Telugu Thyagayya - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| టయ. చు ర్యా వ్‌ ర! న య గన సడ 71 టట న నారా. బో న! స) గం! చ. మ ఎం ఈ॥16(0) | €ెల న య నంట (1 స ర్‌ యా | న... 2/0 స [1 స? | శ ర మట నేగా మా ? టి గ్‌ శ 4 ర. 1. ఫం నాల లీల సం ( కీ ౪న 11 కీ హీ తు! భ్‌ స | ర్‌ మా వాటంతట ల్‌ నయకు! సం పే న సరి మ... టంలో “పే 4'జ్ఞ న (0 గ్‌. . న వ (సళ ల గస | భు స ను లు టట! 1 న భర. ర న. ట్‌ టు ర న ము [కీ టక క. ఏ ట్‌! గస్మన స; మై ల (| టం కటు ఇ

1 సం రం ఈ మొర స [ 1. న న. నం ఇన. |. పాట షా. చు కా ల స నక గ ల న్‌? న లు మ ల

5 శ్‌ శా టాడా న నం సస

స -4 ఉం[( వ్ర. గ్గ యా? మం వన ననన నే పు ర హం. నం లకు,

క ” (కరషసగకని,

త్యా గ్‌ య్యు రచన: శ్రీ ఇలపావులూరి కామేశ్వరరావు వచురణ: -* , తెలుగు వి శ్వ వి దారాల యం౦ హైదరాబాదు.

4 ఆంతతీ

0 511 1202701001 క2006572౯2 మేడం

తలుగు విశ్వవిద్యాలయం (వచురణ :; 4] (వథమ ముద్రణ : 1986

ద్వితీయ ముదణ : 1990 (వళులు : 5000 హక్కులు వి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం

'వెల ః: మూడు రూపాయలు

• వ్యిగహ రూపకల్పన : శ్రీ జి. కెం వేలుస్వామి

ముఖష్మత రచన : అ్రీ సుబ్రహ్మణ్యం

అక్షరాలంకరణ : శ్రీ ఎ. శేఖర్‌

ఫైటబ్రోలు ; జనతా స్టూడియోన్‌ "(వళులకు :

తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం _ఇయో కళాభవన్‌, మెఫాబాద్‌, 3 లం ॥ హైదరాబాదు - 500 004 ఈ. తోటలో ముఖచ్మిత ముద్రణ : క్‌ +

ది (పింటర్‌ [ఆఫ్‌ సెట్‌] ఇ గ్ర (రియ 8-6-584/హెచ్‌, హిమాల్తు యు బానా హెదరాబాదు'. కర్రా ము శర మ్ముదణ : ఓ ౧౦౮0109114... వ! వద్మావతి ఆర్ట్‌ (5 గ + 8-5-860, హైదర్‌నమక్తిళ్ల శైతతానాదు. 500 029.

భూవిఠఈ

ఆచార్య సిం నారాయణ రెడ్డి ఉపాధ్యమలు, తెలుగు విశ విద్యాలయం రెండు సహస్రాబ్దాలకు మించిన సుదీర్శ చరిత్రతో విరాజిల్లే జాతి ఆం్యధులది. [పతి రంగంలోనూ అత్యున్నత శిఖరా లందుకున్న మహనీయు లెందలో జతి కీ 6 కేతనాన్ని సమున్నతంగా ఎగరవేశారు.. వీరిలో 88 మంది. తేజో మూర్తుల విగ్రహాలు 'తెలుగు వెలుగుల మూర్తి నిక్షి వ్‌ కళా (పాంగణరి పేరిట హైదరాబాదు హుసేన్‌సాగర్‌ తటిని సురుచిర వేదికగా చేసుకుని, తెలుగు జాతి వై భవోన్నతుల్ని జగతికి చాటుతున్నాయి.

-. ఈ మహితాత్ముల ఆదర్శ జ్రీవితచర్శితల్ని “తెలుగు వైతాళికులు” అనే శీర్షిక [కింద (గంథమాలగా (ప్రచురించే

కార్య [క్రమాన్ని తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం చేపట్టింది. తెలుగు భాషా సాహిత్య సంస్కృతుల వికాసాఖ్యు దయాలకోసం...ఈ “విశ్వవిద్యాలయం 1985లో రూపొందిన సంగతి పాఠకలోకానికి తెలిసిందే. అరళే్తాను. పూర్వమున్న వివిధ: అకాడమీలనూ, కేయ్యదాలనూ అం్బతర్షినం చేసుకుని బహుముఖ సేవాక్తార్యకలాపాలకు విశ్వవిట్లాలయం సమైక్య వేదికగా వ్యవహరిస్తున్న విషయాట కూడా అందరికీ విదితమే,

శేళా తెలుగు వైతాళికులు అందుచేతనే విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహించే వివిధ క ర్తవ్యాల్లో (గ్రంథ (వచురణ ముఖ్యస్థానం వపాస్తోంది, , ఈమా యత్నాన్ని రచయితలూ, పాఠకులూ సమా దరించడంతో మాకు మరింత ఉత్సాహం చేకూరింది. ముఖ్యంగా “తెలుగు వై తాళికులు” శీర్షిక కింద... వెలువడిన లఘ్యుగంథాలకు అపూర్వమైన ఆదరణ లభించడంవల్ల వీటికి పునర్ము [దణావళ్యకత ఏర్పడింది. [వసుత (గంథం థ్రీ ఇలపావులూరి కామేశ్వరరావు రచించిన “త్యాగయ్య. ఇది ద్వితీయ ముదణ. తనక ఎతులతో కర్ణాటక సంగీతానికి దేశాంతర ఖ్యాతి తెచ్చిన తెలుగు వాగ్గేయకారుడు త్యాగయ్య. ఆ మహనీయుని జీవిత విశేషాలనూ, భక్తిసంగిత తత్వాన్నీ శ్రీ కామేశ్వర రావుగారు ఈ [గంథంలో వివరించారు. ఈ [గంథం వండితులకూ,సాహిత్యాభిమానులకూ, జన సామాన్యానికీ స్ఫూర్రిదాయక మవుతుందని విశ 3సిసున్నాం. " సం/- "హైదరాబాదు ఆచార్య ని. నారాయణరెడ్డి మార్చి 1990 ఉపాధ్యక్షులు తెలుగు విశ విద్యాలయం

త్యాగ య్యు పుట్టుక = వాల్టుం : త్యాగయ్య పూర్వీకులు తెలుగు నేలకు చెందినవారే. ఇంటిపేరు కాకర్ణవారు, కాకర్ల అనే (గ్రామం నేటి (వకాళం _ జిల్టా కంభం తాలూకా లోనిది. వీరు ములికినాటి శాఖకు చెందిన తెలుగు వైదిక (బాహ్మణ కుటుంబానికి చెందిన వారు. భారద్వాజ గో_తం. ఆవస్తంబ సూత్రం. కాకర్ణ [గ్రామం _ నుండి [క్రీ ఈ. 1800 [పాంతంలో తంజావూరు ాంతానికి వలస వెళ్ళి తమిళనాడులో స్థిరవడ్డారు. మహారాష్ట్ర రాజుల పాలనలో తెలుగు సంగీత సాహిత్యాలకు ఆదరణ ఉండేది, హిందూచదుత (ప్రచారం వైదిక సంస్కృతి అక్కడ వెల్లి విరుస్తూ ఉండేది. అట్టి అనుకూల వాతావరణంలో కాకర్ణ వంశ పండితులు అక్కడికి వెళ్ళి రాజాదరణ పొందారు. “ఖ్యాగరాజు ముతాత, పంచనద (హ్మం కాలంలో ఈ కుటుంబం అక్కడికి చేరింది. వంచనద (బహ్మం ఐదుగురు కృమారులలో గిరిరాజ (బహ్మం సంగీత సాహిత్యాలలో (సవీణుడై మహారాష్ట రాజైన షవాజీ ఆస్థానంలో కవిగా 'అనేక యక్షగానాలు. రచించాడు. ఈ గిరిరాజ కవికి ఐదుగురు

లీ తేలుగు వేతాళీకులు కొడుకులు. వారిలో రామబ్రహ్మం వేద సంస్కృత విద్యల లోను, రామాయణ (వ్రవచనంలోను వసిద్ధి చెందినవాడు, పీరు తిరువారూరులో నివాసంచేస్తూ ఉండగా ఈ రామబ్రహ్మం గారికి త్యాగరాజు జన్మించాడు. త్యాగయ్య జననము :

• రామ్మబహ్మం భార్య సీతమ్మ. ఈమె వీణె కాళ హస్తయ్య అనే గొప్ప సంగీత విద్వాంసుని కుమా ర్తె. వీడు తంజావూరు ఆస్థాన సంగీత విద్వాంసులు. రామ్మబ్లహ్మంకు ముగ్గరు కుమారులు. “మొదటి ఇద్దరు, పంచాపకేశన్‌, రామ నాథన్‌. వీరు తల్రిదండ్రులకు ఆహ్హాదం - కలిగించ లేదు. పంచాపకేశన్‌ పండిత ప్యుతుడనే సామెత రుజువు చేస్తూ అల్టరివాడై నాడు. రామనాథం బాలుడుగానే అకాలమరణం చెందినాడు. సహజంగా దై వభక్తులై న సీతమ్మ, రామబ్రహ్మం తమకొక సత్పు[క్రుణ్ణి (ప్రసాదించమని తిరువారూరులో వెలసి ఉన్న త్యాగరాజస్వామికి వరపడ్డారు. తిరువారూరులోని త్యాగరాజాలయం చాలా మహిమగలిగినట్టిదిగా (వసిర్ధి, త్యాగరాజంటే. శివుడే, (ఫ్రీశైలంలో మల్లికార్జునుడన్నట్టు, కంచిలో ఏకా[మేశ వ్రరుడన్నట్టు తిరువారూరులో శివుణ్ణి త్యాగ రాజస్వామి అంటారు, న దీనులై న సీతమ్మ, రామ[బహ్మంల మొర ఆలకించి త్యాగరాజస్వామి వారికి స్వప్నంలో పొడగట్టి “మీకు త్వరతో

త్యాగయ్య ఠి సంగీత సాహిత్య కళా కోవిదుడు కాగల కొడుకు పుటును. "ఆతనికి నా పేరు పెట్టండొ అని చెప్పెనట. కొన్నాళ్ళకు - వారి తవస్సు ఫలించి ఈ మహనీయుడు ఉద్భవించెను. త్యాగరాజు అని పేర పెట్టుకొనిరి. త్యాగయ్యకు ఈ పేరు పెట్టుటకు గల కారణమిదే. త్యాగయ్య జన్మ తిథి సర్వజిత్‌ సంవత్సర వైశాఖ శుద్ధ షష్టి, సోమవారం. అనగా [క్రీ శ, 1767 సం॥ మే నెల 4వ తేది. - తేరువారూరు ; త్యాగయ్య జన్మస్థానమైన తిరువారూరు, మను నీతి చోళరాజు రాజ్యానికి ముఖ్యవట్టణంగా పసిద్ధి కెక్కింది. ఈ -వవిత్ర తేతంలో ఎందరో సంగీతమూర్తులు విలసిల్లినారు. ఈ పట్టణం తంజావూరు' జిల్లా కావేరీ డెల్టా (ప్రాంతంలో (పసిద్ధ పుణ్య షేతం, త్యాగరాజస్వామి ఆలయానికి తోడు ఇంకా అనేక దేవాలయాలు ఇక్కడ వెలసి ఊన్నాయి, ఇక్కడనే సంగీత (త్రిమూర్తులు - శ్యామశాస్త్రి, త్యాగరాజు, 'ముద్దుస్వామి దీక్షితార్‌ -_ ముగ్గురూ జన్మించారు. ఇడి దైవ సంకల్పంగా భావించబడుతున్నది, ఈ సంవత్సరం ఏపిల్‌ నెలలో ఈ ముమ్మూర్తుల జయంతి ఉత్సవాలు ఈ తిరువా రూరులో జరిగినవి. కర్ణాటక సంగీతంలో స్వర్ణయుగం ఈ

గ తేలుగు వై తాళీకులే' మూ ర్రితయం జీవిత కాలమే. ఇది 1762 నుండి 1847 వరకు 125 సంవత్సరాలు. తిరువారూరుకు “కమలి అనే పేరు గూడా ఉంది. అమ్మ వారిపేరు కమలాంబ. శివుని పేరు త్యాగరాజస్వామి. ఇక్కడ జన్మించడమే ముక్తి, అని పురాణాలు చెబుతీవి. ఇక్కడ త్యాగయ్య తల్లిదం[డులు కొన్నాళ్ళు నివాసం, చేసి; త్యాగయ్య ఐదా రేండ్డ బాలుడుగా ఉన్నప్పుడు “తిరువై యార్‌” అనే చోటికి చేరారు. ఈ ఊరికి వంచనద క్షేత్రం అనే పేరుంది. ఇది ఐదు నదుల కూడలి (వదేశం. కావేరి, కొల్పడం, కూడ మురుటి, వెన్నార్‌, వెట్టార్‌ అనే అయిదు నదులు ఈ (గ్రామం సమీపంలో, సంగమించడం గమనించవచ్చు. తిరు = పవ్శిత మైన ఐ = అయిదు, ఆర్‌ = నదులు. ఇక్కడనే త్యాగయ్య తన జీవితం అంతా సంగీత, సాహిత్య తపస్సుతో గడిపీనాడు. విద్యాఖ్యాసం : రామబహ్మం వాల్మీకి రామాయణ [ప్రవచనం చేయ “డంలో మిక్కిలి [పతిభావంతుడుగా శేరు గడించాడు.తులజాజీ . మహారాజు వీరికి తిరువైయార్‌లో ఒక ఇంటిని దానం చేశాడు. _సమీవంలో 'వజవతి కోవిల్‌ అనే ఊరిలో కొంత భూమిని గూడా వీరికి జీవనాధారంగా ఇచ్చాడు. తిరువై య్యార్‌ అన్నీ విధాల వీరికి సౌకర్యంగా ఉండటం వల రామబ్రహ్మం తనకు

త్యాగయ్య, ల్‌ న్లాజు ఇచ్చిన గృహంలో ఉంటూ త్యాగయ్యకు తెలుగు, సంస్కృతం బోధిస్తూ వర్వదినాలలో తంజావూరు వెళ్ళి రాజాస్థానంలో రామాయణ (ప్రవచనం చేస్తూ ఉండేవారు. ఆ వూరిలోని సంస్కృత పాఠశాలలో త్యాగయ్య చదువు కొంటూ ఉండేవాడు. రోజూ తల్లిదర్శడులు ఇంట్లో థఫ్రీరామ వంచాయతనానికి పూజచేసి, భకితో సంకీర్తన చేస్తూ ఉండే వారు. త్యాగయ్య తల్లి సీతమ్మ చక్కగా పాడేది. వందలాది క్రీర్తనలు ఆమెకు పాఠం. పురందరదాసు, నారాయణ తీర్థ, రామ దాసు, జయదేవుడు. మొదలై న మహనీయుల భ క్రి గీతొలను ఆమె పూజా సమయంలో పాడుతూ ఉండేది. త్యాగయ్యకు ఈ వాతావరణం వెన్నతో బెట్టిన సంగీత, సాహిత్య విద్య అయింది. రామ్మబహ్మం ్రీరామతారక మంతం జపించే = వాడు. ఇటు రామభ క్రి, రామాయణ వఠనాభిలాష, సంగిత (శ్రవణం___ఇవన్నీ త్యాగయ్యకు దివ్య (వబోధకాలై నవి. రాజాస్థానంలో రామాయణ [పవచన౦ చే సేటవ్పుడు త్యాగయ్య వాల్మీకిళ్లోకాలు చదివేవాడు రామ[బబ్రహ్మ౦ [పవచనంచేసే వాడు. ఇందువల్ల పసితనంలో లేత మనస్సులో వాల్మీకి రామా యణంలోని శ్లోకాలన్నీ బాలునిపై 'చెరగని ముద్ర వేసినవి. శ్లోకాల.కాత ర్యం తండి వివరించేటప్పుడు ఆస కితో వినడం వల్లభ క్తిరక్తి, కావ్యసొందర్యం త్యాగరాజుకు కలిగించిన సంస్కారం ఇంచనా. వేయడం సాధ్యం కాదు. అృవయత్నం

6 తెలుగు వైతాళికులు గానే బాలత్యాగరాజు నోట గానం, కవిత్వం జాలువారుతూ ఉండేవి. ఒక రోజు పూజాసమయంలో తల్లి. భకిగీతాలు పాడుతూ ఉండగానే త్యాగరాజు నోట 'నమో నమో రాఘ వాయి అనే ఒక దివ్యనామ సంకీర్తన అ్యపయత్నంగా వెలు వడిందట. అందులోని సమాసాలు, అన్ముపాసలు, భావ గాంభీర్యం, ధారాశుద్ధి తల్లిదండ్రులకు ఆశ్చర్యం ఆనందం కలిగించినవట. ఆ కీర్తనలో కొన్ని. చరణాలు:-

“నమో నమో రాఘవాయ అనిశం- నమో నమో రాఘవాయ వకనుతాయ దీనబాంధవే - సకలలోకదయాసింధవే (శితదురిత తమోబహురవయే -_ సతతపాలితాద్భుతకవయే నూతన నవనీతభక్షిణే . భూతలాది సర్వసాక్షిణే

వరగజకర తులిత బాహవే _ శరజితదానవ సుబాహవే - త్యాగరాజపాలనాయ _ నాగరాజ సేవితాయ”

ఇలా తనకు ఆవేశం కలిగినప్పుడు గోడల మీద,

తలుపులమీద కీ 'రనలు (వాస్తూ ఉండేవాడట.

ఉపనయనం - సంగిత ళితణ

• తల్లిదండడులు _త్యాగయ్యకు ఎనిమిదవ ఏట ఉపనయ నముచేసి యథావిధిగా వేదకాస్త్ర పాఠశాలలో విద్యాభ్యాసము నై చేర్చిరి. బాలుని ఆస క సంగీతం వట్ట మిక్కుటంగా

త్యాగయ్య 7 ఉండేది. తల్లిదగ్గర అనేక కీ రనలు నేర్చుకొని (శ్రావ్యమైన కంఠధ్వనితో పూజా సమయంలో పాడుతూ ఉండేవాడట. కుమారునిలోని భక్తి, కవిత్వళ క్తి, సంగీతానుర క్తి కని పెట్టి రామ్మబహ్మం తెలుగు, సంస్కృత భాషలను తానే స్వయంగా నేర్పెను. అనతికాలంలోనే త్యాగయ్య ఉభయభాషల్లో చక్కని చొరవ సంపాదించి రచనా ధోరణి కనబరుస్తూ ఉండెను. తండి వద్దనే మొదట రామమంతం ' ఉవదేశం పొంది త్యాగయ్య తాను స్వయంగా వేరే పూజ చేయడం మొదలు పెట్టినాడు. రోజూ పూజక్షై పూలు కోయడానికై దగ్గరలో నున్న ఒక తోటకు వెళ్ళేవాడు. దారిలో ఒక ఇంటిలో సంగీత శిక్షణ పొందుతున్న విద్యార్థుల కంఠస్వరాలు బాలుని చెవున ఐడేవి. అక్కడ రోజూ కొంతసేపు ఆగి ఆ పాఠాలు ఆలకించి ఆలస్యంగా ఇంటికి చేరేవాడు. రోజూ త్యాగయ్యను ఆకర్షిస్తున్న ఆ గృహం శొంఠి వెంకటరమణయ్య అనే సంగీతవిద్వాంసునిది. వారు తంజావూరు ఆస్థానంలో (వధాన సంగీత విద్వాంసుడు, రాజ సింహాసనంపై అర్థాసనం అలంక గించేటంత రాజగౌరవం పొందినాడు. తన కుమారుని [వతిభను గమనించిన రామబహ్మం త్యాగయ్యను ఒకనాడు. కౌంఠి వెంకటరమణయ్య గారి వద్దకు తీసుకొని వెళ్ళి తన ప్యుతునికి విద్యాదానం చేయమని (ప్రార్థించాడు. వాలుని గ్మాత నూధుర్యం, వర్చస్సు పరిశీలించి వెంటనే సంగీత శిక్షణ

గ్ర తెలుగు వైతాళికులు (ప్రారంభించారు. ఒక సంవత్సర కాలంలో గురువుగారి దగ్గరి విద్య నంతటిని [గ్రహించాడు త్యాగయ్య. గురువు సన్నిధిలో, శ్పెద్దల ఎదుట ఒకసారి బాల త్యాగరాజు సంగీతసభ జరిగింది. అందరి 1పశంసలు, ఆశీస్సులు పొందిన త్యాగయ్య ను గురువు కౌగిలించుకొని రాజు తన చేతికి ఒకవ్పుడు తొడిగిన స్వర్ష

