Telugu Tyagaraja Kavitayam Vimaranatamka Parisheelanamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

నా నానాలానానడ్తతకానానా లమ చా అకారనా రన ్తా రావా ్యనోాననా. త పకన యానా. య్‌ ల్‌ సం లం టంత ల భయా వట 41. గస చుక తాత చండాల యాస తనం (౨ (౮ స మ లం క సల? లో! న 4 అష ళం. న నం, పం లు కలల. గ్‌ భన న చుం ల్‌ భ్‌ ర! నయం (టా 1 1 తూటా ట్ర్‌ 1 రాం ఉం సాషి! థి స గిల న న తి వ... స టప (| క న క యం సం స 1 క న? జ శ . శల ర రే ర. లలు? లొ క ఖో కట | ల? న్‌ న య హస మం (| క/((మె ఇం ఈ! యితి గ అన జంపు క్‌ త్‌. టి కల; (లం నయా లం సత? 6" అంటు శ. న లం? అ. కజితచ్యపము. ప | ర న నే వన కనసకసనకత ౧౧ న టీ శ న క్ష 4. న? స. ర, న ఎ గలం పళ ర క ప ల మ / 1 -సా చ్‌ త గ్‌ ల. పుట (వసా. షు ప్రీ, వ సట యా! 61; లి ల్‌ ॥ నేతా ల! డో గగ ర్ట 1. సో న ఓ క కు 0 | 1 సం స మాట 2 (] క న! (| గ శ్రీ /, . తిల (2 పస సం! శ గ్‌ | 1 2 లట! “ని టట్‌ ఖ్‌ స. ఎం టంట, ఎనన. ! / త 4. ను 10 త తం ల (లో ... కన పం జన క శ ఖు కాట ము యాన తు. గ మత్రం? స్ట | షే 1 511 న్‌ డ్‌ ౮ షే “స న్న వ నటన న ర స ణీ యి న్న యు. ౩ , కి టీం ఉక | , ల ః 4 న్‌ క్‌. నా. ఖీ , లట లు కటా. “౨ త ము

త్యాగరాజు ర విత్వ వు విమర్శనాత్మక పరిశీలనము పి.హెచ్‌.డి. సిద్ధాంతవ్యాసము డా. ఎస్‌ గముంతకవుణథి ఎంఎం పిహెచ్‌.డి. ఆఅ౦(ధ్రోవన్యాసకురాలు మదరాను విశ్వవిద్యాలయం మెరీనా కౌంపస్‌ - మదరానుం600 005.

త ౧టటం81 కంటేర2(6 0£ “22278029 వొంంలం”” కొం0ం10221 805 0౯1. క్క వ్‌2మి22002£292201. ఈ వర0ం8. వ 1988 ౮0౦916 శ 1000 600౪2 6588 ఏ వెడం ము దత [ఈలా గ లిగంం: 8, 4ీర్‌/- ర ర తీ1] 2886 మర800766 శ జంగా? ్యగంధ్రా ష్‌ త. రం సె ల్‌ ల 1 (( చౌంవ౨ల్లి 02 600168 : న్‌ వ ల్‌ో శ కకక. (0. 5096012, స్ట లడస్య స్ట. 52 ఇటల!8922 విడ ం6212 న్‌ంంఓ చె వ్‌+008 ₹61139, కెక్‌జరా48-600 001. లెలలడే ౮22 తాషలిటే వెలంం8 2, కజల013 086% నటంంఓ మడయడణం600 004

జ్‌ క వ. “| కాఫీ నో న్‌ -. చపుుస్తూ? శ న ర ల చ హ్‌ట్టువి వో మట సం క న రంల?! న ల వేట వ నవ స యన సంచ మటల క సయ స టికు దంతా టమ న |. మం మెటా ధట రర “నం. ష్ప వం స ప న! వష. ” మి తనన టాం. స త సభక్తి సమర్చి అవి పూజా సుమము

తావ వన (పోళ్చాహకులు ; గి

| స్వధర్మ స్వారాజ్య సంఘము గే

గ [0౯80407 స2(1082]1 ఓం28800] ॥

శ 29, బ్రాడ్వే :: మదాను_600 108 ||

కదలడం అజాయత లావాలా

ఈ సి ద్ధాం త [గ౦ంథము | తెలుగు విశ్వవిద్యాలయము వారి ఆర్థిక సహాయముతో ముదింపబడినది.

శాన మాడా తు నాకాడు. నజ వాన వాడ. హాసు వాంచ. వా వాల

| గౌల!ం 300% 19 49119006 ఇ1రు 606 ప280121 గ తీ381302206 01 0400212 గహింై26ట

లం7296202008 00667 01 9010900106 /

“క్నిగే 10 వ25113% 2011810059 0019” గ]

ఆశీస్సు లాందసిధనంరా-

ప్రొఫెసర్‌ డా, ఏ. రామచందచౌదరి ఎం.ఏ. పహెచ్‌.డి,, అం[ధళాథాధ్యకులు మదరాసు విశ్వవిద్యాలయం, 'మెరీనా కాంవస్‌, మదరాసు.%00 005.

త్యాగరాజు నాదసుధావిధి. త్యాగరాజు "పేరు వినగానే సంగీత పియుజఆయన నొక నాద్యదిహ్మగా మాత్రమే దర్శించి గొరవింతురు. శబ్దహీనమైన నాదము ఎంతో వేపు భావయుక్రముగా (ప్రవ ్రిల్లదు. శబ్దసంపర్క ము వలననే ఎంతటి దివ్యనాదమున కైనను స్థిరత్వము (పా_ప్పించును. అందుచేతనే నాద బహ్మోపానకుడై న త్యాగరాజు తన నాదపరిజ్ఞానమును అక్షరనిక్షి స్వము గావించెను. అతడాపనినే చేయనిచో అత డెంతటి గాయకుడో మన 'మెరుగలేము. అట్టిచో తన నాదపరిజ్ఞానమునకు అనుగుణ ముగా తన భావా వేళశమునకు అక్షరరూనము నీయగలుగుటలో అతడు గొప్ప శద్ది (బహ్మోపానకుడు కూడ నయ్యెను, రాగపరిజ్ఞానమునకు దీకైన శబ్దవరిజ్ఞానము కూడ నుండియుండిననే కాని అతడంత మధురమైన కీ రృనలను (వాసియుండలేడు. అనగా త్యాగరాజెంతటి సంగీత విద్వాంసుడో అంతటి సాహిత్య కోవిదుడు కూడ అని చెప్పవలెను. కాని మనవారు ఆయన సంగీళళ క్రిని గురించి (పశంసించుట మాతరమే చేసిరి కాని ఆయన కవితాళ క్తి యెట్టిదో పట్టించుకొనలేదు.

త్యాగరాజు కవిత్వమును గురించిన పరిశోధన అప్పటికి జరుగలేదనియు, అట్టి పరిశోధన కొనసాగించిన బాగుండునవియు. 1877 సం॥లో శమంతకమణికి నేను సూచించితిని. ఇది తెలిసిన పలువురు విద్వాంసులు “త్యాగరాజు కవియా? అని విస్తుపోయినవారును ఉన్నారు. కాని సంగిత విద్వాంసులలో నే గొన్స వాగ్గేయ కారకులై నవారు కొందరు మ్యాతము త్యాగరాజు కవిత్వమును గురించిన వరకోధన తప్పక జరుగనలసి యున్నదని ఆమెను (సోత్సహించిరట. శమంతకమణి ఈ పరి

ఇళ

శోధన కొనసొగించుటకు తగిన అర్హతలు కలది, త్యాగరాజు కవిత్వమును గురించి వంళోధన చేయబూనుకొ నువారికీ సంగీక పరిజ్ఞానము కూడ నుండియే తీరవలెను. అమెకు సంగీతముతో కూడ పరిచయము కలదు. అందుచేతనే సమర్దతతో నిర్వహింప గలదను ఆశతోడను,_ విశ్వాసముతోడను ఆపని నామెకు నిర్దేకించితివి. ఏండ్ల పర్యంతము (శ్రమవడి ఆమె రూపొందించిన ఈ సిద్ధాంత వ్యాసము ఆమె పరి (శమకును, పట్టుదలకును, _సంగీతసాహిత్య పరిజ్ఞానమునకును నిదర్శనము కాగలదను విషయము నహృదయు లెజుగగలరు,

శ్యాగరొజు క్షీర్తనలు మాత్రమేకాక యక్షగానములు కూడ రచించి యున్నా డను విషయము చాలమందికి తెలియకపోవచ్చును. వానిలోగూడ కీర్తనలు గలవు. క్యాగరాజి కృతులను భావయు క ముగా పొడుటకు భాషాపరిజ్ఞానము కూడ ముఖ్యమే. ఆ దృష్టితోనే “2282202 25 2 0౦61౬౫” అనునాక వ్యాసమును ముఖ్యముగా తమిళశగాయకుల ఉపయోగార్థము (వ్రాసి (ప్రచురించియుంటిని. ఈయన కీర్తన లెంక మధురముగ (వ్రాయగలడో పద్యము కూడ ఆంత నరసముగ రచింపగలడు. ఆయన వద్యరచనానై పుణికి తత్కృతములై న యక్షగానములే నిదర్శనములు, వేలకొలది కీర్తవలు, కొన్ని యక్షగాన నాటకములు రచించి వానిని యింతకాలము మనునట్లు జీపెననగా అందులకు కేనలము త్యాగరాజు సంగీత పరిజ్ఞానమే కారణము కౌజాలదు* ఈ అన్ని కారణములచే త్యాగరాజు సాహిత్యమును గురించిన పరిశోధన అవశళ్యకర జీయమని భావించుట జరిగినది. శమంకకమణి ఈ పనికి (శద్ధమై పూనుకొని బహుధా శ్రమించి త్యాగరాజు కవిత్వమునకు విలువకట్టి విద్వల్లోకము నెదుట నుంచినది.

ఆపొతమధురమైన నంగీత రహస్యములను. ఆలోచనామృతమైన కవితా మర్మములను సమ్మగముగ నాకళించుకొవి నంగీ* సాహిత్యమూ ర్తియైన నరన్వతీ దేవిని సొషెత్కరించుకొనుట అంక సులభమైన పనికాదు. కాని ఆ కార్యమును శర్దమై నిర్వహించిన శమంతకమణిసర్మిశమ విద్వల్లోక (ప్రస్తుతి పాాతము కాగల దని విశ్వసింతును. త్యాగరాజ యశ్షగానములు ఉత్తమ వేదాంత తత్ర్వమునకు (వతీకలవి, వానిలోనీ న్యంగ్యమర్యాదలను సూత్ష్మదృష్టితో పరిశీలించి సంన్క్బృు తము నందలి (సటోధ చం్యదోదయము, సంకల్ప సూర్యోదయము మున్నగువావికి దీటు కౌగలనవి నిరూపించుటి నూతన విషయము. ఇంతనరకు నేరెన్వరు దీనిని గురి ంచినట్లు కొనరాదు.

$గ

మరొక్కమాట. వదకవిత్వ రీతులతో త్యాగరాజ కీర్తనలను సమన్వయ పరచి అనేక ఛందోలక్షణములను నిరూపించిన తీరు కూడ ఈ సిద్ధాంతవ్యాసమున విశేషించి ఈమె చేసిన (పళంసవీయమైన కృషి. సంగితవేత్తగానే పరిగణింపబడు చుండిన త్యాగ్యబహ్మమునకు సాహిత్యలోకమున నెట్టి స్థానము కలదో కూడ నిరూ పించిన చిరంజీవిని శమంతకమణి ఇంకను అనేక రచనలతో ఆం్యదభాషామకల్లిని అర్భించి తరింపంగలదని ఆశించుచు, ఆశీర్వదించుచుంటిని. నా /| వి. రామచం్మద'

డా, సాళ్వ కృష్ణమూ ర్తి ఎం.ఏ., ఎం.లిట్‌., పి.హెచ్‌.డి. అం(ధళాథాధ్యకులు (థెపిజెన్సీ కళొాళాల, మదరాసు.€00 005. ఆఅఆమోదవం న శ్వాగరాజ కీర్తనలు విననివారుండరు. కాని సంగీళాభిమా నులకుతప్ప తక్కి-నవారికీ త్యాగరాజును గూర్చి, ఆయన రచనలను గూర్చి లోతుగా తెలిసినది తక్కువ అనుట సత్యదూరము కాదు. ఇది త్యాగరాజును గూర్చిన సిద్ధాంత (గ్రంథము. త్యాగరాజు జీవితచర్శితతో ఆరంభించి ఆయన కృతిమంజరీ సౌరళమును వెదజల్లి, పా్యతచిత్రణము నిరూ పించి, రసోలంకార విశిష్ణతలను చూపి చెప్పి, వర్రనలకు, భాషా స్వరూపమునకు అద్దము వట్టి ఛందో వ్యాకరణ విశేషములు పరిశీలనగా చూపి, ఉత్తమ వాగ్గేయకార లక్షణముళతో సాషిత్యమున ఆయనకుగల స్థానమును సుటప్రతిష్టితము. చేయుచు అధక్షి్‌ ఇ క్ష పుష్పహానముగా విచ్చిన రచన ఇది. సమ్మగత, అద్యంతము ఒకే స్థాయిలో నడచుట, పొఠకులకు సులభముగ టోధపడుచు ఉయోగకరముగా నుండుట రీని మేలి గుణములు, ఈ సీద్ధాంత (గ్రంథమును సంతరించి కుమారి శమంతకమణి డాక్త లేట్‌ పటము య ర! పొందినది. ఈమె ఎం.ఏ, చదివినవుడు మా శిష్యురాలు. సంగీత సొహిత్యాభిరుచుల కన్వడి. జిజ్ఞాసువు. సంగీత సాహీత్యాంశముణు చెప్పుటలోనే కాదు, భక్తివేదాంత విషయములు వివరించుటలోను దిట్ట, శ్యాగరాజు (పహ్లాద భక్తివిజయ, నొకాచరి (శాడులలో రసచర్చ చేసిన పట్టులు, ఛందోవిశేషములను చూపుచు కీ రనలను. గూర్చి చేసిన (ప్రసంగము చక్కగా అమరినవి. సంగిత సాషిత్యముల కూడికచే విషయము సంబాధమైనను సుగమముగా నున్న ఈ కృతికి నా మంగళాళశాసనములు. ఈ రచయ్యితి ఇంకను రచనలు చేసి తెనుగు సాహిత్యమునకు సేవచేయగలుగుటకు నా ఆశీస్సులు. మదాను / 2244088 ఆచార్య సాళ్వ కృష్ణమూర్తి

డొ॥ ఎమ్‌. బాలమురళీకృష్ణ నెం. 8, కనకగ్రీ నగర్‌, 'కకెడల్‌ రోడ్‌, మద్రాసు. 800 086. అభినందన ఆాలిన్టేవాా సంగీత నద్దురు శ్రీ జ్యాగరాజు (ప్రతిభ, వారి సాహితీ గరిమ, కవిత్వవటిమ, భావసౌందర్యం, వివిధ రచనల సొబగులు, వారి జీవితవిధానం మొదలైన అనేక అంశములు అకుంఠిత దీక్షతో సమ్మగంగా పరిశోధించి (గంథము (వానిన డా॥ శమంతకమణిగారు ఎంతో ధన్యురాలు. త్యాగరాజు గురించి మనకింకా సరిగా తెలియరాలేదు. దొరికిన ఆధారములను, వారి రచనలనుబట్టి ఊహంచుకొనవలసినదే గాని, వారి సంపూర్ణ జీవితాన్ని గురించి, వారు రచించిన కృతులు పూర్తిగా మనకు లభ్యం కాకపోవడం ఆశ్చర్యకరం. త్యాగరాజ కీర్తనల సరళ్శి భక్తి, నామరుచి, లోకో క్తులు, నీతి, ధర్మం, భాషాన్వరూపం, వర్ణనలు, భక్తివిజయం, నొకొచరితం, రామాయణం, వేదవేదాంత విషయములు, నాదయోగము మొదలైన సమస్తము కృతులు, కీర్తనల ద్వారా మానవాళికి సులభ్యగ్రాహ్యమౌనట్లు సంగీతంలో పౌందు పరచి అందించిన త్యాగరాజునంటి మహావాగ్గేయకారుడు మరొకడు లేడు. వారి కీర్త నలు చదివినంతనే జ్ఞానోదయము గల్గును. పాడి వినినంతనే ఆరోగ్యభాగ్యములు గలుగును. అట్టి మహోన్నళుని గురించి అద్భుత పరిశోధన సల్చి డా॥ శమంకకమణి

ధన్యలై నారు. వారి భక్తియందు వీరికి భక్తి వారి రాగములో వీరికి గల అను రాగము, వారి పరమార్చిములో వీరికి ధ్వవించిన అర్దము, వారి వతిభను సమ్యగ ముగ (పకటించుటలో వీరి (ప్రతిభ, వీరికి లభించిన దైవాన్యుగహ విశేషములు, ఎందరో విద్వన్మణులు త్యాగరాజును గురించి (వ్రాసిరి. అట్టి మణులకు మణిపూన ఈ శమంతకమణి.

మాసు 4 న | బాలమురళీకృష్ణ

ఫ్రంజ్జతాంజలి లన న.

పి. హెచ్‌డి. పట్టమునకు తగు విషయము నెన్నుకొనదలచినపుడు సంగీళా ఛిజ్ఞాల కుటుంబిమున జన్మించిన నాకు సద్గురు ్రీ త్యాగరాజ కవితా పరిశీలనము కావింపనలయునన్న కుతూహలము కలిగినది. దానినే పరిశోధనాంశముగ (గహించు టకు ఆమోదించి నన్ను (పోత్సషాంచుటయేగాక అడుగడుగున అమూల్యములైన అఖి (ప్రాయముల నొసగి ఈ సిద్దాంతవ్యాసము నామూలా(గము పరిశీలించి నా కృషిని కృళార్థము గావించిన పర్యవేక్షకవరేణ్యులు, మదరాసు విశ్వవిద్యాలయ ఆంధధ్రళాఖా ధ్యకులు, మదీయ శ్రేయోభిలాషులు నగు ్రీయతులు ఆచార్య డా॥ వి. రామచం(ద్ర చౌొదరిగారికి సవినయ కృళతజ్ఞతాంజలులు,

పరిశోధనారంభమున కొంతకాలము సర్యవేక్షకులుగ వ్యవహరించి (పోత్ప్స పొంచిన మాన్యశశ్రీ డా॥ గంధం అప్పారావుగారికి నా నమస్క్య్బృతులు.

క్వీనొమేరీస్‌ కళాశాలలో తెలుగు ఉపన్యాసకురాలుగా నుండి (ప్రారంభించిన నా ఈ ప8కళోధనమునకు అనుమతించిన 1౯668601 0£ 6011681216 8626216102 అధికారులకు అవకాశ మొనగిన మదరాసు విశ నివిద్యాలయాధిపతులకు నా కృతజ్ఞతలు.

ఈ కృషిని తగురీకిని పోత్సహించిన కీన్‌ మేరీస్‌ కళాశాల తెలుగుళాఖా ధ్యతురాలు డా॥ లలితగారికి కృతజ్ఞతాపూర్వక వందనములు,

(శ్రీ త్యాగరాజకృతులకు _పాణ్యసదములగు భ_క్రివేదాంత సంప్రదాయ విశేసషముల నెలుకపటచి వానిని త్యాగరాజ కృతులలో సమన్వయవఅచు తీరును తెల్లముచేసి. నాయెడ పుత్రికానిర్విశేష వాత్సల్యముతో ఈ సిద్ధాంత్యగంథరచనకు తోడ్పడిన గురువర్యులు, బిహుబాషాకోవిదులు, విద్వ _త్హల్లిజూలు శ్రీమాన్‌ నడాదూర్‌ విజయరాఘవాచార్యులవారికి కృతజ్ఞతాపూర్వక (ప్రణామములు,

గ్‌]

ఈ (గ్రంథ రచనమున కువయుక్తములైన అమూల్య సంగీతఠళాత్త్ర (గంథ ములు కొన్నింటిని అందించిన మదరాను విశ్వవిద్యాలయ సంగిళశావాధ్యతురాలు డాః॥ సీతగారిక్కి పురందరదాన కృతులు మున్నగు కన్నడభాషా (గ్రంథముల నిచ్చి సహకరించిన మదరాసు విశ్వవిద్యాలయ కన్నడళాఖ రీడరు డా| (శ్రీ కృష్ణళటుగారికి 'అభివాదనములు,

అనేక సద్గంథముల మ్యుదణమునకు ఆర్థికముగా తోడ్పడుచు, ఆధ్యాత్మిక ధర్మ్యపచారమునకు ఆదర్శహైయుల్లై వెలయుతున్న వదాన్యశేఖరులు, స్వధర్మ స్వారాజ్య నంఘ గౌరవాధ్యక్షులు, కార్యదర్శులు నగు (శ్రీయకులు వి.వి.యప్‌.యస్‌. మణిగారు ఈ (గంథ మ్యుదణ భారమును తామే వషాంచి నిర్వషాంచిరి. వారికి నా శృతజ్ఞతాపూర్వక వందనశతములు.

ఉదారథావనముతో ఆర్జిక సహాయము నందించిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయ కార్యనిర్వాహకులకు, శ్రీ తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానాధి నేతలకు నా హృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతాంజలులు.

సాహిత్య వేదాంతపరములై న కొన్ని విషయములలో సంళయనిరననము ావించుటయేకాక్క, ము్యదితస్యత శోధనకార్యమును కూడ న్వకార్యముగ భావించి నిర్వహించిన ఆత్మీయులు, పూజ్యగురువర్యులు, మదరాసు విశ్వవిద్యాలయ వైష్ణవ శావాధ్యకులు (శ్రీమాన్‌ డా॥ ముడుంట్లై నరసింహాచార్యులవారికి కృతజ్ఞతాపూర్వక నమస్క్బృతళులు,

ఈ (గ్రంథమును. వెలుగులోనికి తెచ్చుటకు (ప్రోత్రేహించి, సహకరించిన సుహృద్వర్యులు. శ్రీమాన్‌ డా. 5. కె. రఘునాధాచార్యుల (ఠీడర్‌ సంస్క్య్బుత శాఖాధ్యకులు, శ్రీ వేంకపేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం) వారికి కృతజ్ఞతలు,

(గ్రంథమును కూలంకషముగ పరికించి తమ అమూల్య సదభిప్రాయము అను అనుగ్రహించిన ఆచార్యవర్యులు శ్రీయుతులు డా॥ వి. రామచం(దగారికి మదరాసు (పెసిడెన్సీ కళాశాల తెలుగు కాఖాధ్యకులు మాన్యగురునర్యులు డా॥ సాళ్వ కృష్ణమూర్తి గారికి సుప్రసిద్ధ నాదోపానకులు, వాగ్గేయకార వాచన్ప్సత్సి పద్మథశ్రీ, కళాపపూర్ణ డా॥ మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ గారికీ కృఠజ్ఞతాంబలులు.

నే

ఈ (గ్రంథధమునకు శ్రీ త్యాగరాజస్వామి రూవమును ముఖచ్వితముగా తీర్చి దిద్దిన _వ్రముఖ చీ(క్రకారులు, కళాతపస్వులు శ్రీబొపుగారికి కృతజ్ఞతలు.

సుస్నిగ్ధ హృదయముతో _శేయ్లోలిలాషుల్లై ఎడనెడ నా నిరుక్సాహమును పోగొట్టి ఈ సిద్ధాంత (గంథరచనకు వలసిన దై ర్యోక్సాహములు కల్పించిన (సముఖ వ్యంగ్య చిత్రకారులు డా॥ ఎస్‌. జయదేవ్‌బాబు గారికి, వారి సతీమణికి నా వందనములు.

ఈ (గ్రంథమును చక్కగా ముద్రించిన “ఢ్రాంతి సెస్‌” వారికి నా ధన్యవాదములు, మదరాసు కా 75.1008 ఎస్‌. శమంతకమణి

విషయసూచిక లనేలాా పుట

1. త్యాగరాజ జీవిత చర్విత | క. శ్యాగరాజ కృతి మంజరీ సౌరభము £గ శ పాాత్రచ్యితణము (| 4 రసాలంకార విశిష్షకలు [110 శ వర్ణనలు 170 +. థాషాన్వరూవము 108 "7. శందోవ్యాకరుణ విశేషములు 208
2. త్యాగరాజునందుగల ఉత్తమ వాగ్గేయకార లకణములు 242 $. తెలుగు సాహిత్యములో శ్యాగరాజునకు గల స్టొనము ౭08
3. త్యాగరాజ కృతులు . అనుకరణముళలు 229్రికీ

ఉనసంహారము వ!

ఉపయుక్త (గంథసూచిక న!

రామవదభక్తి త్యాగయార్యవరునికిని నమము గానేరరెవ్వరీ క్మాతలమున (పేమ నాఘను డొకసారి పిలిచెనేని రాము “డోహో యనుచును మార్చలుకునంట. ఎ తూము నరసింహదాను

త్యాగరాజు జీవిత చరిత వాటాల

నీ కృష్ణదేవరాయల. పరిపాలనమున ఆంధధ్రకళా సంస్కృతులు మహోన్నతస్థాయి

సందుకొన్నవి. విజయనగర స్మామాజ్య పతనానంతరము ఆంధదేశమున శాంతి భ(ద్రతలు కజవైనవి. ఆంధ సాహిత్య సంస్కృతులకు దక్షిణదేశము రాజమర్యాద వొసగినది. కళాకారులు విద్వాంసులు, శాంత్క్మిపియులు నగు (ప్రజలు ఆంధ నాయక రాజుల పరిపొలనమున నుండిన దకిఐభారతమున తలదాచుకొనిరి. రఘునాథనాయ కుని నంటి నాయకరాజులును సంగీత సొషిత్యకోవిదులు, అభిమానుల నై వలువిధ ముల కళావిదులను పోషించి ఆదుకొనిర. అట్లు వలసవచ్చిన వారిలో త్యాగరాజు పూర్వీకుల కుటుంది మొక్కటి.

త్యాగరాజు ఇటీవలి వాడైనను ఆతని యకథార్ద జీవిత వృ త్తాంతములు సంపూర్ణముగ తగు ఆధారములతో మనకు లభించుటలేదు. కొంతవరకు ఆతని జీవిత చర్మితమును దెలుపు (గ్రంథములు కొన్ని నేడు మనకు లఅభ్యములై యున్నవి. వాస్‌: వలన దెలియవచ్చు ఆతని జీవిత విశేషాంళముల సం్యగహముగ విట పేర్కొనబడు చున్నవిం

1, 1) శ్యాగరాజ శిష్యుడైన వాలాజాపేట వేంకటరమణ ధాగవతులు వాస్‌ పెట్టుకొన్న కాళవ(క (గ్రంథము,

2. వేంకటరమణ భాగవతుల కుమారుడైన కృష్ణస్వామి భాగవతులు ్రాని పెట్టుకొన్న నోటు పుస్తకము,

3. శ్రీ వింజమూరి వరాహనరవింహాబార్యులవారు విపుల నరిశోధన చేసి వ్రానిన "త్యాగ రొజి చరిత్రం

శ) శ్రీ విస్సా అప్పారావుగారు “త్యాగరాజస్వామి శతవార్షికోత్సవ సంచికలో (ప్రక టించిన క్యాగరాజ చరిత్ర,

5. మదరాను విశ్వవిద్యాలయ సంగీత శాధాధ్యతులుగ నుంకిన (ప్రొఫెసర్‌ పి, సాంబ మౌ ల్రీగారు వలువిధముల వరిశ్రను చేని సేకరించి వివిధ రూనములతో వెలువరించిన గ్రంథ ములుం

శక. క్ష

ఆంగధదేశము నందలి ఒంగోలు (ప్రాంతమున గల కాకర్త (ామమున శద్వులకనాడూు వై దికళాఖకు చెందిన సంచనద (బహ్మమను ఉత్తమ విద్వాంసు డుంచెను. అతడు తంజావూరు మండలములోని “తిరువారూరు అను పుణ్యష్మేతము నకు క్రీశ. 1800 ప్రాంతమున వచ్చి చేరెను. అతనికి ఐదుగురు కుమారు లుండిరిం వారిలో కనిష్షుడు గిరిరాజ (బహ్మను, ఆకనికి “సుబ్రహ్మణ్య దారతి? 3 అను పేరును కలదట. ఈ గిరిరాజకవియే అనేక యక్షగానముల రచించిన శహాజీ ఆసాన కవియని చపిర్టి కలదు. కాని తంజావూరి సరన్వతీమహలు (గంథ దీపిక నెం 858 “ర్రుక్మాం గద చరిత” అవతారికలో గిరిరాజకవి యింటి'పేరు “దర్భా” అనియు, వారిది లోహిత గోక్ర మనియు కలదు. కొన త్యాగయ్య పితామహుడు శహాజీ ఆస్టానకవి కాడని తెలియచున్నది. ఈ విషయమును 1౫. ₹, రాఘనన్‌గారు *206 వ0హ10681 వైంల1486 0 ]48214%)2'" అను (గంథ పీఠికలో 'పేర్కొవియున్నారు. మరియు శ్రీ విడదవోలు వెంకటరావుగారును “దక్షీిణదేశీయాం(ధ వాజ్యయము" లో దీనివి గూర్చి విపలముముగ వినరించి యున్నారు. గిరిరాజ బహ్మము భారద్వాజ గోశజుడు. గిరిరాజ _బిహ్మము కుమారుడు రామ(బహ్మము. ఇతడు సంస్కృతాం(ధ్రము లలో విద్వాంసుడు, వేదాంత కీర్తనలు రచించి రాజైన “షాజీ (పశంసల పొందె నట,” ఇతని సతీమణి సీతమ్మ, ఆమెకు తలిదండ్రులు పెట్టిన 'పేరు కాంతమ్మయని, వివాహ సందర్భమున సీతమ్మ యని నామకరణము చేయబిడినదట. ఆ పేరే శ్యాగయ్య తన కుమార్తెకు పెట్టకొన్నాడవి (ప్రొఫెసర్‌ సొంబమూరర్త్హిగారు పేర్కొని యున్నారు. రామ్యబహ్మము (శ్రీరామభ క్లుడై తంజాపూరి తులసింగు రాజాస్తానముస శామాయణీ (పవచనములు గావించుచు రాజాదరణమున లభించు (దవ్యముతో శ్రీరామ నవమి మహోత్సవములు వై భవోపేతముగ విర్వహించుబుండెను. గృహమున (శ్రీరామ వంచాయళన విగహముల నెలకొల్పి కడుంగడు (శద్ధతో నిత్యము పూజించు చుండెను. రామకారకమంటత జపపరాయణుడై యుండెను. రామ్యబహ్మమునకు ముగ్గురు కుమారుటు.. జ్యేష్టుడు సంచాపకేశన్‌ (జప్యే శన. ద్వితీయుడు రామనాథం. వీ రిరుపురు విద్యాసంస్కారహీనులై యుండిరి. రామ(బిహ్మము దంపతులు వారి గుణహీనతకు దుఃఖించుచుండగా ఒకనాడు తిరువా రూరిలో వెలనియన్న త్యాగరాజస్వామి ఆ దంపతులిరువురకు కలలో కన్పించి వంశ “1 టి.ఎన్‌. పార్ణసారథి -్రీ త్యాగరాజస్వామి క్ర _ర్లనైగళ్‌-పుటంన 2. వింజమూరి వరాహ నరసింహాచార్యులు . శ్రీ శ్యాగరాజి చర్యికంపుటం6 2

పావనుడు, భక్తావతంసుడు, సంగీతనిధియు నగు కుమారుడు నారద వాల్మీకి సరస్వ శుల యంళమున జన్మింపగలడని అనుగ్రహించెను. ఆ న్వప్నఫలముగ ఆంధ్రుల ఈపఫలముగ త్యాగరాజు జన్మించి తన భక్తి జ్ఞానములచేక ఆ దంపతుల ధన్యుల ఇావించెను.

ఇతని జన్మకాలమును గురించి ఖిన్నాభ్మిపాయములు కలవు. (శ్రీ నరసింహ భాగవతులు, మరికొందరు (ప్రముఖులు త్యాగరాజు శాలివాహనశకము 1660 ఐహూధాన్యలో జన్మించినట్లు 'పేర్కొవిరి. కాని త్యాగరాజు శిమ్యుడు వాలాజా'పేట "వెంకటరమణ భాగవతార్‌ త్యాగరాజు జీవిత చరిత్రమును రచించును నందు త్యాగరాజు తండ్రి కాలమునందే పొట్టి జోస్యులను వారిచేత టహస్ఫుటము చేసి వ్రాసి యంచ బడిన తమ గురువుగారి జాతకమును గుర్తించియున్నాడు. అందు త్యాగరాజు శకసంవత్సరము 1688 సర్వజిత్తు నామసంవత్సరమున మేషమాసము 25వ తేదీ (క్రీ.శ. 1787 మేనెల కవ తేదీకి సరియగు వైశాఖ శుద్ధ షష్టి సోమవారము నాడు వుష్య నక్ముతమున జన్మించెనవి పేర్కొనబడి యున్నది. ఇదియే (నమాణజముగ ఆహింపదగినది. -

(శ్రీరామబ్రహ్మము కాశీయ్యాతకు బయలుదేరి తిరువారూరులో వెలసియున్న శ్యాగరాజస్వామి స్వప్నమున దోచి వేసిన అజ్ఞ ననుసరించి *తిరువైయారు” క్షేత్రము నకు టోమి అచ్చట వసింప సొగెనట, ఇది 1774వ సంవత్సరమున జ8ిగిన విషయ యని యూహింపదిడుచున్నడి. తిరువైయారునకు వంచనదక్షేత్రమను (ప్రసిద్ది కలదు. కావేరి, కుడమురుట్టి, వెట్టాబు, వెళ్సాలు, నడవాలు అను ఐదు నదులు ఈ క్షే సమీపమున _ప్రవహించుచుండుటచే ఆ పేరు కలిగినది, అప్పటి తంజావ్లూరి పొలకు “డ్రైన తులజాజీ మహారాజు రామ బహ్మమునకు తిరువై యారునందు ఒక గృహము, కొంత భూమీ దానముగ నొనగి గౌరవించెను,

పూవు పూయగనే పరిమళించునట్లు త్యాగరాజు శ్రైశవము నుండి సుగుణ సంసన్నుడై _ప్రకాళించుచుండెను.. తిరువైయారులో మహారాజుచే నెలకొల్పబడిన సంస్కృత పాఠళాల కలదు. అందు త్యాగరాజు సంస్కృతశాస్త్ర సాహిత్యముల నభ్యసించెను. త్యాగరాజు తల్లి సీతమ్మ సువసిద్ధ సంగీత విద్వాంసుల పరంపరలో జనించినది. ఈమె త్యాగరాజునకు నతని చిన్నతనముననే జయదేవుని అష్టవదులు, 'వరందరదాసు, రామదాసు, తాళ్ళపాకము చిన్నయ్య మున్నగువారల కీర్తనలు నేశ్చెను. క్యాగరాజు మాతామహుడు వీణకాళహ్నప్తి అయ్యర్‌ గొవ్చ వైణిక విద్వాం:

3

సుడు. అతవి గృహమున పెక్కు సంగిత కాస్త (గంథము లుండినవి. సంగీత శాత్త జాన సంపొదనమున త్యాగరాజున కివి యెంతయో తోడ్పడి యుండవచ్చును. వీణ కౌళహా ప్తి అయ్యర్‌ ను గూర్చి 'పేర్కొనుచు బాలాం్యతపు రజసీకాంతరావుగారు తమ “వాగ్గేయకార చర్వితిలో “త్యాగరాజుగారి మేనమామ వీణకాళహ_స్టి అయ్యర్‌? అని “ేర్కొనుట వింతగా నున్నది త్యాగరాజు తన ఎనిమిదన యేట (1774వ సం.న) ఉపసీతు డయ్యెను. తల్మడ్రిచే తారకమం[తోవదేశము సౌందెను. ఇతనికి ఒకనాడు మరుదానల్లూరు మర సవన్న్వ్యాసియైన (శ్రీరామకృష్ణానందస్వామి సందర్శనము లభించినది. ఆ యతివర్యుడు- ఇ్యాగరాజునకు శ్రీరామషడక్షరీ మంత్రము నుసదేశించెను. గురూపదిష్ట మంత రత్నమును తన హృదయమున నిక్షేపించుకొని భక్తి శద్దలతో నుపాపించుచు త్యాగ. రొజు తన సహజ (పతిభకు వన్నెలు తీర్చుకొనెను, (పతిదినము వియమ (పకాంము. ఇక్షఇరువదియైదు వేలసార్లు రామమంగత్రమును జపిండుకు తన ముప్పదైదవ యేట శొందిగియారుకోట్లు పూరర్తిచేసెనట. ఆ సమయమున శ్రీరామలక్మణులు. విశ్వా మ్యితుని వెంట యాగసంరకణార్థము దనుర్భాజధరులై అరుగుచున్న రూపముతో క్యాగరాజునకు సొకొడ్కరించిరట. ఆ దిప్యసౌందర్యమునకు ముగ్ధుడై త్యాగరాజు. “ఏలా వీ దయ రాదు' అను ఆకాజారాగ క్రీర్సనను పాడెనట. ఉపాసకులకు వారి మ్రాగసారనం సిద్ధించు. సమయమున _ ఉపాస్యదై వసాషెత్కారమగుట కాస్త రామ్మబహ్మము ళన నిత్యపూజాసందర్భమున మధురగానము చేయును. అత వితోబాటు త్యాగరాజు పూజలో పాల్గొనుచు దిన్యనామ కీర్తనలు రచించి పాడెడి. వాడట. *నమో నమో రాఘవాయి అనునది ఇతని మొదటి దివ్యనామ కీ రనయట. రామ్యబిహ్మము త్యాగయ్య పొడు దివ్యనామ కీర్తనలను (వ్రాసియుంచుకొని పండితు. లకు చూవగా వారు ఆ కీర్తనముల మృదుమధుర శయ్యాసౌభాగ్యమును ఛళంసించి. రట. ఆంత తండిగారికి తన కుమారువి కాన్త్రీయ నంగీత పారంగతుని గావింప నలేనన్న కుతూహలము జనించినది, ఆ కాలమున తంజాపుర మహారాజావారి ఆస్టాన విద్వాంసులు ను, అర్జసింహాసనాధిష్టాన యోగ్యతా సన్మానము ఐడసిన వారును అగు శొంఠి వేంఠటరమణయ్య రామ బిహ్మము గృహనసమీసముననే నివసించుచుండిరిం త్యాగరాజు తండ్రియాదేశముబే 17/82 వ సంవత్సరమున వేంకటరమణయ్యగారి శిమ్యుడ్తై ఏకసంథ్యాగావామై. నంగీతాభ్యాసము చేని శీీఘకాలముననే గొప్ప జ్ఞాన, మును సంపొదించెను, త్త

లభ్యములైన సంగీశళాస్త్రముల నెల్ల త్యాగయ్య పరిశీలించెను. కొన్ని పట్టు అతో సందేహములు కలిగినవి. ఆ సమయమున (శ్రీరామకృష్ణానందులవారు త్యాగ రాజునకు నారదమం్యతము నుపదేశించి నారదాన్నుగహమున నందేహములు తీరగల వని 'పెలవీయగా త్యాగరాజు అతి భ_క్ష్మీశద్ధలతో నారదమంతోపాసన గావించెను. అంత నారదమహర్షి యొక సన్న్యాసి వేషమున కానవచ్చి స్వరార్షవమను (గంథము నొసగి అంకర్థానమైరట. *న్వరార్ల్షవముతో బాటు “*నారదీయమును ఆ తాళవత్ర కోళశమున నుండినది. త్యాగరాజు ఆ (గంథములను చదివి తన సందేహములు శీర్చుకొని తనకా (గంథముల నన్నుగహించిసది నారదమునియే యవి (గ్రహించెను. ఖై రవిరాగములో *రాజిల్లు వీణకల్లు గురురాయి అని, కానడ రాగములో 'గ్రీనారద నాద సరసీరుహ భృంగ శుభాంగ (శ్రీత్యాగరాజనుత (శ్రీకర మాలపాలయి అవి, విజయశ్రీ రాగములో “నరనారద నారాయణ స్మరణానందానుభనము గల శరదిందు విభాపఘనానఘసారముగాను (బోవుమికి అవియు నారదుని గురువుగా గొని (పశం సించి యున్నాడు. *“స్వరరాగ సుధారన యుత భక్తి న్వర్షాపవర్షమురా” అను ఇం! రాభరణకృతి నాలుగవ చరణమున “రజతగిరీశుడు నగజకు దెల్పు న్వరార్డవ మర్మములు, విజయము గల త్యాగరాజు 'కెణుకే విశ్వపించి తెలుసుకో మనసా అసి కృళతజ్ఞళాపూర్వకముగా న్తుకించి యున్నాడు,

త్యాగరాజు _ద్వితీయసోదరుడు యౌవనారంభదళలోనే మరణించెను. త్యాగయ్య తన పదునెనిమిదవ యేట 1784వ సంవత్సరమున పార్వతి యను కన్యను పరిణయమాడెను, ఇరువదన యేట అతనికి పితృవియోగము, ఇరువదొకటవ యేట మాతృవియోగము కలిగినది. పిదప ఐదేండ్లకు పార్వతమ్మ గతింపగా ఆమె చెల్లెలగు కిమలాంబను క్యాగయ్య ద్వితీయ వివాహము చేసికొనెను. ఆ సాధ్వి కొక శ్రీ సంకతి కలిగినది. ఆ కన్యయే సీకాలక్ష్మి, త్యాగయ్య ఆ కన్యను యు క్రనయస్సున కువ్వ్చుస్వామిఅయ్య అనువాని కిచ్చి పరిణయము గావించెను. ఆ దంపతుల కొక కుమౌరుడు కలిగెను. అతనికి పంచసదమనవి 'పేరిడిరి. అతడు కౌమారమునందే మృతుడయ్యెను. అతని 'పేరు త్యాగయ్య యవి కొందరు పేర్కొనియున్నారు.

తండి యనంతరము వంశపరంపరగ గృహమున నర్చింపబడుచున్న శ్రీరామ పంచాయతన విగహమును త్యాగరాజు అతి భక్తితో నిత్యము పూజించుచు వచ్చెను స్వల్ప వేతనముతో (పభుత్వోద్యోగమును నిర్వహి౦చుచు ఇతవి సోదరుడు కుటుంబ భారము మోయజాలక (శమ పడుచుండిను, శ్యాగరాజువై రాగ్యసంపద

వ్‌

ఆశవికి రుచించినది కొదు. ధనార్జనాపరుడవు కమ్మని తమ్ముని వేధింపసాగెను- ఇ్యాగరాజున కది సమ్మతము కానందున తాను కుటుందిము నుండి వేరుపడెను... 1808 లో పి(శ్రార్జితమైన గృహమున సగము తన వంతుగా పొంది త్యాగయ్య తన తండ్రి రామ్యబ్రహ్మము పూజించుచుండిన (శ్రీరామపంచాయతనవ్యిగహములను. పరమభక్తితో ఆరాధిందుకుండెను. ఉత్తమ సంస్కృతి కల కుటుంబమున జన్మించియు క్యాగరాజు జేష్టుడు పంచనద(బహ్మాము లౌకిక సుఖానుభవములం దాస _క్రితో కాల్యపభావము వలన ధనాళా వరుడై' యుండెను. సహోదరుడు సంగితమున విన్నాణము. కలిగి పేరుప్రతిష్టలు గడించకొలది తక్కిన పండిత గాయకుల వలె రాజ్మ్నాశ్రయమును సంపాదించి _పాథ వముతో జీవితమును గడపక అన్నవస్త్రములకు కటకట పడుచు దారిద్యమును నె త్తిని మోసికొని తిరుగుచుండుట అతనికి అభిమతము కాదయ్యెను. పలువిధముల తమ్మునికి. నచ్చజెప్పెను. వైరాగ్యసంపన్నుడుు కారణజన్ముడు నగు త్యాగరాజు బంధుజమలు పరిహసించినను, పలువురు అధిక్నేపించినను అంతకంతకు దృఢ (వతముతో భక్తి వరాయణు డగుడుండెను. తనకు సోదరులవలన్క పరులవలన కలిగిన బాధలనెల్ల త్యాగరాజు తన కృతులలోనే సూచించియున్నాడు. నిరంతరము రామస్మరణానంద మున మువిగియండు త్యాగరాజు తన సంక్రీర్తనల మధ్య (శ్రీరామనితో తన గోడు మనవి చేసికొనుటకు పూనుకొనెనన్నచో ఆతడు పొందిన పరికాప మెంతటిదో ఊహింప నగును. నహోదరులు ఈన యెడ ద్వేషము చూపినను పరమభ క్తా(గేపరుడగు త్యాగ రాజు *సర్వభూతిపాతేరతః అనునట్లు అందరి యెడ (_పేమాదరములనె చూపు చుండెను. చిన్న అన్నకు ఒకప్పుడు త్మవమైన జబ్బు జేయగా అతనిని రక్షింపు మని భవగంళుని (ప్రార్హించుచు “అన్యాయము 'సేయకురా” అను క్రీర్తనమున “నడిమి ('ప్రాయమున త్యాగరాజనుత, నా పూర్వజా బాధ తీర్చలేదిని పొడెనట. (క్రమముగ త్యాగరాజుని అచంచల భక్తి విశ్వాసముల (ప్రభావము వలన అన్న జ'్యేశుని మనసు. కూడ మారి తమ్మునియెడ ఆదరము చూవసొగెనటి, ఉషఃకాలమున లేచి స్నానాదికృత్యములు తీర్చుకొని దేవాలయమున కరిగి మం(క్రజసము గావించి గృహమున కరుదెంచి కీర్తనలు పాడి మోడళోపచారములతో భగవంతు నారాధించి $మ్యులు వెంబడింపగా నగరవీధులలో మృదుమధుర కంఠముతో భగవంతుని గూర్చి పొడుదు ఉంఛవృ త్తి కేగెడివాడు. పరగృహన్దులు పరమభ్తి 6

తాత్సర్యములతో త్యాగరాజు నాదరించి యథాళక్తి వియ్యము మున్నగువానిని సమ ర్చించెరివారు. ఇట్లు క్మాగరాజు ఏ దినమున కా దినము చేరిన న స్తువులనెల్ల పక్వము చేయించి శిష్యులకు, నతిథులకు "పెట్టి గృహస్థధర్మము నిర్వహించుచుండెను. భోజనా నంతరము శిష్యులకు సంగీక పారములు నేర్చెడివాడు. అ_స్తమయమైనంత నదికేగి అనుష్టాసములు దీర్చుకొ నుచు భగవద్ధ్యానమున మునిగి యుండెడివాడు.

త్యాగయ్య ఎడనెడ తన కృతులలో పరులవలన కాను పొందిన తిరస్కృృతు లను గురించి మనస్సున గలిగిన వేదనను (సకటించి యున్నాడు, “నాదుపై పలికేరు నరులు” “కలియగ మనుజులు నీకు మహత్త్వము కలదు లేదను కాలమాయె గదా” “అనేక జగదాధారివి వీవనె నాదుపై వినే చాడీ చాలునె ఇత్యాది కృతులలో అతని మనోవ్యథ స్పష్ట మగుతున్నది. అతని జీవితమున నణబిది యేండ్లవరకు ఇట్టి వ్యథలు అప్పుడప్పుడు కలుగుచుండెడి వట. త్యాగరాజు (పళిభ, గానమాధుర్యము నలుదిశల వ్యాపించెను,

ఆ కాలమున తంజావూరిని పాలించుచుండిన శరభోజి మహారాజు త్యాగరాజు గానమును వినవలయునన్న కుతూహలముతో ఆస్థానమునకు పిలువనంపగా త్యాగ రాజు కల్యాణిరాగమున “నిధి చాల సుఖమా అను క్రీ _ర్తనను పాడుచు రాజసన్మాన మును తిరస్క రించెను, రాజసందేశమును దెచ్చినవారు త్యాగరాజు రాజుగారిని (త్రశంసించుచు పాడవలెనని కోరుట అతవి కోపమునకు ముఖ్యకారణము, అందులకు రాజు మిక్కిలి కోపించి భటులను బంప్‌ అతవిని దింధించి చెండని ఆజ చేసెను. అంతలో దుర్భరమైన కడుప్పనొప్పి కలుగగా దానికి కారణము. భక్తువ్‌ కొనర్చిన అవజ్ఞి యవి హితులు, మంతులు చెప్పగా విని రాజు వెంటనే న్వయముగ క్యాగ రాజును దర్శించి మన్నింప వేడుకొనెను.

సర మైకొంతిక భక్తి కలవాడు ఏ క్షేతమునందో, ఏ వి[గహమునందో మా్యక్రమే భగవంతుడున్నట్లు బావింపడు. నిశ్చల భ _క్రియుతుడై సర్వవ్యాపకుడై న పర్యదిహ్మముగా (శ్రీరాము నారాధించు త్యాగరాజు తన భ క్తిసాధనకు తీర్థయాత అత్యంత ముఖ్యమని భావింపరేదు. కాని అందందు గల తన శిష్యుల ఆహ్వానము నంగికరించి తీర్థయాత్రలు గావింప దొరకొనెను. ఆ కాలమున కాంచీపరమున ఉప నిషదృ్రహ్మ స్వాములవారు మఠము నెలకొల్చుకొని వెలసియుండిరి. వారు సంగిత సాహిత్యములందు నిష్ణాతులు. 108 ఉపనిషత్తులను పరిశోధించి వ్యాఖ్యానములను రచించి రట. 115 ఏండ్లు జీవించి యుండి రట. ముఖ్యముగా త్యాగరాజు తండ్రి రామ

7

హ్మముసకు మతులు, వారు త్యాగరాజు వతిభను కర్ణాకర్షి గ వివి యొకపరి కాంచీపరమునకు వచ్చి తమ్ము కలిసికొని మధురగానము వినిపించి పరమానంద భరితుని గావింపవలసినదనియు, వార్థక్య కారణమున స్వయముగ తిరువయ్యారునకు రాజాలకున్నామవియు 1884 లో శ్రీముఖము ద్వారా వార్త పంపిరట కావున నొక శుభముహూర్తము నిర్ణయించుకొని క్యాగరాజు తంజావూరు రామారాపు, వాలాజా "సేద వేంకటరమణయ్య, తిల్లస్తానం రామయ్యంగారు. సోజిరి సీకారామయ్య మున్నగు (ప్రధాన శిష్యులతో తీర్చయ్యాతలకు బయలుదేరెను. ఆ తీర్ణయా(త్రాకమము ఏయే క్షేత్రముల వరుసను సాగినదో నిర్ణయింప ఆధారములు లేవు. పలువురు పలు వీధములుగ (వాసియున్నారు. (ప్రొఫెసర్‌ సొంబమూ ర్తిగారు పేర్కొన్న విధ మిందు గహింవబడిసది. తన కీర్తనలలో ఆయా క్షేత్రములందు వెలసియున్న భగవంతుని స్వరూప మహిమాదుల నభివర్తించుచు త్యాగరాజు స్తుతించి యున్నందున ఆతడు దర్శించిన తేకము లేవియో తెలియ నగును, త్యాగరాజు ఉపనిషదృ్రహ్మ స్వాములవారి కోరికను ఆదరించి కాంచీపురము జేరి వారిని దర్శించెను. అక్కడ వెలసిన వరదరాజస్వామిని గురించి సర్వభూషిణి శాగములో “నరదరాజ విను గోరివచ్చితి మొక్కేరా....? అని కీర్తించెను. రాగ పంజరరాగములో “వరదా నననీతాశపాపి” అను మరియొక కీర్తనమును గూడ పాడెను, కంచి కామౌక్షీ అమ్మవారిని గూర్చి “వినాయకుని వలెను అను కృతిని గొన మొనర్చెను. సీదప తిరుపతిలో తిరుమలపై వెలసియున్న వేంకకేశ్వరస్వామివి క్యాగ శాజు దర్శింపటోయెను. ఆలయములోని కరిగిన సమయ మకాలమగుటచే భగవంతుని దర్శనమునకు ఆటంకముగ తెర వేయబడి యుండెను. లోన వెలసిన దివ్యతేజోమయ స్వరూసమును కాననీయక అడ్డుపడుశున్న మాయ తెరను తొలగింపవలసినదను భావ ముతో “కేర తీయగ రాద అను కీర్తనమును పాడెను. వెంటనే తెర తానే తొలగి భగవద్దర్శన మైనది. త్యాగరాజు భక్తి తన్మయతతో “వేంకటేశ నిను సేవింపను" అను కీర్తనమును రచించి పాడెను. ఇట్లు వేంకపేళశ్వరుని సేవించి కాంచీపురమునకు మరలి ఆ మార్గమున పుత్తూరులో గుడి బావిలో పడి మృతుడైన శేషయ్య అను నతనిని దయార్ద్ర హృదయుద్హై తాను మున్ను విరచించి యుండిన "నా జీవనోధార నా నోము ఫలమా' అను కీర్తనతో థ్రీరాముని పార్టించి టికి కీంబెను, 8

పిదప వాలాజాపేటలోవి తన శిమ్యుడు వేంకటరమణ భాగవతార్‌ యింట కాన్నాబ్ళండెను, ఆ సందృమున త్యాగరాజ శిమ్యలలో నొకడగు మైసూరు సదా శివయ్య “త్యాగరాజస్వామి వెడలిన అను క్రీర్తనమును రచించి పాడి త్యాగరాజు ఆశీర్వాదములను పొందెనట.

అంత చోళసింహప్పరమును దర్శించి (1) *శ్రీనరసింహ” (2) *నరసింవో నను” అవి యోగ నరసింహస్వామిని గూర్చియు, (8) “పాపారామ దూత” యని ఆంజనేయస్వాని గూర్చియు కీర్తనములు రచించెను.

తిరువ_త్తియూరు “ఆడిప్పరమ*ను (ప్రసిద్ధి పొందినది. అందు త్యాగరాజ శిషక్‌ డగు వీణ కుష్పయ్యర్‌ వసించుచుండెను. త్యాగరాజు అతని-ప్రార్థనము నంగీకరించి ఆ పురమున కేగి వారము దినము లుండెనట. నిత్యము భగవదారాధన సమయమున నద్భుతముగ నూతన కృతులు రచించి పాడుచుండెను. “వేణుగాన లోలుని గని అను కృతి ఆ సందర్భమున గానమొనర్పబడినదే. తిరున _శ్లియూరులోవి (త్రిపుర సుందరిమీద సావేరిలో 'కన్నతల్లి?, ఆరభిలో "సుందరి నిని, బేగడలో “సుందరి నన్నందరిలో, కల్యాణిలో “సుందరి సీ దిన్యరూపమును, శుద్దసావేరిలో “దరిని తెలిసీకొంటి' అనుచు “తిరువత్తియూరు పంచరత్నములిని (వసిద్తి పొందిన కృతులను రచించెను. అచ్చటి ఆరాధన సభలకు వచ్చు (ప్రముఖులలో నొకడగు కోపూరు నుందర మొదలియారు త్యాగరాజ గానమునకు ముగ్ధుడై అతనిని (ప్రర్టించి, చెన్న పట్టణమున నెం. 1. బందరువీధిలో గల తన గృహమున బస చేయించి ఆదరించే నట, మదరాసులో సున్న కాలమున తిరువల్లి క్కేణ్‌ పార్ధసారథి స్వామి దర్శనము చేసికొని త్యాగరాజు “సారి వెడలిన యీ పొర్టసారథి కనరే' అను కృతిని పాడెను-

కోవూరు సుందరమొదలియార్‌ త్యాగరాజు నర్హించి మదరాసునకు సమీపమున గల కోవూరునకును అతనిని గౌనిపోయెను. ఆచ్చట సుందరేశ్వరస్వామి ఆలయము కలదు. ఆ దేవునిపై 'కొవూరు పంచరత్నమూలని (పసిద్ధిగన్న ఐదు కృతులను త్యాగరాజు రచించి పాడెను, (1) ఈ వసుధ (2) కోర సేవింపరారె (8) శంభో మహాదేవ (4) నమ్మి వచ్చిన () సుందరేశ్వరుని అనునవియే ఆ కృతులు.

సుందశేశ్వర మొదలియారును వీడ్కొని క్యాగరాజు (సయాణము సాగించు సమయమున మొదలియారు త్యాగరాజునకు తెలియక వేయి బంగారు నాజెముల మూటను పల్లకిలో దాచి ఊరుచేరిన తర్వాత దానిని త్యాగరాజునకు సమర్పింప వలసి నదిగా త్యాగరాజు శిష్యులకు తెలిపెను. త్యాగరాజును పల్లకిలో కూర్చుండదేసి

క్రి

'మొదలియారు తసయూరు దాటించెను. మార్గమున చిట్టడవిలో చోరులు పల్లకిని వెంబడించిరి. వారిని జూచి భయపడి శిష్యులు త్యాగరాజుతో మొదలియారు పల్లకిలో చాచిన ధనము మౌట చెప్పిరి. ఆ సొమ్మును దొంగల కిచ్చి వేయడని శిష్యులతో చెప్పగా తంజావూరు రామారావు అను శిష్యుడు 'ఆది మీ సొంతము కాదు. ఛ్రీరాముల వారి ధనము. వారి కై 0కర్యమున కొసగబడినద"నగా అస్హైన “శ్రీరాముడే దానివి కాపాడుకొన గలడ'ని “ముందు వెనుక నిరుప్రక్కల తోడై” అను క్రీర్సనమును త్యాగరాజు పాడెను. ్రీరామలక్మణులు విల్లమ్ములు దాల్చి, రతగా నిలిచి చోరులను తరిమి వైచిరట. అంతతో సూర్యోదయము కాగా చోరులు త్యాగరాజు మహిమ గుర్తించి నమస్కరించి తమ నృ త్తాంతమును విన్నవించిరట. భగవద్దర్శనమున పునీళు లై తిరని శ్యాగరాజు వారిని (వళంసించెనట. మరియొకమారు య్యాతకు వెడలి భూలోక వైకుంరముగు శ్రీరంగమును. దర్శించి “శ్రీరంగ పంచరత్నములిని (ప్రనిద్దిగన్న కృతు లైదింటిని పాడెను. “చూళాము రారె' “ఓ రంగళాయి *కరుణ జూడుమయ్యి” *రాజు వెడలె” *వినరాదో” అనునవి ఆ కృతులు. అది వై (త మాసోత్సన సందర్భము. పురవీథులలో నూరేగు, చున్న '్రీరంగనాథువి జనసమ్మర్దముచే సమీపింపలేక త్యాగరాజు ఒదిగి యుండగ ఊరేగింపు ఆగిపోయెను. ఎంత (స్రయత్నించినను స్వామి కదలడయ్యెను. అర్చకుల (యేరణచే అటక త్తెలు గానరూపమున నెంత పలిచినను ఫలము లేకపోయెను. అచ్చట. నొక భళ్తునకు ఆవేళము వచ్చి *నా దర్శనమునకు పరమ భక్తు డొకడు కాచి యున్నాడివి స్వామి పలికించెను. అచటి (పముఖులు త్యాగరాజును గుర్తించి. (ప్రార్థించి దేవుని సమీవమునకు గొనిపోయి దర్శనము గావింపగా ఊరేగింపు ముందు నకు సాగెను ఈ విషయము “*వినరాదా నా మనవి” అను కీర్తనలోవి “కాంత కాంత లెల్ల కామించి పిలిచితే%, *రాజసతులు చూచి రమ్మని పిలిచికే' అను పలుకుల వలన సూచింపబిడినది. “ఓ రంగళాయి అను కృతియందలి “ముక్యాల సరుల ఉరమును గనవచ్చితి అను పలుకుల వలన శ్రీరంగనాథుని “ముత్తంగి పేవి న్మేతోత్సవము. కాగా పాడినదని తెలియవచ్చుతున్నది. తీర్థపురమను (ప్రసిద్ధిగల లాల్లుడి క్షేత్రమును దర్శించి యందలి స్నప్ప బుషీ శ్వరులను, దేవియగు “వృద్ధ శ్రీమతివి నుతించుచు “లాల్లుడి పంచరత్నముల'ను.

1. ఈ కృతి *ఆ(గళః వృష్టతశైవు పార్య్వతశ్చ మహాబలౌ ఆకర్ణపూర్ణధన్వానొ, రషేకాం రానమలత్మణా” అని (వయాణసందర్భమున వరిం విడు సంవ్కల్టత ల్లోకమునకు అనువాదము వలె నున్నది. 10

కృతులు రచించెను. అవి (1) గతిసీవని (2) లలితేశ్రీ (8) దేవశ్రీ (4) మహిత ('ప్రవృద్ధ (5) ఈశపాహిమారి అనునవి. పిదప నాగపట్టణమును దర్శించి (1. ఎవరు తెలియబొయ్యేరు (2) కర్మమే బలనంకమాయె అను కృతులను ఆ క్షేతమున వెలసిన సీలాయకతాకి దేవిని నుతించుచు పాడెను.

“మనసు నిల్ప శక్తి లేకపోతే! అను పాటలోని “మధురి, *కోటి నదులు” అను కీర్తనలొని “ధనుష్కోటి అమ పదములను బట్టి త్యాగరాజు మధురను, ధనుష్కోటటిని గూడ దర్శించెనని కొందరందురు. శశ్రీమద్రామాయణముతో బాటు పోతన రచించిన భాగవతము త్యోగరాజునకు నిత్య పారాయణ (గ్రంథమై యుండినది.. త్యాగరాజు పారాయణమున కుపయోగించుచుండిన భాగవతము (వ్రాత (సతి _- 1825 (ప్రాంతమునాటిది _ నేటికిని మధుర సొెరాష్ట్రగాననభ వారి కార్యాలయమున భ్యదపరుపబడి యున్నది. తారకమంథత జసము, శ్రీరామధ్యానము, నామసంకీ ర్త నము, భగవత్సూజ, కీర్తనారచనము మున్నగువానితో నిరంతరము భగవచ్చింతన తోనే జీవితమంతయు రామమయముగ గడిపిన మహసీయుడు త్యాగరాజు. వార్టక్యమున అతని ద్వితీయపత్ని కమలమ్మ ముత్తైదునతనముతో నే శై వల్యము పొందెను. ఆ సమయమున త్యాగరాజు తన మనోవ్యథను రామునకు విన్నవించుచు. “ఏ పాపము చేసితిరా అని అఠాజారాగమున, “తొలిజన్మమున సేయు దుడుకు అని బిలహరి రాగమున కీర్తనలు రచించెను,

భార్య మృతితో భవబింధము తీరి అతవి వైరాగ్యము పరాకాష్ట నందుకొన్నది. ఆ దినములలో నొకనాడు భ(ద్రాది రాముడు పది దినములలో ఆదుకొందునని పలికె నటం

“గిరిపై నెలకొన్న రాముని గురి తప్పక కంటి పులకాంకితుడై ఆనందాశువుల నింపుచు మాటలాడవలెనని కలవరింప గని పదివూటలపై కాచెదనను త్యాగరాజ వినుతుని” అను పాటలో ఈ విషయమును సూచించి యున్నాడు. అంత త్యాగరాజు నన్నా. సము స్వీకరించెను. నాద్యబిహ్మానందస్వామి యని వారి తురీయా_శమనామము.

(శ్రీరాముడు నీకు తరువాతి జన్మమున మోక్ష మన్యుగహింతునని పలిక్‌ నట్లును, మరియొక జన్మ మెత్తుట కిష్టపడక యుపాయ మాలోచించి ఆతడు సన్న్యాసము. ప్వీకరించినట్లును కొంద రందురు. అడి పరాభవ నామ సంవత్సరము. నాడు పుషా

1

-బహుళవంచమి. 1847వ సం.. జనవరి 8న తేది బుధవారము. సత్యధర్ముడగు శ్రీరాముడు సూచించిన వదిదినము లైనవి. నాడు త్యాగరాజస్వామి ష్య బృంద “మెల్ల తన చుట్టు నుండి రామభజన గావించుచుండగా మనోహరి రాగమున “పరితాపము గన్‌ ఆడిన పలుకులు మరచిశివాా అనియు, ధన్యాపి రాగమున *“ళ్యామసుందరాంగ సకల శకి నీవేరా అనియు శ్రీరాముని క్రీ _త్తించచు నుండ అతని విశుద్ధ నత్వమయ మగు ఆత్మజ్యోతి పర్యబహ్మమున లీనమయ్యెను, అయన భౌతికకాయము పవ్విత కావేరీ తీరమున భూగర్భమున నిక్షేపింవదిడిన “చోట (పసిద్ధ గాయకురాలుగ వెలనియుండిన బెంగుళూరు నాగరత మ్మ వంటి పరమ భక్తజనులచే నిర్మింపదిడిన దివ్యాలయమున ఆ యాత్మజ్యోతి వెలుగును ఎల్ల కొలము మనకు మార్గదర్శకమై యున్నది. త్యాగరాజు శిష్య పరంపర అవ్యాజ కారుణ్యముతో క్యాగరాజు తన్నాశ్రయించిన సంగీశాఖిమా నులకెల్ల ఉత్తమ శకణము నొసగి నారదాన్నుగహ లబ్ది సంగీత విశిష్ట మార్గమునకు అమరత్వ -పిద్ధిని చేకూర్చెను. శిష్యుల ళక్తి నమసరించి తగినంత మతము తన కృతులను నేర్చుచుండెమ. ఆఅ శిష్యులలో చాలకాలము అతని ఆంకేనాసిత్వమున మెరుగులు -దిద్దుకొన్నవారు తిరువత్తియూరు వీణ కువ్చయ్యరు, వాలాజాపేట వేంకటరమణభాగ వతుణ, మానాంబుచావడి వెంకటసుద్బియ్యరు, శిల్లి స్టానము రామయ్యంగారు, తంజావూరు రామారావు, లాబ్లాడి రామయ్యరు, నై కారప్పట్టి సుబ్బయ్యరు, ఉమయాళ్‌ పురం కృష్ణభాగవకార్‌ ౩ సుందర భాగనశార్‌, సోజిరి సీతారామయ్యురు, వంగవరము నీలకంఠయ్యర్పు గజేశయ్యర్వు వేంఠటాచలపతి ఛాగనతార్‌ మున్నగు వారలు వీరెల్ల త్యాగరాజుచే క్షితులై వందలకొలది కీ ర్తనలు నేర్చి త్యాగరాజు యొక్క విశిష్ట గాన సం్రదాయము నేటికిని (వచారములో నుండగలుగుటకు కారకులై 6. త్యాగరాజు నంగీతము నందేకాక మం్యతశాస్రమునందును, జ్యోతిష విద్య లోను పరిణత పజ్ఞ కలవాడు. కనుక ఆ విద్యలలో అతనికీ వాలాజాపేబ పొట్టి ఇోన్యరు, కుంభకోణం ఆరావనముదయ్యంగారు అనువారు +మ్యులైరి, సాధారణముగా పండితులకు పరస్పరము స్పర్థ లుండుట సహజము, ఇతరుల శడ విద్య నేర్చుకొను శీష్యుల నభిమానిందు గుణము ఏ మహనసీయునకోగాని అన్యుల [2

కుండదు. శ్యాగరాజు అట్టి మహవీయుల కోనకు చెందినవాడు. అతడు ఎవరి శిష్యు; లైనను తన ఆశీస్సుల కోరినపుడు వారిలోని కళాభిజ్ఞతను ఛశంసించి (పోత్సాహ పలచునట్టీ ఉదారగుణము కలవాడై యుండెను. మువ్వా నల్లూర్‌ నభావతి శిమ్యరాలు “కమలం” అను 'పేరుగల నాట్య_వవీణురాలు త్యాగరాజు మెప్పుకోరి ఆయన యొద్దకు వచ్చి ఆతని “ఎందు దాగినాడో” అను కృతికి అధినయము పట్టిచూపెనట. జ్యాగరాజు నంకసించి శ్షేతయ్య పదములలో నాకదావికి అభినయము పట్టుమని యడిగి ఆమె. నాట్యము భానమునకు, సంప్రదాయమునకు అనుగుణముగ నున్నదని (పళంసించి (పోళ్సాహపరబెనట:

త్యాగరాజును సందర్శించిన

సమకాలీన సంగీత విద్వాంసులు

(1) ఆ కాలమున (వనిద్ధ్దగాయకుడు, నటుడు నగు (త్రిభువనము స్వామి. నాథయ్యరు “ఆనంద భైరవి రాగమును పాడుటలో (పత్యేక విశిష్టతను సొధించిన వాడట. బొమ్మలాటలలో నతడు పాల్గొని గానమొ ర్చెడివాడట. అతని రాగాలొపన వివి త్యాగరాజు మెచ్చెను, ఆ సందర్శమున స్వామినాథయ్యరు ఆనందభైరవి రాగము- నకు తానే "పెట్టిన "పేరుగా వెలయు తలంపుతో ఆ రాగమునశీ ర్తనలు రచింపషలదవి శ్యాగరాజుమ వరముగా కోరెనట. త్యాగరాజ కృతులలో మూడు ఆనందభైరవి కృళు* లస్పటి కుండినవనియు, నంతకు మించి ఆనందఖై రవి కృతులు కొనరా- కుండుట కిది కారణమనియు కొంద రందురు.

(2) కము నరసింహదాసు నాటి కాలమున భద్యాద్రీరాముని పరమభక్తుడై- కీర్తనలు రచించి జనులకు భక్తిప్రటోధను గావించుచుండెను. ఈయన గుంటూరు నివాసి. రామసేవ కాటంకమని తన లౌకికోద్యోగమును త్యాగము చేసినవాడు ఒకప్పు డీయన దక్షీణదేశ య్యాత గావించుళు 1821 వ సం.న తిరువత్తియూరులో తవ శిష్యుడైన వీణ కుష్పయ్యరు గృహమున త్యాగరాజు బసచేసి యుండినప్పుడు దర్శించి అతని గానమునకు పరమానందభరితుడై రెండు ఆశుపద్యములలో అతని. చుపామను కొవియాడను. ఆ పద్యము లివి;

1* (1) రామ రామ నీవారము - దివ్యనామ కీ _ర్హనః (2) శీరసాగర విహార _- ఉత్సవ. నం(్రదాయ కీర్తన; (3) నీకే తెలియక - కృతి,

డె, విజ్ఞాన సర్వన్వము, మూడవ నంప్పటము, శ్ర7ష9వ పుట.

క్షే3

1. కేశవానంద సంకిరనావళి వింటి. ఖావసిద్దియు శుద్ద భక్తి గంటి భక్తులు శిష్యులు బలసి కొల్వగ గంటి వాజ్మాధురీ వైభవంబు గంటి వినయ సత్పంప ద్వివేకంబు కనుగొంటి శ్రీరామ పదభ క్రి చెలువు గంటి ఆజున కందగరాని అనుభవంబును గంటి తన్మయత్వంబాత్మ తనర గంటి అరసి కనుగొంటి త్యాగరాయార్యు నందు అద్ద సద్ధుణ పుంజ మింకెన్నియైన దివ్య మహిమాతిశయములు తేజరిలుట గంటి హర్ష్తాబ్ది నలాడుచుంటి మదిని, 2 రామ పదభక్తి త్యాగరాయార్యవరునికిని సమము గానేర రెవ్వ ర్‌ క్మాతలమున; (పేమ నాఘ్లను డొకసారి పిలిచెనేని రాము “డోహో' యనుచును మార్చలుకు నంటే శ వారణాసి నివానియగు గోపీనాథ భట్టాచార్యులు (ప్రసిద్ధ వాందుస్టాసీ కద్వాంసుడు. ఆయన కాశీయా్యతత కేగిన వారివలన త్యాగరాజకృతుల నాలకించి విస్మయవడి యతవి దర్శింప నువ్విళ్ళూరుచుండెను. రామేశ్వరయా్యతకు వచ్చిన సందర్భమున త్యాగరాజును దర్శించి అతని గానమును విని ఆనంద పులకాంకితు డయ్యెను. ఈ సన్నివేశము *“దాశరథీ నీ బముణము దీర్పతరమా” అను క్షీర్తనవలన తెలియచున్నదని (పొపెనర్‌ సాంబమూ ర్రిగారు (వ్రాసీయున్నారు. కీ “గోపాలకృష్ణభారతి” అనువారు తమిశమున “నందనార్‌ చర్మితము అను సంగీత నాటకమును రచించి వాసిగన్న విద్వాంసులు. వారు క్యాగరాజునలన ఆశీ స్ఫులు బడయదలచీ దర్శించిరి, ఆతభోగి రాగమున త్యాగరాజు రచించిన కృతి నాక చొని నపుడు క్యాగరాజళిమ్యులు పాడుచుండిరట. అ పొట ముగియగానే భారతిని
2. విజ్ఞాన సర్వన్వము - మూడవ నంప్పటము- - వుట 873. క్షత

ఖొచి “ఆభోగిరాగమున కృతి రచించి యున్నావా* అని త్యాగరాజు అడిగెనట. భారతి విరుత్తరు డయ్యెను. ఆ ర్మాతికి ర్నాడి భారతి “నభాపతిక్కు వేరు దైవం' అను ఆభోగిరాగ కృతివి రచించి త్యాగరాజునకు పాడి వినిపించి యశవి పళంస నందెనట.

6. ఆ కాలమున తిరువాన్కూరును *స్వాతి తిరునాళ్‌ పరిపాలించుముండెను. ఆయస త్యాగరాజు. శిమ్యలలో నొకరగు కన్నయ్యభాగవళార్‌ వలన క్యాగరాజ కృతులు విని యుప్పొంగి తన ఆస్టాన సంగిక విద్వాంసుడగు వడివేలును బంపి తన సభకు త్యాగరాజు నాహ్వావించెను. వడివేలు త్యాగరాజును సందర్శించి రాజు శోరికను తెలుపగా త్యాగరాజు “ఇహమున కాదు. పరమున రాజును కలిసికొందు న'ని సమాధానము చెప్పి పంపెనట.

7. తిరువాన్కూరు రాజాస్థానమున నాడు వెలసియుండిన సంగీత విద్వాంసు "లలో *రామమంగళం? అను ామమునకు చెందిన 'గోవిందమారార్‌ ఒకరు ఆఅకనికి “షట్కాల గోవింద మారార్‌? అను బిరుదు కలదు. 1842 లో ఆయన త్యాగ రాజును కలిసికొని పల్లవిని షట్కాలములలో పాడి తన సామర్థ్యమును (పకటించె నట. త్యాగరాజు అతని గానమును మెచ్చుకొవి కాను రచించి యుండిన *ఎందరో మహానుభావులు అను క్రీర్తనమును తన శిష్యులచేత పొడించిరట.

ఇట్లు త్యాగరాజు తన్ను కలిసికొన్న సంగీత విద్వాంసుల (ప్రతిభను కొని 'యౌడి “అనసూయుర్నుచిర్దక్షః? అను ఆర్షోక్సికి తగినట్లు తన నిగర్వతను, అసూయా రహితళ్వమును (ప్రకటించి నిజమహిమకు మరింత వన్నె కూర్చుకొనెను. “దేశకాల పరిస్థితులు

(శ్రీకృష్ణదేవరాయల పర్యాకమ 'కేజమున దక్షిణదేళమునందు. ఆంధ్రపతాక మహోజ్జ్వలముగా 'మెజసినది. త ధ్వజము వెబుగున అంధ సంస్కృతి, సాపొతి .దక్షీణదేశమున (కొత్త 'మెరుగులు తీర్చుకొన్నవి. పిన చెన్విస్పనాయకుడు

1500.80 వరకు తంజాపూరును పాలించెను. ఆతవి తరువాత అతవి కుమారుడు

“అచ్యుక స్పనాయకుడు 16801408 వరకు పాలకు డయ్యెను. అచ్యుతవ్చ నాయకుని.

తరువాత రఘనాథనాయకుడు రాజ్యాధినేత అయ్యెను. అతడు కృష్ణదేవరాయల'

ఒరవడిలో. తన సభారంగమును ఆంధధ్ర సరస్వతీ విలాసమందిరము గావించెను క్షే

గోవిందదీకితులు మంత్రిత్వము నెబిపుచుండగా రఘునాథుడు కృతికర్తయె విరాజిల్లైను. రఘునాథుడు సంగితసుధను రచించిన గొప్ప ళాస్త్రవే త్త. *“అచ్యుకేం్యద్ర రఘు నాథ భూప మేళిను నిర్మించిన మహావైణ్‌కుడు, గాయకుడు. “జయంతవేని రాగ మును, 'రామానంది యను తాళమును సృజించిన మహానుభావుడు, ఇతడు నాటక (చచర్శనళాలలు కూడ నెలకొల్చెను. ఇతని కాలమున యక్షగానములు సాహిత్య రంగమున (ప్రముఖస్థానమును పొందెను. కవులకే కాక కవయిత్రీమణులకును ఆ సభారంగమున విశిష్టస్థానము లభించినది. నాటికములలో స్త్రీ పాత్రలను న్త్రీలే నిర్వ హించు అవకాశము కలిగినది. ఇతడు వైష్టన మతావలంబి, శ్రీరామభక్తుడు. ఇతని: యనంతర మితని కుమారుడగు విజయరాఘవ నాయకుడు రాజయ్యెను. “ ఇతడు వీరవైష్ణపుడు, ఇతని కాలమున సంగీక సాహిత్యములు మహోన్నత స్థితి నందుకొన్నవి. యక్షగానములు విరివిగా రచింపబడినవి. కావి *జారుపాటును నెరజాణలు గమవింపవీ దళ మారి జూరుపాకే జాణతనముగా పరిగణింపబడు దశ యేర్చడినది. విజయరాఘవునితో నాయకుల ఆధిసత్యము తొలగిసది. తంజావూరు. మహారాష్ట్రల హస్తగతమైనది. శివాజి సవతి సోదరుడు పెంకోజీ తంజావూరునగు రాజయ్యెను, ఇతవి పరి పాలన ఉస్యదవములతోను, దౌర్జన్యములతోను నిండియుండెను. వెంకోజీ కుమారుడు భాహాజీ. 1886 నుండి 1718 వరకు ఇతడు పాలించెను. మహారాష్ట్రుడై నను నంస్కృతాంధ భాషలలో నేర్చు కలవాడ్లై స్వయముగ కృతికర్త అయ్యెను. విష్ణు పల్లకి సేవా (ప్రబంధము, శంకర పల్లకీసేవా (సబింధము మున్నగు కృతులు రచిం చెను. ఆస్టానమున (ప్రసిద్ధకవు లనేకులను పోషించి పలు (గంథరచనలకు కారకు డయ్యెను. కావి సాహిత్యము ఉన్నతస్థాయిలోగాక అశ్లీల వర్ణనలతో విండినదై అది కలిగించు కౌవ్యానందము (బ్రహ్మానంద సహోదరము గాక మనస్సునకు మతు కలిగించు మై రేయ తుల్యమైనది. న రాజులవలెనే (స్రజలును హద్దుపద్దులు లేక (వవ _ర్రించుచుండిరి. సాపాత్యము, నంగీఠతము నటవిటగాయకుల పాలై నవి. లౌకిక విషయములతో సంబంధము లేక ] వీరంఠరము భగవద్ధ్యానము, సంకీర్రనములతో త్యాగరాజు తనకాలమును గడుపు చున్నను నడుమ నడుమ తన కృతులలో ఈసడించుకొనునట్లుగా అప్పటీ (ప్రజల | (తవర్తన అండెను. ఒక వంక దేవాలయములలో ఉత్సవములు, పురాణ 1పనచన కేో

ములు జరుగుచుండెను. దీక్షితులు, శత్యకతువు లొనర్చినవారు ఆ కాలమున నుండిరి. శహాజీ రాజాస్టానమున నలుసది మంది గొప్ప వండితు లుండిరి, (త్యందిక రాయమణి అను విద్వాంసుడు రామాయణమునకు “ధర్మపూతము' అను వ్యాఖ్యానమును రచిం చెమ. సదాశివ్యదిహ్మేందులు మున్నగు యోగసిద్దులును వెలసి యుండిరి. పురందర దాస, నారాయణతీర్థ, రామదాసాది భక్తులు రచించిన కీర్తనలను సంప్రదాయ శుద్ధ ముగా ఉత్సన సందర్భములలోను, ఇతర విశేషదినములలోను 'క్షీర్పించునట్టి భక్త బృందములు వెలసి యుండినవి. రాజులు, ధనికులు విశేషముగా ఆన్నదావములు ఇతర దానములు చేయుచుండిరి. (ప్రజలలో దైవభక్తియు నుండెను. కాని అది వలపురిలో బాహ్యవేషము లందు మాత్రము విలిచిపోయెను. కొందరు కవులు శ్రీకృష్తువి వంటి వారల గురించి పరమ శృంగారలోలురుగా వర్శించట సామాన్య (ప్రజల మనోభానములను మరింత ఉదేకపణచునవై యుండెను, ఈ విషయములెల్ల త్యాగరాజ కృతులలో ధ్వనించుచున్నవి. అప్పటికే మహమ్మదీయులు మైసూరు (ప్రాంతము నాకమించుకొని యుండిరి మళోన్మాదము, మతద్వేషము అచ్చటచ్చట తలచూపుచుండెను. “క్రలిపురుపుడు నాటకమును గట్టదలచినాడు శ్రీ త్యాగరాజనుతః ఖలమతము లనే యాగములకు మేకలుగ నరుల జేయును, దయజూడ ఇది సమయమురా"” అవి అప్పటి పరిస్టితిని గురించి త్యాగరాజు 'పేర్కొనెను. రాజులుకూడ స్తుతి (వియులైై, భోగలాలసులై, సీచ్యాశయులైరని.__ “వాసిచ్చేదే గొప్ప యనురా కలిలో రాజులకు హరి. దాసులు సేవింపరనుచు (వభువులు దయ మానిరి వర మెంచక పోయిరి.” *గ్రాజాంగము కొజుకు నాల్గు జాతుల రక్షణ పరసుఖమో రాజనులై నన్మార్ధ మెజుగక పరాకుసేయ 'ఫఘనమో” = కాసిం “గొప్పతనము మనదని,.మద మెప్పటికిని తల కెక్కి తప్పు పలుకు లాడుచు తా నుప్పతిల్లుచును నాం 17

తెప్పున ఇంగితమెళుగక్ర మెప్పుల కాసించే యా చప్పని ప్రభువుల కడకును త్రిప్పట లేలరా” మున్నగు పాటలలో అప్పటి (వభువుల స్వభావమును, పరిసొలనను త్యాగరాజు నిందించి యున్నారు. | (తికరణశుద్ధిగా మత ధర్మముల నాచరించి దైవభ క్రిపరాయణులై నిరాడందిర జీవితము గడపవలసిన (వాహ్మణులు జాతి గౌరవము నిలుపుకొనుటక్రై బాహ్యావేష ములు మ్యాతము ధరించుచు ధనాళాపరులై (ప్రభువులను, ధనికులను గోజాడుశుండు టను జూచి. “తెలియ లేరు రామ భక్తి మార్గమును ఇల నంతట తెరుగుచు గలవరించేరే గాని, వేగ లేచి నీట మునిగి భూతి పూసి వేళ్ల నెంచి వెలికి శ్లామనీయులై బాగ పైక మార్షనలోలులై రేగాని--”” అనియ్యు మరియొకచోట_ “మంచి సత్కర్మ నిరతుడు ఆచారశుద్ధి గలవాడని ఎంచి అరుగు పొరుగు ఈుడువరమ్మని బిల్వ అమరుచుకో పూజ జపము ఆ సాయము జేతు ననుచు” పలికెడు మిథ్యాచారపరాయణులను నిరసించెను, దేవాలయములందు భగనంతుని దర్శించి మనళ్ళాంతి పొందగోరు భక్తులకు అద్బటి వాతావరణము మనస్సును చంచలపరతునదిగానే యుండినది. “దర్శనము సేయ నా తరమా” అను కీర్తనలో__ “గోప్పురంబులను గొవ్చ కంబముల భూ స్టాపితంబగు శిలల తరుణు లాటలను దీపాల వరునలను దీవ్య వాహనములను పాసహర! సేవించీ వీహిర్ముఖుండైతీ " క్రీ

“తరలి పదియాలజు (ప్రదక్షిణము లొనరించి పరనింద వచనముల బాగుగ నాడుచును ఒరుల భామల జూచుచు ప్పాంగితిని గాని వర శివాకర యుగ జపము సేయనైతి శవ”

అని అప్పటి దేవాలయములలోని వాతానరణమును సూచించెను.

(ప్రజా జీననము, రాజ్యపరిపాలనము, బంధుజనుల (స్రనర్తనములు ఇవన్నియు మనస్సును మిక్కిలి కలవర పెట్టి దుస్స్పథముల ,ద్రిప్పజాలి యురీడియ, మూడు శతరములుగ ముక్కాకలు తీరిన సంస్కృతి యొక అకృతిదాల్చిన ట్లొప్పుచున్న కారణ ఉమ్మేడైన క్యాగరాజు అచంచలభ క్తి, అకుంఠిత వైరాగ్యము కలవాడై తన తండి చేయుచుండిన నిత్యదైవపూజలో పాల్గొని తన్మయుడై తల్లికడ నేర్చిన కీర్తనలను మధురకంఠమున పాడుచు (క్రమముగ స్వీయహృదయ భాననలను భగనంటేవీకీ నివేదింవ దొరకొనెను. కీర్తనలు రచించి పాడుకొనుచు నంగితజ్ఞానము నభివృద్ధి పరచుకొని యోగీశ్వరాన్ముగహమున లబ్ధిమైన మంతమును నియమముతో జపించి, దిన్యశ క్రిని అవలంబినము గావించుకొవి నాడోపాసనాపరుడయ్యెను. అదియే యొక యోగమార్గముగ సాధించి భగవద్దర్శనమున ధన్యజీవను డయ్యెను. తన దిన్యాను భవమును శా నొక్కడేగాక సహృదయ లెల్లరు పొంది తరింపవలయునన్న వర్త మోపకారబుద్దితో మనోహర కృతుల రూవమున తన సిద్ధాంతముల నందించి లోకుల ధన్యుల గావించిన మహాత్ముడు త్యాగరాజు

ఆతవి రచనల స్వరూవము తరువాతి (సకరణమున వివరింసబడును.

వా=ంరిద్రీప్రరరిలి-- క్షే9

త్యాగరాజ కృతివముంజరీ సౌరభను ఎాటాభస్తాంిర్ట రాశా

అత్యుత్తమ (పళిభ భగవత్తత్త్వ వరిజ్ఞానము, ్రీరామభకి సుధాసార విశష్ణకలతో విగ్గుదేరిన క్యాగరాజుయొక్క- (గంథములను విష్పాడీక దృష్టితో సరిశీలించు రసజ్ఞులు . అతడు ఉత్తమాం్యధ కవులలో పరిగణింపదగినవాడనియు, అతని శృతులు ఆంధ్రభాషాయోషకు మహోజ్జ వలి రత్నాలంకారము అవియు. గుర్తింపక పోరు, శ్యాగరాజునందు మహాకవి లక్షణము లన్నియు పొందుపడి. యున్నవి.

1. వాల్మీకినలె త్యాగరాజును తారకమం(త జపముచేత (దిహ్మర్షి యనదగిన వాడయ్యెను.

భె దివ్యముని నారదుని యను్య,గహముచేత శతకోటి (ప్రవి_స్తరమైన. శ్రీ రఘునాథ చరితము నాకిర్ణించి వధావితమైన హృదయముతో 'పాఠ్యే గేయేచ మధురమ్‌" అని (పళ ప్రిగాంచిన శ్రీమ్యద్రామాయణమును రచించి వాల్మీకి ఆదికవి యయ్యెమ. క్యాగరాజును నారదమహర్షి యను[గ్రహమునకు పాటతుడ్లై స్వరార్షన మును బడసి సంగితశా స్త్ర విశారదుడై. గాన (ప్రధాన _గంథరచనార్హు డయ్యెను,

శ) శష్హులైన గురువుల కడ నంన్కృృతాంగద్ర భాషల నేర్చియు, పికృపాదులు. రాజనభలో గావించుగుండిన శ్రీమదామాయణ (సవచనముల నాలకీించియు, శ్రీమదాంధ్ర భాగవతమును నిత్యపారాయణ మొనర్చీయు వ్యుత్సన్నుడయ్యెను.

శ) విత్యము భక్తి శద్ధలతో (శ్రీరామచంగదుని పూజించుచు, జపతపాదుల విర్వర్తించుడచు శమదమాది గుణముల సంపొదించి (వళాంతచి త్తు డయ్యెను.

క్‌ తెలుగుదనము గుబాళించు అన్నమయ్య కృతులను, పుర ందరదాషు, నారాయణతీర్థులు, రామదాసు మున్నగు భక్తుల కీర్తనలను తల్లికడ నుగ్గుబాలతో

నేర్చి ప్రజారంజకముగ కృతులు విరచించు సామర్థ్యమును బడెను. 6) శ్రీరాముని కన్నులార జూడగలిగిన తపన్సంపన్నుడు త్యాగరాజు, 20

వరమామ్నాయ సూక్తు లనదగిన వాక్కులు గల త్యాగరాజు ' రచించినవి

1. సీశారామ విజయము (2) నాకాచర్మిత (8) (పహ్లాద భక్తి విజయము (4 శత శాగ 'రత్నమాలిక = కృతులు, కీర్తనలు, నామానపలు, వీనిలో “సీతారామ విజయము” నేటి కుసలబ్దిము కాలేదు. కొన్ని కృతులు, క్రీ రనలలోని విశేష విషయములను బిట్టి అవి యెట్టి సందర్భమున రచింపబడినవో నిర్హయించుట కవకాశమున్నను చాలవరకు కీర్తనల, (గంథముల పొర్యాసర్యయముల (వా! అటి విరయించుటకు తగిన యాధారములు కానరాపు, ళా శ్రీమద్రామాయణము 24.000 శ్లోకములతో నొప్పుచున్నట్లు త్యాగరాజును రామచరికమును 24,000 కీర్తనలలో రచించినట్లు (ప్రసిద్ధి కలదు. త్యాగరాజు శప్టీ పనికో జన్మించికినని ఆను కీర్తసమున ___ “వాల్మీకాది మునులు నరులు వర్షించిరి; నా యాశ తీరునా” “మేల్మియైయుండును, సద్భక్తులు మెచ్చుదురే?” అని 'పేర్కొనియుండుట గమనింపదగినది. కాని నేడు మనకు వారి కీర్తనలందు దాదాపు 700 వఅకు మ్మాతయే అభ్యము అగుచున్నవి. ఒక కవి రచనలలో పాతిక భాగము కూడ లేని వాజయమును ముందుంచుకొవి అతని కవిత్వమునకు విలునకట్టిబూనుట సొహసము. కాని దొరికిన ఆ కొలది సాహిత్యము వలననే తెలియనచ్చుచున్న త్యాగరాజు మహోన్నత భావము చిను, సంగీత మర్మములను శలచి చూచినస్పుడు లుష్తమైన భాగములలో ఏట్టీ శమణీయ భావములు, సంగిత రహస్యములు నుండియుండునో కదా అను చింత రనజ్ఞాలకు కలుగక మానదు. త్యాగరాజు రచనలు - పేర్కొనదగిన ముద్రణలు: “త్యాగరాజు రచనలలో *సీశారామ విజయము 1888వ సం. లో 'వాలొజొ వగర్‌ లోకనారాయణ ళా స్త్రులవారిచే ముద్రింపబడినదట. కాని ఆది నాకు లభింప ట్‌ి = నకం. సి 2] % న్‌ లి [ు త గం నే శ శి ఉం లంిఉేవను * అలం ళికళి త్త 4 స &

“న్గాకొ చర్మిక్రమున్ను 187% లో ముంజాగ్షఫట్టు రామచం్యదళాన్త్ర, 1985 లో శృషాచలళాష్తి? 180 లో మదరాసు అమెరికన్‌ డైమండ్‌ (పెపీవారు,. 1882లో చీదం వేంకటరాయకాన్రి. వేరు. వేరుగా ముద్రించియున్నారు. దీనినే 1980లో మదరాసు సంగీత సభవారి పక్షమున (ప్రొఫెసర్‌ సాొందిమూర్తిగారు స్వరపరచి తమిళ తాత్పర్య చివరణములతో చక్కగా మ్యుడ్రించిరి. వీరు “*్యవ్రహ్లాన భక్తి విజ యమును కూడ స్వరపరచి తిరుపతి *వేంకపేశ్వర విశ్వవిద్యాలయము వారిజే 1906 లో (్రచరింప జేసిరి, ౧

త్యాగరాజ కీర్తనలను 1008 లో (బహ్మాథ్రీ నరసింహ భాగవతులు మ్యుదించిరి. (పహ్లాద భక్తివిజయము, నౌకా చర్మితములను కీ ర్హనలతో చేర్చి అది అండ్‌ కంపెనీవారు 1016లో తొలి మ్ముదణము గాపించిరి, 1080లో కే. వి. ్రీనివాసయ్యంగారు త్యాగరాజు కీర్తనలను స్వరపరచి తమిళమున మ్యుదించిరి. 1048 తో కల్లూరి వీరభదశాస్త్రిగారు చక్కని వివరణతో త్యాగరాజ కీర్తనలను ముదించిరి. (శ్రీ సి. రామానుజాచార్యులవారు క్యాగరాజ క్రీర్తవలను దేవనాగరి లిపిలో (ప్రకటించిరి. దానినే ఆంగ్రమున చక్కని వివరణములతో కూడిన డాక్టర్‌ వి. రాఘవన్‌ గారి “విప్పృల సమీక్ష తో మదరాను రామకృష్ణ మఠమువారు 1958 లో ముద్రించి యున్నారు. సీఠొరామ విజయము త్యాగరాజు వఠ్నీవియ్లోగవ్యథను అనుభవించి యున్నాడు. అది విధిచేష్టితము. ఫ్రేరాముడును వత్చి వియోగన్యథను అనుభవించెను. అది ధర్మశాసనము. ఆదర్శ (వ్రకుతై యుండి (ప్రజల నీతిమార్గమున నడవనలసీనవాడు గనుక సీత పరమ వవ్విక చరిత యని తన అంతరాత్యకు తెలినియండియు. శ్రీరాముడు ఆమెను పంత్య కంచెను, సీఠాదేవియ *నహూధర్మచరి, కాన భర్త ధర్మమును పాలింగుటి కర్తవ్య మని వియోగవ్యథను నహించినది. కడనట వాల్మీకి ఆదేశముతో అశ్వమేధయాగ నందర్భమున (స్రజాసీకము నెదుట (శ్రీరాముడు సీతను మజల నంగీకరింస నుద్యుక్తు డయ్యెను. సీకాదేవియు భూదేవిని (ప్రార్టించి త్రన విళుద్ద చరితమును విరూపించు కొవినది. ఇట్లు సీకారాముల్లు తము ధర్భ్యసనర్తనలలో నెట్టి కళంకము లేదని నిరూ. వంచుకొనిరి. కనుక ఈ (సబంధమునకు త్యాగరాజు “సీతారామ విజయము" అవి. “పేండుట సమంజనమే యని తోచుచున్నది. 22

పీజ్రాదేవి పడిన షాట్లు తలచినపుడు ఎట్టీవారిక్లైన మనసు కరగును. క్యాగ రాజు ఆ తల్లి యెడ సకపాతముతో__ “మా జానకి చెట్టబట్టగ మహరాజవైతివి” “ద్రానవ్పుని వెంట చని - యశోక తరుమూల నుండి వాని మూటలకు కోపగించి కంట వధియించకనే యుండి శ్రీనాయక యశము నీకే కల్ల జేయలేదా” (త్యాగరాజ పరిపాల) అవి అ మహాసొధ్వి పడిన వెళఠలెల్ల “రామో విగ్రహవాన్‌ ధర్మః అను కీర్తిని నెల కొల్పుటకే అని నాటక పాత్రచే పలికించెను. అశ్వమేధయాగమునకు పూర్వము యాగాళ్వము. వెంట శతుఘ్నుడు జత యాత్రకు బియలుదేరుచుండ శ్రీరాముడు తమ్మునికి *న్నిదించువారిని, స్త్రీలను, శరణాగతులను చంపరాదిని యుద్ధ ధర్మములను బోధించుట ఈ నాటకమున కలదు. ఆ సందర్భమున 'లక్ష్మీనిధి యను పాత్ర *“సీవు వాలితోను, కాటకితోను యుద్ధ 'మొనర్చినప్పుడు ఏ ధర్మము ననుసరించితివి? అని శ్రీరాముని ఉపాలంభించెనట- అందులకు శ్రీరాముని సమాధానము (గ్రంథము లభించియుండిన మనకు కెల్లమై యుండెడిది. సీకాపరిత్యాగసందర్భమున సీకాదేవి చెలికత్తె శ్రీరాముని నిర్ణయత్యమును; కఠోర హృదయమును “వనజ నయనుడని అను కేదారగౌళ కీర్తన రూపమున ఉపాలంభించెనట ఓ ఇస్పటి కీ (గంథమును గూర్చి తెలియవచ్చు. వివరము లింత మ్మాతమే. సాకాచర్మితము-కృతి స్వరూపము త్యాగరాజ కృతి మంజరులలో ద్వితీయ (ప్రసూనము నౌకాచర్మిత. " ఇది యక్షగాన (ప్రదింధమని పలువురు "సేర్కొనిరి. కాని త్యాగరాజు ఈ కృతి ప్రారంభ

1. వ౯౦ క. 520108మ00710--61?646 00ఇ909ల50--800% 1 క822508ి, 90886 59. " ౭3

మున *నొకా చరిత ''మొనర్చెది ఆవి మాశము " పేర్కొనెను. (ప్రహ్లాద భక్తీ విజయ నొటకమున *సంగీళతఈ నాటకమివి "పేర్కొన్న క్యాగరాజు ఇంద్యాకమమును నదలుటయే. గాక అందున్నట్లు కృతి ప్రాంంభమున విఘ్నేశ్వరుని ఆగమనము, దౌవారిక స్యూత్రధారుల (ప్రవేశము, కృతి రచనకు కారణము మున్నగు వానివి గూడ వదలెను. ఇందు నారద గురుస్వామిని (సళంసింస నందులకు కారణ మేమో 'తెలియరాదు. కాని కారక నం(తోపదేష్టయగు (శ్రీరామకృష్ణ యతీం్యద్రులను ఇందు విశేష ముగ స్తుతించెను. (ప్రబింధ పద్ధతిలో తొలుత విఘ్నేశ్వర స్తుతి, సరస్వతీవందనము, గుర్గుస్తుతి, నత్కంవి [పశంస్క (శ్రీరామస్తుకి గావించెను. ఇందు యక్షగానము లందు వలె ద్విసదలు దరువులు, సంవాద దరువులు, కోలాట దరువులు మున్నగునవి కలవు. ఆదిలోనే ఫల్మకుతి వలె__ “ధరలో హరికృతనొకా చరితంబును విన్నవారు సన్మార్గముచే చిరజీవులై చెలంగుచు వరసుత ధనములను బడసి వర్షిళ్లుదురే.” అనెను, అంతియే కాక__ “చితంటేమని విన్నవింతు వినరే చిన్మాతుడౌ కృష్ణు చా రితంబెల్ల వినంగ నిండు సుఖముల్‌ ..” అనుచు కథాకథనమున కుష్యకమించెను. కాన దీనిని త్యాగరాజు యక్షగాన నాటకము వలె దర్శింపదిడుటకు గాక నేటి హరికథలవలె, సంగీతోపన్యాసములవలే కాలక్షేపము చేయదగు కృతిగా భావించెననియే తోచుచున్నది. హరికథలను యక్షగానము లను టయు కలదు. నామసొర్ధక్యము (థి (వక్క్యత (గంథమునకు 'సోకాభంగమిని కూడ వ్యవహార మున్నది. గరుడ గర్వభంగము, లీమార్జున గర్వభంగమ్యు నత్యభామా గర్వభంగము మున్నగు వానిలో వలె ఈ కథలో గోపికల అభిమానమునకు భంగము, లేదా నొకకు భంగ 2డీ

'మేర్చడుబ కలదు గనుక ఆ 'పేరు ఏర్పడి యుండవచ్చును. కావి ముదిత వ్రళులల్లో “నాకా చర్మితూిమను. 'పేరే కానవత్చుచున్నది. త్యాగరాజు కూడ '*నొకాచరికి మొనర్నెద, “కృష్ణు చార్మిత' మెల్ల “నౌకా (క్రీడ అని 'పేర్కొనెను,

“నౌ శబ్దమునకు “సీజ్‌ ప్రావణే? _ వస్తువులను గట్టు దాటించువది. “నుద్యత ఇతి నాజి = (పేరేపింసదిడునది = అని వ్యుత్స్తి. భవ సాగరము మండీ జీకనుని తరింపజేయునడి శ్రీకృష్ణ భక్తి యను నావ, “ముకుందమాలిలో ళులశేఖరా శ్వారును-_..

“తృష్పాతోయే మదనపవనోద్దూత మో హోర్మిమాలే

చారావర్తే తనయ సహజ ఛాహసంఘాకులే చ

సంసారాఖ్యే మహతి జలధా మజ్జకాంన స్ర్రిధామన్‌

పాదాంభోజ వరద! భవతో భక్రినావం 'వయచ్చ. అని భక్తిని నావతో పోళ్ళ్చెను.

(పకృత్యగంథమునను '“నవరత్నథఖచితక రజతమయ నాని అని పేర్కొనబడి యుండుటచే నవవిధమార్గములతో నొప్పు సత్త్వ గుణమయమగు భక్తియోగమే నావ అన్ను నర్థ ము ధ్వనించును. గో పికలవలె సుత పతి గృహాది సర్వస్వము మజచి కృష్ణభక్తి అను నానను అశ్రయించి కృష్ణ స్వరూపానుభవరసపానమ త్తులమో యుండుటయే మనకు కరణోపాయమను త త్స్వమును కావ్య మర్యాదలో వ్యంగ్య ముగా తోసజేయుటయే ఈ (గ్రంఠ రచనమున క్యాగరాజు ఉద్దేశము, నొకాచర్విత మందును__

“ఈ నదినె కాదు జలనిధి

గానని భవవార్ధినిపుడు కడు వేగమునళ మానినులార సురానుర మానవుల. దరింపంజేయు మాధవుంగానేగొ అని త్యాగరాజే కృష్ణు; లీలలోని తత్త్వమును అతవి నోటనే వలికించెను.. మధుర భ క్రిపూరిత ముగ్గజనులను సంసారమను నదిని దాటించువాడు ్రీకృన్ణుడు. సంసొరమే నది. శరీరము దానిని దాటించు ఓడ. చేతనుడు ఆత్మాభిమాసముతో ఈ నదిని దాట పయత్నించునేవి దై వికముగా ఏర్పడు వివత్తులను తప్పించు 25

కొనుటకు అతని భౌతికబిలము చాలదు. అంతర్యామి యగు భగవంతుని కర్తణు. జొచ్చి అతవి నవలంబనముగ గొన్నచో ఆతడే. విరపాయముగ దాటింపగలడు. ఈ తత్త్వమును దెబ్బటయే (ప్రకృత కథా కల్పనమున త్యాగరాజు ఉద్దేశమని పై పద్యము వలన స్పష్టముగ దెలియుమున్నది.

[ప్రబంధ రచనా హేతువు

శ్రీమద్భాగవత విత్య పారాయణ పరాయణుడగు క్యాగరాజునకు (శ్రీకృష్ణ లీల లందు అఖభినివేశము కలుగుట వింతకాదు. (శ్రీకృష్ణుని అతిమానుష లీలలు అతని దిస్యగుణ పరిప్పూర్ణికి విదర్శనములు కాగా నవనీత చార్యము, రాసక్రీడ, వస్తాసహర జాది లీలలు ఆతని పరమ సొలభ్యగుణపరిప్పూర్తికి నిదర్శనములు. అందును. గోపికాగీక, (భ్రమరగీత మున్నగు పట్టులు భక్తజన హృదయంగమములు. తేనె లొలుకు తెనుగు పలుకులతో ఈ వట్టుల పోతన లలితపద బంభురముగ కూర్చిన తీరు చదునరులకు మరి మరి చవులూరించుడుండును. భాగవతమునందలి (వహ్లాదుని భక్తికి ఎద చూరలిడి యోగ జ్ఞాన మార్గములతో కూడిన భక్తిమార్గమును గురించి స్వకపోలకల్పితముగ “యహ్లాద భక్తివిజయమ'”ను కృతిని త్యాగరాజు రచించెను.

ఆ తీరుననే ముగ్ధ హృదయలగు గోపికలు నిరంతరకృష్ణస్మరణానక లై బహ్మల్ఞాల రీతి పుశ్రాగారదనంబుల మజచి పుణ్యాత్మలై మధురభ క్తిరసొనంద మగ్నలై మెలగుటయు, శ్రీకృష్ణుడు తన సరన (క్రీడలచేత వారి హృదయములను మరింకగ కొల్లలాడుటయు తలచి ముగ్గుడె ఆ పరబిహ్మ లీలలను చింతించు కొలది. యుప్పొంగిన రసానందావేశముతో త్యాగరాజు “నాకా చరిత్రమును కల్పించెను. దుర్గము వథములగు కర్మ శాన యోగముల నవలంవింప శక్తి చాలని మనకు అట్టి. ముగ్ధకక్తి, మధురభక్తియే ఉపాదేయము. పరమ జ్ఞానులకన్న అట్టి ముగ్ధభ_క్రి కల వారినే శ్రీకృష్ణుడు అభిమానించి తరింపజేయునని ఈ కృతిమూలమున త్యాగరాజు విరూపించెను.

అనువాదములు:. ఈ (గంథము 1808 తరువాత పలు ము(దజములు

పొందినది. “కళ్లిన్‌ కాకీ ఓడక్కుమ్మి" అను "పేర తమిళమున ఛఈ కృతి ఆనువదింప

చిడినదట. “పాంచ్రాల్‌ చర్మిత' అనుపేర స్తౌరాస్త్ర భాషల్లోను దీవి కొక అనువాదము.

శలదట. సంస్థ్యృతమున కవి వేంకటస్తూరి అనునతడు సాకాచర్మితమును

రచించెను. దీనిని గుబించి ఒక విన్తోదవ్నార్త కలదు, క్యాగరాజు కృతిని విని 26

కొందరు సండితులు అతని కల్చనను అమూలకమవి తక్కున పట్లచి మౌటలాడగా- త్యాగరాజు శిష్యులలో (న్రసిద్దుడెన వాలాజాపేట వేంకటరమణ భాగవతుల ఆలోచన. నమనరించి ళరభోజి రాజాస్థాన విద్వాంసుడగు వేంకటసూరి, త్ర్యాగరాజు నొకొ చర్మిక్రమును సంస్కృతముల్‌ ని కనువాదము చేసి తాళప్యత (గంథమును రూపొం. దించి ఆ పండితులకు చూపి వారి నోళ్ళు మూయించెనట. ఈ విషయమును శిష్యులు చెప్పగా వివి త్యాగరాజు కడుపుబ్బ నవ్వెనటః: ఈ అనువాదము లన్నియు నాకా చర్నిత్మగంథ (పాళన్య్యమును చాటుచున్నవి.

ఈ వేంకటరాయసూరి “హరివంశము”, 'సమనృ్ఫ త్తమాల' అను (గ్రంథము అను గూడ సంస్కృతమున రచించి యున్నారు. ఈయన (గ్రంథముల మైసూరు మహారాజాస్థాన ధర్మాధికారిగ నుండిన పండిత రత్నము రాఘవేందద్రాచార్యులచేత సంస్కంరింపబడి మైసూరులో 1028 లో ముడ్రింపబడినవి. అందు. “నొకా చరితము నాలుగు సర్గలుగా విభజింపబడి యున్నది. రచన ధారాళమైన శయ్యలో మృదుపదగుంభికమై యున్నది. మచ్చునకు రెండు శ్లోకము లుదాహరింప- బడుదున్నవి.

“*చిత్రంబేమని విన్నవింతు వినరే చిన్మాతుడౌ కృష్ణు చా రితంబెల్ల వినంగ నిండుసుఖమ్ముల్వేపలెలో దోచగా ష్మతాహారముచేత నిర్మములునై (బహ్మజ్ఞులౌ రీతిగా పుత్రాగారధనంబుల న్మరచిరే పుణ్యాత్మలౌ గోవికల్‌”'

(త్యాగరాజకృతి):

'శుత్వా తస్య ముహుర్ముహుర్మురరిపోః చారితమత్యద్భుత౦ం న్మృత్వా తచ్చ పునః పునః (శుతినుఖం త స్వ్రైవ చిదూపిఖః తత్రాఖీరవధూజ నైశ్నిరధృతం స్వాత్మీయగేహాదికం (్రహ్మజ్జైర్షిరహం మమైరివ పరం సర్వం హ్యహో విన్నృతమ్‌””

(సంన్కృృతానువాదమ్హ.

“ఇటువంటి సమయంబున విష్టు పదమందు విష్ణు పదధ్యానము.

కేయుచు బ్రహ్మేంధవ్రాదీ నురలెల్ల ఏమి పలుకుచున్నారు 27

పారము గానని యీాభవ వారిధిని. దరింప€ జేయు వరదుని కొజుకై మూరెడు యమునా నదిలో సారెకు వరిల వేడు చందముంగనర” లం (శ్వ్యాగరాజకృత్సి “ఏవం తాం [ప్రార్ధయ్యృన్టీస్తా. హర్యర్థే హరిబీదృశః 1 దృష్ట్వా విధిముఖా దేవా, వివమన్యోన్యమ[బువన్‌॥ అపార సంసార సము దతః (శితా౯ సన్తారయత్యేష నిమేషతః (ప్రభుః స్రియో నదీం తస్య కృజేఒల్పజీవనేఒ ప్యహో ముహుస్తాం [పణమన్తి సాదరమ్‌॥” (సంస్కృృతానువాదము) ఒకటి రెండు చోట్ల సంస్కృత కృతిలో మూలమునకు భిన్నమైన కల్పనలు శానవచ్చుచున్నవి. ముద్రిత (గంథపీరికలో ఈ సంస్కృత (గంథము త్యాగరాజకృతి శనువాదమనుమాట పేర్కొనబడలేదు, నౌకాచర్మితమందు. 2! క్రీర్తనలు, 24 కందనద్యములు, 5 సీసపద్యములు, శ ఉక్పలమాలలు 6 చంపకమాలలు, ? శార్దూలములు, 2 ద్విపదలు, 1 ఉత్సాహ వద్యము, నడుమ నడుమ నచనభాగములు కలవు. కథాసారము గోపికలు (వేవళ్లెలో (బిహ్మజ్ఞులవలి కృష్ణన్మరణతో ప్యుత గృహ ధనాదుల నెల్లి మజిచిరి, ఆ సమయమున (శ్రీకృష్ణుడు గోపికలయందు (సేమ కలవాద్వై వేణు గాన మొనరించెను, ఆ గానము సకలజనుల మోహింపజేసినది. వీనులతో కృష్ణ వేబుగానామృతపానము చేసి విరహాముచే (శ్రీకృష్ణుని వెదకుచు. గోపికలు వీథి వీథులు తిరిగిర. ఆ సమయమున శేగుపండ్లు కొను వ్యాజమున దోసిట ముత్యములు చిట్టి శ్రీకృష్ణుడు వచ్చుచుండెను. శ్రీకృష్ణుడు కంటదిడగానే గోపికలు సంతోషముతో ఆనందము పొంగి సొరలుచుండ ఆటపాటలతో "ఆతనిని యమునా తీరమునకు గొని పోయిరి తామరలతో, భృంగ నాదములతో, ఇసుక తిన్నెలతో,: హంసరవళితో" మది 26

కింపుగొలుపుచున్న యమునా నదిని దర్శించినంత అచ్చట గోపికలకు నవరత్న ఖచిత మైన రజత మయమగు ఓడ కనబడెను.

నల్లవి యమునా నదిలో తెళ్లి వి యోడపై విహరింపగోరియున్న ఆ గోపికలలో కొందరు (శ్రీకృష్ణునితో ఓడయందు. విలాసముగ కాలము గడపదలచిరి. కొందరు ౪ఆత్రడ్రే రాజకుమారుడు. బంగారు సొమ్ములు చాల ధరించినవాడు, అతనిని గొవి. పోయిన విందవచ్చు”నవి తలచిరి. కడకు ఎట్లో శ్రీకృష్ణునిగూడి జలక్రీడ సాగించిరి.

