోదావరి తీరంలోని గీ య బూరుగులంక. విద్యాభ్యాసం మలక పల్లి శ్రీరామరాజభూషణ ల | మెమోరియల్‌ వోస్టల్‌లో! తండ్రి, పినకండ్రి స్వర్ణస్తులు కావడంతో కుటుంబ భాద్యత వ శ మీదపడి ఉద్యోగం చేయవలసిన పరిస్థితి చిన్నతనంలోనే ఏర్పడింది. తండ్రి ప 1 శ్రీ వెంకట్రాజు తల్లినత్యవతమ్మ (సింగమ్మంగార్ల జథ్యచరితార్ధత చేస్తూ అందర్ని. [| [స __, _ ప్రయోజకుల్షి చేసిన ఉన్నతమూర్తి శ్రీనారాయణ రాజుగారు. న | హైదరాబాదు మెట్రో వాటర్‌ నప్టై & సినరేజి బోర్డులో వుద్యోగిస్తూ ఎంతో మందికి మ |. జీవనాభ్యుదయం కలిగించిన జీవనప్రదాత. వ . తెలంగాణా ఇంజనీర్సు అసోసియేషన్‌ మెదక్‌ జిల్లా శెక్రటరీగా, ఇండియన్‌ వాటర్‌ న్యు వర్క్‌మెంబర్‌గా, హైదరాబాదు - సికింద్రాబాద్‌ భట్టరాజసంఘ గౌరవ సలవోదారుగా __ _ వృవహరిస్తున్న కార్యశీలి, అభ్బుదయవాది. ఏరి కుమారులు ి॥ వెంకటవణీంద్ర మ పై న్మాల్‌ స్కేల్‌ యిండస్ట్రీస్‌ను నడుపుతున్నాడు. రెండవ అబ్బాయి చి॥ ప్రవీణ సొప్లువేర్‌ (| (౫ |. ఇంజనీరుగా సింగపూర్‌ లో ఉద్యోగం. ఏరి పకైక కుమార్తె చి॥ల॥నౌా! వాణి భర్త వ . యశోధర వర్మతో అమెరికాలో వుంటున్నది. పశ్చిమగోదావరిజిల్లా భట్లమగటూరు.. (స్ట! =. _ గ్రామములో శ్రీసీతారామచంద్రస్వామి విగ్రవోలు ప్రతిష్టచేసిన ఆర్షధర్మ సంస్కృతీ న పరాయణులు. త్రీ రాజుకు అన్నివిధాలుగా సహకరించే సహధర్మచారిణి శ్రీమతి శారదా గు '. వరప్రనొదినీ దేవి లభించడం పరమేశ్వరానుగ్రహం. మంచితనానికి మరో పేరు మన వు .. _ నారాయణరాజు గారు నహృదయ మూర్తి ఎందరికో ఎన్నో విధములుగా ు .. _ సహకరించేన్మక్తి దివిసీమలో ఉప్పెన వచ్చినప్పుడూ, భట్లమగటూరుగ్రామం వరదలలో / మ __| _మునిగినవ్వుడు శ్రీరాజా ఆయాప్రాంతాలలో నహచర ఇంజనీర్సుతో పర్యటించి. [కో | సహాయకార్భక్రమములు చేపట్టి అదుకున్న మానవతావాది. ప వ వరి తండ్రి ఉపాధ్యాయులుగా జీవనం చేసినా ఆప్రాంతములోని ఎంతో మందికి | , _ ఎన్లోవధములుగా సహకరించిన ఆత్మీయుడిగా ఈనాటికి చెప్పకోవడం విశేషం. | ॥ ఎ తండ్రి గారి గుణాలు సహజంగావస్తే పిన తండ్రి శీతారామరాజుగారి సంఘసేవా ' _పరాయణత్వము, వరోపకార చింతన ఏరిలో అలవడి ఆదర్శంగా జీవిస్తూన్న మాననీయులు మన శ్రీనారాయణరాజా. కోరినదే తడవుగా పరిషత్‌ కావ్య ప్రచురణకు య . నవాకరించిన వదొన్యులు. శ్రీరాజాకు వరివత్‌ వక్షాన ధన్యవాదములు ఎ _ తెలియకేసుకుంటున్నాము. !