• కంకణాన్ని శిష్యుని చేతికి తొడిగి ఉప్పొంగి పోయాడు. తంజావూరు సరస్వతీ మహల్‌లో పెద్దలందరు ఒకప్పుడు త్యాగయ్యచేత కచేరీ చేయించారు. కాంభోజీ. రాగాలాపన విస్తారంగా చేసి “మరి మరి నిన్నే" అనే కీర్తన పాడి సభను ఆశ్చర్యానందాలలో ముంచేశాడు ఆ చిరంజీవి. ఈ విషయం శరభోజీ మహారాజు చెవిని బడింది. ఎప్పుడెవ్పుడు ఆ [వతిభా =. శాలిని తన ఆస్థానానికి రప్పింతామా -అని రాజు ఆలోచిస్తూ ఉండెను. తం[డి మరణం-అన్న గారి ఆగడం-వివాహము : త్యాగయ్య వధ్నాలుగేండ్ర బాలుడుగా ఉన్నప్పుడు రామ[బహ్మం స్వర్గస్తుడెనాడు. ఇంటికి , పెద్దబిడ్డ 'ఇవ్పుడు వంచావకేశన్‌. ఇతనినే జపేశం అని గూడా పిలిచేవారు. ఇతడికి చదువు అబ్బలేదు. సంస్కారం లేదు. డబ్బుమీద దృష్టి. తిని తిరగడానికి డబ్బు కావలె. త్యాగయ్య తెలివి తేటలు, సంగీత (వతిభవల్స రాజాశయం డొరుకుతుందనీ,

త్యాగయ్య " రి ఆానుగూడా తమ్మునివల్ప భోగజీవితం అనుభవించ వచ్చుననీ ఆళవడ్డాడు అన్న. తమ్ముని ధోరణి, భక్తి సంగీతం పూజా 'పునస్కారాలపట్టనే గాని ఆర్హనపై (వసరింపక హోవడంతో అన్నకు తమ్మునిపై కోపం ఎక్కువైంది. తండి మరణించిన నాలుగై దేండ్డకు త్యాగయ్యకు, జపేశంకు వివాహాలై నవి. త్యాగయ్య భార్యపేరు పార్వతి. సీతమ్మ ఇద్దరు కుమారులను అనుసరించుకొని కాలం గడుపుతూ ఉండగా ఇంటిలో భాగాలు పంచుకొని వేరుపోవాలని జపేశం పట్టుబట్టినాడు. అలాగే జరిగింది. పంపిణీలో త్యాగరాజుకు తండ్రి పూజచేస్తూ ఉండిన్‌ శ్రీరామవంచాయతనం, ఏకపీఠ 'వ్మిగహం వచ్చింది, దీ త్యాగయ్య మహాభాగ్యంగా స్వీకరించి, ఆనందించి “ఎంత భాగ్యము, మాపాల గల్లితివి అనే కీర్తన రచించాడు. త్యాగయ్యవట్ట్ల అన్నగారికున్న భేదభావం వల్ద, తల్చి సీతమ్మ బాధవడుతూ త్యాగయ్య భ క్తి, వై రాగ్యములకు తోలోన సంతోషవడుతూ దైవచింతనతో గడుపుతూ ఉండినది. " . లపపన్లేనపునమ | మంద్రదిక

౦(తదీడ వ ॥ *;.. కాంచీపురం నుండి రామకృష్ణ యతీంథదులు అనే. ఒక స్వాములవారు ఒకనాడు త్యాగరాజింటికి అతిథిగా వచ్చి.

10 తెలుగు వైతాళికులు అయాచితంగానే ఆయనకు రామషడక్షరీ మంతోవదేశం చేసి 96 కోట్టి జవం చేయవలసిందిగా ఆదేశించి వెళ్ళినారు. ఈ రామకృష్ణ యతీం్యద్రులకు త్యాగయ్య తన “నౌకా చరి[తం*లో అంజలి ఘటిస్తూ ఇలా అంటాడు. “(మొక్కెద దేశికవరునకు [మొక్కెద ధర్మార్థ కామమోక్ష్మపదుకున్‌ (మొక్కెద పదముల ననిశము (మొక్కెద ్రీరామకృష్ణ మోదాఖ్యునకున్‌ ”___ రామకృన్ణయతీందుల ఆదేశానుసారం 24 సం॥రాల కాలంలో 96 కోట్ట రామనామం జపించి త్యాగరాజు (వవంచ చర్మిత సృష్టించాడు. వాగ్గేయకారు లెందరో పూర్వం ఉండ వచ్చు. సంగితమూర్తు లెందరో ఖ్యాతి గడించి ఉండవచ్చు. కాని 96 కోట్ల రామనామ జవంచేసినట్లు కనీవినీ ఎజణుగము. రోజుకు లక్ష ఇజవై ఐదువేల లెక్కన £4 సంవత్సరాలు చేస్తేగాని 96 కోట్ల జవం పూర్తికాదు. దీని ఫలితంగా త్యాగ రాజు వాణి, సంగీత సాహిత్యవరంగా ఆనంద సాగరాన్ని సృష్టించ గలిగింది. . _ “*ఆనందసాగరమీదని దేహము భూమి భారము రామ్మబహ్మానందసొగరము” అనే కీర్త నేఈ సిద్ధికి అద్ధం' పడుతుంది, నామజవం ముక్తికి మార్గమని సామాన్య

త్యాగయ్య 11 భక్తులు భావిస్తారు. కాని త్యాగయ్య నామమే ము' క్తిగా భావించి నామంతో తాదాత్మ్యం పొందినాడు. తులసీదాసు “రామ్‌ తేరానామ్‌ స్వయం హీ కావ్య్‌ హై” అంటాడు. రామ నామమే కావ్యంగా తులసీదాసు భావించగా నామమేక్రై వల్య౦గా త్యాగయ్య అనుభవించాడు. “రామి శబ్దంలో నాద మాధుర్యం అనుభవించి ఆ దివ్యస్సూర్తితో నాదోపాసన చేసి సప్తస్వర సుందరులను భజించి, శతాధిక రాగరత్న మాలికలను (గుచ్చి పరమాత్మతత్వాన్ని ఉపాసించి తరిం చాడు త్యాగయ్య. ఇది రామమర్వత (వభావమే అని మంత శాస్త్రవేత్తలు, దార్శనికులు,భాగవతులు నొక్కి వక్కాణించారు. స్వరార్థవము

ఒకనాడు ఒక యతీంద్రుడు త్యాగరాజు పాట విన వలెనని వారి యింటికి వచ్చి పాట విని కొన్ని తాటియాకుల [గ్రంథముల కట్టలు వారి వద్ద పెట్టి కావేరీనదిలో స్నానము _ చేసి వచ్చెదనని చెప్పి వెశ్ళెనట. వారు తిరిగి వస్తే భోజనం చేద్దామని త్యాగయ్య ఎంత సేపు కాచుకొని ఉన్నా రాలేదట, ఆ రోజు ఉవవసించి న్మిదపోగా స్వప్నంలో ఆ సన్న్యాసి కనబడి తాను నారదుడననీ తానక్కడ వదలి వెళ్ళిన తాళ వ్యత (గ్రంథము 'స్వరార్గవము' అని పలికెనట. మేలుకొని

కేవ తెలుగు వై తొళికులు చూడగా ఆ తాటాకు పుస్తకాలలో సంగీతకాస్త్ర మర్మము లెన్నో క్యాగరాజుకు లభించినవట. ఆ ఆనందావేశంలో నారదుని స్తుతిగా “థ్రీనారద, నాదసరసీరుహ భృంగ శుభాంగ, =. వేదజనితవరవీణూ వాదన తత్వజ్ఞ” అనే కృతి రచించెను. “స్వరార్థవం' అంటే స్వర సముద్రం. పార్వతికి వరమేశ్వరుదు స్వరార్థవ మర్మములు. తెలిపెనని పురాణ -. ప్రసిద్ధి. త్యాగయ్య “రజతగిరీశుడు నగజకు తెల్పు స్వరార్థవమర్మములు

• విజయము గల్ను త్యాగరాజు ఎలుగు విశ్వసించి తెలుసుకో” అని “స్వరరాగ సుధారసి అనే కీర్తనలో త్యాగరాజు ఉదా హరిస్రాడు. త్యాగరాజు సృష్టించిన నూతన రాగముల సౌందర్యం, గాంభీర్యం, రస సిద్ధి _ లోతుగా పరిశీలించిన వండితులు ఈ 'స్వరార్షవ' ఉదంతాన్ని పూర్తిగా విశ్వసిస్తారు. ఉంఛవృ త్తి ఇల్లు తవృ ఇతర ఆ స్తి ఏమీ లేని త్యాగయ్య భుక్రిక్లై ఏ వృత్తిని చేవట్టిలేదు.. తన సంగీత (ప్రతిభకు తగిన రాణ్లో

త్యాగయ్య శ్ర (శయానికి (వయత్నించలేదు. ఇక భుక్తి గడవటం ఎలాః సమయం రామ కైంకర్యం, కీర్తనల రచనతో సరిపోతున్నది గడాః అందుచే అన్నివిధాల ఆలోచించి ఉంఛవృత్రి చేత "త పొట్ట గడుపుతూ నిరంతరం భక్తి సంగితంతో జీవితాన్ని రామార్పణం చేస్తూ ఉండెను. కాలక్రమేణ త్యాగరాజు కడ సంగిత శిష్యులు చేరసాగిరి. వారానికొక రోజు భక్తి కీర్తనలు గానం చేస్తూ వీథిలో ఉంఛవృతి (భిషాటన) చేసి లభించిన వదార్థాలతో వారమంతా భుక్తి గడుపుకోవడం జరుగుతుండేది. "అపారమైన సంగీత సాహిత్య పాండిత్యం ఉండి త్యాగరాజు తన తండికాతల వలె రాజ్మాశయం ఆశించలేదు. ఈ విషయం జపేశంకు కోపం కలిగించింది. ఎన్నో విధాల నచ్చచెప్పడానికి (సయత్నం చేశాడు. (వయోజనం కలగ _ లేదు. ఒకరోజు కోవం వచ్చి అర్థరాతి వేళ త్యాగరాజు పూజించే శ్రీరామ పంచాయతనాన్ని తీసుకొని వెళ్ళి కావేరీ నదిలో పారవైచినట్టు చెపుతారు. తెల్లవారి వ్మిగహాలు కన . త ఇడక త్యాగయ్యకు పిచ్చెత్రినళై ఆ ఆవేశంలో ఎన్నో క్రి ర్తనలు రచించినట్లు చెబుతారు. అందు కొన్ని క్రీ ర్తనల మొదళ్ళు :- . అన్సే నెందు వెదకుదురా హరి” " అఏందు దాగినాడో శ్రీరాముడు"

[4 తెలుగు వైతాళికులు.

“ఎన్నాళ్ళు తిరిగేది”

• అవ్బర్రుగేలరా ఓ రాఘవా” , కొన్నాళ్ళు వరితపిస్తూ దినమొక యుగంగా గడుపుతున్న రాజుకు కావేరిలో ఒకానొకచోట విగ్రహాలున్నట్ల్టు పొడగట్టిన దట. అక్కడికి వెళ్ళగా అవి లభించినట్టున్నూ, ఆ ఆనందంలో

“*కన్సగొంటిని శ్రీరాముని నేడు”

“ఎట్టా దొరికితివో ్రీరామా”

“రారా మాయింటిదాకా”__.. అనే కీర్తనలు పడినట్టు శిష్కపరంవర వల్ట తెలుస్తున్నది. మానవాతీత శక్తు లను, మహిమలను విశ్వసించని తార్కి కుడు కూడా ఈ రచ నలను చదివినప్పుడు, విన్నవ్వుడు త్యాగయ్య భావుకతకు, భ క్రియోగసాధనకు, నివాళు లర్పించకుండా ఉండలేడు. రాజాహ్వానము = నిరాకరణ :

తంజావూరు రాజు శరభోజి త్యాగరాజును తన కొలు వుకు ఆహ్వానించి ఆస్థానవిద్వాంసుడుగా నియమించవఠెనను కొన్నాడు. త్యాగయ్య వైరాగ్య (పవృ తి కొంతవరకు రాజు చెవులబడి ఉన్నప్పటికీ రాజధిక్కరణ చేయడనే రాజసబుద్ధితో తన రాజోద్యోగులను త్యాగరాజు కడకు పంపించాడు. ఆ రాజోద్యోగులు త్యాగయ్య ఇంటికి వచ్చి వారికి రాజాాశయం

త్యాగయ్య కేర్‌ వర్తమానం చెప్పడం అన్నకు కొండెక్కినంత సంబరం కలి

' గించింది. ఇరుగుపొరుగువారు కూడా త్యాగరాజు రాజ్యాశయం స్వీకరిస్తే బాగుంటుందని అనుకొనే ఉంటారు. త్యాగయ్య కూడా చాలాదూరం ఆలోచించిన శ్రే కనబడుతుంది. మనసునే (వశ్నవేసి అడుగుతాడు. -

“నిజముగ బల్కు. మనసా నిధి చాల సుఖమా

రాముని సన్నిధి సేవ సుఖమా” అని తన మనస్సును నిలదీసి అడుగుతాడు. సన్నివేశం చాలా క్లివ్షమైనది. అన్న, ఇరుగుపొరుగువారు, మిత్రులు, (శ్రేయోభిలాషులు - అందరూ ' సహజంగా రాజ్మాశయం. మంచిదనే భావించడం లోక సహజం. కాని త్యాగయ్య లోకసహజమైన వ్య క్రిగాదు. తాను జన్మించిన దెందుకో ఆయనకు అంతరాత్మ చెబు తున్నది. ॥

*ఏ పనికో జన్మించితినని నన్నెంచవలదు శ్రీరామా” అని చిన్ననాడే రామునికి స్పష్టంగా చెప్పి వేసిన త్యాగరాజు రామకథను, రామనామాన్ని, రామతత్తాన్ని రాగసుధలో రంగరించి పవంచానికి సంగీతామృతాన్ని అందించడానికి తాను జన్మించినట్లు అనుక్షణం గుర్తు చేసుకొంటూ ఒక క్షణం కూడా వృథా చేయకుండా తన కార్యదీక్ష కొనసాగిస్తూనే ఉన్నాడు. రాజ్యాశయం ఈ దీక్షకు భంగకర౦. ఈ విషయం

16 తెలుగు వైతాళికులు రూఢి చేసుకొన్నాడు త్యాగరాజు. రాజు దగ్గర ఉండేది నిది తా ననుభవిస్తున్నది రాముని సన్నిధి. నిధి చేతికి వస్తే, లోభం కలగవచ్చు. రాముని సన్నిధిలో ఆనందం తప్ప మరో యోచన ఉండదు. అందుకే ం” “మమత బంధనయత నరస్తుతి సుఖమా? " సుమతీ | త్యాగరాజ నుతుని శీరన సుఖమా ? “నిజముగ బల్కుమనసా” అని వితర్కించుకొని సవినయంగానే వారికి తన అసమ్మతిని తెలిపాడు. రాజు ఆ(గహించి బలాత్కారంగా త్యాగయ్యను కొలువులో (వవేశ 'పెట్టమన్నాడట. రాజభటులు వారిని తంజావూరుకు తీసు కొని వెళటతున్న సమయంలో రాజుకు దుర్భరమైన కడుపు నొప్పిరాగా, త్యాగయ్యవట్ట తన అవచార ఫలితమే. ఆ బాధ అని [గహించి తన ఆజ్ఞను ఉవసంహరించుకొన్నట్టు (వజలు చెవుకొంటారు. ో*వలుకుబోటిని సభలో పలుచ మానవుల కొసగే ఖలులు” అని కుకవులను, కుద గాయకులను “*దుర్మార్గచరాధములను దొర నీ వనజాలరా” అనే కీర్తనలో దుయ్యబడతాడు. “వదము త్యాగరాజనుతుని పైగా నిది

త్యాగయ్య శీ

• పొడియేమి ఏడ్చియేమి” అంటాడు మరొక కీ _రనలో, ఈ చి త్తవృత్తిలో పోతరాజు, త్యాగరాజు కాదర్శం,. . రాజాాశయం స్వీకరించినప్పుడు రాజుని పొగడళక తవ్పదు. ఆత్మను చంపుకొనక తవ్పదు. అందుకే బమ్మెర వారివలె కాకర్టవారు గూడా మేరుపర్వతం వలె తలవంచలేదు 'ధనాకర్షణకు. ల .

_ _ నిను ఆకటికిం గొనిపోయి అల కర్ణాట కిరాట -.

• “*” శీచకులక మ్మ (తిపద్ధిగ నమ్ము భారతీ" అని పోతన అన్నట్లుగానే త్యాగయ్య . " -

... “పలుచ మానవుల కొసగొనని స్పష్టం చేశాడు. భార్యావియోగము-పునర్వివాహము- సంతానము స త్యాగయ్యకు 18 వ ఏట వివాహం అయింది. భార్య

పార్వతమ్మ ఐదారు సంవత్సరాలు మ్మాతము కాపురం ' చేసి అకాల మరణం చెందింది, త్యాగయ్యకు నిండా: పాతి కేండ్డు గూడా లేవు. వైరాగ్య సంవన్నుడై నను, తల్లి కోరిక వకారం మరల పార్వతమ్మ చెల్పెలు కమలాంబను వివాహ౦_ చేసు కొనెను. వారికి సీతాలక్ష్మి అనే కుమారై కలిగింది. ఆమెను అఖిలాండపురం కుప్పుస్వామి అయ్యరు కిచ్చి వివాహం చేళారు. 'ఆమెకు ఒక కొడుకు. అతని పేరు వంచావకేశయ్య. కటా

18 తెలుగు వైతాళికులు గొప్ప సంగీత విద్వాంసుడై నాడు. అతడు సంతానం లేకుండా మరణించాడు. అతని భార్య గురవమ్మ తంజావూర్‌లోని తన పుట్టింటికి వెళ్ళింది త్యాగయ్య పూజిస్తున్న ఏకపీఠ వ్మిగహం ఆమె తనతో తీసుకొని వెళ్ళినది. 20వ శతాబ్ది ప్రారంభంలో అపు మరణించింది. ఆ వ్మిగహం ఆమె పుట్టింటివారి స్వాధీనంలో తంజావూరు వరాహప్పియ్యర్‌ వీథలో ఉందని (ప్రొఫెసర్‌ సాంబమూ రి గారు (వ్రాసినారు (610021 3310892917 562169). దీన్ని బట్టి త్యాగయ్య వారసులివ్వ డెవ్వరు లేరని తేలుచున్నది. అయినను సంగీత విద్వల్లోక మంతా వారి వారసత్వమును అవిచ్చిన్నంగా అనుభవిస్తు న్నారు. వారి త్యాగానికి ఫలితంగా దివ్య గానామృతం, సంగీత సాహిత్య సంపద లోకానికి వెలుగు చూపుతున్నది. తెలుగు భాష ఉండేంత వరకు త్యాగరాజ కీర్తనలు యావత్‌ దక్షిణ భారతదేశంలో మారు[మోగుతూనే ఉంటాయి. ఇంతకంటే మించిన సంతాన లక్ష్మి ఎక్కడుంటుంది ? మహోన్నత వ్యక్తిత్వము ; . ఉన్నతమైన ఆదర్శాలు, ఆ ఆదర్శాలకు తగిన _ ఆచరణ,. పట్టుదల, ఆత్మవిమర్శ, ఇతరుల పట్ల గౌరవము, సహనము, నిరాడంబర జీవనము, వినయ విధేయతలు.

త్యాగయ్య 19 ఈ సద్గుణ పుంజమంతా త్యాగరాజులో రూపు దాల్చినట్టు , కనిపిస్తుంది.

“ఎందరో మహానుభావులు _- అందరికి వందనములు” అన్న కవి గాని, వాగ్గేయకారుడు కాని మనకింకెక్కడా కనిపిం చడు, ఈ వినయవాక్కు. భారతదేశమంతటా వ్యాపించింది. విద్య వినయాన్ని కలిగిస్తుంది. వినయంలేని వానిని విద్యా వంతుడనరాదు.