ఓడ నడపుచు గోపికామణులు అత్యంళ లావణ్యగర్వమున మైమలచి కామే. ఓడ వడపుటలో సమర్థురార్యడమని గర్వించిరి. ఆ సమయమున శ్రీకృష్ణుడు వారి గర్య మణపదలచెను. ఇం(దు నాజ్టాపింపగా అతడు జడివాన కురిపించెను. సుడి గాలికి ఓడ నదిలో పరిభ్యమించి అందు రం్యధ్ర మేర్చడెను. ఇక నావ మునిగిపోవునవి గోపికలు భయ్యక్రాంతలై ర. ముఖ్యముగ తమ (ప్రాణములకన్న శ్రీకృష్ణుని కేమి మున్ను కలుగునో యని వ్యసన్నాక్రాంత లై కృష్ణదేవునకు షేమము కలుగుట కొటకు యమువాదేవిని (ప్రార్టించిరి. విమ్ణవదమున (బ్రహ్మాదులు

6కి లు ఎ ంఖవ

వారిధిని. దరింపజేయు వరదుని కొరకై

మూరెడు యమునానదిలో

సారెకు వర్ధిల్ల వేడు చందము.గనరే.” అని ఒండారు లాడుకొనిరి.

(్రీకృష్ణుడును గోపికల నేచుటక్రై జాలి చెందిన వానివలె “డేగు పండ్లక్తై పోవుచున్న నన్ను ముచ్చటలు పలికి గొనివచ్చి ముప్పునబెట్టితిరి కదాః ఇంతుల నమ్మ రా”దవి పలికెను. గోపిక లామాటవిని “తేనియ తెచ్చి భుజింపలేక వసుధాస్థలి నొల్క- టోసికొన్న 'వెళ్టీ చందమాయె”నని తమ పూర్వ జన్మకృత పూజా ఫలముల దలచి వ్యసనా(క్రాంతలై కలవరింప సాగిరి. ఆంత (శ్రీకృష్ణుడు (బతుక నుపాయము దెబుపుచు వారి కంచుకముల దీసి “*పొంగివచ్చు సీటికంటి పొందుగాను నుంచశే” అనెను. ఆపత్కాల పాయమని గో సికలును అళ్లే కావించిరి. నీరు నిలువక అవి నిమిషమున పీబ గొట్టుకొవిపోయినవి. గోపికలు మునువటికన్న ఎక్కున న్యసనముతో కన్నీ రోల్కగా కలవరింపసొగిరి. శ్రీకృష్ణుడును__

29

అ, ......రజతమయంబౌ నౌకారంము లోపల కోకలు వదలించి మీరు గొబ్బున నిడరే” అవి వారితో పలికెను. వారు సంకోచమాతో ఒకరితో నొకరు ఆలోచనలు జేసి “విగ మాగమ సంచారుండు నిర్మల హృదయుండు (శ్రీకృష్ణుడు తప్పక (టోచునవి సమ్మ తించి తమ చీరలు నావకంట నుంచిరి. అయినను నీరు నీలువక చీరలు కొట్టుకొని పోయెను. అవద తీరకపోగా దుకూలములును కానకపోపుటకు మరింతగా వారు వ్యసనా (శాంతలైరి. అంత గోపికలు పూర సజన్మ సుకృతంబుచే, (ప్రపంచ భోగభాగ్యములన్నియు సశ్వరమని యెంచి శ్రీకృష్ణుని పాడదారవిందము. చేరుటక్షై యోచించిరి. అప్పుడు శ్రేకృష్ణుడు సర్వాధారుడుగ, నిర్వికారుడుగ, నిరంజనుడుగ వారికి దర్శన మిచ్చెను. గోపికలు “హాలీహరి వీ దివ్య పాదారవిందమియ్యవే” అని (ప్రార్టించిరి. (శ్రీకృష్ణుడును__ “నన్నే ధ్యానము సేయుచు కన్నీరుల నిలిపి మీరు కరయుగములచే కన్నులు మూసి భజింపుడు” "అనెను. ఆ తరుణులెల్ల ఫరమేశ్వరునిమాట భక్తితో విని కన్నులు మూసి భజించిరి, అంత అంధకారము, వర్షము అణగిపోయినవి. ఓడ దరిజేరెను. కనకమయ వస్త్ర ములు, కంచుకములు ఎస్పటీయట్ల నుండగాంచి సుదతు లుప్పొంగిరి. గోపికలు ్రీకృష్ణువి వణవిధముల కృంగారించి ముత్యాల హారతులెత్తి మనసార పూజలు చేసిరి, కృష్ణుని దాకచక్యమునకు (దిహ్మరు[ద్రాదులగు వేల్చులు నంతసిల్లి రి, ఇతివృత్తము యూబీ __ ల్రీమద్భాగవకము - దళమన్కంధమున శరత్కాలములో యమునానద్‌కీర మున శ్రీకృష్ణుడు గోపికలతో గావించిన రాన్మకీడ రసవ శ్తీర ఘట్టము. “రసో వై సళ అవి (కుతి. లట్టి రసానందము పౌందిననే చేతనుడు (బ్రహ్మానందము అనుభవింప గలడు. “రనం హ్యేవాయం లబ్బ్వాఒనందీ భవతి అని తై శ్రరీయోపనిషత్తు. రస యనగా రాగము, ఇట రసికులు భక్తులు, వీరు భగవీద్భ క్రి రూపరసొస్వాద (గావహాలు కరి

"అని గితగోవింద వ్యాఖ్య. కాన రసలీలయే రానలీల. అది జీవాత్మ పరమాత్మల కేథవిలాసము. భాగవతమందలి రాసలీలోరసాస్వాదనపరుడై న త్యాగరాజు తన "ఆనందమును ఈ కృతిరూసమున వెలయించెను.

(శ్రీకృష్ణుడు గోపకాంతలతో యమునాపీలములలో జల్నకీడ గావించిన విధము -ఛాగవతమున గలదు. హరివంశ పూర్వభాగమునందును జల్యక్రీడలను, కృష్ణలీల అను ఎల్జిన వివరించెను. త్యాగరాజు ఆ విధమునించుక మార్చి (ఫ్రీకృష్ణుడు గోవక లతో నౌాకావిహారము గావించినట్లు కల్సించెను. యమునానదిలో స్నానము చేయు “చున్న గోపికల వస్త్రములను ఫ్రీకృష్ణు డపహరించిన వృత్తాంతము భాగవతమున గలదు.

త్యాగరాజు దానినంటి కథ నొకదానిని కల్పించి అహంకార మమకారముల వీడి భగవంతుడే సర్వమునకు కర్త అను భావము కలిగియున్న గావి భగవదను -థవము కలుగ దనుట ధ్వనించు రూషమున నొక జడివానకు భంగమగుట, వావలో ఏర్పడిన రంధ్రమును మూయుటక్షై గోపికలను వారి వారి వస్త్రముల దీని ఆ రం మున నిడునట్లు _పేరేసించుట, అ గోపికలకు గర్వభంగమై స్వాఖిమానము తొలగుట, అనంతరము భగవంతుడను. గహించుట అను వృత్తాంతముల కల్పించెను. ఈ కల్పనలోని విశేషార్ధములు రసికజన హృద్యములు, ధ్వని మర్యాద

“మృత్యోర్మా అమృకం గమయి అని సంసారబద్ద జీవువ్మిపార్దనం తళ్చార ప్లికై విధింపదిడియన్న మార్గములు .అనేకములు. ఉచ్చ్వాన విఃశ్వాసములి బంధించి కఠిన సాధనలచే అంతర్గతమై యున్న దివ్యశక్తిని (పేరేపింపదేసి ఐదు చ(కముల దాటి నహ(సారము నందలి సదాశివ త _త్త్స్వమున లీనమై _బ్రహ్మానసందజలధి నోలలాడు మార్గమును రూపొందించినది యోగళాస్త్రము.

త్మీన పరిశ్రమచేత, విరంతరాభ్యాసముచేత మనస్సు నరికట్టి వైరాగ్యము వభ్యనించి (నకృతిమాయలకు లోనుగాక మెలకువతో (దిహ్యాత తత్త్వమును విమర్శించి గుల్తీంచి విరంతర ధ్యానమగ్నుడై న జీవుడు (ప్రిహ్మత్వసిస్థివ్‌ సాధింవనగునిన శోధించునది శ్రాన మార్గము,

జా ళ క

“మనుష్యాణాం సహగ్రేషు, కశ్చిద్యతతి సిద్ధయే ః యళతతామపి సిధ్ధానాం. కశ్చిన్మాంవే త్తి త త్త్వతః॥ (భగవద్గీ _ 7వ అధ్యా. 8 ల్లో.) ఏ ఆద్యశంకరునివంటి వారికో అది సిద్ధించును. కాని (వ్రజాబాహుళ్యమునకు తరణోపాయమును పరమకారుణీకు డగు భగ వంతుడు గీతలో విస్హేశించి యున్నాడు. మయ్యేవ మన ఆధత్ప్స్వ. మయి బుద్ధిం నివేశయ | నివసిష్యసి మయేవ? అత ఊర్హ్వం న సంశయః॥

(12వ అధ్యా, 6 ళా మన్మనా భవ మదృక్తః. మద్యాజీ మాం నమస్కురు | మామేవైష్యసి యుక్త్వైవ మాత్మానం మత్పరాయణః॥

(0వ అధ్యా, 84 శ్లో

భక్తిరేవైనం దర్శయతి,

భఖక్తివశః పురుషః అవి (కుతి సూక్తి. ఇట్టి భక్శిమార్గమే సులభతరము. దివ్యజ్ఞాన సంపన్నులగు సన కాది యోగీశ్వరులును భదక్తిమార్గము సభిమానించి అనలంబించిరి. ఆ భక్రివై శిష్ట మును విరూపించునదే భాగనతపురాణము. ముఖ్యముగానందలి కృష్ణలీల లెల్ల మన స్నును' రంజింపజేసి, సరనళపజచి ఆ పరాత్సరునియం దాస_క్షమె యుండునట్లు జేయుము.

వరమవై రాగ్యనిధి యగు శుకమహర్షి ్రీకృష్ణలీలారసనిమగ్నచిళ్తు తె భనతారకమని ఈ కృష్ణలీలలను కాప్యగన్తుడై ఉత్తమగతి డయ నుద్విగ్నచి త్తముతో నున్న పరీక్షిక్తున కువదేశించెను. పరమభాగవతో త్తముడై న త్యాగరాజు భాగవత (గంథ పారాయణ సరాయణురై అందలి గుష్త రహస్యత_త్వములను కథారూవ ముగ నహృదయహృదయంగనుముగ ఈ కృతిలో కూర్చెను. కాన ఈతని (శ్రీకృష్ణ లీలలలో మహోన్నతత _త్ర్వరహస్యములు, ఆంతర్గతములైై యున్నవని గుర్తింప వగును. ఏ2

భక్తిమార్గమునందును శమదమాది గుణముల సాధించి అష్టాంగ యోగ మార్గమున స్త్వమయమైన. చిత్తముతో భక్తియోగము ననుష్టించి భగనంతుని సాన్నిధ్యమును పొందినవారు (పహ్లాద నారదాదులు, వారిభ _క్రిమార్గము పరమై కాంతికులగు సత్త్వగుణ పరిపూర్ణులకే సాధ్యము. మరి సామాన్యులకు అనలంబింప దగిన నిరపాయమగు ఉపాయము మధురభక్తి. ముగ్ధలగు గోపికలు సహజ (వేమ పూర్ణమగు హృదయమును శశ్రీకృష్ణున కర్చించి అతని దివ్యగుణ సౌందర్య చేష్టిత ములకు వళ్యలై తరించిరి.

“స్తీపాయ మితరం జగక్‌” అన్నట్లు భగవంతుడు తప్ప తక్కిన చేతను లెల్ల స్రీప్రాయలే. అనగా చేతనాచేతన రూపమగు (ప్రకృతియంతయు భగవదనుభవ మునక్లై అతని లీలకై అతని సంకల్పముచేత తోచినవే. “భో క్తా భోగ్యం _పేరశారం చ మత్వా" అని (శుతి. (ససంచమెల్ల ఆతనికి భోగ్యము, జీవాత్మలకెల్లి అతడే పతి. ఆతడే ధారకుడు, పోషకుడు. కాన (తికరణశుద్ధితో సర్వస్వము భగవదర్పణ గావించి అతనిని ఆత్మేశ్వరునిగా గుర్తించి యుపాసింతుమేని అతడే మనల విశుద్ధ స _త్త్వగుణపరిపూర్ణుల గావించి పరిపాలించును.

ఈ మార్గమున అతని నాాశయించుటకు అర్హత బడయుటకని పరిశమింప€ బవిలేదు. కపటము లేని _పేమయే కావలయును. (ప్రేమ మాత్రమే కాదు. కామ (కోధాది చిత్తవవృ త్తు లైనను భగవదభిముఖము లగునేని అవియే తరణోపాయము లగును.

“కామోత్మంఠత గోపికల, భయమునం గంనుండు. వైరక్రియా

సామగ్రికా శిశుపాల ముఖ్యనృపతుల్‌, సంబంధులై వృష్ణులు౯? (టేమః మీరలు, భకక్తినేము నిదె చక్రింగంటి మెక్షైనను ద్దామధ్యాన గరిష్టుడెన హరింజెందళ౯ వచ్చు ధాత్రీశ్వరా”

“అలుక నైన జెలిమినైనం గామంబున. నైన బాంధవముననైన ఖితి

వైనం దగిలి తలంప నభిలాత్ము6ండగుహరి., జేరవచ్చు

వేటుసేయండతండు” అవి కదా నారదుడు చెప్పెను.

కమ్సానవృని మసః(పవృత్తులను, ఇం(దియ వికారములను, భావధారలను, వపరమగమ్మ్యమైన ఈళ్వరునకు అభిముఖము లొనర్చి ఉద్దీపింప( జేసి, దివ్యీకరించి

స్‌3 ఏ3

పరఘాత్ర్మైక సుఖమున్వు విత్యానందమును ఆతి సహజవిధానమున సిద్ధింపంచేయుబయే భక్తియోగ విశిష్టత.” అట్లుండ నిష్కళంక (పేమ భగవంతునెడ కలిగి యుందుమేని ఖభగవదనుభవానందము బొందగలమనుటలో సందియము లేదు. ఇట్టి భ _క్రిమార్గావలంబికునకు స్వాభిమానపూర్వక అహంకారము (ప్రబల విరోధి, అట్టి భావము బొడసూపునేవి భగవంతుడే దానికి తగిన పరిష్కారము గావించును, శ్రీకృష్ణుడు నాకారంధ్రమును కష్పు నెషమున గోపికల నస్త్రములను దీసివేయ పురికొల్చునట్లు కూర్చుటలో వ్యంగ్యార్థ మిదియే. వస్త్రము శరీరాభిమానము నకు (సకీకము. ఇట్లు మధురభక్తిత_త్త్స్వమే కాక గొప్పయోగళాస్త్ర రహస్యములు కూడ (పకృతకృతిలో ధ్వవించుచున్నవి, యోగమార్గమున సాధనము గావించువారికి (శ్రీకృష్ణుని వేణుగానము అనుభవై కవేద్యమే. యోగసాధకులకు “*లదౌ జలధి జీమూత ఖేరీ రుర్దర సంభవాః మధ్యే మర్దల శంఖోళ్టా ఘంటా కాహళజా _స్రథా అంతే తు కింకిబణీ వంశ వీణా (భమర నిస్వనాః ఇతి నానావిథా నాదాః (శూయన్తే దేహమధ్యగాః” ఎాయోగళాస్త్రము అన్న (సమాజము ననుసరించి తొలుత మేఘము, భేరి, రుర్తరి మున్నగువాని శబ్ద ములు శశీరమధ్యమునుండి వినవచ్చును. మధ్యదళలో (సాధన మధ్యకాలమున మథ్ధైల, శంఖము, ఘంట, కాహళము మున్నగువాని శద్దిములు వినవచ్చును. సొధ నాంత్యదళలో కింకిణి, వేణువు, వీణ, (భమరము మున్నగువాని గానము విన వచ్చును. ఇట్టి నొదామనంధానము నలన “అనాహతస్య శబ్దన్య ధ్వనిర్య ఉపలభ్యతే ధ్వనేరంకర్ణతం జేయం జ్లేయస్యాంతర్హతం మనః” ““మనస్తత్రల యం యాతి తద్విష్టోః పరమం పదమ్‌. " అనాహక ధ్వని విమవాడు ధ్వనిలో అంతర్గతమైన జ్రేయమును, స్వ(ప్రకాశ చైతన్య మును గాంచును. ఇట్లు కాంచగా మనను జ్ఞేయాకారమును పొంది యందు అయిం చును అదియే విష్ణుదేవుమిపరమసదము, అట్టి నాదసుధారసమును పానము చేయ గళ యూగికి తదికఠ లౌకిక నోనడు లేవియ రుచింపవు. పెడ

“మకరందం పిబకా భృంగో గంధం నాపేక్షతే యథా నాదాసక్రం తథా చిత్తం విషయాన్నహి కాంక్షతేం” --హఠయోగ దీపిక

కాన శ్రీకృష్ణవేణుగానమును ఆలకించిన గోపికలు స్వగృహముల, దింధుమి(తుల, పతి ప్యశ్రాదులను గూడ సరకగొనక వీడి (శ్రీకృష్ణుని చేర జనుట వింతకాదు. యోగసిద్ధ్దుల అనుభనమిట్టి దే,

పహృాదయాకాశమనెడి బృందావనమున ఆంతర్యామియై యున్న వరంజ్యోతి యగు శ్రీకృష్ణుడు *“సుమమన్ను అనెడు పిల్లన్యగోవిని బూని గానమొనర్చును. ఆ విమల (బహ్మగాంధర్వము విని చొక్కి. ఇంద్రియము లనెడు గోపికలు తమ తమ శద్ది స్పర్శాది వ్యాపారములలో కప్రనర్హించుట మాని తమకు నియంతలైన (ళర్తలైన్స (బ్రహ్మాది దేవతల ఆజ్ఞలను మీటి పూర్ణానందస్వరూపమైన థ్రీకృష్ణ పర(బహ్మమునందు ఐక్యమగు అనుభవమును పొందుచున్నవి. అంత యోగికి సమస్త చిమన్మయముగ భాసించును.

పంకిలకూపమున బడియున్న రత్నమును పంకమున చేయుంచి తీసి కడిగినట్లు త్యాగరాజ, విషయవాసనాసంస క్త మనస్సుచే కప్పదిడియున్న జీవుని శృంగారరన సంభరిత కథారూపమున ఉల్లాసపరచతుచు ఇట్టీ మహనీయ త_త్చ్వముల నతనికి బోధించెను.

జయదేవ మహాకవి విరచిత గీతగోవిందమునకు వ్యాఖ్యాతలగువారు తమ వ్యాఖ్యలలో “కవిరిదానీం సకలకలికలుష్తహారి హరిచరికానుస్మరణ నరసతాపాదనేన తద్భక్తావనుగృహ్హన్‌ సముచితేష్టదేనకాభావనాభావికాంత 8కరణ _స్పతృలభూతం శృంగారోత్తరం (సదింధం క రుం (పతిజానీకే?__అవియు, “రసికజనం శృంగార రసాస్వాద పరస్పర భగవద్భక్తి రూప రసాస్వాద (గ్రాహిణమ్‌ అతిముదితమళిశయేన నందితం తనుతాం విస్తారయతు___అని "పేర్కొని యుండుట న్మరింపదగినది.

నాలుక కీంపు పుట్టించు తేనె ననుపానము జేసి దివ్యౌషధమును తినిపించి రోగమును మాన్పు భవరోగ వై ద్యుడ్రై త్యాగరాజు ఈ కృతివి రచించి కృత్యోరంభ మున “కృష్ణ చార్మితంటెల్లి వినంగ నిండు" సుఖముల్‌ (వేపళ్లెలో దోచగా.-“నిర్మ సుకులై (బహ్మజ్ఞాలౌ రీతిగా” __పుణ్యాత్మలై గోపికలు (బహ్మానందము ననుభవించి రవి వర్షించుణు ఈ కృతిని పఠించునారును ఆ గోపకలవలె శ్రీకృష్ణ పర్యబ్రహ్మానంద్‌ నిమగ్ను అగుదు రనుటను సూచించెను.

నాననా వ్‌

త్యాగరాజ కృతినుంజరీ సౌరభము

అబెదాంసంయసోా (ప్రహ్లాద భక్తి విజయ నాటక (ప్రబంధము (ప్రహ్లాద భక్తి విజయము = రచనా హేతువులు

“సహజ పొండితరా బిరుదాంకితుడగు పోతన రచించిన మహాభాగవతము త్యాగరాజునకు నిత్యపారాయణ (గంథము. తెనుగు భాగవతమును చదువు వారి హృదయములను చూరగొను ఘట్టములలో *పహ్లాద చర్మితము మొదట "పేర్కొన దగినది. నారదుని గురుస్వామిగా గొలుచు క్యాగరాజునకు, గర్భవాసమునందే నారదమహర్షి దివ్యోసదేశమునలన సంస్కృతి దిడసిన (ప్రహ్లాదునియెడ (సత్యేకా[ి మానము గలుగుట వింతకాదు. భాగవతమున (ధువచరితమును గలదు. (ధువు డును బాల్యమునుండియే భగనద్భ క్రికలవాడై. విరాజిల్లైను. కాని అతడు పితృ తిర స్కారము వ్యాజముగా గృహమును వీడి ఏకా్యాగచిత్తముతో తపస్సుచేసి తరించెను. (వహ్ల్హాదునకు కలిగిన బాధలు అతనికి లేవు. తండి "పెట్టు కూర బాధలనెల్ల ఓర్చు కొని అచంచల భక్తిభావముతో మెలగిన (వ్రహ్షాదుని చర్విత లౌకికసుఖవ్వ్యామోహ మున చపలచిత్తుల్డైి యున్న సమకాలిక (ప్రజలకు కనువిప్పు కాగలదని త్యాగరాజు తలంచెను,

ఆ కాలమున మేలబ్టూరు భాగవతులు ఉత్పన సందర్భములలోను, విశేష దినములలోను, పలు నాటకములను (పదర్శించెడివారు. అందు (_పహ్లాదచర్శిత మొకటి. ఆ నాటకమువలన (పభావితచిత్తుడై. త్వాగరాజు మఅల తాను (సహ్లాదుని అదే. చర్యితమును (న్రాయకుండ అందొక భట్టమును మాత్రము తీసికొని తన హృదయమున దోచిన గమణీయ భానముల పొందుపరచి (ప్రహ్లాదుని భక్తికి విజయము చేకూరిన విధమును, అనితర సోధారణ (ప్రజ్ఞతో (ప్రహ్లాద భక్తి విజయ మను నవీన నాటకముగా రూపొందించెను,

36

కృతినామధేయ సామంజస్యము:

కొందరు “ప్రహ్లాద భక్తవిజయము' అను పేర ఈ (గంథమును ముద్రించి యున్నారు (ఉదా:. ఆది అండ్‌ కోో, కాని ఇది (ప్రహ్లాదుని జీవితమును తెలుపు (గంథము కాదు కనుకను, (ప్రహ్లాదుని భక్తి సఫలమైన విధమును నిరూపించు అంళ మొక్కటియే యించు వినరింపబడినది కనుకను దీనికి "పహ్లాద భదక్తివిజయమ'ను "పేరే సమంజనమైనదని చెప్పనగును. శకృతిస్వరూపము

త్యాగరాజు “నాటకం బొకటి నే నయముగా సీకు, నాటగా వినిపింతు అనియు, “వహ్హాద భక్తి విజయంబిను (ప్రదింధంబు? అనియు 'పేర్కొనెను. మరియొకచోట దొవారికుని పలుకులలో *నాటకమిని సూచించెను, నాటకారంభమున '*రాగ కాళ మృదంగ రవళిచే మిగుల, నాగరకం బిభినయముచేం జెలంగు' అని ఇందలి నవీన నాగరికతను సూచించియుండుటచే (పొసెసర్‌ సాంబమూర్తిగారనినట్లు “త్యాగరాజు గారి (పదింధము సంగిత నాటక రచనా విధానమునకు నాంది" అని చెప్పనగును.

ఈ (గ్రంథమున దరువులు, ద్విపదలు, గద్యపద్యములును గలవు. *ఆ దరు వులను కృతులనుటయే లెస్స? అని యస్వీ జోగారావుగారు 'పేర్కొనిరి. ఈకృతులు యక్షగానములందలి దరువుల పోలిక కలిగియన్నను, సంగీత శాస్త్రమున నిష్టాతులై న వారిచే (కుతి లయ సమన్వికముగ విశిష్ట పద్ధతిని గానము చేయదగియున్న కృతి విశేషములే యనియు, (శ్రాన్యముగ ఏ రాగములోనై నను పాడదగిన దరువులనంటివి కాననియు వారు గుర్తించియే యున్నారు. ఇట్టి కృతులు ఈ నాటకమున 46 కలవు, యక్షగానములలో కానవచ్చు రగడ్య రేకు, పదము మున్నగునవి ఇం దెక్కువగా కానరావు. అంకవిఖాగమునందును ఇందు విలక్షణత కానవచ్చుచున్నది. కౌగా దీనిని యతగానమనుటకన్న “సంగీత నాటక [సబంధమి నుబయే యుచితము.

కృత్యాదిని దైవనస్తుతి, కవి వంశము, పిళృనామదేయము, గురు (వళంసా దులు కానవచ్చుటచేతను, ఎడనెడ కొన్ని వర్ణన లుండుటనలనను నియ్యది “*వ్రదింధి మను విశిష్టళాఖకు చెందినదని కొందరి తలంపు, కాని స్పష్టముగా త్యాగరాజు దీవిని “నాటకమి'నియే. పేర్కొ నియున్నాడు. నాటకమునందును “నాండి'లో దైవస్తుత్కి ఉవ్రస్తావనిలో కవి "పేరు నాటక (ప్రదర్శన కాలము, కారణము మున్నగునవి విన

న!

రెంపబడుట కలదు. వర్ణనలు సమయాసుకూలముగా నాటకములందును కూర్చుబడుటు కానవచ్చుచున్నది. కావున (ప్రకృత (గంథము (స్రబంధళాఖకు చెందినదనుట సరికాదు* “బంధము” అను'పేరు పెద్దన కాలము తరువాత తెలుగున ఒక విశిష్ట కావ్య (ప్రియకు "పేరుగా వ్యవహరింపదిడుడున్నది. అయినను సంస్కృృతలక్షణ (గ్రంథ కర్తలు “వ్రబంధి మను పదమును 'కాన్యి మను అర్థమున (ప్రయోగించి యున్నారు. రామాయణాది మహాకావ్యములు, భారతాది ఇతిహాసములు, మాలతీ మాధవాది నొటక ములు సాహిత్య దర్చ్పజణొదిలతణ (గంథములును (ప్రబంధములనియే సంస్కృత భాషలో వ్యవహరింపదిడినవి.* “గిత్యపబింధమి నున దొకటి కలదు. ఓీగ్లి బ్ర (పబంధఠాయానాం స్ఫాలనం బహిరంతరమ్‌ తానాదిమూర్భనానాం తు అంతఃస్ఫాలన మిత్యపి* ఇట్లు ఆరు అంగములతో నాలుగు ధాతువులతో స్వరసంబింధము కలదై పోత రూపముననుండు పాటలు “స్రబంధములు' అని 'పేర్కొవిబడి యున్నది. (శ్రీనాథుని కాశీఖండమందును ఇట్టి ప్రబంధము లాకాలమున పూజా సమయములందు నృత్య గీత ాళవాద్యములతో పొడబడుచుండినట్లు ఈ (క్రింది పద్యమునలన తెలియనగును. వల్లకి చక్కి కాహళము వంశము ఢక్క హుడుక్క రుర్షరుల్‌ 'రుల్లరి యాదిగాంగలుగు శబ్ద పరంపర జాళబధ్రమై యుల్లసిత 'ప్రబంధములి కొప్పుగ నాడుదు రరగ్రవేది పై బల్లివ పాణు లీశ్వరునిం బంట మహీశులు పూజ సేయంగన్‌ి _- తౌశీ పీఠిక 56 పం ఇట్లు (ప్రబంధము లనబడు కాన్యరీతులనేకము లున్నవి. కావున (ప్రకృత (గంథమున. “నాటక సదింధము అనగా నాటక కాన్యమనియే అర్హము గొనదగియున్నది. (ప్రకృత (శంథమున నాటకలక్షణసమన్వయము: త్యాగరాజు పంస్కృృతరూపకముల ననుసరించి ఈ నాటికమును రచింప లేద్దు సంన్కబృృక రూపక లత్తణములు వేరు. దేశ నాటకములై న యక్షగాన గేయ క. వింగళి లక్ష్మీకాంతముగారు, విజ్ణాన నర్వస్వము, మూడవ సంపుటము, పుట 607 ఓ సుబ్బరామదీక్షీకులు _ సంగీఠక సంప్రదాయ వ్రదర్శిస్‌ . లతణసం[గ్రహము-పుట 106 శి. భ్రీనాథుడు _ కాశీఖండము క్యా

నాటకాదుల లక్షణములు వేరు. సంస్కృతమునందును (ప్రతిభావంతులైన కవులు రసోచితముగ కల్పనా చమత్కృతులను చూపి రచించిన (గంథములను బట్టియే లక్షణ (గంథము లేర్పడినవి. (గ్రంథము రసవంతముగ జొచిత్యగుణళోభితముగ నున్నదా యని పరిశీలింపవలయునే కాని, ఈ లక్షణ (గంథములనే కొలదిద్దలుగ విమర్శింవదగదు.

(ప్రకృత (గంథమున సూత్మముగ బిరిశీలించిన కాకఠాశీయముగనేవి సంస్కృత రూపక లకణములు పొందుపడియుండుట గుర్తింపగును. డా. యస్వీ జోగారావు గారును ఈ రీతిని 'పేర్కొనియున్నారు. “పహ్లాద భక్తివిజయ (గ్రంథము ఐదంకము లగ విభాగింపబడి యుండుట విశేషము, (గంథారంభమునందలి ఇష్టదేవళా వందనాది శ్రమే నాంది. డగౌవాలిక స్యూతధారుల _ప్రసంగమే (ప్రస్తావన ఫల్మశుతియే. భరత వాక్యము _ అనుకొన్నచో దీన నాటక లక్షణము కొంత పట్టినదనవచ్చును.”

నాటకములలో (ప్రథమమున నాంది యుండును. ఇందు ఇష్టదేవతా (ప్రార్ధనము గావింపబడును. ఇళ్లే త్యాగరాజు “'్య్రహ్షాదభ క్రివిజయనాటకి 'ప్రారంభమున శ్రీరాముని కీర్తించెను. (ప్రస్తావనలో కవి ప్రశంస, కావ్య విశిష్టత, 6ఠళా వస్తు సూచన మున్నగునఏ యుండునశ్లే ఇందును దౌవారిక సూ_తధారుల (పనంగ రూపమున కావ్య విశిష్టతలు వివరింపబడినవి. ఈ నాటకము తుదిని ఫల్మశ్రుతియే భరత వాక్యమునలె నొష్పుచున్నది.

పైరీతిగనే రూపక లక్షణములు మరి కొన్నింటిని గూడ ఇందు నమన్వయ. సజచవచ్చును. (ప్రకృత నాటకమున అంకవిభజనము సమంజసముగ లేదని కొందరి తలంపు. (ప్రహ్లాదచర్శిత కథాంశ మిందు లేనందున వారికా తలంపు కలిగి యుండ వచ్చును. కాని (ప్రహ్లాద భక్తివియము. అను పేరునకు తగినట్లు (ప్రహ్లాదుడు భక్తి మార్గమున సాధనల గావించి వై నకేయాదులనతె భగవంతు? పరిచర్యా భాగ్యమును పొందుటయే ఇందలి యితిన్నత్తము. ఈ (సధాన కథాంశము ఐదంకములలో ఇట్లు వి స్తరింపబిడినది.

(వథమాంకము: రాకసులచే. నాగపాళబిద్దుడె అబ్ధిలో (శోయబడిన (ప్రహ్లాదుని సాధుసంగతి తనకు కలిగినదన్న సంతోషముతో సొగరరాజు అకవిని రథమున గూర్చుండబెట్టుకొని సభకు గొనిపోవును. గరుత్మంకుని ప్రార్ధించి నాగ

1. డా, యస్వీ జోగారావు - ఆంధ్ర యత్‌గాన వాజ్మయ చరిత్ర - ద్వితీయభాగము, ప్పి 848

39

పాళమునుండి (ప్రహ్లాదుని. విడిపించును, (ప్రహ్లాదుడు తనకు శ్రీమన్నారాయణ చర్శనను కలిగింప సాగరరాజును వేడును. ఇది కథాపీజము.

ద్వితీయాంకము:-- ఎంత (ప్రార్జించినను శ్రీహరి పత్యతము కాలేదని (వహ్లాదుడు వ్యసనపడుట, తన జన్మము వ్యర్థ మని నిందించుకొనుట, అంతలో నార దుడు వచ్చి వైకుంఠమున జరిగిన లక్ష్మీనారాయణ సంవాదమును దెలిపి భగవంతుడు చర్శన మిచ్చుటకు ఉత్సుకుడ్డై యున్నాడవి తెల్పుట ఈ అంకమందలి కథాంశములు * ఇందు (ప్రయత్నము కలదు.

తృతీయాంకము: ఇందు శ్రీహరి (ప్రహ్లాదునకు దర్శన మొసంగును. కనుక ఈ అంకమునందు (ప్రాప్టిసంభవము కలదు.

చళుర్ధాంకము: దీనియందు భగవంతుడు పలువిధముల (ప్రహ్లాదుని భక్తిని పరిశోధించుట, తపఃఫలముగా (బిహ్మపదవి మున్నుగా ఆనేక ఫలముల నన్నుగ హింతునని చెప్పినను (ప్రహ్లాదుడు వాని నొల్లిక మరిమరి తనకు సేవాభాగ్యమే అన్ముగహింపవలెనని కోరుట కలదు. ఇందు నియకా ప్త సూచింపబడినది.

పంచమాంకము: భగవంతుడు (ప్రహ్లాదునకు పరిచర్యాభాగ్యము ననగ హించుట్క (ప్రహ్లాదుడు (శ్రీహరిని చేతులార సింగారము చేసి షోడళోపచారములచే పూజించుబ ఇందు కలదు. ఇదియే ఫలొాగమము.

ఈ నాటకమున సాగరరాజు (ప్రహ్లాదునకు, శ్రీహరికి సంభాషణ జరుగగల చనియ్యు. దానిని జూచి ఆనందము పొందవచ్చునని తఅంచి (ప్రహ్లాదునకు తోడ్పడు టయు *పతాకి స్థానమున దేర్కొనదగును. నారదుడు లక్ష్మీనారాయణ సంవాద మును (ప్రహ్లాదునకు దెలిపి, అతని కోరిక సఫలమగుసట్ట్లు చేయుట “ప్రకరి' స్థానమున వేర్కొనదగును.

ఈ తీరున నంసన్కృతరూపక లక్షణములుగూడ ఈ నాటకమున సమన్వయ పరచి చూప అవకాశము కలదు. ఈ నాటకమున (పహ్లాదుని యొక్క భక్తి విశిష్టతకు అతని మనోరథము సిద్ధించటతో (ప్రధానేతివృ్నత్తను చక్కగా పోషింపబడిన చయ్యును, ఇతివృత్తము

(పకృతి (గంథము నందలి ఇతివ్ఫత్తము కవి కల్చితము. (శ్రీ మద్భాగవతముస ఈన కుమారుని హరిభక్తి విరడివి మాన్పింప హిరణ్యకశిపుడు అతనిని పలువిధములగు

40

1కూరదండనల పాలసడ జేనినట్లు కలదు. ఏనుగులచేత (దొక్కాంచియు, దారుణ వన్నగములచేత కజిపించియు ఉత్తుంగ గిరిళ్ళంగములనుండి పడ(దోయించియు పలువిధముల బాధించెనని కలదు. ఎట్జాపెగ్గడ తన “నృసింహప్పురాణము నందు

“ఓయి విజిత! యోయి రాహువ! యోయి

ఖలుడ! రండు వీనింబట్టి పెట్టి

చటుల నాగపాశ సంచయంబుల6 గటి

యజట్ధి నడుమం దదొక్కు6 డదటణంగ' * అవి హిరణ్యకళిపుడు తన కింకరుల కాజ్ఞాపించినట్లు కూర్చెను.

“నాగపాళశంబును నడుమునగట్టి, సాగరంబునవేయి హిరణ్య కశిపుడు తన భటుల కాజ్ఞ చేసినట్లు క్యాగరాజును పేర్కొని తరువాతి నాటకకథను తన భావనా వై శారద్యముచే రమణీయార్ద విలసికముగ అల్లెను, కథాకల్పనమున త్యాగరాజు చూపిన (ప్రకిభ

త్యాగరాజు శ్రీరామస్తోోతముతో (స్రబింధమును (ప్రారంభించెను, తరునాత విష్వక్సేన = సరన్వతి _ నారద = తులసీదాస _ ప్వరందరదాన _ రామదాసాదుల స్తుతించెను. మరల “కృతి నాయకుండగు శ్రీరామచంద్రుని సంటోధన వాక్యంబున జీరి విన్నవించునదెబ్లనిన” అని శ్రీరాముని సంటోధించుగు తన (గంథమును స్వీక రించి చదివిన కొనియాడుకొన్న వారికి ఫలములవారిగ నొసగి దయతో నేలుకొననలె నని (ప్రార్ధించెను, నాటకారంభమున విఘ్ననివారణుండగు విఘ్నేశ్వరుడు రంగము నకు వేంచేయును. 'శ్రీగణపతిని సేవింపరారే' అను కీ ర్తనతో ఈ నాటక (ప్రయోగము (యేక్షకలకు వీనులవిందుగా (ప్రారంభమగును.

వ్‌దప వై కుంఠపుర ద్వారపాలకులగు జయవిజయులు సనకననందనుల శాపముచేత హీరణ్యాత హారణ్యకశిపులుగ దోచుటను సూచించుచున్నదా యనునట్లు దౌవారిక (ప్రవేశము కలదు. అతడు “వాసుదేవా అనుడు వేడలెనట: శ్రీమద్భాగ నతము వాసుదేవుని దివళ్షపభానమును విస్తారముగ - దెలుప (గగంథము, (ప్రకృత కథాభాగము భాగవతమునకు సంబంధించిన దగుటచే వాసుదేవుని స్మరించుచు దౌవారికుడు నచ్చుట సమంజసముగ నున్నది. -

1. చతుర్దాళ్వానము 171 ప

ఖు డై

దొవారికుడు సూ(క్రధారువితో సంభాషించుచు (ప్రకృత నాటకమునకుగల 'పేరు, దాని ఫలమ్భు నాటక (వదర్శనమునకు ఆనతిచ్చినవారు _ మున్నగు వినరముల నడు గగా స్యూతధారి ఆ విషయములను వివరించును. ఈ భాగము సంస్కృత నాటకము అందలి (ప్రస్తాననను బోలి యున్నది. తరువాత (పధానకథ (ప్రారంభమగును. కింక రులు 'శేషపాళముచే చేర్చి కట్టీ (ప్రహ్లాదుని సముద్రమున బడవై చిరి. సమ్ముదుడు (ప్రహ్లాదుని గొప్పతనమును గ్నుర్తించి సాధుసంగతి చేయు సమయమని సంతోషించి గంగాది సతులతో నెదురువచ్చి ప్రహ్లాదుని రత్నాలంకృత రథమున నుంచి వాద్య "ఘోషములతో దన సభకు గొవిపోవును.

(వ్రహ్లాదువి నాగపాళబంధ విముక్తుని కావింపగోరి సముదుడు గరుడుని (ప్రార్చించును. గరుత్మంతుడు వచ్చి (ప్రహ్లాదుని నాగపాశవిముక్తుని గావించుమ. (శ్రహ్లాదుడు శ్రీహరిచరణ కమల చింతాపసరాయణుడైై మైమటిచి ఆనందాంబుధిలో నోలలాడుచుండ సము[ద్రమహారాజు ఆత్యంత (పేమాతిశయమున అతనికి బాహ్య (ప్రపంచస్మృతిని కలిగించును. సహ్లాదుడు సముదు డొసగిన కానుకల మహాపపసాద మని గైకొని సముద్రరాజును తనకు శ్రీమన్నారాయణ సాక్షిత్క్బృతి కలిగింపుమని 'వేడుకొనును. సమ్ముదుడు అతని ఆంతరంగ భక్తివి (ప్రశంసించి _పహ్లాదునకు భగవద్దర్శనోపాయము. ఉిఫదేశించి తప్పక కరుణించి హరి సావెత్యరింపగలడని పలుకును, ఇది (ప్రథమాంక మందలి కథాంశము.

రెండన ఆంకమునందు (ప్రహ్లాదుడు సమ్ముదమహారాజు పల్కిన వాక్యముల చిత్తమున నిల్పి శ్రీహరిని (సత్యక్షంబగుటకు (ప్రార్జించును. భగవంశుడు కరుణింప మికి మిక్కిలి సంతాసమును బొంది పరి పరి విధముల వేడుకొనును, 'ఈశుగన లేని జన్మంబు ఇలకు మోత” అనుచు పలువిధముల మొరలిడును. గర్భమున నున్న ప్పుడే దివ్యజ్ఞాన బోధ గావించి _పహ్లాదుని ఆదుకొన్న పరమకరుణామయుదు. నార రుడు సనకాదిమునులతో తన శీమ్యుని విశేషగుణముల (ప్రళంసించి, అతనిని (శ్రీహరి అమ్ముగహించు ఏధమును కనులార చూతము రండని వారి నందణను తోడ్కొని హలినభకు బోవును. (ప్రహ్లాదుడు పరిపరి విధముల (శ్రీహరిని (ప్రార్జించుచుండగా అంతలో నారదు డతనికడకు వచ్చును. (ప్రహ్లాదు డతని గుణగణములను (ప్రళం నించుదు (శ్రీహరిని దర్శింప ఆర్తిగొన్న తన బాధను తీర్చవలసినదవి వేడును. నార దుడు (సహ్లాదునీ (పళంసించి 'వై కుంఠవభానమును వర్షించి అచ్చట లత్మీనారాయణు లకు జరిగిన నంభాషణమును, తన భక్షుని యన్యుగహింప శ్రీహరి పర మోత్చాహ

తై

ముతో ఉన్న విధమును వివరించును. త్యాగరాజు యొక్క భ క్రిపరాకాస్ట్రకును ఇడి. ఉతమ నిదర్శనమై యన్నది. నారదుడు (పహ్లాదునకు అభయమిచ్చి శ్రీహరి నీ కో ర్కె కేర్పగలడని నీ భాగ్యమెల్లి వండినదని “నీలో తగిలెను శ్రీహరి యని ఆళ్వాసపటిచుటతో ఈ అంకము పూర్తియగును.

తృతీయాంకమున (శ్రీహరి విరహ మోర్వక (ప్రహ్లాదుడు వడు బాధలు వర్తింప బడినవి. (ప్రహ్లాదుడు (స్రసంచమంతయు మజచి మూర్చిల్లును. శ్రీహరియు “*ళ్ళంగారి? లత్మనిగూడ మజుచి అపరిమిత వాత్సల్యముతో భక్తుని జాపమును దీర్చ పరువిడి వచ్చును. జడియకుండుమని (ప్రహ్లాదుని తన యురమున జేర్చి ఆతని యా ల్తి బాపును. (ప్రహ్లాదుడు (బహ్మానందమున నోలలాడును. శ్రీహరి పాదముల బట్టుకొని మరల “స్మరణ దర్శనానంద జలధి' మునుగును. తృతీయాంక మిట్లు (ప్రహ్లాదుని కోర్కె. సఫలమగుటతో ముగిసినది.

చతుర్ధాంకమున ్రహ్లాదువి చి _త్త్‌ శుద్ధి లోకులకు తెలియజేయ దలచి శ్రీహరి నిజభక్తజనసంభాషణమునందు అత్యంతాస క్రి కలిగి ఆతనితో సంభాషణ నెటపును* తన దర్శనము రి త్తపోవరాదని కామ్యవరము లనేకము లి త్తునని పలుకును, వంచనగా పలికిన (సప్రపంచనాథుని పలుకులు విని సై రింపక (ప్రహ్లాదుడు తన తీన వైరాగ్య మును వెల్లడించుచు బిహ్మజ్ఞాననిమ్లుడై శ్రీహరి గుణానుభవములను (పకంసించి అతని దర్శనము, పొదపరిచర్య తప్పు వేరేదియ తనకు అధిమతము కాదని పలు కును, (ప్రహ్లాదుని భ _క్రిమార్గము లోకులకు తెలియటకై. త్యాగరాజు ఈ ఫఘట్టమును. అత్యంత రసభరితముగ రూపొందించెను. భగవదనుభవముకన్న తక్కిన మహేం (్రాది వై భవము లెల్ల తుచ్చములుగ దలంచు ప్రహ్లాదుని పరమైకాంతిక భక్తి ఈ అంకమున మనోహరముగ వివరింపబడినది.

పంచమాంకమునందు (శ్రీమన్నారాయణుడు ఆతని మనస్సును ళోధింప తాను వైకుంఠమున కరిగి వకత్తునని పలుకగా తన్నెడదాయుటకై పలికిన పలుకులని తలచి. ఆశ్చర్యభయ కోకంబులతో (పహ్లాదుడు భగవద్విరహము వై వనోవక అరనిమిషమైన నెడబాయ తరము గాదని పలుకును. శ్రీహరి అకనికి త_త్త్వముల నుపదేశించును. హరిని జూచిన కన్నులు అన్యరూపముల జూచుటకన్న వేరు దుఃఖము లేదని (ప్రహా దుడు వాపోవును. శ్రీహరి వైకుంఠమున కేగగా అతనిని గానక వహ్హాదుడు భక్త జనులను జూచి అత్యంత దీనుడై మొరలిడుచుండగా ప్రహ్లాదుని “పేమ దుఃఖము” వైరింపలేక (శ్రీమన్నారాయణుడు. లక్ష్మీసమేతుడై. వేంచేయును.. (ప్రహ్లాదుడు

త్రి

శ్రీహరిని జేరి అత్యంకానందము నొందును. ఆ వైభవమును (బహ్మేందాది సర్వ సుపర్వ జనంబులు తిలకించుగుండగా (ప్రహ్లాదుడు (శ్రీమన్నారాయణమూరర్తిని షోడ శోవచారంబుల పూజించి భజించి మంగళము పొడు సమయమున ఇట్టి వై భవముల 'సేవించుటకై. సూర్యుడు వేంచేపెనో అన్నట్లు సూర్యోదయమగును. ఐహికాపేక తగ్గించుకొని భక్తిమార్గమున భగనంతు నుపాసించి తరించు నాడే చేతనునకు సూర్యో దయము అనుటను సూచించుచు త్యాగరాజు భదక్తిభావము పద పదమున వెల్లి విరియ నట్లు ఈ నాటికమును విజయవంతముగ భగనన్మంగళముతో పూ ర్తిగావించెను. ధ్వని మర్యాద:

ధ్వని విలసితము ఉత్తమ కాన్యమని ఆలంకారికుల నిర్వచనము. (సకృత నాటకము రమణీయార్థ్మప్రతిపొదక మగుటతో బాటు మహనీయ త శ్త్వార్ధ సమన్విత మునున్వై యున్నది. జీవుడు సద్దురువు నాశ్రయించి తరణోపాయము తెలిసికొని (శికరజశుద్ధిగ సాధన నవలంబించి సత్సంగతి పెంచుకొని ముక్తుడు కాదగు నన్న విషయము వ్యంగ్యమర్యాదతో నిందు వినరింవదిడినది.

“వహ్లాదము' అన (బిహ్మానందము. అట్టి (బహ్మానందమున కర్షుడైన జీవుడు చ్రహ్తోదుడు. హిరణ్యకశిపుడు (ప్రహ్లాదుని పెట్టు బాధలు ఈ లోకమున ఇంద్రియము చికు దగిలి చేతనుడు పొందు బాధలను తెలుప్పశున్నవి, హిరణ్యకళిపు డనగా ధన నంచయముతో ఇంద్రియముల టోషించుటలో దగిలి యుండువాడు. జీవుడు సుఖ చుఃఖములకు కారణములై న పుణ్యపాస రూప బంధములకు పశంనదుడై సంసార సొగరమున మునుగుదున్నాడు, అవ్యాజకరుణ గల గురువు అతని కాాశ్రయ మిచ్చి తత్త్వ మార్గము నుపదేశించుకున్నాడు. యథార్థమును గు ర్రించిన జీపుడు తరణో పాథయమును, భవసాళ విముక్తిని కోరుచున్నాడు, (కృత నాటకమున వరుణుడు (వహ్లోదుని నాగపాళముల విడిపింప గరుత్మంతుని (ప్రార్జించును.. ఇది అచార్యుడు శిష్యునకు భవబంధ విముక్తికై యుపదేశించు కర్మజ్ఞాన మార్గముల సూచించుడున్నది. గరుత్మంతుడు వేదన్వరూప్పుడు, ఆవేదాళ్మా విహగేశ్వరః” అని కదా (సమాణము- అతనికీ రెండు పక్షము లన్నట్లు వేడములకును కర్మజ్ఞాన విభాగములు కలవు: “అవిద్యయా మృత్యుం తీరా విద్యయా అమృత మబ్నితే” కర్మానుష్తానముచేత చేఠనుడు సంసృతి నుండి విడువడురున్నాడు, క్లానముచేత అమృతత్వ సిద్ధిని పొందు మన్నాడు. ఈ రెండును భక్తికి అంగముల్లై యున్నవి. నిరంతరము భగసత్సేన

గడ

గావించు గరుత్మంతుడు భక్రిమార్గమున కాదర్శము. ఆతని యను(గహము (ప్రహ్ల్ణాదు నకు నాగపాళ విముక్తిని కలిగించెను. సద్దురూపదేశముచేత ధ్యానమార్ష మును గుర్తించియు యపాసించు చేతనుడు భగవదనుభవమును పొందనగు నను తత్త్వ సారము (ప్రకృత నాటకేతి నృత్తమున ధ్వనించుచున్నది. సంస్కృతమున (పటోధ చం్యదోదయ, సంకల్ప సూర్యోదయ నాటకములనలె తెలుగున ఈ కృతిరత్నము. భక్తిమార్గమును వ్యంగ్యమర్యాదతో బోధించు ఉత్తమ కృతియె యుండుటను విజ్ఞులు గృుర్తింపగలరు, త్యాగరాజకృత యక్షగానముల విశిష్టత

(భ్రీనాథుడు ఖీమఖండమున క్రీ ర్తింతు రెవ్వాని కీ త్తి గంధర్వులు గాంధర్వ మున యక్షగాన సరణొ అని పేర్కొన్నాడు. (ప్రాచీన కాలమునుండి నృత్య నంగీత 'మేళనముతో “జక్కులు” అను జాతివారు యక్షగానములను (పదర్శించుచుండిరి. జక్కులే యక్తులు. (క్రీడాభిరామములో “జక్కుల పురంధ్రి” 16 వ శళాబ్దిమునాట్‌ “చిత భారతములో యక్షకామినుల నాట్యములను (పయోగములను పరికింపగా (ప్రాచీనకాలమునుండి ఈ యక్షగాన (ప్రదర్శనము వెలసియండునట్లు తెలియవచ్చు చున్నది. దేవాలయోత్సవ సందర్భములలో లేదా వేరు విశేష దినములలో నివి (వద ర్మింపదిడెడివి. (ప్రత్యేక రంగస్థలము లుండెడివికావు, తెల్లని వస్త్రము తెరగా, తెర ముందు సూతధారుడు (దర్శనము నడపుచుండగా నివి (పదర్శింపబిడెడివి. కూచి పూడి భాగవతుల “భామాకలాపము మున్నగువానితో వేషధారణ, నృత్య భంగిమలు కొంత 'మెబుగు పొందినవి.

రాయలసీమలో 19 వ శతాబ్టిలో సుససిద్ధ హరికఠకులుగ నుండిన శ్రీ బాగే పల్లి అనంతరామాచార్యులు తమ హరికథాకృతులను యక్షగానములని 'పేర్కొంని యున్నారు.* శ్రీ మదజ్ఞాడ ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగారును తమ “వహ్హాద చర్విత మను హరికథ అవతారికలో (1850) “న్వకృత మృదు యక్షగాన (ప్రబంధ సరణి అని (వ్రాసిరి, పలువురు పండితులు స్వయముగా హరికథా రచనలు గావించిన వారును అశ్లే అభ్మిప్రాయపడి యున్నారు. కాన హరికథలు కూడ యక్షగానముల: వంటివే యని తెలియకున్నది.

1. డా యన్వీ జోగారావు _ ఆంధ్ర యక్షగాన వాజ్బయచర్మిత, పుట 6 2 43 ౪ పుట 74 త్‌

15 న శతాబ్దిలో (ప్రోలుగంటి చెన్నశౌరి రచించిన 'సౌభంచరికము”, 18వ శోచాన్టీ లో నుండిన కందుకూరి రుద్రకవి రచించిన *స్కుగివ విజయము”, చ్మకపరి శాఘవాచార్యుల *విస్రనారాయణ చర్విత” (ససిద్ధిపొందిన యక్షగాన కృతులు. 17వ శీళాన్టిలో దక్షిణదేశమును పాలించిన నాయకరాజుల ఆదరణముతో యక్షగానములు విరివిగా రచింనఐడి ఆంధ్ర సాహిత్యమున గణపీయమైన స్థానము నందుకొన్నవి. విజయరాఘవనాయకుడు స్వయముగా పలు యక్షగానకృతులు రచించియు, ఆస్టాన కవులచేత రచింపజేసియు యక్షగానముల వ్యా _పికి రారకుడయ్యెను. వీరి తరువాత తంజాపూరును పాలించిన మహారాష్ట్రలును ఆ మార్గమునే అనుసరించిరి. అందు శహాజీ పలునాటక (వబింధములు వెలయించెను.

ఈ కాలమున యక్షగానములు “నాటక (ప్రదింధములిన్సి “సంగిత నాటకము లోని (ప్రళష్తిగాంచి వలు విలక్షణతలను సంతరించుకొనినవి, (ప్రత్యేక నాటకళాల లేర్పడినవి. నాంద్కి (పస్తావన, అంకవిభాగము, ప్మాతోచితభాష, ఎడనెడ వచన సంభాషణలు మున్నగు సంస్కృత రూపక (ప్మకియ లనేకము లిందు చొచ్చినవి. కావుననే శ్రీ యండమూరి సత్యనారాయణరావుగారు “శారదాధ్వజను' నందు “తంజావూరు రాజుల కాలములో వెలసిన నాటకములను దగా పరిశీలించినయెడల

యక్షగానములు వేరు నాటకములు వేరు అని ెలిసికొనవచ్చును:) అని తమ యఖి 'ప్రాయమును విరించి యున్నారు.

నారాయణ తీర్డులు మేలట్టూరు వేంకటరామ శాస్త్రిగారు, '్యగరాజస్వామి = వీరి రథన్లలు యక్షగాన ప్రాయముల్తైన సంగీత నాటకములని విమర్శకు అంగీక

రించియే యున్నారు. శ్యాగరాజు తన (గంథమును “వహ్ల్హాదభ క్రి విజయనాటకమిని పేర్కొనెను, “నౌకాచర్శితి (ప్రారంభమున “నాకాచరిక మొనర్చెద” అని మాత్రము "పెర్కోలనెను,. ఆయన దృష్టిలో “నాకా చర్నితకము” నాటకముగ గాక హరికథా గాన “మునకు మాము ఉపయు క్తమని భావించినట్లు తెలియనగును. “సీకారామ విజయము” అను (గ్రంథము అలభ్యమగుటచే దాని రచనా "విధానమును వివరింప 'వలనుగాకున్నది. (ప్రొఫెసర్‌ సాంబమూ త్తిగారు "పేర్కొన్నట్లు ఈ మూడును సంగీత నాటకములనుటయే యుక్రమని తోచుచున్నది.

సంగిళ మర్మములనెల్ల పుణికిపచ్చుకొన్నవాడు గనుక త్యాగరాజు రచించిన యక్షగానములు (పత్యేక విశష్టతలతో రాజించుచున్నవి. ఆ రచనలలో వారు కూర్చిన కీర్తనలు (వత్యేకతను కలిగియున్నవి. అవి వారి యితర కీర్తనలనలి ఎక్కువ

46

“సంగతులు” కలవిగాక ఆయా రాగములకు తగు రసానుభవమును కూర్చదగివ భంగి మతో భక్తిరసోద్వేగమునకు తగినట్లు రచింపబడినవి. తొలుత ఒక విశిష్ట భానమును పద్యములో వ్యక్తనుచేసి ఆ భావోద్వేగమున కనుగుణముగా రత్నమునంటి కృతిని కూర్చుటలో త్యాగరాజు అద్వితీయుడు. ఉదా: 1 (వహ్తోద భ క్తి విజయము. “స్వల్పము అడుగను( జూచుట కల్పాంతరమైన తృప్రి గాదయ మదిలో. గల్బన చాలు బిలేశయ తల్పామర వినుత! (బోవు తాళను నేనున్‌' ఈ పద్యమునందు పేర్కొనబడిన (ప్రహ్లాదుని హృదయగత భానము వి_సృతమై భక్త్యావేళము హృదయమున పొంగి పొరలిన విధమున ఈ కింది కృతిగా వెల్లి విరిసినది. పల్లి వి: నన్ను (జోవకను = విడువను రా రామ ౪న॥ చరణములు: శ్రే శాసును వెతుకగ6 = గన్నరత్నమురీతి = దోనము తొలగింప దొరికితివి కాని ॥నః 2) అంబలి దినువేళ6 - నమృతమబ్చిన రితి - తుంబురు సన్నుత దొరికితెవి గాని నః తె చెయ్యలసిన వేళ6 అ దెప్పదొరకురితి = నయ్యా నాపాలిటి కమరితివి గాని ॥నఃః శ) ఆడబోయిన తీర్ట _ మెదురైనరీతి = నిడు జోడు లేని యిష్టుండవైతివి 1న త్‌) సిగ్గపోవువేళ ఎ చీరలబ్బిన రీతి _ నొగ్గి మాయింటికి వచ్చితివి కాని ॥న॥ శ్ర అగమనిగమ చ = యార్ధము నీదని = త్యాగరాజనుత ఇ తలచియున్నాను 1న॥1- 4

2. నాకా చరిత; కవాలాయంబుగ నాటలాడుచు6 జెలుల్వర్లించుచున్నేగుచున్‌ అలోలంబగు పుష్పవృక్షములతో హంసీ సమూహంబుతో6 గీలాలంబున భృంగనాదయుతమౌ శెందమ్మిబృందమ్ముతో( గాలాంబోధథర దీప్తితోడ6 జెలగే. గాళిందినిన్‌ గాంచుచున్‌ ఈ పద్యమున సూత్మొకృతితో గానవచ్చు యమునానదీ సౌందర్యము ఈ ,కింది పాటతో ఆ మహానది (పవహించు విశారితట్మప్రదేశమంతయు కన్నులకు గట్టురీతిని వరింపబిడినది, ణ వల్ల వి; చూడరే చెలులార యమునాదేవి = సాగసెల్ల సంతోషమున చరణము: 1) ఎఖ్లిని పంకేరుహములే = అందు _- ఇంపైన భృంగనాదములే

2. ఇనుక తిన్నెలు ఎంత తెలుపే - మేను - ఇంధద్రనిబలముల వంటి నలుపే
3. మెటికలు వజంపు శిలలే-అందు = కుటిలమైన చిన్నియలలే 4 హంసల రవళిచే చాల . దేవి - అదిగొ చెలంగె నివేళ
4. పొలతులార పాదరిండ్లె - తేనె . లొలకు ఖర్దూరపు పండ్లే 6 ఫలములచే (దాక్షలతలే =. అందు - పచ్చని చిలుకల జతలే
5. వింతవింత విరుల వానే- మది - కెంతెంతొ మరులయే్యేనే
6. కోకిలములు (మోసేనే - మరుడు = కుసుమశరంబు లేసెనే
7. చల్లని మలయమారుతమే-కృష్ణ = స్వామిని గూజేది సతమే వారు రచించిన యక్షగానములలో నితివృత్తము స్వకల్పితము. వర్ణనలు, వద్యసయోగములు తక్కిన సమకాలీన యక్షగానములందలి రచనా విధానమునకన్న వశిష్టమై (ప్రబంధ రచనా వద్ధతిలో సాగినది. ఇతర యక్షగాన కృతులలో కానవచ్చు సామాన్యజన హాస్యోళ్తులు, లౌకిక భావములు ఆతని యశ్షగావములలో కానరావు. ఇతని రచనలలోని భావములు మసోన్నతములు. రచనా విధానము ఉదా త్తము. తి.

(వధానేతినృత్తముకో అంతగా సందింధములేని ప్మాతల(పవేశము కానరాదు. వాని 'శ్రైలి మహాకవుల నాటక రీతికి చెందినది. దివ్య చరితములను గురించిన యక్ష గానము లనేకములు విజయరాఘవకృత “వహ్లాడ నాటకములి వంటివి, ఇతరులు రచించినవి కఠలివు, కాని వానిని చదువునపుడు అందలి భానములు సామాన్యజన గృహ జీవితమునకు సంబంధించిన వానివలెను, రసొనందమును గూర్చునవిగాను నున్నవి కాని విశిష్ట భక్తిభావములను (_పేకకుల హృదయమున ను త్తేజపరచునవిగా లేవు.

“వప్లోద భక్తివియమూలోని దౌవారికుని రాక నభివర్షించుచు త్యాగరాజు రచించిన *వాసుదేవ యని వెడలిన యీ దౌవారికునింగనే అను దానిని టోలిన కీర్తనలు కూడ (ప్రముఖ విద్వాంసులచేత పాట కచ్చేరీలలో గాన మొనర్పబడి రసిక జన హృదయముల ఆనందపజచుచున్నవి. ఈ నాటకమంతయు సంగిత కళా (ప్రవీ ణులచే అభినయింపబడునేని (_పేక్షకుల నెట్లు తన్మయుల గావింపగలదో యూపింప వచ్చును. ఈ రీతి భావానుగుణరాగము, భానరాగముల కనుగుణ మైన లయ విన్యాసము, దానికి తగిన లలితపద గుంభనము గల వీరి యక్షగానములు _పేక్షపలను ఐహికముల నెల్ల మజవజేసి దివ్య మందాకినీ వీచికలలో నోలలాడింప గల వనుటలో సందియము లేదు. కీరనలు

న్‌!

“క్రీ ర్తనూమను శబ్దమునకు “పొగడుట' అని యర్థము. భగవంతుని ప్రోతము చేయుచు కవులు రచించిన గేయములు కీర్తనములు. సంగీత శాస్త్రకారులు వీనిని “పదింధము'లని 'పేర్కొనిరి. స్రోతము కాక మనోగత శృంగారాది 'భావవిశేషముల వ్య క్తపజచు గేయములు పదములు. తెలుగున నన్నయ కాలమునాటికే తుమ్మెద పదములు, చందమామ పదములు, నివాళిపదములు, వెన్నెలపదముణు మున్నగునవి జన న్యవహారమున నుండినట్లు పాల్కురికి సోమన రచించిన బనసవపురాణ. పండితా రాధ్య చరిత్రలవలన తెలియనగును, వీనిని పాడుచు యాత్రికులు మల్లి కార్డునస్వామిని దర్శింపటోవుటను సోమన వర్జించెను. కాన సీ పాటలలోని విషయములును దైవ పరములే యని తెలియనగును.

నేడు మనకు కానవచ్చు గేయ (పబంధములలో మొదటిది సంస్కృతమున జయచదేవకవి రచించిన గీతగోవిందము. ఇందలి పాటలు “అస్టపదులని (ప్రసిద్ధి

గౌడ త్రి

చెందినవి. (పతి గేయమునకు ఎవిమిది పదములు అనగా చరణము లుండును. పదము) పాదము, చరణము సమానార్థకపదములు. అయినను వృ త్తములలోనివి పాదములు, చరణములు అనియు గేయములలోనివి పదములు చరణములు అవియు వ్యవహరింప బడుశున్నవి. నాటకములందు “నాందిలో 8, 12,1622,24 అను సంఖ్యలలో పదము లఅండదగునవి లక్షణకర్తలు నిర్వచించిరి ఇందు పదములకు బదులు పొదములను అ సంఖ్యల (పకారము కూర్చుట కలదు. ఉదా. వేణీ సంహారము. కావున నాటకము అతో పాదములను పదములుగా లెక్కి౦చుట సాహిత్య లక్షణకర్తలకు సమ్మతమే.

అన్నమాచార్యులు తన గేయములను సంక్రీ ర్తి నలని, పదములని పేర్కొబవిరి. వారు ఆధ్యాక్కసంకీ ర్త నలు, శృంగారసంకీర్ర నలు అను రెండు విధములగు గేయముల రచించిరి. అన్నమయ్య తరువాత క్షేత్రయ్య శృంగార రసాలవాలములగు వదము లనేకములు మువ్వగోపాలాంకితముగ రచించెను. అప్పటినుండి శృంగార రస (ప్రధానమైన రచనమునకే పదమను'పేరు రూఢమయ్యెను. అతని రచనలు నృత్య మున కనుగుణముగ నుండుటచేత నాట్యోపయు క్త గేయములకును పదములను రూఢి కలిగినది.

త్యాగరాజు *'సంగతులనబడు విశిష్ట గాన్నప్యకియలతో గూడిన మధుర భావయుత గేయములను రచించెను. వానికి “కృతుిళను వ్యవహార మేర్చడినది. వల్లవి, అనుపల్లవి, చరణములు కలిగి మనోహరములగు భావములతో కూడినవై, నంగీత శాస్త్ర ప్రావీజ్యముగల వారలచే గాన విశేషముల (సదర్శించుచు పాడబడునవి కృతులనియు, దై వస్తోతములై సామాన్య జనులును తమకు గల సంగీత పరిచయ ముతో పాడుకొనదగినవి దివ్యనామ కీర్సనలనియు నేడు వ్యవహరింపబడుచున్నవి. హాల్మీకి ఇరువదినాలుగు వేల ల్లోకములతో రామాయణమును రచింపగా, ఆ రామ చర్మితను ఇరువదినాలుగు వేల క్రీర్తనలతో త్యాగరాజు రచించెనను (ప్రతీతి కలదు. నేటికి మనకు దొరికిన త్యాగరాజకీర్తనలు 705 మాతమే,

“తై లధారావదవిచ్చిన్న స్మృతి సంతతిరూపా భక్తిం ((భగవ్యద్రామా నుజుల శ్రీభాష్యము, 1.1.1) అనుదానికి లక్యముగ తన జీవితమును రూపొందించుకొన్న త్యాగరాజు జపధ్యానములు, భగవదర్భన మున్నగు నిత్యకృత్యములకు పోగా మిగిలిన కాలమెల్ల భగవత్స్వరూపాను సంధానముతో చిన్యగానముతో అకువుగా కీర్తనలు రచించి. పాడుగుండగా శిమ్యులు వానిని (వాన్‌ యండకొవిరి. అంతేకాని స్వయముగ త్యాగరాజు (వ్రాసి యుంచుకొనెడి వాడు

50

కాడు. తరువాత ఆ శిష్యులు (వాసి యుంచుకొన్న (వాత (వళుల ననుసరించి తొలు దల 1808 లో నరసింహ భాగవకార్‌గారు వానిని “త్యాగరాజకీ ర్తనలు అను పేర (గంథముగ ముద్రించిరి. పిదస పలువురు తమ తమ అభిమతము చొప్పున కీర్తనల విభజించి మ్యుదించిరి. త్యాగరాజకృతులను అవి రచింవదిడిన కాలముల ననుసరించియు, వారి భ క్తి పరిణామమును వ్యక్తము చేయుచున్న భానముల ననుసరించియు విభజింవ వచ్చును. ఆ పద్ధతిలో దివ్యనామకీర్తనలు చాలవరకు (ప్రారంభదశలోను, నంగితళాస్త మర్మముల వ్య క్రముచేయగు రచింపదిడిన కృతులు మధ్య దళలోన్సు మహోన్నత _ వేదాంత భానముల వెల్లడించు కృతులు వార్థక్యదళలోను (వ్రాయబడిన వనదగు నవి (ఫొపెనర్‌ సాంబమ్బూర్తిగారు 'పేర్కొనియున్నారు. తొంబిదిమూడుకోట్ల రామనామ జపము ప్పూర్తిగావించినంత శ్రీరాముడు (వ్రత్యక్షముకాగా ఆ దివ్య సొందర్యాను భవమును త్యాగరాజు “బాలకనకమయచేల! అను అఠాణా రాగకీ ర్తనలో వర్షించెను- ఆతని క్షీర్హనలం దిది మొదటిదని విమర్శకుల తలంపు. అంత్యదళలో మనోహరి రాగమున *పరికాసము గని యాడిన పలుకుల మజచితివో' అని పొడి, ధన్యాసితో “ళ్యామసుందరాంగ సకలశ క్తి సీవేర్ధా ఇలను త్యాగరాజువేరా' అని క్రీర్తించుచు సమాధి నిష్టుల్టైరట. ఇవియే ఆయన రచించిన కడపటి క్రీర్సనలని విమర్శకులు తలంచుచున్నారు. కృతుల తాత్పర్యమునుబిట్టి త్యాగరాజ కీర్తనల నీ (కింది విధముగ విభజింస వచ్చును: 1. భగవద్వర్థ నాత్మకములు, 2, కేతదై న _పశళంసొత్మకములు, 8. భగవ దనుభవానందపరములు, శ. విందాస్తుకిపరములుు ₹. లోకవృ _త్త నిరననములు, 6. స్వకీయదై న్య, ఆర్తి నివేదనములు, 7. పొతోపదేశాత్మకములు. ఇక సంకీర్తనల కుద్దేశింపదిడిన దైన స్వరూసములను బట్టియు. కీర్తనలను విభజింపనగును, త్యాగరాజు తన యిష్ట్రదైవమగు శ్రీరామచం(దునేగాక (శ్రీకృష్ణుడు: జానకి, నారదుడు హనుమంతుడు, ధర్మాంబిక్క శివుడు, సుబిహ్మణ్యస్వామి, తులసీదేవి మున్నగు అవతార ఏ'కేక్ష, తదితర దైన స్వరూపములను గుజించిన కీర్తన లను గూడ రచించియున్నాడు. కృతులలోని సంగీక విశిష్టతనుబట్టి 1. మిక్కిలి సులభముగ గానము చేయ దగెనవి (వినవే ఓ మనసా), £, నులభభళరములై నవి (సుజన జీవనా), 8. మధ్యమ “ముల్లు (ఎనరన్సి, |. సంగీత పాండిత్యముతో (శమస్త దగ వ ర) ధి 2 చు 51 సంగయ్య ఖగ 0 సం. పరుకడె డ్‌! మ

5. సంగీతళాస్త్ర మర్మజ్ఞులు మాత్రమే మెలకువతో పొడదగు విశిష్టతలు గలవి (దారిని తెలిసి అనియు విభజింపనగును,

కృశుల పరిమాణమునుబట్టి 1. మిక్కిలి చిన్నవి (రమించువా రెనరుర్భా, ల చిన్నవి ((టోవ భారమ్యా, $. మధ్యమములు (ఎవరిమాట ఈ. దీర్చ ములు (వా జీవనాధార), ₹, మిక్కిలి దీర్హ ములు (దారిని తెలిసికొంటి)ి అనియు విభజింప వచ్చును.

త్యాగరాజు “శతరాగ రత్నమాలికి అను విశిష్ట కీర్తనలు నూజింటిని రచించి. నట్లు ఈ (క్రింది కీర్తనలనలన తెలియనచ్చుచున్నది. 'అసరాధముల నోర్వ సమయము” అను కీర్తనలో “కీర్తన సు శతక మొనర్భుకొన్న క్యాగరాజువి” అవియు, “రాగ రత్న మాలికచే రంజిల్లునటి .... అనుక్రీర్తనలో *శతరాగ రత్నమాలికను రచించిన త్యాగ రాజునకు వరమొసగుటకా” అవియు 'పేర్కొనెను. _సొపెసర్‌ సాందిమూరర్తిగారు త్యాగరాజు రచించిన దివ్యనామకృతులు నూరు *శతరాగ రత్నమాలిక'లో చేరినవని. పేర్కొవియున్నారు.

“రాగ రత్నమాలికచే' అనుక ృృతిలో “భాగవతోత్తములు కూడి పాడే కీర్తనము లటి అనుటచే నివి బృందగానమునకు అనగా భక్తులందరు కలిసి పాడుట కుషయు క్రమగునట్లు రచింపబడినవని తెలియనగును.

“నెగమ షట్బాస్త్ర పురాణాగమార్థ సహితమట

యోగివరులు ఆనందము నొందే సన్మార్ధమటి అనుటవలన వేదములు, ఆలుళాస్త్రములు, ప్వరాణములు, ఆగమములు మున్నగు వాని: లోని సారతమ వి'శేషములెల్ల ఎల్లరు తెలిసికొనునట్లు ఈ పాటలలో నతడు కూర్చి ననియు తెలియదగును,

మొట్టమొదట త్యాగరాజు చిడ్యప్రాయమున తన తండిగారు పూజా సందర్భ మున పొడుచున్న కీ _రృనల నాలించి తన్మయుడై “నమో నమో రాఘవాయి అను కిర్తనమును ఆళువుగా రచించి పాడెను. అప్పటినుండి పలు సందర్భములలో తొను రచించిన కీ _ర్తనలనెల్లి *శతరాగ రత్నమాలికిగా కూర్చెనవి తెలియనగును. త్యాగ రాజు తన మధ్య-వయనులో వీనిని పూరర్తిచేసియుండుసని సాం బమూర్తిగారు తలంచు చున్నారు. తరువాత వావిలోని “శ్రీరామ జయరామి, *పాహి కల్యాణరామి మున్నగు కీర్తనలను త్యాగరాజు సందర్భానుసారముగ తాను రచించిన “(ప్రహ్లాద భక్తి విజయ నాటకము'న చేర్చెను,

వ్‌డై

నవవిధ ' భక్తిమార్గములలో *శవనణం కీర్తనం విష్ణోః అనునట్లు నామ సంక్రీర్హనము ఆత్యంత ముఖ్యము. సంకీర్తన మహిమను విజ్ఞాలు సలువిధముల (శంసించి యున్నారు.

“ధ్యాయన్‌ కృతే యజన్‌ యజ్ఞం, (త్రేతాయాం ద్వాపరేఒర్భయన్‌!

యదాప్పోతి తదాష్పోతి, కలౌ సంకీర్త్య కేశవమ్‌ళి అను (సమాణమువలన యజ్ఞము, అర్చన, కీ రృనము తుల్యఫల్యపదములు. (త్రికరణ

_ శుద్దిగా గావింపదిడు నంక్రీర్తనము యజ్ఞమనియు, యాగమనియు, తపస్పనియు ఇెవ్చనొప్పును. (ప్రాణానిల సంయోగజవిత నాదోపాసనా రూపమగు గానమతో గావింపబడు ఆత్మని వేదన, (ప్రార్ధన, లేదా క్రీర్హ్తన, ఉత్తమ యజ్ఞ మగుననుట శాస్త్రనమ్మతము. దివ్య నామ కీర్తనములు అవి

సామాన్య జనులుకూడ భగనంతుని కీర్తించి తరింపగలుగునట్లు త్యాగరాజ అలితములగు పదములతో మితములై న సంగీత సం్యప్రదాయముల మేళవించి దిన్య నామకీర్తనణు రచించెను. (శోతలును భక్తిభావముతో (పధాన- గాయకుని గానముతో ఈమ'గొంతు కలిపి పాడి స్వయముగా భగనంతుని కీర్తించిన సంతృప్తి డడయదగిన బృందగానమున కత్యంకతోప యు క్రములైన కీర్తన లివి.

నమస్కార స్తథాశీశ్చ సిద్దాన్సో కిః పర్మాక్రమః।

విభూతిః ప్రార్ధనా చేతి షడ్విధం స్తోత్రలకణమ్‌॥ నమస్కారము, మంగళాశాననము, సిద్దాన నిరూపణము, వర్శాకమ విశిష్టత, వైళ వము, (ప్రార్ధన అను నీ లక్షణములతో స్తోత మొప్పారునను ఆర్యో క్తి కనుగుణ ముగ (శ్రీరాముని పరా్యాకమ వై భవముల నర్జన, భక్తి యోగ విశిష్టత, (శ్రీరాముని దివ్య గుణ సౌందర్య వై భవాదుల సర్షనలు మున్నగు లక్షణములెల్ల ఈ కిర్తనలలో సకల జనులకు సువటోధమగునట్లు కూర్చదబిడినవి.

ఈ దివ్య నొమకీ ర్తనలలో భగవద్దాసుల స్వరూవము, భకక్తివిశష్టత, భగవదను భవములతో బాటు తన దైన్యమును వెళ్లడించుచు. త్యాగరాజు చాలి కలుగ 1పొర్గించెను.

థి క్‌3ె

“జయజయ శ్రీరఘురామ” అనుపాటలో “గతొిహీనుడనై యలసి వచ్చితి నీవే గావలసి అన్యుల నేగోరితినా రాజన్య నిన్ను దూరితినా” అనియు, “దయరానీ దయరానీ దయరానీ దాశరథి అను పాటలో “తలచితే మెనెల్ల పులకరించేని రామ! కనుగొన్నానంధమై కన్నీరు నిండేని అసించువేళ జగమంత తృణమయే్యేని చరణకౌగిలివేళ చెలగ మైమలజచేని” అనియు (శ్రీరామునకు తన అనన్యగతికత్వమును పరమ్యపేమతో విన్నవించెను. “ధర్మాత్మ నన్నిపుడు దయజూడవే' అను కీర్తనలో “పతితపావనుడని బాగ 'పిరై నీకు: మతిలేక యుండునది మంచిదో? నినుజూడ పదివేల కనులు గావలెనంటి, మనుపక యుండునది మంచిదో? నాటి వచనములెల్ల నయముచేయవె యంటి. మాటలాడకుండునది మంచిదో?” అను రమ్యములైన నిందాస్తుతులు కూర్చెను. ఇందు “నాటివచనములెల్ల” అనుటలో (శ్రీరామాయజమున గల “సకృదేవ (ప్రపన్నాయ తవాస్మీతి చ యాచతే అభయం సర్వభూతేభ్యో దదామ్మ్యేతద్వతం మమి (యుద్ధకాండ 18.820 అను శ్రీరాముని వచనము స్మరింపబిడినది. “నాథా (బోవవే” అను కీ ర్తనలో వ్‌డీ

“కలకలమను ముఖకళగని పురభా మలు వలచగను తల్లులవలె జూచే రఘునాథా” అవి (శ్రీరాముని ధర్మసవృత్తివి అభివర్షించెను. “నారాయణ హరి” అను కీర్తనలో “ఆభాపిశాదావేశము కలుగు, ధనేశుల గావే దేశము నేలుదు = భూలోకములో మేలోర్వరు విధి, వాలో నీకౌచాలో తెలియదు. దూరేపనులకు దూరే కడ, తేరే పనులకు తిరే మనసుకు అని లోకుల ధూర్తనర్తనముల నిరసించుచు వారి శోచనీయదళను భగవంతునకు విన్నవించుకొనెను. ఈ దివ్యనామకీ ర్తనములలో 'పరిపాలయ పం౦పాలయి అను పాట తల మానికము. ఇందు భగవంతుని తాను అంతరంగమున పూజించు విధానమును ___ “తనువే నీకనువైన సదనమౌరా రఘునాథా! స్థిరచిత్తము వరచామేకరపీఠము సుపదధ్యానము సురగంగాజలమౌరా ఇభపాలన! అభిమానము శుభచేలము తొలిదుష్కృత ఫలమెల్ల గుగ్గులుధూపమ్యు; రఘునాథ! నీపదభక్తే (పొద్దును చీపంబగు రఘునాథ” అను రీతిస్‌ మిక్కిలి హృద్యముగ పర్టించెను. “పాహి రామ రామ అను క్రీర్తనమున__ “క్రనికరంబు బల్కి సీత కాంతుని గనగా మనను రంజిల్ల బల్మె మదనజనకుడు మనను దెలసి కలసి హనుమంతుడుండగా చనువు మాటలాడుచుండె సొర్వభౌముడు క్‌

ఏరికరుణ గలిగి యెపుడు వెలసియుందునో సారమైన భక్తిచే సమ్మతింతున్‌ అనుచు సీఠక్క, లక్మణుడు, భరతళ్యతుఘ్నులు, హనుమంతుడు నున్నగువారు విరంత రము (బ్రీరామచందువి కొలిచి (బహ్మానందమున మునిగియుండుటను స్మదించుదు ఇట్టి ఆనందాసుభవము తన 'కెన్నడు కలుగునో అనుభావమును రమ్యముగ వెల్లడించెను. “బలము కులము ఏల రామ భక్తి కారణము" ఆనుకృతిలో “తేటకనులకూర్చ కొంగ దేవ! దేవధా్యానమా?ి మున్నగు పణ ఉపనూనములతో భక్రిలేని పూజలు న్యర్థములని లోకుల కప దేశించెను. భగవంతుని సౌందర్యమును వర్షించుచు *“మరనకవే ననమన్మథరూపుని' అనుకృతిలో “నీటో మెల్లని మాటో కన్నుల తేటో మరి వలెవాటో మనస! కులుకో పావలగిలుకో కపురపుబలుకో చెక్కులతళుకో మనస! శరమో కనకాంబరమో శ్రీకర ఉరమో (బోచేదురమో మనస! అజన్మము హృదద్రాజీవముతో పూజింతునె త్యాగరాజనుతుని మనన అన్‌ శ్రీరాముని సొందర్యానుభవావేళముతో మనోహరముగ కీ ర్తించెను. “రామ సీకారాను రామి అను కీర్తనలో తన భ క్కీ చైిష్ట్యమును. దెలుపుడు “కల్పభూజమున తీగగట్టురితి మనసు కల్చములెన్నైన విడిచి కదలదు రామ! సత్చతి పతిసేవ సేయు చందాన నా మనసు ఉత్సవములు సేయుట కుప్పాంగీని అదై వ్రతస్మామా జ్యములు అబ్బినట్టు రామ! సద్వైరాగ్యము నిదియు సాయుజ్యమే రామ! అగమనిగమములకు అర్ధమిది రామి అవి కాంకాన క్తి భక్తిని వర్తింగుతు దాని ఫలము అదె ఇత స్వామాజ్యమని, అదియే ఆగమవిగమములకు అర్థమపి సేర్కొనెను. క్‌

“శ్రీరామదానదాసోఒహం' అను కీర్తనలో జాతి మత వినక్షతలేక నర్వజమలు రామనామమును జపించి తరింవనగునని, (శ్రీరామ్మాశయము వలన సంసారవాధలు, విషయజాలము వలని బంధములు, కౌమాదుల నలని న్యథలు తీరిపోవుననుడు _

“కామాదులను నక్రబాధ తీర్చ రామయ్య! నీచేతి చక్రములేదా? జాతి కొకరు కూడినారము పీతి చేత తెలిసికొంటిమి నామసారము'” అనీ అలంకార యుక్తముగ్య మనోహరముగ కీ ర్రించెను.

ఇట్లు వినువారి మనస్సు పరవశమై, భగవంతుని యందు భక్తిభావ శబలితమై భక్తిమార్గ్యనవణము నగునట్లు గావింప నమర్ధములైన ఈ దివ్యనామ కీర్తనలను శ్యాగరాజు ఉంఛవృత్తికేగు సమయమున వీథులలో పాడుతు పోయెడివాడట.

జ అర ఉత్సవ సంప్రదాయ కీ _ర్తనలు

“సర్వము న్నతని దివ్యకళామయమంచు విష్ణునం దుల్లముచేర్చి” (భాగం 7115) యుండుటయే తరణోపాయమని (ప్రహ్లాదుడు విర్దేకంచెను. అట్టి భక్తిని సాధించుటలో సౌధకునకు (తికరణశుద్ధి ముఖ్యానళ్యకము. విశ్వవ్యాప్తమైన అఖండమహాళ క్రి స్వరూ పముగల భగవంతుని హృదయమున నిల్పి ధ్యానవిష్టలో నుండుట మహాయోగులకే సొధ్యము, భదకిసాధనలో (_స్రథమదళలోనివారికి అట్టి మహాళ క్రుని ఉప్రాసింస సులభోపొయము (ప్రతీకార్చనము,

వేదకాలమున విగ్రహారాధన లేదనియు, ఉసవిష త్తులలోని ఉపానన, అర్చన మున్నగు పదములు హృదయమున దహరాకాశమున వెలుగుచున్న అంతర్యామి నుపాన్‌ంచు విధమునే తెలపుననియు కొందరందురు. న్మృృతులందును, ధర్మశాస్త ములందును విగ్రహారాధన పేర్కొనదిడలేదు. సంచయజ్ఞములలోని దైవపూజ అగ్ని కార్యరూపమని స్మృతులు తెబప్పచున్నవి, బౌద్దమక (ప్రచారము నలన యజ్ఞములు వెనుకదిడగొ? వాని స్థానమున వై దికమార్గ సిస్టులు విగ్రహారాధనను రూపొందించు కొనిరి. ఆదిశంకరులును వ్మిగహారాధన ఆచరించినవారే,

క్‌

ప్వరాణ యుగమున విగ్రహారాదన మహోన్నతస్టితి నందుకొన్నది. ్రీమ. జృాగనతమున ఏకాదళ స్కంధమున ఉద్ధవునకు (శ్రీకృష్ణుడు (కియాయోగమైన తన్ను ఆరాధించు విధానమును సవి_స్తరముగ ఉపదేశించినట్లు కలదు. చతుర్దన్మ-ంధమున (భువునకు నారదుడు భగవదను(గహము పొందు ఉపాయము నుపదేశించెను. “తనరు భక్తిని మృచ్చిలా దారురచిత రూవములయందుంగాని నిరూఢమైన సలిలములయందుంగాని నుస్టలములందు( గాని పూజింపవలయు నక్కమలనాభు (కాగు 425) అని అకడు విగ్రహారాధన నుపదేశించెను. (భువుడును మధువనమున ఆంతరంగిక, జాహ్యవిధానముల భగవంతుని పూజించి అతని సొకిత్కారమును పొందెను. కాన వ్మిగహారాధనమును (తికరణకుద్దిగా చేయుటయే యొక ఉత్తమ తపస్సాధన మని నిరూఢమగుచున్నది, రుక్మిణి స్వకులాచారము నమసరించి దుర్గమునకు వెలపల నున్న దుర్గాదేవిని పూజించినట్లు భాగవతమున గలదు. తిన్నడు శ్రీ కాళహ ప్రీశ్వరువి పరమ భక్తీ భావనతో పూజించి అనుగహప్యాతుడై న విధము (పసిద్ధమైనదే, ఆండాఫ్‌, మీరా బాయి నక్కుదాయి వంటి సాధ్వీమబులును, తుకారాం, ప్వరందందాసు, కనకదాసు మున్నగు పాండురంగ భక్తులును మూ _ర్తిపూజాతత్పరులై సిద్ది పౌొందినవారే. ఇటీ వర్తి (శ్రీరామకృష్ణ పరమహంస పరమ వైరాగ్యనిష్టుడు, జ్ఞానియునైై దేవీవ్విగహము నారారించి సాక్షాత్కారము పడసిన విధము భగవద్వి_గహారాధనము పర మోత్క్బృష్ట. (పయోజనము నొసంగగలదనుటకు (ప్రత్యక్ష నిదర్శనము. ఇట్లు ఉపాసకుడు తన నిర్మల హృదయమున నెలకొనియున్న అంతర్యామి యగు భగవంతుని దివ్యమంగళ స్వరూసమును, వ్మిగహములందు కన్నులార జూచి అసందశన్మయుడై తరించును. ఎదుటనున్న విగ్రహము శిలా దారు లోహాది నిర్మిత మను భొవన అతని కుండద్దు,! కొయ్యతో చేయబడిన ఏనుగు బొమ్మను ఏనుగను.

1. మరత్సై మరై శ్రదు ఘా మద యానై మర్తిల్‌ మరైస్తడు మా మద యానై వరత్తై మర్రై శు పార్‌ముదల్‌ బూదం సర్తిల్‌ మరైన్షదు ఫార్‌ముదల్‌ బూదమే, య!

ధావముతో చూచిన కొయ్యయను తలంపు మరుగుపడును. కొయ్య "అను దృష్టితో" చూచిన ఏనుగు రూపము మరుగుపడును. అదే విధముగా (బ్రహ్మజ్ఞానము కలవానికీ (పకృతియంతయు మరుగుపడి అంతయు (శిహ్మమయముగా దోచ్చును. (సకృతిభావము

ఉన్నవానికి _(బహ్మస్వరూపము మరుగుపడును _- అను తిరుమూలర్‌ రచించిన *తిరు

మందిరమ్‌” లోని భావము స్మరింపదగినది.

(ప్రాచీన నం(ప్రదాయసిద్ధమె యున్న విగహారాధనమును గానముతో ఉపచార ములు సమర్పించుచు ఉపాసించు విధానమును రూపొందించినవారు పదునైదవ శతా బ్దములో నుండిన తాళ్ళపాక చిన్నయ్య. దురవగాహములగు మంత్రములు, శ్లోక ములు ఉచ్చరించుదు పూజగావించుటకన్న మనస్సును తన్మయము గావింప గల గానముతో, దేశభాషామయ సూ _కులతో పూజ చేయునపుడు ఆరాధకుడు మాక్రమే- కాక (పేక్షకులును, (శోతలును పాట పాడుచు తామును భగవంతుని చేతులార పూజించి- నట్లు భావించి పరమానందభరితులు కాగలరు.

త్యాగరాజు కాలమున భగవదారాధనారూపమున భబజనోత్పన కార్య(క్రమము ఒక విళిష్టపద్ధతిని కొనసాగుజుండెను, ఈ పద్ధతిని _పౌ'ఫెసర్‌ సొందిమూ ర్తిగారు తమ “0|౦110010/ ౦ వం 106120 కేశ్‌ట50 26 వెటం101298” (౦1. తో వినరించి యున్నారు. దేవాలయోత్సవములందును, చేవుని ఊరేగింపు సందర్భమున దేవునకు ముందుగా దివ్యనామ భజనగోన్లులు సంకీ రనము గావించుచు పోవుట దకీణ దేశమున కాననగును. తిరువై. యారులో*స పసానోత్సవము” జరుగునపుడు వందల కొలది భజనగోన్లులు పాల్గ్లొనుచుండెడిననియ్య అందు క్యాగరాజస్వామి గోష్టి విశిష్టమై యుండెడిదనియు సాంబమూ 'ర్హిగారు తెలిపియున్నారు.

ఈ విధమైన సం్యపదాయ భజనోత్ప్సవమున ఆయా సందర్భములలో పొడుట కనువైన కీర్తనలు కొన్ని త్యాగరాజు రచించెను, అవి “ఉత్సవ సంప్రదాయ కీర్తన లను పేరు గాంచినచి. భాగవతమున ఉద్ధవునితో (శ్రీకృష్ణుడు, “ప్రతిమా విశేషంబు లనేకంబులు కలవు. వానియందు సౌందర్య సారంబులు, మనోహరంబులు నైన రూపంబుల మనః(ప్రనన్నుండనై యేనుండుదు గావున అద్దుగ్దార్థవశాయి”గా భావించి పూజింపనగు" వని (భాగ. 11. 115) ఉపదేశించెను.

కాగా భజనపరులు తాము అపాకృత దివ్యమండలమగు 'వై కుంఠమున శీషళయనుడై యన్న భగవంతునే ఆరాధించుచున్నామను భానముతో భగసంతుని పూజింపదగును. కనుకనే ఉత్సవసంప్రదాయకీ ర్తనల (ప్రారంభమున “జయతు

వం

జయతు సకల 'నిగమాగమి అని వైకుంఠ నిలయుడగు శ్రీమన్నారాయణుని వర్షించు చూర్దిక కూర్చబడినది,

భగవదారాధనమునందు దేపునకు సమర్శ్చింసబిడు ఉవచారములు అనేకములు:

1. అష్టోత్తరళతోవదారములు, 2, చతుష్టష్టి ఉపచారములు, 8, ద్వా్యతింళదుపచారములు, శీ. షోడళోసచారములు అను (కమములున్నవి. గృహారాధనమున యథాశక్తి షోడ శోపచారములు సమర్చించుచు పూజచేయుట ఆచార మైయున్నది. అవి: 1) ఆవాహనము, ఓ అసనమ్ము $) ఆర్ధ్య్యము, 4) పాద్యము, 5) ఉపస్సర్న, 6) స్నానము, 7) వస్త్రము, 86) యజ్ఞోపవీతము, 8) గంధానులేపసనము, 10) భూషణము, 1 పుష్ప మాల, 12) ధూపము, 1) దీపము, 1 మధుపర్కము, 15% (ప్రాపణము (నివేదనము), 16) వినర్దనము (శయనము) అనునవి.

ఉపచారములందు ఆహ్వానము తొలిది. రాజాధిరాజులు కొలువునకు విచ్చేయు నప్పుడు వందిమాగధులు హెచ్చరికలుసలుకుచు రాజగుణవైభవముల కీర్తించుట సం్యపదాయము. వై కుంఠధాముని పూజకాహ్వానించుడు శ్యాగరాజు రచించిన *“హెచ్చ శికగ రారా ఆము కీర్తన మనోహరమైనది. *వచ్చవి ల్తువి గన్న పాలిత సురేంథదువి ఘనమైన కుండల యుగము కదలియాడుచుండ, నూపురములు ఘల్లని _మోయ, చమాణికృమయ సోపానములందు 'మెలమెల్లగ నడుగులిడుదు, వీణపలుకులు వినుచు, వేడ్కచెల్లగ త్యాగరాజు కనుగొన ముద్దుగులుక రొమ్మని ఆహ్వానించుచున్న త్యాగ శాజు కృతి భక్తి రసమున కనుగుణమైన యదుకుల కాంభోబిరాగముతో, లలితపద చుంభనములతో సహృదయ రంజకమై యలరారుళున్నది.

భగనంతుని దివ్య చరణములకు చందనాదుల ఉద్వరనము గావించుట

నానాటి

షోడళోపచారములలో నొకటి, దానినే 'నలగు పెట్టుటి అందురు. “నాపాలి శ్రీరామ భూపాలకస్తోమ, కాసాడ సమయము నీ పాదములీర” అని భగవంతుని దివ్యపాదముల నొసగవేడుచు రచించిన కీ ర్తీనము భకక్తిరసభరితము. జస్మజన్మాంతరములలో గావించు యజ్ఞ దానాది సకల సత్కర్మములకు ఫలము ్రీహరి చరణసేవయే కనుక చానివి కన కన్నుగహింస వేడుచు.

“పతితపావన! నీవు పాలించరుంశును గతి మాకెవది

“నీపదసేవ సారెకు సేయను దలచి మారమణ!

నాలోనె మరులు కొన్నాను 60

“నిరుపేద కబ్బ్చిన "నిధిరీతి దొరికితివి"

అని భక్తిభావముప్పొంగ క్రీర్తనమును కూర్చెను. ఇళ్లే ఆరగింపు, పవ్వ శింపు, మేలుకొలుపు, ఉయ్యాలపొట, లాలిపొాట మున్నగునవి నసరసభానములతో, మృదుసదగుంభనములతో వినువారి మనస్సులలో భక్తి భావమును ఉడ్డీపింపదేయునట్లు త్యాగరాజు రచించియున్నాడు.

ఉత్పవసంగపదాయమునందు “సీతాకల్యాణము విశిష్ణస్టానమును వషాంచి యున్నది. సీకారాములకు వివాహము జరిపి, ఆ దిన్యదంసతుల యను[గహమువకు ప్నాతులై భక్తులు చరికార్థు లగుచుందురు. భద్రాద్రిలో నేటికిని శ్రీరామనవమినాడు జరుగు కల్యాజణోత్సవమును కన్నులార దర్శించు భాగ్యమును నోచుకొన్నవారికి ఆ 'వై భవనము ఇట్టి మనఃపరిపాకమును గలిగించి ఎంతటి భకక్తిభావమును ఉప్పాంగ జేయునో విదితమే. త్యాగరాజు ఇట్టి కల్యాజణోత్పన సందర్భమున పాడుట కనుగుణ ముగ “*సీతాకల్యాణ వైభోగమే” అను కీర్తన రచించెను.

పరమ భక్షిభాననతో, విళద్ర హృదయముతో త్యాగరాజు చూపిన మార్షముస భగవంతుని క్రీర్తించువారికి సాధనాంతరాసేక్ష లేకయే (బ్రహ్మానందము చేకూరుననుట నిర్వివాదము. అనాదిగ సంచితముల్తై యున్న కర్మములకు ఫలముగ నేర్చడిన సంనృకతిని కర్మాచరణము వలననే విడిపించకోవలెను. కాననే యజ్ఞము, తపము మున్నగునవి అవళ్యాచరణీయములై నవి. “యజ్ఞో దోనం తపశ్హ్రైన పాననావి మనీషిజామ్‌” (భగవద్గీత 18.5) అని (శ్రీకృష్ణుని సందేశము.

శబ్ద గుణక మాకాళము కాన సంకీర్తన వలన ఆకాశత త్త్వమును, ధూపము నర్చించుటచే వాయుతత్త్వమును, డీవదర్శనమున 'తేజ_స్తత్త్వమును, తీరములో జలతత్త్యమును, మధురాహారవివేదనము నలన పృథివీ తత్త్వమును భగవ దర్పణము గావింపవలెను. తదనుభవమునలన ఫపన్నిత్రమైన పాంచభౌతిక తను వును భగవదర్చణమొనర్చుచు సాష్టాంగ (ప్రజామము నాచరింసవలెన. మనన్నునే కర్పూరముగ జ్ఞానాగ్నితో వెలిగించి వాసనలను హరింవజేసికొననలెను. ఇట్లు (తికరణకుద్ధమెన ఆత్మను భగవదర్పణ మొనర్చుటయే తరణోపాయము. ఇదియే. అర్బనలోని అంతరార్థము.

“పరిపాలయ పరిపాలయ పరిపాలయ రఘునాథ! తనువే నీకనువైన నదనమౌరా 9 61

సిరచితము వరచామీకరపీఠము 19 సుపదధ్యానము సురగంగాజలమౌరా *, ఇభపాలక! అభిమానము శుభచేలము ,, ఘనకిర్తిని ఐల్కే వాసనగంధము ఇఇ హరినామస్మరణంబులు విరులౌరా $0 తొాలిదుష్కృృత ఫలమెల్లి గుగ్గులుధూపము నిపదభ క్తేప్రాద్దును దీపంబగు శం శజేయు సుపూజాఫలము భోజనమౌ ., నిను జూచుకే ఘనదీపారాధన మౌరా ,, ఎడబాయని నాయెడగళ్లు సుఖము విడెమౌరా పూజావిధి నైజ జ్యాగరాజకృతము రఘునాథ!” అవి అంతరంగ. శుద్దితో రఘునాథుని పూజావిధమును కద్ముని తెలుగు =వలుకులతో నేర్చిన త్యాగరాజు మిక్కిలి వంద్యుడు. ఘనరాగ పంచరత్నములు: శ్యాగరాజ కృతులలో నాయకమణులై న కృళులై దు 'ఘనరాగపంచ రత్నములని (పసిద్ధికెక్కినవి. అవి: 1) జగదానందకారక-నొట, బి దుడుకుగల గౌళ క) సాధించెనే _ ఆరభ్సి శ కన కన రుచిరా _వరాళి, ర ఎందరో మహాను -ఖొపులు _ శ్రీరాగము. ఇరువది రెండు (శుతి సమ్మేళశనములు కలిగినవి పూర్ణరాగములు, పీణాహాద్యములో కానములను వి _స్పరించి పాడుట కనువైనవి. సంగీత విద్యా పొరంగతులగుహారు దైవదత్తమైన ఈమ మనోభావము ననుసరించి రాగమును విస్తరించి పాడుట కమవై నవి. మంగళ (ప్రదములైనవి. కనుక నివి ఘనరాగములని పప్తి సందినని. త్యాగరాజు ఈ పంచరత్నములందు సంగిత లక్షణములను, దశవిధగమ శములను, యతి విశ్రమములన్కు పల్లవి, అనువల్సివి, చరణములందు వేరు వేరు భంగిమలను, గతిభేదములను (స్రస్తరించి ఈ కృతులను రచించెను. అతడు ఇందు ఎన్నో సంప్రదాయ రహస్యములను గుప్తసరచి తన శిష్యులకు జోధించినట్లు వాగ్గేయకారులు విశ్వసించుళున్నారు. ఈ కీర్తనలకు ఆతడే. స్వర్యపస్తారములను 6జీ

ఛావించి శిమ్యులకు బోధించెను. నేటివరకును గాయకుణ అదే పద్దతి ననుసరించి వీనిని గానమొనర్చుచున్నారు.

ఈ కృతుల రచనావిధానము విశిష్టమైనది. వీనిలో ఎనిమిదికి తక్కువ గాకుండ పదినరకు ఏ చరణమున కాచరణము (పత్యేకముగ అకరనియమము కలిగి యుండును. యతి గణ (ప్రాననియమము కానరాదు. కావున వీనిలోని 'సాహిత్యము .గనద్యరూపమున నున్నదనవచ్చును. వేదములలో యజుర్వేదము గద్యరూపమైనది.

ఈ సంచరత్నకృతులలో మొదటిదగు “జగదానందకారక కృతిలో థ్రీరామవి గుణవిశేషములు వేదోపనిషత్త త్త విశేషములు కూర్చబడినవి. ఈ కృతిలో ఎనుదిదెనిమిది సందోధనలున్నవి. పల్లవి, అనుపల్లవి పునరావృ_త్రము లగుటచేత వానిని గూడ కలుపుకొని మొత్రము నూటయెనిమిది సంబోధనలు కల వనియు, అష్టోత్తర శతనొమావళివలె త్యాగరాజీళృతిని అర్భనారూపకృతిగా విరచించె ననియు, సాంబమ్లూల్ది గారు అభిప్రాయ పడుచున్నారు.

రామాయణ కథా విశేషములతో, శ్రీరాముని గుణవిశేషములతో సంభోధన రూపమున యమకానుదప్రాసాది ళబ్దాలంకారములతో గూడి అర్ధపుష్టి గల శద్ది సముచ్చయముతో ఈ కృతి త్యాగరాజునకు గల నంస్కృృతభాషా పాండిత్యమున కొక ఉత్తమ నిదర్శనమై యున్నది

'రెండనకృతి గౌళరాగము, ఆదితాళమునందు కూర్చబడిన “దుడుకుగల నన్నే దొరకొడుకు టోచురా” అనునది. ఇందు భక్రిభావనలకు విరుద్దములై న దుర్గుణము “లను, దుడుకుచేష్టలను పేర్కొని అవన్నియు తనయందున్నట్లుగా త్యాగరాజు భావించు కొని వళ్ళా త్తాపమును వెల్లడించెను.

మూడవకృతి ఆరభిరాగమున కూర్చబడిన '*సాధించెనే ఓ మనసా” అనునది. త్యాగరాజు తనకు భగవంతు యందు గల ఆంతరంగికమైన అనుభవమును భాననా పటిమతో వెళ్లిడించెను. శ్రీకృష్ణుని లీలల తలచి తలచి ముగ్దుడె, అతని టోధనలను, భక్తుల నతడాదుకొన్న విధములను స్మరించి ఆనందపరవళుడైై అతని నీ కృ2లో నుతించెను. ఎన్నాళ్ళు సేవించినను తన్నను(గహింపనందులకు ఆవేదనను వెలి బుచ్చుచు గోపీజనమనోరథ మొసగక పరిహసించినట్లు తన్ను నవ్వులపాలు గావింప వలదని విన్నవించుకొనెను. యళోదకు దివ్యానుభూతి నొసగి యంతలోనే మాయా పరవళను చేసిన విధమును 'పేర్కొనెను. యళశోదాదులకు 'వలె ఈనకు అనుభనము

63

వేయక సమయమునకు ఏవో కొన్ని మాటలుచెప్పి, హితముపదేశించి దూరదూరముగ తొలగిపోవుచున్నాడన్న ఆ రిని వెల్లడించెను. తన పూజలను అమరికగా గైకొన్నందు రకు సంతోషమును వెలిబుచ్చెను. శ్రీరాముని యనుభవమున తనకు తనివితీరమిని. మిక్కిలి సొగసుగ వర్షించెను.

నాలుగనకీ రనము వరాళిరాగము, ఆదికాళములోని “కన కన రుచిరా" అను. నది. “రచి యమ శబ్దమునకు “కాంతి' అవియు నర్హము కలదు. భగనంళుని స్మరించుకొలదిహ్బదయార విందమున నతని దివ్యరూపమును సొకొత్కరింపజేసికొ ను కొలది, భనబంధములు విచ్చిన్నములై కర్మసంచయములు వీడి మనస్సు నిర్మలమగు కొలది భగనంతువి దివ్యపకాశము అనుభవగోచరమగును. అనుభవించుకొలది. నవనవకొంతులతో అఖండాసందము గూర్చు దివ్య(ప్రకాళశము కలవాడు భగనంతుడు. కాన *కన కన రుచిరా కనకవసన విన్ను” అని అట్టి నిరతిశయానందమును త్యాగరాజీ కీర్తనలో అభివర్జించెను. “పుంసాం మోహనరూపాయ” అనునట్లు, పురుషులకు నయితము విర్నిమేషముగా చూడవలయునను ఉదిలాటమును గలిగించు దివ్యమంగళ విగ్రహము కలవాడు శ్రీరాముడు, సీఠ్య పావని, కై లాససదనుడు, నారదపరాళరాది మునులు, పురందరదాసాది భక్తవర్యులు భగవంతుని దిన్యసొందర్యమునకు పరవశ చిత్తులై పడసిన యానందమును హృదయరంజకముగ ఈ కృతిలో త్యాగరాజు నర్జించెను.

విదవది శ్రీరాగము, ఆదికాళములోని “ఎందరో మహానుభావులు అనునది. భగవంతువి స్మరించుటకన్న భాగవతులను స్మరించుట గొప్ప ఫలితము నిచ్చును, భాగవ. ఈుల ఆరాధించు వారియెడ భగవంతుడు అత్యంత (పేమను చూపును. క్యాగరాజు ఈ కృతిలో వివిధ మార్గముల భగనంతునుపాసించి తరించిన మహనీయులను (వశం సించెను. (పేమ ముప్పిరిగొనువేళ నామస్కరణము గావించుదు ధన్యులైన (ప్రహ్లాద నారదాది పరమభక్తులనెల్ల విశిష్ట పద్ధతి వీ కృతిలో కొవియాడెను.

ఈ పంచరత్నకృతులు ఒక్క సరుసలో (వ్రాయబడలేదు. వేరు చేరు సందర్భ ములలో త్యాగరాజు రచించిన కృతులను రచనావై శష్యమును బట్టి తర్వాతివారు ఒక కోవకు జేర్చి “ఘనరాగ వంచరత్నములాను ప్రసిద్ధిని కల్సించిరి,

“నా జీవనాధార! నా నోముఫలమా! రాజీవలోచన! రాజరాజ శిరోమణి! 64

నా చూపు ప్రకాశమా! నా నాసికాపరిమళమా!

నాజపవర్ణ్దరూపమా।! నాదు పూజాసుమమా” అని ఈ రీతిగా (శ్రీరామన్మరణమే (ప్రాణముగా కాలము గడిపిన త్యాగరాజు (వతి దినము రచించి పాడిన పాటలసంఖ్యాకములు. వానిలో తన శిష్యులకు వారివారి క్స్‌ సామర్థ్యముల ననుసరించి నేర్చిన క్రీర్తనలు మాాతమే నేడు మనకు దక్కినవి. ఈ కృతులలో (ప్రార్ధన, విందాస్తుతి, ఆధిక్షేపణ, దైన్యము, విశ్లేషాసహూనము, లోకనీతి మున్నగు విశేషములెల్ల చక్కని పలుకుబళ్ళతో రనవ త్తరముగ పొందుపటచెను, ఆ విశేషములు రస్యప్రకరణమున వివరింపదిడును. త్యాగరాజ కీ రనలలోని పౌరాణికవృ తాంతములు

న! అణాధి

త్యాగరాజు బాల్యమున తన తండి రామాయణకాలక్షేసము చేయు సందర్భ మున మధురకంఠముతో రామాయణ పఠనము గావించెడివాడట, రామచరితము, అందలి తత్త్వవిశేషములు అతనికి ఉగ్గుపాలతోనే యలవడినవి. పోతన భాగవతమును విత్యపారాయణము చేయుడు అందలి హరికథామృతమును తనివార (గోలెను. కావున ఆతని కృతులలో రామాయణ, భాగవతములలోని వి'శేషార్ధములున్కు భారతము, ఉపనిషత్తులు మున్నగువాని సారతమాంళములును ఎడనెడ గోచరించుచున్నవి. ముఖ్య ముగా రామాయణ కథాంళము ఏదో ఒకటి అతని (ప్రతికృతిలోను 'పేర్కొన బడ్‌ యుండును. వర్ణనలను విస్తృతముగా చేయుటకుగాని, అనుపూర్వికముగా కథాంశమును వివరించుటకుగాని క్రీ _ర్తనలలో అవకాశముండదు. సూక్మముగ విశేషణములతో కథాంశమును పేర్కొనుటకే వీవిలో నలనుపడును,

“వినయమునను కౌళికుని వెంట జని అను కీర్తనలలో రామాయణ కథ యంతయు సంగహముగ కీ త్తింపబిడినది.

(శ్రీరాముని (భ్రాతృవాత్సల్యమును వాల్మీకి తన రామాయనమున ఒకటి శెండు శ్లోకములలో (శ్రశంసించెను, త్యాగరాజు ఆ సోదరుల (పేమను తలచి తలచి తనకు సోదరులవలన గలిగిన పరితాపముతో బోల్చి చింతించి చింకించి తన దుర దృష్టము ద్వనింపజేయుచు “రామ! నీసమాన 'మెవరు' అను కృతిలో

“పలుకు సలుకునకు తేనె లొలుకు మాటలాడు సోద _ రులు గల హరి అవి 'పేర్కొనెను,

కా. 65

*ఆడమోడి కలదే” అను కీర్తనలో. జచ్రదువులన్ని దెలిసి శంకరాంకుదై, నదయు డాశుగ సంభపుండు _మొక్క-6 గదలు తమ్ముని బిల్క6 జేసితివి” అని హనుమంతుడు థ్రీరామలత్మణులను తొలుదొల్తి కలిసికొన్న విధము (పస్తా వింపబిడినది. అందు. (శ్రీరాముడు హనుమంతునకు ప్రతివచనమీయలేదు. _ వేద వేదాంగ పారంగతుడగు హనుమని (ప్రతిభను పొగడి, లక్మణుతో “నీవు తగినట్లు సమాధాన మిమ్ము" అని చెప్పెను. ఆ విధమును త్యాగరాజు నిందా స్తుతిగా పైక్షీర్తన మున 'పేర్కొనెను. శ్రీరాముడు అశితజనరక్షణధురీణుడని (ప్రసిద్ధి గన్నవాడు. అతవి గుణము అనంతములై నను మనకు అతనియందు (ప్రయోజనపడునవి కారుణ్యము, వాత్సల్యము అమనవి మ్యాతమే. ఆతని యను(గహమునకు పొాతులై న విఖీిషణుడు, గుహుడు, శదిరి స్ముగీవాది వనచరులు మున్నగువారల భాగ్యమును అడుగడుగునను త్యాగ రాజు (పశంసించెను. ఒకటి రెండు పొటలలో (శ్రీరాము నెడ మిక్కిలి చనువుతో, అతని వారిని తనక ఆత్మీయులుగా సంబంధము కలుపుకొని పహృద్యముగా నుళించెను. “సీతమ్మ మాయమ్మ - శ్రీరాముడు మాదు తండ్రి వాతాత్మజ సౌమితి వైనతేయ రపుమర్దన ధాత భరతాదులు సోదరులు మాకు ఓ మనసా! పరమశ వసిష్ట పరాశర నారద 'శౌనక శుక నురపథి గౌతమ లంబోదర గుహ సనకాదులు ధర నిజ భాగవతాగేసరులెవరో వారెల్లను వర త్యాగరాజునికి పరమబాంధవులు అనియు, - “తల్లిదం(డ్రి నేనుండ - తక్కిన భయమేల యని పలుమారు నీివెంతో బాసలుచేసి' “ఇలలో నరివారలలో ఎంతో (ప్రోచురుంటి, అని *చాల కల్లలాడు కొన్న సౌఖ్య మేమిరా" అను కృతిలోను బొంధవ్యమును నిరూపించుకొనెను. 66

“మూ జానకి చెట్టబట్టగ” అను కృతిలో ఆత్మీయకను కొంత గడునుదనము శోనే పేర్కొనెను.

