Telugu Thirupathi Venkatakavulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| (ము. (హీ ఉంటు. ఇగ తిరుపతి వేంకటకవులు డాన్టరు దివాకర్ల వేంకటావధాని ఆం(ధ(పదెశ్‌ సంగీత నాటక అకాడమీ ప్రచురణ

తిరుపతి వేంకటకవులు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని, ఎం. ఏ. (ఆనర్స్‌) పి. హెచ్‌డి. ఆంధప్రదేశ్‌ సంగీత నాటక అకాడమీ (ప్రచురణ

అకాడయీ (వచురోఖ నం. ₹ఖి ఫి(బవరి, 198 'వతులు 1000 (రి త. ౨. 5ఉమోఆం930తు వైతరుతునితు శటల266 బ్‌? య్ర్‌, సాచావతి, క చాప్రతిః రూ. ల్లి (లో (గంథాలయప్రతి : రూ, శీ ల్‌ లు (+ జో (౮0౫౯ లిబాగ్షిగ. నా ₹. ఏసి1?292 ఏయు క ఎ 'గ్రంఠాలయ న్న | స్టో ఎవ స సం! 222. జ్‌ ” స్‌ స్రక్ష్యాత్తార2 వ్వాప్షదాలి, నూ (గ్రతలవః ననా పహ ఆం(ధ(వదేళ్‌ సంగిత నాటక అకాడమీ, కళాభవన్‌, హై(దాజార్‌ -500004. క00ి క12006 11 11802114 9౯633, 0810218046; 60౪6? వ266 210166 &£ వ్‌జ8స101 2001605, 1123288664, ప్వరేం?4026.

తిరుపతి వేంకటకవులు

ఆచార్య దివాకర్ణ 'వేంకటావధానిగారు. పండితవంళంలో జన్మిం చారు. ఆంధ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి ఎమ్‌. ఏ. (ఆనర్స్‌) పట్టాన్ని, ఉస్మానియా _ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి పి, హెచ్‌డి. పట్టాన్ని పొందారు. తమ అసంఖ్యాకమైన రచనలద్వారాను, ఉపన్యాసాల చ్వాళాను, అవధానాల ద్వారాను ఇెలుగు సాహితీలోకానికి చిరపరిచి తులు, “ఆంధ నాటక పితామహుడు” “ప్రాజ్న్బన్నయ యుగము- నన్నయ భారతము” అన్న పరిళోధన (గంథాలను, “ఆంధ వాజ్బాయ చరితొ, “సాహిత్య సోపొనములు” అనే ఉత్తమ విమర్శ [గంథా లను రచించారు. (వన్తుళం ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ "తెలుగు శాఖభాధ్యతులుగా పనిచేస్తున్నారు.

విషయసూచిక

జీవిత విశీవములు క్షే 2, నాటకములు, (వవాసనములు య!
వచనములు; విమర్శలు 100 4ఉ. అవధానములు; రాజసందర్థునములు కే 5, ఉపసంహారము 1వ?

తొలిపలుకు సంగీకు నృత్య నాటకోత్సవాలను నిర్వహించటం, ఆ యా కళలలో శిక్షణాలయాలకు, సాంస్క్బృతికసంస్థలకు, నిస్సహాయ స్టితిలో గల వృద్ధ కళాకారులకు ఆర్థిక సహాయము చేయటం, మరుగునపడి పోతున్న మన సంపపదాయః జానపద కళారూపాల పునర్వికాసానికి క్‌ ్రమిచేయటం మున్నగు కార్యక మాలతోపాటు ఆ యా రంగాలలో పరిశోధన చేయించి, (గంఖాలు (ప్రచురించే కార్య[కమాన్ని కూడా ఆం(ధపచేళ్‌ సంగీత నాటక అకాడమీ చేపట్టింది. ఈ పథకం [క్రింద సంస్కృతంలోని (పామాణిక సంగీత, నృత్యశాన్హ్ర (గంఛాలను అనువదింప జేసి (పచురిస్తున్నాము. ఇంతవరకు “సంగితరళ్నాకరంి మొదటి భాగం, “నృ త్తరత్నావళి" ('పచురించాము, కర్నాటక సంగీ తానికి సర్వస్వంగా పేరుపొందిన "సంగిత సంప్రదాయ (ప్రదర్శిని' పునర్ము[దణ కార్య(కమాన్ని ఆకాడమీ చేపట్టింది. త్వరలో ఈ బృవా త్తర (గంథం మొదటి భాగం వెలువడుతున్నది. పూర్వ[గంథాల అనువాదాలు, పునర్ము దణలు చేపట్టట మేకాక 'కెలుగునాట సంగీత, నృత్య నాటక కళా వికాసాలను తెలియ పరిచే స్వతం[త్మగంథఛాలను (పచురించాలని కూడా అకాడమీ సంకల్పించింది. మొదట నాటక కళాఖివృద్ధికి దోవాదకారుళై న

స! ళీ "లుగు నాటకకర్షలను గురించి (గంఖాలను (పచురించాలని అకాడమీ నిర్ణ యించింది. ఆ (ప్రకారం నాటక క _ర్తలుగా చఛిలకమ్నర్షి, తిరుపతి 'వేంకటకవులు గురించిన . (గంఛాలను [ప్రథమంగా (పచురిస్తున్నాము. ధర్మవరం, కోలాచలం, గురజాడ వ్రఖృతి నాటకక_ర్తలను. గురించి (క్రమంగా (గంఖథాలను (వచురించ సంకల్పించాము. అజే విధంగా సంగీత, నృత్య కళారోవిదుల గురించి కూడా (గ్రంథాలు (వచురించతలపవెట్టాము. అకాడమీ వెలువరిస్తున్న (పచు రణలు, కళాకారులకు, కళా ఖిమానులకు కూడా ఉవయోగకరం కాగలవని నూ విశ్వాసము. మేము కోరినంతనే ప్రసిద్ధ నాటకక్నర్తలు తిరుపతి వేంకటకవుల జీవితచర్శిత (వాసి ఇచ్చిన ఆచార్య దివాకర్ణ 'వేంకటావధానిగారికి ధన్యవాదములు 'ఇళలయపరున్తున్నాము. "3. అర్‌. పరమహంస "స్పెషల్‌ ఆఫీనర్‌ ఆం(ధ(పదేళ్‌ సంగిత నాటక అకాడమీ

జీవిత విశేషములు [హః వాజ్మ్యయమందును యుగపురుషులనందగిన మహాకవులు కొంద రుందురు. వారుదా_త్తములు, రసవంతములునైన రచనలు కావించి సప్ఫాదయపాఠకుల నలరించుట యే కాక సమకాలము నందును అనంతకాలము నందును బలువురు రచయితల నాకర్షించి రచనా విష యమున వారికి మూర్గదర్శకులగు చుందురు. వారి జీవిత కాలమునను వారు మరణించిన పిముటను గూడ వాబ్బయమువై వారి రచనల 1వభావ మెంతో గోచరించుచుండును. కవ్మితయమువారు, ,శ్రీనా థుండు, వెద్దన, భట్టుమూూ క్తి, చేమకూరవెంకటకవి మున్నగు వారట్టి వారు. ఆధునికారధ మవోకవులలో (శ్రీతిరువతి వెంకకుశ్వరకవులను యుగ పురుషులుగా థావింపవచ్చును. వారు (వసన్నము, మధురము: సరసము, సర్వసుబోధమునై న పద్య రచనా వై లికి నాంది శ్లోకము: పఠించి, శతాధికములై న కావ్యములు రచించి తమంత వ్యార్తైెన పలు వురు శిష్యులను సృజించి ఆం ధవాజ్బ్వయమున కింతింతనరాని యౌజ్జ్వల్యము నావహించిరి, వారి తరువాత చేంటి వరకును వెలసిన యాం (ధకవులలో వారికి శిష్యులో (ప్రశిష్యులో కానివారరుదు.. ఆ రోజులలో వారికి శిష్యులగుటయు, వారిని గురువులుగా (గహంచు టయు నొక “గొప్ప గా భావింపంబడుచుండెను.

లై

తిరుపతి వెంకకేశ్వరు లనునది యిరువురు కవివుంగవుల నామ ములతోఃగూడిన సమాసము. ఈ జంటకవులలో వరుననుబట్టి మొదటి వారు దివాకర్హ తిరుపతిళాస్త్రిగారు. "రెండవవారు చెళ్ళపిళ్ళ "వేంకట శాయిగారు. వారిశాఖలు "వేరు. అభిజనములు వేరు. అయ్యును వారొకే గురువునొద్ద విద్యాభ్యాసము కావించి యుండుటచే మి(తుల్లై కలసి కవిత్వము [వాయుట సంభవించినది. “అడవియుసిరి కాయ యల ఫము[దపుటుప్పుంగలియు రితి మై.తిగలిగి వీరలచటం జదువుచుండి' రని వేంకట శాస్త్రిగారు తమ జాతక చర్యలో (వాసియుండిరి. ఆంధ్ర వాజ్బయమున వరావాపురాణ (వబోధచం [దోదయములు రచించిన నంది మల్లియ ఘంటసింగనలు మొదటి జంటకవులు. ఇటీవల జంట కవులు పలువురు వెలసియున్నారు. కాని రచనయంచేకాక నామము అందును మనను అందును తిరుపతి వేంక శేశ్వర కవులకు వళ నత్యంత సామరస్య సంపద కుదిరిన వాళెందరో లేరు. తిరుపతికిని శి 'వేంక శ్చేళ్వరస్వామికిని వలెనే తిరుపతికిని వేంకచుశ్వరునకును అవినాభావము కలిగించుట భగవంతుని అఘటన ఘటనా పాటవమునక.( దార్కా ణము. వారి కలయిక ఆధునికాంధ వాబజ్ఞు యోద్యానమున కపూర్వు

కవితావసంతళశోభ నావహించినది. జననము, బాల్యము దివాకర్ణ్య తిరువతిశా(స్ర్రిగారు 'వెలనాటి (శావ్మాణ శాఖకు. జెందినవారు. వారిది వారితస గో[తము. ఆ వంశము నందలి పూర్వు 'లెవ్వరో దివాకరోపానన మొనర్చి పేరొందిన వారగుటచే దానికి చివాకర్థ వారను పౌరుషనామ 'మేర్చడి యుండును. ఆ వంశమువారు చాల తరముల నుండి (పస్తుతము పళ్చిమ గోదావరీ మండలమునకు "జెందిన థీమవరము తాలుకాలోని ఎండగండి [గామమున నివసించు చుండిరి. ఆ [పాంతమునకు బల్లి సీమ యనిపేరు. ఎండగండికి దివా కర్ణ వంళము వారెచ్చటనుండి వచ్చిరో "తెలియదు. తిరుపతిళశాళస్తి

తి ఇరు దేవీభాగవత పీఠికలో రచించిన యీ [కింది నీసపద్యమును 'బట్టి వారి పూర్వీకుల వృత్తాంతమును బెలిసికొనవచ్చును. " సతతాగ్నిహోథత దీజాళాలి ధన్యుఃడం తర్వేది 'యవని ముత్తాతతాత 'మయెొవని తాతకుందాత యీ రేడువిద్యల పాటవము్యన మించు పానకాలు చదువులోందం[డితో నముండు వేంకటజోగి తతకీ ర్వి 'యొవ్వాని కాత తంగడి సాంగ వేదా ధ్యేత యనఘచర్యుండు సుం దర 'రాముండెచ్వాని తంగడి తండి సర్వకర్మస్వతం తుండు, శా(న్త్ర వేత్ర యనఘు(డు (తఈయీమయుండు "వేంకటావధాని "'యెవని జనకుండు, శేవమ యువని తలి మూగురన్న లెవనికిం దమ్ముండొకండు. నూర్యనారాయణ, సోమయ్య, సుందరశామయ్య అనువారు తిరుపతిళా(స్త్రిగారి క్యగజులు, కా మేళ్వరళా,స్త్రి వారి తమ్ముడు. ఈ కా మేశ్వరళా(స్త్రిగా శేలూరునకు సమీపమందలి "పెదపాడు [గామమున వసించు. పిరాట్లవారికి దత్తులై రి. వీరి కందరికి సోదరి యొక్కతయే. ఆమె వీరందరి కంశుంబెద్ద. వెంకమ్మ యను పేరుగల యామెను నవుడూరు [గామవాసు అయిన భమిడిపాటి రామయ్యగారి కిచ్చి "పెండ్లి గావించిరి. తిరుపతిశా,స్త్రిగారి జనకులు వేంకటావధానిగారు, 'వేదపండితు అయ్యూ సంస్కృత సాహిత్యముతోంగూడ గాఢమైన పరిచయము కలిగి యుండిరి. వారి భార శీషమ్మగారు చవారణాసివారి యాడు

టీ

బడ్గుచు. ఆమె సోదరులైన గంగాధరళా(స్తిగారు. మంచి పండితు. లును పౌరాణికులునై రాజమహేందవరమున నివసించిరి. శేషమా- -దేంకటావధాని దంపతులకు తిరుపతిశా(స్ర్రిగారు (పజోత్పత్తీ నామ సంవత్సర ఫాల్గుణ శుద్ధదళమి నాడు కుంభలగ్నమున జన్మించిరి. (228-182). వారికి తలిదం[డులు తిరుపతయ్య అని నామకర అము వేసిరి. ఆ వంళమున నా పేరంతకు ముందుండినట్టు కనంబడదు. భవిష్యత్కాలమున 'వేంక కేళ్వరునితో గలుగనున్న మెతిని బురస్క ర0చుకొని భగవంతుడు వారి నట్టు బీరు “పెట్టుటకు (ేశేచియుండును,

ఎండగండిలో నా రోజులలో వీధీబడి నడుపుచుండిన బూర నుబ్చారాయు6ండుగారను నుపాధ్యాయులు తిరుపతయ్యగారి కత్తు 'రాభ్యాసము కావించి యుండిరి. వారే కొంతవరకు కావ్యపాఠములు కూడా చెప్పియుండిరి, తండిగారైన 'వేంకటావధానిగారు ఘనాంత స్వాఛ్యాయులును పోడళకర్మాధికారులునై_ యుండుట కాక మంచి. సాహిత్యజ్ఞూనము కూడ కలిగియుండిన వారగుటచే తిరుపతయ్య గారు రఘువంశ కుమారసంభవములను వారి యొద్దనే పఠించిరి. వారికి సాధారణమైన బుద్ది సూతసన్రతయు నన్వయజ్ఞైానమును తం డిగారి నుండియే సం[కమించినవి. ఎండగండిలో మ్యతియ కుటుంబము లెక్కువ.. తిరుపతయ్య గారు కావ్యపఠనము నందువలెనే యూరిలోని. క్మతియ వాలురతోంగూడి యల్లరి చేయుట యందును అగేసరులైై యుండిరి. వారికి బాల్యము నందే పేకాట యందుంగూడ నఖినిచేళము- జనించెను.

తిరుపతయ్య గారు బాల్యమున నొకనాడు కాలువకు స్నాన మాడ నేగి గట్టుమీందనుండి వచ్చుచున్న పడవ కిం దూకి యంగచాలక కాలువలో. బడిరట, అప్పుడదృష్టవళమున కాలువలో బట్టలుదుకుకొను చుండిన కోమటి యిల్లా లాయన నొడ్డునకుం జేర్చి తరువాత నింటికిం

క్ర

“గొనీ వచ్చి యప్పగించినది. ఆ సంగతి విని జపముచేసి కొనుచున్న తండ్రిగారు కోపమాపుకొన లేక దర్భాననపు (తాటితో తిరుపతయ్య గారిని జావమోదిరి. అప్పుడు గంగలకురు నుండి యన్నగారైన వేంక “'టావధానిగారిని జూడ నరుదెంచిన హోళావారి కోడ అన్న పూర్మమ్మ “యనునామె దుఢడుకుందనమున కలవాటువడిన 'మేనల్లుండచ్చట నుండు చో కోపశీలురయిన యన్నగారిచేత నిషమ్కూరణముగ మరణించునని భయవడి యతనిని దనతో గంగలకు[రు తీసికొనిపోయి గరిమెళ్ళ లింగయ్య శాస్త్రిగారి యొద్ద విద్యాభ్యాసమున కప్పగించెను. తిరుప తయ్య గారా యూర మాధుకర మెత్తి కొనుచు వారియొద్ద కిరాతా “ర్హునీయమును, భారత చంపువును, కొన్ని భాణములను బఠించిరి. "లెండేండ్లయిన పిమ్మట వారెండగండి కరుదెంచి (పతిదినము కాలి నడ కతో పిష్పర్యగామమున శ్రీగి పమ్మి పేరి శాస్తు9లవారి యొద్ద మురారి అనర్హృ రాఘవము నందలి నాలుగంకములును మరొక ఛఅార్కికుల యొద్ద తర్కుసం[ గహములో6 గొంత భాగమును బఠించిరి.

ఆ రోజులలో చర్ణ్శ (బవ్మాయ్యళాస్తు9లుగారను పండితో త్త ములు కాళియందు వ్యాకరణశా(స్త్రము నభ్యసించి వచ్చి తాజేపల్లి శూ డజెమునకు సమీపము నందలి కడి యెద్ద యను (గ్రామమున సంస్కృత పొఠశాల స్థాపించి విద్యార్థుల కుచితముగా భోజనము ఇట్టుచు వ్యాకరణ పాఠములు బోధించుచుండిరి. ఆ సంగతి విని తిరుపతయ్య "గారు వ్యాకరణశ్యాస్త్రము. నభ్యసించు నభిలాషతో కడి'యెద్ద కరుగు చుండ దారిళో "పెంటపాడు (గామమున [_బహ్మాయ్యళా(స్త్రిగారు విడిసి యుండుట తెలి వారిని దర్శించిరి. తిరుపతయ్య గారికి వెదకం బోయినక్రీంగ కాలందవిలి నట్ట య్యొను. ఆనాంజే అపరపండితరాయలని "భీరు గాంచిన మాడభూపి. వెంకటాచార్యుల వారచ్చట నవ భధానము చేయుట సంభవించెను. తిరుపతయ్యాగా రవధాన పక్రియను గూర్చి వినుటకానీ చూచుటకాని ఆరోజుననే. (బవ్మాయ్యళాస్త్రే.

6 గారు తిరుపతయ్యిగారిని జూచి వారి నూక గాహిత 'నెరింగి వారిని శిష్యులుగా [గహించిరి. తిరుపతయ్య గారు గురువుగారితో కడియొద్ద కరిగి వ్యకరణ పాఠము లారభించిరి. నాలుగయిదు ,మానములలో వారు కారక పరిచ్చ్ళేదము వరకును బ్హూర్తిచేసిరి. ఆసమ యమున వెళ్ళపిళ్ళ 'వేంకటశా(స్త్రిగారు కూడ [(బహ్మాయ్యశళాస్తు)ల చారి యొద్ద వ్యాకరణ ఇాస్తాంభ్యాసమున క్రై యకుదెంచుట సంభ వించెను. 'వేంకటశా,స్త్రిగా రా రామదావిడ వావ్మాణ శాఖకు "జెందిన వారు. వారిది భారద్వాజ గో(తము. "పెద్దకవీం దుండ్రై "జేరు ఇెందినవాండు పిన్నముత్తాత నర్సన్నగారు (వతిలేని సంపత్తి. బరిఢవిల్సి నవాండు తాతవెంకన్న విఖ్యాతి కరుండు, కామయ మనుమండు, రామాంబ కొమరుండు తండికాముయ్య సత్యనిరతుండు, తదనుగుణ [ప్రవర్తన గలిగి వర్తించు సాధ్విచం [దమ్మ మజ్జనని "యేను "వేంకశుకుండ, లతఊన్చనా వెలది అను బేవీభాగవతము నందలి వంళవర్శన పద్యమును బట్టి చం[ద మాకామయార్య్యులు వారితల్లిదం (డులనియు, మదనాఖిరామ నృ కన్యా చ్మిత చారితమును (యామినీ పూర్ణతిలకా విలాసమును), "వేంక శేశ్వరవిలాసమును రచించి (శ్రీరాముని కంకిత మొనరించిన నరనకవిగారు వారి పిన్నముత్తాతగా రనియు కవిత్వము వారివంశమున పూర్వము నుండియు వచ్చుచున్న దనియు తెలియుచున్నది. వేంకట. శాత్రుగారు వ్రమోదూత నామసంవత్సర (శావణ శుద్ధి ద్వాదశీ సోమః

క్‌

వారము నాండు (10-8-1870) మిధునలగ్నమున జన్మించిరి, వారి కొక తమ్ఫుడు కూడ నుదయించెను. గాని బాల్యముననే మర ణించెను. వారికి ముగ్గురు ఇెల్లెం(డుండిరి. జన్మించిన నమయమున వారితల్లి దండ్రులు తూర్పుగోదావరి మండలము నందలి కడియము (గామమున నివసించుచుండిరి.. తరువాత వారు కారణాంతరములచే కాపురమును యానాము (గ్రామమునకు మార్చియుండిరి.

'వేంకటశా,స్త్రిగారు తొలుత పొఠళాలలోనే యాంధాంగ్ద భామలు ెండును బఠించిరి. తరువాత నాంధభామము (శద్దతో నభ్యసించి బడిచదువు ముగించిరి. పిమ్ముట వారు కానుకుర్తి భుజంగరావుగారి నాశయించి రఘువంళమును బఠించిరి. అనంతరము కొంతచేదము నభ్యసించుకే కాక గానము, మృదంగము, కుస్తీ పట్టుట, తిట్టుకవిత మున్నగు వానిని కూడ నేర్చి, పిమ్మట కాటవరమను [(గామమున కరిగి యచ్చట [శ్రీపాద కృళ్టమూ తొిగారి యొద్ద మూడు "నెలలలో కుమారసంభవము నందలి ఆెండు సర్గలు పఠించిరి. అచ్చటనే వారు స్వబుద్దిచే ఛందో లక్షణమును (గ్రహించి పదకవిత్వ మల్ల నారం భించిరి. గురువుగారు కవిళతాభ్యాసము చదువున కాటంకమగు నని చెప్పినను వారు దానిని విడువజాలక పోయిరి. అచ్చటనే వారికి చదరంగపుటాట యందును అఖభినివేశము జనించెను. మేఘసంచేళ కావ్యము నారంఖించి చదువుచుండ గురుపత్ని మరణించుటచేతను తమకు జ్వరము వచ్చుటచేతను చారు కాటవరము వీడి స్వగామమైన యానామున కరుబెంచి అచ్చట కవిళాభ్యాస మొనరించుచు చదరంగ మాడుచు కొంతకాలము పుచ్చిరి. తరువాత యానామునకు నమీవ మున౯గల కాజులూరు (గామమునందలి “కామసోమాళభిఖ్యులై న బుధుల యొద్దను ఇతరుల యొద్దను 'మేఘసం దేశకావ్యము చదువ నారంభించి యందు సగము మాాతము _ ముగించిరి. తరువాత దక్షి ణాతీకి వ్యాధి యంకురించుటచే చికిత్స చేయించుకొనుచు యానా

ముననేయుండి వేంకళేళునివె నొక శతకము చెప్ప మొదలిడిరి. ఈర్ష్వాళువులై న కొందరందు తప్పులిన్ని సంస్కృత సమాసగత బంధిని గూర్చి (పశ్నింప చెప్పంజాలక వారభిమానపడి పాణీనీయ వ్యాకరణమును బఠించుటవై కాశీ కేగ నిశ్చయించిరి. ఒక మిత్రు నితో గలసి విశాఖ పట్టణము వరకు నరిగి, చేత ధనము లేక పోవుట చేతను, దారిలో భోజన సదుపాయము కుదురక పోవుటచేతను తిరిగి వచ్చి చామర్శకోట యందు మాధుకర మెత్తి కొనుచు (పతి ఛచాదిథయంకర రాఘవాచార్యులవారి యొద్ద భారవి యందు మూండు సర్గలు లఘుకౌముది యందు సంచసంధులను పఠించిరి, కాని అఊీరోగము పెచ్చుట చే నచ్చట నుండంజాలక స్వగామమునకు దిరిగి వచ్చి పిల్డి క యంది యనంతాచార్యుల యొద్ద లఘుకొముదిని వళ్లెపాలెము నందలి మధునాపంతుల నూరయ్యశా(స్త్రిగారి యొద్ద భారవీ యందలీ మరికొన్ని సర్ష్మలను బరించిరి. పిమ్మట మాఘకావ్య మును గూడ జదువుచు నాంధము నందు పాండిత్యము సంపా దించిరి,

అఉ&రోగము ౌచ్చి జాధించుటచే శాస్త్రిగారు. నిరుత్సాహ మందియు వదువు లేనివా6 డంధునితో నమానుంజే యని భావించి కడి యెద్ద వాసులు కాళీపండితులై న చర్ణ్మ (బహ్మయ్యశా(స్త్రిగారి కడ కరుగ నిశ్చయించి (సయాణమైరి. కోటిప ల్రైలో నొక [వావ్మాణుండు వారు నేతరోగముతో బాధపడుచుండుట చూచి పాలకొల్లు చెంతం గల చింతష్మరులో గొప్పన్నేత వై ద్యుండు కలండనియు. నచ్చటి కరుగుట మంచఛిదనియు బోధించెను, శాస్త్రిగారు. తిరిగివచ్చుచు తమ పూర్వనివాస్వమైన కడియము. (గామమున శివ్యస మేతులై న (విహ్మయ్యశాస్త్రిగా రుండిరని విని వారిని దర్శించి తమ యఖిలామ నెరింగించిరి. (బహ్మయ్యళానస్త్రిగారు వారిని శిష్యునిగా నంగీకరించి గోనీకీడు జోడునాంజను తిరుపతియను విద్యార్థి యొకండు మొన్ననే

ం "కౌముది మొదలు వెళ్తా” ననీ ెల్చి కడియెద్ద రమ్మునిరి. శాస్త్రి గా రతిరోగమునకు మందు (గహించి శీభుముగ _ వచ్చెదనని వారి యనుమతి వడసి చింతప్మర్రున కరిగిరి, అచ్చట వై ద్యుడొనర్చిన చికిత్సచే 30డు నెలలలో నతిరోగ ముపళమించెను. ఆ సమయముననే వారు ముందారంభించీన వేంకకుశ్వరళతకము పూ _ర్తిచేసిరి. పిమ్మట చారు తమ యూరి కరిగి ఆలస్య 'మొనరింపక (బహ్మయ్యశాస్రిగారి యొద్ద విద్యాభ్యాస మొనరించుట కై కడియెద్ద కరిగిరి. “అచ్చటం జదువు ఖాలుర యం చెల్ల చటుల బుద్దికాలియగు- తిర్చతిళ్శాస్త్రి తనకుందగిన సవాపాఠిగాంగ (శద్దయును బుద్ది గలిగి కౌముది” జదువ మొదలిడిరి, ఈ విధముగ తిరుపతి 'వేంకకేశ్వరు. భిరువురు నొక్కచోంగలసి గొనుట సంభవించెను. పేమంబొల్బెడి యిర్వురం దతండు దావెళ్నాటి వాండీతండా రామ్మచావిడ శాఖవాండు, మరి తద్దాగ్తిమంబు జల్లాఖ్యమౌ సీమం బొల్బెడి యెండగండితండు చర్చీ మేతరంభై న యానా మన్‌ [గామమువాండు దై వమెటు సంధానంబు గల్పించెనో విద్యాభ్యాసము, కవితావధాన [ప్రారంభము తిరుపతి వేంక శేళ్వరులు సవోధ్యాయు లగునప్పటికి తిరువతి శాయిగారు సంస్కృతసాహిత్యము గడించి, తర్కుశా(న్ర్రమున నించుక (వవేశము పొంది, కౌముదిలో కారకపరిచ్చేదమును పూర్తిచేయ నుండిరి. అప్పటి కింకను వారు కవిత్వము చెప్పుట కారంభించియుండ లేదు. వేంకటళా(స్త్రిగారు సంస్కృృతసాహిత్యము పొంది, అఘు ాముదిలో గొంతభాగము ముగించి, తెలుంగున కవిత్వము చెప్పం గల్గియుండిరి, తిరుపతికా స్త్రిగారు గురుసన్నిధికిం - జేరిన తరువాత నాల్నుగై దు మాసములకు వేంకటళా(స్త్రిగారు వచ్చి కలిసికొనిరి.

సవేధ్యాయులై న తరువాత శెండునెలల వఅకును తిరుపతి' 'వేంకశేళ్వరు లిరువురికి స్నేహము కాని విరోధముకాని యంతగా లేకుండెను. తరువాత సమానబుద్ది వ్రైభవముగల వారిరువురును నాయకులుగా విద్యార్థులు "రెండువర్గ్షములుగా 'నేర్పడుట సంభథవిం చెను. [పతిదినము వాశేదో విషయమున వాదోపవాదము లొనర్చు కొని గురువుగారి యొద్ద కరుగుటయు వారు సద్దిచెప్పుట యు జరుగు చుండెను. ఈ వాదోపవాదములు విద్యావిషయమున స్పర్థకలిగించి: విజ్ఞానాభివృద్ధికి. దోడ్పడుచుంజెనే కాని పరస్పరవిరోధమునకు. దారి. చూపియుండలేదు.

గణేశనవరా త్యుత్సవములను భ_క్షితో నొనరించినచో విద్యాఖభి వృద్ధి యగునని గురువుగారు. తెల్పియుండుటచే విద్యార్థులు (వతి సంవత్సర మా యుత్సవము లను శద్దతో నిర్వహించుచుండిరి. తిరు పతి వేంకశేళ్వరు లితర శిష్యలతోం గూడ లక్కవరము మొదలగు (గామముల కరిగి యచటి సంపన్నులను గవితా పురాణ పఠనాదులచే నలరించి తగినంత [దవ్యమార్శించి యుత్సవములను వై భవముతో జరుపుచుండిరి. గణపతిపూజకు గురువుగారు సాధారణముగా (బవ్మా చారినే నియోగించుచుండుటయు తత్ప్చూజా నుహత్త్వమున నతని: కేడాదిలో వివాహము జరుగుటయు సంథవించుచుంజెనంట.

తిరుపతిశా(స్ర్రిగారు మొదటినుండియు. సంస్కృృతమునం బరి (శ్రమ కావించుచుండిశే కాని యాంధ(గంథముల నంతగా బరిశిలించి యుండలేదు. వేంకటకా(స్త్రిగారు గురువుగారి సన్నిధి కరు దెంచునప్ప టికే తెనుంగున సరసమైన కవిత్వము చెప్పంజాలియుండిరి. అందుచే శిరుపతిా స్త్రిగారు వారినుండి యాం(ధ్రచ్భందో లకణముల నెఆజింగి యుండిరి. “నాయొద్దనితండు వితండవాద పురస్సరముగా6 గవిళా రహస్యముల నభ్యసించెకాని “గురుభ్యోనమః” అని పుస్తకము. పట్టి చదివినవాండుకాలో డని 'వేంకటశా,స్త్రిగారు (వాసియుండిరి. అయి

ర్త

నను తిరుపతి ఇ స్ర్రిగారు మరణించు వణకును సంభాషమణాపట్టం గాక" పోయినను (వాంతపట్టున నాగురుభానము 'నెప్పుడును [పదర్శించుచునే యుండిరి. వారు కవిత్వము నభ్యసించిన యారంభదినములలో కుమారసంభవము నాంధీకరింపనారంభఖించి గురుస్తుతిగా' “కవితా సద్గురు "వెంకయౌాభిధుని వక్కాణింతు నెక్కాలమున్‌ '" అని 'వేంకటళాస్త్రి). గారి. సంభావీించియుండిరి. ఆ కుమారసంభవమున్సు, అన్తే రామ 'రాజీయమను పేర నాంధీకరింపం బూనిన కువలయానం చాం(ధీకరణ మును ప కొలండిపాటి పద్యములతోనో ఆగిపోయినవి, అప్పటివారి కవిత్వము డుమువులు తప్ప మిగిలిన దంతయు సంస్కృత పాయముగా నుండుటచే వారు (గంథరచన నాపి యాంటధ [గంథములం బరిశీ లించుచీ నాంధధ సంపదాయముల నలవలఅుచుకొన నారంభించిరి. వారి కాంధ భాషవలె వేంకటళా(స్త్రిగారికి సంస్కృతము కొంత దురవగాపహాముగా నుండుటచే వారు సంస్కృత భాషాసాహిత్యముల నభివృద్ధిచేసికొనుచు శద్దతో వ్యాకరణము నభ్యసించుచుండిరి, తిరుపతిశా(స్త్రిగారు, గురువుగారు చెప్పిన పాఠమును మరల. జదువుట యందు గాని వల్లి ంచుటయందు(గాని యంత (శద్ధవహించెడివారు- కారు. కాని (గవాణకక్తి యసాధారణ మైనదగుటచే కారక్యప్రకరణము చదువుచున్నప్పుజే “ఎవరి యొద్దనో సిద్ధాంత "కౌముదిని బ్బూర్రిగా6 జదివివచ్చి (దిహ్మాయ్యశాస్తు9లవారి యొద్ద వ్యాఖ్యానములు చదువు- విద్యార్థుల పాఠములు విని ఆ వ్యాఖ్యానపాఠము లా వి చద్యార్థులకు న్మృశమమ్మున: జింతనచెప్పందగినంత సామర్థ్యము” కలిగియుండిరి. (బవ్మాయ్యశా,స్త్రిగా రప్పుడప్పుడు ధనధాన్యార్దనమున క్రై నంచార మున కర్తుగుచుండ శివ్యులుకూడ వారితో నరుగుచుండిరి. అందుచే వారికి విద్యాభ్యాస మవిచ్చిన్నముగా జకుగుచుండుట యేకాక దేశాటన. లాభముకూడ కలుగుచుండిను.

గురుసవ్నిధి కరుదెంచిన తరువాత వేంకటశా(స్తిగారికి సంస్కృత కవిత్వము నంధుంగూడ నభినివేళశము జనించెను. [బహ్మయ్య

శాశస్త్రిగారు కీర్ణంపూడి సంస్టానాధీళులు తమకిచ్చు వార్షికము (గహిం చుటకైై శీష్యులతోంగూడ నచ్చటి కరుగుచుండిరి. ఒకప్పుడు వారి “-యన్నగారి యల్లుండైన రామడుగు వేంకటాచలముగారు వారిని జూడ నరుబెంచి, శిష్యులైన వేంకటళా,స్ర్రిగారికి తమ కొమా _కెనిచ్చు సంకల్పము. వెల్లడించిరి. [బహ్మాయ్యశాస్త్రిగారు వేంకటళా,స్త్రి! గారి నడిగి సంబంధము నిశ్చయించి ముహూర్తము నిర్ణయించిరి. వేంకటళా(స్త్రిగారి తల్లి దండులు కూడ నరుదెంచిరి వివావా మతి _ వైభవముగా జరిగెను. ఆ పవెండ్డికగు వ్యయమంతయు జమీందారు శాలి పరిచారిక మైన కామాతి. భరించెను. అప్పటికి 'వేంకటకానస్తి గారికి పదునెన్మిదేండ్లు నిండినవి. వధువున క్షై దా అేండ్లకం కు "నెక్కువ లేవు.

(బహ్మాయ్యళా(స్త్రిగారు. శిష్యుల భోజనార్థ ము ధాన్యము సేకరించుట క్రై యితర (ప్రాంతములకు వలెనే క్యతియ్మపచురమైన జ ట్రీ సీమకుంగూడ నరుగుచుండిరి. ఆప్పుడు వాలెండగండి కూడ నరిగి తిరువతిశా(స్త్రిగారి తండిమైన వేంకటావధానిగా రొసంగు నాతిధ్య మును (గహించుచుండిరి. ఒకప్పుడు వారు శిష్యులతో 'నెండగండిలో నున్నకాలముననే వేంకటళా(స్త్రిగారికి కాళి కరుగనలెనను సంకల్ప ముద యించెను. వారంత గురువుగారితో చెప్పకుండనే కందుకూరి కృష్ణ శా(స్ర్రియను నొక సతీర్ద్యునితో నరిగి,నిడమట్డు, గుండుగొల్లు మొదలగు చోట్ల నష్టావధాన మాచరించి కొంతధనము సమకూక్చుకొని, సికిందా జాదున కొన్నినాళ్ళుండి యచ్చటినుండి కాళి కరిగిరి. వారచ్చట (దావిడ సు బహ్మణ్యశాస్తు9ల వారి యొద్ద విద్యాభ్యాసము కాప్‌ంచుచు సంస్కృతమున కాళి అన్నపూర్ణ, కాలఖై రవుండు, వి'శ్వేశ్వరుండు, గణ పతి మున్నగు దేవతలను స్తుతించు. నష్టకములను రచించిరి. వారచ్చట 'సాలుగు నెలలుండకే (బహ్ముగురువరుని నిరోధముచేం దిరిగివచ్చి మరల “తరువతిళా(స్ర్రిగారితోల గలసి వ్యాకరణశాన్హ్రము సభ్యసింప మొదలి

[3 లిడ్రిర. అంచవణకును తికుపతి వేంకళేళ్వరులు వేజబు వేబుగనే కవి త్వము ఇప్పచుండినను అప్పటీనుండ్తి కలిసీ చెప్పుట కారంభించి ఇంట కవులై లి ఇరువురుంగూడి యేరచన యెప్పుడు. జేయుదు రొక్కసపళ నొ క్కరొకటి యొక్కరింకొకటి కె కొనిచేయుదు రందుపౌచ్చుత గ్లొరులకుణానరాక యది యొక్కరు చేసిన భంగినుండు నొ క్కరు రచింయించి కశేనియును గాందగు. దిర్పతివేంకటియమె. వారిరువురును గలిసి మొదట రచించినది ధాతురళ్నాకరమను సంస్కృత చంపువు+ సంస్కృత ఛాతురూవములు వచు నట్టుగా నందు రామాయణకథ వర్ణింపంబడినది. వారది రచించుచులడంగనే (బహ్ముయ్యళాస్త్రీగారు తమ పొఠళాలను ధవశేళ్వరమునకు మార్చిరి, శీశావు చెల్లాదుమ్మారావుగారికి సన్నిహిశులై న (శ లెలికాని- జగన్నాధరాయణింగారు శిష్యుల భోజనార్ధమై యచ్చట నేర్చరచిన స్మృత సౌకర్య మే యందుకు. బధానకారణము. ధవశేశ్వరమున కరిగిన పిమ్మటంవాఠళశాలలోని విద్యార్థులపంఖ్య హెచ్చెను. స త్త్ర్రమున దినమున కొక విద్యార్డి చొప్పున వంటచేయవలసి యుంజెను. ఈ నియ నుము కారణమున తిరుపతి వేంకశేళ్వరులు ఇార్టకరణశా(న్హ్రముతో పొటు పొకశా(స్త్రుమునందును (పొవీణ్యము సంపాదించిరి. అచ్చటికి వేరిన కొంతకాలమున కే జంటకవులు ధాతురత్నాకరమును బూర్తిచేసి కృంగారళ్చంగాటకమను వీథీరూపకమును గూడ రచించిరి. ఈ సమ- యమున వారు. (శ్రీ గోరుగంతుల సుచ్చావధానులుగారితోంగొంత 'వేదమునుగూడ నధ్య్థయనము గావించిరి. ((బహ్మాయ్యళా,స్ర్రిగారి దర్శనమునకై యప్పుడప్పుడు వలు నరు పండితు అరుచెంచుచుండిరి, (క్రి కా న్ల్రలవారు వచ్చిన పండి తులతో గొందజణు విద్యార్థులకును, విద్యార్థులతో విద్యార్థులకును.

[త "ఇాస్ర్రువాదము అేళ్చాటు చేయుచుండిరి. అట్టి చాదములలో తిరుపతి -శాయీగౌరు పతిపడులను నో రె త్తకుండం జే సెడివారంట! పాఠముల -నధ్యయనము చేయునప్పుడు వారప్పుడప్పుడు గురువుల నడుగు (పశ్నలు కూడ వారిని తబ్చిబ్బొనరించుచుండెడివంట! అందుచేతనే గురువుగారు వారి న్మపతిమ [పతిభాళాలులై న కర్ణాట సీతారామ శాస్తిగారితోంటోల్చి (పళంసించు చుండిరంట. ఒకప్పుడు కాకినాడయందలి దురిసేటి శేషగిరిరావుగారు తిరుపతి

'వేళటకవులను దమ పురమునకు. బిలిపించి వారిచే నష్టావధానము చేయించి వారి నుచితరీతి సత్కరించిరి. అప్పుడు బాదము "వేంకట రత్నముగారను సంపన్నులు రామశ్శా,స్త్రిగారను పండితుని వలన తిరుపతి 'వేంకటకవుల యష్టావధాన నిర్వహణమునుగూర్చి విని వారి నావ్వో నించి శతావధానము చేయంగలరాయని (పశ్నించిరి.. తిరుపతి "వేంకట కవు లంతకు ముంబెప్పుడును శళావధానమును -జేసియుండ లేదు. అందుచే వారు కొంత వ్యవధికోరి, యావట్టణమున కొక వై పునంగల కొ జెర తో6ట కరిగి, యందలి వెట్లనే పృచ్ళకులుగా భావించి,

అవియే కోరిన రితి నందొకండు పద్యంబున్‌ బదార్థంబు దా

ను విధింపన్‌ మజియొక్క_6 డద్దిగొని యందుం బాద మొక్కండు సె ప్పి విరామం బొనరింపం ఖై చరణమున్‌ వేజొక్కం డాద్యుండు -మూండవపాదంబు చతుర్జ మింకొకండుగా నా పద్యముల్‌ పూర్తిగన్‌ విరచించి వాని నన్నిటింజెజియొక చరణము్యగాంగ శ ఘఫణితిమై. బరిశీలనముగ6 జదివి యపరిమిత సమ్మోద గరిమ భావం బలరన్‌.