“విద్యాగర్వము లే లే _ అవిద్యావళముగా నేలే

ఖద్యోతాన్వయ తిలకుని పురమేలే

బుద్ధ్యాశునదోచదేలే

ఎటులైనా భ క్రివచ్చుటకే యత్నము సేయవే మనసా”

అని ఆత్మసంబోధన ద్వారా. వ్య క్రిత్వాన్ని వవిితం చేసుకొన్నాడు త్యాగరాజు ఏవృత్తి చేపట్టని సోమరి కాదు. ఉంఛవృ త్రితో జీవించినా (వవంచానికి సంగిత సాహిత్య భిక్ష [వసాదించాడు. ఉదరపోషణకై వరాయ త్తవ ర్తనం

_ ధనార్జన లక్ష్యం లోకసామాన్యం. తాను సంగీత శాస్త్రాన్ని,

కళను ఉద్ధరించడానికి జన్మించాననే స్ఫురణ జన్మతః పొంది ఆ లక్ష్యసిద్ధికై సాధనంగా శరీరయాత కొరకై ఉంఛవృత్తి అవలంబించాడు. "

20 తెలుగు వై తాళికులు “బహ్మామృతం పిబేత్‌ భైక్యమాచరేత్‌ దేహరక్షణే” అని ఆర్షోక్సి. అనగా “(బ్రహ్మానందం కొజకు పాటుబడవలసి నది, అవసరమైతే భిశాటనం చేసి దేహం నిల్పుకో” ఇదే లక్ష్యంతో దేహం నిల్పుకొనేందుకు మ్మాతమే త్యాగరాజు . అన్నం తినే దెందుకు? దేహ రక్షణ కొరకు ," దేహ రక్షణ ఎందుకు? దేవుని గొలిచేటందుకు? దేవుని గొలిచే. దెందుకు? ముక్తి జొందేటందుకు,. “భ కి బిచ్చ మీయవే” అని రాముణ్ణి (ప్రార్థించాడు. దేవం విలువను స్పష్టీకరించాడు. దేహం ఎంత విలువైందంటే “నాద్యపణవ సప్తస్వర, వేదవర్డ శాస్త్ర పురా ణాది చతుష్షమ్షికళల భేదము చెలగే మోదకర శరీరమె త్తి” (భక్తి బిచ్చమీయవే' అనే . కీర్తన) _ | త్యాగయ్యది సుధాదృష్టి, అంటే చల్లని చూపు. "ఆయన భాషణ సుధామాధుర్యథాషణ. ఆయన రాముడు నాదసుధారసమూ ర్తి; ఆయన రాగసుథ యాగము, యోగము, త్యాగము, భోగము. రాగంలోనే ఈ నాలుగు ఫలాలనుభ వించిన మహనీయుడు త్యాగయ్య. "

త్యాగయ్య ల . వోాయాగ యోగ త్యాగ భోగ ఫల మొసంగే రాగసుధారసపానము జేసి రంజిల్లవే మనసా” అని మానసటోధ చేసుకొని

యోగసిద్ధి సాధించాడు. *నాదాధీనం జగత్సర్వం” అని సంగీతకాస్త్రం చెబుతుంది, ఆ నాదవిద్యా మర్మాన్ని సాఇాత్క రింవ జేసుకొన్నాడు త్యాగయ్య. ఆయన కోలిచిన రాముడు “నాదసుధారసం నరాకృతిగా వెలిసిని మూర్తి, రాగము ఆయన విల్లు, సంగీతరీతులు అల్లెత్రాడులు. బాణ పరంవర లయ. ఈ విధంగా రాముని రూపాన్ని భావించిన కవి మరెక్కడా కనిపించడు. ప _ శభాపభాలను, కష్టసుథాలను సమంగా భావించి (గగ్రహబలాన్ని గూడా తిరస్కరించాడు త్యాగయ్య.

, . “గో గ్రహబలమేమి, ్రీరామానుగ్రహబలమే బలము, క్రామాద్గి రిపుల న్యిగహము చేసి హరిని భజించే త్యాగరాజుకు (గహబలమేమి” అంటాడు. “తేజోమయ మ్మిగహమును ధ్యానించే వారికి నవ్యగహ బలమేమి” అంటాడు, భావనలోనే కష్టం సుఖం (ప్రాపంచిక సుఖాలను సుథాలుగా భావించని త్యాగయ్య లాంటి మహావ్యక్తి కష్టాలను గూడా లెక్కజేయ కుండా,రెంటినీ సమంగా చూడగలుగుతాడు, వీరి వ్య క్రిత్వాన్ని గురించి ఎంత చెప్పినా తనివి తీరదు, కీర్తన లన్నీ పాడక

లి తెలుగు వైతాళికులు పోయినా ఒకసారి చదివితే త్యాగయ్య మహావ్య క్రిత్వం గోచర మౌతుంది. శిష్య పరంపర : త్యాగయ్య క్రీ రి తంజావూరు, మధుర, తిరువాన్కూరు సీమల్లో వ్యాపించింది. సంగీతాన్ని ఉద్ధరించడానికి జన్మిం చిన కారణజన్ముడని పండిత పామరులలో (పళన్తి కలిగింది. సంగితమందు [పవేశం, కొంత వరకు సాధన చేసిన గాయకులు త్యాగరా జువద్ధశిష్యులుగారావడం (ప్రారంభించారు వారిలో దాదాపు ముప్పైమంది [ప్రతిభ గల శిష్యులు. వారిలో [వ్రముఖలు : _తంజావూరి రామారావు, వీజె కువ్చయ్యర్‌, వాలాజ పేట వేంకటరమణ భాగవతార్‌, తిరు వయార్త్‌ ఆయ్యా భాగవతార్‌, మానంబు చావడి వెంకటసుబ్బయ్యర్‌ ॥ తిల్లెస్థానం రామయ్యంగార్‌, లాల్‌గుడి రామయ్యర్‌, ఉమయాల్‌ పురం సోదరులు (కృష్ణ్టభాగవతార్‌ , సుందరభాగవతార్‌ ర్స అమృత లింగంపి శ్ళే,నేమం సుబ్బరామయ్య, నంగవర ౦ నీలకంఠయ్య, సోజిరి సీతారామయ్య, కన్నయ్య భాగవతార్‌, వెంకటాచలపతి భాగవతార్‌, గణేశప్ప, కుంభకోజం అరవముద అయ్యంగార్‌ శ వాలాజ పేట పొట్టిజోళ్యర్‌ ; వీరందరూ సంగీతంలో కొంత విద్వత్‌ . సంపాదించిన వారే. త్యాగరాజు లోకో త్త్రరమైన (వతి వీరిని - ఆకర్షించి శిష్యులుగా చేసినది. సంగీతంలో

త్యాగయ్య వికి ఉన్నత శిక్షణ, విద్యామర్మములు, రాగంలోని సూత్మాలు_. ఇవన్నీ (గహించడానికి వీరు త్యాగరాజు వంచన చేరిరి. అది ఒక సంగీత విశ్వకళా పరిషత్తుగా వరిణమించి దేశం నలు మూలలా (వసిద్ధి చెందింది. పైన పేర్కొన్న శిష్యులందరికీ నాయకుడుగా తంజావూరు రామారావు త్యాగయ్యకు ఆతి సన్నిహితుడై నాడు. ఇతరులు ఆయనను చిన్న త్యాగరాజు అంటుండేవారు. .

త్యాగరాజు శిష్యపరంవర ఆంధ (పాంతంలో గూడా నేటికీ వర్ణిల్లుతున్నది. త్యాగరాజుకు సాక్షాత్‌ శిష్యుడైన మానంబు చావడి వేంకట సుబ్బయ్యర్‌ శిష్యులలో ఆంధుడు సుసర్జ దక్షిణామూ ర్తి ఒకరు. వీరిది కృష్ణా జిల్లా. వీరి శిష్యులలో అ్మగగణ్యులు కీ, శే, పారుపల్లి రామకృష్ణయ్య పంతులుగారు. విజయవాడలో వీరు తన గృహంలోనే ఎందరో శిష్యులకు సంగీత భిక్ష బెట్టినారు. వీరి శిష్యవర్గంలో మణి పూసల వంటి జం్యత గ్యాత విద్వాంసులు సంగితంలో ఆరి తేరి సంగీతవ్యా ప్తికి ఎంతో దోహదం చేస్తూ ఉన్నారు. సంగిత కళానిధి డా! మంగళంపల్ది బాలమురళీకృష్ణ, అన్న వరపు రామస్వామి, నల్డాన్‌ చ[కవర్తుల కృష్ణమాచార్యులు __ మరెందరో. సంగీత విద్వాంసులు ఈ పరంవరను అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. కి. శే. ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు గారు విజయనగర కేంద్రంగా త్యాగరాజ సంగిత సత్సంట్ర

బ్య తలుగు వైతాళికులు దాయాన్ని నిల్పి వ్యాప్తికి తెచ్చినారు. ఒంగోలు తాలూకా దై వాలరావూరు (గామవాసి కీ. శే. తాడిగడప శేషయ్య గారు, ధేనువకొండ నివాసి. చిన్నయ్య గారు,. వారి కుమాళ్ళు సుబ్బారావుగారు త్యాగరాజ శిష్య్మపశష్య పరంవరకు చెందిన వారే.. కాకర్ణ సీకావతి అనే [వముఖ సంగీత విద్వాంసుడు ఈ పరంపరకు చెందిన లయ విద్వాంసులు. మచిలీవట్టణంలో న్యాయవాదిగా ఉంటూ త్యాగరాజును దైవంగా భావించి ఆరాధించిన [పఖ్యాత వైలిన్‌ విద్వాంసులు కీ, శే. హరినాగ భూషణంగాకు కూడ ఈ సంప్రదాయంలోని వారే, అజ్ఞాతంగా ఇంకా ఎందరో తెలుగు వెలుగు లుండవచ్చు. ఆం్యధుల్లో నాగ స్వర విద్వాంసులు దాలివర్రి పిచ్చిహరి, చిన్న పీరు సాహెబ్‌ త్యాగరాజ సంప్రదాయాన్ని వ్యాప్తిలోకి తెచ్చి తమిళనాడులో గూడా (పఖ్యాతి గడించారు. (ప్రస్తుతం శ్రీరంగంలో స్టిరవడిన తెలుగు నాగస్వర విద్వాంసుడు షేక్‌ చిన మౌలానా సాహెద్‌

ఉన్నత శిఖరాలందుకొని యావద్భారతథ్యాతి సంపాదించాడు.

వీరిది ఒంగోలు వద్ద కరవది [గామం. తెలుగు వెలుగుల

(వశంస చేయడం ఇక్కడ ఉచితంగా ఉంటుందని చేయడం

జరిగింది. సంగిత కళానిధి డా! శ్రీపాద సినాకపాణిగారు

కర్ణాటక సంగీతవ్యా ప్రికి ఎనలేని సేవ గావించారు. వారి. శిష్యులు,

ఫ్రీ ఓలేటి వేంకటేశ్వర్డు, శ్రీ నేదునూరి కృష్ణమూర్తి... శ్రీ నూకల చిన సత్యసారాయణ, ఒక విశిష్టమైన బాణీని “(పాణిగారి

త్యాగయ్య లక్‌ వాణ్సి నెలకొల్పడంలో క ఎతకృత్యులై నారు. తెలుగునాట ఇంకా త్యాగరాజ సంగీత సాహిత్య వైభవం పచారంలోకి రావలసి ఉన్నద్శి ఇట్టి ఉద్దేశ ంతోనే తెలుగు వెలుగుల వ్మిగహాలను భాగ్యనగరంలో. టాంక్‌ బండ్‌ పై (ప్రతిష్టించి వారి సంగ్రహ చర్మితలను (వచురిస్తున్నారు. ,

భీష్యుల నిత్యకృత్యము :

త్యాగయ్య నోట రోజూ కీర్తనలు వెలువడుతూనే ఉండేవిఆసమయంలో శిష్యులు వల్ధవిఒకరు, అనుపల్డవి ఒకర్యు చరణం మరొకరు [వాసుకొని స్వరసాహిత్యాలను, తాళాన్ని జూ(గత్తగా పుస్తకంలో [వాసుకొని తీరికగా పాఠంచేసి వచ్చి గురువు గారికి వినిపించేవారట. సాయంసమయంలో కావేరీ తీరంలో వీరీ పనిచేస్తూ ఉండేవారు. త్యాగయ్య వారు పాఠం చేసివచ్చి తనకు వినిపించిన కీర్తన విని అందులో అవసరమైన మార్పులుచేసి మెరుగులు దిద్ధి శిష్యులకు పాఠం చెప్పేవారట. ఇది శిష్యుల నిత్యకృత్యం. 'పోఈకాల పూజానంతరం వారానీ కొకసారి ఊరలో ఉంఛవృ త్రికి గురువుగారితో శిష్య లందరూ వెళ్ళి [కొత్తగా వారు నేర్చుకున్న కీర్తనలు గానం చెసే వాళు." త్యాగయ్య ఈ-వారం ఏ నూతన: కీరనలు వినిపిస్తారో అని గృహస్థులు ఎదురు జూస్తూ ఉండేవారట, వారి ఉంఛ వృత్తి భజన వీనులవిందు, కనుల. వరడువుగా (గామస్థులు

2! తెలుగు వై కాశికులు భావించే వారు. అట్టి మహనీయుని దర్శన భాగ్యము, వారికి భిక్షపెస్టే మహదవకాళము తమకు కల్లినందుకు వతిగృహిణి, గృహస్థుడు ధన్యోస్మి అనుకునే వారట. త్యాగయ్య కంఠ స్వరమును విన్నతిరువయ్యార్‌ వాసులెంత పుణ్యాత్ములో గదా! కంఠస్వరాన్ని భ[దపరచి ఉంచుకోవడానికి నేడున్న యం్మత సాధనాలు ఆనాడు లేవు. కాని మనం వింటున్నది దాదాపు ఊహాగానం. ఉంఛవృత్రి సన్ని వేశాన్ని వర్ణిస్తూ త్యాగయ్య నోట వెలువడిన ఈ దివ్యనామ కీర్తన ఆలకించండి; చదివినా చాలుః పొడకపోయినా ఆనందమే. కవ్చాగ్రిదాసులు వడలే ముచ్చట, ఆనందమాయె దయాళో

1. హరి గోవింద నరహరి రామక లష్షా యని వరుసగ నామము కరుణతో జేయుచు హరిదాసులు వెడలే ముచ్చట!
2. సంగతిగాను మృదంగ ఘోషములచే పౌంగుచు వీథులకేగుచు మెజయుచు ॥హరిదాసులు॥ లి. చక్కని హరిచే జిక్కితి మని మది జొక్కుచు నామమె దిక్కని పొగడుచు 11హరిదాసులు॥ క్త దిట్టముగా నడుకట్టుతో అడుగులు బెట్టుచు తాళము బట్టి ఘల్దనగ ॥1హరిదాసులు!

త్యాగయ్య లి? ర్‌ జ్ఞానముతో రామధ్యానముతో మంచి -. -గానముతో మేను దానమొసంగుట హరిదాసులు! 6. రాజ రాజునిపై జాజులు చల్లుచు

• రాజిల్టు క్యాగరాజునితో గూడి ॥హరిదాసులు॥ త్యాగరాజు కర్మయోగము, భ _కియోగము, జ్జాన యోగము, ధ్యానయోగము, నాదయోగంతో మేళవించి జీవిత సారాన్నంతటినీ పై దివ్య నామకీర్తనలో ,వతిబింబింవ జేసినాడు. మనసా, వాచా, కర్మణా చేయు హరిసేవ ఎలా "= ఆనందం కలిగిస్తుందో ఈ క్రీరన చాటుతున్నది. అందుకే కీర్తన పూరి పాఠం పాఠకుల కందజేయడం జరిగింది. త్యాగయ్య శిష్యులు ఇలా పాడుకొంటూ వీథులలో గురువు గారితో వెషతున్న దృశ్యం మన కళ్ళ ఎదుట నిలుస్తుంది. [(వతిభ గల ఓ(త్రకారుడు వెంటనే చ్యితరచన చేయ బూను . కొంటాడు. ఇలా ఉత్తేజం పొందిన చిత్రకార్హులో యన్‌. థ్రీనివాసరావు పేరు ముఖ్యంగా స్మరించాలి. వీరు ?ిల్పి, చ్మితకారుడైన తెలుగుబిడ్డ, ఒర్జాంపూర్‌ నివాసి. త్యాగయ్య కృతులను ముప్ప్ఫైకిపైగా చిత్రీకరించి (ప్రచురించారు. (27221231 593618 15821166 అనే (గ్రంథంలో ఆంగ్ల వివరణతో).

బిర్ర తెలుగు వైతాళికులు నంగిత శితణ విధానము సంగిత సాహిత్య సృష్టిలో ఎంతటి [పతిభా సంప న్నుడో, శిష్యులకు శిక్షణ ఇయ్యడంలో గూడా అంతటి ఓర్పు, నేర్చు గలవాడు, త్యాగయ్య. జన్మత, కవి, గాయకుడు, గేయకారుడు, ఆచార్యుడు కూడా. శిష్యుల (పతిభలో వ్యక్తి గతమైన తారతమ్యాలు గమనించి వాళ్ళకు బోధించవలసిన సామిని నిర్ణయించేవాడు. గా(త్రమాధుర్యం, సాహిత్య పరిజ్ఞానం దృష్టిలో ఉంచుకొని కుళాగ్రబుద్ధులకు ఉన్నత మైన సంగీత పాఠం, సామాన్య తెలివి తేటలు గల వాండ్హకు . [ప్రాథమిక సంగీత రీతులు (ప్రవేశ పెట్టేవాడు. స్వరజ్ఞానం అలవడని విద్యార్థులకు తేలిక పాటి దివ్యనామ సంక రనలతో | శిక్షణ ప్రారంభించే వాడు. కారీరంలో ఒదుగు సహజంగా సంగీతాభిరుచి (29616246) గలవారికి క్లిష్టమైన సంగీత రచనలు బోధించేవాడు. తాను రచించిన కీర్తనలను ఈ దృష్టిలో వర్గీకరించి సందర్భాన్ని బట్టి విద్యార్థులకు నేర్పడం త్యాగయ్యలోని వత్యేకత; ఉదాహరణకు *క్రవ ద్రాసోహం తవ దాసోహం" , ్రీరామ జయరామ శృంగారరామ” . “నమో నమో రాఘవాయ” -ఇవి తేలికపాటి సంగితం ఇమిడి ఉన్న కీ ర్తనలు, తక్కువ (జ్ఞ గలవారికి ఇలాంటి

త్యాగయ్య 9

వాటితో ప్రారంభిస్తే త్వరగా నేర్చుకొని వాండ్లు స్వర జ్ఞానాన్ని సులువుగా అవగాహన చేసుకొంటారు. ఉన్నత సంగీతం ఇమిడి ఉన్న కీర్తనలకు ఉదాహరణలు:

. ౪ పక్కల నిలబడి గొలిచే ముచ్చట”

“స్వరరాగ సుధారస యత భక జఉష్టర్రుగేలరా ఓ రాఘవా” “శ్రీగణనాథం భజామ్యహం” ___ఇలాంటి రచనలు

సహజ్యపతిభ గల విద్యార్థులకే (ప్రారంభంలో వరిచయం

_ చేయ వీలవుతుంది. ఓర్చు, నేర్చు ఎంతో ఉండాలి. సంగీత విద్యా దానం చేయవలెననే దాతృత్వ లక్షణం ఉండాలి. విద్యార్థుల పట్ట వాత్సల్యం ఉండాలి. ఇన్ని లక్షణాలు గలిగి మహోన్నతమైన [వతిభ గలిగిన త్యాగయ్య వంటి సంగీతా చార్యులు లభించడం దుర్దభం. ఇటువంటి బోధన చేయబప్లే ఇప్పటి వరకు ఆ మహనీయుని కృతులు సంగీత [పవంచఛంలో (వకాశించడానికి అవకాళం కలిగింది. .

