Telugu Uthara ramacharitha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఉత్తలంరామచరితి (ళనభూతి మహాకవి నాటకమునకు అనువావము రాయ (పోలు

సల్యస్వామ్యములు (గంథకర్తవి ప్రథమ (ప్రచురణము 500 కాపీలు లు వికారి సంవత్సర సా త్రశుక్ష నవమి న 17 ఏల్‌ 1939 స ఇ (1 , (౮ స తీం ల తల ర 7 త్‌ో [౯ ౮ ల రత్న్యసెప్‌ తిపపతి త కు, ర్న హః న ॥ క. గిం ఏం 8౭38 -) న. ల్‌ యే = 4 ల ల డి 2-25 41 నహానన థ్‌ సికిందా బాడ్‌,

శ్రీరవ్యాల్‌ వశాచదివువిరితాలా

రసాత్మకమైన వాక్యం కావ్యము, కావ్యములలో నాటకము రమ్యం, నాబకాలలో శకుంతల (రమ్యం) అని సహృదయ సూ క్రికలదు. అబ్టిదే ఉత్తవేరామచరితే భవభూతిర్విశష్యతే అనికూడా ఒకటిఉన్నది. ఆంపే - నాటకము లన్నిటిలో శకుంతల రన్యుమైనది = ఉత్తర రామ చరిత నాటకముచే భవభూతి విశిష్టుదై నాడు - అనేవావము భాసిస్తుంది, "రమ్యవిశష్ట" శబ్దాలు సాభిప్రాయములగును.

పరిశీలి స్టే ఈమహాకవుల కావ్య దృక్పథము విన్న భిన్న మని తోచకపోడు. వారి రచనా సంవిధానము వేలువేజుగానే స్ఫురిస్తుంది. వారికంఠములు కూడా ఒకటికొపు. అంతేకాదు. కాళిదాసు దృళ్యళవ్య కావ్యాలు సృఉంచిన మహాకవి. భవభూతి కేవలం రూసకరచన నలిపిన శబ్దబహ్మవిదుడు. ఆయితే మధుమయఫణితికి మార్గదర్శక మైన మహశ్షి రచనను ఇరువురును ఆరావించిరి. కాని ఒకర్ష-ళోమాయణమును * రఘు వంశ మహాకావ్యంగా కమనీయము ఛేయగా. ఇంకొరు లోకోత్తర" నుయిన ఆదర్శనమును అభినయ విన్య్థస్తం కావించిరి,

పీరు రచించిన నాటకొలను శ్షాతక్షువేయడంకూడా కఠినమైన కార్యం. ఎందుకంకే ఏకపత్నీ నిష్టంగా షిర్వాహకమైన రూపక ఇం- వృత్తము చాల తక్కువ. అట్టి అనన్య నింవిధానము ఉత్తరరాను చరితలోనే ఉస్మేలిత మయింది. అదిగాక, కరుణమనే ఒకానొక అబోధ మానవభావము ఇందుస్థాయినంది రసముగా వివక్షితమైనది. బాగా ఆలో చిన్తే రామునివంటి నాయకుని పరికల్పింప వచ్చునేమో; కానీ సీతాదేవి స్వభావ ధర్మశీలములు నాటకాభినయముగా అగయుకృతములు రాగలవా అని సంశయము, భవభూతి దుక్పటమయిన ఈ సంవిధానమును సాధించాడు.

| ఈ మహాకవి వైశిష్ట్యము) గుణించి పూర్వుల (ప్రశంస చదు వురలకు అ సేక్యము కాకపోవు. భవభూతే! సంబధా చ్చూధర భూచేవ కారతీ చాతి, ఏరక్కత కారుబ్యే కిమన్యధా రోదితి (గ్రావా -- గోవర్రనాచార్యులు. భవభూతేః ?ిఐరిణీ నిరర్గ్లళ తరంగిణీ రుచిరా ఘనసందర్భే యా మయూరీవ నృత్యతి ఆ క్షే మేం[రుడు, స్పష్టవావ రసాచిత్తైః పదన్యాాఃః (పవర్తితా నాటజేషు నటత్తీవ వారతీ భవభూతినా. జూ ధనపొలుని = మంజరి, ఈ నాటకమును ఫపరుప్పురు విద్వత్కావులు ఇదినఅకే తెనిగంచిర్హా ఇస్పుడు పునః అనువాదమెందుకని సహృదయుభును, న్నేహితులును (పశ్నింపకపోరు. నచ్చే సమాధానమేమీ నాకు కనబడలేదు ' అశువాదములో ఛందస్పంబంధముకై న మాద్చులుకొన్ని కాన నగును. మూలములోని వృత్తములమ యధాగణబద్రంగా అక్కడక్కడ ఆనుఘటించితిని. యతిపప్రాసలు పాటింపలేదు. ఇంకౌ, గతిగమకములు సరళములగునని తోస్తే ఒకవర్మ మును=లఘువునో - గురువునో _ కలిపితిని, వసంత తిలక పాదాంతమున రెండు గురువులలో చివరది లఘువగుట కలదుగదా - ఆట్లునిలిచిన గురులఘువులను నడక నుబట్టి మూడు మాత్రలుగా వాదుకొంటిని. కోమలామం(త్రణషందు నాటక కవుల కల వావైన "అయి తెచ్చుకొంటిని. 'దేశిబంధమునందు ఆటవెలదిని సమపాదిగా సవరించితిని. సూరి గణములను యధాతథంగా ఉంది... మిగిలిన వానిని పంచమాత్రా [ప్రాయం గా సవరించు కొంటిని. కొన్ని సీసములలో పాదగణములన్నీ పంచ

శ మానశ్రాపరిమితములుగా కొననగును. మూలము ముగిసినప్పుడు నాలుగు చరణముల వాడుక వదలవలసి వచ్చినది. చంసకాదుల సంప్రదాయ మును యథాతథంగా ఆమసరించితివి. ఈరచన $=7-[058 తేదీన ప్రారంభమై 27-10-58 సాయం సమ యాన ముగిసింది. నాకు చిన్నప్పటినుంచీ వాసినది ఇతరులకిచ్చి వారు చదివితే వినే అలవాటు, ఆసందర్భములోనే రచనలో జరుగవలసిన పరి షారమంతా కుదిరేదినాకు. ఆ సహకారం అందించారు ఆసక్తితో - అవేక్షతో (శ్రీముట్నూరి సంగమేశంగారు. ఆయన మూడు భాషలలోని ఆందచందాలు తెలిసిన ఛాణికుడు. తరువాత శ్రీపంగనామాల బాలకృష్ణ చ్చూర్తి గారి సాహచర్యం కలిగింది. ఆనువాచమంతా చదివారు. తార తమ్యాలు చర్చించారు. విశదా విశదములు గ్నుర్హించారు. ము[దణ పూర్తికావించారు.. ఆయన ఉభయ కాషలయందును బోధలో _పరి శోధనలో కుళలుడై న విచక్షణుడు. వారికి ఇరుపురకును నాకృతజ్ఞత. తపపతి రాయటోలు సుబ్బారావు, 17-4.1059

ఓమ్‌.

(శ్రీవేంక కేశ్వర్మపభు

కోవెల శిఖరముల నీడ కొనరె _త్తిన వా. చావిష్కృతి యీకృతి ఆ

దె వకలాచోదనాంకితముగ విలసిలున్‌.

సీశ్రారాముల పణయ సు ధాతీరము విరహాకరుణ రెతటభోకా

ట్‌ ళా పాతహిత మొనర్చిన ప్రా చేతసు ఛందగోవచక్కుచికా ధ్యానింకు€. కవిసురపతి - శబ(బ

స!

హ్మావిదుడు - పదవాక్యగతిగమకబంధ కుశీ లవుడు = భవధూతి = దర్శిం చి వివషీంచె కరుణరపకృంగారంబుకా.

(శ్రీరవ్యాత్‌. శ అవి శాశాావున యిదాటనాాాా. ఇదియె నమోవాకము సలు పుదుము పురాతనులకు=-గురువుల; కాత్మకలా ముదిత = అమృత _-యగు వాచా ఏిదేవత యను(గహప్రతీతి ఫలించున్‌. [నాందికి అనంతరము స్యూత్రరారుడు ప్రవేశించి] చాలును - అతిప్రసంగ మక్కరలేదు. ఇప్పుడు భగవంతుండు కాళియానాథువి తిరునాళ్ళ్గలో ఇచటికి విచ్చేసిన విద్వాంసులకు ఇట్లు విన్నవించుకొనుచున్నాను. పూజ్యులు మీరు చిత్తగింపుడు. ఉన్నాడు కదా: కాశ్యపగో[తుడు -- (శ్రీకంఠుడను బిరుదు కలవాడు, వ్యాకరణ తర్కమీమాంసా శాస్త్రముల తత్త్వ మెఠిగినవాడు --- భవభూతి -- జాతూకర్జీ ప్యుతుడు. ఎవ్వనికి [బహ్ముకుం బోలె నిష్ణవళ్య మై సహచరించు దేవి వాచాసవితతి, ఆ మహాకవి యుత్తరరానుచరిత మభినయింపగ నున్నార మభినవముగ. ఆ కారణారమెై నేను అయోధ్యావాసియైన రామసమకాలీనుడనై తిని. మ. యా ర్‌ూ (అంతటను కలయ చూచి) రావణ కులధూమకేతువైన రామచంరువి మహారాజ్యాభిషేక సమయముగదొ ఇది. ర్యాత్రిం దివములు ఇంత ఎడగతెరిపిలేక (మోగు ్ర

ఉత్తరరామచరిత చుండెను ఆనంద మంగళ వాద్యములు - ఏ మిది ! ఆ చారణులందజణూ ఇప్పుడు చావిళ్శముంగిళ్ళలో తూగుచున్నాదు. | నటుడు (పవేశించి |] నటు : ఆర్యా! సంగ్రామ సమయమున సహాయపడిన వానర రాక్షస (ప్రముఖులకు అంపకములయినవి. నానా దిగంతములనుండీ అభిషేక నభకు వేంచేసిన పవితులను -- అగస్త్యాది (బ్రహర్శులను, నారదాది ఎని ఉాణేయ్న దేవర్సులను ఆరాధించుఏవై ఇన్ని దినములును ఉత్సవము సాగు చె య్‌ చుండీనది. ఇప్పుడు అల వశిష్టుడు ట్రహ్మాణ్యు డవఏగమింప పుణ్యగంధి అరుంధతి ముందు నడువ 'వెళ్ళినారు రాముని కూర్మి తల్లా అంద అల్లు నాశ్రమమునకు యజ్రార్దముగను. ర వ సూత్ర: అలాగా ః నటుడా ! అడుగుచున్నాను నేను వై దేశికుడను. వీరికి అలుడెవరు ? వ్‌ నటు :; దశరథవిధుండు కన్నె శాంతమను సంగు తేని రోమపాదునకు పాలింస నిచ్చె; పరిణయంబాడె నామెకా విభాండకబుషి సుకుడు బుష్యశ్ళంగుండు విశ్రుత తపస్వి ఆయన ఇప్పుడు పన్నెండేండ్త స్వ్తతయాగమును ఆరంభించెను. తప్పరాని విధాయకమగుటచే పెద్దవారందణును కఠోర గర్భాలశైనను అ న! 4 కోడలిని విడిచిపెట్టి అక్కడికి వెళ్ళినారు. సూత్ర :ః అది అంతా మన శెందుకువే।! రాజద్వారమును సమీపించి కులవృ త్తిపకొరము సమయాసుకూలముగా శవింతము.

ర స్తా వన నిటు: అలా గయితే, బావా! ముందగా రాజస్వాగతికి సుపరిళుద్ధ మయిన స్తోత్రపద్ధతిని నీవు నిశ్చయింపుము. సూరకవి పొడదగు సర్వథా పరిపాటికొలది, తప్పిదముల కందని సువ్ఫత్తముల కలవె। పడతులం దెట్లా పలుకుపోకడల నస్లెం దుర్తినులు నుమ్మి జనులు సాధుత్వగణన . నటు: నిజమ్‌ - అత్యంత దొర్తనులని చెప్పతగును. పట్టపుందేవి యని తలంపక విదేహ ప్యుతి కపవాదు కట్టి వాపోవు పౌర జనము _ రాతస గృహనివాసంబు కతన __ ఆగ్నికుదిపట్లను నిశ్చయంబు లేక. అలా సూత ఆహా! ఈ లోకొపవాదము మహారాజు చెవిసోకెగా : కష్టము తప్పదు. నటు : సర్వథా, దేనతలును బుషులును శుభమును సమకోొర్ప్చగలరుం (పరిక్రమించి) ఓహో: ఎవరక్కడ 1 ఇప్పుడు మహారాజుగా రెక్కడ ఉన్నారు? (వినుట నభినయించ్సి స్నేహమున ఇన్నినాళ్ళు రంజింపజేసి జనకు డరిగె విదేహ కుత్సవము విడిచి; డాన కలగిన చేవి నోదార్చ విరుడు వాస గృహమేగె విడిచి ధర్మాసనమును. (సన్యూతరార నటులు నిష్క్రమింతురు) (సస్తావన

పథమాంకము , టి ఇన ాజ- [ఆపీనుకై సీకారాములు ప్రవేశము] రాముడు : దేవీ! వైదేహీ! నీతండ్రి మనలను కావలెనని విడిచిపెట్టి వెళ్ళగలడా ? మజేమన- విత్యమయిన అమస్టాన నియతి వారి కిచ్చవచ్చినంత న్వతం్యత్ర మయదెవుడు- అగ్నిహో(తములకు విఘ్నమంటినకా గృ హస్టధర్మము దోషోపహతివి చెడును. పీత: ఆది నే నెజుగుదుమ; ఐనను, ఆర్యపుతా : ఐంధుజనము విడిచి "పెట్టి పోయినప్పుడు సంకాపము కలుగకపోదు, రామ : అది యట్టిదే. హృదయమర్మ్శ్మస్తానములను ఛేదించు నంపార _ కావమాలు ఇవే. అందుచేతనే ఐిహందుఃఐభాజనములగు ఇట్టి కామి తముల నవ్నిటి' త్యజించి మనీషులు అగపులలో వశమింతురు. [ కంచుకి ప్రవేశము ] కంచు: రామభ(ద్రా! (సగము పలికి జంక్రి మహారాజా : రామ : (చిజునవ్వుతో) ఆర్యా! మా పితృనేవకులు నన్ను రామభద్రా యవి ప్రియముగా పిలుచుటమే ళోభాయమానము. అందువలన ఆలవాటునే అనువరింపుము. కంచుకి : బుష్యశృంగాశ్రమమునుండి అష్టావకు9లు డదయచేసినారు. సీత : అలప్యమెందుకు? .... .... రామ: శీఘ్రమే వారివి పివేశ పెట్టుము. ॥

అంకము 1 [కలచుక విష్క్ర్వమించును-] అపా: (వేచి శుభము మీకు. ఇక్‌ అని రామ: ఇచె తమకు అభివాాము. సీత; వంచే, నుమణనులి కంచటికిన్మీ వెదలకును మా శాంతమ్మకు ను ఓల కుళలయడే కదా? రామ: మా దావ బుష్యసృంగ పూజ్యపాదులున, అర్యశాంతయును నిర్వివ్న్వముగా సోమరసమును శేవింతుదు గదా 1 పీత : మమ్ములను ఎప్పుడైన స్మరింతురా 1 చ... అష్టా: (కూర్చుండి ) అలానే చేమి భగవాన్‌ వరిసుడు నీతో ఇట్లు లా టు గా చెప్పుమనను. భగవతి మహీమతన్లకి పట్టి వీపు గ్‌ా లు తండ్రి, రాజరి జనకుడు, ధాతృసముడు న. ఎవ్వరికి కులగఎరుషుల మినుడు నేము లన్మపుం యింటికోడల వయితి చిష్ణ: ఇంతికన్న విన్ను ఏమి వీఎంపగలము. ఏైక వీల వకు లప కనుము రామ : అన్మ్నుగహింపబడిశిమి, జగతిళ”ళోన పైకికు- న సాఎపజనుల వాక్కులు మెలంగు అవాసువ రినము హు అనో స ఆయ్యులయిన మహారలిల యమృతపాణి నంటి అర్థమే పఖు%డు నవక మనుచు.

ఉ త్రరరామబరితి అష్టా: భగవతి ఆరుంధతియు, దేవి శాంతయు మీక మణీ మజీ చెప్పు మని ఇట్లు సందేశించిరి. “గర్భిజణీసహజమునై న వాంఛావిశేషములు ఏవయినా ఉన్నచో వానిని వెంటనే తీర్చవలసినది” అని. రామ: ఈమె ఏమేని చెప్పినచో వాని నెల్ల తీర్చెదను. అషా: దేవీః! నీ యాడువిడవల్లభుడు బుష్యశృంగు డిట్లు చెప్పి పంపి న! ఆఅ గొ గా నాడు. “ వత్సా। పూర్ణ గర్భవతి వగుటచే విన్ను ఇచటికి తీసికొని రాలేదు. రామభదుని కూడ రప్పింపక నీ వినోదమునక్రై అచట నిరిపితిమి. ఇక, ఆయుష్మతిని నిన్ను కొడుకున్న ఒడికట్టుతో చూడ కోరుచున్నాము. ॥ం రామ: (లజ్ఞాహర్ష మందహాసములతో) తథాగు. జ చె నయ్‌ ఆర్యా, పూజ్యపాదులు వశిష్షులు నన్నేమియు అఆదేశింపలేదా ? ఠి ఆషా ; వినుడు. బి అల్లుని సవనమం దిటు లాగినాము, బాలుడవు నీవు = క్రొత్త భూపాలనంబు, రాజ్యకలన యుక్తము పజారంజనంబు= తదభిఎిత యశంబె మీ ధనము రామః రామ: గురుదేవులు, మెశ్రావరుణులు పలింనశే - క్‌ ళా జాలినేని - స్నేహమునేని - సౌఖ్యమేని - కాదయేని = ఈ జనక క్షికన్యనేని= అఖిలలోకసమారాధనార్ధ మేను వదలువాడ = లే దించుక వ్యథయు నాకు. సీత; అందువలననే ఆర్యప్ముకుడు రఘుకులమునుభరింప సమర్హుడెనాడు. శ్రి

ఆఅఆ6కముూ | రామ : ఎవ రక్కడ ? అష్టావకులకు విశంతి నీయ తగును. ఆష్టా : (లేచి పరికిమించి)ి అహో । లక్ష్మణకుమారుడు వచ్చినాడే.... (విష్క్ట్ర9ఎమించునుఎ | లక్ష్మణుడు (ప్రవేశించును ] లక్ష్మ ; జయము ః ఆర్యునకు జయము. అన్నయ్యా! ఆ చిత్రకారుడు మనము ఆదేశించినట్లు మీ చరితమును ఫలకమునలిఖించి తెచ్చినాడు- ఆమ్యడు ఆవలోకింపన ను. రామ: వక్సా! ఎజుసు:ను. చిత్తము చెదరియున్న జొనకిని వినోడ పెట్టుటకు కదా! ఆ చితం మెంతవజణకు వచ్చినది ? లక్ష్మ ; పూజ్యురాలి ఆగ్నిశుద్ధివజకును పూంర్తియైనది. రామ :; కాంతమ్‌. పుట్టుపుట్టుకతోనె ప్రపూతయ ఎన ఈమెకు విశుస్టి సాధన లేల తలప 1 హుతకవవహుండు గాని = పుణ్యతీష్టోదకముబు గాని = తత్‌ శుచీకరణ యోగ్యములు కాపు. దేవీ । దేవతలయజ్ఞమం దవతరించినదానవై నను నీజీవితమందు ఈ ఆఅపవాదుకు ఆవధి కానరాబేచు. కులధను లెట్లు నొప్పవలె కుత్సితలోకము బుజ్జగింప న ట్టులని మనస్వినీ ! నిను కఠోరములాడుట నైైపరాదు, కో మల సురభిప్రఫూనమును మొళి ధరిందుట వై జిన్‌ద్ద, మ చ్చలమున కాళ్ళతో చదిపి చక్కొనరించుట లోపరాదెటు౯ా సీత : అగుగాక, ఆర్యపుత్రా! ఆది అటుబంచి, చిథత్రలిఖితమైన మీ చరితమును సరికింతము. (లేచి పరికిమింతుకు.) 2

ఉ లరరామనచరిత న! లక్ష్మ : ఇడే లిఖితిమైన ఆ చిత్తరువు. సీత: ( తెల్లబోయి) ఏ వరు? సందు వేకుండా మీననే నిలబడి మిమ్ము సోతిము చేయుచున్నట్లున్నా రు. లక్ష్మ: ఇవే, అతి రహూస్యములయిన ఆజ్బంభకాస్త్రములు. ఏనిని భగవాన్‌ ధృశాళ్వుడు మహర్షి కౌశికునకు అనుగ్రహించెను, అవి విశ్వమునకు మి[త్రుడయిన విశ్వామిత్రునికి సంకంమించెగు. ఆ మహానుభావుడు వానిని తొటకావధసమయమున ఆర్యున కుపదేశించెను. రాను: దేవీ ! దివ్యాస్త్రము లివి. నమస్కరింపుము. బ్రహ్మతోడ పురాణదేవతలు మున్ను వేల వేలేండ్లు దీక్షించి వీని గనిరి; స్వాశ్మ శేజ సపములు రూపము. గొనగ, అనాటి వే సంరక్షణార్థమై విమలగాతత్రి 1 పీత : వీనికి నమస్కరించుచున్నాను. రామ: ఇవి సర్వథా నీ సంతానమునందు సుస్థాపితము లను. పీత; అనుగృహీతసు. లక్ష్మీ: ఇది మిథిలొానగర కథ. సీత : ఓహో: ఏమి ! ఆర్యప్పుకుని శరీరసౌధాగ్యము ! పూచిన నల్ల కలువ వలె నీలకోమలమై చిక్కగా నిగనిగలాడుచు సౌమ్యసుందర ముగా నున్నది. సునాయాసముగా విజిచిన శూలిధనుస్సుతో ఆచంచ లముల్షైస నేత్రము లప్పగించి చూచుచున్నాడు. ముంగురులముడితో ముగ్ధమైన ముఖమండలము చక్కగా లివింపబడినది. లక్ష్మ: తన్లీ 1 చూడు చూడు. 10

ఆం౦ంకము ! పంగ్రిచుట్టాలకు వశిష్టపిత దలకును సముచితార్చనల్‌ సలుపు నీ జనకవమౌొళి; తన కులపురోహితుడు గౌతమునిసుతు గ యిన శతానందుతోడ (ప్రహృష్తు డగుచు. ప్‌ రామ: అది చూచుచున్నాను. జనక రఘుకుల బాంధవ్యసంఘటనము ప్రమమను కాకుండు వరి కీ పృథివిమిద: దాతయు (ప్రచిశృహీతయు తాన యగుచు కౌ9కు డె నడిపించె మాంగల్యగదీక్ష, పీశ : అలాగే ఉన్నది ఇది ఆ సమయమున నాందీ గోదానము లిచ్చి వివాహదీక్షవహించిన ఆ నలుగు రన్నదమ్ములును పేరే. అహా।ః ఇప్పుడుకూడా నేను ఆ 'ప్రదేశమందే ఆ కాలమందే ఉన్నట్లు భావించు చున్నాను రాముః కమనీయ కంకణము కట్టినట్టి కరంబు నర్పించె నాన్హై శతానందు డే వేళ, అనువర్హిజచు నున్న దదియె యిప్పుడు సుముఖి | నాపరిణయోత్సవము రూపొంది వెలనెనాళా. లక్ష్మ: ఈమె పూజ్యురాల వయిన సీవే. ఇదిగో మాన్యురాలు మాండవి. ఇక, ఇది (శ్రుతకీర్తి .... ... సీఠ; వత్సా! (చిత్రములో ఊర్మిళను లక్షించి) ఆవల నిలగాౌకరున్నారు, ఆమె యెవరో? లక్ష్మ: ((ఆపవారించి, లక్జించి, చిలు నవ్వుతో ) ఆహా 1 దేవి ఊర్మి శను *ఆింది అడుగుచున్నది. కానిమ్ము... ముందుకు జరిపెదను.

ఉ గరరామచరిత టీ (ప్రకొశముగా) పుణ్యభాగా 1 చూడళగినధి ఇది. చూడుము. ఈయన భగవాన్‌ భార్గవుడు. సీత ; నాకు భయమగుచున్నది. రామ; మహర్షికి నమస్కారము. వనే లత్మ : సోదరా । చూడుము, ఈయన మీచేత (సగము చెప్పుచుండగా .... ....) రామః (సాక్షేపముగా) వత్సా! చూడతగినది ముందు చాలా ఉన్నది. ఇంకొకదానిని చూపింపుము........ సీత ; (స్నేహగారవములతో పరికించుచు) బాగుబాగు ; ఆర్యపుత్రా ! వినయవాల్లభ్యముచే మీరు అదికముగా ళోభిల్లుచున్నారు. లశ్మీ వ ఇదే మనము అయోధ్యకు వచ్చితిమి. రామ: స్మరణకు వచ్చుచున్నది. హా! విదీ: జీవించియుండ జనకులు= ః్‌ వైవాహికరక్తి నవనవంబుగ నలరన్‌= చేవతులు తల్లు లోమిన ఆవానర నుఖము లల్ల నల్ల గళించెన్‌. ళం అకతరుణమునందు ఈ జనక కుమారియును -__ పళుమొగ్గల్‌ తెలుపారు సోయగముతో- ప్రాంతంబులకా ముంగురుల్‌ పలుచకాబార - మొగంబునందు శిశకులావణ్యంబు చిందంగ, వె న్నెల యట్లందము లీను - నంగముల వన్నెల్‌ విప్ప మా మాతృకాం కీల తీర్చెకా నిరతం బకృత్రిమ మనోజ్ఞ క్రీడనా లాలనన్‌. వో లక్ష్మ: ఈమె మంధర....... [2

అంళము- రామ: (బదులాడిక - మడొకటి చూపి) దేవీ! వైదేహీ: ఆ నిషాదకులేశ్వురు డయిన గుహుని స్నిగ్రసాంగత్య మెందు సంధి2 మనకు; (2 లా శృంగిబేర పురిజాముందు ఇంగుదీమ హీరుహం విదె వీకింపు మిందువదన. లక్ష్మ : (నవ్వుతో-లినలో) అన్నయ్య పల కులలో నడిమితల్లి కై కేయి కథ అడుగున పర్తదిలే. సీత : కటా! ఇది జడలు ముడిచిన వృత్తాంతము. లక్ష్మ : రాజ్యలక్ష్మిని ప్రత్రపరంబు జేసి, వృద్దులయిన ఇత్వకు లర్టించి రెద్ది, బాల్యమందె పూనెను దానీ ఛొాళ్ళవరుడు; గణ్యమయిన పుణ్యారణ్యకవ్రతంబు, సీత: ఇవ నిర్మల పుణ్యతీర్ణములతో నిండారిన భాగీరథీనది. రామ: రిఘుకులదేవతా : సేకు నమస్కారము. అవ్వ న, బే శా సవనాళ్వార్హము భూమి (తవ్వి, కపిలేవా తోధకీల హృతా నువువై పడ్డ పితామహుల్‌ భగవతీ కుదోదకస్పర్శచే మ్‌ ణి యు దివముంబొందగ; స్వాంగపాత బహంళొ ర్హిన్‌ నె చి, తోతెచ్చె .... య జాలి పా స్త్పవనియుండు భగీరథుం, డతి తపోజ్వాలా+ిథాశప్పు దె. అమాతి వాలీ స్మా ఆ తల్లివి నీవు, కావున ఆరుంధతివలె = నీవును = ఈ కోడలిపట్ల మంగళ ధ్యానవ్వై యేమరకుము, లక్ష్మ: చిత్రకూటమునకు పోవు దారిలో యమున ఒడ్డున ఉన్న దని మహర్షి భరద్వాజుడు తెలిపిన శ్యామమను వనప్పుతి -_ ఆ మహో వటము ఇదే. [0

ఉ నరరాగకుచతిన రాడు : (గానిపంక పరికించి చూచుగు పీత : ఆర్యపుత్రా! ఈ (ప్రదేశము మీకు జ్ఞాపకమున్నదా ః రామ : (ప్రియా : దీనిని ఎట్లు మజణువగలుగుదుగు. నడచిన మార్గఖేచమున నల్లి, వ్యథాలసమోహనంబు వడీలిన తమ్మితూండ్లవలె వాడిన తావకదుర్చలాంగముల్‌ విడువవి గాటప్పుం గవుగిలింతల నిచ్చి సపర్యసేయ నా యెడదను వాల్చి మున్నిచట నే నిదరించితి వీపు కోమలీ లక్మ-: ఇచ్చటనే వింధ్యారణ్యము (ప్రవేశించునపుడు మనలగు రాక్షస విరాధుడు అడ్డగించెను. సీత : ఇక చాలును. ఇప్పటికీ కథ (ప్రత్యక్షముగా చూచుచున్నారు. ఆర్యప్యకుడు స్వహ_స్తముతో తాటియాకుల గొడుగును బట్టి నాకు ఎండ తగులనీయని దక్షీణారణ్య(ప దేశము. రామ: ఇవి వ్రైథానను లా(శయించెడి తహోవృకొటవీనిర్హరీ సవిధారణ్యతలంబు; లిం దతిథిదేవవాత పూజాపరో త్సవు్లై నిల్తురు గేస్తు - లాత్మశమనేచ్చాదీక్షితుర్‌ = సంభవం ఐవు దానిన్‌ గొని పర్షశాలలను నీవారాన్నముల్‌ వండుచున్‌, లక్ష్మ: ఇదే, జనస్టానమధ్యమందున్న - భన్రవణ ఫర్వితము, సందు లేని చెట్లగుంపులతో చల్లగా నల్లగా నున్న సమీపారణ్యము. దానిని చుట్టుకొని పప్రవహించుచున్న గోదావరీ తరంగములు ఘోషతో ఘూర్టిల్లుచున్నవి -. అవే ___ మహాగుహలు. అదిగో దాని మీది థాగము -_ తెరపిలేక కారుచున్న కొారుమ్బులతో నీలాతి నీలముగా నిగనిగలాడుచున్నది = చూడు ః [4

ఆ౦ంకము |! రాను: అతిన స్యరింతె యీ గిరిని హాని యెళుంగక యింత, లన్మణా ర్చిత విహితోపచారముల ప్రీతి నుఖించిన నాటి నాళ్ళు, సం నుతములు గౌతమీరసమనోహరతీఠరములరక్‌ తలంతువో స్మృతి కలదో సఖీ! మన సమేళవిహారము లాతటంబులన్‌. మజియును, ఇట ధాషింతుము మందమందముగ నేమేమో పపియాస్తి ము చృటలకా చెక్కిలి చెక్కిలిళ కలిపి యిచ్చల్‌తీఅ; నేకాంతసం ఘటితాలింగన బద్దబాహువులమె - గారాముల౯ా తేలగా ఎటులో జాములు జాటె, రాత్రి గతమయ్యెకా గుర్తు రాకుండగజా. లక్ష్మ: ఇది పంచవటియందు తారసిచ్హన హార్చణభఖ. సీత : హః ఆర్యప్వుత ! ఇంతవజకే మీ దర్శనము. రామ: ఆయా । అప్పుడే వియోగభఖీతిని పొందుచున్నావు. ఇది చిత పటమే సుమీ సీత : ఏమయినానరే దుర్దనుబు నిజంగా సంకటమునకు కారకులు. రామ : హతవివీ ! జనస్టానమందు జరిగిన కథ ఇప్పుడు - ఇక్కడకుం తిరిగి వచ్చినట్లున్నది -- నాకు. లక్ష్మ: కటా । ఇది ఆనాటి కుటిల కఫం కనకకురంగ 3ై తవముగా ఖలదైైత్యుం కూర్చినట్టివం చన విషమార్థ మప్పుడటు జెళకమయ్యు, పునర్భవించునే, అనఘుని నిన్ను ఆ విజనమైన జనస్థలి నేర్చినట్లి వే చనలకు వజముల్‌ పగిలె తాళగ జాలక టాళ్ళు నేడిచెకా. పీత : అవును. (కన్నీరు నించుచు కనలో ) రఘుకులానందుడు నా నిమిత్తముగా ఇంత చింళౌళీథీలు డమునొడు. శీర్ట్‌

