Telugu Tholivekuvalo Ashwini Dharshanam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| 1 "టా జ ళో 1 | (| ౯ స్మ 4 | శి న. 1. ల స వ” లీ! క ఇ ఇ? గ ౮ 1 న సల (౮ ఖే 1. శ మ. ॥

తొలివేకువలో అశ్విని దర్శనం (క్రీ.శే. నిడమర్తి అశ్వినీ కుమార చత్తు జీవిత సృతులు) శేషం ఉఖ్హుం ఇకొంకునషే షి గాల కీ నశ మరి జ్ఞావాశాకక్య్యర కావ మవు[కా ర్ర౨ వకసన కాంం వె 4ఉకితి౮షె[5 సంపాదకులు నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు వప్రగత ప్రచురణకాలయయ ౨ 810 చిత్రపూర్‌ అపార్ట్‌మెంట్స్‌ కవ మెయిన్‌, 15వ క్రాస్‌, మళ్లేశ్వరం బెంగుళూరు - 560 055

0 +కనం ౬౦ ఉరగ ౦4౧౦411481: (1160౧01216 5/4 11048407 45౪/0 ౬౮148 ౦౮౧ ౬61101: 11044111 లజిషగిగంకంళ4ని 240 మా! వి 1464444 57282౪ ౯4౨110200౧ : 13 ౮6 /56 ళ్‌ ల్లో 560110౧ య రో న. స్ట షి; 600౫ ౧1౧౬ వ ితతణగ రాక గడం 5016 019710600/9 : [1/3. ౪192122౧62 ౧౮11901068 [06596 4-1-435, 82౧1. 51/66 ౧౪౦౬౯౧4840 - 500 001 (4.౧) గ0? ౦౦౧199 స*5. ౪194122౧640/2 800% [౦౬58 [0/09౧2026, ౪2/24/8262, గిగి౭ం "౧95040202౧, [120౧4గ౧౫౧౦౧౮౭, 6౮౧౧౪౧ ౧046 2౧6 కజకగి2ర2 5710411 ౯౧౫౦౧౪/౧2౧౬|2౫2) 810 ౦0౧1౧౮౯ 4ం౭గగ౧౧ 6౧౩, 81111410, 15) 0౧౦౪౩, 1421694220, 864౬01౬ - 560 055 0.78 8 . ?వ్‌గే ఓలా! ౬96 67401103 1౧1664 5౪ 254 ఓ! ష4 ని1౧1605 910/4, 3/6 1141౧, ౪4/2౧ క82౧0410/6 - 560 040, న౧౦౧౪: 3300093

షో డ్య మా హ్టైక ప్రియ పుత్రిక చిరస్మృతికి వ న ోట (స. ను మై సు ఎ భత + ఇ “ పై ర్త ఇ _ . శ్‌ వ సే _ ॥ ॥ (31-8-1964 - 1-12-1994) హి ఓల్డి ఈ “సృతి సంపుటిని అంకితమిస్తున్నాను వా! -నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు వాల్‌ బెంగుళూరు

రల ఖో స్నా పు న. * న్‌ గ్‌ ం ప తధా. ననా ర ళ్‌? ష్ట్ర మనయము -. ముం 1. వ్‌

ళా. రు / ఆ ర్తి ం | న న? నన్‌. | లై న సహ. సట టన స వప. జేన్ష్‌ శ లే సా న ఉపా లమ... ల్‌... 1 శక న క సన. స? తా వా ము... ష్‌ ్ర. ల [సే గ్‌] ప నగ రు ([ మ! న్‌ వ్‌ ప. స ఆల యయ భు సే నే ల గి భన; స + న. (ప వ్‌ మ స స. త స జ. స్‌ స్త బని ఖీ స ళా సా. న కు 11 క స నస ల మం న. ; లే... ( న.

సా న... ని ఇ ణ్‌. ళ్‌ దా న్‌. న్‌ చే పప న్‌ లి

షం

వ్యాసక్రనుం

1. _ అశ్వినీ కుమార దత్తుగారితో నా అకుంఠిత అనుబంధం

• నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు 1

2. _ బాల్కనీలో సూర్యుడు -డా॥ రాజేశ్వరీ దివాకర్ల 41
3. _ అంబికా అనంత్‌ 42 4, తెలుపు-ఎరుపు - డాక్టర్‌ చిట్టూరి సత్యనారాయణ 43 5, _ అశ్వినీ కుమార దత్తుగారి భార్యగా నా అనుభవాలు

-(శ్రీ/మతి నిడమర్రి శారదాదేవి క్‌1 6. _ చండ్ర రాజేశ్వరరావు 62 7. వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య 62 8. సి.వి.కె. రావ్‌ 63 9, _ ఏటుకూరి బలరామమూర్తి 65 10. అశ్వినీకుమారదత్తుతో పరిచయం స్వల్పమే అయినా

గర్వపడదగ్గ వ్యక్తి - మహీధర రామమోహనరావు 66

11. నేనెరిగిన శ్రీ, అశ్వినీకుమార దత్తు - పరకాల పట్టాభిరామారావు _ 68

12. తాలివేకువలో అశ్వినీ దర్శనం - డాక్టర్‌ సోమసుందర్‌ 75

13. త్యాగపురుషుడు మా దత్తు - స్రాొ॥ డాక్టర్‌ పి. తిరుమలరావు 83

14. ఇందుకూరి సుబ్బరాజు 86 15, _ వెన్నా నరసింహారావు 89

15. ముళ్ళపూడి భద్రం ం్త

16. _ నిడమర్తి రామచంద్రరావు 93

17. చాగంటి సోమయాజులు (ప్రకటనలో (శ్రీ, దత్తు ప్రసక్తి 95

18. మోటూరి వీరాస్వామి 96

19. సెట్టిఈశ్వరరావు 98

20. సంకు అప్పారావు క్ర

21. స్నేహశీలి, సౌమ్యుడు అశ్వినీకుమారదత్తు- ఎస్‌. ఆనందరావు _ 100

22. నాకు తెలిసిన దత్తుగారు - కొండేపూడి అప్పారావు 102

23. కొండేపూడి కృష్ణమోహన్‌ 103

24. టి. గౌరీరత్నం (తెలుగు విద్వాన్‌) 104

25. స్వర్గీయ నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణ పంతులు

• అశ్వనీ కుమార దత్తు 105

27. వెదురు చేటతో చేటెడు-వెండి పళ్ళెంతో గుప్పెడు- కథ -కామేడ్‌ నిడమర్తిఅశ్వనీ కుమార్‌ దత్తు 122

28. లేఖలు

(నీలం రాజశేఖరరెడ్డి, కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ 27

(క్రొవ్విడి నరసింహం 128

దాక్షర్‌ ఎన్‌ వసంత్‌కుమారదళ్తు [29

పరకాల పట్టాభి రామారావు, పాన్నం వీర రాఘవయ్య 130

దాక్టర్‌ రావూరి భరద్వాజ [131

ఆరుద్ర జోస్యభట్లు సత్యనారాయణ 132

డాక్టర్‌ కుప్పా వెంకట్రామ శాస్తి 133

కృత్తవెంటి వెంకటేశ్వరరావు 34

బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు. 135 29. పార్టీ చరిత్రమొదటి భాగంలో దత్తుగారిని గురించిన ప్రస్తావనలు 136 30. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర 137 31. అన్నా కేతడీ 32. _ విశాలాంధ్రలో దత్తు మరణవార్త 146

సంపాదక వ్యాసం: అశ్వినీ కుమార దత్తుగారితో నా అకుంఠిత అనుబంధం మ 71! -_ నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు (షస. ౮ 14 రోజుల తేడాతో తండ్రినీ, తల్లినీ | య. క. య షే చిన్న తమ్ముడు తెలియని బెంగతో మానసికం వష మన గానూ, స్రూతో, దక్తగ్రహణితో, పీసర బయటకి (౧. ల. న వస్తూ శారీరకంగానరా నానా బాధలూ /" ల. శవా ల య. పడుతూంటే, ఎంతో (శ్రద్దగా, గ్రువుగా, . " ప . 1. ఆస్యాయంగా సకల శుశ్రూషలూ వేస్తూ అక్కున | . | చేర్చుకుంచాడు, లాలిస్తాడు, నీకు నేనున్నానులే తనన సం అంటూ ధీవూ కల్పిస్తాడు. అలాంటి సహోదరుల మధ్య జీవికాజీవుల మధ్య వుండే తెగని బంధం, సాన్నిహిత్యం, గాఢానురాగం పెంపాందడం అత్యంత సహజం కాక మరేమిటి! ఈ విషయమే యీ పుస్తకంలోని డా॥ చిట్టూరి సత్యనారాయణగారి ''తెలుపు-ఎరుపు"” అనే వ్యాసంలో ప్రస్తావించబడింది. అలాగే, యీ పన్నెండేళ్ళ బాలుడు పెరిగి పెద్దవాడై వివాహం చేసుకునే ముందు తన పెళ్ళి ఇంటర్వ్యూలో వధువుని '' ఇద్దరు పిల్లల్ని తీసుకువస్తాను, ఎలా చూస్తావు?” అని ప్రశ్నిస్తాడు. ఆవిడ ““ప్రేమగా చూస్తాను"! అని జవాబిస్తుంది. ఈ (ప్రస్తావనని యా పుస్తకంలోని (శ్రీమతి శారదాదేవిగారి '“భార్యగా నా అనుభవాలు” అనే వ్యాసంలో చూస్తారు. అలాగే, పెరిగి పెద్దవాడై, కాం(గ్రైస్‌ సోషలిస్టు, దరిమిలా కమ్యూనిస్టు రాజకీయాల్లో, అభ్యుదయ సాహిత్య ఉద్యమంలో, విద్యార్థి, యువజన, రైతు, కార్మికరంగాల్లో గణనీయమైన, విశిష్ట్రక్సపిచేసిన ఒకనాటి ఆ పన్నెండేళ్ళ బాల్యుల్లి గురించీ, అతని ఐదేళ్ళ తమ్ముణ్లీ గురించీ మరెందరెందరో రాసిన స్మృతి వ్యాసాలనూ, లేఖలనూ, చేసిన ప్రస్తావనలనూ మీరీ పుస్తకంలో చూస్తారు. ఇంతకీ, ఆ పన్నెండేళ్ళ బాలుడెవరబ్బా, ఆ ఐదేళ్ళ బుల్లెబ్బా యెవరబ్బా అనే ఉత్సుకత మీలో కలగడం సహజం. ఆ పన్నెండేళ్ళ బాలుడే నిడమర్తి అశ్వినీ కుమారదత్తు, ఆ ఐదేళ్ళ బుడతడే నిడమర్తి ఉమారాజేశ్చరరావు!

మూ కుటుంబం; మేము నలుగురు అన్నదమ్ములం. పెద్దాయన గౌరీశంకరదత్తు, రెండవవాడు అశ్వినీ కుమారదత్తు, మూడవవాడు సత్యనారాయణ, నాలుగోవాడు ఉమౌరాజేశ్చ్వరరావు. మా సోదరి క్రొవ్విడి విమలాదేవి. మాతల్లి వెంకమ్మగారు, మాతం'(డ్రి నిడమర్తి తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 1

అత్ష్మ్మీనారాయణ పంతులుగారు. మాది పళ్చిమగోదావరి జిల్లా తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా నిడమర్రు గ్రామం.

చూ తండ్రి లక్ష్మీనారాయణగారు తెలుగునాట (గ్రం ధాలయోద్యవా పితామహుల్లో ఒకరు, (గ్రంథాలయ రత్న అనిపించుకున్నవారు, జాతీయవాది, సంఘ సంస్కరణాసక్తి కలవారు, కాంగ్రెస్‌ సంస్థకీ, బందరు జాతీయ కళాశాలకీ నిధులు యిచ్చినవారు, రైతు జనబాంధవులు. నిడమర్రు గ్రామంలో ఠాణీదారూ, కరణం వలనసబులూ చెల్లించిన పన్నులకు రశీదులివ్వక రైతులను నానాహింసలూ పెడుతున్నప్పుడు యిక సహించలేని రైతులు ఠాణేదారు వ్రైరాలు తొమ్మండుగురికి దేవాదేవేషు చేసి, పంబసేవ జరిపి, లకీనారాయణగారి శరణు జొచ్చినప్పుడు, ఆయన పీడిత రైతుల కొమ్ముకాసి, వాళ్ళ కోర్టు కేసులో స్వంత ఖర్చుతో వాళ్ళకి విజయం సాధించిపెట్టి బ్రహ్మరథం పట్టించుకున్నవారు. తాలూకా బోర్డు అధ్యక్షులుగా, జిల్లాబోర్డు సభ్యులుగా వెనకబడిన కొల్లేటి ప్రాంతంలో రోడ్డు, వంతెనలు మొదలైన ఎన్నెన్నో అభివృద్రికర కార్యాలు సాధించినవారు. 1928లో తన 50వ ఏట పాముకాటుతో చనిపోకముందే హరిజన వాడల్లో (ప్రవేశించి, హరిజనులతో కలిసి సహపంక్తి భోజనాలు చేసినవారు. గాంధేయవాది. మా యింట్లో రాచ్నాలు, తకిలీలు ఎన్నో ఉండేవి.

జాతీయోద్యమం ముమ్మరంగా సాగుతున్న రోజుల్లో బెంగాలీ విప్లవకారుల 'పేర్టు మార్మోగుతుండేవి. వారిలో ఒక విష్ణవవాది 'పేరు అశ్వినీకుమారదత్తు. అక్మీ నారాయణగారు తన రెండవ కొడుక్కి అదే పేరు పెట్టారు.

అశ్వినీ కువూరదత్తు 1916-7-22న నిడవం[ర్రులో జన్మించారు. 1977-9-23న కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్లలో మరణించారు. దర్తుగారి యీ 6] సంవత్సరాల జీవిత (క్రమాన్ని నా యీ వ్యాసంలో సమీక్షించి, ఆయన తన ముందు పెట్టుకున్న ఆశయాలు, అఖ్యాలు ఏమిటో, వివిధ రంగాళ్లో ఆయన సాధించిన విజయా లేమిటో, ఒకే రంగానికి ఒకే లత్య్యానికి కట్టబడివుండనందున గొప్పు మేధావీ, అత్యంత ('ప్రతిభావంతుడూ అయిన ఆయన పొందిన వైఫల్యాలేమిటో దిజ్ఞ్మాత్రంగా చిత్రించేందుకు ప్రయత్నిస్తాను. బాల్యం, విద్యాభ్యాసం:

అశ్వినీకుమారదత్తు తన బాల్యంలో తకిలీలు, రా్నాలపై నూలు వడికారు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం సందర్భంగా నిడమ(ర్రులో ఉప్పు వండారు. విదేశీ వస్త్ర, దహనోద్యమ కాలంలో గది తలుపు బిడాయించుకుని తల్లిగారి బనారస్‌ చీరను దహనం చేశారు. ఆ పాగతో ఉక్కిరిబిక్కిరవుతున్న బాలదత్తుగారిని పెద్దలు తలుపు బద్దలు కొట్టి కాపాడారు. దీన్నిబట్టి చిన్నతనం నుంచీ ఆయన ఎంత అవేశపరుడో తెలియవస్తుంది. 2 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఇప [న ఇత్‌ | జ్ర ఉక ల - వ న గ్జీ ల. " క ట్య ౯7 య. చ్బ నన ఎచట ఇ 4 ॥ ష్‌. ఇ క శ) గ్‌ / (1 టే న. ల్ల మ ౫. -ణ్లో సడ ॥ | | ఆశ + ం | స్ట ప్‌ 1 క్‌ సనన నను లట. వ్ల ,. సతాపపప తల్‌ ల నం గి రాం తా టం ల ల్‌ గ్‌] జూ సం... న |. అటషట న ఆ స సం టీ (క లం ఇక్‌ తను క్ర ॥ ( నం... ల! ' గ్గ! త క బం అ నట్‌! తం న ఫై స్స ఠి గ్‌ | న 0 || క య. న / ఎంటనే అబు ఆంతా రట రజో న్య || 6 ( క నను. ం వటి ళ్‌! గ య. శ న. ల టలు స మ నో ఈ వ స ర 1౯ / న్యు ల్‌ న. ] న్న జు వ. స. వ. నన లా

ప్‌ మి ఖే ఇం. వ స్ట్‌ ర్డి 1 = అక 1 న కం . త్‌: 1 గ వ (. వ 2 ణ్‌ సశ. సల? క ల [0 అము హహ స స ౮. ఖా ౫ క టు ఖా ష్‌. (స్మ నటనని కే ర్‌ స (0 [1 పరస. ఈ ౧. న్‌ స (గ్ర | గ స్ట ॥ గాయ హో గ ఖ్‌ క శాం ఆ. న శ న క సట. (7 ను సై న సం 24 , ప వ న హాం. గ్ల రం హే ౧ ఇ ళా అసస గా లకాం (త నన. న టం. + య యో న. ట్ర * హ్‌ ం న్లో న యం న లా న! ప టు సో ప మం పంల న్‌ య క ల? డా యం ల స! నా శీ బా ధనా ర (1 న | . సం లి ఏ. స సస శం! ర రకా. వట 41 సును యలుకా ల టట గ ౫! ( వ కమత - ౨. నాల గ సట గారా హ్స్‌ కా ఛీ న న వహ. నం. [1 ళా శ గః మత్తో గ జ్‌ టీ వ్‌ ర ల గ్‌ (సోగ (న శే వాస్త ఉంగా ఇ ా లా కనన | న క నం ల్‌ ప ఎకి చూనవనూ గ య న మ. న ్దో ర న సస. స మ న (| స మ ని న క సై శక్తిః సి ళరై

ఉండి హైస్కూల్లో స్కూలుఫైనల్‌ పాసయ్యాక్క 1932-33, 1933-34 సంవత్సరాల్లో గుంటూరు ఎ.సి. కాలేజీలో ఇంటర్‌ చదివారు. (ఆనాటి రాజకీయ పరిస్టితిని అశ్వినీకుమార దత్తుగారికి అత్యంత సన్నిహిత మి(త్రుడైన డాక్టర్‌ చిట్టూరి సత్యనారాయణ చౌదరిగారి ““తెలుపు-ఎరుపు'” అనే వ్యాసంలో మీరు చూస్తారు.) ఇంటర్‌ చదువుతుండగా రాత్రిపూట కాలేజిలోని జండా స్తంభానికి జాతీయ జండాను కట్టడంలో తోడ్పడ్డారు. చిట్టూరి సత్యనారాయణగారితో కలిసి కాకినాడ వెళ్ళి వస్తూండేవారు. భయంకరాచారి టెరరిస్టు గ్రూపు సభ్యులతో సన్నిహితంగా ఉండేవారు. ఆ (గ్రూపులో పనిచేసిన (శ్రీ, నున్నవసంతరావు పోలీసులు తనని తరుముకు వస్తూండగా గోడదూకి పారిపోయే ప్రయత్నంలో నూతిలో పడిపోయి మరణించాడని తలచబడింది. ఆకా(మ్రేడ్‌ సంస్మరణార్హమే దత్తుగారు తన కొడుక్కి వసంతకుమార్‌ దత్తు అని పేరు పెట్టుకున్నారు. అయితే, డాక్టర్‌ చిట్టూరి సత్యనారాయణగారితో నేను కొంతకాలం క్రితం జరిపిన ఇంటర్‌వ్యూ (క్రమంలో ఆయన ,శ్రీ నున్న వసంతరావు మరణించలేదనీ, తను - మరణించినట్టు పోలీసులకు భ్రమ కల్సించేందుకుగాను ఒక బండను నూతిలో పడేసి తప్పించుకు పోయాడనీ, ఆయన యిప్పటికీ జీవించే ఉన్నాడన్న అత్యంతాసక్తికరమైన విశేషం తెలియజేశారు! 1934 నాటికే కాద్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య గారితో దత్తుగారికి పరిచయం ఏర్పడింది. (తను తెలుపుకి కట్టుబడివుండగా దత్తుగారు ఎరుపుకి మారిన విషయాన్ని డా॥ చిట్టూరి సత్యనారాయణగారి ''తెలుపు-ఎరుపు*” వ్యాసంలో మీరు చూస్తారు - సం॥) అప్పటికింకా కాంగ్రస్‌ సోషలిస్టు పాక్టీగా ఉన్న కమ్యూనిస్టు పార్టీతో దత్తుగారికి అప్పుడే సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.

రాజకీయ వ్యాసంగం మూలంగా ఇంటర్‌ పరీక్షల్లో గ్రూపులో తప్పిన దత్తుగారు రాజమండ్రిలో పరీతకి కూర్చుని ప్యాసయ్యారు. బహుశా అప్పుడే ఆయన (ప్రముఖ జాతీయవాది (శ్రీ వెన్నేటి సత్యనారాయణగారు నిర్వహిస్తున్న ఇండ స్టియల్‌ మ్యూజియంని చూసి, ప్రభావితులై వుంచారు. పరిశ్రమ స్టాపించాలన్న భావబీజం అప్పుడే ఆయన మనస్సులో పడివుంటుంది. డా! చిట్యురి వ్యాసంలో కూడా పరిశ్రమల స్థాపన ద్వారా కార్మికులకు ఉద్యోగకల్పన విషయంలో దత్తుగారి అభిప్రాయాల (ప్రస్తావన గమన్నార్డం. దరిమిలా 1936లో (శ్రీ, వన్నేటి సత్యనారాయణగారి యింట రాజమండ్రిలో పెరుగుతున్న కొండేపూడి శారదాదేవితో వివాహానికి ఆభిముఖ్యం విషయం కూడా డా॥ చిట్టూరిగారి వ్యాసంలోనూ, అశ్వినీకుమారదత్తుగారి శ్రీమతి నిడమర్తి శారదా దేవిగారి “దత్తుగారి భార్యగా నా అనుభవాలు” అనే వ్యాసంలోనూ ప్రస్తావించబడిన అంశాలనుబట్టి (గ్రహించవచ్చు. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 3

1934-36 సంవత్సరాల్లో:

1934-36 సంవత్సరాల్ళో నిడవు(ర్రు కేంద్రంగా యువజన, రైతు సంఘాళ్టోనూ, వెట్టిదాకిరికి వ్యతిరేకంగానూ, (గ్రంథాలయోద్యమంలోనూ, గ్రామాభివృద్రి కోసమూ దత్తుగారు కృషిచేశారు. 1935లో నాయుడు వెంకటనారాయణ అనే యువకుని వెంట పెట్టుకొని, దత్తుగారు మద్రాసుదాకా పాదయాత్ర చేశారు. ఆ సందర్భంగా ఆయన “మూడు ముద్దలు” అనే ఓ కథ రాశారు. ((ప్రచురింపబడిన ఆ కథ లభించకపోవడం విచారకరం - సం[).

1936లో నా చేత “వినాయక సావర్కారు జీవితం** వంటి పుస్తకాలు చదివించడంతో బాటు, నన్ను స్మశానానికి తీసుకెళ్ళి, సూర్యుడికి అభిముఖంగా నిలబెట్టి, నా యావజ్జీవితాన్నీ దేశస్వాతం(త్ర్యం కోసమూ, సోషలిజం సాధన కోసమూ కృషి చేస్తానని ప్రమాణం చేయించారు.

అశ్వినీ కుమారదత్తుగారికి భీమవరం తాలూకా బొండాడ గ్రామ కాఫురస్తులూ, నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణగారి సహచరులూ, జాతీయవాదీ అయిన (శ్రీ కొండేపూడి నాగభూషణంగారి రెండవ కూతురు శారదాదేవితో బొండాడ గ్రామంలో 1936లో పెళ్ళి జరిగింది. (రాజమండ్రిలో (శ్రీ, వెన్నేటి సత్యనారాయణగారి యింట జరిగిన "ెళ్ళిచూపుల తతంగం గురించి డా॥ చిట్టూరి, శారదాదేవిగారల వ్యాసాల్లో సవివరంగా చూడగలరు - సం).

ఇక్కడొక ఆసక్తికర విశేషాన్ని ప్రస్తావించడం అవసరం. మా పెద్దన్న గౌరీశంకర దత్తుగారు కాంగ్రెస్‌వాది. అశ్వినీకుమార దత్తూ, సత్యనారాయణా, నేనూ కమ్యూనిస్టు భావాలు కలవాళ్ళం. మా పెద్దన్నగారికి మేము ముగ్గురం బాగా చదువుకుని, ముఖ్యంగా ప్రీడర్లు (ఆయన గొప్ప లిటొంటు, వ్యవహారదక్షుడు), డ్యాక్షర్హు అయి బాగా డబ్బూ, ఆస్తీ సంపాదించాలనీ, నిడమ(ర్రులో భూములన్నీ మాకే ఉండాలనీ, మేము ముగ్గురం తనతో కలిసివుంటేనే అది సాధ్యమవుతుందనీ ఉండేది.

1936లో మాముగ్గుర్నీ మా పెద్దన్నగారు చదువులకోసం మా వదిన శారదా దేవితో బాటు విశాఖపట్నం పంపారు. 1937లో విద్యార్థి సమ్మెకి నాయకత్వం వహించినందుకుగాను ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ సి, ఆర్‌. రెడ్డీ అశ్వినీకుమార దత్తుగారిని డిబార్‌ చేశారు. ఆయన సామర్లకోట సమ్మెలో నాయకత్వ బాధ్యత వహించి నిడమగర్రుకి తిరిగి వెళ్ళి రాజకీయ కార్యకలాపాల్లో నిమగ్నమయ్యారు.

త్రీ తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఓ పిట్టు కథ:

1937లో సత్యనారాయణగారినీ, నన్నూ విశాఖపట్నంలో చదువుకి పంపుతూ నిడమర్రు నుంచి గణపవరం దాకా ఒంటెద్దు బండిమీద వెళ్తున్న మా వెంట మా "ెద్దన్నగారు పుంతలో ముసలమ్మదాకా వచ్చి, నన్ను విడిగా పిలిచి, “నువ్వు నాతో కలిసివుంచావా, పాపతోం(అంటే అ.కు. దళ్తుతో) కలిసి వుంటావా?” అని అడిగారు.

నేను '“పాపతోనే కలిసివుంటాను” అని అరమరిక లేకుండా చెప్పాను. అలాగేనా మూడవ

అన్న సత్యనారాయణగారిని కూడా విడిగా పిలిచి ఆయన్ని కూడా యిదే (ప్రశ్న అడిగినప్పుడు, ఆయనతో కలిసి వుండనంటే ఆయన డబ్బు సరిగా ఎక్కడ పంపడోననీ, చదువు ఎక్కడ కుంటుపడుతుందోననీ '' నీతోనే కలిసి వుంచాను' అని చెప్పి, విశాఖ వెళ్ళాక అశ్వినీ కుమారదత్తుగారికి “పెద్దన్నయ్య అడిగితే యిలా చెప్పాను, కాని నేను నీతోనే కలిసివుంచాను'” అంటూ ఒక ఉత్తరం రాశాడు. ఆ ఉత్తరం కాస్తా మా పెద్దన్నగారి చేతిలో పడింది! అప్పటినుంచి చివరిదాకా '' బుల్రిబ్బాయి మనసులో ఉన్నది స్పష్టంగా చెప్పాడు. యీ సత్యంగాడు కుచ్చితుడు"” అంటూ తిడుతూనే ఉండేవారు మౌ పెద్దన్నగారు.

పై పిట్టు కధకి 1942లో మా అన్నదమ్ముల ఆస్తి పంహూలతో ఉన్న సంబంధాన్ని బట్టి దాన్ని ప్రస్తావించవలసి వచ్చింది. ఈ పిట్టుకథని యింక పక్కన పెట్టి, అశ్వినీకుమార దత్తుగారి కథకి తిరిగి వస్తాను.

1937,38 సంవత్సరాల్లో సత్యనారాయణగారూ, నేనూ మాత్రమే విశాఖలో ఉన్నాము. సత్యనారాయణగారు ఎ.వి.ఎన్‌ కాలేజిలో ఇంటరూ, నేను ఎ.వి.ఎన్‌ హైస్కూల్లో నాలుగు, ఐదుఫారాలూ చదివినకాలం అది. అదే హైస్కూల్టో, అవే తరగతి గదుల్లో చదివిన విష్ణవవీరుడు అల్టూరి సీతారావురాజుని తలుచుకుని నేను ఉప్పాంగిపోతూండే వాడిని. సత్యనారాయణగారూ, నేనూ గోకుల్టాస్‌ లాడ్దిలో విశాఖజిల్లా కమ్యూనిస్టు ఆర్లనైజరు కొత్తమాసు సత్యనారాయణూరితో కలిసివున్న కాలం అది. అశ్వినీ కుమార దత్తుగారు ఆ గదిలో మాతో కొంతకాలం మా(త్రమే ఉన్నారు. కొమ్మారెడ్డి సత్యవారాయణ, చలసాని వాసుదేవరావుగారల నాయకత్వంలో రైతు రక్షణ యాత్రాదళ సభ్యులు ఆ గోకుల్దాస్‌ లాడ్డిలో విడిదిచేసిన దృశ్యం యింకా నా మనస్సులో మెదుల్తోంది.

గ్రంధాలయోద్యమ ప్రముఖులైన మౌ తండ్రి లక్ష్మీనారాయణగారి డైరీల ఆధారంగా అశ్వినీకుమార దత్తుగారు ' “స్వర్గీయ లవ్ష్మీనారాయణ పంతులు”? అనే వ్యాసం రచించారు. అది (గ్రంథాలయ సర్వస్వం 1936 జూన్‌ సంచికలో లక్ష్మీనారాయణగారి ముఖచిత్రంతో (ప్రచురించబడింది.

తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం ర్‌

• విశాఖ విశ్వవిద్యాలయం రోజుల్లో అశ్వినీకుమూర ధత్తుగారి కార్య కలాపాలు: 1936వ సంవత్సరంలో అశ్వినీకుమూర దళ్తూ, మా వదిన శారదాదేవీ, మౌ బుల్లి అన్న సత్యనారాయణా, నేనూ (ఉమారాజేశ్చరరావు) విశాఖ పట్నంలోని చెంగల్రావు పేటలోని రాచకొండ సోమయాజులుగారి యింట్లో దిగాం. అంతకుముందు సముద్రాన్ని చూడని నేను అయ్యబాబోయ్‌, ఎంత పెద్ద వెరువో అని ఆశ్చర్యపోవడం తలుచుకుంటే యిప్పటికీ నవ్వాస్తూ వుంటుంది. చెంగల్రావు పేట వారనే వున్న బీచి ఎంత విశాలంగా ఉండేదంటే, అక్కడ మేము పుట్‌బాల్‌ ఆడేవాళ్ళం. దరిమిలా ఆ వీచిలో వేలమంది హాజరైన ఎన్నెన్నో (బ్రహ్మాండమైన బహిరంగ సభలు జరిగేవి. ఆనాటి తన అనుభవాలను (శ్రీచుతి శారదాదేవి తన వ్యాసంలో చక్కగా అభివర్షించారు. (అటు తర్వాత కొంతకాలం దింపుళ్ళ అగ్రహారంలో దివాకర్ల వెంకటావధానిగారి పారుగున ఉన్నాం). మా వదినగారు పురిటికని పుట్టింటికి వెళ్ళి పోయారు. 1937లో దత్తుగారి పుత్రుడు వసంతకుమార్‌ దత్తు జన్మించాడు, విశాఖ షాన్టీ కార్యకలాపాల్లో:

1937 నాటికి యింకా కమ్యూనిస్టు పార్టీమీద నిషేధం ఉంది. చెంగల్రావు పేటలో రహస్య సమావేశాలు జరుగుతూండేవి. ఉడకబెట్టిన చిలకడ దుంపలు ఫలహారంగా ఉండేది. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుతున్న అశ్వినీకుమార దత్తుగారు విఖాఖలోని మొదటి కమ్యూనిస్టు సెల్టులో సభ్యులయ్యారు. అబ్బూరి రామకృష్ణారావు, దరిశి చెంచయ్య, హోల్‌టైమరు అత్తలూరి లఖ్మీనరసింహరావుగారలతో బాటు విద్యార్ది ప్రతినిధిగా దత్తుగారు ఆ సెల్టు సమావేశాలకు హాజరువుతూండేవారు. (ఈ విషయం శ్రీ'మోటూరి వీరాస్వామిగారి వ్యాసంలో చూడగలరు- సం)

1937లో బెనారస్‌ యూనివర్పిటీలో చదువు మానేసి, దరిమిలా ఆం(ధ్ర కమ్యూనిస్టు పార్టీ, అటు దరమిలా భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి అయిన చర'డ్ర రాజేశ్చరరావుగారు విశాఖ వచ్చి, విశాఖ మెడికల్‌ కాలేజిలో ఎం. బి. బి.ఎస్‌లో చేరడం, అప్పట్నుంచి విశాఖలో పార్టీ కార్యకలాపాలు ముమ్మరమనడం తటప్టించింది. అప్పట్లో కామ్రేడ్‌ రాజేశ్వరరావుగారూ, దత్తుగారూ, సత్యనారాయణగారూ, నేనూ (ఉమా రాజేశ్చ్వరరావూ) ఎ. వి.ఎన్‌. కాలేజి డౌనులో వున్న ఉత్కళ్‌ సమాజ్‌లోని ఓ పెద్రగదిలో ఉండేవాళ్ళం. ఆగది విశాఖ షాన్టీ కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా ఉండేది. విద్యార్ధి ఫెడరేషన్‌, యూత్‌లీగు, హార్చర్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ వగైరా ప్రజాసంఘాలు అన్నింటి కార్యకలాపాలూ అక్కడే ఆరంభమయ్యేవి.

6 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

చం(డ్ర రాజేశ్వరరావుగారికీ, దత్తుగారికీ యింటి దగ్గర్నుంచి వచ్చే డబ్బుతో కరపత్రాలు అచ్చువేయించడం, ఒక్క డబుల్‌ కారియర్‌ తెప్పించుకొని ముగ్గురు నలుగురు కా(మ్రేడ్స్‌ సర్దుకొని తినడం, ఉడకబెట్టిన చిలకడ దుంపల టిఫినుతో సరిపెట్టుకోవడం, దత్తుగారు విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్థీ, చం(డ్ర రాజేశ్చరరావుగారు మెడికల్‌ కాలేజి విద్యార్థీ అయినా 'ప్రోలెటేరియన్‌ క్లాసుకు, అంటే బేడా అర్టణా టెక్కెట్టుకి మాత్రమే సినిమాలకి వెళ్లడం జరోది. అప్పట్లో హార్బర్‌ వర్కర్స్‌ యూనియనుకి మితవాద కాంగ్‌ నాయకుడైన దాక్టర్‌ ఎం.వి. కృష్ణారావు అధ్యక్షులుగా ఉండేవారు. (ఈయన దరిమిలా కేంద్రమంత్రి కూడా అయ్యారు). ఆయన్ని అధ్యక్ష పదవినుంచి తప్పించి, వోర్చర్‌ వర్కర్స్‌ యూనియన్ని సి.ఎస్‌.పి. (కాంగ్రస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ) పేరవున్న కమ్యూనిస్టు పార్టీ చేతుల్లోకి తెచ్చుకునేందుకు తీవ్ర కృషి జరిగింది. హారర్‌ వర్కర్ప్సు మీటింగులు విశాఖ సము(ద్రతీరంలో జరుగుతుండేవి. పదివేలమంది హాజరైన అలాంటి ఒక మీటింగులో విశాఖలో మొట్టమొదటిసారి ఎర్ర జొండాను నాచేత ఎగురవేయించారు. తుమ్మల వెంకట్రామయ్యగారు రాసిన యీ కింది ఎ(ర్రజెండా పాటను పొడి ఎర్రజొాండాను నేను ఎగరేశాను. “ఎగరాలి ఎగరాలి మన ఎగర్రబొండా అదురు బెదురూ లేక అక్తదియును లేక సామూజ్బ్యవాదంబు నమనిపోనంగ ధనిక వాదంబింక ద్ధర్రమైపోవ 7 ఎగరాలి4 కూలోళ్ళి గొంతులో కొన ఊవరుంటేము పేదూతూ మేన వేడి ర్తంబుంటౌ 4 ఎగరాలి 4 కార్జికుల్‌ కర్ణకుల్‌ కరము కరమూ కలిసి వై మనకు వైయంచు జోడీలు కొట్టుంగ 4 ఎగరాలి ౯ హార్బర్‌ వర్చర్ల మీటింగుల్లో చం డ్ర రాజేశ్చరరావుగారు ఎక్కువగా మార్క్సిస్టు ఇంశ్రీషు పదజాలం వాడుతూ ప్రసంగించేవారు. అర్ధంకాక కార్మికులు లేచిపోతూంటే, దత్తుగారు లేచి ధారాళమైన సరళమైన తెలుగు భాషలో మహో (ద్రేకంగా మాటాడి, వారిని ఆకట్టుకుని కూర్చోబెట్టేవారు. (ఈ అంశాన్ని కామ్రేడ్‌ చండ్ర రాజేశ్వరలావుగారి లేఖలో మీరు చూడవచ్చు. రాజేశ్చరరావుగారు దరిమిలా హిందీలో సైతం ధారాళంగా మాట్లాడి, ఉత్తర భారతదేశ రైతులను, వ్యవసాయ కార్మికులను ఆకట్టుకునే నేర్పు సంతరించు కున్నారు - సం). తొలి వేకునలో అశ్వినీ దర్శనం 7

బెడిసికొట్టిన గాడిదల ఊరేగింపు ప్రయళ్నం!

1937లో జరిగిన మద్రాసు ఉమ్మడి రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో ఎ. వి. భానోజ్‌ీ రావుగారు జస్టిస్‌ పార్టీ తరపునా, తన్నేటి విశ్చనాథంగారు కాంగ్‌ తరపునా విశాఖపట్నంలో పోటీ చేశారు. కమ్యూనిస్టులు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్థిని బలపరుస్తూ పనిచేశారు.

జస్టిస్‌ పార్టీ అభ్యర్ది భానోజీరావుగారు కాంగ్రేస్‌ అభ్య త్రి విశ్వనాధంగారిపైన తన

గెలుపు ఖాయమన్న ధీమాతో ఎన్నికల ఫలితం వెలువడనున్న మరుసటి రోజున ఒక చిత్రమైన ఊరేగింపు జరపాలని తలపెట్టారు. అందుకోసం 40 గాడిదలను మాట్లాడు కున్నారు. వాటికి అప్పటి కాంగ్రెస్‌ రర్టైన పసుపు పచ్చ రంగు టోపీలు కుట్టించారు. తను కాం(గ్రక్‌ వారిని గాడిదలను చేశానని చూపాలన్న ఆయన దుష్ప్రయత్నం మరుసటి రోజు ఎన్నికల ఫలితం (ప్రతికూలమవడంతో బెడిసికొట్టి, ఆయనకే ఎదురొచ్చింది.

ఆ ఎన్నికల (ప్రచార ఊరేగింపుల్లో '“డౌన్‌ విత్‌ (బైటిష్‌ ఇంపీరియలిజమ్‌ డౌన్‌! డౌన్‌!?”, '*డౌన్‌ విత్‌ ఫాసిజమ్‌, డౌన్‌1డౌన్‌!**, “'డౌన్‌ విత్‌ నాజీజం, డౌన్‌, డౌన్‌!”' అంటూ కమ్యూనిస్టులు చేసే నినాదాలతో విశాఖ వీధులు మార్మోగేవి.

ఈ సందర్భంగా దత్తుగారు చెప్పిన ఒక ఆసక్తికర విషయాన్ని మీకిక్కడ చెప్తాను. పైన పేర్కొన్న బాపతు ఒక ప్రదర్శనలో (ప్రముఖ అభ్యుదయ (దరిమిలా విష్ణవ) రచయిత రాచకొండ విశ్వనాథ శాస్త్రిగారికి మృతి చెందిన బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదం వేషం వేసి, తెల్ల బట్టుతో కప్పి మోసుకు వెళ్ళారట! ఆ రోజుల్లో విశాఖ విద్యార్దులు అంతటి రాజకీయ వైతన్యం, అవేశం కలిగి వుండేవారు.

సి.ఐ.డీలు మా గదిమీద ఎప్పుడూ నిఘావేసి వుండేవారు.

విశాఖ జిల్లా కమ్యూనిస్టు ఆర్గనైజరు కొత్తమాసు సత్యనారాయణగారూ, జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్యగారూ 1937లో విశాఖకి చేరుకున్నారు.

1937లో జరిగిన చిట్టివలస, నెల్లిమర్హ జూట్‌ కార్మికుల సమ్మె నాయకత్వంలో అశ్వినీకుమార దత్తుగారు పాలు పంచుకున్నారు. నిర్భంధింపబడ్డారు కూడా.

ఆ ఏడాదే విశాఖకి ఎం.ఎన్‌.రాయ్‌, ఆయన భార్య ఎలెన్‌ రాయ్‌లు వచ్చారు. టౌను హాల్గో జరిగిన సభల్టో చండ్ర రాజేశ్వరరావు, అశ్వినీకుమారదత్తు ప్రభృతులు కమ్యూనిస్టు ఇంటర్నేషనల్‌ (కొమింటర్న్‌) లో రాయ్‌ విచ్చిన్నకర పాత్రను గురించి రాయ్‌ పై సిద్దాంతపరమైన ప్రశ్నల వర్షం కురిపించారు.

68 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

విశ్వవిద్యాలయం చదువుకి స్వస్తిః

అప్పట్లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ సర్‌ సి, ఆర్‌.రెడ్డిగారు. సర్వేపల్లి రాధాకష్ణన్‌గారు తన పదవీకాలంలో ఇంగ్రండు నుంచి తెచ్చీ, అబ్బూరి రామకృష్ణా రావు, హిరేన్‌ ముఖర్చీగారలు సేకరించీ ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయంలో ఉంచిన కవ్య్యూనిస్ట్రు గ్రంథాలను పీ. ఆర్‌.రెడ్డిగారు తొలగించారు. అందుకు నిరసనగా విశ్వవిద్యాలయ విద్యార్దులు సమ్మె చేశారు. ఆ సమ్మెకి నాయకత్వం వహించినందుకుగాను అశ్వినీకుమూర దత్తుగారిని సి.ఆర్‌. రెడ్డిగారు విశ్వవిద్యాలయంనుంచి డిబార్‌ చేశారు. అప్పటి విద్యార్ది సమ్మెదారుల కోర్కెల్టో మెడికల్‌ డిగ్రీని గుర్తించాలన్నది కూడా ఒకటి. సామర్షకోట సమ్మెకి నాయకత్వం:

1937 చివర్లో ఇంటికి వెళ్లిపోతూ దత్తుగారు దోవలో కాకినాడలో దిగి కామ్రేడ్‌ సి.వి.కె.రావుగారి నాయకత్వాన సామర్హకోటలో జరుగుతున్న పారీ కంపెనీ కార్మికుల సమ్మె నాయకత్వంలో పాల్గొని ఒక నెలరోజులు అక్కడ ఉండిపోయారు. (ఈ విషయాన్ని సి.వి.కె.రావుగారి లేఖల్లో మీరు చూడగలరు. దత్తుగారు ఆ రోజుల్లో ఆ సమ్మెభూమికతో “వెండి పళ్ళెంతో గుప్పెడు, వెదురు చేటతో చేటెడు” అనే కథ రాశారు. (“నవళ్తి పత్రికలో ప్రచురించబడిన ఆ కథను మీరీ పుస్తకంలో చూడవచ్చు).

1937-39 కాలంలో దత్తుగారు నిడమ(ర్రు కేంద్రంగా రైతు, యువజన ప్రజా రంగాల్లో ముమ్మరంగా పనిచేశారు. 'స్వతం[త్ర భారతో అనే రహస్య పత్రికనూ, తదితర హార్షీ సాహిత్యాన్నీ యువజనులకు పంచి (ప్రచారం చేసేవారు.

“అన్నా ప్రచురణ: దళ్తుగారు 1938 మేలో తన భార్య (శ్రీమతి శారదాదేవి మూడు పేటల బంగారపు గొలుసును తాకట్టు పెట్టి, క్లాన్యూక్రాంజ్‌ రచించిన “ బారకేడ్స్‌ ఇన్‌ బెర్లినొ! జర్మన్‌ నవలకు '' అన్నా” పేరిట తను చేసిన అనువాదాన్ని ' ప్రోలెటేరియన్‌ సీరీస్‌! శర !సమరించారు. దీని ప్రచురణ కర్త పేరు దర్భా శ్రరామమూర్తిగారు. 290 పేజీల ౨. పుస్తకం వె8 అణాలు! (దీనిపై మద్దుకూరి చం(ద్రశేఖరరావుగారు రాసిన సమీక్షను యీ పుస్తకంలో చూడగలర్సు. సి, రాజగోపాలాచారి నాయకత్వానగల మద్రాసు రాష్ట్ర కాంగ్రేస్‌ ప్రభుత్వం 1938 నవంబరు 16న మరికొన్ని యితర పుస్తకాలతోబాటు '' అన్నా''ను నిషేధించింది. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం రి

స... = = జేసే! న ర్‌ గ్ల 2! ల ॥ లా హ్‌ నాల టా = ఏ ఉ న? నస! య న సర అమి 4 అ ప డ్‌ ట్రై మ హం. లు భూ బం నే [| వరహ సం 1 అం వసి నాణ్లా న వ్‌. లు ఇ రం | టాచాా టన ల శ్‌. వజ మ. స ళు యాం జై లా పనాన్నాన త. రరతాళాంాాారాత గా! సవన -ఈూ' మప జే / | శాన క గ 1 చ నక్త... | గ. మా. జవత గ వ్రైక జల్‌ వు |. ఏ యిట _ గ _శు యో. యా క్సు.. న ఎఖ జ ల న్లో న" షి ర. ఇష్ట. స ముక, 1 (తాం మా న జానా ఫట వే. ర నాడా టట: . లే వచ టం అ చన న ను తే షీ స్త ళు వ అయా నా ఫళటే గా 1 |, ;॥ నప. శీ (సై జే (]ా క్ష గ [7 న. | ల్ల జ్జ చ్‌ 0 2 ఖు ః! గ న్‌ య! శ్రే శ సై న గ -/ న్‌ స ॥ ల ఎం. లే ఫి. ||| ను! క ళా! ౪ ల జలు! , ర ౬) చ ఇ | ల (౮ య న - వ, 1; క ణు తే! క స ల తల్‌ ట్‌ య! న్‌ వో ఇ వలస వ 1 గహ ం . | ॥ మాహా ల నా క [స + చక కహ సియా |... హ్‌! శ. / ట్లో నా ల్‌ ఎల 0? ఎ. 7. 1. 1 సం 11! స బు. శీ నా. ల మన్య (/ ఖే ర మేకల జా నలంద

వక్పృత్వ ప్రతిభ:

1937 ఆగస్టు 28,29 తేదీల్గో గుంటూరులో జరిగిన ఆం(ధ్రరాష్ట్ర, విద్యార్థి మహాసభకు అధ్యక్షత వహించిన ఎస్‌.ఎస్‌. బాట్లివాలా మహాసభకి 15రోజులు ముందే ఆం(ధ్ర రాష్ట్రమంతటా పర్యటించి విద్యార్థుల్లో తీవ్ర సంచలనం కలిగించారు. మితవాద కాంగ్రెస్‌ నాయకులు ఆయన్ని బాట్టివాలా కాదు, బ్యాటిల్‌వాలా అనీ, ఫైర్‌బ్రాండ్‌ అనీ అనేవారు. బాట్టివాలా కూడా అశ్వినీకుమార్‌దత్తు మాదిరిగానే యూనివర్శిటీ నుంచి డిబార్‌ చేయబడ్డాడు. ఆయా పట్టణాల్టో బాట్టివాలా చేసిన ఉద్రేకపూరితమైన ఉపన్యాసాలను అంత ఉ'ద్రేకపూరితంగానూ అశ్వినీకుమార దత్తుగారు తెలుగులోకి అనువదించేవారని కామ్రేడ్‌ కొండేపూడి అత్మీనారాయణగారు మాస్కోలో నాకు చెప్పారు. (బాట్టివాలా పర్యటన ప్రస్తావనని సెట్టి ఈశ్వరరావుగారి లేఖలో కూడా చూడవచ్చు)

బెజవాడలోని వెలిదంద్ర హనుమంతరాయ గ్రంథాలయంలో జరిగిన ఆంధ్ర రాష్ట్ర అచ్చు పనివారల ద్వితియ మహాజన సభను ఎస్‌.ఎస్‌. బాట్టివాలా ప్రారంభించగా, ఆ మహాసభకి అశ్వినీకుమార దత్తుగారు అధ్యక్షత వహించి ప్రసంగించారు. (ఫొటోలో వీరిద్దరినీ చూడవచ్చు. సమయానికి ధనాభావం వలన దత్తుగారు బెజవాడ మహాసభకి కాలినడకన వెళ్ళవలసి వచ్చింది - సం[). మంతెనవారిపాలెం వేసంగి ఆర్ధిక రాజకీయ పాఠశాల;

1938లో మంతెనవారిపాలెంలో జరిగిన వేసవి అర్ధిక, రాజకీయ పాఠశాలలో అశ్వినీ కుమార దత్తు పాల్గొన్నారు. ఆయన కొన్ని అంశాలపై జరిగిన ల్యోద్దకు విద్యార్థిగా హాజరు కాగా, 'సాహిత్యం- విప్ణవ సిద్దాంతాలు” అనే అంశంపై అధ్యాపకత్వం వహించారు. (ఆంధ్రప్రదేశ్‌ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర (1936-42)లోని పేజి 223లో యీ విషయం చూడగలరు - సం.)

. తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా గ్రంథాలయ యాత్రలో చింతలపాటి లచ్చిరాజు,. డాక్టర్‌ తేతలి సత్యనారాయణలతో బాటు అశ్వినీకుమార దత్తు పాల్గొన్నారు. సామ్రాజ్యవాద యుద్ర్దదశలో:

1939లో సామ్రాజ్యవాద యుద్ధం ప్రారంభమైంది. యుద్దానికి వ్యతిరేకంగా కమ్యూనిస్టుపార్టీ తీవ్ర ప్రచారం చేసింది. అశ్వినీకుమార దత్తు రాత్రిపూటల్టో సైకిలు వేసుకొని భీమవరం దాకా వంతెనల పైనా, ఆకివీడు పోలీసు ప్టేషను పైనా యుద్రవ్యతిరేక నినాదాలూ, పార్టీ నినాదాలూ రాశారు. యుద్దకాలంలో '““ఢంకా” పత్రికలో '“ఢాం! ఢాం!” అనే ఆసక్తికరమైన కథలాంటి వ్యాసం రాశారు (ఇది ప్రస్తుతం అలభ్యం-సం[). తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 11

రహస్యంగా జరే అధ్యయన తరగతుల నిర్వహణలోనూ, 'స్వతంత్ర భారత్‌ వంటి రహస్య పత్రికల, పుస్తకాల, సర్క్యులర్ర పంపిణీలోనూ, (ప్రచారంలోనూ పాల్గొన్నారు. రహస్య జీవితం గడుపుతున్న కమ్యూూనిస్టృ నాయకులకు మా యింటిని ఒక స్టావరంగా చేశారు. సాంఘికంగా, ఆర్ధికంగా ప్రజల్లో మార్పు తెచ్చేందుకు కృషి చేశారు. 1939లో నేనేం చేశాను?: 1939లో ఉండి హైస్కూల్లో స్కూల్‌సైనల్‌ చదివేరోజుల్లో విద్యార్హుల సమ్మెకి నాయకత్వం వహించాను. భీమవరం వచ్చిన మద్రాసు రాష్ట్ర కాంగ్రస్‌ విద్యామంత్రి సి,జాయమ్‌.వార్క్‌ని కలిసి విద్యార్దుల డిమాండ్లను వివరించాను. ఉండి స్కూలుకి పరీక్షా కేంద్రం కావాలన్నది మొదటి డిమాండు. వార్కీ తన పక్కనే వున్న డి.ఇ.వోని వెంటనే ఉండి హైస్కూల్లో పరీఇ్షకేంద్రం ఏర్పాటు చెయ్యమన్నాడు. డిటెన్షన్‌ విధానం రద్దుచయ్యాలన్నది మా రెండో డిమాండు. అది కుదరదు, దాన్ని రద్దుచేస్తే విద్యాస్తాయి పడిపోతుందని వాదించి, అందుకు తిరస్కరించాడు వార్కీ. స్కూలు లైబ్రరీళ్లో జాతీయ (గ్రంథాలు పెట్టాలన్నది నా మూడవ డిమాండు. '“నువ్వు కమ్యూూనిస్టులా ఉన్నావే!” అంటూ లేచి పోబోయాడు వార్కీ. మా పక్కనే నిలబడ్డాడు మా హెడ్మాస్ట్రరు పిల్లీ మౌర్చిన్‌ లూథర్‌, '“సమ్మెచేయించానన్న కక్షతో నన్ను స్కూలునుంచి మా హెడ్మాష్టరు వెళ్ళగొడితే నేనేం చెయ్యాలి!” అన్నాను. “"'హెడ్డాస్తరు అలాచేస్తే, నేరుగా నాకు రాయి, అలా జరగకుండా నేను చూస్తాను?! అని హామీ ఇచ్చి వెళ్ళిపోయాడు మంత్రిగారు. కాన్మి కొన్ని రోజులు పోయాక హెడ్మాస్టరు నన్నూ, మారెళ్ళ నరసింహా రావునూ క్షమాపణ పత్రం రాసీ యిమ్మన్నాడు. మేమందుకు నిరాకరించాం. హెడ్యాస్టరు మమ్మల్నిద్దర్నీ స్కూలు నుంచి సస్పెండ్‌ చేశాడు. మౌహిందీ పండిట్‌ గుత్తా ఆంజనేయ చౌదరిగారూ, నేనూ ఉండిలో సోషలిస్టు స్రడీ సర్కిల్‌ నడిపాము. ఉండి హైస్కూలు హాస్టల్లో ఆయా కులాల విద్యార్డులకి వేర్వేరుగా తడికల గదులుండేవి. నేను రోజుకొక కులంవారి తడికల గదిలో భోజనం చేస్తూ, చివరకు కొన్ని రోజులకు విద్యార్దుల సహకారంతో అడ్డు తడికలన్నీ తీయించేశాను. 1939లో మొదటిసారిగా ఆంధ్రదేశం వచ్చిన తొలి ఆర్‌.ఎస్‌.ఎస్‌. ఆర్గవైజరు ఠాకూర్‌నా గడిలో భగత్సింగ్‌, శివాజీ, రాణాప్రతాప్‌ల ఫొటోలు కనిపెట్టి, నన్ను చేరదీసు కోవాలని మహా తంటాలు పడ్డాడు. నేను అతన్ని తిప్పికొట్చాను. 12 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

1939లో కాకినాడలో జరిగిన విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ రాష్ట్ర మహాసభకి ప్రతినిధిగా హాజరై, రాష్ట్ర కార్యవర్గ సభ్యుడిగా ఎన్నుకోబడ్డాను. ఉండి విద్యారి సమ్మె నాయకుడుగా కాకినాడ కాన్ఫరెన్సులో 16 ఏళ్ళ వయస్సుగల నాకు ప్రత్యేకమైన ట్రీట్‌మింటు లభించింది. ఆ మహాసభలో సుభాష్‌ చంద్రబోసు పాల్గొన్నాడు. ప్రపంచ యుద్ధం ఆరంభమైనట్టు ఆ మహాసభలో జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్యగారు ప్రకటించారు. సుభాష్‌ చంద్రబోసు అటు తర్వాత కొద్దిరోజులకు బూబమ్మ వేషంలో తప్పించుకొని, జర్మనీకి చేరుకున్నాడు. సుభాష్‌బోసూ, యిటీవల శతజయంతి జరిగిన మధ్యూరి అన్నప్యూర్ణయ్య గార్యూ టాపులేని కారులో కాకినాడ పురవీథిలో ఊరేగిన దృశ్యం యింకా నా స్పృుతి పథంలో వుంది. దరమిలా మా సస్పెన్షన్‌ పెద్దలజోక్యంతో రద్దుచేయబడింది. గౌరిశంకరదత్తుగారు | న్‌ా . 1939లో ఉండిలో విద్యార్ధి సవ్మెకి | 1 ఇష్ట 5. * నాయకత్వం వహించినందుకు సస్పెండ్‌ అయిన నల. నన్ను తిరిగి స్కూల్లో చేర్చుకునేందుకు 1 స్లో 12. హెడ్మాస్టరు పిల్లీ మార్టిన్‌ లూథర్‌ క్షమాపణ | ఫా పత్రం రాస్‌ యివ్వాలన్న షరతు పెట్టాడు. ఎ. సీ అందుకు మా పెద్దన్న గౌరీ శంకర దత్తుగారు | నిరాకరించారు. గి ఆ జీవితాంతం ఖద్రరు ధరించిన గౌరీశంకర గారా - =... దత్తుగారు మాపెత్తండ్రికొడుకు నిడమర్తి వెంకట ఉమామహేశ్వరరావు (పొట్టి వెంకన్న) గారితో బాటు 1920 నాటి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనేందుకు బాల్యంలోనే నాగపూర్‌ వెళ్ళారు. కాని మా అమ్మగారు గొడవ చేసిన కారణంగా ఆయన్ని నాగపూర్‌ నుంచి బలవంళాన వెనక్కి తీసుకొచ్చేశారు. పెద్దవాడైన ఉమామహేశ్వరరావుగారు మాత్రం నాగపూర్‌ సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని నిర్బంధింప బడ్డారు. ఆయన్ని తలకిందులుగా వేలాడదీసి పోలీసులు నానా హింసలూ పెట్టారు. ఆయన దరిమిలా స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడుగా తామ్రపత్రం, 5 ఎకరాల పాలం పొందారు. 1928లో మా నాయన లక్ష్మీనారాయణగారి ఆకస్మిక మరణానంతరం, ఆయన అప్పటిదాకా నిర్వహిస్తున్న పదవీ బాధ్యతలన్నీ పంచాయతీ బోర్డు, కోర్టు, కోఆపరేటివ్‌ తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 13

సొసైటీల అధ్యక్ష పదవులన్నీ గౌరీశంకర దత్తుగారికి దఖలు పడ్డాయి. ఆయన వాటిని సమర్రంగా నిర్వహిస్తూ, నిడముర్రులో ఆయుర్వేద వైద్యాలయ నిర్మాణం, మొదలైన ప్రజాహిత కార్యాలను పూర్తిచేశారు. మా నాయన లక్ష్మీ నారాయణగారు ప్రజాహిత కార్యాల కోసం, రాజకీయాల కోసం చేసిన 28వేల రూపాయల రుణాన్ని గౌరీశంకర దత్తుగారు తీర్చి, అప్పటికే వున్న 150 ఎకరాల భూమికి తోడు మరో 100 ఎకరాల భూమిని సంపాదించి, మా ముగ్గురు తమ్ముల విద్యాభ్యాసం విషయంలో (శ్రద్రచూపారు. బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యాభ్యాస కాలం (1939-40)లోః కాళీపట్నం కొండయ్యగారి సలహామేరకూ, మౌ పెద్దన్నగారి ఒత్తడి మేరకూ దత్తుగారు బెనారెస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో బి.ఎస్‌సి (ఇండస్ట్రీయల్‌ కెమిస్ట్రీ) చదివారు. బెనారెస్‌ భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ విద్యార్థి యూనిట్‌కి అప్పుడు కా(మ్రేడ్‌ నీలం రాజూేఖరరెడ్డి కార్యదర్శిగా ఉండేవారు. దత్తుగారు ఆ యూనిట్‌లో చుర కైన సభ్యులుగా పనిచేశారు. దత్తుగారు అప్పుడే ముల్చ్‌రాజ్‌ ఆనంద్‌ ద్గుర మౌఖికంగా అనుమతి తీసుకొని, ఆయన రచించిన “టూ లీవ్స్‌ అండ్‌ ఎ బడ్‌”నూ, ఇ్నోషియో 'సైలోన్‌ రచించిన “ఫొంటమారా?” అనే నవలనూ అనువదించారు. (“ఫొంటమారాను గురించిన (ప్రస్తావనను కవి సోమసుందర్‌ వ్యాసం ''తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం” లో మీరు చూడగలరు). బెనారస్‌ యూనివర్సిటీ వైస్‌ ఛాన్సలర్‌ డా! సర్వేపల్లి రాధాక్నష్ణగారి నుంచి 1940 డిసెంబరు 1న దత్తుగారు బి.ఎస్‌సి. డి(గ్రీ తీసుకున్నారు. కే9 40-41 దశ; 1940లో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా కమ్యూనిస్టుపార్టీ ఆకలి యాత్రకు పిలుపు యిచ్చింది. తాడేషల్లిగూడెంలో 40 గ్రామాలనుంచి సుమారు 4వేల మంది వ్యవసాయ కార్మికులు జూన్‌ నుంచి నవంబరు వరకు తమకు పనులు ఉండటం లేదనీ, అలా పనులు లేని రోజుల్లో తమకి ప్రభుత్వం పనులు చూపించాలనీ కోరుతూ తహళిల్దారు వద్దకు యాత్ర జరిపారు. ఆ యాత్రకి అశ్వినీ కుమారదత్తు నాయకత్వం వహించి, వ్యవసాయ కార్మికుల కోర్కెల మెమొరాండంను తహశిల్దారుకు సమర్పించారు. (దీన్ని గురించిన వివరాలను ఇందుకూరి సుబ్బరాజుగారి వ్యాసంలో చూడగలరు - సం[). ఈ దశలో దత్తుగారు రైతు, వ్యవసాయ కార్మిక, యువజన రంగాల్లో ముమ్మరంగా పనిచేశారు. 14 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

1942-45 ప్రజాయుద్ద దశః

1942లో మా నలుగురు అన్నదమ్ముల మధ్య ఆస్తి పంపిణీ జరిగింది. మా తండ్రి మరణానంతరం హైద్రాబాదులో మేస్టరీ ఉద్యోగం చేస్తున్న 22 ఏళ్ళ మా పెద్దన్న న త రు మో య. శి క నర ప మ క ఎడమ నుంచి అన్హదమ్ములు ఉమారాజేళ్చ్టురరావు, అళ్చొనీ కునూరదత్తు, నత్యనారాయణ గౌరీశంకరదత్తుగారు మా ఆస్తి నిలబెట్టి, మరో 100 ఎకరాలు పెంచి, మా ముగ్గురు అన్నదమ్ముల పెంపకం బాధ్యత వహించినందుకు గాను 250 ఎకరాలను 5 వాదాలు చేస, ఆయనకి రెండు వాటాలు యిచ్చి, మిగిలిన ముగ్గురం (అశ్వినీ కుమారదత్తు, సత్యనారాయణ, ఉమారాజేశ్చరరావులం) 50 ఎకరాల చొప్పున తీసుకున్నాం. మా పెద్దన్నగారు తన వాటా తీసుకుని వేరే వెళ్ళిపోగా, మా ముగ్గురు అన్నదమ్ములం ( రీగత్‌ అస్తిపంపిణీ జరిగిపోయినా) జాయింట్‌ కుటుంబంగా ఉండిపోయాం (1965 దాకా).

1940-42 మార్చివరకు బందరులో ఇంటర్‌ చదివి, పరీక్షరాసి, 1942 మార్చిలో సెలవలకి నేను నిడమగ్రు తిరిగి వచ్చాను. 1941 జూన్‌ 22న సోవియట్‌ యూనియన్‌ మీద నాజీజర్మనీ దాడిచేసింది. 1942లో కమ్యూనిస్టు పార్టీపై నిషేధం రద్దయింది.