“మా జానకి చెట్టబట్రగ మహరాజవైతివి”

“రాజరాజవర! రాజీవాక్ష! విను

రావణారియని రాజిల్టు కీర్తియు”

“కానకేగి యాజ్జమీరక మాయాకారమునిచి శిభిచెంతనె యుండి

దానవుని వెంటనే చని యశోకతరుమూల నుండి

వాని మాటలకు కోపగించి కంట వధియించకనే యుండి

శ్రీనాయక! యశము నికేగల్ల జేయలేది

ఇత్యాదులు గమనార్హ్మములు, _

1. కొన్ని పాటలలో వాల్మీకి రామాయణమునందు కానరాని సంఘటనములు "పేర్కొనబడినవి. (శ్రీరాముని బాల్యలీలను వాల్మీకీ వర్తింపడయ్యెను. ఆ రాముని లీల అను త్యాగరాజు మిక్కిలి మనోహరముగ వరించెను.

ఉ ణి

ఈ కింది క్రీర్తనమును చూడుడు;

“రామ రామ రామ లాలీ (శ్రీరామ, రామ రామ లావణ్య లాలి” అను పాటలో (శ్రీరామునకు కౌనల్యకు జరిగిన సంభాషణను పేర్కొనబడినది. కౌనల్య : మదగజగమన నాసామి, ఓ సదయుడనీలొని జాలి దెల్చ్పుమి (శ్రీరాముడు: సరిజాలురు ఆడరమ్మనిరి అడి, వరద రావద్దు పామ్మనిరి కౌనల్య : ఎవరు నిన్ను వినునిరి రాఘవ? నీయెడ తప్పుకని రావద్ధనిరి (శ్రీరాముడు: కనుల్లుమూసి యాడినారు కరమునకణగని

నేత్రమని కసరెదరు కౌనల్య : ముత్యాలసరుల చిక్కే మీ ఓ నత్యసంథ! పాదసరుల నొక్కేమీ? (శ్రీరాముడు: ముదమున నే పట్టువేళ నా పదమున [వాలెదరు పలుమారావేళ! 6౮7

ఇందు న్యంగ్యముగ శ్రీరాముని గుణరూవవై భవాదులు (పశంసింపదిడిన విధము రసికజన మనోహరము.

1[. వాల్మీకిరామాయణమున గౌతముడు అహల్యను నీవు అనేక సంవత్సర ములు గాలినే ఆహారముగా గొనుచు నిరాహారవై యిచ్చటనే బూడిదలో పడియుండి- ఎవ్వరికిని కానరాక తాపంబున పొరలుదుండు. మని శపించినట్లు కలదు.* కాని అధ్యాత్మరామాయణమునందు అద్రుష్టే త్వం తిష్ట దుర్వ్చుత్తా శిలాయామా(శమే మమ” అని “నా ఆ్మశమమున నిరాహారవై ఈ రాతి న్నాశయించి యుండు” మని శపించి నట్లు కలదు. కొందరు కవులు దీనిని కొద్దిగా మార్చి ఆహల్యను శిలారూపము. పొందునట్లు గౌతముడు శపించెనని (వాసిరి. త్యాగరాజు “శ్రీరామ పాదమా” అను కృతిలో రాతిరూపమును దాల్చిన అహల్య శాపమును పోగొట్టిన పాదమనుచు..

“దారిని శిలయై తాపము తాళక, వారము కన్నీరును రాల్బగ శూర! అహల్యను జూచి బోచి కారీతి ధన్వు సేయవే” అని శ్రీరామచరణ్యపభావమును కీర్రించెను.

111. “వ్రహ్లావభ్తి విజయములోని “దయపేయనయ్యా సదయ రామచంటది అను క్రీర్హ్సనమున సీతాదేవి సశంస కలదు. శవధనుర్భంగ సమయమున “రాజూ లందరు వచ్చినను సాకేతపతి రాడే' యని సీత చింతింపగా చెలులు “అతడు తప్పక వచ్చునవి యూరడించి నంతోషపరచికట, తనవలె శ్రీరాముని వలచిన కాంతలు పలుపుగున్నారేమో, రాలేదని జాలి (ముక్కుకోటోపువేళ శ్రీరాముడెదురుపడి ఆమెను. సంతోషపెక్టైనట, ఈ చిన్నరూసముతో శీవధనుస్సు నెక్కుపెట్ట లేడేమో ఆని చింత వడు సీతాదేవికి మా(క్రము రాముడు తన విళశ్వరూపమును జూపి యామె జాలి తీర్చె

టి కదయ సేయవయ్యా సదయ! రామచంద! కీజెనాథుల రాకయు సమ్మతిలేక శ్రీసాకేత పతి రాడే యన వచ్చునంకు సతికి గలి నానందము చెలియరొ నావలె నాథునకు€ల గలరేమో రాలేదని జాలి. దెలిసి మొక్కుకోంటోవువేళ బలిమిని నెదురైన సుఖము. = వాయభటె నీరాహారా తన్యస్తీ భస్మశాయినీ ం అద్భశ్యా సర్వభూతానా మాగశ్రమేఒస్మి న్నివ తృ్యని (బాలకాండ, 48,30] 68

కొంచెరూపమావిల్లు వంచకూడక పొనో యని ఎంచి జాలి-జెంద మేను బెంచి కనిపించినట్టు” కంబరామాయణముస ధనుర్భంగమునకు ముందే సీకోదాములు పరన్నర వీక్షణము. వలన (పేమతరంగిత స్యృాదయు లైనట్లు పర్డింపదిడినది. ఆనంద శామాయణమున శ్రీరాముడు సీఠకకు తన విళ్వరూసమును జూపి అమ జాలిని పోగొట్టినట్లు కలదు. అ (గంథముల పరిచయము వలన త్యాగరాజు పైరీతిగా వర్టించి యుండనచ్చును.

క సీతారాములు అర ణ్యవాసము చేయుకాలమున ఒకనాడు చమరీసృుగమును జూచి సీత దాని వాలమును చామరముగ జేసి ట్రీరామునకు 'సేవగావింన కోరెను= ఆమె తలంపు నెలీగి శ్రీరాముడు దాని వాలమును గురిచూచి బాణమును (వమయోగిం చెను. చమకీ మృగమునకు తన తోకయం దఖివాన 'మక్కువ, అది పోయిన, (ప్రాణ మునే విడుడునట, కాన ఆ మృగము రామబాజమునకు తన ముఖము నడ్డముగడేసి దీనముగ జూచినదట. దాని ద్రైన్యమును (_గహించిన రాముడు దానికి (పాజదాన మొసగగోరి తన తొలిబాణము లక్యమును కాకుటకు మునుపే దానిని వేరొకబాణముతో ఖండించెనట, రామవాణమున కట్టి వేగము కలదు. ఈనృ _త్తాంతము. వాల్మీకి రామాయణమున కాసరాదు. త్యాగరాజు ఎందుండి హించెనో తెలియదు. ఆ కీర్తన మిది:

“వాచామగోచరమే మనసా, వర్సంవందరమె రామమహిమ మానవతి మదెజింగి చామరమౌట కస్త్రము నేయంగని మానంబుకై మెడదాచగ మాథవుండు కని కరగి వేగమె దీనా ర్రిభంజనుడై [ప్రాణదానంబొనగ మున్ను చనిన జుణంబునటు చెదర సేయలేదా”

౪. వాల్మీకి రామాయణమున రానణు డనహరించినది నిజమైన సీతాదేవినే యని పేర్కొనబడినది. అధ్యాశ్మరామాయణమందు రావణుడు మాయాసీతను అపహరించినట్లును, నిజమైన సీత రామాజ్ఞ్మ్యపకారము అన్నలో మరుగుపడి యుండి నట్లును, రావణనధానంకరము. సీత అగ్ని(వ్రవేశము గావించినప్పడు మాయాసీక

69

మరుగుపడి నిజమైన సీఈ శ్రీరాముని జేరినట్లును కలదు. ఈ విషయమునే గ్రహించి త్యాగరాజు “మా జానకి చెట్టిందిట్టింగ” అను కృతిలో “కానకేగి యౌజ్జమీఅక మాయాకారమునిచి శిఖ చెంతనే యుండి దానవుని వెంటనె చని యళోకతరుమూలనుండి వాని మాటలకు కోపగించి కంట వధియించకనే యుండి ్రీినాయకః యళము వీకే కల్షిం జేయకేదా”. అవి పేర్కొనెను,

₹1. వాల్మీకి రామాయజమున శదిరి భక్తితో శ్రీరామునకు ఆతిథ్య మొసగి. నట్లు కలదు. పద్మపురాణమునందు.___

“స్వయమాసాదర్షి మాధుర్యం+ పరీక్ష పరిభక్ష్క్య చ

పళ్చాన్నివేదయామాస, రాఘవాభార్థం దృఢ(వ్రతా" అన్సీ శబరి ముందుగా ఫలముల రుచి చూచి రుచ్యుములగు వానిని (శ్రిరామునకు సమ ర్పించినట్లు కలదు. ఎంగిలిచేయక పండులో నొక కొంచెము తుంచి తిన్నను నది భు క్రశేషమే; ఎంగిలివంటిదే. త్యాగరాజు శబరిని మూడు కృతులలో [పశంసించి. యున్నాడు. వానిలో *“ఎంకని నే వర్జింతును శబిరీభాగ్యము?' అనుకృతి మిక్కి-లి ట్రసర్దిగాంచినది. ఈ కృతిలో రామాయణము ననుసరించి శబిరిచేసిన వరిచర్యులు వివరింపబడినవి. *ఆస్ప రామభక్తి? అను కృతిరో *ళబిరి ఎంగిలిచ్చునా. అనియు, “పరాకు వీకేలరా” అను కృతిలో_

“పురాన శబరి యొనంగినయటు నే భుజించుకొన్న 'శేషమా? రామి అనియు శదిరి భుక్తశేషము నర్చించినట్లు 'సేర్కొనెను.

౪71. “ఉడుతభ్ళక్తి యవి తెగువ సామతకలదు. వానరులు సేతుబంధనము. గావించుకతణి ఉడుకయుకటి. పీటిలో. మునిగి యిసుకలో పొరలి మేనివైనంటిన యుసుకను. పేశువుపై రాల్చి దాని నిర్మాణమున కుపకరించినదట, ఈ కథ రామాయణమ్నున లేదు. ఆళ్వారులు చమిళమున రచించిన “దివ్య(సబింధముిన ఈ వృత్తాంతము కలదు: తెబుగున రంగనాథ రామాయణమందును వీ నృ త్రాంకము. కలదు. క్యాగరాజా “ఎందుకు నిర్ణయ, ఎవరున్నారు” అను కృతిలో “ఉడుతభ క్త్‌ గని యవ్పకిల్లగలేదా అని దీనీని (ప్రస్తావించియున్నాడు.

70

౪111. '్రీరాముడు తన్ను శరణుచొచ్చిన విఖీషణు నాదరించి రానణుని జయిం పక మునుపే విఖీషణుని లంకాపట్టణమునకు రాజుగా పట్టాభిషేకము గావించెను “ఒకవేళ రానణుడు శరణుజొచ్చినచో ఏమి చేయసగునని స్ముగివు డడుగ “అయో ధ్యనే అతవికి తనని (శ్రీరాముడనెనట. భాస్క్రరరామాయణమున నీ విషయము. కలదు. త్యాగరాజు (శ్రీరాముని రాజకీయచతురతను (వళంసించుచు *నరనసామదాన భీదదండచతుర? ఆను కృతిని రచించెను. అందు__

“హితవుమాటలెంతొ బాగపల్కితివి సతముగా నయోధ్య నిత్తునంటివి అని పేర్కొనెను.

11. “రామబాణణత్రాణశొ ర్య్భమేమని తెలుపుదురా' అను కృతిలో___

“తమ్ముడు ఐడలినవేళ సురరిప్ప తెమ్మని చక్కెర పంచీేయగ గని అని రావ ణుడు గ్‌తన శ క్తియను ఆయుధము సోకి లక్మణుడు మూర్శ్చిల్లగా విజయసూచకముగా చక్కెర పంచి యుచ్చెనని కలదు. రామాయణమున కొౌనరాని యీ వృత్తాంతమును త్యాగరాజు ఎందుండి [గ్రహించెనో తెలియదు.

వర శ్రీరాముడు తన పట్టాభిషేక సమయమున వానరులకెల్ల గొప్ప విందు జీసెను. అందు తాను వానరులతోబాటు విందారగించెనట. ఈ విషయమును త్యాగ. రాజు *ఠనవారిళతనము లేదా అను కృతిలో___

“అలనాడు అన్నమారగించు వేళ, బలు వానరుల వందక్తి నుంచలేదొా అని 'పేర్కొానను.

201. పట్టాభిషేకానంతరము తనకు సహాయపడినవారికెల్ల శ్రీరాముడు బహు మానము లిచ్చెనట, ఈ (సకరణమున వాల్మీకిరామాయణమున__

“వ్రభిషణోఒపి ధర్మాత్మా సహ తైర్పైర్భతర్షఖెః లభ్బ్వా కులధనం రాజా లంకాం (పాయాత్‌ విభీషణః

(యుద్ధకాండము 181.80) విఫీషణుడు కులధనమును పొంది (శ్రీరామునిచే అనుమతింపబడి లంకను చేరుకొని నట్లు చెప్పబడినది. ఈ శ్లోక వ్యాఖ్యలో “గో విందరాజీయ'మున ఇజ్వైకు కులధనమెన

న! చేల థ్రీ రంగనాథుని విఖీషణునకు శ్రీరాముడు (స్రీతిపూర్వకముగా బఐహూకరించెనని విన 71

రింవబిడి' యున్నది. (శ్రీరాముడు శ్రీ రంగనాథుని విగహముతో గూడిన విమాన మును విఖీషణున కిచ్చి దారిలో ఎక్కడను (కింద 'పెట్టవలదనియు అట్లు పెట్టినచో చురల (గ్రహింప పీలుకాదనియు చెప్పెనట. విభీషణుడా విగ్రహమును గొనిపోవుచు కోవేరీతీరమునకు వచ్చెను... మార్గమున కాళ్ళు కడుగుకొన దలచి ఆ వ గహమును శాను మరలీవచ్చునంతనణకు 'పెట్టుకొనియండుమని కోరి వినాయకుని చేతి కిచ్చెనట* “మూడుమార్లు పిలుతును. అంతలో రాకున్న నేలమీద 'పెట్టీపోవుదు' నని వినాయకు డనెనట. విఖీషణుడు మరలివచ్చు లోపల ముమ్మారులు పిలచి యతడు రానందున అ వి్యిగహమును కావేరీముధ్యమున గల ఇసుక తిన్నెపై పెట్టి పోయెనట, విలీష ణుడు మరలి వచ్చి విరుళ్సాహముతో నుండ (శ్రీరంగనాథుడు చింతపడవలదనియు, (ప్రతిదినము నీవు ఇచ్చటికే వచ్చి పూజించుచుండు మనియు చెప్పెనట. ఈ నృత్తాం తము శ్రీరంగమాహాత్మ్యమున కలదు. ఈ విషయమునే త్యాగరాజు “రామ దైవమా! శాగరాగ లోభమా” ఆను కృతితో

“రంగడావిఖీషణునికి పంగనామ మిడినరీతి అనియు,

“కళలు నేర్చిన మును జేసినదిగాక యేమి అను కృతిలో

“వెరితమ్ముడు సారమైన రంగని యిల్లు జేర్చెనా”

వఏ!1. “విననానగొని యున్నానురా అను కృతిలో త్యాగరాజు

“సీతారమణితో ఓమనగుంటలాడి గెలుచుట

చేత నొళరికౌకరు చూచుచుసా

కేతాధిప! నిజమగు (పేమతో బల్కుుకొన్న ముచ్చట

వాళాత్మజభరతులు విన్నటులి అనీ సీకారాముణు ఓమనగుంటలాడిన విధమును వర్షించెను,

౫. “రామ రఘుకులజలనిధిసోమి” అను కృతిలో__ 72

“సురపూజితపద! నీదు వరరూపము. గనంజాలక

గిరిజా = రిపుమర్దన = శంకర = సౌమితి

ధరజానిలతనయ = విభాకరనుత = దశవదనానుజ

భరతులు పొగడగ దొమ్మిదిగురికి దివ్యదృష్టిచ్చిని అని పార్వతి, శ్యతుఘ్నుడు, శంకరుడు, లక్ష్మణుడు, సీత హనుమంతుడు, స్యుగి వుడు, విఖీషణుడు, భరతుడు అను నీ తొమ్మిది మందికి తన దివ్యస్వరూపమును సందర్శింపదగు దివ్యదృష్టి నన్యుగహించినట్లు పేర్కొనెను. ఈ విషయము *శ్రీరామ శఆాపనీయోవనిషత్తు' నందును *“స్కాందసంహిత' యందును కలదు.

200/. “కళలు నేర్చిన మును జేసినది' ఆను కృతిలో___

“కోరి నూవులకొండం దీసి సింగరిముని కూర్మి భుజించెనా?___ఆని సింగరి ముని విధము పేర్కొనెను. (శ్రీరాముని పట్టాభిషేక సమయమున “నింగరిముని) శన భార్య (పోత్పహింపగా తిలదానముతోబాటు కొంత బంగారమును గూడ దాన ముగ పొందెను. అందునలన తన పుణ్యమంతయు నశంవగా చింతపడి పిదవ పట్టాభి "షేకానంతరము పృరవిహారమునకు విజయము చేయుచున్న శ్రీరామదంగదుని దర్శించి ఆయన కటాక్షవీక్షణము నలన తపఃఫలమైన దివ్యత్రేజమును మరల బడెను. తాను చానముగ స్వీకరించిన దింగారమును ముట్టడయ్యెను. ఈ కథను 'ప్రొఫెనర్‌ సాంబ మూర్తిగారు తమ (గంథమున పేర్కొనిరి.

“ఎందుకీచలము నేనెవరితో6 దెల్పుదు అను క్లీర్తనలో___

“బాఇయౌ న్వయం్యపభ చెప్పెనో” అని కలదు. ఈ న్వయం(పథా వృత్తాంతము రామాయణము కిష్కంధాకాండమున గలదు. హనుమదాదులు నీతను వెదకుచు పడమటి కనుమల (ప్రాంతమున గల *బుక్షవిలిమను గుహలో (వవే శించి వెలువడు దారి తెలియక తపించుకుండిరి. అది మయుడను దానవునిచే రక్షింప బడు చోటు, అందు వారు 'స్వయం(సభి యను తపస్విని గాంచిరి మయుడు “హేమ అను దేనకాంతతో చెలిమిచేసి ఆ గుహలో రమణీయసరోవరాదుల నిర్మించు కొని యామెతో విహరించుచుండెను. ఇంద్రుడు కోపించి మయని చంపెను.

7

“హేమకు (పియశథియు మేరుసావర్డి ప్యుతికయునగు స్వయంప్రభ హేమవలన ఆ (ప్రాంతమును నరముగ బడసి తపళ్చర్యతో జీవించుచుండెను. ఆమెతో హనుమ దాదులు ఈమ వృత్తాంతమును చెప్పుకొనిరి. వారి నామె ఆతిథ్యముతో ఆదరించి కన్నులు మూసికొనుడని చెప్పి తన తపళ్శక్తిచే గుహ మండి వెలువడజేపెను. ఈ స్వయం్యప్రభ *సర్వజ్ఞు యస్‌ రామాయణమున (పళంసింపబిడినది.

మ. 'ఈ మేను కలిగినందుకు సీతారామనామమే పల్కనలెను” అను కృతిలో శావసి శాపము వలన నొకడు జలోరగరూసమును పొంది (శ్రీరామ నామ్మశవణము. వలన శాపవిముక్తి పొందినట్లు __

“తాపసి శాపమిడగా జలోరగరూపము కొనియుండగా తాపము సైరించక తల్లడిల్లగ శర చాపథరుని నామశ్రవణము (బోవబేదా” అని త్యాగరాజు 'పేర్కొనెను. ఈ వృత్తాంత మెక్క_డిదో తెలియరాదు. న౪!. “చేసినదెల్ల మజచితివొ అను కృతిలో__ అస్పీత్రా భామమాటలు తెల్పు ఖీమాంజనేయు (బ్రహ్మ _ చేసిన దెల్ల” అను. టల్లో (శ్రీరాముడు హనుమంతునకు (బహ్మ పదవి నను(గ్రహించిన విధము (ప్రశం సింవదిడినది. ఎర. శ్రీజనకతనయే! (శ్రితకమలాలయే!' అను క్రీ రనమున__ “శతవదనాద్యాశరజలధరానిలేి అవి *“శతకంఠ రావణుడు" 'పేర్కొసబడెను. (శ్రీరామాయణమున ఇతని (ప్రసక్తి కానరాదు. తర్వాతి కాలమున “శతకంఠి, *“సహ్యస్రకంఠ రావణాదుల వృ త్తాంతములు కాన్యములలో నభివర్షితములై నవి. “నొకాచరిత్రము'న, “ఏమేమో తెలియక పలికేరు” అను కృతిలో (శ్రీకృష్ణుడు గోపికలకు తన మహిమలు తెలుపుచు గజేంద్రమోక్షము, "మత్స్యావతార కథ, కాళియ. క

గర్వభంగము, యమలోకమున కరికి గురుదక్షిణగ గురుప్వుతులను. తెచ్చియిచ్చిన విధములను పేర్కొనినట్లు త్యాగరాజు కూర్చెను. “వ్రహ్లాద భక్తివిజయము'న “వారిజనయన! నీవాడను నేను” అను కృతిలో___ “ధనకనకములను దారపు్యతులంగైకొని మజవను రవితనయుడ-గాను. వాజిరథములను వారముగైకొని రాజుల నడచు పార్టరాజు నేశాను” అవియు, అక ర్రామ రామ! నర్వోన్నత! నికిపుడోరవంచన యేలరా” అను కృతిలో___ “భరతుచర్య సహచరునితో నిండారం గరగుచు. బలికతివే కాచితివే సతిమాటలు సదా కపిజుచే విని సమ్మతిని గౌగిలించిన శుభానని, అవీయు, “దయసేయవయాన! సదయ! రామచంద' అను కృతిలో___ “దయను కొంచెమైననాడు తలచుకొన్న సీతాసనుఖము కషితినాథులరాకయు సమ్మతిలెక శ్రీసాకేత పతి రాడే యన వచ్చునంకటు సతికి గభ్లినానందము ఎట్టివారికైన దొరకనట్టి జనకజను బొట్టు గట్టి కరముంబట్టువేళ కాంతకున్న సుఖము; తనకు కోరినవారలను నేనిరీతి బోతునని సభ వారలకు€ దెలియ+ంజేయు దారి త్యాగరాజునకు” అనియు ఈ రీతిగ శ్రీరామాయణ, భారత, భాగవతము లఅంధలి నృ శ్తాంతములను అనగా (దౌపదీ మానసంరక్షణము, (ప్రహ్లాదుసకు నృసింహుడు సాకిత్కరించుట, జడభరతుని వృ శాంతము, పాండవ్యదోహి యగు అళ్వక్థామను ధర్మజుడు మన్నిం 75

చుట, శవి దానగుణము, భగవద్షితాసారము, (శ్రీకృష్ణుడు ముచుకుందున కను (గహము చేయుట మున్నగువావిని త్యాగరాజు తన కృతులలో సందర్భోచితముగ "పేర్కొనెను. ఇవన్నియు త్యాగరాజునకు గల పురాణపరిచయమునకు నిదర్శనములై యున్నవి.

ఇక త్యాగరాజు తన సంగీతనాటకము లందును, కీర్తనము లందును గల ఆయా పాతల స్వరూపచ్మితణమున చూపిన (ప్రకిభావిశిష్టఠలు తర్వాతి (ప్రకరణ మున వివరింపబడును.

76

పా(తచిితణము ఆప్రడాదంనిడా-

(బ్రిహ్మనృష్టికి (వతినృష్టి చేయగలవాడు కళాకారుడు. (ిహ్మ నృజించిన (వకృతిలోనై న వంకలుండు నేమోగాని ఉత్తమకళాకారుని సృష్టిలో మ్యాతము ఏ లోపమును ఉండదు. అంకే కాదు, (బిహ్మసృృష్టి కాల నియతికి లోదిడినది. కళా కారుని సృష్టి కొశ్వత మైనది. ఏనాడో కనుమరుగై పోయిన (శ్రీరామకృష్ణాదుల దివ్య సౌందర్యము మన కన్నులకు తోచునట్లు చేయగలవాడు కళాకారుడు. ఒకవేళ (శ్రీరాముడే మన కన్నుల యెదుట దోచినను మన కళాకారులు చ్మితించిన రూపు రేఖలు ఆతనియందు కానరాకున్నచో అతని యాథార్థ్యమును మనము సందేహించుమ్ము అంతగా కళాకారుడు మన హృదయమును చూరగొనును. శిల్చి, చితకారుడు బాహ్య రూపమును సహజసుందరముగ సృష్టింతురు. రవివర్మనంటి ఉ త్తమ చ్నితకారుడు తన చితములలోవి పాతల మనోగతభావములు గూడ సువ్య క్షములగునట్లు చి(త్రించ గలడు. అజంతా, ఎల్లోరా మున్నగుచోట్ల గల చిత్రములు, శిల్పములు విట్టివే కదాః

ఉత్తమకవి రసవంతములగు పదముల కూర్చుతో, విశిష్ట భానములతో, రమ్యములగు అలంకారములతో ఆ యా పాత్రల మనస్ఫత్వములను, భావములను చక్కంగా వర్షించుగు వాని బాహ్యసొందర్యమును గూడ కన్నులకు కట్టినట్లు వర్షం చును. కావ్యములు ఆయా పాత్రల విశిష్ట గుణములకు, న్వరూసములకు శాళ్వతత్వ మును కల్పించుటతోబాటు వావి నాదర్శముగ గొని మనకై మనము మన (ప్రవర్త నల, భావనల దిద్దుకొనగలుగునంకగా మనమీద తమ (ప్రభావమును (వనరింప జేయును. (శ్రీకృష్ణదేవరాయల పేరు విన్నంతనే ఆతనియెడ మనకు ఆదరభానము కలుగుటకు కారణము అల్లసాని "పెద్దన నంది తిమ్మన మున్నగు కవీళ్వరు లన్నచో అఆతిళయోకక్రి కాదు కదా:

(హ్మ సృష్టిలో వీజప్రాయముగ ఆ యా చేతనుల హృదయములందు. వాననాదిలమున అంతర్గతములై యున్న దివ్య భావనలకు దోహదము కల్షించి వికాసము గూర్చి (వ్రకాశింపజేయగలవాడు కళాకారుడు, కావుననే లోకులకు దిన్యపథమును.

77

+ఉవదర్శింపదలచి (దిహ్మ స్వయముగను, తన మానసప్యతుడై న నారదువి మూలము నను వాల్మీకివ్యాసులను (పోర్సహించి వారిచే ఇతిహాసప్పరాణములను వెలయింప జేవెను. కారణజన్ముడై న త్యాగరాజును నారదాన్ముగహూలబ్ధిమైన సంగీతజ్ఞానముతో వండిత పామరజన హృదయాకర్షకములైన గేయములలో ఇతిహాసపురాణముల లోని సారతమాంశములను స్వానుభవమైన భగవదనుభవానందముతో మేళవించి లోకుల కందింపదలచెను. కాన తన రచనలలో (శ్రీహరి సౌందర్యగుణమహిమాదుల నహజనుందరముగ నభినర్జించుదు అతని అను_గహభాగ్యమునకు నోచుకొన్న (వహ్లాదాది పాాతలను అనన్య(ప్రతిభావిశేషములతో చితించెను. (ప్రహ్హాదుడు (వహ్లాదభక్తీ విజయసంగీత రూపకమున ముఖ్యపా(త - ప్రహ్లాదుడు. లోకమాయ తీప్పుకొనక మునుపే తల్లికడుపున నున్న జీవువి లేక గుండెతో భక్తి చీజమును నాటి నారదమహర్షి సద్యః(ప్రవృద్ధము గావించి ఈత్త్వజ్ఞానటోధము ఆఅనుదోహదమును కల్చించుటతో (ప్రహ్లాదుడు ఆగర్భభ క్తీిమంతుడై పరమ భాగనతులలో గురుపుకన్న మిన్నగ పరిగణవీయుడై నాడు. “యహ్లాద నారద వరాశర' అని కదా పరమభాగనతుల స్మరింతుము. (ప్రకృత (గంథములోను “తల్లి గర్భముతోనం దగిలి నేనుండగా నిల -భౌని విజమర్మమేల తెలిపె” అని (ప్రహ్లాదుడు తన భక్తి పరిణతికి నారదుడు కారణ మనుటను స్మరించినట్లు పేర్కొనబడినది. (తహ్లాదుని భక్తి, కాన వై రాగ్యములు ఆంగముగాగల సొ తిక భక్తి? అతని ఖ్‌ క్రీ విళష్ణతను సము(దరాజు నర్డి చిన విధమును గనుడు. " “చిత్తంపు బంగారు సింహాసనమున " నుత్తమోత్తమునుంచి యూర్జితంబైన ధ్యానమౌ పన్నీటిభారచే హరికి = -.... స్నానంబు గావించి సంతసిల్లుచును అభిమానమను వస్త్రమమరంగంగటై - విభునిపై. జనువను వింతరత్న్మముల ఘనభూషణములిడి కనికరంబుగను .. " సీదుపుణ్యములను నిర్మలంబైన 78

స్వాద్వన్నములు పెట్ర స్వానందమునను - నానందమను విడెంబమరగా నొనగి మనసార6 జూచుచు6 దనువును మజచి - యనిశంబునేకమై యానందమంది” పిళ్చవాక్యపరిపాలనము లోకధర్మము. కాని ఆత్మహానికి కారణము కాగల పెతృవాక్యమును పాలించినచో ఉభయులకు నాళము కలుగుటయేగాక కులమెల చెడును. కావుననే (ప్రహ్లాదుడు తన భక్తిమార్గమును విడువడయ్యెను. అంతేకావ్‌ ఈంథడ్రి యెన్ని హరహింసలపాలు గావించినను కొంచెమైనను అతనియెడ వ్యతిరేక భావమును పూనినవాడు కాడు. త్యాగరాజు (పహ్లాదునికి తం్యడియెడగల గౌరవథావ మును మిక్కిలి మనోహరముగ ధ్వనింపజేసెను. “నామది శోధింవ నాతండ్రి నాకు పాములగఅపించి భదేభములను మేనున (గుమ్మించి మిగుల6 గోపమున దానవులొ చిచ్చున! దగిలించునటై పరిపరి విధముల జాధలనెల్ల హరిలీలలనుచు నేనపుడెంచుచుంటి”ొ అని (వ్రహ్లాదుడు తలచెనట, దై త్యభటులు *హరిని కానని దేహా మనితన్ను సముద్ర మున ఐడవై చిరని భావించెను. ఈ తలంప్పలు అతవికి నుంకై న దేహాభిమానము గాన, ఎన్వరియెడ నెట్టి ద్వేషభానముగాని లేకుండుటను దెలుపుచు అతని యుత్తమ చ్చిళ్స సంస్కృతికి తగినట్లున్నవి, “నిర్వెరన్సర్వభూతేషు యస్స మామేతి పాండవి (కగవద్షిత 11.15) అని కదా గితాచార్యుడనెను. హరిన్మరణమున మైమరచి యున్న (ప్రహ్లాదుని శేషపాళశముల గరుత్మంతుని వలన తొలగింపజేసి వరుణుడు (ప్రహ్లాదునకు (స్రజోధము కలిగించుచు_ “వర్డిల్లుచువు నీవు వారిజాకునింజూచి దద్దరిల్ల పనేమి ధర్మశీలి 79

ఆవి 'పేర్కొనెను. సాగరుని సుధామధురమగు గంభీరధ్వనికి తెలివొంది (ప్రహ్లాదుడు “ప్ప మహాత్ములో యే పెద్దలో యెల్‌గి సత్కరింపక యుంటినే' యని భయభక్తులతో లేచి నమస్కరించెను. హరిభ క్తులు వినయగుణభూషితులై యుందురు,

“పెద్దల బొడగన్న భృతు్యునికై వడి చేరి నమస్కృతుల్‌ 'సియువాడు (భాగవతము న, స్కం, 115 వ అని కదా పోతనయు (ఫహ్లాదుని అభివర్ష్మించెను: సమ్ముదుని చూడగనే (పహ్లాదునకు కీరసాగరళశయనుడు తలంపున మెలగెను.

“సాగర! నీయందే హరి, బాగుగ6 ఐబవళించునల యుపాయము దయతో వేగమె తెలుపుము నే నీ, వేగతి యని నమ్మినాను వేమరు జలధీ అవి తనకు (శ్రీహరి పత్యక్షమగునట్లు చేయమని సాగరుని (ప్రార్రించెను. ఈచోట. ౮ ఖ (హ్లాదుడు.__ “సకల సంపద్భొగ స్మామాజ్యములను = (బ్రకటముగా౬ బొంది వఖ్యాతిగల్గు కనకకశ్యపు దైత్యు కడుపునంబుట్టి = దినదినమున బుద్ధి దెలిసిననాడు వాజిగజాదుల వైఖరుల్‌ గలిగి - రాజభోగములను రమియించు జనుల గనుగొని హరిపాదకమలయుగ్మమును - నెనరున ధ్యానించి నేంజూచుచుంటి అనియు, తలపోసికొన్నవిధము అతని పరమ వైరాగ్యనిష్టను తెలుపుచున్నది. అనన్యాపేకతోగూడిన భక్తియే భగవంతుని పరిపూర్జానుభవమునకు సాధనము. శ్రీహరి తవ్చక (వత్యషము కా(గలడని సము[దరాజు ఆశ్వాసము గూర్చగా (ప్రహ్లాదుడు “ఎందుకిరీతి మరులైతినిపుడు హరికి; నెవరితో+దెల్పు దీవేళ నేమిసేతు బీవు(డీమని కాసించి చిక్కుకొ నెను, ఈశు(గనలేని జన్మంబు నిలకుమోత” 80

అని ఆర్హిని బౌందినవిధము పరమభ క్తుల భగవద్విరహాసహనమును దెల్పుచున్నదిం ఆ(ఫ్రస క్రమైనను ఇచ్చట (శ్రీకృష్ణవచనమొక్కటి స్మరింపదగియున్నది. పరిత్రాణాయ సాధూనాం, వినాశాయ చ దుష్కృతామ్‌ । ధర్మసంస్పాపనార్రాయ, సంభవామి యుగే యుగే॥ అని భగవర్గీత (ఆ 4. ల్లో 8). ఈ ల్లోకవ్యావ్యానమున శ్రీరామానుజాచార్యులు అవతార కారణమును వివరించియున్న విధము మిక్కిలి సరసము. “భక్తులు భగవంతుని ధ్యానించి భక్రిపరవశుతై తమ చత్తువులకు భగవంతుడు కానరాకున్న (పాణములు విలుననన్నంత పరితాపమును చెంది యున్నపుడు వారి కానందమును గూర్చి; వారి తాపమును తీర్చుటకు భగవంతుడు అవతరించును అని వారి వివరణ, ఇట్టి పరికాపమే (వస్లాదునకును కలిగినది. ఆ సమయమున నారదుడు సనకాదిమును లతో జెప్పిన ఈ క్రింది పలుకులు పై వివరణమును (ధువపరచుచున్నవి: “భువిని (పహ్లాదుండు బుద్ధిమంతుండు, అవివేకులనెల్ల నణచ యోగుగ్ణండు హరిని గానకను తానారడి.జెంది, య మజిమజటి. జింతింప మాధవుండెజింగి విహితమౌ భక్తుని వెతలన్ని దీర్చి? మహిమలన్నియు. జూపి మన్ననసేయ మహి కేగుననితోచె మదిహర్హమునను'-_ నారదుడు (ప్రహ్లాదుని “ఏకు హరి తప్పక (ప్రత్యతము కానున్నాడని ఓదా ర్చుళు పలికిన పలుకులు ప్రహ్లాదుని భక్తి గరిమతోవాటు శ్రీహరికి భదక్తువి వీకించు టలోగల పరమోత్సాహమును సువ్య క్తము చేయుచున్నవి. “అనయంబు హృదయంబు హరికొప్పగించి, కనులవపండువ్వంగాను6 గనంగోరు ఘనుని గాఢంబుగా మది€ గొంగిటం జేర్చి, గూఢము నొకటిగా. గూడనెంచెడిని నీవంటి భక్తుని నిఖిలలోకముల, నేవంక నేగాన...” గార కే

అని శ్రీహరి యతనికడకు నచ్చుటకు నుత్సషించియున్న విధమును వివరించెను. “జ్ఞానీ శ్వాక్షైవ మే మకమ్‌” (గీత అ. 7ళ్లో 1%) అనియు “భక్తాస్తేబతీవ మే (వియాః (గక అ. 12 ల్లో, 20) అనియు తాను గీతలో పేర్కొన్నట్లు పరమజ్ఞాన వైరాగ్య పరిపూర్హుడైన (వ్రహ్లాదునియెడ శ్రీహరి. ఎట్టి వాత్సల్యము కలిగియుండెనో వర్షనాతీకము.

ఈ పట్టున (వ్రహ్లాదునొద్దకు నారద సమాగమమును త్యాగరాజు కూర్చిన విధము మిక్కిలి హృద్యము. భగనద్విరహము నోర్వక పరితపించు సమయమున భక్తున కాశ్వాసము గూర్చునది సత్సంగతియే కదా!

మచ్చిత్తా మధ్రత్మప్రాణాః, జోధయన్తః పరస్పరమ్‌ ॥ కథయన్తశ్చ మాం నిత్యం: తుష్యన్తి చ రమన్లి చ॥ (గిత అ. 10 ల్లో 9 ఆని పరమజ్ఞానులై న భక్తుల స్వభానమును గీతాచార్యుడఖివర్షి ంచియున్నాడు.

తనకు సాకిత్కారమొసగ (శ్రీహరి సముత్సుకుడై యున్నవిధమును నారద ముని తెల్పగా విని (ప్రహ్షోదుడతనితో పలికిన మాటలు భగవదను(గహము భక్తుల కెట్టి మహానందమును గూర్చునో వ్య క్తమొనర్భ్చుచున్నవి.

"నను సడ్ధంజేసి తానళినాకితోను = వనరుహాక్తుడు నాదు వార్తలు పలుక నామాటలకు6 దల్లి యడ్డమాడకను - -నా మీద దయయుంచి నాపాణవిభుని గూరిమి బల్కెనా గురుతరంబుగను = నారదబుషివర్య నగరాజధెర్య ఇరువురు నామాట లెత్తిరా మజియు6 = గరుణను దలచిరా కడ్ముపేమ మీజ ఈ శుభవార్తకు నిది సరిగాదు = వానుదేవుండు నావద్ద నున్నట్లు కమ్మని ముద్దిచ్చి కౌగింటజేర్చి = నమ్మిక లిచ్చుచు నను (బోచినట్లు నేడు నా మననుకు నిండారుసుఖము - గూడిన యట్లాయె గురురాయ! శరణు” ర2

భగవదనుభవానందము భక్తుల ఆక్మ, మనస్సులలో నిండి పొంగపౌరలి శరీరమున ఈను నిండారు సుఖము నిచ్చుననుటను పైమాటలు తెలుపుచున్నవి. (శ్రీహరి (ప్రత్యకమై (ప్రహ్లాదుని కౌగిలించి సాంక్వనము కూర్చగా (ప్రహ్లాదుడు పొందిన సంతోషసం్యభమమెట్టిదో ఈ (కింది వర్షన వలన న్య క్తమగుచున్నది: “శ్రీలక్మకైనను జిక్కని యంకంబు హరియు భక్తునకిచ్చి యాదరించె నానుఖంబులచేత నార్తులెల్లయు దీరె నేడు ఖాగ్థంబని యెంచుకొనుచు గడుదీర్హ బాహుని గమలాయతాక్షుని గమనీయవదనుని గనుగొనంగ నాశ్చరర్థ్యమొకవంక హర్షంబు నొకవంక గడుభయంబొక వంక కలగాను నింతసాఖ్యంబులెటు గలెనిపుడు తనకు; జింతచే గుంది మూర్చిల్లు చిత్తభమమొ స్వాంతమందునం గొన్నట్టి స్వప్ప్నమేమొః యనుచు ప్రహ్లాదు డిరితి నాడుకొ నెను" (శ్రీహరి (ప్రహ్లాదుని జూచి తపములకు ఇంద్రభోగాది ఫలములు నియకమ్ములె యున్నందున తగిన వరములు కోరుమ9 పలుకును అకని అంతరంగళుద్ధిం వరీక్షింవ దలచి “ఎల్లకాలము భూమి నేలగాం జేతుం గొల్లగావరములు కొనుము (ప్రహ్లాది ఆఅసనగొ (ప్రహ్లాదుడు. “వారిజనయన! నీవాడను నేను = వారిజానన! (బోవు సారెకు మాయాసాగరమందు _ నేరకమునిగే నేమము లేదు నీజపములు నవనిధులౌ త్యాగరాజవినుత! యీదురాశల.౬ దగులను “తనలోనే ధ్యానించి తన్మయమె కావలెరా వినను మాయావేళ = నేవంకో తెలియదురా 83 -

లక్షర్ణము జబేయరు మదిలో లకాంతరములకైనా భూతములైదును నీవు పారలంజేయుచున్నావు నిరవధిశయ్యపై నీవు నిత్యానందమున నున్నావు అనియు, *వీ భక్తి తప్ప వేరేదియ కోరి ననుచు (బహ్మజ్ఞానవిష్ణుడై చెప్పిన సమా ధానము అతని ఆత్మజ్ఞానానందమయత్వమునకు నిదర్శనమైయున్నది. (శ్రీహరి అతనిని సంభావించి వై పంఠమునకు మరలిపోదలంచిన తటి (వహ్ల్హాదుడు.__ “ఎడబాయందలంచినావింక, విడువను నాతండి! నిన్ను వేమరు మదిలొ జడియక నిపదయుగములం దడసేయక కటైైవేతు. దాళను నేను౯కా అనుచు, అవరోడ సాతెత్కారమైనందున అజ్ఞానజనితమైన జాలివి వదలి ధై ర్యానంద జలధిలో సీదుచు అంతఃకరణమున జగమంతయు హరిమయముగ జూడగలిగెను. ఇట్లు ధైర్యభక్తి గలవాడై _ “ఎన్నిన నాకోర్కెలు విను, పన్నుగ నే సొమ్మువెట్రి పరిమళములచే మిన్నైన మేన నలదుచు6, గన్నులనే6 జూచి చూచి కాలము గడతుకా” అఆవీయు, “తీరదలంకారించక, తీరదు నుతియింపలేక దివ్యాన్నంబుల్‌ తీరదు తినిపింపకనే, తీరదు నీకింక పాద్దు దీనాధారా!” అవనీయు, “తీరునా నాలోని దుగ్గ సారమౌ నీపాదసారసము నాదుహృద యారవిందమునబెటి కట్టుకోక తి _ కమ్మవిల్తుని గన్న శకాంతిగలిగిన హరే, ముమ్మారు పాలన్నము భుజియింపంబెట్టి కమ్మని విడెంబొసంగి కడురత్నములు మెరయు; తమ్మపడిగను బట్టి కానిపుడు నిలువకను శత

అనుదినము నీదు పాదాబ్బముల నొత్తుచును, గనకమయమౌ సురటి కరమునిడి విసరి ఘనమైన ఫణితల్చ్పమున నుంచి పొడుచును, గనులార సేవించి కాలములగడపకను తీ - అనియ్యు వైనతేయనకు వలె విరంతర పరిచర్యాభాగ్యమును తనకు నను[గహింవ శప్రార్టించెను. “ఎట్టివారికైన దొరకనటై - జనకజను బొట్టు గట్టి కరము. బట్టువేళ కాంతకున్న సుఖము దయసేయవయ్యా! సదయ! రామచం్శద! అనియు సీతాదేవి భక్తిని తన కిమ్మని వేడుటనలన అతని భక్తి పరాకాష్ట ఎట్టిదో శెలియనగును. (శ్రీహరి, ఎన్నెన్ని విధముల వివరించి (బహ్మపదవి మున్నగువాని నిత్తు నన్నను ఆశగొనక పరిచర్యాభాగ్యమునే వేడు (ప్రహ్లాదుని నుదేశించి__ ఉం చి జ్రానము, వైరాగ్యము, వి జ్ఞానము, సద్భక్రి సమముగాగ భవుని నే గానను ముల్లోకములక౯ మాన్వుని నినుగంటి నిసమానంబెవరే!” అని యకవి విశిష్ణగుణములం బొగడి యతని కోర్కెను దీర్చెను, లక్ష్మీసమేతుడై శ్రీహరి తన యెదుట నిలువ (ప్రహ్లాదుడు షోడళోవచారము అతో భగవంతుని (పత్యక్షముగ పూజించెను. ఈ నాటకమున (సహ్లాదుడు వైన “శేయనివలె, శ్రీ లత్మీదేవివలె తానును హరికి నిరంతరము పరిచర్య లొనరించు భాగ్యమును వరముగా బడసినట్లు పేర్కొనబిడేను. (ధువుడును పసితనముననే నారదోపదేశమున కరోర తప మాచరించి భగవత్సాషొత్కారము పొంది ధువలోక పదవిని దడయగలిగెను. అయినను__ “అనఘ! పినతల్లి దన్ను6 బల్కిన దురుక్త బాణవిద్ద్ధాత్ముడగుచుం దద్భాషణములు 85

చిత్తమందు.౬ దలంచుటంజేసి ము క్తి6 గోరమికి నాత్మలో వగ గుందుచుండె (27 అనునట్లు, “పర మోత్క్బృష్టమైన శ్రీహరి పాదసేన గాక వేరేదో ఫలమును గోరికిని గదా యని పశ్చాత్తాప పడెనట, (ప్రహ్షాదుడన్ననో శమదమాదిగుణముల జన్మతః పరిపూర్ణముగ సాధించినవాడు గనుక తంగడి పెట్టిన బాధలు కూడ (శ్రీహరి లీలలుగనే భావించి భగవత్సాకిత్కారము బడసి వైనతేయునినలి పరిచర్య చేయు. భాగ్యమును బడ'సెను,

(శ్రీభాగవతమున స_ప్తమస్కంధమున ప్రహ్లాద చర్మిత కలదు. అందు పోతన (వహ్ణాదపా(త్రప సంస్కృత మూలమున కన్న మిన్నగ వన్నెచిన్నెలు గూర్చెను. పోతన(పహ్లాదుడు భక్రియోగమున సిద్ధిపొందినవాడు. అతనిని గుటించి పోతన తన. భావగతమున గావించిన వర్ణ నలు బహ్మజ్ఞాననిష్టుని అక్షణముల దెలుపునవై యున్నవి. “నర్వం విష్ణమయం జగత్‌” అని సమస్తమున;, తనలోను నిరంతరము (శ్రీహరిని గనుచు తన్మయుడై యుండువాడతడు. కాననే “శ్రీహరి యెందున్నాడో చూపు మని తండ్రి యదలించినపుడు._

“అఇఅందు6 గలండందు లే6ండని

సందేహము వలదు చక్రి సర్వోపగతుం

డెందెందు వెదకి చూచిన

నందందే గలండు....” (72/5) అనుచు అతడు చెప్పిన సమాధానము వట్టి శాస్త్ర పాండిత్యముగాక (ప్రత్యషానుభవ మని రూఢియగుచున్నది, (బ్రహ్మాదులు, కడకు లత్మీదేవియు సమీపింప వెజచిన. నృసింహుని (ప్రహ్లాదుడు వినయ సమ్మోదభరిత హృదయుడై సమీపింపం గలుగుటకు కోరణము (బ్రహ్మాదులకును సంటప్రాప్తమగాని భ _కీక్షాన పరిణతివలని (బహ్మానంద సిద్ధియే. త్యాగరాజు (ప్రకృతనాటకమున (ప్రహ్లాదుని, భక్తిమార్గము ననుష్టించు సాధకునిగా నాటక(ప్రారంభమున (సవేశపెట్టి స్థిరచిత్తముతో ఉపాసనాపరిణతివలన (్రీహరి సాకాత్మరమును ఐడసినట్లు నాటకాంతమున నతనిని భక్రియోగమున సిద్ధి పొందిన వావినిగా చ్నికించెను. (ప్రహ్లాదుని, సాత్త్విక భకక్తికిదియే తగిన విజయము,

(శ్రీభాగవతమున నృసింహానశార సందర్భమున (కూరదానన సంహార మొసర్చి ఆతని పేవుల 'మెడందాల్చి శ్రీహరి (ప్రహ్లాదునకు సాక్షాత్కరించినట్లు "పేర్కొనబడి

856

యున్నది. ఆది భయానక, వీభత్స రసో(దేకముగలవట్టు, అట్లుగాక వకృతనాటక మున ఏకాంతమున (పశాంత వాళావరణమున నారద సనకననందాది సన్మునుల గోప్పిలో లక్ష్మీనారాయణులు సాతాత్కరించి (ప్రహ్లాదునిచే షోడళోవదార పూజలంది యతని నను(గ్రహించినట్లు కూర్చబడియుండుట రమ్యమైన కల్చన. ఇది మూలమునకు వన్నెపెట్టు కల్పనయేగాని వ్యతిరేకముగాదు,

(శ్రీకృష్ణుడు భగవద్గీతలో విభూతి యోగాధ్యాయమున *“(ప్రహ్లాదళ్ళాన్మి దైత్యా నామ్‌ (10. 80) అ౦ పేర్కొనియున్నాడు, అసలే సదియారునన్నెల మేలిపసిండి. అందు ఒక్కొక్కం అణువును తన హృద్గతభక్తి సుధారసమున ముంచి ముంచి తెలుగువలుకుల నలప్పల నెక్కించి యొక్కించి భవ్యగుణ పరిపూర్ణ ముగా (వహ్హాదుని దివ్యమంగళ విగ్రహమును పోతపోసి పోతన ఒక్కొక్క తెలుగువాని హృదయ మందిరమునను (వతిష్టించి వారిని ధన్యజీవనుల గావించెను, ఇంక త్యాగరాజుమాట చెప్పవలయునా? తన హృదయమున నెలకొన్న యా సువర్షవిగ్రహమును, తాను ధ్యానయోగమున _ శ్రీరామునుపాసించి మనోరథ సిద్ధివడసిన యనుభనము, నూతగాగొని మూలముసకన్న మిన్నగా చితించి చూపి మనలను ధన్యుల గావించెను.

('ప్రహ్లాదవరదుడు : శ్రీహరి

పోతన శ్రీకై వల్యపదమును జేరుటకైై నందాంగనా డింభకుని ధ్యానించెను. అనగా సగుజోపాసనము నత డంగీకరించెను. త్యాగరాజు నిర్గుణ (బిహ్మామును గుర్తించి “సోఒహం) భానమున కై నల్యపరుదై యుండవలసినవాడై నను పోతన వలెనే భక్రియోగసిద్ధుడె సగుణ నిర్గ్ణణములకు సమానగౌరవము నిచ్చెను. అయినను కొంతవజకు సగుణమునకే ఆధిక్యము నొనగు రచనలు గావించెను. అసలు భాగవతమే సగుణోపాసనమును సిద్ధాంతపరచు (గంథము. భక్తిమార్గము ననలం వించువారికి ఆలంబనముగ నొకమూర్జి యావశ్యకము. గంగానదీ మహ్మావవాహమున జలము (గ్రోలదలచిన వానికొక పాతము, కరపాతమేని అనళ్యకము గదాః అశు సర్వవ్యావకమగు పర(బహ్మమువలని యానందము నాస్వాదింప శరీరగతుడై న జీవునకు ఆలందినముగా ఒకమూర్తి యావళ్యకము, సర్వశక్తుడు ఆ మూర్తిలో సొన్నిధ్యము నన్ముగహింసకపోడు.

“యోయో యాంయాం తనుం భక్తటి (7.20% అను శ్లోకమున. గీతా చార్యుడు తన్ను ఎవలేరూవమున (శ్రద్ధతో పూజించినను ఆయా రూపములందే వారి

87

(శ్రద్ధను పెంపొందజేసి యమ్యగ్రహింతుననికదా బోధించెను: (ప్రహ్లాదుడు సర్వత భగవత్ప ్వరూవమును దర్శింప గలిగినవాడయ్యు, తఈనయానందానుభనమున క్రై (వత్యేక .ముగ నొక మూ ర్తివిశేషమునుకోరి, తనయెదుట నెల్లప్పుడు సొమొత్కరించియుండి తన పూజల, వరిచర్యల నంగీకరించుచుండవలెనని (శ్రీహరిని వరముగ (ప్రార్టించి వడసినట్టు త్యాగరాజు (పపహ్లోద భక్తివిజయమున నర్జించెను.

ఆతని నను(గ్రహించిన శ్రీహరి వై కుంఠవాసి. అకడే (బహ్మేంటద్రాది దేవత లెల్ల కొలున లక్ష్మీదేవితో సంభాషించుచు నిట్రనెను:

*...నిశ్చలుండొకడు దొనవపుత్హుడు వానిభక్తిచే

వెలబడిపోతి నామనను వేజొకకెుంచదు = ఏమిసేయ? నీ

వలె నను బాయబలేడు కనివచ్చెద” ననుచు 'పేర్కొని భక్తుననుగ్రహింప బయలుదేరెను. లక్ష్మీదేవి నివారించినను విన డయ్యెను. “నీవలె ననుబాయరే'డని లక్ష్మీతో శ్రీహరి పేర్కొనుటనలన (ప్రహ్లాదుని భక్తిపరిణతి యెట్టిదో తెలియనగును. భక్తవశంవదుడై యతని పాలికేగదలచిన హరివి జూచి విరహమోర్వక లక్ష్మీ (వహ్లాదునెడ మాత్సర్యము నహించెనట. అమె నెట్లో యొడంబరచి శ్రీహరి (వహ్లాదు నను(గహింపవచ్చెను. *ఏదారివైన వానికి వాదాడి వరంబొసంగి నచ్చెదనని బాసచేసి పొమ్మని లక్ష్మి యన్నదట. అక్ష్మిమీద శ్‌న్న భక్తులమీద హరికి యేమ, పక్షపాతము ఏక్కువ యని యిట త్యాగరాజు మనోహరముగ చ్చ్నికించెను.

(దిహ్మానదని మున్నుగాగల మహావై భవములెన్ని యిత్తునన్నను (వహ్ల్హాదుడు సంతసింసక “నీపరిచర్యకన్న వేరేదియు వలదని నిశ్చలబుద్ధితో వేడికొనెను. ఇయ్యది (వహ్లాదువి దృఢభక్తికి విదర్శనమగును. (ప్రహ్లాదుడు గావించిన షోడళోవచారము ఇకో గూడిన పూజను శ్రీహరి యంగికరంచి లక్ష్మీదేవి పలికిన పలుకుల దలచి ట్రై కుంఠమున కేగదలచెను. అతని తలంపు తెలిసి (ప్రహ్లాదుడు పడిన బాధలు ఆతని ఆర్తిని దెల్బను. *తిరిగి వత్తునని అనబెట్లి పొమ్మని (వహ్ల్హాదుడు పలికెను. ఒక వంక లక్ష్మియెడ ననురాగముు మరియొకవంక భదక్తునెడ వాత్యల్యము ఈ రెండును హర౭ినెందును నిలనవీయక హృదయమును కలవర'పెట్టినవి. అంతలో ఆదృళ్యుడై ్రీహారి భట్దని యౌ ్రిని చూడజాలక_

88

“తనయుని గనవచ్చు తల్లిచందమున వనజాక్షలక్మతో వరదుడాక్షణము మెరుపు కోట్లను గేరు మేనునుదాల్చి, కరుణతో€ బహ్హాదుకడకు వేంచే సె” ఈ వట్టున త్యాగరాజు లక్మీనారాయణులకు ఒండొరులయెడగల (పేమకన్న పరమ ఛక్తితో పుత్తుత్వమును బడసిన భక్తునెడ గల వాత్సల్యము గొప్పదని చిత్రించిన రీతి యతని యనన్యభక్రివిశిష్ణకను జాటుచున్నది. తనయెదుట సాకెత్కారమైన (శ్రీహరిని స్తుతించుచు (ప్రహ్లాదుడు “నిత్యశుద్ధబుద్దుని, నిర్వికారుని, ఆదిమధ్యాంతరపి శుని, సచ్చిదానందుని, *సీకాసమేతుడై న శ్రీరామచం్యద్ర స్వరూపునిగ శ్రీమన్నా రాయణ దేవుని (మొక్కెను'. అని యీకీతినిట శ్రీహరి గుణమహిమలను పేర్కొ నెను. జ్ఞానమార్గమున (బహ్మస్వరూపమును గుర్తించిన జ్ఞానికై నను, నిరంతరము భక్తితో సాకారుడగు భగవంతుని పూజించుట కర్తవ్యమని, అదియే తరుజోపాయ మని త్యాగరాజు సిద్ధాంతము. శ్రీ సదాశివబహ్మేంథద్రులు జీవన్ముక్తులై యుండియు (శ్రీళృష్ణద్యానరసానందమగ్నులై __ “మానస సంచర రే బ్రహ్మణి మదశిఖిపింఛాలంకృతచికురే, మహనియకపోలబితముకురే" అని ఫ్రకృష్ణ సౌందర్యారాధనపరులై యుండిరికదా।ః ం (పహ్హాదుడుపాసించిన శ్రీరాముడు త్యాగరాజు (శ్రీరాముని శ్రీహరి యవతారమూర్తిగాగాక హరిహర (బహ్మోదు లకు మూలమైన వరబహ్మాన్వరూపముగా పరవాసుదేవునిగా భావించెను. కావుననే (ప్రహ్లాదుడు పరవానుదేపుని, వై కుంఠవాసుని పొగడుచు “శ్రీరాముడవి, సీతానాథుడని "షేర్కొనెను. కృతయుగమున నుండిన (ప్రహ్లాదుడు (కేతాయగమున నవతరించిన శ్రీరాముని కీర్తించుకెట్లు పొనగును? అవి సంళయము కలుగవచ్చును. భగవంతుడు కాలాతీతుడై నట్లు భక్తులభావనలును కాలాతీతములు, భక్తులు వ్పరాణ (ససిద్లులెన భ_క్తవర్యుల త_త్త్వములను తమలో రూపించుకొని భగవత్సాన్ని భ్యము ననుభవింతురు. త్యాగరాజును (వకృతనాటకమున తనయందు (వహ్లాదత్వము నారోపించుకొని పలుచోట్ల తన భక్తి భావనలనే (ఫ్రహ్లాదుని భానములనలె వివరించి యున్నాడు. కాన శన యిష్టదైనమునే (ప్రహ్లాదువిచే కీ ర్తింపడేపెను. ఇది ప్యాతౌచి 89

త్యమునకున్ను కాలౌచిత్యమునకును భంగకరమేయైనను త్యాగరాజు భ క్యావేశ మట్లిదని సరిపెట్తకొనవలిను. బి న! క్యాగరాజేకాదు, పలువురు భక్తకవులును అనుసరించిన మార్షమిదే. గోదాదేవి తనయందు గోపికాత్వము నారోపించుకొని తన శ్రీవిల్లిపుత్తూరిని (_వేపల్లెగా తన. చెలులను గోపకన్యలగా భావించుకొని (పభాతమున వారిని మేల్కౌాలుపుచు “నంద గృహమున పవళించియున్న శ్రీకృష్ణుని మేలుకొలుపుదము, రండిని తన పాశుర ములలో (తిరుప్పావై "పేర్కొన్నది కదా: ఆళ్వారుల పాశురములందును ఇట్టి విసర్యయములున్నవి. (శ్రీవిష్తుచిత్తులు తమయందు యళోదాత్వము నారోపించుకొని చిన్నినిసుగు (శ్రీకృష్ణుని లాలించుడు “నరకాసురుని చంపినవాడాః కప్పలతో వారిధికట్టించి లంకను ముట్టడించి అసురులపై బాణనర్షము కురిపించినవాడా:? అని యశోద లాలించినట్లు పేర్కొనిరి. భక్తుల యభిరుచులు, భానములు విచిత్రములు. కాననే కంబమహాకవి తమిళ మున తన “రామావతార? కృత్యాదిలో “భక్తులు, ఉన్మత్తులు, ముగ్ధస్తీలు పలికిన మాటలలో రనజ్ఞులు తప్పులెన్నరగని హృద్యముగ నొక తమిళపద్యముసే పేర్కొ న్నాడు. కాన (_పకృత్యగంథమున నిజభ క్రిభాననలెల్ల వహ్లాదుని భక్తిభాననలుగ వివ రించుచున్న తాగరాజు (శ్రీరాముని (ప్రహ్లాదునిచే పూజింపజే'సెను. శ్రీలక్ష్మీ “పహ్లాద భక్తి విజయ” నాటకమున ద్వితీయాంకమందు నారదుడు ప్రహ్లాదు నకు దెలిపిన లక్ష్మీనారాయణసంవాదఘట్టమున మాాతమే లక్ష్మీదేవి ప్రళంసకలదు. “మిన్నైన సొమ్ములు మేనెల్లనించి కఠలశసము.ద రాజవరకన్యక తన పతిని మ్‌ డ్రి ని న్‌ ర్ట గాంచి చొక్కిియుండగా నామెతో శ్రీహరి. “భూ; తలమున నిశ్చలుండొకండు దానవప్వుతుండు వానిభక్తిచే వెలపడిపోతి నామనసు వేరుగ మారదికేమిసేతు, నీ వలె ననుబాయలేడు....”

1. “ప్పిత్సర్‌ శౌన్నవుమ్‌ 'ఫేరైయర్‌ ఛొన్నవుమ్‌ ఐ త్రర్‌ శొన్నవుమ్‌ సన్నప్పెలుబవో* _ రామావతారము-కృత్యాది. వ్ర

అనెను. తనయెడకన్న భక్తులయందు వలపు మితిమించిపోవుచున్నదను భానముతో ్రీహఠి విరహము నోర్వడాలని లక్ష్మీ మాత్సర్యము వపొంచినది. “ఏదారినైనవానికి, వాదాడి వరంబొసంగి వచ్చెదనని నా మీదానబెట్రై చనుమికః నాదాహము దెలిసికొమ్ము నళినదళాక్షా”

అని లక్మీ ఆసబెట్టినది. ఆమె హృదయమున మాత్పర్యమేర్చడుటకు కారణము. “వివలె ననుబాయలేడు' అని శ్రీహరి 'పేర్కొనుటయే. సతికి పతియే సర్వస్వము. తానే తన చేతులార పతికి పరిచర్య లొనర్పవలెనని కోరుట సతీధర్మము. తన స్థాన మును మరొకరు పొందుట కెన్వరు సంగీకరింపరు. *తోవనెరింగిన బాలుడు" అని భక్తిమార్గమున తననలె మరొకరు పళిసేవ చేయదలచిన వారియెడ మాత్సర్యము కలుగుట యుక్తమే కదాః

(ప్రహ్లాదుడు శ్రీహరి పరిచర్య తస్ప వేరేదియు వరముగ గోరనందున నతని భక్తి గరిమనెంచి శ్రీహరి యతసీ కోరిక తీర్పక తప్పదయ్యెను. వైకుంఠమునకు మరలిన శ్రీహరి విరహార్తితోగుందు భక్తుని స్థితికి పరితాపము చెందగా జూచి లక్ష్మీ దేవి మనసు కరగినడి. లక్మియు శ్రీహరితో “తనయుని గన వచ్చు తల్లిచందమున) (పహ్లోదు ననుగ్రహింపవచ్చెను. భక్తజనులను లక్ష్మీదేవి తన తనయులనలె భావించి. కటాక్షించును. అట్టి యామె మాతృవాత్సల్యమును త్యాగరాజిచ్చట మనోహరముగ. చి(తించెను, శ్రీహరి విరహము నోర్వక లక్ష్మీదేవి తన చెలితో__ *....ఈశ్వరినై పుటి యీ కర్మమెల్ల

పడతిరో! సాగసెల్ల పానుపుపాలు: బడ(జేసె నికనోర్వ వశమౌనె చెలియ” అని యిట్టీ తేలిక భావముల వెలిబుచ్చినట్లు త్యాగరాజు కూర్చియుండుట సరసముగ- దోపదు. ఈ శైలికి ఆ కాలమున బహుళవ్యాప్తిలో నుండిన యక్షగానముల (భా వము కారణమగునే మోః నారదుడు

పురాణములలో రసవంతములై న కథలలో నారద ప్యాత్రప్రవేశము తప్పక యుండును. దిన్యసొపిత్యమును భూలోకమునకు దెచ్చినవాడే నారదుడు, అతడు. ్రీరామచర్శితమును (బ్రహ్మా(పేరణమున వాల్మీకి కుపదేశించెను, శ్రీమద్భాగవత రచ

|

'శకు వేదవ్యాసుని పరికొల్చెను, భక్తి సూూత రత్నముల హారముగ గుది (గుచ్చినవాడు వారదుడు. ఆగమకర్త. యోగులకు, యతులకు భగవత్సా) _ప్రికి నారదుడే (ప్రాపు. 1ధువునకు ధ్యానరూపమైన తపోమార్గమును నుపదేశించినవా డతడు. (ప్రహ్లాదుని నంతటి మహాభ క్తుడుగ రూపౌొందించినవాడు నారదుడు. త్యాగరాజు నాదయోగ సిద్ధు .డగుటకు కారకుడు నతడే.

“దారము” అనగా జ్ఞానము. దాని నిచ్చువొడు నారదుడు. “నారు డన పర “మాత్మ. అతనిని గుజించి యుపదేశించువాడు గనుక నారదుడు. నారద మనగా మేఘము. మనము కోరకున్నను మేఘము జలముల వర్షించునట్లు నారదుడును తానై “తగువారలకు తత్తోపదేశము గావిండును.

*సకృత నాటకమందును నారదుడు ఛగనద్దర్శన లాలసుడ్రై పరితపించుచు -మూర్శనందిన (పహ్లాదున కాశ్వాసము గూర్చుచు లక్ష్మీనారాయణుల సంవాదమును వినిపించు పట్టు రమణీయము. సనకసనందనాదులతో (పహ్లాదుని గుణగణముల నుస్గ డించుచు వారితో కలిసి శ్రీహరి (ప్రహ్లాదునకు సాతెత్కరించి యను_గ్రహించిన విధ మును కన్నులార జూచి సంభావించిన విధము అతనికి శిష్యజనులపై గల వాత్సల్య “మునకు మనోహరమగు విదర్శనము,

గుణములకు దగినట్లు ఆతని శరీరచ్భాయ శుద్ధసత్త్వ్రమయము. త్యాగరాజు +వహ్లాద ముఖమున నారదగురుస్వామిని పలురీతుల (_పళంసింపజేవెను, భేదాభేద రహితమగు వేదాంతరనభరితుడు. అష్టాంగయోగపారంగతుడు. సృష్ట్యాదికర్తయౌ ్రీవళ్లిభుని గూడి విష్ణతో వెలపెడి నిర్మలాత్మ. ప్రకృత నాటకమున ఆతడు లేకున్న “వైకుంఠమందు జరిగిన లక్ష్మీనారాయణ సంవాదము వ్రహ్ల్ఞాదునకు తెలిసి అతని హృదయమున కూరట కళిగియండదు. మనకొక రసవంత మైన సన్నివేశము లభించి యుండదు.

వరుణుడు

(వస్హాద భక్తివిజయ సనంగితరూపకమున వరుణుడు (ప్రముఖస్థానమును 'వహించుచున్నాడు;, అతడు జలాధిదేవత. హిరణ్యకశిపువి కింకరులచే (ప్రహ్లాదుడు సమ్మ్శుద్రమున _తోయబడిన విషయము తెలిసి “సాధు నంగతి చేయ నమయంబ ఉంచు సంకనమున గంగాది సతులతో' వచ్చి (స్రహ్లాదు నాదరించి (పఠరటమొ

వై

రథమున నుంచి తన సభకు గొనిపోయెను,. ఈ పట్టున త్యాగరాజు భాగనతులకు భక్తజన సంగతి యెట్టి మహానందమును గూర్చునో తెలిపెను.

వేదములందు వరుణుడు (పధానదేవత. సుకర్మదుష్కర్మలకు సుఖదుఃఖముల విచ్చు వ్యవస్థ చేయువాడు. (ఇదంతయు. బుతమనదిడును). (ప్రాయళ్చిత్తఫలముగ, హృదయపరినర్తన చెందినవారిని పాసరహితులుగు చేయునట్టి జగత్సంభువని బుగ్వే దమున (ప్రశంసింపదిడియున్నాడు.వే నహ్మన _స్తంభములు గల ఒక సౌధమున వివ సించు మహాదేవుడు వరుణుడు. లోకములో జరుగు సర్వము, సర్వకార్యములు, సర్వ సంచలనములు ఆయనకు తెలియును. ఆయనకు పాశములు గలవు, వానితో నాయన మానవుల బింధించును. సత్పురుషులకు మాత్రము బింధవిము క్సి కలి. గించును, ॥

నాగపాశబిద్ధుడగు (ప్రహ్లాదుని బంధవిము క్తుని చేయటకు అట్టి వరుణుడే కదా సమర్భడు, అతడు__

“మందరధరుడానందకందుడు తన హృదయార విందంబున నెలకొన్న సౌందర్యంబులను”

నిరంతరము తలంచుకొనుచుండును. క్షీరసాగర మథన కాలమున మందరమును ధరించి శ్రీహరి తనలో కూర్మురూపమున విహరించిన విధము నతడు స్మరించు. చుండునట. “హృది తిష్టతి యోగినామ్‌' అని (ప్రమాణము కలదుగదాః వరుణుడు. యోగులకు (ప్రతీకము. యోగళాస్త్రవిదులు క్షీరసాగర మథనమును (కింది. విధదున. సమన్వయించురు;

మూలాధారమందుండు (తీకోణము మందరము. దానిని జుట్టియండు వాసుకి కుండలి, దానినిబట్టి మధించిన సురాసురులు ఇడాపింగళ నాడులయందలి ప్రాణశక్తి వాయువులు. ఇంతకును ఆధారభూతకుడు విష్ణువు. కండలి తొలుత మేలుకొనునపుడు దేహమున శ క్తిపసొారము కారణముగ వకారములు పుట్టును. అప్సు డా యోగవిద్య తెలిసిన గురువు సాధకునకు దానివలన నపాయము లేకుండ జేయవలయును, ఈ గురువే వాసుకి భూషణుడై న "శివుడు. దీనివలన వరుణుడు యోగమార్షమున తన

1. విజ్ఞాన నర్వన్వము, ౪01 ?. వృట 65,

ఓ ం? ౫ పుట 701

9

పహ్యాదయమున భగవంతుని దర్శించు యోగనిస్టున కాదర్శ(ప్రాయుడయ్యెను. ఆ వరు ణుడు గరుత్మంతుని కోరి ప్రహ్లాదుని తనువున దనిలియన్న నాగపాశముల విడి పించెను. వరుణుని మహిమలను (ప్రహ్లాదుడు__ “స్థితిలయోదృవములు శ్రీహరి వేడ్మగా. గావించంజూచితి గాసితీర నీయందు. ఐబవళించి నిర్మలాత్ముడు యోగః న్నిద సల్పెనుగదా నిత్యముగను" “అని (వ్రళంసించెను. వరుణుడును (ప్రహ్లాదుని సాత్విక భక్తిమార్గమును కొనియాడి 'అళవికి తప్పక భగసత్స్చాతెత్సృతి కలుగునని పలికెను. ఛగవనద్దర్శనానుభవమును బడసి నిరంతరము తన హృదయమున నతనిని ఛ్యానించుచున్న పరమయోగివరుని ఆశయించి, భక్తిమార్షనిష్టుడు అతనివలన కర్మ చింధవిముక్తుడై దైవ సాషెళత్కారము పొందగలడను తత్త్వము ఇందు వ్యంగ్య మర్యాదతో వివరింపబడినది. త్యాగరాజస్వామియు (శ్రీరామకృష్ణానంద యోగినర్యుల అవ్యాజకృపకు ప్యాతుడై వారి యను(గహమువలన భగవంతుని దర్శింపగలిగెను కదా: గరుత్మంతుడు | విరంతరము శ్రీవారిపేవ తనకు నరముగా బడసిన వై నతేయుడు భక్రినిష్ధలకు ఆదర్శప్రాయుడు. (ప్రహ్లాద భకక్తివిజయ సంగీతరూపకమున నరుణునిచే (ప్రార్ధింప బడినవాడ్రై వై నతేయుడు (పహ్ల్హాదుని నాగపాశములనుండి విడిపించినట్లు త్యాగరాజు కూర్చెను. “కనకాది ధరలోన కదలినయట్లు, ఘనమైన మేనితో గరుడదేవుండు పక్షపాతములేని భక్తాగగణ్యు, పకపాతముచేత పకముల్‌ గదల” గరుత్మంతుడు భునికరుదెంచిన విధమును *నిష్ణువాహనుండిదిగో! అను కీ రనమున మనోహరముగ వర్జించెను. పై ఫశ

గరుత్మంతుడు వేదస్వరూపుడవి కీర్తింపదడినవాడు. వేదములు భగవంతుని, వహించియున్నవి. గరుత్మంతుడును హరివాహనమై నిరంతర మళతని చరణపద్మము లను నిజకరములదాల్చి పవి్మిత తనుడై నాడు, ఆతని కిరుపక్షములు గలవు. వేదముల కును కర్మ, జ్ఞానమార్గములను 'రెండు విభాగములున్నవి, వేదోక్తమార్గమున విధ్యుక్త ధర్మములను (శద్ధతో అనుష్టించుచు త_త్త్వజ్ఞానము కలవాడ్రై భక్తియోగముతో భగవంతు నుపాసించువాడు సుఖదుఃఖరూప ఫలములనిచ్చు పుణ్యపాప రూపకర్మములు అను బింధమునుండి విడివడి భగనదను[గహమునకు ప్మాతుడు కాగలడు. అంతియ కాక తన న్మరణదర్శునములచేత పరులను కూడ బంధవిముక్తుల గావించి తరింప 'జేయగలడను తత్త్వమిందు ధ్వని మర్యాదతో గూర్చబడినది.

శ్రీకృష్ణుడు

లోకాను(గహకారియై రమాలోలుడు నందాత్మజుడుగా అవతరించి పాకారి (సఫ్రముఖులు, మునీం్యదగణములు మెచ్చగా గోపికలతో నాకాాక్రీడనొనర్చిన విధమును శ్యాగరాజు “నాకాచరితమున' అభివర్షించెను. ఇందు _సధాననాయకుడు శ్రీకృష్ణుడు, “సర్వం కరోతీతి కృష్ణః? అన్నట్లు భుననములనెల్ల తన లీలక్షై నృజించి వినోదించు పర(బహ్మము (శ్రీకృష్ణుడు. “కృష విలేఖనే' అను ధాతువునలన “కర్షతీతి కృష్ణః అనురూవమేర్చడును. తన దివ్యోపదేశములచేత స _త్వ్వగుణపూర్ణుల హృదయములను జక్కదిఅచి భక్తిజ్ఞాన వీజములనాటి తన అద్భుతలీలలచేత దోహదము కూల్చి దివ్య ఫలము సననుభవింసజేయువాడు (శ్రీకృష్ణుడు.

భాగవతమున శ్రీకృష్ణ గోపికాలీలలు అభినర్షింప బడియున్నవి, అందు శ్రీకృష్ణుడు పర(్రిహ్మముగా పదవదమున వర్షింపబిడెను, ఆతని పరబ్రహ్మ తత్త్వమును (ప్రకాశపణచుచు హృదయరంజకమగునట్లు (శ్రీకృష్ణపా(త్రను (వకృళ నంగీక నాటకమున త్యాగరాజు రూపొందించెను, కవులు ఉత్తమనాయకుని తమ హృదయములందలి మహోన్నత భానముల కనుగుణముగ చిత్రించి పాఠకుల హృదయములకొక అపూర్వ రసానందానుభవమును కలిగింతురు. యథార్థవృ త్తమును తమ థొవానుగుణముగ మార్చు అధికారము వారికి కలదు, నిదర్శనమునకు భారత మున దుష్యంతుడు శకుంతలను తన సతియని తెలిసియే శిరస్కరించినట్లుండగ కాళిదాసు తన శాకుంతలనాటకమున నాయకుని గుణముసనకు అపకర్ష రాకుండుటకు “అఖిజ్ఞానము' ను, శాపవృత్తాంతమును, కల్పించెను. కాగా ఒక కావ్యమును

ఫ్‌

విమర్శించునపుడు కవి తనభావోత్కర్షమున కనుగుణముగ నాయాపాతల చ్వితిండు టలో ఎండనరకు సిద్ది పొందినాడనియే విమర్శింపవలయును గాని ఇతిన్స త్తములోని. యాథార్జ్యమును పరిశీలింపరాదు. (ప్రకృత నాటక (ప్రారంభమున__ “హరికృత నౌకాచరితంబును విన్నవారు సన్మార్గముచే చిరజీవులై చెలంగుచు వరసుతధనములను బడసి వర్టిల్లుదురే” అనుటచే (శ్రీకృష్ణ చార్యితములోని మహవీయతను, ళా -చిన్మాతుడౌ కృష్ణుచా రితంబెల్ల వినంగ నిండు సుఖముల్‌”

అనుటజే శ్రీకృష్ణుని పర్యబహ్మ తత్త్వమును, “పుణ్యాత్మలౌ గోపికల్‌' అనుటచే గో పికలనృ త్తములోవి పవిత్రతను త్యాగరాజు సూచించెను.

శ్రీకృష్ణుని వేణుగానము సకలజనుల మోహింపజేయును, ముగ్ధలగు గోపికల విషయము వేరుగా చెప్పవలయునా? కర్ణానృుతముగా వేణుగానము వీనుల సోకినంతనే గోపికలు శ్రీకృష్ణుని చూడవచ్చి, రేగుసండ్లుకొనుటకు కరముల ముత్యములుగొని. వచ్చుచున్న అతవిని మార్గమున కనుగొనిరి. అతని సౌందర్యము వారి హృదయముల కొల్లగొనెను. శ్రీకృష్ణ (బ్రహ్మానందావేశము వారి హృదయముల ముంచెత్తెను. శ్రీకృష్ణుని విసోరముచేత అత్యంత సొందర్యాఖిరామమై యొస్పు యమునానది సొగసు వొరి కన్నులకు విందుగూర్చెను. ఆ నదిలో తేలినచ్చు నవరత్న ఇచిత రజతమయ. మగు ఓడను జూచి అందు 1 శ్రీకృష్ణునితో నల్లాసములాడుచు (క్రీడసలుప దలచిరిః అంతరంగముననున్న (దిహ్మానందావేశము వారి అంతఃకరణములను, ఇంద్రియము: లను (పభావిశతములు గావింపగా జాన వరిసక్‌ ఇములేని ముగ్ధలగు కాంతలు దానిని మదనోదేకముగా _ భావించిరి. అదియు (శ్రీకృష్ణుని మాయయే, భాగవతమున అడుగడుగునకు శ్రీకృష్ణుడు యశోదాదులకు తన పరత_త్త్వమును జూపి వారు ఆశ్చర్యచకితులై యున్న సమయమున వెనువెంటనే తన మాయచేత వారి హృదయ. ముల (భమింపజేని శానాక బాలకుడుగా లీల సల్పినట్లు వర్ణింపబడినది.

“కని లో కేశులు గాని వీరు కొడుకుల్లారంచు6 జిత్తంబులకా జనయి(తీజనకుల్‌ విచారపరులై శంకింపం గృష్పుండు తా ఠి

జనసమ్మోహినియెన మాయ దదభఖిజ్ఞానంబు వారించి యి ట్రనియెక స్మాగజుడై మహావినతువై యానందనసంథధాయియై” (భాగవతము, దళశమస్కంధము పూ.భా. 1880) కాననే తానొక చిన్ని బాలకుడుగా గోపికలకు గానవచ్చెను. “*ప్రసిబభాలుడవు నివు భారమౌ తెప్ప- శశిముఖ జరిపింప శ క్రియు గలదె” అని నందేహించిన గోపికలకు శ్రీకృష్ణుడు తన దిపష్యమహిమలను టోధపజడుచు నిట్లనెను: “ననువినా తృణమైన నడచునా యనుచు, మును వేదళాస్త్రముల్‌ మొరబెట్ట వినరె జీవుల పాలించు శ్రీహరి రీతి, గోవులు వేయెన గొల్ల నేనొకడు పాలన సేతు నేబాగ నామనవి యాలకింపుడు మీరు అలివేణులార!” అనుచు 'పతిం విశ్వస్య ఆత్మేశ్వరమ్‌ (తై.నా. 11 అని తన శుతితత్వ్వమును వారి కెటుకపలచెను. విస్పష్టముగా తన సామర్శ్యమును__ థి “ఈ నదినె కాదు జలనిధి. గానని భవవార్ధి నిపుడు కడువేగమునక్‌ మానినులార సురాసుర, మానవుల. దరింపజేయు మాధవుగానే అని బోధపరచెను,

లోకమున సకలచేతనాచేతనుల ఉన్మేషనిమేషాదులు కూడ శ్రీకృష్ణుని కృత్య ముఠే. అట్ల్టుండగా తరజణజోపాయము ననుప్పించుటలో చేతనుడు తనకు గల శ క్తి సొమర్జ్యముళు, ఉపాయ నిర్వహణము, సమ_స్టమును థగవత్‌ క_ర్సృకము అను సత్యమును గుర్తించి 'మెలగినపుడే కృతకృత్యుడు కాగలడనియు, అతనిని గాదవి అహంకరించి చేయబూనిన పనులు విపరీతఫలముల నిచ్చునను సరమార్థమిందు ధ్వవించుచున్నది. (శ్రీకృష్ణుడు అర్జునునకు.

“అహంకారవిమూఢాత్మా, కర్తాహమితి మన్యతే (భగవద్గీత 8.27) అవి కాను కర్తనని అహంకరించువాడు మూఢుడని కదా బోధించెను:

(శ్రీకృష్ణుడు గోపికలతో ఓడలో విహారము చేయడు ఒక్కొక్క రికొక్కొాక్క దూపము దాల్చి తనయందే శ్రీకృష్ణునకు (పేమ కలదని (ప్రతి గోపికయు. భావించు నట్లు.

య? ప్ర?

“అనయము మోహము మీరగ కృష్ణుడు, అందరికన్ని రూపము లెత్తియాడి వారల సంతోషవరచెను. (బహ్మేంద్రాదు లాశ్చర్వ్యముతో విరులవాన కురియించిరట.

గోపికా కృష్ణుల విలాస(క్రీడ మానన_పవృ త్రివంటిది కాదు. తతి గోపిక హృదయమందును ఆంతర్యామిగ (శ్రీకృమ్తుడు నెలకొని యున్నాడు. ఆ కృష్ణుడే వారి బాహ్యాచకుపులకును గోచరించి వారి నానందపరచుళున్నాడు. ఇయ్యది జీవపరమాత్మల సంశ్లేషము. “మమైవాంశో జీవలోకే జీవభూతస్పనాతనఃి (భగవద్గిత 15.7) అనునట్లు గోపికలలోని జీవత _త్స్వములు భగవదంళములే కదా!

థధాగనకమున పరీక్షీత్తు___.

“*ధర్మకర్తయు ధర్మభర్తయు ధర్మమూర్తియునైన స త్కర్ముండీశుండు ధర్మశికయు ధర్మరక్షయు6 జేయంగా నర్మిలిక'థర మీదబుట్రి వపరాంగనా జనసంగమే ధర్మమంచు+ దలంచిచేసె నుదాత్తమానస చెప్పుమా”

(స్కం. 10, పూ. భా. 1105) అని (వ్రళ్నింపగా శుకుడొనగిన యీ (కింది సమాధాన మిటి న్మర అజీయము: “సర్వభకు6. డగ్ని సర్వంబు భక్షించి. దోషిగాని పగిది దోషమెనల జేసి దోషపదము. జెందరు తేజస్వు- లగుటల౬ జందవానవాదు లధిప!” (1107) “*ఈశ్వరుడుగాని వాడున, రేశ్వర॥ పరకాంతందలంచి యెట్లు (బదుకు గా రిశ్వరుండు దక్కనన్యుడు, విశ్వభయద విషము మింగి వెలయంగలండే”. (1108) ఆస్లోస్ప జనములందు గోపికలందును సకల జంచులంచు సంచరించు నామహాత్మునకు6 బరాంగన లెవ్వరు? సర్వమయుడు లీల. సలిపెగాక 1) ఇంద్రియ వ్యాపారముల నిర్జించజాలని గోపికలకు ఆ కృష్ణవిలాసఘువలవి యానందము మితిమీరి అతడు తమయందనుర కుడగుటకు ఈమ యౌపనసొంద , శ్యములే కారటములని గోపికలు మదాంధలు కాగా వారి గర్వము నణవదళచినాడు ఫ్ర

శ్రీకృష్ణుడు. గోపికలతో తెడ్త నావల బెట్టడనియు కాను ఓడ నకిపెదననియు పలి కెను. “నీ వగబు కట్టి పెట్టమని గోపికలు గర్వో క్తుణ పలుక వారి గర్వమును దౌల గింప దలచి తన సంకల్పముచే శ్రీకృష్ణుడు జడివాన గురియజేసి నావలో రంధ్ర మేర్ప్చడ జేవెను. ఛభయవిభ్రాంతలై గోపికలు (శ్రీకృష్ణుని ముగహృదయములతో (ప్రాక్థింపగా వారిని కంచుకములు దీసి యోడరంధములో నుంచ ఆజ్ఞ చేపెను- అప్పటికిని పసయోజనము లేకపోగా చీరలడీసి నావ రం్య్రముననుంప నొజ్ఞాపించెను* అతని యందలి సరమ విశ్వాసముతో గోపిక లశ చేసిరి.

“అత్మాలిమానముతో గావింపబడు భక్తిసాధనములేనియు ఉత్తమ ఫలము సేయవు. అపాయసమయమున ఆదుకొనవు” అనుట వ్యంగ్యముగ నిట సూచింప బడినది. రాజరాజు సభలో (దౌపది ఉళభయహ _స్సములు జోడించి ్రీకృష్ణుని (పార్టించి నంత నాతడాదుకొన్నట్లును, గజేం్యద్రుడాత్మరక్షణమునకు అణుమా(తమువు స్వళ క్తివి చలపెట్టక సర్వము భగవంతుడని విశ్వసించి (ప్రార్థించిన తటి శ్రీహరి యాదుకొన్న బ్రును తమ శక్తి సామర్థ్యములందు, శరీరమునందు ఈషణ్మా(తమైన అభిమానము నుంచుకొనక పరిపూర్ణముగ తనయందు విళ్వాసముంచి శళరణుపొందిననే ఆతడు మనల నాదుకొనునను పరమార్థమిట గు ర్రింపనగును.

సకల అభిమానముల వీడి తన్ను శరణు పొందిన గోపికలకు ఆ సమయమున ్రీకృష్ణదేపుడు “సర్వాధారుడుగను, నిర్వికారుడుగను, నిరంజనుడుగను, ఆది మధ్యాంతరహితుడుగను, జగన్మోహనాకారుడుగను' దర్శన మొసగెను. తమ సౌందర్యలానణ్యములచేత తమకు అతడు వశమై యున్నాడని తలంచిన వారి (భమ లెల్ల తొలగుట ఇట సూచింవదిడినది.

“పరమదయాకరుండు, నిజభ_క్తజనావనుడు అృవమేయుడు, కాంతరూపుడు” నగు శ్రీకృష్ణుడు...

“నన్నే ధ్యానము సేయుచు. గన్నిటిని నిలిపి మీరు కరయుగములచే€ గన్నులుమూసి భజింపుండు, పన్నుగ మీ పాలివేల్చు ఫలమిచ్చు దయజా అని గోపికలకు బోధించెను, ఇట (శ్రీకృష్తు డర్దునునకు __

సర్వధర్మాళ౯ పకత్యజ్య మామేకం శరణం [వజ।

అహం త్వా సర్వపాపేఖ్యో, మోక్షయిష్యామి మా శుచః॥ (ఛగవద్లీత, 18.88) అవి బోధించినవిధము స్మరింపదగియున్నది,

కం

గోపికలు పరమేళ్వరునిమాట భక్తితో విని కన్నులు మూసి భజింపగనే అంధకారము, వర్షము ఆజగిపోయి కనకమయములగు వల్వలు, రమ్యుకంచుకములు ఎప్పటినలె రాగా చూచి యుప్పొంగిరి,

ఈ రీతిగా తన్ను శృంగారభానముతో ఆశ్రయించిన గోపికలను (శ్రీకృష్ణుడు చేరదీసి (క్రమముగా వారిని ఐహపికసుఖపరాబ్మాఖలజేసి దిన్య(బహ్మానందపరాయణల: జేసిన విధమును త్యాగరాజు బుధజనామోదకరముగ చిత్రించి శ్రీకృష్ణత తత్త్వమును నిరూపించెను. భగవంతుడు నిజభ_క్తులను సంసారవిర క్తులను గావించి పదసేవాపరా యణులజేసి (ప్రాష్యము, స్వాభావికమునై న ఆత్మధర్మమున నిరతులగునట్లు చేసి పరబ్రహ్మానందనిష్టుల గావించి అనుగ్రహించునను మహోన్నతత త్త్య మిందు వ్యక్త మగుచున్నది.

అంత గోపికలు కోటిమన్మథాకారుడును, కువలయనే్యతుడు నగు శ్రీకృష్ణు నలంకరించి పేవించుచుండిరి. జయదేవవిరచిత గితగోవిందకావ్యమునలె నిది శృంగార రసోపేతకృతిగ తోచినను ఆ కృతిలోకంటె (శ్రీకృష్ణుని పరత్వము, దివ్యగుణములు, భక్తజనుల తప్పులను దిద్దితీర్చి యతడాదుకొనువిధము తరణోపాయము, మధుర భ క్రి విశిష్టరీతినిందు అభివర్షింపబడినవి. త్యాగరాజ్యీగంథమున శ్రీకృష్ణ (ప్రశంస వచ్చిన చోటులందెల్ల ఆతని డిన్యగుణములను, జీవావనతత్పరతను, నిష్కలంక భక్తజన వాత్సల్యమును, అవ్యాజకృపాపరత్వమును వ్య క్రముచేసిన తీరు అతని భక్తి పరిణతిని దెలపుచు సహృదయరంజకముగ నున్నది.

గోపికలు

నౌకా చర్మితమున త్యాగరాజు “పుణ్యాత్మలౌ గోపికల్‌” అని గోపికల గరిమను తగు విశేషణముతో పేర్కొనెను, *పుణతీతి = పుణ్యం; పుణ కర్మణి కుఖే శుభమును జేయునది _ అని పుణ్యశద్ది వ్యుత్పత్తి. విశ్వమంగళ స్వరూపుడగు. (శ్రీకృష్ణునితోడి అనుభవముకన్న మించిన శుభమేది కలదు? ఎట్టి మహనీయ తపము చేతను, యోగసిద్దుల చేతను, జ్ఞాననంపదల చేతను సాధ్యము కాని భగవద్దర్శనము, భగవత్సాదసేన లభించుట అట్లుండ ఆతడ్లై 'మెచ్చి ఆశ్లేషానందానుభవమును అను 4గహించునంతటి పుణ్యమునకు నోచుకొన్నవారు గోపికలు. కాననే ఉద్ధవుడు గోపికలను

“వందే నంద్యవజస్త్రీణాం, పాదరేణుమభీక్షృశః |

యాసాం హరికథోద్దీతం: పునాతి భువనతయమ్‌ 1%

(భాగవతము 10. 47.68): 100

అని (ప్రశంసించెను. ళుకాదులును గోపికల భాగ్యమును తలచి వలువిరముల థాగవతాది పురాణములలో (సళంసించియున్నారు. (శుతులును “యమేవై ష వృణుకే తేన లభ్యః3) (ముండకోపనిష త్తు 8.2.8) అని కదా యుద్దోషి ంచుచున్నవి:

గోపికా తత్త్వమును. పలువురు వలువిధముల సమన్వయించియున్నారు. శృష్ణోపనిష త్తు నందలి.__

అహ్రావష్తనహ్మసే ద్వే శతాధిక్థః స్త్రియ సథా |

ముచోపనిషదస్తా వై, బబ్రహ్మరూపా బుచః స్త్రియః॥

(మంత్రము 18) అనుదానినలన వేదోసనిష త్తులలోని (మొత్తము 18,128) మంత్రములు గోపికలుగ రూపింపబడినట్లు తెలియనగును,

అగుపూ. రక్షణే” అను వ్యుత్పత్రినిబట్టి వేదముల రక్షించునది “గోపికి. అనగా వేదబుక్కులయర్థమును ధ్వనింపజేయుగున్నది. (కుతి స్రీలింగ శబ్దము. ్రుకృష్ణ గుణమహిమాదులను నర్ణించు (శుతిమం(తములు గోపికలు అనిభానము. అనందరామాయణమున అప్సరనలు మున్నుగాగల దేవకాంతలు (శ్రీరామ వొందర్య మోహితల్లై యకనిన్నాశయింప నతడు___ ళ్‌ అలల. ద్యాపరే కృష్ణరూవధృక్‌ ఆహం (వజే భవిష్యామి, నందగో పేశపాలి జే! భవిష్యంతి సురేశశ్చ నంద నత భవిష్యతి తదా దేవాస్తు గోపాలా భావిమద్వరదానతః॥ భవిష్యథ తథా యూయం గోపికాః నకలాః [వజే। యుష్మాకం పూరయిష్యామి యథేచ్భం వాంఛితం తథా॥ (విలాసకాండము. నృష్తమనర్ష్గ, 46.48) అని వారికి వరము ననుగహించినట్లు కలదు. అధర్వణీకృష్ణోపవిష త్తునందును శ్రీరాముడు తన్ను ఆలింగనము జేసికొన ననుమతి గోరిన మునులకు వారి కోరికను . తీ ర్తునని వరమిచ్చినట్లు కలదు, పద్మష్ట “పేర్కొనదిడి యన్నది, దక్‌ వలా లాలా జై భంగ హ్‌ 101 త లో ఖ తీ

త్యాగరాజు నొకాచరిితము నందును. “తలిరుబోణులై యమునా నదిలో తల్లడిల్లే దిందుకా పలచుచు తొలి జన్మమున రామునిచే వరములు బడసినదిందుకా”

అని నౌక మువిగిపోనున్న సందర్భమున తమ పూర్వజన్మనృ శ్రాంతమును స్మరించినట్లు 'పేర్కొనెను.

భాగవవతము నందును.._ “వారిజోదృవుండు సురకాంతలంజూచి--- “'హరిపూజార్హము పుటుండు; సురకన్యలు భూమియందు సుందరతనులె హరిక(గ్రజు,డై శేషుండు. హరికళతోం బుట్టు తత్చియారంభుండై'

(స్కం, 10. పూ.భా. 16

అవినట్లు కలదు. కాగా మునులు, దేవకాంతలు, గోపికలుగా జన్మించి శ్రీక్సష్ణ గ్యాత్ర సంశ్లేషానందము పౌందిరని తెలియగున్నది.

భగవత్సాయుజ్యమే జీవునకు పరమ్యపప్రాప్యమగు పురుషార్థము కదాః నిరం తరము భగవంతుని దివ్యపొందర్యమును హృదయమున ధ్యానించుచు తన్మయ చిత్త ములతో నుండు మునులు హృదయారాధ్యసాందర్యవిశష్ణ్టరూపుడు కన్నుల యెదుట వెలసియున్న తటి యతని సంశ్లేషము బడయ తమకించుట వింతకాదు. “పంపాం మోహనరూపాయి అన్నట్లు అతిలోక సుందరుడగు శ్రీరాముని సంశ్లేష మును సురకాంతలు గోరుటయు వింతగాదు.

నొకా చర్మితమున శ్రీకృష్ణుని వేణుగానము విని గోపికలు (బిహ్మానంద నరవళులై న మునులవలె నిర్మమలై, ప్యత్రాగారధనములను మజచి కృష్ణు నన్వే షించుచు వెడలిరని త్యాగరాజు నర్జించెను. దివ్యసొందర్యముతో కన్నులకు విందు గూర్చుచున్న ్రీకృష్ణుని జూచి వారు కృష్ణ బహ్మానందావేళశము కలవారై రటః వా రతనితో విహరింస యమునానది కతవిని దోడుకొనిపోయిరి. (శ్రీకృష్ణువి దివ్యగానము. చేత (ప్రథావితములై యమునానదీ పరిసరములు అపూర్వ సొందర్యముతో విలసిల్లు తుందెను. ఆ నదిలో కేలుచు వచ్చిన నవరత్నఖచితరజతమయమగు నొక వారి నందు శ్రీకృష్ణునితో (క్రీడింప ఉ_కేజవరచెను, సంసారమను నడిలో భక్తుడు భగ వంతుని నవవిధభక్తి మార్గములతో నుపాసించు విధము నిది ధ్వవింపచేయుచున్నది.

02

దేహము ఓడవంటిది, “రజతమయమగు ఓడి అనుట శుద్దసత్వ్వమయమగు మనస్సుతో గూడిస తనువే భ_క్రికి సాధనమగు ననుటను సూచించుచున్నది.

గోపికలు మొదట శ్రీకృష్ణుని పసిబాలుడని భావించినను, 'నను వినా తృణ మైన నడవిదనియు.___

“విమమో తెలియక బలికెదరు చెలులార! _ నామీద దయలేక కాళిందిలోని కాళియుని మదంబును గాలనఖచటేదా...” మున్నగు నిదర్శనములతో తన శ క్రిసాముర్ధ్యముల వారిక్‌ తెలిషియు, విశ్వాసము

గలిగించెను. వారును___ “భావజజనకుని పలుకులు, భావంబున సత్యమనుచు భయవిరహితలె ఖావముననుంచి కృష్లుని;...... వ. ఓడను నడపసౌగిరి, ఓడలో శ్రీకృష్ణుడందరి కన్నిరూపములె త్తి వారినానంద పరవళల గావించెను. (బహ్మేం,దాదులు, దేవకామినులు ఆశ్చర్యసంభ్రమములతో ఆ వేడుకను జూచి (ప్రళంసింపసాగిరి.. దేవతలకును దుర్లభమైన (శ్రీకృద్ణునితోడి వినోదము తమకు లభించినందులకు గో పికలుప్పొంగిపోయిరి. “వినోము నోచితిమో చెలుల - మేదాన మొసగితిమో శ్రీనాధు కొలువమరె పలుల చెక్కిళ్లు నొక్కుచును మానకమోవియానుచు చంద్రాననుహృదయమున నుంచ-ఏనోము- స్త్రి రతృ్పములు మనము చెలులు . శ్రీమించు యౌవనము వారిజలోచనుండు చెలుల పాలాయెగదవమ్మ...” అని యా రీతిని పొడుచు అడుచు శ్రీకృమ్ణునితో (కీడించుచున్న మతత్తకామినుల హృదయమున యౌననసౌందర్యమద మలమికొనెను. వారి హృదయ 'మెటింగి (శ్రీ కృష్ణుడు వారిని *తెడ్ల నావల పెట్టుడు, నేను ఓడ నడుపుదు' నన్నాడు. తొలుత తన యందు. విశ్వాసముంచి పడవ నడపబూనిన గోపికల హృదయమున గల (బహ్మో నందమున వారి సౌందర్యమదము కఠలియుటకు ఓర్వడయ్యెను శ్రీకృష్ణుడు. గర్వశ్రై ల మెక్కిన గోపికలు... 103

“చ్రాలుచాలు నీ యుక్తులు నడవదు సారసాక్ష! త్రీకృష్ణా!

శూలధరాదుల కరుదైన మముగూడిసుఖము అనుభవింపవే శ్రీకృష్ణా! అనియు,

“ఎవరు మనకు సమానమిలలో -_ నింతులార! నేడు -'

గో, కులమున త్యాగరాజనుతుడు మన వలల దగిలిపోయె=” అనియు,

'మనరూపముల జూచి మనవెంట దిరుగునే, యోడను జరిపింప

నొానరులేదు సాగనున మనముల చొక్కింప నేర్చునే; యోడను జరిపింప నొానరులేదు' అవియు నిట్టి పలుకులచే తమ లావణ్యగర్వమును వెల్ల డించిరి. టి ళం క్లానయోగాది సాధనలనలన అనేకాద్భుత శక్తులు కలుగును, ఎంతటి జ్ఞాను లైనను ఆ శక్తులకు వ్యామోహితుల్లై గర్వించుట కలదు. అట్లుండ సాధనపరిపుష్టి చాలని ఆ ముగ్ధయునతులు తమకు ్రీకృష్ణుడంత సులభముగా నశవడి యుండుటకు కారణము తమ సౌందర్యాతిశయమని గర్విండుట వింతకాదు, శ్రీకృష్ణ మాయచే జడివాన కురిసి నానలో రంథధ్రమేర్చడి అది మునుగసొగిన సమయమున గోపికలు (భమ తొలగి యమునాదేవిని __

“దేహముల నెల్ల నొాసగేమమ్మ ఓ దేవి! కృష్ణదేవుని గట్టుంజేర్చవమ్మి” అనుచు తమ (పాజములకన్న ఆతవి (ప్రాణము ముఖ్యమని అవేదన పొందుట వారికి (ఫ్రీకృష్ణునెడ గల _పేమాధిక్యమును వెల్లడించుచున్నది. కానన ఎన్ని తిప్పులు చేసి నను (శ్రీకృష్ణుడు గోపికలయెడ వాల్లభ్యము కలవాడై యుండెను.

“ఆపిచేత్సుదురాచారో భజతె మామనన్యభాక్‌ సాధురేవ స మస్రవ్య స్పమ్యగ్వ్యవసితో హి సః (8.80) అను భగవర్గీతాసచన మిట న్మరింపదగినది. 104

మబ్బువలె మదినలమిన గర్వము చెదరిపోగా గోపికలు శ్రీకృష్ణు నెళ్లైన గట్టు జేర్చనలెనని కలనరపడసాగిరి. వారి నోదార్చి (శ్రీకృష్ణుడు కంచుకములదీసి యోడ రం్యధమును నుంపగో రెను, వారు తమ *పంచరంగు కంచుకములి దీసి యోడలో నేర్చడిన రంధమున నుంచినను ఫలము లేకపోయెను. అంత,

“కృష్ణా! మాకేమి దోవబల్కుు - కీర్తిగల్గును దేవదేవ! వాల

సర్వము నేననుకొన్న నీదు= సామర్థ్యము జూపు చిన్న శ్రీకృష్ణా-

పాయలేని మమ్ము నీవు ఏ యుపాయమైన దెల్పి (బోవు శ్రీకృష్ణా- అవి గోపికలు (ప్రార్టించిరి. శ్రీకృష్ణుడును “నాకారం్యద్రము తోపల, కోకలు వదలించి మీరు గొబ్బున విడరే' యని యపాయము చెప్పెను. గోపిక లొకరితో వొకరు ఆలోచించుకొని “నిర్మల హృదయుం డగధరు( డనయము (బోచునిని “*వెలదులెల్ల 'వేదవాకొమని యొంచిరి. “జన్మ జన్మాంతర సుకృతంబుడే (వసంచ భోగభాగ్యంబు అన్ని నళ్వర మని యెంచి శశ్రీకృష్ణమూూర్తి పాదారవిందంబు చేరుటక్రై” యోచించిరి,

ఐదు వన్నెల కంచుకము ఇం్యద్రియాధీనమైన మనస్సులోని గర్వమునకును, చీర శరీరగతాభిమానమునకును (ప్రతీకము. మదమాత్సర్యాదులతో శరీరగతాభిమాన మునుగూడ పరిత్యజించినవాడే పర(బ్రహ్మాసందానుభవమునకు అర్హుడు కాగలడను తత్త్వ మిటి సూచింపబడినది.

ఇట, కర్ణాటరశివభ క్తురాం(డలో తలమానిక మనదగు “వ్వహాదేవి యక్క” “అనుభవ మండపమున నుడివిన ఈ (కింది సూక్తులు స్మరింపదగినవి:

“ఉటన్త తొడిగెయ నెల్ల సెళెదుకొల్ల బహు దల్లిదె ముచ్చిముసికిధ్ర నిర్వాణవ సెళెదుకొళ్ల బహుదె చెన్నమల్లికార్డున దేవర బెళగనుట్లు లజ్జె గెట్టవళిగె ఉడిగె తొడిగెయ హనేకోమరుళే.”

“దేహమును చుట్టియున్న నస్రమును తొలగింపనగును. కాని (ప్రపంచమును చుట్టియన్న నిర్వాణమును ఎవ్వరు తొలగింపగలర? చిత్స్రకాశము. శరీరమును కప్పియున్నవారికి వేరు వస్త్రాభరణములతో పనియేమి?' అని తాత్పర్యము.

105

కావున సంపూర్ణముగో లౌకికభావనలను, " అకిమానమును పరిక్వజించినగాని పరిపూర్ణ (బహ్మాసందామభవమునకు అర్హత కలుగదని తెలియనగును. ఆ సమయ మున శ్రీకృష్ణుడు వారికి సర్వాధారుండుగను, నిర్వికారుండుగను, నిరంజనుండు గను, ఆదిమధ్యాంతరహి తుండుగను, జగన్మోహనాకారుండుగను దర్శనమిచ్చెను- ఆ సమయమున గోపికలు (శ్రీకృష్ణుని __ “*హరిహరీ నీయొక్క దివ్య పాదారవిందమియ్యవే సనకసనందన శ్రీనారద శుకార్డున ఘనులెల్ల నుతించు వనజనయన _బహ్మది సంక్రందనులనయము సేవించు నిను వేదపురాణాగమశాస్త్ర విద్యలయందు చరించు ఘనసమనీల! నిరంజన! నిర్గుణ! కనికరమున త్యాగరాజు ఖావించు- హరిం” అని నుతించుటవలన వారి హృదయములందు నెలకొన్న వై రాగ్యపూర్ణమైన భక్తి భావము సనకసనందనాది దివ్యమునుల భక్తి భావముతో తుల్యమ౦ తెలియు చున్నది. శ్రీకృష్ణుని మహిమవలన వారి కనకమయములై న వలువలు, కంచుకములు ఎప్పటివలె కలిగినవి. విషయాభినంధిలేని నిగర్వహృదయముతోబాటు హరిసరిచర్య గావింప శుద్ధస_త్త్వమయమైన శరీరమును ఆనళ్యకము. (శ్రీహరి కటాశమున నట్టి యోగ్యతను గోపికలు పొందికనుటకు, మరల హరికృపతో వారు వస్త్రముల, కంచు కముల బిడసిరనుట సూచకము, వారు నిర్మలభ క్షి భానముతో శ్రీకృష్ణుని పూజింప సాగిరి, “త్యాగరాజకృతాం పుణార్థం కథాం సాధుమనోహరామ్‌ । యే శృబ్వన్సి నరా లోకే ఖేషాం కృష్ణః (పసీదతి॥” అని త్యాగరాజు ఈ నౌకాచర్మితమునకు ఫల్ముకుతి గావించెను. ఆదిలో “పుణ్యాత్మలౌ గోపికల్‌” అనియు, అంతమున *పుణ్యకథి అనియు ఆతడు పేర్కొనుటచేత ఇందలి: గోపికా వృత్తమున దివ్యభావనలకే గాని లౌకికభాననల కెంత మాత్రము చోటు లేదను త్యాగరాజు హృదయము వ్య క్తదుగుచున్నది. 106

(శ్రీమద్భాగవతమునందు తన విరహము నోర్వక వ్యథచెందిన గోపికలను. (శ్రీకృష్ణుడు తన విలాస్మక్రీడలచే సంతుష్టపరచిన విధము, గోపికా వస్త్రాొపహరణ లీల మధుర మండి ఉద్ధవువి మూలమున శ్రీకృష్ణుడు గోపికలకు దివ్యసందేళము వంపుజు వారికి పరమార్థజ్ఞానమును బోధించిన విధము అభివర్డితములు. ఆ ఖట్ట ములను చదివిన సంస్కృతి (ప్రభావమున వానిలోవి పరమార్థములను, మధుర భక్తి న్వరూవ విశిష్టతలను వ్యక్తము చేయకు గోపికల పాత్రలను పృణ్యాత్మలుగను?- (బహ్మజ్ఞలుగను చ్యితించిన రీతి త్యాగరాజు (వతిభావిశిష్టఠకు నికషోపల మనదగి. యున్నది.

(శ్రీరాముడు

చిన్మాాతుడై సృష్టిస్టిత్యంతకారకుడై సర్వశ క్రియుతుడైై వెలుగు భగవంతుని అవతారము అన్నింటిలో మన హృదయమును చూరగొన్న అవతారము శ్రీరామాన కారము, “ఆక్కానం మానుషం మన్యే (రామా. యుద్ధకాండము, 120.11) అవి (ప్రకిజ్ఞచేసి తన దివ్యశ క్తులనెల్ల దాచుకొని మానవలోకమున మనలో నొకడై జన్మించి మానవసహజమైన కష్టసుఖముల నెల్ల అనుభవించినవాడు (శ్రీరాముడు, ఏ చోటను అసాధారణత్వమును దోపనీయక మానవసాధ్యమైన రీతిని సకలధర్మముల నాచరించి ఆదర్శ మానవజీవితమును గడపినవాడతడు. వాల్మీకి నారదుని (ప్రశ్నించి నప్పడును “కోన్వస్మిన్‌ సాంప్రతం లోకే గుణవాన్‌” (రామా. బాలకాండ, 1.2) అనుచు ఈ లోకమున, అనగా మానవులలో ((వ్రసిడ్డిగన్న ధర్మాళ్ము దెన్వడవిలే అడిగెను. కాగా మానవుడై తోచి తన ధర్మాచరణమువలన దివ్యత్వము నందు కొన్నవాడు (శ్రీరాముడు.

ఈ త_త్త్వమునుగూర్చి సరసమైన వాద మొకదానిని రామాయణ వ్యాఖ్యాతలు "పేర్కొవిరి. జటాయువునకు శ్రీరాముడు మోక్ష(ప్రదానము చేయు సందర్భమున. శ్రీరాముడు జటాయువును జూచి *“సీవు పుణ్యలోకమునకుబొమ్ము? అని ఆదేశించెను. మానవునకట్లు తానై పుణ్యలోకమునకు పంపు శక్తి యెక్కడీది? అను వశ్న కలు గగా 'నక్వేన లోకాన్‌ జయతి' (రామా. అయోధ్యాకాండ, 12.29) _-. తన. నత్యముచేత శ్రీరాముడు లోకాంతరముల జయింపగలడని సమాధాన మొసగం బిడినది.