ఉ గరరామచరికి లాటీ లక్ష్మీ : (రామునివైపు చూచుచు సబాష్పముగా) ఏమిది ? పెరిగిన మంచి ముక్యముల పేటవలె౯ భవద[శ్రుజాలముల్‌ దొరలెడు ధాత్రి, ధారలయి - శున్గిన తుంపురులై; నిరోధవి ష్టురమగు నాత్మతాసనకలోరభరంబును తెల్పు తీవ వి స్ఫురితమువైన నీ యధరము౯ా - పుటపేశల నాసికాగమున్‌. రామ: తమ్ముడా : పియజన మర్వియోగ పరిపీడన మప్పుడు తీ(వతీక్షణం బయినను నై చినాడ దరితారిజన (ప్రతిఘాతవాంఛ; కా ని యిపుడు (కమ్మరళా రగిలి నిష్టురమైన తదా ర్తివహ్నిసం చయము మకోమయ(వణముచందమునళకావ్వథియించు మర్మముల్‌. సీత ; అబ్బాః కష్టమ్‌ ః కట్టలుదాటిన ఈ పముత్కుట సంతాపవేగములో నేనుకూడా ఆర్యప్యుతునికి దూరమై = ఒంటరిదాన ప్రై నట్లున్నారు.... లక్ష్మ: (తనలో) కానిమ్ము - ఈ సంనివేశమును దాటింతును.... (ప్రకా శముగా) ఇదుగో, పక్షికులపభువు _- జటాయువు - మన్వంతరముల నాటి పురాణపుకుషో త్తముడు--ఈ పితృపాదుని పరాక్రమ(పకరణము ఇక్క_డ (ప్రకటిత మగుచున్నది. సీత: తాత: విడ్డలపట్ల జనకులకుండు సంభృత న్నేహ మెట్టిదో అది నీయందు సాక్షిత్కరించినది. రామ: తండ్రీ । కాశ్యపకులీన । విహంగస్వామి ! మీవంటి తీర్థంకరులు సొధుసత్తములు ఎందేని ఇక సంభవింతురా ! లక్ష్మ: ఇది జనస్థానమున కావలి వండకారణ్య పళ్చిమభాగము. అది దడనుకబం ముడు అధిష్టించిన కుంజవంతము. ఇది బుష్యమూక గిరి 16

ఇ౪౦ంకము మీద మతంగా(శ్రమము. ఇక్కడనే శిబరులనే వేటకారుల జాతికి చెందిన సిద్దురాలు అ శమణి = నివసించును. అదిగో ।! పంప యను పేరిట్‌ పద్మకాసారము. ణ్‌ వో “చు. అభ్య సీత : ఇక్కడనే కదా ః కోపము విడిచి- రైర్యము తూలి ఆర్యప్యుతుడు ఎలుగెతి ఏడ్చినది. వాతి రామ : చేవీ ! కమనీయముగా ఉన్న దీ కొసాంము, నలుప్పులు తేలు చంచుచరణంబుల యంచలు టెక్కు లార్చుచున్‌ కలచగ తెలతామరలు కాడలతో తలడీలు -నల క ళ్‌ ళా ళా ల్వలు నిలువెల్ల పూచు-నవలఃజా; తిలకించెద నీ విభాగమున్‌ కలికిరొః కంటబాష్పములు క్రమ్తుచు రాలుచునుండు సందులన్‌ . లక్య్మ+ ఆమహామహుడు - హనుమంతుడు _- ఇతడు. సీత : దీర్శళోకాకులమెన జీవ లోకమును ఉదిరింప గల సమరుడు. షు ర్లు (| ఖు సత్వభాగి. రామ: ఎవని బలసత్వాసంప త్తి నేము నఖిల భువనములును కృతార్థతళా పొందినామొ ; ఆంజనొానంద వర్థనుడయిన యట్టి ఈ మహాబాహుం గంటి నుదృష్టవశత. పీత: వత్సా : పూచుచున్న కడిమి చెట్లమీద నెమిఖ్ల నృత్యముచేయు చున్నవి. ఈ కొండపేరేమి ? తన శరీరసహజ మయిన సౌభాగ్య విలసన మొక్కటే మిగులగా, ధూళిధూసరచ్చ్భాయతో నున్న నాథుడు ఏడ్చుచున్న నిన్ను ఆనుకొని ఆ చెట్ల (క్రింద మూర్చిల్లినట్లు లిఖించ బడీనాడు. ఏమిది ? [7

ఉ_త్రరఠామచరిళ లక్ష్మ: ఇడి యల మాల్యపంతము - పయికా శఖరంబున నిలమేఘముల్‌ పొదివెడి = గుప్పెడి౯ కకుభప్పుస్ప సుగంధము.... .... రామ: అ ఎ చాలు లక్మణా: వదిలుము తత్ప్రస క్తి- వికపై న సహింపగలేను సుంతయున్‌, మొదలిటి జొనకీవిరహ మూర్చ నమకా పునరావహించెడిన్‌. లక్ష్మ: ఇక ముంధు ఆర్యపుడ్రుడును = వానర దానవులును __ కావించిన ఆశ్చర్వ్యకార్యములు లెక్కబేనన్ని చిత్రింపబడియున్నవి. వదినగారు ఇప్పటికే ఆలసినట్లున్నారు. విశ్రమింప్పుడని విన్నవించుచున్నాను, సీత : ఆర్యపుత్ర ! ఈ చితభిఖితములను చూచిన పిమ్మట నా క వాంఛ పొడముచున్నవి. ఆ విషయనుు నేను ఏజ్ఞాపంతునా ? రాదు: తప్పక అఆక్టాపింపుము, సీత : (ప్రసన్నమురై గంభీరమురైన వనాంతర వీకులలో ఏహరింప వలెననీ, పవిత్రమయిన భాగిరథీతీర్ధములలో చల్లగా, సౌమ్యంగా స్నాన మాచరింపవలెననీ, మన సగుచున్నది. రామ: వత్సా! లక్ష్మణా! లక్ష్మ : ఇక్కడనే ఉన్నాను. రామ: తమ్ముడా 1 గర్భిణీవోహదములను శీఘ్రముగా కావింప తగునని గురుజన మిష్టుడే గదా ఉపదేశించి పంపిరి. కాబట్టి అదురు చెదురులు లేక సుఖంగా నడిచే రథము“? పన్నింపుము. సీత 2 ఆర్యప్వుకుడును నాతో అక్కడికి రావలయును.... రామ: ఆయి! కఠిమురాలా। అదికూడ నీవు చెప్పవలయునా ? సీత : అలాగయితే, ఇది నాకు ఆత్యంత ప్రియము, 16

అంకము | లక్ష్మ : ఆజ్ఞాపించినట్లు ౨. (అని నిష్క్క9మించున్సు. రామ: (ప్రియాః ఈ గవాక్షముద్యాజ కూర్చుండుము. సీత : ఆలాగే కానిండు. ఏమో బడలినట్లు నాకును నిద్ర తూగుచున్నది. రామ: అటు, న- నన్ను విడువకుండా పల్లూని వెంట సడువుము. చ... ళా రమ్ము వా హిమకరస్పర్శ కరిగడి యిందయనుశేస రింబు బోలె, చభయశశమరభసన నలసి చెమ్మటలు చిమ్ము నీచేయి చేర్చు మబల | నాదు కంఠాన జీవముల్‌ నారు వోయ. (ఆస్లే చేయించి ఆనందముతో) చీచూ: ఇది యేమి।ః నిదమరయో 1 ఇది మెలకుపో ! మదమొ।ః విషమొ।! మఖమొ -దుఃఖమొ -విశృయించుటకు కాదు; విను తగిలి తొకినంత వింద్రియములెల్ల మూఢములగు - చేతనముము మూర్చ మును ప. సీత : (నవ్వుచు ) మజొకటి ఏ మగును ఇది £ - నాపట్ల మీకు గల స్నేహానుగహము కాక. నాకు ఆంతకన్న అన్యమేమి కావలెను. రామ: కకులిన జీవపుస్పములు క్రమ్మణ చేకులు రే” పూచెె మో హమున జడంబుళైన విషయామలు జాగృతి రాగిలెన్‌, శరత్‌ కుముడ దళాక్షి ! ఏదు పలుకుల్‌ పనియింపగ నామనోవ్యథా శమనరసాయనంబులయి (క్రావ్యముతై [3 వణామృతంబులై. మా హమ్‌ సీత : పియభాషీ ! శయవింపవలేిను (అన అంతటా కలయచూచుము). శి

ఉత్తరరానుచరిత రామ: అయి! ఏమి వెదకుచున్నావు ? పరిణయ కాలమాదిగ సువాసిని । ఎన్నడు నన్యసంశయం బెజుగక _ ఇంటనున్న - పని కేగిన - శైశవ యౌవనాం తరములనేని పాయక సెనంబడి స్పుప్తిసుభోపచారమై తిరిగిన రామహస్త్రము నిదే తలదిండుగ నాదరింపుమీ | సీత : (నిద్ర నభినయించుచు ) ఉన్నది, ఆర్యపుత్రా! ఆతలగడ నాకు ఉండనే ఉన్నది. రామ : (ప్రియవచనము లాడుచు ఈమె అఆ-ప్లే వక్షమున నిదురించినది, (సాలోచనముగా) నా గృహలక్ష్మి యీామె- నయనంబుల కార్ష్రనుధాళలాక -_ ఈ రాగిణి స్పర్శ్గనంబు మెయి రాచిన చందన; మామె పాణీము కౌాగణ చిక్కణాస్యమగు కంఠసరంబు; (ప్రియంబుగాని వే థాగము లీ సుమంగలివి-ప్రా_ప్టవియోగ మొకండు గాకిలన్‌. ప్రతీహారి : (ప్రవేశించి) దేవా ! వచ్చాడు! రామ: ఓయీ ! ఎవరు? ప్రతీ : దేవరకు దగ్గర ఉండే పరిచారకుడు -_ మర్యుఖుడు. రామ : (తనలో) అంతఃపుర పరిచారకుడు - దుర్ముఖుడు - పట్టణమందలి జొనపదులవాడలలో అపసరించి రమ్మని పంపితిని, (ప్రకాశముగా) రానిమ్ము. దుర్ముఖ : (ప్రవేశించి తనలో) కటా : సీళాదేవినిగూర్చి ఇలాటి జనాప వాదమును మహారాజునకు వినిపించుట ఎట్లు! .... లేదు. ఇట్టిడే గదా నాబోటి నిర్భాగ్యులు చేయవలసిన పవి. సీత ; (కలవరించును) హో ! సౌమ్యుడా | ఆర్యపుతతా నీవు ఎక్కడ ఉన్నావు. _ త0

ఆంళము- |! రామ: చిత్తరువులలోని రణరణకములో కలిగిన విరహభావన,.... .... ఇప్పుడు కలలో దేవిని వేగిరించుచున్నది అలం (న్నేహభావముతో ఆమెను నిమురుచు, అనువర్డించెది భవ మోదములయం దదై న్‌లమె, ఊరడి లునెటకా చేత, మవసలన్నిటను నిల్చుకా నెమ్మి, కాలావరో న ఆ ధనలకా తేటి రనస్థితిక, ముదిమి కందంటోని ఆ స్నేహసా రనిధానంబు=సు మానుషం=బొక బె పార్థ్యం బౌను (థేమావరిన్‌. దుర్ము: (సమీపించి) దేవా! జయము. రామ: దొరికిన దేదో చెప్పుము. చుర్ము : మా రామచందదుడు మహారాజు దళరథునే మరపించాడని నాగరకులును, జొనపదులును కూడ మిమ్ము కొనియాడుచున్నార్హు రామ: ఇది జనుల కలవా.కైన స్తుతివాదము. ఏదేని అపవాదున్నచో వినిపింపుము. దుర్ము : (కన్నీరు పెట్టుచు) దేవర విందుకు. (చెవిలో) ఇళ్లు ఇస్లే. రామ : ఈపలుకు తీవవేగముతో పిడుగుపలె తగిలినది. (మూర్చిల్లును) ళా దుర్ము ; ఊరడిల్లాడు దేవా! సహింపవలెను. రామ: (లేచి ఇస్సీ న పరునియింట నున్న పాపాన వై దేహి కంటినట్టి వింద అద్భుతోపాయముల మాసిపోయి, మణల మోనెదత్తె విధిచెయ్డు పిచ్చికుక్క కాటు విసమట్టు లంతటను. దీని కిప్పుడేమి చేయుదును. అదృష్టహీగడరు గదా । విమర్సించుకొ [గ ( జం వ ఏ చి రం శ 0౯177 ఇ ట్ట! 69 9 1౪౮. ఇఛళి ( క త్య, న్‌!

ఉ.త్తరరామచరిత

ఇంకేమున్నది ?

ఎట్టికార్యంబు రొనరించియేని, లోకు

లను భజి-చుటయే సాఘజనుల (వ్రతము;

దానినే గద పూజించె తండ్రీ మునుపు

నన్ను = ప్రాణంయులను _- సమానముగ వదలి,

ఇప్పు డిప్పుడే కదా భగవాన్‌ వశిష్తులు సందేశమును పంపించిరి. మజియున్తూ,

రివిమొదలుకా (పదీ ప్రమ రాజకులంబున పూజ్యులైన పా

ర్హివు లనవద్యశీలమున తీర్చిన శుదచరిిత, నాదు బా

ధవమున కశ్మలంబయి హతంబగుచో; నిపు డేల? కాల్పనే

ఆవనత మై అవద్యమయి ఆజని యీ దురదృష్టజన్మముని. హా! దేవసవనసంభవా : దేవీ! నీ జన్మబాంధవముచే వసుంధరను పవిత్రము చేసితివి. హా; నిమిజనక గురుకులనందినీ ! అరుంధతీ వశిష్ణులు సీ శీలమును సంనుకించిరి. ఆగ్ని అభినందించెను. అహో । రామజీవితభాగిసీ । గహనాంతర సహచరీ 1! నిమితామృత భాషిజీ : ఇంతిగానవే నీవు ఇట్టి అనిష్టాపత్తి యేల?

జగములను పవిత్రముచేయ తిగుదు వీవు,

అంయిన నిన్న సవిత్రురా ల, జనో క్తి

సేవె దిక్కు లోకముల కన్నిటికి; కాని

దిక్కామాలి తపింతు వీ వక్కటకట. (చుక్ముఖునివై పు చూచి _దుర్ముఖా : లక్మణునితో నిట్లు చెప్పుము. మీకు క్రొత్తరాజయిన రాముడు ఈ 1పకారమాజ్ఞాపించుచున్నాడు -- (అని చెషిళో) ఇన్లు కామ

॥2

అంకము 1 దుర్ము: ఆ .... ఎట్లు ? అగ్ని పరిళుద్ధురాలయిన అకలంకను =-రఘు కులాంకురములను మోయుచున్న నిండు చూలాలిని = దుర్జనుల దూణుమీద దేవర దూరము చేయుదురా రామ: శాంతమ్‌ ! పౌర జొనపమలు దుర్దను లగుదురా । ఎట్లు జనుల కభిమత పాథత మిశి వకు కులము, దైవ వశమున సడికి విత్తనము పడెను - ఆకడ ఘటిన్లై శుద్ది నా డద్భుతములు; ఎవరు నమ్ముదు రతిదూర వృత్తిములను. కావున = పొమ్ము. దుర్ము వ హా దేవీ .... ఈ .... (నిష్కమించును) రామ: కటకటా: కష్టమ్‌. ఆతిలీభత్సమయిన కార్యముచేసి కారాని ఘాతుకుడ నయితిని= చిన్న నాటినుండి చెలిమి పెంచిన (ప్రియకా, న్నేహనవిరతి నితర చింత లోపని దాని, వించి పెట్టి మి్త్తి ద్ర్‌ందించు చున్నాడ, ఇంటి చిలుకను బలియిచ్చు బోయవిధాన, ఆందుచే తాకరాని పాతక్ని నాను నేను. ఇక డగేవిని ఏల మైల చేయవలెను. (సీ శిరమును తనంతట కానే పెకి ల్తి- చేయి లాగుకొనును) కని వినని యట్టి కర్మచండాలుడ బేల! నన్ను విడిచిపెట్టు మింక; మంచి చంధనంపు [మాకని (ఖఇమసి జే రితివి విషవిపాక వృకము నిటు. ల్లీ

ఉ త్తరరానుచరిత

(లేచి ఆహా! జీవలోకము తాజుమాబైనది - జీవిత (ప్రయో జనము కూడా సమా_ప్పమయినది - లేదా । రాముని పాలిటికి శూన్య మయిన ఈ జగత్తు ఎండిన అడవిగా మాజీనది. ఆ-. సంసారము లోని సొరమె ఆజిపోయినది. ఈళరీరము కూడ కాష్ట (ప్రాయ మైనది. కటా: నాకు శరణ్య మే కానరాదు. ఏమి చేయుదును | ఏదిగతీ ; ఇంక

శోక వేదన మనుభవించుటకు మాట

మంటియున్న దీ చ్చైతన్య మకట రాము:

పాణములు వజ కీలము థాతిదినిసి

హృదయ మర్మఘాతముగ కారించు కెరలి. ఆంబా అరుంధతీ ! భగవత్సాయులారా ! వశిష్ట విళశ్వామితులారా 1 దేవా! పావకా।; హాః భగవతీ విశ్వధాత్రీః: హా: జనకరాటర్షీ | హా; తండ్రీ! హాతల్లులారా! హా! పరమోపకొరీ లంకేశ్వరా | హో ప్రియసథా సుల్రివా 1 మహాకృతీ మారుతీ ! హోచెలీ। తిజటా | మేరందణజును మోసపోతిరి = తిరప్క్టృతులై తిరి. ఈ ఘాతుకుడు రామునిచేత -; కాగా = వారి నిప్పుడు నే నేమొగము పెట్టుకొని పెలుతును,

చాడ మహాత్ములె; ఆయినన్‌

'ఘోరకృతఘ్నుడు - చురాత్మికుం - డగు నాచే

'సేరుకొనఐడీిన పాపం

బారక వారలను తాకు నని భావింతున్‌. అంతటి దురంతకుడను నేను. ఎట్లూ |

ర!

అంకము ఉరముమీద నమ్మి జరగి నిదదిలు (పియళా- గృహిజణి-నష్మదీయ గృహళోభ-నెడబాపి, పాజచల్లితిని కఠోరగర్భాలసకా కరుణ మాలి ఘాకుకమృగాల బలి కట్లు. (సీతపాదములమీద శిరసునుంచి) దేవీ ! దేవీ! ఇదే కడసారి నీ చరణసద్మములకు రామళశిరః స్పర్శ. _ (ఆని ఏడ్చుచున్నాడు.) (గేపథ్యమున) ఆయ్యో । అయ్యో! పాపము ! మహాపాపము - రామ : ఎవరక్కడ ? అచేమో తెలిసికొనుడు. (తిరిని నేపథ్యమున) యమునా తీరనివాసుళలు- యమివలు - లుజ్వలతపో (వకాఢ్యులు-లవణో దృమభయహతుల్లు వచ్చిరి గుమికూడి కరణ్యు నిన్ను కోరి యిచటికిన్‌. ఆహా £ నేడును రాశసపీడనమా ః అది అస్తే; కానిమ్ము. దురాత్ముడు కుంభీనసకుమారుడు-ఆకని సమూలముగా ఛేదింపుమని శ్యతుమఘ్నుని ఆజ్ఞాపింతును. (కొన్ని యడుగులు నడీచి, మజల వెనుకకు తిరిగి) హో దేవీ ; ఏమయిపోదువో నీవు ! భగవతీ, వసుమతీ ! జనక రఘుకుల" గోథత్ర క్లీర్సనము సకల మంగళాస్పదమభొ నే మగువవలన, దేవయజనమునన్‌ కన్న దివ్యమూ రర్తి- నరసికొనుమమ్మ జొనకి నకీయముగ. (అని నిష్కమించును) క

ఉ శరరానుచరీత వాని సీత : హా! సుమనస్కుడా ; ఆర్యప్పుతుడా & (సవేగముగాలేచి) ఛి.... పీడకలలో (ప్రియుని ఎడబాసిన దాననై తిని. ఆయ్యో! అయ్యో: ఆర్యపుత్రా । నీకొణకు ఆ్యక్రందించు చున్నాను. (అంతటను పరికించి కలయచూచ్సి హో కష్టము. హో కష్టము. ఒంటరి దానినీ _ ఒడలు మణది నిద్రించుచున్నదానిని-నన్ను ఉజ్జగించి వెళ్ళిపోయినాడు. నా నాథుడు. ఇదియిక్తైల జరిగినది ? కొనిమ్ము. కనబడినప్పుడు చాలుదునేని నేనాయనను కోపింతును. ఎవరక్కడ ? పరిచారకులు | (ప్రవేశించి) దుర్ముఖ : దేవీ । లక్ష్మణ కుమారుడు ఇట్లు విజ్ఞాపించు కొనుచున్నాడు. “రథము సిద్దముగా నున్నది. దేవీ మీరు ఎక్కవచ్చును." సీత : ఇదే ఎక్కుచున్నాను. (లేచి అటునిటు నడుచుచు) గర్భభారిము కదలుచున్నటులున్నది నింపాదిగా నడుతుము. దుర్ముఖ : ఇటు చేవీ! ఈలాగు ... సీత : రఘుకుల దేవతలకు నమన్సులు. తపోధనులకు నమస్కారము. (అందణును నిషష్కమింతురు) ఎ టా ౭6

ద్వె రీయాంకము “బక రా (తెరలో) తపస్పంప"ల్నరాలికి స్వాగతమ్‌. తాపసి : (బాటసారి వేషముతో (్రవే[ంచి) ఓహో | ఈమె వనదేవత, పూలతో - సంగ్తతో - పల్లవములతో ఆర్హ్య్యము కొనివచ్చుచున్నది. ననవేవత వ (ప్రవేశించి - అర్హ్యముచన్లి) సుదినము నాకు నే = డటీది సుమ్మి తపోధన సత్సమాగమం విది, బహుపుణ్య యోగఫల - మృవనమెల్లను మీదె, స్వేచ్చగా ఒచవినధఛాయలో - జలములో - మతి పంద్లా - తపోజనాళ కొ ప్పిదమగు దుంపలో _- అ" 'భవింపుడు లేవిట మీకు నవ్వమూల్‌. తాపసి: ఇదిచెప్పవలెనా.... వినయమితో కి వె ఖరియు - పేశలమెన ప్రియాయిక ప్రవ వాటి యా యూ _ర్తనము-- నినర్ల్గ్షమ౦ గళ వరాయణబుద్ధి ఎ గతాగతంబులన్‌ ఫ్‌ అధ అ ఏ, తొణకని ప్రీతి - దూషణలు (తొక్కని నేస్తేము నొప్పి-అచ్చమై అనుషధియైన సాధుచరితార్హ - మబోధ రహస్యమెయ్యెడన్‌. (కూర్చుంచురు.) వ.దే. : మహానీయను - ఎవరుగా కావింతు”*- తాపసి : నేగు ఆ్యత్రేయిని. వ,డే. : తపస్వినీ ! ఎక్కడినుంచి మెరాక ? నండకారణ్య సంచారము నస ఆవసరమేమయిన కవిగినదా 1 త్‌

ఉ ర్తరరామచరిత

ఆనే: శశి ప్రదేశమున అ స్వామిని చషషభుల

పలువు రుద్గీథవేత్తలు కల రని విని; వారి జేరి వేదాంత విచార మెజుగ సంచరింకు వాల్మీకి పార్శ్వమును విడిచి.

వ.దే. : అమ్మా! వ్రాచేతసుడు పరమముషి - ఆయన పురాణబహ్మ వాది యని ప్రతీతి. ఇతర మునులు కూడ బ్రహ్మపారాయణ ముపా సించుటక్షై అయననే గేవింతురు. అట్లుండగా మీ రేల ఈ దూర (ప్రవాసమున పయాసపడ వెడలితిరి ?

అతే ; అక్కడ మా౪అధ్యయనమునకు గొప్ప అంతరాయము 3లిగినది. ఆందువలన ఈ దీర్హ (దవాసము నిచ్చగించితిని.

వందే, వ అదీ ఎట్టిది ?

ఆ త్రే : ఎన్నడు వినని అమృతపకారమొకటి జరిగినది. ఎవరో ఒక దేవత పాలు విడివిన పసి బాలకులను ఇద్దరిని తెచ్చి పెంచమని భగవంతుని కప్పగించి వెళ్ళినది. తరువాత-అచ్చటి సంయమివర్ష మే గాక సకలచరాచరజాతము కూడ - ఆంకరంగములు కరిగపోగా = ఆ బాలకులపట్ల న్నేహబద్ధ మయినది.

వందే, : వారి పేర్లు క్ఞాపకమున్నవా ?

ఆ త్రే : ఆ చేవతయే--ఆ బాలకుల సేర్లు- లవకుళు లని వాకొని, వారి ప్రభావమును గూడ తెలిపివెళ్ళినది.

వందే. : వారి ప్రభావ మెట్టిద్తో పంల లం

ఆ శ్రే 2 జృంభకాస్త్రములుగువాని మం(తళ్రరహస్యములును=ఆ శికువులకు పుట్టుకతోనే సంసిద్దములయినవి .... ఆవి

28

అంకము ]1! వ.దే.: ఓహో! ఇరి విచిత్రమే .... ....

ఆ (తే : మహరక్షియే వారికి దాదిగా పరిచరించి -పెంచి-సంరకించినాడు, మజిన్నీ _ కేశఖండనము జరిపించి - మూడువేదములుతప్ప మిగిలిన విద్యలన్ని యును వారిచే సావధానముగా చవివించెను .... తరువాత గర్భస్టులయినది మొదలు పదునొకండవ యేట క్షత్రియ సంప్రదాయ ముగా ఉపనయనము కావించి-వేడదాధ్యయనము చేయించెను ఉజ్వల ప్రజ్ఞగల ఆ మేధావులతో మాటోంట్లకు ఏక పాఠయోగము కుదర చేదు. అటులేగదా ....

గురువు మనీషికిజా జడునకుకా సమభంగిం వి్యనిచ్చు, త

ద్వరణబలంబు మా్యాతము లవంబును కుంచను "ెంచలేడు; ఆం

తరము కొలంది దాని పరిణామము తేలును; బింబభానముల్‌

మెటు "ఎలు తేజు రిత్నమున మృత్కబలంబున మూఢ మైపడున్‌. వందే, : మీ అధ్యయనవిఘ్నూనికి ఇడే కారణమా |

ఆ (శ్రే: ఇంకొకటి ఉన్నది.

వ.దే, : ఆది ఏలాంటిది ?

ఆశే; (బహ్మర్షి- ప్రాదేతసుడు, ఒకనాడు మధ్యాహ్న వే? తమసా నదివి చేరటోయినాడు అక్కడ - జంటగా పెనగొన్న కొంచపఖి లలో - ఒకదానిని = కిరాతు డెవడో చంపగా చూచెను. అప్పుడు అకస్తాత్తుగా దివ్యమైన భాషిత మొకటి ఆయనముఖమున అవభొ సించెను. అది - అక్నేష్టమయిన అనుష్టుప్‌ ఛందస్సుగా రూపొందినది.

బ్రదికియుండటోవు5ా నిషామడ : కాళ్వు తిముగ = ఎల్లవత్సరములు నీవు ; క్రౌంచ మిథున మంకు=కామమోహిత నొక్కు దాని చంపినావు దారుణముగ. వై

ఉ వరఠరాముగరళ

దడే, : దిత్రమ, ఆమ్మా యములుండగా-వానికి వేరై -నూత నచ్చందస్సు లవతరించినవి.

ఆతే ; అప్పుడే ధూతభావనుడయిన బ్రహ్హదేవుడు - శబ్దబ్రహ్యావిష్కా రముతో (పకా?ంచు బుషివి సమీపెంచి ఇట్లు పలికెను. “బుషీ 1 నీకు వాగాత్మకమంున ట(బ్రహ్మావబోధ మయినది. రామచరితను ప్రవచింపుము నీప్రతిభాచతుస్సునకు ప్రతిరోధములేదు. అది-జ్యోతి ర్మయమై ఆర్షిపిభూతి నందినది. నీవు ఆదికవివి "' అని _ అశ్లే అదృఖ్యడయ్యెను. అనంతరము భగవాన్‌ (ప్రాచేతసుడు ఇతిహాసముగా రామాయణము రచించెను. అదిచే=కొలుతొల్తగా మనుష్యలోకమున శద్ద(దిహ్హ విపర్తమై రాసించెను.

వ.దే,: బాగు _ సంసారము పండినప్షయినది....

ఆ తే : ఈకారణముచేతనే మా౪ధ్యయనమునక గొప్ప అంతరాయము కలిగినదంటిని.

వ.దే. : సమంజసంగాగ ఉన్నది.

ఆత్త; నేను విశ్రమింతును. సుభాగినీ । ఇక నాకు ఆగస్తాశశ్రమము నకు మార్గము చెప్పుము.

ళ

వ.దే. ; ఇక్కడినుండి పంచవటీ వాటికను (ప్రవేశింపుము. ఆటుమీద గోదావరీతీరమువనే నడిచిపోవచ్చును.

ఆతే) ఫి (కంట నీరు కారగ్గా హా; ఇది పంచవటి -_ ఆ తపోవనమా? ఆనది గోదావరేనా ? మటి- యూ గిరి పి పివణమా ? అయితే జనస్టాన కులదేవత _ ఆ వాసంతివా నీవు ?

పదే. : అది ఆంతా నిజమే.

ఆకే) ; వత్సా! జొనకీ;

నట

అఆరకము 1 మా పిసంగ కథాగతి నీ పియపి వాస బంధువర్షములు క్షాపకము తగిలె నామశేషంబుగా పోయినను కుమారి నిన్ను పిత్యక్షముగ చూపుచున్న వివివు. వాసంతి : (భయముతో తనలో) ఆ నా సఖిని నొామశ్రేషఅన్న దే ఈమె... (పకొళముగా ) తన్లీ 1 సీత కేమయినా ఆపాయమైనదా ? ఆ(త్రే: అపాయమే కాదు .... అపవాదు కూడా (చెవిలో) ఈవిధంగా జరిగింది, పాసంవ అబ్బాః: ఈ వై వవిధానం దారుణవిర్హాతంగా ఉన్నది. ( మూర్చిల్లను ) ఆతే: భ్యదే! గాసిల్లకు - ఊరడిల్లుము. వాసం : (తెలివి తెచ్చికొని) హా చెలీ! సీతా । సీ జన్మఫల భాగదేయ మింతేనా! హాః రామభద్రా ! ఇక ఆయనతో నాకేమి కావలె.... ; అనఘమయీ, తఆ్యతేయీ 1 అప్పుడు = ఆ విధాన = లక్మణుడు అగ విలో పడ వేసివచ్చిన తరువాత సీశ్రావృళ్తాంత మేమయినా తెలిసినడా చెప్పవమ్మా .... వాసం : కష్టమ్‌. అకటా ! అరుంధతీ పళిప్పులు నడుపుదున్న సత్కుల ములో - పైగా - పృద్ధరాణుఎ జీవించియుండగా ఇట్టి కట్టిడి చెయి చము ఎట్లు జరిగినదో ? .... .... ఆశే : బుష్యశ్ళృంగుని స్యృతయాగములో పెద్దలంవజు విలిచిపోయిరి. పన్నెండేండ్లు ప్రవర్తిలిన ఆసత్రయాగము ఇప్పుడే ముగిసినది, 81

టి ల్రరరామచరిత పూజలు "పూర్తిచేసి బుష్యశ్ళంగుడు గురుజనులకు ఆంపకములు చేసినొడు. ఆ సమయమున భగవతి అరుంధతి “* కోడలులేవి అయో ధ్యకు నేను పోనన్నది” రామమాతలాకూడ ఆమాటనే ఆమోదించిరి. అప్పుడు వశిష్టుడు ఆలోచించి, ' వాల్మీకి తపోవనమునకు పోయి ఆక్కడ విలిచెదము ” అనను, వాసం : అయితే, ఇప్పుడామహారాజు ఎట్టి యనుష్టానములో సున్నాడో | ఆతే) : రాజానుక్రమజీయమైన అశ్వమేథగక్రతువు నారంభించినాడు, వాసం : అరె! సెండ్రికూడ చేసికొనెనా ? ఆతే) : శాంతమ్‌. లేదు. లేదు. వాసం : ఆలాగయికే ఆ యజ్ఞ్హకర్మయందు కూ ర్పుండుటకు సహధర్య బారిణీ యెవరున్నారు? అతే) ; సువర్ణమయమైన సీశాస్రతిమ. | యూన వానం : ఓహో! అమిత కఠినమ్ము లఅయ్యు వజఏ)మాలక౦ పెం మంచి పువ్వులకం బె కోమలము లగును, అఖిల లోకో _త్తరచరితు) లయినవారి శేతము లెటుంగ నెవ్వరిచేత నగును. ఆశే) : వామదేవపురో హితులు అభిమంతిణము నిర్వహింపగౌ-పూత మయిన యతక్షాశ్వమును ఉత్సర్జించి శాస్త్రసమ్మతముగా దానికి రక్ష కుల నేర్పజణచిరి. లక్ష్మణకుమారుని చందికేశును సర్వాధిపతిగా పంపిరి. సంపిడాయ ప్రకారము ఆచనికి దివ్యావ్తుముల నిచ్చి చకురంగబలమును సహాయ మంపిరి. 8

ఆ'రము' 11 వాసం : (స్నేహకౌతుకములతో బొష్పములు రాలగాా అమ్మయ్యా! భాగ్యం. కుమారలక్మణునకా పుత్రుడు | తల్లీ 1 జక టకికిళివి నేను (బతికితిని. అధ్రే : అంతలో- ఒకానొక (బ్రాహ్మణుడు -చచ్చిన కొడుకు నె త్రికొని వచ్చి రాజద్వారముముందు- గుండెలు బాదుకొనుచు - “రకీంపుడు -- రక్షింపుడు” అని ఆ(క్రందించెను. అంతట. * ఏకో రాజాపచారము లెనిది (ప్రజలలో ఆకాలమృత్యువు జరుగ దని కరుణాసము[దుడగు రామభ్యుడు-ఆ దోషము తనదిగా భావించుకొనెను ........ ఆపుడు ఆకాశమునుండి ఒక పలుకు వినబడెను. శంబూకు డను పవృషబణడు త పం బుర్విని సల్చుచున్నవాడు - శిరళ్ళే దం బాచరించి- అతని వ ధంబున (బితికింపుము వసుధాసురసుతునిన్‌” అని. ఆ ఉష్మక్రుతిని ఆలకించి, రామచందుడు కృపాణపాణియె. పుష్పకవిమాన మెక్కి, - దిగ్దిగంతముల నంతటను _ కూూకతాపసిని వెదకు చున్నాడు వాసం : కూద్రళంబూకుడు, ధూమపానము చేయుచు - ఇందే - ఇచటనే జనస్ట్థానమందు తపమాచరించుచున్నాడు. అందువల్ల, రామభద్రుడు, తిరిగ, ఈ వన మలంకరింపవచ్చును. ఆత్రే : భ(దదముఖీ । ఇంతలోనే ఆయన ఇచటికి రావచ్చునేమో వానం : అన్లే కావచ్చు....కాని = పగటిపూఎ లప్పుడే తీండ్రించుచున్నవి. 8?