1942లో నిడమ(రులో మాయింట్లో తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా (జిలా) పార్టీ కార్యకర్తల సమావేశం జరిగింది. దానికి కా(మ్రేడ్సు పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, టితె. రామస్వామి, సంకు అప్పారావు, ఉద్దరాజు రామం, యాళ్ళబండి పోలొట్ట్ర ఎస్‌.ఆర్‌.దాట్టు, ్రేలేప మృత్యుంజయుడు (ప్రభృతులు హాజరయ్యారు. తీవ్రచర్చల అనంతరం ప్రజాయుద్ధ విధానం ఆమోదించబడింది. వివిధ రంగాల్లో ఆయా కా (మ్రేడ్తకు బాధ్యతలు అప్పగించ బడ్డాయి. ఉమారాజేశ్చరరావుకు తాడేపళ్లిగూడెం తాలూకాలో ప్రజాజ్తి పత్రిక పంపిణీ బాధ్యత అప్పగించబడింది. అశ్వినీ కుమారదత్తు రైతురంగంలో పనిచెయ్య నారంభించారు. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 15

1942లో మా ఆస్తి పంపిణీ జరిగినప్పుడు మా చేతికి ననదు ఏ మాత్రం చిక్కలేదు. పెద్ద దత్తుగారు గ్రామంలోని 10-12 మంది రైతుల, పెద్ద మనుషుల భూములను వేలానికి తెచ్చారు. వారిలో కొందరు పెద్ద దత్తుగారిని క్లిష్ట దశలో వ్యతిరేకించారు. వారిపై ఆయనకి (కొంతమేరకు సహేతుకంగా) తీవ్రమైన కక్షఉండేది. అప్పుడు అశ్వినికుమార దత్తుగారు రాజమండ్రిలో డాక్టర్‌ శివరాజు రామారావు ( ప్రముఖ రచయిత బుచ్చిబాబు తం'డ్రి) గారి దగ్గర (సత్యనారాయణ, ఉమారాజేశ్వరరావుల సంతకాలతో) రు 6000/-లు అప్పుచేసి, ఆ సొమ్ముతో వేలంలో ఆ పాలాలన్నీ కొని, ఆ భూములను ఆయా రైతులకు యిచ్చేశారు. ఈ విధంగా మా కొత్త జాయింటు కుటుంబం అప్పులతో మొదలైంది. ఇలా లబ్లీ పొందినవారిలో మా పెద్దన్నగారికి శీప్రదళలో యిబ్బందులు కలిగించిన కొందరు (ప్రబుద్దులూ ఉన్నారనుకోండి. మౌ పెద్దన్నగారు మరికొంత భూమిని పింగించుకోవాలని చేసిన ప్రయత్నం, నేనప్పుటికింకా మైనరైనందున దావా వేస్తామన్న బెదిరింపుతో విఫలమైంది. దత్తుగారి పెద్దతమ్ముడు నిడమర్తి సత్యనారాయణగారు (20-5-1920 - 3౩-8-1989) న. మ క సత్యనారాయణగారు 1936,37,38 (రట లం కమం సు క, స సు... సంవత్సరాల్లో విశాఖపట్నంలో కాలేజి చదువు ॥] ల స్మ ల వ స రోజుల్లో కవమ్యూనిస్టు పార్రీతో సంబంధం | గ ల స్త న్‌ న్న కలిగివున్నారు. పార్టీ సాహిత్యం చదువుతూ, , / వే గ సభలకు హాజరవుతూండేవారు. 1939-40 ల్‌ ఖై ఆక్‌ సంవత్సరాల్లో వుద్రాసులో చదివి రేడియో / | శ సర్వీసింగ్‌ అండ్‌ వెయింటినెన్సు డిప్లామా స 1 తీసుకున్నారు. ఆ కాలంలో పుచ్చలపల్లి పట... శీ, రామచంద్రారెడ్డి, మోహనకుమూర మంగళం ప్రభ్బతులు నిర్వహించిన స్తడీ సర్కిల్సుకు హాజరవుతూండేవారు. చదువు ఫూర్తయ్యాక ఏ ఉద్యోగంలోనూ చేరక, నిడమ(రులోనే ఫ్రిరపడి, మౌ ముగ్గురన్నదమ్ముల వ్యవసాయం నిర్వహించేవారు. 1968-71 దశలో పంచాయతీబోర్డు సభ్యుడుగా, (బ్రాంచిపోస్టుమాస్తరుగా పనిచేస్తూ, పార్టీ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు, (ప్రగతి (ప్రచురణాలయం భాగస్వాముల్డో వీరొకరు. అలాగే బేతంచెర్హలోని (ప్రగతి ఫైర్‌బ్రిక్స్‌ అండ్‌ పాటరీస్‌లో కూడా 1950 నుంచి 1965 దాకా భాగస్వాములు. 16 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

నిడమ(ర్రులో హైస్కూలు స్లాపనకోసం వీరు నిర్విరామ కృషి చేశారు. ఈ 'ప్పాస్కూలు నిడమ(ర్రు గ్రామస్టులకు వీరి కానుక అని చెప్పవచ్చు.

నిడమ(ర్రులో '' నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణ స్మారక గ్రంథాలయాన్ని ప్రభుత్వ శాఖా గ్రంథాలయంగా నెలకొల్చేందుకుగాను మా కుటుంబీకులందరి దగ్గరా వసూలు చేసిన 30వేల రూపాయలను (దీనిలో రు 10,000 నా వాటా) పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా (గ్రంథాలయ సంస్టకు సమర్పించి, తన పొలంలో కొంతభాగాన్ని శాఖా గ్రంథాలయ భవన నిర్మాణానికి దానంగా యిచ్చారు. అయితే, ఆఫ్టలం ఊరి మధ్యకాక దూరాన పొలంలో ఉందన్న కారణం చూపి కొందరు యీర్ద్యాళువులైన గ్రామస్టులు అభ్యంతరం తెలిపిన కారణంగా ఆ భవన నిర్మాణం జరగకపోవడం, శాఖా (గ్రంథాలయం ఏర్పడకపోవడం విచారకర విషయం.

15 సంవత్సరాలు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో ఉండి, దరిమిలా కమ్యూనిస్టు పార్టీకి ఎడమై, మొదట్లో శివానంద భక్తిలో, దరిమిలా తన రెండవ కుమారుడు రామ'ప్రసాద్‌ (ప్రభావంతో సత్యసాయి బాబా భక్తిలో పడ్డారు. సాయిబాబాను గురించి '' దైవం మానుష, రూపేణ” అనే వ్యాసం (తన హకైక రచన) రాశారు. (ఈ వివరాలు నిడమర్తి రామ'ప్రసాద్‌ సంపాదకత్వంలో వెలువడ్డ '' గ్రంథాలయ రత్న నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణ పంతులు దివ్య జీవితము*'లో చూడవచ్చు - సం). మార్క్స్‌ చేసుకోలేదా! లెనిన్‌ చేసుకోలేదా పెళ్ళి 1

ఆ రోజుల్లో పెళ్ళి చేసుకోకుండా పి. సి. జోషీలాగ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారి లాగ పూర్తికాలం పానక్షీ పనికోసవే వినియోగించాలనుకునేవాళ్ళం. (దరిమిలా కాంళతకాలానికి పి.సి. జోషీ చిటగాఆగ్‌ విష్ణవ వీరురాలు కల్పనాదత్తునీ, సుందరయ్య మరాఠీ యువతి లీలగారినీ పెళ్ళి చేసుకున్నారనుకోండి- సం). పెళ్ళి చేసుక2న్ముని నా మీద విపరీతమైన ఒత్తిడి వచ్చింది. డజన్టకొలది సంబంధాలు చూసి వచ్చి నచ్చలేదంటూ ఠలాయిస్తూండేవాడిని. కాని చివరికి దత్తుగారు కార్‌ మార్క్స్‌ చేసుకోలేదా, లెనిన్‌ చేసుకోలేదా పెళ్ళి, పెళ్ళిచేసుకుని పార్టీ పనిచేయలేదా అంటూ నా చేత పెళ్ళికి ఒప్పించారు. దానితో, 'చన్నతనంలోనే తల్లిదండ్రులను కోల్పోయిననేను, నాలాగే తనూ చిన్నతనంలోనే తల్లిదం(డ్రులను కోల్పోయిన శ్యామలాదేవిని 1943 జూలై 13న పెళ్ళిచేసుకున్నాను. మా పెళ్ళి సందర్భంగా తణుకులో కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు, అడవి బాపిరాజు, మాధవపెద్ది బుచ్చి సుందరరామ శ్యాస్త్రి, దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్‌, పండిత సత్యనారాయణ రాజు మొదలైన తొమ్మండుగురు కవులు పాల్గొన్న కవితాగోప్టి జరిగింది. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 17

పెళ్ళి అయీకాగానే వరదక్షీణగా ముట్టిన పట్టుతాపితాలనూ, వెండి కంచం, మరచెంబు, గ్లాసులనూ పార్టీనిధికి విరాళంగా యిచ్చేశాను. అంతేకాదు, 1943 దిసెంబరు 24,25 తేదీల్టో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా నవుడూరు గ్రామంలో జరిగిన ద్వితీయ మహిళా మహాసభకు శ్యామలాదేవినీ, మా వదిన రమాదేవినీ (సత్యనారాయణగారి (శ్రీమతి) (ప్రతినిధులుగా తీసుకువెళ్ళాను. వాళ్ళిద్దరూ ఆ మహాసభలో రూన్సీ లక్ష్మీబాయిని గురించిన సుద్తీర్ణగేయాన్ని ఆలపించి, కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు (వారిద్దరి ఫొాచోనూ, నవుడూరు మహాసభ విశేషాలనూ (శ్రీమతి గోపరాజు సీతాదేవిగారి స్వీయ చరిత్ర 'జననీ జన్మభూమిళ్ళ' లో చూడగలరు). ఆ రోజుల్లో కొత్త కోడళ్ళను పారుగూళ్ళలో సభలకి పంపడం ఎంత కష్టంగా ఉండేదో ఊహించుకోగలరు.

ఆ దశలో అశ్వినీకుమారదత్తు వీరవాసరంలో 1942 మే లో జరిగిన పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా ఫాసిస్టు వ్యతిరేక మహాసభకు హాజరై, అందులో ఉపన్యసించారు. (ఈ వివరం పరకాల పట్టాభిరామారావుగారి వ్యాసంలో చూడగలరు - సం).

రాయలసీమ కరువు బాధితుల కోసం “కరువు బాబూ కరువో బాబూ, రాయలసీమంత రగిలె కరువు ఎంతో' అంటూ పాటలు పాడుతూ సంతల్లోనూ, తీర్చాల్లోనూ, తిరణాళ్ళల్లోనూ, ఇంటింటికీ తిరిగీ చందాలు వసూలు చేశాం, ధాన్యం, దుస్తులు పోగుచేశాం. అలాగే ఘోరమైన బెంగాలు కరువు బాధితుల కోసమూ నిధి పోగు చేశాం.

దళ్తుగారు యీ దళలో రైతు రంగంలో ముమ్మరంగా పనిచేయడంతో బాటు, నిడమర్రు గ్రామ పంచాయితీ బోర్డు అధ్యక్షుడుగా గ్రామాభ్యుదయపు పనులు నిర్వహించారు,

(గ్రావుంలో వరా కుటుంబానికున్న పలుకుబడి ప్రతిష్టల ఆసరాగా చందూరివారనే ఒక శ్రోత్రియ కుటుంబానికి చెందిన ఒక వితంతు యువతికి ఆ కుటుంబ పెద్దల ప్రతిఘటనమ ఎదుర్కొని పునర్వివాహం జరిపించాము.

దత్తుగారు మల్గాది అవధాని రచించిన అసంప్తూర్థ రామాయణం అనే నాటికలో దశరథ మహారాజు వేషం వేశారు. మధ్యలో పెట్టుడు మీసం ఒకటి ఊడి, దాన్ని తిరిగి అంటించుకునేందుకు నానా తంచాలూ పడవలసి వచ్చింది. ఇది కడుపుబ్బ నవ్వించే హాస్య వ్యంగ్య నాటిక. ఆ హాస్యానికి తోడు యీ మీసం కసరత్తు మరింత హాస్యాన్ని ఉత్పన్నం చేసింది.

18 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

దత్తుగారు కొంతకాలం మెస్మరిజం స్రక్తీసుచేశారు. తేళ్ళు కుట్టినవాళ్ళు వస్తే, నీళ్ళగ్దాసుకేసి తదేకంగా చూసి, ఆ నీళ్ళు తాగేందుకు యిచ్చేవారు. బాధ తగ్గి వెళ్తూండేవారు బాధితులు! మానసిక నిళ్ళ్చలత్వం కోసం చెరువులో రాత్రిపూట గొంతు లోతు నీళ్ళలో నిలిచి వుండేవారు. (నిడమర్తి రామచంద్రరావు వ్యాసంలో యీ (ప్రస్తావన

ఆ రోజుల్లో ఊరూరూ తిరిగి ఫాసిస్టు వ్యతిరేక పాటలు పాడుతూ కల్చరల్‌ (ప్రోగ్రాములు యిచ్చేవాళ్ళం. “నక్కి నక్కి డొక్కచీల్చెయ్యాలి, ఆ హిట్టురుగాళ్లి, ఆ టోజోగాళ్లి, ముసులోనిగాళ్లి'” అంటూ శ్రోతల్ని ఉర్రూతలూపేవాళ్ళం. డక్కీలతో మా ఇంట్లో పశ్చిమగోదావరి జిల్లా బుర్రకథ దళం సభ్యులు సాంస్కృతిక దళాల సభ్యులకు శిక్షణ యిచ్చేవారు (ఈ ప్రస్తావనను శ్రీ వెన్నా నరసింహారావు వ్యాసంలో చూడవచ్చు - సం.

1943లో పశ్చిమగోదావరి జిల్లా రైతు మహాసభ నిడమ(ర్రులో జరిగింది. దానిలో దత్తుగారు సహాయ కార్యదర్శిగా ఎన్నుకోబడ్డారు. సమిష్టి వ్యవసాయ ప్రయోగం:

ఈ దశలో దత్తుగారు కొల్లేరు అన్సర్వీ భూములను నిడమర్రు, వెంకటాపురం గ్రామాల రైతులచేత ఆ|్రమింపజేసి, వారిచేత సమిష్టి వ్యవసాయం చేయించారు. షం న న? ర

అ చం

స జ " తం నన. ళ్‌ మ వస [ల పట్‌ సట షు. మఖ? |

మ త ల ప ఫస స న.

1 ! (చన (1 న | 1 శ టే య. షు గో సన | స్ట! పే. టం లం సం భు సట.

ఎ మంతీ + స్‌ క్ష్‌ ను ప న. ట్‌ తో న మా న న. నం న మ వం. ప న చ మి మ. ము. న య.

ర! +3940- ఆంధ్రలో తొలి భూకబ్హాల్లో ఒకటి అళ్చినీ కుమార్‌ దత్తు ఆధ్వర్యంలో

తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 19

ఈ భూ ఆక్రమణను అడ్డుకొన్న పొరుగు గ్రామాల భూస్వాములను రైతుల సమిష్టి బలగంతో తిప్పికొట్టారు. ఆ సందర్భంగా ఆకివీడు పోలీసుప్టేషములో అశ్వినీ కుమార దత్తు వారం రోజులు నిర్భంధింపబడ్దారు. (నేను కు[ర్రవాడినిగా కనిపించడం వ్ర పోలీసులు నన్నెన్నడూ అరెస్టు చేయలేదు - సం॥)

ఈ దశలో నిడమ(ర్రులోని నిడమర్తి సోదరుల ఇల్టు రెండు మూడు సార్గు సోదాలకి గురైంది.

యుద్ధకాలంలో కాదమ్రేడ్సు ఆస్తులు తెగనమ్మి పార్టీకి విరాళంగా యిచ్చాయ్యాలన్న విధానాన్ని దత్తుగారు వ్యతిరేకించారు. అలా చేసిన కా(మ్రేడ్సును, వారి కుటుంబాలను పోషించడం షార్టీకి పెనుభారమవుతుందని వాదించారు. ఆ కాలంలో నిడమర్తి సోదరులం

-ఏటా రెండు మూడువేల రూపాయలు పార్టీకి చందాగా యిస్తూండేవాళ్ళం.

నిడమర్తి సోదరుల ఇల్టు రహస్య జీవితం గడిపే కామ్రేడ్సుకు నెలవుగా ఉండేది. (పరకాల పట్టాభిరామరావుగారి వ్యాసంలో యీ ప్రసక్తి చూడగలరు - సం[) అభ్యుదయ రచయితల సంఘంలో:

అఖిలభారత అభ్యుదయ రచయితల మహాసభ 1936 ఏప్రిల్‌9, 10 తేదీల్లో (ప్రేమ్‌చంద్‌ అధ్యక్షతన లక్నోలో జరగ్గా, ఆం(ధ్ర అభ్యుదయ రచయితల (ప్రధమ మహాసభ తెనాలిలో 1943 ఫిబ్రవరి 13,14 తేదీల్లో తాపీ ధర్మారావుగారి అధ్యక్షతన జరిగింది. ఈ మహాసభకు హాజరైన అశ్వినీకుమారదత్తు కార్యవర్గ సభ్యుడుగా ఎన్నుకోబడ్డారు.

దరిమిలా, దత్తుగారు అనువదించిన ముల్క్‌ రాజ్‌ ఆనంద్‌ '“రెండాకులు ఒక మొగ్గ”, ఇగ్నేషియో సైలోన్‌ రచించిన ''ఫాంటమారా?” అనే నవలలను విజయవాడలోని చలసాని రామారాయ్‌ తన విజ్ఞాన సాహిత్యవనంలో (ప్రచురించి, దత్తుగారికి నూరేసి కాపీలను ప్రతిఫలంగా యివ్వగా, దత్తుగారు ఆ రెండువందల కాపీలనూ ఆంధ్ర అభ్యుదయ రచయితల సంఘానికి విరాళంగా యిచ్చేశారు. (“ఫాంటమారా' ప్రసక్తిని మీరు (ప్రముఖ అభ్యుధయ కవి ఆవంత్స సోమసుందర్‌గారి *“తాలి వేకువలో అశ్వనీ దర్శనం” అనే

“ వ్యాసంలో చూడగలరు - సం॥).

అఖిల భారత రైతు మహాసభ:

1944 మార్చి 13,14 తేదీల్లో బెజవాడలో జరిగిన అఖిల భారత రైతు మహాసభకి దతుగారు నిడమః[రు, వెంకటాపురం గ్రామాల నుంచి పలువురు రైతులను 20 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

తరలించుకు వెళ్ళారు. లక్షమందికి పైగా హాజరైన ఆ మవాసభకి ప్రభుత్వం రైళ్ళను, బస్సులను నిలిపివేసిన కారణంగా రైతులతో బాటు మేమంతా కాలినడకన వెళ్ళవలసి వచ్చింది. పడవల మీద పోకుండా కాల్వల లాకులను కూడా బంద్‌ చేసింది ప్రభుత్వం. స్వామి సహజానంద సరస్వతి, బంకిమ్‌ ముఖర్రీ, బాబాసోహన్‌సింగు, పి.సి. జోష్కీ రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ వంటి ద్ర్ధంతులు వచ్చిన ఆ మహాస్థభకి25 వేలమంది (స్త్రీలు హాజరవడం ఓ గొప్ప విశేషం. వారిలో నవవధువైన నిడమర్తి శ్యామలాదేవి కూడా ఉండటం మరో విశేషం! (ఈ వుహాసభ విశేషాలను గోపరాజ సీతాదేవిగారి ఆత్మకథ *'“జననీ జన్మభూమిశ్చ 'లో చూడగలరు - సం). ప్రగతి ప్రచురణాలయం:

1938మే న ్రోలెటేరియన్‌ సీరీస్‌గా ప్రారంభించబడిన నిడమర్తి సోదరుల ప్రచురణాలయం 1942లో (ప్రగతి ప్రచురణాలయంగా పునరుద్రరించబడి, 1948 దాకా కొనసాగింది. అశ్వినికుమార దత్తుగారి జీవితయానంలో (ప్రగతి ప్రచురణాలయం స్ట్రాపన, నిర్వహణలు ఒక ప్రధాన, గణనీయ అంళం.

అశ్వినీకువూర దత్తుగారి నేతృత్వంలో (నిడవార్తి సోదరులు దత్తు, సత్యనారాయణ, ఉమారాజేశ్వరరావుల) ప్రగతి ప్రచురణాలయంలో యీ క్రింది (ప్రచురణలు వెలువడ్డాయి:

1. చైనా ఎర్రసైన్యం (యాగ్నెస్‌ స్మెడ్లీ) (అను: దత్తు, ఉమారాజేశ్చరరావు)
2. కమ్యూనిస్టు సూత్రాలు ( ఫ్రెడరిక్‌ ఎయెల్స్‌) (అను: ఉమారాజ్స్‌
3. రక్తవాహిని (గోర్కీ) (అను: ఉమారాజ్స్‌
4. వింత మనస్తత్వం (గోర్కీ) (అను: ఉమారాజ్స్‌ వ. (ఫైెడరిక్‌ఎయెల్స్‌ జీవితం, ఉపదేశాలు ( జాల్హాకోట్స్‌, లెనిన్‌) (అను: ఉమారాజ్‌)
5. ఆడజన్మ (కొడవటిగంటి కుటుంబరావు)
6. రష్యా, చైనా రాజ్యాంగాలు (అను: దత్తు, ఉమారాజ్స్‌ $. _ వైనా వ్యవసాయ సంస్కరణ చట్టుం (అను: ఉమారాజ్స్‌
7. ఆంధ్రలో తుఫాను బీభత్సం (ఫాచోలు)
8. వైనా విష్టవ చరిత్ర (రచన: అశ్వినీకుమారదళత్తు)
9. సంసారసుఖం (టాల్‌స్టాయ్‌ నవల) (అన్ను ఉమ్యామాభునొందే పూడి

రో తనన. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం (1 ల జటిలం! 1 న. ఎల్‌ న్న శవయ పం.

ఇవికాకుండా అశ్వినీకుమారదళత్తుగారు చేసిన అనువాదాలు కొన్నిటిని ఆదర్శ గ్రంథమండలి, (ప్రజాళ్తి ప్రచురణాలయం, విజ్ఞాన సాహిత్యవనం ప్రచురించాయి.

1. శత్రువులు (గోర్కీనాటకం) (ఆదర్శ గ్రంథమండలి)
2. _స్వేచ్చపథథం (హోవక్ష్‌ఫ్మ్ట్‌ నవల) (ఆదర్శ గ్రంథమండలి)
3. రెండాకులు, ఒక మొగ్గ (ముల్క్‌రాజ్‌ ఆనంద్‌ నవల) (విజ్ఞాన సాహిత్యవనం)
4. _ఫాంటమారా (ఖ్మోషియో సైలోన్‌ నవల) (విజ్ఞాన సాహిత్యవనం)
5. సోవియట్‌ విద్యాలయాలు (దీనా లెవిన్‌) (అను: దత్తు, ఉమారాజ్‌) (ప్రజాశక్తి

(ప్రచురణ) 6. సిటిజన్‌ టాంపెయిన్‌ (హోవర్స్‌ ఫొష్ట్‌ నవల) (అను: దళ్తు, ఉమూరాజ్‌, అము[(ద్రితం) _

దత్తుగారి ఓ గొప్పు లషణం:

అవి 1942 చివరి రోజులు. దత్తుగారు ప్రముఖ విష్ణవకారుడు వీరేంద్రనాథ్‌ చచోపాధ్యాయ భార్య యాగ్నెస్‌ స్మెడ్షీ అనే అమెరికన్‌ మహిళరచించిన ““వైనీస్‌ రెడార్మీ మార్చెస్‌” అనే పుస్తకాన్ని అనువదిస్తున్నారు. ఆ పుస్తకాన్నీ, తను రాసిన కాగితాలనీ టేబిలు మీద ఉంచి, సాయంత్రం పూట వాక్‌కి వెళ్ళారు. ఆయన అలా వెళ్ళడం చూసి, నేనా పుస్తకంలో రెండు పేజీలు అనువదించి, ఆ కాగితాలను టేబిలుమీద ఉంచి ఆయన ఎక్కడ కేకలేస్తాడో అని బెదురుతూ బయటకి వెళ్ళిపోయాను. తిరిగి వచ్చేసరికి నన్ను కేకలేయకపోగా, ఆ పుస్తకంలో సగం పేజీలు విడదీసి, వాటిని అనువదించమని నాకిచ్చారు దత్తుగారు! ఆ పుస్తకంతోనే మొదలయ్యాయి నా గ్రంథానువాదాలు. అలా నా అనువాద కృషికొనసాగి, నా అనువాదాలు నూరుకి చేరుకున్నాయి!

ఇంతకీ యీ సంగతి ఎందుకు ప్రస్తావించానంటే, చిన్నవాళ్ళలో సైతం ఏ మాత్రం ప్రతిభా సామర్థ్యాలు కనిపించినా, వాటిని గుర్తించి, వాళ్లని (ప్రోత్సహించే గొప్ప లక్షణం వుండేది దత్తుగారిలో. దత్తుగారి జీవితంలో కొత్తమలుపు - పరిశ్రమల శాఖ ఉద్యోగ కాలం:

తూర్పు గోదావరి జిల్లా ముంగండ గ్రామానికి చెందిన మహీధర సోదరులు అవంతి (ప్రెస్సు పెట్టి, తను విశ్వ సాహిత్యమాలలోని సోషలిస్టు పుస్తకాలను తవు కుటుంబీకులే కంపోఖా చేసి, ప్రింటు చేసుకునేవారు. అలాగే మా నిడమర్తి సోదరులం కూడా నిడమగర్రుల్గొ.స్వంత (ప్రెస్సు పెట్టాల్లనీ, మా ప్రచురణలను మేమే అచ్చువేసు 21 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

కోవాలనీ నిర్ణయించుకున్నాం. (ప్రెస్సు కొనేందుకోసం 8వేల రూపాయలు తీసుకుని మద్రాసుకు బయళ్లేరిన దత్తుగారు 1945లో మద్రాసు ప్రభుత్వపు ఇండట్టీస్‌ డిపార్ట్‌ మెంటులో పాటరీ డెవలప్‌మెంటు ఆఫీసరుగా చేరారు! ఆ కాలంలో ఉమ్మడి మ(ద్రాసు రాష్ట్రంలోని ఆంధ్ర, కేరళ కర్నాటక (ప్రాంతాల్లో ఉద్యోగ సందర్భంగా విస్ప్రతంగా తిరిగారు.

1943,44 సంవత్సరాల్లో నేను తాడేపల్లి గూడెం తాలూకాలో ఊరూరూ తిరిగి పత్రిక అమ్మి, కొన్నవారికి ప(త్రికలోని వ్యాసాలను చదివి వివరించి ' ప్రజాళ్తి' పత్రిక పంపిణీ చేస్తూ వచ్చాను. పార్టీ సెల్టు మీటింగులకు హాజరవుతూ, స్రడీ సర్కిల్సు నిర్వహణలో పాల్లాంటూ, 'వైనా ఎర్రసైన్యం", "కమ్యూనిస్టు సూత్రాలు వ్రైరా పుస్తకాలను రాజమండ్రిలో అచ్చువేయిస్తూ 1944లో బెజవాడలో జరిగిన తాలూకా కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆర్గనైజర్హ క్లాసుకి హాజరయ్యాను. తాతినేని ప్రకాశరావు, వెల్లంకి విశ్వేశ్వరరావు, తాపీమోహనరావు, కోడుగంటి గోవిందరావు, మాడభూషి భావనాచారి, అనుమర్హపూడి సీతారామారావు, మల్లిఖార్జున శర్మ, ఇనుగంటి నారాయణరావు, అన్నే వెంకటేశ్వరరావు, బస్వారెడ్డి శంకరయ్య, అట్లూరి (శ్రీమన్నారాయణ ప్రభృతులు చాలమంది హాజరైన పార్టీ తరగతులవి. (వీరందరి (గ్రూపు ఫాచో దొరక్కపోవడం విచారకరం - సంఖ) చిక్కి, తప్పించుకున్న మిడతంభొెట్టు:

మా (ప్రచురణల పంపిణీ సందర్భంగా నేను మా పుస్తకాలను ఓ (టఓంకు పెట్టెలో పెట్టుకుని హైద్రాబాదు వెళ్ళాను. అప్పటికి అక్కడున్నది నైజూము (ప్రభుత్వం. అక్కడ కస్తమ్సు తనిఖీ అమల్లో ఉంది. నిజాం పోలీసులు ప్రేషనులో నాట్రంకు తెరచి పుస్తకాలు చూశారు. వాటిలో దత్తుగారి నిపేధింపబడిన 'అన్నా'? కాపీలు కూడా ఉన్నాయి. నేను చిక్కిపోయానురా అని బెరుకుగా నిలబడ్డాను. ఆ కస్టమ్స్భువాళ్ళు ఉర్జూయే తప్పు తెలుగురాని ముస్తేములు. వాళ్ళలో ఒకడు ''లవ్‌బుక్స్‌!?' అని ప్రశ్నించాడు. నేను తేరుకుని "ఎస్‌, ఎస్‌!*' అన్నాను. వాళ్ళునన్ను వదిలేశారు. నేను తిన్నగా ట్రంకును తీసుకెళ్ళి మా కజిన్‌ బ్రదర్‌ నిడమర్తి బాలప్రసాద్‌ పనిచేస్తున్న దయాల్‌టానగ్‌ స్ట్రోర్సులో బూట్ట వెనక దాచి, తర్వాత వాటిని హైద్రాబాదులో పంపిణీ చేశాను. అడవి బాసిరాజుగారితో:

ఆ సవుయంలో 'మీజాన్‌" తెలుగు దినపత్రిక అడవి బాపిరాజుగారి సంపాదకత్వంలో హైద్రాబాదు నుంచి వెలువడుతూండేది. నేను బాపిరాజుగారిని కలిసి, వారి యింట్లో భోజనం చేసి, ' మజానో ప(త్రిక ఆఫీసుకి వెళ్ళాను. అప్పుడు ఆ పత్రికలో తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 23

రాంభట్ల కృష్ణమూర్తి, విద్వాన్‌ విశ్వం, తిరువుల రావమచం(ద్ర ప్రభృతులు ఉప సంపాదకులుగా పనిచేస్తూండేవారు. ''తుఫాను'” నవల మీజాను పత్రికలో సీరియల్‌గా వెలువడుతున్న రోజులవి. బాపిరాజుగారు ఏరోజుకారోజు కొన్ని పేజీలు రాసి, నిలబడ్డ కంపోజిటుర్హకి అందిస్తూండటం నాకు ఆళ్ళర్యం కలిగించింది. బాపిరాజుగారు నన్ను కూడా '“మీజాను'లో ఉపసంపాదకుడుగా చేరమన్నారు. కాని నేను మా (ప్రగతి

(ప్రచురణాలయం పనుల్లో, (గ్రంథానువాద కృషిలో నిమగ్నుడనై వున్న కారణంగా ఆ అవకాశాన్ని వదులుకోవలసి వచ్చింది. ఈ ముమ్మర కార్యక్రమాల్లో నా ఆరోగ్యం దెబ్బతిని, తాలూకా పార్టీ పనుల్లో చురుకుగా పాల్గొనడం సాధ్యం కాక్క నా చదువు కొనసాగించేందుకు మద్రాసు వెళ్ళి, దత్తుగారితో బాటు నార్త్‌ క్రెసెంట్‌ రోడ్డులో ఉంటూ వచ్చాను.

మద్రాసువాసం:

మాకు సమీపంలోని విజయ రాఘవాచారి రోడ్డులో నెలరోజులపాటు

గాంధీగారి ప్రార్ధన సమావేశాలకు హాజరయ్యాను. మద్రాసు తమిళులకి చెందాలా, ఆంధధ్రులకి చెందాలా అన్న వివాదం జరుగుతున్న రోజులవి. గాంధీగారు తమిళుల వైపే మొగ్గు చూపారు. హిందీ ప్రచారసభ రజతోత్సవాలు జరుగుతున్న సందర్భంగా అప్పుడే బ్రైలునుంచి విడుదలై వచ్చిన గాంధీగారిని సందర్శించి, పర్సులిచ్చేందుకుగాను (శ్రీకాకుళం మొదలుకొని ఎన్నో ప్రాంతాలనుంచి పర్సులు తీసుకుని పలువురు ఆంధ్రులు మద్రాసుకు తరలివచ్చారు. గాంధీగారు హిందుస్తానీలో మాట్టాడుతూంటే తమిళంలోకి అనువదించి చెప్పారు. హిందీ, తమిళ భాషలు రెండూరాని తెలుగువారు తెలుగు అనువాదం చేయించమని అరిచారు. గాంధీగారు '“ఐసా నహీ హోగీ, నహీ హోగీ, నహీ హోగు: అని ముమ్మారు కోపంగా అన్నారు! తెలుగు అనువాదం కోసం అరిచిన ఆయన్ని తమిళులు సమావేశం నుంచి జయటకి నెట్టేశారు. గాంధీగారు మద్రాసు విషయంలో తన వియ్యంకుడైన తమిళుడు రాజగోపాలాచారి వైపు మొగ్గు చూపడం నాతోబాటు అక్కడున్న తెలుగు వారందరికీ కోపకారణమైంది.

విద్య కొనసాగింపు ప్రయత్నాలు:

కొండేపూడి (శ్రీనివాసరావుతో బాటు మద్రాసులో [౬౬.౬ లో చేరిననా

ఆరోగ్యం దెబ్బతినడంతో డా! చిట్టూరి సత్యనారాయణగారి వైద్య సలహా మేరకు ఆయన పనిచేస్తున్న మద్రాసు జనరల్‌ ఆస్పత్రిలో చేరి 3 నెలలు ఉండవలసి వచ్చింది. ఆస్పత్రిలో ఉండగానే కల్పనాడత్తు రచించిన చిటగాంగ్‌ విష్టవవీరుల జీవిత చరిత్రలను అనువదించి బశ తాలివేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

('పజాశక్తిపత్రికకి పంపాను. మరికొన్ని వ్యాసాలను కొండేపూడి (శ్రీనివాసరావు, అనికెట్టి సుబ్బారావులు అనువదించారు. చిటగాంగ్‌ విప్ణవవీరుల జీవితాలన్నీ ప్రజాళ్తి (ప్రచురణగా 10,000 కాపీళ్లో ముద్రింపబడ్డాయి.

1945లో యుద్దం ముగిసింది. 21-2-1946న భారత నావికుల తిరుగుబాటు జరిగింది. 1946లో నేను1ఓ.1.4. లో చేరాను. ఆ ఏడాది ఆ కళాశాలలో సుద్నిర్దమైన సమ్మె జరిగింది. దానితో నా చదువు మళ్లీ అర్దంతరంగా ముగిసి పోయింది.

ఆం(ధ్రలో తీవ్రమైన తుపాను సంభవించింది. దారుణమైన ఆ సెనుతుఫాను నష్టాన్ని ప్రజల దృష్టికి తెచ్చేందుకుగాను '' విశాలాం(ధ్ర'” మాసపత్రిక సంపాదకులు సెట్టి ఈశ్చరరావుగారినీ, ఆంధ్రప్రభ సంపాదకులు న్నార్హ వెంకటేశ్వరరావుగారినీ కలిసి, బ్లాకులు "సేకరించి, బి.ఎస్‌.మూర్తిగారి నవజీవన ప్రెస్సులో '' ఆం(ధ్రలో తుపాను బీభత్సం ' అనే ఛాయాచిత్ర గ్రంథాన్ని ముద్రించి. (ప్రగతి (ప్రచురణగా వెలువరచాము.

మేము మద్రాసులో ఉండగా 17 అరుళమ్మాళ్‌ స్రీట్‌లోని దరిశి చంచయ్యగారి యింట్లో సోషలిస్టుస్టడీ సర్కిల్‌ జరుగుతూండేది. ఇ.ఎం.ఎస్‌. నంబూద్రిపాద్‌, ఎన్‌.కె. కృష్ణన్‌, ప్రభృతులు మాట్దాడుతూండేవారు. వాటికి దత్తుగారూ, నేనూ హాజరవుతూ ఉండేవాళ్ళం. అప్పుడే గదర్‌ వీరుడు దరిశి చంచయ్యగారి ఆత్మకథ ''నేను-నాదేళం'! వ్రాత ప్రతిని నేను చదివాను. నిధుల కొరతవల్ల మేము దాన్ని ప్రచురించలేకపోయాము. దళ్తుగారి ఉద్యోగాలు:

దత్తుగారు కొంతకాలం గూడూరులో ఇండస్ర్టియల్‌ కెమిస్టుగా పనిచేశారు. దరిమిలా 1947లో ఆయన కడప కేంద్రంగా +స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ ఫర్‌ ది డెవలప్‌మెంట్‌ ఆఫ్‌ కాటేజ్‌ ఇండ్టీస్‌ ఇన్‌ సీడెడ్‌ డి స్ర్ర్స్‌'గా పనిచేశారు. అక్కడ నేనూ, నా (శ్రీమతి శ్యామలాదేవీ దత్తు దంపతులతో కలిసివున్నాం. నేనక్కడ వుండగా మోచంపేటలోని మోకా వెంకట సుబ్బయ్యగారి యింట్లో జరిగిన సోషలిస్టు స్టడీ సర్కిల్టో పాఠాలు చెప్పేవాడిని. 1947లో జరిగిన ఎన్‌, జి.వోల సమ్మె సందర్భంగా దత్తుగారు అక్కడి సమ్మె నాయకులకు మార్గదర్శకత్వం వహించారు.

కడపజిల్లా కమ్యూనిస్టు నాయకత్వానికి కడపలోని దత్తుగారి ఇల్టొాక సమావేశ కేంద్రంగా వుండేది. వై. ఈశ్వరరెడ్డి, పంజం నరసింహారెడ్డి, గజ్జెల మల్గారెడ్డి, వరదారెడ్డి, శివరామిరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి ప్రభృతులు తరచుగా దత్తుగారి యింట్లో సమావేశమైచర్చలు -- జరుపుతూండేవారు. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 25

నా. క ఇ జస | రై గ నముటి 9. న్‌ కం యం న హం ల న కడపలో ఉండగానే దత్తుగారూ, నేనూ 'రష్యా, చైనా రాజ్యాంగాలు” అనువదించి ప్రచురించాము. దత్తుగారు న(గ్రెడ్డి శంభురెడ్డి, వై. ఆదినారాయణరెడ్డి ప్రభృతులు పాల్గొన్న సెమినార్లలో సమకాలిక సమస్యలమీద మాట్ట్లాడుతూండేవారు. నేను "ఫ్రెడరిక్‌ ఎంగెల్స్‌ జీవితం, ఉపదేశాలు'' అనువదించింది కూడా కడపలోనే. 1947లో మేము భారత స్వాతంత్ర్య దినోత్సవంలో పాల్గాన్నదీ కడపలోనే. హిందూ మతోన్మాదిచేత గాంధీ హత్య; ఆర్‌.ఎస్‌.ఎస్‌ మతోన్మాది వినాయక నాథూరామ్‌ గోద్సే 1948 జనవరి ౩0న గాంధీజీని హత్యచేసినది కూడా మేము కడపలో ఉండగానే. చౌరీచౌరా సంఘటన అనంతరం ఉవ్వెత్తున సాగుతున్న సత్యాగ్రహోద్యమాన్ని అర్హంతరంగా నిలుపు చేసి, భారతీయుల ఉత్సాహో(ద్రేక ఉద్వేగాలపై చన్నీళ్ళు చల్లి, స్వాతంత్రోద్యమాన్ని నీరు కార్చినందుకూ, మద్రాసు ఎవరికి చెందాలనే విషయంలో తమిళులవైపు మెగ్గు చూపినందుకూ గాంధీగారి మీద కోపం నా మనస్సులో గూడు కట్టుకొని వుండేది. అలాంటిది, గాంధీగారి దారుణ హత్య వార్త వినగానే నా మనస్సులో యీ క్రిందిగేయం మెదిలింది: “భారత ఖాగ్భా విధాత మవోత్మా గౌంటీ లాలా ఘన విజోతా/ చిరతర దాన్ఫు విముక్తి దాతా వ్రత చరితా జూతినీలా/ నిరత నిత్యా నత్వద్రతా అహింసొత్ముక నమర నేలా! 26 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

వ్లవ్వర్ధ రహిత సమతా నమాజు మహిమాన్దుత మత వ్రయోక్తా? విషప్రూరిత మతద్వేషాలతో (భాల్ఫనమానుల గొంతు కోతలతో నతమతమౌ నమయంబందున విలువౌ ప్రాణంబో కుదునగ బెట్టిన శాంతిదూలా?! శకి దొలా! గాంధీ తాతా ఘన విజోతా! (ఈగేయం 1948 ఫిబ్రవరి 29వ తేదీ "అభ్యుదయ మాసపత్రికలో ప్రచురించబడింది - సం). పరిశ్రమ స్టాపన; కడపలో 1947,48,49 సంవత్సరాల్లో కుటీర పరిశ్రమల అభివృద్ది శాఖలో (యిది టంగుటూరి ప్రకాశంగారి ఫిర్కా డెవలప్‌మెంట్‌ స్కీములోనిది) పనిచేస్తున్న కాలంలో దత్తుగారు కడప, కర్నూలు మొదలైన రాయలసీమ జిల్దాల్లోని పాటర్‌ డెవలప్‌మెంట్‌ కేంద్రాలను తనిఖీ చేస్తూండేవారు. / . ల ॥ | ల్‌ ? ను గ్‌ | కడా టుం తు వ. తో న 1 | మ 1 ప మం యం య లు... య ఎడమ నుంచి ఉమారాదోళ్టురరావు, ఎ వి ఎస్‌ మూరడ్ణి అళినీ కుమొరదత్తు, నత్వనారాయణ తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 27

తుర్లేనెన్‌ చిన్న నవల “' ఆస్యాః' ని ' “కన్నె వలపు” పేరిట నేను అనువదించినది కూడా బేతంచెర్హలోనే. ఈ నవల దరిమిలా “విశాలాంధ్రలో సీరియలో? వెలువడింది. పుస్తకంగా మాత్రం ప్రచురించబడలేదు. అలంపురంలో జరిగిన అఖిలాంధ్ర సాహిత్య పరిషత్‌ మహాసభలు: కర్నూలుకి ఎనిమిది మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న అలంపురంలో 1953లో అఖిలాంధ్ర సాహిత్య పరిషత్‌ మహాసభలు జరిగాయి. ఆ మహాసభకి డ్మాక్టర్‌ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణగారు అధ్యక్షత వహించారు. తెలంగాణా ఉద్యమకాలంలో కమ్యూనిస్టుల పైన తీవ్ర నిర్భంధ చర్యలు అమలు జరిగాయి. అఆకాలంలోన పార్టీ సభ్యులు, సానుభూతిపరులు అయిన సాహితీపరులు, కళాకారులు పలువురు మద్రాసుకేంద్రంగా వున్న సినీ రంగంలోకి వలసపోయారు. ఆం(ధ్ర అభ్యుదయ రచయితల సంఘ కార్యకలాపాలు కూడా మందగించాయి. ఈ పూర్వ రంగంలో అభ్యుదయ రచయితలను కూడగట్టి, అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమాన్ని తిరిగి చురుకుగా సాగించే ప్రయత్నం చేయాలని కొందరు కార్యకర్తలు సంకల్పించారు. ఆ మేరకు మానేపల్లి తాతాచార్యగారినుంచి అశ్వినీకుమార దత్తు, ఉమారాజేశ్చర రావులకు కూడా ఆహ్వానం వచ్చింది. ఆ మహాసభలకి మేమిద్దరం హాజరయ్యాం. తుమ్మల వెంకట్రామయ్య, మహీధర జగన్మోహన్‌రావు, తాతాచార్య, అవసరాల సూర్యారావు, (శ్రీ॥శీ ప్రభృతులు పలువురు వచ్చారు. తెలంగాణా ప్రాంతంనుంచి సి.నారాయణరెడ్డి, దాశరథి ప్రభృతులు కూడా వచ్చారు. అభ్యుదయ రచయితల మధ్య సంప్రతింపులు జరిగాయే తప్ప, అభ్యుదయ రచయితల ఉద్యమ పునరుద్దరణ ప్రయత్నం మరికొంత కాలందాకా ఫలవంతం కాలేదు. కృష్ణా, తుంగభద్రా నదులు సంగమించే స్టలంలోని అలంపురం నవ (బ్రహ్మాలయాల శిల్పాలను మేము అప్పుడే చూశాం. బేతంచెర్లలో సర్పయాగం: సుమారు ఒక యకరం స్టలంలో గని మా బేతంచెర్ల ఫ్టాక్టరీలో 80 ఆడుగుల పొడవు, 60 అడుగుల వెడల్పున ఓ పెద్ద షెడ్డు ఉంది. మొదట్లో దాని పైకప్పు పూరిగక్షితో వుండేది. మా కాపురం ఆ షెద్డులోనే ఒక చివర ఉండేది. ఊరు చివరవున్న ఆ షెడ్డు పై కప్పులోని పూరిగడ్డిలో పిచికలు గూళ్ళు పెట్టుకొని, వాటిలో గుడ్లు పెట్టేవి. వాటికోసం పెద్దపెద్ద పావులు గగ్గులుగా ఉండే రాతిగోడలపైకి ఎగబాకి, పెచికగూళ్ళను అందుకొనేందుకు ముందుకు సాగి, బేలన్సు తప్పి, నేలమీద దబ్బున పడుతూండేవి. అలా ళబ్దం కాగానే నిద్రలో ఉన్నాసరే నేను తటాలున లేచివెళ్ళి సరిగా పడగ క్రింది భాగంలో ౩30 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

బాది, పాముల్ని చంపేవాణ్ని. నేనక్కడ కనీసం 50-60 పాములనైనా చంపి వుంటాను! ఒకసారి మాత్రం ఒక నాగుహీముకీ నాకూ నువ్వా, నేనా అనే పరిస్థితి ఏర్పడింది. గజం దూరంలో ఒక జాడీకి చుట్టుకొని, పడగ విప్పి బుస్సుమనసాగింది నాగుపాము. ఆగదిలోనే మరోమూలవున్న కర్రను అందుకొని చాకచక్యంగా దాన్ని చంపి, చావుబతుకుల సమరంలో దానికన్న నేనే హీరోననిపించుకున్నాను. అక్కడ మౌ వర్కర్డు మాత్రం (ఎక్కువమంది పేరు నాగన్న అని వుండేది) పక్కన కర్రలు పట్టుకొని హంగు ఆర్భాటాలు చేసేవారుగాని, పాముల్ని వుటుకు వాళ్ళు ఒక్క దెబ్బకూడా కొట్టేవారు కారు. వాతం లత్ష్మ్మీనారాయణగారు తన 50వ యేట 1928లో (నేను 4 నిండి 5లో ప్రవేశించిన తరుణంలో) పాము కాటుతో చనిపోవడమే పాములపట్లు నాకు అంతటి పగకీ, కసికీ కారణం. వర్కర్గు 6-7-8 అడుగులుండే ఆ పాముల్ని కొలిచి, తర్వాత వాటిని చగలచ్చేవారు.

మొదట్లో మంచాలింకా ఫ్లాక్టరీకి చేరని దశలో క్రింద నేలమీద పడుకుని, పొద్దున లేది పక్క ఎత్తుతూంటే తలగడ క్రింద పాము పిల్లలు పడుకొని వున్న సందర్భాలు కూడా వుండేవి!

బేతంచెర్లతో మాకు మరో అనుబంధం కూడా ఉంది. చంటిపిల్లజబ్బు చేసి, సరైన వైద్య సహాయం లేక మా పెద్దమ్మాయి చి॥ మాధురి అక్కడే 3వ ఏట కన్ను మూసింది. అది బేతంచెర్లలోనే భూస్టాసితమైంది. మరోబిడ్డ చి॥ మురళి తణుకులో ఏడాది నిండకముందే మరణించాడు. కుండల దొర(ల్సు:

బేతంచెర్ల దశకి చెందిన మరో పిట్టు కథ.

మా పెద్దన్న గౌరీశంకరదత్తుగారికి తన పిల్లలు మా దగ్గరికి వస్తే మూ (ప్రభావంతో వాళ్ళు కూడా కమ్యూనిస్టులు ఎక్కడైపోతారో అని చాలా భయంగా ఉండేది. కాని, వాళ్ళ పెద్రబ్బాయి లక్మయ్య మౌ దగ్గరకి పోసుకు వస్తూండేవాడు. అలా వచ్చిన లవ్మయ్యని తీసుకుపోయేందుకు గౌరీశంకరదత్తుగారు బేతంచెర్హ రైల్వేస్టేషనులో దిగారు. బేతంచెర్లలో ఆటోల మాట అటుంచి రిశ్షాలు కూడా వుండేవి కావు. ఆయన అశ్వినీకుమారదళత్తు, (ఉమారాజేశ్వరరావుల) కోసం వాకబు చేశాడు. చివరకి జాడీల ష్టాక్టరీ అన్నప్పుడు, కుండలదొరా?! అని అడిగి ఊరు చివరవున్న మా ఘ్టక్టరీకి (సుమారు ఒక అరమైలు నడిపించి) తీసకువచ్చారు. ఆరోజున అశ్వినీకునమూరదత్తుగారు ఊళ్ళో లేరు. ఇంక చూసుకో మా పెద్దన్నగారు '“కుండల దొరలుట, కుండల దొరలు! పెద్ద చదువులు చదువుకొని లాయర్భో, డాక్షర్లో అవండిరా అంటే వినకుండా కుండల తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం ం తె

_ దొరలయ్యారు!?” అంటూ తిట్టదండకం మొదలెట్టాడు. నాకు కోపానికి బదులు నవ్వు ముంచుకొచ్చింది. “అన్నయ్యా, చిన్నప్పుడు నువ్వు తిడుతూవుంటే మాకు కోపం ' వచ్చేది. ఇప్పుడు డట్బిచ్చినా తిట్టేవాళ్ళు దొరకడం లేదు. నువ్వు తిడుతోంటే సరదాగా వుంది. యింకా తిట్టు?” అని నేనన్నాక ఆయన తగ్గి శాంతించాడు. చివరికి లత్మయ్యని తీసుకునే వెళ్ళిపోయాడనుకోండి.

అశ్వినీకుమారదత్తుగారు రాయలసీమ జిల్లాల్లో స్పెషలాఫీసరుగా బేతంచెర్ల

పాటరీ డెవలప్‌మెంటు సెంటరుకి వెళ్ళినప్పుడు వచ్చిన బిరుదే ''కుండలదార!** షిల్లల్ని బేతంచెర్లలో మాదగ్గరకి పంపడమంటే అండవమాన్హకి పంపినచ్లే! : దత్తుగారి షీల్లలేమిటి, సత్యనారాయణగారి షిల్లలేమిటి, మా అక్క (క్రొవ్విడి విమలాదేవిగారి పిల్లలేమిటి నేనంటే హడలిపోతూండేవారు. అందరూ నాపిల్లలే అన్నట్టు అవసరమైతే నాలుగు అంటించి ్రద్రగా చదివించేవాణ్లి. బాగా మార్కులు తెచ్చుకున్నవాళ్ళోకి నగదు బహుమతులు యిచ్చేవాళ్లో. సాయం(త్రమయ్యేసరికి గార్డెన్‌ వర్కు చేయించే వాళ్లో. భారతదేశంలోని అన్ని రాష్ట్రల, భాషల అమ్మాయిల్నీ పెళ్లిచేసుకుని మా సమిష్టి కుటుంబాన్ని భారతదేళ ప్రతిరూపంగా మార్చాలని మగపిల్లల్ని ప్రోత్సహించేవాణి. డిటేట్టక్కీ వ్యాసరచన పోటీలకీ పాయింట్లు చెప్పి పంపేవాళ్లి. వాళ్ళలో కొందరు ఫస్టు'పైజులు సంపాదెంచుకొచ్చేవారు. వాళ్ళలో దత్తుగారి పెద్దమ్మాయి నిర్మల డ్నాక్షరేటు చేసింది. రెండో అమ్మాయి రాధిక తెలుగు ఎం. ఏ చేసింది. మూడో అమ్మాయి బి. ఏ.చేసింది. సత్యనారాయణూరి పిల్లల్లో రామ ప్రసాద్‌ ఎమ్‌, ఫార్మా చేశాడు. దేవీదళ్తు బి.ఎస్‌సి., బి.ఇడి చేశాడు. మా అక్కయ్యగారి అబ్బాయి (క్రొవ్విడి దేవీప్రసాద్‌ చదువు పూర్తి చేసి సెక్రటేరియట్‌లో పనిచేస్తున్నాడు. మా బంధువర్గంలో పిల్లలు అల్లరి చిల్లరగా వున్నా, చదువు విషయంలో మొండికేసినా, వాళ్ళని బేతంచెర్ల ( అదేదో అండమాను అన్నట్లు!) నా దగ్గరకి పంపేస్తామని బెదిరించేవారు. నామటుకు నాకు పిల్లలందర్నీ స్వపరభేదం లేకుండా ఒక యూనిట్‌గా పైకి తీసుకురావాలని వుండేది. చిన్నతనంలో వాళ్ళకి నామీద లోలోపల కోపం వున్నా, పెద్దవాళై, వృద్దిలోకి వచ్చాక, అప్పుడు డిసిప్లిన్‌ లో పెంచినందుకు యిప్పుడు కృతజ్ఞత వెల్లడిస్తారు. ఇతరుల షనులు మీద వేసుకుని హైద్రాబాదు వ్రైరాలకు వెళ్తూ, మధ్య మధ్య బేతంచెర్హ వచ్చినప్పుడు దత్తుగారు పిల్లల్ని చేరదీసి, వాళ్ళతో ఆడుతుండేవారు. దానితో ఆయన మంచివాడని అనిపించేది పిల్లలకి. మా అబ్బాయి మల్లికార్డున రావు కూడా నేను చదువుకోవుంటానని, వాళ్ళ పెదనాన్నగారి దగ్గరే చేరుతూండేవాడు. ఒకసారి పెన్సిలిన్‌ ఇం జెక్టనిస్తే వాడి ఒళ్ళంతా పెట్టిపోయింది. వాడిని ఎక్కడ చెయ్యి చేసుకునేందుకూ చోటుండేది కాదు. అదిగో చూశావా, బుచ్చిబాబు 32 . తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

మనందర్నీ కొట్టేవాడు, తన పిల్లాణ్లి కొట్టడం లేదు అనుకునేవారు మా అన్నల పిల్లలూ, మా అక్కపిల్లలూ. ఆ మాఅబ్బాయి మళ్లిక్‌ మాస్కోలో కెమిస్ట్రీలో డాక్టరేట్‌ చేసి, డ్యాక్టర్‌ తమారా అనే అమ్మాయిని పెళ్ళిచేసుకుని మాస్కోలో స్రిరపడ్డాడు. కొంతకాలం మాస్కోలోని మీర్‌ ప్రచురణాలయంలో అనువాదకుడుగా పనిచేశాడు. నేరుగా రష్యన్‌ భాష నుంచి తెలుగులోకి 13-14 పాప్యులర్‌ సైన్సు పుస్తకాలు అనువదించాడు. ఆంధ్రజ్యోతి, వనితాజ్యోతి పత్రికల్లో సీరియలూ మాస్కో ముచ్చట్టు రాశాడు. కొల్లేటి అన్సర్వీ భూముల పంపిణీ:

కొల్లేటి అన్సర్వీ భూములు పేదలకే దక్కాలనీ, పూర్తి ఫలసాయం వారే అనుభవించాలనీ కోరిన దత్తుగారు రైతుల పోరాటానికి నాయకత్వం వహించి, ఏలూరులోని జిల్టా కల్ట్కైరు వద్దకు రైతుల రాయబారం నిర్వహించారు.

దరిమిలా 1952లో కొల్లేరు అన్సర్వీ పొలాలు సాగుచేసుకునేందుకుగాను రైతుల చేత దరఖాస్తులు పెట్టించి, అందుకు నిడమ(ర్రులో మూడు నెలలు మకాం వేసి, కళ్ట్టరుతో వాదించి, చివరకు సాధించారు. అలా ద్వీర్షకాల లీజు ద్వారా తన పేరసాధించిన సుమారు

400 యకరాలను గ్రామంలో భూములు లేని పేదలకు తల ఒకటికి రెండేసి యకరాల చొప్పున పంచి, వారిచేత సమిష్టి వ్యవసాయం చేయించారు. దత్తుగారు సాధించిన ; ప్రజాహిత ఘనకార్యాల్థొకెల్ల యిది ముఖ్యమైనది.

1965లో సమిష్టి విచ్చిన్నం, సోదరుల ఎడబాటు:

1942లో లీగల్‌గా విడిపోయినప్పటికీ, 1965లో మాత్రమే మా ముగ్గురు నిడమర్తి సోదరులం వాస్తవంగా విడిపోయాం. షార్టీకోసం అసలీ పరిశ్రమ పెట్టాం. దానిలో ఎదుగూ బొదుగూ లేకపోయింది. 15 ఏళ్ళ నా యౌవనకాలం వృధా అయింది. నా యిద్దరు పీల్లలు మాధురి, మురళి మరణించారు. మరో యిద్దరు చిన్న పిల్లలు (మల్లిక్‌, మాధవి) మిగిలారు. సమిష్టిలో నాకు అయిన ఖర్చులు నామమౌత్రం. ఉమ్మడిలో దత్తుగారి పిల్లల చదువులు పూర్తయ్యాయి. పెద్దవ్మూయి పెళ్ళి అయింది. సత్యనారాయణగారికి ఏడుగురు మగపిల్లలు. వారిలో కొందరి చదువులు ముగిశాయి. కుటుంబాల నుధ్య క్రమంగా కలతలు ప్రారంభమయ్యాయి. వారు గట్టెక్కేశారని వీరిలో, వీరు గట్టెక్కీశారని వారిలో అసంతృప్తులు, అభిప్రాయ భేదాలు తలెత్తాయి. ఉమ్మడిగా వున్నా, ఎవరికి వారి అక్కౌంట్టు విడిగా వుంటే, యిలాంటి కలతలకి ఆస్కారం ఉండకపోను. 1965లో సత్యనారాయణగారు పార్షర్‌షెప్పు నుంచి తప్పుకోవాలన్న తన నిరయాన్ని వెలిబుచ్చారు. దత్తుగారు వెంటనే అంగీకారం తెలిపారు. అప్పటికే పార్టీలో తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 33

తిరిగి చురుకుగా పనిచెయ్యాలన్న నిర్ణయానికి వచ్చిన నేను, దళ్తుగారితో నేనూ వెళ్ళిపోతానని చెప్పాను. లాభాలు వచ్చినప్పటిలాగే నస్టాలు వచ్చినప్పుడూ భరించాలనీ, అందుకని నేను స్లీపింగ్‌ పార్ష్రరుగా కొనసాగుతాననీ, లాభనష్టాలు సవుంగా పంచుకుంటాననీ, పాక్రీ కార్యక్రమాల్లో ప్రత్యక్షంగా పాల్గానేందుకు విజయవాడకి వెళ్సిపోతాననీ చెప్పాను. నా ప్రతిపాదనకు దత్తుగారు అంగీకరించక, ఆస్తులక్షీ, అప్పులకీ సంబంధం లేదని పత్రం రాసియిచ్చి, వెళ్ళిపోతే పండని చెప్పారు. అప్పటికి 42 ఏళ్ళ మా సన్నిహిత సాంగత్యం వదులుకుని వెళ్ళిపోవాలంటే నా మనసుకు రంపపుకోత అయింది. అయినా కూడా, పార్టీపని కోసం వెళ్ళిపోవాలనే నిశ్చయించుకొని 1965 జూన్‌లో సకుటుంబంగా నిడమర్రు వెళ్ళిపోయాను. దత్తుగారితో నా ఎడబాటువ్ర కలిగిన షాకుతో నిడమ(ర్రులో నేను అస్వష్టతకి గురయ్యాను. మా సత్యనారాయణగారి కుటుంబీకుల మనసుల్లో ఏముందో ఏమోగాని వారు మా పట్టు ముభావంగా, ఎడముఖంగా ఉండిపోయారు. పరిశ్రమ లాభసాటి అయ్యుంటే సంబంధాలు సమరసంగా సాగివుండును.

విజయవాడలోని విశాలాంధ్ర సంస్రల్టోః

1965 చివర్గో నాకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేంద్రం నుంచి విజయవాడలోని

విశాలాంధ్ర సంఫ్టల్టో పనిచెయ్యమని ఆహ్వానం వచ్చింది. 1965 డిసెంబరు 20న విజయవాడ చేరుకుని, 190 రూపాయల నెలజీతంతో విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం ఎడిటరుగా బాధ్యత స్వీకరించాను. 30 రూపాయల అద్దెతో ఓ ఫూరిల్లులో కాపురం పెట్టాను. విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయానికి పూర్తికాలపు ఎడిటర్టుగా నియమింపబడిన వారిలో నేనే మొదటివాడిని. (ప్రచురణాలయ బాధ్యతతో బాటు విశాలాం(్ర (ప్రచురణాలయం మేడమీద వారం వారం సాహిళ్యగోష్టులు నిర్వహించనారంభించాను. అభ్యుదయ సాహిత్యోద్యమ పునరుద్దరణ ప్రయత్నంలో నూరుదాకా సాగిన యీ సాహిత్య గోష్టులకు గణనీయమైన పాత్రవుంది. 1968లో నన్ను “విశాలాంధ్ర ఆదివారం సాహిత్యాను బంధ సంపాదకునిగా మార్చారు. నేను దాన్ని అభ్యుదయ రచయితలకు వేదికూ, సమీకర్తగా రూపొందించాను. 1970లో హైద్రాబాదులో సెవెన్‌ స్టార్స్‌ సిండికేట్‌ నిర్వహించిన అభ్యుదయ సాహిత్య సదస్సు సందర్భంగా ప్రముఖ అభ్యుదయ రచయితల్ని ఒకచోట చేర్చి అభ్యుదయ రచయితల సంఘ పునరుద్దరణ కోసం (ప్రయత్నించాను. కాన్కి (శ్రీగశ్రీ ప్రభృతులు దిగంబర కవులు, రమణారెడ్డి, వరవరరావు వగైరాల ప్రోత్సాహంతో చీలిపోయి, విష్ణవ రచయితల సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. దరిమిలా కృష్ణాజిల్లా 'అరసం' (ప్రధాన కార్యదర్శిగా ముమ్మరంగా పనిచేశాను. దానికి అనుబంధంగా వీరా కన్వీనరుగా నాటక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేసి, ఎం.జి. రామారావు రాసిన “ఎర్రమట్టి! 34 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

నాటకాన్ని ధవళ సత్యం దర్శకత్వంలో ప్రదర్శనకి తయారు చేశాను. మోహన్‌ కన్వీనరుగా చిత్రకళా విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశాను. ఎమక్షైన్సీ రోజుల్లో సైతం సాహిత్య గోష్టుల్ని, చిత్రకళా ప్రదర్శనల్ని నిర్వహించాను.

1973లో గుంటూరులో జరిగిన ఆం ధ్రప్రదేశ్‌ అభ్యుదయ రచయితల (ప్రథమ మహాసభలో కార్యదర్శి కమ్‌ (బెజరర్‌గా ఎన్నుకోబడ్డాను. దరిమిలా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆ(ఫ్రో- ఆసియా రచయితల సంఘ ప్రధాన కార్యదర్శిగా, అఖిల భారత ఆ(ఫ్రో- ఆసియా రచయితల సంఘ కార్యవర్గ సభ్యునిగా ఎన్నుకోబడ్డాను. 1976లో ఇరాక్‌ రాజధాని బాగ్దాదులో జరిగిన ఆఫ్రో- ఆసియా రదయితల ప్రీనరీ సమావేశానికి భారత ప్రతినిధిగా, ఆ సంఘపు డిప్యూటి సెక్రటరీ అయిన సుభాష్‌ ముఖోపాధ్యాయతో బాటు హాజరయ్యాను.