త్యాగరాజు (శ్రీరామువి మహ త్త్వమును కొనియాడుచు నొకపాటలో___

107

అవనసా శ్రీరామచందదుని మజవకే ఏమజకేం నృష్టి పుష్టి నషమ్టి చేయు పనులుని కృష్ణమనుచును త్రిమూర్తులకొసగి తుస్టుండై పరగె సద్భక్త మనో భిష్రములిచ్చే త్యాగరాజనుతుని-” అవి (శ్రీరాముని ఆశ్రితజనవాత్సల్యమును విశేషించి పొగడెను. బోయ గుహాని సహోదరభావమున ఆదరించి వానరులతో మగది సలివ్స, బరి ఆతిభ్యమును గైకొని వీరువారనక ఆందరను సమానదృష్టితో పాలించు పభువు శ్రీరాముడు. చివరి కొక శునకమునకును న్యాయము దీర్చిన ధర్మపభువుకదా అతడు: త్యాగరాజు__ “డేగకై మేనొసంగు రాఘవాన్వయంబున బాగ జన్మించిని అని పొగడినట్లు ఆతని కులమే శరణాగత రక్షణమును (వతముగా కలిగినది. కుల (కమానుగతమైన శౌర్యముతోబాటు శరణాగతరకణధర్మపరిసాలనము మూ ర్తీభ వించినట్లు వెలిగినవాడు (శ్రీరాముడు. కావుననే మనకు పతితపాననుడగు (శ్రీరాముడు అభిమాన దై వమయ్యెను. ముఖ్యముగా అతని మహిమలు వెల్లిడియగుటకు,ు అతని యవకతార(పయోజనము నెజవేరుటకు పొలమైనది ఆంధ్రభూమి. సీతారాముల పవ్మిత విహారభూమి గోదావరీ క్షే ప్రాంతము. వాల్మీకి రామాయణ మందును (శ్రీరాముడు గోదావరీ మహిమను విశే షించి (ప్రళంసించి యున్నాడు. కావుననే ఆంధ్రులకు (శ్రీరాముడు ఇల వేల్పయ్యెను. అతడు క్యాగరాజునకును కలదై నమగుట వింతకాదు. తన కులదై వము (శ్రీరాముడని శ్యాగరాబిట్లు (పశంసించియున్నాడు; “నీవే నా కులధనము సంతతము నీవేరా జీవము" యటియు, ॥ “నీవెగాని నన్నెవరు గాతురురా అనుకృతిలో-- “మును మా వంశమున గలుగు పెద్దలు తవ ములను జేసి యార్జించిన ధనము” (శ్రీరామువి పేరు 'పెట్టుకొన్నవారు ఆంగధ్రదేశమున నున్నంతగా భారతదేశమున మరి యే యితర (ప్రాంతములందును ఉండరనుట ఆతిశయో క్తి రాదు. అంతగా మసలో కలిసిపోయిన దేవుడు శ్రీరాముడు. కావుననే క్యాగరాజు 106

*పది వేనములలో రామవేసమే బహు బాగు అని,

“మదిలోన యోచన పుట్టలేదా” ఆను కీర్తనలో వశంసించిను.

(శ్రీరామావకారము అవ్నిరీతుల విశిష్టమైనది. అంతనజకు భగవంతుడె తిన అనకారములన్నియు అతని మహిమను దెలుపునవై కేవలము లోకరక్షణ3ె గావింప బడినవైై యొప్పినవి. కాని మానవునకు అదర్శ(ప్రాయమైన చర్యలు కలవికొవు. (శ్రీరామానకార మట్లుగాక ఈలోకమున చాలకాలము. మనలో 'మెలగుచు ఆదర్శ (ప్రాయమైన చరిత్రముతో కూడినదై యొప్పెను. కావననే దానిని విజ్ఞులు “పరిపూరా

షో

నఠారమ'ని కీర్తించిరి. త్యాగరాజును *రఘుపతే రామ' అను కృతిలో “పరిపూర్ణాన శార” అని శ్రీరామావతారమును (పశంసించెను. “ఎవరికై. అవకారమె త్రితినో” అను కృతిలో___

“అవనికి రమ్మనిపిలిచెన మహారాజెవడో వానికి (మొక్కేను రామ!

వేదవర్దనియమౌ నామముతో విధి రుదులకు మేల్మియగు రూపముతో

మోదసదనమగు పటుచరితముతో.ఎవరికై అని (శ్రీరామానతారమును సరసముగ నభివర్డించెను.

“రాముూడన్న "పేరునకు *“సర్వజనుల హృదయములందు. రమించువొ డని: యర్థము. 'రమన్తే యోగినోఒనంతే వరానందే చిదాత్మని, తేన రాను ఇతి (పోక్తళ అను నీ విషయమును క్యాగరాజు *రమించువా రెనరురా = రఘూత్తమాః విను వినా” అను కృతిలో.

“రమ్‌ అనే సుమర్మము రామ యనే శర్మము

లసదమరవరుల కబ్బెనో- అని (పశంసించెను. మరియు, “ఎవరవి నిర్ణయించేదిరా" ఆను కృతిలో__ “శివమంత్రమునకు *'మి జీవము; మాధవమం(త్రమునకు “రా జీవము, ఈ ,వివరము తెలిసిన జనులకు (మొక్కెది 109

"అని శవమాధవులకభేదమును రూప్తించుచు రామనామార్దమును మిక్కిలి దక్కంగా వివ రించెను. *నమళ్శివాయి అని 8వ పంచాక్షరీ మంత్రము, ఇందు “మి కారమును తీసివేసిన *న శివాయ” - *'మంగళముకొణకు గాదు అను నర్జము నిచ్చును. కాన శీవమం(త్రమునకు *మ' (ప్రాణము. విష్టమంతములలో “ఓం నమో నారాయణాయ” అను అష్టాక్షరి విశష్టమెనది. ఇందు *రా' తీసివేసిన “నాయనాయ'” “శుభము కొకు కాదు” _ అవి యర్ధమగును. కాన మాధవ మం(తమునకు “రా వీజమయ్యెను. ఈ శినమాధపుల- మంత్ర ప్రాణాక్షరములే “రామ శబ్దమయ్యెను.

(శ్రీరామ మం్యత్రమహిమ వర్ణనొతీతము. తులసీదాసు రామాయణమందు, మరికొన్ని పురాణములంద్కు. కాశీఖండమందు శ్రీరామ మంత మహిమను పరమ శవుడే పార్వతి కుపదేశించిన విధము వివరింపబిడియున్నది. (కూరకర్మనిరతుడై న చోయను కరుణారసార్ష్రహృూదయముగల సత్కనిగా మార్చిన మహిమ రామమం్థత మునకు గలదు. త్యాగరాజు రామమం్యత మహిమ బిట్లు అభివర్డించెను: “ఈ మేను కలిగిసందుకు' అనుకృతిలో__

“పామరత్వమె కాని నేమమున లేనట్టి

సంసారమును (బోవ, దారిని పరహింసచేయు కరాతుడు హంనరూపుల గతినడుగ రామనామ వ

శంసంజేసి ఉపదేశింప ధన్యుడు గాదా!

"అవియు; “సార మే'గాని యన్యమార్గ విచారమేటికే మనసా' అనుకృతిలో___ “మారకోటిలావణ్యుడైన రఘువీరుని నామ సుధారనమును సారెకు. బానముంజేసి జగద్విహాకువై వెలయు “నారాయణ నారాయణి య్లనుచును వారము శరదంబుదనిభుడా శ్రీ నారదముని వల్మీకజాతునిక గూరిమి నుపదేశించలేదా”

"అనియు పవర్డించెను, భవబాధలకు జిక్కి. పరితపించు జీవునకు ఆమృతమునలె తాపళమన మొనరించి

నిత్యసౌఖ్యము వీయగల రానునామము రుచించునట్లు తక్కినదేదియు రుచింపదుగదా!

త్యాగరాజు “మేలుమేలు రామనామసుఖము' అమ కీ _ర్తనమున సహజసుందరములగు ఉపమానములతో, మధురభాననలతో రామానువనమునకన్న ఆతని నామజసమువలని 110

సుఖము ఘనమనుచు వర్జించెను. ఇందులక సాక్ష్యము ఫాలలోచనుడు, పార్వతి, వాల్మీకి. ఆనిలజుడు అనువారవి 'పేర్కొనెను. “మేలు మేలు రామనామ నుఖమీ ధరలో మనసా! ఫాలలోచనవాల్మీకాది బాలానిలజాదులు సాక్షిగ నిండుదాహము(గొన్న మనుజులకు నీరుందాగిన సుఖముకం కు తాపము సైరించని జనుల కమృతవాపి యవబ్బిన నుఖముకంకు అకలివేళల పంచభక్ష్య పరమాన్న మబ్బిన నుఖంబుకంకే సారహీనమౌ కోధసమయమున శాంతము కలిగిన సుఖముకం కే రామునిపై నిజభక్తి కలిగి గానరసము తెలిసిన సుఖంబుకంకు” - వాల్మీకిరామాయణమున (శ్రీరాముని పరత్వము (సకాశపడకున్నను తులసీదాసు తన రామాయణమున శ్రీరాముని మహిమల నద్భుతముగ వర్టించెను. శ్రీరాముడే. సర (బ్రహ్మమను తత్త్వమును న్పష్టముగ పేర్కొనెను. త్యాగరాజు శ్రీరాముని అవతార మూ్తిగ మ్యాళమే కాక (శిమూర్తుల కతీతుడైన పర(బ్రహ్మముగానే వర్డించెను. అతనికి ఆది'కేషనిపై సాతెత్కరించినది లక్ష్మియు, శంఖచ్యక్రాది దివ్యాయుధములు- ధరించిన నారాయణుడును కారు. సీఠయు. కోదండపాణియగు రాముడును.'- “భక్తి చిచ్చమియ్యవే” అను కీర్తనలో త్యాగరాజు ఈ భావముతోనే “ము క్తికథిల శక్తికి (తిమ్హూర్హుల కతి మేల్మి రామ? అనెను. “భజనసేయ రాదా' అను కీర్తనలో, “ఆజ రు[ద్రాదులకు సతతమాత్మ మంతమైన రామ” అనెను... ముమ్మూ ర్తులకన్న శ్రీరాముడే గొవ్చ యని త్యాగరాజు విశ్వాసము, ఈ (కింది కీర్తనమును వరికింపుడు. “ముమ్మూర్తులు గుమిగూడి పాగడే ముచ్చట వినుకోరే రోసముతో రఘురాముని గుణముల రూఢిగనటు తమగుణముల వాసి (తానుననిడి సరినిల్వలేదని త్యాగరాజనుతు డెవడో అనుచును.” అవి తమ గుణములను శ్రీరామువి గుణములతో (శ్రానున తూచి సరివడకుండుట శెలిసి ్యకిమూర్తులు సిగ్గుపడిరట. ముమ్మూర్తులతో చేరక వారిని మించివవాడు ్రీఠాముడని శ్యాగరాజీ టింది కృతిలో వర్షించెను: “ఎందుండి వెడలితివో ఏయూరో నే తెలియ, ఇపుడైన తెలుపవయ్యా అందచందము వేజై నడతలెల్ల (తిగుణాతితమై యున్నదేగాని శ్రీరామ ఈనీవెం॥ [11

చిటుకంకు నపరాధచయముల తగిలించే శివలోకముగాదు

వటురూపుడై బలిని వంచించి యణచువాని వైకుంఠము గాదు

విటవచనములాడి శిరము (ద్రుంపబథ్ధ విధిలోకము గాచు

దిటవు ధర్మము సత్యము మృదుభాషలు కల్గు దివ్యరూప

త్యాగరాజ వినుత” ॥నీవెం॥ వాల్మీకియు “మృదుభాషీ స్మితభాషీ చ పూర్వభాషీ చ రాఘవః అని (శ్రీరాముని గుణముల కీర్తించెను. శ్రీరాముని మృదుభాషణము అంత (స్రసిద్ధిగన్నది. ఆదియే కాదు. *“లకణములు గల రామునికి అనుకృతిలో “త్యాగరాజ పకుండొనట ముప్పది “రెండు” అతని శుభలక్షణములు ముప్పదిరెండు అని పేర్కొనెను. వాల్మీకి రామా యణమున తొలుదొ_ల్త సకల గుణములకు నిలయుడై న ధర్మాత్ముడెవ్వడని వాల్మీకి (గ్రశ్నీంవ నారదు డతనికి (శ్రీరాముని గుణగణములనెల్ల పేర్కొని తెలియజేపెను.. సుందరకాండమునందును తనయందు (ప్రత్యయము కలుగుటకై హనుమంతుడు సీతా దేవితో (శ్రీరాముని శుభలక్షణములనెల్ల వర్షించి చెప్పిన ఘట్టము కలదు. ఆఖుభ లక్షణములను త్యాగరాజు తన కృతులలో ఎడనెడ సంబోధనారూపమున వివరించి. యున్నాడు.

(శ్రీరాముని దివ్యగుణములలో మిక్కిలి ప్రళంసనీయమైనది అతని సౌలభ్యము, విధిశవశ్నకాదులకు అందరాని మహిమ కలవాడ్రైయుండియు సర్వజనులకు ముంగిటి 'పెన్నిధానమై (శ్రీరాముడు వెలనెను. ఈ సౌలభ్యగుణము శ్రీకృష్ణావతారమున మరిం. తగ వెలుగొందినది. త్యాగరాజు రాముని సౌలభ్యమును, కృష్ణుని నృ త్తాంతమును గలిపి వర్షించుచు “తలచినంకనే నాతనువై తే రుల్ల నెరా అను కృతిలో_

“జలజవైరిధరాది విధీందుల చెలిమి పూజ లందిన నినునే -

రోటికి కట్టదగిన నీ లిలలు మూటికెక్కువైన నిదుగుణమ్ములు

కోటి మదనలావణ్యమునైన సాటిగాని నీ దివ్యరూపమును- అని భగవంతుని లీలలను తలచినంత తన మనస్సు పులకరించిన తీరును "పేర్కొ నెను. లీలాశుకుడును శ్రీకృష్ణ సౌలభ్యమును “ఉపనిషదర్ధములూఖలే నిబద్దమ్‌' (శీకృష్ణళళ్తామృతము, 226) అని (పశంసించెను. "పేరునకు తగినట్లు జగదథిరామసౌందర్యము కలవాడు (శ్రీరాముడు, శూర్పణఖ ఖరునితో తన్ను పరిభవించిన రామలక్ష్మణుల గురించి చెప్పబూని *తరుతొ రూప. 112

సంపన్నా సుకుమారౌ మహాబలౌ పుండరీక విళాలాశా (ఆరణ్యకాండము, 19.14) అనియు, రావణునితో (శ్రీరాముని గుజించి చెప్పబూని “దీర్చబాహంః విశాలాకలి . (అరణ్యకాండము, 84.5) అనియు శ్రీరామ సౌందర్యము నఖివర్షింప మొదలిడెను కదా. అట్లు పగవారి మదికిగూడ 'మెప్పుగూర్చు సౌందర్యము కలవాడు (శ్రీరాముడు. సకల జన హృదయాంతర్యామియగు సరమాత్మయే శ్రీరాముడు గనుక అతడు కన్నుల యెదుట దోచినప్పుడు జీవుడు పరమాత్మునితో కలియ నుత్సాహపడుట. సహజమే కదా! *పుంసొాం మోహనరూపాయి అనికదా పూర్వులకనిని (ప్రళంసించిరి. వై రాగ్యధన్నులె ఇహమును రోసిన మునులుగూడ ననమున శ్రీరాముని జూచి కౌగిలించుకొన నుదిలాటపడిరటః వారి కోర్కెను మశియొక అవతారమున తీ _రునని వారికి (శ్రీరాముడు వరమిచ్చెను.

“ముద్దుమోము ఏలాగు చెలంగెనో మునులెట్లు కని మోహించిరో” అవి త్యాగ రాజు శ్రీరాముని దివ్యసౌందర్యమును మది తలచి తలచి ముగ్గుడె పలుకే ర్తనలలో సభివర్షించెను. వానిలో (1) ఎందు కౌగిలింతురా, (2) సొగసు జూడ తరమా, (8) మేరుసమానధీర, (4 ననుపాలింప నడచివచ్చితివో, (5) అలకలల్లలాడగగవి, (0) ఇంతనుచు వర్ణింపదరమా మున్నగునవి 'పేర్కొనదగినవి. ఈ కృతులెల్లి సంగీత కళాకోవిదులు గానమొనర్చునప్పడు సహృదయుల మనో నేత్రములకు శ్రీరాముని సుందరాకృతిని సాకెతృరింపజేయ సమర్థములై యున్నవి. అట్టి సౌందర్యమును తలచినప్పుడు దాని దివ్యానుభవమును నిరంతరము బడయనోచిన మహిమగల సీతాదేవి మున్నగువారు తలపునకు వత్తురు. త్యాగరాజు వారి భాగ్యమును మనోహరమగు '*లేకనా విన్ను చుట్టుకొన్నారు అను కృతిలో___ “సౌందర్యములో నుఖము సితమ్మకు, సౌమి,తికి కనులజాడలో నుఖము నసుందరముఖమున సుఖము భరతునికి నుజ్ఞానరూపమున సుఖము

రిపుఘ్నునికి చరణయుగమునందు నుఖమాంజనేయునికి .. ౫” అని పొగడెను.

శ్రీరాముడు సత్యసంధుడు. తన మాట నిలుపుకొనుటయే కాదు. తన తండి మాటను కాపాడుటకు మొగము ముడునక యెంతటి త్యాగమైస చేయబూనినవాడు, పితృద త్తమైన రాజ్యమును భరతుడు తన పాదసన్నిధిలో . నుంచినప్పడును, వసి

గం 113

ఘ్టైదులు (పోత్సహించినను విన్నవాడు కాడయ్యెను. అతని సత్యనందతను త్యాగరాజు. “వాడేరా దైవము మనసా, ఆడినమాటను తప్పడనుచును అచం[దార్మము క్రీర్తిగాంచిన ... ....” అని క్రీర్తించెను. శ్రీరాముని శౌర్యము అనమానము. ఊనషోడళ వర్ష్యప్రాయుడైై యున్నపుడే. అవలీలగా మారీచసుబాహుల నిర్జించెను. ఆ సమయమున వాడని దివ్యళోభతోగూడిన ఆతవి ముఖసొందర్యమును కౌళికుడు జూచి పొంగిపోయెనని త్యాగరాజు “అలకలల్లి లాడగగవి యను కృతిలో *చెలువుమీరగను మారీచుని మదమణచేవేళి అని వర్ణిం చెను, అట్టి సమయమందును *చెలువుమీరు నెమ్మోము” అనుటలో అనలీలగా శత్రు వుల జయించు వ్యికమము సూచితము. ధనుర్విద్య అతనికి ఉగ్గుబాలతో అలవడినది, ఆతడు (ప్రయోగించిన బాణములను (బ్రహ్మర్వ్యుద్రాదులు కూడ మగిడింపటేరు. ఆ వ్యికమమును తలచి తనకు గలిగిన విస్మయమును త్యాగరాజు “ఎనరిచ్చిరిరా శరచావ ములు అను కృతిలో__ “అవతరించు వేళనుండెనో లేక అవనికేగి యార్జించితివో ఒక కేసిన పది నూరై వెళ్యై చకపకలాడి శతులనణచెనట. వికలుని కాకిని బోవ (త్రిమూర్తులు వెనుకదీసినారట సకలనదీపతికై ద్రుమకుల్యుల సంహరించెనట (ప్రకటకిర్తి కలిగిన కోదండపాణి" అనియు, “శరణు శరణనుచు మొరలిడిన' అను కృతిలో___

“శరము తరమ తరముగాక కాకామరుడు సురలనరయ వేడగాను ద శరథవరకుమారుని బాణఖమనుచును వెరచిజరగ మరల తానుగని" అని రామబాణమునకు దేవతలును వెరతురవి 'పేర్కొనెను,. *“రామదాణ (కాణ శౌర్య

'మేమని సౌగడుదురా' అను కృతిలో__ . “ఖామళాసపడు కావణుమూల, జలముల నేలంగూలం జేయు” 114

అనీయు “ఏల తెలియలేరో రామి అను కృతిలో___ “నాల్గునొక పదివేలకంచుర, థాల నురరిపు మూలబలముల లీలగా నొకకోలనేసి కాలయమపురి పొలుజేసిని అనియు నఖివర్షించెను. శ్రీరాముని చతురుపాయ ధురీణతను వ ౦సించుచు “నరససామదాని అను కృతీలో రావణునెడ (శ్రీరాముడు ప్రయోగించిన చతురుపాయములను__ “హితవుమాటలెంతొ బాగపల్కితివి, సతముగా నయోథ్యనిచ్చేనంటివి నతస హోదరుని రాజుచేసిరాక, హతముచేసితివి" అని వివరించెను. (శ్రీరాముడు ధర్మ్యప్రభువు. కాననే 'రామరాజల్టామను సామెత యేర్పడినది. అతని సరిపాలనా (పళ స్తిని “కారుబారుసేయువారు కలరే' అను కృతిలో___ “ఊరివారు దేశజనులు-వరమును, లుషప్పాంగుచు భావుకులయ్యే నెలకు మూడువాన లభిలవిద్యల నేర్చుగల్లి దీర్దాయువుగలిగి చలము గర్వరహితులు గాలేదా అవీ (పశంసించెను.

,. అ కాలమున రాజులకు బహుభార్యాత్వము కాస్త్రనమ్మతము. దళరథుడే మువ్వురు 'సతులు గలవాడు. జగన్మోహనాకొరుడయ్యు (శ్రీరాముడు ఏకవత్నవత మును పొటించినవాడయ్యెను. బహుకాలము సీఠనెడబాసియుండియు మరల వివాహము చేసికొనడయ్యెను. కావున త్యాగరాజు అతని విశిష్ట గుణములైన నత్యనంధత, శౌర్యము, ఏకవత్నీ[వ్రతములను బిరుదములవలె ఒక మాటలో.___

“ఒకమాట ఒక బాణము ఒక పల్నీవతుడే మనసా అని (వశంసించెను. “నాథా (వోవవే రఘునాథా (టోనవే అను కృతిలో__ క్షేకి5

“కల్రక్రలమను ముఖకళగని పురభామలు వలచగను తల్దులవలె జూచే రఘమునాథు డని పొగడెను. ఇట్టి ఆదర్శ్యప్రాయమైన పురుషోత్తముని చరితమను సుధను (గోలినవారిక్‌ కలుగగల ఇహపర (శ్రేయములనెల్ల ఒక్క పాటలో___ “రామకథా సుధారసపానమొకరాజ్యము చేసునే ధర్మాద్యఖిలఫలదమె మనసా థైర్యానందసాఖ్యనికేతనమే. కర్మబంధజ్వలనాభ్ధినావమే, కలిహరమే” అవి 'పేర్కొనెను. (శ్రీరాముడే పరిహ్మమని అతని పరతత్వమును పలుకృతులలో క్యాగరాజూ కీర్తించెను. సరబిహ్మత_త్త్వ్యమును తై త్మిశీయోపనిషత్తు __ “భీషాస్మాద్వాతః పవతే భీషోదేతి సూర్యః, భిషాస్మాదగ్ని శ్చేందళ్చ మృత్యుర్దావతి పంచమః” (2.8.1) క అని కీర్తించినది. ఈ ఉపనిషన్మం(త్రమునే అనువదించుచు__ “నిత్యరూప! ఎవరి పాండిత్యమేమి నిలుచునురా సత్యమైన అజ్ఞమీర సామర్ధ్యము కలదా, ఖాను పగలురేయి రత్నసాను. జుట్టడా” అనుచు (శ్రీరాముడే పర(బ్రహ్మమని త్యాగరాజు నిరూపించెను, '*కదలేవాడు కాడే? అను కృతిలో “మొదలే కానైనాడే తుదమొదలే లేనివాడైనాడే కల్పన లెన్నడు బేడు నంకల్చములే కలవాడు శేష తల్పశయనుడేవాడు” అని ఆద్యంతరహితుడు, అనాది, లోకములనెల్ల తన సంకల్పముచే సృష్టించువాడు, శేషతల్ప శయనుడు _ అని శ్రీరాముని పరతత్త్వముగా (పశంసించినాడు, ' “రామ. నన్ను (టోవరా అను కృతిలో.__ 16

“విమలో బ్రహ్మలో శివకేశవాదులలో (పేమమీర మెలగుచుండే బిరుదు వహించిన సీతా-రామాం అని అతని విశ్వవ్యావకత్వమును పామరులకును బోధసడురీతిని వివరించెను. ఛాందోగో్యోపనిషత్తులోగల “త త్త్యమసి' (88.7) అను వాక్యార్తమును “తత్త్యమెరుగ తరమా” అను పాటలో “తత్త్వమసి! యనే వాక్యార్లము రామవీవను యఖ వర = తత్త్వ = అని సకలజీవులు పరమాత్ముని (పతివింబిములను సిద్ధాంతమును “పేర్కొంనెను. జ్ఞానవాసిష్టము మున్నగు వేదాంత్యగంథముణు ఈ తత్త్యమును విపు లముగా వివరించినవి. పర్యబహ్మము సగుణమా, నిర్గణమా అనుచు వేదాంతులు వాదించుకొనుచుందురు. నిర్లుణ నిరాకార (బ్రహ్మమును మదినిల్సి ఉపాసించుట ఏ మహనీయునికో సాధ్యము కాని యితరులకు సులభము కాదు. సగుణధ్యానము సర్వ జన సులభము. అశ దై నతభావనముతోగూడిన భక్తిమార్షమే సర్వజనులకు ఆచర జీయము., ఈ దై్యైతాదై్వైత తత్త్వమును గూర్చి త్యాగరాజు సరసముణా *ఏదారి చరింతురా” అను కృతిలో___ “అన్ని తాననుమార్గమున చనితే, నన్ను వీడెను భారమనేవు తన్ను (బోవరా సదా యంక్షే, ద్వైతుడనేవు'= అని తుదకు భక్తిమార్గ మే (శేష్టమని తెలిపెను. నగుణోపానన సుకరమనుటను దెలుపుచు త్యాగరాజు “అనురాగములేని మనసుని అను కృతిలో___ “ఘనులైన యంతర్‌జ్ఞానుల ఇెరుకేగాని వగవగగా భుజియించేవారికి తృప్తిరీతి సగుణజ్ఞానముపైని సాఖ్యము" అని నగుణోపాసనయే తన కభిమకమని 'పేర్కొనెను. విరంతరము మశోవాక్కాయములతో (శ్రీరామునే కొలిచి త్యాగరాజు (భ్రమర శీటన్యాయమున తన చరమదశలో “ళ్యామసుందరాంగ సకలళ క్తులు సీవేరాా అను క్రుతిలో (శ్రీరామునికి తనకును అభేదమును భావించుకొని “ఇష్టదై వము సివేర, ఇలను క్యాగరొజో వేర” అని పొడి సాయుజ్యము పొందెనని (ప్రతీతి. తీరతీయని తెలగు నుడులతో సులభముగ పండితపామరులకు తెలియవచ్చు విధమున సర్వజను 17

లకు హృదయానందమును గూర్చు రాగసుధలో శ్రీరాముని గుణములను, చర్విత విశేషములను ముంచి ముంచి మనకందించి త్యాగరాజు తాను చరితార్డుడ్రె మనము. తరించు మార్గ మును రూపొందించినాడు. ఇట్టీ మనోహర పా్యతచ్శితణముతో విలసిల్లు త్యాగరాజు రచనలలోని రసః భావాలంకార విశిస్తతలు తర్వాతి (సకరణనున వివరింపబిడును. శం

రసాలంకార విశిష్టతలు ఆాంచిసింనంంలా

త్యాగరాజు రచనలలోని శాంతరసము _ భ క్పిభావనా విశిష్టత అత్యద్భుకము, రమణీయము నగు (ప్రకృతియందు నిగూఢమై యున్న వరమ రహస్య తత్త్వమును మనపూర్వుల తమ (ప్రతిభా విశేషముచేత కనుగొనిరి. అశ్లే జీవత_త్త్వమున అంతర్గుప్తమైయున్న దిన్యజ్ఞానమును ఉద్భుద్ధము గావించుకొని నిత్య సత్యములను గుుర్తించిరి. సత్యము, శవము, సుందరము నగు దివ్య నస్తువొకటి తన సంకల్పబిలముచేత సమస్త విశ్వమును సృజించి నడుపుున్నదని కనుగొవిరి. ఆ పరమ చైతన్యమును గృు్తించి దానిని చేరుకొనగలుగుటియే ఈ విశ్వమున జీవుడు సాధింపదగిన పరమప్పరుషార్థమని విశ్చయించిరి, _శుతి, స్మృతి, ఉపనిషదాదుల

పలిశీలనమున అట్టి పురుషార్ధ సాధసమునకు తగు మార్గముల రూపొందించీరి.

ఆ తరణోపొయములు జ్ఞాన కర్మ, భక్తి యోగరీతుల వలువిధములుగ “పేర్కొనబడినవి, వానిలో భక్తి సులభము, నిరపాయము నగుటయేగాక సర్వజను అకు కులనయోభేదములుగాని, శ క్రితారతమ్యముగాని లేక ఆచరణ యోగ్యమై యున్నది. కావుననే *థ క్తి రేవ గరీయసీస “భక్తివళః పురుషః) అవి ఉపనిషత్తు లును భక్తి విశిష్టతను (ప్రళంసించినవి. “మయ్యర్చిత మనోబుద్ధిర్యో మదృ క్తన్స మే [పియః”౫ (గీత 12.14), “*శద్ధధానా మక్సరమా భ 'క్తాస్తేఒతీవ మే (వియాఃి - (గీత 1220) అనుచు భక్తిమార్గము తనకత్యంత (పియతమమని శ్రీకృక్ణు డుద్చోధించెను. త్యాగరాజును “సంగీఠజ్ఞానము భక్తి వినా సన్మార్గము కలదే అని తన సిద్ధాంతమును వెల్లడించెను.

వేదములలో భక్తి అనుపదము కానరాకున్నను వేదమంత్రములలోని (శ్రద్ధ, భజన, వందన, (ప్రసొద _ మున్నగు వదములు* భక్తి పర్యాయము అనియే పూర్వా

1. “గ్రద్దాం దేవా యజిమానా వాయుగోపా ఉపానతే”...-బుగ్వేదము, 10-115-4

“భ్రజే రథస్య స నృపతిః బుగ్వేదము, 1080-8, “శ్రద్దా హి తే మఘవన్‌ సామవేదము, 1-280 119

ఛార్యులు సిద్దాంతపరచిరి.. “భజ్‌ = సేవాయామ్‌” అను ధాతువు వలన *భ క్స్‌ అను శబ్దము ఏర్పడెను. పేవించుట యనగా ఆశ్రయించుట. “త్మిశయించు" అనుచో ఆశ యము, ఆ్యశయించునది, ఆ రెండింటికి గల నంబంధము అను నీ మూడు అంశములు నందుండును. భగవంతుడు ఆ్మశయము, జీవుడు అశయించువాడ్సు ఆ యిరుపురకు గల జీనదేవ సందింధము నిత్యము. ఆ సంబంధము భ క్తియనబడును. ఆంతరంగిక భ క్తిరూవమగు ఈ విత్యసంబింధము జీవుని స్వరూపము. అనగా భగవంతునితో సంబింధము లేక జీసుడు క్షణకాలమైన నుండడు. భగవత్పరమున ఈ సందింధము (చసాదము, అన్యుగ్రహేచ్భ్ళ అనబడును. ఆ భక్తి వరమ (పేమరూపమైనది. “పరమ యేమరూపా భక్సిల అని నారదనూక్తి, భగవంతునికి జీపునెడ గల యీ పేమ అను(గ్రహరూపమైనది. జీవునకు భగవంతుని యెడ గల (పేమ భ క్తిరూపమైనది.

భక్తిలో జ్ఞానము, ఇచ్చ అను రెండు విభాగము లున్నవి. ఇంద్రియ విషయములను వీడి మనస్సు భగవంతువియందు స్టీరపడవలెను. ఈ మనఃప్రానణ్య మున్నగాని భి సిద్ధింపదు. మనఃక్యప్రావణ్యము అల్పముల్తైన లౌకిక వస్తువుల ఆ్యశయించినదై నచో నది కామమగును. ఇది తామసము, స్వర్గాది భోగములందు ఆసక్తి గొన్నచో రాజసమగును. భగవంతు న్నాశయించిన మనఃప్రావణ్యము సా_త్హ్యికము. సర్వోత్తముడు (శ్రీహరి. అనన్యభానముతో అతని న్యాశయించి సేవిం చుటయే పురుషార్థమని గ్పుర్తించుటయే జ్ఞానము, అట్టి జ్ఞానముతో, అచంచల విశ్వా _నముతో భగవంతునందు (పేమ కలిగి యుండుటయే సా_త్రికభ_క్రి.

ఈ భక్రిస్వరూసమును పలువురు పలువిధముల వినరించి యున్నారు. *పరను ఉపేమరూపా భక్రిణ అని నారదుడు (భక్రిసూ్యూతములు_8), *పూజాదిషు అనురాగజి -అవి పారాశర్యుడు (సూ. 1), *కథాదిషు అని గర్గుడు (సూ. 17), “ఆత్మరత్య చిరోధేని అని శాండిల్యుడు (సూ, 1) అవగా పరమాత్ముని యందు రతి కలిగి ఆ రతికి విరోధము రాకుండుటకై పూజలు మున్నగునవి చేయుట. మరియొక చోట నారదుడు *తదర్చిత అభిలాచారతాతద్విన్మరణే పరమ వ్యాకులతా (సూ. 14_సకల విహిత కర్మములను భగవంతునకర్పించి అతని విళ్మరణవలన మిక్కిలి వ్యాకుల మును పొందుట, అని భ_క్రిత త్వమును విరొపించియున్నారు.

ఈ భ్తిమార్గ విశిష్టతను, సాధనోపాయమును, తతృలములను, నిదర్శనము లతో విపులముగా వివరించు (గంథము (శ్రీమధ్భాగవతము. అందు భ _క్రిమార్మ నిష్ణలె మన కాదర్శప్రాయులై నవారిలో ముఖ్యులు (ప్రహ్లాదుడు, గోపికలు, (ధువుడు.

120

త్యాగరాజు ఈ మువ్వురి భక్తి విశష్ట్రలను నర్జించుచు కృతులు రచింబెను,. “పహ్హాడ భక్తివిజయ'మున (ప్రహ్లాదుని జ్ఞానరూపమైన భక్రివికిష్టత చక్కగా అభినర్జింపబడినది. “నాకా చరితము'న గోపికల అనన్య (పేమ రూపమైన మధురభ క్రీ విపలముగ వర్ణింపబడినది. త్యాగరాజు స్వయముగ (ధువుని భక్తీమార్గమును ఆదర్శముగగొవి కృతకృత్యుడగుటయేగాక తన సాధనావిధానమును కీర్తనల మూలమున లోకుల కుద్చోధించెను. అద్వ్వైతాచార్యుడగు శ్రీ మధుసూదననరస్వతి తన “భ క్రిరసా యనొమను (గంథమున భక్తిని రసముగ నిరూపించెను. బోపదేవుడు భ క్తిని రస ముగ నంగీకరించుటయేగాక అదియే సర్వోత్కృష్టమని ప్రతిపాదించెను. కాని “భక్తిని రసమనుట కన్న సత్యమగు భావమనుటయే ఉచికము' అని ఆలంకారికుల చిర్ణయము. రసము అని అనకపోయినంత మాత్రమున భక్తికి ఆపకర్షము లేదు,

(ప్రహ్లాద చరితము మున్నగు పరమ భక్తుల కథలను వఠించునపుడు లేదా వినునపుడు న్యక్తి మనస్సు విషయసుఖానుభవవిర క్తమై, ళమగుణవిలసికమై యొప్పును. పలుమారు ఇట్టి అభ్యాసమునకు వశపడినవాని చిత్తమున కాంతి ప్టిర ముగ నెలకొనును. అట్టివాడు (సహ్లాదాదుల ఆదర్శముగ గొని భక్రియోగము నను షేంచి [బ్రహ్మానందము ననుభవిందును. ఈ

ఒకవేళ భగవద్విషయమున నతనికి “రతి” జవించినను అది (శ్రీరామాదుల చిన్వరూపగుణానుభవమువలన అంతకు పూర్వము సొందర్యో _త్తరుడైన పురువవి రూపగుణాదులచే వాని కనుభవమైయున్న (ప్రీతివంటిదే యగును. [కమాభ్యాసముచే సీరతి జ్ఞానరూపము పొంది భక్రియోగమున సాధకుడు పరిణతి సందుకాలది పరమో త్కృష్ట్యపేమ యగును.

(పహ్ల్హాదభక్తి విజయము. శాంతరసము

త్యాగరాజు జ్ఞానరూసమైన భక్తి విశిష్టతను వెల్లడించుడు (వ్రహ్లాదభ క్రి విజయ మును రూపొందించెను. (ప్రహ్లాదుడు మాళృగర్భమున నున్నప్పుడే నారదోవ "దేశము వలన దివ్వజ్ఞానసంపన్ను డయ్యెను. అతని హృదయము సహజముగనే విషయవృత్తుల నుండి ఉపరతి నంది అచంచల భక్తిధానముతో కూడినదై యుండెను.

“జ్రానవెరాగ్య విజ్ఞానసద్భ 8, దీని ఖావములెల దివ్యమై వెలుగు" = ఛో *ా జా అతి లా న్‌ 121

సోటక మని డీనివి త్యాగరాబే పేర్కొనెను. సహాజముగ కాంతభానముతో గూడిన. 'ఫ్రహ్లాదుని హృదయమున విష్ణుభ క్రి విలసిల్లిన విధమును త్యాగరాజు ఈ నాటకమున. అవన్య(వతిభావిశేషముతో వివరించెను.

(వ్రక్సత నాటకమున (ప్రధానరసము శాంతము. శాంతరసమగ్నమైన హృద. యమునందే (బహ్మానంద(పదమైన విశ్చలభ క్రి నెలకొనును. కాన త్యాగరాజీ నాటక మున (ప్రహ్లాదుని కాంకగుణ పలిపుష్టమైన మనోన్ఫత్తులనెల్ల మిక్కింలి రమ్యముగ. వివరించెను.

శాంతమును ననరసములలో నొకటిగ పరిగణించుచు విశ్వనాథ కవిరాజు “ఇాంతమునకు శమము స్థాయిభానము. నాయకుడు ఉత్తిముడు. కుందేందుసుందరము వర్ష ము. నారాయణుడు అధిదేవత. అవిత్యాదికారణంబున సకలవ స్తువిస్పారతయేని వరమాత్మ న్వరూపమేని ఆలంబనము; పుణ్య్యాశమములు, హరిక్షేతములు, తీర్థ ములు, రమ్యములైన వనములు, మహాప్పరుషసంగము ఏవమాదులు ఉద్దీ వనములు, రోమాంచాదులు అనుభావములు, నిర్వేదహర్ష స్మరణమతిభూతదయాదులు సంచా రులు” * అని దాని లక్షణమును వివరించెను.

శమము శాంతరసమునకు స్థాయిభానము. ళమమన నేమి? అనుటలో అఖి (ప్రాయభేదము లున్నవి. “తృష్ణాకయము శమము” అని హేమచంటదుడు, “శమస్తావత్‌ (శ్రవణాది వ్యతిరిక్త విషయేభ్యః మనోనిగహమ్‌” అని *“వేదాంతసారము. “శమము విరీహావస్థ'. అందు *“స్వాత్మవి(శ్రామజసుఖము' అని “సాపాత్యదర్చణము”, *శమో- మన్నిష్ణకాబుద్దిః? అని భాగవతము. అనగా ఇంద్రియములను బాహ్యవిషముల నుండి. మరలించి శ్రీహరియందు నిశ్చలముగ విలుపుట,

(ప్రహ్లాద భక్తివిజయమున__

“దనుజబాధలనెల్లం దలచను భోగ, ధనసంపదలకు చెయిచాచను నా'

మనసున హరిని నే మానను నాకనులార_నాథునింగన6 దెల్పుము నాతో” ఇందు స్థాయిభానము వర్షితము, (పహ్లాదునకు భగవంతునెడ గల యిట్టి దృఢాను. రాగము ఈ నాటకమున నెడనేడ చక్కగా పోషింపదిడినది.

• వేదము వేంకటరాయకొన్తిగారీ అనువాదము-సాహిత్యదర్పణము, సూగ్రము 88,

122

“తనలోనే ధ్యానించి తన్మయమె కావలెరా, తనగుహలో6 దానుంజేతావును దెలియగవలెరా” “వేదశిరములెల్ల నాదరణతో నీవే దైవమన నమ్మితి మేనమ్మితి” “పారవూ నీపొాదసారనము నాదు, హృదయారవిందమున6 బెట్టి కట్టుకోక = తీరునా = “నన్నువిడచి కదలకురా-నిన్నుబాసి యర నిమిషమోర్వనురా మున్నగు రీతుల పలుతావులలో భగవన్నిష్టబుద్ధి అను శమము. (స్థాయిభావము) ఈ: నాటకమున చక్కగా పోషింపదిడినది. అన్నిటికన్న మొళికము పంచమాంకములోని.__.. *నా జీవాధారము _ నా ళుభాకారము, నా నోముఫలము - నా మేనుగుణము నా వంశధనము = నా దైధోతనము, నా చిత్తానందము -నా నుఖకందము. నాదు సంతోషము -నా ముద్దువేషము, నా మనోహరము ౨ నాదుశృంగారము అను పాట. కాంశరసమునకు నారాయణుడు అధిదైవమని ఆలంకొరికుల మళముం (వహ్లాదుడు (ప్రకృత నాటకమున శ్రీహరియందు. ఆచంచల భక్తి కలవాడగుట వర్షింపబడినది. “*ప్రహ్లాదళ్చాన్మి దైత్యానాం. (గీత 10.80) అని (ప్రహ్లాదుని తన యంళముగా గీతాచార్యుడే "పేర్కొని యున్నాడు కదా! “అవిక్యాది కారణమున సకలవన్తు విస్పారతయేని, పరమాత్మ న్వరూపమేని: ఆలందినము" _ అని విశ్వనాథుడు పేర్కొనెను. “సారెకు మాయాసాగరమందు-నేరక మునిగే నేముము లేదు ధనకనకములను దారపుత్తుల గైకొని మణువను ఠవి తనయుడగాను' =. 2

వాజిరథములను వారము గైకొని = రాజులనడచు పార్టరాజునేగాను నిజపములు నవనిధులౌ త్యాగ - రాజవినుత యీదురాశలల6 దగులను”= ఇందు సకల వస్తువిస్సారత యను ఆలంబనము చక్కగా పోషింవబిడినది. “పెద్దల మాటల వల్లను కదని సత్యంబు వరద! కడునమ్మితి నా యొద్దకు రాకుండకురా, యద్ధపు నెమ్మోము-జూడ నలసితి6 గదరా” “మున్నగువానినలన పరమాత్మ స్వరూవము ఆలంబినమగుట చక్కగా వివరింవ ఖడినది. పుణ్యాశమములు, హరిషేేత్రములు, మహాపురుషనంగమము మున్నగునవి ఉద్దీసనములు. సాగరుడు పరమభక్షశథామణి. అతని భక్తిభానము._ అస్తైగదుండ్రు వెడలె నిదే మందరథధరు6ండానంద = కందుండు తనహృదయార విందంబున నెలకొన్న సౌందర్యములను దలచుచు-” అనుటచే వ్యక్తమగుచున్నది. కూర్మావతారము దాల్చిన (శ్రీహరి తనలో విహరించిన శీలల కనులార జూచి అశ్హేషసుఖానుభవమును_ పరిపూర్ణముగా పొందినవాడతడు. అట్టి సమ్యుదరాజు సంగతిచే (పహ్లాదుని భృక్తిభావము ఉద్ది వ్వమైనవిధము రమ్యముగా “వర్తింసబిడినది. న! “స్థితిలయోద్భవములు శ్రీహరి వేడ్మగా గావింపం జూచితి గాసిదీర నీయందు పవళించి నిర్మలాత్ముడు యోగన్నిద సల్చెనుగదా నిత్యముగను నా పూర్వపుణ్యంబు నయముననుండగ నీవంటిమహితాత్ము నేను గంటి (భమరకీటమురీతి6 బనింబూని చేయవే హరినిసేవించుటకాసగొంటి” అవి (ప్రహ్లాదుడు సమ్ముదుని పొగడి తనకెస్తెన (శ్రీహరి (ప్రత్యతమగునట్లు న! రే .ఛానింపుమని వేడెను, సము(ద్రుడును (ప్రహ్లాదుని భ కక్రిభావమును (ప్రళంసించుదు._ 124

“ఎల్లికాలము నీవు నేర్చడ మదిని.-గొల్లగా. బూజించుకొన్నది వినుము- చిత్తంపు బంగారుసింహాననమున-నుత్త మో త్రమునుంచి యూర్చితంబైన ధ్యానమౌ పన్నీటిధారచే హరికి.స్నానంబుగావించి నంతసిల్లుచును తిజగంబులను నీవు తృణముగానెంచి, విజయంబుచేకొన్న వీరుండవగుము”” అనుచు వఠని హృదయమునకు మరింత యుక్స్పాహమును గలిగించెను. సత్సంగతిచే కాంతము, భక్రిధానము ఎట్లు ఉద్దీపనము పొందునో దావికిది- చక్కని విదర్శనము. భగనద్గీకలోను శ్రీకృష్ణుడు “మచ్చిత్తా మద్దత్మపాణా; బోధయన్లః పరస్పరమ్‌। కథయ న్తశ్చ మాం నిత్యం తుష్యన్తి చ రమని చ॥ (10.9) అవి సొధువుల (శ్రవ్వర్తనమును (పశంసించియున్నాడు కదా! అశ్లు నారదుడును (ప్రహ్లాదు నొద్దకు వచ్చి థీవె కుంఠపుళమును, అందు వెలసియున్న (శ్రీహరి దివ్యవై భవములను అఖివర్జించి (ప్రహ్లాదుని భ_క్తిభావమును మళఠింత 'షెంపొందించుటయేగాక తప్పక శ్రీహరి సామెత్యరించునని విళశ్వాసమును- గలిగించెను,. “*నివంటిభక్తుని నిథిలలోకములంనేవంక నే గాన నీపదేశమున బాలక నినుగంటి బాగుమీజంగ-జాలి విడువు వచ్చు శౌరి యీవేళ” అని పలికి (నిహ్లాదునకు మితిలేని సంతోషమును గలిగించెను, ఏది ఈన కారణసామగిచేత నుద్భుద్ధమైన భావమును దియటికి 'నెల్లడించుడు లోకములో కొర్యత్వము బొందియున్నదో అదే కొన్యనాటకములయందు “అనుభాన” మనందిడును. ్రీహరి తన యెదుట సావొత్కరింపగా _“అభిలజగళ్పూజ్యుని ఆక్క్మారాముని, థభ్రీమన్నారాయణమూ త్రి వి పహ్లాదుండు షోడళోవచారములచే పూజించుచు (బ్రహ్మా, నందపరనళుడై ఇట్లు కీర్రించెను __ క్షే2ై5

“బృన్షందమానందమాయెను 1బహ్మానంద నిత్యానంద సదానంద-పరమా- నీయంధమునుగని సొక్కితి నెడ-బాయన్మిపేమచేత6 జిక్కితి= (పాయములెల్ల నీపాలుచేసి మొక్కితి .”'

ఇట్లు (ప్రత్యక్ష్రముగ దిన్య్మమంగళవి(గహాని సౌందర్యమును కన్నులారజూచుచు, చేతులార సుగందసుమములతో పూజింపగలిగిన (పహ్ష్హాదుని దివ్యానుభవానందము వాచామగోచరము.

ఇక (పకృత్యగంథమున ర సోత్కర్షమున కనుగుణముగ సంచారి భావములు -పోషింపబడియున్న తీరు వినరింపబడును. సముగమునందు తరంగములు పుట్టుు ఆణగుళున్నన్లే రత్యాదికంబగు స్థాయియందు బుట్టుచు నణగుచు సంచరించుచున్న చిత్తవికారరూపంబులగు విర్వేదాదులే “సంచారిభావము”లని చెప్పబడును.

1. నిర్వేదము: అభిమతము నెరవేరకపోవుటనలన కలుగు దుఃఖము, “ఈ_త్ప్వక్ఞానమునలన కలిగిన ఐహికవిముఖత్వము మున్నగువానివలన తన్ను తాను నిందించుకొనుట నిర్వేదము.

(ప్రహ్లాదుడు శ్రీహరియెడ (పేమావేశము కలవాడై అతనిని నందర్శింన నుత్చాహపడి యెంతకు నతడను(గహింపనందున నిర్వేదముతో___

“హరిని గానని చేహమని యభ్ధిలో వేయ నీసాగరుడు గట్టుకేలందెచ్చె నెందుకీరీతి మఠులైతినిపుడు హరికి. నెవరితోందెల్పుదీవేళ నేమి సేతు జీవుండీమనుకాసించి చిక్కుకొ నెను: ఈశుంగనలేని జన్మంబునిలకుమోత”

“ఎన్నగ మననుకు రాని = పన్నగ.ళాయి సాగను

పన్నుగ6గనుగొనని-కన్నులేలే.కన్నులేలే.కంటిమిన్నలేలే

ఇభయూోహముతో-నీలవారివాహకాంతినింగేరిన

శ్రీహరిని గట్టుకొనని దేహమెలే-దేహ'మేలే.ఈ-గహమేలే””

“ఎంతపాపినైతి నేమిసేయుదు హా-వలాగు తాళుదునే-.ఓరామ

సేవబేయుకు జీవన మనియుంటి. దైవమా నాషాలిభాగ్యమిట్టాయెనే”

అనుచు పరితపించెను, ॥ క26

2. న్మరణము: స్మృతి అనుభూతవిషయజ్ఞానము. పోలికచేగాని, విచ్రా- రముచేగాని, మి(తాది దర్శనంబునగావి తాననుభవించిన విషయము జ్ఞవ్లకి వద్చుషయే న్మ భతి

*వ్రాలిమిని జలజాకు6గం మే _ చెప్పరయ్యా మీరు

శరచాపముః. గరముననిడి మెజయునయ్యా

యెంతో కరభబారనమునిండిన కన్నులయ్యా

చూడంజూడ మనను కరగె నుముఖుడయ్యా

భక్తుల జాడందెలిని మాటలాజే జాణయి€ండయార్ధి'

“*దయరానీ దయరానీ దాశరథే రామ

తలచితే మేనెల్లం బులకరించీని రామంకనుగొన నానందమై

కన్నీరునిండీని రామ. చరణకౌంగిలివేళ6 జెలంగి మైెమజచీని-రామ.” ఈ రీతిని (ప్రహ్లాదుడు భగవదనుభవమును న్మృృతిపథమునకు దెచ్చుకొను విధము హృాచ్యము,

8. హర్షము: (పియజనదర్శనము మున్నగువానినలన జనించు చిత్త (ప్రసాదము హర్షము.

“వినాటి నోముఫల మో-విదానఫలమో

శ్రీనాథ బ్రహ్మకై నను నీదు-సేవ దొరకునా తనకుంగలుగుట-వి-

నేను కోరినకోర్కెలెల్లను నేడు తనకు నెరవేరెను

భానువంశతిలక నాపాలిభాగ్యమా సజ్జనయోగ్యమా తనకే =

నీదు దాపు నీదు పావు దొరికను.నిజముగా నేనీ సామ్మెతిని

అదిదేవ! [పాణనాథ! నాదంకమందునుంచి పూజించ-వి*”

“నన్ను విడచి కదలకురా-రామయ్య. నిన్నుబాసి యరనిమిష

మోర్వనురా అబ్దిలో మునిగి శ్వాసమునుంబట్రి యాణిముత్యము గన్నట్లాయె శ్రీకరం-న- తరముగాని యెండవేళ6 గల్బతరు నిడ దొరికినట్టాయె నివేళ-న- వనుధథను ఖననము(6జేయ ధనభాండమబ్చినరీతి. గనుగొంటి డాసి” క్షై27

ఇవి (ప్రహ్లాదునకు భగవదనుభవము వలన గలిగిన హర్షాధిక్యమునకు రమ్యములగు నిదర్శనములు. 4. మోహము: మూర్చనొందుట. “కరివరదునింగనంగోరుచు, గరంగుచు! గన్నీరు నించి కలండో లేండో హరిహయ[బహ్మాదులకును. హరియగపడువాండు గాఃడె యని మూర్చిల్లెన్‌.” ఇచట మోహము వర్జింపబడినది. శృంగారరసమున నాయికానాయకులిరువురియందును గల పేమోత్కఒక్షము: అఖినర్జింపబడును, వీరరసమునందును నాయక్యపతినాయకుల బలదర్పశొర్యాదులు. అభివర్షి ంపఐిడి రసోత్కర్షమును గూర్చును. అదేవిధముగ (ప్రకృాతము కాంతరస పుష్టికి (ప్రహ్లాదుని పరమభక్తి విశిష్ణఠ కనుగుణముగ శ్రీహరికి శపహ్లాదునెడ గల (పేమాతిశయము చక్కంగా వర్డింవబడి శాంతరసము పర మోత్క్బృష్టస్టితి నందు కొన్నది. పరమ్యపేమరూపమైన భక్తి చేతనునెడ భ క్తిరూపముగను, భగవంతునెడ అను([గ్రహరూవపముగను వెలసియుండునని ముందే "పేర్కొనబడినది. శ్రీహరి (వహ్లాదునితో పలికిన యీ (క్రింది మాటలు భగీక్షజనులపై అతనికి గరి అనుగ్రహ వి'శేషమెట్టిదో తెలియజేయుచున్నవి __ | పాలసాగర మందు. బవ్వళించుటకన్న భక్తుని హృదయంబు బాగుగాదె ఆఅలవికుంఠమునందు నాదిలక్మియుకన్నభళ్తుని హృదయంబు బాగుగాదె చం(ద్రనూర్యులయందు సతతముండుటకన్న భక్తునిహృదయంబు బాగుగాదె రాజయోగుల యంతరంగ రమ్యెత కన్న భక్తుని హృదయంబు బాగు గాదె అట్టి నీచి త్తవేదిలోననిశముందు............. ........ శ్రీహరి పక్షమున నీ యమ(గహరూపపేమయే సాయి. అ “పంకజన్నేతుడు భక్తవ; శంకరు డాద్యంతరహిత శాంతాకారుం ఉంకమున్ననుంచి (పేమను౦ గంకణములు ఘల్లినంగంగౌగిటంజేర్చెన్‌” 128

ఇందు (శ్రీహరిపరమునగల అనుభావము రసికజన హృదయంగమము. మరలివత్తునని లక్ష్మీదేవి కొసగిన వాస దలచి (ప్రహ్లాదునెడబాసి శ్రీహరి వైకుంఠమున కరుగును పొందిన యావేదనను త్యాగరాజు __ “వ్రడ్రిగాం జనం గాలాడక, యడుగడుగుకు6 దిరిగిచూచు చావలికేగే యుడుపతివదనుని...” అని వరి ంచెను, (వకృత్మగంథమున గూర్పబడిన లక్ష్మీనారాయణ సంవాదము ఈ నాటకిమున శాంతరసమునకు మిక్కిలి యుత్క-ర్షతను గూర్చునదైై యున్నది. లక్ష్మీదేవితో శయ్యపై ఏకాంతముననున్న శ్రీహరి తన దేవితో ___ *భ్రూ,తలమున నిశ్చలుండొకండు దానవప్తుతుండు వానిభ క్రచే వెలపడిపోతి నామనసు వేరుగమారదికేమిసేతు! నీ వలె నను బాయలేండు”.... “ఒక్రండు కోటానుకోట్లలో నుత్తముండు” అన్నమాట అతనికి భక్తులయెడగల (పేమ, శ్రీనతిపైగల వలపును గూడ మించిన దనుటను సూచించుచున్నవి. “ఉరగ తల్పమున యోచన్నాకొంతుడై యుండి దిగ్గునను; లేచి నే వేంచేతుననుచు' శ్రీదేవిని విరహము పొల్పడంజేసి శ్రీహరి ్యపహ్లాదువికడకు అరుదెంచి నవిధము-ఆనన్య మనస్కు-లై న భక్తులయెడ నళనికిగల వాత్సల్య గరిమకు నిదర్శనము. కట్టకడవట (వహ్లాదుని (పేమ దుఃఖము పైరింపలేక దేవతాసార్వభౌముడు “త్రవయుని గనవచ్చు తల్లిచందమున వనజాక్షి లక్ష్మితో వేంచేసి”, హరియుభక్తునింబట్టి యంకమందుంచి = కరముకరముబట్టి _కౌగిటం జేర్చి పామజవరదుండు జగమెల్లమెచ్చ = మోము మోమునంజేర్చి “ మోదంబుమీజ6 (బాప్‌ నీకైతిని ప్రహ్లాద యనుచుఃజూపు చూపాకటిగా. జూచిరిద్దరును గ్ర 129

అను రీళిని సంభావించెను. (ప్రహ్లాదుని షోడశోవచారపూజల గైకొని అతని వృపో న్నత వాంఛయగు వరిచర్యాభాగ్యము ననుుగహించెను,

ఇయ్యది శాంతరనమున కెట్టి మహనీయఫలమును సిద్దింపజేయునో వ్యక్త మొనర్చుచున్నది.

ఇట్లీ (గంథమున (పథమాంకమున సూచింపదిడిన స్థాయిభావము ఇతర అంక ములలో న్మీకిందివిధమున విభావానుభావసంచారిభావములచేత చక్కగా పోషింప బడినది.

ద్వితీయాంకమున (ప్రహ్లాదుడు శ్రీహరిని స్తుతించిన విధము, వారదుడు (వహ్హాదుని కొనియాడుదు పలికిన మాటలు, లక్ష్మీనారాయణుల సంవాదమునలన 'దెలియనచ్చు (వహ్లాదువి భక్తివిశిష్టత, తృతీయాంకమునందు భగవద్దర్శన లాలనుడై విలంబిము నోర్వక (ప్రహ్లాదుడు ఆ ర్తివిపొంది మూర్చా(కాంళుడ్లై పరిత సించువిధము, [వధాన రనపోషణమున త్యాగరాజు (ప్రదర్శించిన (స్రతిభకు నికషోవలముబుం

(వహ్లాదువి చిత్తశుద్ధిని చతుర్థాంకమున శ్రీహరి పరీక్షించిన విదము నభినర్డిం చుటలో శమదమాదిగుణములను, ఉ త్తమవై రాగ్యప్రాళ_స్య్యమును, పరమైకొంతిక థక్తివిష్టుల స్వరూపమును త్యాగరాజు అవితరసాధారణనై పుణ్యముతో మిక్కిలి మనోహరముగ చిితించెను,. ఈ అంకమున (పధానరసమగు కాంతము అత్యుత్తమ స్టాయినందుకొన్నది, శ్రీహరికి లడ్మీయెడగల యనురాగముకన్న భ కులయెడగల వాత్సల్యము అత్యంతవిశిష్టమైనదని త్యాగరాజు ఈ యంకమున విరూపించిన విధము సహృదయ మవోరంజకముగను, ల్లాఘవీయముగను ఒప్పుచు శాంతరనమును వముహోజ్జ్వ్యలస్టితికి గొవిపోయినది. =

వంచమాంకమున (పహ్లాదుని భక్తి క్షాన వై రాగ్యభావములు భగవనద్దర్శన (ిహ్మానందానుభవముతో ఫలవరతమగుటతో శాంతరసము. పరిపుష్టమై (సకృత నాట కము రనసిపాసువులను సుధారస(సవంతిలో నోలబార్చురు- భగవక్చాడెక్కార ళుల్య (బ్రహ్మానందసంధాయకమై విలసిల్లుచున్నది.

ఇక తృతీయాంకమున శ్రీహరి (ప్రత్యక్షము కాలేదని (ప్రహ్లాదుడు వ్యననా (శాంతుడై పరితపంచుటను వివరించుసట్టునగల. కరుణ, మూర్చితుడైన (ప్రహ్లాదుని ల ఎ | న్‌ ల్ని హరి యంకమున జేర్చుకొని పేదతీర్చి యాదరించు పట్టునగల దయ, లక్ష్మీనారా యణ నంవాదఘట్టమున గల మృదులశృ్ళంగారము, [పధానరసమును షోషించునవై

క్ష30

*పకృత నాటకము అత్యుత్తమమైన రసపరిపుష్ణమైన కృతి యనుటను నిరూపించు చున్నది. నౌకొచర్మితము _- మధురభక్తి. శృంగారరసము

_ శ్రీరాముని దివ్యసొందర్యమునకు పరవళులై న మునులు ఆతని, నాళ్లేషింప శోరినతరి వారికోరికను కృష్ణావతారమున నెరవేర్తునని యతడు వరమొనగినట్లు ఆనందరామాయణభిమున గలదు. ఆమునులే (శ్రీకృష్ణానతారమున (శ్రీహరి తోచినపుడు గోపికలుగ జన్మించిరి. తన సంశ్లేషాది అనురాగవిలానములతో పరిపూర్ణ రసాను భవము గలిగించు కోరికతో వారికి పూర్వజన్మసృ్మతి కలుగకుండ శ్రీకృష్ణుడు తన మాయచే_మరుగుపరచెను. తన దివ్యత్వము, (వ్రభానము, వారి తలంపున మెలగినచో జారి అనందాతిశ యము కొరవడును గదాః

“ఉక్రామోత్క్మంఠత గోపికల్‌, భయమునం గంసుండు వైరక్రియా

సామగగ్రిన్‌ శిశుపాలముఖ్యనృపతుల్‌, సంబంధులై వృష్టులున్‌

'ట్రేమన్‌మీరలు- భ క్రి నేమునిదె చక్రింగంటిమెక్లైన ను

ద్ధామధ్యానగరిషఘ్టుడైన, హరింజెందన్‌వచ్చు థాత్రిశ్వరా!”

(స్క్మంం, 7=వ శ్ర అని శ్రీమద్భాగవతము పేర్కొనుచున్నది,

అందలి గో పికాకృష్ణలీలలు అలౌకికము, అద్భుకమునగు మధురరసోదంచిత ఘట్టము. "జీవునకు వరమాత్మతో గల నిత్యనందింధము వతిసత్నీ సంబంధమువంటిది. నతికి వతియెడ నెట్లు ఐకాంతికభక్తి సరిపూర్ణమై యుండునో అదే తీరున నృత్హ్వగుణ, పరిపూర్ణుడగు జీవుడు పరమాత్మయెడ ఐకోంతిక్యఫేమ కలవారై తరించును.. కాననే శవ్లత్ర్యొ పద్మాసహాయే _పణయిని భజతః (యపేయసీపారత న్త్యుం భక్తిః శృంగార వృళ్తా పరిణమకి” (దమిడోపనిష శ్రాత్సర్య రత్నావళి, క్లో, 22 అని శ్రీహరి యెడ భక్తులకుగల (పేమాతిశయము పెళ్లుమీరినపుడు ఆ భక్తి శృంగారముగ పరిణ మించునవి (శ్రీ మద్వేదాంతదేశికులు దివ్య్యప్రబింధముల గుటించి _సళంసించుదు "పేర్కొ విరి. గో పికలనృ త్రము మధురభక్తి భావము కలవారికాదర్శము.

(్రీమద్చాగవతము నిత్యప్రార్గాయణ (గంథముగ గల త్యాగరాజు నౌకాచరిత్ర మున గో పికా శ్రీకృష్ణలీలఅను అనన్య (వతిభావిశేషముతో, కల్పనాచమక్కృతితో వర్షించుడు మధురభక్తి వై! శిష్ట్రవాను .మనోహరముగ వివరించెను,

131

కృతి (పారంభమున.___

“*లోశానుగహకారియై మును రమాలోలుండు నందాత్మజుం డాకాంతామణులన్‌ రమింప మదిలో నాహ్ల్హాదసంయుక్తుడై పాకఠార్శిపముఖుల్మునీందగణముల్‌ (బహ్మేశ్వరుల్‌ మెచ్చందా నౌకా[క్రీడనొనర్చె గోవికలతో............ ౨

ఆఅమటచే (వకృళ్నగంథభము శృంగారరసోదంచితమని తెలియనగును. ఐబ(తాహారముచేత నిర్మమతులై (బహ్మజ్ఞులౌ రీతిగా బుతాగారధనంబులన్మజచిరే పుణ్యాత్మలౌ గోపికల్‌ వ. ఆ సమయంబున పరమాత్ముండైన ీకృష్ణదేవుండు గోపికలయందు. (వేమకలవారై వేణుగొనము చేయ మార్గంబెటులనిన అనుటపలన శృంగారమునకు స్టార్తుభావమగు రతి సూచింపదిడినది. (ప్రకృత (గంథమున గోపికలు, శ్రీకృష్ణుడు ఆలంబన విభావము, “వీనుల వేణురవామృత, పానంబును జేసి చేసి బలువిరహముజే శ్రీనాథుని వెదకుచు గజ, యానలు మరి వీథి వీథిం దిరిగిరి మమతన్‌” ఇది ఉద్దీపన విభావము, (శ్రీకృష్ణుడు యమునానదీతీరమున వెలసియుండి. వేణుగానము గావించ గోపిక లతనిని వెదళురు నచటికి వచ్చిరి. గోపికల శృంగార విలానచేష్టాదులు (శ్రీకృష్ణుని (పేమ పద్దీపనములైైన విధము ఈ (కింది పాటలో ॥ చి న] రమ్యముగ వర్షింపబిడినది, “శృంగారించుకొని వెడలిరి శ్రీకృష్ణునితోను (సంతోషముగ నవ్వుచు కులుకుచు నొకతె, కొప్పన. బువ్వులు ముడుచుచు నొకతె దువ్వుచు6ం గురులను నొకతి. కృష్ణుని = రవ్వజేయుచును నొకళి, వేడ్కగ మగడు వీడనుచు నొకతె, రవిళ బిగువుగ జేర్చుచు నొకతొ క్షే32

తగును తనకనుచు నొకతి పాద = యుగముల నొత్తుచు నొకతె వేడ్మగ పరిమళములందుచు నొకతె, శ్రీ - హరి హరియనుచును నొకఠె యురమున జేర్చుచు నొకతె, పయ్యెద - జరిపి వేడుకొనుచొకతె . వేడ్కగి ఇందు సంభోగశ్చంగారము వర్షింవబిడినది:

ఆ యమునానదీ సౌందర్యము, అందు తేలుగు నచ్చిన నవరత్నఖచిత రజతమయమగు నౌక వార్విపేనుకు ఉద్దీపసనము గావించినవి, ఆవిధ మీ[కింది రీతిని ర్‌ మ్యముగ నర్డి ంపబిడినది: “ఎజ్జని పంకేరుహములే అందు ఇంపెన భృంగనాదములే ఇసుకతిన్నెలు ఎంత తెలుపే మేను _ ఇంద్రనిలమువంటి నలుపే ఫలములచే (దాక్షలతలే అందు = పచ్చని చిలుకలజతలే కోకిలములు (మోసేనే *- మరుడు = కుసుమశరము లేసేనే రాజవదనలారా కనరే త్యాగ = రాజసఖునిపాట వినరే” ఇట్లు వారు (బహ్మాసందమున మునిగియన్నతటి వారి అనందోళ్సాహములను మరింత ఉప్పొంగజేయుచు సనరత్నఖచితరజతమయనాక యమునానదిలో శేలుచు వచ్చెను.

వారి యానందానుభవము వారి హృదయమునకు మదము చేకూర్చెను, కాన (శ్రీకృష్ణుని తప్పులు పలుకుగు__

“జ్పలక్రమౌాడువేళ వలువలు దాచిమ. మ్మలయింపగలేదా? ముదితల రమ్మని తిలకములిడి పంట = మోవినొక్కలేదా? వదినెగారచందమున వచ్చి పావడ - వదలించి పోలేదా?”

మున్నగు మాటలతో ఉపాలంభనము గావించిరి. ఇందు “మదము అను సంచారి భావము గలదు. శృంగారర సనర్షనమున అనుభానములలో నొక్కటీయగు “జల్మక్రీడ” ముందు రమ్యముగ నర్డి ౦వబడినది.

33

“వాడను జరిపే ముచ్చటం గనరెే - వనితలార “నేడు - అడవారు యమునాఠకాడ కృష్ణునింగూడి = యాడుచు6 బాడుచు నందరు€ జూడగ =వౌం= కాందరు తడబడు పాలిండ్రు కదల _ కొందరి ఐంగరువల్వలు వదల వా- కొందరి కుటిలాలకములు మదల ౨ కొందరు పలుకుచు కృష్ణునికథల =వౌలు రూప సౌందర్య గర్వితలై న గోపికల పలుకుల దెలుపు ఈ (క్రింది పద్యమున_ “లంజలు సురపతిసభలో, గుంజరదనుజారిసభలొ6 గుణపగణంబులొ కంజజునభలో యతులని, మంజులముఖులాడుకొనిరి మాధవుసభలో” “గర్వమ” ను సంచారిభావము కలదు, (శ్రీకృష్ణుడు వారి గర్వమణచుటకై తనమహిమచేత జడివాన గురియంజే పెను. ఆ నమయమున___

“పెరుగు పాలు భుజియించి తనువు( = బజెంచినదెల్ల నిందుకా? నిరవధి నుఖదాయక! మావయసు నీటను గలిపేటందుకా? అక్తమామలతో నీక్తై మే మెదు - రాడినదెల్ల నిందుకా? నత్తగలిగి యికనైనాయుందుమని సంతసిల్లిన దిందుకా? కోటిజన్మములు తపములుజేసి = కోరినదెల్ల నిందుకా? సాటిలేని ని లీలలు మనసున - సైరించియున్న దిందుకా?”

అనుచు గోపికలు భేదము పొందిన. విధమున" “నిర్వేదము' అను సంచారిభావము: కలదు.

“కశ్రతుకనుదారంగానమి౦క భారము తాళదు ఓఉడలోపలన్‌ కుతి౭నుబట్టై నీరిపుడు గొబ్బున శ్రీహరిపాద పద్మముల్‌

కై5శీ

మతిని దలంచుకొంచు వరనూధవనామము నోటంబల్కరే పతితుల6 (బోచువాండు మనపాలిటగళ్లి నుఖంబులిచ్చునే ఇందు 'త్రానము' అను నంచారిభానము కలదు, (శ్రీకృష్ణుడు వారి దీనావస్టకు మదికరిగి ఎప్పటినలె కనకమయ కంచుకములు వలువలు నచ్చునట్లు చేసి వారి నాదుకొనెను. ఆ సమయమున గోపికలు “క్రలువలరాజుచందమునం గాంతి6 జెలంగెడి కృష్టుమోమునన్‌ దిలకపు చాకచక్యమును డివ్యసువర్షపుం గుండలంబులున్‌ జెలగు కపోలయుగ్మమును జేడియలందరు చూచినంతనే తొలుతటి దుఃఖముల్‌ మజచి తోడుత పాడిరి సంతసిల్లుచున్‌” మరియు, “మంజులభాషు రూపజితమన్మథు6 జంద్రకులప్రదీపు స త్కుంజరపోషు శోభననికుంజ గృహాంతనివాసు మౌని హృ త్మంజవిహారు ధీరు వరకాంచనచేలుని. జూచినంతనే కంజదళాకు లెల్ల హరిం గౌగిటం జేర్చిరి సంతసిల్లుచున్‌” ఈ రెండు పద్యములలో హర్షము, ధృతి అను సంచారిభావములు రమ్యముగ గూర్చ బడినవి. ఈ తీరున శ్రీకృష్ణుడు తన దివ్యరూపముచేత, వేణునాదముచేత గో పికల చిత్తనుల చూరగొని వారి మనోభీష్టముల దీర్చెను. వారి యెద దోచిన గర్వమును జూచి తన [ప్రభావనముచేక జడివాన గురిపింపజేసి వారు తన్ను శరణు పొందునట్లు చేసెను. పిదప తన మహిమచే నెప్పటివలె వారి వస్త్రాభరణాలంకారములు (ప్రకాశించు నట్లు గావించి వారి నమందానందమున ముంచె త్తెను. ఇట్లు శృంగారము బొచిత్య పూర్ణముగ మధురభావనలతో నిందు వర్ణింపబడిన విధము నహృదయానందకరము. సకలభువనములందును గల సమ_స్పమును తన శ్రిచేత ధరించుణు వియమించు వాడు శ్రీహరి. “మూఒంతిరో యమయతి” (బృహదారణ్యకము 57226) అని (శుకులు. జీవునియందును వ్యాపించి అతనిని నడపువాడును హరియే, కావున సమస్తమును భరించువాడు, అనగా అన్నింటికి భర్త శ్రీహరియే. సర్వమంగళము లును, తనకుగల సమ_న్రభాగ్యములును పతియే యని తలచి సాధ్వి భ _ర్తను కొలుచు నట్లు పరమభక్తుడు శ్రీహరియందు వర మైకాంతిక (యేమకలవాడై తదన్యమగు దేనిని కవన

ఆఖిలషింపక మెలగును. ఈ సొధ్వీధర్య్మమే భక్తున కాదర్శము. ఈ భావము తమ హృదయములందు దృఢముగ నెలకొనుటకై భక్తులు తమయందు స్తీత్వమారోపించు కొవి సకలలోకనాయకుని పతియని గుర్తించి యుపాసింతురు. ఈ విధానమే మధుర భక్తీ యనబడును. ఆళ్వారులు, చైతన్య మహాపభువు మున్నగు భక్తులందరు అనుసరించిన మార్గ మిదియే. నౌకాచరిిత్యప్రారంభమున “బిహ్మజ్ఞాలైన” మునులవలె, గోపికలు “పుణ్యా త్మలై” (దిహ్మానందా వేళశమును పొందినవిధమును త్యాగరాజు వివరించెను. నౌకలో గోపికలకు శ్రీకృష్ణుడు నర్వాధారుడుగను, నిర్వికారుడుగను, నిరంజనుడుగను దర్శనమీయగా గోపికలు జన్మాంతరసుకృతముచే (ప్రపంచథోగభాగ్యము అన్నియు నళ్వరములని తలంచి (శ్రీకృష్ణపాదారవిందము చేరుటక్షై యోచించినట్లు (వావెను. ఇట్లీ ప్రబంధమున గోపికల పర్యబహ్మోానందానుభవమే ముఖ్య్యసయోజనముగ [వశం సింవ బడినది. తొలుత ళృంగారభానముతో గోపికలు (శ్రీకృష్ణుని ఆ(శముంచి అతని యనుభవమువలన విశుద్రమనస్కలై మనోగత్యభ్రాంతుకెల్ల వీడి క్లానపూర్వకభకక్తి నిష్టలై నట్లు వర్షింపబడినందున మధురభ క్తి చే అను.ప్రాణితమగు శాంతమే నౌకాచరిత్ర మున (ప్రధానరసమని నిర్ణయింపనగును. శృంగారము విషయములతోగూడిన మనస్సుయొక్క (పన్ఫత్తి. పరమ వైరాగ్యనిష్టులగు మునులు నిరంతరము భగవంతుని ధ్యావించుజు (బిహ్మానందమున మువిగియండు వారైనను చివ్యసౌందర్యరూపుడగు (శ్రీరాముడు బాహ్యచతువులకు కానరాగానే వారిలోని భక్తిభావము శృంగారముగ పరిణమించి (శ్రీరాముని ఆశ్లేషింవ వనలయునన్న కోరిక మిక్కిరి యుత్కటమయ్యెను. ఆ మునులే గోపికలుగ ననత రించిరి. వారికి (శ్రీకృష్ణుడు తొలుత తన సంశ్లీషమువలన వారి యథభిలాషను తీర్చి, వారి మనస్పులలోని (కాంతులను తొలగించి పర మవై రాగ్యనిష్ట కలిగించి (బహ్మానం దామభనముమ చేకూర్చిన విధము ఈ నాటకమున చక్కగా నిరూపింపదిడి యుండుట వలన వీ (వ్రబంధములోని (ప్రధానరనము శాంతమని నిర్ణయింవనగును. త్యాగరాజకీ ర్తనలలో భ _కిభావములు కీర్తనలు ఏదేనొక విశష్టభావమును వెల్లడించుచు రచింపబడిన ము_క్తకములు. అనుపూర్విగా కథావస్తువేదియు. నుండడు. పాడుటలోను, ఈకృతి తరువాత విది యను (కమములేదు, అన్నిపాటలు ఒక సందర్భముననే పాడుటకును నలనుగాదు. 136

కావున దృశ్య (శవ్య కాన్యములందువలె వీనిలో విభావానుభావాదులతో సర్వాంగ పరి పష్టమైన రసనిర్ణయము. గాఏంవ నవకాళశములేదు. విభానాదులందేదేవియ నొక యంశము మెఅపుమెరసినట్లు తోచి యానందము గూర్చును. త్యాగరాజకీ ర్తనలలో వ్యక్రములగు భ క్రిభానములు రసనిర్ష యమునకు లొంగనివి. కాన భక్తి భావములను "షీర్‌ వానిలోని విశేషము లిందు వివరింపబడుచున్నవి. థ్‌ క్తి మార్ష విశిష్టతను, పాధనోపాయమును, తత ఎఅములను విపులముగా వర్ణించు గంథము (శ్రమద్బాగవతము. అందు నారదుడు నిశ్చలహృదయముతో తస మొనర్చి భగవత్సాజెత్కారము. బడయగోరుచున్న (ధ్రువునకు అవ్యాజకృపతో తపో చూర్గమును ఉపదేశించెను. పరమ్యశ్రద్ధతో (ధ్రువుడు తన్మార్గము ననుష్టించి అనితర లభ్యమగు ఉన్నత (భువపదవి నందెను, త్యాగరాజు అనుష్టించిన భక్తిమార్గము ఈ శీరునకు జెందినదే. కర్మ జ్ఞాన యోగమార్షముల నమష్టిరూపమే త్యాగరాజు అనున రించిన భక్తి మార్గము. ్రీభాగవతము చతుర్ధ స్కంధమున నారదుడు (ధ్రువున కిట్లు ఉపదేశించెను: “*ధర్మార్ధకామమోక్షాఖ్యం, య ఇచ్చేవ్చేయ ఆత్మనః | ఏకం హ్యేవ హరేన్తత్ర, కారణం పాదసేవనమ్‌॥ తత్తాత గచ్చ భదం తే; యమునాయాస్తటం శుచి | పుణ్యం మధువనం యత్ర, సాన్నిధ్యం నిత్యదా హరేః॥ స్నాత్వాజనుసవనం తస్మిన్‌: కాళిన్టాాః సలిలే శివే ః కృత్వోచితాని నివిశన్నాత్మనః కల్చితాననః॥ 'ప్రాణాయామేన (తివృఠా? 'పాణేస్టియ మనోమలమ్‌ శ నైర్వ్యుదస్యాభిధ్యాయే: న్మనసా గురుణా గురుమ్‌॥” బా (17. 8 41-44) శీప్టల్లిత్ర యమునాతీరము సందలి మధువనమునకు బొమ్ము- తన్నదీజలములందు స్నాన మొనరించి కచియగు స్థలమున ఆసనము కల్పించుకొనుము ముమ్మాటులు 'పాజొయానుము చేయుటచేత పాజేందియ మనోమలముల పరిహరించి విశుద్ధ మనస్కుడపై ్రీహరి దివ్యమంగళ స్వరూపమును ధ్యానింప్త్పము” అని నారదొప చేళము. 137

ఇందు యమనియమాదులతో గూడిన అష్టాంగయోగము సాధించుటదేత మనస్సు విశ్చలము చేసికొనవలెను. అట్టి మనస్సున (శ్రీహరిని ధ్యానింపనలెనని: 'పేర్కొనదిడినది. ఇదియే యోగమార్గము. అట్లు ధ్యానమొనరించుచు వాసుదేవ మంత్రమును జపింపనలయుననియు, శ్రీహరి అవతార చర్యితముల స్మరింపవలెనవియు నారదుడుపదేశించెను. ఇందు సరతత్త్యమును గురించిన జ్ఞానము ధ్యేయము. ఇదియే జ్ఞానయోగము. కార్యబుద్ధితో చేయదిడు పూజాది విశేషములు “వాసుదేవ మంత్రముతో సల్వేశ్వరునికి సమర్పింపవలెను. ఇదియే కర్మయోగము. “ఇట్లు మనో వాఠ్యాయకర్మములచేక మనోగతంబగునట్లుగా భక్రియుక్తంబులయిన పూజలచేత పూజింపదిడి సర్వేశ్వరుండు మాయాభిళూతులుగాక సేవించు పురుషులకు ధర్మాది. పురుషార్థ ంబులలోన నభిమకార్థ ంబునిచ్చు” (పోతన భాగవతము చతుర్జ స్కంధము. 256,వచనము). ఈ నారదోవదేశము ననుసరించిమే (ధ్రువుడు కాశిందీతటము నందలి: మధుననమున తపమొనర్శ్ని ధన్యుడయ్యెను.

నారదాంశనంభపుడను (ససిద్ధిపొందిన త్యాగరాజు కావేరీ తీరమునగల యారామమున యమనియమాదులచేత మనస్సును స్టిరపరకుకొని శ్రీరామ మంత్ర సిద్ది గాంచెను. శ్రీరాముని ధ్యావించి సొకొత్కారము పొందెను. నిరంతర మకతని లీలల చాడుచ్చు చేతులార పూజలు గావించుచు, భ క్తియే తన తపస్సుగా జీవితము గడపెను. తన కీర్తనలలో తాను అనుషానముచే సిడ్దిపొందిన భ క్తి విధానమునే తోకు లకు ఉపదేశించెను. ల్‌ ౦ స

త్యాగరాజు స్టిరాసనుడై (ప్రతిదినము. లక్షలకొలది తారకనామజపము చేసి తదనంతరము ,తికరణకుద్దిగా శ్రీరామచంద్ర. నారాధిందువాడు. తై లధారవలె ఎడ తెగని న్మృతిసంతతి రూపమైన యీ స్పొ్త్వికభ కీని సాధించుటలో నతనికి సంగీత మును నొక (వముఖ సాధసమైనది. యోగమార్గమున మనస్సును నిశ్చలము గావించు కొని యందు భగవంతుని స్వరూపమును నిల్పి ధ్యానసిద్ధివి పొందినళ్లు (పాణానిల సంయోగమున తనలో జనించిన నాదమును ఉపాసించి, దాని మూలమున భగవంతుని పొజొత్కరింన జేనికొవి అతనిని నిరంతరము తన హృదయారామమున విహరింప జేసికొన్న మహనీయుడు త్యాగరాజు,

భక్తిని ఉపాయభ క్తి ఫలభక్సి అవి పూర్వులు రెండు. రీతుల విభజించి యున్నారు. ముక్తికి ఉపాయమని తలచి అనుష్టింవబడు భక్తి అష్టాంగములతో గూడినది. కఠిన నియమములు కలది. ఏ (ప్రహ్లోదునివంటి విశిష్టక్టాన సంపన్నునకో

నో 138

తప్ప ఇతరులకు ఆచరింస సులభముకావిది.. ఇట్టి భక్తినలన చేతనునకు కలుగు. పరమలాభము భగవంతుని సేన. భగవంతుని దివ్యమంగళస్వరూవమును పవిత్ర (సతిమలందో, తీర్హాదులందో అవాహనముజేసి షోడళోవచారములచేత పూజగావించుట ఫలరూవమైన భక్తి. ఇది సర్వజనులకు సుకర మైనది. ఇట్టి ఫలభక్తి ననుసరించుట చేత ,కమముగా మన (తికరణములు నిశుద్దములగును. మనస్సు సత్స్వమయ వగును. పరమకారుణికుడగు భగవంతుడు అట్టి సత్త్వమయలయందు తానై కరుణించి వారికి ముక్తి నన్నుగహించును. కాననే “*యమేవైష వృణుకే తేన లభ్యః” (ముండకోపనిషత్తు 82.89 అని (కుతి "పేర్కొన్నది. భక్తి ననుప్పించు విధానములు (శ్రీ మద్చాగవతమున వివరింపబడియున్నవి: “శ్రవణం కీర్తనం విష్ణోః: స్మరణం పాదసేవనమ్‌

అర్చనం వందనం దాస్యం, సఖ్యమాత్మనివేదనమ।

ఇతిపుంసాఒర్చితా విష్టో భక్రిశ్చే న్నవలక్త్షణా[””

(705.జి, వక నారదభ క్రి స్యూతములందు ఇవిగాక గుణమాహాత్మ్యాస క్రి రూపాన క్త, వాత్సల్యా న కి, కాంశాన క్రి, తన్మయళాస్నక్తి వరమవిరహాన క్షి మొదలగునవియు భక్ష్య పాసవా విధానములుగా పేర్కొనబడినవి. ఇట అసక్తి యనగా భక్తి యనియే తాత్ప ర్యము, ఈఖథ _క్తిమార్గము లెల్ల త్యాగరాజ కృతులందు కానవచ్చుచున్నవి,

“ఓర్రామకథానుధారసపానమొక = రాజ్యము చేనునే “ధర్మాద్యఖిల ఫలదమె మనసా; థై ర్యానందసాఖ్యనికేతనమే కర్మబంధజ్వలనాబ్టినావమె = కలిహరమె త్యాగరాజవినుతుడగు"ంరా. “నుధామాధుర్యభాషణు సుధాకరానన కథామృతముచే బహుకాలము ఆకలిదీరియున్నాను (బోవుము ” ఇందు రామకథా [శవణమహిమ అఖివర్జింపబడినది. 129

అరామాఖిరామ మననురం జిల్ల బల్కురాదా బంగారుమేటిపాన్పుపై భామామణి జానకి శృంగారించుకొని చెలువొంద నిన్నుగని పాొంగుచు మతఠ్లెవిరులంబూజించువేళ శ్రీహరి సంగీతము. బాడుమను సామి త్యాగరాజునితో” “అనీ హృద్యభావముతో కీర్షించెను. “ఏలావతార మెత్తుకొంటివి . ఏమి కారణము రాముడై” అను కీర్తనలో. “యోగులను జూచుటకా భవః రోగులను [బోచుటకా శత రాగరత్నమాలికను రచించిన త్యాగరాజునకు వరమొసగుటకా” అని “నా ళతరాగరత్నమాలిక నంగికరించి వరమిచ్చుటకే యవతరించితివా" అవి (శ్రీరాముని (వశంసించుట మనోహరమైన భావన, కె. స్మరణము:'థ్రీపకే: సీపదచింతనే జీవనము అను కీర్తనమున భగనంతుని స్మరించుటయే తన జీవిత లక్యమనుచు, అట్టి చింతనచేత ఇంటదాదులు గాప్ప మహిమను పొందిరనుచు త్యాగరాజు తన భక్థిభానమును వెల్లడించెను. “రామనామ స్మరణమువల్ల, నామరూపమె హృదయమునిండి (పేమపుట్టజేయగలేదా........ ....” అనుచు స్మరణ విశిష్టతను చేర్కొలనెను. 4. పాదసేవనము:.*శ్రీరామ పాదమా: వీ కృపజుబునే చిత్తానికి రావే? "అను కృతిలో పాదాభివందన మొక్క'పే నమ స్తదురితముల నపహరించుననుచు అహల్య వృత్తాంతమును నిదర్శనముగ బేర్కొని (బహ్మాదులచేత పూజింపబడు 'పొదము తన మనస్సున నిరంతరము వెలయవలయునని (పార్జించెను. “సందేహమును దీర్చవయ్య సాకేత విలయ' అను కృతిలో “వరమౌనులెల్లం జరణమ్ములను, స్మరియింప నీదుపదమొసంగెనే భరతార్చనబేః బాదుకలు, ధరనిన్నానంగె త్యాగరాజ భాగ్యమా ౨” కే40

అనుచు (శ్రీరాముని చరణములకన్న వానిని సేవించిన పాదుకలే గొవృ మహిమ. కలననుచు భరతుని వృత్తాంతమును విదర్శనముగ పేర్కొని కీర్తించెను.

“రఘునాయకః నీ పాదయుగరాజీనముల నే విడజాలి అను కీర్తనలో భవ సాగరమును దాటగోరువారికి శ్రీరాముని పాదములు తవ్ప్చ వేలు గతి లేదని తెలిపెను.

“శ్రీమావినీమనోహర: చిరకాలము మాట యొకపేరా" అను కృతిలో పరమ భక్తులు తమ సర్వన్వమును భగవంతుని చరణములందు సమర్పించి పాద'సేవజే ధన్యులగుదురని త్యాగరాజు (పశంసించెను.

5, అర్బన:--*రార సీశారమణీ మనోహరి అను కృతిలో__

“బంగారువల్వలు నే బాగుగం గమ్రైద మజి - శృంగారించి సేవంజేసి కౌగిట జేర్చెద సారెకు నుదుటను కన్తూరితిలకము6€ బెకైద సారమైనముక్రాహారముల నిక దిదెద” మున్నగు విధముల పరమభ క్తిభాననతో భగవంతునకు పేనచేసి తరింతునని "సిర్కొనెను. “తుల సీనిల్వమల్లి కౌదిజలజముల పూజల గ్లైకొనవే” అను కృతిలో___ జ్ప్రరమున ముఖమున శిరమున భుజమునం' గరమున నేతమున చరణయుగమ్మునం గరుణతో నెనరుతో. బరమానందముతో ....... .. అనుచు వివిధ పుష్పములతో కాస్త్రవిధి (పకారము పాదాదిశరఃపర్యంతము (ప్రత్యంగ పూజగావించు విధమును (వళంసించెను. ॥

భ కిభావనతో శ్రీరాముని పూజించుడు త్యాగరాజు కీర్తించిన “చేతులార శృంగారము చేసి చూతునో? అను కృతి మిక్కిలి ప్రసిద్ధమై యున్నది.

“*నామకునుమములబే పూజించే నరజన్మమే జన్మము మనసా! శ్రీమన్మానసకనకపీఠమున చెలంగంజేసికొని వరశివరామ +=నాం శేడ]

నాదస్వరమనే నవరత్నవు వేదికపై సకలలిలా వి

నోదుని పరమాత్ముని శ్రీరాముని. పాదములను

త్యాగరాజ హృద్భూషణుని” -సామ- అవి అత్యంత మహిమాస్పదమని శాస్త్రములు పేర్కొను మానసిక పూజను శ్రీర్థించెను.

6. వందనము: __*వందనము రఘునందన అను కృతిలో పరమ భక్‌ భావము చిత్తమున ఉప్పొంగుడుండ భగవంతునకు కాను నమస్కరించు విధమును ఉగ్గడించెను.

7. దాస్యము:-__*తవ దాసోఒహం ఈతవ దాసోఒహం౦ం తవ దాసోఒహం దాశరథే' అను కృతిలో త్యాగరాజు దానత్వమే కరణోపాయమని పేర్కొనెను.

8 సఖ్యము:*సామికి సరి జెన్చండాల వేల్పులి అను కృతిలో_

“భనకంటికెంతో ముద్ధు తప్పదాడినవద్దు? చనువుచేయునే పొద్దు చల్లని చూపు కద్దు అన్ని వేల్చులలోన అతనికి సరిగాను తన్ను (బోచిన ఘనత్యాగరా జనఖుడైన” అని శ్రీరామునెడ నభ్యభానమును (పకటించెను. “బెలిమిని జలజాకుగంకేు = చెప్పరయ్యా మీరు = చూడజూడ మనను కరిగే నుముఖు+డయ్యా భక్తుల - జాడ తెలిసి మాటలాడే జాణ6ండయ్యా శృంగారిని బాసి మేను చిక్కెనయ్యా హరి, / చెంగట మున్నే నామది చిక్కెనయ్యా = హరి' అను కృతియు నఖ్యభానమును హృద్యముగ వెల్ల డించుడున్నది. 9. ఆత్మనివేదనము:.___.“కాలహరణమేలరా హరే అను కృతిలో. “చుట్టి చుట్టి పకలెల్ల = చెట్టువదకురీతి భువిని పుట్టగానే నీపషదముల బట్టుకొన్న "నన్ను (బోవ -. కేడ2

దినదినమును తిరిగి తిరిగి దిక్కులేక శరణుజొచ్చి తనువు ధనము నీదె యంటి త్యాగరాజవినుత రామ” అని అనన్యగతికత్వముతో శరణు వేడెను,

“నన్ను విడిచి కదలకురా అను కృతిలో ఎద కరగునట్లు శరణు వేడుచు సర్వభారముల హరి కర్పించెను.

10. గుణమాహాత్మ్యాన్త క్రి:-...“విత్యరూపః ఎవరి పాండిత్యమేమి సడచురాః అను కృతిలో...

'ఖాను. పగలు రేయు రత్పసాను6 జుట్టండా

పూని శేషుడమితభార భూమి మోయడా

వీనులందు. గాశీపతి నీనామము.€ బల్క6డా” అనుచు శ్రీరాముడు సకల భుననములకు ధారకుడు, పోషకుడు, నియోమకుడునై యుండు విధమును, కాశిలో విశ్వనాథుడు తన నగరమున (ప్రాణక్యాగము గావించు చేతనులకు తారకమం[తోపదేశము గావించి తరించజేయు ననుచు గుణనామ మహిమ లను క్యాగరాజు (తశంసించెను.

11. రూపాసక్తి:

“ఇంతనుచు పర్షింపదరమా = బబహ్మేందాదులకైన

కంతుని గన్న మా చక్కని కల్యాణరామచంద్ర నీసాగను -” అను కృతిలో (శ్రీరాముని డివ్యసొందర్యమున మనసు చొక్కియుండు తీరు "పేర్కొన బడెను.

12. వాతృల్యాస్కక్తి: = శ్రీకృష్ణుని "కై శవమును, జాల్యమును వర్షించుచు అక్వారులు తమయందు మాతృత్వమును ఆరోపించుకొని వాత్సల్యభావమును (ప్రక టించుచు వలు పాశురములు రచించిరి, త్యాగరాజు శ్రీరాముని బాల్యమును నర్మించుచు తనయందు మాతృత్వమును ఆరోపించుకొని మిక్కిలి రమ్యములగు కృకులు కొన్ని రచించెను, వాల్మీకి శ్రీరామువి శై శవమును పర్షింపడయ్యెను. తులసీదాసు పరమ భ క్రిధావ ముట్టివడునట్లు (శ్రీరాముని శై శవమును, బాల్యమును నోరార వర్షించెను.

ఇవాతీ బి శయనే కా న! 143

“రామ రామ రామ లాలీ అను కృతిలో___ *వరమైనటైి నాపట్టి రార వరసురలకు ఆరుదైన సుందర రార - కలకలమని రావు చెంత = అకలి గొంటివో ..” అను త్యాగరాజ కృతిలో మాతృవాత్సల్యము (పకటింపబిడినది. భగనంతువి తల్లి. తం్యడియనితలచుటయు తాను అతని విడ్ణయను భానముతో "సేవించుటయు భక్తజనుల స్వభావము. *నా యెడ వంచన పేయకురా' అనుకృతిలో__ “వాదాడుచు బాలురు ఎచ్చటివాడౌ నిలురా బుద్ధి లేదా యన తాలిమి గలవారై తలిదండ్రులు చూచి మోదముతో. దనయు అలనుచును ముద్దుబెట్టి గౌగిలింగూర్చ లేదా? యటు నే గాదా? (బోవవే త్యాగరాజసన్నుతి అనుచు, “నేను నీకు ప్యుతుడనుగానా? నా తప్పులు మన్నించి రక్షింపరాదా' అని (శ్రీరామునకు జాలి కలుగ (ప్రార్థించెను. స్యవపిద్ధమైన *సీకమ్మ మాయమ్మ శ్రీరాముడు మాకు తండ్రి అను కృతిలో జీవునకు దివ్యదంపతులే తలిదంథడ్రులను విశ్వాసమును వెల్ల డించెను. 18. కాంతాసక్తి:'రామాభిరామ రమణీయ నామి అను కృతిలో. “మననసను జెలి నీకే మరులుకొన్నదిగాని, చనవునం జెయిపటి సంరక్షించవు కమనీయమగు పాన్చు( గావించితి నందు రమియింవక నన్ను రచ్చజేసివుి అవి కొంతాస కిని త్యాగరాజు 'వెల్లడించెను. 14, తన్మయాసక్తి:'రామ సీతారామ రామ _ రాజజనయ రామి అను కృతిలోని._. “ఉరగములు పెనగినట్టున్నది నా మనను కరుణ+జేసి కంటంజూచి కరముబటు రామ. కల్పభూజమునం దీగగట్టురీతి మనను, “కల్పము లెన్నైన విడిచి కదలదు శ్రీరామ ౨ క!

అద్వైత స్మామాజ్యములు అబ్బినట్టు చామ, నద్వైరాగ్యము నిదియు సాయుజ్యమే రామి అను చరజములలోను, “జ్ఞాన మొనగరాదా” ఆను కృతిలోని__

“పరమాత్ముడు బీవాత్ముడు పదునాలుగు లోకములు

నర కిన్నర కింపురుష నారదాది మునులు

పరిపూర్మ నిష్కలంక నిరవధినుఖదాయక

వరత్యాగరాజార్చిత వారము తానసెడి - జానమొనగం”

ల్లో అను దానిలోను భక్తి తన్మయక్క అదై్యశభావన వెల్లడించబడినవి.

13. పరమ విరహాస క్తి:--భ క్తి వరాకాష్టలో భగవద్విశ్హేషణమును. భరింప రావి స్థితి భృక్తున కేర్ళడును. అట్టి పరమ విరహాన క్రి భావన యీ కింది కృతులలో మనోభిరామముగ వివరింపబడినది.

14. “నన్ను విడచి కదలకురా. 2. “నినుబాసి ఎట్లుందురో నిర్మలాళ్ళులౌ జనులు. 8. “ఎందు. దాగినాడో” 4. ఏమని వేగింతునే (శ్రీరామ రామి ఇత్యాదులు. ॥

ఇవిగాక మరికొన్ని రీతుల భ క్తిభావన ల్రీతని కృతులలో కలవు. భగ వంతు నాాశయించుటలో. రెండు మార్గము లున్నవి, 1) తానై శమపడి భగన దను(గ్రహమునకు (ప్రయత్నించుట. ఇది “మర్కట కిశోర న్యాయమ' నబడును.

1. 'కలిగియుం'పే కదా అను కృతిలో త్యాగరాజు నారదాదులనలే మిక్కిలి (శ్రమపడి భగవంతు నుపానించి అతని న్యాశయించు అదృష్టము తనకు లేకపోయెను గదాః అను విషాదమును వెళ్లడించెను.

2. “మీవల్ల గుణదోషమేమి" అను కృతియందును ఇట్టి భావమే కలదు.

భక్తుడు తన అకించన్యమును తలచకొని భగవంతుని వేడినచో ఆతవికే దయ పుట్టి ఆదరింును, ఇది “మార్జాల కిఠశోరన్యాయము అనబడును. త్యాగరాజు __

“తనయుని (బోవ జనని వచ్చునో, తల్లివద్ద బాలుడు పోనో! అను కృతిలో _

“వత్సము వెంట ధేనువు చనునో, వారిదమునుగని పైరులు చనునో! [10 కిథ5్‌

అవి తన ఆకించన్యమును (వకటించి రక్షింపుమని భగవంతుని కో రెను. వికాంతిక భ క్తి:నర్వము భగనన్మయమైనను భక్తుడు తన అభిరుచిని బట్టి భగవంతుని స్వరూపములలో నేదే నొకదానిని పరమ భక్తిభావనతో ఉపా లి సించును,. త్యాగరాజు అద్వ్వైతభానన కలవాడ్రైనను (శ్రీరాముడే సర్వస్వమని భావించి యతనియందే ఏకాంతిక భక్తి కలవాద్లై యుండెను. “విను వినా నొమదెందు నిల్వదె” అను కృతిలో_ “నేను ఎచట చూచినను నీవై యున్నది" అనుటలోను, వీకే తెలియకపోతే నేనేమి సేయుదురా” అను కృతిలోపి___ “ఎందెందు(జూచిన ఎందెందు.€ బలికిన. ఎందెందు సేవించిన ఎందెందు.6 బూజించిన ఆందందు నీవని తోచేటందుకు నీ పాదారవిందమును ధ్యానించిన దెందుకని” అనుటలోను, *నీ చిత్తము నా భాగ్యమయశ్రి అను కృతిలోని___ 'పరదైవముల: జూచినంతనే, భావమందు నీవై బరగెదయ్య్ట ఆనుటలోను అతని ఏకాంతిక భ కి విశిషత వ్యక్త మగుచున్నది, అణాల, నే ఖీ ఇట్టి పర మోత్క్బృష్ట భక్రిభావనలేగాక త్యాగరాజు తన కృతులలో ఎడనెడ సందర్భోచితముగ శృంగారము, హాస్యము, కరుణ్య, శాంతము, వీరము మున్నగు. భావనలు తోచునట్లు విరచించెను. ఈ (క్రింది కృతులు గమనింపదగినవి. శృంగారము: జీవపరమాత్మల సంబంధము, నాయికానాయక సంబంధము వంటిది. భగవంకుడొక్కడే పురుషుడు. తక్కినచేతనులెల్ల స్త్రీప్రాయులు,. ఇట్టి మధురభాననకు భక్తీమార్గమున విశిష్ణస్టానము కలదు. ఆళ్వారులు, నాయన్మారులును ఇట్టి మధురభక్తిని ఆదరించినవా రే. త్యాగరాజకృతులందును ఎడనెడ నిట్టి లలిత శృంగారభాననలు కలవు. నిదర్శనమునకు: *దయసేయనయ్య సదయ రామచం[ది 146

= అను కృతిలో సీకాదేవికిగల ఆనందమును తనకు అను(గ్రహింవనలయునవి శృంగార థాననతో త్యాగరాజు కీర్తించెను.

“*ఎట్టివారికై న దొరకనట్టి జనకజను బొట్టు

కట్టి కరముపట్టువేళ కాంతకున్నసుఖము తనకు” ఇ"్లే “ఏటిజన్మమిది హోః ఓరామి అను క్చోతిలో__

“అంగితమెజిగిన సంగీతలోలుని,

పాంగుచు తనివార కౌగిలించని తని మజియు, “రామ కోదండరామ పాహీ _ రామ సట్టాభిరామి అను కృతిలోని___

“మరులుగొంటిని ఇందాక యే పామరులు శపించిరో అేక చెయిపట్లి నలుగురిలోన యురముంజేర్చం బ్యాత్రుడనుగాన'

అశ్లే, “రార సీతారమణీమనోహర* అను కృతిలోని__

“నిరజనయన యొకముద్దీర ధీరముంగల

బంగారువల్వలు నే బాగుగ గస్రైద మరి,

శృంగారించి సేవచేసి కౌగిటం జేర్చెది మతియు “శ్రీరామ జయరామ (శ్రితజనరిప్పథీమ' అను కృతిలో__

“మహిజరీతి నన్ను మన్నించిన నీదు,

మహిమకేమి తక్కువ? ఓరామ .” అనియు గల చరణములలో మృదులశ్ళంగారభావము రనణీయముగ వెల్లడింప దిడినది. ఈ మధురభ క్రిధానమును త్యాగరాజు '*నౌకొచర్యితము”న అత్యంత మనో హరముగ వర్జించియున్నాడు.

హాస్యము: ఉన్నత భక్తి ఖభావనలతోగూడిన రచనలందు హాస్యమునకు అవకాశములేదు. అయినను త్యాగరాజు లోకుల వింతనడవడులను, లౌకికములైన అభిలాషలను నిరసించును వారికి తగురీతిని బుద్ధిచెప్పు సందర్భమున హాస్యము నుపయోగించెను. వాడుకలోనున్న సామెతలు జాతీయములు ఉపయోగించి వారి (వవ ర్తనలను ఎత్సిపొడుచుడు పలుకుసస్పుడు నృుదులహాస్యము వారి మనస్సును 147

నొప్పింపకయే ఆత్మవిమర్శన గావించుకొని సరియగు మార్గమున (వ్రవర్తి ంపజేయును. ఎన్నడు మరపునకురాక మనస్సున విలిచిపోవును. కాన నిట్టిచోటులలో హాన్యము సముచితమే కాగలదు. ఈ (కిందివి గమనార్హములు. “నళినలోచన నీవుగాక అన్యుల నమ్మ” అను కృతిలో లోకుల కవటాచార నర్తనలను త్యాగరాజీ (క్రిందివిధమున పరిహసించెను: క్ష, “కొంగవంటిధ్యానము జేసికే తన కోరిక కొనసాగునా? దొంగ మగని భక్తిమీర నమ్మితే మంచిదోవ చూపనేర్చునా? నంగనాచుల శరణనుటచేత ననంగుడు జొనోపదేశము చేయునా వరమైనపేరు కలుగు గంగరావికి వందనమొనరించితె (టోవనేర్చునా 2 “మనసు విషయ నట విటుల కొనగితే” అను కృతిలో చిత్తశుద్ధిలేక గావించు శివపూజలు న్యర్థములనుచు (కింది నిదర్శనములను పేర్కొనెను. “మనసు విషయ నటవిటులకొసగితే =. మా రాముని కృప గలుగునో తన తలుపు తీసి పెటి ఒకరింటికి తాంగుక్కలుతోలురీతి గాదో తవిటికి రంకాడబోతే కూటితపిల కోతి గొంపోయినటుగా దో 3. “*పరోపదేశవేళాయాం, సర్వే పండితమానినః. స్వానుష్టానస్యసమయే, మునయో2=-ఏపి న పండితాః. , అవి ఆర్యోక్తి, పరులకు ఉపదే$ంచుట సులభము. కాని తాననుష్టించుట సొమాన్యులకు

• పొధ్యముకావిది, అట్టి పాండిత్యము గలవారు స్వానుభవము లేనందున రామనామ రుచిని . అనగా రామనామ (ప్రభానమును ఎలుంగజాలరు. "ఈ విషయమును తగు ఉసమానములతో త్యాగరాజు *రామ సీ యెడ పేమరహితులకు అను కృడిలో__ “కామినివేషధారికి సాధ్వినడకలేమైన తెలునునా? తనసాఖ్యము తానెరుగక యొరులకు తగుబోధన సుఖమా? ఘనమగు పులి గోరూ పమైతే త్యాగరాజనుత శిశువుపాలు ఈల్గునా” కే4ి8

4. స్టిరచిత్తమతో భగవంతుని ధ్యానము చేయువారికే భగవదనుభవము కలుగును. అదిలేక ఎన్ని జపతపములు చేసినను అవియెల్లి వ్యర్థములు. శ్రీకృష్తుడు “యజ్ఞో దానం తపశ్ర్రైవ, పావనాని మనీషిణామ్‌'. (గీత _ 18.5) అవి అర్హనున కుపదేశించెను. దీనివలన యజ్ఞము, తపము మున్నగు కర్మలకు (వ్రయోదినము హృదయము పవి్యిత్రమగుటయే. అట్లు పవ్మితముగాని హృదయము కలవారు చేయు జపములెల్ల వ్యర్థములు, అట్టి కపటాచారపరాయణుల వరిపితిని నిరసిందుచు “మనసు

ఖ నిల్ప శక్తి లేకపోతీి అను కృతిలో నిట్లనెను.

“ఘనదుర్మదుడై తా మునిగితే కావేరి మందాకిని ఎటు బోచును

సోమిదమ్మ సాగసుగాంఢడ కోరితే సోమయాజి స్వనార్హుడౌనొ

గయా

ఈ ధనధాన్య సమృద్ధి, శరీరవటుత్వము మున్నగు సౌకర్యములెల్ల కలిగీ యున్నస్పుడే పుణ్యమార్షింపవలయును. వయసుచెల్లిన తర్వాత పుణ్యము మాటి చూచు కొందమని తలంచువారు మూఢులు. అట్టివారిని మందలించుచు త్యాగరాజు ఈసవుయము తెలిసి పుణ్యములార్జించని” అను కృతిలో ఇట్లనుచున్నాడు:

“సమయము తెలిసి పుణ్యము లార్జించని భనికులుండేమి పాయ్యేమి? సారమౌ కవితల విని వెజ్ధివాడు సంతోషపడియేమి పడకేమి? చేరెడేసి గుడ్డికన్నులు బాగ తెరచియేమి తెరవకున్ననేమి? పదము క్యాగరాజనుతునిపై గానిది పాడియేమి యేడ్చితేనేమి?” వీరము: (శ్రీరాముడు దాసగుజాలంకారుడు. సత్యధర్మ(వతుడు. భువనైక 'ధనుర్వీరుడు. అమిత దయాంతరంగుడు. ఈ మూడును వీరగుణములగును. (శ్రీరాముని దానగుణము సొటిలేనిది, త్యాగరాజు “సరనసొమదాన లేదదండ చతుర అవి -చతుర్విధోపాయములందు. (శ్రీరాముని అనన్యసామర్థ్యమును (ప్రళంసిందుడు నతని దానవీరమును సేర్కొనెను. “హిత్రవ్రమాటలెంతొ బాగపల్కితివి సతముగా నయోధ్య నిచ్చేనంటివి” 149

శన సతి నపహరించి మహావరాధమొనరించిన పగవాడు “ళరణిని ఒకమాట పలికినచో “అయోధ్యనే యిచ్చెదినని పలికిన పర మోదారస్వభావుడు శ్రీరాముడు. వాల్మీకియు (శ్రీరాముని “రిపూణామపి వత్సల) (యుద్ధ = 50-58) అని శ్రీరాముని (చశంసించెను గదా:

(శ్రీరాముని దయాగుణమును అరుదైన యొక నిదర్శనమును దేర్కొని. “వాచానుగోచరమే మనసా” అను కృతిలో త్యాగరాజిట్లు (సళంసించెను:

“మానవతీ మదెరింగి చా, మరమౌట కస్త్రమునేయంగని

మానంబుకై మెడ చాచగ, మాధవుండు కని కరగి వేగమె

దీనా ర్తిభంజనుండై [ప్రాణదానంబొసగ మున్ను

చనినబాణంబునటు చెదర సేయలేదా”

(శ్రీరాముని యద్ధపీరమును త్యాగరాబిట్లు కీర్థించెను:

“ఎవరిచ్చిరిరా శరచాపములు నీకినకులాబ్టిచంద!

ఆవతరించువేళ నుండెనొ లేక అవనికేగి యార్టించితివో

ఒకకుసిన పది నూరై వెయ్యై చకపకలాడి శతులనణచెనట

వికలుని కాకిని (బోవ (త్రిమూర్తులు వెనుకతీసినారట

నకల నదీపతికై (దుమకులుల సంహరించెనట”

“రామ బాణ త్రాణ శౌరర్థమేమని పాగడుదురా'” అను కృతిలో శ్రీరాముడు కా నొక్కడే రానణుని మూలబలమును విధ్వ _స్తమ గావించిన పర్మాకమాతిళయమును పౌొగడెను,

కరుణ: కరచరణాద్యవయవములు కలిగినందులకు ముఖ్య(వయోజనము భగవంతుని సేవించి తరించుబ.- అది లేని మానవజన్మము పలు అనర్హములకు, అనంకరజన్మ పరంపరకు హేతువై దుఃఖభూయిష్టమగును. సులభముగ తరించు మార్గము కరస్థమై యుండ మూఢుర్లై వినాళోన్ముఖలగుచున్న వారల జూచి క్యాగ రాజు మిక్కలి కరుణతో వినువారి మనస్సులు కరగునట్లు హితముపదేశించిను,

దోషములెల్ల తనలో నున్నట్లు ఆరోపించుకొని తన మనస్సునకు హిత ముపదేశించు విధమున నిట్లనుడున్నాడు:

శేం0

“ఇందుకా ఈ తనువు బెంచినది కరములతో( బూజగావింపక డాచి ధరలో లేని దుర్దానములకు జాచేటందుకా నీవాడనుపేరునిందు వహింపక, నావాడని యముడు నవ్వుచు బాధించేటందుశ్రాో “ఎటుల (బోతువో తెలియ వికాంతరామయ్య! కటకట నా చరితము కర్ణకఠోర మయ్య పట్టిగొడ్డు రితి భక్షించి తిరిగితి పుట్లులోభుల వెల్ల పాట్టకై పాగడితి దుష్టులతోగూడి దుష్క్ట్పృత్యములు సల్చి, రట్టుచేసిన త్యాగరాజుని దయతో” శాంతము: నంగవివర్ణి తుడై, ద్వంద్వరహితుడై, స్టిరచిత్తుడె, సమదర్శియై మెలగువాడే జ్ఞాని. అట్టివానికి (బిహ్మసాకొళ్కారము లభించును. కాననే శమదమాది గుణ సంపత్తి ముముతువునకు ముఖ్యలక్షణమని త త్త్వజ్ఞాలు 'పేర్కొనిరి త్యాగరాజు శాంతగుణమానళ్యకమనుటను కొన్ని కృతులలో దెలిపెను; 1, “భాంతము లేక సౌఖ్యము లేదు సారనదళనయన! దాంతునికైన వేదాంతునికైన దారసుతులు ధనధాన్యములుండిన, సారెకు జపతప సంపద కలిగిన యాగాదికర్మములన్నియు జేసిన, బాగుగ సకల హృద్బావము కెలిసిన అగమళాస్త్రములన్నియు చదివిన, భాగవతులనుచు బాగుగ పేరైన 2, నిధి చాల సుఖమా? శమదమమను గంగాస్నానము నుఖమా? క, రమ దుర్విషయకూపస్నానము నుఖమా?ో న!

బాహ్యమైన స్నానము శరీరమును శుద్ధము గావించును. శమదమాదిగుణములు మనోమాలిన్యమును టోగొట్టును. కాన స్నానముకన్న శమదమాది గుణ సంపత్తి ేష్టము. “ప్రహ్లాదభ_క్రి విజయము'న త్యాగరాజు ఈ కాంతరసమును పోషించిన విధము ముందే వినరింపబిడినది. ఇట్లు భక్రిమార్గమున గల విభిన్నరీతులు క్యాగ రాజుకృతులందు అభినర్జి కములు.

