Telugu Vaikrutha Chandrika - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మంబెళ్ల వొాసుదేవఠవి విరచితా వెకృతచన్టికా య (ఆస్ట సిద్ధాన్త కౌముదీ (ఎధాన నంవాదోవలు వాబ్బయ మవోధ్యక్ష డాకర్‌ వడమూడి గోపాలకృష్ణయ్య య! యం వ! నంపాదకులు: తెలుగు వ్యాఖ్యకర్తలు: శ్రీ యన్‌. సి. యస్‌. వేంఠటాచార్యులు విశారద డాక్టర్‌ అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ; "క. 4, 91. వి. భాషాప్రవీణ యం రణం (ప్రచురణ : డై రెక్టర్‌, ఆంధధపదేళ్‌ గవర్నమెంట్‌ ఓరియంటల్‌ మాన్యు,స్కిప్స్‌ లైబరి అండ్‌ రిసర్చ్‌ ఇన్‌ స్టిట్యూట్‌ క ఆంధటపదేళ్‌ (పభుత్వం హైదరాబాదు.

తు వెజలీ[ 440% 00 24040474 (౮/ వ వశం: 9 ఏ8/- థో గా 60 2724024204 2 0160401 ఉంరేమి2 126ేయస్‌ ఆ౦?7౪౦౫ల01 ౦౫౧౦౦21 సశ జంట పేసు!20/ 206 ెటం210% 10060016 4221 6ఆల్యు - 7098494 ం-12 న తలి. లో లౌ న్‌

• ం లా ఏవ ఖా సు (6 ౮ - స 4 గ వ ళు 2 శ వగ (| ॥ న్‌ 4 ॥ “౦ నా శీ స ః ల ఇ న ఈర! లి ళల శే తీ ళ౯్లి | సవర లాలో చ వఇగాాాంంి ప గా014 తశ 729 టక4 9240502 60౪77. "అగా-900% కఒ553, 3 ౧0౦0190౮౫౨. క0లా4349 ఉంటా 240

విషయసూచిక

[6 తొలివలువ్‌ అం ఇం టం ఖ్‌ అముఖిం అలం వ. 44 న

1. వైక్సత చన్లికా స్వరూప-స్వభావ

మహాగవేషణ విచయసూచిక

1. _భామువ్యాకరణం _,, లం ల. తో లి (తిలింగ దేశం ంం లం లం ౩నెన్‌! 7
2. పురాతన వ్యాకరణాలు 4 లం టు. శ. సంస్కృతంలో తెలుగు వ్యాకరణాలు ంంం క.
3. అష్టాధ్యాయి! _.. లం 96 న
4. వార్తిశాలు ంంం లం ఏల న. ". శారికలు ఉం లం లం వ.
5. సూ[తరహిత భిన్నవృ్తి విషయ విభాగాలు నం శప
6. [కమరాహిత్యం _., తలం . &
7. నూశార్థ విరుద్ధ వృత్తులు లం 0 ఓపీ
8. (గంథ వైశిష్ట్యం లం అం6 వా 2 (పాకృతభవాలు ఎ లం ఎంపి ఏ ఉ6 కా
9. విశేషాలు ఇం ఎం ఏం కగ[2
10. వాసుదేవుని కాలం ,,, త 69 అం. వెప
11. వాసుదేవకవి ఒక్కడేనా ? లం అ మంగే!
12. వైక్ళత చంద్రిక=నంపొదన=ము[దణ .., లం. వము
13. తెలుగు వృత్తి ,.. అజం ఎ. పెష్‌న్‌ 11

వ్రు 19, మన్నించండి జలం గ్‌ న వం 11. వె కృతచందికా విషయసూచిక డు సుబంత విభాగః 1 నంవొ (వఠరణత్‌ ల 6 లం 8 డొ లి నంధి (వళరజడ్‌ లం లం లం లి స్వర సంధి; ఠం లం తలం 18 హల్పంధిః జజ జం 2 ఎజి 18 .. నాది (వగ్రీయా అజన్న |(పకరణమ్‌ ,,, లం 6 25 వాలన్న (వకరణమ్‌ ,_,, లం అలం కలి అవ్యయ (వకరణమ్‌ ం వం 86 జీ శ్రీ (చత్యాయ (వతరజివ్‌ లం ఆతం 5 ఈ. బిలో క్త్యంర్థ (నకరజణచ్‌ అలం ఉం 78 6. నమాన (వకరణనవ్‌ ,., ంం ఎం 88 ళా తద్ధితాదోళో (వతరణత్‌ అం జలం 06 8 తద్భున (నకరజవ్‌ .., అలం లం 108 సంస్కృత భవాః ఉం లం 108 (ప్రాకృత భవాః . 128 "శెర నేనీ భవాః న న. 188 మాగధీ భవాః లం జం 185 వైశాచీ భవా ంం . 108

ఖలీ చూళికా వెశాచీ భవాః ఆలం జలం [144 అవ(ధంళ భవా టం ఎం లం కేశ? ఎెకృత విశేపాః .., లం జం 158 తిజ న విథాగః అణాలు 9. తిజిశ్త (వరరజవ్‌ ,., ఇం లం 156 అల జ కృదన్త విభాగః అజాత ప జా 10. త్యదోన్త (వకరణవ్‌.., అలం ల తం! 11. అకారాది నూత నూబిక వం ఎం 209 1 మాయితర (వచురణలవై వివిధాభ్యిపాయాలు కలం లం లలిత

సూత్రస౦ఖ్య (వరరణం నూూతాలు 1... సంజ్ఞ ం ఆం ఆలం ళం రిక్త £. నంధి జ ం4 తం ఎం శీర శి. స్వాది-అజంత అలం . ఎం 81 శ. _స్వాది.వాలంత ంం అం ఎం తిరి క్‌. స్వాదిఅవ్యయ ,.. అలం లంం తి0 6. త్రీ వత్యయ అలం ఉం అలం 10 7... విభక్ష్యర్థ ఎం ంలం ఉంం 18 8. నమాన ఇం ఉం ఇలం లి 0. తద్ధిదా దేళ అం జం అలం ల 10. తద్భవ = సంస్కృత భవ లం లం ర్ట 11... పాక్ళత భవ అలం . కలీ 18, శారసేనీ భవ లం వం లం 10 19. మాగధీ భవ తలం అలం ఆ ల4 శ్ర 14, వైళాచీ భవ ఇల4 తలం ఉం శ్ర 15. చూళికా వెళాలీ భవ . ఎం [క 16. అప్యభంళ భవ అలం ఉం ఎంం ల0 17. వ్రైక్ళత విశేష ,... అలం ంంం 8 కేరి. తిజ్నన్త జలం ఉం4 ఆ 0? 18 కృదన్త *ంం ఉం *ం8 లి న్యూతనంఖ్య మొత్తం 524

తొలిపలుకు గచంలో సీతాక ల్యాణం (యతగార నాటకం), శృంగార పదములు, ఇందుమతీ పరిణయము, (శ్రీ గిన గోవింద ము_గీతశంకరము, రాభఛావంశీధర్‌ విలాస్‌ నాటక్‌ (హింది, వనుగుల వీరాస్వామీస్‌ జర్నల్‌ (ఇంగ్లీషు, శీ విరూపావ--(శ్రీ/రామ తామశాననములు-విజయరగరసా మాజ్యం-ఆరవీటి వంళ చరిత (తెలుగు-ఇంగ్లీషు) అన్న యేడు [గంథాలను పరిళోధనాత్మకా లైన విమర్శావిషయాలతో ఆంధధ్యవదేళ్‌ గవర్న మెంట్‌. ఓరియంటల్‌ మాన్యుుస్కిష్ట్స _లె|బరి అండ్‌ రిసర్చి ఇన్‌ స్టిట్యూట్‌ పాన (3టించాము. కీ శు 16వ శళాబ్బంలో వున్న సంస్కృళాంధ (పాకృశాది అష్టభాషా కొవిపండిత శిరోమణి అయిన మంచెళ్ల వానుదేవకవి రచించిన "* ఆంధ సిద్ధాంత కౌముది అనే నామాంతరంగల “వైకృ్భుత చందికా” అనే అపూర్వ, అసా ఛారణమై సంస్కృతభామలో రచింపబడిన తెలుగు వ్యాకరణ (గ్రంథాన్ని ఎనిమిదవ గంథంగా వచురిస్తున్నందుకు నంతోషిస్తున్నాము. ఆంధ దేశంలో వివిధ్యపాంతాలలో లభించిన యేడు వాశ్మవతుల ఆధారంగా యీ (గంథం నంపాదించబడింది. దీనికి ఆధారభూతాలయిన (వాత్మవతుల వివరంయిది; 1. తిరువతి శి వేంకశుళ్వర ఓరియంటల్‌ రినర్చి ఇన్‌న్చి ట్యూట్‌, లో వున్న శిథిల ళాళపత్మపతి ఒకటి-కాగితపు (వాతవతి ఒకటి. ౨. కాకినాడ ఆం ధ సాహిత్య పరిషత్తులో వున్న ఒక కాగితపు పతినిచూచి ప్పుతికను రచించిన డాక్టృ 5 అమశేశం రా జేశ్వరశర్థ గారి వడ్డ నున్న కాగితపు (వాతపతి. $5,నా వద్దనున్న ఆతాళష్మత (గ్రంథం. త్తి ఆంధ్ర విశ్వకళా పరిషత్తు లోని (శ్రీ, వాసిరెడ్డి (శీ, కృష్ణ స్మారక (గంథాలయంలో ఉన్న (ప్రొచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలోని 5. 1145 నెంబరు గల కాగితపు (వాత (ప్రతి, న్‌. 12688 సెంబరు గల కాగితపు (వాతపతి. 5. పొన్నూరు (శ) భావనారాయణస్వామి సంస్కృత కళాశాల ఆంధధోపన్య్యానకులు కళాపపూర్మ డాక్టర్‌. కొండవీటి వెంకటకవిగారి వద్ద నున్న ఒక శాగితపు [వాత్మపలి. మొత్తం యీ యేడు (గంథాలలోను, నావద్ద ఉన్న శాళప్మ్యత (గ్రంథం అన్ని ంటికంకు ఉత్తమమైన (వతి. ఈ (వ్రతులు ఆధారంగా వ్రైక్ళత చందికను (శ్రీ, ఎన్‌. సి. యస్‌. వేంకటాచార్యులు, డాక్టర్‌ అమశేశం రాజేశ్వరశర్మగారలు నా పర్యవేవణలో ఎడిట్‌ చేశారు. వాగే వాను దేవుని వృత్తికి "తలుగు వ్యాఖ్యకూడా రచించారు. అందుకు వారికి నా కృతజ్ఞతలు, ఈ _వైక్ళతచం[దికను నంపాదించడంలో, నందేవోలు వచ్చినచోట (గంథపాళాలు నంభవించివచోట అనేక సంద ర్భాలలో ఆంధ విశ్వక ళాపరిషత్‌ (గంఖభాలయంలో వున్న [వాత[వతులతో సరిపోల్చి చూడడంలో అవసరమైన భాగాలన్నింటిని యెత్తి (వాసి కాపీలు పంపడంలో అంధ విశ్వకళాపరిషత్తు తెలుగుశాఖలోని లెక్చరర్‌, (వముఖ థాపావేత్త డాక్టర్‌ లకంసాని చక్రధర రావు, ఎమ్‌.వ., విహెచ్‌ డి. గారు మ.

గె యొుంతో నవోయవడ్డారు. అందుకు డాక్టర్‌. చ [కధరశళావుగారికి మా హృదయ పూర్వకమైన కృతజ్ఞ శాభివందనములు తెలియ జేస్తున్నాము.

ఆంధ సాహి శ్యాన్నీ, సంస్కృత సాహిత్యాన్నీ, అంధుల చర్మిత-నంన్కృ తులనూ బహుముఖంగా వికసింప జేనీ అభ్యుదయ ముఖంలో నడిపించడానికి ఆంధ (వచేశ్‌ (వభుత్వం యెంతో కృషిచేస్తున్నది. ఈ కృషిలో తొలి మెట్టుగా _ఆంధపదేళ్‌ గవర్న మెంట్‌. ఓరియంటల్‌ మాన్యు [స్కిప్లు లెక అండ్‌ రినర్చి ఇన్‌ న్పీట్య్యూట్‌ ను న్వతంతృపతిపత్సిగల ఒక ప్రత్యేక డె రెక్టలేటుగా.మక ముఖ్యమంతి గొరవనీయు లైన (శ్రీ) జలగం వెంగళ రావుగారు యేర్చరచి, నా మీద అమేయమైన గెరవాఖి మానాలుంచి నన్ను డె రెక్టర్‌ గా నియమించినారు. అందుకు వారికి నా కృతజ్ఞ తా ఖివందనాలు. మన భాషా సంస్కృతీ చర్మితలను వికసింవచెయ్యడంలో గౌరవనీయు లైన ముఖ్యమంత్రి (శ్రీ వెంగళరావుగారితో పాటు సోమల్‌ వెల్‌ ఫేర్‌, ఓ. యమ్‌. ఎల్‌ ట్ర ఆర్‌. ఐ. ఆ క్కా్యాలజీ, & మ్యూజియమ్స్‌, స్రేట్‌ ఆశ్కైవ్స్‌, సాంశేతిక విద్యాశాఖా మాత్యులు, రచయితలు-విమర్శకులు అయిన థీ భాట్టం (శ్రీ/రామమూ ర్రిగారు, విద్యాశాఖ కార్యదర్శి అయిన (శ్రీ ఎమ్‌. వి. రాజగోపాల్‌ ,

1. ఏ , ఆర్జిక-పణాళకళాఖ కార్యదర్శి శ్రీ వి. పి. ఆర్‌. విరల్‌, 1.435. గార్లు అత్యంత నమర్థులు, విశాల సవ్యాదయులు అయిన విద్యాశాఖ ఉప కార్యదర్శి శ్రీ బూరుగుపల్లి రామచం దారెడ్డి , ఆర్థికశాఖ ఉపకార్యదర్శి శీ బి. ఆర్‌ .ళభూవణం గార్డు యెంతో చేయూత నిన్తున్నారు. అందుకు వీరందరికీ మా హృదయ పూర్వకమైన ధన్యవాదములు. అభ్యుదయకరమైన కార్య[కమాలలో అవసర మైనప్పుడల్లా అండగా నిలుస్తున్న ముఖ్యమంత్రి జాయింట్‌ నె కటరీ, సహ్ఫృాదయులు మతులు (శీ వి. వి యస్‌. (వకాళ రావుగారికి, ముఖ్యమం[తి భ[దతాధికారి సవ్భాదయులు శీ యస్‌. సీతావతిగారికి మా కృతజ్ఞతలు.

(పభుత్వం (ప్రచురిస్తున్న యీ (గ్రంథాలను ఓర్మితో, శర్దతో మురిన్తూ అడుగడుగునా నవాకరించి తోడ్చడుతున్న ఆంధధ్యపదేళ్‌ బెక్ట్‌బుక్‌ (వెస్‌ డిప్యూటి కెర్కర్‌ తీ జి. రామకృష్టారావుగారికి అసిస్టంట్‌ తై రెక్టర్లు శీ పి. నారాయణన్‌, శీ ఎం అర్‌. నభావతిగార్లకు కృతజ్ఞతలు. ముద్రణ సమయంలో అనేకవిధాల సవొకరించిన శీ వి. గంగాధరం, శ్రీ కె. నరసింవ*రావు, శీ వె. (శ్రీ రాములు, (శీలి. 'జేమ్సు (వభ్ళుతులకు కుభాకాంచులు.

వాజ్బయ మవోధ్యమ్ష వడ యాఢీ శోపాలక్ళ) సయ్యా కళా-వవూర్ణ డైశె్టర్‌ 'హైదరాభాబ్‌, ఓరియంటల్‌ మాన్యు స్మిష్టు లై(బరి అండ్‌ శై

ఆముఖం

తలుగు భాషకు చాలా (పాచీశమయిన వ్యాకరణ చరిత్ర వున్నది. దీనిలోని విశేషాలను గూర్చి (వాసేముందు అలు భావకు వ్యాకరణ మోటి అవనరమా 1? అనేదాన్ని గూర్చి కొంచెం పరిశీలిద్దాం.

ప భాపయినా వ్యాకరణం వుంళేనెకాని వృద్ధిపొందద నే నియమం లేదు. వ్యాకరణం నేర్చుకున్నాకగాని, భామ మాట్లాడరాద నే శాసనం ఎక్కడా వుండదు. ఉన్నా దాన్నెవరూ ఖాతరు చేయరు. నిజమాలోచిస్తే భాషను మాట్లాజేవారిలో వ్యాకరణమనేది ఒవాటి వుండాలని ఆలినినవారి సంఖ్య చాలా చాలా తక్కువ. అయినా వారి వాగ్వ బ్రవవోరంలో బాధ వమీ కలగడంలేదు. అభి[పాయ (ప్రకటనకు అంత రాయమూ యేర్చడ్డం లేదు. అయినప్పుడు యీ వ్యాకరణం ఎందుకు? నిష్ప యోజనంకదా అవవచ్చు. కాని చిత మేమంశే [ప్రపంచంలో నాగరశాలయిన అన్ని భామలకూ వ్యాకరణాలున్నాయి.. అన్ని వ్యాకరణాలూ “యిలా అంశ తప్పు, యిలా అంక ఒవ్వు"ొ అని నియమాలు యేర్చ్పరచకూ యేర్చరచినయి. ఆ నియమాలను అందరూ తు చ. తప్పకుండా పొటించారా అంక మళ్లీ అదేం లేదు. కొందరు పొటించనూ పాటించారు. కొందరు వాటినేమీ లెక్కచెయ్యకుండా తమ దారిని తాము వెళ్లినవారూ ఉన్నారు. ఇలాగ ఏ థాషా వ్యాకరణ చరిత తీనికొన్నా, కొద్దో, గొప్పో, యీ వద్ధ తే కనిపిస్తుంది. అంశేకాదు. ఉన్న వ్యాకరణ నియమాలను కాదని, వ్యాకరణంమీద దండెత్తేవారు కూడా మళ్లా వ్యాకరణం భాషకు బొత్తిగా అవనరంలేదని ఒప్పుకోరు. వ్యాకరణం వుండాలనేదే అందరూ అంగీకరించే సిద్ధాంతం. అయితే అది ఎల్లా వుండాలి | అనే విషయంలో మాత్రం 'యొవ్వరి చారి వారిదే.

నాకు చూస్తే భాషకు వ్యాకరణం చేశానికి రాజ్యాంగం లాంటిదని పిస్తుంది. నాగరిక దేశాలన్నింటికి, లిఖతాలుగానో-అలిఖళాలుగానో రాజ్యాంగా లున్నాయి. రాజ్యాంగం ఉండాలనే అందరూ అనేది. అయితే ఎలా వుండాఠత? ఎంతవర కుండాలె * మార్చవచ్చునా ? ఈ మొదలైన విషయాలు అభ్మిపాయ భేచా లుండడానికి వీలయినవి. వ్యాకరణం నంగతీ అంతే! అందులోను కవులూ రచయితలూ నిరంకుకులనేది నిజంకదా ! కాబట్టీ వారు కనుక సమర్థులయి (వలిభావంతులయి తే ఏ రచయిత వ్యాకరణం ఆ రచయితే ! ఆ రచయిత యిట్లా

3!

రాయాలని వ్యాకకణకర్త ఎంత గొప్పవాడయినా శాసించలేదు. శాసించినా ఆతని మాటను విని ఆ రచయితను నవ్చావయులు ౬హిమ్మంరించరు, అంక రచయితకూ, వా/కరణకర్తకూ వివాదం కనుక వర్పడిందం కే చివవదు రచయిత మాటకే లోకంలో. విజయం లభిన్తుందన్నమాట. మరయిప వ్యాకరణఃర్తలు నోరు మూనుకుని రచయితలశే పూ ర్తిస్వేచ్చ నివ్వచ్చు' దా అంకే మళ్లీ వారలా వూర్కోవడంలేదు. ఎప్పటికప్పుడు నువ్వలా రాయి, 9ది అవ్వు అని శానిన్తూనే వున్నారు... రచయితలు కొంతదాక ఆకట్టములకు లొం వచనలు పేన్తూనూ వున్నారు. కొందరు విజృంభించి ధిక్కరించి నిలువనూ నిలుస్తున్నారా, ఇది నికంత వ చరిత. తెలుగు భాపా వ్యాకరణ చకతకూడా యితే!

మరో విశేషమేమంళే ఇలుగు భావలో కొందరు "లు వ్యాకరణ నియమాలను ఉల్లంఘిస్తూ వారే మరో భాషా వ్యాకరణ నియమాలనుమానం గొప్పగా మన్నించడం. శెలుగు వ్యాకరణ దీవం చచి్నూవనీ, దీని నియమాలను తు.చ. తప్పకుండా పొటించనవసరంలేవనీ అంటూనే నం్క్బాత వ్యాఃరణాన్న్న మ్మాతం అట్టాకాక వేద వాక్యంలాగ భావించవలెనని అనేవారు కొందరియితే మి కొంతమంది ఆలుగులో తాము యెట్లా (వాస్తే అట్లాగే వ్యాకరణం వు-డాలని చెప్పుతూ ఇంగ్లీషులోమా[త్రం అక్షర దోషాలను కూడా అం3కించరావని వారిస్తూ వుంటారు; అట్టాగే [వాస్తూవుంటారు కూడా !

ఆ ముధ్య నేనో గొప్ప తెలుసు రచయితని కలుపుకున్నాను. ఆయన ఓ ముష్ఫయ్య్యేళ్ల కిం వ్యాకరణ నియమాలను ధిక్కరించి రచన సాగించిన గొప్ప రచయిత. [పసంగవశాన ఆయన “యీనాటి. రచయికలు భాషను బొత్తిగా పొడుచేస్తున్నా”"రని వాపోవడం విని నేను నవ్వాను. ఆయన నాశవ్వును విని యెందుకు నవ్వుతున్నారని (పళ్నించారు. “అయ్యా! ముష్ఫృయ్యేళ్ల నాడు మీరు (వాసీన భాషను గూర్చి కూడా యిలాగే అన్నారు కదా!” అని నమాధవం చెబితే ఆయన “జాను గానీ నేనింతగా బరితెగించలేదు నుమండీ!ొ అన్నారు, “ఈనాడు మీరు నిందిస్తున్న రచయితలు కూడా మకో మువృయే శక్‌ పోయాక మీలాగే ఆనాటి రచయితల్ని గూర్చి విమర్శించగలరని ఊహించడం సమంజసం కాదా?” అని నేను వారితో అంశు ఆయన సవ్భృాదయులు కనుక నవ్వేశారు. ఇంశకూ దీని సారాంశ 'మేమంశే రచయితల్లో కూడా తమకు మాతం పూవ్వ వ్యాకరణ నియమాల్ని ధిక్కరించే అధికారం వుందనీ కడమవారు అట్లాకాక తాము. ధిక్కరించికంత మేర మొాతమే ధిక్కారించవచ్చనీ అంతకంళకె ఎక్కువగా స్వాతంత్య్రం వహించళరాదనీ ఓ అభ్యిపాయం కానవస్తున్నదన్నమాట. ఇది అందరి సంగతీ కాకపోవచ్చు.

ఏ భామయినా భాషతోపాశే భాషానియమాలు కూడా వర్చ్పడుతూ వుంటాయి. అ నియమాలను చూపడమే వ్యాకరణకర్తలు చేవేపని. అయితే

౫111

వ్యాకరణకర్షలు సవాజంగా వర్చడ్హ నియమాలను ఉన్నవి ఉన్నట్టుగా చూవి ఊర్కోవడంలేచు. ఆ నియమాలను [$మజద్ధంచేసి ఆ మానికి భంగం కలి%నచోట్ల అలా చేయరాదని శాసించడం పారంఖించారు. ఆ శాసించడల మరి ఎక్కువయి వ్యాక కణం శానవంగా నియావయింది. శాసవమే తప్ప స్వేచ్చ బొత్తిగా లేకపోతే ఎవ్కావయినా జరిగేది తిరుుసులాశు. వ్యాకరణ వివయులోకూ అంతే జరిగింది. అయిణే క్వేచ్చ'కే పాధాన్యం యిచ్చి శాసవం అసలే శంపోత వచ్చే వమాదం కూడా ఫామాన్గ్యమయింది. కాదు. కాజట్టి యీ "టికి మ ధ్యేమౌన్షం ఒప టి వంక పం ఆశ్య్గవనవమనిపిస్తు=ది.

సెంవ్క్బ్బత ప్యాక రణశ్యాన్షం చూస్తే (పకానంగ్లా పాణినియం శొననం చేయడంలో చాలా ఇట్టిచెగా కానవస్తుంది. అందువోనూ ముందటివారి నియ మాలను తకువాతివారు నవరిస్తూపోయినా మొత్తంమివ భాషను శొసించి (కమ భంగాన్ని ససహించకపోవడ మే ఎక్కువగా కానవస్తుంది. అందువల్ల కలిగిన గొవ్చ (వ మయోజనుఎకూడా ఒకటి లేకపోలేదు. అరే దాని సంస్కృృతత్వం. అది కొన్ని ఇతాక్తాలపాటు చెష్కు. చెదరకుండా ఒకే రూపంతో నిలిచివుండడం. అయితే ఎఎతమంకలి యూ విధంగా (శ్రమకివణకు కట్టునజుచి వుంచడానికి వీలవు తుంవ? ఆది ఎంతకాలం సాథ్యమవుతుంది 1 అంటే కెంతకాలమే కొంతమంది మాశతమే అలా వుండగలుపతాకు. భామ వ కొంతమందికో చెందిన స్వంత ఆన్నికాము. కాబట్టి కడమ వారవలంవించిన న్వేచ్ళవల్ల భాషలో మార్చులురాక మానవు. నంన్క్నత ఛాషలో అదే జరింది. మార్పుల మానావ మొర్చులు జరి% పోతూ (క్రమంగా అవన్నీ ఎన్నో కె త్త కళావలుగ రూపొందినాయి.. నంప్క్యాతం మాతం మడి ట్టుకొని (క్రమశివణతో మెలపతూ అలాగే నిల్సిపోయింది.

మరో విశేషంకూడా యిక్కడ *మనించవలసింది వుంది. ఎవరి యిమ్మం వచ్చినట్టు వాళ్ళను మాల్టూడనిచ్చి, (వాయనిచ్చి ఛాషా నియమాలను నిర్భంధం వేయకుండా స్వేచ్చ యిస్తే యేం (వమౌాదం? అనేదే అది. ది?ివల్ల మాట్లాడే వారికే వవవోర భంగంరాదు. వారు మాట్లాడింది ఎవరితోనో, వారికడి అర్థమవుతుంది. $నుక అప్పటికేమి యిబ్బంది వుండరు. అయితే భాషకు మాతం స్థిరత్వం నశిస్తుంది. అందువల్ల మార్నులు మకీ త్వరత్వరగా వచ్చి కొంతకాలానికి ఆ భావ “అంతర్వాహిని " గా మారిపోతుంది. మన దేశంలోనే యిల్లాంటి భామలు కొన్ని ఆంతర్వాహినులుగా అంచు పహూక్తిగా అంతరించిపోయినన లేకపోలేదు, ఒకమ్పుడవి చాలా గొవ్వ్పగా ఎంతో సాహిత్య సంపదతో వెలసినవే అయినా యీనాడు వాటి పేళ్లే తప్ప మనకు అంతకంళు ఏమీ శలియన. వ్యాకరణ నియమాంను (క్రమబద్దంగా పాటింపజేయకపోవడంవల్ల కరిగే అనర్ధమి3. ఇది కొన్ని శళావ్రాలలో జరిగే (వ్మకియ కనుక దీని [వమాదాన్ని యొవ్పటికవ్చుడు

గ్‌?

గుర్తించడం కష్టం. ఇది విజ్ఞులయినవారు గమనించవలసిందేకాని సామాన్యుల కర్థంశాదు. భూమి గుండ్రంగా ఉందని మనం వంద మెైప్త (ప్రయాణం చేసినా గుర్తించడం సాధ్యంకాదు. అయినా అది సత్యమే!

భామకు వ్యాకరణాలు చఛివరిదకలో వచ్చే లకుణాలనే ఓ మాట ఉన్నది. (పాక్ళత భాషా వ్యాకరణాలను గూర్చి యీ మాట అంటూ వుంటారు. అంశు (పాకృత వ్యాకరణాలన్నీరూడా ఆ ఛాషలు వ్యవపోర దూరమై సాహిత్యసృష్టి అంతరించిన తరువాత వళ్ళ్చినవే! కాబట్టి వాటికది పూర్తిగా అన్వయిన్తుందన్న మాట! కడమ భావలకు కూడా సమ్మగమయిన వ్యాకరణాల నేవి రావాలని అనుకోవడం (ఫొక్ఫత వ్యాకరణాలలాంటి దే అవుతుంది. అంశే సజీవమయి నిత్య నిరంతర (పవృద్ధితో విరాజిల్లే భామలకు నమ్మగ్రమయిన వ్యాక రణ సాధ్యం కాదన్నమాట. సమగ వ్యాకరణ మంటే సమగ శాసనమన్న మాట ! సమ్మగ శాననం సమ్మగ (ప్రవృద్ధికి భంజక మనడంలో నంటబేవాంలేదు. కాబట్టి అది కో రదగిందికాదు.

ఇంక తెలుగు వ్యాకరణాల చరిత్ర పరెశ్‌లిద్దాం. మొన్న మొన్నటిదాకా ఆం(ధ్రళబ్ద చింతామణే మొదటి ఆంధ వ్యాారణమని పండితులంగరూ. థావిన్తూ వుండేవారు. ఇప్పుడుకూడా అట్లాగే భావించేవారు కొందరు లేకపోలేదు. కాని తరచిచూచి విమర్శించేకొద్ది యీ అభ్మిపాయం నరియైంది కాదని తేలుతోంది. అది ఏ పదిహేనో శ తాబ్బంలోనో రచింపబడ్డ (గ్రంధం. అంశ దాని కర్త ఆంధ మవోభారత కర్త్రమయైన నన్నయ్య కాదన్నమాట! పోతే కొంతమంది కేతన రచించిన ఆంధ భాషా భూషణమే (పథమాంధ వ్యాకరణమని భావించేవారూ ఉన్నారు. చాలా కాలంనుంచి ఆంధ పండిత ప్రపంచంలో కాణ్వవ్యాకరణమనీ, బార్హస్పత్య చ్యాకరణమనీ, కొన్ని తెలుగు వ్యాకరణాల వేర్లు వికవస్తూ వుండేవి, అవి వట్టి కల్చనలే కాని అట్లాంటి (గంభాళేవీ లేవని విమర్శకులు ఛావించడమూ జరిగింది. అయితే మనకు మవ (ప్రాచీక (గంభజాలమంచా య థాతథంగా దొరికిందని కాని, మనకు గత చరిత యావత్తూ సమంగా రూపొందిందనిగాని విజ్ఞులైన వారివ్వరూ సావాసించి చెప్పరు. జాతి ఉమ్మడి వారన త్వాన్ని భద్రంగా కాపాడు కోవాలనే తత్త్వం ఉండదగికంతగా మనలో లేదేమోనని అంళు కొందరికి కోపం రావచ్చు కాని ఇందులో నత్యంమా[తం లేకపోలేదు. అట్లాగే మన (పాచీనుల గొప్పతనాన్ని గుర్తించడంలోకూడా మకం చాలా సంయమంతో వ్యవవారించే అలవాటు యేర్చడింది. భవిమ్యత్తుకోనం తాష్యతయవడడం నల్ల కణ మనడంలో సందేవాంలేదు కాని, ఉన్న [పాచీన సంపదను చాటడంలోను మనం సిగ్గు చెంద నవరసంలేదని నా ఉ్టేశ్యం... నేను లభించిన కాణ్వవ్యాకరణ న్యూ శాలను, వా ర్హనృత్య వ్యాకరణ నూ(తాలను నా సిగ్ధాంత్మగంథం ఆంధ వ్యాకరణ

లీ వికాసంలో చూపించి వున్నాను. అవి తెలుగు ఫెషా నియమాల్ని గూర్చే చెవు తున్నాయని వాటిని పరిశీలిస్తే స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. అల్లాంటప్పుడు అవికూడా తెలుగు వ్యాకరణాలేననీ, శత్కర్తలూ ఆంధ వ్యాకరణ చర్మితలో న్మృరింపదగిన వాేవనీ, మనం అంగీకరించడంలో దోషమేమీ లేని గుర్తించవలని వుంటుంది. అగస్త్యుడు తమిళ భామకో వ్యాకరణం రాశాడంటారు. అది యిప్పుడు దొరకడం లేము. అయినా తమిళ 'వ్యాకవణ చరి తలో అగస్త్య డే మొదటివాడుగా "పేర్కొనబడుతున్నాడు. అట్లాగే మన భాషా వ్యాక ర్తల్లోను మహర్షులుంళేే ఉండచ్చు వచ్చునేమిబి? కణ్వుడు అట్లాంటి వాడే కావచ్చు. బృహన్నతీ అట్లాంటివాజే కావచ్చు అంటే వారు అచ్చంగా ళకుంతల పెంపుడు తంగడిమయైన కణ్వమవాశ్షే, 'చేవగురువయిన బృవాన్పతీ అసేవారేనా? అంళకే కాకపోవచ్చు. పురాణ మహార్దులు* కాకపోవచ్చు. మామూలు పండితులే కావచ్చు. వారిని గూర్చిన వివరములు మకిప్పుడేమీ పలియవు. చర్మిత గర్భంలో యేమేమి రవాస్యాలు ఎట్లా చాగివున్నాయో మనము చెప్పలేము. ముందు ముందు పరిశోధనలూ యింశా యొన్నో విషయాలు వెలువడవచ్చును. [వన్తుత మున్నంత వరకు, దొరికినంతవరకు చూడ్డమే మన పని. తెలుగుభాషకు (వాయజఒక్త వ్యాక రణాళల్లో కొన్ని సంస్కృతంలో _వాయబడ్డాయి. ఈ [కిందివి నంన్కృశతంలో (వాయబడ్డ ఇలుగు వ్యాకరణాలు.

1. కాణ్బ వ్యాకరణము కణ్యుడు ఆంధ విష్ణువు కాలము లి బార్హస్పత్య వ్యాకరణము బృవాన్బతి కాలము ఇలియదు. శి. (లిలింగ శచ్చాను శానరము అధర్వణుడు (గీ శ. 1250 శీ ఆంధ ళబ్ద చింతామణి శి? (క్రీ క, 15 వ శతాబ్ది క్‌. వికృతి వివేకము శి? ఎ
2. నృసింవా పండితీయము నృసింహుడు (గ్రంథము లభ్యము కాదు "7. కవి శిరోభూషణము అవోబలపవతి (క్రీ. శ, 13 వశతాబ్టి 8, ఆంధ శబ్ద చింతామణి వృత్తి 9 | ల. ఆంధ శబ్ద చింతామణి గచ్చద్వ్యాఖ్య ? ?
3. ఉద్భ్యోతినీ టీక పొరనంది (క్రీశ. 19ఏ9 రామశాస్త్రి!
4. ఆంధ కౌముది మండ అవ్మీ కీళ. 1600 (పాంతము నరసింహాచార్యులు
5. ఆం[ధ వ్యాకరణము శేషయుమతి క్రీశ. 1700 ప్రాంతము
6. వ్రైక్ళత చందిక మంచెళ్ల (క్రీశ .1750 (పాంతము వాసు డేవుడు

గ్‌! 14. నూ(శ్రాంధ వ్యాకరణము చిన్నయసూరి. (క్రీశ. 1849 15. వారి కారికలు శిష్షు కృష్ణ క్రీ శ 1060 (పొంతము మూ ర్మికస్త్రి 18. వారికారికా శేషము భాగవతము _ క్రీశ. 1910 [ప్రాంతము రామమూర్తి శాస్త్రి,

వై వానిలో కొన్ని మూల[గంథములు, కొన్ని వ్యాఖ్యానములు కొన్ని లభ్యమౌతున్నవి. కొన్ని నామమాత్రావళిస్టాలు. ఇవి కాక యింకా కొన్నికూడా సంస్కృతంలో (వాయబడివుండవచ్చు. కాని వాటినిగూరి మనకేమీ తెలియలేదు.

తమిళానికి సంస్కృతంలో (వాయబడిన వ్యాకరణమున్నట్లు కానరాదు కాని కడమ మూడు ముఖ్యము లైన దడిణ దేశభాషలు - తెలుగు = కన్నడం = మళ యాళములకు _ సంస్కృతంలో (వాయబడ్డ లకణ (గం థాలున్నాయి. మళయా భానికి సంప్కృతంలో _వాయబడ్డ లకతణ[గంథం లీలా తిలకం. కన్నడానిక 3ప్టి మణి దర్పణం, శస్దానుశాసనం సంస్కృతంలో (వాయబజ్జాయి. ఉత్తర భారత భామన్లో కడమచాటి. విషయం తెలియరాదు కాని మవోరా్ట్ర భామకుమా[త్రం సంస్కృతంలో (వాయబడ్డ ఒక వ్యాకరణ గంథం వున్నదనీ, అది యిటీవల ము[ద్రితమయిందనీ కూడా తెలుస్తున్నది. నేనా [గంథం చూడ్డం కుదరలేదు.

సరే లేశ భాషలకు సంస్కృతంలో లవణం (వాయడ మేమిటి ? అనేది ఓ పశ్న. ఆంధ శబ్ద చింతామణి కర న్వస్థాన వేమ భాషాభిమానముగల రన్మవలుబ్ద బుద్దులు ఆంధ కావ్యముల నాదరింతురని (గంథారంభంలో ఎంతో ఆంధ భాషాభిమానం [పకటించి శానుమా[తం సంన్కృతంలో నే (గంథరచవ చేశాడు. కావ్యాల్లో రసం ముఖ్యం గనుక, ఆంధ కావ్యాల్లో దానికి తక్కువేమీ లేదు గనుక, వాటి నాదరించాలని చెప్పుతూనే వ్యాకరణాన్ని సంస్కృతంలో (వాయడం ఇక్కడ రసదృష్టి లేదుకనుక తెలుగులో వా సే వనిలేదని ఆతడనుకొన్నా జే మో! అని ఊహించ డాని కవకాళ మిస్తున్నది. అయినా యిది ఊవా మా్యతమే! తెలుగులో (వాయఐడ్డ "తెలుగు వ్యాకరణాల నంఖ్యతో పోలిస్తే సంస్కృతంలో (వాయబక్డ కెలుకు వ్యాకరణాల సంఖ్య తక్కువనే చెప్పాలి. అయితే ఆంధ శబ్ద చింతామణి వెలుగు లోకి వచ్చింతరువాత దానికీ, చాని పరిశిష్ట [గంథాలయిన వికృతి వివేక, కవి శిరోభూవణాలకూ మొన్న మొన్నటి చాకా వున్న [హస్తి మరే తెలుగు న్యాకరణ (గంఛాలకూ. లేదు. ఈనాటికీ (పాచీన పండితవర్షంలో వాటి పలుకుబడి అట్లాగే ఉన్నది.

మన థాషకే గాక మరికొన్ని భాషలకూ నంస్కృతంలో లకణ (గంళఛాలు రావడం చూస్తే దీనిశేదో కారణం ఉన్నదనే చెప్పాలి. బహుళః సంస్కృతంలో

కా!

లవణ[గంథాలు (వాయడాని క్కారణం, ఈ థఛాపషలమీచ తష్టైలయిన వండితులకు ఆదరం ెంపొందింప జేయడం కావచ్చునేమో ! లేదా సామాన్యంగా. చదువు కోవడమంళే నంన్కృృతం చదువుకోవడమే [నుక సంస్కృతం వచ్చిన వారికి సంనస్క్యృగం ద్వారా యీ భాషాలవణాలు అలియపేయడం నుఖం కనుక యీ లక్షణ [గంథాలను నంస్కృతంలో రచించడం 25%0వని చెప్పవచ్చునేమో కూడా ! అంతేకాక సంస్కృళతానికేకాక, |పొకళ్ళగభాషకు కూడా వ్యాారణ [గంథాలు సం్క్కాత భాషలో అదివర శే (వాయబడివుండదంవల్ల వాటిని చూచిన చేశ భాషా వ్యాకరణ కర్వలు గమ భాషలక్కూడా సంస్కృతంలో వ్యావరణ గంథా లుండడం యుకృమని భావించి అట్టా చేసి ఉండవచ్చును. మన వాగ్గారణ కర్తలవై పాకృత చ్యాకర్త్హల (ప్రభావం తక్కువదేమీ కాదు. సూూతరచనకుగానీ, కారికా రచనకుగానీ, సంస్కృత భావ చాలా అనువయినది కావడం, నూ(తాలూ కారి కలూ సులభంగా జ్ఞాపకం "పెట్టుకోవడాని కవకాశముండిడం కూడా యిందుక్కా రణం కావచ్చు. అన్నింటికంళే ఆ (గ్రంథకర్త లు సంస్కృతంలో నిరర్షళంగా రచన చేయగల్లివుండడం _ ఇవి సంస్కృతంలో (వాయబడడానికి ముఖ్యమయిన కారణము లని చెప్పవలసియున్నది. అయితే కాలకమాగ మన దే?ంలో విద్యావిధానం మారింది. ఈనాడు సంస్కృతానికి యిదివరకున్ను స్థానం విద్యావిధావంలో లేదు. ఆ స్థానాన్ని ఇంగ్తీషు ఆకమించింది కనుక ఈనాటివారకి సంస్కృతంలో తెలుగు వ్యాకరణాలు (వాయబడడం, కొంత వింతగా తోస్తుంది. అయితే భారతదేశ చరితను, ఆంగ్లంలో [(వాయడంగానీ, చదువడంగానీ, మనకు వింతగా కాన రాదు. పైగా ఛారతదేళశ చరితను. ఆంగ్లంలో. బోధపరచినంత ములభంగా భారతీయ భాషల్లో చెప్పడం సాధ్యం కాదంళు కూడా మనం అంగీకరించగలం. ఇది అలవాటుకు సంబంధించిన వివయం. కాలానుగుణంగా అలవాట్లు మారుతూ ఉంటాయి. మనం వాటిని గుర్తించాల్సిందేకాని తప్పుగా అర్థం చేఘుకోవడం మాతం తగదు. మన బేళంలో ఉద్యోగాలకోసం వచ్చే ఆంగ్రేయులకు తెలుగు నేర్పడానికి ఇంగ్లీషులో "తలుగు వ్యాకరణాలు వచ్చినయి. "శేపు హిందీ భాషలో తెలుగు వ్యాకరణాలు రావచ్చు రష్యా భాషలోనూ (ఆంచి భామలోనూ తెలుగు వ్యాకరణాలు ఇదివరకే వచ్చినయి.

కణ్వుడు (వ్రాసిన "తలుగు వ్యాకరణాన్ని గూర్చి వెన (చ్రస్తావింపబడింది. తిలింగ ళబ్దాను ఇశాననమనే అము[దిళాంధధ వ్యాకరణ మొకటి మద రాసు (ప్రాచ్య లిఖత పున్తక థాండాగారంలో నిిచాణావస్థలో ఉన్నది. దానిలో శాణ్వ వ్యాకరణ (వస్తావనా, కాణ్వ వ్యాకరణ సూ. తాలూ ఉన్నాయి. మండ లీ నరసింవోచార్యులు (వాసిన ఆంధ కౌముదిలో కూడా కొన్ని కాణ్వ వ్యాకరణ నూ తాలు కూడా ఉద్ధరింపబడి ఉన్నాయి. వావిలికొలను సుబ్బారావుగారు కూడా కాణ్వ వ్యాకరణాన్ని గూర్చి తమ నులభాం[ధ వ్యాకరణంలో (వస్తావించి

ఇళ11

ఉన్నారు. కాణ్వ వ్యాకరణంలోనిదని [తిలింగ శళ్చాను?; శాననంలో యీయబడి వున్న “ఆంధధ్ర విష్లోరనుజ్ఞా (కృత) తస్య మద్వ్యాకరణన్య (దోహీ, గుర్ముదోహీ అనే వాక్యం వల్ల యీ కణ్వుడు ఆంధ విష్ణువు కాలంలో వుండే వాడని ఊహిం చడానికవకాళం కలుగుతున్నది. అంధ విష్ణువు (శ్రీకాకుళం కాజధానిగా అంధధరేశాన్ని పరిపాలించిన ఆంధ రాజని చారితకులు అంగీకరించి యున్నారు. సాతవావాన శాజులకు పూర్వయుగమునందున్నాడట యీ ఆంధ విష్ణువు.

సాతవావానులకంతశు ఫూర్వమే తెలుగు వ్యాకరణం వున్నదా! అనే అనుమానం మకు కల్గడం నవాజం. ఎందుకం శే మనకు ఆం ధభాషాచరిత్ర 10వ శతాబ్దం నుంచి మామే దొరుకుతున్నది నన్నయభళ్షు “ఆదికవి” అని మనమంతా నిఇ్యం జపం చేస్తున్నాం. అంఠకు ముందు భామాచర్మిత తెలియదు. అయితే లభించిన శాననాలు నన్నయకు పూర్వంలోను తెలుగు కవి?, తెలుగు భామ ఉన్నాయని తెలుపుతున్నాయి. ఎప్పటినుండి వుసన్నాయనేది యిఎకా వరిళోధించి కనుక్కో వలసి వున్నది. అట్లా గే మన చరిత కూడా చాలా మరుగు పడి వున్నది. ఐ%ళ'రేయ (చ్రావ్మా౨కాలం నుంచే వున్న మన జాతి స్పీతిగతులను గూర్చి కానీ, నంస్క్బృతిని గూర్చి కానీ, చాలా కాలం చాక? అంక₹ే సాతవాహ నుల కాలం దాశా మనకు స్పష్ట మైన పరెజ్ఞానం లేదు. శెలుగు దేశంలో లభించిన కెయిరనులు ఈ |పాంతం చాలా (పాచీన చర్మితగల [వదేశమని తెలుపుతున్నాయి. ఆ చరిత యొట్టాంటిదో మాతం తెలియదు. రామాయణం అరణ్య కాండలో (శ్రీరాముడు లవ్మణునికి వాతాపీల్వలులను గూర్చి చెప్పిన కథ వొకటి వున్నది. రానిలో,

“ధారయన్‌ (ావ్యాూణం రూవమిబ్వలః సంస్కృతం వదన్‌, ఆ మంతయతి వి పాన్‌ స్మశాద్ధ ముద్దిశ్య నిరృణః ౫

అని యిల్వలుడు శ్రావణ రూపాన్ని ధరించి వాడు సంస్క్భృత భామ మాట్లాడుతూ మవార్షులను (ార్ధానికి ఆమంతణం చేసేవాడని చెప్పబడింది. ఇల్వలుడు సంన్కృత మా[శయించి పిలిచేవాడకడంవల్ల అతడు మామూలుగా మాట్లాడే భామ నంన్క్భృతం కాదని 'తేలుతున్నది. అంజ వాతాపీల్వలులు సంన్కృృగం మౌట్లాడే పాంజం వారు కాకన్నమాట! చారి చేళభాష మ శేదోనన్న మాట! వాశాపీల్వలులు నివసించిన దేశం తెలుగు చేశమని విమర్శకులంటారు, అం రామాయణం నాటికే '3లుగు భామ ఉందన్నమాట ! తెలుగువానవైన వాతా పీల్వలులు మవోర్డులతో సంస్కృతంలో మాటాడినారంళే, అప్పటికే ఇెలుగువారికి నంన్కృృతభావతో కావలసినంత పరిచయ మేర్చడినదన్న మాట! అట్లాగే నుశుతంలో పౌతన దేశాన్నిగూర్చీ, పొతన జనులను గూర్చీచెప్పబడి వున్నది. పౌఠన చేశమంశే తెలుగు టేళమే! పౌతన జనులు శెలుగువాశే ! పౌతన నగరము “బోధన్‌ అను

న.

"పీరితో నున్న (గామమేకాని వేరు కాదు ఇది నిజామావాన్‌ జిల్లాలో గోదావరికి దతీణ తీరంలో ఉన్న వురారన చర్మిత గల పట్టణం. తెలుగు చేళంలోనే ఒగ ఛాగమయిన అళ్యక రాష్ట్రం పౌగం చెళమే! అళ్ళు; గణాన్ని గూర్చి, అళ్ళుక' బేళాన్ని గూర్చి మవోభారతంలోనూ, విష్ణు పురాణంలోనూ వ్నూది. కాబట్టి పౌతన పట్టణంలో. పురాగత్త్వ శాఖవారు చంట్టవలని కార్య్థ్యమం. చాలా ఉన్నదన్నమాట ! అప్పుడు మన జాతి చరెళను గూర్చీ, మన భాపా సంస్కృతులను గూర్చీ, కొన్ని విశేషపాంళములు తలియరావచ్చును. 5నుః నువం ఓ. ఇ. వదకొండవ క తాస్టంనుంచే మా సాహిత్య సంస్కృతులు ఆఇంబెందినాయ నే విశ్వాసంతో అంతకు ముందును గూర్చి నిరాళ వహించి నిన్ఫృహచెందడం మంచి లవణం కావ్నా నూట ! లభించిన సామ్యాధారాలను భ్యదపరచుకుంటూ, వరిళోధ* కుషకమించితే రాగల కాలంలో యొన్నో సత్యాలు 'వెలువడవచ్చును.

వైక్ఫత చందికా. రచయిన మంచెళ్ల వాఘచబేవకవి లేదా వాసుదేవా చార్యులు. “ఇతి తీ మద్భాలగోపాల కరుణావటావ సంపాప్తాష్ట భాషా కవిత్వ స్మామాజ్య వట్టభ్మ దేణ మంచెళ్ల వంశారవ వూర్ణిమా చర్మదేణ హిమవన్నగ "సేతు మధ్యమహీ వలయ విరాజమావన నానావిధ విద్యా (వవీణ విద్వత్కని వితాన సంన్తూయమాన పాండితీ మణినా వాసుదేవ కవినా విరచితాయాం _వెకృత చందికాయాం కృదంత విభాగన్సమా వ్రః” అనేది వైర్ఫుత. చందిక (గంథాంత గద్య. దీన్ని బట్టి కవిని గూర్చి, కొన్ని వివరాలు తెలుసుకోవచ్చు. ఒకటి ఈళఠడు బాలగోపాల భక్తుడనీ; రెండవది అష్టభాషా 3 విత్వ పట్టభ్మదుడని; మూడవది నానా విధ విద్యా (పవీణుడని; నాల్లవది గొప్ప పండితుడని [గంఛాంత గద్య బాలగోపాల భక్తుడని చెప్పుతున్నా [గంథారంభ శ్లోకంలో “జూనికీ కర్ణళాటంక రత్నచుంబిత కుండలమ్‌, విశాలలోచనం ధ్యాయే (శ్రీమ[ దామ, ముఖాంబుజమ్‌” అని (శ్రీరామునికి నమస్కారం చెయ్యడం చూస్తే తత్కర్త విష్ణుభక్తి కలవాడని మాతం సృష్టంగా చెప్పడానికవకాళమిస్తున్నది. వాను బేవకవి (గంథంలో అక్కడక్కడ నుదావారించిన స్వీయ పద్యభాగములు కూడ నీ యభిపాయాన్నే బలపరున్తున్నవి.

అష్ట భాషలంళే సంస్కృ తాంఛాలూ, షడ్విధ (పాక్ళశ భాషలు-న్ను. లంళశే వానుబేవకవి సంనషళాం;ధ | పాక్తుత భావలో కవీశ్యం | వాయగల దిట అన్నమాట ! చాల టిలో నేవయిన నలు (వాన్‌ నాడేమో మనకు తెలియళశాలేదు కాని తెలుగులో మ్మాతం చక్కని రనవత్కవిత (వాయగల వాడనుటకు గంథమువందున్న ఉదావారణ పద్యములు సాకమ్యుమిచ్చు చున్నవి. ఇంతేకాక వాసుబేవకవి రచించిన మరో చిన్నగంథం “గంధవవా” మనే

గన్‌ నాయికా నాయక లవణాలను తెలిపేది పద్యాత్మకమయింది కూడా లభించింది. చానిలో కృతిపతి “లలిత చమ త్కియా సరిదలంకృతి కావ్యసము ద వీటికా విలసీత కర్ణ ఛారుండవు వ్‌కుత వాటు కవిత్వ వాతురీ జలరుహిణీ నికానమను సంగత క్ళృత్యముచే నవార్భుఖా నిలుయవు చానుచేవకవి'! నీ నిపుణత్వము లెన్నశక్యమే [” అని కవితో అవ్నట్లుగా చెప్పబడివుర్నది. సామాన్యంగా క్రీ వైన్లవ చాహ్మణులు ఆచార్య ళచ్చాన్ని తమ "ఫేళ్లకు చేర్చుకుంటూ వుండడం నం వదాయం కాగా వాసు ౧ ఇ ౮ దేవుడు తన "పేరుకు “కవి” అని చేర్చుకోవడం ఆతడు కవి యనుటను బలవ రుస్తున్నది. *వస్సధ లోవల మంచెళ వారి యిలు ఉం క్‌. ఇశారచదాదేవి నాటకశాల యండు ఎానుదేవుని కవితా విలాన మచట (మోల బంగారు గ జ్ఞైల (మోతగా దె” అనే పద్యంవొకటి యెవరు (వానిందోకాని వాఘదేవుని కవితా విలాస వై శిష్ట్యాన్ని వర్శించేదిగా ఉన్నది. ణ వానుచేవ కవికి సంస్కృ తాంధ్ర భాపల్లోగల పాండిళ్యాన్నేశాక పాణినీయ సంస్కృత వ్యాకరణంలోను అగనికి సునిశితమయిన పాండిత్యం కలదని వైకృత చంద్రిక సాక్యుం యిస్తున్నది అంలేకాదు, వ్లైకృత చందిక వల అశనికి (పొకృత భాషా వ్యాకరణాల్లోగల పాండిత్యాన్ని గూడ ఇలిసికోవచ్చు. మంచెళ్ళ వారు (క్రీవైవ్యవుల్లోనూ, నియోగుల్లోనూ కూడా వున్నారు. కాని గంధవవాం గద్యలో చాసుదేవకవి తండి రఘునాథాచార్యులని చెప్పబడి వుండడం వల్ల ఈతడు (శీవెవ్ళవ (బావ్మాణుడని స్పష్టంగా తెలు న్తున్నది, ఆ గద్య యిది: “ఇది సకలసుకవికుల మనోవార కవిత్వ వైభవ మంచెళ్ల రఘునాథాచార్య శనూభవ వానుదేవకవి విరచితంల్తైన గంధవహాం బనియెడు నలంకార (గంథంబు సర్వంబు నేశాళశ్వానము సంపూ ర్థము మంచెళ్ల వంళ 1 ంచెళ్ల వంళమునకు చెందిన (క్రీ,వైవ్మవ (చావ్మాణులు కృష్ణా జిల్లాలో ఉన్నారు. కాబట్టి వాసుదేవ కవి కూడా ఆ (పాంతమందున్న వాడనియే చెప్ప వలనివుంటుంది. _ దీనికి మరోబలమయిన కారణం కూడా వున్నది. వాసుదేవుడు గంధవవామనే మరోవు స్తకంకూడా [వాశాడని వైనవెప్పబడింది గదా! ఆ వు స్తం

స.

వాసిరెడ్డి రామలింగ (వభువు క్రోోీ8* విధంగా మంగళగిరి నరనీంహాస్వామికి అంకినం చేయబడింది. రామలింగ (వభువు కొలువుండి

“విల్వ బనిచి యవార్య గాంఖీర్య తైర్య

నరన మాధుర్య చాతుర్య సౌకమమార్య

చణ గణంబులు వీలసిల్ల 6 గూర్చితోడ

నలరి కను జూచి యిట్లని యాకతిచ్చె.

ఆదిని సంస్కృ తాటవుల నంటిక, మంజరి తేటగాంగ న

మెళ్ళివము నింపణా మదికి మూఢు లెజుంగరు, తత్త దర్థముల్‌

ప+*దుకొెచంగ నాంధజశభాషను బండిత పామరాళి కా

మోదము కాగ గంధవవామున్‌ రచియింవుము నేర్చు పెంపునన్‌.

శృంగార గతుల నీ కృలి

మంగళగిరి నాభు వేర మహి నంకితమై

నంగతి౯. గొనవలయును మా

ముంగిటి కుల్టదైవమత(డె మోదము లిచ్చున్‌.” అని వాసుదేవుని కోరినాడట! దీన్నిబట్టి వాసుదేవుడు. వానిరెడ్డి రామలింగ (వభువు సమకాలము వాడని తేలుచున్నది. వాసిరెడ్డి వంళంలో రామలింగ నామ ఛారులు చాలామందివున్నారు. కాని వారందరు రాజ్యాన్ని పాలించిన (వభువులు కారు. ముక్ష్యాలకోటను నిగ్మించిక రామలింగ (వభువే యిరవ్నై నంవశత్సరాలు సుమారు రాజ్యపాలనం చేని: రామలింగ (వభువు. ఈతని తమ్ముడు వీరన్న చాజ్యాన్ని వాసిరెడ్డి వెంకటా దినాయని తండడిగార్రైన జగ్గభూపతి లానగుకొన్నాడట! వాసిరెడ్డి వెంకట్మాదినాయడు [క్రీ శ. 1761-1816 నంవత్స రముల మధ్య జీవించినవాడని డా క్ష్‌ రమేళన్‌ గారు నిర్ణయించినారు... కనుక అంతకు కొంచెం ముందుగా ముక్త్యాల శామలింగ (ప్రభువు జీవించినాడు కాబట్టి (కీ. ఈ. 1750 [ప్రాంతం మంచెళ్ల వానుదేవుని కాలంగా మనం నిర్ణయించవచ్చు. ఈ విషయాన్ని నా సిద్ధాంత (గ్రంథంలో విపులంగా చర్చించడం జరిగింది. కనుక ఇంకా వివరాలు కావాలంకే అందులో చూడవలసిందిగా వేడుతున్నాను.

వాను దేవకవి ఆం(ధళద్దచింతామణి కొక వృత్సి రచించినాడనీ, చానికి

వాసుదేవ వృత్తి అనే పేరున్నదనీ (శ్రీమాన్‌ బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యులు గారు ళబ్ద్బ రత్నాకర పీఠికలో చెప్పినారు. మదరాసు (పొచ్యలిఖిత పున్తక భాండా గారంలో ౨ 1241. నంబరుతో ఆంధళద్దచింతామణి వృత్తి ఒకటున్నది. ఆ

తగ! వృత్తి చివర “వనుధ లోవల మంచెళ్ళ వారి యిల్లు” అనే వద్యం (వ్రాయడి వున్నది. దానినే వానుదేవ వృత్శి అని పండితులు ఛావిస్తూ వున్నారు, కాని [గ్రంథంలో ఎక్కడా వాను దేవకవి "పేరు కానరావడం లేదు. గంభాంతంలోవున్న వై పద్యమే తక్క ర్భృత్వాన్ని వాసుదేవునికి హూర్చడానికి కారణమయితే అందుకు వలం బాలదినే నా అభ్మిపాయం. వైగా నృష్టంగా వాసుబేవునిదని స్థిరపడిన వ్రైక్ళత చందికలోని విధానాలు కొన్ని అంధళబ్ద చింతామణి వృత్తికి భిన్నంగా వున్నాయి. వాసుదేవుడు కాలాన్నిబట్టి అహోబల పండితునికి తరువాత వచ్చిన వాడు. “పకశ్వే సస్య వాచిత్వం, బహు శ్వేధాన్య వాచిళా” అనే అథర్వణ కారిక వాసుదేవుని _వైక్సత చందికలో (41వ పుట) కానవన్తున్నది. ఆంధ్ర ళబ్ది చించామణి వృత్మిలో అధర్వణ కారికల ప్రసక్తే కానరాదు. శేషషష్టి విభక్రి (ప్రత్యయం “ఒక్కగా వైక్సత చందికలో యీయఐడింది. 'యొక్కి అని వృత్మికారుండు చింతామణి ననుసరించి చెప్పినాడు. ఇప్పటివరకు లభించిందాన్న్ని బట్టి ఆంధళబ్ద చింతామణి వృన్తికర్త వాను దేవుండని అనడానికి బలం చాలదనే నిర్ణయించవలసి వున్నది. వైక్ళాత చం దికలోని *“కుంజ పాంచాలిక యోరరుగ్భృ హే' (14 పు అనే సూతం వికృతి విచేకటీక కవిజన మండనంలో వృత్తి తోకూడా వుదావారింపబడి వున్నది. (పు. 90) అంళే ద్వితింతిణీ సీళారామకవి _వెళ్ళత చందదికను చూచి నాడన్నమాట! వాసుదేవ కవికి ఆంధ వ్యాకర్తగా వనిద్ధి కలదనడానికి (శ్రీమాన్‌ సీళారామాచార్యుల వారి (వాత సాక్యమిస్తున్నది. అయినా వాసుదేవ కవి (గంథం _వైక్ళత చందిక కాని, వానుబేవునిదని కొందరు భావించిన ఆంధళబ్ద చింతామణి వృత్తికాని ముదణ భాగ్యానికి నోచుకోలేదు. గంధవవాం మొతం నెల్లూరు సరన్వకతీ ముచావరశాలలో వాగ్వల్లీ పతికాధివతులయిన (శ్రీమాన్‌ కొమొండూరు వేంకట రామానుజ శర్శగారిచే 1900 సంవత్సరంలో మ్యుదింప బడింది. అయినా వానుదేవకవి పేరు కవుల చరితలోని శెక్కలేదు. ఆ వున్తకాలు కూడా లభించడంలేదు, ఎవెక్చత చం[దిక స్వతంత్ర (వణాళికగల తెలుగు వ్యాకరణ (గ్రంథం, సూతకర్తా, వృ త్తి కారుడూ కూడా వాసుదేవక వే! మధ్య మధ్యవున్న ల్లోకరూప వార్తికాలూ, ఒకటి రెండు తప్ప ఉదావారింపబడిన పద్యాలూ వాసుదేవ కవివే! నానుదేవ కవికన్న పూర్వం యీ విధంగా మొత్తం గంథాన్ని ఒక్కడే [వాసిన మరో ఆంధ వ్యాకరణకర్త మండ లమ్మీనరసింవోచార్యులు. సంస్కృత వ్యాకరణ కర్తల్లో హేమ చంచాదులు స్వోపజ్డ వృత్తులతో వ్యాకరణ స్య ాలు రచించిన చారు లేకపోలేదు.

111

ఎబెక్టిత చళ్చదికపై ఆం ధళద్దచింతామణి (వభావం స్పష్టంగా కాన వస్తున్నది. అయినా దానికిది మక్కికి మక్కిగా అనుకరణ మా తంకాదు,. ఆర్భధ శబ్ద చింతామణిలో లేని పెక్కు విషయాలను వ్వైళ్ళత చందిక స్పృళిన్తుర్నది కనుక వైకృత చంద్రికకు ఆంధ వ్యాకరణాలో సముచిత స్థారం కల్పించవలసి వున్నదన్నమాట.

నంజ్ఞా (వకిరణులో వానుదేవుడు అంధధళ్క్టి చింతామణి నుండి. తెలుగు వ్యాకరణ సంజ్ఞలను శీంికొంటూ నే వాల్మీకి (పొకృ్ళత వ్యాకరణంనుండి కూడా యొన్నో నంజ్ఞలను తీసికొన్నాడు. పెక్కు సన్నూశాల్ని యథాతథంగా. స్వీకరిం చాడు కూడా. ఈ వ్‌దయ మథన్సూచికల్లో ఎక్కడికక్కడ చూపబడింది కనుక మళ్ళీ యిక్కూడ వివ3ంచీ పని లేదనుకొంటాను

చించామణిలో వలెనే డినిలో కూడా అచ్‌నంధి నిపేధంతోనే (వకరణం (ప్రారంభించినా తరువాన బా (గ్రమం పాటింపబడింది అ, ఇ, ఊఉ లతో అంతమయ్యే వచాల సంధి విషయం [కమంగా చెప్పబడింది. పిదప అనుకరణ సంధులతళో అచ్చ్సంధి ముగింవబడింది. తరువాత వాల్సంధులు చెప్పబడినవి. నమాసాల్లో వచ్చే సంధులు కూడ సంధి (మై రణంలో నే వుండడం గిమనింపడగింది. స్వాది (ప్రకియ (ప్రకరణంలో అవ్యయాలను (ప్రత్యేకంగా "పేర్కొనడం దీనిలో వున్న మరో విశేషం (స్తీ (ప్రత్యయ ములను గూర్చి కూడా వో (వకరణం చేర్చబడింది. విభ కృర్ణర్థ (వకరణం తరువాత నమాస (వ్రకరణం చాని తరువాత తద్దిత (దకరణమూ వున్నాయి

అ జ్య న శం న! జ చే క్‌

నమాన (వ్రకరణంలొ ఒక్క శే మే (వు 86 శేష మస్టిలో వ ఎది ఒక్క గాని యొక్కశాదని చెప్పబడింది. ఇది చాని చిత శలియడానికి చాల ఉపయుక్త మయిన విషయ మకడంలో నంచేవాంలేదు. తెలుగులో యొక్క చాలా కృతక మయిన విభక్తి (వత్గయము. (ప్రాచీ వ్యాకరణములయిన అంధ భాషా భూషమణాదుల్లో యొక్క. విభక్తి (వత్యయముగా కానరాదు. ఉదావారణ కావ్యాల్లోను యొక్క కనిపించము. కనుక ఛాల తరువాత ఇది భావలో చోటు

జ జ్య వో ఆ శి చేనికొన్నదనేది స్పష్టం. పోతే దీని చరితను గూర్చి పరిశోధకుల్లో అభ్మిపాయ భేదాలున్నాయి. గద్ధర్మ విశేషణమయిన “అగు కాలక్రమాన యొక్కగా మారిన దని ఒక అభ్మిపాయం. కాని అది పకాగ్థ చాచకమయిన ఒక్కయే శాని భిన్నం కాదు మంచెళ్ల వాసుదేవుడు "ఒక్క" శేషనన్సీ (వత్యయమనడం దీనినే బలపరు నున్నది మొదట తరువాత పదం ఏకవచనంలో వున్నప్పుడు చానికి విశేషణంగా ఓక్క చేరుతూవుండిది. “నా యొక్కగుణం” అంశ నాదైన ఒక్క గుణం అన్న మాట. కాని (క్రమంగా ఒక్క స్వాన్ధాన్ని కోల్నోయి విభక్రి (వ్రత్యయంగా మారడం తోళు తరువాత వదం బహువచనంలో వున్నా యొక్క శే3 పూర్వపచాంగ మయింది. దుగాగమం స్థితి కూడా యిల్లాంటిదే గచా! యొక్కకు వయోగా రత

థు ళం ట్‌

1

లేదని వ్యాకరణ కర్తలు గుర్కంచారు. కాని అది షీ విభక్నిగా నే కాక “ఆ యొక్క రాజుగారు, అ యొక్క మంతి” ఇళాది విధంగా గూడ కృతక వ్యవవోరోవయోగాన్ని పొంది వాడబడుతూ వుండడం కనిపిస్తున్నది పమయినా వానుబేవుడు చెప్పినట్లు అది మొదట ఏకార్థకమయిన “ఒక్క అవడమే సముచిత మయిందిగా కానవన్తూంది

వైకృత చందికలో తద్భవ రూవ సాధన్నక్తె గణనీయమయిన కృషి చేయ బడింది. ఇది ఒకవిధంగా [గంధ గౌరవాన్ని "వెంపొందించడమేకాక తెలుగు వ్యాకరణాల్లో దీనికో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించి "వెట్టుతున్నది సంస్కృత భవ రూపాలే కాక (పాక్ళన భవాల్లోనూ మళ్లీ షడ్విధ (పాక్ళత ళళ్చాల నుంచీ తద్భవ వదములెట్లా ఏర్పడిందీ (వ్మకియా పూర్వకంగా చూవబడ్డాయి. పినిలో కొన్నింటి తద్భవత్వమును గూర్చి కొంత అభిప్రాయ భేవదముంకే ఉండవచ్చుగాని వానుదేవుడు ఎన్నుకొన్న విధాశము మొతము గణనీయమైనదే అని చెప్పవలసి వున్నది

(క్రియా వికరణంలో (ష్మకియ సంగతి ఎట్లా ఉన్నా వానుదేవుడు “ఉండో వసేః అ స్తే, కల“ అయోభువేష్తు" ఇళ్య్యాది విధంగా సంస్కృత ఛాతువుల స్థానంలో తెలుగు ఛాతువులు ఆదేశంగా వస్తాయని చెప్పడంలో (వ్యకియా గౌరవం తప్ప (ప్రయోజనం వేరుగా శానరాదు. ఉండ, కలగ, అయ, ఇత్యాది విధంగా గీనిలో అన్ని తెలుగు ధాతువులు అదంతాలుగా ఉప దేశింపబడ్డాయి ఈ (ప్మకియ కడమ వ్యాకరణాలకు భిగ్నుమయింది కావడంవల్ల కొంత తికమకగా కానవస్తున్నది (గ్రంథం క్బ్రదంత (వకరణంతో అంతం కావడం (గ్రంథ ప్రణాళికా సమ్మగతకు నిదర్శనం, నిజానికింత విపుల (వణాళిక గల తెలుగు వ్యాకరణం సంన్క్బృత నూ(తాంధ వ్యాకరణాల్లో మరి యొకటిలేదు.

వైక్ళత చంగదికలో చెప్పబడివున్న కొన్ని రూపాల సాధుత్వం కొంత వివాదాన్పదంగావుంది. రామునికి యభివాదము (వు [ల్స్‌ తారలు, తమ్ముల, తనను, తమల (వు $39) వళులు _ వళ్లు (వడ్లనుటక్షు) (పు శ1) కెలనులు, మీనులు (వు. శతి జాతుల, ఆవులు, అవుల (వు క్త కుండము (కుండ అనుటకు (పు.50) మొదలయినవి యిట్లాంటివి. అయితే యిట్లాంటివి కొంచెం ఎక్కువ తక్కువలుగా అన్ని వ్యాకరణాల్లోను కనవన్తున్నవి. వ్రైక్ళన చందికా కర్త *మనముి అను దాన్ని ద్వంద్వంగా సాధించడం (వః రి; 61) వృాదయంగమంగా వున్నది, ఇట్లాగే యిందులో సర్వనామ శజ్దాల కన్నింటికి ప్మకియ చూవబడిందిం (గ్రంథం సాధ్యమైనంత నిర్దష్టంగాను, సులభావబోధ కనుగుణంగాను

ఉండేటట్టు (వయత్నం చేయబడింది. (శ్రీ వి. నీశాపతిగారు ఆం(ధ్మపదేళ్‌ (వభుత్వం

న స్టేట్‌ ఆర్ర్కైమ్స్‌శాఖకు.. డ్రైరక్టృరుగా. ఉన్నప్పుడు ఆం(ధ్మపదేశ్‌ [పభుత్వ ఓరియంటల్‌ మాన్యు[స్కివ్లు లై(బరి & రిసర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ వజాన యీ వైక్ళత చందికను ముదించాలనే అఖ్మిపాయంతో శ్రీ ఎన్‌.ని యస్‌ వెంకటా చార్యులుగారికీ, నాకూయీ [గంధ (పథమార్థభాగ సంపాదకత్వం బాధ్యత అప్పగించబడింది. తరువాత మాన్యు స్కిప్లు లై (బరీకి 1971లో జాయంట్‌ డైరక్టర్‌ గా నియమితులైన వాజ్బ్యయ మహాధ్యత డాక్టర్‌ వడ్లమూడి గోపాల కృాష్టయ్యగారు దినిక్‌ సంపూర్ణ స్వరూపం యివ్వడానికి ఎంతో కృషిచేశారు. శ్రీ వి సీతాపతి, 1.4.5. గారి ఆ తరువాత ఆం(ధ్యపదేళ్‌ (వభుత్వ ఓరియంటల్‌ మానుష్షస్కిష్లు లై బరి ష్‌ రినర్చి ఇన్‌ స్థీటూ్యూట్‌ డైరక్టర్‌ పదవి నధిష్టించి చాని గౌరవాన్నీ, యీ గంథ గౌరవాన్నీ పెంపొందిస్తున్న మా మృతులు 5 ళావపూర్ణ త వర్గనూడి ఇోపాలర్భప్టయ్యగారికి మా కృతజ్ఞ్యతల శర్చిస్తూ ముగిస్తాను

హైదరొవొదు, శాం? అమరేళం రావోళ్ళరళర్య, తిఎ41909 ఎన్‌ వవిహెబ్‌ ఢీ

స (ఆస్ట సిద్ధా న్హకౌముదీీ అ అం అలర స్వరూప-స్వభావ టా వమహాగఎషణ రచన: వాళఖ్టయ మహోధ్యమ డార్జర్‌ వడ్డమూడి గోపొలకృష్ణయ్య “కళాప్రపూర్ణ త్రై రెక్టర్‌ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ గవర్నమెంటు ఓరియంటల్‌ మ్యాన్యు(స్కిప్పు రెం అండ్‌ రిసర్చి ఇన్‌ స్పిట్యూటు అఫ్‌జల్‌గంట్‌ = "హైదరాబాద్‌

రడి గళ మ్మ్‌ [ గగ నై [స్ట

ా క్‌//॥ [/ క్ల .

మటు,

పూకో

సయం

సం రో

అంకితం అలౌకిక దుళ్ళక్తులు కారణంగా ఒరొనొక అసాధారణ పరిస్థితుల్లో నేను కోల్పోయిన నా మహత్తర మేధాసంపదను క్షాపకళశక్తిని నాలో పునరుజ్జీవింప జేయడంలో- నా అనల్బాలౌకిక శక్తులతోపాటు తమ అద్భుఠాంగ్ర వైద్య పరిళోధనాంశాలను మేళవించి. 'రెండుసంవత్సరాలకు పూర్వం నా మేధస్సులో పరిగర్భితమై వున్న యీ అమేయ పరిళోధనా రచనరు దాపకల్పన చేసే అవకాశం కల్పించిన అశేషశేముషీధురంధరులు ఆ15 41-57 6114252151 డొక్ట ర్‌ పి. టి. చందమౌొళి, 11. ౨. ౨౦౫౪. పి 9.3 గారికి నాయీ వైకృతచ్శన్దికా స్వరూన-స్వభావ మహాగ వేషణా రచన (పేమాంకితం స డ్హరయా ద గోపాల కృష్ట క్కు

వెకృతచనికా రు య! లో ఇ 4 4 స్వరూప- స్వభావ య అ కార! మహాగ వేషణ వాష్‌ - వ్యాకర ణం ష్‌ ఛాష.శినా అసలు వుీటకతోనే వ్యాకరణమ నేది ఆంతరత మె న్‌ లు ల మా ఉంటుంది. అవశాలకుగాని, అకరాలలోవచ్చే మార్చులు = చేర్చుఃకుగాని, తదితర కా ళ్యాలకుగాని, సంజ్హలు బుస్టెమంతుల్రైన మానవులు సౌలభ్యం కోనం పెట్టుకున్న వే గాని, మిగిలిన సంధి, తత్సమ, తద్భవ, దేశిపద, విభక్తి, సమాస, తద్ధిత, అవ్యయ, (క్రియ, ర్ఫృత్‌ (వత్యయాదరులకు నంబంధించిక కార్యాలు ఒక భాషాశాన్ర్ర్యజ్ఞడుగాని, వ్యాక రణ కర్తగాని కృతకంగా, బలవంగం౦గా కళ్చించినవికాని, ఇశానించినవికాని కానేరవు. ఒక కాలంలో వున్న సంధులు, విభక్తి పరిణామాలు మొదలత్రై నవి యభాతథంగా మరొక కాలంలో వుండకపోవచ్చును. మార్చులతో, చేర్చులతో మారు రూవు చాల్చి వుండవచ్చును కాని వ్యాకరణ కాళ్యాలు త్మదూవంగా వ్యాకరం.*౦ కృశకమూ, కల్పితమూ ఎన్నటికీ కా నేరదు. అచ్చులకచ్చులు పరమైనా, వాల్లులు పరమైనా, హాల్లులకచ్చులు పరమెనా, వాల్లులు పరమైనా యీ "రెండింటికీ అవసానమే పరమైనా జరిగే సంధి కార్యా లను కొనబడేవి ఖాషలో భాషా పరిణామంలో అత్యంత నవాజంగా, యాదృచ్చికంగా యెప్పుడో ఒకప్పుడు వచ్చిన పరిణామాలే = భావ వ్యక్షీకరణలో, (పజలమధ్య పరస్పకం వుపయోగించబ జే శచ్చాలు, నమౌాసాలు, వాక్యాలు వాటిలోని వివిధ విభక్తులు తదితర ఆగమా దేశాది కార్యాలు = ముందు వెనుకలుగా పచాలనుపయో గించే తీరు 'ఇన్నులు - వివిధ విభక్తి (వత్యయాలు _ జౌవవిభ_క్రికాలు = [వథమ, మధ్య మోత్తమ పురుషలు = భూత, భవిషద్వర్తమాన తద్ద ర్యాద్యర్థ కాలు జూ ఆశీ శ్ళాపాద్యర్థకాలు =. వకబహువచనాలు _ అన్నీ నవాజంగా మానవులు మాట్లాడుకునే భాషాంతర్గతా లేం కాగా భామ యే విఠరంగా (వకృతి సిద్ధ మో, నవావోదృవియో అదేవిధంగా ఆ భావతోపాటు చానిని పడుగు ేకలుగా = చంద చందికలవలె అవినాభావంగా అంటి "వెట్టుకునివుంజే వ్యాకరణం కూడా (వకృ్ళతి సిద్ధమే, నవాజోదృవియే. వాజ్మయ మవోధ్యమని పరిళోధనారచన

మ! వై కృతచ్య్యన్లికా స్వరూప-న్వభావ మవోగవేషణ ఒక వ్యక్తి ఒక భామకు వ్యాకరణం (వాశాడంశే, భాషలో లేని దానిని అలౌకికంగా అంద రానిచానిని, ఎక్కడోదూరతీరాల నుంచి పదో అనలు మూలమే లేని దానిని (కొత్తగా, కృితీమంగా నృష్టించి చూపించాడనుకో రాదు వ్యాకరణ మంతా బహుముఖంగా భాషతో విలీన మైవున్నదే భాషలో పద, నమాన వాక్యా దులో, [క్రియా (ప్రత్యయాదులో, జరిగే మార్చులను గుర్తించి సంధి కార్యాలలో గాని, ఇతర ఆగమాచేశాది కాళ్యాలలోగాని వున్న సవాజవర్ష భేదాలను, వివిధా ల్రైన శెగలను గుర్తించి ఆయా వర్లికరణలను ఒక [కమ పద్ధతిలో, సూ(త్రవద్ధతిలో "పెట్టినవాడే వ్యాక రణకర్త అవుతాడు. సామాన్యంగా నిజానికి భామ అందరూ మాట్లా డేదే! ప్రతివారి భామలోనూ అకర, పద వాక్య, నమాపాలు, విభక్తి, కియావిభ క్షి (పత్యయాదులు, కర్త కర్మ [క్రియలు వుంటాయి అవి లేకుండా ఎవరూ మాట్లాడనే లేరు అందరూ మాట్లాడుతున్న, వింటున్న లేడా (వాస్తున్న, చదువుతున్న భామ లోనే వ్యాకరణం వుంటుంది. కారకం లేకుండా కర్త, కర్ణ (గియలు, బేకుండా యెవరూ భాషా వ్యవవోరం నెరపలేరు. అయితే వ్యవవీరంలోవున్న, అందరూ 'యెరుగున్న భాషనే, ఒక మేధావి పరిశీలించి, వివిధ దృక్కోణాలతో, ఆలోచించి “ఇిక్కడిక్కడ ఈ విధంగా మార్చు వస్తుంది-ఫలానా ఫలానాచోట్ల ఇవ జరుగు తుంది” అని వివేచనతో చక్కగా, వశ్లికరించి మాటళ్లోవచ్చేమార్చులను చేర్చులను న్యూతీకరణతో చెపుతాడు. అందరూ వ్యవవారించే భావలోనుంచే అన్నింటినీ ఎత్సి చూపిస్తాడు. అందరూ ఉపయోగిస్తూనే వుంటారుమరి. ఎవకూ అంతగా పట్టించుకోరు. ఆలోచించరు. ఆ అందరూ ఉపయోగించే భాషలో నుంచే వ్యాకరణాన్ని గుర్తించి యెత్తి చూపిన్తూ ఒక మేధావి ఒక (కొత్తగంథంగా, భాషా శౌత్రుంగా వ్యాకరణాన్ని వెలయిస్తాడు. అందుకే అతడు మౌలికతతో గొప్పవాడవు తాడు ఒక కాలంలో వున్న భామ మరొక కాలంలో శీవోస్టాది వివిధ వాతావరణ వ్రళావాలకు, పరిణామాలకులో నై యథాతథంగా వుండ లేక పోవచ్చును. కొంత మార్చు చెందవచ్చును. భామలో మార్చులు వచ్చినప్పుడు వ్యాకరణంకూడా మారుతూ వుంటుంది. జీవత్స్వరూవపమైన భాషతోటిదే గచా వ్యాకరణంకూడా అయినవ్పటికీ పురాతన వ్యవవోశానికి చివ్నోలుగా అసహజ భాషవఠె కొన్ని రచనల రూవంలో భామ నిలువ వచ్చును. మనకు దృశ్యమాన మవ్వవచ్చును అంత మాత్రంచేత అవ్బటి భాస, భావమకాదనలేము అందులో వ్యాకరణం లేదన లేము ఏక బవువచనాలు, విభక్తి (వ్రత్యయాలు, కర్త కర్మ (క్రియలు లేవనలేము. కాగా భాషతోపాశే ఉన్నదనికాదు అనలు ఛభావలోనే వాాకరణం ఇమిడివున్నదని మనం ఆ మోదించక తప్పదు భాషలోవున్న ఈ సహజ న్వభావ న్వరూప వ్యాకరణాన్ని ఒక ప్పుడు యెవరో ఒకరు తొలుతనేగు ర్హించవచ్చును. మరొకపష్పుడు చాలాకాలానికిగాని వాబ్బయ మవోధ్యక్షుని

భాష -వ్యాక రణం నగని111

యెవరూ. గుర్తించకపోవచ్చును ఒకచోట గత్నమే వున్నదనుకుందాము. అది రత్నమని "తలియక చూచిన వారందరూ గాజుఠాయి అనుకున్నా రనుకుంచాము తరువాత కొంతకాలానికి దాన్ని రత్నంగా ఎవరో ఒకరు గుర్తించారే అనుకోండి అప్పటివరకూ అది రత్నం కాకుండా పోతుందా? గాజురాయే అవుతుందా? అదే విధంగా ఛాషలో సవాజంగావున్న వ్యాకరణ వ్యవస్థను వెంటనే గుర్తించనూవచ్చు గుర్తించ లేకపోనూవచ్చు భాషాగతమై వా్యకరిణం ఉండ నే ఉంటుంది. అయితే చరిత కందినంతలో మనకు శెలిసినంతలో, ఆం(ధభాషలోవున్న వ్యాకరణ వ్యవస్థను మొట్టమొదట గుర్తించి వ్యాకరణం రచించిన మవోనుభావుడెవరో ఇదమిన్ధంగా "లేల్చి చెప్పలేము

మామూలుగా కావ్యథా: కు (శ్రీ కా కంచుట్టి క్రీశ 11వ శ తాబ్బంలో నన్నయథట్టు మనకు సావాత్య భిషవెట్టాడని చాలాను-ది భావం నన్నయథశ్షే ఆం(ధ్రళ ది చింతామణి రచించిన తొలి వ్యాకరణకర్త అని మగికొందరి భావం. వాన్తవం పరిశీలిస్తే నన్నయకు అత్యంత పొచీన కాలంలోనే ఆం(ధభాష మూడు పూవు లారుశాయలుగా వి“సించి ఫలించి, అనంతకం మతకళ్లోలాలతో, చే కల్లోలంతో అప్పటి ఆంధ సాహాత్యం కాలగర్భంలో కలిసిపోయి తిరిగి కొన్ని శళశావ్చాల తరువాత రాజరాజ నెరేంగదుని కాలంలో మొగ్గతొడిగి, పూచిళాచిందే మోనని అనిపిస్తుంది

(క్రీ. శ. 1050 [పాంతంలోవున్న నన్నయభట్టునకు పూర్వమే - కాస్తా కూసా కాదు, చాదాపు పధ్నాలుగు వందల సంవత్సరాలకు పూర్వ మే, అంళ₹ు (క్రీస్తుకు పూర్వం కీవ శ తాల్దిలో నే ఆం ధవిష్ణువు రాజ్య కాలంలో "తెలుగుదేశం (తిలింగ దేశంగా ,(వసిద్ధిచెంది తెలుగు సాహిత్య సంస్కృతులు మహోచ్చదళనందు కున్నట్లు తెలుస్తున్నది నుచం్యదుని కుమారుడైన ఆంధధవిష్ణువు రాక్షన స్వభావం కల నికుంభుడ నే దుష్టరాజును ఓడించి కాకుళంలో _ అంచు నేటి కృష్ణాజిల్లా (శ్రీకాకుళంలో రాజ్యాన్ని స్థాపించి నిమ్మంటకంగా పుపొలన కొనసాగించాడట. ఆ ఆంధధవిష్ణువు తన రాజ్యానికి (శ్రీశైలం, భీమేశ్వరం, కా శేశ్వురం అన్నే మూడు పుణ్యతేతాలను తన దేశ ముఖద్వారాలుగా యొన్నుకొని వాటి వం౭ధిలోని దేశాన్ని పరిపాలించాడట, అతని కాలంమంచే ఆంధ్రదేశం తిలింగ కేతమని (వనిద్ధి వెందిందని "తెలుస్తున్నది. ఈ వివయాల కువబలంగా ఈ (క్రింది (బవ్మోండ వు రాణాంతర్షత్యమైన నుచందుని గాథ కనిపిన్తున్నదిం

“ఆంధధనాథో మవోవిష్ణుర్నిశుంభదనుజావవో పుఠా న్వయంభువమనోః కాలే కలియుగేవారిః

పరిళోధనారచన

ఇ వ్రైక్సృతచ్య న్లికా స్వరూప-న్వథావ మవోగ వేషణ శాకులే రాజవర్యన్య సుచందన్య తనూభవః అభవల్సర్వ చేవ్వైళ్చ వేష్టితో లోక పూజితః (శీతల భీమకా ళీశ మహేంద్రగిరి నంయుతం (పాశారంతు మవాత్కృ త్వా తీణిద్వారాణి చాకరోథత్‌ (తిలోచనో మహేళన్స[తిళూలంచ కరే వవాన్‌ (తిలింగ రూపీన్యవసత్‌ (తిద్వారేషు గళై ర్వ్బుతః ఆంధ విష్ణున్సురయుతో దనుజేన నికుంకునా యుధ్వాతయో దశయుగాన్‌ హశ్వాతం రాజసో త్తమా అవనత్త త బుమిఖి ర్యుతో గోచావరిశశే తత్కా ల పఫళ్ళతి జే్యత్రం తిరింగమితి నికుకమ్‌”_ 'వేదంలోనే ఆంధజాతి (ప్రస క్తివున్నప్పుడు-ఉన్నదని చార్మితకులందరూ శిరసావహించి. ఆమోదించినవ్వుడు = (బవ్మాండ పురాణాంతర్షతమైన ఈ అంధ విష్ణువు (పస్తావవను అ పామౌణికమని, పుక్కిటి వురాణమని (తోనిపుచ్చలేము. (బ్రవ్మోండ పురాణం తక్కిన పురాణాలతోపాటు వేదకాలానికి యొన్నో వేల సంవత్సరాల తరువాత అవతరంచించే కదా! ఆంధ్ర సాహిత్యం నంస్కృతి ఎంతో అభివృద్ధి చెందిన దళలో ఆంధవిష్ణువు పరిపాలకుడుగా రంగంలోకి వచ్చినట్లు అతని. పేరే చెల్చ్పక చెప్పగలదు. ఆంధజాతి బహుముఖంగా అభ్యుదయ చెందకుండానే వుంశు ఏ విధంగానూ అభ్యుదయం చెందని ఆ జాతిని దృష్టిలో "పెట్టుకొని అ జాతి లేవుని పేరుమీద ఆ విష్ణువు తలయొత్తే వా డేకాడు. సృష్టి స్థితికీ అభ్యుదయానిక మూలకారకుడు మవోవిష్ణువు ఇదే విధంగా ఆం(ధజాతి న్టితికీ, అభ్యుదయానికీ బవుముఖ విశాసానికి మూలభూతుడవుళాడన్న దృష్టితో వేదజ్యోతి శ్ళాన్రుజ్ఞుల సలవోవై నుచందడు తన సువ్యుతునికి “ఆంధ్రవిష్ణువు” అని పేరు "పెట్టి వుండవచ్చును అందువల్ల ఆం ధవిష్షువు 'రాజ్యకాలంలో ఆంధ్ర సాహిత్యమూ, నంస్క్భృతీ యెంతగా అభివృద్ధి చెంది వుంటాయో ముక వూవాక్రైనా ఆందని విమయం. (తిలింగదేశం టో శైల, దాజారామ, కా ళేశ్వ రాలలో వున్న మూడు (ప్రసిద్ధ లింగాలు ((లిలింగాలు). కారణంగా (శిలింగ. చేళమని ఆంధదేశానికి. "పేరు వచ్చినట్లు చాలామంది అభ్మిపాయ వడుతూ వచ్చారు, (వనిద్ది వుండడం లేక పోవడం అనేది చరిత్రలో వ కేశానిత్సైనా వున్నచే సృష్టిలోనే వెలుగు వాజ్బ్యయ మహాధ్యక్షుని

(తిలింగ దేశం శం? చీకటున్నటు, ఈ నవుణ్య చే! తొాలకు | పనిద్దాపసిద్గ న్నితుం”దగిన. వెలుగు చీకట్లు జ్‌వస్‌ మహి న! ర ఉుస్తేత్న శే తాలున్న ఆంధధ్ర దేశ కోటిలింగాల తే త మేవున్న ఆంధ్రదేశం కేవలం మూడు పనిద్ధ శ్మేతాలు కారణంగా నే (తిలింగ దేశమని "వేకుగాంచింవం'ళే మనకు అళ్చ" గ్రాంగానే వుంటుంది అంతేకాదు. (వనిద్ధి చెందిన త్మేతాలు యెన్నెన్నో వుండగా చతుర్లింగ దేళమనిశాని, సంచలింగ 'దేశమనిగాని అంచ శెక్కువగాగాని ఉన్న నంఖ్యా వాచకంతో ఆం ధదేశానికి "పేరెందుకు రాలేదు? అన్ని -టికంశు మవోసనిద్ధి వళాంచినవ కోటిలింగాల క్మేత్రముండగా “కోటిలింగ దేళమని"” అసాధాణంగా, అవూర్వంగా. పేగు "పెట్టు కొని వుండవచ్చునుగదా ఆంధధరేళశమంటా అనేక శివరింగ చే తాలున్న ందువల్లి అనలు “లింగ దేళశొమనేపేరు యెందుకు "పెట్టరాదు 9 (బవ్మోండ పురాణంలో (శ్రీవైలం, భీ మేళ్వ గం కా భేళ్వ" ౦ అనే శాలు మూడూ పేర్కొ“బడడం చే అవ్బుడవి వసిద్దాలుగానో, వార్దులుగానో వుండివు- వవచ్చు"ని అనిపిన్తుంది ఆంధవిమ్లువు రా౭ర్ధకా లంలో (శీతల ఫీవేళ్వ“ కాళళ్వు రాలు మూడూ మూడు చ్యారాలుగా పరిగణిపబణ్డాయనడ 6లో వా,వికళను సందేహాంచవలని వన్తుంది ఏ దేశొని నైనా, రాజ్యానికి నా పరిపాలనా దృష్టితోగాని సరివాద్దుల రృవ్వితోగాని పరిశీలిస్తే, నాలుగు దిక్కులుండి తీరుతాయి. ఇదే నిధంగా నాలుగు ముఖద్వా రాలు కూడా వుండితీ రాలి అయిశే ఆం(ధవిమ్ణువు రాజ్యానికి మూడింటినేముఖద్వారాలుగా యెంచినట్లు కనిపిన్తుగ్నుది తూర్పు దిక్కున నము వము్న్నోందువల్ల ఈ మూడింటినే ముఖచ్వారాలుగా ఆం(ధ్రవిష్ణువు భావించి వుంటాడని కొంవగనవచ్చు ఈ దృష్టితో చూచినా (శ్రీశైల, భీమేశ్వర కాశేశ్వుం చే్యతాలు మిగిలిన మూడు. దిక్కుల లోనూ వున్నాయని చెప్పలేము. అందువల్ల (బవ్ఫూండ పురాణంలోని (తిలింగ నామ నిర్వచనం నర్రైనదని అరలేము కొన్ని తరాలుగా మికొంగరు భీమేళ్వర కా ళేశ్వ రాలకు మారుగా కాళవాన్త చాజారామాలు (తిలింగాలలో శెండు లింగాలుగా భావించడం జరుగుతున్నది (ఖీ మేశ్వకమంశే 'వేములవాడని కొందరు చాజారామమని కొందరు భావించిన చారుకూడా లీక పోలేదు.) (లిలింగ నిర్వ చనంలోనే పసిద్ధ శేశాలన్న దృష్టిలో వకవాక్యత కుదరడంలేదు అసలు (పసిద్ధ కే(కాలన్నవి మూడు మాతమే వుండాలని యెక్కడ వున్నది? ఎన్నెన్ని షళా లైనా సు పనిద్ధాలు కావచ్చును కచా అందువల్ల (పసిద్ధ శశాలన్న చానిని దృష్టిలో "పెట్టుకొని “(తిలింగ చేశ "మని పేరు వచ్చి వుండ బేమోనని నంబేహం కలుగుతున్న ది.

పంచభూతాత్మళ్ళాల్తైన లింగాలు అయిదున్నాయి. ఈ అయిదూ పృథివ్యప్‌ తేజో వాయు రాశాశాత్య్టకాలు=వృథ్వీ లింగం తిరువళ్లూరులోనూ = జల లింగం వరికోధనారచన

కుం1!... వ్వైక్ళత చ న్లికా స్వరూవ-స్వభావ మవోగ వేషణ జంబు కేశ్వరంలోనూ= అగ్నిలింగం అరుణా చలంలోనూ-వాయులింగ 0 కాళవాప్తి లోనూఎఆకాళలింగం చివంబరంలోనూ ఉన్నాయి-కాళహా న్ని యెలాగూ. ఆంధ 'జేళంలోనే ఉన్నది కాబట్టి అరుణాచల-చివంబరాలు తెలుగుదేకంలోఉన్న కాలంలో అగ్ని = వాయురాకాశాత్మకాలైైన (తిలింగాలతో కూడిన. దేశం కా౭ట్టి తెలుగుదేశానికి [లిలింగ దేశం అని పేరు వచ్చించా అని కూడా సందేహంగా ఉన్నది. అంతేకాదు - ఒకప్పుడు “తిరువాళ్లూరు” కూడా తెలుగు దెళంలో ఉన్న దే-అయి తే మరి చతుర్లింగ దేశం అని యెందువల్ల పేరు రాలేదా అని అనిపించడం కశహజం-ఏ మైనా యివన్నీ కేవలం ఊహలే శాని ఖచ్చితంగా యిదమిశ్చంగా యిది యిది అని శేల్చి చెప్పలేము = కాళహా స్విఅరుణాచల - చి*ంజరం = లిరువళ్ళూరుల్లో యేవో ఒక మూడుగాని = కాళపహాస్తితో మరొక రెండు. కొలువుకుని = యేవో ఒక మూడు "శే తాలుగాని లుగు చేశంలోఉన్న కాలంలో “లిలింగ దేశం” అని పేరు వచ్చి ఉండాలి ఇటువంటి విశిష్టత యేమీ లేకుండా “తి” బ్ట (పాధాన్యంతో పో లిలింగ”” దేశనామం వచ్చి ఉండదు అయితే పంచభూకాత్మశాలైన లింగాలు కేవలం వైన వేర్కొన్న (వబేశాలలో మ్యాతమే ఉన్నాయని చెప్పడానికి ఆస్కారం లేదు, 'యెందువల్లనంశే కంచిలోకూడా “పృథ్వీ” "లింగమే ఉన్నవని వసిసద్ధ.. యిటువంటి వెన్నిచోట్ల ఉన్నాయో తెల్సుకోవాలంశే అది గవేషించవలసిన విషయం, (తిలింగాలంళు ఇష్టలింగం (పాణలింళం భావలింగం అనీ గురులింగం, =జి౦ంగమలింగంం=శివలింగం అనీ మూడు మూడు భిన్న లింగ నిర్వచనాలున్నాయి = వీటిల్లో యే మూడింటివల్ల నైనా త్రిలింగ బేశనామం వచ్చిందా అంశ అవుననలేము -ఇష్ట-|పాణ-భావలింగాలు ఒక్క తెలుగు దేశంలోనే కాదు మరేదేశంలో నైనా ఉండవచ్చును ఇదేవిధంగా గురులింగ-జంగ మలింగ- కివలింగాలుమూడూ-_ఒక్క తెలుగు చేశానికి మాత్రమే పరిమిశాలని యెవ్వరూ చెప్పలేరు-అందువల్ల యీ ఇష్ట, (పాణ, ఛావంగురు, జంగమ, శివలింగాలవ ల్ల కలుగు దేశానికి (త్రిలింగ దేశమని పేరు వచ్చిందని చెప్పడానికి వీలులేదు-అయితే (శ్రీతలంలోని లింగం తారకలింగమని-దొాచారామం లోని లింగం మవోశ్తాళ లింగ మని--కా శేశ్వరంలోని లింగం వోటకలింగమని ఒక సాంకేతిక నిర్వచకం ఉన్నది. ఈ (తివిధ ఇ-రక, మవోకాళ, వోటకలింగ (తిన్వరూపాలను దృష్టీలో “వెట్టుకుని యే తశ్రిలింగ సంకలితమైన తెలుగుదేశం (శ్రిలింగ దేశమని వేరు వచ్చిం దే మోననడానికి ఆవకాశాలు న్నాయి-అయితే ఒక్క (శీశెల చాకాళశామ కాళేశ్వరాలలోనే తప్ప మిగతా చోట్ల మరెక్కడా తారక మహోకాళ-వోటక లింగాలు లేవని సుదృఢంగా మనం నిరూపించవలని ఉన్నది _ యీ నిరూపణ అంత సులభ సాధర్థమైన విషయం కాదు- అందువల్ల యీ శారక వాబ్బయ మవోధ్యమని

(తిలింగ దేశం 20న /11 మవోశాళ - వోట5 లింగాల జేరు మీ* ెలుగుదేశానికి (తిలింగ దేశమని. "పేరు వచ్చి ఉంటుందని నిక్కచ్చిగా చెప్పలేము -ా

స్యువనిద్ద నంన్కృృత వండితులు ఉపానకులు అయిన కీర్చిశేషులు (శ్రీ భాగ వతుల అన్నపూర్ణ శాస్త్రి గారు 1856లో, ఒకసారి నాతో మాట్లాడుతున్నప్పుడు (తిలింగ దేశ నామ నిర్వచనంమచై చాక తకులలోవున్న అభ్మిపాయాలపట్ల నేను నా నందే వోన్ని వెల్సడించగా అందుకు వారు నవ్వుతూ “”(తిలింగ చేళమని పేరు రావడానికి అసలు మూలకారణం వేరు నీలో శేకెత్సిన సందేవోలు అకారణంగా వచ్చినవి కావు అతి (ప్రాచీన కాలంలో అటు తమిళదేశంలో చాలా భాగం వరకూ, ఇటు ఒరిస్సా రాష్ట్రంలో చాలాభాగం వరకూ, ఆంధధదేశం విశ్తరించి వుండేది మన దేశం, శ్వేతలింగ-_పీతలిం“-కృష్ణ లింగాల నే మూడు రకాల లింగాలున్న దేశం అవ డంవృల్ల (తిలింగ బేళమని పేరు వచ్చింది” అవి నమాధాకం చెప్పారు శి కాళ వాస్తి లోనిది కృష్ణ లింగం-దడిణ ఆర్కాటు జిల్లాలో ఒక శ్వేతలింగ షేతముం డేది... గంజాం. శిల్లాలో ఒక పీత (పకుపుపచ్చ) లింగ శేతముండేది అప్పటి ఆంధ్రదేశం ఈ మూడు కింగాల మ్యేతాలతో వుండేది కనుక దానికి “ తిలింగ దేక” మని ేరువచ్చిం” దని కూడా శీ, అన్నపూర్శశాస్రై గారు వివరించారు. (శ్రీ అన్నపూర్ణ కొడ్రగాగు ((తిలింగచేకమని వేకు రావడానికి చెప్పిన నిర్వచనం అసాధారణమైగది ఈ దృష్టితో ఎన్నెన్ని (వసిద్ధ చ్యేతాలున్నా కోటి లింగాలే కావు కోట్ల కొలది లింగాలున్నా శ్వేత పీత కృష్ణ లింగాలు మూజే కాబట్టి (త్రిలింగ బేళమని వేరు వచ్చిందనడంలో ఆవేపణీయమైక విమయం కాని సందే హించవలసిన విషయం కాని మవకు కనపడదు శ్వేత లింగాలు కృష్ణలింగాలు సామాన్యంగా యొనైైనా ఉండవచ్చుగదా అని యెవర్తైనా నందేహించవచ్చును ఏ రంగులో యొన్నెన్ని లింగాలున్నా లింగాలున్నది యీ మూడు రంగులలోనే గాని, మిగతా రంగులలో లేవన్న విషయం మనం ముఖ్యంగా గుర్తించాలి కాగా వై సంబేవోని కవకాళం ఉండదు ఇది ఈవిధంగావుండ గా మడ్విధ(పాకృత సంన్క్బృ తాంధ భాషావేత్త యె, కవి "శేఖర్నుడె క్రీశ 1650 (పాంతంలో ఉండి “ఆం(ధపాణిని” అని బిరుదుపొందిన నివర్తి "శేషసుమతి (శేషాచలపతి) అంధధ్రకళ్చానుశాననం అనే పేరుతో సంస్కృతంలో (వాసన వ్యాకరణంలో తిలింగ వదం. గురించి నిర్వచనం (వాన్తూ “పదస్థానం (త్రిలింగ మిత్యు[(వపన్నమ్‌ అత పవశ్రైలింగా [పావ్తగంగా,,.............లింగ త్రయం 'ఊవున్నపుంనకాఖ్యం తే నావిభ క్షీ కళా తిలింగా” (775 ఆంధ వ్యాక రణం. ౨ 10010 వ-17ష్ణ్ర( 12 920. 11.4-౮-1200 1112 ౨95012- పరిళోధనారచన

లంటి జ తొ లీ పష ౪5 474ప000% 0౯౫7౬౬060౮ *4స50గ[3. 899 వుట. ఆంధ విశ్వకళా వంవత్తు వచుగణ) అంటూ కొంత (వ్రాశాడు. స్త్రీపు్నువుంనక లింగాలు జేసి అంశ మవాగ్తువాళ్యమవాచ్వాచకాలు లేని, భామలేదు కాబట్టి (తిలింగ ఛాపాయునమైగ. జకం. లిలింగ. దేశమని పిలవబడిందకడం వోస్యాస్పదమైన వివయం అయిత మూడులింగ స్టా నాంనుంచి పాఠకంభమైన నీ (వవావోలు కలదేశం శాట్‌ [లలింగ దేశమగబడిందనడం కొంత తర్కనహంగా కనిపిస్తుగ్నది అయితే ల్లి 1 భాగేళకంగా మూ స్థాగంలో లింగాలున్న ఇలుగు దేశంలోని మవోనదుల ఉత్ప ్త్తిని గురించి పరిళోధించ వలసి వున్నది యీ సందర్భంలో ఒక విషయాన్ని మకం గుర్తించాలి. తెలుగు దేశంలో ఉన్న స్యుపసిద్ధాలెన జీవనదులు మవో నదులు మూడుఅని చెప్పవచ్చు -_ అవి కృన్ణ = గోచావరి-పినాకినీ నదులు-కృష్ణాకది పళ్చిమ కనుమల్లో మహబలేళ్వరంవద్ద వుట్టింది= గోదావరినది కూడా వశ్చిమ ౨నుమల్లో నే పుట్టింది పినా!నీ(వెన్నా)నది మైనూరులో పుట్టింది _ యీ మూడు నదులకూ కూడా అవలు మూల పుట్టుకస్థానంలో శివలింగా లున్నాయోలేవో పరిళోధించవలసివుచ్నుది ఈ మూడు నదుల్లోనూ కలిసే ఉప నములు యెనైైనా ఉండవచ్చును కాని కృష్ణానదికి ఒక (ప్రశ్యేకత ఉన్న దిక్భృష్ణానది పుట్టుక దగ్గరనుంచి యెన్నెన్నో ఉపశదులు వాగులు అందులో కలిసిపోయాయి = ల అన న ఆ ఇ ఆర్యులు కళ అభి ణు అయిత * వేళ్ణాచనది ఒకటి కృష్టానదితో ౩ లవడంవల్ల కృష్ణానది కృష్ణ వేణ్ణి అయి గబ్బవ్వ వేడగా నువసిద్ధమైనదిరెండు నరుల కలయికతో “కృ వేణి” అనిపించు కున్న యీ నవక మూలస్తానాలు రెండు అని అంగీకరించవలసి ఉంటుంది మరి కృష్టా న £2 వవ్‌! మోూంష్టావంలోనూ వేణ్ణా నదికి మూలస్థానంలోనూ శివలింగాలున్నాయో లేవో పరిళోరించవలసిన విషయం _ గోదావరి మూలస్థానంలోనూ పినాకిని మూల స్థానంలోనూ "రండు శివలింగాలుండి కృష్ణ వేళా నదులు నెండింటి మూల ప్పానాలలోనూ 'ెండు లింగాలుండివుంళేు. మొత్తం నాలుగు లింగాలవుళాయి = అయితే కృష్టావేణ్తా నదులలో ఒకే ఒక్క నది మూలస్థానంలో మాత్రమే వ లింగం ఉండి ఉంళు అప్పుడు కృష్ణవేణి = గోదావరి = వినాకినీ నడ్మీతయ మూలస్థానాలలో మూడు లింగాలున్నాయని చెప్పడానికి అవకాశం యేర్చడు తుంది. యింతకూ అనలీ మూడు నదులకూ మూలస్థానాలలో శివలింగాలున్నాయో లేవో. వరిశోధించి యీ తిలింగాల విమయమై ఒక నిర్ణయానికి రావలసి ఉన్నది. యీ తినదులకూ మూలంలో (తిలింగాలున్నప్పుడు నివ రి శేష సుమతి ఆంధధశచ్చాను న లి ది శాననంలో _వానిన (త్రిలింగదేశ శబ్ద నిర్వచనం సార్ధకమై నిలవడానికి అవకాశం 'యేర్చదగ లదు, వాద్దయ మహాధ్యక్షుని

పురాతన వ్యాకరణాలు నన పదియేమైనా మూడు సుప్రసిద్ధ శివరింగ శే తాలుస్నందువల్ల (త్రిలింగ దేశమని పీరు వచ్చించ వదం తర్కనవాంగా కనిపించదు. అయితే (తిలింగ దేశాధినాథుడ్రైన ఆంధవిష్టువు కాలంలో నే కణ్వుడు సంస్కృతంలో తెలుసు వ్యాకరణం (వాసినట్లు కొందరు భావిస్తున్నారు మూడు పూవులారు కాయలుగా ఆంధభామషా సంస్కృ తులు విస్తరిల్లిన ఆంధవిష్ణువు ఛాలంలో ఇటువంటి వ్యాదరణం అవతరించిందం శే మనం ఆశ్చర్యపడవలసినదేమీలేదు. పురాతన వ్యారరణాలు లిక్యానకు నమకాలికుడైై [కి ఈ 1250 (పొంతంలో వుష్ను అథర్వణుడు “తిలింగ శజ్షానుశాసనం"” అనే తెలుగు వ్యాకరణాన్ని సంస్కృతంలో ర చియిన్తూ ఈ (క్రింది విధంగా "పేర్కొన్నాడు “బా ర్హృనృ ఆ్యాని సర్వాణి కాణ్వం వ్యాకరణం విదన్‌ కరఠరోమ్య్యాధర్వణం ళబ్దం సర్వలతణలకీతమ్‌ ః దీనివల్ల బృవానృతి, కణ్వుడు అశబదేచారు వెలుగుకు వ్యాకరణాలు రచియింవగా వాటిని అధర్వణుడు & జ్ఞంగా చదివి ప్వాలవణ అడితమైన “ిలింగ శబ్దానుశాసన” (గ్రంథాన్ని రచిం చినట్లు స్పష్టంగా "తెలుస్తున్నది. “బా ర్ధస్పళ్యాని సర్వాణి” అని అగడం వల్ల బృవాన్పతి రచించినవి నూ[తాలేమో అన్న నందేవాం కలుగుతున్నది యం ఒక వేళళారికలైనా కావచ్చును (కశ 1650 పాంతంలో వున్న మండలవమ్మీ నరసింవాకవి రచించి “ఆంధ కౌముది” లో నైతం ఈ [కింది విధంగా వక్కా ణీించబడీంది “ఆధర్వణాని కాణ్వాని వార్హస్పశ్యాని నంవిదన్‌ శాముడీ మాంధళజ్ఞానాం సూతాణి చ కరోమ్యవామ్‌” ట్‌ (శ్రిలింగ శచ్చాను శాననంలోని లోకం కంశు చాదావు నాలుగు వందల నంవత్సళాల తరువాత అవతరించిన ఈ ఆంధ శాముది ల్లోకం [ప్రామాణికమని నేను చెప్పడంలేదు కాని బృవానృతి, కణ్వుల వ్యాక రణాలున్నట్లు అధర్వణుని తరువాత చాలాకాలం వరకూ లై అనున్యూూత మైన అభి[పాయం వున్నట్లు మనకు నృష్ట్రపడుతుంది. నరసింవా కవి కూడా అధర్వణ వ్యాకరణమే శాక బృవాన్పతి-కణ్వ వ్యాకరణాలు న్వైతం అధ్యయనం. చేసినట్టు స్పష్టవరచాడు. వాటినుండి తన ఆంధ కెముదిలో కొన్ని నూ; శాలను ఉదావహారించనుకూడా ఉచావారించాడు. జార్థనృత్య, ప వట! పూాపోల్‌ కాణ్వవ్యాకరణాలు చదివి తాను “తిలింగ శజ్దానుశాసవం”" (వాన్తున్నట్లు పరిళోధనారచన

అ వషవంస మణ అథర్వణుడు చెప్పగా అథర్వణుని వ్యాకరణంతో పొటు అతడు చదివిన కాణ్వ, బార స్పత్య వ్యాకరణాలు సైతం చదివి “అంధ "కౌముది ” (వాన్తున్నట్లు జ్‌ లవత్మీనరసింవా రవి పేర్కొనడం చూడగా, లమ్మీరసింవాకవి అధర్వణ, కణ్వ, బృవహస్పతుల వ్యాకరణాల మధ్య అనుస్యూూత మైస ఒక ఏక వార్యత 'యేర్చడినట్లు తోన్తుంది వాక్య్థరణ రచశలో ఒక (కమం ఈ [గంథాలలో మనకు గోచరం అట శాగలదు కాణ్వ, జార్హ్యనృ త్యాలను కొంత వివరించి, మరికొంత నవరించి అధర్వణుడు (తిలింగ శక్దానుశాననం రచించి వుండవచ్చును మరి మండ లత నరసింవా కవి యేంచేశాడో (త్రిలింగ శచ్చానుశానన, ఆంధ కౌముది గగంథాలను సరిపోల్చి చదివితేనేకాని యేమీ చెవ్చ లేము, అథర్వణుల (తిలింగ శ బ్రానముశాసవంవల్ల కణ్వ, బృవాస్పతుల వ్యాకర శాలు వున్నట్లు దృఢంగా స్పష్ట్రవడింది. “వికృతి వివేకము” అనే పేరుగల సంస్కృత కారికావళితోకూడిన వ్యాకరణాన్ని అథర్వణుడే రచించాడని వసిద్ధివున్నది ఈ వికృతి వివేశాన్నే “అథర్వణ కారికావళ అనికూడా అంటారు. అధర్వణుని (తిలింగ శజ్చానుశాసవం ము,దితంకాలేదు కాని దీని తాళపత్ర (పతి మ్మదాను (పాచ్యలిఖత ప్పుస్తక భాండా గారంలోవున్నది ఈ తిలింగ శజ్చానుశాసనానికి, అధర్వణ కారికావళికి (వికృతి వివేకానికి ) పోలికవున్నట్లు కశవడదు. వికృతి వివేకాన్ని అధర్వణుడు రచించలేదని అహోబలుడుగాని, వరింశివ్వర్వై నాగాని రచించి, అధర్వణుని కీరు 'పెట్టివుండ వచ్చునని నావంటి కొందరు వీమర్శకుల వూహ [క్రీ ళ. 1750లో గాని అంతకు పూర్వమేగాని అవతరించిందనుకుంటున్న ఈ అధర్వణ. కారికావళిలో. (శ్రీకవి, విష్ణుశర్మ, వారి, శృంగార భూవణుడు, ధూర్వవాడు, కవిశిఖామణి, 'శెరికవి, అనే వడుగురు వ్యాకరణకర్తల "పేర్దు మత భేదాలుగా ఉటంకించడంవల్ల మనకు తెలున్తున్నవి. అధర్వణ కారికావళిలో వివిధ నందళ్భాలలో ఈ వ్యాకరణకర్తల వేర్లు వేర్కొన్న కారికలివి. వికృ త్యాదిగతో యో [తస్యాచృళ్చాంతర యోగత, (పాణమాత్రావ శేషస్యాదత (శ్రీకవి నమ్మ తే; (నంజ) వగయ ( వ అవ్య స్యేతర స్యాపి వయోగో బిస్టుకర్భొణా 5 థిత నృద్భవస్యాపి దీర్టైన్తత్త వంక్వు చిద్భ వేత్‌ (నంజ్ఞ్ర నర్వేళజ్ఞాః [పయోక్ర న్యాయది వాదోవవర్డి కా, అ్మప్రయుక్షృత్వ దోవస్తు న విరుద్ధో వారేర్థుతే (నంజ్ఞ్ర శస్టానామంత్య భా గేషు యో౬నుస్వారః (వదృళ్యతే తస్యాచి వరతో మస్స్యాత్సర్వ(త వారి సమ్మతేః (సంధి) వాజ్మయ మవోధ్యక్షుని

పురాతన వ్యాకరణాలు 361 న్యుర్భిన్నా చేవ తస్మా త్తే వినాద్వంద్వం వారేర్ముతే (సంధి పరుషా వాస్వరూపేణ [వథనూంతో పరిస్థితాః అచేతనార్థ కే శబ్ద ఇతి కంగారడూవడాః (సంధి దూర్చావాన్య మతే త్మత కవివాజ్ళాన ముచ్యతే (సంధి) శీచిచ్చామవాచ్చజ్టా మతే కబిలిఖొముడోః (అజన్న) ఆనజ్‌ స్స్యాద్భృతో ద్వంద్వే శేఫ ల్భౌరి కవేర్మతే (అజన్త)

ఆంధధళబ చింతామణి యొప్పటి.ద్రై తేనేమి? యెవ్వరు రచించిందయితే నేమి? *కవి భల్లటాదీనాం అంటూ కవి భల్లటాది వ్యాకరణ కర్తలవేర్ల్షు చింతా మణిలో మైతం "పేర్కొనబడ్డాయి _ ఇంతేకాక అవోబలపండితుడు అహోబల పండితీయ మనబజే తన కవిశిరోభూపణంలో “తమ్ము గుజ్జలు ఇళ్యాచెఉత్వం సాధుత్వమళశ్నుత ఇతి ధ్యేయమితి నృసింహః” (అహో-సంధి-వాతఃంసూ (తవ్యాఖ్య) అని నృసింవుడ నే వ్యాకరణక ర్హ వున్నట్లు "పేర్కొన్నాడు = “పాక్ళళే తదృ్భనే చాపి ఇత్యధర్వణ సూతే (పొక్ఫత శబ్దస్య - (పొక్ళత నమవరత్వం నరనీంవా (్రంభరీత్కా వ్యాఖ్యాతం-వస్తుతస్తు |పాక్ళత శబ్బస్య పొక్ళత సమపరత్వ మేవ=” చ జౌత శ్రే (పాక్ళ కేచదంచ్యా వేవ నసంశయః “ఇత్య దోక్షదాచార్యు వచనాత్‌ ”-_ (అవో-సంజ=18 న్యూతం వ్యాఖ్య) అని మరొకసారి నరసింహుని "పీరుతోపాటు అధోకజుడ నే తెలుగు వ్యాకరణకర్త _ పేరును సంస్కృతకారికను సైతం అహో బలుడు చావారించాడు. అంతేగాదు. అహోబలుడు “యద్వప భంళః” (అవో-సంజ్ఞ =-10నూ( తం) అన్న నూ(శానికి వ్యాఖ్య (వాస్తూ - “బవువ। (పాచీనాచాళ్యాః (వకాళితాఃం అధర్వణ [గంథేఓపి బహవః పురాత నాం్యధ్‌ లీక్షతా+ కఎిలిఖానుడ్యాదయః” అని (వాసి పురాతనకాలంలో రచించబడిన తెలుగు వ్యాకరణాలు తాను చూచినట్లు భంగ్యంతరంగా శెలుపడ మేకాక = అధర్వణ (గ్రంథంలో అనేకమంది కవిశిఖా మణ్యాది ఆంధ శిక్షకులు అంకే వ్యాకరణకర్తలు "పేర్కొనబడినట్లు కూడా వక్కాణించాడు. ఈవిధంగా యొన్నెన్నో తెలుగు వ్యాకరణ (గ్రంథాలు పురాతన కాలంలో ఉన్నట్లు మవశెన్నో ఆధారాలు కనిపిస్తున్నాయి. అధర్వణ కారికావళిలో ఉదహారింపబడిన కారికలలోనూ అహోబలపండి తీయంలో "ఫీర్కొనబడిన సందర్భాలలోనూ సిద్ధాంతపరంగా (గంథక రృ నామం “వేర్కొనబడిందే గాని [గంథనామం యెక్కడా ఉటంకించబడ లేదు. (తిలింగ ళళ్టా పరిశోధనారచన టా

11 వైకృళచ్చు నీకా న్వరూప-స్వభావ మవోగ వేషణ నుశానశక ర్త్రయైన అధర్వణునికి తరువాత అధర్వణకారికా వళి మాత మేగాక సంన్కృతింలో ఆంధ శబ్ద చింతామణికి మంచెళ్ల వానుదేవకవి రచించిన “చాను దేవ వృత్తి” "వైకృతచంద్రిక” నివర్హి శేషసుమతి (వానిన “ఆంధ ళబ్దానుశాననం” వంటి (గంఛాలుకొన్ని వున్నాయి. సంస్కృత థాషలో తెలుగు వ్యాకరణాలు

ఒక్క వెకృతచందదిక నూతాలు చాని వృత్తి మాత్రమే కాదు=ఆంధధ శబ్ద చింతామణి-వానుదేన వృత్తి -కవిశరోభూవణ నామక అహోబలపండితీయం మామే శాదు అనేక ఆంధ వ్యాకరణాలు అత్యంత (పాచీకశాలంనుంచి సంస్కృత స్యూతాలలోనూ. కారికలలోనూ రచించజడినట్టు స్పక్టపదుతున్నది. అంధభాషా భూషణం=అం(ధ శెముది వంటి కొద్ది (గంథాలు మాత్రమే కీ శ. 18వ ళతాబ్లి తరువాత తెలుగులో అవతరించాయి. [పాచీశకాలంలో తెలుగు భాషలో తెలుగు వ్యాకరణం రచించబడినట్లు కనపడదు. అయితే తెలుగు వ్యాకరణాలు రచించిన బుషితుల్యులైన మవోనుభావులందరూ. ఆలుగులో నే వ్యాకరణాలు (వ్రాయకుండా సంస్కృత సూతాలలోనూ శారికలలోనూ మొందుకు రచించి నట్లు? ఆ శరువాత ఆ సూ(శాలమీచా కారికలమీచా వచ్చిన వృత్తులు భాష్యాలపంటి వ్యాఖ్యానాలు వైతం-యే యెలకూచి బాలవరస్వతి వ్యాఖ్యవంటివి సకృత్తుగానే తప్ప-మిగిలినవి సంస్కృతంలో నే యెందుకు అవతరించినట్లు! అనే పళ్నలు మళల్ని చిరాకువెడళాయి

అనలు సంన్కృృత ఛాష ఇటు లౌకిక భాష కానివ్వండి అటు అలౌకిక వైదిక భాష కానివ్వండి, యేద్వైనా అత్యంత (ప్రాచీకమైనది సూత కారిక భాష్యాది రూపాలలో యే రూపంలో సంస్కృత వ్యాకరణ (గ్రంథం అవతరించినా అది సంన్కల్భతభామలో నే అవతరించేది.. సంస్కృతం చదువుకున్న వారంతా యూ సంస్కృత వ్యాకరణాల నే అధ్యయనం చేసేవారు కొందరు భావినున్నటు నంనస్నత భామ శు పాళ్ళశాి (2. అతి పాచీనమైనవిగాని పాప మైరటని కా నేరవు-ఒక్క మామూలు (పాక్ళత భావ కేళాదు.మాగఛ్యాది (పాక్ళతభాషలలో యే (పాకృతభావశ్రైనా అవతరించిన వ్యాకరణ (గ్రంథాలు నంస్కృృతంలో నే అవత రించాయి.. సక్ళత్తుగా యే్మేవైనా (పాక్ళశాలలో కేవల (పాక్ళతుల కోసం వ్యాకరణాలు అవతరి స్టే అవతరించి ఉండవచ్చును గాని వాల్ళీక్యాది (ప్రామాణిక బుషుల రచన్నలైన (పాక్ళత వ్యాకరణాలన్నీ నంస్కృృతంలోనే ఉన్నాయి. అటు సంస్కృత వ్యాకరణాలు యిటు వివిధ (ప్రాకృత వ్యాకరణాలు అన్నీ నంన్కృతంలోనే

వాజ్బ్యయ మవోధ్యముని

సంస్కృత భావమలో అలుగు వ్యాకరణాలు ౬111 అవతరించగా వాటిని చూచి అధ్యయనం చీసిన తెలు 'సఏవారుఎతెలుగుబుషులు=తమ భాషా వ్యాక రణాలను నైతం సంస్కృతంలోనే 'వెలయించి వుంటారు వ్యాకరణ రచనకు సంస్కృతంలో ఒక్‌ విశిష్ట సౌకర్యం ఉన్నది. సంస్కృతం అతి సంగపాంగా సూతం రచించడానికి వ్మీలెక భాష. సూ శన్వరూవంలో సౌంద ర్యాన్ని సమ కూర్చుకొనడానికి వ్నీలైన భావ_భావవ్య కీకరణకుఎతార్కిక గిమర్శనా పొటవానికి= చాకువలె ఉపయోగవడగల అంద మైన భాష. మెగా సంస్కృృనంలో ఉన్నంత బహు ముఖమైన విజ్హానం-యి నృక్కోణంతో చూచినా పూర్వం మశే (వపంచ భామలోనూ (పాకృళాలలోనూ 'లేదు-అందువల్ల (పార్ళుతభాషలకు వ్యాకరణాలు రచించినా సంస్కృతంలోనే రచించి నింన్క్యృ కాధ్యయనావళ్యకతను బలపరచడ మేకాక దృథపరచినట్లు కనిపిస్తున్నది. అంశ యే (పాక్ళతం'-వచ్చినా రాకపోయినా సంన్క్భృతం వసే ఆ నంస్కృతభాషలో రచించబడిన [పాకృత వ్యాకరణాల చ్వాఠా వివిధ (పొకృత భామలు 'నేర్చుకొనడానికి సులభంగా వీలవుతుంది=అంతే కాదు=వివిధ (పాకృ్ళత భావలు సంన్కృతంలోనుంచే ఉదృవించాయన్న భావం (పబలంగా ఉన్నది కాబట్టి=సంస్కృృుత పదాలకు (పాక్ళత పచాలకు-సంస్కృత౦లోనుంచి (పాకృతాలు వచ్చినా [పాకృళాలు సంస్కరించడ౦వల్ల నంన్కృృత మే రూపొందినా=ఒక అవినా భఛావనలబంధ బంధం వున్నది కాబట్టి సంస్కృతంలో వ్యాకర ణాలు రచియించినట్లు కనిపిస్తున్నది నంస్కృతంలోనే వ్యాకరణాలుంకే. ఒక్క సంస్కృతీయులు - (పాకృతీయులు మాత్రమే కాక- యే సంస్కృత (పొకృశేతర భాషీయ్యుల్తె నా సంన్కృళతం వచ్చినవా రై కే-సంస్కృతం అందరి భాష కాబట్టీ-సామాన్య భాష కాబట్టి-(ప్రాకృ తాది భా విశేషాలు తెలునుకొనడానికీ వీలవుతుందన్న దృష్టితో సంస్కృతంలో రచించబడినట్లు కనిపిన్తున్నది.. అం తేళాదు. “శన్త్ర-రచన-దేసీనాజ శాస్నస్తాధ్యయనం వేసినా సంస్కృతభావలో నే చెయ్యాలి తదచనాధ్యయనాలు సంస్కృతంలో జరిగితేనే దానికి శాస్త్రీయత తగు సమున్నత గౌరవభావం సమ కూడుతాయి.. బేశ భాషల్లో రచనాధ్యయనాదులు జరిగితే అంత పటుత్వం గురు భావం యేర్చడదు. వైగా సంజ్ఞా పరిభాషాపచాలు నంస్కృతంలో యెన్నో ఉన్నాయి. అవన్నీ విమయ సం[గహీకరణకు భావ వ్యక్తీకరణ సౌలభ్యానికి యెంత్తెనా ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. కంరస్థం చెయ్యడానికి సులభంగా జ్ఞూపకంవుంచుకొనడానికి శ్వ లీళయ్యా సౌభాగ్యంతో యెంతైనా ఉపయోగ పడళాయం"-అన్న అభిపాయాలతో (పాక్ళత వ్యాకరణ కర్తలు తదనుసార్ములెన తెలుగు వ్యాకరణ కర్శలు తమ చేశభాపా వ్యాకరణాలను యైతం సంస్కృత భామ లోనే రచించినట్లు కనిపిస్తున్నది. మఠొక విశ్సషం యిక్కడ దనం గుర్మించవలసింది ఉన్నది. యిప్పుడు మనకు అంతర్జాతీయ భాషగా ఇంగ్లీషు ఉన్నది. యే చేషభాషా పరిళోధనారచన

౫17 వైకృ్ళతచ్చన్దికా న్వరూవ- స్వభావ మహాగ'చేవణ వ్యాకరణం (వాయాలన్నా-వివిధ 'దేశాలవారు అవగానాన చేసుకొనడానికి అధ్యయ నం చెయ్యడానికి యింగ్శీషులో నే (వాయడం జరిగింది యిప్పటికీ జరుగుతున్నది-ఇబే విధంగా సంస్కృ్భృతథావ [వపంచం మొత్తందృష్టితో అంతర్థాతీయభాష కాకపోయినా నిజానికి “లాటిన్‌” మొదలైన భామలు సంజనితాలుకాకపూర్వం నంస్కృతం అంతర్జాతీయ ఛామగా విళాజిల్లింది. ఇందుకు చాలా నిదర్శనాలున్నాయి _ యిది వేరు మాట=అతి (పాచీనకాలపు విషయం అయితే (ప్రాచీన కాలంలో భారత జాలీయ భాషగా విరాజిల్లి నమాట అనలే కాదనలేము. అందువల్ల వివిధ 'దేక భాషా (వజలకు పండిత కవులకు పరిశోధకులకు తమ మాతృభావకు భిన్నమైన ఇతర దేళ భాషలగురించి తెలియడానికి వీలుగా ఒక్క తెలుగు భొషకేకాదు = ఒక్క (దావిడానికితవ్ప = మిగిలిన దేశభామలన్నింటికీ ఇటు దజీణ థారత భాషలకు = అటు ఉత్తర భారత ఛాషలకు కూడా సంస్కృత భాషలోనే వ్యాకరణాలు రచియించినట్లు కనిపిస్తున్నది = (ఛావిడులు కేవల సంస్కృత విద్వేషకు లై నందువల్ల ఆ భాషకు సంస్కృతంలో వ్యాకరణాలు రచియించ లేదని అనిపి స్తున్న ది. అనలు ఆర్య (చావిడులే ఉన్నా, (దావిడార్య భేచాలు యున్నెన్ని ఉన్నా (పాచీన (చావిడానికి మూలం వేద సంస్కృత మేనని నా అపూర్వ అమేయ పరిళోధనలవల్ల తిరుగులేని విధంగా నిరూపిత మైనది - (యీ పరిశళోధనారచన అద్యతన భవిష్య తృులోనే వెలువడు తుంది) ఏది యేమైనా భారత దేశంలో ఉన్న వివిధ దేళభాషలకు సంస్కృతంలో నే వ్యాకరణాలు (వాయడం ఆయాభాషీయుల మధ్య సంస్కృతీ సాహి ళాల మధ్య ఒక అవగావానను ఐకమళ్యాన్ని "వెంపొందించాలన్న నల్ల మ్యుంతో కూడా జరిగి ఉంటుందని ఛావించడంలో పొరపాటు లేదు. అషహ్టైధ్యాయి ?