ప మ మ. సుం ఎడమ నుంచి 8. పెద్రల్డుడు ప (శ్రీ/వివానరావ్లు 2. డ/ నిడవ్వుర్డి నిర్జులాదేవి, 3. అశ్చినీకుమూరదత్తు, 4. భార్వ శారదాదేవి 5, రెండవకూతురు టి, రాధిక ఎమ్‌. వ, ఈ. రెండవ అల్లుడు టి, రామమూర్హి 7. కొడుకు డాశవసంత కుమూరదత్తు, 8. అతని భార్భ అనూరాధ బి. ఇదీ, శ కూర్చున్హువారుః మూడవలఅల్లుడు చాన్తుర్తి ప్రభాకర్క్‌ మూడన కూతురు లలిత బి.ఎ.

1976లో దత్తుగారి మూడవ అమ్మాయి లలిత పెళ్ళిచూపులు విజయవాడలో మా ఇంట్లో జరిగాయి. లలిత వివాహం ఏటుకూరి బలరామ మూర్తిగారి మేనల్టుడైన చామర్తి ప్రభాకర్‌తో విజయవాడలోనే జరిగింది. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 35

1977 మేలో చివరి చూపు;

1977 మేలో నాకు మాస్కోలోని ప్రగతి ప్రచురణాలయం నుంచి తెలుగు అనువాదకునిగా పనిచెయ్యమన్న ఆహ్వానం వచ్చింది. దత్తుగారు మాఇంటికి వచ్చారు. మాకు (నాకు, (శ్రీమతి శ్యామలాదేవికీ, మా అబ్బాయి మళ్లిక్‌కీ, మా అమ్మాయి మాధవికీ) విజయవాడ రైల్వేస్టేషనులో వీడ్కోలిచ్చేందుకు వచ్చిన ఏటుకూరి బలరాం మూర్తి పరకాల పట్టాభిరామారావు, పరకాల అహల్యాదేవి, డా॥ పి. సోమరాజు, మా పెద్దన్నగారి కొడుకు నిడమర్తి శంకర్‌, నడింపల్లి నరసింహారావులతో బాటు అశ్వినీ కుమార దత్తుగారు కూడా స్టేషనుకి వచ్చారు. ఆయన్ని నేను కడసారి చూసిన సందర్భం అదే. మేము మాస్కోకి 1977 మే 20న చేరుకున్నాం. రైలు ప్టేషనునుండి తిరిగి వెళ్తూ దత్తుగారు మాశంకర్‌, నరసింహరావులతో అన్నారట: 'నేను పార్టీలోనే కానసాగివుంచేే, మాస్కోలో యీ పనికి నేను వెళ్ళివుందును'" అని. నిజానికి ఆయన నాకంటే ఎంతో (ప్రతిభావంతుడు, మేధావి, నా రాజకీయ గురువు, సాహిత్యరంగంలో నన్నెంతో ప్రోత్సహించిన వాడు. ఆయన షార్టీలోనే కొనసాగివుంటే ఎంతగానో రాణించివుండును. పార్టీ రాష్ట్ర నాయకత్వంలోనో, అభ్యుదయ రచయితల సంఘ నాయకత్వంలోనో, తదితర ప్రజాసంఘాల నాయకత్వంలోనో ఉండి వుండును.

అలా వాటి వేటిలోనూ కాక్క కనీసం ప్రభుత్వోద్యోగంలో కొనసాగినా పెద్ర పదవిలో, హోదాలో వుండును. ఇవేవీ కాక ఉటోపియన్‌ పథకం వేసుకుని లాభసాటి కాని పరిశ్రమలో కూరుకుపోయి, తన (ప్రతిభనంతటినీ బూడిదలో పోసిన పన్నీరు చేసుకున్నారన్నదే నన్నీనాటికీ బాధిస్తూ వుంటుంది. నాస్తికుడల్హా మానసికంగా బలహీనపడి, ఆస్తికుడయ్యాడని కూడా విన్నాను. (ఈ విషయం టి. గౌతీరత్నంగారి వ్యాసంలో చూడగలరు - సం[). నేను మాస్కోలో ఉండగానే నాముగ్గురన్నల మరణ వార్తలు:

నేను మాస్కోలో ఉండగానే మా రెండవ అన్న అశ్వినీకుమార దత్తుగారు తన61వ యేటనే 1977 నవంబరు 23న కన్నుమూశారు. (భార్య శారదాదేవినీ, కొడుకు వసంతకుమారదత్తునీ, కూతుళ్ళు నిర్మల, రాధిక, లలితల్నీ విడిచి). మా పెద్దన్న గౌర్‌ శంకరదత్తుగారు తన 83వయేట 1979లో వురణించారు. నా వమూడవ అన్న సత్యనారాయణగారు 1989 ఆగస్టు ౩న 68వ యేట మరణించడం సంభవించింది. నా భారత్‌ పునరాగమనం, బెంగుళూరు వాసం;

నేను మాస్కోనుంచి 1992 ఫిబ్రవరి 20న ఇండియాకి తిరిగివచ్చి, మా పైక పుత్రిక చి॥సొ॥ భోగరాజు మాధవి ఉన్న బెంగుళూరు నగరంలో ఫ్టిరపడ్డాను. 36 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

దురదృష్టవశాత్తూ మా మాధవి తన 30వ యేట, 1994 డిసెంబరు 1న రోడ్డు దుర్రటనలో మరణించి మమ్మల్ని దుఃఖసాగరంలో ముంచింది. తన కొడుకు చి॥ ఆదిత్యనీ, కూతురు చి॥ తూలికనీ తన భర్ర భోగరాజు కాశీ విశ్వనాథ్‌కి వదిలింది. విశ్చనాథ్‌ 1997లో తిరిగి చి[సౌ॥ (శ్రీవల్రిని పెళ్లిచేసకున్నాడు. వాళ్ళిద్రరూ దూరాన ఇల్టు కట్టుకుని పిల్లల్ని చూసుకుంటున్నారు. నా షైక పుత్రుడు డా॥ మళ్రికార్డునరావు తన భార్య డా॥ తమారాతోనూ, కూతురు చి॥ అనితతోనూ మాస్కోలో ఫ్టిరపడ్డాడు. నా జీవత సహచరి (శీ/,మతి శ్యామలాదేవీ, నేనూ 70వ పడిలో ఒంటరిగా మిగిలాము.

1965-1977 మధ్యకాలంలో అశ్వినీ కుమార దత్తుగారి జీవిత, కార్య కలాపాలను గురించి (శ్రీ,మతి శారదాదేవిగారి వ్యాసంలో చూడగలరు.

ఏదేమైనా వాస్తవిక ప్రాపంచిక దృష్టీ, ఏకలవ్యాభిముఖత్వ నిబద్రతలూ లేకపోతే ఎంతో సముజ్వలం, సళ్ళలితదాయకమూ కావలసిన, కాగల (ప్రతిభాసంపన్నుల జీవితాలు సైతం ఎలా రాణింపుకి రావన్నదానికి అశ్వినీకుమూర దత్తుగారి జీవితయా(త్ర ఒక నిదర్గునం.

అయితే, ఆం(ధ్రలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమపు తాలి వేకువ కాలంలో అశ్వినీ కుమారదత్తుగారి పాత్రా, కృషీ విస్మరింపదగినవి కావు. అందుకే యీ (గ్రంధ రచనకీ, దత్తుగారి ఆయా పరిచితుల, సహచరుల స్కృతుల సేకరణకీ, వాటి సంపాదనకీ నేను 1993 ఆదిగా కృషిచేయపూనుకున్నాను. ఈ నా ద్నీర్షకాల కృషిలో చాలావరకు సాఫల్యం పొందినా, దత్తుగారి సహచరులు వురెందరినుంచో వారి స్కృతులు సంపాదించ లేకపోయాను. వారిలో కొందరు తమ వృద్దాప్యం వల్ల ఆనాటి విషయాలను, విశేషాలను మరవినట్టు రాశారు. మరెందరికో, ఉదాహరణకు, నండూరి ప్రసాదరావు, గారపాటి సత్యనారాయణ, గజ్జొల మల్గారెడ్డి, శివరామరెడ్డి, సుబ్రహ్మణ్యరాజు, మాడభూషి భావనాచారి, పిల్లలమర్రి వెంకటేశ్వర్టు, తనికెళ్ళ చలపతి, కృత్తవెంటి వెంకటేశ్వర్డు, చాసో, యిలా ఎందరెందిరికో జూబులు రాశాను. వారు దత్తుగారిని గురించి తమ స్కృుతులు రాయలేకపోయారు. లేకనేను ఎంత ప్రయత్నించినా రాయించలేకపోయాను. నా రాజకీయ గురువు దత్తుగారి ఒరవడిలో నా జీవితం కొనసాగింపు:

దత్తుగారి రాజకీయ శిష్యునిగా బెంగుళూరులో నా జీవితం గురించి నాలుగు మాటలుచెప్పి ముగిస్తాను. 1992 ఫిబ్రవరి 20న మాస్కోనుంచి బెంగుళూరు చేరుకున్న నేను విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయానికి ''సోక్రటీప్‌' (స్వీయరచన), “ప్లేటో”, ““అరిస్టాటిల్‌* (అనువాదాలు) రాసి యిచ్చాను. ఈ మూడు పుస్తకాలూ యిటీవల పునర్ముద్రింపబడ్డాయి. గోర్క కథలు 13, సోవియట్‌ రచయిత రాసిన జవహర్దాల్‌ తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 37

నెహ్రూ జీవితం అనువదించి యిచ్చాను. ఇవి యింకా (పచురించబడాల్సివుంది. “విశాలాం(ధ్రికీ, “కమ్యూనిజాని"కీ కొన్ని వ్యాసాలు రాశాను. మరెన్నో అనువదించి యిచ్చాను.

1992 లో గుంటూరులో జరిగిన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అరసం మహాసభలో పులుపుల శివయ్య స్మారక సాహితీ పురస్కారం అందుకున్నాను.

1994 లో తెనాలిలో జరిగిన అరసం స్వర్గోత్సవాలకు హాజరయ్యాను. తుమ్ముల వెంకట్రామయ్య మెమెంచో అందుకున్నాను.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అరసం కార్యవర్గ సభ్యునిగా కొానసాగుతున్నాను.

బెంగుళూరులో అరసం శాఖ ప్రారంభించేందుకుగాను ఏటుకూరి బలరామ మూర్తి, పరకాల పట్టాభిరామారావు, ఆవంత్స సోమసుందర్‌గారలు బెంగుళూరు వచ్చినప్పుడు గోష్టులు జరిపి స్టానిక రచయితలతో క్రమంగా సంబంధాలు పెంచుకొంటూ, 1997 సెప్టెంబరు, అక్టోబరు మాసాల్లో అరసం సన్నాహక సమావేశాలు జరిపి, చివరకు 1997 నవంబరు 23న ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అరసం బెంగుళూరు శాఖ ప్రధమ మహాసభ జరుపుకున్నాము. ఆచార్య కేతు విశ్వనాథరెడ్డి, డా॥ ఎస్వీ. సత్యనారాయణ, పెనుగొండ లక్ష్మీనారాయణలు పాల్గొన్న ఆ మహాసభలో నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు అధ్యక్షుడుగా, (శ్రీ, ఘట్టమరాజు కార్యదర్శిగా, డా॥ దివాకర్ల రాజేశ్వరి, (శ్రీమతి అంబికా అనంత్‌, వాసు, చందు రవిశంకర్‌లతో కార్యవర్గం ఏర్పాటు చేసుకున్నాము. తదాదిగా నెలనెలా అరసం బెంగుళూరు శాఖ తరపున సాహిత్యగోష్టులు నిర్వహిస్తూ వస్తున్నాము.

డిసెంబరు 1997న హరిహరటప్రియ శివరావు కారంత్‌ గురించి, 1998 జనవరిలో డా॥ డి. పద్మావతి '“1850-1920 దశలో ““సంఘసంస్కరణోద్యమంలో రచయి(త్రులు?” గురించి, మార్చిలో (శ్రీ, వివిన మూర్తి '“కథ-సమాజ (శ్రేయస్సు”' అనే అంశం మీద, ,ఏప్రిల్టో డా॥ ఏటుకూరి ప్రసాద్‌ ''శిస్ట్రై ఉమామహేశ్వరరావు విష్టు ధనువు, నవమి చిలుక” గురించి, మే 15న డా॥ నిడమర్తి మళల్లికార్డునరావు ““రమ్యా నాడు-నేడు” అనే అంశం మీద, 21-5-98న (శ్రీ, కాళీపట్నం రామారావు “తెలుగు కథ -స్థాహిత్యోద్యవూలు?' అనే అంశం మీద, 27-6-98న (శీ, వల్లంపాటి వెంకటసుబ్బయ్య ''సాహిత్య వివుర్శ- ప్రయోజనం” గురించి (ప్రసంగించారు. 25-7-98న ఆచంట హైమవతి, వి.రామలక్ష్మి అంబికా అనంత్‌గారల కథాపఠనం జరిగింది. గోష్టులు జరిగాయి. 4-10-98న బలివాడ కాంతారావుగారితో గోష్టి జరిగింది. 29-11-98న ,శ్సీ ఘట్టువురాజు '“కందుకూరి- కర్నాటక*' అనే అంశం మీద 'ప్రసగించారు. 41-3-99న (శ్రీ, చందు సుబ్బారావుతో గోష్టి జరిగింది. పోస్టు మోడర్నిజం, 38 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

టి.వీ., ఇ. మెయిల్‌ల పట్టు వ్యామోహాల గురించీ పుస్తక పఠనం పట్ట జనం దృష్టిని మళ్ళించవలసిన ఆవశ్యకత గురించీ చర్చ జరిగింది. 26-3-99న (శ్రీ, కవన శర్మగారితో వ్యంగ్య, హాస్య రచనల గురించీ, రచయితల గురించీ చర్చ జరిగింది. కారంత్‌, ఆరుద్ర, చల్లా రాధాక్నష్ణశర్మ, మధురాంతకం మహేంద్రల మృతిపట్టు సంతాపం తెలిపింది అరసం బెంగుళూరు శాఖ. అలాగే జ్ఞానపీఠ్‌ అవార్డు అందుకున్న సర్దార్‌ అలీ జాఫ్రీని, పద్మభూషణ్‌ అవార్డు పాందిన భీష్మసహానీని అరసం బెంగుళూరు శాఖ అభినందిస్తూ తీర్మానించింది. సమావేశాలన్నీ బెంగుళూరు అరసం శాఖ అధ్యక్షులు నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు అధ్యక్షతన ఆయన యింట్లో జరిగాయి. " కాళీపట్నం రామారావు, మధురాంతకం రాజారామ్‌, రావూరి భరద్వాజ, డా॥ సోమసుందర్‌, కవనశర్మ, క. రామమోహనరాయ్‌, వల్లంపాటి వెంకటసుబ్బయ్య - ఇలా. ప్రముఖ రచయితలు ఎవరు బెంగుళూరు వచ్చినా నన్ను కలిసి, చూసి వెళ్తూ వుండటం నా అదృష్టంగా భావిస్తాను. తెలుగు విజ్ఞాన సమితివారు నెలకొల్పిన తెన్నేటి విశ్వనాథం స్మారక గ్రంథాలయానికి పుస్తకాలు ఎంపిక చేసి యిచ్చాను. విజ్ఞాన సమితి కార్యవర్షానికి చిన్నస్వామి రాజుగారితో బాటు నన్ను (ప్రత్యేకాహ్వానితునిగా ఎన్నుకొని నా పట్ట గౌరవం చూపారు. శ్రీరస ((శ్రీ, కృష్ణదేవరాయ రసజ్ఞ సమాఖ్య) వారు నాకు గౌరవాధ్యక్షపదవి యిచ్చిగౌరవించారు. '' అల్లూరి సీతారామ రాజీయం”'” అనే కావ్యాన్ని (శ్రీరస అధ్యక్షులు శ్రీ తంగిరాల సుబ్బారావు గారు నావేత ఆవిష్కరింప జేశారు. మరో తెలుగు సంఘం “ఆంధ్ర మహాసభ యిటీవల తమ 12వ నాటికల పోటీ సందర్భంగా గౌరవ అతిథిగా ఆహ్వానించి గౌరవించారు. బెంగుళూరు అరసం శాఖను గుర్తించి బెంగుళూరు &.1.గె. కేంద్రం కొన్ని కార్యక్రమాలు నిర్వహించవలసిందిగా కోరడం మాకు సంతోష సంతృప్తిదాయక విషయం, మలు కలయికవారు కూడ మాకు ్రత్యేకాహ్వానాలు పంపి మా పట్టు ఆదరం చూపుతున్నారు. అలాగే, సాహిత్య అకాడెమీవారు కూడా ప్రత్యీకాహ్వానాలు పంపు తున్నారు. నవ కర్నాటక వారూ తవా కార్య(క్రవూలన్నింటికీ ఆహ్వానాలు పంపుతూంటారు. 1994లో మా అమ్మాయి చిఃసొ॥ మాధవి ఆకస్మిక మరణం, 1997 మేలో నాకు గుండెజబ్బు రావడం (పేస్‌ మేకరుతో బయటపడ్డాను) - యీ రెండు పెద్ద తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 39

ఆఘతాలూ లేకుండా వుంటే, 1998 అక్టోబరు 17న నాకు 75 సంవత్సరాలు నిండినప్పటికీ, బెంగుళూరు సాహిత్య సాంస్కృతిక జీవితంలో వేను మరింత చురుకుగా పాల్గొనగలిగి వుందుననుకుంటాను. ఏదేమైనా, నా రాజకీయ గురువూ, సాహిత్య ప్రోత్సాహకుడూ అయిన అశ్వినీ కువారదత్తుగారు 1936లో నాచేత చేయించిన ప్రమాణం వేంరకే నా జీవితం సాగిస్తున్నాననీ, ఆ గాడిని యింతవరకు తప్పలేదనీ, యికముందు తప్పుబోననీ హామీ యిస్తూ నా రాజకీయగురువుకి యీ స్క్రత్యంజలిని గురుదక్షిణగా సమర్పిస్తున్నాను. మా తొలినాటి “ప్రగతి ప్రమరణాలయంి” ప్రచురణగానే దీన్ని వెలువరిస్తున్నాను. ఎందరో పెద్దలు, కా(మ్రేడ్సు, మిత్రులు తమతమ వ్యాసాలతో, లేఖలతో ఈ ' పుస్తకానికి పుష్టిని చేకూర్చారు. వారందరికీ నా హారిక కృతజ్ఞతలు. ఈ పుస్తక ప్రచురణ అక్రిక భారాన్ని అ(ప్రత్యాశితంగా పంచుకున్న డా॥ నిడమర్తి వసంతకుమారదత్తుకీ, శ్రీమతి నిడమర్తి శారదాదేవిగారికీ నా కృతజ్ఞతలు. నాయీ సుద్సీర్త కృషిలో నేనెంతవరకు సఫలమైనదీ తేల్చవలసింది పాఠకులూ, సద్విమర్శకులే. (మేడే 1999) (బెంగుళూరు : 1-5-1999) తం తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

బాల్కనీలో సూర్యుడు మొదటి పలకరింపుతోనే రాలా గాజాగా.. చెలిమిని చిలకరిస్తారు య టం... ఇంటికిరమ్మని ఆహ్వానిస్తారు న స ఆడంబరమెన్నడూ విడంబించనివారు [౯ ఉమారాజేశ్వరరావుగారు సా 1. _హ్యూమరిజం నైజంగా కలవారు . ( .. - కమ్యూనిజం కళ్ళరెప్పల్లో దాచుకున్నారు , వ. హ్యూమనిజం సశరీరమైనవారు నిజాన్ని నిష్కర్షగా చెప్పేస్తారు ఆఅగస్త్యునిలా సముద్రమంతటి అభ్యుదయాన్ని ఆపోశన పట్టినవారు సోవియట్‌ దేశ నివాసాన సమతను అనువదించి చక్కా వచ్చారు బాల్కనీలో సూర్యుడు తాను కాలిపోతున్నా పూలతాట్టెళ్టోని చెట్టకు ప్రాణమిస్తారు గుండెలోని పుండును చిరునవ్వు కత్తితో కోసిపారేసి కుట్టించుకున్న కొత్త చొక్కా బాత్తానికి గట్టీగా టాకా వేసినవారు వారిని చూస్తే అనంతమైన ఈ జీవితం ఎంత శ్యామలమనిపిస్తుంది శ్యామలమైన ఈ జీవితం ఎంత సాంద్రమైనదని అనిపిస్తుంది. -డా॥ రాజేశ్వరీ దివాకర్ల (“'వైతన్య కవిత'' నుంచి) తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 4]

వే. టన) బాంఖడ 110 166 & కృాయు24 లగ శట00 గారం ఓం7664 0165 776 105 520116 25 కం ఆలంగలుం..... ల6 ఓ 2 1ం867లర883 10 అలు 81009 తీ 10082 25 ౪76 14276 116 ఓ ౦4 90౬19, జ మయుం121 1076 869 2 960121 10ళగే6రే86 0 ళ6 ఇం6లు 9060121 56ఈ085 260మడే 60016 1144 19 +1026క69 జ రుం8ై లు ౧058ల జగరే ౧103లూ..... “జ” ౦౫ జంంరం1. 06 2 0000201101 6" గళ 7లం/ 200. 168265 జగడే 1076 “తనేం తుజ కు. జీ2 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శన్నం

తెలుపు - ఎరుపు -డాక్షర్‌ చిట్టూరి సత్యనారాయణ" న. శీ ఉమారాజేశ్చరరావుగారూ, మీ సోదర [గ స ప్రేమకి నా ధన్యవాదాలు. పదే పదే మీరు మా భై ట్ర?! పరిచయాన్ని గురించి, స్వాతంత్ర్య సమరంలో [ స్య. వతా అనుభవాలు, పడిన కన్టాలు గురించి 0. (వ్రాయమని కోరారు. ; ల వనం. మీ సోదరుడు కీ॥శే॥ నిడవార్తి యు / __అశ్వినీకుమారదత్తు చాలా సున్నితమైనవాడు, " ఊహాజీవి. మేము హైత్రులం, సన్నిహితులం, స్నేహితులం. నాకు ఆయన అత్యంత ఆప్త, ఆంతరంగిక మి(త్రుడు. నాలుగైదు సంవత్సరాలు మేము కలిసివున్నప్పుడు, మమ్మల్ని గురించి మా యితర మిత్రులు ఒక ఆత్మ రెండు శరీరాల్లో ఉందనేవారు. అందుకు సందేహం లేదు. మీరు అడిగిన అనుభవాలు కాని, మనసఫ్రితి కాని ప్రత్యేకించి వ్రాయగల పదజాలం నాకు తెలియదు. మేము మాటలకి అతీతంగా భావాల్లోనే (బ్రత్‌కే వాళ్ళం. ఆ భావాలను కాగితం మీదకి ఎక్కించడానికి చాలినన్ని సరైన మాటలు నాకు తెలియవు.

“సృష్టిలో తీయనిది స్నేహమేనోయ్‌' అంటాడు ఇంద్రగంటి హనుమచ్చాస్తి కవి. భర్ప్వహరి మంచి మి(త్రుడుంటే వ్యాధికి సిద్దాషధాలు అక్కర్లేదంచాడు. కుజన, సజ్జనుల మైత్రిని గురించి భర్సహరి దుర్తనుల మై(్రి ప్రాతఃకాలపు నీడలా మొదట పెద్దగా వుండి క్రమంగా క్షీణిస్తుందనీ, సజ్జనుల మైత్రి మధ్యాహ్నపు నీడలా మొదట చిన్నదై వుండి (క్రమంగా పెద్దదవుతుందనీ అంటాడు.

మాది నిస్సందేహంగా సజ్జనులమైత్రే. మేమిద్దరం సమవయస్కులం. ఇద్దరం పషల్లెటూళ్ళనుంచి వచ్చినవాళ్ళమే. భారతదేశ దాస్యవిమోచనానికి పోరాడాలని కంకణం కట్టినవాళ్ళం.

అది 1932. మా యిద్దరికీ బాల్యం వదలి యవ్వనం అంకురిస్తోంది. కల్మషం, అరమరికలూ లేని నిర్మల హృదయాలు మావి. యాదృచ్చికంగా మేమిద్దరం గుంటూరు ఆంధ్రా (క్రిస్టియన్‌ కాలేజీలో ఇంటర్మీడియట్‌లో చేరాము. వరా పరిచయం గుంటూరులోనే జరిగింది. ఆ తరువాత '"/8 51201:10 620% 01061 116 660165 10 ౪౫18.* అది భారత స్వాతంత్ర్య సమరంలోని అతి ముఖ్య దళల్లో ఒకటి. ఆ సమయంలో మేమా వయస్సులో ఉండటమే ఒక అదృష్టంగా భావించుకునేవాళ్ళం. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 43

స్వాతంత్ర్య సమరానికి ఆహుతి అయిపోవటానికి మా ఇద్దరికీ ఇష్టనే.

మహాత్మాగాంధీ 1930 మార్చి 12న దండి ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి బయలుదేరారు. ఆ రోజు బుధవారం. ఉదయం 6-30కి ముహూర్తం. అది మొదలు వేలాది స్వచ్చంద సత్యాగ్రహులు లాఠీ దెబ్బలకి గురిఅయ్యారు. కారాగారాలకు పోయారు. సత్యాగ్రహానికి ముందు మార్చి 11న గాంధీ జవహర్గాల్‌ నెహ్రకి '“16467౯0206466 ౧౪88 10/౧౮౦10ఇ40౧ 114౧00౧109 124 112౧౦౧ ౪1౧ 60 ౦౦0గాంిడగ౧1009** అనే తంతి పంపారు. ఆ సందర్భంలోనే మార్చి 11న ఆం[(ధ్రులకి యిలా సందేశం పంపారు. "“ఇది దైవహస్తం నడుపుతున్న సమరం. తాడో పేడో తేలేదాకా జరిపే సమరం. దీన్ని చిట్టచివరి సత్యాగ్రహి ఆత్మార్పణం చేసేదాకా కొనసాగించాలి" '.

రాజమండ్రి పట్టణ కాంగ్రెస్‌ కమిటీ ఆధ్వర్యాన 11-3-1930న జరిగిన బహిరంగ సభలో యీ సందేశం చదవబడింది.

1931 జనవరి 26న గాంధీగారినీ, కాంగ్రెస్‌ వర్కింగ్‌ కమిటీ సభ్యుల్నీ జైలునుంచి విడుదల చేశారు. ఆ తరువాత గాంధీ- ఇర్విన్‌ ఒడంబడిక జరిగింది. ఈ ఒడంబడిక సారాంశం (బ్రిటిష్‌ విదేశీ సరుకుల నిషేధంకంటె, స్వదేశీ సరుకులకి ప్రోత్సాహం కల్పించకపోవటం. అప్పుడున్న రాజ్యాంగ సూత్రాలకు లోబడి మాదక (ద్రవ్యాల అమ్మకానిక్షీ, కొనుగోలుకీ వ్యతిరేకంగా పికటింగు చేసుకోవచ్చు. సాధారణ రాజకీయ ఖైదీలందర్నీ విడుదల చేశారు. వాళ్లద్గుర వసూలు చేసిన జరిమానాలు వాపసు చేసేందుకు నిర్ణయించారు. ఇవి స్వచ్చంద సేవకులకు కొంత ఊరట, సంతోషం కలిగించి వుండేవే. కాని, మార్చి31న ఒక దారుణ సంఘటన జరిగింది. అది భగత్సింగ్‌, రాజ్‌గురు, సుఖదేవ్‌ అనే యువ విష్ణవకారులకు 1931లో ఉరిశిక్ష విధింపబడటం. వాళ్ళ నేరం సాండర్స్‌ అనే బ్రిటిష్‌ పోలీసు అధికారిని 1929లో కాల్చి చంపడం. అదే సంవత్సరం లాహోరులో ఏ్రిలొినెలలో ఆ యువకులు లెజిస్లేటివ్‌ అసెంన్లీలో బాంబులు వేశారు. ఈ కేసుల్లోనే భగత్సింగ్‌, రాజ్‌గురు, సుఖదేవ్‌లకు ఉరిశిక్ష గాంధీ వారికి వైస్రాయి క్షమాభిక్ష కొసం ప్రయత్నిస్తూండగానే 1931 మార్చి 23 రాత్రి లాహోరు జైల్లో బిటిష్‌ అధికారులు ఆ, ముగ్గుర్నీ రహస్యంగా ఉరితీశారు. అంతేకాక, సట్లెజ్‌ నదీ తీరంలో హడావిడిగా వాళ్ళ దేహాలను దహనం చేసి, రాత్రికి రాత్రే కాలీకాలని శవాలను నదిలోకి తోసేశారు.

ఈ కారణంగా భారత యువకుల రక్తం ఉప్పాంగింది. దేశం అంతటా ఎన్నో, చోట్లు నిరసన ప్రదర్శనలూ, గలోటాలూ జరిగాయి. గాంధీజీ ఆగస్టులో రౌండ్‌ టేబిల్‌ కొన్ఫరెన్సుకి ఇంగ్లండు పోయి, శూన్యహస్తాలతో డిశంబరులో తిరిగి వచ్చాడు. అప్పటికి గాంధీ-ఇర్విన్‌ ఒడంబడిక (ప్రకారం కాక కఠినమైన ఆర్షినెన్సులతో వెల్లిరగ్దన్‌ వైస్రాయి దేశాన్ని, శశ తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం'

పాలించడం మొదలుపెట్టాడు. గాంధీనీ, యితర నాయకులందర్నీ మళ్ళీ అరెస్టు చేశారు. 1932లో గుంటూరు జిల్లాలోని ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, గొల్లపూడి పీతారామళ్శా స్తే, ఎన్‌.జి.రంగా మొదలైన (ప్రముఖ నాయకులందరూ జైళ్ళకి పోయారు. అప్పుడు యువకులమైన మేము కార్య రంగంలోకి దూకవలసి వచ్చింది. దళ్తు గుంటూరులో రైలుపేటలో ఉండేవాడు. నేను (బ్రాడీపేటలో కొండా వెంకటప్పయ్యగారి యింటిలో ఒకగదిలో అద్లెకి వుండేవాళ్లి. (బ్రాడీపేటలో ఇళ్ళు విశాలంగా, ఆరోగ్యకరంగా వుండేవి. రైలుపేట బొత్తిగా వసతులు లేని చోటు. దత్తు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాకి చెందిన ఒక విద్యార్దితో కలిసి ఒక గదిలో ఉండేవాడు. మా స్నేహం రైలుపేటలోనే మొదలైంది.

గాంధీ- ఇర్విన్‌ ఒడంబడికలోని అంశాలు సరిగా అమలుజరగలేదు. దానికి (ప్రభుత్వమే కారణం. వాటిని అవులుచేయటానికి బదులు భారత (ప్రజలను అణగద్రొక్కటానికే ప్రభుత్వం పూనుకొన్నది. నాయకులందరినీ దేశమంతటా నిర్బంధంలోకి తీసుకుంది. పెద్ద తలకాయలే కాకుండా మధ్యరకం నాయకులు కూడా బ్రళ్ళపాలయ్యారు.

అక్కడక్కడ ఉగ్రవాదులు బయశ్రేరారు. కాకినాడ బాంబుకేసు, మద్రాసు బాంబుకేసు అప్పటివే.

సావర్కారు రచించిన “ఇండియన్‌ వార్‌ ఆఫ్‌ ఇండిపెండెన్స్‌' అనే పుస్తకం విద్యార్థుల చేతికి అందింది. దానితో జలియన్‌వాలాబాగ్‌ దుండగాలూ, డయ్యరు జరిపిన నిరంకుశ మారణకాండా వెలుగులోకి వచ్చి, అన్నీ కలిసి విద్యార్థులను ఉద్యమంలోకి నడిపించాయి.

గుంటూరులో ఉద్యమం పూర్తిగా చల్లారిపోయింది. ఆ రోజుల్లో ఆం(ధ్ర (ప్రాంతపు విద్యాలయాల్లో ఆంధ్ర క్రష్టియన్‌ కాలేజి అతి ముఖ్యమైనది. అన్ని జిల్లాలనుంచీ విద్యార్దులు కాలేజీ విద్యకోసం దానిలో చేరేవారు. ఏరోజు దినపత్రిక చూసినా (ప్రభుత్వపు అ(క్రమాలే దౌర్హన్యాలే. వాటికి అంతూపంతూ వుండేది కాదు. ఇదీ 1932లో గుంటూరులో మేమిద్దరం ఉన్ననాటి పరిస్థితి.

నేనూ, దళ్తూ ఆలోచనలు మొదలుపెట్టాం. విద్య మాని కళాశాల బయటకి రావడమా? వచ్చి చేసేదేముంది? అందరిలాగే జైలుకు పోవడమా? దానివల్ల ప్రయోజనం లేదు. అందుకు మాకొక విధానం దొరికింది. మొదట స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం చావలేదనే స్పృహ కలిగించాలి. ప్రజలు భయభీతులయ్యారు. ఇద్దరు కట్టేవాళ్ళను చూస్తేనే పోలీసులు విరుచుకు పడేవారు. కొంతమంది ఖద్దరు ధరించేందుకే భయపడేవారు. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 4ీర్‌

ఆ సమయంలో మాకు తోచినవి రెండు విషయాలు. మొదటిది వ్రాత పత్రిక ఒకటి నడపడం. రెండవది ప్రభుత్వ భవనాలు, కళాశాలల భవనాల మీదకాం(గ్రస్‌ జండా ప్రతిష్టించడం. క్రిస్టియన్‌ కాలేజికి పెద్ద టవరు వుంది. దానిమీద (త్రివర్హ పతాక ప్రతిష్టించాం. కంచర సుబ్బారావనే ఇంటర్‌ సీనియర్‌ విద్యార్థి ఎక్కగలిగాడు. మేమిద్రరం కూడావుండి సహాయపడ్డాం. మర్నాడు పెద్ద సంచలనం కలిగింది. కోలాహలం చెలరేగింది. అలాగే అనేకచోట్ల జెండాలు కట్టుడం, ఎక్కడికక్కడ స్వాతం[త్ర్య పిపాస కలిగించడం జరిగింది. ఎన్నడూ పట్టు వీడలేదు. ఇక రెండవది- రెండు వ్రాతపత్రికలు నడిపేవాళ్ళం. “వీరకేసరి', “పిడుగు! . రెండే పేజీలు. గోడమీద అంటించడానికి వీలుగా ఒక పేజీలో పద కవిత ఉండేది. మచ్చుకు 'పిడుగు' పత్రికలో ఒకనాడు మా కాలేజీలోనే దత్తు గోడకి మంచి ముఖ్యస్టలంలో అతికించాడు. కవిత యిలా సాగింది:

“దొంగ దోచిన చోటు

బోసెడైనా మిగులు

ఇల్లు కాలిన చోటు

బూడిదైనా మిగులు

దోచిందిరా తెల్ల దెయ్యం

మీన మానాన్హి ధనాని

స్వాతంత్రాన్లి దోచిందిరా/?” దీనిక్తే గగ్గోలు పడిపోయేవారు (ప్రభుత్వ అధికారులూ, పోలీసులూ. అనేకసార్లు యీ పేషర్లను దత్తే గోడలకు అతికించేవాడు.

మా యిద్దరికీ సాహిత్యం-తెల్ల్టూనా సరేఇంగ్రీపైనా సరే- అంటే చాలా యిష్టం. మౌ కాలేజీ గ్రంథాలయంలో ఉన్న ఆధునిక కవుల గ్రంధాలు చదివేవాళ్ళం. ఇంగ్రీషులో కవితల కంటే సోషలిజం మీద పుస్తకాలు చదివేవాళ్ళుం. మా కాలేజీ లైబ్రరీలో సోషలిజం, కమ్యూనిజం మీద ““51211%19గ1* అనే ఒకే ఒక పుస్తకం వుండేది. అదిఎలా వచ్చిందో తెలియదు. అది కూడా కొన్నాళ్ళకు మళ్ళీ కనపడలేదు. చారిత్రకంగా నేను మొదట చదివినది మేజరు బి.డి. బాసు రచించిన ““గ19601 0౧గ౩4౧ ౧౦౪6౯1౧ 1౧014”. అది చాలా చక్కటి చారిత్రక గ్రంథం. తర్వాత సండర్‌లాండ్‌ రాసిన “1061 (౧ 80౧6406'* చదివాం. మౌొకు అతి రహస్యంగా అందిన పుస్తకం వినాయక దామోదర సావర్కారు రచించిన “1౧6410 */2౯౦1 1౧6౮6౧6౧౮6౧౦8''. తెలుగులో ఉన్నవ లక్ష్మీ నారాయణగారి '' మాలపల్లి లో మూడవ భాగం. మిగతా భాగాలు దొరికేవి కావు. ఇక 46 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

రాయప్రోలు సుబ్బారావు, నాయని సుబ్బారావు, దేవులపల్లి కృష్ణశ్యాస్త్రి, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మొదలైన ఆధునికుల కవిత్వాలు చెప్పనక్కర్లేదు. లార్డ్‌మెకాలే రాసిన '““వారన్‌ హేస్టింగ్స్‌. మాకు పాఠ్యగ్రంథం. అందులో వంగదేశీయులను గురించి మరపురాని ఒక వాక్యం వుంది. అది '౪/121 [౧౦౧౫5 26 10 16 04౬10, ౪౧41 54౧00 15310 1౧6 066, ౪౧౬1 06260/ 15 10 116 ఇంగాజం, ఇంం0/68100 10 16 96౬1 661 90౧0, 06౦61 15 10 & క86గ౧౮౫166"'. మేము దీన్ని మార్చి “/88006౧/ 15 10 & 8/[18[6/* అని అరిచేవాళ్ళం. ఆ పుస్తకంలోనే బిటిప్‌వాళ్ళు బెంగాల్‌ రాజు నందకుమార్‌ని ఎంత మోసంతో చంపారో చదివి వాపోయేవాళ్ళం,

నేను బ్ఞాంక్‌వెర్స్‌లో చిన్న చిన్న పద్యాలు రాసేవాళ్లి. ఒక్కొక్కప్పుడు అవి చిత్రగుప్త, ఆంధ్రభూమి, యింకా ఇతర పత్రికల్లో మొదటి పేజీలో అచ్చయేవి. ఆ పత్రిక తీసుకొని సాయం(త్రం దత్తు రైలుపేట నుంచి (బ్రాడీపేటకి నాకు చూపేందుకు వచ్చేవాడు. పత్రికలు అమ్మే స్టలం అతనికి దగ్గర. నాకు దూరం. అందుకని అతనే తెచ్చేవాడు. రాత్రి చాలా పొద్దుపోయేదాకా మాట్లాడుకునేవాళ్ళం. తిరిగి వెళ్ళేటప్పుడు గుంటూరు రైలు ప్టేషనువరకూ సాగనంపేవాళ్లో. నేను తాందరపెట్టకపోతే అతనసలు వెళ్ళేువుండడు. |

మౌకొక నిర్దారణ వుండేది. ఏమైనాసరే చదువు అశ్రద్ద చేయకూడదని, అనేక సార్గు న్నిరయాలు చేసుకునేవాళ్ళం. కాని, అవసరాలలో చదువుకే మొదటి దెబ్బ. మామూలుగా చూస్తే మేమిద్దరం తెలివైనవాళ్ళమే. నియతి, నీతి అంటేయిష్టం. దత్తుకి చిన్న తమ్ముడైన మీరు ( ఉమారాజేశ్వరరావు) అంటే అమితమైన (ప్రేమ. మీకే కాబోలు చిన్నప్పుడు (సూ వుండేదని చెప్పేవాడు. ఇక మీ ఇంటి విషయాలు, మా యింటి విషయాలు ఒకేలా ఉండేవి.

నేనెప్పుడూ ఇద్దరు కట్టేవాళ్లే. దత్తుకి ఆ పట్టింపు లేదు. ఒకనాడు నేనూ, దత్తూ కలిసి ఖాదీభాండారుకి వెళ్ళాం. నా చొక్కాకి ఖద్దరు పెద్ద పన్నా 1 1/2 గజం పడుతుంది. గజం 6 అణాలు. మొత్తం గుడ్త ఖరీదు 9 అణాలు. కుట్టు కూలి4 అణాలు. దత్తుకి పందల పాక మిల్టు, తెల్లగుడ్డ గజం 4 అణాలు. మిల్టు గుడ్డ కట్టుకోమనేవాడు. మన మిల్టులను ప్రోత్సహిస్తే చాలా మందికి పని దొరుకుతుంది అనేవాడు. యం(త్రయుగం అంటే ప్రగతి అనేవాడు. అనేకసార్ధు మేమీ సమస్యని చర్చించేవాళ్ళం. చివరకి నేనొకనాడు అన్నాను. చూడు దత్తూ, నీ యం[త్రయుగం నాకు తెలియదు. నేను కుట్టించిన చొక్కాలో అధమం 3 అణాలు (శ్రీకాకుళంలోని తిరుపూరు ముసలమ్మకకి వెళ్తుంది. ఇదే గాంధీగారి వక్ర నేను తెలుసుకున్న విషయం. ఆ తర్వాత యిక ఖద్దరు గురించి మేము వాదులాడు కోలేదు. మేము కలిసి కొండపల్లి, కొండవీడు ఎక్స్‌కర్షన్‌కి వెళ్ళాం. ఆ కొండలు, తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం తీగ

అందులోని కోటలు, అవి నాశనమైన విధానం, భారతీయుల చరిత్రలోని అసహనం, అసూయ యివన్నీ అప్పుడే గ్రహీంచాము. భారత చరిత్రలో ఉన్నన్ని కుట్రలు ఏ దేశ చరిత్రలోనూ ఉండవనుకునేవాళ్ళం. 1932వ సంవత్సరం బహు కఠినమైనది, క్లిష్టమైనది. అంతకు ముందే వెల్లింగ్టన్‌ భయంకరమైన ఆర్హినెన్సులు జారీచేశాడు. కాంగ్రెసును నాశనం చేయడమే అతని ముఖ్య లక్ష్యం. కాంగ్రెసు కంటె గొప్ప వైతన్యం కలిగిన సంస్థ అప్పట్లో లేదు. వై(స్రాయి పద్దతులు దేశానికి ఏవిధంగానూ తోడ్చడేవిగా లేకపోవడమే గాక, స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడే ప్రతి సంఘాన్ని అంతం చేసేలాగ వున్నందున జాతి యావత్తూ సహాయ నిరాకరణానికి సిద్దపడాలనీ, , పన్నులు చెల్లించవద్దనీ కాంగ్ర[్‌ వర్కింగ్‌ కమిటీ జనవరి 1న పిలుపు యిచ్చింది. వెంటనే ప్రభుత్వం కాంగ్రెసునూ, దానికి సంబంధించిన యితర సంస్టలనూ నిషేధించింది. పోలీసు లిస్టులో వున్న ప్రతి కాంగ్రు వలంటీరునూ, పెద్ద నాయకులనూ ఏనేరమూ చేయకపోయినా సరే అరెస్టు చేసి జైళ్ళకి పంపింది. జరిమానాలు చెల్లించకపోతే సామాన్లు వేలం వెయ్యడం, ప్రతి చిన్న పనికీ అరెస్టు, ఖైదు. అందుచేత జనాలు తండోప తండాలుగా ప్రైళ్ళకి పోవలసి వచ్చింది. ఆగస్టు 17న (బ్రిటిష్‌, ప్రధాని రామ్సే మాక్షానాల్డు తన కమ్యూనల్‌ అవార్డును ప్రకటించాడు. అది చాలా దారుణమైనది. ఆ అవార్డులో భారతదేశం ఏకజాతి కాదన్నాడు. హిందువులు కాక ముస్తిములు, నిమ్న జాతులు, ఇండియన్‌ క్రైస్తవులు, ఆంగ్షో-ఇండియన్లు, సిఖ్టలు, భూస్వాములు, కూలీలు మొదలైన పదకొండు విభాగాలు ఉన్నాయన్నాడు. ఈ అవార్డు ద్వారా నిమ్న జాతులను హిందువుల నుంచి వేరు చేశాడు. నిమ్న జాతులకు ప్రత్యేక నియోజక వర్గాలు ఏర్పాటు చేశాడు. అంతేగాక, వారికి అదనప ఓట్టనూ, సాధారణ నియోజక వర్గాల్లోని సీట్టకు పోటీ చేసే హక్కునూ కూడు ప్రసాదించాడు. భారతదేశాన్ని విచ్చిన్నం చేసేందుకు కసికొద్దీ జారీచేసిన అవార్డు యిది. గాంధీగారు ఆగస్టు 18న తన కార్య(క్రమాన్ని నిర్ణయించుకొని, దాన్ని (బ్రిటిష్‌, (ప్రధాన మంత్రికి తెలియజేశారు. + 1932 సెప్టెంబరు 20వ తేదీన తను ఆమరణ నిరాహార వ్రతం ్రారంభిస్తున్నట్ళ తెలియజేశారు. (బ్రిటిష్‌ (ప్రధానినుంచి తృప్తికరమైన (ప్రత్యుత్తరం రాలేదు. గాంధీజీ 1932 సెప్టెంబరు 20న పూనాలో చరిత్రాత్మకమైన నిరాహార వ్రతాన్ని ప్రారంభించారు. దేశమంతా చింతానిమగ్నమైంది. (ప్రజల్లో సంచలనం కలిగింది. దీనికి హిందువులతో ఒడంబడిక అవసరమైంది. "దేశంలోని నాయకులందరూ కలిసి ఒక ఒడంబడికన: తయారుచేశారు. (బ్రిటిష్‌ ప్రధాని దాన్ని అంగీకరించాడు. సెక్టెంబరు 26న గాంధీః తన చరిత్రాత్మకమైన ఉపవాసాన్ని విరమించారు. తరి తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శన!

ఆ వారం రోజులూ మేము పడిన వేదన యింతింత కాదు. ఒక్క ప్రార్ధన తప్పు మా వద్ద ఏ శక్తి వుంది? గాంధీగారి ప్రాణం కాపాడమని దైవ [ప్రార్దన చేశాము. ఆ ఉపవాసం అనేక విధాల పనిచేసింది. అస్పుళ్యతా నివారణకి దేశమంతటా (ప్రచారం జరిగింది. గాంధీగారి బలమెంతో బ్రిటెష్‌వారికి తెలిసివచ్చింది.

నేనూ, 'దత్తూ గాంధీ మార్గాననే నడవటానికి నిశ్చయం చేసుకున్నాము. అప్పుడు మొదలైంది అన్వేషణ. మా స్నేహం యింకా ఎంతో ప్రియతమమైంది.

ఆ తర్వాత వేసవిలో చూడడానికి నిడమర్రు వచ్చాను. మీతోబాటు మీ పెద్దన్న గౌరీశంకరదత్తు గారిని, సత్యనారాయణని కూడా చూశాను.

1934లో నా వివాహం అయింది. దత్తు ఒక వారం రోజులు మా ఊళ్ళోనే వున్నాడు. తర్వాత రాజమండ్రిలో మకాం. అతని [గ్రూపు పరీక్ష పోయింది. అది పూర్తిచేయడానికి రాజమండ్రి వచ్చాడు. ఆ సమయంలోనే వెన్నేటి సత్యనారాయణగారు దత్తుకి పెళ్ళి సంబంధం తెచ్చారు. వెన్నేటి సత్యనారాయణగారు రామచం(ద్రపురంలో న్యాయవాది. తాలూకాలో మంచి నాయకులు. *'కెల/ 1౧61౧” ఇండస్ట్రియల్‌ మ్యూజియం రాజమండ్రిలో స్ట్రాపించారు. జైలుశిక్షపడినవారు. మంచి వ్యవహార జ్ఞానం కలిగినవారు. పెళ్ళిచూపులు రాజమండడ్రిలోనే. నేను ముఖ్య అతిథిని. చూపులు జరిగిన తర్వాత పెళ్ళి కూతురు చాయ తక్కువ అన్నాను. అయినా “౬1౧9 &[8 86 అన్నాడు దత్తు. దత్తుకి పెళ్ళికూతురు నచ్చిందని వన్నేటి సత్యనారాయణగారికి నేనే చెప్పాను.

తర్వాత అతి ముఖ్యమైన సన్నివేశం జరిగింది. నావెంట పోరీసులు పడేవారు. నన్ను నాల[ైదుసార్జ్డు డిచెయిన్‌ చేశారు. నాకు హింసమీద నమ్మకం లేదనీ, నేను గాంధేయవాదిననీ ఎంత చెప్పినా నమ్మేవారు కాదు. ఆ సమయంలో దత్తుమీద చం(డ్ర రాజేశ్వరరావు (పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య - సం॥) (ప్రభావం పడింది. ఒక రాథ్రి కూర్చున్నాము. ఒక జీవి ఇంకొకరిని బానిసగా కొనకూడదు అనే సిద్దాంతం దత్తుకి ప్రియమైనది. అందుకతడు ఆయుక్తుడయ్యాడు. ఈ దేశానికి కమ్యూనిజం తప్పు శరణ్యం లేదన్నాడు. అందుకతడు చండ్ర రాజేశ్చరరావును నాయకుడుగా ఎన్నుకున్నాడు. వర్గ్షపోరాటమే తన కర్తవ్యమన్నాడు. హింసా మూర్గం నాకు నచ్చదని అతనికి తెలుసును. కగ68 ౮౪9[%/ గం౬౧9 అనే సిద్దాంతం మీద అతనికి నమ్మకం కలిగింది.

దత్తూ, నేనూ మొదట కలిసినప్పుటినుంచీ అహింసా మార్గవేం ఎంచు కున్నాము. నీవు అహింసొవాదివి. నీవు కోరుకున్న మార్గం అదే. ఈ దేశానికి స్వాతంత్ర్యం తేవాలంటే ఒక్క గాంధీగారి నాయకత్వంలోనే సాధ్యం. సాయుధ విష్తవం మనకి సాధ్యం కాదు అన్నాను నేను. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం జేరి

గాంధీగారి సత్యధర్మం, ్రతిక్రియకి పూనుకోకుండా శత్రువును సైతం ప్రేమించడం నాకు నచ్చాయి. గాంధీజీ నాయకత్వంలోనే దేశానికి స్వాతంత్ర్యం సిద్దించాలనీ, ఆయనే దేశానికి వకైక నాయకుడనీ నేను నమ్మాను. దత్తుకి కమ్యూనిజం సూభ్రాలు నచ్చాయి. అతను తన మార్గం నిర్ణయించుకున్నాడు. "నేను దానికి అడ్డు చెప్పలేదు. గుంటూరు ఎ.సి, కాలేజికి అమెరికా నుంచి క్రెస్తవ బోధకులు వచ్చేవారు. ప్రతి వారం ఏదో ఒక బైబిలు ప్రచారపు మీటింగు ఉండేది. సాధారణంగా క్రైస్తవ మతం గొప్పతనం, బైబిలు లోని సూత్రాలమీద ఉపన్యసించేవారు. నాకు చాలా సందేహాలు వుండేవి. అదే సమయంలో ఆర్య సమాజ (ప్రచారకుడు కహాన్‌ చం(ద్రవర్మ వేదాలు, ఉపనిషత్తులను గురించి ఉపన్యసించాడు. ఈశోపనిషత్తు నేను చదవటం తటస్థించింది. దానిలోని మొదటి శ్లోకమే నాకు అనేక రకూల ఊహలకి కారణమైంది. మార్క్స్‌ "కేపిటల్‌ అంతా అందులోనే ఉందనిపించింది. “ఈశావాళ్ళుమిదం నర్వ, యత్కంచిప్రగల్యాంజగల్‌ తరల్యక్షన భుంబీధాః మాగ్చిథః కన్పస్పేద్ధనమ్‌" అనే ఆ శ్లోకాన్ని వేసీ విధంగా అర్హం చేసుకున్నాను; ఈ సృష్టిలో చరాచరాలన్నీ ఆ పరమాత్మకి లోబడినవే ఆయన ధరించేవే, ఆయనలోనివే. అవి నీవికావు. నీకు కావలసినంత భుజించు. ఇతరుల నోరు కొట్టుకు. వారి ధనం అపహరించకు. ఈ అర్టమే నాకు మానవతా వాదంగా నిలిచిపోయింది. ఇదే నాకు ఆదర్శమైంది.

దత్తుకి మొదట దేవుని మీద నమ్మకం ఉండేది. తర్వాత ఏవముయిందో తెలియదు.

1936 ఎలెక్షన్లు అయిన తర్వాత నేను మద్రాసు వైద్య కళాశాలలో చేరాను. అయినా, 1942 క్విట్‌ ఇందియా మూవ్‌మింటులో మద్రాసులో పనిచేయవలసి వచ్చింది, చేశాను.

1951లో దత్తు హఠాత్తుగా మద్రాసులో ప్రత్యక్షమయ్యాడు. కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు గారిని వైద్య పరీక్షకోసం తీసుకు వచ్చాడు. ఆయనకిగొంతులో కేన్సరు. తగిన విధంగా వైద్యం జరిపించి పంపించాము.

తన విషయం- అంటే, ప్రగతి ఇండట్టీస్‌, బేతంచెర్లలో మకాము, తన ప్రోగ్‌: గురించి చెప్పుకున్నాం. కొన్నాళ్ళు మ ద్రాసులోనే ఏదో గ్లాసు ఇండస్ట్రీని గురించి ఉన్నాడు. అతనితోనే ఎ. వి.ఎస్‌. మూర్తి పరిచయమైనాడు. ర్‌0 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం:

కొన్నేళ్ళ తర్వాత మెడికల్‌ కౌన్సిలు పక్షాన కర్నూ్నూలు మెడికల్‌ కాలేజి తనిఖీ చేయడానికి నేను కర్నూలు వెళ్ళాను. దత్తు కర్నూలు వచ్చి, ఒకరోజు నాతోనే వున్నాడు. అదే మా ఆఖరు కలయిక.

నాకు బాగా జ్ఞాపకం వుంది ఆరోజు. కర్నూలులోని ప్రభుత్వ గప్టహాసులో ఆ రాత్రి ఉన్నాం. నన్ను ఎందుచేతనో బేతంచెర్ల పిలవలేదు. పిలిచినా నేను వెళ్ళగలిగి ఉండేవాడిని కాను. మ(ద్రాసులో నాకు [4.5. పరీక్షలు ఉన్నాయి.

ఆ రోజు మా వయస్సు కాలేజి నాటి వయస్సే. మా వయస్సు మారలేదు. చిన్నప్పుడు గుంటూరులో ఉన్నప్పటి వయసుకాండ్రమై పోయాము. దత్తు మనస్సు మరకలేని అద్రంలా అయిపోయింది. మాకు మా చిన్నతనమే జ్ఞాపకం. ఎన్నెన్నో పాత ముచ్చట్టు నెమరు వేసుకున్నాం. మేమా రోజు మా వయస్సును పాతికేళ్ళు వెనక్కి మళ్ళించాం. ఎన్నెన్న్‌ విషయాలు కలబోసుకున్నాం. ఆ తర్వాతనా ప్రియతమ బాల్య మి(తుళ్లి నేను మరి చూడలేదు.

మేమిదువురము జంటవనూలవలెా జతకట్రినాము అందొకటి వొలువు మరొకటి ఎరువు ॥ న అశ్వినీకుమూర దత్తుగారి భార్యగా నా అనుభవాలు -(శ్రీచుతి నిడమర్తి శారదాదేవి న (. ళ్ళి న్‌. జ). 1936లో మా వివాహం జరిగింది. అంతకు న. 1 వునంపు వూ పినతం(డిగారైన వెన్నేటి ో ఠ ల గ శ | ' _సత్యనారాయణగారి యింట్దా వుండేదాన్ని. ఆయన 7... వయకు పిల్లలు కలుగనందుననన్ను దత్తపుత్రికానే . 4 య. లీడరు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం వగైరాలలో పాల్గొని | _ దాలాసార్డు జైలుకు వెళ్ళార్తు...జర్షమక్షైబులుసు వమ యా ఆ రావుగారు, ర్ల కాహాబనీడుగారా? గిమ్మదన్య క తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం | (46. జం...మేం!..!.. న. సత ల టా: తనలో స్స వాజ్‌ఆ శీకికి శూ ా _ టా మదదననాదమయాయహాాలో. టాం

దుర్గా బాయమ్మగారు, యింకా చాలమంది మా బాబయ్యగారి యింటికి వచ్చి చర్చలు జరుపుతూ వుండేవారు. మా కన్నతం(డ్రి కొండేపూడి నాగభూషణంగారు. నాకు ఆరుగురు అన్న దమ్ములు, ఒక అక్కగారూను. మా తం(డ్రిగారు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా భీమవరంలో వుండేవారు. నా పెళ్ళిచూపులు రాజముం(డ్రిలోనే జరిగాయి. అప్పటికి దత్తుగారు

రాజమండ్రీలో ఇంటరు చదువుతున్నారు. మొదటిసారి తన స్నేహితుడైన చిట్టూరి సత్యనారాయణగారిని తీసుకుని వచ్చారు. ఆ తరువాత వాళ్ళ అన్నగారైన గౌరీశంకర దత్తుగారు వచ్చారు. ఆయన వచ్చి వెళ్ళిన రెండవ రోజు మరొకసారి చూడాలంటూ తన స్నేహితుడితో కలిసి వచ్చి, దత్తుగారు నన్ను రెండు ప్రశ్నలు వేశారు. ' ఇద్దరు పిల్లలను తీసుకువస్తాను, ఎట్లా చూస్తావు?!” అనేది మొదటి ప్రశ్న. దానికి నేను '' డ్రేమగా చూస్తాను"? అని సమాధానమిచ్చాను. ఇంకరెండన ప్రశ్న: ''పూల బజారుకి తీసుకువెళ్తే ఏ పూలు తీసుకుంచావు?' అని. “'సంపెంగపూలు'' అని జవాబిచ్చాను. అప్పుటికి నావయస్సు 12-13 మధ్యలో వుంది.

ఈహీ. 4. ;

, , న " ఎ కీ ఖ్‌ 11 .

య. సనో ఖై గం

వా ౧ ణల.

దంనతులు : అక్చినీకుమూరదత్తు - శారదాదేవి

మా బామౌరైన గౌరీశంకరదత్తుగారు “' అంతా బాగానే వుందిగానీ పిల్ల నలుపు" * అన్నారుట్క *'అయితేనేమిటి ? వాళ్ళ కుటుంబం మంచి పేరు (ప్రతిష్టలు కలిగినది. 52 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

జాతీయోద్యమ నాయకుడి దగ్గర పెరిగింది. కనుక ఉత్తమ భావాలు కలిగివుంటుంది? అన్నారుట అశ్వినీకుమార దత్తుగారు. అప్పుటికే ఆయనకి రాజకీయాల్లో ప్రవేశం వుండడం వలన, మా బాబయ్యుగారి వద్ర పెరిగిన నా మీదా ఆ ప్రభావం పడేవుంటుందనీ, తనకు సహాయపదతాననే ఉద్రేశ్వంతో ఆ అమ్మాయినే చేసుకుంచానన్నారుట. మా వివాహం 1936లో మా తండ్రిగారి స్వగ్రామమైన బొండాడలో జరిగింది.

దత్తుగారికి అన్నగారు, అక్కగారు, యిద్దరు తమ్ముళ్ళు. వీరి చిన్నతనంలోనే తల్లిదండ్రు లిద్దరూ పదిరోజుల తేడాలో చనిపోయారుట. ఇరవై యేళ్ళున్న మా బామౌరే వీళ్ళందరి చదువు సంధ్యలు, మంచి చెడులు చూసేవారుట! నా పద్నాలుగవ యేట నేను మా అత్తవారి వూరైన నిడమ(ర్రుకి వచ్చాను. మా బావగారు చదువుల నిమిత్తమై మా మరుదులిద్దరినీ, మా యిద్దరినీ వైజాగ్‌లో కాపురం పెట్టించారు. నేను రాజ మండ్రిలో చాలా గారాబంగా పెరిగాను. పాయ్యి అంటించడం కూడా రానిదాన్ని. ఇంక వంట సంగతి సరేసరి. ఈ అన్నదమ్ములు ముగ్గురుకీ వంట చేసిపెట్టడమెలా? మా చిన్న మరిది రాజేశ్వరరావు నా కన్న ఒకటి రెండేళ్ళు చిన్నవాడు. అతని సహాయ సహకారాలతో ఏదో చేసిపెట్టేదాన్ని. 'మా పెద్ద వదిన యిలా చేస్తుంది, అలా చేస్తుంది” అంటూ అతనుచెప్పుంటే, ఆ (ప్రకారం వంట చేసేదాన్ని. తీరికవేళల్లో అతనితో గవ్వలూ, చింతగింజలూ ఆడుతుండేదాన్ని. మా పెద్దమరిది సత్యనారాయణకి స్లోక్కువ. నాతో మాట్లాడేవాడు కాదు. నేనూ మాట్లాడేదాన్ని కాదు. మా యిద్దరికీ రాజేశ్వరరావే మధ్యవర్తిగా వుండేవాడు. దత్తుగారు చదువు పేరుతో వైజాగ్‌లో కాపురం పెట్టినా, యెక్కువగా కమ్యూనిస్టు పార్టీలో తిరుగుతుండే వారనుకుంటాను. అప్పటికి నాకు కాంగ్రెసు పార్టీ తప్ప వేరే రాజకీయ పార్టీలు వున్నాయని కూడా తెలియదు. రాత్రిళ్ళు తిరుగుతున్నా, ' “ఎక్కడికి వెళ్తున్నారు? ఎందుకు వెళ్తున్నారు?!” అని అడగాలని కూడా తెలియదు. కాని చాలా భయంగా వుండేది. ఆమాట దత్తుగారితో అంటే, “పిరికితనం పనికిరాదు'' అంటూ ఆకేపించేవారు.

వేము వైజాగ్‌లో వున్నప్పుడు గుమ్మడిదల దుర్గాబాయిగారు ఆంధ్రా యూనివర్సిటీలో బి.ఏ. ఆనర్సు చదువుతుండేవారు. అప్పుడప్పుడు మహిళా సంఘాల తరపున మీటింగులు పెడ్తుండేవారు. అక్కడ మాటాడినవన్నీ గుర్తుపెట్టుకుని కాగితం మీద రాసి తీసుకురమ్మని దత్తుగారు నన్ను రెండు మూడు సార్టు పంపించారు. ఇలా మా వైజాగ్‌ కాపురం ఏడెనిమిది నెలలు మాత్రమే సాగింది. నేను గర్భవతిని కావడం, పురిటికి భీమవరం వెళ్ళడం జరిగింది. తర్వాత ముగ్గురు అన్నదమ్ములూ వుండేవారు. దత్తుగారు విద్యార్థి సమ్మెకు నాయకత్వం వహించినందుకు సి.ఆర్‌.రెడ్డి డిబార్‌ చెయ్యడంతో 1937లో చదువు కొన్నాళ్ళు ఆగిపోయింది. కొన్ని నెలలు ఎక్కడ తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 53

వుండేవారో కూడా తెలిసేది కాదు. అప్పుడప్పుడు ఉత్తరాలు వస్తూండేవి. నన్ను బాగా చదువుకోమని, కాలం చాలా విలువైనదనీ, వృధా కానివ్వవద్దనీ రాసేవారు. 193 8లో మాకు అబ్బాయి పుట్టాడు. “వసంతకుమార్‌ దత్తు' అని పేరు పెట్టారు.

మా చిన్నన్నగారైన కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ కూడా చదువు మౌని కమ్యూనిస్టు పార్టీలో పనిచేస్తూండేవాడు. అతను నన్ను చదవమంటూ '' మాలపల్లి? మొదలైన నవలలు, నాటకాలు, కథల పుస్తకాలు తెచ్చి యిస్తూండేవాడు.