' సంగిళ సాహిత్య సృష్టి - కృతులు, దివ్యనామ సంకీర్తనలు, ఉత్సవ సంప్రదాయ కీర్తనలు :

ం త్యాగయ్య జీవితమంతా సంగితమయం. అతని సంగీతమంతా భ క్రిమయం. ఆ భ క్రి నవరస భరితమై, కీ రన సాహిత్యం, నిత్యనూతనమై, వై విధ్యంతోకూడి రక్తి, శకి

లి0 తెలుగు వైతాళికులు యుక్తి భరితమై వెల్దివిరిసింది. భక్యావేశంతో త్యాగయ్య నోట అపూర్వ రాగరత్నాలు, భావలహరులు వెలువడ్డాయి. జీవిత మంతా స్వరరాగసుధగా (వవహించింది. “భావరాగ లయాది సౌఖ్యము" తాననుభవించి లోకానికి రుచి చూపించాడు. కృతులు, దివ్యనామకీ ర్తనలు, ఉత్సవసం్యపదాయ కీరనలు అనే విభాగం రచనల స్వభావాన్నిబట్టి చేయడం జరిగింది. సంగీత కళాకౌాశలం ఎక్కువగా ఇమిడి ఉండే కీర్తనలు కృతు లంటారు. కేవలం దైవస్తుతి వరంగా తేలికపాటి సంగితంతో " కూడిన రచనలు దివ్యనామ సంకీర్తనలు. ఇవి జనగోష్టిలో అందరు కలిసి పాడటానికి అనువుగా ఉంటవి. సౌలభ్యం " దృష్టిలో ఉంచుకొని త్యాగయ్య ఈ కీర్తనలను సృష్టించాడు. ఇటువంటివి డెబ్బై ఎనిమిది వివిధ రాగాల్లో ఉన్నవి. భగ వంతుని లీలలను, నామావళిని ఆధారం చేసుకొని ఉంటాయి. "ఈ" కీర్తనలు. " ఉత్సవసం[వపదాయ కీర్తనలు 27 వరకు ఉన్నాయి. ఇవి సీతాకల్యాణం, గౌరీకల్యాణం వంటి (వ్రత్యేక ఉత్సవాలకు అనువుగా 'రచించినవి. ఊరేగింపు, వేంచేపు, వవళింపు, మేలుకొలుపు, నేలుగు, వోరతి మొదలైన సన్ని వేళాలకు అనుగుణంగా. రచించబడినవి. ఉదాహరణలు ; “కొలువై యున్నాడే కోదండపాణి” . | - (దేవగాంధారి రాగం)

త్యాగయ్య ఫ్ర “హెచ్చరికగా రారహే రామచంద్ర”

_... -(యదుకుల కాంభోజి “చల్లరే రామచందునిపై పూలు” _ (అహిర్రి “సీత్రాకల్యాణ వైభోగమే” జు (శంకరాభరణం) “న్సృమ్రోముగల వాని నా మనోహరుని

ల (మధ్యమావతి నలుగుపాట) యతగానాలు ;

ఆ రోజుల్లో మేలట్టూర్‌ వెంకటరమణ కాన్త్రీ రచించిన భాగవత యక్ష గానాలు (వసిద్ధి చెందినవి. వాడవాడలా (పహ్హాద నాటకం [వదర్శింవబడుతూ ఉండేది. త్యాగరాజుకు

"కూడా అలాంటి సంగీత నాటకాలు రచించాలని ఆవేశం

కలిగింది. (పహ్లాద భక్తి విజయం ;

(వహ్హాద చరిశాన్ని వత్యేకమైన రీతిలో నాటకంగా ' మలిచాడు త్యాగయ్య. ఇందు నరసింహావతారం లేదు. రాముడే వ్ర్లోదుణ్ణి ఆదుకొని రక్షిస్తాడు. నానా హింసలకు గరి చేసి ప్రహ్హాదుణ్ణి తండి సమ్ముదంలో వడ్యదోయిస్తాడు. నారాయణ స్మరణ చేస్తూ ధ్యానంలో సాకి వరవశించి సమ్ముదంలో వడి ఉన్న ప్రహ్హాదుజ్జి సమ్నుదుడే ఎత్తుకొని బుజ్జగించి ఆదరిస్తాడు. (ప్రహ్టుదుని భ క్రి మహిమ .తెలిసినవాడై

శీలి తెలుగు వై తాళికులు సముద్రుడు. విమ్ణువు తవ్పక అక్కడికి వస్తాడని తాను ఆ నారాయణుని దర్శనం చేయ వచ్చునని ఆశతో ఉంటాడు. నారదుడు వచ్చి (వహ్హాదునికి ధైర్యం చెప్పి విష్ణువు రాకను సూచిస్తాడు. సమ్ముదుని (ప్రార్ధనపై గరుత్మంతుడు వచ్చి [వహ్హాదుని నాగపాళాల నుండి విముక్తుణ్ణి చేస్తాడు. విష్ణువు రాకకు (ప్రహ్లాదుడు పరితపిస్తూ ఉంటాడు. నారాయణుడు “వచ్చి ఏమి వరాలు కావాలో కోరుకొమ్మని భక్తుణ్ణి అడుగుతాడు. తనకు వరాలేమీ వద్దని, విష్ణు సాన్నిధ్యం తవ్వ మరేమీ వద్దంటాడు (ప్రహ్లాదుడు. సరే మరల వస్తానని విష్ణువు వైకుంఠానికి వెళ్ళుతాడు. దైవసాన్నిథ్యంకోసం ్రహ్హాదుని వరితావం, చివరకు విష్ణువు వచ్చి (వహ్హాదున్ని తన తొడపై నుంచి బుజ్జగించడం జరుగుతుంది. ఇది (ప్రహ్ఞాద భుక్తి విజయం. (బహ్మాది దేవతలంతా ఈ దివ్యసన్ని వేశం చూడ టానికి దివి నుండి భువికి వస్తారు. శభాంతంగా నాటకం ముగుస్తుంది. ఇందులో విష్ణువు రాముడుగానే వ్యవహరింప బడినాడు. | +? నౌకో చర్మితము : - ఇది ్రీకృష్ణుడు గోపొంగనలతో గూడి చేసిన నౌకా యానాన్ని గురించిన వృత్తాంతం. గోపికలు యొవనమదం, సౌందర్యమదంతో ఉప్పొంగుతూ గర్వకైలమెక్కి- "ఉంటారు.

త్యాగయ్య ,లిలి అటువంటి వారు శ్రీకృష్ణుడు తమ సౌందర్యానికి వశుడై నాడని (భమిస్తూ కన్నుమిన్ను గానకుండా ఆ బాలుని ఒక పడవలో ఎక్కించుకొని ఒకనాటి సాయంకాలం యమునా విహారానికి వెళతారు. వారి గర్వ మణచ దలచి శ్రీకృష్ణుడు గాలివాన కల్పిస్తాడు. ఓడలోకి నీరెక్కుతుంది. గోపికలు భయంతో దిక్కుతోచక ఉంటారు. రవికెలను విప్పి వడడవ రంధధాలకు అడ్డం 'పెట్టముంటాడు. విధి లేక అలా చేస్తారు. ఇంకా నీరు ఎక్కుతూనే ఉంటుంది. చీరలను గూడా తీసి పడవ రంధ్రా లకు అడ్డం పెట్టమంటాడు కృష్ణుడు. వాండ్లు ఇష్టం లేకున్నా భయభభ్రాంతులై దిక్కు తోచక శరణని దైవాన్ని వేడు కొంటూ కండు మూసుకొని దీనంగా ఆ ర్రనాదం చేస్తారు. పడవ మరల యథా ప్రకారం తేలుతుంది. గట్టు చేరుతారు. ఇది నౌకా చరిత్రంలోని ముఖ్యాంశం. దేహాభిమానం,సౌందర్య గర్వం, యౌవన మదం . వల గోపికలు చేసే చేష్టలు, పసం గాలు, శ్రీకృష్ణుడు వారితో జరిపే సంభాషణలు అన్నీ రస వంతంగా వేదాంత పరంగా చితించడం జరిగింది. అహం కారం వల్ల కలిగే అనర్థం, శరణాగతి వల్ల గలిగే రక్షణ ఇందులో సందేశంగా ధ్వనిస్తుంది __ ఈ రెండు యక్ష గానాలు ఒకటి శ్రీరామ పరంగా, మరొకటి ీకృష్ష పరంగా రూపొందించబడినవి. _ (వ్రహ్లాుని భక్తి విజయానికి సము[దం రంగస్థలం; గోపికల గర్వు' భంగానికి యమునా లి

.! తెలుగు వైతాళికులు నది రంగస్థలం, భక్రి. సాగరం వంటిది నిబ్బరంగా ఉంటుంది. గోపికల రక్రి నదీ [ప్రవాహం వంటిది. ఇది థీ కృష్ణానంద సౌగరంలో కలిసింది. ఈ రెండు యక్షగానాల్లో గద్య: వద్య, గేయ రచనలు మి[శితమై ఉన్నాయి. (ప్రహ్లాద భక్తి విజయం లోని అనేక కీర్తనలు కచ్చేరీలలో వినిపిస్తూ ఉంటాయి. -

ఉదా: “రారా మాయింటి దాకా

• *“వాసుదేవయని వెడలిని

“వందనం రఘునందని

“ఎన్నగ మనసుకు రాని"

భ కిలో త్యాగయ్య (ప్రహ్లాదుని వంటి వాడని, వైరా గ్యంలో శకుని వంటివాడని, గానంలో నారదాంశ మని, సాహి త్యంలో విద్యావతి లాంటివాడని, (వశంసిస్తూ వారి శిష్యులు

" వాలాజిపేట వెంకటరమణ భాగవతార్‌ ఒక శ్లోకంలో సుతిం చారు. ఆ ప్రసిద్ధ శ్లోకం ఇది. వ్యాసో నైగమచర్చయా మృదుగిరా వల్మీక జన్మా మునిః వైరాగ్యే శుక ఏవ భక్తి విషయే (వహ్హాద వవ స్వయం (బ్రహ్మానారద ఏవ చా [పతిమయో స్సాహిత్య సంగీతయోః యో రామామృతపాన నిర్హిత శివః తం త్యాగరాజం భజే

క్యాగయ్య కిక సంగీతాన్ని గూర్చిన కృతులు :

చర్మితలో ఎందరో వాగ్గేయకారులు భక్తి, శృంగార వైరాగ్య విషయాలను గురించి గేయాలు (వాసినారు. కాని సంగీత కాస్తాన్ని, కళను, మహిమను గుజించి దివ్యగానం సృష్టించిన వారు బహుశః త్యాగయ్య తప్ప మరెప్వరూ లేరేమో అనిపిస్తుంది. త్యాగయ్య కీర్తనల్లో ఇలాంటి రచనలు ముప్ఫై వరకూ ఉన్నవి, స్వరం, రాగం, లయ, మూర్చన, సంగతులు ___ మొదలైన సంగీత శాస్త్ర విషయాలు ఆ కీర్తనల్లో _వస్తావించ బడినవి. ఉదాహరణకు : -" “సంగీత జ్ఞానము భక్తి వినా. (ధన్యాసి “శోభిల్లు సవ్ల స్వర సుందరుల” _ (జగన్మోహిని) “వరరాగల యజ్ఞులు తామనుచు” _-(చెంచు కాంభోజి) “రాగసుధారస పానము జేసి” . _ (ఆందో+క)

_ “స్వరరాగసుధారసయుతభ క్రి” = (శంకరాభరణం) “రాగరత్నమాలికచే రంజిల్లునట” _ (రీతిగాళ)

(పపంచ చర్మితలో త్యాగయ్య సృష్టించిన సంగీత

కాస్త్ర పరమైన గేయ రచన ఎక్కడా కానరాదని విజ్ఞుల అభి (ప్రాయము, త్యాగయ్య దృష్టిలో సంగీతం ముక్తికి సాధనం మాత్రమే కాదు. సంగీతమే ముక్తి అని వీరి మతం. “మూలా ధారజ నాద మెరుగుటే ముదమగు మోక్షమురా' 'కోలాహల

లిం తెలుగు వైతాళికులు సవస్వర గృహముల గురుతే మోక్షమురా' 'సహజ భక్తితో రాగజ్ఞాన హితుడు ముక్తుడురా అంటాడు త్యాగయ్య. ఈ మహనీయనికి నాదమే సాధనమూ, సాధ్యము. తన దైవం రాముణ్ణి గూడా “నాద (బ్రహ్మానందరసాకృతి' అని స్తుతిసాడు. అవసానదశలో తన దీక్షా నామముగూడా “*నాద(బహ్మానంద” అని స్వీకరించాడు. 'నాదలోలుడై _బహ్మానంద మందవే మనసా అని ఆత్మబోధ చేసుకొన్నాడు. నాద సిద్ధికై జీవిత మంతా కైంకర్యం చేశాడు. నాద మహిమ, సంగీతమహిమను గురించిన ఈ కీర్తనలు మిగిలిన దాదాపు ఆరువందల కీర్తనల కన్న మహిమోపేత మైనవని -చెవృవచ్చు. రాశిలో ముప్పై ఆయినా వాటిలో వందల కొలది క్రి రనలతో సమానం, త్యాగయ్య ,వత్యేకత ఈ ఆనందసాగర మందే ఉన్నది. పంచరత్న క్రీ ర్తనలు త్యాగరాజు రచించిన కృతులు నేడు మనకు /11 -... దొరికినవి, ఇంకా భవివ్యత్తులో లభ్యం కావచ్చు. ఈ 711 శ్రీర్తనలు 205 రాగాలలో ఇమిడి ఉన్నవి. ఆదితాళంలో , ఎక్కువ కీరనలు రచించారు. తరువాత చాపుతాళం, రూపకం, జం పెతాళాలలో కీర్తనల సంఖ్య తగ్గుతూ వస్తుంది. ఈ 205 రాగాలలో దాదాపు వందరాగాలకు పైగా త్యాగయ్య గారు నూతనంగా సృష్టించినవే. బహుదారి, నళినకాంతి,

త్యాగయ్య వ్ర? జయంతఖ్రీ, బిందుమాలిని _ వీరు సృష్టించిన రాగాలలో కొన్ని. వీరి కృతులలో మకుటాయమానంగా ఐదు కృతులు విలక్షణంగా కనబడుతవి. వీటిని పంచరత్నా లన్నారు. ఈ ఐదు కీర్తనలు జ్యాగత్తగా వరిశీలిసే ఒక మహా (వణాళికలో ఇమిడి ఉన్నట్టు కనబడుతుంది. మానవుడు ఆధ్యాత్మిక వికాసం ' పొంది 'ఈశ్వరత త్త్వంతో తాదాత్మ్యం పొందడానికి వంచ కోశసాధన, శోధన ఆవశ్యకమని ఉపనిషత్తులు చెబుతవి. ఈ పంచకోళాలు: 1. అన్నమయకోశం. లి, (ప్రాణమయ కోశం. లి, మనోమయ కోశం 4. విజ్ఞానమయ కోశం 5. ఆనందమయ కోశం. ఈశ్వర తత్త్వము ఈ ఐదు సోొపానముల యంద మర్చబడియున్నదని వేదాంతం చెబుతుంది.మనం తినే అన్నర౮

_ వవ్యితం చేయబడితే [పాణం నిర్మలంగా ఉంటుంది. (పాణం హాయిగా ఉంటే మనసు శాంత పడుతుంది. శాంతమైన మనస్సులో విజ్ఞానం (పవేశిస్తుంది. విజ్ఞాన ధనం ఫలించి. ఆనంద [పా పి కలుగుతుంది. అన్నిటికి పునాది అన్నమయ కోశం వవ్మితంగా ఉండాలి. మనం తినే అన్నం పరమేళ్వ రుని దయవల్ల లభించిందని భావించి మితంగా భుజించిన కైతే అన్నమయ కోశం శుద్ధి చేయబడుతుంది. [క్రమంగా జీవుడు ఆనందమయ కోశం చేరుకుంటాడు. ఈ పంచకోళశాల (వసక్కి సంచరత్న కీ రనల్లో చేయబడింది,

88 _ తెలుగు వైతాళికులు గమ్యమైన ఆనందం “జగదానందకారక* అనే నాటరాగ కీర్తనలో (వస్తావించడం జరిగింది. ఆ లక్ష్యం అందుకోడానికి [ప్రథమ సోపానం 'అన్నమయకోళ సాధన “దుడుకు గల నన్నే దొరకొడుకు [బోచురా” అనే గౌళరాగ కీర్తనలో (ప్రస్తావించ బడింది. మూడవ కీర్తన “సాధించెనే మనసా” అనేది ఆరభిరాగంలో ఉంది. ఇందు ప్రాణానికి కలిగే వెత (వ్యథ) వస్తావించ బడింది. ఈశ్వరకటాక్షం పొందితే ప్రాణానికి ఆ వ్యధ తొలగి పోతుంది. నాలుగవది వరాళి రాగంలో “కనకనరుచిరా” అనే కీర్తన. ఇందు మనోమయకోశం పరిశుద్ధమయే ఉపాయం శోధించ బడింది. మనస్సులో భగవంతుని దివ్యసౌందర్యాన్ని, _ విభూతిని భావించడం వల్ద మనస్సు నిర్మలమై విజ్ఞానం వైపు (వ్రసరిస్తుంది. శ్రీరాగంలో “ఏంద్రరో మహానుభావులు” అనే ఐదవ కీర్రనలో విజ్ఞానమయకోళ శుద్ధికి మార్గం (పతిపాదించ బడింది. మహానుభావులు, వారు సాధించిన విజ్ఞాన సంవద, సర్వవేదాంతసారం ఈ కీర్రనలో త్యాగయ్య ఇమిడ్చినాడు. మహానుభావుల ఆశీస్సుల వల్ద, సత్సాంగత్యం వల్లి విజ్ఞాన (పాప్తి, వద్ధి కలుగుతుంది. మొదటి కీర్తనలో (వతిపాదించిన ఆనందంలో పరిణమిస్తుంది. " .... ఈ పంచరత్నాలు- ఘనరాగాలలో రచించ బడినవి. నాట్య, గౌళ ఆరభి, వరాళి, శ్రీరాగం - ఈ ఐదింటిని ఘన

,క్యాగయ్య 89 రాగ పంచకమన్నారు సంగీత సంప్రదాయకులు. ఒక్కొాక్క

క్రీర్తనలోని వేదాంత విషయ చర్చ చేయాలంటే పెద్ద (గంథ

మవుతుంది. కాని వీటి వథకం మాతం వివరించడమైనది

తాగయ్య కీర్టి వ్యాపించుట

ఆ రోజుల్లో కాశీ నుండి రామేశ్వరము వరకు కాలి నడకతో యా(తలు చేస్తుండేవారు ముముక్షువులు.. వారిలో సంగిత విద్వాంసులు, భక్తులు, కవులు వారి యాతా మజిలీలలో ఉన్న (వసిద్ధ కేశాలను, మహనీయ వ్యక్తులను దర్శించి వెళ్ళుతుండే వారు, త్యాగయ్య రామ భక్తి వైభవం, రామ జవ సిద్ధి, సంగిత ప్రతిభ ఉత్తరాన కాశీవరకు వ్యాపి౦ చింది. దక్షిణాదిన అన్ని ,పాంకాలలో వారి పేరు (వభథ్యాతులు మారు (మోగినవి. ఫలితంగా వారిని దర్శించుటకు దూర దేశాల నుండి మహనీయులు కూడా వస్తూ ఉండేవారు, అలా వచ్చిన వారిలో కాశీ నుండి గోపీనాథ్‌ భట్టాచార్య ఒకరు, గుంటూరు [ప్రాంతం నుండి తూము నరసింహదాసు గారు మరొకరు తిరువాన్కూరు రాష్ట్రం నుండి గోవింద మారార్‌ అనే మహాగాయకుడు గూడా త్యాగయ్యను దర్శించెను,

40 తెలుగు వై తాళికులు గోపినాథ భట్టాచార్య ఇతడు కాళీ నివాసి. కవి. భక్తుడు. కీర్తనలు రచించే వ్యాసంగం కలవాడు. త్యాగరాజు మహీ వాగ్లేయకారుడని సంగీత య్యాత్రికుల ద్వారా విన్నాడు. వెంటనే అతనికి త్యాగయ్యను చూడవలెననే తవన కలిగి రామేశ్వరం వరకు యా్యతకై బయలు దేరాడు. కొన్నాళ్ళకు తిరువై య్యార్‌ చేరి త్యాగరాజును దర్శించి పరమానందం పొందినాడు. తాను కాశీలో ఉండి ఊహించినట్లుగానే వారి రూపము, గానము సరి పోల్చుకొన్నాడు. 'మీ క్రీర్తి విని మీ దర్శనం కొకు, మీ దివ్యగానం వినడానికి వచ్చినానని త్యాగయ్యతో అన్నాడు. త్యాగయ్యకు ఆశ్చర్యం, ఆనందం కలిగాయి. “ఇదంతా రామాను[గహం' అనుకొని వెంటనే ఒక దివ్యమైన కృతిని రచించి భట్టాచార్యులకు . వినిపించాడు. ఆ కీర్తన పూర్తి పాఠం ఇది. తోడి రాగం _ ఆదితాళం వ॥' దాశరథీ నీ బుణము దీర్చ నా తరమా -. వరమ పావన నామ అ॥ ' ఆశదీర దూరదేశములకు నన్ను ్రకాశింవ జేసిన రసిక శిరోమణి.