“వెక్ళత చందికొ లోని చంద్రికా శజ్జాన్ని చూడగానే సంస్కృతంలో భట్టోజీ దీమీతులు రచించిన “నీద్ధాంత శెముది” లోని " శౌముది” శబ్దం స్థూల దృష్టితో మనకు గోచరమవుతుంది. పూర్వం వైకృత చంగదికా (గంథాన్న్ని చూచి సంస్కృ తాంధాలలో కవియైన మరొక పండితుడెవరో దానీని (వతి (వాయ డానికి ఉద్యమించి అందుకు (శ్రీ/కారంచుడుతూ ఈ కింది శ్లోకం మొదట రచించి నట్లు కొన్ని (వ్రాత్యవతులలో కనిపిస్తున్నది.

“ఆంధ నూ ార్థచాతుర్యం జ్ఞాతుం వైకృత చం[దికామ్‌ మంచెళ్ళ వానుదేవేన రచితాం విలిఖామ్యహమ్‌”

ఈ ల్లోకాన్ని చూస్తే ఆంధ సూత్ర బ్యాకరణంవంటి యేదో. ఒకేరుతో ఎవరో సంస్కృత సూ(తాలలో వ్యాకరణం రచియించారన్సీ ఆ“ఆంధ న్యూతార్థ

వాజ్మయ మహాధ్యముని

అష్టాధ్యాయి 7 చాతుర్యం” తలియడంకోనం “వైక్ళత చందిక”ను మంచెళ్ళ వానుబేవుడు రంచించాడనీ, మనకు నూటిగా జోధవడుతుంది. అంళే వైక్ళృత చందిక నూత కర్త ఎవరో ఒక (పాచీన వ్యక్షియని, యెవరో రచించిన ఆ న్యూతాలకు వానుదేవుడు వృత్సి రచించాడని నూ(తాలు మినవో మిగిలిన వ్యాఖ్యారూప మైన వృత్తి మ్మాతమే వాసుదేవుని రచన అని మనం గు ర్మించవలసి వుంటుంది. ఇందుకు తగినట్టు బవుముఖంగా లోతులలోకి వెళ్ళి పరిశీలించగా _వైక్ళత చం[దికా నూత కర్తా, వ్నృ్యకర్తా విభిన్నులని స్పష్టంగా గోచరమవుతున్నది వెక్ఫత చందిక తాళ వ్యత్మగంథాలు. రెండు, కాగితవు (వాత్యపతులు ఐదు పరిశీలించి ఈ వె కత చం దికను రూపొందించడం జరిగింది ఇతర యే వార్మపతులలోనూ లేదుగాని కళావపూర్మ డాక్టర్‌ కొండవీటి వేంకటకవిగారివద్దవున్న ఒక కాగితపు (వాత (వతిలో వై అట్టమీద వైకృత చంద్రకు “ఆంధ సిద్ధాంత శొమురీ” అని సామౌాంతిరంకూడా వున్నది (గంథాంత గద్యలలో “వెక్ళత చం[దికాయాం” అని కేవల వ్వైక్ళత చందిక నామం మాతమే (శ్రీ వేంకటకవిగారివద్దవున్న (వతిలో మాత్రమేకాదు అన్ని [పతులలోనూ వున్నది.

పాణిని పాదచాలతోకూడిన అష్టాధ్యాయిగా వ్యాకరణ సూ(తాలను రచించగా ఛచాటిల్లోవున్న కొన్ని లోపాలను వరరుచి (కాత్యాయనుడు) వార్తికా లను రచియించడం రూపంగా నవరించాడు అనంతరం మవార్షి పతంజలి పాణిని సూ[తాలకు, వరరుచి వార్తికాలకు సమన్వయంతో మరింత వినృృతార్థాన్ని (వవచిన్తూ మహాభామ్యం రచించాడు పాణిని నూ(/తాలను (పథానంగా లీనికొని వరరుచి వా ర్తికాలను _నైతం జోడించాపొచాళ్ళకమైక “ోఅస్టాధ్యాయా నూత కోమవద్ధతికి భిన్నంగా విషయ (వథానంగా సంజ్ఞాది (వకరణ విభాగాన్ని వినూత్న ంగాచేసి, మరొకవంక వతంజలి మవోభామ్యగత ముఖ్యవిషమయాలను యనైతం దృష్టిలో "పెట్టుకొని భట్టోజీ దీమితులు “నిర్ధాంత కౌముది"ని విరచించాడు సిద్ధాంత "కెౌముదిలో నంజ్ఞూది తద్ధితాంతం పూర్వార్థంకాగా, తిజంత, కృదంత (వకరణాలు ఉత్త రార్థంగా రూపొందాయి. వానుదేవుని ఈ .వెకృత చందికలో పూర్వోత్త రార్థ విభాగాలు "పేర్కొనబడకపోయినా నంజ్ఞా-నంధి=స్వాది (వ్యకియ-= (తీ (వత్యయ-విభ క్ష్యర్థ-సమాస-తద్ధితా బేశ-వివిధ తద్భవ (పకరణాలు సుబంత విభాగమై (వథమ భాగంగానూ, తిజ్వన్ల (ప్రకరణం తిజిన్న విభాగంగానూ-క్ళృద _న్హ (వకరణం కృదన్త విభాగంగానూ మూడు భాగాలుగా వున్నాయి.

తద్భవ [పకరణంలో “నంన్క్భృ తే” (1. నూ-108 పుట అనే సూశానికి వానుబేవుడు వృత్తి (వ్రాస్తూ “ఇతః (ప్రభృతి ఆపాద పరినమాస్తే నంస్కృతే పరిళోధనారచన

౪! వై కృతచ్య నీకా స్వరూప-స్వభావ మవహోగవేవణ శార్యంస్యాత్‌ ” అని పాద (ప్రసక్తితో వ్వైక్సత చందికా న్యూతాల పాద వ్యవస్థ గురించి స్పష్టంగా ఉటంకించాడు. ఈ నంద ర్భాన్నిబట్టి ఎవెక్ళుత చంగదికా సూ(శాలు వ్రైక్సత చంద్రికలోవున్న (కమపర్ధతిలోకాక పాణిని అష్టాధ్యాయి పద్ధతిలో పాదసహితంగా రచించబడ్డాయని విస్పష్టంగా మనం (గ్రహించవచ్చు. అం తేశాదు. అనేక న్యూతాలకు (వానిన వృత్తులను పరిశీలిస్తే సూ[తాలలో లేని పచాలు యెొక్కజెక్కడనుంచో అనువృ త్తి వచ్చినట్లు పెక్కు సందర్భాలలో మనకు గోచరమవుళాయి. ఉదావారణకు ఒక్క విషయం చెబుతాను “రు (పార్థనాయామ్‌” (89 సూత్రం-తి జంతవిభాగ౦ = 169 వుట) అనే సూ(్రానికి వాసుబేవుడు వృత్తి ాన్తూ “వ్యతి రేశాస్థేకుః స్యాన్‌ ముడుజోః పరయోః” అని అంటాడు. దీని పూర్వ సూత్రంలో “*ముడు బౌ (పార్థనాయామ్‌” (81. నూ. తిజంత-162 పుట్టి అని (పార్ధనలో పకత్వ బహుళ్వాలలో ముడుజ్‌ లు వస్తాయని చెపుతాడు. ఈ 81 వ, స్యూళతంలో వ్యతిశేకార్థ (పసక్తి లేనేలేదు. తిజంత విథాగం 159 వ పుటలోవున్న 15 వ, నూకమైవ *తుముజ్‌ వ్యతిరేక యో రత్‌” అనే స్మూరంలోనుంచి 88వ సూతంలోకి వ్యతిశేక శళ్చాన్ని అనువృత్తి తీసుకొని వస్తాడు. 15 సూ(తాలు చాటివచ్చిన ఈ అనువృత్సివంటి వాటిని దృష్టిలో "పెట్టుకుంయే వైకృత చందికలోని సూ్యాలు ఒక (కమపద్దతిలో లేవని మనకు సృ్పష్ట్రపడుతుంది. ఇటువంటి ఎనువృత్తులు (గంథమంతటా మనకు గోచర మవుతాయి, వారికాలు వాఖమి పాశిని నూ ాలకు వరరుచి వారికాలను నవరణలుగా రచించినట్లు అవవ ౦ వ్రైకృత చందికా నూ(్రాలకు రచించిన వృత్తులలో ఆయా న్యూళాలకు పూర కాలుగా కొన్ని నార్తి కాలు రచియించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు కొన్నిటిని పేర్కొంటున్నాను. నూతం -- నానజాతీయేస్తోః (నంధి 20 నూ. 19 పుట్టు వార్తికం _.నరళస్యానా దేళత్వం పవలోకోపకార్యం ((దుత స్యేష్యతే 19 పుట) నూ[తం --- నిలోే నుమ్‌. (అజంత 80 పుట. ౨8 నూ). పార్షికం ... (్త్రీజడవాచకానామమవాత్సంజ్ఞా. (80. పుట). సూతం __- ముమ్ముంబు నష్యతోఒమవాతళ్ళ. (అజంత ల0. పుట. £8, సూ). వ్యార్తికం _... యేభ్యోవుమూ విధీయతే తేషాంవుమువత్సంజ్ఞూ. _ (81. వుట). అవావౌనై నావోః (అజంత. 7₹6.నూ.7. వుట) అనే నూత్రంలో అజంత పుంలిం/? శజ్చాలు పాధించబడ్డాయి. ఈ నూత వృత్తితుదిలో “ఆకాళాంతన్య(వాన్వః” వాబ్బాయ మహాధ్యమని

కారికలు 11 (49 పుట.) అని “కీ బనమావి ఛా” (77. న్సూ అనే సూ తంవైైన అజంత '్రీలింగ వదాలను సాధించడానికి ఒక వార్తికం (ప్రత్యేకంగా (వాయఐడింది, నూత కర్త, వృత్తికర్న, వార్తికకర్త ఒక్కడే అయివుంచు నూతాలకు సవరణలుగా వారికా లను రచియించవలసిన అవసరం అణుమాత మైనా లేదు, అందువల్ల వ్వార్తికాలకు బరులు నూ శ్రాలనే రచియిస్తాడు గదా! కాగా నూతకర్తా, వార్తికకర్తా ఒక్కూరుకారని నృష్టపడుతున్నది. (గంథమంతటావున్న వార్తికాలు చాలా తక్కు వగా వున్నందువల్ణ నూ_తాలకు పూరకాలుగా సౌ లభ్యంకోనం వృత్తికర్తయైన వానుదేవుజే వీటిని రచియించివుంటాడని భావించవలసివున్నది. నూతకర్తా, వృత్తి కర్తా కాక వేరొకళివరైనా ఈ వారక్తికాలను రచించాళేమో అని సందేహించ డానికి అవకాళంలేదు. వేళ్లమీక లెక్క పెట్టడానికి తగినన్ని గావున్న ఈ సకృచద్వార్తి శాలను ఇతరులెవరో రచియించారనడం చాలా నందేవోస్పవకరంగానూ, అసం బద్ధంగానూ కనిపిస్తుంది. అందువల్ల వృ త్మికర్తయైన వాసుదేవుడే ఈ వా ర్తి కాలను రఛించివుంటాడని భావించడం సనముచితం కాగలదు ఇంతకూ సూతకర్త, వార్తికకర్శ ఒక్కరే అయితే అనలు వార్తికాలు రచియించవలనిన అవసరమే లేదని వాటి స్థానంలో నూ శాలనే రచియిం చివుంజే వాడని ముఖ్యంగా మనం గుర్తింళాలి కాగా సూతకదర్త, వార్తికకర్త ఒక్కరుకాదని మనం (గ్రహించక తప్పదు 1

కారిఠకలు

అంతేకాదు. వినిధ సూ శాలకు (వ్రాసిన వృత్తులలో చాసుజేవుడు కొన్ని

కాకికళలను, కారికా భాగాలను ఉటంకించాడు అవి వి. =-అణేజె చ్వావనుస్వారొయణ్‌ నవొమణనాజళః వర్గ (పథమ వన్షాళ్ళ వ్రైకృతే పరికీ ర్తి శాః (సంజ్ఞ 4వ పేజీ -అఆమంతణే సోర్లోపః స్యాదుతో వాప్యదితోర్భ వేత్‌ రోవాస్త్రీ వాచకాన్నిత్యం లింగాదిభ్యో ము వర్శకః | (అజంత అవ వుట.)

• ఈ నందర్భంలో ఒక విషయాన్ని మనం గమనించవలనివున్నది. వివిధ నూ[తా లలో వృత్తులలో అక్కడక్కడావున్న ఈ వార్తిశాలను వైతం (ాతపళులలో వుష్నుట్టుగా ఈ ము[దిత్మగంథంలో_నెతం వృత్తులుగానే పేర్కొనడం జరిగింది. ఇందులో అంతగా మనకు టొచిత్యం కనిపించకపోయినా దీన్ని వెద్దదోమంగా పరిగణించవలనిన అవనరంలేదు. | పరిళోధనారచన

న! వెకృళచ న్లికా స్వరూప-న్వథావ మహాగవేషణ ఎనామొావయవశతా (పొప్తా పూశ్వాబేళన్య కృుతచిత్‌ నుజసోః పౌనరు క్షం స్యాత్‌ తత రేఫోన కథ్యతే (అజంత =లీ? వ పుట) పకళల్వే సస్య వాచిత్వం బహుత్వే ధాన్యవాచిళా (అజంత 41వ పుట) యేషాం (పతీతి వైషమ్యం వహాలంతానాం న సంభ వేత్‌ 1 తేషాం దిగాది మృశ్ష్వేన కర్మవ్యా విధయః [కమాత్‌ (వాలంత 685వ పుట) -హేశా విదీయమానాయా, టాసశ్చేసీతి కథ్యతే కర్మ పవచనీయన్య కూర్చిళ్యాదేళశ ఉచ్యతే (విభక్త్యర్త-రికి వ. పుట) ఎ=భళాయా నంబంధ సాదృశ్య ళ్దా వికృతి నంభవాః । (గామ్యా దేళ్యాస్తథా జాళ్యాః కల్చనీయా యథాయథమ్‌ (వైకృత విశేషాః - 155 వ. పుట) వీటిని చూచినప్పుడు వృత్తి కర్తయే యీ శారికలు రచించి ఉంటాడని సామాన్యంగా మనకు అభి[ప్రాయం కలుగుతుంది. వెన ఉదావారించబడిన వాటిల్లో “పక శ్వ సస్యవాచిత్వమ్‌ బహుశ్వే ధాన్యవాచితా” అన్న కారికా థాగం “వికృతి వివేకొమనబడిన అధర్వణ కారికావళిలోనిది. కాగా వ్యాకరణ (గ్రంథ నామంకాని, క ర్భృనామంకాని పేర్కొనకుండా ఈ కారికలను కొన్ని ఇశర వ్యాకరణ (గ్రంథాల నుంచి పరిగహించి చానుదేవుడు ఉదావారించినట్లు స్పష్టపడుతున్నది వచన రచనగా వృత్తి రచించిన వాసుదేవుడు అక్కడక్కడా కారికలు రచించవలసిన అవసరంలేదు. కాగా యివి యితర వ్యాకరణ (గంథాలలోని వేనని మనం దృఢంగా అభ్మిపాయవడవచ్చును. సూ[కర్తయే వృత్తికర్త అయిన శ్రైతే ఆ యా శారికాగతాల్లైన విషయాలను నూ(శాలుగానే విరచించి వృత్తిని రచియిస్తాడుగాని నూ(తాలకు భిన్నంగా న్యూళాలలో చెప్పని విషయాలను కారికలుగా రచియింపవలనీన అవసరంలేదు, సూశాలు రచియించకుండానే నూ్య(ాలకు వివరణాత్మ కాలో, పూరణాతృకాలో అయిన కారికలను సకృత్తుగా రచించాలనే దృష్టి సూతకర్తకు కలిగిందనడం చాలా అసవాజంగా కనిపిస్తుంది. అందువల నూూూతకర్త ఈ కారికలను రచించాడనడానికి అవకాళం బొ త్తిగా కనిపించదు. ఛశాను స్వయంగా సూ తాలు రచించి వ్యాకరణం (ాన్తూ మరొకరు వాజ్బాయ మవోధ్యమని

స్నూతరహిత భిన్నవృష్తి విషయ విథాగాలు 12 రచించిన కారికలను ఉదాహరించవలసీన అవసరం సూ(తకదర్త కసలే ఉండదు. కాగా ఈ కారికలకు స్థానమిచ్చిన=ఇతర వ్యాకరణ గత్నాల్తెన కారికల నుచావా రించిన _- ఈ వ్రైక్ళతచం[దికా వృత్సి కరా, మూలన్మ్నూతకర్తా ఒక్కరు కారని తేట తెల్ల మవుతున్నరి

స్తూతరహిత ధిన్న వృత్తి విషయ విథాగాలు

మీదు మిక్కిలి స్యూశకర్త, వృ్తికర్తృకాడు అనడానికి ముఖ్యమైన మరి కొన్ని వివి యాలు చాలా ఆధా"ంగా కనిపిస్తున్నాయి. అసలు సూతం "లేకుండా= ఒక సూత వృత్తిలో శయ్యాత వివయానికి భిన్నమైన వీషయాలతో ఉప్మవకరణ భాగాలు వృత్తి మధ్యల్లో పాగంభించబడిన నంద ర్భాలు కూడా వైక్ళత చరిదికలో కొన్ని వున్నాయి. అజంగ (నకరణంలో “అవా సారైనావోః (76 నూం=శ?పుట) అనే సూతవృ త్తితో అజంత పుంలింం పదాలను సాధించి కొత్త సూతాన్ని చెప్పకుండానే మరొక వృ త్తి వాక్యరచనతో అజంత (స్త్రీలింగపచాల సాధుత్వానికి పూనుకున్నాడు. (చూ. 48 వుట ఏఎఅథ అజంచాః (తీంలింగాః అని వాసి “ఆకా రాంతస్య(హన్వః" “రమ=రమలు-లత-లతలు=” అని వృత్తిగా పేర్కొన్నాడు ఇదేవిధంగా “మాయాదిర్వా” (60. నూ. 49. పుట) అనే సూతం కింద 48, 40, 50 వుటలలో అనేక వృత్తులను రచించి అజంగ లింగ పచాలను సాధించాడు. అనంతరం నూతం పదీ లేకుండానే అజంత నపుంసక లింగపదాలను సాధించడానికి పూనుకున్నాడు. కొన్ని వృత్ని వాశ్యాల తరువాత “తీవదృతః”. (అజంత 81=నూ. 51-వుట) అని నూ ₹0 తటిదకిరరబడి రది"

అనంతరం వాలంత (ప్రక రణంలో పు-లిం” శజ్టాలను సాధించిన తరువాత సూతం లేకుండానే (లింగ పదాల సాధుత్వానికి సంబంధించిన వృత్తి రచించబడి, ఆ వృత్తి తరువాత రెండు నూ(తాలు వృత్తులతో నవో పేర్కొనబడ్డాయి అంళశే వాలంత లింగ పద (పకరణ భాగం వృత్తితోనే (పారంభం అయ్యిందన్న మాట “వాచ ఉక్కా్వాది'". (పాలంకం-లిరి* నూ. 61 పుటి అనే నూ(త్రానికి వృత్తులు రచించడం ద్వారా హూలంత (లింగ పదాలను సాధించడ౦ ముగించి-అటుపిమ్మట సూతం లేకుండానే శేవల వృత్తులతోనే వాలంత నపుంనకలిం” పచాలను [పకర అాంతం వరకూ (మూల సూతం లేకుండానే) సాధించడం జరిగింది నూ క్రకదర్త, వృత్తిక ర్త ఒక్క డే అయితే న్నూళాలు లేకుండా కేవల వృత్తులతో స్తత లోవ పూరకాలవలె వృత్తి వివరణలను రచించవలసిన అవసరంలేదు. ఇతరచోట్లవలె నూ తాలు రచించి వాటికి వివరణ వూర్వకమయిన వృత్తులు రచించివుం జేవాడు. పరిళోధనారచన

వై కృతచ్టన్లికా స్వరూప-స్వకావ మవోగవేషణ సూతకరర్త, వృత్తికర్త విభిన్నులు శాబన్హ సూ(తాంలోవున్న లోపాలను గుర్తించి తలోవనివారళాలుగా వృత్తులను రచించినట్లు కనిపిస్తున్న ది.వృ త్తిక రా, నూ తకర్తా, ఒక్కటే అయితే న్యూస్గరచక చెయ్యకుండా వృత్తుఃమధ్య (పవరణ గత విభాగాలను ముగిండచం [పొరంభించడం జరిగివుం జేదికాదు. (పారంథంలో (వకరణ గత భాగం నూ తంతోనే మొవలయివుంజేది కాగా సూత, వృత్తిరచనా కర్హృత్వంలో భిన్నత్వాన్నే ఈ నంగ “సం మనకు గోచరింవ జే స్తున్నది. [5 మరాహిత్యం శ్రీ వత్యయ (ప్రురణంలో “నిత్యమాబాదిః” (1. నూ ?5 వుట) అనే సూతం మొదలు “వ్యత్యయళ్ళ" (4 నూం?6 పుట్ల ఇత్యాది స్నూతం వరకూ సంస్కృత స్త్రీ పత్యయ పదాలను సాధించి అనంతరం “బహపువచనాడిజ్‌ ” (క్‌ నూం 78 పుటి సూతం మొదలు వరణాంతం వరకూ తెలుగు 'ఊ[వళ్యయ పదా లను ఒక కమపర్ధతిలో సాధించాడు కాని మరికొన్ని నందర్భాలలో శళ్దాలను సాధించడంలో వృత్తికర్త ఒక కమపర్ధతిని "పెట్టుకున్నట్లు కనపడదు. హలంత (వకరణం “నాలుగు చతుర్క” (నూ. 8 రి పుట) సూతం మొదలు “*తదిద మో రతయోర్వట్‌ " (14 నూం 56 పుట) అనే స్యూతం వరకూ సంన్కృత పదాలకు "తెలుగు పచాలను సాధించాడు “నన్యచాళునళొ (15. సూ= 56 పుట్స అనే సూతం మొదలు “ఇము నిచోచా” (19.నూం 57 పుటి అనే నూ్యూతాంతం వరకూ తత్సమ వచాలను అవగా సంస్కృత నమ పదాలను సాధించాడు. పిమ్మట “పఏవ్వా శీత్వెనిమిది తొమ్మిదిపది నట్సంక్లీ కానామ్‌” (20 నూంర్‌5ి వుట అనే సన్యూతం మొదలుకొని “డ్వంద్వే జసోము” (హలంత. £9_ నూంరి1 పుటి అనే సూ శాంతంవరకూ దేశ్యపదాలను సాధించి అనంతర నూ శాలలో తిరిగి సంన్క్భృత నమ వచాలను సాధించాడు, అంశ, వాలంత (ప్రకరణంలో 14-90 సూత్రాల మధ్య కొన్ని నంన్కృత సమవచడాలను 80 వ, నూతం “(నరః-పుట 61) మొదలు కొని తుదివరకూ మరికొన్ని సంస్కృత నమ వచాలను సాధింఛాడన్నమాట ఇచే విధంగా తద్దితా దేశ (పకర ణంలో “అ౭మీమ్మా మోమతుపు” (1. నూ ?6 వుట్టి అనే సూతం మొదలు “దేవ వేగాభ్యామరేరా” (9 నూ. 97. పుట. ) అనే స్యూతంవరకూ బేశి పదాలకు తద్ధిత |పత్యయాలను విధించి.వవవ నూ(త్రం 'మొడలు పవహారవ సూత్రం వరకూ నంన్కృత వచాలను త్మదూపంగా కొన్ని తగ్భవ పదాలను పేర్కొని శద్ధిత (ప్రత్యయాలను విధించాడు తిరిగి $1వ, సూవ్రం వరకూ దేశి తద్భవ నంస్కృత పదాలకు తద్దితాదేళ (వత్యయాలను విధించి తిరిగి ఏ౨ వ, సూత్రం మొదలు తద్ది దేశ (వకరణం తుదివరకూ చేళ్య వచదాలకు వాజ్బయ మహాధ్యమక్షుని

నూ శ్రార్థ విరుద వ్యతులు ప్‌[ శై ధథ "లా తిద్ధిత పత్యయాలను విధి చాడు ఒక (క్రమపర్ధతి లేవండ" అక్కడ కొన్నింటివ, యిక్కడ కొన్నింటిని సాధించద: చూస్తే వృ్తికర్త అసి మర్థత కొంత మకు వ్యక్తమవుతున్నది. అంీ, తాను వృత్తి వాయవలచుమ్న్ను సూ(తాలను వృత్తి కర్త ఒక [క్రమపద్ధతిలో వెట్టుకెనలేు పోయాడని గలి" గా నునం వూహించవచ్చు సూతకశ్షే వృ్త్తి రశచించివుంచు. కమరపిాత వ్యవ తో యిన్ని తిశమకలువడే అవకాళ మేళేదు సూతార వికుద వృతులు ౬ యు న! స టీక

వ్రైక్ళత చం దిఃలో నూతకిర్త [(వాయడ్గానికి వీలులేని పొరపాొట్లూ- అసలు మూలనూ,తాగ్ధానికి విరుస్ధైలెన అర్ధాలను వతిపాదించే వృత్తులూ = కొన్ని కనిపిసాయి అందువల సూూనిక ర్క వృ తిర రృ ఒక్కరుకాదిన్న్న విషయం మరింతగా

అటి ళు వాని అతి ఆని దృఢపడుతున్నది ఈ వాస్తవి'తను ప్రవర్శించడానికి కొన్ని వృ త్తిదోపాలను పరిశోధకు: వృన్‌లోకి తీసుకువస్తున్నాను న్‌ అవని

“సిద్ధిర్వ్య్యవవోరాచ్చ” అన్న తొలి న్యూతా”! వృత్శి వాన్తూ, వృత్తిక_ర్త

అమర వి వేచనాత్మ" మైన ఈ కింది శోకాన్ని ఉటంకించాడు మాజా శీ ణం

“అణేజె చ్వావనుస్వా రెౌయణ్‌ సనహమొమణనాజక।ః

వర్ల [పథమ వర్థాళ్ళ వైక్ళళే పరికీ ర్తి త్యా" అంతేకాదు ఐ, సె అచ్చుల ఉక్నత్తి గురించి. చెపుతూ, ఈ [క్రింది విధంగా (వాశాడు

“అ ఇ, అటఉ ఇశ్యేదయో రాబేశకల్వేన పాప్త మో

ఐకా రౌకారయోః తాలవ్యంత్వ మౌషతశ్వంచనంయోగ ల 0౦9

నిద్ధమ్‌, పజిన్తు గమవాయ సిద్ధమ్‌, అతన యోః

అకార్యన్యైవ (పొళథాన్యమ్‌ వ్య స్తద్విమాాత కత్వాత్‌

(ాస్వాభావశ్చ. అకార పూర్వన్య వజో౭పి కంర్యత్వ

= ఆ కీ ఆల, ఉర

వోవ (పాధాన్యమ్‌” (చూ శీ పుట)

ఐ, జొలు సంధి స్వరాలని వృత్తి కర్త అభ్మిపాయం 58 కా*”నడానీకి వీలులేదు. అయిశణే, అయి = ఐ, అవు- బొ; లుగా రూపొందాయిగాని అ౪ఇ, అఉల, మీద ఇ, జెలు రూపొంచాయనడం నమంజనంగా కనిపించదు. నంధి దృష్టితో చూచినప్పుడు అఇ-అ ఉల నంధి రూపంగా రూపొందిన ఏ, ఓలు కూడా న్వతంత అవ రాలని అవలేముకచా' అయిశప్పుడు కేవల ఐ, జాల సంధి న్వరూపాన్ని ప్రల ౦5 ప టీ పరిశోధనారచన

11 వైకృతచ్యన్లీకా స్వరూపంస్వభావ మహోాగ వేషణ మతమే పేర్కొనడం నమంజసమనిపించుకోదు. అకరోత్పత్తిని దృష్టిలో పెట్టు కున్నప్పుడు అ, ఇ, ఉ స్వర్మతయమూ, అనుస్వారమూ తప్ప మనకు స్వతంతంగా నిలడగలిగిన అడరాలు వేరేలేవుకడా! “పచా దెయకారః వకారస్య ఉదోతి చన సంతి, లఘ్వలఘు భేదేన అ నృస్థాద్వివిధాః” (శ్‌-పుట్సు అని పదాది యశార, వకారాల వ్యవస్థ జృరించి పేర్కొనగలిగిన వృత్తికర్న య,ర,ల,న,ల లఘ్వలఘు విఖిదాలను దృష్టిలో వుంచుకొని కూడా, అయి, _ అవులలోని వాల్‌ తశ్వాన్ని విన్మరించి ద్విస్వర రూపాలయిన అఇ-అఉల శేవల స్వర తత్వ వ్యవ స్టను వక్కాణించడం సముచితంగా కనిపించదు, అంశస్థాలయినా, హల్లులతో కూడిన అయి = అవులకు రెండింటికీ మూల ఛాతువు “అగు” ఒక్కశుకచా మూల ఛాతు రూప దృష్టినో చూచినవ్పుడు అయి = అవులకున్న పరిణామ స్వరూపవ్యవక్థ అఇ=ఎఅఉలకు వ్వ్నుదని చెప్పలేము. అయితే అఫలు అయి = అవులకు మూలం “అగు ధాతువు కానేకాదు = అఇ-అడఉిలు మాత్రమే అని యెవరైనా అంశు చేరే మనం చెప్పగలిగిందేమీ ఉండదు= [దుతంనః (89-నూ, = పుట) అన్న న్యూశానికి వృత్తి కారుడు “*క్ళళాకృతో నకారో[దుత సంజ్ఞైః స్యాత్‌ "” అని నూత నంగా అక్షర వివదతో కృళాకృత విశిష్టతను పేర్కొన్నాడు. ఈ క తాక్ళత వివకు (సత్యేకించి ఒక్క న కారానిశే చెప్పవలసిన అవసరం కనపడదు ఏ అడరాని కయినా చెప్పవచ్చును. వ్యాకరణ సాధ్యంకాని అకురాలేముంటాయి ? అందువల్ల ఏ అమరాన్నికెనా ఈ వివవను ఎత్సి చూపించవచ్చును కాగా అన్‌ _- వాల్‌ పరుమ, నరళ, సిర, బిందుకాది నంషైలేవైనా కృతాకృ్ళతాలైన అవతరాలకు అనువర్షిస్తాయని మనం గుర్తించక తప్పదు కాగా వృత్తిళ ర్త వివక వర్శిగవాశీయం శాదు= కర్మధారయ నమానంలో నంన్కృత నమళచ్చాలకు ఆలు శబ్దం పరమౌ తుంశు అశత్వానికి ఉత్వంః రుగాగమం వస్తాయి, వ్రైకృత చం[దికా నూూతకర్త అళ్వానికి ఉత్వం చెప్పకుండా మొత్తం *“ఉరుక్‌ "ను ఆ దేళంగా విధిన్తూ “అవర్ష స్యాలా వురుక్‌ '" అని సూతం (వాశాడు అవర్ష స్యా అన్నప్పుడు అశ్వానికి అని అర్థం చెప్పుకుంశు అలు శబ్దం పరమయ్యేటప్పుడు రూపొంచే తత్సమ, కర్శధారయ స్వరూపాలు సాధ్యాలౌతాయి అవర్ష్మ శబ్ద (అత్వ) అర్థ రహస్యాన్ని గుర్తించకుండా వృ త్తికారుడు శుక్లాదివర్ష (రంగు రహితమయినది, అని అర్థం చెప్పి సూ శ్రార్థ న్వభావాన్నే తల్ల (క్రిందులు చేశాడు కాగా “శుక్లాదివర్ష వాచక వర్టితశబ్దన్య ఉరుగాగమస్స్యాణాలౌపశే. (ప్రియురాలు అవర్ష న్యేతికిమ్‌ ? ధవళయమొనది. అసామానాధికర ణ్యేతు. (పియునాలు వై కృ తాలోవఛాదపిన. ఇల్లాలు, చూలాలు వాజ్బయ మవాోధ్యక్షుని

నూ+తార్థ విరుద్ద వృత్తులు 1 (18 వుట.8ి సూ. వృ) అని వృత్తి వాశాడు. వైగా ““అవర్ష స్యేతికిమ్‌ ? అని ఆళంక తీసికొని ధవళయైనది అని ఉదాహరణ యిచ్చాదు. న్యూతంలో అలో అనీ స్పష్టంగానే ఆలు శబ్ద పరక శ్వాన్ని వక్కాణించాదుకదా ధవళ ళద్దం వర్ణ వాచక మే అయినా దానికి ఐనది అన్న పదం పరంగా వున్నదిగాని "ఆలు" కబ్దం పరంగాలేదుకదడా! అంతేకాదు. వైగా ధవళ ళద్దాని'శే ఆలు ళబ్దం పరమైతే ధవళు శాలు రూవం సుసాధ్య మౌతుంది సుకూపమౌతుంది. ళుక్లాది వర్షారక పదమే పూర్వంలో వుండగా ఆలు శబ్దం పరంగా వుంశే “ఉరుక్‌' రానటువంటి రూపాన్ని దేనైనా వృత్తికారుడు ఉదావారించగలిగి వుంశు బాగుండేది అయినా, అవర్ష్మన్య్థ అంశే అశ్వానికి అని అన్థం చెప్పుకుంళే ధీరురాలు, గుణవంతురాలు వంటి ఉరుక్‌ రూపాలు సాధ్యమౌతుండగా, శుళ్లూది వర్ష రహిత మైన అనే అళ్బాన్ని చెప్పుకొని రూపసాధనంలో క్లిష్ట త్వాన్ని, అనమంజసత్వాన్ని కొనితెచ్చుకో నవసరంలేదు. కాగా, నూటిగావున్న నూ(తార్థాన్ని (గ్రహించలేక వకదృష్టితో అసమర్థవంత మైన వృత్తిని తత్కర్త రచించాడని నృష్ట్ర పడుతున్నది “కుంజపాంచాలిక యో రరు గృహే (నంధి- కీ నూ 14-పుట) అన్న నూ(శానికి “కుంజపాంచాలి కార యోః అరుగాగ మస్యాార్భృవోగ్థ శబ్ద సంబంధి న్యచి పరే” అని అర్ధం [వాయడానికి మారుగా “కుంజపాంచాలికా దేశ మయోః-- గృవో దేళ సంబంధిన అని నంస్కృృతళళ్టాలకు తెలుగు వచాలను ఆదేళశంగా చెప్పాడు వృత్సికర్శ కుంజపాంచాలికార్థదాయకా లైన "తెలుగు మాటలకు గ్భృవోర్థక మైన ఇల్లు శబ్దం పరమౌతుంశేే, అరుగాగమం వస్తుందని చెప్పడానికి మారు ఆయా సంన్కృృత పచాలకు ఆయా తెలుగు వడాలే ఆచేకంగా-వస్తాయకడం స్‌మ్‌ర్ట్‌సీయిం కాదు. ఈ సందర్భంలో రుగాగమం చెపితే నరిపోయేచానికి నూ[తక_ర్త అరుగాగమం చెప్పాడు ఈ నూ[శానికి పూర్వంవున్న “అవర్థ స్య ఇళ్యాది నూ[తంలో “ఉరుక్‌ ” అని అజాదిగా, సంధి కార్యాన్ని విధించాడు కాబట్టి యిక్కడ కూడా అరుక్‌ను విధించినట్లు కనిపిస్తున్నది. పూర్వన్యూతంలోని “*అవర్శ న్య” అన్న వదం “కుంజ పాంచాలికా” ది సూ[తంలోకి అనువృత్తిగా వస్తే అరుక్‌ అనేది ఆగమంగా కాక ఆదేశంగానే వస్తుంది. ఈ అంతర్యాన్ని వృత్తి కర్త గుర్తించినట్లు కనపడదు. అరుక్‌ ఆగమంగానే వస్తే తిరిగి సంధికార్యం చెయ్యాలన్న సంగతి, రూపసాధనలో వృత్తికర్న _ విన్మరించాడు. అయితే కుంజపాంచాలికా, శద్చాలకు పొద -బొమ్మ శబ్బాలు ఆ'దేశాలుగా వస్తాయని నూత కర్త వుద్దేశించి ఈ స్యూతం రచించినట్లు కనపడదు కాని, ఈ ఒక్కూచోటనే కాక అనేక సంద ర్భాలలో నంస్కృత ళళ్పాలకు తెలుగు శజ్దాలను ఆదేశాలుగానే వృష్తికర్త పరిళోధనారచన

క వైకృతచ్యన్టికా స్వరూప-నస్వధావ మవోగ వేషమణ చీర్కొన్నాడు స్యూతకకృ “నున్‌. నదుతః” (సంధి-రి నూ 14 పుట్స్‌ అనే న్యూళంచేక [ప్రథమౌది విభా (పత్యయాంన్నిటికీ నదువ సంజ్ఞ పెట్టాడు అనంతరం త్‌ షదుతానాం” (సంధి ౯నూ 15 పుట్క అన్న నూతంచేత నృదుతాలయిన విభక్రి వస్యయాలలోని అ, ఇ, 4 స్వరాలకు లోపం రాకని చెప్పాడు అటు విమ్మట “ద్రుతం నదుతాత * (సంధి 8 నూ 15 పుట) అనే సూభంచేక “అచ్చు వరమౌతుం టే విభక్తి [పత్యయానికి (దుశం వుంటుంది” అని వెప్పాడు అంశేే విభక్తి [(వత్యయగ శాలయివ స్వరాంకు ఈ సూూతంచేక నంధిరాదని సామాగ్య్థంగా విధించాడన్నమాట _ అయితే, [పథమేశర వ్‌థక్షి (వత్యయాలకు, శతష్థక చువర్షానికి, పమ్యాాదులకు సంధి విధించవలసీిన అవన “ంవున్నది అందువల్ల “అందుకికుచుకావా” (సంధి 89నూ 15 పుట అనే న్యూతంచేశ అందు [పత్య యానికి “క “కు”. వరకాలకు, వర్తమౌనార్థక “చు” వక్షకానికి క్ష్వార్ధక కళారానికి వైకల్చికంగా న్మదుశ సంజ్ఞ విధించాదు. అంశ, ఇవి ఒకసారి (దుళాం తాలయి, వేరొకసారి [దుత వికహితాలవుతాయన్నమాట [దుతవికహితా లయిన (వశ్యయాలలోని “ఉ కారానికి అచ్చుపరమైశనపుడు _వెకల్పికంగా సంధి అవుతుందని ''“అనునస్సుపోవా” (సంధి 14నూ 16 పుటి) అనే న్యూరంచేత (వథమే తెర విభక్తుఒకు సంధి పిధించాడు ఈ (వత్యయాలు (ద్రుత సనహితాలయినపుడు కీటికి సంధిరాదు అందువల్ల ద్రుత నహితాలయిన _వైకల్పిక రూపాలు సిద్ధిస్తాయి అం “అందుకికుచుకా వా” (నంధి సూ ల్సి అనే నూతంచేత స్మదుత సంజ కానప్పుడు “అకునన్సుపోచా” అనే సూతం వర్తించి సందిఖావ రూపం పర్చడు తుందని (దుతమున్నప్పుడు వినంధి రూపం వర్చడుతుందని [గహించాలి “అనునన్సు పోవా” అనే నూ[తంలో “ఉఊ కారానికి సంధి విధించాడు కాబట్టి “కి వర్శశానిక్షి పమ్యాదులకు వేశే సంధి విధించవలసి వచ్చింది. కాగా “కగ్టపితళ కిమామితః” (నంధి 10 నూ. 5 వుట అనే సూతంచేత _వైకల్పికంగా ఇత్తుకకు లోపం చెప్పడం చ్వారా సంధి విధించాడు రామునికి+- అభివాదచము అన్నప్పుడు “అందు కికుచు శావా” అనే నూతంచేత శక్షైత (పత్యయానికి ఎవెకల్పికంగా స్మదుత సంజ్ఞ్ఞవస్తుంది. స్మదుత సంజ్ఞ వచ్చినపుడు "(దుతం సదుతాత్‌” అనే సూ భంచేత “క” (వళ్యయం “కన్‌ * అవుతుంది కాగా న్మద్రుత సంజ్ఞ వ్యవస్థలో “రామునికి నఖివాదము” అని విసంధి రూపం వర్పడుతుంది. *కి (పత్యయానికి స్మద్రుత సంజ్ఞ లేనప్పుడు “క్యవీతత్‌ కిమామితః” అనే సూతంచేత 'కి లోని *ఇత్‌' కు లోపం వస్తుంది కాగా *రాముని కభివాదము" అనే సంధిరూపం ఏర్పడుతుంది స్మదుత నంై వ్రైకల్చికమై “కి వర్ణక “ఇత్వ” లోపం _వైకల్పికమైనపుడు, అంళే, న్మదుత సంజ్ఞ వున్నప్పుడు “ఇత్వు' లోపం జరగక, న్మదుత సంజ్ఞ లేనప్పుడు "ఇత్వ" లోపం. జరిగి సంధ్యభావ, వాజ్బ్యయ మవోధ్యమని

సూతార్థ విరుర్గ వృత్తులు కే థి ఛధ లా నందిభావ రూపాలు ఏవృుడతాయన్న మాట (విథ మేళతిల విభి (వత్యయాలకు, ళ్మత్యక చువళానికి, వమ్యాదులకు నింధిభావ, సంధ్గభావ వై కల్చిక రూపాలను థి ణ లి నూ సొధించడంలో నూ(తక్నార్త ఎక్కడా పొరపాటుపడ లేదు. అన్ని నూ(తాలనూ నవ్యంగానే చించాడు. అయితే, వత్తి కర్న “క్యపిళతీ కమామితః” అనే నూ(తానికి, వృత్తి వాన్తూ “రాముని కభివాదము”. “రామునికి యభివాదము” అని సంధి, వినంధీ రూపాలను పేర్కొన్నాదు!' రాముల! యభివాదము అనే యడాగమ రూపం నూతకారుని దృష్టిలో సాధ్యం కాదు ఈ నందర్భంలో “క్రి? (వత్యయానిః “అందు కికుచుకావా'"' అనే నూ(తంపత నుత నంజ్జ్ఞ వస్తే స దుతం న్మదుళాఆ” అనే నూ(శంచేత చివర ని కారం వుంటుంది కాగా, “రామునికి నిభివాదము' అనే రూపం సిద్ధిస్తుంది ““కి" (వత్యయానికి ““అందుకికుచుకావా"' అనే సూ్యతంలో వైకల్పిక స్వదుతత్వాన్ని విధించాడు కాబట్టి స్టదుత సంజ్ఞ రానప్పుడు “క్యవితతీ కిమామితః”' అనే సూ తంచేత “రామునికి - అభివాదము" అన్నవ్పుడు “ఇత్తు'' నకు లోపంవచ్చి రాముని కభిహాదము అనే సంధిరూవం నిద్ధి స్తుంది ఈ దృష్టితో, వరిశీలించికప్పుడు సూ[తాలవల్ల *ఠొమునికి యభివాదము" అనే విసంధి యడాగమ రూపం ఏ పరిస్థితులలోనూ రూపొందదు మరి వృత్తికాగుడు యడా గమ రూపాన్ని సాధించి, అవా స్తప్‌క మయిన అసాధు, సాధుత్వాన్ని (వతివింబించాడు సంధిభావ, సంధ్యభావ రూపాలను సాధించడంలో నూతశారునికున్న నమ్మగ నిశిత దృక్పథం వృత్తిళారుని కున్నట్లు కనపడదు. రామునికి యభివాదము అన్న విసంధి యడాగమ రూవం సన్యూతక రకు నమ్ముతం కాదన్నమాట నున్పవషం వాటి ల నంజ్ఞ కాలవుతాయి అందువల్ల పథిమావిభక్రి (వ్రత్యయగతమయిన, ఉళ్వానికి నయితం నంధి రాకుండా కృష్ణుడు + అడిగెను, అన్నప్పుడు “కృష్ణుడడి గెను' వంటి రూపాలు. సిద్ధించకుండా “కృష్ణుడు నడిగను” వంటి అసాధు రూపాలు అనముచ్చయార్థంలో సిద్ధించే అవకాశం ఏర్పడింది. అందువల్ల నూ తకర్త న్‌ ల్త ఛి ణు వాన ఉతో ఎతద్ధర్మే (నిత్యమ్‌)-(నంధి 15. నూ. 16. పుట) అనే నూ శాన్ని రచించడం చ్వారా న్మ్యదుత నంజ్జ్ఞకు భిన్నంగా ఉత్వానికి నిత్యంగా లోవం చెప్పడం ద్వారా నిత్య నంధి విధించాడు. ఈ నందర్భములో కూడా వృత్తికర్త నూ(శార్జాలను నరిగా అవగావాన చేనుకున్నట్లు కనపడదు. థి ళం “అందె” (వంధి. 17 నూ, 1 పుట) అనే నూ(శానికి వృత్తి కారుడు “నామ్న ఉతోనుమ్‌స్యాదం దౌ పరే” అని వృత్తి (సి “*రామునందు” అని ఉదా వారణ యిచ్చి “వైకృళా ద్వికల్చే నేమ్య తే” అని (వాసి “వనమునందు *వనమందు" వరిళోధనారచన

బా! వై కృతచ్వ న్దికా స్వరూవ-న్వభావ మహోగ వేషణ అనీ ఉదావారణలిచ్చాడు “వె కృతాత్‌” అనడంలో, వృషత్తికరృ దృష్టి యేమో సుస్పష్టం శావడంలేదు... ఇచ్చిన ఉదడావారణనుబట్టి తెలుగు అవమరమయిన “*వనమునందు” లోని “ము" సంన్కృృతీయంకాదు కాబట్టి వైకృతమని థావించి నట్లు కనిపిస్తున్నది. మరీ లోతుగా పరిశీలించినపుడు “రామ” శబ్దంలోని తుది “అ శ్వానికి వైక్ళాతమయిన *“ఉఊ త్వం రావడం కూడా వై కృతంగా పరిగణనకు రాదా ? వృత్తికగ్త “అందె” న్యూతం కింద 'రామునందు అని వేర్కొని “నిలో పే నుమ్‌” (అజంత. 9 సూ. 80 పుట) అనే సూత్రంలో “రామునందుి. రూపాన్ని సాధించడంలో బొ చిత్యం ఉన్నట్లు కనపడదు. సూ[తకర్త “అందౌ' సూతంలో సమౌొసాలలో చ్యూతమే నుమాగమాన్ని విధించి “నిలోపేనుమ్‌” అనే నూ(తం చ్వారా నిఆగమ అభావ వ్యవస్థలో మవాద్యాచకాలకు “అందు పరమౌతుండగా నుమాగమాన్ని సాధించినట్లు తోస్తున్నది కాగా “అండౌ అనే నూతం [కింద రాముయొక్క అందు = రామునందు వంటి. సమాననుమాగమ రూపాలు సాధించినట్లు కనిపిస్తున్నది. “అంచౌనుమో వికల్చః” (అజంత. ఏ5. నూ లి! పుట) అనే సూూతంలో అందు విభక్ని [పత్యయం పరమవుతుంఠే అమహద్వాచకాలకు వె కల్పికంగా, నుమాగమం విధించాడు-కాగా వృతమునందు=వృ క్షమందు, ఇత్యాది వ్రైకల్ప్చిక రూపాలు సాధ్యాలవుళాయి. “అంచౌ (నంధి-1. స్తూ) “అంచౌను మోవికల్చ్పః” (అజంత, 25=నూ, 81 పుట) అనే సూ (తాలలో “అందు" పరమనవుతుంళే 'ను" మాళమాన్ని విధించగా “నిలో పేనుమ్‌” (అజంత-లిలి, నూ అనే నూ(తంలో మవహాద్వాచకాలకు "ని" ఆగమం లోపించినవుడు తిరిగి “నుమ్‌” విధించాడు ఈ మూడు నూ(తాలను దృష్టిలో "పెట్టుకొని చూడగా “అందౌనుమో వికల్బః” “నిలో -పేనుమ్‌” అనే రెండు సూ(త్రాలనే నూూతకర్త రచించగా వృత్తికర్త పొరపాటున “అందె” అనేదాన్ని (వ త్యేకించి విడదీసి ఒక సూత్రంగా వుంచుకొని వృత్తి [వాసి తరువాత అనలు పూర్తి నూ తాన్ని పేర్కొని వృత్తి వాసినట్లు కనిపిస్తున్నది. ఉయ్యాాది రిత్యే కే (నంధి 24. సూ. 18 పుట) అనే సూ తానికి *య్వాాది వర్షకన్స్మద్రుత నంజ్ఞ స్స్ఫా్యాదితి కేచిదాచార్యాః” అని వృ తత్తికారుడు వివరించాడు. స్మదుతం అంశే కేవలం (దుత నహితమయినది, అని మాశమే అర్థంకాని విభక్తి [(వత్యయమని అర్ధంకాదు. “*స్సుప్‌ నదుతథొ (సంధి. 6 నూ. 14. పుట) అనే సనూ(తం ఈ సందర్భంలో వర్తించదు. “సముచ్చయార్థకోయ్వాది వర్ష్శక నస్యాదితి శేచి దాచార్యాః |పవదంతి” అని సూ తకర్త అభ్మిపాయమై వుంటుందనుకుంటాను. సముచ్చయ “యూీవర్శ మయినా *ను వర్గ మైనా దుతాంతమేకచా! అంత్యంలో కానీ, వాజ్బాయ మవోధ్యకుని

నూ శార్థ వీరుద్ధ వృత్తులు కై౪1] సరళ నిరాలు పరమయినప్పుడుగానీ [దుళానికి లోవంవ స్తే సముచ్చయార్థక *యు “నీ లు రావచ్చును గాని అవి [ద్రుత పకృతి కాలనడం అకరాలా వాస్తవం. “యు” "ను వరాలు (దుత పకృతి కాలు కావని ఏ వ్యాకరణకర్తా చెప్పినట్లు కనవడదు కాగా ళా న! ౦ “యు మొదలయినవి (దుత (పక్భతికాలు కావని కేచిన్సతంగా నూతకర్త వక్కా ణించి వుంటాడనడానికి అవకాశంలేదు. నముచ్చయ “యు వర్ధ విరహితంగా "కేవల “నీ కార [వయోగమా(తంతోనే సముచ్చయార్ధాన్ని (పన్ఫుటం. చేస్తూ (యోగాలు కావించిన (పాచీన కవులు లేకపోలేదు. నీ “ఎంతయు నంయమవంతుండు నవాదేవు డభఛ్యాత్మ విద్య నారాధ్యు( డెంత ననఘుండు 'ధెామ్యుండు. ... (భార నభా. 5 ఆ. త9ల9 ప్ర (ఎంతన్‌ నా ఎంతయును) త్తేగి “తమ్మికొలను (వవేశించు తిరు బోండ్ల విలనకములెంత్‌ నెంతయు వింలయ్యె' (కళా 6ఆ ౨928 వ్ర) (ఎంతన్‌ నా ఎంతయును) ర్‌. *ఒక్ష గ్భధ వైంతం (బియమున నొక చర్మము గఅచి కొలుచునుడు పణమున రా.” (భోజ. శీ ఆ. 28 ప (ఎంతన్‌ జు ఎంతయును) ళే గి “అమరు లెల్లను జల్లిరి సుమములెంళ (అధ్యా. బాల. కాం. 142 పు) (ఎంత న ఎంతయును) సీ. 'నిడుపునం దూర్పును వణమర్‌ నై రెండు కడల నంభొనిధిం. గదినియుండు. (భార. భీమ. 1ఆ. 21 ప) (పడమరనై =పడమరయునైై ) “అే(జిగురుంగొవ్కుం "జేవగాకుండు నే? (వను లిఆ. ౪8 షు (కొమ్మన్‌ జా కొమ్మయును) పరిళోధనారచన టా.

న. వైకృశచన్రికా స్వరూప-న్వభావ మవోగవేషణ “ల్పురారీం జేరలేయ (ఉ. వారికి ఆ. 85) (పురారిన్‌ =పురారియును) “తవ తిట్టోదిం గల (నిర్వ. ల్‌ అ. 29) (ఇట్టిదిన్‌ ఐఇట్టిదియును) “నీ వోచిన వేగరపడక.* (వారి. పూ. రి ఆ. 110) (పమినిజ=పమియును) న. “వెజ్టిదీ ఇరోం, కలిదలణ జుట్టు మన్న్మకియగా నొకకొందలు చాల్తురవ్చ) ఖోన్‌ గలువ పథ [పవర్హనమో,,,,,,... (కళా. 2 ఆ. 101 ప.) (అవ్పటిన్‌ ఇ అప్పటియును) ఉ “ఓట యొళంత యేనియు సుయోధను చిత్తమునందులేదు.. (భార. ఉద్యో. ఏ ఆ. 104 పం (విక్కింత జు ఒక్కింతయున్‌ ) క, *“అమరంగ జూదంబు నీకు నధిమత మేలిన్‌” (భార. అర, 8 అ. 29] ప్ర (వనిన్‌ జ వనియున్‌) (వవిన్‌ = ఏవియున్‌ ్సి “చుజోం 'చెనుంగుంగబ్బము లెన్ని యేనియును" (నభా. కే ఆం ల (మటిన్‌ == మటియును) “ముక్షుండు వౌెండీన్‌ వివుల బొడమనీ" (పాండు. తి అ. 121) (వెండిన్‌ == వెండియును) అందువల్ల యిటువంటి [పయోగాలను.అంళ₹ే యీ (వయోగాలననేశాదు అత్యంత (పొచీనకాలంలో ఉన్నటువంటి యిటువంటి (ప్రయోగాలను దృష్టిలో "వెట్టుకుని నూ తకర్త కొందరి మతంలో “యువక్ట్యం లేకుండానే నముచ్చయార్థక (వయోగాలుంటాయని "పేర్కొని ఉంటాడని మనం భావించవచ్చును. వాజ్మయ మవోధ్యమకుని

నూ తార్థ విరుద్ధ వృత్తులు కైన (ద్రుతం మీది పరుమ నకళస్థిరాల వ్యవస్థ గురించి చెపుతూ న్యూతశారుడు కొన్ని న్యూతాలు రచించాడు దుతాత్సకళా, పరుమోళణ"మ్‌” అని [ద్రుతం మీది పరుషాలకు నకళాలు విధించాడు తరువాత నీ సరళ యో ర్దుతస్య” అనే నూతంలో సకళిన్చిరాలు వవమవుశ 6కే (మతానికి అన బిందువు, లోపం, (పకృతి భావం పిధించినటు వృత్తిక శ "పేర్కొన్నాడు (చూ, నంధి. 26, 27 నూ. ౧ లం పాని 19 పుట). “చుతా స్సరళాఖొ ఇత్యాది నూూతంలో వరుషాూలకు నం ఖళాలు విధించాడు కాబట్టి ఈ నందగ్భు-లో నరళాలు ఆదేశనవళాలోడం సుస్పన్ట్యం. కారి “స్పిరసరళ య్మోర్టుశన్య” అనే నూరంలో సరళళజ్ఞం చేర వృత్తికారుకు ఆచేశసరళాలను, స్విసకళాలను సైతం పరిగహించినట్లు కనివిన్తున్నది ఈ నూ[తంచేత (దుళానికి థె క్ల గో సీకో అర్ధలిందువు వస్తుందని అన్నాదంకే చానిమీవద సరళం ఆచేశసరళం అనవం మన్చష్టం. ఇదే సూ(తార్థంలో (ద్రుతానికి లోపం వ స్తుందన్నాడంళే, ఆటదేశనర ఖానికి పూర్వంలోవున్న (దుశానికి లోవంఠరాదు. కాబట్టి సిద్ధసరళమని మనం భావించక తప్పమ. ఇదే సూ(తం [కింద దుతానికి బిందుకార్యం, వైగా అర్థ విందు కార్యం, లోపకార్య్యం రెండూ. విధిస్తున్నట్లు వృషత్తికర్త పేర్కొనడం నమంజనంకాదు.. ఇక్కూడ “స్థిరనరళ యో ర్టుతస్య'"" (27 నూ,). అనే సూ(త్రమూ “వాస్వాద్చిందుళ్ళ'" (23సూ ) అనే స్నూతమూ ముందు వెనుకలుగా శారుమారు అయిశట్లు 5 నిపిస్తున్నది “(దుళాత్‌ నరళాః పరుషూణామ్‌'' (28నూ ) అనే నూతం తరువాత “(వాస్వాద్చిందుశ్చ అనే స్యూతంవుం శే, (దుశానికి బిందు కార్యాన్ని ఆ చేశనరళాలు పరమవుతుం"ళే “చ' కారం పత అర్ధ విందు స్వశ్వరూపాలను సాధించ వచ్చును. ఈ కార్యాలు (దుతంమీది పరుషాలకు నరళాలు వచ్చినప్పుడే విధించి నర్హై “స్థిర సరళ యో ర్టుతస్య అనే సూ తంచేత, నవాజ సరళ, స్పీరాలు పరమవుతుం కే (దుశానికి లోప, పూర్ణ బిందు, న్వత్వ, సంశ్లేష కార్యాలు విధించి నట్లయ్యేది. “సిర సరళ యో్యూర్టుతస్య” అనే ఒశే సూతంలో సరళ శబానికి వా ఖఇ ౧ ౧ సవాజ నరళాలు, ఆచేశ సరళాలు అని "రెండర్థాలు. చెప్పుకొనవలసిన అవసరం యేర్పడదు. వృత్నీళారుడు (వత్యేకించి “సరళ స్యానా దేశత్వ ఏవ లోవకార్యం (దుత న్యేష్య తే” అని (ద్రుతలోపానికి (పత్యేకించి వార్తికం చెప్పుకొనవలసిన అవనరం యేర్చడదు. “(వాస్వాద్భిందుళ్చ" అన్న నూ[తం పూర్షబిందు విధాయక న్యూత మేగాని అరనున్నకు నెరనున్నను విధించేది మా్యతంళాదు. “నానజాతీ య్‌స్తోః” (నంధి ౨9 నూ. 19 పుట) అనే నూ[తంలో నజాతీయం కానటువంటి అమరం-అంచే-అచ్చు. వరమవుతుంశే (దుళానికి ద్విశ్వుం లేదని నిర్ద్వంద్వంగా నిషేధించాడు. అంతేకాదు. నజాతీయమైన వాల్లు పరంకానప్పుడు (దుతానికి లిందువును ఈ న్యూతంతో నిషేధించాడనికూడా మనం చెప్పుకొనవచ్చును. వరిళోధనారచన

పెన్‌ వైకృతచ్శన్దికా న్వరూప-స్వభావ మహాగ వేషణ

నూ(తక్నర్త అనేక సందర్భాలలో (రుతాన్ని వ్య౭జనంగా భావించినట్లు కనిపిస్తున్నది. “ద్రుతస్యోోత్‌ ” (నంధి 80 సూ. 20 పుట అనే నూ(్రంచేత వ్యంజన రూపంలోవున్న [ద్రుత నకాశానికి ఉత్వాన్ని విన్పస్టంగా విధించడం రూపంగా (ద్రుతం వ్యంజన మేనని ఎలుగెత్తి చాటాడు. ఇదేవిధంగా “ఇత, ఇత్‌” (సంధి 81 సూ.) అనే నూ(తంచేత ఇకారానికి పరమయిన (దుశానికి ఇళ్వాన్ని విధించడం చ్వారా (ద్రుతం వ్య్యంజనళ్వాన్ని మరొకసారి (ధువీకరించాడు.

“చాక్యాంతే ననస్యలుగ్వా” (సంధి 85 సూ. £1 పుట) అని సూ(తశారుడు ఎా క్యాంతంలో (దుశానికి _వెకల్పికంగా లోపం వస్తుందని స్పస్టంగా చెప్పగా వృత్మిక_ర్త “కుతచిత్‌ వద్యభే బెచాక్యావసానే (ద్రుతస్యలుగ్వాస్యాత్‌ ” అని వృత్తి (వాశాడు. వాళ్యాంతంలో (ద్రుతలోపం ఒక్క పద్య పాదావసానంలో మాత్రమే వస్తుందని మనం భావించ నక్కరలేదు. గద్యలో నయినా వచనంలో నయినా వాక్యం ముగిస్తే (ద్రుతలోపం జరగవచ్చును. పచ్యేతళాలలో వాక్యావసానంలో (దుతలోపం జరుగరాదని ఎవరూ చెప్పలేదు. కాగా, వృత్తికారుని వృ _త్తికంళే సూ(తకర్శ సూ(తంలోనే భావవై శళద్యం వున్నది.

“అచ ఉపధాయాళక్చుకి (సంధి 86 సూ. 21 పుటి అనే సూ(శ్రానికి క ఖపవధాసంబంధినః అచః లుగ్వాస్యాచ్చుకి వళి అని వృత్ని [వాయబడింది. “చు అంత్య వర్షంగా కల పచాలలో ఉవధాగతమయిన అచ్చుకు _వెకల్పికంగా లోపం వస్తుందని సూ(తార్థం. "ఓరుచు" అన్నప్పుడు తుది వర్షం “చు' వర్ణం. దాని పూర్వపు అమరమయిన “రు వర్ణం ఉపధ. అందువల్ల ప్రస్తుత సూత్రంచేత రు. వర్ణ్శగత మయిన అచ్చు లోపించి “ఓర్చు అవుతుంది. ఈ సందర్భంలో '*చు కారాన్ని అంత్య వర్షంగా మనం పరిగణించినప్పుడు *రు" వర్షం ఉపధగా నిలున్తుంది. వృత్తి కారుడు వేర్కొన్నట్లు "చు" పరమయితే ఉపధాగతమయిన అచ్చుకు లోవం వస్తుందని చెప్పుకుంళే “ఓరుచుి అన్నప్పుడు *చు' పరమయినది కాబట్టి ఓరులోని రు" అంత్యవక్ష్య మయి, *టి శారం ఉపధ అవుతుంది. కాగా *ఓి కారానికి లోవం వస్తుంది. అయినపుడు *చుి వర్షం వరమయినప్పుడు, అని *చు వర్షాన్ని "వేరు చెయ్యకుండా న అంత్యవర్ష్యం అయినపుడు ఉపభాగతమయిన అచ్చుకు లోపం వస్తుంది", అని అర్థం ఇప్పుకుంశకు ఎంతో సముచితంగా వుంటుంది. లోపం వై కల్పికమని విధిలోనే వున్నది కాబట్టి లోపరహిత, నహిత రూపాలు లెండూ సిద్దిస్తాయి. “మోః నవుంపూ” (నంధి 1 నూ. 98 వుట్స అని సూూతకర్త్న నమాసంలో “ము” వర్షశానికి “*వుంవు" లు విధించాడు ఈ సందర్భంలో “నరనవుంబలుకు), వాద్మయ మవోధ్యమని

సూార్థ విరుద్ధ వృత్తులు క! నరసంవుంబలుకు, అని ఉడావారణలిచ్చి వృత్తికర్హ “* నుమాగమత్వే అనిత్యశ్వే నరనపు వలుకు” అని చితంగా పేర్కొన్నాడు స్యూతకర్హ “సరళ, పరుషయో రుతోనుక్‌సో. (సంధి 40 సూ. ౨9 పుటి అనే సూ[తంలో “న్స మాగమం నిత్యంగానే విధించాడు *ను' మాగమ అనిత్యత్వం గురించి వృద్తికర్త ఈ సన్మత వృత్తిలో వస్తావించనేలేదు. “మో వుంపూ” సూ[శానికి (నానిన వృత్తిలో “ను” మాగమ అనిత్యత్వం గురించి వక్కాణించి *ను' మాగమ రహితమయిన అసాధ్య, అసాధు రూపమయిన “*సరనపు పలుకూ సమాసాన్ని వృత్తికర్త “పీర్కొనడం నమంజసంగా లేదు.

“సుస్‌. న్యదుతః సంధి 6 సూ. 14 పుట అనే సూతంచేత _పథమౌది విభక్తులన్నింటికి స్మదుత సంజ్ఞ విధించాడు. అందువల్ల ('వథమా విభక్త్యంతాలు కూడా న్మదుత సంజ్షకల్నవై; (దుతపకృతికాలవు తాయి. (వథమా విభ క్షం తాలు (దుత|పకృతికాలు కావు కాబట్టి “ను న్మదుతఃొ (అజంత 5సూ. 26 పుట) అనే సూతంచేత (పథమకు (ద్రుత నంజ్ఞను నిషేధించాడు. ఇదే విధంగా * కియభ్యో&పి” (అజంత-రే. సూ. అనే సూతంచేత భఛాతువులమీదవచ్చే (పథమావిభ క్షికి కూడా (దుత త్వాన్ని నిషేధించాడు. ఈ ₹ండు సూ[తాలలోను, (ద్రుతని షేధాన్ని మా(తమే విధించాడుగాని, (పథమావిభ క్షీ అద్రుత సంజ్ఞ కలదని చెప్పలేదు. కాగా యివి (దుత నిషేధక సూత్రాలే కాని వృత్మికర్త (భమపడినట్టు అ్మదుత సంజ్ఞా సూత్రాలు కావని (గహించాలి

“అనితో న్వమః” (అజంత-10. సూ. ౯7. పుట అనే సూ తంచేత “జీ దంతాలు కానటువంటి అమవాద్వాచకాల 'అమ్‌” (పత్యయానికి “ను వర్మ కాన్ని విధించాడు. దీనివల్ల వనమును, _ ధేనువును, కొండను=ఇళ్యాది. ద్వితీయ “ను వర్ష శాంత పదాలు సొధ్యాలవుతాయి “డు మంతాలయిన మవాద్వాచకాలకు “నియ మోడుమతళ్చ” (అజంత-11. సూ. = చరి. పుట) అనే సూ[తంచేత, రాముని, కృష్ణుని = వంటి “ని” వర్ష కాంత పదాలను సాధించాడు. ఈ సూ(తంచేత మవా చ్వాచకాల ద్వితీయకు (వ త్యేకంగా “ని" వర్ష కాన్ని విధిన్తూండగా, పూర్వ నూత మయిన “అనితో న్వమః” అనే నూతవృత్తిలో “* రామును” అని "ను వర్ణ కాంత రూపాన్ని వృత్తిక ర్న ఉదావారించడం సమంజసంగా లేదు. “ఇ” దంతాలు కానటు వంటి అమవాచ్వాచకాలకు మాత్రమే యిందులో 'ను' వర్షకాన్ని స్యూతకర్త విధించాడని మనం భావించవలసివన్తుంది. పరిళోధనారచన

క! వైకృతచ్య న్లికా నస్వడాప-నస్వధావ మవోగ వేషణ “లళనః” (అజంత = 12. సూ. = 98. పుట్సి అనే న్మూతంచేత ద్వితీయా బహువచవంలో *ల' వర్ణకాన్ని విధించాడు. ఈ సందర్భంలో వృత్తికర్న కూడా “ళన” స్థానే “లవర్ష్యకః స్యాత్‌ ” అని “లీ కారాన్ని వగ్ధకంగానే అంశ (ప్రత్యయం గానే పేర్కొన్నాడు. కాని “భిసాటౌలః” (అజంత _ 15. సూ) అనే సూ(తంలో “లి వర్షాన్ని నూ[తక ర్హ ఆగమంగా విధించాడు. ఒక్క “ల” వర్ణ సంబంధంలో (వ్రశ్యేకించి “లకనః” అని “ భిసాదౌలః ” అని భిన్నన్యూతాలను విరచించడం చ్వారానే ఒక *లి కారం (వత్యయమని, మరొక “లి ళశారం (వత్యయంకాదని స్యూతకర్త స్పష్టపరభాడు. “లళనః” వృత్తిలో “ల వర్షాన్ని వృ త్తికర్త వ రకం గానే పేర్కొంటూ “భిసాదౌలలొ సూ తానికి వృ త్తివాన్తూ “సర్వస్మాన్‌ నామ్నః లవర్డ కః స్యాత్‌ భిసాదొ బవువచనే పళశే” అని ళృతీయాదులలో నయితం "లి వర్షాన్ని వర్ణకంగా "పీర్కొనడం పొరపాటు. కాగా, “లకనతో స్యూతంలో నూ(తకర్త *ల' |పత్యయాన్ని విధించాడని “ఇిసాచౌలళొ స్యూతంలో “లి వర్షాన్ని (వత్యయంకానటువంటి ఆగమవర్శ్శంగా విధించాడని మనం (గ్రహించవలసి వుంటుంధి. “ఉనోనశౌ నిశ్యమ్‌” (అజంత - 20, సూ = 80. పుటి అనే సూ తంచేత *డేీ దంతాలకు “కు” వర్షం వరమవుతుం శు, *ని వర్షం నిత్యంగా వన్తుందన్నాడు. “కు (వత్యయం పరమయినప్వు డే ని ఆగమం వన్తుందిగాని *&" (ప్రత్యయం పర మయినవుడు *ఢు' మంళాలకు ఈ ఆగమంఠాదు. “నిష్టాదా మపహాతో౭౬నీతోవా” (అజంత _ 18.నూ = 29 పుట) అనే సూ తంచేత “క్రి? వర్ణకం పవరమవుతుం కే “ని” అఆగమంగా వన్తుంది కాగౌె, రాముని, కృష్ణునికి అ వంటి రూపాలు సాభ్యాలవు తాయి... “ని ఆగమం _వైకల్పికం కాబట్టి పవంలో *ని ఆగమం వచ్చి *కు" వర్ణ కంతో రామునకు, కృష్ణునకు = వంటి రూపాలవుతాయి. “ఉతోన కౌనిత్యమ్‌” అనే నూత వృత్తిలో వృత్తికర్త “శాముకకు” అని మహాద్యాచకాన్ని మాత్రమే ఉదాపారించాడు గాని, 'భేనువునకు, వనమునకు వంటి అమహద్వాచకాలుసయితం ఈ సూ తంవల్ల సాభధ్యాలవుతాయి. “వుమూళద్వతః” (అజంతం-విక, నూం-శి1పుట) అనే నూర్రంలో వళమైకవచనేతర విభక్తి (వత్యయాలు పరమవుతుంళే వు, ము, లు ఆగమంగా వస్తాయని వృత్తికర్త పేర్కొన్నాడు. దీ౨ పూర్వ సూత మయిన “ముమ్ముంబునవ్యతో ౬ మవాతళ్ళ” అనే సూతంలో ము-మ్ము=ంబు, (వ్రశ్యయాలను విధించాజేగాని "వు" (వ్రత్యయాన్ని విధించనేలేదు. “యేభ్యోవువూ విధీయి'తే శేషూంవుమువత్‌ సంజ్ఞా” అని వృ త్తికారుడు “వు మువశ్‌ సుజ్ఞను విధిం వా డేగాన్సీ అనలు (వథమైక వచనంలో "*వు" వర్ష్శళ విధి విషయమై. వ్రస్తావించనే లేదు. వాబ్బాయ మవోధ్యకుని

నూ(ార్ట విరుద్ధ వృత్తులు క

“ధళ్శ్ళా చేర్వుర్వాసోః” (అజంత. ల! సూఎళలితి పుట్స అనే సూతంలో

*వు" వర్ష కాన్ని ధర్మాది ళజ్టాలకు విధించినట్లు “ధర్మా దేః సోః స్థానే వుర్వాస్య్యాత్‌ ళా

అని వృష్తికర్త (వాసి “ధర్మువు-ధర్మువులు” పమే“ధర్థము” అని ఉదావారించా జే

కాని, విమ్ణుడుంగురుడుంవంటి సవాజోకారాంత *డుి మంత శవ్దాలలో “డుజ్‌”

విధి గురించి పాడీక "వు" వరక విధి గురించి ఆలోచించ నేలేదు. విష్ణుడు=విస్ణువు-

గురుడు=గురువు, వంటి రూపాలు అపద్ధాలేమీ కావుకచదా ! అయితే ధళ్శాది

శజ్ఞాలకు “వు” వర్గ కంతో పాటు తుది అత్వం ఉత్వమవుతుందని కూడా చెప్పవలసి

వున్నది. కాని నూతకర్ణతోపాటు వృత్తికర్త కూడా ఈ విషయాన్ని గుర్తించ లేదు.

“పురుష వ్యా ఘాదీనాముపమిశసమాస్మాళరుణేన మహ త్ర్వమ్‌ "(అజంత ఐ8నూ ) “మేఘ పర్వతాదీనా” (అజంత-లి8ి సూ “ముఖచం[ద శబ్దన్య” (అజంత- 29 నూ,-82 వుట) “లుగా రేర్హలః ” (తిజన్త-లి06 నూ. 199 పుట) ఇళ్య్యాది సూ శాలకు వృత్తికర్త అసలు (వక్యేకంగా వృత్తి (వాయనేలేదు._పీటిని సూటిగా వివరించి [వాస్తే బాగుం డేది.

“జాలాదేః లోవధా (దోలః” (అజంశత-లీ0 నూ. లిలి పుట) అనే నూతంలో జాలాది శబ్దాలలో బవువచన *ల”" శారానికి "ఠీఫ విధించాడు. కజాలురు, బాలుర చేత, బాలుకకు, వంటి రూపాలు సాధు రూపాలుగానే సిద్ధిస్తాయి. “ఆర” గాగమం వచ్చినప్పుడు బహువచన *లి కారానికి లేఫ రాదని మనం గ్నుర్మించవలసి వున్నది. శాగా *జాలులారా” అని రూవనిద్ధి జరుగుతుందిగాని *“బాలురారా”" అని సిద్ధించదు.

“మాయాదిర్వా” (అజంత-80 నూ. 8 పుట) అనే నూ(తానికి వృత్తికార్త వృత్సి(వాన్తూ “అన్య శేఫే బాలా-బాలరు ఇత్యాది” అని రచించాడు. బాలళబ్బం మవాచ్వాచకమయినపుడు బాలురు అవుతుం చేకాని, బాలరు శా నేరదు. (వాచక మయినవుడు బాలలు అవుతుందేకాని బాలరు కానేరదు.

“లే చేశనానామ్‌” (అజంత =శీరి. నూ. త8 పుటి ఈ నూ(శానికి వృత్తి వాసి “*శారలు, తమ్ముల” అనే రూపాలను వృత్తికర్త ఉదావారించాడు, లకారం పరమ వుతుంశే చేశన వాచళకాలకు *రి కారం వస్తు ందన్నాాడు. "రేఫళళ్టాన్ని యెక్కడ నుంచి అనువృత్సి తీసుకవచ్చాడో, చేతన వాచకమంళే “తాము” శబ్దమని 'యేవిధంగా (గహించాడో తెలియదు. నూాన్ని పరిశీలిస్తే “లెమ్ము లెమ్ము- అేలెమ్ము” అన్నప్పుడు, లమ్ముకు “లి రూపాన్ని సాధించినట్లు కనిపిస్తున్నది. పరిశోధనారచన

ఓని వై కృతచ్యన్దికా స్వరూప-స్వభావ మహాగవేషణ “నమౌస్వస్యటాసా చౌచ” (అజంత-కీర్‌ సూ, 8 పుటి నవకాజసొదావ పీతి కేచిత్‌ (అజంత-47 నూ.లిరి పుట్రు అనే రండు సూ ఆాలకు సంబంధం కనిపిస్తున్నది. కాని, మధ్యలో చేతన వాచకంతోవున్న “లేచేతనావామ్‌” నూశానికి ఈ రెండింటితోనూ సంబంధం కనపడదు.

“దుర్యోః నూ ర్యేటుడమా దేః” (అజంత-ర8. నూ.-45, పుట)అనే స్యూతంలో జొపవిభక్తిక శళ్చాలను సూర్యగణ (పాతిపదికలుగా వేర్కొన్నాడు. సూర్య గణాలనగా, వాగణ, నగళాలేకచా! అయినప్పుడు ఒక గురువు ఒక లఘువువున్న పదాలు, మూడు లఘువులున్న పదాలు పరిగృహీళాలవుతాయి. నాగలి, కొడవలి వంటి సూర్యగణేతర పదాలు పరిగృహీ తాలుకావు. వృత్తికర్మ “గోరు” శబ్యాన్ని గ్రహించి జాపవిభక్షిక రూపాలు కొన్ని ఉదావారించాజేకాని, పురుడు (పురిటిని, పురిటికి) వంటి నగణ రూపాలను ఉచావారించలేదు.

సూతకర్తయే వృత్తికర్న అయివుంళే, యింత లోప భూయిష్టాలైన, దోష జుష్టాలైన వృత్తులను రచియిస్తాడనుకునే అవకాళం బొత్మిగాలేదు. స్వవచన వ్యామఘాతాలనడానికి పొరపాట్లకు స్యూతకర్త పాల్చడ తాడనడానికి అనలే | అవశాళంలేదు. కాగా సూతకదర్త వేరు, వృత్సికర్త వేరు అని నిర్ణయించు కొనవలసివున్నది.

ఎవరో రచించిన ఆం(ధవ్యాకరణ నూ[తాత్మకమైక నపాద “అష్టాధ్యాయి” ని తనకు తోచినట్లు సంజ్ఞాది పకరణాత్మకాలుగా యేర్చరచి-ళాను అవగావాన చేసుకున్నంతలో అవసరమైనచోట్ల వార్తిశాలు రచియించి వృత్శితో రూపసాధన కొనసాగిస్తూ మంచెళ్ల 'వాసుదేవకవి “సిద్ధాంత కౌముది వలె _వైక్ళత చందికను “ఆంధ సిద్ధాంత "కెముది” గా విరచించాడని న్పష్టవడుతున్నది

అయితే న్యూతక ర యెవరో, అరని పేరు ఊవోమా[తంగా నైనా తెలియ రావడంలేదు. అసలు వైక్ళత చందిక అవతారికాదులున్న భాగం మాకు లభించిన యే ప్రతిలోనూ లేదు, సూ[తకర్త చానుచేవుడే కాక మరొకళరవరో అయితే ఆ మవోనుభావుని నామం=చానుదేవునికి తెలి నేవుంశు-.అతడు చాన్ని చెప్పకుండా వుంటాడా! చె్చేవుండవచ్చును. ఆ నామాద్యంశాలు మనకు అలభ్య మైన అవళతారిశా భాగంలో వుండి వుండవచ్చును. లభించనిదానిని గురించి, శెలియనిచానిని గురించి యెంత చర్చించినా న్నిష్పృయోజనమే కచా!

చాజ్బయ మహాధ్యమని

(గ్రంథ వైశిష్ట్యం 0 (గంథవై శిష్ట్యం మొత్తంమీద _గంథధ నూూతాలను పరిశలించినవుడు నూతకర్త మనకు ఒక అసాధారణమైన మేధానిధిగా కనిపిస్తాడు. స్మూతీకరణమనేది సామాన్య శార్యంకాదు. అది ఒక మహత్తరమైన కార్యం, అల్బాక్షర మసందిగ్ధం సారవద్విశ్వతో ముఖం అస్తోభ మక వద్యంచ నూ(తం (నూ(తవిదోవిదుః) అని మవ (పాచీనులు నూ[తలతణం నిర్వచించారు. ఈ లకమణానుగుణంగా నే వైక్ళత చంధదికా సూ తకర్త సూ తరచన కొనసాగించాడు, నుబంత, తిజంత కృదంత విభాగాలని మూడు విభాగాలుగా వున్న యీ (గంథంలో నంజ్ఞా=సంధి-(న్వరనంధి, హాల్సంది) స్వాది (ప(క్రియ-=(అజంత-వాలంత- అవ్యయ)-(స్త్రీ [వత్యయ-విభ క్ర్యర్థఎనమాస-తద్ధితా దేశ_శతద్భువ ( సంన్కృతభవ- (పాకృత--శౌర నేనీమాగధి -వై శాచీ _ చూళికా వై ఇాచీ..అప్మభంశభవములు-- వ్రైక్స్ళత విశేషాలు) _- తిజంత-కృదంత |పకరణాలున్నాయి ఆంధధ శబ్ద చింతామణి వంటి [గంథాలతో పోల్చి చూచినపుడు వైకృత చందదికా సూటల్రకర్త కొన్ని సందర్భాలలో "కేవల న్వతంత దృక్పథాన్ని అనుసరించినట్లు కనిపిస్తున్నది. కొన్నిచోట్ల "కేవల తెలుగు స్వరూపాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని నూత రచన శేనినా, మరికొన్ని సందర్భాలలో విభక్తి | పత్యయాలనూ, తదితర (వత్యయాలనూ, శజ్దాలనూ వ్రైతం నంస్కృత విభక్తి (పత్యయాదులకు, శాలకు ఆదేశాలుగా పేర్కొంటూ వచ్చాడు. ౧ (పాక్ళృత భవాలు తెలుగు నంన్క్బృత శాప నుంచి, వడ్విధ (పాక్ళళాలనుంచి ఉద్భవించిందన్న అభ్నిపాయం దృఢంగా నూ(త్రళ ర్తలో వున్నట్లు కనిపిస్తున్నది. (పాచీన వ్యాకరణ కర్తలందరిలోనూ “తల్లి నంస్కృతంటబె యెల్ల భామలకును” అన్న భావం వున్న మాట వా నవమే, అయితే వ కృత చందికా సూశక ర్త చారిత్రకమైన అటి ను. అన్‌ సక్‌. దృష్టితో నంస్కృృతాంధాలనూ, పడ్విధ [పాక్ళళాలనూ వరిశీలించినట్లు కనిపిస్తున్నది. అనేకమంది కవి పండితులు దేశి వచాలని భావించిన పెక్కు పరిళోధనారచన

క. వై కృతచ్మన్లికా నస్వరూప-న్వభావ మవోగ వేమణ పదాలను సంస్కృత పదభవాలుగానో, వివిధ (పొక్ళత పదవభవాలుగానో నిరూపించడంలో వైైక్ళత చం(దికా నూ[త్రవర్త కృతకృత్యుడయ్యాడ నే చెప్పవచ్చు... నంస్కృనర, (పాకృవ, శద్భవవద బాహుళ్య నిరూవణంతో (వదర్శనంతో తెలుగు ఆర్య భాషా కుటుంబంలోనిదన్న వాదం అ జేయమవుతుందను కొనడం పొరపాశే= కాని, వ్రైకృత చం(దికా న్యూతక ర్త బహుభాపాఖభిజ్ఞతను శబ్ద పరిణామ పరిశీలనా దృకృళాన్ని కాదని (తోనిపుచ్చలేము. ఆం(ధళబ్ది రళాబ్నకర కర్త (శ్రీ, ఒహుజనవల్లి సీతారామాచార్యులు కేవల దేశి పదాలని భావించిన అరవై ఆరు వదాలు చేశీయాలు కావని సంన్మృతభవాలో, వివిధ (పాక్ఫశ వద భవాలో అయి తెలుగులో నిలదొక్కుకున్నాయని యేనాడో వ్లైక్చత చంద్రికా నూత్రకర్త నిరూపించాడు... ఒక్క నంస్కృృతంనుంచే కాక, వెళాచీం చూళికా వైశాచీ, అపభంళ [పాక్ళతాల నుంచి కూడా విగృతి వ్యవస్థను (వకృతి పద్మ్పపదర్శనా పూర్వకంగా వైకృత చందికా స్మూతకర్త పేర్కొన్న పదాలను పాఠకుల సౌకర్యార్థం ఈ (క్రింద ఉచాహరిన్తున్నాను.1 నంన్యట్భతం వా తెలుగు అంగణ యా అంగడి అతుర వా ఆతము ఆయత్త యా అయితము ఈషత్‌ న ఇంచు ఓకస్‌ న ఇక్క అంగుళీయకము ఉంగరము ఉత్స జా ఊంట హేయ - పవము కదంబ ల కడిమి కానన న శాన కాల ఎ కాలు కురువక టా [కోవి కుర్రాల ఒం గొడ్డలి గోపాల యు గొల్లి ఉదావారించడం౦ం జరిగింది. వాజ్బ్యయ మవోధ్యమని

'పాక్ళతభవాలు న. నంర్థ్టాతం తెలులు శ్యామ వ చామ టంక జాం శంకి తట నా తటు లు శూల ఎ దూది శేమి _ు నెమ్మి పత న పట్టి పర ా పెర అపత్య ఆ బిడ్డ మకర ఎ మకురు మేఘ _ా మొఫలు లఘు న్‌ లాగు విస్టయ -ా విస్తు 'వేసర _ై 'వేవడము నంన్య్యృతం ఎ (పౌక్భతం జా తలుగు యశళశస్‌ యు జసో ా అశము లఘుక లా హళబ్‌ - అళవు, అళవి, అళివి. కర్కశ వ కక్కసో న కక్కు కూట _ా కూడో ఎ గుడ్డ శుక్తి యా చిప్పి ఎ చిప్ప చతుమ్మికా చవుఖ్ట ఆ యై చవుకియ జాలకం యు జాళ అం న జాళియము జీర ఎ జుణా ఆ జున్ను ళా యణ (వళయ లు పళవో -ా పడవ భూ లా భమ అ న బొమ (బవ్మా యా బహ్హ్మ ఎ బొమ్మ ళు ఆ మంనూ ఇ మీన సదృళ లా నరిసో వా సరి నంనం్ట్య్ర)తం _ వైలొబీ (పొళ్ళతం లా... తెలుగు అనిళ న అనిసో = అనయము అనుగ న అనుగో - అనుగు వరిశళోధనారచన

క వైకృతచ|న్లికా స్వరూప-స్వభావ మవోగ వేషణ నంన్య్య్రాతం వైలొబీ (పొక్ళలం తెలుగు ఊ'ళరా యా ఉన్నా ఆ. ఉన్ని సాలా య... హేలా ఆ. ఓలి కల్య ఆ కల్లం కల్లి కంఠ ల కంకో ౨ గొంతు చయూగ ్‌ జోగో జోగు పల్యాణ జా వల్లానం నా పల్గము పున్నాగ ల పున్నాగో ఆ. పొన్న నాళ ల నాళం ఎ నరము నిలయ వ నిలయో -.. నెలవు అలక్ష వా అలత్లో ఆ ల్త (నవణ లా సపనం ఎ సొన నంన్య్బ్రలొం - ఉొళ్చళం లా తలుగు (చూణకా వైభాబ్రొ వ్రీహీ ఆ వీడి వ పయిరు, బిడియం జాడబ ==. పాటవ నా పాజండు బృంద _ పుందో న పిండు థిదుర ఎ. భిదురో యా విడుగు స్వర్శ యా పన్నో యా పొన్ను బలి = పలి జూ పొలి ఘాగ _. పూకో _ పోక నంన్యట్టతం న అవ(భంళ్‌ (టొత్చళం = తలుగు తార ా క్రానం = వారు [కుత - నుదు ౬. చదువు తాళ్ల జా కాళు = తాడు అబద్ధ న్‌ అబద్ధు యా బడ్డు మాకంద ఎ మాగందు == మాౌనవి ఇవి ఆంధ శబ్ద రళ్నాకర క రృ కేవల దేశివదాలని "పేర్కొన్న పచాలు-వీటికి మూలమైన (పాక్ళత సంస్కృత పదాలు మాతమే-వైళ్ళత చందికలో సాధించ బడీన తద్భవపచాలు యివేకాక యింకా అనేకం ఉన్నాయి. వాజ్బయ మవోధ్యమని

విశీపాలు కన వ్రైక్ళత చం[దికా న్యూతాలలోనూ కొన్ని నూ(ళాలకు మంచెళ్ల వానుదేవకవి వృత్తులు రచించడంలోనూ వున్న విశేషాలను కొన్నింటిని ఈ (కింద ఉటంకి న్తున్నాను. విశేషాలు నీ అర వ క. అతి (ఫాచీనమైనది నంన్కృతం. సంస్కృతమే (వజలనోళ్ల్ళల్లోవడి వికృతి రూవం. చెంది (పొకృ్ళతంగా పరిగణించబడింది అనే భావం వెల్ల డించడానికి స్యూతకర్త “అపూర్వం వికృతమ్‌” (9ఓఒనూ. సంజ్ఞ. 12 వుట) అనే నూ(ాన్ని రచించినట్లు కనిపిస్తున్నది. వికృత రూవం (పాచీనమైనదికాదు, ఆధునిక మైనది అన్న అభ్మిపాయాన్ని యీ సూతంలో వెల్లడించాడు.

“నోగణ వరః” (11. నూ, సంజ్ఞ) అనే నూ(తానికి గణపరోయ ఆది శబ్దః నగ నంజ్ఞోభవతి. (7. పుట అని వృత్ని(వాశాడు. ఇక్కడ గణ శబ్దం చేత మభన వంటి ఛందోగత గణాలు పరిళృహీతాలు కావు. ఇది సమూవావాచకం -- ఇదే విధంగా వృ త్తి లోవున్న ఆది శబ్దం "తొలి" అన్న అర్ధాన్ని ఇచ్చేదికాదు.. మొద టైనవి అన్న అర్థాన్ని ఇచ్చేది. అనగా *“' అని యెక్కడ ఉవయోగించినా నమూవావాచకంగా పరిగణించాలనే తాత్పర్యం.

సంజ్ఞాపకరణంలో వ్యాకరణక ర్న కేవల సంజ్ఞలను మా(తమే పేర్కొన లేదు. కొన్ని" నామమాత్ర సంజ్ఞా నిసేశకాలుగా గోచరమయ్యే సంధికాఠ్యాలను కూడా నంధించాడు. “రితోద్విత్వమ్‌”? అనే సూతంతో “కేఫ అనుబంధంగావున్న ప్యంజవం ఆ దేశ మైనపుడు నిత్యంగా ద్విశ్వం వన్తుందని వ “భితిదీ రః” అన్న నూ్యతంలో “కి వర్షం ఇత్‌ గావున్నపవ్పుడు వూర్వాన డీ త్రం వన్తుందని _ “సాను నొాసికోచ్చారం జిత్‌” అనే నూతంలో *జి కారం ఇత్‌గా వున్నప్పుడు ఆ అమ రానికి పూర్వం బిందువువస్తుందని పేర్కొన్నాడు (8, 9, పుటలు). ఈ నందర్భంలో రిత్‌ _కిత్‌ జీత్‌ అన్నచాటిని నంజ్ఞామా[తాలుగా వేర్కొన్నా ద్విత్వ--దీ ర్వ--బిందు ఇా ర్యాలను అనువ ర్తింపచేయడం రూపంగా సంధికాళ్యాలను కూడా సాధించడం జరిగింది,

“పాణీవాల్‌” (నంజ్ఞ--లి8. నూ. 11. వుట) అన్న నూ[తంలో వాల్‌ (వళ్యావోర వర్షాలు (పొణులు అనబడతాయని పేర్కొన్నాడు. [పాణి శబ్దం అచ్చుతోకూడిన హాల్లుకే సంజ్ఞ గాని, వ్యంజనమైన వాల్లుకు నంజ్ఞ కాదు. ఈ విమ

౮ (మ రి కా గా ఖు యాన్ని నూ(తక ర్తగాని, వృ్తికర్తగాని గుర్తించినట్లు కనపడరు. వాటే వ క వా వాట ళం వరిళోధనారచన

0 వైకృతచ। న్లికా స్వరూప-స్వభావ మహవాగ వేషణ “చుదోర్చిందుం శ్చ (గ్రహాదేర్నః” (నంధి-లి?. నూ.--౨2. పుటి అనే నూత ములో బిందుక శబ _వయోగంతో అర్ధ బిందువును విధించి “పాశా చోయుజి"” 0 (నంధి-83 నూ--వీకి, పుట) అనే సూతం చేత పూర్ణ బిందువును విధించకవనరం లేదు. “*చుదోర్చిందుళ్చ ([గవోదేర్నః” అని బిందు శబ్ద (పయోగంతోనే న్యూతం రచి సే సరిపోయేది. ఒక సనూ్యూతం తగ్గివుం డేది. “హైళాచోయుజి అనే సూతంలో విధించిన పూర్జ్మఓందువును “ హస్వా బిందుళ్చ. (సంధి-డి5 సూ--19 పుట్టు అనే నూసత్రంచేత కూడా సాధించవచ్చు. ఇందులో బిందు, బిందుకాలు విఖాషగా విధిం చాడు కాబట్టి, వ్యవస్టిత విభాషచేత (హన్వమయిన ఏకాచ్చు మీదగాని, సంయుకళ్తా బట వరానికి పూర్వంలోగాని, అర్ధవీందువు రాకుండా, పూర్ణ బిందువే వస్తుందని మకం వివ చేసుకొని, శేవల పూర్ణబిందు రూపాలను సయితం సాధించుకొనవచ్చును. కాగా, సంధి-లీవ, నూ(తంలో బిందుక విధానంవల్ల లీరివు సూత రచనతో వృథా (శ్రమ యేర్చడిందని భావించవలసి వుంటుంది

*రలడాముతాంళభఃో (అజంత-56 నూ. 41 పుట) అనే సూ తవృ త్రిలో నేడు (ప్రసిద్దంగా వున్న నన్య వాచక మైన “వరి శజ్చానికి దూపాంతరంగా “వడి” శబ్దం సైతం ేర్కొనబడడంవల్ల వృ ్తికర్త కాలంలో వడిళబ్ట్దం బహుళ వ్యవవోరంలో వున్నట్లు స్పష్ట పడుతున్నది.

“సేస్తూ ల్యే” (నంధి=11నూ. -_ 16 పుట) అన్న నూ తంలో సూర్య శద్దానికి “సూర్యగణ నంబంధ మైనది” అని వృత్తికర్త అర్థం ఇప్పాడు శాని ఉదావారణలలో పూరిల్లు_నరీడు అన్న "రెండు పదాలుమా[తమే ఉచావారించాడు. నరీడు నూర్యగ౬* సంబంధ పదం కానేకాదు. ఈ నందర్భంలో వృ త్తిక ర్త వేరొక పదాన్ని దేన్నో ఉదావారించి ఉంటాడు. సూర్యగణ సంబంధం అన్నప్పుడు ఇల్లు ఈడు వంటి కేవలవాగణ పచాలేశాక ఇటుక-_.ఇరుకు వంటి నగణ (త్యతర వదాలు నైతం పరిగృ హీళాలవుతాయి.

కెలుగులో సంస్కృత మూలవదాల [వయోగంగురించి వక్కాణిన్తూ నూ[తకర్ర్త నాలుగు నూ(తాలు రచించాడు. అవి యివి:

(1) “చావ్యయస్యా వృథా దేశ. (నంధి-20 నూ) తళ న! ఆళ్ళ ఆధ (ఖై “లుగ్విసర్గన్య్న, (నంధి-£1 సూ) (8) “నుప్తికామ్‌”. (సంధి-లీ9 సూ) (4) “ర్విశ్వమ్మఃో. (నంధి-98 సూ). (చూ. వుట. 17.18) వాబ్బయ మవోధ్యముని

విశపూలు క!

“నావ్యయన్య ఇణ్యాది నూ(తంలో “వృ ఖా” మొదలయిన అవ్య యాలకు తప్ప మిగిలినవాటికి తెలుగులో న్వతం(తంగా (వయోగం లేదన్నాడు తరువాతి సూ(తాలు రెండూ తారుమారు అయినట్లు కనిపిస్తుచ్నుది “ను విజామ్‌ో అన్న నూతంలో. సంక్కృత సుబంత పదాలకు తిజంతాలకు.. తెలుగులో స్వతం[త [పయోగార్హత లేవన్నాడు “లుగ్వినర్గన్య”. అనే నూతంలో “విసన్గాంత వదాల తుది వినర్గకు అనుకరణంలో లోపంవస్తు ది. ఇటువంటివి [పయో గాన్హాలౌళాయి,” అని ఒకానొక సంధి కార్యాన్ని విధించాడు. “ను వ్రికామ్‌” అనే న్యతం “లుగ్వినర్షన్య" నూ (తానికి పూర్వాం = అంఆజే “నావ్యయస్యా వృథా దేః” అనే సూతానికి తరువాత ఉండాలి “"నువ్హీజంతాలకు అనుకరణం లేకుండా న్వతంతంగా వయోగంలేదు" అని చెప్పిన నూ(శ్రాన్ని ౨1. వ. సూూూతంగా వుంచితే, వాటి న్వతం[త (వయోగవ్యవస్థను “ నావ్యయ” నూ[శ్రంలో నుంచి “5” ళచ్చాన్ని అనువృత్తి కెచ్చుకొనడం ద్వారా నిేధించుకొనవచ్చును. ఆ తరువాత అనుకరణ (ప్రయోగంలో విసర్గకు లోపకార్యమూ = అనంతరం అను కరణలో *మి కారానికి ద్విత్వమూ చెప్పుకున్నట్లుగా సవ్యంగా నే వుంటుంది అందు వల్ల నూ(తకర్త 22వ, నూ(త్రాన్ని, 91వ, న్యూతంగానూ, 21వ, నూ శాన్ని 22వ, నూ(తంగాను రచించినట్లు కనిపిస్తున్నది. వృత్తి కారుడుకాని, వతివాసిన వ్య క్తికాని ఈ సనూ[(_తాల కమాన్ని తారుమారుచేసివుంటారని అనిపిస్తున్నది.

“గుజుమూనాం కచపాః” (నంధి = 46నూ _ లశ పుట) ఈ సూతం చేత నమానంలో గు, జు, ము, అనే అక్షరాలకు [కమంగా క, చవ, అనే అవర యుక్త పరుషాలు వస్తాయని విధించాడు. వాగు-ఓ నీరు జ వాకనీరు;ు రాజు కొమరుడు జ రాచకొమరుడు; వేము- వండు = వేవవండు, నాము చేను = నాపచేను; వేము + పచ్చడిజవేపపచ్చడి, వంటి రూపాలవుతాయి ఈ నందర్భంలో పూర్వ పచాంత్యంలోవున్న గు, జ మువర్ష్హాలకుక, చ,వలు అవర్శ నహితా లయి ఆదేశాలుగా వస్తాయని మనం (గహించాలి.

“*నుపీ మవాతో౬న స్యాత ఉత్‌” (అజంతంవి నూ. 85 వుట) అనే సూ(శానికి “అవర్షక వర్టితస్య మవాతో£&౬త ఉత్‌ స్యాత్‌ నుపి వళే” అని వృ్తి ఎౌశాడు. “అవర్ష్యక వరితన్య” అని అనడంలో మామూలు *డు' మంత వచాల అదంతత్వ నామరూపాలు పరిగృహీ తాలుకావు. (త్రీ నమవచాలయిన అదంత మహ చ్వాచకాలు, [(భాత, చాత, కర్త, వార్త వంటివి వరిగృ్భహీతాలవుతాయి. ఈ దృష్టితో అవర్థ్శ కాంతాలు కాని ళజ్టాల చివరి అత్తుకు ఉత్వం వన్తుందన్నవ్పుడు అదంచాలుకాని పదాల చివర అత్మైెక్కడ వుంటుందా అని నందేహించనవనరం లేదు. వరిళోధనారచన

కనా వ్రైకృతచ న్లికా స్వరూహా-స్వథావ మహాగవేవణ అవర్శ కాంతాలంళ, త్త నమాలయిన అదంత వదాలనీ _ అత్తుకు, ఉన్వం వస్తుం దంకే, డుమంత మవాద్వాచకాల తుదినున్న అత్తువకు వస్తుందనీ [గహింఛాలి. కాగా (భఖాత-దాతఎకర్త-హ ర ఇత్యాది రూపాల తుది అత్వాశికి ఉత్వం రాదన్న మాట అవ్యయ [వకరణంలో చాచాపు అన్నింటినీ నిపాతలుగానే సాధించడం జరిగింది. తెల్ల వారిలే స్తే, లాలనగా, ముద్దుగా. పిల్లలను. ఆడిస్తూ చీచీ అనడం మవకు అలవాటు కోపంతో అసహ్యూంతో కూడా ఈ “లీచి పచాన్నే ఉపయో గించడం కూడా కద్దు. తరచుగా “లీచిలో శెండవ “లీ” మవో (_పాణంగా కూడా అంశ “ళీ అని “చ్చీ” (చిళ్ళీ) అని ద్విత్వరహితంగానూ, నహితంగానూ అనడం కద్దు. * భీ ఛి” అని శెండింటినీ మవ్శోపాణాలుగా వ్యవవారించడం కూడా లేకపోలేదు. వాల్యగవా ఉచ్చాటనై అనలీ పదాన్ని మొట్టమొదట ఉపయోగించే చారట కాని శరువాత తరువాత అతి సామాన్యమయిన వాడుక పదంగా, వూతపదంగా. నయితం యిది స్టిరపడిపోయింది.. ” చిచ్చీ బాల్యగహాపనయే” (అవ్యయ-22సూ ఎల వుట) అని నూ్యతకర్త దిన్ని జాల (గవోపనయార్థంలో నిపతించాడు. విభ_క్ర్యర్థ (వకరణంలో అన్నీ నంస్కృత _ విభక్త్యనుకరణలుగానే విధింపబడ్డాయి. కాని, “జడస్యాతోనుచళాబోగ్టు” (విభ-14 నూ -94 పుట) అనే సూత వృత్తిలో “రాముడు గదతో మోదును, * రాముడు గదచేశ మోదును" అనడానికి మారుగా రాముడు గదను మోదును అని తెలుగుతనానికి అనహూజ మయిన కారకాన్ని పేర్కొన్నాడు. గదచేత మోదును అనే అర్థంఠావడంకంశే “రాముడు గదనే మోదుతాడు కాబోలు” అనే అర్థం మనకు ఈనాడు ర్వుటితి న్యూర్తిగా వస్తుంది. ఈ ఫందర్భంలో చిన్నయసూరి “నొడ్డటనరి శెను” అని ఉదావా రించాడు. గొడ్డట అన్నది బాప విభక్రికం అవడ ౦వల్ల కాబోలు మనకు గొడ్డలితో న గొడ్డలిచేత అనే అర్ధమే స్ఫురణకువస్తుంది కాని “ గొడ్డలినినరికెను ” అన్న అర్థం మనస్ఫురణకు రానేరారు. ఆం(ధ వ్యాకరణ క_ర్తలందరూ “యొక్క” వాలాది (వశ్యయంగా పక కంఠంతో ఉర్ధాటించారు. ఆధునిక భాషాళాన్త్ర వేత్తలు “యొక్క” (పత్యయానికి మూలం వకవాచకమైన “ఒక్క” అజాదిశబ్దమే అయివుంటుందని ఊహించారు. వైక్ళత చందికా న్యూతకర్త “ఒక్క మే” (సమాసంతి. సూ-88 పుట) అని న్యూూతించి అసలు పస్ట్రీవిభక్తి _పత్యయం “ఒక్క"యేగాని “యొక్క శాదని 'వాజ్బయ మవోధ్యమని

వాసుదేవుని కాలం ప విస్పష్టంగా [పవచించాడు నీయొక్క - కొడుకు = నీదుకొడుక్కు నా యొక్క + కొడుకు = నాదుకొడుకు, తరయొక్క -- కొడుకు ఇ తనదుకొడుకు వంటి నమాన రూపొలను సాధిస్తూ “ఒక్కవ్యదు వే త్య కే” (నమాశ4శీసూ-36ివుట) నమానంలో "శేమవష్టి అయిన “ఒక్క” స్థానంలో “దు” వర్షం వ్వైకల్చికంగా ఆదేశంగా వస్తుందని మరింత గృష్టంగా వక్కాణించాదు “ఇ యో హేత్‌ "(అజంళ-లి4 సనూ.ిక,కిర్‌ పుటలు) అనే సూ(తవృత్తిలో పక-వక్కో-ఒక్క అని ఒక్కను పాక్ళం భవంగా సాధించడం గమనింవవలసిన వివయం ద్విగు నమొసాలను వక్కాణిస్తూ సంవృత నంఖ్యావాచకాలకు "తెలుగు నంఖ్యావాచకాలను ఆదేశాలుగా వచించి, ఇతర వ్యాకరణ కార్యాలు సాధించాడు “మనము ఉభయ వాచకమనీ నమానం శానటువంటి మామూలు వదమనీ వ్యాకరణ కర్వలు, భాషావేత్తలు భావించారు. వైైకృత చందికా సూతకర్త “అం త్యేఓ సదఃొ ,నమాన=-40 సూ 95 వుట అని సూ(త్రించి “మకము" ద్వంద్వ నమాన మని విశిష్టంగా పేర్కొన్నాడు వానుదేవుని కాలం మంచెళ్ల వాసుచేవకవి కాలాన్ని గురించి "వెక్కుమంది వెక్కు విధాలుగా (వాశారు (8 కందుకూరి పీరేశలింగంపంతులుగారు ఆంధ శబ్దచింతామణి గురించి (ాన్తూ యా క్రింది విధంగా పేర్కొన్నారు.

క. యాం వ్యాకరణమున 'కెలకూచి బాలనరన్వతియను వండితుండు మొట్టమొదట తెలుంగున టీక యొకటి (వాసెను. చానికి బాలనరన్వతీయమని "పేరు. అటు తరువాత వానుదేవుండను మజటియొక పండితుండీ వ్యాకరణమునకు వార్తిక మొక్కటి (వాసెను, దానిని వాసుదేవవృత్రియని వ్యవవారింతురు. తదనంతరము కాకునూర్యప్పకవి యీ వ్యాకరణమును 'దెని/ంవంయూని నంజ్ఞా నంధి పరిచ్చేదములను మాతము 'తెనుంగున నయిచాశ్వానములుగల పద్యకావ్యమునుగా రచించిను. ఈతని యనంతర మహోబల పండితుండాం [ధ ళబ్దచింతామణికి సంక్కృృత భావలో నొక వ్యాభ్యానముచేని దానికి: గవిశిరోభూమణమని పేరు "పెళ్లైను.. చానినిప్పు డహోబలపండితీయమని _ పిలుళురు. పిమ్మట నృసింవా పండితుండను నతడుకూడ నన్నయ _భట్టీయమునకొక వ్యాఖ్యానము చేసెను. దానికి నృసింవా వండితీయమని నామము.” (ఆం(ధకవుల చరిత్రము-[ వథమ భాగము. 1 వుట) వరిళోధనారచన హా.

బాణ... వైక్సృతచన్టికా స్వరూవ-స్వథావ మహాగ వేషణ

(శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారు “వదు నేడవ శళాబ్టివ్నాడైన మంచెళ్లు వాము

'దేవ5వి అంధ ళజ్దచింతామణికి నంక్కృృతమున వృ త్మిని [వాసియుం డెను (ఆం(ధకవి తరంగిణి.|పథమ సంశృటము 44 పుట్ట అని తమ కవితరంగిణిలో (వాశారు శీ కందుకూరి వీరేశలి./”౦ వంతులు, శ చాగంటి. శేషయ్య గార్లు, యిద్దరూ అంధ శబ్ద చింతామణి సంస్కృతంలో వృత్తి రచించిన మంచెళ్ల వాసుచేవకవి అవోబల పండితుని కంళు పూర్వం వున్నట్లు పేర్కొన్నారు కాని, గంధవహా౦ అనబజే అలంకార (నాయికా= నాయ లవణ) (గంధం=ఆం(ధ శబ్ద చింళామణీ వాసుదేవ వృత్తివెకృత చంద్రికలు రచించిన మంచెళ్ల వాను దేవకవి వాసినెడ్డివారి న్యాకయించి శ్రీ శ 1758 (ప్రాంతంలో వున్నాడని సాధికారంగా కొందరంటున్నారు.

మృతులు డాక్టర్‌ తూమాటి దొణప్పగారు 1-5-1018 వ, తేదీన నాకొక శేఖ (వాస్తూ అందులో మంఛెళ్ల్ళ్ల వాసుదేవకవిని గురించి యీ [క్రింది విధంగా (వాశారు.

-వల్లూ+రు సంస్థానాస్థ్రానకవి మతుకుమల్లి నరసింవాశానస్త్రి (1916-1878) తల్లి జనకాం౦ంబ మళుకుమల్లి వారి కుటుంకాన్ని (పళంసిన్తూ మంచఛెళ్ల వారి కవితా విలాసానికి మతుకుమల్లి వారే మూలకారకులని సూచించే పద్యం-

“అతి చమత్కృతి గలిగిన మతుకుమల్లి

ల్‌.

వారు శబ్దము కొల్పిన కారణమున

వనుధ లోవల మంచెళ్ల వారి యిల్లు

శారచాచేవి నాటకశాల యం(డు

చాను దేవుని కవితా విలా.లమచట

మొలక బంగరు గజ్టెల (మోశగా దె!” అని చాటువుగా వినిపిస్తున్నది ఈ అంశాన్ని మాతం నా సంస్థానాల చర్విత వుట. 890 లో ఉటంకించాను వాసుదేవకవి అహోబలున కిటీవరివాడు, పూర్వుడన టానికి ఆధార మేమీ లేదు "=

అంశేశాదు డాక్టర్‌. దొణపవ్బగారు తమ 31 2. థీసిస్‌ అయిన “వై కృత పద స్వరూప నిరూవణము”' అన్న సిద్దాంతవ్యానం "7, 78 పుటలలో మంచెళ్ల వాసుదేవ కవిని గురించి, ఎైకృత చంద్రిక గురించి ఈ [కింది విధంగా కూడా "పేర్కొన్నారు.

వాబజ్హ్రయ మహాధ్యముని శాళప

వామసువుదేనికాలం న! మంచెళ్ళ వాసుచేవరవి-వైకృత చం[దిక * అస్ట్రథాషా $ విత్వ సామాజ్య పట్టభ(ద బిరుదాంకితుడు వ్క్యాదేవకవి శెలులటు నందలి తద్భవములకు మూల వకృ్ళతులను జూపునెడల వరంవరాయుత పద్ధతిని పరిత్యజించి. సంన్కృవముతోపాటు (పాకృ ళాదులన్నునైతము (వదర్శించిక వారిలో ముఖ్యుండు వాకుచేవకవి మీంయ మిక్కిలి తద్భృవ విభాగమును విపులముగా నిర్వహించిన వారిలో నితండే మొదటివాడు. సంస్కృత భవముతో (పాకృత శార సేనీ మా%ధ్లీవెశాచీ చూళికావై ఇాచ్యవ భంళ భాషాభవములను వేర్వేరు |పకరణము€లో ననూ తముగా నిరూపించి వానుబేవుండు తన బిరుదమును సార్థకవరచికొనినాడు. “వడ్విధానా (పాకృతిచ శార నేనీచ మాగధీ వెశారీ చూళికా వై శాచ్యవ్యభంళ ఇతికమాత్‌" (26. ళో అవతారిశా. మడ్భాషా చం దిశా) అను లవ్మీధరుని (క్రీ.ళ.1541-1565) అనుశారననము చాను'దేవకవి (ప్మకియా విభా"మును (పఐలముగా (వభావిరముచేసికట్లగుపడుచున్నది లమ్మ్మీధరుడు అచ్చముగా అంధధ్రుండు అందును కృష్టాతీకచాని, అష్ట్రభామాకవి పట్టభద్ర బిరుద విరాజితుండ గు తిమ్మయసోమయాజి మనుమండు. లత్మీధరుండు వాను దేవకవి కించుకో పూర్వుడు”- ఇవి డాక్టర్‌ దొణప్పగారు తమ సిద్దాంత (గంధంలో (వానిన వాళ్యాలు. “గంధవవా' గంథాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని మంచెళ్ల వాసు దేవకవి అహోబలుని ఓ (వ! ల ౮ కంయే తరువాతివాడని డాక్టర్‌ దొణప్పగారు వంటివారు భావించారు. క్రీ.శ. 1820 (పాంతంలో భానుదత్తుడ నే సంక్కృత పండితకవి నాయికా నాయక భేదలక్షణ గగంథ మెన రనమంజరిని నంస్కృృతశంలో రచించాడు. ఈ రనమంజరిని దాదావు మూడు వందల పద్యగచ్యాలలో *“గంధవహాము అన్న "వేరుతో తెలుగు లమణ[గంథంగా మంచెళ్ల వాసుదేవకవి రచించాడు. ఈ గంధవవాం [కీ శ. 1900, నంవత్సరంలో మొట్టమొదట ము దిత మైనది ఈ గంధవవోన్ని తెలుగులో రచించి తమ యిలవేల్చ యిన మంగళగిరి శీ నరనింవాస్వామికి అంకితం యియ్యవలసిందని అమరావతి 4 ఇది అమ్ముద్రితము. వాబ్మయ మవోధ్యతులు ,క్రివడ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్య గారి యొద్దనున్న తాళవ్యత వతి ఈ పరిశీలవమున శాఛారము. [10 క1[ుల12001 02 6 గలం 2గైరఎలైల 1816. అను వ్యానమున డీని నమీకు కొంతకలడు పరిళోధనారచన

న! వెకృతచన్టికా స్వరూప-స్వభావ మవోగ వేషణ (వభువులలో ఒకడైన వాసిరెడ్డీ శామలింగ్యవభువు వానుదేవకవిని కోరుతాడు. శామలింగ (వభువు కొలువు తీర్చి తనను అవ్వోనించి సబవఖమానంగా కోరిన విమ యాన్ని వానుదేవుడు గంధవహాం అవతారికలో యీ [క్రింది పద్యాలలో వర్ణి చాడు

అతులాంభోజ భవాంగనానఖముఖ వ్యావృతత్త పాళీమవోో

న్నతవీణారవ మాధురీనసధురీణ వ్యావృాతిం (అాగ్వినిం

దిత మందార మరంద బవిందులవారీ నివ బ్టందనానంద వం

దిత నంచాత్మజు నన్ను! విల్వ( బనిచెన్‌ దీవ్యత్కటాజాకృతిన్‌

పిల్వంినిచి యవార్యగాం భీర్య_థైర్య

నరస మాధుర్య చాతుర్య సౌకుమార్య

గుణగణంబులు విలసిల్ల ( గూర్చితోడ

నలరినను( జూచి యిట్లని యానతిచ్చె

అలిత చమ్మ త్కియా సరిదలంకృత కావ్య సమ్ముద వీచికా

విలసిత కర్ణ ఛారుండవు విికుత చాటు కవిత్వ ఇాతురీ

జలరుహిణీ విలాసమను నంతతకృత్యముచే నవార్ముఖా

నిలుండవు చాసుదేవకవి! నీ నివుణత్వము లెన్న శక్యమే:

ఆదిని సంస్కృతాటవుల నంటిన మంజరి దేటగాంగ నా

మోదము గుప్పగా మదికి మూఢు లెటుంగరు తత్తదర్థముల్‌

పాదుకొనంగ నాం(ధజన భావనను బండితపామరాళికా

మోదముగాంగ గంధవవామున్‌ రచియింపుము నేర్చు పెంపునన్‌ ॥

శృంగార గతుల నీక్ళతి

మంగళగిరినాథు వేర మహినంకిత మై

సంగతి గొనవలయును మా

ముంగిటి కుల ద్రైవమతంజ. మోదములిచ్చున్‌॥

ఈ పద్యాల వల్ల గంధవవాకర్తయైన వాసుదేవకవి వాసిరెడ్డి రామలింగ (వభువు కాలంలో అంక క్రీ శ. 1758 (పాంతంలో వున్నాడని స్పష్టపడుతున్నది. గంధవవాకృతి అంత్యంలో వున్న గద్య ఈ విధంగా వున్నది

“*ఇది సకల నుకవికుల మనోవార కవిత్వి వైభవ మంచెళ్ల రఘునాథాచార్య తనూభవ వానుదేవకవి విరచితంచైన గంధవవాంబను నలంకార (గంథంబునందు నర్వంబును సంపూర్ణము.”

వాబ్మంయ మవోధ్యమని

వాసుదేవకవి ఒక్కడేనా? హం ఆంధ ళబ్ద చింతామణి వాసుదేవ వృత్తి పరిచ్చే చాంత్య గద్యయిది- “ఇళ్య్యాంధధ శబ్ద చింతామణి వృత్తా పంచమః [కియా పరిచ్చేదః”-

వైైక్ళన చంద్రిక సుబంత, తిజింత, కృద౦ంత విభాగాల అంత్యంలో వున్న గద్య యా (కింది విధంగావున్నది

“ఇతి (శ్రీ మచ్చాల గోపాల కరుణా కటాక సంపాప్తాష్టభాషాకవిత్వ స్మ్నామాజ్య పట్టభ(దేణ మంచెళ్ల వంశార్గవ పూర్ణిమా చం దేణ హిమవన్నగ వేతు మధ్య మహీవలయ విరాజమాన నానావిధ విద్యా (సవీణ విద్వత్కవితా వితాన నంన్తూయ మాన పాండితీ మణినా వానుదేవకవినా విరచితాయాం వై కృతచం (దికా యాం నుబంత విభాగః సమాప్తః” గః

వాసుదేవకవి ఒక్కడేనా ?

“గంధవహా" కృతి అవతారిక పచ్యాలలోనూ తుది గద్యలోనూ మాములుగా “*నుకవికుల మనోవార కవిత్వ వైభవ' అని మాతమే వాసుదేవకవికి విశేషణం వున్నది ఆంధధశబ్ద చింతామణికి వృత్తి రచించిన వాసుదేవుని పేరు పరిచ్చేదాంత గద్యలలో యెక్కడా లేదు _వైకృతచం ద్రిక గద్యలో భాలగోపాలభక్తుడని, షడ్విధ (పాక్ళ కాలలో నంక్కృతాం[ధ్ధాలళో కవి చ(కవర్తియని, ఆసేతు హిమాచల పర్యంతం కీర్తి కలవాడని, విద్వత్కవులచేత (పళంసింపబడిన పండిత (శేష్టుడని వాసుదేవకవి తనకై తాను విశేషణాలు పెట్టుకున్నాడు. గంధవవాం రచించిన వాసు దేవకవి రఘునాళాచార్య తనూభవుడని పేర్కొనబడడంవల్ల వై వ్లవుడన్న మాట యధార్థం. ఆంధళశబ్ది చింతామణి వృష్తి గద్యవల్ల వాసుదేవుని కుల మళతాదులు తెలియవు. కాని వృత్తి గద్య చివర “ట్రీమకే లామానుజాయ నమః, (శ్రీమతే 'వేచాంత దేశికాయనమః, (శ్రీమశే వాయ[గివాయనమః అని వుండడంవల్లి యీ ఇాసుదేవకవి వ్రైన్టవుడేనని కొందరు అనుకొనవచ్చును వృత్తి గద్య తరువాత వున్న [శ్రీమశే రామానుజాయనమః వంటివి (పతి (వాసిన వ్యక్తి యెవరైనా (వాయవచ్చును. వైైన్లవుడై నా [వాయవచ్చును. తన్షళాభిమాని 'యెవర్రైనా (వవాయవచ్చును గచా ! అందువల్ల గద్యలో బంధిత్మాల్తై

ఫేరిబంత విభాగాంత్యంలో -- తిజింతవిభాగః సమావ్తః --అనీ కృదంత విభా గాంత్యంలో _ కృదంతవిభాగః సమాప్తః -- అనీ గద్య చివర తిజింత-కృదంత వదాలమార్చు ఉంటుంది ఈ విషయాన్ని పాఠకులు గుర్తించాలి. పరిళోధనారచన

00411... వ్రైళ్ళతచ్య న్లికా స్వరూప-స్వభఖావ మహాగ వేషణ లేకుండా వేశే వున్న యీ మాట-*ను పట్టుకొని వెప్ణవు డనుకొనడం-[గంథ(పారంభంలోనూ, లేఖల (పారంభంలోను" “(క్రి రాములు” అని అలవాటుకొద్దీ మామూలుగా(వ్రాసే చానిని చూచి తత్కర్త రామ భకుడనో, వె వవుడసో అనుకొనడం వంటిదే కాగలదు. ఆ్యధశ బ్బ చింతామణి అది వ మా. వృత్తికి “వానుబేవవృ త్తి" అనిమా్యతమే ౪ ళ పత (గ్రంథాలలో "పేరు వున్నది. గంధవహా కర్రయైన వానుదేవకవి కవితా పాండిత్య పతిభష, వ్లైక్ళత చం దికా కర్త మొన చాసుదేవకవి బహుముఖ కవితా పాండిర్య (ప్రతిభకు వాస్పిమళకాంతర మున్నది. గంధవహకృత్యంశ్య గద్యను, వ్రైకృత చం, దికాంత్య “ద్యను నరిపోల్చి చూస్తే బొత్తిగా పొంఠన కుదరదు. ఒకదు సామాన్య ఆంధ్ర వి వండితుడుగా కనిపించగా మరొకడు సంస్కృళాంధ _పాకృత-శార సేనీమాగధీ-వై శాచీ- చూళికా వై కాచీఅప్టకంశనామక అష్టభాషా కవితా దుకంధరుడుగా. పండితులకు పండితుడుగా కనిపిస్తాడు. గంధవహకర్త రఘునాథచార్య తనూభవుడనని సృష్టంగా చెప్పుకున్నాడు వ్వైకృత చంగదికా కర్త గద్యలో రఘునాథచాస్య తనూభవుడనని పేర్కొనలేదు. ఇంగా యీ యిద్దరు వాసుదేవకవులు ఒక్కరు కారని, విభిన్నులని మనం భావించక తప్పదు “'మంచెళ్ల అన్నది _గామనాము (గామనామం యింటిపేరుగా వున్నవారు యే వర్ణంలోవైనా వుండవచ్చును ఒక్క (శ్రీవై ప్టవులలోను నియోగులలోను మా్యతమేకాదు తదితర (భావ్మాణేశర వర్షాల 'వారిళో వైతం మంచెళ్ల వారుండి వుండవచ్చును మంచెళ్ల వాను చేవకవి నామకులు యిద్దరున్నారా ? ముగ్గరున్నారా * అన్నది కూడా కొంశ నందేవోన్పరగంగా వున్నది “యుధివ్టర విజయం “అన్న సంస్కృత కావ్యం వాసుదేవ కవికృతంగా యొనిమిచాశ్వాసాలతో మవాత్తర పౌఢ గంధంగా వున్నది అష్టభాషో కవిత్వ సామొజ్య పట్టభద్రుడు విద్వశ్కవితావితాన సంన్తూయమాన పాండితీమణి, వెళ్ళళ చం దికా కరయెనక మంచెళ వాసుదేవ సా. వాల మానా ఛి

కవియే యీ నత్క్బృతికి కొర్తఅయి. వుండవచ్చును

డాక్టర్‌. ఎస్‌. వి. జోగారావుగారు తమ “ఆంధ యక్షగాన వాబ్బయయ చర్మితలో వాసుదేవకవి అనే శీర్షికతో “పార్వతీ పరిణయము అన్న [గంథం గురించి కొంత (వాస్తూ యీ కిందివిధంగా పేర్కొన్నారు

పార్వతీ పరిణయము*

వత(ర్షంఛావగారికలో నొక నూ ధార వచనమువ కావాశీ రాజ (వణీశతమని యున్నది. శాని ంగంధాంగమున శవాజీ పరముగానున్న మంగళ న త యు వన?