ఉత్తర రామచరిళ పురుగుల్‌ తిన్న బెరళ్ళులాగ విహగంబుల్‌ నీిడలళా కెబ్కుచున్‌. అఅవళా క్లాంతకపోతసంతతి కులాయ(శ్రేణులకా, గండ కం ధరముల్‌ రాయ కరుల్‌ జిలజా; తరువు-లెండజాసక్షు వృ త్తంబులం దరువుశ్హై పడు సొంత పుష్పములతో- నర్చించు గోదావరిన్‌. (పరిక్రమించి నిష్క్రమింతురు) శుద్దివిష్కంభము (అప్పుడు పుష్పకనుమీది సదయాఖగ్గపాణీయై రాముడు (ప్రవేశించును) దక్షిణకరమా । చచ్చిన ధరణీసురు + శుపును (బదికింపు- మస్‌ నేసి శూద్రమునిని- నిండుచూలాలి నడవి కనిచిన రామ భాహం వైైతివి కరుణ యేపాట్‌ నీకు. (ఎట్టులో ఇడ్లమును విసరివ్వై చును) ఆ-రామువికి సరిపోయిన దీ కర్మ. ఆ బొహ్మణవత్సకు (ప్రాణ ములు వచ్చునా: దిష్యపురుషుడు (ప్రవేశించి) , దేవా ! జయము, జయము. “* యమునివలన నైత మభయ మిచ్చెను, నీక రాసిధార - (బతికె నర్భకుండుం నీ చరణముల తల నిలిపె శంబూకుండు; ధ్వంసమేని ! అగురు తారకమ్ము. ” రామ : రెండునూ మాకు పప్రియములే, ఇకమీద మహోజ్ఞ్వలమైన నీ తవన్సుకు తగిన ఫలము ననుభవింపుము. విశ

“ఆతం౦ంకము [1 ఎందు ఆవందమోదము అలందనోపు నంభవంబగు ఐబహుపుణ్యచయన 'మెచట, తేజరిల్లు లోకములు వై రాజనములు- కలపు. పొంచెద వవి ఏ వికజా (మపంబు. శంబూకు : దేవా! ఈ మహిమయంతయును మీ (ప్రసాదఫలమే. ఇంక తపన్సేమీయగలదు ? అటైననేల ౭ తపన్సే నాకు మహత్తరనుగు ఉపకారమైనది. నిను భూతేశు శరణ్యు పొందుటకు అన్వేషించు లోకంబు లె న్ని, విచ్చేసెతి, వల్చు-నకా-వృషలు-నేలకాదాటి వేలామడల్‌; చన టో లిట్టుల నా తపఃఫలితముల్‌, కొదేని యీ దండకా వనమే మూల ; అయోధ్యయెక్కడది దేవాః నీవురా క్రమ్మణన్‌ రామ: ఏమీ 1 దీనిపేరు దండకా : (అంతటను అవలోకించి) ఆహా : ఎల్లిది .... మసృణశక్యామము వొక్కచో-ఐకట ఖీష్మ(గ్రావ కొఠిన్యముల్‌, దెసలకా (కుశ్లైడు ధాంకరించుచు ్రవంతీధార లంతంతటన్‌, పొసగుఃా తీర్థములుజా దరుర్‌- గిరినరిత్‌ పుణ్యాశమారణ్యముల్‌ , మసగుళా ముచ్చికపై స యీ కడల జాడట్‌ దండకాభూములై శంబూక : అవును, ఇది దండకారణ్య మే. ఇక్కడనే కదా మునుపు పదియు నాల్లువేల పదునల్వు రసుర లని తెగిరి నీక రాసి = (త్రిశిర ఖర దూషణులు. దుర్చలులగు మాదోటి పళ్లైవారుకూడ నిర్భయముగా సంచరించుటకు వీరై. నది. రామ : ఇది దండకారణ్యమే కాక - జనస్టానముకూ డానా ? గిస్‌

ఉ్తరరామచరితి శంబూక : నిజము = ప్రాణులకెల్ల గగరెల్తించు = ఉన్మత్త చండజంతు కాండముతో సంకులములగు కొండకోన లిక్కడనే కలవు. ఈ జన స్ట్థానమునంటి బలిసిన దీర్హారణ్యములు దక్షిణముగా వి_స్తరించినవి= తిలకింపుడు ---. అలికిడి లేక నిశ్చలముగా నొక వాడ కొణలు [క్రూరమృగాల యజప్ప లొకట, వ్వేచ్చగా సుఖని(ద్రచెందు పెన్బాముల శ్వాసఘోషల విషజ్వాల లెత్తు, దాహంబు తీజ కెద్దడి నెట్టెల౯ా తొండ లజగర స్వేదము నాని తవియు. రామ: చూచుచున్నవాడ సుమి జనస్థానమును, అసురఖకుని పూర్వవసతి వాసంబులను, అనుభవించుచుంటి నా పూర్వవృ త్తాంత మడరి జరుగుచున్న యట్లు (ప్రత్యతముగ. (ఆంతటను కలయచూచ్చి వై డేహి సర్వథా (ప్రియారామ గదా ః అట్టివే ఈ కౌంతారసులు. ఇక నాకు భయమెందుకు ? (కన్నీరు నించుచు), “నీవు తోడ నుండ వివసింతు నిష్టముగ మధుమదకల గంధమయములగు నీ వనుల” ఆనుచు అనుపరించె నబల నాతో విచట ఆమె న్నేహ మట్టి దగు - నగును-నాపట్ల. అది యశ్షే, యు

అంశము ]11 ఏమి చేయ కించుక కలయికల మాత సుఖముచే దుఃఖమును మాపు సుహృధు దెప్పడు, తత్చిియ జనంబుకంఅె సాంత్వన మొసంగు ప్రియమయిన (ద్రవ్యమేది జీవితమునందు. శంబూక : దురాసదములయిన ఈ గహనములమాట చాలును. ఇటు చూడుడు. ఇవి మధ్య మారణ్యములు-పశాంతములు = గంభీరములు. అవిగో మక్తిల్లి 'కేకలువేయు. నెమిళ్ళ కంఠకాంతులతో (క్రాలు చున్నవి ఈ కొండలు ; వానిమీద చిక్కగా పెరిగిన గున్న చెట్లు నల్లగా గుంపిల్లుచున్నవి. బెదరక భ్రీతిచెందక ఇందు తిరుగుచున్న వివిధ జంతుసంతానమును తిలకింపుడు. పులుగుల్‌ (శత్రొక్కగ జొలు వేతసలతా పుష్పా?తో, వాసనా మిళతంటై న తుషారతోయముల యూర్మి(వ్రాత ముల్‌ మోయగా, ఫలభారంబున శ్యామలంబులయి, చేవల్తేజు నేరేటి మా కులతాకిళ్ళకు (తు ఘార్డిలు నవే కూలంకషా నిర్హరుర్‌. మఠియు - (ప్రభూ ! ఉడికి ఆవులింప పడుచు భల్తూకములు దరులు మాజు(మోగి పెరుగుకా భయధ్వనుబు ; కరులు చీల్చి చెరగ కణుపులంబడీకారు సల్తకీశి శిరకషాయ సౌగంధ్యముమి. క. రామ; (కన్నీళ్ళ నాపుకొవి వత్సా! నీకు (త్రోవలు శుభములగును గాక - దేవయానముల నంటిపోయి పుణ్యలోక ములు పొందుము. న!

ఉ కరరామచరిత నా! శంబూక : అన్షే ! అనాది బ్రహ్మవాదియైన అగ స్యునకు అభివాద మర్పించి, శాశ్వత పదమును (ప్రవేశింతును. (నియ్య మించు) రామ: ఎచట పూర్వము వసీయించినాము చిరంబు ఇదియదేవనలబు ఇప్పడు చూతును మజల అటసుఖవించితిమి గృహస్టులమును నా వనస్టు లము నగుచు స్వధర్మ సమయాభిమతరతిని. ఇంకను కేకాశ్రుతినమిళ్ళు క్రీడించు గిరులివియె మతత్తిలిన హరిణములు బుసలు దవనతలములివె మంజీవంజుల లతల్‌ మలయు వాటిక లివియె నవనీలనిచుళ ములు ననుచు నదితటము లివె. మజియు .... దూరమునకు చూడ తోచు మేదురమేఘ మాలవోలె ఏల నీల మసుచు -_ పుట్టువాందె నిచట పుణ్యగోదావరి - ప(సవణగిరీంద్ర పాదమిదియె ! అకే న! ఈనగ శృంగమం దపుదు వృద్ధిజటాయు నివాసముండి, ఆ కోనలనుంటి మేమును నికుంజము (కింద, (ప్రవాహ గౌతమిజా శానము లాడ నీలతరుధామము - కొమ్మలలో శకుంతముల్‌ గానముచేయ - రమ్యములుగా చెలువారిన వీవనాంతముల్‌. మ!

అంకము 1] ఆహా చిరకొలమున్నందువలన వివిధములైన మాన్నేహానులాప ములకు ఈ (ప్రదేశములు సావువై నవి. నా (ప్రియురాలికి ప్రియసఖి మా మైన వాసంతియును ఆపుడు ఇందే వసించుచుండెను. కటా: [కూరు డగు రామునకు నేడేమి సంభవించినవో : చిరసంతాపము దుర్విషంబువతె నుక్ట్రంభించె తీండించుచుకా, ఉరువేగంబున నొ త్తిపిచ్చటిలె స్నాయుశ్శల్య శాతవ్యధల్‌ ; పశియల్‌ బాజు అఆరుంతుద్మవణనిగు_ప్త (గ్రంథిచందాన = ఈ కరుడుల్‌ గట్టిన శోకమి ట్లురలి నన్‌కాటాడు కొంగగొత్తగన్‌. కౌనిమ్ము శ ఆనాడు మాకు మ్మితసంమితము లయిన భూమిభథాగ ములను చూతుమ. ((నిరూపించుచు ) అహో! ఈ నేల పడకలు నిలుకడలేనివి. పూర్వము నెలయే్ల పొరలి పొంగిన చోట్ల పడియలై తేలెను పాలయినుక, తొల్లి కారడవులతోడ కిక్కిరిసిన పాొ9ంతంబు కెడలయి పలుచబొటె, బహుకొల మవల గన్నట్టు కొంతొరమున్‌ వేశాకం డనుచు భావింపనయ్యె, సావరములనున్న లముల్‌ చూడ అ ఫా య్‌ య్యదియే యిదని దృఢమగును బుద్ధి, అబ్బాః తో9ఫవేసికొని పోదమన్నను ఈపంచవటీ స్నేహబంధము నన్ను దిలాక్కరించు చున్నది. క

ఉ ఎరరామచరి5 వ! (దుఃఖముతో) స్వగృ్భృహమువోలె నెందు దివసంబులు పుచ్చితి మేను నామెయుజాం తగిలి సతంబు నెచ్చటి కథల్‌ తెగనీయక చెప్పకొందు, మిం పుగ ; విపు డాపియాహతకపుణ్యుడు రాముడు తానొకఎడెయే మొగమున చూదు - చూడం-కెటు పోనగు పంచవటీ మహాతటిన్‌- *0టూకుడు (పవేశించి) దేవా! జయము థగవాన్‌ అగస్త్యుడు మీరాక నావలన వివి మీతో ఇట్లు సలుకుమనిరి. “ విమానమును దిగుతరుణమునకు వలసిన మంగళార్ధ వము సమకూర్చుకొని న వత్సల న్‌ తోపాము[ద సీకై ఎదురు చూచుచున్నది. మా ఆమ జనమంతయును ఆమెతో నున్నారు. అందువలన ఇటువచ్చి మమ్ము సంభావింపుము. అనంత రము నుఖయానమెక్కి- త్వరగా స్వదేశము (ప్రవేశించి ఆశ్వమేథము నాధానింపుము.” రామ: అగస్త్యభగవాసు బజ్టాపించినశ్లే | శంబూక : ఆ బైన దేవా ! పుష్పకమును ఈవై పురానిమ్ము .... రామ : (పుష్పకము నటు పోనిచ్చి పరమతటీ ! పంచవటీ! ఇది గసరుజన వచనము. ఈ యకు రోధముచే సంధిల్లిన రామాపరాధమును క్షణము క్షమింపుము, శంబూక : (ప్రభూ: పరికింప్పము .... .... 4(

అ౦కము 1 రొదలై పో పొదరిండ్లు మూకముల కాజొ్టెంబులన్‌, కీచక పిదరా ఘోసషలురేగ కాకులెలుగింపన్‌ మానె = (కౌంచావతం విది; మత్తిబి నమిళ్ళు నెత్తముల నట్టిటాడగా; సర్పముల్‌

వలీ గర అవత బబ ఒదిగె౯ా చందన వృక్షకోటరములం దుద్వేష్షితావస్థి తిక. ట య మళకియును, గుహలన్‌ గుబ్బటిలుకా గళద్గళరుతిన్‌ గోదావరీ తోయమూుల్‌; మహితోత్తాలపయోదమాల లివి లీలాదక్షిణా హార్యముల్‌; బహు కుల్యా (ప్రియ సంగమంవి దె - పయస్సంఘాత కోలాహల (హజంబై = వెలయున్‌ - పరస్పర గభీరతుద్ధ చక్రస్టితిన్‌. ఎావుట్టీవాాానాలా. క్ష

తృపీయా౦కము “4 టిం రా? [| ఆంతిట కెమస - మురళి - ఆను ఇస్దరు నదీదేవతలు ప్రవేశింతురు. ] తమస : సఖీ మురళా। ఎందుకే? ఏదో (్రాంకిలో ఉన్నట్లున్నావు. మురళీ : భగవతీ తమసా ! పూజ్యపాద - అగ_స్త్య్యపత్ని గోదావరీ దేవితో * ఇట్లు ” చెప్పిరమ్మని నన్ను పంపినది.

• సీవు ఎటీగియుందువు. మా కోడలిని పరిత్యజించినది మొదలు .... రామభ్యడుళోకరస మడచిపెట ధృతి, పుటవిపచ్యమానపటుకరౌషధి భాతి కానరాక పయికి =- లోన గాఢవ్యధా ఘోర మగుచు కుమిలి కుదిలించుచున్నయది

అది ఆ(ప్రకారమే ఆపరు _- ఆలాటి ఇష్టజనమును కొట్టిన కష్టములో

పుట్టినదా శోకము - తెరిపితెంపులు లేక - దీర్హింగా - రగిలి రెచ్చిల్లు

బ యు రి చున్నది. అందువలన రామభదదుడు నానాబ నవసి నొగిలి పోతు న్నాడు. అది చూచినప్పుడు నా హృదయము కంపించును. ఇప్పుడు= అతడు - దండకనుండి తిరిగి పోవుచు పంచవటి వనవాటికి వచ్చును, అచ్చట సీతాస్నేహ సాక్ష్యములగు (ప్రదేశములను చూడక మానడు. వీరుడే సహజముగా అళడు । ఐనను ఈలాటి అవస్థణు అనూహ్య ములు. లోకుగా పాతుకొన్న శోకకోలలు పెకళి పొంగునప్పుడు

ఆ యుద్వేగములో పదేపదే (ప్రమాదకారణము లుండునని శంకిం

తును. అందువలన భగవతీ గౌతమీ! రామభ్యమనిపట్ల నీవు

మెలకువతో నుండుట మంచిది. కాబట్టి .

శీ

అంకము 1]! విసకిసలయ గంధములయి. (ప్రనన్న శిశిరజలళీ కరములగ అలసా లసవీచీపవనములన్‌ విసరి, తమపు మతడు తూలి వితిెెడు వేళన్‌ొ”

తమన : ఈదాక్షీణ్యమామె న్నేహమునకు శతగినదే. అవుగాక - రామ భుని అపాయమునకు సంజీవనివంటి ఉపాయము మా కిప్పుడు సంనిహితంగా ఉన్నదిలే. య

మురళ : అది యెట్టిది ?

తమస : వినుః ఆ౮ాడు లక్ష్మణుడు వాల్మీకి తపోవనము ముందు సీతను విడిచి పెట్టి వెళ్లెనుగదా. అంతట సీతాదేవికి (ప్రసవవేదన ప్రారంభ మాయెను. ఆ బాధావేగము నాగలేక ఆమె గంగలో దూకెను. అందే ఇద్దరు బిడ్డలు పుట్టిరి. అప్పుడు పృథివీ భాగీరథీ దేవతలిరువు రుుు ఆ శిశువుల ననుగ్రహించి ఆమెను రసాతలమునకు కొని పోయిరి .... పిమ్మట .... పొలు విడువగానే ఆ శిశువులను స్వయ ముగా ఎ త్తికొనిపోయి గంగా దేవి వాల్మీకి మహర్షి కప్పగించెను.

ముఠళ : (విస్మయముతో)

ఇట్లివారి దుష్పంకట నృత్తికగతుల యందును ఘటిగ్లెడిని పరమాచ్భుళములు - ఎచట ఉపకరణీభావ మెంగు నచట ఆవతరించు నీలాటి దివ్యాభిజనము.

“తమస : తరువాత .... శంబూక వధనిమితశ్తముగా రామభద్రుడు జనస్టానమునకు వచ్చినాడవి, సరయూముఖమున భగవతి భాగీరథి వినెను. అంతట, ఆమెకూడ న్నేహనళమై భగవతి లోపాముద్ర

4%

ఉ్పరరానుచ్‌ ఏ3 వళెనే కంకించెను. కొంత ఆలోచించెను. పిదప ఏదో (గహశాంతి పేకుపెట్టి సీతాడేవిని వెంబచెల్టుకొని గోడావరీడేవివి దర్శింప వచ్చి యున్నది.

మురళ ; ఎంతో బాగున్నది భగవతి ఆలోచన. ఎందుకంటే ....... రాజధానియందున్నప్పుడు రామభ్యనవి చిత్తము (పజా క్షేమంకర కార్యములలో నిక్షిప్తమై యుండును. కొని నిర్వ్యాపారమతిమై శోకమే రెండవ తోడుగా పంచవటిని (పవేశించుట అంతులేని అనర్హములకు కొరణము కొకపోమ .... ఆయితే సరేకాని... సీకా సహాయంగా రామభధ్యరువి ఊరడించుట ఎట్లు సాధ్యమో నాక తోచుట లేదు.

తమస : ఆ విషయముకూడ ధదా/రథీదేవియే ఇట్లు వక్కొజించినవి.

““ వత్సా! సీతా! ఆయుష్యంశులు కుళలవులకు నేడు పుట్టిన దినము. పన్నెండవపయేడు, సంఖ్యామంగళ (గ్రంథిని కిట్టవలెను. అందుకు నీవు ముందుగా సవికృదేవతను పూజింప తగును. ఆమహ నీయుడు నీకు మొదటి మామగారు. ఈ మానవ రాజక్షి వంశమునకు మూలపురుషుడు, పాపధ్వంసి. అందుచే నీవు స్వహస్తములతో కోసిన కుసుమములతో ఆ దేవునకు అరాధన సలుపుము. ఈ విమిలత్త ముగా నీవు భూమిమీద సంచరింప వలసియున్నది. ఐనను మా(ప్రభావము వలన వనదేవతలు తము నిన్నుచూడ లేరు. ఇక మనుష్యులమాట చెప్పనేల ....*"” అటుపిమ్మట నన్నుకూడా దేవి ఇట్లాక్టొపించినది. “తిమిసాః మా కోడలు - వళ్సి - జౌనకి నిస్ను మిక్కిలి ్యసేమించును. ఆందువలన నీవే ఆమెకు సహచారిణివై . ఆమవర్తింపుము. అని, కావున మురళా । నేనిప్పుడు రల్లిచెప్పినట్లు నడుచు కోవలెను....

(1

అ౦కము 111 మురళి : నేనుకూడ ఈవృ త్తాంతిమును భగవతిలోపాముద్రకు నివే చింతును. ఇంతలో ... రామభ్రుదును ఇటు రావచ్చును. తమ: మురికా।; అదిగో ఆమె గేదావరీ జలములకుండి వెలువడి ... తెలుపెక్కి కృళంచిన గండపాళితో జడవీడి కుల్‌ చెదరంగ మోమునన్‌ విరహవ్యథరూపమొ “ళోకమూ రియో” యన జానకి వచ్చునిచే వనానికిన్‌. మురళ:; ఆమేనా-ఇది.... రొడిమెగ్‌ లవింప వసివాడిన మొగ్గ పగిదిని “సృాచయ (ప్రఘూనము వడంబడ; ళోకతపనల్‌ చహియించు = సన్నగలి = పాలిన_యామె తనువుకా; శరదూష్మకంబు మృదుకేతకిరేకునువలెన్‌. | ఆటునిటు పరి[క్రమించి - ఇరుపురును నిష్కమింతురు. ] శు విష్క౦ంభమ్‌ నేపథ్యమున ట్రమాదిము - ప్రమానము ([పూలుకోయుచు ప్రవేశించిన సీత కరుణొత్పుక్కములతో ఆలక్రించును] సీత; ఆ....ఎజుగుదును. అది=నా-.ప్రియసఖి వాసంతి కంఠస్వరము ... (నేపథ్యమున మణల) సీతాస్వహ_స్తమున ఆందుగు లేత జిగురు లకాదీసి మున్నుతిని తేరిన కో డెయేస్లు. సీత ; అయికే -దానికేమయింది ? శీఫ్‌

ఉర్తరఠాడుచరిల (తిరిగి నేపథ్యమున) నీరాడుచుండ సఖితో చలమెతత్తి పెనగ మాతంగ మొక్కటి ఉద్యగమదాన కవిసె. సీత : (రభసతో కొన్ని అడుగులు అటునిటు నడచి ఆర్యపుత్రా : అఆర్యపు్యుత 1 రక్షింపుము = నాపుతకుని రక్షింపుము .... " (ఆలోచించుచు) ఎంత మందభాగ్యురాలనో ! బహుకాలబన్ధ పరిచయములై నా - అవే - అక్షరములు నన్నువదలక - మెదలి ఈ పంచవటీ దర్శనమున స్మరణకు వచ్చుచున్నవి ఆర్యపుళతా - అయ్యో .... (మూర్చిబ్లన్సు తమస : అయి = (ప్రియసఖీ ఏమిటిది ? ఊరడిల్లు ము-ఓపిక వహింపుము, (నేపథ్యమున) విమానరాజమా 1 ఆసపము = యిదట ఇక్కడనే అ ఆసము సీత : (తెలివితెచ్చుకొని - భయజఉల్లానములకో) అహో : ఏమిదీ ఎక్కడనుంచి వచ్చెగో తెలియదు. నీళ్ళమబ్బుల నుంచి నిదాన నిస్వానములాగా-గంభీరజ్బంభణంగా--వినిపించింది ఈ భాషాపంక్త. ఆంతేకారు. అభాగ్యవై న నా వీనులు కాకి యుడితి చకితను చేసినది. తమస : (చిజునవ్వుతో) ఓపీ: పసిదానా ! ఆపరిస్ఫుట = మేదో = ఆ లసనము -_- తెలియ దెచటళా వెడలెనో ! ఇటులు ల్కిపడి సముత్క్మం౦ంళవయితి వి పిధాన_స్తనిత చకిత యగు నెమిలిపలె౯ా. 44

ఆ౦8ము ]]11 పీత ; భగవతీ! ఏమంటివీ ! .... అపరిస్ఫుటమా ....? ఆ = (తిరిగీ ఆ కంఠ శ్వరసరళిని ఆకళించుకొని) ఆర్యపుక్రుడే పల్కుచున్నాడని అనవాలు పట్టితిని. తమస: ఆ .... విన్నాము .... తపస్సు చేయుచున్నాడట ఒకళూదుడు. ఆతని దండనార్థముగా - ఇక్ష్వెకుకులీనురై నరాజు వండకకు వచ్చి నాడని. సీత : అవును. పరిహరింపరాని దర్మవిధానము చెజిగినవాడై యుండును. ఆరాజు ... (నేపథ్యమున) ఎందే మృగాలును ద్రుమాలును బంఘలయిరి, ఎండే వసించితి ప్రియాసహచారి నగుచు; ఆగో[త కంధర యురీయురధార లివియె గోదావరీ పరిసరా[ది తటాలునవియె సీత : (చూపు సారించి అయ్యో । ఏమిది? ఆ దుర్చిలాకారము ఆర్య పుత్రుడే. వేకువజామున వెలవెల బోవు చందమామవలె నున్నాడు* గంభీరసొమ్యుములయిన ముఖ చిహ్నములచేత మాత్రమే ఆయనను గుర్తింప గలుగుచున్నాను. విజంగా _ ఆర్యప్వుత్రుడే *... భగవతీ | నన్ను పట్టుకో .... (తమసను కౌగిలించికొవి మూర్చిల్లును) తమస : (సీతను పట్టుకొని బిడ్డా! లీతిల్లకు. ఊరడిల్లు ........ .... బి ౧ ణా లా (నేపథ్యమున) ఈ పంచవటీ దర్శనమువలన .... .... .... ఖీ

ఉప్వరరానమచరిక ఉ్యగముగ విప్పుడు జ్వలింపనున్న ఆంత రాళలీన ళోకానల ఉజ్వొలికలకు, ముందు ముప్పిరిగొను ధూమపుంజమట్లు గాఢ మూర్చాభరము నన్ను కప్పుమొదల. హా! (ప్రియా జానకీ: తమస : (తనలో) పెద్దలు ఈలాటి విపత్తునే శంకించిరి. సీత : (తెలివి రాగా) ఆ- హా -- ఏమిది ? (మల నేపథ్యమున) హా-దేవీ! దండకారణ్య సహచారిణీ ! విదేహ రాజపుత్రీ ! (మూర్చిల్లన్సు సీత : కటాకటా ! నష్టభాగ్యను నన్ను పిచచుచు - నల్లి కలువలవంటి నేత్రములు తేలవేసి -- నా నాథుడు మూర్చిల్లైను. కష్టమ్‌ 1 విట్టూ ర్పులు సారించుచు -- నిస్పృసహుడైై - నిలువలేక -- నేలమీద పడి పోయినాడు. హా--హా--ఇది విపర్యాసము. భగవతీ ః కాపాడుము. కాపాడుము. ఆర్యపుక్రుని బ్రతికింపుము. (అని కొళ్ళమీద పడును) తమస : (ప్రాణములు పోయగలవు కళ్యాణి 1 సీదు పాణీ సంస్పర్శమున జగత్పకికి నిపుడు, అతని నిరతస్రియ స్టానమదియ కాన నియతమగు నచ్చటనె జీవనీయ మహిమ. సీత : కొవలసినది కౌనిమ్ము (ఏమైనను సరే భగవతి ఆజ్ఞాపించిన 'స్లే.... (సంభ్రనమక్సృతో విష్క్రిమించున్సు [నేలమీద మూర్చిన్లిన రాముడు--కన్నీస్టరాలగా సీత కరస్పర్శముతో ప్రవేశము. 48

అంకదు 111 రామ: (ఆహ్హాదించినట్లు ఉచ్చా్వాసంచును) సీత : (ఇంచుక హర్షించి - తనలో) త్రిలోకముల కంతకును జీవితము తిరిగి వచ్చినది. రామ: హంత 1! ఏమిది? అహో? (శ్రీచందన్నద్రుమకిసాలము శేరి నూరి, చండద్రాంకు కందళరసంబులు పిండి తేర్చి, సంత_ప్తమైన హృదయంబున పూసినారెౌం శుష్కించు జీవతరువుకా తడిపించినారా. మజశీయుమ.... చిరపరిచిత మీ స్పర్శము- మరలించును [ప్రాణముల - తెమల్బుగు మూర్శన్‌- సరికాపము తీక్పును = [క మ్మజ - అనందచజటిల జడిమకా పడథతోయున్‌. సీత : (భయళోకములతో = ఇంచుక ఒదిగి నిలిచి, ) అమ్మయ్యా -

• ఇప్పటి కిదే నాకు - బహుళమైన బహుమానము. రామ: (లేచి కూర్చుండి) ఏమీ -నా దేవి - వత్సల - సీత - ఆమె నాకు - ఇప్పుడు. ఈ ప్రకారము = ఉపచారము చేయలేదా ? .... సీత: అయ్యో: ఇదేమిటి-ఇక్కడనే ఉన్నాను. ఆర్యపుత్రుడు నన్ను వెదకునా యేమి? రామ: కానిమ్ము....పరికించి చూతును,. సీత : భగవతీః తమసా ! రా....రా.... తొందరగా రా-తొలగిపోదము, ఇంతలో నేను కంట పడితినా .... నెలవు లేక సమీపించుటకు ఈ మహారాజు మిక్కిలి ఆగహించుగు. శ

ఉర్తరవామచర తమస :; ఆయి | కుమారీ ! భా%రథీవర(ప్రనాదమువలన నేవు వనదేవత లకుకొడా కనబడవు. (ఎందు కీ భయమ్‌) సీత్ర ; ఎజతుసదును, ఆ కావ మటువంటి దే, రామ: దౌను = ప్రియా: జొనకీ | పీత; (శోకగద్లదమైన కంఠముతో) ఆర్యపుత్రా! నీ యీ పిలుపునా యీ దళలో ఉచితంగా ధ్వవించుటలేదు. ((ఏడ్చుచు ) ఇస్సీ, నా హృదయము పాషాణమై పోయినదా: ఇంకొక జన్మలో నైనను సంభ వము కానిది ఈయన దర్శనము. అట్టియమెడ అభాగ్యశ్టైన నన్ను విక్సలా ! యని పిలిచిన ఆర్యప్యక్రుని పట్ల నాకు కవికరము లేక పోయినది .... ! నేను ఆయన హృదయము నెజుగుదును _ వాయన నా హృదయము ఎఖుగును ; రామ: ( ఆంతటన పరకాయించి, నిరాళతో ) అక్కటా £ ఇక్కడ ఏమియును లేదు........ సీత : భగవతి : అప్పుడు, అట్లుంజికారణఎగా వివర ంచినాడు-ఇప్పుడు ఇట్లు ఈ పకారంగా = అగపకుచున్నాడు. అహో: నా హృదయాను బంధ మెట్టిదో నేన తెలిసికో లేకున్నాను. తమ; ఎజుగమను వత్సా ! ఎజుగుదును. ఆసలన్నియు పో నుదొసేనతకా సుడిసి _ నిష్కారణ కఠోరనికృతికళా కలుషించి - దీర్హదుయిన వియోగ దీనదు_స్తర దశను ఆకస్మిక సమాగమాపత్తికి జడించి సహజసౌజన్య ప్రసన్నత కా నిలుపోపి విభుని రోదనకు విలవిలలాడి తెగ నేడ్చి - ర్‌0

అంకము 11] (ఢేమోవయముతో దివించు నీ క్షణమందు నీమ హృదయంబు _ అన్నియు గేకమైనట్లు .... ౬ గా రామ: దేవీ: రూపుతాల్చన పిణయస్వరూపము వలె నీ కరస్పర్శ మిప్పు డార్షీకరించు నన్ను = స్నేహార్త్ర $ళరప్రసన్నముగను = ఎ౨చు గలవా । కానబడ వానందయితి), సీత : విగ్గణగా ధ్వనించుచున్నవి ఆర్యప్యుతుని ఆలాపములు, వానిలో ఆయన న్నేహభారను తెల్లమై, ఆనందము చిందుచున్నది.... వీనిని ఆలకించినప్పుడు, ఆనాటి అకారణ విసర్జనము - శల్యమువలె - లోన నాటియున్నను నా జన్మము కృళార్హమనియే భావించుచున్నాను. రామ: ఇంకా -నా ప్రాణప్రియ - ఎక్కడ? --.. ఇది రాముని (భమ, నిరంతర చింతినచే కలిగిన తన్మయావస్థానము కావలె .... .... (నేపథ్యమున ) సీతా స్వహ_స్తమున అందుగులేతచిగురు లకాకీసి మున్ను తిని తేలిన కోడె యేన్సు, (ఈ పాదములు చదువబడును) రామ: అయితే ? దాని కేమయినదీ .... (మఖల నేపధ్యమందే ) నీరాడుచుండ (ప్రయతో - చలమెత్తి పెనగ మాతంగ మొక్కటి ఉద్యగ్రమదాన కవిసె. (ఈపాదములు చదువబడును) ర్‌!