““సృలవలిచ్చినా అల్జ్టుడుగారు రావడం లేదేమిటో!?' అని మా అమ్మగారు అనుకుంటూండేవారు. దత్తుగారు సమ్మెల్టో పాఠ్గాంటున్నారన్న విషయం మావాళ్ళకు అప్పటికి తెలియదు కదా! 1938లో సామర్లకోట కార్మిక సమ్మె నాయకత్వంలో పాల్గొన్నారనే విషయం తర్వాత మా అన్నయ్య (కొండేపూడి లత్ష్మీనారాయణ) చెప్పాడు. కొన్నాళ్ళ తర్వాత వచ్చి నన్నూ, మా అబ్బాయినీ నిడమగర్రు తీసుకు వెళ్ళారు. ఒక రెండు నెలలు ఇంటి పట్టున ఉన్నారేమా! మళ్ళీ కమ్యూనిస్టు షార్షీ కార్యకలాపాల్టోకి దిగారు. ఇచా కొన్ని నెలలు గడిచాయి. ఈలోగా మా బావగారు భార్య వైద్యం నిమిత్తం భీమవరంలో కాపురం పెట్టి, మమ్మల్ని నిడమ(ర్రులో వుండమన్నారు.

ఆ సమయంలో కొన్ని పుస్తకాలను అనువదించి, (ప్రచురించాలనే తలపు కలిగింది దత్తుగారికి. ఒక జర్మన్‌ నవల అనువదించి ' అన్నా! అనే పేరుతో దాన్ని అచ్చు వేయించాలని సంకల్పించారు. కాన్సీ అందుకు డబ్బు లేదు. నా మెడలోని గొలుసు యివ్వమన్నారు. మౌ వాళ్ళు ఏమైనా అంచారేమోనని నాకు భయం. మావాళ్ళ యింట ఆడవాళ్ళ వస్తువులు తీసుకుని ఖర్చుచేసే పద్దతి లేదు. నేను చాలా యిరుకున పడ్డాను. కాన్మి యివ్వక తప్పలేదు. ఒక పుస్తకం మనం అచ్చువేయిస్తే దానివల్ల వచ్చే డబ్బుతో చాలా పుస్తకాలు అచ్చు వేయించవచ్చనీ, యిటువంటి పుస్తకాలు తెలుగులో వుంటే తెలుగువాళ్ళు చదివి మారడానికి తోడ్పుడతాయనీ నాకు రోజూ పాఠాలు చెప్తూండేవారు. *“ అన్నా? ఫుస్తకాన్ని అలా ప్రింటు చేయించారు. లపల *ేల్రన్లా కి మూలం క్లాన్యూ(క్రాంబీ అనే జర్జున్‌ రవయితో రాసిన ““82గ౫౦2౦8౨/) దొంగ/౧. దీని మూలాన్లి మహీధర రామమోహనరావ్రగారు దత్తుగారికి యిచ్చినట్టు తెలిపారు. జర్మన్‌ కార్మికులు రోడ్రమీద బారికేణ్డు (అడ్డుల్లు) కట మేడే ఉత్సవాన్లి ర్తప్రుటోడుల్లో ముంచ స్మీద్రపడిన విదోవాకర సోషల్‌ డెమోక్రటిక్‌ ప్రభుత్వ సైనికులకు వ్యతిరేకంగా జరిషిన సాయుధ పోరాట చరిత్ర యితివ్ఫుత్తంగా రబింవబడీన నవల యిది. 290 పేజీల యీ వుస్తకం వె 8 అణాలు/ 4938 మేదేనాడు (శ్రీ/ దర్భా (శ్రీ/రామ మూర్తిగారు ప్రచురణ క్షర్షూ ప్రోలెటోరియన్‌ సీరిస్‌ పేరిట (పచురించబడీన ఈ నవలను రాజగోపాలాచారి కాంగ్రెస్‌ (పభుత్వం £[6-8/- /938న నిషేధించింది! మా వదినగారి నగ తాకట్టు వొకట్టు అయింది! - నం ర్‌4 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

బెనారస్‌లో దత్తుగారి పై చదువు;

అటు తర్వాత కాళీపట్నం కొండయ్యగారి సలహాతో దత్తుగారు బెనారెస్‌లో బి.యస్‌సి (సిరమిక్స్‌) లో చేరారు. వాళ్ళ అన్నగారు దత్తుగారి వైజాగ్‌ చదువు అనుభవంతో దత్తుగారి చదువుకు మొదట డబ్బు యివ్వలేదు. అప్పుడు నా కాసుల పేరు యిస్తే, దాన్ని బ్యాంకులో పెట్టి కావలసిన డబ్బు తీసుకువెళ్ళారు. ఆయన బెనారెస్‌లో చదువుతున్నప్పుడు మా వాళ్ళు (ప్రైవేటు మొస్ట్రారిని పెట్టి నాకు హిందీ చెప్పించారు. దత్తుగారు చదువు పూర్తిచేసుకుని రాగానే వారి అన్నగారు ఉద్యోగంలో చేరమన్నారు. కానీ ఈయన వినక మళ్ళీ పార్టీ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనడం ప్రారంభించారు.

ఇంటికి షాక్రీవాళ్ళు రావడం, వాళ్ళని యింట్లో దాచడం, యింట్లో వండిన వంటకాలను తీసుకువెళ్ళి వాళ్ళకు పెట్టుడం వంటివి మా బావగారికి యే మూత్రం నచ్చలేదు. ఆయన తన వాటా తీసుకుని విడిగా వెళ్ళిపోయారు. దానితో వీరికి మరింత "స్వేచ్చ కలిగింది. పార్టీ వాళ్ళ కోసం పోలీసులు నిఘావేయడంతో కొళల్లీరులోవున్న మా పాలాల్గోకి వెళ్ళి అక్కడ దట్టుమైన జమ్ముల్లో దాక్కుంట్లూండేవారు. అప్పుడప్పుడు మీటింగులు జరుగుతూండేవి. పార్టీ సభ్యులైన ఆడవాళ్ళు కూడా వస్తూండేవారు. పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, దాట్ల సూర్యనారాయణరాజు, సంకు అప్పారావు, నండూరి (ప్రసాదరావు, ఇందుకూరి సుబ్బరాజు మొదలైన వారంతా వస్తూండేవారు. అనువాద రచనా వ్యాసంగం కూడా కొనసాగిస్తూండేవారు దత్తుగారు,

ఈలోగా మా పెద్రమరిది సత్యనారాయణ రేడియో ఇంజనీరింగు, మా చిన్న మరిది రాజేశ్వరరావు ఇంటరు చదువూ ముగిశాయి. కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు (కవి)గారి తమ్ముడు శంక(ర్రావుగారి పెద్ద కుమార్తె రమాదేవితో మా పెద్దవురిది సత్యనారాయణకు వివహమయింది. రమాదేవి చురుగ్గా వుండి ఇంటిపనుల్లో నాకు సహాయపడుతూ వుండేది. కవి కుటుంబానికి చెందినది కావడంతో పద్యాలు బాగా పాడేది. మా యింట్లో ష్టీ ప్రచారకులు పాటలూ, బుర్రకథలూ స్ర్తీసు చేస్తూండదేవారు. రాజేశ్చరరోవు కూడా అనువాదంలోనూ, ష్మాక్టీ కరపత్రాలు, పత్రికలు, పుస్తకాలు పంచడం వ్రైరాల్లోనూ అన్నగారికి సహాయపడుతూ, వెన్నంటి తిరగేవాడు. సోదాలు:

ఆ రోజుల్లోనే బెంగాల్‌ లోనూ, రాయలసీమలోనూ కరువు వచ్చింది. దానికి డబ్బులు, బియ్యం, బట్టలు వసూలు చెయ్యడం, పార్టీ మీటింగులు ఏర్పాటు చెయ్యడం జర్లోది. ఒక్కొక్కసారి 50 మందికి పైగా రావడం, వాళ్ళందరకూ మా యింట్షానే భోజనాలు, వైరా ఏర్పాట్టు జరుగుతూండేవి. ఈ విషయాలు పసిగట్టిన పోలీసులు తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం ర్‌ర్‌

ఇల్టు సోదా చెయ్యనారంభించారు. ఒకసారి యింటిచుట్టూ పోలీసులూ, యించో షాన్టీ వాళ్ళూ! జిన్నూరు వెంకాయమ్మగారు కూడా వున్నారు వాళ్ళల్లో! వాళ్ళను గదుల్లో పెట్టి తాళం వేసి, ఆ రెండు గదుల్లో ఎవరో అద్దెకి వుంటున్నారనీ, వాళ్ళు తాళం వేసుకుని ఊరుకెళ్ళారనీ చెప్పాము. కరప(త్రాలను కందిపప్పు డబ్బాలో దాచాము. నాకూ, మాతోటి కోడలుకీ పార్టీ గురించి బోధలు జరుగుతూండేవి. సంకు అప్పారావుగారు మ్యూపు చూపించి ఎక్కడెక్కడ యే రకంగా యుద్దం జరుగుతున్నదీ చెప్తూండేవారు. అరెస్టులు:

దత్తుగారు 1939లో యుద్ద వ్యతిరేక ప్రచారం చెయ్యడం వల్ల అరెస్టయ్యారు. మా మామగారైన నిడమర్తి లత్మీనారాయణ పంతులుగారు చాలాకాలం క్రితం పోతన శేరిట నిడమ(రులో ఒక గ్రంధాలయాన్ని స్టాపించారట. దత్తుగారు జైలునుంచి విడుదలై వచ్చాక లక్ష్మీనారాయణ గ్రంథాలయం పేరిట దాన్ని పునరుద్దరించారు. దత్తుగారు నిడమర్రు గ్రామ పంచాయతీ అధ్యక్షలుగా కూడా కొంతకాలం పనిచేశారు. మళ్ళీ అరెస్టు:

1942లో మా పెద్దమ్మాయి నిర్మల పుట్టింది. 1943లో దత్తుగారు మళ్ళీ అరెస్టయ్యారు. అర్మ్టయ్యే ముందర ఆ విషయం తెలిసే కాబోలు వ్యవసాయం చేయించే మిషతో కొల్లేరులో కాపురం పెట్టి, ఆ రోజే నిడవు(ర్రు వచ్చారు. పోలీసులూ, సబ్‌షనొస్నక్షరూ మప్రీలో వచ్చారు. మామూలు పంచ, షర్టులతో వచ్చిన ఇనొస్టుక్టరు తలుపు తట్టి '' దత్తుగారున్నారా'”? అని అడిగారు. తలుపు తీసిన రాజేశ్వరరావు ఎవరో అనుకుని వున్నారన్నాడు. ఈలోగా దత్తుగారు పాన్టీవాళ్ళమోననుకుని బయటకు వెళ్ళగానే ఇన్‌స్లెక్టరు అర్మ్‌ వారెంటును చూపించాడు. ఇంట్లో చెప్పి వస్తానని లోపలికి వచ్చి జైలుకు వెళ్తున్నాననీ, ధైర్యంగా వుండమనీ చెప్పారు. అప్పుడు వాళ్ళ అక్క విమలాదేవిగారు కూడా వున్నారు. అలా అరెస్టు చేసిన దత్తుగార్ని ఆకివీడు బైలుకు తీసుకు వెళ్ళినట్టు తెలిసింది. ఈ విషయం మా నాన్నగారికి తలియపర్చాము. ఆ సమయంలోనే మా చిన్నన్నగారైన కొండేఫ్లూడి లత్మీనారాయణని కూడా అరెస్టు చేశారట. కరపత్రాలు చేరవేస్తూ పోరీసులకు అందనీయకుండా దాటవేశాడని బందరు జైల్లో పెట్టి చాలా హింసలు పెట్టారట! అందుకని మా నాన్నగారు గవర్నమెంటుపైన కేసుపెట్టి భీమవరం వచ్చేసరికి యిక్కడ అల్టుడు కూడా అర్మస్టవడం! ''పెద్దతనంలో నాకు వచ్చింది యీ క్షోభ” అనుకొంటూ మా నాన్నగారు ఆకివీడు వెళ్ళి ఇనొస్నెక్సరుతో మాటాడి వచ్చిన వారం రోజులకు దళ్తుగారు విడుదలై యింటికి వచ్చారు. 56 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

తనని అరెస్టు చేసిన ఇన్‌స్నక్టరు చాలా మంచివాడుట. తననేమీ బాధించలేదనీ, ఒక స్నేహితుడిలా వచ్చి కబుర్దు చెప్పేవాడనీ, తన తల్లికిచ్చిన వాగ్దానం మేరకు అన్యాయంగా ఎవరినీ కొట్టి బాధించనని చెప్పాడనీ చెప్పారు. పరిశ్రమల శాఖలో ఉద్యోగం! కొంతకాలం తర్వాత ఎట్టా తోచిందోగానీ ఉద్యోగం చెయ్యాలన్న ఆలోచన వచ్చింది. మద్రాసు వెళ్ళి సిరమిక్స్‌ డిపార్దుమెంటులో సూపర్‌వైజరుగా (సిరమిస్టుగా - సం॥) బహుశా 1945లో అనుకుంచాను చేరారు. ఇంక మద్రాసులో కాపురం పెట్టాలనుకుంటున్నంతలో మా బావగారి భార్య పోవడంతో వాళ్ళ పిల్లలు క0తకాలం మా వద్లనే వున్నారు. ఆరునెలలు ఆగి, మ(ద్రాసులో కాపురం పెట్హాము. అప్పటికి మా రాజేశ్వగ్రావుకి కూడా వివాహమైంది. అతను కూడా మద్రాసులో ౬.౬.౬.లో చదువుకు చేరాడు- మా తమ్ముడు కొండేపూడి (శ్రీ/నివాసరావుతో పాటు. కానీ, రాజేశ్చరరావు కొద్ది రోజులకే అనారోగ్య కారణంగా చదువుమానాల్సి వచ్చింది డాక్టరు సలహావ్ల, ఆ దంపతులిద్దరూ మాతోనే వుంటూండేవారు. దత్తుగారికి “స్పెషలాఫీసర్‌ ఫర్‌ది డెవలప్‌మెంట్‌ ఆఫ్‌ కాటేజ్‌ ఇండట్రీస్‌ ఇన్‌ సీడెడ్‌ డిస్ట్స్‌' గా ఉద్యోగం వచ్చింది. మేమంతా కడపకు వెళ్ళాము. అక్కడ మూడేళ్లు వున్నాము. అప్పుడే మా రెండో అమ్మాయి రాధిక పుట్టంది. అక్కడున్న మూడేళ్ళ నా జీవితంలో సరదాగా గడిపిన రోజులనుకోవచ్చు!

.. చేము మద్రాసులో వున్నప్పుడు కూడా తరుచు పాన్టీవాళ్ళ రాకపోకలు జరుగుతూనే వుండేవి. సాహిత్య గోష్టులు, చర్చలు జరుగుతూండేవి. గదర్‌ వీరుడు దర్శి చంచయ్యగారితో బాగా పరిచయమై వారింటికి వస్తూ పోతూండేవాళ్ళం. దత్తుగారికి యీసారిగూడూరు ట్రాన్స్‌ఫర్‌ అయింది. అప్పుడు మా చిన్నమ్మాయి రాధికకి 'లివరో వ్యాధి. వైద్యం నిమిత్తం నేను మద్రాసులో ఆగవలసి వచ్చింది. దర్శి చంచయ్యగారింట్టో రెజ్లైల్లు వున్నాము. జీవితంలో మరో మలుపు:

కడపలో వుండగానే దత్తుగారికి ఉద్యోగం మానేసి స్వతంత్రంగా బతకాలనే ఆలోచన ప్రారంభమైనది. క్యాంపుకి వెళ్తూండేవారు కదా! ఆ విధంగా కర్నూలు దగ్గరున్న బేతంచెర్ల అనే ఊళ్ళో వున్న పాటరీ డెవలప్‌మెంట్‌ సెంటర్ని ప్రభుత్వం అమ్ముతోందని తెలియడమూ జరిగింది. అది కొని, దాన్ని సిరమిక్స్‌, ఫైర్‌బ్రిక్స్‌ ఫ్యాక్షరీగా స్వయంగా నడిప్తి తద్వారా సంపాదించిన డబ్బు పార్టీకి యివ్వాలని తమ్ముళ్ళతో ఆలోచనలు తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 57

సాగిన్తూండేవారు. వాళ్ళూ అన్నగారు ఎట్లా చెప్తే అట్టాగే చేసేవారు. అదీకాక రాజేశ్వర్రావు రాజకీయాల్లో మునిగి పై చదువు పూర్తి చెయ్యలేదు గనుక, తను గవర్నమెంటు ఉద్యోగంలో ఉండి తన పేరున బేతంచెర్ల యూనిట్‌ తీసుకునే వీల్రేదు గనుక, ఫ్యాక్టరీని రాజేశ్వగర్రావు పేర తీసుకుంటే, అందులో బాగా రాణిస్తాడని నాతో అనేవారు. ఈలోగా గూడూరు నుంచి మంగళూరు బదిలీ అయింది దత్తుగారికి. నేను మా మూడో అమ్మాయిని కడుపుతళూండడం వలన మాఫుట్టింటికి కాన్పు నిమిత్తం వచ్చాను. కాన్సు తర్వాత నా ఆరోగ్యం దెబ్బతిని పెద్ద ఆపరేషన్గు చేయవలసివచ్చింది. ఆ కారణంగా భీమవరంలో నేను ఒక ఏడాది వుండిపోవలసి వచ్చింది.

అప్పటికి బేతంచెర్రలోని ఫ్యాక్షరీని కొనాలనే నిర్ణయం తీసుకున్నారు అన్నదమ్ములు ముగ్గురూ కలిసి. మా బంధువు, మా ఊరికే చెందిన అడవికాలను

. సీతారామ మూర్తిని కొంతకాలం పాటు బేతంచెర్హలో వుండి ఫ్యాక్షరీని నడపవలసిందిగా

చెప్పి పంపారు. ఆ దంపతులు నాలుగు నెలలుండి వచ్చేశారు. దత్తుగారు ఉద్యోగానికి రాజీనామా యిచ్చేశారు. మేము బేతంచెర్దలో కాపురం పెట్టాము. ఈ విధంగా మా జీవితం మరోమలుపు తిరిగింది.

జాడీల ఫ్యాక్షరీనైతే కొన్నారు కానీ, దానికి కావలసిన్‌ పెట్టుబడి లేకపోవడంతో సమస్యలు ఎదురవడమూ, వాటినెదుర్కోవలసి రావడమూమొదలైంది. మా పొలాల మీద వచ్చే ఆదాయమంతా దానికి పెట్టుబడిగా పెట్టినా సరిహోయేదికాదు. మా అక్కగారి భర్తగుడిపాటి మల్లికార్డునరావుగారు విజయవాడలో లీడింగ్‌ లాయరు. ఆయన కొంత సొమ్ము బదులుగా యిచ్చారు. జాడీల తయారీలో ఎన్నో ఎక్స్‌పెరిమెంట్టు చేస్తూ, వాటిని కాల్ఫే కిల్నీలు (బట్టీలు) కట్టుకుంటూ క్రమంగా ఫ్యాక్తరీని విస్సతపరచడానికి కృషి చేయసాగ్ధారు. ఆ తరువాత భారీగా తయారుచేయడానికి కావలసిన మెషీన్లు, పెద్ద పెద్ర షెడ్దూ, రెండు పెద్ద బట్టీలు కట్టించారు. పారుగూళ్ళనుండి (ట్రెయినింగ్‌ అయిన కుమ్మర్లను తీసుకువచ్చి, వాళ్ళకి భోజన వసతులు కల్పించి, అన్నదమ్ములిద్దరూ రాత్రింబవళ్ళు (శ్రమించేవారు. కానీ జాడీలు కాల్బడం చాలా జాగ్రత్త, శ్రమ, మెళుకువలతో కూడినపని. జాడీలకు పైన లోపల వేసేగ్గేజ్‌ కరగేందుకు కావలసిన ఉష్ణోగ్రత విషయంలో చాలా మెళకువగా వుండాలి. ఏమాట్రం ఎక్కువ కాలినా నలుపుదనం వస్తుంది. తక్కువ కాలితే జాడీ విచ్చిపోతుంది. మధ్య మధ్య ట్టోపీసులు బట్టీలోంచి ఇనుప కడ్డీలతో తీసి పరీజిస్తూ బట్టీలు కాల్బాలి. కనుక ఒక్కొక్కసారి రెండేసి రోజులు రాత్రిళ్ళు కూడా నిద్రపోకుండా చూడవలసి వస్తూండేది. కట్టెలతో, రాతసి బొగ్గుతో కాల్చేవారా బట్టని. అరగంటకోసారి బట్టీకి చుట్టూవుండే 6 పాయ్యిల్లో ఒక నిర్తీత పరిమాణంలో కట్టెలనో, బొగ్గుపో వేస్తూ, ఒక నిర్తీతమైన ఉష్ణోగ్రత వచ్చేవరకూ కాల్చాలి. నంద్యాల సమీపంలోని 58 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

మహానంది దగ్గరవున్న ' ప్రేమ సుద్దగనిలో (నల్లమల అడవి(ప్రాంతం) తవ్విన సుద్రతో జాడీలు తయారు చేసేవారు. ఆ పాళ్ళూ అవీ సరిగా కుదిరేవరకూ చేసే ప్రయోగాల్లో నష్టం వస్తూండేది. అయినా నిరాశపడకుండా ప్రయత్నిస్తూనే వుండేవారు.

ఈ విధంగా ఫ్యాక్టరీ పనుల్టో మునిగి తేల్తున్నప్పుటికీ పార్టీ పనులూ, గ్రంథానువాదాలూ రాత్రిళ్ళు చాలాసేపు మేలుకుని యిద్దరన్నదమ్ములూ చేస్తూనే వుండేవారు. దత్తుగారు రాసిన పుస్తకాలు నాకు జ్ఞాపకం వున్నవి: అన్నా, రెండాకులు ఒక మొగ్గ చైనా ఎర్రసైన్యం, ఫాంటమారా, శత్రువులు. కొన్ని అనువాదాలు రాజేశ్వ 'ర్రావుతో కలిసి చేశారు. ఇంకా చిన్న చిన్న కథలు - తను కాలినడకను మద్రాసు వెళ్తూండగా జరిగిన సంఘటన యితివృత్తంగా 'మూడు ముద్దలు” మొదలైనవి = రాశారు.

బేతంచెర్లలో జరగే పంచాయితీ ఎన్నికల్లోనూ, జనరల్‌ ఎళ్టన్లలోనూ జరగే అన్యాయాలను, అవకతవకలను ధైర్యంగా ఖండించేవారు. ఒకసారి ఓటింగు సమయంలో కల్టుపోస్కీ డబ్బులిచ్చీ దొంగవోట్టు.వేయించడం, వగైరాలు చేస్తూంచే సహించక వ్యతిరేకించారు. కల్టు కుండలు షగులకొట్టుడంతో ఆ వూరి పెద్దరెడ్రకు చాలాకోపం కూడా వచ్చింది. కక్షమొదలైంది. దత్తుగారు మంచి వక్త గంటల తరబడీ జనరంజకంగా ధారాళంగా ఉపన్యాసం యివ్వగలరు. పెద్దరెడ్తకు అది చేతకాదు. భాష కూడా సరిగ్గా రాదు. దాని వలన ఆ ఊరి ప్రజలు ఈయన వైపు మొగ్గు చూపేవారు. సపెద్రరెడ్డు మంచి మంచి పదాలతో ఉపన్యాసాలను దత్తుగారి చేత (వ్రాయించుకుని వెళ్ళి కంఠతా పట్టినా మీటింగుల్లో సరిగా మాట్లాడలేకపోయేవాళ్ళు ఈ కారణాలన్నింటివల్దా దత్తుగారి మీద ఒక విధమైన జెలసీ బయత్లేరింది. దత్తుగారికి ప్రజల్లో బాగా పేరువచ్చేస్తోందనే భయం పట్టుకుంది.

1953-54 సంవత్సరాళ్లో కొల్లేరు అన్సర్వీ పొలాలు సాగుచేసకునేందుకుగాను గవర్నమెంటువారికి పిటీషన్లు పెట్టి, మా స్వంత ఊరైన నిడమ(ర్రులో మూడు నెలలు మకాంవేసి, ప్రయత్నించారు. కట్టరుతో దెబ్బలాడి చివరికి సాధించారు. అలా సాధించిన సుమారు 400 యకరాలను గ్రామంలో భూములులేనివారిక్తీ, బీదలకీ తల ఒకటికి రెండేసి యకరాల చొప్పున పంచిపెట్టి, వారిచేత సమిష్టి వ్యవసాయం చేయించారు.

మళ్ళీ ఫ్యాక్టరీ పనివైపు దృష్టిని మరల్బ్చారు. అది మా కుటుంబానికి ఒక సుడిగుండం లాంటిదైంది. ముగ్గరన్నదమ్ముల కుటుంబాల బరువు బాధ్యతలు పెరగసాగాయి. 1942లో లీగలూ విడిపోయినా, ముగ్గురన్నదమ్ములదీ జాయింటు కుటుంబం గదా! పిల్లలు ఎదగడంతో వాళ్ళ చదువు సంధ్యలూ, పెళ్ళి పేరంచాలూ జరపవలసి వస్తుందిగదా! ఫ్యాక్టరీని అభివృద్రిపరచాలంచే తగిన పెట్టుబడికి ఎవరివైనా తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 59్రి

యితరులను షార్షరుగా తీసుకోవాలనుకున్నారు. గిద్రలూరులో పిడతల రంగారెడ్డిగార్లు అప్పుడుశి!.ఓ4. గా వున్నారు. ఆయన తను పెట్టుబడి పెడతానని ముందుకు వచ్చారు. బాగా అభివృద్ది పరచవచ్చుగదా అని అన్నదమ్ములు ఒప్పుకున్నారు. వస్తుందనుకున్న మొత్తానికి తగినట్టుగా చాలా మ్రైన్సకూ, బొగ్గు వేగన్తకూ, గ్రేజులు వైరా ముడిసరుకులకూ ఆర్హర్లిచ్చారు. అవి వచ్చేలోగానే పిడతల రంగారెడ్డిగారు భాగస్వామ్యం వదులుకుని వెళ్ళిపోవడంతో మేము అనేక ఆర్షిక యిబ్బందులకు గురైనాము. అనుకోని మరికొన్ని విషను పరిస్టితులు ఎదురయ్యాయి. మా రాజేశ్వర్రావు 1965లో విజయవాడ వెళ్ళిపోయి మొదట విశాలాం(ధ్ర ప్రచురణాలయంలో, దరిమిలా 'విశాలాంధ్రూలో పనిచేశాడు. "సత్యనారాయణ కూడా ఆస్తులకీ, అప్పులకీ సంబంధం లేకుండా భాగస్వామ్యం వదులుకున్నాడు. దత్తుగారు అట్టాగే ఆ ఫ్యాక్టరీలోని అనేక ఒడిదుడుకులను ఎదుర్కొంటూ పిడతల రంగారెడ్డిగారు తను పెట్టిన డబ్బుకై వేసిన కోర్టు కేసు వాయిదాలకు వీజరవుతూ మానసిక ఒత్తిళ్ళకు గురై సుమారు రెండు సంవత్సరాలు గడిపాము. చివరకు మా పుట్టింటి వారిచ్చిన పొలం, మొదలైనవి అమ్మి రంగారెడ్డిగారి బాకీని అసలు మాత్రం (డా. పి, తిరుమలరావు గారి మధ్యవర్తిత్వంలో వడ్డీ లేకుండా) తీర్చి బయటపడటం జరిగింది.

1976లో జరిగిన ఎన్నికల సవుయంలో నీలం సంజీవరెడ్డిగారు వచ్చి కాంగ్రెసుకు వ్యతిరేకంగా (ప్రచారం చెయ్యమనీ, మీరు వచ్చి పక్కన కూర్చుంటే చాలుననీ యింటికి వచ్చి మరీ దత్తుగారిని కోరారు. తన ఆరోగ్యం బాగాలేదనీ, అంచేత యే పార్టీ తరపునా తను తిరగలేననీ దత్తుగారు చెప్పారు. దానికి సంజీవరెడ్డిగారు "అయితే, ఎక్కడా ఏ పార్టీకీ అనుకూలంగా గానీ, (ప్రతికూలంగా గానీ ఉపన్యసించనని మాట యివ్వండి? అని కోరడంతో సరేనన్నారు దత్తుగారు.

కాని, ఒకరోజు దత్తుగారు ఏదో పనిమీద కర్నూలుకు వెళ్ళిన తర్వాత కాంగ్రెస్‌ పార్టీవాళ్ళు జీపులూ, స్పీకర్టూ, జెండాలూ పుచ్చుకుని మా ఫ్యాక్షరీ షెడ్డులో చేరారు. మా 'గుమౌస్తా “మా అయ్యగారు లేనప్పుడు మీరిక్కడ చేరడం బాగా లేదు, వద్దు? ' అని వారిస్తూంటే, '“మేము మీ అయ్యగారిని కర్నూల్లో కలుసుకున్నాము. మాకు యీ ఊళ్ళో కాంగ్‌ పార్టీ ఆఫీసు పెట్టుకుందామంటే ఒక గది కూడా దొరకనివ్వతేదు! అంటూ పీఠం వేశారు. దత్తుగారు వచ్చాక విషయం విని ప్రజాస్వామ్య విధానానికి యా విధంగా ఒక పార్షీ కార్యాలయం పెట్టుకో నివ్వకపోవడం న్యాయం కాదంటూ తటస్టంగా వూరుకున్నారు. దానితో రెడ్తకు కక్షమొదలైంది.

ఆనాటి నుంచీ దత్తుగారు ఎక్కడకి వెళ్తున్నారో, ఏమి చేస్తున్నారో అని ఫ్యాక్టరీ చుట్టూ మనుష్యులను కాపలా పెట్టి గట్టి నిఘా వేశారు. నీలం సంజీవరెడ్డిగారికి యిచ్చిన 60 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

మాటు మేరకు ఆయన ఎక్కడా ఉపన్యాసాలు యివ్వలేదు. మొదట్లో ఏ పార్టీ తరపునా (ప్రచారానికి గానీ, కరపత్రాల రచనకు గానీ పూనుకోలేదు. కాని, ఎన్నికల పేరుతో ప్రక్క ఊళ్ళలో ఇళ్ళూ, వాకిళ్ళూ తగులబెట్టడం, దౌర్హన్యాలకూ, దురాగతాలకూ పాల్పడటంతో వూరుకోలేక దత్తుగారు అడ్డుపడక తప్పలేదు. చివరకు రెడ్డు అనేక నిందలు వేశారు. కాని, ఆ ఊరి ప్రజలకు మాత్రం రెడ్డను దత్తుగారు ధైర్యంగా ఎదుర్కొన్నందుకు ఆశ్చర్యానందాలు కలిగాయి. ఆ ఊరికి ప్రధానమైన మంచినీటి దిగుడుబావి మా ఫ్యాక్తరీ ఆవరణలో వుంది. దాన్ని పంచాయితీ బోర్డువారికిచ్చి, వారిచేత ఊళ్ళో మంచినీటి కుళాయిలను పెట్టించి, నారి కురుపుల బెడదను తగ్గింపజేసిన "“పెద్దయ్య'” (అంటే దత్తుగారు, ' చిన్నయ్య' అంటే రాజేశ్వరరావు) అంటే బేతంచెర్ల ప్రజలకి యిదివరకే అభిమానం వుంది. అదీకాక, ఫ్యాక్టరీలో పనికి వచ్చే యువకులకు రాత్రిళ్ళు దత్తుగారూ, రాజేశ్వగ్రావూ చదువు చెప్పేవారు. ఇంకా అనేక గ్రామాభ్యుదయ కార్యక్రమాలను పంచాయతీ ప్రెసిడెంటు చేత చేయించడానీకి ప్రయత్నించి కొన్నిటిలో సఫలురయ్యారు. (రాజేశ్వర్రావు కొంతకాలం పంచాయతీ సభ్యుడుగా కూడా వున్నాడు.) వీటన్నిటి చేతా ఆ ఊళ్ళో కాస్త చదువుకున్న వాళ్లకీ, వివేకవంతులకీ, సామాన్యులకీ కూడా దత్తుగారి మీద అభిమానం ఉండేది. ఇది కూడా ఆ ఊరి రెర్లకి కన్నెర్రగా వుండేది. ఎన్నికల సందర్భంలో ఎదురైన కష్ట సమయంలో రెడ్లకి భయపడి ఎవ్వరూ సహాయానికి ముందుకు రాలేదు. చివరకు ఒక 'ప్రిన్సిపుల్‌కి కట్టుబడి ఏ పెండెకంటి వెంకటసుబ్బయ్యకు దత్తుగారు సహాయపడ్డారో ఆయనకూడా ఎన్నికలైన తర్వాత ఎన్నడూ వెొుహం కూడా చూపించలేదు. అపదుకనే రాజకీయ నాయకుడు అయాడనుకుంటాను! వీటన్నింటి ఫలితంగ్యా దత్తుగారికి మాత్రం ఆరోగ్యం పొడైనది. ఆ తర్వాత 19?7 సెస్టైెంబరు 24వ తేదీన దత్తుగారు కన్నుమూశారు. ఒక్కొక్కరి జీవితాలు యింతే! తెలివితేటలున్నా, ధైర్య సాహసాలున్నా రాణించవు. స్వతహాగా దత్తుగారి ఆరోగ్యం చాలా మంచిది. శారీరక కష్టిన్ని ఎంతైనా ఓర్చి, ఒకపనిని సాధించే తత్వం ఆయనది: ఎన్ని మైల్లై నా నడవగలోవారు. ధైర్య స్టైర్యాలు, దీక్షా దక్షతలు నిండుగా వుండేవి. ఉద్యోగంలో వున్నా, రాజకీయాల్లో వున్నా ఎంతో పైకి వచ్చేవారు. కాని ' బుద్దిః కర్మానుసారిణీ అన్నట్టు యీ ఫ్యాక్తరీ పెట్టి దానికి అంకితమై బలైపోయారు. అనుకున్నదొకటీ, అయినది వేరొకటీ! ఈనాడు ఎందరో పెన్లన్నూ, 5 యకరాల భూమీ, ట్రీ రైలు టిక్కెట్టు, మొదలైన సౌకర్యాలు సమకూర్చుకున్నారు, జైలుకి వెళ్ళినవాళ్ళూ! వెళ్ళనివాళ్ళూ కూడా! ఇస్తాం, అపయ్‌ చెయ్యమన్నా నాకు అక్కర్లేదన్నారు ఆర్దిక యిబ్బందులు పడుతున్నా దత్తుగారు, ప్రతిఫలాపేక్ష లేకుండా. ఇట్టా దత్తుగారి జీవితం ముగిసింది. నేను మిగిలాను. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 61

చండ్ర రాజేశ్వరరావు మజఖ్టుమ్‌ భవన్‌, హోమయత్‌ నగర్‌, హైదరాబాద్‌ - 500 029 ఇ హైదరాబాద్‌, ప్రియమిత్రులు ఉమారాజేశ్వర రావుగారికి, ఫా. మీ ఉత్తరం, ఫొటోలు చేరినవి. వీ, (| మ శుభాకాంక్షలకు కృతజ్ఞుడను. 1 అశ్వనీ కుమార దత్తుగారితో వునం విశా॥

ప స్ట ,. పట్నంలో 1937 సంవత్సరంలో ఉన్నప్పుడే

• నాకు పరిచయం. తర్వాత నేను విశాఖపట్నం

నుంచి వెళ్ళిపోయాను. అప్పటి నుండీ సంబంధాలు లేవు.

దత్తుగారు విశాఖపట్నంలోని కమ్యూనిస్టు పార్టీ యూనిట్‌లో సభ్యులుగా ఉండేవారు. చురుకుగా విద్యారి సంఘంలో పనిచేసేవారు. మంచి వక్త, పార్టీ తరపున అప్పుడప్పుడు బహిరంగ సభలు పెట్టేవారం. చాల ఉద్వేగంగా మాట్లాడి ప్రజలను ఉర్రూళి లూగించేవారు.

1937 ఎన్నికలో అందరం చురుకుగా పనిచేశాం, జష్టిసు పార్టీ ప్రతినిధియ్రైన భానోజీరావుగారికి వ్యతిరేకంగా కాంగ్రెసు తరపున తెన్నేటి విశ్చనాధంగారు నిలబడ్డారు. జస్టీసు పార్టీ గూండాయిజాన్ని వ్యతిరేకించి విద్యార్థులు కాంగ్రెసును గెలిపించారు. అందులో మేమూ గణనీయమైన పాత్ర నిర్వహించాం. దత్తుగారిని గురించి నాకు తెలిసింది ఇంతే, -చండ్ర రాజేశ్వరరావు

వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య నన గుంటూరు త ము. నా సహచరుడు, మిత్రులు, అభ్యుదయ వ కామి (శ్రీ, నిడమర్తి అశ్వినీ కుమార దత్తుగారి | కాలా స్కృతి సంచిక వేస్తున్నందుకు సంతోషం. |... రచనలో, వాక్కులో, ఆచరణలో క్రియాశీల 62 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

వ్యక్తిగా, ఉన్నది ఉన్నట్టు నిర్మాహమాటంగా (ప్రకటించగల ధైర్యశాలిగా- ఆనాటి రాజకీయాలలో, నాయకులలో వస్తున్న అనేక పోకడలకు స్పందించి, భవిష్యత్తులో రాబోతున్న ప్రమాదాలను దూరదర్శిగా (ప్రకటిస్తూండేవారు. సోషలిస్టు సమాజ నిర్మాణంలో (ప్రజాచైతన్యం కారవడుతున్నదని, అదిలేనిది సమాజ నిర్మాణం పునాది లేని, తాత్విక సిద్దాంతం సమన్వయం లేని, (ప్రజా జీవితం పునాది లేని భవనం వలె దెబ్బ తించానికి కారణం కావచ్చునని సుద్నీగ్స చర్చలు చేసేవారు. అనేక గ్రంథాలు వ్రాశారు, అనువదించారు. పరిశ్రమలలో కృషి చేయవలెనని బేతంచెర్హలో పింగాణీ పరిశ్రమ ప్రారంభించి, కొంతకాలం భారత పునర్నిర్మాణంలో తన శక్తి సామర్ద్యాలు ప్రయోగించారు. కవర్యూనిస్టు సభ్యుడుగా- ఆనాటి యువజన, రచయితల సంఘాలలో, (గ్రంథాలయోద్యమంలో పాల్గొని ఉద్యమాలకు (క్రియాశీల స్వరూపం యిస్తూండేవారు. మ కుటుంబం మొదటినుండి మీ తండ్రి గ్రంథాలయోద్యమంలో, ఆంధ్ర పునరుజ్జీవన ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర వహించారు. మీ కుటుంబంలో మీ తండ్రితో బాటు మీ సోదరులు అందరూ అభ్యుదయ ఉద్యమాలలో స్పజనాత్మకంగా పాల్గాన్నారు. అందులో శీ/ అశ్వినీ కుమారదత్తు వెనుకడుగేయని వీరుడివలె ముందుండి సాగించారు. నాకు ఆప్తమిత్రుడు. బేతంచర్ర్లలో వున్నప్పుడు రెండు మూడు రోజులు ఆయనతో గడిపాను. ఆ రోజులు మరుపుకు రావడం లేదు. వారికీనా జోహార్డు. కానా అం 80600 ౧౧|| ల 11౬4. & ౧16406! 0౧౪౧౫౧౬౧ న నాకాను" | 00౧౫౪౭౧౦౦౧ ౧6౦౦65 ౪౧9686 110౪651601 01 [౧61 . న. క0006461- 610? ( ఫ్‌ న్‌ ( స్థ 14౮౧040060 (1004 1అ4: ని60 _ మా? ( కీ 1 1౧91480619 ౪0౧౬0 (6001150 1న 54090 | ల మ. /. - ష్ష్‌ 06౬ 007౧268 ౮౫ గి౩654401 ౧80 348, . | మీరు దయతో వ్రాసిన జాబుచేరింది. మీ ను న. లాగ | అన్నగారగు కీ;ణే॥ నిడమర్తి అశ్వినీకుమార దత్తుగారిని య ఈ గో. నేనుమరువడానికి వీలులేదు. ఆయన అత్యద్భుతమైన వ్యక్తి. ఉన్నత భావాలు కలిగిన మేధావి. (శ్రామికవర్గ మి(త్రుడు. కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతీకుడు. విజ్ఞాన పూరితుడైన రచయిత. సభికులను ఆలోచనా పూరితులను చేసే వక్త. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 653

గతంలో ఏదో టైములో - అదీ రాజకీయక్షిష్ణ సమయాల్లో, సమ్మెకాలంలో, ఉద్యమాల విజ్బంభణ సవుయాల్లో ఆకస్మికంగా వచ్చి నన్ను కలుసుకుని తన ఉత్సాహపూరిత భావాలను వివరించేవారు. కాని వుధ్య చాల గడవులు ఏర్పడేవి. చాలకాలము ఆయన కనపడడం తటపస్టించలేదు. ఎక్కడో కార్యక్రమంలో, రచనళ్టో, పరిశ్రమల్లో నిమగ్నమైనారనే అనుకొన్నాను. ఆయన దివంగతులైనారని మీ జాబులో తెలుసుకొన్నాను. అందుకు చాల విచారించాను. ఆయన ఎప్పుడు అస్తమించారు. నాకు తెలియలేదు. ఆయన చరిత్ర తప్పుక (వ్రాయండి. యింకా వివరాలు తెలుపండి. అభినందనలతో -సి. వి.కె. రావు జ్‌ “ంళూ ఏ20%లూ 1206 ౦౦09646 ఉరగ ౪729 ౪60” ఉ6212 €0 మఠ జడే మంం0655664 96 200; ఇసక 9 ర్వేగుటయం ౦౬క001 09. ₹16 ౨7౯౧6 ౦5 016 డేజ” ఏ కంక జడే మడడ 23 షే6 02646 మ్రేరుగడై 19145 +0 మై” 1206 జగడే 66కుం్ర్ర 0౧6.” ఈ ౬ షం 20-3-1998 వ కామ్రేడ్‌ నిడమర్తి అశ్వినీకుమూర దత్తు 1938లో నేను, స్వర్గీయ కంభంపాటి సత్యన్నారాయణ, స్వర్గీయ పులుపుల శివయ్యలు ఆంధధ్ర కాం మ్‌ సోషలిస్టు పార్టీ నిర్వాహకులుగా గుంటూరు జిల్లా మంతెనవారి పాలెంలో మార్క్సిస్టు రాజకీయ సైద్దాంతిక పాఠశాల నిర్వహించిన కాలంలో అప్పటి యువకులలో స్వర్గీయ నిడమర్తి అశ్వనీకుమార దత్తు మా రాజకీయ పాఠశాలకు హాజరైనారు. మా పరిచయం అది మొదటిది అనాలి. తదుపరి 1939లో ఒక సంవత్సరం శ్రామిక వర్గ సమ్మె పోరాచాలను తూర్పు గోదావరి జిల్లా కాకినాడ, సామర్షకోటల్లో మేము కొనసాగిస్తున్న దశలో కా(మ్రేడ్‌ అశ్వినీకుమారదత్తు ఆ వివిధ పోరాట దశల్లో ఒక నెల రోజులు నాకు సహకరించి పాల్గానడం నేను యిప్పటికీ మరువడానికి వీల్లేదు. కామ్రేడ్‌ దత్తు సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేకి, స్వాతంత్ర్యప్రియుడు, కమ్యూనిస్టు. తన జీవితకాలంలో భారతదేశం స్వాతం త్ర్యాన్ని పొందినా సోషలిస్టు ఆధ్రిక సాంఘిక వ్యవకై తహతహపడిన వ్యక్తి. దత్తుగారు తన 60వ ఏట, 1977లో పరమపదించడం అకాల మరణం, అభ్యుదయ కాముకులకు ఒక లోటు అనాలి. తా. 6-4-1998. -సి.వి.కెరావు 64 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్గునం

ఏటుకూరి బలరానుమూర్తి, 4. న్‌ ముం గానో బ్లో క010 14984064 [౮0119100 |౦౮66 రు స 500౧2004 8266612 06019

. న ల ి గే, [1004113)1 ౧౮2౧, ౪112244604 = 10 న. అహ బి.ఎ.చదువుతూండే వాడిని. అప్పటికి | బ్‌ లా స?! తెలుగులోనూ, ఇంగ్రీషులోనూ వెలువడిన 1 కమ్యూనిస్టు సాహిత్యంతో బాగా పరిచయం

| “|, ఉంది.

*“డెఇగ104669 1౧ 86111౧' అను ఇంగ్రీషు రచనను ' అన్నా” అను పేరుతో దత్తుగారు అనువదించి ప్రచురించారు. (ప్రగతి ప్రచురణాలయం, నిడమ(ర్రు పేర ఆ గ్రంథం వెలువడ్డది. అలాగే 'వైనా ఎర్రసైన్యం అనే మరో పుస్తకం దత్తుగారు, ఉమారాజేశ్వర రావుగారు అనువదించి ప్రగతి ప్రచురణాలయంలో (ప్రచురించారు.

1937లో నేను గ.[4.5. లో ఉద్యోగం చేస్తూ విశాఖపట్టణం చెంగల్రావు పేటలోని గోకులదాస్‌ లాడ్జిలో ఉండేవాడిని. మా గది పక్కనే ఉమారాజేశ్వరరావు, ఆయన అన్న సత్యనారాయణగారు ఉండేవారు. సత్యనారాయణగారు డి.౪%. కాలేజీలో ఇంటర్మీడియట్‌ చదువుతూండేవారు. అప్పుడు దత్తుగారు వస్తూండేవారు.

ఆ తర్వాత 1965 చివర్జో ఉవౌరాజేశ్వరరావృుగారు విశాలాం(ధ (ప్రచురణాలయం సంపాదకుడుగాను, 1967 చివర్ణొ విశాలాంధ్ర దినపత్రికలోనూ చేరడంళో పాత అనుబంధాలన్నీ తిరిగి జ్ఞాపకం రాసాగాయి.

కర్నూలు జిల్లాలో దత్తుగారు, ఆయన సోదరులు ఒక ఫ్యాక్టరీ పెట్టి నడపటం, దత్తుగారు తన కుమార్తెలను గుంటూరులో ఉంచి చదివించటం, వారి ఆఖరి అమ్మాయి లలితని మా మేనల్టుడు చామర్తి (ప్రభాకరరావు కిచ్చి వివాహం చేయడం-ఇత్యాది ఘటనలతో వారితో మిత్రత్వమే కాక, బంధుత్వం కూడా ఏర్పడ్డది.

ఏ వృత్తిలో ఉన్నా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం పట్లు వారి అభినివేశం సర్వదా కొనసాగుతూ ఉండేది. ఆరోగ్యం విషయంలో వారు మరికొంత శ్రద్ర తీసుకుని ఉంటే హఠాన్మరణం సంభవించేది కాదని నాకు ఇప్పటికీ అనిపిస్తూ ఉంటుంది. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 65

తాలి రోజుల్లో కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలకు, రచయితలకు గల పట్టుదల, తదితర లక్షణాలన్నీ వారిలో చివరి వరకూ కనిపిస్తూనే ఉండేవి. వారిని తలచుకున్నప్పుడల్లా పాతకాలపు సంగతులు జ్ఞాపకం వస్తూ ఉంటాయి. -ఏటుకూరు బలరానముమూ ర్తి శ 3 అశ్వినీకుమార దత్తుతో పరిచయం స్వల్పమే ఆయినా గర్వపడదగ్గ వ్యక్తి -నుహీధర రామమోహనరావు, న న 1930 నాటికి ఆం(ధల్లో పరి(శ్రవులు య. స్‌ు 1 స అభివృద్ది పొందలేదు. శాస్త్ర, సాంకేతికాభివృద్ది న. టి | ఖై మాటు అలా వుంచితే, మాధ్యమిక, ఉన్నత . పాఠశాలలు తాలూకా కేంద్రాల వరకూ కూడ . య 1. | విస్తరించలేదు. ఇక కాలేజీ చదువులకు అటు జ కీ! వుద్రాసో, ఇటు బెనారెసో పదిగెత్తవలసిందే. ! (= | 1: అంటే ఆంధ్రులు భౌతిక సౌకర్యాల విషయంలో " . |. అట్టుడకు రేఖ మీదనే వున్నారు. అయితే బ్రహ్మసమాజం, వీరేశలింగం, చలం, రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడుగారు వంటి సాంఘిక సంస్కరణవాదులు పెంచి, పోషించిన మానసిక సంస్కారం జాతీయోద్యమ విజ్బంభణతో గ్రామాల కంటా విస్తరించింది. జైళ్ళ ద్వారానూ, బెనారెస్‌ చదువుల ద్వారానూ, ముఖ్యంగా చాల్‌స్ట్రాయన్‌ సాహిత్యం ద్వారానూ అంటు కట్టుకున్న సోషలిస్ట్రు-కమ్య్యూనిస్ట్రు భావనలు కేవలం శుభకావునలు గానో, ఆకాంక్షలు గానో మిగిలిపోకూడదని, ప్రజానీకాన్ని ఉన్నత జీవన స్టాయికి లేవనెత్తీందుకు (క్రియాశీల కార్యక్రమాన్ని తవు ముందు వుంచుతున్నాయున్న ('పగాఢ విశ్వాసం ఆం(ధ యువమేధావులలో కలిగింది. వారు తమ విశ్వాసాన్ని ఆంధ్రదేశపు విద్యావంతులలో వ్యాపింపచేయడానికై వివిధ జిల్హాలలో ప్రచురణ సంస్టల్ని ప్రారంభించేరు. అటువంటి వారిలో మిత్రుడు అశ్వనీకుమార దత్తు ఒకరు. 1934-35లో ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ శాఖ (ప్రారంభమయింది. అయిత్తే అంతకు పూర్వమే వివిధ జిల్లాలలో సోషలిస్టు భావ(ప్రేరితులైన యువకుల చిన్న చిన్న గ్రూపులు ఏర్పడివున్నాయి. అవన్నీ కమ్యూనిస్టు షార్రీ నిర్మాణంలో విలీనం అయ్యాయి. 66 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏర్పడినా, సోషలిస్టు భావ ప్రేరితులైన యువ మేధావులే సోషలిస్టు భావ ప్రచారానైై తమ తమ పద్రతిలో (గ్రంథ ప్రచురణ సాగిస్తూ వచ్చేరు. 1930 నుంచి 1940 వరకూ వివిధ జిల్లాలలో ఎందరో సోషలిస్టు గ్రంధ (ప్రచురణ సాగించేరు. కృష్ణాజిల్లాలో ఎలమర్రు నుంచి గద్దె లింగయ్యగారు ఆదర్శ (గ్రంధ మండలి నడిపించేరు. తుమ్మల వెంక్షట్రామయ్యగారు కొన్ని పుస్తకాలు తెచ్బేరు. తూర్పుగోదావరి జిల్లా ముంగండ నుంచి మహీధర సోదరులు విశ్వ సాహిత్యమాలను తెచ్చేరు. పశ్చిమ గోదావరి నిడమ(ర్రు నుంచి నిడవుర్తి అశ్వనీకువూర దత్తూ, సోదరులూ (ప్రగతి ప్రచురణాలయం ప్రారంభించేరు. అనంతపురం జిల్లా ఇల్లూరు నుంచి విద్వాన్‌ విశ్వం, ఆయన మిత్రులూ నవ్య సాహిత్య మండలిని, గుంటూరు నుంచి అన్నా[ప్రగడ కామేశ్వరరావు అతివాద గ్రంధ మండలి, సి.పి. సారధి కార్మిక ప్రచురణలు ప్రారంభించేరు. ఇల్దాగే ఎందరో. ఇవన్నీ ఒక్కమ్యరే ప్రారంభం కాలేదు. ఈ ఉత్సాహానికి ఓ కేంద్ర బిందువు లేదు. వీరిలో కొందరు కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులే. కాని చాలమంది కాదు. ఎవరిదారిన వారు (ప్రారంభించేరు. అయితే పరస్పర సహకారంతో వ్యవహరించేరు. ప్రజలకు ఆ సమయంలో అవసరమనుకున్న సాహిత్యాన్ని ప్రజల కర్టమయ్యే భాష, శైలిలో ఇవ్వడం, - ఇది ఆనాటి యువ మిత్రులంతా అనుసరించిన పంథా. అశ్వనీకుమార దత్తు ఆంధ్ర యూనివర్శిటీలో చదువుతున్నప్పటి నుంచి ఆయనతో పరిచయం వుంది. అప్పటికే ఆయన వివాహితుడు. భార్యతో కాపురం పెట్టి, ఓ ఇల్టు ఏర్పరచుకొని చదువుకుంటున్నాడు. అప్పుడప్పుడే విస్తరిస్తున్న కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ కార్యకర్తలకీ, అభిమానులకీ ఆయన ఇల్టు ఒక అడ్డాగా వుండేది. మేము అప్పటికే విశ్వసాహిత్యమాల నుంచి ఏడెనిమిది పుస్తకాలు తెచ్చేం. వాటిని పరిచయం చెయ్యడానికీ, అమ్మడానిక్షీ చందాలు చేర్చించడానిక్తీ నేను విశాఖపట్టుణం వచ్చేను. స్ట్రానాపతి రుక్మిణమ్మ, అప్పలస్వామి, (శ్రీ;శ్రీ, మొదలైన రచయితల్ని కలుసుకున్నా. వి.కె. ఉపద్రప్త్ర, అబ్బూరి రామకృష్ణ రావుగారు మొదలైన విశ్వవిద్యాలయాధ్యాపకుల్ని కఠొసేను. ఎం. వి.కృష్ణారావు గారు మొదలైన వగర (ప్రముఖుల్ని కలిసేను. ఆ క్రమంలో నాకు అశ్వనీకుమార దత్తు పరిచయం అయ్యారు. వారింటనేను రెండు రోజులున్నాను. మా చర్చలు ప్రధానంగా (గ్రంధ ప్రచురణ సాధక బాధకాల మీదనే నడిచాయని గుర్తు. అప్పటికి ఆయనకు గ్రంధ ప్రచురణ వుద్దేశం వుందనుకోను. అప్పటికే కమ్యూనిస్టు కార్యకర్తలైన ఏటుకూరు బలరామమూర్తి, చండ్ర రాజేశ్వరరావు (తరువాత కాలంలో భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ (ప్రధాన కార్యదర్శి) మొదలగువారు అక్కడ కలుసుకుంటూండే వారని విన్నాను. ఆయనతో (దత్తుతో) నాకప్పటిదే ప్రధమ పరిచయం. యూనివర్శిటీ నుంచి వచ్చేశాక ఆయన తమ తమ్ముడు ఉమారాజేశ్చర రావుతో కలిసి స్వగ్రామం నిడమర్రు నుంచే ప్రగతి (ప్రచురణలు ప్రారంభించేరు. వారేయే పుస్తకాలు తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 67

'ప్రచురించేరో 60 ఏళ్ళ అనంతరం ఈ వేళ చెప్పలేను. వానిలో 'అన్నా' నవల ఒకటి. దానికి మూలం అయిన క4/గ౦4668 1౧ 86/1౧ ను మా వద్దనున్న ఒక నవలా సంపుటం నుంచి విడదీసి పంపించేను. కనుక దాని గుర్తు వుంది. అలాగేవారు (ప్రచురించిన మరో పుస్తకం ““వైనా ఎర్రసైన్యం”: గుర్తుంది. దాని మూలం అయిన '0[౧|౧౬'౩ గిఆర౦ తగా [2/0%65 ను మా విశ్వసాహిత్యమాల నుంచి తీసుకు రావాలని నేనే దాని అనువాదం పూర్తి చేసేను. అప్పటికే (ప్రగతి ప్రచురణాలయం దానిని ప్రచురించిందని తెలిసి, నా (వ్రాతప్రతిని ధ్వంసం చేసేను. నేను చెప్తూంటే కష్టపడి ఒక పదిహేను- ఇరవై రోజుల పాటు రాత్రీ పగలూ రాసిన మంత్రవాది కామేశ్వరరావు ఆ పుస్తక విధ్వంసాన్ని బహు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడేమో, ఈ విషయం గుర్తుంది. వారు వేసిన మరో పుస్తకం "1౧6 గింట['దళం' గుర్తుంది. అంతే. అయితే ఈ మూడింటిలో ఏది దత్తుగారి అనువాదమో' చెప్పలేను. (అన్నా! ను దత్తుగారు, 'వైనా ఎర్రసైన్యం! ను దత్తు, ఉమారాజ్‌లు, ' దళరిను ఉమౌరాజ్‌ అనువదించారు - సం[) " అయితే విచారకర విషయం ఏమంటే ప్రారంభం నుంచీ కమ్యూనిస్టు షాన్టీకి పునాదులు వేసి, ఆ భావాల (ప్రచారానికి నిరంతరాయంగా (శ్రమించిన ఈ మాదిరి మేధావులైన యువకుల్ని పార్టీ 0800 చేసుకోలేకపోయింది. వివిధ దశలలో వారిలో 'హెచ్చుమంది పార్టీకి ఎడం అయి అనేక వృత్తుల్ని చూసుకున్నారు. అటువంటివారిలో దత్తు ఒకరు. వారెవ్వరూ కమ్యూనిజం మీద విశ్వాసం కోల్పోలేదు. దత్తు బేతంచెర్లలో చిన్న పరిశ్రమ నడుపుతూ తనలోనూ, కుటుంబంలోనూ కమ్యూనిస్టు, సోషలిస్టు, అభ్యుదయ భావాలను సజీవంగా నిలుపుకోడాని్తో తోడ్చడ్డారు. ఆయన మి(త్రుడనుకునేందుకు గర్వపడదగిన వ్యక్తి. స నేనెరిగిన (శ్రీ, అశ్వినికుమార దత్తు నాన -పరకాల పట్దాభిరామారావు లం ల్‌ చట . ॥ | ఆంధ్ర దేశంలో జాతీయోద్యమంలోంచే య శ స ష్‌. ఆవిర్భవించాయి. గాంధీజీ నాయకత్వాన జరిగిన క్‌ ల సహాయ నిరాకరణోద్యవాం, ఉప్పు . | | |" సత్యా గ్రహోద్యమాలతో (ప్రభావితులై అనేకమంది . / దేశభక్తి ప్రపూరితులయ్యారు. అనేకులు ప్రత్యక్షంగా జ్రైళ్ళకు వెడితే, అసంఖ్యాకులు 68 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఖద్దరు, గ్రంధాలయ, హరిజన ఉద్యమాల్లో, తదితర కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. విద్యార్హులుగా ఉంటూ విద్యార్ది, యువజన వయోజన విద్యాప్రచార ఉద్యమాల్లో పాల్గొని సోషలిస్టు భావాలతో ఆకర్షితులై కాంగ్రమ్‌ సోషలిస్టు పార్టీలో, ఆ తరువాత కమ్యూనిస్టు ప్యాన్టీలో చేరారు.

ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని జైళ్ళకు వెళ్లి అక్కడ బెంగాల్‌ విష్ణవ కారులతో సంబంధాలు ఏర్పడి సోషలిస్టు భావాలకు అంకితులైన వారిలో ఆంధ్ర కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నిర్మాతలు (శ్రీ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్య, (శ్రీ, కంభంపాటి సత్యనారాయణ, ;శ్రీ మద్దుకూరి చం'ద్రేఖరరావు మున్నగువారున్నారు. బెనారస్‌లో చదువుకోసం వెళ్ళి అక్కడ సోషలిస్టు భావాలతో ఆకర్షితులై ఆం(ధ్రలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ నిర్మాణానికి అంకితమైన వారిలో (శ్రీ, చండ్ర రాజేశ్చరరావు, (శ్రీ, నండూరి ప్రసాదరావు, (శ్రీపి.వి. రాఘవయ్య, (శ్రీ తుమ్మల వెంకట్రామయ్య, -(శీ, పోలేపెద్ది నరసింహమూర్తి, (శ్రీ, పి.వి. శివయ్య మున్నగువారున్నారు.

ఈ రెండు గ్రూపులవారు ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి పునాదులు వేశారు. వీరి ప్రభావంతో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి ఆకర్షితులైన వారిలో (శ్రీ, అశ్వనీ కుమారదత్తు ఒకరు.

(శ్రీ దత్తు విశాఖపట్నంలో ఆంధ్ర యూనివర్సిటిలో బి.కామ్‌. చదివేనాటికే షార్రీసభ్యులు. బెనారెస్‌ నుండి కమ్యూనిస్టుగా తిరిగివచ్చి విశాఖపట్నం మెడికల్‌ కాలేజీలో చేరిన (శ్రీ, చండ్ర రాజేశ్వరరావుగారితో బాటు విద్యార్థి యువజన ఉద్యమాల్లో, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో దత్తు పనిచేశారు. (శ్రీ, ఉమారాజేశ్వరరావు కూడా తన సోదరునితో పాటు చదువుతూ విశాఖపట్నంలో పార్టీకి సన్నిహితులయ్యారు. విశాఖ ఓడరేవు, మత్స్య కార్మికులకు రాత్రి బడులు పెట్టి, వారిలో రాజకీయ విజ్ఞానం కల్గించడం, విద్యార్ది ఫెడరేషన్‌ కార్యకలాపాల్టో పాల్గొనడం జరోేది.

ఆ రోజుల్లో ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో-గుంటూరు, కాకినాడ, విశాఖపట్నం- మూడు ప్రధాన విద్యార్థి ఉద్యమ కేంద్రాలు ఉండేవి. విశాఖపట్నంలోని ఆంధ్ర యూనివర్శిటీ, ఆంధ్ర మెడికల్‌ కాలేజీల్టో బలమైన విద్యార్ధి సంఘాలు, వాటిలో కమ్యూనిస్టు సెల్టులు కూడా ఉండేవి.

1939లో కాకినాడలో 16వ ఆం(ధ్ర రాష్ట్ర విద్యార్థి మహాసభ జరిగింది. ఆ సభకు ప్రారంభకునిగా సుభాష్‌ చంద్రబోసును ఆహ్వానించాం. ఆ మహాసభకి కాకినాడ పట్టుణ విద్యార్థి సంఘ కార్యదర్శినైన నేను ఆహ్వాన సంఘ కార్యదర్శిని. 1939 సెప్టెంబరు తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 69

1 వ తేదీన ఆ సభ జరుగుతూండగానే రెండవ ప్రపంచ యుద్దం (ప్రారంభమైంది. ఆ విషయాన్ని సభాధ్యత్తులు (శ్రీ, జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్య సభా వేదిక నుండే ప్రకటించారు. ఆ మహాసభకు ఉండిలో స్కూల్‌ఫైనల్‌ చదువుతూ, హిందీ పండిట్‌ గుత్తా ఆంజనేయ చౌదరిగారితో కలిసి సోషలిస్టు స్టడీ సర్కిల్‌ నిర్వహిస్తూ, విద్యార్దుల సమ్మెకు విజయవంతంగా నాయకత్వం వహించిన (శ్రీ, నిడమర్తి ఉమారాజేశ్చర రావుగారు ప్రతినిధిగా వచ్చారు. రాష్ట్ర కార్యవర్గానికి ఎన్నుకోబడ్డారు. అయితే, అప్పుడు నాకు ముఖాముఖీ పరిచయం కాలేదు. 1939-40లలో అనుకుంటాను హైద్రాబాద్‌ సంస్పానంలో ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ విద్యార్డులు వందేమాతరం గేయం పాడుతూంటే దానిని ఆనాటి అక్ఫర్‌ హైదరీ మంత్రివర్గం నిషేధించడం, విద్యార్థులందరూ కట్టుకట్టుకాని నాగపూర్‌ యూనివర్శిటీకి వలస వెళ్ళిపోవడం జరిగింది. ( ఆ విధంగా వెళ్ళినవారిలో నేటి భారత (ప్రధాని (శ్రీ పి. వి.నరసింవారావు కూడ ఉన్నారు.

తెలంగాణా కమ్యూనిస్టు నాయకులు పలువురు ఆ విధంగా స్వాతంత్రోద్యమం

లోకి వచ్చినవారే.