(. 'అవధానభోజ' శ్రీషగ్దిశ్యామసుందరరావు ఖ. | 'శ్రీశ్వామనుందరరావుగారు బకవ్మక్తికాదు.... ఓ... ,/! ' ఆయన బఒబకసాహితీ వీఠం. కవివండితులవముధ్య (౮ 1 స | శ్రీకృష్టదేవరాయులవలె నిరంతరం సాహితీగోష్టి ' స ) న | వ్యాద్యంగా చదివితే ఆనందహ్యృ్యృదయంతో గౌరవించడం _ (|! “| ఆయనకొక హాబీ! పద్యం బాగావ్రాసిన వారికి అక్షరానికి యయ ..! పదిరూపాయనలిచ్చి గౌరవించడం వారికే చెల్లు! విలక్షణ గ్‌. సశ | గుణసంపన్నుడు, మానవతావాది, విద్యావేత్త, నంగీత ప్రియుడు, నవ్యృదయ శరొముక. | హై | క్రశ్చామసుందరరావు గోదావరి తీరం కొవ్వూరుకు చెందినవారు. ఏలూరులో స్థరఫైత్తారు... | కవిత్వం ఒకతీరని దాహాం వారికి అంటే అతిశయోక్తికాదు. శ్రీశ్చామనుందరరావ్ర మూడ్తున్నం.. దశాబ్హాలపాటు ఆదాయవన్ను శాఖలో ఉద్యోగించి విశ్రాంత జీవనులై మధురకేనన మా శ్రీదామరాజ భూషణ సాహిత్మపరిషత్‌కు రూ. 60,000 లు అందించిప్రతివెటా ఒక కావ్యానికి “వడ్డి సుజాత - శ్యామసుందరావు” కావ్యపురస్కారంగా ర్త ర్‌11క లవ గాంనింే పర్హాటుచేసిన సాహిత్యాభిమాని. ఈ కావ్యవురస్కారాన్ని ఇంతవరకు వమాకా ఎనివా ౧ | శ్రీయయతులు కనువులూరు వెంకటశివయ్య, తమ్మస్త. వంరదకళ్త్యళరావు.. అత || గోపొలకృష్ణమాచార్చులు, ఉత్పల నత్శనారాయణాచార్తులు నం చ | కవులు వ్రాసిన వుస్తకాలు అచ్చవేయించి ఎనో ,వుగకాలను. ౦ కం తీమునాన ను. 1 ప్రియులువ్‌రు. శ్రీశ్యామ నుందరరావు వతదళతి అవధానాలు నర్వవాంచకెసు కవితా | | వైతయాత్రలు సాగిన్తున్న మాన్మశేఖరులు 470 అపుతఛానాల నం. | పంతుల సత్సనారాయణశాస్త్రిగారి బ్రన్దుకు (ఖిమం్రి) వార్తికి పటు రూ లం | 1." బిరుదుతో సాహితీ సంస్థలు ఆయనను నత్కరిఠపాయి. జల్లా ఏచ్వరాంటూ వసత భవన. '' నిర్మాణానికి ప్రముఖపాత్ర వహించిన కార్యశీలి! నటుడు. ఎన్నో నాటికాల్తనటించి దుర్‌ ఫథనుడ? స్కి న | బహ్మనాయుడుగా అవార్డులందుకున్న నటశేఖరులు, పండిత పక్షపాతిగ; సొహిత్యాభిమానిగా, |... ' '_సేవాతత్సరునిగా విశాలహృదయ నంన్కారముతో. సేవలంధిన్తున్న మా శ్యామనుందరులు | =... వనుచరిత్ర పునర్హుద్రణకు ఆర్ధిక నవాకారమందించినందులకు వారికి వరిషత్‌పక్షాన |... ' _।, దన్యవాదములు. వీరి దర్మ్శపత్షి సుజాత ఆయనకు తగ్గ ఉత్తమ ఇల్లాలు. ఆయన దాత్యత్వం |. వ. వెనుక ఆమె ఉత్సాహ ప్రోత్సాహకాలు కోకొల్లలు. వారికి వారి బిడ్డలకు మా అభినందన |; శై. మందారాలు. " ' నాన . మో. పం... కలలు.