ఉ్రరరానుచరిత

సీత ; (స్వగతమ్‌్స్‌ ఆయితే దాని నిప్పుడు ఎవరు రక్షీంతురు ?

రామ: ఆ....ఎక్కడ ? నా(పియురాలి పెంపుడు ప్యతుని-సఖీస మేతుని మీద పడిన దురాత్ముడెక్కడ ? (అని లేచి నిలుచును)

| వాసంతి (ప్రవేశించును ]

వాసం: ఏమిదీ । దేవర రఘునందనుడా ?

సీత : ఇది యెట్లు? ఈమె నా (ప్రియసఖి వాసంతి....

వాసం: జయము జయము.

రామ : (నిరూపించుకొని) ఎలాగూ : దేవీ ప్రియసఖి = వాసంతియా ?

వాసం: దేవా : త్వరపడుము - త్వరపడుము. ఇదే జటాయు శిఖరము. అదిగో దానికి దక్షిణముగా సీలాతీర్ణము ఇచ్చట గోదావరిని దాటి దేవీపుత్రకుని కాపాడుము.

సీత : తండ్రీ! జటాయూ £ నీవు లేక జనస్ట్రాన మిష్పుడు శకూన్యపద మైపోయినది.

రామ : అబ్బా! ఈ కథాకథనము హృచయమర్శ్మ పేశికలను కోసివేయు చున్నది.

వాసం: దేవాః: ఇటు- ఈవైపు .... ....

౬.

సీత ; భగవతీ! వనదేవతలకు కూడ నేను కానవచ్చుటనేదు. ఇది నిజమా :

తమస: ఆమ్మాయీ : నీ వెందు కీ సందేహమ్‌. ననదేవత లందంశిలో మహామహిమకు ఆవిష్టానము మందాకిని ....

సీత ; అలాగయితే - మనము వీరి ననుసరింతము.

(ఇరువురును నడచుచున్నారు) ఫ్‌

అంకము !11 రామ: (గౌతమిని సమీపించి, తగవతీ। గోదావరీ: నీకునమస్కారము. వాసం: (వేలు చూపుచు) దేవా ! సంతోషము అదిగో వధువుతోనున్న

దేవీవత్సలుడే జయించినాడు, రాను: జయము. చిరంజీవికి జయమ్‌. సేత : ఇంతలోనే వీడింతవాడై నాడు. రాను: వేవీ!। నీయదృష్టము గొప్పది. నీ చెవినున్న పల్లవము స్నిగ్ధవిసాంకుర ముగ్ధదంతముల్‌ సాచి (గహించె బిడ్డవలె చక్కినయాటకు - నే డతండు నం కోదము లేక గంధగజకూటము పై ఎడ, పోరి గెల్వగా చూచితి = మీ వయ_స్తరుణ శోభనభాజన మెంక పుణ్యమో. సీత : వాగు-ఇత డిస్లే తన సుందరితో. ఎడబా కెజుగక - చిరాయు వగుగాక,. రామ: సఖీ । వాసంతీ ! చూడు--చూడు. ఈ పత్సలుడు కాంతాను వర్తనమందు కుళలుడై నాడు. జలజసుగంధతోయము లొసంగును పుక్కిట నించి - లీలగా నెలగిన తమ్మితూండ్తు కయినేయు ప్రియంకరికికా (గ్రసింపగా _ చిలుకు కరంబుతో శిశిరశీకరమౌ _క్రిక నీరముర్‌ _తుదిన్‌ విలుపు-నలోలబాల నలినీదలప(త్రము ఛత్రభంగిమన్‌. సీత : భగవతీ 1 ఇంతటిదైనది. ఇప్పటికి కుళలవు లెంతవారయిరో, తెలియవేకున్నాను. తమ : వారునూ దీనియంత వారై యుందురు. సీత: అదృష్టము చాలని నా జీవితమిట్లున్నది. ఒకవైపు ఆర్మప్యుత వియోగము. పుటొకప్రక్క ప్యక్రవిరహము. న!

ఉరరామనరిక తమ : అవును నీ భాగ్యమట్లిదే.... సీత : తల్లీ £ నేను బిడ్డలను కన్న (ప్రయోజనమేమి? ఇంతింత ఎడము అయిన పలణవరుసతో, మిసమిస లాడు చెక్కిళ్ళతో _ లలిత లలిత మయిన లావణ్యముతో - బిగియకట్టిన కాంత కుంతలములతో .... విండార విచ్చిన తెల్ల తామర పువ్వుల వలె - ఉజ్జ్వలమురై- ఉల్లాస దరహాసము ల్లైన - ఆ యిద్దరి ముద్దు మోములనూ ఆర్యపుత్రుడు తమ ; కుమారీ । కులదేవతల (ప్రఫాదమున అదియును సిద్ధించును. సీత: భగవతీ! ఇట్లు కన్నబిడ్డల కథ స్మరణకు వచ్చుటచే -నా ఉొమ్ములు -చేప్‌-పాలు కాలుచున్నవి. అందువలన వారి జనకుల సంవిధానమందు కణమా(్రము బిడ్డలతల్ల్యి_ తిని, తమ : ఏమిటీ సంభాషణ ? ఎలుగవో ః న్నేహమునకు (ప్రసవమే ఆ సీమాంతఫలమ్‌. ఆదే పితరులను అన్యోన్యము అవినాభావముగా సంధా నించు పరమానుబంధము. తరుణీతరుణుల ఆంత: కరణస్నహ మగు నీయఖండానందా వరణ్యగంథి _- నపత్యా భరణ మనిరి తాత్వికులు సుపర్వసవిత్రీ ! వాసం: దేవా! ఈ దిక్కున తిలకింపుము ఆ....శిఖండి సమయ మనక మదపదభంగి తాండవోత్సపమును తాస్హై నివ్నర్తించి కొత్తి ఫింఛమునె్తి కులుకుచు సభితోడ కూయు కడిమిమీద = కురువిందదుకుబమై. గ్‌!

అంకము 111 సీత : (కౌతుకముతో కన్నీరు జకాజగా) ఓహో । అదే....ఇది. రామ: వత్సా! ఉల్లసిల్లుము. చేడు మేము సుప్రీతులమైతిమి. సీత : అన్తే ఆసుముగాక. రామ : కనులు తిరుగ పంఢడ్రగా -భమీనృ తెగతి

సులభ చలనభంగి = చోదింప భూసటన ముగుద కఠఅపె నాటష్యముకా -పాణితాాముల (పయసుతుకావలెను = స్య్మరింతుకా గదోయి ఫి హా £ విధీ ! తిర్యక్సంతానము నైతము న్నేహపథము నంటియే చవదర్తించుచున్నదిం టీ కతిపయ సుమగంచ్చములను కుళుకము నిడు ఈ కడిమిని అతి మమతను నా ప్రయసఖి సుతుని పగిది సాకిన యది.... తీ ల జ సీత : (కన్నీళ్ళతో) నిజమ్‌. ఆర్యపుతుడు చక్కగా గుదర్తించిన్నాడుం రామ: న్యరియించును చేవియు సీ గిరిశిఫి నభిజనమున బ్లఖిల వత్సలతన్‌, వాసం: దేవా! నీ వించుక కూర్చుండుము. రామ : (కూర్చుండును) వాసం: ఆరటిచెల్ల నడుమ అల్లదే పాషాణ ఫలక - మపుడు-నీకు పాన్నయ్యె (పియతోగ అండె యుండి సీత ఆందించె సచ్చికలు హరిణములకు -దొన = నటుపాయ విప్పుడివి

ఉరరోనుచరిన రామ: ఇది చూచుటకు కక్యముగాదు -నాకు - (అని లేచి వే జొకచో కూర్చుండును.) సీత ; సఖీ! వాసంతీ ।! ఇలాటి దృళ్యములను చూపి నా ఆర్యపుతు) నేమిచేసినావే? ఎందుకిది? అకటా! ఆనాటి ఆర్యపుత్రుడే ఇతడు, పంచవటీవనమును అదే। ఆ (ప్రియసఖి వాసంతియును ఇదే! సకల సరససథ్యములకువు సాక్షు లయిన గోదావరీ గహనమందున్న మిట్ట లును అవే: ఇంకను బిడ్డలవలె మెలగిన ఆ పశుపకి వృక్షవీథులును ఇవే: కొని - నేను మందభాగ్యను. కనులార చూచుచున్నను ఇవి లేనశ్లే ఉన్నది నాకు - ఆహా ! జీవలోకపరివ్నర్తన మిట్టిదేనా ! వాసం : సఖీ & సీతా ! ఏమిటిది? రాముని అవ్యను చూడవా .... కలువలు బోని మేని మనుకాంళులు నీ కనువిందొనర్చ, చెం తల కనువారికే ననువనస్ఫుటమంగళ నూత్నమూరర్తిమై విలసిలు రాము డిష్పుడు తిపించి కృశించి వియోగదుర్వ్యభథన్‌ సాలసియు పాలి నల్లబడి శోభిలు నైనను దర్శనీయుదై. సీత ౫ చూచుచున్నాగుు! చూస్తూనే ఉన్నాను. తమ :; చూడుము. బిడ్డా 1 (ప్రియుని చూతువుగాక. బాగా పరికింళువు గాక: సీత; ఆహా: దుర్విధ్‌। నన్ను దాని అతడు - అతని సడబాసి నేను _ ఇట్టి ఇక్కట్లు సంభవమని ఎవ్వరేని ఊహించిరా ? ఆర్యప్పుతుని ఈ చర్శనము - జన్యాంతరాయాతమువలె - త్రాసుమీది ముల్లువలె సున్ని తంగా సుంతి నిలిచింది. ఐనను చూళును - కన్నీళ్ళు పొడిచింవిడుచు నందులున్నవి గదా ః తమస : (కన్నీళ్ళతో సీతమ కౌగిలించి, ర్‌ి

అ౭౦కము 11] ప్రియపరితృష్ణతో పెగిలి పీవరమై, చెలిమి తొణంకుచున్‌, రయమున నిండి-వేగమున రాలుంప్రమోద విషాదబాస్పముల్‌ పఫయికొను సీదుదృష్టి ధవళంబుగ పారు పయస్తరంగిణీ క్రియ, జలకంబు లార్బును సుఖింపగ నీ హృదయేశునియ్యెడన్‌.

వాసం: తరున ళొసగుకా పూవోసిళ్ల కా రసాల ఫలాలతో విఫరును వనీవాళంబుల్‌ పద్మగంధభరంబున్వై విహగకుల ముత్కుంళకా పాడుళకా కషాయగళ్రుతిన్‌ స్వయముగనె వేంచేయకా శీరాము డీ సవసీమకుక్‌, రాను : నశథీ । వాసంతీ । ఏవిచ్చట కూర్చుండుము: వాసం : (శోకించుచు) మహారాజొ ! లక్ష్మణ:సమారులకు క్షేమమే దా, రామ : (విననట్లు అభినయించి, పెంచె ప్రియ చేయారళా నీవారశాద్వలపసయస్పులకా ఎదిగినవి యాపిల్‌ సారంగముల్‌ తరులతావళల్‌; అణగకిపు కుద్వేగించుజా దుర్వికార మెదలోపలన్‌ 'పెకలునటు లేడో పాషాణద్రవంబువలె వేడిమిన్‌, వాసం ; మహారాజా ; ఇఅడుగుచున్నాను లక్మణకుమారులకు కుళలమా- అని. రామ : (స్వగతమ్‌్‌్‌ మహారాజా --- అని సంటోధించుచున్నది. ఇది కేవలమ్‌ న్నేహసిక్తముకాని ఆమంత్రణపదము. అదిగాక - ఒక్క లక్మణుని కుళలమును మాత్రమే ఆడుగుచున్నది, పై గా-ఆ యక్ష రములుకూడా కన్నీళ్ళతో తడబడి వెడలినవి. అందుచే, ఈమె సీఠా వృత్తాంతమును విన్నదనియే భావింతును. ((ప్రరాశముగా) ఆ-లక్ష్మణ కుమారుడు కుశలముగా ఉన్నాడు. గ గ్‌?

ఉత్రగదానముద కత వాసం : అయ్యా । ఎందుకంత దొరుణమ్‌ కొవలసివచ్చినవి. సీత : చెలీ? వాసంతీ । ఏమిటీ వాదన ? ఆర్యప్వుకుడు ఆఅందథికినీ పూజ్యుడు. విశేషించి నా సఖికి - వాసంతికి = నీకు .... వాసం: “నీవే నా హృదయంబు నాదు నయనేందీవర జ్యోత్స్నవుళా సీవే- రెండవ పప్రాణమీ _ వొడలికికా సీయూషముబానీవ= నా జీవాలంబన'"మంచు మచ్చికల నచ్చింపుల్‌ శతందాడి-హో నా వై దేహి, నమాయికన్‌ తెగితి-ళాంత మ్‌-పాప-మింకేమనన్‌. (మూర్చిల్లును) తమన :; మాట రానప్పుడు మూర్చ ముసించుకొని వచ్చును .... ... అనుగతమే ఇది. రామ: సఖీ ! సహింపుము. సమాధానము పహింపుము. వాసం : ( తెలివి తెచ్చుకొని ) దేవరవా రీ అకార్యమును ఎందు కాచరిం చిరి? సీత ; నెచ్చెలీ ! వాసంతీ ! చాలించు - ఇంక చాలించు నీ రామ: అఆవల....లోకజనము సహింపలేకపోయినది.... అని.... వాసం: ఆందుకు హేతువు ... రాము: ఏల ః ఆది లోకమునకే తెలుసును. తమ : ఆ-ఈ దూజు దీర్చ కాలమునాటి దే. వానం: ఓయి కఠోర 1! యళస్చాక “పే యష్మవఖీష్టము; కలదే దుష్కీర్తి చ్చాయ నుజొకటి ? తెలుపు మే మాయె నడవి నా హరిణనయన ? ఏమనెదో.... ర్‌కి

అ౦కము 11] త్‌, జై నే సీత : సఖీ! నివే కఠోరవు -- కటికిదానవు. మఖుగుచున్న దానిని మండించుచున్నావు.... తమ : బిడ్డా | న్నేహళోకిముల వైఖరి యిదే నుమీ।; రామ : సథీ! అనుటకు ఏమున్నవి ? (తనలో _ ఏమని ఊ హెంపను) ఏడాది చేడివతె విత్తరవోవు కనుల -_ నిండారు చూలున భరాలసమైన నడల-- లేదూడవంటి తెలి వెన్నెల తీగ నామె (క్రవ్యాదముర్‌ నమలియుండును-నిశ్చయంబు - సీత : ఆర్యపుత్ర: నే నిక్కడ సజీవంగా ఉన్నాను. రామ: హాః పియూ : డానీ ఎక్కడ ఉన్నావు క. సీత : ఇన్సీ! ఆర్యప్యుతుడు కంఠము విప్పి ఆ(కందించుచున్నాడే.... తిమ ; వత్సా! ఇది సరిగానే ఉన్నది. దుఃఖదమ్టులకు దుఃఖించినపుడే స్తేమితము కలుగును. గట్టు తన్ని తొణకు కాసారమునకున్న టా కలుజుతీయ పొంగు వెలికి పోవు = శోకదుర్భరమున క్షోభించు హృదయంబు కొసరి యేడ్చి పిదప కుదుట పడుసు. ఆందును = ఇది రామునిపప్ల మిక్కిలి నిక్కము. ఎందుకంటే _ ఆతని జీవితము ఈ లోకములో బహుటప్రకారముల కష్టజుష్టమె అ బలా కక్కసమైపోయినది. ఇతనికి... ర్స్‌

ఉ తరరావుచివిం అట పరిపాలింపగ తగ్గ దీభువి మనఃస్వాస్యంబుతో ప్రాగ్వరిన్‌ ; తరుణీతాసము జీవపుష్పమును చండ(గీిష్మమ శ్షేర్చుఃదు _స్తరమాయెన్‌ విలపింపగా స్వయము కాంతాత్యాగమున్‌ చేసి; ఊ పిరితో నే డిటు లేడ్చి తత్‌(ప్రళమనంబున్‌ పొంద లాభంబగున్‌. రామ: కష్టమ్‌. ఇది అత్యంత కష్టము = వ్యాది శిథిలమాయెన్‌ దుర్వేగాహతిన్‌ విడక రెండుగా, ఒడలు భరియించున్‌ వై కల్యంబు = మూర్చిలదు చేతమున్‌, వపువును దహిం చంతర్జాహంబు భస్మముగ కాల్పకే, వివయు (ప్రహరించుకా మర్మాలంటి (తెంపకయె 'ప్రాణముల్‌. సీత : నేనుకూడ ఆలాటి యాతనలోనే ఉన్నాను, రామ: ఓహో ; పౌరణొన పదులారా । అభిమతముకాదాయెకా దేవీ గృహాంతర నివాసమే, విడిచితి శృణంబట్టుల్‌ శూన్యాటవిజ వగవ కింతయున్‌, చిర పరిచయ న్నేహావిర్భావముల్‌ (భ్రమల ముంచెడిన్‌, ఆళరణుడనై శోకింతుకా నేడు మీరు కరుణింపుడీ తమస : కటా! ళోక సముద్రములోపలి సుడిగుండములు అతీతమ్‌ లోత్రై నవి. వాసంతి ; దేవా! గతించినది తిరిగి రాదుగదా! ధైర్య మవలంబింప తగును. రామ: సఖీ! ఏమంటివీ, ధైర్యమా ..., మూ 60

అ౦క ము 111 పదిరెందేండ్లు గతించెను విదేహసుతలేని శూన్య విశ్వమున - ధ్వనిం పదు సీకాపదమైనగ. - | (బదుకక పోలేదు - చాక - రాముడు ధరలో .... సీత : ఆర్యప్యుతుని మాటలతో నాకు మూర్చ ముంచుకొని వస్తున్నది. తిమస : వత్సాః ఆది ఆలాటిదేనుమీ | తిడిసి స్నేహాన = శోకాన నుడికి వెడలు ప్రియతిమాలాపములు కౌవివి శుభగాతతి విసము కలిసిన వేడితుంపిళ్ల వాడి ధారక్షై నిపయిళ- బొరు దారుణముగ. రామః అయి - వాసంతీ రై ర్యములేదా నాక గుండె కడ్తంబుగా టగుచ్చుక *పెడబడి కెరలి మెజమెజలాడు కొజవి మాద్రి, అంతస్సులో నాటీ యాతనలెత్త ఆ రాటపెట్టు వినంపుకొటు పగిది, హృదయ మర్మములను తీవరించి కొతికి (తెంచు శోకమును థరించలేదె ? సీత : అవును. మాటిమాటికీ --- ఆర్యప్పుతుని ఆయాస పెట్టుచున్న అభాగ్యురాలను నేనే .... రామ: అకటా: నేనో నిరుత్సాహి నైతిని - విష్క్కంపంగా అంతః కరణము స్తంభించి పోయింది. ఐనా - బహు సరిచయ థభరితము లైన ఈ జీవద్వస్తు పరిపరమును చూచినప్పుడు ఏదో ఉద్వేగము ఉబ్బతిల్లు చున్నది. 61

ఉత్రరరామచరిత అతిలోలంబయి. వబ్దమైన విషయాత్యంతీన దుర్వేగమున్‌ ప్రతిరోధించితి నటై లెట్టులు ప్రయళ్నస్పర్డ - నట్టట్టు లే కతమై అన్నియు ఛిన్నమై _ ఒకబిలాతార వ్యథావేగ ము ప్పతిలున్‌ - కట్టలు (తెంచు ఆ(పతిరయాపః ప్రాంశురాశికియన్‌ సీత : అర్యప్యుతుడు దామణ దుఃఖముతో క్షోభిల్లుచున్నాడు. అది ఆపరా కున్నది. దానితోబొటు నా హృదయముకూడా అత్మళోకమునవభె కంపించుచున్నది. వాసంతి వ (తనలో) ఈయన తీనవ్రాపక్తులో పడినాడు. ఇంచుక విషేసము కల్పించి మరలింతును ((ప్రకాళముగా) దేవా: దీర్షపరిచితము లయిన ఈ జనస్థాన భాగములవైపు తిరిగి చూడుడు, రామ: అలాగే, (అని లేచి పరిక్రమించుకు) సీత : ఆయ్యో: ఇదేమిటి? ఏవి దుఃఖదీపనములో వానినే దుఃథాప నోదములుగా నాసఖి భభ్రాంతిపడు చున్నది. వానంతి : (సకరుణముగాా దేవా 1 (తోవం చూచు చీలతల తోరణవాటిక నుండ నీవు, గో దావరి పైకతంబుల ముదంబున అంచలయాట గాంచుచున్‌ దేవి విలంబయై యమసదెంచి వృథా విమనస్కుని బోలె నున్న నీ మూ భావ మెటింగి, మోడ్చె కరపల్ల వపాళి కమార్చ్పణాంజలిన్‌, సీత: కఠినవే । వాసంతీ ! నీవు నిష్టరకఠోరవు. మనోమర్మ కర్కళ ముకైన గాఢఘట్టనలతో మాటిమాటికీ మంద భాగ్యనయిన నన్నూ, ఆర్యపుక్రునీ కక్కస 'పెట్టుచున్నావు. రామ: చండీ! జానకీ! నీవు ఇక్కడా - అక్కడా ఉన్నట్లు మాథ్రం ఆగపకుదువు; కొని జాలి చూపబేవా ? గి

ఆంకము 11] దేవీ [ నాహృవయంబు ట్రీలె, తెగి సంధిస్కృ౦ంధ దేహాంగముల్‌, దావజ్వాలలలోన కాలుదును - భూన్యంబాయె లోకంబులుకా, జీవాంతఃకరణ (ప్రసారములు సెంజీకట్ల _స్తంభించె: వా పోవజా దక్కెను చేయలేక యెదియుకా మూర్చిల్లి యేకాకినై.

సీత: అయ్యో | ఆర్యప్యుతుడు మఖజల మూరృపోయినాడు. వాసంతి : దేవా! ఊరడీల్లుము ఊరడిల్లుము. సీత: హా! ఆర్యపుత్ర ! అదృష్టము చాలని దానను నేను. ఆశ్రేష జీవ లోకమునకును ఆధారము నీజన్మభాగ. అట్టినీకు నా నిమిత్తముగా, పదేపదే జీవితసంళశయమగు దారుణదళ దాపరించుచున్నది .... హో - హతవిదీ. (మూర్చిల్లను) తమన; బిడ్డా! ఓపిక పూనుము - ఊపిరి చిక్కపట్టు - తిరిగీ .... నీ పాణిస్పర్శ్గన మొక్కటే రామునికి జీవనోపాయము. వాసంతి : కష్టమ్‌. ఏమి చేయను... ఈయన కింకను ఊపిరి రాలేదు, హా 1! ప్రియశఖీ । సీఠాః నీవెక్కడ ఉన్నావో నీ జీవితేశ్వరుని సంని ధానమునకు రమ్ము. సీత : (సంభ్రమముతో సమీపించి రాముని హృదయలలాట స్థానము లను న్పృళించును) చాసంతి ; అమ్మయ్యా ! రామభ(ుడు మజల తేజుకొన్నాడు. రాము: అమృతవిలేపనంబు బహిరంతర ధాళతుళరీర మంతటన్‌ నిమిరినయట్లు సోకినది నిర్మలమై యొకస్పర్శన (ప్రసా రము, సుడివోయి ళోషిలినప్రాణము తేల్‌ ప్రమోద మందె-కా ని మజల ఖేదసెళైడిని నిల్బగజాలని మూర్చవావిధుల్‌. 600

ఉ రరరామచరిక అనాటి (ఆనందముతోకన్ను బుమూసికొనియే, సఖి! వాసంతీ! ఆ-ఎంతటిభాగ్యమ్‌) వాసంతి : దేవా! ఏమిది. రామ : సథీ ! మజేమున్నడీ - మఅల జానకి దొరికినది .... వాసంతి : ఆయి దేవ! ఏదీ? ఎక్కడ ఉన్నది? రామ : (స్పర్శసుఖమును సూచించుచు) చూడు. ఇదే - నాముందే .... వాసంతి ; దేవా! రామభద్ర ! ఏమిటిది ? (ప్రియసఖీ విపద్విషానము తోనే దగమై పోతున్నాను. పెగా -నీ ప్రలాపములు దారుంగా అ మోనా €..= అంతరాంతరములను ఛేదించు చున్నవి. సీత : ఇక్కడినుండి పోవలెననిపిస్తున్నది నాకు. అయితే చిరదారుణ మెస నా దీర్తసంతాపము క్షణములో ఆర్యపు్యతస్పర్శచే ఉపళమిం ష్‌ షం చింది. ఇంక -నా హస్తమో - వజలేపముతో గట్టిగా విగించినట్లయి పోయిననుం=చెమర్చిఅవళంగాఎవదలిపోతున్నది.. ఏమిచేయుదురు.... రామ: సఖీ । (పప్రలాపము లందువా నావి ఎక్కడ ? పరిణయమందు పట్టితిని పచ్చని తోరముతోడి హస్రమున్‌ ఎయిగుదు దానిస్పర్శలు యథేచ్చ చిరంబు సుధాసుషీమముల్‌. సీత; ఆర్యపుత్ర 1 ఆదే యిది. నీ వెబుగుదువు. రామ:ఃఠఅి .... .... కర మిదె; తొల్కరింపు వడగండ్తవలెకా తనియించుచున్‌ మనో హరలవలిదలీ లలితమై లభీయిచెను నాకిదే యిటకా..., (ఆని పట్టుహూనుము లబ [1

అంకము 11 సీ; ఆమో: ప్రమావచమయినది ఆర్యపుతునిస్పర్శవలన మోహంలో పడి ఏమురితిని.... రామ: సభీ ః వాసంతీ । ఆనందముతో _స్తంభించినవి నా యింద్రియ ములు. భయమెక్తుచున్నది....నీవైనా పట్టుకో నన్ను .... వానం : కస్టమ్‌. ఇది ఉన్మాదమే....(అని రాముని పట్టుకొనును) సీత : (సంభ్రమముతో చేయి వదిలించుకొని వై తొలగును) రామ: ఇన్నీ. ఛ్రమాదము-ప్రమావమ్‌. జలదరించి చెమర్చు సభపాణీ పల్లవము స్వదించి కంపించు నాము హస్తము నెడసి జాటిపోయినది సుకుమారముగ స్నిగ్ధమై, జడమునుండి జడంబు ర్ఫుడితి విడబడినట్లు, పీళశి; అకటా: ఆర్యప్వుతు డిస్పటికినీ కోలుకొనలేదు. ఈ వికలా వస్టలో జెప్పలు వాలక ఆయన చూప్పలు సుళ్ళు తిరుగుచున్నవి. తమసః (న్నేహకౌతుకములతో నవ్వుచు) తన (ప్రైయుని స్పర్శ్గమఖమున తనవిసి తనరి వత్స చెమరించి పులకించి వణకిపోవు; గాలి చిమ్మిన శిశిరజలాల తడిసి కలయ విప్పారు మొగ్గల కడిమి వోరె. సీత ; స్వీయమైన ఆవినయముచేత తల్లివంటి తమసముందు నా సి చితికినప్లయింది. ఆమె ఏమనుకొనురో....ఆ పరిత్యాగ మెక్కడ.... ఈ హృదయాసంగ మెక్కుడ ? రామ: (ఆంకటను కలయ చూచి ఆహా! ఏమిటి ఇది. ఎచ్చటను వేదు. జాలిలేని ఓ జొనకీ ః (5

ఉరగాదుచరిన సీత : సత్యమే. నేను జొలిమాలిన దొననే. ఏమన-ని న్నీ దురవస్థలో చూచుచూ ప్రాణములతో నిలిచి ఉన్నాను. రామ : (పియా । ఎక్కడ ఉన్నావు. దేవీ 1 ప్రసన్ను రాలపవుకావా ? నన్నీ దశలో వివర్ణించుట తగునా ? సీత : అయి. ఆర్యపుత్ర । అట్లుకాదు. ఈ పలుకులు తారుమారయినవి- నిజానికి నీవే నన్ను విడనాడితివి, వాశం : దేవా! శ్రమింపుము-క్షమింపుము. నీశోకము చరమదశాంత ములను తాకి - దాటి - 'పెరిగిపోయినది. దానిని లోకో త్తరమైన నీ ఆత్మ గైర్యముతో _స్తంభింపచేయుము .... ఆ .... నా (ప్రియసఖి - ఇంకౌ = ఎక్కడ ళఐకం రామ: స్పష్టమే; ఆమె లేదు. కానిచో ఆమెను వాసంతి కూడా చూడ లేక పోవునా ? ఇది ఒక స్వప్నము కానోపు - ఆయితే నేను నిది పోలేదే_ఆంరామునికి న్నిద యెక్కడిది ? లేదు. ఇది ఒక మతి ను. మరుపురాక - మాటిమాటికీ = స్మరణలో నిలిచిన బలవద్వి[ప లంభ ధ్యానమే .... ఈలాటి మిథ్యాకల్పనలతో నన్ను వెన్నాడు చుండవలెను. సీత : అవును నామూలముగానే ఆర్యపుతుడు వంచితుడై నాడు. వాసం : దేవాః అటు చూడుడు.... ఇది పౌలస్త్యుని నల్లయుక్కురథ మింతింత్తై జటాయుచ్చిదా చృదిమై కూల, పిశాచవ క్రవికృతాళ్వక్షీణకంకాళముల్‌ చెదరె౯ా-గ్భృ(ద్రకులేంద్రు పక్షములు వికసించి వై దేహితో ఈ. చద లెక్క౯ా రిపు డిం దె-గర్భతటిదుత్సంగాసితాభ్రంబటుల్‌. 86

అంకము 111 సీత : (భయముతో ) ఆర్యపుత్రా। తాతను చంపుచున్నాడు. నన్ను అపహరించికొని పోవుచున్నాడు రామ : (వేగముతో తేచి) ఆ-పాపీ : తాతప్రాణసీతాపహరీ | లంకాపతీ 1 నీవెందు తప్పించుకొని పోగలవు. వాసం: అయి. చేవ: ద్రైత్యకుల ధూమశేతూ ! ఇంకనూ ఎపరిమీద సీ కోపము ... సీత : నేను వెళ్లిదాన స్టైపోతున్నాను. రామ : బౌొను-ప్రలాపమే నాది. ఈ(సలయము మునుషటిదానివంటిది కాదు (కొత్తది-మజొక విధమైవది.... వివధోపాయములకా న్యథాపనయ మన్వేషింప భావంబు- వీ రవిహారోద్యమమర్షనాద్భుతములళా రౌగిన్ల లోకంబు = శౌ (తవ నిర్మూలము దాక వైచితిని ముగ్ధాదుర్వియోగాలర్తి - నే డపునే వైపగ నిష్కి్యయానిరవవివ్య[గంబు నీ దుఃఖము. సీత ; ఆ-నిరవరి? అంతమే లేదా! హా! ఆపహతనై్వైతిని. మంద ధాగ్యను. (ఏడ్చున్సు రామ : కష్టమ్‌.... చెలి! నీ వెచ్చటి నుంటి వచ్చట ఉదాసించుఃా కపిస్వామిని శ్చలసఖ్యంబు-ప్లనంగవీరుల (ప్రకిష్టల్‌ నష్టమౌ-జాంబవం తుల (ప్రజాప్రభ లస్తమించు-హనుమంకుండుకా పరిశ్రాంతుడౌ- తలకుళా నీలుని నేర్ప-వమ్మగు సుమిత్రాప్పుతు వాలమ్ములుకా. సీత ; సరే! అనాటి నావియోగము కూడా మంచికే వచ్చినట్లయింది. రామ: సఫీ ః వాసంతీ । రామదర్శినము ఆతని ఆ ప్తులకిప్పుడు దుఃఐమ యగును_ఎంత దూరము నిన్ని క్షేడిపింతును....ఇక నన్ను పోనిమ్ము. 6?