ఆంధ్ర రాష్ట్ర విద్యార్ధి ఫెడరేషన్‌ ఆందోళన ఫలితంగా చివరకు అక్బర్‌ హైదరి ఆం(ధ్ర యూనివర్శిటీ స్నాతకోత్సవానికి రాకుండా తోక ముడిచాడు. ఆంధ్ర విద్యార్దులు గొప్పు విజయం సాధించారు. ఈ అందోళనోద్యమంలో (శ్రీ, చండ్ర రాజేశ్వరరావుతో పాటు (శ్రీ నిడమర్తి అశ్వనీకుమార దత్తు, (శ్రీ, ఉమారాజేశ్వరరావు కూడా ఉన్నారను కుంటాను!

విశాఖపట్నంలో చదువు ఆపివేసి (శ్రీ అశ్వనీకువూరదత్తు బెనారెస్‌ యూనివర్సిటీలో బి. ఎస్‌సి (సిరమిక్స్‌) చదవడానికి వెళ్ళారని జ్ఞాపకం.

తరువాత తన స్వగ్రామం నిడమర్రు వచ్చి, పార్టీ కార్యకలాపాలలో తిరిగి" ప్రవేశించారు.

1%75 డిసెంబరులో కమ్యూనిజం పత్రిక ప్రకటించిన కమ్యూనిస్టు పార్టీ స్వర్ణొత్సవ (ప్రత్యేక సంచికలో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లు కమ్యూనిస్టు నాయకులు (శ్రీ, సంకు అప్పారావు 1939లో తాడేపల్లి గూడెం తాలూకా కేశవరంలో ఏర్పడిన మొదటి షాక్షి సెల్టులో ఇందుకూరి సుబ్బరాజు, అశ్వినీకుమార దత్తు మొదలైనవారు సభ్యులుగా వున్నారని పేర్కొన్నారు. దీన్ని బట్టి (శ్రీ, దత్తు బెనారెస్‌ నుంచి తిరిగివచ్చి పశ్చిమగోదావరి జిల్టాలో షార్రీ పనిలో నిమగ్నులైనట్టు తేలుతుంది.

70 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

జిల్హా ఫాసిస్టు వ్యతిరేక మహాసభ 1942 మే నెలలో భీమవరం తాలూకా వీరవాసరంలో జరిగింది. ఆ సభలోనే నేను మొదటిసారిగా (శ్రీ అశ్వనీకుమార దత్తును చూశాను.

నేను, ఇందుకూరి సుబ్బరాజు అంతవరకు అజ్ఞాతవాసంలో ఉంటూ, ఆ సభలోనే బహిరంగంగా బయటకి వచ్చాం. ఆ సభకు నేను, అప్పుడు విద్యార్ది సంఘ కార్యకర్తలుగా ఉన్న మా సోదరులు పరకాల రమణరావు, పరకాల శేషావతారం, మరో విద్యార్షి వల్లూరి నరసింహం సైకిళ్ళమీద అడ్డదోవను బయలుదేరాం. కొమ్ము చిక్కాల, వాలమగ(ర్రు, కాపవరం మీదుగా వీరవాసరం చేరాం.

వాలమర్రు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా కమ్యూనిస్టు నాయకులు ,శ్రీ/ ఉద్దరాజు

రామంగారి ఊరు. అప్పటికింకా ఆయన అజ్ఞాతవాసంలోనే ఉంటున్నారు. వారి యింటికి వెళ్ళాం. నల్లగా పొట్టిగా ఉన్న ఒకాయనను చూపించి, ఈయనను ఎరుగుదురా? ఎప్పుడైనా చూశారా?” అని ఉద్దరాజు రామంగారు నన్ను అడిగారు. చూడలేదన్నాను. “ఈయన పేరు “సారధి'. రహస్యంగా ఉన్న మన కమ్యూనిస్టు నాయకుల్లో ఒకరు”? అన్నారు. ఆయనే (శ్రీ 'కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణ” అని ఆ తరువాత తెలిసింది. చాలా ముఖ్యమైన రాష్ట్ర, పార్రీటెక్‌ (పాక్రీ రహస్య యంత్రాంగం) నిర్వహించే వ్యక్తి అని తెలిసింది.

ఈ వీరవాసరం ఫాసిస్టు వ్యతిరేక మహాసభకు నా భార్య అహల్యాదేవి, సోదరి గోపరాజు సీతాదేవి కూడా ప్రతినిధులుగా వచ్చారు. రాష్ట్ర పార్టీ తరపున ముక్కామల నాగభూషణం ప్రధాన ఉపన్యాసకులుగాను, (శ్రీ, యాళ్ళబండి గోపాలస్వామి ( హైస్కూలు 'హెడ్మాష్ట్రరు), (శ్రీ, అశ్వినీకుమార దళ్తు, (శ్రీ, యిందుకూరి సుబ్బరాజు, నేను ఉపన్యాసకులుగాను ఉన్నాము.

రహస్య జీవితం నుండి బైటకి వచ్చిన మమ్మల్ని పోలీసులు అరెస్టు చేయలేదు. అందుకు ముందే నొపై ఇండియా రత్షణ చట్టుం కింద అరెస్టు వారంటు, సెర్చి వారంటు జారీ అయ్యాయి. కవిటంలో మా యింటిమీద, గుడివాడలో మా అత్తవారింటి మీద నాకోసం పోలీసు దాడులు జరిగాయి. నేను దొరకలేదు. ఆ తరువాత తణుకులో బహిరంగంగా జిల్టా పార్టీ ఆఫీసు పెట్టిన దరిమిలా పోలీసులు ఆకస్మికంగా దాడిచేసి, 1943 జనవరిలో అనుకుంటాను నన్ను, ఉద్దరాజు రామం, భూపతిరాజు లక్ష్మీనరసింహ రాజు, తదితరులను అరెస్టు చేశారు.

వీరవాసరంలో జిల్దా ఫాసిస్టు వ్యతిరేక మహాసభలో (క్రీ; దత్తుగారిని పరిచయం చేసుకున్న తరువాత మరుసటి రోజుననేను (శ్రీ, దత్తుగారితో కలిసి భీమవరం వెళ్ళాను. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 710,

దత్తుగారికి కొండేపూడి వారి కుటుంబంతో ఉన్న బాంధవ్యం నాకు అప్పుడు తెలిసింది. కొండేపూడివారి సోదరి (శ్రీమతి శారదగారిని (శ్రీ దత్తు వివాహమాడారు. కొండేపూడి వారి కుటుంబం నిడమర్తి వారి కుటుంబం వలెనే దేశభక్తుల కుటుంబం. జాతీయోద్యమంలోంచి కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలోకి వచ్చిన కుటుంబం. కొండేపూడి సోదరుల్లో ఒకరైన శ్రీ, అప్పారావు, నేను కాకినాడ కారేజిలో సహాధ్యాయుఅం. మా లాడ్జికి అప్పటి కమ్యూనిస్టు వారపత్రిక నేషనల్‌ 'ఫ్రంటు (బొంబాయినుండి వెలువడేది), నవశక్తి (ఆంధ్రరాష్ట్ర సోషలిస్టు పార్టీ పత్రిక) వచ్చేవి. మేము అప్పటికే విద్యార్ది ఫెడరేషన్‌ కార్యకర్తలం. పార్టీ సానుభూతిపరులముగా తయారయ్యాం. కొండేపూడి లఖత్మీనారాయణ, అటు పిమ్మట కొండేపూడి (శ్ర,నివాసరావు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో ముఖ్యస్ట్రానాలు వహించారు. కొండేపూడి అప్పారావు షాన్టీ కార్లు హోబ్దరు అవునో కాదో గుర్తులేదు కాని, జీవితాంతం కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ శ్రేయోభిలాపిగా వామపక్ష (ప్రగతిశీల భావాలు కలిగి, అనేక సందర్భాల్లో కవితలు, రచనలు చేస్తూ వచ్చారు. నేను 1941 జూన్‌ నుండి 1943 వరకు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా విద్యార్ధి ఉద్యమ నిర్మాణంలో ప్రధాన బాధ్యతలు వహించాను. జిల్లాలోని 11 ప్పాస్కూళ్ళలో విద్యార్సి ఫెడరేషన్‌ శాఖలు నెలకొల్సి, విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌ నిషేధించబడిన తరువాత విద్యార్ధి కల్చరల్‌ శ్రబ్ఫు పేరుతో బహిరంగ వేదికలు ఏర్పరచి విద్యార్ధి ఉద్యమాన్ని సంఘటిత పరచాము. ఆ తరువాత 1944నుండి నేను జిల్లా యువజన సంఘ కార్యదర్శిగా జిల్లాలో పలుగ్రామాళ్ళో యువజన సంఘాలు స్టాపించే సందర్భంలో నిడమర్రు వెళ్ళాను. నిడమర్తి వారి యిల్టు పార్టీకి పెద్ద ఆశ్రయంగా ఉండేది. 1939-42 మధ్యకాలంలో రాష్ట్ర నాయకులు, జిల్లు నాయకులు పలువురు అజ్ఞాతవాసం చేస్తూ నిడవుర్తి సోదరుల యింట్లోనే రక్షణ పొందేవారు. = అప్పటికే ,శ్రీ, నిడమర్తి అశ్చనీకుమార దత్తు, (శ్రీ, నిడమర్తి ఉమారాజేశ్చర రావు, నిడమర్తి సత్యనారాయణగారలు (ప్రతి ప్రచురణాలయం (ప్రారంభించడల, ' అన్నా నవల, 'వైనా ఎ(ర్రసైన్యం' మొదలగు అనేక గ్రంథాలు ప్రచురించడం జరిగింది. నిడమర్తి సోదరులు, వారి సతీమణులు కమ్యూనిస్టు ఉద్యమంలో అంకితభావంతో కృషిచేసేవారు. నిడమ(ర్రులో బలమైన యువజన సంఘాన్ని, మహిళా సంఘాన్ని, రైతు సంఘాన్ని, కమ్యూనిస్టు పార్టీ శాఖని కూడా వారు నిర్మించారు. 1944లో భీమవరం తాలూకా నవుడూరులో పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా మహిళా మహాసభ పెద్దఎత్తున జరిగింది. ఆ సభకు నిడమర్తి సత్యనారాయణగారి భార్య రమాదేవి, 72 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఉమారాజేశ్చరరావుగారి భార్య శ్యామలాదేవి గారలు ప్రతినిధులుగా వచ్చారు. తాలూకాలో అనేక చోట్ట మహిళా సంఘాల స్టాపనలో కృషి చేశారు.

(శీ) దత్తు, (శీ, ఉమారాజేశ్చరరావుగార్జు స్పాపించిన ప్రగతి ప్రచురణాలయం ఆ రోజుల్లో ముంగండవారి విశ్చసాహిత్య మాలకి, ఎలమ(ర్రువారి ఆదర్శ గ్రంథమండలికి,

గుంటూరువారి అతివాద గ్రంథమండలికి దీటైన విధంగా మార్క్సొస్టు సాహిత్యాన్ని (ప్రచురించింది.

(శ్రీ దత్తుగారు ఆనాటి ఢంకా, చిత్రగుప్త, ప్రజాబంధు మొదలైన పత్రికలకు ఆసక్తిదాయకంగా, ఆకర్షణీయంగా వ్యాసాలు గ్రాస్తూండేవారు. వీటిలో ఏదో ఒకపత్రికలో యూరప్‌లో యుద్దం గురించి ఆయన (వ్రాసిన ఒక వ్యాసం నన్ను ఎంతగానో ఆకర్షించింది. దాని శీర్లిక “'ఢాం!- థాం!- ఢాం!"). ఈర “ప్పక్షో?;

మా అత్తవారి ఊరు గుడివాడ. నేను గుడివాడ వెళ్ళినప్పుడు మా అత్తవారి యింటి ప్రక్కనే వున్న ఉన్నత విద్యావంతులు, రచయిత అయిన ,క్రీ, నిడమర్తి సత్యనారాయణ గారు ( దత్తుగారి పెత్తండ్రి కొడుకు) ఉండేవారు. వారి యింట నిత్యం సాహిత్యగోష్టులు జరుగుతూండేవి. కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు, అడవి బాపిరాజు, మునిమాణిక్యం నరసింహారావు (ప్రభృతులు వస్తూండేవారు.

నేనాకసారి నిడమర్తి సత్యనారాయణగారి యింటికి వెళ్ళాను. “' మ్స పక్ష వచ్చింది'' అన్నారాయన! ఎవరబ్బా అని చూస్తే దత్తుగారు! మీ “పక్షి అంటే మీ కమ్యూనిస్టు పక్షానికి చెందినవాడు అన్నమాట!

ఆ రోజుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సభ్యులు ఎక్కడ ఉన్నా, ఎవరితో మాట్లాడినా ఒకయేరు ఉండేది. పి.సి.జోషీబెంబాయిలో ఏమి మాట్లాడతాడో కుగ్రామంలో ఉన్న కమ్యూనిస్టూ అదే రకంగా, అదే ఉద్వేగంతో మాట్లాడుతాడు అని,

ఆ రోజుల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా ప్రపంచ (ప్రజాయుద్ధం అనే నినాదం తీసుకుంది. అవి ఆగస్టు (1942) ఉద్యమం జరుగుతున్న రోజులు. ఆ ఉద్యమంలో కమ్యూనిస్టు పార్టీ చేతులు కలపలేదు. రైలుపట్టాలు పీకడం, టెలిఫోన్‌ తీగలు తెంపడం మున్నగు విధ్వంసక కార్యక్రమాలను షార్టీ వ్యతిరేకించింది. జపాను దండయాత్ర (ప్రమాదం నిజంగానే దేశానికి ఏర్పడిన సమయం. సుభాష్‌ చంద్రబోసు జపాను సహాయంతో భారతదేశాన్ని విముక్తి చేయాలని అవలంబించిన వైఖరిని కమ్యూనిస్టు పార్టీ వ్యతిరేకించింది. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 73

భారత జాతీయ విముక్తి పోరాటంలో ఏర్పడిన భిన్న వైఖరుల మధ్య తీ(వ సంఘర్షణ జరుగుతున్న ఆ రోజుల్గో కమ్యూనిస్టు పార్టీ కొన్ని పొరపాటు వైఖరులను అవలంబించింది. (పారబడిన దేశభక్తులు అనడానికి బదులు పంచమాంగదళం అనడం మరా.

అయితే, అదే సమయంలో యుద్రకాలంలో ప్రజలను అంటిపెట్టుకొని

యుద్దం వలన ఏర్పడిన విపరీత పరిస్టితులు, బెంగాల్‌, రాయలసీమ కరువులు, నిత్య

జీవితాసర వస్తువుల కొరత, బ్లాక్‌ మార్కెట్‌ మున్నగు సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ నడుం కట్టింది.

కమ్యూనిస్టులకు, కాం(గ్రెస్‌వారికి నిత్యం వాదోపవాదాలు, సంఘర్షణలు జరుగుతున్న ఆ రోజుల్టో నిడమర్తి సత్యనారాయణమూర్తిగారు "మీ పత్తి? అని చమత్కరించడం వెనుక యింత కథ వుంది.

కమ్యూనిస్టులు నిస్వార్ధ ప్రజాసేవకులు, అంకితభావం, చిత్తశుద్రి కలిగినవారు అని గుర్తిస్తూన్మే ఆగస్టు ఉద్యమానికి ఎదురీదకుండా ఉంటే బాగుండేదని కాంగ్రెస్‌వాదులు అభిప్రాయ పడేవారు.

(శ్రీ/ నిడమర్తి సత్యనారాయణమూర్తిగారు ప్రత్యక్షంగా కాంగ్రేస్‌ పార్టీ సభ్యులు కాకపోయినా జాతీయవాది, నిత్యం ఖద్దరు ధరించేవారు. (శ్రీ దత్తుగారు, నేను ఒక పక్షం అయితే, సత్యనారాయణమూర్తిగారు ఒక పక్షం. ఇలా తీవ్ర వాదోపవాదాలు నడిచేవి.

(శీ) సత్యనారాయణమూర్తిగారు వీరేశలింగంగారి సమకాలికులు. ఆ కాలం నాటి జీవితాన్ని చిత్రించే “సుశీల!” నవల రచయితలు. ఈ నవలను (శ్రీ, నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావుగారు సంపాదకులుగా ఉండగానే విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం ప్రచురించింది.

• (శీ దత్తుగారు 1946-48 ప్రాంతాల్లో ముందు కడపజిల్లా, తరువాత కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్ల వెళ్ళి, అక్కడ ఒక పరిశ్రమ నెలకొల్పారు. శ, ఉమారాజేశ్చరరావుగారు కూడా సోదరునితోపాటు బేతంచెర్హలో 15 ఏళ్ళపాటు ఉండిపోయారు.

1948-50 మధ్యకాలంలో కమ్యూనిస్టు పార్రీ అతివాద దుందుడుకు విధానం అవలంబించడం, తీవ్ర నష్టైలకు గురికావడం జరిగింది. అది యిప్పుడు చరిత్రలో భాగం.

" పశ్చిమగోదావరి జిల్హాకు రాష్ట్ర పార్టీ ఆర్గ్షనైజరుగా పంపిన (శ్రీ టి.కె. రామస్వామిగారు కె.సి. కెనాల్‌ క్రింద భూములు కొని అక్కడ వ్యవసాయానికి వలస 74 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

శే

వెళ్ళి అక్కడే అకాలంగా మృతిచెందారు. ఆ సందర్భంలో నేను వారి కుటుంబాన్ని పరామర్శిరచడానికి వెళ్ళి, బేతంచెర్లలో (శ్రీ, దత్తుగారిని సందర్భించాను. దత్తుగారితో ఒక పూట గడిపి, తిరిగి విజయవాడ చేరాను.

ఒక మౌర్క్సిస్టు మేధావి ఇక్కడ ఒక మారుమూల, ఆర్ధికంగా అంత లాభసాటి కాని ఒక పరిశ్రమలో ఇరుక్కుపోయారే అని అనిపించింది. ఆయన, ఆయన సోదరులు 1శీ/ నిడమర్తి ఉమారాజేశ్చరరావుగారు ప(త్రికారంగంలోను, ప్రచురణ రంగంలోను ఉంటే ఉద్యమానికి ఎంతగానో ఉపయోగపడేవారని, వారి ప్రతిభయింకా ఎంతగానో రాణించేదని అనిపించింది.

(శీ, ఉమారాజేశ్వరరావుగారు 1965 చివర్గో విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం లోకి విశాలాంధ్ర పథత్రికలోకి వచ్చి, ఆ తరువాత 1977లో సోవియట్‌ యూనియన్‌ రాజధాని మాస్కోలోని ప్రగతి ప్రచురణాలయంలో అనువాదకులుగా వెళ్ళారు.

నిడమర్తి సోదరులు, వారి కుటుంబమూ ఆంధ్రలో జాతీయోద్యమానికి, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమానికి చేసిన సేవలు చిరస్మరణీయమైనవి.

-28-1- 1994 శ 3 ఓ తాలివేకువలో అశ్వనీదర్భ్శనం తే -డజ్టర్‌ సోమసుందర్‌ ట్ట. [| అవును, అది తొలివేకువ కాక?

స. సట. “. _ ఆరంభయౌవనవ్వెనా గడవని... గుడ్డి ఘా య 7. స్నా వెలుతురు మసగ వేకువలోనేకదా, బతుకెత్తిన ప్త ౧. | బరువుల్నివిదిలించు కుంటూ- సౌష్టనమనుకొని | (గ శై భమలమోపుల్నితలపైమోపి, స్పష్టంగా దారేనా | (| . స" జీ కనిపించక- సనాతనాచారాల ఛాందసభావాలను ౨. బైల , ./ ఎక్కడపడితే అక్కడల్థా దింపేస్తూ - అలా అలా ల! జరిగె జరిగి ఎడమ ప్రక్కగా కలిగిన వేడివేడి ఉ(ద్రేకాల కల్లో లోల్లాసాలకో నిర్లిష్ట శాస్త్రీయ అవాహన తోడు పెట్టుకుంటూ- జాతీయ

వైతన్యాన్ని వర్గచైతన్యంగా మార్చుకుంటూ- సాగుతున్న తాలివేకువలోనే కదా?!

అశ్వనీ దర్శనమైంది! తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 7/5

ఆ బాల్యాదిగా కవిత్వం రాస్తున్నా, బమ్మెరపోతన్నగారి (ప్రభావంతో మందార మకరంద ధారాశుద్రినాయత్తం చేసుకుంటూ, పద్యాలు పుష్కలావర్తంగా పండిస్తున్న మనసు అగి గుండెల్ని ఆపీ కవితాహృదయం తొక్కుతున్న ఆశుకవిత్వ పరవళ్ళు అరికట్టి-నూత్న ఆలోచనారీతులలో కొత్త కవిత్వం రచిద్దామని ప్రయత్నిస్తున్న తాలిరోజులు కదా? అప్పుడే విరిసిన మల్లెపూల పరిమళాలు గుండెల్నిండా నింపుకుంటూ కాకినాడలో కాలేజీ చదువుకోసం ప్రయత్నిస్తున్న ఆరంభ యౌవనాల ఉక్కపోతల సమయంలో... అవునవును అప్పుడే అశ్వనీదర్శనమైంది...... కోలరిడ్డి మహాకవి చెప్పినట్టుగా... 690 ౦ంజగ6 ఇల ఇంం0 6 16% ౬0౦6 562 ంజ౧6 16! తడ 06 కంగ6 058206 బండ4 00 66 క్ర! లుల డంచు మలం ఈం 361.... అలా వచ్చి, వచ్చినట్లే అదృళ్యమైన వ్యక్తి చిరము(ద్ర ఎలా వేయగలిగారా అన్నదే యిప్పటికీ విచికిత్స! అప్పటికి నాపేరు కేవలం పంచాతరిగానే ప్రచలితమవుతోంది. ఇంటిపేర్డు సుకోవడం మానేసెయ్యాలని అందరమూ కలిసి శపధం తీసుకున్నాం. అలా అమౌయకంగా ఉంటాయిగాని-ఇంటిపేర్పు చాలా టక్కరివి. అవే కులాన్నీ పట్టి య్లిస్తాయి, బాపనాళ్ళయితే శాఖర్నీ తెలివిడి చేస్తాయి. అందుకేవాటిని బుద్రిపూర్వకంగా తిరస్కరించాం. పైగా కాకినాడలో పెరిగిన దివ్యమైన అత్యాధునిక చేతనకు వారసులం కదా! అవలీలగా కుదిరింది. కులం చెప్పుకోవడం-తెలుసుకుందుకు ప్రయత్నించడం మా తరంలో పరమ నిషిద్దాలు! అవమానకర దుర్వ్యసనాలు. కులాన్ని కూలగాట్టాలన్నదే మా (ప్రప్రధమ విప్తవం! మా మిదత్రులమంతా కలసి, ఒక సుప్రభాతంలో సమావేశమై ఆలోచించుకున్నాం. *“వునపేర్లలోని ఇంటిపేర్ల్షను పూర్తిగా తొలగిద్దాం' అని తీర్మానించుకున్నాం. ఐతే ఎలా, ఐడెంటిటీ ఏర్పడేది? మా బృందంలో అప్పటికింకా ఊగిసలాటలో ఉన్న దర్భా వేంకట రామశాస్త్రీ ప్రశ్నించాడు. దానికేముంది? నాపేరు ఉత్త సోమసుందర్‌; తెలుగుదేశంలో ఎవడూ హలంతంగా పెట్టుకోడు కదా! అదేకేచాయింపు. నీపేరు ఏ మతమో తెలియకుండా రాంషాగా మార్చేద్దాం. మన మండలీక సుబ్బారావు ఉన్నాడా, అసంఖ్యాక సుబ్బారావులతో చస్తున్నాం. కనుక వాడి యింటిపేరు ఇంగ్రీషులో రాసి మొదటి మూడక్షరాలూ తీసుకుందాం. పేరులోంచి ఎస్‌.యు తీసుకుందాం. 76 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ముచ్చటగా కలిపేద్దాం మాన్సుగా, ఎంత సుఖంగా తయారైంది? వోలేటి పార్వతీశ్వర కవిగారి కుమారుడు సుబ్బారావేనాయిరి! వాడిపేరు సార్హక నామధేయుడిగా శశాంకగా మార్చేద్దాం! ఆ నిశ్చయంతోనే రామచం(ద్రరావుని హిమకర్‌గానూ మార్చాం. కులమత రహితమైన రచయితల సంస్త రూపొందించుకున్నామని తొలివేకువ దినాలుకదా, ఎంతో మురిసిపోయాం. ఎంత మధురమ్రైందండీ ఆ మురిపెం? డె అప్పుడే మొగం అదోలా పెట్టకండి ఉమారాజ్‌! ఇంకా చాలా కథ వుంది.

సరిగ్గా ఆరోజుల్లో వచ్చారండీ కాకినాడకు, ఆశ్వనీకుమారదత్తు! వస్తూనే పార్టీ ఆఫీసులో దిగారు. విద్యార్డుల్నీ, రదయితలనీ మీట్‌ చేయాలని వుందన్నారు. యూనిటీ భవన్‌లో మీటింగు పెట్టారు. సర్క్యులర్‌ పంపారు. ఆ పేరు చూసి సాక్షాత్తూ బెంగాల్‌ నుంచే వచ్చారనుకున్నాం. ఆయన పేరే మా చెవుల్లో కొత్త జేగంటలు వినిపించింది. పైగా పార్టీ పనిమీదే వచ్చినట్టుంది. పూర్వాశ్రమంలో 'ఏ చిటగాంగ్‌ ఆర్మరీరెయిడరో అయివుంటారు. కథలు చెప్పుకుంటూ సాయంత్రం యూనిటీ భవన్‌లో మీటింగుకు అందరం వెళ్ళాం.

ఆయన లేచారు, మెత్తనిగాంతు; అంతకన్న మెత్తని ప్రవర్తన. చామనచాయ. తెలుగులోనే ప్రసంగం (ప్రారంభించారు. అప్పుడు పరకాయించి చూస్తే ఆయన తెలుగు మొగం పోల్చుకోగలిగాం! అతి ద్వీర్ధదేహులు కాకపోయినా, పాట్టికాదు. అందర్నీ వాత్సల్యంగా చూస్తూ మౌట్టాడారు. గంగా(ప్రవాహ సదృశమహోపన్యాసం కాదు. అలాగని గుణుగుడూ కాదు. కావలసిన అంశాన్ని పట్టుకొని, కావలసిన జీవక్తితో మైై త్రీపురస్సృరంగా నిలుపుతూ సాగింది. హితవాక్కులా కోమలంగా వుంది. నాతిద్సీర్ణంగా సాగింది. నాతిహ్రస్వంగానూ వుంది.

చెప్పవలసిన సంగతులన్నీ చెప్పారు. ఊక దంచలేదు. 'ఈ యొక్కలు, ఆ యెొక్కలూ* దురాక్రమించలేదు. బొచిత్యాన్ని పాటిస్తూ చక్కగా సాగింది. రచయితలుండి మిగి లినవాళ్ళు వెళ్ళివచ్చునని ఆయనే చెప్పారు. మేం తప్ప అంతా వెళ్ళారు. అక్కడే అప్పుడే అందరినీ దగ్గరూ జరగమన్నారు. ఇదేమీ పెద్ద సభకాదు కనక అందరమూ స్వీయ పరిచయాలు చేసుకుందామన్నారు. ఆయనే ప్రారంభించారు. ఊరు, వృత్తీ వివరించారు. అంతా ఎవరిపేర్టు వారు చెప్పారు. నాపేరు చెబుతూంటే ఆయన నన్ను ఆప్యాయంగా చూశారు. అంతా అభ్యుదయ రచయితలమే। నన్ను చూస్తూ ఆయనే అడిగారు; '-ఈ మధ్య (ప్రజాశక్తిలో రెండు గేయాలు వచ్చినట్టున్నాయి, మీవేనా?*” అని అడిగారు. అప్పటికి కమ్యూనిస్టు పార్టీలో వేరే వేరే కుంపట్టు లేవు. అందరి పత్రికా '“ప్రజాశక్తి''. క్రాక్కారు రచయితల అభివ్యక్తి మాధ్యమికం అదే! 'అభ్యుదయ' ఉన్నా- తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 77

మాసపత్రిక మా అవసరాలు తీర్చదు. నావేనని చెప్పాను. అంతకుముందే వచ్చిన గేయాలు, నవోదయమూ, కాశ్మీరం మేలుకుందీని! 1944 డిసెంబరులో కాబోలు ఆయన కాకినాడ వచ్చింది! వ్యక్తుల్ని కాలం తన కడుపులో దాచేసుకున్నట్లే అనుభవాన్నీ, జ్ఞాపకాలనీ మరుపు తన దొంగమడతలో దాచేసుకుంటుంది. ఆనవాళ్ళయినా పైకి కనిపించనీయదు! ఫాసిస్టు వ్యతిలేక యుద్రమూ రచయితల కర్తవ్యమూ ఆయన వివరించారు. ఆయన మాటల లోంచే స్పానిష్‌ అంతర్యుద్ధంలో చనిపోయిన మహా రచయితలు - క్రిస్టోఫర్‌ కాడ్వెల్‌ (ప్రభృతుల పేర్టు మొదటిసారిగా విన్నాం! తర్వాత కొద్దికాలానికే ఆయన నిడవు([ర్రు నుంచి గ్రంథ ప్రచురణ ప్రారంభించారు. మాయింటి అడ్రసు రాసుకున్నారు కదా- నాకు పిఠాపురం లేఖ రాశారు. ముంగండనుంచి విశ్వసాహిత్యమాల తర్వాత వీరిదేనేమో అభ్యుదయ సాహిత్య ప్రచురణ సంస! అప్పటికా పుస్తకాలే మాకు ఏడుగడ। సాహిత్యంలో పురోగమించడానికి అందుతున్న దారి భత్యం! ఎంత పుష్టిని కలిగించిందని? ఎంత హారిక స్టైర్యం చేకూర్చిందని? ఆ సాహిత్యమంతా మా కోసమే వెలసింది! 3 “మనిషి రక్తంలో పుట్టాయి మాటలు భాసిస్తాయి రక్తపంకజాలుగా]! నల్లని ఒంట్జోని మాలిన్యాలన్నీ విడిచి మనోగత శు(భ్ర లావణ్య పరిమళాలే తెచ్చి నరులందరి హృదయాలకూ అందిస్తాయి! పదాలు శరీరంలో పెరిగి, ఊపిరుల కదలి కపోల శూన్యంలో ప్రకంపించి- పెదవుల తేరులెక్కి ఊరేగుతాయి పదాలు! - సకల సుకుమార సౌభాగ్య పదవులకూ జనపథాలు!.... (ప్రతిపదమూ అక్షరం మీద ఆధారపడింది; ప్రతి భాషా పదంమీద ఆధారపడింది! మనోగత భావాలను యధేచ్చగా చెప్పుకోలేకపోతే పదమెందుకు? భాష యెందుకు? నా హృదయానికి ఒక్కో పదమే కేవలం ఒక రసవత్‌ కావ్యంలా స్పురణీయ మవుతుంది. ఎన్నో భావతరంగాలుప్పతిల్లుతాయి. పైన ఉళ్లేఖించిన నా కవితాశకలం6 ఎందుకు ప్రదర్శించానో, మిత్రమా ఉమారాజ్‌! మీకీపాటికి అర్రమైందనుకుందాను. 78 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

సరిగ్గా ఆ తొలివేకువ దళలోనే నా గుండెల్లో ప్రవేశించిన పదం - నా రక్తప్రవాహంలో రత్నాల నౌకలా నేటికీ నిరంతరాయంగా ప్రయాణం చేస్తూనే వుంది. అసలే నాకు బాల్యంనుంచీ దీర్జాంత పదాలంటే ఎంతో యిష్టం. ఇచాలియన్‌ భాషమన భాషకి మళ్లేనే అజంత భాష్క అచ్చుతోనే అందగించు కుంటాయి- (ప్రతి పదమూనూ,. అందులోనూ 'రా' చివర కలిగిన మాట మరీ మనోజ్ఞంగా వుంటుంది. లా పాషనారా (ఆమె అసలు పేరు డోలరెస్‌ ఇబరూరీ-సం1) ఆవిడ పేరు నాకో పులకరింత. ఆమె స్పానిష్‌ కమ్యూనిస్టు నాయకమణి. 1935నుంచి 1939దాకా సాగిన స్పానిష్‌ అంతర్యుద్దంలో (ప్రజా సంఘటనకు (స్పానిష్‌ బ్రిగేడ్‌ నాయకత్వం వహించింది. అందుకే కాదు. కేవలం పాషనారా అనే పదమే నా గుండెల్లోకి దూసుకుపోయింది. రోషనారా అనే పదమూ అంతే. సరిగ్గా 1946లోనే అని జ్ఞాపకం! నేనప్పటికి సార్వకాలిక కమ్యూనిస్టు సేవకునిగా (హోల్‌ట్రైమరుగా) పనిచేస్తున్నాను. జమీందారీ వ్యతిరేక పోరాచాల్లో నిమగ్నమవు తున్నాను. సర్వక్షేశాలూ నెత్తకిత్తుకుంటున్నాను. అదే వేకువవేళ ఊదారంగు వెలుగుల నలుపు తెలుపుల పడుచుకోరికల బంగరువేళ- (శ్రీ, అశ్వనీకుమార దత్తు కార్డు రాశారు. తాను అనువదించిన గ్రంథం 'ఫాంటమారా' వెలువడిందని. వెంటనే జాబు రాశాను, వి.పి.పిగా పంపమని. పంపారు. విడిపించుకున్నాను. అప్పటికి నాకు ఇ్నోషియో సైలోన్‌ గురించి ఏమీ తెలీదు. అతను ఇచాలియన్‌ కమ్యూనిస్టు రచయిత. మంచి అర్రిస్టు. సాహిత్యపరంగా, స్పానిష్‌ అంతర్యుద్దంలో ప్రాంకో ఫాసిస్టు పశుసైన్యాలకు వ్యతిరేకంగా (ప్రగతివాదులైన రచయితలు స్వచ్చంద సైనికులుగా (బ్రగేడ్‌లో చేరి- యుద్రరంగంలో పనిచేశారు. ఇ్నోషియో సైలోన్‌ కూడా ఆ ట్రేడ్‌లో చేరి చివరివరకూ పోరాడాడు. అదృష్టవశాత్తూ సజీవంగా బయటపడ్డాడు. క్రిస్తోఫర్‌ కాడ్వెల్‌, రాల్ఫ్‌ఫాక్సు, రోజర్‌గరాడీ వంటి మహత్తర రచయితలు దశకాలుగా చనిపోయారు. + యుద్ధానంతరం అమెరికా సామ్రాజ్యవాదులు కమ్యూనిజానికి వ్యతిరేకంగా 'ప్రబలయత్నాలు సలుపుతూనే వున్నారు. మోరల్‌ రీ ఆర్మమెంటేషన్‌ ఉద్యమంలో- చాలా మంది కమ్యూనిస్టు రచయితల, కవుల మనసులు విరిచారు. కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకులుగా మార్చారు. వాళ్ళంతా కలసి ఒక పుస్తకం ప్రచురించారు. '306 1121 1166 అనే గ్రంథంలో జఇ్ల్బోషియో సైలోన్‌ వ్యాసం వుంది. చాలా బాగా రాశాడు. కాని కమ్యూనిజం పట్ట తన కెన్నో (భ్రమలూ, స్వప్నాలూ పెరిగాయనీ, అవన్నీ ఎలా తొాలగిపోయాయో విపులంగా విశదం చేశాడు. ఇ్నోషియో సైలోన్‌ కాని - వాడి తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 79

అమ్మమొగుడు కాని ఎవడైనా కమ్యూనిజం గురించి వెర్రికలలు కనమన్నవాడెవడు? పిచ్చిభ్రమలు పెంచుకోమన్నవాడెవడు? అది ఒక సామాజిక పరివర్తనా సిద్దాంతం. సమాజం నిరంతర పరిణామశీలం. ఆ అనివార్య పరిస్టితికి సర్వజన హితైకంగా వేగవంతగతి కల్పించాలన్న శాాస్త్ర్యమది. ప్రయోగాలు విజయవంతం కావచ్చు, ఫెయిల్‌ కావచ్చు. చుట్టూ ఎడారి. సామ్రాజ్యవాద, వలసవాద తోడేళ్ళు విచ్చలవిడిగా తిరుగుతున్న ఘోరాటవి! ఆ ప్రయోగవాద సమాజాలను మననీయవు. స్వార్ధ్హశక్తులు తూట్లు పొడుస్తూనే వుంటాయి. మూడేళ్ళక్రితం సోవియట్‌ యూనియన్‌ కూలిపోవచ్చు. దాని (ప్రభావంతో తూర్పు యూరపియన్‌ దేశాలన్నీ భిన్న కారణాలతో కూలిపోవచ్చు. ఆర్రికతావాదం విపరీతంగా పెచ్చరిల్లడం కారణంగా డెబ్బయివమూడేళ్ళ సోవియట్‌ యూనియన్‌ కూలిపోయింది. పాలకవర్గాల భోగలాలసత్వం కొన్ని దేశాల పతనానికి కారణం కావచ్చు. అంతమా(త్రంతోనే మార్క్స్‌ ఎంగెల్సులు జీవితకాలమంతా వెచ్చించి కనుగొన్న మానవ మేధకే సంపద్వంత సిద్దాంతమే ఫెయిల్‌ అయిపోయిందని మురిసిపోతే పబ్బంగడవదు. ఇన్నోషియో సైలోన్‌ కావచ్చు -'ఐ బిలీవ్‌ ఇన్‌ మార్క్యిజం' అంటూ ఒకనాడు ఢంకా బజాయించిన ౪/11. ఆడెన్‌ కావచ్చు-స్రీఫెన్‌ స్పెండర్‌ కావచ్చు, హోవర్డ్‌ ఫాస్టు కావచ్చు వీళ్ళంతా కమ్యూనిజంను దైవదర్భ్శునంలా (భ్రమించారు. స్వప్నించారు. కల కరిగిపోగానే గొంతెత్తి ఏడవనారంభించారు. దీనిమాటకేం అలా ఉంచుదాం. అసలు విషయానికి వస్తే అశ్చనీకుమారదత్తు పంపిన 'ఫాంటామారా' నవల ఇ్నీషియో సైలోన్‌ ఇచాలియన్‌లో రచించిన మూల రచనకు ఆం మాధ్యమంద్వారా తెలుగు సేత. చదవనారంభించాను. ఆరంభం ఒక్కటే నాకు తెలుసు; ఎంత స్పీడుగా నడిచిందో, ఎప్పుడు ముగిసిందో తెలియదు. కారణ మేమంటే ఆ నవల నా మనస్సులో ముగిసిపోనేలేదు! అనుభవ పరిపాకం పెంపొందుతూనే వుంది. ఎక్కడా అనువాదమనిపించలేదు. నవలలో పాత్రల పేర్టూ, ప్రాదేశిక నామాలూ కొత్తగా అపరిచితంగా ఉండటం వళ్ల అది వైదేశికమనుకోవాలేకాని- జీవన వాస్తవికత వ్య కాదు. సైలోన్‌ తెలుగులోనే రచించాడా అన్న (భ్రమ పారవశ్యం కలిగిస్తూ సాగింది. మళీ పెద్రదేం కాదు. నూటఏభయి- డెబ్బయి పుటలుంటుందేమో। మళ్ళీ చూడాలంట్‌ పుస్తకం ఎక్కడ దొరికింది? తెలుగులో కొన్ని అనూదిత గ్రంథాలు ఎంత దుర్భరంగా ఉంచాయి? ఈ రుగ్మత బైబిలు అనువాదంతోనే ప్రారంభమై పెరిగిపోయింది. మాస్కోలో కూర్చు; చేసిన తెలుగు అనువాద గ్రంథాలు కొన్ని ఆదిలో దుర్భరంగా నాన్‌రీడబుతూ తయారయా యన్న సత్యాన్ని - ఉమారాజ్‌, మీరూ అంగీకరిస్తారని ఆశిస్తాను. అజమాయిషీ చే+ 60 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శన!

రష్యన్‌ విదుషికి తెలుగు నుడికారం పట్టుబడకనో- అనువాదం తనకు తోచినట్లే ఉండాలని రూళ్ళక[ర్ర చూపడం వల్లనో- మొత్తానికి ఆమె పెత్తనానికి తలవంచిన మన హేమాహేమీల అనువాదమే అప(భ్రంశమైపోయింది. ఆఖరికి డాక్టర్‌ ఉప్పల లక్షణరావుగారి అనువాదాలూ అలాగే తయారయ్యాయి. ఇంతెందుకు, వారు అనువదించిన కారల్‌ మార్క్స్‌ ఏంగెల్సులు భారతదేశ ప్రధమ స్వాతంత్ర్య పోరాటం పై రచించిన గ్రంథాన్ని అర్ధం చేసుకుందుకు చదవండి. మీకే తెలుస్తుంది. తెలుగుభాష ఎంత దుస్సహంగా తయారైందో; కాని దాదాపు ఏభైయేళ్లక్రితం శ్రీ, అశ్వనీకుమారదత్తు 'ఫాంటమారా అనువాదం ఎంత హృద్యంగా చేశారో-ఎక్కడైనా ఆ పుస్తకం కాపీ ఒక్కటేనా దొరికి, పునర్ముద్రించుకుంటే తెలుస్తుంది! ఆ (గ్రంధం ఇప్పటికీ నా జ్ఞాపకాల మంజూషలో తళతళలాడుతూనే వుంది. మూత తెరిచీ తెరవగానే పరిమళాలు వెదజల్టుతూనే వుంది. స్పృతి మంజూష తెరచి అందినంతవరకూ లోపలొళ్ళగలిగితే...... _ ల. *“ఫాంటమారా' ఇతివృత్తం చాలా విచిత్రమైనది. ఫాంటమారా అనేది ఒక మారుమూల గ్రామం పేరు. కునికిపాట్టు పడుతూ, గతానుగతిక జీవనమార్లాలలో సుడిసుళ్ళు తిరుగుతూ నాగరిక (ప్రపంచానికి సుదూరంగా వుంటుందా గ్రామం. ఆ గ్రామానికి విద్యుదీకరణం చేయాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించి, సిబ్బందినీ, వైర్దు, స్తంభాలు, యితర పరికరాలతో పనివాళ్ళనూ పంపుతుంది. ఆ గ్రామం చేరుకుని- గ్రామమంతా తిరిగి చూస్తారు. ఏవేవో మాట్లాడుకుంటారు ఉద్యోగస్తులూ, పనివాళ్ళూను. గ్రామంలో దారుల ప్రక్కగా గోతులు తవ్వుతూంటాలు. గ్రామస్టులు ఎవరువీళ్ళు ఎందుకిలా చేస్తున్నారంటూ గుసగుసలాడుతారు. చివరికి పనివాళ్ళని అడుగుతారు... వాళ్ళు చెబుతారు. (గగ్రామస్టుల కర్టమైందేమంచారా-గోతులు తవ్వి, స్తంభాలు దింపి, తీగలు కట్టి వీళ్ళు ఆ గ్రామాన్నెక్కడికో తీసుకుపోదలచారని! వాళ్ళకి సహజంగా చాలా కోపం వచ్చింది. వీళ్ళావరో పగటి దోపిడీదొంగలుగా నిర్ణయించుకున్నారు. కొన్ని సంవత్సరాల (క్రితం యిలాగే ఒక ముఠా ఆ గ్రామానికి వచ్చింది. అంతా నిద్రపోత్తున్న సమయంలో గ్రామస్తుల గు(ర్రాల్నీ, పశువులనూ తోలుకుపోయారు. తెల్లవారి చూస్తే ఒక్క గు[ర్రమూ లేదు, ఒక్క పళశువూ లేదు. అలాగే, యిప్పుడు వీళ్ళు ఈ గ్రామొన్నే ఎత్తుకుపోడానికే యిదంతా చేస్తున్నారని న్మిర్ణయించుకుంటారు. గ్రామస్తులంతా ఏకమై మరునాడు పనివాళ్ళనూ, ఉద్యోగుల్నీ- తక్షణం తమవూరు విడిచిపొమ్మంటారు. తగాదా ముదురుతుంది. వాళ్ళని చావగొట్టి గ్రామం నుంచి తరిమేస్తారు. అబోదిబోమంటూ ఎలక్షిక్‌ పనివాళ్ళు పారిపోతారు. కొన్నాళ్ళ తర్వాత ప్రభుత్వోద్యోగులు వస్తారు. నచ్చచెప్పుడానికి ప్రయత్నిస్తారు. గ్రామస్టులు ,. ససేమిరా ఒప్పుకోరు. తమ గ్రామాన్ని తీగలతో బంధించి తీసుకుపోడానికే కుట్రపన్ను తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 81

తున్నారని వాళ్ళని తిడతారు. చివరికి ప్రభుత్వం ఈ మూర్దలతో వేగలేక- ఆ ప్రాజెక్టు విరమిస్తుంది. ఇదీ సూలంగా ఫాంటమారా కథ!.....

మనదేశంలో రైలుదారులు వేస్తున్నదశలో కొన్ని ప్రాంతాల ప్రజలు ఇలాగే అనుమానించి ప్రతిఘటించారట. ఇంత ప్రతికూలమైన ఇతివృత్తాన్ని స్వీకరించి ఎంత హృద్యంగా రచించి వుండకపోతే- ఇగ్నేషియోసైలోన్‌ ఇంత ఆకర్షవంతం చేయ గలుగుతాడు?! దాన్ని దత్తుగారు తెలుగులో ఎంత మనోజంగా అనుసృజించి వుండకపోతే- ఇంత చిరస్మరణీయత సాధించగలుగుతారు?

అశ్వనీకుమారదత్తు మళ్ళీ కనిపించలేదు. వారి భోగట్టా (శ్ర, నిడమర్తి ఉవూరాజ్‌ ద్వారా తెలుసుకుంటూ- హార్లికతృప్తి భబించేవాడిని, వారె క్కడో రాయలసీమలో ఉన్నారనీ, ఏదో కార్యాంతరమగ్నులై వున్నారనీ వింటూండేవాడిని! ఆ పని గురించి నేను తబిసీళ్ళు తెలుసుకోవలసినదేమీ లేకపోయింది. మరచిపోడానిక్తే ప్రయత్నించాను. కాని అశ్వనీకుమారదత్తు తమ్ముడుగా ఉమారాజ్‌ నాకాత్మీయ మి(త్రుడై- ఆయన జ్ఞాపకాలు నెమరువేసుకుంటూ గడపకనూ తప్పిందికాదు.

కాలం దొర్లిపోయింది. ఎవరికోసం అది ఆగుతుంది కనక? ఎవరిపట్లూ అది. దయచూపదు! నిష్కరుణగా సాగిపోయింది.

ఏ సంవత్సరమో సరిగా జ్ఞాపకం లేదు. ఒకసారి విజయవాడలో ఉన్నాను. ఉమారాజ్‌ విజయవాడలోనే ఉంటున్నారు. పదేళ్ళయిపోయిందా! ఇంకా ఎక్కువేమో? ఏమంటారు మిత్రమా? సూర్యారావుపేటలో కాబోలు- మీరు ఒక సందులో ఒక మేడమీది వాటాలో ఉండేవారు. అన్నగారు వచ్చారనీ, రాత్రి యింటికి రమ్మనీ చెప్పారు. వెళ్లాను. ఆ వాటాకు చేర్చి కాళీ డాబా కూడా వుంది. చాపలు పరుచుకుని నడుములు వాల్బాం. తెల్లవార్డూ కబుర్దు చెప్పుకున్నాం.

అళ్వనీకువూరదత్తుని కాలం కాటువేయతేదు. శారీరకంగా ఆయన ఆరోగ్యంగానే ఉన్నారు. మానసికంగా ఉల్లాసంగానే ఉన్నారు. మాటతీరులో అదే మృదుత్వం; సౌజన్యపూరిత సుహృద్భావ వైఖరి; మెత్తని సంభాషణారీతి; ఎన్ని కబుర్ధో.... అలా చెప్పుకుంటూ, చెప్పుకుంటూ కాకులు కూసేవరకూ అలాగే....

ఆయన ఆరోగ్యంగానే ఉన్నారు. నాకేమాత్రం అనుమానం కలగలేదు ఆయన కూడా కాలానికి వశమైపోతారని! కాలానికేంగొప్ప మాయావి; నడిచిపోతూనే ఉంటుంది ఒయ్యారంగా... నిస్ఫారంగా... ఠీవిగా... మంచివాళ్ళని మరీతొందరగా, మరి నిష్పూచీగా

కాటువేస్తూ సాగిపోతుంది! ” 82 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం:

సరిగ్గా ఏతేదీనో తెలియలేదు. అశ్వనీకుమూర్‌ వెళ్ళిపోయారు! ఆయన పేరు ముందు ఇంటిపేరుంచి సంబోధించడం నాకలవాటు లేదు. ఇంటిపేరు పలికేసరికి ఉమారాజ్‌ వచ్చికూర్చుంటారు! ఆయన విశిష్టంగా అశ్వనీకుమారదత్తే! రచయితలైనవాళ్ళు జీవితాంతం ఏదో ఒకటి రాస్తూనే వుండాలి. (ప్రతి రచయితా కనీసం నూరేళ్ళయినా బ్రతికేతీరాలి. రచయితలకు చనిపోయే హక్కులేదు. వృత్తివార్చుకు చూదావునుకున్నారో- దానితోపాటు ప్రవృత్తీ వూరిపోతుంది. సాహిత్యకృషి ఉందే అది ఏకా(గ్రతనీ, ఏకాంతోపాసననీ అభిలషిస్తుంది. శాసిస్తుంది. బెసగనీయదు. అంత ప్రజ్ఞాశాలి అశ్వనీకుమారదత్తు- ఎక్కువగా రాయకపోడానికి కారణం "పైన తెల్పినదే! పాటవం సన్నగిల్లికాదు. మీరేమంటారు ఉమారాజ్‌!? మనం ఏం చేయగలం? కాలం దుశ్చర్యలకీ, సత్కార్యాలకీ సైతం నిర్లిప్తంగా తలవంచే పరిస్టితి మనది. పని ముగించుకొని వెళ్ళిపోయేవారికి అ శ్రుపాదేయమందిస్తూ- శూన్యంగా దిక్కులు పరికిస్తూ కొత్తగా అవతరిస్తున్నవాళ్ళకి ఆహ్వాన గీతాలాలపిస్తూ ఇలాగే.....ఇలాగే వీపుమద ఛెళ్ళుమన్న చరుపు వినిపించేవరకూ ఇలొగే....సాగకనూ తప్పదు, సాహిత్యాన్ని సాకకనూ తప్పదు! " ఏమంటారు మిత్రమా? శశ ఈ , త్యాగపురుషుడు మా దత్తు నానా పద్మభూషణ్స్‌ బాలబంధు, కళాసరస్వతి య ప్రా డాక్షర్‌ పి, తిరుమలరావు న సన 263/07, సంబీవరెడ్డినర్‌ మ ఖీ హైదరాబాద్‌ - 500 038 వ ఫోన: 270 263 " ష్‌ | _ (ప్రతి దేళంలోనూ కాన్ని కాన్ని ఉద్యమాలు | యువకులను ఉదిక్తులను చేసి, ఎంత స పతృణాయన అత్మ ం. సాహసాన్గోనా, త్యాగానికైనా వెనుదీయని వారిని అమెరికాలో జార్రి వాషిరగ్రన్‌ నాయకత్వాన ప్రతి రైతూ ఒక సైనికుడిగా, ప్రతి (ప్రాంతమూ లేక పంటపాలమూ ఒక రణభూమిగా స్వాతం త్రోద్యమం నడిపారు. అలాగే, తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 83

రష్యాలో జరిగిన కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం (ప్రపంచంలోని మేధావులను, ఆశావాదులను సామ్యవాద సిద్దాంతాలకు, అంతకు మించి రష్యాలోని లెనినిస్టు, కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతాలకు ఆకర్షితులను, అంకితులను చేసింది. భారతదేశంలో 1920, 30,40 సంవత్సరాలలో దశలవారీగా మహాత్మాగౌంధీ నడిపిన శాంతియుత సత్యాగ్రహం దేశ ప్రజలను స్వాతంత్ర్య పిపాసులను చేసింది.

1930-40ల మధ్య జాతీయోద్యమ సంరంభంలో పడమటి పెనుగాలులు వీచి, కొందరిని సామ్యవాదులుగాను, మరికొందరిని తీవ్రవాద కమ్యూనిస్త్రులుగాను “పదండి ముందుకు” అంటూ, ''ఇంక్విలాబ్‌ జిందాబాద్‌'' అంటూ, *'విప్లవం వర్హిల్దుగాక” అంటూ పిడికిళ్ళు బిగించి చేతులెత్తే కవమ్యూనిస్పు వాతావరణం జాతీయోద్యమ తరుణంలో తుపానుగాలిలా యువకులను స్పందింప చేసింది. అలా స్పందన చెందిన యువకుల్లో (శ్రీ నిడమర్తి అశ్వినీకుమారదత్తు ఒకరు,

“దత్తు అనే పేరును బట్టే బెంగాలీగా భావింపబడినా, అశ్వినికుమారదత్తు మా మామగారి స్వగ్రామమైన పశ్చిను గోదావరి జిల్టా, తాడేపల్లిగూడెం తాలుకా, నిడమర్రు (గ్రామవాసి. గ్రామవాసి అని ఎందుకు నొక్కి చెప్పానంటే, యీ విప్పవ నినాదాలు ఎలా గ్రామ గ్రామానికీ పాకి ప్రజా హృదయాలను ఆకట్టుకున్నాయో తెలుసుకోడానికి మాత్రమే. ఈ తుపాను గాలికి స్పందించిన దత్తు సోదరులతో సహా కుటుంబమంతటినీ స్పందింపచేశాడు. వీరందర్నీ ఆ కాలపు కరడు కట్టిన కమ్యూనిస్టు లనవచ్చు! ఆ కోవక్తీ, 'ప్రతిభకీ చెందినవాడు అశ్వినీకుమారదళ్తు.

దత్తు నవ్వుతూ, ఊగుతూ తన సిద్దాంతాలను నిర్వచిస్తూండేవాడు. కార్యశూరుడు. తన ఆశయాలను గ్రామ (ప్రాంతాళ్లో ప్రయోగ రూపేణా ఆచరణలో ట్టాలన్న ఉత్సాహంతో, తన ప్రధమ ప్రయోగాన్ని కొల్లేరు ప్రాంతమైన నిడమర్రు పరిసర రైతులతో (ప్రారంభించాడు.

కొల్లేరు ఒక పెద్ద సరస్సు. కొల్లేటి ప్రాంతానికి ఒక ప్రత్యేకత వుంది. అక్కడ చేలయకరాల్లో వరి సాగు చేయబడేది. పంటలు అనిశ్చితంగా వుండేవి. పండినప్పుడు విరగపండేది. లేనప్పుడు మునిగిపోయేది. వేల యకరాలు పెద్ద మోతుబరి భూస్వాముల ఆక్రమణలో వుండి, బీదలకు తగిన స్ట్రానం వుండేది కాదు. సాగుకు లాయకైన వందల యకరాల భూమి అప్పటి రష్యాలో ప్రయోగం జరుగుతున్న సమిష్టై వ్యవసాయానికి అనుకూలంగా వుండేది. కమ్యూనిస్తు భావాలకు అంకితమైన దత్తు సమిష్టి వ్యవసాయ

ప్రయోగం ద్వారా బీదరైతులకు సహాయం చేసే ఒక ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఈ ప్రయోగం పెద్ర రైతులకు వ్యతిరేకమైనందున పెద్దన్నగారికి దత్తుమీద, ఆయనతో 84 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

సహకరించిన చిన్న సోదరుల మీద కోపంగా వుండేది. కొంతక్షాలం దత్తు, ఆయన తమ్ముళ్ళు యిద్దరూ ఆ ప్రాంతంలో తమ కమ్యూనిస్టు సూ(త్రాలను అమలు జరుపుతూ “గడిపారు. అది వీరు సామాన్యుని ఆర్రికాభివృద్రికి చేసిన కార్యక్రమానికి తార్కాణం.

దత్తు బెనారెస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో పింగాణీ పరిశ్రమను గూర్చి పట్టుభోదు లయ్యారు. (ప్రకాశం పంతులుగారి (ప్రభుత్వంలో పారిశ్రామిక శాఖల్లో శిక్షణ పొందిన యువకులకు ప్రభుత్వోద్యోగాల్లు నియమింపబడే అవకాశం కలిగింది. అప్పుడు దత్తు పరిశ్రమల శాఖలో ఉద్యోగంలో చేరి, లఘు పరిశ్రమలకు 'ప్రోద్దులం యిచ్చేందుకు తోడ్పడ్డారు. కమ్యూనిస్టు దత్తు ప్రభుత్యోద్యోగంలో ఎలా చేరారని ఆశ్చర్యపడనక్కత్లేదు. కాల|క్రమేణా జాతీయ ప్రభుత్వాలు అధికారంలోకీ రావడంతో, (ప్రకాశంగారి హయాంలో, వయస్సు, విద్యార్హత నిబంధనలు సరళీకరింపబడి, అనుభవానికి (ప్రాధాన్యం యివ్వబడింది. దేశభక్తి తత్వంతో ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రజాసేవ చేయవచ్చునన్న భావంతో శ్రీ/ దళ్తు (ప్రభుత్యోద్యోగంలో చేరడం తటఫ్రీంచింది.

పరిశ్రమల శాఖలో “పాటరీ డెవలప్‌మెంటు ఆఫీసరు'గాను, "స్పెషల్‌ ఆఫీసర్‌ ఫర్‌ ది డెవలప్‌మెంట్‌ ఆఫ్‌ కాటేజ్‌ ఇండప్రీస్‌ ఇన్‌ సీడెడ్‌ డిస్ట్రక్స్‌' గాను పనిచేస్తూ రాష్ట్ర పర్యటన (క్రమంలో ఖనిజాలను, పరిశ్రమలను పరిశీలిస్తూ, కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్లలో పింగాణీ పరిశ్రమ స్టాపనకి అవకాశాలున్నట్లు అభిప్రాయపడ్డారు. ప్రభుద్యోద్యోగంలో చాలా పైస్తాయికి పోయే అవకాశం వున్నా, భద్రజీవితాన్ని విడిచి, ప్రభుత్వ నౌకరీకి రాజీనామా యిచ్చి, తన సోదరులు సత్యనారాయణ, ఉమారా జేశ్చరరావులను కలుపుకొని, బేతంచెర్తలో ' ప్రగతి ఫైర్‌బిక్స్‌ అండ్‌ పాటరీస్‌' అనే పరిశ్రమను స్ట్రాపించారు. ఈ ప్రయత్నంలో కుటుంబ ఆస్తిని చాలావరకు కరిగించినట్టు గుర్తు! దత్తు జీవితంలో గణనీయమైన భాగం యీ పరి శ్రమను అభివృద్ది చేసే కృషికి అంకితమైంది. కాని ఆయన కృషికి తగిన ఫలితం రాలేదు. చివరకు ఆ పరిశ్రమ నుంచి బయటపడే (శ్రమకే ఆయన ఆహుతయ్యారు. హఠాత్తుగా గుండెపోటువలన కర్నూలు ఆస్పత్రిలో మరణించారని విన్నాను.

(శీ దత్తు జీవితమంతా మొదట గ్రామీణ ప్రజల అభివృద్దికే అంకితమైంది. 1930-40 దశకాల్లో దేశమంతటినీ ఉరూతలూపిన కమ్యూనిస్టు భావాలకు అంకితమై, కమ్యూనిజం ఏ రూపంలో వచ్చినా అది బీదజన స్వర్గ సోపానమని భావించారు. అలాంటి దత్తు నడివయస్సులోనే మరణించారు.

యువకుడు, ఉత్సాహవంతుడు, చిరునవ్వుతో వూగుతూ, నా కళ్ళ ఎదుటే తన ఆశయానికి ఆహుతి అయిన వ్యక్తిగా నా మనస్సులో యిప్పటికీ మెలుగుతూనే తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 85

వుంటాడు ,శ్రీ దత్తు. ప్రపంచ జ్ఞానకూన్యులని పెద్దలు (ప్రేమపూర్వకంగా తిట్టినా, వారి తిట్లే శ్రీ దత్తువంటి త్యాగపురుషులకు, ఆశయాలకు అంకితులైనవారికి ఆశీర్వచనాలు. నేటి గర్భచోవ్‌ “పెరిస్తోయిక' తో వచ్చిన ప్రజాస్వామిక వాతావరణంలో, అమెరికన్‌ కబంధ వాస్తాల్లో చిక్కుకున్న నేటి రష్యన్‌ 'ప్రజానీకాన్నీ, వారి బాధలనీ చూసి, మా దత్తు ఏమనేవాడో! శశ 3 ఇందుకూరి సుబ్బరాజు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా రైతు సంఘం స్ఫూర్తి భవన్‌ రామచంద్రరావు పేట ఏలూరు - 2 తాడేపల్లిగూడెం 4-9-1993 డియర్‌ కాద్రేడ్‌ ఉమారాజేశ్వరరావుగారూ నమస్తే ' మీ ఉత్తరం చాలా ఆనందం కలుగదేసినది. 1940 నుండి 1946వరక మనకున్న నిత్యసంబంధములు, మీ గ్రామంతో, అనగా మీ కుటుంబంతో వున్న సంబంధం మరువరానిది. 1940లో తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా కేశవరం (గ్రావుంలో షార్షీ సెల్టు ఏర్పడినది. ఆ సెల్టులో సభ్యులు కా(మ్రేడ్‌ నిడమర్తి అశ్వనీకుమారదత్తు. రహస్య పాన్ట్‌ నిర్మాణం కాబట్టే “"సెల్టు'' కేరుతో నిర్మాణం వుండేది. సెల్టులో యితర సభ్యులు: (1) కె. బుల్లిరాజు (2) దండు సుబ్బరాజు (3) లచ్చిరెడ్డి సన్యాసిరావు (4) యిందుకూరి సుబ్బరాజు (5) సంకు అప్పారావు. సంకు అప్పారావుగారు ఆర్గవైజరుగా వుండేవారు... (ప్రతివారం సమావేశం జర్‌గేది. అప్పుడప్పుడు, దాదాపు వారం పదిరోజులకు దత్తుగారిని సంకు కలుస్తూండే వారు. అది స్వతంత్ర పోరాట కాలం. భూస్వాముల కుటుంబంనుంచి వచ్చి, గ్రాడ్యుయేట్‌ అయ్యుండి, కమ్యూనిస్టుగా వుండడం అంటే, అది ఎంతో 'ప్రతిష్టగా వుండేది. (బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా అవసరమైతే సాయుధ పోరాటం జరపడానికి కూడ సిద్రపడే ఆ అక్షణమునకు జనం ఎంత విలువ యిచ్చేవారో చెప్పునలవి కాదు. కాంగ్రెస్‌వాదులు కూడా అంతగా ఆదరించేవారు. 86 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శన6

1940లో జిల్లా పార్టీ ఆకలి యాత్రకు పిలుపు యిచ్చినది. సంకు పూర్తి రహస్య జీవితం. నేను తాలూకా కాంగ్రుు సహాయ కార్యదర్శిగా వుంటూ, ముందు సెమీ లీగల్‌, తర్వాత రహస్యంగా వుంటూ వచ్చాను. సంక్సు, నేను కలిసి పేటల్టో రాత్రిళ్ళు మీటింగులు పెట్టేవాళ్ళం. చివరకు 42 గ్రామాల నుండి సుమారు 4 వేలమంది వ్యవసాయ కూలీలను సమీకరించాం. తహసీల్దారు వద్దకు ప్రదర్శనగా వెళ్ళి మెమొరాండం యివ్వాలి. ఈ పని ఎవరు చేయాలి? రీగళ్‌ా వుండి, దక్షత వుండి, సమస్యను అర్హం చేసుకుని, రిప్రెజొంట్‌ చేసే బాధ్యత కామ్రేడ్‌ దత్తుకి యివ్వబడింది. ఆ బాధ్యతను తహసీల్దారు ఆఫీసుకి వచ్చి కా(మేడ్‌ దత్తు నిర్వహించారు. జూన్‌ మాసం తర్వాత, తిరిగి నవంబరు వరకు, అనగా కోతలు వచ్చేవరకు వ్యవసాయ కార్మికులకు పనులు వుండేవి కావు. అందుచేత పనులు లేని రోజుల్లో పనులు చూపించాలని ప్రభుత్వంపై ఒత్తిడి తీసుకురావడానికి యీ ఆకలి యార్ర నిర్వహించబడింది. నిడమర్రు గ్రామం నుండి వ్యవసాయ కార్మికులను తీసుకు రావడానికి దత్తు కృషి చేశారు. ఆ యాత్రను ఒక విధంగా, యీ తాలూకాలో చరిత్రాత్మకమైనదిగా వర్ణించవచ్చును. ఆయన చక్కని ఉపన్యాసకుడు, వక్త. ముఖ్యంగా, సమస్యను అర్హం చేసుకోవడంలో మంచి (ప్రావీణ్యత వుండేది. కమ్యూనిస్టు నాయకులకు రహస్య జీవితంలో, మీ యిల్లు ఒక స్టావరంగా వుండేది. మీ పెద్ద అన్నగారు తప్ప అంతా రాజకీయంగా అనుకూలమే గదా! నిడమర్రు గ్రామం ఫిర్కాకేంద్రం. అంతేగాకుండా, సాంఘికంగా, ఆర్ధికంగా ప్రజల్లో మార్పు తెచ్చేందుకు దత్తు ఆ గ్రామంలో చేసిన కృషి మరువరానిది. కొల్లేటి భూములు పేదలకు దక్కాలని, పూర్తి ఫలితం వారే అనుభవించాలని, కొల్లేరు అన్సర్వీ రైతుల పోరాటానికి నాయకత్వం వహించి, కలెక్టరు వద్దకు రాయబారం నిర్వహించడంలో దత్తు వహించిన పాత్రగణనీయమైనది. ఆనాడు జమీందారీ విధానం అళ్యున్నత దశలో వుండగా, నిం(డ్రకొలను వెళ్లే కాల్వతవ్వకంలో (ఆ కాల్వను జమీందారు తవ్వించాలి) దత్తు యిచ్చిన తోడ్పాటు పేర్కొనదగినది. అధికోత్పత్తి చేయాలని మనం పెద్ద యెత్తున ప్రచారం చేసే సందర్భంలో (బెంగాల్‌ కరువు 1943, 1944 గ్రోమోర్‌ పుడ్‌ (ప్రచారం), ఎరువులు వాడాలని రైతుల్లో ప్రచారం, పార్క పలుగు, బండి పట్టాలు దొరకని సమయంలో, అనగా యుద్ద కారణంగా అంతా యుద్ద భూమికే అనే పరిస్థితుల్లో, దొంగ వ్యాపారానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఆందోళనకు మీ కుటుంబం ఎంతో తోడ్పాటు యివ్వడం జరిగింది. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 87

(ప్రజలను రాజకీయంగా ఎడ్యుకేట్‌ చేయాలంటే, తదనుగుణమైన అతివాద, ప్రజాస్వామిక, విష్తవాత్మక (గ్రంథాలను (ప్రచురించే కృషి అమూల్యమైనది. అందుకు మీ సోదరులు చేసిన కృషి నావంటివాళ్ళకు ఎంతో స్పూర్తినిచ్చేది.