ఇంటికరుదెంచి. శళతావధానమేకాక సహ్మసావధానముకూడ

సంస్కృ ళాం[ధభాషలం 'జేయ:జాలుదుమని వేంకటరత్నముగారికి టెలి పిరి. అంత శళావధాననథ ఏర్పణుపంబజెను. మొదటిరోజున నూర్లు రికి నొక్కొక్కాచరణము చెప్పుట జరిగెను. నాటి శేడవరోజున మరల

క్షే

“సభ జరుగునని (పకటింపబ ణెను. ఈ మధ్యకాలమున గవులన్న్ని వద్య- ములను గూర్చి యుంచుకొనుట కవకాశముండుటచే. గొందలు. “మున్ను కూర్చున్న చోట్టు మార్చి మధ్యమధ్య6గల (పళ్నలను బ్నూర్జి చేయుండని కో8ిరి. కవులన్హు పూర్తిచేసి సభ్యుల నానందడోలికల నూగించిరి. పడవనాట మ5ల సభజరిగెను. .వూర్వము వృచ్చకులు "కూర్చుండిన వరస మూాఅెను, తలక్రిందుగా. ఇప్పవలినని కొందలజును తమ చరణములను కవులలోనొక్కే చెప్పవలెనని కొందలును వారిని వశ్నింపందొడంగిరి. కవులు "లెక్కచేయక [కమము తప్పకుండ నూణు 'పద్యములును బూర్తిచేసి మొల్ల వారు నచ్చెరువొందుచుండ( జెటి "యొకచరణము పకఠించిరి. అంత సభానిర్వాహాకులు కవులను ఘనముగా సన్మానించి యశ్వశకటము-వై బురమెల్ల నూశేగించిరి. తరువాత గాకి నాడలోనే కవులు మజికొన్ని యష్టావధానములొనరించి, ధవశేశ్వర మున కరిగి తమ విజయవ్నార్తచే గురువుగారి కపరిమితానందమును కలిగించిరి. తిరుపతివేంకటకవు లొనరించిన మొదటి శతావధానము

కాకినాడ శతావధాన మే. తరువాత వారు మరల గురుసన్నిధి కరుబెంచి ళాస్తాళార్టన _ మారంఖిం చిరి. ఇప్పటినుండి కవిత్వరచన, అవధానాచరణము, విద్యా భ్యాసము అను మూండును నిర్విఘ్నముగా జరుగుచునే యుంజెను.

పిమ్మట వా రమలాపురమున శతావధాన మొనరించి గొప్ప సత్కార మును బొందిరి. అనంతరము వారు ధాతురళ్నాకరము పూర్తి యగుటచే కాళీసవాసమును జెప్పందొడంగిరి. తదుపరి వా్థకరణ 'మహాభాష్య్రమును బఠించుచు ఏలూరు, బందరు మున్నగుచోట్ల నవ ధానములొనర్భ్చి కీర్తిని ధనమును గూడ నార్జించిరి. బందరులో వారు కొన్ని నాటకములు రచించి నటకుల కొసంగిరి. అట నవధాన మున నాంగ్లభాషలో వారు వ్యస్తావరిని నిర్వహించుటచూచి అని ఎబినెంటు శిష్యుడైన సిడ్నీఎడ్జి చాల సంతోషించి వారిని మదరాసు

నండలి అడయారు రమ్మని అఆవ్వోనించెను. అప్పుడు అనిబినెంటు. హొందూమళతోవన్యాన మొనంగుటకై. మదరాసున కళుదెంచెను. ఇచ్చట నామె తిరుపతి వేంకట కవుల అమ్టావధ్యానమును జూచి *మాదేళ మున నిట్టి ధీ చతురత మృగ్య"”మని ఇెల్పి వారికి బహుమానముతోపాటు. యోగ్యతాప్టకమును గూడ నొనంగను. అచ్చటినుండి తిరుపతి వేంకటకవులు వేంకటగిరి సంస్థానమునకరిగి (శ ముద్దుకృవ్ణయా. చేంద్రుల దర్శింప నభిలషించిరికాని యసవ్పుడు చారి కాదర్శనము లభింపలేదు. అచ్చటినుండి వారు నెల్లూరుపురమున కరిగి ఘనమైన సత్కారము పొందిరి. ఈ సందర్భముననే వారొకగంటల సంన్క్యాత మున మూంస్టానేళ శతకమును జెప్పి జాలసరన్వతులను బిరుదుగడిం చిరి. - నెల్లూరున వారికి జరిగిన సనాళ్ఞనమును గూర్చి విని మిత్రులు వారిని శ్రీ ముద్దుకృన్టయాచేం[దులను దర్శింపరమ్మని యావ్వ్వాో నించిరి. వాకరిగి వారిచేతను వారి సోదరులవేతను ఘనమైన నన్మాన ములు పొందిరి. తిరుపతి వేంకటకవుల శతావధానములకు కాకినాడ శతావధాన మువలెనే రాజసందర్శ్థనములకు వేంకటగిరి శాజసందర్శన మారంభము, వెంకట గిరినుండి జంటకవులు తిరుపతి, తిరూరు, మద రాసు మున్నగు[వచేశములకరిగి యవధానము లొనరించిరి. మదరా సులో నుండగా తిరుపతిశా(స్రి గారి వివావాముహూ _ర్తము సమీపించు టచే నటనుండి స్వ్మగామములకు దిరిగివచ్చిరి.

తిరుపతి వేంకటకవు అమలాప్పురమున శతావధానమొనర్చు నవ్పు డుప్పులూరి జోగన్న గారను జౌ్ధితిమపండితులు దానిని జూచుట కరుచెంచ్చి, తిరుపతికాస్త్రిగా రవివాహితులని యొఆింగి, తమ చాహి. తిని వారికిచ్చు సంకల్పమును (బివ్మాయ్యళా,స్త్రిగారి ఇఆఇజింగించిరి. (బవ్మాయ్యళా,స్త్రిగా రంగికరించిరి. జోగన్న గారిది మురుమళ్ళకు సమీపమందలి కొ _త్తపల్లి. వారు తమ _ ₹ెండవకుమూ నలైన సుబ్బమ్రగారిని చావలిళంకర శా(స్త్రిగారను వరుని కిచ్చి వివాహము.

కావించిరి. ఆమె కొక కుమారుండును కూ.తురును గలిగిన తరువాత శంకరళాస్త్రిగారు చిలుతవయన్సున నే మరణించిరి. అందుచే సుబ్బమ్మ గారు సంతానముతయాడ తం(డిగారి యింట కొ _త్తవ న్లిలో నివసీంవ వలసి వచ్చెను. కీ. శ. 1694వ సంవత్సరమున తికుపతిళా(స్తిగారి వివాహ మతివై భవముగా జరిగను. ఈ వివావాము (శ్రవణానంద (పబంధమునకు వస్తువు నమకూర్చను. ఆ రోజులలో వివావా సందర్భ ములందు బోగమ. మేళము లేర్చాటు చేయుట పరిపాటిగా నుండెను. తిరుపతిశా(స్త్రిగారి వివావామునకు వచ్చిన బోగముమేళమునకు: విద్యావతియు, యానాము నివాసినియు నగు నసీలాచలమను నామె నాయకురాలుగా నుండెకు. ఆమెకును వేంకటశా[స్తిగారికిని గలిగిన సంబంధమును. పురస్కరించుకొని తిరుపతిళా(స్త్రిగారు [శవణానంద మును [వాయనారంభించిరి. తరువాత 'వేంకటళా(స్త్రిగా రందలి "వేరులు మార్చి డానిని సరసనుందరముగా పూ ర్విచేసిరి.. తిరుపతి "వేంళటకవుల పద్యకావ్యము లన్నిటిలో నదియెక్కువ [వచారము

గాంచినది. రాజ సందర్శనములు, సత్కారములు. తరువాత తిరుపతి వేంకటకవులు వెక్కు(వదేశముల కరిగి తమ యవధాన (ప్రదర్శనములచేతను, ఆళుకవితా కాళశలముబేతను సఖాసదుల నలరించియుండిరి. శ్రీ* 1895వ సంవత్సర ప్రాంతమున వారు మొదటి సౌరి గద్వాలరాజుగారిని దర్శించిరి. అప్పుడధికమైన సమ్మానము జరిగియుండలేదు. పిమ్శుట గొన్ని నాళ్ళకు వంచకులెవరో విజయ నగరమవోేరాజుగారు రమ్మనిరని దొంగ యు త్తరము వాయంగా నట కరిగి, మంశతివర్యులై న కోదండరావుగారు, (శ్రీ రానూవతారము గారు మున్నగువారి సాహాయ్యముచే నతికష్టముమీంద ఆనందగజపతి మవోరాజుగారిని దర్శించి నత్కారము పొందిరి. “"ండవసారి

(౫)

గద్వాల యరిగినప్పు డచ్చటి వె ప్లవపండితు డనత్యమునకు జంకక నృపాలు సన్నిధి బొంకులెన్ని యేనియు నూజి పోని రాజసందర్శన మున కాలస్యము కలిగించెను. అప్పుడే ఆ వైన్షవపండితుని గూర్చి అన్యాపదేశముగా భన్నిగపామను వేర బద్యములు (వాయుట సంభ వించెను.. దర్శనానంతరము గద్వాల (శీ రామభూపాలుండు వారి నపూర్వరీతి సత్కరించుకేకాక పతి పతి యెదుట చ“ోతగినకవి చందు” లని (పశంసించెను. తరువాత చారు నరసాపురము, 'మొగల్తుల్లు, పాలకొల్లు కొణితినాడ, కాకినాడ, పిళలాపురము మొదలగుచోట్ల కరిగి యచ్చటి జమీందారులచేతను, మంతులచేతను, సంవన్నుల చేతను ఘనముల్రై న సన్మానము. లందిరి.

తిరుపతి వేంకటకవులు మూడవసారి గద్వాల కరిగి వార్షికము (గ్రహించి యటన్తుండి యాత్మకూరు. సీతా ఠాముభూపాలుని దర్శెంప నేగిరి. ఆ రాజుగారు చారి నాదరించి (శ్రీనివాసవిలాసమను సంస్కృత చంపువు నాంధ్రీకరించి తీసికొనిరండని యానతిచ్చిరి. ఈ సందర్భమున నాస్టానపండితు లైన శ్రే (శీనివాసొచార్యుల వారికిని జంట కవ్వలకును గొన్ని శజ్చముల సాధుతాసాధుత్వముల విషయమున ద్మీవమైన వాగ్యా దము జరిగెను. వారు స్వదేశమునకు దిరిగివచ్చి యాలు నెలలలో (శ్రీని వాన పీలాసము నాంధీకరించి యాత్మకూరకునృ పాలుని జూడనే/ర. అప్పుడు కురుమతీశ్వరుని యుత్సవములు జరుగుచుండుట చే రాజుగారికి (గ్రంథము. వినిపించు నవకాశము లఅభింపలేదు, తిరుపతిళా _స్తిఫగారికి జ్వరచాధ కలిగెను. అది యుపశమించిన పిమ్మట రాజుగారు [గంథము వినుట సంభవించెను. ఆ సమయమున బండితులతో ద్మీవములై న వాగ్వివాదములు జరిగెను. రాజుగారు తిరుపఠి వేంకట కవుల పాండితీ కవితా కాళశలముల కలరి వారికిని వారి పత్నులకును విలువగల వస్తా 9 ఛరణములు కానుకగా నిచ్చి వారి నేనుగు నెక్కించి “నకల పండితులును 'వెనువెంటరాగ శతులకు ఖేద మెల్ల మి[తులకును మోద మినుమడింప”

నూశేగంజేసిరి. ఆత్మకూరు నుండి తిరిగివచ్చునప్పుడు తిరుపతి వేంకట కవులు రంగాపురభూపాలుని దర్శించి సత్కారములు పొందిరి. ఈ కాల ముననే వారు [శవణానందము నుచితరీతి మార్చుట, చేనవీభాగవతము నాంధ్రీక రింపంబూనుట, లక్షణాపరిణయమును రచించుట సంభవించెను. ఆదిపూడి (పభాక రామాత్య్యుండను కవివరుండు తికువతి వేంకటకవులు గద్యాలిరాజుగారిని దర్శింప నరిగినప్పుడు వారికెంతో సాయము గావించి మిక్కిలి మ్మితుండయ్యెను. ఆ కవి యాంధ్రదేశమున కరు చెంచినప్పుడు వేంకటశా(స్త్రిగా రప్పు డింజరములో నుండుటచే వారి

యింటంాొన్నినాళ్ళు నివసించెను. తరువాత తిరుపతిచేంకటకవులు కిర్ణంపూడి. చచిన్నఠరాయ భూపాలుని దర్శించి యవధాన మొనరించి సమ్మాానము పొందిరి. అచ్చటినుండి వారు పిళాప్పురమున కరిగి (శవణానందమును వాడశేవు 'వేంకటరత్న మం,తిగారి కంకిత మొనర్చి ఘనమైన సత్కారము నొందిరి. పిమ్మట నేలామాహోత్మ్యమును రచింపంబూనిరి. ఈ కాలముననే వారికి పోలవరపు జమీందారులైైన (శ్రీ కృష్ణారావుగారిళో మెటతి 'యేక్పడుటచే చారాంగ్లమున ఎడ్విన్‌ ఆర్నాల్డు రచించిన, “లెట్‌ ఆఫ్‌ వషియా”" అను కావ్యమునొనంగి ఆం ధీకరింపుండని కోరిరి, వికారి సంవత్సరమున గురువుగ్నారె న చర్జ (బహ్మాయ్య శాస్త్రిగారు దివంగతు లై8. తరువాత జంటకవులు చిన్నరాయ భూపాలునితో పాల "కేరున కరిగి యట కొంతకాలము వసించి తిరిగివచ్చునప్పుడు విశాఖ పట్టణమున _ (శ్రీ వికమదేవవర్శుగారిచే సత్కరింపంబడిరి. పిమ్మట చారు వీరవరమున సర్వాారాయుండుగారి శేలామావహోత్యర్థిము కృతిగా నొసంగి భూమిని నళ్కారముగా (గహించిరి, అనంతరము వారు కాకి నాడ కరుదెంచి శ్రీ కృష్ణారావుగారికి బుద్ధచర్మిత మంకిత మొనరించిరి. కృతి స్వీకరణ మహోత్సవానంతరము జమీందారుగారు. వారిని దమ యాస్త్రానకవులుగా నుండంగోరిరి. వేంకటశా(స్త్రిగారి (ేరణమున

తిరువతిశాస్త్రిగారు. పోలవరము జమీందారుగారి యాస్టాన కవిగా' నుండ నంగీకరించి 1901 వ నంవత్సరమున ఎండుగండినుండి. కాపుర మును కాకినాడకు మార్చిరి. తరువాత మూండేండ్లకు (1504) వేంకట శాస్రిగారు బందరు పట్టణమందలి హిందూహైన్యూలులో. నార్మధ పండిత పదవిని స్వీకరించిరి. ఈ మధ్యకాలమున జంట కవులు పలువురు రాజులను దర్శించి పలుచోట్ల నష్టళతావధానము లాచరించి యపార మైన యశము నార్జించిరి. ఉర్హాము, మందసా మున్నగు పాగాం[ధ చేశమునందలి జమీందారులను వేంకటకా(స్త్రిగా రొక్కా'శే దర్శించి యవధానాళుకవిళా [పదర్శనముల నొనర్చుట నసంభవించెను. శుభ కాగన్సంవత్సరమున తిరుపతి శాస్త్రిగారికి పుుత నంతానము కలిగెను. వేంకటశా_స్త్రిగారికి చాల పండ్ల వణకు సంతానము కలగలేదు. వారె వరినైన దత్తునిగా (గ్రహించుటకుంగూడ యత్నించిరి.. కాని యా (ప్రయత్నములు కార్యరూపము నందకముందే వారికి ఆనంద సంవ త్సరమున (19814) (పథమ ప్యుతుడుదయించి ఆనందము కలిగించెను. తిరువతి?ా _స్రిగారికి మొత్తము తొమ్మండుగురు ప్కుతులుచయించిరి. కాని వారిలో మువ్వురు మాాతమే యిప్పుడు సజీవుల యుళ్నారు. వేంకటశా_స్తి9గారికి మువ్వురు పుతులు, నిరువురు కొమా _ల్తెలు నుద యించిరి. వారిళోంబెద్దకుమూరు లిరువురు ఇటీవలనే దివంగతులై రి.

తిరుపతివేంకటకవులు వరుకగా నొకరు కాకినాడయందును 'వేజొకరు బందటునందును స్టిరపడినప్ప టినుండియు వారి ౯వితా జీవి తము. [పశాంతముగా సాగియుండలేదు. వారికి సమకాలికుళై న యితర కవులతో దీవములై న వాగ్వివాదములు కలుగుట సంభవించెను. అవి వారికి మనళ్శాంలి లేకుండ. జేసినను ఆంధవాబజ్బ్వయమున కఖభ్యు దయ కరములుగానే పరిణమించెను. గీరతము, గుంటూరుసీమ అను వివాద కావ్యములు వానికి ఫలములుగా నుదయించివ వే. అందు మొద టొది వారికి శిష్యులైన రామక్ళష్ణకవులతోడను, "రెండవది కొప్పరపు

శవులతోడను జరి*న వాగ్వివాదములను వర్థించు [గంథములు. ఈ చాగ్యుద్ధములలో వేంకటళాస్త్రిగారి లేఖినికి నిర్వరామముగా పని కలుగుచునే యుండెను. అదిగాక వారు బందరు చేరినప్పటి నుండియు వ్లైరవ(వెన్నున స్వరచిత్మగంధములను మ్యుదింపించి వానికి దేశమున బహుళప్రచారము కావించిరి.. తిరుపతి శా_న్తి)గారు కాక్సి నాడ వచ్చినప్పటినుండియు. పోలవరము జమీందారుగారు 1898 నుండియు. నడప్పుచుండిన సరస్వతీ పతికను నిర్వహించు బాధ్యత వహింపవలసినచ్చెను. వా రాష్యతికకొల కై పూర్వకవి రచిత కావ్యము లను బరిష్క్మరించి యిచ్చుటయేకాక తాము స్వయముగా గొన్ని (గంథములను గూడ రచించి యిచ్చుచుండ్‌రి. ఎడ్వర్జువట్టాిపేక పొం డవవిజయసాటకములును, సువర్జ్మ పాతికమందలి యారంభభాగ మును సంప్కృత నాటక గద్యకావ్యాం(ధీకరణములును సరన్వతీ ప్మతిక కుపాయనములుగా _వెలువడినట్టివే. ఆ వితిక వదమూంజేడు 'లాంధధవరన్వతి కవిచ్చిన్న మైన సేవయొనరించి 1812వ సంవత్సరమున పంచమ. జార్జిచకవర్తి వట్టాభిపేక సంచికతో నాగిపోయినడి. ఆ సంచిక యండాంధకవులు పల.వురు రచించిన యభినందనలు (పక టింవంబడినవి ఆ నంచిక జార్జి చ(కవ ర్తిగారి కంకితిము చేయ: బడినది,

బందరునందలి 'చేంకటళా,న్త్రిగారి ఉపాధ్యాయ జీవితమున కాంధవాజ్బయము.పై గల [ప్రభావ మపారమైనది. అంతకుముం దతి లాఘవముగా బరిగణింపంజడుచుండిన ఆం ధపండిత వదవికి వొారసార మెన గౌరవము కలిగించిరి పొఠశాలయందలి సహోపాధ్యాయులే శాక్‌ (ప్రధానోపాధ్యాయులును పర్య వేత ణాధికారులును గూడ వాక 'నెంతో గౌరవవావముతోం జూచుచుండిరి. ఇంక విద్యార్థులకు చారి పాఠమన్న వీనుల విందు, కారణాంతరములచే నితగ తరగతులకు రాజాలని నారు కూడ చారి పొఠమునకు (శర్దాభ క్రులతో వచ్చు

22 చుండిరి. వారు పాఠము చెప్పు విధానము కూడ వింతమైనది వారు. సాధారణముగా స్వీయకావ్యములలోని పద్యములను ఇతరకవులతో' వివాదములు కలిగిన సందర్భమున రచింపంబడిన పద్యములను జదివి (పసక్తాను[పస కముగా నాంధధవాజ్బ్వయమునందలి విశేవము అన్నో వారికి బోధించుచుండిరి. పార్య్యగంథ బోధనము మాత్రము సకృత్తుగా జరుగుచుండెను, అ కాలమున వారి తరగతులలో శిష్యులుగా నుండిన వాళివ్వరును గవులుకాకుండ నుండలేదు.. పింగళి కాటూరి కవులు, విశ్వునాధవారు మున్నగు చవారాకాలమున వారికి శిమ్యులుగానుండు భాగ్యమునకు నోచుకొన్నవా'శే. వీరుగాక వారి కేఠలన్యశిష్యుల్లై యు_త్తమ కవిత్వము రచించిన వాఖెందటో యున్నారు. పరళువేధి సామాన్యలోవాములను సువర్షముగా మార్చునట్లు వేంళటళా(స్త్రగారి తోడి సంపర్కము సామాన్యులను గూడ నత్క్మవులుగా సంతరించియుండెమ, చారి యాత్మీయతా కవితా పద్యపఠన విధానరమ్యుతా (పభావమట్టిది, వారి శివ్య వాత్సల్య మపూర్వమైనది. పోలవరము జమీందారుగారి తోడి అనుబంధముచే తిరువతి

శాస్త్రిగారి కారోజులలో భారత దేళమునను ముఖ్యముగా నాం(ధ 'దేళమునను బయల్వెడలిన సాంఘిక రాజకీ యోద్యమము లన్నిటితోం బరిచయము కలిగను, వారాంధమహోసభలకు హోజర్రె ఆం(ధుల నుత్తేజపణుచు. పద్యములు పెక్కు రచించియుండిరి. వా "రెడ్వర్లు పట్టాభి షేకనాటకమును విక్టోరియా రాణి మృతికి సంబంధించిన వద్య ములను [వ్రాయుటకు వారి! 'రాజకీయములతో 'నేర్పుడిన నంబంధమే: కారణము. వారి సహాయ్యముచేతనే పోలవరము జమీందారుగా రవ్పటి యాస్టానపాలకుల వోట్లు సంపాదించి ఆెండుకూరులు శాసనవభ్యులు కాంగల్లిరి.. తిరుపతి ఛా _స్తీ్రగారు తిలక్‌ మవేళయుని, టాగూరు మహో కవిని దర్శించి వారివై (6 (బళంసా పద్యములను రచించిరి.

సుమార నీట. స్పై బందరీలో నాంధపండిత వదవిని నిర్వహించి వేంకటళా_స్త్రిగా రుద్యోగమును విడిచి కడియము[గాను మున కరుదెంచిరి. వీడ్కోలు సందర్భమున బందరు పురవానులు పెద్దసభ చేసి వేంకటళా స్తిగారిని సత్కరించి యుండిరి. ఆ సందర్భ మునం గలిగిన వాదోవవాదముల న్వరూవము కొంత పాండవ రాజ సూయ నాటక (ప్రస్తావనలో (బతిఫలించుచున్నది. శ్రీపాద కృష్ణ మూ ర్తిశాస్త్రిగారము. రచించిన కృష్ణభారతమున దోమములు కలవని 'యోర్వలేనివారు కావించు కుళంకల నడచుట కె రాజమహేం[ద్రవర మున జరిగిన నథక(గ్రాసనాధిపత్యము వహించి వేంకటళా _న్తీ౦ిగారు (వతివథుల వాదమును ఖండించి గురువుగారి కానందము కలిగించిరి.

1918 వ సంవత్సరమ.వ పోలవరము జమీందారుగారు వ్యాధి (గన్నులై మరణించిరి. ఈ సందర్భమున కృన్లని ర్యాణమను పేర తిరువతిశా _స్తి్రగారు రచించిన పద్యములు చారి యనుబంధమును జమీందారుగారి గుణగణములను వర్ణించుచు రాయలవారి మృతి సందర్భమున పెద్దన చెప్పిన పద్యముల కీడుజోడుగానున్న లి, జమీం దారుగారు వ్యాధి గన్తులెన పిమ్మట నింకను మానసిక స్థితి సరిగా నున్నప్పుడు వారు కానింపందలచుకొన్న ధర్మకార్యములనివ్షియు నూచించుచు నొశ విల్ణు [వా మిుంచఛిరి. తశకుువాత దానినెవ్వరో మార్ప్చించిరి దానిని గూర్చియే. తిరుపతిశా _స్త్ర'గారు. శనిమవోదశ యను ఆేర రచించిక యిరువదియేడు వద్యములలో (వస్తావించి యుండిరి జమీంచారుగారు జీవించినవంశకాలమును తిరపతి కా సి గారి జీవిత మేళోవములేకుండ సుఖముగా జరిగినది. కాని ళని [వభావముచే వారు కావింపందలయకొన్న శాళ్వతోపకార మేమియు వారికి లఫఖింపలేదు. తరువాత కోలంక వీరవ*ము౪ నేలు జమీందారు రాల ను, విద్యావతియు నౌదాఠ్యఖవియు నైన శీ కావు రామాం విక గారు తమ సోదరులైన శ్రీ 2ళ్‌కాని లచ్చా రావుగారి (వేరణ

26 'వేంకటశాన్త్రిగారి యుత్తర జీవితము. తిరుపతిశా_స్తి)గారి మరణానంతరము వేంకటళా_స్త్రి గారు దర్శించిన [పదేశములలో చల్దపల్లి , అన్నవరము, మదరాసు, ముక్తాన్టల, బొబ్బిలి, పాలకొల్లు, నూజివీడు, వలూరు, రాజమహేం[ద్రవరము ముఖ్యములై_నవి. పొలకొల్లు నగరమున (శ్రీకృష్ణభారతకృతి [పదాన నభలో చాకు మహోపన్యాస మొసంగిరి. ఆం(ధవిశ్వవిద్యాలయ ప్రాచ్యపరీణూ సంఘమున గొంతకాలము వారు సభ్యులుగా. బనిచేసి యుండిరి. వారు బొబ్బిలిరాజు గారి పట్టాభి పేక మహోత్సవమున కరిగి ఘనముగా సత్కరింప బడిరి, తరువాత బొబ్బిలి పట్టాభిేక కావ్యమును రచించి బొబ్బిలి రాజుగారి కంకిత మొనరించిరి. విభవ సంవత్సరమున చల్లి వల్లి రాజుగారి. పట్టాభిపేక వివాపహమహోత్సవ ముల సందర్భమున వేంకట శాన్తి9గారి కఖండమైన సత్కారము జరిగెను. కాకరప్పర్షియుదలి బంధువులు వేంకట శా_స్టి9గారి నావ్వో నించి, ఊ కేగించి యుచిశరీతి 'గౌరవించిరి. (శ, మోతే నారాయణ శరావుగాశేలూరునకు మృచ్చకటిక నాటకమునకును, నటక బృందము బందళునకు పొండవ విజయ నాటకమునకును ఆవ్వ్వానించి వారిని సత్క రించిరి. వారు మరల పొలకొల్గున కృష్ణభారత కృత్నిపదాన నథకరిగి యధోచిత సళ్కారము లందిరి. తణుకు నందును, ఏలూరు న దును జరిగిన ఆం(ధభాషా పరివమత్సభల కరిగి వారు మహోపన్యానము లొసంగిరి.. (శ్రీపాదకృష్ణమ్లూర్తి శాస్త్రిగారు. భారతాంధ్రీకరణ మును బూ ర్తికావించిన సందర్భమును బురస్కరించుకొని రాజమ 'హేం్యదవర పురవాను లాంగీరసనామ నంవత్సరమున నొక గొవ్ప పన్మాననభ 'యేశ్చాటు కావించిరి దానికి (శ వికమదేవ వర్మ మహారాజు గారధ్యతత వహింప వలసి యుండెను. కారణాంతరములచే వారు సభకు రాంజోలక పోయిరి. నన్నానసంఘము చాకవ్పుడు వేంకటళా_స్థి9గారి నధ్యతులుగా నాహ్వానించి వారిచే గురువుగారికి

గండపెంజేరము తొడిగించిరి. తరువాత గురువుగాశెవరో వాడి. యుండిన (వయోగములను దప్పులని నిరసించి యుండుటయు వారు- వాని సాధుతాసాధుత్వములను గూర్చి వేంకట శా _స్రీ)గారి నభ్యర్థింప వారు యథార్ధము వక్కాణించుటయు, నది గురువు గారికి కోవకారణు. నుగుటయు సంభవించెను. వేంకట ళా _స్త్రగారు శాంత్ని3. యొక వ్యాసము (వాని ష్మతికలోం (బకటించిరి. అప్పటికిని గురువుగారి. మనస్సునకు: బూర్జ కాంతి కలు గదయ్యెను.

(శ్రీముఖ సంవత్సరమున మ చిలీపట్టణమందు వేంకటళశా స్త గారికి మష్టిపూ_ర్తి మహోత్సవ మత్యంతవై భవో-ేతముగా జరిగెను. ఆ సందర్భమున6 గవిపండితు అెందజో వారిని (బిళంసించిరి. పింగళి కాటూరి కవులు తమ సొందరనంద కావ్యమును, శీ సర్వా శేషయ్య గాము. నుదర్శనోపొఖ్యానమను శళళికళాస్వయంవర కావ్యమును. వారి కంకితము కావించిరి.

'వేంకటళా _స్ర్రంగారి శరీరము మొదటి నుండియు నంత ఆరోగ్య వంతమైనది కాదు. తజుచుగా వాశేదో యొక వ్యాధికి గుజటియగు చుండుటయు కామేశ్వరీకటాత్షమున మరల స్వన్ధులగు చుండుటయు., జరుగు చుంజెము. తిరుపతి ళా _స్తిగారట్లు గాక మరణకాలమువటిుకు మంచి ఆరోగ్యము కఠిగియే యుండిరి అందుచేతనే వారి మ౭ంణ: సందర్భమున వాసిన పద్యములలో వేంకట శా _స్తిిగారు “కలలోనై న నతండు ముందనుచు వెన్క న్నేనటంచు న్శదిం దలపంబో యతంజేను గూడ” నని (వాసియుం88.. మష్టిపూ_ర్రిమయైన పిమ్ముట [కమముగా వారి యారోగ్యము &ీణించెను. చివరి రోజులలో వారు విజయ వాడలో నివసించి యుండిరి. మంచము మీంద నుండి దిగలేని స్టితిలోం గూడ వాలేదో యొకరచన కాపించుచు '“కవనార్థంబుదయించ్చితిన్‌ ” అను తమ వచనమును సార్థక మొనకించుచునే యుండిరి.

28 ఉత్తరజీవితమున _వేంకటళా_స్త్రిగారు. కావించిన రచనలలో శివలీలలు, పూర్వ హారిశ్చం[దచరితము, గోదేవి, పల్మివత, శివభక్తి, సుశీల, మళ్లేశ్వర విజ్ఞప్తి పురాణ గాథలు, (వతకథలు చెళ్ళపిళ్ళ జయంతి అను పద్యక్భతులును, కథలు - గాథలు, సతీజాతకము, షష్టి పూర్తి, కాశీయా[త, విక్రమ చెళ్ళపిళ్ళ అను గద్య కృతులును, దివ్య తిరుపతి అను గేయ కావ్యమును, తమౌాపణమ్‌ అను చిన్న సంస్కృత కావ్యమును ముఖ్యములై నవి, చారి జాతక చర్య వష్టిపూలర్తివణకు గల జీవిత విశేషములను, ఇటీవలి చర్య తరువాతి జీవితవిశేషములను వర్శించును. వేంకటళా _సిగారికి. బూర్వ జీవితమున శిష్యులైన రామకృవ్ల కవులతో వలె ఉత్తర జీవితమున గురువులైన శ్రీపాద కృన్లమూల్తి శా _నిఏగారితో వాగ్వివాదము. సంభ 'వించినది. చెళ్ళపిళ్ళ జయంతి, కమాపణమ్‌ అను రచనలును, కథలు _ గాథల యందలి కొన్ని వ్య్ధసములును ఈ సందర్భమున బయల్వెడలినవే. చివరికి గురువుగారు న్యాయస్థానము ద్వారా _-జయము సంపాదింప యత్నించిరి. కానీ యది కార్యరూపముదాల్బక్ష ముంచే తమాపణ కావ్యముద్వ్వారా వివాదము నుపళమింప "జేయుట “వేంకటళా సి గారి యౌ చితీపరిజ్ఞానమును. వెళ్ళి డిచేయుచున్నదది. కవనార్థంబుదయించితిన్‌ నుక వితాకార్యం బెనువృ త్తి యీ భవమడ్డాన ధరింతు తద్భవమన మద్భాగ్యమ్ము సర్వమ్ము మృ త్యువునే చాన జయించితిన్‌ రుజజయింతున్‌ దానిచే వటి నా ల కవనముణ్ణన్‌ గురుంజేమి లెక్క వారుండే కాదాడ చాదాడెదన్‌, అనునది వె వివాంచము సందర్భమున వేంకటళా _సీ9గారు కావించిన (పతిజ్జ్మ * 1849 వ సంవత్సరము మార్చినెలలో సంయు క మదగాను రాష్ట్ర [పభుత్వ మన్ని భాషలలో నాస్టాన కవుల 'నేర్పలున నిశ్చయించి శీ వేంకటళా _స్తగారిని (పధమాంధాస్థాన కవిగా నియమిం

ఇను. అది యాంధుల కమిళానంద కారణమయ్యెను. ఈ సంద ర్భమ.న 1949 సెస్టెంబరు నెలలో వేంకటళా స్తి9గారి నభినందించుటక్రై చారప్పుడు విజయవాడలో నుండుటచే నచ్చట [బవ్మోండమైన నన్మాన సభ జరిగను. ఆ సభలో నర్వాంధ జనులును బాల్లొని తిరుపతి వేంకటకవులవవై 6 దమకుంగల భక్తి "గౌరవములను వెల్డిడిం చిర. కపి సన్మాన సందర్భమున నంత పెద్ద సభ యాంధదేశమున మఖెక్యడను, ఎప్పుడును జరిగి యుండ లేదనుటలో నతిళయోా క్రి లేదు.

'చేంకటళా _స్తిిగారు తమ యాయురారోగ్యముల్నక్తి యావమధ ములను సేవించుచునే ఆయా దేవతలను గూడ స్తుతించుచుండిరి, అరోగ్య భాస్కర, మృత్యుంజయ _న్తవ, సౌభాగ్యకా మేళశ్వరీ_స్థవము లాయుర్వ్యద్ది రోగచాధోపళమన (పయోజనమునక్రై రచింపంబడినట్టి వే. “చ్చివనామం బెపధమెనవ శివుండనందగిన దఊిణామూర్తి యె వైద్య వరేణ్యుండై ” పరంగుచుండ నమశ్శివాయ శివస్తోోతములను బరించుచు పంచాత్షరీఎపముచేయుచు వారు 1850 ఫిబ్రవరి 15వ తేదీని మహాశివ రాతి పర్వదినమున శివసాయుజ్య్యము నందిరి.

ఈ ఏధముగా వేటు వేటు (ప్రదేశముల వేలు వేలు వంళము లలో జన్మించిన తిరుపతి వేంకశుశ్వరులు విద్యాభాగ్రసవళమున గలసి కొని, మహాపండితుల్లై, జంటళవులై, శతాధికములై న కావ్యనాటక పాస్తావిక గద్యకృతుల రచన చేతను, అసంఖ్యాకములై న యవధా నాళుకవితా (ప్రదర్శనముల చేతను, రాజ సందర్భ్శనముల వేతను, బహు శత 1పమితాంతేవాసి జననంపాదనము చేతను ఆధునికాంధవాజ్బ్యయ మున యుగపురుషులైై. శాళ్వతకీర్తి గారవముల నార్జించియుండిరి.

చారి కవిత మధుర (ప్రసన్న మైనది; చారి కలయిక దై వ-పేరితమైనది, వారు కారణజన్ములు, తిరుషతి వేంక శుశ్వరుల శేకువ కాకవులంద నేర్పురే.