ఉంరంచుచకిక అుజాబై

పీత : (ఉదిక్తమోహముతో తమనను కౌగలించుకొవి) ఆర్వపు్రుడు. ఇట్లు-ఈః యవస్తలో వెళ్ళిపోవునా ? ఎక్కకికి....(మూర్చిల్షుమ)

తమ : వత్పా! తమాయించు = ఇంచుక తాలిమి తెచ్చుకో.... మనము కూడా అయుష్మంతులు -- కుశలవులకు వర్షవర్సనమంగళ మార్దింప వలసి యున్నది. కావున గోదావరీపార్గ్య్య సమీవమునకే పోచము రమ్ము.

పీత ఏ భగవతీ: క్షీమింపుము. ఈ దుర్లభమైన ఆర్యప్యుకుడర్శనము క్షణమా్మాతము అనుళవింపవిమ్ము....

రామ: అనగాక.... ఇప్పుడు అశ్వమేథభమునవ్లై నాకు నహధర్మచారిశి ఉన్నది గదా:

పీత : (వణకుచు) ఆర్యప్పత ! ఆది ఎవతె ?

వాసం: పెండ్లి చేసికొంటివా మేమి ?

రామ : వహి-నహి-సీవా చేవిప్రతిమ-హరవ్మాయమ్‌....

పీత వ (ఇంచుక ఓప్పుతో - కన్నీ కాజగా)

ఆర్యప్యుక ! నీవు నీవేః అబ్బా - ఇంతకాలమునకు, నాడు నాటిన

చరిత్యాగలజ్షాశల్యమును ఊడతీసిళివి.

రామ వ కావిమ్ము. ఆ- సీతా (ప్రతిమను చూకుకు.... దావితో బాష బాధితములై న నా కన్నులకు కొంత వినోవము కాగలదు.

సీత: విజమ్‌. ఆర్యప్పుకువి మన్ననకెక్కిన ఆ (ప్రతిమా మానవతి ధ్యు రాలు, ఎందుకంకే. ఆయనను వినోదింపజేసి ఈ జీవలోకమున కంతకు ఆశలు పోసినదై నది.

68

అంకము 11 మవ: (వవ్వుచు = న్నేహాశ్రువులతో వీకను కౌగిలించుకొని) వత్సా: విన్ను నీవే పొగుకొందవో .... సీ ఈ; (సిస్టుతో) భగవతిపకిహాసమునకే పాలయికివి .... వాసంతి : చేవాః ఇప్పుడు - ఈచోట - నీరాకయే అవిచ్చా (వ్రసాదమ్‌. ఇక నీవు వెస్టెవచ్చును. కార్యాంతర భంగము కాకూడనుగదా 1 రామవ తిథాప్త .... పీత : అహా! నాకీసమయమున సఖి వాసంతీ(ప్రవృ త్తి మే (ప్రతికూలముగా పరిణమించినది. తమన: ఇక- విడా! మనము వెవఎము=ఎరా = న! గా సీత: అక్ష చేవెగములే .... తమప: ఎట్లు = విడచిపెట్లి వెళిగలవో .... "న న % శృష్టచే వీర్త దీర్హ చారితము లబిన నీముచూప్పులు (ప్రియనివై అవు కొనుచు, డెని మరలిరావు బిడ్డ కి యతళ్నింతు వెంక ఏత చనుబంధమర్మము లెచప్పటకును. పీ త : నమస్కారము = సాంగనమప్కారము .... ఐహుజన్మ సుకృత ఫలితముగా పృణ్యాక్ములకు మాత్ర మే దర్శనయోగ్యమైన అర్యప్కుక్రుని చరణారవిండనులకు నమస్కారము. ((మూర్చిల్లును) తమన : పట్టీ ! ఓపిక చిక్కపట్టుము. పీత : (తెలివి తెచ్చుకొని) మలగిపోవు మబ్బుసందులలో పున్నమ చందమామను ఎంతదూరము చూడగలమ్‌ ? (10

ఉ్తరరాదుచరకిక తమస : ఆహా: ఏమి ! ఈ సంవిధానకమ్‌ కరుణ మొక్కటియే రసస్మరణ 'రెక్కు భిన్న మట్లు లాశ్రయరతి౯ వేలు వేలు ట్‌ వికృతు లయ్యు; బుద్యుదములై = వీచికలయి- సుళ్లయి తిరిగి-ళుదిపయస్సుగనె నిలుచు. రామ ; విమానరాజమా : ఇటు = ఇటు. (ఆందయఖుకువేచి నిలుశురు తమసా : (సీతారాములవై పు చూచుచు) వాసంతులు: క మహియు-దివ్యవాహినియు-అస్మాదృకులును, పుడమి ఛందస్సులను త్తొల్త నడిపినట్టి కులపతి--అరుంధతీ వళిష్టులునుంమునులు-- మిమ్ము దీవింట్రు నిఫలశుభమ్ము లౌదవ, (ఆందళలును న్మిష్క మింతురు ఛాయానాను తృతీయాజ్కమ్‌. క్ష 70

చతుర్ణాంకము య. (ఇరువురు తాపస శిష్యుల (ప్రవేశమ్‌) ఒకడు : సౌధాతకీ; చూడు. ఈ దినము అతిథిజనము అధికాథికంగా వచ్చింది. వీరికోసము (ప్రారంభమయిన సంనాహముతో భగవంతుని ఆ(శ్రమపదము ఎంతో రమణీయముగా ఉన్నది. అదిగో లేడిబాలెంత (కోలిన వేడిపాలు రన్వనివ్వరి గంజిని (తావు మృగము; రేగుబండ్త గుణ్తాను కల్సి ఘృత ముతోడ ణా టె శాకములు పొకమగు సువాసనలు సుడియు, సౌధాతకి : స్వాగతముచెప్పుచున్నాను. రా.... ఈ ముసలి గడ్జాలకు - విచ్చేసినవారికి-రానున్న వారికీ - ఇంకా ఇతర పొరులకూ _ ఆందథికీ ఎందుకం'కే వీరిరాకవలన చునకీదినము పాఠములేని ఆట విడు పయింది. (ప్రథమ : (నవ్వుచు) సౌధాతకీ? గురుజన స్వాగతమునకు సీపు వెతకిన కారణం అపూర్వంగా ఉన్నదోయ్‌. సౌధా: ఓయీ: దాండాయనాః ఈవృదనారీయూధానికి అధినాయకుడుగా నారచీరలుకట్టి వేంచేసిన ఆ అతిథి మహాత్ముని పేరేమిటి ? దాండా : లీ- పరిహాసాలు కట్టిపెట్టు ఆయన భగవాకా వళిష్టుడు. ముందున్నది దేవి ఆరుంధతి. దశరథ మహారాజ ధర్మదాఠరలను వెంటబెట్టుకొని బుష్యశృ ఎగా్యాశమనునుండి విచ్చేసినాడు. ఏమిటీ ! (పలాపము.... 74

ఉ కరరాదుచరిళ వాతో సౌధా: ఆహా £ వశిష్టుడా ? అయన .... దాండా : అవును. ఏమీ !.... సౌధా : మజేమీలేదు. వ్యాఘమో తోడేలో అనుకొన్నాను నేను. దాండా : ఏముంటివీ ! .... సౌధా : ఎందుకన్నానంకే - నాడు ఆయనవచ్చీ రాకమునుపే - పాపమ్‌ నా ఆవుపెయ్య అల్లకల్లోలంగా తల్లడిల్లింది, ౧ గా వ్‌ దొండా : ఓ - ఆవిషయమా ? అతిథికి అర్పించే మధుపర్కము మాంస మిళితమై ఉండవలెనని వేదవాదమున్నది. 'శోత్రియులై న అతిథులు వచ్చినప్పుడు ఆవుపెయ్యను గాని ఆబోతునుగాని చింటోతునుగాని మేథించి గృహస్టులు వండిపెట్టుదురు. ఈ ఆచారము ధర్మమని స్యూత్రకారులు స్మరించిరి సౌధా: ఆ- ఇప్పుడు చిక్కిపోయినావులే ఉంంం దాండా : అదెట్లు? .... సౌధా: ఎలాగంటే విను. వశిస్తులు వచ్చినప్పుడు ఆవు పెయ్యను ఆహుతి యిచ్చినారుగదా 1 ఇప్పుడు రాజని జనకుడు విచ్చేసినాడు; కాని భగవాళా వాల్మీకి దధి మధు మి?త మాత్రంగా మధుపర్క_మిచ్చి = ఆవృపెచ్యును విసర్లించినాడేమ్‌; దాండా : ఇదియా ! మాంసవిసర్దనము చేయనివారిపట్లనే ఆ కల్పము బుషులు విధించిరి. జనకుడు మాంసము పరిహరించినాడు. సాధా: ఎందుకోనమో ._... దొండా : విుు- ఆనాడు .... సీతాదేవికి తగిలిన దైవ దుర్విఘాతము విన్నతోడనే ఆయన వై భానసవత మవలందించెను. అదిమొదలు 72

అంకము 1౪ చంద్వీపమందు, తపోవనములో, ఎన్నేండ్లుగానో .... తపస్సులో ఉం 4 తపించు చున్నాడు సౌధా: ఆయితే ఇప్పుడు ఇక్కడికి వచ్చింది ఎందుకు ? దాండా : ఆయనకు బహుకాల (ప్రియమిత్రుడు వాల్మీకులు, వారి దర్శ నార్లమె .... ఉుజూ పౌధా : ఇప్పుడైనా ఆయన తన వియ్యపువాండ్రవు దర్శించెనా లేదా ? దాండా: ఆ- ఇప్పుడే పూజ్యుద్తైన వశిష్టుడు భగవతి ఆకంధతి చేత కౌఎల్యాదేవికి ఈ సందేశము పంపించినాడు. "' నీవు స్వయముగా వెళ్ళి జనకపాదులను సావరముగా సందర్శింపుము ” అని. కధా: అలాగయితే - ఈ మహావృన్దులందజు ఒకరి నొకరు కలిసి కొన్న స్తే. మనముకూడా పటువులతో కళిసి అనధ్యయన భేలనలకు పోదము రా. (ఇదరును పరిశ్రమించి) అయితే ఇప్పుడా రాజర్షి ఎక్కడ ఉన్నాడు ? దాండా : ఇదిగో -- ఆబహ్యావాది - పురాణ రాజర్షి - జనకుడు, వశిష్ట దాల్మీకులతో ఏకాంతము లాడుచు ఆశ్రమము బయట వృక్షమూలము నందు కూర్చొని ఉన్నాడు. ఇసే కదా! లా కానరాక పాతుకొని లోలోన రగులు మైథిలీ శోకమున మగ్గి మరగు నితడుం ఆంతరంతర మందున నంటుకొన్న దహనుడే కాలు జీర్ణపాదపము పగిది. (ఇద్దరును నిష్కమింతురు) మి్మశవిష్కంభముం 10 గ

ఉత్తరరామచరిన [జనకుడు ప్రవేశించును] కఠోరంవె ఆత్మ్యవణగతిని తీక్షందియిన ఆ రూ ణ కుమారీ దుష్పా%స్తిఖ తగిలె = సది వేధించెడి ననున్‌ చిరంబయ్యుకా తత్కోపం జచెడలకచయె ధారాభీనవమె; న.

తెగణా కోయుజా మర్మచ్చదములను అంసంబు పగిదిన్‌.

ఆహా కష్టమ్‌. వార్టకవిషాదములచేత -సాంతపనపరాకాది బహు దుస్సహ(వతములచేత - నాలోని జీవరసము ఎండిపోయినది. అయినా పవికిరాని ఈ దగ్ధదేహము ఇంకను రాలీపడకున్నది -_ నేడు - అత్మ హత్యకు ఒప్పుదునన్న -- అట్టివారికి ఆదిత్యు డగపడవి అంధతా మిప్రాది నరకలోకములు విధించినారు బుషలు.... సంవత్సరములు జరిగిపోయినవి; కానినా న్లేశము లేశమైనను శమింపలేదు. పైగా అనుకణసంస్మరణ వలన ఆది ఆనుభవమండు న్సుటమై న ప్రత్య దారుణంగా ఆవేగించుచున్నవి.

ఆయి। దేవయజన సంభూతా: సీతా! నీ జన్మభాగధేయ మిట్లు పరిణమించినదా, ఇచ్చవచ్చినట్లు ఏడ్చుటకు కూడ సిస్థచే శక్యము కాకున్నది నాకు. హా పుత్రీ!

తడబడు నవ్వులు - వెడవెడ నేడ్చులు -

'వెగలీ వెడలని విరి పలు మొలకలు --

కలిసీ కలియని కమ్మని పలుకులు

చిలికను తావక శిశుముఖ కమలము. భగవతీధాత్రీ ! సత్యమ్‌; నీవు ఆత్యంత దృఢశీలవు ....

74

అంకము | వివుఖా- వహ్ని్‌- వళిష్టపత్నిం మునుంఎ కొ- తసోక యున్‌ =-రాఘస శ్రీవంశాద్యగపురుం-డెలుగుదురు మా సీళామహతోసోన్నళతుల్‌ ; జూ ఆ వివ్యకాత బివో వె=కొంచితిని సీ వాబిడ్డ - నెట్లోర్చినా వో: వై దేహికి ఎనీవు పుట్రికి _ అరణో్యోద్వాసనం బా గతిన్‌. (నేపద్యమున) ఇటు - ఇటు - ఆర్యా ! మహాదేవీ = ఇటు. జనక: (పరికించి ) అదే కంచుకి - ఆర్యగృష్టి, భగవతి అరుంధతికి (తోవ చూపుచున్నాడు. (లేచి) మజి.... మహాదేవీ: అన్నాడే గృష్టి- ఎవరిస్టై యుండును ... (నిరూపించి) ఏమీ మహారాజు దశరథుని ధర్మడార =నా (పియసవి - కౌసల్య. ఈమెను ఆ మహారాణీయని ఇ:ప్టుడు ఎవరు గుద్వ్తింపగలరు.... దకరకునియింట శ్రీపోల్కి తనరె సమె - పోరిక లవేల శ్రీయినళాటోలు; నిపువు రైవవశమున కష్టముల్‌ లాక-దుఃఖ భూతమయ్యె-నహో ! కర్మముల విఘాత. ఇవియుకు ఒక న్లేళవికారమే. ఇష్టమయిన యుత్సవమె రూపె త్తినట్లు ఏ సతీ సంముఖము తనియించి నన్ను - ఆమె సందర్శన మసహ్య మయ్యె నేడు- ప్పండయిన గాయమున ఉప్పు పోసినట్లు. [| ఆంతట అరుంధతీ కౌసల్యలు-కంచు కితో 'ప్రవేశింతురు |] ఆరంధతి : దేవీ! నేను చెప్పుచున్నాను విను. స్వయంగా వెళ్ళి రాజర్షి పాదులను చూడవలసినదని మీ కులగురకువుల ఆదేశము, అందు 75

ఉ తరరామచరిళ ఎల్‌ కోసమే గదా నేరు వచ్చినది. ఇక- మాటిమాటికీ ఈ (శ్రొక్కులాట రెందుకమ్మా | కంచుకి : మహారాణీ: మనను కుదుట పజఅకుకొని గురువుల ఆదేశము నాచరించుటకు సిద్దమసుము-అని విన్నవించుకొనుచున్నాను. కౌసల్య: అకటా ః ఇటువంటి కష్టకొలముకో మిథిలారిపుని చూడవలసి వచ్చినది. ఒక్క (తుళ్ళున దుఃఖము అన్నియును ముసరి మీద పడుచున్నవి. ఇట్లు మూలబంధమే సభ్ళుచున్న హృదయమును విలువరించుట నాచేకగాదు. ఆరుం: సందేహమే లేదు. ఆయవస్ట యట్టి దే. ఆక్మబంమ వియోగణాయాతమైన నరుల దుఃఖము ధార చందమున తెగక ఉబుకు విష్ణజనంబుల నోలగించు నప్పుడు సహ్యాస్రరుకులయి = ఆపలేము, కౌసల్య : ఇస్సీ! నా కోడలు - వక్సల _ అలాటి అనరకావ్టు పాలయి పోగాం ఇప్పుడీ రాజర్షి ముఖమును నే నెట్లు చూతును. అరుం : శాఘనీయుడె న సంబంది - జనకకు న. వూ లోద్వహుడు - పురాణయోగ వే త- ! యాష్ఞ్యవల్కం్య ముని ముథాన్కుగహ టబహ్మ వాదవై దుషీ (ప్రవాసి యితడు. యమ్‌ కౌసల్య: ఈయన మహారాజునకు హృదయానందదాత. వత్స-కోడలికి పితృపాదులు - రాజర్షి - కటా ? కళ్యాజోత్పవము (ప్రవర్తిల్లైన ఆ దినము జపికి వచ్చుచున్నది. హాః దెవమా? అది యంతయు ఇజం మ్‌ అంతరించిపోయినదా : 74

ఆఅఆంకము 11 జనకుడు : (సమీపించి భగవతీ! అరుంధతీ వై దేహుడు-సీరధ్వజుడు అభివాద మర్చించుచున్నాడు. పురాణా చార్యారాధనిపదము - పావిత్ర్యనిధ - నీ విభుండెంచుకా నీ నన్నిరిని పూతుండ ననుచున్‌; (తలోకీకళ్యాణీ : అవనితలిపై మోపి శిరసున్‌- జగన్వం న్యోషస్సుకా- బలె నిను భజింతుజా భగనతీ | అరుంధతి: ఆక్షరమునకందని జ్యోతి నీకు (పకాశమానమనపగాక _ రజః పొరమున వఏరాజిల్లు పరమాత్మ నిన్ను పునీకుని చేయుగాక. జనకు : ఆర్యగష్టీప్రజాపాలకుని తల్లికి. ఈమెకు కుకలమే గదా. కంచుకి : (స్వగతమ్‌ ) అవ్బా- నిష్టురంగా - నిశ్శేషంగా _ వెడలిన ఈ పలుకుట మర్మములు తాక మమ్ము అవమానించుచున్నవి, (వకా శముగా) రాజర్లీ ఇటువంటి కోపముతోనే ఈమె ఎప్పుడో ఎంత కాలము [క్రిందటనో రామభ(దుని ముఖము చూచుట మానివేసినది. ఆతి దుఃఖములోనున్న దేవిని మజింత దుఃఖపెట్టుట మీకు ఆర్హము కాదు. నాడు రామభడ్రుడుకూడా ఏవో ముర్యోగమునకు పాలై నాడు. ఆది దై వికము. ఏమన-ఇటు పౌరులన్ననో అంతటను వీఠత్సముగా ఆసవాదులు వి_స్తరింపసొగిరి. అటు అగ్నిళుద్దిపట్ల అల్బజనులకు నమ్మకము లేకపోయినది. అట్టి శ్నేష్టదురవస్థలో ఈ దారుణము జరిగినది. జనక : (రోషముతో) ఎవడీఅగ్ని ? మా సంతానమును పరిళోధంచు టకు.... జనులలో..ఇలాటి ఆళిష్టవాదు లున్నారు కష్టమ్‌. మొదట రామభ్యదుడు చేసిన పరిభవము . ఇప్పుడు తిరిగీ ఈ ఆనమానము. 77

ఉత్రరవామచ 53. అరుంధతి 2 (సిట్టూర్చు విడుచుచ్చు) ఇది జమ్‌, అగ్ని - అగ్ని అని పలుమారు ఈ విషయమున తడవుట ఆమెను చిన్నబుచ్చుపే. సీతా పదమే సమ స్తవిశుది!ిని (ప్రమాణసీదు. హా! పర్సా! అనాలి నా చిజుతొ శిష్యురాలనొ వచింపగ నేటికి ? నాకు నీయెడన్‌ పెరిగెను భక్తి రావకపవిసువ్ఫ_త విశుద్థిసిద్ధి - సం బరమున సీకు (యిుక్కును (ప్రసంచము--స్తీశ్వ శిశువ్వు మేది? స్తీ పుకుషవయస్సు లేమిటికి ? =-పూజ్యతింవొక గుణంబె స్టానమౌ, కౌసల్య : అబ్బా: ఆత్మలోని వేదనలు ఆ*కి పైకుబి వెల్లువ లగు చున్నవి, (మూర్చ్భపోవుసు) జనకవ హా! కష్టమ్‌ 1 ఏమి -_ ఈ గళి.... అరుం : మజేమున్నది ... ఆ రాజో శ్రము-డా సుఖంబు - తదసత్య(వ్రాత = మా వాసరా చారంబుల్‌ స్క్రాకివెక్కె నన్నియు = నఖీష్ట స్నేహితుళా- ని౯ గన్‌; ఘోరంబె తదరిష కష్షనిహతి౯ా కూలెజా భవన్మిత్ర మి మా వే టబ బ్లో రాజర్షిః నవీనమూన మృుదువుర్‌ యోషెజ్జ్ఞనస్వాంతముల్‌. జనక : ఇస్సీ ! అన్నిటను నేను ఘాతుకుడనుగా మాటితిని. చిరకాల మునక చూడవచ్చిన మి(త్రమును-మిక్రుని కళ్ళతము“.-పసన్నంగా పలుకరింపలేకపోతిని గదా. అతంం-డత్యంత శ్లాఘ్యుడు = సఖుడు = సంబంధియును = ఆ స్మదానందం - బొప్తుండు - తనువుసు = జీవాశ్మయును -- జీ విత ప్రాస్యంబుకా= సర్వము నతడు నా జన్మకిల -- ఆ మహారాజ(ీ = శ్రీ దశరథుడు _- కౌ డెయ్యది యికన్‌. 78

ఆంకము 1 కష్టమ్‌ - కౌసల్యయును అట్టి దురవస్థలోనే ఉన్నది. అక్కటా! అలుకల వేళ నర్మవిషయంబుల దంపతు లొక్కరొక్క రె గులు వచియింప నే నొకడ కూదర్తును వారికి -చక్కపెట్టు తీ "ఇ. వాట ట్‌ ర్పులు తరువాళత నావశమె-రోషమొ తోషమొ -యేని:; ఆతలం పులు తలపోయ నాహృదయముః౯ా దహియించును దారుణంబులై అరుంధతి : అద్యూ ! ఆతికాలము ఆగిపోయిన ఈమె గుండె గ్‌డ్డ కట్టుచున్నది. జనక్‌ వ హా; ప్రియసఖీ ! (అని కమండబూదకమును కౌసల్య మీద చలును ) న్‌. కంచు: తొలుత నేకముగా ననుకూలమై చెలివిధాన సుఖంబునె కూరుచున్‌ తుది = నకారణ దారుణభారమై విధి -రగుబ్బు మనోన్యథలజా కటా: కౌసల్య: హా। వత్సాః జానకీ! ఎక్కడ ఉన్నావో నిన్ను తలచు కొనుచున్నాను. ఆనాడు పెంద్రికళ ఒక్కటే ఆభరణంగా నిన్ను అందగించెను. అప్పుడు ముదితమైన నీ నవ్వు మొగము శుద్దళుక్లార విందము వలె ళోభించినది. చంద చంద్రికొ నుందరము లైననీ మంగళాంగములు న్లాయొడి విండగా ఇంకొకసారి కూర్చుందువా ? అప్పటి సౌభాగ్యముకు గూర్చి మహారాజు పలుమాటజు తలచుకొను వాడు. * ఈమె రఘుకుల రాజశేఖరులకు కోడ లగును గాక, ఐనను జనకబొంధవము వలన మనకు కూతురే యగును - అని. 78

ఉశ్రరరామచరిక కంచు: కొడుకు లేవురై న కూర్చు రాజునకు, సు బాహు లోగొనిన (ప్రధావకాలి- తఅదు పేకి యబై నలుప్పురు కోడంత్ల అం కూతు శాంత పగిది -_ సీతమీద. జనక్‌ ఏ హా: (పప్రియసభాః మహాాజ దళరథా । ఆన్నివిధములను నీవు మనఃప్రియుడవు. ఎట్లు మఖువవచ్చును.... . అల్లుకాబట్టి భజిం్యత్రు వియ్యముల కన్యాబొంధవుల్‌ _- తద్విధం చెల్ల౯ా వ్యత్యయమయ్యె నియ్యెడల న£ా నీ వర్చితుఖా జేయగా; ళం బ్ర చెల్లెల తావకకాల-మట్టులె నశించెఖ యుష్మవస్మద్యళో ఉం కు వాల్లభ్యాంకుర-మింక నీ నరక జీవశ్లేశమే నాకగున్‌. గా గం కౌసల్య: పట్టీ! సీతా$ ఏమి చేయుదును. గట్టి వజలేప మేదో నన్నిక్కడ కదలకుండా విగించినది. ఈ దగ్గజీవితము నన్ను ఠా వదలిపెట్టదు .... ఎంతటి భాగ్యహీననో.... ఆరుం: రాజపుత్రీ। ఊరబతెచ్చుకో. కన్నీ ళఇృకుకూడా కొంత విశాంతి కొవలెను గడా ॥ కానిమ్ము. జ్ఞాపకమున్నదా । మీ కులగుకువులు బుష్యశృ్ళంగాశ్రమములో పలికిన పలుకు. “కావలసిన కొరణార్హము జరిగిపోయినది కట్టకడకు కల్యాణమే అగును” అని గదా.... కౌసల్య : తల్లీ ! ఆది యెట్లు కాగలదు. ఆ మకోరథములన్నీ మునిగి పోయినవి. చాల కాలము గడిచినది. ఆరుం : రాజపుత్రీ : గురువచన మబద్ధమగు ననుకొంటివా! నహీ, క్షతియాన్వయీ । అన్యధా భావింపవద్దు. అది భవితవ్యమ్‌. 80

అంకము 11 అక్ష్మీధామంబుర్‌ కుభస్టాపకంబుల్‌ జ్యోతిస్పం[క్రాంతంబు ౨ బాహ్మాజోవ్యుల్‌ సందేహింపన్‌ రాదు రాజస్యపుత్రీ రిక్రార్ధంబుల్‌ కొవుగా వారి పల్కుల్‌. (నేపథ్యమున కలకలము -- అందరును ఆలకింతురు) జనక : శిష్టుల రాకచే నేడు అనధ్యయనము. ఉత్సర్ణన మందిన (బ్రహ్మ చొారుల ఆటలసంచడి యిది, కౌసల్య : చిన్నతనములో సుఖములు సులభములు గదా. (ఒకదిక్కు నిరూపించి) వీరి నడుమ -_ ఇత డొకడు _- మారామభ(ుని వాలకముతో ళోభిల్లు చున్నాడు. మృదుముస్ధము లైనను గర్వపర్వములై కుమారుని అంగములు నా కన్నులను చల్లగా తనుపుచున్నవి. అరుంధతి : (అపవారితముగా - హర్ష బాప్పములతో ) కర్ణకామితంగా భాగీరథి నాకు వినిపించిన రహస్య మిదే కావలయును - అయితే -- కవలవిడ్డలయిన ఆ కుశలవులలో ఈ చిన్నవా డెనడో స్పష్టమగుట లేదు. జనక : నవనీలోత్పలకాంతు లీనుచు, శిండస్నిగ్ధశ్చంగారముల్‌ మివులజకా; (తిమ్మరు (బ్రహ్మాచారిసభ స్వామిజాదోలె - రాజిల్లు వీ డెవడో ? నేేతసుధాంజనం బటుల న్నేహించుకా తనూ[శ్రీరుచిన్‌ అవునో మా రఘునందరుం డిటు కుమారాచ్చాదనళా రాడుగా కంచుకి : ఇతడు క్యత్రియబ్రహ్మచారి యరి తలచుచున్నాను [| 41

ఉరరామచిరి: జనక్‌ :; అది నిజమేః ఏమన .... ఈకలు సిగముడికా దాక జంటగ పొదుల్‌ వీపున కిరువంక మోపినాడు, భస్మలాంఛనములు థాసిల్లు వతేన ఆజినో త్తరీయంబు హత్తినాడు, మొలళ్రాడుగా నారి 'మెలయించి యొజ్ఞని చెడ్లీని కటిసీమ చెక్కి నాడు, టె ఆశ్వత్థదండంబు నక్షమాలయు (వేల బాణాసనము చేత పట్టినాడు. భగవతీ ! అరుంధతీ । ఇతడు ఎపరివా డనుకొందుప్తు ? అరుం ; మేముకూడా ఈ దినమే ఆశ్రమము చేరితిమి. జనక : ఆర్యగృష్టీ ! నాకు మిక్కిలి వేడుక యగుచున్నది. నీవువెళ్ళి స్వయంగా భగవాన్‌ వాల్మీకినే ఆడుగుము.... ఇంకా ...ఆపిల్లవానితో ఇట్లు చెప్పుము. వీరు ... ఎవరో వయోవృద్ధులు నిన్ను చూడ వేదుకపడుచున్నా” రని. కంచుకి : దేవర ఆజ్ఞాపించిన ఫ్లు. (నిష్క్రమించును) కౌసల్య : మీరేమనుకొనుచున్నారు. ఇట్లు చెప్పినంతనే ఆతడు వచ్చునా? అరుం : బ్రహ్మనిర్మాణములో ఇటువంటి రూపసౌష్టనమునకు బుజు వినీకి వేజుపడియుండదు. కౌసల్య: (పరికించి చూచి ) ఏమిదీ : గృష్టిమాటలు సవినయంగా విని ఆ బాలుడు తోడి పిల్లలను వదలి ఇటుమొగమై కదలినాడు. జనక్‌ : (పరకాయించి) ఓహో । ఆళ్చర్యమ్‌ : రి

అంకము 11 పసితనపుజా విగారమును - భదివినీతములై న రీరరా జసముల నెన్న కోవిదులె చాలరికనన్యుల నేమి చెప్పగా, వసమజియున్న నా జడమనంబును గూడ బలాత్కరించు లా లసముగ - సూదిజొతునుక లాగు అయళ్ళ్శకలంబు పోలికన్‌, లవుడు : (ప్రవేశించి) వీరందజు పూజ్యులే అయినను - పేరు పెద్దరిక ములు తెలియక ఈ యభిజనమునకు (పణమించు కమమెట్లో .... (ఆలోచించి) ఈ పద్ధితి ఆవిరుద్ధమని పూర్వులవలన వింటిని. (సవినయంగా సమీపించి) ఇవే లవుని (ప్రణామపర్యాయములు. ఆరుంధతీ కళ్యాణమతీ । అనంతాయుష్మంతుడ వగుము, జనకులు కౌసల్య వ చిరంజీవి వగుము. ఆరుంధతీ: ఓయీ: ఇలారా:£ (అని ఒడిలో కూర్చుండబెట్టుకొని _- అపవారించి) ఆనా ఒడి నిండింది. దీనితో -- చిరకాలమునుండి మెదలుచున్న నా మనోరథముకూడ పండింది. కౌసల్య : బిడ్డా: కొంచెమూ ఈ ప్రక్కకు కూడారా (అని ఒడిలో ఎత్తుకొని ) అహో ః ఇతడు రానుభళదుని పుణికిపుచ్చుకొన్నాడు, ఇంచుక విచ్చిన నల్లకలువల నవకముతో విగ్గులు తేజు దేహబంధము జేతనేకాదు - కంఠస్వరము నైతము -- కమలకేసరములు కొటికిన కషాయకంఠముతో కూయు కలహంస నినాదమువలె-నీర్హ స్వరితంగా రామభ్యద్రు ననుకరించుచున్నది. ఇంకొ -శరీరరుచి మామే కాదు, దాని స్పర్శనము కూడా - కణకులేని తామరపువ్వు లోపలి కోమలదళ ములవలె- మెత్తగా, ఆతని తాకినన్లే ఉన్నది. బిడ్డా! కొంచెమునీ టి