"తం. న, మా కే, నం, ర్‌15-558. వాజ్ఞయ మహోధ్యమని

వాసుదేవకవి ఒక్కాడేనా ? పైగ గితమున “క్రీ వాసుదేవకవి వచన్సంతుష్టాయ ముగళి” మ్మని యుండటం బట్టియు, మవోళాష్ట్రుండగు ళవోజీ కృతులం దెందును గన్నట్టని యాం[ధకవి స్తుతి యిందుండుటనుబట్టియు వానుదేవ నామధేయుండగు కవియొకండు శవోజీ యాస్థ్రానమంయండి యుండుననియు నతంజే దీనిని రచించి యుండుననియు నూహింపవచ్చును. ఓక విశేషము :-- బాలమనోరమాఖ్య సిద్ధాన్త "కౌముదీ వ్యాఖ్య యొక్క చివర గద్యలో నిట్లున్నది “టీ, కవాజి శరభోజి తుక్కోజి భోనల చోళ మహీమహేందామాత్య ధురంధరన్య (శ్రీమచానంవ రాయ విదృత్సార్వ భౌమన్య అధర్వణా లభ విద్యా వైళద్యన . ౨... వాసుదేవ విదుపా విరచితాయాం నిద్ధాంత కౌముదీ వెఖ్యాయాం జాలమనో రమాభఖ్యాయాం న. అగగా చాలమనోరమకర్తయైన వాసుదేవ దీతీతుని గురువైన యానంద రాయమఖభిశవోజీ కాలమునుండి తంజావూరు మవోఠా ఫ్ర (వభువులయొద్ద మంతిగా నుండినట్లు తెలియుచున్నది. ఈ వానుజేవ దీజితుండే గురువుగారి చలువ వలన శవోజీ యూస్థావమున కెక్కి యతని వేర నీ పార్వతీ పరిణయమును వెలయించెనే మో; అగుచో నీశంయడు శవోజీ రాజ్యుకాలమగు (కీ క 1080417192 [పాంతమున నుంజెననవలెను. (ఆంధధయక్షగాన వాబ్బియ చర్మితంద్వితీయ భాగము 802-809 పుటలు కాలమనోరమ వ్యాఖ్యా కర్తయైన వాసుదేవుడూ, వై కృత చం్చదికా కర్రమైన వాసుదేవుడూ ఒక్కూశే నని చెప్పడానికి వీలులేదు. తంజావూరు రాజఛానిగా పరిపాలించిన మవోర్యాష్ట్ర వంశళీకులలో శాహజీలు యిద్దరున్నారు మాలోజీ వ్వుతుడైైన ఇావాబీ (కీ శ 1640 (పొంతంలోను ఈ శావాజీ మనుమడైన శావాజీ కీ. ఈ. 1684 |పొంతంలోనూ తంజావూరును పరిపాలించారు. వీరి వివరాలను శృంగార వదములు* (గంథానికి నేను (వానిన పీఠికలో (ఎ-/ వుటలు) చూడవచ్చును. వ్రైకృ్ళత చందికా కర్త తంజావూరు రాజులను ఆ్మశయించినవాడుకాడు అటువంటి యే రాజా్శాశయమైనా వ్ర్తైకృత చరదికా కర్తకు వుండి వుంచే ఆ విషయాన్ని వైకృత చందికాంత్య గద్యలో తప్పక వెల్లడించి వుండేవాజే. అయిళే ఆసేతు హిమాచల పర్యంతం వున్న

• భృంగార వదములు ఓరియంటల్‌ మాన్యు(స్కిస్ట్స్‌ లై(బరి అండ్‌ రినర్చి ఇనిస్టిట్యూట్‌ (వచురణ. పరిశళోధనారచన

న వైకృతచ న్లీకా స్వరూవ-స్వభావ మహోాగవేషణ 'జేశంలో ాను వసిస్తున్న వ్యక్తిగా వేర్కొనడంవల్ల మొత్తంమీద తంజావూరు (ప్రాంతంలోనూ, యితర [ప్రాకృత భాషల నాదరిస్తున్న పరిసర రాష్ట్రాలలోనూ వ్రైక్స్ళత చందికా కర్త సంచరించి తన వివిధ కవితా విద్యా పాటవ _వవర్శనలతో వండిత మండలుల (వళంనలందుకుని వుంటాడని చెప్పవచ్చును తంజావూరు రాజుల కాలంలో శావహజీ తరువాత “శావాబీ రాజ విలాసం *నరస్వతీ కల్యాణం” వంటి యకగాన కృతులే కాక ఆంధ శచ్చానుశాకనమనే. తెలుగు వ్యాకరణాన్ని వంస్కృృతంలో రచించి “ఆంధ పాణిని” అని బిరుదుకందుకుక్న నివర్తి శేషనుమతి (శేషాచలపతి) అష్ట భాషా కవితా కోవిదుడైై కీర్తి వహించాడు అ రోజులలో “అన్టభాషా కవిత్వంబు లమరుసుకృతు” అనేకమంది వుండే వారనడానికి మంచెళ్ల వాసుదేవకవితోపాటు నివ్నర్తి శేషసుమతిని స్రైతం ఉదాహరణగా జేర్కొన వచ్చును

ఆంధ శబ్ద చింళామణికి వృషత్తినీ, వైక్సత చందద్రింనూ రచించిన మంభెళ్ళ వాసుదేవకవి ఒక్కడేనని మనం భావించవచ్చును. గంధవవా కర్తమొన చవానుదేవ కవి, అహోబల పండితునకు తరువాత వాసిరెడ్డి 'రామథింగ వభువు కాలంలో, అంశ |కీ. ౪ 17568 పాంతంలో వున్నవాడు ఆంధళబ్ద చింతామణి వృతి, వ్రైక్ళుత చందికల కర్త అయిన మంచెళ్ల చాసుదేవకవి, గకంధవపహా కర్తయేనన్న అభ్మిపాయంలో వుండి, వ్యాకరణ క_ర్తమైన వానుదేవుడు అకోబల పండిత్రునకు తరువాతి వాడన్న అభ్మిపాయాన్ని డాక్టర్‌ దొణప్పగారువంటి వారు పొరపాటున వెల్లడించారు.

వ్యాకరణ క్యర్తమయైన వానుదేవుడు అహోబల పండితునికి తరువాలివాడు మాతం కాదు. చాలా (పాచీనుడు. అహోబలపండితుడు తవ అహోబల పండితీయంలో మంచెళ్ల వానుదేవకవి "వేరునుగాని, అతని ఆంధళబ్ద చింతామణి వృ త్తినిగాని యెక్కడా (వస్తావించలేదు... పెక్కు పాతాంతరాలున్న ఆంధ శబ్ద చింతామణి [వతులు అవోబల పండితునికి లభించినట్లు కనిపిస్తున్నది. ఏవి వున్నా లేకపోయినా ఎలకూచి బాలనరన్వతి రచించిన “*బా=నరన్వతీయం"”, మంచెళ్ళ 'వానుదేవకవి రచించిన “ ఆంధ శబ్ద చింతామణి సంన్కృృత వృత్తి” తరువాత అవ్పకవీయ రచనక్రై కాకునూరి అప్పకవి సాధించుకున్న ఆంధ ళబ్ద చింతామణి వతి, యీ మూడూ అవోబల వండితునివద్ద తప్పక వుండి వుంటాయి. ఇవి మాాతమేశాక, మరి కొన్ని [వతులు కూడా అవోబలునికీి లభించి వుండవచ్చును ఆంధళబ్ద చింతామణి (పతులలో బప పాఠ భేదాలున్నట్లు యీ [క్రింది ల్లోకంలో అహోబలుడు స్పష్టపరచాడు

వాబ్బయ మవోధ్యమని

వాసుదేవకవి ఒర్కడేనా? నం అప్పార్య వున్తకారూఢ పార భేచాద్వ దుత్థితం మయా నంగృవాాతే రూపం తదపాం? థర్వణో క్నితః దీనివల్ల అహొబల పండితుని పద్ద ఆంధ శబ్ద చింతామణి (పతులు అనేకం వున్నట్లు దృఢ పడుతున్నది. అయితే అహోబల పండితుడు వాసుదేవ వృత్తిని చూవచాడో లేదో అని కొందరికి సంబేహూం కలు”వచ్చును ఆంధ్ర శబ్ద చింతామణి సూ తాలకు చాలా చిన్నచిన్న “భ్రత్తలను రచించగా రూపొందిన (గంథం వాసు దేవవృత్తి అపళోబల పండితీయంతో దీనిని పోల్చిచూస్తే హ_స్తిమళశాంతర మున్నట్లు కనిపించగి లదు వా'దేవవృ త్తి మొత్త ంపరశీలి స్తే వ్యాకరణ విషయాల్లో అహోఒల వండితీయంలోవలె చర్చనీయాంశాలతో నున్న ఘట్టాలేవీ మకకు కనిపిం చవు. అయితే ఒకచోట వాఘుదేపకవి పొరపాటున మెరాలోచనలేక, తొందరపడి “స్థానివచ్భావా దేశ” విమయమై చర్చించగా దీనిలో వున్న ళప్పాప్పులను గుర్తించని అహోబల పండితుడు కూడా వానుచేవుని పేరత్తక పోయినా, అతడొనర్నిన చర్చను మాతం తెలివి తేటలతో, (ప్రతిభావంతంగా అవోబల పండితీయంలో వివరంగా (పతి బింబించాడు “పధమా వైభ%్నక మోర్చిందుకృమవోన్‌ పత్మికియా్థితు (షు) అనే సాని! వాసుదేవకవి “ పతిధాత్వగాభిధాయక ళచ్దేపరేతు పథమా వైభక్షిక త్వేనవ్యవపాతన్య మువర్జకి స్యలుగ్వాస్యాత్‌ _ లోపాభావే. బిందుళ్ళ. తస్య పూ ర్జావా నంతోషపడి, సంతోవంవడి; ఫసంతోషమువపడి సంతోషంపడి ఇత్య (త్ర అనుస్వార స్యస్థానివద్భా వేన పకారన్యవకారోన అనల్విధావితినిపేధాత్‌ ” అని (వాయగా దీన్ని చూచిన అపోోబలుడు వై సూశ్రానికి విపులమైన వ్యాఖ్య (వాస్తూ సంతోమంపడి అన్నప్పుడు స్థానివద్భావం గురించి యీ [కింది విధంగా చర్చించాడు “*నను, సంతోషంపడీ త్యాదౌ తస్యాః వథమాచజడపదానాం స్యాశ్‌ +, ఇతి [వథ మా త్వేఫత్యమప్వారన్యస్థానివ భ్వేన మువర్ష కాంత త్వే “గనడదవాస్య్యుః (ప్రథమా మా తాత్‌ , ఇతివకారన్య వశారస్స్యాత్‌ .(వథమామా తాదితి మా[తగవాణాల్లుక్య పిస్యాత్‌ -నచ వాచ్యంస్థానివద్భావ=ఆం[ధ చ్యాకరణి న్మవసిద్ధ ఇతింక్కుతచిత్సం స్క్ఫృతీ యో౬పి|పాణోప్యతచ్యుతో భవేత్‌, ఇత్యథర్వణో క్రాత్యత నిరైః-అన్యథా, గంగనుకా సె, ఇశ్య తస్థాని వద్భావమంతరా దీర్చృస్థాని కన్య (వాన్వస్య సంస్కృతీ యాని థ్యేదితి చేత్సత్యం-వశారవి ధేరల్విధిశ్వేన తవభావాన్నో క్త దోప(పనక్తిః, స్థానివచా దేళోఒనల్వి'ధా, ఇతిపొడినీయ నూ శే అలివిధి రలావిధి గలోవిధి రలః పరన్యవిధి రితి చతుతా వ్యాఖ్యాన మూరీకృతః-వద శాన్త్రపారీ తై న్న్సృత్తుత తై 9వ (రష్ట్రవ్యమ్‌-శచలుక్యపివ కారన్యవకారః”--' నంతోషముపడి " అన్నప్పుడు “ము వగ్గికానికి పూర్జబిందువు వచ్హే ఆ బిందువుకు స్థానివద్భావం వస్తుందని త(దూపంగా “నంతోపంపడి అగ్నప్పుడ. అనుస్వారానికి [పథమాత్వం వచ్చి [పథమమీది “క చట పరిశేోధనారచన

కాళ వై కృతచ న్లికా. స్వరూప-వ్వథాన మహాగ వేవణ శవి లకు నడ వదవి లు వస్తాయని ఆకంకలు తీసి వమాధానం చెప్పిన యీ జవకోబల పండితుని చర్చ గురించి (పశంసా పూర్వకంగా (శ్రీ వెంపరాల నూక్య నారాయణ కా ిగారు యీ కంది విధంగా యవాశారు “ పథమావైైభక్నిక మో” అను స్తత వ్యాఖ్యయందు “సంతనంపవకికి "అను నుచావా”ణమున “ము వశ్శకమున కాదిష్టమైన బిందువు ము వగ్శము వంటిదే యగును. (స్థానించాదేకళ కావున “గసడ ద వాదేళము వచ్చి “సంతనంవడిరి" అని కావలదా అని శంశించిఅకల్వి ధౌ' అను నిషేధముచే “బిందువు” అల్విధి యగుటచే వ కాళము రానేరగని నమాధావము చెప్పుట యెంతయు రమణశీయము, శాడ్రీయము "-(అనోబల పండితీయము.పీ9 క-] 3వ, వుట-ఆంధ రచయితల సంఘము (ప్రచురణ ) శాని అసలిక్కడ యీ చర్చకు అవకాశ మేలేదు. “సంతోషముపడి” ఇళ్యా దులలో వున్న |పథమా విభక్తి సవాజ [పథమా విభక్తికాదు “తస్యాః పథమాచ జడ పదానాంస్యాత్‌ "అన్న న్యూతం [వకాకం ద్వితీయా విభక్తికి ఆ దేశంగా (పథమా విభక్తి వస్తుంది స్థానివద్భావళంక వచ్చీ అవకాశమే వుండి వుంళే ద్వితీయ _వఫమగా మారిన నందకృంలోనే వస్సుంది అంళే ద్వితీయకా దేశమైన [పథమ స్థానివ ద్భావంతో ద్వితీయవంటిదే అవుతుందన్నమాట అయినప్పుడు “వథమా వైభకిక మోర్చిందుళ్చ పతి కియా న్టీషు'' అన్న నూ(త్రంచేత ము వర్ణ కానికి అసలు బిందువు వచ్చే అవకాళమే వుండదు. మీదు మిక్కిలి సంతోషము _- పడి అన్నప్పుడు సంతోవము “ము” వర్డ కానికి స్థానివద్భావంతో ద్వితీయత్వం వచ్చి [దుతం మీది పరుషాలకు వచ్చీ సరళాచేళాది కార్యాలు జరిగే అవకాళం వన్తుంది. అప్పుడైనా “అనల్వి ధౌ'"'స్తూతంచేత స్థానివద్భా వాన్ని నిమేధించక తప్పదు. “సంతోవమువడి" అన్నప్పుడున్న (పథమ ద్వితీయకా దేశమైన |పథమగాని నహజ (వథమకాదని మొదట వానుదేవకవి గుర్తించనళ్లే అవోబల పండితుడు కూడా గు _రించలేదు వేలవిడిచిన సామువలె వప్పులో కాలు వేని అహోబలుడు (వతిభావంతమైన మహాభి"ప్య రచనా వద్ధతిలో చర్చచేశాననుకున్నాడు, దీనినిబట్టి వానుదేవ వృష్తిని అవోబల వండితుడు చూచాడనీ_చూచి సదనద్వివక లేకుండా వానుదేవుని "ర త్తక పోయినా -గుర్థద్దు చలోపడినట్లు అతణ్ని అనునరించాడనీ చెప్పక తప్పదు. అహోబలపండితీయమ. ను చదివి చానిననుసరించి మంచెళ్ల వానుబేవకవి వానుబేవ వృత్తిని సంగ్రహించి వాశాడని కొందరంటారు ఇందులో వా స్తవం లేదు. ఒగ'వెద్ద భావ్యం వంటి వివరణ (గంథాన్ని చూచి టుప్‌టికవలె అతిసం[గవా వాజ్బ్యయ చుహోధ్యక్షని

వాసుదేవకవి ఒక్కుజేనా* న. (గ్రంథంగా, అ(పసిస్టునివ ౬ వానుదేవ కవి యూ వృత్నిని రచించవలసిన అవసరం లేదు. సంగ తాం(ధాలలో నే "కాక వుడ్విధ (పాక్ళళాలలో న్రైశం కవిగల్జ జుడని, మవోపండితుడని పళశంపలందుకున్న వాకుటదేవ కవి అపళోబలపండితీయమును అతి నంగవహాంగా శావీకొట్టి వాసుదేవ వృత్తిని రచించి వంటాడనడం అనమంజనసమై*, అవా కృవికమైన విమయం మొట్టమొ వట ఆంధళబ్ది చిుతామణికి అతి నంగవా రూవమైన యీ వ్యత్షిని వాసుదేవుడు రచియించగా దినిని ద్చిప్పిలో "పెట్టుకొని అహోబలవండితుడు మవాభాష్యం వంటి భామ్యం అశిపించుకోగల వ్యాఖ్యను రచించివుంటటాడదనవం సముచితంగా వుంటుంది అపళోబంపండితీయమును వాను దేవకవి వానుచేవ వృత్తిగా "౦(గహించి వుంటాడేమానని కొంపరిలో నందేహం కలగడానికి కారణం అని కవితా పాండితీ (పతిభలపట్ల తక్కు వ అంచనా వేయడం మా[తంకాదు. అవోజలునికి తరువాతి వాడే వాసుదేవ కవి అన్న అఖిపా యంలో వున్నందువల్ల , గంధవవాక ర్త మొన వాసు దేవుడు వేరు అనే అభిిపాయం లేనంమవాల్ల , తిప్పనినరిగా వాన. చేవ వృత్తి రచన అపోబలపండితీయ సం గహీ క రణర్భలతియే మో అన్న “దేహం కలగడానికి అవకాళం లభించింది గంధవహకర్హ మొన చాకు దేవకవి అహోబల ప'జితునికి తరువాశి వాడని, ఆం ధళబ్ద చింతామణి వృత్తిని, వ్వైక్ళత చ-.|[దిను రచించిన వాసుదేవన కవి అహోబలునికి బాగా _పొచీనుడని మనం గహించవలని వున్నది కాగా వానబేవ వృతి అనోబల వండిలీయ రచశకు వలీజ భూతమైన మూల_గంథమశి మనం [గహించవలసి వున్నది. ఆంధ కబ్దచింతామణి రచనాపద్ధతులకు సిద్చాంతాలకు ఎైక్య్చుతచందికా రచనాపద్ధతులకు సిద్దాంళ"లకు "విక్కు సందర్భాలలో భిన్నత్వం మోకు గోచరం కాగలరు. అంధళబ్ల శింతామణి సూ తాల కనుగుణంగా వానుదేవకవి యువకుడుగా ఉవ్నప్పుణే వృత్తిని రచించి = ఆం ధళబ్ద చింతామణికంళే బృహెత్త రనమూ విజ్జూున పదమూ స్వతంత ఛావపరిపూళ్శ మూ అయిన వైకృగచం(దికా మూలనూ[ళాలకు = ఆ సూ(తాలకు త్మ్దదచనకు సిద్ధాంత పద్ధతులకు అనుగుణమైన విపుల వృత్తిని యీ వైకృశచందికా రూపంలో వరిణశపు బుద్ధితో వాసుదేవ కవి రచించివుండవచ్చును వైైక్ళత చందికారచనా కాలానికి వానుదేవకవి విపులమైన వీమలయశళన్ను సంపొదించినట్లు అశని వ్లైకృ్ళత చం [దిశా నిధాగాంత్య గద్యలే చెప్పక చెప్పుతున్నాయిగచా ! అంధశబ్ద చింతామణి నూ తాలకంళే ఎవైక్ళత చందికా మూలస్మ్నూ తాలు అత్యధిక విషయాన్వితాలు విళిష్ట విశేష విషయాన్వి తాలనడం తిరుగులేని నత్యం, విభిన్న రచనా పద్ధతులు సిద్ధాంతాలు కొంతఉన్నంతమా[తంచేత ఒకేకచయిత వాటికి వృత్తి వాయకూడదని యెక్కడ పరిళోధనారచన

బాం వైకృతచ న్లికా స్వరూవ-న్వభావ మవోగ వేషణ ఉన్నది? కాగా ఆంధధళబ్ద చింతామణి వృత్తిని - వైకృతచందదికా వృత్తిని వాను దేవకవి ఒక్కడే రచించిడంటాడని మం భావించవచ్చును. ఇాన్టికరణక ర్తయైన యీ మంచెళ్ల వాసుదేవ కవి డాక్టర్‌ తూమాటి దొణప్పగారు తమ 1% 1. థీసీస్‌ అయిన “వైకృత పదన్వరూప నిరూపణము” అన్న సిద్ధాంగ [గంథంలో పేర్కొన్నట్లు కీ ళ. 1511-1565 పాంతంలో “వడ్భాషా చ”దికా” అనే గంథాన్ని రచించిన లమ్మీధరునికి ఇంచుక శరువాతి వాడు, కృష్ణాతీరవాసీ యె, అష్ట్రభాషా కవి పట్టభద్ర బిరుద విరాజితుడైన తిమ్మయ సోమయాజికి యీ ల క్మీధరుడు మనుమడు. అత్మీధరుని వడ్భాషా చం దికనూ, మంచెళ్ల వాకుదేవ కవి వ్రైక్సశ చందికనూ సరిపోల్చిచూ స్తే |[పాక్ళత- శార నేనీ మాగధి-పె శారీ చూళికాఎఅవ భంళ_ పాక్ళత పదక్వరూప సాధుత్వాలకు కొంత కనిపిన అష క +, నంస్టృత భవ పోలికవున్నట్లు కనిపిస్తుంది. కాని యీ షడ్విధ పా తభవ ంస్కృత భ పదాలను వ్రైక్ళశ చం దికా సూతకర్తయే మొదట సాధించాడు సూ[తకర్త సాధించిన పదాలకు వివరణ కూవంగా (పకృతి, వికృతి వివేచనం వానుదేవుడు చేళాడే గాని తనకి కాను వాసుదేవుడు స్వతంతించి చేసిందేమీలేదు. వివిధ (ప్రాకృత పచాలను తద్భన వదాలను (ప్రదర్శించడంలో మొతం వాసు దేవకవి అసాధారణమైన పాండితీ (పతిభలను చూవీంచాడనడంలో నంబేహూంలేదు పదియేమైనా ఆంధ వ్యాక రణచరి తలో నేకాదు, ఆంధ వాజ్మయ చరితలో నే_భామా చరి తలోనే అపూర్వమైన ఒకానొక విశిష్ట్రమై, అసాధారణ మైన (పల్యేశ స్థానాన్ని యీ వైకృత చందిక పొందగలదనడం౦ంలో నందేవ*ం లేదు. క్‌ ణ్‌ సంపాదన = మ్నుదణ వళ్చిమ గో చావరిజిల్లా కొవ్వ్యూరులోని ఆంధ గీర్వాణ విద్యా పీరంలో నేను విద్యార్థి దళలోవున్నవ్పటినుంచీ (1945-50) అనేక అమ్ముద్రిత కాళవషత (గ్రంథాల సేకరణ (పారంభించాను.. వెక్కు వ్యయ [పయానలకోర్చి అనేక అమూల్య (గం ఖాలను సేకరించాను. చాచావు యిరవై సంవత్సరాలపాటు నావద్ద నురడజీతంగా వుంచిన 178 తాళవ్యత (గంథాలను 1985లో ఆంధప్రదేశ్‌ సొహిత్య ఎకాడమీ వారికి చానంచేశాను. ఆ తరువాత సాహిత్య ఎకాడమీవారు యీ (గంథాలనన్నింటినీ ఆంధ వచేక్‌ గవర్న మెంట్‌ ఓరియంటల్‌ మాన్యు [స్కిప్సు వాబ్బయ మవోధ్యక్షుని

వై కృత చంద్రిక : సంపాదన-ము దణ ముల? చూ ల్రై(బర్మిఅండ్‌ రినర్స్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ కు పంపించారు. సాహిత్య ఎకాడమీ వారికీ గంథాలను యిన్తున్నవస్వుడు = నావద్దవున్న అపూర్వ అఫాధారణ వ్యాకరణ (గంథమైన “వై కృత చందికి తాళపత పతిలి మాతం నేనే నా జీవితకాలంలో ఎడిట్‌ చేసి పీ55 (వాసి ముదించి (పకటించి తీరాలన్న (వగాఢ కాంకతో నావద్రనే వుంచుకున్నాను 1971 జులై 6వ, తేదీన అప్పటి ఆంధ్రపదేశ్‌ ముఖ్యనుంధత్రి శ్రీ కాకు బవ్మోనంద రకిగారి గౌర వాభిమానాలు కారణుగా ఆం,ధథవదేశ్‌ గవర్న మెంట్‌ (2 థి క్షే (టి న్‌ . ఓరియంటల మాన్యు స్కిష్ట్సు లై(బరి అండ్‌ రింర్చ్‌ ఇని స్నట్యూట్‌ కు నన్ను “జాయింట్‌ రెక్టర్‌ "గా నియమించారు. ఆ పదవీ బాధ్యతలు. నేను స్వీకరించిన తరువాత చూడగా మంచెళ్ల చానుదేవక వికృతమైన వైక్సృత చందిక సంజ్జూ (వకరణం న. య్‌ రా ళో మొదలు, తద్ధితా దేశ (వకరణాంతం వరకూ (ముద్రిత (వలిలో 102వ, పుటవరకు) [వథమ భాగంగా మ్చుదించి పరటించడానిక్రై (శీ ఎన్‌.ని ఎస్‌, వేంకలాచార్యులు, డాక్టృర్‌ అమరేశం రాజేశ్వర శర్శుగార్లు ఉభయులూ ఎడిట్‌ చేసి తెలుగు వ్యాఖ్య (ాయగా, అవ్బటి స్టేట్‌ ఆక్కేమ్స్‌ డై రక్టర్‌ , (శ్రీ పి. సీతాపతి, క.డ.5. గారు (ైైస్‌కు పంపించి ఉన్నారు మ్యుదణకు నిద్ధమైవున్న వైకృత చం[దిక నగం (గం థాన్ని చూచి నేను ఆశ్చర్యపడ్డాను. తిరుపతి (శ్రీ వేంకళేశ్వర ఓరియంటల్‌ రిసర్చ్‌ ఇశిస్టి ట్యూట్‌ లోవున్న శిఫిలతాళస్యత్మవతింఒక. కాగితపు (వాత్యవతి ఆధారంగానూ, కాకినాడ ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తులోవున్న ఒక కాగితపు (వాత (వ్రతిని చూచి శీ రా జేశ్వరశర్భగారు (వాసుకున్న (వతి ఆధారంగానూ యీ వ్లైక్చిత చం దికా భాగం ఎడిట్‌ చేయబడింది. ముదణకు పంపబడిన యీ ౧౨ఖాన్ని నావద్దనున్న తాళవత (గంథంతో పోల్చిచూడగా ఎడిట్‌ చేస్తివాయబడిన (గంథంలో అనేక వుటల [గంథభాగం లేదని (గహించాను, అంతేకారు. ము[దణలో సుమారు రెండు వందల పుటలకు పైగా శాగల ఒక ఉత్తమ వ్యాకరణ _గగంథాన్ని శండు సంపుటాలుగా. (ప్రకటించడంలో బొ చిత్యంలేదని కూడానేను భావించాను, ఈ _వైక్ళత చందిక రెండు సంపుటాలు గానే పచురితమైతే తొలినంపుటం లభించిన వారికి రెండవ నంపుటం లభించక పోవచ్చును. రెండవ నంపుటం కొనుక్కున్న వారికి కొన్ని సందర్భాలలో మొదటి సంపుటం దొరకడం కష్టం కావచ్చును కాగా కవి పండిత వరిళోధకులకు వెళ్ళళ చంద్రిక నమ్మగపతి ఒకే పసంపుటంగా ఉపలభ్యమానమవడం అత్యంత ఉత్తమ కార్య మని నేను భావించాను ఈ విషయం (శ్రీ వేంకటాచార్యులు, (శ్రీ, రాజేళ్వరళర్మ గార్లకు తెలిపి నా వద్ద వున్న తాళవ(తవతితో వైకృత చం(దికః (వాత(పతిని పోల్చి చూచి సరిచేయవలసి వున్నదని ఆలియజేశాను కాగా, ము[దణనిమిత్త మె వరిశోధనారచన

గ వైకృతచ్య న్చికా న్వరూప-స్వభావ మవోగ వేషణ ఆంధప్రదేశ్‌ చక్ట్స్‌బుక్‌ వెస్‌కు పంపఒడిన వ్రైక్ళగ” చంద్రిక శవధమ నంపుటం (వాతపలీని లిగి వెనుకకు శెప్పించి పుసమీకను సరియైక “ంధాన్ని రూపొం దించడాని! పూనుకొన్నాను. (శ్రీ వేంకటాచార్యులు గారు అలుగు ఎకాడమీలో (వింటింగ్‌. మేనేజర్‌ గా పనిజేస్తు.న్నందువల్ల ఆఫీకు సనివేళ శ యూ గంధాన్ని పరిమ్మరించడం సాధ్యంకాలేదు. (పతిలోజూ రాత్రి / గంటలు మొకలు 11 గంటల వరకూ (శ్రీ, వేంకటాచార్యులుగారూ నేనూ మాయింటిలో $ లిసి కూర్చుని నావద్ద వుష్ను వైక్ళత చంద్రిక తాళపత్ర వతితో-అప్పటికి పరిష్కరింవబడి వున్న (వాత (వతిని సరిపోల్చిచూచాము.. [వథమ నంపుటంగా శయారైన (ముదిత గ్రంధంలో 102 వ, పుట పరకు) గంథంలో చాచాపు యిరువ్వై పుటల విషయాన్ని నా వద్ద నుష్ను శాళపరవతిలో నుంచి అధికంగా చేశ్చ వలసి వచ్చి"ది. మరికొన్ని సందర్భా లలో మిగళా (వతులలో వున్న పారాలకంళే నా వద్ద వుష్ను తాళవ్యత వతిలో మేలు పాఠాలు లభించాయి. (శ్రీ వేంకటాచార్యులు శీ శా జేళ్వర శర్మగారు ఎడిట్‌ చేసిన (వథమ నంపుట కాగాన్ని నేను శీ వేంకటాచార్యులుగారు పునఃపరి మృరించిన తరువాత మిగిలికభాగ మైన తద్భవ (వకరణం మొదలు కృద_న్త్మవకరణం తుదివరకూ (108వ వుట మొదలు 201వ పుట వరకు' అంళే (గంథాంశ్యం వకకూ (శ్రీ! వేంకటాచార్యులుగారూ, నేనూ కూర్చొని పరిష్కరించుకుంటూ ప్రతి వాశాము అనంతరం _ (శ్రీ వేంకటాచార్యులుగారు యీ రెండవ భాగానికి తెలుగు వృష్ధి రచించారు. (శ్ర, రా జేళ్వరశర్మ గారికి అకాల వ్యుతవియోగం _ కలిగి“ందువల్ల యేర్పడిన విషావ పరిస్థితిలో (శ్రీ శర్మగారి పాఠ లేకుండా, నేను, శ్రీ వేంకటా చార్యలుగారు చమ్యూతమే యీ [గంధాన్ని పునఃపరిష్కరించి ఎడిట్‌ చేయవలని వచ్చినది అక్కడక్కడా [గంథపా తాలు, సందేహాలు వచ్చినపుడు ఆంధ విశ్వకళా పరిషత్తులో వున్న శ్రీ వాసిరెడ్డి (శ్రీ కృష్ణస్మారక (గంధాలయంలోని [పాచ్యలిఖత పుస్తక విభాగంలో వున్న వ్వైక్ళన చం దిక రెండు కాగితపు (వాత్మపతులను సంప్రదిం చాము నో అవసర మైనచోట, య్‌ సందర్భంలో కావాలంళే ఆ సంద రృంలో ఆ (వ్రాత (గతులను చూచి అవసరమైన విషయాలను డాక్టర్‌ లకంసాని చకొధరశావు, 4.4.౨ 4 (లెక్చరర్‌ తెలుగు డిపార్ట్‌ మెంట్‌ -అం ధ యూనివర్సిటి-విశాఖపట్టణం) (వానిపంపారు. ఆంధధ్ర విశ్వకళాపరిషత్‌ [గంథాలయంలోని "రెండు కాగితపు (వాత (పతులు యీ వైకృత చందిక నంపాదనలో వరిషృ్యరణలో యొంతో ఉపయోగ పడ్డాయి. ఈ సందర్భంలో యెంతో (శమకోర్చి తమ అమూల్యమైన కాలాన్ని వెచ్చించి మాకు శవోయపడిన డాక్టర్‌ చస్రధరశావు గారికి మా వోర్టి కాఖి వాజ్బాయ మహాధ్యముని

ఆలుగువ్శుత్షి కియుం1 ల వందనాలు. ఈ వ్వైక్ళత చర్చదిక సంపాదనలో ఉవలథ్ధ మై ఉపయోగపడిన లిఖిత (గంథాలన్నింటిలోకి నా వద్ద వుష్న తాళప్టం ప్రతి అన్ని విధాలా చాలా మేలు (వతి [గంథంలో పుట్‌నోట్‌లలో నావద్దఉిన్న తాళష్యత్యవతి పాఠాలుగా చూవబడినవి ఊరికే దూవబడ్డాయే గాని (గంధంలోంల మేలు భాగాలు పాఠాలు అనేకం అనలు మూల (గ్రంథంలో నే చేరి ఉండడంవల్ల నావద్ద వున్న ఆాళప్యతపతి పొరాలుగా (విత్యేక గా చూపించడానికి వీలు లేకపోయింది= ఈ (గ్రంథమ్ముడణా నంతరం కళావపూర్ణ డాక్టర్‌. కొండకీటి వేంకటకవి (ఆం[ధోవన్య్యానకు లు- (శీ భావనాశాయం స్వామి నంస్కృృత కళాళాబ-పొన్నూ రు-గుంటూరు జిల్లా) గారివద్ద ఒహ కాగిళవు వాత్యవతి వున్నకనిసెలిని 1076 ఏపిల్‌ నెలలో. నేను వ్తాష్‌ జో పొన్నూరు వెళ్లాను. (శ్రీ వేంకట కవిగారి వద్ద నున్న (వాత్మవతిని మ్యుదికమైన వైక్ఫత చర్చదికతో పోల్చిచూశాను ముఖ్యంగా మ్యద్రిత పతిలో (గంథపాళాలున్న చోట్ల పరిశీలించి చూడగా, ఆ (వాత్యపతిలో వ్వైశం ఆ (మూ వ్రదేశాలలో (గ్రంథ న్‌ యము పాళాలు యఖాతథంగానే ఉన్నాయి వ్లైగ్ళుత చందికకు,'ఆం్భధ సిద్ధాంత కౌముదీ అని నామాంతరమున్నట్లు (శ్రీ వేంకట కవిగారి వద్ది నున్న వాత ప్రతివల్ల ఒక నూతన విషయం వెల్ల డ్రైనది ఆలుగు వృత్తి అటే మొత్తం మీధ యీ న్వైకృత చందిశా పరిమృ్మరణలో అమూల్యాగం నా పర్య వేవణ వున్నా (క్రీ ఎన్‌.ని ఎస్‌. వేంకటాచార్యులు గారు అత్యధికంగా పరిక మించారని చెప్పడానికి నేనెంతో నసంతోవవడుతున్నాను. పరిష్మరణమంతా ఒక యొత్తుకాగా-వాకు దేవకవి--వ్లైగ్భాత చం్యదిక "పేకు మీద (వానిన నంన్కృత వృత్తికి తెలుగు వృత్శిని [వాయడం మరొక యొత్తు. తెలుగు వృత్తి రచకలో చాను బేవుడు రచించిన నంన్కృత వృష్తిని జీళ్ణం చేసుకొని మరీ భావ వ్యక్తీకరణ చేయడంతో సంస్కృతం రాని అధ్యయనపరులకుగాని, సంన్కృతం నేర్చుకునే అధ్యయన వరు లకుగాని యీ తెలుగు వృత్సి యొంత్రైనా ఉపయోగవడుతుందనడలలో నందేహం లేదు. అయితే సకృత్తుగా కొన్నిచోట్ల ఇెలుగు వృత్తిలో పొరపాట్లు దొర్లాయి అంటీ భ్‌ తాట న! యం “అను క్తం సంస్కలృతవత్‌ *. “సంజ్ఞా (పొకృళవచ్చం-(నంజ్ఞ 28. సూ తాలు క్‌ వపుటి ఈ సందర్భంలో వృష్తికర్త సవ్యంగానే వృత్మి (వాళాడు. కొన్ని నందర్భాలలో వైసూ(తాలలోనుంచి తరువాతి నూతంలోకి కొన్ని పదాలను అను వృష్తిచేసుకో వాలని చెపుతూ “సూ శేవ్వద్భృష్టం పదం సూ[తాంతరాదనువర్త నీయం సర్వత” అని (వాళాడు. అనేక సందర్భాలలో అనువృతత్సి అయ్యే వచా పరిశోధనారచన

బావగ[... వ్వైళ్ళతచ్టన్లికా స్వరూప-న్వభావ మవోగవేషణ

లను దృష్టిలో "పెట్టుకుని ఈ వాక్యాన్ని వృషత్తికారుదు రచించాడు “పొక్ళత నచ్చ అన్నష్పుడు వున్న “చీ కారం వల్లనే సంన్కృతంలో కల కూడా నంజ్ఞలు వుంటాయని అర్థం_చె్పుకొనక తప్పదు ఈ అర్థదృష్టితో నే “చి కారాన్ని సార్థకంగా (వయోగించాదు “చ శారమే “సంన్క్య్బృతవత్‌* అన్న అర్థాన్ని ఇన్తుండగా తెలుగు వృత్తిలో “మృత నూ(త్రములోనికి వైన్తూతము నుండి నంన్కృతవత్‌ అను పదము. ననువ ర్తింపబేసికొని యర్థము. చెప్పుకొనవలయును” అని (వాయడం మూలానుగుణంకాదు (చూడు 8 పుట్ట,

వస్తా నంన్కృ తాద్భృవం త్యేన” అని “ంన్క్బృతంలో ఉండగా సంస్కృత సంబంధి పరుషములకు గనడదవలు రావచ్చును, అని తెలుగు వృత్తిలో (వాయడం జరిగింది. *“ఛావచ్చును' అనడానికి మారుగా *వచ్చును" అని ఈ నందర్భంలో చదువుకొన వలని వున్నది.

“ద్వినుళ్య్వోరనచి పూర్వన్యలుగ్వా” (నంధిం44 నూ £) వుట) అనే నూ తంలో వహాల్లుగాని, అవసానంగాని పరనువుతున్నప్పుడు, పచాంళాలయిన ద్విత్వ, న్ను,ల్లు వర్ణాలలో పూర్వ వాల్లుకు లోవం వస్తుంది అని నూ[తళారుడు చెప్పాడు. కాగా చన్నుగవ, కల్లు కుండ వంటి పదాలు - చనుగవ, కలుకుండ వంటివిగా సిద్ధిస్తాయి “అనచి' అని అచ్చు పరమవుతుంళు ఈ కార్యం జరూదని విస్పష్టంగా చెప్పాడు కాగా కన్నద రె, చన్నిచ్చె, ఇల్ల మ్మె, పొల్లాయెంవంటి చోట్ల ద్విళ్వా నికి ళలోవంరాదు. "అనచి* ళబ్ద (వ్రయాగంతో అసాధు రూపాలను నత కారుడు నిష్కర్జగా తిరస్కరించగా వృత్తిక ర్న 'వేర్కొవని నూతక విషయాన్ని ఆఅశచిో అని స్కూతముకందు, చానికే పాధావ్యమిచ్చుటవేత సమానము కాక పోయిననూ, వాలాదియశు వ్య న్నపడము వరముగా నున్నవుడు కూడా నీ లోవము వికళ్చముగా వచ్చునని [హింపవళను”._అని తలుగు వృత్మిలో అధికంగా [వాయడం జరిగింది. “అన్య బ్లవాణాత్స దాం తేవపి” అన్న దానిలో ఇంత విపులార్ధం లేదు కడా ! నూతంలో “వూర్వనస్యలుగ్వా” అని ద్విత్వంలో తొలి వాల్లు లోవం

ళం చెప్పాడు. ఆంధ శబ్దచింతామణిలోను, చాల వ్యాకరణంవంటి (గంఖథాలలోను ద్విత్వానికీ అంశ. ద్విరుక్తమయ్యే కడవ వాల్లుకు లోపం చెప్పాడు. కాగా ద్విత్వంలోవున్న నరం ద్విత్వ వాల్లోవం జరిగిన తరువాత పూర్వ హాల్లుతో చేరు ౦ తుంది ఈ లోప వ్యవస్థలో న్వరస్థితి చలనాన్ని మనం గు 80చక తప్పదు. మ్మైక్సుశ చండికా నూతకర్త దృష్టిలో పుర్వ వాల్లు అంశ ద్విత్వంలో తొలి వాల్లు లోపిస్తుంది కాబట్టి స్విరస్థితికి చలనంలేదు. వాబ్బయ మహాధ్యమని

'ఆలుగు వృ త్తి హా

టపా” (అజంత-9 సూ-2/ పుట అనే సూ(శానికి వృత్తి (ాన్తూ“వత్యయ లపే (వత్యయలవణమిత్యుశ్వంన. నలుమత్య్యాంగ స్యేతి నివేధాత్‌ * అని వృతి కర్త రచించాడు. దీరికి తెలుగువృ త్మిలో యధాశధానువావంగా తెలుగు సాంప్ర చాయానికి భిన్నంగా వాక్యాలు వ్యత్యన్నంగా రచించబడినాయి ఆ(వత్యయ లోవము కలిగినప్పుడు ఆ లోపించిన [వత్యయమునకు సంబంధించిన లవణము నిలిచి యుండుకను పరిభాపనుబట్టి డుజ్‌ (వత్యయ నంబంధియు. ఉకళ్లారము నిలిచి యుండుననుకొనంయగదు. లుమంత మైన లోప విధి కలిగివప్పు డంగముకకు (ప్రత్యయ లతణము నిలిచియుండదని నిమేధమున్నది గనుక” __ అని మక్కీకి మక్కీగా తెలుగు అనువాదం చేయబడింది ఈ వాక్యాలనే ముందు వెకకలుగా శారుమారుచేసి పక వాక్యతను సాధించివుం శే తెలుగు వాక్య సాంప్రదాయాన్ని (వతిబింలించి వుండేది పారకుడు వెనుక ముందులు చూచుకొని తికమకవడకుండా చదువుకొనడానికి వీలుగా వుం జేది-.-"లుమంత మైన లోపవిధి కలిగినప్పు డంగముకకు (ప్రత్యయ లక్షణము నిలిచియుండదని నీేధమున్నది గనుక [పత్యయ లోవం కలిగినప్పుడు ఆ లోపించిన (వత్యయమునకు _ సంబంధించిన లక్షణము. నిలిచియుండునను పరిళామనుబట్టి డుజ్‌ [వత్యయ సంబంధియగు '"ఉఊ కారము నిలిచియుండు ననుకొనదగదు", అని అనువాద 'ాక్యంవుంతే బాగుండేది

ఇదేవిధంగా ““చేర్జోఒ దేశ్యెకవ స్థా అనే నూతానికి “దీ రృన్య(వాన్వ స్సా వ్‌ నుపి వరకే, సోమవుండు, సోమపులు-ఇ త్యాది రామవత్‌” అని వృత్మిక ర్త (వ్రాయగా తెలుగులో “తుది డిరము నువ్‌ [పత్యయము వరమయినప్పుడు (వాన్వ మగును.... .. రామళబ్దమువ లొ (89 పుట్స, అని (వాయడానిక్తి మారుగా “ను (ప్రత్యయము వరమయినవుడు తుది దీర్ణము (వాన్వమగును. అనం తరము రానుళ బ్బమునకువ లె రూపములగును. సోమవుండు-సోమవులు” అని (వాస్తే సవాజమయిన తెలుగుగా విస్పష్టంగా వుండేది. ““రామళబ్దము వలో అని వాకాగ్ధం తంలో పేర్కొనడం అన్బష్ట వాక్యంగా అనవాజంగా కనిపిస్తున్నది

(భమ పమాచాలకు లోనవడంవల్ల-కన్ను చెదరడంవల్ల యిటువంటి పొరపాట్లు తెలుగు వృత్తిలో నకృత్తుగా దొర్లి వుండవచ్చును. ఏమైనా తెలుగు వృత్తి రచన సంస్కృత వృత్తి రచనకు దీటువచ్చేట్లుగా అత్యుత్తమంగా నులభ బోధకంగా అవతరించిందనడంలో నంబేవాంలేదు. అందుకు ఆం (ధ(వదేశ్‌ (వభుత్వం పజాన తెలుగు భాషా సాహిత్యవేత్తల పజాన యీ తెలుగు వృత్తి కర్తలను వ్యాదయపూర్వకంగా అభినందిన్తున్నాము. పరిళోధనారచన సళ

౫6 వై కృతచస్య న్లికా స్వరూప-న్వభావ మవోగవేషణ మన్నించండి వైక్ళన చం (దికలో ండవభాగం నిజంత విభాగం, మూడవభాగం శృదంత (ప్రకరణం అయినప్పటికీ సంజ్ఞాది (వకరణాలను "పీర్కొన్నట్లుగా తిదంత (వకరణం, కృదంత పరరణం అని ేర్కొనవలసి వున్నది [గ్రంథంలో రెండవ భాగానికి తిజింత విభాగమని పేరు "పెట్టినా ఆ విభాగం అన్ని వుటలలోనూ '"తిజింత విభాగణి అని వున్నచోట తిజంగ (పకరణమ్‌ అనీ యిదేవిధంగా-మూడవ థాగానికి కృదంత విభాగమని "పేరుపెట్టినా ఆ విభాగం అన్నిపుటలలోనూ “కృదంత విథాగణ అని వున్నచోట శక్ళదంత (వరణమ్‌ి అని [వాయవలసి వున్నది. పొరపాటున కల్చిింగ్ర విభాగః-కృవంత విభాగణి అని (వాయడం జరిగింది. ఈ విషయాన్ని పాఠ కులు గుర్తించ (పొర్ధన వైక్ళత చందిక [గంథమంతటా దంత్య చ, జ లను ఉపయోగించవలసిన చోటల్లా ెక్కుదోట్ల మ్యుదణలొ సరియైన దంత్యాన్ని ఉపయోగించలేకవియాము అసలు ముదణలో-అచ్చుపోతలో నే దంత్య చ, జలు లేకుండాపోయాయి దంత్య చ జ లని ఇలియచెప్పడానికి వాటి మీద వత్యేకించి “టో శా వత్తు) గుర్తును వైన "పెట్టి కొన్ని సందర్భాలలో ము[దించడం౦ జరిగింది. ఇది పరిశీలకులకు (అవరమూ. వై చిహ్నామూ కొద్దిగా దూరంగా ఉండడంవల్ల ్సి కొంత అనవాజంగా కనిపించవచ్చును. దంత్య చ జలు ముదణలో లేనందువల్ల యీ అనహజస్థితిని కల్చించవలసివచ్చినందుకు మన్నించవలసిందిగా కోరుతున్నాము. నమాన (వకరణంలో 6ళబ్రభసమాసాా అనేది స్నూతంగా పొరపాటున పరిగణించి [వాయడం జరగింది. నిజానికది సూతం కాదు. ఈ దృష్టితో “క్క శమేి. "రెండవ సూతమవుతుంది. కాగా సమాన సూత సంఖ్య లం మాతమే కాగలదు ఈ విషయాన్ని పారకులు గమశింపగోరుతున్నాము ఆంధ(వ్రదేళ్‌ గవర్న మెంట్‌ ఓరియంటల్‌ మాన్యుస్కిక్ట్స్‌ అండ్‌ రిసర్స్‌ ఇనిన్టి ట్యూట్‌, లోని తెలుగు పండితులు చిరంజీవి కోడూరు విఠల్‌ శెడ్డి, 240.1, ఈ (గంథాంతంలో వున్న అకారాది నూత సూచికను రూపొందించారు. ఆంధ్యపదేళ్‌ / వర్న మెంట్‌ ఓరియంటల్‌ మౌనుగ్గిస్కిక్ట్స్‌ ల్రై[బరి అండ్‌ రిసర్ప్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ కు నేను జాయింట్‌ డైరక్టర్‌ గా వుండగా 1071,జూ్హూలె క 1978, నవంబర్‌ 8 మధ్య కాలంలో యీ వైైకృత చందికను రూపొందించి ముదింపించడం జరిగింది ఆంధృవదేక్‌ ముఖ్యమం త్రి శీ జలగం వెంగళరావు గారు నా మీద వున్న అమేయ గెరావాభిమానాలు కారణంగా 19075, జనవరి వాజ్బ్యయ మహధ్యమని

మన్నించండి నెం 1 వ శేదీ నుంచి ఈ అం(ధ్యపదేక్‌ గవర్నమెంట్‌ ఓరియంటల్‌ మాన్యు(స్కిక్ట్స్‌ లై.(బకి అండ్‌ రిసర్స్‌ ఇన్‌ స్టిట్యూట్‌ ను సర్వ స్వతం[త (పతివత్తిగల డై రెక్ట రేట్‌ గా, (పత్యేక శాఖగా యేర్చరచి నన్ను డై రెక్టర్‌ గా నియమించి యీ మహోత్తమ (గంథానికి (వధాన సంపాదకుడుగానే కాక (పభుత్వ శాఖ డ్రై రెక్టర్‌ గా కూడా పరిశోధనాత్మకమైన రచన (వాసే అవకాశాన్ని బహుముఖమైన సాహిత్య సేన చేయడానికి తగిన ఉన్నత స్థానాన్ని కల్పించారు అందుకు ముఖ్యమంతి (శ్రీ, జలగం వెంగళ రావుగారికి భగవంతుడు మేలు చేయుగాక ! విళోధనాత్మక మైన యీ మవోగవేషణా రచనను నేను డిజ్టేట్‌ చేస్తుండగా కుమారి చాట్ల కమలకుమూరి, 3. 56. (1 ౨. 6' _ చిరంజీవి కోడూరు. విఠల్‌ రెడ్డి, 24.0% చిత్తు వతి (వాయగా-ఆ తరువాత చిరంజీవి కొడవలి సత్యనారా యణ. ]4.0.ష. సాపు (పతిని (వాయడం జరిగింది అందుకు వీరికి నా అభ్యుదయ శుభాకాంవలు. ఇట్లు వాజ్చాయ మహాధ్యక్ష వడ్తమూడీ గోపౌలకృ్భన్నయ్యం గ ౨ € క6జ్ఞుజ్ఞా (వపూర్ష్ణ క్లైరె్టర్‌. పౌదరాఖాద్‌. ఆం(ధ(వదేళ్‌ గవర్న మెంట్‌ న్యుబవ్మూణ్య షష్టి ఓరియంటల్‌ మాన్యు[స్కిక్స్స్‌ 1ఢీంఎ=1075. లై(బరి అండ్‌ రినర్చ్‌ ఇన్‌ స్టిట్యూట్‌, పరిశోధనారచన

చెకృత చస్టికా వానా మంచెళ్ల వాసుదేవకవి విరచితా (ఉవదాన నంవాదోవలున డార్టర్‌ వడ్హమూడి గోపాలకృష్ణయ్య వాబ్బాయ మవోధ్యక్ష నం.:వాదొవలు తెలుగు వ్యాఖ్యక రలు థ్రీ యన్‌. సి. యస్‌, వేంకటాచార్యులు,

• విశారద డా, అమరేశం రాజేశ్వరశర్మ భాషాప్రవీణ, కీ. లస ౧0.

థ్రీ మతే హయ్యగ్షివాయ నమః వైెకృతచిస్టి వన, ఒప

1. సుబంత విభాగ: సంజ్హాప్రకరణమ్‌ వట జానకీ కర్ణళాటంక రశ్న చుంబిత కుందలమ్‌ విశాల లోచనం ఛ్యాయే (శ్రీమ్యచామ ముఖాంబుజమ్‌,1 సీళాబేవి చెవికమ్మల రత్నములచే ముద్దుగొనంబడిన కుండలములు గలదియు, వెడంద కన్నులు గలదియు, శోభాయుక్తమును అయిన (శ్రీరాముని ముఖ కమలమును ఛ్యానించుచున్నాను.£ జస వ్‌, కి జగ

2. సూ. సిద్ధి ర్వ్య్యవహారాచ్చ* వృ. సిద్ది వా (లిలింగ వ్యాకరణ సంబంధినీ. సా లోకవ్యవవేరాద్‌ భవతి. యతః బు? వభధృతిఖి ర్నన్డెః ద్వివచ నేన చ విరహితః శస్టోచ్చారఃశ్‌ లౌకిక వ్యవవోరాబేవ లభ్యతే,

3. “మంగలాదిని పి శాసస్తాణి పధ స్తే అను భగవద్భామ్యకార వచనమునుబట్టి శాస్తాదిని మంగళొచకణ శ్లోరము రచింపంబడినది ఇది వృత్మికి మంగళాచరణము. సూశ్రగంథమునకు [వథమనూ,త్రాదిని గల “సిద్ధి " శబ్ద్రముచేశనే మంగళాచరణము కావింపంబడినది.

4. దీని తరువాత ఈ (క్రింది శ్లోకము (వార్యపతి తయారుచే;కకొనిక యాతనితే చేర్చంబడికది [గంథభా”ము కాదు. వాబ్బయ మవోధ్యమ డాక్టర్‌ వడ్లమూడి గోపాలకృన్ణయ్య “కొం వపూర్ణ్మ * గారి వద్దనున్న తాళి వత (పతిలోలేదు

[ఆంధ నూ(తార్థచాతుర్యం జ్ఞాతుం వై కృతచం[దికామ్‌ మంచెళ్ల వానుచేవేన రచిళాం వీలిభఖామ్యవామ్‌ అంధ న్యూశార్థ చాతుర్యము తెలియుట్మక్తై మంచెళ్ల వాను దేవాఛార్యునిచే రచింవంబడిన వైకృతచం[దికను (ాయుచున్నాను )

8. సిద్ధి శబ్దము స్యూతాదిని మంగళార్థము వయుక్తృము. వరరుచి “ సిద్లే * అను శబ్దముతో (పథమ. వార్తికము. నారంభించెను. అచటి భాష్యవివరణము చూచుకొనునది.

శీ, సిద్ధి ర్లోకాచ్చ. వా.సూ. 111. నిద్ధి ర్లోకాద్‌ దృళ్యా. ఆం. ళ. చిం.1.8

• ' విరహితం కల్లోచ్చారణం-(వ.గో.కృ ) తాళప్యత పతి, మ!

శీ వైకృతచన్దికా "తెలుగు వృత్తి: ఈ సూ తమునం జెప్పంబడిన సిద్ది (తిలింగ వ్యాకరణ మునకు5 సంబంధించినది. అది (పజల వ్యవహారమునుండి కలుగుచున్నది. బు మొదలయిన వర్శములును ద్వివచనమును లీని శబ్లోచ్చారణము (వజల వ్యవహారమునుండి యే లభించుచున్నది.! వృ అణేశొ చ్వావనుస్వారె యణ్‌ సహవొ మణనా జళః వర్గ పథమ వక్షాళ్చ్ళ వైకృతే పరికీ ర్తి తాః, అఇఉ వర్షా (త్రయః పకాళాళాలౌద్వ్వ్య, పూర్ణార్ద భీదేన చ్వావనుస్వారా, అంత స్టాళ్ళత్వారః, నహౌొ చ్వావూష్మాణా, మణనా(న్త్ర యో౬నునాసికాః, పంచ జశః జబగడచాః, పంచ వర్ష పథమవర్షాః కచటనపా శ్చ ళ్యాంయధభాషాయాం వశఠొః న! తె. వృ ఆం(ధథాషలోని వర్ణముల వివరణము: అణ్‌ అనంగా అఇడి వర్ణములు మూడు. ఏజ్‌ అనంగా ఏ ఓ వర్ణములు రెండు, పూర్హాను స్వారమును అర్రానుస్వారమునని అనుస్వారములు! "రెండు, యణ్‌ అకంగా యరలవ అను అంతస్థావర్షములు నాలుగు, నవా అను ఊప్మృవర్షములు ర౦డు, మణన అను అనునాసిక వర్ణములు మూడు, జక్‌ అనగా జబగడద అను వర్ష ములయిదు, వర్గ(ప్రథమము లనంగా కచటతప అను వర్షము లయిదు, వృవ అఇ, అడీ ఇత్యేతయో రా దేళత్వేన (పావ్త యోః ఐకా రౌకార యోః తాలవ్యత్వ మౌష్ట్యత్వంచ సంయోగనీర్భమ్‌, పజన్తు నమవాయనిద్ధమ్‌; అత న్న యోః అకార్నన్యైవ [పాధాన్యమ్‌ వ్యస్త ద్విమా[తకళ్వాత్‌ (వాస్వాభావళ్చ. అకార పూర్వన్వ ఏజో౬పి కంఠ్యన్వ వై్యైవ [పాధార్యమ్‌. - 'తె.వృ: అ౪ఖ, అఉ అను వర్ణముల కాదేళముగా ఐజొె వర్షములు 'తెలుంగులో చేరినవి. వీనికి తాలవ్యత్వమును జొన్యుత్వమును సంయోగము 5. [తిలింగ వ్యాక రణమకంగా తెలుంగు వ్యాకరణము, శీల (చావారామ కా ళేశ్వరములు పసిద్ధ (విలింగచ్యేతములు. ఈ (వసిద్ధ మే(త్రములుగల దేశము తిలింగ దేశము. (తిలింగ దేశ వజల భామ (తిలింగ భాష అదే తెలుగుభాష. ఈ వ్యాకరణము (తిలింగభాషకు = తెలుంగగుఖాషకు = సంబంధించినది 6 “యస్మాత్‌ బుఇ వగర్షాభ్యా మైకాలౌకారాభ్యా. మసంపృక్త జికా కారాభఖ్యాం శషాభఖ్యాం ద్వివచనాదినా రహితః శట్టోచ్చారః లోక వ్యవవో రాదే వోపలభ్య తే.” (తివి వృత్తి. 111, పోల్చుకొనునది. 7. ఆం. శ. చిం. 1.18 “ద్వివిధాదిదు దేదోతోఒ చో వ(కతమా వనుస్వాలౌ, కగ చజయుగటడ ణతిద నవబమయరలవనవాళంతు వాల్వర్ష్గః” ళం 8 ఆం.శ. చిం 110. “నిద్ధః సాధ్యశ్చానుస్వారః పూ ర్షార్ధ భేదతో” ద్వివిధః 9. సంయుక్త వ్యవవోర హేతుః నంయోగః తర్కనం = ఇమౌ సంయుకౌో ఇతి యో వ్యవవార। తస్య పాతుః సంయోగః _ పద,వ్యా.

నుబంత విభాగః = సంజ్ఞా పకరణమ్‌ ర్‌ వలన(గలిగినవి. ఏఓ లకు తాలవ్యత్వమును ఓహ్ట్యుత్వమును సమవాయము వలన'* గలిగినవి, కనుక ఐజొ లలో అకారమునశే (పాధాన్యము. విడిగా "రెండు మాత్రలు గలవగుటవలన వీనికి (హాస్వములు లేవు. అకారము 'మొదటగలవగుట చే ఏఓలలోను కంర్యత్వమువశే (ప్రాధాన్యము.

వృ" అ న్యేషా మచాం (హాస్వశ్వం దీర్చత్వం ప్లుళత్వ మన్ని దంత్యత్వ తాలవ్య కత్వాభ్యాం చజౌ ద్వివిధె. పదాదె యకారః, వకారన్య ఉదోతా చన సంతి. లఘ్వలఘు ఖేదేన అన్నస్థా ద్వివిధాః.!!

'తె.వ్ఫ: తెలుంగులో అఇ, అఉ లకాదేళ రూపములైై చేరిన ఐజౌ కాక తక్కిన స్వరములు = అఇఉపఓ అనునవి = (వాస్వములు, దీర్హములు, ఫ్లుతములు అని మూడువిధములు.అఆఆ 8 ఇఈఈ 8 ఉఊడఊః 8 ఎపప 8 ఒఓఓ లి. దంత్యములు, తాలవ్యములు అని చజలు "రెండువిధములు.!8 పదాదియందు య, వు, వో ఉండవు. లఘువులు, అలఘువులు అలి అంతస్థలు - యరలవ - "రండువిధములు.

2 సూ, అనుకం సంస్కృృరవత్‌ అబా ౮

వృ; యదిహూ సంధి (వభ్ళతి కార్యశ్వ నానుక్తం తత్‌ పాశినీయాదివ కీ ద్వేదిరవ్యమ్‌

తెవృ: ఈ శాయస్రుమునం 'జెప్పంబడని సంధులు సుదలయిన కార్యములు పాణినీయాది సంస్కృత వ్యాకరణములందు విధింపంబడిన వానివలెనే (గహింవవలయును,

జ 4 జ్‌ క 8 సూ, సంజ్డా (ప్రాకళృతవచ్చ వృ. ఇహ క్యా న్నే వాల్ళీకీయాదివత్‌, పాణినీయాదివచ్చ సంజా వేదితవ్యా. నూలేప్వద్భృష్టం పదం సూ[తాంతరా దనువ శ్రనీయం సర్వత. అచ్‌ [పత్యావో రాదయః సంస్కృత సంజ్ఞ్హాః 10. నిత్యసంబంధః నమవాయః అయుక నిద్ధవృత్సిః. తర్కసం 11. ఆం శ.చిం. 1.292 “లఘవోఒలఘవ శ్చేతి ద్వేధాన్తస్టాన్‌ వదంతి శాస్తారః” 12. తాలవ్య కంర తాలవ్య స్వరములతో = ఇఈఎపఏఐ లఅలతో(-_గూడిన చజలు ళశాలవ్యములు. ఇతర స్వరములతో౭గూడినవి దంత్యములు. 19. వాల్ళీం. నూ. 1.12 అనుక్త మన్య శళ్టానుశాసనవత్‌. 14. అనుక్తం తత్సర్వ మన్యళచ్చానుశాసరవత్‌ కౌమార జై నేంద్ర పాణినీయ (వభ్ళతిషు వ్యాకరణేషు యథోక్షమ్‌ = వా.నూ. 1.1.2. (తివి. వృ.

ర్‌ వెక్ళతచ న్చికా తెవ్ఫ: నూ్యూతమున గనయడని పదములను _వె సూ తమునుండి యనువృత్తము చేసికొనవలయును. (పకృత సూ తములోనికి వె స్మూతము నుండి సంస్కృతవత్‌ అను పదము ననువ ర్తింప జేసికొని యర్థము చెప్పుకొన వలయును, ఈ శాస్త్రమున పాణినియము మొదలయిన సంస్కృత వ్యాకరణలములనుండి యేగాక వాలీకీయము మున్నగు [ప్రాకృత వ్యాకరణములనుండి కూడ సంలు (గహింపవలయును. - అచ్‌ (వత్యాహారము మొదలై నవి సంస్కృత వ్యాకరణ నం జిల ప్రాకృత వాక్యరణ సంజ్ఞలు తరువాతి సూ తములలో, "జప్పంబడుచున్నవి. శ సూ. సుప్ప్వాది రంత్యహలా వృ: సుప్సు!? ఆది రేకవచన వర్ణో బవువచన సంబంధినా అంత్యవాలా సహ (వళత్యావోరో భవతి అతః సుస్‌, అస్‌, టాస్‌, జేస్‌, బినిస్‌, జమ్‌, జీప్‌ ఇతి విభక్తి సంజ్ఞాః. ఆె.వ్ఫ: సుబ్విభక్తులలో ఏకవచన వర్ణము బహువచనము చివరి హాల్లుతో కలిసి 'ప్రళ్యాహారమగును. అందువలన సుస్‌, అస్‌, టాస్‌, జేన్‌, జసిస్‌, జమ్‌, జీప్‌ అను విభ క్రినంజ్ఞ లేర్పడుచున్నవి. 5 సూ. హో (హస్వః వృ: [వాస్వో *వా నంజ్ఞః స్యాత్‌. 'తెవృ: (హస్వమునకు “వా' అని సంజ్ఞ, 6 సూ. ది రీరఃి టఖు వృ: దీర్ధో ది" సంజ్ఞః స్యాత్‌. తె. వృ: దీర్చ మునకు “ద అని సంజ, 15 వాల్ళీ. నూ 118 “సంజ్ఞా (వత్యాహారమయీ చా”. 16. వాల్ళీ. నూ. 11.4 “నుప్‌ స్వాది రంత్యవాలా” 7, నుష్సులు 2నుజొౌజన్‌; అమ్‌ బౌట్‌ శన్‌; టాభ్యామ్‌ భిన్‌; జేభ్యామ్‌ భ్యస్‌; జని ఖ్యామ్‌ భ్యస్‌; బీన్‌ ఓస్‌ ఆమ్‌, జీ ఓన్‌నువ్‌. 19. వాళ్ళీ, నూ. 1.168. “ది కీరళొ చఖు

నుబంత విభాగః = సంజ్ఞ్యాపకరణమ్‌ ళా "సూ. సః సమాసఃి వృ. ఇమానః ని సంజ్జ్లో భవతీ "తె. వృ: నమానమునకు “ని అని నంజ. దా 8సూ. శషసాః కు వృః శకషసొ శుయో వర్హాః “థి నంజాః. "తె. వృ: శషస అకు మూడు వర ములకు 'శు' అని నంజ. ౮ ఖా 0 నూ. ఆదిః ఖః నృ" అదివర్ష్యః ఖు సంక్య ఈ. వృ: మొదటి వర్ణ మునకు ఖు అని సంజ్ఞ. 10 సూ. సంయుక :ః సుఖే అనాలి అణాల వృ సంయుక్త వర్షణో “స్తు' సంజ్ఞో భవతి. "త. వృ ఏ సంయుక్తాకరమునకు స్తు" అని సంజ్లం 11 సూ. గో గణపరణీ వృ గణవరో*! య ఆదిళబఃి? నగి సంజోభవతి. ౧ (న తె. వృ: గణమును బెలివెడి ఆది ళబ్దమునకు *ణి అని సంజ్ఞ! 50 వాళ్ళి సూ. 1.16 “నః నమాసనఃం లే. వాల్ళీ సూ. 1.1.7 *ళవసాః కుః” ఐల, వాళ్ళీ నూ. 1.1.9 “ఆది, ఖుఃీ 28 వాల్మీ సూ. 1.1 12 *“సంయుక్ష॥ స్తుః” లో వ్యంజ నేన యుక్తం సంయుక్షమ్‌ తివి. వృ. వాల్ళీ. నూ. 1.1. 19. ల్‌ వాల్ళీ నూ. 1.1. 10 *గో గణపరఃి ౨8. “వధానో'పా. తివి. వృత్తి. ల్లి, వాళ్ళికి సూతములలో *“అదిః ఖు£ అను సూ్మూతము తరువాత ఈ సూతముండుటచే “ఆది శబ్దమీ సూ[తములోని కనువృ త్త మైనది. ఇక్కడ అటుకాదు. మండూక పుతితో సరిెట్టుకొనవలయును. ళు మ. 28 ఉచా గుణాదిగణము అని వెప్పుటకు గుణగః అని చెప్పుట.

8 వైకృ్ళతచ్చ్శస్టికా 12 సూ, ద్వితీయః ఫుల వృ: ద్వితీయవర్డః “ఫు సంజ్ఞః స్యాత్‌. తెవృ: "రెండవ వర్ణమునకు "ఫు" అని సంజ, 18 సూ. ళు వికల్చే వృ: వికల్పవాచకః సర్వోజఒపి తు నంజ్ఞః స్యాత్‌. శె. వృ: వికల్పమును_ తెలుపుట కంతటను “తు. అను సంజ్ఞ వ్రయోగింపంిడును. 14 సూ. పప్రాయో లికి న వికల్చోే వృ: అకార ఇర్‌ 32 యస్య తస్మిన్‌ లితి కర్ర వ్యే వికల్చః (పాయోన స్యాత్‌. తె. వృ: లకారము. ఇత్సంజ్ఞగాం గలది. లిత్తు. లిత్‌ (ప్రత్యయ మునకు సామాన్యముగా వికల్ప ముండదు. 15 సూ. రితో ద్విత్వమ్‌ ! వృ: "కీఫానుబంధన్య ఆఅ దేళ వ్యంజనన్య నిత్యం ద్విత్వం స్యాత్‌. తెవృ: "కఫ అనుబంధముగాః గల వ్యంజన మా దేళమగునపుడు చానికి నిత్యముగా ద్విత్వము వచ్చును. 18 నూ, శితి దీర లే ఖు వృ: శితి వశే పూర్వస్యేేక దీర్థో భవతి. తె. వృ: వర్మ మిత్తుగాంగలది శిత్తు, శిత్‌ (ప్రత్యయము పరమయి నప్పుడు పు"ర్వన్వరమునకు డిరము వచ్చును. వి వాల్ళీ నూ 1111 “ద్వితీయః ఫుల 80. వాళ్ళీ నూ. 1.1. 18 తు వికల్చే" త1. వాల్మీ. సూ 1. 1. 14 పాయో లితి న వికల్చళో తివి ఉపబేశళాలమువ నుండియు కార్య కాలమున బోవునది ఇత్తు. దీనిశే అనుబంధమనియు వేరు వతి గచ్చతీలీ ఇన్‌. న లి, వాల్ళీ. సూ 1115 "శిరి దిర్ష. శలిష. చూ. తస్మిన్నిత్రి నిర్జిష్టై పూర్వన్య.పా. శ 1. 66.

సుబంత విభాగ = సంజ్ఞా పకరణమ్‌ ం్ర 17 సూ. సానునాసికోచ్చారం జిత్‌ో వృః జా రానుబంధ కావ్యం సానునాసికోచ్చారం భవతి "తె. వృ: జకార మముబంధముగాంగల కార్యము అనునాసి కోచ్చారణము గలిగియుండును. 18 సూ. నృ నస్‌ ఇత్యేతౌ పుంనపుంసక వాచకౌ ఇ. వృ: నృ, నవ్‌ అనునవి వరుసగా పుంలింగమును నపుంసక లింగమును చెలుపును. 19 సూ, చిందు రనుస్వారళో "తె. వృ: అనుస్వారమునకు బిందు వని సంజ్ఞ, వ్శః ఏతాః (పాక్ళిక సంజ్ఞాః "తె, వృ ; ఇంతవటుకు వివరించినవి (పాకృశసంజ్షలు. 20 సూ, ప్రాతిపదికం నామో వృ (పాతిపదిక మ్మ నామనంజ్ఞ్ఞం స్యా తె, వృ; ఈ శా(న్త్రమున (పాతిపదికమునకు నామ మని సంజ్ఞ, 21 సూ, (పత్యయో వరకి” ళం వృ (వత్యయో౭న్నిన్‌ ఖాన వర్షక సంజ్జః స్యాత్‌. క. వృ: ఈ శాత్రుమున (వత్యయమునకు వర్షక మని సంజ్ఞ, 22 సూ. ధాతుః క్రియా వృ: ధాతుః [కియా సంజ్ఞ్ఞః స్యాత్‌. "తె, వృ: ఛాతువునకు (క్రియ యని సంజ. లి, వాల్ళీ. నూ. 1. 1. 168 సానునానికోచ్చారం జీత్‌.” 85ర్‌ ఆం శ చ్వి 1. 889. “విందు రనుస్వారఃశ ల8. ఆం. శ. చిం. 1. 29 “పాతివదికం హి నామ” “అధాతు విభక్తి వర్ణ మర్ధవన్నామ * పేమ ళజ్దా. 1. 1.27 “లవిభక్షినామ” సార. వ్యా విభక్తి - క్షే 8౧. ఆం. శ. చిం. 1.29 “వ్రత్యయ ఇహ వర్ణకఃి 83. ఆం. ళ. చిం. 1.80 “శ్రియా ధాతుః"

10 వైక్ఫత చ్యన్టికా 28 నూ. రమాంతో* మధ్యమళ్చ తిజ్మధ్యః వృః రమవర్షాంతో మధ్యమపురుష విహితళ్చ ఛాతుః తిబ్ధధ్య నంజ్ఞః స్యాత్‌, "ఇ. వః రమవర్ష్మ ములు లివర6 గలదియు, మధ్యమ పురువను బోధించు నదియు నగు ధాతువునకు తిణ్మిధ్యమని సంజ్ఞ 24 సూ. అవ్యవహితః సపరోఒనుబంధళి వ్బ విశ్తేషరహితః పరత్ర సన్ని ధౌ (వయుకో ఛాళ్వాడి రనుబంధసండ్ఞః స్యాత్‌ 'ఇ.వ్భ ఫ్‌ విశ్హేషములేకుండ వెనువెంటనే (వయోగింపలడు ఛాతువు లోనగుడానికి అనుబంధమని సంజ్ఞ. 2న సూ. అచ్‌ ప్రాణః! వః బచ్‌ (పళ్యాహారః (పాణ సంజ్ఞః స్యాత్‌. ఇెవ్చవ: అచ్‌ (పళ్యాహారములోని వర్ణ ములకు (ప్రాణములని ఒ్పీరు. 26 సూ. వక వక్రరమా వేజైచోి వృ" పజై చె [(కమౌ దిన్ట[క్ర వళతళమ నంక్ష భవతః ఇెవ్చ: ఏ ఓ లకు వక్రములనియు, ఐ జొ లకు వ్యకతమములనియు సంజలు, హ్‌ 27 నూ. అర్థబిందు ర్చిందుకః వ్భః అనునాసికోచ్బార త్వేన అర్థమితో బిందు ర్చిందుక సం ్ఞైః స్యాజ్‌. 'తె.వ్ఫ : అరసున్న అనునాసికోచ్చారణము గలది, దానికి బిందుక మని సంజ్ల. ఖో జిచ్చ్యాంతో-(వ గో క్చ్ర తాళవ్మతవ్రతి $9 తిజబ్మధ్యమునకు ఉదా : చదివితివి, చదివితిరి చదువుచున్నారు, చదివిరి; చదువుచున్నాము, చదివితిమి 40. అనుబంధసంజ్ఞ నిర్వచన మీయకయే ఆం. శ, చిం. 5 10,11, 12నూ లలో (పయోగింపంబడినది ఇట్లు నిర్వచింవకయే. (పొక్ళత వ్యాకరణ సంజ్ఞ లను (గ్రహించుట చింతామణియందుః గాననగును 41 అంక చిం 181. “ప్రాణా నమాసతోఇ చో శీలి అం క చిం. 1.88 8 *ఏఐధో వకళి, “"వ[కచమ విచ్‌”,

నుబంత విభాగః = సంజ్ఞా పకరణమ్‌ శ 28 సూ. ప్రాణీ హల్‌ఉి వ: వాల్‌ (ప త్యావోరః పా ణిసంజ్ఞః తె. వృ; వాల్‌ (వత్యాహారములోని వర్ణ్యములకు [ప్రాణులని సంజ్ఞ 20 సూ. కచటతపాః పరుషాజో వృ" కాదయః పంచావి వరువ సంజ్ఞాః తె, వృః కచట త ప=పరువములు. 80 సూ. గజడదదాః సరళా వం గాదివరా।ః నరళనసంజా;ః. ౬ |. "తె. వః గజ డద బ-సరళములు. 81 సూ, అన్యే స్లిరాి యు వ్చ పగమ నళథ వ్యరిగిక్తా వాల స్టిగ నంజు భవంతి. ల. వృ: పరుష సరళములుగాక తక్కిన హాల్లులకు స్టిరములని నంజ, 82 సూ. [దుతం నః వృ" కృ తాకృతో నకారో (దుతసంజ్ఞః స్యాత్‌. "తె. వః వ్యాకరణ కార్యవళశమున వచ్చినదియు శబ్దసిద్దమును అయిన సికారమునకు (దుతమనిసంజ్ఞ * ళా 88 సూ. స్తా న్యాదేశస్య యణ వృః ఆ దేశన్య స్టాన్యేవ సంజ్ఞా భవతి తె. వృ: ఆదేశమునకు స్టానియే నంజ్హయగుచున్నది. థి వ 48 ఆం-ళ. చిం 185 “వాల స్సు సృమాసతః [పాణినళో శశీ ఆం ళ. చిం. 1₹. *క చటతపాః వరుపాఖ్యాఃో, కీర. ఆం. ళ. చిం 188. *గజడదళభా స్తు సరళా” 46. ఆం. ళ. చిం. 1.99. “స్థిరా ఇత ఈ” 47. ఆం. క. చిం. 186. “దుశాఖ్యో నః.

శై వైకృతచన్దికా 84 సూ, అపూర్వం వికృతమ్‌ వః నంక్కృ తా-పేకయా (పాక్ళకకార్యం వికృశసంజ్ఞం భవతి. తదు భయా పేవయాన్యచ్చ. లలి స్‌ంజ్డా [వకరణమ్‌.

"తె. వృః సంస్కృృతభాషనుబట్టి చూచిన (పాక్ళతకార్యము ప్‌కృత మను సంజ్షను పొందుచున్నది. సంస్కృత 1పాక్ళతములనుబట్టి "తెలుంగు వికృత సంజ్షను పొాందుచున్నది. .

సంజ్ఞా[పకరణము సమాపము జా టో శర సంస్కృతభాష. వికృతి (మార్చు) చెంది [పాకృతమేర్చడినది. సంస్కృత (పొకృతములు వికృతిచెంది తెలుగుభామ యేర్పడినదని భావము. చూ. ఆం ళ.చిం 1.12, 18. “అద్య పకృతిః పకృతి శ్చాద్యే, ఏషా తయో ర్భవే ద్వికృతిః *

సంధ్మిపక రణమ్‌ న్వరనంధిః 1 సూ. సంధిః ప్రాణస్య న ప్రాణే వృత్తి: | పాణన్య పాలే వరే యణాచేళ సవర్షదీ ర్ష గుణ వృచ్ధ్యాది సంధి ర్న స్యాత్‌

తె. వృ; ఈ యాంధధభాషయం దచ్చునకు అచ్చుపరమైనప్పుడు సంస్కృతమున వచ్చు నవర్షదీర్రసంధి గుణవంధి వృద్ధిసంధి మొదలగునవి రావు.!

2 సూ. లఘుర్యోఒచోఒచః వృ. అచః పరస్యాచో లఘు[పవయత్నతరకి యకారోభవతి. వరియన్నము, కజియావు, |పోదయింతి, అరయేరు, 5 న్నెమయైదువ,

"త, వృ; అచ్చుకంళు పరముగానున్న అచ్చుకు లఘు1పయత్నతర మెన యకారము వచ్చును, ఉదా; వరియన్నము, కజీయావు, (పోడయింతి, అర యేరు, కన్నె మైదువ.

8 సూ. అవర్ష స్యాలా వురుక్‌ * వృ" ళున్తాది వర్ష వాచక వరిత శబ్దస్య ఉరుగాగమ+ స్యా 'దాలౌ పే. (వియుకరాలు.. అవ త్త్‌్యేతి కమ్‌ *? ధవళయమొరది. అసామానాధికర ణ్యేతు$ (వియునాలు. వైకృతా ట్రోవఛాదపి న. ఇల్లాలు, చూలాలు

1. “అను క్షం నంన్క్భ్భృతవత్‌ ” (వై. చం సంజ్ఞా లి అను నూతముచే వాసుబేవాచార్యుందు ఇందు చెప్పంబడ ని బెల్ల సంస్కృత వ్యాకరణమువందువ లె నుండు నని వచించినవాండు కనుక సవర్శదీర్రైాదిసంధులు ఆంధభాషయందు రావని చెప్పవలసిన వాండ య్యెను. ఈ సంప్రదాయము [పొక్ళత వ్యాకరణమగు వాల్మీకీయము ననుసరించికది. “నంధి న్వ్వపదే” (వాల్మీ 1-1-18) న యణ్‌ (వాల్మీ 1-1-190) అను సూత్రము లావ్యాక రణమువన సంస్కృత సంధులు "మొత్తము (పాకృతమున? గూడ దమంత తాముగా సీద్ధములయి యున్నట్టు భావించి నిషేధము నువదేశించు చున్నవి. _వ్వైళ్ళతచం[దికయు నీవిధానము నే యనునరించె ననుట స్పన్టము.

ఏ యనాదో భవతి. (పరిష్మశ్చతి) ఈ పొాళమునందు యశారమువంటి ధ్వని వచ్చునని యక్థము 'జప్పవలయును

“యుతి మౌర్యా లఘుయం (పవదంతి (పాణతః పరం |(పాణమ్‌”

(ఆం. కశ. చిం. సంజ్ఞా. ల్‌) *వురక్‌ =(వ.గో.కృ) తాళపత్ర పతి, శే రగాగమం=(వ.గో.క్ళ) తాళవ్యశ (పతి. *సామానాధికరణ్యా భా వేతు-(వ గో,కృ) తాళపత(పతి.

4 వ్రైకృతచ న్టికా తె వృ: తెలుపు మొదలగు వర్ణములను బోధించునవి_ కానట్టి అకారాంత ళబ్దములకు ఆలు అను పదము పరమయినప్పుడు “ఉరుక్‌* అను నాగమమువచ్చును. ఉదా (పియురాలు. వర్ణ వాచకముకానప్పు డే ఉరుగాగమము వచ్చుననుటచేత ధవళమైనది మున్నగువానిలో నురుగా గమము నివారితమయినదని తెలియవలెను ఈ యాగమము పూర్వోత్తర పదములు నమానాధికరణములయినప్పుజే వచ్చుననికూడ గమనింపవలెను, సామానాధి కరణ్యము లేనప్పుడు “_పియునాలు' అని యేయుండును. ఇన్తే యీ. ఉరుగాగమము. ఆలు శోబ్టముపరముగా నున్నను సంస్కృత సమేతరములయిన లోపధ శబ్దములకు రాదు. ఇల్లాలు, చూలాలు అనునవి యిందు కుదాపహారణములు, 4 సూ, కుంజపాంచాలికయో రరు గ్రుహే వృ కుంజపొంచాలికా దేశయో రరుగాగమ స్స్యా ద్భృవోదేళ సంబంధిన్యచి పశే పొదరిల్లు, బొమ్మరిల్లు "తె. వృః కుంజ-పాంచాలికా-ళబ్బములకు ఇెలుంగునందా దేళములుగా వచ్చు పొద, బొమ్ము యను శబ్దములకు గృవాళబ్దమునకు తెనుంగు నంచా 'రేశముగావచ్చు ఇల్లు శబ్దము పరమయినప్పుడు అరుక్‌ అనునది యాచేళ మగును. ఉదా: పొదరిలు, బొమ్మరిల్లు. ళం ళం 5 సూ, వికృతస్యాతోఒవతే వా లుక్‌ వృ అకారన్య లుగ్వా స్యా ల్పాబేళ వర్ణిత శబ్దనంబంధి న్యచి వం! మేడంవము-మేడయంగము వాదే శేతు నిశ్యమ్‌ పొన్నాకు తె, వృ; వ్లైక్ళత శబ్దములలోని అత్తునకు ప[తళజ్షాబేశమయిన ఆకు కాక మటియే అజాది పదము వరమయినను వికల్బ్పముగా లోపమువచ్చును. మేడందము. మేడయందము అనునవి [కమముగా లోపము వచ్చినచడానికిని, రానిదానికి నుదాహరణములు. వత్రళశబ్దమునకుం చెలుంగున నాదేశమయిన అకు పరమయినప్పుడు ఈ లోవము నిత్యముగా వచ్చును, పొన్నాకు అనునది యుచావారణము, 6 సూ, సుప్‌ స్మదుతః వృ విభక్త్యా దేళ సృదుతనంజ్ఞ స్యాత్‌, న శ: వ్భః సంస్కృత విభ క్రీ _పత్యయముల స్థానమున 'దెలుంగు ందా శముగా వచ్చు విభ కి (వత్యయములఅకు న్మదుతములను నంజ యీన్మ్నూతముచే విధింపండుచున్నది. ణా

సంధి[పకరణమ్‌ 5 "స్తూ. న స్నద్రుకానామ్‌ వృ స్మదుతానా మదిదుతాం లోపోన "తె. వృః స్యదుతములలోని (హన్వములయిన అణ లకు లోపమురాదు. అగ అన 8 సూ. [ద్రుతం సద్రుతాత్‌ వృ. నదుతా (ద్జుతం స్యా దచి గదచేత కడంచి. ఇ వృ: స్మదుతముల కచ్చుపరమయినప్పుడు (ద్రుతముండును,. గదచేత నడంచి యనునది యుదాహరణము, 98 సూ. అందు కికుచుకా వా వృ అందుః ఐమారేశా కికూ చ వర్తమానే చువర్శకళ్ళ్చ కావదేశఈః కళ్ళ సుత సంజ్ఞ వా స్యుః "తె. వృ: అందు అనునదియును, ష్ఫీవిభ క్తి కా దేళముగా వచ్చు కికు వర్షకములును, వ ర్రమానార్హమున వచ్చు చు వర్రక మును, క్వ్వార్ధమున వచ్చు ౯3 ఉని ణి ణం జాచి రధ్లు క అనునదియు వికల్పముగా న్మదుత సంజ్బ కలవి యగును. 10 సూ, క్యపితత్యిమా మితః వృ- శే, అవితదాదేశే కిమళ్ళ్చ ఇతో లుగ్వా స్యా దచి పరే. రాముని కభివాదకము, రామునికి యభివాదనముశ, అతివ నీకిత్తు విడియమే చన్ను మేని, అతని శేనీను విడెమేని యన్న మేని, అదెక్కడ; అది యెక్కడ, ఏమేమి, య ఇ థా ల్‌ పమియేమి తె. వృః కివర్ణకము, ఏని, అది మొదలగునవి, ఏమి వీనిలోని ఇత్తునకు అచ్చుపరమయినప్పుడు లోపము వికల్పముగా వచ్చును. ఉదా: రాముని కభివాదనము, రామునికి యభివాదనము, అతివ నీకిత్తు విడియమే నన్న మేని, అతని శేనీను విడెమేని యన్న మేని; అదెక్కడ, అదియెక్కడ, ఏమేమి, పమియేమి. శఅపతదోః_..[(వ.గో.కృ ) తాళవ్మత పతి. **(వ గో.కృ ) శాళప్యత పతిలో లేదు 8. “అందుకికుచుకావా” (_వైక్ళ సంధి 9 సూ) అను సూతముచే కివర్గ కము వికల్బ్పముగా న(దుతమగును గనుక " రామునికి" యభివాదనము అను రూపము వాసుదేవుని మతముకందు సాధువగుచున్నది చిన్నయసూరి కిది సమ్మతముశకాదు.

16 వైకృతచ్టన్టికా 11 సూ, సేసూర్యే

వృ సమాసే ఇతో వా లుక్‌ స్యాత్‌ సూర్యగణ సంబంధి న్యచి పళే పూరిల్లు, సరీడు (

"తె, వృ; సమాసమునందు నూర్యగణ సంబంధియైన అచ్చు పరముగా నున్నచో ఇత్తునకు వికల్పముగా లోపము వచ్చును. పూరిల్లు, సరీడు.

12 సూ, నిత్యం కిజ్మధ్యస్య

వృ తిబ్బధ్య సంబంధిన ఇతో నిత్యం లుక్‌ స్యా దచి పరే వలికిరంవణజు, వచ్చిలిమిష్పుడు

క్‌. వ్భః తిజ్బధ్యముల యిత్తున కచ్చు పరమయినప్పుడు నిత్యముగా లోపము వచ్చును. పలికిరందటు, వచ్చిలిమిస్పుడు.

18 సూ. వర్ణక నిపాతయో రన్యస్య చ వృ" సర్వ స్యాచో నిత్యం లుక్స్యాత్‌ వర్షక్న నిపాశ సంబంధి న్యచి పే పుక్తైడు, గిదెడు వచ్చితివా? త్ర ౧ కు. వృ: (ప్రత్యయ నిపాతములకు సంబంధించిన అచ్చు పరముగా నున్నప్పు డన్ని యచ్చులకును లోపము నిత్యముగా వచ్చును. పుక్లైడు, గిరెదు, వచ్చితివా? ది 14 సూ, అసున స్పుపో వా వృ (_ఫథమావిభ క్రివర్జిత నుష్పంబంధిన ఉతో చా లుక్‌ స్యాదచి పరే రామునికొఅ కభివావనము, రామునికొజకు నభివాదశము

"తె. వృః [పథ మేతర విభ క్తులలోని ఉత్తునకు అచ్చు పరమయినప్పుడు పికల్పముగా లోపము వచ్చును. శామునికొట కభివాదనను, రాముని కొఆణకు నభివాదనము

15 సూ. ఉతో౭ఒతద్ధర్మే (నిత్యమ్‌

వృ తద్దర్మవర్టితళబ్దసంబంధిన ఉతో నిత్యం లు క్స్యాదచి కృష్ణు డతండు అనద్ధర్శు ఇతి క్‌ +? వలయు నతడు ౯

త వృ: తద్ధర్మేతరములందున్న ఉత్తున కచ్చు పరమయినప్పుడు నిత్యముగా లోపము వచ్చును. కృష్ణు. డతండు. తద్ధ ర్మేతరములందనుటతచే 'వెలయునతండు మున్నగుచోట్ల లోపము లేదన్నమాట.

నంధి[ప్రకరణమ్‌ కై 16 నూ, నుష్‌ సమాసే వృ" నమాసే నుమ్‌ స్యా దుతోచి వకే మోమునందము. తె. వృ: నమాసమునం దుత్తున కచ్చు పరమయినప్పుడు నుమాగమము వచ్చును. మోమునందము అనునది యుదాహరణము. 1 సూ. అందె వృ. నామ్న ఉళో నుమ్‌ స్యా గందౌ సరే రాముకందు వైైకృతాద్చాకల్చే నోవ్యుతో,తే వనముశందు-వనమందు. "తె, వృ: అందు పరమయినప్పుడు నామనంబంధియగు నుత్తునకు నిత్యముగా నుమాగమము వచ్చును "రామునందు, అల నుమాగమము. వైఠ్యతములకంది. విరల్బృమగా వచ్చులిదో య్‌ యిష్టము. వనమునందు-వనమందు. 18 సూ, టు కృామానాధికరణ్యే వృ. సామానాధికర ణ్యే టు క్స్యా దుతోఒచి పతే కజణకుకేలు, "తె, వః సామానాధికరణ్యమునం దుత్తున కచ్చు పరమయినప్పుడు టుగాగమము వచ్చును. కణకు శకులు. 18 సూ, పుంపుభ్యా మన్యతతాపి వృః కాసారంపుటలును, క్వి దనిత్యమ్‌ చిగురుటాకు = చిగురాకు, “వేరుకుద-పేలెద "తె. వృ: పుంపులకు సామానాధికరణ్యము లేనప్పుడును టుగాగమము వచ్చును. కాసారంపుటలుగు. ఈ టుగాగమము కొన్నింటిలో నిత్యవిధి కాదు. పేరుపెద-పేందా 20 సూ. నావ్యయస్యావృథాదేః వృ ఇహ థాపాయాం వృథాదివర్జిత స్యావ్యయస్య (ప్రయోగోనుకరణా దన్యత న. - "ఇ. వృవ ఈ యాం[ధభాషయందు వృథాదులు కొన్ని తక్క కడమ యవ్యయములకు అనుకరణము లేకుండ (ప్రయోగము లేదు. *వంపకురములను ఇప్పికి చివ్నాముగా [గహింపవలెను. ల 7-2

168 వైెకృతచ న్దికా అస అదర అన 21నసనూ.లు గ్విసర్ల్గస్య వృ విసర్జనీయస్య లుక్‌ స్యా దచి రామాయ శమ యనుచు, న! ౭ వృ: అచ్చుపరమయినప్పుడు ఏసర్గలకు లోపము వచ్చును, ణదాః రామాయ నమ యనుచు 22 సూ, సు పిజామ్‌ అణాతి వృ* సుపాం తిజాంచ (పయోగోఒనుకరణ పవ "తెం వ్భః సుబంతములు తిజంతములునైన సంస్కృృతళపబ్దములుకూడ ననుకరణరహితముగా నాంర్యధభాషయందు (వయోగింపంబడవు 28 సూ, ద్విత్వ మ్మః వృ. అజ్విరహితస్య అంత్యమకారన్య ద్విత్వం స్యా దచివకే నమామి 'శరామమ్మనుచు, "ఇ, వృః పడాంతమునందున్న అచ్చులేని మకారమునకు అచ్చుపర నుయినప్పుడు ద్విత్వము వచ్చును. ఉదా: నమామి రామమ్మనుచు హల్సంధిః 2! సూ, య్వాది రిక్యేశే వృ' య్వాది వర్ణ సృ్మద్రుత సంజ్ఞ స్ఫ్యాదితి కేచి దాచా ర్యా "తె, వృ. యు మున్నగునవి యంతమందు, గలవి స్మదుతనంజ్ఞకములని కొందజు వ్యాకరణాచార్యుల మతము. 25 సూ, అతో ద్రుతే (౧ ర్‌ ఈ సూ తము ననుకరణముకకు సంబంధించినదే విసరలకు లోపము వచ్చిన పిదప “లఘురో్య్యో ౬ చో౬చళ” (నంధి 2నూ ) అనుసూ తమదే యశకారము వచ్చును 6 ఈ సూతమువకు వృత్తి లేదు నంద ర్భమునుఐట్లి నూశమున కర్ట్ణమిది యని నిరారణచేని చెషుళాకున్న ది శాకి ప ధ్‌ న న్డ్‌ ఫృ రాకున్నది కాకినాడ (ప్రతిలో నీ ఛాగము లోపించినది తిరువతిలోని ఆర్‌ 283 (వతి యాధారముగా. గొని యీ భాశళమును బూరించితిమి చానిలోనీ నూ్యూతమునకు వృత్తి లేదు (వగో.కృ) తాళవ్మ్యతపతిలో కూడ లేదు (వత్యంతరము లభించి సరియసు పారము లభించునంతవటి కీ సూతము నిట్లు విడువక తప్పదు . ౯ 22

సంధి పకరణమ్‌ 19 28 సూ. (ద్రుతా త్పరళాః పరుషాణామ్‌

వః [దుతా తృ'రేషాం సరుషామరాణాం సరళాః స్యుః

తె. వృః [ద్రుతముకంళు పరమందున్న పరుషములకు సరళము లాదేశమగును,

£? సూ. స్తిరససరళయో ,ర్హుతస్య (2 యల

వృ: (ద్రుతస్య బిందుక (సకృతిభావ లోపొ న్ఫుుః స్పీరనరళ యో, పరయోః

"తె. వృ: స్థిరములు కాని సరళములు కాని పరమైనప్పుడు ([ద్రుతము నకు అరసున్న, లోపము, (పకృతిభావము అనువాశిలో నేదేని యొక్కటి వచ్చును.

28 సూ. (హ్రస్వాద్చిందుళ్చ

వృ: (వాస్వా చ్చరతో* బిందు విందుకో ర్వా స్యాత్‌, వారియుంగాంచె, పవారియుంగాంచెం

ఇ. వృ: (హాస్వమునకం శు పరమందున్న్వ యన్రానుస్వారము వికల్చ ముగా పూర్షామస్వారమగును. ఉదా: వారియు(గాం చె-హరియుంగాం చె,

29 సూ. నాసజాతీయే స్తోః

వ్య సజాతీయవ ర యోగాభావే నంయు క్రసంఎంధినో వాలః ద్విత్వం న స్యాత్‌ వారియుం గాంచెన్‌ గరుణన్‌.

"తె. వృ: సజాతీయవర్ధసం యోగము లేనప్పుడు సంయు క్తనంబంధి పహాల్లునకు ద్విత్వముండదు. ఉదా హరియు. గాంఛచెన్‌ గరుణన్‌”.

వృ: నరళ స్యానావోళత్వ ఏవ లోవకార్భాం (దుతో 'స్యేవ్యతోే.. వరియు గారవించె. వచ్చె న్నరళారి, వచ్చె నరళశారి.

"త. వృవ సరళ మాబేశముగా. వచ్చినది కానప్పుడే [దుతమునకు లోపము వచ్చుట ఇష్టి. హరియు గారవించె, వచ్చెన్నరకారి-వచ్చెనరకారి యనునపి యుడాహరణములు.

• తృరో-(వ గోక్ళ ) తాళవ్యత (పతి

7 దీనికి సమన్వయము కుదురలేదు.

8. వత్ళె న్నరశారి (దుతనంశ్తేనమునరు, వచ్చె నరకారి (దుతలోవము నకు నుదావారణములు.

20 వైకృతచ్టన్టికా 80 సూ. (ద్రుత స్యోత్‌ః వృ (దుతస్య ఉఠ్‌ స్యాత్‌ 92 పాదవూర'ే * ఫాూరియును గృపావిశేషంబు నా శ్రయించె" ఇ. వృ: పాదపూరణమున్నకై అవసరమైనచో (దుతమునకు ఉకారము చేరును. “హరియును గృపావిశేషంబు నాశయించె” $1 సూ, ఇత ఇత్‌ వృ ఇశారా శ్వరస్య (దుతస్య ఇత్‌ స్యాత్‌ రామునిని గొల్లు సద్దుణారాము నెపుడు. ౩. వృః ఇకారముకంశు( బరమందున్న [(దుతమునకు (వాస్వమైన ఇకారము వచ్చును. “రామునిని గొల్లు సద్దుణారాము నెపుడు” అధ అస అల అల 10 82 సూ. అస్వాస్మదః (ప్రధమామాళ్రా ద్లసడదవాః వృ స్వాస్మదాటేశా వర్ణయిత్వా (పథమామా[తా తృశేషాం వరుషాణాం గనడదవా న్స్యుః సిరిగలవాయ చతురుండు సదివె, చేవోత్తుండు దక్కారి, కనయిల్లు చామరతంనర, యజ్ఞదత్తుండు వలిశె స్వాన్మదోర్నస్య (దుత సంజ్ఞైవ మాత [గవాణా [త్చిధమాతుల్యాణా మపి (గవాణమ్‌ అప్పుడు సనియె తె. వృ" స్వాన్మదర్థక ములయిన తాను నేను దప్ప కడమ [వథమా మాతములకంశు. పరమందున్న పరుషములకు గనడదవలు ఆదేశముగా వచ్చును సిరి గలవాండు, చతురుండు సదివె, దేవదత్తుండు డక్కరి, తనయిల్లు చామరతంపర, యజ్ఞదత్తుండు వఠికె ననునవి యిందు కుచావారణములు, నేను తాను లలోని నకారము (ద్రుతసంజ్ఞకము. (పథమామా[తములవి మాత[గహణము చేయుటచేత [వథమాతుల్యము లఅయినవానికిగూడ నీకార్యము వచ్చును. అప్పుడు సనియె. 9 పదరపూరణే (పారాం. 82 |దుతము నుకారముతో. గలిపి (వాయుట పొవపూరణమునందు మ్మాతమేకాదు ఇతర్మత (వాయుఓయు. గలదు 10 “గసడదవా న్ఫ్యుః (వథమామా(తా చాత్మాన్మడో ర్వనె _వెశే” (ఆం శ చిం సంధి 93 సూ

నంధి[పకరణమ్‌ ల్ల అభ ఇ అన కైక 88 సూ. ద్వంద్వే పదాత్‌' వృ ద్వంగ్వ నమాసే వచా గృశళేషాం పరుపాణాం తఖైవ కాలుసేయి, తల్లిదంయ్యడులు భు ఆ. వృ: ద్వంద్వసమాసమునందు పదముకంశు పరమందున్న పరుషములక్షుంగూడ గసడదవలు వచ్చును. కాలుసేయి, తల్లి దండ్రులు. 84 సూ. నాసంస్కృ్యృతా తృంస్కృతస్య* వృ అసంస్కృళా న్చేషూం సంస్కృత సంబంధినాం వరుపూళణాం గసిదదవవా స్యుః అయ్య కగుణించె, సిరి చంచలము మాయయ్య టంకాయు ధుండు, సంస్కృళా వృవంత్యేవ ఆర్యుందు ఇరుణించె, శ్ర నంచలము "తె వవ నంస్కృృతసమములుకాని వానికం ఇ పరమ౦దున్న సంన్క్భత సంబంధి పరువములకు గసడదవలు రావు. అయ్య కరుణించె, సీర చంచలము, మాయయ్య టంకాయుధుండు. సంస్కృత సనమములకం శు పరమందున్న సంప్కృతసంబంధి పరుషములకు గసడదవలు రావచ్చును. ఆర్యుండు గరుణించె, శీ సంచలము, 83 సూ, వార్యాంతే న్య లుగ్యా వృ క్యతచిశ్చ' ్యఖీదే వాక్యావసానే (దుతన్య లుగ్వా స్యాత్‌ “బహుళ సౌభాగస్యమహిమంబు వడియంగంటి, నుత్త మళ్లోకమాన్యగ నొంచంగంటి " తె. వృ: కొన్ని పద్యములలో వాక్యాంత మందున్న దుతమునకు వికల్చముగా లోపము వచ్చును. “బహుళసౌభాగ్యమహిమంబువడయ గంటి, నుత్తృమళ్లోకమాన్యతనొంద(గంటి' "ల , 86 సూ. అచ ఉపధాయా శ్చుకిీ వృ ఉపధా సంబంధినః అచః లుగ్వా స్యాచ్చుకి పకే తనరుచు=తనర్చు "తె వః చుక్కు పరమయినప్పుడు ఉపధానంబంధియగు అచ్చునకు వికల్పముగా లోపమువచ్చును. తనరుచు, తనర్చు. 11 “వరుపాణాం గినడవవా స్స్యుః పదా ద్ద్వంద్వే” (ఆం శ చిం నంధి క2ినూ ) 12 “న వికృతిశబ్దా తృరత స్సాంస్కృతికానాం భవంతి గనడదవాః (ఆంశ చిం నంధి 24 సూ) లకర చ క ను 18 దీనిలో మొవటి పాదము. చివర (ధుతలో షఘయుచహుళ్మ్లా చివర (ద్రుతము లోపించినది స్‌ ॥ పభ. టొ గ్‌ శ శర? లా కేశ “చౌ శేరుపధాత్మనళ్ళ లుగ్యా స్యాత్‌” అర (ఖీ వియజంధి....|న్లూ ) కఫ్‌. ను. "ల్‌ అ (| నః న్‌ న. లో

22 వైకృ్ఫతచ న్దికా 87 సూ, చుదో ర్చిందుకళ్చ (గహాదే ర్నః వృ (గవోచ్యాదేళ సంబంధినః ఉపఛాన కారస్య బిందుకో వా స్యా చ్చుదు ఇళ్యేత యోః పర యోః తె, వః [గహధాశ్వా దేశ మయిన కొను అనుదానికి సంబంధించిన ఉపభానకారమునకు చుదులు పరమయినప్పుడు వికల్పముగా బిందుకము వచ్చును. 88 సూ, హైకాచో యుజి వ. వృ' (వాస్వాదేకాచః పరః, సంయోగాత్చూర్వళ్ళ బిందుకో నిత్యం బిందు స్సా్భాత్‌. కొంచు=కొనుచు; కొందును-కొనుదును ఇ. వృ: హస్వమయిన 'యేళకాచ్చుకంచు. పరమందు. గాని, సంయుక్తాక్షరమునకు పూర్వమందు:గాని ఉన్నట్టి బీిందుకము నిత్యముగా బిందువగును. కొంచు- కొనుచు, కొందును- కొనుదును అనునవి యిందు కుచదాహరణములు. జగ జ అల జ ట్‌ 89 సూ, మోః పత్యర్ధే వృః మువర్శకస్య బిందు పక్ళతిభావ లోపా న్స్యుః వతిధాళ్వాదేశే వరే భయంవడి, భయమువడి, బయవడి ఆ వృ: పతిధాత్వాదేశోమయిన పడు పరమయినప్పుడు మువర్హక మునకు విందు (ప్రకృతికావ లోపములు వచ్చును. భయంవడి (బిందువు), భయముపడి ((పకృతిభావము), భయపడి (లోవము), 40 నూ. సరళపరుషయో రుతో నుమ్‌ సే వృ: సమానే ఉకారాంతస్య నుమ్‌ స్యా తృరళ వరుషయోః వరయోః గండుంగో వెల్క తళుకున్ల జైలు త్హబిత్‌ న్హిరేచ గిలుకున్మ మైలు. రజ ళు లు తె. వృ: సమానమునందు పరుష సరళములు పరమయినప్పు డుత్వునకు నుమాగమ మగును. గండుంగో వెల, తళుకున్ల జైలు. న్థిరవర్ణ యు వరముయి నన్ఫుకును తొన్న్మివోట్ల నీ చుమూగమము గలదు, గిలుకున్న స్టైలు. 15 “|(పథమ్మావెభ కిక మోర్చిందుళ్చ, మవోన్‌ వతిికియాళ్టేషు” (ఆం ళ. చిం సంధి 17నూ) 16. “ను మ్చోతః” (ఆం శ చిం సంధి త81నూ)

సంధి[ప్రకరణమ్‌ 23 41 సూ. మోః పుంపూ

వృ; సమాసే మువర్ణకస్య పు, ౦పు ఇత్యేతి భవతః, సరసపుంబలుకు,

నరనంప్పుంబలుకు నుమాగమశత్వే అనిత్య త్వే-ంసరసపు పలుకు.

తె. వృ: సమాసమునందు మువర్ష్శకమునకు పుంపు లాదేళముగా

వచ్చును సరసపుంబలుకు, నరనంపుంబలుకు అనునవి ఉదాహరణములు. న్స నుమాగమ మనిత్యమను పతమునఎ---సరనపు పలుకు. 42 సూ. ఇత్‌ సుపోఒనలాతఃీ వృ: సమానే సువ్స్ఫంబంధి॥ లవర్శక వ క్థితస్య అతః ఇత్స్యాత్‌ 1, నీతోడి వ్యవహారము సింగమువలని భయము క్‌, వృ: సమానమునందు నలవ ర్థకములుకాక మిగిలిన విభ క్తులకు సంబంధించిన అత్తునకు [పాస్వమయిన ఇకారము ఆదేశముగా వచ్చును. నీతోడి వ్యవహారము, సంగమువలని భయము. 48 సూ. అలిజేఃత

వృ- సమాసే అందో రల్యాగమ స్యాత్‌ నాయందలి కరుణ.

తె. వ్య" నమాసమునందు సప్తమీ విభక్తియగు అందువకు "అలి అను నాగమము వచ్చును నాయందలి కగుణ.

శ4 సూ, ద్వినుల్వో రనచి పూర్వస్య లుగ్యా*

వృ" నమాసే ద్వినుల్య్వోః పూర్వవర్ణ స్య లుగ్వా స్యాత్‌ అనచి వశీ చనుగవ= చన్నుగవ, కలుకుండ - కల్లుకుండ. అన్య జహణా తృదాంతేఒపి. చనుగుడిచి కలు, దావి

"తె. వ నమాసమునందు అచ్చుతో "మొదలుకాని పదము పరముగా

నున్నప్పుడు ద్విర్వనులులలో పూర్వవర్షమునకు వికల్పముగా లోపము

17 “మోన్తు విభ్ష్యేకవచనశే పుంపూ” (ఆం శ చిం. సంధి 85 నూ

18 “ఇచ్చ విభ క్ష్యంతిమస్య” (ఆం శ చిం సంధి €/ సూ)

190 ఇక్కూడ “అచః పరస్యా ప్యాదేన్తు నంబంధినోవాలః ద్విత్వంన” అనునొక వాక్యముకలదు అది యీ సూూతమునకు నంబంధించినది కాదనుట స్పస్టము

20. ”జీ రలిచ” (ఆం. చిం నంధి 88 నూ)

21. (వథమలుగపి ద్వినుల్యోః (ఆం.ళ.చిం లి నూ)

గ! న న వచ్చును. చనుగవ=చన్నుగవ, కలుకుండ - కల్లుకుండ. “అనచి" యని సూ తమునందు దానికే (పాధాన్యమిచ్చుటచేత నమానము కాకపోయినను హాలాదియగు _ వ్య_్తపదము పరముగా నున్నప్పుడు కూడ నీలోపము వికల్పముగా వచ్చునని (గహింపవలెను. చను గుడిచి, కలు (దావి. 45 సూ, క్వచి దన్యథత్ర వృ" క్వచి దన్యళాపి (వయోగానుసారేణ (వథమ లుగ్వా స్యాత్‌, వటి వేలు - వట్టి వేజు, కటుగంబము = కట్టుగంబము 'తె.వృ: (ప్రయోగానుసారముగాం గొన్నియితర స్థలములందును నిట్లు ద్విశ్వామరములలోని [పథమ వర్ణము వికల్పముగా లోపించును. వటివేయి -_ వట్టి వేలు, కటుగ౦బము--కట్టుగంబము. 46 నూ, గుజుమూనాం కచపాః వృ సమా నే గుజుమూనాం కచపాః భవంతి వాకనీరు, రాచకొమరుండు, "వేపపండు. ఇరీ సంధి పకరణమ్‌ తె. వృ; నమాసమునందు గు, జు,ము అనువానికి (క్రమముగా క్కచ,వ అనునవి యా దేళముగావచ్చును. వాకనీరు, రాచకొమరుండు, వేవవండు అనునవి (కమముగా నుచావారణములు. సంధిిపక రణము సమాప్తము

అస ళు స్వాది (కియా (0 అజంత పకరణమ్‌ నృ: అకారాంతః వుంలింగ। రామను ఇతిస్టి లే - తెవృ: అకారాంతము, పుంలింగము, రామ-[!-సు అని ఉండంగా 1 సూ, మహ దత్తీజడః' వృ" తీ వాచక ఓ2డవాచకాని వ్యయిత్వా అన్యత్చవం మహత్సంజ్ఞం స్యాత్‌ 'తెన్ఫ: (సీ వాచకములు, జడ వాచకములు తప్ప మిగిలిన పదములు మవాత్‌ నంజ్ఞకలవి, £ సూ, నుపి మహతో=ఒన స్యాత ఉత్‌! వృ అవర్ష కవర్జితన్వ్య మహతోజఒత ఉత్‌ స్యాత్‌ సుపి వరే ళా జ 'తెవ్ఫవ అ-వర్డ కముతో నంరముకాని మవాద్వాచకముల తుది అకారమునకు నుబ్విభక్రి పరమగునపుడు ఉకార మాదేశమగును. 8 సూ. సో ర్మహతో డు జనితణి వృ" పుంలింగే ఇకా రాంత వర్టిశస్య మహత స్ఫో స్టానే డుజ్‌ స్యాత్‌, డలో వే (పాప్తే- లె.వృ: పుంలింగమున ఇకారాంతముకాని మవహాద్వాచకమునకు పరమయిన "ను (ప్రత్యయము స్థానమున డుజ్‌ వచ్చును. డ కారమునకు లోపము (పా ప్తించుచుండగాకీ_ శీ సూ, (ప్రత్యయాదే ర్నేత్‌ వృ: (పత్యయాదేశ స్యాదివసన్య ఇత్సంజ్ఞా న స్యాత్‌. జీత్‌ కార్యమ్‌ 1 ఆం శ.చిం. 89 ఏ ఆం.ళ చిం 8 11 అ-వర్శకముతో నంఠముశు పదములు భాత, ధాత,కర్త, వార్త మొదలగునవి. 8. ఆం. శ. చిం 9 12 ఉ. “చుటూ (పా,1 తి. అను సంస్కృత వ్యాకరణ _ సూ[తమువలన డకారమునకు ఇత్సంజ్ఞవచ్చి, తస్య లోప, (పా 1.8.0) అను సూూతమువలన దానికి లోవము కలుగవలసివచ్చును.

26 ఎవెక్యతచ న్టికా 'శెవ్ఫ: (పత్యయాబేశములో మొదటి వర్ణమునకు ఇత్పంజ్ఞై కలుగదు... జిక్‌ కార్యముచే. “డు కు వెనుక అనునాసికము. చేరును, 'వత్యయము "డు "ండు అను రూపములను బొందును. 5 సూ సున (ద్రుతః 6 సూ, క్రియాభ్యోఒపి వృ [వథమావిభక్షి ర్మదుత సంజ్ఞా స్యా న్థాతుభ్యోఒపి రాముండు, రాముండు 'లె.వ్ఫ: (పఢమావిభ క్తికి అ్మదుత మని నంజ్హ. ధాతువులవై వచ్చు (పథమావిభ క్షి కూడ అ్మద్రుత మే. రాముండు, రాముండు". వృ" ద్వివచనం బహుత్వేేనెవ వ్యవ్నహియశే. 'త.వ్చ. ద్వివచనము బహువచనముచేశనే వ్యవహరింపంబడుచున్నది. అనలా వైకృళమున ద్వివచనము వేజుగా లేదన్నమాట. 7సూ., లు జనః! నః స్చ్వస్మా న్నామ్నో ఒనః స్టానే లు స్యాత్‌. రాములు క. వృ: (ప్రతి (పొతివదికమునకును జస్‌ స్థానమున “లు ఆదేళ మగును. రాములు. 8 నూ, సుసోఒగారగా వామంత్రణేః వృ" ఆమం[తణే విహితన్య సునః పకరవచన బహువచనయో, అ(క్‌), అరక్‌) 10 ఇత్యేతొ భవతః 5్‌ ఈ సూ[తమువలన డుజ్‌ లోని డళకారమునకు లోపము వారింపంబడినది. 6 అసందేవోర్త మిట్టుచెవ్ప(బడినది థి ఉం ౯” డుజ్‌ (వశ్యయము జిత్తుగనుక డు సానునాసికముగా గ్రహింపవలయును ఆ యనునాసి=ము అర్ధవిందు పూర్చలిందురూవమైనది కావున రాముడు, రాముండు అనురూ+వములు నిద్ధించినవి. ఛాతువులకు, వరించుచున్నాండు, వఠించి నాండు, 5 ఆం.ళ చిం 8 14లు 2సోల శళసో2ఒలానాత్‌” 90 ఆం.శ.చిం 8 18 “అమన్తణ నుజసో సః (క్రమేణ ఇవాదారదాగమా 10 కశార మిత్తుగా చేర్చుట స్థాననియమము కొఅకు. ఆద్యంతా టకితా. (పా. . శ్రి అను సంస్కృత వ్యాక రణసూ [_తమునుఇట్టి అ, ఆర అను కత్చ త్యయములు అంతావయవములుగా చేరునని (గ్రహించవలయును

స్వాద్మిష్మకియా _ అజంత[పకరణమ్‌ ల్ల "తె. వృ; ఆ మం్యతతణమనంగా సంబోధనము. సంబోధనమున విధింప బడిన (సుస్‌ ) [వథమావిభ క్షికి ఏకవచన బహువచనములందు (క్రమముగా అక్‌), ఆర(క్‌ ) అను (వత్యయములు చేరును. 9 నూ. ఓ హేః్‌ వృ: ఆమంతణవాచకానాం హా ఇత్య్యాదీనాం స్టానే శటి తిక్యవయః స్యాత్‌. ఓ రాముండ, ఓ కాములార "ఇ. వృ: సంబోధనమును బెలువు పా మొదలయినవాని స్థానమున “ఓి అను నవ్యయము వచ్చును. ఓ రాముండ, ఓ రాములార, వః ఆమం తణే సోర్లోవః స్యా, దుతో వావదితో ర్భవేత్‌ రోవా తఈఅఆనాచకా న్నిర్యం, లింగాదిభ్యో మువగ్ధకః ఓ రామ, ఓ రామా. వన్యయలో వే పత్యయలడణ ]8 మిత్యుత్వం న న లుమళాంగ స్యేలి 14 నిచ్చిధాశ్‌. తె, వృ: సంబోధనమువ ఉకారాంతమునకు నులోపము వికల్పము, అదిదంతములకు నులోవము బలుగును. 'ఊ్రీ వాచకములకు వికల్చ్పముగా రో చేరును. భింగాదులకు ము వర్ణకము నిత్యము. ఓ రామః ఓ రామా] (వత్యయ లోపము కలిగినప్పుడు ఆ లోపించిన (పత్యయమునకు సంబంధించిన లవణము నిలిచి యుండునను వరిళామనుబట్టి డుజ్‌ (ప్రత్యయ సంబంధియగు ఉ కారము నిలిచియుండు ననుకొనందగదు. లుమంతమైన లోవవిధి కలిగినప్పు డంగమునకు (వత్యయలకణము నిలిచియుండదని నిషేధ మున్నది గనుక, 10 సూ. అనితో న్వమః" వృ: ఇకారాంతవర్జితా దమః స్థానే ను స్యాణ్‌. శామును తె. వృ; ఇకారాంతముకాని అంగమునకు పరమైన అమ్‌ (వత్యయము స్థానమున 'ను' వచ్చును. రాము-[ను (అనియుండంా) = " ఓ. ఈ సూ(తమిచ్చట _వాతపతిలో చ్యుతమై యుండును (వగోక్ళ) కాళవత్ర (వతిలోం గలదు, శ్‌ 152, ఆం. శ. చిం, 921 “నామ్హ ణే డు జీర్యన్య్యే 18. పా. 1.1. 89. “*వత్యయలో పే (వత్యయలకణమ్‌”. 14 పా 1. 1. 88న లుమతాంగన్య”, 15. ఆం. శ, చిం. తి.18,“నిరమో మవాళామ్‌ో.

11 సూ, న్యమో డుమతశ్చో

వ్యః యేభ్యో డుజ్‌ విధీయతే తేషాం డుమత్సంజ్ఞూ ఇకా రాంళాత్‌

డుమకళ్చు అమః స్థానే ని స్యాత్‌. రాముని

తె. వృః వేనికి డుజ్‌ విధింపంబడుచున్నదో వానికి డుమత్తులని సంజ్ఞ. ఇకారాంతమునకును, డు మత్తునకును అమ్‌ [ప్రత్యయము స్థానమున *ని వచ్చును, రాముని అగును.

12 సూ. ల శసకో వః శన స్థానే లి వః స్యాత్‌. రాముణ. తె వృః స్‌ (ప్రత్యయము స్థానమున "లి వర్శకము వచ్చును. 2 ళా రాముల. 18 సూ.ని ష్టాదౌ మహతో=నితోవా **

వృ" ఇకా రాంత వర్దితస్య మహతః నిర్వా స్యాత్‌ టాదా వేకవచనే పశే

"తె, వ్యః ఇకారాంతముకాని మవాద్వాచకమునకు టాదివిభక్తుల యీకవదచనము వరమగుచుండ౮ా వికల్పముగా “ని చేరును.

14 సూ. చే చేతొ టాస”

వృ" తృతీయాయాః స్టానే చే చేత ఇత్యేతొ భవతః. రామునిచే శరాముచే, రాముని చేతఎ రొముచేశ.

తె. వృ: తృతీయా విభ క్రిస్థానమున. చే, చేత అనునవి వచ్చును, రామునిచే=ఎరాముచే ; రామునిచేత-.రాముచేత.

15 సూ. భిసాదొ లః

వృఃసర్వస్యా న్నామ్నః లవర్డ కః స్యాత్‌ భిసా దొబహువచ నే పరే. రాములచే, రాములచేశ.

"తె. వృ: (వతి నామమునకును భిస్‌ మొదలయిన బహువచన (వత్యయములు పరమగుచుండగా ల వర్ణకము చేరును. రాములభే, 'రాములచేత.

15 ఆం. శ. చిం 8.16 “నిర మోమవా తామ్‌”

18. ఆం శ. చిం. 8.14 *లుజసో లకసో౭జఒలానాత్‌”

19. ఆం. ళ, చిం. 8.19 “మవోతోనితా విక టాదౌ వచనద్వయే వశ్‌మేణ స్తః”, పా

20. అం. శ. చిం. 8 29 *టాన శ్చీతో.

స్వాది[వ్యకియా _- అజంత్మవకరణమ్‌ 20 16 నూ. కెకొణకు చేసకీ మ్‌వా

వృ: చతుర్ధ్యాః స్థానే _కె కొణకు ఇత్యేతె భవతః రామునికై=-రాము క్‌. రామునికొఅకు=ఠాముకొఅకు ; రాముల్నక్తై ; రాములకొణకు.

"౩. వృవ చతుక్టీవిథ క్రిస్టానమున క్షై కొకు అనునవి వచ్చును. "'రామునికె -రామ్ముక ; రామునికొఅకు-రాముకొటకు ; రాముల్నకె | రాములకోొజకు.

17 సూ. వలన జసిసళి

వృ: పంచమ్యాః స్థానే వలన ౩ఇతి స్యాత్‌ * శామునివలన-_రామువలక ; రాములవలన

తె. న్భః పంచమీవిభ క్కి స్థానమున వలన అను (పత్యయము వచ్చును. రామునివలన-రామువలన, రాములవలన,.

18 సూ. జసః క్య యుష్మదఃి

వ్భః యువ్మద్వృర్థితన్య వదన్య ఇవర్షాత్‌ వరణః షష్ట్యాః కి స్యాత్‌. రామునికి. (వత్యయకా ర్యమపి (పాతిపదిశాంగ త్వేన ఫ్రయమ్‌

తె. వృ: నీవు అనునది కాక తక్కిన పదముల చివరి ఇ వర్ణమువై వచ్చు షష్టీ విభక్తి యేకవచన (ప్రత్యయమున కాదేళముగా. "కి వచ్చును. రామునికి ఇక్కడ టా ద్యేకవచన విభక్తి కార్యముగా వచ్చిక “ని' (పొతిపది కాంగముగ పరిగణింపందగును. అందువలననే ఇ వర్ణమునకు పరమైక షప్టీ వీభ క్రి యేకవచనమున కాదేశముగా "కి వచ్చినది.£!

19 సూ. కు జమః£ః వృ షస్ట్యాః స్థానే కొవర్ష కః స్యాత్‌. వక కటి తె. వృ: షష్టీవిభకక్తి స్థానమున "కు వర్తకము వచ్చును. 19. ఆం. శ. చిం. 8.28 “కేస క కొజకూ”, 19. ఆం. ళ. చిం. 9.21. *జనీన ఉచ్యతే వలనఃొ,

20. ఆం. ళ. చిం. 8.40; 4.17 *ఇతాం జనః కిళ్ళి; చోకి ర్న జఐమః”,

21. ఇట్లు పరిగణింపనప్పుడు ముందుచెప్పంబోవు, 19, ౨0 న్యూతములు విధించు కార్యములు వచ్చును.

౨2. ఆం శ. చిం. 8.26, “*అమః కు రనిశామ్‌”.

30 వైకృతచ న్దికా 20 నూ, ఉకో నకౌ నిత్యమ్‌

వృ: ఉగంళాత్‌ జమః అపవాద త్వేన నిత్యం కకారః స్యాత్‌ కౌ వరే రాముశకు, రాములకు.

త. వృః ఉకారాంతములకు, బుకారాంతములకు జమ్‌కు ఆ దేశముగా వచ్చు కు పర్ణకమునకు వెనుక 1లివ సూతముతే రాందగిన 'ని' కి అప చవాదముగా “ని నిత్యముగా వచ్చును. రామునకు, ఠాములకు.5ి!

21 సూ, అందు జిపబో

వృః సప్తమ్యాః స్థానే అందు ఇతి స్యాత్‌. రామునియందు.

త. వృ;స ప్రమీవిభ క్ని స్థానమున “అందు” వచ్చును. రాముని యందు.