త్యాగయ్య శ చ॥ భక్షిలేని కవి జాల వరేణ్యులు "

భావ మెరుగ లేరని కలలో జని

భక్తి ముక్తి గల్లు కీర్తనముల

టోధించిన త్యాగరాజ కరార్చిత ॥దాశరథధీ॥

గోపీనాథ భట్టాచార్య కొన్నాళ్ళు త్యాగయ్య సన్నిధిలో ఉండి, తనివి దీర దివ్యగానం అనుభవించి వెళ్ళెను. తూము నరసింహదాను :

వీరు గుంటూరు జిల్హా పొన్నూరు నివాసి. ఆవిన్యూ ఉద్యోగిగా పనిచేస్తూ శ్రీరామమంతోపదేశం పొంది పరమ భక్తుడై, ఉద్యోగం వదలి భక్తి మార్గ [వజోధకు డయ్యెను. సంసారము మ్మాతము వదలక, భకి కీర్తనలు రచిస్తూ, పాడుతూ అనేకులకు భక్తి మార్గము చూపు చుండెను. కుటుంబముతో దక్షిణ- దేశ పుణ్య క్షేత్రములు దర్శించడానికి బయలు దేరెను. త్యాగయ్య కీర్తి విని వారి దర్శనం చేయ వలెనని తిరువై య్యార్‌ వెళ్ళి వారి అతిథిగా కొన్నాళ్ళు ఉండి వారి భజన పద్ధతి, శిష్య పరివారము, పూజా విధానము, సంగీత వైభవము -_ అన్నింటినీ కన్నులార చూచి మహదా నందము పొందెను. అటువంటి మహసీయు డెక్కడా తనకు కనిపించలేదనిన్నీ, |బహ్మకైనా అటువంటి భాగ్యము కల్లునా అనీ ఆనందించాడు. తన అనుభవాన్ని ఒక సస వద్యంలో

శీలి తెలుగు వైతాళికులు నరసింహదాసు (వాసినాడు. ఆ వద్యం త్యాగయ్య మహిమను స్పష్టంగా తెలుపుతుంది. సీ॥ కేశవానంద సంకీ ర్రనావి వింటి భావసిద్ధియు శుద్ధ భక్తి గంటి భక్తులు శిష్యులు బలసి కొల్వగ గంటి వాజ్మాధురీ వైభవంబు గంటి విశయ సత్సంవద్వివేకంబు కనుగొంటి శ్రీరామ వదభక్తి చెలువు గంటి అజునకందగరాని అనుభవంబును గంటి | తన్మయత్వం బాత్మ తనర గంటి గీ॥ అరసి కనుగొంటి త్యాగరాయార్యునందు ఇద్ద సద్దుణపుంజ మిం కెన్నియైన దివ్య మహిమాతిశయములు తేజరిలుట కంటి హర్షాబ్ది నోలాడు చుంటి మదిని, *. - తే॥ గీ॥ రామ వద భక్తి త్యాగయార్యవరునికిని సమముగా నేర రెవ్వరీ ష్మాతలమున -. యేమ నా ఘను డొకసారి పిలిచె నేని రాముడోహో యనుచును మార్చలుకు నంట

త్యాగయ్య కలి

• త్యాగయ్య తూము నరసింహదాసుగారి కీ రనలు గూడా విని సంతోషించి ఒకనాడు భజనసమా పి సమయంలో వారి నేదైనా కీర్తన పాడమని అడుగగా వారు ఈ విధంగా ఆపవుగా ఒక క్రీర్తన ఆలపించి త్యాగయ్య కెంతో ఆనందం కలిగించినారట, ం ఆహిరిరాగం _ చాపుతాళం వ॥। పోలేమీ యిండ్డకు (పొద్దున లేచి రారే రాముని సేవకు ఆఅ పోరే (పొద్దుపోయె పౌలళులారా, రఘు " వీరుని కథలెల వినర (పొద్దునలేచి -1పోరే॥ నర. ది చ! 1. సుందరకారుడు సుప్తి చెందున్నాడు సందడి కూడదె ఇందువదనలారా 1పోరే! 2, కోరిక లలర తూము నారసింహుని ఇంట చేరి రాముడు శేషశయనుడై యున్నాడు ॥పోరే॥ (పై వృత్తాంతము. టి. పి. కోదండ రామయ్యర్‌ రచించిన “భాగవత భజన పద్ధతి అనే (గ్రంథంలో ఉన్నదిం ఈ పరిమభథకు లిద్దరు తిరువైయ్యార్‌లో కలిసినది 1821 లో. అప్పుడు త్యాగయ్య వయస్సు 54. నరసింహ దాసు వయస్సు 81. “జన్మ మేలనే వ్యథా జన్మ 'మేలనే

శ్తీ్య తెలుగు వైతాళికులు అనే టచ్రసిద్ధ భజనకీ రన కూడా ఈ నరసి ంహదాసుదే. వీరికి శిష్యవపశిష్య సం్యపదాయం నేటికీ ఉంది. వీరి భక్తి కీర్తనలు చాలా [పచారంలో ఉన్నవి. రేడియోలో తరుచు వింటుం టాము. గోవింద మారార్‌ :

తిరువాన్కూర్‌ రాజ్యంలో “రామ మంగళం అనే [గామ నివాసియెన గోవింద మారార్‌ మహి గాయకుడు, పందొమ్మిదవ శతాబ్దం పూర్వార్థంలో వెలసిన గాయకులలో గొప్పవాడు. గొప్ప లయజ్ఞానంతో పాటు రవ్వలొలికే కంఠ స్వరం గలవాడు, ఆరు కాల (ప్రమాణాలలో వల్దివి పొడటంలో వీకు (పసిద్ధులు. అందుచే వీరికి 'షట్కాల గోవిందమారార్‌” అనే కీర్తి గల్గింది. 'వట్కాలి అనేది బిరుదు. తరువాత కాలంలో మరి ఇద్దరికి ఈ బిరుదు లభించింది. సేలంకు చెందిన షట్కాల నరసయ్య ఒకరు. మరొకరు తెలుగువారు వీణ వంకటరమణదాసు. వీరు విజయనగర మహారాజా ఆస్థాన సంగీత విద్వాంసులు. వీరికి 'వట్కాల చ[క్రవర్తి” అనే బిరుదు లభించింది. తిరువాన్కూరు నుండి కాశీయా[తకు బయలుదేరి గోవిందమారార్‌ దారిలో తిరువై య్యారులో ఆగి పంచనదీశ్వరాలయాన్ని దర్శించెను. ఆ రోజు ఏకాదశి. ఆలయాన్ని దర్శించి త్యాగరాజును గూడా దర్శించి వారి

త్యాగయ్య శ్తీ్‌ పాట విందామని భజన సమయానికి త్యాగయ్య గృహానికి వచ్చెను. ఆ భాగవతకూటమి చూడగానే గోవిందమారార్‌ అనందంతో పొంగిపోయినాడు. భజనలో ఒక ఘట్టము కాగానే అతిథులుగా వచ్చిన భక్తులను, గాయకులను పొడవలసినదిగా కోరడం ఆనాటి సం్యపవాయం గోవిందమారార్‌ను త్యాగయ్య “మీరు దయచేసి ఒక కీర్తన గానం చేసి మాకు ఆనందం కలిగించండి” అని ప్రార్థించాడు. “చందన చర్చిత నీల కళేబరొ అనే జయదేవుని అష్టవది, పంతువరాళి రాగం _ ఆదితాళంలో గోవిందమారార్‌ అద్భుతంగా పాడి అందరిని ఆనందసాగర౦లో ఓలలాడించారు. అతి అతివిలంబకాలంలో ప్రారంభించి [క్రమంగా అతివిలంబ, విలంబ, మధ్యమ, (ద్రుత, అతిదుత కాలాలలో గానాన్ని కొనసాగించి తన పాండిత్యం, గానమాధుర్యం చేత త్యాగయ్యను గూడా ఆశ్చర్య పరచినాడు. వారికి కృతజ్ఞతాభివందనం అర్చించడానికో . అన్నట్లుగా త్యాగయ్య తానంతకు ముందే రచించిన *ఎందరో మవిను భావులు-అందరికీ వందనములు” అనే కీర్తన శిమ్యలు, తాను షౌడి గోవిందమారార్‌కు వందనా లర్పించారు. కొన్నాళ్ళు త్యాగయ్య ఇంట అతిథిగా ఉండి 'గోవిందమారార్‌ తన తీర్థ యా[తతకు బయలుదేరి వెళ్ళినారు,

శ్రి తెలుగు వైతాళికులు గోపాలకృష్ణ భారతి

వీరు తమిశనాడులోని మాయవరం నివాసి. సుప్రసిద్ధ మైన “నందనార్‌ చర్మితి రచయిత ఈ గోపాలకృష్ణ ఛారతియే. తమిళంలో సరళతైలిలో మృదు మధుర సంగితంతో అనేక కీర్తనలు రచించాడు. త్యాగయ్య కీర్తి విని, వారిని దర్శింప వారింటికి వచ్చినాడు. “త్యాగరాజు గృహ మిదేనా అని అడిగినాడట. త్యాగయ్య “మీదే వూరు అని అడుగగా 'మాది మాయవరం” అని జవాబు వచ్చింది. వెంటనే త్యాగయ్య “గోపాలకృష్ణ భారతి మీకు తెలుసొ అని (వ్రశ్నించాడట. భారతికి ఆశ్చర్యం వేసిందట. “నేనే స్వామి” అన్నాడట. భారతిని ఆప్యాయంతో ఆ రోజు తన అతిథిగా ఉంచుకొన్నాడు. ఆ రోజు 'ఆ భోగి రాగంలో త్యాగయ్య వ్రాసిన “మనసు నిల్బ శక్తిలేక' అనే కీర్తన శిష్యులు గానం చేశారు. 'మీరు ఆ భోగిలో ఏమైనా కీర్తనలు (వాళారా” అని భారతిని త్యాగయ్య అడిగారు. “లేదని” చెప్పి ఆ ర్యాతికే ఒక కీర్తన ఆభోగి రాగంలో రచించాడు. 'సభాపతికి వేరు దైవం” అనే కీర్తన అది. నేటి కర్ణాటక సంగీత విద్వాంసులు ఈ కీర్రన తరచుగా పాడుతుంటారు.

తరచు ఎందరో. విద్వాంసులు త్యాగయ్యను దర్శించడానికి వస్తూ ఉండేవారు.

త్యాగయ్య 47 స్వాతి తిరునాళ్‌ త్యాగరాజును చూడగోరుట : త్యాగరాజు సమకాలికులై న వాగ్గేయకారులు శ్యామ

కాస్త, ముత్తుస్వామి, దీక్షితార్‌. వీర ముగ్గురు సంగిత (తిమూర్తులని ప్రసిద్ధి పొందినారు. తిరువాన్కూరు మహి రాజా స్వాతి తిరునాక్‌ అపార వజ్ఞ గల వాగ్గేయకారుడు పీరి సమకాలికుడు. త్యాగయ్య 50 సంవత్సరముల [ప్రాయమున ఉండగా ఈ స్వాతి తిరునాళ్‌ జన్మించి బాల్యం నుండే ఆసమాన (వజ్ఞ దర్శించి వందలాది కీర్తనలను, ఇతర సంగీత (వక్రియలను రచించోడు. 1818 లో జన్మించి $8 సంవత్సరాలు మ్మాతమే జీవించి సంగీత చరితలో ఉజ్జ్వల తారగా నిలిచినాడు.. న్యాయంగా (తిమూర్తులతో వీరి పేరు "కూడ కలిపి “సంగీతమూర్తి చతుష్టయం” అనవలసినది. ఏీరి ఆస్థానంలో భారత దేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల సంగీత “పండితులు ఆదరణ, సన్మానాలు పొందినారు. వర్ణాలు, కృతులు: తిల్దానాలు, స్వరజతులు -_ తెలుగు, సంస్కృత, మలయాళ, తమిళ, మరాఠీ హిందీ థాషల్లో రచించారు. సంస్కృతంలో కుచేల, అజామిళ, ఉపాఖ్యానాలు రచించారు. ఇటువంటి రాజు త్యాగరాజు కి ర్తి విని వారి నెలాగైన చూడవలె ననిపించి తన ఆస్థాన గాయకుడై న, “వడివేల్‌”ను తిరువైయ్యార్‌ పంపినాడు, త్యాగయ్య రాజాస్థానాలలో అడుగు

48 తెలుగు వైతాళికులు పెట్టడని తెలిసినా వడివేలు దైవం మీద భారం వేసి త్యాగయ్య కాళ్ళమీద పడియైనా రాజు కోరిక తీరుద్దామని తిరువై య్యార్‌ చేరి కొన్నాష్ళ ఒక ఇంట్లో ఉంటూ రోజూ త్యాగరాజు కావేరి నుండి సాయంగతం తిరిగి వచ్చే వేళకు స్వాతి తిరునాళ్‌ కీర్తనలు గానం చేస్తూ ఉండేవాడు. ఒకరోజు అతని గొప్ప సంగీతం విని త్యాగయ్య ఆ యింటివద్ద ఆగి లోపలికి వెళ్ళి వడివేలు గానాన్ని [పళంసించాడు. ఆరచనలు చాలా గొవృవి అని త్యాగయ్య [పళంసించగా వడివేలు ఇదే సమయమని “రాజు తమను దర్శించవలెనని ఉవ్విళ్ళాూరుతున్నాడు. కార ణాంతరాల వళ్ద వారిక్కడికి రాలేకున్నారు. తమరు తిరు వాన్కూరు దయ చేయవలెనని పాొదాభివందన పూర్వకంగా ,. (ప్రార్ధించాడు. త్యాగయ్య కొంతసేపు మౌనం వహించి, దీర్చంగా ఆలోచించి నిట్టూర్పు విడిచి “అలాగే మీ రాజును తప్పక కలుస్తాను. మేమిద్దరం త్వరలో ఎక్కడో కలుసు

• కొంటాము; ఇప్పుడు కాదు” అని చెప్పి వడివేలును పంపెను. వారికి భవిష్యత్తు కండ్డకు కనబడి ఉంటుంది. కొన్నాళ్ళకు స్వాతి తిరునాళ్‌ 2612-1846 నాడు ఈ లోకం వీడి వెళ్ళెను,

11 రోజుల తరువాత 6-1-1847 తేదిన త్యాగయ్య దేహ, , యాత్ర చాలించెను. “ఎక్కడో కలుసుకొంటాము" అనడంలో

తాగయ్య భావమిదే గదాః యని పెద్దలు (గ్రహించారు.

తార్టగయ్య శీలి మంత, జ్యోతిశ్శాస్త్రాాలలో (ప్రావీణ్యం : సంగీత సాహిత్య ప్రావీణ్యమే గాక, త్యాగయ్యకు మంత, జ్యోతిష శాస్త్రాలలో గూడా పాండిత్యం ఉంది. ఈ శాస్త్రాలలో గూడా వారు అనేక మందికి శిక్షణ ఇస్తూ ఉండే వారట, సంగీత శిష్యుల్లో గూడా కొంతమంది గణిత శాస్త్రం లోను, జ్యోతిషంలోను వీరి వద్ద శిక్షణ పొందేవారు, వారిలో కుంభకోణం అరవాముదం, వాలాజాపేట పొట్టి జ్యోళ్యర్‌ అనువారు ఇరువురు. మంసత్ర శాస్త్రంలో ఎంతో లోతైన పాండిత్యం ఉన్నా త్యాగయ్య వాటి జోలికి పోలేదు. “రామ మంతమే” చేపట్టి తరించాడు. పైగా 'మనసు స్వాధీనమైన ఆ ఘనునికి మరి మం్యత తంతమేలి అని ఖచ్చితంగా చెప్పినాడు (మనసు స్వాధీనమైన-ళంకరాభరణం). “మనసు నిల్పశ క్తి లేకపోతే మధురఘంట, విరులపూజ, ఏమిసేయను” అనిగూడా మనోని[గహాని కే మార్కులు ఇచ్చాడు, జ్యోతి ళ్ళాస్త్రంలో పాండిత్యం ఉండి. కూడా త్యాగయ్య (గవోల (వభావాన్నిగూడా తిరస్కరించాడు.” “త్రేశోమయ విగ్రహమును ధ్యానించేవారికి -ం నవ్యగహ బలమేమి ... (శ్రీరామాను[గహ బలమే -. బలము అని “రేవగు పి రాగకీ ర్తనలో స్పష్టం చేశాడు. కష్ట 'సుకాలు జీవితంలో సహజమే. బాధలు కల్లినవ్వుడు గ్రహ శ.

“ల్‌0 తెలుగు వైతాళికులు చారం వల్ది కష్టాలు కల్గినవని సామాన్యులు చింతిస్తారు. ఏ మనసు సుఖాలలో (గ్రహాలను గురించి ఆలోచించదో, ఆ మనసే కష్టాలు వచ్చినప్పుడు గూడా అవి సహజమైన జీవిత సన్ని వేళాలను కొనవలెను. అంతే, (గ్రహాలనుగురించి భయపడ

' గూడదు; ధైర్యం, పట్టుదల, ఓర్చు ఉన్నవాండ్తను (గహాలేమి చేయగలవు, అని త్యాగయ్య సిద్ధాంతం. “కష్టాలు వచ్చిన ప్పుడు దేవుడు తలపుకు వస్తాడు. సుఖంలో దైవాన్ని తల

• చరు. సుఖాలలోగూడా దైవాన్ని స్మరించేవారికి కష్టాలెందు కొస్తాయి” అని కబీరు (వజలకు హెచ్చరిక చేస్తాడు. కబీరు మాటలు ఇవి.

“దుఖ్ట్‌మే సుమిరన్‌ సబ్‌ కరై సుభ్‌మే కరైన కోయ్‌

.... జో సుభ్‌మే సుమిరన్‌కరై - దుభ్‌కాహే కోవోయ్‌”

_కబీర్‌. . త్యాగయ్యది. రామ మంటతము, వారి (గ్రహబలం రామాన్ముగహబలం.” భేదము లేని భక్తి :

భారతీయ భక్తి రీతుల్లో శివకేశవుల ఆరాధనభేదాలు

• శెండు (వధానంగా కనిపి స్తవి. కాని వేదాలు, ఉపనిషత్తులు పరమాత్మ బక్షడే అని నిరూవణ చేసినవి. మానవుల్లో కాల [కమంఠో 'తనేగీపూర్లత, భేదాభ్మిహైయలు, ఆహంకారం వల్లి

త్యాగయ్య ర్‌! దైవభేదాలు ఏర్పడినవి. ఎవరి నున స్తత్వానికి తగినట్టుగా వారు వరమేశ్వర తత్వాన్ని ఆరాధిస్తూ వచ్చారు. దీనివల్ల సనాతన ధర్మమైన థారతీయ భ క్రిధార సామాన్య జనులను పెడ(తోవ పట్టించి శివకేశవ భేదాలతో వైషమ్యాలు చెలరేగి యుద్ధాలు గూడాజరిగినవి. పలనాటియుద్ధం దీనికి నిదర్శనం. వీరశైవం, వీరవైష్ణవం అనే ఉద్యమాలు చర్మితలో తలెత్తినవి. పర మాత్మతత్త్వం ఒక్కటేనని, శివకేళశవులాకటే యని చెప్పడా నికి తార్కాణంగా దేళంలో హరిహరనాథ వి్యగపిలు కొన్ని చోట్ట కనబడుతున్నవి. ఇవి కొందజణు మహనీయులు సమ న్వయబుద్ధి లోకంలో కలిగించి, సనాతన ధర్మం దై వఖేదాన్ని ఒప్పుకోదని [పజానీకానికి జ్ఞావక ంచేయడాని కైవతిష్టింినవే. తిక్కన సోమయాజి ఎంతోఆలో చించి శివకేశవ సమానత్వం తన భారత రచనలో నిరూపించి మరల హరిహర నాథతత్వాన్ని (వచారం కావించాడు.. నెల్టూరు జిల్హా భైరవుని కోనలోను, _ కర్టాటక్కంలో హరిహర క్షేేత్రంలోను, తమిళనాడులో శంకర _ నారాయణ వట్టణంలోను, జొవా సుమ్మత దీవులలోనూ హరి 'హరనాథ మూర్తులు కనబడుతున్నవి. పూర్వం ఈ అభేద భక్తి (పతిపాదింపబడి ఉన్నట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తున్నది. నన్నయ్య భారత రచన ద్వారా కలిగించిన ఈ పునరుజ్జీవ నాన్ని, త్యాగయ్య మరల టారన్షుతర వాత సంగీత వరంగా పప్రచారంలోక్తిచసష్పళటు వామ! లభ ఘట్టాలు: గ ల కల ట గ్ర గరర్యగరి [గ చెపి న (ర

ర్‌ి తెలుగు వైతాళికులు

1. “*హరియట హరుడట నరులట, సురలట,

• అభిలాండ కోటులట, అందరిలో పరమాత్ముడు వెలిగే ముచ్చట - బాగా తెలుసుకో రౌ” (వాగధీశ్వరి _ ఆది)

వి “నివ మంత్రమునకు మా జీవము,

మాధవ మంత్రమునకు రాజీవము

వివరము దెలిసిన ఘనులకు (మొక్కెద”

'నమళ్శివాయి అనే శివ మంత్రంలో మ అనే అక్షరం జీవము. అదే లేనిచో “నళ్ళివాయి (శ్రేయస్సు కొరకు కాదు) అనే అర్థం వస్తుంది. ఇది అనర్థం “నమో నారాయణాయి అనే మంతంలో 'రి అనే అక్షరం తొలగిస్తే 'నాయనాయ' వస్తుంది. అంటే 'సద్ధతి" కొజకు కాదు అనే వివరితార్థం కలుగుతుంది. ఈ రెండు బీజాక్షరాలు “మరా” అనే మాటి మాటికి ఉచ్చరిసే “రామ శబ్దం ఏర్పడుతుంది. ఈ రామ మంతం శివుడు పార్వతికి ఉవదేశించినట్టు “విష్ణు సహ్మస నామ 'స్తోతం'లో మనం వినగలము. “శివాయ విష్ణురూపాయ, శివరూపాయ విష్ణవే, శివస్య హృదయం విష్ణుః విష్ణోశ్చ హృదయం శివః యథాంతరం న వళ్యామి తథా మేస్వస్తి రాయషి' అని సంధ్యావందనం చేసేటప్పుడు స్మరిస్తారు. దేని ఆర్థం “విష్ణురూపుడై న శివునికి, శివరూపమైన విష్ణువుకు భేదములేని దృష్టితో జూడకున్నచో నాకు మేలు కలుగును”