ఉ చెరరామచరిళి అవత ముఖము చూడనే । ( గడ్డము నెత్రిపట్టి - పబాపష్పముగా ) రాజర్షీ నీకు కనబడుటలేదా ? పరికింపగా ఈ శికుముఖము _ఎవత్సల --నా కోడలి వదన చంద్రబింబము దలెనే ఉన్నది. జనక: చూచుచున్నాను మెతేయీ చూచుచున్నాను. కౌసల్య ఏ; ఓహో? ఏమిది. పిచ్చిపటినట్లు నా హృదయ మీతనిస్పర్శతో టా ఏమేమో తలవని తలంపులతో తలమున్క లవుచున్నది. జన: కూతురి భాగ్య రేఖలు రఘూద్వహు పోలిక లచ్చుపోసి న ట్రీతవియందు కానబడియెజా పప్రతిబింబమురై - సురూప వా చాతను కౌంతులుకా- సుకృతిసంస్కృృతులుకా- తలపోయ నయ్యవే పాతజలాడుచుజా మనసు పైపయి పర్విడు నేటికో విరీ _ కౌస: బాలకొ? నీకు తల్లి ఉన్నదా? తండ్రిని ఎఆుగుదువా ? ళా అవ: నహి .... .... కౌస: బాబూ! అలాగయితే నీకు ఎవరున్నారు ? లవ: భగవాన్‌ వాల్మీకి.... కొస: చిన్నవాడా : చెప్పవలసినదంతా చెప్పుము. అవ : నేను ఇంతే ఎజుగుదును. (నేపథ్యమున) ఓ నై వికులారా ! కుమార చంద్రకేతువు ఇట్లు ఆజ్ఞాపించుచున్నాడు- ఇవి ఆశ్ర మారణ్యభూములు. ఎవ్వరును ఆ[కమింపరాదు. అరుంధతీ ] యాగాశ్వ రకణము విమిత్తంగా కుమార చందద్రకేతువు జనకులు ”" వచ్చుచున్నాడు. అఆతవి నిపుడు చూతుము. ఇది సుదినము. ఫో

అంకము 1* కౌసల్య: అహో : “కుమార లక్ష్మణునిప్పుకుడు _ ఆక్తాపించుచున్నా డు”. ఈ పలుకులు ఆమృతబిందువులు చిందునట్లు సోకుచున్నవి. లవ: ఆభయ్యా! ఈ చంథవకేతు వెపరు ? జన : ఎజుగునమువు గదా : దశరథపుతులను రామలక్ష్మణులను, అవ: ఎందుకెజుగను _ వారు రామాయణకథాపురుషులు. జన : ఆటుకైన ఇతనినేల మయెజుగవు ? _- అందు లక్ష్మణుని వ్యుకుడు = ఇతడు చంటేతువు. లవ : అలాగా-అంకే ఊర్మిశాకుమారుడు - మిశిలాధిపతి మైన రాజక్షికి చునుమడు.... అరుం : (నవ్వుచు) బాగు - బాలుని కథాప్రావీణ్యము తేటపడుచున్నది. జన : (ఆలోచనతో) వత్సా: నీకు కథాకాగము బాగా జ్ఞాపకమున్న స్లున్నది. మేము అడిగినది చెప్పెదవా ? ఆ దశరథప్యుకులలో ఏపేర్లు గలవారికి - ఏ యేదారల వలన=ఎవ్వరెవ్వరు పుట్టిరి ? లవ : కథలోవి ఈ యంతర్భాగమును మేమివివజకు వినచేదు. ఇతరులు కూడా ఎటుగరు. జన : ఏమీ దావని కవి రచింపలేదా ? అవ : రిచన జంగినది. కాని (ప్రకాశనము కాలేదు. అందులోని ఒకా నొక భాగమును అభినయార్ధమై వేచొక (ప్రబంధముగా రచించెను. దానివి మహర్షి స్వయముగా లిఖించి నృద్తి గీళ వాద్య సూఢ్రధారి యగు భగవాన్‌ భరతునకు ఫంపించెను-. జన వ ఎందుకొణకు ? లవ: వారు దానిని ఇస్స్పరసలచే ఆడించుటక్షై.... ళ్‌

ఉ_్రరరామచరిక జన : ఇది యంతయు మాకు అటోధ కౌతుకమును కలిగించుచున్నది. లవ : భగనంతునకు దానియెడలగల ఆస్ట మహ_త్తరమైనది. ఆపుస్తక మును ఏ శిష్యులచేత భరతా[శ్రమమునకు పంపీనారో వారికి తోడుగా ('ప్రమాదనివారణ కై చాపధారి యగు నాసహోదరుని కూడా పంపిరి. కౌసల్య ; నీకు భభాతకూడ కలడా ? లవ : కలడు, అఆర్వుడు కుకుడు. కౌసల్య : నీకు అన్న కలడని చెప్పినట్లయినది. లవ :£ అవును. జననక్రమమునుబట్టి అతడు నాకు జ్యేస్టుడు. జన : చిరంజీవులు కవలబిడ్డలా ? లన : మజి యేమగుదుము. జన : వత్సా : చెప్పుము-(పకాశితమైన కథాప్రబంధము ఎంతవజకు వచ్చినది. లన : ఆబద్ధజనాపవాదమునకు పరితపించి దేవయజనసంభూతను సీతను రాముడు విసర్జించెను. కానుపు నొప్పులు పడుచున్న అమెను --- ఏకాకినిగా - ఆరణ్యమున విడిచి లక్ష్మణుడు తిరిగిపోయెను.. ఇంత వజకు.... కౌసల్య: హా! వత్సా! చం్యద్రసుందరముఖీ ! ఒంటరిదాన వై నప్పుడు చై వదుర్విలాసముచే పువ్వువంటి నీ కరీరమునకు ఏమిగతి పట్టినదో గదా: జన: పరిభవమంది. కొరడవిపాలయి. అందు కఠోర వేదనల్‌ తెరల (ప్రసూతికాలమున - దిక్కటి - క్రూరనృుగంబు అంతటన్‌ పరికొన గుంపులై, వెజచి, పాలనయాలనలేమి ఎన్నిసా ర్లణచి నస్మరించినావొ జనకా యని నన్ను కుమారికామణీ : 8%

అంకమయు 1 అవ : (అరుంధతివై పు తిరిగి అమ్మా, వీరైెవము? అరుం : ఈమె కౌనల్య-ఆయన జనకుడు. లవ £ (గొరవఖేద కౌతుకములతో వారిని చూచుచున్నాడు). జన : ఆహా: పౌరుల దుర్మర్యాదంరాజన రాముని ఆతురత. యూ ఈ పరుషాశని ప్రహతి నేల తపింపగ రేల్చవక్షు-నా చాపమొ శాపమో రగుల శాంతిలు కోపము.... కౌసల్య: (భయకంపములతో అరుంధతిని చూచి) భగవతీ । తోషముతో కున్న రాజరిని శాంతపఅుచుము. లవ : ఇది తగు ప్రాయశ్చిత్తము ముదిత మనస్విజనము పరిభూత మగునెడన్‌; అరుం: కద నీకు సుతుడు రాముడు -- సుదయాపాత్రలు - కృపణులు = సుమి (పజలు బుషీ | జనక్‌ ఏ 204 9004 ఉంల4 24 4 ల 2 కొని రెండును౯ా పాపమె యెట్లు ? ప్కుతకులభాండము రాముడు నాకు - లోకమో పాపలు, శ్రీలు - వృద్ధులు = విపన్న జనద్విజపాళి నిందెడీ౯ా. | సంభ్రాంతుళై వటులు పివేశింతురు] వటులు : కుమారా! కుమారా! గుజ్జం - గుజ్లం - అనే జంతువిశేషము జనపదములలో ఉండునని వినుచుంటిషు - ఆది ఇప్పుడు = సాతిత్తుగా మాకంట పడింది. లవ : గుజ్జమనేది యాగపశువర్గములోను - సంగ్రామసంనాహములలోను చగివితిమి. అయితే దాని రూపము ఎట్లున్నదీ -_- జ!

ఉ చరరామచరిక ల! వటులు : ఓయ్‌ --విను. నీడు వాలుం గురులూగు తోక వెనుకళా్యవేలంగ నాడించెడున్‌ మెడ దీర్చంబగు - నాల్లుగిట్టలమరుకా- మేయుఃా తృణ[గ్రాసమున్‌ విడుచుజా మామిడికాయలంతలు శకృత్చిండంబు - అల్లల్ల ప ర్విడు = నీ వాదులకేమి : దూరమగు -రం డీక్షింత మా జంతువున్‌" (ఆని అతని అజినోత్రిరీయమును చేతులను పట్టి లాగుచురు) లవ ; (కౌతుకమును వినయముతో అణచుకొని) చూడండీ -- పెద్దలు | నన్ను వీరు ఎలా లాగుతున్నారో -- (అని త్వరగా పరిక్రమించును) ఆరుంధతీ నీ వేడుక తీుకో వత్సా! ౧ పడుక తర్ను జనకులు న! య! కౌసల్య: భగవతీ! ఈ బాలుని చూడక నా ప్రాణములు నిలుచునట్లు తోచదు. మనము వటుపులు లాగికొని పోవుచున్న గర్వపోతమును చిరంజీవిని ఆ యెత్తయిన చోటునుండి చూతము. అరుం : పరువులెత్తుచు = అతి దూరము దాటిపోయినాడు - ఆ చపలుడు = మనకింక ఎక్కడ కనబడును. కంచుకి 2 (ప్రవేశించి భగవాన్‌ వాల్మీకులు ఇట్లనిరి. “ర్రినిని ఆవసరమైనప్పుడు మీ రెణుగగలరు.” జనక : ఇది ఏమో-ఆగోచరంగా ఉన్నది, భగవతీ! అరుంధతీ: సఖీ; కౌసల్యా : ఆర్యగృష్టి ! మనమే స్వయంగా వెళ్ళి భగవాన్‌ ప్రాచేత సుని చూతము. (విష్క్రమింతురు) 88

అంకము 1౪ [| వటువులు ప్రవేశింశురు |] వటు :; కుమారా ! చూడు. ఇది ఆళ్చర్యము. లన : "చూచితిని. తెలిసినది. ఇది ఆశ్వమేథము నందు విడిచిన యజ్ఞాశ్వము, వటు ఏ; అది యెట్లు తెలియనచఏను ? అవ; మూస్టులురా మీరు! ఆ రామాయణకాండ మీరుకూడ చదివినదే- చూగండి. వందమంది దండధరులు - ఇక అంతమంది తూణీర బద్బులు -రక్షకబలముగా వెంట కనబడుచున్నది. దీని నమ్మరేని - వెళ్ళివారినే అడునుడు. వటు : ఓహో నైనికులారా ఎందుకోసము ఈ గుజ్జిము పరివాఠరసమే తంగా తిరుగుచున్నది ? లవ : ((సస్పృహుడ్వై తనలో ) అశ్వమేథము.... ఈ పేరుతో విశ్వ విజయము కావించిన క్షత్రియులు స్య్వోత్కర్షను (ప్రకర్షింతురు, ఇది సకల క్షాతలోకమునకును అవమాన శాసనము -- ళౌర్యధారకు ఇది పెద వాతి సాన. (నేపథ్యమున) ఇది మహాశ్వమళల్లిక -అదె పఠాక - ఇదియగు సమ్తసప్తలోశైకవీరు ఏర మఘోషణ =ఎదళకం౦ంఠవె రియాబజ - న్‌ ఖో ఎజుగుడీ దిగ్విజయ యాత్ర నెల్లరిట్లుం లవ: (బాధతో) ఈ అకీరాలు మంటలెత్తించునట్లున్నవి. పటు: ఏమనవచ్చును. ప్రాజ్ఞుడు కదా రాజకుమారుడు 1 2 80

ఉ ళ్తరరామణరిత లవ :; ఓహో ! ఎందకీ అంకెలు ! పృథివీమండలమే అక్షత్రయమై వీరకూన్యమైపోయివదా | మజా (౧పథ్యమున) అశే। మహారాజున కెదురు తత్తియు లెవరురా ? లవ ; చీ; మూఢులారా : ఆట్టివారున్న ఉండని మ్మందె యెందొ ఎందుకో ఈ బెదురుగుడ్డ ఇంక నొకటి; ఏటికీ వట్టి వింకాలమాట : లిదిగొ అపహరించిళి నీ వై జయంతి శేను. వటుపులారో ! ఈ గుజ్జ్లమును చుట్టుముట్టి రాళ్లు రువ్వండి = మరలించి మన ఆడులేళ్ళమందలో తోలండి. అక్కడ దేబిరించుచూ ఉండనీ. [కోరముతో ఒక పురుషుడు ప్రవేశించును] పురుషుడు : ఛీ! చపలుడా ! ఏమంటిపవీ ! పసివాడవని దారుణ దంగ ధారులైన ఆయుధీయులు నీ “సరు మాటలను సహింపరు. మా రాజపుటత్రుడు - చంథదచేతువు _ ఉదాత్తకులీనుడు. అపూర్వములైన అణాల మ్‌ ఈ సౌమ్యారణ్యములు అకట్టగా కుతూహలహృదయముతో ఆలసించి నాడు. అతడు రాకముందే - తొందర తొందరగా - ఈ చెట్లగుంపుల 'వెంబడి పాటిపొమ్యు... ఎం వటులు : కుమారా ।; ఈ /౧ఎజముఎుంగతకి కటిసెటు. చాలు -వింత్లెైక్కు న! ళా ళు వ. పెట్టి బాప్లతీర్చి ఈ ఆయుఛధారులు పసివానిని భయపెటుచున్నాడు. శు మన ఆశ్రమపదము ఇక్కడికి చాల నూరదుందున్నది. అందువలన రా- బేడిదాట్లతో వరుగెత్తిపోదము. 80

అంకము 1౪ లవ : బలే! ఎందుకోనమో-? వీరు ధనుస్సు లెక్కుపెట్టి-- శరాలు రుళిపించుచున్నారు. ధనురగ్రంబుల (దష్ట్రలకా విగియ విల్‌్‌త్రాడు(గ్రజిహ్వా్యగమై క్వణదంభోధత ఘోసషలీషణరటత్‌ గర్జాసముద్రారమై హననోద్యుక్తరుషాదురంతక విహాస్యద్వ_క్ర యంథత్రోదరం బన నీ కార్ముక జృంభితావరణ మధ్యంబుల్‌ విడంబించుతన్‌, (యథోచితముగా పరిక్రమించుచు అందలును నిష్క్రమింతురు ) కౌసల్యా జనకయోగ మను చతుర్థాంకము న!

పంచమపమా౦కఠము = (లిాదతానాగా ఓహో ః వైనికులారా ః ఇదిగో, మన ఊత --ఇదే మన ఉద్దారము. కోవిదారధ్వజప్రభల్‌ కావరింప ఆరిదివడి దూకు సపళ్లాల ఆరదమైెక్కె [| తోలగ సుమంథత్రు డాహవ మాళకించి చంథదచేకు విదే వచ్చె చలము చజచి. [సారవతో రథారూఢుడై -విల్లు చేతబూని హర్ష సం్య్రభ్రమముల వో చల కేతువు (ప్రవే?ంచును] చంద్ర: ఆర్యా సుమంళత్రా! ఆటు చూచు. ముఖరుచి యెజుపెక్కెకా సుంత కోపంబు చూప న్‌ ?ఖ లయిమను చిందాశంగ (మోగించు వింటిక్‌, రణముఖమున సారించుకా తుషాంన్హ్రధారల్‌ మన ఐబలములపై నీ వీరపోతం బెవండో. ఆక్చర్యమ ॥ మునిబాలుం దొకరుం డనేకబలముల్‌ మూగంగ పోరాడు; ఈ తని నక్టాత రఘుకమాంకురము కాదా యంచు కొమించెదన్‌, అఆనిలోడ్లార శర(ప్రసారణ ధనుర్వ్యాబంధ టంకార పీ ౧ ణ శనతో బద్గలువాజు మ త్తగజ గండ(గంఏ సంధిస్తలుళ్‌. (వ! అవత డు సుమం: ఆయుష్మంతుడా | ఫి

ఆఅఆంకము + చేవ దానవ విక్రమాధిక మన్వు, శిశుపు నితని నీ పోలికగ్‌ చిలుకు వాని నరయ- తలపించు కౌళికు యజ్ఞమందు ధనుపు సత్తు రఘుకుల నందనుడు నాకు చంద్ర: ఈత డొక్కనితో అసం థ్యాకులము పోరు ప్రారంభించుటకు మనసు సిపుపడుచున్నది. మ. ఏశు వీతం డొకరుండు-చుకై బల మాజిక మొ తమె-కన్త్రదు నో వాలీ రా ర్లీశతజ్వాల జటాప్రవాశజటిలార్చిః [కూరమై, 30కిణీ భృశ నిక్వాణ ముణంరుణాయిత రథక్రీడాటనంబై , నిరం కుళ మాతంగ మదాంబుదాంధతనుమై ఘోరాహవాందోళనన్‌. సుమం : వత్సా! ఇంతమంది కలిసి ఏకమై ఎత్తినా అతని శేమి చేయ గలరు ? ఇక విడివిడిగానయితే చెప్పవలసినదేమి ? చంద్ర: ఆర్య : త్వరపడుము -_ త్వరపడుము. రఃతడు మా బలమును (వచండముగా పరిమార్చసాగినాడు .... రొవర్లై పో మన దుండుభుల్‌- తన ధనుర్హోష (ప్రకర్షార్భటిన్‌ పొదలజా కొండల నున్న యేన్గుల చెప్పల్‌ పోటెతత్తి గీ పెట్టగా, కదనంబెల్ల నృముండఖండములతో గ'ప్పెళా కృఠాంత[కుధా ణా వదనోద్గారకరాల మాంసకబలవ్యామాత ఖీతంబుగన్‌, సుమం: (తనలో ) ఇట్టి ఖూరునితో కుమార చందకేతువు ద్వంద్వ యుద్ధము చేయుటకు ఎట్లంగీకరింతును ? ( ఆలోచించి ), మేము ఇక్వెకులయిండ్లలో గదా పెరిగి వృద్దులమెతిమి. అదికాక యుదము లా ది మూ ౮9 సన్నద్ధమైనప్పుడు వేజుగతి యేమి ? ఫి

ఉ త్రరరామచరిళ చంద్ర : (విస్మయలజ్ఞాసంభ్రమములతో ) ఛీ! నా నైన్యము సమస్త మును వెనుక తిరిగినది. సుమం : (రథమును త్వరగా తోలుచు) ఇదిగో : ఆ వీరుడు కూత వేటు దూరమునకు వచ్చినాడు. చంద్ర: (మజపు నభినయించి) ఇతని పేరు వారేదో చెప్పినారే. సుమం: లవుడని.... చంద్ర : ఓహో: లవ। మహాబాహూ 1 పోరేల నీకు సేనతో నే నుంటిని రమ్మిటుల౯ా తేజంబుకా తేజం బణచుకా. సుమం : కుమార । చూడు-- చూడు. నీదు పిలుపున మజణలె అనీకినీవి ఘాతమును మాని ఈ వీరపోత మదియె వారిదరవంబు విని గజమారణంబు వదలెడి సగర్వ సింహళాబకము చాయ. [భఅంత, త్వరతో ఉద్ధతుదైన లవుడు (ప్రవేశించును] లవ : మేలు రాజపుత్రా । మేలు. సత్యముగా నీవు ఇత్వికుకులీనుడనే 1 ఇదిగో నేనును వచ్చినాను. (నేపభ్యమున పెద్ద కోలాహలము) లవ : ( వేగముగా తిరిగి చూచి ) ఆ- వెన్నిచ్చి పలాయికులై .. మణల భంగపడి ఈ సేనాపతులు యుర్ధాధిముఖునై నన్ను వెంబడించ సాహసించుచున్నారు .... ఛీ: న్యద్రలారా : !

ఆ౦ంకము ౪ “*రయదాహార్య విమథ్యమాన బడటబా నహ్నిచ్చ హాభీలన (కియ లీండ్రించెడి మానుకీన సమరశ్రీ డా (కుధాధారకుజ లయకాలానిలధూకవారి జలవేలజా బోలు నీ క్షుదసం చయ కోలాహల ౩ న్యసంరథస మీషద్గానమై పోయెడి౯ా, వా! మ. యూ ఇటు నటు తికుగుచున్నాడు. చంద్ర; ఓయీ 1 కుమారవీర పియము పెనంచె సీ సుసణవృ్తి నితాతిశళయంబు; దొననా కయితివిగా సఖు౨గడవు = యథార్థ మిదిట్లగుట౯ా నుహృన్మణీ 1 పయికొని యేటి కాత్మపరివారబలంబుల నిగ్రహింస ? నీ జయవదుడా త్త దర్పనికషంబును నేనిదె చం) కేతువుకా. లవ : (హర్ష సంభిమములతో మజలి ) ఆహా! ఈ మహానుభావుని పలుకులు ఎంత పిసన్నములో అంత కర్కశము లై, వీర వచన స్రియుకృములుగా ఉన్నవి. సూర్యవంశ పిసూతుడితడు. ఈ దండుతో నేమి ! ఇతనినే గొరవింతును. (తిరిగి నేపథ్యమున కలకలము) లన : (కో9ధనిర్వేదములతో ) ఇస్పీ! ఈ పాపిష్టులు వీరసంవాదము నకు విఘ్నము కల్పించి - నన్ను పెడతో౦వకు లాగుచున్నారు. (అని వారివైపు తీరుగును) చంద) : ఆర్య సుమంత్ర! చూడ తగ వది. అదె చూడు. కుశుకను దర్పమునళా పెనచికో భన లక్ష్యము నిల్చి నాపయికా హితతబలంబు వెన్క. పొదువకా ధనువె్తిన యీ కుమారుడు శాత ర్‌

ఉ్తరరామచరిశ ద్ధతపవనంబు కాక ఇరుదంగను వంగ౫డి ఇందంచాపఠం జిత రమణీయతోయదరుచిజా తలపించు మనోహరంబుగజా సుమం : కుమార : నీవే యీతని చూడనేర్తువు. నేను విష్మయముతో అస్వాధీనుడస్పై తిని. చంద్ర: ఓహో । రాజడూమఘలారా | ఆరదము లెక్కి సామజహయంబుల మీద ననేక! లే_డ్తైరన్‌ పీరికొన పాదచారి నొకనికా; కవియళా కవచాస్తుల్లై నపో టరు లజినో తరీయు నొకటజా; వయసారిన జ్యేషులొక్క టె అతి ట్ర యూ వరిగొన పాలు గారు పసివానిని; మీకును మాకు సిగ్గగున్‌. లవ : (విసువుతో) ఏమిది ॥ ఇతడు నన్ను కనికరించుచున్నట్లున్నది, (ఆలోచించి) కాలయాపన కొకుండ జృంభకాస్త్రముతో ఈ వై న్యమును _స్తంభింపచేయుదును, (ధ్యానము నటించును) చంద్ర: ఇదేమి ? హళాతుగా మనసై న్యసంమర్ష మాగపోయినె. నా వ లి లవ : ఇక నీకనిప్రగల్భము పరికించెదను. సుమం: వత్సాః ఈకుమారుడు జృంభకాస్త్రమును అభిమంత్రించి విడిచె నని తోచుచున్నది. (ఊహింతును) చంద్ర: అఆందుకేమి సందేహము. చూడు-- మెటుపు తెగయు "పెంజీకట్లు కంమ్ముకా జగ౦ంబుకా కనుగవ మిజఖుమిట్లకా వాలు విచ్చుళా చెడందో్‌ ప్రశిమలగతి నిశ్చేష్టించి నిల్చెజా బలంబుర్‌ నిజ మివియ మహావీర్యాస్త్రముల్‌ జృంభకంబుల్‌. ఆశ్చర్య-మాశ్చర్యమ్‌.... వ!

ఇంకను సుమంతుి ; బలిసద్మాంతర గర్భకోశముల తెప్పల్‌ గట్టు చీకట్లనన్‌ కొలిమిజాకాగిన క్రొ త్తయిత్తడి మెజుంగుల్‌ క్ర)క్కుచుజ, జృంభకృ జ్వలరేఖల్‌ మినుము మై-దుర్విలయరుంరూవాతరూతాంబుడా నిల విద్యుక్‌ కపిలచ్చపీకృతదరీ వింధ్యాశిఖాగంంబువై. ఇతని కీ జృంభకాస్త్రములు ఎట్లు లభించియుండును. చంది : మహర్షి వాల్మీకిపిసాద మముకొందును* వష సుమం : వత్సా; ఆయనకు వీవితో పిమేయము లేదు. విశేషించి జృంభకాస్త్రవిషయము ఈయన యెజుగడు. ఏమన : మున్ను కృళాశ్వతపోనిధి కన్స్నవి యీ జృంభకములు. కౌశికువళ మై గ్‌ మ్‌ యున్న తదస్త్రముల - నతం డెన్నడొ రామున కను(గ్రహించెను ప్రీతిన్‌. చ౦(ద్ర : అన్యథా వై తము పరమపరిపాఠకము పొందిన సత్వ(ప్రకొళులు స్వయముగా మం్రద్రష్టలు కానోప్పదురు గదా 1 సుమంత్ర: వర్సాః అదిగో! వీరుడు సమీపించుచున్నాడు, సావధాన ముగా నుండుము. , ఇర్వురును : (స్నేహానురాగములతో చూచికొని ఒండొరులను గూర్చి) కనంగా కొమ్యంబై హృదయ మవధానించు (పియశన్‌ హఠాదాకర్షంటో సుగుణగణ పుణ్యాతశయమో | చిరస్యానే కాయాత జనన సుహృద్వృంత ఫలమో: విజాత్మ స్నహంబయ్యును తెలియదా దై వవికృతిన్‌. సుమంత్ర : లోకములో ఒకరి నొకరు చూచినప్పుడు [ప్రాయికముగా- క్‌ జ (యేమ సంచార మగుట ప్రాణిధర్మము. దీనినే లౌకిళులు తోరామైత్రి 1న క్రి?

ఉ తదరానుచరిగ అనాను యనియు చపారాగమనియు అందురు. ఇది అనిబద్దమును అహేతు కమును. ఐనను (గ్రేమ యనియే భావింప తగునుం హేతువులు లేని ఈలాటి హృదయపక పాత మెందు (ప్రతిక్రియావశము కాదు; స్నేహ మొక అత్మతంకువు స్నిగ్ధరచన నతుకు నంతఃకరణముల నన్వితముగ. కుమారులు : (ఒకరొకరిపట్లు మసృణరాజపట్టాంశుక్యమదిమ మెజయు ఇతని మేన నారాచము లెట్టు లేయ? నా తనువు పులకించి (ప్రస్ఫీతమగును అతని చూచిన పరిరంభణాభిలాష. అధికాక్రాంతునిముం దికేది గతి శస్తాస్త్యవయోగంబు గా క ? ధనుర్విద్య లికేల యుకక్తపురుషైకస్థానముల్‌ తప్పినన్‌; రథినై కార్ముకధారినై విముఖినైనకా పోర ? ఏమాడునీ బుధుడిస్పీ | వ్యథియించు వీరసమయంబుల్‌ న్నే హధర్మంబులన్‌. నుమంత9) : ((లవుని లక్షీంచి కన్నీళ్ళతో స్వగతమ్‌), హృదయమా ః ఏటికిట్లు అడియాసలు కల్ప్చింతువు ? ఏది మనోరథ బీజం టో దాని నడచె వి; ఆదయుండయి మునుపే; ఆది మొవలంట కోసిన పాదున తీవియ కికేటి పొసవఫలంబుల్‌. చంది) : ఆర్య 1 సుమంత39) | రథము దిగుచున్నాను. సుమం.: అది ఏకారణమున .... .... రికి

అంకము* చంద) : ఈ రూపముగా ఈ వీరపురుషుని పూజించుట యగును. అది గాక . .ఆర్యుల కొత్తఎధర్మమును పాలించుటయు తగును. రథస్సుదై పాదచారితో యుద్ధమాచరింపరాదని వేత్తలు సల్కుదురు గదా | సుమంత)) : (శనలో) హా; కష్టమ్‌. ఆప త్తిలో పడితిని మే మనుష్టించిన దర్శ్మసాదుయికము లెట్లు నేన సిషేధింతు = అట్లు గాక అనుమతింతు నెబ్బంగి సాహస విపత్క రాళ భవితవ్యమునకు ? దచుష్కాల మకట. చంది : మా తాతలకు మీరు ఆస్తమితులు. మా తండులు కూడ సం దేహస్టానములలో మీ ఉపదేశమునే పొందుచుండెడివారు. అట్టి మీవేల ఇప్పుడు ఏదో ఆలోచించుచున్నా రు. సుమం : ఆయుష్మంకుడా ః రాజధర్మ మెళ్లో అస్లే సీవ్ప సివర్తించితివి. ఇదె సాంగామిక పురషుల నిదేశము-సనాతనీ వినీతస్మృృతి యి య్యదియే : రఘుకుల సింసహులు వవిలని మా వీరచరిత పద్ధతియు నిదే, చంది ౩ ఆర్యా: ఎదురులేనిమాట పలికినావు. ఎబిగుదు వితిహాస పురా ణ రహస్య ప్రవచనము, రణకంమ ధర్మా చరణ, మెలుగు దీవస్మత్‌ వర రఘుకుల ఏర సంపిదాయము లెల్లళా. క

ఉ_్రరరామచరిక నుమంకతి : (స్నేహబొప్పములతో కౌనిలించుకొన) నీ తండి) లక్మ్మణకుమారుడు = ఇంద)జిత్తు లా పోకార్చ్స పుట్టిన దినాలవి యెన్ని వత్సా 1 ఆ కండి) పుతు్ర)డవు పట్టితి వీఠర ధర్మా చారం బిటుల్‌ - దశరథేందు సితిష్ట నిల్చెకా, చంది : (కష్టముతో) రాఘవజ్యేస్థునకు కుమారపితి్టై లేక మాకులం బెట్లు నిల్చెడి ప్రతిష్ట ననుచు దుఃభాన తపియింతు రస్మదీయ పితలు మువ్వురు రై వోపహతికి మిగుల. సుమం : కట్టా: చందికేతు పలుకులు అంతరాళకోశములను కోయు చున్నవి. లవ ; హంతక : ఈ తీపిచేదులు కలిసీ కలయప్ప. ఇందుకా పొందిన తెల్లకల్వవలె నా దృష్టిప్రిసారంబు ఆ నందిం చీతనిముందు. చుర్వణకిణన్యస్తాంక మీ హాస్త్రమో అందకా సాచు జిఘాంసతో యణరుణాయాతిక్వణచ్చింజిసే బృందిష్టంబగు కూ9ర కార్ముకము నాభీలాహవంప్రీతిమై. చంద్ర : (రథముదిగి ) అర్య ! సవితృకుల సంజాళుడగు, చంద్రశే తుడను. అభివాచము చేయుచున్నాను. సుమంత్ర: అజిత _ మూర్దిస్వలమ్ము = పుణ్యాఢ్యమైన బుజుమహస్సు నీ భుజ మావహించుగాక, తొల్సి యిత్వొకులకు బోలె గ్‌ శుభము అతయ "వరాహాచేవళ యనుఘటించు. శీ:

అ౦కమయు * మజియు,

“తనియింపంగ త్వదీయగో[(తపళి మా ర్తాండుండు సం(గ్రామవీ థీని. మై(తాపరుణుం డెలర్చి అభినందింపళా, మరుగ్గారుడా వనముల్‌, వె షవ-యమెంద్ర-మాగ్ని మహిమల్‌ ప్రాపింపగా, దిగయా

జాణ ర్‌ ల న! ర్దనమౌ నికిట రామలక్ష్మణ ధనుర్ష్యాధ్యానమంత్ర శ్రుతిన్‌. లవ : కుమార ః నీవు రథస్టుడవై మిక్కిలి ళోలించుచున్నావు. ఇది ఆత్యంతమైన ఆదరము -నాకు చాలును. చంద్ర : ఆటు నతో మహాభాగుడుకూడ వేచొకరథమును -ఆలంకరింస నగును. లవ : ఆర్య! రాజప్యుకుని రథముమీది కెక్కింపుము. సుమం: నీవుకూడ మా వత్స చంద్రకేతుమాటను మన్ని ౦పుము. లవ : మాసామలగిని గుటించి ఎందు కీ విచారణ. ఆరణ్యవాసులము" ఆరవముల నడకలకు మేము ఆలవాటు పడనేదు. సుమంథ : దర్చసౌజన్యములకు చాలిన అనువర్హ్ననము నీవెజటుగుదుపు, నత్సా 1 ఇచ్వికు కులీనుదై న మా రాజు--రామభళ(దుగు - ఇటువంటి వానిని చూచినచో ఆయన హృదయము కరిగిపోవును. లన : తెలుసును. ఆరాజర్తి సుజనుడని వంయను. (అజ్జించినట్లు) తె న! న. క్రళువిద్వేషము లేదు=వాని చెలుసంగా జముకా కౌదు, మా కతి సౌజన్యనిధాన - మా నృపతి నీహారాంశు- మన్నింపడే కితవుండేవియి:; ఆశ్వరక్షకుల వాగ్భేరీరుతుల్‌ జెత్తంలో క తిరస్కారమునై ధ్వనింప-హృది ఉఊ్యగళుబ్బమయ్యె౯ కుధన్‌. చందః (నప్వుతో)ఏమీః పికృపాదుల పొరుషో ౦తువా? క నం ష్‌ శ ఎ | ంంలళ ఇర 9|గ౮ం |గ౦.. . లగ! ఓ ఇ. శ. ట్‌ తు. లమ?