పద్యకావ్యములు ఉభయభాషా కావ్యరచనాభిళోభితులైై న తిరుపతి వేంళటకవుల రచనలు ళళాధికములు. అందు పద్యకావ్యములు, గద్యుకావ్యములు, రూపకములు, విమర్శలు, వ్యాసములు మున్నగు (వ్మకియ అనేకము లున్నవి. వీనిలో కొన్ని అనువాదములు; కొన్ని స్వతంత్రములు, తిరుపతి శా _స్తిగారి మరణానంతరము వేంకటళా _స్తి)ిగా రొక్కరును రచించిన [గంథములు కూడ తిరువతి చేంకటియములుగ నే (ప్రచురింప బడినవి. “ఒక్కరు రచియించిశేనియును గాందగు తిర్వతి 'వేంకటీ యమై” అని జాతకచర్యలో చేయబడిన ప్రతిజ్ఞ చివరివజకును నిర్వ

హింపబడినది. సంస్కృత రచనలు తిరుపతి చేంకటకవు లారంభమున సంస్కృతము నందే ఠచన సాగంచిరి. వారి మొదటి రచన ఛాతురత్నాకరవమను చంపూ (గ్రంథము, శామాయణ కథ నితివృత్తముగా [గహించి, పాణినీయ ఛాతురూపముల కుదావారణముగా [(వయోగములు కావించచు, వారీ (గ్రంథమును రచించిరి. సంస్కృతమున (వ్రసిద్ధమెన ఫష్టకావ్యము కూడ నిట్టిదే. తరువాత వారు “శృంగార శృంగాటకమను వీధి నాటకమును సంస్కృతమున రచించిరి. పిమ్ముట వేంళటాధ్వరి రచిం చిన లత్మీనవ్మసము నొరవడిగా (గ్రహించి _స్తబకవిభాగముతో గూడిన “కాళీసవానము” ను (వాయ నారంభించిరి. కాని యది నుమారు మూడువందల శ్లోకములతోనే నిలిచిపోయినది. వేంకట ఖా _స్త్రిగారు కాళి కరిగినపుడు కాళి, అన్నపూర్ణ , విశ్వేశ్వరుడు, గణపతి కాలవైరవుడు మున్నగు 'చై వములనుగూర్చి అష్టకములను రచించి యుండిరి. తిరుపతివేంకటకవు లా యా ]పదేశముల పర్యటించు సందర్భమున నొకప్పుడు నెల్లూరు వుగవంన కరిగి

క! 'పురజనుల కోరికవై సంస్కృతమున మూలస్థానేశ్వర స్తుతి శత కను నాళువుగా రచించిరి, వారసష్ట శతావధానము లొనరించు నప్పుడు పృచ్చకుల కోరిక కనుగుణముగా సంస్కృతమునందు కూడ "పెక్కు వర్ణ నములను సమస్యాపూరణములను కాపించియుండిర చివరి రోజులలో వేంకటళా_స్తి)గారిక (శ్రీపాద కృవ్ణమూూర్తి శా సి గారితో జరిగిన వివాదమున కృన్ణమూర్తిళా _ని్రగారు. న్యాయ స్థానమున కరుగగా వేంకటళా సి గారు “తమానణమ్‌” అను చిన్న కావ్యమును సంస్కృతమున రచించియుండిరి.. వేంకటళా స్త గారు చరమదళలో సంస్కృతమున నమశ్శివాయ స్తో తమును, సంస్కృ తాంగధ్రభాషో మి[శ్రితములైన స్తుతులను ఇెప్పియుండిరి. శివశంకర విజ్ఞ వ్పిని గూర్చి (వాయుచు వేంకటళాస్తి) గారు పోనీ, భగవ న్నామ స్మరణ చేసుశున్నట్టూ అవుతుంది, మన విచారాన్ని లోకానికి 'తెలిపినట్టూ అవుతుందని ,.. సంస్కృతంలో లోగడ [చాసిన నమళ్ళి వాయ సోతంలాగే (వాయడానికి మొదలై తే పెట్టానుగాని అయ్యో సంస్కృతమై తే అందటికీ బోధపడదు. ఆ పద్దతిని లాభం వుండదని దానిలో తెలుగు (వతి శ్లోకంలోనూ కలిపాను, నగం తెలుగూ నగం సంస్కృ్యృతమూ యీలాటి కలగాపులగాలు ఇదివరలో కవ్పలు రచిం చడం ఆచారంలేదు. లేకపోతే లేకపోయింది. దినిలో వచ్చే మవో పాప మేమిటని వూహించి యేలా తోచిందో అలాగే వుంచాను అని తెల్పి యున్నారు, తిరుపతి వేంకటకవులు కశుకరంభా సంవాద మున సంస్కృత శ్లోకములను వాని కాంధానువాద పద్యములను తామే రచించి యున్నారు. వారు మహాపండిశతులగుటచే తొలుత సంస్కృృతముననే రచనచేయ నారంభించినను తరువాత జనోపయోగ మును దృష్టిలో నిడుకొని 'శెలుంగున విరివిగా రచనలు సాగించిరి, -అమౌర్చాధుని కాం్ర సరస్వతి క్మపతిమానమైన శోభ నావహించినది,

వై అనువాద కావ్యముళు: తిరుషతి వేంకటకవులు. సంస్కృతము నుడి అనువదించిన (గంథములలో పరిమాణమునుబట్టి మొదట పేర్కొనదగినది. బేపీ. భాగవతము. ఇది అష్టాదళమవోపు రాణాంతర్గతమరి కొందలణువము, అష్టైదశోవపు రాణాంతర్గతమని కొందజును భావించు చున్నారు. గాయ్రీమవోమంగత [పొళ_స్యమును, లలితాదేవీ మావోత్మ్యమును ఇందు చక్కగా నిరూపింప బడినవి. ద్వాదశస్కంధాత్మక మైన యా పురాణమును తిరువతి వేంకటకవు లాం(ధీకరించి తమ గురువర్యుల్లై న చర్ల (బహ్మాయ్య శా_న్తి9గారి కంకితము కావించిరి. ఆంధమవో భాగవత భాస్కర రామాయ౫ములందు వలెనే యీదేవీ భాగవతమున కూడ (పథాన కవుల మిష్మ[తులయు శిష్యులయు రచన కొంతచొచ్చుట సంభవించినది. అందుకా కవులకు వారి యెడ గల వాత్సల్య్యాను[గ పాములే కారణములు, దేవీ భాగవత నవమస్కంధము నందలి మొదటి మొదు చివరి కెండు అధ్యాయములను కీ. శే. తిరుపతి శా_స్తిిగారి “శ్యేష్టకుమారుండైన వేంకటావధానిగారును, నవమస్కంధ శేషమును నిళ్ళ్శంకుల కృష్ణమూ క్తి శాస్తి, ఆకొండి రామమూర్తి అనువారును, దశమ స్కంధమును వేంకటళా _న్తి9ిగారి పినతం[డి కుమారులైన చినవేంకటళా _స్త్రిగారును రచించిరి. తిరుపతి వేంకటకవుల అనువాద విధానము కవ్మితయము వారి యనువాద వపద్ధతికంశు (శ్రీనాధుని పద్ధతికే దగ్గణగా నుండును. ఒక్కెడం జక్కంగాంబదము నొక్కెడం జేర్చిన ముచ్చశూ,మటిం కొక్కెడ నున్నదున్నయటులుంచి రచించిన ముచ్చ శూ, మజీం కొక్కెడ నున్నదాన నగముంచిన మేలగు(, చెల్లు 'నీయుచో మక్కికిమక్కి యన్నటులు మార్చినం గావ్యము (శావ్య మెట్లగున్‌

అని తమ యనువాదవద్ధతిని వాశే వివరించియుండిరి. బేవీభాగవళ మున వారి రచన సరళ సుందరమును, సర్వసుబోధమునై యత్యంత వ్యాద్యముగా నుండును. వారిందు కధాకథనమున (పదర్శించిన నేర్పు (వశంసింపదగియున్నదది. ఆా రాచం[దుల కథయు, వారిళ్చం[ దో పా ఖ్యానమును ఇందుకు నిదర్శనములు. త_త్వ్వమయములును వర్మ నాత్మకములునై న భాగములను రచించుటలో వాకు చాల ' మెలకువ చూపియుండిరి. బులును పాపయా రాధ్యుల యశకువాదము కూడ నిటీవలనే (పచురింపబడినది. ఈ రెండును ఆంధ దేశమున పారా యణ (గంథములుగా (పచారమున నున్నవి.

జీవిళాంశమున వేంకటళా స్తిగారి (వవృ త్తి భక్షిమయముగా పరిణమించినది. వాకప్పుడు శివనామసంకీ ర్తన మొనరించుచు, శివ మావోత్మ్య నిరూపకములై న రచనలు కానించుచు కాఃము గడపిరి. అట్టి రచనలళో శివలీల లనబడు ఆంధ స్కాండము ముఖ్యమెనది, సా్కాందపురాణము బహువి_స్తృతమెనది. వార్ధకమున దానిని చదువు నోపిక వేంకటశా_స్టిగారికి లేకుండెను. (శ్రీ ముదిగొండ వీరభృదయారాధ్యులు బహుుగంథములు_ తిలకించియు. పలువురు: వృద్దులవలన నెజింగియు తమకు చెప్పుచుండగా వారారచన సాగిం చికి. “చేను (శ్రినాథుండు నైవధరచన యందుంబళం గొండొక స్వాతం (త్యంబు గైకొని రసానుగుణంబుగ నాయీస్కాందము విర చించితి. ఇందు స్కాందమున లేనివి గూడ రెండమూండు గాథలు గలవు. కొన్ని యితర పురాణములనుండి (గహించినవియుంగలవని 'యెొలటుంగునది” యని యీ [గ్రంథము రచననుగూర్చి యిటీవలిచర్యలో వేంకటళాస్తి)గారు శెల్పియుండిరి. వారిందు మొ _త్తమేడువేల పద్యములు రచించిరి. కాని కథాకమ విషయాను[కమణికలను నిర్మించుపట్టున సుమారు 0ండువేల పద్యములు తొలగించిరి, భిన్న

(3)

ఏడీ

ఖన్న ఫిర్చి కలతో కూడిన యా వద్యములు పురాణగాథలు, [వత కథలు అను నామములతో శెండు (వత్యేక కావ్యములుగా (ప్రచురింపబడినవి.

తిరుపతి వేంకటకవులు మూడవసారి గద్వాల కరిగినప్పుడచ్చట నుండి యాత్ఫుకూరు సీతారామ భూపాలుని దర్శింప నేగిరి. అప్పుడా రాజుగారు సంస్కృతమున నవ (వస్సు దుర్గము కృష్ణమాచార్య కవి సార్వభాములు రచించినదియు, శజ్చార్టాలంకార జటిలమును, కురు మతి పభథువైన (శ్రీనివాసుని కల్యాణమును వర్జ్మి ంచునదియు నగు (శ్రీనివాస విలాసమను (పొఢచంపూకావ్యమును వారి కొనంగి యాం ధీకరింపుడని కోరిరి. ఆత్మకూరు సంస్థానాధిపతులంతకుమున్ను చాని నాంధీకరిపెజేయుటకు పలు (పయత్నము లొనరించియు కృళార్జులు కాజాలకపోయిరి. అందుకది యాద్యంతము ళచ్తాలంకార మయమైయుండ టయే కారణము.

"కేవల శబ్దముల్‌ దగ లగించి బిగించిన యట్టి సంస్కృతం

'జేవగ విప్పిచెప్పనగు, 'నేమన గుడ్డలు ర కలోపలం

(జోవిడినట్టి కుమ్కుకుచపొంకము బై టికింబెట్టినన్‌ రసం

జావహిలంగ నేర్చునె మవోకవులార! అను గహింపుడీ. అని దానిత _త్వమాం।ధీకరణము నవతారికలో 'తెల్పబడినది. తిరుపతి వేంఠటకవులా [పొఢకావ్యమును మూలమున కెందును త్రీనిపోని విధ మున చక్కగా ననువదించి 'యాత్మకూరు నృపాలునిచే వివిధ సళాగ్రా రములనే కాక గజారోవాణోత్సవమును గూడ పొంది యఖుడకీ_ర్రి నార్జించిరి. ఈ అనువాదము మూలమువలెనే ళజ్దార్థాలంకారముల కును, అంత్యాను. పాసములతో గూడిన వద్యములకును, (పౌ ఢథము లైన వర్ణనములకును నెలవై విద్వదేకవేద్యముగా నుండును.

మృదుల మగు(గాక కఠినమై 'యసంయలగాక

సరసమగు పద్యము ముదంబొసంగు మదికి

ఏల్‌

రసికుండగు చానికొక యధరంఇ మోద

మిడునె, కుచయుగమది మోదమిడకయున్నె.

మున్నగు మూలానుసారులును, నరనములును నగు పద్య ములుకూడ నందచ్చటచ్చట అేకపొో లేదు.

రసికానందమనునది యిరువదియేడు పద్యములతో కూడిన అఘుకావ్యము. తిరువతి 'వేంకటకవు లిందు కాళిదాసాది మవహోకవులు రచించిన రసవంతములు, శృంగారమయములు నైన శ్లోకముల నాం(ధ పద్యములుగా ననువదించిరి. వీిలో "వెక్కింట వి[ప్రలంభ శృంగార వర్ణనము గోచరించును. ఇందలి భావములు హృాద్యముళైై. రసికా నందమను వామమును సార్థకము "జేయుచున్నది.

విద్వత్కవి మూర్టన్యులును లావణిక శిరోమణులువైన అప్పయ్యదీ&ితులవారు సంస్కృతమున రచించిన వై శాగ్యశతకమును తిరుపతి శా_స్పి్విగారు కందగీత పద్టములుగా నకువదింప చారంఖించి కాకినాడనుండి వెలవడుచుండిన ఆర్యమతబోధీని యను మానవతిక యందు ప్రకటించిరి. మూలమున మొత్తము 101 శ్లోకములుండగా చారు జెబ్బిదినాల్లు శ్లోకములను మాతమే యనువదించిరి. శరువాత మిగిలిన ఫ్లోకములను వారి 'జ్యేష్టకుమారులు వేంకటావధాని గారను వదించి. శతకమును ప్తూర్తిావించిరి. ఇందలి యరయనువాదము మూలానుసారియు మనోవహరమునై. స్వతంత రచనయను భాంతి కలిగించును,

తిరుపతి వేంకటకవుల అనువాద కావ్యములలో మిక్కిలి పేళె న్నికగన్నడి బుద్ధచర్శితము. ఇది దయామయుడు జగదుద్ధరణ తత్ప రుడు నైన గౌతమ బుద్దునిచర్మితము. పోలవరము జమీంచార్నులైన శ క్‌ ఫ్రప్హారావు బవార్ధరు వా 'రాంగ్లమున ఎడ్విన్‌ ఆర్నాల్లు అను

36 కది రచించిన “లై ట్‌ ఆఫ్‌ వషియా' అను బుద్ధచరి త వర్గ నాత్మకమ్వైన పద్యకావ్యము నొసంగి తిరుపతి వేంకటకవుల సనాంధ్రీకరింప (ప్రోత్స హించికి ఆంగ్ల భామ తమ కపరిచితకమగుటచే కవులు తిరువతి శా_స్తి)గారి చావమజదియగు. చావరి సూర్య వకాళ రావు గారిచే ఆంగ్ల (గ్రంథమును వచనమున (వాయించుకొని దాని ననుసరించి పద్యకావ్యమును రచించిరి కథాకధన మంతయు నిందు కొంచె మించుమించుగా _ ఆంగ్ల మూలమునే అనుసరించుచున్నది. ఆంగ్ల (గ్రంథము 8 భాగములు (30015) గా విభజింపబడినది. తిరుపతి 'వేంకటకవు లందు చిన్నవిగానున్న ద్వితీయ తృతీయ భాగములను, పంచమ షష్టభాగములను కలిపి మొ_త్తమాజాశ్వానముల (ప్రబంధ "ముగా రచించిరి. (గంథముద్రణ సమయమున (శ్రి జమీందారు గారు సంస్కృతమున జే మేందుడు రచించిన బుద్ధజన్మ కావ్యమున్ను అశ్వఘోషుడు రచించిన బుద్దచరిత కావ్యమును ఒనంగి సందర్యో చిత ముగా నందలి భాగముఃను కూడ ననువాదమున చొప్పింపుడని సూచించిరి.. అప్పుడు. వేంకటళ్ళాస్త్రి గారు వ్యాధిగస్తులై యుండుటచే నాపని తిరుపతి శాస్తి) గారొక్కలే చేయవలసివచ్చినది. బుద్ధచరితమున "మొత్తము 1008 పద్యములు న్నవి అందాంగ్హము నుండి ఆంధ్రీకరింవబడినవి 600 పద్యములు. వీనిలో 400 పద్య ములు వేంకట శా స్తిగారివి. మిగిలిన తెండువందలును, నంస్కృృత మునుండి ఆంధధ్రీకరింపబడిన నాల్గు వందలును, మొత్త మాణు వందల పద్యములు తిరుపతి కా _స్ర్రిగారివి. ఈవిధముగా బుద్ధచరితాను వాదమునకు మూలములు మూడు. తిరువతి వేంకటకవులు వీనిలో కొన్ని భాగములను యధాతథముగా ననువదించిరి, కొన్ని భాగము అను సంగహించిరి; కొన్నిటిని విడిచివైచిరి కొన్ని. సందర్భ ముల స్వరచిత పద్యములను గూడ శేర్చియుండిరి. మొత్తము మీద కథాసంవిధాన మాంగ్లమూలమునుండియు, నర్ష నాదులు మూడు మూలములనుండియు. [గహింపబడినవని చెప్పవచ్చును. కావ్యారం

వగ

భమునందలి నగరవర్శనము, పురోహితకుమారుడు బుద్దుని కొనరించిన హితబోధ, మవోథి నివ గ్ర మణానంతర ముంఈ పురజనము బుద్దవియో గమునకు పొందిన దుఃఖము, సిద్ధార్థుడు బింబిసారుని ముందు కామ నిగర్జాణమునుగూర్చి కావించిన యుపన్య్యాసము, బుద్ద జనన సందర్భ మున లోకమున గోచరించిన కుభలకణములు, పుమవ్పవనవిహవోరము మున్నగునవి సంస్కృత మూలములనుండి (గహింపబడినవి. ఈ విధ ముగా మూలములు మూడైై నను, అనువాదకు లిరువుళై నము (గ్రంథ నుంతయు నేకభారగా నొకచేతిమీద సాగినళ్లు వృాద్యముగానుండును,. ఇందు దయా వీర శాాతరసము లఅధికముగను శృంగార కరుణ భీభత్సము అతిగను వర్ణింపబడియున్నవి. బుద్దు డంతఃపురమును వీడి 'యేగిన సంవర్భమున నంతపుర జనము కావించిన 'విలావముకు, కంటకమను నళ్వమును విడిచిపోవు సందక్భమున బుద్దుడు పొందిన సంచాపమును కరుణరన నిర్భరములై యున్నవి. కళథిా*కథనమందును, రసపాతపోషణమునందువు, సందర్శో చితవర్డ నములందును, తత్త్వ విషయములనుగూడ _సర్వసుబోధముగా వెలయించుట యందును తిరువతి వేంకటకవు లిందు (ప్రదర్శించిన నేర్చు మిక్కిలి [పళంసా పాాతమై యొప్పారుచున్నది. పింగళి కాటూరి కవులు, కరుణ(శ్రీ, ముదిన్నర్షి కొండమాచార్యులు మున్నగు నాధునిక కవి పుంగవుల్మ వై

ఈ కావ్యము (వభావ మధికముగా గోచరించును. స్వతంత్ర కావ్యములు తిరువతి వేంకటకవుల స్వతర తకావ్యములలో నధికజన (పదా శము పొందినది (శవణానందము,_ ఇది మయొదాశ్వాసముల సాంఘిక (ప్రబంధము. ఇందు మధునూడనుడమ కవి నాయకుడు, బాలామణి యను వేళ్య నాయిక, పూర్వా (ధ 1బ ధము*లో నొక్కు కళా పూర్ణోదయము తప్ప మిగిలినవన్నియు (వఖ్యాశేతివృ త్తములే. కృతి

వెలి పతిమైన వ్యాడేవు వేకటరత్నమం[తిగారు. | గంథ క డతి నూతనమ్ముగా నలరియ నీతియు_క్తమగునట్లు (వధానరనంబు ౨ప్పి లన్‌ గలయ రచింపరాజొ అని [ప్రకటించిన కోరిక కనుగుణముగా కవులు కల్పితేతివృ త్తమును శృంగారరస [పధానమును నీతిబోధకమను అగు నీ్మీవబంధమునురచించిరి. మనుచరి తమునవలె నిందునునాయిక యే నాయకునివలచి, యాతనిపొందుట కై య 'నేకయత్నము లొనరెంచినది. వరూధినివలె నీమె వంచితకాక సం[పా_ప్త మనోరధయై సంతసించినది. తరువాత నామె యన్యపురుపాసక్రయగుట యొటిగి నాయకుడు విరక్తుడ య్యెొను, అనంతర మతడు తన తప్పు తెలిసికొని తన వంటి యితరుల కుపదేశకమగునట్లుగా మనక్సంబోధన రూపమగు నీతిని (చకటించెను. "మనమా వద్దిక నాదు మాట వినుమా మర్యాద గాపొ డుమా” యను ముకుటముతో గూడిన పద్యము లారోజులలో సర్వాం సుపరిచితములు. ఇందలి కథ సవహాజమును రమణీయ మ్నునై యున్నది. ద్వితీయ తృతీయ చతుక్రాశ్వాసమ.లందలి' సంభామణములు సరసముకైై దృళ్యకావ్యరీతిని స్ఫురింప జేయుచున్నవి. వర్శనములు నాతిదీర్ధ ములును హృాద్యములునైై యలరారుచున్నవి. 'వేశ్యానుర_క్రి వలన కలుగు పతనమిందు చక్కగా నిరూపింపబిడినది. ఆ రోజులలో పలువురు వివావాములందు వినోదార్థమై బోగముమేళ ముల యాటపాటల _ నేర్పులుచుట పరిపాొళగానుంజెను జాశక చర్యలో తిరువతి శాస్తి) గారి వివావామునకు వెళ్ళినప్పుడు వేంకట జా _స్రింగారికి (శవశానంద వస్తువు దొరకినట్లు (వాయబడినది. ఇందలి మధుసూదనుడు నామాంతర విలసితులై న వేంకటళా _స్త్రిిగాలే యని చెప్పుదురు. జాతకచర్యయందలి ““నీలాచలాద రాన్వితుం. డా చమ త్కారి నీలాచలాద రాన్వితండితం” డను సీసపాద మందుకు సాత్యు మొసంగుచున్నది. వేంకట శా _స్తి)గారి (పవ్నర్హనను [గహించి తొలుత తిరుపతి శా ని్రగాగే యీ (ప్రబంధమునకు (శ్రీకారము చుట్టరనియు

ఏం తరువాత వేంకట శాస్త్రిగారు దానిని (గహించి నామాదులు మార్చి రచన సొగించిరనియు 'తెలియవచ్చినది. “* వెలచెల.లన్‌ వివేకులగు పెద్దలు పెండ్రికి. బిల్వరాదు, వా రలు గల "పెండ్లికి జనంగరాదు, జనంగనంోలదాట పొ టల, నదిగాక విద్యల. గడంగి వచింపంగరాదు"” అనునది యీ (_పబంధమువలన (గహింపందగిన సంక్కరణాత్మకమైన నీతి. ఇందలి .₹లి బ్‌పతి పదంబదిన రనముట్టి పడినంగాక” యను కవుల కవితాశయమున కనుగుణముగా నున్నది. [శవణానంద (వచురణ: మువై నొకప్పుడు (పభుత్వమాంకతు విధించుట సంభవించెను, అది చానిిపచారమునకు మజింత దోవాద మొసంగెను. ఇప్పటికిని అందలి "వెక్కుపద్యములను (క్రమముతప్పకుండ నొప్ప జిప్పగల రసికులు పలువు రుండుట దాని రస నిర్భరశ్వమునకు తార్కాణ. తిరుపతివేంకట. కవులు రచించిన మజూొక సొంఘీక (బంధము పాణి గహీత. ఇందు జలజాతీయను వేశ్యనాయిక, ఈమె తల్లి యొక అజ్ఞాతబాల వితం: తువు- శల్లి చే పరిత్య_క్తమయె యీమె యనాధగా 'వేళ్యాగ్భవామున "పెరిగి బలవంతముగా వేశ్యావృ్తిని స్వీకరించినది. యొవనమున నీమె యొక విటుని వలచి తరువాత నతని విడిచి ఉదారుడను సుందరా కారుని కుంపుడుక_త్తె (పాణిగ్రహీత) 'మొనది. పిమ్మట నామె యొక కవిని మోహించి ఉదారుని కోపమునకు పాాతమై ఆత్మహత్య కావించుకొన్నది. “అగు ౮ావ్యమి్యిది 'మయొననుం (బహాసన్మపాయమ్ము, (పారంభమా దిగ దీనం బల చోబులంబొన(గు నెంశేనిన్‌ రసాభాస. రో మగువన్‌ నాయికచేంత, దుర్విటుల నిర్శర్యాద వాక్యమ్ము మ చానిస్‌ వెలముంచు

తం

నని కవులే దినిని [పహసనపాయమైన కావ్యమనియు నిందలి రసము. శృంగార రసాభాసమనియు జీర్కొని యున్నారు. ఇందు చాల్య వివావాముల వలని చేటును, జాలవితంతువుల దం.స్థితియు. 'వేళ్యల చంచల మనోవృత్తియు వివరింపబడినవి. కృతిభర్తయగు పుచ్చా సీళారామయ్యగారు.

“విటులకు బుద్ధినచ్చుగతి 'వేళ్యలకుం దలవంపుగా, విళం

కటపద గుంఫనమ్ములనుగాక కడున్‌ సులభంపుశై లి నొకగ్రాటి

రచియిం పుండీ కృతిని”

అనీ యడుగఠతా కవులీ (వజంధమును రచించిరి. ఇందలి సన్ని వేళ ములు 'పెక్కువారి జీవితమునుండియే (గహింపబడినవట. ఇందుకూడ చివర [శవణానందమునందువఠె నీత్యుపచేశము కలదు. ఇందలి క్హైలి మిక్కిలి సులభమై ెక్కన్యబేశళ్యపదములతోకూడి వ్యావహారిక మునకు వాల సన్నిహితముగా నుండును, ఇందలి యవతారికలో చెప్పబడిన యప్పటి యాం[ధభామ పరిస్టితి గమలింపదగినది.

“ఠాలముబట్టి 'దేళమునుగాంచి. (వభుత్వమునెంచి దేళభా షాలలితాంగి మాజుటది సత్కవిసమ్మత” మను పద్యమవలన భాషావయోగము విషయమున కవులకు గల విశాల దృక్పథము వ్య_కృమగుచున్నది.

తిరుపతి వేంకటకవులు రచించిన మజశియొక (ప్రబంధము లథణా పరిణయము, (శ్రీకృష్ణుడు అతణయను కన్యను పరిజయమాడుట యిందలి వస్తువు. దీనికి మూలము భాగవతమ.నందలి దళశమస్క-ంధము. అందు సంగహామ.గానున్న కథా భాగమును (గహించి (పాబంధికము లైన వర్ణినలుచేర్చి కవులీ పబంధమును రచించిరి. ఇందు మూడా శ్య్వాసములున్నవి. గద్వాలరాజుగారి క్యాలకులై న (8 తాటికొండ

ల! రామా రెడ్డిగారి కోరికవై కవులీ పబంధము నాళువుగా రచించిరట. ఇందు శుక దౌత్యమునకు విశేషమైన |పాధాన్యమున్నది. " నాయికా నాయకుల విరవామిందు నమానముగా వ శ్రీంవబడినది: శృంగార" మందల (ప్రధానరసము. ఇందలీశై లి యమకాను [పాసాదులతో గూడి (వబంధోచితమై యున్నది, ఏలామావోత్మ్యము శెండాళ్వాసముల శీర్ణమాహాత్మ్య వర్ష థాత్మకమైన (ప్రబంధము. ఇది యాక్ళుతిని చిన్నదయ్యు కథాకథన మందును, వర్షనాదులయందును, శ్రైలియందును మిన్నమొ మయొపష్పారుచున్నది. కృతిభరయైన తోటసర్వారాయుడు గారు ఏలా నది మహ_త్త్వమునుగ్గడించి “*అన్నదీమహిమగా నొక చిన్న 9 ఫ్రతిన్‌ శచించి యంచేవియునేని పుణ్యకథలేర్చియు. గూర్చుండటంచు” కోరగా తిరుపతిశా_స్త్రిగా ర్వీప్రబంధమును రచి చిరి. ఇందలి. (ప్రథమా శ్య్వాసమున 'గౌతమీనదియెక్కయు. ఏలానదియొక్కయు నుత్పత్తులు వ్యర్థింపబడినవి. ెెండన యాశ్నాపమున పలానదీ తీరస్థ్ర పుణ్య మేత ముల మహ_త్ర్వ్రమునుదెల్పు హృద్యమములై న కథలు చెప్పబడినవి. కరగ్టిర్నుడై న థళోమయాజికథయు, (బహ్మాపురమునందలి బచ్చువాని కశథయు మిక్కిలి రమణీయములుగా నున్నవి. పార్వతి చెలిక్తెలు ధరించిన ముసలియావుల వర్ణనము, వర్షర్తు వర్ణ నము, జీవచ్చవము 'అవరవరో "తెల్పు పద్యము మున్నగునవి సహజములును అర్థగంఖీర ములువై మనోహరములుగా నున్నవి. సంవాద కావ్యము తిరుపతి వేంకటకవులు రచించిన సంస్కృత రచనలను గూర్చి చెప్పు సందర్భమును శుకరంభాసంవాదము పేర్కొనబడినది. ఇందు సంస్కృత శ్లోకములను ఆం(ధొనువాదపద్య ములను కూడ వాశే శచించిరి. ఇది వై రాగ్యమూ 8 మైన శ్రీ కుకునికిని సౌందర్య రాశిమైన

తై రంభకును జరిగిన నంవాదము. రంభ యిం[దియానంద( ప్రదమైన కామమే యుపాదేయమనిపల్క శుకుడు శాస్త్రీయ పేతువా పము లతో నామె మాటలను ఖండించి మోజానందమునకు పాతువైన శమమే యుపాదేయమని నిరూపించును ఈ చిన్న కామము లౌకిక (బహ్మోనందములకును కామమోశతములకును గల వై రుద్ధ్యమును సంఘర్ష ణమును చక్కగా నూచించుచున్నది. ఉద్యానములందును మణిమయసౌధములందును మదన కాస్తా 9నుగుణముగా రమణులతో క్రీడించుటయే కామమని రంభపలుక వివిక్షమెన యడవిలో వసించి మురవారు జపించుచు బహ్మేం[దాదులకు కూడ దుర్ధభమగు మోవ మును కరతలామలకమొనరింపగోరుట యే కామమని శుకుడు నిరూ పించును. ఇందలి పద్యములు చక్కనిచిక్కనిశై లితోడను, రమ్య మైన పౌతువాదముతోడను గూడి భోగులకును యోగులకును

గూడ మనోరంజకములుగా నున్నవి, స్వీయ చరిత్ర కావ్యములు. పూ ర్వాంధకవులలో స్వీయచరితలు (వాసికొన్నవారివ్వ రునులేరు. వారిని గూర్చి తెలిసికొనుటకు (గంథఛారంభములందుండు నవతారికలు తప్ప వేజాధారముల లేవు. ఇతర భాషలలో స్వీయచరి (తలు (వాసిషొన్నవారున్నారు కాని వారు వానిని వచనరూపము ననే వాసియుండిరి.. తెలుగున వేంకటళా _స్త్రిగారు. కందుకూరి వారు స్వీయచరిత్ర రచించుట కించుకపూర్వమే పద్యగూపమున జాతకచర్యయను స్వీయచరితను రచి చుట కారంభించిరి. కాగా "తెల గునందలి మొదటి న్వీయచర్శిత జాతకచర్య యే యని చెప్ప వచ్చును. వేంకటళా _స్త్రంగారికి జ్యోతిమమందును అందలి జాతక భాగమునుదును నమ్మకము పాచ్చు. వారు తమ జాతకచకమును పురన్కరించుకొని ఆయా దశ౭లోొ జరిగిన సన్ని వేశకములను వివరిం:

జీవే

చుచు జాతకచర్య రచించిరి. ఇది యుత్తమపురుషమునకాక [వథమ. పురువమున రచింపబడినది. ఇందు వేంకటశా _న్తిగారి జీవిశచరి తతో పాటు [పనక్షానుపసక్షముగా. తిరుపతిళా _సిగారి జీవితచరి[శమును చెప్పబడినది. గురుసన్నిధిని కలసికొన్నప్పటినుండి తిరుపతిశా _స్త్రిగారు మరణించువజకు వారి జీవితముల కవినాభావసంబంధము కదా! జూతక చర్య శ రావుగంగాధరరామాశావుగారి కంకితము చేయబడినది. విరు / పిళాపురగంగాధరరామూ రాయ మ హేందులకు మనుమలు: జాతక చర్య _పూర్వో_త్తకార్డములుగా విభజింపబడినది. 'వేంకటకా(స్త్రిగారు పుట్టిన దాది బందరు పురమును విడుచు వరకును గల వృత్తాంతము పూర్వార్హమునను అప్పటి నుండి బందరులో వి పూ_ర్త్యుత్సవము జరుగు వరకును (199%) గల వృత్తాంతము త్తరార్థ మునను వివరింపబడినవి. తరవాతి చర్మిత మిటీవలి చరిత యను పేర (పత్యేక (గంథముగా (ప్రచురింపబడినది. ఇది శీ ఇనుగంటి. (పకాళ రాయనింగారి కంకితము. జాతక చర్యలో విషయములు సంగవాము గను ఇటీవలి చర్యలో విపులముగను వివరింపబడినవి. ఇందలి శైలి కడుంగడుసులభమై వచనమువలె సాగిపోవుచుండును. కవిళా దృష్టితో చూచువారికిందు గుణమంతగా గోచరింపక పోయినను చార్మితక దృ వ్రీలోచూచువారికిది యమూల్యమై యల రును. దీనివలన తిరువతీ చేంకటకవుల జీవితసారస్వత రచనావి శేషములనే కాక తఈత్కాలసాంఘిక సారస్వత విషయములను కూడ యథార్థముగా. నెరింగి సంతోషింప

వచ్చును. ఆంధధవా జన్టయమున నపూర్వగంథమిది. స్తుతి శతకాదులు తిరుపతి వేంకటీయములై న కృృతుఇలో న్తుతులును విజ్ఞప్తులును శతకాదులును పెక్కున్నవి. ఇవి యన్నియు వేంకటశా(స్త్రిగారు

బేడ

శచించినట్టి వే. ముస్పదియేండ్లు వచ్చినప్పటి నుండియు వారికి కరీ శౌరోగ్యము సరిగా అేకుంజెను. తమకు శ్మోతువుల వలన కలిగిన న్దే ములను, తమకును తమ కుటుంబము వారికిని రోగముల వలన కలుగు ఇాధలను తొలగించుమని (పార్థించుచు నా యా ద్రైవములను గూర్చి చారు రచించిన స్తుతులును శతకములును కొన్ని యున్నవి. అకా సమకాలిక సాంఘిక, రాజకీయాది పరిస్థితులను గూర్చియు, తమ జీవి తమునందలి వివిధ సన్ని వేళములను గూర్చియు విన్నవించుచు దేవతా సంబోధన పూర్వకముగా రచించిన కృతులు కూడ కొన్నియున్నవి.

తిరుపతి చేంకటకవుల స్తుతికావ్యములలో మొదట పేర్కొన దగినది కామేళ్వరీశతకము. కామేళ్వరిదేవి వారి యుపాన్యదై వము. ఆమెను సంబోధించుచు వేంకటళా,స్త్రి, గారు రచించిన శతకమున వారి స్వవిషయముల.ను, సాంఘిక సంపదాయాది విమర్శనమును భక్తి పూర్వకమైన అత్మనివేదనమును గోచరించును. ఆరోగ్యకా మేళ్వరి అను పేరుగల స్తుతికావ్యమున "రెండువందలకు వై గా పద్యములున్నవి, ఈమకును శమ కుమారులకును కలిగిన రోగబాధనుతొలగిం చికాపాడు మని చేవినిపార్థించుచునప్పుడప్పుడు వేంకటశా,స్త్రిగారు చెప్పిన భక్త్యా వేళపూరిత న్తుతిపద్యములివి. అరోగ్యభాస్రార_స్తవము కూడ నిట్టిదే, ఆరోగ్యం భాస్కరాదిచ్చేత్‌” అను నూక్తి ననుసరిచి వారిందు తమకును తమ సుతులకును ఆరోగ్యము (పసాదింపుమని భాస్కరుని వేడి యుండిరి. వై రెండుస్తుతుల యందు బారి పుతవాత్సల్యమును నిర్మిలమైన భక్తి భావమును సువ్యక్తము లగును. కవిగారు తమకును తమ సతీమణికిని |పా_పించిన ఆమయమును తొలగించి ఆరోగ్యము చేకూర్పుమని మృత్యుంజయుడైన శివుని [పార్థించుచు రచించిన శతక్యపాయవైన కృతి మృత్యుంజయ స్తవము. భార్యారోగ నివారణ మునక్రై వారు కామేశ్వరీ దేవిని స్తుతించుచు (వాసిన పద్యములు సతీ స్మృతి యను పేర [పచురింపబడినవి. మకుటము అేకున్నను ఇదియు

ల్‌

శతక (పాయమే. ఇందుకవిగారు సతీ పాణభిత వేడుచు రచించిన. పద్యములు భక్తి కరుణ రస్మపవాపాము లనదగియున్నవి. సౌభాగ్య కా మేళ్వరీ_స్తవమను స్తుతికావ్యమున సవాసాధికములై న పద్యము లున్నవి. ఇది మూడు భాగములుగా విభజింపబడినది.. . మూడేండ్ల కాలములో తమకు కలిగిన అనారోగ్య్ధమును, తజ్జనిత శ్లేళమును, సమ. కాలిక సాంఘిక రాజకీయ చరితను వివరించుచు కాయిగారీ పద్యము. 6ను రచించియుండిరి. *ోఇందలి పద్యములకు పూర్నో త్తర సందర్శ ములను చదువరులు జాగత్తగా గమశించుకోవలయును. ఒక విష యము గూర్చి రచించినవి కాకుండుటచే దీనికీ యోగము తట స్టించిన” దనిళాస్తిిగానే ఆల్పియుండిరి. ఇవి శీ అప్పాజోస్ట్రళ్యుల కృృవ్ల శా_స్తి9గారి కంకితము శేయబడినది. శాస్తి 9గారి జీవితమున భోగము, రోగము, యోగము మూడును సమానముగా గోచరించును. వారి భక్తి యసాధారణమెనధి. చానివలన వారు సాధించిన యనామయ.

సిద్ధియు నసాధారణమైనట్టిదే. వివాదకావ్యములు, అన్యాపదేశములు. తిరుపతి వేంకటకవులవధానాళు కవిళా [పదర్శనములచే నఖండ క్తి నార్జించి కవితా వె (తయాత్ర సాగించుచుండ కొందరు కవుల నూయావళమునను అన్య[వేరణమునను వారి నధిచేపించి యనవసర ముగా కలహమునకు కాలు తవ్విరి. తిరుపతి వేంకటకవులు వారిని 'లెక్కనసేయక తమ నిరాఘాట పొండితీకవితా పొటనములచే చారి (పల్ఫిదము లడంచి తమ కీర్తి (పశన్తులకు మరింత వన్నె కలిగించుకొన జాలిరి, ఈ వివాద సందర్భమున , వారు గిరతము, గుంటూరుసీమ, చెళ్ళపిళ్ళ జయంతి అను కావ్యములను రచించిరి. అవి వారి కవితా పరా్యకమమును, పాండితీ శాండీర్యమును, ధర్మోపదేశ పరాయణశను

చాటుచు సహృదయ హృదయంగమములై_ యలకుచున్నవి.

టే

గిరతము తిరుపతి వేంకటకవులకును పిఠాపు కాస్టానకవీశ్వరు లై న “వేంకట రామకృష్ణ కవులకును జరిగిన వివాదమును వర్ణించు [(గంథము. వేంకట రామక్ళృష్ణ్యక వులలో నొకకగు వేంకటరామశా _న్తి9ిగారు వేంకట ఛా _న్తి9గారికి బంధువు లగుటయే కాక వారియొద్ద కొంతకాలము వ్యాకరణ శాస్త్రమును కూడ నభ్యసించి యుండిరి. వేంకటరామ క్చృష్ణ కవులు "పెద్దవారై పిఠాపుర రాజూస్టాన కవులయిన పిమ్మట తాము | వచురించుచుండిన ప్మతికలో తిరుపతి వేకటకవుల కవిత్వమును విమర్శించిరి. ఆ విమర్శ యే వివాదనునకు వీజమ య్యెను. గిరతము అధిక[పసంగదమనము, _ గురుదతిణ, విగవిరాధనము, లోకాభి రామాయణము అను నాలుగు భాగములుగా విభజింపబడినది. ఇందు మొదటి ఆ0డు భాగములును పద్యములుగా విభజింప బడినవి.

గీర్దుయేతు రళాన్తేవై గీరళాః పరికీ ర్హితాః

తానుద్దిళ్య కృశం కావ్యం గిరతం పరిచకతే అనునది తిరుపతి వేంకటకవులు గీరత ళబ్దమున కిచ్చిన వివరణము, వేంకట రామకృష్ణ కవులు కవీతా పాండిత్యములందు తిరుపతి వేంకటకవు లతో సాటిరాజాలక పోయినను చక్కని ధారాశుద్దిగల కవిపుంగవులు, వారు కోకిలకాకము, తిరుపతి వేంక శేశ్వ రార్టళతకము, ళృంగభంగము, "రామక ్రవ్రమహోభారతము మున్నగు పద్య కృతులందు తిరువతి వేంకట కవుల నన్యాపదేశముగా షాళన కావించి యుండుకే కాక వారి పాండ వాళ్వ మేధమువై శతఘ్నియను 'పేరనొక విమర్శ కూడ (పకటించిరి. తిరుపతికవులు వారివై రచనలను పురస్కరించుకొని యందలి యసత్య ములను, అ'నౌచిత్యములను, దోవమములను ఉగ్గడించుచు గీరత రచన సాగించిరి. ఇందలి పద్యములు మధుర (వసన్నముల్రై కొన్ని చోట్ల మందలింపుతోడను, కొన్నిచోట్ల [పబోధముతోడను, కొన్నిచోట్ల వీరావేళము తోడను, కొన్ని చోట్ల అధి చేప పేళనములతోడను కూడి

ద

చదివిన కొలంది చదువ వలెనను ఉత్కంఠ లేశ త్తించును. అవి నిశిత మైన యుపాలంభమునకు నిలయములయ్యు తోకమునందలి శిష్యుల కుపదేశము నందిచ్చుచు తిరుపతికవుల హృదయములందు గూఢ మె యున్న అపారశిమ్యవాత్సల్యమును నూచించుచున్నవి.