కాగయ్య ర్‌ఠి త్యాగయ్య ఎన్నో కీర్తనల్లో ఈ విషయం వసా ఏంచాడు. ఇంక 60డు ఉదాహరణలు ;-

1. అజగజరవష్షక గజచర్మాంబరాదిదై వ భేదములు లీల గల్ప చేసిన నిజమర్మములను తెలిసిన వారిని నీ వలయించే దేలకోరామ” (ఉమాభరణం- ఆది) ((బహ్మ విష్ణు శివుడు అనే భేదాలు లీలగా నీవు కలగ జేశావు. ఈ రహస్యాన్ని తెలుసుకున్న నాలాంటి వాండ్లను సీవు ఎందుకు తంటాలు బెట్టాలని చూస్తావ) 2... “సత్యము తవ్పక సకల లోకులకు భృత్యుడై .. ్లైవ భేదము లేక, నిత్యమైన సుస్వర గానముతో నామ సుఖి ఎవ్వరో” (కానడ-ఆదితాళం) (దేవుడొకడే అని నమ్మి మంచి కంఠస్వరంతో నామ జపం చేసే సుఖి ఎవ్వడో గదా!) 8... “సర్వమతములకు సమ్మతమైనట్టి పేరిడి .... నిన్ను పెంచిన వారెవరే " పారిని జూపవే, రామయ్య” (ఖరహర్మపియ ఇ ఆదితాళర

ర్‌కీ తెలుగు వైతాళికులు (రామ శబ్దంలో శివక్రేశవ మతములకు సమన్వయం ఉందని అర్థం. శివుడెల్బవ్సడు రామనామ జవం చేస్తూంటాడనే హైరాణిక గాథను గమనిస్తే ఈ పేచీయే ఉండదు). 4. థ్రీమన్మానస కనక పీఠమున, చెలగ జేసుకొని వర శివరామ నామకుసుమములచే పూజించే నరజన్మమే జన్మము; ఓ మనసా | (శ్రీరాగం _ ఆదితాళం) . (ఆందుకే శివరామయ్య, _ శివరామకృష్ణయ్య అనే పేర్లు (వచారంలోకి వచ్చాయి. శివకేశవ తత్వాలు ఒకటే అని రూఢి చేయడానికి ఇలాంటివి ఎన్నో నామకరణాలు తార్కాణం). 5. “సృష్టి, పుష్టి, నష్టిసేయ వనులు నికృష్ణమనుచు = (తిమూర్తుల కొసగి తుష్ణుడె బరగె సద్భ క్తమనోఖీష్టము లిచ్చే త్యాగ " *. * రాజనుతుని మనసా శ్రీరామచం్మదుని మరవకవే” (ఈళమనోహరి = ఆదికాళం), (వరతత్త్యము._ సాక్షిమ్మాతము (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు, సృష్టి స్థితలయములను నిర్వహిస్తూ ఉంటారు. పరమాత్మను రామతత్ర్యంలో త్యాగయ్య చూచి తరించాడు),

త్యాగయ్య ర్‌ల్‌ . తిఠకంన = త్యాగయ్య (ఆలుగు పలుకుబళ్ళు)ు థి తికయ్య క లములో తియ్యందనాలు త్యాగయ్య .. గళం నుండి కూడా జాలువారినవి. వీటివైపు తెలుగు ఖాషా సాహిత్యవే తలు, విద్యార్థులు, పరిశోధకుల దృష్టి తగినంతగా (వసరించలేదు. ఇటీవలి కాలంలోనే కొందజు త్యాగయ్య సాహిత్య వైభవం గురించి పరిశోధనలు చేయడం ముదా వహం. త్యాగయ్య యక్షగానాలపై ఇటీవల శ్రీ పోలేపెద్ధి రాధాకృష్ణమూర్తి అనే ఆంధ్రోపన్యాసకులు వరిశోధన వ్యాసం సమర్పించి నాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం నుండి యం. ఫిల్‌. రిసర్చి డిగ్రీ పొందినారు. త్యాగయ్య తెలుగు భాషపై ఎంతో వరిశోధనం చేయవలసి యున్నది. తిక్కన తేట తెలుగు, పోతన ధారాశుద్ధి, రెండూ పుష్కలంగా త్యాగయ్య దగ్గర లభ్యమౌతాయి. సంస్కృతంలోనే పూర్తిగా రచించిన కృతులు గూడా త్యాగయ్య సంస్కృత పాండిత్యానికి అద్దం వడతాయి. కాగా తెలుగు కవులందరి భాషా శైలి, కవితా శై లి వరిశీలించి త్యాగయ్యతో పోల్చుకుంటే త్యాగయ్య శైలి ఒక నూతనళశయ్యా, శైలి సౌభాగ్యంతో మనకు విందు చేస్తుంది. ఇటువంటి కవిత్వం తెలుగులో ఇంతవరకు వెలువడ లేదనిపిస్తుంది. కీ.శే. విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు తమ సభలలో ఫలుమారు త్యాగరాజు సాహిత్య వైభవాన్ని గూర్చి

కం తెలుగు వైతాళికులు (వళంసించి. శ్రద్ధాంజలి ఘటించేవారు. తిక్కన తెలుగు. నమూనాలు త్యాగయ్యలో కొన్ని చూడవచ్చు. ఉ॥ 1. “దుడుకు గలనన్నే దొరకొడుకు బోచురా _ కడుదుర్విషయాకృష్ణుడె గడియ గడియకు నిండారు దుడుకు గల” .... (గౌళరాగం - ఆదికాళం - వంచరత్న కీర్తన) 2. “పలుకు కండ చక్కెరను గేరునే కొలువు కూటమున గొలుచు వారిని, పిలిచి దాశరథి [శేమమీర పలికే వలుకు కండ చక్కెరను గేరునే” (నవరస కన్నడ' - ఆది) క “చుక్కలరాయని గేరు మోముగల, సుదతి సీతమ్మా శొమిత్రీ; శ్రీరామునికి మీరిరు వక్కల నిలబడి కాల్రిచే ముచ్చట బాగ తెలుపగరాదా” (ఖరహర్మపియ - (త్రిపుట) శీ. “నీ మనసు, నీ సొగసు, నీ దినుసు వేరే రామా “. (పూర్ణషడ్డం _- రూవకం) 5. కనులకు నీసౌగసెంతో (గమ్మి యున్నది సీదు కథలు వీనులందు నిండి యున్నవి శ్రీధర నీ నామము నోట చెలగుచున్నది నిను వినా నా మదెందు నిలువ జాలదే హరి" (నవరస కన్నడ - రూవకం)

త్యాగయ్య ర్‌ అలతి ఆలకి తునియల కాహళ సంధించినట్లు తెలుగు భాషా శైలి ఉండవలెనని తిక్కన మతము. ఈ గుణము త్యాగయ్యలో నూటికి నూరు పాళ్ళు నాట్యం చేస్తుంది. త్యాగయ్యకు తిక్కనకు వలె కంద వద్యము మిక్కిలి పీతి. త్యాగయ్య పద్యాలు రెండు వింటే చిన్నచిన్న చెరకుముక్కల వలె చవులూరుతవి. తిక్కన కందాలనే [భమ కలుగు తుంది. మచ్చుకు రెండు.

1. “కలియుగమున వర భ్యదాచలమున నెలకొన్న " చం[దుని పద భక్రుల కెళ్టి వరుడనందగి, వెలసిన “౯. థ్రీ రామదాసు వినుతింతు మదిన్‌” . (రామదాసును స్తుతించుట-వహ్ల్హాద భక్తి విజయంలో).
2. ముంగట [గమ్మిన మేఘపు సంఘము అడ దాసినట్టి చందురు గనరే ముంగురులను దౌలగింవ చె అంగెడి శ్రీ కృష్ణు మోము లలనలు గనరే (నౌకా చర్మితము) ఇ. కీర్తనల్లో కూడూ సంయమంతో కూడిన భాషా శైలి కనబడుతుంది, సీత సౌందర్యం వర్షిస్టూ-

| 58 తెలుగు వైతాళికులు “భావు మతువంపు మొలక భక్తి యను వంజరపు చిలుక” (ఖరహర [పియ) ఆదితాళం “పరమాత్మునికై గడిదేరి సదా సిరులిచ్చుటకు చేరి కొలిచిన నీ సరి యెవ్వరే, థ్రీ జానకీ” _ (శ్రీరంజని-ఆద్సి " | వందలకొలది ఉదాహరణ లిలా ఇస్తూ పోవచ్చు. నాటకీయంలోను, భావ చ్మితీకరణలోనూ తిక్కన పోక్రడలున్నవి. . ్రీరామునికి బంటుగా తనకు కొలువిమ్మని (ప్రార్థిస్తూ బంటు చితాన్ని ఎలా కండ ఎదుట నిలబెడతాడో చూడండి:- అరగ్రోన్తూంచమనే ఘనకంచుకము రామభ క్రుడనే ముద బిళ్ళయు రామనామ మనే వరఖడ్గమిది రాజిల్లునయ్య త్యాగరాజుని కే బంటురీతి కొలువియ్య వయ్య రామా (హంసనాదం -_ ఆది) బిళ్ళా బం్యటోతు ఒకడు నిలబడి రాముని కొలువు చేస్తున్నట్లు కనబడుత్తుంది, ॥

త్యాగయ్య " ర

శివ ధనుర్భంగం చేసేటప్పటి రాముని రూపాన్ని కండ్త ఎదుట ఎలా ఉంచుతాడో చూడండి. .

“మని కనుసైగ తెలిసి శివ

ధనువును విరిచే సమయమున

త్యాగరాజనుతుని మోమును

రంజింవజేయ అలక లల్టలాడగ గని

ఆ రాణ్ముని ఎటుపొంగెనా”

విశ్వామి[తుడు, రాముడు, శివధనుస్సు, అవలీలగా దానిని రాముడు విరవడం-ఈ దృశ్యమంతా మనకు [వత్యక్ష మౌతున్నది. ఇలా వరిశీలిస్తే ఇదే ఒక ఉద్దుంథమౌతుంది. పోతరాజు పోకడలను గూడ త్యాగరాజులో చూడాలి గదా |; పోతరాజు = త్యాగరాజు :

త్యాగయ్యకు 'పోతన భాగవతం పారాయణ (గంథం, తన చేతితో త్యాగయ్య (వాసికొన్న' పోతన భాగవత. భాగాలు. కొన్ని సరస్వతీ మహల్‌లో భ్మదవరచ బడినవి. కాగా త్యాగయ్య ఇలిలో హోతన లి గూడా సందర్భోచితంగా విస్తారంగానే కనిపిస్తుంది. పోతనకు ఆవేశం ఎక్కువ. భాషలో ఆ ఆవేశం వరవళ్ళు తొక్కుతుంది. ఉదాహరణకు పోతన దైవస్తుతి వద్యాల్లో

60 తెలుగు వైతాళికులు “వాలిన భ క్రిమొక్కెదనవారిత తాండకేలికిన్‌, దయా కాలికి ళూలికిన్‌ శిఖరిజాముఖపద్మమయూఖ మాలికిన్‌ బాలశళాంక మౌళికి కపాలికి మన్మథ గర్వవర్వతో న్మూలికి నారదాదిమునిముఖ్య మనస్సరసీరుహాలిక్రిన్‌” అనే వద్యం అన్ముప్రాసలు నాట్యం చేస్తూ ఉన్నట్లే తాగయ్యలో కొల్లలుగా ఉదాహరణలు దొరుకుతవి, రెండు ఉదాహరణలు ;

1. బాల కనకమయచేల సుజనపరి పాల. శ్రీ రమాలోల విథృతశర జాల, శుభద కరుణాలవాల ఘన నీల నవ్యవనమాలికాభరణ వీలా నీ దయరాదు, వరాకుజేసే ః వేలా సమయముగాదు. (అఠాణా-ఆదితాళం) బి _్రీదమా నాతో వాదమానే . , భేదమా ఇది. మోదమా వింటిని నమ్ముకొంటిని బోవు' - మంటిని ళశరణంటిని ఓడను భకి వీడను ఒరుల వేడను నీవాడను రామా -

త్యాగయ్య 61 వందనం రఘ నందన సేతు బంధన భక్త చందని (శహన - ఆదితాళం) పద్యాలలో గూడా పోతన తైలి కొకటి ర0డు మచ్చుతునకలు. ఆవ్రాఖ్సీ నిను వేడెద నువు ల రాణీ నారసన యందు రంజిల్లవె క. ల్యాణీ వీణా పు స్త హెణీ మాధుర్య వాణి పద్మజు రాణీ” ((వ్రహ్హాద భక్షి విజయం) _.... కీథ్రీ మతృంచనదంబన - భూమిని విలసిల్దునట్టి పురవరమున శ్రీ. రామస్వరూపు డనదగు రామ (బహ్మార్యసుతుడ రాగరహితుడన్‌”

• = (తన షిచయ్యం) (పహ్హాద చరి(తలో 'కంజామవనకు గాని కాయంఖు కాయమే అనే వద్యభావాన్ని ఖాషా లాలిత్యాన్ని త్యాగయ్య తనదైన శైలిలో పోతనను తలపింపజేస్తూనే ఒక కీర్తనలో పొందుపరిచాడు.

49 తెలుగు వైతాళికులు “ఎన్నగ మనసుకురాని పన్నగశాయి సౌగసు . పన్నుగ కనుగొనని కన్ను లేలే కన్నులేలే కంటి మిన్నలేలే మోహముతో నీలవారివాహకాంతి గేరిన శ్రీ హరిని కట్టుకొనని దేహమేలే మాలిమిని త్యాగరాజు నేలిన (శ్రీ రామమూ రిని లాలించి బొగడని నాలుకేలే నాలుకేలే సూతమాలికేలే” .... . త్యాగయ్య రచించిన 8 దివ్య నామకీ ర్తనలలో దాదాపు పోతన శెలి కనిపిస్తుంది. కవిత్వగుణం ఎక్కువగా ఉన్న నే తులలో తిక్కన నిగ్రహం, శిల్పం, తెలుగుతనం (వతి

• బింబిస్తుంది. ఇక గోవరాజు వభావం త్యాగయ్యపై ఎంత వరకో చూద్దాం. “గోపరాజు = త్యాగరాజు : “కలియుగమున వరభదా | చలమున నెలకొన్న రామచందుని పద భ ,. శ్తుల' కెల్ల వరుడనం దగి . వెలసిన శ్రీ రామదాసు వినుతింతు మదిన్‌” (1వహ్హాద భ క్రి విజయం" గురుస్తుతిలో)

త్యాగయ్య 68 అంటూ త్యాగయ్య భద్రాచల రామదాసుకు అంజలి ఘటించాడు. రామదాసు కీర్తనలు చిన్నతనంలో తన తల్ది ద్వారా విని చాలా నేర్చుకొన్నాడు. ఆ వాసన అతనిలో కృతి రచనకు ఆవేశాన్ని కలిగించింది. ఈ వద్యమే కాక ఇంకా మూడు కృతులలో త్యాగయ్య గోవరాజుకు (అంబే రామదాసుకు) జోహారు లర్చిస్తాడు. ఆ రామభ క్తి ద్రవ్హోద నారద వరాశరుల వరుసలో చేర్చి (వశంసిస్తాడు. “భాగవత్నాగే సరులగు నారద వక్టోద పరాశర రామదాసులు బాగ్వగ (శ్రీ రఘునాథుని వదములు భక్తి జేసిన రీతి త్యాగరాజుని కిపుడు కలిగి యుంటే గదా కలుగును కామిత ఫలదాయక” (క్రీరవాణి-ఆదితాళం) రామదాసాది భక్తులు చేసినట్టు నేను రాముని సేవ జేసి ఉంటే గదా నాకు ఆ రాముని కృవ కలుగుతుంది. నా తల వాత ఇంతే అని ఆర్తి వెలిబుచ్చుతాడు. "మరొక చోట “క్షీరసాగర శయన నను చింతల బెట్టవలెనాొ” అనే దేవ గాంధారి రాగ క్రీర్తనలో రామదాసు వృత్తాంతం స్మరిస్తాడు “నారీమణికి చీరలిచ్చినది నాడే విన్నానురా " -.. ధీరుడౌ రామదాసు బంధము తీర్చినది విన్నానురా

శక తెలుగు వైతాళికులు సీరజాకితై సీరధి దాటిన నీ కీర్తి విన్నానురా తారకనామ త్యాగరాజనుత - దయతో నన్నేలుకోరాః రామ

క్షీరసాగర శయన నను చింతల బెట్టవలెనా”

(దౌపది కిచ్చిన అక్షయ వస్తాలు, లంక దాటడానికి చేసిన సేతు బంధనంతో పాటు భ్మదాచల రామదాసుకు బంధ విము క్రి గలిగించిన విషయం స్మరిస్తూ “నన్ను చింతలో పెట్టడ మెందుకు” అని ్రల్నిస్తాడు. మరొక చోట ఎత్తి పొడుపు మాటగా

రామడాసు వలె నైతే సీతా .

భామ మందలించును నీతో తనకేమి దోవ బల్కుమా”

. .(సారంగ-ఆది

“రామదాసు వలె నేను సీతమ్మకు సొమ్ములు చేయించక ఫోతిని. అధ్రైనచో సీతమ్మ నన్ను రక్షించమని నీకు హెచ్చరిక జేసి ఉండేదేమో” అని శ్రీరామునితో తన ఆవేదన

ఇన్ని చోట్టి రామదాసు (పసక్తి రావడం చూసే త్యాగయ్యకు రామదాసంటే ఎంతటి పూజ్య థావమో స్పష్టంగా

ట్‌ తెలుస్తుంది. ఇంకా. వ6ిశీలిస్తే గోవన్న రచించిన దాళరథీ

త్యాగయ్య 685 శతక చ్చాయలు వీరి కృతులలో చాలా కనబడతవి. ఒక్క పద్యంలోని విషయాన్ని తీసుకొని రెండు క తులలో భావ్యం చెప్పినట్లుగా కనబడుతుంది. ఆ పద్యం :; “ర్రోత్రిక్రి శక్యమా అసురకోటుల గెల్చ్బుట గెల్వవచ్చుంటో శీతకరుండు తానగుట చ్మితము గాదె హుతా శనుండు మా సీత వత్మివతా మహిమ సేవకు భాగ్యము ,.. మీ కటాక్షమున్‌ ధాతకు శక్యమా బొగడ దాశరథీ కరుణాపయోనిధీ” (దాశరథీ శతకం) 62వ వద్యం. ఆంజనేయుడు సము[దం దాటి లంకలో (పవేశించి “రాక్షసులను ఎదిరించి లంకా దహనం చేయడం (వస్తావిసూ “సీత్రాదేవి పాౌత్మివత్యం, నీ కటాక్షం లేకుండా ఒక కోతి ఇంతటి ఘనకార్యం చేయగలదా' అని రాముడితో అంటాడు రామదాసు, ఇదే థావాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ త్యాగయ్య “అప్ప; రామభక్తి ఎంతో గొప్పరా కపి వారిధి దాటునా కలికిరోట గట్టునా అపరాధి త్యాగరాజు కానందము 'హెచ్చునా” అంటూ ఇటు రామావతారం, ఆటు క ్రహ్హావతారంలోని భగవంతుని గౌర్‌

86 తెలుగు పైతాఖికులు మహిమ శపస్తుతించాడు. “సీత వత్మివతా మహిమ” వల్లనే రామునికి కీ ర్తి వచ్చిందంటూ “*రావణారి యని రంజిల్లు క్రీర్తి మా జానకి చెట్ట బట్టగా మహరాజు వైతివి కానకేగి ఆజ్ఞ మీరక మాయా కారమునిచి శిఖి చెంతనే యుండి దానవుని వెంట జని అశోకతరుమూల నుండి వానిమాటలకు కోపగించి కంట వధియించకనే యుండి థ్రీ నాయక యశము నీకె కల్ల జేయలేదా త్యాగరాజ పరిపాలొ కాంభోజి - ఆదితాళం) సీత తన పాత్మివత్య మహిమతోనే రావణుని దహింప జేయగల శక్తి యండి కూడా రామునికి కీరి కలగజేయ -_ డానిక్రై ఓర్చుకొని ఆకీ రి రామునికి దక్కేటట్లు చేసిందని త్యాగయ్య _ విపులమైన థాష్యం వంటి కీర్తన రచించాడు. వై రెండు కీర్తనలు కచేరిలలో ఎక్కువగా వినబడుతూ ఉండేవే. దాశరథీ శతకంతో పరిచయమున్న [కోతలకు ఈ కీర్తనలు వినేటప్పుడు పై వద్యం గూడా మనసుకు వస్తుంది. 'దాశరథి శబ్దం త్యాగయ్య అత్యంత గంభీర సన్నివేశాల్లో ఉపయోగిస్తాడు.