.ఉ తరరామదరిక అాజావే లవ : మచ్చరమవునో-కాదో. అది ఆట్లుండనీ, ఒక్కమాట ఆడుగుదును. రాఘవుడైన ఆ ర౮ాజన్యుడు నిరహంకారి యని వినికిడి. ఆ (ప్రభువు గర్వి కాడు. ప్రజలకును గర్వ ముండదు. కొగా ఆయనమనుష్యులు రాకీసభాష లాడనేల ? బుషులందు రొకస మని క లుషోన్మదుని. గర్వితుని - పలుకు- నది యావక్‌ విషమ కలహమూలము-_మా నుష నిష్ట ఫతియు - నదియె యగును విచారింపజాం ఇట్లు నిందించిరి కదా దీనిని =వారే తదితరమును కొనియాడిరి. తీర్చుళా వాంఛల్‌, దూరగించుకా అలక్ష్మీకా, కూర్చు కీర్తిక, పోకడంచుకా అకీ ర్తి, మాతం బోలె౯ మంగళంబుల్‌ ఘటించుజా పాలావట్ల్టుల్‌ సూనృతం బార్యభంగి ౯. న! నుమంతి : ఇతడు పరిపూతమయిన స్వభావము కలవాడు. వాల్మీకి శిష్యుడు కడా బుబులిచ్చిన సంస్కారము సలన చక్కగా పలుకు చున్నాడు, లవ : మఠి-చందికేతూ! ''మాతాతాపాదుల పితాపోత్కర్వల పట్లనే లె గా మచ్చరమా "” అని అంటివి కదా! దాన నడుగుచున్నాను. చెప్పుము “* కె త్త్రధర్మము ఏకతి నిష్టమా ఖ్‌” నుమంత)) : వళ్చాః 'దేవునివంటి ఇక్వెకు కులీనుని ని వెబుగపవు. అది అదికహోసంగము. జానిని కట్టి పెట్టు.... ల్లీ).

అంకము ౪ వై నికచయంబు నోర్చి ఓజస్వివై ప్ర కాశమందితి, సత్యమే కాని - అట్లు జామదగ్న్యు జయించిన రామభు శార్యధృతి నీసడింపగా చాల వీవు. లవ : (నవ్వుతో) ఆర్య! పరశురాముని పరాభవించెనని? ఆ రాజు నెంతో గట్టిగా పొగడితివి. బొహ్మణులకు వాచాసరస్వతి ఐలంబు; క్షృత్తిియులకు బాహాదండ చండళ క్తి, శస్త్రమంటిన పాజుడు జొమదగ్ను్యు డతని గెలిచిన నృపునేటి కంత పొగడ. చంద : (మనోబాధతో) అర్య ః ఆర్యసుమం్యశ ః చాలు చొలు మాటలు "పెపగుచున్నవి. ఎవడో యీ పురుషావకార మిటు లెంతే నీరసాలాడు భా గ్లవు; నాలీలకుఠార ఘోరతరధారకా = స్తలోకాంతరా ₹విపద్బీతి తొలంగి పో- ఆభయలీలారక్షణా దక్షిణా కవచం బిచ్చిన రామ శ్లైశవ పరాక్రాంతి౯ా వికర్షించెడిన్‌. లవ: రఘునాథుని చరితమునుగాని, మహిమను గాని ఎజుగని దెవడు? ఆది చెప్పవలసినది కొంచెము కలదు. కావి ఎందుకులే .... వారల్‌ పెద్దలు-రాదు వారి చరితల్‌ వాదాడ - అట్లుండనీం "పేరుర బొందిరి సుందసుందరివధళా- వెన్కాడి మూడంగ లా పోరాటన్‌ ఖరు నోర్వ-చాటు గొని రూపుళజా మాపి రావానరు£ా శూరుల్‌ - వారల కౌశలం వెజుగు నీ కోణీజనం బంతయుఃా. [0కి

ఉ _గ్రరగామచగిత చంది : ఓయా। పితృదూషణతో మర్యాదనతిక్రమించి - ఏమో యేలు చున్నావు. లవ : అయి। బొమలుముడిచి-నావై పుతిరిగి ముఖము చిట్లించుచున్నాడు:ః సుమంతి : ఆహా: ఇరుపురను క్రోధము (క్రిక్కిరించుచున్నది. అదే! సడలెజా ముందల కేశబంధము జియేచ్చల్‌ (శుళ్ళ-చెంగల్వ 30 పడరె౯ా కన్నులయం, దకాల నటన వ్యత్వాసమై భూతలతల్‌ ముడివేయజా కనిపించు మోము-(భ్రమరంబుల్‌ రేగు పద్య్మంబుత్తై వడి -నీలాంక కఠంకమైన శశివింబం -ఐ బ్లపూర్వాకృతిన్‌. లన : కుమారా ! రమ్ము-రమ్ము -- పోరాటమునకు తగిన పొలివాటము నకు పోడము- (అందజు విష్క్రంమింతురు) కుమూర విక్రమ మను పంచమాంకము. 104

షష్టాంకము ఎవారిధిపధరిలి-. [(ధగధగలాడు విమానము మీద విద్యాధరమిథునము ప్రవేశించును ] విద్యాధర : ఓహో : ఇది ,నూర్యవంశకుమారుల (ప్రచండ భండనము ఆకస్మికముగా అంకించినది. ఉద్దండమయిన ఈ మె్యతలక్ష్మీతాండవ మునకు దేవదానవులు కూడా దిగ్భాంతులై పోవుచున్నారు. సఖీ; చూడు -_- ఈ వీరకుమారుల మధ్య .... .... “ధనూరణిత కింకిణీీభ్రమణ కంకణక్వాణముల్‌ గుణానురటిన (పగాఢథఘటనా కరాళధ్వనుల్‌ పెనంబడ, శరప్రయోగరభసకా సిగల్‌ (తుళ్ళగా ప్రవర్తిలు రణం బభూత జగతీ భయోత్స్పాతమై.” మటియు, ఉభయ సుమంగళముగ దుం దుభులను (మోయింతు9) సురలు దుంధుంధును సం రభసం బానందముగా నభోఘనకలాపమంద) నాదానుగతిన్‌. లేత కెంపుల వంటి దేనతరు ముకుళ నికురమును - తరిపి తేనె అతో తడిసిన బంగారు తామఠ పూవులను = కలియబటోసి పుష్పవక్షము కురిపింతము. విద్యాధరి : (ప్రియుడా : ఏమిది. హఠాత్తుగా అకొళశమంతా మిట్టాడు చున్న మెలుపుల చెజగులతో పసుపు పూసినట్లయింది. విద్యాధర: బొను. ఇప్పు డిదేమైయుండును. [14 105

ఉ త్తరరామచరిత విశ్వకర్మ యం(త్రమున త్రిప్పించి తిప్పి సాన ఐట్లిన మారాండు జ్వాలల వలె టి వాట మెండుకొన్నవి - కూలి ప్రచండ ఫాల పుటము పగిలిన కాలాగ్ని జటలొ ? దయీయొ. (కొంచె మాలోచించి) ఆ- తెలిసినది. కుమార చంద్రకేతువు అగ్నే యా స్తమును విడిచెను. దాని జ్వాలాచ్చాయళివి. అన్లే.... న ణం రంగు రంగుల కౌలురథాంగకేతు చామరముల విమానముల్‌ జరిగి నవల; ధ్వజములకు కట్టిన వసనాంచలము లాయె నిముస మాత్రము కుంకుమ చమిరినట్లు ఇప్పుడీ రణప్రవర్తనము ఆశ్చర్యంగా ఉన్నదే? ఓహో । అత్యు(గంగా లేచినాడు అగ్నిదేవుడు. పగిలి బద్దలైన పిడుగుల ముక్కల లాగా మండు నిప్పుకలు విసరుచున్నవి. (కాగ్గయెకున లేచిన కోడెశాచుల వలె ఆలీలజ్వాలలు నాల్కలు సొచుచున్నవి. ఆ ప్రచండదాహము ఇక్కడికి కూడా దుస్పహంగా తగులుచున్నది. కాబట్టి--- (ప్రియురాలిని నా అంగములతో అచ్చాదించి దూరముగా నాశ తొలగిపోవుదును. (అసప్లే చేయుచున్నాడు) విద్యాధరి : ప్రియుడా ! మంచి ముత్యాలదండ వేసికొన్నట్లు నీ దేహ స్పర్శ నాకు స్నిగ్ధ శీతలాప్యాయమాన మైనది. ఈ ఆనందములో ఉద్భమించిన నా కన్నులు ఇంచుక (వ్రాలుచున్న ట్లున్నవి. అంత స్పంతాపము కూడా ఆఅంతరించినది. విద్యా: సఖీ నేను చేసినదేమున్నది ? 100

అంకము ] ఏమి చేయకున్నను మనోఖీష్టసముఖ మాత సుఖముచే దుఃఖముఖా చమూవగలుగు; తత్‌ [పియజనంబుకం టె సాంత్వన మొసంగు 1పియమయిన ద్రవ్యమేది జీవితమునందు. విద్యాధరి : అయి! పియా ః ఇదేమిటి ? అకాశమండలమంతా మదిం చిన నెమిలికంఠము కాగా శ్యామలములై న మేఘము లాసరించినవి తెంపులేకుండా మెళుపుతీగెలు (తుళ్ళి తెగి చెర్లాట లాడుచున్నవి. విద్యాధర : లవకుమారుడు వారుణ్యాస్తము పియోగించినాడు. దాని ప్రభావమిది. సందులేని సహసిధారాపాతము వలన ఆగ్నేయాస్ట మెంకలో చల్లారిపోయినదో చూచితివా ః విద్యాధరి : ఇది నాకు సంతోషము. విద్యాధర : హంత ॥ హద్దు దాటినదంతా దోషమే అగును. ప్రచండ వాతఘాతకు వోభిల్లి పెనబడి గణగణగర్జించు నీళ్ళమబ్బులతో నిండి నివిడమై అంధకార మతినీరంధ్రమయింది. అందువలన ప్రాణీలోక మంతా మొత్తంగా అడ్డగింపబడి - జగద్భతణ క్రై నోరు విస్పిన కాళ రుద్రుని ఖరకంఠవీలమున చిక్కుబడినట్లు - యోగవి(ద్రాకాలమున అన్ని వాకిళ్లును మూసికొన్న నారాయణ మహోదరములో ఇరికికొ న్నట్లు-ఉక్కిరివిక్కిరి యగుచున్నది. బాగు-చంద్రకేతూ ః వత్సా స్టానమెలిగి వాయవ్యాస్త్రమును వదలితివి. తెలివి నేసినట్లి దివ్యా సమరుతుల ల ఆ విలయమయ్యె మేఘవితతి యెల్ల, (ిహ్మామందు విఏర బహుళ (ప్రపంచక సంచితము శమించు చందముగను. 107

ఉ_ైగరరామచరిత విద్యాధరి : నాథ ! ఈయన ఎవరో ? ఆతి సంభిమముతో స్వహస్త శోదండము. శ్రుళ్ళింత లాడగా దూరమునుండియే తియ్యనికంఠ ముతో వీరి పోరాటము నాపివేయుచు -_- వీర కుమారుల నడుమ దిద్య విమానమును దిగుచున్నాడు. విద్యాధర : (చూచి ఓహో! ఈయన రఘుపతి ! శందూకవర సలిపి మజలి వచ్చుచున్నాడు. ఆహా; ఆలించి మహాపురుషు హి తాలాపమును, లవు డాలమాసపె; నతుంద్రై వాలె నటు చందికేతువు; చాలి శుభం బొదవు సుతులసరస విభునకున్‌. కొపున - నీ విటురమ్ము - వెళ్ళుదము, [ విద్యాధరమిథునము నిష్క్ర9మించును ] విష్క్క౦భము [ లవ చందికేతులు పిణతులుగా- రామభదుఏని ప్రవేశము )] రామ : (విమానము దిగి సవితృకుల రాజచంద9)మా | చందికేతు ! రమ్ము శీఘిము కౌగిలి నిమ్ము నాకు ఆజుగాక నా చి త్తదాహమ్ము నీదు హిమశకల శీతలామలాంగములు సోకి. (న్నేహాజ్ర)వులతో కౌగిలించుకొనును) ఆలౌకికాస్తములు వహించిన సీ శరీరమునకు కుశలమా ? 108

అంకము *! చంది : కుళశలమ్‌. అదృష్టవశమున అద్భుతప్రితిస్థాన మయిన ప్రియ నయనస్యుడు లభించినాడు. ఆతనిని మీరు నన్ను వరెనే లేక ఆంత కంటె విశేషముగా సుంగళ వీక్షణములతో చూగమని, విన్నవించు కొనుచున్నాను. ఇతడే ఆ మహావీరాంకురము. రామ : ((లవుని పరికించి చూచి ) వత్సకు నంపాంప్తమయిన ప్రియ మితు)ని ఆకృతి ఆతి గంభీరముగా నున్నది.... తనువుఖా తాల్చిన ఆగ్రవేదమొ జగల్రాణొర్హమె ।! రూపమం న త అయా దిన సుక శ్రియ ధర్మమో విలుప శాంతి బిహ్మాకోశంబు 1 దే వనసామర్త్య సమ _స్తసంస్కృతియొ ॥ యావత్సద్గుణామ్నాయమో యన నావిర్భ్శవమందనోపు నిటు పుణ్యపాాప్యసాకల్యమై. లవ: (స్వగతమ్‌్‌ ఈ మహాప్పరుషుని సందర్శనము బహుపుణ్య బహు మానముగా స్ఫురించుచున్నది. న్నేహ విశ్వాస భ క్త విశేషములకు నిలువ మేకాయతన మిటు వెలయనోపు, జగమదా త్త ధర్మపిసాద్‌ గరిమంబు మూ ర్ర్తిమంతము కానోపు భూతలమున.” ఆశ్చర్య - మాళ్చర్యమ్‌ ః విరోధంబులట్‌ విశాాంతిగొనె - సరసపీతి తొణనెకా, మనోడ్డాత్య-బెందో సురిగె- వినయీభావ మెననెకా, పరారీనం బయ్యెకా రుడీతి హృది - ఈ రీరు నరయకా మహత్త్వం చేరో యొప్పు బుధులకడజా తీర్చములటుల్‌. 101)

ఉ శరరామచరిత వాటి రామ : ఏమిది! ఒక్క మాటుగా నా దుఃఖము దూరమైనది. ఏదో నిమిత్సము ఉండనోపు. అంతరాత్మ కూడా న్నేహించుచున్నది- కొదు - న్నేపోదయమునకు నిమిత్తమక్కరలేదు. అంతః;కారణ మేదొ ప్రాణులను అన్యోన్యంబు సంధించు, ఆ వంత్రైనజా పయి రూపురంజనలు స్నేహాలంబనల్‌ కొవు, భా స్వంతుకాచూచిన విచ్చు పద్మిని శుభాస్యచ్చ్భాయ, శీతాంకు భా సంత స్పర్శ్గమునళా (ద్రవించు నధిలాషళా చర్వదకాంతాళియున్‌. లవ : చందచేతూ ! ఈయన ఎవరు? చంద్ర: నెచ్చెలీ : ఈయన మా తాతపాదులు. లవ : నన్ను (ప్రియవయస్యా" అంటివికదా ! కొవుననాకును వీరు పితృ పాదులగు£ ధర్మము. అయితే. రామాయణ కథాపురుషులు నలుగు రున్నారుకదా నీకు పితృపాదులు. వారి ఆంతర విశేషములు చెప్పెదవా। చంద్రః; ఆ-అందటిలో ఈయనయే మా పెదనాయన. లవ : (ఉల్లాసముతో) ఏమీ ! ఈయన రఘునాథుడా ! ఎంతభాగ్యమ్‌. ఈ దేవుని దర్శన మయినది. ఇది సుప్రభాతమ్‌. (వినయకౌతుకము లతో రామచంద్రుని చూచి) తండ్రీ ! ప్రాచేశసశిష్యుడు - లవుడు అభివాద మర్చించుచున్నాడు. రామ : ఆయుష్మంతుడ వగుము. రా-రమ్ము 1 (ప్రీతితో కౌగలంచు కొని) ఆయి, వత్సః చాలు-చాలు - వినయ మత్యంతమ్‌. నన్ను గట్టిగా కౌగిలించుకొనుము. పూచి పొదలెడి తెలితమ్మి పువ్వులోని తలిజే కటు మెతన తనువు సదు క. వ అనాన్‌ చ 110

అంకము +! మేను సోకి ఆనందించు లోవి యాత్మ చం[ద్ర చందనసారముల్‌ చల్లి నట్లు. లవ : (తనలో) "ఈయనకు నామీద ఇలాటి అకారణ న్నేహమున్నది. నేనో - అత్షానుడ నై - ఇట్టి వారికి ఆపచారము కావించితిని. ఆది నుండి ఆయుధమెత్తు వజకును నాచర్య దుర్యోగము. ఇది (ధువహ్‌.” (పికాశముగా) పూజ్యులగు తండులు ఈ లపుని బాలిశత్వమును కీమింపవఠిను. రామ : బిడ్డా: నీవు చేసిన ఆపరాధమేమీ : చంద్ర : అశ్వరతకులు తాతపాదుల (ప్రతాపపకర్ష కావింపగా ఈతడు వీరావేశముతో లేచెను. రామ: ఓ.... ఇది కజాత్తమున కలంకారము. ఒక తేజస్వి సహింపటో డితర తేజోత్హాపనావ్యా ప్పి, 1 (ఖ అత _త్త౦కులాచార-మకృ్రిమం బది స్వభావం, బొ దినస్వామి రీ రకఠజ్వాలల తాపముఃా నెజటప నథశ్రాంతికా కుచిగ్రావముల్‌ నికృతిం బొందిన యట్లు నిప్పుకలు వాంతిం జేయగా నేటికో. చంద9 : తాత ! ఈతని ఆసూయ కూడ అలంకృతమే అయినది. చూడుడు. పియవయస్యుడు విక్రమించి ప్రయోగించిన జృంల కాస్త్రముతో నా సర్వై న్యసంకానమును స్తృంభిశమై పడియున్నది. రామ: (చూచి వత్సా! లవ।ః అస్టము నుపసంహరింపుము. చంద) శేతూ ః నీవుకూడ = కదలమెదలలేక వాణియపడుచున్న బలములను లవ : ((ఆనతిచ్చినట్లు అని అభినయించును.) చంద : అఆజ్షాపించున,ప్లు. (అని విష్క్రమించును) 111

ఉ_ర్రరరామచరిత లన : తండి; అస్త్రము శాంతించినది. రామ : (స్వగతం) జృాంభకా స్త్రముల పియోగసంహారరహస్యములు ఈ బాలునకు తెలుసును. (ప్రికాళముగా) బగిహ్మాతోడ పురాణదేవతలు మున్ను వేలవేలేండ్లు తపసు గావించి దీక్ష చేఎ సంరక్షణార్ధమై వీని గవీరి £ ఆత్మతేజస్సులు శపోదమయములు గాగ, ఉపనిషత్సా్రాయమైన ఈ అ_స్త్రముల మంత్ర)పారాయణమును భగవాన్‌ కృళాళ్వుడు _ తనకు వేయేండ్లుగా కుహు చేసిన విశ్వా మితునకు - చెప్పెను. ఆ మహనీయుడు నా కమగిపొంచెను. ఈ మహా స్త్రిక9మ మిది. ఇక కుమారుని సంపిదాయ మేరో తెలియ నడుగుచున్నాను. లవ: ఈ యస్త్రములు మాకు తమంతట తామే పికాశించినవి. రామ : ((సాలోచనుడై ) ఏల కాకూడదు - పరమపుణ్యపరిపాక మేదో ఒక మహిమాసిద్ది ఉంగవచ్చు. కుమారా! "మే" మని ద్వివచన మేల పలికిళివి ? అవ: మేము ఇద్దఆ మన్నదమ్ములము. కవలము. రామ : అక్లైన రెండవ వాడెక్కడ ? శా (నేపథ్యమున) కవియజా రాజచమూసమూహము లఅలనేకంబుల్‌-చిరంజీవి మా లవు డాయోధనమం దెదిర్చెనె నఖుండా ః చెప్ప్పుమూామాట: ఈ భువనంబందున రాజుశబ్ల ముడి వోవుకా నేటితో-కొ త్త) ఛా హవ శస్త్రొన్త దవానల[పకర మాద్యంతంణు చల్లారెడిన్‌- [12

అంకము రాను: ఎవరీ బాలకు డింద్రనీలమణిమ చృృంగారముల్‌ తేటు=ఎస ల్కువినకా పుల్కలుక్రమ్మి కౌతుకముజాలుల్‌ వా అుసర్వాంగముల్‌, నవనీలాంబుద మందర స్త్రవిత సంధానోత్సవాభఖోగ ప లవమె కన్నుల విందుగా కదలులీలాబాలనీపాకృతిన్‌. హు దూ లవ : ఈయన మా జ్యేష్టసోదరుడు -కుకుడు. భరతాశ్రమము నుండి తిరిగి వచ్చుచున్నాడు.... రామ : (కౌతుకముతో) వత్సా ఆ చిరంజీవివి ఇటు పిలువుము. కుశ : ఆలాగే -((పరి(క్రమించును) (హార్ష దై ర్యోల్లాసములతో వింటిని (మోయించుచు ప్రవేశించును) కుశ: అల వై వస్వతు డాది దై వతకులాధ్యకొభయం విచ్చి, మాం సల దర్చోద్ద్రతులకా దహించి సహజకి త్త్ర9ప్రతాపాగ్ని -ళో భిలి రాదిత్యులు -వారి ని బ్లైెదిరి, నా విల్లింక ధన్యంబగున్‌; లలిత జ్యాజ్వల దఫ్హ్రదీరితుల మాలల్‌ నిండు నివ్వాళిగాన్‌, (ఉద్రతితో పరికఏమించుచు రామః ఓహో: ఏమీక్షత్త్రియపోతమునందున్న పొరుషము । అవిత రంగా, ఆతిరేకంగా తోచెడివి. అశక్షే అలం ముల్లోకంబుల వీరసత్వము తృణీభూతం దగుకా చూపులకా, పల్లంటై భువి [కుంగు ఉద్ధతపదాపాతంబు భారంబునకా, అల్లారుం బసిప్రాయమందె గిరికాయస్స్పూర్తిమై వచ్చెడిన్‌ వ. అటి యాులా (తుచ్శంబో తయినట్టి వీరరసమో ః చుర్దాంత దర్బంబొకో. లవ : (కుళువి సమీపించి) అన్నగారికి జయము. న థ్‌!

ఉత్తరరామచరిత

కుక వ చిరంజీవీ ! ఎక్కడిదీ యుద్రవార్హ.

లవ £ ఆది అంతపాటిది కాదులే-సోదరులు ఇంచుక ఈ దర్పభావము నపసరించి _వినయ మూనవలెను.

కుశ : ఎందుకోసము ?

లవ : దేవునివంటి రఘుకులపతి ఇక్కడ ఉన్నాడు. ఆయన మన ఇరువురిమీదను పూర్ణమైన స్నేహభావము చూపుచున్నాకు. నిన్ను సన్నిహితంగా చూడవలెనని వేగిరపడుచున్నాడు.

కుశ : (సవితర్కంగా ) ఓ __- ఆయన రామాయణ కథానాయకుడు. (బహ్మాకోళ పరిక

లవ : మథతి- ఇంచేచ్‌.

కుశ : ఆమహనీయుని దర్శనమే పుణ్యకృతము. కాని వారి ప్రకారము సమీపీింపవవెనో యని ఆలోచించుచున్నాను.

లవ : గుకుపులడగ్గరవలె ఉపచరింప నగుమ.

రుక్‌ ఏ ఓయీ : అడెట్లు సంగకమ్‌.

లవ : ఏమన! ఉదాత్తుడు -సుజనుడు- చంటచేతు = ఊర్మికొాకనూజుడు నన్ను “'ప్రియవస్యా" అవి పిలిచి సంభావించుచున్నాడు. ఆ సంబం ధము వలన ఈ రాజర్షి మనకు రాత యగుట ధర్మము.

కుళఠ 2 ఆలాగయితే -రాజమ్యుడై న ఆయనము వినయముతో భావించుట వించ్యము కాదు.

లద : అర్య: చూడుము. ఈ మహాపురుషుని సౌమ్యదర్శనముచేత - గంభీరానుభావముచేత - ఈయన వివిధలోకో_తృరచరితు డవిపించును.

కుళ : (లషంచి చూద).

114

ఆ౦ంకదు*! ఓహో: రూపు (ప్రసన్నమ శోహరము. (ప్రభావము అభినుతపావనముళ్‌ దోహదమై రామకథా వ్యాహృతికిజా మునిముఖ భగవతి నందికా౧౯ (సమీపించి) తాత ! ప్రాచేశసశిష్యుడు కుకుడు అభివాదమర్సించు చున్నాడు. రామ : చిరంజీవీ। రమ్ము-- రమ్ము. అమృత పరిపూర్ణ జీమూ తమువరె స్నిస్టాడపగు విను కనివారగ (పే మముతో కవుంగిలింపగ సముత్కుటముగ నిపుడు మనసా కాంక్షీంతున్‌.

(గౌగిట చేర్చికొవి-తనలో) ఏమిది 1 ఈ చిన్నవాడు --- ఆంగాంగం.ఎల జాలువాజె నిజచేహన్నేహపారందు-ఉ ప్పాంగెజా బైటికి జీవధాతువులు రూపుంగొన్నయశైై _ యెడం

ఆా హై చం గారోన్మథతనళా జవించిన నురానందాపగళా దోని ఈ మంగల్యాంగపని కౌగిలింత తడుపుళా మంపిక్ష నన్నియ్యెడగ్‌. లవ : తండి £ నడియెండకు ఫాలభాగములు కాలుచున్నవి. ఇంచుక ఈ మద్దిచెట్టు నీడను తాతపాడులు కూర్చుండనగుసు. రామ: వక్సాః నీకిషయమిళ్తో అస్షే.... లు ళల లి

. గొంచెము నడచి యవఫోచితముగా కూర్చుండును. (స్వగతం) నడకలు- (ప్రవేశములు - ఆసన(క్రదుములు ఈ కశువిపప్లను - లపువియెడను కాను

115

ఉరరరామనకిన

ష ల్‌ స్పురింప. పూర్ణసాామాజ్యలక్షణములు స్సురింప సహజమగు తనూకొంతుల్‌ (ప్రకర్షించుశోభల్‌ నిముస నిముస మున్యేషించు నెమ్మేని విగ్గుల్‌, విమలమయిన వన్నెల్‌ విచ్చురత్నంబు లీలకా = విరియు కమలమందుప్పొంగు కొందేనెలట్టుల్‌.

యి వీరిలో రఘుకుల కుమారుల ఛాయలు పుష్కలంగా చూచు

చున్నాను. (అగపడుచున్నవిి పడుచు పావురాలమెడవోలు తనుకాంతి, కో డెమూపురముల కొమరారు నంసములు, చేరచూపు స్తిమిత సింహావలోకనము కంఠరుతి మృదంగ కమనీయ కలరవము (పరకౌయించి చూచి) నిపుణముగా గణించి గమనించిన వీరల వాలకంబునకొా విపులముగాస్ఫురించు అవసిసుత కప్పసమైన పోలికల్‌, ఇప్పుడును గోచరించెడిని ఎప్టెదుటా ప్రియురాలి శ్రీముఖం బపచిల్లమై ఉషస్సుళగమైన సరళ్శతపతళశోభలజా. ము్త్రములట్టు లచ్చమయి మొల్కబు తేతిన దంతపం ప్రలుజా, అనాటీ బ్‌ అలాని మెత్తని మోవితీగెరుది మేల్మియు, మంగళ కర్షపాశముజా, ఎత్తిన యట్లులున్న “'వవియే యివి నాకగి భొగ్యలాంఛనల్‌; పొదత్తయి కావికాటుకల పోణీమి నేఖలు మీజు కన్నులకా ॥ (దీర్ప ముగా చింళించుచు 116

ఆ౦కము శ] ఇది వాల్మీకి మహర్షి నివసించు అరణ్యము, ఈ సమీసముననే కదా! దేవి సీత పరిత్యక్త అయినది. ఈ పసివారి రూపలేఖలును అవియే. ఇక అస్త్రములమాట. అవి తమకు స్వతః (పకాళశములనిరి వీరు. అయితే, మునుపు చిత్ర దర్శనకాలమున ఆస్రప్రాప్తికి నే నిచ్చిన ఆభ్యమక్హ కలదు. ఆదేమెనా సిద్దించియుండునాః అసం క ల (ఖ దాయకముగా అస్తుప్రాప్తి మైనట్లు పూర్వకాలమునందుకు వినము, ఇప్పుడు సుఖదుఃవొతిశయములో మునిగి తేలుచున్న హృదయము నన్నెట్లో నమ్మించుచున్నది. ఇది ఇట్లుండగా - దేవి గర్భిభారము 'రెంహఘగా ఉన్నట్లు తొలుతొలుత నేనే గమనించితిని. చిరచేతోరతి మేలనంబయిన మాస్నహంబు నందొక్కత త్పరవేళళా నిమురంగ తోచెనట గర్భ(గంధి రెండ్రైన య; ట్లళవాలుంగనుదోయితోడ సతి లజ్ఞాధీనయై యుండగె= ఆ తజ గంతంత సెజీంగ తొనును విధాతృ[పేషణాధారణజా. (ఏడ్చుచు) ఏదేని ఉపాయాంతరమున వీరిని అడిగిచూతును. ల, తంద్రీ, ఇదేమి. (త్రిభువన మంగళ మగు మీ ప్రభువదనము బహు బాష్పబాధితమగుచుకా రథసించి . మంచుముంచిన పధాతకాసారపద్మభరము వహించెళలాం కుశ; తమ్ముడా: ఎది దుఃఖార్థముకాదు రాఘపునకిస్సీః దేవి వై దేహి లే నిది = దగ్రాటవి యమ్యు సర్వజగముజా సీశ్రావినాశంబుతో, [17

ఉద రరామచికిత ల! తుదిలే దీయెడబాటు - కా చెలిమిలోతుజా చెప్పగా భాష కం దదు. రామాయణముక౯ా పఠింప వొకొ వత్సా । ఇట్లు వపళ్నింపగళకా. రొమః।ః (స్వగతం) బౌొలుని పలుంకుబడీ ఆ(ప్రసక్షంగా ఉన్నది. ఇక (పశ్న లెందుకు ? దగ్రహృదయమా 1 ఎందుకీ ఆకస్మిక వికారములో ఈదు లాట: భగ్నహృదయుడగైై న నాదుఃఖావేగమునకు అర్భకులు కూడ అనుకంపితు లగుచున్నారు. కానీ: డీనిసి లోలో నగచుకొందును. (ప్రకాశముగా) వత్సలారా 1 వాల్మీకి ముఖభారతి రామాయణకీర్తన- మాలపించెనని విందుము. ఆది ఆదిత్య వంశీయుల చరితము. అందులో ఏదేని వినుటకు వేడుక పడుచున్నాను. కుళ: ఆ(గంథధమంతయును మేము వల్లించితిమి కాని ఈ నిముసమున శెండు పద్యాలు మాత్రమే స్మృతీకి వచ్చుచున్నవి. అవి బాలకాండ చరమ సర్గలోనివి. రామ: వానినే పఠింపుగుం కుళ : (ప్రకృతిచే సీత ప్రియదమమ్యెు రాఘపునకు రూపగుణవృత్తి నా ద్రీకి రూఢి నెది?) = ఆప్లై రాముడు౯ సీతకు ప్రాణపదము; ఎజుక తత్ర్రీతియోగము హృదయముల]. రామః కష్టమ్‌ ఈఘాత హృదయమర్మముల కతీగాఢముగా తగులు చున్నది. హా దేవీ! ఆనాడు ఇట్టిఘోరమే జరిగెను గదా! ఆహా, ఈ సంసార వృతాంతము లన్వయింపరాకున్నవి. ఎంత విపర్యాస అనాటి ములో అంళవిరసమువై శోక పర్యవసానములై దహించు చున్నవి కడలేనట్టి కడాని నచ్చికల చక్కంబడ్త ఆనందమె యణ (ఇ క్కడ ? అన్యోన్య సరాగమేశ ? కుతుకా గాధామృతాస్వాదమె 118