(ప్రజలను ఎడ్యుకేట్‌ చేసేందుకు కొన్ని ఆయుధాలు వున్నాయి. ఇదినా జీవిత అనుభవం: (1) మీటింగులు (2) పత్రికల ద్వారా వార్తలు (3) రిపోర్టింగ్‌ (4) కల్చరల్‌ ప్రోగ్రాంల ద్వారా ఉత్తేజపరచడం (5) పుస్తకాలు, సాహిత్యం అందజేయడం.

ఆనాడున్న పరిస్టితుల్లో సాయుధ పోరాటం ద్వారా తెల (ప్రభుత్వాన్ని మట్టుబెట్టి, స్వాతం(త్యం సంపాదించి, సోషలిజాన్ని సాధించాలనే ఆశయంతో, లత్యంతో ఉప్పొంగిన భావాలతో పనిచేసే రోజులు అవి. తదనుగుణమైనకేడరును సృష్టించుకోవాలని, క్రమశిక్షణ, నైతికవిలువలు కలిగి, వెప్పేది ఆచరణలో పెట్టడం తప్పు, వురొక మినహాయింపు లేకుండా, విష్ణవ దీక్షతో; ఎలాంటి త్యాగాలైనా చేయాలనే దృఢ సంకల్పంతో నడిచిన కాలం అది.

పార్టీ మీద నిషేధం తాలగిన తర్వాత మీ గ్రామంలో జరిగిన తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా (జిల్లా) జనరల్‌ బాడీ సమావేశంలో కా(మ్రేడ్‌ పుచ్చలపల్లి సుందరయ్యగారు

యిచ్చిన రిపోర్టు (1942లో) జ్ఞాపకమే. అప్పుడు నేను వేరే ప్రత్యేకమైన (ట్రెయినింగ్‌ కాంపుకి వెళ్చియున్నాను.. ఎంతో ఉత్సాహంతో, పట్టుదలతో ఆ సమావేశం మీ గ్రామంలో, మీ యింట్లోనే జరిగింది. దీనికి కామ్రేడ్‌ దత్తు చేసిన ఏర్పాటు మీకు తెలిసినదే. పాన్టీ మీద నిషేధం తొలగిన తర్వాత 1942 ఆఖర్లో మరో సమావేశం మీ నిడమర్రు గ్రామ దేవాలయ ఆవరణలో జరుగుతూండగా 144 సెక్టన్‌ విధించడంతో, పోలీసులు ఆవరణలోకి రాకముందే సమావేశాన్ని పత్తేపురానికి మార్చాము. ఆనాడు మీరు ప్రచురించిన సాహిత్యం సాహసంతో కూడిన, విష్తవాచ్మకమైన చర్యా భావిస్తున్నాను. అది (ప్రచురించాలంటే డబ్బుకావాలి. ఆనాడున్న ఆఫ్రిక పరిస్టితుళ్లో ఆ ప్రయత్నం చేసి, విజయవంతమవడం ఎలతో ముదావహం. కా(మ్రేడ్‌ దత్తుకి జోహార్డు. వారి కుటుంబం వర్ధిల్లాలి. అభినందనలతో యిం. సుబ్బరాజు. షరా: మీ అన్న కా(మ్రేడ్‌ సత్యనారాయణగారు చనిపోయిన విషయం చాల రోజుల వరకు నాకు తెలియలేదు. తెలిసిన తర్వాత వెళ్త, అక్కడ ఎవరూ లేరు. సకాలంలో వెళ్ళలేనందుకు నాకు ఎంతో బాధ కలిగింది. ఎంత తప్పు చేశానో అని తలుచుకున్నప్పుడు నాలో నేను బాధపడతాను. 88 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్గునం

న! వెన్నా నరసింహారావు (బుర్రకథ ఆర్రిస్తు) వాసవ్య నగర్‌

యాలాల విజయవాడ-6 య ఆ. కామ్రేడ్‌ ఉమారాజేశ్వర రావుగారికి, మ. అది 1943. ఏలూరు కాపురస్తులు య్‌ (రం న నుల్లిఖార్టునరావును, కారిమిల్లి నమూణిక్యాల లా నో ఫాం. |. రావును, నన్నురాజకీయ ప్రచారం కోసం పశ్చిమ ॥ - గోదావరి జిల్దా పార్టీ కమిటీ బు(ర్రకథ దళంగా " ఏర్పాటు చేస్తి మాకు బు(ర్రకథ (ట్రెయినింగ్‌ ట్‌ | | యిప్పించింది. మేము ముగ్గురం కమ్యూనిస్టు | చా నానా. షార్టీ సభ్యులం. ష్మర్టీ జిల్దాలోని కొన్ని ముఖ్యమైన తాలూకాల్లో కొన్ని కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసి, మమ్మల్ని బుర్రకథలు చెప్పేందుకు పంపించింది. మేము కొన్ని కేంద్రాల్లో బుర్రకథలు చెప్పి, తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా నిడమర్రు గ్రామం చేరుకొని అశ్వనీకుమార దత్తుగారి ఇంటికి వెళ్ళాము. ఆ ఇళ్లే మా (ప్రచార కార్యక్రమాలకు కేంద్ర నిలయమని మేము వెంటనే తెలుసుకోగలిగాం. ఆ యింటిలోని వారందరూ మమ్మల్నింతో ఆప్యాయంగా చూసేవారు.

అశ్వనీకుమార దత్తుగారు బాగా చదువుకొని డి(గీ సంపాదించుకున్న వారుగా, బాగా రాజకీయ, సాహిత్య అధ్యయనం చేసినవారుగా మేము గుర్తించగలిగాం.

మొదట్జో, వారి యింట్లో బీరువాల నిండా వివిధ భాషల్లో వున్న గ్రంథాలను చూసి, యిదాక పెద్ద న్యాయవాదిగారి ఇల్లని అనుకొన్నాము! కాని రెండు మూడు రోజుల్లో యీ ఇళ్గాక రాజకీయ ఎిజ్ఞాన సాహితీ వేత్తగారిదని అరం చేసుకోగలిగాము.

మమ్మల్ని వెంటబెట్టుకొని కొన్ని గ్రామాలకు బుర్రకథలు చెప్పేందుకు తీసుకొని వెళ్ళేవారు. పగటివేళ మాకు (ప్రపంచ రాజకీయాలు, జాతీయ పార్టీల సిద్దాంతాలు, కాంగ్‌ విధానాలు, కమ్యూనిస్టు సిద్దాంతాలు బోధించేవారు. ప్రపంచ యుద్ర పరిణామాలు చెప్పేవారు. దత్తుగారు మంచి రాజకీయ అధ్యాపకులు.

దత్తుగారి యించ్గ్లో ఎవరూ కులభేదాలు పాటించేవారు కారు. తాము (బాహ్మణులైనా, బ్రాహ్మణేతరులమైన మాకు యింట్లో తమ సరసన ఆతిధ్యమిచ్చి, తమ తోటివారిగా గౌరవమిచ్చేవారు. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 89

బ్రిటిష్‌ సామ్రాజ్యవాదానికి వ్యతిరేకంగా స్వాతంత్ర్య సాధన షైక లక్ష్యంగా వున్న రోజులవి. సాంఘిక దురాచారాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతూ, స్వాతంత్ర్య సాధన కోసం, కమ్యూనిస్టు సమాజం కోసం తను జరిపే పోరాటంలో తన సోదరులు ఉమారాబేశ్చర రావు, సత్యనారాయణగ్గార్హను కూడా దింపి, జీవితాంతం ప్రజాసేవకి అంకిళులైన నిడమర్తి అశ్వనీకుమార దత్తుగారికి నా హృదయ పూర్వక విప్లవ జోహార్జు. ం ఇటు వెన్నా నరసింహారావు శం 3 ముళ్ళపూడి భద్రం ('“భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ - విశాఖ జిల్లా శాఖ చరిత్ర అనే వ్యాసం నుంచి) గ్‌. ము. ॥ “1935 సం॥లో పార్టీ ఆర్గనైజరుగా కా॥ గ నం. కొత్తమాసు సత్యనారాయణను విశాఖపట్నం గ స =. జిల్లాలో పనిచేయడానికి పార్టీ పంపింది. అప్పుటచికి య. స... = ఆంధ యూనివర్సిటీలో లైబేరియాన్‌గా భి న శ పనిచేస్తున్న అబ్బూరి రావంకృష్టారావు, ్న్ర్న సల్ల " ( ఇనన్ఫూారన్సు కంపెనీలో పనిచేస్తున్న దర్శి స లౌ, చెంచయ్య, గుంటూరునుండి వచ్చిన అత్తలూరి నో + య / గ ఉ€ నరసింహారావు గార్డు షార్టీ సభ్యులుగా ఉండేవారు. | న కా॥ సత్యనారాయణ ఉండే గోకుల్‌దాస్‌ లాడ్జిలో ( న. | య అప్పుడు ఆర్‌. యం. యస్‌ స్యార్టర్‌గా పనిచేసూ, స. “దరిమిలా, విశాలాంధ్ర సంపాదకులైన ఏటుకూర్ర బలరామమూర్తిగారు, (కా! కొత్తమాసు సత్యనారాయణ కూడా యూనివర్సిటీ విద్యార్షిగా వున్న నిడమర్తి అశ్చనీకుమార దత్తు, ఉమారాజేశ్వరరావు, సత్యనారాయణల గదిలోనే వుండేవారు. -సం.) నిడమర్తి అశ్వనీకుమార దత్తుగారు పార్టీ సభ్యులుగా ఉండేవారు, ఆ తరువాత దత్తుగారి సోదరుడు ఉమారాజేోశ్చోరరావుగారు కూడ వుండేవారు. వైద్య విద్యార్డులలో డా! బి. సుందరరామమూర్తి, డా॥కె. సోమయ్య, డా॥ గద రామకోటేశ్చర రావు, డొ॥ కుప్పా వెంకట్రామ శ్యాస్త్రి, డొ॥ సి. సూర్యనారాయణ, డా॥ ఐ. చలపతి నాయుడు గార్డు సభ్యులుగా ఉండేవారు. విద్యార్ది ఫెడరేషన్‌, యువజన సంఘాల పేర్లతో కరపత్రాలు వేసి పంచిపెట్టడం, పార్టీ సాహిత్యం, పత్రిక అమ్మడంతో పాటు పోర్టు కార్మికులలో పనిచేయడం వీరి కార్యక్రమాలుగా ఉండేవి. ఒకసారి సంఘ నిర్మాణానికి (ప్రయత్నించి విఫలమైన పోర్టు కార్మికులు 1936 జనవరిలో కాంగ్రస్‌, కమ్యూనిస్టుల 90 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

సహకారంతో సంఘాన్ని నిర్మించుకోగలిగారు. ఆ సంఘం 1936 అక్టోబరులో రిజ్యస్టరయింది. దానికి కాంగ్రస్‌ నాయకుడు డా॥ యం.వి కృష్ణారావు అధ్యక్షులుగాను, కా॥ అత్తలూరి నరసింహారావు (ప్రధాన కార్యదర్శిగాను ఎన్నుకోబడ్డారు. సంఘ నిర్మాణ దశలో ,శ్రీ, మారేమండ రామచం(ద్రకవి (అందరూ కవిగారు అని పిలిచేవారు) గారి, యింట్లో కార్మికులు సమావేశమయేవారు. ఆయన సంఘ నిర్మాణానికి చాలా సహాయం చేశారు.

బెనారెస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో చదువుతున్న రోజుల్లో పార్టీ సభ్యుడయిన కా॥ చండ్ర రాజేశ్చరరావుగారు 1936లో విశాఖపట్నం మెడికల్‌ కాలేజిలో చేరారు. ఆ తరువాత పార్టీ సభ్యులు యాక్షివు అయినారు. యం.బి.బి.యస్‌ డి(గ్రీ గుర్తింపు ప్రధాన డిమాండుగా వైద్య విద్యార్దులు ఆందోళన చేశారు. కా॥ సి.ఆర్‌. మధ్యలోనే చదువుకు

స్వస్తి చెప్పి రాష్ట్ర బాధ్యతలను తీసుకోడానికి వెళ్ళినారు. అదే సం॥లో హిరేన్‌ ముఖర్జీ యూనివర్సిటీలో లెక్టరర్‌గా పనిచేసినారు.

కార్మిక సంఘ నిర్మాణ సందర్భంలో పరిచయమయిన పోర్టు కార్మికులకు అధ్యయన తరగతులు నడిపేవారు. ఆ విధంగా హాజరయిన వారిలో కా॥ వైదాడ లచ్చన్న, మోటూరు వీరాస్వామి, కదిరి తాత, వాడమొదలు అప్పల నరసయ్యలు ముఖ్యులు. వారు ఆ తరువాత షార్టీ సభ్యత్వం తీసుకున్నారు. విశాఖపట్నం జిల్లాలో అదే మొదటి ష్రీ కార్మిక శాఖ.

• 1937 సం॥లో రాష్ట్ర శాసనసభకు 1935 సం॥ చట్టుం ప్రకారం ఎన్నికలు జరిగాయి. విశాఖపట్నం జనరల్‌సేటుకు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్దిగా (శ్రీ తెన్నేటి విశ్వనాధంగారు పోటీచేయగా, ఆయనకు వ్యతిరేకంగా జస్టిస్‌ పార్టీ తరపున పలుకుబడి కలిగిన శీ ఎ.వి.భానోజీరావుగారు నిలబడ్డారు. తేబరు సీటులో కాంగ్రెసు అభ్యర్ధిగా (శ్రీ, కరుణాకరం సుబ్బారావుగారు (విజయనగరం) పోటీ చేశారు. రెండు సీట్టలోనూ కాంగ్రెసు అభ్యర్జ్హులను కమ్యూనిస్టు పార్టీ బలపరిచింది. బొబ్బిలి నియోజక్షీ వర్గంలో (శ్రీ వి.వి. గిరిగారు పోటీ చేశారు. మీటింగులు జరగకుండా చెడొట్టుడానికి ఏనుగులను పంపించారు బొబ్బిలి రాజాగారు.

1932, 1934 కాంగ్రెసు నిర్వహించిన ఉద్యమాలు విఫలమయినందున, ప్రజలలో నివురుగప్పిన నిప్పువలె వున్న సామ్రాజ్య వ్యతిరేకత, స్వాతంత్ర్యం పట్లు గల అభిమానం ఈ ఎన్నికల్లో (బ్రవ్మాండంగా ్రజ్వరిల్లి, ఉమ్మడి మ(ద్రాసు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెసుకు అఖండ విజయం చేకూరింది. (శ్రీ సి. రాజగోపాలాచారిగారి నాయకత్వం (క్రింద మంత్రివర్గం ఏర్పడింది. ప్రజల్లో ఉత్సాహం, ఆశలు కలిగాయి, తమ బాధలు కొన్నైనా తీరుతాయని. | తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 91

ఈ సం॥లోనే (శ్రీయుతులు అబ్బూరి రామకృష్ణారావు గారిని, అత్తలూరి నరశింహారావుగారిని, పోర్టులో అప్పటికి ఉద్యోగిగా వున్న(శ్రీ, చీకటి పరశురాం నాయుడు గారిని యం. యన్‌. రాయ్‌ ప్రబోధిస్తున్న పాలసీని ఆమోదించి, అమలు జరుపుతున్నందున పార్టీ నుండి తొలగించడం జరిగింది. (శ్రీ, యం.యన్‌. రాయ్‌గారు టవును హాలులో మీటింగు జరిపితే విద్యార్థి ఫెడరేషన్‌, యువజన సంఘం పేరుతో గొడవ పెట్టారు.

1938 జూన్‌/జూలై నెలల్లో చిట్టివలస ఫ్యాక్టరీ లోపల ఖైఠాయింపు సమ్మె చేస్తున్న కార్మికులపై అర్రరా(్రి వేళ పోలీసులు తుపాకులు కాల్చినారు. ఈ ఘాతుకాన్ని ముఖ్యమంత్రి రాజాజీ సమర్రించారు. అందుచే కాంగ్రెసు యడల కార్మికుల్లో నిరసన భావం కలిగింది. ఈ కాల్పులకు వ్యతిరేకంగా కరపత్రాలు వేసి పార్టీ సభ్యులు విస్ప్రత ప్రచారం చేశారు. ఈ సందర్పంగా కాల్పులపై విచారణ జరపడానికి నియమింపబడిన అనధికార సంఘంలో సభ్యుడుగా కా॥ జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్యగారు చిట్టివలస వచ్చి సభలు జరిపి కార్మికుల్లో ధైర్యం కలుగజేశారు.. విశాఖపట్నంలో కూడ సభ జరిపి కాల్పులను ఖండించడం జరిగింది. చిట్టివలస కార్మికులకు కమ్యూనిస్టులతో పరిచయం మొదటిసారి అయింది.

ఆం(ధ్ర మెడికల్‌ కాలేజి యం. బి. బి. యస్‌ డి(గీకి గుర్తింపు యివ్వ నిరాకరించి నందున ఆరోగ్య శాఖా మంత్రి డా॥ టి.యస్‌.యస్‌ రాజన్‌ మెడికల్‌ కాలేజీలో జరిపిన సభలో మంత్రి మాట్లాడకుండా విద్యార్దులు (ప్రదర్శన జరిపారు. ఆ తరువాత టవును వాలులో సభ జరపడానికి చేసిన ప్రయత్నం కూడా సఫలం కాలేదు. వైద్య విద్యార్దులు జాలి పేటలో రాత్రి పాఠశాల నడిపేవారు. ఈ రోజుల్టోనే- ఈశ్వర ఫార్మసీలో పనిచేస్తున్న కా[యం.వి. భద్రంతో పరిచయం పెట్టుకొని పార్టీ పత్రిక [1ఇ1(0౧౬| ౯౧౦౧౪ సాహిత్యం యిచ్చేవారు కొ॥ కొత్తమాసు.

చిట్టివలసలో పోలీసు కాల్పుల తర్వాత విశాఖపట్నం జిల్హాతో పనిచేయడానికి కా॥జొ.రా.గారిని పంపారు. ఆయన విజయనగరం కేంద్రయా పెట్టుకొని పనిచేసేవారు. ఆయన మంచి వక్త. తన ఉపన్యాసాల ద్వారా, సంభాషణద్వారా యితరులను త్వరగా ఆకర్షించేవారు. ఆయన ఉపన్యాసాలు ప్రజల్లో ఉత్తేజం కలిగించేవి. ఆ ప్రారంభ దినాల్లో కమ్యూనిస్టు పార్టీ సిద్దాంతాలు, రాజకీయాలు బాగా ప్రచారం కావడానికి ఆయన దోహదం చేశారు.

1938 సం॥లో ఇచ్చాపురం నుండి మ(ద్రాసుకు కాలినడకను రైతు యాత్ర జరిగింది. అందులో కాంగ్రెసు శాసనసభ్యుడు (శ్రీ, పుల్లెల శ్యామసుందరరావు, (శ్రీ గౌతులచ్చన్న, కమ్యూనిస్టుల ప్రోత్సాహంతో జరిగింది. ఈ యాత్ర రైతుల్టొ ఉత్సాహం కలిగించింది. రం తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

(1936,1937,1938 సంవత్సరాల్లో విశాఖపట్నంలో 13-15 సం॥ల వయస్సులో విద్యాభ్యాసం చేసిన నేను పైన పేర్కొనబడిన ఘటనలన్నింటికీ ప్రత్యత్ష సాక్షిని. మా నిడమర్తి సోదరులం మొదట చెంగల్రావు పేటలో వుండేవాళ్ళం. అప్పుడు పాక్షీ సమావేశాలు మా యింట్లో జరోగేవి. తర్వాత కా॥ చండ్ర రాజేశ్వరరావుగారు, మా నిడమర్తి సోదరులం ముగ్గురం మెడికల్‌ కాలేజికి, ఎ.వి, యన్‌ కాలేజికి సమీపంలోని ఉత్కళ్‌ సమాజ్‌లో వుండేవాళ్ళం. దరిమిలా యూనివర్సిటీ విద్యార్హుల సమ్మెలో నాయకత్వం వహించిన అశ్వినీకువూర దత్తుగారిని ఆంధ్ర యూనివర్సిటీ వైస్‌ఛాన్సలర్‌ సి.ఆర్‌.రెడ్డిగారు డిబార్‌ చేశారు. తర్వాత గోకుల్టాస్‌ లాడ్జిలో కా॥కొత్తమాసు సత్యనారాయణగారు మా అన్న సత్యనారాయణగారూ, నేనూ ఉండేగదిలో వుండేవారు. రైతు రక్షణ యాత్రికులు బిలబిలలాడుతూ గోకుల్టాస్‌ లాడ్దికి రావడం నాకింకా కళ్ళికు కట్టినట్టు వుంటుంది. జాలరిపేటలో వైద్యవిద్యార్దులు నిర్వహించిన రా(త్రి పాఠశాలలో నేనూ బోధించాను. వోర్చరు సమీపంలో సము (ద్రపుచొడ్డున జరిగిన హార్చరు కార్మికుల పెద్ద సభలో విశాఖలో మొదటి సారిగా ఎర్రజెండాను నాచేత ''తుమ్మలగారి” ఎగరాలి ఎగరాలి మన ఎ(ర్రజొండా పాడించి, ఎగరేయించడం కూడా నాకింకా బాగా గుర్తు, ॥ సం.- ఉమారాజ్స్‌ న నిడమర్తి రామచంద్రరావు యట రాబాదు . టీ వ్‌. 14-8-93 | 1 ఏ. గ్‌ . " శ (ప్రియమైన చిరంజీవి రాజేశ్వరరావుకి, వ గై న. కునే క్షీ॥ే॥ అశ్వినీ కుమార దత్తు గురించి నాకు చ తెలిసిన కొన్ని విషయాలు తెలియజేస్తాను. శే. . నా జీవితంలో పాప నుంచి పాందినంత మ్‌ త... .... దయానురాగాలు, ప్రేమాదరాలు మరెవరి నుంచీ నేను పొందలేదంటే, అది అతిశయోక్తి కాదు. పాపతో పరిచయం కలిగిన ప్రతి ఒక్కరికీ ఆయన అనురాగం అనుభవంలోకి వచ్చి వుండాలి. అలొగే ఆయన సమున్నత ఊహాశక్తి కూడా. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 93

పాప నుంచి నేనెన్నో గుణపాఠాలు నేర్చుకున్నాను, నా జీవితంలో. ఒకసారి సెలవలకి విశాఖ నుంచి (విద్యార్థిగా) నిడమ(ర్రు తిరిగి వస్తూండగా సొమర్షకోట పంచదార ఫాక్తరీలో సమ్మె జరుగుతోందని విన్న పాప, అక్కడ ఆగిపోయి, సమ్మెకి నాయకత్వం వహించి, యాజమాన్యాన్ని ఒప్పించి, కార్మికుల పక్షాన విజయం సాధించాడు. నిడమఃర్రు వచ్చాక చిన్నవాళ్ళమైన మమ్మల్నందరినీ కూర్చోబెట్టి ఏయే పద్రతుల్లో తను ఆ విజయం సాధించినదీ, ఆ కార్మిక సవుస్యను ఎలా పరిష్కరించినది, మేనేజ్‌ిమెంటును ఎలా ఒప్పించినదీ సవివరంగా చెప్పాడు. దరిమిలా నేను మద్రాసు, బొంబాయి, హైద్రాబాదు నగరాల్లోని గ్లాసు శృేక్టరీల్లో వర్క్స్‌ మేనేజరుగాను, మేనేజింస్‌ డైర్మ్షరుగాను 500 నుంచి 1500 మందిదాకా కార్మికులతో వ్యవహరించ వలసి వచ్చినప్పుడు, సామర్హకోటలో కార్మికుల సమ్మెను పాప పరిష్కరించిన తీరుతెన్నులు నాకు ఆధారభూతాలయ్యాయి. నేనీ విషయాన్ని కృతజతా పూర్వకంగా పాపకి చెప్పినప్పుడు ఆయన ఫులకించిపోయాడు. నాకు కార్మిక సమస్యలు ఎదురైనప్పుడు కొన్నిసార్డు ఆయన ప్రత్యక్షంగా నా సరసన బాసటగా నిలిచి, వాటిని పరిష్కరించాడు. పాపకి మరో గొప్పు ఆకాంక్ష ఉండేది. తను సిరమిక్‌ ఫ్తాక్షరీ పెడతాడు. మీ పినతం డ్రి కొడుకు గోపాలకృష్ణ ఎనామెల్‌ ఫాక్టరీ పెడతాడు. మా తమ్ముడు కొండలరావు మెటలర్షికల్‌ ఫ్టాక్షరీ పెడతాడు. భోగరాజు రామారావు ఇంజనీరింగు ష్మాక్టరీ పెడతాడు. అందరూ విజయం సాధిస్తారు. దానితో నిడమర్రు గ్రామం పారిజ్రామికవేత్తలకు 'ప్రసిద్రిచెందిన గ్రామమవుతుంది. అందర్లోకీ తను పెద్దవాడు కనుక, కార్మిక యాజమాన్య సంబంధాల విషయంలో తను అందరికీ సలహా సహకారాలు అందిస్తాడు. ఆయా ష్థాక్తరిలు విజయవంతంగా నిర్వహింపబడేందుకు తను తోద్చడతాడు. నేనుమద్రాసు, హైద్రాబాదు, బొంబాయి నగరాళ్ళ్టో ఉన్న కాలాల్లో పాపకా న్ని వారాలపాటు నాతో గడిపాడు. రాత్రిఫూటల్టో గంటల తరబడి నాకు ఎన్నెన్నో విషయాలు, విశేషాలు చెప్పేవాడు. ఆ మాటల్లో ఆయన గొప్పు మేధాశ్తి నన్ను అబ్బుర పరచేది. ఒకరోజు రాత్రి పాప చిత్రమైన ఒక విషయం చెప్పాడు. నిడమ(ర్రులో ఒక చెరువులో తను అర్హరాత్రివేళదిగి, నాలుగు గంటలదాకా వుండేవాడట. అలా నెలరోజుల పాటు శరీర క్లేశాన్ని తట్టుకొని, మనోనిబ్బరాన్ని పెంచుకున్నాడట. ఎందుకని నేను అడిగినప్పుడు రహస్య కవమ్యూనిస్టు ఉద్యవుదశలో నిబ్బరంగా అచంచలంగా ఉండగలిగేందుకని చెప్పాడు. రశ తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

1972 దాకా నేను పాప సాహసిక కార్యకలాపాలని సన్నిహితంగా చూశాను. మా అమ్మ సంవత్సరీకాలకి పాప హాజరైన రోజు సాయంత్రం మేము మా ఏడెకరాల పాలం దాకా షికారుకి వెళ్ళాము. ఆ రోజున కూడా పాప ప్రేమనీ, అపారమైన ఆశాభావాన్నీ, ధైర్యాన్నీ నేను మరోసారి చవిచూశాను.

నేను పాపని 1975లో తిరిగి హైద్రాబాదులో కలిశాను. నేను నా పనులన్నీ వాయిదా వేసుకుని తాజ్‌ హోటల్లో పాపకోసం నిరీత్మించాను. ఉదయం 10గంటలకు వచ్చిన పాపతో రాథ్రి 10గంటలదాకా మాట్లాడుతూ గడిపాను. పాప ఆప్యాయతనునా దగ్గర వున్నవాళ్ళందరూ చవిచూశారు. అయితే, ఈసారి పాపలో అలసట, వృద్దాప్య చిహ్నాలు నాకు స్పష్టంగా కనిపించాయి.

ఈసారి కలయికలో పాపలో కొంచెం వేదాంత ధోరణి తొంగిచూసింది. జీవితంలో తనకి తగిలిన ఎదురు దెబ్బల్ని గురించీ, కలిగిన ఆశాభంగాల్ని గురించే ఎక్కువగా మాట్టాడాడు. ఆ రోజున పాప చెప్పిన విషయాలు నాకు హెచ్చరికలై, దరిమిలా నా జీవితంలో గుణపాఠాలుగా తోద్చడ్డాయి.

పాపని గురించి యీనాడు తలుచుకొంటూవుంటే నా హృదయం (ద్రవిస్తోంది. దయా(ర్రహృదయుడూ, మహా మేధావీ అయిన పాపని గురించి ఆయన పరిచితులందరికీ యిదే భావం కలుగుతుందని నాకు అనిపిస్తుంది.

(ప్రేమతో నిడమర్తి రామచంద్రుడు శన 7౯ చాగంటి సోమయాజులు (చా.సో నానా క్‌ ఈదతు ది ౨౯|| _""1942 ప్రాంతాల్లో ప్రోగ్రసివ్‌ రైటర్స్‌ శ్ర అసోసియేష్‌పెడికే బాగుందునే అభిప్రాయం '. లాషన్‌.. . కల్గినవారిలో వేనొకణ్ణి, నాతో పాటునా ల సి గ |. సమకాలికుడు (శీ సెట్టి ఈశ్వర్రావు ఒకరు. . ఇ. విజయనగరంలో చూ కన్నా చిన్నవాళ్ళు, ," ( [0 | యువకులు అవసరాల సూర్యారావు, ఆరుద్ర | ఎసి ష్‌ వనం! ్‌ (పభ్బాతులున్నారు. వీరేకాక దేశంలో టా? అనేకులున్నారు. ఆ కారణం చేత ఈ ్రోగ్రసివ్‌ తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం రి5

రైటర్స్‌ అసోసియేషన్‌ పెట్టడానికి కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆమోదించింది. (శ్రీ, చదలవాడ

పిచ్చయ్యని విజయనగరం పంపించింది. తాపీ మోహన్రావు, (ప్రయాగ కోదండ

రామశ్యాస్త్రి, నిడమర్తి అశ్వనీకుమార్‌దత్‌ మొదలైన యువకులు చాలమంది ఉన్నారు.

దీని ఆశయాలు ఒక కరపదత్రంలో వేసినప్పుడు మాతో సహకరిస్తాడనే భావంతో శీ॥శీ, పేరుకూడా వేశాం. కానీ (శ్రీ/శ్రీ, మాకు సహకరించలేదు. తెనాలిలో 1943లో (అరసం) తాలి మహాసభ తాపీ ధర్మారావు అధ్యక్షతన జరిపాం. ఆ సభకు ఈత రాలేదు. సభ అయింతర్వాత మద్రాసులో ఉన్న సాహిత్యవేత్తలని అరసంలో చేర్పించడానికి మాత్రమే ప్రత్యేకంగా మద్రాసు వెళ్ళాను. ఆ తాలి మహాసభలో ,శీ(శ్సీ, మహా(ప్రస్టానం వెయ్యడానికి నిశ్చయించాం. నేను చెన్నపట్నంలో క; శ్రీని కలిస్తే ఆయన అందుకు ఒప్పుకోలేదు. జేమ్స్‌ జాయిస్‌ 'యులిసిస్‌' అంత సైజు (1/4 డెమీ)లో వెయ్యాలనీ, మహా ఖరీదైన కాయితం వెయ్యాలనీ, ఖరీదు 25 రూపాయలు పెట్టాలనీ (శ్రీశ్రీ షరతులు పెట్టాడు. అవి అభ్యుదయ రచయితల సంఘం నిబంధనలకు వ్యతిరేకంగా ఉన్నాయని పుస్తకం వెయ్యడం రద్దు చేశాం.

(ఆరుద్ర రాసిన '“(శ్రీషశ్రీ గురించి అవి ఇవి"' నుంచి. 1943 ఫిబ్రవరి 3,4 తేదీలలో తెనాలిలో జరిగిన ప్రధమ మహాసభలో ఎన్నుకోబడిన కార్యవర్గంలో , శ్రీ, నిడమర్తి అశ్వినీకుమార దత్తు ఒకరు. అంతేకాదు, మా ప్రగతి ప్రచురణాలయంలో (శ్రీశ్రీ, మహా్రస్టానాన్ని ముద్రిస్తామన్నప్పుడు మాకూ యిదే సమస్య ఎదురైంది. ,శ్రీ్యక్రి నిలువుటద్రం సైజులో వెయ్యాలని షరతు పెట్టడంతో మేము విరమించుకున్నాం- సం[)

న మోటూరి వీరాస్వామి (విశాఖపట్నం పార్ట్‌ అండ్‌డాక్‌ యాభైయేళ్ల కార్మికోద్యమ చరిత్ర, పేజి 4)

1935వ సంవత్సరంలో కొంతమంది యువకులు అత్తలూరి నరసింహారావు, యూనివర్సిటీ విద్యార్దులు నిడమర్తి అశ్వనీకుమార్‌దత్‌, కోటేశ్వరరావులు, వైద్య విద్యార్హులు కుప్పా వెంకటరామ శాస్త్రి, గద రామకోటేశ్వరరావు వగైరాలు రాత్రి పాఠశాలలు (ప్రారంభించారు. అందులో ఇంగ్లీషు, తెలుగు బోధించడమే గాక సోషలిజాన్ని గురించీ, సోవియట్‌ యూనియన్‌గురించీ చెప్పేవారు. ఈ పాఠశాలకు హాజరైనవారిలో ముఖ్యులు వైదాడ లచ్చన్న, మానెం మల్లిఖార్డునరావు, జా.(క్రూజ్‌, ఎస్‌,.సుబ్బయ్య, ఆర్‌. బర్త్‌, మోటూరి వీరాస్వామి, కదిరి తాత, వాడమోదుల అప్పల నరసయ్య, చీకటి పరపరాం నాయుడు వైరా గార్డు. సోవియట్‌ యూనియన్‌లో కార్మికులు సంఘ నిర్మాణం 96 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

చేసుకుని, అధికారాన్ని స్వాధీనం చేసుకొని సోషలిజాన్ని స్టాపించారని, అందుచే యిక్కడ కూడ కార్మికులు సంఘ నిర్మాణం చేసుకోవాల్సిన అవసరాన్ని గురించి విపులంగా చెప్పేవారు. ఈ పాఠశాలలే కాక విక్టోరియా వాస్పిటల్‌కు దగ్గరగా వున్న (శీ, మారేపల్లి రామచంద్ర కవిగారి ఆశ్రమంలో కార్మికులు సాయం త్రం వేళల్లో చిన్న చిన్న సమావేశాలు జరుపుకుని తమ పని పరిస్టితులు, యూనియన్‌ నిర్మాణాన్ని గురించి సం'ప్రదించుకునే వారు. ఈ సమావేశాలకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ తరపున హోల్‌ట్టైమరుగా పనిచేస్తున్న అత్తలూరి నరసింహారావు, యూనివర్శిటీలో లైబ్రేరియన్‌గా పనిచేస్తున్న (శ్రీ, అబ్బూరి రామకృష్ణారావు, విద్యార్దిగా వున్న అశ్వనీకుమార్‌దత్‌గార్డు హాజరవుతూ వుండేవారు. ఫలితంగా సంఘ నిర్మాణ అవుసరాన్ని గురించి కార్మికుల్లో విస్సుత ప్రచారం జరిగి, సంఘం కార్మికుల ఆదరణ పొందింది. పర్యవసానంగా 10- 1- 1936న అబ్బూరి రామకృష్ణరావు గారు, (క్రీ, దిగుమర్తి రామస్వామి పంతులుగారు, మ్రైరాల సమక్షంలో జరిగిన కార్మికుల సమావేశంలో '**ది విశాఖపట్నం హార్చరు అండ్‌ పోర్టు వర్కర్స్‌ యూనియనో' అనే పేరుతో సంఘాన్ని స్టాపించారు.

1937 సం॥లో ఉమ్మడి మద్రాసు రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికలు జరిగాయి. విశాఖపట్నం జిల్లాలోని లేబరు సీటుకు కాంగ్రెసు అభ్యర్దిగా చిట్టివలస జూట్‌మిల్‌లేబరు యూనియన్‌ అధ్యక్షులు (శ్రీ, కరుణాకరం సుబ్బారావుగారు, జస్టిస్‌ పార్టీ అభ్యర్థిగా (శ్రీ ఎం.ఎ. రెడ్డీగారు పోటీ చేశారు. పోర్టు వర్కర్స్‌ యూనియన్‌ (శ్రీ కరుణాకరం సుబ్బారావుగారి అభ్యరిత్వాన్ని బలపర్చింది. ఆయన గెలిచారు. అదే విధంగా జనరల్‌ సీటుకు కాంగ్రెస్‌ అభ్యర్హిగా (శ్రీ, తెన్నేటి విశ్వనాధం, జస్టిస్‌ పార్టీ అభ్యర్హిగా (శ్రీ, ఎ.వి. భానోజీరావు పోటీ చేశారు. యూనియన్‌ (శ్రీ, విశ్వనాథంగార్ని బలపర్చింది. విశ్వనాధం గారు గెలిచారు. (-పేజి 7)

(అలాగే బొబ్బిలిలో జస్టిస్‌ పార్టీ అభ్యర్థి బొబ్బిలి రాజామీద కాం(గ్ర్‌ అభ్యర్ధి వి.వి.గిరిగారుగెలిచారు. గిరిగారిని కమ్యూనిస్టులు, కార్మికులు, విద్యార్దులు బలపరిచారు. -సం1)

“1937వ సం॥ మేడే వుత్సవం జరపాలని కొంతమంది నిర్ణయించుకొని ఆ రోజు ఉదయం ప్రభాత ఫేరీ జరిపారు. సాయంత్రం 5 గంటలకు పోర్టుమెయిన్‌ గేటు దగ్గరకు హాజరయినారు. దానికి ఎదురుగానే పోలీసు స్టేషను వుంది. కర్రకు ఎ(ర్రజెండా కట్టుగానే కాంతమంది కార్మికులు భయపడి దూరంగా పోయినారు. కాని కా॥ వైదాడ లచ్చన్న, మోటూరి వీరాస్వామి, కదిరితాత, వాడమోదుల అప్పుల నరసయ్య, కమ్యూనిస్టు షాక్షీ ఆర్గనైజరు కా॥ కొత్తమాసు సత్యనారాయణ, స్ట్రానికకాం గ్రైసు నాయకుడు (శ్రీ మళ్లి మడుగుల జగన్నాధరావు, (శ్రీ పూడిపెద్ది సుందరరామయ్యగార్డు వుండి జండాతో తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 97

వూరేగింపుగా బయక్రేరారు. పోలీసుస్టేషన్‌ దాటిన తరువాత మిగిలిన కార్మికులు చేరారు. ఆ వూరేగింపు యూనియన్‌ ఆఫీసుకు చేరిన తరువాత మేడే ప్రాముఖ్యతను గూర్చి శ్రి జగన్నాధరావు గారు, కార్మికులలో ఒకరైన వైదాడ లచ్చన్న వ్రైరాలు మాట్లాడినారు.?' (ఇంతకు ముందే విశాఖపట్నం బీచిలో జరిగిన హార్చరు కార్మికుల పెద్ద సమావేళంలో విశాఖలో మొదటిసారిగా ఎ(ర్రజౌండాను 13-14 ఏళ్ళ హైస్కూలు విద్యార్థివైన నా చేత ఎగుర వేయించారు కమ్యూనిస్టు నాయకులు. నేను తుమ్మలగారి “ఎగరాలి ఎగరాలి మన ఎ(ర్రజౌండా'' పాట పాడి, ఎ(ర్రజొండాను ఎగరేశాను. జస్టిస్‌ పార్టీకూడా సుత్తీ కొడవలి చిహ్నం లేని, ఎర్రజెండాను ఎలెక్షన్లలో వాడినందువల్ర కొంత గందరగోళం వుండేది - సం॥ ఉమారాబ్‌) వ్‌ సెట్టి ఈశ్వరరావు [7 క్‌ (2 " 51, గింం9 గిం6, తేనాం పేట 30-10-93. క. హు. ల మద్రాసు - 600 018. [మ వత్రమా, సూ ల్లీ ఖే .' స్‌ ఉభయ కుళలోపరి [2 షో వ అశ్వనీకుమవూర దత్తుగారిని వెంందటిసారి | జ్‌ | స గ మ. విజయ నగరంలో ఒక రీడింగ్‌ రూవులో నా... ఇం. .;.| కఠియడం జరిగింది 1936లోనో, 1937లోనో, ట్ర గ. ో అప్పుడు నేను ఇంటర్‌ సీనియరో, బి.ఏ.

• జూనియరో చదువుతున్నాను. ఆయన గురించి నాకూ, నాగురించి ఆయనకూ తెలుసును. నాకోసం ఆ రీడింగ్‌ రూముకు వచ్చారు. ఆయన్ని ఆంధ్ర యూనివెర్సిటీ నుంచి బయటికి పంపారని విన్నాను. కారణం సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణగారు చాటుగా తెచ్చిన మార్క్సిస్టు గ్రంధాల్నీ సి. ఆర్‌. రెడ్డిగారు యూనివెర్సిటీ లైబ్రరీ నుంచి తొలగించడం జరిగింది. దత్తుగారిని విద్యార్థుల సమ్మె సందర్భంగా తాలగించడం కూడా జరిగింది. ఆ రోజుల్లోనే సోరీ బాట్టివాలాను బొంబాయి యూనివెర్సిటీ నుంచి విద్యార్దుల సమ్మె సందర్భంగానే తొలగించడం జరిగింది. బాట్టివాలా ఉపన్యాసం ఏర్పాటు చేయడానికి దత్తుగారు విజయనగరం వచ్చారు. ఆ మీటింగు కాలేజీలో పెట్టుడానికి ప్రయత్నించాము. ప్రిన్సిపాల్‌ భయస్తుడు. కాని, జాతీయ భావాలున్న మనిషి సభకు అనుముతించడమే కాకుండా, తానే అధ్యక్షత వహించాడు. 98 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

బాట్టివాలా పెద్ర డెమొగాగ్‌. మొదటి వాక్యం: 4/00 616౧[౫/0౪4 00౧౧౫- ౧౧|| 510166?'' అని గర్జించాడు. కారణం పుస్తకాల్ని యూనివెర్సిటీ గ్రంథాలయం నుండి సి.ఆర్‌.రెడ్డిగారు తొసియ్యడం. తర్వాత పార్కులో కూడా సభ జరిగినట్టు జ్ఞాపకం.

తర్వాత పార్టీ మీద నిషేధం తొాలగడమూ, 1943 [ప్రాంతంలో నేను ప్రజాక్తి (వారపత్రిక) లో చేరడమూ జరిగింది. దత్తుగారు రైతు ఉద్యమంలో పనిచేస్తూ, అప్పుడప్పుడు బెజవాడ వస్తూండేవారు. కబుర్ధాడడం జర్‌గేది.

గోదావరి వరదల బీభత్సం గురించి ఒక సంచిక మ ద్రాసులో వేసినప్పుడు నేను ప్రెస్సు పనిలో సాయపడ్డాను. *' ఆంధ్రలో తుఫాను బీభత్సం” ఫొటోల సంకలనానికి యిది ప్రస్తానన-సం) తర్వాత మళ్ళీ నిషేధం, రహస్య జీవితం, కొండేపూడి లక్ష్మీ నారాయణ గారు ఆయనతో వుండేవారు. |

సుమారు60 ఏళ్ళ క్రితపు జ్ఞాపకాలు మసక మసకగా వున్నాయి. పారపాొట్టు వస్తాయేమోనని నా భయం,

-సిఇరావు, 20-12-93. గుంటూరులో జరిగిన అఖిల భారత విద్యార్ధి మవోసభలో ముల్క్‌రాజ్‌! 'అనంద్‌ ఆయనకోసం వెతకడం యిటీవల జ్ఞాపకం వచ్చింది.

(ఆ మహాసభ వేదికమీద డాలోపక్కన కూర్చున్న ముల్క్‌రాజ్‌ అనంద్‌కీ ఆయన రాసిన “740 [62౪69 &౧6 & 866'' కి దత్తుగారి తెలుగు అనువాదం 1“రెండాకులు ఒక మొగ్గ'” ప్రతిని నేనే అందజేశాను - సం[)

న సంకు అప్పారావు (పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర) (““కమ్యూనిజం'' మాసపత్రిక భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ స్వర్ణోత్సవ (1925-1975) సంచిక నుంచి)

తాడేపల్లి గూడెం తాలూకా

కామ్రేడ్‌ సంకు అప్పారావు ఈ తాలూకాకు వచ్చి జిల్లా కాంగ్రేస్‌ అధ్యక్షులు కొమ్మారెడ్డి సత్యనారాయణ మూర్తిగారి నాయకత్వాన రాజకీయ ప్రచారం చేస్తున్న దళంతో తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 99

కొన్ని గ్రామాలు తిరగటం జరిగింది. దండగర్రలో మీటింగు రోజున ప్రపంచ యుద్దం రావడంతో ఆ దళ ప్రచారం ఆగిపోయింది. తాలూకా కాంగ్‌ కమిటీలో పనిచేస్తున్న ఇందుకూరి సుబ్బరాజు, తాలూకా కాంగ్రైస్‌ అధ్యక్షులు దండు సుబ్బరాజు, పసల సత్యనారాయణ, వెలమాటి రామచం(ద్రరావులతో సంబంధాలు పెట్టుకొని తాలూకాలో “స్వతంత్ర భారత్‌' పంపకం చేయటం, ఇతర సాహిత్యం అమ్మటం జరిగింది. ఈ సంబంధాల ద్వారా 1939లో కాద్రుడ్‌ ఇందుకూరి సుబ్బరాజుగారు పార్టీలో చేరారు. మొదటి శాఖ కేశవరంలో ఏర్పడింది. అందులో కా(మ్రేడ్సు ఇందుకూరి సుబ్బరాజు, కందికొండ బుల్లిరాజు, దండు నూరసరాజా, లచ్చిరెడ్డి సన్యాసిరావు, దండు సుబ్బరాజు, నిడమర్తి అశ్వనీకుమార దత్తు సభ్యులు. తర్వాత దండగ(ర్రలో సెల్‌ నిర్మాణం అయింది. అందులో మద్ది శేషయ్య, అర్జుల పుల్లయ్య, ఈమని నరసింహమూర్తి, దూసనపూడి విరాట రాజు సభ్యులు. పత్తేపురంలో కాంగ్రేస్‌ నాయకుడు మూర్తి రాజుకి సాహిత్యం అమ్మటంతో ఆ గ్రామంలో సంబంధాలు ఏర్పడి నడింపల్లి సోమరాజు, చింతలపాచి నారాయణమూర్తి రాజు, పెనుమత్స భీమరాజు, పత్సృమట్టు సూరపరాజు మొదలగు వారితో చాలా బలమైన సెల్‌ ఏర్పడింది. గణపవరం, ఉంగుటూరు, "పెంటపాడు, నిడమర్రు, మారంపల్లి మొదలగు గ్రామాల్లో పార్టీ "సెల్టులు ఏర్పడ్డాయి. ఇదిగాక (ప్రత్తి (బ్రహ్మన్న, యం. రాములు మొదలగువారు వ్యక్తులుగా పార్టీ సభ్యులయ్యారు. ఈ తాలూకాలో కూడా వ్యవసాయ కార్మికులతో సంబంధాలేర్పాటు చేసికొని సంఘాన్ని పటిష్టవంతం చేయటానికి కృష్‌ జరిగింది. (దత్తుగారు విశాఖలో 1936 నాటికే పార్టీ సభ్యులుగా ఉండేవారు. - సం[) శశ 3 స్నేహశీలి, సౌమ్యుడు అశ్వినీకుమార దత్తు అవ -ఎస్‌. ఆనందరావు నిడమర్తి అశ్వనీకుమారదత్తుగారు బెనోరెస్‌లో బి.ఎస్‌సి డిగ్రీ పూర్తిచేసి వచ్చిన నాటినుండి 1937, 38 సంవత్సరాల నుండి సోషలిస్టు, కమ్యూనిస్టు సిద్దాంత (ప్రచారానికి పూనుకున్నారు. వారితో నాకున్న సన్నిహితత్వం గురించి క్టుస్తంగా వివరిస్తాను. ఆయన తాడేపల్లిగూడెం తాలూకాలోనే కాక, ఇతర (ప్రాంతాల్లో కూడా సోషలిస్టు భావాలపట్టు ఆసక్తిని కలిగించేందుకు ప్రయత్నించేవారు. నేను కూడా ఆ జిల్లావాడినే. నేను తణుకు తాలూకా కాంగ్రెస్‌ ఆర్గవైజరుగా, కాంగ్రేస్‌ సోషలిస్టు పార్టీ కార్యదర్శిగా, కమ్యూనిస్టు షార్టీ ఆర్గనైజరుగా పనిచేస్తూండేవాడిని. 100 తొలి నేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

( అప్పట్స్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిషేధంలో వుండేది). అప్షుడు తాలూకాలో ఆరేడుమంది పార్టీ సభ్యులు, మరికొంతమంది ఆక్షిలరీ సభ్యులు మాద్రమే ఉండేవారు. దత్తుగారు కొన్ని ప్రాంతాలకు వస్తూ యువజనులను, విద్యార్థులను కలుసుకొంటూ ఉండేవారు. ఒక పర్యాయం నర్సాపురం తాలూకాకు, తణుకు తాలూకాకు చెందిన యువకులను కలుసుకొనేందుకు సమావేశం ఏర్పాటు చేయాలని, అందుకుగాను ఏలేటి పాడు పార్టీ సభ్యుల్లో ఒకరైన ఇవటూరి శరభరాజుగారిని, నన్ను కూడా రావలసినదిగా కబురు చేశారు. ఆ తాలూకాలో పార్టీ సభ్యులు చాలామంది ఉన్నారు. వారికి పార్టీ చేసిన నిర్ణయాలను తెలపమని కోరాను. నాకు వేరే పని ఉన్నందున ఆ సమావేశానికి ఇవటూరి శరభరాజుగారు హాజరయారు. (పాలకొల్టు,.. జిన్నూరులలో తణుకు తాలూకాలో కంటె ఎక్కువ మంది పార్టీ సభ్యులు ఉండేవారు). తరచుగా దత్తుగారిని కలిసేవారం. ఆయన స్నేహశీలి, సహృదయుడు. సోషలిస్టు, కమ్యూనిస్టు సొహిత్యంపై చర్చలు జరగేవి. ఆయన నెమ్మదిగాను, మిత్రులతో ఆప్యాయంగాను మాట్లాడేవారు. ఆయన తాడేపల్లిగూడెం తాలూకాలో షా్టీ, రైతు రంగాల్లో పనిచేసేవారు. 1943,44లలో నేను కూడా రైతు రంగంలో పనిచేసీవాడిని. నేను ముఖ్యంగా పెండ్యాల పంపింగు (ప్రాజెక్టుగురించి పనిచేస్తూ, ఆ ప్రాంతంలో పార్టీ పనికూడా చేసేవాడిని. ఆ సంవత్సరాల్లోనే (43,44) అనుకుంటాను జిల్లా రైతు సమావేశం వారి (గ్రామంలో వారి ఇంటిలోనే జరిగింది. వచ్చిన వారందరికీ వారు ఆప్యాయంగా ఆతిధ్యం యిచ్చారు, భోజన వసతులు ఏర్పాటు చేశారు. వారితో సన్నిహితంగా కలిసి పనిచేసిన వారి సోదరుడు ఉమారాజేశ్వరరావు గురించి తప్పక వ్రాయాలి. వారిద్దరూ సోషలిస్టు సాహిత్యం అనువదించి (ప్రచురించారు. ముఖ్యంగా వారు తెలుగులోకి తెచ్చిన “*వైనా ఎర్రసైన్యం ఎన్నదగినది. దత్తుగారు మిత్రుల యడల చూపే ఆప్యాయతకు ఒక ఉదాహరణ. దత్తుగారి సోదరుడు ఉమారాజేశ్వరరావుగారి వివాహం 1943లో తణుకులో జరిగింది. నన్ను పెళ్ళికి పిలిచేందుకు దత్తుగారు వచ్చిన రోబ్తన్తవనుచేషయతనుపుని రోజు ఉదయం వచ్చి, నన్ను తీసుకొని వెళ్ళారు. ఈ గ్రంకాల తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం శీ ఎట క 101

• ఖో కేమింలం:410040040 7 శ లాల్‌ కకక 9 నూ

అటు తరువాత వారు కర్నూలు బిల్లా బేతంచెర్లలో సిరమిక్స్‌ ఫ్టాళ్షరీ "పెట్టి పనిచేశారు. అయినా సోషలిస్టు పంథాని వదలలేదు.

వారి సోదరుడు ఉమారాజేశ్వరరావుగారు విశాలాంధ్ర పత్రికలో పనిచేశారు. అటు తరువాత సోవియట్‌ యూవనియన్‌కి వెళ్ళి, అక్కడ (ప్రగతి ప్రచురణాలయంలో తెలుగు అనువాదకులుగా పనిచేశారు. సోవియట్‌ ప్రభుత్వం కూలిపోయిన దరిమిలా ఇండియాకి తిరిగివచ్చి, బెంగుళూరులో ఫ్రిరపడి అక్కడ సాహిత్య కృషి చేస్తున్నారు.

దత్తుగారితో ఉన్న స్నేహంతో యీ కొద్ది మాటలు వ్రాయాలనే అభిప్రాయం కలిగింది.

కే నాకు తెలిసిన దత్తుగారు -కొండేపూడి అప్పారావు

నిడమర్తి అశ్వనీకుమార దత్తుగారితో నా పరిచయం మూడు దశాబ్దాలకు మించినది. మా సోదరి శారదకు భర్తగా ఆయన మాకు దత్తు బావగారు. ఈ బంధుత్వానికి పూర్వం కూడా వారి తండ్రి నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణగారూ, మా తండ్రి కొండేపూడి నాగభూషణంగారూ పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో జాతీయ వాదులుగా, కాంగ్రేస్‌ అభిమానులుగా, జిల్టా, తాలూకా బోర్డులలో, పంచాయతి సంస్థలలో, సహకార, (గ్రంథాలయ ఉద్యమాలలో కలిస్మిసనిచేస్తూండేవారు. అట్టి జాతీయవాద కుటుంబంలో పుట్టిన అశ్వనీకుమారదత్తుగారు విద్యార్థి దచశనుండి జాతీయ భావాలు కలిగి, క్రమంగా మార్కిస్టు సిద్దాంతాలకు ఆకర్షితులై, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా కమ్యూనిస్టు పార్టీ నిర్మాణంలో ఎంతో కృషి చేశారు. కాశీ విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థిగా వున్నప్పుడు కాళీపట్నం కొండయ్యగారి వంటి మేధావుల ప్రభావంతో వెనుకపడిన రాయలసీమలోని బేతంచెర్హ గ్రామంలో సిరమిక్‌ పరిశ్రమ స్టోపించారు. అప్పట్లో రాష్ట్ర పారిశ్రామిక విభాగంలో ఉద్యోగిగా వుండి భవిష్యత్తులో డైర్ట్టరు హోదావరకు పదోన్నతికి అవకాశముండి కూడా, (ప్రభుత్యోద్యోగానికి రాజీనామా చేసి, స్వతంత్రంగా పరి(శ్రమ స్టాపించాలనే లత్యంతో కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్ల గ్రామంలో ఫ్రీరనివాసం ఏర్పరచుకొని తమ శక్తియుక్తులన్నీ బేతంచెర్హలోని పరిశ్రమకు, ఆ గ్రామాభివృద్దికి ధారపోశారు. పరిశ్రమలో తలమునకలుగా పనిచేస్తూనే, సారస్వతాభివానం విడవక, ఎన్నో పుస్తకాలు రచించి, (ప్రగతి (ప్రచురణాలయం స్ట్రాపించి కృపిచేశారు. తాము నమ్మిన రాజకీయ సిద్దాంత ప్రచారంలో పాలుపంచుకొంట్తూ, పార్టీ కార్యకర్తలతో సంబంధాలు పెట్టుకుందో, తన సహాయ 102 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

సహకారాలు అందిస్తూండేవారు. దత్తుగారిది నిరాడంబర, సున్నిత, శాంత స్వభావం. స్నేహశీలిగా, తోటి వ్యాపారులతో కలిసిమెలిసి వుంటూ, అందరి అభిమానాన్నీ చూరగొన్నారు. భాగస్వాములుగా చేరి, మధ్యలో దగా చేసినవారివల్ల ఏర్పడిన ఆర్లిక ఒడిదుడుకులను కూడా ఎదుర్కొంటూ, ఒంటరిగా పట్టుదలతో పరిశ్రమను నడిపించు కుంటూ, బేతంచెర్ల గ్రామంలోనే 25-9- 1977న జీవితం చాలించారు. దత్తుగారి జీవితం ప్రగతీశీలురకు, భావియువ పారిశ్రామిక వేత్తలకు ఆదర్శప్రాయమైనది. శశ 2 కొండేపూడి కృష్ణమోహన్‌ అడ్వకేట్‌ భీమవరం ఉమారాజేశ్వరరావుగారికి నమస్కారాలు, మీ అన్నగారు, మారెండవ అక్కగారైన శారదాదేవి భర్త, తద్వారా నా రెండవ బావగారు అయిన అశ్వినీకుమూర దత్తుగారిని గురించి నాకు తెలిసిన విషయాలు రాయమన్నందుకు చాలా సంతోషం. దత్తుగారు ధైర్యవంతుడు. నిస్సంకోచంగా తన అభిప్రాయాలు వెలిబుచ్చేవారు. విప్తవం పట్టు ప్రగాఢమైన విశ్వాసం కలిగినవారు. తన కాలేజీ రోజుల్నుంచి చనిపోయేదాకా అచంచలమైన కమ్యూనిస్టు. ఆయన దళితుల అభ్యున్నతి కోసం పెట్టుబడిదారులతో పోరాడారు. విషప్ణవం కోసం తన పప్రభుత్వోద్యోగాన్ని వదులుకున్నారు. ఆయన స్వార్హం ఎరగనివారు. మంచి రచయిత, మంచి అనువాదకుడు. ఆశావాది. తనకోసం, తన కుటుంబంకోసం పదవుల్లో ఉన్నవారి పలుకుబడిని ఎన్నడూ వినియోగించుకోలేదు. ఆర్భాటమైన జీవితం గడపలేదు. ల్రౌసెన్సుల కోసం, పర్మిట్లు కోసం, రాజకీయ పెన్షను కోసం పాకులాడలేదు. తన కమ్యూనిస్టు రాజకీయ విశ్వాసాల కోసం నిస్వార్ద జీవితం గడిపారు. మీ కృష్ణమోహన్‌ ప తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 103

టి. గౌరీ రత్నం (తెలుగు విద్వాన్‌ హైద్రాబాదు, 9-11-93 టు “పాప” అంటే అళ్వనీకుమూర దత్తు మా ల జ. - పినతండ్రి కుమారుడు, నాకు తమ్ముడు. తెల్లగా, | ల్‌ | లావు, సన్నము కాకుండా, పొడుగుగా, చెరగని ల శే చిరునగవుతో ఇప్పటికీ నాకళ్ళకు కట్టినట్టుగా లం ము | మక 1 వానికి ఏడెనిమిది సంవత్సరములుంటా ప యేమో, ప్రపంచంలో పంచరంగులు గుర్తించలేని ఆ వయస్సులో తల్లితం(ద్రులిద్దరూ పదునాల్లు రోజుల తేడాతో పోయారు. వానికి ఒక అన్న, యిద్దరు తమ్ముళ్ళు. చిన్న తమ్ముడు ఉమారాజేశ్చరరావుకి తల్లిదండ్రులు పోవునాటికి 3౩ లేక4 సంవత్సరాలుండేవేమో. అంతవరకు తల్లితండ్రుల (ప్రేమతో పెరిగిన ఆ పసిపిల్లలు ఒక పెనుతుపానులో దారి తెలియనివారివలె అల్హాడిపోయారు. ఇంటా _ అన్నవదినల ఆదరణ లేదు. ఆదరించి (ప్రేమగా చూచే పెద్దవాళ్ళు లేరు. ఆస్తి పంపకం విషయంలో అన్నగారు అన్యాయం చేయడమేగాక, తమ్ముళ్ళు ముగ్గురి బాగోగులు చూడలేదు. అన్నివిధాలా నిరాశ నిస్పృహ నిర్వేదాలకి గురైన పాప ( అశ్వనీకుమారదత్తు) భగవంతుడుంటే మేమిలా బాధలకు గురయ్యేవాళ్ళం కాము. దేవుడులేడనే నాస్తిక మతానిక్తి గురయ్యాడు. బి.ఎస్‌సి పూర్తిచేశాడు. కమ్యూనిస్టుగా మారాడు. దరిమిలా పాప, ఉమారాజేశ్వరరావు కర్నూలు జిల్లాలోని బేతంచెర్హ్లలో ఫ్యాక్టరీ పెట్టుకుని అక్కడ ఫ్టిరపడ్డారు. ఇద్దరూ పెళ్ళిళ్ళు చేసుకున్నారు. వాళ్ళ అదృష్టం కొడ్డీ భార్యలు బుద్రిమంతులు, గుణవంతులై మా పినతం(డ్రి లత్మయ్యగారి వంశాన్ని నిలబెట్టారు. పాపను తలుచుకుంటే చాలా ఆళ్ళర్యము, గర్వము కలుగుతాయి. ఎందుకంటే తను నమ్మిన కమ్యూనిస్టు సూత్రాలను నిజమని యితరుల చేత అనిపించేటంత మహామేధావి వాడు. _ ఒకసారి, నేను నాంపల్లి స్కూల్లో పనిచేసేటప్పుడు వచ్చి (అది మొదటిసారి) మా యిల్రంతా చూచి దేవునిపటూలు, పూజగది చూచి, ““అక్కయ్యా, ఇందరు దేవుళ్ళా, అయ్యబాబోయ్‌, నీకెపుడైనా కన్పించారా, ఈసారి కనిపిస్తే మా సంగతి చెపుదూ*? అంటూ నవ్వాడు. ''మానవుడి బలహీనతే దేవుడు. చూడు, మనిషి చేయలేనిదంటూ 104 తాలి వేకువలో అశ్విని దర్శనం

లేదు. ఎపుడైతే బలహీనుడై తను చేయలేకపోతాడో, అప్పుడు భగవంతుని సృష్టించుకుని, ఓ భగవంతుడా అంటూ మొరపెట్టుకుంటాడు. అంతేకాని, పిచ్చి అక్కయ్యా, దేవుడనేవాడు లేడు'” అంటూ వాదించాడు.