పూర్వోత్తర రంగములని ెండు భాగాలుగా విభజింప బడిన గుంటూరుసీమ తిరువతికవులకును కొవ్పరపు కవులకును జరిగిన వివా దమును వర్ణించు కావ్యము. ఈ వివాదమునకు రంగస్థలము గుంటూ రగుటచే దినికీ పేరు 'పెట్టబడినది. కొప్పరపుసోదరకవు లత్యాశు ఛారాధుశకీణులని పేరుగన్నవారు. కాని అవధాన నిర్వవాణమందును, పాండితీ పాటవమునందును వారికిని తిరుపతికవులకును పోలికయే లేదు. నిజమునకు వారిలో వారికి సహజమైన ద్వేవమేదియునుల్తేదు. కాని అన్యుల (వేరణచే నంకురించి యది యసత్యములై న (వాతలకును తద్ద్వారా అనవసరమైన వై వమ్యమునకును చారితీసినది అది [కమ ముగా నియోగివైదిక కలవాముగా పరిణమించుట శోచనీయము,. ఒకప్పుడు తిరుపతికవులు గుంటూరున నవధాన మొనరించుచుండ కొప్పరపుకవులలో నొకరా సభకరుదెంచిరి. తిరుపతిశా _స్తింగారు వారితో సందర్భవశమున “మీరు కొంత శాస్తుక్షూనము. కూడా సంపాదించినచో మీ కవితకు వన్నె కలుగు” నని చెప్పిరట! ఆమాట కొప్పరపుకవిగారికి కాక మధ్యవర్షుల కెక్కువ కోపకారణమై నది. మాట పట్టింపులు 'పెరిగినవి. తరువాత సభలో నాసన సంబంధమైన చర్చ కలిగినది. “వీరక్కువ వాలెక్కువి అను వాదములచే వైరము రగిలినది. అఏ ప్మతికలలోని (వాతల వలన మరింత అభివృద్ది చెంది చివరికి కాకినాడలో సభాముఖమున వెల్లి విరిసినది. పిమ్మట నిరుపత ము9 నడుమ నుత్తర పత్యు త్తరములు నడిచినవి ఈ వివాదమున తిరుపతి కవులతోపాటు వారి శిష్యులు కూడా కవితా పాండితీ ప్రాభవ మును (పకటించి గురువుల కీర్తి గౌరవములను ద్విగుణికృతము లొన

డఫ రించిరి, గుంటూరుసీమ యందలి పద్యము లాళు[పాయములైై సర్వ సుబోధములై. రనవంతముల్లై యింపుగా నుండును. కవుల కలవా ములు నవ్యాదయుల కారాటము కఠిగించువమూాట నిజమే మొనను ఒకొ్క్క-క్కప్పుడు వానివలన నిన్నో అపూర్వ శాన్త్రవిమయములు వెలువడి జ్ఞానమునకు పెంపు చేకూర్చుచుండును వేంకటశా_స్తి)గారికి పూర్వవయన్సున శిష్యునితో వలెనే

ఉత్తరవయస్సున _ గురువుకైైన (శ్రీపొదకృన్ణమూ రికా స్త్రగారితో వాగ్వివాదము తటస్థించినది. తిరుపతిశా _న్త్రగా. రవ్పటికి దివంగతు లౌాటచే నిందు భారమంతయు 'వేంకటళా స్తి)గా రొక్క 5 వహింపవలసి వచ్చినది. వేంకటశా్తింగారు రచించిన బొబ్బిలి పట్టాభిేక కావ్య మువై కృష్ణమూ ర్తిశా స్తి్ర)గారు దోహీద్ధాటన పూర్వముగా విమర్శ 'ప్రకటించుటయే యూ వాదమునకు మూలకారణము. వేంకటళా స్త్ర గారిది సహింపక “మీసాలిప్పుడు లేవుగాక కవీతో న్మేషానకున్‌ లేవొ కో మీసా” అని విజ్బృంభి౨చి గురువుగారి విమర్శకు సమాధానముగా జయంతి" యమ కావ్యమును రచించి జయంతి రామయ్యపంతులు గారి కంకిశము కావించిరి. వారు మొదట గురువుగారిని (పార్టించి సంధ్సిక్షై వ్యాదయ పూర్వకముగా యత్నించిరి, కాని అందువలన నెట్టి లాభమును కఠిగి యుండలేదు. అప్పుడు వేంకటళా _స్తింగారు;

(శుతపొండిత్యనము తక్కలేని గురుం డీసుంబూనినన్‌ ేగంగొ

ట్టి త జౌద్ధత్యము చూపుంగాక గురుతో డీకోక యాత్మావన

స్థితి కే కొంచెము పోరుచుంటి నదిపీడుంవంగం (వార్జింతు నీ

మతికిందోంచిన మాట ష్మతికలకుం బంపింప్పు మార్యాగణీ అని రామయ్యపంతులు గారిని వేడి యుండిరి. జయంతి యందలి పద్యములు ధారాశుద్ధి భావావేళశములకు నిలయములై వే.కటళ్ళాస్తిగారి 'దేహామునకే కాని కవితకు వార్జక్యము లేదను

త్రి

విషయమును చాటుచున్నవి. వారొకవంక భ_క్రి చూపుచునే గురువు గారి నుపాలంభించు విధమెంతో యాళ్చర్యము కలిగించుచుండును. ఈ సందర్భ్శముననే వేంకటళాస్తిిగారు తమావణ మను చిన్న సంస్కృత కావ్యమును, అవసర నైవేద్యము, మహదై శ్వ రా్టభివృద్ధి మున్నగు వ్యాసములను రచించియుం9డిరి.

వె వివాద కావ్యములనే కాక తిరువతి చేంకటకవు లన్యాపదేశ ముగ నా యా సందర్భములందు వెలయించిన కావ్యములు కూడ కొన్ని యున్నవి. వానిలో బిడాలోపాఖ్యానము 'వేకట రామృష్ల కవుల కృతఘ్నత నెత్తి చూపుట క్రై రచింపబడినట్టిది. ఇందు ఇార్టూల ములు శ్రిరువతి వేంకటకవులు. సింహము వారిగురువై న చర్జ (బ్రవ్మాయ్య ఇాస్తు రలు గారు. పిల్లులు వేంకట రామకృష్ణకవులు. శన్నిగవా మిరువది. యేడు పద్యములతో కూడిన చిన్న కావ్యమే _ మొనను మిక్కిలి (ప్రసిద్ధ మెనది. రాజుతో కొంజెములు చెప్పి తమ సన్నానమున కడ్డు తగిలిన యొక వైవ్షవ పండితుని నన్యాపదేశముగా నుపాలంభించుచు చెప్పబడిన కావ్యమిది. పతి పద్యము చివరను “శన్మిగవాంబ! యిక మా సామర్ధ్య్థముంజూడుమూా' యను మకుట ముండుటచే దీనినొక అసంపూర్మ శతకమని చెప్పవచ్చును. ఇందలి పద్యములఅందలి యర్థ 'మొకవంక శని గహమునకును ఇంకొకవంక నా వై. వ్వవ పండిశునకును అన్వయించుచుండును. ఈ కావ్యమున తిరుపతికవుల జోర్టతిళ్ళా(స్త్ర పొండిత్యమును, ఉపాలంథన చాకచక్య్యమును చక్కగా వ్య _కృములగు చున్నవి. (గామసింహమను కావ్యము గురువు వలన నభ్యుదయ: ముంది యాతని'శే యొగ్గు తలపెట్టిన శిష్యుని గూర్చి (వాయబడిన అన్యాప దేళశకావ్యము. ఇందలి రచన సమాసాడంబరములేక మధుర (వసన్నముగా సాగినది. వా్టిసనిష్కా సనమను కావ్యము నందలి కథ కాశీఖండ ఖీమఖండములందున్న దే. విక లభింపని కతమున కాకిని శపింపబూనిన వ్యాసుని శివుడు కాళి విడిచి పొమ్మనుట యందలి కథ.

(4)

ఏ0

ఇందు కృతజ్ఞతా కృతఘ్నతల మంచి చెడ్డలు నిరూపింపబడినవి. ఇది "యెవరిని గూర్చి (వాయబడినదో "తెలియదు. మళ్లేశ్వర విజ్జ ప్తి వేంకటశా _స్తి్రగారు బందరునుండి స్వ(్యగామమున కరుదెంచిన పిమ్ముట స్వశాఖీయులై న దుర్మార్గులితరులతో కలసి పెట్టిన కడగండ్రను మళ్లే శ్వర స్వామికి విన్నవించిన శతకప్రాయమైన కావ్యము, పాశవిక మనః పవృత్తులవైై శక్షిమంతమైన కవిత్వము పొందిన విజయమును సూచించుకావ్యమిది. ఇందలి భాషయు, విమర్శయు నిశితములైై. కపి పొందిన శ్లేశమును వ్యక్తము చేయుచున్నవి. అత్యద్భుత విమర్శన మను కావ్యమున కాశీపండితుని పంచాంగ (శ్రవణరూపమున నవ్యుల శృంగార సిద్ధాంతమును పాచీనాచార వైముఖ్య పాశ్చాత్య సంప చాయ వ్యా మోహములును హేళన చేయబడినవి, దై వతం[తము, రాసభ కుమారుడు, పిష్ట'పేషణము, సంగదోవము అనునవి కూడ అన్యాపదేశకావ్యములే. (పత్యతముగా కాక అన్యాపదేశముగా ప్రతి పకముల నుపాలంభించుట యౌచిత్యవంతము శక్తి మంతమునె. యుండు

నని వారీపద్దతి నవలంబించియుందురు. వేంకటశా(స్త్రిగారొక ్రారును రచించిన కావ్యములు వేంకటశా సి గారు. మరణించు. పర్యంతము కవిత్వము ాయుచునే యుండిరి. తిరుపతిశాస్త్ర)గారు మరణించిన పిమ్మట వారు రచించిన కావ్యములు పెక్కున్నవి. అందు గోడేవి అనంతా మాత్యున్‌ భోజరాజీయము నందలి గోవాస్ట్మ్రగసంచాదము. నను3 శించి (వాయబడిన స్వతంత' కావ్యము, సత్య(పాముఖ్యమిందు చక్కగా (పతిపాదింపబడినది. “పత్మివతి యనునది జానపద సాహిత్య మున సు పసిద్ధమైనపాముపాటకు కావ్యరూపము. పతివతామాహోత్మ్య మును, భటక్తి(పభావమును ఇందు సులభశైలిలో నిరూపింపబడినవి, ఇది (పొఫెసకు శేనగిరిరావుగారి కంకితము చేయబడినది. శివభ_క్రియను

జ (ది 6సీ0ంంంంంటాల) ఇ ః. “ప్తాత్రైహ్రీగ

భక్తి రకపధానమైన యింకొక కావ్యమున పట్టణళ్తారు చర్మితము వర్ణి ౦వబడినది.

బొబ్బిలి పట్టాభిషేకము బొబ్బిలిరాజుగారి పట్టాభి మేకమును విపులముగ వర్షించు వర్ణన కావ్యము. ఆ పట్టాభి పేకమున కనారోగ్య పరిస్థితిలో కూడ వేంకటళా న్తి౦ిగారు బొబ్బిలి వెళ్ళి ఘనముగా సత్క శింపబడిరి. ఈ- కృతికన్య "వెద్దతనమున గన్న బిడ్డమైనను మధురా లాపమొ విరాజిల్టుచున్నది. ఇందు కొన్ని సమకాలిక రాజకీయాంళ ములు కూడ వివరింపబడినవి. ఈ కావ్యమును విమర్శించుట కతముననే (శీపాదవారికిని వేంకటళా _స్త్రిగారికిని వివాద మారంభమయ్యెను. సుఖజీవి (శి ఈదర వేంకటరావుపవంతులుగారి గుణగణములను (పళంసించుచిన్నకావ్యము. సుశీల ఆరాశ్య్వాసముల కల్పితకావ్యము. వృద్ధుడైన యొక వై ళ్యుడు, మ్యతియుడు, నాడిశా(స్త్రునిస్తాతుడై న (వాహ్ముణయువకుడు, ఒక వేశ్య, శీర్థయా త సొగంచుచు సమకాలిక సాంఘికాద్యాచారములను గూర్చి చర్చల నొనరించుచు పరస్పర ముపాఖ్యానములు చెప్పుకొనుచు ముముతువులై చివరిళొక చోట స్థిరనివాన మేర్పరచుకొనిన వృత్తాంతమిందు వివరింపబడినది. జేవీ మావోత్మ్య పతిపాదన (ప్రధానమైన కావ్యమిది. ఇందు కవి భావములు సుకీల ముఖమున చెప్పబడినవి. కథలో సుళీలకు గల (పాధాన్యమును బట్టి కావ్యమున కామెవేరు "పెట్టబడినది కవిగారిందు కథాకథనమున కంశు పాతపోషణమున కెక్కువ (పాధాన్య మొసంగియున్నారు. శృతిభ ర వంశాదిక వర్ణనము కావ్యాంతమున నున్నది.

పూర్వ హారిళ్చం[ద చరి[తమను కావ్ధిమున హరిశ్చందుడు, చం[దమతి, లోహితుడు, కాలకౌళికుడు, వీరజావుడు మున్నగు వారి పూర్వజన్మ చరితములు వివరింపబడినవి. పూర్వపూర్వజన్భా చరితములై న కర్మము లుత్తరోత్తర జనము లందు మంచిచెడ్డలుగా

వ్‌ 2

పరిణమించునను సిద్దాంతమున కీకావ్యమున కార్యకారణనసంబంధసమ. న్వయ మొనరింపబడినది. (శీ, కొమాండూరి అనంతాచార్యులవారు రచించిన గద్య గంథము ననునరించి యిది (వాయబడినది (వధాన కథలో సందర్భానుగుణముగ నిందు వెక్కవాంతరకథలు చొప్పింప బడినవి. ఈ కథలన్నియు. నై మిశారణ్యమున నూతుడు శౌనకాది మవార్షులకు చెప్పినవగుటచే కా వ్యారంభమున నై మిశారణ్య వృత్తాం తము విపులముగా వర్షింపబడినద్‌ విశ్వామితుడు హరిశ్చందునిచే సప్షద్వీపముల నేలించుటకు పే వై నకథ సంక్లిష్ట మయ్యు నత్యంత రమణీయముగా నున్నది. శైలి మధుర్మపసన్నమై 1చాజాపాకమున నొప్పొరుచున్నది.

అనువాద (గ్రంథములను గూర్చివప్పునప్పు డాం ధస్కాందమను “శివరీల” ల విషయము (వస్తావింప బడినది. అందు శివలీలలే కాక పెక్కు [వతకథలును, పురాణగాథలును చేర్చబడినవి. తరువాత నవి (వళ్యేక (గంథములుగా ము దితములై నవి. వీని ననువాదములనుట కంశు స్వతం[త కృతులనుటయే యుక్తము. [వశకథలను (గంథమున సత్యనారాయణ (వతము, మంగళ గారీ వతము, వినాయకచతుర్ధీ (వతము, కేదా "రేళ్వర్మవతము, కార్తిక సోమవార [వతము, స్యూంద షష్ట్మీవశము, సావి్యతీగార్మీవతము, శివర్యాత్మివతము, నందికేశ్వర (వతము, కులాచార్మవతము, పకపత్నీ [వతము అను పదొకండు [వత ములకు సంబంధిచిన కథలు వర్థింపబడినవి, కవిగారిం చాయా [వత ముల నాచరింపవలసిన విధానము, ఆ (వతముల ('పభావము, చాని నాచరించి ఫలము పొందిన పుణ్యాత్కుల చరిత్రలు, ఫల్ముతి మున్నగు విషయములను సరళనుందర శై లిలో వివరించియుండిరి. ఆయా కథ లలో సందర్యానుగుణముగా భారతదేశమందలి సాంఘిక రాజకీయ పరిస్థితులు కూడ వెల్లడి చేయబడినవి.

వ్‌3ై

పవురాణగాథలను కావ్యమున (శీవై. ల ముర్చబాలాను (గవా మహిమ, గాయతీమహిమ, (శ్రీ ివజ్ఞానదానమహిమ, పరళురామ చర్మిత, అగ_న్త్యచరిిత, భ్యదాయుశ్చరిత, మలయవతిచరిత, శివ పూజాఫలము అను నెనిమిది పుఠరాణగాథలున్నవి. ఇవి తీర్జ క్షేతదైవ భక్తి మం(తముల (పభావములను చక్కగా వివరించుచున్నవి. ఇందు "పెక్కు శివభక్తి మహిమను వర్ణ్మి ంచునట్టి వే, ఇందలి కథలన్నియు (వఖ్యాతములేమయైనను కవిగారు క8థాకథనమున (వదర్శించిన కాళ లము మెచ్చదగియున్నది. వారిందనవసరములై న వర్ణ్యనములను తగ్గిం చికి ఇందలి కథలు భారత భాగవత 'దేవీభాగవత స్కాంద (బహ్మాండ (బవ్మావైైకర్త పురాణముల నుండి (గహింపబడినవి. గంగా గారీసంవా చాదులట నుపకథలు లోక (పసిద్ధములు. శఇివవూజాఫలను జాణాసుర కథయే. శివకేళశవాభేదమును సూచించు నీకథతో కవిగారి కావ్య మును ముగించుట వారి హృదయమున రూఢమెన శివశేశవ్యాద్వైత "ఛావమును వ్యక్త మొనరించుచున్నది.

ఈ విధము. గా తిరుపతి వేంకటకవు*. కలసీియు (వత్యేకముగను కూడ పెక్కు కావ్యములను రచింవిరి. ఇందుకొన్ని అనువాదము ౫ కొన్ని స్వతంతములు; కొన్నిసాంఘికములు, కొన్నిపౌళాణిక ములు, కొన్ని స్వీయచరిత్రసంబంధులు, (3 [కియ్యావెవిధ్యముతో కూడిన 'వీరి రచనలు సర్వాంధదేశ [పచారమునుపొంద ఆ రోజులలో అకు రాస్యులందసాధారణ మైన కవితాచైై తనమును, జాగరిత మునరించు నవి. అందుకు సర్వసుబోధము, ఆడంబరంహితము, సరసము, జాతీ “యము, సుందరమునై న వారై లియు బహువిధముల తోడ్పడినవి.

నాటకములు * [ప్రహసనములు ఆఅం[భ వాజృయోద్యానమున పలుకారణములచే నాటక వృతములు వ్చూర్రు నాలస్యముగా మొలశెత్తుట సంభవించినది. శ్రీం వ్ల 1860 [పాంతమ్వున కీ. శే. కోరాడ రామచంద శా స్రిగారిచే రచింపబడిన మంజరీ మధుకరీయ మే తెలుగు నందలి తొలి నాటకమని "తెలియుచున్నది. అంతకుముందు యక్షగానము లనబడు బేశి రూపక ములు ెక్కు రచింపబడినను వాని నుండియే తరువాత వెలువడిన నాటకములు పరిణమించినవని చెప్పుటకు వీలులేదు. స్వరూప స్వకావ లకణాదులలో చానికీని వీనికిని కొండంతంతర ముండుబయే యిందుకు కారణము. శ్రీ శ 18వ శతాబ్లి పూ ర్వార్థము ముగిసిన పిమ్మట నాం[ధ దేశమున ధార్వాడ నాటక సమాజమువారు (పదర్శించిన హిందినాటక ముల (పయోగములను గాంచి యందలి రామణీయక మున కచ్చెరువడి కొందణు పండితులు అెలుగులోకూడ నట్టి నాటక ముల రవించుట కారంభించిరి. ఆ శొలి నాటకములలో కొంచె. మీంచు మించుగా నన్నియు సంస్కృృతాం గ్రములనుండి యనువదింప బడినవే. తరువాత పలవురు స్వతంత నాటకరచనకు గడంగిరి. ఒక వంక సంస్కృత నాటకాం[ధ్రీకరణము నందును వేజొక వంక స్వతంత నాటక రచనము. నందును గూడ సిద్దహస్తు ౩ యపారయళన్సు, నార్జించిన విద్వత్కవి శేఖరులు తిరుపతి వేంక శేళశ్వుగ.లు.

క్‌ఏ్‌

తిరుపతి వేంకట కవులు రచించిన నాట కముల సంఖ్య మొత్తము 18. అందు నంస్కృృతానువాదములు కొ పొరాణికములు 11; ఐతివోసికములు 2; సాంఘికములు £, ఇవిగాక వారు రచించిన

(పవాసనములు కూడ కొన్ని యున్నవి. అనువాద నాటకములు తిరుపతి వేంకటకవులు సంస్కృతము నుండి యనువదించిన నాటకములలో మొదటిది రాజశేఖరుని జాలరోమాయణము. ఇందు: పది యంకము లున్నపి. ఇది సీతా స్వయంవరమునకై. రావణుడు: మిథిలానగరమున కరుదెంచుటతో నారంభించి రావణ వధానంతరము. సీతారామ అత్ముణులు విమానమువై నయోధ్యకు తిరిగి వచ్చుటతో ముగియును. రామాయణకథ కిందు కవి "వెక్కు మార్పులు చేసియు. న్నాడు. రావణుని! నీతఈయెడ గల మోహమున కిందధిక (పాధాన్య మీయఎడినది. తృతీయాంకమున సీతాన్వయంవర వృత్తాంత మంతర్మా టకముగా నిర్వహింపబడినది, దళశరధుడయోధ్యలో లేని తజీ కూర్చు అణఖా వమాయామయులు కెకా దశరధులుగా నటించి రాము నడవికి బంపింతురు. కె కా దళరధుల శీలమును బోషించుటకై యీ మార్చు కావింపబడినది, (ప్రస్తావన యందలి “బ్బుధుడును గవియు మాన్యుండు నై చెలంగు తిరుపతిశా సి తెనుగు చేస” నను వాక్యమునుబట్టి దీనిని తిరుపతిశా న్హిగా రొక్కాే తెనిగిం చినట్లు శెలియుచున్నది కీ.శే. వడ్డాది. సుబ్భారాయుడుగారి 'వేశీింంహార నాట కాం[ధీకరణ మారోజులలో మిక్కిలి జనాదరమును బడయుట గాంచి యంతకంళకె, రమ్యుతరముగా నొక సంస్కృత నాటకము నాంధీకరింప వలయునను తలంపుతో వాసు దీనిని తెనిగించిరని చెప్పుదురు. ఆంధధీకరణము: రమ్యముగా నున్నను [పదర్శనానుకూలమైన నిరస్ళాణము. ఠేమిచే నిది యనుకొన్నట్లు జనాదరమును బడయజాలకపో .. నధి దిని

56 నింకెవ్వరును ఆం(థీకరించినట్లు కనబడదు. పద్య జాహుళ్య్ళమును, అత్యంత విన్ఫృతియు నందుకు గారణములైై యుండును. ఇందు నుమా శేడు వందల యేబది శ్లోకము లున్నవి.

"ుడవది విశాఖద త్త మువోకవి రచితమగు ము[దారాతసము. నంద పరాభూతుడై న చాణక్యుడు నంద కులోన్యూ్ఫూలనము కావించి చంద్రగుప్తుని రాజ్యమునందు. సుపతిష్టితు నొనరించుటయే కాక 'రావసు నాతని మంథతిగా గూడ "జేయుట యిందలి యితివృ _త్తము. ఇది కుటిల రాజనీతి మయమెన నాటకము. కవి *నకు గల యర్థ శా్రు శౌళశలము న-తను ఇందు (పదర్శించెను. ఇందేడంకము లున్నవి. స్త్రీ ప్యాత అదు. పాలఠెపు గోపాలముగారు, సుసర్ల అనంత రావుగారు మున్నగు వాక కూడ నీ నాటకము నాం, ధీ-రింఛి యుండి5. “తిరుపతి వేంకశేశ్వరులు అెన్గొనరించిన దానియందనా కరయగ నాదరంబుకల దయ్యదియే మృదు గద్యపదగ్ధ బంధురమగు టన్‌ అను 1నప్తావన యందలి పద్యము వారి యన వాదనుల కంక తిరు; తి వేంకటకవుల యనువాదము మేేలరముగా నున్నదని నూచిం చుచున్నన. ఇటీవల ' అవధానం చం[దశేఖరశర్ముగారను. పండితులు కూడ వనీ నాం (ధ్రీకరించి యుండిరి. తిరువతివే కటకవుల యను వాదము చాలసార్లు (వ్రదర్శింపబడి యున్నది,

మూ౫వది శూ దకవి రచితమై జగ్మత్పసిద్ధి గాంచిన మృచ్చ కటిక (గకగణము. ఇందు పది యంకము లున్నవి. వసంతసేనొ చారుదత్తుల (ప్రణయ మిందలి వస్తువు. భానుని దర్శిద చారుద త్తమే యిందలి మొదటి నాల. గంకములుగా గూర్పుబడినది వానికి రాజకీయ మైన =ర్యక వృత్తాంత మంగముగా గల్పింప బడినది, రస పాతపోమణ మందును. సన్ని చేశ కల్పనమందును, సమకాలిక సాంఘిక మృత్త చితణమందును కవి యిందు జూపిన "నేర ఏ నన్య సాధారణమై ది ఇది

వ్‌

పలుసార్లు రంగము మీద (బదర్శి :పబడి సహృదయానంద సంధాయ ' కె విరాజి శ్రినది. సంస్కృతమున నభిజ్ఞాన శాకుంతలము తరువాత చీనికి వచ్చినంత ప్రశస్తి మజే నాటకమునకును వచ్చియుండలేదు. దినిని వావిలాల వానుజేవళా _స్తిిగారు మొదట నాంధధీకరించి యుండిరి. తరువాత తిరుపతికవుల యనువాదమునకువలె ననువదిం చిన వారు కూడ బలవురు కలరు కాని (బచారము వచ్చియుండలేదు.

అనువాద విషయమున గమనింవప వలసిన ముఖ్యాంళ మొక 'టున్నది. ఏ భాషనుండి ఎవశే కావ్యము ననువదించినను ఇది అను వాదమను_ నభ్మిపాయము కాక స్వతం[కమను నభిపాయమును గలిగింపజాలుట యమొక గొప్పళిల్పము. మూలభావముల నేదో యొక విధమున వ్య క్రీకరించుటతోపాటు మూలమున మూల భాషలోని జాతీయ మెంత యున్నదో యనువాదమున నాభామలోని జాతీ యము నంత వెల్లి విరియించుట ఆ శిల్పమునకు (పాణము. అనగా సంస్కృత నాటకములలో సంస్కృత జాతీయమువలెనే తని గింపులలో దెనుగుదనము నిండా యుండవలయును. అప్పుడు కాని యనువాద [భాంతి తొలగదు. తిరుపతికవుల వె మూడు నాటక ములలో నట్టి శెనుగుదనము సర్వతోముఖముగా, సర్వమనోవార ముగా సంచారముచేసినది. ఇతరుల యనువాదములలో నీ గుణవిశే చము దృళ్యాదృళ్యముగ నుండును. తిరుపతికవు లనువాద విధాన మున (బ్రదర్శించిన యపూర్వ కౌళలము చారి యాం ధీకృతనాటక ములు గూడ సంస్కృతమూలములను చదువునప్పుడు కలుగు ఆనంద మునే పఠితకు చూజ యిచ్చునట్లు చేయజాభినది.

కూర వరుగు చెడదు, గుమ్మడికాయయు.

"జెడదు గోమయంబు( దొడిమ6 బూయం,

వ్‌8ి బోదు నీటికూడు, పొగచిన మాంసంబు నా విరోధ 'మెన్ని నాళ్ళనై న, (మృచ్చ...

విల్లు భుజమూల మందునే వెలయుచుండ

నమ్ములమ్ముల పొదిలోన నలరుచుండం

“జేతలా కిట్టి సొరకాయకో(త లేల

శాందలంచితి వేని చే రమ్ము పోర. (వాల

(కరస్ధే సతి కోదంజే తూణీరస్టేషము విషు

వీధత్త స్వయశోవీర్యం కిం వీరస్య వికళత్సయా)

సత్య 'మెవ్వని ఆశటుక నిజముగ (జలు

వదరుం బోతులు తూలనాడుదురు నన్ను

లేమి కంకును లోకువ లేదు జగతి

బడుగు. దనమున కొక (పతాపంబు శలదె.

(మృచ్చ.

(కః శద్దాస్యతి భూళార్థం సర్వో మాం తూలయిష్యుతి.

శంకనీయా హి లో కేజస్మిన్‌ న్నిష్పళాపా దరిదళా) అను పద్యమ.లను మూలముతోంబోల్చి చూచిన నీ విషయము తేట. ఇల ము కాంజాలును.

యు

తిరుపతికవుల అనువాద విధానమున సర్వత భావాను పద్ధతి గోచరించును. ఏ పద్యముల నర్థము చేసిళొనుటకును నంన శ్రా శ్లోకము కొఅకు వెదకుకొన వలనిన యక్క యుండదు. అమూల కములైన భావము లెడనెడ కన(బడినను మూల వ్యతిరిక్తములై న భావములు మా మెచ్చటను గానంబడవు. సంస్క్టృతళ్లూకభావమును

5్‌9

జీర్ణ ము చేసికొని తెనుంగుకవి (పతిభోపేతముగా రచించిన పద్యము లగుటచే వానిలో భావక్టీష్టత యెచ్చటను కనిపించదు. దీనికి 2 మూండు నాటకములలోని యే పద్యమైనను తార్కాణమే. *కింతే వయం కాష్టమయా మనుష్యాః *” అను దానికి *ప్పరుషులు కష్టభాజ నులుకాశె” మృచ్చ - అనునట్టి పాఠభేదముచే. 'నేర్పడిన వ్యత్యాస ములు కొన్ని యున్నవి. అట్టివెనను మూడు నాటకములలోను గలిని మొత్తము పద్నునెదుకం ఇ పౌచ్చులేవు.

తిరుపతికవులు మూలభావమును [గ్రహించి దానినే యించుక స్వతంతమ.గా వెల్లడించిన చోట్లు కొన్ని యున్నవి. అళ్లే మూల శ్లోకభావములను పఠితలకు న్పష్టతరము చేయుటకై. చారు. వానిని వివరించుట, కొద్దిగా మార్చియో వపెంచియో వానికి వన్నెచేకూర్చుట మూడు నాటకములందును గోచరించును. కొన్నిచోట్ల మూలమున మృగ్యమ.ఖలైన యౌచిత్య నిసర్గత్వము లనువాదములందు పుష్యూల ముగా గానబడును. “ళారావిచ్మితకుచిరమ్‌” అనుదానికి “వెడి గంటల మొలను” లనియు, “నిర్మాణకస్య” అనుదానికి *జూదంబు నందు ధనము చెడిన వాని" కనియు, “*నతేన కళ్చిద్విభవై ర్వి మానితఃొ అనుదానికి “రిక్తులను (బోవ నతడు దరి దు డయ్యె గాని 'మైశ్వర్య మదమున గాదు నూవొ యనియు, *నగ ర్యాం విశు ద్ధాయాం పకుఘాత మివ దారుణమ్‌” అనుదానికి “*కాళిలో గోవు జంపిన కరణి నేడు దారుణంబుగ6 జంపింతు. జారుదత్తు” ననియు ననువాదము సాగించుట యిందుకు నిదర్శనములు.

మూల త్రో భావము తెలుగు పద్యమునకు జాలనప్పు డావ. శ్యకమును బట్టి ఆడు మూడు పొదకులు కల్పించి వద్యము ప్తూరర్జి చేయుట ముదా రాక్షసములో 'నెక్కువగా గోచరించును. సొధార ఇముగా నిట్టి కల్పనలు సీసపద్యము అందే యొక్కవ అవసరము

60 లైనవి. కల్పితభాగమ. లు కూడ నందర్భ శుద్ది గలిగి, ఉచిత భావ పరి పుష్ణములై, మూల భావముతో నతికి సర్వత సరస మధురము లుగా నున్నవి. తరంగయ దృశోంగనే పతతు చిత మీందివరం న్ఫుటీకురు రదచ్చ్భదం (వజతు విదుమః శ్వేతతాం తణం వపు రపావృణు స్ప ఖు కాంచనం కాలిమా ముదంచయ మనాబ్మఖం భవతు చ ద్విచం[ దం నభః. నల్ల గల్వల సౌరు నళియించిపోగాక కుల్కు చూపుల( జిమ్ము కోమలాంగి వవడంబునకు వెల్ల ాటు చేకురు6 గాక ౩ మ్మావి. (బకటించు మెమ్మైలాండి బంగారమునకున్న వన్నె తగును గాక మెలీల వెలిబుచ్చుమో లతాంగి వింట.6 జందయుగంబు విభాజిలునుగాక "మొగము వై శెత్తుమో ముద్దుగుమ్మ పంచదారకు( జీదు చొప్పడును గాక '“గొనబు మాటలు వి చుమో వనజగంధి రామణీియక శాలి యీ రావణుండు మనవి గావించుకొనుమాట వినుము తన్వి. వై శ్లోకము నందలి నాలుగు పాదములందలి భావము వ్య్ధ కము చేయుటకు సీపపొదముం నాలుగును సరిపోయినవి. వె భావమున కనుగుణముగా దిరువతి వేంకటకవులు పద్యమును గల్పించి (వాసిరి. మూలఅమును జూడకున్నచో ఇం కల్పిశమన్న సంగతి తెలియనే 'శలియదు. “యాచంత గృహిణీ ముఖైర్నృవతయో స్వపాణ

6౮1

భిణా మిమే” అను శ్లోకము కూడ నిళ్లు సీసపద్యముగా ననువదింప బడుటచే నందలి గీతము [కొత్తగా గల్చింప వలసి వచ్చినది. ముదా రాతసము నందలి “కేనోత్తుంగ శిఖా కలాప కపికో బద్దః పలూంతే. శిభిి అను శ్లోకమున కనువాదమైన “ముడిచ. నెవ్వండు పటంబున ఘన జ్వాలా కరాళమైన దవాగ్ని గోళకంబు” అను సీసమున గూడ నిశ్హు గతము కల్పింప బడినది. అందలి “అంతరించినను నందాన్వ వాయమునందు( బూజ్య భావము లేకపోయి కాదూ” “ఉపల సంఘ ట్టన గపిత గంగానది శీకరాసారంబు శీతనగము”" ఇత్యాది నీసపద్య ములందు భావ విపులీకరణమును [కొ_త్సపొదముల కల్పనమును గన వచ్చుచున్నవి. మూల శ్లోకము నందలి భావము చాలచోట్ల పొద క్రమము ననుసరించి వరుసగనే యనువదింపబడినది. ఉపమానోవమే యముల. న్న పద్యములు ఒకటి రెండింటిలో మాటతము పౌర్వా పర్యము తారుమారయినది.

శ్లోకములు రసభావ (పధానములు గాక విషయ [పధానము లై నప్పుడును, పాతలా సందర్భములలో పద్యములు పఠించుట ఉచిత ముగా నుండదని తోచినప్పుడును వానిని వచన రూపమున 'వెలయిం చుట వై మూడు నాటకములందును కనిపించును. మృచ్చకటిక తృతీయాంకమున శర్విలకు డేడు వేర్లు గల కర్మ మాళ్ళములను "పేర్కొన్న శ్లోక మనువాదమున వచనమునందే వివరింపబడినది. ఇవి సాధారణముగా _ నీచపాత [పయోజితములై న ఆత్మగతములు. కొన్ని చోట్ల శ్లోకమందలి యొకటి రెండు పాదములు వచన (పాయ ములుగా నుండుటచే వాని నంతకు ముందున్న వచనముతో గలిపి వచనములోనే సం్యగహముగా సూచించిన పట్టు కూడ లేకపో లేదు. మూల శ్లోకములందు పునరు_క్షి గోచరించినప్పు , డనువాదము నందు దానిని తొలగించుటకై. కొంత భాగమును విడిచిన పట్టు కూడ.

శలవు. కొన్నిచోట్ల మూల భావమును నంగహించి అనువాద -మును చిన్న పద్యములో సాగించి యున్నారు.

ఉపలళకల మేత చ్చేదకం గనోమయానాం

వటుభిరభిహృూళానాం బర్షిణాం న్తూప మేతత్‌

శరణ మపి సమిద్భిః స్పృన్యమాణాభి "రాఖి

ర్వినమితపటలాంతం దృళ్యతే జీర్ణ కుడ్యమ్‌. -అను శ్లోకమును

“న్పుట్రములు చూర్ణ ముగాం జ్ర

యుటై. యొకా"జూయి, మేశుండున్న విదర్భల్‌,

పటలము వంగిన కుడ్యము

లిట నున్నవి శుమ్మములగు నింధనములతో” (ముద్రా) -అను కంద వద్యమున ననువదించి యున్నారు. 'వటుభిభివ్యా తానాం" మున్నగు పదములు కొన్ని విడిచివేయబడినను మూల భావమున 'కెందును లాఘవము కల్లి యుండలేదు. ఇన్లు “ఆవిర్భూ కాను రాగాః తణ ముదయగికే రుజ్జహో నస్యభానోఃో అను శోకము రి.