కీర్తనలలో విప్పల వర్షనలకు అఆనకాళము లేదు. దేనికవి పరిపూర్హ భావము: కలవై చింతనమునకు ఎక్కువ తావీయక యుండు పాటలలో తనకున్న పరిమితమైన ఆవధిలోనే విన్నంతనే మదిని పులకరింపజేసి రసానందము వెల్లి విరియునట్లు రచన సౌగించిన త్యాగరాజు నై పుణ్యము అనన్యసామాన్యము. కావుననే కల్లూరి వేంకట. నుిహ్మణ్యదీక్షితులుగారు తాము పరిష్కరించిన శ్రీ మధ్భాగవతమునందలి పీరికలో “త్యాగయ్యకృతిలో ఏమున్నది? పట్టుమని పదిమాటలుండవు, అందుట్టిపడు భావ మున కొక నట్టుండదు. రసమునకొక గట్టుండదు” అవి పేర్కొని యున్నారు.

త్యాగరాజకృతులందలి శజ్జార్జాలంకారవములు

వీమల సోక్రినంతనే ఆనందమును గూర్చి తన్మయత్వమును గలిగించు సంగీతమున చింకించుకొలది రసముప్పతిల్ల జేయు పౌఢ (సయోగములు, కూర్చులు మధురఫలరసమామనప్పడు కలకండవలె విసువు గొల్బను. కాన భావమునకు తగుల గనే అర్ధమును స్ఫురింపబేయుచు ఉచ్చారణమున సౌకుమార్యము గలిగి గాయకునకు పాడుటలో నెట్టి క్రమమును గలుగసీయక నాలుకమై స్వరములతోబాటు జారిపోవు చున్న లలికములై న పదముల కూర్చే కీ ర్తనములకు ఆవశ్యకము. అట్టి కూర్పులో సహజసుందరములై న శబ్దాలంకారములు ఆనందము నినుమడింపజేయును. త్యాగ రాజకృతులలో మధురగానమునకు వన్నెలు గూర్చునట్టి శబ్దాలంకారములు కోకొల్లలు. పోతన భాగవతమును విత్యపారాయణము గావించుచుండిన యతనికి గల యందలి శద్దార్థాలంకార పరిచయము సలుకృతులలో గాననచ్చును. శబ్దాలంకారములు:

యమకము: *'యమ ఏన (పకృతిర్యన్య తత్‌ యమకమ్‌' యమక మనగా జంట, స్వరవ్యంజనముల జంటయే. (వకృతిగా గలది యమకము,

152

1, “నీటిలోని రాజీవమురా రామ! నిను నమ్మి [బతుకు జీవమురా నీవే తన కిహపరము రామ! నిను నమ్మిన కాపురము రజనీశుంజూచు కుముదమురితి రాజిల్లు నినుజూడ ముదము”

2, “శోధనలకు నేను పాతమా? రామ! యశకోధనులకు నుతిప్మాతమా? అటలనుచు దోచియున్నదొ? లేక నాలలాట లిఖిత మర్మ మెటిదో?

3. "మనసా! మన సామర్ధ్యమేమి?"

4. “రాజరాజవందిత విరాజరాజ హరే దిన రాజరాజనయన త్యాగరాజరాజ దశరథ -_

త, “కమలాహిత నత కమలాహితధర కనికరమున ననుకని కరముననిడి చనవున నొక”

6. జనకజామాతవె జనకజామాతవై

జనకజాలము చాలుచాలును హరీ! కనకపటధర నన్ను కన కపటమేల?

తను కనక పఠనము సేతుగాని బూని కలలోన నీవే సకల లోకనాథా! కో

కలలోకువగనిచ్చి గాచినది విని రాజకుల కలశాబ్ధి రాజ నురపాల

గజరాజ రక్షళ! త్యాగరాజు వినుత!

7, “పాలయ శ్రీరఘువీర సుక్కపాలయ రాజకుమార మాం తారాధీశ వదన తారాధీశ మదన మాం శ్రీదశరథకుల శరణు రామ శ్రీద శరధిమదహరణ మామ్‌ భేళశాన్ముపాసము: వ్యంజన సంఘమునకు ఇరుదెజంగుల అనగా స్వరూ:

వముచేతను, (క్రమముచేతను సామ్యము ఛేకానుప్రాసము, గతకామజన హృదయార్హవ కలాధరుని ఇలాధిపుని భకాఘ పయోధర (వ్రభంజనుని నిరంజనుని గా104 కేక3

వినతాతనయారర్హి తమోవిభాకరుని శుభాకరుని దేవేశ సమారాధ్యుని దిగంబరుని చిదంబరుని వృత్త్వన్నుపాసము: ఒక వర్ణమునకే తుదిదాక 'పెక్కుపర్యాయములు వృ త్తి కలిగినది వృ త్త $న్నుపాసము. శ, “సురవందితా ప్రబృంద వరమందరధర సుందరకర కుందరదనేందు ముఖ సనందననుత నందనందనేందిరావర” 2. “వరపూషవంశభూష నతపోషణ మృదుభాషణ రిపుభిషణ

నరవేష నగపేషణ వర శేషభూషతోషితానఘ”' న్‌టో మెల్లని మాటో కన్నుల తేటో మరి వలెవాటో మనసా కులుకో పావల గిలుకో కపురపు6 బలుకో చెక్కుల తళుకో మనసా విల్లో ఘంటలఘల్లో నుమముల అల్లో సేవపు కొల్లో మనసా శరమో కనకాంబరమో శ్రీకర యురమో (టోచేదురమో మనసా

8. “రాజీవలోచన రాజీతో రావేమిరా జీవనము నివేరా జీమూతాభతనో

(బోవ గరాదా పావనుగారాదా ముని హృదయాగారా (పత్యకముగారాదా యిక ముద్ధుగార త్యాగరాజని గారవింపి అంత్యానుప్రాసము: పదాంతమునగాని, పాదాంతమునగాని రమణీయముగ శానవచ్చు (పాసము అంకత్యాను.ప్రాసమగును,

1 “సరసిజనాభా జలథరశోభా పరిపాలితేభా వరభ క్తలాభా పరిచర కీశ పాపవినాశ తరణిసంకాశ త్యాగరాజేశ.”

2, *“వరముని భక్తలోకచయార్యే పరమ పావన

నిర్ణరవర్యే ముఖజితభార్యే “మకరాంక కోటి సన్నిభగ్మాతే కౌశికమిత్రే శుకముఖవినుత మచారితే' క్షే54ీ

• “కమలా హృదయ కుముదసోమ అమలచిత్త జనరిపుభీమే గోపికారామే. ముక్తపద(గ్రస్తముః ఈ (కింది కీర్తనము ముక్తవద్యగస్త శజ్దాలంకారో బహాళమై చఇెవులకింపు గూర్చుచున్నది. రామ రామ నిత్యశతుభఖీమ ఖీమనుత గత కామ కామవైరినుతనామ నామదిని రావే దేవదేవార్చిత సర్వజీవజీవన మహాను భావ భావజరూప శ్రీ పావ పావన రాఘవ మాయ మాయెడ వద్దురా ధ్యేయ ధ్యేయ విషయాలేల రోయరో యెప్పుడు వేవరాయ రాయ యీదేహముఎి సర్వలఘువు: క*వనమున. జని మునిజనగణమును గనుగొని నెనరున ఘనముగ బాలించిన వనజనయన నిను మనసున దినదినమును గనుగొన ననుననఘుని సేయవే” ఈ (క్రింది కీర్తనమున చతురకర్యప్రాసము (వతిచరణమున రమ్యముగ గూర్చబిడినది. మారమారనుత నామనవినివిను, మారమారమణ మజవకురా నసుకు మారమారననమున నినామము, మాజుమాలు బల్కను దయసేయుము వారివారి మంచికి. దగినట్టు, వారివారి భాగ్భములీవా దే వారివారిదానిల శంబరజీ, వారి వారిజాసనజనక హరే రాజరాజ వందిత పదయుగ దిన, రాజ రాజనయన పాలితామర రాజరాజ పూజిత శ్రీ త్థాగరాజరాజు రాఘవ ననురబోవుము, శ్రే5్‌5్‌

కీ_ర్తనలందేగాక తన సంగీతనాటకములందలి పద్యములలోను శజ్దాలంకారములను త్యాగఠాజు హృద్యముగ గూర్చియున్నాడు. నొశాచరిత్రమున: విణీలోచన పల్లవ, పాణీ యలినీలవేణి పావననత గి ర్వాజీ యనయము యొక్కెద, వాబీనా జిహ్వయంచు వసియింపగదే, (వహ్ల్హాదభక్తి విజయమున:

1. వాణీ నిను వేడెదను బు, రాణి నారసనయందు రంజిల్లవె క ల్యాజీ వీణా పుస్తక, పాణీ మాధుర్య వాణి పద్మజురాణీ!
2. ధీరుని జిత పంచశరా, కారుని సతతంబు పూర్ణకాముని భక్తా ధారుని దశరథ రాజుకు, మారుని నుతియింపవయ్య మహిజాధి పునికా త. ధన్యుని వేల్పులలో మూ, ర్హన్యుని _పతిలేనిలా వణ్యుని పరమశారుణ్యుని
3. శ్రీదమా నాతో వాదమా నే భేదమా యిది మోదమా శ్రీరమాహృచ్చారమా (బోవ భారమా రాయబారమా

వింటిని నమ్ముకొంటిని శరణంటిని రమ్మంటిని.

(ప్రబంధ కవులు స్తోతముల గావించువట్టున చ్యికకవిత్వములను గూర్చుట కలదు. త్యాగరాజు తనకు, (వహ్లాదునకు గురువైన భ _క్రీనిష్టాగరిష్టుని, పరమేష్టి సుకుని విశిష్ట ప్రక్రియతో స్తుతింపదలచి కాబోలు (ప్రాసనియతి లేసీ సీసపద్యము నందు “ష్ణ (పానము గూర్చెను.

అష్టాంగ యోగీశ యమరేశ సన్నుత సాష్టాంగముగ (మొక్కి సన్నుతింతు కష్టముల్‌ తొలగెను గన్నప్పుడే మిమ్ము నిష్టముల్‌ జేళూరెనిపుడు తనకు కే56

దుష్టులు మిముజూచి దూరమౌదురుగదా

తుష్టుడైతిని బ్రహ్మనిష్ట సుగుణ! నృష్ట్యాదికర్తయౌ శ్రీవల్లభునిగూడి

నిష్టతో వెల సెడు నిర్మలాత్మ! గోష్టి వినవయ్య నాలోని కోర్కెలెల్ల

మ! బుష్టాయవునట్లు సేయవే పూజనియ! యిమ్టడౌ సర్వజగదీశు నిపుడు చూడ (శేష్టుడౌ నిన్ను నేనమ్మి చెప్పుకొంటి. అర్థాలంకారములు:

'దేశికబ్బములందు, పొటలందు ఎడనెడ లలితములై న ఉపమ, రూవకము, న్వభావో క్రి మున్నగునవి కానవచ్చుచున్నవి. త్యాగరాజు తన కృతులలో మృదు మధురములైన శద్దాలంకారములతోబాటు అర్థాలంకారములను గూడ మనోహరముగ కూర్చను, నిదర్శ్గనమునకు కొన్ని యిట వివరింసబడుచున్నవి.

1. ఉపమ: ఉపమానోపమేయములకు సొదృళ్యము రమ్యముగ విలపిల్లుచో నది యపమాలంకారమనబడును. ఉపమానము, ఉపమేయము, సమానధర్మము, ఉపమావాచకము ఈ నాలుగును పేర్కొనబడియున్న “పూర్ణోపమి యనియు, ఒకటి 'శెండు లోపించి యుండిన '“లుప్తోపషమి యనియు చెప్పబడును.

క. “ముంగటం (గ్రమ్మిన మేఘపు

సంఘము లెడబాసి నట్టి చందురువగనే ముంగురులను దొలగింప జె, అంగెడి శ్రీకృష్టు మోము అలనలు గనరేళ య్‌ (నాకాచరితము) ఇందు మేఘము నెడబాసిన చంద్రుడు ఉపమానము. ముంగురులు తొలగింవ జెలంగు శ్రీకృషుని మోము ఉపమేయము, వగ_ఉపమౌా వాచకము. చెలంగు.సమానధర్మము ళా వఇయ్యది పూర్ణ్జోపమ. 2. _కనక్షాది ధరలోన కదలిన యట్లు, ఘనమైన మేనుతో గరుడదేవుండు 157

నిజభ క్తతాపంబు నిర్వహింపగను, భుజబలంబులచేత భువి కేగువేళ (వ్రస్లోదభక్తి విజయము): ఇందు కనకాది _ ఉపమానము; గరుడదేవుడు = ఉపమేయము; అట్లు _ ఉపమా. వాచకము, ఘనమైన మేను = సమానధర్మము. ఇంకను ఈ (కింది రీతిని త్యాగరాజకృతులలో ఉపమాలంకారములు కాననగును.

8. “తెర తీయగరాదా, తిరుపతి వేంకటరమణ! మచ్చరమను అఇఅరవొందగ భుజియించు సమయమున ఈగ తగులురీతి” “హరిధ్యానము సేయువేళ చిత్తము ఆంత్యజువాడకు బోయినట్లు” “మత్స్యము ఆకలిగొని గాలముచే మగ్నమైనరీతి “అచ్చమైన దీపసన్నిధిని మరుగిడబడి చెఆచినట్లున్నది'-

క, [పొణము లేనివానికి బంగారు పాగజుట్రై, అణవజభూషణమురమందు బెట్టురీతి జాణలకు పురాణాగమ శాస్త్రవేదజప్మపసంగ [తాణ గల్లియమి?

భ క్తిలేనివావికి పురాణాగమ ళాస్త్రవేద జప (ప్రనంగ(క్రాణ గలుగుట (ప్రాణము లేనివానికి బంగారు పాగజుట్టి ఆణివజ భూషణ మురమందు బెట్టురీతి _ అని: అన్వయము.

5, *“రజనీశు జూచుకుముదమురీతి రాజిల్లు నిను జూడ ముదము'-

6. “చెట్రబట్టని నాభీతి రామ, బొట్టు కట్టని కన్యరీతి

గా “మీనమర్భకుల కామించి కన్నట్లు= నీ కటాక్షమె చాలు-

నౌకొచరితమున గానవచ్చునవి;: 8 మానుగ బెట్టు తేనియను మానక దెచ్చి మదించి మానిని తాను భుజింపలేక వనుధాస్థలినాల్కగబోసి కొన్నచం శివకి

చాన పురంబునన్వెలయు దానవవైరిని గూడలేకనే మానము పోవనాయె మనమందరి పాపము బొోనుకొంటిమే”

ఖ్ర వ్యాధులు గలవారు వైద్యుని మాటలు

విశ్వాసమునతోడ వినిన యటుల పూర్ణ గర్భిణులైన పాలతులెల్లను మంత్ర సాని చెప్పిన మాట సల్పినట్లు

పరిచారకాదులు భాగ్యవంతుని మాట దప్పక విన్నట్లు పరమేశ్వరునిమాట భక్తితో విని కనుల్‌ మూసి భజించిరి = సుదతులెల్ల 4

క0. గోపికారత్నంబుల మధ్యంబున శ్రీకృష్ణుండు బుక్షబ్బందములోన రేరాజుచందాన, నురల బృందములోన సురరాజుచందచాన నవరత్న రాజిలో నాయకమజిరితి కరిణీనిచయమున కరిరాజు చందాన బరుగుచుండె

(పహ్ల్హాద భ కి విజయములోనివి:

యిరి అలీ తల్లినిజూచు బిధ్ధవలె దామరవైరికి గల్వచందమే పల్లవపొణి జారువలె భానుడు లేవగ విప్పురితి దా నుల్లము నానజెంది నిఖిలోత్తమ దేవుని గన్నయంతనే రుల్లని బాప్పముల్‌ వదలసాగెను బాదములందు [మొక్కగా౯

12. నన్ను [బోవకను విడువనురా రామం అను కృతిలో __ కానును వెచదుకగ గన్నరత్నమురీతి దొసము తొలగింప దొరికితివిగాని అంబలి తెినువేళ అమృతమబ్చినరీతి తుంబురుసన్నుతదారికితిగాని చెయ్యలసిన వేళ తెప్పదొరకురీతి అయ్యా నాపొలిట నమరితివిగాని సిగ్గుబోవు వేళ చీరలబ్బినరితి నొగ్గి మా యింటికి వచ్చితి ఏగాని ఆడటోయిన తీర్థమెదురై నరితి నీడుజోడులేని యిస్టుడవైతివి-నన్ను క్షే59

కత 0044000204 - నీరజలోచన నిజముగా వినుము పంకజములకెల్ల భానుచందమున కలువలకిందుచందమున మానియౌ మగువకు మగనిచందమున, తనకు నివటు గాద! 14. “నన్ను విడచి కదలకురా రామయ్యం-” అను కృతిలో_-_ క, అబ్టిలో మునిగి శ్వాసమును బట్టి యాణముత్యముగన్నట్లాయె శ్రీరమణ 2. తరముగాని యెండవేళ6 గల్బతరు నీడ దొరికినట్లాయె ని వేళ 38. వసుధను ఖననము జేయ ధనభాండ మబ్చినరితి-కనుగొంటి డాసి= ఈ రీతిగా పలు సందర్భములలో సమయోచితముగా కూర [బడిన ఉపమా లంకారములు. రసిక జనమనోభిరామముల్రై అలరారుచున్నవి.

2. రూపకము*. ఉపమానోపమేయములకు అభేదమును చెప్పుటగాని, ఉపమేయమునందు ఉపమానక్వమును ఆరోపించుటగాని రూపకమగును. ' ఈ కింది పాటలోవి రూపకాలంకారము త్యాగరాజునకుగల అనితరసాధారణ (ప్రతిభా విశేష మును దాటుకున్నది. మం్యతజసము చేయువారికి ఆ మంథత్రాతరములే ఉపాన్యదేనతా రూవముస సాక్షత్కారమగుట అనుభవై కవేద్యము. యోగసిద్దులకు గలుగు ఈ యనుభవము నాదానుసంధాన సిద్దుడగు త్యాగరాజునకు కలుగుటలో అతిశయములేదు, ఈనకు గలిిన యీ యనుభవమును అత్యద్భుతమగు ఈ కృతిరూపమున క్యాగరాజు కీర్తించెను.

3. “నాదసుధారసంబిలను నరాకృతాయె మనసా వేదపురాణాగమ శాస్త్రముల కాధారమౌ స్వరములారున్నాకటి ఘంటలు, వరరాగము కోదండము దురనయదేశ్యము (తిగుణము నిరతగతి శరమురా సరపసంగతి నందర్భముగల గిరములురా"

(వకృత ఉదోహరణమున స్వరములు ఆరునొకటి ఘంటలుగ రూపింపబడెను. 160

స్వరములు ఉపమేయము. ఘంటలు ఉపమానము. ధ్వనించు సామ్యమునుబట్లి న్వరములు ఘంటలుగా రూపింపబడెను, ఇళ్లే రాగము కోదండముగను, దురనయ దేళ్యములు (తిగుణములుగను రూపింపబడినవి. ఇందు ఆకృతిలేనివానికి రూనము గల వస్తువులతో “రూపకము కూర్చబిడినది. ఇ'్లే మరికొన్ని యదాహరణములు: 2, “వరత్యాగరాజ వాక్చేలావృతి (నీ దయచే రామ అను కృతిలో”) ఇందు “త్యాగరాజవాక్కులను చేలముచే చుట్టబిడినవా'డని _ (శ్రీరామువి వరించెను. ! 8. 'నాదసరసీరుహభృంగం" “శ్రీనారద: నాద సరసీరుహ” అను కృతిలో _ ఇ ౦దు నాదము సరసీరుహముతో రూపింపబిడినది. 4. *“రంజింపంజే సెడు రాగంబులు, మంజులమగు నవతారము లెత్తి మంజీరము ఘల్లని నటించు, మహిమదెలియు త్యాగరాజనుతుడగు” ఎాశలీపపిదు ఇందు రాగములు మంజులమగు రూపముతో అవతారము త్తి మంజీరములు ఘల్లని శప్టీంస నటియించుచున్నట్లు త్యాగరాజు చితించెను. రాగములకు మనోహర రూప కల్చనతో గియబడిన చ్మితములు నవాబులకాలము నాటివి కలవుగదాః 5. నామకుసుమములచే. బూజించే నరజన్మమె జన్మము మనసా నాదస్వరమ నే నవరత్నపు వేదికపై సకల లీలావినోదుని పరమాత్ముని శ్రీరాముని పాదములను-” ఇందు నాదస్వరములు నవరత్నపీఠముగా రూపింపబడినవి. 6 “గురువు చిల్లగింజ గురువే భమరము, గురుడే భాస్కరుడు” 7. "తొలి నే జేసిన పాపవనకుఠారమా” “శరశరసమరైక శూర” అను కృతిలో__ తా 161

8. రోమాంచమనే వరకంచుకము, రామభక్తుడనే మ్యుదబిళ్లయు రామనామమనే విరఖడ్గమిచ్చి-బంటురీతి కొలువియ్యవయ్య రామ 9, తనువే నీకనువెన సదనమౌరాం స్టిరచిత్తము వరచామీకరపిఠతము ఆఇఆభపాలక అభిమానము శుభచేలము హరినామన్మరణంబులు విరులౌరా. తొలి దుష్కృతఫల మెల్ల గుగ్గులు = పరిపాలయ = ఈ (కింది కృతితోని రూపకము త్యాగరాజు భ క్త్యావేశమునకు ఉత్తమ నిదర్శన మగును.
9. నా జీవాధార! నా నోముఫలమా! నా చూపు ప్రకాశమా. నా నాసికా పరిమళమా నాజపవర్ణరూపమా, నాదుపూజాసుమమా! 11 “హరిగుణమహిమానందజలధిలో వల్లకి యను తెప్పనుగొని నారదు డీదుచున్నాడట: (పహ్షావ భక్తి విజయము) త. విరోధాభాసము: విరోధము ఆపొకరమణీయముగ భాసించినచో విరోధాభాసమగును. తారాధీశవదన _ తారాధీశదమన _ “పాలయ (శ్రీరఘువీర” అను కృతిలో. ఇచ్చుట తారాధీళవదనుడు __ దమనుడనుటవలన విరోధము ధ్వనించుచున్నది. తారాధీశవదనుడు అనుచోట కారాధీశుడు చంద్రుడు. *తారాధీశదమన' అనుచోట తారాధీశుడు వాలి. ఇట్లు శ్లేషవలన విరోధార్థము తొలగినది.
10. వ్యతిరేకాలంకారము" ఉపమానమునకన్న ఉసమేయమునకు ఆధిక్యము గావి న్యూనత్వముగాని కూర్చుట వ్యతిరేకాలంకారము.
11. నిధి చాల సుఖమా? రాముని సన్నిధి చాల నుఖమా? దధినవనీత కీరములు రుచో? 162

దాశరథి ధ్యాన భజన సుధారనము రుచో? శమదమమను గంగాస్నానము సుఖమో? క రమ దుర్విషయ కూపస్నానము నసుఖమో? మమతబంధనయుత నరస్తుతి సుఖమో? సుకృతి త్యాగరాజనుతుని కి రన నుఖమో? ఇందు ఉపమానమగు 'నిధికంకెను ఉపమేయమగు '*రామనని సన్నిధి గొప్పదని 'పేర్కొనుట వలన వ్యతిరేకాలంకారము. కాని “రుచో' అనుటవలన అలంకారము ధ్వనించుచున్నదనవలసి యున్నది, 6. దృష్టాంతము:- బింబ (వతివింబ భావముతో ఉపమానోవమేయములవలె '3ండు వాక్యములు కూర్చుట దృష్టాంతాలంకారము. “నీకే దయరాక నే చేయుపనునెబ నెరవేరునా" “కనుసంజ్ఞకు రాని కాంతను బఠిమిని కరమిడ వశమౌనెి ఈ రెండు వాక్యములు ఒకదానిని బోలి మరియొకటి యుండుటచే వింది పప్రతిబింది భావము కలదు. ఇశ్లే ఈ (కిందివి:

1. *వాడుకలేని వద్యలచేత సభలోన వాదించ బోనౌనె మెప్పులక్తై బహుధథర్మము చేసితే మిగుల (బోవదగునే సాడి విన్నమాట నిల్చవేని సరనసుని వితమౌనె - నికే దయకాక” ఇళ్లే ఈ ,క్రిందివి: 2, “రామా నీయెడ (ప్రేమరహితులకు, నామరుచి తెలునునా కామినీవేషధారికి సాధ్వినడతలేమైన తెలుసునా తనసౌఖ్యము తానెరుగక యొరులకు తగు బోధన నుఖమా ఘనమగు పులి గోరూపమెైతే....శిశువు పాలు గల్లునా 3 “*మనసునిల్బ శక్తిలేకపోతే, మధురఘంట విరులపూజలేటికి ఘనదుర్మదుడ్డై తా మునిగితె కావేరి మందాకిని ఎటు (టోచును 163

సోమిదమ్మ సాగసుగాంఢడ కోరితే సోమయాజి న్వర్గార్హుడానో కామ్మకోధుడు తపంబొనర్చితే కాచి రక్షంచునే....” శ. “మనసు విషయ నట విటుల కొసగితే మారాముని కృప కల్గునో మనసా తనతలుపు తిసి పెట్టి ఒకరింటికి తాగుక్కల తోలు రీతి గాదో తవిటికి రంకాడబోతె కూటితపిల కోతి కొంపోయినటుగాదొ 6 వ్యాజస్తుతి:. నిందాస్తుతులచే. స్తుతినిందలు అభివ్య _క్రములగుచున్న వ్యాజస్తుతి యనబిడును, ఈ (క్రింది కీర్వనలోని వ్యాజస్తుతి హృదయంగమమై యున్నది.

1. అడిగి సుఖము లెవ్వరనుభవించిరిరా = ఆఅదిమూలమా। రామా! ఆ(శయించి వరమడిగిన సీత యడవికి బోనాయె ఆశరహరణ! రక్కసి యిష్టమడుగ ఆపుడె ముక్కు పోయె వాసిగ నారదమౌని వరమడుగ వనితరూపు జాయె నుతువివేడుకజూడ దేవకి యడుగ యకోద సూడ నాయె, ఇందు శ్రీరాముని నమ్మినవారికి సుఖము లేదనునింద కలదు. కాన్సి “నిన్ను నమ్మిన వారు లౌకికసుఖవిముఖులై ఉత్తమ ధర్మపరులై యుందురు. వై రాగ్యనిధులై యుందురు” అను భావము ధ్వనించుచున్నది. కనుక స్తుతిగర్భమైన నింద కలదు.
2. “సీతానాయక శ్రితజనపోషక* అను క్రీర్తనలో నిరుపేద భక్తుల కరికోత పడలేక గిరిపై నెక్కుకొంటివో అంగలార్పు జూచి రంగపురమున చెలంగగ బండితివో ఆశ మించి నిన్నాశుగ చేరేరని కిశుల జేరితివో జాలితోవచ్చు కుచేలుని గని గోపిచేలము లెత్తితివో ని గుణములగుట్టు జాగుగ దెలిసెను త్యాగరాజ వినుత!” ఇందు నిందారూసమున స్తుతి కలదు, 164

శ. “మామవ రఘురామ” అను కీర్రనలో _

చురితంబులుపోదు దునుమ మననురాదు

కలశాంబుధిలోన కరుణ కరిగిపోయెనా? ॥

విను మరి సమరమున విధి శరము విరిగనా?

కలసత్యము నుగుణ కాననమున నిలిచెనా?

దివ్యునరాపఘన దైవత్వము బోయెనా?

7. ఉత్ప్రేక్ష: ఉర్పేంేక్ష అనగా ఊహ, ఉసమేయమును ఉపమానముగా ఊహించుటగాన్సి హేతువు కానిదానిని హేతువుగా నూహించుటగాని, ఫలము కాని దానిని ఫలముగా నూహించుటగాని ఉక్పే9క్షాలంకార మనబడును. (పదింధములలో కానవచ్చు _ప్రౌఢరచనవలే అత్యంతము హృద్యములై న అలంకారములతో కూడిన కీర్తనలను త్యాగరాజు రచించియున్నాడు. క్రింది కీ ర్తనమున 'థతిపుర సుందరొని వర్షించుచు త్యాగరాజు కూర్చిన అలంకారము రసికజనానందకరము, '*సుందరి నిన్ను వర్షింసి అను కృతిలో.

“కలకలమను ముఖకళలనుగని కలువలరాజు భువికి రాడాయె” ఇందు చందుడు భూమికి రాకుండుటకు కారణము (తిపరసుందరీడేవి ముఖకళలను జూచి లజపడుట హేతువుగా ఊహింపబిడినది, ఊహను సూచించు పదము 'పేర్కొ నక పోప్పటచేత నిది “గమ్మ్యోత్చేేక్షి అగును. ఇట్టివి మరికొన్ని. ఆకీర్తన మందే___

“చెలగు నీలావణ్యమును గని యలనాడె వలరాజు గానకపోయి

నిలువరమగు నీగంభీరమునుగని జలరాజు జడవేషుడాయె

బలమైన ధీరత్వమును గని కనకాచలుడు తా శిలరూపుడాయె కనులను గని సిగ్గుపడి గండుమీలు వనధివాసము సేయనాయె జననీ నీచిరునవ్వు కాంతి సోకి శివడనుపమమౌ శుభుడాయె మినుకు సాొమ్ములచేల కాంతుల మెజుపులు గని నిమిషము నిలువదాయ

కనకాంగి నీస్వరమును విని వాణి

మగని జిహ్వను దా బూనికాయె . త్రిపుర =

కేల్‌

8 న్వభావో క్రి: జాతిక్రియాదుల స్వభావమును వర్డించుట స్వభావోక్త్‌- త్యాగరాజు స్వభావో క్తులు కడురమ్యములు.

1. (పహ్హాదభకక్తి.విజయమున__ “మెరుపు కోట్లనుగేరు మేనునుదాల్చి కరుకుబంగరువల్వ కటియందు గట్టి అణిముత్యంబుల హారముల్‌ మెరయ మాణిక్థమయమగు మకుటంబు గదలి” ఇందు శ్రీహరి వర్తనము నస్వభావరమణీయముగ గూర్చదిడినది. కనుక స్వభానోకక్తి యనదగును.
2. నారదుని వర్షన:__ ణా “తెల్లనిదేహముతొం6 గర పల్లవముస వీతె మెజయ. బరమాత్ముని. దా నుల్లమున6 దలంచి సొక్కుచు సల్దాపముతోడ మౌని సరగున వెడలె౯.” గుణభావ (పవ్నర్హనములు విశుద్ధములై యున్న నారదుని స్వరూపము కుద్ధసత్త్వ మగుటచేత నళతవిని తెల్లగనున్నట్లు వర్షించుట స్వభావరమణీయమై యున్నది.
3. నౌకాచర్మితమున.___ “చూడరే చెలులార! యమునాదేవి సొగసెల్ల సంతోషమున ఎజ్జిని పంకేరుహములే అందు _ యింపైన భృంగనాదముఠే ఇనుకతిన్నెలు ఎంత తెలుపే మేను - యింద్రనీలమువంటి నలుపే మెటికలు వజంపు శిలలే అందు - కుటిలమైన చిన్నియలలే ఫలములచే దాషలతలే అందు . పచ్చని చిలుకల జతలే వింతవింత విరులవానే మది = కెంతెంతొ మరులయ్యెనే కోకిలములు (మోసెనే మరుడు = కునుమశరంబు లేసెనే' 166

ఇందు యమునానదీవరిసరముల సౌందర్యము యథాతథముగ వర్తి ంపబిడినందున స్వభావోక్తి, 4, కీర్తనలలో__ “సారివెడలిన యీ కావేరినిజూడరే లా దురమున నొక తావున గర్జన ఖీ కర మొకతావున నిండు కరుణుతో నిరతముగ నొకతావున నడచుచు వరకా వేరీకనృకామణి ఇందు కావేరీనది (సవహించు విధము అతిసహజముగ నర్జింవబిడినది. 5. *“మురిపెము గలిగగదా రామ సకలనుగంధరాజసుమములు, సలలితమగు కోరిలనాదమ్ములు శుకముఖసనకాదుల నుతమైన, సురతరువులు గలిగి నికటమందు వాణి కొలువ నురపతి, నీలమణినిభశరీర! నేడు ప్రకటమెన నవరత్నఖచిత హాటకమం౦టప వాసము గలిగెననుచు = మురిపెము ౨” ఇందు దేవాలయోద్యానమంటపము వర్సింపిడినది. 6. దొరకునా యిటువంటిసేవ - మరకతమణిసన్నిభదెహంబున మెజుగు కనకచేలము కోఖిల్ల చరణయుగ నభఖావళికాంతులు, చందురు పిల్లలను గేర వరనూపురము వెలుగ గరయుగమున వజపు భూషణములు మెజయ నురమున ముక్తాహారములు మజియు, ఉచితమైన మకరకుండలంబులు 167

చిజబునవ్వులుగల వదనంబున ముం గురులద్ధంపు గపోలము ముద్దు గురియు దివ్యఫాలంబున దిలకము, మెజసే భువి లావణగనిధిని గన - దొరకునా -” ఇందు (శ్రీరాముని దివ్యసొందర్యము వర్డింపబిడినది. 7. హెచ్చరికగా రార హే రామచంద

కనకమయమౌ మకుటకాంతి మెజయగను

ఘనమెన కుండల యుగంబు గదలగను

ఘనమెన నూపురయుగంబు ఘల్రనగ

సనకాదులెల్లగని సంతసిల్లగను హెచ్చరికః

ఆణిముత్యాల సరులల్లలాడగను

వాణీపతీంద్రులిరువరుస పాగడగను

మాటిక్య సోపానమందు మెల్లగను

వీణఐపలుకుల వినుచు వేడ్క బెల్లగను మహెచ్చరిక॥ ఇందు. (శ్రీరాముని రాక మిక్కిలి సహజసౌందర్యముతో గూడియున్నట్లు వర్షింప బడినది.

9. వ్రో క్రి: శ్లేషచే గాని, కాకువుచే గాని వేణు అర్హము కల్పించుట వత్రో కి. ౦

క్‌ు

ఎవరిచ్చిరిరా శరచాపములు నీ కినకులాబ్దిచం(ద్ర-

ఒక కేసిన పదినూరై వెయ్యొ; చకపకలాడి శ్యత్రుల నణచెనట - ఇందు “ఎనరిచ్చిరిరా' అని కాకువుచేత (శ్రీరాముని శౌర్యస్రకర్షము (పళంసింపబిడి వడి. కనుక విట వకోక్తి యనదగును. న్‌

10 భేదకాతిశయోక్షి: వర్ష నీయనస్తువునకే భేదమున్నట్లు వర్షించుట ఖేద కాతిశయో న్‌ ఐం

168

“ని మనను నీ సొగను నీదినును వేరే - లావణ్యరామంి ఇచట లోకమున (ప్రసిద్ధమగు సౌందర్యము కంటె భేదము లేకున్నను భేదమున్నట్లు అతిశయించి చెప్పుట వలన భేదకాతిశయో క్తి. అట త్యాగరాజు రచనలలో గల యిట్టి శద్దార్థాలంకారములు, రసోదంచిత మహో న్నత భానములు ఆం(ధసాహిత్య రంగమున నతని కొక (పముఖస్టానము కలదను టను నిరూసించుచున్నవి. ఇక (ఫ్రొఢధ్మసబంధములలో గానవచ్చు రీతి నొప్పు నర్ణనలను తన రచనలలో త్యాగరాజు కూర్చుటలో (ప్రదర్శించిన నైపుణ్యము తరువాతి (ప్రకరణమున వివరింప దిడును. లా [గీ 169

వర్తనలు ౭ఏ

సంగీతమును (పధానముగా గలిగిన కిర్తనలలో (ప్రబింధములలో మన్నట్లు క్లిష్ట కల్పనలకుగాని, విపులనర్షనలకుగావి చోటులేదు. వానిలో సాహిత్య (వ్యకియల కున్న అవకాశము చాల పరిమితమైనది. సలక్షణమైన గానము హృదయానందమును గూర్చుచున్న సమయమున వీనుల సోకినంతనే అర్ధము కాగల పదములును, ఎంత మాత్రము (శమలేక (ద్రాషెఫలములవలె ఆస్వాదించినంతనే రుచ్యములు కాగల కూర్చులును కీర్తనలకు తగును. త్యాగరాజు తనకున్న ఆ స్వల్పపరిథిలో నే వబంధ ములలోని వానికన్న మిన్నగా దోపగల వర్ణనల నెడనెడ కావించి యున్నాడు. క్షే నదీవర్షన:

కావేరీ నదీతీరము ఆయన తపోభూమి. కావున కావేరీనదిపై అభిమానముతో ఒక కృతిలో దానిని వర్ణించెను. కావేరీకన్యకామణ్‌ ఒకచో వడి వడిగా పారుచు, మరియొకచో భీకర గర్జనలతో _ప్రనహించుచు, మరియొకచో (వసన్నముగ విండు కరుణతో 'మెల్లిగ సడయాడుచు వారుపీరనక సర్వజనులకు అభీష్టము లౌసగుచు విల పెల్లుణున్నదట.

“వారు వీరనుచు.ంజూడక తాన, వ్వారిగా నభీష్రము లొసగుచు

దురమున నొకతావున గర్హనభి, కరమొక తావున నిండుకరుణతో

నిరతముగ నొకతావున నడచుచు, వరకా వేరీకన్యకామణి”

దాని తీరమున కోకిలలు మధురగానము చేయుచున్నవి. తొలుత కావేరి శ్రీరంగనాథుని దర్శించుకొన్నది. పదునాలుగు భువనములకు జీవనమై యొప్పుచున్న పంచనదీశ్వరుని జూచుటకు వడివడిగా తిరువైయారును చేరుకొనుచున్నది.

“వేడుకగా కోకీలల్యుమోయగను, వేడుచు రంగేశుని జూచి మటి యీ

రేడు జగములకు జీవనమైన, మూడు రెండు నదినాథుని జూడి

170

కావేరీ (ప్రాంతము నందలి (బ్రాహ్మణ బృందములు కావేరివి “శ్రీరాజరాజే శ్వర యవి స్తుతి చేయచు పుష్పములతో ఉభయతీరములందు. బారులు తీర్చి పూజ చేయుచున్నారట.

“రాజరాజేశ్వరి యని పాగడుచు: జాజినుమముల

ధరామరగణములు వూజలిరుగడల సేయగ త్యాగ, రాజసన్నుతురాలై ముద్దుగ” ఇట్లు కావేరీ నదిని అసావేరీ రాగమున సరసముగ వర్షించెను. జ్యో లె పురవర్షన:

ఈ కావేరీ నదియే చోళదేళమును సన్యసంపన్నము గావించినది. తనకు శరణ మొనగిన ఆ చోళదేశము నొక కృతిలో త్యాగరాజు వర్టించెను. మలయమారుకము పీచుడుండ మిద్దెలు మేడలతో, 'వేదఘోషములతో, శివుడు మెచ్చి నివసించుబున్న సుందరమగు పురము తిరువై యారు. సుగంధ సుమపూలితములగు ఉద్యానములు, మధురకోకిలగానములు నిండిన ఆ యూరిలో, శుకముఖ సనకాదులు పొగడు ఆ పుణ్యభూమిలో. నవరత్నఖచిత మంటసవాసము శ్రీరామునకు లభించినదట. సొగ వైన చోళసీమలో అనాది మ్మితుడగు పంచనదీశ్వరుని చెంగట వసింప నుబలాట పడిన (శ్రీరాముని కోరికను త్యాగరాజు శెరవేర్పగలిగెను... నిడువక సీశాభామ, హైమ్మితి (వ్రక్కలనుండి కొలుచుచుండ ఆ ముచ్చటలతో శ్రీరాముడు మురిసిపోవు చున్నాడట. “మదృక్తా య్యత గాయ్యన్లి త్యత తిష్టామి నారది అని ఫ్రీహరి నారదునితో పలికిన రీతిని నిజభక్త గృహనివానము (శ్రీరామునకు వైకుంఠము కన్న మన్నగా తోచును గదా! ఇట్టి రమ్యభాననతో గూడిన యీ క్రింది కృతిని గనుడు:

“మురిపెము కఠిగెగదా త్రీరామ--- ఈడులేని మలయమారుతముచే, కూడిన కావేరీ తటమందు మేడల మిద్ధాలతో శృంగారము, మించుసదనములతో వేడుచు భూనసురులగ్ని హోఢ్రులె: వేదఘోషములచే నుతియింప ౬ జూడ శివుడు కోరు యోగ్యమైన నుందరమగు పురము దొరికెననుచు-ము” 171

“ఈ మహిలో సొగసైన చోళ, సీిమయందు వరమైన పంచనదపుర

థాముని చెంతను వసించుటకైె నీమదినెంచగ

కశామజనక త్యాగరాజసన్నుత: నామ! పవనతనయవిధృతచరణ !

కేమముగ వర్ణిల్టునట్టి పురమున

సీతా, భామసౌమిత్రి పక్క-గొలిచెదరని-ము.” శే. శివుడు:

తిరువ్వైయారునకు పంచనద త్నేత్రమని పేరు. అందు వెలసియున్న దేవుడు పంచనదీళ్వరుడు, అతడే (ప్రణతా ర్తిహరుడు. దేవి ధర్మసంవర్సి ని. శ్రీరాము నెడ అచంచల భక్తికలవాడై న త్యాగరాజు ఇతర దైవముల స్తుతించునప్పుడును (శ్రీరాము నెడ చూపిన (ప్రత్యయముతోనే (తికరణళుద్దికల భక్తితో క్రీ ర్రించినాడు. సర్వము ్రీకామమయము అను పరిణత బుద్ధికి ఇది ఉత్తమ నిదర్శనము. కాననే__

“దేవ రామ రామ మహాదేన రాఘవ, భావజారి రూపభేల భావ పావనావ మహా” అను కీ ర్రనలో “భావజారి రూప, మహాదేవ, శంకర, కరధృతశరు భక్త నశంకరి అని శ్రీరాముని సంబోధించుచు (శ్రీరామ శంకరులను అభేదధానముతో స్మరించెను,

(వ్రణతార్తిహరుని గురించి “ఇలలో (పణతా _ర్హిహరుడనుచు” అను కృతిలో త్యాగరాజు *విన్నే కలకాలము తలచి తలచి సాష్టాంగముగ (ప్రణామము చేసినను నా ఆరి తీర్చకున్నావే, సీ క్రీ పేరెవరిడిసరని. సందా నుతిగా పొగడెను. *ఎవ చున్నారు” అను కృతిలో మనసార నిళ బలభానముతో నిన్ను ధ్యానింపగల మర్మము నుపదేశింపుమని కోరెను. ఉత్సవసమయమున సంచనదీశ్వరుడు వేంచేయు వె భవ మును “ముచ్చట (ద్రిహ్మాదులకు దొరకునా” అని మధ్యమావతి కృతిలో పాడెను. ఇ “లాల్లుడిలో వెలనియన్న స్నప్పబుష్షీళ్వరువి గురించి “ఈశ పాపి మాం",

వ (శ్రీతప ప్రీర్థపురవాని అను కృతులలో వ్యాసాది మునులు ఆ దేవుని పొగడి శరించిన విధమును 'పేర్కొనెను,

మదరాసునకు సమీపమునగల కోవూరుప్పరమున వెలసిన సుందరేళ్వరుని గురించి త్యాగరాజు ఐదు కృతులు విరచించెను. అరనిమిషమెన కోవూరున వివ వీందువారికి మదిలోని వేసటలనెల్ల తొలగించి యిహపర సుఖముల నొనగు పరమ

172

శృపాపరుడని 'ఈ నసుధ నీవంటి దైవము అను కృతిలో నుందరేశ్వరువి కీర్తిం చెను. “నమ్మి పచ్చిని అను కృతిలో వేదపురాణాదులు పరమివుని పాదములను కనజాలక (బితిమాలినవని నుతించెను. “యతో వాచో నివర్తంతే. ఆపప్రాస్య మనసా సహ౫ (క్రై.అన. 4 (మనస్సుతో కూడ వాక్కులు దేనిని అందుకోలేక తిరిగివచ్చు చున్నవో అది పరబహ్మము) అను [కుతి నిది తలపించుడున్నది. మత భేదములకుః వాదములకు అతీత మై, నాదస్వరూపమై భాసించు పరతత్త్వమనుచు పరమివుని స్వరూపము నిందు వర్టించెను.

చరణములందు బింగారు నూపురములు, కరమున బంగారు కంకణములు, ముఖమున కస్తూరితిలకముతో సుందరన్వరూపుడై కానవచ్చు సుందశేళ్వరుని చూడ నోచిన కన్నులతో మరియొక దైవమును చూడ మనసురాదని సుందరేశ్వరుని జూచి సురలజూడ మనసువచ్చునా” అను కృతిలో కీర్తించెను.. దివ్యచకుస్పుతో భగవంతుని స్వరూపమును చూడగలిగినవారు స్వయం్రకాశులై, ఆత్మానంద పరిపూర్ణులై వెలయుచుందురని, వారికి మరియొకదానితో పనిలేదనుటను ఈ కృతి సూచించుచున్నది. శివస్తోతపరముగ రచింపదిడిన ఈ కృతులలో త్యాగరాజు (వదర్శించిన భక్తిభానము మళ భేదవాదములకు పర(బహ్మాత_త్త్ర్యము అతీతమను అతని సిద్ధాంతమును రూఢిపణజచుదున్నది.

“దర్శనము చేయ నాతరమా? అని శివుని స్తుతించుచు త్యాగరాజు రచించిన కృతి మిక్కిలి ఆర్జపుష్టికలది. *“నాయమాళ్మా (పవచనేన లభ, న మేధయా, న చిహంనా _శుతేను యమేవైష వృణుతే తేన లభ్యః' (111.29) అను కఠోపనిషత్తు లోని మం్య్యతభానము నిది వివరించుచున్నది. (పలుశాస్త్రములు చదుపుటవలనగాని, బుద్ది శక్తిచేతగాని దర్శింపనలవిగాని తత్త్వము పరమాత్మ, తానెవరియందన్య్నుగహము చూపునో వారికి మతము తెలియదగిసది).

మహాత్ములు సొమాన్యజనులకు భగవంతుని స్వరూపవై భవముల తెలియ జేయటకు గుళ్ళు, గోపురములు, దివ్యమంగళ వ్యిగహములు వెలయించిరి. కొని లౌకిక భావనలతో కలుషితమైన చిత్తము కలవారు ఆలయముల దర్శించినప్పుడు భగవంతుని స్వరూపము. విగహాకృతితో కన్నులయెదుట కానవచ్చినను, తమ మనస్సునందు నిలపక ఇతరన్రీల సౌందర్యమును జూచుచు ఇతరుల లౌకిక సంభాషణల వినుచు పరమార్శము తెలియకయున్నారు” అనుచు తన యనుళాపము నీకృతిలో వెల్లడించెను. “షాటిమాటికిని భగనంతుని స్వరూపమును హృదయ

173

సద్మమున నెలకొనజేసి దర్శించుచు మైమజచియుండుట ఆటలుకావు” ఆను పరమార్థ మును ఈకృతిలో లోకులకు దోధించెను, “శంభో. శివశంకరగురు. అను కృతి మృదుమధుర వదగుంభనముతో శద్దాలంకార సమన్వితమై అలరారుచున్నది. “శివ శవ యనరాదా” అను కృతిలో టె మ్‌ కొమ్మకోధాదులు మాని భనబాధల బాపుకొనుటకు సులభతర మైన మార్గమగు శిననామ న్మరణము అభించియుండ గుుర్తింపక పరితపించు పామరుల నుద్దేశించి హితము. నువదేశించెను. ఇట్లు త్యాగరాజు చిన్మా(త స్వరూపుడగు పరమశివువి తత్త్వమును, తుతి స్కృతి పురాణాదులు పొగడు ఆతని మహిమలను లలితములగు పదముల కూర్చులతో ధ్వవింపజేయుడు రచించిన కృతులు రసికజన హృద్యములు, అవి వినువారి మనస్సుల నానందపణచి (ప్రభావిశము లొనర్బ సమర్థములై యున్నవి. విర్షుణ విరాకారపరత_త్త్వము కన నంకల్పముచేత లోక నృష్టికి పూనుకొని తదనుగుణముగ సలురూసములు దాల్చి అనంత కల్యాణ గుణ పరిపూర్తి కలిగి 'పళతిభాసించును. జ్ఞానమ్మాతమై (పతిభాసిందు అ పరతదత్త్వ్యమును పురుషవిగను, లోకావన తత్పరమైనప్పడు ఆ పరతత్త్యమునే దయాన్వరూపిణియగు పరాళ క్త్‌గను రూపిండుకొని పూర్వులు ఉపాసించిరి. భేదభానరహితుడై న త్యాగరాజు తన ఉపాన్య ద్రైనమగు. శ్రీరామువియెడ నెట్టి భక్తిధావమును (ప్రదర్శించెనో, అట్టి భానమునే యితర దైనముల యెడను (వదర్శించెను.*ే ఆతని కాశ్రయమిచ్చిన సంచనదక్షేత్రమున వెలసిన పరమేశ్వరియగు ధర్మ సంవర్ధివివి గురించి విడ్డ తన తల్లితో సంభాషించునట్లు మిక్కిలి చనపు చూపుచు భక్తి ప్రపత్తులు వెల్లడించుచు త్యాగరాజు మనోహరకృతులు రచించెను. “ఇన్నాళ్లవలె వింతసేయకే' అను కృతిలో __ “*క్రల్పువరించిన నన్ను జూచినీ మనసేల కరుగదే ధర్మాంబికే అలరుచు వచ్చు నర్భకుని తల్లిరీతి నాదుకొ ధర్మాంబికే గిలుకు సొమ్ములతొోను శిశువుకు6 బాలు తాగించిన ధర్మాంవికే..-ఓ జననిం” $. “ళందిరాలికి అర్దకరీరి, పురాణప్పరుషుడగు రామునికి నా పురారికిని నీకు రాజధరిమ, చ్చరాన వేఠెంచరాదు”.“కరుణజూడవమ్మ" _ అను కృతిలో 74

దేవివి భక్తులందరు “తల్లీ అసి కొవియాడుట కలడు. త్యాగరాజు అంతతో

తృప్రినందక దేవి తన్ను కొడుకని పిలునలెనని అభిలషించి ధర్మసంవర్టినిని జాచి “బాలే బాలేందు భూషణి" అను కృతిలో __

“ని తనయుడని నన్ను6ంగుకాలుగాంబిలువ వలెనమ్మా” అనను.

నర్వాలంకార భూషిశలై సకల దేవతలు కొలువ శుకవారమునాడు కొలు వుండు ధర్మసంవర్థిసీ వైభవమును “విధి శుక్రాదులకు దొరకునా అను కృతిలో మిక్కిలి మనోహరముగా కీర్తించెను.

పార్వతి కృష్ణసహోదరి యనుట శ్రేభాగవతమున (పసిద్దము. త్యాగరాజు

లా థి నరసముగ ఈ బాంధవ్యమును 'పేర్కొనుడు “లాల్గుడిలోని “పనృద్ద (శ్రీమతి యగు లలితను *లలితే థీవవృ్దే' అను కృతిలో

“చలముసేయ మరియాదా = చల్లని మాటలు పల్కరాదా

కన్నతల్లి శుభవదనే మీయన్న్నదయకు€౬ బాతుడనే” అని చనువుతో వేడుకొ నెను.

“గతి నీవవి నే గోరివచ్చితి తల్లి” అను కృతిలో __ అందరివలె ధనధాన్య ములను కోరి చౌకచేయనని, పరమార్ధమున నెలకొన్న దృఢచి_త్తమును తనకమ(గ హించిన చాలునని (ప్రార్థించెను.

నాగపట్టణమునకు యాత కేగియున్న సమయమున త్యాగరాజు మనసునకు పరితాపము గూర్చు సంఘటనమేదో యేర్పడి యుండనోపును. దానిని సూచిందుచు “ధర్మబుద్ద్ధితో ధనమునందాళశ వీడి వీ కరుణయే 'పెన్నిధియని విశ్వసించి పరమ వై రాగ్యముతో నున్నను కర్మమే బలవంతమై నాకు పరితాపమును కూర్చుచున్నది కదా” అని తన యావేదనను “*కర్మమే బలవంతమాయా _ తల్లీ కాయారోహణ ఇజాయా” అను కృతిలో 'వెలడించెను. నాగపట్టణము సము[ద్రతీరమున గలదు. ఒకప్పుడు కడలి యుప్పొంగి నగరమును ముంచివేయనుండియు. దేవి మహిమకు. వెజిచి వారిధి తల వంచి వెనుదిరిగెనని స్టలపురాణమున గలదు. ఈ విషయమునే పై కృతిలో త్యాగరాజు.

క్షై75

౪వ్చార్రిధ్రి మది గర్వించి ఈ, వసుధకు తా రానెంచి నిన్ను సారెకుగని తలవంచి యుండు ధీరతనముగల్లు నినుబొడగాంచి” అని సేర్కొనెను. ముత్తుస్వామిదిక్షితులును నాగప్పరము నందలి సౌందరరాజి పెరు మాళ్ళను గురించి నుతించుచు “'ఫోందరరాజమాశయే?' అను కృతిలో ఈట్రంబుధా గర్వ న్యిగహమ్‌*” అని ఈ వృత్తాంతమునే సూచించి యుండుట గమనార్హ్గ ము. తరువ_త్తియూరు మదరాసునకు సమీపమున కలదు. అందలి (తిప్పరసుందరిని. దర్శించి ఐహిక బింధములలో కాను తగులుకొనజాలననియు, అనుదినము తానొన రించు సత్కిఫియలన్నియు. ఆ (తిపురసుందరికే సమర్పణమనియు తన ధృధతర వైరాగ్యమును వెల్లడించెను. (తిపురసుందరిని గురించి రచించిన కీర్త నలలో “సుందరి వర్ణింప అను కృతిరూపమున (పబంధములలో కానవచ్చు (పౌఢాలంకౌర వథక్రియతో (త్రిపురసుందరిని త్యాగరాజు బుధజనరంజకమగు రీతిని వర్ణించెను. కలకలమను ముఖకళలను గని కలువలరాజు భువికి రాడాయె. బెలగు నీ లావణ్యమును గని యలనాడె వలరాజు గానక పోయె నిలువరమగు నీ గంభీిరమును గని జలరాజు జడవేషుండాయె బలమైన ధీరత్వమును గని కనకాచలు6డు తా శిలరూపుండాయె. --తిపుర--- కనులను గని సిగ్గుపడి గండుమీనులు వనధివాసము సేయనాయె జనని నీ చిజునవ్వుకాంతి సోకి శివుండనుపమమౌశుభుండాయె. మినుకు సొమ్ములచేల కాంతుల మెజపులు గని నిమిషము నిలువదాయె. కనకాంగి ని స్వరమును విని వాణి మగని జిహ్వను దాంబూనికాయె--(త్రివుర --- ఈ వర్ణనలు త్యాగరాజు సరసకవితాధురీణు డనుటకు నిదర్శనములై యున్నవి. కంచి కొమాక్షీదేనిని గురించి “వినాయకుని వలెను (బోవవే' అని త్యాగరాజా రచించిన కృతి (పసిద్ధమై యున్నది. అందు (బిహ్మ, లోకహితార్హ్లము కాంచీపురమున. వినసీంపవలసినదని వేడగా దేవి అతవి (ప్రార్థనను మన్నించెనను సలపురొణు నృ త్తాంతమును సూచించెను. మూకకవి కామాక్షీదేవి కృపచే సంస్కృతమున అన 176

ర్షశముగ కవిత్వము చెప్పు సొమర్థ్యమును బడసి మనోహర మైన “మూకపంచశతిని రచించెను. ఈ వృత్తాంతమును, పురాణి దయజచే గిరాలు మూకనికి రాంజేసి (బ్రోచు రాజధరి అని 'పేర్కొనెను. “సర్వదేవ నమస్కారః కేళవం (పతి గచ్చతి' ఆని ఆర్యోక్తి. “యో యో యాం యాం తనుం భక్ష్మశ్శద్ధయార్చితు మిచ్చతి తస్య తస్వాచలాం (శద్దాం తామేవ విదధామ్యహమ్‌-” అని గీతావచనము (అధా. 7 క్లో, 21). ఒక్క భగవంతుడే అనేక రూపములతో ఉపాసకుల అభిరులి ననుసరించి వెలయుళు. వారికి అభినుతార సిద్ధిని ఒనగూర్చు చున్నాడు. అద్యైతభావనానిష్టుడగు త్యాగరాజు అయా క్షేతములందు. వెలసిన వివిధ దైవముల యెడ సమానభ క్తిని (పకటించుట సహజమే. తులసి; తులసి శ్రీహరికి మిక్కిలి (ఫీతిపాాక మైనది. తులసీదళము నమర్పింపకున్న శ్రీహరిపూజ పూర్తికాదు. దురికాపహర మేగాక తులసీదళము దివ్యొషధము గూడ. దాని మహిమను త్యాగరాజు “సరసీరుహ. పున్నాగ చంపక పాటలాది పృస్పములతో నర్చించి పిదప నొక పర్యాయము (శ్రీరాముని తులసీదళములచే సంతోషముతో పూజింతు ననుచు (ప్రత్యేకముగా దాని విశిష్టతను కొవియా డెను. “తులసీ జగజ్జననీ అను కృతిలో తులసీమహిమను._-- “ద్రద్రబ్రయుగంబులు నదులకు౯ బరమవైకుంఠమట! సరసిజాకి! నీమధ్యము సకలసురావాసమట! శిరమున నైగమకోటులు చెలగుచునున్నారటి” అని కీర్తించెను. మహాలక్ష్మీస్వరూ పిణీ యగుటచేత తులసీదేవిని తన యింటికి వేంచేస్‌ నెలకొనవలసినదని (ప్రార్జించచు రమ్యముగ నిట్లభివర్షించెను. థి తులసమ్మ మాయింట నెలకొనవమ్మ కజకుసువర్జపు సొమ్ముపెట్టి. నరిగచిర ముద్దుగురియంగట్టి కరుణంజాచి సిరులను ఒడిగట్టి వరదుని కరముననుబట్టి శ్రీ తులసి! గా 12 177

ఉరమున ముత్యపుసరు లసియాడ, సురతరుణులు నిన్ను గనుగొనియాడ వరమునులప్టదిగీశులు వేడ, వరదుండు నిన్ను (బేమంజూడ శ్రీ - తులసి! తులపీదళము. చేరకున్నచో శ్రీహరి వీరజాదుల నంగికరింపడట. తులసీదళము చేరనిది తీర్ధముకాదు. వట్టి పీరనబడునట. “దేవి తులసమ్మ” అను కీర్తనలో త్యాగ రాజు వై విధముగ ేర్కొనుచు “నీవు లేక (శ్రాసున శ్రీహరి సరినిల్వక బాపెనటి అని చులసీ మషిమను దెల్పు పురాణకథను పేర్కొనెను, పారిజాతాపహరణమున పుణ్యకవత వృ త్తాంతమును నందితిమ్మన వర్షించియున్నాడు. సత్యభామ తన దివ్యా భరణములనెల్ల (శ్రాసున నుంచినను శ్రీకృష్ణునికి సరితూగకపోయెను.. రుక్మిణ్‌ భక్తితో నిడిన యొక తులసీదళమునకు (శ్రీకృష్ణుడు సరితూగెను. ఇచట రుక్మిణీదేవి భక్తియు కొంత కారణమైనను ఆ భక్తి తులసీరూపమున సమర్పణమైనపుడే (వథా వోపేడకమయ్యెను. తులసీశము లేనిచో శ్రీహరి కంఠము నలంకరించు “వనమాలి ననమాల యనిపించుకొనదట. (శ్రీరంగనాథుడు: త్యాగరాజు శ్రీరంగనాథుని “సీతాపతి పూజ్యుడగు శ్రీరంగపతివి చూతామురా'రె సుదతులార” అని క్రీర్తించుచు ఆ దేవుని దిన్యవ్యిగహమును, దివ్యాలంకార కోభను ఇట్లు వర్తించెను: నం “సరిగంచుశాలువట చౌకట్లపోగులట, పరువంప్యప్రాయమట పరమాత్ముడట - రంగని - ముఖనిర్జితచం్దదుడట ముద్దుమాటలాడునటొ” (శ్రీరంగము భూలోక వైకుంఠము, అర్బావతారుడ్రై వెలయు శ్రీరంగనాథుని పరవాసుదేపునిగానే శ్రీవైష్ణ్పపులు కొలిచెదరు.. *కరుణ జూడవయంి అను కృతిలో “ళేరెడేసి కనులచే6 జలంగుభయనా చ్చారులతోను మరి సదృక్తులతో ఆళ్‌ 178

వారులతో నీవు వరనైవేద్యముల

నారగించువేళల హరి త్యాగరాజుపై = కరుణ -”' అని 'పేర్కొనుటచే. త్యాగరాజు తనకు శ్రీరంగకేత్రమున వసించు (ఫ్రీవైష్ణవ ఛ క్తులు, ఆళ్వారులు, వారి సం పదాయములు మున్నగువానియెడ గల ఆదరభావమును సూచించెను.

“ఓ రంగళాయీ:” అను కృతిలో శ్రీరంగనాథుని సంబోధించి. “భూలోక వైకుంఠమిదియని నీలోన నీవే యుష్పాంగి శ్రీలోలుండై యుంకే మాచింతదీరేదెన్నడో

అనీ ఆకేసముతో (పార్షించెను. ళా మరియు,

“'మేలోర్వలేని జనులలో నే మిగుల నొగిలి దివ్యరూపమును ము

త్యాలసరుల యురమును గనవచ్చితి

అనుటవలన తనకు అసూయాపరులవలన గలిగిన బాధలను భగవంతునకు కరుణముగ విన్నవించుకొనెను. శ్రీరంగనాథుడు. ఉత్సవ సందర్భమున అశ్వవాహనమున చి(తవీధిలో వేంచేయువై భనమును “రాజు వెడలె చూకాము రారె'” అమ కృతిలో అభినర్జించెను. శ్రీరంగనాథుడు పురవీధులలో నూశేగుచు సుందరతరుణులు నృత్యగానములత్లో ఆహ్వానించినను ముందుకు సాగక, ఎందో ఒదిగియన్న తన్ను సమీపమునకు రప్పించుకొని దర్శనమొసగిన యను(గ్రహమును “వినరాదా నా మనవి" అను కృతిలో సూచించెను. ఇశ్వొాకు కులధనమను పరమ విశ్వాసముతో (శ్రీరంగనాథుని వై కృతుల రూసమున (ప్రాక్టించి త్యాగరాజు అతని యను్య్ముగహము బడసి కృతార్ధు డయ్యెను. భ్రీనివాసుడు:

త్యాగరాజు తిరుమలపె వెలసియున్న వేంకటేళ్వరుని దర్శించి ఆ దేవుని (ప్రార్థించుచు “తెర తీయగరాదా ఆను కృతిలో తనలోని మత్సరమను తెరను తొల

కే79

గించి తన హృదయమున భగనంతుని దివ్యదర్శనము నిరాతంకముగ గలుగునట్లు అన్ముగహింప (ప్రార్ధించెను. ఇందు మత్సరమను తెర తన భదక్తిసాధన కెట్లు అడ్డు వడుచున్నదో పలు ఉపమానములతో వర్జించెను,

“ఇరవాందగ భుజియించు సమయమున ఈగతగులురీతి నున్నది హరిధ్యానము సేయు వేళ చిత్తము ఆంత్యజువాడకు బోయినట్లున్నది అచ్చమైన దీపసన్నిధిని మరుగిడంబడి చెజిచినబ్లున్నది”

అక్కరగొని తదేక ధ్యానముతో స్మరించువారి మనస్సున తళుక్కుమని మెరయు సౌందర్యము కలవాడనియు, అట్టి నాగాచలవాసుని దర్శింప పదివేల కన్నులు కానలయుననియు *“వేంకకేళ నిను సేవింపను పదివేల కనులు కావలెనయ్య” అను కీర్తనలో నర్హించెను. లెక్కకు మిగిలిన సోపానము లెక్కిగాని యానాడు 'వేంక'ళేళ్వరుని దర్శింప నలవిగాకుండెను. అట్లారోహించువారు ఆడుగడుగునకు గోవిందనామస్మరణము గావించుచు తమ పాపముల పరిహరించుకొనుచు అరుగుదురు. ఆ నామస్మరణమే భక్తులకు భగవద్దర్శనానందముకన్న మిక్కిలి సంతుష్టిని కలి గించును. త్యాగరాజు ఈ కృతియందే___

*వినోముఫలమో నీనామామృత పానము అను సోపానము దొరికెను”

అని తనకు గలిగిన యానందమును వెల్లడించెను. హనుమంతుడు:

దాన్యభక్తికి సరమాదర్శము హనుమంతుడు. ననవ్యాకరణ పండితుడు, వీణావాదనచతురుడు. నంగితళాస్త్ర (ప్రవ _ర్తకులలో హనుమంతు డొక్కడనుటకు (వమాణము కలదు: “హనుమాన్‌ విఘ్నరాజశ్చు షణ్ముఖోఒపి బృహన్నతిః;। ఏతే సంగీతకర్తారజి అని, అర్జునువి రథకేతనమున నుండి (శ్రీకృష్ణుడు ఆర్జునున కొన రించిన గీతోపదేశమును వివి తత్సారమును గు _ర్తించినవాడు. *“మక్కర్మకృత్‌ మత్‌ పరమః (భగవద్గీక్క ఆధ్యా. 11, ల్లో, 5), *మద్యాజీ మాం నమస్కురు? (అద్యాః 8 ల్లో, 84) ఆను ఛ్రీకృష్ణవచనమును ఆచరణమున చూపినవాడు. అతని మహ_త్హ్యమును క్యాగరాజు గీతార్జమును, సంగీఠానందమును ఒక్కటిగా సమన్వయ

180

పరచుకొని (బహ్మానందమందిన మహనీయుడు వాతాత్మజుడు అనుదు “గితార్థము" అను కృతిని రచించెను. “గీతార్హము సంగితానందము నీ తావున జూడరా ఓ మనసా సీతాపతి చరణాబ్దము లిడుకొన, వాతాత్మజునికి బాగ తెలునురా హరిహరభాస్మర శాలాదికర్మము, లను మతముల మర్మముల నెజింగిన హరివరరూ పుండు హరిహయవినుతు6ండు, వరత్యాగరాజవరదుండు నుఖిరా ఎ హనుమంతుని ళకూషా విశష్ణఠను త్యాగరాజు “కలుగునా పదనీరజసేని అను కృతిలో పేర్కొనెను. “వేకువజామున నీకరముననిడి, శ్రీకాంతు. డమృతస్నానముచేసి పాకములను శ్రీరంగేశుని కర్చుముంజేసితాసీ స్థ తాకరములచే భుజించి నినుసా,. త్వాకపురాణపఠన సేయమనే ఇందు హనుమంతుడు సా త్త్వికప్పరాణనఠనము గావించుచుండ థ్రీరాముడు ఆలకించుచుండుననుట వినూత్నభానము. సకల భాషావిదుడు, సంగీత మర్మజ్ఞాడు హనుమంతుడు బుధజనరంజకముగ పురాణము చెప్పగలడేమోః (శ్రీరాముడు: “వీటిలోని రాజీవమురా రామః నిను నమ్ము (బతుకు జీవమురా. అని క్యాగ రాజు (శ్రీరామన్మరణమే ఉచ్చ్యాన విఃశ్వాసములుగ 'మెలగిన భ_క్తవర్యుడు. రా మ మంగ్యక్రజపము సిద్ధించి శ్రీరామ సొజొత్కారము బడసి. “ఏలా నీదయరాదు పరాకుజేసేవేల నమయముకాదు _బాలకనకమయచేల నుజనపరి, పాల శ్రీరమాలోల విధృతశర , జాల శుభదకరుణాలవాల ఘన, నీల నవ్యవనమాలికాభరణ -ఏలా= అని (ప్రారంభించి అతని డివ్యసౌందర్య గాంభీర్యాదిగుణములను, అప్రాకృత దివ్య విభూతిని అర్థగాంభీర్యములుగల విశేషణముతో కీర్తించెను. - 161

అతని హృదయము తదేకధ్యానముచే శ్రీరామ స్వరూపముగ వెలసినది. ఆ పరమానందము మధురగానరూపముగ విలసిల్లినది. నిత్యవ్యవహారమున మన మాడుకొను పదములే అతని కృతులలో కానవచ్చినను ఆతని కీ ర్త్సనముల నాలకించి. నపుడు ఆతని విశుద్ధ భక్తిభావనన మనకు తెలియకుండగనే మన హృదయమును. (ప్రభావితము గావించును. తన అనందాతిశయమును త్యాగరాజు ఇట్లు వెల్లడించెను:

“తలచితే మేనెల్ల పులకరించేని, తనకై శ్రీరామావతార మె త్రితివో-”

(శ్రీరామువి దిన్యసౌందర్యమును *మరవకవే' అను దేవగాంధారి కృతిలో ఆనందా వేశము సౌంగిపొరలుచుండ విట్లు నర్జించెను:

మరవకవే నవమన్మథ రూపుని

నీటో మెల్లనిమాటో కన్నుల. తేటో మటి వలెవాటో మనసా

కులుకో పావలగిలుకో కపురపు, బలుకో చెక్కులతళుకో మనసా

విల్లో ఘంటలఘల్లో సుమముల, అల్లో 'సేవపుకొల్లో మనసా

కీలో ఉంగరాలో బంగారుయ్యాలో చెంతనిల్లాలో మనసా

శరమో కనకాబంరమో శ్రీకరయురమో (బోచే దురమో మనసా =

(శ్రీరాముని దివ్యపౌందర్యమును తన భావనాబలముతో మనో నేఉశమునకు సాజెత్కరింపజేసికొనిన త్యాగరాజు ఆనందపరవళుడై నాడు శ్రీరాముని సన్ని హిఠత్వమును నోడుకొని బాహ్యచతుస్సులతో నున్నంతకాల మతనిని జూడగలిగిన కౌసల్య, దశరథుడు, సౌమిత్రి, కౌశికుడు, జనకుడు మున్నగు మహనీయుల పరమానందానభనమును తలచి తలచి “శ్రీరామ జయరామ శృంగార రామ అను కృతిలో నిట్లు పళంపించెను: తళుకుంజెక్కుల ముద్దుంబెట్టు కౌసల్య మును తపమేమి జేసెనో తెలియ దశరథుడు శ్రీరామ! రార! యనిబిలువ మును తపమేమి జేసెనో తెలియ తనివారం బరిచర్యసేయ సౌమిత్రి మును తపమేమి చేసెనో తెలియ ఈతనవెంటంటనంజూచి యుపష్పాంగ కౌశికుండు తపమేమిజేసెనో తెలియ

“వినయమునను కౌళికుని వెంట(జని అమ కృతిలో పాదాది శరఃపర్యంతము (శ్రీరాముని దివ్యళరీరాంగములను బేర్కొని, అవి అహల్య మున్నగువారల తరింప

182

జేసిన వృత్తాంతములను స్మరించి అట్టి మహసీయానయనముల కన్నులార ఎన్నడు చూడగలుగుదునో యను ఆసక్తిని వెల్లడించెను. మనసున భావించి దర్శించుటతో. తృ ప్తినందక ౪ రూపమును బాహ్యచతుస్స్పునకు (శ్రత్యక్షము గావించుకొనపలెనన్న అవేదన విందు వెల్లడించెను.

(శ్రీరాముని సౌందర్యము వర్జనాతీతము. దిన్మమైన యతని నర్వాంగ సౌందర్యమును పరిపూర్ణ్హముగ తనివిదీర ననుభవించుటకు పదివేల కన్నులు చా లపు. సఖశిభావర్యంతము దివ్యపౌందర్యోజ్జ్వలము. అందు ఏదేనొక్కదానిని చూచు భాగ్యము కల్లి నవారు అందే తన్మయులై పోవుదురు. కంబ మహాకవియు మిథిలాపుర వాసులు ప్పరవీథి నేగుచున్న శ్రీరాముని సౌందర్యమును జూచుచు. “తోక్‌ కండార్‌ తోశే కండారొ” అని భ్రీరాముని భుజ సౌందర్యమునకు ముగ్ధులై మరొక్క అవయవమును జూడలేకపోయిరసి పర్డించెను. త్యాగరాజు “సొగసు జూడ6 దరమా” అను కృతిలో__

నిగనిగమనుచు6 గపోలయుగముచే మెజయుమోము - సొగను -

అమరార్చితపదయుగమో అభయ[పదకరయుగమో

కమనీయ తనునిందితకామ! కామరిపునుత! ని = సాగసు =

వరబింబసమాధరమో వకుళనుమంబులయుర మో

కరధృతశరకోదండ మరకతాంగవరమైన = సాగను -

చిజునవ్వో ముంగురులో మజథి కన్నులతేటో

వరత్యాగరాజార్చిత వందనియ ఇటువంటి = సాగను అని ఈ ఒక్కొక్క. అంగమయొక్క. సొందర్యమే. మాకు చూడతరము. కాకున్న దమచు అతని సొందర్యమహిమను 'పేర్కొనెను.

భరతాదులు కొలుచుచుండ వరాశర నొరదాదిమునులు నుతింప...

“ఉడురాజముఖుండు శేషశయగ్థ పైని చెలంగగల గని

పుడమికుమారి సుగంధము వూయి” అమకు తనకే. సహజమెన. భావనతో. (శ్రీరాముని పరంధామువిగ సేర్కొమచు ఆతడు కొలువుదీరియన్న వై థనమును “కొలువై యున్నాండే కోదండపాణి” అను కృతిలో వర్తించెను,

లా 183

“అహం వేద్మి మహాత్మానం? (రామా. బాల. 18. 14 శ్లో) అవి (శ్రీరాముని దిన్యసౌందర్యమునే కాక పరత త్త్వమును గూడ గుర్తించి అనుభవింపజాలిన మహ సీయుడు కౌశికుడు. కావుననే మారీచుని మదమణచు సమయమందును శ్రీరాముని అలకలల్లలాడు నెమ్మోము సొగసు మైమరచి కన్నులార జూడగలిగెను. అతని ఆ భాగ్యమును క్యాగరాజు___

అలకలల్లలాడగగని ఆరాణ్ముని యెటుపాంగనా

వచెలువు మీరగను మారీచుని మదమణచేవేళ

ముని కనుసైగందెలిసి శివధనువును విజిచేసమయ

మున త్యాగరాజవినుతుని మోమున రంజిల్లు = అలక =

“ఇంతనుచు వర్షింప తరమా” అను కృతిలో *కంతునిగన్న మాచక్కంని కల్యాణరామచం[ద్ర: నీ సొగసు = ఇంతి _అని (శ్రీరాముని దివ్య సౌందర్యమునే గార్‌

“అన్యుల(గోరి ఘోరతపము, లెన్నెన్నోజేసి వరములంది మూ

ర్హన్యులైనవారి మదంబుల రా, జన్య లఘువుననణచే పరాక్రమము ను

“వాగీశాదిసురకోట్లకు వేదాగమశళాస్త్రములకు గనగూడని మహిమలను వర్షింప దరము గాదనెను.

(శ్రీరాముని సౌందర్యము పరమ వై రాగ్యసంపన్నులగు మునులకు గూడ మోహము ప్పట్టించునట్రిది. ఆనందరామాయణమున గల ఈ వృత్తాంతమును తలచి త్యాగరాజు

“ముద్దుమోము ఏలాగు చెలంగెనా, మునులెట్లు కని మోహించిరో కద్దనుచు చిరకాలము హృదయము, కరగి కరగి నిల్చువారికెదుట రాముని అవి (సళంసించెను. అట్టి సొందర్యానుభవము మనస్సున నిండి బాహ్యేంధద్రియముల -కును ఆనుభనవేద్యము కావలెనన్న ఆన్నక్తి పరమభ కులకు జనించుట సహజము. త్యాగరాజు ఇట్టీ ఆనక్తిని__ 184

“ఎందు కౌగిలింతురా నిన్నెంతని వర్శింతురా అందమైన కుందరదన! ఇందిరాహృన్మందిరా నే = నెందు - నీదు పలుకే పలుకురా నీదు కులుకే కులుకురా నీదు తళుకే తళుకురా అను వనీ రీతిని వెల్లడించెను.

(ఫ్రీరాముని సొందర్యము, (ప్రవర్తనము, గుణము మున్నగునవెల్లి అనితర సాధారణములు. వానిని పరిశీలింప నతడు (తిమూర్తులకన్నను విలక్షణుడుగ త్యాగ రాజునకు తోచెను. ఆ భావమును *ఎందుండి వెడలితివో” అను కృతిలో__

అందచందము వేజై నడతలెల్ల (తిగుణాతీతమై యున్నదేగాని

శ్రీరామానీ*వెం - చిటుకంకై నపరాధచయముల తగిలించే శివలోకముగాదు వటురూపు(డై బలిని వంచించి యణచువాని వైకుంఠముగాదు విటవచనములాడి శిరముద్రుంపబడ్డ విధిలోకముగాదు

దిటవు ధర్మము సత్యము మృదుభాషలుకల్లు దివ్ధరూప ఈ రీతిగ వ్య కృము చేపెను.

(భ్రీరామవి సొందర్యమున కనుగుణముగ నతని మధురథాషణములును సకల జనమనోహరములు. అతని ముద్దుమాటల తీరును త్యాగరాజు...

విమని మాట్లాడితివో రామా ఎవరిమనను కేవితమో దెలిసి మామమరదులనుజులు తల్లిదం్యడ్రులు భామలు పరిజనులు స్వవశమౌటకు - విం రాజులు మునులు నురారులువరది, గాజులు మరిమారులు శశధరదిన రాజులు లోబడినడువను త్యాగ రాజవినుత నయభయముగ ముద్దుగ = ఏమని = అని పొగడెను. - 185

నంకల్ప మాత్రమున సృష్టి స్టితి సంహారములు జరుపగలిగిన అనంత ళ్‌ స్వరూపుడగు భగవంతుడు ఈ లోకమున నవతరించుటకు కారణము రావణొదుల సంహరించుటకో, ఆయోధ్యను పాలించుటకో కాదు. యోగుల భనరోగుల (బోచుటకు, అనగా తన గుణమహిమ వి'శేషముల (ప్రదర్శించి నరులచిత్తముల నాకర్షించి వారివి. ధన్యుల గావించుటకే (శ్రీరాము డవతరించెను. ఈ అవతార విశేష రహస్యమును త్యాగరాజు వ్యంగ్యముగ___ విలావతారమెత్తుకొంటివో ఏమి కారణమో రాముడై ఆలముసేయుటకా? అయోధ్యపాలనసియుటకా? ఓ రాఘవ - యోగులను జూచుటకా? భవరోగులను బోచుటకా? అని న్యక్ష్తము చేపెను. తోకమున వితర వస్తువుల సౌందర్యానుభవము లాలసత్వమును బెంచి మరింత తొభను గూర్చును. భగవంతుని దిన్యసొందర్యానుభవము భవతారకమగును. అదియే. ఆతని కరుణ. కనుక శ్రీరాముని కరుజాస్వరూపుడని పొగడుచు ఆ సొందర్యమునకు: ముగ్గుడ్తె వాని మహవీయతను “కరుణ ఏలాగంకే? అను కృతిలో వివరించెను. అన్ఫతంబాడడు అల్పుల వేడడు, సునృపుల గొలువడు సూర్యుని మజవడు మాంసము ముట్టడు మధువును (తాగడు, పరహింసల చేయడు ఎటుకను మజవడు వంచనసేయడు పరులతో బొంకడు, చంచలచిక్తుడె సౌఖ్యము విడువడు సాకీయని దెలిసియుండు లక్ష్యము విడువడు కం, జామని త్యాగరాజ రషకుడైన వాని -క ఇళ్లు “కొలువై యున్నాదే కోదండపాణి అను కీ రృనలో___ తొలికర్మమణపజూతాము రారే. తోయజారి రోహిబింగూడినరితి = కొలు - మనను రంజిల్ల సురసతులు ఆఖిమాదులు కొలువ వేయివన్నె కనకశలాకను గేరు సీతాళకాంతతోను ....” అన్‌ భగవంతుని స్వరూపదర్శనము పాపహరమని (శశంసించెను. 186

(శ్రీరాముని సౌందర్యము నభివర్షించుచు త్యాగరాజు రచించిన కృతులలో “చేతులార శృంగారము చేసి చూతునో శ్రీరామ అనునది మిక్కిలి (ప్రసిద్ధి పొంది. నది. భగవంతుని పాదములకు 'ేవలొనర్చుటయే పరమపురుషార్థమని భక్తులు భావింతురు. జగదేకసుందరుడగు శ్రీరామునకు తనచేతులార___

“మెజుగు బంగారందెలు బెటి, మేటియౌ సరిగవల్వలుగట్టిం సురతరుసుమముల సిగనిండజుటి, నుందరమగు మోమున ముద్దుపెట్టి” భృంగారముచేసి తరింపనలయునను తన పరమోత్క_ంఠను క్యాగరాజు ఈ కృతి. లోను, “రార సీతారమణీవమనోహర' అను కృతిలోను వెల్లిడించెను. అట్టి సేవ (ద్రిహ్మాదులకును దుర్లభమని “నరసీరుహభవాదులు పొగడ అనుటచే సూచించెను. భగవంతుడు (బిహ్మర్నుదాదులచే పూజింపబిడువాడు. అయినను (శ్రీకృష్ణావ కారమున సొలభ్యగుణ పరిపూ ర్తితో గొల్లపడతిచేత రోటికి కట్టదిడినవాడయ్యెను" అట్టి భృక్తజనైక సులభుడగు శ్రీరాముడు (తిగుణాతీతుడు. కోటిమదన లావణ్యము గలవాడు. అతని సౌందర్యమును, భవపాశముల ఛేదించగల శక్తిని, (బహ్మేం (గ్రాదులచే వినుతమగు చర్మితమును, మునితరుణీశాపవిమోచనము గలిగించిన పొద వద్మముల (ప్రభావమును, (బహ్మానందము నన్యుగహింప గలిగి వేదసారమై యున్న దివ్యనామమును, తలచుకొలది తన శరీరము పులకరించుచున్నదనుచు “కలచినంతనే నా తనువై తే రుల్లనెరా అను కృతిలో భగవంతుని గుణమహిమాదుంను, నామ (పభావము నీ రీతిగ కీర్తించెను, “రోటికి కట్టదగిన నీలీలలు, మూటికెక్కు వైన నీదుగుణమ్ములు కోటిమదనలావణ్యమునైన. సాటిగాని నీదివర్ధరూపమును పాదవిజితమునితరుణీశాపమోద త్యాగరాజనుత ధరాప నాద(బహ్మానందరూప వేదసారమౌ నామధేయమును = తలచి' - త్యాగరాజు తన పంగీతళాస్త్రు గురువగు (శ్రీ శొంఠి వేంకటరమణయ్యగారి సమ్ముఖమున తన సంగితకళా (ప్రొఢిని. వెల్లిడించుచు “దొరకునా యిటువంటి సేన 187

అను విలహరిరాగ కీర్తనను గానమొనర్చి వారిచే మిక్కిలి (పళంసింపబడెను. ఆ కృతిలో (శ్రీరాముని దివ్యసౌందర్యమును మనోహరముగ.___

“చిజునవ్వులుగల వదనంబున ముం,

గురులద్దంపుం గపోలముముద్దు

గురియు దివ్యఫాలంబున(దిలకము,

మెజసే భువి అలావణ్యనిధిని' శామస గుణరహితమునులును పొగడ తరముగాకయే (బ్రమసి నిలిచియున్నారని పొగడుచు అభివర్షించెను.

" యోగమార్గనిరతులు ఏకాగచ్చిత్తముతో జనము చేయుచున్నప్పుడు ఆ మంగకమే మంత్రాధిదేవతరూపమున వారికి సాకొత్కారమగుట యోగశా స్రపసిద్ధము. త్యాగరాజు నాదయోగి కనుక శ్రీరాము9 తన్మయచి త్తముతో మధురకృతుల రూప మున (ప్రళంసిండుతు పాడుచుండ ఆ నాదసువారసమే శ్రీరాముని దివ్యరూపముతో సాజెళ్క్ళూరించిను. తనకు గలిగిన యీ దివ్యానుభవమును "*నాద సుధారసంబిలను నరాకృతాయ మనసా” అను కృతిలో__

స్వరములు అరొకఘంటలు, వరరాగము కోదండము

దురనయదేశ్యము (తిగుణము, నిరతగతి శరమురా

సరససంగతి సందర్భముగల గిరములురా, ధర భజనే భాగ్భమురా" అవ్‌ వర్ణించెను.

(శ్రీరాముడు (తుతిసూ ప్తలకు నందనివాడు, విధిరు.దాదులకును దుర్లభుడు, ఆయినను లోకాననతత్సరుడై (శ్రీరామావకారమున కరుణారనపరిపూర్ణ హృదయ ముతో మెలగెను. తన, దివ్యప్రాభవముల నెల్ల నాక (ప్రక్కనుంచి సామా న్యప్రజలను నూడ తాన్రై పలకరించి ఆదరణచూపు సౌలభ్యగుణ పరిపూర్ణుడు. అతని యీగుణ మును క్యాగరాజు___

“పలుకు కండచక్కైెరను గేరునే పణతులార కొలువుకూటమును గొలుచు వారిని, బిలిచి దాశరథి _పేమమీర బలికే = పలుకు అని నరించెను, ళు 188

(శ్రీమ్మదామాయణము అయోధ్యాకాండమున (శ్రీరామవట్టాభి'షేక (వయత్న నందర్భమున దళరథునితో ప్రజలు శ్రీరాముని గుణగణముల నభివర్షించి చెప్పుట కలదు. తమ్ము అతడు పేరు పేరున పిలిచి ఆదరించి కుళల (పశ్నము గావించు గుణము కలవాడని అతని సొలభ్య గుణమును వారు (ప్రశంసించిన విధము త్యాగరా జిందు సూచించెను.

జగదభిరాముడగు (శ్రీరాముడు చిరునవ్వు తులకించు నెమ్మోము కలవాడు. “స్మితపూర్వాభిభాషీ చి (అయోధ్యా. న. 2. శ్లో, 42) అని వాల్మీకి వర్షించెను. భవ తాపము చల్లార్చు నీలనీరదనిభదేహుని ముఖారవిందము వీక్షించ నుబలాటపడుట భ_క్రిరసార్ద్భ హృదయులకు సహజము. అందును ఒకపరి శ్రీరామసొందర్యమును కన్నులార దర్శించి యనుభవించినవాడు క్యాగరాజు. ఎంత చూచినను తనివితీరని ఆ సౌందర్యమును చూడ తమకించి తన జాలిని విరహోత్కంఠ యగు (పియురాలు కాంతుని తలచి (_బతిమాలుకొను మధురభావముతో '*నగుమోము గనలేని అను కృతిని రచించినాడు. భక్తపరాధీనుడగు శ్రీరాముడు తన జాలి తెలిసి దర్శనమీయక అలసింపడు. అతడు త్వరితముగ రాకుండుటకు కారణము ఆతని ఆనుచరులడ్డుపడు టయే యన్నట్టి భావన మిక్కిలి సరస మైనది.

“ఖగరాజు నీయానతి విని వేగ చనలేదో గగనానికిలకు బహుదూరంబనినాడో జగమేలే పరమాత్మ యెవరితో మొరలిడుదు వగంజూపకు తాళను నన్నేలుకోరా = త్యాగరాజనుత = నగు = నగరాజధర నిదుపరివారులెల్ల ఒగిటోధనచేసేవారలుగారే = యటులుండదురా = కోదండపాణి యగు శ్రీరామునకు వల్యప్రక్క సీత విన్యమభావనతో (శ్రీరామ షాదసేన చేయుచున్న పవనకుమారుని అన్ముగహించుచున్నట్లు కరవద్మమించుక చాషి నిలుచుండ్య (ప్రక్క లక్ష్మణుడు బద్ధాంజలియై వినముడ్రై నిలిచియండ పవన కుమారుడు (శ్రీరామునెదుట మోకరిల్లి పాదసేవ చేయుచుండునట్లుండు చిిత్రమును తన హృదయమున భావించుకొని ఆ మనోహరసన్ని వేళమును అఖివర్శించుచు. త్యాగ రాజు విరచించిన *పక్కల నిలబడి” ఆను కీర్తన స్నుససిద్ధము, 189

ఈ కృతిలో సీతయు, లత్మణుడును (తికరణజుద్ధి కల భక్తితో శ్రీరాముని గొలిచి అపూర్వానందమున పరవళులై యున్న దృశ్యమును త్యాగరాజు మనోహర ముగ నఖినర్జించెను.

“పక్కల నిలబడి కాలిచేముచ్చట బాగ తెల్పరాదా చుక్కలరాయనింగేరు మోముంగల:

సుదతి సీతమ్మ సౌమితి రాముని కరు - (పక్క తనువుచే వందన మొనరించుచున్నారా:

చనవున రామకీర్తన సేయుచున్నారా మననునందలంచి మెమజచియున్నారా,

నెనరుంచి త్యాగరాజునితో హరిహరి మీకిరు -

సహజమగు మనఃప్రవృత్తివి భగవంతుని పరముజేసి [_బహ్మానందమున చోలలాడుటయే భక్తిమార్గ్షమున గల విశిష్టత. త్యాగరాజు భగవంతుని దివ్యసొందర్య గుణ మహిమలను తన్మయత్వముతో మధురకృతుల రూపమున కీర్తించి తరించెను- ఆఅ కృతుల నాలకించు వారి హృదయములును మరునిగన్న మనోహరాంగున్‌ యందే అగ్నమగునట్లొనర్చి వారిని గూడ తరింపజేపెను. జానకి:

చిన్మయ పరబహ్మము లోకసృష్టిరక్షణ వ్యాపారోన్ముఖమైనపుడు తన నంకల్చ్పముచేత సగుణసాకారబహ్మమై విరాజిల్లును, ఆ సమయమున నతని సంక లృము ఈడేరుటలో తోడ్పడునది అతన్‌ దయాగుణము. ఆ దయాగుణమే రూప దాల్చినదైై లక్ష్మీ దేవి యయ్యెను. కాననే థీ వేదాంత దేశికులును లక్ష్మీదేవిని “విష్ణు కానే దయాం తే! (అీన్తుతి, ల్లో, 18 అని (పళంసించియున్నారు. భగ నంతు డీలోకమున వవతరించు సమయమునంచదెల తానును అవతరించి యతని సంక ల్పమును నెజవేర్చునది లక్ష్మీదేవి, “రాఘవత్వ్యేఒభవత్సీతా, రుక్మిణీ కృష్తజన్మవి? (విష్ణుపురాణము £ 8. 144) ఆవి (ప్రమాణము కలదు గదా: క

రామునకు సిరులు కూర్చునడి సీత, భయంకర వనమున తోడుగ నుండి పలు శష్టములకు పాల్పడి యతని యనతార (ప్రయోజనము నెజివేలుటలో (ప్రముఖపా(త

[90

వహించినది. ఈ విశిష్ణభావములెల్ల ధ్వవించునట్లు త్యాగరాజు సీతాదేవిని పొగడుచు “సరియెన్వరే శ్రీ జానకీ” అను కృతిని శ్రీరంజని రాగమున కూర్చిన తీరు (వశంన వీయము. సరియెవ్వరే శ్రీజానకి న్‌ - పరమాత్మునికై గడిదేరి సదా, సిరులిచ్చుటకు చేరి గొలిచిననీ - సరి - వనమందు భయంకరమైన తా; వున నిల్పునని మనను* దెలిసి కనకాంగియందందున రాజనుఖం, బును కలంజేసితివె త్యాగరాజనుత - సరీ = తల్లికి శిళువు నెడ గల వాత్సల్యమునకు, శిశువునకు తల్లియెడ గల (యేమకు మిళిలేదు. పశువులకు గూడ “అంబా” అను మాట వచ్చును, శ్రీ శంకరులు దేవిని స్తు తించుచు “లోకమున దుష్టనయుడను మాట కలదు కౌని దుష్టజనని అను సదము ఉండదు కదా! అనెను. త్యాగరాజును ఎంతో అభిమానము వెల్ల విరియునట్లు “సీక్రమ్మ మాయమ్మ” అని లోకజననిని (ప్రళంసించెను. కంటిచూపుతో రావణుని పరిమార్చగలిగి యుండియు. వీరుడను యశము (శ్రీరామునకు కలుగవలినను తలంప్పన జానికి ఎన్నో భాధల కోర్చినదిః “వానిమాటలకు కోపగించి కంట వధియించక నేయుండి శ్రీనాయక! యశము నీకే కల్టజేయలేదా!” అని క్యాగరాజు ఆ సాధ్వీమతల్లి వతిభక్తిని “మా జానకి చెట్టిట్టిగో అను కృతిలో (వళంసించెను. ఈ కీర్తన “సీతారామ విజయము లోనిదని సౌందిమూరర్తిగారు 'పిర్కొని యున్నారు. ఈ (గంథమున సీతమ్మ మహనీయ గుణవిశేషములను త్యాగ రాజు మహోజ్జ్వలముగా చ్వితించియండును. ఒకసొరి ముద్రితమయ్యు ఈ (గ్రంథము అలభ్యమగుట మన దురదృష్టము, క్షే]

తన భక్తీిభావమున కనుగుణముగ ఆయా పాత్రల గుణస్వరూపవి శేషాద్యు లను త్యాగరాజు కీర్తించినవిధమును పరికించినప్పడు (పథ్యాతులై న (ప్రబంధకపులు చాలమందికి త్యాగరాజు తీసిపోవువాడు కాడని తోచునున్నది. ఇక త్యాగరాజు రచనలలోని పలుకుబళ్ళు, లోకోక్తులు, భాషావిశిష్ణలు తరు వాతి (పకరణమున విపరింపదిడును, 192

న్‌ అలో భాషా స్త్ర రూపము అ=ంధరివిధీదింలా. త్యాగరాజకృతుల భాషొస్వరూపము

(వబంధోపయుకక్త భాష వేటు, పదకవితలలో కానవచ్చు భాష వేలు. అర్థ గాంభీర్యమునకు, భావోత్క్బృష్టతకు అనుగుణముగ చింతించుకొలది రనమునూరించు' (ఫొఢ కల్పనలతోగూడిన పదబింధము (పదింధములలో కాననగును. నంగీత్యవధావ మైన పదములలో భావ్యగహణమున కేమా_తము (శన కలుగకుండ పామరులకుమ' అనగతము కాగల లలితపదముల కూర్చు కాననగును. వదకపు లిందు మొదటి నుండియు వ్యావహారిక భాషకు (ప్రాధాన్యము విచ్చిరి. అన్నమాచార్యులు, క్షేతయ్య, పారంగపాణి మున్నగువారందరు వ్యావహారిక భాష నాదరించినవారే. వారితీరు ననుసరించి త్యాగరాజుకూడ శిష్ట్ణజనవ్యవహారభాషను తన యత్షీగానములలో, కీ రనలలో వాడెను.

ఆ కాలమున వెలువడిన యక్షగానములలోను వ్యావహారికభాష కాననగును. వ్యవహారభాష అన్నంఠనే (పజల వ్యవహారములో నున్నదా లేదా యని పరిశీలింస దగును కాని పండితజన్యగాహ్య మగునట్లు వ్యాకరణబిద్ధమై యున్నదా లేదా యని విమర్శించుట యుక్తము కాదు. త్యాగరాజు తన కృతులలో వాడిన సదములు కొన్ని తెలుగువారికి వింతగా తోచును. తమిళదేశమున నాడు వనసించిన తెలుగువారి వాడు కలో నవి యుండెనేమో! నాటి వ్యవహారసిద్ధములై న యిట్టి నదములు కొన్ని యిట "పేర్కొనబడుచున్నవి.

1. వెనుకతీక (వెనుదీక్సు 2. ఆసదాసుడు (ఆళకుదాసుడు 8, భూరికి (భూరి దక్షిణలకు) 4. పొద్దు పారగొట్టుకొను (పొద్దు పోగొట్టుకొను) 5. తసుకులు (5వటము) 8. వెసనవార్థి (వ్యసనవార్డి) 7 పెద్దాన (పెద్ద ఆన్స 8, నవ్వుటకాయా (నవ్వుటకాయెను). $. నేరమెంచుటకుపోక (నేరమెంచటోక్సు 10. నాలోనే సీ చేలోజిక్కితి (నా ఆంతరంగమున నీకు నశమైతిని 11 దూకే పనులకు దూరేరు

గా13 193

(నింద్యములై న పనులలో _ప్రవ_ర్రింతురుు 12. వేషకోటులు ((వేషధారులుు 18. 'సేవషకొల్లో (సేవకులుచేయు కొలువో) 14. సీవు వలసి అలసితి (నీవు కావలసి అలసికిన్సి 15. మల్లాడి ((బశిమాల్ళొ 16. తెలివికి హానియైనవాడు (తెలివిలేని వాడు 17. కరికోత (మిక్కిలి ఒత్తిడ్సి 16. ఆకుదేరేరు (శ్వీకుముగ చేరేర్రు 19. అసలైన బిరుదు (సరియైన' బిరుదము) 20. విడేలు(విడెములు) 21. చేయి వళమైన (లోబడిన 22. నిజదానులు (తికరణశుద్ది గల భక్తికలనారు 28. ఎన్ని కలులేని (ఎన్నరాన్సి 24. గమకమునను (నియమముతో) 25. వెయివేలు (వేన వేలు 28. జగ్గా (అనమానమ్సా 27. తరానదొరకని (మీ కులమువారిలో ఏ తరము వారియందును కనరాని 28, పాయవిడువక (విడువకు 20. కొన్నతొ త్తులు (బార్యలు 80. నాదాశ (నాదు ఆళ్ళ 81. రానుచెల్లునని (రాదగునన్స్‌ 82. 'శ్రీరా ముని కట్టు -(శ్రీరాముని సయమము) 88. బంటుడు (బంటు 384. సరియు దొరకని (సాటిలేని 85. వృషరాజు (ఎద్దు-పొడవై న కొయ్యతో అటుకులు దంచుటకుతయారు చేసిన యంథకము-అని కల్లూరివారి అర్ధము) 88. నిర్మలతనము (నిర్మలవ్వము) 87. థీరతనము (ధీరత్వము) 88. వగసేయకు (ఆలోచించకు) 80, రూకలొనగి కొన్న నతి (కన్యాశుల్కమిచ్చి కొన్న సతి 40. గురులేక (గురువు లేక 41. తనవారి ఈనము (తనవారను అభిమానము) 42. కొప్పులు గల మేటి జనులు (శివామణులు) 48. వైకమార్జనలోలురు (ధనార్జనపరుల్రు _ 44, వేగన (వేగమున్సు 405. విండారు వరులు (ఎక్కువ పుష్పములు) 48. శమనదేయు (శమనముజేయు) 4?. రాకవీయగ రాదు (రావీయరాదు) 48. బహువల్కిన (ఎక్కువ మాటలాడిన 48. కపటాత్ముని మనమై (కపట్టాత్ముని మనస్సు కలవాడై) 50. బిన్నటోవుము (త్వరగాటోవుము ర్‌1. ఉదరశయనులు (కుక్షింభరులు లేక సోమరిపోతులు, 52. విర్మోహి (మొగ మాటమురేని అని కల్లూరివార్తి అర్ధము) $8. పూర్వదేవుళ్ళు (రాక్షసులు 54. ఈను జనులు ((ఈర్ష్యకలవారు) 55. అంతరంగుడు (ఆప్పుడు _ ఆంతరంగములైన విష- యములుగూడ చెప్పదగినవాడు 56. వరాలొసగనుండరాముతై. (వరములొ నగకుండ నుండలేనివారై ) 57. ఉపబలారి (ఉ'పేందుడు) 58. కాకాదై త్యుడు (కాకాసురుడు) - 59. సేవరాజేసే (నేవ కలుగవలెనను తలంపు అని కల్లూరివారి అర్హము) 60. వీవేనా నలిగె (నీవే నా ఆశయము_నలుగ్లై _ చనవు అను సర్దమున “శమిశమున న్యవ హోరము కలదు.

601. పారిపారి కోరితి (మరి మరి కోరితిన్సి (2. నిండారుచలము (ఎక్కువ కోపము) 88. గంగా సొగరము (కళ్లు 64. చందురుపిల్లలు (బాలచందులు 65=

194

కొంగవంటి ధ్యానము (బకజపమృు. 86. నిఉదబ్బరలు (సక్యాసళ్యములు 67. ప్వరాన (పూర్వకాలమున _ (8..వాడ (ఓడ 809, వానగుడివెలు (వాననుండి కాపొడు గుడిసెలు ?0. నేరకోటులు (కోటి నేరములు 11, సరజీవాత్మలు.(ఇతర' జీవముల్రు 72. చండదారిద్య్య మనుజాలు" (మిక్కిలి దార్యద్యుముచే. చాధసడువార్తు) 70. కామ్మక్రోధుడు (కామజక్రోధములు కలవాతు) 74. పడగబెట్టి (పడగొట్టి) 75. "రేదారి (నిశాచరుడుు.

0. శెలియంగ గూడరేదు. (తెలియరాలేదు. 77. పామరము (వ్యామో హము 78. ముందటి భక్తుడు (ళ కాగగణ్యుడు 0, రఘరాజు ( రాముడు 80. నిర్వహింపను (తీర్చుటకు) _81. కాలము గడతున్‌ (కాలము గడప్పదును) 82. జనాంతరము (జనుల అంకరంగము) 88. కన్నులు తెరచిన కూర్చిన (మూసిననుు
1. అగచాపి (సళయము. (ఈద్యపళయము 85. వెలపడిపోతి (వళవడిపోతిన్సి తికి _చేలాగియ్యగ (చేయూత. 87. ఆపుగ తెలియంగ (శ్వీఘముగ తెలియ)
2. తనకు (నోక్రు _ ఆత్మార్ధమున “నాకు అనుటకు బదులు పలుచోట్లలో “తవకు' అను (పయోగము కాసబిడుచున్నది.

త్యాగరాజ కృతులలో ఇట్టి వేకాక విలక్షణ వినూత్న (సయోగముణ కొన్ని శానవచ్చుశున్నవి, అవి:__

1. సతతయాన సుతుడు (సదాగతిసుతుడు = హనుమంతుడు)

2, కలుగని నిజ మ్మిపకులమున '(దుర్ల భమైన వివకలమున)

8. వీనవిమాన _ వి.[ఇన విమాన (వక్షిరాజవాహన )

9. కవీన సృాదయాలయ _ (కవి--ఇస్‌ = కవీన = వాల్మీకి మనస్సున అనుటకు

10. రాజసపు చూపు (రాజనగుణముతో కూడిన చూపు)

11. ఇం్యద్రశర్మము (ఇం్యదవై భవము

?, ముఖజిత భార్యే = ముఖముచేడ జయింపదిడిన చందుడు కలవాడా. థ _ నక్ష్యతము, ఆర్య _ పతి, *భారళ్టి = చంద అని అన్వయము.

8. శమీశ దుర్లభ = (శమ గుణము కలవారిలో శేష్టులకు గూడ దుర్లభుడు.)

9, బదొాహుజుడు (తత్రియడు

క95్‌

10. బాహుజాశూరుడు _ (త్యతియ (శేషుడు

11, కమలభపసుఖము ((బిహ్మానందము) కమలభవుడు _ (బ్రహ్మ. మమ్మూ,ర్తులలోనివాడు. (చహ్మము వేలు = (బహ్మ వేలు. (వ్రిహ్మానందమనుటకు కవద్మజానందము అవియు త్యాగరాజు (యపయోగించెనుం

12, "పొవనుగారాదా (పావనుడను గారాద్రా 18. పాలవెలసి (ఎదుట నిలిచి

14. అనంవార్డవ జనకదేవ అనాపజనక _ ఇయ్యది పరమశివునకు నంటో ధనము.

“అనావి అనగా అగ్ని, అతనికి “జనక =, తండ్రియగువాడా' అని కల్లూరివారి వివరణ. కొని *అగ్ని"కి “అనాపి అను (ప్రయోగ మెందును కానరాదు. న. ఆప సిభ్ళుకావిది అని అర్ధము చేసిరేమోః శ్రీ టి. ఎస్‌. పార్టసారధిగారు ఆనందార్డవ. అఆనందసము[ద్రమగువాడా, దేవయానాపజనక___“దేవయానాపతి యగు సు(బహ్మణ్యు వికి తండి యగువాడా” అను నర్ధమును "పేర్కొవిరి.

వి. రాఘవన్‌గారును, భమిడిపాటి కామేళ్వరరాపుగారును "దేవ = అనాథజనక” అసు పొఠమును (గహించిరి.

15. కలుకై న హృ్యదోగము (క8నమైన హృ(దోగము

16. కళానన్యజ (నూర్గురు మన్మథులకు సమానుడు

17. కాయజాదిషడ్రిపులు (కామక్రోధాది షడ్రిష్పలు

18. మూడు రెండు నదినాథుడు (పంచనదీశ్వరుడు

19. పడమటి మారుత చంచలము (పడమటి గాలులు

20. సురవార అలివేణులు (సురవార సతులు

21. కలుముల ఫలుకుల చెలులు (లక్ష్మీ సరస్వతులు)

22. వేల్పుల వెలపడుచులు (సుర వారవవితలు

28, అసురకాంతజుడు _ (రాకస బాలుడు _ ఇచ్చట కాంతపదము అక్కట లేవిది

లైఢీ నిర్మమళులై (విర్మములైై

25. భూయో భూయో హలివి నమ్మినాను (భూయో భూయో నమామ్యహం అను దానినిబట్టి యా (వయోగము్య, “మాటి మాటికి” అనీ యర్థము.

ఆంధ్రులు తమిళదేశమున నివసించుటనలన తమిళుల న్యవహారమునకు చెందిన పదజాలము వారి వ్యావహారికొంధ్ర భాషలో సహజముగ జేరిపోయెను. త్యాగ రాజ కృతులలోని అట్టి కొన్ని పదము లివి:

196

1. పరదేశి (దిక్కులేనివాడు, దర్శిదుడు్రు 2. సంసొరము (భార్య) -

శ. ఓరవంచన (పక్షపాతము) 4 వనికొదగేనా (ఒదవు =. ఉపయోగవడు)

ఈ, సంకోజము (జంకు 1. నిరాదరవు (ఆధారము లేకుండ)

7. వగ నగగా (వివిధములుగ = వగై = విధమని తమిళమున)

శ. ఫలాఫలము (ఫలము, అఫలము) 8. తామసము (ఆలస్యము

10. జాడమాడగ (చాటుగు 11. అలరుచు (ఆ రృనాదము_చేయుచు)

11. కడుపు పల్లము నింపు (ఆకలిచే లోతుపడిన కడుపు నింపకొనుటి

12. కొళ్ళ్గగా తగల (అమితముగా కలుగగ)

13. పట్టిగొడ్డు రీతి (బిందెల దొడ్డిలో బంధింపబడిన పళుపువలి = “వట్టి” అనగా తమిశమున బందెల దొడ్డియవి యర్భము.

14. 'పేరువాసి = ((వసిద్ధి

15. ఎవరుదా(బోతురిక (“దా (ప్రయోగము తమిళ న్యవహారము)

16. ఉభయనాచ్చారులు (నాచ్చియార్‌ = అను తమిళవదమునకు '“దేవి' అవి యర్ధము. శ్రీదేవి, భూదేవి యనువారలను “ఉభయ నాచ్చియార్‌” అవి తమిళ అందురు

17. మట్టుమిళము (మిత్సి 19. రాజాంగము ((రాచజికము

18. కోజవిడ్డలు (నక గుణరూపములు గల బిడ్డలు

19. నా మది పదరిన (మనస్సు దిగులు చెందిన)

20. శక్తియు 'పెలవైపోవు (నెలవు = వ్యయను)

21. వీణాడితిని (వ్యర్ధము చేసికొంటివి)

22. సాయరక = (“సాయంకాలము అనుటకు తమిళశమున వైదికులు “ప్తాయ్సర్ర క్ష అందురు)

25, దినుసు (రకము = అనుటకు తమిళ న్యవహారము)

అన్వయక్షిష్టత: ఈ క్తితన్మయతలో త్యాగరాజు గానముచేయుచుండ నతని హృదయమందలి భానములు కృతులరూవమున నతని నోటినుండి వెలునడుచుండె శివి. చెంతనున్న శిష్యులు ఆ కృతుల నస్లే (వాసికొనెడివారు. వానిని త్యాగరాజు మరల పరిశీలించి ఆందందు తగు దిద్దుబాటులు చేసికొన్నట్లుతోపదు. కౌపువ శన్మయా వస్టలో వెలువడిన యతని కృతులందు విశత్యపజ్ఞాదిలముతో, 'మెలకువతో విర

చించు కృతులలోవలె గాక పదములు నముచితస్టానమున నుండక మనోగత భాన మును స్పష్టము చేయదగిన పదపృష్టి, అర్థ్‌పుష్టి చాలక కొన్ని పట్టులలో అన్వయము 97

కుదరక (శ్రమపడి, అందలి భావములను ఊహించుకొనదగినట్లున్నవి. మహనీయుని దివ్యవాణి యన్గు తలంపున పరిణత బుద్దులగు శిష్యులు ఆందు తగు సవరణలు గావించుకొన సాహసింపరై రేమోః అట్టి (సయోగము లిచ్చట వివరింపదిడుళున్నవి.

1, “వాదాడుచు బాలురు “యెచ్చటివాడౌ” నిలురా బుడ్జిలేదా యన, కతాళిమి గలవార్రై తలిదం్యడులు చూచి.__“*ఎచ్చటివాడవి అని యున్న అన్వయమగును.

న, “నిరపరాధుల నిరాకరించే, దురాత్మకుల నిందు, రాకసేయగరాదుి_ “దుష్టుల నిందు రాసియరాదు అని భావము.

శ. “తుంటి వింటెవాని మొదలై న మదాదుల” కామక్రోధాదులని భావము.

• 4. “రాజసకామసగుణములు గారాదు, అది గాఠను అవాజ్యమునను రాలే దనగా రాదు”___“తనకు అ్యనయత్నముగ లోకనుందలి వస్తుధనసంపదలు రాలేదని ఆ|క్రోశింపరాద' ని కల్లూరివారి వివరణ,

5. “*చావబాణ: యీ పాపమతి "నరులాపదలనునే, నేపని జూతును ఆస చ్చాంధవః కాపాడ నీ కి పరాకేల?”___*షహాపమతుతె న నరులు పొందు ఆపదలను నేను చూడలేకున్నాను” అని కల్లూరివారి వివరణ, న

“పాపడుతులై నవారు నాకు ఆపదలు కలిగించుచుండ నేను ఏపని చేయగలను” అని భానమేమో?

“దీనరక్షక భక్రాధీన సాకేత నగరీశ నామది పద

రిన సుజన మానాభిమాన పాలన నమానరహిత! రో

సాననీదు దాసానుదానుడను”

ఇందు *“పదరిని, *రోసాని అను పదములకు సమన్వయము కుదురలేదు._. “నా మడిలో ఒక విధమైన రోనము పదరిసది. కుదురుకొన్నది. సీ దాసానుదాసుడ ననేదే నా రోసము' "అని కళ్లూరివారి వివరణ,

శీవమైన పట్టుదలను *రోసమి నుట తమిళుల వ్యవహారమున కలదు.

7 *సాపత్నీమాశయౌ సురుచిజే కర్టళూలమెన మాట పీనుల, చురుక్కన న! (ట్రీహరిని ధ్యానించి సుఖింపగ లేదా _ఇచట “ధువుడను' ఈ ర్భపదము నూహించుకోవలెను, లా

• 8 “మెప్పులక్సై కన్న తావు నస్పుపడళ విరవీగి తస్పుపనులు లేకయుంళే త్యాగరాజ వినుత” __ “తన్ను కన్న తలిదండులయందు బుణస్టుడు గాక ఆనీ

[98

క ల్లూరివారి. వివరణ. అగుచో 'మెప్పులక్లై వీజ్జవీగి అను పదమునకు నరసమగు అన్వయము కుదు5దు.

“మెప్పులకుగా ను ఆడంబరముగ జీవింపదలచి- కనబడినవా రియొద్ద నెల్లు అప్పు చేసి తస్పుపనులు చేయుచు అని భావము కానోపము. తానట్టి పనులు చేయక "నిరా డందిరముగ జీవింుచున్నానని విన్నవించుకొనుద యగును.