“నువ్వు చెప్పింది బాగుందిరా. మరి భగవంతుడు లేకపోతీ యీ సృష్టి ఫ్రితిలయాలు ఎలా కలుగుతున్నాయి? కరెంటు కంటికి కన్పించదు. స్విచ్చి వేస్తే వెలుగుతుంది. అలాగే, నమ్మకం వుంటే దేవుడున్నాడు. పాపా, నీ మాటలు వింటుంటే నాకు పిచ్చి పట్టేట్లుంది, నాయనా"' అనేదాన్ని. ఎప్పుడు వాడూ, నేనూ కలుసుకున్నా చాలా (బ్రహ్మాండంగా ఉపన్యసించేవాడు. ఒకసారి మా అమ్మాయి సుశీలకి అమ్మవారు పోసింది. నన్ను చూసేందుకు వచ్చిన పాప సుశీలను చూచి, ''భయపడకు అక్కయ్యా? అంటూ నాకు ధైర్యం చెప్పి, దానికి తగ్గేదాకా వుండి, తర్వాత వెళ్లాడు.

భగవత్‌ శబ్దం విన్నా, దేవుడి పచాలు, కాలెండర్టు చూచినా గలగల నవ్వి *“మానవుడు ఎంత బలహీనుడో'' అనేవాడు. వాడి మాటలు వింటూంటే, నిజంగానే దేవుడు లేడేమో అనిపించేది.

1977లో పాప చివరిసారి మాయింటికి వచ్చాడు. అప్పటికి వానిలో నాస్తికత్వం

వెనకపట్టు పట్టింది. ఆస్తికత్వం చోటు చేసుకుంది. బలహీనంగా కనిపించాడు శారీరకంగా, మానసికంగా కూడా. ఈ మాటలు రాస్తూంటే వాడు పకపకనవ్వుతూ నా పక్కన వున్నట్లే వుంది. ఈం 3 3 స్వర్గీయ నిడమర్తి లత్మీనారాయణ పంతులు గ త్న; ] కాలమహాసం(ద్రంలోని విస్మృతి సుడిగుండా -- గ జ. లలో పడి, అడుగంటిపోక్క చిరస్మరణీయమైనది సో సస. 1. శ్రీ/ లత్మీనారాయణపంతులుగారి ధన్య న్‌ా | జీవితము. శశ లు మకరంద సౌరభోపేతమైన అరవింద | పూజాసుమమీ మహనీయుని జీవన సుముము. | మహాదాశయా(శ్రితము, గురుగుణోపేతము, . వ. వ నిష్కలంక జీవనపూర్షవయి, సరళిస్వభావ కొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 105

రంజితము, నిస్తుల సాహసోత్సాహో(ద్రేక పూరితము, కపటనటనా విముఖత్వము, నిరంతర పవి(త్ర నిరాడంబర సేవా ప్రపుల్లమునగు ఈ యుత్తమోత్తమ జీవితమునకు జేజేలువెట్ట నళికుమారులు కడు సంబరముతో స్వాభావికముగనే వాంఛింతురు.

మానవునిలోని 'అహం' ఈ విపుల విశ్వాన్నంతటినీ విశాల దృష్టితో చూడనీయక్క సంకుచితం చేసి, రెక్కలు విరిచిన పక్షివల్కె కూపస్తమండూక్రము రీతి స్వగృహం భార్యాబిడ్డలకు, పాలం పుట్రలకు బంధించేస్తుంది. ఈ (ప్రాపంచిక అహమిక రజ్జువులను తెంపుకొని, స్వపరభేదం జూపక తవు చిన్నచేతులలో వవూనవ సముదాయాన్నంతనీ జాతిమత వివక్షత పాటింపకకౌగిలిలో ఉక్కిరిబిక్కిరి చేయగలవాడే ఉత్తమోత్తముడు, వీరమూర్రన్యుడు.

ఏ వుహారాణుల వేణులయందు కులుకకపోయినను, ఏ వంహాదేవుని మూర్రమున నిలచి మహొద్దత్యమును వెడల (గ్రక్కకున్నను, దిగంత యశోవిరాజితులు గాకున్నను, అడవి పుప్పములనలెనే తమ యపూర్వ విముగ్ర రాగరంజితమైన అమూల్య జీవనస్రవంతి నవకము చెడి వసివాడుచుండగ (స్రుక్కిపోతూంటారు. కారణం సర్వజన వేద్యమే. పరిస్టితుల (ప్రాబల్యాభావము- మూర్ణమానవుల అసహనమూను.

ఎంత అణచివేయబడినను సత్యము ఒకవాణిని చేబట్టి మధురస్వర వల్లకిని మైయగలదు.

(శ్రీ పంతులవారి జీవనపధములోని కాలిగుర్తులనిండ జాతిరత్నములే కాన్పిస్తవి. అందు తర, తమ విచక్షణకు తావేలేదు. యధాశక్తి నచ్చటచ్చట నొక వజమును పరీక్షకుల ముందిడి కృతకృత్యుడనయ్యెదను.

జీవిత ప్రమాణము బహు స్వల్పము. చిన్ని దేవీ నికుంజమున జననమంది చిందులాడుచు పర్వత శిఖరసానువృల నిండి తరలివచ్చి బహువిధ భూవుల సారవంతమొనర్చి, మహావాహినియ్రై పరమావధియగు సాగరుని జేరబోవునప్పుటి పరిపక్వ దళకాదు. వాంఛా ప్రాబల్యమమితముగానున్న తరుణమున ప్రాణభర్త ప్రాణహర్తరయ్రైనాడు.

ఇంకా జీవించియుంటేనో- అని అంచనావేయడమవివేకమేమో? కాని యీ పద్ధతిని దేశానికి పలువురు కీర్తిశేషుల యావశ్యకతయున్నది.

నా ముందు పంతులువారి దినచర్య పుస్తకము లేండ్లవారీగా యున్నవి. జీవిత చరిత్ర లేఖనముల కివియే ఆధారభూతములైనవి. జిల్లాప్రజలు, స్నేహితులు, ముఖ్యులు చెప్పెడీ అవటాల్య విషయువలులు కూడ విషయ సం(గ్రహవుమన కమితవంగా 106 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

నుపకరించినవి. కేవలం తేదీలకే ప్రాిముఖ్యమొసగి కథాసం గ్రహమును కటువుగా నానరుచు నుద్దేశ్యము లేదు. శుష్కవస్తు ప్రాధాన్యమును లేదు. అచ్చటచ్చట నీ పుస్తకములనుండి కాన్ని సంఘటనములను కూడ నుదాహరింతును. ఇంద భూతకల్చనలకు తావేలేదను సంగతి చదువరులు మనమునందుంచుకొందురుగాక, గ్రానుపెత్తనదార్చు, యిజారాదార్లు సంపన్నులునగు ఉమ్మయ్యగారు జనకుడు. ధాతకరువు సమయమున ఆకొన్నవారిని పేదవారిని, పరాయివారిని, ఆత్మీయులను కూడ కడుపునందిడుకొని యాదరించిన మహాలక్షమ్మగ్రారు జనని, అ అమృతహస్త ఆదరభాగ్యమునందిన ఒక షావుకారు యీ కధనమును చెప్పినాడు. ఉమ్మయ్యగారు ధాత కరువుముందు భూములు తెగసండటంచేత చాల సంతోషంగావున్న సమయంలో నాల్లువందల ధాన్యపుబస్తాలున్న గాదిని నీ యిష్టం వచ్చినట్టు చేసికొమ్మన్నారు. ఆమె నగలు నాణ్యములు చేయించుకోక డొక్కా సీతమ్మగారికిమళల్లే ససుయాసమయములు చూడక ఎడతెరిపిలేని సంతతాన్నదానమును జరిపినది. ఒకరోజున రెడ్డిసీమనుంచి రేగుపళ్ళి కావిటిమనిషి వచ్చి మహాలవ్మమ్మగారింకా బ్రతికివుందనుకొని మామూలు చనువుతోటి అన్నం పెట్టమ్మా వమ౮లచ్చమ్మ తల్లీ! అని అరిచాడట, అప్పుడు పంతులుగారు, అన్నగారు, తమ్ముడు, చిన్నపిల్లలు, అచ్చటున్న కాపాకడు ఆవిడ చనిపోయిందని చెప్పారట. జనని స్వర్శస్తురాలైనట్టు గుండెలు బాదుకుంటూ “ఇంకా ఈవూరు ఏముఖం 'పెట్టుకుని రాను' అంటూ అమెగారి గుణవిశేషాలు తలపోసుకుంటూ గుడిదిబ్బవద్ద కూర్చుని శోకన్నాలు ప్రారంభించాడట. ఇంతట్టోనే (శ్రీ, పంతులుగారు వెళ్ళి ఓదార్చి భోజనం పెట్టి సాగనంపారు. అతను మరల ఆ గ్రామం తొక్కి చూడలేదు రుణం తీరి పోయిందనుకొని. పంతులుగారి సమకాలికులు, సహచరులు, తోడిసైనికులు ;శ్రీ, కాళ్లకూరి నరసింహం పంతులుగారు, ఉండి గ్రామమందు శాశ్వత ధర్మసదత్రపు నిర్మాణకర్తలైన నడుంపల్లి సుబ్బారాయుడుగారు, భూపతిరాజు తిరుపతి రాజుగారు (కుముదవల్లి), = నేడు గణనకెక్కినవారిలో మోచర్ల రామచం ద్రరావు, కొండా వెంకటప్పయ్య, అయ్యదేవర కాళేశ్వ(ర్రావు, (శ్రీ మీర్దాపురం జమీందారు, పెద్దిరాజు, బాపిరాజు ప్రభృతులు. (గ్రంథాలయ "సేవ; పశ్చిమగోదావరి జిల్లాలో గ్రంథాలయోద్యమ ప్రచారకులలో మార్గదర్శకులు, 'ప్రప్రధములు (910౧665) (శ్రీ, పంతులువారు, కాళ్ళకూరి నరశింహంగార్డు. ఆయన చిన్నతనమునుండియు నైతిక, సాంఘిక అర్దిక ఆధ్యాత్మిక, లౌకిక, పారలౌకిక విషయము తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 107

లందు అత్యున్నతాభి(ప్రాయములను గలిగియుండి దైవో ద్రిష్టమైన పరివర్తనమునకు తీవ్ర కృషిసల్సి ఉన్నత (శ్రేణిలోని సంస్కరణాభిలాష్సులైరి. దినచర్యనుండి కొంతభాగము నిచ్చట నుదాహరింతును.

16-4-1914 ఈరోజు వుదయము బెజవాడలో లైలుదిగి కాన్ఫరెన్సు 'సెండాల్‌కువెళ్ళి, కాలకృత్యములు దీర్చుకుని స్నానంచేసి పుస్తుకభాండాగార సభకువెళ్ళి, 11 గంటలవరకు వుండి అక్కడనుండి తిరిగి ఆంధ్ర మహాసభ పాకలలోకి వెళ్ళి, యల్లింరాజు శా(స్తులుగారింట్టై భోజనంచేసి, తిరిగి పెండాల్‌కు రావడమ్రైంది. మధ్యాహ్నం నుంచి పుస్తుక భాండాగార విషయ న్నిరయ సభ అయిన తరువాత కొన్ని తీర్మానములు చేయబడినవి.

11-4-14 ఈ రోజు వుదయాత్సూర్వం లేచి కృష్ణానదికి వెళ్ళి స్నానం చేసికొని బ్యాండు వైరా వుత్చనముతోనున్నూ, దేశీయ కీర్తనలతోనూ అగ్రాసనాధిపతిగారింటికి వెళ్ళి వారిని సభకు తీసుకొని రావడమైనది. విషయ విచారసభ 1 గంటకు కూడి విషయన్నిర్ణ్భయ చర్చలో రాష్ట్రసభవిషయిక తీర్మానములను గురించి చాలా చర్చజరిగి.... వ గంటలకు కొన్ని తీర్మానములను చేసి మర్తబు చేయడమైనది. మరుసటి దినమునకూడ చర్చలందు పాల్గొని సాయంకాలమునకు స్వగ్రామమునకు తిరిగివచ్చిరి,

12-4-14 వీరు నిడమర్రు గ్రామమునందొక గొప్ప తదాకమును (త్రవ్వించిరి. దానికొరక్రై కాళ్ళకూరి నరశింహంగారు వగైరాలు నిం(డ్రకొలను మొదలైన పరిసర (గ్రామములకు వెడలి సభికుల ప్రోగుచేసి చందాలు వసూలు చేసిరి. బెజవాడలో జరిగిన ఆంధ్ర కాన్‌ఫెన్సుకు డెలిగేటుగా వెళ్ళి అందు ముఖ్యస్థానము నలంకరించిది.

21-4-1914 రాజమం(డ్రియందు చిత్రపు వెంకటాచలం సంతులుగారి అధ్యక్షతను జరిగిన హిందూమహాజన సభకు హాజరై అందు కొన్ని ముఖ్య తీర్మానముల నుషపాదించడమైనది.

1915,16,17, 18 సంవత్సరముల దినచర్య పుస్తకములు లభ్యము కానందున ఒకసారి నాలుగేండ్ర మహత్తర చైచన్యోద్లీపకమ్టైన జీవితభాగమును వదిలి 19 సంకు గంతు వేయవలసి వచ్చింది. స్వగ్రామమగు నిడమ([ర్రునందు సరస్వతీభవనం, సత్రం కట్టువలెనని సంకల్పం కలిగినది. దానికి ప్రయత్నము లారంభమైనవి. ఆయన మాటలనే వుదాహరించిన స్వారస్యం కనపడుతుంది.

27-12-1919 ఈ రోజున మధ్యాహ్నమునకు గంగాచలం (భవనములను కట్టిన వద్రం మేస్త్రి) ను అడవికొలను తీసికొని వెళ్ళి కామరాజుగారి యింటి కలపను 106 చాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

చూపించినాను. బాగానే యున్నదనియును యీ కలప సత్రం, గ్రంథాలయ భవనము రెండూ కట్టుటకు సరిపోవుననియును చెప్పినాడు. అతనిని వద్దనుంచుకొని చి! మంగయ్య వగయిరాలతో మాట్టాడి రేపటి రోజున పునాదులు యేర్పరచుటకు ఫ్రీరస్టరవి యీరా(త్రి కుముదవల్లి వెళ్ళడమైనది.

28-12-1919 కుముదవల్లి- ఈ రోజు వుదయముకు కుముదవన్లి వచ్చి 9 గంటలకు నగర సంకీర్తనము చేసి మందిరమందు (ప్రవేశించిన వెంటనే స్వర్గస్తులైన కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులువారి ఛాయాపటమును (శ్రీయుత చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహంగారి యధ్యక్షతను సభదేసి వారిచే తెరిపించడమైనది. ఈ సందర్భమున వీలేశథింగం పంతులుగారి జీవితమును గూర్చి నేను మాట్ట్లాడడమైనది.

29-12-1919 ఈ రోజున వుదయమే కుముదవల్లినుండి భమిడిపాటి సూర్యనారాయణగారి కోరికమీద గునుపూడిలోయున్న గాంధి గ్రంథాలయమును సందర్శించి మధ్యాహ్నం 3 గంటలకు సభ జరుపుట భీమవరం రావడమైనది. సాయంధత్రం 3 గంటలకు బ్రహ్మశ్రీ తెన్నేటి లక్ష్మీనారాయణ శాస్త్రిగారి యాధిపత్యమున గాంధి గ్రంధాలజయమున సభ జరుపబడి (గ్రంథాలయావళ్వకతను గూర్చియు, ప్రజల కర్తవ్యమును గురించియు నన్నుపన్యసింపవలసినదని కోరగా ఉపన్యసించడమైనది.

ఈ సందర్భంలో ఆయన ఉపన్యాసధోరణిని గూర్చి ముచ్చటించు టవసరము కాకపోదు. ఆయన గొప్పు వక్త. స్వర్గంగవలె చిందులు త్రాక్కుచు మైమరిపించే వాక్రువాహము ప్రేక్షకుల నెట్ల ఫ్రితికి గానిపోయెడిదో అనుభవైక వేద్యము. వీరి మానసిక తత్వమును తెల్పుటకీయొక్క విషయమే స్ట్రాలీపులాక న్యాయము.

30-12-19 భీమవరం. ఈ రోజున వుదయముననే (శ్రీ, డీ కల్టరు జయంతి రామమూర్తి పంతులుగారి దరిశనం చేయడమైనది. 'వారు చదివిన ఉత్కృష్ట జ్ఞూానోపదేశము చేసే సంస్కృత శ్లోకములు వినినప్పటినుండియు వారి విజ్ఞానమును, విశాల స్వభావమును, దేశరక్షణ తత్పరత్వమును వెల్లడించుచు కొనియాడ తగియున్నవి.

పంతులుగారు తాలూకా, జిల్లా బోర్డుల సభ్యులుగానూ తాత్కాలికాధ్యక్షులు గానూ యెన్నుకొనబడడం మాకొల్లేటూళ్ళకు వరప్రసాదం. అన్ని విషయములలోనూ వెనుకబడి కొల్లేటిగొడ్తనిపించుకొన్న మా చుట్టు ప్రక్కల గ్రామములన్నియు నేడు వీరు (ప్రసాదించిన తచాకములు, బడిభవనములు, కాలువ వంతెనలు, రోడ్లతోడను కలకలలాడు చున్నవి. మరియొక సంవత్సరము ముందుకు సాగిపోదము. తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 109

14-2-1920 ఈ రాత్రి ఆకివీడు గ్రంధాలయ పునస్థాపన చేయించుటకు వెళ్ళడమైనది. 15న అక్కడ ,శ్రీ/ లక్మణ స్వామిగారితోను, నందుల సుబ్బరాయ శర్మగారితోను మాట్లాడి వాగ్దానము పాంది ఖిమవరంకు వెళ్ళియుంటిని.

15-2-1920 భ్రీవంవరంలో నన్నయ భట్టారక (గ్రంధాలయు సంవత్సరోత్సవమునకు వెళ్ళి అచ్చటినుండి సూరి వెంకటనరశింహ శాస్త్రిగారు, అయ్యంకి వెంకట రమణయ్యగారు, మంగిపూడి పురుషోత్తమ శర్మగారు, కేశవాచారిగారు, భమిడిపాటి సూర్యనారాయణగారు, నేను కలిశి కుముదవల్లి వెళ్ళి అక్కడ (గ్రంధాలయము చూచి (శ్రీ తిరుపతిరాజుగారిని కూడా వెంటబెట్టుకొని 4 గంటలకు ఆకివీడు వెళ్ళడమైనది. సాయండత్రం 6 గంటలకు వెంకటరమణయ్యగారి ఆధిపత్యము క్రింద సభిచేసినేను గ్రంథాలయములను గూర్చి మాట్టాడి గ్రంధాలయ పునరుద్దారణ చేయించడ మైనది. రాత్రి 1! గంటలకు చెరుకువాడ వచ్చి, 12 గంటలకు ఉండి వచ్చి వెంకట సుబ్బారాయుడుగారింటిలో పరుండడమైనది.

19-2-1920 ఉండి. ఈ రోజున ఉండిలో వుండి సాయం(త్రం 5 గంటలకు స్కూలులో అయ్యంకి వెంకటరమణయ్యగారి ఆధిపత్యము క్రింద సభిచేసి, నారోజి (గ్రంధాలయ పునరుద్రరణావళ్యకత గురించియు, గ్రంధాలయ లాభములను గురించియు నేను మొట్టాడి దేవాలయము ముందువున్న పెంకుటి చావడిలో పునరుద్దరణ చేయించి రాత్రి బయక్రేరి తెల్లవారు సరికి గణపవరం రావడమైనది.

22-2-1920 మంచిలి. కో ఆపరేటివ్‌ క్రెడిట్‌ సొసైటీ మహాజన సభ (ప్రారంభమై (శ్రీ, మోచర్ల రామచంద్రరావు పంతులుగారి యధ్యక్షతను జరిగినది. వీరిర్వురకు బంధుత్వముండుటయే కాక పరస్పర గౌరవాన్వితులై యుండుటచే వీడని (పేమపాళశములతో బంధింప బడియుండిరి. రామచం(ద్రరావుగారి కీ ప్రాంతముల కుడిచేయిగా నుండి వీరు చాల సహాయమొనర్చి యుండిరి. పంతులుగారు (వ్రాసిన చాల వుత్తరము లింకను రామచం(ద్రరావుగారు జా గ్రత్తచేసియున్నారని వినికిడి.

16-3-1920 ఆంధ్రనిధికి రు.4/లు, ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాలకు రు.4/ లు, పోతన గ్రంధాలయమునకు రు.4/లు మందలపర్రు బంగారయ్య గారి సపిండీకరణ సమయమునకు వెళ్ళి ధర్మం చేయించియుంటిని.

లక్ష్మీనారాయణగారు (ప్రతి సంవత్సరం ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాలకు సంవత్సరాది చందాలమిత్తముగా కృషిసల్పి వసూలు చేసియు, స్వయముగా పెద్ద విరాళము లిచ్చియు ప్రోత్సహించి యుండిరి,

110 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

23-4-1920 ఈ సాయంత్రం గ్రంధాలయములో ఉపన్యసించడమైనది. బీరువా పోతన (గగ్రంధాలయమునకు నిడమ(ర్రు పాపుడు బండిమీద పంపడమైనది.

10-5-20 (శ్రీరామచంద్రరావుగారు (గ్రంధాలయమునకు పునాదిరాయి వేయునప్పుడు వుండడమైనది.

11-5-1920 (శ్రీరామచం ద్రరావు పంతులుగారికి (శ్రీ, వుయ్యూరు యెస్టేటు మేనేజరుగారాసంగిన ఫలములు తీసికొని, వయ్యేటికి వేసిన రోడ్డు వారు తెరచిన తర్వాత పంతలుగారూ, నేనూ నన్నయభట్దారక (గ్రంధాలయం చూచి కల్గిక్షరుగారింటికి వెళ్ళి చూచి బసచేయడమైనది. ,

16-5-1920 కోపల్లి- ఈ రోజున కోషళ్లిలో జరిగే తాలూకా మహాజన సభకు వచ్చి రాత్రివరకు వుండడమైనది. తాలూకా మహాజన (గ్రంధాలయ సభకు అధ్యక్షునిగా యుండి జరపడమైనది. (వీరి ప్రారంభోపన్యాసాదుల వివరణ లభ్యము కాకపోవుట విచారకరమైన విషయము.)

20-5-1920 పత్తేపురం రాజపుత్ర సమాజం వారి మీటింగులో సలహాగా జాతీయవిద్య పెంపాందించుట ముఖ్యమనియు రాజపుత్రుల ఐకమత్యము, ధర్మము వమైరాలగూర్చి మాట్లాడడమైనది. న

23-5-1920 ఈ రోజు మధ్యాహ్నం చానమిల్లి గ్రంధాలయ వార్డికోత్సవము నకు అధ్యక్షునిగా వుండి సభ తర్వాత రాత్రి యింటికి రావడమైనది.

ఒక ఏడాదిలో వారిమనసులో చిరకాలమునుండియు పాతుకొని వర్చిల్ధుచున్న _ మహత్తర సరస్వతీ భవన నిర్మాణేచ్చా బీజము కాచి ఫలించినది. , వదాన్యులు, వణిక్పుంగవులు, రాజమండ్రి వాస్తవ్యులు నగు (శ్రీయుత నాళం సుబ్రమణ్యంగారి కలప సహాయమున వాంఛాసిద్ది కల్గినది. వారి నామము చిరస్మరణీయమగుగాక।

14-6-1920 ఈ రోజున రేలంగిలో భారతీతిలక గ్రంధాలయము తరపున మీటింగు జరిగి గ్రంధాలయోద్యమమును గురించి నన్నుపన్యసింపువుని కోరగా మాట్లాడడమైనది.

15-6-20 రేలంగి (తణుకు తాలూకా) ఈ రోజున భారతీ తిలక (గ్రంధాలయం తరపున హిందూదేశ ప్రాచీనౌన్నత్యమును గురించి ఉపన్యసించడమైనది. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 111

28-6-1920 ఈ రోజున మ॥రా॥ (శ్రీ సుబ్రహ్మణ్యంగారు పునాదిరాయి 'వేయించుటకు నన్ను తమ తరపున పునాదిరాయి వేయించుడని (బ॥ (శ్రీ, చందూరి శీతారామయ్యగారి చేత ముహూర్తము పెట్టించగా ఈ రోజున 10 గంటలకు విఘ్నేశ్వర పూజ, తాపీపూజ, శిల్పపూజ చేయించి పునాదిరాయి వేయడమైనది.

22-7-1920 ఈ రోజుననేను, భోగరాజు, మంగయ్య, చినలక్ష్మీ నారాయణ నలుగురము బయలుదేరి ఉండివెళ్ళి కో ఆపరేటివ్‌ సొసైటీ (నిడమర్రు) రిజిప్టీ చేయించి భీమవరం వెళ్ళి (శ్రీ, డిస్టీ కల్ట్టరుగారింట్లో మకాం చేయడమైనది.

4-8-20 ఉండి తాలూకాకు మెంబరుషిప్పుకు దాఖలు చేసితిని (ఎన్నికలలో విజయం పొందిరి). ఈ రోజున బాలగంగాధరతిలక్‌గారు చనిపోయినందున భీమవరం తాలూకా (ప్రజలందరి తరపున సభచేసి సానుభూతి వారి కుమాళ్ళకు తెల్పడమైనది.

10-8-20 వెాచర్ల రావుచం(ద్రరావుగారితో కలిసి వోచారు మీద పాలమూరు, నవుడూరు, రాయకుదురు మొదలైన గ్రామముల సంచారము చేసి రామ చందద్రరావుగారకే తమ ఓట్లు నివ్వవలసినదని సభలలో (ప్రబోధించితిని.

27-8-20 శీ డిప్తే కల్టక్షరుగారు సత్రం (గ్రంధాలయ భవనముల జూచి మెచ్చికొని యున్నారు. సరిషల్లిలో సంగీత విద్యాభవనమునకు (శ్రీ, డిక్రీ కళ్ళిక్షరుగారు

పునాదిరాయి వేసిన తరువాత సభజరిపి వుషన్యసించడమైనది.

23-10-20 పంజాబు విషయుమ్రైన్ని, విద్యాలా భవలములను గరార్చిన్ని విపులముగా మాట్టాడడమైనది. ఈ రోజున 4 కుంచముల పులిహోర చేయించి (గ్రావుస్టుల కందరికీ పంచిపెట్టించడమైనది. (“ఎప్పుడూ (ప్రక్కన పదివుంది తింటూంటేనేగాని తిన్నట్టుండదు' అంటూ ఏ సత్యనారాయణ (వ్రతమో, సంతర్పణో, సమారాధనో, టీ పార్టీయో కల్పించేవారు పంతులుగారు.)

27-10-1920 తెల్లవారుయాముననే లేవి ఉండి కోఆపరేటివు యూనియను మహాసభికున్నూ, డైర్ట్రర్సు మహాజనసభకున్నూ వెళ్లడమైనది. 28న 3 గంటలకు సభ ప్రారంభమై రాత్రి 8 గంటలవరకు జరిగినది. అనేక విషయములను, పరిస్టితులను గురించి విపులముగా వుపన్యసించితిని.

పశ్చిమగోదావరి జిల్లా, తాడేపల్టిగూడెం, తణుకు, భీమవరం తాలూక్షాల రాజకీయ, అర్ధిక సాంఘిక పరిణామాభివృద్దులే లక్ష్మీనారాయణగారి జీవిత చరిత్ర. 112 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

అందువలన వారి చరిత్రయే జరిగిన (ప్రతి సభకు, పురోగమునమునకు నాందియై మంగళాచరణమునైనది. వ్యక్తిపరమైన కొన్ని విశషములనిందు పొందుపర్తును. నిడమ(ర్రు చెరువునీరు తాగితేనే సం గీతం వస్తుందని వాడుక. పందిళ్లస్తంభాలు కూడా పాడ్తాయట. అందులో నిడమర్తివారా సంగీత కళకు నిధులు, ఆచుకొన్నవారూనూ, అది వారి కాణాచి. నిడమర్తి లక్ష్మీనారాయణగారు, వారి అన్న రామయ్యగారు సేవామౌళి పద్దతియందు అందె వేసిన చేతులు. పంతులుగారుత్తమ (శ్రేణిలోని భక్తులుగౌన (ప్రతి ఏకాదశికినీ (ప్రార్దన సమాజమును వారి మేడయందే అతి వైభవముగా జరిపించెడివారు.

ఆయన సుప్రసిద్ద రైతు సేవకులు, శ్రేయోభిలాషులు. వారి సేవ గ్రామరైతులకే కాక రాష్ట్రరైతుల కష్టవిమోచనకు పరుగులు వారినది. రైతుసేవ: మ్‌

17-11-1919 మదరాసు-ఈరోజు మధ్యాహ్నం శ్ర, కొండావెంకటప్పయ్య గారు, కాళేశ్వరరావుగారు, కాళ్ళకూరి నరశింహ్వంగారు, వేమూరి వెంకటసుబ్బారావు గారు, కృష్ణాజిల్దా రైతు సంఘ సభ్యులు కలసి రేపటిరోజున గవర్నరుగాధితో చెప్పవలసిన అంశములను స్టిరపర్చి మెవొరాండమును తయారుచేశినాము. గవర్నరుగారికి డెప్యుటేషను వెళ్ళే మెంబర్లు 30 మందిని జాబితా యిచ్చినారు. ఈ సాయంత్రం శ్ర కాశీనాధుని నాగేశ్స్వరరావుగారు అందరకు ఫలహారముల నిచ్చినారు.

18-11-19 మదరాసు- ఈరోజు 10గంటలకు ఫోర్టుసెంటు జార్షిలోవున్న లెజిస్టేటివ్‌ కౌన్సిలు హాలునందు శ్రీ, గవర్నరుగారిని సందర్శించి రైతుల కష్టములను గూర్చి చెప్పుకొనగా అన్నిటికంటె ముఖ్యముగా పల్లం మెరకలో చేర్చిన విషయములో ఆలోచించి సాధ్యమైనంతవరకు రైతుల కోరిక ప్రకారం చేయించెదమని చెప్పినారు. ఛీఫ్‌ యింజనీరుగారు రేపు సాయం(త్రం 6 గంటలకు రైతుల విజ్ఞాపనలు వించామన్నారు.

19-11-19 ఈ రోజున లెజప్టేటివ్‌ కౌన్సిలు మీటింగు చూచుటకు గవర్నరుగారి ఆర్హరును పొంది 10గంటలకు వెళ్లి చూడడమైనది. ఈ రోజు సాయంత్రం 5.30 గంటలకు ఛీఫ్‌ ఇంజనీరుగారిని చూచి రైతుల కష్టములన్నియు చెప్పుకొనడమైనది.

వ్యయప్రయాసలకోర్చి రైతులకొరకై ఎంత త్యాగమునకైన వెనుకంజవేయని రైతుసేవాధురంధరులీ పంతులుగారు. వీరి చిన్నవయసుననే జమీందారీ (గ్రామమైన నిడమ(ర్రు ఠాణేదారు, మునసబు కర్ణములు రైతులను పెట్టిన బాధలు సహింపలేక బుద్ది తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 113

కలిగి వర్తించుటకుగాను ప్రతిహింసాపరులైన రైతులు వారిని దేవాదేవేషుచేయగా రైతుల తరపున బోలెడు సొమ్మును వ్యయమొనర్చి కేసునందునెగ్గి బ్రహ్మరధమును పట్టించుకొని ఇరువది ఎకరముల ఏకఖండభూమిని కొల్లీరునందు బహుమానమును పొందిరి. నేటి కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుడు జవాహర్‌లాలు రైతులతో సంబందము కల్పించుకొని రైతు జీవిత సమస్యల నెదుర్కొని భావిజీవనము నతిసౌందర్యవంతముగాను, విజ్ఞానపూరితముగాను చేయుటయే కాంగ్రెసు (ప్రచార ప్రణాళికయని నియమించియున్నారు. భారత జాతీయోద్రరణకు, జొన్యత్యమునకు రైతు యొక్క మూఢత్వమును, నిరక్షరత్వమును బాఫుటవసరమని ఆనాడే గ్రహించి, “కీలెరిగి వాతపెట్టు' ప్రయత్నించిన రాజకీయ వైద్యులు వీరనడంలో సందేహం లేదు.

9-11-20 నిడమగ(ర్రు ( వీరీవిధముగ స్వగ్రామమున విశ్రాంతిగాయుండుట చాల అరుదు) ఈ రోజు బందరు జూతీయ కళాశాలకు పంపించుటకు చందాలు వసూలు చేయడమైనది. సాయం(త్రమునకు వసూలు రు. 10-0-3లు.

13-11-20 గ్రంధాలయ సర్వస్వముయొక్క వి,పి. చెనల్రించుటకురు. 3.0.0 పంపడమైనది. వీరు ఆంధ్ర దైనిక పత్రిక, కృష్ణావారపత్రిక, గ్రంధాలయ సర్వస్వము మొదలైన పద్రికలనూ, విజ్ఞాన ప్రచారిణీ, ఆంధ్ర ప్రచారిణీ మున్నగు మండలుల పుస్తకాలు తెప్పించి పోషించేవారు.

14-12-20 ఈ రోజున ఉండిలో డ్య్టరుగారితో మాట్లాడి బీరువాలు 2న్నూ. రౌండు టేబిలున్ను కలిపి 50.00కు తీస్కున్నాను. సాయం(త్రం ఉండి స్కూలులో జరిగిన అమ్టావధాన సమయమునందు ఉపన్యాస మివ్వడమైనది. నడుంపల్లి సుబ్బారాయుడు గారితో మాట్లాడి గ్రంధాలయ స్టాపన రేపటిదినం జరిపించుటకు వప్పించి, వుభయులవున్ను తాడికొండ వెంకటనరసయ్యగారితో కలిసి దేవలయములోనున్న సొవడి గది హాలుచూచి రావడమైనది. సహాయనిరాకరణోద్యమము:

1921లో దేశాన్నంతనీ వూపించిన సహాయ నిరాకరణోత్సాహము వీరి నేవిధమున కదిలించినదీ చూతముగాక. వీరు కార్యశూరులుగనే యెక్కువగా ప్రకాశించి నదియు, వ్యర్దాడంబర రహితులనియు జ్ఞాపక ముంచుకొందురుగాక.

31-3-21 ఈ రోజు వుదయం బండిమీద 11 గంటలకు బెజవాడ రావడమైైనది. షాకతాలీ, మహమ్మదాలీల సందర్శనం చేయడమైనది. చి॥ కుందూరి 114 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఈశ్వరదళ్తుకు (టబ్వంటీయత్‌ సెంచరీ అను ఇంగ్లీషు మాసప(త్రిక సంపాదకుడు, “స్వార్య్స్‌ అండు ప్యూమ్సు' మొదలైన విఖ్యాత గ్రంధకర్తయు నగు ఈశ్వర దత్తుగారు వీరి అప్పుగారి కొడుకే.) కనపడి మరల స్నేహబ్బందముతో కలిసికొంటిని. - 1-4-1921 (శీ దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్యగారు అరేంజ్‌మెంట్టు బాగుగ చేయుటచే మహాత్మాగాంధి, లజపతిరాయ్‌, ఆలీసోదరులు, మోతీలాల్‌, (శ్రీమతి సరళాదేవి చౌదరాణి, మాతాజీ వ్రైరాల సందర్శనం బాగా జరిగినది. తిలకు స్వరాజ్య నిధికి విరాళమిచ్చితిని. 11-5-1921 చీరాల పేరాల ప్రజల సహాయార్దం 25.0.0 పంపితిని. 12,13,14-1-22 ఈ రోజు ఉదయము నేను, పెదనిండ్ర కొలనువారు కూనపరాజు సోమరాజుగారు వ్రైరాలు 10మంది మందలపగ్రు వెళ్ళి అసహాయోద్యమ తత్వమును గూర్చి ఉపన్యసించి కాంగ్రెసు, పంచాయితీ సంఘముల స్థాపన చేయించో మధ్యాహ్నము తిరిగి పెదనిం డ్రకొలనులో జరుగు సభకు వెళ్ళగా దండు నారాయణరాజు, ఆత్మకూరి గోవిందాచార్యులు, చింతలపాటి బాపిరాజుగారు సభకు విచ్చేసినారు. & గ్రామముల మునసబు కరణములు, నవుకర్ణు గవర్నమెంటు నవుకరీలు వదులుకొని రిజైను దాఖలు చేసినారు. సదరు త్యాగం చేసినవారికి గొప్ప వుత్సవం చేసినారు. నిండ్రకొలను నందు, (గ్రామపంచాయితీ, కాంగ్రెసు సంఘస్ట్రాపనలు చేయించ కోరినందున పెదనిం(డ్రకొలను వెళ్ళి రైతులతో చెప్పుగా వారందరూ అదివరకే సహాయ నిరాకరణోద్యమ విధుల ననుసరించి పంచములను అభివృద్రిేచేయుటకు పాటుపడుట ధర్మమనే మహాత్ముని సందేశానుసారముగా వాండ్రకు ఆసామీ తాహతును బట్టి పశువున్న వాడికి య 2.0లున్ను, పశువులేనివానికి య 1-0 యిచ్చుటకున్నూ సంసిద్దులై (శ్రీ తహశీల్‌దారువారి ఆజ్ఞానుసారం వప్టుకున్నారు. దేవరగోపవరం రైతులు కూడా పై ప్రకారం వప్పుకున్నారు. ఈయనను బాగా ప్రేమించే ఒక శ్రోత్రియ బ్రాహ్మణుడు నాతో అన్నాడుకదా, లక్మయ్యాగారే వూలపల్లైలో జొరబడినవారిలో ప్రప్రధముడని. అనేకవుంది పంచమాస్కూలు మాస్త్రర్లీయన వద్దనుండి ఉచితముగా డబ్బుతీసికొని పోవుట నేను కూడా బాగా యెరుగుదును. దినచర్య పుస్తకములో కూడా కనబడుతుంది. మరల ఈ సంవత్సరమున గణపవరం ఫిర్కాకు మెంబరుగా నిలిచి ఎన్నికలందు జయముగాంచిరి. వీరి ప్రతికక్షి అభ్బర్షీ, నేనూ ఒక వూళ్చోయీ మధ్యనే తారసిల్దాం. వీరికి చేయెత్తి మొక్కి లక్షయ్యగారంతటి సమర్హుడు, సుజనుడు, వక్త మరియొకరు కాన్పింపరని మాటల సందర్భంలో ఆయన చెప్పినాడు. పంతులుగారినే లక్ష్మయ్యగారని పిలుచుకోవడం తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 115

అలవాటు. ఆయన పొట్టిగా వుండేవారు. తాలూకా, జిల్లు బోర్డులందు అందరికీ కనబడగలందులకు ఆయన కొరకు ఎత్తైన ఆసనం వేశవారట.

30.9.22 సరిషల్రైలో ఈమని వెంకటేశ్వర్డుగారు కట్టించిన సభ్యాభివద్రనీ నిలయమునకు రు 50.00 విరాళఘివ్వడమైనది.

నింద్రకాలను విలేజిరోడ్దున్నూ, వల్టూరు రోడ్డున్నూ, పాందువ్వనుండి గణపవరం ఉండి రోడ్డుకున్ను, వెంకటాపురం చెర్వుకున్నూ ఈ సంవత్సరమే విశేష 'శ్రమలకును, వ్యయమునకును ఓర్చి తాలూకా బోర్డు నుండి డబ్బును శాంక్షను చేయించిరి.

19-4-1923 భీమవరం: ఈ రోజున పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా గ్రంధాలయ మహాజనసభ వేలంకి వీరభద్రాచార్యులుగారి అధ్యక్షత క్రింద జయ(ప్రదముగా జరిగినది. ఆహ్వానసంఘ సభాధ్యక్షత నేనే వహించి సభ జరపడమైనది.

ఈ రోజున దేశభక్తుని అధ్యక్షత క్రింద పళ్చిమ గోదావరి జిల్లా మహాజనసభ జరిగినది. బహు జయ్రదముగా జరిగినది. వెయ్యి రూపాయల వరకు స్వరాజ్యనిధి వసూలైనది భీమవరంలో

24-3-1923 వీరవాసరంలోని తాలూకాబోర్డు మీటింగుకు వెళ్ళడమైనది. డిస్రిక్సుబోఢ్డు మెంబరు ఎన్నిక వచ్చి అందరూ ఏక(గ్రివముగా నన్ను యెన్నుకున్నారు.

4-4-23 తిలక్‌ స్వరాజ్య నిధికి అమితమైన చందా ధనమును వసూలు చేసి రూ.25లు నేను చందా యిచ్చితిని,

2-7-23 నిడవం(ర్రునందుం పంతులుగారు శివాలయువంనకు ధ్వజస్తంభప్రతిష్టయు, అమ్మవారి ప్రతిష్టయు జరిపిరి. వీరు చిన్నతనముననే కాశీకి వెడలి విశ్వనాధ సందర్శనము చేసికొని స్వగ్రామమునకు వచ్చి శివలయములో రాజేశ్వరుని యొక్కయు, ఉమయొక్కయు విగ్రూములను చూచి భక్తి పారవశ్యం చేత చాలసేపటివరకు యోగ సమాధియందే యుండిపోయిరి. దానికి ఫలితముగా అమ్మవారికి జనకులైరి. (17-10-1923న పుట్టిన తన నాల్గవ కుమారునికి ఉమారాజేశ్వరరావు అని పేరు పెట్టడానికి భూమిక యిదే! - సం[)

16-1-24 డిష్టిక్టుబోర్డు బడ్జెటు చర్చజరిపించి చేబ్రోలు గణపవరం రోడ్డుకు రూ. 12000 లున్ను, కాళ్తరోడ్డుకు రూ.12000లున్ను, బొండాడ వురుగు కాల్వరోడ్డుకు రూ.300లున్ను శాంక్షను చేయించడమైనది. (ఈ పనుల విలువ మా

= 116 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

కొల్తేటూళ్ళలో రోడ్డూూ చెరువూ లేక అవస్ట్రపడిన వారికి తెలుస్తోంది. పందికోడుకు వంతెన వీరు వేయించక (క్రితం పెద్రవరదలు వచ్చి దాంట్లో బల్లకట్టుకూడా లేనందున పళువులు, పిల్లలూ కూడ కొట్టుకు పోయేవారు. వయ్యేటికి గణపవరం 'పెద్దవంతెనక్కూడా యీయనే విశేష శ్రమపడి ప్రయత్నించినారు.. (శ్రీ మీర్దాపురం జమీందారు వారిని వారింటికాహ్వానించి అనేకమంది బీదరైతులచే కష్టసుఖములు తెల్పించి వాళ్ళు కష్టపడెడి కష్టముల కండ్ఞార చూపించినారు. అప్పుడే అధ్యక్షులైన జమీందారుగారు ఆపనికి పూనుకొని శాంతను చేసినారు. జమీందారుగారిని రప్పించి వారి స్వగృహమందు ఆతిధ్యమొసగిన ఒక్కదినమున శ్రీ, పంతులుగారు రూ. 300లు స్వంతసొమ్ము ఖర్భుపెట్టియున్నారు. )

23-1-24 ఈ రోజు వుదయం 9 గంటలకు (శ్రీ, డిప్టీకల్ట్షరుగారి దర్శనం చేసుకొని నేను వక రైతుగా మాట్లాడుట కనుజ్ఞపాంది దాళ్వాఆర్హరు యిప్పటికే చాలా ఆలస్యమైనదని చెప్పగా వెంటనే శిరస్తాదారుగారికి చీటీ'వ్రాసి చేతికే యివ్వగా అర్హరు వేయించుకొన్నాను.

నిడమగ(ర్రు గ్రామమునందు పంతులుగారి నాటకాభిరుచి ఒక నాట్యమండలిగా వెలసినది. (గ్రంధాలయ భవనహాలు పెద్ద పెద్ద వుపన్వాసకులకును, నాటకములకును పనికి వచ్చునట్టు కట్టించియున్నారు. స్వతహాగా గాయకులైనా, ఒక్క సూత్రధారి పాత్ర తప్పు యేదియు వేసెడివారు కాదు. శృంగారకవి నరశింహం పంతులుగారు, నిడమర్తి ఉమామహేశ్వరరావుగార్జు ముఖ్యపాత్రలు ధరించెడివారు.

పాందువ్వ గ్రామంలో తిరిగి య 1కి 2.00 చొ;న చందా 1300 వేయించి భీమవరం వెళ్ళి (ప్రెశిడెంటుగారిచే ఒకరికి కాంట్రాక్టు యిప్పించి అచ్చటి గ్రామస్టుల మన్ననలకు పాత్రులైరి.

ఈ సంవత్సరముననే శ్రీ, (శ్రీ, రాజా వెంకట్రామయ్యప్పారావు బహద్రరుగారు జిల్దా బోర్డు ఎన్నికల విషయుంలో పంతులవారివలన అమితమైన సహాయం పాందియుండిరి. పంతులవారి లోకలు బోర్డు జీవితము వైతన్యవిలసితము. ఈయన చరిత్రయే డిప్రిక్టుబోర్డు జీవితము. "| లోకలుబోర్జు పాలన:

ఈయన పవిత్ర జీవితంలో లోకలుబోర్డు పాలన ఒక ప్రత్యేక (ప్రాముఖ్యమైన ప్రకరణము. వారికి (ప్రజాసేవ కార్యములందు విసుగు విరామము, తిండితిప్పల దృష్టియే తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 117

యుండెడిదికాదు. స్వగ్రామమందు నెలకు రెండు మూడు దినములకంటె ఎక్కువ వుండుట లేదు. ఉదాహరణముగా 28-2-1925న దినచర్య: అవనిగడ్డ 9 గంటలకు వెళ్ళి (శ్రీ, రాజావారి దర్శనం చేసి భోజనం చేసి డిస్టిక్టుబోర్డు మీటింగు సాయంత్రం 6 గంటలవరకు చేశికొవి రాత్రి బయళ్రేరి ఆ రాత్రికే రేపల్లె వెళ్ళడమైనది. ఇట్టి తిరుగుడు ప్రతినిత్యము యుండెడిదే. 25 వ సంవత్సరమునందు ఎన్నికలలో నిడమ(ర్రు సర్కిలునందు విజయము పొందిరి. (గ్రంధ విస్తరభీతిచే చేసిన మహత్కార్యము అనేకములు ్రాయక సాక్షి స్వరూపుడగు భగవంతునకు వదిలివేసినందులకు పాఠకులకు నా క్షమాపణ లర్పించుచున్నాను. నిడమర్రు గ్రామమందు 1920 సం॥న (బ్రహ్మాండమైన తటాకమును తిరిగి (త్రవ్వించి ఆశేషజనమునకు సంతర్పణ చేయించిరి. మద్రాసు రాజధానియం దెచ్చటనూ లేని ఆయుర్వేద వైద్యాలయమును నిడమ(ర్రులో కట్టించుటకు శాంక్షను చేయించి యొస్టిమేటు లత్ష్మీనారాయణగారు చేయించిరి. కాని వారి శేషజీవితకాలమునందది పూర్తి చేయలేకపోయిననూ వారి (ప్రధమ పుత్రుడు నిడమర్తి గౌరీశంకరదళత్తుగారు వయస్సున పిన్నలైననూ కార్యనిర్వహణ సమర్డులగుటచే పట్టుదలతో కష్టనష్టములకో ర్చి అవకాశమును చేజేతుల జారవిడువక నిర్మాణమును ఫూర్తికావించిరి. వైద్యాలయము మంచికేంద్రమున నుండిన దగుటచే బహు గ్రామములకు అమితమైన సేవ చేయుచున్నది. అది వారి చలవయు, ప్రసాదమేనని నేటికినీ రోగులు పాగుడుచుందురు. నిడమర్రు నందు అందమైన స్కూలు భవనమును కట్టించి దాదాపు రెండు వందలమందికి అక్షయ సం॥5ర భాద్రపద శు౨ గురువారము (9-9-1926 0న సంతర్పణ చేయించిరి. అందు ? గురు ఉపాధ్యాయులు, సర్వేశలింగమను నొక వడ్రంగి మౌష్ట్రారును' పనిచేసెడివారు. 8 రాట్నములు, సైన్సు ఆపరేటసు కూడా శాంక్షను చేయబడి మహోన్నత దశనందినది. తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా బోర్హునందు తాత్కాలికాధ్యత్ష “పదవి నుండుటకు వీరే ప్రధములు. వీరి బోర్డుపాలన, కులువుత భేదములకు చోట్సీయనందున సర్వజన శ్ఞాఘాపాత్రమైనది. పోతన వుస్తక భాండాగారము:

ఈ గ్రంధ భాండాగారము ఆంధ్ర గ్రంధాలయ చరిత్రలో 'ప్రసిద్రమై మహోన్నత ఫ్రితి ననుభవించినది. 1908 సంవత్సరమున శృంగారకవి నరశింహంగారు మొదలైన యువకులబే (బ్రహ్మబాంధవీ పఠనాలయము పేర స్టాపింపబడి (క్రమ (క్రమముగా నభివృద్రి 118 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

॥ రం?! క న మ న వానకు స్‌ సం. వో! య! వస్త! నా మును లవ! య. సరో కన ము మ... నట! టం టన చ సట నం న తా నం 7 నచ భన న. న న... [మ ట్‌ ర సన గ. న్‌ ॥ శ్యాం ఎన్‌ సయం ను! ఉస్టిపఫ 9. మ ఇర సన్ను ద్ని మ ను సన్‌ నాలు ౨1 శ్రా ల్త 1! న న ష్‌ ౯7 జే న సనన జి త్త వ వ నష లై మ్‌ నం ఫి 1 వానా నత్త న! ప సు సిస్టమ్‌, లో త ను స ప స మం వ కనున ( గంప క ష్‌

చేయబడుతూ వచ్చినది. (శ్రీ, లక్ష్మీనారాయణగారు 1914నందు తమ స్వగ్భృహమునందు తూర్పు వైపున విశాలమైన హాలులో వారి యాశ్రయ పోషణలచే సర్వతోముఖముగ సర్వాంగ సౌందర్యముగ విలసిబ్రి నారంభించినది, దాని కనముబంధముగా నైటు స్కూలు స్టాపింపబడినది. ముందు 1 5గురు వయోజనులతో ఉదయించిన ఈ బడి క్రమక్రమముగా 110 మంది జనులతో కలకలలాడినది. అందు నలుగురు ఉపాధ్యాయులు పనిచేయు చుండెడివారు. తోకలపల్లి, నిడమఃర్రు గ్రాముములందు పంచమాస్కూళ్ళు స్టాపింపబడి వీరి పోషణలో నడుపబడెడివి. కాలక్రమమున తోకలపల్లి స్కూలు బోర్డు స్కూలైనది. నిడమర్రు స్కూలు మిషను స్కూలైనది. పోతన నామమున మన ఆం(ధ్ర దేశమందెచ్చటను గ్రంధాలయము లేదు. ఈ నామకరణమునకు పంతులుగారికి భాగవతమునందుండెడి భక్తీతాత్పర్యములే కారణములు. 1915 (ప్రధమ వార్షికోత్సవము (శ్రీయుత చిలకమర్తి లశ్ష్మీనరశింహంగారి ఆధిపత్యవబున నమితవై భవముగా జరిగినది. నేటికీ అత్మీనరశింహంగారు ఆనాటి గ్రావుస్టుల ఉత్సాహమును, పోతన (గ్రంధాలయ యాౌన్నత్యమును, తత్సృష్టికర్తయైన పంతులుగారిని గూర్చియు కన్నీళ్ళు విడుస్తుంటారు. ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర వార్షికోత్సవములకు వరుసగా వల్ఫూరి సూర్యనారాయణ రావుగారు, నిడమర్తి బాలసూర్య భీమరాజుగారు, కాళ్లకూరి నరశింహం పంతులుగార్జు అధ్యక్షత వహించి శోభనినుమడింప జేసిరి. ఈ సమయమునందు గ్రంధాలయమున 1500ల ఉత్క్బృష్టేంధ్ర సంస్కృత (గ్రంధములు సవముకూర్చబడి చుట్టు(ప్రక్కలకు నాయకమణియై తనరారుచుండెడిది. "సరస్వతి యను (గ్రాత పత్రికను వీరు (ప్రకటించి ప్రజాసంస్థలందలి తోపములను అభివృద్ది సూచనలను (ప్రకటించి తన్నివారణమునై ('ప్రయత్నించెడివారు. ఆ సమయమందే కృష్ణైామండల (పశ్చిమగోదావరి జిల్లా క్రింద విడగొట్టబడలేదింకా) గ్రంధాలయ చరిత్రను (వ్రాసి లత్మీనారాయణగారు గ్రంధాలయ సర్వస్వమునందు ప్రకటించి యుండిరి. ఆ (ప్రకటన నేడు బహుయుపయోగకారిగా నుండగలదని నా తలంపు. అట్టి పోతన పుస్తక భాండాగారము తరువాత అ(శ్రద్దచేయ బడినదని తెల్చుటకమిత విచారము కల్గుచున్నది. పుస్తకములన్నియు స్వార్పపరులయిండ్ర యటకలమీద చెదపురుగుల కాహారమగుచున్నవి. పంతులుగారి పూనిక వలన ఈ (గ్రంధాలయమునకు $000రూపాయిల విలువగల భవనము కలదు. మరల నేడు వాది ప్రధమ కుమారుడు శ్రీయుత గౌరీశంకరదత్తుగారు 100రూ.లు విరాళముతో పంచాయితీ తరపున దీనిని శ్రీ, లక్ష్మీనారాయణ పుస్తకభాండోగారముగ మార్చిరి. కాని తొంటి వికాసమును కూర్చనెంత ప్రయత్నము జరుగుచున్నను (గ్రామస్తుల అ(శ్రద్ద నిరాదరణలు ప్రతిబంధకములైనవి. సహృదయులు మరల పూనుకొని నిరకరులకు సీవచేయుటకు రా(త్రి పాఠశాలను స్టాపించి వయోజన విద్యనం వ్యాపింపచేసి ఫన్యజీవులయ్యెదరుగాక! 20 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

జీవిత అస్తమయము (జీవిత విషాదాంతఘు): స తి

నేడుత్తర దిక్కునుండి నిడమ(ర్రు గ్రామమును తిలకించునెడల (శ్రీ లక్ష్మీ నారాయణ నిర్మిత గ్రంధాలయ, పాఠశాల, వైద్యాలయ సుందర భవనములు చాల నందముగా నుండి కన్నుల కోరగి స్తూంచాయి. తటాకం నిండా వేలకొలది తెల్లతామరలు, ఎ(ర్రకలువలు విచ్చిన దళవింహామరలతో అతిధుల నాహ్వానిస్తూ (ప్రాణములను పులకింప జేస్తాయి. (శ్రీ, పంతులువారు తమ జీవిత నాటకం నుండి పరీక్షిత్తువలె సర్పదప్టులై స్వర్గస్తులైరి. విగత జీవమైన భౌతికళరీరమును, (శ్రీ, పులవర్తి లవ్మణస్వామిగారు అమిత దుఃఖముపాొంది ఆకివీడు ఆస్పత్రినుండి స్వంత మోటారుమీద స్వగ్లామమునకు బంపిరి. భౌతికళరీర మదృశ్యమైననూ మంచి తలంపులు, చేతలు, గణసవరం చేబ్రోలు రోడ్డుగాను, (గ్రంధాలయ భవనముగాను, పందికోడు, వయ్యేరు, మురుగు, నారాయణపురం కాల్వల వంతెనలుగాను, వైద్యాలయంగాను, అనేక గ్రామములలో చెరువులుగాను, రోడ్డుగాను, దృశ్యనీయమౌతూ అశాశ్వతమైన జీవితమునకు ఆకల్పాంతసాయిగా శాశ్వతత్వ మాపాదించినవి. స

సృష్టిలయములే ప్రకృతినియమము ైనప్పటికినీ ఈ త్యాగమూర్తి ఆంత్యావస్టను చిత్రింపబోవునప్పుడు నా కన్నులు చెమ్మగిల్టుచున్నవి. మనము (ద్రవీభూతమైనది. శోకతం(త్రులు కదలింపబడి విషాదగీతికలు నినదించి అల్లనల్లన ప్రకృతి మౌనము(ద్రలో లీనమ్రైపోయినవి.

(గాడిచర్ల హరిసర్వోత్తమరావు ఎం. ఏ., అయ్యంకి వేంకట రమణయ్య గారల సంపాదకత్వాన వెలువడిన '* గ్రంధాలయ సర్వస్వము” (బెజవాడ) సంపుటము 10, సంచిక 3; (జూన్‌ 1936 నుంచి. తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 121

కథ వెదురు చేటతో చేటెడు-వెండి పళ్ళెంతో గుప్పెడు -కాన్రేడ్‌ నిడమర్తి అశ్వనీ కుమార్‌ దళ్తు [ న్‌ రెండేళ్ళ క్రితం ఒక స్నేహితుని ఊరికి ప బయట వెన్నెట్లో పడక కుర్చీలవీద 1... వేసుకుంటున్నాము. ఇంతట్టోనే ప్రక్కనున్న న ( వేడలోనుంచి (క్రినివాసరావృగారు

1. పొందూరు ఇద్దరు కండువా వల్లైాటుగా న. మాకం చింతలు కకదే నోట్లో వేసుకుని నములుకుంటూ చిరునవ్వుతో

వచ్చి మరొక కుర్చీలో ఆసీనులయ్యారు. గ్రామఫోను ఆపివేసి పరస్పర పరిచయం అయ్యాక పిచ్చాపాటీ చెప్పుకోనారంభించాం. ఆయన మామిడి, బత్తాయి, కొబ్బరి తోటల్ని గురించి, చెట్ట కాపును గూర్చి, ప్రస్తుత ధరలను గూర్చి, అప్పులు వడ్డీలు ఒకటేమిటి పెద్ద రైతులగోడు అంతా యేకరువు పెట్టాడు. చేతులనున్న బంగారు మురుగులు, బంగారు మొలత్రాడు సందర్భాసందర్భాలలో తళతళలాడాయి. మా స్నేహితుడు కుర్చీలో కునికిపొట్లు పడుతూ అప్పుడప్పుడు 'ఊం కొట్టుతున్నాడు. ్రొత్తపరిచయం మూలాన్ని మర్యాదకు లోటు రానీయకుండా తెచ్చిపెట్టుకున్నట్టు కనపడకుండా ఎంతో (శద్రతో వింటున్నాను. హఠాత్తుగా ముఖం గంభీరంగా పెట్టి '' అయ్యా, మీరు మంచివాళ్ళు. మీది చాల పెద్దకుటుంబం, అంతా జమీందారీ ఫాయి; మీ తండ్రిగారి కాలంలో జమీందారులు, డిస్టిక్టు కల్టర్గు, మేజిస్టేట్లు మీ ఇంట్లో మకాం చెయ్యకుండా, ఆతిధ్యం పొందకుండా వెళ్ళిన పాపొన పోలేదు. ఈ మధ్యని వెండిపళ్ళాలు నాలుగు చేయించానండి. మీకు వాటినాణ్యం, అందచందాలు బాగా తెలుస్తాయి. ఒకసారి వచ్చి పరీక్షించండి” అంటూ లేచారు. పదిగంటలైంది. అయినా ఆయన ముందు దారితీస్తోంటే మర్యాదకు కట్టుబడి

వెంబడించాను. నిద్రపోతున్న (స్త్రీలు, షిల్లలు, వృద్దులు ఆయన కుటుంబం యావత్తూ లేవి గుమిగూడింది. వెండి కంచాలు, గిన్నాలు, పళ్టాలు, బంగారపు శు కృష్ణ విగ్రహం; వంటింటిలోనేవున్న చిన్న అందమైన చలువరాతి దేవాలయం, విశాలమైన దొడ్డి, 122 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

మేడగదుల్లో వున్న నగిషీ చెప్పిన పందిరి పట్టైమంచాలు, నిలువుటర్దాలు, కోడళ్ళు తెచ్చుకున్న సారె సామాన్లు- యింకా యెన్నో యెన్నో వస్తువులు వాటి చరి త్రలతో వర్ణిస్తూ చెప్పారు. ఒక గంట వరకూ వోపిక పట్టి వింటూ, చూస్తూ తిరుగుతూనే వున్నాను. పదకొండు గంటలకు నాకు సెలవ యిచ్చి నేను పడే బాధనుంచి రక్షించారు.

ఉదయాన్నే లేవి నా స్నేహితుడు నవ్వుతూ యీ పూట (శ్రీ/గారి యింటిలో కందా కాబోలు అన్నాడు. నేనూ ఆశపడ్డాను. అంత మర్యాద, అంత (కేవ, అంత చనువూ వూరికే పోతాయా అనుకోవడంలో తప్పేముంది?! బత్తాయికాయల బుంగలు, కొబ్బరి బొండాలొలలు మా కళ్ళముందే ఆయన యింటేలోకి వెళ్ళాయి.

కాని షగలు పన్నెండు అయింది. ఆ పూటకి యిక లాభం లేదు. ఊపిరి తిరూని పని ఆయనకి, సాయంకాలము పిలుస్తాడులే అంటూ వూరడింపుగా పలికాడు నా మిత్రుడు.

సాయంకాలము కూడా గడిచిపోయింది. వుర్నాడు నా ప్రయాణం. సాయంకాలము మళ్ళీ అదే రీతిగా యించుమించుగా అదే పద్దతుల మీద (శ్రీగ్గారు వచ్చి సంభాషణ సాగించారు. హ్నాండు గంటలకి నా ప్రయాణం అని రెండు మూడుసార్లు మాటల సందర్చంలోనే నా మిత్రుడు చెప్పాడు. ఓహో! ఆదేమిటండీ అప్పుడే వెళ్ళిపోవడం. మరో పదిరోజులుండి కొంచెం కులాసాగా గడపండి. మీ స్నేహితుడు చాలా మర్యాదస్టుడు. అతిధి అభ్యాగళుల్ని ఆదరించడంలో ఆయన్ని చూచి అనేకమంది పాఠాలు నేర్చుకోవాలి, అని భారీగా కితాబు జారీచేశాడు. ఆయన వెళ్ళగానే నా స్నేహితుడు విరగబడి నవ్వడం ఆరంభించాడు. ఎందుకు నవ్వుతావ్‌, ఆయన యింకా పూర్తిగ మేడలోకేనా వెళ్ళలేదు, అని వారించాను. ఆయనకు యిదే వృత్తి. మా యింటికీ, యీ చుట్టు (ప్రక్కలకీ వచ్చే అతిధుల్నీ, క్రొత్త అల్టుళ్ళనీ భోజనం చేసిన తర్వాత యింటిక్తి పిల్చి మేడలు, దొడ్డు, తోటలు చూపిస్తూ వుంచారు. “మాటలు చెప్పి తృప్తిపరచాలి కాని, మూటలు యిచ్చి చాలనిపించగలమా?* అనేది ఆయన తరచుగా వుపయోగించే మాట అని చెప్పాడు. ఇది అరుదైన మనస్తత్వం అనుకొని వూరడించుకొని నా దారిని నేను ప్రయాణం కట్టాను.