నళ (0 న. న స 7/7 వ. స్వర్గీయ వల్తూరు వెంకట ::.- ౮ ' నాగభూవషణరావుగారు. కళలకు కాణాచి - వై ౯ వ న్‌ కళాకారులకు స్వర్గధామమైన ప్రసిద్ద పట్టణం ప | . - లా... శ్రీమతి అన్నపూర్ణమ్మగారల ఏకైక కుమారుడు పై . . శ్రీవల్లూరు వెంకట నాగభూషణరావుగారు. 2 వ సివిల్‌సప్టైన్‌శాఖలో పనిచేసేవారు. నీతి, నిజాయితీలకు మారుపేరుగా విధినిర్వహణ వ ౨ చేసేవారు. శ్రీనాగభూషణరావుగారి చుట్టూ ఉన్న రంగస్థలవాతావరణం వారిని ఆరంగంలో | | చ ప్రవేశించేటట్లుగా ప్రభావితం చేసింది. న వ న్‌ా నాడు నాటకరంగంలో ఉద్దండులైన అబ్బూరి, అద్దంకి, పులిపొటి, మాధవపెద్ది. __ స్థానం, రఘురామయ్య, సిఎన్‌ఆర్‌, రేలంగి, వంగర, పీసపాటి వంటి వారిని సన్నిహితులను |(_ | చేసింది వారి కళాత్యవ్జ! వారితో కలని ఆయన ధర్మరాజు, విజయరామరాజు, వ బిల్వమంగళుడు, గయుడు, శ్రీమవావిష్ణువు, మొదలైన పాత్రలను ఉత్తమ స్థాయిలో ప్రదర్శించేవారు. పద్య పఠన విధానము, భావప్రకటితమైన సంభాషణోచ్చారణలో వారిది . == = నలక్షణమైన శైలి. నిరాడంబరతకు నిలువుటద్దంగా నిలచిన శ్రీనాగభూషణరావుగారు చూ శాత ప్రచారానికి, పొగడ్తలకు, బిరుదుల మోతలకు కడుదూరంగా ఉండేవారు, రంగస్థలంపై జూ దర్శజుని పాత్ర నిర్వహణ ఆయన వ్యక్తిత్వంపై గాఢమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. తరువాత 22 222 తరంలోని ప్రముఖ నటులెందరికో పద్య, గద్య పఠనాల్లో తడ్జీదునిచ్చారు. కాలగమనం ౩ 2 జీఏితగమనంలో తెచ్చిన మార్చువలన తనకు ఎంతో యిష్టమైన రంగస్థలానికి, స్వస్థలానికి 2 క దూరంగా తాడేపల్లి గూడెంలో ఉద్యోగనిర్వహణలో ఉంటూ 1970 సంవత్షరం శ్రావణబహుళ = ఖెకాదశినాడు వైకుంఠ ప్రాప్తినాందారు. ." వా డా వారీ సహధర్మచారిణి శ్రీమతి సరోజినీదేవి భర్త తదనంతరం కుటుంబాన్ని శేష. హా అత్యంత నమర్ధవంతంగా తీర్చిదిద్ది, - పిల్లల్ని క్రమశిక్షణలో పెంచి వారి జీవితాలకు కీ = థెలుగునిఛ్చిన జనని! కష్టకాలాలు ఎదురైనప్పుడు ఏమాత్రము వెరవక దైర్యాన్ని ప్రదర్శించి, మయా అందరికి తలలోని నాల్క్మగా "ఉంటూ 76 వసంతాలు పూర్తి చేసుకున్నా ఈనాటికీ మమా వన్నితరగని చైతన్మమూర్తి శ్రీమతి సరోజినీదేవి. | మా వారి పిల్లలు శ్రీమతి కొండముటి రుక్షిణీదేవి (ఏలూరు), విజయకోటేశ్వరరావు వా (హైదరాబాదు, నారపరాజువైదేహి (ఇంకొల్లు, వురుషోత్తమశర్మ (విజయవాడ, 1 ౨ శ్రీరామచంద్రమూర్తి (హైదరాబాద్‌), వెంకటరాధాకృష్ణమూర్తి (భీమవరం), అనంత 2 పద్మనాభశర్మ (తాడేపల్లి గూడెం), సంగీత సాహిత్భాలే మనిషిని సంస్కారవంతునిరా మూ తీర్చిదిద్దుతాయని వీరందరి ప్రగాఢ విశ్వాసము. . వన శే”

నీ ర క. న. . జ్‌ శ్‌ సంతాలయ మ్మ స ట్‌ లన న. వ / ర ళ్‌ ౮... [కక [| న్‌. స [7 ళ్‌ ౬ వ్య మం న త్‌ో ఉతంణారో 0625105 [0612 1౯) ఇగ ఆ౧౧4! " 606 028 52, 0౧౭|గ౪| 2026 ౯"

ల. సిఏ 110404 00. ; శకటం! 0010 20000 ఆ/194[04ఉ0202గ) - 530 032

లట! 41. ॥ శ _ ం | | ౯ 1 4 ॥ + | ఏ