22 నూ. నిలోపే నుమ్‌

వృః రామునందుు రాములయందు, రాములందు

"త. వృః ని లోపించిన్పుడు ను వచ్చును. రామునందు; రాముల యందు, రాములందు,

వృ: ఊఓడవాచకానా మమహత్సంజ్ఞా.

తె. వృ; తీ వాచకములు, జడవాచకములు నగు శబ్దముల కమవపాతులని నంజ,

న! ఖా

28 సూ. ముమ్ముంబు నప్యతోజ మహతశ్చిి వృ' అమవాతళ్చ శవుంనకి లిం గే వర్తమానాచ్చ అకా రాంతాత్‌ సోఃస్తానే ల థఖ ముమ్ము ఇత్యశెచ, బిందుపూర్వకో బుళ్చు భవతి వృతము, వృవమ్ము, వృషంబు. తె, వః అకారాంతములయిన నపుంసకములక్తును అమపహాద్వాచ కములకును పరమయిన “ను విభక్తి (వత్యయము స్థానమున ము, మ్ము, ౦బు అమ వర్ణకము లాచేళమగును. వృతము, వృకమ్ము, వృతంబు. ఏ8 ఆం. ళ. చిం. 8.25. “నః కో, £4ఉ. బుకారాంతమున క..దావారణము-వి ధాతృ నకు. 2ర. ఆం. శ. చిం. 8.27, “అందు జీ వః. లఠ అం.ళ, చిం. 8.85, త6“స్యాదమవాళాం విభకె సోశ, ము", “తదువరి వాట. బి శ పునర్ముబూ (పాచామ్‌”.

స్వాద్మిప్మకియా = అజంత వకరణమ్‌ వే వృః యేభ్యో వుమూ బిధీయేతే తేషాం వుమువగ్చంజ్ఞా ఇ, వృవప శబ్దములకు “ను (వత్యయస్థానమున వు,ము వర్షకములు విధింపంబడునో వానికి వు ము వత్తులని సంజ. 24 సూ. వుమూ తద్వడతః వృ వుమువతః (ఫొలిపదికాత్‌ వుమూ భవతః న్యుపత్యయవర్డి త్తే వర్ష శీ పశే. వృకములు తదుపలమణాత్‌ మ్యుంబూచ వృథమ్ములు=వృవంబులు. ఓ వృవమ= ఓ వృవమ్మ-ఓ వృతంబ, ఓ వృవములాకం ఓ వృతమ్ములారం ఓ వృడంబులార, వృవమును ఆ వృచమ్మును యు (వృతంబున్సు, వృవముల = నృవమ్ముల _ వృషంబుల, వ్‌ దము చేచ-వృతమ్ము, వీత ఇత్వాది రూపాణి సంచారణీయాని లి లి లీ తె. వృ: “ను కాక తక్కిన విభక్తి (పత్యయములు వరమగునప్పుడు వుమువత్తు లయిన (పాతివదికములకు వుములు ఆగమముగా వచ్చును, “ముకు ఉపలతణముగా మ్ను, ంబులను గూడ (గహింపందగును, వృవములు-వృతమ్ములు-వృతంబులు; ఓ వృషతమ-ఓ వృవమ్ము-ఓ వృతంబ; ఓ వృతములార = ఓ వృషమ్ములార = & వృతంబులార ; వృవతమును - వృవమ్మును-వృకంబును; వృషతముల-వృవమ్ముల-వృతంబుల; వృతము చేత-వృకమ్ము చేత -వృవంబు చేత మొదలగు రూపములు | పయోగింపందగినవి, 25 సూ. అందౌ నుమో వికల్చఃి "తె, వః అందు వర్షకము వరమగునపుడు ను ఆగమముగా వచ్చుట వికల్పము. వృ" వృకమునందు, వృకమందు, "తె, వ్బః వృతమునందు, వృతమందు. 26 సూ. పురుషవ్యా[ఘాదీనా ముపమిత సమాసాశ్రయవేన మహ త్త్వమ్‌.వి 27 సూ, అన్యథాత్వమహ త్వమ్‌ వృ: అతః వకద వయే2ఒపీ-పురువ వ్యా ఘుండు, పురుమవ్య్యా ఘము ఇత్యుభయ మపి చేయమ్‌ (యా £7. 22వ సూూత్రమునకు (వస్తుత సందర్భమున నీ సూత్రము వికల్పమును విధించుచున్నది. 23. అథ. కా. తీ5 *వివజూతః (వవృత్తిళ్ళ, (వత్యయన్య క్రచి ద్భవేత్‌.”

92 వైకృళచ్య్యన్టికా "తె, వః పురువష వ్యాఘాది శబ్దముల నుపమిత నమానములుగా [(గహించుటచే మహద్వాచకత్వము కలుగుచున్నది. అన్యథా-రూవకసమా సముగా (గ్రహించునపుడు అమహాద్వాచకత్వము కలుగును. కనుక రెండు పథడములలోను-పురుష వ్యాఘుండు-పురుష వ్యా ఘము అని అిండు విధముల యుదాహరణములు (గహించందగును. 28 సూ. మేఘపర్వతాదీనాం పురుషధర్మ ప్రళీతికరత్వే తృథివి మేఘ, పర్వతాది శబ్దములు పురుషధర్శము_ దెలుపుకపుడును లె విధముననే ఉదాహరణములు గలుగును, మేఘు,డు-మేఘము; పర్వతుండు- పర్వతము. స స ఉపమితస శయణేపి మహ త్వమేవ. 29 సూ. ముఖచ్యన్హోబ్దస్య ఉపమితసమాసా పి త్త అ. వృః ముఖచం[ద శబ్దము నుపమిత సమాసముగా (గహించినను దానిలి మహాత్త్వమువనే [ప్రయోగింపందగును. ముఖచందదుడు. ముఖ చంద్రమని [1పయోగము కూడదు. 80 సూ. బాలాదేః లోపధా [దో లకి వృ: లోపవధా ద్చాలాదిళ బాత్‌ పరస్య లః “కేఫా దేశః స్యాత్‌. కాలుడు, జాలురు, ఓ కాలుండ, ఓ బాలులారు*! బాలుని, బాలురన్‌ , బాలునిచేక, జబాలురచేత ఇత్యాది. తె, వృ ఫ; లకార ముపధగాంగల జాలాది శబ్దములకు, బరమగు వర్ష లకారమునకు లేఫా'చేళమగును. చాలుండు, బాలురు, ఓ బాలుడ, ఓ బాలు లార, అాలుని, బాలురన్‌, జాలునిచేత, బాలురచేత మొ, £9 అథ. కా 87*ోభవే దమవాతోఇప్యర్థవి శేచే మహాచాకృతిః”. 80... పధా[దూలః వాత వళి వృత్తి నిబట్టి సాధుపార మూహింప. బడినది ఆం. ళ, చిం. 8 15 “లాన్రాత్తు రురౌ తయో; [కమేణ న్తః 81 *ఓ బాలులారి అని (వాతవతి పాఠము. శాని నూ[త్రమునుఐట్టి “ఓట బాలురార[ొ అని యుండవలసినట్టు తోంయచున్నది.

స్వాది[వకియా జు అజంత పకరవమ్‌ వ్ర 81 నూ. ధర్మాదే థ్వర్వా సో వ్శః ధర్మాదేః సోః స్టానే వుర్వా స్యాత్‌ ధర్మువు, ధర్యువులు, పతే-ధర్మము. తె, వృ: ధర్భాది శబ్దములకు( బరమగు “ను (వత్యయము స్థానమున వికల్పముగా “వు వచ్చును. ధర్మువు, ధర్మువులు, పయూంతరమున-ధర్మములో అన జ అంత బద తశ ర్‌ అల 82 సూ. కృద్ద్యుదేజందాససురాసురయోధాఃోస్తీసమాః వృ కృదాదేశా దీర్ధాంతా ఉకారాంతా ఏపజంతాః సమాసాభావే నురా దయశళ్చ సీ నమా భవన్ని 'య్రీనమం (స్త్రీ వత్‌ '(స్రీనమం (ఊువర్విహితకార్యం భవతి, ఇతి తీ వద్భావా దమవాత్త్వమ్‌ తెవృ: కృత్‌ (పత్యయాంతముల యా చేళశములు, దీన్హాంతములు, ఉకారాంతములు, ప ఓఐ జొఅంతమందుంగలవి, సమాసాంగములుకాని నుర-_ కల త్‌ ల; ల అసుర=- యోధ శబ్దములు (త్రునమము లగును. (ఆనమము ('య్రలింగము వంటిది. అనంగా సీ లింగమునకు(పెప్పిన కార్యములు (స్రీ నమమునకు(గూడ వర్తించును. కావున (స్ర్రీవద్య్భావమువలన అమవాత్త్వము కలుగుచున్నది. 88 నూ.స్రియా మనుదోతో లుక్‌ వృ: (క్రియాం వర్తమానాత్‌ ఉకా రౌకారాంగవర్ణితాత్‌ వచాత్‌ సోర్లుక్‌ స్యాత్‌. అనుర, అనుకలు, ఓఉయనుక, ఓఉయసురలార, అనుకను, అనుకల. అమవాత్త్వాత్‌ ని ర్న. అనురచేక, అమురలచేత ఇత్యాది. నురళబ్దస్య బహువచనత్వ మేవ. నురలు అనమాసే మ్‌? 'స్రీనమత్వం న మవోనురుండు, మవోయోధుండు, భూనురుండు తె. వృ ; (తీ త్వమున నుండు ఉకారాంతములు, ఒకారాంతములు కాని వదముల “ను విభక్తి లోపించును. అనుర, అనురలు, ఓయనుర, ఓయనుకలార, అసురను, అనురల. (స్త్రీ సమము లమవాత్తులగుట వలన 18-వ స్యూతమున విధింపంబడిన 'ని" వర్హాగమము రాదు. కనుక--అనుర చేత, అనురలచేత మొ. నుర శబ్దము బహువచనముననే యుండును. నురలు,. అసమానమున ననుటవలన-సమాసమున (స్ర్రీనమత్వము కలుగదు. మహో సురుండు, భూనురుండు, మవహోయోరధుండు. లలి అథ. కా. 98 ౨8 “భవే ద్ధ ర్మాదిళజ్ఞానాం ముళ్ళ వుశ్చా్యత కుత చిత్‌ ళం వృత్తినిబట్టి నూ్యూతమూహింప(బడికది. (పర్యంతరమున “ధర్మాదేపా” అని యున్నది లలి. ధర్యాదులనుటచే-కర్మువు-కర్శము, వర్మువు=వర్మము తిక. కృత్‌ + ది + ఉద్‌ + ఏజంత -|[- అన -ఓ నురాసురయోధాః అని వరవిభాగము. ది-దీ శ్రము- అసంనమానముకాని. శాం

రో వైకృతచ్టన్చికా $4 సూ. కుశగే వా వః కుశొదియ; శీ సమా వా స్యుః కుశ, వాంస, (భమ, అభిలాష, వేగ, పులక, అలక, పనస వజే-కరుళశము, పాంసము ఇత్యాది ఇ.న్ఫ: కు శాదిగణములోని శబ్దములు వికల్పముగా సీ నమము లగును. కుళ, హాంస (భమ, అభిలాష, "వేగ, పులక, అలక, పనస, పభూంతరమున-కుళశము, హాంనసము మొ. 83 సూ. తద్భవే సురవ తృమయాః వృ" సంస్కృతభవత్వదశాయాం సమయాదయః శళజ్టాః నురాదివత్‌ ద్ర సమా భవంతి, సమ్మియ, దొర, తరగ "తె. వృ: సమయాది శబ్దములు తద్భవ స్థితియందు నురాదుల వలె (స్త్రీసమము లగుచున్నవి. సమ్మియ, దొర, తరగ. 86 సూ. శయ్యార్య క్రూర యజ్ఞ గ్రంధి బ్ఞాద్యాః (పాక్ళృతాదిషు శ వ్భ" (పొకృతాదిభాహామళ్కే య్‌ శయ్యాదిగ ణాః త్తే నళ్చమ శ్వేన (వయోజ్య్యాః. కొంచ, అయ్య, కూళ, హనుమ, కప్ప, గూవ(బ) ఇ.వృ: (పాకృళాదులగు నాజు భావలలోని శయ్యాది గణము అందలి శబ్దములు తత్సమములు ((ప్రాకృతనమములు) గానే పయోగింపం దగినవి. కొంచ, అయ్య, కూళ, పానుము, కప్ప, గూబ. 87 నూ. హో హా ద్వకః వృ. వాకారాత్‌ పర వజ్‌ (వాస్వో భవతి. "తె. వ: పహాకారమునకు( బరముగా. జెవ్పంఒడిన పఏఓలు (హస్వములు. 'హత-ఎ, హోత్‌-ఒ. 88 సూ. ఇయో హేఠ్‌ వృ శగ్వవవదే ఇయ ఇతను పాత్‌ భవతి ం! హ్‌వకు ల తర్భ ల్‌స్య భవతి అతో గోళీయళబ్దస్య గోఖె ఇతి తె. వృ: తద్భృవపదమగునప్పుడు 'ఇయికు బదులు (హస్వమయిన ఎకారము వచ్చును. అందువలన గోళియ శబ్లమునకు గోళ అను రూప మేర్చడును. ౧ సాం

స్వాద్శిషకియా = అజంత _వళరణమ్‌ 9ెర్‌ వృ అల్విధావపి స్థానివ చాదేళో బహుళ మిష్యతే ఇతి (స్త్రీనమత్వం న. సువః స్థానివదా దే శే_గ* ఇము, గోళిములు ఇత్యాదీని వా రూపాణి.

ఇ. వృ: వర్జవిధికి సంబంధించని యాదేశము స్థానివంటిదే యగు (స్థానివ చాదేళోఒనల్విధా. పా. 1.1, కరి నను సంస్కృత వ్యాకరణ సూతవిషయము బఒహవుళముగా (గ్రహించుట బుధ సమ్మతము, కనుక ఇచ్చట (మీ సమత్వము. లేదు. సుప్పునకు స్థానివంటిదైన యా దేళమురాలాా- గోళము అనురూపము సిద్ధించుచున్నది. గోళిము-గో ములు మొదలగు రూపములు వికల్చ్పముగా( గలుగును. సంస్కృత వ్యాకరణ సనూూత్మప్రకారము వర్ణ విధియందు స్థానివద్భానము లేనందున-గో శ, గోలు అను రూపములు విక ల్పిశములగుచున్నవి.

వృ: పవం భవాదీనాం తద్భవత్వే వాము, జాములు ఇత్యాది

తె.వృ: ఇన్లు భవ మొ. శబ్దములు తద్భవములగునప్పుడు జాము, బాములు మొ. రూపము లేర్పడును.

వృ: సంస్కృత నమత్వేవ (పతీతివ్నైమమ్యకరాణా మేశాదీనాం (ప్రయోగోన కింతు. (పొకృక తద్భవాదిగ్వేనైవ ఒక్కండు. అనస్యేతి నిషేధా దుశ్వంన,

'తె.వృ: ఏకాదిళబ్బములు సంస్కృత నమములుగా (బ్రయుక్ష్మములగు నపుడు అర్థప్రతీతి సమముగా గలుగదు. అందువలన (ప్రాకృత తద్భవ రూపమునసే ప్రయోగింప(బడును. పక్కో--(పా.ఒక్క. ఇక్కడ ఓకారము నకు బదులుగా అవర్ష్మకము చేరినది. కావున డుజ్‌ ప్రత్యయము చేరునపుడు 2వ సూ(తములో “అనన్య అని నిేధింపంబడినందున ఉత్వము రాదు, కనుక ఒక్కుండు ఒక్కూండు అను రూపములు సిడ్షించును.

లి 89 సూ. అం-ది-దారాదేః

వృ అవర్ష కాత్‌ డీర్హాంత వర్జ్శకాత్‌ చాకాదేళ్చ లకారన్య "రేఫః స్యాత్‌.

'ఇెవృ: అవర్థిక - దీ ర్టూంత వర్ణ కములకును, దచారాది శబ్దములకును బరమైన లకారము 'రేఫమగును. ఒక్కూ .- లు, ఒక --రు.

40 నూ. అంది-వర్డ కేభ్యో డుజ్‌ వృ: అవర్థకా ద్దీర్టూంత వర్ష శేభ్యః డుజ్‌ స్యాత్‌.

'ఇ.వృ; అవర్థ్యకమునకును, దీర్హాంతవర్డ్మ కములకును పరమందు డుజ్‌ వచ్చును. ఒక్కు--[-ండు-/-రు.

36 వైకృ్ళతచ న్లికా శ! సూ. నలడాదేణో

న్భః నలణాదే ర్వర్శ్య ఉతో లుగ్వా స్యాత్‌.

కవ: న్కల,డ మొ. వర్ణముల ఉకారమునకు లోపము వచ్చును. ఒక్కూండ్‌ -(రు.

వృ: మైకాచ ఇత్యాాదినా సంయోగే విందుః ఒక్కుండు - ఒక్కుండ్‌ రు = ఒక్కుండురు. "పెక్కంగడు -- ఇతస్ధస్య బహువచన త్వమేవ.

'తఇ.వృ: పైకాచ (సంధి. 88) అను సూ(త్రమువలన [వాస్వమునకు బరముననున్న బవిందుకము (అర సున్న సంయోగము పరమయినప్పుడు పూర్మ్మ విందువగును. ఒక్క-ం(డ్రు = ఒక్కండురు - ఒక్క ౦డురు, చిక శాంయడు అనుదానికి బహువచనము మాత్రమే యుండును.

వృ: ఎల్ల ఇత్యాదౌ అవర్మకస్య వైకల్పికశ్వాత్‌ ఎల్లిండు, ఎల్లరు ఇత్యాది,

"తెవ్ఫ: ఎల మొ శబములలో అవర్తకము వె కల్పికమగుటనలన

గు ద ణి న ఎల్ల రు, ఎల్లరు మొ. టా ళా 42 సూ. గురు ర్దమః వృ: దవర్శృకాత్‌ లకారన్య గురు శేఘస్యాత్‌ . కొందిజు ఇె.వృ: దవర్శకమునకు పరమందలి లకారమునకు బదులు గురులేఫము వచ్చును. కొందటు, శ8 సూ. సాదా విద్వా

ఇె.న్ఫవ శన్‌ మొదలగు (ప్రత్యయములు పరమగునపుడు వికల్పముగా “ఇత్‌” వచ్చును.

వృ: కొందఅ, కొందఅిని,8 కొందణను, కొంద౭కిచేత, కొందణచేశ ఇళ్యాది

"తె.వృ: కొందణ, కొందటీని, కొందజను, కొందటిచేతు కొందల చేశ మొ.

వ్శః వవ మెందాదయః.

శక్‌ నలడాదే రంతరుతళ్చ ఆం.ళ.చిం. లల త8. కొందలిని కొంద అిచేత ఇత్యాది రూపముల నిందు సాధించుట గమనింపం దగినది,

స్వాద్మిప్మ కియా = అజంత పక రణమ్‌ ఏ7

'తెవ్చ; ఇళ్లు ఎందజు మొ,

వృ" స్వళబ్దస్య తత్సమక్వేన [పయోగాభావే-

'తె.వృ: స్వళజ్దమునకు తత్సమముగా (ప్రయోగము లేనందున-

44 నూ. స్వస్యతా

వృ: న్వళబ్దస్య ఈ ఇళార్ధదేశః స్యాత్‌.

"తె.వృ: స్వళబ్దమునకు “తా అని యాదేళమగును.

వ్బః స్వశబ్దన్య టాసాచౌ సరే (వాన్వః స్యాత్‌,

తె.వృ: స్వశళబ్దవపనకు తృతీయాది. విభక్తులు పరమగునపుడు (వాన్వము వచ్చును.

వ్చ" చకారాత్‌ సుజసో రమృసో ర్విక ల్బొత్‌ ద్విశ్వమ్‌, |(వాస్వళ్ళ. ళాను ఇాము, తన్ను, తను, తమ్ము, తము

'తె.వ్య్భ: చకారాధికారమువలన ను, ఒస్‌, అమ్‌, శస్‌లకు వికల్పముగా ద్విత్వమును, (వాస్వనమును గలుగును. తాను, తాము, తన్ను, తను, తమ్ము, తము.

45 నూ. నమొ స్వస్య టాసాదొచ

వృవ స్విళత్చాలేశస్య వచరద్వయే నిలయో రపవాదకశ్వేన న, మ ఇత్యేతొ భవతః టాసాబొ పరే తవచేగ, తిముబేశ, తనకొఅకు, తమకొజకు, తనవలన, తమ వలన తనకు, తిమక్షు తనయందు, తమయందు. అదిదారాదే 88 జనఃస్థానే రుళ్చ తారు.

'తె.వ్ఫ: స్వళ జ్ఞాదేశమయిన తా (ను శబ్దమునకు టాస్‌ మొ (తృతీయాది) విభక్తులు పరమైనప్పుడు 18, 15 నూ. (ప్రకారము రాందగిన ని,ల వర్థములకు బదులు (అపవాదముగ్యా న, మ వర్ణములు వచ్చును. తా [హస్వమగును. తనచేత, తమచేత, తనకొఅకు, తమకొలకు, తనవలన, తమవలన, తనకు, తమకు, తనయందు, తమయందు. 'అ-ది-దారాదేః అను శకి నూ. ను బటి జస్‌ (ప్రత్యయము స్తొనమున రు-వర్త కముగూడ

లు మ! వ వచ్చును. తారుం

వృ: సామావయవతా పొప్తా పూర్వా దేళస్య రుతచిత్‌।

నుజసోః పౌనరు క్ష్య్యం స్యాత్‌ తత "శీఫోన కథ్యతే ఇతి ౬న పొనరుక్త-

38 వైకృతచ స్టికా 'ఇెవ్ఫ: మొదట వచ్చిన విభక్త్యాబేశము ఒకానొాకచో నామమున కవయవముగా నేర్పడిపోవును. అప్పుడు మరల సు, జస్‌-అను విభక్తి (వత్యయములు చేరుచుండును. అట్టిసందర్భమున “అ-ది-దారాబేఃశి అమ $9 సూ తమున; 'జెప్పంబడిన రు వర్ణకమురాదు. ఈ నియమముకుబట్ట “తాము అనునజే నామముగా నేర్పడి జన్‌ (వశ్యయమును మఠఅల' "జేర్పవలసిరాలా- 46 సూ, లే చేతనానామ్‌ వః చేశనవాచినాం శేఫః స్యాత్‌ లకాళరే పరే తారలు, తమ్ముల "౩. వృ: లకారము పరమగునపుడు చేతన వాచకములకు ేఫము వచ్చును. తారలు, తమ్ముల. 47 సూ. నమొజసాదా వపీ8 శేచిత్‌ ఇ, వృ: క5్‌ సూ. పకారము తృతీయాది విభక్తులకు మాతమే విధింపంబడిన నమలు జసాది విభక్తులలోంగూడ వచ్చునని కొందజిమతము. వృః తమరు, తనను, తమల, లె. వృ: తమరు, తనను, తమల, 48 సూ. నలులేషు మోః ళ్లుగ్వాసంస్కృ్యతాత్‌*” వృ. సంస్కృత వ్యతిరిక్తాత్‌ (పాలిపదికాత్‌ మువశ్శకన్య ళ్లుగ్వాస్యాత్‌ నలుల_ఇ ల్యే తేషు వర్ష కేషు పరేషు. శిళ్వ్వాత్‌ పూర్వన్య దీర్రః కారము, కా రాలు= కారములు, కారమును, కారాల-కారముల, కారముభేస్తో కా రాలబేక_కారముల చేశ ఇత్యాది అ. వృ: సంస్కృ తమునకు "జెందని (పాతిపదికములకు నులు, ల-= అనునవి పరమగునపుడు మువర్ష కమునకు ళ్లుక్కు _వికల్పముగా వచ్చును. ళ్ళుక్కు' అనంగా లోపించుట, శవ శ్ర మిత్వగాం "జేర్చుయడినందున (సంజ. 16 నూ. (పకారము)పూర్వన్వరమునకు దీర్ధము వచ్చును. కారము, కారాలు- కారములు; కారమును, కారాల-కారముల; కారముచేత, కారాలచేత, కారములచేత మొ. ఇత్య కారాంతాః, అకారాంతములు ముగిసెను. లగ ఆం శ. చిం. 8,438 “వికృ తొ క్వచిచ్చ లోపో, మోర్టీ క్రళశ్చాత ఆది మస్య భవేత్‌”. బ్లుక్‌ + చా 1. అనంస్కృశాత్‌_అని పదవీభాగము.

స్వాది[పకియా = అజంత్మపకరణమ్‌ భీ! 49 నూ. దేరోఒదేశె కవర్లో ల్‌ హక. [ఎవ

వృ: బేశ్యపద మేకవ్యర్థ (పాతిపదికంచ వర్ణయిత్యా దీర్షన్య వాన్వః స్యాత్‌ నుపీ పకే సోమవుంయ, సోమపులు-ఇత్యాాది రామవశ్‌. డీన్హాంతన్య త సమళత్వే నేజా, నేజాలు ఇత్యాది

తె. వృః 'దేళ్యపదముకు, పకవర్హముగల _ (పాతిపదికమునుగాక తక్కిన [పాతిపదికముల తుదిదిరము. నువ్‌ (ప్రత్యయము పరమయినప్పుడు (వాన్వమగును. సోమపా-సోమప-సోమపుండు, సోమపులుమొ రామ శబ్దమువలె. _ దీర్రాంతము. స్ర్రీసమమయినప్పుడు ఈ నూతము. విధించిన (వాస్వము రాదు. కనుక-నేజూ, నేజాలు మొ!

వృ" తద్దితా దేశస్య స్త్రీనమత్వం న వన్నెకాండు “అంది-వర్ష కేభ్యోడుజ్‌ ” ఇతి జనీ డుఖ్‌. వన్నెకాండడు, వన్నెకాని, వన్నెకాం[డ, వన్నెకానిచేశ, వన్నెకాండ చే ఇత్యాది.

"తె. వృ: తద్ధిత ప్రత్యయాంతమున కాచేశముగా వచ్చు (పాతివదికము స్రీ నసమముకాదు, వన్నెకాండు. “*అ-ది-వర్ష కే భ్యోడుజ్‌” అను 40వ నూ. (పకారము డు.” చేగును. నన్నెకాం[డు, వన్నెకాని, వన్నెకాండ, వన్నె కానిచేర, వన్నెకాం[డచేత మొ

50 సూ, ఇరణి వ్య" లింగ శయే౬పి వర్తమానాత్‌ ఇకా రాన్హాత్‌ పరతః సోర్టుక్‌స్యాత్‌ వారి,

లె, వృ. మూడు లింగములందును ఇకారాంతమునకు( బరమయిన “ను (పత్యయము లోపించును. హరి. (మతి, వారి,

51 నూ. ఇతో జసాదా వుతో

వృ: ఇకారాంతన్య ఉత్‌ స్యాత్‌ జసాచౌ బహువచనే వశే. వరులు. నులోపా దగాగమో న. ఓవారి, ఓవరీ, ఓవహారులార, వారిని వారుల, వారిచేశ, వారులచేక, హరికొజకు, వారులకొజకు, వారివలన, వారులవలన, వారికి, పహారులకు హరియండు, వారులయందు 80. అం ళ. చిం. శ ఉ9, 49 “దీర్దాణాం వాస్వః స్యాత్‌, నచ బేళ

న్‌్‌ క ల్‌ ఖీ పచదేేన చైకవశ్ష్ణేఒవిో. £9. ఆం క. చిం 8-87 "సో ర్లు గితఃొ. శీ0. ఆం. ళ. చిం. శిల ఉట దృహవుత్వే”.

తుది ఇకారమునకు బదులు “ఉి వచ్చును. వారులు,. “ను" (వత్యయము లోపించినందున సంజబోధనమున అక్‌ -ఆగమము (8వ స్యూతమున విధింపం బడినది) శాదు. ఓహం, ఓహరీ, ఓహారులార, వారిని, వొరుల, వారిచేత, వారులచేత, వారికొజకు, హారులకొఅకు, వారివలన, హరులనలన, హారికి, పహారులకు, పహారియందు, హూరులయందు. గర సూ. చు ర్దంత్యోఒతాలవ్యాచ్‌ వృ" వైకృశకా ర్యే తాలవ్యాజ్విరహిత శృవర్లో దంతోగచ్చారః స్యాత్‌ హిమరుచి=హిమరుచులు. సావర్ష్యాత్‌ శకార స్యాపీతి శీచిత్‌. రాశి-రానులు ర తె. వృ: ఎవెకృత కార్యమున తాలవ్యాచ్చులు (ఇ, ఈ, ఎ, పబ లేని చ, జ దంత్యోచ్చారణమును పొందును. హిమరుచి-హిమరుచులు. సవర్షమగుటవలన తాలవ్య మైన శవర్ష మును వై విధముననే దంత్యోచ్చారణ మును బొందునని కొందణి మతము. రాళ-రానులున! న! సూ, - ఇమ్యాదేః పూర్వస్య చ వృ. ఇమ్యంళాదే రుపో త్త మేకారన్య చ ఉత్‌ స్యాత్‌ ఒహువచనే వశే బలిమి=ఎబలుములు , పోడిమి = పోడుములు ఆది" హాణాతీ _ఎములికి=ములుకులు , ఉది*-ఉదుగులు తె. వృ: 'ఇమి వర్ణకాంతములు మొదలగువాని తుది ఇకారము "వెనుకనున్న ఇకారమునకు[గూడ బహువచనమున ఉత్‌ ఆదేళశమగును. బలిమి-బలుములు ; పోడిమి-పోడుములు. “ఆది” శబ్ద గహణమువలన-ములికి- ములుకులు, ఉదిరి-.ఉదురులు-అని యిట్లు ఇమ్యం లెతరముల తుది ఇకారము నకు వెనుకనున్న ఇకారమునకును ఉకారా దేశ మగును. ఆర గ నార చ 54 సూ, ఏర్వాద్‌ సపవిభ క్రికమ్‌ వృ: నుప్‌ కార్యన్య టుడాది[పాప్వి ర్యస్మాత్‌ రు=|పభృతి వక్త్హాంతాత్‌ వర్వాది పదాద్‌ భవతి త "'దొపవిభక్షిక సంజ్ఞ్ఞం స్యాత్‌ శె, వృ ఏలు మొదలయిన కొన్ని పదములకు సుబ్విభక్తులు చేరు నపుడు వాని చివరి టు మొదలగు వర్షములకు ట మొదలగు వర్షము లాదేశముగ్తా వచ్చును ఇట్టి యాచేశములను బొందు పలు మొదలగు పదములకు జవ విభక్షికములని సంజ్ఞ. 4]. రాళి శబ్ట బపువచన రూపము “రాసులు. ఇందు సాధింపంబడుట గమనింవందగినది.

స్వాద్మిస్యకియా _ అజంత పెకరణమ్‌ త్తే 55 సూ. పేరా ద్యన్యత్‌ వృ రు వభృతి వర్ణ్యాంచ ఫ్వేఒపి టుడాద్మిపొప్పి ర్యతో నాన్నీ తక్చే ర్వాద్య చాపవిభ క్రి: మిలిచ వ్యవ్యహియతే చె. వృ; రు మొదలగు వ న్రములతో నంతమగునవైనను 'వేనికి టు డాది (ట మొదలగు వర్ణములు యాచేళము కలుగదో వానికి అనౌప విభ కికములని సంప్హ. ప! ళా 58 సూ. రలగా మురాం ళః వృః ఉకారవతాం శేఫలకారఢడకారాణాం కారో వా స్యాద్‌ బవాుు వచనే పళ. గాలి-గాళులు, గాలులు , *లడాచే రిత్యుల్లో పేంగాళ్లు ; వడిఎవడులు, వళులు, వళ్ళ, వడ్డు వరి, వడి ఇతి చేళ్య శ్వేవ జ్వేభా వ్యుచ్చారణ భేవః అన వవ. “పక ళ్వే సిన్ట వాచిత్వం బహుళ్యే ఛావ్యవాచిళా”1 ఇతి ధాన్య వాచిత్వేన బహుర్వే-వర్తులు, వళులు, వడులు "తె. వృ: బహువచనము పరమయినపుడు ఉకారముతో. గూడిన రలడ=లకు వికల్చముగా ₹కాకషము ఆచేశమగును. గాలి-గాలులు, గాళులు; 'నలడాదేశి అను (41వ) ఘూ తమునుబట్టి ఉ కారములోపింవంగా2 గాళ్లు. వడి-వడులు, వళుల్పు వళ్లు, వడ్ల్డు; వరి, వడి అని (పాంగీయమైన "రెండు విధముల యుచ్చాళఃణ భేదము గలదు. ఈ పదము లేకవచనముక సస్య వాచకములు, బహువచనమున ధాన్యవాచకములు నగును. ధాన్య వాచకమై బహువచనమున నున్నపుడు-వరులు-వళులు, వడులు.*8 గ? సూ. లే శ్చాపవిభ క్రిరణస్య డుజ్‌ *ీ వృ: జొప విభకికి సంబంధినో లివర్థ స్య డుజ్‌ స్యాద్‌ బవువచనే పరే. కొడవలి-కొడవండులు, కొడవండ్లు "తె. వృ: జెపవిభ క్రికము తుది లివర్జ మునకు బహువచనము వపరకమగు చుండ6గా డుజ్‌ ఆదేళమగును. కొడవలి-గొడవండులు, కొడవండ్డు. 1... ఈ ల్ల పొవము వికృతి వివేకమున నున్నది (847) శవ అలడా దే అనుస్మూతమువలవ ఉకారలోవము. గలిగి వడ్డు అను రూవమేన్పడుము ఈ విభక్తి కే-(వ గో.కృ.) తాళవతృవతి 49. ఆం. శ. చిం 8.77 “*జొవవిభకికలినా మిల్లుగృవులం, త ఖైవ డుళ్చ స్యాత్‌.

తిల్లై ఎవెకృళచ(న్టికా 58 సూ. లి-న్ను-ల్లుఖ్యో బిందుకళ్ళ్చ వృ" లి (పభృతి వర్షాత్‌ పరస్య ఇకారసహితస్య అమాదే “కీకవచనన్య టుడాగ మో భిందుకళ్ళ భవతి "త. వృ: లి-న్ను-ల్లు అను వర్ణ ములక్షు( బరమైన ఇకారముతో 6 గూడిన అమాది విభ క్రిపకవచనమున టుడోగమము. వీిందుకమును జేరును. కథ సూ, ఆసంభ్యాసంఖ్యేయాత్‌ వృః సంఖ్యా సంఖ్యేయ వర్ణితాత్‌ సొచ్చహలో లుక్‌ స్యాత్‌. టుడాదౌ పశ కొడవటిని - కొడవంటిని, కొడ వండుల-కొడ వండ్ల, కొడవటిచెత- కొడవంటి కేర్క కొడ వండుల చేత-కొడవండ్ల చేత ఇళ్యాది త. వృః సంఖ్యా వా చకములను, సంభఖ్యేయ వాచకములను వదలి తక్కినవానికి టుడాదులు పరనుయినపుడు అచ్చుతోంగూడిన హాల్లునకు లోపము గలుగును. కొడవటిని-కొడవంటిని ; కొడవండుల-కొడవండ్ల ; కొడవటిచేత-కొడవంటిచేత, కొడవండుల చేత -కొడవండ్ల చేత మొదలగునపి. వృ: క్వచి చదనౌపవిభ కిక స్యాపి డుజ్‌ . "పెండిలి-పెండిండులు తె. న్భః ఒకానొకచో జాపవిభ క్హికముకానిచానికిగూడ డుజ్‌ వచ్చును. "ండిలి='పెండిండులు. [0 నూయే్‌ ర్దసాదేః వృ. యేః పరస్య ఒస్‌ (వభృత్యాచేళస్య తుడాగమః స్యాత్‌ చాయి, చాతులు, చాతిని, చాతుల, చాలఠిచేశస ఇత్యాది తె. నృ యి' కిం బరమయిన జస్‌ మున్నగు విభ క్షి పత్యయముల యా 'జీశమునకు తుట్‌ (తకారము) ఆగమమగును. దాయి, దాతులు, చాతిని, దాతుల, చాలిచేత మొదలగునవి. వృ అసంఖ్యేయా దితి (పతిపేధః పరిమాణవాచినః కొన్నీళ్యాదే రపి. కొన్ని, కొన్నిటిని, కొన్నిటిచేత, కొన్నింటిచేత ఇత్యాది ఇ. వృ: “అసంభ్యాసం భఖ్యేయాత్‌” అను (590వ సూ) (ప్రతి "పేధము పరినూణ వాచకములగు కొన్ని మొదడలగువానికిని వర్తించును. కొన్ని -కొన్నిటిని, కొన్నిటిచేత, కొన్నింటిచేత ' మొదలగునవి. వృః దీర్చస్య (వాన్వ త్వే-గామణి-(గామణులు, తో(టి,ండు, తో.టిండురు, తోంటీం దు. శశ “దిక్కారటి శిరంబు చాయి”= భీమనచాటుధార చాయి జ చాకలి.

స్వాదిప్టకియా యు అజంత (పకరణమ్‌ త్త

తె. వృ: (49వనూ (పకారము) దీర్టమునకు హాస్వమురాంగా (గామణీ-గామణి, [గామణులు. (అదేశ్యమను నిషేధమున్నందును తోంటీండు, తోంటీండురు-తో,టీండు.

61 నూ. ఉతో వురర్రో

వృ ఉకారాంఎన్య సోః స్థానే వుర్వా స్యాత్‌ ళంభువు, శంభుండు. వుమూ తవ్వుక ఇచ్యనేన (పొప్తస్యాపి వో _ర్వెకల్చివ త్వమేవ ళంభువులు-కంభులు, శంభువునుఎళంభుని, శంభువుల-కంభుం, శంభువుచేర=ళంభునిచేత, కంథువులచేత ఇత్యాది

తె వృ : ఉకారాంత శబ్దమునకు “ను స్థానమున “వు వికల్పముగా వచ్చును. శంభువు-ళంభుండు. 'వుమూతద్వత?ి అకు (24వ) నూ(తతము (వకారమువచ్చు "వు" కూడ వై కల్పికమేయగును. శంభువులు-ళంభులు, శంభువును - శంభుని, శంభుశంభువుల - శంభుల, శంభువుచేత-శంభునిచేత, శంభువులచేత-(శంభులచేత) మొదలగునవి.

వృ" తరువు-వ మే స్త్రీనమశ్వమ్‌ ఉకా రాంత(స్త్రీనమన్య అమహాద్విషయ త్వాత్‌ -లరు శరువులుఎ_త రులు ఇత్యాది

"౩. వృ £ తరువు-పణూంతరమున (స్రీ నమమగును. ఉకా రాంత యీ నమము అమవాద్విషయ మగటవలన-తరు. తరువులు-తరులు మొదలగునవి.

వృ' వ్రైర్ఫుకే తున. వలపువలపులు

"౩. వృ: వైక్భ్యితమున “వు' రాదు. వలపు-వలపులు

62 సూ. నోః కుజ్‌ బహుళమ్‌

వృ:ను వ ర్హన్య బహుళం కళ్తా దేశః స్యాద్‌ బహువచ నేప శే "కెలను- కెలంకులు బహుళ గహాణాత్‌ కెంనులు ఇళ్యాదిచం

తె. వృ: నువర్శకమునకు బహువచనమున బహుళముగా కుజ్‌ ఆ బేశమగును. "లను- కల6కులు ఒహుళమనుట వలన శెలనులు అనియు నగును.

68 సూ. లు జ్మీన్వాదేః

మ్బ: మీన్వాదే ర్నువర్షృన్య బహుళం లుక్‌ స్యాద్‌ బహువచనే పరే మీను= మీలు, మీనులు

ఆ, వృ: బహువచనము వరమెనప్పుడు మీను మొదలగువాని ను వర్జమువకు లోపము బహుళము, మీను-మీలు, మీనులు.

శళ్‌ ఆం. శ. చిం. 8 44. “సర్వ తోదోతో ర్వు రృవతి మువత్‌

త్య ైక్ఫతచ్టస్టికా 64 సూ. వ్యో ళ్ళసాదా విచ్చ వృ వుము వర్శకాత్‌ శసాదె పరే ఇత్‌ వా స్యాత్‌, లకారస్య శీఫళ్చ నూర్వురు, నూర్వురఎనూర్వురి, నూర్వుకచేక-నూర్వురిచేత . తె. వృ: వు-ముంవర్మ కముతో నంతమగు శబ్దమునకు శస్‌ మొ. డు! విభక్తులు పరమయినపుడు ఇకారము వచ్చును. బహువ వనలకారమునకు బదులు కేఫము వచ్చును. నూర్వురు, నూర్వుర-నూర్వురి, నూర్వురచేత- నూర్వురిచేత. వృ" అల్లువు అ-ది=దాళాదే రితి లస్యశేఫః. అల్లువురు తె. వృ వ అల్టువు. 'అ-ది-దారా దే” అను (శ89వు నూతముచే బహువచనలకారమునకు బదులు "రేఫము వచ్చును. అల్టువురు. 85 సూ, దారగేఒంఠత్యస్యో వృ" చాశాచా వంత్యవర్గ స్య డుజ్‌ స్యాద్‌ బహువచనే పరే. అల్లుండురు- అల్లుండురు, అల్లుండు ఇ. వృ: దారాదిగణ శబ్దములకు బహువచనము పరమగునపుడు అంత్యవర్ణమునకు బదులు డుజ్‌ వచ్చును. అల్లుండురు-అల్టుండురు -అల్లుం డు. 66 సూ, ద్విలోళ్న” వ న్‌! మాపవగ్నన్యు లు కారన్య దుజ్‌ వొ స్యాద్‌ బనుఎవచనే పతే. ములు, ముండులు=ఎముండు=ములులు ల. 0) యం "ఆ. వృ: బహువచనము వరమగునపుడు ల్లు" కు బదులు వికల్పముగా డుజ్‌ వచ్చును. ముట్టు, ముండులు-ముండ్లు-ముల్లులు. ళం ఉం ఉం 4 ఇద, జ (6 సూ. అమాదొ రుప్రభ్యతేశ్చ వృ ర్యువభ్ళతి వర్హాంచాత్‌ నిత్య మిత్‌ స్యాణ్‌ అమాచా వేకవచనే పరే. “లి=న్ను -ల్లు-భ్యో బిందుకళ్ళ” ఇతి టుడాగ మో ిందుకళ్చ్ళ ముంటిని, ముండుల- ముండ్ల -ముల్లుల, ముంటిచేశ, ముండులచేక ఇత్యాదీనిరూపాణి కన్ను, కన్నులు, కంటిని, కన్నుల, కంటిచేశ, కన్నులచేశ ఇళ్యాది తె. వ్య: రు మొ. వర్మ ములతో నంతమగు శబ్దములకు అమ్‌ మొ. విభక్తుల యేకవచనము పరమగునప్పుడు నిత్యముగా ఇకారము వచ్చును. 48 ఆం. ళ. చిం $ి.7 “నిత్యం చారాచేళ్ళ స్యా ల్లోర్లు లయో రురౌచ తత స్త &7 ఆం ళ, చిం 8.71 "నవలలో ర్చిందయుతో డుర్వా లులయోః

స్వాది ప్యకియా-అజంత [పకరణమ్‌ శీర్‌ “లి-న్ను -ల్లుభ్యో విందుకళ్ళ్చ”” అను(ల్‌8ివ)ినూ తము వలన టుడాగమమును, బిందుకమును వచ్చును. ముంటిని, ముండుల-ముండ్ల -ముల్లుల, నుంటిచేత, ముండులచేత మొదలగు రూపములు. వచ్చును కన్ను, కన్నులు, కంటిని, కన్నుల, కంటిచేత, కన్నులచేత మొదలగునవి. వః “*రలడా ముతాం ళ$ోొ. గోరు=గోళులు=గోరులు, లె. వృ; “రలడా ముతాం ళఃకి అను 56వ నూ తము (పకారము- గోరు=గోళులు-గోరులు. 68 సూ, దుర్యోః సూర్యే టు డమాదేః వృ' సూర్యగణే నామి డు-రు వర్హాఖాస్థం పరస్య అమాే రేక వచన్య టుడాగమః స్యాత్‌ = గోటిని, గోళుల, గోరుల, గోటిచత ఇత్యాది. తె, వృ: నూర్యగణ[పాతిపదికమునందు డు=రు వర్ణములకు. బరమగు అమ్‌ మొదలయిన ఏకవచనమునకు టుడాగమమగును గోటిని, గోళుల, గోరుల, గోటిచేత మొదలగునవి. 69 సూ. న పేరుగే వృ. వేర్వాదే ష్టుడాది నస్యాత్‌. "వీరు=-వేళులు, "వేరులు, పేరిని, శేళుల, “వీరిచేగ ఇత్యాది 'తే చ_ఊరు, చూరు, పోరు, కాలు, పాలు, మేలు (వభ్ళ్యగయః తె వృ; "పేరు మొదలగు గణములోని శబములకు టుడాదికము 0౧ రాదు. పేరు, పేళులు- పేరులు, రిని, ేళుల, వేరిచేత మొదలగునవి, పేశ్వాదిగణము-పేరు, ఊరు, చూరు, పోరు, కాలు, పాలు, మేలు "మొదలగునవి, వృ: అనంఖ్యానంఖ్యేయా దిరి నిమేభఛాత్‌ నంఖాగ నంఖేీయయో, లి లి ల సాచ్కవాలో లుక్‌ న భవతి. తె, వృ; (59 వ నూతమున) అనంఖ్యానంభ్యేయాత్‌ అని నిషేధ ముండుటవలన సంఖ్యాసంఖ్యేయములకు అచ్చుతోంగూడినవాల్లునకు లోపమురాదు. 0 సూ, జడాత్‌ సంఖ్యేయాద్‌ బహో రేక్రవచనమ్‌ వృ" (జడాత్‌) సంఖ్యేయా న్నామ్నో బహువచన వై్రైకవచన వర్షకః స్యాత్‌. ఆలు, ఆటింటిని, ఆటీంటిచేత ఇత్యాది. “రండు మూడు నూరుషు లుకో వికల్పః రెండింటిని.రెంటిని, మూడింటిని.మూటిని, నూరింటిని.నూటిని.

46 వైకృతచ న్చికా "తె. వ్భః జడవాచకమయి సంఖ్యేయమును చెలుపు నామమునకు బహువచనమునకు బదులుగా వఏకవచనవర్ణ కము వచ్చును. అజు, ఆజింటిని, ఆఅటింటిచేత మొదలగునవి. లెండు, మూడు, నూరుల విషయమున 5£€ వ నూతమున వతిపేధింపంిడిన అచ్చుతోడి హాల్లునకు లోపము వికల్పమగును. కనుక = రెండింటిని. రెంటిని, మూండింటినిమూటిని, నూరింటిని-నూటిని. వృ సంఖ్యాయాస్తు &హుత్వ మేన ఆజులు, రెండ్లు, మూండులు, నూరులు,. తె. వృ: మైని సంభ్యేయమునకు బహుత్వమున 'నేకవచన (ప్రత్యయము ఏధింపంబడినది. కావున సంభ్యావాచకమునకు బహువచన (ప్రత్యయము 'కేరుట కభ్యంతరము లేదు. ఆజుల్తు శెండ్లు, మూండులు, నూరులు. 71సూ.రోరో స్తుట్‌ వృ కేఫాధన్థిళా (బేఫాద్‌ రకా రనహితన్య అమాదే "కేకవచనన్య తు డాగమ్మ స్యాత్‌, సాచ్చహలో లుక్‌చ కల్దు, కల్డులు, కర్తిని, కల్డుల, కర్తి చేత, కలులచేత ఇళ్యాది ఇదరి ౩ ౬ తె. వృవ "రేఫకిందనున్న “కేఫకంశు రేఫముతో( గూడిన అష్‌ మొదలగు ఏకవచనవ్రత్యయమునకు తుడాగమమగును, తుదియచ్చుతోడి వాలునకు లోవపమును గలుగును. కజు, కలజులు, కరిని, కలటుల, కరి చేత గు అ" అ ని అ" 4 కజ్డులచేత మొదలగునవి. వః ఊశారన్య (వాన్వః. స్వయంభువు స్వయంభుండు ఇత్యాది. తె. వృ: ఊకారాంత (పాతివదికము (హస్వాంతమగును. (చూ. శీర సూల స్వయంభువు, స్వయంభుండు మొదలగునవి. 2 సూ. డా బృతః8 వృవ బుకా రాంతన్య డావ్‌ స్యాత్‌ నుపి పశళే వళ్యయాదేశశ్వా భావాత్‌ డకారస్య ఇత్వ్వమ్‌. (వాన్వ (ువచ్చ్భావా. కర్వ కర్తలు; (ధాత, (శ్రాతలు తె. వృ; బుకారాంతమునకు సువ్విభక్షి పరమయినపుడు 'డావ్‌” చేరును. ఇది (వత్యయమున కాదేళము కాదుగనుక ఇందలి డకారమున కిత్సర్మజ్ఞ కలదు. (హాన్వము, (స్రీవద్భావము. కర్త కర్తలు; భ్రాత, (భాతలు, 48, ఆం. శ. చిం. 8.51” డాబవిధ్యాతాదే రుః

స్వాద్మివకియా జు అజంత పకరణమ్‌ త్త 79 నూ, విధార్భగే తు" వృ విధ్యాతాదే ర్వా డాప్‌ స్యాత్‌ వీఛాత - విధార్భండు, నవిత= నవిత్యండు, ధాత-ధానృండు, నేశఎనేన లండు, దాతఎ-చాత్యండు త వృః విధ్యాతాది గణమునకు డాప్‌ వికల్చ్బ్పముగా "జేరును. విధాత-విధాత్భండు: సవిత-నవితృండు; ధాత-ధాతృండు; నేత- నేతృండు; దాత-చదాతృండు. 4 సూ. అరః పితరి ద్భ పిర్భళజ్హే బుతస్త్య్వరః స్యాత్‌, పితరుండు*%, విశరులు తె, వ్భః పితృ శబ్ద్వమున బుకారవమునకు బదులు “అరి వచ్చును. పితరుండు, పితరులు. 75 నూ, ఓతో వు; వృ ఓకా రాంతన్య సోః స్థానే వః స్యాత్‌ గోవు, గోవులు. తె వృ: ఓకారాంత నామమనకు 'నుి విభక్తి స్థానమున "వీ వచ్చును. గోవు, గోవులు 78 సూ. అవావా ెనావోఃలో వృ _౩, నౌ శబ్దయో। ఐకారౌశారయో, (క్రమాత్‌ ఓ, ఆవ ఇత్యేఆి భవతః నుపిపరే రో, రోలు; నావ-నావలు. బ్రళబ్దస్యాపి 'వడ్భా వే గౌ, గ్గౌలు ఇత్యాది తె, వృః ఖలెః నౌ శబ్దములకు నుబ్విభక్రి వపరమయినప్పుడు వ, జొలకు [కమముగా “ఓ, అవి అనునవి ఆబేశమగును రో-రోలు, నావ నావలు. గౌ కజ్దమునకు (స్త్రీవద్భావము వచ్చి గ్లౌ - గౌలు. మొదలగు రూపము లేర్చడును, 4ఉ5 ఆం. ళ చిం 8.51 *డా బవిధాతాదే రు 49 పితరుండు=ంరూవము గమనింపందిగినది “*ోనుతుండును బితరుండు వొండొ రులతోడం బెనంగెడుచో”= కేతన (వయోగముం-విజ్ఞూనేశ్వరీయము. “పితరులంగొని” భార=ఎఆర. 4 అ 50 ఆం. *ళ చిం. 868 “సోఒవావెరెనావోః ఈ

4ీర్రి వెకృతచ్నన్టికా అథ అంజతాః శ్త్రీలింగాః ఇంక అజంత త్తీలింగములు. వృ ఆకా రాంతస్య (వాస్వః రమ=రమలు, లతఎలచలు "తె వృ: ఆకారాంతము 'వాన్వమగును. (చూ. త్తి నూం రమ- రమలు, లత-లతలు 77 సూ. న్లీబసమా విధా వృ విధా శ్రీబనమౌస్యాత్‌ "౩ వృ: విధాశబ్దము కీ బసమమగును, 78 సూ, కీబవత్‌ కీ బసమమష్‌ షి. ఉం వ శ్రీబమం శ్రీబవిహిర కార్టిం స్యాత్‌ శ్రీబబద్భావః “ముమ్ముంబు నవ్యతోఒమదాతళ్ళ” విధము=_విధములు తె. వృః శీ బనమమునకు శ్రీబమునకు విధింపంబడిన కార్యములు వచ్చును. శ్రీబమువంటి దగును. “ముమ్ముంబు నప్యతోఒమహాతశ్చ " అను య సూత్రమునుబట్టి-విధము, విధములు మొదలగు రూపములను బొందును. 70 సూ, విధావ దీర్ష్యాః వృ తద్భవచ్వదశాయా. మీక్హ్యాదయః కజ్దాః విధావత్‌ శ్రీబసమా భవంతి ఈరనము బికిరము విడియము “ఇయో పాత” విజెము "తె వృ: తద్భవములగునపుడు ఈర్ష్యాది శబ్దములు విధాళజబ్ఞమువలె క్రీ బసమములగును. ఈ రనము, బికిరము, విడియము. “*ఇయో హేత్‌ొ” అను (88వ) మూత్రమునుబట్టి ఇయకు ఎకారము. విడెము. 80 సూ, మాయాదిర్వా వృ మాయానయః వా క్రీబనమౌ భవంతి. మాయము _-మాయ కంధరము=క ంధర "తె. వృ: మాయాది శబ్దములు వికల్పముగా శ్రీబసమము లగును. మాయము-మాయ. కంధరము-కంధర, వృ అన్రిరేఫే బాల=_చాలరు (ఇ ఇచ్యాది "తె. వృ: బహువచన లకారమునకు "రేఫము రాగా - బాల- జాలరు() అగును, వృః "అదే వ్ష్యైకవ నై” ఇతి నిషేధాత్‌ పశాచో (హస్వో నమా-మాలు ఇతః = రుచి “చుర్షన్త్యోతాలవ్యాచ్‌ ” - రుచులు అయి _తుడా”మః జాతులు అనౌపవిభ క్రికత్వ సతితు “నలడారే” రితి ఉళ్లోపే “లోపో వ్యో ర్వలి"

స్వాదిప్మకియా _- అజంత[వకరణమ్‌ తం (పా 61 66) ఇతి యకారలోవః అాయి, అాయిని-అజారిని జాల _ జాతుల ఇత్యాది "రేయి=కేలు,కేయిని ="కేల

త.వృ: “అదేత్హ్యైక వశ్హే” (49 వ సూ.) అని నిషేధ ముండుటవలన 'దేళ్ళమునకును పకాచ్చునకు (వాస్వముళాదు. మా-మాలు ఇకా రాంతములకు--రుచి--“చుర్దన్న్యో౬ తాల వ్యాచ్‌ ” అను ర5్‌£2ినూ.ను బట్టి దంత్యచకారముతో రుచులు. జాయిీి-తుడాగమము. జాతులు. జొపవిభ క్రికము కానిపకమున “నలడాదేః” (41 వనూ ) అను నూతము వలన ఉకారలోవపమును, “లోపో వోరి ర్వలి” అను సంస్కృత వ్యాకృతి నూ]త్రమువలన యకారలోవమును కలుగును. అజాయి, జూయిని-అజాతిని, "ఆాల-జాతుల మొ. రూపములు గలుగును. లేయి-లేలు, కేయిని= "రేల.

వృ ఈకారాంతస్య (హన్వః నది, నదులు,

తె. వృవ ఈకారాంతమునకు (వాన్వము (చూ. 49 నూ, నది, నదులు.

వృ* నంస్కృతయో రవి వివ్పలీ కావేరీ ళబ్బయోః (వాన్వతానుశాసన వ్యవవోరాదేవ వికృతవద్భావ ఇతి "కేచిత్‌. పిప్పలి-పిప్పళు, కా వేరి=కా చేళులు;

ఛం కా వేరిని=కా వేళుల ఇత్యాది.

"తె. వృ. : సంన్క్బృతళబ్దములయినను పిప్పలి, కావేరి యమ నవి (వాన్వత్వము ననుశాసించుటవలననే వికృతివదములవంటివగుచున్నవని కొందజి మతము. పిప్పలి-పిప్పళ్లు. కావేరి-కావేళులు; కావేరిని-కావేళుల మొదలగునవి.

వృ ఉతో వా 'ధేనువు-ధేను ఆవు=ఉకారవకారలోపొ. అలు. వమే ఆవులు, అవును, ఆల=ఆవుల ఇత్యాది.

తె. వృ £ ఉకారమునకు _ వికల్పముగా "వు వచ్చును. (61వ నూ-)-భేనువు, ధేను. అవు = ఉకార వకారములు లోపించును. ఆలు. వజాంతరమున=ఆవులు. ఆవునుఎఆల, ఆవుల మొదలగునవి.

వృ" ఊకారస్య (వాస్వః జంబువు=జంటు

తె. వృ: ఊ కారాంతమునకు (వాన్వము (చూ. 49 నూ) జంబువు=జంబు,

వృ పడా బృతః”. దుహిత్తూదుహితలు,

క.

50 వైకృతచన్టికా తె. వృ: “డా బ్బృతః” అను (72 వ్ర సూ తమువలన- దుహిత, దుహితలు వృ “*టతో వుః” గోవు-గోవులు నా్యాతనలడాదే రిత్యులో పః తస్య వికృతి పెక విషయశ్వాత్‌ . ॥ ఇ.వృ: “ఓతో వుః” అను (75 వ్ర సూ తమువలన-గోవు, గోవులు. ఇక్కడ “నలడాదేఃి' అను (41 వ) సూూతమువలన ఉకారలోపము రాదు; ఆ ఉకారలోవము వికృతిపదములకుమా[తమే సంబంధించినది. వః “అవాపవౌెె నావోఃొ రో=రోలు, నావ-నావలు తె. వృ: “అవావౌ ర్వైనావోః అను (1/68 వు నూతము వఠలన--రో=రోలు ; నావ=నావలు. అథ అజంత నప్పుంనక లింగాః ఇంక అజంత నపుంసక లింగములు. వృ “ముమ్ముంబు నవ్యతోఒమవాతళ్చ” (28 నూ ) జ్ఞానము-జ్ఞానమ్ము-= జ్ఞూనంబు జ్ఞానములు ఇత్యాది అపత్యము అప్యుమ్ము, అపత్యంబు తె. వృ: “ ము-మ్ము-ంబు నప్యతోఒమహతళ్ళ ” అను (28 వ్ర సూ తమువలన-జ్ఞానము-జ్ఞానమ్ము -జ్ఞానంబు, జ్ఞానములు మొ. అపత్యము -అవత్యమ్ము-అవత్యంబు. వ్బః కడియము-“ఇయో పాత్‌” కజెము తె వృ: కడియము-“ఇయో పాత్‌” అను (88 వ్ర నూ తమువలన కడెము. వృ “కళే వా కుళ-కుళము, కుండ-_కుండము, చరిత_చరితము, చర్మితఎచర్మెతము ఇ. వృ: “కుళ గే వా” అను (84 వ సూ తమువలన=కుళ-కుశము, కుండ-కుండము , చరిత =చర్మిము ; చరిశ్ర-చరిి తము, వృ ఇతః వారి, వారులు ౭, వ: “ఇత8” అను (50వ) నూ[త్రమువలన--వారి, వారులు. వృ “ఉతో వు ర్వా” మధువు = మధు. తె. వృ: “ఉతోవు ర్వా” అను (61వ) సూ[తమువలన- మధువు=ఎమధు. శ” 4%

స్వాద్మివ్మకియా? ల అజంత (వకరణమ్‌ ల్‌ 81 నూ. స్త్రీవదృతః (నపిి వృ నపుంసకలింగే వర్తమానన్య బుతః (స్త్రీవద్భావః కర్త-క ర్తలు. ఉగంత త్వాత్‌ = కర్శృ నకు, (వద్యువు విరి నులువు (వనువు తె. వృ: నపుంసకలింగమున నుండు బుకారాంతములకు డీ వద్భావము. కర్త్శ-కర్తలు. ఉగంతమగుటవలన 20వ నూ(తమును బట్టి= క_ర్తృనకు. (వద్యువు, (వరి నులువు,ః (పనువు ఇత్యాదులగు ఓకార=-ఐకార- జొకారాంత నపుంసకలింగపదముల రూపముల నూహించునది. స్వాద్మివ్యకియలో అజంత పక రణము సమాప్తము

అల్లో స్వాద్మ్శిష్మకియా (1 హలంత(పక రణమ్‌ పృంలింగాః 1 సూ. అంత్యస్య (ప్రాణినోఒక్‌ సుహృదాదె వృ' సుహృదాడా వంత్యన్య (పాణినః అగాగమ స్స్యాత్‌. స్వాద్యాచేశాః మధులభివాము _ మధులివాములు ఇ. వృ: సువ్చదాది శబ్దములలోని చివరి వొల్లునకు అక్‌ అను నాగమము వచ్చును. చానివై “సి మున్నగువానికి వచ్చు ఆదేళశములు చేరును. మధులివాము - మధులిహాములు. 2 నూ. శ్వానానడ్వాహవిద్వాంసాః వృ శ్వపభ్ళతీనాం శ్వానాదయో నిపాళాః. అనడ్వావాము=-అనడ్వ్వావా ములు, సుదివుడు _ నసుదివులు తె. వృ: శ్వ్యపభ్ళృతిళబ్బములకు శ్వానాదులు అదేశముగా వచ్చునని నిపాతము. అనడ్వాహము =అనడ్వావాములు, నసుదివుండు-=సుదివులు, వృ ద్వి[తి చతుః (వభృతీనాం తత్సమ త్వేన (యోగో న. తె, వృ: ద్వి, (తి, చతుర్‌ మున్నగు సంఖ్యావాచక సంస్కృత శబ్దములు 'తెలుంగుభాషయందు తత్స్పమములుగా (పయోగింపంబడవు. 1 అగాగమము వచ్చినప్పుడవి అకా రాంతములగును. “అనుక్కం సంస్కృత వత్‌” (వైకృ. సంజ్ఞా 2) అనుసూ తముచే పాణినీయములోని “జ్యా ప్పాతిపదికాత్‌ ” (పా 4-1-1) అను న్యూతముచే సుష్పులు [పాతిపదికములవైవచ్చి ఆ సుష్పుల స్థానమునం "దెలుంగు. విభక్షి(వత్యయములగు డుజాదులు వచ్చును. ఆం[ధళబ్ద చింతామణి, ఆంధ కౌముది మొదలగు నాంధవ్యాకరణములందు. గూడ నీసంప చాయ మిళ్లే కలదు “మధులివహా" ఇది అమవాళ్తు కనుక “ముమ్ముంబు నప్యతోఒ మవహతళ్ళ” అను నూతముచే ము వచ్చి మధులిహము అగునని [గహింపవలెను కడమవాని (ప్యకియయు నిట్టిదే

స్వాద్మిష్యకియా _ హలంతవకరణమ్‌ ర్‌తె 8 సూ, నాలుగు చతురః వృ చతుర్శబ్దన్య నాలుగు ఇత్యా దేశ స్యాత్‌. నాలుగు అజడవాచిత్వే రువర్ష కః ౨ నలుగురుశే వ్నిపులు సుగిరుండు - సుగిరులు (వశాముండు=[పశాములు. తె. వృ : చతుర్శబ్బమునకు "నాలుగు" అనునది యాదేశమగును. నాలుగు. ఇది జడవాచకము కానప్పుడు రువర్షకము వచ్చును. నలుగురు వ్మిఫపులు=ఇశ్షు నుగిరుండు-నుగిరులు; (వశాముండు- ప్రశాములు మున్నగు వాని (వ్యక్రియ (గహింపందగినది. శీ సూ. ఏ యక్కిమో। వృ. యత్‌ కిమ్‌ శబ్దయోః ప ఇత్యాదేశ స్స్యాత్‌ తె. వృ : యత్‌ కిమ్‌ అను ళద్దములకు “పి అను నాదేశము వచ్చును. వృ: పకవచనే తుః. 5 సూ. మహతో ర్య త్కిమోళ్చ ఈ వృ. మహచ్భా్యాం యత్కింళ జ్ఞాభ్యాం తదివం ళజ్ఞాభ్యాంచ పరత। త ఇతి వా స్యా 'దేకవచనా దేశే తె, వృ : మహచద్వాచకములయిన యత్కింళబ్బములకం శ₹ను, తదిదంళబ్బములకం ₹ును పకవచన( ప్రత్యయము వరముగా నున్నవ్చుడు “తి అనునది వికల్చ్పముగా ఆగమమగును. 6 సూ. తేవాహః వృ. యత్కింశదిదమాం (హస్వో వా స్యా తృవర్థశే పశే ఎతండు-ఎతండు పతే. పతండుంపతండుంపండు అందిందా రాదే. ఏరు. జసః పొనరుక్తే థ్ట్‌ వరలు, పతని=ఏని. తె. వృ: యక్‌, కిమ్‌, తత్‌, ఇదమ్‌ శజ్టా దేశములకు త వర్షకము పరముగా నున్నప్పుడు (వాన్వము వికల్పముగా వచ్చును. ఎత(డు=ఎతండు, ౨ “జడా త్సృంఖ్యేయాత్‌ బవో రేకవచనమ్‌” (అజ 70) అనునూ[ తము సంఖ్యే యము జడ వాచకమయినప్పుడుమ్శత మే బహువచనమున కేకవచనము వచ్చునని చెవ్చచున్నది నలువురు జడవాచకము కాదు కనుక ఏకవచనము రాదు. బహువచన లు వర్షకమునకు అంది-దారాదేః (అజ. 89) అను స్యూతముచే రు వ రకము వచ్చి నలువురు అనియగును. శే నరు (వ.గో.క్ళ.) తాళపత (పతి.

య! ఇవెకృతచస్టికా (వాస్వమురానిపమమున ఏతండు-ఏతండు అనియగును తవర్షకము రానప్పుడు వండు అనిరూపము. “అ-ది-దారాచేః అను స్త్యూతముచే బహువచనమున రువర్తకమువచ్చినచో పరు అనియగును. [పథమాబవువచనపౌొనరు క్యము వ! నందు వరలు అని సిద్ధించును 8! పతని-పని అమనవి ద్వితీమైకవచనమున సిద్ధించు రూపములు, 7 సూ, యదాదేః వృ యదాదేః పరస్య రస్య నిత్య మిత్‌ స్యా చృసాదౌ బహువచనే వరి= ఏరల పతనిచేత_వరిచేత, ఎతనిచేశ-పఏనిచేత-_పరిచేత. _భిసాదావవి లస్య పౌనరుక్ష్య మితి శేచిత్‌. ఏరలచేశ ఎతనికొజకు=వతనికొఅకు-పనికొఅకు-ఏరికొ అకు=ఏరల కొఆఅకు ఇతాాది ఇ వృ; యచాదులకు పరమయిన రకు ద్వితీయాబహువచనాదులు వరముగా నున్నప్పుడు ఇత్వము వచ్చును. పరి ననునది యిందు కుదాహర ణము. ఏరలననునది ద్వితీయాబహువచనమున నింకొక యుదాహరణము. ఏతనిచేత _. ఏరిచేత, ఎతనిచేత __ పనిలేత, పరిచేత ననునవి తృతీయా విభక్తి యందేర్పడు రూపములు. తృతీయాదిబహువచనములందును లకు పౌనరుక్ష్యము కలదని కొందలి మతము. ఏరలచేత నిత్యాదులవ్పుడు సిద్ధించు రూపములు. ఎతనికొజకు-ఏతనికొఅకు--పనికొజకు. పరికొజకు, వరల కొఅకు నిత్యాదివిధముగా రూపములు సిద్ధించుట (గహింపందగినది. 8సూ,దిసోః నృ. అమవాతాం యత్‌ కిమ్‌ తదిదమూం సోః స్థానే దివర్షక స్యాత్‌ వ్‌ ణ త. వృ' అమవాద్వాచకములగు యక్‌, కిమ్‌, తత్‌, ఇదమ్‌ అను శబ్దముల సుస్థానమున (పథ మైకవచనమునందు) దివర్షకము వచ్చును. నా ణ $ సూ. దివ్యో ర్నిత్యమ్‌ వృ* యత్కింతదిదమాం నిత్యం (వాస్వ స్స్యాత్‌ దివి ఇత్యతయోః వరయోః తె. వృ: దివివర్ణకములు పరమయినప్పుడు యక్‌, కిమ్‌, తత్‌, ఇదం శబ్దములకు నిత్యముగా (వాన్వము వచ్చును. వ్భః యత్వ్యిమో రోనముస్సయో ర్నేవ్యూతో వది నమస్తత్వేతు పయెది తి “నామావయవశాసాప్తా పూర్వా దేళశన్య కుతచిత్‌ నుజసో,ః పౌనరుక్ష్య్యం స్యా తృతరేఫో న కథ్యతే” (అజ 45 సూ. వృత్తి)

స్వాదిప్ట కియా = హలంత(పకరణమ్‌ ర్‌5్‌ తె వృ; నమానమున లేని యత్కింళబ్దిములవ (వొన్దుము వచ్చు యిష్టమకాడు. ఏదీ యిందు కుదాహరణము ఏయెది యనునది ఎది సమాసగతమయినప్పుడు (హాస్పమును పొంచిశనుట కుదాహరణము. 10 సూ. అచేతనానాం జసో వి వృ అచేశనానాం యక్కింతదిద మాం జస స్థానే వి స్స్యాత్‌ పవి "తె వృః అజేతన వాచకములయిన ఏ ఆ ఈ యను శబ్రములకు ('వథమాబహువచనమునందు జ(స్పత్యయస్థానమున “వి' అనునది అటబేళ మగును. పవి అనునది యుదాహారణము. 11 సూ. అవమహతఠాం దట్‌ వ్య అమవాతాం యక్‌ కమ్‌ తదినమాందట్‌ స్యా 'ేకవచనాదేశే ఫీ బేని తె. వృ: అమహద్యాచకములయిన ఏ ఆ ఈ ళజ్దముల శేకవచనా దేశ పత్యయము పరమయినప్పుడు దట్‌ అను నాగమము వచ్చును. దేని ననుశది యుదాహారణము, 12 సూ. ని శసాచౌ లుగ్‌ ఈః వృ అచేశనానాం యక్కిం“దిదమాం నివర్షక స్స్యాత "రీఫని క్రలు క్భసాటె ఒహువచనాదేశేపలే వేనిస్‌, 'జీనిచేశ_ వేనిచేశ, దనికొజకు-- వనికొజకు ఇళ్యాదిో

"తె. వృః జడవాచకములయిన యత్మ్కి-ంత దిదమర్థక శబ్దములరు

బహువచనా దేశ ప్రత్యయము పరమయినప్పుడు ద్వితీయాది_. విభక్తులలో నినర్షకము వచ్చును. 'రేఫకు లోపము కూడ వచ్చును. వేనిన్‌, దేనిచేత, వేనిచేత, దేనికొజకు-చేనికొజుకు ఇత్యాదు లుదోవారణములు.

18 సూ. ఇదమదసేతదా మీ

వ్బ ఇదం[(వభ్ళతీనాం ఈ ఇత్యాదేళో భవతి

త వృ" ఇదమ మొదలగు నంస్కృృత సర్వనామములు మూడింటికి నీయాం[ధభాషయందు “క్క అనునది ఆదేశముగా వచ్చును.

4 ఎది యను వ్యన్త రూపమును వాసుచేవుండు నిపేధించినను చాల వ్యాకరణ మంగీకరించుచ్చూది. నన్నయ భఛారనశమున ఎద్ది-పది కలవు కాని ఎది శేదు వన్నెచోడుండును ఎది యనురూపమును వయోగింపలేదు శర, సూ. ని, ఎది వ్యన్త్నముగా నున్నట్లు చెవ్చుచున్నవి [పయోగము లీయంబడలేదు.

*సనిన్‌ , చేనిచేత-పనిచేత, చేనికొఅకు=వనీకొఅకు ఇతా్య్థది-(వ గో కృ)

చాళవత ప్రతి

ర్‌6 వైకృతచ్చన్టికా 14 సూ. తదిదమో రతయో ర్వట్‌ వృ. తవర్షకరహితయో న్న దదమో కాచేళయో ర్వట్‌ స్స్యాత్సుపి పరే ఇదమితి ఈస్థానినాం [తయాణాం (గ్రవాణక్‌. వీ,డు-వీరు, వీని=పీరి, వీనిచేశ-వీరిచేక, పీనికొలకు=వీరికొజకు ఇళ్యాది తవర్హ శీతు వడొగమో న. ఇతండు-ఈతండు, ఇతని-ఈతని, ఇతనిచేత-ఈతనిచేత, ఇత్యాది. జడవాచక క్వేతు “దివో్యోర్నిత్యమ్‌" ఇది=ఇవి, దీనిపీని, దీనిచేత-బీనిచేత, దీనికోలకు-వీనికొజకు ఇత్యాది తె, వృ; తవర్శకములేని తదిదం శబ్దములకు విభక్షి [ప్రత్యయ ములు సరమయినప్పుడు వడాగమము వచ్చును. ఇదం శబ్ద మిక్కడ ఈ స్థానులగు ఇదమద సేతచృబ్దములు మూయింటికిని (గావాకము. వీ;డు- ఖీరు, పీని-పవీర, వీనిచేత-వీరిచేత, వీనికొణకు--వీరికొజకు ఇత్యాదు లుచాహరణములు. తవర్ణ్యకము పరమయినప్పుడు వడాగమమురాదు. ఇతండు--ఈతండు, ఇతని-ఈతని, ఇతనిచేత -- ఈతనిచేత ఇత్యాదు లుచాహరణములు. ఈ శబ్దము జడవాచకమయినపష్పుడు “దివ్య ర్నిత్యమ్‌” అను స్యూశ్రము [వవర్శించి ఇది-ఇవి అను రూపములేర్పుడును. దీని--వీని, దీనిచేశ--వీనిచేశ, దీనికొజకు--వీనికొజకు మొదలగు రూపము లితర విభక్తులందు 'గహింపందగినవి. 15 సూ. నస్య చాళునః వృ: శ్వళబా దన్య్యత్ర అంత్భ్థనకారన్య లుక్‌ స్యాత్‌. అర్యముండు-అర్యములు, మఘవు(డు=మభమవులు శ్వళబ్దస్య శ్వానము-శ్వానములు ఇళ్యాాదీని రూపాణి దండి. ఇత ఇతి నులోవః. దండులు 'తె. వృ: క్వళచ్టేతరములం దంత్యనకారమునకు లోపము వచ్చును. అర్యముండు-అర్యములు, మఘవుండు-మభవులు. శ్వళబ్దమునకు శ్వానము- శ్వానములు ఇత్యాదివిధముగా రూపము లుండును. దండి-దీనికి "ఇతః" అను అఖం. 50 సూత్రముచే నులోపము వచ్చినది. దండులు బహువచన రూపము, 16 సూ, రాజ్ఞ ప్టే శ్చేతనే వృ" చేతనాస్థే వుంని విహితన్య రాజనృష్దన్య శే రుక్‌ స్యాత్‌. దంత్యత్వమ్‌. రావ్రంరాప్రలు.. ఇదంకార్యం సమాసాంతత్యేఒపి.. (శిలింగళాబో. చేతన ఇతి కిమ్‌? వృతశరాజము,

స్వాద్మివకియా _ హలంత్మవకరణమ్‌ ర్‌?

తె. వృః చేతనార్థమున పుంభింగమునందు రాజన్‌ శబ్దములోని “టికి ఉత్‌ ఆచేళశముగా వచ్చును. ఆ జకారమునకు దంత్యత్వము కలుగగా రాజు-ళాజులు మున్నగు రూపము లేర్చడును. రాజన్‌ శబ్దము నమానము నందు త్తరపదముగా నున్నపుడును ఈ ఉత్తువచ్చును. (తిలింగ రాజు మున్నగునవి యుచాహరణములు. చేతనార్థక రాజనృబ్టమునకే ఉత్తు విధింపంబడినందున “వృతరాజము' మొదలగు వానిలో కాదని[గ్రహింపవలెను.

17 సూ. ఆత్మవేధసో రా ప్టేః

వృ ఆత్మ వేధసోః ళు శాత్‌ స్యాత్‌ ఆత్మ-ఆత్మలు, వేధ-వేధలు

తె.వృ: ఆత్మన్‌ 'వేధస్‌ అను శబ్దములలోని 'టి'కిఆత్‌ అను నాదేశము వచ్చును. ఆత్మ-ఆత్చులు, వేధ-వేధలు,

18 సూ. పుంసి బ్రహ్మణః

వ్బ పుంసి విహితస్య (బవ్మాణోఒపఫి శే రాత్‌ స్యాత్‌ (బవ్మా---(బవ్మాలు.

"౩. వృ: పుంలింగమునందలి (బవ్మాన్‌ శబ్దములోని టికిని ఆత్‌ అనునది ఆ చేశముగా వచ్చును. (బవ్మా-[బవ్మాలు.

198 సూ. ఇమనిచో వొ

వృ: ఇమనిచ్‌ (వత్యయాంతన్య చేర్వా ఆశ్‌ స్యాత్‌ గరిమంగరిమము

తె. వృ: ఇమని[చ్చత్యయాంతో శబ్దముల టికి ఆత్‌ అను నాచేళశము వికల్పముగా వచ్చును. గరిమ, ఆచాచేశము రానిపక్షమున గరిమము" అనీ యగును.

5 టి పాణినియనంజ్ఞ్య . "అచోతన్న్యాది ట్‌ (పా.1-1=64) అనీ యందలథి విధానము చివరియచ్చుతో నారాంభించి తరువాత;గల భాగమునకు *టి' యని “వేరు. రాజన్‌ దీనిలో అన్‌ టి.

6. “వృథ్వాడిభ్య ఇమని జ్వా” (పొ. 5-1-128) మున్నగు సూతములు సంస్కృతమున భావార్థము నందు ఇమని[(చృత్యయమును విధించునవి

7, “ోనన్య చాకునః" (వాల. 15) అను నూ తముచే నశారలోవము వచ్చినరూపమిది.

58 - వైకృశచథనిః 20) సూ, ఏన్వాజే డ్వెనిమిదితొ మ్మిదిపది షట్సంజ్ఞకౌనామ్‌ ॥ వృ చట్సంక్తి కానా మేతే అదేశాః స్యుః పను..ఏక వచనత్వమ్‌-పనింటిని వువర్షశే తు పవుగుంపవుర ఏడు-పడింటిని, ఏడ్వురు-పడ్వుర ఎనిమిది=ఎనిమిదిటిని ౮౪9 తొమ్మిది-తొమ్మ్‌దిటిని ఇ. వృ: షట్సంజ్షైగల పంచన్‌, షట్‌, సప్తన్‌, అసష్టన్‌, నవన్‌ దశన్‌ అనువానికి [క్రమముగా వను, అబు, పడు, ఎనిమిది, తొమ్మిది పది అనునవి ఆచేశముగా వచ్చును. ఏను. దీని కేకవచనత్వము వచ్చునీ పనింటిని మొదలగు రూపములు సిద్ధించును. వువర్శకము వచ్చినప్పుడు" ఏవురు, ఏవుర నిళ్యాదిరూపములుండును. ఇన్హు ఏడు-పడింటిని-ఏడ్వురన్‌ , ఎనిమిది-ఎనిమిదిటిని, తొమ్మిది-తొమ్మిదిటిని అనురూపములగునని (గహిం పవలను, 21 నూ. చేతనవాచిత్వే నవాష్టనో ద్నూరౌ బహవచనే చ వృ గయో రి" అన్‌ స్యాత్‌ కూరు ఇట్లే బహువచ నేచపరే “చార గేఒన్న్యస్య" ఇతి డుజ్‌ ఎనమం డ్రు-ఎనమం[డ, తొమ్మం డు=తొమ్మం[ద పది=పదింటిని వువ శ్తేతు పదువురు-వదువుర. డుజితి కేచిత్‌ పదువుం[డ్రు-పదువుం్యడ అర్థబుధుండు- అన్ధబుధులు నుయజు(డ,=ఎనుయజులు బుత్విజుండుంబుత్విజులు సుహవూదుండు- సుహాదులు, 'వేదవిదుండు-వేదవిదులు "తె. వ్భః నూరు కము కాని బహువచన (ప్రత్యయము కాని వరమయినప్పుడు నవాష్టనృచ్టాదేశముల కంతమున నున్న ఇకారమున కకారము వచ్చును “దార గెంత్యన్య"” అను _సూ[త్రముచే రు పరమయి నప్పుడు డుజ్‌ వచ్చును. ఎనమం(డ్రు-ఎనమండడ్ర, తొమ్ముండ్రు-శొమ్మం[డ ననునవి యుదాహరణములు. పది-పదింటొిని అనునవి దశన్‌ శబ్దరూపములు వువర్ణకము వచి ఏనచో పదువురు-పదువుర నను రూపము లగును. ఇక్కడ డుజ్‌ వచ్చునని కొందఆజిమతము. అవ్పుడు పదువుం[డు-పదువుం[డ నిత్యాది విధముగా రూపములు సిద్దించును. అర్థబుధుండు-అర్థబుధులు. నుయజుడు- 8 “ప్పాన్తాః మట్‌” (పా 1-1-24 అను న్యూతము సంస్కృత వ్యాక రణమునందు షాంశమగు షట్‌ శబ్దమునకు నాంతములగు పంచన్‌, అష్ట్రన్‌ +, నవన్‌, దళన్‌ శబ్దములకు మట్సంజ్ఞ ను విధించుచున్నది 0 ో*బడాత్‌ నంఖ్యేయా దృహోే “రేక వచనమ్‌” (అజ "గి అనుసూ.చే నేకవచనము వచ్చుననుట, 10 *అబడా త్సంభ్యేయా ద్వుమ్‌” అను వవ్యమాణ స్యూతముతేత (తద్ది తాదేశ 20 నూ ) వువర్ణకము వచ్చినప్పు డీ రూపము లగునని (గ్రహింపవలెను

స్వాద్మివ్యకియా _ వాలంత్మపకరణమ్‌ 5్‌9 సుయజులు, బుత్విజుండు- బుత్విజులు, నుహృుదుండు-సువాదులు, "వేద విదుండ.-వేదవిదులు మున్నగునవి యాయాళబ్దములు తత్పమములుగా వచ్చినప్పు జేర్చడు రూపములు

వృ “ప యత్కిమోః"' (సూ శి యచ్భజ్దన్య స్వరమ్మాతవిశేషః కింళబ్ద వ్యమూపాశి

తెవ్ఫ వ ఏ యత్కిమోగి అను న్యూరముచే యత్కింకబ్ద ములకు శెంటికిని “వ” అనునదే ఆచేశమగునని యిదివజకే చెప్పం ఒడినది. యచ్చజార్థమునను కింశజ్రార్థమునను రూపము లొశేవిధముగా నుండును యచ్చళ్లార్ణమున స్వరము మాత్రమే విశీషమని [గహింవవలెను.'

౧ఖ 22 సూ, ఆ తదః

వృ: తచ్చబ్దస్య ఆ ఇత్యాచేళ స్స్యాత్‌ , “3దిదమో ర్వట్‌ ' వాండు=వారుఎ వానిని=వారిని=వానిచేశఎవారిచేత. తవ శే తు అకండు = ఆతందు-అగని = ఆతని ఇత్యాది. ఒదవాచక "ల్వేతు అది=-అపి=చాని- వానీ-దాని చేత వానిచేత ఇత్యాది పతవ ఇదమ్వ [దూపాణి

తె. వృ. తత్‌ అనుళబ్దమునకు 'ఆ' అనునది యా దేశముగా వచ్చును. “శదిద మో రతయో ర్వట్‌” అను (నూ. 14) నూూతముచే వట్‌ అనునది ఆగమమగును. వాండు-వారు, వానిని-వారిని, వాని చేత-వారిచేత ఇత్యాదు లుదావారణములు. తవర్ణకము వచ్చినచో అతండు-అతండు, అతని- అతని నిత్యాదియూపములు సిద్ధించును. జడవాచకమయినచో అది-అవి, చాని-వాని, చానిచేత-వానిచేత ఇళత్యాదిరూపము లగును పతచ్చ్శబ్దమున కిదంశబ్దము వలనే రూపములు.

11 “అంత్యన్య (పాణినోఒక్‌ సువ్యాచాదా” (హల 1) అను సూళముచే అకారమువచ్చి అకారాంతములయి. వానివలె న్యవవాతము లగునన్నమాట “అర్థబుధ్‌ " ఇది ధకారాంత పుంలింగళ బ్ఞము బుధళబ్ద మశారాంతము కలదు అది డినికి భ్నము

12 ఏ యను సర్వనామము (వశ్నార్ధకముగను సంబంధసర్వ నామము గను చాదంబడుచున్నది. వీనికి రూపము లొకతీరుననే యున్నను ఉచ్చారణము లోని నస్వరమునుబట్టి యది సంబంధ బోధకముగా (పయుక్షృమయినదని గుర్తింప వలెననుట

60 వెకృతచ(న్టికా 28 సూ. నీనా 'యుష్మదస్మదోః 1 వృ యువ్మదన్శచృద్దయో ర్యథాకమం నీ నా ఇత్యాదేశొ భవతః ఇ వృ: యుష్మదస్మృచ్శబ్దములకు (క్రమముగా నీ నా అనునవి ఆ దేళములుగా వచ్చును. 24 సూ. సోరీతో వు- వృ యుష్మగన్మడాబేశ యో ర్ధధ్యే ఈకా రా తృరస్య సోః స్టానేవు స్యాత్‌ నీవు తెవ్భ: యుష్మదస్శదా దేశములలో ఈ కారమునకు( బరమం దున్న సుస్థానమున వు వచ్చును. నీవు అనునది యుదాహరణము. 25 సూ. యుష్మదస్మదో స్ప్సుసీత్యేకే వృ నుసివరే యుష్మదన్మదో రాదే రో వాలుగితి కేచి చాచా ర్యాః ఈవు 3. వృ వి (వథమావిభక్తి (వత్యయములు పరముగా నున్నప్పుడు యుష్మదస్మదా దేశములలోని _ఆదిహల్లు వికల్పముగా లోపించునని కొందణజు వ్యాకరణాచార్యుల మతము. ఈవు అనునది దీని కుదావారణము. 26 సూ. బహువచనే మః వృ యువృదన్థుదాదేశయో ర్నకారన్య మకార స్స్యా దృహువచనే వలే లస్య రేఫ మీరు ఆదివాల్లో వే ఈరు పౌనరు క్ష మీరలు=-ఈరలు తె, వృ ః బహువచన (వత్యయము వపరమయినప్పుడు యుమ్మదన్మ దాదేశముల నకారమునకు మకార మాదేశమగును. లకారమునకు లేఫము వచ్చి 'మీరు' అగును. ఆదివాల్లు లోపించినచో *ఈరు' అనియగును. బహు వచనప్రత్యయ పౌనరు క్ష్యమునందు మీరలు-ఈరలు అను రూపద్వయము నీద్దించును. ఇ £/ సూ, అమృసో న్ర్విత్వం యుష్కదస్మదో శృ హః వృ యుష్మదన్మచ్చా్యా మమృసో ర్నుమూ భవతః తత్సన్ని యోగే (వాస్వశ్చ. వా ద్విత్వమ్‌ నిను-నిన్ను, మిము=మిమ్ము పౌనరు శ్రే ఫ్‌ మిమ్ముల. నీచేశ-మీచేత. నీకొఅకు=మీకొఅకు ఇత్యాది ఆ. వృ; యుష్మదస్మచ్శళ్తాదేశములకు బరమందున్న అమ్‌ శస్‌ అను (పత్యయములకు [క్రమముగా "ను మూ అనునవి యాబేళమగును. వాని నన్ని యోగముచే పూశర్వాచ్చునకు [వాస్వము వచ్చును. వికల్పముగా

స్వాద్మివ[కియా-వాలంత[(పకరణమ్‌ 61 నుములకు ద్విత్వము కలుగును. నిను-నిన్ను, మిము-మిమ్ము. బహు వచనము పునరుక్తమయినప్పుడు మిమ్ముల నని రూపము. నీచేత-మీచేత, నీకొజకు=-మీకొజుకు ఇత్యాది రూపము లూవ్యాములు. 28 సూ. నుమూ సుజసో రే దస్మదః

వృ అన్మచ్చజ్టూదేశస్య నుజసోః స్థానే నుమూ భవతః తత్సన్నియోగే (పాతివదికనంబంధినః అకారన్య పకారళ్చ నేను-మేము, ఏను-ఏము, నను=నన్ను, మము-మమ్ము-మమ్ముల, నాచేశ-మాచేశ, నాకొజకు-మాకొజకు ఇత్యాది

'తె.వృవ అనచ్భష్టా దేశమునకు. బరమందున్న నుజస్‌ (వత్యయముల స్థానమునందు [క్రమముగా ను ము అనునవి యాదేశములగును. తత్సన్ని యోగమున (ప్రాతిపదిక సంబంధియగు అకారమునకు ఏశకారముకూడ ఆదేళమగును. నేను-మేము, వను-పము, నను-నన్ను, మము-మమ్ము= మమ్ముల, నాచేత-మాచేత, నాకొజకు-మాకొఅకు.

29 సూ. ద్వంద్వే జసోము

వృ యుష్మరన్మదో ర్ష్వంద్వనమాసే నతి జస స్థానే మువర్ణ్శక స్యాత్‌. మనము

తె. వృ; యుష్మదన్మ దా దేశములకు ద్వంద్వసమాసము వచ్చినప్పుడు దానికి. బరమందున్న జస్‌్టప్రత్యయమునకు మువర్ణక మాచేళమగును, మనము,

80 సూ.నరః

వృ యుష్మదస్మదో "రేవ ద్వంద్వే సతీ లస్య ేఫో న మనల

తె. వృ: యుష్టదస్మదా దేశములకు ద్వంద్వసమాసము చేసినప్పుడు 'డానివై వచ్చు లకారమునకు "రేఫమురాదు. మనల ననునది యిందు కుదాహరణము.

వ్య: సుపాదు(.డు=నుపాదులు, అగ్నిమభుండు-అగ్నిమథులు, (పాంచుండు= (పాంచులు, తిర్యంచము - తిర్యంచములు, పరీకితుండు-పరీదీతులు, నీవృతము- నీవృతములు

తె. వృ; నుపాచ్చబ్బము నుపాదు(డు-నుపాదులు అను విధముగా నుండును. అగ్నిమథ్‌ శబ్దమునకు అగ్నిమథుండు-అగ్నిమథులు అను విధముగా రూపము లుండును. (ప్రాజృబ్దమునకు [పాంచుండు"-- [పాంచులు

18 [పాంచుండు -_ తిర్యంచము - నీవృతములను శ. ర, కారు. డుదావా రింపలేదు.

62 ఎవెకృతచన్లికా అనువిధముగా రూపములు, తిర్యకృక్ణీము తిర్యంచము-తిర్యంచములు అను విధముగా నుండును. పరీఉచ్చబ్దమునకు పరీితుండు-పరీతీతులు అను విధముగా రూపములు. నీవృచ్చబ్దము సీవృతము-నీవృతిములు అను విధముగా 'నేర్పడును.

381 సూ. మతుపో మంతః

వృ" మతువ్‌ (పత్యయస్య మంత ఇతార్ధిదేళ స్యాత్‌ (శ్రీమంతుండు- (శ్రీమంతులు వకారాదేశగీ ధవవంతుండుంధనవంతులు

తె. వృ: మత్యుప్పత్యయమునకు "మంత" అను నాదేశము వచ్చును. (శ్రీమంతుండు-( శ్రీమంతులు ఉదా హరణములు మతుష్ప్రలోని మకు వకారా దేశము వచ్చినప్పుడు ధనవంతుండు' “ధనవంతులు అనువిధముగా రూపము లుండునని 1గ్రహింపవలెను.

82 సూ. ద్విత్వం చ దిగాదేః

_వృ దిగాదే. రంశ్యవాలో ద్విత్వ ముచ్చ స్యా త్కుళ్వాదికం చ. దిక్కు, మరుత్తు

తె, వృవ దిగాదుల యంత్యహాల్లునకు ద్విత్వము నుత్వమును వచ్చును కుత్వాదికమును" వచ్చునని తెలియవలెను. దిక్కు, మరుత్తు,

88 సూ. న భవకతామ్‌

వృ భవర్పకారాణాం వయోగో నాన్ని క్షృవతు శతృ (వత్యయాదయో భవచ్చకారాః

తె వృ: భవత్చకారముల కాంధ్రమునందు 'వ్రయోగములేదు. కృవతు[పత్యయము” శతృప్రత్యయము మున్నగునవి యంతమందు గలవి భవత్ప కారములు.

14. "అనుక్తం నంస్కృతవత్‌* అశు నియమము ననుసరించి సంస్కృత 'వ్యాకరణముకందలి “మాదువఛాయాళ్ళ మతో ర్య్వోఒజయవాదిభ్యః (పా 8-2-9) అనుసూ తముచేశ వకారము వచ్చుననియు నప్పుడు తెలుం/గున మంతకు బదులు వంత వచ్చుననియు [గహింపవలెను

15 “క్వి నృత్యయన్య కుః” (పా 8-2-69) అను స్యూళముశే సంస్కృత వ్యాకరణమువ శకా'రాంతమయిన దిక్శబ్దమునకు కుత్వము వచ్చి దిక్‌ అని యగును, ఆకుత్వమును వచ్చుననుట దిర్థబ్దిము 'తీలింగము

18 "నిష్ట (పా 82-109) అను స్మూశముచే భూళార్థమున క్షృవతు (వత్యయమును అటళ్ళతృశానచా వ(పథమాసమానాధికరణే (పా. 822124) అనిళశత్భ్య్ర్రన్యయమును సంస్కృత వ్యాకరణమునందు వఏధింపంబడినవి

స్వాద్మిప్మ్యకీయా - వాలంశ[పకరణమ్‌ 603

వృ ధర్ముగుపుంయం-ధర్భ్యగువులు, ఆఇద్భకుండు-తాదృశులు, ఘృతన్చృ శుండు-ఘృతస్పృకులు, రతశ్నముషుండు=రగ్య్నముషులు, దోషము-దోవములు, “'వేధఎచేధలు

"తె, నృః ధర్ముగుషృబ్బము ధర్ముగుపుండు-ధర్ముగుపులు అనువిధముగా నుండును. తాదృకృబ్దము తాద్భకుండు- తాదృళులు అనువిధముగా నుండును. ఘృతస్పృక్మ బ్బమునకు ఘ్యుతస్పృళుండు-ఘృతన్ప ఖలు అను విధముగా రూపములు రత్నముటృబ్దమునకు రత్నముషుండు-రత్న ముషులు అను కితిగా రూవములు. దోళ్ళబ్దమునకు దోషము” దోషములు అని రూపములు. 'వేధళ్శబ్దమునకు వేధ-వేధలు అనువిధముగా రూవములు.

84 సూ, స స్యాపయఃప్రభృతే ర్లుక్‌ "

వృ పయఃపభ్ళళశే రర్యత అంత్యసకారన్య లుగ్వా స్యాత్‌ పురూరవుండుం పురూరవను(డు, ఉశనుండు=ఉశననుండు అవయ,ః (వభ్ళ తేం85మ్‌? నువయనము దిగాదిక్వే సువయన్సు పిచ్వాంనుండు=విచ్వాంనులు

"ఇ, వృ: పయఃవభృతులలో చేరని సకాళాంతళబ్దముల_ చివరి నకారమునకు వికల్పముగా లోపమువచ్చును. పురూరవుండు-పురూరవనుండు, ఉళనుండు-ఉశననుండు అనునవి యుచావారణములు అపయః(ప్రభృతులకే నలోవపమని చెప్పినందువలన నుపయనము అనిరూవము దిగాదులలోని దగుటవలన సుపయన్సు అనికూడ రూవమగును, విద్వచ్చబ్దమునకు విద్వాంను.ఢు-విద్వాంనులు అను ఏవిధముగా రూపములుండును.

వృ అదస ఇదంవ [(దూపొణి

'తె. నృ: అదళ్ళబ్దమునకు ఇదంశబ్దమువలెనే రూపము లుండును.ి

ఇవి హలంత పువింగ శబ్దములు

17 ఇది మకారాంత వుంలింగ శబ్దము బాహువు దీనికర్థము అకారాంత దోమళైము దీనికి భిన్నము

18 “సాంతా దవయఃవళ్ళతే స్లోపళొ (ఆంళ చిం)

10 “*ఇదమద నేశదా మీ” (వాల 18) అను స్మూతముచే అదళ్ళబ్దనముకు ఈఆ దేశముగా. జెప్పంబడినది ఆ రూవములే కాని వేలుగా లేవనుట

64 వైకృతచస్పకా త్రీలింగాః వృ ఉప్పివాము, దివము, వురము ఏ యత్కిమోః పదింపరు వరలు, దీనిని=వరి, వరల; దేనిచేత-పరిచేత ఇత్యాది తదిద మో రతయో ర్వట్‌ : ఇది-వీర్కు వీరలు, రీని=పీ8, వీరల; దీనిచేశ-వీరిచేత ఇత్యాది. నన్య చాకున, సీమ_సీమలు అ ర్థబుధ-అర్థబుధలు. జడ వాచక త్వే అర్థబుధ ము-అ ర్థబుధములు (నక్కు-[నక్కులు ఆ తదః అది=-వారు=-వారలు య చేశచృ్భబ్ద యోః కిమిద మో రివ రూపాణి. "తె. వ: ఉప్పికృబమునకు ఉపీవాము, దివృబ్బమునకు29 దివము, డ్య ణ చి ణ అద బి ల్‌ పూర్శబ్బమునకు పురము అనువీధముగా రూపములుండును. పయత్కి మోః అనుసూ[తముచే ఏ ఆదేశముగా రాంగా పది-పరు-పరలు, దేనిని-పరి- పరల, చేనిచేత-పరిచేత ఇత్యాదిరూపములగును2, “నస్య చాకున్న్తి అను న్యూ త్రముచే నకారలోవము వచ్చి సీమ-సీమలు అను రీతిగా రూపములు సిద్ధించును. అర్థబుధ్‌ శబ్దమునకు అర్ధబుధ-అర్ధబుధలు అను విధముగా త్రీ లింగరూపములు. ఇది జడచాచకముయినచో అర్థ బుధము-అర్థబుధములు అను ఏవిధముగా నుండును, (స్రకృబ్దము (నక్కు-(ననక్కులు అను విధముగా నుండును. *ఆ తద" అను పసూత్రముచే తచ్చ్భబ్దమునకు ఆ అనునా దేశము వచ్చినచో అది-వారు-వారలు అను విధముగా రూపములుండును. యత్‌, ఏతత్‌ అను శబ్దముల రూపములు కిమ్‌ ఇదమ్‌ అను శబ్దముల కేర్పడురూపముల వలెనేయుండును.£8 85 సూ. ఆక్‌ సంపదాపదోః వృ: నంపదావదోః ఆగాగమ స్స్యాద్‌. సంపద, ఆపద. అగ్నిమథ జడ వాచక త్వే అగ్నిమథము తె. వృ: సంపదచాపచ్చబ్దములకు అక్‌ ఆగమముగా వచ్చున్లు. నంపద ఆపద ఉదావారణములు. అగ్నిమథ్‌ శబ్దమునకు అగ్నిమథ అని రూవము. జడవాచకమయినచో అగ్ని మథము. 88 సూ, వాచ ఉ& క్కాజ్వాదిః వృ: వాక్కుల్యానాం అంత్యవహాల। ఉక్‌ స్యాత్‌. కుత్వాదికారగ్థంచ. వాక్కు= వాక్కులు, సరిత్తు=సరిత్తులు. 2౨0 ఇది వకారాంత (యీలింగళబ్దము. అకారాంత వుంలింగశబము దీనికి భిన్నము ం 21. ఇది 'రేఫాంత (స్త్రీలింగళబ్టము. అకారాంత వురళబ్లము దీనికి థిన్నము. ౧ లి (్రీలింగమునందును నివి యిళ్లు యుండుననుట. ౨8 వీనికి ఖిన్నరూపములు లేవనుట.

స్వాద్మిష్మకియా _ వాలంత్మపకరణమ్‌ 65

"తె. వృ: వాచ్‌, కు ల్యార్థకమగు నరిత్‌ శబ్దముల యంత్యవాల్లునకు ఉక్‌ అఆగమముగా వచ్చును కుత్వాదికార్యముకూడ కలుగును. వాక్కు- వాక్కు-లు, నరిత్తు-నరిత్తులు.

వృ అవృష్టో ఒహువచన వవ అప్పులు దిక్కు-దిక్కులు, [పొవృట్టు-[(పా వృట్టులు అదళ్ళబ్దస్య ఇదంవ (దూపాణి

తె. వృ: అవృబ్ద్బ మెపష్పృుడును బహువచనమునందే యుండును. అప్పులు. దిక్కు-దిక్కులు, (పావృట్లు-(పొవృట్టులు అనునవి యా శబ్ద ములకు తత్సమరూపములు. అదళ్ళ్శబ్దము ఇదంళబ్ద రూవములతోనే యుండును

ఇవి హలంత ర్తి లింగములు. నప్పంసకలింగాః

వృ: అంబురువాము, నుదివము, చారము కిమిద మోర్టడ వాచకవ దూపాణి | బహ్శాము, అగబుధము, అస్తక్రూూ యత దేశదాం జడ వాచకవ దేవ. ( (ద్రివ్ముము, అడ్థ క్కు యత్త అగ్నిమథము, [పాంచము, జగత్తు, ధర్మగుపము, తాద్భశము, రత్నముషము, ధనువు=ధనుస్సు అదళ్శబ్దస్యాపి ౬డవాచిన ఇవరూపాణి

తె. వృ: అంబురుట్ఫబ్టమునకు అంబురుహూము, సుదిప్‌ ళబ్బమునకు సుదివము అని రూవములు.,. వార్‌ శబ్దమునకు వారము. కిమిదం శబ్ద ములకు జడవొచకమునకువలెి రూపములుండును. (బహ్మునృష్టమునకు (బహ్ముము, అర్థబుచ్చబ్టమునకు అర్థబుధము, అసృకృబ్దమువకు అనృక్కు. అని రూపములేర్పడును, యత్‌, తత్‌, ఏతత్‌ అను శబ్దములకు జడవాచక ములకు వలె రూపములుండును. అగ్నిమథము, [పాంచము, జగత్తు, ధర్మ గువపము, చాదృశము, రత్నముషము, ధనువు-ధనుస్సు అనునపి ఆ శబ్దములకు నపుంసకలింగమునందలి రూపములు. అదళ్ళబ్దమునకును జడవాచకరూప ములే యగును.

ళ్లో యేషాం (వకీతివై పమ్యం వాలంతానాం న సంభ వేత్‌ 'శేషూం దిగాదిమశ్తేన కర్తవ్యా వధయః (కమాత్‌ ॥

తె. వృ: వాలంతములలో వేనికి వసిద్ధి భిన్నముగా నుండదో అట్టి

వానినన్నింటిని దిగాదులలో( జేర్చి రూపములను సిద్ధింప జేయవలయును. స్వాది ప్మకియలో వాలంత [ఫకరణము నమాప్తము. ఖాన్‌

స్వాదిప్రక్రియా (10 అవ్యయప్రకరణమ్‌ 1 సూ, అవ్యయాని వృ: ఇతఃసర మాశాన్త్రృవరినమా _ప్త్యవ్యయాని భవంతీ త్యధికారోఒయమ్‌ తె. వ్యవ ఇక్కడినుండి చెప్పంబడునవి అవ్యయములని ని బ్రేళించునట్టి యధికారనూ్యూత మిది. వృ తేషాం బహువిధత్వమ్‌. తథాచ కతిచన నుపోఒనుబంధాః, కతిచన తిజః, కతిచన ద్వయో ర్విహి తాః, అనుబంధ త్రైవ నస్యా శ్మేషాంచి త్సం[సయుక్రానామితి 'తె. వృ; ఈ యవ్యయములనేక విధములు. కొన్ని సుబంతములకు, కొన్ని (క్రియలకు, కొన్ని ర0టికి ననుబంధములుగా (పసయోగింపంబడంగా మజికొన్ని అనుబంధములుగా(గాక స్వతం[తములుగా నె (పయు.క్తము లగు ననుట గమనింప:దగినది. 2 సూ. దనుక మర్యాదాయామ్‌ వృ మర్యాదా జ్ఞ దనుకేతి నిపాగ్యజే అలరె నీకీర్తి చం దమండలముదనుక తె. వృ: "దనుక అమశది మర్యాదార్థమున నిపలింపంఒడుచున్నది “అలరె నీక్సీర్తి చం్య్రదమండలముదనుకి, 8 సూ. ఇవార్ధే వలె పోలి వృ ఇవాన్టేవల పోల ఇత్యేతౌ నిపాశ్యేతే “చంచలాశేఖవలె నొప్పె జలధి కన్య ” “మన్యుథు(డువో లె నున్నాండు మాధవుండు ” తె, వృ: వలెపోలె ననునవి ఇవార్థమున నిపతింప(బడుచున్నవి, “దంచలా కేఖవలె నొ'ప్పె జలధికన్య,” “మన్మధుండువోలె నున్నాండు మాధవుండు.” సూ. రో సభ్యాః వృ సఖ్యా సంబోధనే రో ఇతి నిపాత్యతే. “బోటిరో వినుము. "త. వృవ సఖి సంబోధనమునందు రో అనునది నిపతింపంబడుచున్నది. “*బోటిరో వినుము.” 5%

స్వాద్శిష్టకియా _ అవ్యయ పకరణమ్‌ 67 5 సూ. ఈ ప్రశ్నే వృ: (పశ్నాన్థే! ఈ ఇతి నిపాగ్యతే “వరీ నీసాటి యింతు లిందు?ొ "తె, వృ: (పశ్నార్థమునందు "ఈి అనునది నిపతింపంబడుచున్నది. “పరి? నీసాటియింతు లిందు?” ఇతి నుపోచజనుబంధాః ఇవి నుబంతములకు.(జేరు ననుబంధ ములు. సనూస దా (6 సంప్రార్థనా చ వృ సంపానార్థశా కాోః ఆచ ఈచ న్నః “కరుణ రడ&ంపుమూ నన్ను గమలనాభ, యెలమిం బోషింవుమీ చాను. జెటు/గల డొరుల” ఆ, వృ: నంపార్థనార్థక ధాతువుల కనుబంధములుగా 'ఆ ఈి యనునవి యగును. “కరుణ రత్షింపుమూ! నన్ను గమలనాభ! 'యెలమి బోషింవుమీ! చాను6 జెటుంగ డొరులొ 7సూ, ఏ చ భారాత్‌ వృ భూళాన్టే విహితా భాతోోపచఆ చ భవతః (వశ్నాన్ఞే “వను నీబంట నను జూచితే మహీజ,.”, అనుర గానమ్మ! తెలిసనితివా కుభాంగి” "తె. వృ: భూ తార్థకభాతువుకం శ ఏ ఆ అనునవి (వ శ్నార్ధమున వచ్చును. “రను నీబంట నను. జూచితే మహీజగొ “అనుర6 గానమ్మ! "తె? నిరివా కుభాంగ!” 8 సూ, వ్యకిరేకా దోచ వృ. వ్యతి రేకార్థవిహితా జ్ఞాతోః “టి చో"పొచ**ఆో చ భవంతి వళ్నాశ్ణి “*ఊణకుం డెదు రథీంపవో గుణాఢ్య యితడు రివు(డంచు( బోషింవప వే? మవోత్మ యనఘ!' రఘువీక కరుణింపవా. నిశాటు ననంగ వ్యతిరేక ఛాత్వవ్యయ స్వరములు ళం క్షే “వశ్నా నై అని యిక్కడ (వాత్యవతులలోం గలదు “ఈ (వశ్నార్థమున లేదు కనుక లేఖక దోషమని యొంచబడినది

668 వెకృతచ్యన్షికా త. వృ: వ్యతిరేళార్థమునందలి ధాతువుకంళు( బరముగాం బళ్నా ర్థమునందు 'ఓ, ఏ, ఆ' అనునవి మూండును వచ్చును. “ఊఆఅకుం డెదు రడింపవో! గుణాఢ్య | యితండు రిపుండంచు(. బోషింపచే? మవోత్మ! యన! రఘువీర! కరుణింపవా! నిశాటు ననంగ వ్యతిలేక ధాత్వవ్యయ న్వరములు.” అను నీ పద్యము నందలి మొదటి మూండు పాదములలో. (గమముగా నుదాహరణ ములు కలవు. ఆ ఇత్వ సొర్జభేద్యావలీతౌ త్‌ స్థానే ఆర్యా ది (యాగ ఇొవ్యతే క. భుజ గేందద శాయి. రకింపవయ్య &రనిధికన్య మమ్ము బోషింపవమ్మ 9 ఖ ఉగ కీ తె. వృః ఆ అనుదాని కర్థ భేద్యప్రతీతి యున్నప్పుడు అయ్య మొద లగునవి కూడ అనుబంధములగును. స్థ భుజగేంద శాయి! రమింపవయ్య! ఉ&రనిధి కన్య! మమ్ము( బోమింపవమ్మ.” వృ: ఈ విరహిళానాీమ వ్యయానాం స ఒనుబంధత్వమ పీతి కేచిత్‌ తె వృ; ఈ యనునది తక్క కడమవి సుబంతములకుంగూడ నను బంధము లగునని కొందటీ మతము. $ సూ. దుమ కావుకా వాళిషి వృ డుమ కావుత ఇల్యేతా వాశీరస్ధే నిపాత్యేతే. “౯ రుణ రతింవుడుము మమ్ము (గ్రైటఛారి (పోచు/గావుత మిమ్ము కంభోధికన్య శ ఇతి తీజోఒనుబంధా। 'తె, వృ: డుమ, కావుత అనునవి ఆశీరర్థమున నిపతింపంబడు చున్నవి, “*రకజ్రం రతింపుడుమ మమ్ము లెటళారి (ప్రోచుంగావుత మిమ్ము నంభోధికన్య” ఇవి ఛాశ్వనుబంధములు. 21 "మవ్విరహి తానా” మని (వాత ప్రతి,

స్వాది[వక్రియా - అవ్యయ పకరణమ్‌ 69 10సూ.ను చార్జే వృ సముచ్చయాద్యళ్ఞి ను ఇతి నిపాశ్యతే “యచేశుండును ద్రైవతేకుండును నిత్యంబు న్చుఖం వీయరో” "తె. వృ సముచ్చయాద్యర్థమునందు “ను” అనునది నిపతింవంబడు చున్నది “యజేశుండును దైవతేశుండును నిత్యంబు న్చుఖం బీయరో” 11 సూ. కదాంటొ ఖలు కిలార్థయోః వృ: ఖలుకిలార్థ యోః కమేణ కదాంజబా నిపాత్యేతే “నరుల ఛాగ్యంబుగడ నభశ్చరులంబోంచి దిగియెనంట మున్ను దినినుండి గగన గంగ” ఇ, వృ; ఖలు కిల అను నవ్యయముల యర్థమునందు (క్రమముగా కద అంట అనునవి నిపతింవ(బడుచున్నవి. ఉనుక్ర్రుల్ర భాగ్యంబుగద. నభశ్చరులః (బోంచి దిగియెనంట మున్ను దివినుండి గగన గంగ.” 19 సూ, అపి యద్యో రేని వృ అపి యడి త్యేశయో "రేనీతి నిపాత్యతే 1 “మగుడు పేళేవ నతి కివుమాలియుండె ఆటపాశేని విడెమేని యన్న మేని” 11 “ఇను6 డన్న ంగతు డయ్యెనేని దయితుం జేతెంచు నిక్కంబుగన్‌” లె. వృః అపి యది యకువాని యర్థమునందు “పని యనునది నివ తింప(ఒడుచున్నది.

1. “*మరుండు (ఎ్రేరేప సతి కింపుమూలియుం డె ఆటపాశేని విడెమేని యన్న మేని”
2. “ఇను( డన్తంగతుండ య్యెనేని దయితుం డేతెంచు నిక్కంబుగన్‌ .”8 18 సూ. అ ఏ అవధారణే వృ అ ఏఇల్యేతా వవధారణా శే నిపాత్యేతే “అర్జునుండ 'యేకవీరుండో యతివలార. యిందిరా దేవియే కోక్కెలిచ్చు నాతి” 8 *"అటయును పొటయును విడెమును అన్నమును" అని యిందవ్యర్థమున పని వచ్చెనన్న మాట “అ_స్తంగతుండయ్యె నేని అను చోటి పని యద్యర్థకము

70 వైకృతచ్చన్దికా తె. వృ: అ, ప యమనవి అవధారణార్థమున నిపతింపంబడుచున్నని. “అర్జునుండ యేకపీరుండో యతివలార! యిందిరాదేవియే కోర్కె లిచ్చు నాతి.” 14 సూ, ఒక్కొ సంశయే నృ నంశయే ఒక్కా ఇతి నిపాత్యతే “*బుడుపులు గేలుం దోవంగం బొడ వైనది స్థాణువొక్కొ పురుషుండొక్కో ళా లె వృః సంళశయార్థమునందు ఒకొ్క-యనునది నిపతింప(బడుచున్నది. “*బుడుపులు. గేలుం దోంవంగ6 బొడనవై నది స్థాణువొక్కొ పురుషుండొక్కో. 15 సూ. ఓ సందోధనే చ వృ సంబోధనే శ్వాదావేవ స్థాణువో పురుషుండో తె. వృ: ఓ యనునది సంబోధనము నందును వచ్చును- నంబోధనము నందయినచో ఆదియం దే యుండును. “స్థాణునో పురుముండో' అను నిది సంశయార్థమునందు ఓ వచ్చినందు కుదాహరణము. 16 సూ. ఓసి దాస్యాళ్చ వృః దాస్యా నృఖ్యాళ్చ సంబోధనే ఓ నీత్తి నిపాశ్యతే ఓసి మల్లికా రావే, “అతని రతీ దేల్చి (కమ్ముఅ నరుగుందేర నోని బోటి యిబేమొ నా కొంటి యయ్యె క తె. వృ; దాసిగాని నఖిగాని సంబోధ్యలయినప్పుడు తద్వాచక ములకు ఓసి యనునది యనుబంధ మగును. "ఓసి మల్లికా రావే" యిది దానసికుచావారణము. “అతని రతిందేళ్చి [కమ్మణ నరుగుందేర నోసి బోటి యిదేమొ నాకొంటి యయ్యు” ఇది నఖికుదావారణము. ఇత్యుభయానుబంధాః ఇవీ నుబంతములకు తిజన్తములకుంగూడం జేరు నుభయానుబంధములు 17 సూ, ఏమి కిమః వృ" కిమి త్యన్య ఏమీత్సి నిపాత్యతే “ోపమి వర్థింప౦గలవయ్య యితని కీర్తి”.

ఫ్వాదిష్మకియా- అవ్యయ (పకరణమ్‌ 7] తె. వృ: కమ్‌ అనుదానికి ఏమి యనునది నిపాతముగా వచ్చును. “ఏమి వర్షింపంగలవయ్య యితని కీర్తి?” 1686 సూ. భళి 'ప్రశంసాయామ్‌ వృ, పళంసాయాం భళీతి నిపాత్యతే “భల రఘూద్వహ నీ ధనుఃపౌఢి మంబు”ం

"తె. వృ: భళి యనునది (పళంసార్థమున నిపతింపంబడుచున్నది. “భళి!

రఘూద్వహ ని ధనుః[పౌఢథిమంబు.” 10 సూ. లాలీ డోలా(ప్రేంథఛోలనే

వృ డోలా (వేంభోలనే లాలీతి నిపాత్యతే “లాలీ చాలకు నూపరమ్మ యువతు ల్నంచార్యజున్‌ వేడుకన్‌ "

ఇ. వృః డోలా[పేంఖోలనమునందులాలీ యనునది నిపతింపంబడు చున్నది. “లాలీ జాలకు నూపరమ్మ యువతు ల్నం౦దాత్ముజు 'న్వేడుకన్‌ ” అనునది యుదాహారణము.

2. సూ నూ. ముసలఘాత నిశ్చయావ్యానమోః

వృ: వత యోస్సూ ఇతి నిపాత్య తే.

1. “నూ! నీవారము లెల్లం (గొ త్తలుగదే సూ. రావె వద్శాననొ శ

18 “ఇతందు సూ లంక గాల్పించె నితని నేల

111 “అతండు సూ వీరవర్యు డో యతివలార ”"

1౪ “నూ రమణి తోడురావె నీవారములకు

నూ మునలమెంత బరువమ్మ నుందళాంగి”

'ె. వృ: ముసలఘాతమును నిళ్బయమును 'జపవ్పుటకు నూ అనునది అనుబంధముగా వచ్చును.

1. “నూ! నీ వారము లెల్లం (గొత్తలు*దే! నూ! రావె పద్మ్యాననా!”

2. “*ఇతండు నూ! లంక(గాల్మించె నితని నేల

111, “అతండు సూ! వీరవర్యుం డో యతివలార' ""

౪. “నూ! రమణి తోడురాపె నీవారములకు”

సూ! ముసల మెంత బరువమ్మ సుందరాంగి!”

72 వైకృళ చసన్టికా లో కే 21 సూ. అయ్యో కట్టాక్కటా ఖేదే వృ ఏశే[తయః ఖీదే నిపాత్యంతే “అక్కటా మోనమయ్యె 'నేమక(గం గలదు నా విభుని మది గరగదయ్యో విధాత కట్ట 'యెట్లోర్తు వేదన గాంతలార యనుచు జింతించె రాధ కృష్ణుని దలంచి” త వృ; అయ్యో, కట్టా, అక్కటా యను మూండును దుఃఖవ్య క్రీ కరణమున అనుబంధములుగా నిపతింప(బడుచున్నవి. “అక్కటా! మోసమయ్యె 'నేమనంగం గలదు? నా విభుని మది గరగద య్యో! విధాత. కట్ట! 'యెట్లోర్తు? 'వేదనం గాంతలార! యనుచు జింతించె రాధ కృష్ణుని దలంచి” 22 సూ. చిచ్చీ వాల్గగహాపనయమే వృ కాల్యగవోపనయే చిచ్చిత్తి నిపొత్యతే “మెచ్చు లోప యళోవ వల్కు నుతు గూర్చి న్నూపునం చార్చుచున్‌ జిచ్చీ కాలక న్నివ _గెకొనుము బూచీ రాకు మిచ్చోటికిన్‌” తె వృ: బాలగగహమును దూరము చేయుట యను నర్థమున చిచ్చీ యని నివతింప(బడుచున్నది,. “మెచ్చు బ్లోవ యళోద పల్కు నుతుం గూర్చి న్మూపునం దార్చుచున్‌ జిచ్చీ! బాలక నిద _గెకొనుము బూళీ! రాకు మిచ్చోటికిన్‌”* 28 సూ. ఇస్సీశ్వరన్మరనే నృ* పాపదర్శనాది మ్వీక్వరన్నరణే ఇన్ఫీతి నిపాఠ్యతే “ఇస్సీ! యెంతలు పుభై కీతకిరణుం డిళ్లేచునే రాధికన్‌ * "లె. వృ; పాప దర్శనాదులం దీశ్వరన్మరణము చేయుట యను నర్హము నందు ఇస్పీ యనునది లనీ లి నందు ఇన్బ యనుబంధమగును, “ఇన్నీ! యెొంశలు పుక్షై శీత కిరణుం డిశ్లుచునే 'రాధికన్‌, ల

స్వాద్శిష్యకియా = అవ్యయ ప్రకరణమ్‌ క! 21+ సూ. చెల్లగాః లాం వృ: చెల్లాదయ స్సంశళాపాదిషు బహుళం నిపార్యంతే “వల్లభుండ కూ్టం జూపండు వనీతయెడల, చెల్ల! మరుం జెంత కోపించె 3లియలా5 ” త. వృ" చెల్ల మొదలగునవి సం తా వాద్యరమ్రుఎలో బహుళముగా నివతింపంబడుచున్నవి “వల్లభుండు కూర్మి6 జూవండు వనివయొకల, ఐల! న. మరు డెంత కోపించె. ఎలియలార!” ఓ సూ. మజటీ వెండ్యపి చార్జే వ్య" మజీి వెండి ఇత్యేతావవి వానే నిపాత్యేతే “మటియు నిం్గదుని శెంలేని మహిమ "లదు, వెండియు నవంగు. డుప్పొంగె వేవిధవఎల ” క్‌. వృ: మటథీి, వెండి యనునవి కూడ సముచ్చయార్థమున నగు నని నివతింపంబడుచున్నది. “మజియు నిందుని శెంతేని మహిమ గలదు, 'వెండియు ననంగుం డుప్పొంగ 'వేవిధముల.ో £6 సూ. తూష్పీమరే మిన్నరూజర ణి (ఇ వృ: ఏతౌ తాప్పీమశ నిపా'ళలే “*ఊజకుండక [క్రీడించు యువతి. జూచి, ఆ 9 9 మీనకేతనుం డప్పుడు మిగ్నకుంజె ” తె. వృ: తూస్టీమ్‌ అనుచాని యర్థమునందు ఊణక మిన్నక అను నవి నివతింపంబడుచున్నవి. “ఊటకుందక (క్రీడించు యువతి జూచి, మీనకేతను6 డప్పుడు మిన్నకుండజె.” 27 సూ. పిద పానంతర్యే వృ ఆనంత ర్యే పిదపేతి నిపార్యతే “పొద్దుక్రుంకిన పిదపంబూంబోణి వలచె” ఇ.వృః అనంత ర్యార్థమున పిదప అనునది యగును. “పొద్దు [కుంకిన విదవం బూంబోణి వలచె' ననునది యుదాపహారణము. 28 సూ. కొలకొలగా అనుకరనే వృ: అనుకరణే కొలకొలాదయో నిపాత్యంతే “అబ్బరుచిం దూర్చు దిగదిగ యంచు మెజనె నడఏి కాకాళి కొలకొల యంచు మునింగె ననమళరువాలు నిగనిగ యంచు నెఅనె నతివడెందంబు తెకతక యంచు నుడికె”

7త్న వెక్ళతచ్ట్టస్టికా ఆ, వృ. అనుకరణమునందు కొలకొల మొదలగునవి యగునని

నిపతింప(ంబడుచున్నది.