2

సామర్హకోట ప్యారీ కంపెనీ కూలీలు దాదాపు 800మంది తమ బాధల్ని భరించ లేక ఆరునెలలు కంపెనీ దొరలకు చేసుకున్న మనవులు, పంపుకున్న విజ్ఞప్తులు, ప్రభుత్వానికి తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 123

ఎంపుకున్న అర్జీలు వ్యర్హమైసోగా సమ్మె కట్టారు. శాంతియుతముగానూ, దీశ్తతోనూ కార్మికులు బ్రహ్మాండంగా సమ్మె సాగిస్తున్నారు. పదిరోజులు గడిచిన తర్వాత ఆ సమ్మె కార్మికాభిమానుల దృష్టిని ఆకర్షించింది. బహిరంగ సభలు, (ప్రదర్శనలు, వూరేగింపులూ జోరుగా సాగుతున్నాయి. విదేశీ పెట్టుబడిక్సీ దేశీయ కూలీలకూ జరే యీ పోరాటంలో కార్మికులు విజయం పొంది తీరాలని నాయకులు హెచ్చరించారు. దొడ్డి తోవను ఫ్యాక్టరీలోకి దూరే (ద్రోహుల్ని ఖండిస్తూ వుపన్యాసాల తుపాను రేగింది. కూలీలు ధైర్యంతో నిలబడ్డారు. పన్నెండో రోజున కూడా కూలీలు రణరంగంలో తుపాకీ గుంద్ర వర్షంలో కూడా వరుసల్టోంచి తప్పుకోని యుద్రవీరులవలె శిక్షణాయుతంగా (ప్రవర్తిస్తున్నారు. కూలీ సభల్లో సృష్టింపబడిన వుత్సాహకరమైన వాతావరణంలో వుత్సుకులైన కూలీలు, ఉద్యుక్తులైన కార్మికులు, దృఢ నిశ్చయులైన సమ్మెదార్టు రాత్రి యిండ్లకు వెళ్ళడంతోటే ఆకలి బాధతో దహించుకు పోయే పెళ్ళాం బిడ్డల్ని చూచి కృంగి పోతున్నారు. కడుపుల్లో తేళ్ళూ, జౌర్రులూ పాకుతున్నాయి. సభల్లో 'పప్రధమాన్ని ''ఆకలి, ఆకలి, మండే ఆకలఠి, నరములన్నిటిని నమలీ ఆకలి* అంటూ కార్మిక నాయకులు హృదయం కరోగీ రీతిని పాడుతున్నారు, కార్మిక నాయకులు దావానలంలా వ్యాపిస్తూ భుగభుగమని మండుతున్న ఆకఠి చిచ్చును ఆర్పేందుకు సమ్మె నిధిని వసూలు చేసేటందుకు సమ్మెదారులను జుట్టుల క్రింద విడదీసి బియ్యం, చింతపండు, ఉప్పు, పప్పు వరాలను, చందాలను పోగు చేసేందుకు చుట్టుప్రక్కల గ్రామాలకు పంపారు. దళాధిపతులు ఓపిగ్గా ప్రతి గృహస్టుకీ సమ్మె కారణాలు వివరించి, కూలీల సమ్మెను నెగ్గించవలసిన బాధ్యత, వారిని యీలోపుగా ఆకలి చిచ్చుకు యెరచేయకుండా కాపాడవలసిన భారం ప్రజలమీద వున్నదని బోధిస్తూ వారిచ్చినది వసూలు చేసుకు వస్తున్నారు. దళాధిపతి-రావు ఒక్కొక్కప్పుడు, అంటే అతి త్వరగా చకచకా పనులు కావలసిన సమయాల్లో చాలా చికాకు కలిగించేటప్పటిక్సీ యితర సమయాల్లో ముఖ్యంగా నిధి వసూళ్ళలోనూ, సమ్మెదార్హను శాంతియుతంగా వుంచడంలోనూ ఆయన శాంతం అత్యద్భుతంగా వుపకరిస్తూంది. 124 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

“వే'- అనే గ్రామంలో మంచి ఫ్రితిపరులూ, రయోేలీ పురుషులూ, అతి బీదలూ వున్నారని విని ఆ వూరికి ఆయన దళం తరలింది. నాలుగిళ్ళ భవంతులూ, కొత్త ఫక్ఫీ మేడలూ, వూరు చుట్టూవున్న తోటలూ చూచి చాలా తీసుకురావచ్చునని ఆశించారు. దళంలోని కార్మికులు అతివుత్సాహంతో ఆయన్ని వెంబడించారు. ఉత్తరం వైపున వున్న పెద్ద తామరచెరువు ప్రక్కనుంచి గ్రామంలోకి మట్టిరోడ్డు వుంది. చెరువులో తామరాక్షులు చాలా అట్టుకొని వున్నాయి. ఉదయం బాలభానుని తామరపువ్వులు వెండిదళాలతో ఆహ్వానిస్తున్నాయి.

సమ్మెదార్డు గ్రామంలో చారబడి, మేడల్లో వున్న పెద్ద ఆసామీలతో సమ్మె కథను వినిపించారు. ఆఅకీస్తూ, ప్రశ్నలు వేస్తూ ఒక మోతుబరి రైతు సమ్మెదార్హను ఆపాడు. ఆయన వేసే అడ్డదిడ్డ (ప్రశ్నలకీ, చొప్పదంటు ్రశ్నలకీ ఓపిగ్గా రావుగారు జవాబు చెపుతున్నారు. కనీసం బస్తా ధాన్యం అయినా,వస్తుందనీ, ఆ ముహూర్తం త్వరలో వస్తుందనీ యెదురు చూస్తున్నారు దళంలోని కూలీలు.

ఒక గంటన్నర సంభాషణ తర్వాత ఆ ఆసామికి వీరిని యిక వదలిపెట్టడం మంచిదని తోచింది. ' ఒసేవ్‌! చిన్నమ్మీ యిల్దారా. వీళ్ళకి కాసిని బియ్యం యిచ్చి పంపు" అని పెద్ద దాసీని ఆదేశించాడు.

వరిచేలు యెండిపోయినప్పుడు ఒక్క వానజల్టుకి తహతహలాడుతూ వేచివుండే 'ఆతుల్లాగు కూలీలు కనిపెట్టుకున్నారు. ఒకగంట తర్వాత కాళ్లకడియాలు, వేళ్ళ మట్టెలు టక్‌టక్‌మని చప్పుడు చేసుకుంటూ వెండిపళ్ళెంతో వస్తోన్న మహాలక్మమ్మ కనిపించింది.

తమలపాకుల్లో రెండు వరవాల రూపాయల్ని పెట్టి తాంబూలాన్ని బహుమతిగా యిచ్చేలా ఆమె అంతకంతకూ సమీపిస్తోంది. కూలీలకు ఆతురత హెచ్చుతోంది. కళకళమనే మహాలక్మమ్మ వదనంలోని మందస్మితం యెన్ని ఆశల్ని కల్పించదూ?

“అబ్బాయిలూ యేం తెచ్చారు? బియ్యం పట్టేందుకు ఆ బస్తా యిల్లా పట్టండి! అంటూ అమె వెండి పళ్ళాన్ని ముందుకు చాచింది. కూలీల ముఖాల్లోనూ, దళాధిపతి ముఖంలోనూ రక్తపుబొట్టు లేవు. గుండెలు బరువెక్కాయి. ఉఛ్వాస నిశ్వాసాలు మందగించాయి. వెండి పళ్ళెంతో గుప్పెడు బియ్యం!

-రావు మరి మాట్లాడలేదు. వంచిన గాజుకళ్ళతో యేదో దీర్దాలోచనలో పడి,

మేడలు, పెంకుటిండ్ర వీధులు దాటి, పూరిగుడిసెల వైపు దారితీశాడు.

ఆ యిండ్లలోని బీద కుటుంబీకుల మనసులు కరగేట్లా సమ్మె వృత్తాంతాన్ని చెప్పాడు: ““మీవీ, మావీ ఒకే రకం అయిన సమస్యలు. ఆకలి సంగతి మీకు వేరుగా తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 125

మనవి చెయ్యక్కర్లేదు” అని బస్తా ముందుకుంచాడు. వీధిలోని రెండు వైపుల్లో వున్న యిళ్ళిల్ళో వాళ్ళూ వెదురు చేటలనిండా బియ్యం పట్టుకొచ్చారు. రావుగారి చెయ్యి బరువెక్కి (క్రిందకు వాలింది. మరొకరి సహాయం కూడా తీసుకొని పట్టుకొనే స్టితికి తీసుకువచ్చారు ఆ బీదలు.

ఆ బస్తా బియ్యంతో నిండినట్టుగా కూలీల హృదయాలు కూడో కృతజ్ఞతతో నిండిపోయాయి.

బియ్యాన్ని రెండు శేర్త చొప్పున 8 రోజుల వరకూ భుజించారు కూలీలు.

బీదలు వెదురు చేటల్లో చేటడైతే, భాగ్యవంచులు వెండి పళ్ళాలతో గుప్పెడు!

(“నవశక్తి' 24-5-1938 సంచికనుంచి)

(సి.వి.కె.రావు, అశ్వినికుమారదత్తుల నాయకత్వంలో జరిగిన సామర్లకోట పారీ కంపెనీ కార్మికుల సమ్మె సందర్భంగా రాసిన'కథ యిది - సం) 126 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

నీలం రాజశేఖర రెడ్డి లేఖ య "హైదరాబాదు ఓల య్‌ ,. ఉమారాబేశ్వరరావుగారికి, (1 యట శ | / ణం. న. ఎపుడయినా బెంగుళూరికి వస్తే మీఇంటికి 1... తప్పకవస్తాను. క న మ కీ.శే. అశ్వినీకువూరదత్తుగారు మాతో ॥ 1 సిం లి ఆ వ... బెనారెసులో ఉండేవార్డు. మా గ్రూపులో కూడా న. . క్‌ ఉండేవారు. వారికి పార్షీమీద, కమ్యూనిస్టు ణ్‌ ఉద్యమం మీదా చాలా విశ్వాసం ఉండేది. కాని నాకు ఆనాటి స్పృతులు సరిగా లేవు. జ్ఞాపకశక్తి శ్నీణిస్తున్నది. మీరు, మీ (శ్రీమతీ ఆరోగ్యముగా ఉన్నారని భావిస్తాను. చి॥మాధవిని చూడలేకపోయాను. అమ్మాయి, అమ్మాయి కుటుంబం అందరూ బాగున్నారని ఆశిస్తా. శెలవు. ఇట్టు, నీలం రాజోేఖరరెడ్డి కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణగారి లేఖాభాగం ఆణి మద్రాసు ఖ్గ సట్‌ "| ప్రియమైన ఉమారాజ్‌కు ఆశీస్సులు, శో స సమే. కామ్రేడ్‌ అశ్వినీకుమారదత్తుగారిని గురించి /ఖి మ ప్‌. న నాకంటె నీకే ఎక్కువ సమాచారం తెలుసునను ఛే స... కుంటాను. మొదటినుంచీ శ్రీరామచంద్రుడికి | ,. గో టె గ. | లత్ముణునిలాగ నీవు ఆయనతోనే వున్నవాడీవి తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 12/7

కనుక నీకు తెలయని విషయాలు నాకు తెలియడానికి అవకాశం తక్కువ. అందుచేత నీకు తెలిసిన విషయాలన్నీ సీనియర్‌గారికి రాసి పంపితే సరిపోతుంది. భవదీయుడు లక్ష్మీనారాయణ

(పార్టీ చరిత్ర రచిస్తున్న సందర్భంగా సీనియర్‌ కంభంపాటి సత్యనారాయణగారి

సర్కు్య్యులర్‌ని పురస్కరించుకొని, దత్తుగారి సమకాలికుడూ, సమవయస్కుడూ, సహకా(్రేడూ, అంతేగాక దత్తుగారి బావవురది కూడా అయిన కొండేపూడి లక్ష్మీనారాయణగారికి రాసిన జాబుకి సమాధానంగా ఆయన రాసిన లేఖ, మాస్కోలో మాటల సందర్భంగా దత్తుగారిని గురించి, ఒక విశేషం మాత్రం చెప్పారు. బాట్టివాలా ఆం(ధ్ర పర్యటన సందర్భంగా ఎంత ఉద్రేకంగా, ఎంత ఉత్తేజకరంగా ఉపన్యసించేవాడో, దత్తుగారు అంత ఉ(దేకపూరితంగా అనువదించే వారన్నదే ఆ విశేషం - సం[) క్రొవ్విడి నరసింహం (అడ్వకేట్‌)

హైద్రాబాదు

18-8-1993 డియర్‌ కామ్రేడ్‌ ఉమారాజేశ్వర రావ్‌,

(శీ దత్తుతో నా పరిచయం ఏడెనిమిది నెలలు మాత్రమే. అదిగూడా నా 17వ ఏట. అప్పటికే మీ సోదరుడు 'రెండాకులు- ఒకమొగ్గ అనువాదకుడుగ్గా తెల్పు. ఆ తర్వాత మూడు నాల్లు పర్యాయములు మీ యింట్లో పార్టీ పనిమీద. వచ్చి వున్నాను. రెండు మూడు మీటింగులు కూడ నిడమ(ర్రులో ఆర్గనైజు చేశామని జ్ఞాపకం. మీ సోదరుడు నా కంటె వయస్సులో బాగా పెద్ద కావడంతో నాకు ఆయన వివిధ రంగాలలో చేసిన పని అంతగా తెలియదు.

మీరు హైద్రాబాదు వచ్చినప్పుడు తప్పక మా యింటికి రాగోర్తాను.

మీ కె. నరసింహం 128 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

డాక్షర్‌ ఎన్‌. నసంత్‌కుమూర దత్తు | ఎటో బో ఓ లో య్యా న! స్తు ల ః. ర్‌ చ్చి '“హ్రే్మ ...... _ చౌ నాన్నగారిని గురించి నువ్వు పుస్తకం గ" స. రాస్తున్నందుకు చాలా సంతోషం. | | . [ , (/ మా నాన్నగారితో నాకు చాలా తక్కువ | ము ఎల ఆ షన సాన్నిహిత్యం వుంది. కాని, నాకు తెలిసినంతవరకు ఆయన అత్యంత ధైర్యశాలి. తన విషయంలో అన్యాయంగా ప్రవర్తించిన వారిపట్ల సైతం ఆయన ఎన్నడూ ఫిర్యాదు చెయ్యలేదు, వారిని దూషించలేదు. ఇదొక గొప్ప మానవతా లవణం. ఆయనలో వున్న వరోగొప్పు గుణం తన లాభనష్టాలూ, కష్టసుఖాలూ చూసుకోకుండో యితరులకు సహాయం చెయ్యడం. ఆయనలో వున్న పెద్దలోపం విశ్వాసపాత్రులు కానివాళ్ళని నమ్మి, నష్టపోవడం. పిల్లలు చేసుకునే పుణ్యాలలో మంచి తల్లితం డ్రులను పొందటం ఒకటి. కొన్ని ఉన్నతమైన ఆశయాలను కలిగివుండటమే కాకుండా, వాటిని సమయం వచ్చినప్పుడు ఆచరించగలిగి, క్రీర్తికోసం పాకులాడని మా నాన్నగారివంటి వ్యక్తులు నిజంగా ధన్యులు. ప్రేమతో నీ వసంత్‌ తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 129

పరకాల పచ్దాభి రానూరావు విజయవాడ - 10 7-9-1993 మీరు అశ్వనీకుమార దత్తుగారి జీవిత సంగ్రహాన్ని (ప్రచురించ తలపెట్టుడం హర్షించదగిన విషయం. మీ సోదరునిగానే కాక పార్టీకోసం, (ప్రజలకోసం అంకితమైన వారందరి చరిత్రలు గ్రంథస్తం కాకపోతే - కాలగర్భంలో కలిసిపోతాయి. ఇట్టు పి. పచ్చాభిరామారావు కా॥ పొన్నం వీర రాఘవయ్య విజయవాడ 23-9-1993 ప్రియమైన కామ్రేడ్‌ ఉమారాజేశ్చరరావుగార్కి, మీ కుటుంబమంతా, మీ అబ్బాయి మాస్కోలోను క్షేమంగా ఉన్నందుకు సంతోషం. మీ అన్న (శ్రీ, నిడమర్తి అశ్వినీకుమార్‌ దత్తుగారిని గురించి ఒక పుసకం (ప్రచురించ సంకల్పించినందుకు చాలా సంతోషము. నాకు ఆయనతో పరిచయము లేదు. మీ కుటుంబంలో మా మేష్టరుగార్లు నిడమర్తి సత్యనారాయణ మూర్తిగారు (గుడివాడ. “సుశీల” నవలా రచయిత. మా కజిన్‌ బ్రదర్‌ - సం॥) మాత్రం బాగా తెలుసు మీరు విజయవాడ వచ్చినప్పుడు నాకు తెలియపరిస్తే మిమ్ములను కలుసుకుని, మనమంతా పాతవాళ్ళం కాబట్టి (ప్రస్తుత పరిస్టితుల మీద చర్చలు చేసి శాప్రీయమైన దృక్పథం ఏర్పడటానికి అవకాళం కలుగుతుంది. స్వ ఇట్లు ం పివి, రాఘవయ్య 130. ఎ తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం | న్‌ ఠా

జాక్షర్‌ రావూరి భరద్వాజ (| అ | ఆర్‌ టి. విజయనగర్‌కాలవీ, న గి౧౦౧6: 35131 టి. |. హైద్రాబాదు న. విత్రంలు ఉవూరాజోశ్వారరావ్యు గారికి, . . నమస్కారం! నేనింకా ““జీవన సమరరి” కొనసాగిస్తున్నాను. మీ సంకల్పం మంచిది! దత్తుగారిని ఒకటి రెండుసార్లే చూశాను. వారి రదనలు అప్పట్జో అనేకం చదివానుగానీ - ఇప్పుడు గుర్తు చేసుకోవడమూ, రాయడమూ నాకు సాధ్యపడుతుందనుకోను. ఇలాంటి సందర్భాళ్టో '' అల్లికలు?” అసళే పనికిరావు. నాక్కాంచెం వ్యవధినివ్వండి. వారి పుస్తకాలు నాదగ్గరుండాలి. వాటిని మళ్ళీ వోసారి చదివి, అ పుస్తకాలను గురించైనా రాయడానికి ప్రయత్నిస్తాను. మీ ఉత్తరం చూడగానే - నాకు పాతసంగతులన్నీ గుర్తుకొచ్చాయి. మాస్కోలో ఆపిల్‌ ఆవకాయ, టాలీస్ట్రోయ్‌ స్వగృహ దర్శనం, మధ్యలో యుద్ధంలో ధ్వంసమైన ఓ చర్చీని చూడడం, మాస్కోలోని ప్రగతి ప్రచురణాలయం, లాంకిన్‌ డిమిట్రీ, వాలెంటీనా, స్వెత్దానా.... అన్నీ నిన్ననో, మొన్ననో జరిగినంత స్పష్టంగా జ్ఞాపకమున్నాయి. నమస్కారం వీ భరద్వాజ శ ల$ గరి కొాలల్య తం కనా గోప డోమొట్య్యా లం, ో ఇ కక ల సె ల్‌ షల్‌. కటిం కాసళికచళ నళ (2 ల ం కొం క కతన అనో ళి తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం. టు సళ వై రు టో! 31

ఆరుద్ర మద్రాసు యు. 22-8-1993 | వట ము లే ౮(త్రంలు ఉవూరాజేశ్వరరావృుగార్కి రాయ్‌... రు, ॥1 స. ర. మీ కార్డు అందింది. నేను ఆరోగ్యంగానే క న. ల్లో 150 పేజీలు ఇప్పటికి రాయడం జరిగింది. గ్‌ వు . " వ ము? 'శీ/4కి పెళ్ళి ఇప్పటికి అయింది. ఇంకా కవిగా టై క అచ్చులోకిరాలేదు. ఎన్నాళ్ళుపడుతుందో, ఎన్ని (= ఘా కేజీలు. రాయాలో తెలియదు. మీరుమీ అన్నగారు అశ్వనీకుమార్‌ దత్తుగారి చరిత్ర తలపెట్టినందుకు చాలా సంతోషం. వారు ప్రజా ఉద్యమాల్లో ఉన్నప్పుడు నేను విమాన దళంలో ఉండటంవట్ల మా పరిచయం చాలా స్వల్పం. ఒకటి రెండుసార్లు చూశానుగానీ కథనం చేయవలసిన స్కృతులు ఏమీళేవు. మీకు తోడ్చుడలేనందుకు విచారిస్తున్నాను. శుభాకాంక్షలతో భవదీయుడు ఆరుద్ర కా॥ జోస్యభట్టు సత్యనారాయణ విజయవాడ 25-8-1993 డియర్‌ కా(మ్రేడ్‌, మీ అన్న దత్తుగారిని గురించి జ్ఞాపకం చేసుకునేందుకు ప్రయత్నించాను. నాకు ఆయనతో (ప్రత్యత్షపరిచయం లేని కారణంగా స్ప్రతులు రాయలేకపోతున్నాను. కా(మ్రేడ్‌ పట్టాభిని దత్తుగారిన్లి గురించి రాయమని చెప్పాను. అభివందనాలతో జోస్యభట్లు సత్యనారాయణ 132 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

చ్చాక్షరి కుప్పా వెంకట్రాను శా సి

• మచిలీపట్నం కాలా 13-10-1993 '.........__ డియర్‌కాద్రేడ్‌ ఉమారాజ్యరాన్‌, (1 ము శ వీ. ఉత్తరం అందినది. చాలా య్‌. /_ సంతోషమైనది. నాకు ఇప్పుడు వయస్సు 78 గ సంవత్సరాలు. జ్ఞాప్తితగ్గినది. మీఅన్నూరు . . అశ్వినీ కువరారదత్తుగారిని గూర్చి నాకు, . ఫయింట్‌ వెంవెలురీ ఉన్నది. వ్రాయదగిన ను ప్పుతులలవు డాక్టర్‌ సోమయ్య మరణించాడు. డా॥ సూర్యనారాయణ అరవిందా[శ్రమములో ఉన్నాడు. డా॥ రామదాసు సంగతి తెలియదు. - నేను బెంగుళూరు వస్తే తప్పక మిమ్ములను కలసి మాట్లాడుతాను. నమస్కారములు = కుస్పా వెంకట రామశాస్త్రి (డా॥ కుప్పా వెంకటరామ శాస్త్రిగారు, ఆయన పైన పేర్కొన్న డాక్షర్టు విశాఖపట్నంలో పార్టీ డాక్టర్ల యూనిట్జో చురుకుగా పనిచేశారు - సం) తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 133

కృత్తినెంటి వెంకచేశ్వరరావు లేఖ భీమవరం 44-11-1993 ప్రియమైన రాజేశ్చ్వరరావును దీవించి వ్రాయునది,

(ప్రేమతో మీరు న్రాసిన ఉత్తరం 2-11-93న అందినది. వుత్తరం చూచి, చదివిన తరువాత గతంలోని సంఘటనలు గుర్తుకు వస్తున్నాయి. మేము గుర్తు వున్నందుకు మీకు ధన్యవాదాలు. పార్టీ రెండు ముక్కలయిన తరువాత కమ్యూనిస్టు కార్యకలాపములతో సంబంధాలు తగ్గించుకున్నాను. ప్రభుత్వ (స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకిచ్చే) సహాయంతో కాలం గడుపుతూ వున్నాను.

దర్భా (శ్రీ;రామమూర్తి చనిపోయినాడు. (తనికెళ్ళ) చలపతి ఆరోగ్యం బాగుగా లేదు. కొడుకు వద్ద హైదరాబాదులో వున్నాడు. వాడీ ఎ(డ్రెస్సు యిందులో తెలియ పర్చినాను. బుచ్చిరామయ్య కుమారుని వద్ద బెంగుళూరులోనే వున్నాడు. ఆ మధ్య మిమ్ములను కల్పుకున్నట్టు కూడ తెలిసినది. కీ.శే. దత్తుగారి జీవిత చరిత్ర వ్రాయుట ముఖ్యం, చాల అవసరం. ఏమియు చేయనివారు, వారిని గురించి ఘనంగా డబ్బాను కొట్టించుకుంటూ వున్నారు. దానితో పోల్చుకుంటే దత్తుగారి జీవిత ఘట్చాలు తక్కువ కాదు. అందువల్ల త్వరలో మీరు కోరినట్టు మీకు తెలియ పర్చుటకు ప్రయత్నం చేస్తాను.

అభివందనాలతో కృత్తినెంటి (కా॥ కృత్తవెంటి వెంకటేశ్వరరావుగారు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా బౌండాడ గ్రామవాసులు. పార్టీ నడిపిన (ప్రజాళ్త్తి (ప్రెస్సు, ప్రచురణాలయాల్లో మేనేజరుగా, హోల్‌టైమరుగా పనిచేశారు. దత్తుగారి సమకాలికులు- సం[) 134 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు

• " | విజయవాడ జ ప. [ప్రీయమి(త్రులు ఉమూరాజేశ్వరరావుగారికి నట్ట మీ సోదరులు అశ్వనీకుమూర దత్తుగారితో ర! మీతో విశాఖపట్నం గోకుల్‌దాస్‌ లాడ్డ్‌లో కలిసి

1. ” ఉండేవాళ్ళం అని లీలగా జ్ఞాపకం తప్ప, ఆయన కెరీర్‌ యాక్టివిటీస్‌ మున్నగు విషయాలేవీ కూడా నా స్మృతి పథంలో లేవు అని రాయడం సిగ్గుగా ఉంది. అది వాల్తేరు విశాఖపట్టణాలలో నా మొదటి సంవత్సరం. ఇంకా ముక్కుపచ్చలారని కాకినాడ విద్యార్థినే కాని, మీరు (బ్రాసిన వివిధ కోణాలలో ఆయన జీవితం నాకేమీ జ్ఞాపకాలు మిగల్బలేదు. తర్వాత మళ్ళీ మిమ్మల్ని కలిసినపుడు మీరు జ్ఞాపకం చేసిందల్లా ఆయన పేరు మాత్రమే. ఈ 74వ

తుట ఆయన ముఖం కూడా గుర్తు రావటం లేదు అని రాయడానికి సిగ్గుగా ఉంది.

బెంగుళూరు వచ్చినప్పుడు మిమ్మల్ని కాంచాక్టు చేస్తాను. మీ

రజని తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 135

పార్టీ చరిత్ర మొదటిభాగంలో దత్తుగారిని గురించిన ప్రస్తావనలు ఆ రోజుల్టోనే చండ్ర రాజేశ్చరరావుగారు బెనారెస్‌ విశ్వవిద్యాలయం విడిచిపెట్టి (ఈయన బెనారెస్‌ యూనివర్శిటీలొనే పార్రీ సభ్యుడు) విశాఖపట్టణం వచ్చి మెడికల్‌ కాలేజీలో విద్యార్థిగా చేరారు. పశ్చివుగోదావరి జిల్బాకు చెందిన కీ.శే. నిడమర్తి అశ్వనీకుమారదత్తు ఎ.సి. కాలేజీలో చదువుతూ, పార్టీ సిద్దాంతాలను అధ్యయనం చేసేవారు. కొన్నాళ్ళ తరువాత తెనాలి నుంచి కొత్తమాసు సత్యనారాయణ విశాఖపట్నానికి వరో హోల్‌టైమరుగా (విశాఖలో మొదటి హోల్‌టైమరు అత్తలూరి నరసింహా రావు-సం1) పంపబడ్డారు. వీరందరూ (చండ్ర రాజేశ్వరరావు, అశ్వనీ కుమారదళత్తు, ఆయన తమ్ములు ఉమారాజేశ్వరరావు, సత్యనారాయణ) ఒకే గదిలో ఉండేవారు. ఆ గది అక్కడి షాన్ట్రీ కార్యక్రమాలకు కేంద్రంగా ఉండేది. ''రాజేశ్వరరావుగారికీ, దత్తుగారికీ యింటిద్గరనుంచి వచ్చే డబ్బుతో కరపత్రాలు అచ్చు వేయించడం, డబుల్‌కారియర్‌తో అన్నం తెప్పించుకుని ముగ్గురు నలుగురు సర్దుకొని తినడం, ఉడకబెట్టిన చిలకడ దుంపల పలహారంతో సరిపెట్టుకోవడం చేసేవారు. దత్తుగారు విశ్వవిద్యాలయ వి, ద్యార్షీ, రాజేశ్చరరావుగారు మెడికల్‌! విద్యార్టీ అయినా, సినిమాలకు ్రోలిటేరియన్‌' క్లాసుకు అనగా బేడా అర్రణొ టిక్కెట్టుకు మా్రమే వెళ్ళడం జరోది'” అని ఉమారాజేశ్వరరావు తన స్పృతుల్లో తెలియజేశారు. (“ఆం(ధ్రప్రదేళ్‌లో కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర మొదటి భాగంలో 84-85 పేజీలు) బ్‌ ఒకరోజు మధ్యహ్నం ఇంటర్వల్‌ సమయంలో కార్మికులందరూ పోర్టు ఆఫీసరు వద్దకు ఊరేగింపుగా వెళ్ళి మెమొరాండం యివ్వాలని ఒక రహస్య సమావేశంలో నిరయింపబడింది. ఆ నిర్ణయాన్ని కమ్యూనిస్టు వర్చర్లు రెండురోజులు రాత్రింబగళ్ళు (ప్రచారం చేసి, చివరకు అమలు జరిపారు. “ఆ రోజు నా పరిస్టితి అయోమయమై పోయింది. సాయంటత్రం నాలుగు గంటలకు అశ్వనీకుమార దత్తు గదికి వెళ్ళి నాలుగు మెతుకులు త్‌నేవరకు ప్రాణం నిలవలేదు. రెండు రోజులపాటు తిండి లేకుండా తిరడంతో చాలా నీరసం వచ్చింది. అయినా, తలపెట్టిన పని ఘనంగా సాధించామన్న సంతృప్తి, ఆనందంతో తిండిమాట జ్ఞాపకం లేకపోయింది. (ప్రదర్శన కార్యక్రమం పూర్తి అయి గదికి చేరిన తరువాత తిండి తినలేదన్న మాట జ్ఞాపకం వచ్చింది. దానితో నీరసం 136 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఎక్కువయింది. అశ్వనీకుమారదత్తు గదికి వెళ్ళి నాలుగు మెతుకులు తిన్నాకనేనా ప్రాణం కుదటపడింది అంటూ అత్తలూరి నరసింవోరావు తన జాబులో తెలియజేశారు. (శేజ్‌- 85) నే మెడికల్‌ కాలేజీలో విద్యాద్దిగా చేరిన రాజేశ్వరరావుగారు విశాఖపట్నంలోని విద్యార్ధి గ్రూపుల్ని సంఘటిత పరచి నడిపేవారు. ఒకటి యూనివర్శిటీ గ్రూపు, రెండు చడికల్‌ కాలేజీ (గ్రూపు. యూనివర్శిటీ గ్రూపులో కీ.శే. అశ్వనీకుమార్‌ దత్తు, ఉమారాజేశ్వరరావు కూడా ఉండేవారు. (ఆం. ప్ర.క.పా.చరిత్ర మొదటిభాగం) (పేజీ- 86) శం 2 ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమ చరిత్ర (1936-42)లో కాద్రేుడ్‌ నిడమర్తి అశ్వినీకుమారదత్తు ప్రస్తావనలు మార్కిస్టు సాహిత్యాన్ని ప్రచురించి (ప్రజలకు అందజేయడం జరిగింది. ఈ కృ్పపీకి 1932లో కృష్ణాజిల్లా యలమ'ర్రులో స్టాపించబడ్డ ఆదర్శ (గ్రంథమండలి, 1934లో ముంగండ (తూర్పుగోదావరి) లో ఏర్పాటు చేయబడిన విశ్వసాహిత్య మాల, గుంటూరులోని అతివాద (గ్రంథమాల, నిడమర్రు (పశ్చిమగోదావరి) లోని (ప్రగతి ప్రచురణాలయం చాలాతోడ్చడ్డాయి. (పేజీ- 7) న “అన్నా' అనే గ్రంథంపైన, “జమీన్‌ రైతు'అను నాటకం పైన నవంబరు 16.1938న మద్రాసు (ప్రభుత్వం నిషేధం విధించింది. 'రష్యా విప్లవం, "మన్యంలో శతు తిరుగుబాట్లు' (గ్రంథాలు కూడా నిషేధానికి గురయ్యాయి. (పేజీ - 63) ఓ ఈ 3 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 137

1936-37 విద్యా సంవత్సరంలో ఎం. బి. బి.ఎస్‌ చదివేందుకు కామ్రేడ్‌ చండ్ర రాజేశ్వరరావు విశాఖ పట్టణం వచ్చారు. ఈ సంవత్సరంలోనే బి.కాం. చదివేందుకు నిడమర్తి అశ్వినీకుమార్‌దత్తు విశాఖ పట్టణం రావడం జరిగింది. కామ్రేడ్‌ రాేశ్చరరావు వచ్చినళరువాత విద్యార్థి సంఘ కార్యక్రమాలు చురుకుగా సాగడమే కాకుండా షార్టీ నిర్మాణం కూడా ఒక రూపు దిద్దుకుంది. షాక్టీ సాహిత్యం, సర్క్యులర్జు విద్యార్దులకు అందించ బడేవి. దీనితో పాటుగా విద్యార్దలలో కమ్యూనిస్టు భావాలను పెంపొందిస్తూ సామ్రాజ్యవాద వ్యతిరేక పోరాట వెల్టువలోకి తెచ్చేందుకు కృషి జరిగింది. అందుకు వీలుగా మార్క్సొస్టు స్టడీ సర్కిల్‌ను ఏర్పాటు చేసి హార్బర్‌ వర్కర్సుకు, విశ్వ విద్యాలయ విద్యార్డులకు సామ్యవాద సీద్దాంతాలు బోధించడం జరోగేది.

1937 మద్రాసు రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికల సందర్భంలో కాంగ్రేస్‌ విజయానికి విద్యార్దులను, కార్మికులను కమ్యూనిస్టు పార్టీ సమీకరించింది.

ఈ ఎన్నికలలో కాంగ్రైక్‌ అభ్యర్హులుగా పోటీచేసిన తెన్నేటి విశ్వనాథం (విశాఖపట్టణం), వి.వి.గిరి (బొబ్బిలి, కరంణాకరం సుబ్బారావు (లేబర్‌ కామ్టిట్యుయెన్సీ) గెలుపొందారు.

(పేజీ - 93) న 1937 ఏప్రిల్‌నాటికి విశాఖపట్టణంలో వున్న పార్టీ సెల్స్‌ వివరాలు: 1.చౌన్‌ యూనిట్‌ అబ్బూరి రామకృష్ణారావు అత్తలూరి నరసింహారావు నిడమర్తి అశ్వనీకుమారదత్తు కొత్తమాసు సత్యనారాయణ (పేజీ - 94) శ ఈ ఈఓ 136 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

1938 నాటికి కాకినాడ పట్టణంలోని అన్ని రకాల కార్మికులను సంఘటితం చేయడం జరిగింది. బర్మాషెల్‌ స్టీవ్‌డోర్‌, ఫైబర్‌ స్కావెంజరు, స్మాల్‌ మున్సిపల్‌మొదలగు రంగాలలోని కార్మికులను ఐక్యం చేసి, సంఘాలు నిర్మించారు. కార్మికుల సమస్యలపై దఫదఫాలుగా సమ్మెలు నిర్వహించారు.

(పేజీ- 102) జ్‌ శాడేపల్రిగూడెం తాలూకాలో మొట్టమొదటి సెల్టు 1939లో ఏర్పాట్టింది. కేశవరంలో ఏర్పడిన యీ సెల్టులో ఇందుకూరి సుబ్బరాజు; కందికొండ బుభ్రిరాజు, చండు సూరపరాజు, దండు సుబ్బరాజు, లచ్చిరెడ్డి సన్యాసిరావు, అశ్వినీకుమారదత్తు ఉన్నారు. (క్రమంగా దండగగర్ర, గణపవరం, నిడమగ్రు, పత్తేపురం, పెదనిండ్రకొలను, పెంటపాడులలో సెల్టులు ఏర్పడ్డాయి. (పేజీ - 113) నే తాడేపల్లిగూడెంలో జరిగిన ఆకలి యాత్రకు4! గ్రామాలనుండి 4 వేలమంది వ్యవసాయ కూలీలు హాజరయ్యారు. (పేజీ - 115) న 1938లో జరిగిన మంతెనవారిపాలెం వేసవి ఆర్దిక రాజకీయ పాఠశాలలో ఆయా విషయాలపై పాఠాలు చెప్పినవారి కొన్ని వివరాలు: నిడమర్తి అశ్వనీకుమార్‌దత్తు - 1, సాహిత్యం 2. విప్ణవ సిద్దాంతాలు. న (పేజీ - 223) న కొలి వేకువలో అక్వినీ దర్శనం 139

1939 అక్టోబర్‌లో “స్వతంత్ర భారత్‌” ప్రారంభమైంది. (పేజీ - 258) నే గుంటూరు నుండి అన్నా(ప్రగడ కామేశ్చరరావుగారు అతివాద గ్రంథమండలిని, పశ్చిమగోదావరి జిల్లా నిడమ(ర్రులో అశ్చనీకుమారదత్తు గారు ప్రగతి 'ప్రచురణాలయా న్ని, అనంతపురంలో విద్వాన్‌ విశ్వం నవ్య సాహిత్యమాలను స్టాపించారు. ఇవికాక భీమవరం నుండి (ప్రోలిటేరియన్‌ సీరీస్‌ పేర దర్భా ,క్రీరావము మూర్తిగారు, కృష్ణాజిల్హా పెడసనగల్టు నుండి నవయుగ (ప్రచురణాలయం వారు కూడ సోషలిస్టు సాహిత్యాన్ని ప్రచురించారు. (పేజ్‌ - 291) క పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో నిడమ'(ర్రులో స్టాపితమైన (ప్రగతి ప్రచురణాలయం వారు “వైనా ఎ(ర్రసైన్యం' , అన్నా అను సుప్రసిద్ద గ్రంధాలను (ప్రచురించారు. 'బారకేడ్స్‌ ఇన్‌ బెర్లినో అను గ్రంథానికి అనువాదం ' అన్నా. ఇవికాక వీరు మరికొన్ని సాహిత్యపరమైన (గ్రంథాలు కూడా (ప్రచురించారు. (సుజీ - 292) ల 1939లో చిట్టివలస కార్మికుల సమ్మె ద్వీరకాలం సాగింది. (పేజీ - 346) శ 3 ఈ 140 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్గునం

నెల్లిమర్ల జూట్‌ మీల్టులోని 200 మంది కార్మికులకు పనిపోయే పరిస్టితి ఏర్పడింది. కార్మికుల ఐక్యతను గుర్తించిన యాజమాన్యం చివరికి కార్మిక సంఘంతో చర్చించి ఒక ఒడంబడిక చేసుకుంది. కార్మికుల కోర్కెలను యాజమాన్యం అంగీకరించింది.

• (పేజ్‌ - 374) అ 1938 జూలై 25 నుండి ప్యారీ కంపెనీ కార్మికులు సుమారు 736 మంది సమ్మె చేశారు. (సుజీ ౩76) ఉస 3 1939లో జరిగిన పశ్చిమగోదావరి బిల్లా రైతు సాధాంణ యు "వేశంలో నూతన జిల్లా కమిటీని ఎన్నుకున్నారు. 1943 ఫిబ్రవరి 27న జరిగిన యీ సమావేశంలో పేటేటి వంకటరత్నం అధ్యక్షులుగా, కృత్తివెంటి వెంకటేశ్వరరావు కార్యదర్శిగా, నిడమర్తి అశ్వినీకుమార దత్తు సహాయ కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. (పేజ్‌ - 483) ప 1937 ఆగస్టు 28,29 తేదీలలో గుంటూరులో జరిగిన 14వ ఆం(ధ్ర రాష్ట్ర వి ద్యార్హి ఫెడరేషన్‌ మహాసభకు అధ్యక్షత వహించిన కామ్రేడ్‌ ఎస్‌.ఎస్‌. బాట్లివాలా ఆంధ్ర దేశమంతటా పర్యటించి విద్యార్థులలో గొప్పు (ప్రబోధం, సంచలనం కలిగించారు (సేజ్‌ - 492) న తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 141

ఆంధ్ర యూనివర్శిటిలో బి.కామ్‌. విద్యార్దులు కూడా తమ డి(గ్రీలను గుర్తించాలని సమ్మె చేశారు. (పేజ్‌ - 493) న్‌ విశాఖపట్నంలో..... అశ్వనీ కుమారదత్తు, జె వి.కె వల్లభరావు మొదలైనవారు యూనివర్శిటీ కాలేజి నుండి పార్టీలోకి వచ్చారు. (పేజీ - 505) న పశ్చిమగోదావరి జిల్లాలొ అత్తలూరి సర్వేశ్వరరావు, మారెళ్ళ నరసింహారావు, నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు, తరువాత దశలో వంకా సత్యనారాయణ, భూపతిరాజు సుబ్బరాజు, పరకాల రమణరావు మొదలైనవారు పార్టీలోకి వచ్చారు. (పేజీ - 505) ల 1937 ఆగస్టు 28,29 తేదీల్లో గుంటూరులో జరిగిన ఆంధ్ర రాష్ట్ర విద్యార్థి మహాసభకు అధ్యక్షత వహించిన ఎస్‌.ఎస్‌, బాట్టివాలా మహాసభకు 15 రోజుల ముందే ఆంధ్ర రాష్త్రమంతటా పర్యటించి విద్యార్ధులలో తీవ్ర సంచలనం కలిగించారు .... మితవాదకాంగ్రస నాయకులు ఆయన్ని బొట్టివాలాకాదు, బ్యాటిళూలా అనీ, ఫైర్‌బ్రాండ్‌ అనీ అనేవారు. (పేజీ - 509) పం 142 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఉండి: 1937 అగస్టు గుంటూరు రాష్ట్ర మహాసభనాటికే విద్యార్థి సంఘం ఏర్పడి పనిచేస్తూంది. హిందీ పండిట్‌ గుత్తా ఆంజనేయ చౌదరిగారు విద్యార్డులలో రాజకీయ చైతన్యం కల్లించారు. నిడమర్తి ఉమారాజేశ్చ్వరరావు, మారెళ్ళి నరసింహారావు ముఖ్య కార్యకర్తలుగా డిటెన్షన్సు మున్నగు విద్యార్ధి సమస్యలపై ఆందోళన సాగించారు.

రహస్యంగాస్త్రడీ సర్కిల్‌ నడుపుతూ విద్యార్దులలో రాజకీయ వైతన్యం కళ్ళించారు. డి.ఇ. ఓ.

ఉండి హైస్కూలు సందర్శ్భిస్తున్న సందర్బంలో (1939) స్వాగతం బ్యానర్‌ తయారు

చేసి, అందు పై విద్యార్థి సంఘ ఆశయాలైన “స్వాతంత్ర్యం, శాంతి, అభ్యుదయం' అన్న పదాలు (వాస, ఒక (ప్రక్క జాతీయజెండా మరోప్రక్క సుత్తి, కొడవలి చిత్రించారు. స్కూలు ప్రక్క భవనంపై జాతీయజెండా అలంకరించారు. మరునాడు హెడ్మాస్తరు పిల్లీ మార్టిన్‌ లూథర్‌ ఆ బ్యానర్‌ పీకించివేశారు. దీనికి నిరసనగా విద్యార్దులు సమ్మె చేశారు. హెడ్మాస్టురు జాతీయ జండా సీకివేయించాడని ఉండి గ్రామమంతా విద్యార్థులు

(ప్రచారం లేవదీసి అలజడి కల్గించారు.

డి.ఇ.ఓ వచ్చేసరికి క్లాసులన్నీ ఖాళీగా ఉన్నాయి. డిటెన్షన్‌ విధానం రద్దు చేయాలి. ఉండి హైస్కూలులో పరీఇ్షాకేంద్రం పెట్టాలి. విద్యార్ధినులకు వెయిటింగ్‌ ' రూమ్‌ ఏర్పరచాలి అన్న నినాదాలతో సమ్మె సాగింది. రాత్రికి రాత్రి భీమవరం వెళ్ళి 22 డిమౌందడ్రతో నిడమర్తి రాజేశ్వరరావు, మౌరెళ్ళ నరసింహారావులు కరపత్రాలు వేయించి తెచ్చి విరివిగా పంచారు. చుట్టుపట్లు హైస్కూళ్ళకు కూడా పంపారు. జిల్లా బోర్డు కాంగ్రెస్‌ అధ్యక్షుడు (శ్రీ, ముల్పూరి రంగయ్య వచ్చి రాజీ సంభాషణలు జరిపించారు. డి.ఇ. ఓ తల్లిదండ్రులను, విద్యార్థి నాయకులను పిలిపించి పేరెంట్స్‌ అసోసియేషన్‌ ఏర్పరిచారు. సమ్మె దిగిజయం అయింది.

విద్యామంత్రి (శ్రీ, వార్కి భీమవరం వచ్చినప్పుడు విద్యార్థి ప్రతినిధి వర్గం ఉమారాజేశ్వరరావు నాయకత్వాన వారిని కలిసి డిటెన్షన్‌ విధానాన్ని రద్దుచేయాలనీ ఉండిలో స్కూలుఫైనల్‌పరీక్షాకేంద్రం పెట్టాలనీ, లైబ్రరీలో జాతీయ ఉద్యమం గురించిన గ్రంథాలు పెట్టాలనీ కోరారు. స్కూలు ఫైనల్‌ పరీఇాకేం ద్రం పెట్టించవలసిందిగా మంత్రి డి.ఇ. ఓను అదేశించారు.

• విద్యార్థి నాయకులపై కక్షగట్టి హెడ్మాస్టరు (శ్రీ, లూథర్‌ నిడమర్తి, మారెళ్ళలను సస్పెండు చేశారు. జాతీయాభిమానులైన పేరెంట్టు, టీచర్లు కలుగజేసుకొని సస్పెన్షన్‌లు రద్దుచేయించారు. విద్యార్థి నాయకులు వాస్టలు భోజనశాలలో కులాలవారీ గదుల (తడికల) విభజనను తీయించి వేయగల్లారు.

• నిడమర్తి ఉనూరాజేశ్వరరావు స్పుతులు. (పేజీ - 529) తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం ' 143

అన్నా (బార్స్‌ ఇన్‌ బెర్లిన్‌) గ్రంథకర్త - శ్లాన్యూక్రాంజ్‌ అనువాదకుడు - అశ్వనీ కుమారదత్తు; 290 పేజీలు; వెల: ఎనిమిదిఅణాలు (ప్రకాశకులు దర్భా।శ్ర,రామమూర్తి, భీమవరం, పశ్చిమగోదావరి జిల్హా.

బెర్లిన్‌ కార్మికులు 1929 మే 1 వ తేదీన ఆంతర్జాతీయ కార్మిక దినోత్సవం జరుపుతూంటే సోషల్‌ డిమో'్రీట్‌ పార్టీ నాయకులు పదవుల్లో వుండి ఆ వుత్సవాన్ని నిషేధించారు. తత్పలితంగా జరిగిన సంఘటనలు, పోలీసు అఘాయిత్యం, దాన్ని ఎదుర్కోడానికి, కార్మికుల సాయంతోనే పైకివచ్చి కాపిటలిస్టు పాలనా యం(త్రంలో ఒక భాగమగు పోలీసు ప్రెసిడెంటు అయిన కామ్రేడ్‌ జార్రి బెలో చేసిన మోసం, తమ పార్టీ (సోషల్‌ డిమో క్రేట్‌ పార్ట) సమయంలో మార్గం చూపించకపోవుట, కమ్యూూనిస్టు పార్టీ నాయకత్వం వహించి నడుపుట, యివన్నీ కండ్లకు కట్టినటుల వర్షించు నవల.

“నిరంకుశ ప్రభుత్వాలకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు కేవలం, విష్ణవకారుల కార్యక్రమ పట్టికల్టోనూ బుగర్రల్లోనూ భావనామాత్రంగానే అభివృద్ది చెందడం లేదు. స్వాభావికంగానూ, ఆచరణ యోగ్యంగానూ, ఉద్యమం యొక్క తప్పనిసరియైన తరువాత వుట్టుగాను పరిణమిస్తుందని యిట్టి సంఘటనలు స్పష్టంగా చూపుతాయి. 'ప్రజాసమూహముల వృద్దిపొాందుతున్న కోప అనుభవ సాహసాల ఫలితమే సాయుధమగు తిరుగుబాటు"! అన్నాడు లెనిన్‌. ఈ మాటలలోని నిజాన్ని రుజువు చేసింది 1929 మే దినం బెర్లిన్‌లో. 'శైజరు వంటివాని వద్దనుండి బలవంతంగా సంపాదించుకొన్న ఒక హక్కును (ప్రజాతం[త్రములో (డిమోక్రసీలో) కార్మికులు వదలుకొంటారా?”* ““ప్రభుత్యోద్యోగాలలో నుండి వారి సొమ్ము తింటూ పెట్టుబడిదారీ విధానానికి కపెనవేసుకుపోయిని” - సోషల్‌ డిమో్రేటు అయిన - పోలీసు ప్రైశిడెంటు నిషేధాన్ని = శాంతియుతంగా ఉల్లంఘించడానికి “కోలిన్‌ స్టాసీ' కార్మికులు నిర్ణయించారు. నిరాయుధులైన కార్మికులు, పిన్నలు, వృద్దులు, పిల్లల తల్గులు అంతా ఊరేగింపు ప్రారంభించారు. పోలీసులు ఆయుధ సహితులై వచ్చి, నిరపాయమైన ఊరేగింపును అడ్డగించారు. ల పిల్లల, అందరిపై లాఠీఛారీ చేశారు. వారి పతాకాలను ఊడ బౌరికారు. స్వరక్షణ్ఞై ఎదిరించి నిలచిన వారిపై తుపాకులు పేల్చారు. 144 తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

“మీరు మొగాళ్ళేనా? మీ పిల్లల్నీ, పెళ్ళాల్ని పోలీసు గుళ్ళకు ఎరగావిస్తూంటే చూస్తూన్న పిరికి పందలు, దద్దమ్మలు! ”” అన్నారు శాపనార్దాలు పెడుతున్నారు స్త్రీలు కార్మికులను. పోలీసులను వీధిలోనికి రాకుండా చెయ్యాలని నిర్ణయించుకొన్నారు కార్మికులు. వెంటనే వీధికి రెండు వైపులా బార్‌కేడ్సు (అడ్డుగోడలు) లేచాయి. కార్మికులు తమకు దొరికిన ఆయుధమల్లా సేకరించి స్వరక్షణకు తయారయ్యారు. సైన్యాలు, మురపిరంగులు తయారయ్యాయి, ఒక చిన్న అంతర్వుద్దం జరిగింది. ఇందు జయమెవ్వరిదో చెప్పాలా?

తమ పార్టీకి పునాది అయిన కార్మిక జన ఉత్సాహ ఉద్రేకాలను అడంచుటకు అధికార ఛాయల్లో వుండి కాపిటలిజానికి సాయపడిన సోషల్‌ డిమో ్రేట్‌ పార్టీ తర్వాత నాజీ నియంతృత్వంచే నాశనం గావించబడిందని చరిత్ర చెబుతోంది.

ఈ నవలలో కథానాయిక 'అన్నా'. అన్నా భర్త 'కర్టు, కమ్యూనిస్టు నాయకుడు “హెర్మన్‌, కమ్యూనిస్టు యువజన సభ్యుడు “ఆటో. వీరు వహించినపొత్రలు, బూర్దువా పత్రికల అసత్య (ప్రచారం, పీడిత కార్మిక కుటుంబాలు పడ్డ వెతలు చక్కగా వర్ణింపబడ్డాయి. చదువుతూంటే వుత్సాహం, వుద్రేకం కలుగుటేగాక, భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి మనమింకా ఎన్ని విధాల తయారు కావాలి అనే ఆలోచన (ప్రస్ఫుటితమవుతుంది.

అనువాదకులు బారకేడ్‌ (82గ|౦66) కు 'అడ్డుగోడ' అని వాడారు. అసలు పదాన్నే వాడి, పుట్‌నోట్‌లో అర్దాన్ని వివరంగా వ్రాస్తే బాగుంటుంది. వ్యవహారిక భాషనే వాడారు. (ప్రథమ (ప్రయత్నమగుటచే కాబోలు (ప్రవాహం లేదు. అచ్చటచ్చట భాష కుంటుపడినది. ప్రకాశకులు పంక్చుయేషనుకు ఇంకా ఎక్కువ శ్రద్ద తీసికోవాలిసింది.

ఇటువంటి గ్రంథాలు ఎంతో వెనుకబడిన మనకు అవసరమ్ము. (ప్రకాశకులు 290 పేజీల గ్రంథాన్ని స్వల్పధరకు 8 అణాలకి ఆంధ్రుల కర్పించినందులకు మా అభినందనాలు. ప్రాలిటేరియన్‌ సీరీస్‌లో యింకా యిటువంటి '*“పీడిత జనుల విముక్తి

కొరకు జరుగు పోరాటాల గురించిన సాహిత్యం" * 'ప్రకటించుతారని ఆశించుతాము. -మ.చం॥

(చుద్దుకూరి చం(ద్రశేఖరరావుగారి యీ సమీక్ష 31-8-1938 “నవళక్తి' లో ప్రచురించబడింది - సం)

తొలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం 145

11-10-1977 శనివారం *విశాలాంధ్రూ? మొదటి పేజీలో (శ్రీ, దత్తు నురణవార్తః (శ్రీ నిడమర్తి అశ్వనీకునూర దత్తు మృతి

బేతంచెర్హ, సెప్టెంబరు 30; కర్నూలు జిల్లా బేతంచెర్హలో బెరైట్స్‌ ముడిఖనిజం పరిశ్రమను

చాలాకాలంగా నిర్వహీంచుతున్న (శీ, నిడమర్తి అశ్వనీకుమారదత్తు గత 25వ తేదీన

గుండెపోటుతో మరణించారు. వీరి వయస్సు సుమారు 60 సంవత్సరాలు.

(శ్రీ, దత్తు పశ్చిమగోదావరి జిల్లా నిడమ(ర్రులో జాతీయోద్యమంలో పాల్గొన్న కుటుంబంలో జన్మించారు. బెనారెస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో చదివారు. అక్కడే మార్క్సిస్టు" సిద్దాంతాల వైపు ఆకర్షించబడ్డారు. భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి (శ్రీ, చండ్ర రాజేశ్వరరావు ప్రభృతులతో వీరికి అక్కడే పరిచయం ఏర్పడింది. విద్యాభ్యాసం తరువాత వీరు కమ్యూనిస్టు పార్టీలో చేరి పళ్చిమ గోదావరి జిల్లాలో చాలా కాలం పనిచేశారు. రైతు ఉద్యమంలో కూడా పనిచేశారు. వీరి కుటుంబమంతా పార్టీకి అండగా నిలబడింది.

1939-48 సంవత్సరాల మధ్య నిడమ(ర్రులో ప్రోతి ప్రచరుణాలయం స్ట్రాసించి, అనేక సోషలిస్టు సాహిత్య (గ్రంథాలను వీరి సోదరులు అనువదించి (ప్రచురించారు. యాగ్నిస్‌ స్మెడ్లీ రవించీన 'వైనా ఎర్రస్టైన్యం', 'ఎంగిల్స్‌ జీవిత చరిత్ర మొదలైనవి వీరు ప్రచురించిన (గ్రంథాలలో ముఖ్యమైనవి. 1949 అజ్ఞాతవాస కాలంలో వీరు కర్నూలు జిల్లా వెళ్ళి అప్పటినుండి అక్కడ ఖనిజ పరిశ్రమను నిర్వహించుతున్నారు. ఆ జిల్లాలో పాన్టీ పట్టు, ప్రజా ఉద్యమాల పట్లు అభిమానులుగా ఉంటూ కృషిచేస్తూ వచ్చారు.

వీరు కొంతకాలంగా అస్వస్టులై వున్నారు. వీరి సోదరుల్లో ఒకరైన (శ్రీ, నిడమర్తి "ఉమారాజేళ్చరరావు విశాలాంధ్ర ఉపసంపాదకులుగా పనిచేసి ప్రస్తుతం మాస్కోలో ప్రగతి (ప్రచురణాలయంలో అనువాదకులుగా ఉన్నారు.

(శ్ర అశ్వినీ కుమారదత్తు చివరి వరకు కమ్యూనిస్టు పార్టీ అభిమానులుగా ప్రజా ఉద్యమాలకు తోడ్పడుతూ వుండేవారు. వీరికి ఒక కుమారుడు, ముగ్గురు కుమౌర్తెలు వున్నారు.

146 తాలి వేకువలో అశ్వినీ దర్శనం

ఎనుబంధం అరసం రెండన మహాసభలో “*తొలివేకువలో అశ్వినీ దర్శనం? గ్రంథావిష్కరణ విశేషాలు

మేడే(యే1, 1999) నాడు బెంగుళూరులోని తెలుగు విజ్ఞాన సమితి భవనంలో అరసం బెంగుళూరు శాఖ అధ్యక్షుడు నిడమర్తి ఉమారాజేశ్వరరావు అధ్యక్షతన జరిగిన అరసం బెంగుళూరు శాఖ రెండవ మహాసభరో నిడమర్తి ఉమారాజేశ్చరరావు సంపాదకత్వంలో వెలువడిన ప్రగతి ప్రచురణ (13), '*తాలివేకువలో అశ్వినీ దర్శనం” (కీ.శే. నిడమర్తి అశ్వినీకుమార దత్తు జీవిత స్ట్రతులు) అనే గ్రంధాన్ని స్వాతం త్ర్య సమరవీరులు, ప్రముఖ జర్నలిస్టు, కమ్యూనిజం * మాసపత్రిక సంపాదకులు శ్రీ, పరకాల పట్టాభిరామారావు ఆవిష్కరించి, సంపాదకుని ఆరేళ్ళ కృషినీ, 1938-50 దశలో ప్రగతిశీల దృక్పథంతో ఎన్‌స్నీగ్రంధాలను అనువదించి ప్రగతి ప్రచురణలుగా వెలువరచిన నిడమర్తి సోదరులు దత్తు, ఉమారాజేశ్వరరావులనూ (ప్రశంసించారు.

ప్రసిద్ద కధా రచయిత (శ్రీ వివిన మూర్తి గ్రంథ పరిచయం చేస్తూ, దీనిలో సంపాదకులూ, వివిధ రరయితలూ అశ్వినీకుమారదత్తు వ్యక్తిత్వంలో ని విభిన్న కోణాల్ని, పార్వ్యాల్ని దర్శింపజేశారన్నారు.

(ప్రముఖ అభ్యుదయ రచయిత్రి, ప్రజానాట్యమండలి కార్యకర్త, జాతీయ, కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాల భాగస్వామి అయిన (శ్రీమతి కొండపల్లి కోటేశ్చరమ్ము కూడా గ్రంథ సంపాదకుల్ని అభినందించి, ('ప్రజానాట్యమండలి, అభ్యుదయ సాహిత్య ఉద్యమాలను సమీక్షించారు.

డా| దివాకర్ల రాజేశ్వరి వక్తల్ని పరిచయం చేశారు.

అరసం బెంగుళూరు శాఖ కార్యదర్శి శ్రీ, ఘట్టమరాజు తొలుత స్వాగతం, కార్యకలాపాల నివేదికచెప్పి, చివర వందన సమర్పణచేశారు.

తెలుగు విజ్ఞానసమితి అధ్యక్షులు (శ్రీ॥కె.పి.రావు, “శ్రీరస' అధ్యక్షులు డా॥ తంగిరాణ సుబ్బారావుగారలు సౌహార్హ సందేశాలు యిచ్చారు.

అరసం బెంగుళూరు శాఖ రెండవ మహాసభలో యిటీవల మరణించిన మధురాంతకం రాజారాం, వాకాటి పొండు రంగారావుగారల మృతికి సంతాప తీర్మానాన్నీ, యుగోస్టోవియాపై రోసిపోయినక్షింటన్‌ ఆమెరికా నాయకత్వంలో నాటో దుష్ట్రకూటమి ఐక్యరాజ్య సమితి ఆమోదం లేకుండా జరుపుతున్న అమానుష్క నయాఫాసిస్టు డాడులకు ఖండన తీర్మానాన్నీ అధ్యక్షులు ప్రతిపాదించగా మహాసభ ఏకగ్రీవంగా ఆమోదించింది.

శా | వ్‌ ॥్‌ నక చ షి అభి క నా | నం. చ 1 ము న... (్తో ట్టి గస మ సం |. అరసం బెంగుళూరు శాఖ రెండవ మవోసభలో “తొలివేకువలో జక్చినీ దర్భునం?? రం, న ఈమ య; ల్‌ క్‌ (్రంభాన్లి ఆవిష్కరిస్తున్లు స్వాతంత్ర్రా నమరయోధులుు, ముఖ జర్జలిస్టు అభ్యాదయ ల వ ల! వవ్రలా రచయిత (క్రీ/వడూల పట్టాభి రామారావు. ((/-5- [999 టై... న స మ న. |... న. ము. .. వు (శ్తీయతి కొందనల్లి కోటేళ్టయ్యు / . ॥ ళ్‌ శ. లర! మో న గ... నీ మాం క్‌ టె స ఫి ర్త ॥ సౌవ్వోర్ర సందేశం యిన్తున్లు తెలుగు విజ్ఞాన నమితి అధ్ధుతులు (శ్లీ/ కావ, రావు

[ నా | శీ వ , యి చం ళం ళం. ను | | .. స శ రీ స్ట్రఖ్జీ బ్‌ స్‌ న్‌ గ్రంథ వరిచయం చేస్తున్లు శ్హీ/ వివి మూల్ధి అరసం రెండన మవోసభలో అధ్వతేపన్వాసం చస, ర్తత్త దోర ససాయశికాంజ ల్ని అరనం బెంగుళూరు శాఖ అధ్వయులు (శ్రీ, విద్మ ఉం జ్యయ యేళ్ళ ఏ సే మ రి "స్త ళ్‌ ఇ 1: తు వ ఎ జ్‌; రానాకొం కక లో

గ ౫ ఎ! క తా మ... వ్హోల్టి వరిచయం చేస్తున్లు డా/ దివాక్షర్ల రాజోళ్టుర్‌ క! జూట్‌ ] లా స్వాగత వచనాలు చెప్పి, అరసం కలాసాల నివేదికయిచ్చి, వందన సమర్పుణ చేసిన అరసం కార్యదర్భి _శ్తీ/, ఘట్రమరాజు , ( గుళూళు సప శి | న ల! మ యప మటల మంత ౧. నౌవార్ర నందెళం యిస్తున్హు గ్యాళ్త/రనో అధ్యక్షులు “(చైతన కవిత నంపాదకులు ఆచార్జ్చు తంగిరాల వెంకటు నుబ్బారావు

గ్‌ క్రొలిసేకునర్‌ అశ దర్శనం అ అంళంణ శ ఎ తటి యు . చ / గ్‌ న్‌ - నే క్‌ .. ( శి గ్‌ _ సా అమ స్‌. | | ,? ల వో శ || గ. ఖా వ్య లాం, ” న “ణ్‌. సనన న |

1. సంపాదకుఅంఖక జా. ము? వ. ఎమి 65 జీ