$. “చేయిపట్టి నలుగురిలోన, ఉరము జేర్చం (బాాశుడనుగాన”__“నలుగురి లోని ఆను పదము అనవసరము,

10. “లేమి దెల్ప పెద్ద లెవరు లేరో, అ మహిమలేల్లి మాని = ఈ మహిలో బుట్టిరో౫___*నా లేమిని నీకు దెల్బగలవారు లేరా? నీ యసకళారకాలమున నీతో 'మెల గిస మహసీయులు తమ మహిమలెల్ల నదలి యీ లోకమున పుట్టియున్నారా? ౬-అని కల్లూరివారి వివరణ.

. 11. *దేపహోదృవంబగు నాదముల్‌, -దివ్యమే 'ఛణవాకారమనే, దాహం బెరుంగని మానపుల్‌”- *శరీరమున గలుగు నాదములకెల్ల మూలమైన షవజవన నాదమువలని (బహ్మానందము పొందనలయునను దాహము లేనినారు'...- అని భావము.

12. “పితామహుడు జనహిళార్థమై; నిన్ను తాదెలియవేడ దాశమిగల యవతారమె త్తి ఇకను దామసము. సేయ శాళజాలము. నళా ర్రిహారిణి? _-- “పితా మహుడు లోకహితార్థము నిన్ను వేడగా సీవు ఉమారూపిణివై కాంచీనగరమున నవతరించితివి, మమ్ము రషించుటలో ఆలస్యము చేసిన.మేము కాళజాలమూ అని భావము. _

13. “ధన కనకము లెల్లి దగిలిన యట్లు; దినము దురానలు దీరినయట్లు”._- తగిలిన = అభించిన యని యర్థము.

14. “లోకుల నెరనమ్ముకోకనే వీకే, లోకున నేనైతిని ఓ రామ” -- “లోకు

లను నమ్మక సీకే దాసుడనై తినిని భావము. _

16. 'ఘనమెన శివువి చాపమును (దుంచిన పాదమును జూచే దెన్నటికో

“శివుని చాపసమును విటుడు సమయమున దానిని (కొక్కిపట్టిన పాదమ'ని భావము. 16. *రానణువి గొటి పేదకపులు లేవజూచు దృష్టిని చూచే దెన్నటికో” __ “రావణ వధానంతరము యద్ధరంగమున మృతులైన కప్పల జీవింపజేసిన కరుణా దృష్టిని అని భావము. 17. అక్రడలివి మువిగిన నొక కూర్మము కాపొడ గలేదా”.__.“మందరగిరివి" అని యూహించుకొనవలెను. 199

18. *జనకజామాతవై .. జనకజామాతవై *”.__.“*జనకుని అల్లుడవై, బావకి తల్లి యగు భూదేవివఠతె ఓర్పుకలవాడవై' అని వ్యావ్యానము. 3

10, “ఇంళ యోచనై తె నేనేమి చేయుదురా, వాగధిపపంద్య విన్నే గాన్‌ 'యొరుల నమ్మని, త్యాగరాజువైని బాగాయె శ్రీరామ” __ఇందు చరణములళోని “క్యాగరాజుమై వి అనునది “ఇంత యోచనై తే' అను పల్లవితో ఆన్వయించును.

20. కశ్రావస్‌ కావ మిడగా జతోరగరూపము కొవియుండగా, తాపము వె రించక ....(టోవలేదా”___ ఎవరినో ఇందు పేర్కొనలేదు,

21. *అర్హమీద కను లాసకు దాసులు, సత్తభాగవతవేసులై 0౫... “అత్త అనగా లక్ష్మీ, అత్తమీద కనులు, ఆసకు దాసులు అనగా అక్మీ విభమమునకు దాసులై, కామదాసులై” అని కల్లూరివారి వివరణ.

వి. రాఘవన్‌గారు, టి. ఎస్‌. పార్టసారథిగారు “వావివరుసలు చూడక చలించిన నునసు కలవారై, పలువిధములగు ఆశలకు లోనై భక్తులనలె బూహ్య 'వేషములు ధరించినవార'ని అన్వయించిరి. -

22, “ఖడ్యోకాన్వయ తిలకుని పురమేలే, బుద్ద్యాకుగ తోచదేలే ఓమనసా”__ శ్రీరాముడు వరిపొలిండు నగరము అయోధ్య. హృదయ మధ్యమున గల దహరము చకును అయోధ్య యని పేరు కలదు. అండు వెలయు అంతర్యామి యగు భగవంతు వితో సా యుజ్యము పొంది నీలోని దహరాకాళమును పాలించు బుడ్లి నీ కెందుకు తోచదు” లని తాత్చర కము. ౭

28. “భ్రమను గొని ఇరుగుపొరుగు భక్షింస రమ్మని పిల్వ, అమరుచుకో పూజజపము, నా సాయము ననుచు"”__ భక్తుడని (భ్రమించి యిరుగు పొరుగువారు విందుకు పిలవగా “అన్నిటిని అమర్చుకొనుడ్సు పూజ జపము చేసి వచ్చెదసని చెప్పి సాయంకాలము వరకు దాంభికముగ పూజలు చేయచు”__అనీ కల్లూరివారి వివరణము,

డాొ॥ వి, రాఘవన్‌గారు “పొరుగువారు (భమించి విందుకు పిలునగా పూజల జనముచేత మీకు సాయము అనగా మేలు చేయదుననుచు'__అని వివరించిరి. కాని ఇక్కడ అన్వయము సరిగా కుదురుటలేదు.

ఓకీ, *కలశాంబుధిలో దయతో నమరులకే యదిగాక్క గోపీకలకె కొండ లెత్తలేదా”__పాలకడలిలో ఒక కొండ, గోకులమున నొక కొండను మోయుటను

1. పార్థసారథి, భ్యాగర్రాజ కీర్తనై గక్‌, పుట, 430, వి, రాఘవన్‌ పృట, 800. 200

"పేర్కొనుచు *కలశాంబుధిలో కొండలు అన్నందున రెండు కొండలను పాలకడలి లోనే మోయుట యను (భ్రాంతిని కలిగించుచున్నది. - 25. “కానకేగి యాజ్ఞ మీరక మాయా, కారమునిచి €ిఖిచెంతనె యుండి దానవుని వెంటనే చని . యకళోక ఈరుమూల నుండి వాని మాటలకు కోవగించి కంట నధియించకనే యుండి (శ్రీనాయక యశము నీకే కల్లంచేయలేదా'.. జానకి యను కర్పృ పద మధ్యాహార్యము. 26. “పర దై వములు బాగు సొమ్ములు, సురనుత మంగళ సూతమొనా” “ఎన్ని సొమ్ములున్నను మంగళస్మూక్రమునకు సరికావు, ఎందరు దైవము లన్నను నీతో సరికారు అని భావము. 27. *దానవహరు నీకాన వినుతిని సృ దానరో_త్తముల మాసరత్షకుని___ ఏకదేశాన్వయము. 28. “తొలి జేసిన పావవనకుఠారమా”.__ఏకదేశాన్వయము, 29. “రాజాధిపాన్వయ సొగరరాజు” __ సమ్ముదమునకు చం్యదుడని యన్వయము. త్యాగరాజకృతులలోని పలుకుబళ్ళు, నుడికారములు: తీర తీయములగు (ప్రయోగములు ఎడనెడ క్యాగరాజకృళులలో కాననగును. అవి:

1. తన్నుమాలినధర్మము 2. కలగన్నభాగ్యము 8. నిన్ను నమ్మినకాపరము 4 ఓరచూపు క, ఊరిమాటలు 8. గుట్టునంగడినిజెట్టు 7. నీరైన పాలైన నీకే యయనుకొంటి 8. మజచిమఅవనట్లున్నావు $8- నాదుమేనమ్మినాను 10. ఆరుదూరు
2. ఎంతపోరిన 12. ఇసుమంతదయ 18. గోముఖవార్షఘ్రము 14. తప్పుతంట
3. ఎదుటిపచ్చ 16. మోము మరుగు సీసి 17. ఉరగములు పెసగినట్లున్నది
4. కనులు చలగాను 109. అడుగడుగుకు మడువులనందిత్తు 20. కొనరి కొసరి
5. చెట్టబట్టు 22 కలకలమని నొతోబబుకుము. 28. తామరాకు సీరు విధము క. దొట్టుకట్టిన కరము 25. ముద్దుగురియగ 28. సిరులను ఒడిగట్టు £?. ముద్దు గులుక 28. నిరుపేద కట్చిన నిధి 20. గుట్టు బయలాయె 80. తోడువీడ 81, ముద్దుగార 82, వెయ్యారు మనవులు 88. ఆఅందరానిపండు $88. ముద్దుగారు మోము 201

“9[-కలతో నడచి - 86. విజభక్తిని 'మెడగ్లీ "7, చెవిటి కుపదేశించినట్లు “38. కనుగట్టు మాయలు 89. బొసలు వల్కంగ 40. ఇల్లు బింగారాయెను 41. పంగనొమ మిడుట 2. కండ్ల కవ్చుకొని 48. సరిసమానము శక. అంగలార్చిన 45. కుల ధనము 8. నుమగాలి తిండి 47. దోరకరాని విధి 48. ముప్పిరిగొను 48. కంట్‌ శెస్పవలి గాచు €0. సోగకనులు 51. గిలకుసొమ్ము 52- “పేదసాదలు 58 చిటుకంయె. 54 "మటు మాయము 55. పదే సడే 66. ఉస్పుకవ్పురము నబకు 57. 'చకపకలాడు 58. వీ మహిమలు పలుగోప్పరములు 68, తెరచాటు 60. తన్నుకోణ్మ 81. సిరు లొడిగట్టి 82. వేళ్ళనెంచు. (జపించు. 68. ఈడు జోడు లేని 84, చేరడేసి లోకో .కులు: తాన్‌ మనోగత భానము ఎదుటివారికి చక్కగా తిలియటకొరకు సందర్భోచితముగ తోకోక్తులను సామెతలను పేర్కొనుట నిత్య వ్యవహారములోనే కలదు. ఈ సా'మెకలనలన ఆ భాసములు వినువారి హృదయమున శలాక్షరమఃలవలె నిలిచిపోవును= విద్యాహీనులై న (గ్రామీణులు సంభాషించునపుడును వింత సొమెత లెన్నో వారి మాట లలో దొరలుదుండుట మన మెరిగినదే, కవులు హృద్యముల్లై న లోకో క్తులను రనవంతములుగ తమ కావ్యములలో కూర్చుట కలదు త్యాగరాజు తన కృతులలో రమ్యములగు శబ్దార్థాలంకారములతోబాటు కావ్యరీతి ననుసరించి అప్పటి కాలమున. వ్యవహారములో నుండిన సామెతల నెన్నింటినో ఎడనెడ హృద్య ఫణితిని కూర్చి యున్నాడు, ఇవి ఆతని లోకజ్ఞతకు నిదర్శనములు. త్యాగరాజు తోకుల దురాచార ముల నధికేపించు పక్టంల ఎదుటివారి మనసు కంటగించుకొనకుండ వారికి వివేకము. కలిగించు తీరున నీ లోకో క్తులను కూర్చియుండుట గమనార్హ్మము, శ పూలమ్మి 'బికికినహరు రావ, పుల్లలమ్మ వీల్వరారు ల నాగుట్టు నంగడివిచెట్ట జేసి చెయిబట్టకుండితి 8. చిలుకళూన (బ్రహ్మాస్త్రమునకు తిగునా? 4. చేతి మల్లెపూవు గుం్యడాతి కోర్వటోదు. ఈ దోనపండు కెట్టుతోచు ఇనుపకట్టు (. వెన్న కత్తిదెబ్బ కోర్చుకొనునా? 7, గచ్చ ముండ్రమీద తగులుకొన్నబిట్ట గక్కున తీయ నశమా? 202

8. మాటి మాటికి నూనెరోటి యెద్దులు తిరుగుున్న ధాటిరా.

$. విరుపేద కబ్చిన నిధి రీతి

10. తొట్లనర్భకులనూతువు మరి తోచీనట్లు గిల్లుడువు.

11. ఆందరాసిపండాయెగదా।

12. వృషరాజుల కటుకుల రుచి తెలియునాః

13. రజ్ఞాపె ఉరగబుద్ధి చెందనేల?

14. కారుకు జిలకరసంభాకంతర మైనట్టి (కారు ఒకజాతివడ్తు, మోటు: శకమునకు చెందినవి; దానికి సన్నవియ్యమగు జిలకరనంబాకు గల వ్యత్యాస నుని భావము)

15. దీవటికి దీపమురీళి, కావేటికి కాలువరీతి, సొగరానికి నరసు రీతి

16. ఇరవొందగ భుజియించునమయమున ఈగ తగులు రీతి

17. హరిధ్యానము “సేయువేళ చిత్తము" ఆంత్యజువాడకు పోయినట్లు

18. రాగిపై రులటెంత రమ్యనౌ వరిమొలక రాజిల్ల నేర్చునటరా

19. కాసును వెదకగ గన్నరత్నముకీతి 20. సిగ్గుపోవు వేళ బ్రీరలబ్బిన రీతి

లు చెయ్యవలసిన వేళ తెప్పదొరికిన' రీతి

22. కొంగనంటి ధ్యానముచేనికే తన కోరిక కొనసాగునా?

23. తలకు వచ్చినబాధ తలప్వాగకు సేతు

24. వి శ్రానికి కగినట్టు 'వేడుకనడిచేని

25. కర్మానికి తగినట్లు కార్యములు నడిచేని

26. కనుసంజ్ఞకు రాని కాంతను బలిమిని కరమిడ వళమొనె

27 వాడికలేని విద్యలచేత నభలోన వాదించ జోనౌనెః "2కి, చెవిటికి ఉపదే శించినట్లు

29. తన తలుపు తీసిపెట్టి ఒకరింటికి తాంగుక్కల తోలురీతి

30. తవిటికి రంకాడటోతె కూటితపిల కోతి గొంపోయినట్టు

31. వరులు జూతురు భాండమున కొక్కమెతుకు

32. కామిసీ వేషధారికి సాధ్వి నడతలేమైన తెలుసునా?

33. పులి గోరూవమైతే శికువు పాలు గల్లునా?

34. రంగ డా విఖీషణునికి పంగనామమిడిన రీతి

శి, ఇల్లు బంగారాయెనా?

88. రూకలు పదివేలున్న చేరెడు నూకలు గకిగాని

203

శ?. కోకలు వేయన్న కట్టుకొనుట కొకటేగాని శ8. ఊలేలిన తాపండుట మూడుమూర తాపుగాని శ9. నూరు భక్షణము లన్బిన నోటికంతగాని 40. ఏరు విండి పారిన పాత్రకు తగువీరు వచ్చుగాని 41, సారవౌ కవికల విని వెళ్డివాడు సంతోషపడియేమి? పడ కేమి? 42. చేరడేసి గుడ్డికన్నులు బాగ తెరచియేమి తైరవకున్న నేమి? 48. తురకవీధిలో విప్రవికి పానకపూజ నెరయచేసి యేమి చేయకుంటే నేమి? 44. ధరలోన ధనకోట్లకు యజమానుడు దయ్యమైతేనేమి లోలై తేనేమిః 46. ఎదను శ్రీరామళ క్రిలేని నరజన్మ మెత్తి యేమి మృగమైతే నేమి? 48. పదము క్యాగరాజనుతునిపై గావిది పాడియేమి యేడ్చికే నేమి? 47. గంగలోని ఓడనునమ్మి భవసాగరము దాటవచ్చునా? 48. నంగనాచుల శరణనుటచేత అనంగుడు క్లానోవదేశము చేయునా? 49. దొంగమగని భక్తిమీర నమ్మితే మంచ్మితోన జూవనేర్చునాః 0 వరమైనపేరు కలుగు గంగరావికి వందనమొనరించితే (బోననేర్చునా? 51. వీట కాకి మీను మునుగ నిరతముదయస్నానమాః శ2. తేటకనులు కొంగగూర్చు దేవ దేవ ధ్యానమాః 58. ప్యృతములను మేయు మేక బలమైన యుపాసమా? శశ, చ్యితపతులెగయ సూర్యచం[దులకు సొమ్యమాః శక్‌. గుహలవేష కోటులుంచె గుణముకల్ల మౌనులా? 8. సద్ది అన్నపుమీది వెన్న చందురుడౌనెః 57. తన్ను తాదెలిసిన త త్త్వ్వమేల? శకి. వెన్నయుండ నేతికెవరైన వెసనపడుదురా? 50, మత్స్యము ఆకలిగొని గాలముచే మగ్నమైనరీతి శ0. వాగురయని తెలియక మృగగణములు వచ్చి తగులురీతి

1. అరచేతిపుంటికద్దమునలె

2. అంబలి తినువేళ అమృతమబ్చినరీతి +8. ఆడబోయిన తీర్థ మెదురై నరీతి శీ4. వరమవంధ్యకు పాలుపెరుగు బోసితే చంటిపాలు కలుగనేర్చునాః

3. ధనములు దాయాదుల కిచ్చితే నెనరుమాట కల్లునా?

4. ఎరువు వేసి యూషరభూమి వి త్రితే ఏమైన ఫలించునా? శ, సొగవైన బూరుగులను పెంచికే సురసఫలము లిచ్చునా? 204

5. రాగలోభముతో తపముచేనితే సరగతి కలుగ నేర్చునా?ః

6. (ప్రాణములేనివానికి బంగారు పాగజుట్టి

7. దుత్త పాలరుచి తెలియసామ్యమే

8. గణనాథు జేయ౯గోర కడువానరుదై తీరెగా?

9. చుట్టిచుట్టి పకులెల్ల చెట్టవెదకురీతి

మహాకవుల సూక్తులుకొన్ని సహృదయుల హృదయములందు మరపునకురాక నిలిచిపోవును. అవి వారి సంభాషణములలో అప్పుడపుడు సామెతలవలె వ్యవహార (వసిద్ధములగును. 1. ఎందరో మహానుభావులు £. తొలి నేజేసిన పూజాఫలము 8. చక్కని రాజనూర్గము 4. సోమిదెమ్మ సొగసుకాం్యడ్ర కోరితే. ఈ. మనసులోని: మర్మమును 'ెలిసికో $, శాంతములేక సౌఖ్యములేదు మున్నగునవి సహృదయుల.. సంభాషణమున మనము వినుచుందుముగదాః అవి త్యాగరాజు వోక్కుంలే. అన్యదేశ క్టిములు:

జిశకాల పరిసితులు, పరిపాలకులు, సహచరుల (పభానము మున్నగువావినలన అన్యదేశ్యపదములు ఎెదేళభాషలలో. చేరుచుండును. (క్రమముగ నవి కవుల అభిరుచు అనుబట్టి ఆ యా భాషలలోని రచనల కెష్కుటయు గలదు, పీరశై నకవులనలన కన్నడ పదములు, వై ష్ష మత్శప్రభావముతో వైష్ణవ సంపదాయవదములు తెలుగు (దింధ ములలో చోటు చేసికొన్నవి. మహమ్మదీయల రాకతో రాయల తర్వాతికాలమున_ కొన్ని [పబంధములలో ఉర్దూ భాషాపదములు [(వయోగింపబిడినవి. మహారాష్ట్రల పరిపొలనముతో తంజాపూరు ప్రాంతమున హిందీ, మహారాష్ట్ర భాషాసదములు నిత్య వ్యవహారములో కలిసిపోయినవి. తంజాపూరులో వెలసిన కపుల యక్షగానమురిలో తమిళ హిండీ భాషలకు చెందిన పదముల నేకములు (వయోగింవబిడినవి, త్యాగరాజ. కృతులలో కానవచ్చు అన్యదేశ్యము లిట "సీర్కాన బడుచున్నవి:

హిందీ భాషాపదములు:* 1 ఫరవలేక 2. ఖరారే 8, సాజూకుతనము: 4; బరవనము క. రాజీ 8. హరామితనము ?. కారుదారు 8. కుశాలుగా గి తమాము 10. గాభరాపడి " 11. నంతజనులు = (హిందీలో సాధుపులను “సంత్‌” అవి యందురు పీనితోబాటు “లాందర్‌జోడు” అను ఆంగ్ల్రపదమును కానవచ్చు చున్నది.

205

త్యాగరాజు కృతులలో కానవత్చు తమిశపదములు కొన్ని ముందే పేర్కొన బడినవి. (పుట 187) తన హృదయమున పొంగి పొరలివచ్చు భక్త్యావేశమును నిలుప్పకొనజాలక భగవంతుని పొగడుచు త్యాగరాజు కృతులు రచించెను. దానితోబాటు జనదాహుళ్య మున భక్తి (ఫటోధము గావించి వారిని సంస్క్య్రృుతిపరులుగ గావించుట ముఖ్య లత్యముగా గొని దివ్యనామకృతులను వెలయించిను. కౌవున అతని రచనలలోని భాష సహాజ సుందరమై, .లలితమై, సులభ్యగాహ్యమై ఒప్పుచున్నది. ఆ .కాలమువ్ల వెలసీన యత్షగానములు, వదకవితలు పరిశీలించినచో త్యాగరాజ కృతులలోని వ్యాన హోగ్షిక భాష నుసకు వింతగా దోపదు. సంస్కృత క్రీ ర్తనలు: త్యాగరాజకృతులలో సంస్కృత భాషామయనులై నవి దాదాప ఏబిదినణకు లభించుచున్నవి. కెనుగున సంస్కృత సమ నృపదములు బహుళముళలుగ (సయోగింప- దిడుడున్నవి. అవి తిత్సృమరూసములు, త్యాగరాజ కృతులలోని సంస్కృత కీర్తనలు సంటోధనాంతములై యున్నవి. అకారాంత పృంలింగ సంస్కృత శబ్దముల ఏకవచన సంజోధనాంతరూపములు తెలుగునందును, నంస్క్యృతమునందును. ఒకే తీరున నుండును, ఉదా: రాదు, సుందరరూప ఇత్యాదులు. త్యాగరాజు రచించిన సంస్కృత క్లీర్తనలలోని నంజోధనలు సంస్కృత భాషారూపములా? తత్సమరూపములా? ఆను స్తంళయను కలుగనచ్చును. “సుజనజీవన, *“సామజనరగమని” - అనుక్కతులలోగల “క్రారయి “పాలయి అను ీయలు సంస్కృృతరూపమున నుండుటనుబట్టీ అవి నంస్కృతకృతులని గృుర్తింపనగును. 1. “వాసుదేవ వరగుణ మామవ్‌ అను కృతిలో “మాం అవి ౭, *వరశిథివాహన వారిజలోచన” అను కృతిలో “కురు కరి శ. “మహితసనృద్ధా అను కృతిలో "*అఖిలం దేహి. 4. “ఫణిపతిశాయి అను కృతిలో “మాం పాహి” .6. “దాళరథే దయాళరధే' అను కృతిలో నంస్క్భృత సంభోధనారూపము,. $. “నిరవధి సుఖది అనుకృతిలో “మామవి అను పయోగములనుబిట్టి యివి నంన్క్బృత కృతులే యని తెలియనగును. ఇక శక్కనవియు. లా ఒకటి రెండు. చోట్లలో అన్యుపాసములకై కృ్య్యతిమముగ కూర్చబడిన నమానముణు కలవు. ఉదా: “మానస సంచర శే? అను కృరిలో 206

“వరముని భక్తలోకచయా రే, పరమపావన నిర్ణరనర్యే ముఖజితభార్యే అని కలదు, ఇందు *ముఖజితభార్యే' అనగా “చందుని జయించు ముఖముకిలవాడు” అని కల్లూరి వారి వివరణము. భ-|-ఆర్యే - నత(శ్రాధిసతి అని అన్వయము కాదోలును, చర్మదుని “భార్య అనుట విచ్నితరూసము.

అయినను లలితపదముల కూర్చుతో గొడిన యీ సంస్కృత కృతులను పరికించునప్పడు “శ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణి లోవి వానికి ఆనుకరణములనదగిన (ప్రత్యక్ష నిదర్శనములు లేకున్నను వాని పరిచయ (సభావము శై లినిబట్టి కాననగును.

మణిని పగడమును చేర్చి కూర్చినట్లు నంస్క్కృత వాక్యభ్రాగము, గ్లేశభాషా వాక్యభాగము కలిపి కూర్చబడిన భాష “*మణి_ప్రవాళి మనబడున్ను ఈ. శ్రైలి తమిళమున దివ్య (_పదింధ వ్యాఖ్యానములలో . విరివిగ కానవచ్చును. మలయాళను- నందును ఈ శైలి కలదు. త్యాగరాజ కృతులలోను ఒకటి, రెండు మణి (ప్రవాళ "శై లిలోనున్నవి.

ఉదా: 1. “రే మానస చింతయ శ్రీరామం, - సాకేత నగరనాథుని సమాస రహీతమానరుని?__ఇందు “రే మానస! సాకేతనగరనాథుని శ్రీరామం చింతయో అని అన్వయము. ఇస్తే అన్ని చరణములకు అన్వయము,

2 "వాలే, బాలేందు భూషజ్సి _ భవరోగళమనశీలే నను రక్షింవను జాగేరే పరమపావని, సుగుణజాలే”

భాష నంస్కృతమైనను వేజలుపాటు -తెలియరాక 'వినుచున్నప్పుడు తెలుగు కృశులనలెనే మృదు మధుర పదగుంభితములై వీనులకు విందుగొలుపుచు నీ కృతు లతని నంస్కృత భాషా పాండిత శమునకు నిదర్శసములై యున్నవి,

ఇక త్యాగరాజు రచనలలోని ఛందోవ్యాకరణ విశేషములు తరువాతి (ప్రకర మున వివరించబడును.

207

ఛందోవ్యాకరణ విశేషవనుఎలు ఎజాససేకాాా క్రి ర్తనల అక్షణము = ఛందస్సు

సంగీత సాహిత్యములు అవినాభావసందింధము కలవే. అయినను తొలిదావిలో గానమునకును, మలిదానిలో సాహిత్యమునకును ఆగస్థానము కలదు. పాటలు లయ' బిద్ధములు. సద్యములు గణబద్దములు. మాటలలో అక్షరముల మా(త్రాకాలము నియి మితము కాదు. ప్యాకరణమున నిర్ణ యింపబడియున్న గురు లఘువుల మాతాకాలము. నకు మించి నలసినచోట సంగితసం(పదాయము ననుసరించి కాళ్యపమాణమున కను గుణముగ ఎన్ని మాఠలనై నను చేర్చుకొననచ్చును. పద్యములలో అక్షరముల: మా(శ్రాకాలము నియతికి మించి పొడిగింస వీలులేదు. పద్యములకు ఒక్కొక్క-దాని. కిని (ప్రత్యేకముగా ఉత్పలమాల, చంపకమాల మున్నగు శీతిని 'పేర్లున్నవి. పాటల కట్టీ పేర్లు లేవు తుమ్మెదపదనులు, వెన్నెలపవములు మున్నగునానికి "పేర్లు అఆ పోటలలో (సయు _కృములై యన్న తుమ్మెద, వెన్నెల మున్నగు సదములబట్టి యేర్చ, డినవి పాటల యుపయోగమునుబట్టి గాలిపాట, పెండ్రిపాట, నలుగుపాట, కీరృనము, కృతి.__ఇత్యాది వ్యవహారము. లేర్పడినవి.

ఉక్తాది ఛందస్సులతో (స్రస్తార్యకమమున వృత్తము లేర్పడును. అక్లే సప్త స్వరముల (ప్రస్తార్యకమమువలన మేళకర్త రాగములు, వానినుండి అనేకములైన జన్యరాగము లేర్చ్పడి నాని శాళమున కనుకూలముగ పాటలేర్చడినవి. పద్యములలో వాని పేర్లు చెప్పబడవు. అళ్లు పాటలలోను వావికైన రాగముల 'పేర్కొనబడవు.: అయినను (పొఢకపులు శ్లేషచమక్కృతితో తాము రచించు పద్యములలో వాని 'పేర్లు వచ్చునట్లు కూర్తురు. అదేవిధముగా పాటలలోను శ్లేషచమత్కృతితో ఆవి గాన మొనర్చబడు రాగముల పేర్లు కూర్చబడుటయు కలదు. ఇశే వినరించుచు బోయిన పద్యములకు పాటలకుగల సామ్యములు, భేదములు విస్ఫృతి “చెందును.

పద్యముల కున్నట్లు పాటలకు సంపూర్ణముగా పరిష్క్టృత లక్షణముల వివరించు (గ్రంథము నేటివజకు వెలునడలేదు. “సంకీర్తన లక్షణము”, “సంగీత

208

సం్యవదాయ (_పదర్శిని మున్నగు (గంథములును నంగితళాస్రజ్రానమునకు వలసి నంత మ్మాతమే పాటల లక్షణముల వివరించినవి. కావి ఆ (గంఫ్‌ములు పాటలకు దగు సాహిత్యవిర్మాణమునకు నలసిన పరిష్క్టృత లక్షణములను వివరింపవు. ఛంద శ్మాస్రమునందు గురు లఘు (పస్తార్యకమమున ఏర్పడిన గణముల ననుసరించి లక్షణ ములు నిర్ణ యింసబడి యున్నవి. ఆ గురు లఘువుల గణములనుదిట్టి పాటలకు అకతణ ముల నిర్హయించుటకు వీలుకాదు. ఏలన, పాటలలోని ఆక్షరములకు గల మాత్రా కాలము విభిన్న రీతులలో నుండును. కనుక తాళము ననుసరించి పాటలకు లక్షణ: ములు నిర్ణయించుట తగును. యతి (ప్రాసలు మ్యాతము పద్యములకు వలెనే పాట లలో కూర్చబడును, ఇక త్యాగరాజ కృతులలో గల కీర్తనల లక్షణము లిట వివరింపదిడుచున్నవి. సాధారణముగా వృ త్తములలో నాలుగు చరణములుండును. కీర్తనలలోని చరణ ములలోను రెండు లేదా నాలుగు పాదములుండును. కొన్ని పాటలలో ఈ నియ మమునకు భిన్నముగా ఎక్కువ పాదములుండును. త్యాగరాజ కృతులలో ఒకటి మొదలు ఎనిమిదినజకు పొదములు గల చరణము లున్నవి;

1. వికపది: ఉదా:_'జయ జయ త్రీరామి అను కీర్తనలో ఉదా:-3. జయజయ శ్రీ రఘురామ సజ్జనహృదయార్హవ సోమ =ఎజియ-= సమ్మతమున నామేను ని సొమ్మని వేడుకొన్నాను -జయ- అన్యుల నే గోరితినా రాజన్య నిన్ను దూరితినా -జయ- ఇందు (ప్రతిచరణమును రెండేసి దళములు గల ఒక పొదమై యున్నది. (ప్రాసము కొనరాకుండుటయు, (ప్రతి పాదాంతమున పల్లవి పునరానృ _త్తమగుటయు నిందుకు నిదర్శనములు,
2. తవ దాసోఒహం తవ దాసోఒహం తవ దాసోఒహం దొశరథఖే .తవం వరమృదుభాష విరహితదోష వరనరవేష దాశరభే -తవ- సరసిజన్మేత పరమపవిత్ర.నురపతిమిత్ర దాశరథఖే -తవం నిను కోరితిరా నిరుపమళారా నన్నేలుకోరా దాశరథే తవా శైటా14 209

ఇందు (సతి చరణమునందును ఆదితాళముసకు ఎనిమిది మాతల చొప్పున కాళ ఆవ రనము ముగియుచోట మొదటి మూడు తాళములకు అంత్యాను_పాసము కూర్చ బడియన్నది. చరణ మధ్యమున (పాస యతి కలదు. ఇళ్లే “రే మానస చింతయా, “దయరానీ “రామ ఏవ పైవతంి. “రామ సీతాపతి", "నిను వినా సుఖముగానుి క్రోగ్రిపచ్చితి నయాన్రా మున్నగు కీర్తనములు కలవు. లో! ద్విపది:-__ (పతిచరణమునకు రెండేసి పొదము లుండును. సాధారణ ముగ పాటలలో. 'ద్విపదచ్చందస్సు విరివిగా కానవచ్చును. ఈ ఛందస్సునకు చేరక కొన్ని యితర కీర్తనలందు రెండేసి పాదములు గల చరణములు గలపు. ఉదొ;ంకే. అప్ప రామ భక్తి యెంతొ గొప్పరా = మౌ లక్ష్మీదేవి వలచునా లక్మణుండు గొలుచునా సూక్మబుద్ధిగల భరతుడు చూచి చూచి సాలసునా -మా యప్ప- శబరి యెంగిలిచ్చునా చగదధరుడు మెచ్చునా అబల స్వయంప్రభకు బైవమచలపదవినిచ్చునా *.మా యప్ప- ఇందు (వతిపాదమునకు యతి కలదు, 2, నా మొజాలకింపవేమి శ్రీరామ =నాం | ఒక వనచరు డలనాడు సహోదరు బాధలు తా ళక మొజలిడ బోచితివి తనకు సుగ్రీవము గదా -నా- 8. నీదయ రాదా నను (బోచేవాడని నాడే తెలియ ఇనవంశ తిలక ఇంత తామసమా.నీ 8. (తివది:...పఠి చరణమునకు మూడేసి పాదము లున్నవి. ఇది అవ్ప కపీయములో ని థతిపదికిని, కన్నడములోని (త్రిపదికిని భిన్నమైనది. ఉదా:-కే, (గ్రహబలమేమి శ్రీరామాన్నుగ్రహబలమే బలము-[గహ- (గహపిడల. పంచ పాపములనా (గ్రహములుగల కామాది రిపులని (గహముసేయు హరిని భజించే, త్యాగరాజునికి . రసికాగ్రేసరులకు =(గ్రహం” ఇందు మూడు పాదములకు చేరి ఒక ప్రాసము కలదు, 210

2, గారవింపరాదా గరుడగమన రామ నను -గార. 'పేరుకై నలేదా పిలిచితే రారాదా సరివారలాడలేదా? విని వరద కరుణ రాదా? మారు బల్కవాదా? ముమ్మారు నమ్మలేదా? =గార- డి చతుపష్పృది:- సొధారణముగా కృతులలో చరణమునకు నాలుగు పొద ములు, పాద మధ్యమున తాళానర్తనము ముగిసినచోట యతి లేదా పప్రానయతి యుండును. ఉదా:.పే, మరుగేలరా ఓ రాఘవా! అన్ని నీవనుచు అంతరంగమున తిన్నగా వెదకి తెలిసికొంటినయ్య నిన్నెగాని మదిని నెన్నజాలనొరుల నన్ను (బోవవయ్య తా్టగరాజనుత ఎమ- ౨2. కొణువమరెగదా కోదండపాణి వేకువజామున వెలయుచు. తంబుర చేకొని గుణముల చెలువొంద బాడుచు శ్రీకరుని క్మాశిత చింతామణికిని అకలిదీర పాలారగింపను చేసే =కొలువ- 5. పంచపది:- (వ్రతి చరణమునందును ఐదేసి పాదములున్నవి. ఉదా"-1. ఇంత భాగరమని నిర్ణయింప (బహ్మేంద్రాదుల తరమా -ఇ౦- మతిహీనులైన నెమ్మదిలేనివారైన అతిపాపకృతులైన ఎన్నటికి స ధతి రానివారైన శ్రీరామా _ శుతి పురాణనుత (పతిలేని స న్నుతిసేయు భక్తుల జతగూడినవారి *-కింత- 2. “ఎందు దాగినాడొ ఆను కృతిలో అలనాడు కనకకళిపు నిండారు చలముచేసి నుతుని సకల బా 22

ధలబెట్టగా మదిని తాళకని శ్చలుడైన 'ప్రహ్హాదు కొరకు కంబము లో పల నుండగ లేదా ఆ రీతిని నే -డెందు. 6 షట్పది:- (ప్రతి చరణమునకును ఆరుపాదములుండి ఒక్షేపాస కలిగి యున్నవి. ఉదా: (1) ఏమిదోవ బల్కుుమా దట్టి గటి కరమున శరచాపము బట్టి మూలబలమును రావణు తల గొట్టె నిల్వ నావేళ (తిమూర్తులు కోరినుతింపగా నటి వారికెదురు బల్క్‌ రాజుకు పట్టియనగ నీకు నాదుపై దయ బుట్టు కారణంబేమి దెలిసె వర భోగిశయన తా్గగరాజనుత తన -కేమిం ఇందు ఆరు పాదములకు ఒక (ప్రాస. మూడవ అరవ పాదములకు మాత్రము యతి కలదు. (2) దొరకునా యిటువంటి సేవ. తుంబురునారదులు నుగుఖ కీర్తనంబుల నాలాపము సేయగా అంబరీషముఖ్యులు నామముసేయగ జాజులు పై చల్లగా బింబాధరలగు నురవార యలివేబులు నాట్థము లాడగా అంబుజభవ పాకారు లిరుగడల నన్వయ బరుదావలళిని పాగడగా అంబరవాస సతులు కరకంకణములు ఘల్లని విసరగ మణిహా రంబులు కదలగ నూవచే ఫణ తల్చ్బంబున నెలకొన్న హరిని కనుగొన -దొర. 7- స్ప్త్పపడి:. (వతి చరణజమునకు ఏడు పాదము లున్నవి. ఉదా: (1) అదే భాగ్యముగాకేమియున్నదిరా రామ ఎ౨ఇదే- నుందర దశరథనందన హృదయార 212

విందమున నిన్నుంచి తానె (బ్రహ్మా నందమనుభవించి అదియును గాక ఇందుధరు మొద అందరిని నుర బృంద భూనుర బృందముల తా నెందుకని ఆనందముగ ని యందు భావన చెందుచుండువారి -8దే- ఇందు ఏడు పాదములకును ఒక (ప్రానమే కలదు. యతినియమము పాటింస బడలేదు, (2) కరుణా జలధ దాశరథీ- మనవిని వినక యోచన చేసితేనే విననయ్య శ్రీరామ ఓ పరమ పా వన తారకనామ నుగుణభధామ జనకతనయావన చతుర్ముఖ జనక జనక వచన నుపరిపా అనము జేసిన వనజలోచన సనకనుత మాధనము నీవే -కరు. 8. ఆష్టపది:- (వతి చరణమునకు ఎనిమిది పొదము లున్నవి. “ఎందుకో శూగ తెలియదు అను కృతిలో__ “గట్టిగ రాళ్లను గట్టిన గృహముల మట్టుమితము లేనటై పరిజనులు చుట్టుకొన్న నిజ చుట్టాల కొరుల పట్టుల కతిథులకు పెట్టలేక తమ పాట్ల సాకు కొ న్నటి దేహముల రట్టు సంచులను కట్టిన ధనముల పెళకైలతోడను పెట్టి పొయ్యేమట్టు కనుంగొని ఇందు (ప్రాసయతి కలదు. 23

జ్యాగరాజకృతులలో ఒక చరణము గల క్రిర్తన మొదలు అధిక పక్షమున పదిచరణములవరకు గల కీర్తన అన్నవి. ఘనరాగపంచరత్నములలో ఒకటి, రెండు సదేసి చరణములు కలవి. గద్యసాహిత్యము:

వచనములు, విన్నపములు అనుపేర తెలుగున నొక విశిష్ణరచన్నాస్మక్రియ. కలదు. ఇవి రాగతాళములతో పాడబడునవి. సంస్కృతమున తాళగంధి, చూర్జిక అనునవి కలవు. వందిమాగధులు రాజుల కీర్తి వ్రకాపములను గురించిన యట్టి వచన ములను రాగతాశయు క్రముగా పాడుదురు. తమిళమున వందిమాగధులను “కట్టీయ కారర్‌” అందురు. వారు పాడునది “కట్టియమ్‌? అనబడును. గద్యము అనుదానీ: వికృజియే కట్టియమ్‌. ఈ “కట్టియకారన్‌” ఆను పేరే తంజావూరు యక్షగానము లలో కటికవాడు అనబడెనేమో. కీర్తనాపరములై న గద్యములు సంస్కృత మందును గలవు, రఘువీరగద్యము, శరణాగడిగద్యము, (శ్రీరంగగద్యము మున్నగునవి (ప్రసిద్ధములు, ఇవి విలక్షణమైన రచన్యాస్మక్రియ కలిగి దండకమువలే అనుప్రాసాది కచ్దాలంకారములతో రాగయుక్తముగ పాడదిడుననై యుండును. నిదర్శవమునకు వేదాంత దేశికుల రఘువీరగద్యము.

“*జయ జయ మహాపీరః: మహావీరధాకశేయః దేవాసుర సమరసమయసముదిత నిఖిల నిర్ణర నిర్ధారిత నిరవధిక మాహాత్మ్యః దళనదన దమిత దైవత పరిషదథ్యర్చిత దాశరథిభావ:! .... (శ్రీరామభ్యద: సమ స్తే పున స్తే నమః”__ఇట్లు గద్యము సంబోధ నాంతముగ నుండును. కడవట దండకమునలె సమళ్ళబ్దముతో ముగియును. దండ కము గణబిద్ధము. ఇది అట్లు కాదు.

త్యాగరాజ కృతులలో గణబద్ధముగాక, యతిప్రాస నియతి లేక సమానసరి మాణములు లేని చరణములుగల కీ ర్లనలును కొన్ని కలవు. వానిలోని రచన గద్య మనదగును. ఉదా: పల్లవి:- జగదానందకారక జయ్యజానక్షీపాణ నాయక,

అనుపల్లవి: నుగుణాకర నురసేవ్య భవ్యదాయక సదాసకల 24

చరణము: ఆమర తారక నిచయకుముదహిత పరిపూర్ణానఘ నుర నురభూజ దధిపయోధి వాస హరణ నుందరతరవదన నుధామయవచోబృ్బంద గోవింద సానంద మావర అజరాప్త శుభకరానేక _-జగదా- ఇందలి చరణములు సంటోధనాంతములై అను(ప్రాసాది అలంకారములతో కూడి యున్నవి. కాని పొదవిభాగమునకు అనుగుణము గాకున్నవి. బై పల్లివి:. దుడుకుగల నన్నేదొరకొడుకు (టోచురా ఎ౦చోఎ చరణము:-1, కడు దుర్విషయాకృష్తుడై గడియ గడియకు నిండారు -దు- 2. సకల భూతములయందు నీవైయుండగా మదిలేకపోయిన -దు- 3. తెలియని నటవిటక్షుదులు వనితలు స్వవశమౌటకుపదిశించి నంతసిల్లి స్వరలయంబు లెజుంగకను శిలాత్ములై నుభక్తులకు సమానమను -దు- త్తే చక్కని ముఖ కమలంబును సదా నా మదిలో న్మరణలేక నే దుర్మదాంధ జనులకోరి పరితాపములచే దగిలి నొగిలి దుర్విషయ చురాసలను రోయలేక సతత మపరాధినై చపలచిత్తుడవైన -దు- ఇవి తెలుగు వచనముల గానుండుట గమనింపదగినది. శ నల్లవి:. ఎందుకు నిర్ణయ ఎవరున్నారురా లి అనుపల్లవి; ఇందునిభానన ఇనకుల చందన -ఎ౦- డ2ైకేక

చరణములు:. పరమపావన పరిమళాపఘన “*ఎంా

నేపరదేశి బాపవేగాసి -ఎ౦-

ఉడుత భక్తినిగని ఉప్పతిల్లగలేదా -ఎ౦-

ఇందు ఒక్కొక్క చరణము ఒక్కొక్క చిన్నవాక్యమువతె నున్నది. అధమ

పక్షము రెండు పాదము లొక తీరుస నున్నచో *పదము' అనవచ్చును. నాలుగు పాదము లొక తీరున నున్నచో పద్యమనవచ్చును. ఇందట్లుగాక దేనికది (పత్యేక ముగ మండుటచే వచనమనియే _గ్రహింపనగును. త్త. పల్లవి. రే మానస చింతయ శ్రీరామం అనుపల్లవి. సాకేతనగరనాథుని సమానరహితమావరుని- చరణము:.1. గతకామ జనహృదయార్హవ కలాథరుని ఇళాధిపుని -రే-

2. భక్తాఘపయోథర (వ్రభంజనుని నిరంజనుని _రేం ఇందు ఒక పాదము (ప్రత్యేక చరణముగానుండి రెండన దళమున రమ్యమగు- అంక్యాను.ప్రాసముండుట గమనింపదగినది. ఇట్టివే మరికొన్ని కృళు లున్నవి.

చూర్చిక:___.సంస్కృతాలంకారికులు “చూర్ణము” అను నొకదానిని గద్యభేద ముగా పేర్కొనిరి. “అనావిద్ధలలితవదమ్‌ చూర్ణమ్‌' అని వామనుడు “కావ్యాలంకార సూ(తనృదత్తి'లో 'పేర్కొనెను. “చూర్షం శాంతే రసే పీతం గాతవ్యం (బహ్మదైవ తమ్‌” అని సంగిత రత్నాకరము నందు కలదు. దీనినిబట్టి చూర్ణము గానోపయ్యుక్త మని తెలియదున్నది. చూర్ణమయొక్క. రూపాంతరమే చూర్చిక. త్యాగరాజ కృతిలో “పహ్లాదభ కి విజయమునం దొక చూర్తిక గలదు. “జయతు జయతు సకలవిగమాగమ కుళల కిన్నర కింపురుష సిద్ధవిద్యాధర గీయమానబహుజగదుదయరకణలయ హేతు భూత చతురాననహరిహర్యపభృడి చింత్యమాన మణీద్విపే! జితసాధు హృ శ్రాపే.... ఉభయ పార్మ్వోజ్జ్వలిక కర్షకుండల విందిత చంద్రమండలః। సేవిత మునిమండలః। భ_క్ష్యత్రాణపరాయణః। ్రీమన్నారాయణః। లక్మీసమేతో మహాభగవాన్‌॥౫” ఈ చూర్ణిక యంతయు సంస్కృతభాషా మయము. “పహ్హాదభక్తి విజయమంిదు నొక దండకము గలదు. 216

“శ్రీభక్త హృ త్తాప గాఢాంధకారాయుతార్క - (ప్రభాకర దివ్యంబు నేేతోత్స వంబౌొను సీ రూప్పం జూపించు రామ్యవభో, నీవనేకాండ్రకోట్లన్స్‌, -విధీం్యద్రాది దేవా సుర స్థూల సూక్మంబులన్‌ నీవు పుట్టించి కాపాడి నష్టంబు 'సేయన్‌... శ్రీ త్యాగరాజార్చికా ఖఇండలాద్యష్ట దిక్బాల సం'సేన్ధామాం పాహి మాం పొహిామాం పాహి.”

ఆస్నియు తగణములతోనే కూర్చబడిన దండకము రమ్యమగు శద్దాలంకార ములతో కూడి యున్నది. *__ ఆదిందకారంబు గల్పించిళూమీది వెల్లం దకారంబుఠే మెండుగా నిచ్చకున్వచ్చునందాక నిర్మించి గుర్యంతముం దేసినస్టండకంబంయడు” అని అప్పకవీయమునందలి లక్షణము ననుసలించి (ప్రకృత దండకము గుర్వంతము కాదుకావి దండకమంతయు తగణముతోనే కూర్చబిడినది. పాదాంత్యలఘువును గురువుగా గణించుట సంన్కృృతచృందోలక్షణములందు. గలదు. దావివ్రకారమిది, అకణ సమన్వితమన్నను దగునేమో! కీర్తనలలో పద్యసాహిత్యము:

వేదబుక్కులు గానముచేయదిడెడ్తివి. ఆదికావ్యమగు _శ్రీరామాయణము తంతీలయ సమన్వితముగ కుళలపులచే గాన మొనర్పబడినట్లు ఆ కాన్య (ప్రారంభ మున పేర్కొనబడియున్నది. కాన సంస్కృతమున పద్యము తొలుతనుండి గానము నకుపయు క్త మగుచుండెనని తెలియుడున్నది. దేశిపద్యములన్నియు తొలుత గానరూప ముననుండి తరువాత కావ్యములలోని 'కెక్కినవి. సంస్కృృతనృ త్తములలో భుజంగ శ్రయాతము, మత్తకోకిల, తరలము, కవిరాజవిరాజితము మున్నగునవి సంగీకమున కత్యంతోపయు క్రములు. కెలగున సీసపద్యము, ద్విపద, అక్కర, రగడ మున్నగు: నవి పాటలలో కానవచ్చును. త్యాగరాజ కృతులలో పద్యచ్భాయలలో నున్న కీర్తన లిట వివరింసబడుచున్నవి.

1. సీనపద్యము: వరునగా ఆరింద్రగణములు, రెండు సూర్యగణములు (వతి పాదమున నుండును. మొదటి గణము తొలి యకషరమునకు మూడన గణము మొదటి యకరమునకును, ఐదవ _ ఏడవ గణముల ఆద్యడరములకును యతికూర్చ వలెను. నాల్గు చరణములమీద ఆటవెలదిగావి, తేటగీతిగాని చేర్చవలెను.

మంగళహారతులు కొన్ని సీనవద్యచ్భాయలో నగచిసవి... గా14గ్న 217

1. జయమంగళం నిత్య శుభమంగళం - “కరుణారసాకాయ కామారివినుతాయ తరుణారుణాతీనుందరపదబాయ నిరుపమశరీరాయ నిఖిలాగమచరాయ సురవినుతచరితాయ న్నువతాయ కుందనుమరదనాయ కుంభజనుగేయాయ మందరాగధరాయ మాధవాయ.” ఈ కీర్తనమున ఆరు పొదములున్నవి. పల్లవీ తప్ప తక్కిన చరణములన్నియు సీస వద్యపు నడకలో సొగినవి. ఒకటి రెండుచోట్ల ఇం(ద్రగణమునకు బదులు చం్యద్రగణ ములు 'వోడబిడియున్నవి. పొటగనుకను, తాళము నరిపోవుటవలనను నట్లు (గ్రహింప అడీయుండనచ్చును. యతి పాటింసదిడినది. తుదిని గీతము చేర్చబడలేదు,.
2. “జయమంగళం నిత్యశుభమంగళం మంగళం మంగళం మా రామచందునకు మంగళం మంగళం మాధవునకు నిజదాసపాలునకు నిత్యస్వరూపునకు నజరుద్రవినుతునకు నగధరునకు (ప్రహ్లాద భక్తి విజయము) 2 ద్విపద: తెబగు పాటలలో విరివిగా: ద్విపదచ్భాయలు కానవచ్చును. అక్షణము: మూడింద్రగణములు, - ఒక స్తూర్య్గగణము వరుసగా నుండును. మూడన చణము మొదటి యక్షరము యతకిస్ట్థానము. (స్రబంధములలోని ద్విపదలకు (ప్రానయతి చెల్లదు, కాని పాటలలోను. శివకవులు రచించిన ద్విపదలలోను (ప్రాసయతి కాన. వచ్చును. [ప్రానలేని ద్విపద *మంజరి' యగును. మంజరకికి (పానయతి చెల్లును. త్యాగరాజకృతులలోని ద్విపదలు:
3. 'నగుమోము గలవాని సా మనోహరుని, జగమేలు శూరుని జానకీవరుని దేవాదిదేవుని దివ్యనుందరుని, శ్రీవానుదేవుని సీజారాఘనవుని 218

నుజ్ఞాననిథి(ని)ి పోమనూర్యలోచమని అజ్ఞానతమమును అణచు భాన్మ్కరుని' 2, నరసిరుహనయన నీ కటాక్షమే చాలు మీనమర్భకుల కామించి కన్నట్లు, దానమీ అంకను దయ జూచినట్లు సాధుసంగతి నేను నల్పినయట్లు; మాధుర్యభోజన మటుచేసినట్లు కన్నడ మందలి ద్విపదలోనలె త్యాగరాజు రచించిన ద్విపదలలో కొన్ని పాదము లలో ఐదు అకరములుగల గణము అనగా చందగణము కానవచ్చుచున్నది. మొదటి కీర్తనలో “సితారా అనుచోట 'మగబణము కలదు, పొటలలో మ్యాశ్రలు సంగీత సం్యప్రవాయము ననుసరించి మారుచుండుట కలదు. 3 సీతా కలాాణ వైభోగమే పవనజస్తుతిపాత్ర పావనచరిత్ర, రవిసోమవర నేత రమణీయగ్యాత పరమేశనుతగీత భవజలధిపోత, తరణకులసంజాత త్యాగరాజనుత జి “ఓ రామ కు రామ ఓంకార ధామ. నా మేలు నందరు నవ్వుటకాయః ఏమని తాళుదు నిక దేవరాయ నన్నేచినందుకు నయమేమి కలిగె: నిన్నె నెరనమ్మితి నీవె నా నలిగొ ఇళ్లే లాలిపాటలో:___ ర్‌ం “లాలి లాలయ్య లాలి ఇనవంశమందు జనించిన ఘనాథ, కనకమయచేల దినకరకోటికోభ వనజనయన్నాకూర వరదొబ్టనాభ; సనకాదినుతసకల నద్భ క్రదనులభి డైక్షఫ

దీనిలో (నతిచరణమందును. నాలుగుపాదములు ఒక (ప్రానముతోను, అంళ్యాను 'పాసముతోను కూడియున్నవి.

8. రగడలు: _కన్నడమున *“రగశ' అనియు, సంస్కృతమున “రఘటా” అనియు (ససిద్దములై న రచనావిశేషములు తెలుగున రగడలై నవి. ఛందళ్ళాస్త్రమున నవవిధ రగడలు "పేర్కొనబడి యున్నవి. ఇవి యక్షగానములందును, గేయము అందును విరివిగా ఉపయోగింపదిడుచున్నవి. (పబంధములలో వర్షనలు కొన్ని రగడ లలో గూర్పదిడియుండుట కాననగును. ఛందళ్శాస్త్రమున పేర్కొనబడిన లకణముల కన్న పాటలలోని రగడలు కొంత వేరుపడి యుండుట కానవచ్చుచున్నది.

త్యాగరాజ కృతులలో గానవచ్చు రగడ లీ (కింద వివరింపబడుచున్నవి:

మభురగతి రగడ:..గగ, భు స్య నల గణములకు చెందిన ఏవైన నాలుగు వరుసగా వతిపాదమున నుండును. మూడవ గణము మొదట్‌యకరము (యతి స్థానము, (ప్రాసయతి చెల్లును.

1. “వేంకయేళ నిను సేవింపనుి అను కృతిలో__

“ఎక్కువ నీవని దిక్కులు బొగడగ

ఆఅక్కరగొని మది సొక్కి కనుంగొన

నిక్కము నివే గక్కున [బోవు త

ళుక్కుని మెరసే చక్కతనముగల” ఎవేం=

2. త్యాగరాజ కృతులలో జగణముతో గూడిన మధురగతి రగడలు గల

కృతులు కొన్ని కలవు. “వరా క్రి మనుపరాద నాపై” అను కృతిలో__ “వరాహి ధరదేవరాజ జలజభ వరాక్ష సారులు వరాలు కోరు వరాన ననగవ రాత్మజ ముని వరార్శ్చి తనను (బోవరాది =మీ పరాం శ. నడరెకు:_ ఇది మధురగతిరగడలో నాకభేదమనదగును. “మజణనకురా నవమన్మథరూపుని ఆను కృతిలో _ 220

“నీటొ మెల్లని'మాటో కన్నుల తేటో మజివలె.వాటో మనసా కులుకో పావల గిలుకో కపురపు బలుకొ చెక్కుల తళుకో మనసా =ఎమరవకుం ఇందు (ప్రతిపాదమున ఒకటి, మూడవ. గణములు నియతముగ గగమో, సగణమో యయి యుండుటవలన ఒక విశష్టమెన నడక కలిగియున్నది. తక్కిన చర ఇములును ఇళ్లే, అన్నియు (ప్రాసయతి చమత్కతి కలవై యున్నవి. తురగవల్లనరగడ: -- ప్రతిపొాదమున ఎనిమిది సూర్యగణము లుండును, ఇది హయ్యపవ్రచార రగడకు రెట్టింపు, ఐదనగణము మొదటియక్షరము యతిస్టానము. పాటలలో ప్రాసయతి చెల్లును.

1. *“శాలహరణమేలరా హరే సీతారామ "కాలం చుట చుట్రి పకు లెల్ల చెట్టు వెదకు రీతి భువిని పుట్టగానె నీ పదముల బట్టుకొన్న నన్ను (బోవ ఎకాలంి
2. “వినవే ఓ మనసా వివరంబుగ నే దెల్బెది అను కృతిలో-- “ఈ నడతలు పనికిరాదు ఈశ్వర కృప గలుగబోదు ఛ్యాన భజన సేయవె వర త్యాగరాజు మనవి వినవో = మనసా 3, *“మోదకర శరీరమెత్తి ము క్రి మార్గమును దెలియక వాదతర్మమేల? శ్రీమదాదిత్యాగరాజనుతుని” త్స “శ్యామసుందరాంగా అను కృతిలో “దుష్టదనుజ మదవిదార శిషజనహృదయ విహార ఇష్టదైవము నివేర ఇలను త్యాగరాజు వేరా ఇందు 'మునీ అనుచోట వగణము కలదు. " ఇది సూర్యగణము కౌదు. ఆయినను ళాళను నరిపోవును. ౫2]

ద్విరదగతి రేగడ:--ఐదు మాత్రలుగల' నగ నలల, భల, నలత ర గణములలో ఏవైన నాలుగు .నరుసగా నుండును. కె “నాపాలి శ్రీరామ భూపాలకస్తోమ శాపాడసమయము నీ పాదము లీర కోటి మన్మథులైన సాటిగా నీ సాగను నాటి యున్నది మదిని మేటి శ్రీరామి ఇందు పాదాంతమున సంగీక సంప్రదాయము ననుసరించి కొన్ని మ్యాతలు చేర్చుకో వలెను. 2. *“దాచుకోవలెనా దాశరథీ” కృతిలో “క్రనికరము కాంతపై గలిగి ముద్దిడువేళ జనకజ నామాట సమయమని పల్కితే కరగి పదముల (వాల గని కరుణసేయువేళ భరతుడెంతో నన్ను భక్తుడని పల్కితేం 'వృషభగతి రగడ:--గగ, భ, స్క నల గణములలో ఏవైన రెండు సూర్యగణపూశ్వకములుగ నుండిన నది హరిణగతి రగడ, దివి రెట్టింపు *వృషభగతి రగడి యగును. “పాశహన్తగకోశ హరణపలాశ నారినుజేశ వరద కు శేశ యారిధరాశ రేభమృగేశ సప్రబుషీశ దేవ నీలగళ నురజాలనుతనతఫాల గిరిక విశాలఫాల కృ పాలవాల నుశీల గౌరీలోల శివ మాం పాలయాద్భుత దేవ శ్రీ తపస్తీర్ణ పుర నివాస' పాటలలో “పల్లవి మొదటి యంగము, ఇందు చరణములలో నుండుటకన్న కొన్ని మాతలు శక్కునగ నుండి ఇదియొక (ప్రత్యేకవాక్యముగ నుండును, దీని తరువాత చరణములు మాత్రము నృ త్తముల, లేదా రగడల లక్షణములు కలిగి యుండును. 222

డోరా:._*డోరా యనునది పారసీమెట్టు, హరికఠథలందు దజచుగను, యక్ష గానములందు విరళముగను, కథాఖ్యాన సందర్భములందు గవ్పట్టుచున్నది.”1 దీనికే. శత్తొహూరా. అనియు "పేరు కలదు. హిందీభాషలో గల “దోహా అను శద్దిము. నుండి “'తొహరా' ఏర్పడినదేమో. ఇందు నాలుగు. మాతలగణములు నాలుగు,.. మూడు మ్యాాకల గణములు మూడు నరుసగా గానవద్భును. (దుఠగతిలో గాన 'మొనర్పబడును.

1. “అడిగి సుఖము లెవ్వరనుళవించిరిరా కృతిలో___

“అశరహరణ రక్కసి యిష్టమడుగ అపుడే ముక్కు పోయె వాసిగ నారదమౌని వరమడుగ వనితరూపుడాయె-”

2. ఈ (క్రింది పాటలో ప్రతి పాదమునందును మొదటి దళము సదునారు మాలు, శెండవ దళము తొమ్మిది మ్యాతలు. కలిగి యండుటచేత డోరానడక సమస్వయమగుచున్నది.

“న్వరరాగ సుధారస కృతిలో

“మూలాధారజ నాదమెజుగుట ముదమగు మోక్షమురా

కోలాహల సప్తన్వరగృహముల గుజుతే మోకమురా -స్వర- జంగము పాటలు కొన్ని యిట్టి నడకలో రచియింపదిడినవి కలవు.

దరువు:-_“్యధువి శబ్దిము నుండి “దరువు ఏర్పడినదవి విమర్శకులు

“పీర్కొనియున్నారు, *దరువు” అనగా “అడుగులు” వేయుట. దరువ్వల్సి నడకమీద ప్రాధాన్యము కలవై రచియింపదిడిన కాళ అన్నత్తములు. ఇవి స్వరముసకుగల కాల (ప్రమాణమును కుంచించి మాత్రలమీదనే యొత్తిడి కలిగి త్వరితగతిలో నడచును. ఈ నడక నృత్యానుకూలమైనది. కృతుల చరణములు రాగప్రవానములు. దరువులు గతి (వరానములు. యక్షగానములలొ ఆయా ప్యాతలు అభయానుగుణముగ నడుగులు వేయుచు రంగమునకు వచ్చునపుడు పాడబడు పాటలు దరువులు, పాత స్వయ ముగా పాడుచు నృత్యము చేయుకు (వ్రవేశించును. లేదా సూ్యకధారుడు. దరువు పాడు. చుండ అడుగులు మ్యాతము, వేయతు రంగమున (ప్రవేశంవనచ్చును. యశ్షగాతము

1. యస్వీ జోగారావు, ఆం్రయక్షగాన వాబ్బయచర్నిక్క పుట 825

223

లతో పలువిధముల దరువులు కానవచ్చును. 1) పా(త(పవేశదరువు, 1) నంవాద దరువు, శ) వర్ణనదరువు, 4) స్వాగత దరువు, 5) (ప్రకాపదరువు, క) పట్టాలిమేక దరువు మున్నగునవి కలవు, ఆ యా పాతల స్వభావము, గుణము మున్నగువావి ననుసరించి కాంత, (క్రూర, వీరాది స్వభానములకు దగినట్లు రసానుగుణముగ వీ దరుపులుండును,. ఇందాయా పాతల ఆహార్యమును గుటించిన వర్ణనము, పాత నామము మున్నగు వివరములు నుండును. కొన దరువు ననుసరించి నృత్యము చేయుటలోనే ఆ యా పాతల గుణశీలములు తెలియవచ్చును.* త్యాగరాజు రచించిన యక్షగానములలో దరువులు కలవు. ప్రహ్లాద భక్తీ విజయము ' (ప్రారంభమున శ్రీ గణేశ (ప్రవేశము, దౌవారిక (ప్రవేశము, ఇతర సందర్భములలో సాగర (సవేశము, గరుత్మంతుని (ప్రవేశము, నారద (చ్రవేశమ్ము శ్రీహరి (ప్రవేశము కలవు, ఈ (ఫ్రవేశములలో త్యాగరాజు రచించిన పాటలు ఇతర యక్షగానములతోని దరువులనలి గాక సంగీత్యప్మకియలతో గూడి విలతణముర్లై యున్నవి. పాటకచ్చేరీలలో. నివి విశష్తన్వరవిన్యాసములతో, సంగతులతో సు సిద్ధగాయకులచే వినువారి వీనులకు విందుగ గాన మొనర్పబడుచుండుటవలన వీని (వత్యేకత తెలియనగును. “పహ్లాదభకక్తి విజయము”న గల (శ్రీగణేశ (వవేశము:__ పల్లివి:- శ్రీ గణపతిని సేవింపరారే శ్రిత మానవులార అనుపర్లివి:. వాగాధిపాది ను పూజలంజేకొని బాగనటింపుచును వెడలిన చరణము; పనస నారికేళాది జంబూ ఫలముల నారగించి ఘనతరంబుగను మహిపై పదములు ఘల్లుఘల్లుననుంచి ఆనయము హరి చరణయుగములను హృదయాంబుజమున నుంచి వినయమునను త్యాగరాజ వినుతుడు వివిధగతుల ధిత్తళాంగుమని వెడలిన తశ్రీ- దీని తరువాత దౌవారికుని (ప్రవేశమును దెలుపు “వాసుదేనయని వెడలిని యను కృతి కలదు. త్యాగరాజు తన యక్షగానములోని కృతు అన్నింటిలోను “త్యాగరాజ'ను: అనానను

1. (శ్రీ రామకృష్ణనటరాజ, విజ్ఞానసర్వస్వము, నూడవ సంపుటము, పుట 80. 224

ము[ద్రను కూర్చియుండుట గమనింసదగినది. “త్యాగరాజు” అనునది శివునకున్ను 'పేరగుటిచేత (ప్రహ్లాదుడు, నారదుడు మున్నగు ప్యొతలచేత కృతులు పాడించుటతో కౌచిత్యమునకు భంగమేర్చడదు. ఈ కృతులలో పాతల వేషము, స్వభావము చక్కగా వివరింపబడినవి, (పహ్లాద విజయమున త్యాగరాజు “లత్మీనారాయణ సంవా దమును సీసపద్యములో గూర్చెను,

నొకాచర్మితమున స్తీ పాతల బాహుళ్యముండుటచేత నిందలి పాట లనేక ములు దరుపులవలె నృత్యమున కనుగుణములై యున్నవి, యక్షగానమునందువలె నౌకా చర్యితమునందు _ప్రారంభమున గజేశప్మాత (ప్రవేశముగావి, దౌవారిక (సవే శము గాని కానరాదు. (శ్రీకృష్ణుడు, గోపికలు తస్ప ఇతర పొట్ర మేదియ నిందు కానరాదు. (పహ్హాద భక్తివియముసందలి పాటలు కృతులవలెనుండగా నౌకాచరి (శ్రమునందలి పాటలు త్రీ పాతల కనుగుణముగ నృళ్యమునకు దగిన వై యుండుట మిక్కిరి రమణీయము. ఇందలి దరువులు చాలనరకు 'వేండిరేకి అను తెగకు చెందినవి. మధ్యాక్కరనడుమ ఒక తూగు పదము చేర్చిన దీనికి సరిపడుచున్నది. (వళిపాదమున రెండిందిగణములు ఒక సూర్యగణము, మరల రెండింద్ర గణ ములు, ఒక సూర్యగణము నుండును.

ఉదా... 1. “ళృంగారించుకొని వెడలిరి శ్రీకృష్ణునితోను కీర్తనలో. .

నవ్వుచు కులుకుచు నొకతె కొప్పునంబువ్వలు ముడుచుచు నొకతె

దువ్వుచు గురులను నొకతె కృష్ణుని - రవ్వజేయుచును నొకతె

సొక్కుచు సోలుచు నొకతె కృష్ణుని - గ్రక్కున ముద్దిడు నొకతె

పక్కకు రమ్మను చొకతి మడ.పుల - నక్కర నొనగుచు నొకఠె

కోలాట దరువు:- “చూడరే చెలులార యమునాదేవి సొగపెల్ల” కృతి,

ఇది ద్విరదగతి రగడకు నరిపోలుచున్నది. అకవణము ఇంతకు పూర్వమే "పేర్కొనబడినది.

1. “ఎజ్జని పంకేరుహములే అందు = అంపెన భృంగ 'నాదములే

ఇనుక తిన్నెలు ఎంత తెలుపే మెను -

• ఇం(దనీలమువంటి నలుపే గౌా15 225

2. “సరిగె రవిళెలెల్ల బోయె వెట్టీ - చలికి మేను లోర్వవాయె సరివారిలో సిగ్గుపోయె నీరు = జానులపె దొకనాయెఎ* “కృష్ణ మాకేమిదోవి కృతిలో]
3. “మగువలంకె యింత వాదా మాకు - మానమె [పాణముగావో గుసగుసలందేమివచ్చు చెలుల - ఉనురుంకు ఊరుపోవచ్చు' “ఇందు కేమిసేతుమమ్మ” కృతిలో] శీ చీరలన్నియు వదలించిరి - యెంతొ = సిగ్గు చేతనందునుంచిరి అందున నిలువకపోయెను మేను ౨ లందరికి తడవనాయెను” (“వేదవాక్యమని యెంచిరి కృతిలో] “వీమని నెరనమ్ముకొందుము కృష్ణ _ యెొందుకింత వాదు.___అను కృతిలో ఇఇలకమాడు వేళ వలువలుదాచి మమ్మలయింపగ లేదా ముదితలరమ్మని చతిలకములిడి పంట మోవినొక్కలేదా” ఇందలి గణములు “జయభ్యద్రగతిర గడికు సరిపోవుచున్నది. ద్విరదగతికి రెట్టింపు జయభ్యదగతిరగడ.
4. మును మందరగిరి మునుగ కూర్మమై వీపున దాల్బగలేదా కరిరాజు మకరిచే గాసిజెందిన నేను కరుణ జూడలేదా [ఏమేమో తెలియకబిలికేరు! కృతిలో]
5. అధరరదనముల గని సాక్కుచు మేము ఆశించి వచ్చితిమి కండ చక్కెరవంటి పలుకులు విని మేము కామించి వచ్చితిమి గ్రోచాలు చాలునసీ యుక్తులు కృతిలో] 3 అత్సమామలతో నీకై మేమెదురాడినదెల్లనిందుకా నత్తగలిగి యికనవైనాయుందుమని సంతసిల్లిన దిందుకా ఆశవీఠ నీసేవ వలయునని యలసినదెల్ల నిందుకా పాసియుండనేరక్ష ఇెద్దలచే జాములజెందినదిందుకా = [పెరుగు పాలు భుజియించి కృతిలో] 226

“ఓడను జరిపే ముచ్చటగనకే ననితలొర నేడు! అను కృతిలో___ కొంవరు హరికిర్తనములు బాడ - కొందరానందమున ముద్దులాడ కొందరు యమునావేవిని వేడ - కొందరి ముత్యపుసరులసియాడ ఇది “మధురగతిరగడ” లక్షణమునకు నరిపడియున్నది, ఇట్టిదే 'చూతాముంారె యీ 'వేడ్క-ను' అను కృతిలో__ “ఒకరికొకరు గంధము నలదేరు - ఒకరికొకరు తిలకము దిద్దేరు ఒకరికొకరు వీడెము లొసగేరు = ఒళరికొకరు హారమువేసిరుఎ “ఎనరు మనకు సమానమిలలో' అను కృతి యక్షగానములలోని *డోరా”వఠె నున్నది. “నలువ తనయపై మోహముజెంది నాడె తగిలిపోయె -ముద్దు లౌొలుకు శ్రీహరి వలచుచు బృందాలోలుడై పోయె చిలువభూషణుడు దారుకావనపు చెలులుపాలాయెగో కులమున త్యాగరాజనుతుడు.మన వలలో దగిలిపోయెంగనుకను " “అల్లి కల్లో లమాయెనమ్మ _ యమునాదేవి' అను కృతి “ఏలపాట? అనదగి యున్నది, “మారుబారికి తాళలేక ఈ రాజకుమారుని దెచ్చితిమించాక తారుమారాయె (బతుకు - తత్త ళించే దెందాక గాలివానలు నిండారాయె మా పనులెల్ల = గేలిసేయుట కెడమాయె మాలిమితో మమ్మేలు మగనీ యెడబాయనాయె' “గంధము పుయ్యరుగా పన్నీరు గంధము పుయ్యరుగా అను దరువులో (ప్రతి చర ణము నందును మొదట తూగుతో గూడిన పాదమొకటి కలదు. తరువాతి రెండు పాదములు 'మధురగతిరగడి నడకలో నున్నవి. పల్లిని:- గంధము- పుయర్థరుగా పన్నీరు = గంధము పుయ్యరుగా అనువల్లవి:. అందమైన యదునందనుపై, కుందరదన లిరువొందగు పరమళ అగ్రం 227

చరణము - తిలకము దిద్దరుగా కన్తూరి - తిలకము దిద్దరుగా కలకలమను ముఖ కళగని సొక్కుచు - పలుకుల నమృతములొలికెడి స్వామికి ఎగ౦= 2 చేలము గట్టరుగా బంగరు - చేలము గట్టరుగా మాలిమితో గోపాల బాలులతొ - నాలమేపిన విశాలనయనునకి =గ౦= సాహిత్యమునందువలెగాక సంగీతమునందు అక్షరముల మాత్రాకాలములు గానానుకూలత నుబట్టి 'హెచ్చుటయు, తగ్గుటయు గలదు. కనుక పై చెప్పిన రగడల లక్షణములు కొన్ని చరణములలో కుంటువడవచ్చును. తాళములకు వలసిన మాతల ననుసరించి వానిని సరిపెట్టుకొనవలెను.

• కీర్తనల లక్షణములు కీర్తనమనగా పౌగకుట. కీర్తన లక్షణము “సంగీత సంప్రదాయ (సదర్శిని? లో ఇట్లు చెప్పబడి యున్నది. “క్రీ ర్రనము యొక్క *మాతు దేవా స్తుతిగాను, పల్టివిి అనుపల్లవి, చరణములతోను, మొదటి చరణముయొక్క కడపటిభాగము అనుపల్లవి యొక్క *ధాతువు ననుసరించియును, తక్కిన రెండు చరణములును మొదటి చరణ ధాతువు ననుసరించియును”) ఉండును. సంకీర్తన లక్షణమునందిట్లు కలదు. వైరాగ్యవృద్దికరగం, భీర పద(శ్రేణి పాసగం బెనుపుచు నగా మ్యారమ్య విష్ణుచరితో. దారములైయున్న6ంజాలు ధరణి న్వెలయున్‌ః దేహాత్మేశవివేకో. తాహంబును లోకవేద ధర్మాధర్మా ద్యూహాపోహంబులంగల యాహరి సంకిర్తనంబు లథధ్యాత్మంబుల్‌. ఈ లక్షణములకనుగుణముగ క్యాగరాజకృతులలో ఉపనిషత్సారతమాంశములు, భగ నంతువి స్వరూపగుజవై భవనములు, జీవాత్మక_ర్తవ్యము, భగనత్సా౦ప్తుషపాయములతో బాటు విషయసుఖముల దగిలి ప్రజలు అధోగతి పాలగుటకు విషాదము, లోకపొత తత్సరత మున్నగు భానములెల్ల చక్కగా (సకటింపబడియుండుటచే త్యాగరాజ కృతులు ఉత్తమ అధ్యాత్మ సంక్రీర్తనలని అనదగియున్నవి. 228

తెలుగున తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు మొదట నంకీ రృనముల రచించినవాడు కాన “సంకీ ర్తనాచారుగ్టోడనియు, *“వదకవితా పితామహుడు అనియు ఆతనికి విరుదము లేర్పడినవి. స్వయముగ ముస్పదివేలకు మించిన క్రీర్తనములలో ' వేంకటేశ్వరుని వివిధగేయపద్ధతులతో అకడు కీర్తించెను. “సంకీ ర్తనలక్షణమ'ని సంన్క్మృతమున అక్షణ్యగంథమును రచించెను. అది నేడు అలబ్ధిము. ఆ (గ్రంథమును ఆతని మను మడు చినతిరుమలాచార్యులు తెలుగున పద్యరూవమున అనువదించెను, అందు కీర్తన లను *నిబంధనామపదిమని 'పేర్కొనుచు దానికి లక్షణములను ఆతడు వివరించెను. ఉద్గాహము, 'మేళాపము, (ధువము, ఆంఠరము, ఆభోగము అను ఐదంగములతో గూడినది పదము అని పేర్కొనెను. ఈ ఐదంగములును ధాతుపులనబడును. కొన్ని కీర్తనములలో వీనిలో కొన్ని లోపంచటయు గలదు. అనగా ఉద్గ్రాహ(ధ్రువములు మాత్రమే ఉండు సదము “*ద్విధాతుకి మనియు, ఉద్దాహ, (ధ్రువ, ఆభోగము లుండు నది “్నతిధాతుకిమనియు, ఉద్దాహ, మేకాసక్క (ధ్రువ, ఆభోగములుండునది “చతు ర్ఞాళుక' మనియు ఆ (గంథమున పేర్కొనబడి యున్నది. “పదములో (ధునము అనబడునదే పల్లవిగా మారినదని తెలియనగును. సంకీర్తన లక్షణ (గంథమున విట్లు 'పేర్కొనదిడి యున్నది. “పదముల యర్థము పజ్లివి?

వదలక యన్నిటికి నేకవాక్యతజేయన్‌

గుదిగ్రుచ్చినట్లు తగులై

పదముతుదిన్‌ మరియు మరియు పల్లవి యలరున్‌” పరిశీలింపగా ఉద్దాాహ, (ధువ, ఆభోగములుండు (తిరాతుకములే సదములుగా ? నంక్రీ రనములుగా రూపొందినట్లు కాననచ్చుచున్నదని బాలొం్యకపు రజనీకాంతరావు గారు “ఆంధధ్రవాగ్గేయకార. చర్మితము'న సేర్కొలనిరి, ఈ ధాతువిశేషములన్నియు నంగీక శాస్త్రమున వినరింపదిడియున్నవి గనుక వానినిగురించి యిట వివరింవలేదు.

త్యాగరాజకృతులలో 'పెక్కింటిని గణవిభజనమొనరించి ఏ రగడకో, వృత్త మునకో చెందినవిగా గు _ర్తించుట అసాధ్యమైనవని. ఏలనగా వానిలో నంగిక శాస్త మర్యాదననుసరించి మ్యాతలనిర్ణయము చేసికొనవలెనేగాని యవి ఛండోగణ లక్షణము లకు సరిపడునవి కావు. త్యాగరాజకృతులికే కొడు ఏ' వాగ్గేయకారుని రచనలక్షై నను ఈవిషయము సమన్వయమగును. 229

నిజమునక్తు తాళము సనుసర్రించియే కీ రృనముల అతణఘములను సమన్వయ: పఅచుక్తొనవలెన్తు, *యతగానమ్ము ఇందలి (ప్రధానగేయరచనములు దేశరచనలగు రగఢ లలో గొంథ మార్చుజరిపి (తిపుట, జంపె, ఏక, అట అను తాళముల కన్తుగుణ- ముగా గల్చింపంబడ్తినవిగా. గానవచ్చును. అప్పకవి రగడవికారరచనములను తాశముల 'పేరనే పేర్కొనెనుగాని వానికి "పేరులు వేజె తెలుపలేదు.” అని స్నుగీవ విజయ యక్షగాన పీఠికలో (0.10 పుటలు శ్రీ వేటూరి _సభాకరశాన్రీగారు 'పేర్కొనియున్నారు. లఘువు, (దుతము, అనుుదుతము అనునానితో ముప్పదైదు తాళముల్లను శాస్త్రకారులు నిర్షయించియున్నారు. “లఘు"ననగా ఒక దెబ్బనుచణిచి (వేళ్ళను లెక్కీ0 చుట, (దుతమ నగా ఒక దెబ్బను చఅచి చేతినివినరుట, అను(దుత మనగా ఒక దెబ్బి గాని ఒక విసరుగావి. ఇందు (ధునతాళము == లఘుపు _.దుతము [ లఘువు లఘువు. అనగా ఇది తిశజాతి అయినచో తి[218ి8== 11 అక్షరములు; ఇదే చతురశజాడి అయినచో కీ(2-4.1.శ4ీ== 14 అక్షరములు; అళ్లే ఖండజాడి ఆయినచో 1? అక్షరములు, మి్యిశజాతి అయినచో 28 అతరములు; సంకీర్ణ జాతి అయినచో 28 అతరము లగుదున్నవి. పైని జెప్పిన 85 తాళములలో.

1. చతుర(శజాతి (తిప్పటతాళము: (ఆది 2 చతుర్మా(క్రాగణములు, శ. చతుర్శశజాతి రూసకళ్తాళము: (రూపకము రెండు (త్రిమ్యాతా గణములు, లేదా ఒక షణ్మాశ్రాగణము. శ. జంపె(మిక్సు __ 2 వంచమాశ్రాగణములు. శ తిపుట (తకు... (త్రిమాత్రాగణము (_ చతుర్మా(త్రాగణము. ర్‌ 3 ఏకళాళము బాజా ఒక (తిమాతాగణము. ర దేళాది జా ఒక చతుర్మా_తాగణము. 1 మధ్యాది --.... బక చతుర్మాశ్రాగణము అను నిర్ణయము ననుసరించి గణవిభజన మొనర్చినచో ఆ యా తాళములకు కీర్తనల లక్షణములు నరివడును. కాళమళికు సంగీకలాత్తణికులు తృకక్కిటి అను అత్తరములను చిహ్నాయు లుగా వాడుదురు, ఈ నాలుగు అక్షరములును ఒక్కొక్క మా(త్రాకాలమునే సూచిం చును. పొటిలగతిలో రెంజేసి మాత్రల చేరిక న్ఫురించీనచో “కక్ష అని గాని 'కిట'

అని గాని సూచించురు. కొన మూడు మా(త్రళలి జేరిక *తకిటి. . నాలుగు మాత్రల చేరిక *కిటతకి. ఐదు మ్మాశల చేరిక “తక తకిటి, ఆరు మాల చేరక *తకిట తకిటి. ఏడు మాత్రల చేరిక “తకిట తకధిమి లేదా *తకిటి కిటతక”. ఎనిమిది మాతల చేరిక “తకధిమి తకధిమి” లేదా “కిటతక కిటతకి. ఈ రీతిగా సూచించుచు శాశముల నిర్ణయించుకొందురు. ఆ గతి ననుసరించి పాటలలోని అతరములను. విళభజించుకొ నుచు తక్కువపడిన మాలకు స్వరములు చేర్చుకొనుచు పొడుట సం్యపదాయము. ఈ రీతిని పాటలకు లక్షణములిటి వినరింపదిడుడున్నవి.

1. అఆదిళాళమునకు రెండు చతుర్మా్యశా గణములు: | | | || తనయుని (బోవ జనని వచ్చునో [1 | (॥ | తల్లివద బాలుడు పోనో | చా టి ॥ | | /! వత్సము వెంట ధేనువు ననునో [ | | శీ వారిదమును గని పైరులు చనునో 2, రూపక తాళమునకు రెండు (తివ్యాతా గణములు లేదా ఒక షణ్మా(శ్రాగణము: ॥ $ రాగరతమాలికచే రంజిల్లు నటహరిశత | ॥ || [| బాగసేవించి సకల భఖాగ్యమందుదోమురారె | / | వైగమషట్‌శాస్త్ర పురాణాగమార్ద నసహీతమట . | | యోగివరులు ఆనందము నొందెడుసన్‌ మారమట
2. జంపె తాళమునకు రెండు పంచమాళంత్రా గణములు: | (1 ' | దయలేని బబతుకేమి దశరథరామా ( | / రాజాధిరాజ రతిరాజ శతలావణగ | ॥ | | పూజజపముల వేళ పొందుగో నెముట 231

శీ. (త్రిపుట కాళమునక్తు _ఒక (తిమ్మాతాగణమును ఒక చతుర్మా్యతా గణమును: | | నిలగళనుర జాలనుతనత | | ఫాలగిరిశవి శాలఫఘాలకృ || శ పాలవాలను శీలగౌరీ గ్‌ /| లోల శివమాం పాలయాద్భుత శ. దేశాది తాళమునకు ఒక చతుర్మాాతా గణము; | | | | వినతా సుతవా హనత్తీ రమణా | | | | మనసారగ సేవించెద రామా | కి మతభేదమనే శకనాస్తిక స [- ॥ | | మ్మళత వాక్కులు బల్కుట... సుఖమా 6. తశలఘువునకు మూడు మాకా గణములు: | | | ( యః నమోనమో రాఘవాయ అనిశం | | / ౧! శుకనుతాయ దీనబంధవె | / | [1 . సకలలోక దయాసింధవె ఈ రీతిని తాళముల కన్నింటికి గల మాత్రల ననుసరించి ఆ యా తాళములలో కీర్త నలను వాగ్గేయకారులు రచింతురు, అవన్నియు (ప్రకృత విమర్శనమున అవకాశము లేనందున వివరింవబిడపయ్యెను. ఇక త్యాగరాజ కీర్తనల స్వరూపమును గూర్చి కొన్ని విషయము. లిచట (వస్తొవించుట యుతక్తమగును. సాధారణముగా (పతి కీ _ర్హనమునందును పల్లవి, అను వల్లివి, చరణము అను మూడు అంగములుండును, త్యాగరాజు రచించిన దిన్యనామ కృతులు కొన్నింటిలో పల్లవి, చరణముతే కాని అనుపల్లవి కానవచ్చుట లేదు, కీర్తన 232

లలో సల్లివి, దానికి రెండింతలు అనుపల్లవి, దానికి రెట్టింపు, చరణము లుండును: కొన్ని ఈ అక్షణములకు భిన్నములై నవి క్యాగరాజ కృతులలో కలవు, పల్లవి: హెచ్చరికగరార హేరామచందద;

. . హెచ్చరికగరార హేరామచంద ఎహౌె- అనుపల్లవి: పచ్చవిల్తుని కన్న పాలిత నురేంద ఎహె

దీనిలో పల్లవిలో సగమే అనువల్లవిగ నున్నది.

కొన్ని కీర్తనలలో చరణములు అనుపల్లవికి నాలుగురెట్లు ఎక్కువగా నున్నవియు కలవు.

ఉదా.___“ముచ్చట (బహ్మాదులకు దొరకునా" కృతిలో. అనుపల్లివి: పచ్చని దేహిని పరమపావనిని:

పార్వతిని తలచుచు హరుజేగెడు ముం చరణము: చల్లరె వేల్చులరీతి విరులకర,

పల్పవములను తళుక్కునుచు కురుదు

లెల్లమెరయ నిజభక్తులు పొగడగ ఉల్లమురంజిల్ల

తెల్లనిమేనున నిండుసొమ్ములతో మల్లెహారములు మజిశోథిల్లగ

చల్లనివేళ సకల నవరత్నపు పల్లకిలో వేంచేసివచ్చు. -ము- కొన్నిటియందు చరణము తర్వాతగాని, న్వరఫాహిత్యము తడవాతగాని పల్లవికి మారు మొదటి చరణమే పునరావృత్త మగును. 'సాధించెనే ఓ మనసా” అను కీర్తనలో___

“సమయానికి తగు మాటలాడెనే. అనునది మొదటి చరణము. సాధారణ ముగా గాయకులు ప్రతిచరణము ముగిసిన తర్వాత దీనినే పల్లవికి మారుగ పాడు చున్నారు.

పల్లవిలో క్రీ ర్తనలోని ముఖ్య అభ్యిపాయము సూూత్య్వపాయముగ చెప్ప బడును, దాని అర్థము అనుపల్లవిలో మరింత విశదము చేయబడి ఆ అనుపల్లవి

233

పల్లవితో చేరి సంపూర్ణమైన భావము నిచ్చునద్దై యుండును. ఈ పల్లిని అను పల్లపులలో చెప్పబడిన విషయమే చరణములో నిదర్శనములతో విపలీకరింపదిమి లా యుండును. (పతిచరణము పల్లవితో అన్వయము కలిగి భానమును స్పూర్తిచేయనదై యుండును. కిర్తనములలో పలు చరణము లున్నపుడు పల్లవి, అనుపల్లవి పొడిన- శర్వాత ఏదైస ఒక చరణము పొడినప్పటికిని పాటలోని థానము వ్య క్రమగు చుండును. అన్ని చరణములు పాడవలసిన ఆవశ్యకత లేదు. కౌవుననే గాయకులు త్యాగరాజ కృతులలో కొవ్నింటిని పల్లవి, అనుపల్లవి తర్వాత ము(ద్రకల కడపట చరణమును మాత్రమే పాడుట అలనామై యున్నది, ఉదా: వల్లవి: అప్ప రామభక్త యెంతొ గొప్పరా -మా- (తిప్పటలను దీర్చి కంటిరెప్పవలెగాచు మా ఈ అనుపల్లవి పల్లవితో చేరి భావమును పూర్తి చేయుచున్నది. ఈ కీర్తన. తోని మూడు చరణములు దీనికి నిదర్శనములు. కాని కనపటిదై న__- కపి వారధి దాటునా? కలికి రోటగట్టునా? అపరాధి త్యాగరాజు కానందము చాలునా _మౌ... అను ముద్రాంకితమైన చరణమును మ్మాతమే గాయకులు పొడుట అలవాటుగ నున్నది. ఇట్లు పాడుటవలన భావము పూ _తిగా తెలియవచ్చినను అన్ని చరణములను. పాడిసనే త్యాగరాజుయుక్క సంపూర్ణ హృదయమును గుర్తించి పరిపూర్ణ రసాను భవము పొందుటకు అనుకూలమగును. మనోహర భక్తిభావముతో గూడిన కృతులనేగాక దృిందగానమునకు పనికీ వచ్చు నామావళులు, దివ్యనామకీ ర్తనలు, ఉత్సవసం౦ంపదాయ క్రీర్తనలని (పస్‌ద్ధము లైన మేలుకొలుపు, లాలిపాట, నలుగు, ఆరగింపు, పవళింపు, జోలపోట, ళోభనము, 'పెంద్లీ పాట మున్నగు ఉపచార కీ _ర్తనలు రచించి యున్నాడు. ఇనన్నియు విశిష్ట నంగీత లక్షణములతో గూడి రంజకములై యున్నవి, త్యాగరాజిట్లు శాస్త్రలక్షణము లన్నియు పొందుపడునట్లు కృతులు రచించు టయేగాక స్వయముగ లక్షణములు కొన్ని శల్చించుకొని కీర్తనములు రచించి. యున్నాడు. 234

క.. ఈ (కింది కృతి లఘ్వడరబహుశమై యున్నది, రామరామ రామరామ మాం పాహి వనమున జని మునిజనగణమును గను గొని నెనరున ఘనముగ జాలించిన ర్హా వనజనయన నిను మనసున దినదినమును గనుగొననను ననఘుని సేయవె రాం సరసిజభవ నురపతి వందితపద పురహరనుత పాలితత్యాగరాజ =రా=- వ. ఈ (కింది కృతిలో (ప్రతిచరణమునందును నాలగక్షరముల ప్రాసము కలదు. “శ్రీరఘునర కరుణాకర నీపదచింతనమే జీననము” కృతిలో_ మారమారనుత నామనవిని విను, మారమారమణ మరువకురా సుకు మారమారననమున నీనామము, మారుమారుబల్కను దయసేయుము ఎత్తీ= వారివారి మంచికి దగినట్టు, వారివారిభాగ్యము లీరాదే వారివారిదానిల శంబరజీ, వారివారిజాసన జనకహరే =శ్రీ-. తొలిదొల్త గానము, అక్షరము. రెండు ఒక్కటిగానే (వజవరూవముతో జనించెను. వేదములు గానము చేయబడుచుండెడివి. కౌపున సంగిత సాహిత్యములు ఏకమైయుండినవని తెలియనగును. తరువాత దోచిన మొట్టముదటి కావ్యనుగు “రామాయణము” గానరూపముతోనే (ప్రచారమునకు వచ్చినది. సంస్కృృతమునందు ఛందోనిబద్ధములగు నృ త్తము, అట్టి నియతిలేని గద్యము అను రెండు కాఖలుగ వ్యా ప్రిగన్న సాహిత్యము సంగీతముతోనే (పచారమునకు వచ్చినది. గద్య రూపమున నున్న యజుర్వేదమును గానము చేయబడుట గమనార్హ ము. (క్రమముగ సంగీతము. నందు వివిధములగు రాగములు తాళములు రూసొందినకొలది సంగీతమునకుప యు క్రమైన సాహిత్యము (ప్రత్యేకళాఖగా పరిణమించినది. దేశిభాషలలో మొదట. 235

గేయరూపమున వెలసిన సొపాత్యమే పిదప సీనము, గీతము మున్నగు వద్యములుగ వరిణామము నొందినది. మార్గ, దేశిపద్ధతులు కలిసి అభివృద్ధి చెందుకొలది ఛందో విబిద్ధమైన సాహిత్యము నుండి సంగీకమునకుపయు క్త మైన సాహిత్యము (కమముగ వేరుపడి విలక్షణ లక్షణముల సంతరించుకొని కృతులు, కీర్తనములు వెలసినవి.

నేడు సంగితోపయు క్రములైన పాటలన్నింటిని కాన్యలక్షణములకు పవిక్‌ వచ్చు ఛందోరితులతో సమన్వయపలచుట అసాధ్యమైన పని. ఈ విషయమునే బాలాంతపు రజనీకాంతరావుగారు అన్నమాచార్యులవారి అధ్యాత్మ శృంగార సంక్రిర్తో నల పీఠికలో ఇట్లు పేర్కొని యున్నారు: *సాపిత్యపరులై న ఛందో గంథకర్తలు 'అక్షణము చెప్పిన రగడలు, ద్విపదలు, షట్పదులవంటి దేశఛందోరీతులలోవి మాత్రా గణముల లెక్కలతో, కూర్చులతో అన్నమయ్య గేయముల ఛందోవిశిష్టతను కొలువ యత్నించి లాభము లేదు. అతని నాటికి (ప్రచారములో నుండిన (పామరజన వ్యవ హోరములోని గేయరీతులను, సాహిత్యపరుల ఛందోరీతులను మించిపోయి సాగి నది.” ఈ అభ్విపాయము త్యాగరాజకృతులకును సమన్వయమగును.

త్యాగరాజు రచనలలోని ఛందోవ్యాకరణ వ్యత్మిక్రమాదులు

త్యాగరాజు రచించిన (ప్రహ్లాద భక్తివిజయము, నాకాచరిిత్రము రెండింటిలోను కలిపి కంద పద్యములు 104, సీసపద్యములు 10, నృత్తములు 28, ద్విపదలు శ్ర, ఉత్సాహ పద్యము |, తేటగీతి 1 కలవు, ఇవన్నియు మహాకవుల (పదింధముల లోవి పద్యములకు. దీటుగా వ్యాకరణబద్ధములై , ఛందోనియతుల కనుగుణములై యున్నవి. కొన్నియెడల ద్విపదలలో ఇం(దగణములుండవలసినచోట చం్యద్రగణము లున్నవి. అనగా *నలలము' కాననచ్చుచున్నది. కన్నడ భాషలోని ద్వివదరీతి ననున రించి యిట్లు కూర్చబడియుండవచ్చును. లేదా పాటలలోవలె నడకకు సరిపడినందువ "అట్లు హర్చబడియుండవచ్చువు. ముదిత (ఫతులలోని పాఠములు కొన్ని నులభ ముగ లక్షణమున కనుగుణముగ దిద్దకొనదగియున్నవి. నిదర్శసమునకు.__ తీ... ఓ “కనకకళివుడు మున్ను కడుచలంబునను"

• (శహ్లాద వికి విజయము, అంకము 1)- ఇందు *'మున్‌” అవి దిద్దుకొనదగును, తీ “యొక్కి- సేవించెదము ముదమనరార' __ “మొక్కి సేవింతము? అని దిద్దకొనదగును. ( ః ్రి 236

8. “కరము కరమునబట్టి కౌగిటంజేర్చి' (౫ అంకము ర్‌ “కరము కరముబట్టి అని దిద్దుకొనదగును, త్యాగరాజకృత ద్విపదలలో చం్యద్రగణము ఉన్న పాదములకు నిదర్శనములు.
9. 'వలసి యొల్లనివరము వరుసగా నొసగి. (పహ్ల్హాద భక్తి విజయము, అంకము4)
10. “మూయావిలాన నామది నెజుగ లేకి ( న. . £. త్యాగరాజ కృతులలోని వృత్తములలో ఒకచోట మ్మాతము గణము తప్పినది. “నొకా రంధ్రములో జలంబు చొరగా నత్యంత వాాసంగలై (నాకా చర్మితము. పుట 8), పదాది సంయుక్తాకరమునకు ముందున్న లఘువు గురువుగాకుండుట. కొన్ని [ప్రయోగములలో కానవచ్చుచున్నది. ఈచోట సమాసగతమగుటవలన *త' గురువే యగును. లఘువుగా గణించుటకు (పమాణములేదు. అందువలన. గణము తప్పినది.
11. త్యాగరాజు ప్రామాణికకవులు (ప్రయోగింపని “ఆఖండయతి'వి పలుచోట్లలో పయోగించెను,
12. లగ్నమదెట్టిడో వనితలందలు వచ్చిన వేళదేవతల్‌ (నౌకాచర్మితము)
13. వేడెద యొక్కెాదనసుందెగ, నాడక ళవథందబు వినుము న్తారదగురుడా " (వ్రక్లోద ఈ. వి.) త లసితమౌనట్టి నగరంబిలంకరింపు, మనుచు 'నెలవిచ్చెం దనముఖ్య . మంతికపుడు (వ భు విం
14. చ్హాయగు క్రీర్తిగాదు మనపారగని త్తు వరంబులందుకో.__((ప. భ. విం
15. “పహ్లాద భక్తివిజయము'న గల పద్యములలో (కింది పాదములలో యతి భంగము కానవచ్చుచున్నది. జవియింపబడి జాలిజెంది మూర్చిల్లి (అం. 1 పృట లి యతులకు సురలకు నెల్లవారలకు (అం. 1 పుటక్రి 237

చటులకతోరుల్లై చెలగుదై త్యులకు (అం, 1. పుట $) చై (తోత్సనంబున జెలగుచు మేము (+: పుటి 4) చైలరేగుకు వాదులాడ జ్మకియు దలచెన్‌ (అంకము 4. పుటి 28) సాగరంబునవేయ "'పెలవిచ్చు మొదలు. (అంకము 1. పుట లై వై పాదములలో యతిభంగము కానవచ్చును. తమీళణ అదాదియైన చనంన్య్య్యృుత పదమును *వికారాదిగ వ్యవహరించుట కలదు. జయము = జేయము, జననము _ జెననము. తెలుగున వ్యావహారికమున కొన్ని పదములలో “వికారము “యాకారముగ నుచ్చరింపదిడుట కలదు. ఎల్ల _- యల్ల, చెలగు . చలగు. ఈ ఉచ్చారణ సొమ్యమునుబట్టి పై రీతిని యతి కూర్చబిడినదేమో!: ఈ పొరపాటు త్యాగ రాజునకు గేయరచనాధోరణి వలన కలిగినది కావచ్చును. “వ్యాపారము సేయలేక వేసారితినా ((పహ్లాద భక్తివిజయము అం 4, "పుట 24). “వ్యాపారము అను పదమునకు వ్యవహారమున 'వేపొరము అను వికృతి కలదు. దాని నంగీకరించిన యతి సరిపోవును. “మెరుపుకోట్రను గేరు మోమును దాల్చి (అంకము 6 వుట త్రి *వ్వేన్లు? "అని యుండవలెను. “వనజాప్తుడు జూడ నానగొని యుదయించెన్‌? (సు, ళ వి. అంకము 5, 'పుటక2)__“నానపడి” అని యుండవలెను శ్‌. ఈ (కింది పద్య పాదిములలో (ప్రాస గమనింపదగును. రాజముఖుండాడగ విని, "

• రాజీవదళాకు లంతరంగములొో సం కోజముతో వ్యథజెందుచు, స్తీజన్మంజేల: గలిగె ఛీఛీ యనుచున్‌. (నాకాచర్యితము,. పుట. 1ల) “సంకోచము అని పదము. *సంకోజము ఆను తమిళ న్యవహారమును బిట్ట్‌ (ప్రాస కూర్చెనేమో? వ 238

ఈ (కింది ద్విసద పంక్తులలో (ప్రాస సరిపడుటలేదు. కాని “మంజరి అను శాందుమేని ఛందోభంగము రాదు.

1. “చిత్వ్వరూపుడు భ క్రచిత్తానుసారి యుత్సవపురుషుంఢడు ఉరగేంద్రశాయి'

(వహ్లాద భదక్తివిజయము, అం. 5. పుట 89)

2 సింహాననంబున జెలగినయట్ల (బహ్మేంద్రపట్రానుభవ మందినట్లు

( న అం, శ పుటి క) “రెండనదానితో ఉచ్చారణ సామ్యమునుబట్టి పాస కూర్పబిడినదని థావింపనగును.

8 నీదు పుణ్యములను నిర్మలంబైన

స్వాద్వన్నములు వెట్రై స్వానందమునను (వ ళ. వి. అంకము. 1. పుట $) ఇందు సంయు క్రాసంయుక్తాక్షరములకు పాన కూర్చబడినది.

4 లఅగ్నమదెటిదో వనితలందజు వచ్చినవేళ దేవతల్‌ మగ్నులజేసిరో కమలమందు జనించిన వాని (వాతయో విఘ్నము వచ్చునా యనుచు

వింటిమి వార్తలు విశ్వసింపుచున్‌ నగ్నలమైతిమేమిగతి నాథ దుకూలములెందు గానమే, ఇచ్చట (ప్రాస తప్పినది. ర్‌ం వికదేశాన్వాయము: “ఘనుడైన నారదాగమనంబుచేత' (ఛళ వి ఘనురైన అను పదము సమానముల్లోవి పూర్వసదనుగు నారదునితో మ్మాత చమన్వయించును, “భక్తాగగణు్యుడై పరగు ప్రహ్హాద భక్రివిజయంబుని (స్టార భక్తివిదుమ) ఇభ క్తాగగణ్యుడనునది సమానపూర్వపదముతో న్యూత మన్వయించును. 239

7. వైరిసమానములు:- 1. రాగతాకమృదంగ రవళి (ప భ. వి.)
8. నిజదాసవెజ్ణి (ప. భ. విం 8. పంచరంగు కంచుకము (నాకాచరి తము).

8 సంధులు:

1. అనుశున్నారామమందు (ప.ంభ.వి) 2. గోటజూ పుచున్నివసుధా తలంబునను (వ, భ. వి) 8. చెలుల్వర్డించుచున్నేగుచున్‌ (నౌకా చర్మితము) శ. వినోదములు నల్పన్నాజ్ఞగావింపగా (నా.చఎఏ వై వానిలో _దుతమున కచ్చుపర మగువపుడు ద్విత్వము కానవచ్చుచున్నది. పోతన రచనలోను *సర్వమున్నరని? ఇక్యాది రూపములు కానవచ్చుచున్నవి. 5. గానందు (గాసి - అంద్భు (పభ వి 80, సద్దన్నము (సద్ది +- అన్నము) (ఛో భ. వి) 7. కొంచెతనము (కొంచెప్పం దనము)

9, వా్థవహారిక భాషారూపములు:

1. సంపదలొసగేనింకన్‌ (ప. భ. వి) 8. లిలకు తనువందిందని (ముద్రిత (వళ్సి “ఠనువందినదని' __అని దిద్దుకొనదగును.

ఇట్టీ రూపములు అర్వాచీన (సబంధములలోను, యక్షగానములతోను కొన వచ్చును. పాటలలో ఇట్టిపి దోషములుగ పరిగణింపబిడపు, విరివిగా పొటలు రచించిన పరిచయమునలన త్యాగరాజు రచించిన పద్యములలోను విట్టివి చోటు జేసికొవి యుండవచ్చును. త్యాగరాజు రచించిన పాటలలో: 1. తెలిసేగింతురు £. భ_క్ష్యేపొద్దును 8. మనవ్యాలకింవ 4. దొరళునాల్బ్పతపసు 5. దొరికేనాల్చులకు 8. క్రానమొసగరాజజనక మున్నగు సంధిరూపములును; 1. చరణకొగిలి 2 జనచెలిమి 8. నిజచుట్టాలు 4. భవరోగమందు. 5. ఒక పత్నీనతుడు 8. శునకపిల్లలు నేరకోటి 8. అతిమేల్మి 9. నిద్దురజితుడు 10. బహుమేలు 11. పొ నరచెలిమి మున్నగు వైరిసమాసములును; 1. కనకాంబరి 2. సీరజదళన్వేతి 8. శరణాగత వత్సలివి మున్నగు సంస్కృత సమాసాంత విధి విరుద్ధ (సయోగములును కానవచ్చు చున్నవి. యక్షగానములందు, పదకవితలందు, అప్రొఢకవుల _స్రబింధములందు ఇట్టి [పయోగములు కాననగును, కాని పదకవితలలో నిట్టివి దోషముగ పరిగణింప దిడవుం

ఆశువుగా త్యోగరాజు చెప్పిన కీర్తనలను అతని శిష్యులు (వాసిపెట్టుకొనిన (వ్రాత్యసళులను అనుసరించి మ్యుద్రితప్రతులు వెలువడినవి, గొప్ప వండిత కవుల

240

ళును ఆశువుగా పద్యములు చెవ్పునపుడు ఆందందు గణ యతిభంగములు, వ్యాకరణ విరుద్ధ (ప్రయోగములు దోరలుట కలదు. తమ రచనలను (గంఠస్థము గావించునపుడు పరిశీలించి వాసిని దిద్దుకొనుచుందురు. త్యాగరాజు అట్లు చేయడయ్యెను.. పెక్కు చోట్లలో త్యాగరాజహృదయమిదమిత్ధమని విర్ణయంవ శక్యముగాకున్నది.. విపుల పరిశోధనలతో సువరిష్క్యృత(ఫప్రతి వెలునడుట అవశ్యకమనుట నిది సూచించు చున్నది.

ఇక త్యాగరాజునందుగల ఉత్తమ వాగ్గేయకార లక్షణముల గుజించియు, అతని నోదయోగనిద్దిని గుజించియు తరువాళి _సకరణమున వివరింపబడును.

గా16 241

ఉత్తను వాగ్గేయకార లక్షణములు నన ఉత్తవం వాగ్గేయకారుడు = త్యాగరాజు

“వాచం గేయం చ కురుతే, యస్స వాగ్గేయకారకః సంగీత సంప్రదాయ శ్రాదర్శిని.

శబ్దరూపమైన సాహిత్యమును సంగీత సం్యపదాయజ్ఞులు “'మాఠు' అవి యందురు. స్వర రూపమైన వర్షమెట్టును 'ధాతు' అనియందురు. ఈ రెండు పక్రియల లోను పరిణరజ్ఞానమును పొంది పొందికగా రెండింటిని సమన్వయపరచి సహృదయ రంజకముగ కృతులు రచించువాడు “వాగ్గేయకారుడ'ను _పళంస నందుకొనును. హృదయమును స్నిగ్ధముచేసి, బుద్దిని వికసింపజేసి మానవునకు అత్యుత్తమ సంస్కల్యు చిని చేకూర్చగల లలితకళలలో సంగితమునకు ముఖ్యస్థానము కలదు. సంగీతమనగా కేవలము స్వర్మవపస్తారముతో రాగ మాలాసించుటకాదు. అట్టి యాలాపనము (కుతి మధురము కానగునుగాని విన్న కొలదిసేపటిలోనే విసుగు జనింపజేయును. మనోహరభావసంపన్నమై. (ప్రసన్నపదగుంభనలు గల సాహిత్యము సంగీతముతో సమ్మేళనము పొందినపుడు అది అఆపాతమధురమై హృదయమును స్పందింపజేసి ఆరమ్యథానపరంపరల నాస్వాద్యము గావించును. అంత మానవుడు సంస్క్యుతి పరుడగును, కావున సంగిత సాహిత్యములు రెండింటిలోను పరిణజత్యపజ గల రళాకారుడే ఉత్తమ వాగ్గేయకారు డనిపింగుకొనును.

స్వరసంచారము, మూర్చనలు, గమకములు, సంగతులు మున్నగు గాన (వ(క్రియలతో లయబిద్ధముగ కీర్తనలు ఆలాపించుట శుతి మధురముగ నుండును. అట్లు పాడునపుడు కీర్తనలోని భావములకు, వానినలన ధ్వనించు భావనా పరంసరలకు తగిన రాగము, స్వరనంచారము, సంగతులు, గమకములు మున్నగు గానప్మకియలు సరస సమ్మేళనము పొందుటయే ఉత్తమ గానమునకు లక్షణము. సంగీత సాహిత్య ములలో నమాన (ప్రతిభాప్యుక్స త్తులుగల వారికే యిట్టిరచదన సొధ్యము. త్యాగరాజ

242

కృతులలో “నగుమోము, “పక్కల .నిలబిడి, “అలకలల్లలాడగ గని”, . “చక్కని రాజమార్గము,” *నను పాలింప' మున్నుగాగల వందలకొలది కృతులు శాశ్వతములు కాగలుగుటకు కారణ మిదియే,

ఉత్తమ వాగ్గేయకారుని లక్షణములు సంగీత సం్యపదాయ ,పదర్శిని.మున్నగు లక్షణ (గంథములతో ఏవరింపబడియున్నది, అవియెల్ల శ్యాగరాజునందు సమన్వయ పడియున్నవనుటకు ఆతని కృతు లెల్ల మేలైన నిదర్శనములు. అ అక్షణములంద్ను యుఖ్యములగువావి నిట వివరించుట యుక్తము.

1. నుశబ - అపశబముల వివేకము, నిర్లుష పదపయోగ విజ్ఞానము:

సో టబ దివి ఆ కో శ

దీనికి త్యాగరాజు రచించిన ఘనరాగ పంచ్రరత్నకృతులు చక్కని నిదర్శ నములు. ౨. అలంకారళాస్త్ర కౌశలముః

త్యాగరాజునకుగల అలంకార శాస్త్రపరిజ్ఞానమునకు అతని “సుందరి నిన్ను వర్తింప అను కృతిలోని__ +

ల “కలకలమను ముఖకళలనుగని కలు, వలరాజు భువికి రాడాయి శనులనుగని సిగ్గుపడి గండుమీనులు వనధివొసము చేయనాయె మినుకుసొమ్ముల చేలకాంతుల మెజుపులుగని నిమిషము నిలువదాయె" వంటి _సయోగములు తార్కాణములు, 38 నవరస, స్థాయి; విబావానుభావ సంచారి భావముల గురించిన పరి జ్ఞానము:

(వహ్లాద భక్రివిజయము, గౌకొచర్యిత రచనలలో గల అతని యీ యకక ముందే నిరూపింపబిడినది. త్సీ నృ త్తగీతవాద్యములందు నేర్పు,

త్యాగరాజుకాలమున మున్వానల్లూరు సభొవతి అను వ్‌సిద్ధ నృత్య కళాపీదు తుండెను. అతని శిష్యురాలు 'కమలం) ఆను నాట్యికళా ప్రవీణ శ్యాగరాటు 'మేస్పు

కోరి ఆయన యొద్దకువచ్చి “ఎందుదాగినాడో” అను కృతికి అభినయము పట్టి చూపగా ఆ్యాగరాజు ఆమె నాట్యశా స్త్రపరిళజ్ఞానమును, నాట్యకళానై పుణిని మిక్కిలి (పశంసించి పోత్సాహపరచెనటః: త్యాగరాజకృతు అనేకములు నృత్యమున కనుగుణముగ ళా ల్‌ ల్పి బ్రలల్‌' నుండుట విజ్ఞా అెజింగినదే,

ఇంక గిళఠకౌళలమునకు నిదర్శనము: క్యాగరాజు తన గురువగు ళొంకఠి వేంకటరమణయ్యగారి సమక్షమున “దొరకునా యిటువంటిసేని అను *ఏిలహరి కృతిసి పొడి వారిచే దిహుమానింపబడిన విధము అతని చర్మితమున (ప్రసిద్ధము? ' మరియు త్యాగరాజు “దాశరథీ నీ బుణముదీర్ప నా తరమా” అను కృతిలో తనకానాడు భారతదేశమందంతట వ్యావ్ల్వమైయుండిన కీర్తిని సూచించియన్నాడు. త్యాగరాజు వీణావాదన కుశలుడు గూడ. 5. భూతభవిష్యద్వరమానముల పరిశీలనాశక్తి. దేశకాల పరిజ్ఞానము,

వాకృటుత్వము:

త్యాగరాజ కృతులలో పలుచోట్ల అతవికిగల ఆనాటి దేశకాలరీతుల పరిజ్ఞానము వ్య క్తమగుచున్నది. “తెలిసి రామచింతనతో', “దర్శనము సేయనాతరమా' ఇత్యాది కృతులలో త్యాగరాజు నాటి కాలపరిస్టితులను చక్కగా విశదపరచి యున్నాడు.