“అబ్బరుచిం దూర్చు దిగదిగ యంచు మెట'సె

నడవి కాకాళి కొలకొల యంచు ముని౯౫

నసమశళరువాలు నిగనిగ యంచు నెజుసె

నతివడెందంబు తుకతుక యంచు నుడిక''

29 సూ. సారె పునరర్ధే వృ పునర న్రే సారె ఇతి నిపాత్యతే “సాం (మొక్కౌద నీకుం గేశవ

ర మేళ వ

౩. వృ: పునః అను నర్థమున సారె వచ్చును. సాం (యొక్కెద

నీకుంగేశవ. రమేశ 80 సూ. ఎల్లి నిరుదూ భః పరు దర్షయోః గా థి వృ పతయో రర్థయో స్తా నిపాఠ్యేతే “ఎల్లి మీతోడం 4బాడెద నింతు లార * “నిరుడు మదిళా& పాలిండ్లు నిమ్మడంక్లు ”

ఇ. వృ: శ్వః, పరుత్‌ అనువానియర్థమునందు ఎల్లి, నిరుడు అనునవి [క్రమముగా నిపాతములగుగు “ఎల్లి పీతోడలీ బాడెద నింతులార!"” “నిరుడు మధిరాతి పాలిండు నిమ్మపండ్లు (|

ర. ఉం యథోవపదం విభక్నయళశ్చ శ్రేయాః సారెకు ఎల్లికి, నిరుటికి ఇత్యాది త. వృః ఈ యనుబంధములలో. గొన్నింటి కుపపదముల నను సరించి విభక్తులుకూడ వచ్చునని "ఆలియవలిను. సాంకు, ఎలికి, నికుటికి. ళం స్వాది (వ్మకియ నమాప్తము 4 గూడెద నని పాఠరాంతగము

స్త్ర పత్యయ పకరణమ్‌ వృ అ శ్రీ (వత్యయాః "తె. వృ: ఇంక స్రీ (వత్యయములు. 1సూ,. నిత్య మానదాదిః! వృం అభాది రాపి నిత్యం స్యాత్‌ నమళతాద శాయామ్‌ అజ అళ్వ తె వః ఈ వైకృ్యత భాసయందును తత్సమములుగా నుండునపుడు శబ్దములకు ఆప్‌ (టాప్‌ డాప్‌ చావ్‌ 9 ఈప్‌ (జీప్‌ జీమ్‌ జీన్‌), ఊజ్‌,తి అను సీ (వత్యయములు నిత్యముగా వచ్చును. అజ. అశ్వ ? సూ. విశేషణస్య మహత్యాజి వృ మవోత్యా విశేషణ స్యాపి నిఖ్య మౌచఛాదిః లోకమాత కుటిలశేళి త వృ" మవాతీవాచకము విశేషణమునకు. గూడ నిత్యముగా ఆవాది (పత్యయములు చేరును. లోకమాత కుటిలశేశి. అన ణి లి 8 సూ, అప్రాణిన్యా వా వృ" అ పాణి వాచిన్యాః మహత్యాః విశేషమణన్య ఆవాది ర్వా స్యాత్‌. “మున్ను పిరులును వెన్నెలల్‌ ముద మొనర్చు వానిగూడుట నిపుడది లేనికతన తరుణి మల్లిక నాకు హృాద్యంబుగాదు సరనసచందిక మక్ళనోవారయు గాదు” చర్చదిక మనోవార, చందిక మనోవారము ఇ. వృ: [ప్రాణులను దెలుపునది కాని మహతీవాచకము విశేషణ మునకు ఆబాది (ప్రత్యయము వికల్పముగా. "దేరును. 1 ఆం ళ చిం. 8 61: “నియతః స్త్రీ (పత్యయన్తు సర్వాసామ్‌ " వి ఆం శ.చిం 8 50: “వికృతా చ ఆ లింగాః 'ీలింగక సర్వనామ "భేయాః స్యుః జ ల. ఆం శ. చిం 8 860. *ఉభయవిధ మమవాతీనామ్‌”

76 వైకృ్యతచస్టకా మున్ను విరులును వెన్నెలల్‌ ముదమొనరక్చు వాని గూడుట యిపుడది లేని కతన తరుణి మల్లిక నాకు వృాద్యంబుగాదు సరసచంద్రిక మన్మనోహరయు. గాదు. వంద్రిక మనోవార. చంద్రిక మనోవహారము. అన ఫ్‌ జ బధ త్స 4 సూ. వ్యత్యయశ్చ సంజ్ఞాయాం వర్ణకస్య, వ్య సం్టాయా మాబాదే ర్వ్యళ్యయశ్చ స్యాత్‌ గౌరి గౌర, గొరు "తె. వః సంజ్ఞ విషయమున అఆభాది (పత్యయములు _తారుమాజు గను నగుచుండును. గారి (జీష్‌)- గౌర (టావ్స్‌- కు (ఊజ్‌ |" 5 సూ. బహువచనా డిజీ వృ" బవువచనా ద్విహితాద్‌ ఆంపత్యయాక్‌ డిజ్‌ స్యాత్‌. వగలాండి వన్నియలాండి "తె. వః బహువచనము కంళ౬(6 బరమలయిన ఆ- (వత్యయమునకు డిజ్‌ 6 చేరును. వగలాండి. వన్నియలా:డ. 6 సూ. విర్శతి తద్భృవాన్యాం మిఠ్‌- పితౌ నృ: మిత- వితాయా తె వికృతి తద్భచాభ్యాం క్రమేణ భవతః ల. వృ దిగువంజిప్పలోనువానిలో మకార మిత్తుగా(గల (వత్య యములు వికృతి శజ్ఞ్రములకును, వకార మిత్తుగాంగల (వత్యయములు తద్భవ శబ్దములకును 'జేరును, ? సూ. నూర్యా జ్లాతే స్త్‌ జ ఆయాని చృ సూర్యగణా జ్ఞాతివాచకా చృజ్దాత్‌ పరతః స్వియాం తమ్‌ స్యాత్‌ వాపత కాంపత న్‌ తె. వృ నూర్యగణరూవమున" నున్న జాతివాచక శబ్దమునకు 'ీశుమున తమ్‌! అను (ప్రత్యయము చేరును. బాంపత, కాంవత. ఉఆం శ చిం 4 27;*అ ఇఉ (తీ విమయాః” 5 అథ కా 850 సియా మాడి రృహుళ్వే స్యాత్‌ శా 6 డిజ్‌ -6డి "7, నూర్యగణరూప మనంగా నిచ్చట గలము (గురువు, లఘువు కలది) మాతమే వివషీతిము 8 తమ్‌ లో మళారము ఇత్తు. కనుక /వనూ [(వకారము ఈ (పత్యయము విగ్యతి థ్‌ బ్లీములకు( “బేరును.

(చర్యయవకరణమ్‌ 77 8 సూ. తదేకాధ్యామ్‌ వృ: తచృజ్టా చేకళజ్టాచ్చ పరత ఊయూమ్‌ తమ్‌ స్యా అవ్వతంఒక్కాత శి గట ల్‌ అగ "తె, వ్భః త చృబ్టమునకును పక శబ్దమునకును యీ వత్యయముగా తమ్‌ వచ్చును. అవ్వత. ఒక్కుత, $ సూ. తద్భవా జ్ఞనపదా దీప్‌ తత్ర భవే వ్బ తర్భవా స్ట్ఞనపదవాచినః వచాశళ్‌ తత భవ ఇత్యస్థి (ఈవ్‌ భవతి) కన్నడి, గుజ్జరి మాటి. 'తెవ్ఫ: అక్కడ పుట్టుక గలది యను నర్థమున జనపదచాచిమైన తద్భవ శబ్దమునకు ఈప్‌ (ప్రత్యయ మగును. కన్నడి, గుజ్జరి, మరాటి, ౧ జి 10 సూ. ఖడ్గగొత్‌ స్వార్ధే వృ తదృ్భ వేభ్యః ఖడ్గాదిభ్యః స్వాన్టే ఈప్‌ స్యాతీ. కత్తి, పుట్టి, వీటికి, అంగడి, కుద్దలి, గొడ్డలి దూది, గుత్తి, రక్కసి, నాగలి సంపంగి బూచి, వననావి. తె. వృ: తద్భృవములగు ఖడ్లాది శబ్బములకు స్వార్ధమున ఈవ్‌ వచ్చును, కత్తి, పుట్టి, విటికి అంగడి, కుదలి, గొడలి, దూది, గుత్తి, రక్కసి, అవత ళు ౧ ౮ వాజాట నాగలి, సంపంగి, బూచఛి, వననావి. 'ఊ[వత్యయ వకరణము సమావ్త్వము 9. ఈవ్‌ (వత్యయము చేర కన్నడీ, గుజ్జరీ మరాటీ అను రూపములు రాగా స్వాది అజం 49 వ న్యూతము వలన దీర్టములు (హన్వము లగుచున్నవి.

విభక్త్వర్హ పకరణమ్‌ న న వ్బ అథ విభ కృర్థర్థాః "త, వః ఇంక విభ_క్ష్యర్థములు. అన దాః 1 సూ. బహుళం విభక్తి ర్యధాస్థానమ్‌

వృ* న్వకారకస్థాన మనత్మికమ్య సంస్కృతవత్‌ [పాకృతవచ్చ అశ బహులం విభక్తి రగ్భవతి

'తెవ్ఫ: తన కారక స్థానమును మీజక సంస్కృతమునందువలెను, (పాకృతమునందువలెను తిలింగ ఛామలో విభక్తి వచ్చును.

వృ: హారి రతీంపుచున్నాండు భక్తుండు రజీంపంబడుచున్నా (డు. తిజా ద్యభిహితే కర్పరి కర్మణిచ [పథమా

ఇ. వృ; కర్త్యయు, కర్మయు తిజ్‌- కృత్‌ - తద్దిత- సమాసములచేం "జెప్పంబడినపుడు చానికి ప్రథమా విభక్తి వచ్చును , హరి రమింపుచున్నాండు. భక్తుండు రడింపంబడుచున్నా:డు.!

వృ హరిని భజింపుచున్నాడు, తిజాద్యనభిహి తే కర్మణ్‌ ద్వితీయా.

తె. వృః కర్ణ తిజాదులచే ఇెప్పంబడనపుడు దానికిద్వితీయావిళ క్రి వచ్చును. హరిని భజింపుచున్నాండు.

వృ: రామునిచే నకుర వధింపంబడుచున్నాండు బాణముచే వధింప బడుచున్నాండు, తిజాద్యనభిహితే కర్శరి కరణేచ తృతీయా *

ఇ. వృ: క్నర్తయు, కరణమును తిజాదులచేం జెప్పంబడనప్పుడు తృతీయావిభక్తి వచ్చును. రామునిచేత ననుర వధింవడుచున్నాండు. బాణముచే వధింపంబడుచున్నా (డు,

1 సర్వ విభక్షిః నంస్క్యృతతుల్యా ఆం.ళ. చిం 440

లి తిజభిహితముకకు మ్యొత ముదాహరణము లీయంబడినవి. తక్కినవాని ఎచాహారణములు. కృత్‌ _- రాముండు రకకుండు తద్ధిత = రానముండు చాళరథి. మాన = విష్ణువు చకపాణి,

త (అనభిహి తే) కర్మణి ద్వితీయా. (పొా.2 8, 1, ల్సి

4 కర్తృ కరణయో _న్ఫృతీయా (సా౭8 18)

విశ క్ర్యర్థ్యపకరణమ్‌ 79 వృ విపునికొజకు గోవు నిచ్చుచున్నాండయ నంవదానే చతుర్జీక్‌

"తె. వృ. సర్యపదాననున చతురక్ణీ విభ_కి వచ్చును. వినవుని కొజుకు గోవు నిచ్చుచున్నాండు.

వృ" పాపమువలన విరతుండయ్యె అపాదానే వంచమీ!

"తె. వృ: అపాదానమున పంచమీ విభక్తి నచ్చును పాపము వలన విరతుండయ్యె

వృ అన్నమునకు వసింపుచున్నాండు సేూతె ద్యోత్యే ష్టీ 7

తె వృః హేతువు సూచింపందగినదగునప్పుడు షప్టీవిభ_క్రి వచ్చును. అన్నమునకు వసింపుచు న్నాండు.

వృ కటమం దున్నాండు అధికరశే సప్తమీ 8

"తె. వృ: అధికరణకారకమున న్నవ్లమీ విభక్తి వచ్చును కటమం దున్నాండు.

వృ “వారికిం గోవించె రాధ పుష్పొస్తు(ఎ లంచి” ఇత్య్యాదౌొ కేసపస్సీ విపు నకు గోవు నిచ్చుచున్నా[డు ఇత్యాదౌజే సోవా షష్టీ మాధవునకు (బణమిశ్తై చోరు నకు భయవడియె ఇత్యాదౌ అసాదేః షీ తపోధనుండు వనము నుండె ఇత్యాదౌ జిపో ద్వితీయా. బవుళ (గవాణాత్‌ మాసము*కుంజర్‌ వె నసుఖమేం౫న్‌, జనకు న్నరించెన్‌ , నిండోలగ ముం జెను చర్మము నిమిత్తము వ్యా ఘము జంపె (గామా దాగచ్చృతీత్యటా అపాయాత్‌ పూర్వ మాధాక్యపతీతేః అధికరణంవా "స్థిత్వే త్యుపపద విశేషః (గామముననుండి వచ్చెన్‌ [గామమునందుండి వచ్చెస్‌ (గామమువలన నుండి వచ్చెన్‌

౩. వృ: “వారికి గోవించె రాధ పుష్పొస్తు. దలంచి” మొదలగు చోట చతుర్ధికి బదులు షస్టి9,”* వ్మిపునకు గోవు నిచ్చుచున్నాడు"” మొదలగు చోట చతుర్థికి బదులు వికల్పముగా వహీ వి కి. మాధవునకు.!0

0 ఎట ర్‌ చత్కు సంవదానే (పా వివి 18్ర) 6 అపాదానే పంచమీ (పా. 2కి ౭్యి ౯7 షష్టీ హేతు వయోగే (పొ వి 8 లి 8 సప్త మ్యధికర ణే చ (పా: తి 86) ర్ట అన్యస్యాః క్వచిద్భ వే చ్చాన్యా అంక చిం శీ త్త]

“వహారయే అకుష్య_దాధా పుష్పొన్హం నత్వా” (కుధదు పాక్ష్యా సూయార్థానాం యం (వతికోషః (పా [1 శ తగి అను సూ తముచే నంపదాన కారక మగుటచే వారి శబ్దము చతుక్థిలో నుండును

10. విపుని కొఅకు గోవు నిచ్చుచున్నా(డు అని కూడ నుండునన్నమాట

80 మైకృతచ్యన్దికా (బణమిళ్లె, చోరునకు భయపడియె1£ మొదలగుచోట ద్వితీయకును, పంచమికిని బదులు షష్టి తపోధను(ండు వనమునుండె! మొదలగు చోట నప్తమికి ద్విరీయ బహుళగహాణమువలన మాసమునకు జదివెె!1% సుఖ మే7న్‌,15 జనకు స్మరించెన్‌,.6 నిండోలగ ముండెకు!?. చర్ముము నిమిత్తము వ్యా ఘముంజం పె.!8 (గామాత్‌ ఆగచ్చ్భుతి 'మొదలగుచెట అపాయము (విడచుట)కం3ు ముందు ఆధారము తోచుచున్నది గనుక వికల్పముగా అధికరణము వచ్చును. స్థిత్వా = ఉండి అను నుపపదము అధికముగా. జేరును. [(గౌమముననుండి వచ్చెన్‌. (గామమునందుండి వళ్ళెన్‌. [గామమువలన నుండి వచ్చెన్‌. 2 సూ. నిపాతే వా సుస్‌

వృ" వినాదౌ వశే వథమా వా స్యాత్‌ రాముడు వినాగాన్‌, రామునిచే వినాగాన్‌ .

"తె. వృ: వినా మొదలగు నిపాతములు పరమయినప్పుడు వికల్ప ముగా 1పథమా విభక్తి వచ్చును రాముండు వినాగాన్‌; రామునిచే వినా గాన్‌.

8 సూ. జడ స్యాసః19

వృ జడవాచక ద్వితీయాయాః స్టానే (వమా వా స్యాత్‌, రథి మెక్కెన్‌, రథమునెక్కెన్‌ ,

1! మాధవం (పాణమత్‌_కర్తు రీప్సితతమంకర్మ (పపా14 49 కర్మణి

ద్వితీయా (పా£ 82)

12 చోరాత్‌ అరిభేర్‌ _ భీతార్థానాం భయ పాతు, (అపాచానమ్‌)

(పా 14 25 అపాదానే పంచమి (పా 28 ౨3)

18 తపోధనః వనే ఆసీత్‌ _ఆధారో2 ధికరణమ్‌ (పొ. 1 శ్వ 45) నవ మ్యధి కరణేచ (పా ౨ 8 86) లా

14 మాసేనాధీతః అపవశ్ధే తృతీయా (పపా౭ 38 6

15 నుఖేన గత, (పకృ త్యాదిథ్య ఉవసంఖ్యానమ్‌ (పా.2 8 18 వా)

16 జనకి స్య అన్ఫరత్‌ . అధీగర్జద యేశాం కర్మణి (షవ్బీ) (పపా2౭8 రల)

17 పూర్ణ సభాయాం సీత నవ్వమ్యధి కరణేచ (పపా£౭8 తం)

18 చర్మణి ద్వీపిన మహాన్‌. నిమిత్ర్తాత్‌ కర్శసంయో గే (పా£8 88 వా)

19 తస్యాః (వథమాచ జడవదానాం స్యాత్‌. ఆం శ చిం 869

విభ_క్ష్య్భర్థ[వకరణమ్‌ 81 "తెం వృ: జడవాచకపదముల ద్వితీయకు బదులు (పథమ వికల్చ ముగా వచ్చును. రథ మెక్కెన్‌, రథము నెక్కెన్‌. 4 సూ. జమో విశేషణస్య+ వః వీ విశేవణస్తానే (వశమా వా స్యాతి ఆ రరకకుడు రామున ౦0 థి వావ కిషము లు తె. వృ: షష్టీ విభక్తి పదము యొక్క విశేషణమునకు షష్టీ విభక్తికి బదులు (పథమ వచ్చును. ఆర్హ్నరతకు(డు రాము కిష్టము, 5 సూ. నిత్య మనుబంధే వృ: అనుబంధక ధాతా పరే నిత్యం (వథమా స్యాత్‌. నృషలిని బెండ్లియాడె, "తె. వ్భః నామముల కనుబంధములుగా వచ్చు ఛాతువులు పరమగున ప్పుడు నిత్యముగా (వథమా విభక్తి వచ్చును. వృషలిని 'బెంక్లియాడె. (1 సూ, భావలక్షనే జిప స్తుముని శృ భావలకణే విహితాయాః స్ప్పమ్య్యాః స్టానే నిత్యం (వథిమా స్యాత్‌ తుమున్‌ (వ్రత్యయ రూవ విశేషణే వరే. రాముండు రక్షింప. తె. వృ+ తుమున్‌ (వత్యయ రూపమయిన విశేషణము పరమగు చుండ భావలతమణమున( జెప్ప-బడిన సప్తమికి (నతి నప్పృమికిి బదులు (వథమ వచ్చును. రాముడు రశ్నింప. వృ షీ వానాదర ఇతి పష్టీ స్టానేచ పుతులు దుఃభింప వన్యసించెన్‌ తె. వృ: ోమ్టీ వానాద"రే” (పా ౨.8.88) అని అనాదరార్థమున విధింప(ఒడిన మ్ట్రికి బదులుగ( గూడ (వథమ వచ్చును. పుతులు దుఃఖింప నన్యసించెన్‌ ః నూ. వీప్పోపమానప్రమానాదిషు వృః వీప్సాయా మువమావాచకేచ (వమౌణవాచకా దౌ చ షష్టీ స్యాత్‌ (వథమాచ గృవామునకు గృవామునకు, గృవాము గృహము. "తె. వృ; వీప్ప యందును, ఉపమావాచకము నందును, (వమాణ వాచకము మొదలగువానియందును షవ్వీ విభక్తి వచ్చును, (వథమావిభకి వం షష్టీ విశవణానాం (వథమా స్యాత్‌. ఆం. క. చిం. 8.5”? శర

82 ఎవెకృతచం న్టికా కూడ వచ్చును. గృహమునకు గృహమునకు, గృహము గృవాము. (వీప్ప యంద్యు,. 8 సూ. భూకేతుముకోన వృ" భూతాస్థే గమ్యమాసనే సప్తమీ విశేషణ తుమున్‌ ప్రత్యయ స్థానే నఎవరకః స్యాత్‌ రాముండు రతీంచిన సుఖపడిరి (ప్రజలు ణి ౩. వృః భూతకాలార్ధము తోంచునప్పుడు సమీ విశీవణ మయిన తుమున్‌ (వత్యయము స్థానమున న=_వ శ్హక మగును. రాముడు రక్షించిన సుఖపడీరి (వజలు. వృవః అథ విభ క్రీనాం నుబంతరాణి. ఆ, వృ: ఇంక విభక్తులకు ఇతర సుప్రత్యయములు, 90 సూ. సహార్ధే తో తోడి! వృ" “నవాయు క్షేఒ[వధానే” ఇత్య్యత అపధానే విహితాయా,; తృతీ యాయాః స్టానేతో, తోడ ఇళ్య తి భవతః శిష్యులతో వచ్చె శిష్యుల తోడ వచ్చె 'తె.వృ: “సహయుశ్లేపధానే” (పా £. 8, 19) అను సూూతము (వకారము అపధానమునందు విధింప(బడిన తృతీయావిభక్తి స్థానమున తో, తోడ అనునవి వచ్చును. శిష్యులతో వచ్చె; శిష్యులతోడ వచ్చెను. వృ" క్వచి చాఖ్యాతృయోగే2వి ధర్మశానన్హ్రము వళిష్టునితోం జదివె తె. వృ: ఒకానొకచో ఆఖ్యాతతో (గురువుతో) యోగమున్నపుడు గూడ తో, తోడలు వచ్చును. ధర్మశా(్హ్రము వశిమ్షునితోం జదివె. 10. సూ, కం పే*న్యారాదాదేః2£ వృ అన్యా రాదిత రేత్యాదినా విహితాయ్యా పంచమ్యాః కంచు ఇతి స్యాత్‌ రాముని కంశు నన్యుండు, శళతులకంళు నితరులు "తె. వృ: “అన్యా రాదితర శ్తేదిక్‌ శజ్చాంచూత్తరపచా జాహియుక్తే” (పా. వి లి, వి అను నాద్య వ్యాకరణ సూతముచే విధింప6ంబడిన వంచమికి “కంళుి వర్ణకమగును. రాముని కం శొనన్యుండు. శతుల కంజె నితరులు. ౨1 ఆం ళ, చిం 899 *తోడ నవో స్టేటాన”. వ౨ి ఆం శ. చిం €.810 కంశే ౬ న్యారాదాదేః ” న్‌

విభ క్క్యర్థ(వకరణమ్‌ 83 11 సూ, పట్టిగునే 'హేరా 8 వృ" గుణీ పహేతా నతిోవిభాషూ గులేఒ సియా” మిత్యనేవ విహితాయాః పంచమ్యాః వట్టీతి స్యాత్‌. తె. వృ: గుణము హేతువగునపుడు *విభాషా గుణేఒదన్తియామ్‌” (పా 2.98. 25) అను నాద్య వ్యాకరణ నూ తముచేం "జెప్పంబడిన పంచమీ విభకి కి 'పటి' వరక మగును. అటి లు షా 12 సూ. లఅ్నదుతే సుపి వృ అదుతే నుపిపరేనుమ్‌ స్యాత్‌ జాడ్యముంబట్టి బద్ధుడు "తె. వృ : (ద్రుతముకాని సువ్విభ_క్తి పరమైనప్పుడు నుమ్‌-ఆశమము వచ్చును, జాడ్యముంబట్టి బద్దుండు. వృ: పాళా విదీయామానాయాః టాస శ్చేసీతి కథ్యతే కర్మ్ష్యపవచనీయస్య కూర్చీ త్యాదేశ ఉచ్యతే £ జడతంజేసి బద్దుండు జపము గూర్చి వరము అ యె తె. వృ : హేతువున విధింవంబడు తృతీయకు “చేసి" వర్షకమగును, కర్మ [పవచ నీయమునకు “కూర్చి. వర్హక మాదేశమగును. జడతంేసి బదుండు. జపము(గూర్చి వరము. ణు న్‌ 18 సూ. లో లోపలౌ నిర్థారణేో్‌ వృ: యతళ్చ నిగ్రారణే ఇతి విహితాయాః వస్ట్యాః స్థానే లో, లోపల ఇత్యతౌ భవతః దేవతలలో (బవ్మా యధికుండు తె. వృ ; “యతళ్చ నిర్చారణమ్‌” (పా. 2.8, శ్రి అను పాణిని నూత్రమున విధింవంబడిన షష్టీ విభక్తి స్థానమున లో, లోపల అనువ రకము లగును. దేవతలలో (బహ్మ్‌ యధికుండు. £8 ఆం శ చిం 8-80 “పట్టీతి తు పంచమీ గుణే పాతొ.” లశ ఆం ళ చిం 8-18 “కర్మ [పవచనీయకే కూర్చి!” కర్మ (కియాం (పోక్త వంతః కర్శ వవచనీయాః "తన సంపత్మికియానద్యోతయం వీత లభ్యతే అనగా ఓర [(కియలోపించి యుండుటను నూచించునవి కర్మ పవచనీ యములు జవముం గూర్చి - జపము (చేయుట) గూర్చి ౨5 జాతి గుణ [కియాభిః సముచాయా. దేకరేళన్య పృథక్కరణం నిర్ధారణమ్‌--_కాళి. వృ 2 8. 41. ఆం శ. చిం. 8 82. *లోవల నిర్ధారణోద్భవా షస్టీ ౪9

ర వైకృతచ్శ న్దికా 14 సూ. జడస్యాతోను చ టాజ్యోః వృ జడవాచక పదన్య అవ రతః కరణాధి కరణ విహితయో;ః టాజ్యోః స్థానే “ను” స్యాత్‌. రాముండు గదను మోదు అయోధ్య నుండు చకా రాత్‌ గదచే మోదు అయోధ్యయం దుండు "తె, వృ: జడ వాచక పదముయొక్క- అవర్షమునకు కరణాధి కరణముల విధింపబడిన తృతీయా సప్తమ్యేకవచననుల స్థానమున "ను వర్థకము వచ్చును. రాముడు గదను మాదు.,. అయోధ్యనుండు. సూతమునందలి *చ' కారము వలన తృతీయా స ప్తమ్యేకవచనములును వచ్చు. గదచేమోదు. అయోధ్యయం దుండు. 15 సూ. డఉితోనః వృ జడ వాచక పదన్య ఉవక్షాత్సరతః తయోశేవ “ని స్యాత్‌ రాముందు వనమున నుండు ఖడ్గముశనలుకు వవమునం దుండు ఖడ్గముచే నటుకు "తె. వృ ః; జడవాచకము ఉకారమునకు. బరమగు (కరణాధికరణ) తృతీయా సప్తమీ విభక్తుల స్థానమున న - వర్ణక మగును. ఖడ్గమున నలజుకు. రాముడు వనమున నుండు. ఖడ్గముచె నజుకు, రాముండు వనమునం దుండు, [18 నూ. జడస్య నువత్‌ వృ జడవాచకవదన్య ఇవర్హాత్సరతః తయోశేవ "ని" స్యాత్‌ రాముండు మహిని జన్మించె 'పాతిని “జికె మహియందు జన్మించె హేతిచే నటిశె లె వృ: జడ వాచకపదముయొక్క ఇకారమునకు6 బరమగు తృకీయా సప్దములకు (నువద్యావము) 'ని' - వర్షకము వచ్చును. పేతిని నటి కె. రాముండు మహిని ఒన్మించె. పౌాతిచే నటిక. రాముండు మహి యందుజన్మించె. అర్య 4 17 నూ. అనాపవిభకి కే చ టాజ్యో రద్వాఃి వృ జొపవిధిక్సికా రసౌవవికక్తికాత్‌ పరతః తయో రడ్వ్వా స్యాత్‌ కాలం దన్ని, ఊర నుండి, క్రీగంట? జూచి, మింట నుండి జర అం కళ చిం 8-80 “జౌవవిభక్రక నామ్నా మత్వం స్యా త్సప్తమీ తృతీయా స్థ" సో

వీభక్త్యర్థపకరణమ్‌ త్ర5్‌ ఇ, వృ. జొపవిభ_క్రికముకం'శును, అ నౌపవిభక్రికముకం శెను బరమగు తృతీయా న్తమీ విభక్తుల స్థానమున అకారము వికల్పముగా వచ్చును. కాలం దన్ని; ఊర నుండి, [క్రీగంట జూచి, మింట నుండి. వృ: చాన్యాడే రవీతి శేచిత్‌. చాన ఖండించు, చాన నుండు "త, వృ; “దాని' మొదలగు వదమునకును తృతీయా నప్ప ముల స్థానమున అకారము వచ్చునని కొందతటి మతము. చాన ఖండించు. చాన నుండు. 18. సూ. జడస్య భిస్సుపోర్నా్వాదివత్‌ వృ న్వావివత్‌ జడ వాచకస్య భిన్నుపోః స్థానే లవ ర్హకః స్యాత్‌ రాముండు వనమ ల వివారించు బాణముల నఅకు వనములందు వివారించు కాణము లచే నఅకు తె. వ్భః వెని "జెప్పంబడిన ను, ని అకారములవలె జడవాచకము యొక్క భిస్‌, నువ్‌ - (పత్యయముల స్థానమున ల-_ వర్షకము వికల్పముగా వచ్చును. రాముడు బాణముల నజకు. వనముల వివారించు. బాణములచే నజకు. వనములందు వివారించు. విభ_క్యర్థ (వకరణము నమాప్తము

అస సమాస (ప్రకరణమ్‌ 1 సూ. అధ సనూసొాః త. వృ; ఇ(క సమాసములు చెప్పంబడుచున్నవి. 2 నూ. తశ్రాదౌ తత్పురుషః వృ: పడగతాల్పు, ఉలి తునుక, 'దేవర మేలు, దొంగయులుకు, మాట నేర్పరి "తె, వృ: ఆ సమానములందు మొదటిది తత్పురుషము. పడగ 'తాల్పు, ఉలితునుక, _దేవరమేలు, దొంగయులుకు, మాటనేర్చరి యనునవి తత్పరుషోదావారణములు. త నూ. ఒక్క శేషే వృ: షీ శషి ఇతి విహితాయా వ్పష్ద్యూాః స్టానే ఒక్కా ఇతి స్యాత్‌. దొర యొక్క మానిసి, సుభ్లో పే దొరమానిని తె. వ్భః షీ శీ అను స్యూతముచే విధింపంబడిన షప్పీస్థానమున ఒక్క అనునది వచ్చును దొర యొక్క- మానిసి. విభక్తి (వత్యయము లోపించి దొరమానినియని యగును. 4 నూ. ఒక్కుస్య దువే త్యేకే వృవ యుష్మ దన్మదోః స్వన్యచ శేమ మష్ట్యాః స్థానే దువర్ణ కోవా. నీదు కొడుకు, నాదుకొడుకు, తనదు కెడుకు తె. వః యుష్మత్‌, అన్మత్స్‌ న్వళద్దములకం మె పరమందున్న యొక్క స్థానమున దు అనునది వికల్పముగా వచ్చును, నీదు కొడుకు, నాదు కొడుకు, తనదు కొడుకు, అనునవి (క్రమముగా నుదావారణములు. (వమూంతరమున___నీకొడుక్తు, నాకొడుకు తనకొడుకు) ర్‌ సూ. తత్చురుషావా వికారే మిశ్రతాచ వృ: తత్పురుషాది నమానే పుంప్వాది వికాశే నతి సంస్కృత వైక్ళ తయో ర్చాకతాచ భవతి కటాక్షంపు గుంపు, వటితీరము వ

1. దొర యొక్క లోని యకారము నంధి లేనప్పుడు వచ్చినదని గమనింపవవ లెను

సమాన పకరణమ్‌ 87 "తె, వృ: తత్పురుషాది సమానములందు పుంప్వా చేశాది వికారములు కలిగినప్పుడు సంస్కృత వైకృతముల _ మ్మిళత్వమును సమ్మతమెనదే. కటాకుంపుగుంపు. పటితీరము మొదలగునవి. 6 సూ. అనాదే సదః అానాత

వృ: అనాచె వర్తమానస్య తచ్చబ్దనంఒంధినః అక। వా లుక్స్యాత్‌ రామునిది = రామునియది

ఇ. వృ: ఆదియందులేని తచ్భబ్ద సంబంధియగు అత్తునకు వికల్ప ముగా లోవము వచ్చును. రామునిది - రామునియది.

7 సూ, రేకౌ రావే ర్ఫూషణే

వృ రావి కబ్రస్య "కేశా పశళే భూషణా నై ఇతో వా లుక్స్యాత్‌. ర్యావేకు - రావిశేకు

"తె. వృ; భూషణమర్థమై. రేకు పరమయినప్పుడు రావి లోని యిత్తునకు వికల్పముగా లోపము వచ్చును. రావేకు - రావిరేకు,

8 సూ. పువ్వునువ్యో రంఠ ళ్ళిత్‌

వృ: పువ్వు, నువ్వు ఇత్యతయో రన్యళబ్రయోగే అంతర్వ రమానన్య సాచ్కస్య వకారస్య శిచ్చ లుక్స్యాత్‌ పూదండ, నూబిండి.

౭. వృ: అన్యశబ్ద యోగమునందు పువ్వు నువ్వుల లోని సాచ్చ వకారమునకు లోపము వచ్చును. ఆ లోపము శిత్తు కూడనగును. పూదండ, నూవిండిః.

9 సూ, రాజకీరగే

వృ: రాజకీరాదా వంత్యన్య స్మాజ్టలో లుక్స్యాత్‌. రాచిల్క, నెలకొనుట

తె. వృ: రాజకీరాదులందు చివరి హల్లచ్చుతోంగూడలోపించును, 'రాచిల్క, నెలికొనుట అనునవి యుదావారణములు.

5 శిత్తనుటచేత శితి దీర్షః (నంజ్ఞా 16) అని పూర్వాచ్చునకు దీర్ధము ఈ విధి వైకల్పికమని యెంచవలెను. పువ్వుదండ, నువ్వుపిండి అనియు నుండునన్న మాట ఉత్త రపదపరకత్వమునం దనక అన్య శద్దయోగమునం దనుటచేశ “శిర సుపూ” మొదలగునవియు నీవిధానముచే సాధ్యములగునని (గ్రహింపవలెను,

8 నెలవుకొనుట నెలకొనుట అయినదన్న మాట

098 వైకృతచన్దికా అం నకల 10 సూ. నిత్యం నిట్ట్వాదా వమితస్య వృః నిట్టాటౌ అ నేకస్య సాజ్హ్రలో లుక్స్యాత్‌ నీరువట్టు = నిట్టు, ఉప్పు వట్టు = ఉట్టు "తె, వృః నిట్టు మొదలగువానిలో నొకటి కన్న నెక్కువ వాల్టులు" కూడ సాచ్ములములయి. లోపించును. నీరువట్టు - నిట్టు ఉప్పువట్టు - ఉట్లు. లు వృ అథ కర్మధారయః "అం వృ: కే కర్మథధారయసమాసము చెప్పబడును. వః నల్లగలువ, ముడుంగుంచామర, పొన్న(మాను ౭. వృః నల్లగలువ, ముడుంగుందామర, పొన్నమాను మున్నగు నవి కర్మధారయసమాసములు. 11 సూ. అనమోనః కర్మధారయే వృ- కర్మధారయ సమా సే అనమృంబంధినః అతః ఇత్స్యాత్‌ శెల్లని కోక చల్లనిసీరు తె, వః కర్మధారయ సమాసమునందు. అనమృంబంధియగు (తద్ది. 18 నూ అత్తునకు ఇళారము వచ్చును. ెల్లని కోక, చల్లనినీరు. ఏ అలి ంం ళం 12 సూ, వికృత మల్చం౦ విశేషణం కర్మధారయే వృ" కర్శధారయే సంస్కృత శబ్దస్య (తిచతురకర పరిమిత మంధ్రపదం విశేషణం స్యా న్మిశశాయామ్‌ క అకు దర్భలు లె, వృ: కర్ణధారయము మి[శ్రమయినప్పుడు (తిచతురవర పరిమిత మయిన యాంధపదము సంస్కృత శబ్దమునకు విశేషణము కావచ్చును. ఉదా; కలకు దర్భలు. 18 సూ. తదవ ప్రభృతి చ వృ' సంస్కృత వపదన్య _వైక్ళత_న్తడాది శబ్దః అవ వర్ష కాదిళ్చ్ళ విశేషణం స్యా న్మిళళాయామ్‌ ఆ విిపుండు, ఇగువదియొకటవ యుద్ధము "తె వృ: మ్మ సమాసమునందు నంస్కృత శబ్దమునకు వైకృశము లయిన తచాదులును అవ (తద్ధి ల స్తూ వర్షకాదు లంతమందు౯గలవియును విశేషణములు కావచ్చును. ఆ విప్రుడు, ఇరువది యొకటవ యుద్ధము.

సమాన పకరణమ్‌ 09 14 సూ. తద్యత్కిమిదమాం హే పర స్యారోష్మణః

వృ తదాదేః (వాస్వేసతి రేఫోవ్మ వర్ణితస్య పరాకరన్య ద్విత్వంస్యాత్‌

"త వృవ తదాదుల దీర్హ్వము (వాన్వ మయినప్పుడు వానికి పరమందున్న ఊప్మ్మ "రేఫేతరమయిన వాల్లు ద్వితృమును పొందును,

15 సూ. యక్కమో _స్తదః

వృ: యత్కిమోః పరన్య తదో వా వా స్స్యాత్‌ ఎవ్వండు = ఎవ్వాండు

౩ వృ: యత్కిమర్థకమునకు పరముగానున్న తదర్థకమునకు వికల్పముగా (వాస్వము వచ్చును. ఉదా: ఎవ్వండు - ఎవ్వాండు.

18 నూ, ఆదోతో హేలాయామ్‌

వృ: పాలాయా మోళాకన్య ఆద్వా స్యా త్సమాసే నవ్వుటాలీ = నవ్వు టోల

"లె, వృః నమానసమునందు పాలార్థకములోని ఓ కారమునకు ఆ వికల్పముగా వచ్చును. ఉదా: నవ్వుటాలీ _ నవ్వుటోల 17 సూ. చెన్ను పొన్ను మున్ను కెంపు కొతానాం చెం, పొం, ముం, 30, కొం సమాసే

వృ చెన్ను [పభృతీనాం చెమాదిని సమా సే రూపాణి భవంతి చెంగలువ, వాంచామర్శి ముంగొంగు, 'కెంబట్టు (కొంచావి

తె.వృ: సమానమునందు చెన్నుకు చెం, పొన్నుకు పొం, మున్నుకు ముం, శంపునకు కం, (కొత్తకు (కొం అను రూపములు వచ్చును. ఉదా: చెంగలువ, పొందామర, ముంగొంగు, "కెంబట్టు, (కొందావి.

18 సూ, ఆర్యాదే రంల్వే

వృ: అంత్యే వర్హ్తమానస్య ఆర్యాదేః సంయుక్షాకరన్యక్‌ ఉపరి (స్థితన్య) వా లుక్‌ స్యాత్‌ రామయ = రామయ్య, కోనయ -_ కోనయ్య

తె. వృ; అంతమందున్న ఆర్యాది శద్ది సనంయుక్షా[5కరములోని మీంది వాల్లునకు వికల్పముగా లోపము వచ్చును. ఉదా: రామయ -రామయ్య, కోనయ _ కోనయ్య.

4 నవ్వుటాల = నవ్వులాటకు రూపొంతరమని శ ర ర్‌ సంయుక్తాక్షర మిక్కడ ద్విత్వాకరమను నర్జమున వాడంబడినట్టు కాన

నగును

ం0 వైకృతచ న్లికా 18 సూ. అనార్యాంబస్యాద్నాదాయే వః ఆళ్యాంబారహిత శబ్ద్రన్య అతః ఆకారస్స్యా (చాయా చౌవశే. రామారాయుండు, కోనారెడ్డి. అనా ర్యాంబ స్యేతి కిమ్‌? రామయశాయుండు = కోనమరెడ్డి తె. వృ; ఆర్యాంబేతర శబ్దముల చివరి అత్తునకు రాయాదులు పరమయినపష్పుడు వికల్పముగా ఆ కారము వచ్చును. ఉదా:; రామా రాయుడు, కోనారెడ్డి. ఈ కార్య మార్యాంబేతరములకే యనుటచేత రామ యశరాయుండు, కోనమరెడ్డి ఇత్యాదులందు. ఆ కారము నివారిత మయినదని యెజు(గవలెను. 20 సూ, జాతావిఠ్‌ వృ* జాతివాచకశ శే పరే అత ఇత్‌ స్యాత్‌ తిమ్మిసెట్టి, కసవికినీండు క్‌. వృ: జాతివాచకళష్టము వపరమయినప్పుడు అత్తున కికారము వచ్చును. ఉదా: తిమ్మిసెట్టి, కనవిసీండు!. 21 సూ. ఇదీళా వూరో స్సే వృ* నమానే ఊరు సంబంధిన ఉతః ఇదీళతా భవత కొల్లూరి పురము కొల్లూరి పురము “ఊతస్తూమో'" శ్చేళ్యాదినా (వాన్వళ్ళ కొల్లురి పురము తె. వృ; నమానమునందున్న ఊరు శబ్దములోని ఉత్తునకు ఇ ఈలు వచ్చును, కొల్లూరి పురము _ కొల్లూరీ పురము. ““ఊతస్తూ మోళ్ళ వా స్సృంఖ్యా పూర్వే” అకు (లిళ్‌ వ సూూతముచే (వాన్వము కూడ వచ్చినచో కొల్లురి వురము అని యగును. వ (రేగన్ను, కొనచేయి ఇత్యాదయ ఏక బేశినమాసా, తె. వృః (శ్రేగన్ను, కొనచేయి. మొదలగునవి యేక 'ే? నమానములు”, వ్య ఉచ్వాది సెట్టి నడగుజ్ఞము ఇళత్యాదయో లుప నమాసాొ తె. వృ: జవ్వాది నెట్టి నడ%జ్ఞము మొదలగునపి మధ్యమపదలోప నమానములు8, 68 కనవులో ఉకారము కాని అకారము కాదు. కనవ అను వదము కానరాదు 77 “అజగన్ను” (శేంగన్ను, సామేను, కొనతేయి, వెడతల ఇత్యాద్యా పకబేళి సమాసాఃో (కవిశిరో 581 వు) 8 “ఎవ్వాదినెట్టి = = ఇత్యాద్యా ఉత్తరవదలోపాఃొ (కవి శిరో. కతి! పు

సమాన వరక ణమ్‌ ౦ 22 సూ, ఉప్రభృలి రావాన, వృ ఉవర్షక(వభృతివి గ్విశేషడెః కర్మధారయాభాం స్యాత్‌. రతీంచు 'దేవఠ, రక్షించిన దెవత రదింవని దేవత "లె. వృ: ఉ వర్షకము మొదలగునవి యంతమందు6(ఇల విశీషణములు సమసించినవి కర్మధారయాభాసములు. రతించుదేవవ, రక్షించిన 'చేవత - రతింపని దేవత అథద్విగుః 28 సూ. ద్విర్రిచదుర్జా మిరుమునలుసే వృ ద్వివభృతీనా మిర్వానయ న్యు నృమాసే తె. వృ: సమానమునందు ద్వి(తిచతుర్శబ్దములకు ఇరు, ము, నలు అమననప్‌ యాదేశములగును. 24 సూం (ల్రిరాదేశే వృ ,తిళబ్దస్య ము ఇత్యాదేశే పరావరన్య ద్విత్వం న్యాత్‌ ఆ వృ: (లిళబ్ట్వమునకు ము అనునది యాదే?ఃమయినప్పుడు తరువాత నున్న యషరమునకు ద్విశత్వము వచ్చును, అస ఖా జస ల వాజ్‌ 25 సూ, ఊత స్తూమోళ్ళ హ స్పంభ్యాపూర్వ వ్యవ సంఖ్యా పూర్వ నమానే తూము ఊరు ఇత్యత యో రూతఃహస్స్యాత్‌ ముత్తుము. తె, వృ నంఖ్యాపూర్వ నమాసమునందు తూము ఊరు అను శబ్ద ములలోని ఊత్వమునకు (వహాన్వము వచ్చును. ముత్తుము అనునది ఉదావారణము. 26 సూ, పదేః పన్‌ ద్వినవాఢకేషు వృ; పదేః విన్నితిస్యాత్‌ ద్వి వృతా పశే పందుము "౭. వృ: వది కిరు తొమ్మిది తూము శబ్దములు పరమయినప్పృడు “వన్‌ ఆదేశమగును. పందుము. 9. “నీవు పోషించిన భక్తులు ఇత్యాదయః కర్భాధారయాళాసాః”(కవి శిరో. 520పు)

౦ వైకృ్ళళచ్ట్టస్టికా 27 సూ, నిత్యంపదావాటోః వృ: అలు శబ్దస్య ఆతో నిశ్యం వాస్తా ల్‌ పిదిశ బే పరే. అబువది, అజుబది ఇ. వృః "పది శబ్దము పరమయినప్పృుడు ఆలులోని ఆ కారమునకు నిత్యముగా (హస్వము వచ్చును. అలణువది, అణజుఐది 28 సూ. మాజు కాల్యో స్పమాసేవా వృ, పతయో రాత సృమాసే వా వా స్యాత్‌ 'వేములు = వేమాజు తె. వృ: మాటు, కాలు శబ్బ్వములలోని ౪ కారమునకు సమాస మునందు (హస్వము వికల్పముగా వచ్చును. "చేవుజు - వేమాటు. వృ: నవాష్టనో ర్నూరౌ బవువచనే చ ఎనమనూలటు, తొమ్మనూయి నిట్టాదిత్వాత్‌ టిలోవంే ఇ. వృః నవాష్టనోర్నూరౌ బహువచనేచ * అను సూతముచేత ఇశులకు అకారములు వచ్చినచో ఎనమనూయి, తొమ్మనూయి అను రూప ములు వచ్చును. నిట్టాదులలోని వగుటచే (చూ. 10సూఎ టిలోపము. 29సూ, సప్తాష్టనవానాం డెబెనుతొన్‌ పదే వృః సప్త వభృ్ళతీనాం జళలాదయ న్స్యుః పదే పరీ డెబ్బది, ఎనుబది తొంబది ఇ వృ: సహ్తాప్టనవళబ్దములకు పది పరమయినప్పుడు జెబ్‌, ఎను, తొన్‌ అనునవి ఆదేళములుగా వచ్చును, డెబ్బది, ఎనుఐది, తొంబది యనునవి యుదాహరణములు,. 80 సూ. ఇరునలో ర్నూరౌ నః వృ* పతయో రంత్యహలో న స్ఫ్యాన్నూలుళట్టే పరే. ఇన్నూలు మున్నూజు, నన్నూలటు ఆ. వృ: ఇరు నలు శబ్దముల యంత్య వాల్లునకు నూజు శబ్దము పరమయినప్పుడు నకారము వచ్చును. ఇన్నూజు, మున్నూలు*, నన్నూజు అనునవి యిందువలన సిద్దించు రూపములు, 10 కాలులోని అశారముమునకు (హన్వము వచ్చిన రూపము 86వ సూత్రము దగ్గణ చూడనగును 11. సిళ్వా దిళ్వా ట్టిలోపః (కాకినాడ (వతి 19 వాల £21నూ 18 మున్నూలు “తి రాదేశౌ(సమా.24ిఅను సూ తముచే నేర్చడిన రూవము న (త ఎ

సమాసవకరణమ్‌ 93 81 సూ, ద్విగో రృహుర్వమ్‌, వ్య, ద్విగు సమానన్య బహుత్వం, మ్మికతాచ స్యాత్‌ ముల్లోకములు, “ల్టీక్కులు అమి ళతాయాంతు మువ్వన్న్ని "తె వృ: ద్విగు సమానము మిళము కూడ నగును, అవ్చు డది బహువచనమున నుండును. ముల్లోకములు, నల్జిక్కులు మ్మిళ ద్విగువు కానిచో మువ్వన్నె అను విధముగా నుండును.!4 అథబహు వీహీః వి 'వేండి వెలుంగు, చలిమెటుంగు తె. వృ: 'వే(డివెలుంగు, చలిమెటు6గు మొదలగునవి బహు[వీహి నమానసములు. 82 సూ, బహ్మువ్రీపి స్సుస్‌ జమోః

వృ: (వథమా షష్టీ (వయోగా దృహ్మువీ హా రాభాక న్ఫ్య్యెత్‌ 15 పట్టు పుటమువది

లు

త. వృ: (పధమావిభక్తికాని షష్టీవిభక్తి కాని యున్నచో నది ఆభాన బహు[వీహి యగును. పట్టుపుట్టమునది యనునది యుదాహరణము

88 సూ. అ మంత్యవదనస్య

వృ బహువీపే రంతే వదనా దేశన్య అమ్‌ స్యాత్‌ వలువ, పలువ.

తె, వృ; బహ్మువీహియం దుత్తరపదముగా నున్న వాయిళబ్టము నకు అమ్‌ అను నాబేశము వచ్చును. నలువ, వలువ.

84 సూ.నో ర్లోచనస్య టిమ్‌

వృ లోచనాదేళశ నంబంధినో నుకారన్య _బిందుపూర్వక టిమ్‌ స్యాక్‌. తమ్మికంటి, ముక్కంటి.

"త. వృ: బహువీహియందు కన్నులోని ను అనుదానికి పూర్షలిందు పూర్వుకమయిన టిమ్‌ (0ట్రి అనునది యాదేశమగును. తమ్మికంటి, ముక్కంటి.

14 ఏకవచనము వచ్చు నన్నమాట 15. “స్యా దాభానబహ్మువీహిః (వళమాద్మిపయోగతః” (వి వి.వాల క్ర

4. వైక్యనచ న్టికా 85 సూ, విల్లో స్తుః వృః బహ్మువీహే రంహ్య విల్లుళచ్చా త్తు వర్షకస్స్యాత్‌. అలరువిలుతుందు. తె వ్భః బహు వ్రీహియం దుత్తరపదమగు విల్లుళబ్దమునకు తు వర్ణకము వచ్చును. _అలరువిలుతుండు. ఏ6 సూ. చూలుకాల్యో రిత్‌ వృ: ఏతయో రిత్‌స్స్యాత్‌. తమ్మిచూలి, ముక్కాలి "తె వృ: చూలు కాలు శబ్దముల కిద్వర్ణము వచ్చును. తమ్మి చూలి, ముక్క్కాలి. వృ: మాటుకాల్యో న్సమాసే వేతి (వాన్వే ముక్కలి "తె.వృ: కమ్వూట్రు కాలో నసృమాసే వా అను సూతముచే కాలు లోని ఆ కారమునకు (హన్వము వచ్చినచో ముక్కలి యని యగును. 87 సూ. మేర్తుక్‌ ఉం వృ బహువీహే రంత్య క్వచిన్మి వర్షకస్య లుక్‌ స్యాత్‌ = పువ్వుంబోడి ౭, వృః బహువ్రీహి యందుత రవదము చివరనుండు మివర్తకము టి ణం కొన్ని చోట్ల లోపించును. పువ్వుంబోడి యుచాహరణము. అధ ద్వంద్వ? వృః కాలు నేయి!” తల్లి దం(డ్రులు. ఇ వృ: కాలు సేయి, తల్లిదం్మడులు మొదలగునవి ద్వంద్వ నమాస ములు. న 18 88నూ, ఊఉ ర్వంద్వే రః వృ: ద్వంద్వ సమాసే బముకారాంత నంబంధిశ బముతః రస్స్య్యాత్‌. మాత వీశఠరులు
5. నమా 28నూ
6. కాలు సేతులనుబవువచన రూవమే ఆంధ వ్యాక రణములు "వెక్కాంగీకరిం చినవి అయినను పకవచన రూవము వ్యవవోరమున నున్నది (వాతవతి పారము కూడ నళ కలదు 1% ఉర్ష్వంద్వే రః (ఆంళచిం అజ.66)

నమాసపకరణమ్‌ 05 లె, వృ: ద్వంద్వ నమానమునందు బు కారాంతళబ్ద్వములకు సంబంధించిన బు కారమునకు "రి అనునది వచ్చును. మాత్రపితరులు. 80 సూ, ద్వంద్వే యుష్మదస్మదో రీతః వృ యువ్మదన్మదో ర్హ్వంద్వనమా సే ఈతః అతీ స్యాత్‌ "తె. వృ: యువమ్మదన్మృద్ద్వంద్వమునందు ఈ కారమునకు అ కారము వచ్చును. 40 సూ. అంత్యేఇస్మదః వృ- సమాసాంతే అస్ఫచ్భబ్ద సంబంధి ఆతో వా స్ఫ్యాత్‌ మనము ౭, వృ: సమాసాంతము నందున్న అన్ముచ్చబ్ద నంబంధి యగు ఆకా రమునకు (హస్వము వచ్చును. మనము, సమాన [వకరణము నమౌాప్తము.

190 ఇది నిత్యవిధి కాదు మొళతాపితరులు, మాతరపితరులు అనియు నుండును ఆం[ధ్వవైయాకరణులందణును ఈ ర విధానమును కంరో క్తిగా వచించి నను దినికి మవోకవి (వయోగములు మృగ్యములు

20. మనముద వ్రంద్వముగా సాధింవ(బడుట గమనార్శము.

త్‌

వ, లప తద్దితా దశ పకరణమ్‌ డా వృ" అథ తద్ధితా దేశాః తె. వృ; అనంతరము తద్దితా దేశములు చెప్పబడుచున్నవి. 1 సూ. అరిమీమ్మామో మతుపః వృ మత్యవ్పత్యయస్య అరమ్‌, ఈమ్‌, కామ్‌, ఇత్యేతే ఆదేశొ స్సుః నుంకరి, నేతరిి తొంటరీండు, వన్నెకాండు1 "తె. వృ; మత్నుపష్పత్యయ స్థానమున అరిమ్‌, ఈమ్‌, కామ్‌ అనునవి ఆచేశమగును. నుంకరి, నేశర, తొంటరిండు, వన్నెకాండు. 2 సూ. ఆ మామః వృ" పష్టీఒహువచనాశ్చరత। ఆమ్‌ స్యాత్‌ వన్నెలాండు, వగలాండు "తె. వృవ షష్టీ బహువచన _[పత్యయాంకమునకు6 బరముగా మతు (వృశ్యయమునకు అమ్‌ అను నాదేళము వచ్చును వన్నెలాండు, వగలాండు ఉదావారణములు 8సూ. వెరాత్తుమ్‌ న్‌ా అవి వృ వైర శజ్దాత్‌ తుమ్‌ స్యాత్‌. పగతుండు త వృః వై రార్థకళబ్దముకం కె. బరమందున్న _మతువ్‌ (పత్య యమునకు తుమ్‌ ఆబేశమగును. పగతుండు. 1 స్హ- నామ్న స్తేనోన ఇడిమ్‌ వృ తృతీయా సమర్థా దూన ఇత్యర్థే ఇడిమ్‌ స్యాత్‌ వెరవిడి, ముక్కిడి |] ఈ (ప్మ్యకియలో సంన్కృత (పత్యయములు ముందుగా వచ్చినవని యొంచి వాని స్థానమున 'దెలు(గు (పత్యయములను ఆదేశములుగాం జెప్పుకొనుట గమనింపం దగినది

తద్ధితాదేశ వరణమ్‌ 0౮7 తె. వృ: తృతీయాసమర్థమయినః నామము కంకు హీ నార్థము నందు ఇడిమ్‌ అను (వవ్యయము వచ్చును. వెరవిడి, ముక్కిడి 5 సూ. ఎదుషమ్‌ పరిమావే వృః పరిమాణవాచకా "దెడుమ్‌ స్యాం తూమెడు మూరెడు కారడు తె. వృ పరిమాణ వాచకముల కంశ₹లు “ఎడుపు' అను (వత్య యము వచ్చును తూమెడు, మూరిడు, లాండు ఉదాపారణములు. 68 నూ, పౌరుషే బంటిమ్‌ వృ పురుషసంబంధి పరిమాణ విహితా దృంటిమ్‌ స్యాత్‌. మొలబంటి, కుత్తుక బంటి తె. వృ; ఆ పరిమాణము వురుషశంబంధి యయినచో తద్వాచకము కంశు బంటిమ్‌ అము (ప్రత్యయము వచ్చును. మొలబంటి, కుత్తుకబంటి. 7 సూ, శ్వారే కమ్‌ గ వృ స్వచిత్‌ న్వాన్టీ కమ్‌ స్యాత్‌ ని్చ్చిక తె, వృ: కొన్నిచోట్ల స్వార్థమునందు కమ్‌ అను [పత్యయము వచ్చును. నిప్పుక,. 8సూ,.డఉత్‌ కమి వృ* కమ్మిపశ్యయే పరే అత ఉత్‌ స్యాత్‌ నెలంతుక ఇకారస్యాపీతి కేచిత్‌ 'వెలందుక. + తె. వృ; కమ్‌ [వత్యయము పరమయినప్పుడు అకారమునకు ఉత్తు వచ్చును. నెలతుక. ఇకారమునకుంూడ _ ఉత్తు వచ్చునని కొంద అందురు. వెలందుక. 9నూ, దేవ వేగాభ్యామరేరౌ వృ తాభ్యాం కమాత్‌ స్వాశ్టే “అర ఇర” ఇత్యేతే భవతః దేవర, వేగరము "తె. వృ: 'దేవ, వేగ కబ్బములకం ₹ు స్వార్థమునందు [క్రమముగా అర, ఇర అను (వ్రత్యయములు వచ్చును 'దేవర, వేగిరము. వ “తృతీయా నమర్ధ్థమయిన” అనుట శేవలము సంన్కృతనం[వదా యానునరణము ౮

908 వెక్చృతచ్య న్దికా 10 సూ. సితా వేకభికయోః వృ: తాభ్యాం [కమాత్‌ సితాలి భవతః ఒక్కరుండు, దికికము "తె వృ: ఏక భిజాళబ్టములకు [క్రమముగా అర, ఇర (వత్య యములు సిత్తులై. వచ్చును. ఒక్కరుండు, బికిరము. 11 సూ. ట్రపుతేజసో రిత్యేకే వః తాభ్యామపి సిశావితి కేచి దాచాఠ్యాః తగరము, లేజి“ము ఇ: వృ: త్రపు 'తేజళ్ళబ్దములకును (క్రమముగా అర ఇరసిత్తులై, వచ్చునని కొందటి మతము తగరము, లేజిరము. 12 సూ. ఇరి స్పాక్షీణః వృః తస్మా దిరి స్స్యాత్‌ స్వాశ్ట సాకిరి, "తె, వృ సాకి శబ్దము కంక స్వార్థమునందు ఇరిస్‌ (ప్రర్యయము వచ్చును. సొకిరి. 18 సూ. పోతా దవస్‌ వృ' యానపాత వాచకాత్‌ పోతళద్దా దవ స్ఫ్యాత్‌ స్వాన్ట. పొడవ "ఆలె, వః యానపానత్ర వాచక శబ్ద్వముకంశు స్వార్థమునందు అవ (స్పత్యయము వచ్చును. పొడవ. 14 సూ. ఉలుస్‌ మేఘాక్‌ శ వ య. వృః మేఘా దులుస్‌ స్యాత్‌ స్వాన్థే. మొగులు తె, వృః మేఘ శబ్దము కంటె స్వార్ధమునందు ఉల్నుస్పత్యయము వచ్చును. మొగులు. 15 నూ. చంద్రమస ఆమస్‌ వృ* తస్మా చామస్‌ స్యాత్‌. చందమామ లి నితిచ (పా, 1ఉ16్రి అను పాణినీయ నూ(తముచే నకార మిత్సంజ్ల గాంగల (వత్యయము పరమగునపుడు పూర్వమునకు పదసంజ్ఞ వచ్చును. అనంగా నిక్‌ (వత్యయము పరమైనప్పుడు పూర్వమునకు ( (వకృతిక్సి పద కార్యములు వచ్చునని (గ్రహింపవలెను, 772

తర్దిళా దేశ పకరణమ్‌ శ 8, (౧. "తె. వృ; చం్యద్రమళ్ళబ్దము కంశు ఆమస్‌ అను ప్రత్యయము వచ్చును. ఉచా:ః చందమామ. 18 సూ, ఏకాదిభ్యోజఒస్‌ వృవ ఏకాదిభ్య స్స్వాస్తే 2ూస్‌ స్యాత్‌. ఒక్కుందు, వానుమండు, రాయండు తె. వః పకాదుల కంచ వరమున స్వార్థమున అస్‌ పత్యయము వచ్చును. ఒక్కండు, వానుమడు, రాయండు. 17 సూ. త్షుద్రా న్మిచ్చ + వృ మదవాచకా నిచ్చ స్యాత్‌ వరకుండు, పవులియండు తె వృ: మ్మదవాచకముకంఠు వచ్చు. అస్‌ పప్ర్య్యయము మిత్తు కూడ నగును. వరకు(ండు, పులియండు. 18 నూ, గునా దనమ్‌ వృవి గుణవాచకా చ్చడ్దా దనమ్‌ స్యాత్‌ చల్లన, వెచ్చన ఆ. వృ: గుణవాచక శబ్దముల కంక అనమ్‌ అకు [ప్రత్యయము వచ్చును చల్లన, వెచ్చన. 18 సూ, వర్తాత్పుమ్‌ చ న! వృ వర్ణవాచకాత్‌ వుమ్‌ చ స్యాత్‌, తెల్లన = తెలువు, నల్లన _ నలుపు అ. వృ: వర్ష వాచక శబ్దములకం మె అనమృర్యయ, పుమృత్యయ ములు రెండును వచ్చును. తెల్లన - తెలుపు, నల్లన- నలుపు. 20 సూ. అజడా త్సంఖ్యేయా ద్వుమ్‌ వృ జడవాచక వ్యతిరిక్తా త్సృంఖ్యేయాత్‌ వుమ్‌ స్యాత్‌ మువ్వురు నలువురు నమాసోవలకణా ద్వర్డ కేఒప్యా దేశాః ణం "త. వృ: జడవాచకములు కాని సంఖ్యేయముల కంశు వుమ్‌ (వత్యయము వచ్చును. మువ్వుగు, నలువురు మొదలగునవి యుదాపార ణాములు. “ద్వి తిచతుర్ణా మిరుమునలు సే" యను నూ తములోని "సే" 4 నమా. లితనూం.

100 వైకృుతచం న్లికా తద్దిశమునకును ఉపలకణము కనుక ఆ యాదేశములు తద్ధిత [పత్యయము పరమయినప్పుడును వచ్చును. 21 సూ, కాతో శ్చరలె బహువచనే

వృ కాలు శద్దా చ్చకతి త్యన్థే [వుమ్‌ స్యాత్‌ (బవబవచనే) శాల్వురు

తె. వృ : కాలు శబ్ట్బముకంకు నడుచువాం రను నర్థమున [వమ్‌ (ప్రత్యయము వచ్చును. అది బహువచనమున మాత్రమే యుండుకు శకాల్వురు.

22 సూ. సర్వనామ్నో ౦దమ్‌

వృ*' జదవాచక వ్యతిరిక్తా త్సర్వనామ్నః “ందమ్‌” స్యాత్‌ అందలు, కొందటు

తె. వృ: జడవాచకములు కాని సర్వనామములకు “0దమ్‌' అనునది వచ్చును. అందబు, కొందయణు.

28సూ. ని ర్జడాత్‌

వృ: ఒడవాచశా త్సర్వనామ్నోః “నొ స్యాత్‌ అన్ని, కొన్ని

తె. వృ; జడవాచక సర్వనామములకు 'ని" వచ్చును, అన్ని, కొన్ని,

౭4 సూ, పూకణేఒవమ్‌

వృ నఖ్యాయాః పూ5ణేఒవమ్‌ స్యాం వదునాల్లవ మనువు

ఇ వృ: సంఖ్యావాచకములకు పూరణార్థమునందు “అవమ్‌ి వచ్చును. పదునాల్గవ మనువుం

25 సూ, అదితో ర్యు సృముచ్చయే

వృ అకారాంతా దికారాంతాచ్చ పరతో యువర్లక స్స్యా త్గముచ్చ యాశే రమయు, లత్మీయు, వారియు ణి

"లె, వః అకారాంతములు నికారాంతములు న! శబ్దములకు పర మందున్న _యువర్ధకము సముచ్చయార్థమును జెప్పును. రమయు, లత్మియు, వారియు.

తద్ధిళా దేశ పకరణమ్‌ 101 26 సూ, యుస్మదస్మదర్గా ర్తత్చుస్‌ గ ఎ అం వృ యుష్మంస్న వర్ధయోః పరతః శయో న్సుసేవ యథావచవం స్యాత్‌ "తె. వృ వ యుష్మదన్మదర్థకముల కంశు పరముగా వాని (ప్రథమా విభ_క్టి |పత్యయములే యధావచనముగా వచ్చును. 27 సూ, యుష్మద్యుదర్హ్య్యు తల్పుసి వి యుపష్ట్రదన్శదగ్థన్య శబ్దస్య తిత్సంబంధిని నుసాదేశీ పరే ఉకార స్యాకారో నిశ్యం స్యాత్‌ నీవు చేవుటవు-మీరు దేవల నేను భక్తుండను- "మేము భక లము ఇ వృ: యుష్మదస్మదర్థములగు శజ్దములలోని ఉకారమునకు( బై పధమా విభ కి | పతగయములు పరమయినప్పుడు నిర్యముగా అకారము (2 వ 1 ల్‌ ఆ'దేశమగును. నీవు రేవుండవు-మీరు దేవులరు, నేను భక్తుండను-మేము భక్తులము. 28 సూ. ఇరో వినీ వృ. యుష్మృరనస్మదర్థా దికారాంతా ల్పదాత్‌ వినీ భవతః నీవు వారివి. నేను కవిని తె. వృ : యుష్మదస్మ్రదర్థక ము లికారాంతములయినచో వానికి( బరముగా “వి, ని అనునవి వచ్చును నీవు వారివి-నేను కవిని. 298 సూ. త్వస్య తనమ్‌ వృ త్వ ద్‌ళచున్య గ్‌ మిత్యాదేళ స్యాత్‌ దొరతనము 'లె.వ్ఫ: త్వప్రత్యయమునకు తనమను నాదేశము వచ్చును. ఉదా: దొరతనము. 80) సూ. పరగో ష్టః వృ పరగు కళా త్త్వ పత్యయన్య టవ ర్షక స్ఫ్యాత్‌ పరగుట "తె. వవ పరగు శబ్దమున కంకు భా వార్థమున ట(ప్ర్య్యయము వచ్చును. వరగుట. 81 నూ, బలహేలాభ్యా మిమిః వృః తాభ్యాం వరత ఇమి స్స్యాత్‌ ఒలిమి,ఎలిమి5 ఆ. వృ: బల పాలాళబ్దములకంశు "ఇమి' వచ్చును. ఒలిమి, ఎలిమి!్‌ ఉచావారణములు. 5 ఎలిమి అను రూవము కానరాదు “ ఎలమి” అనియే కానవచ్చును

102 వైక్ళతచన్టికా 82 సూ. మి ద్భాగ్యాదిభ్యః వః భాగ్యాదిభ్యో మిత్‌ స్యాత్‌. కలిమి, పోడిమి, తాలిమి కొలిమి, వేడిమి తె. వృ ఫ్‌ భాగ్యాది వాచకములకం ₹ు ఇ మిప్రభ్యయము వచ్చును అది మిత్తు. మిత్తు వికృతి శబ్దములవై వచ్చును. కలిమి, పోడిమి, అాలిమి, కొలిమి, వేడిమి 88 సూ. రికస్‌ కన్యాదిభ్యః వృ" కన్యాదిభ్యో రికస్స్యాత్‌ కన్నెరికము--రెడ్డి రకము త. వృ" కన్యాది ళబ్ఞములకంశు రికస్‌ [పత్యయము_ వచ్చును కన్నెరికము, ెడ్డిరికము 84 సూ. తదాదే స్టతోందుమ్‌ వః శదాదేః పరస్య (తలః * ందుమ్‌” స్యాత్‌ అందు, ఇందు, ఎందు "తె. వృ: తదాదివాచకములకంకు. బరమందు (తల్‌ (వత్యయ స్థానమున “0దుమ్‌' అనునది వచ్చును అందు, ఇందు, ఎందు. 835సూ. ధాల ష్టుక్‌ వృ తదాదేః వరన్య ఛాల షుక్స్యాత్‌ అట్టు ఇట్టు ఎట్టు అ. వృ; తదాదివాచకములకుంటరమందు వచ్చు ధాల్‌ 'వ్రత్య యము యొక్క స్తానమునందు 'టుక్‌” వచ్చును అట్లు, ఇట్టు, ఎట్లు. గ టి “టి” ట్ట 88 సూ, పుడు ర్షః వృ. దా ప్రత్యయన్య పుడు స్స్యాత్‌ అప్పుడు, ఇప్పుడు ఎవ్వుడు అ. వ్బః ద్యావత్యయ ఫ్రానమునందు పుడు అనునది వచ్చును, అప్పుడు, ఇప్పుడు, ఎప్పుడు, 87 సూ, పరిమాణే ౦తః వృః పరిమాణాశ్ధే కంత 'స్స్యాత్‌ అంత ఇంత ఎంత ఇ, వృ: పరిమాణార్థమునందు “0త అనునది వచ్చును. అంత, ఇంత, ఎంత. తద్ధితాదేశ్మపకరణము నమావ్ల్వము

తదవ (పకరణవ్‌ అట్టో సంస్క్ప్యృూతభవాః వృ అథ శేచన సంస్కృతభవా నిమాప్యంతే తె వృ అనంతరము కొన్ని సంస్క్యుతభవములు నిరూపింపంబడుచున్నవి. 1 సూ, సంస్కృతే వృ ఇళ (వభృతి ఆపాద వరినమా స్తే; సంస్కృతే కార్యం స్యాత్‌ తె. వృః ఇక్కడినుండి ఈ పాదము చివరివజకును (విధింపబడు) కార్యమ: నంస్కృృక శబ్దమునందు జరుగును, 2 సూ, కళతమా ముతః కురువ కాతుర సముదేషు లుక్‌ వృ కరువకాదిషు కమాశ్‌ 5శార తకార మకార సంబంధినః ఉతో లుక్‌ స్యాత్‌ ఆతము, నందము "తె. వృ: కురువక, ఆతుర, సము[ద శబ్దము లందు వరుసగ"! కళార, తకార, మకారముల ఉకారమునకు లుక్కు. (లోపము) వచ్చును, ఆతుర- ఆతము, నమ్ముద - సంద్రము. 8 సూ. రురువకే రః వృ: కురువక శొబ్దస్య "“కేఫ సంబంధిన ఉత ఓత్‌ స్యాత్‌ తె. వృ; కురువక కబ్బము యొక్క "శేఫము మీది ఉకారమునకు ఓకారము వచ్చును. 4 సూ. ఇత్‌ కురువకే వః వృవ కురువక ళశ్రే వకార సంబంధినః అతః ఇత్‌ స్యాత్‌ ం ౧ తె. వృః కురువక శబ్దములోని వకారము మీది అకారమునకు ఇకారము వచ్చును. 1 వరునగా అనుటచే కురువక శబ్దములోని కళారముమీదను, ఆతుర శబ్దము లోని తకారము మీదను, సము[ద శబ్దములోని మశారముమీదను గల ఉకారము నకు లోపము వచ్చునని (గహించదగును

104 ఎవెక్ఫుతచం న్లికా 5 సూ, కానన లామరస ఇకెకయీ జంగమ కురువక విస్మయ పారావత పారిజాతేవ సా టి లోఒంత్యస్య వః కాననాది వమ్వంత్యన్య స్ఞ్జలో లుక్‌ స్యాత్‌ (కోవి, కాన, తామర, శక జంగము "తె. వృ; కానన, తామరస, క్రైకయీ, జంగమ, కురువక, విస్ట్టాయ, పారావత, పారిజాత శబ్దముల చివరనున్న అచ్చుతో కూడిన హల్లు లోపించును క్రురువక - (కోవి, కానన -కాన, _ తామరన - తామర జంగమ - జంగము, (సూ, పంక్రిగే పరుషాణామ్‌ వృ: పంక్ష్యాదిషు పరుషోణాం సరళోచ్చారణం భవలి కఅారిజము = క్తిబ నమత్వే నైవ వయోగః తె. వృ; పంక్ష్యాది గణళబ్బములలోని పరుషములకు (కచటతపలకు) సరళోచ్చారణము (గజడదబల పలుకుబడి) కలుగును. పారిజాత - వారి "పము. క్రీబపమముగానే ఈ పదమునకు (వయోగము, సూ. శయ కదం బాయత్త ఖుకళీ సమ యాపత్య ప్పతేషు ఫోః నృ ళయాదిము ఫో రత ఇత్‌ స్యాత్‌. తె వృ; ళయ - కదరిబ - ఆయత్త - ఖురళీ - సమయ _ అపత్య - ప్యుత శబ్దముల ద్వితీయ వర్ష ముమీది అకారముకకు ఇకారము వచ్చును. 8 సూ, భోరతో లు గపత్యే వృ: అపక్యళ జ్రే ఖో రతో లుక్‌ స్యాత్‌ తె. వృ అపత్యళబ్దమున మొదటి అకారను లోపించును. 0 నూ. కందాపత్యయా ్రాదిషు సో*ర్త అం (త్రై వః కంచాదిషు సో దః స్యాత్‌ ఇ. వృ; కంద - అపత్య అ యాా = మొదలగు శబ్దములలోని సంయుక్ష్తమునకు బదులు డకారము వచ్చును. ఖో 9 " జ ల ఆ స్తో” లేదు. (వ గో కృ శాళవశ (వతి )

తద్భృవపక” బమ్‌-సంస్క్ట్బుతభ వాః 105 10 సూ, అభో ర్రిర్వ మాదేళ స్యాసొక్షిగే ు వృ సావ్యాది వర్టిషు లనాదేః సంయుక్తాదే?న్య ద్విన్వం స్యాత్‌. లిక్హ, నమ్మియ, వుటావిత్వా కై వమ ఇ. వృ సాజ్యాది *"ణమునం జంని శజ్ఞము ౬లో ముదటిదికాని సంయు_క్షమువకు వచ్చిన ఆదేశముఎకు ద్విత్వము వచ్చును. అపత్య-విడ్డ సమయ - సమ్మియ, ఇది పుటాదె గణములోని శబ్ద నుగుటవలన (మకార మువక్సు) ద్విత్వము వచ్చినది చూ, సూ, ఫి 11 సూ. లఘుపయత్నయా దిః లం (్‌్‌ వృ వతయోః ఖో రలో ద్శ్‌ః స్యాం లె, వః లఘు - (వయత్న శబ్దముల "మొదట నున్న అకారమునకు దీర్శము వమ్చును, రం. 12సూ. ఘరముఢథధభాషమ్‌ వృ పషాం సరళత్వం స్యాత్‌ లాగు "లె, వృ; ఘరుఢథధ భ లు సరళములగును. లఘు - లాగు 18 సూ, విందుకః పీరానాం న్వరాత్‌ వృ పీరఠాదీనాం (వథమాం న్వశరార్‌ విందుకో భవతి "లె వృ; వీర _ మొదలగు శబ్దముల మొదటి స్వరము మీంద బిందు కము (అరసున్న) వచ్చును. 14 సూ. త్యాగ కుడ్య వ్యధా కతి సాక్షీ ధుక్య తపస్వి (పత్న ధ్నాతర్యమావాస్యా స్వధః వృ' త్యాగాదిషు సో రధథోవర్ష స్య లుక్‌ స్యాత్‌ తె వృ: త్యాగ - కుడ్య - వ్యధా - శ్రుతి - సాజీ = ధుర్య _ తపస్విన్‌ = య (ప్న జ ఛాత్రీ = అమా వాస్యాళబ్టములలోని సంయు క్రమున క్రింది 'యొత్తు లోపింంను. వృః (ప్రాంత బవాుళెధికా రాత్‌ 'కీఫన్య లుక్‌ తవని చాది పంక్ష్యాది శ్వాత్‌ తస్య ద॥,

106 =వెక్రైతచ (_న్టికా త వృ: లు గ్లోపము (పక్క నధికముగ నుండు పొల్టునుగూడ తజచు రా లోపింపంజేయును. తవస్విన్‌ - తపసి. ధాశత్రీ- దాది. ధ్యాత్రీళబ్దము పంక్ష్యాది గణములోని దగుటవలన తకారముశనకు (బదులు) దకారము (వచ్చికది. 15 సూ. విస్మయే స్తో స్తః వృ. విస్టయే సోః తకారః స్యాత్‌ తె. వృ: విస్మయ శబ్దమున సంయుక్తము (లోల అధోవ శ్తము) నకు బదులు తకారము వచ్చును 16 సూ. ఉత్‌ కోల తటార్హ్య రాచ విస్మయేషు వృ కోలాదిషు ఫోః అత ఊఉ! స్యాత్‌ శాలు, తట్టు పుటగే ఫేః ఇతి ద్విత్వమ్‌ అర్హువు, గాజు ఉభయ తాపి సరళత్వమ్‌ విన్తు కాగన తామక 'వేళ్యాదినా అంతన్య సాజ్ధలో లుక్‌ తె. వృ; కోల - తట - అర్హ - కాచ - విన్మయశబ్దములందు ద్వితీయ వర్ణముమీంది అకారమునకు (బదులు) ఉళారము వచ్చును కాల - కాలు, తట - తట్టు, ఇందు ““'పుటగే ఫోః” అను రాబోవు లీలివ సూతమువలన ద్విత్వము. అర్హ - అర్జువు, కాచ - గాజు; ₹ంటను నసరళత్వము వచ్చినది విన్ట్హయ - విస్తు: ఇందు కానన తామర నేశ్యాది (5్‌వ) సూూతము వలన చివరి అచ్చు తోడి వాల్లు లోపించినది. 17నూ, ళో ర్హంస కంస సింహుండ శయ (శుతి శ్యామల శ్యా మేష త్సేవంతీషు చః వృ వాంసాదిషు శళోః చ స్యాత్‌ కంచము, చామ లె వృ: వాం _కంన - సింహుండ _-ఛశయ _ (శ్రుతి - ఇార్థమల ఎ శ్యామ - ఈవమత్‌ - సేవంతీ అను శబ్దములలో శషసలక్రు (బదులు) చకారము వచ్చును. కంస - కంచము, శ్యామ = వామ, 18 సూ. ఇతో హేత్‌ పితృ సింహుండ వినాయకేషు వృ పిశాది వ్వితో హేఠ్‌ స్యాత్‌ తె వృ: పితృ - సింహుండ - వినాయక శబ్దములలో ఇకారమునకు (బదులు) ఎకారము వచ్చును.

తద్భవ పకరణమ్‌ = నంన్కృతభవాః 107 190 సూ. (పో ర్మ దింహుండే సోః వృ సింవుంజే ఫీః సో "దః స్యాత్‌ ఈ వృ: నింహుండ శబ్బమున “రంకవవగు సంయుక్ష్రమునకు(బదులు) మమకారము వచ్చును. 20 సూ. జో కరంగగే శి అణాల వృ తకంగాదె బిందోః సక్‌ స్యాత్‌ న్‌ వ్భః తరంాది గణళబ్దములలో అనుస్వారమునకును, దాని స్థానమున వచ్చు పరనవర్ధములై న జ షణ న లకును లోపము వచ్చును. 21 సూ. సింహుందే= ౦వ్యస్వ వృ: సింయాుంజే అంత్యస్య అత ఉత్‌ స్యాణ్‌ చెముడు తె వృ: సింహుండ శబ్దమున చివరి అకారమునకు (బదుల్సు) ఉకా రము వచ్చును సింహుండ _ చెముడు 22 సూ. మకరే (కోః వృ మకర శజ్రే రకార కేఫ నంబంధినః అత ఉం స్యాత్‌ మకురు ఈ వృః మకరళబ్దమున కళార రేఫములమీది అకారమునకు(బదులు) ఉకారము వచ్చును. మకర _- మకురు,. 28 సూ. ఫోః కుట్టనీ తమ్మరయో।ః వృ వతయోః ఫో రతో హేత్‌ స్యాత్‌ తె. వృ: కుట్టనీ - తమ్మర శబ్దములలో "రెండవ వర్మ ముమీ(ది అకార మునకు (బదులు) ఎకారము వచ్చును. 24 సూ. ఖఛరధఫాం పరుషా ఇహ వృ వ్రైకృత కర్తే ఖాదీనాం పరుషూ భవంతి తె, వృ: వై కృత శాస్రుమున ఖ ఛరథఫ లకు (బదులు) వరువములు (కచటతపలు) వచ్చును. శః వత్‌ _- (వం గో కృ శాళప తతి)

• శ్రక్‌-(వ గో.కృ తాళపతవతి )

106 ఇవెక్చతచం స్టికా 25 సూ. పటోలీకుటన్యో ర్యాత్‌* వృ వశయోః ఈత, ఆశ్‌ స్యాత్‌ తె. వృ: పటోలీ - కుట్టనీ శబ్దముల _ ఈకారమునకు (బదులు ఆకారము వచ్చును. నృ* పీరాదిత్వాద్చిందుకే మైకాచ ఇత్యాదినా బిందుః కుంకెన తె. వృ: (కుట్టనీశబ్దము) పీరాడిగుణము లోనిది గాన తొలియచ్చు మీద బిందుకము (అరసున్న ) రాగా "మైకాచోయుజి' (సంధి 8ి8ినూయను స్యూతమువలన నది నిండునున్నయగును, కుట్టనీ = కుంళెన, 20 సూ. పర శయ టంక వ్వధాసు ఖోః వృ పరాదిషు ఖో రతో పహాస్వ ఏడ్‌ స్యాత్‌ చెర ఇ. వ్శః పర-శయ -టంక - వ్యధా శబ్దముల తొలి అకారమునకు (బదులు) ఎకారము వచ్చును. పర - పెర. వృ * చెయి శోర్హం సేత్యాదినా చః, తె. వృ: చెయి. ఇక్కడ “ళోర్హంన”తో మొదల్లైన (1వ సూ తమ్రుచే (శయ ళబ్బములోని)ళ వర్ణమునకు (బదులు) చ కారము వచ్చినది. వృ కొంకి ఖడ్గాదిత్వా దిష్‌ తె. వృవ టంక - మెంకి. ఖడ్డాది గణములోని దగుటచే (కకారము మీంద) ఇకారము (వచ్చినది, వః వెత త్యాగకు డ్యేత్యాదినా స్తో రధోలుకొ త. వృ: వ్యధా - వెత. “శ్యాగకుడ్య” తో మొదలైన (14వ) నూ[తమువలన (వ్య థాళబ్దములోనిి) సంయు క్తమునందలి (క్రింది వర్ణము లోపించిశది. 27 సూ, ఓత్‌ పటోల్యామ్‌ వృ పటోల్యా మక ఓ ( ద్రస్వక్చ _-, తె వృః పటోలీ- కజ్టమున (పకారము మీ6ది) అకారమునకు బదులు ఓకారము వచ్చును. అది వాన్వమగును. నా రాత్‌ _ (వ గో కృ తాళ పత (పతి)

తది ఛవ[వకర ణమ్‌-నంస్కృత భ వాః 109 28 సూ. లుక్‌ పటోల్యామ్‌

వః పటోల్యాా మేజో లుక్‌ స్యాత్‌ ఈక అకాగః పొట్ల

త వృ: పటోలీ - శ్చమున ఓకారమునకు లోపము వచ్చును. (25 నూ, చే) ఈకారమునకు బదులు ఆకారము. పొట్ల

29 సూ. ధుక్య ముఖర రురారేషు హః

వృ£ ధుర్యాది మూత ఓతీ, స్యా (ద్ధస్వశ్చ మొకరి కుద్దాదిత్వాత్‌ ఖన్య 5 ఈప్‌

న్‌, వృ: ధుర్య = ఖుర = కురార శబ్దములలోని ఉకారమునకు బదులు ఓకారమును దానికి (హన్వమును వచ్చును కుక్షాది గణములోనిదగుటచే ఖకారముశకు కళారము. ఈప్‌. ముఖక _- మొకరి

80 సూ. హః కురార కుదా లైకాంద తాంబూల విశాయశే ష్వాతః వృ: కురారాది ప్వాతో హః స్యాత్‌ “న్య గః ఈవ్‌.

"తె వృ: కురార -_ కుద్దాల - పకాంత _- తాంబూల _- వినాయకి శబ్దములలోని ఆకారమునకు (హస్వము వచ్చును. కకఠకారమునకు బదులు గకారము. ఈవ్‌.

$1 సూ, ఏరాంతే లుక్‌

వృః పకాంతళళ్ఞే బిందో ర్లుక్‌ స్యాత్‌ ఏకతము

త వృ: పాంతళబ్దమున విందువునకు లోపము వచ్చును. ఏకాంతము- పకతమ..

82 సూ. లడౌ రః కురార వేసరయోః

వృవః ఏతయో "కేభన్య (8 మేణ లజౌ భవతః వేనడము

తె. వృ: కురార - వేసర శబ్దములలోని "రేఫమునకు [కమముగా లకార, డకారములు వచ్చును. వేసర = వేసడము.

88 సూ. పృటగే. హోః అణ శాగాోాకానై జు క న్లో ఇల ను కి వృ: పుటాదిషు ఫో ర్జ్విత్వం స్యాం గ లాల సయ్యటన్సనై | తె. వృః పుటాదిగణ ళబ్దములంద్భు శెండవ వక్ష్రమువ్లక్షు ద్విత్వ వచ్చును. | 3 1 చే, అల కం ఆ శ || “ం న్‌ తో ష్‌ వ్య ంయులననుదో

84 సూ, రుబ్దగే సరళాః వృ కుబ్టాదిగణే ఖఛరథ ఫా 0 సరళోచ్చాణం భవతి తె. వృ: కుక్షాదిగణళబ్దములందు ఖఛరధఫలకు సరళోచ్చారణము గలుగును. (అనలా ఖఛర థఫలకు బదులు గజడదబలు వచ్చునన్నమాట.) 85 సూ. ఖడ్గ దిప్‌* వృ గొడ్డలి పంక్ష్యాదిత్వాత్‌ కన్య గః త వృ: ఖడ్గాది గణళబ్దముల చివర ఇవ్‌ వచ్చును కుద్దాల-గొడ్డలి (కురార శబ్దము) పంక్ష్యాది గణములోని దగుటవలన కకారమునకు బదులు గళారము వచ్చినది. 88సూ. ఫో ర్లటాధారిణి వృ జటాధారిణి ఫంరాతో హః స్యాత్‌ పంక్ష్యాదిత్వాత్‌ కుళ్తాదిత్వాచ్చ సరళోచ్చారణలాభః ఉద దారి తె. నృ; జటాధారి - శబ్ద్వమున “రెండవ వర్ణమునకు [వాన్వము వచ్చును. ఈ శబ్దము పంక్ష్యాది - కుళ్చాది గణముల "ెంటను జేరినదగుట వలన టకార - ధకారములకు నరళోచ్చారణము లభించును. జటాధారి - జిాడదారి. 8 నూ. హ శ్చామావాస్యాయామ్‌ వృ" అమౌావాస్యాయాం మకార వకాక సంబంధిన ఆతః వొ స్యాత్‌ త్యాగ కు డ్యేశ్యాదినా సో రథోవర్ష న్య లుక్‌ అమవస తె. వృ; అమావాస్యా - శబ్దములో మకార వకారములమీ,ది ఆకార మునకు (వాస్వము వచ్చును. “'త్యాగకుడ్య” తో మొదలగు (14వ) నూూత్రముచే సంయుక్తమయిన 'స్యి లోని యావత్తు లోపించును అమావాస్యా = అమవస, 88 సూ. బాల త్యాగయో రేత్‌ వృ పఏతయో రాత వత్‌ సాంఠ్‌, బేల, శేగము జే “ఖర్లగా దివ్‌” అని యుండ(దగును

తద్భవపంరణమ్‌ - నంప్కృతభ వాః శే] తె వృవ బాల- త్యాగ శబ్బములలోని ఆకారమునకు బదులు పకారము వచ్చును చాల - బేల. త్యాగము _ తీగము. $0 నూ, ఉర్పారావతే రః వృ పారావతే శేఫ సంబంధిన ఆత ఉత స్యాత్‌ కాన తామగనేత్యాది నాంత్యన్య సాజ్ఞలో లుక్‌ పారువము తె. వృ: పారావత శబ్దమున "రేఫమీంది ఆకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును. “కానన తామరసొ తో మొదలగు (5వ) మూత్రము వలన చివరి అచ్చుతో6గూడిన హల్టు(త)లి*పించును, పొరావత - పారువము 40 సూ. ఇతః పింఛన్య దిః వృ' పింఛ సంబంధిన ఇతోదీ” స్యాత్‌ ఖఛరథ ఫా మిళ్యాదినా పగుషత్వమ్‌. తరంగాదిళ్వా ద్చిందోః బ్లుక్‌. ప్‌సమ ఇ. వృ; పింఛ - శజబ్ద్వములోని ఇకారము దీ ఇవ మగును. “ఖఛరథఫామ్‌" అను (21వ) సూ తముచే ఛకారము వరుషము (చ) అగును ఈళబ్దము తరంగాది గణములోని దగుటవలన ఇందలి బిందువు లోపించును. పింఛము-పీచ్రము. (అజం ల్‌£ నూ. చే దంత్యత్వము వచ్చినది.) 41 సూ, సామి భీత్యో రుత్‌ వృ. పతయో రత ఉత్‌ స్యాత్‌ సాము లీతు ఘరుధధ భా మితి నరళత్వమ్‌. తె, వృః సామి = $ీతి శబ్దముల తుది ఇకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును సామి -సాము. ఖీతి - బీతు. 'ఘరు ఢధభామ్‌' అను (1వ) నూూతము వలన భకారము సరళమైనది. 42 సూ. వినాయకే యకోర్వ్యత్యయః వృ వినాయక ళబ్దే యకార కకారయో;ః వ్యత్యయః స్యాత్‌. హ్‌త్‌ పితృ నసింహుం డేళ్యాదినా ఇతో పాత్‌ వాఃకురా 'కేత్యాదినా అతో వః వెళరయ. "తె. వృ: వినాయక -ళబ్టమున యకార కళారములు తారుమూటగును,. “త్రో ప్తూర్ర్‌ పితృసింహుండ” తో మొదలగు (18వ) సనూూతముచే ఇకార మునకు ఎకారము వచ్చును. “'వాః కురారి తో మొదలగు (80వ) నూ(త్రముచే ఆకారము (వాన్వమగును. వినాయక - వెననయ.

112 వ్వైక్సరచం న్లికా 48 సూ. లుగితౌ చ సిందూరే వ్ఫ సింహాశే ఊతో లుగితొ (వాన్వశ్చ త వృ. సిందూర - శబ్ట్వములోని ఊకారమునకు [హైన్వమును, ర లోపమును, ఇకారమును వచ్చును. 44 సూ. అచ్చ “హ్‌? ల్సిందూరే వృ సిందూ నే ఊతో (వాస్వే సతీ ఇష అకారో హేచ్చ ళోర్స ౦సేత్యాదినా శో కృకానః... చేందురము. చెందురము చేంద్రము. ఇెందిరము.. బెంద్రము తె. వృ: సిందూరళబ్దములోని ఊకారమునకు (హాస్వము రాగా ఇళారమునకు అకారమును, ఎకారమును వచ్చును. “కోరు ౦ని తో మొద లగు (11వ) స్యూతముచే. సకారమునకు బదులు చకారము వచ్చును. సిందూర -చేందురము; చెందురము, చేందము, వ3ెందిరము; చెం్యదము. 45 సూ. ఈతో జంవీ రేషద్భీరుకేషు హః వృ జంలీరాది ష్వీతో వొ స్యాత్‌ ప్లోంబిరము ఇంచు. సింహుండాదిత్వా దంత్య స్యోక్‌. థీ రం సేత్యాదినా ళో శ్చః పీరాదిళ్వా ద్చిందుశే వైశాచ ఇతాస్థదినా విందుః తె. వృ: జంబీర-ఈపత్‌ -ఖీరుక శబ్దములలోనీ ఈకారము (వాన్వ మగును. జంలీర-పంబిరము. ఈషత్‌ -ఇంచు సీంహుండాదులలోని దగుట వలన (ఈమషత్‌ _ళబ్దములోని) అంత్యమునకు ఉకారము, శోర్త్య ౦ సేత్యాది (17 వ్ర నూతముచే షకారమునకు బదులు చశారము., పీరాదిగణము లోనిదగుటవలన (18వ నూ, చే బిందుకము, “*హైకాచితో మొదలగు (సంధి _లిరివ సూతముచే) బిందుకము విందు వగును. 406 సూ. ఇ న్మ్యృత్యు భీరుకయోః వృ. మృత్యు ధీరుకయో రుత ఇత్‌ స్యాత్‌. ఇ. వృ: మృత్యు-ఖీరుక శబ్దములలోని ఉకళారమునకు ఇకారము వచ్చును. 47 సూ, మఘగే పరుషాః వృ. మఘాదిషు ఘరుఢ ధ ఖా౦ పరుషాచ్చారణం స్యాత్‌ -. ఖడ్గొదిత్వా దిఫ్‌. పిరికి.

తద్భవ (వకరణమ్‌-సంన్కృతభవాః 119 "తె. వృ: మఘాదిశణ శబ్దములలో 'ఘరుఢధభి లకు పరుషో చ్భారణము. వచ్చును. _ (భీరుక శబ్దము) ఖడ్లాది గణములోని దగుటవలన చివరిస్వరమునకు ఇప్‌ వచ్చును ఖీరుక-పిరికి, 48 సూ. గభీరిమ గోపాల మదవఠీషు (ప్రధమాదేః వృ : “ఖీరిమాదిషు కమేణ (వథమాదేః సాజ్ష్బలో లుక్‌ స్యాత్‌ మదతి తె. వృ: గథీరిమ =గోపాల-మదవతీ శజ్ఞములలో వరుసగా (వథమ- ద్వితీయ-తృలీయ వర్ణములు లోపించును. మదవతి-మదతి అ జి 49 సూ. హే ద్లభీరిమ్ని వృ : గభీకిమ ఇజ్రే ఈతో పాత్‌ స్యాత్‌ మఘాదిత్వాత్‌ వత్వమ్‌ పెరిమ త వృ: గభీరిమ కళజ్ఞమున ఈకారమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును. మఘాదిగణములోని దగుటవలన పత్వమువచ్చును. గభీరిమ--వెరిమ, 50 సూ. మేదో నేమి నారికేళ పోత గోపాలే ప్వేజో హః వృ * మేదః (పళ్ళతి ప్వేజో వాన్వః స్యాత్‌ గొల్ల. వుటాదిళ్వా ద్హ్వైత్వమ్‌ మదము, నెమ్మి నారికిళను తె. వృ : మేదన్‌ -నేమి-నారి కేళ-పోత-గోపాల ళబ్దములలోని ఏ ఓ లకు (వాన్వము వచ్చును. గోపాల-గొల్ల. ఇది పుటాదిగణము లోని దగుట వలన ద్విత్వము (చూ. 88వ సూ.) మేదస్‌-మెదమ... నేమి - నెమ్మి. నారికేళ-నారిఇళము. 51 సూ. ఉత్సేదిః వృ వ ఉత్స ళళ్టే ఉతో దిర్హ స్యాత్‌. "తె. వృ ః ఉత్స ళబ్దమున ఉకారమునకు దీర్ధము వచ్చును, అస జం, ఆలీ అద 52 సూ. ప్వత్రొత్సయో ష్టః వృ: పతయోః స్తో ఫ్షః స్యాత్‌ పీరాదిళ్వా దృిందుకః ఊంట "తె. వ: పుత-ఉత్సళబ్ద్బములలోని సంయోగమునకు బదులుటకారము వచ్చును. ఉత్స శబ్దము పీరాదిగణములోని దగుటవలన బిందుకము వచ్చును. ఉత్స-ఊ6ట. 8

58 సూ. పృత ఖురశ్యో రత్‌ వృ: వుత ఖురళ్ళ్యో రుతోవుత్‌ స్యాక్‌ సో ష్టః తద్ధ్విత్వమ్‌ ఖడ్గాదిత్వాత్‌ స్వార్థ ఇవ్‌. పట్టి

తె.వ్ఫ: పుుత-ఖురళీ శబ్దములలోని ఉకారమునకు ఒదులు అకారము వచ్చును. (వుత శబ్దములోని) సంయోగమునకు బదులు టకారము చానికి ద్విత్వము (10వ సూ. చూ.) ఇది ఖడ్గాదిగణములోని దగుటవలన_ చివరి స్వరమునకు స్వార్ధమున ఇప్‌ వచ్చును. ప్యుత-పట్టి.

54 సూ. గుగ్గులౌ ఫోః

వృ: గుగ్గులు శచ్చే ఫో రుత ఇత్‌ స్యాత్‌ గుగ్గిలము

ఇ, వృ: గుగ్గులు థబ్దమున "రండవదగు ఉకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. గుగ్గులు-గుగ్గిలము.ోో

55 సూ. [ళుతి కంచులయో శ్రేత్‌

వృ: కర్ణవాచక కుతి ళట్టే కంచులా శచ్లే చ ఉతో పేత్‌ స్యాత్‌ కంచెల

"తె. వృ : చెవియను నర్ధముగల శుతి శబ్బ్వమునను, కంచులా శబ్దము నను ఉళారమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును. కంచులా-కంచెల.

58 సూ. ఓత్‌ కుడ్య కురంటయోః

వృ * కుడ్య కురంటయో రుత ఓక్‌ స్యాత్‌ గోరంట తరంగాదిత్వాత్‌ బిందోః బ్లుక్‌ ఉభయ్య[శాపి పంక్ర్ష్యాదిశ్వాత్‌ కన్య గః గోడ త్యాగకుడ్యే త్యాదినా సో రధోలుక్‌.

"తె. వృ : కుడ్య-కురంట శబ్దములలో ఉకొారమునకు బదులు ఓకారము వచ్చును. కురంట-గోరంట. కురంట శబ్దము తరంగాదిగణములోని దగుటవలన బిందువునకు బ్హుక్కు వచ్చును. (అనగా బిందువులోపించును.) గోరట. కురంటకుడ్య శబ్దములు పంక్ష్యాదిగణములోని వగుట వలన (60వ సూ) కకారమునకు బదులు గకారము వచ్చును. కుడ్య-గోడ+ “త్యాగకుడ్య”తో మొదలగు (14వ) నూ్యూతమువలన సంయు క్తములోని [కింది వ్యంజనము లోపించినది.

*లళారము మీది ఉకారమునకు అకారము విధించు న్యూతము కానరాదు అసలు గోడ శబ్దము సంస్కృత మే కావచ్చును. గుడ (పతీఘాతే అను ఛాతువునకు మణ్‌ -గోడ। 8౫

తద్భవ వికరణమ్‌ = సంన్కృతభవాః 115 ర్‌? సూ. కస్తూరీ లాంబూలయో రూతః

వృ: పతయో రూతో వః స్యాత్‌ కన్సురి

తె. వృ: కన్తూరీ-తాంమాల శబ్దములలోని ఊకారమునకు [వాన్వము వచ్చును. కన్తూరీ-కస్తురి.

58 సూ. బుతోఒరః పితరి

వృ: వేత పర్యాయ వితృ శచ్దే అర కతి స్యాత్‌ హేథ్‌ పితృ సింహుం జేళ్యాదినా ఇతో పాత్‌ పెతం

"తె, వృ: వరమపదించినవారికి పర్యాయమగు పిశృళబ్దమున (బుకారమునకు బదులు) “అర" వచ్చును. “ఇతో హపేత్‌ విశృ సింవుండ” తో మొదలగు (15వ) సూతమువలన ఇకారమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును. పితృ -పెతర

598 సూ, వృధాదా విత్‌

వృ" వృథాదౌ బుక ఇత్‌ స్యాత్‌ ఇన్మ్బృత్యు థీరుక యోరి త్యుత ఇత్‌

"త. వృవ వృథాది గణళబ్దములలో బుకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. “ఇ న్ఫృత్యు భీరుకయో॥8” అను (46వ) నూ(మువలన (మృత్యుళబ్దములోని) ఉకఠారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును.

60 సూ, తో మృత్యు చించా ఖడ్గ గుచ్చేషు

వృవ మృత్యు (వభృతిషు స్తో, తః స్యాత్‌. అఖో ర్చిత్వ మిళ్యాదినా ద్విత్వమ్‌ మిత్తి చింత కత్తి గుత్తి. ఉభయతావి ఇవ్‌

"తె. వృః మృత్యు - చించా - ఖడ్ల - గుచ్చ శబ్దములలోని సంయు క్తమునకు బదులు తకారము వచ్చును. “అఖో ర్ష్విత్వమ్‌" తో మొదలగు (10వ) నూ తమువలన మొదటిది కాని సంయు క్తమునకు వచ్చు నా దేశమునకు ద్విత్వము వచ్చును. మృత్యు -మిత్తి. చించా - చింత, ఖడ్గ - కత్తి. గుచ్చ - గుత్తి. ఖడ్ల - గుచ్చ శబ్దములు ఖడ్గాది గణములోని వగుటవలన ెండింటికిని స్వార్థమున తుదిన్వరమునకు ఇకారము వచ్చినది.

(61 సూ. చపేటాయామత్‌

వృః చపేటాయా మేజోఒత స్యాత్‌. చన్య వైకృత శ్వాద్దంత్యత్వమ్‌

పుటాదిత్వా ద్దివశ్వమ్‌- చప్పట,

116 ఉవెకృతచ్శన్దికా తె. వృ: చపేటా ళబ్దమునందలి వకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. _వైక్ళృతమగుటచే చకారమునకు దంత్యత్వము. _పుటాది గణములోని దగుటవలన _ రండవ వర్ణమునకు (లికివనూ.) ద్విత్వము. చపేటా - చప్పట. (2 సూ. ఇ దోక స్పందేహ తేమన వేళా వళీ చ్భోటికాసు వృవ ఓకః (పభృతి చ్వేబ ఇత్‌ స్యాత్‌ ఇక్క చిటిక ఛస్య చః తిమ్ముము పుటాదిశ్వాత్‌ ద్విత్వమ్‌ త. వృ: ఓకస్‌ _- సంచేవా - శేమన - వేళావళీ - ఛోటి9+ శబ్దముల లోని ఏ ఓలకు బదులు ఇకారము వచ్చును. ఓకస్‌ - ఇక్క, ఛోటికా - చిటికః ఇట ఛకారమునకు బదులు చకారము. 'లేమనము) - తిమ్మనము. ఇక్క; తిమ్మనము అనునెడల పుటాదిగణకృత మైన ద్విత్వము (లికివ నూ? 68 సూ. హోన్మేఘే న్బః మేఘ ఛజ్జే ఏజః వోర్‌ స్యాత్‌ స్వాన్టే ఉలుస్‌ మొగులు ఆ, వః 'మెఘ శబ్ద్వమున ఏపకారమునకు బదులు ఒకారము ఎ గ్‌ ళా అఆ అ వచ్చును. స్వార్థమున *ఉలుస్‌ ' (ప్రత్యయము (తద్ధిత. 14 వనూ.) మేఘ- 'మొగులు, వ లి 94సూ. ఏ త్సాజ్బలా నియమ స్యాదే రచః వృ: నియమ శబ్దసంబంధిన ఆదే రచ పళశేణ సా శౌ నవా వత్‌ స్యాత్‌ "నేమము తె. వృ' నియమ ళబ్దములోని మొదటి యచ్చునకును, దాని తరువాతి అచ్చుతో గూడిన వహాల్తునకును బదులు పకారము వచ్చును. నియమము - నేమము. 65 నూ. సుఖ ముఖయో ర్వా వృ£ః పతయో రాదే రచ, వరేణ సాజ్బ్రలా సవా ఓద్వా స్యాత్‌ సోము నుకము 'మోము _.. మొగము కువ్లాదిత్వా దర్వమ్‌ జి ళం ఆ. వృ: నుఖ - ముఖ శబ్ద్వములలోని తొలియచ్చునకును దాని తరువాతి యచ్చుతో(గూడిన వాల్గునకును బదులు ఓత్వము వికల్పముగా వచ్చును. సుఖ - సోము; నుకము. ముఖ = మోము; మొగము. కుద్టాది గణములోని దగుటవలన (ముఖళబ్దములోని ఖ కారమునకు బదులు) గ కారము వచ్చును.

తద్భవ [పకరణమ్‌-సంస్కృతభ వాః 117 జగ అహా 66 సూ. ఈ దగృుహస్య వృ: గృహ శబ్ద స్యాదే రచః పరేణ సాాజ్బలా నవా ఈత్‌ స్యాత్‌, గీము తె. వృ: గృహ ళబ్దములోని తొలియచ్చునకును, దాని తరువాతి యచ్చుతో గూడిన పహాల్లునకును బదులు ఈళకారము వచ్చును. గృవాము - గీము. 67సూ. ఆ దృవ సహాయయోః వృ వతయో రాదే రచః పశేణ సాజ్బలా సవా ఆక్స్‌ స్యాత్‌ బాము సాయము తె వృ: భవ- సహాయ ళబ్దములలోని తొలియచ్చునకును, చాని తరువాతి యచ్చుతోంగూడిన వాల్లునకును బదులు ఆకారము వచ్చును. భవము--జాము. సపవోయము - సాయము 68 సూ. సోనమయాజినః ఫోః వృ* సోమయాజిన్‌ కజ్దే ఫో రచః పరేణ సాజ్ఞలా సవా అత్‌ స్యాత్‌ సోమాబి తె. వృ: సోమయాజిన్‌ శబ్దమున _ ద్వితీయాచ్చునకును, దాని తరువాతియచ్చుతో. గూడిన వాల్లునకును బదులు ఆకారము వచ్చును. సోమయాజి _- సోమాబి. 69 సూ. దః సూచొ చోః వృ: సూచి శజ్టేచో ర్జ॥ స్యాత్‌ సూది న! ది తె. వృ; సూచి శబ్దమున చవర్గ్షామరమునకు దకారము వచ్చును. నూచి _- నూది. 70 సూ. వచా చ్చిద్రయోః నః వృ: వతయో. ళ్ళోః సకారః। స్యాత్‌ వన తె. వృ: వచా - ఛిద శబ్దములలోని చ వన్గాకరమునకు బదులు సకారము వచ్చును. వచ -వస, అర ం, అధ 71 సూ. ఛిద్రచిత్ర తంద్రా యత్న యాత్రా మార్తితీవ్రవ(్రే ప్వత్‌ వృ. ఛిచాది వ్వన్త్యవాలః (పాగత్వమ్‌ స్యాత్‌ సిదరము చిత్తరవు తందర. జతనము జాతర. అమరము ఆగతి తీవరము వక్కరము వికృతాదె యవణా భావాత్‌ జకార పవేష్టః

118 వైకృతచ న్దికా "తె. వృ: ఛ్నద = చిత - తంటా - యత్న - యాతా - ఆమ _ ఆరి - త్మీవ - వక శబ్దములలో చివరివాల్లునకు ముందు అత్వము వచ్చును ఛిద్ర - సిదరము. చిత - చిత్తరవు. తం౦ంద్రా-తందర. యత్న - జతనము. యాత్రా - జోతర. ఆమ - ఆమరము. ఆర్మి - ఆరతి. తీవ _ తీవరము. వక - వక్కరము. వికృతి పదముల మొదట యకార (శవణము లేదు గనుక జీకారమే ఇష్టము. 72 నూ. యాత్రాగళార్ధే యాతరి ణః వృ: మన్శథాది యా తా(శిత జనా స్ట యాతృ శజ్దే తుణవర్ష్మ్యః స్యాత్‌ జాణ తె, వ్బః మన్మథాది యా(త్రాశ్రిత జనార్ధమున (పయుక్తమగు యాతృ శబ్దమున “తృ” కు బదులు “ణి వచ్చును యాతృ జాణ. 79 నూ. జాంగనే డః వృ: అంగణ వ! ణన్య డః స్యాత్‌ ఖడ్గాదిత్వా దిస్‌ అంగడి "తె వృ: అంగణ శబ్దములోని ణకారమునకు బదులు డకారము వచ్చును. ఇది ఖడ్లాది గణములోని శబ్దమగుటవలన చివరి న్వరమునకు బదులు ఇకారమును వచ్చును. అంగణ - అంగడి. "4 సూ. తోః పోత కదంబయో। వృ_పతయోనన్నవగ్గన్య డ॥ స్యాం. పొడవ మేదో నేమీళ్యాదినా ఏజో హః, స్వాశ్దే అవస్‌ కడిమి. ళయకదం బేత్యాదినా ఫోరత ఇత్‌ తరంగాదిత్వాత్‌ బిందోః బుక్‌ ఇప్‌ రా ఆ. వృః పోత _- కదంబ శబ్బములలోని తవర్షాకరమునకు బదులు డకారము వచ్చును పోత _ పొడవు ఇక్కడ మేదో నేమీ త్యాది (5[వ) నూ్యతమువలన పోత శబ్టములోని ఓకారము [వాస్వమెనది. (తద్ది.18ివ నూ. వలన్స స్వార్థమున “అవస్‌* (వత్యయము. కదంబ - కడిమి. ఇందు శయ కదంబేత్యాది (7వ) నూ[త్రము [పకారము ద్వితీయ స్వరమయిన అకార మునకు బదులు ఇకారము వచ్చినది. _తరంగాది గణములోని శబ్బమగుట వలన బిందువు లోపించినది. ఇవ్‌ చేరినది. 5 నూ. శ్రుతి జతుకయో ర్వః వృ: కర్ణ వాచక ,కుతిళబ్దస్య జతుకాళబ్రస్య చ తో ర్వః స్యాత్‌. చెవి జవుక "తె వృ: చెవి అను నర్థముగల (శతి శబ్ద్వమునను, జతుకాళబ్దమునను తవర్గాథరమునకు బదులు వకారము వచ్చును. [కుతి - చెవి. జతుక - జవుక.

తద్భవ పక రణమ్‌ = సంప్కృతభవాః 110 "60 నూ. జాలి దూత్యో రః ది

వం వత యో న్వ(వగ్శువర్షన్య జః స్యాత్‌ జావీ జొటి.

త. వృ: జాతి - దూతీ శబములలో త(వర్ష్గ)వక్షమునకు బదులు జకారము వచ్చును. జాతి - జోబి - దూలఠీ - జోవిం

7 సూ. భూతేచళ్చ

వృ- భూతళజ్ఞే తోళ్చ్ళకారళ్చ స్యాత్‌ భస్య బత్వమ్‌ బూచము బూజము

తె, వః భూత శబ్దమున త వర్గామరమునకు బదులు చకారమును వచ్చును. _భకారమునకు బదులు బకారము. భూత-బూచేము-బూ3 ము.

78 సూ. దనడా ల సూల శ్యామల ఖురళీషు

వృ : శూలాదిషు లన్య (క్రమేణ దవడాభవంతి కుద్దాదిత్వాత్‌ తస్య దః ఇప్‌. దూది చామవ గరడి

తె. వృ: తూల - శ్యామల - ఖురళీ శబ్బములలోని లకారమునకు

_ బదులు వరునగా ద, న, డ వచ్చును. తూల ళజ్దము కుళ్ణాది గణములోనిదగుట వలన తకారము దకారమగును, ఇష్‌ చేరును. తూల - దూది, శ్యామల - వామన. ఖురళి _ గరడి. 9 నూ. వః రవితాసేవంత్యో ర్యమౌ

వృ: పతయో ర్వస్య [క్రమేణ యమౌ భవతః కయిత చేమంతి శోర్డంనే త్యాదినా ళోర్చః

తె. వృ: కవితా - "నీవంతీ శబ్ద్వములలోని వకారమునకు బదులు (కమముగా య, మ వచ్చును. _ కవిత - కయిత, "సీవంతీ - చేమంతి. ఇందు ళో ర్‌ ౦సేతి (17వ) నూూతము [పకారము సకారమునకు బదులు చకారము.

60 సూ. హేయ హంసయో ర్లోలుక్‌ వృ: పాయ వాంస శబ్దయో ర్హస్య లుక్‌ స్యాత్‌. ది వారి

తె. వృ; హేయ - హాంన శబ్బములలోని పహాకారమునకు లోపము

వచ్చును,

120 వై కృతచ న్దికా 81 సూ. యో హేయ యమునమయో ర్వజౌ వృ: పత యో ర్యకారన్య వజౌ భవతః పవము జముక అంచ ళోర్డ్యంసే త్యాదినా సస్య చః తె. వృ: "హీయ _- యమునా ళజ్బ్వములలో యకారమునకు ఐదులు (కమముగా వకార జకారములు వచ్చును. "హేయ _- ఏవము. యమునా- వొమున. వాంస- అంచ ఇందుళో క్త ౦ సేత్యాది (1వ) సూ తమువలన సకారమునకు బదులు చేకారము వచ్చినది. 82 నూ. సోస్సః కేమే అణా వు : తేమ శభే సంయుకావరన్వ సః స్యాత్‌. "సేమము. ల ద్‌ బారి రి తె. వృ: తేమ శబ్దమున సంయుక్త హల్లులకు బదులు సకారము వచ్చును. 'కేమ - సేమము 88 సూ అంచా తాంబూలయో ర్మః

వృ" పతయోఃస్తోర్శః స్యాత్‌ అమ్మ (తిమ్మలము) తమ్యులము ఊతో।వాన్వః.

"తె, వృ: అంబా - తాంబూల _ శబ్బములలోని సంయుక్తమునకు బదులు మకార ద్విశ్వము (10 సూ. చూ వచ్చును. అంబ = అమ్ము. తాంబూల-(తమ్ములము.) తమ్ములము: ఊకారమునకు (వాన్వము.(58 నూ,

84 సూ, నః వకిజ్తాయామ్‌ జ

వృ: (ప్రతిజ్ఞా ళజ్దే సోర్ష్నః స్యాత్‌ అసా&* ఇతీ నిపేధా ద్ద్వైత్వం న. పతిన

౯. వ్ఫః (వతిజ్ఞాళబ్దమున (తుది) నంయు క్తమువకు ఒదులు నకారము వచ్చును. ఇది సామి గణములో చేరినది. అసాక్షిగే అని (10నూ. లో)

జ్జ అచ జ ని బధమున్న౦ందున నకారమునకు ద్విత్వము రాదు. (పతిజ్ఞ = (ప్రతిన. 85 నూ. టో ర్లాడిమే నః

వృ : చాడిమళళ్లే టో ర్నః స్యాత్‌ పుటావెళ్వాద్ద్విత్వమ్‌ దాంమ్మ

అ. వృః దాడిమ శబ్దమున టవగ్గామరమునకు బదులు నకారము వచ్చును. పుటాదిగణ శజ్బనుగుటవలన ద్విత్వము వచ్చును* దాడిమ - దానిమ్మ.

*“పుటగేఫో,.” నూ, 88. అని రెండవ వర్ణమునకు మా్యతమే ద్విత్వము విధింవ లడినను దానిని తృతీయవర్ష మున కిచట ననువ ర్తింప(ంకజేయుట విశేషము.

తద్భవ(వక రణమ్‌ - నంన్క్మృతధవాః 121 86 నూ. ఉన్మా దాయత్త వర్సు శా భీష్షకా తురుష్కే షూపరి లుక్‌ అణాల ల్‌ వృ ఉన్నాదాదిషు సో రువరివ్యన్య లుక్‌ స్యాత్‌ డిమాదము అఆయితము ళయ క దంబేత్యాదినా ఫో రతి ఇం వననాబీి. తురుక ఇటో తె వృ: ఉన్మాద అ ఆయ త్త-వత్చ్సనాఖి య ఇన్టకా = తురుష్క అను శబ్దముల సంయు_కృములోని _వెవర్ధము లోపించును. ఉన్మాద - ఉమాదము. ఆయత్త - అయితము శయ కదంబేత్యాది (/వ) స్యూతమువలన ద్వితీయ స్వర్వమెన అకారమునకు బదులు ఇళారము., వత్సనాభి-వసనాబవి. ఇష్టకా ఇటకం. తురుష్క _ తుగుక, 87 నూ. అర్ధస్య సమేఒంశే వృ సమాంశ్యావిహిత స్యార్ట శబ్బన్య స్తో రధోవర్ష స్య లుక్‌ స్యా అర తె. వృ; నమాంశమను నర్ధమిచ్చు అర్హ శబ్చమున సంయు కృములోని క్రింది వరము లోపించును,. అర్హ - అర. ణం 0 జ ర్యా అల జు న. ఆ న్‌ంళ 88నూ. రాడ్రి పంక్తి ముగ్దా వ్యా సథ్యా స్విత్‌ పాగంత్యహలః వృ" రాత్యాది ప్వంత్య వాలః పా గ్‌ శ్స్యాత్‌ రాతిరి పగిది పంక్ష్యాదిత్వాత సరళత్వమ్‌ ముగిది వగ్గియ కుద్దాదిత్వార్గః సకియ తె, వృ: రాతి-పంక్రి- ముగ్దా- (వఖ్యా- సఖ్యా - శబ్దములందు చివరి వాల్లునకు ముందు ఇకారము వచ్చును. ర్యాతి-రాలీరి. పంది పగిది. ఇది పంక్ర్యాదిగణములోని శబ్ఞమగుటవలన సరళత్వము వచ్చినది. ముగ్గె- ముగిది. (ప్రఖ్యా - పగ్గియ. ఇది కుజ్టాదిగణములోనిదగుటవలన గకారము వచ్చినది. నఖ్యా = నకియ, హ్‌, 4 4 శ్‌ అస అల, 89 నూ. ఉత్‌ సత్వ పర్వ దృ్నదు నిద్రా భస్మ చం్యదేషు వృ నత్వాది పస్వంత్యవాలః (పొాగుత్వం స్యాత్‌ సత్తువ పుటాది త్వాద్ద్విత్వమ్‌- దద్దురు నిద్దుర వరువము బనుమము వేందురుడు "లె. వృ నర్వ - వర్వ - దదు - నిచా - భన్మ - చంద శబ్దములలో అంత్య హలునకు ముందు ఉత్వము వచ్చును. సత్వ - సత్తువ. ఇది వుటాది గణములోని శబ్బ్వమగుటవలన ద్వితీయవాల్లునకు ద్విత్వము. పర్వ _- పరువము. దదు - దద్దురు. న్మిదా - నిద్దుర. భస్మ - బసుమము. చంద - చందురుడు.

• తరంగా దిత్వములనబ్లు క్‌ వచ్చి బిందులోవము ళం

122 వై కృతచ్యనికా 00 నూ. ద్యో భువో ర్లివి భువి

వ్బ : ఏత యో [క్రమేణ దివి భువి ఇళత్యాదే శె భవతః దివి భువి

తె. వృవ ద్యో - భూ ళబ్బములకు [క్రమముగా దివి భువి యనునవి యాచేశము లగును.

$1 సూ, అశళీక తిిత్తిరి కౌరవే ల్లాంగులీయకానాం హుళంకి తీతు కాక రోంగరాణి

వం. అళీకా దీనాం (క్రమేణ హొుళంకా్థదయ ఆచబేశాః హుళంకి తీతువు శాకర. ఉంగరము.

"తె. వృ: అళీక - తిత్తిరి - కారవేల్ల అంగుళీయక శబ్ద్వములకు (క్రమముగా హుళంకి - కీతువు - కాకర _ ఉంగరము అనునవి యాదేశము లగును. అళీక-హుళంకి. తిత్మిరి-తీతువు. కార వేల్ల-కాకర. అంగుళీయక - ఉంగరము.

ప్రాకృతభవాః (ఫ్ర అధ ప్రారృరభయః ఇంక (పాక్ళళ థనములు 1 సూ, అతో లు గంద్య స్మోపాధ్యా యాళ్చర్య భూ చక్రవాశేషు వృ సంస్కృత నిర్రేశేఒపి సర్వత (పాకృత్ననెలివ స్టానిత్వమ్‌ ఉపాధ్యా యాదిషు అంత్య స్యాతో లుక్‌ స్యాత్‌ ఘరుఢధభామితి రున్య ఒ; ఒరూ"జ్‌ = ఒష్టి చక్కవాబ్‌ -జక్కవ. చన్య జః తె. వృ: (వకృతులను సంస్కృతమున నిస్టోశించినను కార్యమున్నకె (పాక్ళతమునే స్థావిగా (గ్రహించవలెను ఉపాధ్యాయ-ఆళ్చర్య-భూ- చ్యకవాక కబ్దములందు చివరి అకారము లోపించును. ఉపాధ్యాయయో- ఒర్యూజ్‌ -ఒ చే చ(క్రవాక-చక్క వాజ్‌ _ ఒక్కూవ. చకారమునకు జకారము యు వచ్చినది. ? నూ. బ్రహ్మ కహ్మ వ్రస్తరేషు హళ్చ వృ (బహ్మాదిషు ఖభోరత ఓ న్వళ్చ స్యాత్‌ తె. వృ: [బవ్మా- కవ్మా- (ప స్తర శబ్దముల [పాక్ళతా దేశములలో ఆదివర్హముమీ6ది అకారమునకు బదులు ఓకారమును, దానికి (హస్వమును వచ్చును. 8నూ. హేమః వృ సంయుక్త నంబంధినో వాన్య మః స్యాత్‌. ఒమ్మ బొమ్మ కంఘొ కొంగ ౭. వృ: సంయుక్తమునకు సంబంధించిన “వాకు బదులు 'మి వచ్చును. (బహ్ము- బష్హు- బమ్మ, బొమ్మ కవ్మా- కంఘో-కొంగ, నో అధ జర 4 నూ. (ప్రస్తరే ఫోః వృ: వ్రస్తైిరళళ్రే ఫోరతో లుక్‌ స్యాత్‌ ధన్య ఈ పద్ధరోఎపొ తము "ఇ. వృ: (ప్రన్తర ళబ్టమున ద్వితీయవర్షము యొక్క అకారమునకు లోవము వచ్చును, (పస్తర - పద్దరో - ప్మాతము. ఇందు ధకారమునకు బదులు తకారము వచ్చినది.

[24 వైకృతచన్టికా ఫ్‌ సూ. ద్వీప కటక జాలకే ప్విత్‌ వృ ద్వీపాదిషు ఫో రత ఇత్‌ స్యాత్‌ దీపో -దివి కదిఅం - కడియము జాళఅం = జోశియము శె. వృ: ద్వీప - కటక - జాలక శబ్దములలో ద్వితీయ వర్హము మీ/ది అశారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును ద్వీప - దీపో - దివి. కటక _- కదఅం - కడియము, జాలకం - జాళఅం - ఉేళియము. గ సూ, ఉ జీర యామ కాంస్య కర్కళ రౌర వేషు నా! వృ" జీర్లాదిషు ఫో రత ఉత్‌ స్యాత్‌ ౩. వృ: జీర్ణ - యామ - కాంస్య - కర్కశ- రౌరవ శజ్దములలోని ద్వితీయవర్ష ముమీ!ది అకారమునకు బదులు ఉళారము వచ్చును. 1 నూ, శోః కాంస్య శుక్ర శర్కరాను చః వృ కాంసొస్టిదిషు శో భృః స్యాత్‌ జణ్నా అన్ను వేమో. తోము కంసో కంచు (పొళ్ళతే ఒవుళాధీకారాత్‌ మాంసారిత్వం న రోరచో=రోరువము ఇ, వృవ కాంస్య - శక - శర్క్యురా శబ్దములలోని శనలకు, బదులు చకారము వచ్చును. జీర్ణ - జుణ్జూ - జున్ను. యామ -జామో _ బాము కాంస్య - కంసో - కంచు. (పాక, శతమున బహుళాధికారమగుటచే మాంసొాది గణీయత్వము లేదు. కౌరవ - రోరవో _ రోరువము. ర నూ. శ్మకు లఘుక ల్రిపుటాది ప్వత్‌ వృ శ్మకు (పథృతిమ ఉతో౬త్‌ స్యాత్‌ ం ఇ, వృ: ళ్ళు, లఘుక, తిపుట - మొదలగు శబ్దములలోని ఉకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. $ నూ. ఇచ్చ లఘుకే కః వృ. లఘుక శశ్హే కకార సంబంధినః అత ఇక్‌ స్యాత్‌ చకారా దుత్‌. తద భావే ఫో రత ఇచ్చ, 'తె. వృ: లఘుక కజ్దమున కళారమునకు సంబంధించిన అకళారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. న్మూతమున “ఇచ్చి అని చకారమున్నందున

(పాకృతభవాః 125 ఉకారముగూడ వచ్చును. ఉకారము కలుగనప్పుడు ద్వితీయ వర్షముమీది అకారమునకు బదులు ఇకారమును వచ్చును. 10 సూ. లఘుకేవక్‌

వృ లఘుక శ బ్లేఒంత్యన్య అతో వక్‌ స్యాత్‌.

"తె. వృ: లఘుక శబ్దమున చివరి అకారమునకు వక్‌ ఆగమ మగును.

11 నూ. జహో ర్యశో లఘుక హరిదాసు లుక్‌

వృ: యళః (పభృతిషు జకాగ వాకారయో. ర్లోపః స్యాత్‌ పాళజ్‌ అళవు అళవి అవి జసో అనము

తె. వృ: యళస్‌ _- లఘుక - వారిదా ళబ్దములలోని జకార వాకారములు లోపించును. లభఘుక _- పాళజ్‌ - అళవు, అళవి, అళివి. యళస్‌ _ జసో _ అనము.

12 సూ. ఈత్‌ భోః కృకుణి

వృ శ్మ్మకు ళచ్రే ఖో రత ఈత్‌ స్యాత్‌ ళ్మళు లఘు కేళ్యాదినా ఉళో౭త్‌ , తరంగాదిత్వా ద్చిందోః జ్లుక్‌, మంనూ _ మీన

తె. వృ: శ్మ్మథు శబ్బ్వమున (పథమ వర్షముమీంది అకారమునకు బదులు ఈకారము వచ్చును. శ్షకు లఘుకేత్యాది (6వ నూ తముచే ఉకారమునకు బదులు అకారము. ఇది తరంగాది గణళబ్దమగుటవలన బిందువునకు లోపము. శ్చ్యథు - మంనూ - మీన,

18 సూ. ద్వయ్యా మోతీ

వృ ద్వయ్యాం ఖోరత ఓత్‌ స్యాత్‌ దయీ _దోయి

"తె. వృ; ద్వయీ ళబ్దమున తొలివర్ణముమీంది అకారమునకు బదులు ఓకారము. ద్వయీ - దయీ - దోయి.

అ అర 14 సూ. దిశా త్రిపటయో ర్సేత్‌

వృ; ఏపతయో (తో హేత్‌ స్యాత్‌. దిన _ 'దెన తివుడా = వడ.

తె, వృ: దిశా = (తిపుటా శబ్దముల ఇకారమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును, దిశా - దిస _- దెస. (శిపుటా = తివుడా - తవడ.