త్యాగయ్య , 67 “దాశరథీ నీ బుణము దీర్చ నా తరమా” (తోడి - ఆదితాళం) “దయరానీ, దయరానీ, దాశరథీ” . - (మోహన య జం పెతాళం) “దాశరథి ధ్యాన భజన సుధా రసము రుచియో” , (కల్యాణి = (తిపుట) “*తవ దాసోహం తవ దాసోహం తవ దాసోహం దాశరథేొ (పున్నాగవరాళి ల ఆద్సి “కొలువు కూటమున కొలుచు వారిని పిలిచి దాశరథి పేమ మీర పలికే వలుకు (నవరస కన్నడ | ఆదితాళం) గోపరాజే జన్మాంతరంలో నాదోపాసకుడై త్యాగ

• రాజుగా ఉదృవించాడేమో అనిపిస్తుంది, జయదేవ, నారాయణతీర్థ = తొక్చగరాజు ; థ్రీకృష్ణ వరంగా గీతగోవిందకారులు జయదేవులు, థ్రీకృష్ణలీలా తరంగిణి కర నారాయణ తీర్టుల (వథావం " త్యాగయ్యపై [పసరించిందనే చెప్పాలి. చిన్నతనంలో తన తల్లి ద్వారాను, ఇతర్మతా భజనకూటములలోను అష్టవదులు, _ తరంగాలు ఎక్కువగా పాడుతూ ఉండేవారు. అవి హృద

68 తెలుగు వైతాళికులు యంలో దివ్యమైన అనుభూతులను కలిగించి ఉంటాయి. శ్రీకృష్ణుని యమునాతీర విహారం, నౌకాయానం, మలయ మారుతాలు, చందన చర్చలు, వేణు గానాలు త్యాగరాజు భావనలో మెదలుతూ సృజనాత్మకళ క్రి (6౭676 క౭919) ఉండటం వల్ద నౌకాచరి[త్ర రూపకల్పన జరిగింది. ఇది కేవలం త్యాగరాజు మౌలికత (0518192110) అనే చెప్పాలి. యమునా నదీ తీరాన్ని, ఉద్యానవనాలను, చల్లని, తీయని గాలులను కండ్డకు గట్టినట్టు నౌకా చరితంలో వర్ణిస్తాడు. శృంగార వర్ణనలో గూడా త్యాగయ్య జయదేవుని కేమీ తీసిపోకుండా గోపికల విలాసాన్ని, సౌందర్య లాలసతను, అంగాంగశోభను వర్టిస్తాడు. మానాభిమానాలు వదలితే గాని భగవంతుని సాఇా . త్యారం కాదు అనే శరణాగతి _ భావాన్ని పరిణామంలో- నిరూపిస్తాడు. థ్రీ నారాయణ తీర్థులు సరళమైన, లలితమైన పుణికి పుచ్చుకొన్నాడు. నలభైకి పెగా సంస్కృతం లోనే త్యాగయ్య కృతులు రచించారు. లలిత పదజాలము, ఇంపైన సమాసాలు, ధారాశద్దితో కొద్దిపాటి సంస్కృత పరిచయం గల వాండ్డకు గూడా సులభంగా బోధ వడతవి. తీర్థుల వారు (ప్రారంభంలో

త్యోగ య్య 69 జనిరిరాజ సుతాసూనుం, కరిరాజ వరాననః పరివంధి గణధ్వంసీ, సుర సేవ్యో విరాజతే”

(గణపతి (ప్రార్థన)

_ఈ శ్లోకం చూచి ఉ త్రేజితుడై త్యాగయ్య “గిరిరాజ సుతాతనయ సదయ' అనే గణవపతివరమైన

కీర్తన రచించారు. గిరిరాజకవి తన తాత. ఆయనను స్మరించి

నట్లు ఆనందం ' పొందుతాడు. పంచమ తరంగంలో గోపీ వస్త్రాపహరణ ఘట్టంలో గోపికలు “లోకాలోకనావరణం లోకేశ దేహి నౌమితే గోవింద కిం కరజామ” అని మొర పెట్టిరి (ఇతరులు చూడకుండ మా వస్త్రములు మా కిచ్చి వేయము. మేము ఇవ్పుడు ఏమి సేయవలెను.) (భ్రీకృష్ణుడు *నా దగర ఆవరణం ఉంటే గదా! న! ళల

నా దగ్గర ఆవరణం లేదు. మీరు బాగా ఆలోచింపుడు

అంటాడు. ,

ఈ ఘట్టాన్ని ఆధారం చేసుకొని “నౌకాచరి[తం'లో గోపికల ఆవరణం తొలగించి వేసి వారిని తరింప జేస్తాడు.

జయదేవ, నారాయణతీర్థుల కిద్దరికీ తన యక్షగానంలో వినయాంజలి ఘటించాడు త్యాగరాజు,

[్‌ం6

70 తెలుగు వైతాళికులు తీర్ధయ్యాతలు కంచి :

త్యాగయ్యకు తీర్ధయ్యాతలపై ఆసక్తి లేదు. “కోటి నదులు ధనుష్కోటిలో నుండగ ఏటికి తిరిగెదవే మనసా” అనే వైరాగ్య భావంతో తన భక్తి, సంగీతం ౨ ఈ రెంటితోనే ఆనందం పొందుతూ ఉండినాడు. కాని కొన్ని చోట్ట వర్యటించ వలసి వచ్చినది. కారణం కంచిలోని ఉపనిషద్‌ (బహ్మేం్యదుల వారు. వీరు త్యాగయ్య తంగడి రామ్యబహ్మం గారి బాల్య మి్యతులు, వారితో వేదాధ్యయనం చేసిన సహాధ్యాయి. తొం భై ఏండ్రకు పెబడిన వృద్దావ్యంలో ఉండిరి. తన బాల్య మ్మితు డైన రామ్మబహ్మం కొడుకు త్యాగరాజు కీర్తి తన చెవిని పడింది. ఆ చిరంజీవిని చూచి తీగాలని వట్టుబట్టి ఈవిధంగా త్యాగయ్యకు శ్రీముఖం పంపించాడు.

“నాయనా, మీ నాయన రామ్యబహ్మం, నేను బాల్యంలో సహాధ్యాయులం. నీవు మహాగాయకుడవు, కవివి, భక్తుడవు” అని నీ కీర్తి విని నిన్ను దర్శించడానికి కుతూహల పడుతున్నాను. నేను కదల లేని స్థితిలో ఉన్నాను. నీవు ఇక్కడికి వస్తే ఆనందిసాను.”

. ఉవనిష్మదృహ్మం౦ గురించి త్యాగయ్యకు బాగా తెలుసు. ఉపనిషత్తుల కన్నింటికి వ్యాఖ్యానాలు (వాసినందున

త్యాగయ్య ౯771 వారికాపేరు వచ్చింది. ఇట్టి మహనీయుని కోరిక తీర్చకపోతే అవచారం అవుతుందనిన్నీ, తన తండి ఆత్మ వోభిస్తుందనీ [ప్రయాణం కట్టినాడు. నేరుగా కంచికి చేరినాడు. ఆయన వెంట కొంత మంది శిష్యులు గూడా బయలుదేరినారు. కంచికి చేరి ఉపనిషద్‌ (బహ్మం గారికి తృప్రి గలిగే టంతవరకు వారితో గడిపి ఆ పుణ్య కషేతంలోని కామాశ్నీ ఆలయాన్ని, వరదరాజస్వామి ఆలయాన్ని దర్శించారు. వారెక్కడికి వెళ్ళినా నాద్మబ్రహ్మ వెళ్ళినభ్రేగదా ! కామాక్షీదేవిని దర్శించి నపుడు ఆ తలి సన్నిధిలో దివ్యమైన ఈ కీర్తన గానం చేశారు. “అనాథరక్షకి శ్రీకామాక్షి, సుజనాఘమోచని శంకరి, జననీ? వినాయకునివలెను బోవవే నినువినా వేల్పు లెవరమ్మా పురాణి, దయచే గిరాలుమాకునికి రాజేసి . (బోచు. రాజధరి త్యాగరాజుని హృదయ సరోజ మేలిన మురారి సోదరి వరాళ కి నను వినాయకుని వలెను (టోవవే” (మధ్యమావతి రాగం = ఆదికాళం) _ మధ్యమావతి రాగం నాదసొష్టవం మహిమ గలది. ఇది సంపూర్ణ రాగం కాదు. స,రిమ,పుని _- అనే

ల! తెలుగు వైతాళికులు ఐదు స్వరాలే ఇందులో ఉంటాయి. ప్రతి స్వరం నుండి మధ్యమ స్వర దూరంలో (50021 160800) ఒక స్వరం ఉండి దీనికి మధ్యమ శుద్ధి కలిగిస్తుంది. ఇది “సమ = రివ - మని _- వసి అనే ఆంగల (3౯91869) ద్వారా రాగచ్భాయా సౌందర్యాన్ని కలిగిస్తుంది. కంచిలో వరదరాజస్వామి ఆలయం దర్శించినప్పుడు భక్యావేశంలో వరదరాజస్వామిపై ఈ కీర్తన రచించాడు. " స్వరభూషణి - రూపకం “*వ॥ వరదరాజ నిన్నేకోరి వచ్చితిరా, మొక్కేరా ఆ॥ సురలు మునులు భూసురులు చుట్టి చుట్టి సేవించే [వరద॥ చ _ వరగిరి వై కుంఠమట-వర్హింం తరము గాదట నిర్ణరులను తారకములలో చందుడ్రై వెలయుదువట వర త్యాగరాజనుత- గరుడసేవ చూడ ॥వరద॥ త్యాగయ్య వై శాఖ పూర్చిమ రోజు వరదరాజస్వామిని దర్శించి ఉండవచ్చు. అందుకే గరుడసేవ చూడవచ్చితినని కీరనలో సూచించారు. కంచి గరుడ సేవ (వ్రసిద్ధమెనది గదాః వరదరాజస్వామిని స్తుతిస్తూ 'రాగపంజరం” అనే రాగం _ చాపుతాళంలో వరదా నవనీఠాశాొ” అనే కీరన గూడా రచించారు, క్ష్‌

త్యాగయ్య 78 . వాలాజ పేట ;

కంచి నుండి త్యాగయ్య వాలాజసపేట చేరిరి. ముఖ్య . శిష్యులలో ఒకడైన వాలాజపేట వెంకటరమణ భాగవతార్‌ స్వగ్రామం ఇది. శిష్యునిమై వాత్సల్యంచేత అక గాడ పన్నెండు రోజులుండి వారింట భజనగోష్టి అతివైభవంగా జరిపించిరి. చివరిరోజున త్యాగరాజును ఊరిలో అతివై భవంగా ఊరేగింపు చేసిరి. ఈ గొప్ప సన్నివేశాన్ని వెంకటరమణ భాగవతుల శిష్యుడైన మైసూర్‌ సదాశివరావు “త్యాగరాజస్వామి వెడలిని అనే కృతిలో మనోహరముగా వర్ణించెను.

ఈ వర్యటనలో త్యాగయ్యతోపాటు తంజావూరు రామారావు, తిల్పస్థానం రామయ్యంగార్‌ , సోజిరి సీతా రామయ్య, వెంకటరమణ భాగవతార్‌ మొదలై నవారు త్యాగయ్యను అనుసరించిరి. శిష్యులు త్యాగయ్యను వల్దకీలో, మోసుకొని వె లెడివారు. తిరుపతి :

వాలాజీపేట నుండి తిరువతి చేరి శ్రీ వేంక చేశ్వరుని దర్శించారు. ఇక్కడ మూడు కీర్తనలు రచించినట్టు స్పష్టంగా తెలుసుంది. అందు ఒకదానిలో వేంకటేశ్వరుని పేరు లేదు. అయినా “స వ్రస్వరనాదాచలదీవ' అనే సమాసాన్నిబట్టి ఏడు కొండలను ఏడు స్వరాలుగా త్యాగయ్య భావించి ఉంటాడని

. విశ్వసించవచ్చు ఆ కీర్తన మిక్కిలి (ప్రసిద్ధమైనదే. పూర్తి పాఠం చదివితే ఇది ఏడుకొండలవాని నాదజ్యోతి అని స్పష్టంగా అవగాహన అవుతుంది.

హిందోళ రాగం _ ఆదితాళం వల్దవి : సామజ వరగమన సాధుహృత్సార సొబ్ద పాల కాలాతీత విఖ్యాత ॥సా॥ అనుపల్లవి : సామని గమజసుధామయ గాన విచకతణ గుణ శీల దయాలవాల మాం పాలయ _ సామజ వరగమన॥ చరణం ; వేదశిరో మాతృజ సప్త స్వరనాదాచలదీవ స్వీకృత యాదవ కుల మురశీవాదన వినోద మోహనకర త్యాగరాజ వందనీయ 1సామ॥ తిరుమలకు నాగాచలం, శేషాచలం అనే పేర్పు గూడా ఉన్నవి. నాగమన్నా, 'శేషమన్నా ఒకటే కదా! నాగ స్వరాన్ని నాద స్వరమని కూడా అంటారు. త్యాగయ్య ఒక్కొక్క కొండ ఎక్కుతుంటే 'స్కర్కిగ, మృప్కద,ని అనేస వ్‌ స్వరాలను ఆరోహణ (క్రమంలో ఉపాసిసున్నట్టు తీ రా భావించి ఉంటాడు, ఆయన జీవితమంతా నాదమయమే,

త్యాగయ్య "ర స్వరమయమే గదాః సవ స్వరములకు మూలమైన [వణవ నాదమనే దీవమే శ్రీవేంక టేశ్వరుడని త్యాగయ్య భావించాడు. మురళీ వాదన [పళస్తి కూడా ఈ కీర్తనలో ఉంది. 'కల వేణు రవావళ గోవ వధూ శతకోటి వృతాత్‌ స్మరకోటి సమాత్‌! అనే వేంకటేశ్వర స్తుతి గూడా మనకు స్ఫురిస్తుంది. తిరుమలకు చేరి స్వామిని దర్శించవలెనని వెళ్ళేసరికి తెరవేసి ఉన్నదనీ అప్పుడు త్యాగయ్య “*త్రెర్ర క్రీయగ రాదా, తిరువతి వెంకట రమణా నాలోని మదమత్సరమను తెర తీయగ రాదా” అని పాడగా తెర దానంతట అదే తొలగినట్లు చెబుతారు. మన స్తత్వ రీత్యా గూడా మనం దీన్ని ఊహించ వచ్చు. త్యాగయ్య ఆలయంలో (వవేశించే సమయానికి ఇంకా దర్శన వేళ కానందున తెరవేసి ఉండవచ్చు. వీరు భక్యా వేశంలో తెరచూచి కవితా దృష్టి కలవారు కాబట్టి ఆ తెరను ఆధ్యాత్మిక దృష్టితో మదమత్సరమను తెరగా ఊహించి క్రీర్తన పాడి ఉండవచ్చు. ఇంతలో వేళయె తెర తీసివేయగానే (వథమ దర్శనం కాబట్టి ఆనందంతో ఆశవుగా ఇలా పాడి ఉంటాడు. మధ్యమావతి =ఎఆది 1 ప॥ వేంకటేశ నిను సేవించుటకు పదివేల కన్నులు కావలెనయ్య

76 తెలుగు వై తాళీపలు అ॥ పంకజాక్ష పరిపాఠిత మునిజన, భావుకనుగు దివ్య రూపమును కొన్న ॥వేంక॥ చ॥ 1. ఎక్కువ నీవని దిక్కులు బొగడగ, అక్కఅగొని మది సౌొక్కి. కనుంగొన నిక్క-ము నీవే [గక్కున (బోవు, తకక్కని మెజసే చక్కదనము గల ॥1వేంక॥ 2. ఏ నోము ఫలమో నీ నామామృత - పొనము అను సోపానము దొరకెను శ్రీనాయక పరమానంద నీ సరి, గానము శోభాయమానాం[ఘులు గల ॥వేంక॥ 8. యోగి హృదయ నీవే గతి యను జన, భాగధేయ = వరభోగి శయన భాగవత (ప్రియ త్యాగరాజ నుత _ నాగా చలమున . బాగుగ నెలకొన్న _ ॥వేంక॥ “సొమ్లజ వరగమన', 'తెరదీయగరాదా”, “వేంకటేశ నిను సేవించుటకు _ ఈ మూడు క్రీర్తనలు నేడు మిక్కిలి [వళ స్తిలో ఉన్నవి. త్యాగరాజు తిరుమలేశుని దర్శించక పోయినచో మనకీ మూడు కృతి రత్నాలు దక్కేవి కొవు* పుత్తూరు ॥ తిరుపతి సమీపంలో పుత్తూరు ఒక చిన్న (గ్రామం. త్యాగయ్య శిష్యసమేతుడై తిరుపతి నుండి పుత్తూరు చేరే

త్యాగయ్య 7/7 టప్పటికి ఒక ఆలయం ఎదుట ఒక శవం చుట్టూ అతని" కుటుంబ సభ్యులు చేరి శోకించుట కనబడెను. విచారించగా (క్రిందటి ర్మాతి (పమాదవళాతు ఒక య్యాతికుడు గోడ మీదిగా ఆలయంలో [వవేశింవబోయి ఆవలి (పక్క బావి. ఉన్నదని తెలియక దిగటోయి. బావిలో పడి మరణించినట్టు... తెలిసినది. తెల్టవారి ఊరివారు ఆ శవాన్ని బావినుండి వెలికి తీశారట. మృతుని మెడలో తులసిమాల ఉన్నదట. . .అతని కుటుంబం వారి యెడల జాలి గలిగి త్యాగయ్య శిష్యులతో ' “నా జీహాధార నా నోముఫలమా” అనే కీరన పొడించి కూడా తాను కూడా పాడెనట. పాట ముగిసేసంకి నిద

• మేల్కొనినట్టు ఆతడు లేచి కూర్చొనెనట. అక్కడ చేరిన (గ్రామస్థులు, పునర్జీవితుడై న భక్తుడు, అతని కుటుంబము త్యాగయ్యకు పొదాభివందనం చేసిరట. అక్కడ దేవాలయ ములో. దైవ దర్శనం చేసికొని త్యాగయ్య తన [పయాణము కొనసాగించి షోలంఘీర్‌ చేరుకొనెను. . షోలంఘీర్‌ ; . _.. కది నరసింహ క్షేత్రము. ఇక్కడి ఆంజనేయస్వామి కూడ చాలా మహిమ గల దేవుడని (పతీతి. శ్రీ నరసింహ స్వామీ దర్శనం చేసికొని “నరసింహ నన్ను [బోవవే” అనే' బిలహరి రాగ కీర్తన ఒకటి, *థ్రీ నారసింహ మాం పాపి” శగ[

ళం తెలుగు వైతాళికులు అనే ఫలమంజరి రాగ కీర్రన మరొకటి రచించాడు. షోలంఘీర్‌ ఆంజనేయస్వామిని స్తుతి చేస్తూ షడ్విధమార్గిణి రాగంలో - “పాపి రామ దూత జగ్యత్చాణ కుమారా” అనే కీరన రచించెనట,

చెన్నపట్టణము (మాసు :

..... షోలంఘీర్‌ నుండి మద్రాసు చేరి అక్కడ దాదాపు రెండు వారాలు బస చేసిరి, కోవూరు సుందరేక్‌ మొదలియార్‌ ఆను ఒక ధనికుడు మ్మదాసులో తన గృహమున త్యాగయన్యు, అతిథిగా ఉంచుకొన్నట్టు చెప్పుదురు. సామాన్యంగా' త్యాగ య్యకు ధనికుల ఆశ్రయం గిట్టదు. కాని తాను కంచికి వెళ్ళి నవ్వుడు ఉఫనిషద్‌ (బహ్మ౦గారు సుందరేక్‌ మొదలియారను గూర్చి. పరిచయం చేసి మృదాసులో వారి ఆతిథ్యం స్వీకరించ మని ఆదేశించెను. మొదలియార్‌ గర్వములేని, దైవభక్తి గల సంవన్నుడని (ప్రతీతి, ఆందుచ్చ త్యాగయ్య వారి గృహంలో బసచే సెను.

త్యాగయ్య బసచేసిన గృహం మడాసు జార్తిటొన్‌ల' బందరు. స్ట్రిట్‌ లోని నాల్సుగవ నెంబరు ఇలు. “ఇక్కడ నాగయ్య వారం రోజుల ప్రా వరుసగా “దేవగాంధారి రాగాన్ని ఆలపించెనట. ఇందుక్త ఫలితముగా క్షీ రస్తాగర శయన నన్సు అనే కీరన కీరసాగరంలో నుండి అమృతం

త్యాగయ్య 79 వచ్చినట్టు నేటి సంగీత పపంచానికి దక్కింది. మదాసులోని పార్థసారథి ఆలయం దర్శించి ఆ దైవ స్తుతిగా తోడిరాగం- జం పెతాళంలో “స్వారి వెడలిన పార్థసారథిని గనర”: అనే' కృతి. చెప్పెనట. మద్రాసుకు దగ్గరలోని తిరువ త్తియూర్‌ గొవ్ప శివ

వేతము. ఇక్కడ తిపుర సుందరి అమ్మాళ్‌ ఆలయాన్న ఆదిశంకరాచార్యులు, తిరుజ్ఞానసంబంధర్‌. +, సుందరమూ ర్తి నయనార్‌ వంటి మహాత్ములు దర్శించారు. త్యాగయ్య శిష్యులలో వీణె కువృ్పయ్య ఈ (గామ నివాసి. ఆయన అభ్యర్థనపై అక్కడికి వెళ్ళి అమ్మవారైన (త్రిపుర 'సుందరి స్తోతంగా ఐదు కృళులు చెప్పెను. వీటిని తిరువ త్తియూర్‌ పంచరత్నాలంటారు. అవి

1. సుందరి నీ దివ్య రూవము -_.కల్యాణి - ఆదితాళం . & సుందరి నన్నిందరిలో _ బేగడ _ రూవక ,,

8 దారిని తెలుసుకొంటి _ శుద్ధసావేరి_ ఆది ,;

4, సుందరి నిన్ను వర్ణింప - ఆరభి. తిపుట ,;

ర్‌ కన్నతల్లి నీవు నా పాల గలుగ - సావేరి-ఆది ,;

మ్మదాసులోనే మకాం చేస్తూ దగ్గరే కాబట్టి రోజూ వళ్ళి

తిరువ త్తియూర్‌లో అమ్మవారి దర్శనం చేసి వస్తూ ఉండేవారు.