త్యాగరాజు సత్యవాక్సంపన్నుడు, తిరుమల వేంకళేళ్వరుని సన్నిధిలో “తెర తీయగరాదా”' అను కృతిని పొడి తనకు దేవునకు నడుమనున్న మాయతెర తాన్వై తొలగిపోవునట్లు చేసిన మహ_త్త్వముకలవాడు. ఒకానొక సందర్భమున నా జీవనా ధార నా నోముఫలమా' అను కృతిని పొడి మృతుడై నవానిని ,బితికించినట్లు “త్యాగరాజు చరిిత'లో కలదు. లా 6 రోషద్వేషముల కతీతముగ సౌహార్ద్వము కలిగియుండుట: జ శమదమాది గుణసంపన్నుడై, చిత్తమును నిరంతరము (శ్రీరాముని నరము

సి యతవిని సత్యక్షముగావించుకొన్న మహనీయుడు త్యాగరాజు. సలుకృతులలో

నమకాలీన జనుల దుర్గతిపట్ల తనకుగలిగిన ఆవేదనను, అనుతాసమును (ప్రకటించి యున్నాడు. 7. భావమునకు తగిన వాక్య నిర్మాణళ క్తి:

ఎత్తుగడలో నే త్యాగరాజు పలుకృతులలో తనకుగలిగిన భావోత్కర్షమును. 'మెజపు మెజసినట్లు సహృదయుల హృదయమున తోచునట్టు చేసేయున్నాడు

ల!

“*నగుమోము', *యోచనా కమలల్లోచనా' మున్నగు క్కతులు దావికి విదర్శనములు. చిజునవ్వుగులుకు శ్రీరాముని ముఖదర్శనమే మహాభాగ్యము. అదిలేని (వతిక్షణము చురంత _సంతాపహేతుపు. నకల లోకములను మోహపెట్టగల మహిమ అ చిలునవ్వునకు గలదు. అట్టి భాగ్యము తనకు లేనందున త్యాగరాజునకు గలిగిన చాలి యెట్టిదో దానిని “నగుమోము గనలేని అను కృతిలోని పల్లవి వ్యక్తము చేయు చున్నది. *'యోచనా”, “నన్ను పాలింపి మున్నగు కృతులు ఇఫ్టీ ఎత్తుగడలోనే ఛానస్ఫోరకములై యెదను పృులకరింసబేయుచున్నవి. 8 (పబంధములందు (పగల్భత; నానార్థ ప్రయోగ (ప్రాగల్భ్యము:

విశిష్ణ గాన్నప్మకియలతో గూడిన అత్యుత్తమ కృతులు వించించుటతోవాటు అనేక నూతన రాగములకు ఉత్తమ లక్ష్యములుగ యబ్రిసిడ్దిగాంచిన కృతులను రచించి సంగిత శాస్త్రమున (పసిద్ధములై యున్న (ప్రబింధరీతులందు తనకు గల (_ప్రగల్ఫతను చక్కగా (పదర్శించి యున్నాడు త్యాగరాజు దురనగాహములగు త_త్ర్వరహస్యము అను గూడ అలతి యలతి పలుకులతో చిన్న కృతిలో సులభ(గ్రాహ్యాము అగునట్లు రచించుట త్యాగరాజునకు వెన్నతోబెట్టిన విద్య. 'గీకార్థము సంగీతానందము” “దై ్సతము సుఖమా' మున్నగు కృతు లిందులకు నిదర్శనములు, “బాహ్య సాధన అతో వేషధారులై జపతపొదుల నొనరించిన మ్యాతమున భగనదను([గ్రహము అభింపదు. ఏకాగచిత్తముతో ధ్యాననిస్ట కలిగి అంతరంగమున భగవ్యద్రూవమును కనుగొనగలిగినగాని భగవద్దర్శనము కాదు'__అను విశిష్ణ తత్త్వమును “నడచి నడచి చూచే రయోధ్యానగరము. కానే” అను ఒక చిన్నకృతిలో త్యాగరాజు కూర్చెను. ఇట్లు త_శ్త్వ్వరహనస్యములను రమ్యకృతులలో కూర్చెను.

“వాచామగోచరమే మనసా అను కృతిలో శ్రీరాముని దయాగుణము అభి వర్షితము. “మానవతీమదెరింగి....బాణంబు నటు చెదర పేయలేవా" ఈ నృ శ్రాంతము ఏ (గంథములోవిదో తెలియరాదు. త్యాగరాజు తంగడి రొమ్మబిహ్మము గొ ప్ప పౌరాణికులు, నానాపురాణేతిహాన ప్రబంధవిశేషములెల్ల తెలిసినవారు. వారి పురాణ [వవచనముల నాలకించుటచేతను, ఆ కాలముననుండిన సుప్రసిద్ద విద్వాంసులతోడి మ్యైకిచేతను శుతి, స్మృతి, ఇతిహాన)ు పురాణాదుల మర్మము లెల్లి చక్కగా గుద్తించినవాడు త్యాగరాజు. అతని రచనలలో నీ (వజ్ఞావిశేషము దో్యోతకమగు చుండును. 'రమిండువా రెనరురా, “ఎవరని నిర్ణయించిరిరా ఇత్యాది కృతులు థీనికి విదర్శనములు,

245

-వుదమా .-కామదమా, శోధనలకు = యశోధనులకు, భవసన్నుత . అజభప సన్నుత, కారాధీశవదన _ తారాధీశదమన, కనకపటధర _ కనకిపటమేల మున్నగు శ్డేష చమత్కుులతో గూడిన పదముల కూర్చులు అతని భాషాపాందిళ్యమునవ నికషోపలములు.

9 కాస్త్మపోక్తములైన ఆలాపనవిధానములు తెలిసి యుండుట:

స్వర్జార్హవ మర్మములు నారదాన్యుగహము వలన బడసినవాదు త్యాగరాజుం ఈనకుగల (పతిభానిశేషమును వంగ్యముగ తన కృతులలో సూచించెను. ఉదా:

1. న్వరరాగ సుధారసయుత భక్త 2) సొగసుగా మృదంగతాళము, $) కద్దను వారికి మొదలగునవి, .

10. ద్వంద్వాతీతుడు: విశాగమనన్కుడు, ప్రాఢరచయిత. న్వరమేళ కళానిధి, తళ్త-జ్జుడు, వేదాంతవేది: లొకానుభవశాలి, కవిబ్రహ్మ:

ఈ లక్షణములెల్ల త్యాగరాజునందు. పరిపూర్హముగ గలననుటను అతనీ కృతులు నిరూపించుచున్నవి.

. 'ప్రాథరచన'__ రాగమునక్కు సాహిత్యమునకు గల విచ్యితసంబంధమును చచుక్కారథరితముగాా రమణీయముగా చూపిన ఆంథధకవి రామరాజభూషణుడు. అతడు సంగీత సాహిత్యములలో సమాన్నప్రతిభ గలవాడు కనుక పలుపద్యములలో సంగీతశా స్త్ర మర్మములను సూచించెను, త్యాగరాజు కూడ తన కొన్ని కృతులలో నిట్టి చమకత్కారముల మెటయించినాడు. .

ఉదా: “మేనుజూచి మోసపోకుమీ'__ సరసాంగిరాగము, “ఎవరై నలేరా పెద్దలు ఇలలో దీనులథబోవ'__సిద్ధసేనరాగము, 'ఒకసారి చూడగరాదా” - “ఎన్నడు చూతున్తో అను కృతులు (పొధకళామర్మ్శ్మములు తెలిపిన నాబుక మాటలనుటను సూచనగ దెల్బుచున్నట్లు కళావతిరాగము, “ఎవరితో దెల్పుదు నాలోని జాలి మానవతి రాగము, “చిన్ననాటనే చేయిబటితివే'__కళానిధిరాగము, “రాగసుధారస పానము - ఆందోళకా రాగము _ ఈ కృతిలోని “యాగ యోగ త్యాగభోగ ఫల మొసంగే” అను (ప్రయోగము పాడుచున్నప్పుడు పల్లకిలో నూగుచున్నట్లు తోదును.

ఈ రీతిని పాటలలోని భానముల కనుగుణముగ రాగములు పనుపడియున్నవి, కృతులల్‌ ని రసవిశీష్ణతల కనుగుణముగ రాగములు కూర్చుటలోను త్యాగరాజు సిద్ధ హ న్హుడు. 'కనుగొంటిని శ్రీరాముని ఇందలి (శ్రీరాముని కనుగొన్న త్యాగరాజు

246

హృదయమున నుప్పొంగు పరమానందమును దెలుపుచు ఈకృతి *విలహరి” రాగ మున నమరియున్నది. *ననుపొలింస నడచివచ్చితివో” అను కృతిలో శ్రీరాముని దయావిశేషముసకు ముగ్ధుడైన శ్యాగరాజు హృదయమునందలి శ్రీరామునిపై గల మాహమును మోహనరాగమే వెల్లడించుచున్నది. 'క్షీరసాగరశయని ఈ కృతి సం్మపార్థనమునకు అనుగుణముగ దేనగాంధారీ రాగమున కూర్చబడుట విశేషము.

త త్వజ్ఞుడు: పదునెనిమిది అధ్యాయములు కల భగవద్గీకలోనున్న సార మును “గీతార్థ సారము” అను ఒక చిన్న కృతిలో సమ్ముదమును ఆపోశనము పట్టిన అగన్త్యువివలె ఇముడ్చగలిగిన మహిమాన్వితుడు త్యాగరాజు,

విక్షాగమనస్కుడు: (పతిదినము లఅక్షబకొలది రామమం[త జవము గావిం చిన నిష్టాపరుడన్నచో అతని ఏకొాగత యెట్టిదో గు్రింపనగును. కాననే “మనను నిల్చ శక్తిలేకపోతే' అని ధైర్యముతో అనగలిగెను.

కవ్మిబహ్మ. ఆకాలమున నుండిన కొందరు చిద్వాంసులు క్యాగరాజునకు గల సంగిశళశాస్త్ర పరిజ్ఞానమును సందేషింవగా వారి నోళ్ళు మూయించుటకు *స్సన్ష రాగ వంచరత్నమూులని (పసిద్దిగన్న అపూర్వకృతులను విపులస్వరనంచారములతో రచించి పొడి విజ్ఞాలమెప్పు పొంచెననుట స్యుపసిద్ధము. ఈ కృతులలో కానస్లగు పదముల కూర్చు, భావసరిపుష్టి త్యాగరాజునకుగల శాస్త్ర పాండిత్యమునకు నిదర్శ నములై యొస్పునున్నవి.

లొకజత: అతిగహన త_త్త్వములను గూడ అలతి యలతి నలుకుబిళ్ళతో సూటిగా మనస్స్‌న నాటునట్లు చెప్పగల (వజాకవి వేమన. ఆతని వరవడిలో త్యాగ రాజు సమకాలీన (పజలలో వ్యాపించియున్న లోకో క్తులను, పలుకుదిళ్ళ నుపయో గించి వేదాంత తత్త్వములు సులభముగ తెలియవచ్చునట్లు తన పాటలలో కూర్చెను, ఇట్టి రచనలు (సజల హృదయములలో నాటుకొవిపోయి మాటి మాటికి తలపున 'మెదలుచు ఒకప్పుడు గాకపోయిన మరొకప్పుడై నను వారి మనస్సుల న్పందింపజేసి బుజుమార్గమున (వవర్తించునట్లోనర్చును.

ఉదా-.__ “మనసు విషయ నట విటుల కొనగికే, మా రామని కృపగల్లునో మనసా” అను కృచతిలో___

“తనతలుపుతిసి పెట్టి. ఒకరింటిక, తాంగుక్కలతోలురిీతి గాదో

తవిటికి రంకాడబోతె కూటితపిల కోతికొంపోయినటుగాదో'

247

“కలనరులకు మహిమలు దెలిపేమి ఫలమనలేదా” అను కృతిలో. “ఇలనువెలయ వరవృషరాజులకటు, కులరుచి తెలియు చందముగా” “రామ వీయెడ (పేమరహితులక్కు నామరుచి తెలుసునా” అను కృతిలో__ “కామిని వేషథధారికి సాధ్వినడత లేమైన తెలునునా ఘనమగు పులి గోరూపమైతే,,. శిశువుపాలు గల్లునా మున్నగునవి గమవింస దగినవి. త్యాగరాజు రచనలలోని (పత్యేక గుణములు

1. త్యాగరాజు స్వరవర్ణములను, కాళాంగ్యకియలను బిగించుకొని కూర్చు డక పోవుటనలన వారి కృతులలో నెరవు, స్వరకల్పనల మనోధర్మము సాధ్యమై యున్నవని సంగితజ్ఞులు చెప్పుదురు. వారి కృతులు 8.7.8 అకురకాలములతో కూడి సుగమముగ నుండును. "నగుమోము, *“గిరిపై నెలకొన్న" అనునిట్టిని ఉత్తమ కాళ గళితో కూడిన కృతులు.
2. నంగీతళాస్త్ర మహిమను త్యాగరాజు (పళంసించినంతగా ఇతర వాగ్గేయ తారు లెన్వరును తమ కృతులలో 4ఉగ్గడించియుండ లేదు. ఉదా: 1. *“నాదతనుమనిశం శంకరం, నమామి మే మనసా శిరసా మోదకరనిగమోత్తమసామ, వేదసారం వారం వారం సద్యోజాతాది పంచవక్త్రజ, సరిగమపదనీ వరసప్తస్వర విద్యాలోలం విదళితకాలం. విమలహృదయ త్యాగరాజపొలం!” లై “శోభిల్లు సప్తస్వర సుందరుల భజింపవే మనసా నాభీిహృత్క్మంఠరసన నాసాదుల యందు ధర మిుక్సామాదులలొ వరగాయత్రిహృదయమున సురభూసుర మానసమున శుభత్యాగరాజాదులలొ” 8 “సొగసుగా మృదంగతాళముజత గూర్చి నిను జొక్కంజేయు ధీరుండెవ్వండో 248

నిగమశిరోర్హము గల్గిన నిజవాక్కులతో స్వరశుద్రముతో యతి విశ్రమ సద్భక్తివిరతి (దాకారన నవరన యుతకృతిచే భజియించే, యుక్తి త్యాగరాజుని తరమాశ్రీరామ” తీ, “సంగీతశాస్త్రజ్ఞానము భక్తివినా సన్మార్గము గలదే మనసా భృంగి నకేశ సమీరజ ఘటజ మతంగ నారదాదు లుపాసించే" సం 5- “సంగీతశాస్త్రజ్ఞానము సారూప్యసౌఖ్యవిమే మనసా శృంగారరసాద్యథిలసార పూరిత రామకథానందాభబ్లియుత =స౦-= ఈ 'మోకముకలదా భువిలో జీవన్ముక్తులు కానివారలకు సాకాత్మ్కారని సద్భక్తి నంగీళజ్ఞాన విహీనులకు పాణానల సంయోగమువల్ల 'వణవనాదము సప్రస్వరములై బరగ వీణావాదనలోలుడౌ శివమనోవిత మెజుగరు త్యాగరాజ వినుత" ఎమో 8. (ఫొఢులేగాక సంగీత శాస్త్రములో స్వల్పవరిచయముగల వారుకూడ పొడి యానందింపదగినట్లు ఆతి సులభములైన కృతులు కొన్ని జ్యాగరాజూ రచించెను. ఉదా: *ని దయచే రామ నిత్యానందుడనైతె నాదబహ్మానంద రసాకృతిగల వరమృదుభాష సున్వరమయ భూష వరత్యాగరాజు వాక్చేలావృతి శ. సంగిత సాహిత్యముల మాధువ్యము సమముగా విలసిల్లునట్లు సలుకృతులు రచించెను. “అలకలల్లలాడగగని అఆరాభయ్మని యటుపాంగెనొ చెలువు మీరగను మారీచుని మదమణుచేవేళ మునికను సైగదెలిసి శివధనుపును విరిచే సమయ మున త్యాగరాజవినుతిని మోమున రంజిల్టు' 2409

“నా మొజాలకింపవేమి శ్రీరామ, నీ మహిమలు వినివిని నే నెంతో నెజనమ్మితి ఒక పవనచరుడలనాడు సహోదరు బాధలుతాళక మొజులిడబోచితివి తనకు సుుగ్రీవముగాదా' ఒక నిశిచరుడన్నమాట లోర్వక శరణనగా శుకవచనములోనాదుపలుకులన్ని విభషణమా పూసలుగుచ్చిన యటువలె పూనిభజించగ ఆఅఆసలుగల తాాగరాజు దాసుడనుచు దెలిసి' 'సరససామదానభేదదండచతుర సాటిదైవమెవరె (బోవవె పరమశాంభవా(గేసరుండనుచు పల్కు రావణుడు తెలియలేకపోయె హితవుమూటలెంతా బాగపల్కిచివి సతముగా నయోధ్యనిచ్చేనంటివి, నత సహోదరుని రాజుబేసిరాక హతముచేసితివి తా్యాగరాజనుత" 5, విషమవేదాంత సమస్యలకును సూటిగా కృతుల రూపమున నమాధానము లొసగెను. - ఉదా: :వ్వైళము సుఖమా. ఆద్వైతము సుఖమా 'వైతన్యమా విను సర్వసాక్షీ విస్తారముగాను దెల్పుము నాతో గగన పవన తపన భువనాద్యవనిలో.నగధ రాజశివేంధదాది సురలలొ భగవద్భక్త వర్యాగేసరులలో బాగ రమించే త్యాగరాజార్చితి 'నీభజన గానరసికుల నేనెందుగానరా రామ సగుణ నిర్గుణపు నిజదబ్బరలను, షణ్మతముల మర్మమష్టుసిద్ధుల వగలుచూప సంతసిల్లగంటిని” 6. ఈ లోకమున అజ్ఞానాంధకారముడే ఆవరింపబడిన వారికి, మళవాద కలు. షితమనస్కులకు తగిన నమాధానములగు కృతులు కలవు, ఉదా: 1 ధ్యానమే వరమెన గంగాస్నానము మనసా వాననీట మునుగ మునుగ లోని వంచన ద్రోహమను కరపోవునా 250

పరథధన నారీమణులను దూరి, పరనిందల పరహింసల. మీరి భధరనువెలయు శక్రీరామునికోరి త్యాగరాజు తెలిసికొన్నరామ”

2. జకోటినదులు ధనుష్కోటిలోనుండగ, విటికి తిరిగేవే మనసా!”

8 తత్ప్వమెజుగ తరమా,

తత్త్వమసి యను వాక్యార్హము రామ నీవను పర - తామస రాజస గుఖుముల తన్నుకొళ్ల బోదయా. రామభక్తుడైన త్యాగరాజవినుత వేదళాస్త్రి:

4, “తెలియలేరు రోమ ఖక్రి మార్గమును.

అలనంతట తిరుగుచు 'కలవరించేరేకాని _ వేగలేచి నీటమునిగి భూతిపూసి;

వేళ్లనెంచి వెలికి క్లాఘనీయులై బాగ 'పెకమార్దనలోలులైరే గాని త్యాగరాజనుత'

5. ఎవరని నిర్ణయించిరిరా నిన్నెట్లారాధించిరా శివుడనో మాధవుడనో కమలభవుడనో పరబహ్మమనో శివమంత్రమునకు “ను జీవము మా,

ధవ మంత్రమునకు “రా జీవము ఈ వివరము తెలిసిన ఘనులకు (మొక్కెద వితరణ గుణ త్యాగరాజవినుత+

ఈ కీర్తనలో శివకేశన భేదము పొటించువారికి తగిన నమౌధాన మొనగం బడినది.

7 త్యాగరాజు అదివజకు (పచారములేని ఖరహర[పియ, హరికాంథోజ,. చ(క్రవాకము. షణ్ముఖపియ మున్నగు రాగములకు మనోహరకృతులు విరచించి- (వ్రచారములోనికి తెచ్చెను. మేళకర్తరాగములకు, జన్యరాగములకు ఉత్తమ లక్ష్యము. లను రచించెను. నవరస కన్నడ, బహూుదారి, కుంతలనరాళి, జయంత్రీ, గరుడ ధ్వని, రాగపంజరము, స్వరావళి మున్నగు రాగములను సృజించెను, దగ్గరదగ్గరగా" నున్న శ్యామ _ (ప్రతాపవరాళ, దర్బారు నాయక్సి జగన్మోహిని = గొళ మున్నగు.

2ైక॥

రాగముల సూత్మభేదములను ఎత్తుగడలోను, స్వరముల కూర్పులోను వ్యక్తమగు నట్లు కృతులు రచించెను.

8. త్యాగరాజుకాలమునకే ఆంగ్లే యులు మనదేశమునకు వచ్చియుండిరి, వారి సంగిత సం్యదాయములనుగూడ గు ర్తింపగలిగిన త్యాగరాజు “సుపోషిణి రాగమున *+కరమించువా రెవరురా, “అమృతవర్షిణి యను రాగమున “(శ్రీరామ పాదమా”? అను “రెండు కృతులను ఆంగ్లేయల గానసరణిలో రచించెను. (కొత్త పద్దతులను గూడ గహొంచి కర్ణాటక సంగితమును పెంపొందించుట ఆవళ్యకమను అతని విళాలహృద “యము దీనివలన న్య క్రమగుచున్నది.

9. ఒక రాగముననే పలుకృతులు రచించినను ఒకదానిని టోలినట్లు మజీ “యొకటి యండక ఒక్కొక్కటియు. ప్రత్యేక విశిష్ట లకణములతో నొప్పునట్లు కూర్చుట త్యాగరాజు _పత్యేకత.

10. త్యాగరాజ కృతులలో. విశష్టముగ గానవచ్చు (ప్రత్యేకత ఆత్మీయ. భగవంతునితో తనకు గల అత్మీయతను అడుగడుగున (ప్రకాశింపజేనిన మహాకవి పోతన.

రుక్కిణి కల్యాణ ఘట్టిమున __

“భనులాత్మీయ... ......నీ,

యనుకంపన్‌ విలసింపనేని (వ్రతచర్యన్‌ నూజు జన్మంబులన్‌

నిను. జింతించుచుం (శాణముల్‌ విడిచెదన్‌ నిక్కంబు

పాణేశ్వరా”

“పాణోశ నీ మంజ భాషలు వినలేని, కర్పరంధ్రంబుల కలిమియేలి శన మనోభిలాషనే యిట్టి మాటలచే రుక్మిణి నోట పలికించెను. త్యాగరాజుకూడ ఆ ఒరవడిలో నే అడుగడుగున తన ఆత్మీయతను వెలిబుచ్చెను, ధ్యానసమాధి విష్టలో “ఈనకు సర్వధవిబంధువై న జగన్నాయకుని సరనన (బ్రహ్మానందము ననుఖవించుచు తన్మయుడై యుండి మనస్సున లౌకికభాననలు పెకొనునపుడు తద్విరహము ననుభథ వించుచు పొడిన కీర్తనలు కనుక దానిలో (పతిపదమునందును ఆత్మసంబంధనము

-తొణికినలాడుదుండును. అక్కబంధుపులతో ఆ యా సందర్భములలో సంభాషించు ఈజీ నెట్టి భానములు, పదములు మన నోట వెలువడునో అశ్లే అతి నహజమైన భాన 252

నలు, పదముల కూర్పులు అతని కృతులతో కానవచ్చుట కిడియే కారణము, మచ్చున: కొకటి రెండు.

1. చిరకాలమునకు కలినికొవిన మ్యితువి ఆప్యాయతతో చేయివట్టుకొని గృహమునకు గొనిపోయి. ఆదరించి నంతసింతుము. ఆ మిికుడును తన కెన్ని పనులున్నను ఆ యాదరణను స్వీకరించి కాను ధన్యుడై నట్లు తనీయును. అశ్డే. త్యాగరాజు “రార మా యింటిదాక” అవి (శ్రీరాము నెంతో (పేనుభానముతో చేయి వట్టుకొవి గృహమునకు గొనిపోవుచున్నట్లు ఈ కీ రవను రచించెను.

యల అవాలి

లి తనకు పరమోసకారము చేసిన (ప్రభువును జూచి కవథూ! "పెద్ద మనసు చేసి నాయందు దయచూసితిరి? అని కృతజ్ఞతను వెల్లడించినట్లు త్యాగరాజు తన. (ప్రభువగు శ్రీరాముని జూచి యిట్లనుచున్నాడు.

“సితాపతీ నామననున సిధ్ధాంతమని యున్నానురా

(పేమంజూచి నాపై పెద్దమననుచేసి, నీమహిమలెల్ద నిండార(ంజూపి

వాతాత్మజాదులచెంతనే వరించిన నీ పలుకులెల్ల” హనుమదాదులు కూడియున్న గోష్టిలో

“సకృదేవ (ప్రపన్నాయ, తవాస్మీతి చ యాచతే

అభయం సర్వభూతేభ్యః. దదామ్యేతద్వ్రతం మమి

(శ్రీ మద్రామాయణము యుద్ధ, స. 18. ల్లో 88) అని వీవు పలికిన మాటలు సత్యము చేసి నన్ను పఫాలించితివి కచాః అని తన కృతజ్ఞతను తెలుపుకొనుచున్నాడు.

త) వాయకుడు కార్యాంతరమున దూరదేశమునకేగి తగు సమయమునకు రానందున నాయిక క్షణ మొక యుగముగ పరితపించుదున్నది. ఆమె యెదుట నాయ. కుడు తోచిసస్సుడు అతని మీద కోవము చూవజాలనంత ఘనమైన దా వలపు ఆ సమయమున నాయిక తన వల్లభునీ జూచి “మార్గమున. _సయాణమునకు ఏదైన ఆటంకము కలిగినదా?? అని (్రర్నించును. . అతడా కారణములను చెప్పగా ఆతని హృదయమందును తనయెడ వలస్ప మిక్కుటమై యున్నదనియు, ఆలసింగుటకు (ప్రబలమైన వేలు కారణము కలదనియు తెలిసినంతనే జాను ముందు పొందిన వరి

253

శ్రాపము కూడ (పేమభరముగా మారిపోయినందున మిక్కిలి నంతసించును. త్యాగ రాజు రచించిన *నగుమోము గనలేని” అను సుుపపిద్దమైన కృతిలో నిట్టి నాయికా" _థ్లానమే ధ్వవించుళున్నది. శి “సీఠన్ము మాయమ్మ శ్రీరాముడు నూతంగడి అను పాటలోని మాట, "లలో ఆకవికి భగవంతునితోగల సహజమైన ఆ యాత్మసందింధమే ధ్వనించుళున్నదిం -నిజమునకు సకల జీవరాసులకును భగవంతువితో నట్టి యాత్మసంబంధమే కలదు. _ “వాసనాద్వానుదేవస్య వాసితం తే జగత్తయమ్‌ సర్వభూతనివాసోఒసి వానుదేవ నమో=-న్తు తే “అవి కదా ఖీష్మవచనము. గాన కళాకోవిదుడగు మహనీయు డొకడు త్యాగరాజ కృతులను భానప్పష్టి చెడకుండ మధురముగ బాడుచు మన వీనులకు విందు గొవించు చున్నష్పుడు, నిరంతరము సన్నిహితుడై యుండి (శ్రీరాముని సేవించు భాగ్యమును -దిడసిన అదృష్టనంతు డొకడు మన కడకు వచ్చి భగవంతునితో మనకు గల ఆ అత్మీయతను మనలో (పకాశింపదేసి (శ్రీరాముని సన్నిధిసేవా భాగ్యమును గలిగింప బూనుకొన్నాడన్న విశ్వాసము కలుగును, అంత మన హృదయమున ఆ మహ సీయుని బుణము తీర్చుకోలేమను గౌంవభానమును తలయెత్తును. త్యాగరాజు తప్ప దైవిక సంస్కృతిని ఆం్యధులలో సహజ సిద్ధమగునట్లు వ్యాపింపజేయగల మహ నీయడగు వాగ్గేయకారుడు మరియొకడు లేడనుట అతిశయో క్తి కాదు. త్యాగరాజకృతులలోని పద, భావ, రస ధ్వని చమత్కృతులు కత రన్‌ సంపన్నత ఉతమ కావ్య లక్షణమని అలంకారికమతము. త్యాగరాజ తుల మనోహరపద(ప్రయోగములు = రసభావ ధ్వని చమత్కార విలసితములు ఎన్నో కలవు. నిదర్శనమునకు కొన్ని యిట వివరింసబడుచున్నవి.

1. రసధ్వని: “అలకలల్లలాడగ గని ఆరాఖ్ముని ఎటు పాొంగెనొ చిెలువుమీరగను మారీచుని మదమణచేవేళ మునికనుసైగదెలిసి శివధనువును విరిచే సమయ మున త్యాగరాజవినుతుని మోమున రంజిలు' ఎట! 254

మారీచునితో పోరాడునప్పడు ఏమగునో యను చింతవీడి ముని (శ్రీరామువి"నెమ్మో మఘున గులుకు అలకల సొగసును జూచి మురిసిపోవుచున్నాడు, ఆ వెనువెంట శివధను రృంగ (వస క్షి కలదు. అనగా శ్రీరాముని సౌందర్యము యుద్ధరంగమున గూడ. 'పెండ్రీపీటలమీద నుండునప్పటి తీరున చెలునముతో నొప్పుచున్నదనుటలో శ్రీరాముని శౌర్యము థ్వనించుచున్నది. స్వరూ పగుణాదులథ్వని:--“రామ రామ రామ లాలి అను పాటలో “కనులుమూసి యాడినారు కరమున కణగని నేతమని కసరెదరు' “చింతచే దాగుదు వేరే మేని కాంతిచే( దగిలిన కర్మమనేరే “ముదమున నే పట్టువేళ నా పదమున (వ్రాలెదరు పలుమా రావేళి _-థ్రీరాముని బాల్యలీలల వర్తించు పట్టున కౌసల్యా శ్రీరాముల సంభాషణ రూపమున నున్న ఈ పలుకులలో భగవంతుని పద్మాయతలోచనముల అనన్య వై లక్షణ్యము, అతని కోటిసూర్య(ప్రకాశత్వము, శనణాగతజనవాత్సల్యము ఆను రూపగుణమహిమా విశేషములు ధ్వనించు తీరు బుధజనానందకరము కదా: 2 “ఏతావునరా నిలకడ నీకు సీతా గౌరి వాగీశ్వరి యను స్త్రీరూపములందా భూకమలార్కానిలనభమందా లోకకోటులందా శీకరుడగు త్యాగరాజకరార్చిత శివమాధవ (బహ్మాదులయందా' అను కృతిలో సాక్షేపముగా ఎ త్తిపొడుచుచున్నట్లు భగవంతుని సర్వవాాపకత్వమును గుణమును ధ్వనింపజేవెను. వెం భావచమత్క్బృతి: “అడిగి సుఖము లెవ్వరనుభవించిరిరా ఆదిమూలమా రామ ఆశ్రయించి వరమడిగిన సిత యడవికి బోనాయె - వాసిగ నారదమౌని వరమడుగ వనితరూ పుడాయె సుతుని వేడుకంజూడ దేవకియడుగ యశోద చూడనాయె 255

జేతనునకు .ళగవక్సేవ తప్ప నేరొకదానియందు కోరికకలుగరాదు. అట్టు కలు గుట పలు అనర్థ ములకు దారితీయునని ఏకాంతిక భక్తిసంసన్నుల విశ్వాసము. ఈ తత్త్వము ఈకృతిలో ధ్వనిరూపమున సూచింపబిడినది.

శ పదచమత్క్బృతి:

1. “నిధి చాల సుఖమా రాముని సన్నిధి సేవ సుఖమా” విధికన్న 'నన్నిధి' (మేలైన నిధి గొప్పదను అర్జవిశేషము తోచునట్లు పదముల కూర్చు అమరియుంట మనోహరము,

2. “దరిని తెలునుకొంటి తిపురనుందరి! నిన్నే శరణంటి

3. “దేహి తవ వదభ క్రిం వెదేహ్‌! వతితపావని!

*. *“సవము చేసితేనేమి కలిమికి ప్యతోత్సవము కల్లితేనేమి?”

5, “మనసా మనసామర్ధ్యమేమి?

6 *ఐఇల శక్షణసేయలేని కులమా వ్యాకులమా”

7. “మనమేచేమనుచు ఇంతమదమా కామదమాి

మున్నగు _(సయోగములు భావవిశష్టతను మరింత ళోభిల్ల జేయు. పదచమ చ్కృ్బృతులతో కూడి యున్నవి. ఇట్టి _సయోగములు జ్యాగరాజ కృతులలో అడు గడుగునకు కానవద్బును,

త్యాగరాజ నాదయోగసిద్ది

చిన్మా_తుడగు పరమాత్ముడు లోకనృష్టిని తలపెట్టినంత తొలుదొల్త కలిగినది శద్దగుణకమగు ఆకాశము. అ తొలిళబ్దమే (సణనము. ఆది భగపంతునుండియే కలిగినది కనుక నదియే ఆతనికి శద్దరూపమయ్యెను. భాగవతమున ద్వాదశ న్కృ_ంధ మున విట్లు కలదు. లయావిర్చావమునకు పూర్వమందు స్వకారణ స్వరూపాను సంధాన ధ్యాననిష్టుండగు చళుర్ముఖుని హృదయపద్మమునందు అఆనందస్వరూప పర(బహ్మమే అఖండ నాదస్వరూసమున సాకత్కరించెను. తరువాత (బహ్మ తన యోగరారణాదలముచే , ఆ యఖండ -స్ఫోట నాద్యబహ్మామును (గహించెను.

256

మూలాధారమునుండి నాభివరకు పరారూపముగను, నాభినుండి హృదయపర్యంతము “వళ్యంతి' రూపముగను, హృదయమునుండి కంఠము దనుక (వ్రయక్నాత్మకమగు “మధ్యమారూపముగను, కంఠకూపమునుండి బియలువెడలి నోటిద్వారా వెలుపలికి “వై అరీ'రూపముగను నుబుకుచు ముందుగా కంఠమున *అి, 'పెదవులందు 'ఉ నాసికాగమున *'మ'కారమును కలిసి ఏకాకారమై (వణవమయ్యెను. దానివలన స్వర వ్యంజన సముదాయాత్మకమగు అకరసమామ్నాయము కలిగెను. అందుండి వేదములు బయల్పడినవి.

కాననే పరమాత్ముడు వేడదమయు డనదిడెను. (కమనుగ (వణనళబ్దిమునుండి తక్కిన భూతములు, మహత్సృష్టి యేర్చడినవి. భగవంతు నుపాసించు మార్గము లలో నాదయోగ మొక్కటి. పరమాత్ముని అనంకతశ క్రి నాదమందును కలదు, అనగా నాదోపాసకులకు దిన్యళ కులు అనుభవగోచరములు కాగలవు. మనలోనుండి నాదము వెడలునస్పుడు శరీరములోనున్న పలునాడులు కంపనము నొందును. ఒక (కమ పద్ధతిలో ఆ కంపనము సాగునేని మనలోని దిస్యళ క్తులు ఉశ్తేజితములగును. చంచలమైన మనస్సు నరికట్టి దానిని లక్ష్యమునందు నెలకొనజేయుటయే యోగము. “యోగః చిత్తవృత్తి నిరోధః అవి పతంజలి పేర్కొనెను. అట్టి చిత్తవృత్తి నిరోధమునకు సొధనము నొాదానుసంధానము,

నాద మనగా న్యాకరణళాస్ర్యవకారము _మోగునది, అస్బుట ధ్వనియని యర్థము, మం్యతళాస్త్ర్యసకారము, “ని అనగా (పాజము. “ది అనగా అగ్ని. (పాణాగ్నిసంయోగరూపము కనుక నాదమను పేరు కలిగెను. క్యాగరాజు “మోక్షము కలదా అను కృతిలో, (ప్రాణానలసంయోగమువల్ల (వణవనాదము స _ప్రస్వరములై బరగ పీణావాదన లోలుండౌ కన మనో వితమెటుగరు = అని ఈ తత్త్వమును 'పేర్కొనెను. ఇందు “సాషిక్కార? అనుటచే ఈ నాదోపాసన (దిహ్మసాఇళ్కారము నకు సాధనము కాగలదని తెలియనగును.

సున్వరముగా సంప్రదాయము తప్పక తంబూరతం౦త్రీనాదముతో తమ గొంళును కలిపి నాదోపాసన చేయవారికి భగవంతుడు సొతిత్యరించుననుటను “కద్దసువారికి అను కృతిలో__

“నిద్దుర నిరాకరించి ముద్దుగా6 దంబూరంబట్టి శుద్ధమైన మననుచే నుస్వరముకొం రా? ర?

ఐద్దు తవ్చక భజియించే భక్తపాలనము సేయు తద్దయాశాలివి నీవే త్యాగరాజసన్నుత” టు అని త్యాగరాజు 'పేర్కొనెను.

నాదోపొాసనచేయువారికి సులభముగ భగవత్స్వ్వరూప సొకొత్కారము లధింతు నను విషయమును “నాదసుధారసంబిలను సరాకృతాయ మనసా” అను పాటలో తనకు నాదోపానననలన (శ్రీరామువి- దివ్యస్వరూపము సొక్షొత్కారమైన విధమును శ్యాగరాజు మనోహరముగ వర్ణించెను. ఆంతర్షుప్తమైయున్న ఈ నాదమే. వేద పుఠరాణాగమళాస్త్రాదుల కెల్ల ఆధారము. ఈ పాటలో “స్వరములు ఆరొకి అనుటచేత షడ్డము (పకృతిస్వరమనుటను (ప్లత్యేకించి తెలిపెను. అమృతమునలె నిత్యమ, ఆస్వాద్యము నగు ఆ నాదసుధారసమే (శ్రీరాముని దివ్యస్వరూపముగ తన. హృదయ మున తోచినదని చెప్పెను. ఉపాసకులు మంత్రము నుచ్చరించునపుడు ఆ కబ్దక క్తియే ఉపాసనామూర్తి రూపమున సాధకుని హృదయమున గోచరించును. ఇది యోగ సిద్ధ్దలవలన తెలియదగిన రహస్యము.

ఈ నాదానుసంధాన నిపుణులనెల్ల “విదులకు (మొక్కెద' అను కీర్తనమున “సౌమవేదజన్యము _ శంకర కృతమునగు నొదాత్మక స్వప్పప్వర సంగీతమును తెలిసిన వారగు = లక్ష్మి, గౌరి. సరస్వతి, (దిహ్మ, విష్ణువు, శివనారదాదులు, ఇంద్రుడు భరతుడు, కాశ్యపుడు, చండి, ఆంజనేయుడు, గుహుడు, వినాయకుడు, మార్కండే యుడు, ఆగస్త్యుడు. తుంబురుడు, సోమేళ్వరుడు, శార్డదేవుడు, నంది మున్నగు

ళ్‌ వారలకు నమస్కృతుబు? అవి త్యాగరాజు (పశంసించెను. (పసిద్ధ సంగీత ళాష్త్ర తర్తయగు శారిదేవుడును__

• గ్గ “గీతేన పీయతే దేవః నర్వజ్ఞః పార్వతీపతిః | గోపీపతిరనంతోఒపి వంశథ్వనివశంగతః 1 సామగీతిరతో బ్రహ్మా వీణాసకక్తిః సరస్వతీ | కిమన్యే యక్ష గంధర్వ దేవ దానవ మానవాః॥” అని నాదోపాననారతులను 'పేర్కొవియున్నాడు,

సంగీతజ్ఞానముతో.. క్రూడినథ _క్తియే మోక్షమునకు ఉత్తమసాధనమని

త్యాగరాజు '*స్వరరాగ సుధారసయుతభ క్రి స్వర్గాపవర్గమురా' అను కీర్త నమున 258

వివరించెను. “పరో అనునది మూలాధార చ్యశ్రమందలి నాదము. అదియే పాజానల సంయోగమున సప్తస్వర రూపమునందును. ఆ నృస్పశ్వరగృహముల గుల్లుకే (ప్రణవ నాదము. ఆ (ప్రణపమున చ్నిత్తము ఏకాాగత నొందిన (బిహ్మానుభవము కలుగును. అదియే ముక్తి. అందులకు సత్త్వగుణమువలన విశుద్ధమైన మనస్సువలయును. అట్టి మనస్సే మానససరస్సు. అందు సర్వాధార మైన హృదయకమలము వికసించియున్న తరి భగవంతు. నెలకొనదేసి మద్దెల శాళగతులతో -శుద్దచి త్తముతో మూలాధారము నుండి పుట్టిననాదముతో -రాగభావములతో ఆ భ్రగవంతుని నామగుణ వై భవముల క్రీ ర్పించువారికి ముక్తి సులభము. అట్లుగాక అపనస్వరముతో లయకస్పి భేకములు, కొంగలు అఅికునట్లు అజచుచు 'గంతులువేసిన చి త్తకమలము చీలి రసాభానము పొందును. అది సూకరవృ త్రియట, ఉబ్పహూనాం జన్మనొమన్తే జ్ఞానవాన్‌. మాం 'శప్పద్యశే”_

(7వ అధ్యా, 18వ క్లో) అను గీతావచనమును, “బిహు జన్మములకు సై ని జ్ఞాంయై సరగుట మోక్షముకా” అని “పేర్కొనుచు అంతకన్న సహజభక్రితో రాగజ్ఞానసహిశుడ్తై యున్నవాడు ముళ్తు డని త్యాగరాజు (స్రశంసించెను, ఈ స్వరార్డవమర్మములను రజతగిరీ కుడు నగజకు తెలిపెననియ, ఆ రహన్యము నెల్ల తానెణుంగుముననియ త్యాగరాజీకృతిలో సూచించెను: శ్రీరామకృష్ణానందయతి నారదమంశము నుపదేశింపగా. దాని నుపా సించి త్యాగరాజు స్వరార్థనిమును బడసినట్లు చర్మిత కలదు.

ఇట్టి సంగీతళా స్రజ్ఞానము. నిర్మలభక్రితో సమ్మేళనము ఫొందిననే సన్మార్గ మగు ననుటను -నంగీతజ్రానము అను పాటలో మనోహరముగా త్యాగరొజు "పేర్కొనెను. యోగులు, మంటతదష్టలు, సంగితళాస్త్రములను రూపొందించి లోకుల కను(గహించిరి, ఆ కాస్రములలోని విషయములను తెలిసికొన్న జ్ఞానము భక్తిని కలిగి యున్నష్పుడే నన్మార్గమగును. వేదో క్తకర్మములు పనర్జన్మ హేతుపులు. సంగీత మర్మములు. తెలిసి భక్తితో నాదోపాసన గావించినవారికి పునర్జిన్మము కలుగదు. భృంగి నపేళుడు. ఆంజనేయుడు, అగ స్త్యుతు), మఠంగబుషి. నారదుడు మున్నగు వారు ఈ సంగీతళాస్రమునకు _స్రవర్తకులు. న్యాయాన్యాయములను వేదపురాణాదులు కెలుపుచున్నవి, లోక మెల్ల మాయాస్వరూపమని టోధించుమున్నవి. ఆరిషడ్వర్ష మును జయించినగాని చిత్తశుద్ది లత్యసిద్ధి కలుగవు. కాన వేదశాస్త్ర పురాణాదుళు సంగీత

259

'మర్మముటు కెలిసినను, భక్తితో ఉపాసించిననే మోకము కలుగునని యిందు ళ్యాగ రాజు 'పేర్కొనెను.

అట్టి సంగీజ్ఞానము నేర్చుకొన్న కలుగునది కాదు. దై వాన్ముగహమువలననే సిద్దించుననుచు __

ఛి

“'ెత్రావర! సంగీతజ్ఞానము ధాత వాయవలెరా

గీతా ద్యఖిలో పనిషత్సారభూత! జీవన్ముక్తుండౌటకు” అని త్యాగరాజు 'పేర్కొ నెను. ఆకాశమే పరమాత్మకు శరీరము. విశాల ఆకాశమున లోకములు (ప్రకాశించుచున్నవి. ఆ చిన్మయరూపమే జీవునకు ఆత్మ. తన ఆత్మను పనమాత్మన్వరూపముతో నై క్యము చేసి సున్వరనాదమును గుర్తించి యుషొసించిన, ఆ యాకాశశరీర్యబహ్మము, తన ఆత్మ, చిన్మయములైన లోకదృళ్యములు అన్నియు. విళుద్ధమైన నాదరూసమవి కెలియనగును. అదియే ముక్తి యని యీ కీర్తనలోవి సారము.

ఈ సంగీతసుధారసమును పొనముజేసిను యాగ యోగ క్యాగ భోగఫల ములు సిద్ధించునటః వేర్వేరు న్వర నమ్మేళశనములలోని నాదాత్మకమైన రాగములు, వాని భావములు అయా రసములకుతగిసట్లు నాదోపానకులకు ఆయా దేవతల స్వరూపములను సొకిత్కరింపజేయును. _పణవమే సదాశివరూపము, దానిని సంగీత మార్గమున సాక్షత్కరింపజేసికొన్నవా రే జీవన్ము క్తులని త్యాగరాజు భావము.

సంగీతము సామ వేదజన్యము. సామజవర గమనుడు (శ్రీకృష్ణుడు. సామని గమజ సుధామయగాన విచక్షణ గుణశీలుడు. ఆ (శ్రీకృష్ణుడు వేదములకు శిఖరము నంటిదియు, తల్లివంటిదియు. నగు ఓంకారమున బుట్టిన సప్పన్వరములనెడు నాద పర్వతములందు (పకాశించువాడు. తన మురళీవాదనముచే లోకముల వశీకరింపదేసి కొనినవాడు. కాలాతీతుడు నగు నతనివి “సామజవరగమన' అను కీర్తనారూవమున. తన్ను రకషీంప త్యాగరాజు (పార్చించెను,

“సంగీతళా స్తజ్ఞానము అను కీర్షనమున త్యాగరాబిట్లు వివరించెను.

“వేదః (ప్రాచేతసొదాసీత్‌ సాక్షొదామాయణాత్మనా” అని (పమాణము. వేద ములచే నెలుగదగిన భగవంతువి స్వరూపగుణలీలావై భవములు శృంగారాది రనము లతోగూడిన రామాయణమునలన మనకు తెలియుచున్నవి. అట్టి రామచర్యితను

260

(యేమ, భక్తి, సుజన వాత్సల్యములతో గానమొనర్చినచో (శ్రీమన్నారాయణుని యన_గహము, నియమనిస్టలు, యశస్సు, ధనము మున్నగు లౌకికసుఖములే కాక సారూవ్యసిద్ధి కూడ కలుగగలదు.

వాదయోగ తత్త్వమును "ళోఖిల్లు స్వ్పన్వరి అను క్షీర్తనమున త్యాగరాజు సూక్మముగ పేర్కొనెను. ఎదురురొమ్మునందలి గుంటకుసూటిగా లోపల “పృష్షాస్టి' అను "పేరుగల వేన్నెముక యొక్క ముందటి భాగమున పహ్యృాదయపద్మము నుండి కపాలరంధము లోవలవరకు ఆడ్డముగానున్న నరములు 22. వానిమీదనుండి నిచ్చెనయొక్క 'మెట్ల్టయందునలి. మీదిమీదికి నెక్కిపోవుచు " మొదటి మెట్టునుండి రెండవ మెట్టునకు పోపునప్పుడు నాదమంఠకం'టె 'హెచ్చగును. శ్రమముగ హెద్చై ఉచ్చము, ఉచ్చతరము, ఉచ్చతమము నగును.

వానిలో హృదయమునందుండు మొదటి ఏడు శుతులసముదాయము నంగదస్థాయి యనియు. కంఠము నందుండు రేండన(శుతిస_ప్పకము మధ్యమస్థాయి యనియు, శిరస్పుననుండు మూడన్యశుతిన_స్పకము తారస్థాయి యవియు చెప్పబడును. (వతి (శుతిస్వ్హకమునందును స్థానములు అత్మికమింపని విధమున పలుకబిడు (ళుళు అకు (క్రమముగా షడ్డము, బుషభము, గాంధారము, మధ్యమము, వంచమము? దైవతము, నిషాదము అనుపేర్లు కలవు, ఇట్టి స్వ్తస్వరములనే రై వస్వరూపము లుగ గొలిచి (బ్రహ్మానందము బడయుమ౦ి త్యాగరాజు మనసున కుడ్చోధించెను.

సంగీత మార్గమున (బ్రహ్మానందము బడసిన సత్చురుషులతో కలసిమెలసి యుండుటయే పరమానందమను పరమార్థమును, “ఇంతకన్న ఆనందమేమి' ఆను కీ రనమును వెల్లిడించెను. హరికీర్తనమే విరంతరానుష్టానముగా గలవారు “సంక్‌” జనులు_భ_క్తులు, వారి సమ్మతిలభించి వారితోచేరి భజనచేయు నవకాశము. లభిం చెనా అంతకు మించిన యానందమేమున్నది?ః ఆడుచు, రమ్యమగు నాదముతో బాడుచు, భగవంతుని తన యెదుట విలిచి దర్శనమొసగవేడుచు మననున భక్తి భావనతో కూడియుండునదే చాలు. శ్రీహరి క్షీర్తనవలన దేహమును, ఇంద్రియము లను మజచి తాను ఏ భగవంతునిగుటించి పొడురున్నాడో ఆ పరమౌాత్మునితో నై క్యము పొంది యుత్తమ యోగసిద్ధి యేర్చడి (బిహ్మాసందము ననుభవింపనగును. అట్ట్‌వారు హరినామ జసము చేయు సమయమున (వ్రపంచమెల్లి ఆ భగవంతువియందే నెలకొన్నట్లు సర్వము (బిహ్మమయమన్న భానమేర్చడును, __అనునదే యా కీర్తన లోని తాత్సర్యము.

261

ఇట్టి తనుత్తము యోగమార్గ రహస్యములను గుదర్తింపక. కేవల పాండితన్ధి ముజే గర్వించి మెలగు గాయకులను “వరరాగలయజ్ఞులు _ అను కీర్తనమున నిర నించుచు త్యాగరాజు ఇట్లనెను, *'మానవుల శగీంమున గల వెన్నెముక వీజాదండము, అందు తోచు 22 ళళుల రూపముల వెలసిన రాగములందం సొందు శే చిచ్చకి విబాసము. ఆ రాగభానము అక్షర_పద-వ్వాక్యహాపమైన సాహిత్యరూవమున అలయ, విన్యాసములతో పాదన్యాసముంచుటనలన భావానుకూలమైన సంగితముగా నహృదయు అకు గోచరించును. ఆ యనుభవము (పణవమున నెలకొని (బహ్మాసాతొత్కారమునకు సాధనమగును. ఈ సాధనలో తమలోని పరమాత్మ స్వరూపమును గుర్తింపని గాయ కుల గానము వట్టిపలాపము, స్వరజాతి మూర్భనాభేదములు స్వాంతమున అంతర, ముగా నుండుట వారికి తెలియదు, కొన తవలోని (సపణవనాదమును తెలిసి తరింప వలె నను తాపము కలుగదు. అట్టివారి గానము లోకులను వ్యర్థముగా పీడించునదే యగును, . ఇట్లు నాదయోగత త్రము, దాని ఫలితము, అట్టి సాధకులకు లోడి మైటత్రినలన్న కలుగు _బిహ్మానందము మున్నగువానిని వివరించుచు సంగితజానముకో కూడిన భక్రియే తరజణజోపాయమని సయు _కికముగ త్యాగరాజు నిరూపిరచెను. ఆ మార్గ విళష్ణఠను తలంచుకొలది వై జముగ చ్లోచిన వినయభావమును “పాగసుగా మృదంగ తాళము” అను క్రీర్తనమున వ్యక్తము చేసెను. ఉవనిష తులం" గల అర విశేషములను ఇద్ధస్వరమున యతి ప్రాస _ సద్భక్తి _ దొకెపాకమున లలితముళై నే పదములతో నవరసభరితముగ నేర్పుతో పాడి క్రి ర్హీంచే సామర్యము త్యాగరాజూనకు కలదా? = ఆనెను. న్బ్త్తము = వాద్యము = గితఈము ఈ మూడీంటియొక్క నమ్మేళనము నంగి తము. మృదంగళాళమునకు తగినట్లు సంగీతకృతులు. విరచించి పొడి నీన్ను 'మెప్పింపగల మహాత్ము డెన్వడో కదాః అని 'పేర్కొనుచున్నాడు.

(దాషెిపాకముతో సహృదయ సృదయంగదుముగ భావపుష్షితోను, సంగీత కాస్త విశష్ణ్టప్కకియలతోను గూడిన క్ర _ర్తనముల విరచించి గాన మొనరించి. వేణు గానలోలుని 'మెన్చించి ధన్యుడైన నాదయోగసిద్ధుడు త్యాగరాజు.

ఇక ఆంధసాహిళత్యరంగమున త్యాగరాజునకు విశిషసానము కలదనుట తగు విదర్శనములతో తరువాతి (వకరణమున నిరూపింపదిడును

262

తెలుగు సాహిత్యములో త్యాగరాజునకు గల స్థానము అంాధ్టైబజ్టంలా

“రసాత్మకమైన వాక్యము కావ్యము అని సాహిత్యదర్చణకారుడు కావ్య లక్షణమును నిర్వచించెను. “అల్బబుద్ధులకు సయితము చళుర్వర్ష ఫలములు కావ్యము వలననే సుఖముగా లభించుని అని సాహిత్యదర్పణ (ప్రారంభమున విశ్వనాథ కవిరాజు కాన్యపయోజనమును గూడ నిర్వచించెను. కావ్యము గద్యపద్యములలో ఏ రూపముననై న నుండవచ్చును. గేయకవిత్వముకూడ పద్యకవిత్వమునందు. చేరినదే. ఏలన సంస్కృతమున ఉక్తాది ఛందస్సులలో అంతర్షతములై యన్న వృత్తములు కొన్ని పొటలగా పాడబడుట గలదు. తెలగునందు రగడలు, కళికోత్కళికలుు ఏలలు. ధవళములు, అర్ధచంద్రికలు మున్నగు గేయములకు సులకణసారముమున్నగు లక్షణ (గంథములలో లక్ష్యలక్షణములు వినరింపబిడియున్నవి. కావున గేయములను సాహిత్యమున నొకళాఖగా లకణకర్తలు అంగీకరించియుండుట విదితమగు చున్నది. అప్పకవి యక్షగాసములకును లక్షణము 'పేర్కొనియుండుటి గమనింస దగినది. “లక్షణ దీపికిలో___

“మధుర కవిత్వం బన్నది నాటకాలంకారంబులు, కళికోత్కశికలు, విభక్త్యాది దేవతోదాహరణంబులు, సష్పతాళ నటనలు, నట్టొట్టు, గీత పదింధములు, చతుర్శదది కౌష్టభ్యదికలు, బీరుదావళి, నామావళి, థోగావళి రంగఘోష్కు జయఘోష, త్యాగ "ఘోష, చతురుత్తర సంఘటనలు, యక్షగానంబున వెలయు పదంబులు, దరువులు, ఏలలు. ధనళంబులు మంగళహారతులు, శోభనంబులు, ఉయ్యాల జోలలు, జక్కుల 'రేకుసదంబులు, చందమామ సుద్దులు, అష్టకంబులు, ఏకపద ద్విపద (తివద చతుష్పదాష్టపదులు నివి యాదిగాం గల్లు నన్నియు' = అని కలదు, కాన త్యాగరాజ కృతులెల్ల మధురకవితకు చెందిసవిని నిర్హయింపనగును.

ఒక చిన్నపద్యమైనను, ఒక పొటయైనను రసనంత మైనచో హృదయమును రజింపజేయును. 'అమరుకకనేః ఏకః ల్లోక॥ (వబంధశళాయకే! అను (ప్రశస్తి

263

కలదుగదా। అట్టిదావిని రూపొందించినవాడు కవియనుటకాకేపణ ఉండరాదు" తమిళమున సంగకాలమునకు చెందిన “అగనానూరు”, “ప్పరనానూరు” మున్నగు (గంథములలో ఒకటి రెండు పద్యములు (వ్రాసినవారు కూడ సాహిత్యరంగమున్న కవులుగ 'పేరెన్నిక గాంచి యున్నారు. సుమతి కతకము, కాళహ స్తీశ్వర కతకమ్మ ఒంటిమిట్ట రఘువీరశతకము మున్నగునవి ఆం్యధసాహిత్యమున ఒక విశిష్టస్ట్థానమును పొౌందియున్నవి. విపులనర్షనలుగానిి రసోదంచిక సంఘటనలుగాని లేకున్నను రమ్యములై న భావములు కలిగియున్నందున ఈ శతకములు సాహిత్యమున స్థానమును సంపాదించుకొన్నవి, వీనిని రచించినవారు కవుల శేజణిలో గణింపబడియున్నారు అలతియలకి పలుకులతో ఎద పృలకరింపజేసి, ఎల్లకాలము నిలుకడగా మదిలో నిలిచి యుండి మాటిమాటికి తలపునకు వచ్చుచు నొక ఉత్తమ సంస్కృతికి మార్గదర్శక ములై యున్నందున వేమనసద్యములు ఆం(ధభాషాయోషకు భూషణ(ప్రాయముల్లై యున్నవి. వేమనను మహాకవిగా విజ్ఞులు గుదర్తించియే యున్నారుకదాః మహాకవుల (పబంధములలోను ఒకటి రెండు పద్యములు మనహృదయమును ఊచముట్టుగ కదలించివై చి రసార్దముగావించి మరపునకు రాక నిలిచిపోవును, విదర్శనమునకు కొన్ని, తిక్కన కవిత్వమున “04 442.-ఆ నుధేప్టకుం గన్నులసన్నలం బనులు గైకొని వారకచేయుచుండుటన్‌ మున్నటులున్న పాణితలముల్‌ బలుకాయలు గాచె. జూచితే (విరాబపర్న్వము, 2వ ఆ. 281వ పద్యము అను (దౌవడిదైన్యో కలు విన్నప్పుడు భీమునిహృదయము ఎట్లు పరితపించి యుండునో అట్టి అనుభవము సహృదయుడగు పాఠకునకును కలుగగలదు. అఫే దౌపది శ్రీకృష్ణుని రాయబార సందర్భమున ఆతనితో నిట్రనుచున్నది. “ఈ వెండ్రుకలువట్టి యీడ్చిన యాచేయి దొలుత6ంగా బోరిలొో దుస+సేను తను వింత లింతలు దునియలె చెదరి రూపజియున్నంగని యుడుకాటు(గాక 264

కజ్జివికమంబు గాల్బనే యిట్లు బన్నములువడిన ధర్మనందనుండు నేను రాజరాజు పీనుంగు6 గన్నార6 గానంబడయ మైతిమేనిం గృష్ట” అవి (దౌపది కొత తేజము తనహృదయమున (పజ్వలింవ పలికిన పలుకులకు కృష్ణుడు లోలోన సంతసించినాడు. ఈ పళకులు చదువునపుడు (ద్రౌపదియెడ పాఠకులకు మరింతఅభిమానము కలుగునేకాని అది అభినయమనియో భర్పృతిరప్కృృతి యనియో తోపదు. విరాటపర్వమున ఉత్తరగో[(గహణ సందర్భమునందలి వద్య మీ ,క్రిందిది. “క్రుటిలబుద్దు లెచట గొనవు నెట్టన ఘన, దొర్చలంబుమెజసి తొడరవలయు నతండు గాండివమున నడ్డసాళులు వైవల డురుల నంపవాన గురియు€గాని (విరా శ4అ. 107 స 1దోణుని శిష్యవాత్సల్యము, దుర్యోధనాదుల కుటిలసీతియెడ నతనికిగల వై మనన్యము, ఇక నిజమైన &ొత్త్ర్రధర్మమునకు విజయము కలుగగలదన్న తలంపు = ఇవన్నియు ఒక్కసౌరిగా అతని హృదయమున పొంగి పొరలివచ్చిన మౌటలివియని పాఠకులు గుర్తింపకపోరు, ఇట్టి పద్యములు చదువుచున్నప్పుడు పొఠకుల హృదయము రస కందళితము కాకతప్పదు. ఇట్టి పద్యములే మహాకవులకు (సళ స్తీ కలిగించునవి. మాటలేకాదు. సుప్రసిద్ద నాటకకారులు తమ నాటకములలో ఒక చిన్న అభి సనయమునకు అనకాశము కల్పించి (ప్రేక్షకుల హృదయములనెంతో రసోద్విగ్నము గావించగలరు. ఉత్తరరామచర్యికమున సీకాదేనిని గురించిన లోకావవాదమును చారుడు చెప్పగా విన్న (శ్రీరాముడు నిదురించుచున్న సీతాదేవి పొదవద్మములపై తన శిరమును వంచి ఆమె పాత్మివత్యమున తనకుగల పరిపూర్ణ విశ్వాసమును 'దెలుపుటతో చాటు ఆ అపవాదమునకు తనమనసున జనించిన పరితాపమును గూడ (ప్రకటించి నట్లు భవభూతి కల్పించెను. శాకుంతలమునందు శకుంతల ఆ త్తవారింటికేగు చనమయమున జింక, వనలత ఆమె వియోగమునకు మౌనముగ తమసంకఠాపమును 265

'వెలిబుచ్చినట్లు కల్పించి కాళిదాసు ఆ ఘట్టమును మరింత రసవంతముగ చ్మితించెనుం ఏ భాషయందై ననిశ్లే, హిందీలోనుండి యొక నిదర్శనమిట పేర్కొన గుతూహలము గలుగుదున్నది.

స్కుపసిద్ద హిందీజాతీయకవి “మైథిలీశరణగు వ్ల రచించిన “జయభారతిలో ద్యూతపకరణమున (దౌపదిని దుశ్శాసనుడు పరిభవించిన వార్తవిని గాంధారి “పావసభిలోని ధృత రాష్ట్రునొద్దకువచ్చి యుట్లనుగున్నది.! “నా అంధత్వము నేడు సఫలమైనది, ఏలన నొకుల(వధూ)ూ మౌనము తొలగుటను జూచు దురదృష్టము కలుగ లేదు. నేడు నా కోడలి కటివస్త్రమునకు రకణలేదు. రేపు నా కిటివస్రమునకు రతణ లేదేమో” అను భావమునిచ్భు నీ మాటలు విన్నంతనే ధృతరాష్ట్రుడు కంపించి పోయినాడు. ధృతరామ్ట్రడేకాదు. ఈ ఘట్టమునుచదువు రసికజన హృదయమును చివుక్కుమని చింతా నిమగ్నముకాకతప్పదు.

త్యాగరాజకృతులందును వినువారి హృదయముల రసానంద నిమగ్న మొనర్బు రమణీయ భావములు, వానికిదగు మృదుమధుర పదగుంభనములు, నాటకము లందు రసము నీనుమడింపజేయు అభినయములవతె వినువారి మనస్సులలో రసొనం దమును ద్విగు ణీకృళతముగావించు సంగతులసబడు సంగీత విశిష్టతలు ఎన్నో కలవు, ఉత్తమ కవిలకణములగు భావుకత, పరితలహృదయముల (వ్రభావితము లౌనర్పగల మహ_త్త్వము త్యాగరాజకృతులలో పొందుపడియున్నవనుటకు కొన్ని విదర్శనములు 'ఫేర్కొనుట యుక్తము.

కావేరీనది పంచనదీశ్వరుని దర్శించుకొనుటకు వచ్చుచున్నది. ఇతర దినము లలో నెట్లున్నను గుళ్ళకు, తీర్థయాతలకు బోప్పనప్తడు యథాళ క్తి దానధర్మములు జేయుచు. సేవింపటోవు దేవునియన్యుగహమును ఐడయదగు పా(తమగుటకూ (పయళ్నించుట మానవస్వభానిము. లోకనాథుని దర్శింపటోవుచు తావేరియు__

*వారు వీరనుచు జూడక తాన, వ్వారిగా నభీషములొసంగుదు _సారి వెడలి నదట. దర్శింపటోవునది తననాథునే. (మూడు శెండు నదినాథు;జూడ) (పాణనాథుని' దర్శింపటోవు సాధ్వి హృదయమున (పేమోత్సాహము లెట్లు పొంగిపొరణనో యా కీరుననే కావేరియు

1 చ ల + సథల్‌ అంధతా అవనీ ఆవ్ల్‌ నహీ దేభాతే ఆపనోంసే పా హహ్‌ జో అవనీ లుఠతీ లాజ్‌ ఆజ్‌ బహూ కా తో-కల్‌ మేరా కటివట్‌ సహీ అరక్షిథ్‌ క్యా 266

“'దురమున నొకతావున, గర్జన భీకరు మొకతావున నిండుకరుణతో నిరతముగా నొాకతావున నడచుచు వరకా వేరికన్యకామణి వేడుకగా కోకిలల్ముమోయగను, వేడుచు రంగేశునిజూచి మరి యీ రేడుజగములకు జీవనమై తా, మూడు రెండు నదినాథునిజూడ - సా- రాజరాజేశ్వరియని పొగడుచు, జూచి సుమముల ఛధరామరగణములు పూజలిరుగడల సేయగ త్యాగరాజనన్నుతరాలై ముద్దుగ - పొ (పియవల్లభుని నివాసమునకరుగు నవోఢ మానసిక పరిస్థితిని ఈ కృతి ధ్వనింపజేయు చున్నది. శ్రీ విశ్వనాథసత్యనారాయణగారి. 'కిన్నెరసొనిలోని ఈ క్రింది గేయ పంక్ష్తు లీ కృతికి వ్యాఖ్యానమనునట్లొప్పుచున్నవి__ “చిటితరంగాలతో _ పాటితరంగాలతో, నటనాలు మొదలెకైనే = కొన్నిటి తుటుములా కదలాడెనే చటిలుకెరటాలతో = పెటిలు3రటాలతో, జవ్వుజవ్వుననూగెనే - తెలిమళల్లైపువ్వు రువ్వులు పోయెనే జల్లుతుంపురులతో. కొల్లతుంపురులతో, న మెల్లమెల్లన నాడెనే = కెరటాల జల్లులో ముంచెత్తెనే రంగారు నలఠఅతో పాంగారు నలలతో; చెంగుఇెంగున దూకెనే . కొంగొత్త సింగారములు వొలికెనే. చిన్నారినడలతో పొన్నారినడలతో, వన్నెవన్నెలు పోయెనే - కిన్నెరా కొన్నెలా కళుకొప్పెన” విస్తరించి వర్తింస అవకాళము చాలని పాటలో త్యాగరాజు సూక్మముగ తన మనోగత భావములను పొందుపరచెను. _.... విశ్వసాహిత్యమున అత్యుత్తను స్థానము బడసిన '“గీతాంజలిలో త్యాగరాజ కృఠళులందలి భావములు కొన్ని ధ్వనించుగున్నవి.

1. “ఏ పీఠం నా హృదయకుహర గర్భాలయంలో నే అని ఎరిగి (వ్రతిదుష్టక్వాన్ని నా హృదయంలోంచి తరిమేసి నా పేమని నిరంతరం పుష్పింపచేసుకుంటాను * (రవీం్యద్రనాథ ఠాగూర్‌ గీతాంజలి ఓ చలంగారి విళ్వకవిరవీంద్రుల గీతాంజలి అనువాదమునుండి (పకృక ఉదాహరణములు- (గ్రహింవణడినవి. 267

“వరిపాలయ పరిపాలయ పరిపాలయ రఘునాళ తనువే నీ కనువైనసదనమౌరా రఘునాథ,

స్థిరచిత్తము వరచామీకరపీఠము రఘునాథ తొలిదుష్కృత ఫలమెల్ల గుగ్గులు ధూపము రఘునాథ

2. “నా పాటంకే నీకు ఆనందమని తెలుసు. గాయకుడుగానే సీ సమజెవికి నాకు (సవేశమని తెలును___ (గీతాంజలి

ఇట్టి యభ్మిపాయమునే త్యాగరాజు “రామాభిరామ మనసురంజిల్ల దిల్య-రాడా” "అను కృతిలో.

“బంగారుమేటిపాన్పుపె భామామణి జానకి,

శృంగారించుకొని ఇలువొంద నిన్ను6గని

పాంగుచు మళ్లొవిరుల6ం బూజించువేళ శ్రీహరి,

సంగితము(బాడుమును సామి తాాగరాజునితో” "అని భంగ్యంతరమున తెలిపెను.

త, ఇదే నీకునా (పార్టన, (పథోః నరుకు నరుకు నా హృదయంలోని “దరిద్రాన్ని సమూలంగానరుకు. నా సుఖ దుఃఖాన్ని తేలికగా తీసికొనే బలాన్ని వా కియ్యి. నిక్యజీవనంలోని అల్బవిషయాలవించి నా మనసుని తప్పించే. నేదు “వియ్యి”__ (గీతాంజలి

ఇట్టిభావమే “తెరతీయగరాదా?లోని_తిరుపతి వెంకటరమణ మచ్చరమను_ "అను త్యాగరాజకృతిలో గానవచ్చును.

క్షీ “ఇందువల్ల నీ ఆనందం నాలో అనంతంగా నిండిపోయి వుంటుంది, అందువల్ల నే నువ్వు నా దగ్గరికి దిగినొచ్చావు. సర్వలోకాధీశ్వరా! నేనే లేకపోతే ఫ్ల యేమ ఏమవుకుందో? (గీతాంజలి

త్యాగరాజు “ఏలావతార మె త్తికొంటివో' అను పాటలో __

“రాగరత్సమాలికను రచించిన, త్యాగరాజునకు వరమొసగుటకా"

అని తిన్ను అన్యుగహించుటకే గ్రీరాముడవతరించెనను... విశ్వానమును (నకటించెను. 268

ఈ, “మృత్యువులో నహితం ఆ పరమాత్మే చిరవ౦చితుడై నాకు దర్శన మిస్తాడు. ఈ జీవిఠాన్ని _ఫేమిన్తున్నాను. కనుక నేను మృత్యువునూ (సేమిస్తానని తెలుసు. (గీతాంజలి

వై అభిప్రాయము సత్యమని బుజువుపరతునట్లు త్యాగరాజు “గిరిపై నెల కొన్న రాముని గురి తప్పక గంటిని” _ అను కీర్తనలో తన్ను భగవంతుడనుగ హించిన విధమును ఇట్లు పేర్కొనెను___

“పులకాంకితుడై యానందాశ్రువుల నింపుచు మాటలాడవలెనని

కలువరించ గని పదిపూటలపె గాచిదనను త్యాగరాజవినుతుని” గీతాంజలిపీరికలో చలం *గొవ్చ కవిత్వం (వధాన లక్షణమేమిటంపే ఎవరి తాహతునుబట్టి వారికి ఏదోకొంత అనుభూతిని అందించగలగడం” అని 'పేర్కొనెను. జీవుడు తనకర్ష మైన నిరంతర భగవదనుభవానందమును విన్మరించి ఈ లోకమున. వియోగవ్యథను అమభవించుచు మరల తన నాయకునితో సాయుజ్యము పొంద నలయునని పరితపించు విధము గీళాంజలిలో పదపదమున న్య కము చేయబడినది, త్యాగరాజ కృతులతోను ఈ భగవద్వియోగము వలని నిర్భరపరికాసమే వ్యక్తము. చేయబడినది. కాన త్యాగరాజకృళులలో పెక్కింటికి గీతాంజలిలోని పం క్తులతో భావై క్యత కుదురుటను సూత్మ పరిశీలసవలన తెలియనగును. ఒక్క గీశాంబలియే. కాదు, జయదేవుడు, సూరదాసు, మీరాబాయి, ఆండాళ్‌ మున్నగు మధురభళ క్తి ఉపాసకుల భాననలెల్ల ఇంచుమించు ఒకే తీరున నుండును. కాన ఆ భక్తకవులకు ఆయా భాషాసాహిత్యరంగములందెట్టి విశిష్టస్థానము కలదో అట్టి స్థానము త్యాగరాజు నకును ఆంధ్రసాహిత్యరంగమున కలదు,

త్యాగరాజు భావుకతకు మరికొన్ని నిదర్శనముణు:.

1. “అంతర్భహిశ్ళ్చ తత్సర్వం, వ్యాష్య నారాయణస్టితణి (తై-ఆయు11లి అన్నట్లు చరాచరములెల్ల భగవ(ద్రూవముగ జ్ఞానానికి గోచరించును. తన యీ అనుభన మును త్యాగరాజు వ్యక్రో క్రిగా భావనాపటిమతో భగవంతుడు తనతో దాగుడుమూత లాడుచున్నట్లు___

“మరుగేలరా ఓ రాఘవ

మరుగేల చరాచరరూప పరాత్పర నూర్యనుధాకరలోచన -మ=

269

అన్ని నీవనుచు నసంతరంగమున, తిన్నగా వెదకి తెలిసికొంటినయ్య

నిన్సైగాని మదినెన్నజాలనొరుల, నన్నురబోవవయ్య

త్యాగరాజవినుతి

ఓ (త్రికరణశుద్ధిగా నిరంతరము భగవక్సేవ గావించుటనలన (బిహ్మానందమున “మునిగి శ్రీరాముని సన్నిధిలో తన్మయులై యుండువారు సౌమితి, జానకి, హనుమం తుడు. వారు మువ్వురు (శ్రీరాముని సేవించు. విధమును తన మనమున చి(తించుకొని శ్యాగరాజు తనకట్టి వై భవము మనస్సుననేగాక బాహ్యచతువునకు గూడ గోచరింవ వలయునన్న పరితాపముతో__

“పక్కల నిలబడి కొలిచేముచ్చట బాగదెల్పరాదా

చుక్కలరాయని గేరుమోముగల నుదతి సీ,

తమ్మ సౌమిత్రి రాముని కరు ఎప

తనువుచే వందనమొనరించుచున్నారా,

చనువున రామ కీర్తనసేయుచున్నారా

మనసున6ందలంచి మైమజచియున్నారా?

నెనరుంచి తా్రగరాజునితో హరిహరి మీకిరు” ంప్రం అను భావసౌందర్యముతో విలసిల్లు కృతిని రచించెను.

ఇట్లే 'ముద్దుమోము ఏలాగు చెలంగెన్సో మునులెట్లు కని మోహించిరో”__ అని అరిషడ్వర్షమును జయించి మనస్సును నిర్జించిన మహామునులకు పై తము పరవ సౌ_త్త్వికమయమగు (పేమను అంకురింప జేయగలిగిన (శ్రీహరి దివ్యసొందర్యమును తలచి మాటలచే ఫర్షింప నలవికానందున “ఎలాగు చెలంగెనో” అని (పళ్నార్థకముగా మవోహర భావము ధ్వనించునట్లు కృతిని గూర్చెను.

8. త్యాగరాజ కృతులలో అందందు శృంగారభావము కాననగును. కావి అది అలౌకీకము, విషయాతీతమునగు పవ్మితళృంగారము. (1) చని తోడితేవె ఓమనసో? అను కృతిలో “కని కరమ్ముతో కనికరమిడి చిర, కాలము సుఖ మనుభవింస వేగమె' అనియు, (1) *ఎన్నరాని యూడిగము గైకొని ఎంతో నన్ను పాలనము చేతునని”___అనియు, “చిన్ననాటనే చెయిపట్టితివే అను కృతిలోను,

270

3౩. “అందుండకనే వేగపచ్చెదనని, నాపైనానంబెట్టి పోరా కనవలెననువేళ లేకున్న6 గన్నీరు. కాలువగాః ఖబాలునే ఇనకులాధిప సీవు రాను తామసమైతే నిల్లు వాకిలియౌనే ఓ రాఘవ ॥ నిరుపమానంద శయ్యపై లేకుంకే నిమిషము యుగమౌనే పరమాత్మ నీవుగానక (బ్రమసినవేళ; పరులు నవ్వుటకానే ఓరాఘవ'

అనీయు నీ రీతి సలుకృతులలో లలిత శృంగారభాననలను మిక్కిలి భావుకతతో వెల్లడించెను. భగవంతుని స్మరణమున తన్మయుడై యుండి ఆవేశముతో పలికిన కృతులలో అటొకిక దివ్యానుభూతిని లోకుల కందించినందున త్యాగరాజు ఉత్తమ 'ఛాపుకుడైన కవి యనదగి యున్నాడు, యక్షగాన కృతిక రగౌ త్యాగరాజు విిష్తత ఆన అటి రు

జ్యాగరాజు రచించిన సంగితనాటికములోని వై శిష్టములు పూర్వ్యవకరణము లతో వివరింపబడినవి. _వకృతము తెలుగున వెలసియన్న ఇతర యక్షగానములతో తులనాత్మక సరిశీలనముగావించి త్యాగరాజ యక్షగాసములందలి విశష్టతలు కొంత వివరించుట యుక్తము కొగలదు. యక్షగానములు త్యాగరాజు కాలమునను, అంతకు మునుపును తెజగుభాషలో శతారిక సంఖ్యలో వెలువడియున్నవి. కౌన్‌ ఉదా తృభాననొ శదిలికములై , రసికజన హృదయానందము గూర్చునట్టివి కొన్నియే కలవు.

విజయరాఘన నాయకుని “ప్రహాదచర్యతి మొకటి కలదు. ఇందలి శయ్య ధారాళమై రచన _పసన్నముగ నున్నది. కాని యిందలి నంభాషణలు అయా సంద రృములకు తగినట్లు రసోదంచితములు కాక సొమాన్యములైై యున్నవి.

ఉదాహరణమునకు పార ణ్యకళిపుడు తన మాటను కాదని భగనంతుని స్తుడించు తహ్హాదుని కోపించు పట్టున_-

ప్రహ్లాదుడు: అదేమయ్యాః “సర్వం విష్టమయం జగత్‌' అనే వాక్యం "పెద్ద లానతియ్యంగా విని హరి కీర్తనచేస్తి వింతేకాని, నానల్లి నేరమేమయ్యా?

చి అవాప్రో నే 2/1

షారణ్యకశిపుడు; __ ఓరీ! సీవు ళ్యతుండవు గాక ప్వ్క్టుతుండవా? మా యెదుట నుండక లేచిపోరా” అవి కలదు.

ఈ వట్టున (పస్లోదుని మాటలలో ఆతని హృదయములోని పరమభ్తి భానము ధ్వనింపదు. అశు హిరణ్యకశిపుని మాటలు ఏడో విసుగుతో పలికినట్లున్నది కాని అతని కోపొటోపము కానరాదు. మరియు, దానన (ప్రభుని కింకరులు (ప్రభు నానతితో తన్ను బాధలపాలు చేపినపుడు (ప్రహ్లాదుడు --

“మదసింధురంబు నాపై6, గదియింపగ6జే సెం దండ్రి గడుసరి యహహా మదినేనెటువలెందాళుదు, సదయుడవై మనువవన్న సంపగిమన్నాా" అని (శ్రీహరిని (ప్రార్టించెనట. భాగవతమున పోతన ఈ పట్టున (స్రహ్లాదువి స్థితిని... “పాజండులేచి దిక్కులకు బాహువులొడ్డండు బంధురాజిలో6€ దూజండు ఘోరకృత్యమని దూజ+ండు తండిని మిత్రవర్గముం జీరండు మాతృసంఘము వసించు నువర్షగృహంబు లోనికిం దాజండు కావరేయనండు తాపమునొందండు కంటగింపండున్‌ (భాగ. నృం, స ప, 1904) అని ఎంతో ఉదాత్తముగ అఖివర్షించెను. వై యక్షగాన పద్యమున (పహ్లాదుని భక్తి మహనీయక ధ్వనింపదు. త్యాగరాజు *పపోద భ క్రివిజయమున పహాదుని మనో శ్‌ (ఆ రు! వావ ౮ [హ్‌ భానమును వర్షీంచు తీరు అతని మహనీయతకసుగుణముగ నున్నది.

1. “నామది శోధింప నాతండి నాకు, పాములంగఅపించి భదేభములను మెనున (గుమ్మించి మిగులంగోపమున, దానవుల్‌ చిచ్చునః దగిలించునట్ర పరిపరివిధముల బాధలనెల్ల హరిలీల అనుచునే నపుడెంచుచుంటి అవియు,_ (2) (ప్రహ్లాదుడు అత్యంత (ప్రేమావేళశముతో భగవద్దర్శనలాలనుడై దుఃఖించినట్లును “హరిని గానని దేహమని యచ్ధిలో వేయ, పీ సాగరుండు గట్టుకేల 272

దెచ్చె' అని తలచినట్లును చితించి (వహ్ల్హాదువి పరమవైరాగ్యమును, విరి ప్తతను త్యాగరాజు ఉదాత్తసరణిలో వ్యక్తము చేసెను. “ప్రహ్లాద భక్రివిజయము'న పద పదమున (ప్రహ్లాదుని పరమైకాంతిక భ క్తి ధ్వవించునట్లు త్యాగరాజు కూర్చిన విధము పా్యత్రచ్యితణ _పకరణమున విపులముగ వివరింవబడినది.

2. కంకంటి పాపరాజకృత మైన “విష్ణుమాయా విలాసము తెలుగున వెలసిన (ప్రాచీన యకగానములలో నొకటి. అందు. నారదుడు పరమళివునితో (శ్రీహరి మోహిని అవతారము దాల్చుటను అఖిషర్డించినపట్టున అతని సలుకులు కొచిత్యమునకు వెలిటై యున్నవని చెప్పక తప్పుదు. నిరంతరము హరిక్షీర్తనలో మునిగియండు వాడగు నతడు కాముకుడొకడు సుందరస్తీని నఖశిఖపర్యంతము వరించి చెప్పు విధ మున పరమశివునితో చెప్పును. ఆ వర్ణనల విన్న పరమఃివుడు మిక్కిలి కుతూహల ముతో మోహినీ రూసమున నున్న (శ్రీహరిని జూచి (భ్రాంత దునస్కుడై పడినపాట్లు వర్షించిన ఘట్టిమునను జౌచిక్యము తప్పనది. దివ్యపురుషుల వృత్తముల శృంగారము "పేరిట ఇట్లు వర్షించుట సహృదయుల మనస్సున జుగుస్సను గలిగింంఠ మానదు దివ్యపురుషుల శృంగారభావననలను కాళిదాసాడి మహాకపవు లెంతో ఉదా త్త్వముగ నర్షించియున్నారు.

త్యాగరాజు నాకాచర్నికమున గో పికాకృష్ణుల శృంగారలీలలను సహృదయా నందకరముగ జౌచిత్యము పొలివోననీయక వర్ణించెను.

“తనయందే (పేమయనుచు విరిబోణులు తలతెలియక నాజేరు ఆనయము మోహముమీరగ కృష్ణుడు అందరి కన్నిరూపములెత్తి యాడగ కొందరి బంగారుకొంగులుబట - కొందరిమననుందెలిసి మాటలాడ కొందరి యంకమునను పవ్వళించ కొందరి పెదవులం బలుకెంపులుంచ కొందరి తనువుల కరలీలసేయ కొందరివెనక నిలిచి జడవేయ” శ్యాగరాజు “(ప్రహ్లాద భక్తివియము"న నారదపాతను చిథతించిన తీరు ఎంతో విల శత్షణముగనున్నది.

క్షే “తెల్లని దేహముతో( గర

పల్లవమున వీణె మెజయం బరమాక్సుని దా

నుల్లమున దలచి సొక్కుచు?

సల్లాపముతోడ మౌని సరుగున వెడలెన్‌" గాట18 273

ల నారదముని వెడలిన నుగుణబాతిశయము వినరే సారెకు శ్రీహరిపదసారసముల థ్యానించుచు నారాయణనామములను6 బారాయణ మొనరించుచు భదాబేదరహితమగు వేదాంతరసభరితు.6 డా హ్లాదము మీజగను 1'ప్రహ్హాదునకు శుభము దెలుపను” 8. శాహజీమహారాజు (సణీతమగు “సీశాకల్యాణము' ఒక చక్కని యక్ష గానము. అందు కటికవాని (వవేశమిట్లు వర్షింపపడినది! “పశ్రైనామములు పెటి, బాలికోలకేలబట్రి దట్రపైని దుప్పటి: గట్రిగగటి జుట్టునిండ పూలుచుట్రై, మిట్రపండ్లునాగబెటై అట్టహాసముతో వికటాంకుడు వచ్చె” త్యాగరాజు *్నపహ్లాద భక్రివిజయమున దౌవారికుని రాకను (క్రిందివిధమున వర్షించెను: “నీరుకావిదోవతులుగట్టి - నిటలమునను శ్రీచూర్షముంబెటి సారివెడలి యీసభలోంజుటై = సాొరెకుబంగరు కోలనుబటి మాటిమాటికిని మీసము దువ్వి = మన్మథరూపుడు తానని కకొవ్వి దాటిదాటి పడుచునుదా నివ్వ - ధథంబున బలుకుచు పకపక నవ్వి బాగు మిజ నటనము సేయుచును . పతితపావనునిః దావేడుచును రాగతాళగతులను బాడుచును త్యాగరాజసన్నుతుని బొగడుచును శహాజీనాటకమున బాహ్యవేషము మ్మాతము వర్తి ౦పబడినది. త్యాగరొటి కృతిలో మూడుచరణము లున్నవి. తొలిదానిలో అతని దౌహ్యవేషమును, "రెండవ చరణమున అతవి మనోభావమునకు దగిన చేష్టలను, మూడవ చరణమున అకవి మాససిక సంస్కారమునకు దగిన వృత్తమును వర్తింపబడినది. బాహ్యాశరీర వర్ణనముకన్న పాత్రల భావానుగుణచేప్తలను మనోగతభావములను చక్కగా వర్ణించు కవిత్వమే సహృదయరంజక మై “ఫైొఢరచనమను శాఘకుం బాతమగును, త్యాగరాజు రచించిన యక్షగానములలోను, కీర్తనలలోను "ునోగత భావములను వ్యక్తముచేసిన తీరు అత్యంత మనోహరముగ నుండుటచేత నవి ఉత్తమ్మశేజికి చెందినవిగా పరిగణింపబడుచున్నవి. 274

సీకాకల్యాణమునందు జనకుని (ప్రవేశమును దెలుపు దరువు ఇట్లు కలదు: “కనకరత్నమయ భూషణములు దనరగ, జనకుడు వెడలెను తనదుకొల్వునకును | జనులు చూడగా బంధుజనములు కొనియాడ, ఘనుడు నిత్యకొల్పుకు గరిమ వెడలె.” త్యాగరాజ కృత “పహ్లాదభక్తి విజయమున వారిధిరాజు సభకరుదెంచు విధమిట్లా వరి ౦పబడెను: ణి “అనుచు వారిధిరాజు ఆనందమంది, మెజపు కోట్లను గేరుమేనునిదాల్చి కజకు బంగరువల్వ కటియందు గట్టై ఆణముత్యంబుల హవారముల్‌ మెజయ, మాణికరముయమగు మకుటంబు గదల 'ప్రకటమౌరథము పై (ప్రహ్లామునుంచి, సకల వాద్యములెల్ల నసన్నిధ్మిమోయ శృంగారములచేత శ్రీమించు సభకు, బొంగార జలరాజు ఖోరున వెడలె” తొలిదానిలోనికన్న మలిదాని రచనలోగల (పొఢత సువ్య క్రము, సీతాకల్యాణమున విళశ్వామ్మితుని ప్రవేశదరువు ఇట్లు కలదు. “నిడుద జడలముడి నీటుగదనరగ, జఒడలను భూతియ నొజవున మెజయ పొడమిన వేడుక పులితోలు ధరించి, వెడలెను వింతగ విశ్వామిత్రుడు గుజుతుగాను చిప్ప కూకటులు దనరః కరముల ధనువులు గరిమను బూని సరసులు రామలక్ష్మణులు వెంబడిరాగ, మెరవడిగా విశ్వామ్మితుడు వెడలెో “వన్లోదభ క్తి విజయము" నందు (శ్రీహరి (ప్రవేశదరువు__ 275

“ఎంతనుచు నర్జింతునే? __ కృతి మెటుగు బంగరుచేల మిరవాంద మజియు. నూపురములు ఘల్లనగ భక్తులంగని కరుణామృతము చల్లగ యోగులదహరములు రుల్లనగ వేంచేసిన తిలకము బెలగగ జలజాకు€(డిలకు కదలుఠీవి వినిపింవగ తుంబురునార' దాదులు కని నుతియింపగ సురలు సుమముల వాన గురియింపగ వేంచేసిన ఘన నీలమును గేరు తనువుపె బునుగు చందనము పరిమళింపగ బాగుఉర మున ముక్రామణులాడగ త్యాగరాజు6గని చేలాగియ్యంగ వేంచేసిన?” త్యాగరాజకృతి నృత్యమున కనుగుణమైన పదసంశ్లే షముతో రమ్యతరముగ నుండుట గమనార్హొాము. యక్షగానములలో “'నుుగివవిజయము' ఉత్తమ్మశేణికి చెందినది. త్యాగరాజ కృత యకగానములు దానితో తుల్యముగ 'పేర్కొనతగి యున్నవి. స్ముగీవ విజయము:___ + ఆరూఢి నీకు ననాయానమునను శ్రీరాముడనెడి నికేపంబు దొరకె నింక నీయక్క జ లెల్సనుదీజె గొంకక రఘురాము. గొల్వుమేతెంచి యనిన నుగివుండు హనుమంతుతోడ, ననియె సంతనమందియనఘ ని కతన నలలితంబుగ రామాచంగదుని జూడం గలిగె నాకోశాంధకారంబు వాసె' హ్లాద భక్తి విజయము:.__ శృంగారి లక్ష్మీని శ్రీహరి మజచి, రంగైన వస్త్రంబు రాపాడుచుండ మాజిక్య్తమయమగు మకుటంబు కదల, నాణిముత్యపుసరులసియాడ మిగుల 276

చిన్ని మోమున€ జిరుచెమటలూరంగం ఐబన్నీరు గంధంబు పరిమళింపంగ వనుధపై6 బవళించి వాడియున్నట్టి, యసురపుత్తుునిచెంతకాకణమంద అత్యంత _పేమతో నంకమందుంచ. ॥ సతర్ధవంతునింజూడకౌరి తావడలె' ఇరుపరి రచనలును ధారాశుద్ధి గలిగి సలక్షణమై యుండుట గుదర్తింపదగినది. తెలుగున దిహుళములై యున్న యక్షగానములకన్న క్యాగరాజకృత యక్ష శానములలతో గల విశిష్టతలు కొన్ని యీ (క్రింద వివరించదిడుచున్నవి:

ఇతర కవుల యక్షగానములు త్యాగరాజకృత యక్షగానములు

1. ఇశివృ త్తము పౌరాణిక, చార్మితకము ఇతినృత్తము పౌరాణిక పా_త్రములకు లతో నొకటి. నంబింధించినదై నను సంఘటనలు

న్వకల్పితములు,

ల రసానందజనకత్వము ముఖ్య భ క్రిత త్వృవటోధకము ముఖ్య లక్షణము. లక్షణము.

8. శృంగార వీర కరుణాది రసములు _ శృంగారము గౌణమై, థటక్తిభానము (ప్రధానములై వినతి పొంది వస్సృతి పొందియుండును. యుండును. -

శ. ప్యాతల సంభాషణలు సొమాన్యజన సంభాషణలు (వబింధరీతిని పద్యముల వ్యవహార రీతిలోనుండును. లోనో, గేయములలోనో కూర్చవిడి

యుండును.

శ్‌, పాతల బాహ్య వేషములు, లౌకిక పాతల మానసిక పరిణామము, నంబింధములై న మానసిక భానములు అలౌకిక దివ్యభావనలు నర్ణింపబిడి వర్థి ౦వదిడి యుండును. యుండును.

6. అందందు సొమాన్య, లీచ ప్యాఠల _ పా్యఠలన్నియుఉ త్తమ్మశేణికి చెందినవి (పవేశము కలదు.

ణ7

ఇతర కవుల యక్రగానములు తాాగరాజకృత యక్షగానములు 7. ఎడనెడ హాస్యము; కొన్నిచోట్ల అట్టి హాస్యము, తేలిక భావములు మచ్చున హాస్యము బొచిత్యమునకు భంగకర కైనను కానరావు. ముగ కూడ కానవచ్చును. 8. పొటిలు సులభముగ గానము చేయ కీర్తనలు చాలనజకు సంగీతశాస్త్రమున దగినవై యుండును. 'ప్రావీణ్యము గలవారిచే గానమొనర్చదగి

• యుండును.

9. శైలి వ్యావహారికభాషా బిహుళమై శైలి సలక్షణమై గంఖీర పదభాన వటుత్వము తగ్గియుండును. సమ్మి(శ్రీతమై యుండును. త్యాగరాజు రచించిన యకగానములు *స్యుగీవన విజయము" మున్నగు వాని వరుసలో గణింపదగి యున్నవి. అతని రచనలలోని పద్యములు సరళములైై, (వనన్న గంఠీరములై, భదక్తిభావము వెల్లి విరియ ఒక్కొాక్కచో పోళనకవిత్వమును దలపించును.
10. ధీరుని శిత పంచశరా, కారుని సతతంబు పూర్ణకాముని భక్తా థారుని దశరథరాజకు, మారుని నుతియింపవయ్య మహిజాధిపునిన్‌ 2 శ్రీవనుధాధి నాథ! సురసేవిత దివ్యపదారవింద! యో దేవ! భవత్సదొంబుజము దిక్కనినా మదిలోననమ్మి నీ ఎద్మి సువకు దోసిలొగ్గి మదిచింత యొనర్చిన వాండగాననా భావమెజింగి నీదు ముఖపంకజముం దగంజూవపవే హరీ!
11. శ్రీవనితా మనఃకుముద శీతకరుండతి మోదయుకుండె పావనమూర్తి తానసురబాలుని భావమెజీంగి వేగమె భ్రావజకోటి కోట్ల నిజభాసుర మెల్లను గోటంజూపుచు న్నీవసుధాస్థలంబునకు నీశ్వరుండేగు విధంబు€ జూడరే- (ప భ వి) త. మంజులభాషు రూపజిత మన్మథుం జం[దకులపదీపున తు్యుంజరపోషమ శోభననికుంజ గృహాంత నివాస మౌనిహృ 278

చ్కుంజవిహారు థీరు వరకాంచన బేలునిం జూచినంతనే

కంజదళాక్షులెల్ల హరి6 గౌంగిటం జేర్చిరి సంతసిల్లుచున్‌- (నా-చ)

త్యాగరాజు రచించిన యక్షగానములలో పొతచ్చితణ, రసపోషణ, సంస్కృత నాటకలక్షఐముల కనుగుణముగ ఉదాత్తముగ గా వింపదిడియండుట పూర్వ్యవకరణ మున విరూపింపబిడెను. కాగా త్యాగరాజు ఉత్తమ యక్షగాన కవుల్యశేణిలో గణించే దగినవాడనుట విరూపణమగుచున్నది.

వాగ్లేయకారుడుగా త్యాగరాజునకు గల స్థానము

తెలుగున పదకవిత్వ్యమునకు ఒరవడిదిద్దినవాడు శాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుడు- తరువాత క్షేత్రయ్య, సారంగపాణి, రామదాసు, త్యాగరాజులు తెలుగు వాగ్గేయకారులలో లెక్కింపదగినవారు, తెలుగున మహాకపులనదగిన వారు శతాధిక సంఖ్యాకులై యుడగ వాగ్గేయకారులు. వేళ్ళపై లెక్కింపదగిన నంఖ్యలోనున్నారు, కవిత్వమునకు సాహిత్యప్రౌథి చాలును. పదకవిత్వమునకు .సంగీతసాహిత్యములు రెండింటిలోను సమాన్మప్రతిభ కావలెను. విప్ణలవర్జనలకు, తమ ప్రతిభను (ప్రకటించు క్లీ స్టకల్పనలకు పదకవిత్వమున ఆవకాళము చాల తక్కున. కావున కవులకు (ప్రదింధరచనలో నే మక్కువ యెక్కువ. అయినమ ఆబాలగోపాలమునకు హృదయానందమును గూర్చి ఉత్తమ సంస్కృతిని వెలయింసగలళ క్షి నంగికమునకు గలదు. కావున భక్తులు- ఈమ సిద్ద్ధాంతములను (ప్రచారము చేయుటకు పదకవిత్వమునే ముఖ్యసాధనముగా గైకొనిరి.

అన్నమాచార్యులకు త్యాగరాజునకు పలువిషయములలో పోలికలున్నవి. ఇరు వురు పిన్ననాటినుండియే భక్తిని సహజముగ నలనరించుకొనిరి, రాజుల కొలుపును తిరస్కలరించిరి. తమ కవిత్వమును భగవంతునికే అర్సించిరి. గృహస్థులెయుండియే జనకాదులనలె ఉత్తమవై రాగ్య సంసన్నులై యుండిరి. ఇరువురు వేలకొలది కీర్త నలు రచించిరి. అన్నమయ్య తన కన్నులయెదుట పత్యకమైయున్న శ్రీ వేంక ప్వేశ రుని శరణుజొచ్చి ఉల్లమున పొంగిపొరలివచ్చు భ క్త్యావేశముతో అతవి మహిమలను కిర్తించెను. అతని పాటలకు శ్రీ వేంకకేశ్వరుడు తలయూచెనట। అలమేబమంగ ఆలరులు గురియగ ఆడెనట! ఆశల్లీకి అన్నమాచార్యుల యెడ పృత్రవాత్సల్యము గలదు. దివ్యాన్నముతో సంగీక సొహిత్యముల నాతనికి బున్వగొ తినిపించిన తల్లి

279

అలమేలుమంగ. కాననే కవితనేర్చిన తొలుదొ లనే పద్యశతకముతో తన తల్లిని నోరార కీర్తించినాడు.

త్యాగరాజునకును సంగీతము నేర్చినది తల్లి సీకమ్మ. “సీతమ్మ మాయమ్మ ్రీరాముడు మా తం్మడియవి తలిదండ్రులయందే సీతారాముల సాన్నిధ్య మును (ప్రత్యశముగావించుకొన్న మహనీయుడతడు. నాదోపాసననే (శ్రీరామ దివ్య మంగళాళృతిగ రూపొందించుకొని తన హృదయమందికమున (ప్రతిషించి, సేవించి, మానసికముగ సీకొరాముల కొలువున *రామాభిరామ మనసురంజిల్ల దిల్హరాడా" అనుచు గానమాలాపించుము తరించినాడు. అన్నమయ్యలో బాహ్యదృష్టి యెక్కువ. కన్నులయెదుట గానవచ్చు (శ్రీ వేంకకేళ్వరుని దివ్యమంగళ విగహయున తన మన స్సును అయింపజేసినాడు. త్యాగరాజునకు ఆంతరంగికదృష్టి యెక్కువ. తన హృదయమునే శ్రీరామచం్యదునికి కనకపీఠముజేసి ఉపాసించినాడు. అన్నమయ పాటలో విస్ఫృతి యెక్కున. ఒక భానమును అలతియలతి పళలుకులతో వినువారి మదిని చక్కగా నాటునట్లు విస్తరించి చెప్పగలడు. త్యాగరాజకృతులు స్మూత్మపాయ ముగ మండును. అనేక విషయములను ధ్వనిరూపముననే ఆతడు న్యక్తము చేయును.

అన్నమయ్య కృతులు ఉత్తుంగ హిమాలయ శిఖభరములనుండి జలజల (ప్రవ హిందు గంగ్యాసవాహము వంటివి. త్యాగయ్య కృతులు హృదయక్షేతమునుండి వెలుపలికి ఉబికినచ్చు ఊటకాలునలనంటివి తన అంత!పుర లీలావినోదసు రసమును వట్టిన రత్నకలళములని అన్నమయ్య కృతులను తన సొమ్ములుగ వేంకళేశ్వరుడు తన ఆలయగర్భముననే నికేపించుకొనినాడు. ఇక శ్రీరాముడన్ననో తన యళ శృర్నదికలతో దాటు త్యాగరాజకృతిమంజరీ సొరభములను దశడిశల పరిమళింవ దేసినాడు. త్యాగరాజే “దాళశరిథీ! పీ బుణము దీర్చ్పతరమా" అను కృతిలో ఈ విషయ మును సూచించియున్నాడు.

ఇరుపురి రచనలలోను ఒకేభావము భిన్నరీతుల వ్యక్తము చేయబడి యుండు టను ఈ (కింది కృతులలో చూడనగును. చై

క్షే అన్నమాచార్యులకృతి: __

వెలయునిన్నియును వృథావృథా, తలపున శ్రీహరి దడసినను-

ఎడయని పుణ్యము లెన్నియైనా విడువక చేయుట వృథావృథా

280

ఐడిబడి శ్రీపతి నాత్మలో. దడవక యితరము దడవనినను ఎరవుల తపముల నెంతైనా విరవిర వీగుట వృథావృథా హరినచ్యుతు బరమాత్ముని మరగి తలచక మజచినను (అద్యాత్మశ్ళంగార సంకీర్తనలు _ (వ. సం, 870 ప్ర శ్యాగరాజకృతి:__ మనసు స్వాధీనమైన యాఘనునికి మరి , మంత్రతంత్రములేల తనువు తాను గాదని యెంచువానికితపను చేయనేల దశరథ బాల అన్ని నీవనచు యెంచినవానికి యాశమభేదము లేల కన్నుగట్టు మాయలని యెంచువానికి కాంతల భమలేల దశరథబాలఎ” 2. అన్నమాచార్యుల కృతి: వెరపులు నొారపులు వృథావృథా, ధరపై మరియంతయును వృథా తడయక చేసిన దానంబులు వృథ యెడయెడ నెజ్‌గిన యెజుకవృథా ఒడలిలోన హరి నొనరగ మతిలో దడవని జీవమె తనకు వృథా జగమున బడసిన సంతానము వృథ తగిలి గడించిన ధనము వృథా జగదేకవిభుని సకలాత్ముని హరిదెగి కొలువని బుద్దియును వృథా= (అ. శృం. క్రిర్హనలు, (ప సం. 878 పు) త్యాగరాజకృతి; “*ఏవిజేసిననేమి? శ్రీరామస్వామి కరుణ లేనివావలలో= కామమోహదానులై శ్రీరాముని కట్టు తెలియలేని వారిలలో ఇమ్ము కలిగిననేమి? ఇల్లాలికి సామ్ము పెట్టిననేమి? కమ్మవిల్తునికేళిని దెలిసియేమి? ' తమ్మికంటివాని కరుణలేని వారిలలో= సవము జేసిననేమి? కలిమికి ప్యుతోత్సవము గలిగిననేమి? భువిలోనన్యబీజజనితుని గొనియెమి? శివకర శ్రీరాముని దయలేని వారిలలో 281

రాజర్ధమేలిన నేమి? బహు జనులలో పూజ్యులైన నేమి? ఆజ్య (ప్రవాహముతో నన్నమిడిననేమి? పూజ్యుడైన రాముని దయలేని వారిలలో

అన్నమయ్య కృతిలోని భానమే అలంకారిక పద్ధతిలో మరింత రమ్యముగ త్యాగరాజకృతులల్‌ గోచరించుట గుర్తింపదగినది.

“వీ, భగవంతుని దివ్యచరణ మహిమను అన్నమయ్య ఇట్లు వర్మించెను:

(బహ్మ కడిగిన పాదము (బ్రహ్మము తానే నీ పాదము

చెలగి వసుధ కొలిచిశదీ పాదము బలితల మోపిన పాదము

తలగక గగనము తన్నిన పాదము బలరిపు గాచిన పాదము -(బ-

కామిని పాపము కడిగిన పాదము పాము తలనిడిన పాదము

(శేమపు శ్రీసతి పీసికెడి పాదము పామిడితురగపు పాదము -బ-

పరమ యోగులకు పరిపరివిధముల వరమొసగెడి నీ పాదము

తిరువేంకటగిరి తరమని చూపిన పరమపదము ని పాదము, =బ- త్యాగరాజకృతి:

శ్రీరామపాదమా నీకృప జాలునే చిత్తానికి రావే

వారిజభవసనకసనందన వాసవాదులెల్ల పూజించే ఎత్రీ=

దారిని శిలమై తాపము తాళక వారము కన్నీరును రాల్బగ

శూర అహల్యను జూచి బోచితారీతి

ధన్యుసేయవే త్యాగరాజ గేయమా ఎత్రీ-

మెలమెల్లిగ మందగమనముతో పట్టుతివాచీపై ఆడుగులిడుచు వచ్చిన పొదము అన్న మయ్య కృతిలోనిది. బంగరు గజ్జెలు బాగుగ మొకయగ చిత్తరంగమున చిందులు (దొక్కిానది త్యాగరాజ కృతిలోనిది,

కీ అన్నమయ్యకృతి:__

“అందులోనే వున్నవాడు ఆదిమూరితి -

అందరానిపదవియెన నందిచ్చునతడు 282

ఘనులిండ్ల వాకిళ్ళు కావబొయ్యే జీవుడా కని నీయాత్మ వాకిలి కావరాదా యెనసి పరుల రాజ్యమేల బొయ్యే జీవుడా అనిశము నీ మనోరాజ్యము నేలరాదా.”

(అ. థృం,. కీర్తనలు, ద్వి,సం. పు, 82క్స ఇట్లు అన్నమయ్య వాచ్యార్థముగ చెప్పిన భానమునే త్యాగరాజు ఆలంకారిక పద్దతిలో వ్యంగ్యముగ నీ (కింది కృతిలో ధ్వనింపజేవెను:

“మనను విషయనట విటుల కొసగిజే మారాముని కృపం కన్గునా మనసా తన తలుపు తిసిపెట్టి ఒకరింటికి తాంగుక్కల తోలు రీతిగాదో -.మ- తవిటికి రంకాడటోతొ కూటితపిల కోతి గొంపోయినటుగాదో చెవిటికి ఉపదేశించినటుగాదో శ్రీ త్యాగరాజనుతుని దలంచక ”-మ-- ఈ, భగవంతుని సర్వవ్యావకత్వము పామరులకును వ్య క్తముకాగల రీతిని. అన్నమయ్య ఈ కింది కృతిలో వివరించెను. ॥ “నివనగనాకచోట నిలిచి వుండుటలేదు. నీవనుచు కనుగొన్న నిజమెల్ల నీవే తన యాత్మవలెనే భూతములయాతుమలెల్ల ననయంబు గనుగొన్న యతడె నీవు తనుగన్న తల్లిగా తగనితరకాంతలను ఆనఘుడై మదిజూచు నళడె నీవు.” త్యాగరాజు హరివిశ్వమయుడను భానమునే కావ్యవద్ధతిలో భగనంతునాక్షేపించుడున్నట్లు: ఈ (కింది కృతిలో ధ్వనింవజే'పిను: వ తావునరా నిలుకడ నీకు ఎంచిచూడ నగపడవు సితాగారీ వాగీశ్వరి యను స్త్రీ రూపములందా గోఏ౦దా- భూకమలార్కానిలనభ మంద లోకకొటులంద త్రికరుడగు త్యాగరాక కరార్చిత శివమాథవ (బ్రహ్మాదుల యం౦ందా=. 283

6. శ్రీహరియే శరణ్యుడగు వరదైవమను భావమును అన్నమయ్య (క్రింది శృతిలో వివరించెను. ఒక్కడే దైవంబున్న తుడితడు తక్కిన తలపులు తప్పుదెరువులు పురుషులకెల్హా బురుషో త్తముడు సురేంద్రాదులకు నురేంద్రుడు హరునికి నజునికినవ్వలి మూరితి హరియితడే పరమాత్ముడు వేదాంతంబుల వేద్యుడీతడు ఆదికి నాడియునననితడే = (అ- శృం, కిసం 8. 85 పు) ఇట్టి భానమునే త్యాగరాజు. ఉండేది రాముడొకడు - ఊరక చెడిపోకు మనసా. చండ మార్తాండ మధ్య మండలముసను చెలంగు చు౦. తొామసాదిగుణ రహితుడు ధర్మాత్ముడు సర్వసముడు క్షేమకరుడు త్యాగరాజ చితహితుడు జగము నిండి. -యు౦- అని సూక్మముగ నర్షి ౧చెను, అన్నమయ్య త్యాగరాజులకృతులలోవి విశిష్టతల సీ (క్రింది ఫిధముగ నిర్ణయించు కానవచ్చును. అన్నమయ్యకృతులు త్యాగరాజకృతులు 1, అలతియలతి తెలుగుపలుకుబళ్ళు తత్సమపదములు, సంశ్షి ష్టపదములు ఎక్కువ. ఎక్కువ. ఒక్కొక్కయెడ దీర్చనమాన ములు కానవమ్చును. శ. భావవి_షృతి యెక్కువ, చెప్పవలసిన సం్యగహరూపమున ఆలంకారిక చావిని వాచ్యముగ ఎల్లరకు సులభ పద్ధతిలో వ్యంగ్యముగ, "పెక్కూచోట్లి (గాహ్యముగ నుండునట్లు రచించును,. ఊహించి(గ్రహింసదగినట్లు కూర్చును. శి. కృతులన్నియు ఇంచుమిందుగ నొకే. అవ్నియు నొకేతీరున నుండక నివిధ తీరైన శయ్యాసొభాగ్యము కలిగి గతులలో రచనావై విధ్యము కలిగి యుండును. (పతికీ ర్హనమునకు యుండును. పల్లవి, అనుపల్లవి పిదస మొదట పల్లవి, కరువాత మూడు చరణములు సంవ్యానియమ రహితము చరణములు నుండును లుగ నెన్న ైననుండును. ఒకటి రండు పాటలలో పదిచరణములుకూడ కలప. 284

అన్నమయ్యకృతులు త్యాగరాజకృతులు

శీ శృంగార వై రాగ్యములకు సమ మిక్కిలి న్వల్పసంఖ్యలోనున్న కృతు- ాధాన్యమొవగబడినది. ఇరు లలో లలికళ్ళంగారము ధ్వనించినను తెజంగులలో వేలకొలది కృతులు ఆధ్యాత్మత_త్త్వములకే (ప్రాధాన్య గలవు. మొసగబడినది.

5. శాళమునకు తగిన మాత్రలకన్నింటికి అక్షరముల మాత్రలు తక్కువగనుండి. సరిపడగల అకరములుండును, స్వరసంచారముతో పూ ౦ చేసికొని కాళము తస్పక అక్షరములను గానమొనర్చ దగియుండును. కావ 'మెలకువతో నుచ్చరించుచు పాడవలసి గాయకులు సంగతు లెక్కువగవేసి యుండును. గాయకులకు, ముఖ్యముగ (్రావ్యముగ సులభముగ పాడగలుగు తెలుగు మాతృభావ కానివారికి, చున్నారు. కష్టసాధ్యమైయుండును.