126 వై కృశచ్టన్దికా 15 సూ. ఆశ్చ ర్యోన్మ త్తారకీ కర్పర కర్తరీషు ఫోః వః ఆశ్చర్యాదిషు ఫో రత ఏత, (హన్వచ్చ. ఉమ్మత్తో - ఉమ్మెత్త కప్పరో - కప్పెర "తె, వృః ఆశ్చర్య - ఉన్మత్త _ ఆరథీ - కర్పర _ కర్తరీ శబ్దములలో ద్వితీయ వర్షముమీంది అకారమునకు బదులు ఏకారమును, దానికి వాన్వ మునువచ్చును. ఉన్మత్త - ఉమ్మత్తో- ఉమ్మె త. కర్చర- కప్పరో- క ప్పెర. 16 సూ. కర్తర్యా మాత్‌ అక వృ" కర్తఠళ్యా మీత ఆత్‌ స్యాత్‌ కత్తరీ క శత్తెర ధూర్తాదిత్వా దుత్వంన తె. వృ: క రీ ఛబ్దమున ఈకారమునకు బదులు ఆకారము ఎను. కర్తరీ - కత్తరీ - కత్తెర. ధూర్తాది గణములోని శబ్దమగుటవలన వము రాదు. 1 సూ. వైశాఖీ ప్రవాళ కూర్చాసేషు హః వృ: వైశాఖ (పభృతి షప్వాతో వః స్యాత్‌ తె. వృః వైశాఖి - (పవాళ - కూర్చాస శబ్బములలోని ఆకారము కాస్వమగును. 18 సూ. (ప్రవాళ (వ్రీ?తయో ర్షః ౮ వృః వత యో రృన్య డః స్యాత్‌ వవాళేఎపవడము కుప్పాసో-కుప్పసము ఇ. వృః (వవాళ = (వీళత శబ్బ్దములలో భకారమునకు బదులు కారము వచ్చును. (వవాళ _ పవవాళో - పవడము కూర్చాస య కుప్పాసో- పస్పనము. 19 సూ. ఉతః తురాయాం దిః వృ' యమరాయా ముతో దీర్షః స్యాత్‌. ఖు తె. వృ; మరా శబమున ఉకారము దీర మగును. ౧ ఖం 20 సూ. తురాయా మిత్‌ వృ* తుళరాయా మాత ఇత్‌ స్యాత్‌, త. వృః మురాళబ్దమున ఆకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును.

(పాకృతభవాః 107 21 సూ. థోః తరాయాం చః వృ యమరాయాం ఖోః చః స్యాత్‌. ఖురా చూరి వె, వృ: యరాళబ్దమున ఆదివర్హమునకు బదులు చకారము వచ్చును. తురా-ఖురా--చూరి. 22 సూ. ఓ ద్వారే వృ: ద్వారళజ్హే ఆత ఓత్‌ స్యాత్‌, చారం దోరము, "తె. వృ: చ్వారశబ్దమున ఆకారమునకు బదులు ఓకారము వచ్చును. చ్వార--చారం.దోరము. 28 నూ. ఇతః కుక్తి సృధివ్యోః ఫో రత్‌ వృ: పతయో।ః ఫో రితోఎజత్‌ స్యాత్‌. చిప్పి. చివ. "తె, వృ: కుక్తి-పృథివీ-శబ్బముల ద్వితీయ వర్థములమీంది ఇకార మునకు బదులు అకారము వచ్చును శుక్షి-చిప్పి-చిప్ప. 24 సూ. వోమః పృధివ్యామ్‌ వృ: పృథివ్యాం వన్య మః స్యాత్‌ ఢన్య డః పుఢివి = పుడమి తె. వః పృథిపీ శబ్దమున వకారమునకు బదులు మకారము వచ్చును. ఢకారమునకు బదులు డకారము పృథివీ-వుఢివి_పుడమి, 25 సూ. ఉ దాళ ఏర్యే వృ ఆళ్ళ ర్యే ఇత ఉత్‌ స్వాత్‌. ఆళ్ళర్యోన్మ తే త్యాదినా ఫోరత వ్యద్ధన్వళ్చ అతో లుగిత్యాది నాంత్యన్య త లుక్‌ ఛన్య ఈ అచ్చరిఅం = అచ్చెరువు "తె. వృ: ఆళ్చర్య శబ్దమున ఇకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును. అశ్చర్యోన్న శ్రత్యాది (15వ) సూ తమువలన ద్వితీయ వర్ణము మీ6ది అకారమునకు బదులు పకారమును చానికి (హాస్వమును అగును. అతో లుగిత్యాది (1వ) నూత్రము. వలన చివరి అకారము లోపించును ఛకారమునకు బదులు చకారము. ఆళృర్య--అచ్భరిఅం._. అచ్చెరువు. 26నూ. ఖో ర్లుక్‌ కిరీటిని వృ: కిరిటిన్‌ ళళ్రే ఖో రితో లుక్‌ స్యాక్‌ ం కిరీడిఎకీడి.

128 టైకృతచ్చస్టికా

తె. వృ" కిరీటిన్‌ ళబ్దమున (ప్రథమ వ శ్రముమీంది ఇకారము లోపించును. కిరీటిన్‌ -కిరీడి-కీడి.

27. సూ. ఈతః ఖలీనే హః వృ: ఖలీనే ఈతః హః స్యాత్‌ ఇ. వృ: ఖలీన శబ్బమున ఈకారము (హాస్వమగును. 28 సూ. ఖలీనే ణ8

వృ: ఖలినే అన్య లుక్‌ స్యాత్‌.

ఇ. వృః ఖలీన శబ్దమున ణకారమునకు లోపము వచ్చును.

29 సూ, ద్విత్వంశ మీ ఖలీన కూటపేటికాసు ఫేః

వృ శమాన్చదిషు ఫో రి వ్రత్వం స్యాత్‌ ఖస్య కః ఖళీణం కళ్ళియము కూడో = గుడ్డ "పేడిఅ -_ "పెడ్డియ పెట్టి యేతి శేచిత్‌.

"ఇ. వృ: శమీ-ఖలీన-కూట--పేబికా. శబ్దములలో ద్వితీయ వర్ణమునకు ద్విత్వము వచ్చును. ఖకారమునకు బదులు కకారము. ఖలీన- ఖళీణ -- కళ్లియము. కూట-కూడో-గుడ్డ, "పేటికా--పేడిఅ-- పెడ్డియ; "పెట్టియము యని కొంద అందురు.

80 సూ. కుక్కుట్యా మోత్‌ వృ" కుక్కుట్యా ముత ఓక్‌ స్యాత్‌ ఇ. వృ: కుక్టుటీ ళబ్దమున ఉకారమునకు బదులు ఓకారము వచ్చును. 81 సూ, కుక్కుటీ కాహళీకయో ర్షక్‌ సా జలః గ యి

వృ. వతయోః ఫోః సాజ్జలః లుక్‌ స్యాత్‌ ఫో రనువృ శ్తేః వాల్ది వయ స్యాపి (గ్రవాణమ్‌ కుక్కుడి = కోడి.

తె. వృ: కుక్కుటీ-కాహాళీక శబ్దములలో ద్వితీయమైన అచ్చుతోడి వాల్లునకు లోపము. వచ్చును. 'ఫోః అనునది అనువృత్త మగుటచే వాల్లులు "రెండును (గహింపనగును. కుక్కుటీ-కుక్కుడి-కోడి.

82 సూ. హళ్ళ్చ (భ్రూ కుమారయోః శ వృ: భూ కుమారయో రుతఓద్ధన్వళశ్చ భుమఆ-బొమ. అంత్య్థస్యాతో లుక్‌

(పాకృతభవాః 120 "తె. వృ: (భూ-కుమార శబ్దములలోని ఉకారమునకు ఓకారమును, చానికి (హాస్వమును వచ్చును. (భూ-భుమఆ-బొమ. చివరి ఆకారమునకు లోపము. $8సూ. రః పూలికా కుమారయోః వృ పఏతయో రృన్య ఈ స్యాత్‌ కుమళో=కొమరుడు పూ అ-బూరియ పస్య బః తె. వృ: పూలికా-కుమార ళబ్లములలోని ళకారమునకు రకారము వచ్చును. కుమార-కుముళో _- కొమరుండు పూలికా-పూళిఅ-బూరియ. పకారమునకు ఒదులు బకారము వచ్చినది. 84 సూ, ఊతః కర్చూర ఖర్జూర కచ్చూూరేషు హః వృవ కర్చూరాది షూలో (వాన్వః స్యాత్‌. కర్చూరో-_కప్పురము ఖజ్జూరోఎ గజురము. కచ్చూరో = కచ్చురము టె ఇ. వృ: కర్పూర-ఖర్జూర-కచ్చూర శబ్దములలోని ఊకారమునకు (వాస్వము వచ్చును. కర్పూర-కప్పూరో-కప్పరము. ఖర్జూర -ఖజ్జూరో- గజురము. కచ్చూర-కచ్చూరో-కచ్చూరము, న! $8స సూ. మంజూషాయా మత్‌ వృ మంజూషాయా మూతోఒడ్‌ స్యాత్‌. "ఆం వృ; మంజూపా శబ్దమున ఊకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. 86 సూ. దో వా మంజూషాయాషమ్‌ వృ మంజూపాయాం సోః దోవా స్యాత్‌ మంజూసా = మందన, మంజన "ఆం వృ: మంజూషా ఛబ్దమున నంయుక్తృమునకు* దకారము వికల్పముగా వచ్చును. మంజూషా-మంజూసా-మందన, మంజన. 87 సూ. ఉదోతో మౌక్క్తికే వృ: మౌ క్తి'కే ఓత ఉత్‌ స్యాత్‌. మొత్తిఅం - ముత్తియము ల, వః మౌక్తిక శబ్దమున ఓకారమునకు బదులు ఉకారమగును. మౌ"క్తిక- మొత్తి అం-ముత్తియము.

• మంజూషా _- మజఖూషపా జ ం్ర

190 వైకృశచ(న్చిశా 88 సూ, అత్‌ సంతోషే వః సంతోవమ శచ్దే ఓతో2ఒత్‌ స్యాత్‌ నంతోసో _ నంతనము "ఇ, వ్బః సంతోమ శబ్దమున ఓకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. సంతోష-సంతోసపో-సంతనము. 89 సూ. ఏతః కర్కరేటౌ వృః కర్కరేటా "'వేతో2త్‌ స్యాత్‌ ఇ. వృ: కర్క-రేటు శబ్దమున ఏకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును, 40 సూ. కర్కళ కర్కరేటు ప్రగ్రహ సదృశాప్పరః కోద్రవే ప్వంతస్య వృ కర్కశాదిషు అంతన్య సౌజ్ట్రలో లుక్‌ స్యాత్‌ కక్కసో - కక్కు కక్కరోడు = కక్కర పగ్గహో = పగ్గము. నరిసో _ నరి అచ్చరసా = అచ్చర. ఇ. వృ: కర్కశ - కర్కరేటు - [పగవా-సద్భృళ-అప్పరస్‌ -కో(దవ శబ్దముల చివరి అచ్చుతోడి హాల్లునకు లోపమువచ్చును. కర్కశ-కక్కసో- కక్కు, కర్కరేటు-కక్కరోడు-కక్కర. [వ్యగవా-వగ్గహో-పగ్గము. నద్భృశ- నరిసో-సరి. అప్పరస్‌ -అచ్చరసా- అచ్చేర | 41 సూ. ఓ దేతః నృ: వకళజ్హే వత ఓత్‌ స్యాత్‌ పక్కో ఒక్కండు "త. వృః పక ళబ్దమున ఏకారమునకు ఓకారమగును. ఏక-పక్కోం- ఒక్క-ండు. అ శ్‌ 42 సూ. హే శృర్మయష్ట్యాం నేన (౧ వృ: చర్జుయసష్ట్యాం "లేన (2 నవా ఫో, రతో హేశ్‌ స్యాత్‌. తె వృ: చర్జయప్టి. శబ్టమున ద్వితీయ వర్షము మీంది అకారము నకును, దాని తరువాతి అకారమునకును బదులు ఎకారము వచ్చును. 48 నూ. చక ఏర్కయష్ట్యాం సః వృ: చర్మయష్ట్యాం చఃనః స్యాత్‌. తె. వః చర్మయప్టి శబ్దమున చకారమునకు బదులు సకారము వచ్చును. ర

(పాకృతభవాః 181 44 సూ. ఆరక్షి భికి సపర్నీ చర్మయ్టి మహారాష్ట్ర చతుష్కికా హర్షిదా సూపరి లుక్‌

వృ: అర&ి. (వభ్యతిషు స్తో రుపరి లుక్‌ స్యాత్‌. ఆరక్ఞ-ఆరెకులు సవత్తి-సవతి చమ్మలఅర్జి-న మ్మెటి రన్య టః, బహుళాధికారా నస్య న లుక్‌. చవుఖ్ఞఆ- చేవుకియ వాళద్ది-అళంది "తె. వృ: ఆరవీ.-భిజా-సపత్నీ-చర్శ్మయపష్టి.మహారా ప్రీ చతుమ్మికా- వారి దా శబ్దములలో సంయుక్తము మీంది వర్ణము లోపించును, ఆరవి- ఆరళజ్ఞి-ఆ రెకులు. నవత్నీ-సవత్సి- సవతి. చర్మయసష్టి-చమ్మలర్జి - సమ్మెటి. ఇచట రకారమునకు బదులు టఉకారము, బహుళాధికారమువలన మకార మునకు లోప్ప్టులేదు. చతుష్కికా-చవుఖ్ధఆ-చేవుకియ. హరి దా-వాళద్ది- అళంది. 45 సూ, తోః దీర్చికాయాం డః వృ: దీరి కాయాంతో ర్డః స్యాత్‌ ఘన్య గః దరి ఆండిగ్గియ ఇ. వృ: దీర్టి కా ళబ్దమున తవగ్గావరమునకు బదులు డకారము వచ్చును. "ఘికు బదులు “గ”. దీర్ధికా-దీర్టి ఆ-డిగ్గియ. 46 సూ, ఆమ్లాతే లః వృ: అమ్లూత ళజ్రే తోలః స్యాత్‌, అమ్మాతో = అమ్మాలము (పాకృతే (పాయోలు గిత్యాదినా (పాయో[గవాణాత్‌ తలోపాభావః "తె. వః ఆమ్లాత శబ్ద్వమున తకారము లకారమగును ఆన్లూత- అమాాతో-అమ్మాలము. “పాయో లుక్‌ కగచజతదపయవామ్‌” (వాల్మీకి 1అ.లిపా.6 న్రూ అను (పాక్ళత వ్యాకరణ సూ[తమున పాయో (గవాణముండుటవలన తకారము లోపించలేదు. శ4/సూ, ప్రళయే డవః వృ: (పళయే ళస్య డవ ఇతి స్యాత్‌ వళఓ=పడవ "త. నృ: (ప్రళయ కబ్బ్వమున ళకారమునకు బదులు "డవి వచ్చును. (ప్రళయ - పళవో _ వడవ. 48 సూ. అవ్వో దైవయో ర్యః వృ: ఏత యోః వస్య యః స్యాత్‌ అవ్వో=అయ్యో- "దెవ్వ= "దెయ్యము క్‌ వృ: అవోం = దైవ శబ్దములలోని వకారమునకు యకారము వచ్చును. _(అవ్వో [పాకృ్ళత పదము). అవ్వో - అయ్యో. ద్రైవ- "దివ్వ - దెయ్యము. అవ్వో సూచనా = దుఃఖ = సంభామణావరాధంవిస్మయానంచాదర = భయఖేద- విషాద-పళ్చాత్తాపే- హైమ (పాం వ్యాక 22044

శ92 వై కృతచ న్దికా శ9 సూ, శమ్యాంజః

వృవ శమ్యాం ఖో ర్జః స్యాత్‌, ద్విత్వం శమీళ్యాదినా ఫో శ్రివత్వమ్‌

త. వృః ళమీ శబ్దమున శు (శమ.స్తు వర్ణ మునకు బదులు జ కారము వచ్చును. ద్విత్వం శమీత్యాది (290వ) సూతముచే ద్వితీయ వర్ణమునకు ద్విత్వము. శమీ- సమీ - ఉమ్మి.

50 సూ. హే వైశాభ్యాం వః వృః _వెశాఖ్యాం వాన్య వః స్యాత్‌ వైశాఖి (టవాలేళ్యాదినా (వాన్వః 'వేసాహి = వేనవి.

క నృః వెళొఖి శబ్దమున పహాకారమునకు బదులు వకారము వచ్చును. _ వైశాఖి పవాశళ్యాది (17వ) స్యూతముచే (హస్వము. వైశాఖి = వేసాహి - వేసవి.

జగ నీ అహ అర అ 51 సూ. గ్రహ మహారాష్త్రయో కేన పూర్వ స్యాత్‌

నః వఏతయో రౌరేణ నవా పూర్వ స్యాచ ఆత్‌ స్యాత్‌ గవ గాము మరవాట్టో = మరాటి.

ఇ. వృ: (గవహా - మవోరా థు శబ్దములలో వాకారమునకును తత్పూర్వస్వరమునకును కలిపి ఆకారము వచ్చును. [గవా - గవో -గాము, మవోరాష్ట్ర = మరవాట్రో = మరాటి.

52 సూ, పార్మే స్‌ జః

వృ: పార్శ్వ శళ్దే స్తో ర్హ స్యాత్‌... పంసోంవస్ణ

"తె. వృ: పార్గ్వళబ్దమున నంయు క్రమునకు బదులు జకారము వచ్చును. పార్శ్వ - వంసో _ పజ్జా,

58 సూ. వంశే గసః

వృవ వంళ ళగ్దే సోః గన ఇతి స్యాత్‌ =, వంసో-వంగనము.

'తె. వృ; వంశ భబ్దమున సంయుక్తమ్రునకు బదులు “గసి వచ్చును. వంళ - వంసో - వంగసము.

శౌర'సేనిభవాః అథ శెర సేనీ భవాః ఇంక శర సేనీభవములు 1 సూ. శౌరసేన్యాం హో దుతః సురతౌ వృ ఇతః పరం మాగధ్యా మిళత్యాది పర్యంతం శౌర నేన్యాం శార్యమ్‌ తత నురతి శజ్దే ఉలో వోోత్‌ స్యాత్‌ నురది = సొరది "త. వృః ఇక్కడినుండి “మా గధ్యామ్‌' అని చెప్పం బడువణకు "శెర సేనీ (పాక్ళృత (పకృతులయందు కార్యము విధింప(బడును. నురతి శబ్చమున ఉకారమునకు బదులు ఒకారము వచ్చును నురతి - సురది = సౌొరది. 2 సూ. ఓతో యజ్ఞోపవీతే వ్యా వృ యక్షోపవీతే దీ ఇత్య నేన నహ ఓత ఇ4 స్యాత్‌ ౭. వృః యజ్ఞోపవీత శబ్దమున “వీ తో కలిపి దాని వెనుక నున్న ఓకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును 8సూ.ణోనః వృ ణకారన్య న కారః స్యాత్‌ ఒణోవీదం = జన్నిదము తె. వృ:ణకారము నకారమగును. యజ్ఞోపవీత -జణోవీదం-జన్నిదము- ర అద 4 సూ, ఆతః ప్రతిజ్ఞాతే వృ (వతిజ్ఞాతే ఆత ఇత్‌ స్యాత్‌. 'ఆె. వృ: (పతిజ్ఞాత శబ్దమున ఆకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. అర సార్‌ అద్య 5 సూ. ఖ్‌ రుక్‌ సాజ్ర్రలః ప్రతిజ్ఞాతే వృ: (వలిజ్ఞాతే ఫోః సాజ్ష్రలో లుక్‌ స్యాత్‌ పడిణాదం = పన్నిదము తె. వృ: (ప్రతిజ్ఞాత శబ్దమున రెండవదగు అచ్చుతో6 గూడిన వాల్లు లోపించును. (పతిజ్ఞాత - పడిణాదం - పన్నిదము,

కేం వైకృతచ్టన్టికా 8 సూ. శేనో ద్ధింతాశే వృ హింతాశే శన నవా అత ఉత్‌ స్యాత్‌. "తె వృః హింతాళ ఛబ్దమున భశకారమునకును, దానివెనుక ఆకారమునక్తును బదులు ఉకారము వచ్చును. వర 7 సూ. ఇతో దిర్వా ర్సా వృ హింతాశే పహొకాళశేణ నవా ఇతో దీర్ధః సాొస్ధిత్‌ - బిందోః బ్తుక్‌. "తె. వృ: బిందువు లోపించినప్పుడు హింళతాళ శబ్దమున హాకార ముతోగూడిన ఇకారమునకు బదులు ఈకారము వచ్చును. 8 సూ. తస్యదః వృ హింతాళ తకారస్య దకారస్స్యాత్‌. హింతాళో-ఈదు "తె. వృ: హించాళ ళబ్ద్వములోని తకారమునకు దకారము వచ్చును. హింళాళ -హింళాళో-ఈదు. 9 సూ. హరికాశే హః వృ" వారిళాళ ళజ్జే అతో (హస్వః స్యాత్‌ హరిచాళో - హరిదళము తం నః; వారిళాళ శబ్దమున ఆకారమునకు (హాస్వమగును. వారితాళ _ వారిదాళో _- వారిదళము. 1[0సూ. ధాతౌఖోర్జః వృ ధాతు ళచ్దే ఖో రః స్యాత్‌. చాదు _జాదు. "త. వ్భః ధాతు శబ్దమున అఆదివర్షమునకు బదులు జకారము వచ్చును, ధాతు-దాదు-వ్లాదు.

మాగదీభవాః అథ మాగధీభవాః ఇంక మాగధీభవములు 1 సూ, మాగధ్యాం నేదిస్ట గేహస్థయోః వృ ఇతః వళ్ళ శ్య్థపాదపరినమాప్పి మాగధ్యాం కార్యమ్‌. తత నేదిష్ట గేవాస్థ శబ్దయోః ఫోః సాజలో లుక్‌ స్యాత్‌, జేదిస్తం=నేన్నము. ణన్య నః, తె, వృ: ఇకనుండి పాదాంతమువజకు మాగధ్మీపాక్ళతపకృతుల యందు కార్యములు విధింపబడును. అందు నేదిస్ట- గేవాస్థ శబ్దములలో అచ్చుతోంగూడిన "రెండవ యమరములోపించును. నేదిన్ట- ణేది_స్తం-నేన్తము, ణకారమునకు బదులు నకారము. 2 సూ. ఉ దేహసే కక |] వృ. 'గేవాస్థ్ర శజ్రేంత్యస్య ఉత్‌ స్యాత్‌ గేవాస్తో. 'గేస్తు, తె. వృ: గేవాస్త్ర ళబ్బ్దమున అంత్య న్వరమునకు ఉకారము వచ్చును. అ ౧ గేవాస్థ-గేవాస్తో- గేస్తు. అర వాట్‌, ఆర్ష 8 నూ. ఇత్‌ కన్షైఒంత్యస్య వృ. కళేఅంత్య స్యాచ ఇత్‌ స్యాత్‌. కన్తం-కస్తి. అ. వృ: కష్ట శబ్దమున చివరి యచ్చునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. కష-కస౦-కసి. ల -=4 అటి శ సూ. ఏదాదే రామాయామ్‌ వృ" (్తీవాచక ఛామా శళ్జే ఆదే రచ పళ్‌ స్యాత్‌ లామా-లేమ. తె, వృ: 'వాచకమయిన రామా శబ్దమున మొదటి యచ్చునకు బదులు వఏకారము వచ్చును. రామా-లామా-లేమ.

పెళాచీభవాః య్‌ ఇంక పె శాచీ భవములు 1 సూ. _పోచ్యామ్‌ వృ ఇగః (వళ్ళతి చూళకావైశాచ్యాం మిళ్యాది పర్యం తం వెశెచ్యాం కార్యమ్‌ స్యాత్‌ ఎ "తె. వృ. ఇక్కడినుండి “చూళికావెశాచ్యామ్‌'. అని చెప్పునంత వజకును వెశాచీ (ప్రాకృత (వకృతులకు కార్యములు విధింపంబడును. 2 సూ, అతో లుగాదే రలక్రే వృ" అలక్తే ఆదే రతోలుక్‌ స్యాత్‌, అలత్రోఎల త్త. ఇ వృ; అలక్ష శబ్ద్బమున తొలి.అకారము లోపించును అలక్త్మ- అలత్షో-ల త్త. 8 సూ. నః శూర్చుణథాయాం దిః వృ" శూర్చణభాయాం నకార సంబంధినో ఒతో దీర్హృః స్యాత్‌ తె. వృ; కూర్చుణఖా శబముననకారముమీ(ది అకాారము దీ గ్లమగును. సో ఖు 4 సూ. ళోః శష్కులీ పరిహాస శూర్చూణథాను చః వృ శష్కుల్యాదిషు శో చ్చః స్యాత్‌, నుష్పనఖా-చువ్పనాక తె. వృః శమ్మ్కులీ-పరివోస-శూర్ప్చుణఖా శబ్దముల శషసలకు బదులు చకారము వచ్చును. కళూర్చుణఖా-సుప్పనఖా-చుప్పనాక , 5 సూ, అత్‌ (దోణీ శష్కుల్యో రీతః వృ వతయో రితోఒత్‌ స్యాక్‌ ఇ వృ: (దోణీ-ళష్కులీ శబ్దములలోని ఈకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. 6 సూ. మానుష ళకునికా హింగుల శష్కులీ ష్విత్‌ వృ మానుషాది షూత ఇత్‌ స్యాత్‌ సష్టులీ-చక్కిలము. నకునిఆ=నకునియ.

వె కాచీభవాః కం” ౭ వృః మానుష-శకునికా-హింగుల-ళష్కులీ శబ్దముల లోని ఉకారమునకు ఒదులు ఇకారము వచ్చును శష్కులీ-నబ్టులీ-చక్కిలము, శకునికా-నకునిఆ-సకునియ. 7 సూ. హో హేలా పరిహాుర హింగులేమ లుక్‌ వ్భ 'హేలాదిషు హకాకస్య లుక్‌ స్యాత్‌ పరివ*నకో _ పరియాచకము హింగుళ0 = ఇంగిలము. ఇత వృ: హలా-పరిహానక-హింగుల శజ్ఞముల పహాకారము లోపించును. పరివోనక-పరిహానకో-పరియాచేకము హింగుళ-హింగుళం- ఇంగిలము. ॥ 8 సూ. మానుషేఒంక్యస్య వృ మానువ శే ఒంత్యన్య అత ఇత్‌ సాంఠ్‌ మానుసో _- మానిసి ౧ ళు కు. వృ; మానుష శబ్బ్వమున చివరి అకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. మానుష-మానుసోఖః _ మానిసి 0 సూ. హేలాయా మోత్‌ వృ 'హీలాయా మేత ఓత్‌ స్యాత్‌. తె. వ్బః సాలా శబ్బమున పకారమునకు బదులు ఓకారము వచ్చును 10 నూ. ఇ దూర్డా నిశా హేలా (పయాణేష వృ: ఊర్షాది ప్వాశ ఇత్‌ స్యాత్‌ ఉన్నా-ఉన్ని. నిసా-నిసి. 'హేలా-ఓలి పయానం=పయినము తె. వృ: ఊన్హా-నిళా-హేలా- ప్రయాణ శబ్దములలో ఆకారమునకు బదులు ౪కారము వచ్చును ఊన్హా-ఉన్నా-ఉన్ని. నిశా-నిసా-నిసి. హే లా- 'హీలా-ఓలి. (పయాణ-పయానం-పయినము 11 సూ, దోణీ గోనాసయో రోతో హః వృ పతయో రోతో వాః స్యాత్‌ ఈతోఒత్‌ దోనీ-దొన తె. వృ: (దోణీ-గోనాస శబ్దములలోని ఓకారమునకు (వాన్వము) వచ్చును. ఈకారమునకు అకారము. (దోణీ-దోనీ-దొన.

• మానుస అనునదే (పాకృతళ బ్దము. సువిభ క్ని సహితరూపము మానుసో

198 చైకృతచ న్దికా 12 సూ. ఉత్‌ కంర మీన (త్రిలింగ లోధ ఖరక నాట్య నిల యానుగ గోనాస క ల్య యోగేష

వృ" కంఠాది వ్వంత స్య్యాత ఉత్‌ స్యాత్‌ గోనాసోంగొనను మీనో-మీను లోద్షో-లొడ్డువు నట్టం-నట్టువు అనుగో-_అనుంగు పీరాదిత్వా ద్చిందుకః కల్లం=

౧ ౧0 క్‌

కల్లు బోగో-బోగుం

తె.వృ; కంర-మీన- | తిలింగ-లో ధ-ఖరక- నాట్య-నిలయ-అనుగ- గోనాస-కల్య- యోగ శబ్బముల చివరి అకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును. గోనాస-గోనాసో-గొనసు మీన-మీనో-మీను. లో[ధ-లోద్బో- లొద్దువు. నాట్య-నట్టం-నట్టువు. అనుగ-అనుగో-అనుంగు. ఇది పీరాది గణములొ*ని దగుటవలన ఇందు బిందుకము వచ్చినది. కల్య-కల్లం-కల్లు. యోగ-జోగో-జోగు.

అల్లి నీ నో 18 సూ. హశ్ళ్చ స్వర్ణ కంరయోః

వృ: వతయోః ఖో రత ఓ్యద్ధన్వళ్చ

"ఇ. వృ: స్వర్శ-కంర శబ్దముల మొదటి వర్షముమీంది అకారమునకు బదులు ఓకారనును, చానికి (వాస్వమును వచ్చును.

14 సూ. కంఠే తః

వృ: కంఠే సోః తకారః స్యాత్‌ కన్య గః. కంరో- గొంతు పీరాదిత్వా ద్చిందు కశ్చ నన్నం=సొన్న

"తె. నృ: కంర శజ్దమున సంయుక్తృము(ద్ఞ్ర)నకు బదులు తకారము వచ్చును. కకారమునకు బదులు గకారము. ఈ శబ్దము పీరాదిగణములోని దగుటవలన బిందుకమువచ్చి పాకాచఇత్యాది సూ తమువలన బిందువగును. కంర-కంరో-గాంతు. స్వర్ణ _నన్నం-సొన్న.

15 సూ. గురుః ఖరకే

వ్బః ఖర'కే ర్య గురు ేఫః స్యాత్‌ ఖరకో-క అకు,

తె. వృః ఖరక ళబ్దమున "కేఫమునకు గురురేఫము (బండి) వచ్చును. ఖరక-ఖరకో-కఅకు.

18 సూ, త్రిలింగే ఫో రుశ్చ వ్య |తిలింగే ఫోరిత ॥ రేచ. 2 (తిలిం ఫో ఉత్‌ స్యాత్‌ చకారా దాచే నచ్చ

వె కాచీభవాః 19809 తె. వృ: |తిలింగ శబ్దమున ద్వితీయ వర్మ్మముమీంది ఇకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును. నూూత్రమున చకార ముండుటవలన ఆది స్వరమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును. 17 సూ, త్రిలింగే నోవా వృ" (తిలింగ శజ్రే లస్య నోవా స్యాత్‌ విందోః బ్దుక్‌ లిలింగోఎతెలుంగు= అనుంగు. తె. వృవ (తిలింగ శబ్దమున లకారమునకు ఐదులు వికల్పముగా నకారము. వచ్చును. బిందువునకు బ్లుక్‌* తిరింగ-తిలింగో- తెలుగు- "ఆనుంగు. 18 సూ. హేత్‌ శథా నిలయ గణికాసు వృ" శిఖాది ష్వితో పాత్‌ స్యాత్‌ సిక-నెక ఆ. వృ: శిఖా-నిలయ-గణికా శబ్దములలో ఇళారమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును శిఖా-సిక- సెక, 19 సూ, గణికాయాం నకో ర్గనౌ వృః గణికా ళజ్రే నకారకకార యో; [క్రమేణ డసనౌ భవతః గనికా=గ జెన. తె. వృ: గణికా ళబ్దమున “నికా" కు బదులు *“డన' వచ్చును. గణికాం గనీకా-గజెన, గడన. 20 సూ. అనిశ చిహ్న కన్యకా నిలయ గోలక వధాూనికౌ స్వంత్యస్య వృ" అనికాది ప్వంత్యస్య వాలో లుక్‌ స్యాత్‌ నిలయో-నెలవు ఇ. వృ: అనిశ-చివ్నా-క న్యకా-నిలయ-గోలక-వధూనికా శబ్దముల అంత్యవాల్డు లోపించును. నిలయ-నిలయో=నెలవు. 21 సూ. అనిళ పూర్ణిమయోః వృ పతయో రితోఒత్‌ స్యాత్‌ అనిసో-అనయము పున్నిమొ-పున్నమ ఇ. వృః అనిశ-పూర్మిమా శబ్దముల ఇకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. అనిళ- అనిసో-అనయము.1 పూర్ణి మాం-పున్నిమా-పున్నమ.

• బ్లుక్‌ అనుటవలన లోపము గలిగి సానునాసికోచ్చారము.. మిగులుటచే విందుకము వచ్చినది. శ ఇందు “యి వచ్చుటకు సూ తము కానరాదు.

140 వైకృతచ్యన్టికా 22 సూ. ఇత్‌ కన్యకా గోళక చిహ్నకేషు ఫోః వృ కన్యకాదిషు ఫోరత ఇత్‌ స్యాత్‌ కిన్నకాంక న్నియ. గోలకం= గోలియము ఇ. వృ కన్యకా-గోళక -చిహ్నాక శబ్దముల ద్వితీయ వర్ణము మీది స్వరమునకు బదులు ఇకారము వచ్చునుశక న్యకా-కన్నకా-కన్నియ. గోళక గోలకం. గో లియము. 2 సూ. పో(్ర) హో నః వృ సంయుక్న సంబంధినో వాస్య నః స్యాత్‌ చి న్మైకం- చిన్నియ. "౩. వృ: సంయుక్త మందలి పాకారమునకు బదులు నకారము వచ్చును చిహ్నక-చిన్లి కం-చిన్నియ. 4 సూ. ఇ ద్వధూనికాయా మూతః వృ వధూనికాయా మూత ఇత్‌ స్యాత్‌ ధస్య దః వధూనికా= వదినియ "తె. వః వధూనిళకా శబ్బమున ఊళారమునకు. బదులు ఇకారము వచ్చును. ధ కు బదులు ద. వధూనికా-వదినియ.? 25 సూ, నిశ్రేశా వంత్యస్య వృ నిశేణి శే అంత్య స్య్యే తో౭త్‌ స్యాత్‌. ఇ. వృ: నిశేణి శబ్దమున చివరి ఇకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. 26 సూ. ఏతో నిశేణే ర్హః వృ: నిశేణే "కేతో వాన్వః స్యాత్‌ తె వృ: నిగ్రేణి శబ్బమున పకారము (వాస్వమగును. 2? సూ. నిశ్రేశా వత్‌ వృ" నిశేణాళో శృకారోరి త్సాల్నక్‌. నిశేని = నిచ్చెన (పాక్ళతభ వళ్వా ద్వికృతేఒపి సంయుక్త పూర్వస్య (వాస్వత్వమ్‌ తె, వృః న్నిశ్రేణి శబ్దమున శవర మునకు బదులు చకారము ౧ ణ ఈ ఇక్కడ క కారమునకు య కారము వచ్చుటకు న్యూతము కానరాదు= శ. శాకు యా వచ్చినదిః

వె శాచీభవాః శ] వచ్చును. అది "కేఫానుబంధము గలది. అందువలన ద్వితీయము ద్విత్వ మగును. నిశేణి - నిశిని - నిచ్చెన. [_పాక్సృతభవమగుటవలన వికృతిలోం గూడ సంయుక్తపూర్వము. [వాస్వముగా నుండుట గమనించదగును. (2) 28 సూ. ఓ్రృవనే వేన థోః వృవి (నవణ శచ్రే 'వేన నవా ఖో రత ఓత్‌ స్యాత్‌ సనవనం = సొన తె. వృ: [(సవణ శబ్టమున సాచ్కమగు వకారమునకును (పథమ వర్షముమీ(ది అకారమునకును బదులు ఓకారము వచ్చును. [స్రవణ - నవనం - సొన. ఇందు ఓకారమునకు (వాస్వము. 29 సూ. ఏ న్మర్షలే ఫోః (ఈ. వృ మర్టల శళ్లే ఫో రత ప్యద్ధస్వశ్చ మద్దలో - మధైైల తె. వృ; మర్టల ళబ్బమున ద్వితీయ వర్ణముమీంది అకారమునకు పకారమును, దానికి (వహాన్వమును వచ్చును. మర్దల - మద్దలో - మద్దెల. యట 0 0 అచ 0 ఇద. అప త, 80 సూ. ఆతో ముక్తాపుటప్య వృ. ముక్తాపుట ళచ్దే ఆత వ్మ ద్ధస్వశ్చ ముక్తాపుటో _ ము త్తెపుటము "౩ వ్భః ముక్తాపుట శబ్దమున ఆకారమునకు బదులు పకారమును చానికి (వాస్వమును వచ్చును, ముక్తావుట - ముత్తాపుటో - ము ్రెపుటము. 81 సూ. గుబే హో దుతః వృ: గుణ ళళ్రే ఉతో హోత్‌ స్యాత్‌ గునో = గొనము. "అ. వృ: గుణళబ్దమున ఉకారమునకు బదులు ఒకారము వచ్చును, గుణ _ గునో - గొనము, 82 సూ. యౌవ నాందోలయో రత్‌ వృ పఏపతయో రోతో ఒత్‌ స్యాత్‌= జొవ్వనం - జవ్వనము. అందోలో = అందలము. "తె. వృ; యౌవన - అందోల శబ్దముల ఓకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. యౌవన - జొవ్వనం - జవ్వనము, ఆందోల = అందోలో _- అందలము.

సేశ2ై మ్నైక్ళతచ్యన్టికా అద అన 88 నూ. చతుర్ధీ చతుర్దంతినో స్తః

వృ: పతయో స్త కారన్య లుక్‌ స్యాత్‌ చతుదంతి = చవుదంతి సంయుక్తస్య న లుక్‌.

త. వృ: చతుర్ధీ _ చతుర్దంతి శబ్దములలోని తకారమునకు లోవము వచ్చును. చతుర్జంతి - చతుద్దంతి - చవుదంతి. సంయుక్త్షృము లోని తకారము తోపింపదు. (ఇక్కూడ ంతిజఐన్సి అని సంయు క్తము.)

84 సూ, ఉపరి లుక్‌ చతుర్థీ మాణిక్యయోః

వృ: పతయో స్తో రుపరివర్థ న్య లుక్‌ స్యాత్‌ చతుర్ధీ = చవుతి మానిక్కం = మానికము

"తె. వృ: చతుర్ధీ - మాణిక్య శబ్దములలోని సంయుక్షముమీంది వర్ణమునకు లోపము వచ్చును. చతుర్ధీ - చతుర్ధీ - చవుతి. మాణిక్య - మానిక్కం - మానికము.

85 సూ సవితరి వః

న్ఫ: సవితృ శష్దే వకారస్య లుక్‌ సాత్‌ . నవితా = నయిత.

"ఇ, వృ: సవితృ శబ్టమున వకారమునకు లోపము వచ్చును. సవితృ = సవితా = సయిత. 88 నూ, స్వామిన్యాం ఫో

వ్భః స్వామినీ ళశ్దే ఫోః సాచ్కన్య లుక్‌ స్యాత్‌ సామిని = సాని.

తె. వృవ స్వామినీ శబ్బమున అచ్చుతోంగూడిన ద్వితీయ వర్ణమునకు లోపము వచ్చును. స్వామినీ _- సామిని - సాని.

87నూ.చః ఖో ర్లణే

వృ; లకణే స్లోః ఖస్య చ స్యాత్‌. లజ్ధన = లచ్చన.

"తె. వృ: లక్షణ శబ్దమున ఖకార ద్విత్వమునకు బదులు చకార ద్విత్వము వచ్చును. లవ్మణ య లబ్ధన అ లచ్చన ॥

88 సూ, చో శృణక చూర్ణ నారాచేషు సః వృవ చణకాదిషు చః సః స్యాత్‌. చనకో - సనగ చున్నో _ నున్నము. నారాచో = చారనము,

వై శాచీభవాః క49

క. వృ: చణక = చూర్ణ = నాఠరాచ శబ్దములలోని చకారమునకు బదులు సకారము వచ్చును. చణక - చనకో _ ననగ. చూర్చ - చున్నో - సున్నము. నారాచ - నాఠరాచో - నారసము,.* 89 సూ. అంగార నాళ ప్రసాధ నాకాళ కర్ణాట సర్యాణ విజ్ఞాపనేషు హః

వృ. అంగారాది ప్వాతళో వా స్యాత్‌ ఇంగాలో = ఇంగలము. పసాదనం = పనదనము ఆకానం = ఆకనము కన్నాడో _ కన్నడము

"తె. వృ: అంగార - నాళ _ (వసాధన = ఆకాళ్‌ _ కర్హాట ల పర్యాణ- విజ్ఞాపన శబ్దములందు ఆకారమునకు (హస్వము వచ్చును. అంగార _- ఇంగాలో - ఇంగలము. (వసాధన _ వసాదనం _- పనదనము ఆకాథ - ఆకాసం - ఆకసము. కన్హాట - కన్నాడో _- కన్నడము.

40 సూ. లోనాశేరః

వృ నాళ శళ్జే లస్య ఈ స్యాత్‌ నాళం=ఎనరము

"ఆ. వృ: నాళ శబ్దమున లకారమునకు బదులు రేఫము వచ్చును. నాళ _ నాళం - నరము.

అర్య అర్య అర అ ఆర ఇల 41 సూ, పున్నాగ పర్యాణ విజ్ఞాపనేషు సాచ్కస్య

వృ" పున్నాగాదిషు సాచ్కస్యాంత్యవాలో లుక్‌ స్యాత్‌ పున్నాగో-పొన్న. పల్లానం=పల్లము విన్నాపనం=విన్నవము

త. వృ; పున్నాగ-పర్యాణ-విజ్ఞాపన శబ్దములలో అచ్చుతోంగూడిన తుదివహల్లునకు లోపము వచ్చును. పున్నాగ-పున్నాగో-పొన్న. పల్యాణ- పల్లానం-ప ల్లము విజ్హాపనం-విన్నాపనం-విన్న పము.

ళా న్‌. లా ॥ః రాకు వాస్వము

చూళకా సెళాచీభవాః డూ అథ చూలికెావెశాచీభచాః ఇంక చూళికావైశాచీ భవములు. 1 సూ. చూలికా-పైళాచ్యాం ఫో రత ఇద్బృుంద పాదకయోః నృవ ఇతః వర మాపాద పరినమౌవ్తీ చూళికా _పెళశాచ్యాం కార్యమ్‌. త్మత బృంద పొదక యోః ఫోరత ఇత్‌ స్యాత్‌ పాతకో-_పాతి కి "౩. వృ; ఇంతటి నుండి పాదాంశము వణకును చూళికావెశాచీ 'ప్రకృతులలో కార్యములు విధింపంబడును. ఇందు బృంద-పాదక శబ్దముల ద్విలీయ వర్ణముమీది అకారమునకు బదులు ఇకారము వచ్చును. పాదక- పాశక-పొతిక 2 సూ. బృంద బుధయో ర దేర వృ ఏతయో రుతః మౌ దికారో హేచ్చ భవతి "త. వ్బః బృంద-బుధ శబ్దముల ఉకారమునకు వరుసగా ఇకార మును, ఎకారమును వచ్చును. 8 సూ. బృందే డః వృ బృంచేస్తోర్చన్య డః స్యాత్‌ పుందో-పిండు స్వర్థ బృంద (బధ్నానా ముకారాంత త్వేనైవ (యోగః తె, వృ: బృంద శద్దమున నంయుక్తృమందలి దకారమునకు బదులు డళకారము వచ్చును. బృంద-పుందో-పిండు. స్వర్ష-బృంద-[బధ్న శబ్దములు ఉకారాంతములుగనే (పయోగింపంబడును, 4 సూ. బుధ విజయయో న్ర్వైత్వమ్‌ వృ' పతయో రనాదే ర్వర్ధస్య ద్విత్వం స్యాత్‌. వుర్ణో-పెద్ద. "అ. వృః బుద్ద-విజయ శబ్దముల యనాదివర్షమునకు ద్విత్వము వచ్చును. బుధ-పుద్లో- "పెద. ౧0౧ ౧ గ్‌ ళీ ॥ వమ్మ్‌ నభ సూ, ఇతోహే నగ వృద్ధ విజయేషు వృ* మృగాది ప్వితో పేఠ్‌ స్యాత్‌. మీకో-మెకము విర్దో-వెద్ద.

చూళికా వై కాలీభవాః 145 "తె. వృ: మృగ-వృద్ధ-విజయ శబ్దముల ఇకారమునకు బదులు ఎకారము వచ్చును. వృద్ధ-బిద్దో- పెద్ద. (6 సూ. లు గ్విజయ భిదుర బాడబే స్వంత్యన్య సాజ్వలః యు వృ. విజయాది స్వంత్యస్య సాజ్బ్రలో లుక్‌ స్యాత్‌ , విచయో-వెచ్చము. విజయో2(త వ్యయ పవర్యాయో నిపాత్యః* తె. వృ: విజయ-భిదుర-బాడబ శబ్బములలో చివరి అచ్చుతోంగూడిన హల్లు లోపించును. విజయ-విచయ- వెచ్చము ఇందు విజయ శబ్దము వ్యయ పర్యాయముగా నిపతింపందగినది. 7 నూ. డో భిదురే ఫోః వృ భిదురే ఫోర్లలో డ స్యాత్‌. భిదురో-విడుగు క్‌. వృః థిదుర శబ్దమున "ం0ండవ హల్లునకు బదులు డకారము వచ్చును. భిదుర-భిదురో-పిడుగు. 8సూ. గురు ర్పాడబేజః వృ: బాడబళ శ్రే ఫో ర్శలో గురు రేఫః స్యాత్‌ పొాటపోఎపొాజండు ౩. వృ: బాడబ శబ్బమున ద్వితీయ వహాల్లునకు బదులు శకట రేఫము వచ్చును. బాడబ-పాటప-పాజండు. అస అల అర $ సూ. (బధ్న బలి స్వర్హేషు ఖోర్షోత్‌ వృ" [బధ్నాదిషు ఖోరతో హోత్‌ స్యాత్‌. పలి-పొలి. పన్నో -పొన్ను. తె. వృ: (బధ్న-బలి-స్వర్ణ _ళబ్దములందు. (పథమవ శ్రముమీంది అకారమునకు ఒకారమగును. బలి-పలి-పొలి. స్వర్థ-పన్నో-పొన్ను. 10 సూ, నలుగః సోః అలి వృ" పంస్కృృత దశాయాం సంయోగసంబంధినో రేఫన్య లుబ్న భవతి వద్దోం వొద్దు 'తె.వృ: సంస్కృత దశయందలి “శీఫమునకు వైకృతమున లోపమురాదు, (దిధ్న-పద్బొ- పొద్దు. 10

146 వైకృతచ్టన్దికా 11సూ. అనః 'ప్రియంగౌ వృ (వియంగు థ్‌ శ్రే ఉతః అనః స్యాత్‌ = (పియంకు-(ప్రియంకనము. "౩. వృ [ప్రియంగు ఛబ్దమున ఉకారమునకు బదులు “అని” వచ్చును. (పియంగు-[పియంకు-[పియంకనము. 12 సూ. ఉతో_త్యర్చురే వృ" కర్చుర శచ్దే ఉతో౭త్‌ స్యాత్‌, కప్పురో-కప్పర- "౩. వృ కర్చ్ఫుర శబ్దమున ఉకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. కర్చుర-కప్పురో-కప్పర. 18సూ. ఊత ఓ త్పూగే వృ" పూగ శచ్దే ఊత ఓక్‌ స్యాత్‌, పీరాదిత్వా ద్చిందుకః పూకో-పోంక "ఆ. వృ: పూగ శబ్దమున ఊకారమునకు బదులు ఓకారము వచ్చును. పూగ-పూకో-పోక, 14 సూ. పయిరు 'వ్రీహిః నృ. (వ్రీహి శబ్దస్య పయిరు ఇత్యాదేశః స్యాత్‌ ం (వ్రీహి-పయిరు. ఇ. వృ: బ్రీహి శబ్దమునకు పయిరు అని ఆదేశమగును. వీహి- వయిరు. 10%

అషభంశభవాః అథ అపభంళ భవాః ఇ0క అప[భంళ భవములు 1 సూ. ది (ర్చాహ్మనబే వృ (బావ్మాణ భజే ఖో రతో దీర్ధః స్యాత్‌. ఆ. వృః [బావ్మాణ శబ్దము తొలివరము మీది అకారము దిర్ష (! ళా ఇ జం మగును. సూ, టీ వ్వ్‌ స 4 జ లి బ్రాహ్మ కాంచలయో రంత్యస్య సొజ్ష్యలః వృ: పతయో రంత్యన్య సాజ లో లుక్‌ స్యాత్‌ బంభణు=-బావండు తరంగా దిత్వా ద్చిందోః బ్తుక్‌ భన్య పతర్దటే త, వృ: (బావ్మాణ-అంచల శబ్దముల చివరి అచ్చుతోడి వాల్లునకు లోపము వచ్చును. [బాహ్మణ-బంభణు-జాపండు. తరంగాదిగణములోని శబ్బమగుటచే బిందువునకు లోపము. “భ*కు బదులు “పి. 8 సూ. ఫోః సిక తాంచలయో రుత్‌ వ్య" ఏత యో; ఫోరత ఉత్‌ స్యాత్‌ అంచలు-అంచ. తె. వృ: సికతా-అంచల శబముల ద్వితీయ వర్గ ముమీ(ది అకార యె మా మునకు బదులు ఉకారము. అం వల-అంచలు-అంచు శ సూ, తొరాదే రంత్యస్య వృ: చూరాదే రంత్య స్యాత ఉత్‌ స్యాత్‌. "అ. వృ: ఊూరాదుల చివరి అకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును. గ సూ. కోః తొరేచ స్తు వృ" జార ళజ్ధే కవర్షన్య చోవా స్యాత్‌. ఇచానం=చారు, కారు, "తె. వృః ఇణూర శబ్దమున కవర్షమునకు చకారము వికల్పముగా వచ్చును. జార-చానం-చారు ; కారు,

148 వైకృతచ్టన్దికా 6 సూ. అబద్దే ఖోరతో లుక్‌ వృ అబద్ధ ళజ్దే ఖో రతో లుక్‌ స్యాత్‌ - అబద్ధు=బద్ధు. "త. వృ; అబద్ధ శబ్దమున ఆది వర్ణ ముమీంది అకారమునకు లోపము వచ్చును. అబద్ధ-అబద్దు-బద్ధు, ' సూ. ఘాస నుఖ వాసయో ర్హ్హః వృ" పత యో రాతోవాః స్యాత్‌ ఘాను=కనవు. "త. వృః ఘాస-నుఖవాస శబ్దములలోని ఆకారము [హస్వమగును ఘాసం-ఘాసు-కసవు. 8 సూ. సుఖవాసే హేన వృః సుఖవాస ళళ్దే వాశాగరేణ సవా ఉతో హోశత్‌ స్యాత్‌ నువావాను- వసు, "ఇ. వృః సుఖవాన ళబ్దమున పాకారముతో( గూడిన ఉకారమునకు గారము వచ్చును. సుఖవాస-సుపావాను-సొవసు. 8 సూ. పోః పుళింద వీభత్చయో ర్వః వృ: పత్తయో। వవర్షన్య వకారః స్యాత్‌. ఇ. వృ: పుళింద-బీభత్స శబ్దములలోని పవన్గావమరములకు బదులు కారము వచ్చును. 10 నూ. ద్విత్వం స్తన జూట వీభత్సేషు వృ న్మనాది వ్వచః పరస్య ద్విత్వం స్యాత్‌ లీభత్సు.వివ్వచ్చు. ఇ. వృ న్వ్నన-జూట-బీభత్చ్స శబ్దములలో అచ్చుమీ.ది వాల్లునకు ర్రత్వము వచ్చును. బీభత్సు-వివ్వచ్చు. 11 నూ, తోః స్తన సికతయో శ్చృడౌ వృ: ఏత యోః (క్రమేణ (తవన్గాకరన్య) చకార డళకాలౌ భవత ధణుూ 'న్నుం (పాయో[గవాణాత్‌ ణన్య నః, అ. వృ: స్త్వన-సికతా శబ్ద్వములలోని తవర్గాడరములకు [కమముగా కార డకారములు వచ్చును. స్తన-థణు- స్రాన్ను. (పాయో[గవాణము వలన ణకారమునకు నళారము.

అవ(థంళభవాః 140 12 సూ. శోః శర సికతయో శ్చః

వః వతయోః ళో శ్చృకారః స్యాత్‌

ఇ. వృ: (శుత-సికళా శబ్దములలోని శువర్శ ములకు (శషనలకు) బదులు చకారము వచ్చును.

18 సూ. అ త్చుళ0ద సికతయోః

వృ వతయో రితో2ఒత్‌ స్యాత్‌.

త. వృ: పుళింద - సికతా శబ్దములలోని ఇకారమునకు బదులు అకారము వచ్చును. |

14 సూ, హిక్కా సికతయో రుత్‌

వృ ఏతయో కాత ఉత్‌ స్యాక్‌ సిగచా=చ్రేగుదు పో సిక తేళ్యాదినా ఫోరత ఉత్‌.

"లె. వః హిక్కా-సిక తా శబ్దముల ఆకారమునకు ఉకారమగును. సికతా-సిగచా-చ్రేగుదు. "ఫోస్సికవా' (8 వసూ) ఇయ్యది సూూతముచే "రండవ యక్షరము మీది అకారమునకు ఉకారము.

15 సూ. హిక్కాయాం లుక్‌

వృ: హిక్కాయాం హకా5కన్య లుక్‌ హిక్కా-హిక్కా-ఎక్కు.

తె. వృః హిక్కా శబ్దమున వాకారమునకు లోపము. వచ్చును. హిళక్కా-ఎక్కు.

16 సూ. ఇదేతౌ ఖర్జూ మాలూరయోః

వృః పత యో రూతః (క్రమాత్‌ ఇదేతా భవతః ఖర్దూ-ంగబ్టిం

తె. వృ: ఖర్జూ శబ్దములోని ఊకారమునకు బదులు ఇళారమును, మాలూర శబ్దములోని ఊకారమునకు బదులు ఏకారమును వచ్చును. ఖరూ-ఖరూ-గబి.

జె టె జి 17 సూ. లరో ర్మాలూరే రడౌ

వృ: మాలూర ళ్దే లకారరేఫయోః (కమేణ రడొ భవతః మాళూరు -

మారేడు. తె. వృ; మాలూర శబ్దమున లకార శేఫములకు బదులు [కమముగా రడ లగును. మాలూర -_ మాళూరు-మారేడు.

150 టైక్యుతచ్మస్టికా 18 సూ. ఇజః ఖురే వృ ఖురేఒంత్య స్య్యోతః ఇజ ఇతి స్య్యా్‌ ఖోరు _ గోరి అవభంశే (పాయోఒ౬వ్మభంళ ఇత్యాదినా ఉకార సో్యోకారః (వాన్వః (పాొయోగికః "౭. వృ: ఖుర శబ్దమున చివరి ఉకారమునకు బదులు “ఇజిీ వచ్చును, ఖుర - భోరు - గొరిజి అవ్మభంళ (పకరణమున “పాయో౬ప (భంశే* ఇళ్యాది నూూతము వలన ఉకళారమునకు ఓకారము. (వాన్వము (వయోగమున వచ్చినది. 190నసూ. ఇ ద్యమలే మౌః వృ యమల కష్టే మకార లకారయో రతఇత్‌ స్యాత్‌ జమలు - జమిలి "ఇ. వృ: యమల శబ్ద్వమున మళార లళారముల అకారమునకు ఇళారము వచ్చును. యమల - జమలు - జోమిలి. 20 సూ. ఇతో హే త్కోకిలే వృవ కోకిల ళచ్దే ఇతో పాత్‌ స్యాత్‌. కొగిలు = కోగెల "తె. వృ: కోకిల శబ్దమున ఇకారమునకు బదులు ఎకారమువచ్చును. కోకిల = కొగిలు - కోగెల, 21 సూ. జూట జలూకయో రూతో హః వృ" పతయో రూతో [హాస్వః స్యాత్‌ జూటు = చట్టు జళూగోంపాలుగు "త. వృ: జూట - జలూకా శబ్లములలోని ఊకారము (వాన్వమగును. జూట - జూటు -_ జుట్టు. జలూకా - జళూగో -_ జలుగు. 22 నూ. చో శ్చామరే సః వః ఇ్రామ్ర"దే చవర్షన్య నః సాత్‌ చంవరు _ నంవరము. బిందుకొా ద్వో మః (7) నవరము ఆ, వృ: ఇవామర శబ్దమున చవర్గాకరమునకు బదులు నకారము వచ్చును. చామర - చంవరు - సంవరము. ఇచట బిందుకము మీది మకార మునకు వకారము (. సవరము. శప్రాయోజఒవ్మళంశే ఒచోఒచ్‌- వాల్మీంనూ. 8. 8, 1. వృం అవ్యభంశే అచః స్థానే (ప్రాయః అచ్‌ అన్యో భవరి,

అప[భంళభ వాః 151 ?8సూ. ఉ3ః [శ్రుత వకుళ ముకుళ పృళిందేషు వృ కుతాది షూతోఒత్‌ స్యాత్‌ నుదు - చదువు తె. వృ: శ్రుత - వకుళ -ముకుళ - పుళింద శబ్దములలోని ఉకార మువకు బదులు అకారము వచ్చును. [శ్రుత - సుదు - చదువు. 24 సూ, వస్తి వకుళ పలాలేషుహోత్‌ నృః వస్తా గ్థదిషు ఖో రతో హోత్‌ స్యాత్‌ ఇ. వృ: వస్తి - వకుళ - పలాల శబ్దములలోని అదివర్ణము మీది అకారమునకు బదులు ఒకారము వచ్చును. 25 సూ. వో వస్తి వమళయోః పః వృ' ఏపతయో ర్వస్య పః స్యాత్‌ వద్ధి - పొత్తి 'తెవ్ఫ: వస్తి - వకుళ శబ్బములలోని _వకారమునకు _ బదులు పకారము వచ్చును వస్తి - వద్ది - పొత్తి. 20 సూ. ళ స్తాళ వకుళ ముకుశేషు డః వృః శాళాదిషు భస్య డః స్యాత్‌. తాళు = తాడు పగుళు = పొగడ, తె. వృ: తాళ - వకుళ - ముకుళ ళబ్దములలోని ళకారమునకు బదులు డకారము వచ్చును. తాళ - తాళు - తాడు. వకుళ - పగుళు = పొగడ. 27 సూ. ఖో ర్షో న్ముకుశే వృ: ముకుళ శద్దే ఖో రుతో హోత్‌ స్యాత్‌ ముగుళు = మొగడ. పుళందు = వళందు అత్‌ పుళిందేత్యాదినా ఇతోజఒత్‌ ఉతః (కుతేత్యాదినా ఉతో౬ఒత్‌. వస్య వత్వమ్‌ తె. వృ: ముకుళళబ్దమున ఆదివర్ణముమీ+ది ఉళారమునకు బదులు ఒకారము వచ్చును. ముకుళ - ముగుళు _ మొగడ. పుళింద - పుళిందు - వళందు. ఇందు అత్‌ పుళిందేత్యాది ( 18వ) న్యూతము వలన ఇకారమునకు బదులు అకారము. ఉతః శుతేళ్యాది ( 28వ) న్యూత్రము వలన ఉకారము నకు బదులు అకారము. పకారమునకు బదులు వకారము.

కేర్‌ 2ై వైకృతచ్శ న్టికా 26 సూ. ఆతో లుక్‌ పలాలే వృ పలాల శచ్దే ఆతో లుక్‌ స్యాత్‌ పలాలు-పొల్టు+ తె. వృః పలాల శబ్దమున ఆకారము లోపించును. పలాల - పలాలు - పొల్లు. 29 సూ. మాకం దోద్వేగయో ర్మావి బెదడూ వృ వతయో శీళా వాదేశొ భవతః మాొగందు - మావి ఇబ్బెగు-బెదడు తె. వృ; మాకంద - ఉద్వేగ శబ్దములకు మావి _ బెదడు శబ్దము లాదేశములగును. మాకంద - మాగందు - మావి. ఉద్వేగ - ఉబ్బెగు - చెదడుం

వైకృత విశేషాః అథ _వెకృ్ఫగ విశేషాూ ఇంక వ్రైక్సత విశేషములు 1 సూ. గ్రామ మనుష్య దిరుదేషు బహుళమ్‌ వృ [గామౌదిషు బపుుళ మాదేశా య థావర్శనం భవంతి నావాడు వాచి కేడు మూరుశాయరగండండు "అ. వృ: (గామ-మనుష్యు-బిరుదముల విషయమున వ్యవహారమును ఒట్టి (యథాదర్శనమ. గా) ఆచేళములు వచ్చును. నావాడు బాచినేండు. మూరురాయరగండండు. 2 సూ. లు గుంగర స్యాతః వృ ఉంగర శబ్దసంబంధినః (పథమస్యాతో బహుళం లుక్‌ స్యాత్‌ ఊంగము- ఉంగరము ఇ. వృ: ఉంగర శబ్దమున మొదటి అకారమునకు లోపము బహు ఛము. ఉంగము-ఉంగరము. $ నూ. తాంబూలాత్‌ వృ శాంబూలాదేశే ఉతో౭ఒ త్స్యా ద్వా తమ్ములము-తమ్మలము "౩. వృ; తాంబూల శబా దేశమున ఉకారమునకు వికల్పముగా అకారము వచ్చును. తమ్ములము-తమ్మలము. శ సూ. లు గితః కన్యకాదే స్తు వృ కన్యకాదే రితో వా లుక్‌ స్యాత్‌ . కన్నియ-కన్య “ఇయో హేత్‌” కన్నె, మ్లియ-మృల్య-మలళ్లె వీడియము-వీడ్యము-వీ జెము యు రు ళు తె. వృ: కన్యకాది శబ్దముల ఇకారము వికల్పముగా లోపించును. కన్నియ -కన్య. “ఇయోహేత్‌ ” (స్వాది-అజం 88 సూఎ) కన్నె. మల్లియ- మల్ల్య-మళ్లె. వీడియము-వీడ్యము-వీ డెము. గ నూ. వా వీటి కౌొయాం హః వృ: వీటికాయా మీతో వా (వాస్వః స్యాత్‌ * పీడియము = విడియము-= విడ్యము-వి డెము.

154 వైకృతచ(న్టికా "తె. వృ: వీటికా శద్దా దేశమున ఈకారము వికల్పముగా. (వాస్వ మగును వీడియము-విడియము-విడ్యము-విడెము. 6 సూ. ఉతః కర్పారస్య లుక్‌ వృ కర్చూరాదేశ సంబంధిన ఉతో వా లుక్‌ స్యాత్‌ క్మపము-కప్పురము. ఇ వృ: కర్చూరాదేశళ శబ్దమందలి ఉకారము.. వికల్పముగా లోపించును. కప్రము-కప్పురము. 7సూ. ఉపరి లు క్కర్పారాదేస్తోస్తు అడి బయిట వృ కర్పూరాచే స్పృంయుకృ సంబంధిన ఉపర్యమరన్య వా లుక్‌ స్యాత్‌. కవురిము ఒకండు తమలము గయా€ి ఒయారి ఎవరు, ఎపుడు. అపుడు ఇపుడు. ఇె. వృ: కర్చూ6+చ్యాదేశాములలోని సయుకృముల మీ(దియకు రములు లోపించుట కలదు. కప్పురము-కప్పురము ఒకండు - ఒక్కండు. తమలము-=-తమ్మలము. గయాళి-గయ్యాళి. ఒయారి-ఒయ్యా్యరి. ఎవరు- ఎవ్వరు ఎపుడు-ఎప్పుడు. అపుడు-అప్పుడు. ఇపుడు-ఇప్పుడు. 8సూ. పోదః వృ: చా(ప్రత్యయ సంబంధినః పకార స్యోతో వాలుక్‌ స్యాత్‌ ఎప్తుంఎపుడు అవ్హు-అపుడు ఇస్టు-ఇపుడు. తె, వృ: చా ప్రత్యయమునకు నంబంధించిన శబ్దముల వపకారము మీది ఉకారము వికల్పముగా లోపించును. ఎవ్లు-ఎపుడు. అప్హు-అపుడు. జారే న య ఇప్హు-ఇపుడు. 90 నూ. నలడాదేః వృ+* నలడాబే ర్వర్హ స్యోతో వా లుక్‌ స్యాత్‌ పున్కంవునుక. చిల్క-_చిలుక కడ్చు=కడువు ఆద్మిగహణాత్‌ చెర్వుంచెరువు చెయ్యులు-చెయువులు క్వచి దకా కేకారయో రపి వా లుక్‌ వంటి=పనటి కో ర్కె=-కోరికె ఎనుగు ఇత్యాదా వవవృ్తిః ట్లో ఛాయా సంబంధ సాదృశ్య శళ్చా వికృతి సంభవాః (గామ్యా దేశ్యా న్తథా జాతాః కల్పనీయా యభథాయథమ్‌॥ తమ్మికంటి, పూవిలుతు,డు, బాసవాల్టొర ఇళ్యాదయః ఛాయా కల్చ్పనీయాః= రవణ, వేసవి, బోనము ఇళ్యాదయః సంబంభేన సంచారణీయొః. కొమ్మ , మోవి ఇత్యాదయః సాదృ శ్యేన (వయోక్ష్తవ్యాః అపుష్ట క్రిష్టానవసిద్ధా

వై కృతవిశేషాః కే5్‌5్‌ దయో (గామ్యాః "తీచ ఇరుముక్కాలి, మామమామ చక్కెరవిల్తుండు ఇత్యా దయః. సకలజననముచాయ నమా యో దేశః త్మతభవా దేశ్యాః సనరు, నింఒలి, మక్కువ ఇత్యాదియః పృాదయంగిమన్య భావవ కాళికా జారి; త్మతభవా జా త్యాః కమ్మి, జోగు నూడీగము ఇత్యాదయః అన్యేచ యళఖాసంనవ మూహానీయాః ఇ. వృ: నలడాది వర్ణముల ఉకారమునకు వికల్పముగా లోవము వచ్చును. పున్క--పునుక, చిల్క-చిలుక. కడ్పు-కడుఫు ఆది (గహణమువలన చెర్వు-చెరువు. చెయ్వ్యులు-చెయువులు, ఒకానొక యొడ అకాకమునకును, ఇకారమునకును గూడ వికల్పముగా లోపము గలుగును. పంటి-వనటి. కోర్కె-కోరికె.. ఎనుగు ఇళ్యాదులందు ఈవిధి (వవర్తించదు. నంస్కృృత నమాసాదుల భాయను బట్టియు, సంస్కృత మ! ముల సంబంధమును ఒట్టియు, సంస్కృత శబ్దముల సాద్భళ్యమును బట్టియు వ్రైకృత శబ్దములు (ప్రయోగింపందగును (గామ్యములు, 'దేళశ్యములు, జాత్యములు యథాయథముగా కల్పించుకొనవలయును, తమ్మికంటి, పూ విలుతు(డు, బాసవాల్టొర మొ, చాయనుఐట్టి కల్పించుకొన(ద గినవి. రవణ, వేసవి, బోనము మొ. సంబంధమునుబట్టి పర్పజచుకొన6దగినవి, కొమ్మ, "మోవి మొ, సాద్భృళ్యమును=ట్టి 'ప్రయోగింవందగినవి. అపుష్టార్థ ములు, శ్రీప్తార్టములు: అ పసిధ్రార్థములు మొ. (గామ్యములు: ఇరుముక్కాలి, మామమామః చక్కెరవిల్తుండు మొదలగున విట్టివి శకలజన నము చాయములకు ఆ(శశ్రయమైనది 'చేశము. దేశములో వ్యవవారములోనుండు నెనరు, నెంజిలిి మక్కువ మొ నవి 'దేశ్యములు. వృాదయంగమముగా భావమును వెల్లడించు శబ్దములు జాత్యములు. కమ్మ్‌, జాగు, నూడిగము మొదలగు పదము లిట్టివి. తక్కినవి యభథాసంభవముగా నూహింపందగినవి. ఇతి (శ్రీమచ్చాలగో పాల కరుణా కటొక నంపాప్త విలసదష్టభాషా కవిత్వ సామాజ్యపట్టభ(దేణ మంచెళ్ళవంశ కలశార్థవ పౌర్టమాసీ చం(దేణ హిమవన్నగ 'సేతుమధ్య మహీవలయ విరాజమౌన నానావిధ విద్యా (వవీణవిద్వత్కవి విళాన సంన్తూయమాన సాధువండిత మణినా వాసుదేవ కవినా వికచితాయాం వ్తైక్ళత చందదికాయాం నుబంత విభాగః నమౌాప్తః

ని తిజంత విభాగః సీతా సతీ కుచాగస్థ (పాలంబ ఘుటికా కృతిమ్‌ కచ్చోత్తమాంగ ముషెంద వ్యంజనం నముపాన్మ హే వృ: పుష (=పుష్ట్రొ తె. వృ: పుషు = పోషించుట. 1 సూ. ఉపకృతిః పృష్యాదిః వః పుష్యూఢది క్థాతు రుపకృతి సంజ్ఞః స్యాత్‌. ౩ వృ: పుషు వంటి ఛాతువు ఉపక్ళతి సంజ్ఞ గలది. అచ అన 2సూ.తి జ్యుపకృతే ర్స్‌ వృ ఉపకృ తేః ఘణ్‌ (వత్యయః స్యాత్‌ లిజి పరే తె. వృ: ఉపకృతి ధాతువునకు తిజ్‌ (పత్యయములు! పరమగునప్పుడు ఘఃగ్‌ [ప్రత్యయము వచ్చును. అవి 8 సూ, అదేశ్యా ద్ధాతో రించుక్‌ వృ: దేళ్య వర్దిళా ద్ధాతో రించుక్‌ స్యాక్‌ లిజి కిత్త్వా దంత్యావయ వత్వమ్‌ తె, వృ; 'దేళ్యముకాని ఛాతువునకు లిజ్‌ (ప్రత్యయము పరమగు నప్పుడు “ఇంచుక్‌” అను ఆగమము ఛేరును. ఇంచుక్‌ లో కళారము ఇత్తు, “ఇంచు” మ్మాతమే ఆగమము, “ఆద్యన్తై టకి తౌ”- (పా.1.1.48) అను ఆద్య వ్యాకరణ నూ తమునుబట్టి కకారమిత్తుగాంగల ఈ యాగమము ఛాొతువుచివర చేరును.

• ఉపకృతి ధాతువులు కృదంత [పాతిపదికల రూపమున వై కృత (ప కియలో6 (బవేశించును

• తిస్‌ తస్‌ యి(ప, పురు త ఆతామ్‌ రు ఇవి తిజ్‌ నీస్‌ థభస్‌ థ మ వురు థాన్‌ ఆథామ్‌ ధ్వమ్‌ | (ప్రత్యయములు మిస్‌ వస్‌ మస్‌ ఉ పురు. ఇట్‌ వహి మహిజ్‌

తిజంతవిభాగః 157 శ సూ. వరమానేచుః అవి వృ సర్వస్మా ధ్ధాతోః వర్తమానాన్హే చుః స్యాత్‌ తె. వృః (ప్రతిధాతువునకును వర్తమానార్థమున “చు వర్థకము చేరును. 5 సూ.టచు గ్రహి షూత్‌ వృట చువర్ణ క యో గ్లృవ్లైతా చ పరేఒంత్యవర్గ స్యోత్‌ స్యాత్‌, "ఇ. వృ: ట, చు వర్ణకములును, (గహిధాళ్వా దేశ మగు “కొను అను నదియు చేరునప్పుడు చివరివర్ణమునకు ఉకారము వచ్చును. ఆ, ఆదం 6 సూ. అతాలవ్యస్య వృః శాలవ్యా[జహితన్య చుగించోక్సంబంధిన శ్చన్య పో వాస్యాత్‌ పోషింపవుచు + తిక్‌ ఇతి స్థితే "ఇ. వృ: తాలవ్యాచ్చు లేని చుక్‌, ఇంచుక్‌ సంబంధిమయైన చకారమునకు పకారము వికల్పముగా వచ్చును. పోషింపుచు-(- తివ్‌ అని యుండ(6గా-_ 7 సూ. ఉండో వసేః వృ వసి ఛాతోః, ఉండ ఇ త్యాదేకః స్యాత్‌ 'తె. వృ: “వసి ఛాతువునకు “ఉండ” అని ఆదేశము వచ్చును. 8సూ. నా వసతి ర్వర్హమానస్య అణాజే వృ" వసతిధాత్వాదేళో నవర్షశేననవా వర్షమానార్థవిహిత భఛాతో రనుబంధో భవతి తె. వృ; వస ధాత్వాదేశము (ఉండ) న - వర్ణకముతోంగూడి వర్త్మమానార్థ విహితమైన ధాతువునకు అనుబంధ మగును. ((ఉన్న" అను బంధము,) పోషింపుచు-[ ఉన్న. $ సూ. నవ్యదిః వృ: అనుబంధ నంబంధినో నవర్ష్శకన్య దిర్హః స్యాత్‌ తిజీ. "తె. వృః తిజ్‌ వరమగునప్పుడు అనుబంధమునకుంజందిన నవర్శ్మ కమునకు దర్ప మువచ్చును. పోషింపుచు.-- ఉన్నా.

158 వైకృతచన్దికా 10 సూ. తద్యుష్మదస్మదాం సుస్‌ (వధమాదేః వ్బ భఛాతోః (వథమపురు మెైకవచనాదే ర్యథా[కమం తచ్చ్భబ్ది యుష్మ చృజ్దాన్మృ చృ జ్రేభ్యో విహితాః నుసాదేశాః భవంతి తేన తిప్తయోః స్థానే డు జాదిః యిరగుయోః స్థానే ర్వాదిః సిష్టాసో ర్వుః థధ్వమో రుః మివీటో ర్నుః మన్మహిజో ర్శుః వాడు పోమింపుచున్నాండు వారు పోమింపుచున్నారు నీవు పోషింపుచున్నావు మీరు పోషింపుచున్నారు నేను పోషింపుచున్నాను మేము పోషింపుచున్నాము అమవాత్కర్తృ కత్వేతు- తె. వృ: ఛాతువునకు (వథమప్పుర్వుమైక వచనాదులకు వరునగా తద్‌-యుష్మద్‌ -అస్మద్‌ శబ్దములకు6 జెప్పంబడిన (పథమావిభక్సి యాచే శములు చేరును. కనుక 'తిప్‌-తి అస్థానమున డుజాదులు, “రురు ల స్థానమున రు" మొదలగునవి, “సివ్‌-థాన్‌" ల స్థానమున'వు, “థ-ధ్వమ్‌' ల స్థానమున “రు; “మిప్‌ -ఇట్‌' ల స్థానమున “ను, “మస్‌ _-మహిజ్‌” లస్థానమున “ము ఆదేశమగును. వాండు పోషింపుచున్నాండు - వారు. పోషింపు చున్నారు. నీవు పోషింపుచున్నావు-మీరు పోషింపుచున్నారు.. నేను పోషింపుచేన్నాను = మేము పోషింపుచున్నాము. కర్త అమహద్వాచక మయినప్పుడయితే- 11సూ.న దివ్యోః వృవ నవర్డ్మకస్య దీర నస్యాక్‌ ది వి ఇ త్యేశయోః వరయోః అది పోషింపు చేన్నది అవి పోషింవుచేన్నవి. (స్త్రీ కర్షృశేతు ఆమె పోషింవుచున్నది - వారు పోషింపుచున్నారు ఇత్యాది "తె. వృవ “ది,వి' అనునవి పరమగునపుడు నవర్శకమునకు దీర్చ ము రాదు. అది పోషింపుచున్నది-అవి పోమింపుచున్నవి. కర్త (స్త్రీయయినచో ఆమె పోషింపుచున్నది - వారు పోమింపుచున్నారు మొ. 12సూ,. అస్తేః కలగః వృ అన ధాతోః కలగ ఇత్యాదేళః స్యాత్‌. ఇ. వృ: అస ధాతువునకు కలగ అను అదేశము వచ్చును. 18నసూ. ఆస్తి రృవిష్యతః వః అన ఆాందేళో నవర్షకేన ననా షగదర విహిత ఛాత్వనుణిధ। స్యాత్‌ స్‌ ణం భవిష్యదర్థ తె. వృః అస్త ఛాత్వాదేశమగు కలగ భవిష్యదర్ధమునం జెప్పంబడిన ఛాత్వనుబంధమగును.

లిజంతవిఖఫాగః 159 11 సూ. తుమున్నవస్శిగహేఒనుబంధే వృ వసి (గ్రహి వర్డి తేఒనుబంధే పశే తుమున్‌ (పత్యయః స్యాత్‌, "తె. వృ: వసి (ఉండ), [(గహి (కొను) అను అనుబంధములు కాక తక్కిన యనుబంధములు పరమగునపుడు తుమున్‌ (పత్యయము వచ్చును. 15 సూ. తుమున్‌ ప్యతిరేరయో రత్‌ వః తుమున్‌ వత్యయన్య, వ్యతి రేకార్థ న్యచ అత్‌ స్యాత్‌ చన్య వష తుమున్‌ సంబద్ధ వతిపాదకత్వాత్‌ న్మదుతత్వమ్‌. పోమింపంలండు - పోమింపంగలరు పోమింపంగలవు = పోమింపగలరు పోమింవ(గలను _- పోమింపంగలము తె. వృ: తుమున్‌ (వత్యయమునకును, వ్యతి రేళార్థమునకును వెనుక అత్‌ చేరును. చకారమునకుబదులు పకారము, తుమున్‌ సంబంధము గల దగుటచే స్మదుతత్వము. పోషింపంగలడు - పోషింపంగలరు, పోషింపంగలవు- పోపింప(గలరు,. పోషింవ(గలను _ పోషింపంలగలము. 16 సూ, దోభ్య రు వ్యరి రేర్వవిష్యతోః వృ: వ్యతి రేకా స్టే భవివ్యద స్హే చ విహితయోఃది,వి ఇత్యత యో రి్‌కార స్యోత్‌ స్యాత్‌ పోషింపంగలదు = పోషింపంగలవు ఇ. వృ; వ్యతి లేకార్థమునను భవివ్యదర్థమునను 'జెప్పంబడిన ది, వి యనువాని ఇకారమునకు బదులు ఉకారము వచ్చును. పోషింపంగలదు - పోషింప(గలవు. 1? సూ. అరః ప్రథమన్య హీత్‌. వృ: భూతానే రు వర్జితస్య [వధమవురుషాదేళన్య హేత్‌ స్యాత్‌ "ఇ. వృ: భూతార్థమున రువర్దితమైన (పథమ పురుషూ దేశమునకు ఎకారము వచ్చును, 18 నూ. డుజశ్చ భూతతద్ధర్మయోః వృ: భూత తద్ధర్శయో ర్జుజో లుక్‌ స్యాత్‌ ఇతి డుట్లో పే హేత్వ విశిష్టే- పోమించె తె. వృ; భూతతద్దర్థములందు డుబ్జునకు లోపము వచ్చును. కావున డుజ్‌ లోపింపంగా ఎత్వముతో గూడి - “'పోషించె' అగును.

160 వైకృతచ న్లికా 19 సూ. భూత ఇత్‌

వృ భూళార్ధ విహిత వర్ణే వశే (కియాంత్యవర్డ స్య ఇత్‌ స్యాత్‌

తె, వృ: భూళార్థమున వింధింపంబడిన వర్ణకము పరమగుచుండగా [క్రియాంత్య వర్శమునకు “ఇత్‌” వచ్చును.

20 సూ. భూతే తిజః

వృ భూతాశ్ధే తిజా దేశన్య ఇత్‌ స్యాత్‌. పోషించిరి.

"ఇ. వృ: భూతార్థమున తిబ్దున కాదేశముగా వచ్చు వర్ణకమునకు ఇకారమగును. పోషించిరి,

21 సూ. తి ర్ఫూత స్యాప్రధమే

వృ: (వథమ పురుష వర్టితే తిజి పరే భూళార్థన్య తిః స్యా్‌ పోషించిలివి= పోషించితిరి. పోమిం చితినిపోషించితీమి

ఇ. వృ; భూతకాలమున (పథ మేతర పురుషవములలో తిజ్జు చేరు నపుడు ఛచానికి ముందు “తి వచ్చును. పోషించితివి - పోషించితిరి, పోపించితిని _- పోషించితిమి.

22 సూ. భూత తద్ధర్మయో ర్లు క్‌

వృ: భూశాళ్టే తద్ధర్యాన్థే చ యథాస్థానం విహితయోః ది, వి ఇత్యేతయో ర్లుక్‌స్యాత్‌ అది పోషించె-అవి పోషించె

"ఈ, వృ: భూత తద్ధర శ్రములందు ఆయాస్థానములః "ఇప్పంబడీన దివి యను వానికి లోపము వచ్చును. అది పోషించె _- అవి పోషించె.

వృ భావ వ్యతిరిక్తః కాల్మ్యతయ[ పతిపాదకో ఛాత్వర్థ న్తర్ధ ర్యార్థః

"త. వృ: భఛావవ్యలిర్హిక్షమై కాల్యతయమును (వర్తమాన - భూత - భవివ్యత్తులను) (వతిపాదించు ఛాత్వర్థము తద్ధర్శార్థము,

2 సూ, తద్ధర్మే దే హేత్‌

వృ తద్దర్మాళ్ణే దవర్శ శే పే [కియాంత్యస్య హేత్‌ స్యాత్‌ తదభావే ఉదేవ, డుజ్‌చ పోషింవు (చు?) భూత తద్ధర్దుయో రిత్యధికృత్య యోగ విభాగాత్‌ లుకో వై కల్పికత్వే పోషింపవుండు

త. వృ: తద్ధర్శార్థమున దవర్థ్శకము పరమగునపుడు (కియాంత్య స్వరమునకు ఎకారము వచ్చును. తదభావమున ఉకారమే నిలుచును,

లిజంతవిభెగః 161 వికల్పముగా “డుజ్‌” కూడ వచ్చును. పోషింపు (చు). “భూతతద్ధర్శ యోః” అని యధికార నూ(తముగా6 "జేసికొని సూత్రమును విభజించుకొన్న పతమున లుక్కు వైకల్పికమెై పోషింపుండు * అను రూపమును గలుగును, అస ఆదర 24 సూ, తద్ధర్మస్య దు వృ" తద్ధర్మార్థన్య దు ఇతి వర్షకః స్యాత్‌ లిజీ ౩. వృవ తద్దర్మార్థకమున తిజ్‌ చేరునప్పుడు 'దు' అను వర్షకము వచ్చును 25 సూ. దో శ్చునాతు స్తద్దర్మే అజా ర్రు వృ" తద్ధ ర్యా శ్టే దువ ర్యకన్య ధాత్వాదేళ నంబంధిభ్యాం నుకార చకా రాభ్యా మించేక్సంబంధినా చువశ్షేన చ సవా తువర్థః స్యాత్‌ పోషింతురు. పోషిం తువు-పోషింతురు. పోషింతును - పోషింతుము. తె. వృ: తద్దర్శార్థమున ఇంచుక్కులోని. "చు తోంగలసిన “దు (అనంగా “చుదు")కుబదులుగను, ఛాళ్వా దేశ సంబంధులయిన నుకార చకా రములతోంగలసిన “దు కు బదులుగను తువర్షము వచ్చును. (వార్సు పోషింతురు-పోపింతువు-పోమింతురు. పోషింతును-పోషింతుము, 268 సూ. ద్వంద్వక ర్హృ కేదోర్మా వృ' మన ళబ్బకరృృశే (క్రియాపదే దో రత్‌ స్యాత్‌ మువర్ణశకే వరే మనము పోషింతము, తె. వృః “మనము” అను పదము కర్తగా నున్న (కియాపదమున దువర్హకమునకు ము వశర్హకను పరమగునపుడు అకారము వచ్చును. మనము పోషింతము. వృ “భూత తృద్దర్శ్మయో ర్లుక్‌ "(22 సూ) అది పోషించు. అవి పోషించు. "తె. వృ “భూత తద్ధర్మయో ర్గుక్‌ ” అను (22 వ) సూ(త్రమువలన ది, వి లోపింపగా-అది పోషించు. అవి పోషించు. 27 సూ. అర్థవిశేషే దః వృ. భూళాద్యర్థవిశేష పతీతౌ తద్ధర్శుస్య దో రపవాదకత్వేన దవర్షః స్యా త్తిజి. పోమించెదరు పోషించెదవు-పోమీంచెదరు. పోమషించెద ను=పోమించెదము. శి తర్ధర్మ్మప్రథమవురువమున నీ రూప మన్య వ్యాకరణ విలమణము. న!

162 వైకృతచ్ట నిశా తె. వృ: భూతాద్యర్థ్య విశేషము తోంచునపుడు తద్దర్మమున లిజ్‌ పరమగుచుండంగా “దు” కపవాదముగా దవర్శకము వచ్చును. (వారు) పోషి౦చెదరు-పోమించెదవు-(మీర్రుపోపించెదరు. పోషించెదను-పోపషించిదము. 28 నూ. వలస ఊరీకృళ్లోః వృ ఊరిపూర్వస్య కృజళో వలన ఇళ్యాదేశః స్యాత్‌. శె. వృః ఊరీపూర్వక కక్‌ ఛాశువునకు “వలని అని యాదేళ మగును. 29 సూ. విధే రూరీకరోతి సద్ధర్మేణ వృ ఊరీకృళూ దేళ॥ తద్ద ర్కేణ సవా విధ్యర్థవిహితధాతో రనుబంధః స్యాత్‌ ॥ తెవృః "ఊరీకృణ్‌ * కు ఆదేశమగు “వలసి యనునది తద్దర్శ్మముతో గలసి విధ్యర్థమున6 "జిప్పంబడిన ఛాతువున కనుబంధ మగును. 80 సూ. సస్య యః వ్బః [కియాంత్య నకారస్య యశార। స్యాత్‌ ఇంచుక్యుతి చాదెచవ పోషింపనలయు, దో శ్చునా దు న్తద్ధర్మే (25 నూ) పోమింవవలతురు పోమింప వలతువు-పోన్నింపవలతురు పోమింపవలతును=పోమింవవలతుము [పథమ వురుమైక వచనం వురుష్మత్రయేఒపి యుజ్యత ఇతి శీచిత్‌. తె, వ్భవ ఇంచుక్కు, ఉకారము, చకారము మొ పరమగునపుడు (క్రియ చివరి నకారమునకు యకారము వచ్చును. పోపి0ంపవలయు. 25వ సూ, ను బట్టి "చుడు కు బదులు 'తు' వచ్చి-పోషింపవలతువు- పోషీంపవల తురు. పోషింపవలతును- పోషింపవలతుము, (వథమపురుమైకవచనము పురుష [తయమునకును నరిపోవునని కొందజమతము. 81 సూ. ముడుజౌ ప్రార్థనాయామ్‌ వృ: (పార్థనాయా మేకత్వ బవుత్వయో;ః ముడుజ్‌ ఇళ్యేతా భవతః. నీవు పోషింపుము మీరు పోషింవుండు తుమున్‌ వ్యతిశేక యోరత్‌ (15నూ) వ్యతి రేకః (వతిషేధార్థః. పోమింపండు=పోమింపరు. పోమింపవు-పోషింపరు పోషింపను=పోమీం వము. అమవాత్క_ ర్భృక త్వే=పోమింపదు=పోమషింపవు. తె. వృ: (ప్రార్ధనార్థమున నేక బహువచనములందు ము, డుజ్‌ అనునవి యగును. నీవు పోషింపుము-మీరు పోషింపుండు.. తుమున్‌ వ్యతి రేకార్థములందు ధాతువు చివరి స్వరమునకు అకారమాదేశమగును. కే1ేం

లిబంతవిభాగః। 163 (15నూ) వ్యతి రేకమవగా (వతి ేచార్థము పోషింవండు-పోషింపరు. పోషింపవు-పోమింపరు. పోషింపను-పోషింపము. అమవాదడ్వాచకము కర్తగా నున్నపుడు: అదిపోషింపదు-అవి పోషింపవు. 82 సూ. కుః ప్రార్థనాయామ్‌

వవ వ్యతి లేకా స్టే కుః స్యా న్ముడుబో, పరయోః- పోషింవకుము=పోషీంవ కుండు

"తె. వృ; ముడుద్టులు పరమగునపుడు వ్యతి రేకార్థమున (క్రియకు “కు” చేరును. పోషింవకుము-పోషింపకుండు.

88 సూ. అకా భ్వసాగమాం కా-లే-రాః

వృః భూధాతో రసిధాతోః అజ్‌ పూర్వస్య గమేళ్చ యథ్యాకమ మళా నవాళకా=లే=ఎరా ఇత్యేతే ఆదేశా న్యుః ఇంచుకి,

"తె. వృ: భూ-అసి-ఆగమ అను ధాతువులకు ఇంచుక్కు. పరమగునపుడు అకారముతో(గలసి యథా[కమముగా కా-లే-రా అనునవి ఆ దేశములగును. 84 సూ. వ్యతిరేకేఒసి వ్యతిరేక |

అనాలి

వః వ్యతిరేకా నే వ్యతిరేక విహితో౭సిధాతు జరనుబంధో వా స్యాత్‌ పోమింపలేండు-పోమింపలేరు. పోషింపలేవు-పోషింపలేరు పోషింవలేనుంపోషింప లేము అమవాత్కర్త్భృక త్వే పోమషింపలేదు-పోషింపలేవు,

తె. వృః వ్యతి రేకార్థమున వ్యతి రేక విహితమైన అసి ధాతువు వికల్పముగా ననుబంధముగా వచ్చును. పోషింపలేండు - పోషింపలేరు. పోషింపలేవు-పోషింపలేరు. పోషింపలేను- పోషింపలేము, అమవాత్తు కర్త యయినప్పుడు పోషింపలేదు- పోషి.0పలేవు.

85 సూ. ఆయో భు వేస్తు

వృ: భూ సత్తాయా మితి ఛాళోరయ ఇళా్థదేళః స్యాత్‌.

త.వృ;ం భూ (౬ సత్రాయామ్‌ ఉనికియందు) అను ధాతువునకు “అయి” అను నాదేశము వచ్చును,

88 నూ. భవతి న్సర్వేషాక్ట నః పర్వేషా మర్ధానాం భవత్యా “దేళోఒనుబంధో చా స్యాత్‌,

164 వైక్య్ళతచ్టన్టికా

"తె. వృ: అన్ని యర్థములలోను భూధా త్వాదేళ మయిన '“అయి అనుబంధముగా వికల్పముగా వచ్చును.

$ నూ. భువేః

వృః భువే రాదేక సంబంధినో యకారన్య వశారః స్యాత్‌ ఇంచుక్యతి (బాత్భౌచ. క్యచి ద్గో వః పోమింపనగుచున్నాడుం _పోషిందనగుచున్నారు పోషింపనగుచున్నావు- పోమింవనగుచున్నారు పోమింవనగుచున్నాను పోమింపోగు చున్నాము. ఇళ్య్యాది వర్తమానే. అళా భ్వసాగమూం. కాలేరాః. పోషింవగాః గ్‌లండు

౭. వృ: భూధాత్వా దేశమందలి యకారమునకు ఇంచుక్కు, అకారము, (చకారము మొ ) పరమగునపుడు వకార మాదేశమగును, కొన్ని యొడల వకారమునకు గకారము. పోషింపనగుచున్నాండు- పోషింప నగుచున్నారు. పోషింపనగుచున్నావు-పోషింపనగుచున్నారు.. పోమింప నగుచున్నాను-పోషింపనగుచున్నాము.

88 నూ. అనుబంధే ఈః

వృః అనుబంధళా విహితస్య కా ఇత్యన్య (వాస్వోవాస్యాత్‌. పోమీంవ(గ( గలడు, పోషింపగాంగలండు పోషింవంగ(గలరు-పోషింవంగాంగలరు ఇత్యాది భవిష్యాశ్థ.

తె. వృ: అనుబంధముగా6 'కెప్పండీన "ళా అను దానికి వికల్ప ముగా (వాస్వమగును. పోషింప6ంగంగలండు- పోషింప(గాంగలండు-పోషింవంఈ గంగలరు-పోషింవల్గాంగలరు. ఈ మొదలై నవి భవిష్యదర్థమునంజూచు కొనునది.

89 నూ. భువే రాయె

వృ భవళతేః భూళాశర్ఞే రువర్జితస్య (వథమ పురుషాదేశన్య ఆయె ఇత్యా దేశః స్యాత్‌ అయ్యె ఇతి కేచిత్‌ పోమింవనాయె, పోషింవనయిరి ఇత్యాది భూళా స్టే పోషింపనగు, పోషింవనగుదురు ఇత్యాది తద్ధ కర్మే. ఏవం యథానంభవం రూపాంతరాణి [క్రియాఫలే కర్త, ఖిపాయేతు విశేషః

త. వృః భూతార్థమున రువర్థితమైన (ప్రథమ పురుషా దేశముగా వచ్చిన భూధాత్వా దేశమునకు ఆయె” అని యాదేశమగును. 'అయ్యె' అని కొందజణ మతము. పోషింవనాయె- పోషింవనయిరి మొ. భూతార్థము నందును, పోషింపనగు _పోషింపనగుదురు మొ. తద్ధర్శమునను (గహించునది. ఇట్టు యళథానంభవముగా రూపాంతరముల నెటుంగందగును, (కియాఫలము కర్తను జెందునపుడు (ఆత్మ నేపదార్థమున) విశేషము గలదు.

తిబంతవి భాగ; 165 40 సూ, కొనో (గ్రహేః

వృ గవా ఉపాదాన ఇత్యన్య కొన ఇ త్యాదేశ। స్యాత్‌

ఇ వృ: (గవా (2 ఉవాదానే) అనుథాతువునకు “కొని అని యా'దేళశము వచ్చును.

41 సూ. [క్రియాఫలే కర్షృగామిని గృహ్లాతిః ఆవి ణ వృః గృహిధాత్వా దేశః [కియాఫలే కర్ల్భగామిని నతి ధాతో రనుబంధో భవతీ తుమున్‌ (పని'ేధః.

"తె. వృః (కియాఫలము కర్తను బొందునపుడు (గహిధాతువున కాదేశమగు "కొని యనునది ధాతువున కనుబంధముగానుండును. తుమున్‌ (పతిషేధము అనగా ధాతువు చివర 'అన్‌' రాదు.

శ2 నూ, గృహ్లోతౌ వా మ!

వృ అనుబంధరూపగ్భవ్ల తా వకే (కీయాంత్య వర్ణస్య ఇద్వా పతే టచు (గహి షూత్‌ (నూ 5) పోషించికొనుచున్నాందుంపోషించికొనుచ్చున్నారు. పోషించి కొనయగల(డు-పోషించికొనణగలరు,

ఇ. వృ: అనుబంధమైన (గహిధాత్వాదేశము పరమగునపుడు (కియాంత్య వర్ణమునకు ఇకారము వికల్పముగా వచ్చును. ఇకారము రాన పుడు “టచు (గహిషూత్‌ ” (5 నూ.) అను నూూతమును ట్టి ఉకారము పోమించికొనుచున్నాండు - పోషించికొనున్చున్నారు పోషించికొన గలండు-పోషించికొనంగలరు.

48సూ. ఇయ గృవేత్‌ వృ (గ్రవోర్థ ఛాళ్వాదేళశన్య ఇయక్‌ స్యా బేశారే పరే. పోమీంచికొనియె. పోమషించికొనిర8

త. వృ: (గవాధాత్వాదేశమగు "కొని కు 17వ నూతమును బట్టి భూతార్థమున ఎకారము చేరినప్పుడు చడానికి ఇయక్‌ అను నాదేశము వచ్చును. పోషించికొనియె _ పోషించికొనిరి.

44సూ. కొనాదేర్నా టిజ్‌ తేః

వృ కొనాదేః పరన్య తివర్ణన్య నకారేణ సవా టిజ్‌ స్యాత్‌. పైశాచ ఇత్యాదినా బిందుఃు పోషించికొంటివి = పోషించికొంటిరి. పోషించికొంటిని= పోషించికొంటిమి

166 వైకృత చ న్టికా ఆ. వృ; కొనాదులకు (21వ నూ, (వకారము) పరమైన తివర్థ్మ మునకు నకారముతోంగూడ టిజ్‌ అదేశమగును, “హైకాచ” ఇత్యాది (సంధి 88 సూ) న్యూతము వలన బిందువు వచ్చును. పోషించికొంటివి= పోషించికొంటిరి. పోషించికొంటిని - పోషించికొంటిమి. 45 సూ. కొనాదే రుజా దోః

వృ" కొనాదేః పరస్య దువర్శన్య నకాశేణ సవా డుజ్‌ స్యాత్‌ పోషించి కొనును. పోషించికొండు వఏవమ న్యేషా మపి రూపాణి నంచారణీయాని

శె. వృ: కొనాదులకు. బరమైన దు వర్శమునకు నకారముతో. గూడ డుజాదేశమగును. పోషించికొనును. పోషించికొం[డు. ఇన్త ఇతర (శ్రీయారూసములను గూడ సాధించుకొనందగును.

వృ: ముహూ వైచిశ్శ్యే. ద్విసు అపీతా ఇళత్యాదీనాం పుష్యాదిత్వం వేద్యమ్‌. మోహింపుచేన్నాండు. ద్వేషింపుచున్నా(డు. తుమ తుష్టా

౭. వృ: ముహ( జు వైచి త్తే), ద్విష (= అవీతా) మొదల గునవి పుషాదులలో 'జేరునని యొజుంగందగును. మోహింపుచున్నాండు. జ్వేషింపుచున్నాండు. తుష ( జ తుస్టా).

46 సూ. తుషకుచ ళుధాః సమః

వృ: నంపూర్వాః తుషాదయః ఉపకృతినంజ్ఞూ భవంతి నంతోమింపు చున్నాడు, డుపచమ్‌పాశే,

"ఇ. వృ: సమ్‌ అను నుపనర్గతోః గూడిన తుష _ కుచ - శుధ అను ధాతువులు కూడ ఉపకృతి సంజ్హ గలవి. సంతోషింపుచున్నాండు. (డు పచ (మ్‌ (= పాకే),

47 సూ, ప్రాత్‌ పచిషది లవః

వృః (వపూర్వాః వచ్యాగనయః ఉక్త సంజ్ఞా భవంతి. (వపాకింపుచున్నాడు. లన కాంఠాె.

త. వృ; 1వ- అను నుపసర్షతోంగూడిన పచ-వషద-లప అను ధాతువులును ఉపకృతి సంజ్ఞ గలవే- [పపాకింపుచున్నా(డు. (పసాదింపు చున్నా(6డు. (వలాపింపుచున్నాండు.

తిజంతవిఫా గః 167 48 సూ. ఉత్పర్యు పేధ్యో లసితసి దిశః

వృ ఉత్‌, పరి, ఉప = వభ్యః పరే లస్యాదయో యథా [కమ ముపక్ళతి సంజ్ఞా భవంతి ఉల్లాసింపుచున్నాండు. రుధిర్‌ ఆవరణే

ఇ. వృ: లన _-తంన - దిశ అను ధాతువులు వరుసగా ఉత్‌ - పరి _- ఉప అను నుపనర్గలతో. గూడినపుడు ఉపకృతిసంజ్హ గలవగును. ఉల్లాసింపుచున్నాండు. రుధిర్‌. = (ఆవరణే).

4$ సూ. రుధ ద్విషా వేః

వృ: విపూశ్వ్య రుధ ద్విషౌ పాగుక్తనంక్టై భవతః విరోధింపుచున్నాండు. శ్హిష అలింగనే

౭. వృ: “వి పూర్వకమ్ములైన రుధ -ద్విష అను ధాతువులు ఉపకృతి సంజ్ఞ గలవి. విరోధింపుచున్నా(డు. శ్లీష ( జా అలింగనే).

50 సూ, శ్శిషి స్ఫుటి లుడా ఆజః

వృవ ఆజః పరే శ్చిటొాదయ ఉక్త సంజ్ఞా భవంతి అశ్లేషింపుచున్నాడు

తె. వృ; ఆజ్‌ అను ఉపసర్గతోంగూడిన శ్లిష = స్ఫుట-లు-డ ధాతువులు ఉపక్ళతి సంజ్ఞ గలవగును. అశ్లేషింపుచున్నాండు.

ళా ౦౧ 61 సూ. ణు మను ష్షుభ్యః క్తిన్‌ లట అవాలి

వృ; ఉపకృతి సంజ్ఞ కేభ్యో ణు (వభృతిభ్యః కన్‌ [వత్యయః స్యాత్‌ లిజీ.

తె, వృ; ణు-మను _ష్టు అను ధాతువులు ఉపకృతి సంజ్ఞ గలవి. తిజ్‌ (పత్యయములకు ముందు వీనికి _కి్‌ (వత్యయము చేరును. అనగా క్రిన్‌ (వత్యయాంతరూపము మీద వీనికి తిజాది (ప్రత్యయములు చేరును.

5ళ్లి నూ. లఫ్వేకాతరపూర్వా దనయ ఇంచుక్‌

వృ* లఘు యరేకమేక మదరం తత్పూర్వం యస్య తస్మా దయవర్దిశా (తియాపచా ది చ్యా స్యా దించుకి నుతియింవుచున్నాండు = నుతింపుచున్నాండు. (ఘూ గంధోపాచానే.

166 వైకృతచ న్షికా తె. వృః “అయి చేరని* లఘువైన 'యేకాకర [కియాపదమునకు1 ఇంచుక్కు పరమైనపుడు వికల్పముగా ఇకారము. చేరును. నుతియింపు మన్నాండు _ నుతింపుచున్నాండు. (ఘా ( నా గంధోపాదానేే. 58 సూ. [ఘా ధాణఖ్‌ మా (ద్రాయతిభ్యో ల్యుట్‌

వృ పభ్యోలుట్‌ స్యా త్తిజ్‌ (ఘాణింపుచున్నాండు డుధాజ్‌ ఛారణ పోవణయోః సమౌ ఛాజ్‌ సంపూర్వన్య ఛాఇస్తళ్ళవ సంధానింపుచున్నా(డు. మూళ్ళా మోహనము[చ్భాయయోః

తె. వృ: ఘా - ధాణ్‌ -మా-ద్రై అను ధాతువులకు. తిజ్‌ చేరునపుడు ల్యుట్‌ (అన) (ప్రత్యయము వచ్చును. (ఘాణింపుచున్నాండు. (డు) ధా (జ్‌) (జ ధారణపోషణ యో). “నమ్‌' అను ఉపనర్గముతో! గూడిన ధా (జ్‌ )ఏఛాతువునకును అన్ము, సంధానింపుచున్నాండు. మూర్చా ( జు మోహాసముచభ్భాయయో1).

రశ సూ, మూర్చాదిభ్యోఒజ్‌

వృ భిదాదివిపితోఒజ్‌ (పత్యయః స్యాత్‌ తిజి. గురు పూర్వా దకర్శకా బ్ధాలోరించుక్‌ సంబంధిన శ్చోర్చిందునా సహాలకారఉిశ్చ్ళభవతః మార్భిల్లుచున్నాండు. మూర్చిలుచున్నాండు.

త. వృ: మూర్చాది ఛాతువులకు తిజ్టులు పరమగునపుడు భిచాది విహితమగు అజ్‌ (వత్యయము వచ్చును. గురు పూర్వకమైన అకర్మక ఛాతువున కించుక్కులోని *“0చుి కు బదులు లకారమును ఉకారమును వచ్చును. మూర్చిల్లుచున్నా 6డు-మూర్చిలుచున్నాండు.

వృ అథ సంవృతిః వన నివాసే.

"ఇ. వృ; ఇంక సంవృతి ధాతువులు. వన (౬2 నివాస్సే,

55 సూ. సంవృతి ర్వస్యాదిః

నృ; వస్యాది స్థాతుః సంవృతి సంజ్ఞ? స్యాడ్‌. వసింపుచున్నాండు. ఇత్వే= వనియింపుచున్నా(డు, రంజరాగే. రంజిల్లుచున్నాండు, గర్వ=ద శ్పే.

"ఈ, వృ; వన మొదలయిన ధాతువులు సంవృతి] సంజ్ఞ కలవి.

ఉట ఛాతువునకు 'అయ " చేరును. జయించు. ఇటువంటివి పరిణతి క్రియలు. వీటివి గుజించి ముందు తెలియును.

శొలఘువ్వులైన రెండతరాలు గల క్రియాపదము*కు” అని యుండినచో విశదముగా నుందునుం

శేనంవృతిధాతువుల కించుగాదులు చేరునప్పుడు మార్చురాదు.

తిజంతవి ఫభాగః 169 వసింపుచున్నాండు. ఇత్వమున-వసియింపుచున్నాండు. రంజ (= రాగ్వేః రంజిల్లుచున్నాండు. గర్వ (22 దశ్చే). 56 సూ. క్వవచి త్చంవృతేః వృ" క్వచి తృంతృతేః ఘజ్‌ ఇతి నిద్ధ ఏవ స్యాత్‌. గర్చింపుచున్నాడు వసి (వళ్ళ తేః ఈకో నిత్యత్వాభావాద్యత వివల్పః కంస స్తుతౌ, తె. వృ; అందందు సంవృతి ధాతువునకు ఘణ్‌ వచ్చుననుట సిద్ధమే. గర్వింపుచున్నాండు. వస మొదలయినవానికి ఈక్‌ నకు (?) నిత్యత్వము లేనందున ఇట వికల్పము. శంస (= న్తుతా, 5? సూ. శంస రూపి థాజిలోకః ప్ర ని వ్యాబ్బ్యః వృ (ప్రాదిభ్యః వరే శళంసి (వభృశయః యథాక్రమం సంవృతి సంజ్ఞా (వళంసింపుచున్నాండు. తె. వృః శంస-రూపి-భాజి-లోక అనుధాతువులు వరునగా ప-ని- వి- ఆజ్‌ అను నువనర్గలతోంగూడి వరుసగా సంవృతి సంజ్ఞకము లగును, (పళంసింపుచున్నాండు. వృ అథ పరిణరిః. తె. వృః ఇంక పరిణతీ ధాతువులు 58 సూ. పరిణతి రిగంత ఏకాచ్‌ వృ. ఇగంత పకాచ్కోధాతుః పరిణతి నంశ్ఞైః స్యాత్‌. తె. వృవ ఇ-ఉ-బు లంతమందున్న ఏకాచ్చుగల ధాతువులు పరిణతి సంజ్ఞ కలవగును. 598 సూ. పరిణతే ర్యో రేజ్‌ వృ'* పరిణతి నంబంధినో రికారోకారయోః (కమా దేకారౌకా రౌ భవతః, జిఎంజయే. అనయ ఇతి నిపేధా దిత్వంన, జయింపుచున్నా(డు. తె. వృ: పరిణతి ధాతువుల ఇకార-ఉకారములకు వరుసగా ఏకార- ఓకారములు వచ్చును. వానికి ఇంచుక్‌ చేరునపుడు [కమముగా అయ్‌ అవ్‌లు వచ్చును. బి (= జయే. 552 వనూ. న "అనయా అని నిేధముం డుటను బట్టి ఇకారమురాదు. జయింపునచున్నాండు.

170 వైకృతచ (నిశా 60) సూ. అకర్మకా ద్చిందునా వృ అకర్మకా శ్‌ రించుక్సంబంధిన ఛ్బ్చోర్చిందునా సహ లుక్‌ స్యాత్‌, (నవిల్లుచున్నది. ఇళ్వే (నవియిల్లుచున్నది. భూసత్రాయా మిత్యాదీనా మనుపస ర్గ్వే (పయోగో న. (వభవిల్లుచున్నది తె, వృ: అకర్మకభాతువున. కించుక్కులోని బిందువుతోడి. “చు లోపించును. _(సవిల్లుచున్నది. ఇత్వము వచ్చినప్పుడు- (స్రవియిల్లుచున్నది. భూ (= సత్తాయామ్‌) మొ. వానికి ఉపసర్గరహితముగా (వయోగము లేదు. 1పథవిల్లుచున్నది. 61 సూ. బుతోఒరః వృ పరిణతి సంబంధిన బుత॥ అర ఇతి స్యాత్‌, భృణ్‌ భరణే భరింపు చున్నది జాగృధాతుక్చ పరిణతి సంజ్ఞః స్యాత్‌, జాగరిల్లుచున్నాండు. ఏవం సాదింపుచున్నాడు. అప్పగింపుచున్నాండు ఇళ్యాదీనాం... సంస్కృతభవానాం, _ ఓసరింపుచున్నాండు ఒప్పగింపుచున్నాండు ఇళ్యాదీనాం (ప్రాకృతసమౌనాం, ఓహాటింపుచున్నాండు- సంతసిల్లు చున్నాడు ఇళ్యాదీనాం (పాక్ళృత భవానాంచ రూపాణి వృణ్‌ వహరణే, "ఇ. వృ: పరిణతి [కియల బుకారమునకు “అర'అని యాచేశమగును. భృజగ్‌ (= భరణ్వే. భరింపుచున్నది. జాగ్భధాతువు గూడ పరిణతి సంజ్ఞ గలది. జాగరిల్లుచున్నాండు. ఇక్తు సాదింపుచున్నాండు. అప్పగింపు చున్నాడు మొ. సంస్కృతభవములకును, ఓసరింపుచున్నా(డు, ఒప్పగింపుచున్నాండు. మొదలగు [పాకృ్ళతసమములకును, ఓహాటింపు చున్నాండు,. సంతసిల్లుచున్నాండు. మొదలగు [పాక్ళతభవములకును రూపములను (గ్రహింపందగును. హృణ్‌ ( = వారణే). 62 సూ, ఆహృ సంవసో రారగ సొమ్మసా వించుకి వృ సంస్కృత భవాధికారే త్వేశయో కేతా వాదేశె భవతః ఇంచుకిప'రే- ఆరగింపుచున్నాండు వన నివా సే. సొమ్మనీలుచేన్నాండు. శుభ రంభ దీప్తొ "త, వృ: ఆవా-సంవస ఛాతువులకు ఇంచుక్కు పరమైనపుడు ఆరగ- సొమ్మస అనునవి యాదేళములగును. ఆరగింపుచున్నాండు. వస( జని వాసే. సొమ్మనిలుచున్నాండు. శుభ రంభ (= దీప్త). 68 సూ. శుంభ రంభయో స్క్ఫోంప రంపా వించుకి న (పాకృతథవాధికారే శ్వతయో శేతా వాదేశె భవతః ఇంచుకి వరే. సొంపిల్గుచున్నాడు, ఈయ దర్శనాంకనయోః.

తిజంతవిఖా%। 1/1] "ఆ. వృ: (పాకృ్ళతభ వాధికారమున శుంభ-రంభ అను ధాతువులకు ఇంచుక్కు పరమగునపుడు సొంప-ర౦ంప అనునవి ఆ'చేశమగును. సొంవల్లు చున్నాండు. ఈక ( = దర్శ్భనాంకన యో), 64 సూ. పరీక్షొ లక్షయో రించుకి వృ వై శాచీభవాధికారే శ్వేతయో స్తో రుపరివర్షన్య లుక్‌ స్యా దించుకి పరే, ఖస్య కత్వమ్‌ పరికింపుచున్నాండు. లమ దర్శనాంకనయోః ఆలకింపు చున్నాడు. వవా [పాపణే. తె. వృ: వైశాచీభవాధికారమున పరీమా - లక ధాతువులలోని సంయుక్తృమున మీ(ది వర్ణమునకు ఇంచుక్కు పరమైనప్పుడు లోవము వచ్చును. ఖకారమునకు బదులు కకారము. _ పరికింపుచున్నాండు. లడ ( గ దర్శనాంకన యో;) ఆలకింపుచున్నాండు. వవా ( జు (పాపరే. 85 సూ. ఆవహి నిర్వహో రావట నివ్వటౌ వృ వతయో శేతా వాదేశా వించుకి, అవటిల్లుచున్నాడు. నివ్వటిల్లు చున్నాడు అర్థభేదా దకర్శకత్వమ్‌ ఏవమ న్యేషాంచతత్సమ తద్భవ ధాతూనా మించుగాగ మేన రూపాణి సంచారణీయాని. తె. వృ: ఆవహి-నిర్వహి ధాతువులకు “ఇంచ్చుక్‌' పరమగునపుడు [క్రమముగా అవట-నివ్వట యను నాదేశములు వచ్చును. ఆవటిల్లు చున్నాండు. నివ్వటిల్లుచున్నాండు. సంస్కృతమున నీ ఛాతువులు సకర్శ కముల్రై నను తెలుంగున నర్థభేదమువలన నకర్మ్శకములై నవి. ఇన్లు తద్భవ ధాతువులకు ఇంచుగాగమముతో రూపము లేర్పణచుకొనందగును. అథ దేళ్యా ధాళ్వాదేశెః. అనంతరము దేళ్యమునై న ఛాత్వాదేశములు. 68 సూ. గమేః పోయః వృ: గమ గతా విత్యన్య పోయ ఇత్యాదేళః స్యాత్‌. తె. వృ: గన్దు (== గతా అను ధాతువునకు “పోయి అను నాదేశము వచ్చును. (7సూ. గమేర్య ఉ తీంచుకి చ వృః గమే రాదేళస్య అంత్యయ కా రస్యలుక్‌ . పకారళ్ళోకారొ కారయో రించుకిచ పళేమ.

సం వై కృతచ స్టికా తె. వృ: గమ ధాతువున కాదేశముగ వచ్చు *పోయ”లోని చివరి యకారమునకు లోపము. ఉకారము-అకారము-ఇంచుక్కు. పరమగునపుడు వకారము వచ్చును. 68 సూ. అఆచః [క్రియాంత్యలుకి వృ [కియాంత్యవర్థ స్య లుకి అవశిష్ట స్యాచో లుక్‌ స్యాత్‌ పోచున్నాండు పోవుచున్నాండు పోంగలండు= పోవ(ంగలండు. పోయె-పోవు "త నృ: (కియాంత్యవర్షము లోపించినప్పుడు మిగిలిన అచ్చు నకును లోపము గలుగును. పోచున్నాండు-పోవుచున్నాండు. పోంగలండు- పోవంగలండు. పోయె- పోవు. 69 సూ. ద్విత్వం చదేర్ష్శః వృ" చీర్చష్య (వాస్వః స్యాత్‌ ద్విత్వంచ (పార్టనా విహితయో రృుడుజోః పరయో।ః పోవుము=పొమ్ము=-పోవుండు-పొండు వ్యతి రేకేతున పోకుము, పోకుండు "తె వృ: (పార్థనార్థకమున విధింపంబడిన ముడుస్టులు పరమగు నప్పుడు ధాతు దీర్టమునకు [హస్వమును, “ము వర్ణకమునకు ద్విత్వమును నగును. పోవుము-పొమ్ము. పోవుండు-పొండు వ్యతి రేకమున నీవిధి వర్తిం పదు. పోకుము-పోకుండు. 70) నూ. ఏ(గచనా 'పతిష్టతేః వృః [పపూర్వన్య షా ఛాతో శేశా వాదేశె భవతః. పంగుచున్నాండు చేనుచున్నాండు. కొనాదిత్వాభావాత్‌ నత బిందు కాదికార్యమ్‌. తె. వృ; [వ (పూర్వకమైన) స్టా (= (పయాణముచేయుట) ఛాతువునకు పంగ, చన అను నాచేశములు వచ్చును. పంగుచున్నాండు. చేనుచున్నాండు. కొనాదిత్వము లేనందున ఇచట బిందుకాది కార్యము రాదు. 71 సూ. లేచ ఉతి షతేః అాలి(0 వృ ఉత్చూర్వక ష్టాధాతోః లేచ ఇళ్య్యాదేశః స్యాత్‌. లేచేచున్నాండు. తె. వృ: ఉక్‌ పూర్వకమైన ఘ్టై ధాతువునకు 'లేచ అను నాదేశము వచ్చును. లేచుచున్నాండు.

లీజంతవిభాగః 179 72 నూ. గురో రద్వాదౌ

వృ: అ్వాది వరితే ఛాళ్వాదేశే గురోః పర స్యాంత్య చకారన్య వకార్య స్యాదతి లేవంగలండు. లేచెను లేచ్చును.

"లె. వృ: ణుజస్తుతొ మొ, నవికాకతక్కిన ధాతువులకు వచ్చిన యాదేళమునకు అత్తు పరమగునపుడు గుర్వమవరమునకు పరమైన చకారము నకు వకార మాదేశమగును. లేవంగలండు. లేచెను. లేచును.

అడ అస 78 సూ. ఉతి ఫ్టతేః 'ప్రార్థనాయామ్‌

వృ" ఉత్తి వ్టతేః దంత్య చకారన్య ళ్లు స్యాత్‌ ముడుజో। పరయోః లేము ద్విత్వంచ చేర్చ్యః (69 నూ.) లెమ్ము-లేవుము. లేండు=లెండు=లేవుండు

తె. వృ; 'ఉత్తిష్ణ'కు ఆరేోముగా. వచ్చిన లేచి లోని “చ కారమునకు లోపమువచ్చును. “ద్విత్వంచ దే రః” అను (69 వ) సూత మువలన ద్విత్వమును, ఛధాతుదీర్చమునకు [(వాన్వమును వచ్చును లేము- 'లెమ్ము-లేవుము. లేండు-లెండు-లెవుండు.

74 సూ. వసే రునః కొనాదివ చ్చుద్వ్యోః

వృ" వసఛాతో రునాదేశః కొనాదివద్భావళ్చ స్యాత్‌ చుద్వ్యోః వరయో, ఉంచున్నాండు ఉండంగలండు ఉండెను. ఉండిరి

"తె. వృ: వస ధాతువునకు “ఉని ఆదేళమగును. చుదిివి వర్షక ములు పరమగునప్పుడు “కొని ((గ్రహిధాశ్వా దేశము) యొక్క రూపముల వంటి రూపము 'లేర్పడును, ఉంచున్నాండు. ఉండ6ంగలండు. ఉండెను. ఉండిరి.

75 సూ. ఉండే ష్టిజీచ

వృ: నవర్శక లోపే త్వవళిష్టన్య ఉండే రంత్యవాలో నకారః స్యాత్‌ టిజీ పరేచ ఉంటివి ఉండు కొనాదివత్కార్యమ్‌. ఉంఢడ్రు.

తె. వృ: కృత్పత్యయమగు న వర్ణకము లోపింపంగా (కృదన్న. 82 నూ) మిగిలిన “ఉండి లో అంత్య హాల్టునకును టిజ్‌ పరమగునపుడును నకారాదేళశమగును. ఉంటివి. ఉండు. కొను మొ. వానికివలె కార్యము. ఉండు,

కత వైకృతచ(న్దికా 76 నూ. విన శృణోతేః

వృ: శృశవణ ఇత్యన్య విన ఇత్యా దేళః స్యాత్‌ వించున్నది

"త. వృ:ళ్ళ (= శ్రవణే) అను ధాతువుకు “విని అని యాడే శమగును. వించున్నది.

77 సూ. ఈన కనౌ షూజః

వృః షూజ్‌ (పాణి (వసవ ఇత్య వ్య్యైళా వాదేశా భవతః ఈనుచున్నది. కంచున్నది

ఇ. వృ; మాజ్‌ ( = (పాణి (వనవే) అను ధాతువునకు “ఈన- కన” అను నాచేశములు వచ్చును. ఈనుచున్నది. కంచున్నది.

78 సూ. అన పలకాడ నొడవా వదేః

వృ. వద వ్యక్తాయాం వాచీత్యస్య అనాదయ శృళత్వార ఆదేశా భవంతి అంచున్నాండు.

"తె. వృః వద (= వ్యక్రాయాం వాచి అను ధాతువునకు అన- పలక-ఆడ-నొడవ అను నాలుగా దేశములు వచ్చును. అంచున్నాండు.

0 సూ. తుము న్యనో నావా

వృః అన ఇత్యస్య తుమున్నాదేశే నా ఇతి వా స్యాత్‌ నాంగలండు అనం గలండు. అనియె అను అనుడు భవత్యనుబం ధేఒ(త విళశీషః

"తె, వః "అని యను చానికి తుమున్నా దేళమున “నా అని వికల్పముగా రూపములు వచ్చును. నాంగలండు-అన6ంగలండు. అనియు. అను. అనుండు. భవత్యనుబంధము చేరునపు డిందు విశేషము గలదు.

80 సూ. అవుండో రనః

వృ అన ఇత్యస్కా త్పరస్య అవుండో రతో లుక్‌ స్యాత్‌ = అనవుండు, నావుండు.

ఇ. వృః “అని అనుదానికి అవుండు (అవు -.- ఉండు) పరమగు నపుడు అకారమునకు లోపము వచ్చును. అనవుండు - నావుండు.

లిజంతవిభాగః కై75 81 సూ. ఉత్తమవ దుపోత్తమ స్యాసరళస్య లఘో రబిందు కేఒశ్ళ్చే వృవ సకార చకార రహి జే బిందుక వర్ణితే చ [కియాదేశే లఘోః పరన్య నరళ వ్యతిరి కృ స్య ఉపోత్తమ స్య్యోత్తమవ త్కార్యం స్యాత్‌, ఇతి అకార స్యోచ్వాది. పలుకుచున్నాడు. వలుక(గలండు. వలికె, నాత లన్య తో హేతో అతిదిప్టస్య కార్యన్య ఇతి ఉవర్హ స్య నియత త్వాత్‌.() కింతు భూతార్థవిహిత మిత్వమేవ, పలికిరి. నొడవు చున్నాడు అనరల స్యేతి నిషేధా దుత్వంన తె. వృః సకార చకారములు, బిందుకమును లేని [క్రియా దేశమున లఘునునకు6 బరమైనదియు, సరళవ్యతిరిక్రమయినదియు నగు ఉపో త్తమ వర్షమునకును ఉ_త్తమ(చివరి) వక్షమునకు వలెనే కార్యమగును. అందువలన “పలక” లోని లకార కళారముల మీది అకారమునకు ఉకారము. పలుకు చున్నాడు. వలుకంగల(ండు. పలికె.,**4464=446 666 006 6066606004 4000606

• === = *భూ తార్థమునంజెప్పంబడిన ఇత్వమే నిలుచును. పలికిరి. నొడవు చున్నాడు. “సరళ వ్యతిరిక్తమయినదియు” నను నివేధము వలన డకార మునకు ఉత్వము రాలేదు, 82 సూ. అదే సిన 'మెక్కౌ అవాక వృ అద భతణే ఇత్య వై్యైతా వాదేశొి భవతః తించున్నాండు మెక్కుచున్నాండు తె. వృ; అద (= భవణే) అను ధాతువునకు "తిన - మెక్కి అను నాదేశములు వచ్చును. తించున్నాండు. మెక్కుచున్నాండు. 88 సూ, మన బతుకౌ జీవతేః వృ: జీవ (పాణ ఛారణ ఇత్య మ్యైతౌ ధవతః మంచున్నాండు (బతుకు శున్నాండు "ఇ. వృ: జీవ = [పాణధారణ్వే, అను ధాతువునకు “మన-[బతుకి అను నాదేశములు వచ్చును. మంచున్నాండు. (బతుకుచున్నాండు. 84 సూ. కన చూచా దృళి వృః దృశిర్‌ (వేమణ ఇత్య వై్యైతా వాదేశె భవతః, కంచున్నాండు. చూచుచున్నాండు. తె. వృ: దృశిర్‌ (= (ేవణే) అను ధాతువునకు కన - చూడే అను నాదేశములు వచ్చును. కంచున్నాండు. చూచుచున్నాండు.

176 వైకృతచన్దికా 85 సూ. అంత్యస్య చో ర్లృశే ర్లోఒతి వృ: దృశే శాచేశన్య అంత్య చకారస్య డకారః స్యా దతి పరే చూడ గలడు చూచె తె. వృ: అకారము పరమైనపుడు దృశికాదేశమయిన “చూచి లోని చివరి చేకారమునకు బదులు డకారము వచ్చును. చూడంగలండు. చూచె. 88 సూ. చొచ్చ విశేః వ విళ ప్రవేశన ఇత్యన్య శొచ్చే ఇళ్యారేశః స్యాత్‌. చొచ్చుచున్నాండు ఇ. వృ: విశ (= (ప్రవేశనే) అను చానికి “వోచ్చ' అను నాదేశము వచ్చును. చొచ్చు చున్నాండు. 87 సూ. చొచ్చచ్చొారః వృ చొచ్చ ఇత్యస్య యుక్త చకారస్య రేఫాదేశః స్యావతి. చౌరంగలండు త. వృః “చోచ్చ' లోని సంయుక్త _చేకారమునకు అకారము పరమైనపుడు కేఫా దేశమగును, చోరంగలండు. 88 సూ. తలచ స్మరేః వృ స్కృ స్మరణ ఇత్యస్య తలచే ఇత్యాదేళః స్యాత్‌, తలంచేచున్నాండు. ౩. వృవస్మ ( == స్మరణే) అను ధాతువునకు తలచే అని ఆదేశము వచ్చును. తలంచుచున్నాండు. 88 సూ. లఘోర్వః వృ లఘోః పరస్య అంత్య చకారన్య వకారః స్యాదతి తలవంగలండు "తె, వః లఘువునకు పరమం దున్న తుది చకారమునకు వకార మా'దేళశ మగును. తలవ(గలండు _ $0 సూ. నువకే ర్మెచ్చే పొగడౌా న్బవణు స్తుళా విత్య వ్యైళా వాదేశా భవతః. మెచ్చుచున్నాండు మెచ్చ గలండు అణ్వాదా వితి (వతిమేధా ద్వకారో న. తె. వృ; ణు ( =స్తుతొ) అను ధాతువునకు మెచ్చ-పొగడ అను నాదేశములు. వచ్చును. మెచ్చుచున్నాండు.. మెచ్చే/గలండు- “అణ్వాదౌ” అని (78వ నూ. న) పతిపేధముండుటవలన వకారము రాదు-

తిజంతవిభాగః కే77 01 సూ. త్రుంగ కుంద డింద (బుంగ చేచ్చో మరే

వృ: మృజ్‌ (పాణత్యాగే ఇత్యన్య (తుంగాదయః పంచ ఆదేశా భవంతి. (తుంగుచున్నాండు ఇత్యాది

ఇ. వృవమృ (== (పాణ త్యాగే) అను ధాతువునకు [తుంగ- కుంద- డింద-(బుంగ- చచ్చే అను నాదేశములు వచ్చును. (తుంగుచు న్నాండు మొ.