అలాగే మ్మదాసుకు వడమరగా 18 మైళ్ళ దూరంలో కోవూర్‌ అనే [గామంలో సుందరేశ . ఆలయం వసిద్ది చేంచిరిది. అమ్మవారి పేరు 'సొందర్యనాయకి. సుందరేశ మొదలియార్‌ ఆ ఆలయానికి ధర్మకర్త. వారి కోఠికమై త్యాగయ్య ఆ శివవ్నే[తాన్ని దర్శించి ఐదు కృతులు రచీంచాడు. వాటికి కోవూరు పంచరత్నాలని పేరు, అవి

1. శంభోమహాదేవ _ వంతువరాళి _ రూవకం .. _ క. ఈ వసుధ నీవంటి దైవము - శహన _ రూపకం
2. కోరి సేవింప రార _ ఖరహర[పియ - ఆది ్తీ నమ్మి వచ్చిన నన్ను - కల్యాణి - రూపకం ॥ ల సుందరేశ్వరుని = శంకరాభరణం - ఆది .

జోరిగలు ;

కోవూరు నుండి ఇక తిరువ్నైయ్యారుకు. తిర్పుగు (పభూణం మొదలై ౦ది. రాబోవు శ్రీరామనవమి ఉత్సవాలకు గాను వినియోగించండి అని సుందరేక్‌ మొదలియార్‌ వెయ్యి రూపాయలను ఒక సంచిలో. పెట్టి శిమ్యల చేతికచ్చినాడు. త్యాగయ్యకు తెలిస్తే అంగీకరించడని పల్దికీలో భద్రంగా దాచి ఉంచి శిష్యలకు చెప్పెను. వారు గూడా సందేహిసూనే జంగీకరించారు. వల్లకి బయలుదేరి నాగులాపురం ఆడవి [సాంతంలోకి వచ్చింది. అది దొంగలకు శీలక సాౌనము.

న! క్ష

“త్యాగయ్య 81 వల్దికీ చూచి దానిలో ధనముందేమో నని వలకిని అటకాయించ పూనుకొన్నారు. అవ్వుడు భయం కలిగి శిష్యులు వాస్తవాన్ని త్యాగయ్య చెవిలో చెప్పినారు. జరిగిన దానికి శొచ్చుకొని దైన్యం చూపకుండా “రాముడి సొమ్మైతే ఆయనే కాపాడు కొంటాడు. దొంగలదైతే వాళ్ళే తీసుకొంటారు” అన్నాడట. వెంటనే “ముందు వెనుక, ఇరువక్కలతోడై , మురఖరహర రారా” అనే కీర్తన ఆలాపించాడట. తక్షణమే ఇద్దరు బాలురు ధనుర్చాణాలతో వచ్చి దొంగలపై బాణ వర్షం కురిపించి వారిని తరిమి వేశారట. దొంగల కాశ ర్యం వేసి 'చంవలు వేసుకొని వల్దకీ వెంబడే . తెల్లవార్డు నడిచి త్యాగయ్య శేరిన ఊరికే చేరి వారి పాదాలపై (వాలి క్షమావణ 'కోరినారట, దొంగలవల్స వృత్తాంతం అంతా విని మీ రెంత ధన్యులు, _ రామ లక్ష్మణుల దర్శన భాగ్యం మీకు కల్గింది” అని ఆళ్చర్య పడి వారికి రామ మంతోవదేశం చేసి వంపించాడు. దొంగల జీవితంలో నూతనాధ్యాయం [పారంభమైంది. తిరువ్లైయ్యార్‌ చేరి కొన్నాళ్ళకు ఆ చుట్టు [వక్కల నున్న లాల్లుడి, ఫ్రీరంగం, నాగవట్టణం దర్శించి అక్కడి క్షత దేవతలను స్తోత్రం చేస్తూ అనేక కి రనలు రచించాడు. వాటిలో లాల్లుడి పంచ రత్నాలు, శ్రీరంగ వంచ రత్నాలు వ్రసిద్ధి, లాల్లుడి పంచ రత్నాలు ;

8లి తెలుగు వైతాళికులు

1. ఈశ పాపి మాం - కల్యాణి - రూపకం

లి లలితే శ్రీవృవృద్ధే న భైరవి = ఆది

8. మహిత ్రవృద్ధ - కాంభోజి - (త్రిపుట

9. గతి నీవని తోడి - ఆది

వ్‌ న!

5. దేవ .భ్రీతప స్తీర్ధ - మధ్యమావతి - (త్రిపుట '్రీరంగ పంచ రత్నాలు ?

12 ఓరంగళాయి - కాంభోజి - ఆది

2; _వినరాద నా మనవి _ దేవగాంధారి _ ఆది

8. కరుణ జూడవయ్యా - సారంగ -_ అది.

4 రాజువెడలె - తోడి రూవకం.

5.. చూతాము రారె - ఆరభి _ రూపకం,

ఈ విధంగా త్యాగయ్య గారి తీర్థయా[తలు సంగిత (గ్రవంచానికి అనేక తీర్థయా(త్రలుగా వలించినవి. ఒక్కొక్క కీర్తన ఒక్కొక్క దేవాలయమని చెవృవచ్చు. థార్య్యా వియోగము - అవసొనదశ. :

10845 లో త్యాగయ్య సతీమణి కమలాంబ పరమ వదించింది. భర్తకు పూజా పునస్కారాలలో చిరకాలం తోడు నీడగా.నిలిచి ఆ మహనీయుని మహావ్య కిత్వాన్ని కనులార బూచి ఆనందించి వసుపు కుంకుమతో 'ధన్యురాలై న ఆమె ఈ

త్యాగయ్య 898. లోకం వీడి వెళ్ళింది. త్యాగయ్య మనసు కలత చెందింది. ఎన్నాళ్ళు జీవించినా. లోకం వీడక తవ్పదు. వైరాగ్యం మహోన్నతస్థాయి నందుకొన్నది. నేను వచ్చిన వని తృప్తి కరంగా చేశానని ఆత్మకు ఆనందం కలిగింది. దైవాన్ని. 'ఇలా వేడుకొన్నాడు. ఈ భవబంధం విచ్చేదం చేయమని (ప్రార్థించాడు : " , గానవార్థి = ఆది - ' ఉద్రయ్ర జూచుట కిది వేళరా దాశరధీ,... మునునీ వానతిచ్చిన వనులు ఆసగొని నే మనసారగ నిదానముగ సల్చినాను _ వరత్యాగరాజూ ప్త నను దయజూచుట కిది వేళశరా -.... దాశరధి తనను దైవం ఎందుకు భూమిపైకి పంపినాడో ఆవని నెరవేర్చాడు. సంగీత లోకానికి ఉత్తమమైన స్వరసాహిత్య సంవద కూర్చి పెన్నిధిని జాతి కంతటికి అంకితం చేసి అమరుడై నాడు గదాః.. ॥3 వది రోజులకు ఇక తాను దేహం చాలిస్తాడనగా " స్వవ్నంలో శ్రీరాముడు. గిరిపై నిల్చొని “వదిపూటలపై గాచెదొనని అభయమిచ్చాడట,. ఈ గిరి భ్యదగింయె ఉండ

• లి4 తెలుగు వైతాళికులు . వచ్చు. భద్రాచలము త్యాగయ్య చూడకపోయినా రామదానును . స్మరించాడు కాబట్టి భ్మదాచలమే ఈ గిరి అనుకోవచ్చు. .ఆ'రామునికి ఇరువైపుల పరివారులు వింజామరలు . వీన్తు _న్నారట. ఆ రాముజ్జి చూచి (కలలో) త్యాగయ్య కన్నీరు +నింపుతూ ఏదో మాటలాడ వలెనని కలవరించగా చూచి రాముడు పదిపూటలలో కాపాడెద నని అభయమిచ్చినట్లు త్యాగయ్య (వాసుకొని పాడుకొన్న కీర్రన ఎంతో భావ రాగ అయ వై భవం గలిగినది. వినవలసినది : శహన - ఆది వ॥ గిరిపై నెలకొన్న రాముని గుజితవ్పక గంటి ఆఅ॥ వరివారులు విరిసురటులచే నిలబడి. విసరుచు, కొసరుచు సేవింప 1గిరి॥ చ॥ పులకాంకితుడై ఆనందా[శువుల నింపుచు . మాటలాడవలెనన్లి . కలువరించగని వదిపూటలపై, గాచెదనను _ =. త్యాగరాజ వినుతుని గిరి మ్మై॥ రాముని అభయం [పకారమే సరిగా వరాభవ నామ సంవత్సర. పుష్య బహుళ పంచమినాడు (8-1-184 శిష్యలందఠు అఖండ దివ్యనామ సంక ర్తనం చేస్తుండగా

త్యాగయ్య తిక ఆ పత్సన్నా్యాసదీక స్వీకరించి “నాధ (బ్రహ్మానంది అనే దీక్షా నామంతో త్యాగ్యబహ్మ తనువు చాలించాడు.

త్యాగరాజ స్వామి భౌతిక కాయాన్ని. క్షావేరీ తీరంలో సమాధి చేసి (వ్రతి సంవత్సరం ప్నష్య బహుళ వంచమి న్హాడ్రు 'శిమ్ములు ఆరాధన చేస్తూ వచ్చారు. ఆ సమాధి వ్రదేశంలో “షక, బృందావనం నిర్మించ్వారు. 1926లో త్యాగరాజ భ్రక్టులలో అ్య్మగస్థానం పొందిన ఒక మహ్తిళ బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ “తవ ఆసిని యావత్తు వినియోగించి. త్యాగరాజ సమ్వాధ్ధిపై ద్ధిన్యమైన భవనమను నిర్మించి తన జీవితం సార్థకం. ఛేసు కొన్నది... రాజూాధిరాజులకు దక్కని ..అదృష్టం అమెకు దక్కింది. త్యాగరాజు "పేరు స్మరించినంత కాలం. బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ పేరు గూడా స్మరింవబడుతుంది. ఆమె సర్మీంచిన 'సమాధి భవనాల (ప్రాంగణంలోనే వీటేటా. పుష్య బహుళ వంచమి నాడు త్యాగరాజారాధన మహోత్సవం జరుగుతుంది. ఇవి (వస్తుతం ఐదు రోజుల పాటు జరుగు తున్నవి.

త్యాగరాజ స్మరణోత్సవాలు తిరువై యార్‌లోనే గాక భారతావనిలో దాక్షిణాత్యులుండే నగరాలన్నింటిలో జరుగు తవి. ఖండాంతరాలలో గూడా ఇటీవల జరుగుతున్న వి.

“తికి తెలుగు వైతాళికులు త్యాగరాజ కృతులలో సాహిత్యమంతా. గాయకులు పాడటం లేదు. వల్లవి, అను వల్దవి, చివరి చరణం (త్యాగ రాజ ముద్ర వచ్చే చరణం) మాత్రం వాడుతుండటం వల్ల వారి రచనలోని సాహిత్య వైభవం పూర్తిగా |శోతలకు తెలియ కృున్నది _ కచ్చేరిలలో దీనికి అవకాళం. లేకున్నా సా హిత్యంగా ఈ కీర్తనలు అధ్యయనం చేస, [వచారంలోకి తెస్తేగాని త్యాగరాజు తెలుగు భాషకు, కవిత్వానికి ఎటువంటి మహత్తరమైన "సేవ చేశాడో (ప్రవంభానికి తెలియదు. దిక్కొక్క. కీర్తన ఒక్కొక్క గుడి వంటిది. ఆ గడిలో కావ్య గాన సరస్వతి దర్శన మియ్యగలదు. త్యాగయ్య లోకాని కిచ్చిన ' సందేశం. ఒకటి. గుర్తుచేసి ఈ రచన ముగిస్తాన్స, " “ఎటురై న భక్తి వచ్చుటకే, యత్నము సేయవే ఓ మనసా”,

'అనుబ౦ధము త్యాగయ్య ఇచ్చిన నందేశాలు క్ష నాదలోలుడై (బహ్మానంద మొందవే మనసా . 2, ' సమయము ఏమరకే మనసా 8. మోసపోకు మనసా సత్సహవాసము విడువకుమా : 4. కోటి నదులు ధనుష్కోటిలో నుండగ ఏటికి తిరిగెదవే ఓ మనసా 5.-. రామ కథా సుధారస పానము ఒక రాజ్యము చేరును 6. ఆనంద సొగర మీదని దేహము భూమి భారము "7. ఉండేది రాముడొకడు ఊరక చెడిపోకు = 8: '. అనురాగము లేని మనసున సుజ్ఞానము రాదు 9. ఈ మేను గల్గినందుకు. సీతారామ నామమే వల్క వలెను 10. కాలము పోవు; మాట నిలుచును 11. "కళల నేర్చినా, మున్ను జేసినది కారణము గాకః 12, -గితార్థము సంగితానందము నీ తావున జూడరా 18. చాల కల్పలాడు కొన్న సౌఖ్యమేమిరా: - 4. -తనలోనే ధ్యానించి తన్మయమే గావథెరా।

688 ం తెలుగు వైతాళికులు 15. తెలిసి రామ చింతనతో నామము చేయవే ఓ మనసా: 18. _ ధ్యానమే వరమైన గంగా స్నానమే మనసా 17. నామ కుసుమములచే పూజించే నర జన్మమే జన్మము 18. వరమాత్ముడు వెలిగే ముచ్చట బాగ తెలుసుకోరే న్‌ 19. పొద్దు పొయ్యేని థ్రీరాముని పూని భజించవే 20. బలము కులము లేల రామ భక్తి కారణముగాని 21, భజన వరులకేల దండపాణి భయము మనసా £. శీ 2౨. మనసా మన సామర్థ్యమేమి 1 , 28. ' మనసు నిల్ప శక్తి లేకపోతే, చధుర ఘంట విరుల " పూజేమి సేయును లిక. మనసు స్వాధీనమైన ఆ ఘనునికి మరి మంత ' "తంత మేల : 25. మనసా ్రీరామచం[దుని మజవకవే 26. మోక్షము గలదా భువిలో జీవన్ముక్తులుగాని వారలకుః వో? యజ్ఞాదులు సుఖమను వారికి సము లజ్ఞానులు గలరా 28. _రాగసుధా రసపానము జేసి, రంజిల్లవే మనసా / 29. రాగ రత్నమాలికచే రంజిల్లునట హరి 80. :. రానిది.రాదు సురాసురుల కైన, పోనిది పోదు | ' భూసురులకైన . | త1. మేలు మేలు రామనామ సుఖ మీధరలో మనసా 8, రూకలు వదివేలున్న చారెడు నూకలు గతీగాని

త్యాగయ్య 80 తలి. కాంతము లేక సౌఖ్యము లేదు తి4. శివ శివ శివ యనరాదా భవభయ బాధల నణచుకోరాడా శక. . భ్రీష్మపియ సంగితోపాసన సేయవే ఓ మనస్తా! . 86. క్షీణమై తిరుగ జన్మించే సిద్ధిమానురా ఓ మనసా $7. సమయము దెలిసి పుణ్యము లార్జించని కుమతి ఉండ

• యేమి పోయేమి! . శి8. స్వరరాగ సుధా రసయుత భక్రి స్వర్గావ వర్గమురా, ఓ మనసాః , " .

89. _సంగీతకాస్త్ర జ్ఞానము సారూవ్య సౌఖ్యదమే మనసా।
90. సంగీత జ్ఞానము భక్తివినా సన్మార్గము గలదే మనసా। సామెతలు = లోకోక్షులు 1 _ అడిగి సుఖము లెవ్వ రనుభవించిరి? . ౨2, అంబలి తీనువేళ అమృత మబ్చిన రితి
91. ఇలనంత గలవానకు జలధేగతి & _ ఎంత నేర్చినా - ఎంతవారలైనా కాంతదాసుతే . ర్‌. కనుసంజ్ఞకు రానికాంత బలిమిని కరమిడ వళమౌనె;
92. కామినీ వేషధారికి సాధ్వినడత లేమైన. తెలుసునా 7, _కొంగవంటి ధ్యానము చేసితే తన కోరిక తీరునా
93. _గణనాథు సేయగోరగ కడు వానరుడై తీరెగా 9, (గ్రహబలమేమి శ్రీరామాను[గహ బలమే బలము

90 తెలుగు వైతాళీకులు - 10. చుట్టిచుట్టి వక్షులెల్ట చెట్టు వెదకు రీతి 11. చేతి మల్దెపూపు గుంఢడాతి కోర్వటోదు 12. .చేరడేసి గ్రుడ్డి కన్నులు బాగ తెరచి యేమి తెరవ. “= కున్ననేమి 1ళ. తన తలుపొకరింటికి తీసిపెట్టి తా కుక్కలదోలు రీతి. 14. _తవిటికి రంకాడబోతే కూటి తపిం కోతి గొంపోయి కేర్‌, దుత్తపాల రుచి తెలియ సామ్యమె 16. . నీటకాకి మునుగ నిరతము ఉదయస్నానమా 1౯, _వ్యతములను మేయ్గ మేక బలమైన ఉపాసమా 18. వలుకు కండ చక్కెరను గేరునే 19. పూలమ్మి (బితికినవారు ఎ పుల్టలమ్మ దిల్వరారు ౭0, మద్దెల తాళ గతులు తెలియక మర్చించుట సుఖమా । ల, వరవృష రాజులకు అటుకుల రుచి తెలియ చందము . 22. వెన్నయుండ నేతికెవ్వరైన వెసన వడుదురా 28... సిగ్గు బోవు వేళ చీరలిచ్చిన రీత్రి . క సోమిదమ్మ సొగసు గార్మడ గోరితే సోమయాజీ స్వర్గారడౌనో 25 “సొగసైన. బూరుగలను. పెంచితే సురసవలము లిచ్చునా రానా జంప్‌ స్కా సం స్‌ గ౦6 గియిండ

గజాల! స కె నయన సస గ గకలుల.. న్‌ న్‌ గగడ సనన (నత కక1851748: |

క ప స. చక్త 1 ర క. న జీ

స? ప స న్‌ " [న్‌ స జ. మ! క్‌ స్త

, మ క. |. ల ష్‌ న. వ ల నం లా జ [ సనో న .7 సు క్‌ ను . స్తు. ఏటి 7 టో .1.. నై | కసం? 9 స | ఉర. ల . ల ్య్‌ నాం € (1. | సళ -. స్రీ ఇలపావులూరి శామేశ్వ జీ. న్‌ లై తీ స్‌? .శిలపావులూ। మ్బ క! ట్ల కో వ. న. న్‌ జ. దగ టట. న -చపవ్గానలోటి న.

నట త. వట్టాల. వ. ల లే . ములో షన వ. గ స. 7 కల? / షు 1 గ్‌ 0 నై | 21 + [గ య. క. క? ర; 1 ల లా (1 ల ఖ్‌ (మ మ టు వ వ ను.

ల / నో సా. ధక 1 ప యను. న . (. వో, పం 1 ల ను మ . ( చూ క లే! ర న ఏ0 గ్‌ లము. స. షా 1

॥ లో సాతి హి. సస్య ప /. మ నం! టం క త! పాక న గ గ /! [గగ మైత్యాల్‌ ము న

1. | సై! క్త చ ఉనెదసు[ళాలెటీ 5 ॥

జ. ల లు క షక న శాన్‌; తనెదట్పున స. | మ్యాటీ | లో న. న న. ల క్తులో అభా వ్‌ ర క. | స స గన లెసన్‌ వదన వుల శారు. న ॥ మ. క్ష్‌; నం. లుగు టోన్‌ లువధటి. ౧ | వ సు న ప |. న్‌ వన ్ట. / కాక టే టా. నా అ. శ్‌

వ గాటు! వ నరో న. / ల టల. స తేరు నక ప గ్గ జిత లు కం 01. నారములు రు మ.

2 స ననా (స య. ర స. న! |

న్‌ ల ట్ర గ వ! స! చ ననన తంటారు ని

ల్లి పూద౦టి. న. న్య స ( మం ను స గే 00 పుం సో జీ సమత 1/5 ఈ 1 సట