పె మునుముంద రవి యుదయించు వేళ

దరుల నీడలు భక్తి మంతములు వోలె

నన్తమయమందుచో వెన్క కరిగ నకట

భృత్యులు త్యజిం్యతు గాదె నిశ్శీకు నృపతి. (ముదా) అనీ చిన్న పద్యములో సరసముగను అనువదింపబడీనది. (శ్రీనాధుని వలె గొన్ని చోట్ల వారు మూల శ్లోక పాదములను యథాతథ ముగ చెలుగు పద్యములందు జొప్పించియుండిరి. “ల్వూనత్ష త్త్రియ

653

కంఠమండల గళ క్కీలాల కుల్యా భృత (పాగ్యాశేషు” అను చాల రామాయణ ల్లోకమున కనువాదమైన “కృతత తియ కంఠ మండల గళత్కీలాల ధారా నరస్వ ్తీర్థంబున” ఇత్యాది పద్యమిందుకు దార్కాణము.. ఇట్లు చేయుట (పౌఢతాపీతి చేతనే కాని యసమ

ర్థృతచే గాదు. వె మూడనువాదము లందును నీచ తీ "సేవకాదులకు గూడ "గాంధికమే వాడబడినది. అమునను అది వ్యవహార నన్నిహితమై, జాతీయమై, మనోపవారముగా నున్నది. సాధారణముగా ననువాద ముఠందు సంస్కృత పదము లెక్కువగా దొర్జుటయు, పద్యములు (పయత్నపూర్వ రచితముళ్లై అచ్చటచ్చట కుంటుపడుచుండుటయు కనిపించును. కాని తిరుపతికవుల యనువాదము లందు కవచాదములు వారి పద్యము లన్నియు సొంత పద్యముల వలి సహజధారాళముగా నడచినవి. వానిలో కుంటునడక కంచు కాగాడా "పెట్టి వెదకినను కనబడలేదు. ఆంధ నాటక కర్తలలో ధర్మువరంవారు. సన్నివేశ కల్పనమునందును, పానుగంటిచారు. సంభామణ రచనా చాతుర్య మందును, తిరుపతికవులు నాటకో చిత పద్యరచనా పాటవ మందును అందె వేసిన చేతులను విమర్శకో క్తి యొకటున్నది. తిరుపతికవుల పద్యరచనా పాటవమును గూర్చి చేయబడిన యీ విమర్శ వారి స్వతంత నాటకములంధు వలె ననువాద నాటకములందును బరమ పౌరాణిక నాటకములు. తిరువతికవుల పౌరాణిక నాటకములను పాండవ కథా వస్తు కములు ఇతరములు అని రెండు తెగలుగా విభజింపవచ్చును. వారు పాండవ కధా (వధానములుగా నాసిన నాటకము లాటు., ఇతరము .ల్తైదు. పాండవ నాటకము లాటింటికిని వారు పాండన శబ్దముతో

నారంభించు నామములనే యొసంగిరి. వీని కన్నింటికిని (వధాన మూలము మహాభారత కథయే. భారత కథయందలి (పథాన ఘట్ట ములను మాత్రము (గ్రహించి యెడనెడ కొన్ని మార్పులు చేర్పులు కావించుచు వారీ నాటక పట్కమును రూపొందించిరి. పొండవాళ్వ మేధ నాటకమున కై మిని భారత కళ్యాకమము. ననుసరించిన నన్ని "వేళములును కొన్ని యున్నవి. ఈ యాలు నాటకములలో మొదటిదైన పాండవ జననము పరాళర మవార్షి వలన దచాశకన్యకు “భారతీ వంశ వివర్దనుడై న వ్యాసుడు జన్మించుటళో నారంభించు చున్నది. చఛివరిదై న పాండవాశ్వ మేధ మశ్వమేధయాగ నిర్వవాణ ముతో ముగియుచున్నది. భారతము నందలి ఆశ్రమవాస మౌసల మహో (పస్టానిక స్వర్గారోహణ పర్వములందలి కథాభాగమును వారు విడిచివై చిర. భారత నాటకములమ మంగళాంతములు కావింప వలయునను వారి యుచ్దేశమే యిందుకు కారణ్యమ యుండును

లిరుపతికవులీ నాటకములను గథాకమము ననుసరించి పాండవ జననముతో నారంభించి రచించియుండలేదు. చారు తొలుత (1908) పాండవ విజయమను చేర నొక పెద్ద నాటకమును రచించి సరన్వతీ ప్యతీకలో | బకటించి యుండిరి. సరస్వతీ పత్రికలో (బకటితముల్లైన తిరుపతి వేంకటకవుల రచనలన్నియు._ తిరుపతిళా, స్త్రి గారొక్కే రచించిరని (పతీతి కలదు. ఆ కాలమున పాండవ విజ యము. పలుచోట్ల [పదర్శిత్వమై వేణీంంహారము వలె బహుజనాదర పొత్వమై విలసిల్ళినది. కాని నాటకము కడు విసృత మగుటచే దానిని (పదర్శించుటకు నటకులు రాట తెల్లవారు వటకును (శమ పడవలసి వచ్చుచుండెను. అది గమనించి విస్తృతి తగ్గించు నుద్దేకము చేతను తదితర కారణముల చేతను వేంకటశా(స్త్రిగారు తాము మజికొన్ని యంకములను [కొత్తగా రచించి దానిని పాండవోద్యోగ విజయములను ఆెండు నాటకములుగా రూపొందించిరి. ఈ విభజనము)

65 1911 వ సంవత్సరమున జరిగినది. దివాకరా_స్తమయమున నీ విషయ మును గూర్చి వేంకటకా(స్త్రిగారిట్లు (వాసియుండిరి. “సరస్వతీ వది కలో మొదట విజయము రచించి (వచురించిన వాడు తిరుపతికాస్త్రి, కదా. అ విజయమును దర్శించిన వారిప్పటికి ననేకులు చదువరులలో నుండకపోరు, పిదప మూండవ కూర్చు నాటి కా విజయమే విజయో ద్యోగ నామములతో "₹ెండు నాటకములుగా బందరు ఖ్రైరవ (వెన్సు నుండి వెలువడినది, ఉద్యోగములో మొదట విజయములోని "రెండంక ములు మాాతమే వెనుకటి కవిత్వము కాని తక్కినది (కొత్తగాం "జేర్చినదియే. విజయములోనో మొదట నొక యంకము పూర్తిగా [గొ్త రచన. (శ్రీకృష్ణ క కసంభాషణమునం గొన్ని పద్యములేకాక మధ్యమధ్య “వారిసారధ్యములేదు లేవకట దివ్యాశ్వంబు' లిత్యాదులు నూతన రచన యనునంశము పూర్వపు విజయమును నిటీవలి విజయో దో్టగములను జదివిన వారికి విస్పష్టము. ఇటీవల నీమార్చుచేసిన "దెవరు? వేంకటళా,స్త్రి. దిశిని బట్టి యుద్యోగము నందలి ద్వితీయ తృతీయాంకములు తిరుపతి శాస్త్రిగారు రచించిన వరియు, నందలి మిగిలిన నాలుగంకములును విజయము నందలి [పథమాంకమును వేంకటళా,స్త్రిగారు. చేర్చియుండిరనియు. ఆెలియుచున్నది. "వ యంకము లెవరు రచించినవై నను రచన యంతయు నొక్కచేతి మీదుగా సాగినట్టు కనిపించుచు. సవ్భాదయుల కానందము సంధిం చును. ఇందుకా జంటకవుల కిరువురికి గొంచెమించుమించుగా సమాన ములైైన రచనా శై లులలవడి యుండుటయే కారణము. మిగిలిన భారత కథ యంతయు పాండవాళ్వ మేథ (1908) పొండవ్యప్రవాస (1907) పాండవజనన (1908) పొండవరాజనూయములను (1921) నామములతో నాటకీకరింపంబడినది. ఇట్టు భారత కథ నంతను నాటక రూపము నొందించిన చారిలోం |బథములు తిరువతివేఎక కేళ్వర కవులే. (5)

రర

పొాండవజవనమున వ్యాసోత్ప త్తి, సత్యవతీ శంతనుల విచా పాము, ఖీమ్మ పరళురాముల యుద్ధము, సత్యవతి వ్యాసుని నంతానో త్చాదనమునక్రై నియాగించుట, కర్ణ జననము ః పొండవావిర్భావము, కుంతి పాండవులతో పా_స్తినాపురి కరుదెంచుట అను వృత్తాంతము లున్నవి. ఇందలి కథా వైైవిధ్యమును బరికించిన నిందు వ్త్వక్యము కొఆఅవడినట్టు తోంచును. కాని మనుచరి[తమున 'పెద్దనగారు స్వారో చిమమనువునందు మనుత్వోచిత గుణము అన్నిటిని స్ఫురింపం జేయు టకై. పూగ్వకథనంతను వర్ణించినశ్తే తిరుపతికవులు కూడ ధరి రాజా దుల యందలి యతిమానవ మహిమాను భావములను స్ఫురింప "జేయు టకై. మొదటి నాలుగంకములను జేర్చియుండిరని భావించినచో నిందు వస్వ్ర్వైక్యమునకు భంగము కానిపింపదు. పాండవుండు కాకపోయినకు కౌంజేయుండ్రైన కర్టుని జనన వృత్తాంతమును గూడ నిందు వర్శ్మించుట యవఫవమంజసము కాదు. భారతక థా కమమును బట్టి చాళకన్యా వరా శరుల సంగమము కేవల కామవాంఛా ( పేరితమైనట్లు కనవచ్చును. చికుపతి కవులిందు పరమ (బవ్మాణ్యు- డైన వ్యానుని యవతార మును దృష్టి యందిడుకొనియే పరాళశరుండట్లు వర్తించెననియు, దాళకన్య జన్మ వృత్తాంతము నాతడు దివ్యదృష్టిచే గాంచెననియు నూచించి యుండిరి. భీష్ముని గురు పితృభక్తి పరాకమము లిందు చక్కగా వ్యక్తము చేయంబడ్‌నవి. ఐదవ యంకమున కవులు భారతమున వలె: గుంతి నేకాకినిగాం గాక సఖిసహితగాం (బ వేళవెట్టి నూర్యునిచే కుంతి శంకకు సంతృప్తి కరమైన సమాధానములు చెప్పించిరి, చివరి యంకము నందలి జోరితిష్యుని (ప్రవేశము వారికి జోర్టితిక్శా(న్త్రుముతో. గల పరిచ యమును అందు(గల విశ్వాసమును చక్క.గా వెల్లడి చేయుచున్నది. ఈ నాటకమున వారు వంశాభివర్టనమున _స్ర్రలకుం గల [పాధాన్య మును సత్యవతీ కుంతీ పా్యతచితణము ద్వారా నూచించిరి. “పేరు పూరువములకు( దారసించునె కాని కార్ధనిర్వహణము కామినులది”. అను [పస్తావనయందలి చాక్యమీ విషయమును స్థిరికరించు. చున్నది.

ఠ67

వంశ వివృద్దిపాతువైన సంతత్యవిచ్చేదమిందు (వతిపాద్యాంశమగు టచే నిందలి (పథాన రసము ధరగవీరము. శృంగార శౌద్ర కరుణాద్భు తము లంగములు,

పాండవ్మపవాన మెనిమిదంకముల నాటకము. అర్జునాదులు (దోణుండు కోరినట్లు _దుపదుని గట్టికెచ్చి యతనికి గురుదతిణగా నొసంగుట, బకాసురవధ, (దౌపదీస్వయంవరము, ద్యూతము, (దౌవదీ వస్తాంపవహారణము, ఊర్వశి యర్జునునకు కావమొసంగుట, నై ంధవ పరాభవము, ఉ త్తరగో[గహణము, ఉత్తరావివావా నిశ్చయము, అనునవి యిందలి [పధానాంశములు [ప్రవాసమనంగనే అరణ్యాజ్ఞాత వాసములందలి వృత్తాంతము స్ఫురించును. కాని తిరువతి కవులిందు అంతకుముందు. జరిగిన కళథాభాగములను గూడం జేర్చి యుండిరి. కవులాకాలమును గూడ (వవాసకాలముగనే భావించి యుందురు, దూత చాపదీ వస్తాాపహరణ వృత్తాంతములు (పవాసనమునకు హేతు వులగుట జే చానినిగూడ నిందు. 'జేర్చుటలో నసామంజస్యము లేదు. చవిధముగం జూచినను గురుదతిణా వృత్తాంతమున కిందుచితమైన స్థానము కనంబడదు. కాని యిది పాండవుల యపారగురుభక్తి వరా (క్రమములను, (దోణుని (వావ్మాణళా నవాజోదా _త్తతలను జక్కగా. జాటుచున్నది. ఇందలి యన్ని యంకములలోను పాండవులందటికో యందొక్కరికో సంబంధించిన వస్తువు వ శ్రొవంబడుట నిజమే మైనను అది వివిధకాలములందు వివిధపదేళములలో వివిధ పరిస్థితులలో జరిగిన విషమయములతో గూడియుండుటచే నై క్యమును గోల్పోవు చున్నది. నన్నయ వస్తా9ిపహరణ సమయమున (ద్రౌపది “కృష్ణుందలంచె ఫీతమై” యని మొతము (వాసీయుం డెను తిరుపతికవులు నాటకమున నాభాగమును భ క్షికరుణ రసమయముగా సంతరించి యుండిరి. అర్జునో ర్వశీ వృత్తాంతము రసాభాసమయ్యు హేతువాద పూర్వకమైన సంభా మణ చాతుర్యమున కాలవాలమై హృాద్యముగా నున్నది. ఇందర్హునుని

జితేం్యదియత్వము చక్కగా. వర్శింపం బడినది. చివరి “రెండంకములు- వోస్యపీరాద్భుతముల కాటపక్షై రమణీయములుగా నున్నవి. మొత్తము మీందనిందలి వస్తువునందుం గాని రసమునందు. గాని యేక త్వము కానరాకున్నది.

పాండవళాజనూయ మేకాంకరూపకము. శిశుపాలవధ యిందలి వస్తువు. దళశరూపకమునం 'జెప్ప(బడిన వ్యాయోగ లతణములన్నియు నిందు6 గాన వచ్చుచున్నవి. రచనా కాల[కమమును బట్ట యిది పొండవ నాటకములలో. జివరిది. నిజమునకిది పాండవ [ఫవానమున మధ్య భాగమున_అనంగా (చౌపదీ స్వయంవరము తరువాత-నుండ దగినది. ఇది పద్యబహుళమైన చిన్న కావ్యమువలె నున్నది- ఇందు వీరమంగి. కెద మంగము. ఇందలి (ప్రస్తావన నుదీర్ణమై పద్యమయమై విచితముగా నున్నది. ఇందితర లతణములు లేకపోయినను చక్కని కావ్యార్థ నూచన యున్నది. పరమశివుండుళ్రా నై కాదశి నాంజెల్లరును వారిని బూజింప వలెనని పలుక నతని యంగమున నాభరణముగా నున్న యొక సర్బ మందు కంగీకరింపదయ్యెను. శివుని న్మేతమగు నూర్యుండు దానిని మండలించెకు. ప్‌మ్ముట శివుని యానతివై హానుమంతుండు హారి మవాదత్త్వము. నుగ్గడించెను. ఆ మాటలు సర్పమునకు నచ్చలేదు= ఈ విధముగా నా (ప్రస్తావన సాగినది. శిశుపాలుడు (శ్రీకృష్ణుండు పూజార్జుడు కాండని నిందించుట, భీష్ముండాతని మవా_త్త్వము 'నెజిం గించుట మున్నగు నాటకాంశములిదు మనోవారముగా నూచఛింవ బడినవి. “అస్పందయళకుండు ధర్మజుండు "రికి నర్హ మొసంగు సత్కథా చందన మల్లికా కుసనుము సౌరభసార భరంబు వెల్వడె” నను టలో పాత్మపవేశ సూచన గోచరించు చున్నది.

పొండవోదోగ్టగ విజయములు తికుపతికవుల భారత నాట కము లకే కాక యాం(ధమునందలి సకల పౌరాణిక నాటకములకును తల

69 నూనికములని చెప్పందగినట్టివి. అవి బహువారములు బహాు నగరము లందు (పదర్శింపంబడి రచించిన కవలకును నటించిన నటులకును అఖండభఖ్యాతి నావహించినవి. ఆంధ దేళమునందలి యకరాన్యులలో నందలి పద్యములు "రండే మూండో రాని వారుండరనుటళలో నతిళ "యో క్రి లేదు. ఈ నాటకములందు తిరుపతికవుల వద్యరచనాకౌశలము పరాళాష్ట్రనందినది. అందలి పద్యములు కొన్ని భారతమందలి పద్య ములకు(/గూడ వన్నె పెట్టునట్లుండును. అవి (పదర్శితములగు చుండలూా జూచి యందలి పద్యముల పదలాలిత్య భావగాంభీర్య రసబంధురత్వ ముల కలరి మెమఆవని వారుండరు, పాండవోదోగ్టగమున నాజంకము లున్నవి. అది అర్జున దురోస్టధనులు యుద్ధమున సొహాయ్యము నర్జిం చుటవైద్వారక కరుగుటతో మొదలిడి పతివతమున నున్న గురు బంధుమీ తాదులను జూచి విమర్ణుడై న అర్జునుని కృష్ణుండు తత్త్వోప "దేళ పూర్వకముగా గార్యోన్ముఖునొవరించుట, ధర్మరాజు ఖీష్థు (దోణాదుల దర్శింప నరిగి వారి యాశీస్సులంది వచ్చుట, ధర్మజుని 1వకటన విని యుయుత్ఫుండు పొండవపకమున కరుదెంచుట, పాొండ వులశో6 గూడుమని కృష్ణుండు కర్టునికి బోధించుట యమ నంశములతో ముగియునున్నది. ఉదో్యోగమన౮ా6 (బయత్నము. ఈ కథాభాగమున యుద్ధమునకు వలె సంధికిని (బయత్నము సాగినది. అందుచేతనే దినితొం కూడిన ఖారతభాగమునకు ఉద్యోగపర్వమను సార్థకమైన "పేరు "పెట్టంబడినద. దానినిబట్టియే తికుపతికవులీ నాటకమునకు బాండవో దో్యోగమన నామకరణము గావించిరి పొండవ కౌఠవుఠిరువురును యుద్దోద్యోగ మొనరించినను సంధిక్రై యుద్యోగము కావించిన వారు పొండవులే. అది దుర్యోధనుని జాద్ద *ష్టిముచే నివృలమై పోయినది. కవులు దీని నూరక యుద్యోగమనక పాండవోదోగ్థగమనుట అందు చేతనే కావచ్చును. వారీ నాటకమును పంచమాంకముతో ముగించి ష్టాంకమును దగువాతి విజయనాటకమున( "జేర్చి యుండినచో వస్తు సంవిధానము మటింత యుచిత తరమై యొప్పియుంజెడిది. ఏలయన

యుద్ధ“ “నకుల గా సందిగాని చేరుంబడిన యుదో్యోగమం“యు బంచమాంక ము తోడనే సరిసమా ప్లిచెందినది. మషఘ్టా..కమున నిజవ: గా యుద్ధమారంభము కాకపోయినను ఆరెండు వథముల వారు యుద్ధము నకు సిద్ధుల యుండిరి. ఇందలి కథాంళము భారతమున నుద్య్యోగ పర్వమందు.గాక భీష్మ పర్వారంభమున నున్నది.

ఉద్యోగపర్వ [పధమాశ్వాసమున శల్యుండు. సేనాసమేతుండ్రై పొండవుల కడ కరుగుచుండ దుర్య్యోధనుండతనికి సమృన్త సౌకర్యములు కలిగించి యతండు తనకమాత్యుడై. యుండునట్లు అంగీకరింపంలజేసిన వృత్రాంతమున్నది. తిరుపతి వేంకటకవులి విమయమును (బస్తావనలో నూ(ధారమారీమకంభాపణమున రమణీయముగా నూచించి ?డిచి వైచిరి. రాయబారము సందర్భమున జామదగ్న్య కణ్వనారదమును లుద్ధతి వనికి రాదని బోధించుచు దుర్యోధనునికి దంభోద్భవ గగుతస్త ద్లాలయనవ యయాతుల యుపాఖభ్యానము 'అెజింగొంచిరి. తిరుపతి వేంకటకవులు వానిని విడిచివై చి జమదగ్ని పలుకులలో వానిని నూచ్య మాతములు గావించిరి. మూలమున జాండవపక్షమందలి యేడ 'శౌహిణులకు( గౌరవపకమందలి పదునొకండ తూహిణులకు నాయకు లుగా నెవంవరు నియోగింపంబడిరో వివరింపంబడినది. ధృష్టద్యు మ్నభీష్కుల సేనాధిపత్యాభిమేక వృత్తాంతములు గూడ నందు విశదనుగా వర్ణింపబడినవి. వానినేకాక మూలమున నచ్చటచ్చటః గానిపించు పునరుక్తు లను నాటకకవులు విడిచివై చిర.

ఉదోోగపర్వమున కృష్ణు) రాయబారమునకు ముందు (దుపద పురోహితుని రాయబారమను, సంజయుని రాయభబారమును గలవు. తిరుపతివే కటకవులు నాటకారంభమున “మ్రపదుని పంపు నం జనె పురోహితుండని" జర్జుకునిచే (ద్రుపద ప్పరోహితదౌత్యమును, ద్వితీయాంకమున (చౌావదీ “లన్హుల 'లుకుకలో “ంజయుని గారు

క!

జారమ:ను స్వల్పమగా నూచించి యు-డిరి. అపధానమై వురో హితుని రాయబారమును నూచ్యమా|తము కావించినష | బధాన మును రాజనీతి చెారంధర బ్రమున కాలవాలమునునై న సంజయుని రాయభబారమును వారొకయంకమున వ త్రొచి యుండవలసినది.

మూలమునంగర్జుని యథన్ర్రుసన్యాస వృత్తాంతము. ద్వితీయ. చతుర్ధాశ్వాసములు. లెండింటనున్నది. తిరుపతి వేంకటకవులు పంచ మాంకమున ఫీమ్ముండు కర్దునర్ణరధులలోజేర్చిన సందర్భమున నతండు కోపించి “వీంజెట్టిండ్రైన నగు నీపోండిమి యాలమున నడంగి పోవుదనుక పోశాడుటకు రాండునీపస చూడం గలరు పీరులెల్ల కళూరమ్మన్యా” అని పల్కి యణన్త్ర సన్యాసము కావించినట్లు 'తల్పియుఎడిరి, పునరు క్తి తొలంగించి వారీ విషయము నీ సందర్భమున చెప్పుటయే యుచిత తరముగా నున్నది, భారతమున రుక్టివృతాంతము ను“బాకుని రాయ. బారమునకు ముందు వర్ష్మింపంబడినపి. నాటకముననది ఉలూకుని రాయబార్యమైన పిమ్ముట చెప్పంబడినది. అసలు రుక్మి వృత్తాంతమును. బూూర్తిగా విడిచ్చివై చినను నాటకకళా[కమమున శెట్టి భంగమును: గలుగదు. కాని కొంచెము వోస్యరనమున కవకాశము గలిగించి సామాజికుల నలరించుటకును, ఖీమునికి గురువైన బలరాముని! 'యెడ భక్తి నూచించుటకును నాటకకవులు చానిని విడువక వరించి యుండిరి. మూలమున దురోళ్టధనుండు జనార్థనుని బంధింప నుర్దే ఇించిన వృత్తాంతమును ముదే ఖీష్మునితోం జెప్పినట్లున్నది. ఇట్లు: దానిని ము దుగాంజెష్పుట నాటకానుర క్ష్రికి భంగకరముగ నుండునను. నుద్దేశముతో నాటకకవులు దానిరి విడిచి తృతీయాంకమున దుర్యోధ నాదులు కృష్ణుని బంధింప బోవుటయుం గృష్టుండు విశ్వరూపము (పదిర్భించుటయు వర్షించిరి,

మూలమున స్వల్పముగా నున్న భాగములను సంభాషణ చాతు ర్యముచేంబెచి తిరుసతి వేంకటకవులు నాటకాను ర క్తిని *పంపొందిం:

చుటక్షై యత్నించి యుండిరి. క్చృమ్టుండు కపటని ద నభినయించు చుండ దుర్యోధనార్జునులు సావోయ్యార్హులె యరుగుటు, కృష్ణుండు 'సైన్యవిభాగము. కావించి చిన్న వాడంగుటచే నర్జునునకుందొలుత. గోరుకొను నవకాళశ మొసంగుట, ద్వితీయాంకమున భీముండు శాంతి వచనములు వల్కినప్పుడు కృష్ణుండాతని మనమునంగోపము రగుల్కొ_ అలుపుట, కృష్ణునిరాయవారపు వృత్తాంతము, తృతీయాశ్వాసమున కర్దుండు భీవ్మ దోణులను గేలిచేసిన సందర్భమున నళ్వజ్టామకును గర్భ వికర్ణులకును జరిగిన వాగ్వివాదను, మున్నగునవి యిందుకు నిదర్శ నములు. జాబాలి (వవేశనమును, నతండు “*ఒక్కు-ని జంపునంచు పురుహూతు(డొసంగిన శక్తి ఫల్లునుండొక్కండు దక్క దక్కుగల "యోధుల నొక్కానిం జంపుంగాక” యనియు, నాగా(న్తుము గుటి దప్పుంగాక యనియు, శపించుటయు. తిరుపతికవులు కల్పిం చిన విషయములు. కుంతి పంచపొాండవులనుమూట వేబుచేయవలద నియే కాక యువపాండవులేవురివె (గూడ దయయుంచవలెనని కర్దుని "వేడి యాతని వలన వాగ్దానమును (గహించినట్లు నాటకమున నున్నది. ఇది భారతమున లేదు,

తికుపతి వేంకటకవుల భారతనాటక (పచారమునకు సులభనుందర మును భావ గంభీరమును నాటకోచితమునునై న వారి పద్య రచనా (పౌఢిమ 'యెనలేని దోపహూద మొనంగి యుండుట నిర్వివాదమెన విషయము వాకముద్యోగమునంగొన్ని చోట్ల తిక్కన భావములనే (గహించినను బెక్కుచోట్ల సొంత భావములతోంగూడిన రమణియము లైన పద్యములను రచించియుండిరి. అవియు సర్వవిధముల భారత వద్యములతో పోలియుండుట తికుపతికవుల పద్ధరచనా పరిణతికి తార్కాణవి. “అదిగో ద్వారక_నందకుమారయుద్ధమున-ఉన్నది పుష్టి.నానవులకో యదుభూవమణ- ఐనను పోయిరఠరావలయు వా న్తినకు_ భీకరమై యగాధమయి - సేవాధర్థుము సూతధర్భమును-భెల్లి యొ

వెళల్లకో- జెండావ్రై కపిరాపాం అర్జుకుండన్న చో శిన్సని-చంెెడి బాండు కాండొకండు- మున్నగు పద్యముఠిందుకు నిదర్శనములు. ద్వితీ యయహాంకమున భారవి కిరాజార్జునీయము అందలి శ్లోకముల యనువాద ములు కొన్ని గోచరించును. “మోదకులు కౌరవులు నీతిదూరు లనుచు, మానహోనికి సమ్మతింపరు మవెతుగలు, సాల్లువయోధులో యనంగ, బరువుమోయంగలేని దుర్చలులు, మున్నగు పద్యములు భారవి జ్లోడముల కనువాదములయ్య్యు సందర్శోచితములును నరస ములునైై యింపునింపు చున్నవి.

పాండవోద్యోగ మందలి (పథాన రసముత్సావా స్థాయికమైన పేరము. తొలుత సంధి నసంఘటనము సనెడను, దరువాత యుద్దము ఇశెడను బాండవ్లులు (వదర్శించిన యుళత్సాహూ మిందు£జక ఫాగా వరి 0౦వ బడినది. రొద కరుణ కాంత వోసాద్భుతరసము. లిందంగముల గాం బోషింపంబడినవి, [వస్తావనలో ఫర్టింపంబడిన శరదృశువు నాటకము నందలి వీరరస్మప్రాధాన్యమును మొదట నే నూచించుచున్నది. కృష్ణుండు వశ్వురూపమును (బడర్శించినఘట్ట మద్భుతరనమున కాలచాల్టమై యా మహాత్ముని డివ్యత్వమవా త్ర్వముల 1పకటము చేయుచున్నది. థీముని మనసునంగోపము రగుల్కొల్పుటనక్షై కృమ్ణుడాతనితో: గావిం చిన సంభావణమొకవంక నత్యంత చమత్కారమునకును ఇంకొెకవంక వోస్యమునకును దార్కా”మై 'యొష్పుచున్నది. చివవియంకమున కృష్ణుండర్జుడునకు గీళాసారమువదేశిచుట కాంత రసహ్మ్కోరక మె యున్నది,

తిరుపతికవులీనాటకమున పా్యతపోపణమునందు [వదర్శించిన 'జేర్చు [పళంసాప్యాతముగా. నున్నడి. వారు కృష్ణుని రాజనీతి 'చొరంధర్య భ _కరతణ పరాయణతలను, ధర్మజుని నత్త్వగుణ గురు ఖ క్షి విశేషములను, ఖీముని యమాలయిక కోపమును, అర్జునుని

7కు

మవోపర్యాకమమును, గవల నిమ్మ: ట సంభామణశీలమ. ను, దుర్యోధ- నుని దుఠఖిమానదురహంకారములను, ధృశరాష్ట్రిని సుతవళంగ తత్వమును, (దోణభీష్మ విదురాదుల ధగ్ముపకపాతముశు, గర్దం రాజభక్తి జ్స్‌వా ధర్మతత్పరతలను, ఉలూక రుక్కుల అల్పత్వమును, అశ్వష్ఞామ పితృభక్తి రాజన (పవృత్తులను, నారదాది మవార్డుల విశ్వ శేయ:కాంకును జక్కగా వెల్లడించియున్నారు. నకులుడు నాటకమున భారతమునవలి తటస్టుండు గాక తన భావమును జంకు కొంకు లేక చెప్పుట యందు సవాదేవుని కన్నవలనే యున్నాడు. కర్ణుండు దుర్యోధనుని యందలి మెతి చేంగొన్ని యసందర్భవచన ముల. పల్కినను యుక్తాయుక్త విచడణుడుగను గుకుభక్తు ండుగను గోచరించుచున్నా డు. కుంతీకృష్ణులతో (బసంగించునవ్పు డాశండు బల్కీన పల్కులను బరిశీలించినచో నీవిషయము సువ్య క్రముకాంగలదు. చతుర్ధాంకమున క ల్రమ్హునితో నతండు “అఖిల మెటిగియుంవార్జుల ననఘ మతుల నట్లు సభనాండు శేంయూలఅనాడు కెల్లి నలనుయోధను (వియ మున కది తలంపువచ్చి సామనమప్పుడస్టవిచ్చిపాగులు" నని చెప్పుట యాశ్రని యంత_స్త తత్త్వమును జక్కగాం(బకటించుచున్నది. కుంతియెడ నాతనికి భక్తి గారవము. లుండినను “ఇంచుక యైన లోంగరుణ'నెంచక కన్న కుమారు గంగకర్చించిన గొడ్డు గాల విం (బేముడి యెక్కడి. దమ్మనీకు' నని యతండామె నిమ్మరుణత్వమును నిశితముగా నిర సించి యున్నాడు. [పథమాంకమ.న నర్జున దుర్యోధమల మన_న్త త్త, ములందలి తారతమ్యము 'లెస్బగా నిరూపింవంబడినది.

ఇందలి కథ పౌరాణిక మగుటచే నొండు ఆరెండు చోట్ల నతిగోక విషయములను | బదక్శింపక తప్పినది కామ. విశ్వరూపసందళ్థునము, నూర్యుండు కర్ణుండు "కౌంతేయుంజేయని సాత్యమొపంగుట, దృష్ణుండు ధృశరాష్ట్ర్రని! దృష్టిభాగ్య మొపంగుబ, మున్నగున విందుకు నిద ర్థనములు, నాందీ పద్యము నందును ]పస్తావనన యందుకు వస్తు నిజ్హే.

శము చక్కగా నిర్వహింపబడిననె. జవ్పుబందందు రాంబోవు పాతల 'వవేళశమును నిపుణముగా సూచించి యున్నారు కృృ్ణుని (వయా అాదులను జురోహిత తత్పు[తుల ద్వారా విమషంభమున సూచించు టయు. బంచమాంకారంభమున6: గౌరవ నభలో జరిగిన అర్ధర థమహో" దాది నిర్ణయము నొక్క పురుషునిచే సూచింపంజేయుటయు మిక్కిలి యు_క్ర్తముగానున్నవి. ఇతర పొండవనాటకము అందు కంకు నుద్యోగము నందలి సంఘటనము ఎక్కువ గంభఖీరమును సందర్భోచిత ములును నాటకానుకూలములునై యున్నవి. ద్వితీయాంక మందలి “అడుగు దాటరు పాండవు లన్న మాటకున్‌ " అనుచో అన్నమాట యను (వయోగము నందును, ద్వితీయాంకమున “న్య్యాయమార్షంబుూ వినని కర్ణ్మ్యతయము. గలుగువాండుగదా' యన సందర్భమునందలి కర్ణ తయమను (పయోగమును అర్భద్వయముతో6గూడి కవుల పాండి త్యమును నమయన్ఫూ ర్సిని చమత్కారమును (బకటించుచున్నలి.

పాండవవిజయ _ మెనిమిది యుఎకముల నాటకము. దీనిని మొదట తిరుపతిశా(స్తిగారు సంస్కృతమున (వాయనారంభించియు వేంకటళా(స్త్రిగారి (వేరణచే నాపయత్నము మాని తెనుగుననే రచించిరంట. 'వేంకటళా(స్త్రిగారు తొలుత తిరుపతిళా(స్త్రి గారు రచించిన "పెద్ద నాటకమును ఉదో్య్యోగ విజయములను నామములతో శెండుగా విభజించిన పిమ్మట నిందలి మొదటి యంకమును (గొ త్తగా కల్పించిరి. ఇందు భీష్యార్డున యుద్దము వర్ణింపం బడినది. భీష్ముని ధాటికాగ తేక కృష్ణుండు చ్మకమును "కలం బట్ట-ట, యర్హునుండు పొార్టించి కృష్ణుని మరల్ఫుట, అతండు శిఖండి నెదుటం బెట్టుకొని యుద్దము చేయుచుండం భీష్ముండ(్తు నన్యాసము కావించుట యిందలి విషయములు.

భీష్ముని అనంచరము "వేనాధిపత్యము వహించిన (దోణుడు ధర్మ గాజును (శాణములతోం బట్టి 'ఇెచ్చెదనని ( తినవట్టి పద్మవూ్య్యూహా

మును బన్నెను. అర్జునుడా సమయమున నంళ_ప్పకుల నెదిరించుట్నక్షై వెళ్లవలసి వచ్చెను. పద్భువ్య్యూపహామును భేదించు. శక్తి మణి యొవ్వ రికిని లేకుండుటచే ధరసరాజభిమన్యుని యుద్ధమొనరింపం బం వెను, అభిమన్యునికి దోడుగా నరుగుచుండిన థీమాదులకు వై ంధవుండు హర ద _త్తవర (పభావముచే నడ్డగించెను. అభిమన్యుం జేళాకియయ్యు అసఫమాన పరాక్రమమును [పదర్శించి "పెక్కుమందిని వధించి తాను నివాతు డయ్యెును. సంళ _ప్తకులతో పోరుట కరిగిన యర్జునుండు తిరిగి వచ్చి పు_తవధకుగారకుండైన సైంధవుని సూర్యాస్తమయము కాకుండ జం వెదనని ప్రతిజ్ఞ చేసి యట్లు గావించెను, దురోన్టిధనుని పోటు మాటలచే' (బేరితుండై న (దోణాచార్వ్యుం డపాండవము కావించెదనని శపథము చేసి దుర్నిరీథ్య పరాకమముతో యుద్దము చేయం గడం "గెను. వినంగూడని పల్కు విన్నచో న(స్త్రసన్యానము కావించిదననీి [దోణుండు పల్కి. యుండుటచే కృష్ణుండు అశ్వళ్ఞైమ చచ్చెనని చెప్పు టకు ధర్జురాజును పురిగొల్చెను. ధర్మ ళాజందు కంగీకరింప లేదు, మాయా నిపుణ అయిన హిడింబ ధరత్రరాజు వేషము వేసికొని అశని 'యెలుంగులో “అక్వళ్చాపూ హతః కుంజరః” అని పలికెను. అ మాట విని [దోణుడ(న్త్ర సన్యాసము కావించెను. ఆ సమయమున ధృష్టద్యు ముడు [దోణుని తల్మదుంచెను. (కద్దుండై న అశ్వళ్టాము నారాయణా (స్రుమును ప్రయోగింవ ర్బ్ణుండు పొండవాదులచే దానికి నమస్కాా శము చేయించెను,

(దోణ మరణానంతరము కర్షుండు సేనాపతి అయ్యను శల్య ఉజాతనికి సారధిగానుండి ధర్మరాజునకు వాగ్దానము చేసిన వకారమత నికి బిజిిమందు పోయసా'గెను. కర్టుడసమాన పరా కమము (పద చ్శించి ధర్మరాజును బరాభపించెను. కర్ణుంనిజంపకుండం దన నేమ మర యుటకై వచ్చిన ప్లార్టనులనుగాంచి ధర్భరాజు నిర్విణ్హునడ్రై యర్జును నధిజేపింఛి గాండివము కృష్ణుని చేతికిమ్మనెను. అంత ధర్మ

జార్జును లొండొెరుల దూపీంచుకొన నారంఖించిరి. అర్జునుండు ధర్మ 'రాజువై నుణుశ కృష్ణుండు ధర్మజుని గుణములు (వళంసించి యాతని నీవారించెను. అర్జునుడు అన్నగారిని దూషించినందులకు బశ్చా త్తప్పుడై. యాత్మహత్యకు( గడంగ క ఎక్షుడాతని ననునయిం చను. (క్రమముగా ధర్భుజార్జును లిరువురును (బనన్ను లై రి. అన్న యాళీస్సులను బొంది యర్జునుండు కృష్ణునితో యుద్దరంగమునకు వెడలెను. శావ్మగస్తుండగు కర్దుని రథము భూమిలోం (గ్రుంగెను. అర్జును డళతనిని వధించెను.

పందమంది కారవులలో దుర్యోధకుండొక్కాజే మిగిలెను. అతండు జల_న్తంభన విద్యచే ద్రై్వైపాయన [హదమున దాగి యుండెను. పొండ వులు కృష్ణునితో నచ్చటికేగి యాతని ననేక విధముల నుపొలంభించిరి. అభిమాన ధనుండగు దుర్యోధనుండు బయటికివచ్చి భీమునితో గదా యుద్దము గావించెను. తీర్టయా తకు బోయిన బలరాముండు కూడ. నరిగ నాసమయమునకు దిరిగి వచ్చి, ఖీముండు దుర్యోధనుని దొడల్నవె గొట్టుటచే గోపించి యాతనివై. దలపడెకు. కృష్ణుండాతని ననున యించి పంపివేసెను. కృష్ణదురోస్థధనులు నొండురుల పాప కృత్యముల నుగ్గడించి నిందించుకొనిరి. కృృముండు

నీ కర్చుంబున కెవరో

యీ కర్తలు, వాసుదేవుంజెవ్వంరొనర్పన్‌

బాకారి క్రైనంవావం

బాకారమునంగుల తయం బొనరించున్‌,. అని సమాధానము. చెప్పి పాండవులతో శిబిరముల _ కరి గెను, అశ్వత్థామ పొండవ వంశాంకురము లేకుండ నిర్మూలిం చెదనని దుక్యో ధనునికి వాగ్జానము చేని సౌప్తిక వధానంతరము ్రపాచార్యునితో

786 తిరిగి వచ్చెను. దుర్యోధనుడు వారియొద్ద నెలవు గైకొని, దరువాత యనువులం బాసెిను పొండవులకు విజయము లభించెను పాండవ విజయము నందలి _వధావ కథాంశము లివి. తిరువతి వేంకట కవులు మవోభారతమునందళి కథనే అనునరిం చినను నాటకో చిశముగా కొన్ని మార్చు చేర్పులు గావించిరి. భారశమందు -ధర్ము రాజు “అశ్వత్థామా వాతః కుంజరః' అలి పల్కుట వేదో విధ ముగ సమర్థించుట కవకాశమున్నను, అది యాతని శీలమునకు గళంక మనియే చెప్పవలెను. తిరుపతి కవులు నాటకమున ధర్మరాజు కృష్ణుడెంతగా పుఠిగొల్పినను అనత్యమాడుట కంగీకరింప లేదనియు, మాయా కుళలురాలై న హిడింబ ధర్ముజునెలుంగుతో నా మాటలు వళ్కెాననియు రచించి కార్టి సాఫల్యమును కలిగించుకుకాక, ధర్మజు ననత్య దోమము నుండియు గురుదోహాసరాధమునుండియు ర&&ంచి యున్నారు. ఈ కల్పనము శాకుంతలమున దూర్వానుని శాపము దుష్యంతుని శీలమునకు వలె నిందు ధర్మజుని శీలమున కెంతో వన్నె కలిగించు చున్నది. కధా విషయమున తిరుపతికవులీ నాటకమున కావించిన (ప్రధానమైన మార్ప్చిదియే. యుద్ధమును రంగమున (వదర్శింపరాదని (పాచ్యలాతణికులు నిపేధించిరి.. పొండవవిజయమంతయు యుద్ధమయమెన కళా భాగముతోం గూడి యున్నది. _ తిరుపతి వేంకటకవులు యుద్ధపంచ కము నందలి రసవద్దృట్టములనే ొన్నుకొని ఇందు [వపంచించి యున్నారు. అయినను వెక్కుచోట్ల పలువురు. వీరుల యుద్ధమును వర్ణింప వలసిన యక్క అకలిగినది. అట్టి వర్ష నల్నక్తె వారు చూళికాదు లగు నూచ్యార్థ సూచకములను నిపుణముగా వాడి యున్నారు, ఆజని తోతునీటి కొలనక్కట పూచిన తమ్మికిన్‌ విధి [వేరణ రాలిపోయినవి శేకులు తొంబఏ తొమ్మిదింక నా

నీరజమందుః దామిగులునే యొక శేకటు లుంజెటబోయలం

కారము లౌనె యాకొలను గాని నరోజము గాని ఖూమికిన్‌. అను చూళిక తొంబది తొమ్మిది మంది. కౌరవులు నివాతులు కాగా దుర్యోధను. డొక్కజే శేషించి యుంజెనను విషయమునెంతో యద్భుతముగను, భావగంఖీరమ.గను, సూచించు చున్నది. కొన్ని చోట్ల తిరుపతివేంళటకవులు కరండకుండు, బకోటకుండు, యుయు త్సుండు మున్నగు వారిచే కథన రూపముగా యుర్ధవర్ణ నములను వెల యించిరి. (పదర్శించుసమయమున నిట్టివి విసువు కల్పించుటలో ననత్యము లేదు, అందుచేతనే యిట్టి భాగములు కొన్ని (ప్రదర్శనము -లందు పరిహవృాతములగు చున్నవి. కొన్నిచోట్ల నిట్టివి (పదర్శింపవలసి వచ్చినను, ముందువెనుకల నుండు రసవత్సన్ని వేళములు సహృదయు అను వీర రసమున ముంభెత్తు చుండుటచే వాని ప్రభావమున వీనియందలి శుమ్య్ముత మఖుగు పలుపం బడుచున్నది. ఈ కారణము. చే విజయమున నున్న నూచ్య వస్తు నూచనల జాహుళ్యము రసమునకు భంగము కఠిగించి యుండలేదు,

ఉదోగ్థిగమున వలెనే విజయమున(గూడ తికుుపతికవులు (వద శర్చించిన రసపా[తపోషణ చాతుర్యమనన్య సామాన్యమై యలరారు చున్నది. వారు. ధర్మజుని లోకజ్హ తా ధర్శుపరాయణత్వనులను, (శ్రీకృష్ణుని రాజనీతి చతురత్వమును, దుర్యోధనుని యభిమానా వాంళారములను, భీష్ముని భక్తి పర్మాకముములను, కర్ణ ,దోణాదుల యసాధారణ వి[కమమును, బలరాముని దుర్యోధన పడపాతమును, అభిమన్యుని యతిలోక ధైర్య సావాసములను చక్కగా వర్షించి యుండిరి. విజయమున | పధానరసము వీరమే, డానికి కరుణాదులు అంగములుగ వర్మింపంబడినవి. ద్వితీయ తృతీయాంకములందు యుద్ద పేరులు కెరలో నుండి కావించు (పలిజ్హ లను విశ్వావస్వాదులచే నఖి

80 నందింపంజేసి కవులు వీరరసొస్వాదమునకు దోవాదము కల్పించినారు. అర్జునుండు ధర్ముజు నుపాలంభించిన ఘట్టముకు, కర్ణ్యవధ ఘట్టమును, జివర జలన్తంభన_ విద్యచే దాగిన దుర్యోధనుడు వైటికరుదెంచి ఫీమునితో యుద్ధ మొనరింప సిద్ధమగు ఘట్టమును అత్యంత కౌళల ముళో వర్జ్మింపంబడినవి. చచ్చిరి సోదరుల్‌, సుళులు చచ్చిరి, చచ్చిరి రాజులెల్లి నీ కచ్చెకు మూలకందమగు కర్దుండు మామయుంజచ్చి, రిగతిన్‌ బచ్చని కొంప మాపితివి బాపురే! శారవనాథ! నీ సగం, బిచ్చెద జీవిజేచ్చ కలదేని బయల్పడుమయ్య (గకుూనన్‌ ం అను పద్యము ధర్భుజుని ధర్హైుపరాయణతనే కాక, యుపొలంభన నై పుణ్యమును గూడ చక్కగా నూచించు చున్నది. అభిమన్యువధా నంతరము ధర్ముజార్జునులు విలపించిన నన్ని వశము కరుణ రస నము (దము. అచ్చటి వద్యము౭ను వినునప్పుజెంత కరిన చిత్తులకై న కన్నీ రు మున్నీరుగా. గారక మానదు ధర్ముజుడభిమనుష్టని యుద్దమునకు వంపుచు; దగ్గణ లేరు మామయును దండ్రియు, (దోణునితోడి పోరుకాం దగ్గది, భార్య గర్భవతి, తల్లి సుభ్మద తశ్వదేకపుత, నీ వగస్గె నిరంకుళంబు, పసిపాపవు, పొపులువారు, మేనికిన్‌ గగ్గురుపాటు పుస్టైంగొడుకా! నిను యుద్ధము "సీయంబంపగన్‌. అని దుఃఖించిన వద్యము. వినునప్పుడు (శ్రోతలకుంగూడ గగ్గురు

లొ పొటు పుట్టక మానదు. ఫీష్ముండెంత. వీరుడో అంత మహాభక్తుడు. అతనికి కృష్ణుని యెడగల భక్తి భావము నిరతిళయమమునట్టిది. [వథ మాంకమున నాతండు క్ఫృమ్టుని న్తుతించు పద్యములాతని భక్తి భావమును (వకటించుచు కాంతకసమున కాకరముల్లై యున్నవి,

81 ఇట్లీ విజయమున నా యా సందర్భము అందు రౌద, వీభత్స భయాన: కాదులు కూడ చక్కగా పోషింవంబడినవి. ఉదో్యోగమునందు వలెనే విజయమున కూడ నాయా సందళ్ళు

ములందు రచింపంబడిన పద్యములు నులభములయ్యు కళ క్తి మంతములై. మిక్కిలి యింపు నింపు చున్నవి. కొన్ని పద్యములు భారతమునందలి పద్యములకు కూడ వన్నె పెట్టుచున్న వనుటలో నతిశళయో క్రి యుండదు. "వెనుగదంబూని శత్రువుల విప్పి యొనర్చుట తస్ప 'ఇెన్నండున్‌-గాసిలి యుండియుక్‌. గరుడు గట్టిన వెత్తుటిలోనర్యాణ మున్‌ బాసియు వాని కాంతి కనుమాయదు_ అనృ్ఫతములాడంగూడ దను నంతవిచేకము లేకకాదు-సమరము నందు శత్రువులంజంపక, ఇతు: లచేతంజాక--కొడుకుల నిర్వురం గనియె గొంతిమమున్‌ బయికాను పక్కటా_ఇంటికిటోద మేల పదునెన్మిదినాళ్ళు గతించె ఫీరికెన్‌ గంబికి నిదలేదు-ఆతండనేక యుద్దముల నారియు తేరిన వృద్ధమూ ర్వి- వందిమాగధులు క్రై వారంబు 'సేయకున్నా కేల నీరజనాథనేండు-హరి సారధ్యము అేదు లేవకట దివ్యాశ్వంబులు'” మున్నగు పద్యములు భావగంఖీరములైై అత్యంత రసవంతములుగా నున్నవి. భీముడు దుళ్శాసు నుని రొమ్ము (బ్రద్దలు చేసి రక్తము (తాగు సందర్భమున,

అక్కనుమీఅకాజసుతు నంతలు చేసిన వాని వదమున్‌

"జెక్కాలు చేసినన్‌ వగవంజెల్సిదు కాని తదీయ మాంసమున్‌.