అంకము! క్కడ ? ఎందా సుఖ దుఃఖ భాగహృదమైకస్తాయి * పాపాలరా పడు నీప్రాణము లిప్పుడేనియు కటా! స్పందించు _స్తంభింపలే. కటా 1 అతికషమ్‌ ........ బ్‌ ప్రియురాలి రూపగుణనము దయము కిమకంిమముగా పొదలికొను సమీయో దయములు నాస్మృతికిజా త్‌ ట్టియు నిపుడు స్మరింప నతికఠినములనగు కటా. నవనవలాడుచుజా దినదినంబు మృనేక్షణ కన్నెపాొాయముళా (విలసనంబుకై బిగువృపాట, స్తన ద్వయమంతికంత కె క్కువ బిగి విస్తరింప - మరుకోలలతో ననె న్నేహకామనల్‌ తవిలెను లోన, మీద ముగుదంబలె బేతరికంబె నిల్వగన్‌. కుళ: ఇది రఘుపతి సీతాదేవి 'నుద్దేశంచిన ల్లోకము.. అప్పుడు వారు మంధాకినీ తీరమున చిత్రకూట వనవిహారములో నుండిరి. నలువైపుల జంపులపు వ్వులు చల్లగ పొగడ చెట్టు, పొలుపారెడి ఈః తెలిరాతి పలక, నీకను గలముగ నమరిచిన తిల్నగా నగపట్టుకా;। రాను : (అక్సా - స్మిత - న్నేహ కరుణాత్మకుదై ) వీరు అభము కుభము సెజుగని అతిముగులు. పెగా అడవిలో పుట్టిన బిడ్డలు. ఆహా! దేవీ! తలచుకో గలవా! ఆ (ప్రదేశమును ఆతరుణ తన్మయ (ప్రసంగమును = అందున్న సాక్ష్య చిహ్నాములను-= కషమ్‌ _ కషమత్యంతమ్‌ =ఎహోా।ః బ్‌ నే [10

ఉ శరరామచరిత యుల ఆలంతల చెమర్చి చల్లబడి = ఆల్లమందాకినీ సమీరచలితాలకాలికతలి మృగాంకాంక మై, నిరాభరణ కర్ణపాశమున మించు నీ యాస్యముజా స్మరించెదను లుప్పకుంకుమములై న చెక్కిళ్ళతో. (నిశ్చేష్టితుడై - దుఃఖముతో) అహో ! ఏమిడీ. అతిదీర్హంబుగ నిర్వికల్చరతి నధ్యాసించి ధ్యానించి ఈ ఖు ప్సితభూయంబును పొందరేమొ విధురులపేయః [ప్రవాసంబులజా హతమైపోవ కళత్ర మీ జగతి శకూన్యారణ్యమై మాజె-ని టు తపించుకా హృది దాలిలోనుడుకు నట్టుల్‌ మెల్లగా (మగ్గుచుఖా- లట లట రా గోన! (నేపథ్యమున) అదె వాల్మీకి వశిష్ట లా దశరళ (ప్రాణేశ్వరుల్‌ వెంటరా ముదిమికా సోలు చరుంధతీ జనకులుజా ముందాడ - విచ్చేతుర ల్లదిగో బాలుర కయ్యముకా విని భయొోయాసత్వరకాచిత్త ముల్‌ ఆదరళాపల్ల జడల్‌ తడంబడ సుదూరాధ్వశ్రమల్‌ పై చుచుకా, రామ : ఏమీ! భగవతి అరుంధతి - వశిష్ట గురుపాదులు - మా మాతృ దేవతలు - పూజ్యుడు జనకుడు కూడా-ఆహో : వీరందటును ఇక్కడ ఉన్నారా ః వారిని చూచుట ఎట్లు ? (వారివైపు విషాదముతో చూచి) ఆ. ళండి జనకుడు వైతము వచ్చుచున్నాడు, హా। మందళాగ్యు డను. వజఘాతమే తగిలినది. తగువియ్యంబని మెచ్చ చుట్టములు - గోత్ర జ్యేష్తులకా గూడిపం టబ థి డుగుగా పెండిలిచేసీ రా జనకు లట్టుల్‌ వారలజా చూచియుకా; 120

అంకము 1 తగునం చీ దురికాత్యయంబయిన మీదకా చూతు నేమోముతో పగులకాబోదు సహ(్రధా హృదయమోపన్‌ లే దికే ఘోరముల్‌

(నేపత్యమును) ఆహా - కష్టమ్‌ = కష్టమ్‌. బి టబ విజసముజ్వ్వల ళోభల నిగుమాసి ణి మీ మాజురూపైన రఘుపతి చాజ చూచి మూర్చిలిరి వారు = జనకుడు ముందు లేచి తేర్చ తల్లులున్‌ క్రమ్మజ తెరలి పడిరి. రామ: జనక రఘుకుల గోోత (ప్రసన్న పూర్ణ మంగళజయంతి యెడ జాలిమాలి విడిచి పాపి నైనా డ, ఇప్పుడీ పతికుపట్ల ఓ. ళ్‌ కృప తలంచుట ఆస్థాన కృతమనుకొదె॥ పోయి వారివి సంభావింతును, (చేచుచున్నాడు) రుః లపులు: తండ్రీ ఇటు = ఈలాగు = (దుఃఖవ్యాకులములతో నడచుచు అందు నిష్కృమింకురు.) కుమార (ప్రత్యభిజ్హానము. 121

శనపమాంకము న్‌ న. [ంమ్మేణుడు వ వేచించుము] ఓవనో ౩ ఏందుకోవమో : ఈ భగవాన్‌ వాల్మీకి ఆ మంత్రిజముం బహ్మ శ్యతియ పౌర జావవదుళై వ యా వక్ప్రజావమాజముమ పిశిపించివాడు. అంతేకాదు. చేవరాక్షవ వాగలోకమంతయు“”. కమ తమ వాయక వహాతముణా పాకత్కరించివని. వకుసకి వంకానము కూడా వచ్చి విలిచివది. ఇదీ అదీ అనినేల వృష్టిలోవి సకల చనా చర మాతె బంరమును. ఇప్పుడు - ఇచ్చుది - తఊపప్టుతె మై యువ్నుడి ఆహో £ మహన వలుకుబడిప్రావము- ఆ౭కుకే _... అవ్నగాము నన్నిచ్లై ఆక్షావించినాము.. “వత్సా: మహర్షి వాల్మికి వ్వయంణగా రచించవ. కృతిని అవ్పఠరవలు = ఎలి వయింవ కున్నారు. ఆడవ మవల వాహ్వావించిరి.. కావ్వవ - నవు ముందు వెళ్ళి కాగేరవేతీరమువ మంచి మైదావమువంయ పామాటిష లకు ఉపవే?సావముల నేర్పాటు2యుము.”. ఆ(పకారమే వేమ మానప్త్పళకమ _ ఇశినులకుమ - ఆయా తాా శేర్నాలు 2ప3ని. ఆచెనే - రాజ్యమువన వదించియుాు కై మమనన ప నవలలవంచం ముమళల కష్ట చంద జచప్పు - వాక్కును - రఘుపతి ఆమి పంచు కడలి వాష్యిగ్‌ _పైనల గౌరవమువ (రామామ (ప్రవేశించును.) రామః వచ్చా: రంగ్యపక్షకులు వారి హర స్థావములలో కూచయ్చండిరా; 129

అంకము *311! లక్ష్మ: ఆ ._... మక్షేమి. రామ: ఈ కాలకుల విదరిన్‌ మవ కళర్రేకువతో వమావమాగా అనీ మల కావింవుము. (లమ్మణును వారివి కూర్చుండ పెట్టుము.) లక్ష్మ : వకువాశ్పల్యమువకు అమ *ళకముగావే వారివి పంకావించితివి. ఇదిగో _- రాజావవము అమరియున్న3. తాము అసీమలు కామమ, రామ : (కూప్పండునుం అత్మ : వటీవటులు ఇక '్రారంభింవ వచ్చును. మ్యూాతరారి-(ఎమేఃంచి) చూకారవాచి భగవాళా ప్రాచేశమడు వమవ్పచరాశర ఆగ కుకు ఇల్లు అనేశించు చున్నాడు, విమడు. “నేమ అర చజమృతోదక్కగా చూచివ ఇకివృతము ఇడి కమ అక్కుత రపములతో కంచశించు వెమ్మిత (ప్రబంవమూ.. దీనివి మీకు గౌరవముతో అవరావింవవలెమ”” రామ వ ఈ జ్యాగద్వాచకము వమంజవంగా ఉన్నవి. వమవ- మహష్ష లకు రవ్యార్ర విశేషము స్వయంగా (వకాశంచును. వారి వాక్కులు అఆమృక ప్రవాహములు- అవి రజోమకివముణావి భూమికమండి ఆవకరించుము. వేకకాల వతిం2ములవకె వావివి 30క86వక ప్వీక రెప మెము. (చేవక్యమువ) హో: ఎర్యువ్కా : కుమార లక్ష్మణా : చేను ఒంటరి హవ్వ తివి మం=కానా.. ను! మహారణ్యము. శెరణ్యమగవచకు. ఆక లవన్మి వవ్నగి్నవవి. ఆసన్న హైవది వవవవేదనన. ఈ 2ర్షశాతర మోప శే ఇ ళ్ళ చై లేక రాసేరశే గర్భమువ వాంమున్నామ. శై

ఉ తరరామచరిత అత లక్ష్మ £ కటకటా : ఈ కష్టసంకటములో మాకు మతొక కఠోర పాతమ్‌. సూత్ర : విశ్వంభరాత్మజ, జగద ధీశ్వరి రఘుపతి త్యజింప నేకముగ వనికాం నిశ్వాసించుచు పడె, గం గా శ్వేతధునికా (ప్రసూతి కష్టవ్యథతో. (నిష్క్ర9మించును.) రామ : (ఆవేగముతో) హా దేవీ: హా 1 వైదేహీ! లత్మణా! చూడు- చూడు. లక్ష్మ : ఆర్య: మీరు చూచుచున్నది నాటకము, రామ: హాః దేవీ! దండకారణ్య (ప్రియసధీ । ఇది రామసాహచర్యము వల్ల నీకయిన దుర్విపాకము. ణా లక్ష్మ: ఆర్యపుత్ర | ఓపికపట్టి - చూడుడు, ఈ (ప్రబంధార్థమును పరిశీ లింపుడు. రామ: అలాగే నేను పాషాణమున్వై పోతిని. అన్నిటికిని సిద్ధమ్‌, (అపుడు శుష్కించిన సీతతో-పృథివీగంగలు చెరియొక బిడ్డనె తి 6 ఆశి కొని పప్రవేశింతురు) రామ : వత్సా: లక్మీణ! కాలిడరాని కఠినాంధకారముతలో చొరపడి పోతున్నాను. కౌరణము కానరాదు. ఆకస్మికమ్‌. ఇదివజ కెలిగినది కాదు. నన్ను పట్టుకో .... 'భేవతలు : ఓపిక పూనుము కళ్యా ణీః పండెనునీ యదృష్ట మెల్ల = కొడుకులళా 124

ఆ౦ంకము *!1 ఆపః పూతుల కంటివి దీపకు లికవలు - రఘుపతి కులంబునకుకా. నీత : (తెప్పరిల్లి) అబ్బా - ఇద్దరు బిడ్డలు పుట్టిరి. హో: ఆర్యపుతత న లక్ష్మణ : (రాముని పాదములమీదబడి) ఆనందమ్‌ = ఆనందమ్‌. మన యదృష్టము ఫలించినది. వంశ మున కళ్యాణము మొలకలెలత్తినది. (పరికించిచూచ్సి హః ఏమిది? ఆర్యుడు -పొర్లుచున్న బాష్ప పీడాభారముతో-కోఖిల్లి _... మూర్చిల్లి నాడు. (విసరున్సు దేవతలు: బిడ్లా:! దైర్యము తెచ్చుకొ'ము. టె స్‌. పీత ప సీత ? (తెలివితెచ్చుకొని నిట్టూర్పుతో) భగవతీమతట్లాలారా ! మీరిద్దజును ఎవరో తెలియదు, నన్ను వదలండి .... పృథివి: ఈమె భాగిరథి .... మీమానుగారి కులదేవత .... సీత ; భగవతీ ! వందనము. భాగీరథి: నీనచ్చరిత మిచ్చిన కక్యాణముతో పచ్చగిల్లుము. లక్ష్మ : అన్నుగహింప బరీతిమి .... భాగీరథి: ఈమె నీజనని. విశ్వంభరాదేవి. సీత: హా తన్లీ! ఇలాటి దిక్కుమాలిన దళలో నిన్ను చూడవలసి వచ్చినది. పృథివి: పుత్రీ: పుణ్యవతీ ః ఇటురమ్లు లాం (ఒకరి నొకరు కౌగిలించుకొని మూర్చిల్లుదురు.) 120

ఉశ్యరడానుచరిత లక్ష్మణ : ఆహో। మావదినెగారము. అమెను పృశ్వీభాగరథు లిద్దరును ఆచరించినారు. రామ : అబ్బా: ఈదృశ్యము దుర్భరదముఃఖమయంగా ఉన్నది. భాగీరథి: ఆహా | క్షమారాళి ఈ భూకధాత్రి. ఆమెకూడా వ్యథతో బాధ పడుచున్న ది; కాదు-అపత్యన్నేహమే జయించినది. అవును. చేతన జాతమునకెల్ల సర్వసాధారణమే ఈమోహగ(గంథి. అంతర్నాడులతో “పెనగొన్న సంతాన తంతువు థత్రెంపరాని దనుట నిజము. పట్టీ! వె డేహీః దేవీ! ధాత్రీః మీరు ఆశ్వసింప నగును. రూ సృదవి : డేవీ! సీతను కన్నందుకు ఏమీ సంతోషపడితివి. (ఇంచుక తెలివితో ఈ పీతను ఇట్లు చూచుచు - ఊఅడిల్లు మెట్లు ? చిరము దైత్యులనడుమ గాసిలుట మొదల, పతిపరిత్యాగ పరిభవాపత్తి పిదప; విరివిపాకాథి ముఖమను వేళ దాని ద్వారములణ మూసిపెట్ట నేపాణి కగును. పృథివి: భగవతీ! భాగీరథీ! ఈ లాటిిప్రవర్తన మంతయును రామునకు యుకమే యందువా।ః అనాకీ బాల్యమందున బాలికా పాజిపీగ న్వప్రమాణంబు తలపడు - నన్నుగాని= జనకునేని = మహాగ్నినయిన కనండు, శీల సంతానముల మాట చెప్పనేల? పీత: హో ః ఆర్యపుతుడు నా స్మృకికి వచ్చుచున్నాడు. 126

అంకము భళా పృథివి: ఆ-పుత్రీ ! ఇంకనూ నీకు ఆర్యప్పుక్రు డెవడు .... వ్‌ ణః అన్య ఆ సీత : ((లజ్జాబాస్పములతో) మాయమ్మ పలికనన్లే .... రామ: తలీ : ధాత్రీ: సీవన్న క్షే. అటివాడనే ఆయితిని నేను. ల్యూ య భాగీరథి : భగవతీ ! వసుంధరా ! కీమింపుము. లోక సంసారమునకు నీవే శరీరముగదా । ఆట్లయ్యును ఎలుకలేనిదానివతె అల్లునిపై ఎందు కిట్లు ఆగహింతుపు .... క మ్మె౯ా లోకమున్వెల్ల దుర్యశము ఘోరంచై, విశుద్ధి క్రియజా నమ్మజాలేదు జనంబు దూరమగుటణా లంకాపురం- బాత్మథ ర్మమ్మివ్వికులకుకా సమ_స్ట జనసంకావ్య్యక్రమం--బా ఆగ మ్య్వ్య్యునట్లి యవ వత్స యెొటు మీమాంసించు గౌగాములకా, మ్‌ లబ య లక్ష్మణ : (ప్రాణిలోకములో జరుప సత్యము దేవతలకు అచ్చముగా తేట పకును. అందునూ భాగీరథి విశేషజ్జురాలు 1 దేవీ: నీకు ఆంజలిపట్టి వణమిల్లుచున్నాను. రామ: తల్లీ! మాది భగీరథ కుటుంబమని మజచిపోలేదు. సీవాత్సల్య (పసాదమును పంపిపెట్టితివి ఉం ంం2 పృథివి : దేవీ 1 నేనెల్లప్పుడును మీదాననే, ఐనను - గర్భళోకముదుస్పహ భేదకంగా = ఆవేగంతో తాకింది. కాని ఎలుగనా నేను రామభ(దునికి సీత యెడలగల స్నేహము. దగహృదయముతో మళశ్సుకా త్యాగమునవ దైవచోదన నొప్పియుకా.జీవములను తాల్చు నితడు లోకోత్తర దె ర్యమునను - తన (ప్రజల పుణ్యబలమునజా-ధరణియందు. 1వ?

ఉ తరరాదుచరిక న! రామ: గురుజనము ఎల్లప్పుడును తమ గరృరూప కులముపట్ల కరుణా వీక్షణ పరులుగదా. శ త: (ఏడ్చుచు చేతులు పిసికికొనుచు) నన్ను మజల నీలో లయము ళీ చేసికొనుము. రొమ : ఇంతకన్న మజేమి చెప్పగలదు.... భాగీరథి : అమంగళమంతరించు గాక - విలయముళలేక వేయేంచ్లు విల సిలుము. ని. పృథివి: పుత్రీ ! నీకు పుతులున్నారు. వారిని జాగ్రత్తగా సాకి సం రక్షింపుము. సీత: అనాథనై తిని నేను. ఇకనాకేల ఈ పాపలు? రామ: హృదయమా 1 నీవు శిలపుగదా |: ధొగీరథ : నీవు సనాథవే. అనాథ వెట్లగుదువు. సీత: ఈమందభాగ్యురాలికి సనాథత్వ మెక్కడ ? దేపతలిదటు : య భువనత్రయ మంగళ సం గవు నిందించుకొననేమి కారణ మిట్టుల్‌, భవదీయ సంగతిని మా పవిత్రతియు పరిమళశించి భాసించెనుగా ః లక్ష్మ : ఆర్య! ఆలకింప్పము.... రామ : లోకము - ఆలకించునుగాక (ఆలకింపవిమ్ము) (నేవథ్యమున కలకలము.) రామ : మిక్కిలి అద్భుతముగా నున్నది. ఇదియేమై యుండును, 1828

అంకము ౪1! సీత : ఏమిదీ।; అంతరిశతమంతయుమ అతి(ప్రజ్ఞ నిలిమానమై - కలకలము పిక్కటిల్సినది. దేవతలు : ఓహో : తిలిసినది. ఆల కృళాక్వుడు - కౌశికు డవల రామ భద్రుడందురు గురుపరంపరగ వేని కా మహాళస్త్రములు విధాయకము గాగ ఇవె యవతరెంచెడి - సదముంథ్ర జృంభకములు (నేపథ్యమున) దేవికి సీతకు (ప్రణతులు సీ వత్సలు మాకు నయిరి నిత్య ళరణ్యుల్‌ కావించెను ద్త్తము రఘు దేవుడు చిత్రావలోక దీజె వేశ౯ా. వీత ; ఎంత ఆదృష్టమో ! అస్త్రదేవళలు ఆవిష్కరించుచున్నారు. లక్ష్మణ : ఆర్య ! ఆర్యతో మీరు చెప్పియుంటిరి. “సర్వథా ఈ యప్ర ములు సీప్ప్మతుల నాశ్రయించు”నని దేవతలు : పరమాస్త్రంబులకు నమ స్కరణములు = పరి్యిగహణము కళనళా మేముజా చరిశార్జుల - మీవత్సలు స్మరియింపగ రండు - మీకు మంగళములగుగ్‌, రామ : విస్మయానంద సందర్భ వికల శకల రభస మయిన నాదుఃఖ తరంగ 'భంగి నెట్టుచున్నది పూర్తిగా నిట్టు లిప్పుడు కౌనరానట్టి సంక్షుబ్ద గహన దశకు. [| 129

ఉళ రరానదరిన డీపతలు: నందినీ! ఆనందింపుముకు. ఈమహోస్త్రములకు ఆకాలంది నుర్పై నీపుతులు రఘునందనతుల్యులై రి. సీత మాతలారా! ఈ బిడ్డల కిక క్షతియోచిత విద్య లుసదేశించి అధికారులను చేయువారెవరు ? రొమ : అనఘముగ వశిష్టుడు నడి పిన రఘుకుల విభులకెల్ల 'వెన్నెలయగు నం దిని సీత; అమె సుతులను పనీతులను చేయ గురువు ప్రాప్తింప డహో | భాగిరఏ ; పట్టీ: ఎందుకు నీకీ వృథా చింత. పాబువిడిచిన పిమ్మట ఈ శిశువులను భగవాళా వాల్మీకికి అప్ఫగింతును. ఆయన వీరిని కత కృత్యములలో తీర్చి దిద్దును. అమ్మా! ఎటులాంగిరస వశిష్టులొ అటులనె ప్రాచేతసబుషి అగును గురుం డీ సృుటయశులు = జనక రఘుకుల పటిషుల కుభయులకు - నిజవాత్సల్య రతిన్‌. అ రామ : భగవతి బాగుగా ఆలోచించినది, లక్ష్మణ : ఆర్య । సత్యముగా చెప్పుచున్నాను. అయా నిమి_త్తముల వలన ఈ విత్సలు మన కుఠలవులని అనుమానించు చున్నాను. ఏమనగా = జన్మతో (ప్రా_్తమయిన అస్త్రములు = మౌని సత్తముండు వాల్మీకి ఆచార్యకంబు- రూపలక్షణములును ఆర్యునివి - ఇంక వనయసుకూడ పన్నెండేంస్తు - వారలేదు ట్‌. 120

ఆఅఆం౦ంళము 1! రామ: వత్సా! అళ్లే నేనును వీరే వారని ఊగితూగుచున్న హృదయ ముతో ముదితుడ నగుచున్నాను. సృథవి : బిడ్డా! రమ్ము. ఇక రపాతలము పూతము చేతువు గాక. రామ: హో ప్రియా: లోకాంతరమునకు పోవు చున్నావా: సీత: అమ్మా! నన్ను నీలోకలిపికొనుము. బతికియుండి ఇట్టి లోకాం తర పరివర్తనమునకు ఓపలేను. నాకు సమర్హ్తత చాలదు. రామ : తల్లి దీనికేమి చెప్పునో.... పృథివి : బిడ్డా! పాలు విడుచువజకును నివు నా నియోగమున ఈ $ళువు లను పెంచును. తరువాశ _ నీయిచ్చవచ్చినట్లు చేయవచ్చుచు. భాగిరరి ఐ ఇదే. కర్శవ్యము, (ఆంతట పృథ్వీగంగలు. వత్సంతో విష్క్రమింతురు) రామ: ఏమీ! అఫే విశ్చిిమా! హాః దండకారణ్య (పియసఖీ 1 చొరి(త దేవతా! లోకాంతరములో వసింప నేగితివా = (మూర్చిల్లును) అాననానము.. (లం లక్షణ: హే థగవన్‌ , వాల్నీకీ! రక్షింపుము. రక్షింపుము. నీకావా తే శ్రి 1 మిదియా ? (చేపథ్యముస) నృత్తనీత వాద్యములను ఆవల పెట్టుడు. ఓహో : స్థావర జంగమములారా ! ప్రాణధారులారా ! మానవులారా! ఆన్యజీపులారా!ః ఇది చూడుడు. మహర్షి వాల్మీకి అనుజ్ఞదే సంధానమయి పవిత్ర మైన ఆళశ్చర్యమును.... లక్ష్మణ : (పరికించి చూచి) గంగజలంబు గుద్బటిలు కవ్వముతో మథియించినట్టులన్‌, నింగియు నంతరిక్షమును నిండెను దేవబుషీంద్ర బృందముల్‌ 1ఏ1

ఉ నరరామచరిత అనాలి మంగళదేవతన్‌ బలె జలంబులు వెల్వడివచ్చె దేవియే, గంగయు ధాత్రియున్‌ నగు మొగంబుల పార్శములందుతోడురాన్‌. (మజల నేపధ్యమును) తీభువనారాధితారుంధతీసవితతి ః కొలిచదము మహీభాగీరథులము మేము, నీదుకోడలిన్‌ - పుణ్యపునీత = సీత చేకొనుము సమర్చింవ తెచ్చితిమి భక్తి, లక్ష్మ; ఆశ్చర్యమ్‌ = ఆశ్చర్యమ్‌ ః ఆర్యా! ఇటు చూడండి. (అక్షించ అయ్యో ! ఆర్యున కింకను ఉచ్చ్వాసమాడుట లేదు. (ఆంతట అరుంధతి సీతతో (ప్రవేశము) ఆరుంధతి: త్వరపఫడుము బిక్ష! వై దేహి ! తావక స్వ యణ ఈ... భావమైన శాలీన సాధ్వసము వదలి రమ్ము, (బ్రదికింపు మావత్స రామభృదు సీదు పాణి(ప్రియ స్పర్శనానరమున. సీత : (సంభ్రమముతో రాముని స్పృళించు చున్నది) ఆర్యపుత । ఊరడిల్లుము - లెమ్ము. ళం రామ : (మూర్చతేటి - ఆనందముతో) ఓహో 1 ఏమి యీ విశేషము. (చూచి - అద్భుత హర్షములతో) అహో :ః దేవి _- జానకి (లజ్జతో) ఎల్లూ ః ఆంది - అరుంధతి - మతీఎబుళ్యశృ్ళంగాశమమునుండి పెద లందణునూ శాంతాసమేతముగా తిరిగి వచ్చినట్లున్న దే. అరుంధతి : పత్సాః ఈమే భగవతి భాగిరథి. మీరాఘవులకు కులదేవత, నీయెడ సుపప్రసన్ను రాలు. 1గ2

ఆ ౦-క ము-*11 (నేపథ్యమును)

జగత్పతీః రామభద్రః చిత్రదర్శనకాలమందు నన్ను నంభావించి

ఇట్లు పలికితివి.

“అరుంధతి తనకోడరియందువతె నీవును నీప్యుతిపట్ల మంగళధ్యాన వగుము.” ఆ పలుకులు స్మరించుకొనుము. ఆబుణమును తీర్చు కొంటిని.

అరుంధతి : బాలకా। ఈమె నీయత్తగారు విశ్వంభరాదేవి. (నమఆల నేపథ్యమున)

ముందు నాబిడ్డను పరిత్యజించు నప్పుడు చిరంజీవి రాముడు ఇట్లు నుడివెను. '' భగవతీ ః వసుంధరా ! క్లాఘసీయ | నీకూతురు _- జొనకి ఈమెను కౌపాడుము” అని. బాలుడూ (పరువూ = అయిన రామ భద్రుడు నాడు కోరినట్లు చేసితిని....

రాము: ఇప ఎల్లో ఊహింపలేగు. మహాపరాధము లాచరించిన నా పట్ల ఈ దేవత లిరువురును అనుకంపవహించుచున్నారు. (సనమస్కరించును) అకుంధతి ; ఓయీ । పౌరజానపదులారా ః; భగవతీ మతల్లాబు-జాహ్నవీ వముంధరలు (ప్రళంసించు చున్నారు. సమర్పించుచున్నాను నేను అరుంధతిని - ఇంతకుపూర్వ మే దేవుడు వై శ్వానరుడు పుణ్యచారిత యని నిర్ణయించి యున్నాడు (టబబహ్మ్రముఖులు దేవతలు సింస్తు తించిరి. ఈమె సవితృకులీనుల ఇంటి పెద్దకోడలు. దేవతల యజ్ఞము ఈమెకు పుట్టిల్లు - సీత - ఈమెను రామభ్యదుడు. దేవిగా సర్విగహింప వలెను. మీ రందంఖను ఈ విషయమున ఏమందురు। లక్ష్మణ : ఆర్య ! ఇట్లు దేవి అరుంధతి కసరికొని పలుకగా - పొరులు- జానపదులు - శేషించిన యావజ్జీవ (గ్రామమును - ఆర్యకు - సీతకు

18%

ఉత్రరరాదుదరిచ నమస్కరించుచున్నారు. ఎనిమిదిమంది దెక్పాలకులును - ఏడుగురు మహర్షులును పూలవాన కురియుచున్నారు. అరుంధతి ; జగళ్చతీ ! రామభ( శ్రతువున హిరణ్మయ,ప్రతి కృతికిలా (ప్రకృతియగు వ్రియసఖి, నభిలపుణ్య (తని యథా ధర్మముగా ప్రతిష్టిత మొనర్పుము రఘువంళ ల్లోకీ | సీత : ఆర్యపుత్రుడు నాదుఃఖమును తుడిచివేయునని ఎజుగుదును. రామ : భగవతి-ఆరుంధతి--ఆ దేశించిన ఖ్లే,... లక్ము: కృతారుడ్వూ నాను. సీత : జీవములు వచ్చినవి మజల .... లక్ష్మ : దేవీ - లజ్జింపక లక్ష్మణుడు (ప్రణమిల్లు చున్నాడు. సీత: వత్సా! ఇస్లే చిరంజీవి వగుము. అరుంధతి : హే భగవణా - వాల్మీకీ : సీతా గర్భసంభవులను కుళలపు అను రామభ(దున కందింపుము. (ఆరుంధతి నిష్క్రిమించును రోమ, లక్ష్మ: అంతకంటె సంతోషమా సీత: నావిడ్డలెక్కడ ః (వాల్మీకి సశలవులతో ప్రవేశించును.) వాల్మీకి ; బాలకులారా ? కుశలవులారా ! ఈయన మీతండ్రి రఘుసతి= ఇతడు లక్ముణుడు మీ పినతండ్రి. ఈమె = సీత, మీతల్లి-ఈరాజర్షి జనఈడు మీకు మాతామహుడు. 124

ఆంకము *11 సీత: (హర్ష - ఉక్సుకమై చూచి) నాతండ్రి యేడీ : నాకన్న బిడ్డ లెక్కుడ ఇ కుళలపులు : ఓహో : చూ నాయనగారు = మాయమ్మ = మాతాళగారు రామ : (నంతోషముతో వారిని కౌగిలించుకొని) చిరంజీవీ; కుకా! లవా! మా పుణ్యములు పండినవి. మిమ్ముపొందుభాగ్య మింతకొలమునకు ఆబ్బినది మాకు. సీత: రమ్ము-వత్సా: కుశాః రా-చిన్నవాడా లవా! పునర్దన్మతో నున్న. నన్ను-మీయమ్మసు, ఇద్దరునూకలిసి.శీఘ్రముగ్గాకొగిలింపుడు, కుఠలపవులు : (అశ్లే శన్లిని కౌగిలించుకొని) ధన్యుల మయినామమ్మా 1 సీత: భగవాజా: ఫ్రణమిల్లుచున్నాను. వాల్మీకి : బిడ్డా ః నీవిశ్లే చిరవర్ధ వి వగుదువు గాక, ఠణై ల ఖు పీత: ఆహో గేమ పరాయణుడు, మా నాయనగారు. కులగురు వులు = వాత్సల్య మూప్తలు "పెద్దలు. సభ_ర్హృక: పాత్వి. శాంతం అందయిరు ఇక్కడనే ఉన్నారు... ఆర్యప్యుకుడు కుశలపవులతో కూడ దర్శనీయుడు అహో పరిమితి, లేని ఈ యానందములో పరనకనగు చున్నాను, (నేపథ్యమున'కలకలము) వాల్మీకి ; (లేచి = పరికించి) ఓ 1 ఇదియా ! లవణాసురుపి లంఘించి లాగివేసిన మభురాఢీశ్వరుడు వచ్చినాడు, లక్ష్మ : జొను. మంగళ సంసర్ష మెప్పుడునూ - ఒంటరిగా రాదు. రామ; ఆయానంద మంఠతయూ అనుభవించు చున్నాను. అయినను నమ్మ లేకున్నాను. కొదు. లోకములో అభ్యుదయ స్వభావమే 120

పుట స్టాలిత్యములు

1 చదువరులు 11 పలువురు $]1 అ వేకు

1. చేవతలు

18 ముందు

28 చంచనంపు

2వ గృహిణి = నస్మదీయ

80 అదియే

త్రి నిర్చ్రరుల్‌

44 వర్కాబించిరి

గ్గు పెంచమెటత్తి పలుకుచుకా స? శ్రీరాముడీవన

గ్ర టై కతంబుల

68 బుద్బున

• సీతాదేవి [ప్రతిదు

10 నన్నీవర్చితుకాజేయ 81 రాజన్యపుత్రీ

1 సమయోదయములు

*9 (ప్రవిలసనంబుతో