అం వాతి అక నే న వాలీ త్‌ 02 సూ. చచ్చ పుచ్చ తెచ్చెచ్చ నొచ్చాంగు స్వా

వృ" చచ్చాదీనాం యుక్త స్యాంత్య చకారస్య శితా లోపవకారౌ వా భవతో౭తిపరే. చచ్చుచున్నాండు చాగలండు చావగలండు ఆద్య తృతీయాభ్యాం వినా అన్యేషాం వకారన్య శిత్వాభావో ద్విత్వం పతి కేచిత్‌,

ఇ. వృ: చచ్చ-పుచ్చ- తెచ్చ-ఎచ్చంనొ చ్చ అను వానిలో తుది నంయుక్త చకారమునకు అకారము పరమయినపుడు లోప-వకారము వికల్పముగా నాచేశములగును. ఈలోప వకారములు శక్తార మిత్సంజ్ఞ గాం గలవి. కనుక వీని వెనుకనుండు స్వరము దీర్హమగును. చచ్చు చున్నాండు. చౌంగలండు-చావంగలండు. కు యా దేశములలో చచ్చ-ళెచ్చ కాక మిగిలినవానికి వకారమునకు శి_త్త్వములేదనియు, ద్విత్వము వచ్చుననియు కొందటణమతము.

$8 సూ. తిష్టతే ర్నిలచః

వృ" ష్టాగతినివృత్తా విత్యన్య నిలచ ఇత్యా వేళః. స్యాత్‌,

తె. వృ: షా (= గతినివృ త్త) అను ధాతువునకు “నిలచ' అను నా దేశము వచ్చును.

01 సూ. నిలచ మరచోః

వృ: వతయో రంత్య చకారన్య ళ్లు గా స్యా దతీ నిలవ(గలండు. నిలాంగలండు యోగవిభాగాత్‌ శిత్వాభావో వా నిల(గలండు.

ఇ. వృః నిలచ-మరచ అనువాని చివరి చకారమునకు అకారము వరమగుచుండ6గా వికల్పముగా ళ్లుక్కుం వచ్చును. నిలవంగలండు. నిలాా గలండు. యోగవిభాగమువలన వికల్పముగా శిత్వాభావము. నిలంగలండు,

శ పోగృష్త్వా” కు బదులు “క్తుక్‌ శ్వౌ” అని యుండందగు ననిపించుచున్నది. అ ళా క్షే2

178 వైకృతచ్టన్టికా 95 సూ. సంగమేః కూడ కలసౌ వృ సంపూర్వగ మే శేతా వాదేశె భవతః కూడుచున్నాండు తె. వృ; సంపూర్వక మైన గన్దు ( జా గతా అను ధఛాతువునకు కూడ-_ కలన అను నాదేశములు వచ్చును కూడుచున్నాండు. వృ “సన్య యః” (80నూూ) కలయుచున్నాండు. “అశ్చే” ఇతి నిషేధా దుపోత్తమ స్యోత్వం న కలయంగలంయడు, కలనె ఇ. వృ: “సస్య యః” అను 80౦ వనూ. (పకారము ఛాశ్వాదే శాంత్య సకారమునకు యకారము వచ్చును. కలయుచున్నాండు. 81వ స్యూతమున 'అశ్ళీ అను నిషేధముండుటవలన ఉపోతత్తిమ వర్ణమునకు ఉత్వమురాదు. కలయః౭గలండు. కలనె, 08 సూ. ఆగమే వచ్చేః వృ" ఆజ్‌ పూర్వస్య గమే ర్వచ్చ ఇళ్యారేశః స్యాత్‌ - వచ్చుచున్నాడు, “అతా భ్వసాగమాం కావేరాఃొ (సూ. లలి రాంగలండు, అసీధాతోః భవిష్యద నే త వ్ర్యైవానుబంధకత్వాత్‌ వే ఇతిరూపంన కిం త్వత్వమేవ. కలుగుచున్నాండు కలుగంగలండు తె, వృః ఆజ్‌ పూర్వకమైన గమ ఛాతువునకు వచ్చే అను నాదే శము. వచ్చును. వచ్చుచున్నాండు. “అతా భ్వసాగమాం కావేరాః” శకి నూ) రాంగలండు.. అన ధాతువునకు భవిష్యదర్భమున నజేయను బంధమగుటవలన 88 నూ. (వకారము “వే అను రూవమురాదు. అత్వ మేవచ్చును. కలుగుచున్నాండు. కలుళంగలండు. 97 సూ. పతేః పడః వృ: పత నిపాతన ఇత్యస్య పడ ఇత్యాదేళః పడుచున్నాండు. పడంగలండు ఆ. వృవ పత ( = నిపొతనే) అను ధాతువునకు “వడ” అను నాదేశము వచ్చును. పడుచున్నాండు. పడంగలండు, 008 సూ.వా పత్యాదేః, వృ" పత్యాదే శాచేళశన్య ఇయగ్‌ వా స్యా ధ్ధేంి. పజె, పడియె. 12%

లిబంతవిభాగః 179 తె. వృ: పత మొ. వాని యాదేశమునకు ఎకారము చేరినపుడు చానికి వికల్పముగా ఇయక్‌ ఆదేళమగును. పడె-పడియొ, 00 సూ. అర్హతే సగః స్‌ అణాల

వృ' అర్హ్మవూజాయా మిత్యన్య తగ ఇత్యాదేళః స్యాత్‌, తగుచున్నాండు. తగ(ంగలండు. త గ-తగియె.

"తె, వృః అర్హ ( జా పూజాయామ్‌) అను థాశువునకు తగ యని యాచేశము, తగుచున్నా(డు. తగంగలండు. తగె. తగ్గియె.

100 సూ, నగ నవ్వొ హసేః

వృ: వాన వికనన ఇత్య వ్యైతా వారేశా భవతః, నకుచున్నాండు. నగ గలడు. నగె, నగియె.

"త.వ్ఫ: వాన (= వికసన్సే అను ధాతువునకు నగ-నవ్వ అను నాదేశములు వచ్చును. నగుచున్నాండు. నగంగలండు. నగె. నగియె.

101 సూ. [తుటే స్తెగః అణాతి

వృ: [తుట ఛేదన ఇత్యన్య తెగ ఇత్యా దేళః స్యాత్‌ తెగుచున్నాండు. 'తెగంగలండు. తెగియె=తగె.

అ. వృ; |తుట (= ఛేదనే) అను ధాతువునకు “తెగ” అను నాచేళశము వచ్చును. ఆెగుచున్నాండు. తెగంగలండు. తెగియె = తెగ

102 సూ. చెడ వీడ చెంగ చెదర వదల సడలా శ్లథీ

వృ శ్రథ వ్రైకల్యే అత్యన్య చెడాదయః వడాదేశాః. చెడుచున్నాండు. చెడ గలడు. చెడియె=చెడె.

త. వృ: క్లథ (= వైకల్యే) అనుభాతువునకు చెడ-వీడ-చెంగ- చెదర-వదల-సడల అను నా దేళశములువచ్చును. చెడుచున్నాండు. చెడంగలండు. చెడియె-చెడె.

108 సూ. అర్చ్బే రిచ్చెడ పుడక పొనరాః

వృ: అర్బ్పయ తేః ఇచ్చాదయః చశ్వార అదేశెః, ఇచ్చుచున్నాండు. ఇడు

మేన్నాండు. ఇడంగలండు. ఇడియెంఇడెం

180 వైకృతచ్య న్లికా

ఇ. వృ: “అర్బ్భయతి' యను [క్రియకు ఇచ్చ-ఇడ-పుడక-పానర అను నాచేశములు వచ్చును. ఇచ్చుచున్నాండు. ఇడుచున్నాండు. ఇడంగలండు. ఇడియె-ఇ డె.

104 సూ. డిగ్పోవరుహేః

వృ: అవపూర్వన్య రుహేః డిగ ఇత్యా దేశః. డిగుచున్నాండు. డిగియెండి గె.

"ఇ వృ: అవ యను నువసర్గతో. గూడిన రువా ఛాతువునకు డిగ యను నాదేశము వచ్చును. డిగుచున్నాండు డిగియె-డిగ.

105 సూ. ఈ గార తీ రాడగా ణశేః

వృవ ఇళ అదర్శన ఇత్యస్య్థ ఈ గాదయః చత్వార ఆచేశాః భవంతి ఈగుచున్నది

తె. వృ; ణ శ (= అదర్శనేే అను ధాతువునకు ఈగ-ఆర-లీర- అడగ అకు నాదేళశములు వచ్చును. ఈగుచున్నరి.

106 సూ, 'ప్రభవతేః పుట్ట పొడమౌ

వృ (వ పూళ్వా దృవతే ేళా వాదేశా భవతః పుట్టుచున్నాండు.

తె. వృ: వభవతి యను (క్రియకు పుట్ట-పొడమ యను నాబేశములు వచ్చును. పుట్టుచున్నాండు.

107 సూ. చిదక పగలాగల నలగా భిదే?

వృ: భిలేః చిదకాదయ శృళ్వార ఆదేశా భవన్ని చిదుకుచున్నది

త, వృ: భిద ఛాతువునకు చిదక-వగల-అగల-నలగ అను నాదేళ ములు వచ్చును. చిదుకుచున్నది.

108 సూ. ఖేలే రాడః

వృ: ఖేలశే రాడ ఇత్యాదేశః స్యాత్‌ అడుచున్నాండు.

తె. వృ: ఖేల భాతువునకు "ఆడ" అను నాదేశము వచ్చును. ఆడు చున్నాండు.

లతిజంతవిభాగః 181 1090 సూ. గాయతేః పాొడః వృ గా గానే ఇత్యస్య పాడ ఇత్యాదేళః స్యాత్‌. పాడుచున్నాండు త. వృ; గా ( నా గానే అను ధాతువునకు “పాడి అను నాదేశము వచ్చును. పొడుచున్నాండు. 110 సూ. పండః ఫలే వృ ఫల విశరణ ఇత్యస్య పండ ఇత్యాదేళః స్యాత్‌ పండుచున్నది త. వృ; ఫల (== విశరణేే అను ఛాతువునకు “పండి యను నాదేశము వచ్చును. పండుచున్నది. - 111 సూ. తూంగ తోంగ తేండా శ్చ నీజః వృ: శీజ్‌ స్వవ్న ఇత్యన్య తూంగాదయ (శ్రయా భవంతి చకారా తండ ఇతిచ తూంగుచున్నాండు తె. వృవ శీజ్‌ (= స్వప్నే) అనుధాతువునకు తూంగ-తొంగ- 'కేండ అను నాదేశములు వచ్చును. తూంగుచున్నాండు. 112 సూ. పచే ర్వండః వృ డుపచమ్‌ పాశే ఇత్యస్య వండ ఇతి స్యాత్‌ వండుచున్నాండు. "తె. వృ: (డు) పచ (మ్‌ (= పాొకేఅను ధాతువునకు “వండ” యను నాదేశము వచ్చును. వండుచున్నాండు. 118 సూ. కాల(మగ్గ మాడ మండా జ్వలేః వృ: జ్వల దీప్తా విత్యన్య కాలొాదయ శృళత్వారో భవంతి కాలుచున్నాండు ఆ. వృ; జ్వల (== దీపూ) అను ఛాతువునకు శాల=(మగ్గ-మాడ- మండ అను నా దేళములు వచ్చును. కాలుచున్నాండు. 114 సూ. వగచ వన రాడలాః ఖేదేః వృ: ఖేద వైన్య ఇత్యన్య వగచాదయ (న్హ్రయ అదేశాః వగచుచున్నాండు. తె. వృ: ఖద (= రైన్యే అను ధాతువునకు వగచ-వనర-అడల అను నాదేశములు వచ్చును. వగచుచున్నాండు.

182 మైకృతచస్టికా 115 సూ. రహే ర్ననచ మొలచో

వృ: రుహా లీజజన్మని (పాదుర్భావే ఇత్య న్యైళా నాదేశె భవతః ననచు చున్నది

తె. వృవ రుహ( = వీజజన్మని) అను ధాతువునకు ననచ-మొలచ యను నాదేళములు వచ్చును. ననచుచున్నది.

116 సూ. పెనగ మలగౌ శ్లీ షేః

వ క్లీన అలింగనే ఇత్య వ్యైతౌ భవతః. 'వెనంగుచున్నాండు

త. వృ: క్లిష (= ఆలింగనే) అను ధాతువునకు వెనగం-మలగ యను నాదేశములు వచ్చును. "పెనంగుచున్నాండు.

అణాలి 117 సూ. కొలచో మాజ్‌ భజత్యోః

వృ: మాజ్‌ మానే, భజ నేవాయా మిత్యతయో రయ మాదేశః కొలచు చున్నాండు.

ఆ. వ్య;మా (జొ (=మానేే, భజ = 'సేవాయామ్‌) అను ధాతువులకు 'కొలచి అను నాదేశము వచ్చును. కొలచుచున్నాండు.

118 సూ. ఘుణాదినా పుచ్చః

వృః ఘుణాది కర్హ్భృకన్య ళ్‌ థేః పుచ్చ ఇత్యాదేశః స్యాత్‌. వుచ్చుచున్నది

తె. వృః పురుగులుపట్టిన దనునర్థమున శ్లథ ధాతువునకు పుచ్చే అను నాదేళము వచ్చును. పుచ్చుచున్నది.

110 సూ. నొచ్చో ణుదేః

వృవి ణుద (వేరణ ఇత్యస్య నొచ్చే ఇళ్య్యా దేశః నొచ్చుచున్నది

త. వృవణుద (= (వేరణి అను ధాతువునకు “నొచ్చ' అను నాదే శము వచ్చును. నొచ్చుచున్నాండు.

120 సూ, వేస విసర మీట చిమ్మాః కిపేః

జ జీప్‌ (వేరణ ఇత్యన్య (వేసదయ శృళ్వారో భవన్తి (వేయు చున్నాడు

తిజంతవిభాగః 183 తె. వృ: దీప (౬ (వేరే అను ధాతువునకు (వేన-విసర-మీట- చిమ్మ అను నాదేశములు వచ్చును. (వేయుచున్నాండు. 121 నూ, మట్ట నురచ నురుమాః తుదేః వృ. కుదే ర్మట్టాదయ (న్ర్రయో భవన్తి మట్టుచున్నాండు ఇ. వృ; కుద (== సంపేషణే) అను ధాతువునకు మట్ట-నురచ- నురుమ అను నాచేశములు వచ్చును. మట్టుచున్నాండు. 122 సూ, ఎలుంగ తెలసౌ బుధేః వృ బుధ అవగమన ఇత్య క్‌ భవతః ఎలుంగుచున్నాండు. ఇ, వృః బుధ (== అవగ మే) అను ధాతువునకు ఎజు(గ-ఇలస యను నాదేశములు వచ్చును. ఎజుంగుచున్నాండు. 128 సూ. తనస సృ ్పేః న! వృ: తృవ [పీణన ఇత్య స్యాయ మౌదేశ। తనియుచున్నాండు తె. వృ తృప (= (వీణనే అను ధాతువునకు “తనని అను నాదేశము వచ్చును. తనియుచున్నాండు. 124 సూ. అలన [సుక్క చిక్క బడలాః క్షే వృ క్షమ గ్లానా విత్యన్య చళ్వార ఆదేశాః భవన్ని. అలయుచున్నాండు. తె. వృ: క్షము (= గ్రానౌ) అను భఛాతువునకు అలస-1నుక్క- చిక్క-బడల అను నా దేశములు వచ్చును, అలయుచున్నాండు. 125 సూ, దొంకోఒనృతే వృ: అన్ఫతే కర్మణి వదేః బొంక ఇళ్యా దేశః స్యాత్‌ బొంకుచున్నాండు. ఇ. వృ: అనృళము కర్శముగా(గల వద ధాతువునకు బొంక అను నాచేశము వచ్చును. బొంకుచున్నాండు. 126 సూ. వా(గ కూస వదర పదరా అనర్థవాచి (' వృ: అనర్థ వాశ్యే కర్మణి తన్న్యైవ వా(గొాదయ శ్చళ్వారో భవంతి. వాగు చున్నాండు.

184 వైకృతచసన్టికా తె. వృ: అనర్జ వాకస్థము కర్మముగాంగల వద ధాశువునకు వాంగ- కూస. వదర-పదర అను నాబేశములు వచ్చును. వాంగుచున్నాండు-. 127 సూ... చిలుక చినుక చల్ల కురసా వృషేః వృః వృష సేచనే ఇత్యస్య చిలుకాదయ శృళత్వారో భవంతి. చిలుకు చున్నది. "తె. వృ: వృష ( = సేచనే అను ధాతువునకు చిలుక -చినుక-చల్ల- కురస అను నాదేశములు వచ్చును. చిలుకుచున్నది. 128 సూ. (మోంగ మొరసా ణదేః వృ- ణద అవ్య క్షే కబ్ది ఇత్య న్యైతౌ భవతః. (మోగుచున్నది తె. వృఃణద ( = అవ్యక్తే శచ్దే) అను ధాతువునకు [(మో6గ-మొరస అను నాదేళశములు వచ్చును. (మోగుచున్నది 129 సూ. మేస మెసవా ఘాసే వృ' ఘాసాడౌ కర్మణి తృన్యైతౌ భవత; మేయుచున్నది. తె. వృ: ఘాసాదులు కర్మగానున్న ఘన ధాతువునకు మేస-మెసవ అను నా దేశములు వచ్చును. మేయుచున్నది. 180 సూ. (వేస తోస వైచా న్యసేః రా వృ" నిపూర్వన్య అను శేపణ ఇత్య స్య (వేసాదయ (న్త్రయో భవంతి. (వేయు చున్నాండు. తె. వృ: “ని యను నువసర్గ్శతో. గూడిన అసు, 'క్షేపణే) అను ఛాతువునకు (వేస-ంతోస- వైచ అను నాదేశములు వచ్చును. (వేయు చున్నాండు. 181 నూ. ఆచ్చదేః మూస కమ్మ కప్పాః వృ: అజ్‌ పూర్వన్య ఛద అపవారణే ఇత్యస్య మూసాదయ (స్ర్రుయో భవంతి మూయుచున్నాండు. ఖ తె. వృ: ఆజ్‌ పూర్వకమైన ఛద( = అపవారణే) అనుభాతువునకు మూస-కమ్మ-కప్ప అను నాచేశములు వచ్చును. మూయుచున్నాండు.

తి ఐంతవిభాగః 185 182 సూ, లిఖే (ర్వానః వృ లిఖ లేఖన ఇత్య స్యాయ మారేకః (వాయుచున్నాండు "త. వృః లిఖ (= అవర విన్యానే) అను ధాతువునకు "(వాని అని యా దేశ మగును. (వాయుచున్నాండు. 188 సూ. ఖండయతేః కోస నజౌ వృ ఖడి ఖండన భేదనయోః ఇత్య _న్యైతౌ భవతః కోయుచున్నాండు తె. వృ: ఖడి (= ఖండన భేదనయోః) అను ధాతువునకు కోసం- నలక అనునవి యాచేళశము లగును. కోయుచున్నాండు, 181 సూ. కుడుచో భుజేః వృ. భుజ పరిపాలసాభ్యవవోరయో రిత్య స్యాయ మాదేశః స్యాత్‌ కుడుచు చున్నాండు. త. వృ: భుజ (= పరిపాల నే-అభ్యవహాశే చ) అను ఛాతువునకు 'కుడుచే” అని యాచేశమగును. కుడుచుచున్నాండు 185 సూ. కృష శ్చీసః వృ: డు కణ కరణ ఇత్యన్య చేస ఇళ్యా దేశః స్యాత్‌ చేయుచున్నాండు తె. వృః(డుక్ళ (జ్‌) == (కరణే) అను ధాతువునకు “చేస” యను నాదేశము వచ్చును. చేయుచున్నాండు. 186 సూ. మొర(గ టక పిక్కా వంచనాయామ్‌ గ్రాం రా వృ: వంచనాయాం కర్ణుణి తపై్యైవ మొరగాదయ తయో థవంతి మొరంగుచున్నాండు. "ల, వృ: వంచన కర్మగా గల కృఛాతువునకు 'మొర(గ - టక్కు = పిక్క అను నాదేశములు వచ్చును. మొరంగుచున్నాండు. 187 సూ. ఒత్తాదమౌ సంవాహనే వృ: సంచావానే కర్మణి తవ్యై వెతా వాదేశా భవతః ఒత్తుచున్నాండు "తె. వః నంవావాన కర్మకమగు కృధాతువునకు ఒత్త - అదమ యనునవి యాబేశము లగును. ఒత్తుచున్నాండు.

166 వైకృతళచ్నస్టికా 188 సూ. గొరగః తొరే వృ- కొనే కర్మణి గొరగ ఇళ్యాదేళః స్యాత్‌. గొరుగుచున్నాండు త. వృ: కొర కర్శకమగు కృధాతువునకు “గొరగి అనునది యాచదేశ మగును. గొరుగుచున్నా(డు. 1808 సూ, ఎరగ _మొక్కె (ప్రడామే వృ: వణామే కర్మణి తవ్వ్యై _వెళొ భవతః ఎరగుశున్నాండు 'తె. వృ: వణామ కర్మకమగు కృధాతువునకు ఎరగ - మొక్క అనునవి యాదేశము లగును. ఎరగుచున్నాండు. 140 సూ, ప్రామ రాసపూ సాలకా లేపనే వృ. లేవనే కర్ణుణి తన్యెవ ('పామాదయ శృత్వారో భవన్ని (పాము శున్నాండు. ఇ, వృః లేపన కర్మకమైన కృధాతువునక్రు [పామ - రాన - పూస - అలక అను నాదేశములు వచ్చును. (పాముచున్నాండు. 141 సూ, తరణే ఈదః వృః త్యూ ప్లవన తరణయో రిత్యన్య ఈద ఇత్యాదేశః స్యాత్‌ ఈదు చున్నాండు తె. వృ: త్యూ (జ వ్లవన తరణయోఖ) అను ధాతువునకు "ఈది యని యాచేళశమగును. ఈదుచున్నాండు. 142 సూ. బెరస డాన పొంద చెంద చేర తారసా వ్రదేః వృ: (వజ గశా విత్యస్య బెరసాదయః వడా దేశాః చెరయుచున్నాండు తె. వృ: (వజ జు గతా అనుధాతువునకు బెరన _ డాన - పొంద = చెంద - చేర - తారస అను నాబేళశములు వచ్చును. బెరయుచున్నాండు, 148 సూ. కలగో వెక్షబ్యే రాగం వృ: వైక్ష బ్యే కర్మణి కలంగ ఇత్యాదేశః కలంగుమున్నాండు "తె. వృ: ఇవెక్ష్‌బ్యి కర్మకమగు (వజధాతువునకు కలంగగ యని యాదేళశ మగును. కలంగుచున్నా,డు.

లిజంతవిభాగః 187 144 సూ. తగ్గ హెచ్చో న్యూనతాధిక్యయోః వ్బ పత యోః కి ర్భణోః (వ జేః 3 మేణతగ్గ పెచ్చా భవతః తగ్గుచున్నాండు హాచ్చుచున్నాండు "తె. వృ: న్యూనత, ఆధిక్యము కర్ణలుగాంగల (వజధాతువుకు నరునగా తగ - పాచ్చే అను నాదేశములు వచ్చును. తగ్గుచున్నాండు. పెచ్చు యో లి చున్నా6డు. 145 సూ. కొదఠర తమక చెదర జంక జడస వెర చోలకా భయే వ్భః భయే కర్మణి (వజేః కొదకాదయః సప్తాదేశాః స్యుః కొదకుచున్నాండు తె. వృ: భయము కర్మగా(గల (వజధాతువునకు కొదక - తమకం చెదర _- జంక = జడన = వెరచ = అలక యను నాదేళములు వచ్చును. కొదకు చున్నాండు. 146 సూ. పూనో వహేః వృ పూనుచున్నా(డు తె. వృ; వహ ఛాతువునకు “పూని యాదేశ మగును. పూను చున్నాండు. 147 సూ, క్రౌం గోడక మరగా స్తపేః వృ: తవ నంతా పే ఇత్యస్య (గ్రాగాదయ తు య ఆదేశాః స్యుః డ్రాంగు చున్నాండు. తె. వృ; తప (= సంతాపేే అను ధాతువునకు (కాంగ్‌ - ఉడక = మరగ యను నాదేశములు వచ్చును. (కాంగుచున్నాండు. 148 సూ. ఒర(గ వంగ మొగ్గ వాల వీగా ఆనమేః వృ: అజ్‌ పూర్వన్య నమేః ఒరగాదయ। పంచాదేశా భవంతి ఒరంగుచున్నాండు. తె. వృ; ఆజ్‌ పూర్వకమైన నమ ధాతువునకు ఒరంగ -వంగ - (మొగ్గ - వాల - వీగ అనునాదేళశములు వచ్చును. ఒర(గుచున్నాండు. 149 సూ. నురగ బెగడ తిరగా శృరేః వృ: చర గతా విత్యస్య సురగాదయ (స్త్రయ ఆదేశాః సురగుచున్నాండు

168 వైకృతచ(న్టికా తె.వృ: చర ( డా గతౌ) అను ఛాతువునకు సురగ- బెగడ-తిరగయని యాచదేశములగును, నురగుచున్నాండు. 150 సూ. అలగ కినుసౌ రుషేః వి రుష్యతే “శేళా భవతః అలుగుమున్నాండు ఇ. వృ: రుష (=రోమేే అను ధాతువునకు అలగ-కినుస యని యాచదేశము లగును అలుగుచున్నాండు. 161 సూ. ధ్వసే స్తునగ తునస విజగాః వృ" ధ్వస అధఃవతన ఇత్యనస్య తునగాదయ (న్త్రయో భవంతి తునుగుచున్నది. తె, వృవ ధ్వంసు (== అవ[నంసనే) అనుధాతువునకు తునగ-తునన- విజగ అను నాచేశములు వచ్చును. తునుగుచున్నది. 152 సూ, పొడచేః ప్రహరణే వృ" (వహరణే పొడచే ఇత్యారేశః స్యాత్‌ పొడుచుచున్నాండు. తె. వృ (ప పూర్వక పృాధాతువునకు పొడచ అని యాదేశము. పొడుచుచున్నాండు. 158 సూ. దున్నః కృషేః వృ కృష విలేఖన ఇత్యస్య దున్న ఇత్యాదేశః స్యాత్‌. దున్నుచున్నాండు తె. వృవ కృష (= విలేఖనే అను ధాతువునకు “దున్న'యని యాచేళము. దున్నుచున్నాండు. 15 సూ. (కచ్చే కోర వేడాః కమేః వృ: కము కాంతా పిత్యస్య [క్రచ్చాదరయ (న్హ్రృయో భవంతి. [కచ్చుచున్నాండు తె. వృ: కము ( = కాంతౌ) అను ధాతువునకు [కచ్చే-కోర-వేడ అనునవి యా దేశము లగును [కచ్చుచున్నాండు. 155 సూ. అడగః పృచ్చేః వృ పృచ్చ తే రడగ ఇతి స్యాత్‌ అడుగుచున్నాండు. తె. వృ: పృచ్చ (=క్షీప్సాయామ్‌) అనుధాతువునకు 'అడగ” అని యాదేళము. అడుగుచున్నాండు.

తిజంతవిభాగః 1809 156 సూ. అనుకృషుః పోలః వృ" అను పూర్వన్య కృజోఒయ మాదేళ। స్యాత్‌ పోలుచున్నాండు, 'తె.వృ: అను పూర్వకమైన కృ ధాతువునకు “పోల” అని యాదేళశము- పోలుచున్నాండు. 157 నూ. గదే రన్నః వృ గణ సంఖ్యాన ఇత్య స్యాయ మాదేశః స్యాత్‌. ఎన్నుచున్నాండు "తె. వృవ గణ ( = నంఖ్యానే) అను ధాతువునకు “ఎన్న' యని యాదేశము-ఎన్నుచున్నాండు 158 సూ. అల్ల వాడ పన్నా రచేః ఉం వృ రచయతేః అల్లాదయ (న్హ్రయో భవంతి అల్లుచున్నాండు. తె. వృవ రచ ( నా (వతియత్నే) యను ధాతువునకు అల్ల-వాడ- పన్న యనునవి యాదేళములు, అల్లుచున్నాండు. 159 సూ. ఒప్ప మిర కామర వెలగ తనర మెరస వెల సాలరాః కాశే వృ: కాళ్ళ దీప్తా విత్యస్య ఒప్పాద యోజష్టావహాదేశా భవంతి ఒప్పుచున్నాండు. "త వృ: కాళ్ళ (= దీప్త అను ఛాతువునకు ఒస్ప-మిరక-అమర- 'వెలగ-తనర- మెరస- వెలస-అలర అను నాదేళములు వచ్చును. ఒప్పు చున్నాండు. 180 సూ. పొరలో లుఠేః వృం లురతే రయ మాదేళః పొరలుచున్నాండు. "తె. వృ లుర ధాతువునకు "పొరలి యని యాబేళము. పొరలు చున్నాండు. 161 సూ. కంపతే ర్వడణ కదల 'మెదలాః వృ: కపి చలన ఇత్యస్య వడంకాదయ (న్త్రుయో భవంతి. వడంకుచున్నాండు. త. వృః కపి (= చలనే) అను ఛాతువునకు వడ(క-కదల- మెదల యనునవి యాచేశము లగును. వడణచున్నాండు.

1090 వైకృతచ( న్దిశా 182 నూ. తేల అనవే, వృ" ఆజ్‌ పూర్వన్య వ్ల్వేః కేల ఇత్యాదేశః స్యాత్‌ శేలుచున్నది "తె, వృ: అజ్‌ పూర్వమయిన వ్లవధాతువునకు కేల యని యాదేళ ము. శేలుచున్నది. 168 నూ. భ్రమేస్తిరగః వృ: అస్యాయ మౌచేశః స్యాత్‌. తిరుగుచున్నాండు తె. వృ; భము (= చలనే) అనుధాతువునకు “తిరగి అని యాదే శము. తిరుగుచున్నాండు. 164 సూ. (మింగో (గసేః వృ" (గసతేః [మింగ ఇళ్యాచేశః స్యాత్‌. (మింగుచున్నాండు. తె, వృ: (గస (= అదే) అను ధాతువునకు “మింగి అని యాధే శము. (మింగుచున్నాండు. 165 సూ, కోల శ్రా వాన కతకాః పిబేః వృ" విబతేః (కోలాదయ శృత్వారో భవంతి [కోలుచున్నాండు తె. వృ; పా (= పానేే యను ధాతువునకు [కోల-(తావ-అన- కతక యను నాదేళములు వచ్చును. [కోలుచున్నాండు. 160 నూ. ఊఃంగః 'పేంభోలేః వృ" _వేంభోలేః, ఊంగ ఇతి స్యాత్‌. ఊంగుచున్నాండు "త. వృః (పేంభోల ధాతువునకు 'ఊంగ” యను నాబేళము వచ్చును, ఊంగుచున్నాండు. 167 సూ. రో (స వెకకౌ మృగేః వృ' మృగ అన్వేషణ ఇత్య నవ్యత భవత; రోయుచున్నాండు. "ఇ. వృ: మృగ ( = అన్వేషణ్చే అను ధాతువునకు రో (స?)-వెతక యని యాదేళశములు. రోయుచున్నాండు.

తిజంతవిభాగః 101 168 నూ. పున కాంట పట్ట ముట్ట తా( నివరాః స్పృశేః వృ: న్పృళతేః వునకాదయః వడాదేశా భవంతి వునుకుచున్నాండు. తె. వృ: స్పృళ ధాతువునకు పునక-అంట-పట్ట-ముట్ట-ాంక-నివర న ల లు యనునవి యాదేశములు. పునుకుచున్నాండు. 189 నూ. ఏల ప్రోచ కాచ ప్రోవగ (1) సాకా రక్షే। వృః రవథతే రేలాదయః పంచాదేళా భవంతి ఏలుచున్నాండు. తె. వృ: రక ధాతువునకు పల - (పోచ-కాచ-(పోవగ (1)=సాక అనునవి యా'దేశము లగును. ఏలుచున్నాండు. " 170 నూ. ఎక్క ప్రాకా వార హేః వృ ఆరోవాశే కేతా భవతః ఎక్కు చున్నాండు. "ఆ, వృః అజ్‌ పూర్వక రువా ధాతువునకు ఎక్క-[ప్రాంళ యనునవి యాదేళశము లగును. ఎక్కుచున్నాండు. 171 సూ, [కుంకోఒస్తమయే అవాలి వృ: (కుంకుచున్నాడు. తె. వృ: అస్తమయార్థమున "“క్రుంకి యని యగును. [క్రుంకు న్‌ జాన థి చున్నాండు. 172 సూ. నీలగో జృంభణే వృ: అస్యాయ మాదేశళః నీలుగుచున్నాండు. తె. వృ: జృంభణార్థమున. 'నీలగ”ి యని యగును. నీలుగు చున్నాండు. 178 సూ. ధావేః పార పరచో వృః ధావు గతా విత్య వ్యైళా వాదేశా భవతః. పారుచున్నాండు తె. వృః ధావు (= గతౌ) అను ధాతువునకు పొర=-పరచే అనునవి యాదేళములు. పారుచున్నాండు.

192 వైకృతచన్టికా 174 సూ. చేజచే కొట్టాడంచో స్తృడేః వృ తడ ఆఘాత ఇత్య నైతే తయో భవంతి. చేఅచుచున్నాండు. తె. వృ: తడ ( = ఆఘాళే) అను ధాతువునకు చఅచే-కొట్ట- అడ(చే యనునవి యా'దేశములు. చజచుచున్నాండు. 175 సూ. దాట గడచో వతిక్రమే నృ అతి పూర్వన్య [కమే కేతా భవతః చాటుచున్నాండు. గడచు చున్నది. తె. వృ, అతి పూర్వకమైన [కమ ధాతువునకు చాట-గడ చేయను నవి యాచేళములు, చాటుచున్నాండు. గడచుచున్నది. 170 సూ. చలే శ్చెల్లః ఉం వృ చలతే రయ మాదేశళః చెల్లుచున్నది. తె. వృ; చల ధాతువునకు “ఇల్లి యని యాదేశము. చెల్లు చున్నది. 177 సూ. విద్రవే ర్ని(ర్రిద్దః వృ' విద్రవతే ర్చి(ర్జి) ఇళ్యాదేశః స్యాత్‌. లి(ది) ద్దుచున్నది. తె. వృ: విపూర్వక (దు ధాతువునకు 'బి(ర్రిద్ద' యని యాదేశము. లి(ర్రిద్దుచున్నది. 178 సూ. కరంగో ద్రవేః వృ: అస్యాయ మాదేళః* కరంగుచున్నది. ఆ. వృ: [దు ( నా (దవే) అను ఛాతువునకు *కరంగ'అని యాదేళశము. కరంగుచున్నది. 1708 సూ. ఆనయతే స్తెచ్చః వృః ఆనయతే రయ మాదేశః తెచ్చుచున్నాండు. తె. వృః అజ్‌ పూర్వక నయ _ ఛాతువునకు "తెచ్చి యని యాచేళశము. తెచ్చుచున్నాండు.

లిజంతవిభాగః 199 180 నూ. మణవో విస్మరేః వృ" విన్మరతే రజుచ ఇతి స్యాత్‌ మఅచుచున్నాండు తె. వృ: విపూర్వక సృ ఛాతువునకు 'మఖజచ' యని యాదేళము,. మజచుచున్నాండు. అధ బిజంతరూపాొణి 181 నూ. జిచళ్చ వృ" ప్రేతుమతి చేశ్యాదిభి ర్విహితన్య ణిచః- స్థానేజపి ఇంచుక్‌ స్యాల్‌ ౩. వృ: "'హీతుమతి చ (పా. 8.1.26) మొదలగు నూ శములచే విధింపంబడిన ణిచ్‌ (ప్రత్యయ స్థానమున(గూడ ఇంచుక్కు వచ్చును. 182 సూ. చ స్యేంచుః పః వ అంగ సంబంధిన శ్చుగించు కృంబంధినళ్చ చేకారన్య పకార స్యా ద్రించుకి పోషింపుచున్నాండు అళాలవ్యస్య-పోమింపింపుచున్నాండు. తె. వృ; అంగమునకు (ప్రకృతికి) సంబంధించినదియు, చోక్‌-ఇంచుక్‌ అను [ప్రత్యయములలోనిదియు నగుచేకారమునకు. ఇంచుక్కు పరమయిన యెడల పకారము వచ్చును. పోషింపుచున్నాండు. “అళాలవ్యస్య” (6నూం) పోషింపింపుచున్నాండు, ఇల అల 188 సూ. ణిజర్థస్య కృజ్‌ వృ. ణిజర్థన్య కృాఖనుఐంధో వా స్యాత్‌. పోమింవంవేయుచున్నాండు, తె. వృః ణిజర్థమునకు కృజూ దేశము వికల్పముగా ననుబంధముగా వచ్చును. పోషింపంజేయుచున్నాండు. 184 సూ. ణా వకర్మకాత్‌ స్వార్ధేంచుకః _్‌వ్భః అకర్మకా చ్దాతోః స్వాన్టేంచుకో లుక్‌ స్యాత్‌ ణిచివశే కీర్షివిన్త రింపుచున్నాడు ఆజ్ఞాపింపుచున్నాండు-ఇ త్యాటెౌ వుగాదయః తె. వ: అకర్మక ఛాతువునకు ణిచ్చు పర్వమైనవుడు స్వార్థమున వచ్చిన ఇంచుక్కు లోవించును. కీర్షివి న్తరింపు చున్నాండు. ఆజ్ఞాపింపు చున్నాండు మొ. వానిలో పుగాగమాదులు (గగ్రహించునది. 13

104 వైకృతచ్శ న్లికా వృః అథ దేళ్యాః

తె. వృః ఇంక దేశ ములు-=

185 సూ. చ స్యేంచుకి పః

వృ తలపింపుచున్నా(డు

తె. వృః ఇంచుక్కు పరమైనప్పుడు చకారమునకు పకార మాచేశమగును తలపింపుచున్నాండు.

180 సూ. గవే ర్యఉ (7) రించుకి చ

వృ- ఇంచుకి వలోపో నేవ్యతే పొదివింపుచున్నాండు అతా థ్వసాగమాం కాలేరా రావింపుచున్నాండు. భువే-కావింపుచున్నాండు

"తె. వృ: ఇంచుక్కు పరమయినపుడు వకారలోప మిష్టముకాదు. పొదివింపుచున్నాండు. “అతా భ్వసాగమాం కా-లే-రాఃశొ. (88 నూ) ఆగమధాత్వాదేశమునకు _ రావింపుచున్నాండు. భూధాత్వా దేశమునకు కావింపుచున్నాండు.

187 సూ. (గ్రహాదే రిప్పక్‌

వృ [గవీ ద్యాదేళశన్య ఇపుగాగమః స్యా దించుకి కొనిపించుచున్నాండు

"తె. వృ: (గవోదుల యా'దేశములకు ఇంచుక్కు పరమగునపుడు ఇపు గాగమము వచ్చును. కొనిపించుచున్నాండు

188 నూ. ఉండ వీడ చూ డాడ నురమాడ పూడ వాడ,

వృ ఉండాదీనాం డకా రాత్చరతః ఇంచుకళ్చుగ్వా స్యాత్‌ ఉంచుచున్నాడు ఉండింపుచున్నాడు వసేరున ఇత్యాదినా నత్వమ్‌ వీడ్చుచున్నాడు. వీడించు చున్నాడు,

'తె. వృ: ఉండ-వీడ-చూడ-ఆడ-నురమాడ - పూడ - వాడ అను వాని డళారమునకు పరమందు ఇంచుక్కుకు బదులు వికల్పముగా “చుక్‌ " వచ్చును. ఉందుచున్నాడు. ఉండింపుచున్నా (డు. ఇక గాడ “వసేరున” ఇత్యాది (74 వ స్యూతముచే నత్వము. వీడ్చుచున్నాండు. వీడించుచున్నాండు.

189 నూ. ఇంచుకో ల ళ్చుగ్వా

నః అసంయుక్రా న్లివరా తృరన్య ఇంచుక శ్చుగ్వా స్యాత్‌. వదల్బు చున్నాడు వదలించుచున్నాడు. 13న

శిబంతవిభాగః శేర్ర5 "తె. వృ: అసంయు కృమైన లవర్షమునకు6 బరమయిన ఇంచుక్కుకు బదులు వికల్పముగా చుక్కు వచ్చును వదల్బుచున్నాడు. వదలిందు చున్నాండు. 100 నూ. గురో రః వృ గురోః వరతః స్థితా న్నకారా త్వరస్య ఇంచుక క్చుగ్వా స్యాత్‌. పూన్చుచున్నాఃడు. వూనించుచున్నాండు తె. వృ: గుర్వకరముమీ6ది నకారమునకు బరమయిన ఇంచుక్కు నకు వికల్పముగా. చుక్కు. వచ్చును. పూన్చుచున్నాండు. పూనించు చున్నాడు. 101 సూ, స్వార్టే కన;। వ్బ- కన ఇత్యస్య దీరః స్యాత్‌ స్వాశ్టేచు! కాంచుచున్నాండు ఎన్న ఇత్యస్యాపి స్వార్థ పవ చుగ్వా. ఎంచుచేన్నాదు. ఎన్ను చున్నాడు. తె, వృ: స్వార్థమున చుక్క. పరమగునపుడు కన'కు దీర్టృము వచ్చును. కాంచుచున్నాండు, "ఎన్న" కును స్వార్ధముననే “చుక్కు" వికల్పముగా వచ్చును. ఎంచుచున్నాండు. ఎన్నుచున్నాండు. 192 నూ. రోఒకమాదౌ వృ కమాది వర్ణిత (క్రియారేకసంబంధినో రేఫా తృరత స్తథైవ తార్చు మున్నాయడు-శారించుచున్నాండు అకమాదా వితి కమ్‌ ? కోరింపుచున్నా+డు. తె. వృ: కమాదులుగాక_ తక్కిన (క్రియా దేశముల “రేఫకు6 బరమందును స్వార్ధమున చుక్కు వికల్పముగా వచ్చును. తార్చుచున్నాండు- తారించుచున్నాండు. “అకమాదొ' అనుటవలన-కోరించుచున్నాండు మొ. వానిలో స్వార్ధమున చుక్కుళాదు. ఓ 198 సూ, గేన (ద్రవాదేః వృ: (దవాదేశా ద్గకాలేణ నహ చుగ్వా స్యాత్‌. కరంచుచున్నాండు. కరంగించుచున్నాండు (దవాదే రితి కిమ్‌ * నీలిగించుచున్నాండు. ఇ. వృ:[ద్రు(= (ద్రవే) అను భాతువున కాదేశమగు 'కరంగ'లో గకారము లోపించిచుగాగమము.. వికల్పముగా వచ్చును. కరంచు

106 వైకృతచన్లికా చున్నాండు-కరంగించుచున్నాండు.. [దవాచేః అనుటవలన తదితరముల కీవిధి వర్తింపదు నీలిగించుచున్నాండు. 191 సూ. అనమే రి రించుకి వృ" ఆనమే ఛా దేశన్య ద్ని ః స్యా దించుకి. వాంచుచున్నాడు వంగించు చున్నాడు ౩. వృ' ఆనమ ఛాళ్వాదేశమగు 'వంచ' కు ఇంచేక్కు చేరినవుడు అకారమునకు దీర మగును. వాంచుచున్నాండు.. వంగించుచున్నాండు. 105 సూ. చేన దృళ్యాదే ర్లిత్‌ వృ దృశ్యాదే రాదేశే చన సవా చుగ్‌, లిత్వం స్యాత్‌. పత్వమ్‌. చూపు చున్నాండు. తె. వృః దృశి మొదలయిన ధాతువుల యాచేశములందు చకారము లోపించి చుగాగమము వచ్చును. అది లిత్తుగా నుండును. లిత్తు గాన దీనికి వికల్పము లేదు * ,పత్వము (6వ సూ.) చూపుచున్నాండు. 108 సూ. చచ్చే నుట్పః వృ చచ్చ ఇత్ర్రస్య చుగాచేశ సంబంధిన పస్య నుడాగమః స్యాత్‌ చంపు చున్నాండు తె. వృ: చచ్చే అనుదాని చుగాదేళమునకు సంబంధించిన పకార మునకు నుట్‌ -ఆగమముగా వచ్చును. ఇది టిత్తుగాన పకారమునకు ముందు వచ్చును, శ్రే చంపుచున్నాండు. "సూ. నో 0 లాలస్య ధాఇః స్వార్థే వృ డుధాఇ్‌ ధారణ పోవణయో రిత్యన్య స్వాశన్టే తాలాదేశః చుక 'తాల్యుచున్నాండు ౭, వృః (డు ధా (క్‌) (= ధారణ పోషణ యో) అను ధాతు వునకు స్వార్థమున 'తాల” అను నాదేళశమును చుగాగమమును వచ్చును. తాల్చుచున్నాండు. *పాయో లితి న వికల్పఃవాల్మీ నూ. 1-1-14 +ఆవ్యన్తో టకితె-పా. 1-1-40

తిజఐంతవిళా”ః 107 వృ. రుదిర్‌ ల్య్యువిమోచన ఇత్యృస్య తవైవ వడాచెశి చొక్చు వద్చు చున్నాడు ద్విర్వం చళావన్య పచ్వం వేతి $ిచిర్‌. మెచ్చింవుచొున్నాందు, ఆలకింవుచున్నాందు. చలింపుచున్నాయ చంతురింన్న మన్నాంయం- త్యాదీని క రోత్య న్‌ ణిజంతరూపాణి, ఇష్ట వద్భావేతు జు (దఢింపుచున్నాంయ శవాపుచున్నాంయ. ఒలింవుచున్నాండు. క్వచి దన్యయా దచపి అవామి-షచున్నాంఘు. అంతకెంవు చున్నాంయయ తర్భచా దపి వక్కరింవుచున్నాంయు వల్లి ౦వ మెన్నాంయ,

"౩. వృ; రుదిర్‌ ( = అకు విమోచనే) అను ధారువునకును వైన 'జెప్పిన్తు స్వార్దమున "పడ" అను నాదేశమును, చుగాగమమును వచ్చును. పడ్భుచున్నాండు. ద్విత్వమును చేకారమునకు. వత్వమును వికల్చముగా నగునని కొందజణ మతము. మెచ్చింపుచున్నాండు మెప్పింపుచున్నాండు. ఆలసింపుచున్నాండు. చలింపుచున్నాండు.. దంతురింపుచున్నా.డు-ఇటు వంటివి “చేయుట* యక నర్థమున ణిజంత రూపములు. ఇన వద్భావము* వచ్చిన చోట - (దఢింపుచున్నాండు. నృజింపుచున్నాండు. ఒలింవు చున్నాండు అందం౦ందు అవ్యయము మీందంగూడ ఇంచుక్కు వచ్చును= అవామింపుచున్నాండు. అంతరింపుచున్నాండు. తద్భవములకుంగూడ- వక్కరింపుచున్నాండు. వలింపుచున్నాండు

189 సూ. గలక్‌ రరోరౌ దేశ్యాత్‌

వః లేశ్యా త్పదా దలగాగమ, స్యాత్‌ క రోతీత్య స్టే విహితే ఇంచుకి పరే. ఓడుగలింపుచున్నాండు = వరగలింపుచున్నాయ శాన్ర్రస్యా నిత్యళ్వా త్క్వ చిన్న ఇనుమడింపుచుగ్నుది నరజఒడింపుచున్నది అనుక రణవిశేషావపి న గుబా శింపుచుక్నది దువాళింవుచున్నది

'ఇె. వృ: "చేయుచున్నాడు" అనునర్థమున విహితమైన ఇంచుక్కు పరమెనపుడు దే్య ధాతువునకు “గలక్‌ ' అను నాగమము వచ్చును. ఓడు గలింపుచున్నాండు. వరగలింపుచున్నాండు. ఆగమశాగ్త్ర మనిత్య మను పరి భామను ఐట్టి కొన్ని యెడల నీ గలగాగమము రాదు. ఇనుమడింపుచున్నది. సరబడింపుచున్న ది. అనుకరణవిశేషముమీ(దంగూడ గలగాగమము రాదు. గుబాళింపుచున్నది. దువాళింపుచున్నది

జ (పాతిపదికా ద్ధాత్వశ్ఞే బహుల మిష్టవచ్చ పా వా 8-1-96

106 వైకృతచ్శ స్ద్‌శా “200 సూ. క్వచి న్నామ్నుః వ్య; క్వచి న్నామ్నాపి ఆచా రాద్యనేషు ఇంచుక్‌ స్యాత్‌ ళస్టింపుచున్నాండు కలహింపుచేన్నాండు ఉవమానాత్తు-వ్యా ఘీంపుచున్నాండు హేమింపుచున్నది అదిగహణా దభూతతచ్చావేచ = దూరింపుచున్నాండు అనన్నింపుతున్నాండు "తె, వః ఒకొ్కాకా "మొడ నామమునకు. గూడ ఆచారాద్యర్థ ములలో ఇంచుగొగమము వచ్చును. _ శబ్దింపుచున్నాండు కలహింపు నున్నాండు ఉపమానము మీంద - వ్యాఘింపుచున్నాండు, పామింపు చున్నది. ఆచారాద్యర్థములని ఆద్మిగహణము చేయుటవలన అభూత తద్భావమునంగూడ ఇంచుగాగమము. నామమ్మువై. వచ్చును. దూరింపు మన్నాండు, ఆనన్నింపుచున్నాండు. 201 సూ. గు గుకాత్‌ వృ: గుణవాచకా థ్ధేళ్యనచా దుగాగమఃస్యా దించుకి తెల్ల గింపుచున్నది నన్నగింపుచున్నది క్వచి ట్రేశ్యా దపి బారగింపు మున్నది తె. వృ: గుణవాచకమగు. దేశ్యళబ్దముమీంద ఇంచుక్కు. పరమై నపుడు 'గుక్‌” అగిమముగా వచ్చును. అెల్లగింపుచున్నది. సన్నగింపుచున్నది. ఒకానొక యెడ _ దేళ్యళబ్దముమీ౦ద గూడ నీ యాగమము వచ్చును. బారగింపుచున్నది. అథ భావకర్మణో రూపాణి ఇంక భావకర్శ రూపములు 202 సూ. భావేట వృ ఛావాళ్టే టవర్షకః స్యాత్‌ “టచు[గహి షూత్‌ (5వసూ) రామునిచే (వభవిల్లుట ఉండుట తె. వృ: భావమును చెలుపునపుడు ట వర్ణకమగును. “టచు గహి షూత్‌” అను (శవ) నూ. ను బట్టి [క్రియకు ఉకారము వచ్చును. రామునిచే వభవిల్తుట. ఉండుట. (౧౯ ఐల్లి 208 సూ. పతతేః కర్మణి పడుధాత్వాద్వే! వృః కర్మాన్థే విహితన్య ధాళోః పడ్వనుబంధో( భవతి = పోమింపలడు చున్నా(డు పలుకంబడుచున్నారు త. వృః క ర్భార్ధమున "జెప్పబడిన ధాతువునకు “'పడు' అను నను బంధము వచ్చును. పోషింపంబడుచున్నాండు. పలుక(బడుచున్నారు.

తీబంతవిభాగః 100 201 సూ. [క్రియారాంరరేచ ణి వృ" పః స్మిన్న శ్ర విహితో ధాతుః యథాాపయోగ మర్థాంత రేచ స్యాత్‌. జయించె రిపుల (పణమిళ్లె వారికి మగువ నాథుని జింతించె మగువచింతిల్లె "తె. వః ఒక యర్థమున 'జప్పంబడిన ఛాతువు (వయోగాను సారముగా అర్భాంతరమున(గూడ. ఇల్లును జయించె రిపుల, [వణమిళ్లి హరికి. మగువ నాథుని జింతించె. మగువ చింతిళ్లి 205 నూ. సువః పళ్లివాత్‌ వృ: క్వచి [త్పథమాంతాత్‌ పల్లవనంక్షీ తా చృష్టాదపి పరత। [కియా యథా యోగ మన్ధాంత రే చ స్యాత్‌ దిక్కుసెడు పదసెక్కు తెంపరు తళుకొత్తు _- ఇత్యాదావక ర్భకత్వమ్‌ _ వివాహమగు _ ఛెట్టబట్టు కాలుదొక్కు, చేన్నాడు ఇళ్యాదౌ సకర్శకత్వమ్‌ శేకొను, దాకొను కాను ఇత్యాద యో బహవః (వథమానిపాతాదేశాః అంగలించు, (మగ్గలించు, ఓగలించు ఇెంగలించు, తురం గలించు, బెంకరించు తొంగలించ రంగలించే వెలడు తవడు పతెంచు పుశత్తెంచు, అరుబెంచు = ఇళ్యాదీనాం బహుళం వర్ణలోపాగమా దేశాః (గావ్యోః "త. వృ: ఒకానొక యెడ వల్లవమని పేర్కొనంబడిన శృ్వమునకు( బరమైన (క్రియయు (వయోగానుసారముగా నర్ధాంతరమున నుండును, దిక్కు నెడు, పద నెక్కు, తెంపరు, తళుకొత్తు = ఇత్యాదులందు అకర్మ కత్వము. వివావామగు, చెట్టబట్టు, కాలుదొక్కు, చన్నాడు - ఇత్యాదు లందు నకర్మ్శకత్వము. చేకొను, చాకొను, దీకొను - మొదలై న వెక్కూలు [వథమానిపాతముల కాదేళములు. అంగలించు, (మగ్గలించు. ఓగలించుః చెంగలించు, తురంగలించు, బెంగలించు, తొంగలించు, రంగలించు, వెలడు, తవడు, ఏతెంచు, పు శ్తెంచు, అరుదెంచు - మొదలగు వానియందు వర్శలో పాగమాదేశములు బహుళముగా [గహించందగియున్నవి. 200. సూ. లు గాదే ర్షలః 207. సూ. పూనగే వా వృ పూనాది ప్వాదేర్శలో వా లుక్‌ స్యాత్‌ ఊనుచున్నది=పూను చున్నది పూన, నెనగ, పొడవ, పొనర, పొలస, పొంద, పగల, కరంగేత్యాదిషు (వ్రథమ స్వరలో పొద యో2న్యతో2వగంత వ్యాః తథా చ కరంగె, మొరంగె, మరగె, మొరనె, వరనె, తరభెంప్రథమ న్వరలుక్‌ పరతో యది దీర్చగతి£ (వభవే న్లిముపూర్వకస్యతస్య చ వా సరళః. అస్య్యాయ మర్థః కరంగాదిషు ద్వితీయస్వరస్య

200 వ్రైకృతచ న్లికా దిర్జో వాచే త్య్చూర్వన్వరన్య లుగ్యా (్రాంగుచున్నది క రంగు చున్నది-ఇ'త్యాది లఘు పూర్వ మడరం యన్య న తకారః సరళో వా స్యాత్‌ గదుకుచున్నది గతుకుచున్నది (బదుకుచున్నదది-[బతుకుచున్నది

"తె వః పూను మొ. వానియందు లాలి వాల్లు వికల్చ్బ్పముగా లోపించును. ఊనుచున్నది-వూనుచున్నది. వూన, నెనగ, పొడవ, పొనర్శ పొలన, పొంద, పగల-ఇవి పూనాదులు. కరంగ_మొ. వానియందు (వథమ స్వరలోపాదుల నితర (గంధములనుండి యొటుంగునది. కరంగ, మొరంగె, మర, మొరనె, వరస తరచె-వీనియందు( (బధమన్వరలోపము. (పఠమస్వరలోవము. వచ్చినప్పుడు ద్వితీయ స్వరము దే వ్రమగును. ఇది వ్‌కల్ప విధి; కాయిట్టి (్రాంగుచున్నది-కరంగుచున్నదది, "మొ, వెనుక లఘ్వ చరముగల తకారము వికల్నముగా సరళమగును,. గదుకుచున్నది, గతుకు చున్నది. (బదుకుచున్నది-. (బ్రతుకుచున్నది.

గద్ధ ఇతి (శ్రీమద్భాలగోపొల కరుణాకటాడ సంపా ప్తాష్ట భాషాకవిత్వ సామాజ్య పక్ట్రభదేణ మంచెళ్ల వంశార్షవపౌ శ్రీిమౌచం[దేణ హిరువన్నగ నేతు మధ్యమహీవలయ విళాజమాన నానావిధ విద్యా[వవీణ విద్యత్కవిళా వితాన నంన్తూయమాన పాండికతీమణినా వానుబేవ కవినా విరచితాయాం న! చం[దిశాయాం తిఐంత విభాగ, నమాప్త క

తి, కృదన్త విభాగః అణాల 1సూ. భావేకృత షః

వృ భావాశ్టే విహితన్య కృత పష్టవ ర్హకః స్యాత్‌ పోమించుట వలుకుట

"ఆె. వృ: భా వార్థమున విహితమైన కృ(త్పత్యయస్థానమున టవర్హక మగును. పోషించుట. పలుకుట.

2 నూ. అగతగ న గేంక పుప్రేధ్యో వుళ్చ

వృ అగాదే ష్టవ ర్హకన్య వుళ్చ స్యాత్‌ అగువు చకారాత్‌ _అగుట

ఆ, వః అగ -తగ-నగ-ఇంక-పుట్ట ఛాతువుల టవర్హకమునకు వువర్ణ్హకమును నగును. అగువు. “వుళ్చ్ళ అని సముచ్చయముతో. 'జిప్పుట వలన-అగుట,

8సూ, అెగా ద్వః

వృ టక్షే త్యనువ ర్తతే తె గేత్యస్మాత్‌ తన్యైవ వః స్యాత్‌. తెగువ

"తె. వృ: టవర్ధకమున కని యనువ్నర్తించును. "తెగ యను ధాతు వునకు టవ ర్ధకమునకు బదులు “వివ న్రకము వచ్చును తెగువ.

శీ సూ. లుక్చిదకే

వృ" చిదకాబేష్టస్య లుక్‌ సాఇంత్‌ చిదకు కొదకు నా. రుపూర్వా తో్కవధా త్సర్వస్మ్నా దృవ వీతి శచికో

తె. వృ: చిదక మొ. వానికి ట వర్ణకమునకు లోపము. వచ్చును. చిదకు కొదకు ౨**6660.. రుపూర్వక్యమైన కళార ముపధగాంగల యొల్ల ధాతువులకును నగునని కొందటజ మతము.

5 సూ. ఆడ పాడ పండ వండ మండానా మంత్యస్య

వృ: ఆడాదీనా మంత్యవర్ష స్య సాచ్కన్య లుక్‌ స్యాత్‌ ఓవర్ష కే ఆట.

తె. వృః ఆడ-పాడ-పండ-వండ-మండ యను ధాతువులకు ట వర్ణ కము పరమగునవు డచ్చుతోంగూడిన తుదివాల్లు లోపించును. ఆట. పాట మొ.

202 వైకృతచన్దికా (సూ. పక్‌ చసోః. వృ అంత్యయో శ్చసోః వుక్‌ స్యాత్‌ మొలపు తడప్పి. ఇ వృవ ధాతువు చివరి చ, సలకు బదులు “వు' వచ్చును. మొలచా మొలపు. తడనస-తడపు. సూ, ఇచ్చ చచ్చయోః విశ్వుళౌ వృ ఏతయో రంత్యస్య యుక్షృవర్షన్య విశ్‌, వక్‌ ఇల్యేతా భవతః. ఈవి చావు. క్‌. వృ: ఇచ్చ-చచ్చ యను ధాతువులకు తుది సంయుక్తావరమునకు బదులు [కమముగా విశ్‌, వుక్‌ అను వర్ణ్మకములు వచ్చును. ఇవి శిత్తులగుట వలన పూర్వస్వర దీర్టము వచ్చును * ఈవి. చావు. 8 నూ. వగచ నగగ() "పెనచ కొలచాం లుక్‌ వృ వగ ఇవాదీనా మంత్యస్య లుక్‌ స్యాత్‌ =, వగ-వగపు "తె. వృ; వగచ - నగగ() _ ఇఎనచ -_ కొలచ ఛధాతువులకు అంత్య లోపము. వగ-వగపు. $ సూ. పుచ్చ నొచ్చయోః స్పిక్‌ వృ ఏత యొ; ప్చిక్‌ స్యాత్‌ పుపష్చి నొప్పి. తె. వృ* పుచ్చ-నొచ్చ ఛాతువులకు చివరి సంయుక్తా కరమునకు లోపమును “ప్పి గాగమమును వచ్చును. కకారమిత్తు ఆగమము చివరం "జీరునని తెలువును. పుప్పి. నొప్పి. 10 నూ. చొచ్చస్య రవః వృ చొచ్చ ఇత్య స్యాంత్యన్య రవ ఇతి స్యాత్‌ చొరవ తె. వృ: చొచ్చ ధాతువునకు తుది సంయుక్షమునకు బదులు “రవి వచ్చును. చొరవ. తర్ధిద్రి దీర్చఃఎవార్మీ-సూ సంజ్ఞ, 16 1ఆద్యనా టకి తె=పా

కృదంతవిభాగః 209 11 సూ, అలస రూస మేస మోో మూస ప్రాం కోన వాస వేస పోసాగాం వల్‌

వృ అలసాబే రంత్కన్య తజ్‌ స్యాత్‌ అలత విషేఎఅలవు

తె. వ్య: అలన-కూస- మేన-_మోన-మూసం- (పాస-కోన- వాస- "వేన-పోన ఛాతువులకు తబజా దేశము జకార మిత్తు ఆబేశముతువ యకరము నకని తెలుపును * అలస-అలత వపమాంతరమున అలపు

12 నూ. ఈద రలంగోనానాం వృ ఈదాదేః తజ్‌ స్యాం ఈత. త. వృ, ఈద-కలంగ-ఊన ధాతువులకు తజాదేకము ఈత. 18నూ. లినో డిజ్‌

వృ" తిన ఇత్యస్య డఉజ్‌ స్యాత్‌. “మాకాచ' ఇత్యాదినా బిందుః లిండి

తె. వృ: తిన ధాతువునకు డిజ్‌ వచ్చును ఇది జిత్తు గనుక బిందుక పూర్వకము. “పాకాచి ఇత్యాది (నంధి-88) సూ తమును బట్టి బిందుకమునకు బదులు బిందువు. తిండి.

14 సూ. మెలగ వే గాడ(గాం కువజ్‌ వృ మెలగాదేః కువజ్‌ స్యాత్‌ 'మలంకువ "తె. వృ: మెలగ- వేగ-అడ6౦గ ధాతువులకు కువజా దేశము. మెలకువ. 15 సూ. తగ్గే-చ్చోః కువణ్‌ గ.

వృ' ఏతయోః కువజ్‌ స్యాత్‌ తక్కువ

"ఇ. వృవ తగ్గ-ఎచ్చ ధాతువులకు కువడా దేశము. తక్కువ. ఎక్కువ. 16 నూ. ఎజగ గొరగ కాగ వీంగాలగ కినస తునస మొలచాం కః

వృ" ఎజదేః కః స్యాత్‌ ఉత్కమీతి కవర్ణ మొత సాధారణ్యాత్‌ పూర్వ స్యోత్వమ్‌. ఎటుకొ,

జజిచ్చ = పా1-1-53

204 టైక్యుతచ్య నిశా త. వృ: ఎఅగ-గొరగ-కాగ-పీంగ _- అలగ-కినవ-తునన- మొలచ ఛాకతువులకు కవర్ధ కా దేశము అలోఎన్త న్య -పా. 1 152 అను నాద్య వ్యాకరణ పరిభాషను బట్టి కవర్ణ కము ధాతువు నంత వర్ణమున కాదేళశ మగును ఉత్కమీత్యాది ( ) న్యూతమును బట్టిక వర్ణమా తము సాధా రణముగ నుండుటవలన పూర్వవర్శ మునకు ఉత్వ్పము. ఎయిర్‌, 17 సూ. గ మ్యాగమో ర్వ్యతిరకాత్‌ వృ పతయోక్వ్యతి లేకరూపాత్‌ స్వాన్టే 58 స్యాత్‌ రాకంపోక "త. వృ గమ-ఆగమ ధాతువుల యా దేశముల వ్యతి రేక రూపముల మీంద స్వార్థమున కవర్షకము వచ్చును రాక. పోక, 18 నూ. చెడపడో ష్టుక్‌ వృ పతయో ష్టుళ్‌ స్యాత్‌ టు పాటు "తె. వృ; చెడ - పడ ధాతువులకు టుక్‌ ఆదేశము. చేటు-పాటు. (వత్యయము శిత్తు గనుక పూర్వ దీ రము. 19 నూ. పొడచే డేన వృ వాడచే ఇత్యస్య 'డేన నవా లుక్‌ స్యాత్‌. పోటు తె. వృ; పొడచే ధాతువున టుజ్‌ సన్నియోగమున “ఉ తోంగూడ “చ్చ లోపించును. పోటు. 20 నూ, దున్నః కిర్‌ వృ: దున్న ఇత్యన్య పరతః కిర్‌ స్యాత్‌ దుక్కి ఇ. వృ: దున్న ధాతువునకు కిర్‌ ఆదేశమగును. దుక్కి. 21 సూ. ఇకి వినః వృవ విన ఇత్యన్య ఇకి భవతి వినికి తె. వృ: విన-ధాతువునకు ఇకి (వత్యయ మగును. వినికి. 22 సూ. చూడో వ్యతిరేకవ దలుక్‌' వృ చూచ ఇత్యస్య వ్యతి రేక వద్భావః తత ఇకి స్యా దలుకృ చూడికి.

కృదంతవిభాగః 205 "తె వృ: చూచ ధాతువునకు వ్యతి శేకవద్భావమును చాన్నివై ఇకి (వత్యయమును డకారమునకు లోపాభావమును వచ్చును. చూడికి. 28 సూ. పూన కోర పోలాదే రికళ్చ వృ పూనాదేః పరతః ఇకో భవతి చకారా దికిళ్చ పూనిక వూనికి త. వృ: పూన-కోర-పోల మొ. ఛధాతువులకు "కో వర్ణ కముకు, చకారమువలన _వై ౧జిప్పిన “ఇకి" (వత్యయమును వచ్చును. పూనిక-పూనికి. 21సూ. ఎన్న పన్న చేరతీ రామరపొరలకద లాల్ల తే లాడ వాడ బడలాత్‌ వృ ఎన్నాదేః పరతిః ఇకః స్యాత్‌. ఎన్నిక ఇ. వృ: ఎన్న - పన్న - చేర - తీర - అమర - పొరల _ కదల- అల్ల = "కేల - ఆడ - వాడ - ఒడల ధాతువులకు ఇక (పత్యయమగును, ఎన్నిక, 25 సూ. తిరగ విరగ కలగ మింగ పొనఃగా దుడుః వృ తిరగాదేః పరతడఉడుః స్యాత్‌. తిరుగుడు క్‌ వృ: తిరగ _ విరగ = కలంగ _ (మింగ = పొనంగ ధాతువులకు ఉడు (వత్యయము వచ్చును... తిరుగుడు. జగ అర 'ణ జ్‌ 26 సూ. సర్వస్మాద్‌ న్యతిరేశే మిః వృః సర్వస్మార్‌ ధాతోః వ్యతి రేకాన్టే మిః స్యాత్‌. పోమింపమి. పలుకమి త. వృ: ఎల్ల ఛాతువులకును వ్యతి'రేకార్థమున మి- (వత్యయము వచ్చును, పోషింపమి. పలుకమి. 27 నూ. ధాతో ర్వెడ్వెడయ స్తద్ధర్మే వృ సర్వస్మా చాతోః తద్దర్శా స్టే ఉ = ఎడు=ఎడీ ఇత్యేతే వర్ణ కా భవంతి దీనుల పోషించు. దేవుండు పోషించెడువేల్పు పోషించెడిదేవత. తయాణా మసమన్త త్వమపి "త. వృ: ఎల్ల ధాతువులకును తద్ధర్మార్థమున కృత్‌ య స్థానమున ఉ _ ఎడు - ఎడి వర్ణకములు వచ్చును. దీనుల బోషించు దేవుండు. పోషిం వెడు వేల్పు. పోషించెడి దేవత. ఈ మూడు రూపములును నమస్తములు గాను అసనమ_స్తములుగాను (బయోగింపంబడును.

206 వైక్ళుత చ్టన్దికా 28 సూ. వ్య౭ిరేకే నిః వృ. సర్వస్మా జాతో ర్వ్య్యతిరేకాన్టే నిః స్యాత్‌ పోషింవని దేవత రజింపని వేల్పు ఇ. వృ: ఎల్ల ఛాతువులకును వ్యతి శేళార్థమున (తద్దర్మ్శమున) ని వర్ణకమగు. పోషింపని చేవత. రడింవని వేల్పు. 29 సూ. భూతే నః వృ* భూతాశ్జే నవర్జకః స్యాత్‌. పోషించిన దేవుండు (పోచిన వేల్పు. "తె. వృః ఎల్లి ఛాతువులకును భూతార్థమున న వర్ణ మగును. పోషించిన దేవుండు (పోచిన వేల్పు. 80 సూ. (గహ సవ్వ్యాదే ర్లుగ్వా వృ" [గవాదేళ పళ్యాదేశయోః భూతేన వర్ణ క న్య లుగ్వా స్యాత్‌. తె వృ; |గవా - వత ధాతువుల యాదేశములగు కొన - వడ ధాతువులకు భూతార్థమున6 బరమయిన న వర్షకమునకు వికల్పముగా లోపమగును 81 సూ. గహ పత్యాదే రితోజఒత్‌ వృ: (గవోదేః వత్యాదేశ్చ ఇతో౬త్‌ స్యా న్నవర్షక లోపే, ౩ వృ: (గవా - పత ధాత్వాదేశములకు న వర్ణక లోపము వచ్చిన ప్పుడు ఇకారమునకు అకారమగును, 82 నూ. నలుకి ద్విత్వం (గహాదేః వృ [గవోదేః పళ్యాతేళ్చ ద్విత్వం స్యాత్‌ నకారన్య లో వే పోషించి కొన్నవాండు పోషించికొనినవాండు ఇత్యాది "తె. నృ: న వగ్గకలోపము గలిగినప్పుడు కొన - పడ - మొ. ధాతు వుల తుది యక్కరములు జడ్డలగును పోషించికొన్న వాండు, పోషించి కొనినవాండు. పోషింవంబడినవా.డు. పోషింపంబడ్డ వాండు. వ్భః క! ప్ద్‌జ్‌ చ” (5వ సూ) ఉన్నజనుండు. తె. వృ: “ఉండే స్టిజి” అను (75వ) సూూతము వలన నకారాదేశము. ల ఉన్నజనుండు.

కృదంతవిభా గః 207 88 నూ, అసే రినా అజం టి వృ అన భువీతి ఛాతో। గినా నవా నన్య లుక్‌ స్యాత్‌ టం నలోపో ధకారన్యా 4 000000టటటవంలవటం లలల ఉవర్ష్ణ (వభృ తా, ళా కర్యార్థన్య క_ర్భృళాయా మనుబంధన్య పతే ర్నిత్యం లుక్‌ స్యాత్‌ రాముండు పోమింంచు .... జనుడు. రాముండు పోషించిన జనుండు 660 ఏ6 ఏ 0646, ఇ. వృ; అన( = భువ్ఫి యనుధాతువు నాదేళశమగు కలగ ధాతువు మీదన వర్ణకము చేరిన రూపము కలిగిన ఇందు. 'గిని లోపించును. పోషింవ(గల దేవత వర లవ శ ళాల 9 వరల ధిక ద 66వ వవ వవ వ వటట లం ల వటట టట ఇ టంనంంం2 62424. కరార్టర్థము క ర్రయైనపుడు. అనుబంధమైన పతధా త్వాదేకము. నిత్యముగా లోపించుకు.. రాముండు పోషించు జనుండు. రాముడు పోషించిన జను(డు. రాముడు పోషింవంగల జను(డు. జ్య శే 81 నూ. క్వ ఇత్‌ చ్బ క్ష్వా (పత్యయన్య ఇకారాదేళః స్యాత్‌ పోమించి వలిక తె వృః క్ష్వా పత్యయమునకు ఇకారాచేళము. పోషించి. వలికి, 85 సూ, క వ్యతిరేకే క్ష్య్వః ఛు అవాలి! వృ" వ్యతి రేకా న్టేక్త్వాావత్యయన్య క వర్ణకః స్యాత్‌ పోషింపక, దయో౭గ (తయే=పి సంభవంతీత్యాది థి సర్వమన్యత్సుగ మమ్‌ క. వృ: వ్యతి రేకార్థమున క్యా పత్యయమునకు క్‌ వర్ష మగును. పోపమీంవక. శిరి రిల 666 80 ల 96 0606 6654660609 06 0 ల ఏ లల 0 506 6 6666090 6684 మొదలగునవి యర్ధతయమునను వచ్చునను నీ మొదలగు నితర విషయ మెల్లను సులభముగ గహింపందగినది. గద్య ఇతి (శీ, మద్చాలగోపాల కరుణాకటాడు సం పాష్తామళాషాకవిత్వ సామాజ్య వట్టభ[దేణ మంచెళ్ల వంకార్థ్యవ పూర్ణిమా చం(దేణ హిమవన్నగ సేతుమధ్య మహీవలయవిరాజమాన నానావిధ విద్యావ్రవీణ విద్వత్కవితా వితాన నంన్తూయ మాన పాండిరీమణినా చానుదేనుకవినా విరచితాయాం వై కృత చందికాయాం కృదంతవిభాగః సమ్హాప్తః,

అకారాది సూతాన్నుకమణిర నూత నంఖ్య నూత (పారంభం (వకరణం పుట సంఖ్య

19 అ ఏ అవధారశణే స్వాది, అవ్యయ 69 60 అకిర్గుకా తిబంత 170 10 అభ్యల్వ తద్భవ 105 వి అగ తగన కృుదన్న ల్ల01 ౭ అంగారనాళ వెశాచీ 148 ౨08 అచ ఉవధాయా శ్చుకి. ఆ0ధి వే లర్‌ అచ్‌ (పాణః సుబంత, నంజ్ఞా 10 63 అచః[కియాంత్య తిజింత 17౨ త్త అచ్చ పాత్సిందూ రే తద్భవ 112 10 అచేతనానాం స్వాది, వాలంత ర్‌ర్‌ లి0 అజడాత్సంఖ్యే ద్ధి తా దేళ 09 155 అడగః పృచ్చేః తిజంత 198 ర్‌ అత్‌ దోణీ వైళాచీ 186 లిం అత్‌ నంతో మే (పాక్ళృత 180

కే అంత్యస్య స్వాది, వాలంత 59 805 అంత్యన్యవో లిఐంత 176 శిల అతా భ్వ సాగమాం త్కింత 1638 6 అ తాలవ్యన్న లిబంత 157 18 అత్చుళింద అవ(భంళ 140 40 అం త్యేజస్మదః సమాన 05 లర్‌ అతో[దుతే సంధి 18

్షే అతోలుగంత్య (పొకృ్ళత 129 లి అతోలుగాబే వైళాచీ 186

శే అధనమాసాః నమాన 86 వర్‌ అదితోర్యు తద్ధిళా దేశ 100 1వ అ్మద్రుతేసుపి విభ క్క్యర్థ రి త్రి అ-ది=దారాదేః స్వాది, అజంత ర్‌ శ్త౦0 అం-ది-వర్ల శేభ్యోడుజ్‌ స్వాది, అజంత ల్‌ క్రి అందు కికు చుకావా నంధి 15 ల అందు జీవః స్వాది, అజంత ల0 82 అదేస్తినమెక్కౌ తిబ్‌ంత 175 [1 అంచె సంధి స! ల్‌ అందౌొనుమోవికల్పః స్వాది, అజంత ల

టు...

210 ట్రక్‌ చ్య న్దేకా నూత నంఖ్య సూత (ప్రారంభం (ప్రకరణం పుట నంఖ్య

8 అనపలకాడ తిజంత [త్త శ] అనః పియం గ చూళీకా శర క్షే అన మోన। నమావ 88 ల్‌ అన్యాత్వమవాత్వమ్‌ స్వాది, అజంత న | గి అనాచదే న్త్‌దః సనమౌాస ర 19 అనా రాస్ట్రంబ సమాన లి 10 అనితో న్వమః స్వాది అజ౦త లొ 20 అనిశ చివ్నా వై ళాచీ 189 2|| అనిళశపూ ర్లిమయో వై శాచీ 199 156 అనుకృజః పోల తిజంచ 1589 వి అనుక్తం నంన్క్భృతవత్‌ నుబంత, సంజ్ఞా ర్‌ 808 అనుబం'ఖేకః తిజింత 164 వ్ర అన్యేస్థిరాః సుబంత, సంజ్ఞా ॥ గే || అనౌపవిభక్తి కేచ విభ_క్త్యర్థ రి లి అ(ప్రాణిన్యావా ఊవత్యయ "5 | 21 అపి యద్యో లేని స్వాది, అవ్యయ 69 ఫిక్తీ అపూర్వం వికృతం నుబంత్క నంజా 12 6 అబద్ధే ఖో అప థం న్‌ 143 ర్వి అంబా తాంబూల తద్భవ 120 | అమవహాతాం దట్‌ స్వాది వాూలంత లక్‌ లలి అమంత్య వదనన్థ నమా రి వి అమ్మ సో ర్ద్విత్వం స్వాది, హూలంత 60 67 అనూదచెౌ స్వాది, అజంత శశీ ఠి5్‌ అయో భువేన్తు లిజింత 188 2. అయ్యో కట్టా స్వాది, అవ్యయ 7వ 1 అరః పథమన్య లిజింత 150 [త్మ అరః పితరి స్వాది, అజంత త్త ల అర్జవిందు ర్చిందుకః నుబం౦ంత సంజ్ఞా 10 ప! అర్థవి శే మేద; లీజబింత 161 ర్‌ అర్ధన్యస మే౬ం శే తద్భవ శల 09 అర్హ తేన్త్యగః తిజంత 179 శే అరిమీమ్మా తద్ధళా దే 06 108 అన్బేరిచ్చెడ తిజింత 179 150 అలగ కినుసౌరుషేః లిజింగ 1588 ||| అలన కూన కృదన్న వ09 క్షే ల్రిత్తీ అలన సుక్క లిజింత 183 150 అల్ల వాడ తిజింత 189 క! అలిబేః నంధి లి

అకారాది న్యూతాచ్యుకమజీక ల11 నూత న్‌ంఖ్య సూత (ప్రారంభం (వకరణం పుట నంఖ్య 1! అళీక లతిత్సిరి తద్భవ 199 క్రి అవర స్యాలా వురుక్‌ నంధి 18 | అవ్యయాని స్వాది, అవ్యయ 48 లే! అవ్యివహితః సుబంత, నంజ్జా 10 ₹6 అవావె స్వాది అజంత త్త 80 అవుండోరనః తిజంత 174 49 అవ్వో దె వయోర్య్యః (పాకృ్ళత | న్‌ అ బేశ్యా ద్ధాతో తిజంత 156 ర్‌ అనంఖ్యాసంఖ్యే స్వాది అజంత 42 ఏం అస్వావస్డుదః నంధి ల్లి 18 అస్తి ర్భృవిష్యతః తిజంత 158 [4 అసుస న్చుపోవా సంధి 16 లిం అస్తేర్లినా కృదన్త వి 19 అ స్తేః కలగః తిజంత 159 లిక్‌ ఆక్‌ సంపదావదోః స్వాది హలంత 64 98 ఆగమే వచ్చః తిజంత 178 1లి1 ఆచ్చదేః తిజంత 184 గ్‌ ఆడ పాడ పండ కృదన్న 201 వి ఆ తద। స్వాది, హలంత ర్‌9 7 ఆత్మ వేధసో స్వాది, వాలంక 5? డీ ఆతః పతిజ్ఞా తే ఇశెర నేనీ 1900 80 ఆతో ముక్తావుటన్య వెశాచీ కేశ! 29 ఆతో లుక్‌ అప[భంళ 152 67 ఆద్భవ నవోయయోః। తద్భవ కే? రి ఆదిః ఖుః సుబంత సంజ్ఞా 7 16 ఆదోతో పాలాయామ్‌ నమాన 89 కే ర్రిడీ అన మేర్టి తిజంత 106 లి ఆ మామః తద్ధితాదేళ 068 తరి ఆ మౌ తేలః (ప్రాకృత ఏ! 170 ఆనయళే న్తెచ్చః తిజింత 192 శ్త్త్తీ ఆరథి భికా 'పాకృగ 191 18 ఆర్యాదే రంత్యే నమౌాస 89 65 ఆవహి నిర్వహోో లీడంత [7] 15 అళ్చ ర్యోన్న (పాక్ళత 126 62 అవ్భానంవసో లిజింత 170 వే ఇకి వినః కృదన్త 20% 7 ఇచ్చ చచ్చయోః తిడింత 202

లలి బ్లైక్ళత చ్యన్దికా లా నూత సంఖ్య మ్మా ప్రారంభం (వకరణం పుట సంఖ్య లలనా రి ఇచ్చ లఘముశేకః (ప్రాకృత 21 అనాటి 189 ఇంచుకోల లిజింత 194 18 ఇజః ఖురే అహ్మభంథ 150 వ! ఇత ఇత్‌ సంధి ౭౦0 లి ఇత్‌ కన్యకా గోళక వెశాచీ త్త రి ఇత్‌ క స్టేఒం శ్యస్య మాగధీ 125 | ఇత్‌ కురువ కేవః తద్భవ 1093 శ ఇతః పింఛస్యదిః శద్భవ సనో లి న! భుక్తి (పొక్ఫ్ళుళ 12 ర్‌0 ఇతః స్వాది, అజంత లం కప ఇత్‌ నుపోఒనలాత।ః న్‌ంధి లి ర్ట్‌1 ఇతో జసొచావుత్‌ స్వాది, అజంత త్రి ౯ ఇతో దిర్వార్హా శార్నీనీ 194 లి ఇతో వినీ తద్ధితా దేశ 101 18 ఇతో హేశ్‌ పితృ తద్భవ 106 లి ఇతో హేత్కోకిలే అపభంళ 150 ర్‌ ఇతో హేన్ముగ చూళికా కేశ 18 ఇద మద స్వాది హంత ర్‌5్‌ విత్త ఇద్వు ధూనికాయా వెళాలీ 140 ల ఇదీళా వూరోన్సే నమౌాన 90 10 ఇ దూ గ్హానిశా వెళాచీ [9% 16 ఇదే శేఖర్జూ అపభంళ 1తృరి 10 కిదే నులేమోః అవ్మభంళ 150 62 ఇదోక స్సం దేవా తద్భవ 116 శీలి ఇన్ముత్యు థీరుక యో; తద్శవ 112 10 కమనిచోవా స్వాది, హలంత ర్‌ ర్‌కి ఇమ్యాదేః స్వాది, అజంత శ0 ఢీత్రి ఇయగ్భ వేత్‌ లీజంత 1655 88 ఇయోహేత్‌ స్వాది, అజంత లి 12 ఇరి స్సామీణః తద్ధితాదేళ 08 ఠ౦ ఇరు న లోర్నూ రౌనః సమాస రల 8 ఇవాన్టే స్వాది, అవ్యయ 66 వం ఇన్సీశ్వరన్మర ణే స్వాది, అవ్యయ "లి 105 ఈగార తీ లిజింత 180 12 ఈత్‌ భోః ళృళుణి (ప్రాకృత 125 లొ ఈతః ఖలీనేవః [పాకృత 128 శీర్‌ ఈ తో జంలీ తద్భవ 112

అకారాది న్య్నూతాచు(శమణీత 918 నూత సంఖ్య స్తత (ప్రారంభం (వకరణం పుట నంఖ్య 19 ఈ ద కలంగో నానాం క్చిదన్న 08 66 ఈ ద్భృవాస్య తద్భవ 117 రాగా ఈ నక నెషూజ। తిజంత 174 ర్‌ ఈ (వశ్నే సాది అవ్యయ 67 281 ఉ కో నకౌనిన్యమ్‌ స్వాది అజ"త లి0 8 ఉస్పిన్టయామ (ప్రాకృత 1లిత్త 188 ఉండ వీడ తిజ్రంల రత్న కార్ట్‌ ఉండేష్టి జీచ లిజంగ 179 ౧ ఉండో వసేః లిజంత 15% 8 ఉత్‌ కమీ తద్ధిళా దేశ గ్ర 12 ఉత్‌ కంరమీన పైళాచీ | 108 16 ఉత్‌ కోల తటార్థ్సృ తవ్భవ 106 89 ఉత్‌ సత్వ పర్వ నర్భవ 191 6 ఉగః కర్చూరన్యలుక్‌ వైక్ళళ 1ర్‌4ీ 19 ఉన। మురాయాంది। (పాకృత 1౨6 విత ఉర (శు అపభంళ 151 8 ఉత్తమవ లిజంత 1గర్‌ డ్రి ఉత్పర్యు పేభ్యో తిజంన 167 లి ఉళ్చారావ పేరః తద్భన క. "78 ఉతివృ లేః తిజంత 178 5్‌1 ఉల్చేదిః తద్భవ 118 15 ఉతో౭ తద్ధర్మే నంధి 16 12 ఉతో౭ఒత్కర్చు రే చూళికా 140 15 ఉతో నః విభక్యర్థ రికీ 61 ఉతో వుర్వా స్వాది, అజంత డ్రీప్ర 2 ఉ దాళ్ళశ్యే (పాకృత 127 లి ఉ దేవాసే మాగధీ 155

ల

లి? ఉ దోతోమౌక్ష శ్చ (ప్రాకృత 120 86 ఉన్మాదాయత్త తద్భవ 121

1! ఉవకృతిః తిజంత 156 ల్లీ ఉపభ్ళతి రాభాసః నమాన |!

7 ఉపరి లు వైెకృత కేల్‌కీ లిక ఉపరి లుక్‌ వెళాళీ [ేక్తీ2 వ ఉర్వ్వం బ్వేరః నమాన ర్ట ( ఉమన్‌ మేఘాన్‌ తద్ధితాదేళ 08 1686 ఊంగః (వేంభోలేః తిజంత 100 18 ఊతటఓత్పూగే చూళికా 46 ళ్‌ ఊ తస్తు మాళ్చ సమాస 0]

లశ బ్లైళ్ళత బ్య బ్దితా సూత సంఖ్య సన్యత (పారంభం (వకరణం పుట సంఖ్య కీ ఊతః కర్చూర [పాకృత 120 61 బుతో౭ఒ౬రః తిజంత 1/0 ర్‌5 బుతోఎరః పితరి తద్భవ 115 170 ఎక్క (పాకా లిజంచ |. ర్‌ ఎడుమ్‌ పరిమాణే తద్దితా దేశ 1/1 ల్లి ఎన్న పన్న చేర కృదన్న 905 189 ఎ రగ(మొక్కౌా తిజంత 1806 16 ఎ అగ గొరగ కృదన్త ల$ 122 ఎటు(గ తెలసోె తిబంత 188 రి0 ఎల్లి నిరుడూ స్వాది, అవ్యయ ౯డీ లే పశాంకేలుక్‌ తద్భివ 109 16 ఏశాది భ్యో౬స్‌ తద్ధిళాదేళ 09 70 పణచనౌ నీజంత 172 / వచ భూతాత్‌ స్వాది అవ్యయ 6 108 ఏడో రుదేః లిజంత 107 లి ఫత। కర్కరేలూ (పాకృత 180 64 ఏ త్సాజ్ట్రలా తద్భవ 116 ౭6 ఏతో నిశీ్వేర్తః వైళాశీ 140 శ్రీ ఏదాదే రామానూమ్‌ మాగరీ 1లి5 లలి ప నృర్దలేఫోః వైశాచీ త్మ] 20 ఏ న్వాజేడ్వెనిమిది స్వాది, వాలంత 58 17 వమి కిమః స్వాది, అవ్యయ "0 క్రీ ఏ యత్కి మో; స్వాది, హలంత ర్‌కి ర్‌శీ పర్వా ద్వౌపవిభక్తికమ్‌ స్వాది, అజంత శ్త0 169 పల (పోచకాచ లిజంత 181 8 ఒక్క శేమే సమాస 86 డీ ఒక్కస్య దువేత్యేశే నమాన 86 1డీ ఒక్కొ నంశయె స్వాది, అవ్యయ 70 19 ఓఒత్తా దమౌ తిజంత 185 159 ఒప్ప మిర కామర త్కింత 189 143 బరంగ వంగ తిజంత 187 ర్‌ి ఓత్‌ కుడ్య తద్భవ 11 ళ్‌ ఓత్‌ పటో ల్యామ్‌ తద్భవ 108 28 ఓ (త్రవణ్తి వేనభోః వెళాళీ 141 లి ఓ తో యజ్లో "ర సేనీ 1889 ళ్‌ "75 ఓఉతోవుః స్వాది, అజంత త్త లలి ఓ ద్వాశే (పాకృ్ళత 127

అకారొది న్యూతాన్యుకి మటోకో ౨15 న మ్మా నంఖ్య నూత (పారంభం (వకరణం ప్రుట నంఖ్య

త్తి] ఓ చేతః (పాకృత 180 15 ఓ సంబోధ నేచ స్వాది అవ్యయ 70 16 ఓ సిడాస్యాళ్ళ స్వాది అవ్యయ 70 ర్ట ఓ హేః స్వాది అజంత వ్ల బిర కచటనపాః పరుషూ। సుబంత సంజ్లా [1 10 కంళే౬ఒ న్యారాచాదేః విభ క్ర్యర్థ న 8జి కేడీ కంరేతః వైశాచీ 188 లి క5తమౌొముత। తద్భవ 108 [1] 5 దాయయొఖలు స్వాది అవ్యయ 69 ల్ట కంచాపత్య తద్భవ 104 84 కనచూశౌద్భశి లిజంచి 175 161 కంప తేర్వడం విజంత 189 176 కరంగో ద వే తిజింత 109 త్స కర్కశ కర్క రేటు (పాక్ళన 180 16 కర్త ర్యామాత్‌ (పాక్ళశ 126 [149 కలంగోవైక్ల జ్యే లిజంతి 186 లర్‌ ర్‌ వ్యతి రే కేక్ష్వః లిజంక 207 ర్‌? కన్తూరీఆజంంబూల తద్భవ 115 10 క్యపిత త్కిమామికః నంధి కేర్‌ [5్‌కీ [కచ్చకోర వేడాః తిజింత 108 5్‌8ి క్వచిశ్సంవృ తేః తిజంత 169 కీర్‌ క్వచిదన్య(ఈ నంధి వీ 00 క్వృచిన్నామ్నుః తిజింత 100 లశ _క్వకిత్‌ కృదన్న వి” 119 కాలమగ్గ తీజంత 181 క” ాంగోడక తిజంత 18 ర్‌ కానన తామరన తద్భవ 104 ల కాలోశ్చర తె తద్ధిళా దేశ 100 త్తే క్రియాఫలే తిజింక 165 204 [కీయాళ్టాంత రేచ తిజింగ 1909 శీ కారా దేరంత్యన్య అపభంళ 14? 6 [కియాభ్యోఒ పి స్వాది, అజంత వరి "78 రీబవత్‌ స్వాది, అజంత శీర "౯ శ లమావిధా స్వాది, అజంత రి 81 ముక్కుటీ కావాళీ ప్రాకృత 129 80 కుక్కుట్యా మోత్‌ (పొక్ళత 1209 19 కుజమః స్వాది, అజంత వం

216 బైత్య్భత చ్‌్ట్ర్టీకొ లలా నత నంఖ్య స్య (ప్రారంభం (వకరణం పుట నంఖ్య ల శీ కంజపాంబాలిక యో నంధి కేశ 184 కుడు చోభు టేః విజింత 185 ర కుబ్జ గేనర శెః తద్భవ 110 8 కురువశేరః తద్భవ 106 వ్ర కుళ గేవా స్వాది, అజంత ల్‌ తల్లి కులీ (పార్టనాయామ్‌ తిజించ 169 11 (కుంకో౬ న్న్వమయే తిజించ 11 1% కు(ద్రాన్మిచ్చ కద్దిశాబేళ 009 20 చురాయామిత్‌ (పాక్ళత 196 185 కృ శ్చేసః తిజంన 185 82 కృద్ద్యుదేజంచా స్వాది, అజంశ లికి 16 ైకొణకు కరా స్వాది, అజంత లం 145 కొదక తమక లిజింత 197 కీర్‌ కొనాదేరుజాదోః తిజింత 166 శీ కొనాదేర్నాటిజ్‌ తేః తిజింత 165 తీ0 కొనో[గ హేః తిజంం 165 లర కొల కొలగా స్వాది, అవ్యయ [౧ 17 కొలచో మాజ్‌ లిజంచ 189 165 [కోల (శావాన లీజంత 190 క్‌ కోః భూరేచస్తు అపభంళ 147 ల ఖఛరథపాం తద్భవ 10? 198 ఖండయ తేః తిజిండ 185 10 ఖడ్గగాత్‌ స్వాశనే ఊధవయ 77 లర్‌ ఖర్గాదిప్‌ తద్భృవ 110 లిం ఖలీ నేణః (పాక్ళత 18 108 ఖభలీేరాడః తిజంత 180 8 ఖభోరతోలుగపత్య తద్భవ 104 బిడి ఖోర్లుక్‌ కిరీటిని (పాక్ళక 1లి/ ల ఖోర్హోన్ముకు శి | అపభంళ 151 20 ఖభోఃంకతురాయాంచ। (ప్రాకృత 12 80 గజడదబాః శరళొ, నుబంత, నంజా | 19 గణి కాయాంనకో వై ళాచీ ల 189 15 గణేంన్నః తిజింత 189 48 గఫీరంమగో పొల తద్భవ 118 17 గమ్యాగమో కృదన్త 204 8 గురుర్భాడ బేఅః చూళికా కశీర్‌ 190 గలక్‌ కరోళొ లిజింత 197

అకారాది నూ్యతా చ్యకొముణీక ల? క్ర పక య నప నక ఆను). 196 గ వేర్యఉ చిజింత 10 ర (గవావళ్యాా దేరితో&త్‌ కృదన్న వి06 80 (గగ్రవాప తాగ్థిదేర్లుగ్వా కృదన్త 206 ర్‌! [గవామవారాష్ట్ర (పాక్ళత 1లిలి 18% (గవో దేరిపుక్‌ తిజంవ 194 | (గామ మనుమ్య వ్పైకృత ]5్‌3ీ 67 గ్‌ మేర్యఉ తిజంత 11 66 గమేః పోయః తిజంత 1/1] 109 గాయతేః పాడః తిజంత 181 6 గ్విజయ భిదుర చూళికా న! ౨01 గుగుణాత్‌ లిజంత 109 ర్‌క్తీ గుగ్గులౌఫోః తద్భవ 114 క! గుజుమూనాం సంధి వీ 18 గుణాదనమ్‌ తద్దితాదేళ 09 81 గుణేవోదుతః పైశాచీ శ్ర] శీ గురుర్టమః స్వాది అజంత 8ిరి 15 గురుః ఖర కే వె శాచీ 100 (౮ గురోరణ్యా దౌ వీజింత 178 190 గురోర్నుః తిజంత 1905 తీపి గృమ్లితౌచా తీజంత 1685 108 'గేనదవాదేః తిజంత 105 శీ| గోగణపరః సుబంత, సంజ్ఞా ౯7 188 గోరగః చూాశే నిజంత 186 కలి ఘర్సుఢధభామ్‌ తద్భవ 105 7 ఘా3నుఖ అష్మభంళ శ40 110 మణాదినావుచ్చః తీజంత 189 ర్‌కీ (ఘాధాణ్‌ మా లిజంత 168 థి జి మోవి శేషణన్య విభ క్ష్యర్థ 81 18 జస్మక్యయువృదః స్వాది, అజంత లి 20 జ్లుక్కరంగ గే తద్శవ 107 ల్‌ చఃఖోర్ల క్షణే వైళాచీ 14లి ర్త చచ్చపుచ్చ తిజంత 177 లి చతుర్ధి చతుర్జంతి వైళాచీ 142 ర్‌ చం[ద్రమ;ఆమస్‌ తద్ధితా దేశ రం 61 చ పేటాయామత్‌ తద్చవ 115 176 చలేశ్చెల్లః తిడంత 192 శతి చళ్చర్మయష్ట్యాంనః (ప్రాకృత 180 శేకర్‌

౭218 వ్లైక్కత చ (బ్దికా లతలా నూత సంఖ్య సూ తపారంభం (వకరణం పుటసంఖ్య తనన అననన ల 189 చ స్యేంచుః వః లిజంత 1౪8 లి2 చిచ్చీబాల స్వాది, అవ్యయ 7౨ 107 చిదకపగ తిజంత 180 12 చిలుక చినుక తిజింత 15క్తీ ర్‌లి చుర్దంతో్యోతి తాలవ్యాచ్‌ స్వాది, అజంత త్తం లిం చూచోవ్యతి రేకవ కృదన్న ర04 ర్‌ చుదోర్చిందుక శ్చ అంధి వి | చూలికా వై శాచ్యాం చూళికా [త్రీడీ 86 చూలుకాల్యోరిత్‌ నమా ర 18 చెడపడోష్టుళ్‌ కృదన్న ని04 102 చెడవీడ చెంగ తిజంత 179 1? చెన్ను పొన్ను మున్ను సమాస 89 ర్య చెల్లగాః స్వాది, అవ్యయ 78 క్షత చేచే ళెటాసః స్వాది, అజంత లం ర చేతన వాచిత్వే స్వాది, వాలంత ర్‌8ి 1905 చేన దృశ్యాదేర్లిత్‌ తిజంత 106 607 చొచ్చ చ్చొారః తిజంత 176 ను! చొచ్చవిశః తిజంగ 176 10 చొచ్చస్యరవః లిజింత | 51 లికి చోళ్చణక చూర్మ్మ వైళొచీ 149 22. చోళ్చామశేసః అప్మభంశ 150 106 చచ్చ నుట్పః తిజంత 196 185 చోస్యేంచుకిపః తిజంత 194 [74 'చలచకొట్టాడ తిజంత 199 ల భఛ్మిద చిత తంధద్రా తద్భవ క్షే కేగి జడని నువత్‌ విభక్ష్యర్థ 8కీ 18 జడస్యభిన్సు విభక్త్య్యర్థ 85 14 జడస్యాతో విభక్ష్యర్థ రికీ లి జడ స్యానః విభక్ష్యర్థ 80 770 జడాత్‌ సంఖ్యే స్వాది, అజంత త్తీర్‌ || జహోర్యళో (పాక్ళత 125 వ జాతావిత్‌ నమౌన రం ౯76 జాతి దూత్యోర్జః తద్భవ 118 211 జూట జలూక అవ[భంళ 150 ర్‌ టచు(గ్రహి లీజంత 157 18 టుళ్ళామానాధికరణ్యే సంధి 17

అకొరాబా నూ/తాచ్నుత మణీత్‌ 910

నూత సంఖ్య నూత (ప్రారంభం (వకరణం “పుటసంఖ్య.

“ణ టోర్దాడిమేను తద్భవతి "72 జాబ్బతః స్వాది, అజంక 48 10॥4 డిగో2. వరుహేః తీజంత 180 18 డుజళ్ళ లిజంత 159 గ్గ డుమకావుతా స్వాది, అవ్యయ 68 68 డుర్యోః సూశళ్యే స్వాది, అజంత కీర్‌ 7 డోభిదు రేపో; చూళికా 145 78 ఇాంగదేడః తద్భవ 110 184 ఇావకర్ణకాళ్‌ తిజంత 108 181 ణిచళ్చ తిజంత 198 188 ణిజర్ధస్యకృణ్‌ తీజంత 199 51 ణుమనుష్టుభ్యః తిఐంత 167 తి ణోనః ఛారనేనీ 188 144 తగ్గహెచ్చొ తిజంత 197 15 త గ్గెంచ్చోః కృదన్న ౨08 లి తతా బౌతత్పురువః నమాన 88 గ్‌ తత్పురుషాబౌ నమాన 88 18 తదవ (పభృ్ళతిచ సమాన 808 క్షేశ్తీ తద్య్యత్కిమిదమాం నమొన 809 ల తద్ధర్మ్శస్యదు తీజంత 181 లలి తద్ధ గేదే హేత్‌ తిజబంత 160 రి తద్భవాజ్ఞనపదా 'వత్యయ 77 ల్‌ తద్భ వేనురవ స్వాది, అజంత లి లిక తదాదేన్హ్రృలోందుమ్‌ తద్ధితా దేశ 1092 శశీ తదిదమో స్వాది, వొలంత 56 10 తద్యువ్ము లిజంత 158 8 తదేకాభ్యామ్‌ 'ఊ([వత్యయ ౯7 2! తనస నృ వేః రిజంత 188 క్షేత్ర] తరణేఈదః తిజంత 186 88 తలచ స్మశేః తిబంత 176 8 తన్యదః *ౌరసేనీ లిక ||| (తపు తేజసో తద్దితాదేళ 908 ల త్వస్యతనమ్‌ తద్దితాదేశ 101 క్షత ఇ్యాగ కుడ్యవ్య ఛా తద్భవ 105 ఖి శాంబూలాత్‌ ఎవెకృత 158 197 తాలన్య ఛాకాః తిబంత 106 లి తిబ్యువకృ తేర్చ ణ్‌ లీబజంత 156

220 హ్తైళ్య్ళళత చ్య బ్దికొ నూ(త నంఖ్య నూ్యూత (పారంభం (వకరణం పుట నంఖ్య న్‌ 19 నీనోడిజ్‌ కృదన్న ౨08 నో విరగ విరగ కృదన్త ౨05 థీ (తిరాదేశే "మా | ల తిర్భూత తిజంత 160 [7 శ్రిలింగేనోవా వె శాచీ 189 16 (తిలిం గేఫోరుళ్చ వైశాచీ 188 6). తిస్ట తేర్నిలచః లిజంత శ ర్ట (తుంగకుంద లిజ్రంత శ? 101 (తుకేస్తైగః తిజంత 179 కేల్‌ తుమున్‌ వ్యతిశేకయో త్కింత 159 కేశ తుమున్నవనసి తీజంత 159 79 తుమున్యనోనా వా ల్క్వింత కేక 19 తువికల్బే నుబంత, నంజ్డా 8 తీరి తుషకుచ లీిజంత 186 శ] తూంగ తోంగ తిజంత 101 ల! తూస్టిమన్దే స్వాదె, అవ్యయ 78

శి తెగాద్వః కృదన్న విం 162 తేల అప్ప వేః లిజంత శేం0 6 'శేవావాః స్వాది, వాలం 5్‌లి 60 తోమృత్యు చించా తద్భవ కే15 కీర్‌ తో దీర్షికా (ప్రాకృత శైవ! "త్ర తో। పోతకదంబయోః తద్భవ 118 శే తోఃస్వన | అపభంళ కే49 డో ఇాలస్టుక్‌ తద్ధితా దేశ 102 (0 దనడాల నూల తద్భవ 119 7 దనుక స్వాది, అవ్యయ 66 వరి ద్వంద్వక రృ తీబంత 161 వలి ద్వంద్వేజసోము స్వాది, వాలంత 81 09 ద్వం ద్వేపదాత్‌ నంధి | లిం ద్వం జ్వేయున్మ నమౌస 85 18 ద్వయ్యామోత (ప్రాకృత 125 69 దఃనూచౌెచో, తద్భవ కేస 175 చాటగడచా తిబంత 192 ర్‌ దారగేఒం త్యన స్వాది, అజంత త్తీశ్మీ తి] ద్విగోర్శపఎజ్టీకో సమాన 98 ల్లి ద్విత్వంచదిగాబేః స్వాది, హాలంత 8ి్లి 69 ద్విత్వం చదేర్శః తిబంత 172

అకొరొటి నూ్యూతాచ్యుకమణోశో ల్లి

న్యత సంఖ్య నత (ప్రారంభం (వకరణం.. వుటనంఖ్య

లల. లలి ద్విత్వమ్మః సంధి 18 ల్తిర్టి ద్విత్వంళమీ (పాక్ళత 120 10 ద్విత్వంనస్తన అప్మభంళ 148 వతి ద్వితి చతుర్లా నమాన 901 21 ద్వితీయః పుః నుబంత, నంజా త్రి కథ ద్వినుల్యో రనచి నంధి. * £9 68 ద్విలోళ్ళ్చ స్పాది, అజంత క్రీడ | ది.ర్భావ్మాణే అపభంశ కేశ? 6 దిక్తీ రః సుబంత, సంజ్ఞా 6 రి దివ్యోర్నిత్యమ్‌ స్వాది వాలంత-_ ర్‌కీ

• డీ దెశాతి పుటయో (పాక్ళశ 1ల5 8 డిసోః స్వాది, వాలంత ర్‌్క ర్‌ ద్వీప కటక (పొక్ళత కల్లో త్ర దున్నః కిర్‌ కృదన్త తక 158 దున్నః కృ మః తిజంత 186 లి [రుత స్యోత్‌ సం$ి 20 రి (దుతం నః నుబంత, సంజ్ఞా | 8 (ద్రుతం శదుతాత్‌ వంధి కేర్‌ 0 (దుశాత్సరళాః గంధి కర్రి శ్ర దేర్హోట దేత్తైకవశ్ణే స్వాది అజంత లలి ర చేవ వేగా తద్ధితా దేశ ల [1 (దోణీగోనానయో వె శాచీ 187 16 దోభ్యరు తిజంత 159 0 దోోభువోర్షివిభువి తద్భవ 1విలి లి్య దోవామంజూపా (పొక్ళత 190 2 దోళ్ళునాతు తీజంత 161 రగ ధర్మా దేర్వుర్వాసోః స్వాది, అజంత రితి 151 ధ్వసెస్తునగ తిజంత 199 2లి ధాతుః [కియా నసుబంత, నంజ్ఞా ధ్ర ట్ట! ఛాతో ర్వెజ్వెడయ కృదన్న 205 178 ధావేః పార తిజంత 101 లం ధుర్యముఖర తద్భవ 109 100 నగనవ్వౌహా సేః తీిజంత 170 1 నదివ్యోః తిజంత 150 84 నః (పతిజ్ఞా యామ్‌ తద్భవ 120 69 న పేరుగే స్వాది, అజంత కీర్‌ స! న భవతామ్‌ స్వాది, వాలంత 62

న

232 బ్హైత్యాళ చ్యన్దికొ త న కాం న నూత సంఖ్య నూత (ప్రారంభం (పకరణం పుట సంఖ్య 11 న్య మోడుమతళ్ళ స్వాది, అజంత 2 శ్‌ ఇమౌ జసాదొ స్వాది, అజంత ఖై తీర్‌ నమౌస్వ్రటా సాచొచ స్వాది, అజంత న్‌ 11 నరః స్వాది హలంత ౮61 త్తే నలడాదేః స్వాది, అజంత ల$ ఠి నలడాదేః వైక్ళుత 15 802 నలుకి ద్విత్వం క్భదన్న 206 త్తం నలు లేషుమోః స్వాది, అజంత వై 10 నలు[గః స్తోః చూళికా కేన్‌ లి నః కూర్చుణఖా వెశాచీ 1906 15 నస్య వ్రాశునః స్వాది, వాలంత ర్‌6 ర్ట నస్యదిః లిబఐంత 15% 7 న స్మదుశానామ్‌ నంధి 15 క్త నామ్న స్తేనోన తద్ధితాదేళ 06 శి చాలుగు చతురః స్వాది, హొలంత రతీ రి వావసతి తీిజంత 15 ౭0 నావ్యయ స్యావృ థా దేః నంధి క? లం నాసజాతీయేసోః నంధి 19 ఫో వావంస్కృృళా వంధి 20 12 నిత్యం తి బ్బధ్యస్య సంధి 16 10 నిత్యం నిట్ట్వాదా సమాన వం! ల నిత్యంపదా వాలో। నమాస రి ర్‌ నిశ్యమను బంే విభ క్య్యర్థ వే | నిత్యమాబాదిః తీ వత్యయ 5 లి నిపొ శేవానుస్‌ విభ క్య్యర్థ ప్ర లికి నిర్ణడాత్‌ తద్దితాదేశ 100 రో నిలచామరచోః తిజంత 17 వలి నిలో పేనుమ్‌ స్వాది, అజంత 80 విగ్‌ ని శేణవంత్యన్య వై శాచీ 1త్త0 12 నిశసాదౌ స్వాది, వాలంత క్‌ 21 ని శ్రేణావత్‌ వైళాచీ 140 18 నిష్టాదొమహతో స్వాది, అజంత 2 వలి నీనాయువ్మ స్వాది, వాలంత 60 1/9 నీలగోజ్ట్రంభ ణే లీబంత 191 10 నుచాస్ట స్వాది, అవ్యయ 69 16 నుమ్‌ నమాసే సంధి 7 వీర నుమూసుజసో స్వాది, వాలంత 81 శ-16

అరారాది నూ(తాచ్యుకమజిక లలిత నూత సంఖ్య నూత (ప్రారంభం (వకరణం వుట సంఖ్య ఓ నువతేర్మెచ్చ తీ్‌జంత 176 18 న్బనఫ్‌ ఇత్యేతా నుఒంత, పంజ్ఞా రి 110 నొచ్చోణు దేః లిజంత 192 6౨2 నోః కుజ్‌ బవుళమ్‌ స్వాది, అజంత శిరి ల్‌ నోర్లోచన న న్రంటిమ్‌ "మాన 08 6 వం క్రి గేవడుపాణామ్‌ తద్భవ 104 11వ పచేర్వండ। లిజంత 181 |! పట్టిగుణహే తా విభ క్య్యర్థ 8కి £ల్‌ పటోలీ కుటన్యో తద్భవ 102 110 వండః ఫలే లిజంత 101 209 పతళఃక ర్శణి తిజంతో 193 క్తీ (వత్యయాదేర్నేత్‌ స్వాది అజంత లర్‌ ల (పత్యయోవర్ష కః సుబంత సంజ్ఞా (| ర్ట పళేః, పడః తిజంత 178 విగ వచేః పన్‌ "మాన రై 106 (వభవతేః తిజంత 180 క్షేడ్తీ పయిర్నువీపి* చూళికా శడీరి తిం పరగోష్టః తద్ధిళాదేళ 101 26 పరళశయటంక తద్భృవ 108 ర్‌3 పరిణతి రిగంత తిజింత 160 59 పరిణ శేర్యోరేజ్‌ తిజంత 169 లొ పరిమా గేంత। తద్ధితా దేళ 102 64 పరీమాలక యో వతిజంత 171 త్త (వళయేడవః (ప్రాకృత 181 18 పవాళ|వీ[త యోర్లః పొాకృత 126 /. స్‌ స్త శస కీ (హరన 128 విం (పాణీవాల్‌ నుబంత, నంజ్ఞా శే త్త (పొత్‌వచి విఐంత 166 లి0 (పాతిపదికంనామ నుబంత, సంజ్ఞా ర్ట శేత0 (పామళాశ తీజంత 186 కేశ (పాయోలికిన వికల్ప్వః నసుబంత, సంజ్ఞా 8 52 పాళ్ష్ళే వ్రపెః (పాక్ళత 1892 21 పిదపానంగర్యే స్వాది అవ్యయ 78 6 పుక్‌ చసోః తిజంత 202 థి పుచ్చనొచ్చయోః వ్పిక్‌ కృదన్త ౨02 లలి పుట శేఫోః తద్భవ 100 లి పుడుర్జః తద్ధితా దేశ 102

224 వైళ్ళత చ స్టకా స్మశ నంఖ్య సూత (ప్రారంభం (వకరణం పుట సంఖ్య ర5్‌లి పుతఖుర ళ్యోరత్‌ తద్భృవ 11త్వ ల్‌లై పుతత్స యోస్ట్రః తద్భవ 118 168 పునకాంట పట్ట తిజంత 11 డీ పున్నాగవర్యాణ వైళాశీ 14లి 19 పుంపు భ్యామన్యతాపి సంధి 1 లిం పురుషవ్యా ఘాదీనా స్వాది, అజంత వ 8 పువ్వునువ్వో నమాశ 87 18 పుంసి బహ్మాణః స్వాది, పాలంత 57 వ్ర పూనకోర కాదన్న 205 ల0 పూనగేవా తిజింత 1909 146 పూనోవ పః తిజింత 187 2. పూరణేఒవష్‌ తద్ధితా దేశ 100 116 "వెనగమలగా తిజింత 192 ర్‌ పేర్వాద్యన్యత్‌ స్వాది, అజంత గ. | వైశాచ్యా వైశాచీ 106 19 పొడచేడేన కృవన్త 204 152 పొడచః (ప్రహరణే తిజింత 188 160 పొరలోలుళేః లిజంత 189 18 పోతాదవస్‌ తద్గి తా దేళ 08 ధి

8 పోదః వ్రైకృ్ళత 154

ర పోః వుళింద అప [భంళ 148

6 పౌరుమే బంటిమ్‌ తద్ధితాదేళ ర లలి ఫోః కుట్టనీ తద్భవ 107 86 ఫోర్జటా ఛారిణి తద్భవ 110 ర్‌ ఫోర్లుక్‌ శారసేనీ 188 8 ఫేఃసిక తాంచలయో అప[భంళ 14 రి (దధ్నబలి చూళికా 145 | బల పేలాభ్యా తద్దితా దేశ 101 లి (బవ్మాకవ్మా (పాకృత 128

/ బవాళం విభక్తి విభ క్య్యర్ధ 8 ర్‌ బవువచనాడిజ్‌ ఊవశ్యయ "78 లం బహువచనేమః న్వాది, వాలంత 60 లవ బహు(వీహి నమాస 08 లిం కోల త్యాగ యో శేత్‌ తద్భవ 110 80 బాలాదేః లోవధా స్వాది, అజంత 82 లి (ాంహణాంచలయో అవ(భ్రంళ 147 18 బీందుకః పీఠానాం తద్భవ 105

అకారాది న్యూతాన్యతమణోక లిలిక్‌ సూత నంఖ్వ సూత (ప్రారంభం (వకరణం వుట నంఖ్య

19 బిందురనుస్వారః నుబంత, సంజ్ఞా రి 15 లిపసాచెలః స్వాది, అజంత లం త్త బుద విజయో చూళికా ్షేక్రతీ లి బృంద బుధయో చూళికా శేకీక్త తె బృం దేడః చూళిశకా శీ శీత 1బిర్‌ బొంకో౭ఒన్ఫతే తిజంత 108 142 బిరనడాన తిజంత 106 168 భమేస్పిరగః తిజంత 100 13 భళి[పళంసాయామ్‌ స్వాది, అవ్యయ ఛి లిం భవతి సృన్వేషామ్‌ తిజంత 163 0 ఛావలక్షే విభ క్ష్యర్థ 81 1 భా వేక్ళతపః కృదన్న వ01 ల02ి భావేట తిజంత 109 లలి భూత తద్దర్శ్మ యో తిజంత 160 19 భూత ఇకీ తీజంత 180 777 భూతే చళ్ళ తద్భవ 119 ల) భూశే తిః తిజంళ 160 8 భూశేతు మునోన విళ క్ష్యర్థ 8 ల2 భూశతేనః। కృదన్న 9206 ల్‌ భువేః తిజంత 164 ౭0 భువేశాయె లిజంత 164 బం మక 1కోః తద్భవ [07 క! మఘగే పరుషాః తద్భవ 112 వి5్‌ మంజూపషాయా (పాక న్‌ 12 2. మట్ట నుకచ తిబంత 189 ఫే మతుపో మంతః స్వాద్కి వాలంత 62 రికి మన (బతుశె లిబంత 115 160 మజచో విస్మ'ేః తీజంత 1908 25 మటి వెండ్యపి స్వాది, అవ్యయ 78 క్‌ మవాతో స్వాది, వాలంత ర్‌లి

/ మవా ద(న్త్రీజడః స్వాది, అజంత ల్‌ లి మాకందో చ్వేగయో అవభంళ 158

1 మొగద్యాంనేదిష్ట మౌగథి 185

ల! మాలుకాలో సమాస 02

60 మానుష కకునికా వె ళాచీ 186

8 మాను మేఒంత్యస్య వైశాశీ 187

త0 మాయాదిర్వా స్వాది, అజంత క్తి

226 బ్లైక్భత చ న్దికా లా సత సంఖ్య నత (ప్రారంభం (వకరణం పుట నంఖ్య కకం కప ప 164 (మింగో(గ పేః తిబఐంత 130 లి మిచ్భాగ్యాదిభ్యః తద్దిళా “దేళ 102 ల ముఖచ్మ స్టశబ్దన్య స్వాది అజంత లలి న! ముడుజె లతీబంత 169 లం ముమ్ముంబు స్వాది, అజంత వ్రి0 20 ము“ూలఘాత స్వాది అవ్యయ ౯ ర్‌శ్తీ మూర్భ్చాదిభ్యోఒజ్‌ తిజంత 168 [4 మెలగ వే కాదన్న 208 వం మేఘపర్వతాదీనాం స్వాది, అజంత 22 ర మేదో నేమి తద్భవ 118 రి? మేర్గుక్‌ నమాన ర్ట 190 “మేవ మెసవె తిజంత 184 128 (మోంగ మొరసొ తిజంత 184 196 మొరంగ టక్కు త్రీజంత 1505 డే మో; వుంపూ నంధి లి 89 మోః పత్యశ్ధే సంధి వి 15 యత్కి మో న్తదః నమౌన రి ౯7 యచాదేః స్వాది, హూలంత ర్‌4 "792 యాతా గళా'శ్థే తద్భృవ 118 లో యాది రిత్యకే సంధి 18 ల్‌ యుష్మ దన్మదో స్వాది, హూలంత 60 లి? యుష్ముదస్మదర్థస్య తద్ధితా దేశ 101 లి యుష్మదన్మద గ్థా తద్దిళా దేశ 101 60 యేర్జసాదేః స్వాది, అజంత శీలి 81 యోహేయ తద్భవ 120 తలి యొవనాందోలయో వెళాశీ శ్మ1 ర్‌కి రలడా ముళాంతః స్వాది, అజంత ! వం రమాంతో నుబంత, ౯౦ంజా ” 10 08 ఈ పూలికా పాకృత 199 ర రాజకీర గే నమాన వ! 16 రాజ్ఞప్టే శ్చతనే స్వాది, వాలంత ర్‌రి 88 రాతి పంక్తి తద్భవ 1వ లి రికన కన్యాదిభళ్యః తద్ధితా దేళ 1039 15 రితో ద్విశ్వమ్‌ సుబంత, నంజ్ఞా రి త్తం రుధద్విహౌవేః తిజంత 167 115 రుహేర్ననచ తిబంత 199 7 "కేశా శావే ర్ఫూవణే మాన 5

అరారాది నూ/తాశు(శ్రమజీత లలా నూత నంఖ్య నూత (ప్రారంభం (వకరణం వుటనంఖ్య 192 రోకమాదాె తిజంత 1905 ళా ఠతోరో స్తుట్‌ స్వాది, అజంత తీగ తీ రో సఖ్యాః స్వాది, అవ్యయ 686 167 రో(ససఏవెతకె మృగేః తిజంత 190 10 ల“ఎశేవక్‌ (పాక్ళత 19వ 11 లఘ) వయత్న యోర్చిః తద్భవ 105 ల లఘురో్యో ౬ చోఐ చః నంధి 18 ర్‌౨ లఘ్వేకావర తిబంత 10? 80 లఘోర్వః తిజంత 176 121 లడెరంకురార తద్భవ 109 17 లఠో ర్మాలూ గే అపభంళ 140 1బి లశనః స్వాది అజంత వరి 19 లాలీడోలా స్వాది, అవ్యయ గ] 199 లిఖేర్వాసః లీజంత 185 58 లి.న్ను-ల్లుభ్యో స్వాది, అజంత ఉలి వ్ర లుక్‌ వటోల్యామ్‌ తద్భవ 109 త్శీ లుక్చిద కే కృదన్త 201 68 లుజ్మీన్వా దేః స్వాది అజంత క్తి ౨06 లుగా దేర లః తిజంత 190 ఉలి లుగిళాచ తద్భవ 112 శ్తీ లుగిత వె కాత 158 వ లుగ్విసర్ల వ్య సింధి 18 లి లుగుంగర స్యాతః వెకృ్ళత 158 77 లుజసి స్వాది, అజంత లిం ౯7] లేచ ఉత్తిష్ట దేః తిఐంత 172 (రి లేచేతనా నామ్‌ స్వాది, అజంత లం ర్‌ లేశ్చాప విభక్రిక స్వాది, అజంత శ్ర శ్ర లోనా ళేరః వెళాచీ 149 18 లోలోవ లౌనిర్టారణే విభక్క్యర్థ 88 వరి ళసాళవకుళ అవ్మభంళ 151 6 ఇనోర్ధింతా శే శార నేనీ [లశ 26 వ[కవ[కతమౌా నుబంత, సంజ్ఞా 10 "70 వః కవితా సేవంత్యో తద్భవ 119 వ వగచ నగగ కృదన్త 202 [14 వగచవన తిబంత 181 70 వచాచ్చి దయోః నః తద్భృవ 117 శ్రీ వ్యిత్యయళ్చ ఊ(మగ్రయ శ

లక బైత్ళోతళ చ్యసన్దికా తతా సూత సంఖ్య సూత (ప్రారంభం (వకరణం పుట సంఖ్య క్రమత ననా 8 వ్యతి రేకాదోచ స్వాది, అవ్యయ 687 28 వ్యతి లే కేనిః కిదన్న ౨06 ర్ట వ్యతిరే కేఒ ప్తి తిజబంత 168 18 వర్ణ నిపొతయో నంధి 16 త్త వర్తమానేచుః తి జంత 15? [10 వర్షాత్పుమ్‌చ తద్ధితా దేశ రి 17 వలనజీనః స్వాది, అజంత విర 2 వలన ఊరీకృ జః తిబంత 1682 ర్‌లి వంశీగనః (పాక్ళత 182 ల్ల వస్తివకుళ అప(థంళ 151 "శ్వ వ సేరున। తీిజంత 179 ఠి వాళ్యాంతే నంధి లో 126 వా(గకూన తిజంత 188 06 వాచ ఉక్కా్వాదిః స్వాది, వాలంత గ్ర 8 వా పత్యాదేః తీజంత 178 క్‌ వావీటి శాయాంహః ఎవెకృత 158 1లి వికృత మల్చం సమాస 88 68 నికృతి తదృవాభ్యాం త్రీ (ప్రత్యయ 76 ర్‌ వికృతస్యాతో సంధి [డీ 177 విద వేర్చి (రి ద్ధః తిజంత 192 78 విధాతృ గేతు స్వాది అజంత శ్‌ 70 విధావ దీర్యాః స్వాది, అజంత 48 లలి విదేరూరీకరోతి తిబంత 162 ౯78 వినళ్ళశో తేః తిబంత కశ శప వినాయశకే తద్భవ 1 (7 వీప్సోపమాన విభక్ష్యగ్థ 81 లిక్‌ విల్లోన్తుః సమాన ఠి ర్ట లి విశేషణస్య త్రీవత్యయ 75 ర్‌ విస్టయే సోన్నః తద్భవ 106 లగ వునూ తద్వతః స్వాది, అజంత లే ర్‌ం వృధాచావిత్‌ తద్భవ 115 180 (వేనతోన తిజంత 184 190 (వేస వినర తిబంత 182 8 వె రాత్తుమ్‌ తదిళాదేళ 08 టా వ నే 17 వైశాఖి వవాళ (పొక్ళత 196 ల చోమః వృథివ్యామ్‌ (పొక్ళత 127 ల్‌ వోవ స్పివకుల యోఃపః అవ భంళ 15]

అకారాది న్యూతొచు/ళమణీక రిం నూత సంఖ్య నూత (పపారంభం (వకరణం పుట సంఖ్య 68 వో శ్శాసాదావిచ్ళ స్వాది అజంత త్తీశ్రీ శం శమ్య్యాంజః (పాకృత 1ల్లిై 7 శయకదంచాయత్త తద్భవ 10% 86 శయ్యార్య [కూర స్వాది అజంత లి ర్రి శ్చ్యశు లఘుక (పాక్ళత 1౨కీ రి శవపసాాశుః సుబంత, సంజ్ఞా /7 57 శంనఠరూపి తిజంత 189 త్త శసాదా విద్వా స్వాది, అజంత వ్‌గి వి శ్వానానడ్వా స్వాది, హలంత రప 16 శితిదిర సుబంత, నంజ్లా 8 ఘ షా ర్‌0 శ్లిమి స్ఫుటి తిబంత 167 "5 (శుతిజతుక యోర్వః తద్భవ శీ 55 శృతి కంచులయో తద్భవ కకక 69 తకంభ రంభయో రిజంత [70 | ళోః కాంగ్య (ప్రాకృత 1విథీ 7 శో ర్హ్యంవకంసి తద్భవ 106 శీ శోః శష్క్కులీ వెళశాచీ 196 1లి శో! (కుత అపభంళ 1409 శే శౌరి 'సేన్యాం శార సేనీ 198 ర్‌ నంగమేః కూడ తివఐంత 178 ఠి నంజ్జా (పాకృ్ళతవచ్చ సుబంత ఇ0జ్ఞా ర్‌ క్ష కంధిః (పాణన్యనప్రాణే నంధి 18 వం నప్తాప్ట్షనవానాం నమా 09 6 “ం(పార్థనా స్వాది, అవ్యయ 67 10 నంయుక్షః స్తుః నుబంత, సంజ్ఞూ 1 శ్రీ నరళ వరుషయో నంధి లలి 21 నర్వనా మ్నోందమ్‌ తదితా దేశ 100 లం నర్వస్మాద్‌. క్చదన్త లర్‌ శ్‌క్‌ ఇంవృతి లిజంత 169 లర్‌ నవితరివః వైశాచీ 142 1 నః నమాసః। కుబంత, సంజ్ఞా 7 శ్తీత్తీ న్వష్థతా స్వాది, అజంత 07 క్షే నంక్క్భాతే తద్శవ 10 లి0 నన్య్థయః తిజంత 162 లిక నస్యావయః స్వాది, వహాలంత 68 థి నవో ర్ధేతో తోడ విభక్ష్యర్థ 8ిలి త్రి సానాృదేశన నుబంత, సంజా శే అలి ల్‌ ఇ

310. య! చ ట్దికొ సూత సంఖ్య నూత (ప్రారంభం (ప్రకరణం పుట సంఖ్య 17 సానునాసికో సుబంత, నంజ్ఞా ర్ట శీ] సామిఖీత్యోరుత్‌ తద్భవ 111 88 స్వామి నార్టంఫోః వై శాచీ 149 వి సాం వునర స్టే స్వాది, అవగ్ధయ వ్‌ 7 స్వాస్థేకమ్‌ శద్ధితా దేశ ల? 191 స్వాస నః తిబంత 1905 10 సితావేక భికయో తద్ధితా దేశ ర || సిద్ధి ర్య్యవవోరాచ్చ సుబంత, “ంజ్ఞా లి 2|| స్పిరనరళ యో ర్టుతళ్య సింధి 19 ల సింపహుం డేఒంత్యవ గ తర్భవ 107 58 (్రీయూమనుదోతోలుక్‌ స్వాది, అజంత 83 ర్న ఊీనర్చతః స్వాది, అజంత ర్‌1 65 సుఖముఖయోర్వా తద్భవ 116 8 సుఖవాసేహేన అవ్యభంళ ని ర్‌ సున ద్రుతః స్వాది, అజంత ల 6 నసుప్‌ స్మదుతః కంధి కేడ్మీ డ్తీ సుషప్స్వ్వాది రంత్యహలా నుబంత, “ంజ్ఞూ 6 లలి సుప్తికామ్‌ సెంధి 13 ది నుపిమవాతో స్వాది, అజంత ష్‌5్‌ 149 నురగ బెగడ తిజంత 197 గా సూర్యాజ్ఞాతేస్తమ్‌ త (వ్రత్యయ 76 ఫిగ్టిన నువ పల్ల వాత్‌ శిబంత 109 8 సుసోఒగారగా స్వాది, అజ౦త 26 1! నీ నూర్యే అంధి 16 69 సోమయాజినః ఫోః తద్భవ 1 10 (స్తోర్మఖ సింవుం డేఫోః తచ్చవ 107 లి సోర్మవాతోడు జనితః స్వాది, అజంత విద్‌ లకీ సోరీతోవు స్వాది, హాలంత 60 8ిలి సో నృఃతేమే తద్భవ 190 వం సో() పోనః వె ళాచీ 140 లె0 వొకురార తద్భవ 109 రి వారిళా ళేవాః శర సేనీ 104 లిల్లి వాళ్చ[భూ [పాకృత 128 18 వాళ్ళ న్వర్డ వైశాచీ 188 లి? వాళ్ళామావాస్యా తద్భవ 110 28 [వాస్వాద్భిందుళ్ళ సంధి 19 18 హి కా్యాయాంలుక్‌ అవభంళ 149

అవొలరాటి క్మూతొను్యశమణోం వతి సన్యూత నంఖ్వ సూత (పారంభం (ప్రకరణం పుట నంఖ్య కేశ హి క్కాసికత యో అపవభంళ 149 9 పహేశ్‌ శిభానిలయ వైశాచీ 189 క్త పేద్గభీరమ్ని. . తగ్యువ 18 లి పామ (పార్భవ 198 80 హయపాంస యో తద్భవ [119 ర్ట పాలాయా మోత్‌ వెళాచీ 197 50 'పే*వై శాఖ్యాం వః (ప్రాకృత 189 త్తం హేళ్చర్శ (ప్రాకృత 190 83 మైకాచోయు2 ఇంధి ” వం 68 వోన్నేఘే “ద్భవ 110 లి పోవా ద్వ కః స్వాది, అజం) రీ శ్‌ హో వాన్వః కుబంత, " ంజ్ఞా 6 77 వోహేలా వె ళాచీ ల్‌

మాయితర ప్ర చురణల పె వివిధావి ప్రా యాలు ₹టుం౮5 ౦0900౫3 0౫ ౦౮౫ ౦7౫5 వలి య4010%౫3

డాక్టడు బివాతర్గ వేంళఖావధానా | (100 )9%. ౨, శి/ం/లాం/ ౮74 200/0 20/44 ల027//720424 07177/42 ర0౧ 6౮/౧౮ శతి4 త 7, ౧7౧|7/7.04 శరిడంగణరీ/0 - 27 వాత్యాయ మవోధ్యాత్షు ళ్‌ కొవ థర్డ్‌ (తీ వద్లమూడి గోపాలత్య స్థయ్యగారిలీ, ఎ౮//7/ //60/07 ౮౮౪ల౫౭౧౫౭౭/ 0౧౭/4/ శ022 టాంగలద్‌ కీలీగంగ్తా 444 తిటాంంగ64 00040404 4/24/౯427, తంంగంరీ4ం4 - 420 (64.౯) అయ్యా తమరు దయతో జంపిన (శ్రీ సీశాకల్యాణ యకగాన నాటకము చేరినది తమ పర్య వేకణమున నది నిర్దుష్టముగను, నుందరముగను మ్ముదింపబడినందు కెంతయు నంతోషించితిని చానికిల 'చాము చవానీన తొలివలుకు చదివితిని తామందు. జివర+ 'జెప్పినట్లింతకు. బూర్వము యక్షగాన వాజ్బయ చర్మితలో. బరిశోధనలు సాగించిన వా రెవ్వరును గుర్తింపని తెలియంజెప్పని విషయము లెన్నో వివరించి యవగాన వాజ్బయ చరి[తకొక (కొత్తరూపవు శీర్చిదిద్దుటకు యత్నించియున్నారు. అది తమ బహు గంథ పరిశీలకమునకును, ప౦ళోధన పొాటవమునకును దార్కాణము పాల్కురికి సోమనాథుని పండితారాధ్య చరిత యందలి ద్విపదలకు( దామిచ్చిన యర్థము మిక్కిలి సనమంజసముగా ను్న్నూది యక్షులను గూర్చియు వారి భామా భౌమత్వములను గూర్చియు యవరా(త్రి పదార్థమును గూర్చియు. దాము గావించిన వివరణము వళ్వాంగ కార్య మైయున్నది. యవగానోత్స త్హి విషయమున చామొనరించిన వ్యాఖ్యానము తమ నంగీతశానన్త్ర పరిజ్ఞానమును 'వేయి విధముల జాటుచుక్నది. దేశ--మార్ష విధానములను వివరించి తాము కొన్ని రాగముల నామ ముల ననునరించి యకగాకము శేవల చేశిరచన యనుటకవకాళము లేదని రుజువు చేసి యున్నారు. గీతగోవించాదులు సంస్కృతమున యకగానములే యనుట వాన్త వమే. యక్షగాన నాటకములు నంస్కృతమంగలి ఉపరూపకము లాదర్శముగా వెలువడినవని తాముచేసిన నూచన యుచితముగానున్నది సీళాకల్యాణణమున బనకుని చం దవంళ నంజాతతను గూర్చియు, దళరథుని కొల్వున వనిష్టునకున్న [పాధాన్యమును గూర్చియు, దరువు, గద్య్యకైెవారము,

౨806 సూతధారుడు అను పదముల యర్థమును గూర్చియు దాము గావించిన వ్యాఖ్య (పామాణికముగా నున్నది కృ త్యారంభమునం" లి శ్లోకములు కొన్ని ఇావోజీ (వళంసలుగను గొన్ని యాతని కాళీన్సులుగను ఉండుటచే నవి యాతని యాస్థాన మందలి పండితులు రచించిశవై యుండవచ్చునని నేను భావించితిని అతనికి సంస్కృతము రాదని నా యుద్దేశముకాదు చానిశేమి? తమ తొలిపలు కీ నాట కముశకు వెలలేని తొడ వై యున్నది విధయుడు దివాళర్ల వోంఠఖావధాని సీతాఠల్యాణము ఆంధధపదేళ్‌ (వభుత్వం ఓరియంటల్‌ మౌన్యు[స్కిస్ట్స్‌ లేటిరి అండ్‌ రిసెర్చ్‌ ఇన్‌స్టి ట్య్యూట్‌ వారు [ప్రచురించడానికి తలపెట్టిన అము (దిత (గంఖథాలలో కోన్సీశ్రా కల్యాణము" ఒకటి ఇది యక్షగాన నాటకం ఈ విమయం కృతిభర్త ఆరంభం లోనే "సీతా క ల్యాణంబనెడు నాటకంబు” అని దృశ్య కావ్యంగా స్పస్టీకరించాడు. సీళాక ళ్యాణ కావ్యకర్త శ శాహాజీ మహారాజు. ఈయన తంజావూరు వలిన మహాళాష్ట్టృపభువు తెలుగు ఈయన మాతృ భాషకాకపోయినా అది నేర్చుకోవడమే కాక అందులో కావ్యరచన చేయడం [పళంసనీయం ఈయన ఇరవె రెండు యక్ష గానాలు [(వాశాడట ఈ నాటకారంభంలో ఈయన చేసిన ఇష్ట దేవతా (ప్రార్థన ఈయన సంస్కృత పాండిత్యాన్ని "తెలుపుతున్నది శీ దివాకర్ల వేంకటావధానీ ఉపోర్ధ్రాతం నాటకం చది వేముందు పారకులకు ఒక మంచి [పాతిపదిక ఏర్పరుస్తుంది ఈ నాటకంలో కథాగమనం నులభంగా చాళావాహికంగా సాగిపోతుంది ముందుగా కథా నం గవాం ద్వివవలో చెప్పబడింది వన్తువు (పఖ్యాత మైనది. చెప్ప డానికి ఎన్నుకొన్న తీరు దృళ్య కావ్య నరళికి చెందినది [పదర్శన యోగ్య మైనది. అంే సూ్యతధారుని పరిచయ వాక్యాలు మినవోయి స్టే కథ సంవాద శైలిలో నడు స్తుంది మూలకథలో నాయకుడు ధీరోదాత్తుడు కాని ఈ నాటకంలో ఆ పాత (పాధాన్యం అంతగా కనపడదు ఒక్క పరిణయ నందర్శ్యంలో నే నాయ కునికి మశ భామణవుంది రనపోషణ విషయమై కృతికర్త అంతగా శర వహించినట్లు కనపడదు. అనలు యక్షగానాలే రన్మపథధానాలు కావని అంటారు కదా ఇఛావోజీ మహాఠాజుకు తీ లందరిని వలరాజు శరఠాలతో పోల్చడం ఇష్టం కాబోలు నాట్య ీ*ను మొదలుకొని లోకోత్తర నాయిక అయిన సీశారేవి వరకు ఈయన దృష్టిలో వలరాజు శరాలే.