గుక్కలు నక్కలున్‌ దినవు, |[క్రోలరు నిక్కము వాని రక్తమున్‌

రక్కాసుక్లైన నీ వెటులు (శావెద చేవము లేక తమ్ముడా! అని ధర్ముళాజన్న పద్యము. ధర్ముజ దుళ్ళాసనుల శీలముల నెంళో నివుణముగా విశదీకరించుచున్నది.. తిరువతీ కవుల వద్యముల కున్న నాటకో చితత్వ మనన్య సాధారణమైనది. ఆదియే వారి ఉద్యోగ విజయముల. కెనలేని శోభచేకూర్చినది.

విజయమున శిరుపతి వేంకట కవులు సంభావమణములను చక్కగా సాగించిరి. అచ్చటచ్చట వారు కావించిన పాతపవేళశ నూచనలును, భవిష్యదర్భనూచనలును, మనోవహారములుగా నున్నవి, అభిమన్యుండు యుద్దమున కరుగుచుండగా ధర్ముజుండు “నీక విజయంబు సుమి సుభఛా కుమార” యను నాశీర్వాదమే యమంగళమును స్ఫురింపం జేసి ఫావి కథను ధ్వనింపంజేయుచున్నది నీకు-[-అవనీక, అని యొక అర్థమును, నీకు .1- అపజయంబు, అని ఇంకొక యరమును (గ్రహింపవలయును. తిరుపతి చేంకటకవుల [పతిథ [పధానముగా 1పాబంధిక మే అయ్యునూ, వారుదోనగ విజయములలో.6 బదర్శిం చిన నాటకీయ కళాకెళలము అవతిమానమైనట్టిది. అందుచేశనే యా నాటకము లాం[ధ వాజ్టియమున కలంకారములై. బహువారములు 1వదర్శితములగుచు, బహుసహ[సముల రసజ్ఞుల నలరించుచున్నవి. వారి రూ శెండు నాటకములాంధ దేళమునందలి రెండు మూడు వందల కుటుంబముల కిప్పటికిని జీవనోపాధికల్లించుచుండుట వాని యపూర్వ విశిష్టతా సౌందర్యములకు తార్కాణము,

పొండవాశ్వ మేధను పొండవనాటకములలో.జివరిది. అశ్వళ్టామ యుపపాొండవాదులను సంవారించి య(న్ర్రృవన్యాసము కావించుట, (బహ్ముశిరోనామకా (స్రు,ప యోగము, శిరోమణి[గహణము, (స్రీవర్వ వృత్తాంతము, కర్ణుడు 'కాంతేయుండని యెరిగి ధర్మరాజు దుఃఖం చుట, ఖీష్ముని మరణము, గంగాశావము, అర్జునుండు యాగాళ్వ ముతో నరుగుట, బ[కువావానార్జునుల యుద్ధము, అశ్వ మేధయాగ నిర్వవాణము, అనున వీనాటకమునందలి (వధానాంశములు, మొ త్తము భారతమందలి ముఖ్యకథా భాగములన్నియు. దమ నాటకములలో స్పృశింపం బడవలెనను నుద్ధేశమున(గవులు నొటక నామముతో సంబంధములేని వృత్తాంతములు గూడంగొన్ని యిందు జొప్పించి యున్నారు. ఇందలి మొదటి మూండంకములందలి కథ యట్టిదే.

83 వారీ నాటక కథను వివరించునప్పుడు (ప్రధానముగా భారతమునే మూలముగా (గహించినను ఒండు "కెండుచోట్ల జెమిని భారతకథా విధానమును గూడ ననుసరించినారు. యుద్ధమును మరణమును రంగమున (వదర్శించుట లకథణ విరుద్ధమగుటచే కవులు ధీష్థు నిర్యా అణమును విధురక ఛమ్షుల సంభావమణము మూలమునను, బభువాహ నార్జునుల యుద్ధము నంతర్నాటకము మూలమునను వివరించిరి. సంస్కృతమున నుత్తరరామచరిత జాలరామాయణాదులం దంత కర్నాటక (ప్రయోగము కలదు. వాని ననుసరించియే తిరుసతికవు లిం దంతర్నాటకమును రచించిరి. దిని వలన సూచ్యుము కావలసిన వస్తువును స్మకమముగా (బదర్శించుటకును, ధర్మజుని (భాతృ(పేమను వర్జించుబకును అవకాళము కలిగినది, అంతర్నాటక (పదర్శన సమయ మున భీముండన్న ““ఓరీ! పండితమ్యున్యా ! సూూతధారా! ఇట్టి దుష్ట నాటకము నెట్లు (వదర్శించితివిఠా'! అను వాకస్థము వలన నాటకము లను విపూాదాంతములు కావించుట లతణు విరుద్ధమను తిరుపతి కవుల యభిపాయము వ్య్థ_క్తమగుచున్నది. ఫీమ్మ మరణానంతరము గంగా జేవి 'వవేశించి పుుతళోకాతురయొ విలపించి యర్జునుని శిరమచిర కాలముననే (తెళ్ళంగలదని శాప మొసం గెను, తరువాత వ్యాసక అప్తుళ [వబోధముచే నూరట ఇెంది యర్జునుండు మరల (బదుకునని కాపాం తము నను[గహించెను. పిమ్మట నామె యళశ్వమేధయాగ మొనరింపు మని ధర్మజున కుపదేశించెను. వ్యాసుడే ధర్మజుని అశ్వ మేధయాగా చరణమునకు €1బేశేపించినట్లు భారతమునందున్నది. గంగ యర్జునుని శపించిన వృత్తాంతము జై మిని భారతము నుండి (గహింపంబడినది. ఈ శాప మంతర్న్నాటకమున యథార్థమైనది. ధర్ముజుండు కర్ణ చరిత "ెరింగి విలపించిన ఘట్టమున నాతని యుదాత్తతయు (భాత్ళ్మపేమ యు సువ్య_క్తములగు చున్నవి. (స్రీ పర్వవృత్తాంతమునకు నాటక రూపమని చెప్పందగిన ద్వితీియాంకము కరుణరసమయము గానున్నది.

విజయమున శిరుపతి వేంకట కవులు సంథధాషణములను చక్కగా సాగించిరి. అచ్చటచ్చట ఇారు కావించిన ప్మాత్మపవేళ నూచనలును, భవిష్యడర్భసూచనలును, మనోవారములుగా నున్నవి. అభిమన్యుండు యుదమున కరుగుచుండగా ధర్భుజుండు ““నీక విజయంబు నుమి సుళ(ద్రా కుమ+ర” యను నాశీర్వాదమే యమంగళమును స్ఫురింపం జేసి భావి కథను ధ్వనింపంజేయుచున్నది నీకు-.-అ=నీక, అని యొక అర్థమును, నీకు .- అవజయంబు, అని ఇంకొక యర్ధమును (గ్రహింపవలయును. తిరుపతి వేంక టకవుల (ప్రతిభ (ప్రధానముగా 1పాబంధిక మే అయ్యునూ, వారుద్యోగ విజయములలో | బదర్శిం చిన నాటకీయ కళాకాళలము అపతిమానమైనట్టిది. అందుచేతనే యా నాటకము లాంధధ వాజ్యాయమున కలంకారములై_ బవాుచవారములు 1వదర్శితములగుచు, బహుసహసముల రసజ్ఞుల నలరించుచున్నవి. వారి యీ *ండు నాటకములాం ధ 'దేశమునందలి లండు మూడు వందల కుటుంబముల కిప్పటికిని ఉవనోపాధిక ల్షించుచుండుట వాని యపూర్వ విశష్టళా సౌందర్యములకు అార్కాణము.

పాండవాశ్వ మేధము పొండవనాటకములలో(జివరిది. అళ్వజ్ఞామ యుపపొండవాదులను సంవారించి య;నస్త్రసన్యాసము కావించుట, (బవ్మాశిరో నామకా న్త్ర[ప యోగము, శిరోమణి[గవాణము,_ (స్ర్రీవర్వ వృత్తాంతము, కర్ణుండు "కాంజేయుండని యొరిగి ధర్మరాజు దుఃఖం చుట, ఖీష్ముని మరణము, గంగాశాపము, అర్జునుండు యాగాళ్వ ముతో నరుగుట, బ(భువావానార్జునుల యుద్దము, అశ్వ మేధయాగ నిర్వవాణము, అనున పీనాటకమునందలి [పధానాంశములు. మొ త్తము భారతమందలి ముఖ్యకథా ఖాగములన్నియు. దమ నాటకములలో స్పృళింపం బడనలెనను నుభ్దేశమునంగవులు నాటక నామముతో సంబంధములేని వృత్తాంతములు గూడ6గొన్ని యిందు జొప్పించి యున్నారు. ఇందలి మొదటి మూః:డంకములందలి కథ యట్టిదే.

83 వారీ నాటక కథను వివరించునప్పుడు (వధానముగా భారతమునే మూలముగా (గహించినను జండు "కెండుచొట్ల జెమిని భారతకథా విధానమును గూడ ననుసరించినారు. యుద్ధమును మరణమును రంగమున '(వ్రదర్శించుట లక్షణ విరుద్దమగుటచే కవులు భీసు నిర్యా ణమును విధురక ఇక్షుల సంభావణము మూలఅమునను, బ(భువాహ నార్జునుల యుద్ధము నంతర్నాటకము మూలమునను వివరించిరి. సంస్కృతమున ను _తరరామచరిత జాలరామాయణాదులం దంత ర్నాటక (పయోగము కలదు. వాని ననుసరించియే తిరుపతికవు లిం దంతర్నాటకమును రచించిరి. దిని వలన సూచ్యుము కావలసిన వస్తువును స్మకమముగా (బదర్శించుటకును, ధర్మజుని (భాతృ(ేమను వర్జించుబకును అవకాళము కలిగినది. అంతర్నాటక (_వదర్శన సమయ మున భీముండన్న ““ఓరి! పండితమ్షైన్యా | న్యూతధారా! ఇట్టి దుష్ట నాటకము నెట్లు వదర్శించితివిరా ' అను వాక వ్టము వలన నాటకము లను విపూదాంతములు కావించుట లతణ పిరుద్ధమను తిరుపతి కవల యభిప్రాయము వ్య _క్తమగుచున్నది. భీమ్మమరణానంతరము గంగా జేవి (ప్రవేశించి పుతళోకాతురయొ విలపించి యడ్జునుని శిరమచిర కాలముననే (తెళ్ళంగలదని శావ మొసం గెను. తరువాత వ్యాసకృృమ్ణుల (పబోధముచే నూరట చెంది యర్జును;డు మరల (బదుకునని శాపాం తము నన్నుగహించెను. పిమ్మట నామె యశ్వమేధయాగ మొనరింపు మని ధర్మజున కుపబేశించెను. వ్యాసుండే ధర్మజుని అళ్వ మేధయాగా చరణమునకు 61బేశేపించినట్లు భారతమునందున్నది. గంగ యర్జునుని శపించిన వృత్తాంతము జైమిని భారతము నుండి (గ్రహింపంబడినది. ఈ శాప మంతర్నాటకమున యథార్థమైనది, ధర్మజుడు కర్ణచర్మిత "నెరింగి విలపించిన ఘట్టమున నాతని యుడాత్తతయు (థాత్ళపేమ యు నువ్య_క్తములగు చున్నవి. స్త్రీ పర్వవృత్తాంతమునకు నాటక రూపమని చెప్పందగిన ద్వితీయాంకము కరుణరసమయము గానున్నది,

ఈ నాటకమునందలి [పధానరసము. వీరము. కరుణరౌ[ దాద్భుతము లంగములు యాగాశ్వమును రాజుఅలెవరై న నిరోధించినచో వారిని 'జెదరించియు, సంహారింపవలదని యర్జునుని కుపదేశము కావించుటలో ధర్మజుని ధిరోదా_త్తతయు, నహింసాత_త్త్వమును చక్కగా సువ్యక్త

ములగు చున్నవి, ఇతర పౌరాణిక నాటకములు తిరుపతి వేంకటకవులు చేవీ భాగవతపు రాణమును చంపూకావ్య ముగా నాం(ధీకరించియుండిరి. ఆట్లాం[ధీకరించు సందర్భమున( దమ. మనసులకు నచ్చిన కొన్ని యుపొఖ్యానములను నాటకములుగా రచించి యుండిరి. అట్టి వానిలో సుకన్య యొకటి. ఈ కథ భారత థాగవతములందుంగూడ నున్నది. తిరుపతికవులు వృద్ధులకుంగన్య సీరాదనియును, పరార్ధపఠరాయణులు స్వసుఖము నభిలషింపరని యును, పత్మివతలు మాననీయలనియును, పరకాంతాన క్తి పరాభవ కరమనియు, బహ్ముతేజము దురుద్దరమనియును, జేవి తన్ను సేవించు వారిని కరుణాళు వై రతించుననియు.దెల్పుట క సుకన్యనాటకమును. రచించిరి, సుకన్య చెలికత్తై లతో వివోరమునకరిగి చ్యవనుని కన్నులు పొడచుట మొదలుకొని చ్యవనుండశ్వినీ దేవతలకు యజ్ఞ్ఞమున వావి. ర్యాగము కల్పించుట వరకును గల కథ యిందు వర్ష్మింపంబడినది. చ్యవనుని శాసనము వలన రాజువకును (పజలకును మలమూ త నిరో ఛము కలఠిగ7నని మూలము నందుండ నాటకమున వారికి శీతాధిక్య ముచే నవయవములు, _న్తబ్బముకై. పోవు రుగ్భుత కలిగెనని చెప్పం బడినది. ఇళ్లు కొచిత్యమునక్తై,. కవులు మరికొన్ని మార్ప్చులుకూడ గావించిరి, వారిందు శర్యాతి భార్య, నారదుండ్పు మంత్రి, చెలికత్తెలు మున్నగు వారిని (కొత్తగా (వవేళపెట్టిరి. ఈ నాటకమున 'దేపీమావో తృ్యమును డేవీ భక్తి మషిమయు న. తర్వాపూనులుగా (పవహించు.

గ్‌5్‌

చున్నవి. ఇందు సుకన్య పాత్మివత్యపరమావధిగా వర్ష ంపంబడినది. ఇందలి (ప్రధాన రసము ధర్మవీరము, కరుణవోన్య శాదములును' వ్యుంగా రాభాసమును అంగములు. కనవ్పలిందెడనెడ దేపీబాగవతము నందలి పద్యముబ'నే వాడియుండిరి. [పజలు నగరవై ద్యులేవోళకాన్ని నీళ్ళిచ్చి పొమ్మున్నారని చెప్పుచోట వై ద్యుల విమర్శ కలదు. పన్ను అను వృద్ధి చేయుటయే (వజాతోభమునకు ముఖ్య పౌతువని కవులు శర్యాతి ముఖమున వెళ్ల డించిరి. పౌరాణిక కథలోయూడ నవకా శము కల్పించుకొని సమకాలిక సంఘ _ దుఠరాచారముల విమర్శించు టలా* కవుల [వతిభావిశేవము గోచరమగుచున్నది

అనర్జ నారద మాజుంకముల నాటకము. ఇందలి కథ యును జేవీ భాగవతము నుండియే (గహింపంజడినం. వైకుంఠమున తన్ను దర్శింప వచ్చిన నారదునకు విష్ణువు మాయాస్వరూపమును జూపం దలంచుట లూ నాటక కథకు వీజము నారదుడు సౌభాగ్యనుంద 8మొ శాలధ్వజుని వరించుట, అతనితో దాంపత్య జీవితమును గడు పుట ఆను నంశములు ద్వితీయకృతీయాంకములందును, అతండు సృంజయ రాజకుమారిమైన మద మంతిని వివాహామాడి. చివరికి తుంబుకుశాపము నుండి ప్‌ముక్తు ఇడగుట చివరి మూడంకములందును వర్ణి "బడినది. తీ రూపమందంగనే పూగ్వస్మ బతీని గోళ్పోయిన నారదుని విభ్రమాశ్చర్యములను వర్ణించు. స్వగతము. దీర్ధృమయ్యు రవణీయముగ నున్నది. శెండవ కథయందలి మదయంతి నాగదు సెడంజూపు వపతపాతమునకు. గినినియు నినువపాంచియు తుంబురుండు నారదుని వికృత ముఖుండగునట్లు శపించుట హ్యాద్యముగా నున్నది. ఇందలి (వధాన రసము శృంగారము. వోస్యాద్భుతము లంగములు. నారద మదయంతీ పొ(తల ిత్రణమున కవులు మిక్కిలి నేర్చు (ప్రద రించి యున్నాగు, “గాన విద్య నొడ్కృదానికే కాదు. మీరీడ.వచ్చి చట్ట ఎమ్మెలాడి నితర పురుషునొద్ద "నెందుల కేనియు నొప్పంజెప్పకు”

డనునది యీ నాటకవమున నృంజయుండు అమళ వపూర్వకముగా నిచ్చిన యుపచేళము. విద్యాసౌందర్యములెట్లు (స్త్రీల వ్యాదయముల కాకర్ష కములు కాంజాలునో యీ నాటకము చక్కగా వ్యక్తము చేయుచున్నది. హరిమాయానాటక' నిర్వహణ మిందత్యంత మోదా వవాము.

భగవంతుం జెట్టి వారికి సావియ్య _ మొనర్చునో పరోపకార పరుల 'ఆజంగెట్లుండునో 'ఆల్పుటకును, దుర్మార్గుల వంచించుట "శెట్టి యుపొాయములనై న నవలంబింపవచ్చునని బోధించుటకును తిరుపతి కవులు దంభవామన మను నాజంకముల నాటకము రచించిరి భాగ వతమందలి వామన చరిత కిందు, మత్స్యపురాణాంతర్షత మైన జయంతీ శుకుల వివాహవృత్తా-తము కూడ జత సేయంబడినది. మాయానత్య శుకుల సమా వేళముతోంగూడిన చతర్ధాంక మత్యంత పహృాద్యముగా నున్నది. జయంతీ సౌందర్యపరవళు(తై.. శ్కుకుండు కామోపభోగ ములనుభవించుచుండ బృహస్పతి శుకరూపమున బకిళొలువుచేరి అత నికిని రాతసులకును దురాచారములను న్నాన్లికతను బోధించుట రాతసుల యధఃపతనమునకు పాతువగుట యేకాక కథాచమత్కార మున శెన్నియో విధములందోడ్పడుచున్నది. చివరి "రెండుకము లందలి కథ భాగవత ప్రసిద్దమెనచదే బలివేసిన (పశళ్నలసు వామనుం డిచ్చు ను_త్తరములర్థద్వయ స్ఫోరకను లై భాగవపతద్యముల వలెనే సుందరములుగా నున్నవి బలి వామనుల శీలములిందుజక్కగా. బోషింపంబడినవి. ఇం దుళ్ళంగారాద్భుతము లంగ“నములు వీ“మంగి. ఇం[దుండు వందేమాతరమ్మనుటలో నతని మాలృభక్తితోపాటు “వందేమాతర” ముద్యమము కూడ స్ఫురణకు వచ్చుచున్నది.

పింగళిసనూరన్న (పభావతీ | పద్యుమ్నుము నందలి కథ నాధార ముగా |గహింఛి కొన్ని మార్పుచేర్పులుచేసి తిరువతి కవులు పభాన్షతీ

87 (వద్యుమ్నుమను వై దంకముల నాటకము రచించిరి. తిరుపలిశాస్తి/ గారి నాటకము నారంభించి యొండు శెండంకములు కచించి దివంగతులు కాగా వేంకటళశా _స్త్రిగారు శిష్టభాగమును పూరించిరని' "తెలియుచున్నది. ఇందలి కుచిముఖి పాతమున తిరుపతిళా _స్త్రిగారు మరణించిన తరువాత నొంటరిగా జీవితము పుచ్చు వేంకటళా స్తి్రగారు. పదేపదే స్ఫురించుచుందురు. ుచిముఖి బుద్ధి వాగ్త్వైభవముతో పాటు. శతావధాన చాతుర్యము కూడ గల దిట్ట. సరస్వతీదేవి దానికి జాల' సరస్వతియను బిరుదొసంగినది. 'ద్వారవతియం దవధాన మొనర్భు నపుడు కుచిముఖి కింకొక రాయంచ తోడుగా నుంజెననియు, ౭ండవ యంకమున నది |వద్యుమ్నుని గలసికొను నాటికే రెండవ వాంస యశః కాయము మాతమే లోకమున నిల్చి యుంజెననియును ఇందు "జెప్పబడినది. ఇదంతయు కవుల స్వీయవృత్తాంత మే. వజనాభవ ధార్థమై యిందు డొనరించు [పయత్నమే యిందలి కథ, అందు గారి శుచిముఖులును, క్ష (పద్యుము్నులును ఆశనికి దగిన సాహాయ్య మొనరించిరి. ఈ [1పయత్నము (ప్రభావతీ పద్యుమ్నుల వివబావాము లతో సంబద్ధమై యున్నది. నారద విదూషకులును, రంభోర్వళులును' ఇందు [కొత్తగా కల్పింప బడిన ప్యొతలు. నారదుడు (ప్రభావతీ చం(దో వతీ గుణవతులకు నాటాగ్టిదార్యళైన రంభోర్వకుల బోధన సామర్థ్యమును పరీక్షించుట మాళవికాగ్నిమి[తమందలి నాటక్ట విద్యా పరీకును స్కృతికి దెచ్చుచున్నది. (పబంధమున "గారి (వభో వతికి మా్యతమే చితపట మిచ్చినట్టున్నది. నాటకమున నామె (పద్యుమ్నునకు గూడ (ప్రభావతి చితవటము నొసంగి యామె అపూర్వ సౌందర్శ్యమును (బదర్శించినది. చతుర్ధాంకమందలి అంత ర్నాటకము. తిరుపతి కవుల కల్పన. ఇందు నటకులై న గదసాంబ (వద్యుమ్నులు వ(జనాభాదులకు (గ్రోధో (చేకము కలిగింతురు. కృష్ణుడు: పంపిన చ|కము ' సావాయ్యమున (పద్యుమ్నుడు వ(జనాభాదుల శిరో

88 ములు ఖండించును. ఈ విధముగా నంతర్నాటకము నూచ్యవన్తు సూచనశే కాక యిందయత్న సాఫల్యమునకు గూడ దోడ్పడినది. ఇందలి కభుచిముఖీ పాతచి[తణ మద్భుతమ. గా నున్నది. కాని వాంసను రంగమున (బవేళవెట్టి దానిచే గార్య నిర్వాహాణము గావిం చుట శ్షేశకరమైన విషయము. అందుచేతనే కాబోలు సంస్కృతమున నీవృత్తాంతమును వాటకీకరించిన రవివర్మభూపాలుడు తన నాటక మున ళుదిముఖ పాతను విడిచివై చెను. ఈ నాటకమున వీరమంగి శసము. శృంగారాద్భుతము లంగములు. చవితి చందుడనునది తొమ్మిదంకముల చిన్న నాటకము. ఇది తిరుపతిశా న్తింగారి రచన. వారి మరణానంతరము (ప్రచురింప బడి నది వినాయక చతుర్థినాడు పూజానంశరము చెప్పుకొను కథ అందలి విషయమే యిందలి వస్తువు. దీనికి గజానన విజయ మనునది నామాంత రము. వర్మపభావమున శివుని గర్భమున ధరించిన గజాసురుడు దేవతలను వాధించుట నారదుడు శివుని దెత్తునని పార్వతి యెదుట (ప్రతిన నేసి గంగి శెద్దు మేళమువారి వేషములు ధరించిన నారాయ భాదులదే నని జంపించుట, శంకరుడింటికి వచ్చి ద్వారస్థితుడై తన్నడ్డ గించిన విఘ్నేశ్వరుని తలదునిమి పార్వతి [పేరణచే గజాసురుని శిర మాతనికి దగిలించి [పాణముపోయుట, _ గుజ్జువేల్పగు వినాయకుని జూచి నవ్విన చందునికి గౌరి శాపమొసంగుట, కమంతోపాఖ్యా నము అనునవి యిందలి ముఖ్య విషయములు, ఇందును వై వకష్రము కొఅవడి యున్నది. వీరమే యిందలి రనము. వినాయకచతుర్తి నాడు బాలకులచే గినినాడించి యానం”-౦పవచ్చును. చరిత నాటకములు తిర పతి కవులు రచించిన నాటకములలోని కెల్లి మొదటిది వండితరాజము.. దీనిని జార్మితమనియే. కాక సాంఘికమనీ కూడ

89 "పేర్కొనవచ్చును. మవోకవి, లాతణిక శిరోమణి, ఆంధధుండు వైన పండిత రాయలు ఢిల్లీ పాదుషా మొన వహాబున్టీను కొమూా్తె లవం గిని వలచి వివాహమాడిన వృత్తాంత మిందలి వన్తువు, జన ళుతి “యందలి కథలో పండితరాయలు తురువ్కు కన్యను వివాహమాడె ననియు నంతమున లవంగి సమేతుడై గంగ యందు లీనమయ్యు ననియు చెప్పబడుచున్నది. తిరువతికవులు లవంగీ పండితరాయలు భూలోకమున జన్మించిన సరస్వతీ చతుర్ముఖులనియు, లవంగి (శాహ్మణ కన్యయనియు, వివాహోనంశరము వారు (వతిపకులకు బశ్చాత్తాపము కలుగ వినిర్జుల యశనస్ఫుతో జీవించిరనియు వర్ణించి వండ్‌తరాయలకున్న కళంకముతోపాటు కథావిధానమునందలి విషూ చాంతత్వమును కూడ తొలగించిరి. నాటకమందు కవి కారణాం తరములచే. రాజుల కొల వున స్వ్మపకాళము కోల్పోయి యణగి మణగియున్న కవిత నుద్దరించి దివ్యవస్తు వర్ష నాంచితము కావించు నను సాంశేతికార్థము కూడ నున్నదని కొందలు విమర్శకుల అథి (పాయము. ఇందు కవి - (బవ్మా; కవిత - సరన్వతి. ఇందలి (పథమాంకములోని హపౌందవ తురుష్క [వభువుల గుణగణ స్వభావ చర్చయు, ద్వితీయాంకములోని అయోగ శృంగార సంథాషణ చమ త్కారమును, మూడవ యంకములోని నాయికానాయక్రుల రాతి సమాగమమును, నాల్గవ యంకములోని, పంచమాంకములోని “గంగా_స్తవ పూర్వకమైన పండితరాయల భక్తి విశేషమును ఆత్యంత మ ”హరములుగా _ నున్నవి. కవులిందు (ప్రసక్తి కల్పించుకొని వర్దాః తర వివావోది సాంఘి* విషయములను గూర్చియు, సామంత (ప్రభువుల స్థితిగతులను గూర్చియు చర్చించిరి. నానాఠాజ సందర ఛ్ధన సమ యముల దాము రచించిన కొన్ని పద్యముల నిందు సందర్శ్భోచితముగా (వేళ పెట్టటయే కాక స్వీయప్రతికా విశేవములను గూడ ధ్వనింప “జేసిరి. పండెతరాయల పొ్రమిందు [ప్రతిభా మహిశముగ పోషింప

90 బడినది. ఇందలి విదూషకుడు నాయకునకు గాక నాయికకు సహోాయు డుగా నున్నాడు పంజితరాయల గంగాలవారి యందలి శ్లోకము లందలి పంచమాంకమున సరసనముగణా ననువదింపబడినవి. శృంగార రస (పధానమైన యీ నాటకము రమణీయ కల్పనా మనోవారమును. (పయోగార్హమునై్నై పాద్యముగా నున్నది.

1902 వ సంవత్సరమున జరిగిన ఎడ్వర్డు చ[కవర్తి పట్టాభి మే కము వస్తువుగా గల యాఆంకముల నాటకము ఎడ్వర్డు పట్టాభిమే. కము. ఇది తిరుపతిశా(స్తి గారి కాశశయభూతులై న పోలవరము. జమీఠందారుగారి (వపేరణచే (వాయబడినది (పతాపరుదియమందలి (వతాపరు[ దనాటకమువె నిందు నాటకలతణము లన్నియు (బయత్న పూర్వకముగా ననుసరింపబడి మొదటి ము(దణమున నూచితము లైనవి.. తల్లి విక్టోరియా కోరిక ననుసరించి ఎడ్వర్హు (ప్రభువు హిందూ దేశము బర్యటించి ఆంగ్లదేళమున కరిగి యామె యనంతరము పట్టాభిషిక్తుడగుటయు, నా యుత్సవమును కర్షను [ప్రభువు హిందూ 'బేళమున గూడ మహా వై భవమున జరుపుటయు నిందలి కథాంశ ములు. ఇందు గథా చమత్కారమేమియు లేదు, పరిస్థితుల మార్పువలన నిప్పు జెవ్వరికైన దిని యెడ నాద్భృతీ కలుగుట కవ కాళమును అేదు. వికోరియా స్వప్న కల్పనమును, వివిధనగరముల పలు సంస్థానాధీశుల వర్ణ నమును, పట్టాభి మేక విధానమును రమణీయ ములుగా నున్నవి. ఇందలి కవిత్వము [పళ స్తమై కవుల దేశాభిమాన మును రాజభక్రిని వాటుచున్నది. పాళ్చొాత్య సం[పదాయములను* గూడ విళదముగా వర్ణించుట కవుల లోకజ్ఞ తకు దార్కాణముగా నున్నది.

సాంఘిక నాటకములు వ్యసన విజయ మసంపూర్షమైన (ప్రకరణము. ఇందలి! మూడంకములు మా[తమే (పక్రటితము. లై నవి. సప్త వస్రిసనములలో

౦

నొకటగు ద్య్యూతమునకు వళులై ధన మాన (పళావములను" గోల్పోయి నీతిబాహ్య్యమైన జీవితమును బుచ్చు జూదరుల దుస్థితిని" వర్ధించి ఆ వ్యసనమున బఠితలకు వై ముఖ్యము. కల్లింప నెంచుటయే యీ రూపక రచనకు (ేరకమై యుండును. ఇందు తద్వ్యసన పరాయణుల యనుభవము అన్నియు కవులకు సుపరిచితములై నట్లు విళశదము”ా వర్ణి ంపబడినవి. ఇందలి పాతలు నామములు వేజబుగా నున్నను కవుల కాలమున జీవించిన వారుగా గనిపించు చున్నారు. ఇందు వ్యసన పరాయణుల్లై. పలు విధముల జీవితమును 'ఛష్టము చేసికొన్న పతితులు [వత్యతు మగుచుందురు.. ఇతర వ్యసనములకు గుజీియగు వారు కొంతకాలమైన పిమ్మట బశ్చా _శ్తప్తులై. వానిని, విడువవచ్చును గాని “మానరు జూదకులు దాని మరణము దనుకన్‌ ౯ అనునది అనుభవసిద్దమైన సత్యము. ఇందలి మామ జూదము. నాది శక్తిగా భావించి భక్తి వై భవమును (బకటించిన “భక్తా గగణ్యుడు”, ఇది పద్య బహుళమై కవుల యాళు కవితా [పాగల్బ్యమును లోక జి తను (పకృతి పరిశీలనమును [పకటించు చున్నది.

జాతక చర్యను బట్టి విద్యార్థి దశలో నున్నప్పుజే శృంగార శృంగాటక మను వీధీ రూపకము నొక దానిని తిరుపతికవులు సంప్కృ తమున రచించినట్లు 'శెలియుచున్నది. అది యిప్పుడు లభ్యమగుటః లేదు.

వేంకటశా,స్త్రిగారు “కథలు _- గాథ" లలో సువక్ష్మ

పొషతిక మను నింకొక (పకరణమును గూడ పేర్కొని యున్నారు. తిరుపతికవులు దాని నేజెనిమిదంకములుగా రచింపవలెనని యారం భించియు ననుకొన్న కథయంతయు కెండంకములలో ముగినిపోవుటచే చాని నన్షై యుంచివై చిరట! వమిపనారాయణుని చరిత మిందలి వస్తువు. ఆ థ_క్త'శిఖామణి యందలి దయచే రంగధాముడు తన్న

0రై

“యాలయ మందలి సువర్శ్య ప్యాతను 'వేళ్ళమాత కంపగా నదియే విప నారాయణుని :దోపిగా నిరూపించుట యను (పధానాంశమును బురన్కరించుకొని నాటకమున కా పేరు "పెట్టంబడినది. 'వేళశ్యాలోలత వలని యనర్ధముల నుపచేశించుటయే యించలి పరమార్హము.

ధృతనిగమ వై జయంతుల, దేవ చేవి

వృ్యాదయమున నొప్పుచున్న వారిని గృతాంత

శంఖ చ(కుల, సజ్జన స్వాంత చరుల

విపనారాయణులను భాపించువాడ -అనున దిందలి మంగళాచరణము. _ [పస్తావనయం చారోజులలో (వభు త్వము ళృంగార [గంథముల నిపషేధింవ యత్నించుట, అందుకు గొందజు చేయూత నిచ్చుట మున్నగు విషయములు [పసంగవళమున (వవేళపెట్టబడినవి. (పథమాంకమున గామవైై 'రాగసముల కింద నథలో జరిగిన వివాదము రనవంతముగా వరి ంపబడినది. ఈ నాటక మసంపూర్ణ్మ ముగా నిల్చిపోవుట దురదృష్టము.

తికుపతి వేంకటకవులు రాజేఖరుని బాలరామాయణమునే కాక జాల భారత విద్ధసాలభంజికా కర్పూరమంజరులను గూడ బెని గించినట్లు కర్ఫ్పూరమంజరి (వస్తావనలో సూచింప బడజినదని (శ్రీనిడుదవోలు వేంకటరావుగారు భారతిలో తిరుపతి వేంకటక వుల సాహిత్య సమీక్షను గూర్చి (వాయు సందర్భమున 'చెల్పియుండరి. కాని యా యనువాదము లేవియు నిప్పుడు లభించుట లేదు. బహుశః తిరువతికా(స్త్రిగారు వానిని గూడ ననువదింప దలచి కర్య్పూరమంజరి నొరంథించి యందలి (పస్తావనలో నట్లు చెప్పియుందురు.

(పసిద్ధ వైద్య శేఖరులై న పండిత డి. గోపాలాచార్యుల వారి 1వేరణచే తిరుపతిశా స్త్రి గారు జీవానంద మను వై ద్య శాస్త్ర

ం్ర

సంబంధి సంస్కృత నాటకమును గూడ ననువదింవ నారంభిం చినట్లు. తెలియుచున్నది. కాని యా రచనయు నాందీ పద్యానువాదముతోనే ముగిసినట్లు కనిపించుచున్నది. ఆ నాందీ పద్యము కూడ నిప్పుడు లభించుట లేదు.

వెని పేర్కొనంబడిన రూపకములే కాక తిరుపతి వేంకటకవులు రచించిన యాలు [ప్రహసనములు కూడ లభించు చున్నవి. వీనిని [వవ సనములనుటయే కాని దళరూపకముఇలో నొకమైన [పవహాసనము లకు ౯ము లిందుం గానరావు. ెలుంగులో 1980 వ సంవత్సరము నాఃటికి కొన్నివందల (వవహాసనములు (పకటింపం బడినవి. కాని వానిలోం జూల- భాగ మిప్పుడు లభించుటలేదు. “వళ్లెిటూళ్ళ పట్టుదలలు"” అనునది తిరుపతికవుల (వవాసనములలో మొదటిది. రఘు దేవవర్మ అను రాజు గారి యింట జరిగిన "పెం థి సందర్భమున (గామమునందలి (ాహ్మణు లకు సంభావనలను గుజించి పట్టింపులు వచ్చుట, తతృలితముగా కథలు "పెరుగుట, ఆంకులు విధింప( బడుట, మున్నగు విషయము లిందుం. గలవు. తిరుపతికనవు లీ (పపహాసనమున (శావృాణబువుళై (వాహ్మాణకులమునకే య'ప్రతిష్షు గలిగించు మూర్జుల యథార్థ స్వరూపమును జక్కగాం జి్యతించి' యున్నారు. ఇందిరువదిరెండు పా(తలున్నవి. కొందటజు పరిశీలకు లితరుల (గ్రంథముల యందలి దోషములను చూపుట కే (ప్రయత్నము చేయుచుందురు. దొసగు లేమియు లఅభింవనిచో అేనివానిని కల్పించి వారు సంతుష్టి నొందు చుందురు. అట్టివారిని గూర్చి (వాయం బడిన (వహసనము “అపూర్వ కవితా వివేచనము. ఇందు వివేకిని పురోభాగిని, రసజ్ఞ రాలు, మున్నగు నలువది మంది కవితలు పొషతలుగా నుందురు, అన్యోన్య రచనా (శవణార్థము చవారందజు నొక్కువోం 'జేరియుండ వి వేకిని కోరిక వై నొాక్కొక్కు కవిత, యొకొ్కొక్సు, సద్యమును వినిపించు చుండును, పురోభాగినియం దేదో' యొక డోవమమును జూపి నిరసించుటకు మొదలు.