ఇరువురును భక్తిమార్గమునకు. నగుణోపాననకు, ముఖ్యత్వము. నిచ్చిర ఇరువురును సంగిత సాహిత్యములలో సమాన (ప్రతిభ గలవారే. అయినను అన్న మాచార్యుల కృతులకన్న సాహిత్య విశిష్ణలలో చిన్నమెత్తు. తన కృతులు తక్కున పడగా త్యాగరాజు తన సహజ ప్రతిభానైపుణ్యముతో విశిష్టసంగిత్మవ్మకియలను. జేర్చి వానితో సరితూగ జేపెను. త్యాగరాజు తిన్నాశయించిన వారలకెల్ల సంగీతము నేర్పి న్వరకుద్ధముగా సంగతులతో కృతులలోని భావోత్కృృస్ణత సువ్యకృమగువట్లు సంగీతమున వారికి శిక్షణ నొనగి వేదగానముపలె వానికొక చిరస్టాయిని రూపొందిం చెను, అన్నమయ్య శః మార్గము ననుసరించినవాడు కాడు. కావున త్యాగరాజ కృతులను సంప్రదాయ మార్గమున సంగీతము నేర్చినవారు పాడుచున్నప్పుడు కొంత వరశై న త్యాగరాజు ఏ శీతిని గానమొసర్చియుండెనో ఊహించుకొనుట కవకొశ మున్నది. అన్నమాచార్యుల శీష్యపరంపర యొకటి లేనందున ఆతని క్షీర్తవలను అతనివలె రాగతాళశ సమన్వితముగ ఒక సం్యవదాయవద్ధతిలో గాన మొనర్చ్బుటకు. అవకాశము లేకున్నది. త్యాగరాజ కృతులు దిహుళవ్యా _ప్తిలో నుండుటకు ఇది యొక ముఖ్యకారణ మనదగును,

అన్నమయ్య తరువాత సదకవిత్వమున 'పేరమోసినవాడు క్షేత్రయ్య, తీరు తీయములైన తెనుగు నుడికారపు సొంపులను గు_్తెజిగిన. సంగీత సాహిత్యప్రతిభా నంపన్నుడు. లోకానుభవము 'మెండుగా కలవాడు, ముఖ్యముగా పూటోణుల హావభావ

285

విలానములను, వారి మనోగత భానములను, సూత్మముగ షరిశీలించి గుర్తించిన లోకజ్జ్ఞుడు. కనుకనే మనసున పొడము భావములెల్ల మనోహరముగ వ్య క్తమగు నట్లు అభినయము చేయదగు రీతిని రమ్యముల్లై న రాగభావతాళ సమ్మిశణముతో నొవ్చు పదములు రచించెను. అనగా రమ్మభానములు, వానికి తగిన పదజాలము, ఆ శెండింటి కనుగుణమైన రాగతాళములు చక్కని సమన్వయము పొంది ఇతని పద ములు నృత్యమున కనుగుణమైన సాహిత్యకల్పనలో క్యేతయ్య కొక అనన్య స్థానమును చేకూర్చినది. అన్నమాచార్యులు రచించిన శృంగార కీర్తనలే శేతయ్య పదములకు ఒర వడి దిద్దినవని చెప్పదగును. అయినను అన్నమయ్య కృతులలోని శృంగారము దివ్యము. తమ ఆత్మనే నాయికగాజేసి మధు5 భావముతో భగవంతుని సంశ్లే షమువలిని పరమానందముననుభవించు సంప్రదాయము ఆళ్వారులు, నాయన్మారులు మున్నగు వారి రచనలలో కానవచ్చును. వావిని చదివినను విన్నను మన హృదయములందు అలౌకికానందము, భ_క్రిపరిణతి, ఉత్తమ సంస్కృతి కలుగునేకాని మనోవికారో "మేర్చడదు. అన్నమయ్య కృతులును ఇట్టీ ఉత్తమ శీణికి చెందినవే. క్షేత్రయ్య లౌకికానందమును చవిగొన్న సరసుడు. త్యాగరాజు అన్నమయ్యల వతి సహజభక్తి వైరాగ్య సంపన్నుడు కాడు. శ్యాగయ్యకృతులలో ఒకటి ఇందు కృతులలో న్యూత్రము లలిత శృంగారము ధ్వనింపగా అన్నమయ్య తన కృతులలో మధుర శృంగారమునే భ_క్రిగాదేసి కృతులుగ రచించెను. కేతయ్య పదములలో అందందు భ_క్రిభావము ధ్వనించుచున్నదని విజలందురు. కాని అవని పదములలో భ_క్రి గౌణవముగాను, శృంగారము కొన్ని సదములలో అతివేలముగను వాచ్యమై యుండును. మరియు నతని సదములను నంగితమునకు వూ్యత్రము ఉపయుక్రముగొ గొన్నచో పంచదార తక్కున పడిన పాయసమువలే నుండును అనగా నృత్యమతో గూడినప్పుడే యకని పదములు సంపూర్ణ రసానందము నొసగును. త్యాగయ్య. “అన్న మయ్య మున్నగువారల కృతులు ఆబాలవృద్ధము విని యానందింపదగిన వై యుండును, క్షేతయ్య పదము లట్టివి కావు. పరిణతబుద్దులగు సహృదయులు,.. పరిణీత యన నయస్కులు మాతమే యనుభవింపదగినవై యుండును, భావయుక్తముగ నృత్య శళాకోవిద యతని పదములనఖినయించుచుండ వీక్షించువారి ప్యాదయములందు థ క్రి భావము నణగ్మదొక్కి. లౌకిక భావనలే నిజ్బృంభణము చూపుననుట సత్య దూరము కాదు. త్యాగయ్య కృతులలోను కొన్ని అభినయమునకు ఉపయు కము 286

అగునవి కలవు. ఆ కృతుల యభినయము (పేక్షకులకు భక్తిభావముతో - గూడి మనోవికాసమును గలిగించుననుట సహృదయులకు అనుభవవిదితమే. క్షేత్రయ్య మున్వగోపాలువి గురించియే గాక విజయరాఘవనాయకుడు మున్నగు వారిపై గూడ పదములు రచించియున్నాడు. కాన క్షేకయ్య భక్తి భావము కన్న ఆతని రసికతయే (ప్రసిద్ది పొందినది. పదకవులలో నొకడుగ వాసికెక్కిన సారంగపాణి వ్యేతయ్య అడుగు చాడలనే (దొక్కెను, ఇతడును రాణాాశయము పొందినవాడే. కాని యితడు భ క్రి భావముతో తన యిష్టదైవమగు వేణుగోపాలనిపై కొన్ని కీర్తనలు రచించి యున్నాడు. ఆ క్రీర్తనణ ముగ్ధభ_క్రిభావనమన్వితములై యున్నవి కాని, త్యాగయ్య కృతులవలె భగవదనుళవానందమును వ్యక్తము చేయునవిగాగాని, మహోన్నత వేదాంతత _త్త్వగర్భితములుగాగాని లేవు. అభినయముతో ననుభవింపదగినవై , లౌకీక సరస శృంగారభాననాశబలితములైై యితని పదములు క్షేతయ్య సదములతో తుల తూగుచున్నవి. ఇతని భ క్రిమయ కృతులలో త్యాగరాబకృతుల పోలికలు కానవచ్చు చున్నవి. మండపాక _ పొర్వతీశ్వరశాస్త్రీగారు “సారంగపాణి పదములు పీఠికలో పట్లు పేర్కొని యున్నారు. *నా దృష్టిలో త్యాగయ్య నారదుని వంటి దేవబుషి నలెను క్ష్మేతయ్య వాల్మీకి వంటి మనుష్యబుషి వలెను కనదిడుతూ ఉంటారు. సారంగపాణి పాటలలో త్యాగయ్యగారి నారదత్వముగాని, క్షేతయ్యగారి వాల్మీకత్వముగాని కనబడకపోయినా నల్లవి, అనుపల్లవి. చరణములు పరస్పర అనుబంధములు కలిగి ఆయన సహజ కనికా సామర్థ్యమును వెల్లడిచేస్తూ ఉంటాయి" (పుట 12) అనియు, 'త్యాగయ్యగాలికుండే సర్వతోముఖ (ప్రతిభకాని, చోపన్న గారికుండే భ కక్రితాదాత్మ్యముగాని సొరంగపొజణిగారికి లేకపోయినా భక్తికి ఈగిన భావన, భావనకు తగిన భాష ఒకదాని కొకటి తులతూగుతూ సారంగపాొజీగారి ఖి వైరాగ్యకీర్తనలు చాల హృదయంగమములుగా ఉంటాయి, (పుట 210). లవలేళశమైన లౌకిక భావనల న్సర్శ యెరుగని కుద్దన_త్స్యమయమైన అంత రంగమున గలిగిన ఆత్మ పరమాత్మల తాదాత్మ్యరసానుభనమును వ్య క్తపరచునవి అన్నమయ్య, క్యాగయ్యల కీర్తనలు. వాననానళమున లౌకిక భావములలో మునిగిన మనస్సు అను బంధమును ఎస్లైనను విడిపించుకొని భగవంతునితో తాదాత్మ్యమును పౌందుటకు తాపస్యతయపడు ఆత్మానుభవమును వ్యక్తము చేయునవి యితరవాగ్గేయ 287

కారుల కృతులు. కాన ఆం(ధ్రగాన సరస్వతికి అన్నమయ్య క్యాగయ్యలు ఇరు గన్నులనంటి వారన్న అత్యు క్తి కాదు.

తెలుగున భక్తి కీర్తనలు రచించినవారిలో రామదాను త్యాగరాజునకు పూర్వుడు. అతని “దాశరథీ శతకము' సంస్కృతమునందలి “ముకుందమాల” మున్నగు స్తోత్యగంథములతో సమానముగ విత్యపారాయణము చేయతగినది. రామః దాను రచించిన కీర్తనలు భక్త్యావేశము. హృద్యభావములు కలవి. అడుగులు వేయుచు, నృత్యముసేయుచు భజనచేయుట కుపయుక్తములై నవి. త్యాగరాజనకు గల సంగీఠశాస్త్ర పరిణతి రామదాసునకు లేదు. కావున వితని కృతులలో సంగీతశాస్త్ర మర్మములంతగా కానరావు. అయినను త్యాగరాజు తన దిన్యనామకీ_ర్హనలు పెక్కిం0 టివి రామదాసు కీర్తనల నొరవడ్‌గా పెట్టుకొని రచించి యుండుట కతనియెడగల: గౌరవభాన మొక కారణము. భ క్త్యావేశముతో దరుషలువేయుడు పాడుటకు తగినట్లు చక్కగా తాళశసమన్వితములై. శబ్దాలంకారళోభితములై యుండుట మరొక కారణము- నారదాదులతోపాటు రామదాసును కొన్ని కృతులలో త్యాగరాజు స్తుతించియుండుట: అతవియెడ వితనికి గల భక్తి భావమును వెల్లడించుచున్నది. కాన “గేయరచనలలో స్వామాజ్య వట్టాభిషి క్తులగు త్యాగయ్యగారిని విడిచితే భక్తివైరాగ్య రచనలలో 'రెండవస్ట్థానము గోపన్నగారికే ఈయవలసి యున్నది" అని మండపాక పార్వతీశ్వర శాస్రిగారు *సారంగపాణి వదములు' పీఠికలో పేర్కొని యున్నారు. (పుట 2%

ఇట్టి పరిశీలనవలన తేలిన త్యాగరాజు నెడలగల విశిష్టతలు:

1. సహజ భ_క్షిజ్ఞాన వైరాగ్యభావములను నారదాన్ముగహలబ్ది సంగీత విశిష్ట తలతో మేళవించి వినూత్న పద్ధతిలో “కృతులొను పసిద్దిగన్న చథ్రీియను సృజిం

2. మేళక_ర్దరాగముల కన్నింటికి కృతులు రచించుటయేగాక స్వయముగ “దేవామృతనర్షిణి, గరుడధ్వని, చెంచుకాంభోజి, గంభీరవాణి, బహందారి, సారమతి, ఫలరంజన్సికి ఉమాభరణము మున్నగు నూతన రాగముల సృజించినవాడు త్యాగయ్య,

8 తనతో నిలిచిపోకుండ గానకళలో తగు శిమ్యులు వలువురకు శితణమొసగి తన (ప్రత్యేక సం్యప్రదాయమును స్థిరప్టాయిగ విలిపినవాడు త్యాగరాజు.

= ఫ్రొఫెసర్‌ సి, సాందిమూల్తి, ]0)28241212, ౨. 13,

288

4. గానమున కన్నివిధముల అనుకూలమైన కృతులను లలితపద గుంభనము లతో, మధురభావసమన్వితముగ సర్వాలంకారభూషితములై యొష్పునట్లు విఠచించి కర్ణాటక సంగీతమునకు వలసిన కృతుల వెలయింవ సర్వవిధముల తెలుగు భాషయే ఈగినదను విశ్వాసమును వాగ్గేయకారులలో కలిగించినవాడు త్యాగరాజు. దాక్షీదాత్యు లగు పట్టణం సుబిహ్మణ్య ఆయ్యక్‌, పూచ్చి శ్రీవివాసయ్యంగారు, వీణషప్పయ్యగర్‌ మున్నగువారు తమ మాతృభాష కాకున్నను తెనుగులోనే కృతులు రచించియుండు టయే దీవికి నిదర్శనము. ఏ (ప్రాంతమునక్కు ఏ భాషకు చెందినవారై నను -కర్తాటక సంగీతమున పరిపూర్ణ (ప్రజ్ఞ సాధింపగోరు వాలికి త్యాగరాజకృతులు అనళ్యముి ఉపా దేయములగుటయే అతని కృతుల విశిష్టతను చాటుచున్నది.

భక్త కవిగా త్యాగరాజునకు గల స్థానము, అతని రచనలు సాధించిన సాహిత్య (ప్రయోజనము

ఆర్యసంస్కృతికి ఆంధభూమి కాణాచి యనదగుసు, అందును భ క్‌ సామ్రాజ్యమును పరిపాలించిన రాజులు మువ్వురు మనకు చిరస్మరణీయులు. మువ్వు రును క్షానవై రాగ్యనిధురై భ్రీరామభకక్తి వరాకాష్టనందుకొన్న మహవీయులే. మువ్వురును కృతికర్తలగుట ఆంధధ్రుల భాగ్యము. వారిలో పోతన (శ్రీరామ పాళా క్కారభాగ్యము సంది యతనిచే (సేరితుడై శ్రీమద్భాగవతమును మందార మకరంద (సవంతి యనదగిన విధమున విరచించి ఉత్తమ భక్తి మార్గమును ఆంధ్రులకు వెన్నతో దినిపించెను. గోపరాజు “రామభక్తి అను పొవకునిలో తన ఆత్మను పుటము బెట్టి వేయి వన్నెల బంగారము గావించుకొని రామభక్తి సత్యఫల్యప్రదమని నిరూపించి మనలో భక్తివిశ్వాసముల 'వెలయించెను. త్యాగరాజు తేనెలొలుకు తెనుగు పలుకులను రామభ క్రియను సుధారసమున ముంచి, సౌగవైన కృతుల పాడి? మైమరపించీ మనల రామభ క్రిమయుల గావించెను.

ఈ మువ్వురును కారకమంత జపపరాయణులు- ఖభక్తిరసము చిప్పిల్లు మధుర కవిత్వము వెలయించినవారు. (శ్రీరామకై ౦కర్యభురంధరులు, ఇరువురు సత్క్బృతులను సొమ్ములను భగవంతున. కర్చించి తనియగా రామదాసు కృత్యాభర ఇముతోవాటు రత్నాభరణములనే భగవంతున కర్పించి మురిసినాడు. ఈ మువ్వురి జీవితముల కిట్లనేక సామ్యము అన్నవి. అచార్యృతయమనదగు ఈ ముప్వురకు మహోన్నత గురుపీఠము నర్చించి తెలుగువారు. కృత కృత్యులగుచున్నారు.

గటా 19 289

అనన్య సామాన్యమగు (ప్రతిభతో లోకమునకు పరమోనకారము. గావించు స్వార్ధరహితులగు మహనీయులు భగవదంశసంభూతులనుటలో అత్యుక్తీ లేదు త్యాగరాజట్టీవాడు. హృదయము సత్త్వమయమై భగవత్తత్వము అనుభవమునకు వచ్చుకొలది అట్టి మహనీయులకు విశ్వమంతయు నొకటి యను భావము కలుగును. “ఉదారచరితానాం తు, నసుధైవన కుటుందికమ్‌ి అని భవభూతి మహాకవి 'పేర్కొనెను కదాః కాపుననే మహాత్ములకు కా మొక్కరేకాక లోకమంతయు తరింపనలయునన్న ఆకాంక్ష కలుగును. త్యాగరాజు తస భగవదనుభనమును పలువిధముల లోకులకు తెలియబజచి వారల సరియగు మార్గమున (వ్రన్నర్రింపజేయ బద్ధకంకణుడయ్యెను, తన పవ్మిత జీవనము, తపోనిష్ట ప్రజలకు అదర్శప్రాయముగా నిరాడందివము, విస్స్వార్ధము. అగుశీతిని ఈన జీఏకను సరిదిద్దుకొ నెను. సర్వజనాకర్ష కమగు గానకళ అతని సహజ సంపద, ఆ భాగ్యమును లోక కేమమునక్తై వినియోగింప బూను కానెను. భగవద్భక్తి ముందు రాజ్యవై భవములు తృణ్యప్రాయములని తన జీవితమే 1వత్యకనిదర్శనముగా లోకులకు (చదర్శించెను.

(ప్రతిదినము. వీథులందు భక్తకోటితో దివ్యనామసంకీ ర్రనము చేయుడు. పౌరులను తన సంగీశముచే ముగ్గుల గావించి పరమహితమును దెలుపు దివ్యభావము అతో వారి హృదయములను భక్తిపూరితములు గావించుదుండెను. ఉత్పవసందర్భ ములలో ఘనవై భనముతో సాగుతుండిన వేళ్యల నృళ్యములొక నంక నుండగా తాను భక్తగోష్టిని సమకూర్చుకొని మరొకనంక దివ్యనామభజనలు సేయుచు లోకులను పృవీతులను గావించుచుండెను.

(తికరణశుడ్దియగు భక్తి, విరాడందిరత, అచంచల భగవద్విశ్వాసము, సర్వ మావవసౌ్రాతము, వినయము మున్నగు - గుణములతో భగవంతుని కీర్తించుదు తరింపనళ్చునని త్యాగరాజు లోకులకు బోధించెను. కాస్త్రములు, ఉపనిషత్తులు? పురాణములు మువ్నగువానిరో గల త_త్వ్వరహన్యములను లభిత పదములతో సులభముగ (గ్రాహ్యామగునట్లు మనోహరకృతులతో భ క్తిప్రజోధము గావించెను.

తా త్హ్వికులు, మహాకవులు సాధింపలేవి మహత్తర (ప్రయోజనమును ఉత్తమ వాగ్గేయకారుడు సాధింపగలడు. గానకళల్తో ముభఖ్యాంగమైన అయ వినువారి మనస్సును చిహుముఖవ్యాప్తినుండి మరలించి ఒకచోట కేం్యదీక్సృతము. గావించును. మహో యోగులు యమనియమాదుల సాధనలచేత చిత్తమును." ఏకాాగమొనర్చుకొను స్టితి వంటిది యిది. 'ఉత్తను సంగీతమును .. వినునన్పుడు. మనహ్యూుదయము లోలోన

నృత్యము గావించుచుండుట సహజమేకదాః అట్టి హృదయము "రాగ మాధుర్యము చేత ఆకర్షింపదిడుచుండును. ఆ హృదయమున భగనంతుని దిన్యవిగహమును నెల కొల్చుట సులభము. త్యాగరాజు తన సంగీతకళచేత సొమాన్యజనులను గూడ (పటో ధితుల గావించి వాల్మీకి తన్మప్రతిభా విశ్రేషముచేత చితించిన (శ్రీరామచంగదుని దివ్య విగహమును నాదరూవముననే (శోతలహృదయ మందిరములందు సుుప్రతిష్టితము గావించి వారికి తరింపదగు చక్కని రాజమార్గమును చూపినాడు,

విజ్ఞానబలము, బుద్ధిబలము, శరీరబలము మున్నగునవేవియు విశ్వసాభా(త మును సాధింపజాలవు. త్యాగరాజు బోధించిన మార్గము విశ్వజనీననుగు సుఖ శాంతులకు చక్కని రాచబాట, గాంధీమహాత్ముడు తన (ప్రార్థన నమావేశములలో “వై స్పవజనతో' మున్నగు క్రీ ర్తనముల గానము చేయించి (ప్రజలహృదయములనెట్లు (వభావితము గావించెనో మన మెరిగియున్నాము. మీరాబాయి, సూరదాసు, పురందర దాసు మున్నగు వాగ్గేయకారులు మానవసమాజమును సంస్కృతీ సంపన్నము గావించిన తీరు వేరు మార్షముచేత వీలుకావిది. వారి మార్గమున త్యాగరాజు తెలుగునాట అమృక గానమును (ప్రనహింపజేసి భక్తి సస్యమును వండించి పజల సుఖమయ జీవనమునకు మార్షదర్శి అయ్యెను

త్యాగరాజు తనకృతులలో లోకులకు "ముఖ్యముగ నొనగిన సందేశము నీ క్రిందిశేతిని నిర్వచింపనగును.

1. సద్దురువు నాశ్రయించి భగన త్తత్వమును తెలిసికొనదగును.

ఒ సాధుసంగతి వై రాగ్యమునకు, చ్చిత్తనై ర్మల్యమునకు, జ్ఞానవికానమునకు దోహదకారి.

8. ఉపాసకునకు సగుణధద్యానమే శేస్టము. భగవంతువి అతిలోకరోవ గుణ చేష్టికములందు మనస్సును తగులజేయుటయే సుకరము, నిరపాయమునగు మౌర్గము*

శ. “*దాఒసోహం” భావనయే భదక్తిస్వరూవము. వాతాత్మజునకే గీశాసారము తెలియును. అతని నాదర్శముగగొని సీతాపతి పొదాన్టిములను మనసున నిడుకొవి సేవ చేయుటయే తరణోపాయము,

క. వేదో క్రకర్మములన్నియు మనస్సును నిర్మలము చేయును. కాని అవి స్వయముగ ము క్రినొనగజాలవు, నిర్మలహృదయముళతో సుజ్ఞానమును సొధించి భగ వదుపొసనచేయుటయే తరణోపాయము.

291

6. స్నానాదులచేక బాహ్యాళరీరము, నిరంతరము భగవన్నామశంకీ ర్హృనము చేత వాక్కు, శమదమాది గుణములచేత మనస్సు నిర్మలములగును. ఇట్లీ (తకరణ శుద్ధితో భగవంతుని ధ్యానించుట సొత్త్వికభ క్తుని లక్షణము,

7. భక్తిమార్గ నిష్షునకు శోధనలనేక్షములు కలుగును. భగవంతుడు భక్తవ వలుబాధలు పెట్టి పరిశోధించి అతడు దృఢచి త్తముతో భ_క్తీభానము కలిగియున్ననే ఆదుకొనును.

8. బాహ్యపూజకన్న మానసికపూజ విశేషఫలపదము.

9, శ్రీరాముడే పరత్త్త్యము, అతడు (తిమూర్తులకును ఆతీళుడు, పర(బహ్మము. ॥

10. భగవంతుని స్వరూపము లక్ష్యముకాగా ఆతనినామమే నూర్గమగును. భ క్తి మార్గము లనేకములున్నను వానిలో సర్వోత్క్బృప్టమైనది నొమస్మరణము. అద్రి ఒక్కటి చేసిన సర్వమును జేసినస్లే,

11. భక్తుడు సర్వమానవసొభ్రాతము గలిగి సర్వభూతహితళళ్చరుడై యుండవలెను.

12. గృహస్టాశమమున నుండియే భక్తుడు ముక్తిని పొందవచ్చును.

త్యాగరాజు శన సిద్దాంతములెల్ల శా ఫ్రసమ్మతములనుటను “రాగరత్నమాలికచే రంజిల్లునటి ఆను కృతిలో నిట్లు "పేర్కొనెను. “నెగమ షట్ఫాస్త్ర పురాజాగమార్ధ సహితమట యోగివరులు ఆనందము నొందే సన్మార్ధమటి ఇట్లు సర్వజన సమ్మతము, సులభమునగు భ_క్రిమార్గమును త్యాగరాజు లోకుల కుద్చోధించెను. న నంగీత సొహీత్యములు రెండును నొదరూవములే. అయినను నంగీితము ఆసొతమధురమై గాయకుని, (కోతను పరిసర (పకృతివి గూడ ఒక్కలరితివి తన్మయ వరచును. సాధారణముగా వాగ్గేయకారులు మనసున తోచిన భావమున కనుగుణము లైన పదములతో సాహిత్యమును ఏర్పరచుకొని తరువాత బావికి తగు రాగళాళ న్వర సంచారములను రూపొందించుకొందురు... క్యాగరాజకృతులట్టివి కావు. అకవి యంకఠరంగమునుండి సంగిత పాహిత్యములు రెండును ఒక్కసారిగా వెలువడీ 292

శృతులై నవి. కాననే భావవుష్టికి తగినట్లు న్వరనందారములు, నంగతులు అతని శృతులలో సహజసిద్ధములై (శ్రోతలను అమందానందమున ముంచె _ర్తుచున్నవి. వదములు, నర్షములు,, జావళి మున్నగు సంగిత్యస్యకియలలో వీ వేవియు నొక్కటి రెండింటికే తనన సాహిత్యములను క్షేత్రయ్య మున్నగు వాగ్గేయకారులు రూపొందించిరి. త్యాగరాజు అట్లుగాక నంగీతమునగల సాహీత్యవ్యకియలగు కృతులు పదములు, కీర్తనలు, నర్షములు, నామానళులు, ఉత్సన సంప్రదాయ కీర్రనలు, దివ్యనామ సంకీ ర్హనములు, యక్షగానములు మున్నగు అన్ని రీతులలోను మేలైన పాటలు రచించి అనన్య(నకాధురీణుడగు వాగ్గేయకారుడమ (ప్రసిద్దివి గాంచెను. దకీణదేశమున వసించుచున్నను మాతృభాషను .మరవక తమిళ రొజ్యమునకు శాజనగరమగు తంజాపుర (ప్రాంతమున కమ్మవి సంగీఠముతో తేనె. పోనవంటి సాహ్‌త్యముతో గుబాళించు కృతిసుమముల వికసింవదేసిన మహనీయుడు త్యాగరాజు, తనకు పూర్వము, అనంతరము వెలసిన గాయకరత్నములలో “నాయక మజిగా (సకాశించునున్న ఈా శ్రగరాజునకు సుహృజ్జనహృదయరంగమున అద్వితీయమగు స్థానము కలదు. 293

త్యాగరాజ కృతులు = అనుకర౭ణములు సాహిత్యముగాని సంగితముగాని మరియే యితర కళగాని ఒక్క-నాటికే మహోన్నత స్థితిని అందుకొనదు. (ప్రతిభావంతు లెందరో కృషిచేయగా (కమ శ్రమముగ ఎన్నోదళలు దాటి అభ్యుదయము సందుచుండును. కళానిరతులు తమకు పూర్వము ఆ కళను పోషించిన మహనీయుల పరిిశమను ఆకళించుకొని తమ ప్రతిభావిశేషముచేత ఆ కళలకు మరింత నన్నెకూర్చి వానిని మహోజ్జ్వలముగ. థాసింపజేయురురు. తమ నై పణ్యమునకు మార్షదర్శకులై న ఆ పూర్వకళాకారుల: “యెడ వారికి కృతజ్ఞతా భావము సహజముగనే యుండును. త్యాగరాజు తన కృతు లలో పలుచోట్ల తనకు మార్షదర్శకులై న మహనీయుల స్మరించెను. “ప్రహ్లాద భక్తి విజయము'న తన గురువగు నారదునితోబాటు తులసీదాస, పురందరదాస, రామదాన, జయదేవ, తుకారాం, శ్రీనారాయణ తీర్ధాది మహనీయుల నస్మరించినాడు. సుప్రసిద్ధ వాగ్గేయకారుడగు అన్నమాచార్యుల న్మరింవడయ్యెను. అతని కృతులు త్యాగరాజు కాలమునాటికి తంజాప్తరమున బహుళ వ్యాప్తిలో లేకుండుటకు కారణ. మగునేమో: పురందరదాసు మున్నగువారికృతుల అనుకరణములనదగినవి, త్యాగరాజు రచనలలో ఎడనెడ కానవచ్చును. (ప్రసిద్ధ తమిళ వ్యాకరణమగు “నన్నూల్‌”లో (ప్రారంభాధ్యాయమున “పూర్వుల సూక్తులను, భావములను బంగారమువలె కొని. యాడి ఆ పూర్వులయెడగల గౌరవముచే వారల ననుకరింతుమిని పేర్కొనదిడి- యున్నది. * శ్రీనాథాది [పదింధకవులును తమ పూర్వుల రచనల నందందు అనుకరించి. యుండుట కావనగును. ఇది యొకగుణమే యనుటను పె తమిళ వ్యాకరణ సూూతము (ధువపరచుదున్నది. ఇట్టి అనుకరణములు పలుకుబళ్ళు, సమస్ట్థపదములు, ఖానములు, ఆ భావముల కొంత మార్చి విస్తరించి కూర్చుట, రచనావిధానము అను రీతుల నొప్పును. ఒక్కొాక్కప్పుడు పూర్వ(గంథపరిజ్ఞానము ఒక సంస్కొారముగ

• “మున్నోర్‌ మొ పొరుశే అన్జీ ఆనర్‌ మొళయుష్‌ పొన్నేపోల్‌ పోట్రువమ్‌” నన్నూల్‌ - నూజ్బు, 8 వ సూగ్రముం 294

మనసున విల్చి తగిన సమయమున స్వీయరచనమునలె అబుద్ధిపూర్వకముగ వ్యక్త మగుటయు కలదు, త్యాగరాజు పోతన థాగవతమును విఠక్యపారాయణమొనర్భువాడు. ప్రహ్లాద ఛక్తివిజయము న కొన్ని చోట్లలో ఆతనికిగల భాగవత(గ్రంథపరిచయము వ్యక్త మగుచున్నది. ఈ (కింది పద్యములు చదివినస్సుడు పోతన కవిత్వము తలంపునకు వచ్చును.

1. వాణీ నిను వేడెదను బు, రాణీ నా రసన యందు రంజిల్లవె క ల్యాణీ వీణాపుస్తక: పాణీ మాధుర్యవాణి పద్మజు రాణీ"
2. ధీరుని శితపంచశరా. కారుని సతతంబు పూర్ణకాముని భక్రా థారుని దశరథరాజకు, మారుని నుతియింపవయ్య మహిజాధిపునిన్‌. ఆ_కృతిలోని క్రీర్హనలలో (కిందివానిలో పోతనశ్రై లి కాననగును, 8 ధన్వుని వేల్చులలో మూర్ణన్యుని ప్రతిలేని లావణ్యుని . పరమ కారుణ్యుని-- 4 శ్రీదమా నాతో వాదమా నేభేదమా యిది మోదనూ శ్రీరమా హృచ్చారమా [బోవ భారమా రాయబారమా వింటిని నమ్ముకొంటిని శరణంటిని రమ్మంటిని 5 ఎన్నగ మనసుకు రాని పన్నగళాయి సొగసు పన్నుగ గనుగొనని కన్నులేలే - కన్నులేలే = కంటిమిన్నలేలే- మోహముతో నీలవారివాహ కాంతిని గేరిన శ్రీహరిని గట్టుకొనని దేహమేలేందేహమేలే-ఈ గేహమేలే= ఈల గేయము పోతన భాగవతములోని “కంజాకునకుగాని కొయంబు కౌయమే” అను చద్యమును (స్కం. 7, ప, 170) న్మరింవజేయుచున్నది. 6 కరివరదుని గనగోరుచు, గరగుచు గన్నీరునించి కలడో లేడో హరి యగపడు వాడుగాడె యని మూర్చిల్లెన్‌! 295

ఈ పద్యము పోతన భాగవతమున గజేం్యద్రమోక ఘట్టిమందలి...- కలడందురు దీనులయెడ'., గలడందురు పరమయోగి గణముల పాలం గలడందురన్ని దిశలను, గలడు కలండనెడువాడు కలడో లేడో (సం. 8 ప 86ి ఆను పద్యమును బోలియున్నది. 7, గడగడని నడల తోడను; వడివడిగానడుగులిడుచు వనుమతిలో దా నెడలేక హరిని బొగడుచు, | నడుగడుగుకు సభను జూచి యడుగను వెడలెన్‌. ఇలయ్యది పోతన భాగవతమున గజేంద్రమోక ఘట్టమునందలి..._- అడిగెదనని కడువడిజను, నడిగినందను మగుడ నుడువడని నడయుడుగున్‌ వెడవెడ చిడిముడి తడ(బఐబడ, నడుగిడు నడుగిడదు జడిమ నడుగిడునెడలన్‌- (స్యాం, 8 పహ 108) అను పద్యమును బోలియున్నది,

ఈ (పదింధమున నారద మహర్షి (వహ్లాదునితో థీవై కుంఠమున నారాయ ణుడు వెలసియున్న తీరును వర్షించి చెప్పుట ద్వితీయాంకమున గలదు. ఆ వర్షనగల చూర్జిక భాగవతము దశమ స్కంధము ఉ_త్తరభాగమున శ్రీ కృష్ణార్జునులు మృళ వ్యిసవాలువి మరల తెచ్చుటకై నై కుంకపురమున కరిగిన పట్టునగల విపులవై కుంళ వర్షనమువకు సం్యగహీకరణమునలె నొవ్పుచున్నది.

త్యాగరాజకృత నాకాచర్మితమున గోసికలు (శ్రీకృష్ణునితో యమునాతీరమున

ణా వినోదించు సందర్భమున గల వర్ణన భాగనతమునందలి పద్యమును దలపునకు దెళ్ళు చున్నది. 296

సీఠ, దుర్వాసుడు, నారదుడు మున్నగువారు వడ్‌నపొజ్లను వర్షింతుచు శూర్పణఖ వృత్తాంతమును పేర్కొనెను. (4 పురందరదాసు భగనంతుడే తనకు పరమబింధుననుచు సీ కృతిని రచిం చెను. “జితా బళిర ఎన్న సుఖవెంబుదేసుఖవు; కలికాల కిదకరలా కావేరి రంగనె తందె నీనే కృష్ణ తాయి ఇందిరాదేవి, మందజాసన ఎనగె హిరియళ్లును ఇందుముఖి శ్రీ సరస్వతిదేవి యతిగాయు; ఎందెందిగొ వాయుదేవరే గురువు గురుపత్నింశ్రీ భారతియు నోడెమేలాగి, గరుడాహిరుదరజ్ఞునమక్కళు సురరు సనకాదిగళు పరమ బాంధవ రెనగ..” త్యాగరాజును, ఇదే రీతిని హృద్యమగు న్మీక్రింది నుప్రసిద్ధకృతిని రచించెను. “సీతమ్మ మాయమ్మ శ్రీరాముడు మూ తండి వాతాత్మజ సౌమితి వైనతేయ రిపుమర్దన, తాతభరతాదులు సోదరులు మాళు ఓ మనసా పరమేశ వసిష్ట పరాశర నారద కొనక శుక సురపతి గౌతమ లంబోదర గుహ సనకాదులు ధరనిజ భాగవతాగేసరు లెవరో వారెల్లను వర త్యాగరాజునికి పరమ బాంధవులు మనసాం” (7) పురందరదాసు నామనంకీ ర్తన పద్ధతిని వినరించచు ఈ క్రింది కృతిని రూ ర్చెను: “తాళబేకు తక్కమేళబేకు పల్లి? ఇాంతవేళబేకు గానవన్ను కేళబేకెంబువరిగ యతెప్రానవిరబేకు గతిగ నిల్లిసటేకు రతివతి వితనొాళు ఆత్యప్రేమ విరబేకు ₹20 రైక

గళళుద్ధవిరబేకు తిళిదువెళలుబేకు. కళవిళబడబేకు కళెముఖవిరబేకు అంతవరిరబేకు హరుషహెచ్చలిబేకు, పురందర విఠలన పరదేవనెనబేకుి త్యాగరాజు ఈ రీతిగనే భగవత్సంకీ_ర్తనమున కావళ్యకములై న లక్షణముల నిట్లు వర్తించెను: ా! “సాగనుగా మృదంగతాళము జత గూర్చి నినుంజొక్కంజేయు ధీరుండెవ్వండో నిగమ శిరోర్టము కల్గిన నిజ వాక్కులతో స్వరశుద్ధముతో యతి విశమ సద్భక్తి విరతి దాకారస నవరసయుతకృతిచే భజియించే యుకి త్యాగరాజుని తరమా శ్రీరామ” -సాం (ఓ) పురందరదాసు హరిభ క్రిలేనివారి 'పేరుపెంపులు వ్యర్థ ములనుడు రచించిన “మాతిగెబారదవస్తు బహళిద్దరేను దానవిల్లదమనయు దొడ్రదాదరేను, శ్రోధమను మాడువ సహోదరరు ఇద్రరేను మాదిగర మనయల్లి మదువ్యాదరేను, రాగదలి పురందర విఠలన్న నెనయదవ యోగ్యాదరేను అవను ఖోగ్యాదరేను....” అవి పలు ఉపమానములతో గూడిన కృతి ననుసరించి త్యాగరాజు “సమయము తెలిసి పుణ్యములార్జించని ధనికుడుండేమి పొయ్యేమి” అను శృతివి పలు ఉసమానములతో రచించెను. (శ పురందరదాసు భక్తిలేనివారికి హరిన్మరణ వలని సౌఖ్యము తెలియ రాదనుచు అందులకు కొన్ని యుసమానములు 'పేర్కొనెను. - “హరిభకుతిసవిసుఖవు అనుభవిగళల్లదె మిక్క నరకురి గళదర సవి. బల్లవె,రంగయ్య 306

ఎసెవ తెంగినకాయ ఎత్తు మెలబల్లుదె రసభరిత ఖర్జూర కురిమెల్ల బల్లుదె హను కరెద పాలసవి నులిగళిగె అల్లదె కసది వసినువ ఉఖణ్థిగళుబైదెో- ఇట్టి భానమునే ఉసమలతో త్యాగరాజు “రామా నియెడ (పేమరహితులకు. నామరుచి తెలునునా-- కామిని వేషధారికి సాధ్వినడత లెమైనా తెలునునా తన సౌఖ్యము తానెరుగక యొరులకు తగు బోధనసుఖమా ఘనమగు పుఠి గోరూపమైతే శిశువు పాలుగల్లునా” అనీ రచించెను. (10) పురందరదాసు చిత్తశుద్దిలేని దాంభికాచారములు నిరర్ధకములనుడు.__ “చిత్తశుద్ధి యిల్లదవనవజ్ఞా నియె పుణరు పాతకగళ నరియదవ మనుజనె కృష్ణ కాననదొళిగ కాగె వనవాసియె, తోళ అడవియలిరలు అదు దిగంబర నగుదె గాళియుంబువ ఉరగ ఉపవాసియె, అలవదు జడెబిడలు పరమబుషి యహుదె అంధకను కయ్మిచ్చలదు ధ్యానవే, మందగతి యాదరదు సెరణయె కృష్ణాగజవు మండూక గంటలను మౌాటలదు మంద్రవె, గండునీరలి ముళుగలదు స్నానవే పుండరీకాక్ష శ్రీ పురందర విర్ణలన, తొండనాగదనరనబాళు బాళువయొ” అని పలు ఉపమలళో 'పేర్కొనెను. ఇదేరీతిని భ క్తిలేకున్న బలము, కులము మున్న గునవెల్ల న్యర్థములనుచు త్యాగరాజు వలు విదర్శునములతో వీకృతిని రచించెను, “బలము కులము ఏల రామ భక్తి కారణము నీటకాక మీను మునుగ నిరత ముదయ స్నాననూ 307

తేటకనులు కొంగ గూర్చ దేవదేవ ధ్యానమా గుహల వేషకోటులుంకటు గుణము గలుగు మౌనులా గహనమునను కోతులుంకటబు ఘనమౌ వనవాసమా అంగము ముయ్యని బాలురు అపుడు దిగంబరులా” (11) పురందరదాసు సమన్తళ క్తుణు భగవంతుని అధీనములనుచు__ “సకల [గహబల నీనే సరసిజాక్ష, నిఖిల వేతకె ఎనగె విశ్వవ్యాపక మోహిఎ అవి వర్ణించెను. ఇదేరీతిని త్యాగరాజు__ “గహబలమేమి త్రీరామానుగ్రహబలమే బలము (గ్రహబలమేమి తేజోమయ విగ్రహమును ధ్యానించేవారికి నవ-గ్రహ (గ్రహపీడల పంచ పాపములనా, (గ్రహములుకల కామాదిరిపుల ని. (గ్రహము సేయు హరిని భజించే త్యా, గరాజునికి రసికాాగేసరులకు”” -గ్ర= అని మరింత రసవంతముగ 'పేర్కొనెను. (1 పురందరదాసు తులసీమహిమను వర్షించుచు___ “ఎల్లి (గ్రీతుళసి యదగవు, అల్లి ఒప్పు దరు తిరునారాయణరు” అను కీర్తనను రచించెను. ఈకృతికి సారమసదగినట్లు త్యాగరాజు తులసీమహి మను._- “కులస్‌ జగజ్జననీ దురితాప హారిణీ చరణ యుగంబులు నదులకు. బరమ వైకుంఠమట సరసీరుహాక్ష ని మధ్యము సకల సురావాసమట శిరమున నైగమకోటులు చెలగుచు నున్నారటు” అవి వరించెను. ! (18) థభ్రీకృషుడు గర్వితుడగు దుర్యోధనుని ఆతిథ్యమును గొనక పరమా భ క్తుడగు విదురుని ఆతిథ్యము నంగీకరించెను, భగనంతుని ఈ సొలభ్యగుణమే. 308

మనకు రక్షణము, పురందరదాసు విదురుని భక్తిపూర్వక పరిచర్యను శ్రీకృష్ణ డంగీకరించిన విధమును *విదురన భాగ్యవిదు అను కృతిలో మిక్కిలి విపలముగ నరించెను.

ణా

త్యాగరాజును బవ గావించిన భ క్తిపూర్వక పరిచర్యలను (శ్రీరాము డంగీక శించిన విధమును దలచి యుప్పొంగి ఆతని సాలభ్యగుణమును పొగడుదు “ఎంతని నే వర్షింతును శబిరీభాగ్యము" అను రసవత్తర కృతిని రచించెను.

(1 పురందరదాసు “హరియనెనయరో నమ్మ హరియ నెనయరో? అను కృతిలో___

“ఏళుదినద కథయకేళ, ఏళిరయ్య వైకుంఠక అని లోకులకు భాగవతమును *ఏడుదినముల కథి అని 'సేర్కొానెను. త్యాగరాజు “మవసొ (శ్రీరామచం్యదుని మర నకే_ఏమర'కె' అను కృతిలో “మూడున్నారధ్యాయముల౬ జూచుకో” ఆవి భగనద్గీతమ సూచించెను.

4. క్షేత్రయ్య: కృష్ణాజిల్లాలోని 'మువ్వ' (గ్రామమున 1600.1860 ప్రాంత మున నుండిన “వరదయ్యా సంగీత సాహిత్యములలో నేర్చరియై క్షేత్రయ్య అని (వసిద్ధిగాంచెను. ఇతడు పదము లనేకములు రనభానదింధురములై న వానిని భరత నాట్యమున కనుగుణముగ నుండునట్లు అతిమనోహరములుగ రచించియున్నాడు. అన్నియు మువ్వగోపాలున కంకితములు. ఇతడు తంజాపురమున విజయరాఘవ నాయకుని యాస్టాసమున కొంతకాలము వసించి ఆతనిమీదగూడ పదము అనేకములు రచించి ప్రసిద్ది గాంచెను, ఇతని పదములలో___

“అశ్రు వుండేవు సుమీ! నా ప్రాణనాథ!

అన్రై అందుండకిందు వచ్చెదనని యానబెట్టితివి సుమా ప్రాణనాథ మీ ఇంతలో నీ వీడకు రాకుంకేు కన్పీరు కావేరి కాలువ మ వినరా నీవు కౌగిట లేకుంకు పున్నమ వెన్నెల వీడి సుమీ వనజాక్ష! నీ వీడకు వచ్చేదాకా తలవా8ిలె యిళ్లా నుమీ! అనుదానిలో వ్మివలంభ శృంగారము కలదు. 309

కపపహ్లాదథక్తి విజయమున శ్రీహరి విరహము నోర్వక (ప్రహ్లాదుడు పరిత_, పించిన విధమును వర్జించుచు త్యాగరాజు రచించిన యీ (కింది కృతిలోని భావము, కొన్ని పదముల కూర్చులు పై క్షేత్రయ్య పదమును దలపించుచున్నవి.

“అందుండక నే వేగ వచ్చెదనని నాపై అన పెట్టి పోరా

కనవలెనను వేళ లేకుంకే కన్నీరు కాలువగా బారునే

ఇనకులాధిప నివు రాను తామసమైతే అల్లు వాకిలయ్యెనే

క రాఘవం"

క్షేతయ్య పదములలో “ఇన్నాళ్ళు మల్లాడినదిందుకోనమా” “ఉప్పతిల్ల వాని మోవి చప్పరించీ నింతెకాని అనువానిలోగల “మల్లాడి, “ఉప్పతిల్లు”, అను పదము అను క్యాగరాజును తన కృతులలో (ప్రయోగించెను. ఇట్లు ఒకటి, రెండు చోట్లలో తప్ప తసకాలమునకు (పసిద్ధిచెందియుండిన కేక య్యపదములలోని సలుకుబళ్ళ మనో హరభాపముల (ప్రభావము త్యాగరాజకృతులలో కానరాదు. క్షేత్రయ్య పదముల శృంగారము భ క్రుడగు త్యాగయ్యయొక్క ధోరణికి సరిపడకపోవుటయే అందులకు కారణమేమో:

• 5, రామదాసు:-రామదాసు కీ. శ. 1850 _పాంతమున నుండినవాడు. నేల కొండపల్లి (హైదరాబాదు (గ్రామనివాసి. ఇతని తొలి'పేరు కంచెర్ల గోపన్న భ(ద్ర్యా(ది (ఫ్రీగామునియందు ఆచంచల భక్తి విశ్వాసములు కలవాడె *రామదాన'వి (పసిద్ది పొందెను. ఇతని కీర్తనలు (ప్రత్యేక (గంథముగ మ్ముదితము గావింపబిగియున్నవి. నేడు (ప్రపిద్ధమైయున్న “శ్రీరామదాస చర్మితము' సింగరిదాసు అనువారిచే రచింప బడిన యక్షగానము. ఆ (గంథమున ఎడనెడ “భ(దా(దిరామి మ్నుదతో గల కృతులు చాలవరకు రామదాసు రచించినవని విజ్ఞుల తలంపు, రామదాసు నెడ త్యాగరాజునకు మిక్కిలి భక్రిభావము కలదు. (త్యేకముగ తన కృతులలో కొన్నింటిలో రామ దాసును పశ ంసించియున్నాడు.

ఉదా:. “కలిగియుం పేకదా అను కృతిలో “నారద (ప్రహ్లాద పరాశర రామదాసులు, బాగుగ శ్రీ రఘురాముని పదముల భకి6 జేసిన రీతి”. అని నారదాది సరమభ క్తుల గోష్టిలో రామదాసును వరిగణించెను. 310

“ఏమిదోవ బిల్కుమా ఇకను” అను కృతిలో __

“రామదాసువలెనైతే సీతాభామ మందలించును నీతొ. అని రామదాసు సీతమ్మను ప్రార్థించి శ్రీరాముని యనుగహమునకు ప్యాకుడైన విధమును (పశంసించెను.

“క్షీరసాగర శయన” అను కృతిలో

“దీరుడౌ రామదాసుని బంధము దీర్చినది విన్నానురా”- అని పండెండేండ్రు తానీషా చెజలో పడరాని బాధలుపడియు అచంచల భక్తి విశ్వా సములు కలిగియుండిన రామదాసుని “ధీరిడను విశేషణముతో (పళంసించెను,

రామదాస కృతుల అనుకరణములు త్యాగరాజకృతులలో పలుచోట్ల కాననచ్చు చున్నవి. ్రైళవముననే తన తల్లి రామదాసు కీర్తనలను పొడుచుండగా వివి ఆనం దించి వానిని నేర్చుకొన్నవాడు త్యాగరాజు. . |

(1) రామదాను నాదనామ్మకియలో '“ఆనందిమానందమాయెను” అను కీర్తన రచించెను. త్యాగరాజు (పహ్లాదళ క్రివిజయమున “ఆనందమానందమాయెను అను పల్లివితోనే ఖైరవిరాగములో కీర్తన రచించెను. అకీర్తనలో రామడాను-_

“సామాన్యుచెంతంజేరము_వట్టి.హామరజనులనికం గూడము' అనెను. త్యాగ రాజకృతిలోని *కలికి యాసలు రోసీనారము = ఈ _ కలికిబతుకు నామసారము' అనునది పైదావి ఛాయగా దోచుచున్నది. -

(2) *నామొరాలకింప ఆవి రామదాసు వసంతరాగమున కీర్తన రచించెను. అదే పల్లివితో త్యాగరాజును దేవగాంధారి రాగమున *నా మొణాలకింపవేమి” అను కీర్తన రచించెను.

(8) రామదాసు *ఏల దయరాదే” ఆను వల్లవితో పున్నాగవరాళి రాగమున కీర్తన రచించెను. త్యాగరాజు .-*ఏలా సీదయరాదు” అవి ఆకాణారాగమున కీర్తన రచించెను,

(4) *తఠవ దాసోఒహం తవదాసోఒహం తవ దాసోఒహ మనేది ఎన్నటికో! "అని ధన్యాసిలో రామదాసు కీర్తన రచించెను. “తవ దాసోఒహం తన దాసోఒహం శవ దాసోఒహం దాశరథీ అని పున్నాగవరాళి రాగములో త్యాగరాజు పైదాని ననుక రించెను.

11

(5) రామదాసు రచించిన గౌశిపంతునరా? రాగకృతి “ఓరామ నీనామ 'మేంత రుచిరా అనుదానిలో “దధిఘృతమధురస ఫలములకన్నను, పతితపానననామ మేమి రుచిరా అవి కలదు. ఇదే అభ్నిపాయమును *విధి చాలసుఖమా” అను కల్యాణిరాగ కీ ర్తనలో__

“దధినవనీతక్షీరములు ఈుచో, దాశరథి భ్యానభజన సుధారసము రుచో" అని త్యాగరాజు "పేర్కొానెమ.

(4) రామదాసు.

“నరహరిని నమ్మక - నరులను నమ్మితే నరజన్మ మీడేరమునా?

కాళ్లు ఉండగ మోకాళ్లతో నడిచితే కాశికి పొవచ్చునా?

కొమ్మ యుండగ కొయ్య బొమ్మళొ గలిపెజే కోరిక కొనసాగునా?” అని రచించెను. క్యాగరాజును ఇట్టి యభ్యిప్రాయమునే పలు ఉపమానములతో నీ రీతి వెల్లడించెను. “నళినలోచన సీవుగాక అన్యుల నమ్మ నరజన్మ మీడేరునొ అను కృతిలో

“గంగలోని ఓడను నమ్మి భవసాగరము దాటవచ్చునా

కొంగవంటి ధ్యానము చేసితే తన కోరిక కొనసాగునా ఎరువు వేసి ఊషర భూమి విత్తితే ఏమైన ఫలియించునా సొగసైన బూరుగులను బెంచికే సురస ఫలము లిచ్చునా”" అనెను. (7) రామదాసు “రాముని వారమైనాము అను కీ రనలో__ (గ్రహగతులకు వెజవబోము - మాకు గలదు దైవానుగహము'- అనెను, ఈ భావమునే త్యాగరాజు__ (గహబలమేమి శ్రీరామాన్ముగహబలమే బలము (గహబలమేమి తేజోమయ వ్మిగహమును థ్వానించే వారికి నవం గహ పీడల ప ప ల స్ట (౮ ప లపంచ పాపముల నాగహములు కలకామాది రిపులని (గ్రహము సేయు హరిని భజించే త్యాగరాజునికి రసికాగ్రేసరులకు అగ అనుచు మరింత సరసముగా వివరించెను, 312

(8) రామదాను “భారము అన్నిటికి నీవే కలవని నిర్భయుడవైై యన్నానురా' అను కృతిలో “మును నిను(జేరి కృతార్హులెనవారి ముచ్చట విన్నానురా భాసురముగ రామదాను నేలునట్టి భావము గన్నానురా” అవి కూర్చుగా___ ఈ అభ్మిప్రాయమునే మరింత వి_స్ఫుతపరచి త్యాగరాజు +క్షీర్రస్తాగర కయన నన్ను చింతలబెట్టవలెనా రామి అను కృతిలో_- “వారణ రాజును (బోవను వేగమె వచ్చినది విన్నానురా నారీమణిక6 జీరలిచ్చినది నాడే నే విన్నానురా ధీరుడౌ రామదానుని బంధము దీర్చినది విన్నానురా నీరజాక్షకై నీరధి దాటిన నీ కీర్తి విన్నానురా" అను నీ రీతిని విపరించెను. (8) రామదాసు “శరణాగత రక్షణ బిరుదని నే శరణంటింగదయారా అను శృతిలో__ “కరివరదా! సిరులొసగను దశరథనందన! రావయ్యా నిరతము నీ నామము నా జిహ్వకు రుచిగొన నీవయాగ్ట' అని కూర్చెను. త్యాగరాజును ఇదే మెట్టులో..... “మరి మరి నిన్నే మొరలిడనీ మనసున దయరాదు కరుణతొ ధువుని 3దుట నిల్చిన కథ విన్నానయ్యా సురరిపు తనయునికై నరమృగమౌ మాచన లేమయ్యా- మరచియున్న వనచరుని బోచిన మహిమం దెలుపవయ్యా” అప్‌ కూర్చెను. (10) రామదాసు... “అనపెట్లితినని ఆయాన పడవద్దు రామచంద్రా పామరత్వము చేత బతిమాలుకొనియెద రామచం(దా 313

తామసింపక నన్ను దయతోడం గృపంజూడు రామచంద్రా తడయక మీ తల్లిదండ్రి యానదీజె రామచంద్రా సేవకునిగంజేసి చేపటి రక్షించు రామచందా వెలువుగ సీతాదేవి యానదీజె రామచందా" అను రీతిని గూర్చగా, త్యాగరాజు--- *మున్సు రావణ బాధ నోర్వక విఖిషణుడు మొరబెటగా రామచం[దా మన్నింతు ననుచు కుల బిరుదును పాగడిన మాట మజచితివొ రామచం(దా మును వజ బాధల నోర్వజాలకను ఇనజుండు నిను రామచందా కొనియాడ పరితాపమును జూచి వాని మది కొరవ దీర్చిన రామచందదా మున్ను నీ మహిమ నే విన్నదే గాని సన్ముని వంద్య శ్రీరామచందా పన్నగాధిప శయన పాలించి నా వెతలు పరిహరించవె రామచందా-” అని కూర్చెను. (11) రామదాసు___ “గరుడ గమన రారా నను నీ కరుణ నేలుకోరా పరమపురుష యే వెజవులేక నీ మజుగు6 జొచ్చితిని - అజమటజ సేయకు” అని రచించెను. త్యాగరాజు ఇదే మెటులో.___ వా! “రమా రమణ రారా ట - రమా. సమాన మెవరు వినుమానా మనవిని, తమాము పాగడల దరమా' అహి వతికిని.” అని కూ ర్చను. 3]4

(12 రామదాసు... “జనక తనయ నాదు మనవి గైకొని జగ - జ్ఞనకునితో6 దెల్పవే- ఓ జననీ పనిబూని నను6 బెటై బాధలన్నింటిని పాటించి మహి లెస్సగా. ఓ జననీ" అని రచించెను. త్యాగరాజును ఇదే మెట్టులో.__ “అన్నాళ్ళవలె వింత సేయకే నీవాడ నిపుడైతి ధర్మాంబికే అన్యుల నెరనమ్ముటవల్ల ఫలము లేదమ్మ ఓ థర్మాంబికే! ఓ జనని కామాది గుణములచేత గాసి లేక కరుణించు ధర్మాంబికే నీ మాయలచేత తగిలింపకే ఓ నిరుపమ ధర్నాంబికే! ఓ జననీ” ఆని కూర్చెను. (18) రామదాసు, *అయ్యయ్యె నేంజెల్ల యీ జీపునకు సుఖ మెయ్యెడలేదు గదా” అను కృతిలో__ “వనజ నాథుని మాయ తెలియకనే వెళ్లి వగల బొందుచు నుంటిగా - కొన్నాళ్ళు మునుపు చేసిన పావ పుణగ సంఘములచే మునిగి తేలుచు నుంటిగా కొన్నాళ్ళు” అని రచించెను. ఇదే రీతిని త్యాగరాజు. “*వాద్దు పాయ్యేని శ్రీరాముని పూని భజించవే మనసా పొద్దున లేచి తి శ్రాపములను నరుల పొగడి పొగడి కొన్నాళ్లు పట్టి ఎద్దురీతి కన్నత్తోవున భుజియించి విమి కెలియక కొన్నాళ్లు ఎదుటి పచ్చం టూచి తాళలేక తానిలను తిరుగుట కొన్నాళ్లు” అని యీ శీతిని గూర్చెను. ఇదే యఖభిప్రాయమును దెల్చు పరందరదాన కృతి యుండుట మున్నే చూవదిడినది. పురందరదాన * రామదాస కృతులు రెండును త్యాగ రాజునకు పరిచితములై వాని (సభానమున వీ కృతిని రచించియుండనోపును. తేక

(34) రామదాసు, అర్రామా సుధాంబుధిధామా నొపై నందుకు దయరాదురా అని రచించెను. ఇందలి “ఎందుకు దయరాదురా ఆనుదానిని పల్లవిగాగొవి త్యాగ శాజొక కృతిని రచించెను.

(15) రామదాసు

“ఎవరు దూషించిన నేమి - మెచ్చి యెవరు భూషించిన నేమి

పిమ్మట లాడిన నేమి. మంచి = ప్రియములు పల్కిన నేమి అని కూర్చెను.

త్యాగరాజు ఈ ఛాయలోనే 'ఏమిచేసితే నేమి శ్రీరామ అను కృతిని__

“సవము బేసితేనేమి కలిమికి ప్యతోత్సవము కళ్లితే నేమి భువిలో

నన్యబీజ జనితుని గొనియేమి శివకర శ్రీరాముని దయలేని వారిలలో- అని యీ రీతిగా రచించెను.

(18) రామదాసు “రావయ్యా భ(ద్రాచలరామా” అను కృతిలో__-_

“పొద్దున నిన్ను. బొగడుచు నెపుడు వద్దుమీణగాను భజన జీపెదను”' అని కూ ర్చేను, త్యాగరాజు “కద్దను వారికి అను కృతిలో___

“నిద్దుర నిరాకరించి ముద్దుగా తంబూర బటి,

శుద్ధమెన మననుచే సుస్వరముతో పద్దు తప్పక భజియించే భకపాలనము సేయు తద్దయాశాలివి నీవే త్యాగరాజ నున్నత” అనుట, పై రామదాస కృతిని తలంపునకు తెద్చుచున్నది.

ఇట్లు మరికొన్ని కృతులను సూక్మముగ పరశిలించినపుడు రామదాను కీ రృనల పరిచయ (ప్రభానము త్యాగరాజునెడ మెండుగనుండుట తెలియనగును.

6 నారాయణ తీర్టులు:- పీరు తల్లావజ్ఞ్యల వంశమునకు చెందినవారు వీరి పూర్వా(శమ నామము గోవిందళాస్త్రీ, గుంటూరుసీమలోని “కాజా' (గ్రామము వీరి జన్మస్థలము. వీరు (కీ.శ, 18751745 మధ్యకాలమున వెలసి యుండిరి. వీరనేక (గంభముణ రచించిరి, వానిలో “శ్రీకృష్ణలీలా తరంగణి అను సంస్కృత యక్ష

316

గానము (వసిద్ధిపొందినది. త్యాగరాజు తన *ప్రహ్లాద భక్తి విజయము'న కృత్యాదిలో వీరివి (పళంసించియున్నారు,

త్యాగరాజ కృతులలో విన్నష్టముగ నారాయణతీర్థుల తరంగములకు అనుకర ఇములని చెప్పదగినవి ఒకటి, రెండు తప్ప ఎక్కువగ కానరావు. కాని త్యాగరోజ. కృతులలో సంస్కృత పదముల ప్రయోగము వరికించినప్పుడు తరంగముల పరిచయ (ఠభావము గలదని తెలియనగును. ్రీకృష్ణ లీలాశరంగిణిలో__

“గిరి రాజసుతాసూను! కరిరాజవరాననఃి అను క్లోకము కలదు. ల్యాగరాజు కూడ వినాయకువిగురించి 'గిరిరాజనుకాతనయి అని కీర్తనము (ప్రారంభించి. యుండుట గమనింప దగినది.

(శ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణి (వథమ తరంగమున “రామ కృష్ణ గోవిందేతి' అను: కృతిలో___

“యాగ యోగ రాగ భోగ త్యాగ సంబంధం వినా

భక్తి విరక్తి విజ్ఞాన ద్వారా ముక్తి ఫలదే= అవి కలదు. ఇళ్లే త్యాగరాజు రచించిన శర్రాగసుధారన పానము! జేసి రాజిల్లివె ఓ. మనసా” అను కృతిలో__

“యాగ యోగ త్యాగభోగ ఫలమొసంగే' __అను పదముల కూర్చు కానవచ్చు చున్నది.

గ, సదాశివబహ్మేంద్రులు:- కావేరీ నదియొడ్డున “తిరువిశనల్లూరు" అను. నామాంతరముగల '“కాహజీపరము' అను [గ్రామమున శివరామకృష్ణుడు జవంచెన ఇతని తండ్రి మోక్షం సోమసుందర అనధాని. కీవరామకృష్ణుడు చిన్నతనమున సన్న్యసించి “సదాశివ (బహ్మేర్యదయతి” అవి (వ్రపిద్ధిపొండెను. ఈయన “యోగ నుధాకరము' అను'పేర వతంజలి యోగసూత్రములకు వ్యాఖ్యానము, మరికొన్ని వేదాంత (గంథములు, ఉపనిషద్వ్యాక్యానములు రచించుటతో బాటు సరళసంస్కృృత మున (కుతిసుభగములు, భావభరితములు నగు అనేక గీతములు రచించెను, సుప సిదమెయున్న “మానన నంచర రేం(దిహ్మణి” అమ కృతి ఈయన రచించినదే.

యో ఇదే వల్లవితో త్యాగరాజు “మానస సంచరశేంరామే' అను పల్లివితో సంస్కృత భాషలో నొక కృతివి రచించియన్నాడు. వై?

8. సారంగపాణి:. కార్వేటి నగరమున్య (శ్రీ వేణుగోపౌ లస్వామి దేవాలయము శలదు. తన్నామాంకితముగ సారంగపాణి పదముల నేకములు నృత్యమునకువయు క్ర .ముళుగ రచించియున్నాడు. మండపాక పార్వతీశ్వర శాన్రగారు *నారంగపాజి సద ములు పీఠికలో ఇళతడు (కీ.శ. 1800 పాంతమున నుండినవాడని పేర్కొని యున్నారు. సదునెనిమిదవ శతాద్దాంతమున నుండినవాడని “విజ్ఞాస సర్వస్వము'న "పేర్కొనబడి యున్నది. డా. ఎస్‌. గంగప్పగారు “తెలుగు వాగ్గేయకారకులు' ఆను దానిలో ఇతడు 1680 (ప్రాంతమున జన్మించి 1750 వరకు జీవించి యుండెనని తెలియవచ్చుచున్నట్లు 'పేర్కొనిరి. ఇతని కాలమును గుజించిన పరిశీలనకిట అవ కాళము లేదు. కాని ఇతని కీర్తనలలో త్యాగరాజ కృతుల భావముల పోతికలు కానవచ్చుజున్నవి. కొన్ని యిట 'పేర్కొనబడుచున్నవి.

త్యాగరాజు రుంపెళాళములో “హెచ్చరికగ రార హే రామచంద్ర ఆను పల్లవితో రచించిన కృతిలో___

“హెచ్చరికగా రార హే రామచం[ద పచ్చ విల్తునిగన్న పాఠిత సురేంద కనకమయమౌ మకుట కాంతి మెరయగను, సనకాదులెల్ల గని సంతసిల్హగను మినువానులెల్ల విరులను చాల జిలుక' అని కూర్చెను, దీనిని టోలిన సారంగపాణి కృతి: “హెచ్చరికె పరాకిందిరారమణా, హెచ్చరిక జతనంపుహేమాబ్ద చరణా పచ్చవిల్తుని గన్న భవపాశ హరణా బంగారుచాయ చుప్పటి చుంగు జీరా మగువ లిరుగడల చామరలు వీవగను,

• సొగసుగా వేరొకతె సురటి వేయగను గగనమున నుండి నురగణము పాగడగను వగలు గులుకుచును దేవముని బాడగను వలచి (తిదశులు విరుల వానగురియింప” 318

సారంగపాణి, వేణుగోపాలుడు గరుడవాహనముపై వెలసి పృరవిహారముగ వచ్చు వై భవమును__ “కదలి వచ్చెను జూడరే - వేణుగోపాలుడు కనులపండుగగాను పదిలుడై గరుడునిపై నెక్కి ముదమంద జేయుచు నిదిగో రాజమార్ధమున ఎడం నురలు నుతియింపగను వేదములవనీనురులు పఠింపగను ధథధరణీశు అతిభక్తి తను సెవింపగాను = సరసీజాకులు నాట్యసరణి నభినయింపగాను మృగమద తిలకము మోము కళలూరగ, వగగా కీర్తన భాగవతులు పొడుచు రాగా” అని వర్జించెను. ఇయ్యది త్యాగరాజు రచించిన___ *రాజు వెడలె. జూతాము రారే; కమారిరంగ తేజి నెక్టి సమస్త రాజు లూడిగము. జేయ, తేజరిల్లు నవరత్నపు దివ్య భూషణము లిడి రంగ -రా కావేరి తీరమునను పావనమగు రంగపురిని, శ్రీవెలయు చిత్రవీధిలో వేడ్కగ రాగ సేవనుగని సురులు విరులచే. (బేమను పూజించగ, భావించు త్యాగరాజు బాడగ వెభోగరంగ” =రౌం అను కృతి కనుకరణమువలె నున్నది. సారంగపాణి: ం “భక్ర లేని వకము లెన్ని జేనిన ఫలము లేదు నుమ్మీ. వి రక్తులమని వేసాల. ధరించుక రహిని వేణుగోపాలుని పాద =భం జడలు వెనుక జీరాడిననేమి. జాహ్నవి లోపల మునిగిన నేమి = కడుపు గట్టై నటియించిన నేమి, కాళ్ళ షాదుకలు మెటైన నేమి అలవి వ్ర

మేని నిండ భన్మ మలదిననేమి మెడల రుదాక్షలు పూనిన నేమి నానా భూముల తిరిగిననేమి నదులు నిధులు గనుగాం కు నేమి-భం అసి రచించెను. క్యాగరాజు ఇదే భావమును. “ఏమి జేసిననేమి శ్రీరామ, స్వామి కరుణ లేని వారిలలో -నే- రాజ్టమేలిన నేమి బహు జనులలో పూజ్యులెన నేమి

గురువు తానైకేనేమి కంటికి మేను గురువై తోచిన నేమి” అనియు *మననసునిల్చ శక్తి లేకపోతే? అను కృతిలో “ఘనదుర్మదుడై. తామువిగిన - కావేరి మందాకిని యెటు (బోచును?”” అనియు వివరించెను. ఇశ్తే సారంగపాణి కీ ర్తవలలో త్యాగరాజకృతుల పోలికలు కానవచ్చినను వావిలో ఆంతరంగిక భక్తి విశిష్టత కానరాదు.

త్యాగరాజు సనుకరించిన వాగ్గేయకారులు - వారి కృళులు

క్యాగరాజు స్వయముగ రచించిన కీర్తనలను తన్నా(శయించిన శిష్యులకు నేర్సెను. ఆ శిష్యులలో వాలాజాపేట వేంకటరమణ భాగవతర్‌, పట్టణం సు(దిహ్మణ్య అయ్యర్‌, వీణ కుష్పయ్యర్‌ మున్నగువారు తెలుగున కొన్ని కృతులు రచించి యున్నారు. ఆ కృతులు త్యాగరాజ కృతులవలె భ క్ర్యావేశము వెల్లి విరియ, పరిపూర్జ్మ (బహ్మానందానుభనముతో రచింపబడినవి కాకున్నను సంగితసం్యపదాయమున కను గుణములై గాయకలోకమున (పసిద్ధిగాంచి యున్నవి, వారి పాటలు విన్నప్పుడు వొరికి గల త్యాగరాజకృతుల పరిచయము మనకు తెలియవచ్చును.

1. వాలాజాపేట వేంకటరమణ భాగవతులు: వీరు త్యాగరాజ శిష్యులలో ఆగగణ్యులు, వీరు త్యాగరాజకృతులను, చర్మితను (వ్రాసి యుంచుకొనిరి. ఆ (వాత్యవ్యతిదే త్యాగరాజ కీర్తనల ము[దణ (గంథముల కాధారమగును. వీరు తెలుగున కొన్ని కీర్తనలు రచించిరి, క్యాగరాజకృతులలోవీ పలుకుబళ్ళు వీరి కృతు లలో ఎడనెడ కానవచ్చును.

320

(1) “స్వామి నీ పాదముల చాలనమ్మినాను (బోవుము నామొరాలకించరా శ్రీనాథ సరగున నావెతలు తీర్చుటకు నిను వినా ఘనులు లేరని నే- “నా మొరాలకించరా 'నినువినా అను వదముల కూర్చు. త్యాగరాజ కృతులను తలంపునకు దెచ్చుచున్నని, (2) “కన్నులార గంటి నిపుడు కాంచీవరదుని పరమ భాగవతులెల్లరు కరమున తయూరమెరయ చరణముల గజ్జెలు కటి హరిహరియని పాగడుచురాగం” ఈ కృతి “హరిదాసులు వెడలే ముచ్చట అనందమాయ్లె దయాళో? అను త్యాగరాజు కృతివి స్మరింపజేయుచున్నది. (3) “రామభక్తి జేసిన మానవులకు ఏమి. కొదవగలుగు ఓ మనసా” అను వేంకటరమణ భాగవతుల కృతి త్యాగరాజు రచించిన “రామభక్తి సామ్రాజ్యము ఏ మానవుల కచ్చెనొ మనసా” అను కృతిని దలపించుడున్నది. (4 “*ఏిమని పలుకుదురా రామ నీ మహిమలు, భామామణియౌ అబల . టేంకీటరోమణ భాగవతర్‌ ఇందలి “భామామజియౌ” అను (వ్రయోగము త్యాగరాజకృతియగు. “రామకథా సుధా రసపొనమొక రాజ్యము చేసునే' అనుదానిలోని "భామామణి (శ్రీ జానకి” అనుదానిని స్మరణకు 'దెచ్చును. (5) “*దిగులుమాన్నరా నగుమోము చూపరా నగధర నన్నునమ్మినఖీక్తులు వగలచేగుందుట తగదురా”

• వేంకటరమణ భాగవతథ్‌ గా21 రడ

ఈ పాట విన్నవుడు త్యాగరాజు రచించిన *నగు మోముగనలేవి' అను కృతి జ్ఞ వ్తికి వచ్చును. (6 “నిను వినా గతియెవ్వరో నిరజలోచన రామా మనను తల్లడిల్డు నీవు మరచియుండితే నాకు ఘనభవాంబ ధిని చిక్కి వెనకముందు తోచలేక దినదినమును దిగులుచెంది దీనుడైన నాకు ధనికులిండ్ల తెరిగి తిరిగి కనులబాప్పమొల్క వారి” __- వేంకటరమణ భాగవతర్‌ “నిను వినా సుఖముగాన వీరంజనయని, “విను వినా నామదెందు నిలువదే (శ్రీహరి? అను పల్లవులతో త్యాగరాజు కీర్తనలు రచించియున్నాడు. (7) “నీకే దయరావలెరా కోదండపాణు విమలమానసమున వినుతించుచున్న నాపై పరిపరివిధముల 'ప్రసుతించిన కని పలుకవేమి నాతో పలుమారు పిలచిని = వేంకటరమణ థాగవతర్‌ త్యాగరాజు రచించిన ప్రల్రుకవేమి పతితపావన, దలచిన నిన్నుగొలిచిన యంత వలచిన బాగపిలిచిని” అను కృతి నిది తలపింగుచున్నది, (8 “రామ నామొరాలించరా రఘువర? _-- వేంకటరమణ థాగవతర్‌ “నామొురాలకింపవేమి శ్రీరామ” - --లతాాగరాజ కృతి లె వీణకుప్పయ్యర్‌ ఫ. ఇతడు తిరువ త్సియూరు. నివాసి. త్యాగరాజు శిష్యులలో (ప్రముఖడు. (శ్రీకృష్ణ తృళ్తుడు... శ్రీకృష్టువిపై. ఫలుకృతులు రచించి యున్నాడు, వావిలో క్యాగరాజ కృతుల పోలికలు కానవచ్చుచున్నని. 322

(౨) “నన్నుబోవ నీకు యోచనా నళినలొచనా పన్నగాచలనివాన భక్తపాపనివారణ శ్రీ వేంకటరమణ” _ "అను నీకృతి సల్లవి, త్యాగరాజు రచించిన “యోచనా కమలలోచనాొ నన్నుుబోవి అను పల్లవిని టోలియున్నది. (2) “కోపమేలరా నాపై గోపాల కౌరి శ్రీపతి సదా నిన్ను చింతించుచుండగా వీణ కుస్పయ్యర్‌ రతి “చలమేలరా సాకేతరామ, వలచి భ క్తిమార్గముతోను నిన్ను, వర్ష్మించుచున్న నాపై ఎాత్యొగరాజ కృతి [8 *'కనుతండి నన్సుబోచుటకు: శాలహరణమేలరా ౧ కన్నతం న్‌ వీణ కుస్పయ్యర్‌ “కాలహరణమెలరా హరే = త్యాగరాజు (&ఈ *మాటాడరాద వేమరు, చిన్ననాటనుండి నిన్నె నెరనమ్మిన నన్ను (బోచి ఇకను ఎా=వీజ కుష్పయ్యర్‌ “మాటాడవేమి నాతో మాధుర్యపూర్తాధరి జ ” ఎ=లత్యాగరాజు పలుకృతులలో సీరీతిని పల్లవిలో స్తామ్యము. కానవచ్చును. (5 “పాకృతజనులతో ఖాషింపుచును

• ప్రొద్దుపారగొట్టుకొంటిగా కొన్నాళ్ళు షై

పొట్రసాకుటకు భూపాలకుల నేను పొగడి తిరిగితినా కొన్నాళ్ళు శూరమైన సంసారమందు జొచ్చి (శొవ్వుచు తిరిగితినా కొన్నాళ్ళు” _-వీణ కుష్పయ్యర్‌ “పొద్దు పాయ్యేని శ్రీరాముని పూనిభజించవే మనసా ప్రాద్దనలేచి తితాపములను నరుల పాగడిపాగడి కొన్నాళ్లు ముదమున ధనతనయాగారముల(జూచి మదముచేత6 గొన్నాళ్ళు” త్యాగరాజు (6) *మనవ్యాలకింపవదేమి మా వేణుగోపాలస్వామి” - వీణ కుష్పయ్యర్‌ “మనవార్థలకించరాద కే మర్మ మెల్లందెల్పెదనే” = ఎాల్యాగరాజూు (7) *ఈతనువును జెంచి యేమిఫలము, భూతలాని8ి పలు భూభరమే కాని నామసార శ్రీనాథుని కిర్తనమే; వీమరకచేసి ఆనందము జెందని" - ఎవీణ కుష్పయ్యర్‌ “ఇందుకా ఈతనువు బెంచిన, నీ సేవకు లేక నీదుబెంతకురాక, ఆఅసదాసుడై అటు నిటు తిరిగి - ఎాల్యాగరాజూ' (0) “పద్ధపాటు చాలదా ఈవరకు, పామరంపు మనసా గొడ్డురితి కన్నయిందడ్లదూరి కూడుభుజించి కొవ్వునదిరుగుచు. -వెడైఢీ

చారనుతులను పోషించుటకొరకై ధనలోభుల వలయము దిరిగి వారివల్ల అపనిందతగిలి బలువంచకుడని సరివారలు నవ్వగా” అ వీణ కువ్స్నయ్యర్‌ “ఎటులబోతువా తెలియ దేకాంతరామయ్య పటైెగొడ్డురీతి భకించి తిరిగితి. పుట్టులోభులను పొట్లకె పాగడితి దుమష్టలతోంగూడి దుష్కృత్యముసల్పి. రట్టుజేసిన త్యాగరాజుని దయతో” = ఆలాలరాసగరాజు ఈ విధముగా పలు కృతులలో వీణకుస్పయ్యర్‌, త్యాగరాజ కృతులలోని భానము సనుకరించియున్నాడు, తె పట్టణం నసుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ ఈయన “అష్ట నహ్మసమి అను. స్మార్త (బ్రాహ్మణ కులమునకు జెందినవాడు. మానాంబుచావడి వెంకటసుబ్బయ్యర్‌ యొద్ద సంగీతము నేర్చుకొనెను. కొన్నాళ్ళ పిదప మదరాసులో స్టరనివాన 'మేర్చరచు కొనెను. కాన పట్టణం స్కుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ అని 'సేరయ్యెను. ఈయన శిష్యులలో ముఖ్యులు పూచ్చి (ఫ్రీనివానయ్యంగారు. పట్టిణం సుబహ్మణ్యయ్యర్‌ గారి కృతులలో త్యాగరాజ కృతుల పోలికలు కాననగును. (3) 'ఎంతనేర్చిన సఫలమేమి ఎందుకు ఈ చపలము ఓమనసా నంతతంబు వేదశాస్తాది వరసంగీత సాహాత్య విద్యలు = ఇయ్యది త్యాగరాజ కృతిలోవి “ఎంత నేర్చిన ఎంత జూచిన ఎంత వారలైనో అనుదానికి విరణవలె నున్నది. ఇరువురి కృతులలోను ఎంత, సంతతము అను వదముఖే 'ప్రానస్టానమువ శూర్చుబడి యుండుట గమనింపదగినది, 32వ్‌

(2) పై కీర్తనలోనే గల: “పర్రక్రాయ (వవేశాది తంత్రములు, పరతత్త్వాది వేదాంతములు ధథరలోను మజికల విద్యలెల్ల: వరద వేంక కేశ్వరకృపలేక” అను చరణములోని భావము త్యాగరాజు రచించిన_- “కళల నేర్చిన మును జేసినది గాకయేమి” అను దానిలోని భావమును జోలియున్నది. (3) 'కరుణించరా కరుణానిధి అను పట్టణం సుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ కృతిలో __ “సరివారిలో చౌక సేయకురా ముని(ప్రహ్హాదునిచూచి చాల, కనికరంబుతోను కాపాడినట్టు" అను పద్యప్రయోగములు కలపు. _క్యాగరాజును, “సరిజారిలో చౌకబచేయకు, కనికరంబుతోొ” అవి యొక కృతిలో (పయోగించియున్నాడు. (*ఉఏ “ఇఅంతకంటఠు కావలెనా పుటిననాటినుండి ఈ పొట్ట సాకుకు పనిగా పెళ్ళ నలుగురిలో నాదుగుట్టు బయలుచేసితివి = ---పట్టిణం సుదిహ్మణ్య అయ్యర్‌ ఈ కృతిలోనీ భానము త్యాగరాజు రచించిన “ఎటుల(బోతువొ తెలియ' అను కృతిలోనవీ 326

“పటైగొడ్డరీతి భడంచె తిరిగెతి, పుట్టులోభులనెల్ల పొట్టకై పాగడితి దుఘ్రలతోగూడి దుష్క్యృత్యములుసల్పి. రట్టుచేసిన త్యాగరాజుని దయతో - అను దాని కనుకరణ మగును. (5) *నాయెడనికు అభిమానము లేదాయెనా శ్రీరామ తోయజా ప్రకులతిలక నేతొలిజేసిన పూజాఫలమో"- ఎాపట్టిజం సుదిహ్మణ్య అయ్యర్‌ త్యాగరాజును, “ఆఅఖిమానము లేదేమి?+ 'తొలినేజేసిన పూజాఫలము'” - అను పల్లవులతో కీర్తనలు రచించియున్నాడు. (6 *మరచేది న్యాయమా రామ నీవే; మరచిళే వేరేగతి ఎవ్వరయాల్లొ ఒా _-పట్టిణం సువ్రిహ్మణ్య అయ్యర్‌ ఇది త్యాగరాజు రచించిన “ఓరజూపు చూబేది నా్లాయమా” అను పల్లవిని బోలియున్నది. (7) 'కనుగాంటిని తేటతెల్లముగా, కలికిరో వానిమర్మమిట్టిదని”- పట్టణం ను్యబవ్మాణ్య అయ్యర్‌ “కనుగొంటిని శ్రీరాముని - ఎశ్యాగరాజు (8) 'మాటలాడబోతే మగువ నాతో, మారుబల్కకున్నదేమో అనియుంటి --వట్టిణం నుుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ స్పై?

“మారుబల్కకున్నావేమిరా” అ ఎాల్యాగరాజు ఇట్లు త్యాగరాజు పలుకులను పట్టణం సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్‌ తన కృతులలో నను వదించి యున్నాడు. (9 “నిన్ను జెప్పకారణమేమి ఓమనసా, మును నేజేసిన కర్మమిట్టుండగా థన తనయాదిపాశబద్ధుడై ఘనమైన పామరుడైనందుకు పలుమారు చుర్భాషియె తిరిగి, కులహీనమైన కృత్యముల్‌ నల్పుచు కలలోననైన వేంక కేశయని తలచలేని పాపకృత్యుడైనందుకు” అను పట్టణం నసుుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ కృతి త్యాగరాజు రచించిన. “నిన్ననవలసినదేమి నన్ననవలెగాక” అను కృతి కనుకరణమువలె తోచును.

4. రామనాథపురము (పూచ్చి) క్రీనివాసయ్యంగార్‌: _- ఈయన పట్టణం సుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ యొద్ద సంగీతము నేర్చి రామనాథప్పరము నంస్టాన వివ్వాంసుడై వెలసియుందెను. ఈయన “భ్రీనివాస” ముదతో కృతుల రచించెను. ఈయన కృతులు కొన్నింటిలో త్యాగరాజ కృతుల పరిచయము కానవచ్చును.

(౨) *“అనుదినమును కావుమయ్య ఆదివెంక కుశ్వరి అను కృతిలో *కన కన రుచి నీ రూపము కాకోదరశయని అను పద్యవయోగము త్యాగరాజ కృతియగు *కన కన రుచిరా అనుదానిని తలపించుచున్నది.

(2) “రామ! నిన్నేనమ్మితిని రఘువర నన్ను రకింపరాద' అని గ్రీనివానయ్యంగారి కృతి, త్యాగరాజును,

“రామా! నిన్నే నమ్మినాను = నిజముగా సీతా” అనుపల్లవితో ఒక కృతి రచించెను, 328

(3) అయ్యంగారి *ఎందుకిటు చపలము అనవె మనసా అను కృతిలో. “పరమ భాగవతులహృదయమున వసించి వారుకోరిన నిరవధిసుఖము లిచ్చువాడని, వరద వేంక కేశ్వరుని న్మరించక' అని కలదు. పరమభాగవతుడగు త్యాగరాజు భగవంతుడు తన్ను అనుగ్రహించిన విధమును. “నిరవధి సుఖద! నిర్మలరూవ! నిర్జిత మునిశాప! అను కృతిలో వివరించెను. (4 *' అపరాధములన్నియు మన్నించి ఆదరించుమయ్య నేజేసిన కృపజేసి నామనవాలకించి [క్రీగంట జూడనమయమిదే' = అవి థ్రీవివాస ఆఅయ్యంగారి కృతి. త్యాగరాజు, “అపరాధముల నోర్వనమయము కృపజూడ ఘనమైన నా” అనియు, “మనవ్యాలకించరాద కి అనియు రచించిన కృతు లిట స్మరింసదగినపి.

5 మెనూరు వానుదేవాచారి:.--ఈయన మైనూరు ఆస్థాన విద్వాంనులుగ నుండిరి, తెలుగు, కన్నడము, సంస్కృతము మున్నగు భాషలలో పలు కృతులు రచించియున్నారు.. ఆయన రచించిన కృతులలో ళ్యాగరాజ కృతుల ఛాయ కాన వచ్చును "

(1) “నీకేల దయరాదు రామచంద్ర నిన్నేనమ్మలేదా భక్తవత్సల ఎావాసుదేవాచార్యులు “విల నిదయరాదు' ఎర్యాగరొజా

తి29

(2) 'ని దయరాద' - అను పల్లవితో త్యాగరాజు కృతి రచించెను. “రామ! నిదయ రాది అని వాసుదేవాచార్యుల కృతి. (3) “దేవాదిదేవ శ్రీవాసుదేవ-కావుమయ్య నన్ను కరుణాలవాల. నేజేసిన పూజాఫలమో నా పూర్వజుల పుణ్యఫలమోా”- అని వాసుదేవాచార్యులు ఈ పాటను విన్నప్పుడు త్యాగరాజ కృళులలోని “దేవాదిదేన సదాశవి, “తొలినే జేసిన పూజాఫలము అను కృతులు స్మరణకు వచ్చును. ఇట్లు జ్యాగరాజునకు తరువాత వెలసిన వాగ్గేయకారుల రచనలలో త్యాగరాజ. కృళులలో వి భావములు, పల్లవి మున్నగువాని అనుకరణములు కానవచ్చుచున్నవి కాని అవి త్యాగరాజ కృతులవలె భక్త్యావేశము కలిగించి వినువారి మనస్సును (వభావిత మొనర్చ్భ్చునట్టి మహిమాన్వితములు కానవిన సత్యదూరముకాదు. కాని ఆ కిర్తనలు ఆ యా వాగ్గేయకారులకు క్యాగరాజునెడగల భక్తి కి నిదర్శనములుగా నిలిచియండగలవు. కర్ణాటక సంగితమునకు లక్ష్యము అనదగిన పొటలు రూపొందించినవాడు పురందరదాసు. అతని మార్గము నాకళించుకొని త్యాగరాజు ఆ నసం్యపదాయమును. మరింత పెంపొందించి ?2 మేళకర్తరాగములకు ఉత్తమ లక్యములను రూపొం. దించెను. పురందరదాసు కృతులలోని భావములకు 'మెటుగులు దిద్దినట్లు తోవజేయ అనుకరణము లెన్నో శ్యాగరాజకృతులందు కాననగును. అనేక కృతులకు ఒరవడి తీర్చినవాడు పృరందరదాసని తోడును. రామదాసుకీర్తనలు దరుపులనదగినట్లు నృత్యము చేయుగు గానమొనర్ప మిక్కిలి యనుకూలముల్లై యున్నవి. అ ఒరవడి. లోనే త్యాగరాజు అనేక దివ్యనామకృతులను వెలయించెను. అనుకరణములందును తన (ప్రత్యీకఠావిశిష్షకలను (ప్రకటించెను. త్యాగరాజునకు తర్వాతి వాగ్గేయకారులు పలువు రతనిని అనుకరించుటకు (వయత్నించినను త్యాగరాజునకు గల భ క్త్యావేశము, నహజమైన భగవదనుభనమా, సంగీతశా స్త్రపరిణతి ఇవెల్ల ఒక్కటిగా వే రెవ్వరియందును స్వభానసిద్దములుగాకుండు. టచే వేరెన్వరును అతనివలె కృతిరచనలో సిద్దహ స్తులుగాలేకపోయిరని తోచును. ఇట్లు కర్ణాటక సంగీత వియ_త్తలమున శానొక్కడే (ధ్రువతారగా వెలుగొందువాడు. త్యాగరాజు, 330

ఉపసంహారము అాహ్తసజుస్‌తనాా

ఆకు, చిత మధుర, విస్తరములని చతుర్విధములనొప్పు సాహిత్య (ప(్యక్రియలలో గేయరచన మధుర కవిత్వమునకు చెందినది. కాన్యములలో తెలుగున (ప్రదింధములు విశిష్ణలక్షణములను దిదిడీర్చుకొనినట్లు గేయకవిత్వమున కృతులు విలక్షణలక్షణసమన్వితములై. యన్నవీ ఇట్టి కృతులకు ఒరవడి దిద్దినవాడు త్యాగ రాజు, తెలుగున ప్రదింధకవిత్వమునకు తుల్యముగ గేయసొపాత్యము నన్నయకు. పూర్వము నుండియే వివిధ శాఖలతో పరశ్శతములుగా వెలనియున్నను వానిని గురించిన పరిశోధనలు ఇటీవలనే (ప్రారంభమైనవి. త్యాగరాజకృతులు, యక్షగాన. ముల గురించి, వానలోవి సంగీతవిశిషతల విలకణతల గురించిన నమ్మగ పరిశీలన. అత్యావళ్యకము. వానిలోని సాహిత్యాంశములు మాత్రము యథాళక్రి (ప్రకృత మీ. సిద్ధాంతవ్యాసమున పరిశీలింపదిడినవి,

త్యాగరాజు 16, 19 శళాబుల మధ్య వెలసియుండినవాడ్రై నను అతని యథార్థ జీవిశాంశములను గురించి “విశ్వననీయములై న వార్తలు మనకు లభింన కున్నవి. శ్యాగరాజు శిష్యులలో ముఖ్యులైన వేంకటరమణ. భాగవతులు, ఆకీని కుమారుడగు కృష్ణస్వామి భాగవతులు (వ్రాపియుంచుకొనిన నోటువ్తస్టకములే అతవీ చర్మితకు, కృతులకు ఆధారముల్లై యున్నవి. (పొసెనర్‌ సొందిమ్హూలిగారు చాల రౌలము పరి్యశమించి త్యాగరాజును గూర్చిన అనేక విషయముణ అకని శిష్య (ప్రశిష్యుల మూలమున తెలియనచ్చినవెల్ల (గ్రహించి. వివుల విమర్శ చేసి నలు (గ్రంథములలో వివరించియున్నారు. ఆ (గంధములు (ప్రకృత వ్యానమున కెంఠగనో ఉపకరించినవి. వారికి నా కృతజ్ఞతలు.

త్యాగరాజు $ అ, 8 అం. పొడవుగలిగి ్యపళాంత గంభీరాకృతి కలవాడై యుండెనట, మంచి కాంతిగల శరీరము, మెడ యించుక పొడపు కలిగి ఎల్లప్పుడు గళమున తులసి పూసల హారము ధరించియుండువాడట, ఆతడు అహార స్నానపానాది. విషయములలో జాగరూకత వహించి తన కంళమాధుర్యము, ఆరోగ్యము చెడకుండ కాపాడుకొనుచుండిస విధమును గూడ సాంబమూర్హిగారు వినరించియున్నారు. తను

ప్రి

విర్యాణానంతరము 60 ఏండ్త పిదప తన కృళతులలోని వై +ష్ట్యమును లోకము గుర్తింపగలదవి త్యాగరాజు చెప్పుచుండెడివాడట।

త్యాగరాజు ఆశువుగా కీర్తనలు పాడుచుండగా అతని శిష్యులు 18 అం. పొడవు, $ ఆం. వెడల్చు, శీ అం. మందము గల కొయ్య సలకలమీద అకు పసరు పూసి వానిని (వాతపలకలుగ నుపయోగించుకొని వానివై వడివడిగా (వానికొనెడి వారట. అందులోను ఒక (క్రమము ననుసరించెడివారు, పల్లవి ఒకరు, అనుపల్లవి మరొకరు, చరణము వేరొకరు (వాసికొవి పాడెడితీరు స్వరవిన్యాసముల మెలకునతో విని త్వరత్వరగా కావేరీ తీరమునకుపోయి. నేర్చుకొని పిదప మువ్వురు కలిని పూర్తిగా క్రీర్తవము పాడనేర్చి మరునాడు గురువుగారికి వినిపించి నలసినచోట్ల తగు చిద్దుబాటులు చేనికొనెడివారట:

క్యాగరాజకృతులను నోటుప్ప_స్తకమున (వ్రాసియంచుకొన్నవారిలో ముఖ్యులు వేంకటరమణ భాగవతులు. ఈయన ముప్పది యేండ్రకాలము గురునన్నిధినే యుండి. శానకళశ నభ్యసించెను. వాలాజాపేటలో భజనమందిరమును నెలకొల్చుకొవి శ్యాగరాజకృతులను, న్వరచనలను గానముచేయుదుండువాడు. (పతి వై కుంఠ ఏకాదళనాడు “శహ్ష్హాద భకక్తివిజయ నాటకమూను (పదర్శించెడివాడట. ఇతడు (గంథస్థ మొనర్చినదావినిబిట్టి మ్యద్రణము. గావింపబడినను పరిష్క _ర్హలు తమకు శోచిన వ్వైల్ల ఆ కృతులను దిద్ది ముద్రించి యున్నారు. అందుచే ఆ కీర్తనలు కొన్ని చోట్లలో శ్యాగరాజ హృదయము గు క్రింసరానంతగా మారియున్నవి. ఉదాహరణ మునకు

(1) “వినతా సుతవాహన శ్రీరమణి అను కృతిలో __

మత ఖేదమనే సెగనార్చక స, మ్మత వాక్కులు బల్కుట నుఖమా! ఎ-అని ౧, రామానుజాచారి పాఠము. మత భఖేదమనే శకనా 'సిక సమ్మత వాక్కులు బల్కుట నుఖమా!

-ారల్లూరివారి పాఠము, ఇచట త్యాగరాజు ఉన్నట్లుండి “శకులను _ (వత్యేక జాతివారిని ఆకేవించె వనుటకన్న_.._

332

*“మతభేద వాదమను అగ్ని నార్బక'

అను పాఠమే యుక్తమని తోచుచున్నది. “మతభేదమనే శకన్నాప్తికుల) అన్నచో అన్వయము క్లిష్ణమగును. భిన్నమతస్టులగు శకన్నాప్టికులని అర్థము చేయుట: కష్టము. అ న్‌ థి

చి

(2) *'ఈశ పాహి మాం జగ' అను కృతిలో__- అనందార్హవ దేవ యనాప జనకి

అని కలదు. ఇచట కల్లూరివారు “అనందార్డవ! ఆనాపజనక!” అవి విడదీసి అనాన. అనగా అగ్ని - అతనికి తండ్రియగువాడా! యని వ్యాథ్యానించిరి. “అగ్నికి “అనాపి యను (ప్రయోగ 'మెందును కానరాదు. *న అవి '“నీష్ళకానిది అని. యర్థము కూర్చిరేమోః; కాని 1. ఏ. పార సారధిగారు ఆనందారవః దేవయానాప, జనక అను పాఠమును (గహించి సెజేవయానాపి శివయానకు పతియగు సుబహ్మణ్యస్వామికి జనక్షుడగువాడాః అని యర్థము (వ్రానియున్నారు. €. రామా నుజొచారిగారు తమ “50010021 61011486 0092822202 అను (గ్రంథములో ఈ పాఠమునే (గహించిరి. భమిడిపాటి కామేళశ్వరరావుగారు. 'దేవ! అనాథజనకః? అను పాఠమును 'పేర్కొనిరి. ఇందేది త్యాగరోజునకు సమ్మతమో గు ర్తింన నలవి కాకున్నది. ఈ విధముగా నెవరికితోచినట్లు వారు ముఢద్రించుకున్నారు. నంగీక సాహిత్యవిష్టాతులగు.. విద్వాంసులు. బాగుగ పరిశోధనలు. గావించి త్యాగరాబానకు సమ్మతము కాగల పాఠములగు త్తించి ఆతపీ కృతులను 'వెల్వరించుట ఎంతేనియ. ఆవళ్యకము. ంం _

“౧ ఇటీవల “ఇండియన్‌ ఫె నార్హు సౌవై ట్రి వారు వెలువరించిన “శ్యాగరాజు స్వామి కీర్తనలు) అను ముద్రణఖమిలో “ఉండేది రాము డొకడుి అను దొవీన్‌: “ఉండెడిది రాముడొకడుి అవి “లేకనా నిన్నుచుట్టుకొన్నారు అను పోఠమును “లేకయా! అనియు సీరీతిగా వ్యాకరణ విరుద్ధములని తలచిన (వ్రయోగములనెల్లి దిడ్డి మ్యుదించి యున్నారు. త్యాగరాజు శిష్పవ్వవహారమును కృృతులందుసయోగించెను. అన్నమయ్యయు ఈ వద్ధతినే (వ్రానియున్నాడు. దిద్దుబాటు గావించిన వారు గానమాధు ర్యమునకు అనునరధ ణీయమగుదానిని గభునింపరై రని తోచుచున్నది.

క్యాగరాజకృతుల ఛావముల న్రమసరించి వీద్వాన్‌ . ్రీ కల్లూరి 'వేంకటసుుబ -ప్యూణ్య దీశ్సితులుగారు హృద్యములగు తెలుగు పద్యములు రచించి ప్తోోత(గంథముగ 333

కూర్చియున్నారు. త్యాగరాజకృతుల మాధుర్యము వాని వితరభాషలలోని కనువదింప శాందరివి _పోత్సహించినది. (శ్రీమతి కౌసల్యా వెంకటాచార్య అను నామె కొన్ని జ్యాగరాజ కృతులను తమిళములోని కనువదించి యున్నారు. వారి తమిళ ఆనువాద ములు మూడు సంపుటములు ముదితములై యున్నవటః: అనవట్టి రామరావు అనువారు కన్నడమున కొన్ని త్యాగరాజకృతులను రచించి “కర్ణాటక కృతి రత్నమాల వడం 1 లో చేర్చియున్నారు. హిందీలో కూడ శ్రీరామమూర్తి రేణు అనువారు (కి. 1. "హైదరాబాదు కొన్ని కృతుల ననువదించియున్నారటః: బెనారెస్‌ విశ్వవిద్యాలయ 'సంగీకళాఖకు చెందిన శ్రీరంగం కజ్ఞన్‌ ఆనువారు త్యాగరాజకృతులను హిందీలో అనువదింప (ప్రయత్నించిరటః ఈ అనువాదముల గురించిన వివరములు 1868 లో మదరాసు మ్యూజిక్‌ అకాడమీవారు వెలునరించిన “203282౯202 51-06066020 క01200లలో 'పేర్కొనబడియున్నవి.

త్యాగరాజకృత నౌకాచర్మితము సొరాష్ట్రభాషలో “పాంచాల చరిత అను పేర "అనునదింపదిడియున్నదట: దీని సంస్కృతానువాదమును గుణించి పూర్వప్రక రణమున పేర్కొనబడియున్నది.

తమిళమున్న శ్రీ 1. 5. పార్ధసారధిగారు, ఆంగ్రమున శ్రీ 6. రామాను జాచారిగారు త్యాగరాజ కృతులన్నింటికిని వివరణములు (ాసియున్నారు. తమిళ “దేశమున నేడు స్యుపసిద్ధ హరికథకులుగా వాసిగాంచియన్న బాలకృష్ణళాస్రిగారు "్యాగో 'పనిషత్‌* అను పేర కొన్ని కృతులకు నినవరణములు తమిళమున (ాసియున్నారు. -పబురీతుల, పల్యుగంథములలో ఆంధధభాషేతరులును త్యాగరాజ కృతివిశిష్టతల "వేనోళ్ళ పొగడి చాటుచుండుట ఆంధసంస్కృృతికిని, ఆం(ధ్రభాషకును విశేషగొరవము “నాపాదించుననముట అతిశ యోక్షికాదు.

త్యాగరాజు భౌతికకాయము భూస్టాపితము చేయబిడినచోటు తిరువై యారులో 'ఆలయమంటపాదులు నిర్మింపబడి అయనకు స్మారకచిహ్నామై యున్నది. ఇటీవల అతని కృతులు చలువరాళ్ళలో చెక్కి౦సబిడి అలయప్రాకారమున సాపింపదిడినవి. తెలుగుదేశమునందును వలు నగరములలో (పతివత్సరము త్యాగరాజోత ఎవములు జరుసదిడుచున్నవి, అయినను సం్యపదాయశుద్ధముగా గానమొనర్చగల విద్వాంసుల చేత అతని కృతులన్నింటిని పొడించి రికార్డులు సిద్ధపరచి (శ్రీరామాలయములలో ఉత్సవనందర్భమ్రులలో _ససారము చేయించుటవలన _.త్యాగరాజకృతుల మాధుర్య

39ిత

మును చవిగొని _పజలు ఉత్తమ నంస్కృృతి పరులగుదగురు, దీనికి అవకాశము కలుగజేయుట విజ్ఞుల ముఖ్యక ర్తవ్యమగును,

త్యాగరాజునకు (పళష్యులై న మైసూరు సదాళివరావు 1828 లో మైసూరు రాజా స్థానమున సంగీత.విద్వాంసు డయ్యెను. అతడు శిష్య్యనశిష్య సరంనరను రూపొం దించి త్యాగరాజకృతులను మైసూరు సంస్థానమున వ్యాపింవజేవెను.. ఆంధ్ర 'దేళమునకు చెందినవాడ్రై తమిళదేశమున , వెలసియండి కృతులు రచించి తెలుగు భాషా మాధుర్యమును కర్ణాటక దేశ సీమలోను వ్యాపింపదేసినవాడు త్యాగరాజు.

రాగముల విభిన్న పద్ధతులను గురించి తెలుపు లకణ(గంథములు 'కటకము అనబడునపి కలవు. అందు “స్వరార్డవము” వ్యాసకటకమునకు చెందినది. దాని నాక శించుకొని త్యాగరాజు అంతవజకు (వచారమున లేవి (శ్రీమణి, శుద్ధసీమంతిని, జగ న్మోహిని, విందుమాలిని, సువదీపం, చిత్తరంజని, పూర్ణలలిక, హిందోళవనంత్క జింగ్లా, ఫలమంజరి, దేన్యక్రియ, దిలీపక, దేవామృతవర్షిణి, సింహవాహిని, కోకిల ధ్వని, చెంచుకాంభోజి మున్నుగాగల $88 రాగములకు తగు సాపాత్యమును కల్పించి పకాశపణచెను లలితకళారామమనున పురందరదాను సంగీఠమను దివ్య పారిజాతమును నాటెను. త్యాగరాజు తన (వతిళతో దాని కంటుగట్టి, (పోదిచేసి, ఆంధ సాహిత్యోద్యానమున ప్రతిష్టించెను. దానిని చక్కగా పోషించి త్యాగరాజ కృతులలోని సంగీత మర్మములకు, (ప్రత్యేక విశష్ట్రలకు లకణముల నిర్వచించి, సంగీకళాస్త్రమున కర్ణాటక సం్యనదాయము, పాందూస్తానీ సర్యవదాయము అను (వ(కియలున్నట్లు *“ఆంధగాన సం్యసదాయము అను మరొక (వ్యక్రియను లోకము గుుర్ణించునట్లు చేయుట విజ్ఞుల కర్తవ్యమగును. నుద్బిరామదీక్షితులు విరచించిన “సంగీత సం్యపదాయ (వదర్శిని'లో (పారంభమునగల వాగ్లే యకారకుల చర్విత ము'ను పరికించినపుడు కర్ణాటక నంగీతమును పరిపష్టము గావించిన వారిలో అధిక సంఖ్యాకులు ఆంటధ్రులై యుండుట గమవింవవచ్చును.

ఈ సిద్దాంత వ్యాసమున త్యాగరాజ కృతుల వైశిష్ట్యము స్టాలీపలాకన్యాయ మున కొంతవరకు మాత్రమే వివరింపనయ్యెను. ఈ వ్యాసము సహృదయుల హృద యమును త్యాగరాజ కృతులనంక నాకర్షించి అందలి విశ్రేషముల గురించి మరింతగా చిమర్శనములు వెలయింప బురికొల్చునేని యీ రచన నఫలమైనశ్లే. త్యాగరాజ కృతులలో ని సంగీత సాహిత్యములను కొంఠవలకు విమర్శింపనగునే మో గావీ అతని నహజభ క్తి సంపదను భగవదనుభవానందములను వివరింప మాటలు లేవు, “రామి

335

అను రెండకరముల మచ్చరించుటయే. గొప్ప తపస్సుగాగొవి సహజ (ప్రతిభా నంపన్నుడై. “ఆదికవి యను (ప్రళంసను ఆందుకొన్నవాడు వాల్మీకి యొక్క_డే. ఆ యకరములను నాదయోగముతో ననుసంధించుటయే తపస్ప్సుగాగొని సహజ భక్తీ సంపన్నుడ్చై కృతులు విరచించి ఉత్తమ వాగ్గేయకారుడని ప్రసిద్ది నందుకొన్నవాడు. క్యాగరాజొక్క- దే. ఆ కారణజన్మునకు ఇవే నమస్ఫ్సుమనస్పులు. గ్‌, యా న్‌ 336

ఇంలి 6డె త్రీ 18

0 +0) |] జ్‌శ్రి శ్రి

గ్‌ 22

న వ = ౭ క ౩౪ (జ వ చ £2£ ౯ న ఇ జ వ 2౭ 2౪ ఇ శి జై ఛై ఖై 0 గ . . 1 శ ౨౩ స్క ౩ శ్‌ త్రి జ జీ కశ డ్‌ కన్‌ కిం ళ్తి ర 2826 రె వల శం శ్ర ర్‌ గ్ల 6 శ 238 జెల్ల ల్లి న. క షష గ ౫ క్‌ ల ఖా స న 01 ని యం త్తి శైణిత్స్తిశ్తా శి గ స సై ల ్‌ం జం ౩2 లైతే స శ్రీవ పై సై క్ర చ ౧ 63 మ! "10 9 థు చు ద ము ల లా ళ్‌ హి పూళస్తాళ సప్లై పై జైళ్ల య] ల స స స త్త న/ 4 న! లీ జ్జ” శి జి ౨1% శ కశ ళ్గలా గ్‌ హోళి కత్రి శ ౧ ౧ శకి బ్‌ అ 72 చ్‌ న టై జ్‌ శ 23 ప్టి స్ట్‌ వే న ఇ ణ మ శా శివా 23% త్‌ 1 శ్‌ సె క. ప ఎ నం న న శకం కడా శు తృ కుతి చా ళం లంట ౪౬, లి చి [శిఖ ౨౨౨% ణ్‌ [€్‌ 0) టి! శ్‌ శ (కీ జ్జ న స ౪ హా బి ణం జ్‌ చం ఫ జ పై ల్‌ గే శ క న చిం ర్వే వెళ్తూ 63 శ్‌ చ ఇ 0 ఖై ణి ర 5 వశ | ఇ గ్ల చిర క న్‌ [2 శే న హో నే స్ట య గ శని స్యళి .. రీ క సే 199 శాలి కి త్రి ణ్ణ న్నీ న్ని = ఆ య చ థీ య ణి యల త్త ౨౪

సద్ది ఆ సో శావాక్ష సై జ్జ చ్‌ శ్‌ $£ త్తి ణె 8 ణ్‌ జ్‌ 8 ణి వ్‌ క్ల ఛై తే జి గ! రీ సతి శీత ఫై జ క ఇ. శే ళ్తు వ్ర ఇ గీ స్‌ |. శ్రా బి శ్రి 2౪ కె ల్‌ చెత్త శ స స చ ష న్‌ స శ ల త ఉక కాల్ల డీ వుం స్ఞవై ఇబ గె వ్‌ శ్‌ శ ర వ ర రో ప “స జిం లైల శ చే లం కెంళశి ళం శే పళ రక్‌ 2 పైచ్తా నే గా... ఇప డి 8 "డి ళ్‌ ప స కే జ్జ త్తి ళీ వ... వ. బ్ర ౫2 మీ శశీ 1 హ్‌ స్తై ఖే శి తో 4 ష్‌ ౧ వై శ జప శీ శప ఇ పైత చత న క స శశి శర లకి జడి ప భక్తీ శతి శత అక్ర శతక 9 శైేశి ల? 5 4 రవ శి రతి స శా యే న్‌! న! శిల శ్లీ ఎ శి ళ్లాల చ ఖై క న జ |? రశ పై లై శేణ్తి భల ఉప లి ల్ల నో 2 2 రి ఫి చ శ్రి పి ౨4+ ని తీ త ఇ కక్త్ట పం భట చే చి ప్‌ ప్రై ర ర 1 శ్‌ ౧ లి ౩ ౨ ర రస శ కీ శి కిల శి పలి కచ్తేల్తే ఖే 1 క ర క న చ స 1 మ వ వత 0 8 9౫ న సక న స

జిత ౩ 232 కక్ష క్ష క్తక్షై క్ష శ్రి శాత. ధాన (వామన ణి గ్‌ జ్జై క్‌ శ్రీ ై రే ఓం ]ం గ గ్‌ చే ష్‌ సిన టి చి జ్‌ల్డీ క్‌ జ శళ్త జ్‌ ఇ దీ 54 కీ్‌ చెన్య లి 2 శత కళ జి వరో పిలి చచి అ శీ2ై చ్‌ న | క్‌ ౫ క న న్‌ ౨ న ణె ఛి ₹2ై జు హం కిల జి న్యా ౮ య గ + జైళ్ల చరి సాశి కి గ ళ! 30 శ్‌ జ్ఞ ఇవ శీ జతి సే బరే శ ఇక 1 క్రితి శస 8౪ శత్లి జ శ కై ల య చాక్‌ న స స్త జ్‌ 4 ప క్తేాళ్లి లై శైిథ ళల కిళ్లా ల లే వ 1 శ ౨ ౨౭ కీ తి జ్‌ ఎం ౨ పి సె కై స్తా న్‌ జ్జ క్‌ జే క | టె 5! వ స. హై మతి క్రి జ శ హా లవ ౩ యి శ్‌ ్ట స ఇ లే శ శం కినకి పశ త శైేస జైన జై వస్త శి టన వ్‌ శతి ఇవు 9 వీ 1 24 5 నా ళు ళ్‌తె స్ట్‌ జ్జ గె జి లీ న టీ ణి ఇం ఆ ఖ్‌ క స... లన 5 686 ఆ ౮్లౌ న జ్ర ల ఇబ ల్లో [బీ ఖం గం రే బట్‌ కడ శ్రీ " న న శి గ్‌ క్రి న స నే నే శీ ఓ చై మ ౦0 స వుశత్తు జై వ్ల శో శ్‌ ల్స్‌

గి ద! జ్తర్రై శ (కే శా

ళ్త్‌్ర్‌ అ ్జై న

చే ళ్‌్డే జ్జళ్లా

లి త్తి ర్‌ సే ల్‌జు

ణి జై ఇల్‌ ళీ వ?

జ ఇల్లే శ్‌ ళ్త్‌ శ్స్‌డ్ణ

[| 1 ఇట? రి 2 క క.

త జల్ల చై న!

క సట! ల య ర! శ్‌ ణి ట్ర శ్చ స "శ గ ం న్‌ 12లో ద్ధి ;్‌ లి ణి

న య స ట్స జి“ జ్‌ క జ్‌ హే న్‌ా ఇ భం 2 9 వె ష్‌ లై 2 4 క టే మ... వ ఖ్‌ మ ల తీ ష్‌

వ

శ్రే 0

తో కా చె శు

0 2 శ్రి ష్ష్‌

శె త్త క న

గే జ్ర ౪2 ఇక్‌ ఇ న

పా శ్రీశ భ్‌ క్‌! 19 జ్ర

గ్‌ ప 7 ల్లి ళు త్తిస్ష్‌ సే త్త లబ 12) ఇ)

శ 22 రైెళలి అ శి శ ౪ శి శత త్రపులవై త్త స₹ఇ రి లట ్ట్‌ ౬చ శక్‌ శి కక్‌ సప శ్‌

ఫి ఇ టై 10 శ్‌ స్త్‌ న్‌ జె

జ్ర క్‌. స్త ల

22 ప్రి వళభార్లు స్‌

గ్‌ ల ర గ

య 9 తక్‌ శే సం

ల్ని లే లి జే [-

వ ౫ బి ఛి [న ౭ న న. "జ్జ

రి ద టే సు వ్‌ 18 ట్ర స్య | స్ట్‌ జ్జ న 1 2చ శచీ ఓ నే త్తి

చవి ఛా ఉఊఉవ "డు "ళా అని అధ్లా అకు ఇఅ్ర్రా చాన

ఇం ళా ఉం శాజక్‌క్షక్‌ క్షీ క్ల క్త క్ష్లక్ష ల్ల క్‌ జె మై క్‌ క్షాక్ష్‌ సి క ణి త్త సి జి "క క శశ గో ల రా 6ద / క ౪ 4 1 ళా న ళ్‌ లి ప జ ర్‌ డ్‌ న | య ప్ప శత ర గ్ల దరి శి గ ౪9 క్ష్‌ కై 1 న = ఫ్లు ఛి లర్‌ శే న జని లే నక స్త్‌ గా ష్‌ ౫ ర 10 లి కల్ల చర్‌ ఉర్లు సై వ సడల పద్‌ న 2. (2! పజ కే జూ (ఇ రశ జ కైకశ గ స రె చ. 7 శ్రీ గ! ఓ ద్‌ ఫ్‌ జే మల చ జ్ర ప్ర చు (చ కు డై నశ టిల్త కృ 823 గ్‌ ఆత్ర స్‌ శై స్ట త్తి శీ శ్రి డై జ్జచ్‌ ( త్‌ే, క్స్‌ ఇర శ జ 3 య 0 సన! క్‌ డీ ర్జు 0 వ చి ౮ డ్డ ల! వ్‌ ంి 1 ర క న] ౬ సహ య ణు ల్‌ డా డె య్హు లు య్‌ చ2 శర 36 ల న్‌ కే జ 2 శిల సంకట పేస్ట్‌ పైప్‌ క శస చలీ లీ సట పనై న రన్‌ కే జస ఈక స్య 0 న గ ళు 06 న రాట్‌ వే చ స 17 జి వేష - స్త ఆశి క్ష్‌ ఇ ఎ శ గ్‌! (63 కె చ ర 9? డీ ణ్‌ గ్ధంద కాం ంక్తానను స శిటి నే ౨ క శ కైరో నిని 3 గ | జై షె, లై శి ళు న ౮ గస ఈ క య శ స అరం ల ఇ న! యా స ఖం యీఆోో్‌

జే జక శై కివి జై 0 ళతె ళ్‌ ళా (వ న్‌ శ శ్రీ ణా! య. ల ట్ట ళ్‌ ల్‌ కదే టె 2 డే లె సద న్‌ 11 జజ శే శి డ్య ప 65 శే ర్‌ 0 జే న్ని క్ర ర్ట ర త్తే ర్‌ ర్త వ 0... శస న స్ట ఈ £ జ బి నీ గా] మో ఆ ౯ ళ్‌ గ జ్జ సే ఇక శ స్ధ్‌క్షి న్‌ టె జీ తు శ 2 క్‌? / శ భట్‌ జాన

॥ | క్‌ | లీ అ త గ మ.