వక? కొలువుకు వచ్చే జవక మహారాజును వర్షిన్తూ.- (వాహక. “దినకర తేజు డ్రై పకల దిక్కు౭యందు [వథల్‌ చెలంగ గా జనకుడు వచ్చె కొల్వునకు చం[దునిక్రైవడి వింత వై ఖరిన్‌ ” అన్నాడియన. సూర్య తేజస్సుగలరాజు చలదునివలె వచ్చాడట నథకు! ఇక్కడ “వింత వై ఖరిన్‌ ” అనేదికూడా కేవలం పాదపూరణానికే అన్నట్టువుంది. లు అంతేకాదు, న్వయంవరంలో నకల 'చేశాధీశ్వరుఃకు విడుడులు అమర్చ డానికి “వండ్లు తెరచుక పకవునగుచు పుకులు కండ్ల కారుచుండ కుంటి కరణము వాడు” రావడం ఎంశమాతం ఉచితంగా లేదు. తక్కి నచోట్ల వర్ణన పాతోచిరంగావుంది. ఎత్తేము, వచ్చేము, కొల్వుకు, వాలథభటులు, _వెళాఖ నెలవు మొవళైన [వయోగాలు అనాటి ఇతర రచనలలో వలె ఇందులోనూ కనిపిస్తూ వుండడంవల్ల ఈ (గ్రంథకర్త ఆనాటి శిష్టవ్యావవోరి కాన్ని స్వీక రించాడని గహించవచ్చు. థీవడమూడి గోపాలకృవ్ణ్టయ్య వేదాలలో యతశబ (ప్రయోగం, ఆ శబ్దం న! ఉం ! 0 ది పుట్టుళ, యక్షులు, వారి కామగూపం, వార భామాఖౌమత్వ౧, కురవంజి మొదల్లైన విషయాలను నుదీ రంగా, వివులంగా చర్చించారు. ఇంతెందుకు* యక్షగాన (వ్యకియను నూవ్మర్శినితో విశ్లేషణ చేశారనవచ్చు. ఆయనే “ఈ తొలిపలుకుతో యవగానవాజ్మ్యయ చరిత కె త్తరువు చాల్చిందనీ? అన్నారు. ఇది య థార్థం. ఆంధవ్యోంతి (దినప తిక) 16-12-1878 యమవగానాలు వీథినాటకాల తెగలోకి వస్తాయి ఇవి (వదర్శన యోగ్యాలు కూడా. ఈ సీ తాకల్యాణము అట్టిది శావడం వల్ల నే ఇది నాటకంగా "పేర్కొన బడింది. యడగానాలు దడిణభారతంలోనే ఎక్కువ వ్యాప్తి జెంది ఉన్నాయి. తెలుగు భావలో నే ఇవి ఎక్కువ కానవన్తున్నవి. ముఖ్యంగా తంజావూరు (పొంతంలో వీటికి ఆదరణ అశ్యధికం. అక్కడి పాలక్కులేన నాయకళరాజ లూ మవోరాష్ట్రలూ కూడా స్వయంగా ఎన్నో యకగానాలను రచించడమే దీనికి తార్కాణ.. మవో రాష్ట్ర్రడైన (శ్రీశావా మవోరాజు రచనయే ఈ “ సీళారల్యాణము. స్వరూపంలో చిన్నదయినా (వసిద్ధిలో పెద్దది. పం

వర్‌ ఇందులో రామాయణంలోని సీతాకల్యాణ వృత్రాంతం మాతం అతి నంగవాంగా కూర్చుబడింది. చందవంళజుడు జనకుడు తన ప్పుతిప సీతాదేవికి వీవాపాం చెయ్యడానికి తనవద్దనున్న శివుని వింటిని ఎక్కు. పెట్టదం ఉంకువగా నిర్ణయించి, మంథతినీ, పురోహితుడైైన వామకేవునీ రప్పించి తన నిర్ణయాన్ని లిపి, న్వయంవకానికి ఏర్పాటు చేయించాడు వివిధ దేశాంనుంచి ఎందరో రాజులు వచ్చారు కాని, విల్లు ఎక్కుపట్ట లేకపోయారు... అప్పుడు జనకుడు తాకు ఘోర (ప్రతిజ్ఞ చేసిసందుకు చాలా విచారించాడు. అప్పుడు విశ్వామి తుడు తన శిష్యుడైన రామునిచేశ విశ్లెక్కు పెట్టిస్తావని ధైర్యం చెప్పాడు జాల్నుకన రాముడు శివ ధనస్సును ఎక్కు వెన్లేదేమిటి ? అని రాజులందరూ అపవోన్యం వేశారు. రాముడు వింటిని పరీతీంచి “ఇది విరిగిపోతుందేమో 1) అని సంచేహాంచాడు, విరిగినా భాధ లేదన్నాడు విశ్వామ్మితుడు రాముడు శివధనుర్భంగం చేసి అందరికీ ఆశ్చర్యం కలిగించాడు. అప్పుడు జనకుడు మునికుమొరునిక! ౭న వ్యుతికనిచ్చి వివావాం చెయ్యడం ఎట్లా ? అని నందేవాంలో పడ్డాడు రాముడు దశరధుని పు తుడని చెప్పి, విశ్వామ్మితుడు ఆ సంకయం తీర్చాడు. జనకుడు తన మంతిని అయోధ్యకు పంపి, దశరథుని పిలిపించుకొన్నాడు. రామ లభ్యుణ భరత శ్మతఘ్నుల వివావోలు వ్రైళవంగా జరిగాయి ఇందులో (గంథం ఒక వంతూ, ఉపో ద్ధాళాదులు "రెండు వంతులు ఉక్నవి. ఆం. (ప. గ. ఓరియంటల్‌ మాన్యు[స్కిక్ట్స్‌ లై(బరి అండ్‌ 6సెర్చి ఇన్‌ స్టిట్యూట్‌ ల జాయింట్‌ డై రెక్టరు కల్మాపపూర్ణ డాక్టర్‌. వడ్ణమూడి గో పాలకృష్టయ్యగారు తమ "తొలిపలుకు" లో యవగానాం పుట్టువూర్వో త్త రాలను గురించీ, యమలు గానం దేశి మార్ష్గరీతులూ, సంగీతం, సంస్కృత యథగానాలు, తెలుగు యదగానాలు, సీళాకల్యాణం మున్నగువాటిని గురించీ వివులంగా చర్చించారు. జనకుడు చందవంళంలోని వాడవడం వింతగా ఉందనీ, ఇంకా అలోచించాలనీ (వాశారు. కధాంళంలో కూడా కొంత మౌర్చు క్రానవస్తూ ఉన్నది. దీని ఉపోద్ధాతంలో డాక్టర్‌. వేంళటావధానిగారు తమ. సహజ ధోరణిలో యక్షగానాలను గురించి వివిధ విమర్శకుల అభి పాయాలను వెల్లడించారు ర ళొలివలుకు, ఉపో స్టాతాల నుబట్టి పరిశీలన (శమ అక్కర లేకుండా అనేక విన యాలను 'ఇెలునుకోవచ్చును. అము దితంగా ఉండిపోయిన ఈ యక్షగానాన్ని ముఖచ్చిత సహితంగా చక్కగా ముదించి (పకటించిన పకాళకులు చేసిన వాజ్బయ "సీవ [వళంసనీయం, ఆంధధ(పభ (నచ్చిత వారప త్రిక) 17-1-1914. టా.

వం డా దివాకర్ల వేంకటావధాని అంధ కాఖాధ్యకుడు ఉన్నస్బనియా విశ్వవిద్యాలయము

వాత్టియ మవోధ్యూ క్ష తోకావవ్రార్ణ ళీ వద్దమూాణీ గోఫాలత్భ) వ్రయ్య గాలికి ౨౦/౧ ౧౯౯౧0౧ 07౭౧౭4౮/ శల272 సదా కలి ఎగ కిటాంం ల 04400, తడ లరీండ12 (4. ౯) నమస్కారములు.

తాము చయతోంబంపిన ఇందుమతి పరిణయ వబంధము, ళృంగారపదడములు, ఛశాభావంశీధర విలాకనాటక్‌ అను హిందీ యక్షగావము అను మూండు (గంధము లును జేరిన. ఇ:దుమతీ పరిణయముశకు ముందు తాము రచించిన తొభివలుకు చదివితిని. తాము ఏడవ నై వన్వశ మన్వంతరములోని పంచమ మవీయుగము నందలి [శేతాయుగములో (శ్రీరాముడవతరించినట్లును, రామభదకవి యిందుమతీ వరిణయమును రచించుటకు. బూర్వమును రచించిన శరువాతను గాక రచించు చున్న నమయమందే కృన్టధూపతి ఆ (ప్రబంధము! దన కంకితమిమ్మని అడిగి నట్లును, ర్‌వి కృవ్ణ భూపతి వంశమును వర్థించుచు వష్ణుపాచాదిగా నాల్లవజాతిని "పేర్కొనుట అతని అర్హ విజ్ఞానలోపమును నూచించుచున్నట్లును ఆెలివిన విషయ ములు యు ముగా నున్నవి. కాళిచాను కావ్యములు మూండును విళిష్టశ్లివ్ట కావ్యములను వమయమును జిజ్ఞైునువుల యెొజుక కై తామొక (గ్రంథముగా రచించుట యుక్తముగా నుండును. నమ్మోవాన్నాన్త్రమును గుటించి తాము వివరించిన ఆర్షవిజ్హూన విశిష్టమైన పరిశోధన అద్భుతముగా నున్నది. అక్షే తాము 'ఆల్పిన ఛందోబంధ విశేవము అపూర్వముులె కూలంకషమెైన తమ ఛంద శ్ళాసన్హ్ర పరిజ్ఞూరమును పెల్లడించుచున్నని. చంవను లేఖకు లెవరో చఛాపగా (వాయుట వలన గలిగిన పొరపాటును తాము చక్కగా నూచించియున్నారు. ఆ దిద్దు పొటు యుక్తి యుక్తముగా నున్నది.

శృంగారపదములకు తాము రచించిన విపుల విజ్ఞానవంత మైన పీ8ికను వఠించి ఆశ్చర్య చకితులు శకానివొరుం:డరు వదమనగా పాట అనియు, పవ్యమనగా వృత్తమనియు లోకమున పండితులు నై తము తలంచుచుండుట వరిపాటిగా నున్నది. తాము ప్రమాణ నిదర్శన హేతువాద పూర్వకముగా వద్యశబ్దముచేత మాత్రా బద్ధములైన వదములుకూడా _గావ్యాములగునని నిరూపించిన తీరు అ(పత్యాఖ్యే యమై అద్భుతముగా నున్నది. తామందుకుంజూపిన | వమాణము లనంఖ్యాకమ్ముల్తె అందలి యాభఛార్థ్యమును వేయి విధముల నిరూపించుచున్నవి. పదళబ్దమును తాము వివరించిన తీరు యుక్తియుక్తనుగా నున్నది. పాద, చరణ, శబ్దములు పర్యాయ వదములేమైనను చకణమునందు పాదములుండునని శెలిపిక విషయము నాకు నూతనము. ద్విపచాదులు కూడ ళుద్ధ 'దేశీయములు కావను విషయమును తాము చూపిన |పమాణములను తిలకించిన తరువాత 'నెవ్వరును కాదనంజాలరు, శార్‌ జి

వ్య జేవుని సంగీత రత్నాకరమున కానబడు ఛందస్పంగిత శా స్త్రముు చమన్వయము నకు నంబంధించిన అరవగావా పూర్వకమైన అనమగతను తాము నవమాణముగా (వదర్శించియున్నారు వృత్తాఖ్య వృత్తములను గూర్చియు వవషమశణగా. కేవల శృంగార పరము మా[తమేకాదను విషయమును గూర్చియు, తెలుంగునుంవలి పద వాజ్బయమును గూర్చియు, శృంగారపదములయు, సీశములయు. కర్షృత్వమును గూర్చియు, ఛాతుమాతువులను గూర్చియు, మవోరాష్ట్ర రాజుల చరితను గూర్చియు, వారిలో కొందరి తెలు(గుందనమును గూర్చియు, తాము. శల్చిన యంళములు పరిశోధన పూర్వకమ్ములె అవూర్వకములుగా నున్నవి గమ పీఠిక విమర్శ చాజ్బయమునకొక నూతనాలంకారము తమ యాజమాన్యమున నము ద్రితమ్ముల్తె = (గంథములింకను తమ అవూర్వ ములెన పీఠికా వివరణాదులతో వెలువడి ఆయరధవాజ్బయమున కభిశవ సౌందర్య క్‌నా వే మును నమకూర్చుగాక యని యాశించుచున్నాను. విధేయుడు దివాతోల్గ్‌ వేంఠటావ ధాని ఇందుమఠతీ పరిణయము తెలుగువారి కందకు చిరపరిచితుడగు తెనాలి రామక్ళొష్టకవి తమ్ముని మనుమడు రామఖ్మద్రకవి రచించిన ఇందుమతీ పరిణయము, ఇంతకు ముంటివరో కొంతమంది పరిశోధకులకు తప్ప తక్కినవారి!ి తెలియనే తెలియదు ఇంతవణకు ము[దితముగాక, మజుగున పడియున్న యీ (ప్రబంధమును నేదు ఆంధ (ప్రదేశ (పా చ్యలిఖత ప్పుస్తక భాండాగారము. పరిశోధనా నంస్థవారు. (ఆంధ్యవదేశ గవర్న మెంటు ఓరియంటల్‌ మాన్యు(స్కిప్టు లై బరీ అండ్‌ రినర్చి ఇనిస్టిట్యూట్‌ వారు శళ్వాంగ నుందరముగా [పకటించికందులకు వారినెంతయు. నభినందించు చున్నాము. ఈ [గంథము డాక్టరు దివాకర్ల వేంకటావధానిగారిచే పరిష్క్యృతమె 14 వుటల ఉపో ధ్ధాతముతో నొప్పుచున్నది _ వాజ్బయ మవోధ్యత, కళా- వపూర్ణ్మ వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణ య్యగారి 24 పుటల తొలివలుకు గలదు. ౧౧ 9౪ ౬ ఈ కావ్యమింతవజకు ఆపరిచిశమగుటచేత నిందలి వివరములు శెలుపు చున్నాను. ఇది 4 ఆశ్వాశముల కృతి = (వథమాశ్వానమున ౨౨౨ 146 ద్వితీయాశ్వానమున ౨౨౨ 118 తృతీయాశ్వానమున ౨౨. 15 చతుళ్తాశ్వానమున ౨౨. 256 అ అకావనానాననానాలాలు. 667 గద్యపద్యుములు గలది.

౨1

ఇందిరువదియాయు గద్యుములు = అవగా పచములు మాతమే గలవు. అందు నెండు మారమే "పెద్దవి తక్కినవి అంత - అప్పుడు వంటి చిన్న వచనములు కాబట్టి _పొయికముగా ౨ది పది పబంధమ9 చెప్పవలెను.

తెనాలి శామళ దకవి విరచితమైన ఇందమమతీవలిణయమును గూర్చి మొదట 'అలివినవారు. కీర్తిశేషులు మానవల్లి రామకృష్ణకవి మవోదయులు ఇవ్వటికి ఏబది యొనిమిదియేండ్ష కింంట 1814లో ఆంధవ్మతిక * ౧వత్సరాది నంచికీలో వారు "““ఛనాలి కవులు" అను వ్యానము వరటించి, అందు రామభద కవీ గ్రంధమే గాక, శెనాలి కవులనుగూర్చి, ఎన్నో [కొత్త విషయములు 'తెలిసినారు (ఈ అమూల్య వ్యాసము “మానవల్లి సంచిక” అను గంథమున వునర్మి[దితమైనది _ అం ధపదేశ సాహాశ్య _అకాడమివారి పచురణ. సంపానకులు=నిడదవోలు వెంకటరావు = డాక్టరు పోణంగి (శ్రీరామఅప్పారావు)

ఉపౌద్దాతమున కావ్యవఏ శేషము! నుగూర్చి గాని అపురూప వద (వయోగ ములు గూర్చిగాని=ఏమియు చర్చింపబడ లేమ= లుగు భాషలో ఇందుమతీవరిణయము లెన్నియున్నవి? వానిలో శామభ(ద్రకవి కృతి శాల[కమమున ననుశరించి యెప్పటిది? అను పిషయములే యిందు లేవు (వనస్తుశము భ్యములైన ఇందుమతీవరిణయము లలో, కుమార ధూర్జటి వృతి ము[దితమై వ్యాప్తిలో నున్నది.* పరిష్కర్తలు, కుమార ధూర్జటి కృతితో దినిని తులనాత్మక వశః నచేసి రామభ[ద కవికృలిలోని (వళ్యేక విశిష్టత వెల్లడించవలసియుం డెను.

ఈ (“ంథ పరిమ్మరణ విభఛానమెట్లున్నను, దీనికి కళ్ళాఫపూర్ణ వడ్డ మూడి గోపాలకృష్ణ య్యగారు (వాసిన తొలిపలుకు [గంథమునగల కొన్ని విషయ ములను గూర్చి యనేః నూతనాంశములు వెల్లడించుచున్నది.

1. ఇందుమతీంరిణయగాథ అతి పుఠాశనమైన పురాణ కధలలో నొకటి. అజ మహారాజు మనుమడైన (శ్రీరాముడు మనమనుకొను (శేశాయుగ ములో కాక, 2) చతుర్యుగాల పూర్వమున్న చతుర్యుగంలో (తేతా యుగమున నున్నాడు.

ల్లి శాళచాను కుమారనంభవ, మేఘ నంబేశాలతోపాటు = రఘువంళ కావ్య ౦కూడా విళిష్ట్రశ్లేమ కావ్యమే

8 _అర్హవిజ్ఞాన దృష్టితో చూచినపుడు _ అజుడు మామూలు అజుడుకాడు- ముహూర్రపరమైన అజుడు. కాలరూపమైన అజముహూర్హం పరమహంస పరమైనది. “సోవాం-వాంనః” అన్నమూలస్వరూపానికి (ప్రతిబింబకం........

• ==. ,ఇందుమతి - ఇందుళ క్షే - మతిగా రూపొందిన క క్తిన్వహాపిణి.

. శప్లీనిని (శీ, గోపాలకృష్ణయ్యగారు తమ తొలిపలుకుళలే తెలిపియున్నారు.

వ్లిలి "2 పి*క మె లెకికమెన నామరూపాదులున్నా, అవి అలౌకిక శకి గరప చుం వ. నం. వాజాటి చేస్టావలయంలో వే కానీ తద్భిన్నాలు కావు. (4 వ పుట) శాళిదానుని ఇావా్థలలో నిగూఢ మై మవోగంభీర మైన యిట్టి అపూర్వ విషయాలను వివరించుటకు ఆర్ష విజ్ఞానమునామూల్మాగ ముగా నాక ళథించుకొన్న గోపాలకృష్ణయ్యగారికి తప్ప యితరులకు సొధ్యముళాదు. వర్రవ్యవస్త యణ ఖు ఇందుమతీపరిణయ కృతిభర పాలచూరి కృషభూపాలుడు చతుర్ల తులబజుడు అన్నదానిని పురస్కరించుకొని గోపాలకృష్టయ్యగారు, వర్ణవ్యవస్థ నిజస్వరూప మును, వేదోక్ష (పమాణములతో నిరూపించినారు. వర్ణవ్యవస్థ మూలత_త్త్వము నెటుగుటకు మన సాహిత్యమున నకాండ తాండవము చేయుచున్న వర్ష వీఖేదము లను, వివాదములను నశింప జేయుటకు నిందుగ్న నాలుగు పుటలును సంస్కారము గల 'వారందలటు చదువుకొని మననము చేయవలసినవి. "తెలుగున ఇందుమకి పరిణయాలలో, మతుకుమల్లి నృసింహకవి అజచర్మిత మిక్కిలి (ప్రౌఢ మైనది. సమ్మోహానాస్తం కథలో గంధర్వుడైన (పియదర్శనుడు అజునికి సమ్మోహనా(్త్రము నిచ్చి, (్రయోగోవసంహారములను మంషతపూర్వకముగా నువబేశించును. ఈ శీర్ణికలో (8 గో పొలకృన్ణ్టయ్యగారు 'వాసిన, మంతశా్హ్ర సంబంధమ్ముల్తైన మవోగంభథీర విషయములు చూచిన, వారికి మంత శ్యాన్త్రమునందుగల మహిత వై దుష్యము వ్యక్త మగుచున్నది. ఇందువయు క్ష్తములై న=ంఅజ, ఇందుమతి, విచర్శళళ్టాలు ఫిజాచరవర మైనవి-అని కాళిదాన హృవయమును లోతుగా పరిశీలించి (శ్ర గోపాలక ప్పయ్య గారు వెలుగునకు దెచ్చిన విషయములు వ్యాఖ్యాతలు కూడ 'ఆలుపలేదు.]ఈ శీర్షిరను బట్టి చూడగ, కాళిదానకృతులు, మం[తశాన్త్రవృ ష్ట్యా ఎంతనూవ్యాతి సూవష్మముగా పరిళీలింవవ లెనో ౩లియగలదు. ఇదియును మన మవగావానము చేనీకొనవలసిన శీర్షిక.3 ఛందో విశేషములు పరిష్కర్హ ల _ ఉపోర్ధూతములో ెలువని కవి ఛందోవిషయయములను గోపాలకృష్ణయ్య గారు ఇలిపినారు,. శమం [తళా్యన్ర్రమున శ్రీ గో పాలకృష్ణయ్యగారద్భుత కృషిచేసినారని నాకు శలియునుం ఫఇచ్లే శేవలము రవైకమని మనము భావించు కాళిదాసుని మేఘనం బేశమునండు యోగము, శివతత్త్వము పూర్తిగా నిరూపితముల్లై నవి ఇవి వ్యాఖ్యాతలు శెలుపనివి. చూంవట్బదీ మేఘసం దేశము--నా పీఠిక

లిశ్తిఫి పృథ్వీవృత్తమునకు లాక్షణికులు 12వ అశకరము చెవ్పగా-రామభ(వ్రకవి తొమ్మిదవ అవరాన్ని యతిపాటించాడు. అని, “నిరంతర రమావమానిత నతీళ యజాధికా' "(1.146 ఉదహారించినారు. షృథ్వీవృత్తమునకు, 90వ అవరము యతి (శ్రీనాథుడు పాటించినాడు. చతుర్ముఖ విలాసినీశయ విలాన పంశేరువో (నుళామృతధూళికా నురభిసార సారన్వళా-వైష. (వా-146) ఇది. సంస్కృత సంప్రదాయము “వసగవాయతిశృషృథ్వీి* రామభ[దకవి (శ్రీనాథుని ననుసరించినాడు. కవిరాజవిరాజిత వృత్తము:--8, 14, 20 మూ౩ యతులను లాక్షణికులు చెప్పిరి-ఇందు రామభ[దకవి “సరగుణఘూమణ భాంధ వపోషణ శ్రీః రభాషమణ మేరుధృతీ” (815) అని 14వ యవరము నొక్కచోటనే యతి పాటించినాడు. ఇది నన్నయ సంప్రదాయము చని చని ముందటనాజ్యహావిద్ధృత-సౌ రభధూమల తాశతులన్‌ (ఆది.421).1 బంధాలు తెలుగున బంధకవితృ్వము గూగ్చి గోపాలకృష్ణ య్యగారు ప్రస్తావించి ఇందుమతీవరిణయమునగల బంధములను మూడింటిని గూర్చి వాలెంతో (ళమచేసి మనకు వానిని వ్యక్షృ ముచేసీనారు. (వాత (పతిలోనున్న వానినెంత పరిశీలన చేసి వీనికి రూపముల నిచ్చినారో యీ కిందివానిని గూర్చి ఇలియనగును.* ₹.. తువ్చుమాలికాటంధమయు. న. కందములో. నున్నది. ఈ బంధన్వరూప వర్ణ చిితము చూచిన కందముకం దెంత నిపుణముగా నిమిడ్చిరో ౩లియగలదు. జ వద్యోవిందము = (వాత (వతిలో పద్యబంధమని మాత్రమే యుండగా, చానిని చతుర్షళ పర్మబంధముగా ఊహించిన, ఎంత అనవాజముగా నుండుసో గోపాలకృష్ణ య్యగారు, చి[తములో చూపి, దీనిని (తివళ చంపక బంధము అను బంధముగా వర్షచ్శిత సహితముగా చూపినారు. ఇట్లు బంధములను వర్ష చిితములలో స్ఫుటముగా చూపుట యింతవటకు వాక్టయమున లేదు. దీని శాద్యులు గోపాలకృష్ణ య్యగా రే. రి వా చ్యానవద్యము- అయితే వాబ్బయ (వ్రపంచమున నిదివజకెవ్వరు రచింవని నుమారు 800 విభిన్న బంధాల నిముడ్చుకొన్న విజయశ్రీ శరామభ(దకవిక పూర్వమే "పెక్కు లతణ్యగం థా లవతరించాయి, అందువల్ల లతదణ (గంఛాల ననునరించకపోవడం నిర్జిష్టమైనదిం (వం గో కృం) శ్యగంథము తొలిపలుకు 168 వ పుటలో పేర్కొనబడినది.

లిడ్తశీ శృంగార రడ రచించిన బంధ కవితా పారిణులు తీ గో పాంకృష్ణయ్య గారికిది యొక వెేశేవముకాదు దీనిని ఒట్టి మనము గోపాలర్భష్ణ్టయ్యగారి కవిర్వమును గూగ్చి పరిశోధక చేయుట యావళ్యక మైయున్నది పూర్వ కవులలో గణపవరపు "వేంకటకవి పబంధ రాజవిజయ వేంకళేశ్వర విలావకర్త బంధ కవిశ్వమున [వపీణుడు ఆధునికుంలో మండపాక పార్వతీశ్వర శాత్రీగారు = వబంధ నంబంధ బంధనిబంధన _గంధమున బంధ లజణములు (వాసి, కవితా వినోవ కోళము1” అను [గంథమున వానికి అమ్యుములు (వాసినారు బంధకవితను గూర్చి పరశోధన చేయుటకు పై వివషయమెంతయో దోహద మొనగుచున్నది తొలి పలుకు జేరుకు తొలిపలుకుగాని యిందు వీలువ*ాల విషయములు గహింవదగినవి చాలా గలవు పారకి మపహోశయులేగాక, వాజ్బయ చారి తక ( శ్ర (ల పరిళోధకులు, విమర్శకులు సౌవధానముగా మశకము చేయుదురుగాక నిడుదవోలు వెంతటరాథ్ర ఆంధ్రపదేశ్‌ _వభుత్వ ఓరియంటల్‌ మాన్యు[స్కిస్ట్రు లై(రి అండ్‌ రిసర్చి ఇన్‌ స్టీ ట్యూట్‌ వారు (వచురించడానికి తల పెట్టిన అము ధ్రిశ గంధాలలో “*ఇందుమతీ పరిణయము” ఒకటి దీని కర్త తినాలి రామకృష్ట కవి సోదరుని మమమడైైన "తెనాలి రామభ్మవ్రకవి ఇది పబంధం ఇవ్వాకు వంశపు రాజయిన రఘువు చిరకాలం ప్పుతులు లేక విశ్వకిచ్యాగం చేసి కౌత్సుడు అనే బుపి కుమాగుని అఖీప్సితం దీర్చి తత్ఫలితంగా “ంతొానవరం పొందుతాడు ఆ కుమారుడే అజుడు ఈయన ఇందుమతీదేవి స్వయంవరానికి (వయాణమై మ్మా మధ్యంలో (వియంవదుడనే గంధర్వునికి శొావవిమోచనచేసి ఇందుమతిని దర్శించి అమెచే వరింవబడి అమెచేశ తిరన్కృతులైన రాజులు దండెత్తి రాగా చారని నిర్జించి అ యోధ్యకు తిరిగివచ్చి యువరాజుగా అభిషిక్తుడవుతాడు ఇది స్థూలంగా కధ దీనికి మూలం కాళిదాను రచించిన రఘువంళం తిక్కన మొదలైైనవారి కాలంలో మహా కావ్యవరంగా పవయుక్తమైన (వబంధ శ బ్రానికి క్రమేణా అర్థం మారింది ళృంగారరస (పభానమైనది వర్ణన (పాముఖ్యం కలది రీతి (పాధాన్యం గలది, అయిన ఒకానొక కావ్య (వ్యకియ +కవితా వినోదకోళము --- (శ్రీ శ. 1988 లో ఆంధకవుల చిత వట (వదర్శనమున అఫూర్వ్టంథములలో నడి పదర్శితమైనది. పార్వతీశ్వర కా్రగారి పౌతులు చానినిచ్చిరి. ఆ (గంథము నంపాదింపదగి" ది. వేనా నభలో పాల్గొన్న వారిలో నొకడనుం

ప్రశన వెలిని విరిసి బహుళ (వచారం పొం“డ6తో చానిని వ్రబంవ మండం సాగించారు (శ ర్ఫష్ణ దేపరాయలు కాల6లో మవ చరిత [ప్రబంధాలు గీటురాయి వంటిది ఛచానిని అక్షగ్థంగా "పెట్టుకొనే తిరువాతి కవులు (్రఒంధాలను కూర్చాు. అుదుజీత ఇందుమలీ పరిణయ (వబంధానికి మూలమైన రఘువంళంలో లీని వర్ణనలు అనేవం ఇందులో కనబడ తాయి వభ మొులుశాడం అ యోధ్యాపుర ననతో రఘుమవారాజు భార్య

గందవతీ దేవి గర్భం ధరించినన్నడు "వి “ర్భల కణాల నేకాక ఆమె మశఃపరిస్థి తిని విపుల -౧గా వర్షించాడు ఇది మూ౭౦లో లేదు (వబంధాలలోని అష్హైదళి వర్ణనలో ఇదొకటి ద్వితీయాశ్వానంలో కథానాయి" ఇందుమతీ అంగాంగ వర్శ్యనవుంది న్వయంవరానిః ముందే నాయికా శాయక లకు పరన్పర సందర్శనం కలుగుతుంది. ఇది మూలకధిలోలేదు దీని (వయోజనం నాయికా. నాయకు లను బిరపాకాధకు గుఏచేి కీతరలోపచారాలు చవేయిఎచి వారితో మదన చంద మలయమారుత, వనంతాది ఉపాలంఛాలు చేయించడం *ల్లవారి సూర్యోదయ వర్శన చేయడం-__ఈ విధమైన (వబంధోచితి వర్ణ నలతో నింపడానికే కవి ఈ ఘట్టం (పవేళ పెట్టినట్టు అనిపిస్తుంది శేవలం రసానంద మే కాకుండా ఇంకొక (యోజనం కూడా వుండాలని కాబోలు, కళ్‌ ఉపదేళ (ప్మకియను (ప్రవేశ పెట్టాడు ఇందువుతి అత్తవారింటికి వేళ్లే నమవమయంలో తల్లిచేత ఆమెకు ఉపదేశం చేయించాడు కావ్యం ఆకరున అజుడికి తిండడిచేశ రాజధర్మం బోధింపచేశాడు

వబంధం కాజట్టి దీనిలో ఆంగిరనం శృంగారం దీని* అనుగుణంగా నే అనేక వర్ణనలు సొగాయి కావ్యాంతంలో నంభోళ శృంగార వర్ష్శనవుంది స్వయం వరంలో తిరస్కృతుుల్తెన రాజులు యుజ్దానికి వచ్చినవుకు అజుడు యుద్ధం చెయ్యడం మొదలై నచోట్ల వీర, అద్భుత రసాలు ళృంగాళానికి అంగాలుగా నిలిచి జొచిత్య శోభను చకూర్చాయి "

సూర్యాస్తమయాన్ని వర్షిన్తూ కవి సూర్యుడు పగలంతా పద్మినీ నమూ వోలకు వీతిపాతుడై సంతోమం చేకూర్చి అస్రమయం వేళ కాషాయ వస్ర్రాలుధరించి వాన పస్తానానికి వేళ్లే మునలివాడిలాగా వున్నాడని అన్నాడు ఇది ఈయన వర్ణనల కొకమచ్చుతునక

కథా”ామనం కుంటుపడదు కథాకథనం సరళంగా సాగుతుంది కావ్యాంతంలో రచించిన నాగ పుషృమాలికా చంవక బంధాలు ఆనాడు బవుళ _వచారంలోవున్న చి తకవిత్వం ఈ కవిమీద _వనరించిన పథావాన్ని వాటుతున్నాయి

కవి ఈ కావ్యరచన శేసేనాటికి (వజఒం ధాలలో శృంగారం అశభ్యంగా, అశ్లీ లంగా తయారయింది [పబంధ [ప కియే తీణదళకు చేరింది ఇలాంటి గమయంలో

ల46 కవి బౌ చిత్యం మీరని వర్ణనలతో ఆవ్లావకర మైన శృంగార పరిపోమణతో సమకాలి3 ఉతమ వబంధాలలో ఒకటిగా ఎన్నదగిన కావ్యాన్ని కూర్చడం ఎంతో వశంస నీయం లభ్యమైన | పెతులనుంచి మేళలెన పాఠాలు పరి కావ్యాన్ని పరిష్కరించ బైర్లు షే దివాలా డంలో శీ దివాకర్ల వేంకటావధాని చేసిన పరి శమ ఘనమెనది శ్రీ వడమూడి గోపాలక్ళష్టయ్య తొలివలుకులో సమ్మోహానాన్త్రము మ్‌. కావ్యంలోని ఛందోవిశేషూలు బంధాలు మొదలైనవాటిని వివరించారు వర్ష వ్య్గసస్థగురించి ఈయన చేసిన చర్చ నపేతుకంగా, ఆలోచన 'రేకెల్రించేదిగావుంది జాతి, మళ, వగ్శ విభేదాలు లేని నమాజం రూపొంచాలంచపే ఇలాంటి రచనలు అవసరం ఆంగట్యో తి గదినవ్యిత) లిరి. 22 9897ల మిత్రులు డాకర్‌ గో పాలకృష్ణయ్యగారికి ట్‌ ణ నమస్తే తాము దయతో పంవిన పునస్తకాలందినవి. “*ళ్ళంగార పదముల”కు మీరు కూర్చిన పీరిక బహుముఖ విజ్ఞాన వేటిక ఎన్నెన్ని విషయాలు వివరించారు (గేయ సాహిత్యాన్ని గూర్చినవి) పదం, పద్యం, చరణం, పాదం మొద్నలేన అంశాలను గూర్చిన మీ మౌలిక పరిశోధన అనితర సాధ్యం తెలుగులో పద జవ్మాయ వికాసాన్ని గూర్చి, ధాతు మాతువులను గూర్చి ఆంధ వాబ్బయానికి "సేవచేసిన మవోరా వ్రు (వ్రభువులను గూర్చి మీరు వివరించిన విషయాలు పరి శ మెక సాధ్యాలు, అంతేకాదు అచుంబిత పరిశీలనా ఫలాలు ఓరియంటల్‌ మాన్యు (నిప్హు లైబరి పఖాన వెలువడుతున్న (గ్రంథాలకు మీరు నమకూరుస్తున్న అవతా రికలు ఆంధ సాహెత్య వగరిళోధకులకు కారికలు * అయితే అక్కడక్కడా అవి ఛురికలు కూడా ఇందుకు మిమ్మల్ని అభినందిస్తున్నాను ఆం ధభారతికి మీరు సవదరి న్తున్న ఆభరణాలు క్యారట్లు తరగని నువళ్థాలు, మీ నీ నారొయతా రెడ్డే 15-3-1978

వె ళ్‌ వ్రంగార పదములు వవకవితాశొః పద్యకవితా శాఖ యని 50డు విధములుగా ('వ్రవర్తి ట్రుచున్న ఎన్‌ గా తలుగు సాహిత్యమున నింతవజకు, పద్యకవితాశాఖను గూర్చియే వరిశ్రమ జరిగినది గాని పదకపఫతాశాఖ యందంగ పర్మిశమ జరుళలేము ఆంధధవాబ్బయ చరిిశ్రమున పగ్యక విళాశాఖ'కే (పాఠాన్యమ.గాంి పదక వితకు స్థానము లేదు పద పద్య కవితలలో పగ్యకవితకంయు పవకవిగయే ముంవని సాహిత్య విమర్శకులు సారస్వత చర్మిత కారు లంగీకరించినచే. అయినను పద్యక వితయ దు పండితులకుగల యఖిని వశము, పదకవికయందు లేకపోవుటవేశ పవకవితలను గూళ్చి పర్మిశమ యిప్పటికి నలువ దేండ్ల [కింరటనే (పారంభివ్వైనను ఉత్తమ సాహిత్య విమర్శనా పథకమున పద కవితకు స్థానము లేక పోయినది-నమ గాంధ వాజ్బయ పరిణామ చరిత్రకు వోకవితల వుట్టుపూర్వోత్మరములు, పఃకవితా-త్త్వ్వము పదకవితా విశాసము నత్యం జా వళ్యకములు- అట్టి వదక వితనుగూర్చి పరమ చేయుటకు న నే; విధములుగా దోహవముచేయుళది (ప్రస్తుతము ఆంధ్యపదేశ (వభుత్వ (పాచ్యలిఖత పున్తకి భాండాగౌరము వారు పకటించిన శ్చ ంగారపదములు

అను [గంథము - ఈ (“ంథమువకు వాబ్బయ మవోధ్యక కళాపపూర్ణ శీ వడ్లమూడి గోపాలకృవ్షయ్యగారి ఏబది నాలుగు పుటల వీరిక పదకవితా వాజ్బ్యయ చరినక్షే పీరికగా నున్నది

ఈ ళృంగారవదముల మాతృక తంజావూరిలోని సరస్వతీ మవాలు [గంథా లయమున కళదని శీ గోపాల: లన్మయ్యగారు శెలిపినారు-ఈ సందర్భమున వారు పవదముఃను గూర్చి 40 గంథములు్నవని ఇలుఐవుచూ వాని గ్రంథ సంఖ్యా వివరముల నిచ్చినారు=[వన్తుత ముదణము అందుగల కె6 /632 (వతి సెన్‌ 100 అను వతి ఆధారముగా ము దితమైచది. సీరికశ్‌ (పుట 88,

ఈ [గంథ [పకటనము వలన సాహిత్యలోకమున శింతో మేలు కలిగినది. అది యీ గంథవీరిక-ఈ పీఠికలో కళా=|వపూర్ణ శీ వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణ య్యగారీ వజకు, సాహిత్య విమర్శకులు, వద వాబ్బయ చకిత కారులు 'నెజటుగని, యపూర్వా ద్భుత విషయములు, శా(స్తీయముగా సోపపత్తికముగా చర్చించియున్నారు మొదటిది

వ కీర్తిశేషులు వేటూరి (వళాకరశాస్తిగారి బనసవపురాణ పీరిక (1029) మూలము*ను చిలుకూర6 నారాయణ రావుగారి పండిళా రాధ్య చరిత మూల మునను పదకవితలము గూకి పరిజ్ఞాము తొలుత సాహిత్యలోకమునకు గలిఇకదిం

వ

1. పదము __ నిర్వచనము పదమంళశే లోకములో వాడుక (వకారను పాట అని, పదన్సమంశే ఛందో విశేషమని వ్యవపారించుట కలరు ఇంతేకాదు, అకర చృందన్సులకు వంబంధించిో వన్నియు పద్యముళని లాకణిగలు నిర్వచించినారు వాకే మా తాచ్చందస్సులెన- తరువోజ ద్విపద సీసాక్క రాది ఛందన్సు* ను=పవ్యములనియమే చెప్పినారు-అయిశను పదములు "గేయములుగా నుండునవన్నియు మా తాచృందస్సులే అప్పడు మి ఛందో లకణకారులు పద్యములుగా చెప్పిన: వై మాతాచ్చందమ్సులన్నియు పదములే కాజఒట్లి పద్యళబ్ద్బముచేత మా తాబద్ధమ్ముల్తెన “గేయములు గాహ్యాము లు ౧ థి రా యా లవుతవి ఇంతవణకును, మము పగమువేటు పద్యమువేజు అని భావించుచున్నాము కాని నేడు గో పాలకృష్ణయ్యగారు, బహుసూ వ్యముగా ప శీలించి, ప", పవ్యములు పర్యాయపదములుగా వాడపచ్చునని నిరూపించినాకు ఇందుకు తార్కాణంగా పస్తుతము [పకటితమైశ శృంగారవదిములే చూపవచ్చును ఇందులో వదములే కాక శృంగారపదములు అను శీర్షికల 3ండవ భా" నుణో అన్నియు వచ్యుములే దీనికి మూలమైన తాళప్యత పతిలోనివి “వదములు” గానే చెప్పబడినవి గాని పద్యములుగా చెప్పబడ లేదు_పార కలకు స్పష్టముగా తెలియుట] మూలమును చాళవత (ప్రతినుండి చూపుచున్నాను పదములు ళ్‌ 136 5 148/10 ౫% 12/10 £ 22 11.45 6 [40 90811002 సీ చేరియింకొకసారి చిన్నారి నెమ్మోము కన్నులు చల్ల గాం గందు నొక్కొ 'ెలియనింకొకసారి తియ్యని వలుకులు వేనుల విందుగా విందునొక్కొ 06 వేగ మకు కేళోలయించి వేడ్కమించి ముదమున చెలంగి యేలవి మోహనాంగి 5 పదములు ఖు వృత్తాలు "ణ సమకబర్రాలు-జాతులు మా తా, సమకబద్ధాలు అని కవి జనాశయక ర్త నిర్వచించినా గణసమకబద్ధాలతో-లమర నమత్వము లోపించునని గోపాలకృష్ణయ్యగారు రాముడుంభర్గుడు అన్న గణములను ఉదాహరణముగా

• వచ్చాన్నికెనా గేయానికైనా *పదము అని వాడవచ్చును.

లం చూపినారు ఈ నంచర్భ్శములో వాగు నీ; వకరిమువందలి మా తాగణము€6కు శీనికొని లొ ోభ "” “ణాలు మామేగాని *'ననొ రతి లు మృాతమే శారి వమయోగంచి ఆ తరువాశ నూర్య" ణాలు (వయోగిస్తే సమమా[తశాలు కావచ్చునని. నిరూపించినాగ-ఆట వెలదితప్ప మిగిలిన జాతులన్ని సమమా(త్రిక ఎళాలు కిలప్‌గా మా మే కాదు నమా ణాలు కలవిగా ఉం డేడట్లు రూూ7ా రూపొందించవచ్చు అని విశ చముపనినాం. అకరచ్భందనల్తై న వృత్ర్తై"లో గురు లఘుకమములో వ్యత్యస్థత వుండ రాదము-అవగా రెండు లఘువులెక గురువుకాదు.__గురువు గురు వే-లఘువు లఘువే ఈ యంకము వ్యక్త వజఅచుటక--వారు. గేయాలలో “వల్లవ” అనువల్ల వి విడిచి 'వెడితీ చరణాలలో--నమమా[తాకత్వ--అనమ మా(తాకత్వ గాణ ఫమక త్వాలలో పదో ఒకటి గోచరము కాళ తప్పదు-ఇందువలవ- గేయరచ నాచ్చందములో జాత్యు పజాతులలో చక్కగా నిముకును-అందువలన పదములను పవ్యములన్నచో దోషము లేదు. భరతముని మశముశ పాటపాడుట పర్యము చదువుట అని లోక వ్యవవోర మున్నను పద్యము కూడ పాడవచ్చును చదవవచ్చును అని వాల్మీకి రామా యణమునుండి (వమాణపూర్వకముగా నిరూపించినారు వద్యములను రాగము లతో పాడు సంప్రదాయము మనకు చిరకామునుండి సం పదాయనిద్ధమై యున్నది. పుఠరాణములు ,శ్రీరాగముతో చదువవలయునని నియమముగలదు వనుచరిిత యందలి, కొన్ని వగగ్ళములలో సంద ర్భాముసారముగా నువయోగింప బడిన వదములాయా రాగము? ను నిరూపించి అయా పద్యముం నాయా రాగము లతో పొాడవలయుననియే రామళాఒ౭భూవణుడట్లు రచించెనుం “నానానూన వితాన వాననలి -_అన్న వద్యమున “సారం॥ మేలా నన్నొల్ల దటంచు అ్నూ *ంరంగ వదము సారంగ రాగమును నూచించును-అవగా అ పద్యము సారంగ శాగముశో పాడవలెను-. తక్కిన, కాంభోజీ, హిందోళ మొద లగునపీ-న్నష్టముగా పద్యషుందున్న వే పక్థ్థిములు రాగముతో పాడవలెనన్న నం్యపదచాయము నాటకములయందు మన కవులు పాటించిరి ధర్భవరముచారి చి[తనళీయమున-ఇచ్భాపురవపు వారి రన ప్యుతవిజయమున పద్యములతో రాగముల వేర్లు పొందుపణువబడినవి. నటకు లాయారాగముల నా పద్యములను పొడుచుంజెడివారు. ఒక సీసపద్యమున నాల్లు పాదములు నాల్లు రాగములున్నప్పుడిళ్లు నాల్గురాగములు పాజెడివాగుం వృత్తములుగాని కంద పద్యములుగాని-_అను[పాసలతో నున్నప్పుడు వానిని తాళములతో పాడ” చ్చునని-_భాగవతమునుండి. పద్యములు తాళములతో పాడి వురాణ వారికథగా కీ శే బంకుపల్లి మల్లయ్య శాస్తులవారు వినిపించెడివారు 1 (18761940) క్షే పీకు భాగవత పద్భములను విశాఖపట్టము” 1095 కవిశానమితి నమ్మేలనమున వినిపించునవుడు విను భాగ.౧ము నాకు లభించినది. ఈ విషయము నా "పోతన * అను [్రంథమున తెలివినామం (నూ, పుట 102.)

250

పద్యములు పొడడము అన్న విషయ మీనాటివారి కపరిచిశకము అట్టిదానిని సాహిత్య విమర్శకులదృష్టికి తెచ్చినందులకు (శీ గోపాలకృష్ణయ్యగారి నెంతయేని యభినందింవద గియున్నది.

పదశబచర్చ (0

వాక్సయ (ప్రపంచమున నింత శాస్త్రీయ. గృ క్బధముతో నిశిత పరిశీలన యింశవజకు. నెవ్వరును చేయలేదు ఇందన్నియు నిదివజగు లోకమునకు పరిచితము కాని వే_పదశబ్దము వేదమున గలదని విరూపించుటయే గాక-_ద్విపదలకు “*ద్విపథ” అని వ్యవహారమున్నట్లు కార్డ్‌ దేవుడు సంగిత రళ్నాకరములో తెళ్ళ్చె కన్న విషయము కంగిత, సాహిత్య శాస్త్రపరిళోధషల కందలికి కనువిప్పు

పదమేకాక, గీతము, పదకవిత వీనినిగూర్చి అపూర్వ విషయము లిందు గలవు (శ్రీదివ్యతిరుపతి చే్యత్రమున సంకీ ర్తనాచార్యుంగు తాళ్లపాక అన్నమయ్య గారు పదకవిళా సార్వఖౌముళై, నంకీర్తన లకణము నెందులకేర్చరిచినారో అన్న విషయమిందు శాన్పరీత్యా, నమన్వయము చీయబడినది అన్నమయ్య గారి శాలము నాటికి *ోవవ విజ్ఞానాంధులున్నట్లు ను” పిద వాబ్బయము యొక్క ఉత్తమ స్థాయిని నిరూపిఎచి దానిని సాహిత్య చర్మితమున ముపతిస్టితము చేసిన విచారణ యీ పీరికకు మెజుగులు దిద్దుచున్నది

అన్నమయ్య్యగారు. సంకీక్తన లకణములో (ప్రారంభమున పవమును గుటించి భరతనాట్య శాస్త్రమున 15వ అధ్యాయమున వివరించిన శ్లోకము లిందు తాత్పక్య ముతో నిచ్చుటచే-వదమును గూర్చి-నిర్జివ్చ పరిజ్ఞానము నలవఅచుకొనుట ఇంత యో తోడ్చడుచున్నది

శఅన్న మయ్య నంకీర్త నలమణమున కింతవఅకు వ్యాఖ్యావివరణ పూర్వకమైన సాధికారమ్ముదణ లేదు అట్టిది చేయుటకు [శీ గోపాలకృన్ణయ్యగారికి తప్పయితరులకు సాధ్యముకా దెమొ? కాని వారు (పథమముగా పారకలోకమున కిందు గర్భిత మైన గంభీర విషయములు (ప్రదర్శించుటచే, దానినిగూర్చి యితరులు పరిశోధన చేయుట కవకాళము కల్పించినారు

స్థాలీపులాక న్యాయముగా నిందలి వివమయములు కొంతవఅకు పదర్శించితిని ఇంకను ఇందలి “వృ త్రాఖ్య వృత్తత్వంసార్వ తికం” అన్న శీర్షికలో ఉకాత్యుక్రాది యిరువచాటు. ఛందన్సులలో మొదటి ఛందస్సునుండి ఎట్లు [క్రమకమముగా నిరువచారు రూపొందినవో యిందు సోదావారణ పూర్వకముగా వివరింపబడినవి ఇంతవణకు ఛంద శాస్త్రమును గూర్చి యెన్నో [గంథములు వెలువడినవి కాని

తిరుమల తిరుపతి దేనస్థానమువారు 1985 లో (వచురించిక మూలము తప్ప వేలు ము[దణ దీనికింతవణకు లేదు ఆఅంధధ్యవచేశ నంగీత నాటక అశాడమివారు. దీనిని విన్నరించిరి

ల్‌!

ఇంతవజా) నీవిషమయమై ఎవ్వరూ న్పృశింపనే లేదు డినికి పాతువులేదు ఇట్టి నివరణకు "శీవలము ఛందశ్శా(న్త ము పకిణద (వజ్టయున్న వాలదు నంగిత కాశ్రుమునందు, వైదిక చృందస్సునందు, నిష్టాతులైనవా'రే యిట్టి పనిచేయుట కధికారము గలవారు శీ గోపాలకృష్ణ్టయ్యగారట్టివారు కావుననే యీ పీరికలో నిట్టిలోకోత్త ర విషయ మును వధమముగా ఆంధకవి పండిత లోకమున కందించినారు ఇట్టొక్కొక్క

ళా విషయముగూర్చి చచ్చెంచిన (గ్రంధ విన్తరమగునని విరమించుచున్నాను

(శీ గో పాలకృష్ణయ్యగారి పీరిి లో నిట్టి యద్భుత విషయములుండుటలో ఆళ్చర్యము లేదు వాం రచకలలో వత్యేకతయే యిట్టిది ఆయన పతి విషయమును బహుముఖములుగా లోతుగా పరిశీలించినగాని ఒఇయట'పెట్టరు సాహిత్యమం దే గాక ఇతర శాన్త్రములందును వారికిగిల వ్య క్షిశ్వమీవణ కే వివరించినాడను *

(శ్రీ గోపాలకృష్ణ్టయ్యగారి పీఠకయందలి పవచాజ్బ్వయమును గూర్చి విషయ ములన్నియు [ప తేక (్రంథముగా రూపొందింతురు. గాకఎయని=విన్నవించుచు ని (గంథసమీవ ముగించుచున్నాను

వన వాబ్బియవరిశోధకులు సాహిగ్టి విమర్శకులు నీ పీఠిక యందలి విమయ ములను అధ్యయనముచేసి పదవాబ్బయమును గూర్చి పరిశోధన చేయుదురుగాత

నిశబోవోలు వాంకోవీరొత్లు పాదరాళాదు. మి(తులు,

(శ్రీ వళ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్య గారికి నమన్స్ఫు మీరు విశ్వాసంతో పంపిన శృంగారపదములు _ సీళాక ల్యాణము అను శెండు పున్తకాలు పేరినవి. ధన్యవాదాలు.

ఇటువంటి [గ్రంథాలను (వ్రచురించే మీ సంస్థ - ఆం(ధ్ర(వ్రదేళ్‌ గవర్న మెంట్‌. ఓరియంటల్‌ మాన్యు స్కిప్సు _ల్తె్యబరి అండ్‌ రిసర్చి ఇనిస్టిట్యూట్‌. - స్వధర్మాన్ని చక్కగా నిర్వహిస్తున్నదని నా హోర్టికాభివంద నాలు 'తెలుపుకొంటున్నాను

ఈ కార్యానికి మీవంటి మం(తో త్సావా సంపన్నులైన పండితులను నిఫ్రైశిక వదవికి చెచ్చుకోగ అగడం కూడా చాలా అభినందనీయమని (ప్రత్యకంగా (వాయ వలసిన వనిలేదు మీ ని స్రేళకత్వం (కింక యీ సంస్థ కొంత నెమ్మదిగా చిరకాలం అనేక స్మ్ర్మంథాలను (వకటిన్తుండగలదని నమ్మినాను

్‌ అాాటీ

మరి యీ జాబు యింత నిదానంగా (వాయడానికి వయోమూలమైన దృష్టివాస్తాల 'చౌర్భల్యమూ ఇతర కార్య(ప్రసక్రి కారణాలం తేందీన్ని ఉదాసీనతగా ఛావింపకని నమ్మి దమ నర్జిస్తున్నాను

నాగ వాబ్బయ మవోధ్యతుని వరిళోధనా వాబ్బ్యయం, జాను తనుగునానుడి /వవుట

2ిర్‌లి

పె కెండు [గంథాలూ మీ ఉపోగ్యాళాలు నెమ్మదిగా చదివినాను. అచ్చు కాయితాలు అందంగావున్నాయి కాని అచ్చు చిత్తులను యిం౯ా కొంగ తద్దగా చూచివుంకేు బాగుండేది రచనలను గమ౨ి_స్తే వ రెండు గంథాలలో తెలుగు సారస్వతంలోని దాడి ణాత్య శాఖా ధర్మాలన్నీ కానవన్తున్నవి. ఛారాళమైన మధురమైన చెక్కితీర్చన భామ ములిగితేలంత శృంగారభాపాలు నూవ్మమైన లోతై న భావాలు యెన్నో వున్నవి

మీ పీరకలు మీ అనేక (గంథావలోరనపటిమను వెలువరిన్తున్నవి నా అభ్మిపాయాలు ఒకటి రెండు విమర్శించితిరి “మవాోగజాః పలొయం తేమకకానాంతుకా కథా * విషయచర్చకు విశేషణం మూలధర్మమే దాని ఆధారంతోనే శాస్త్రాలన్నీ నాటికి నేటికి సాగుతున్నాయి. కాని విశ్తేషణానికి [పనార గణితానికీ | పయోజన దృష్టి లేకపో తే అవి వట్టి ఆడంబరాలే అవుతాయి అవ్యాప్తీ అతివ్యా ప్రీ లేని లక్షణం దేనికీ మనం చేయలేము అట్టు శేయవలెనని (పయశ్నం వాది వరాభవంతో మాతమే ముగియవచ్చు. కాని తత్వజ్తానానికిగాని లోకప్య వవోరానికిగాని అది ఉపకరించదు కనుక నే తత్వజిజ్ఞాసువులు పెద్ద లెందరో తర్కా-న్ని తిరస్కరించినారు ఈ దృష్టితోనే నేను “పద” ళబ్చాన్ని చర్చించి ఉపయోగించింది. కృతి కీరన, వర్షం జావళి మొద్నలెన ళళ్దాలన్ని వ్యవవోర దృష్టితో పర్పడిన పారిభాషిక పదాలు వాటి వ్యుత్పత్సి చరిత మొదలైన చర్చా విమయాలు కొంతవరకూ వినోదంగా మాతమ ఉండగలవు

ఉథ్ళంగారపవములు” పీరిక ౫౫ పుటలో మీరు ఛార్జ్‌ దేవుని మతాన్ని విమ

లి క ఇ కి జగ ర్శించడం అతడు “గువ్యోర్దువ్యూతర మైన విద్ధతిలో” (పబంధా ధ్యాయాన్ని రచించ లేదని చెప్పడమూ నరి అయివదే = సంగీత (వబంధాల (ప్రస్తారం అతడు చేసిందే వాడుకలోకిరాక చాలా ఛాగం అంతరించిపోయింది. ఇంకా ఎక్కువగా (పబంధా లను విశేషించి పన్త్నరించివుంళే వాటి సంఖ్య మీ రిచ్చిన సమౌార్థనమవిషమ వృత్తాల 18 అంకెల సంఖ్యవలెనే వట్టి అబ్బరపు పనిగా పరిణమించి. అసలు (గ్రంథమే అంతరించిపోయి వుండేదేమో మీ వర్మిళమకు సంతోషిస్తా వోర్చికంగా మీ అభ్యుదయాన్ని కోరే మితుడు వయనగరం, భవదీయుడు వొంగణాడు. రొళ్లవల్లి అనంళకృష్ణళర్భి శ్రీ గీతగోవిందము - గీతశంకరము

జయచేవ మవోకవి నంస్కృృతంలో రచించిన గేయకావ్యం.. “గీతగోవిందం దీనికి తెలుగునాట “అష్ట పదుల'నే పేరు (పసిద్ధమై ఉన్నది. బహుళ (వచారంలో ఉన్న "గీతగోవిందం" సవ్యాఖ్యానంగానూ, వ్యాఖ్యాన రహితంగానూ "పిక్కుసార్లు (వకటిశమయి ఉన్నా ఇప్పుడు సంగీత పిచ్వాంసులై న సంపాదకులు న్వకకల్పనచేని అనుకూల శాగాలను నిర్ణయించి దీనిని (పకటింపజేశారు శళావపూర్ణ వడ్లమూడి గోపాలకృష్టయ్యగారు దీనికి విపులమైన పీరికను (వాన్తూ, పెక్కు విదవయాలను

లకి

వివరించారు... దీని "పేరు (శ్ర గీతగోవిందమనీ రచయిత (శీ. జయబేవకవి అనీ, ఇది యతగానమనీ తెలుగులో వెలసిన యకగానాలకు మార్గదర్శకమనీ ఈ మొదలైన విశేషాలు ఆ పీరికవల్ల తెలున్తున్నవి తెలుగు యక్షగానాలలో పద్యములు, "గేయాలు కాకుండా నడుమ నడుమ వచనాలు కూడా ఉంటాయి ఇందులో వచనాలు అంళేు గచ్యలు లేవు కాబట్టి ఇది నీర్వచన యక్ష్షగానమని అనుకోవలసి ఉన్నది

ఈ గేయ కావ్యాన్ని అనునరించే పార్వతీ పరమేశ్వరుల [పేమగాథను గానం చేసే *గితళంకరంి రచించబడింది. దీనిని *“పంచరత్నకవి" బిరుదుగల అనంత నారాయణకవి రచించాడు గితగోవిం దాన్ని (పాచీనుడూ, ఉత్తర చేశీయుడూ "అయిన జయదేవుడు రచించగా, రీనిని నవీనుదూ, దాడీణాత్యుడూ. అయిన ఈ కవి కూర్చాడు గీతగోవిందంలో రాధామాధవుల [వణయగాథ తప్ప కథాంశం కానరాదు... ఇందులో ళంకరుని పార్వతి సేవించుట, మన్మథ దహనం, పార్వతి తపము, శివుని అను[గ్రహం, పాణిగవాణం మున్నగు కథాంశాలు కూడా ఉన్నవి రచన గీతగోవిందమంత (పళ న్తం కాకపోయినా రనవంతమైనదనే చెప్పవలసి ఉన్నది

గితళంకరం (వాత(పతి తంజావూరు నరన్వతీ మవాల్‌ ల్రై (బరిలో ఉండగా దానిని కాపీ చేయించి, జగన్నాధరావుగారు న్వరఠాలనూ, ళాగాలనూ నిర్ణయించి దీనిని [పకటింప'జేశారు.

ఆంగభ్యవళ (నచ్మిత వార విక) బతక 1074 ఆరవీటి రాజవంశం

ఇదొక బృవాత్‌ (గంథం [వథమంలో తెలుగు వున్నది తరువాత, దాని ఇంగ్లీషు అనువాదం ఉన్నది. ఇది విజయనగర స్మామాజ్యాధీకుల వంశాలలోో_దెన ఆరవీటి రాజుల వంశచర్శిత విరూపాకు కాననమూ, (శ్రీరామ. శాననమూ ఈ "రెంటిలోను వున్న ఉదంతంవై వాజ్బయ మవోధ్యక డాక్టర్‌ వడ్గమూడి గోపాలకృష్ణయ్య చేసిన గ వేషణ, విమర్శ (గంథక_ర్త ఈ విషయాలలో (ప్రదర్శించిన దృక్పథం [పగాఢ మైంది : వారు ఇందులో ఎన్నెన్నో వివయాలను కూలంకషంగా చర్చించారు. మతాలు, ఖగోళ విజ్ఞానం, భాషలు, వ్యాకరణాలు, ఛందో విజ్ఞానం మొదల్రైన అనేక విషయాలను తరచి చూచారు

(గ్రంథకర్త ఈ [గ్రంథంలో ఆర్డ విద్యను. గురించి ఎంతో ఉన్న తాభిపాయాలు వెల్లడించారు వేదాల రచనంతా దాదాపు ఖగోళ శాస్త్రంమీద ఆధారపడి రచించించే అని అభివచించారు. ఈ విషయాన్ని అవుననికాని, కాదనికాని నిర్ణయించడానికి వేదాలు చదివినచారికి మామే అర్హత కలదు కనుక ఈ విషయాన్ని అటువంటి వై దికులకే వదిలివేయడం సమంజసం. సటా18

254

గోపాలకృష్టయ్యగారు ఏమి చెప్పినా అది ఖగోళంతో సంబంధం కలిగి వుంటుంది ఈ భూగోళం అంశా కూడా ఖగోళపు సూక్మ (వతికృతి మాతమే అని వారి విశ్వాసం హిందూమతాన్ని గురించి కూడా వారికి ఉన్న తాభి పాయం వున్నది అదే మాదిరి భారతదేశాన్ని గురించి కూడా, హిందూమతపు పేరు కిందుళబ్దం మీదనుంచి ఉత్పన్న మైనదని వారి తలంపు అంకళ₹ు చం[దుని "పేరుతో పుట్టిన మతం హిందూమతమని, చరిితకారులు (వపంచంలో తమ తమ దృక్కోణాలను వివిధరీతుల్లో తమ తమ _ఇష్టాయిష్టాలకు అనుకూలంగా రూపొందించుకున్నారు చార్మితక మైన బుజువులతో, కొన్ని ఫివయాలను గురించి తను వ్యక్తిగత విశ్వాసాలకు (ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని పయత్నించికప్పటి! గ్రంధకర్త ఈ (గంథంలో చూపిన పొండిత్యం అపారమైంది

శీ విరూపాక్ష, (శ్రీరామ అనే ఈ ౩౦డు త్నామశాననాల్లో ఆరవీటి రాజ వంశాన్ని తీరసముదంనుంచి (పారంభించి, చందదుని మీదుగా తీసుకువచ్చి తమ వంశం చం[ద్రవంథశం అని 'తేల్చటం జరిగింది తీ రనము[దంనుంచి చం[దుడు చందుడినుంచి. బుధుడు, బుధుడినుంచి పురూరవుడు, పురూరవుడినుంచి ఆయువు ఇక వరనగా నహుషుడు, యయాతి, పూరుడు ఈ విధంగా అర్జునుడు, అభిమన్యుడు పరీమీత్తు, చాళుక్యరాజు, బిజ్జ్ఞలుడు మొదలైన వారినుంచి ఆరవీటి వంశ సంబంధం ముడిపెట్టబడి వుంది. పౌరాణికులనుంచి ఈ వంశాను.కమం (కమేణా తాత పీన్నమరాజువరకు దిగి సోమదేవరాజు, రాఘవదేవరాజు, విన్నమరాజు, (ఆరవీటి బుక్కరాయలు, రామరాజు, (శ్రీరంగకాజు మొదలై, నవారిలోకి వచ్చింది

ఆరవీటిరాజుల శార్య, పర్మాకమాలు ఈ రెండు ఇాననాలలో వర్ణిత మయాయి వీరిలో అళియ రామరాయలు తన ఇశార్యపరా[క్రమాలలో నేకాక తన వీణావాదనలో కూడా చాలా వైవుణ్యం కలవాడని అఖివర్ణించబడి వున్నది ఈ "రెండు శాననాలు కూడా కాళహా స్త్రీశ్వరునికి [వాయించి ఇచ్చిన (శామ) చాన శాననాలు ఈ (వాయించినవారు. తిరుమలరాయని కుమొరుడైన (శ్రీరంగశాయలు (1576, పినవేంకటరాయల కుమారుడైన వేరొక (శ్రీరంగ రాయలు (1644)

ఈ _ (గంథంలోని (వఛానాకర్షణ కానన విషయాలు, చరితకాక శీ వడ్లమూడి గో పాలకృన్ణయ్య స్వీయవాఖ్య ఆయన ఎన్నెన్నో నూతన విషయాలను, ననాతన విషయాలను, (పాచీన విషయాలను, నవీన వైజ్ఞానిక వ్యాఖ్యలను, ఖగోళ భూగోళ అండాండ (బవ్మోండ విషయాలను ఇందులో అఖి వ్యక్షవరచి (గంథవు విలువను పాచ్చించారు ఆయన అభివ్య కృపరచిన విషయాలు అందరికి నమ్మతం కాక పోవచ్చు అది వేరే విషయం.

ఆం(భదో్కోతి (దినవతిక) ౨8=.10-10/8. శే! రిల

జ్‌గ072 వ

5821 1004047010 లి 40, సె శ,

(5౯44 ౧౧౦/బూాంగ. 72 20484, రగ౧౧ంగా౧ టా...

“రిం/తిం7246007/02 ౧/౮4”

2-2- 11375,

న

శ1/ర0ల2026-44.

వడ 9-2-1972 70+

5౫21 5 ౫౧. 44 సంటాజంా శక,

వొంం/6/2౧/ (07 క4/02//07,

ఆం?టలమిుం0[ 0౧ శ9రమ[2 పెం264టస,

కరేల202రే. వ్‌],

క 6061764 2 00%010ల02120/” ౦00 లలకండ వ//26206227 ఫంరి!13006 9 6 ఉర కడరేటక్‌ 60?ల010%1006 ౦౧౧౫ జ్‌ 200305069 పేర!రా 206 టం. 05610౬

తఉ&ర928ఓ గంగు 06 1029 1 725 200 26020106 07 6 *4216041016 [0000౯6 60 1 ౪౧100 09 ₹72080037209226%0/2102 ౨౬ *. 6002141ర0%- 20121 6 ౯660630126 160608 0116 6౦౪౯౮౫9601 040౧621 సశ్‌డ805001003 105105 2964 చెజటం880 0046.

2028202 కసల20426 15 564౧8 ఇంగం6ే 0౪6 09 $0%0129 [005 16 1250 [03౯ రం016ల6, 92 ౪౧ 111 ౧0౪7, 20 3010121 233 664 ౪౧6 06 540)601 0160 66601 122 0. 6౦0౧౭౫12౧౩ 802128. 6 123 21602 88 (100680 1 3 [006౪016 21203 10466688 2964 0581021 ౧0100, 614008 (0 416 *210 1281204 206 1 రేలం1000ల౧6 6 135 21010 0120%06 ౧200 $లా0ం, 8౪08 ల లల 60000124100 256 ల4౦౧164166 6 1089ల202016 00160400 అం[౫60ం8 208102 206 5420%10/2.

క 300604 0610%* 30016 05 €6 ౧౯౫ 8200063 06 గ6౪0164

పళంగం 90%01205 0061 ౦64 21 2100428204 ప10ల40086 కేంళరంసింరే 1 ఓం 1006 0 పి214101%151 వంగ20264 1 €ం 120 60౧040౧ 4. ౨. 9546 లం 16 00108 90766 36 16 ౫౩6664 ఆల గంగ 6 6151161 196, 8 హే2య08 లం 0౯8౭1౧ 0 6 *ంగరేం 210012 2064 6202 (110510) (0 662, ఇం 2౯6 66 92410 9007065 [05 0౪౯ 9298102 ౧౫6 92810/2 16 ఘంల212016 న క.

256 గారం ె21ంల్‌డ25 25 2 21110౪6128 01159 0 661 63 20062 10 *6649 206 వగ28 సలల” 26 210 0406 10 9366015040 పే10ట1006 శం రల జాం 0₹ 617106 0౧216, లల 02% యే4826 ల 100005, 2డీ 126 ౧6110003 ౪101 296010౧729, 1693/2602౯23 2౧6 మ్‌ ౧౧24౯15, 1600౪10 ౪8 28 61106 ౧౧౮510 205. రకాల 2టం025 2150 ౪౮6 ౧౧0910 205 25 €1676 159 2 56027216 222 10 కెక్‌కం 621106 21002 వగ 2606 032% 001 ౪0౧65 0% ౧10910 10 19 ౦0౧0060400, 6 00107 ల 01666 ౧ 3 ౪28064 $01013గ3% 18 5208 €2 206 012066 001016 ౪3 113 600 046 6 10000306 2061646 0 ఓ 2105028 [08 0816-6202 ౧12804 376 0600౧ 6 ౦012౧ ౦౧౧6 ౪016 2139028202. 0 ల ౧07ఆ 46 8100128202 39 000 ౨౪106 296 ౧4031 0 1110002663 € 9, 09 (౮0188 16 9001109 00 1ద80662 2064 227202 *స0 అలేం1266 10 [20023202 ౧౧6 కు00?2 15 €౦ (|౯ ౦ 2క0స23 256 16 15 2130 10% 289 100%0232- భం సేం 00 స1102015 ౪00 4266 21590 5101205 9 10 56057 00 [లంిల2, 6 ఓటు20 250001 0[%116128204 15 6120119066. సట 1. *ె21యన2201 15 2 25 06 ౦099ల0%/66 0౧ 901౧౧201 (411 001% 62) 00 6256166 6౧6 906 $086 500116 60341666 [015 ౪ 16 ౪0/6 2౪౩11. ౨0119 28 0 1146ల 0010606664 ౪10 006 ౨ ౧౫౪211, 1166 15 [ం $లంల06 10 లం 210025 946 [00 గడ౧రల10 50ఎరే165, ౪6 020 [౧6 01 6 621 ౧680108 00 ౩2102201. గౌగలం 13 2 21000101 ధాంగు ౧106 త్రం0రేలంి 121231 54164 ౪061100064 00 ౬81612 ఇం4104001 ఎ. 5760 00% 08 2082 కింంగ002001 16 ఈ౪123 విల గలంగ02006 ౪111 06 0016012066 ౪10 10 ౦0001400 పం మం ౧06 లం ౪111 906 62౧06 206 ౧౪౩ 6 [0307215 216 8 06, ల ౯011606 €0 గౌల1201 210010 , 16 016 2100028204 9 801 కీ2౪6 006% 07 8104666 21ల12 ౨202 = 2%౬9022222 ౮2013 263 13 2 ౧66 ₹ల|486 ౧౦౧౦౪౧6 [08 53031614 2100282082 వ్‌203 - 210 %2 - గౌలేంైం ల2స11 = ౮౩0౮16 51006 ౮21౦414 15 ౧౦౧916లా66ీ 23 2 076 ౦022 *ంగ6, $10126 00 ౧68 [ం€0%8102800 గల6 19 2 01255 2 0 1000౪72 23 ౮211013, ఇషం రేల610066 2 ౧261౦0౪131 1406 0% 604006 206 0910 2064616 *ం[6 2101328203 13 & 5403010266 [000 080౪8201 1210 ౪70206 9 5001113. వం ౦210300412 907664 1016 03 రేం17240%2, 038% 11080136021)/ ౧౦౧6౦4 6063 [06 001006 116 051810 02 రజ%1600120 ౪0౬ 06 ౪016 ౮21110 15 4 రట! ౪0164 630089 60 ౮210001” 2 1106 0 62006 206 116 20012౯ 01253 0% ౧216603 ఇసీం. 82000664 1013 ౮210001 206 02006 10 06 100౪1 25 21ర0ం!4 గ0ల/ 90210 రంయ10210064 ల6 1765 10 6 560౧06 0 6౦04 10 +60016౮. ₹/6 020 00% మంమి 1266 *. 2002882

ఎర్‌? వ్‌షంటం. క2గుయగం20 కర ౧10 లం లకి 0100014 ౮310411 మడరేం09. 32క412 93063 భంం60006 00% 6166 60 66 1% 41౯ 106 0 109510 9208 21 116 (0006 0 6 గంుగు1గ06 ౦౯ 6 లగ ర4గ06 1 620006 భలుం[0!6 06 6021006 ౪1 ౧౬౯3 2100082023, %1 0% 008306 01 ౪210439 గరం 05 ౧6310 10 2835 206 "133 కం228)1 = 21528212

టలు! 18 2 064 0 0 64006 18గ౧0 10364 ప316 టన ఈల1764 16 ంంే కళ801 గంగు 10 1064 00 63006 ంగంగ066 0 మాం 2 ౧11 (100 10 6 గౌం ౪84 008000. కుల? 2081 టడం 20106403 [006 10 10100820 ౪6 కం6 1 ఓ6 2100181033, ంష౪72గ్చి 9 2130 కౌరల 2186 50/166 29 ె/లంనం14 మంటారు!” = రం6 296 8&6062110)/ 4౦00006 కం” 201453 0% 11 (౬౦6 || 9 “020040013౯ 10064 0₹లల11 కళకడ౪281 18 2190 రేం0గ036 49 264413 మట ం301 = ర10066 36 10114663 €0 26441413 0౯ ె2రఎ*క0613, *సం 21౯6 ౧0౬ 16 211 ౧ 11 ౪106. సం 604046 లం 2506 1111 106, 110 ెలం27406%, 2964 *4108361730640౪ 04611 ౧2004 006 54106664 (౧16 0403001 0౯ 1100322103 6014668 00 2 8501001427 1064 05 ౧106 2064 ౧౫6016 406 2 (౯1౦21! 0౫211

సెక్‌0!90*లొ 1 5108 12, భల6 19 2 క2ళై2 10౪8 2902001 4222” *ల6 వ 6౦౧౩1013 0%02 2% 2౦6౩ ర€6[016 ౪23 13 585060 1[00%/166006 0 గిశ్‌ట5 621! ఏం0౧06 0 28 ౪7102 6 శం0ం0302 2864 శీ?జ[0%3%82 206 4180 01 శ41ఏ9 0518020600 0010060టో ]1ద4౯ంఏ 200006 0412” ౪10 “891001 284 ]ద262720%0)1 00 200 276 0660 2 7201616 05 1మ92%)1 82 (0001 ౪0 5 | 006 సు!6౪056ీ, 1602 66 9౪001566 46 06 ఆ౦92౫1210039004 2% [83 81/61 6౦ ౧౩౧63 0 [1239 20౧1 4123 00 113 02313 1% €00 ౧౧౦౦౦౧౬ 2190328202 23 ల ౪111 006 03 2600602 7 1064102664 10 6 0౧8౭ ౧40.

గెక్‌ష్రైి2 = మీం51

గారం 0౪౦ 66౧ సిశ2022 2064 061 (0113951021 286 106 శ్ర0049) 131 ౦680026064 గంగు 9308103 గౌగం సేశ్‌జిటై2 520802 7౬ వంకట 15 ఓడ ఇంటీ 18 6౧౩౧౦ 266 9 30403, 24 01 530812 19 06 5ట16 *1ం0 15 10 7౦0806 1% ౪2043 1610105 0౯ 10021665 శసం 0 (ల 1408 0% ఇలాం 20011664 €0 వ2స10/2 0౯160306. 2 గం1020 16 10020/ 06 16 6౪౦17664 0% 16 019 9 ౦ సిశ2ఏ4స20/25, 19 54051066 ౪10. వశగ91016 90665 15 2006. 23 సిక్‌282 2102, ౪న 16 06 0౪10263, ఆట, 41025202 206 ₹210%132392, “01% ౨651 0౯106 800069 గంటల 1 021106 అం! కడ2౪142 గం 5103510౬ [64806 296 2150 00౪/0 25 గంకర202 00206499414, 206 6 0651 28 గక్‌20౯20%206253613

0206ల 6 00060౯ 10403189 ౪3 *గళు 015 10254609/ ౦౪లా ౪06 560006 0£ ఫ105069 2౧6 ౯౦76 111 €1లా౭ 19 10 615లాల006 18 పక030ర్వేం 25 పిశ్‌&[22 296 0031- 0౫ 562008 ౪121 16 00౪8101639 ఏ2ణు2, తీగస2 206 71502002 20425, ౧21 006 రండేం66 గం01 52091016 కిగ030ర్ర. 206 21 6 16035 *ఇంప్‌ *6 216 02౯0001453 106 02608 25 గ౦1024 06063 26 0 14282 0%1810 206 31106

250

గలం 13 10 గిశ్‌31022 0౯ 691 64001101 10 క౯0806 10 5309014 ౪06 0600 2150 6200806 06 ౮1306080215%6064 11 $38061 2 2006౯,

6 2150 8076, 116 ౨ల31 15 000 2 ౪251200 0 సిశ్‌2౯82, 0 (6108 60 416 001514682000౧, 2 ౧40902 05 సశ్‌2ం8ై2 28889 8006 వింం1 206 0631 £28ఓ25 23 నెశ్‌2౯82. 016౧012016 01011, 40 66615“ సిశ్‌2౯82 061 282” 19 వ్‌238102, 296 0113 6520133166 0ల/0%6 400016 26 651185 10 5$0012366 6౫15109006 06615 2 ౪201006 0 స2782 10 16 ౦1౧400 గగం పంక! [201203 11 గౌలేతళైు 13 06 రేట్‌గ66 29 6 240003 9011 4 906416 ౧8 (6 1౯0506౪ 206 120క్ర62క్రిం 2000164108 $0 €6 86001089 0% (106 01086 12080186 01 52091016 284 *“ ౨691 గ06615" 29 గౌం1320 206 52019118 46 1056032016

ఏ్‌2091016 7219120202

10 1 08 ఆ౦9౫1121౧9%02140 ౯076, 286 భం [336 27/2 1 06 53091014 ప100406 *72100 16 ₹420040/202, 15 2 2105112382203 మడ/2. 25 2100864 1100361 51216 126 113 20040204 15 2000211 9808 0౫ 2౬05212725 0600170 202 106 [15 20610006 సం 562063 20 ౪/6 028006 84 44 (16 ఇగేం16 01 20030262 13 3808 0౫7 కటం212729, 1 006 ౧౩౯౮౦64148 282 01 గౌడ గౌరల [ళం 476 98089, 46 షం2 1 ౮౦౧5002006 "14 ౪201003 [2225 206 82౪45, 2000186108 [0 (16 9౪౫౦౦3 10 16 90007 2064 1054 1276 0100672063 16 1636 06303 204 0016౧ 0 910 లక 4065 0510 6 2130 ౫౦121066 ముం 136 4034022 15 01 01 2 520102 *0రేం, 0416 2130 2 5202102 *0ర0 6౧006)108 6 ౧0%000169 0€ ౮10604౧2 ఏ20810023.

"05 18 2 0106 ౪౦11 *ంగగ్‌ ౦01%0166204100 6 26 506108 కడ 4860 గం 106010 29090 206 113 [026౫0౯4 0౧౧8 10 0౪౯ 0065 ౦ ఇం6 0121116128 (0 06 304164 గంగు 2 0051021 *16౪/ 0 ౧౯

గగ 00043 6161 ౮01063 2౧316 10 40% 1102 ౮14 ౮1094 2190 *రల) 11 540918 60016203 రట6100000314009 1 6 0౧4౪2120. 3164040201 256 సెశ్‌20821200, ఎగ6 [0106 1ల/ 029 4150 06 301664 258 2008282025

కౌం162ై2 2%5022220225

౫౧6 6480 215 స38202 15 11 ౪0246 గంగు 016 1156 006 005206 ఫ/625 206 ౪/6 020 రేంరేజం6 గంగు 9106411603 ౧141610౮౯2 06 5000204204, 44 (086 ౪76/6 ౮00౧002606 0 2106323033 034 116 0120123, 11001 ౮1277605, 6050200659 206 9450 గౌరీం ౧01084 56286 ౪25 12 ల౫506006 6౪౬ 46౧౧06 23 [00౪0 గంగు 16 6206241009 206% 18 013 *0ర $03607 13౫/5, కిశం౧0 2061003 ౪66 6౧|0౧0664 0% ౧16 51286 204 211 16 51741 128 286 ంగంగుండే లం0౪2 6 గల[ంర0210063.

తీ €ం 12082386 ౪866 [1 (౧౦ 2100284023 15 ౦012591021, 2150238202 10 లంక 10 06 0125918066 28 8 66 0 ౨౯1002 02364 0% 20118 ౮౫+ 02185 10015 2150 6౪7621 లం ం€ (16 2100022294 ర010085 10 గడ్‌డాైర2 20 06061.

£50

40046016 /60లట/2స0[1382303 5163 కడ 102002 21390, ఓం 148 [0086 0 1120190006 16౫ 0180, ౪1 ల 2561ల 96 11గా0ర0ం4ంగ... గంగే 58 ఈం ల ఓం ౧01006 096 ౩010 0 ౪071 3౧2%2 0610౧08664 60 0ష10861- ౪20152 026 7110000 జరుగ. 0611100 5666 036 20412 9010189 €0 ఏ్‌లుం2 7209033. 116 14066 1115 [౬ం( 06016 6 3010123 [08 00109166౧401 206 [604800%.. 116 లం0 రే130455ట 400010 16 0౯౭ 05 ఇస య 4 ౨41001 6006001 366 10115 25 ౪7ల1 29 0016 210 %222028 116 2130 రోయ05106; అం ౪25౯005 5101200183 2 *సే!యి 1 15 ౪906 11 15 40828302

శ.6 2160 966% 0 39 5006 11666008 ౦186 40001 ౮౩6)/1- 2122200 ఇ064 02640212

శీ0ం2€ 106 50026122 10 [25 02 ఈం దల ఓం 8700 101 09 16 శేయ[॥ (0%, 9462150 113 10054006 1౧ 004 4101282802 204 012014 అం 1 ౧౦%.

గ౧6 $00604 0 ె2ంస38803 10ల30ాం 15 30ురే1ంరే గటాల? [0% & 15000021 0100 0 ౪106౫ 26 0౬ [001 & 1460207 ౨౦108 05 *1ల౫.

గాం 6606 [066౫076 90 ఈం 0001 3౦ 1 106000౯ 676213 16 సిం ల10ల6 13 2 0160002 00010667 21 [09 20 26౪7200066 1100౮206 [6062౯01 16 41638202 286 కంంళకం69 6 2100600 0 9య0120% 101 2 రంల 206 రలుంలురనిక్ర 506 0% ౧143991010 1065 00 115 930%)601

గస! 15 భం కంల 6౫6 13 మం 1140039760 6 గిం 010. 506 ఇ 028202. 18 211 16 290606 €0 అఈ౭[1108 10 11206 10 116 1 5000 01 గౌయ2ైం ఓటు 10 0 0000604108 1 00080101109 6 6౦+76000601 0362 5010148 0508 6003141003 12 2సి3 62110860 15 [0% 640101 91060608 0€ ఆ౦లామంం04 ౦౫౩1611 సెశ30ట500 0 10020.

1415 షంగ66ే 026 5010146 ౪111 6 ౪2 16 9061 08 961106 08016 [016౪01౯6 80 23 €0 95108 200౪౯ 20 2200062676 296 ౧00269 ల031/6 113000/ 0 2! 5%28204 1100206 11 శ01020.

జా (2704000 ప 74 240.

కం... టాం. ం6ంటగక4 40, వొంగ లం0/0 [0/40210/7, &&ీ11 10614 2610, $16ల202రే. కి[ంగ6 33840, 1133202821 ౧౦100, రండ 016ీ, వెడ46. 15-4-1973. భం, ₹7278్ర2002 శిటంగండుం 00 ౧ *₹టం[4ట(౮9[! ఆ౦94041215414 అం ౭6/0౧ గారం ౦౫౪121 4280000106 స10020/ 2౧6 కెంంం2గ0య1 0500116, 0౯4940 062 511, 2ం0601764 00016 0£ 612 60%1%64ఖు, 612 53012220 (0409100 296. 2రేల2 20516020 78129 2 0640. ల 13 1020)" ంటా00108 (60 966 €ం ౧౧0664 ౪6651089 0£ ఈం 1166 ౧1255 0 00618 ల1(10%66 20076 ళం కజ6 ౧౪౦ 11 శౌయంైి 206 16 1166 10 లాడ02852051 507 45 0౫8 12111) 5% 9 5120426 €ం లల) 0160109 00166%013664 €0 ౧౪0]13 211 లం 66 *ఇంగిం 11 రౌంఎ84 $00090 108 0%6 ₹01006 0% ఇల 6 [61 0006201066 అ 3606 13 ౯6110" ఇల! [01 (6 10641 ౯6841089 020110 2064 2130 2008000460 ₹46 3౦౦ 0008806 0% గ2614 7205164121 123 262% 1 061 2064 6 00ల ౧౫౦ 1౧ లబ 90౧00ఓ 200 26211) 2860015806410 624 3౦౪1 11251000 406 008211 0070104108 [0[ల౫౦|౩ 10 66 ౪ంగేం 2064 భం ల$003176 [6ంజంయష్‌ ఇందు 02 1276 0గడేంగ2100 10 8176 482 920063 10 211 6510123 0౯ 612 60౪10620 206 612 52012020 206 1000646 ల$ 910125 18 టం *0రేద ౦0౧0020105 యం ఇంగం ఇక 00ల ౧40110411009 206 01812415. 00082 1026 81760 2825 206 ౧౫123 €0 2502002615 54162016 10 [0661 యి మంం[0200ం 6112 60196201 18 9408 10 ఉ£లాలు 0256 05006 000000 11 రయకంంల00 2828. 1418 50210 2 86621 (29% 10 0011606 లగలయింల్వం €6

లిగ్ర1

ఈ ౯006791019 (2845 166 4119 2064 ౫6౦౬ 0% 19 ౩ ౧411 8 9౦౪ 2764) 11 6162 50621200 9709 276 81760 4 ౦0౦౧౧22676 యగ 016018 ౧౩ ₹28225 4206 16 ౦గ6 ౪566 0/ ౧౧6 108 6 0400 0 862665

1 20 8620110 ౪0౪ [0౯ 0౦౪౯ ౧26ల౫౦6 18 ౦0౧01008 6 0౧8౬102] ఇం 001652 7205100246 1125 (88 10 గ 804501 1 206 221008 6065520/ ౧0గాంంట0ం0౧9 11 0 9206

క₹ం6108 ౧40110 411 0౪6౯ ౦౦౦౪౧00” ౪ 1 [62310 06 61866 10 ౪౧౫ 0? 6 2616 ౪011 0 266 రేం ౧8౭ 1 16 [0164 0016626206 406 1౧6 26, 23 106 3౦0116 ౨1620007, 0౯6౧4631 సిశషగం3ం0గ06 స10[30/ 206 కెలంం3గ0ష 10500116 00౯ 607ల[%0016 0 శరర [2 పడరేయం్ట

కంజగ1008 300,

"704153 5110లాల”, శీ 4౦ ౦౬౨ 4న స 00౮[5 న వ

గాం టభషాం11ల3 11 06 4 11 ఉం 125[060000/ 266౯406 41616 01% 0620౫ గం 836 ౪28 29 06 20 సం గరం 1 కంట 1830-31, 206 6 9600016 2 66౧౫1౧ 11 1892-93. ౨౯ 4861 ౧ల౫::౦0, 6 960006 ((2౪76|16% ₹/25 & ఇం1[-1020%0 $0%10125 0 1064 0111030000 9086 2008014 6673972000 ఇసం 28 20 012109 60 896 15 ౪౯౦౮౩11 20100%0

[113 0060 8్ర*7ల) €0 0 శంర012 946ట%1 046౧641 సశ 38050513 101207 05 స్వంరల౭ 026, 00 960046 ₹ంల25%200)/ 1064 001100 0౫ పీ27105 లం గౌంల80 20050006 05 115 ఆంగం “20302 0110027” ?96ల66ే 1060 282158 24012666 03 34౯ ౨. 5144020601 21626 100౪70 60 $506ల6 23 (6 26000౯ 0౯2 *౪౦1 09 €06 10212%2561 (00016, 206 99 14 *. పంగికే౦ం- 200, “2008012 ₹0625౪20005 శేంటం2” (ఉం6ం/2 క26టక 0॥ల౫41 సెక జగ4505106 110825 ారం20264. 3, 15) 19 2 72102016 ఇం. సేడ్‌డ00%/ 25 06 00౪80000 23 1817664 16 116 10 (16 1106666001 ౧౦౧౧౧౧ ౧౦౧06 211/6 ౪1041 1024002016 125% 1 ౧266 0016 10 ౯66101 12 15 రం0% ౪|| 00006 2 ౧2100౯ 0125310. శ

₹6ల2ంఇ2503/ 56766 16 9236 10614 6009020310 సీక్‌ 26123 256 011166 20% 3762 500086 6 ౪౧రేంగ00%ఓ 6 0118600286. శ6 ౪29 806 111-20౯0౪71666 ఇ1ర [213 05156 9106206 1 9 9251 9660 10 276 0౪2160 910 */611 అ౦౪8% 10 00199 102 161605 01 100600600౧. శ ౧2012102 54165021 116 096480 00682 1 3 2865, 125 €0 శం0006 0616012168 28 ఉం 26001 0£ 416 6016042016 * 200016 206 ౯6[601003 ” (00916 05 *114 సం లఆలా

962 ఇ16 25 [206 &8 116) ఢం). శఉంం0గ 201664 0 118 [300100 ₹ందషంళ2గ/ గ0రే6 ఈ 9180002280 19 606 [000 56011౧8 001 [0021 సెశ్‌2ర125 0% నేల 18, 1830 16 90118501 ౪151166 గాలంంటం. ౧6641020, 5౯52112090, తీ[ంపిడ!1200 296 సరేం102164 000016 సంఇగుల్సం8్రై [00880 సెశం60/2 వరల! 206 ౮21 16630 106 [0000664 గంగ 72120251 0255108 10380 ౮410442, ౮౮621 ౨0% (0486906 9303020631- ఇ2౯ 01 కం0260, 5012041200, మమ్పుతరింం6ంం 206 611076, 2000108 10 సెశ్‌జరేక28 00% ఏలు(ంంింం వ) 1831. ఛ6ల250/2003 264 2 16061 అం గం 8061066 50%6 8106 ౪౧లబ్ధాంం666ే గటి [09 ల౫ం164 6 కం102/ 01 116 ₹0263 6 85504 0 11౧ 115 21200010. 206 116 షీం169 ౧6200. 106 009ల%66ే (116 6016 (10% 0€ 16 ౮౦౧ 116 రేః85 0 016 60916, 616 2006212006 01111 206 ౧?ల 6 0211664 02 112% 296 10%. [061420 206 త9000%, 2064 రే1005566ే ౪1616 50112016 9౯001003 01 01105091) ౧౧6 000% 60162105 2 6౯20108 0౯ */6ల6053/ 3000 కల 19 యంం06ే 11 16 [0108 1006 08 0 1064120 ౧2803665 0% €6 రజ. ల మంంర స2ళ6 00600 20 1946608 [₹63002]110/

౨: అలుల 16 560014 0% కం€1270116 ౪728 ౧౦0108 15 01 *ల8%టం 25 00%6464 2 6౯౧120 900121 0€ 110900%) 6 600 15 220668 161 18006401109 0 ఓం 96 2881191 60016 01 [15 1036, 206 6 0160 56366 "10 క్రంలగంట 264 66166. 6 0ం0కో 06120 [601101- 806106”) ౧0113164 0 6 0056 06 శీ, 12162101 సిస్‌ జర4029, 02౧౧06 1% ఇ రేటగం8 2 [0001 60/6 0౯ 6606౧౬ 100 ౪06 21103 0 0161 600165 102563

౨౯ ౧609ల కగ్తుగంం6 6 93076 09 (211008 5309100 మంటకుకై 15 1006 గ౦708 20 6 622ల00653 ఇర ఇయ ఓం *₹151466 లృ110, 1౬216252 [ంగ6 పం ల0ం64 96 9100/ 0౯2౧001108 [80020 116 016 ౧1/ 6 ౧౦ల౧౦౧5 204 1233 1% [426

ఇలు 10210 ౨౯ రల౫3:0% 26 1 3 ౪14 14% 60100000 12 1893 16 ఇ2క &60010010/ 200200. 16 7ల16౪7664 15 011020 07 ౪06108 2 000) 01 లంట ఓం కద 501022 0 *స10% క 46016 18 ౪203126005.

(0 ల్నగ 00 0612, సడల 26 ౪76 ౧౦౫౧౫11166. గార ౪6 మం 16276 66 2064 109 ౧1164000. గౌర ఈగల 6జి, మ కంల, 90 ౧001 9లగంరే. గౌం ల 0106 1627609 .10 కేం 0266”

లం ౨619309, * 1048106 ౪0314 సే2?6ల సంలు 162366 60 1626 అ గాం 6610ల 24204 9 ౨౯ *7 2417202 (41-06012 సమము) గౌరుంట 2030150 మం. 25 5యం1231001100 సే25 0 ౧0 96203 6౫385066 2 16 ౯059101114163 0016 ౯౦4౯6౧1౦. ౨౯ 24బ2720 506163 €ం 9646003 060/660. భల 2రుడు202” 206 ం0ఈలా ౦910 6 సిడిలు” 09 006 096 206, 26 0% భం 0కు ఉల 19020608 కం గో 22025” 296 ** ౧202025 ”ం

లిం వలం1305 ౪111 60008056 136 1115 15 2 గ6ల01 10010 206

• 2202 షం *110023110/ 366 10613 1016 1386 14 ౧0౪]64 ౧౦ ౧ (0 270 1ంంగంంరే గం షకల 0 ౧గ౧౦ల౮ ౧0౧105 206 1261608. 10 [1% 145 1086 ల౦౦6 28 90000164 206 ఢంలు సెం 11016 ౧4211566 ౯01646 020 06 1092810664 130 0 32021718. 0౧6 10019 [గా3?6 10 19 ఇంగ 0౧ 116 100301 (46 601౦ [39 ౧౫66 10 ౧౧౫%) గ 81 ౧000116 ₹ెం015106 05040 ₹70100163 10 ఓం ఇ1ల3 ౦0010612” 5ల165 [350055 206 031౧0౪96 146 0౦00116 గ ౪ 41 9360001000 4 1006 31 0201150609 206 00116008 ౧200 0086 1140-4గ081130 01499106 [6 560663 10 *% ౧1 ౧౮56 000% 061008 |60466 20 [౪ 006 *౪౦గ3 రే 4010 ౧ 804 256 ౧9 ఏటబట ౦66 9110190 [06120 6౧౫౧ 6. క2ట/201 ౨001150653 0 66 204 +216 61661 108 10 ౧౪౧౦ 620 ౪౦180065 6201 666 24 [5 15 2/76 [24/07 మ్యం6దూ 22-9-1973 కాళైక5ల! 16117 0౦౫ ౪74540 4స4 1224108 గౌర షేం€ 0001 ఇర [016 6019596 040 ౧౩||, (16 [654 0౧6 *108 2 31-02826 ౪23016 200 10000046 ౪6 [000౪014 0 క&13002000%02 72200300 ఏమ26స20 04 0 *7361300664 6002141113003 20 206 2 14 386 1౧66061040% 9 9౯ 0౪412512 ₹71003726%1201 16560056 86 15 116 (1 ౦౧56902 [81020306 2165128202 సెస(312 10 23 2865 కౌగం 2106138303 15 2 56286 6౦002006 1116 62004 ౫ 11 0020200665 005080063 206 ౧45 0. తం 16 12024286 ౬966 11 21548302 15 0125510281,
• స2సంస22202 "1౧ గం080 0251 906 012551%06 25 2 006 ౦€ 91226 62002 02566401 540391౧1 ౮౧౫౧౮225. గరం 661 ౧12౫ 19 0౧6 2[1008 6 22 2101284625 ౪౬61ల) 03 0౧6౦ €16 8626 గెశ1022500120 [08 5020241 ఇసీం 1064 శరం! ర?౧82 1684-1712 4ఉ& ౨ 0౯ ౨0121252 10 113 1060480609 ల౫౧1& ౧3 ౪6 గ౦01-10085 10006056 ౧౦౧1104400 60 గౌలీం8 16021016 018 ౧౦6640 8001645 2064 ౧౯౭2౭౧౪10౮ 296 115 20060166 [0౯ 116౮20/ ౪౧16 6 502163 (026 0౪6 500 1502821023 0518104166 10 ౧౦1024 86 206 126౮ 108 0[0ల 1202802486 1116 శ20011, క₹ద2ర9263 206 సక212321200. 16 62౦65 06 115400 08 ౭1088202 206 163 రేలల0006600 10 100 6౧09 4. ౨. కౌరం గుంయం 010 5 21028204 [020252 16 5ంం01డి5 90271286 ౪10 016 2002 502022 2020205 ౧27౯726100 ౦ 6 ౧0148201౮3, 0015041068 2564 6 2[0246 11 6 ౧12) 0౯0౦౪6 19 ₹8666 9100125110 206 గ60060

౨[౮002121౮1520212% 10113 ఓ032%1-080701108 [09ల౫౦౯6 150౪855968 6 0౧8 8 0౯ “2106048204 206 16 6లలేంగ0004 18 90002060 రేం1211 116 (1౦65 105 011810 గంగు టం 6201161 (10065 621590 ౧120865 ౧020) 1023

వ64 ఈ208 10౯ 46 00౧1002400 26 29 6౮౦ 61166 10560312016 00066101 0001062 5208162 206 520 02 గ|౦ 901013 1101150066 116 ౧ంఈ 114 ₹216028202 1060020076 10 014846 ౩664 6౪01 0౪06 10౧01 66004607 శ క, 28 282 000 106 0004125? 06 008 16౬ గంజలుగండే 11 ౧16 0౫6 ౦ కె11148 ౬1 వ్‌ంసం202302 108 ౧ల|0 ౮౧౧౮౮౫” 4 వ, 0 (౯1౦108 ౧6 ౦0౯౭ 0 16 ౪0169 “21503 200*61%4' (60 6639 0 2150 00౧7101081 9076 1026 *219022202 13 0001 61౪1062406 100028 0 ౧౪౦1108 16 540౯ 6 0౯00612 206 427404 00 [20020202 066 006 8౧016 901014! 6 506596 10 011218 10 21 165 2900606 €0 21229 16 1406 10 616 1 560౧/ 01 0610826 1461216066 వ//718776 కొం62772//4

ల 19 2 00160608 051076 50029 *ా10601 97 ౪0100010 24661005 వ 60021310 9003121 16 1 50%0120%0/ [066౫/006 00 ౧6 146 1656 *76గ63 గ 0ం108 68 ౪6౯6 6౧6౯ ౪/1 1100 07 0%6 0౯ ౧౧౦౧6 ౪00486 ౧౦65 20001 (16 26606 96035221 2౧3 ౯౦0౧030110 9900002065 0501666 సిక లిటంస6640 11083 0 9109212 ఈ్రగ19థ/ ౬60) , 5141141 206 5020%0 [60/ *లం6 ౪90210 5202 0 €06 ౧౦4గ65205 06 డేంం40!౯ 206౯ 31108 2 ౦669 206 ౧౦౧౦౪16108 50060 00 016 సిశ2023029000140 1023 ౪010 101664 గజగ086 గంగు 16764 2 10 1855 4 వ, 2180 01 ౧16 656 లం68 20360276 $06608 ౪111460 0 ఆ18542 కడ1, 16 0041690061 0£ 960086 51213 [60 2150 6ం6 ౧01 1216 046 (16 ౧౦౩౩ 011 ౪ ౦౯64101౯ 26000౧5019 0 16 6౧10006 ౪00028 *గ06 0 (16 1016 వ2ం3001ల61 2082 బిజి 0౯ ౦6 ౪001208 ఇల:

1)౯ ఆంగ!121వ:00300/2 రుం 502663 1006 0౧119౯ 00166౧0౯20 1089 (0 సశ టు32ంర1డర దక లిం. 200ల0ం64 గౌ2స్సుం6 264 06 రంల 0౯% 32 మడఎల*2 3000313, 0200001366 608 0041 1462016 2౧6 2 11 0౯66౯10 ౪౧ 26౧% [2610%1 ౦ గలూ 500006 గట ౧06 0౧1 26081156 6480 11020476 0062150 162001 చొం0801106 200 ౦9? శరమ! 20 2206 ౫౫616 96621 ౪06౮ 10 2612084186. ౬6 000101 2150 9010081 10 1180 230) 1 6౮010982 0106 40041 ఈ₹6 11883 0£ 9109212 ర/029ఏ/ 206 ౧426506 60406 01% 66106 08 116 కళర్సీంఓ

కం06011100 6 ౩105621 ౧9 ంగం13 00 ఏం 6623100 $0%10126 01 తీ90%41 క/126ట% 6౦౪?ల౧9ల000%416012] సె.30680/ 065 10207206 62800 1030100046 286 1364642016 1౧% ౧4౦]! 9%2%8 [036 2౧0 6౧౪౦౧9 గెగం 100౯6 01 (06 6)౪6 386 20027 రం00165 (6 ౧6౧0౮21 16641 05 6 2020080639 పింంట) 0115 000% 15 2 6200860076 10 6 ౧0౩౦2౯౦9 50%0]11౯3 296 1166000176 506616

712 400427 €౮/707/00/4 10-8-1975.

ఆపగొగలైనప5్‌ ౦ [5 6౦1౨౬ *ఉ02

కం 1150007 ౦౧ ౧౧6 010284 0040౧0 000601 ౧౦ 104 ౩౧6 1౦ 1904 ౧0౧68౧63 4 అ, ౩19 ఆంల0(31 3 ౩ ౧5000 ౦0 270*0 0౧ 11ల1(076 26 & 06౪౫1 6610202306 1710655066 0౦6౦: 2 ౧. 62 0౧ 206 6 రేంంష6ల౧060€ కౌలు 9041010602 1 (000046 706 ౪౦6 0 5౧ కక 9మ02 9౮4౧0౫2 01 బట 2292225 00001066 (0600౫66౧ 1509 2౧6 [530 *19 (16 80 60) 226 00 క20206402 [10020480 0 భం 2010 210౪ 00 [౪0 య 006 [08 2 ం9టగం ౪ఇ25 రిగ౦రేటంం6ే ౩ 11611066 ౫న 001 [000666 21] 1046 ౪25 90[1206099 10 జల86 206 10 ౧20, 206 గంం/ [010౪664 18 [౧0 2064 276000722/66 లి౭ంగ/460 277 ౫25 110 1 80 ౪210౧0౧211 0 ౨౯20206404 ౧0010 21560 రంల) 10282 ౧2౬6 1000౯650౪6 2౧6 ౧10% $62868 ౪6 * &ంగ0839, 080041 4206 పెలం10, 10 9టు 1 6౧౧౧౦4 ౩1001 010 50 0 [6 8౧౮1 0॥6ల

7604 గ22/62 27/76) 077 168 2 ౧14550 01 [006 022005. 206 220 09౧21 2201002602 క271, *సం 10౪? 9%ం6 2706906 1570, ౧26 2 201143 €01 ఇ 08 10 16 10000425 ౪10 4 06410 అంం10006 206 20905 ౧8 5600 1086065116 ౦౩6 0966164204, 40030402 91030304, 9102211 41202 286 011065

0 6 000 276/4) ౯4 00 10020 2/2 గిల246027/270, లుం ౫23 &2 1108 6౩1669 ౧1౧ 1107231003 ర్రేగడ50/. 19 %110 ౪28 50641030 2 ౪10 8276 01౯01 10 24206, 16 008 8204 0023006 1166 *౪ంగాలు-.20520/2, 580212 2206 2 ఓ2, ౪౦0 00806 [1002 90217208, మడస5లీమి 202 296 53032002 మ ౧9 220064 660002 0664 ౪10001 155066 01 10982 206 0250 ౧8 ౮206042726. 116 100166 90 61906566 2500౪41 1 ౧౬1 9 ౪100 26౪ 566 ఓ ౧ (0)06౧0౮ 10 72913162, 6 ౧251606 820) 0 €0 28% 1166 ౪23 20) [ంగ6 7296168 ₹6000000616404 0౮14//40 08272 100 ౨6 ౧000606566 6 *%౦16 ౪0గేఆే 206 ఈ15102606 211 £ 3 ౪63100 2000088 (6 00% 1210198 091 & 0688108 00౪/1. ఉ&ఓ ౧15 5286 20503, 2 500660002006 60 1 ౧) ౪10 2 60005660 1610 ౧1% 30 4606000164 ౯౬౪68 8 40 9 9 (6205ల 232042 ౪28 ల) 2016 [0 8614 90% 08. 01406923 ౪62101 ౦౪8 0[00012826 16 6010 ల ౦౧016 ౧2౩౧0” 0165566 210000 1085 12762 300 760/3800%. శఉంంం౯6ే1021 ఉు& ౪23 0000 (0 880 206 61౧6127211 గుం [6 ౪29 5010 1౧ సీేశీ(9120002) సెశలటింంగ8, 6 ౪723 ంగ6816066 ఉ2. ౧6 816” 1000 2 ౪2! 20 ౧006 206 420 1071201016 $01012 256 ౫౦1 12 2 వ్‌22గ0722 (6 1406 01 10606026, 10 056 ౯2౪2102108 అండ0ట 19061206 060 06 *29 000౯౧102 60 9 11086400 *10 06401211 211 (ం 601364 98180౧ 0021100806 8206. 8 4204 6 6240006169 1ల0, 20009666 110 ౧2116086 206 6460024066 (ల 211 1013 15 6 500౧ 1ల 2 226స011, ౦౯06 0001 ౪0రల 66౫ క2116428925 2204740054 13 6 $06106 01113 ౪071.

డ&ీ5 €0081 [2501040666 0 1076 ౧0172100 [01బ00, గేశ200232302 20రే 76610 11016626 ఇస 0099026 19 యిం, 209% పంల 1256 ళమ2క2

ల66

93020, కజంు2ల రం0ంజ2రమీ2మి. పి2ర008412 91400262 మ2?1, గాటమణడక2* , కతరే 06661 3460002002, సెం! 211 22910004 కడ 26001664 108 14 0౯ (16 ౯ 20406104

3ెఆ1రేం 20201264 213 501ల06164 *ంగ, [0౪ మంగ 00015 08 గ407240/00 కింగ4ంగా ఆలం 9166 & 00092526 *76 "౬౦0 61 41 ఇజురసీ2రే2 2గిం ఇంగ 900౪53 06 ర65 ఆ౧౮6130206108 0 6 6623 12 9 $0%012010/ [09ల౫౦౯6 10 13 శం01 ₹208్రగు82 వె్‌2స26మ2క0%2 ౨: ౪161208౪61 609214]0౮19004120, ౬212-272000గ4) ల౮112165 ౪00 16 8140101003 560060 0 గ 6610 00౪16686 లు౦66666 10 ౧13 ర0001% తీ! భం 50%01205 *ల6 0566 0010100 20 ఉడి *239 008 2 0౧౧౩1 198 ఇ౬61 ౨౬ 60921210 902120 194ల666 10 2 ల౫ 00౧ 46 తడ ౪25 2 శ్‌లసింం12 ౯0121664 60 2120020252 7౯, తు సీటలిం0[412 0౯ 120002 సెశలషింంగడ. 5100121600 సం సీడి 000606 96 ం0బ/ 2010660230 28 అరేంళంరే ౪10 9౪06౯ ఓంమ20 వం౪6౯ 08 6 1001.

2 అం 020116 1461011066 6 251286 0 10610040, తడ 2610 - మం4లాంరే. వ్‌డయుంపేజు2342 0 16 సంకరం 0 ౧౪1 11028 8 6౦0211- శేదోంకంి2129 029 గరం 2 5ల3460921 ౯6602401 19 వ13 [0ల౫౦1౯64 46 6 201౯ 2004014692 శ2*1 616 104 0261 ౪౧6ేలాం[206 2000002025 204 72౧4210౧09 0% 18 ఏ౯ ఆ౦941410302120 గలా ర0001085 [0001 కేర2116252'8 8800 720032, 29 141066 6 ౩ 8022021006 0₹ 6100018 19 28 01239106 206 10001 ౦201083 0 6 *ఇంణరే9 206 గమిడకట "16 0004601౯ 219 05 70766 46 వ&116132 ౪289 28 601009 ₹6ర16 90%1012% 296 26113 ౪0౯15 1116 2200 40182, 0229800272, సేగ్‌62ై02520ర662& ర్క, 000020 10 ఏం ౧1011082 05 మమమ $ంం125, మడరి” 16619 01 ౨620108

ఉం 9 01౪2113012 *₹ల012037260291 0806 5216, 6 6౦+లాంమిలం! ఇ౦౪16 తం ఇం 60 అగ: భం 01%1 01 ౯౪01100198 0£ 21362549 ఇంగ ఇ1 ౨. 6004111010 మ02120)3 ౧౦మ0%ల%6 0% వ/టాగీ2గ4%400 (610౪516 02యి89) 16 ౯600౪066 3081164532 ౧౧౮౦, మ8111049602 వూ. పేడ6 122106 10 0101 10 లు. 40028 06 మలుటంగలే సేలం (లుం ౧11౯ 3050ల సల 3. ల 8214 20, రేయలాల 10 06 00020202120664 0% 021008 6 0౯౧౦౦121 కశ జంం5ల 65 ₹101౯205/ 296 6662౯01 10501416 2 96049466 1760102216 €0 $ల౫6 (6 101207 ఇ౦గ|6 1౧ 2 06606 2864 4౦1606 *23/.

ఇల శజంగ0108 6 క్రల621081021] (66 05 185౨92 విం 214, 10

ఇసేంము 6 ఫేంంపి ౪28 రంర104666, ఓం 20110౯ 20400462 2 92164 2616 వాడగా 766 0000 గంగ ఓం ౪౧60౧021 01 పం?6 ₹10మ9ళం 666 మెలంం8 10 113 6013066 8. 600211410105004148 9001-9003 6 02546 5751600 1062. 612320 0646 21 6 24700266 08 02516 $:54ల0 206 [0౪6 19- ౧౦9౧476౧10] 0002 115 1089121 66276 46 ఓం 3ం4లు 39 000100 ౨౯ ఆ092412100%04120 2ర063 06 010 09 ఆం+లరుములయ! 01 10612 01 900121 602210” జరీ 0106 0౪6 [110 18 1 00 92001 38 ల 30214 06 ౧0 49050౧2602 క61%6ల 096 0162ల) 226 20667 09 880969 0£ 6118100, ౯206, 62916, 56౫ 01౯ 01406 ౦0010.

౨67

౯ 6౦౧౫131 0919314%, 6 గిబంగ6 వ౨౫ం010౯ 0 0౧ల|4| సె!100- $05106 10020 406 ెటం85600 1051 (6౪1౦ 15 2150 & ౧39660౦5 వ27444 03//2 ఇమిడే ర1500*లొంరే 2 ౧౪౫ *లు్డ6 ౧ /764022/66 లొంగం) ౬7 *కగ00 11 52౧2౧2 తడ &96ే 10010606 11 10 039 [00౪0164 ౪:0 ౧010666 103గ30099 16 29 ౯౦౪66 110 06 2 2/6 277/42/2 ౮4277244 తం౧62/140 0 *గ య సడడీ రింగ 677060౪591 ౧౦౧౨666 09 290142౧6 గండేంలు ౦619 413 60/42/4207 బింలగాడ తొంండతా. శం 1110650116 019 1ం౦దా 16 115 8066 20 27//20/0 €642గ70|4 తి౭గ4%2 ౦ [20100164 271 00౪16 ౧01 06 1166 1000 6442౧47644 2౮౯6 లొ౭ంగ6౮/44

తింగాంగ004460గ. (06౦౦18 0118081010 వే 14-9-1975

60౪722 స112)గ ౦0౯ 4018124 7240923511 411124 ౨408511 6౦౪౫౭1౧ 1)42స1 01900 4క శ ఉంం5ంలగ19)15 4 ఉం. 0524011 గాన110౮౬, 0౧08524940, 4 వ. 01 పెసండటం29 *1 ౧౫|౦41 000646410339 ; ౨/0౯ 5. పె.

1. “5ంలల2 మ21/2020 0” (౭484 0500082700 6440) =ం వ/5
2. 5002272 పె2రష0014 (7౯/44 6/(20/62/ వాంగకా & లింలాబా ఇం తీత0
3. కలిరేట020 2౧012003 (72/౯4 నం్తంగా4) ం 2 4.00 తీ. 8602 7200516022 11282 22021 (74/౮|28224 గి0/65 (7 ౯4౧ ॥ 3.75 5, 5/66 6౪12 60106200-6612 వ్‌20128209 0 (527౮/02/ 40/22240బ) ల తె75
4. ప002012 *6ల25%2మ్ర5 0లర211 (య2బాంగ6 6౮427072 7 7809) లం 14.00 ౯ వగ |7424040%440-5/6000724 07౯/7 లిం శబాంగి/070 (1576-1644 4.0) శ 20/2022822 00186౬ 1150007 0 42664 450. ౧ 30182 2964 2081190) న్‌ శ కెలం8801 204 01101310 నా ౯ 4060140661 ౮౦2121౧0 002120. “౬212-2110001%4 45 00 0౦౫ ల పి30162402 గ2గ0ం6094 విటగంగంగాడ శం” €₹07/బ 1250702 ఉాం24 ౨240బ1 6ం౪ఇయాుాలగా ౦/43 సశ టంంయోూా!3 మట టం కయ. 5210072 శంంంఇటాతంి శ. వ. కు!