బ్ర

“పెట్టును. కవితలందు వినిపించిన పద్యము అన్నియు భారత కాశీ ఖండ మను చరిశాది పూర్వ (గంథములలోనివే. స్కూలు పిల్లల (పవాసన ములో సనాతనుడు వై దికియయిన యవధాని,యాధునికుండు నియోగి యయిన సుజ్యారావు, వై ?స్తవుండైన విలియం శంకరరావు అను ముగ్గురు ప్యాతలు కులముల 'యెక్కువతక్కువలను గూర్చియు, కట్టు, బొట్టు, జుట్టు మార్చుళొనుటను గూర్చియు. జర్చింతురు.. తగినంత కారణము. లేకుండ నేవభావల యందును నొచభారములయందును మార్పులు 'జేరాదని అవధాని యభిప్రాయము. వేదళాస్తాందులందు (శ్రమ్మకమముగా నభిరుచి కలిగించి భగవంతుండు (పజలను వృద్ధి నొండించి రక్షించు. గాక యని యాతండు వెప్పుటతో (పవాసనము ముగియును.

“శిలోక విజయ" మను (ప్రహసనమున ఉపకార్యపియుండు, సంశయాత్చ, బుషి కుమారుండు, పితృ దేవతలు, విశాచరాజులు, గంధర్వులు, అప్ఫరనలు మున్నగువారు పాత్రలు. ఉపకార (పియుండు పూర్వాచారము. వదలుటయు. జాతి మత భేదములు పొటింపకుండు టయు నభివృద్ధి పాతువులని నమ్మి బుషి కునూరులు మొదలైన వారికి. వ్లైవానిని గూర్చి యుపశ్యాసము లొసంగుట యిందలి చన్తువు. వేశ్యావృత్తి నిరసనము, నిర్బంధ విద్యాభ్యాసము మున్నగు సమకాలీన వస్తువులను గూర్చి కూడ నాతండు గంధర్వాదులకు నుప న్యాసము లొసగును. ఈ పహసన మంతయు నొక యుపన్యాస “వరంపరగా కనిపించును.

“కవి సింవాగర్టని లను మఖొక (పవాసనము. గురుశిష్య సంఐబాద రూవముగా రచింప బడీనది, ఒక యనధ్య్థయన చినమున శిష్యుండు గురువుకడ: గూర్చుండి సుకవి కుకవులు, గుణగహణ-ళ క్రి ఉ_త్తమకనిశత్వము మున్నగు వానిని గూర్చి చర్చించి శన సంబేవా

ములు తీర్చుకొనుటకు 6 1బయత్నించును. రసాఖాసమను [వవాసన మునం బదిమంది ప్మాకలు కలరు. బందరులో బొడ్డు బాలతాతీయ మను నాటకమును [ప్రదర్శింపందలచి, నూ తధారుండు విజయవిలాసము నందలి యొక పద్యమును నాందిగా. జదివి, రంగమ్మువై గుజ్జు వెట్ట నిదవోవును- లేపుట్నక్తైవచ్చిన నటీనటులను బిలిచినప్పుడు గాని రాంగూడదని తజిమివేయును. రాజ మంతి ప్మాతధారులను (పస్తావ నాంతమున నూచనచేసిన తరువాతగాని రాంగూడదని (తోసి వేయును. అంత 1 పేకకులలోనుండి యొకండు వచ్చి తన్నుదునని ెదిరించుసరికి అతండు దారికి వచ్చును. నాటకమును గూర్చి కొంత చర్చ సాగిన తరువాత తప్పు, నాటకము (వాసి యిచ్చిన వృద్ద కవిచే గాని నటకు లది కాదనియు బందరులోని |పేకకులను నాటకమాడి మెప్పించుట సులభము కాదనియు మబజునాడు మంచి:నాటక మాడవలసినదనియు తీర్పు చెప్పం బడును. (పపంచ మందంతట సత్కవిత్వము విరాజి ్‌్‌ వలెననియు [దోవా వంచనాదులు నళింపవలెననియు టిక్కెటు కలె క్హృరు పలుకు భరతవాక్యముతో ప్రవాననము ముగియును._ తిరుపతి 'వేంకటకవుల [పవాసనము. అన్నిటిలో నీరసాభాస మన్లు (పవాసన మందు మాతమె (వవాసన లకణములు ఎక్కువగా కనిపించును. సమాజము నందలి కొన్ని లోపములను జుగుప్పాకరములై న (ప్రవ _ర్తనములను సంస్కరింపవలయునను నుద్దేశముతో తిరుపతివేంకట కవు లీ [వహాసనములను రచించి యుందురు. వీని వలన సమకాలిక పరిస్థితుల యెడ తిరుపతి కవులకున్న యఖభి[పాయములను అెలిసికొన వచ్చును, _ దేళమున నీ (ప్రహసనముల కళంతంగా [బచారము గలిగి

యుండలేదు. సామాన్య లక్షణములు తిరుసతి' వేంకటకవులు విద్వత్కవిపుంగవులు, వారి లడ్య అతణ పరిజ్ఞాన మనన్యసానూన్యమైనది. చారు తమ రూపకము

96 లన్నింటిని అతణానుగుణముగ'నే రచించుటకు యత్నించిరి. వారి సొంది పద్యములలో “పెక్కింట నాశీర్వాదమే గోచరించును. (పథమ- నాటకమైన పండితరాజమందలిది మాతము నమస్కారాత్భుక్యమె యున్నది. వారు నాంది పద్యములలో కథా వివరణము ద్వారము ననో, శ్లేష మూలముననో, విశేపషణముల మూలముననో వస్తు నిశ్తే శము గావించి యుండిరి. ధర్ముజ్ఞుం, డరిఖీము౧ డర్జున యళశోధాముండు, పాషపపభా మర్శోచ్చి త్తి యమాయమాన నిజనామ పాభవుం డా _ర్తవ్చా, చృర్మోదారుండు, విశ్వరూపధరుండువై ళ్ళివదాన్యుండు స త్కర్యాధ్యకముండుపార్థసారధి యళఃకలా ఫ్రఇముల్‌ కూర్చుతన్‌. కరము మనోవారంబు అతి కర్ణము లాశిత వత్సలమ్ములుం బరపుర భేదకములును మాసదపాంగ నివా సభూములు ద్దురకృపభావుకంబులు విధూత పితామవహమ_స్తకమ్ములౌ వారిహారనాధులోచనము లై దిటికిన్విజయంబు గావుతన్‌ . అను నుద్యోగవిజయము లందలి నాందీ పద్యము లర్థముచేతను- శబ్దముచేతను నాటకవస్తువును సూచించుచు రమ్యములుగా నున్నవి, (ప్రస్తావనలో న్యూతధారుండు నటితోడనో నటునితోడనో, మారిషుని తోడనో (ప్రసంగించును.. పెక్కు (పస్తావనలలో బుతు వర్ణ్శ నము ద్వారా (ప్రధానరసము నూచింపంబడినది. పలు నాటకముల లోని [పస్తావనలలో వారు కావ్యార్థ నూచనమున్తు (బతిభామహిత ముగా గావించి యున్నారు. కొన్ని నాటకములలో గృతిపతులను, గొన్నింటం దమ గురువులైన చర్ణ [బవ్య్ఫాయ్యశా(స్తిగారిని (బళం గించి యుండిరి, (వస్తావనాంతమున వారు మువ్విధములై న పాత [వవేళ విధానములలో నేదో యొక దానిని నమర్థముగా నిర్వహించి- యుండిరి. పొండవ రాజసూయ కుందలి నాందీ |పస్తావనల (ప్రత్యేకత.

ఆ నాటకమును గూర్చి (వాయు సందర్భమున. చెల్పంబడినది. రూపక ములను విషూదాంతములుగా ముగించుట సంప్రదాయ విరుద్దమగుటజే వా రన్నినాటకములను మంగళాంతములుగనే ముగించిరి. అన్ని నాటకములందును భరతజాక బ్రములను రచించిరి.

యుద్ధము మరణము మున్నగు వానిని రంగమున (బదర్శింపరా దని లాతణికులు నియమించుటయే తికువతికవులు వానిని వ్య _క్రీకరిం చుటక్రై నూచ్యార్థనూచక ములను అంతర్నాటకములను రచించియుం. డిరి. పాండవాళ్వ మేధ [వళావతీ, (పద్యుమ్నము లందలి అంతర్నాట కములును, పాండవ విజయమందలి చూళికాదులును', ఇందుకు దృష్టాంతములు. వారు తమ నాటకములందు వీరమునో శృంగారమునో (వధాన రసముగను, హోన్య రౌ దాద్భుతములను అంగరసములుగను బోషించియుండిరి. వారి వర్శనలు నాటకోచితములై. రమణీయము లుగ నున్నవి. పాత _చితణమునను వస్తు సంవిధానమునను వారు. (పదర్శించిన నేర్పు [పళంసాపాతమై యున్నది. భారత (వధాన కథా భాగముల నన్నింటి నెట్టయిన నాటకములందు జొప్పీంప వలెనను తలంపుతో వారు కొన్ని పాండవ నాటకములందు నామాతి ర్నిక్తములై న విషయములను గూడ. (బవేళవెట్టి యుండిరి. అంకములకు రంగములుగా విభజించు విధానమును వారవలంబించి యుండలేదు.

తిగువతి వేంకటకవుల భామ మృదు మధురమైనది. గద్యము నంధై నను పద్యమునందై నను వారిశాష లభిత్వమై సుబోధమై భావగంఖీ రమై యలరారుచుండును. వారు తమ నాటకములలో (మీ సేవళాదులకు సైతము [గాంధికభావనే వాడియున్నారు, వాలిడనెడ తను నాటక ములలో జాతీయములను లోకోక్తులను సందర్శో చితముగా+ (బయో గించియున్నారు. వారి సంభాషణములు కథా నిర్వహ౯ణనున

(౮7

త్ర

కనువై విళదముల్లై యెడనెడ వోన్య శోభితములై. యింపునింపు చుండును.

తిరుపతికవుల నాటకములకు జీవాతువని ఇెప్పందగినది, వారి పద్యరచనా విధానము. వారి పద్యములందు గోచరించు నాటకోచి తత్వ మితరుల పద్యములం దరుదుగా గోచరించును. పాండవో చ్యోగ విజయములందు వారు రచించిన పద్యములు రసగుళికలై కొన్నిచోట్ల భారతపద్యములకు. గూడ మెలుగులు దిద్దుచున్నవి. ఇెల్లియొ చెల్లకో, 'జెండావైగపిరాజు చచ్చిరి సోదరుల్‌ సుతులు, డగ్గరలేరు మామయును దం[డియు, ఆరని లోతునీటి కొల నక్కట, మున్నగు పద్యములు "ఆలుగునాట నతళాస్యులందరి జివ్వోంచల ముల నాట్యము చేయయ జూలుట కందలి మాధుర్య భావ గాంభఖీర్య ముఠే కారణములు. తిరుపతికవుల సద్యములన్నియు. లలితపద (వయోగమునకును ధారాళుద్ధికిని నిధానములు. పాండవోద్యోగ మున వారు భారవి కిరాళార్జునీయ మందలి కొన్ని శ్లోకముల ననువ దించి సందర్భానుగుణముగా. జొప్పించి యున్నారు. పద్యరచన చారికి మంచినీళ్ళపాయమగుటచే. వారి నాటకములందు పద్యము లధిక సంఖా్య్యాకములుగా గోచరించును. సామాన్య భావములను వ్య క్షీకరించు నప్పుడు పద్యములను కంళె వచనమును [వాయుటయే యుచిత తరముగా నుండును. అనువాద నాటకములందైై నను, స్వతం[తములంద్రై నను పద్యములు వారి నాటకముల కలంకారములై యుండు ననుటలో నసత్యము కాని యతిశయో క్రి కాని యుండజాలదు.

ఈ విధముగా తిరుపథివేంకటకవుల నాటకములు రనపాత్ర ఫో మణమునందును సన్నివేశ కల్పన మందును, వన్తు సంవిభానము నందును, సంభామణ చాతుర్యము నందును అన్నిటికన్న మిన్నగా నందర్శోచిత రసవత్పద్య రచనా పాటవము నందును అ(పతిమూనము

99 లై. అంధనాటక వాజ్బ్యయమునకు నూతన శోభ నాపాదించి కర్త లైన కవులకును అభినేతలై న నటులకును అఖండ కీర్తిని సనహృూదయు లైన పఠితృ సామాజిక సముదాయములకు (బహ్మునంద నఐవూ చారి మొన రసానందమును చూఅలొసంగుచున్నవి. రసభావ నిరం తరముల్లైన వారి (శ్రవ్య దృశ కొావ్యములా (తిలింగ భాష మాంధ జనుల కనవరత పళనీయములై యలళారు ననుటలో సందేవాము లేదు.

వచనములు, విమర్శలు ధ్రైరుపతి వేంకటకవులు పద్యకావ్యములను నాటకములను మాతమే కాక "పెక్కు వచన (గ్రంథములు కూడ వెలయించిరి. వారి వచన (గంథములను అనువాదములు విమర్శ్ధులు, చరిత్రలు, వ్యాస ములు అని నాలుగు భాగములుగా విభజింపవచ్చును. వీనిలో అను వాదము. అన్నియు తిరుపతిశాస్త్రిగారు రచించినవిగను స్వతంత్ర ములు 'వేంకటశా(స్త్రిగారు రచించినవిగను కనిపించును. వేంకట శాయ్రిగారి వచన రచనలు కొన్ని (గాంధిక భాషయందును, కొన్ని చ్యావహోారికభాషయందును రచింపబడినవి. “పద్య రచనకు వ్యావ వోరిక భాపు కొంత యెొబ్బెట్టుగా ఉన్నా గద్య (వచన) రచనకు (గాంధికం కంశేే అనేక రెట్లు వార్ట్రవహోరిక మే పహృాద్యమని కూడ నే నంగికరిస్తాను. , , పద్య రచనలో నే నా యావత్తూగాక అక్కడక్కడ వ్యావవోరికం దొర్జి తే అంగీకరి స్తే పాపం వచ్చి చుట్టుకోదనే "నేను భావిస్తా” అనీ 'వేంకటళా(స్ర్రిగారి అభిప్రాయము. కాని పాఠశాలల లోను పాఠ్య (గంథములలోను (గాంధికమే ఉండవలెనని కూడా వారొకచో (వాసియున్నారు. ఇది భాషా విషయమున వారికున్న సమన్వయ దృష్టికి ఉార్కాణము. అనువాదములు కాళ్ళీర దేశీయుడై న బిల్హ్రణ మవోకవి సంస్కృతమున పదు 'ననిమిది సర్గములతో కూడిన వికమాంకదేవచరితమను మవో

101

కావ్యమును రచించెను. చానిని తిరుపతిళా[స్ర్రిగారు వచన రూప మున నాంధధీకఠించిరి. ఇది స్థూలదృష్టికి చార్మితక కాన్యమువలెనే శనిపించినను భావ గాంఖీర్యము నందును వర్ణ నాదులందును ఇతర సంస్కృత కావ్యముల 'కెందును. తీసిపోదు. అందు కావ్యాంతమున విల్హణుని స్వీయ చర్విత మున్నది. దానిని పరికించిన నతనికిని తిరు పతివేంకట కవులకును పాండితీ కవితా శిమ్యవత్సలతా నానారాజ సందర్శనాదు లందు చాల సామ్యుము గోచరించును. నాటకానువాద ములందువలెనే యూ యనువాదము నందును తిరుపతికవులు భావాను వాద పద్దతినే యనుసరించిరి. ఇందలి వచన శైలి ఆలంకారిక మై 'పౌఢమై సరసమై శక్తిమంతమై యలరారు చుండును.

సంస్కృతమున జైెనముని గుణనంది శిష్యుడైన పీరనంది జినేం్యదుడగు చం[దృ్మప్రభుని చర్మితమును శజ్టార్థాలంకార సుందరమైన పద్యకావ్యముగ రచించెను. ఇందు కూడ పదునెనిమిది నర్గములు న్నవి. ఇది రమణీయములై న వర్షనముల తోడను వ్యాద్యమైన కళథా కధనము తోడను కూడి వాణుని కాదంబరిని తలపించు చుండును. ఇందు (ప్రధాన కథలో సందళ్యాను గుణముగ "వెక్కవాం తర కథలు కూడ [ప్రవేళవెట్ట బడినవి. వీనిలో కొన్ని వీర సావాస శృంగార పూరితములై చదివిన కొలంది చదువవలి నను నుత్కంఠ "కీళెత్తించును. ఇందలి నగరోద్యాన యా(్రాయుద్ధాది వర్ణ నములు విపులములయ్యు విసువు కలిగింపక సవాజ సుందరములుగ నున్నవి, చళుర్ధ సర్గ్షమున శ్రీ ేఖుడు తన కుమారునికి కావించిన నీళ్యుప 'చేళము కాదంబరి యందలి కుకనాళుని యుపదేళమును పోలియున్నదిం పీరనంది యీ కావ్యమున జై నమత (పళ్నస్తి నుగ్గడించినను అన్య మతవుల నిరసించి యుండలేదు. ఇందలి రాజు అందలును పూర్వ జీవితమున లౌకిక భోగము. అనుభవించి తరువాత విరక్తులై. తీర్థం కరులైన వారే. తికుపతి కా్తిగా రి పద్యకావ్యమును కూడ విక

[ర్చ

మాంకచేవ చరితను వలెనే అనవద్యయు సరసము ధారావాహి (పౌథము నైన గద్యమున ననువదించిరి. ఇందలి లి చిన్నయ సూరి ౩ లితో పోటి చేయుచుండును.

బాణమవోే కవి సంస్కృతమున కాదంబరినే కాక వార్ష చరిత మను నాభ్యాయికను గూడ రచించెను. ఇది యాతని కాాశయ భూతుడైన (శ్రీ హర్ష దేవుని చర్మితము. (శ్రీవార్డుని చర్మితమును రచించుచు బాణు డిందలి మొదటి మూడుచ్భ్య్వానములలో స్వీయ చరి[తను, తాను హర్డుని కొలువు (పవేశించిన విధమును రమ్యముగా వర్ణించెను. తిరువతిశా(స్త్రిగారీ మూడుచ్చ్య్వాసములను మా్యాతమే. 'తెనిగించి తొలుత సరస్వతీ ప్యతికలో (పకటించిరి. బాణుని గద్య శెలి శ్లేమ విరోధా భాసయమకాను[పాసాద్య అంకారముల తోడను దిర్ధ సమాసములతోడను కూడి భావబంధురముగా నుండును. బాణో చ్చిష్టం జగత్సర్వమనునట్లు తరువాతి వాబ్బయమంతయు నతని యుచ్చి ష్ట్రమే యనుటలో నతిళయో_క్రిలేదు. తిరుపతికవు లీ [గంథమును సరసు సుంచరముగ నాంధీకరించిరి. బాణుడు కృష్ణభూపాలుని (-వేరణచే. హర్షుని దర్శింప నరుగుటయు, వార్తుడు తొలుత కజాయిని నాదరింపక పోయినను తరువాత నాతని నతా థర పూర్వకముగా (గహించుటయు నిందు హృద్యముగా వర్డింపబడినవి. వాణుడు కొలువున (వవేశించిన తటి వర్టుడాతనిచూచి యొక సామంతునితో “నితడు మహాభుజంగుడు సుమా" యని పలుక ఖాణుడు “కామే భుజంగళా”" యిళ్యాదిగా నిచ్చిన సమాధాన మత్యంత మనోహరముగా నుండును. సంస్కృత మునళాని 'తెనుగున కాని పూర్వ కవులలో 'నెవ్వరును స్వీయచరి[త అను (వాసికొనియుండ లేదు. జాణుడును బిల్టణుడును అందు కవ వాదములని చెప్పదగినవారు. వారు. (ప్రత్యేకముగా స్వీయచరిత్ర. లను (వాసికొనకపోయినను కావ్యములలో నేక దేళముగవై న తమః

103 చర్మితలను గూడ రచించి జిజ్ఞైానువుల కానందము. కలిగించి యున్నారు.

1920 వ సంవత్సరమున స్కూలుుఖైనలు పరీతకు ఆంగ్ధమున టాగూరు గారు రచించిన కొన్ని కథలతో కూడిన [గంథ ముపవా చకముగా నుండెను, తిరుపతిళాస్త్రిగారి జ్యేష్ట కుమారు డాయేడా పరీకుకు చదువుచుం జెను. తిరుపతిశా(స్త్రిగారు కుమారుడు చదువు చుండగా నందలి “కాబూలివాలా'” అను కథను విని అందలి సౌందర్య మున కలరి ఆ కథల నాం ధీకరింప సమకట్టిరి. పోలవరపు జమీందారు గారి సాహచర్యము వలన వారి కాంగ్లమున కూడ కొంత [శ్రుత పాండిత్య మలవజెను. కొన్ని చోట్ల కుమారుని వలననే అర్ధ మెబింగి వా రా కథలను సరళమైన "తెలుగు వచనమున ననువదిం+చిరి. వారి మరణా నంతర మది మాక్ళిలన్‌ కంపెనీ వారిచే “రవీంద్రనాధ టాగూరు కథి అనుపేర ముద్రింపబడినది. దీనిపై తిరుపతిశాస్త్రి గారి పేరొక్కచే యున్నది.

తిరుపతి వేంకటకవుల వచన రచనలలో భారత వీరులను [గంథ మొకటి యున్నది. ఇది చాల చిన్నది. (ప్రసిద్ధమెనది కూడ కాదు. మహాభారతము నందలి కొందయు. వీరుల కథ లిందు సరళై థిలో (వ్రాయబడినవి ఇది బాల బాలికలకు మహాభారత వీరులతో పరిచ యము కలిగించుట కై. రచింపబడినట్టున్నది. ఇెళ్ళపిళ్ళ వెంకటళా(స్తి గారిని జయపుర సంస్థానాధీళులు, కవులు, పండితులు నైన (క్రీ వ్మికమ 'దేవవర్శుగారు సన్మానించిన సందర్భమున వ్మికమ _ చెళ్ళపిళ్ళ యను (గ్రంథము రచింపబడినది. ఇందలి విక్రమ శబ్దము వికమదేవ వర్మ పదమునకు సంఉఊ_ప్త రూపము, (శ్రీరావు గంగాధర రామా రావు గారికి షష్టిపూర్తి జరిగిన సందర్భమున వేంకటకా(స్తిగారు “వష్టిపూల్తి' యను (గంథమును వ్యావహోరి కాం్యధ వచనమున

104 రచించి యుండిరి, (శ్రి శాస్త్రిగారు. తమ. ధర్మపత్ని దివంగతు "రాళై నప్పుడు “నతీ జాతక" మను చిన్న వచన కృతిని వెలయించిరి. 'వేంకటశా(స్త్రిగారు వాస్ట్రవవోరిక భామో వాదులు కాకపోయినను జాచిత్యమును బట్టి కొన్ని [గంథములను వ్యావవోరిక భాషలోనే రచించిరి. తిరుపతిశా(స్త్రిగారు. కీర్తిశేషుక్వై నపుడు వారి మిత్రులు శిష్క్ర్రలు పలువురు దివాకరా_స్త్రమయమను "పర దుఃఖ నూచక ములగు పద్యములు రచించి ప్మతికలలో (వచురించిరి. వేంకట శాంయ్రైగారుకూడ ఆ సందర్భమున తమ సవోధ్యాయి జీవిత వృత్తాంత మును బెల్పుచు నొక [గంథము రచించి దానికి దివాకరా_స్తమయ మను వేశే "పెట్టి యుండిరి. ఇందు తిరుపతిశాస్త్రిగారి జీవితమునకు సంబంధించిన విశవమములేకాక ఆ జంటకవు లిరువురికిని గల సంబంధ మును, వారి రచనలు కొన్నింటిలో నెవరవశే భాగములు రచించి రను విమయమును నూచింపబడినవి. తిరుపతి వేంకట కవుల జీవిత రవాస్య ముల నెజుంగ గోరువారికి జాళక చర్యవలెనే యిదియు "పెక్కు విన ముల నువయోగపడును సారస్వత విమర్శలు తిరుపతి వేంకటకవుల సారస్వత విమర్శలలో కొన్ని భారళాది శగంథములకు నంబంధించినవి; కొన్ని అన్యులు తమ రచనలను గుటించి కావించిన విమర్శలకు (ప్రత్యుత్తర రూవములై న (వతి విమ రలు, ఆంధ మహాభారతము తెలుగు భాషకు "వేదము వంటిది. దాని ననుసరించి యే ఆం(ధమున లకణ (గ్రంథము లన్నియు నవతరించినవి. “లావణికులు బహులత్య్ధ సం్యగ్రహమని” యని నన్నయ సంస్కృత భారతమును గూర్చి చెప్పిన విషయ మాంధ భారతమునకు కూడ నన్వయించును. భారతమును ము[దించు నందర్భమున బాలవ్యాకరణ

105

మునకు విరుద్ధములనియో 'నిఘంటు (ప్రమాణము లేదనియో కొంద అందలి (పయోగములను దిద్ద సావాసింతురు. అది అనమంజస మనియు, సంస్కృత భారతమును సమ్మగముగా పరిశీలింపకయ్యు భారతకాలమునందు వ్యవవహోరమున నున్న ఆంధభామ స్వరూపము 'ఇలిసికొనకయు పరిళోధకు లట్టు దిద్ద నెంచుట యా మహో కవుల కపరాథ మొనరించుట యగుననియు తిరుపతి వేంకటకవులు భావించిరి. ఒక్కా భారత సంస్కరణము విషయముననే కాక ఏ (గంథమును సంస్కరించునప్పుడై నను బలవత్తరముల్లై న యాధారము లున్నప్పుడు కాని (గంథక_ర్హల [పయోగములను దిద్దుట సముచితము కాదు. తిరుపతి చేంకటకవుల (వయోగ పరిజ్ఞాన మనితర సాధారణమెనది. అంధ భారత కవితా విశేవను (వయోగ వై చిత్యములు వారికి కరత లామలకములు, ఈ (ప్రయోగ పరిజ్ఞాన బలిముచేతనే పలు వివాదము లందు చారు (పతిపతులకు వాకట్టు కట్టజాలిరి. సామాన్యులు తా మెలటింగిన, వ్యాకరణ నూ్మూతములను పురస్కరించుకొని కొన్ని (వయోగములు దుష్టములని భాంతి పొందుచుందురు.. తిరుపతి "వేంకటకవులు “భారత విశేషము" లను చిన్న (గంథమున కొన్ని శబ్బములయు, సంధులయు, [పాసములయు సాధుత్వమును నూచిం చుచు భారతమునుండి (పయోగములను చూపియుండిరి. ఈ (గ్రంథము చిన్న దయ్యు [ప్రయోగ విశేషమముల నెలు(గగోరువారి కెన్నో విధముల నుపకరించును. వారు “తెలుంగున కున్న వ్యాకరణ దీపము చిన్న” చనియు, “తప్పులంచు సాధారణ రీతిగా. గుకవి తండము ల్తాడు (వయోగజాల మా భారత మంచె కన్నడు,'* ననియు ెల్పి యున్నారు.

“ళృంగారరనం” “కవిత్వం అంశే పమిట అనునవి తొలుత (వ జ్యే వ్యాసములుగా (పకటింపబడినవి,. ఆధునిక విమర ఖ్థకులు శొందణయు పూర్వ కావ్యములలోని కచకుచాది వర్ణనము లక్ష్మీలము

106 అనియు ననవసరములనియు చేయు వాదములకు నమాధానముగా+* (వాయబడిన వ్యాసము శృంగారరసమనునది. అను కవిత్వ మనగా* "నేమి, పూర్వులు దానినెట్లు నిర్వచించియుడిరి, అందలి జొచిత్య- మేమి, కవిత్వమున రన పొాతపోషణ పద్ట్పపయోగాదు లెట్టుండ వలయును అను విషయములను పహృాద్యముగా వివరించుచు వేంకట శ్వాస్తి9ిగారు "“కవిత్వమంశ1కు యేమిటి” అను నమూల్యమైన వ్యాస మును (వాసి యుండిరి. సారన్వతమునకు తద్విమర్థ్శనమునకు సంబం+ ధించిన యిట్టి వ్యాసములు వారు శతాధికముగా (వానియుండిరి. అవన్నియు కథలు - గాథలు అను పేర సంపుటములుగా 1 పచురింప బడినవి. (పతి విమర్శలు, రామకృన్ణకవులకును తిగుపతి వేంకటకవులకును జరిగిన వివాద- విషయమును గీరతము విపులముగా వివరించుచున్నది. రామకృన్ల్ల కవులప్పుడప్పుడు తమ రచనలను గూర్చి కావించిన విమర్శలకు సమాధానములుగా తిరుపతి వేంకటకవులు (వతి విమర్శలను (ప్రకటించి. యుండిరి. పాశుపతము, పురశ్చరణము, శృంఖలాతృణీకరణము.- ఆనునవిట్టి వే, రామక్ళష్ణకవులు తిరుపతికవుల పాండవనాటకమ.లను- గూర్చియు (ప్రత్యేకముగా పొండవాళ్వ మేథమును గూర్చియు కావిం చిన విమర్శ “శతఘ్ని” వారందు నాందీ పద్యమును, నూ[ిధార' మారి సంభాషణమును పురస్కరించుకొని కొన్ని ఆజేపణలు కావిం చిరి. తిరుపతి వేంకటకవులు దానివై వెలువరించిన (ప్రతివిమర్శపాళు పతము. వారందు శబ్దసాధుత్వమును గూర్చియు, వ్యాకరణసాధ్యము లై న రూవద్వయములను గూర్చియు చేసిన చర్చ [పాొమాణికమును. సందేవానివారకమువై. అద్భుతముగా నున్నది. రామక్ళవ్లకవులు దానివై మరల వర్తాస్త్రపాళుపతి యను మరొక విమర్శ (వకటింహ.

107 తిరుపతి వేంకటకవులు పురశళ్చరణమను. పేర (పత్యుత్తరము (వాసి పాళుపతసూచితములై న [పయోగములనే (పమాణాంతరములచే బలపజిచి యుండిరి. తిరుపతి కవులు రచించిన [శవణానందము పాణి గృహీత అను సాలఘిక (పబంధములను విమర్శించుచు "రామక స్త్‌ కవులు [“పాణిగ్భహీతా [శవణానంద శృంఖలొను ]పకటించికి, లిరుపతి కవులు దానికి సమాధానముగా శృంఖలా తృణీకరణమును" "వెలయించిరి. ఇందు సాహిత్యా లంకారములకు సంబంధించిన చర్చ విశేషముగా. కలదు. శాంతవిదూవమ కాద్యుక్తుల యందసభ్యా్టీ ల (వయోగములు ద్తూష్యములు కావనియు, లోక (పసిద్దికిని కవి సమా యమునకును వ్రైరుద్ధ్యము. కలిగినప్పుడు కవి (పసిద్ధియే బలవ త్త మనియు, (గంథరచనా సంపదాయములను నువోకవుల రచనల. వలన నెటుంగవలయుననియు వారు నిరూపించిరి. ఇన్లై 'వభావతీ (వద్యుమ్న వాటకమువై వచ్చిన విమర్శలకును, కొప్పరపు కవులు, (శ్రీపాద కృష్ణమూ ర్వి ఇాస్తు9లుగారు మున్నగు వారొనర్చిన విమ. రస్ధలకును సమాధానము లిచ్చుచు బహు పూర్వ మవోకవి 'వయోగ శాస్ర (పమాణపురస్సరముగా వారు (ప్రకటించిన (పతి విమర్శలు- "పెక్కు భాసా సారస్వత రవాస్యములను వివరించుచు జిజ్ఞాసువులకు- మార్గదర్శకములైై యున్నవి, చరితలు. షష్టిపూ ర్తి మైన పిమ్మట వేంకటశా(స్త్రిగారు తాముయే వన మున కావింఛిన కాళీ యా(తను వర్థించుచు నొక (గంథమును రచించిరి. ఇది యా(శ్రావర్జ్యన (వధానమైన (గ్రంథమే మొనను ఇందు ప్రసంగ వశమున స్వీయచరి[తకు సంబంధించిన “పెక్కు విషయములు వివరింప బడినవి. ఇందవాంతర విషయ విళదీకరణము విశీషముగా నుండును.. అయ్య్యును తీ శాతిగారి కథన కాళలముచే నిది వినువు గొల్పక

108 “'యత్యంత వృాద్యముగా సాగిపోవును. అప్పటి దేశకాల సంఘ మళాది పరిస్థితుల నది చకళ్రాగా వెల్లడించుచు నవల వలి కథవలె, -వాటకమువలె పాఠకుల నలరించును. “*భంగుపాన యోగము, కవిత్వవు గడబిడ, చంచాముస్టి” మున్నగు భాగములు వోస్య పాళన యథార్థ స్థితి కథ నపూర్వకముళై్లై రమ్యుములుగా నుండును. ఎప్పుడో జరిగిన యాతా విధానమును (శ్రీ, శాస్త్రిగారు వర్ణించు రీతి మనోహరమై పఠితల కిప్పుడు జరుగుచున్నట్లు స్ఫురింప "జేయును. “నావద్యపఠన ధోరణి గాయకులు కూడ నభినందించిరి. కాని నేను సంగీతళా స్తు జ్ఞ డను కాను, = =*4 4. * *కార్యుము బెడిపోవునని తోచినపుడు ఓడిపోయిన యటులు నటించెడివాడను. కాళికాళ్ట్ర కాదులు వినుట శెంత డాబుగ నున్నను వానిలో నర్జగాంభీర్యము పూజ్యుము. పాండిత్యముతో పాటు నాకు బెంకెతనమునకును లోటులేదు.” మున్నగు స్వీయ విమ యములను వారందు వెల్లడించిరి. ఆం[ధమునందలి యాతా వర్ణన శగంథములలో “కాశీ యాతి కు విశిష్ట స్ట్థానమున్నది.

కథలు-గాథలు

తిరుపతి వేంకట కవులు రచించిన వచన (గ్రంథములలో కథలు- గాథలను వేర వ్రకటింపబడిన సంపుటము లొకయొత్తు అన్య[గంథము లన్నియు నొకయొత్తు. ఇవన్నియు "వేంకటశాస్త్రి గారాయా పతి కలలో నప్పుడప్పుడు వ్యావవోరిక భామలలోరచించి (వచురించిన వ్యాస ములు, ఈ వ్యానములలో కొన్ని సాహిత్య చర్చలకును, కొన్ని స్వీయచర్శితకును, కొన్ని 'పసిద్ధకవి పండితా దుల జీవితములకు కొన్ని పూర్వనృతులకును కొన్ని సాంఘిక సం్యవదాయ విమర్శకును సంబం ధించినవి. వీని యన్నింటిలో వారి స్వీయానుభవము పుమ్మలముగా గోచరించును, వానిని పందొమ్మిదవ శతాన్లీ చరమ పొదమునందును ఇరువదవ శతాబ్ది పూర్వార్థమునను ఆంధధదేశమున _ [పవర్షిల్లిన

109

సాంఘిక సారస్వత సన్ని వేళములకు మణిదర్పణము అని చెప్పవచ్చును. ఇందు కొన్ని వ్యాసములలో శబ్దముల సాధుత్వా సాధుత్వములను గూర్చి కావింప బడిన చర్చ అద్భుతము"”ా నుండును.

శాబ్దిక చర్చకు సంబంధించిన వ్యాసములలో భారతభారతి, వడ్లగింజలో బియ్యపుగింజ, అమవననిసి, పని శద్ద విచారము, యోచన, యోజన, గారు ళబ్ద విచారము అను వారసములు ముఖ్యములై నవి, పదకవులు, తినాలి రామకృష్ణుడు, నన్నయ, తిక్కనగారి నైపుణ్యం, పిల్ణలమట్జివారి కవిత్వం, గిడుగా పిడుగా, బహుజనపల్లి వారు, నాచనసోమన, జెల్లింకొండ రామారాయకవి, నారాయణ తీర్టులు, కాళిదాను, పండితరాయలు మున్నగు వ్యాసములందాయా కవుల రచనా సౌందర్యము వివరింప బడినది. కొన్ని వ్యాసములు (వత్యేక కావ్థిముల నమీతకు నంబంధించినవి. వానిలో రాజలతీశ్హి. పంచ తంత్రము, రాణాాపతాపసింహ చరిత్ర, (శ్రీ మ[ద్రామాయణ కల్ప వృతం, మున్నగునవి ముఖ్యములై నవి, తమ వ్యాసములను విమ- ర్శించిన వారికి సమాధానమిచ్చుచు వేంకటశా(స్ర్రిగారు (వాసిన వా్య్థసములలో కవితావినవం, కర్ణాటకలహాం, పదిసాధ్యం, సవ్మా దయాః |పమాణమ్‌ అనునవి పేర్కొనతగినవి. కావ్యాంగములై న రసవర్థ్మ నాదులను గూర్చియు, ఆంధ్రీకరణ (గంథ సంన్క్మరణాదులను గూర్చియు, సామెతలను గూర్చియు, పౌరాణిక పాత్రలను గూర్చియు వారు (వానిన వ్యాసము అనేకములున్నవి. మొత్తము మూడు సంపుటములలో ఆండవదానియందు గురువుగారైన (శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రీగారికిని తమకును జరిగిన ఏివాదము నకు సంబంధించిన వ్యానము లధికము. ఈ వ్యాసములన్నియు విషయ గంభీరములును, వోన్యవిమర్శున చమళ్కార పూర్ణ ములును, ఇాస్రు చర్చా పూర్వకములును, శబ్ద పయోగ రహస్య (వదర్శకము లునై శీ శాస్త్రిగారి సర్వతోముఖ పాండిత్య (ప్రతిభా (ప్రకాళమును

110 చాటు చున్నది. ఇందలి శైలి వ్యావవోరికమయ్యుు. గంభీరమును -అత్యంతళ క్తి మంతము నై యలరారుచున్నది. ఆంధ వాజ్బయమున కలంకారములని చెప్పదగిన వ్యాసరాజములలో నీ వ్యాసముల క్మగ శాంబూలము నీియవచ్చును. అసలు తిరుపతి వేంకట కవులే విషయము నంద్రైనను అగతాంబూలమునే కాని మటొక తాంబూలము నంగికో రంపచనే యంగీకరింపరు.

ఈ విధముగా తిరుపతి వేంకట కవుల కావ్యనాటక రచనమంధదే కాక [పళ_స్తమైన వచన వాబ్బయమును నృజించుట యందును పేరు గాంచి ఆంధ్ర భ్లాపు కపారమైన "సేవ కావించిరి. వారుళ్రేళ పూర్వక ముగా వచన రచన కుషకమింపలేదు. కవిత్వమే వారి (పధాన వ్యవ సాయము. కాని సరస్వతీ పతిః కొఠకును, (వతిపకులకు శృంగ భంగ మొనర్చుటకును, ఉబుసు పోకకును వారారంభించిన వచన రచనలు గుణగణముచే నెన్నదగినవై ఆయా వచన (ప్రక్రియల కాదర్శ _.పాయములు కాజాలినవి,

అవధానవులు; రాజసందర్శనవములు త్రిరుపతివేంకటకవుల రచనల వలనే వారి అనధానములు, రాజ సందర్శనములు, వాటువులు, కవిణా వివాదములు మున్నగునవి కూడ నాంధదేశమున నపారమైన కవిశా చై తన్యము కలిగించినవి. వారు "పెక్కుచోట్ల అష్ట శతావధానము లొనరించియు, పలువురు జమీంచారులను మంత్రులను ధనికులను దర్శించి ఆశుకవితా (పద రన మొనర్చియు దేశము నల్లడల నాం(ధకవిత్వమునెడ నభిమానము నతిశయింప జేసిరి, వారారోజులలో నతరాస్యులనెల్ల కవులుగను, కవుల నెల్ల నవధానులుగను, ఆంధులనెల్ల ననవరత కవితా[శవణ పరాయణులుగను ఆచరించిరనుటలో నతిశయో కి లేదు. అవధాన మొక కవితావినోదము, ఈ కళ ఆం(ధదేశమున వలె మరెచ్చటను వర్ణిల్ళి యుండలేదు. అవధానమును సవ్చాదయ వ్యాదయా నందకరముగా నిర్వహించుట కేకా[గత, సమయన్ఫూ ర్తి ఆకళకుధారాకవితా "కౌళలము, ధారణాళక్తి, సరన వచన రచనా చాతు ర్యము మున్నగు గుణములెన్నో యుండవలయును. పూర్వాంధ కవులలో జక్కన, భట్టుమూర్తి, చరికొండధర్మన, మధురవాణి, 'నెల్టూరి రాఘవకవి, మరింగంటి సింగరాచార్యులు మున్నగు వారాశు 'కవిత్వమం దేకాక, అవధాన విద్యయందును ఆరిళేరి యుండిరని తెలియు

శ్వ చున్నది. కాని వారాచరించిన అవధాన విధానమెట్టిదో శలిసికొనుట కవకాళములేదు. ఇటీవలి వారిలో అభినవపండితరాయ బిరుదాంకి తులును, ఉభయభాషాకవితానై పుణిధుకరంధరులు నైన శ్రీమాన్‌ నూడభూపి. వేంకటాచార్యులవారు నూజివీడు మున్నగు సంస్థానము అందవధానములొనరిం చి "పేరుగాంచిరి. వారి యవధానమును గాంచిన పిమ్మట'నే తిరుపతికవులు కూడ దాని నభ్యాసము చేసిరని చెప్పుదురు. సవాజ ప్రతిభా కంపన్నులును, విద్వత్కవిపుంగవులు నగుటచే వారు పలుచోట్ల పలుమార్శ న్హళతావధానము లొనరించి వానికి బహుళ (పచార మొనరించిరి, వారిని జూచి తిరుచాత మువురు యువకు లాంధమున నవధానము లాచరించుట కారంభించిర. ఆ కళ కసాధా రణ గెరవాదరము లావహించిన వారు తిరుపతి వేంకటకవులే. అవధానమనగా చిళ్తై కా[గ్యము. ఎెవిమిదియంశముల వై

"శేకకాలమున చిత్తము నేక్శాగ మొనరించుట కష్టావధానమని "చీరు. ఆ యొనిమిది యేవను విమయమన నభిపాయజేదము లున్నవి. తిరు పతికవులష్టైవధానమును,

పౌరాణో క్రి, కవిత్వ పుమ్చగణనావ్యస్తాడరుల్‌ * లౌక్యగం

భీరోక్ర్యంచిత కావ్యపాఠన కలావిద్భామణంబుల్‌ , ముదం

జారంగా.జతురంగ ఖేలనము, నీయస్ట్మ్రపచారంబు లె

ప్పారున్‌ శంకర! వకకాలముననే యష్టావధానంబునన్‌ అని వివరించియుండిరి. ఇవిగాక నిషిద్ధావరి, దత్తపది, ఆంగ్రమున తేదీ నొసంగ జెలుగున వారము ఇెప్పుట మున్నగున వింకను కొన్ని కలవు. సమస్యా పూరణ వర్షనాదులు కవిత్వము నందే అంతర్భ వించును. కొందలు పువ్పుగణనమునకు బదులు ఘంటాగణనమును కావ్యపఠమునకు బదులు పురాణ్యపవచనమును ఎన్నుకొందురు. తిరుపతికవులు వై పద్యము నందలి యొనిమిది యంశములనే కాకి

113

అంతకం కు క్లిష్టతరముక్షాన వానిని కూడ పలుచోట్ల నవలీలగ నాచ రించి యుండిరి. 'ెల్లూకు వేంకటగిరులలో జరిగిన యవధానము లిందుకు తార్కాణములు, శతావధానమున నేకకాలమున నూటు కార్యము లాచరింపవలసిన అక్కటిలేదు. వందమందికి వారడిగన వస్తువును గూర్చి వారు నూచించిన వృ _త్తములో వంద వద్యములు చెప్పవలయును. మొదట వందమందికిని మొదటి పాదములను, శరు వాత (కమముగా "రండవ, మూడవ, నాల్లవ పాదములును చెప్పి చివర నన్ని పద్యములను యళథాపూర్వముగా వివరింపవలయును. నడుమ నడుమ నాశుకవితా (వదర్శనము, ఆకాళపురాణము మున్నగు నవి జరుగుచుండును. లోకమున శతావధాని బవిరుదధారలనేకు లున్నారు. కాని వారిలో నిజముగా నూఆఅుమందికిని నిర్విఘ్నముగా పద్యములు వెప్పజాలినవారు కొలదిమందియే. అష్టాధిక పద్యములు చెప్పు వారందణు శతావధాని విరుదమునే వహించుచున్నారు. తిరు పతి వేంకటకవులట్లు కాక సంపూర్మ్మ _శతావధానములు వెక్కు మాణజులు కావించి విద్వ(దాజపరివత్తుల (వశంనలందుకొనియున్న్నారు, ఒక నూఆఅుమందికే కాక వేయి మందిక్తైనను ఆళుకవిత్వము చెప్ప నేర్తుమని వారొక్కచో చెప్పియున్నారు.

అవధాన కాలమున చెప్పబడు పద్యములాళువుగా చెప్పబడిన వగుటచే నందర్ధగాంభీర్యమును, రసన్ఫూ ర్రియు, వడ [పయోగా చిత్యమును కొణవడి యుండుట సహజము. తిరుపతి వేంకటకవుల యవధాన పద్యములలో నందు కపవాదములని చెప్పదగిన వెన్నో యున్నవి. కాకినాడ శతావధానము నందలి ““శ్రీమర్ధరణిజాత సీమంతి నీ మణీహాస ద్విగుణిత (పభాననుండు” అను సీసపద్యమును, బందరు ళతావధానము నందలి అత్మీపార్వతుల వాక్కలహమ.ను వర్శించు “గంగాధరుండు నీ మగండని నవ్వంగ వేవధరుండు నీ "వెన్మిటనియో అను సీసపద్యమును ఇందుకు నిదర్శనములు. ఈపద్య

[114 ములు ఢా రాళుద్ది శోభితమ్చులైె యితరులు [(వశాంతముగా కూర్చుండి ఆలోచించి, చెప్పిన పద్యములకెందును తీనిపోకుండ నున్నవి. సర సుడొ కడు వేళ్ళ యింటికేగి రాతి కెల్ల వార్చిన వె ఖరిని వారిట్లు వర్షించి యుండిరి. చ్‌ సరనుని వై పు వీపు, నలచాన మొగంబటు గోడవైపు, నా సరనుండు కేలుచాపు, నలచానయు:జన్నులంజేయిమోపు, నా సరనుండు కోశ్కె. జూపు, నలచాన తొడందొడ లోనదోపు, నీ వరుసనె శెల్లవారె నొక వై ఖరి నొక్కనికొక్క. వేళ్యతోన్‌ ఈ పద్యము ళక్టైంర్థచమత్కారముతో కూడి. సరన నసుందకమై కవుల సమయన్ఫూ రిని కవితా కౌళలమును జక్కగా వ్యక్తము చేయుచున్నది. కోటరామచం[దపురమున ““పరిణా మోజ్జ్వల పంచ వర్శ యుతమై” ఇత్యాదిగా నింద్రచాపమును వర్శించుచు వారు చెప్పిన పద్యము నవధాన సమయ రచిత మని యెవ్వరు ననుకొనరు. అందు చేతనే వారవధానము అందలి పద్యములను కూడ కొన్నిటిని సందర్భ శుద్ధిని బట్టి తము కావ్యములలో చొప్పించి యుండిరి.

__ అవధానసమయమ.ల షృచ్చకు అడిగిన [ప్రశ్న లుదారమ్నులె నను అల్పములై నను తిరుపతికవులు వాని కన్నిటికి సరసముగను, వ్యాద్యముగను, కొన్నిచోట్ల వోస్యరసపూరితముగను సమాధానము లొసగి యుండిరి. ఆ వనస్తవు అందలి వై విధ్యమువలెనే వారి (పతిభ యందలి వై విధ్యమును పాఠకుల నాక్చృర్యచకితుల గావించును. అవ ధానము €౦దు వారు పకోడి మొదలు పర్యబవ్మావణకు గల వదార్థము లనెన్నిటినో వర్ణించి యుండిరి,

“సెనగపిండి ఉల్లిపాయ చిన్నమిర్పకాయలుం జొనిపి యందు నల్లమింత చొన్పిముద్ద చేసియున్‌

శై్షే5 అనలత_న్తమైన చేతి యందు వై చి వేచినన్‌ జను పకోడి యనెడి వేరం జక్కనైన ఖాద్యమై నూజివీడులో జరిగిన అవధానమున పకోడిని గూర్చి చెప్పబడిన పద్యమిది. ఇందుల్లి పాయలు, మిరవకాయలు, అల్ల ము మొదలగు నవియేకాని కవిత్వ మేదియులేదు. ఇందుకు త్తరవాదులు పృచ్ళకులే కాని కవులు కారు. ఇన్తు వారు కిరసనాయిలు, పొడుము, చీపురు ప్యుల్ల, అగ్గిపె శ్టై, సూది, చెదపురుగు మున్నగు వానిని గూర్చి కూడ పద్యములు చెప్పి వృచ్చకులను సంతృప్తి నఆిచి యుండిరి. ఎవ్వనైన నడిగినచో వారు తెలుగు కవుల వలెనే సంస్కృతమున గూడ నాళు వుగా కవిత్వను చెష్పియుండిరి. 'పాలేయ (పచురా నిశాః, పరిమళతు్కుండాలతా మంటపా, కళ్చూతాః కోకిల సంకులా, జలగ్భవో మాద్యన్మయూరస్వనా, వ్యర్థాస్స్యుర్నత దర్థ మీషదపిమే చింతాపరం జాయతే కిం వణ్య్యామి కురంగ శాబనయనే వ్యర్థాశరచ్చంధదికా, అను శ్లోక ముద్చాత్త కవిళామయ మై నత్యంత వృాద్యముగా నున్నది. ఇందలి సరసున 'శేవి వ్యర్థములై నను విచారము కలుగలేదు. కాని శరచ్చం(దిక వ్యర్థమగుట మాత్రము నంతాపము కలిగించినది. సౌంద ర్యము వ్యర్థమైనచో సరనుల హృదయము పరితపింపదా మజి! అవధానములందు సమస్యాపూరణ మవఛానుల శేంత శ్లేళ కరమో వినువారికంత అవ్లాదకరము. సమస్య యనుపేశే యందలి శ్లేళకరత్యమును ఇెప్పక చెప్పుచున్నది. కొన్ని సమస్యలు తలయు తోకయు లేక (ప్రశాంతముగా కూర్చుండి యుండు నప్పుజైనను పూరించుట కవకాశముండునా యను ననుమాన మొదలించుచుండును. తిరుపతి వేంకటకవుల నన్యసాధ్యములును, దుష్కురప్రాసయు కము

116

లును, స్థూలముగా చూచునప్పు డనన్వితములుగా కనివించునవియును నగు సమస్యలనెన్నిటినో సంస్కృృతాం[ధ్రములు శెండింట సరసమనో పారముగా పూరించియుండిరి, “సంధ్యావందన మాచరింప వలదా వాశీతి బంధమ్ముులన్‌ * అను సమస్యను వారు,

వింధ్యా ది |పథనొప్పు బల్‌ కుచములన్‌ వేపట్టి జంపొందు కా

మాంధ్యం కార్చంగలేక వెరివలె నేలామంచి యీరాతిరిన్‌

వంధ్యం జే సెదు, కాముశేళి యనలాం టాండిత్యమా, లేక నీ

సంధ్యావందన మాచరింపవలదా చాశీతి బంధమ్ములన్‌ అనీ పూరించినవిధ మద్భుతముగా నున్నది. సమన్యలో చారు కావించిన విజుపు లన్వయరహితముళలైన పదములకు చక్కని యన్వయము చేకూర్చుటయే కాక పద్యమును గంభీరభావసంభృతము కావించుచున్నవి. ఇందలి విందు పూర్వకధ్య[పాసము వారికెట్టి శ్షేళ మును కలిగింపజాలదయ్యెను. అన్యులయినచో ని సమస్యను చూచి అవధానమున కొక నమస్కారము "పెట్టి అవ్వలి కొరిగెడివారే. ఇన్లు చై కసందర్భముగా కనబడు “అంధుండర్థ నిశిథ మందుగనె నయ్యక్కేందు బింబమ్ములన్‌ ” “ గణచతుర్థినాండు ఫణిచతుర్థి” “వ్యా(ఘో మృగంపీథ్యహికాందిశీకః'” మున్నగు క్లివ్టముళైన సమస్యల నెన్నిటినో వారు నంస్క్బృళాం[ధము అందవలిలగ పూరించి సభ్యుల నానం దాళ్చర్యచకితుల నొనరించి యుండిరి.

అష్టావధానమున న్యస్తావరి, నిషిద్దామరి అనునవి చాల శ్లేో

కరములై నట్టివి. తిరుపతి వేంకటకవులు తమ కపరిచితములై న ఆంగృము, అరవము మున్నగు భాషలందు కూడా న్యస్తావరిని. నిర్దుష్ట ముగా నాచరించి అనిబిసెంటు, వెన్‌ దొర మున్నగు నాం గ్లేయుల కాళ్ళర్యము కలిగించి యుండిరి, వలువురవధానులు నిషిద్ధాద6 నొన రించుచుందురు కాని యందు పద్యము నందలి యర్థఖాగము వఖశకే

క్షే యత్షరములు నిమేధింపబడు చుఃడును. అప్పుడు కూడ వద్యమున నర్ధాన్వయముల సరిపెట్టు ట కెంతో యత్న మొనరింపవలసియుండును, తిరుపతి కవులు నిషిద్దాతరికి చెప్పిన సంపూర్ణ పద్యములు కూడ నర్ధ వంతములును ఛా రాళుద్ది శోభితములునై. యుండుట మీక్కిలి (ప్రశంసా ప్యాతమైన విషయము, కొన్ని సందర్భములందవధానము లలో "రెండర్థముల పద్యములను శ్లోక ములను చెప్పజాలుట వారి అపారమైన పాండితర్ధిమునకు నిదర్శనము. నూర్యునికిని వాంనకును అన్వయించునట్లుగా చెప్పబడిన “సరో జై సృంబంధం (జతి, భజతే సత్పథగతి” మ్మ్‌త్యాది శ్లోకము లిందుకు నిదర్శనములు. క్షేశకరము లైన అవధానాశుకవితా (వదర్శనములను వినోద పాయముగా పరి గణించిన వారగుటచే వారు శతఘంటకవనమ్ము సల్పుసంగతి యన్న: గరతలామలకమ్ము గాదె మాకు అష్టావధాన క్ర సష్టావలంబన మన్న నంబవికొండయదండనంబు మాకు ఆకుధారా కవిత్వాడంబరంబన్న నల్లేరువై బండినడక మాకు అని వ్యాకుచ్చి యుండిరి. చారిట్టు చెప్పుటలో నతిశయో క్తికాని యవాంకారము కాని లేదు. ఒకచో శతావధానమును సర్కనుతో బోల్బుచు వారిట్లు చెప్పి యుండిరి. తిరుపతి వ్యాఘమై బయలుదేజిన శిష్యులు గున్న యేన్లుల్తె వణల6గ౮ బేరంాం దగిన వారలు బెబ్బులి పిల్ల లెల్ల మా ర్తురుకపి కుర్కురమ్ముఅయి తోంపంగ వేంకటశాస్త్రి వీరశే సరిగ శళావధానమను నర్కను చూపితినమ్ము శాంకరీ!

118

శతావధానము సర్క-సు వంటిదే కాని సర్కను కేవల దైహిక పరి[శమతో కూడియుండ శతావధానము (పతిభావంతమెన మానసిక పరిశ్రమతో కూడి | శోతల కపారములైన యానంచాళ్చర్యములు చూఆి యిచ్చుచుండును.

పూచ్వాం[ధకవులలో (శ్రీనాధుని వఠె నాధునికులలో తిరుపతి 'వేంకటకవులా రోజులలో వై భవో పేతములై. విరాజిల్లుచుండిన పలు సంస్థానముల కరిగి తదధీకులను మంత్రి 1 పభృతులను తమ యవధా నాశు కవితా కాశలముచే నలరించి యఖండములై న సళ్కారము లంది యుండిరి. ఆయా రాజులను దర్శించి నప్పుడు వారు పంపుకొన్న అర్జీలును, (పసక్తాను 'వస_క్తముగా చెప్పిన పద్యములును నానారాజ సందర్శన మను పేర [గంథముగా ము(్రింపబడినవి. అందాలోచఛించి చెప్పిన పద్యములతో పొటాళువుగా చెప్పిన పద్యములును చాల గలవు. వారు రాజులకు పంపుకొన్న అర్జీలలో నాత్మనివాన విద్యా భ్యాన కవితాపాండితీ [పళంసయు, రాజయళోగుణ సంకీ _ర్తనమును కనిపించును. కొన్ని యెడల వారు తొలుత రాజమి్య తులను, ఆస్థాన సండితులను దర్శించి తద్ద్వారా రాజసందర్శనము చేసి యుండిరి. కొన్ని యొడల నాస్థానపండితు లీర్చ్యా[గనులె. తమయొడ రాజునకు వైముఖ్యము కలిగింప నెంచి నవ్పుజెట్లో రాజదర్ధునము సంపాదించి వారి దుస్స్వభావమును వెల్లడించి, ద్విగుణికృుతములై న గౌరవ సనా నములను బొంది యుండిరి.

నానాశాజసందర్శనము నందలి పద్య్భములవలన తిరుపతి వేంకట కవుల ఆత్చవిశ్వాసమును, థై ర్యృసావానములును, సమయస్ఫూ _క్తియు, ఉదాత్త (పకృతియు శేటతెల్లము లగును. వారే రాజును దర్శించినను “మీరు రాజులై నచో మేము కవిరాజులొ మని ధీమాగా పల్కినవాశే కాని దీనముగా యాచించిన వారు కారు; గుణగణము లను బట్టియే (పోంసించిరి కాని యధముల నింద్రులు చందులని

శ్షే్ర 'మయొచ్చటను అనవసరముగా పొగడియుండలేదు. *కవితామ తలి కిన్‌ రా

ధనము [పధానమా రసికళాధికళా సుఖతల్‌ (వధానమాో అని మొగ ల్నుర్తి రాజుగారితో విన్నవించుట చారి స్వాతం[త్యమునకు నిదర్శనము.

పరతేశ సంపాదన రతి మీకు నశేంద

వరదేళ సంపాదన రతి మాకు

మీకు రాజపదము మాకును గవిరాజ

వదము కలది కెందు(గొదువ లేదు

కాన సామ్యమిచ్చి మానించు టొప్పదే

ముద్దు కృష్ణయాచ భూవశేణ్య అని వేంకటగిరిరాజుతో చెప్పిన పద్యము వారిధ్రై ర్యమును ఉదాత్తతా న్ఫూక్రిని సూచించుచున్నది. వారు సమ్మానముల చ్వారా కేవల ధనము సంపాదించుటకే కాక యశసృంపాదనమున కే రాజులను దర్శించి యుండిరి.

రాజని తుల మదిగాక రాజబంధు

వులము, కవిరాజులము, పదువురు గలిట్టి

కులము వారను మాకెందు. గొదువలేదు

కి రిక రాక సుమి వనప రి భూప.

అని టీ... అట

అని వారు వనపత్తి రాజుగారితో వెప్పిన విషయమున నసత్య మిసు మంతయు అేదు. మజియు తమ పాండిత్యమునో కవిత్వమునో అవధానమునో దర్శింపకుండ రాజులు కావించిన సమ్మానములు వారికి తృప్తి కలిగించెడివి కావు. గద్వాలరాజుగారు. సభచేయింపక యే సన్మానించినప్పుడు వారు,

120

వీ కవి యొట్టివాండో మరి యేకవి శెట్టి విశేవ పాండితీ

(శ్రీకలదో విచారణము చేయుటయే కనకాభి పేకమౌం

గాక తదన్య పద్దతి జగమ్ము సమస్తము భఛారవోసినం

జేకుటునే ముదమ్ము పరిశిలన "సేయుము కావముభూవరా! అని చెప్పుట యిందుకు దృష్టాంతము. ఇళ్లు తము్య పండితుళై న వారితో సమానముగా సత్కరించుచో నా సమానము ఘనమైన దైనను వారి కానంద మొసంగెడిదికాదు. ఎవలరె న రాజులు తముగ తగినట్టు "గౌరవింపకపోయినను, తమ యౌస్ట్థాన పండితుల యెడ గల సవాజ "గౌరవ భావముచే తమ్ము లాఘవ పటిచినను చారు వారి నించుకయు లెక్కసేయక “"తగవెజింగియు. బతపాతమ్ముు పూని మమ్ము నిరసించుటంత 'శేమమ్ముకా” దని ఖై రళ్టిముతో మందలిం చెడి వారు.

పండితులును ఉదారులు నైన రాజులను గూర్చి తిరుపతి వేంకటకవులు చెప్పిన పద్యములు కొన్ని మృదు మధురములును భావ గంఖీరములువై_ మవోకావక్రములఅందలి పద్యములతో పోటీ చేయుచు వారి గుణ పకపాతమును (బకటించుచున్నవి.

ఎందణ( జూవపెనేని వరియింపదు మా కవిళా కుమారి, క

న్నందుకు దేళశముల్‌ తిరుగుటబ్బెను సౌఖ్యము లేకపోయె నా

నంద నృపాల! నీదు సుగుణమ్ములు చెప్పిన నాలకించి వెం

టం దలయూచెం గావున దటాలున దీని బరిగ్రహింపుమా. అని ఆనందగజపతి మవహోరాజులుం గారిని గూర్చియు, “ఇను. గంటి న్నిను6 గంటి భేద మొక యింకేనిం గననాదు"' ఇత్యాదిగా కిర్ణం పూడి రాజుగారిని గూర్చియు వారు చెప్పిన పద్యము లందుకు దృష్టాంతములు, నథ చేయించుట కాలస్య మైనప్పుడును, "పెక్కు

శే2[

దినము లొక్కచో నుండిపోవలసి వచ్చినప్పుడును వారు తమ వజెడీ పాట్టు రాజులకుం 'చెల్పుచు చెప్పిన పద్యములు కొన్ని మిక్కిలి సరసముళై యింపు నింపుచున్నవి.

కఠినమ్ముులగు రాళ్ళు కఠపి కట్టిన రామ

భజనాలయమ్ము లే పడకలాయు ఇత్యాదిగా వెంకటగిరి మహారాజుగారికి (వాసికొన్న రెండవ అర్జీ లోని పద్య నూయూర చారు పడిన యిడుమలను చక్కగా వర్ణించు చున్నది. గద్వాలలో నిళ్లు ఆలస్యముగా రాజదర్థునము లభించిన పిమ్మట రాజుగారు కుళల 1పశ్నము కావింపగా వారు జచదువు 'నేర్పించెను చర్ణ్మ (బవ్మాయ శాత వంట 'ేర్చించె గద్వాల రాజు అని చెప్పి తామన్ని దినములను స్వయముగా వంట చేసికొనుచు కష్టపడుచున్నట్ట్లు వ్య కమొనరించిరని విిదుము. ఆత్మకూరు సంసాన లట ంం అని థి పండితులతో వివాదమైన పిమ్మట తమ్ము ,క్రీనివాస విలాసము నాం(ధీకరించికొని రమ్మని రాజు గాశరాజ్ఞూపింప తిరువతి 'వేంకటకవు లందు కియ్యకొని 'నెలవిమ్మని వేడుచు నీ క్రింది వృాద్యమైన పద్యము చెప్పి యుండిరి.

వేసవి డగ్గరాయె, మిము పీడ్రుటకున్‌ మనసొౌగ్గదాయె, మా

వాసము దూరమాయె, బరవాన మొనర్నుట భారమాయె,మా

కోసము తల్లి దండు లిదిగో నదిగో నని చూచుటాయె, వి

శ్వాస 'మెలర్ప 'వసెల వొసంగిన6 బో యెదమయ్య భూవరా!

కొందటు రాజులు తమ పొండితికిని స్వీయఘనతకును తగి నట్టు సమ్మానింపని సందర్భమున వారు వ్యంగ్యరీతి నిరసనము నూచఛించి వారి నుండి చివరి క ర్ధ్హ్హసమాన్చనము బొందిన సందర్భ

క్షే22 ములు కొన్ని యున్నవి. విశాఖపట్టణ మందలి శీ గోజే గజపతి రావుగాకికి. (వాసిన యి లోని యీ క్రింది పద్య మందుకు నిదర్శనము, సంగర శక్తి లేదు, వ్యవసాయము చేయుట నున్న, సంతలో నంగడివై చి యమ్ముటది యంతకుమున్నె హుళక్కి, ముష్టికిం బొంగు బుజాన వై చుకొనిపోయెద మెచ్చటికేని ముష్టి చెం బుం గొనిపెట్టు మొక్కటి యమో మిదే కద దంతిరాళ్హృపా! ఆత్మకూరు నృపాలుడు కోరినట్లు శీనివానవిలాసము నాంధి కరించి వారికి వినిపించుటకు ముందనూయా గనస్తులగు పండితులను గూర్చి చెప్పిన యుత్పలమాలిక యద్భుతముగా నున్నది. ( శ్రీ, వెలయంగ సత్కవిత చెప్పెడి వాండనం బండిశుండునుం గావలె, లౌకికో త్తరుండు కావలె, బుద్ది విశేష ధుర్యుండుం గావలె, భోగి యోగియును గావలె. గొంశులలోనం గొంళచుయుం గావలె, మంచి చెడ్డ యనశే సకలమ్ము నెలుంగ6 గావలెన్‌ గావున నందలుం గవులు గాం దగ రట్టి కపీందు భావముం "గేవలు లాదరింతు ర, యొగిన్‌ వగలాడి రసానుభూతికిం (చోవ యెొజుంగ నట్టి యొక నూతన వైదిక సార్వభాముకె మో్యుప్‌ని నొక్క వాండు మొగముంగడ కొ త్తియిసీతు థభూతుథూ సీ వెజిదాన! మంచియును "జెడ్డ్దయు "నేర వప్మాతుళాల! నా పావనమెన 'యోస్టమును బాడుగం జేసితి వింక6 గాళికిం బోవలెం బంచ గవ్యమును బుచ్చుకొన న్వలెనంచు. దిట్టుంగా నీ వగలాండి చేష్ట లివి యీ గతినుండునటం వెజుంగునే

128

ఇందసూయా పరుల వై రస్యానుచిత వర్తనలతో పొటు కవుల కుండవలసిన లతణములు కూడ చక్కగా వివరింపబడినవి.

రాజాస్థానములను దర్శించినపు డా యా రాజుల కోరిక నను సరించియు సందర్భము నమసరించియు తిరువతికవులు ఇెప్పిన [పాసం గిక పద్యములు (శ్రీనాధుని చాటువులవలె నత్యంత సరసములును ప్యాద్యములును నై యలరారు చుండును. గద్వాలరాజుగారు (లకు సౌందర్య హేతువులై న యవయవము లన్నియు పురోభాగము ననే యుండ జడ మాత్రము వెనుక నుండుటకు కారణమేమని యడుగ+

పురుపాయిత మొనర్చు పూబోండి కటిమీంద

నాట్యమ్ముు నలుపు పుణ్యమ్ము కొఅకొ

ఇత్యాదిగా వారు చెప్పిన పద్య మిందుకు నిదర్శనము. ఆత్మకూరు సీతారామ భూపాలుడు "పెండ్లి పందిరిలోని చాందినీని వర్ణ ంపుమని కోరగా తిరుపతిశా(స్త్రిగారు,

నీ యాదార్యము రాకకున్‌ మిగులంగా నీవిచ్చు ేరలికై

యా యావేళల నేమి కావలయునో యంచున్‌ సురాగమ్ము నీ

యేశతెంచె నటంచు నెంచెదను నేన చాందినిన్‌ సోమరాట్‌

చొయాదా నృప సార్వభౌమ వర సీళారామ భూపాలకా! అని యాళువుగా చెప్పియుండిరి. అక్హు వేంకటళా(స్త్రిగా రచ్చటి గాన్ట్రసుల్లై టును గూర్చి,

నా సోదర్యుల చానధర్మపటిమన్‌ నా తండి గాంభీర్య వి

ద్యా సంపన్నతచే జయించితివి నే నామున్నె నీ కీర్తిచే

గాసిం బొందితి, (పోవుమంచు శశి యీకాలమ్మునన్‌ దీపమై

తా సేవింపంగ వచ్చెం గవ్వొనుము సీతారామ భూపాలకా!

క్షేర్గశీ అని చెప్పియున్నారు. లౌభ్యవశమున దమ్ముచిత రితిని గారవింపనీ వారిని గూర్చి వేంకటళా(స్ర్రిగారొకప్పుడు చారిలో నన్యాపదేశముగ తిరుపతిళా(స్త్రిగారితో సీ (కింది పద్యమును చెప్పియుండితి. ఒక యేగానికి జిన్ని కుజ్లినికి నాయుష్కర్ము చేయించి దా నికివై కాని యొసంగి తక్కు సగమున్‌ చెమ్మున్న నాచేతం గా దకటా నాంగను జౌరపుం గృతికి చానంగీ కృతిన్‌ జొన్వు లౌ భ్య కులాయంబగు ముద్దరాలి చరిళం జాలించితే తిర్పతీ! మీసములన్‌ బట్టి చూడ వీరు పండితులు గారని కొంద రాతే. పింప తిరుపతి వేంకటకవులు చెప్పిన దోసమటం 'జెజింగియిను దుందుడు కొప్పం గ బెంచినార మీ మీసము రెండు జాసలకు మేమె కవీం్యదులమంచు. దెల్బంగా రోసము గల్గినన్‌ కవివరుల్‌ మము గెల్పుండు గెల్బిరేని యీ మీసము తీసి మీ పదసమీపములన్‌ దలలుంచి [మొక్క మే. అను పద్యము సర్వాం(ధలోక సువిదితమైనది. "మేమును అవధాన మొనర్పగలమని డంబములు పలికి కృళార్జులు కాకపోయిన వారిని గూర్చి గద్వాలలో వారొకప్పుడ న్యాపదేశముగా నీ (కింది సీనమును శెప్పియుండిరి, నాలు గామడ దాట నా నేర్పు మీదనా చేత్శాదను నొక్క కోతి గాండు ఎన్బిదామడ దాట చే 'నేర్తు మీంద నా చేతం గాదను నొక్క కోతి గాండు పది యామడై న నేం బటి కెంతు మీందనా చేత గాదను నొక్క కోతిగాండు

12కి పంజెండయిన నాదు పనిగాని మీదనా చేశం గాదను నొక్క కోతిగాండు ఇళ్లు పలుకుచు నున్న కపీశ్వరులు శి రములు వంపంగ శతయోజనముల వార్డి చాంటి వచ్చిన నిన్నెన్నందరమె మాకు నాంజనేయ! కవిధ్యేయ! య్మప్రమేయ! ఇందలి కపీశ్వర పదము సాభ్మిపాయము. ఆంజనేయుని స్పుతించు చునే అనూయా[గస్తులైన యనమర్జులను పాళనచేయుటలో చారు చూపిన 'నేర్పు మెచ్చదగినది. మొదటి సంవత్సరము గద్వాల రాజు గారిని సందర్శించినప్పుడు చారు చెప్పిన యీ సీసము వారి రనవ త్కవిళా సానుర్ధ్యమును లెస్సగా [పకటించుచున్నవి. ముద్దు ముద్దుగం 'జెప్పబూనితమా వన్నె లాడి తీయని మోవి అంచ మిచ్చు గఠినమ్ముగా6 జెప్పం బూనితిమా పౌఢ కాంత వతోజముల్‌ కాన్క యొనంగు తీళ్టరీతిని "జెప్పదొర కొంటిమా వాలు గంటి లేంజూపు సుంకమొసంగు మిశరీతిని జెప్ప మేకొంటిమా బోటి బిగువు శాంగిలి పన్నుం బెట్టి తీరు చనాళుధారా కవిత్వమ్ము నందుకొంటి చేని యఖభిసారికయు దండమిచ్చితీరు నాంధ గీర్వాణ భావలయందు మాకు దళిత పండితలోప! గద్వాల భూప!

కేడేఠ

జి పద్యములే కాక పలువురు రాజుల పట్టాభి పేక పరిణయోత్సవ సందర్భుముల యందును, విక్టోరియా, తిలక్‌, పోలవరము కృన్ణ్నరాయ బహాద్దరువారు మున్నగు మపహానీయులు కీర్తిశేషులై న నందర్భము అందును, ఇతర సందర్భములందును తిరుపతి వేంకటకవులు చెప్పిన రస వంతములగు పద్యము అెన్నో యున్నవి. వానిలో గొన్ని నానా "రాజ సందర్శ్గనమునందును గొన్ని కలగూరగంప యను (గ్రంథము నందును ప్రచురింప బడినవి. వారు పిండిబొమ్మ నుభ్రేశించి యన్యాప 'దేళశముగా "జెప్పిన పద్యములు భావగంథీరములై నవి. ఆశువుగా "జెప్పిన పద్యములు కూడ భావనున గాని, పద్వవయోగమున గాని, రనమున గాని, కొఅణవడక సవ్చాదయ ప్యాదయంగమములై యల రారుచుండుట య(ప్రతీమానమైన వారి (వతిభా సంపదకును, అవిచ్చిన్న మైన యశ్యాసమునకును నిదర్శనములు. వారి కావ్యనాటక వరంవర వలెనే చాటువులును (పాసంగిక పద్యములును గూడ బహుళజన (వ్రచారమునంది వారి కీర్తికి వన్నెవాసి కభిగించినవి.

ఉపసంహారవము

వ్యుశ్చ _త్తకి తగిన (ప్రతిభ, (ప్రతిభా వ్యుత్పత్తులకు తగిన అభాన్రసము కలిగి సుమారొక అర్జ శతాబ్టికాల మాంధకవితా సామాజ్యము నేలిన విద్వత్క-వి సార్వభాములు తిరుపతి వేంకటకవులు. సమాన వయ సు(ంలు, సమాన (వతిభులు నైన ఆ కవిపుంగవుల కలయిక ఆంధ కవిత్వమున కొక అపూర్వ శోభ నావహించినది. ేరులందువలెనే మనసులందును చక్కని సామరస్యము వహించి, పెక్కు రసవత్కావ్య నులు రచించి, అవధా నాకుకవిత్వములను (బదర్శించి, వలువురు శిష్యులను తమంతటి వారి నొనర్చి వారాంధధ్ర దేశమున నఖండమైన

కవితా వై తన్యము నానహించిరి.

ఆశుకవిత్వము వెప్పగలవారును అవధానము లాచరింపగల వారును బలువు రుండవచ్చును. కాని తిరుపతివేంకటకవుల ఆళు కవితావధానముల కొక (వత్యేకత యున్నది. వారి ఆళుకవిత్వమును అవధాన పద్యములును గూడ వ్యర్థపదములకు చోటీయక రనభావ పూరితముళై. సవృాదయ వ్యాదయ సంధాయకములు కాజాలుట మొక విశేషము. అవధానములందు ధారణా కవిళా (ప్రాగల్య్య మునే కాక అద్భుతమైన సమయస్ఫూ ర్రిని అనితర సాధ్యమైన పాండి త్యమును (బదఠ్శించి వారు సామాజికుల నలరించి యుండిరి, అన్ష్మ శతావధానములను సంపూర్ణ ముగను సమర్థతతోడను నిర్వహించి ఆ

శే2ం

కళ కాంధమున నఖండమైన (ప్రచారము కలిగించిన వారు వారే యని చెప్పుటలో నతిశయో క్రి యుండదు. వారు తమ కాలమున నున్న పలువురు రాజులను దర్శించి, వారివ్లై (పళంసా పద్యములను గురియించి, తమ అఆళు కవితావధాన (పావీణ్యముచే వారి నలరించి అర్హ గౌరవ సక్కారముల నంది యుండిరి. వా రప్పుడప్పుడు ఇెప్పిన చాటువులు సమయస్ఫూ క్రికిని ధారా శుద్ధికిని నెలవులై పండిత పొమర రంజకములుగా నుండును. జంకు కాని దైన్యము కాని యెటుంగక తమ యుపాస్య దైవ మెన కామేశ్వరి అను(గవా ముచే వారనేక సందర్భములం దనల్బ విజయ "గొరవముల నంది యుండిరి.

తిరుపతి వేంకటకవులు శతాధిక (గ్రంథకర్తలు. అందు పద్య కావ్యము లున్నవి, గద్య కావ్యము లున్నవి, దృళ్యకావ్యము లున్నవి, 1పపాననము లున్నవి, పాండితీస్సోరకములై న విమర్శ లున్నవి. సాంఘికమైన వస్తువును (గహించి, అవసరములు ననతి దీర్టములు నైన వర్ణనలు కావించి, ఉపదేశాత్మకముగా రసన (త్పబంధములు రచించిన (వళి వారికే దక్కినది. వారి (శ్రవణానంద పాణిగ్భృహీత అట్టివి ఆ రోజులలో నవి పొందిన (ప్రచార మింతింతన రానిది. నాటక రచనలో చారు కృత వానస్తులు. అనువాదములై నను స్వతంత్రము లైనను వారి నాటక ములు మృదు మధుర రచనా ళోభితముళై పండితులను పొమరులను సమానముగా నలరించు చుండును. నాటకో చిశముగా పద్యములను రచి.చు నేర్పు వారి సొమ్ము. పాండవోద్యోగ విజయములలోని పద్యములు వందల కొలది నోటికి వచ్చిన చా రిప్పటికిని పలువురు గోచరింతురు. పద్యముల హృాద్యతతో పాటు (పదర్శనాను కూల తయు వారి నాటకముల ెన లేని (ప్రశస్తి చేళూర్చినది.

క్షణం

కవి పండితులు పరస్పర యళః పురోభాగులై యుండుట సవాజమగ.టచే తిరుపతి వేంకటకవుల కితర కవి పండితులతో నవేకనంద ర్భుములందు వివాదములు సంభపించినవి ఆ వివాదములనుకూడ చారు కావ్యరూపము నొందించి అంధ వాజ్బయమున కభినవాలంకృతులు సవరించినారు. వారి గిరత గుంటూరు సీమలును జయంతియు నిందుకు నిదర్శనములు. అవి యొకవంక కవిళా 'కౌళలమునకును వేజూకవంక శాత రవాన్య (వపకటనమునకును సాధనములై. వారి కఖండ మైన కీర్తి కలిగించినవి. ఆం(ధవాజ్బ్యయమున వానికి సాటి వచ్చు [గంథములు లేవన్నచో నసత్యముండదు వివాదముల సందర్భ మున వారు వెలువరించిన భాషాచ్చంద సారస్వత రహన్యములు జిజ్ఞూసువుల కనవర ఆానంద( పదములు.

తిరుపతిశా(స్త్రిగారు. దివంగతుల్లైన పిమ్మట వేంకటశాస్త్రి గారు రచించిన వ్యాన పరంపరకు గల విశిష్టత అనిర్వచనీయ మెనట్టిద్ని అవి కథలు - గాథలుగా ము(దింవబడుట ఆంధధుల అదృష్టము. అవి వోన్యమున కాల వాలములు, 'హళన కాళలమునకు పట్టుగొమ్మలు, శౌ రవాన్యములకు నము[ద్రములు, తత్కాల నంఘ సారస్వత సంపదాయములకు దర్చణములబు. వరిస్టువులై న వాబ్బ యోపొ సకు లందజును అత్యంత [ళద్ధా భళ క్తులతో నధ్యయనము చేయ వలసిన అద్భుత వ్యాసముళలవి.

తిరుపతి వేంకటకవుల శైలి విశిష్టమైనది. వారు మహాపండితు లయ్య్యు ననవనర సమాసాడంబరమును (బదర్శింపరు, అనవాజము లై న యలంకారముల కై యత్నింపరు; మారుమూల పదముల నన్వే షింపరు; వ్యర్థ పదములకు చోటీయరు. వారి రచన సరస సరళ పద (ప్రయోగ (వచురమై, భావ గంఖీర్వమై, నిర్దుష్తమై, సర్వజన సుటో ధముగా నుండును, పండిత పామర మనోరంజన రామణీయకముళో

130 కూడిన ఈ లీ విశవమే వారి కవిత్వమున కపతిమాన (వచారము కలిగించినది. ఒక విమర్శుకుడన్నట్లు వారి రచనలు ప్రాచీన కవిత్వ మునకు భరత వాక్యమును ఆధునిక కవిత్వమునకు నాందిని పఠించి నవి. కవనార్థ మవతరించి, కవిత్వమును నర్వజనాను భోగ్య మొన రించి, కవితా సామాజ్యము నేకచ్ళ్యతముగ పరిపాలించిన మవానీ యులు వారు. చారి పేరులు సర్వాంధజన సంతత స్మ్రరణీయములు. ళీ డ్‌ గ యు 2మ) 2 (౧ గి యాం ఫ్‌ ా దళ

. “ జ త్‌ ల!

॥ ॥ / గ ల / " . స “పేన్‌