Telugu Tenugu samskruthi tarangaalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

తెనుగు గుంగ్భు, “లా తరంగాలు * (సు) ల అన్నల న్న వసి జో ల క ్మే , టం: గానీ న న | /| | ఎవరకి వు లో ర్‌ శ క్తి చపా శ ఉక “క న క డో జు జ ర న క్షే ఉట అ ఈ. టా చు ర్త "జు భాన్‌ (| టి సా 6 టక భంగ స్లి ళ్‌ స్ప సలం! వి సం. న్స ఆలీ సనం చూ! గం దము న ॥ ల క క్ష రస. లయం కోలో

తెనుగు సంస్క ఎతి తరంగాలు జ్ఞానపీర అవార్డు గ్రహాత చా! సి. నాభారరు[3 రడ గారి బహూకరణ సాహిత్యంల్‌ శ్‌ వ గకమెన స్త ౦స్క ఎజి ప్రచురణ : కమీవనర్వు సమాచార పొరసంబంధశాఖ ఆంధప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వం హైదరాబాద్‌

(ప్రతులు ; 10 చేలు ఫిబ్రవరి 1993 ఈ గో జ రాం సై హా స ఖ్‌" క. క్‌ స్రైం లో స్స శ్‌ అ ఆ నీ స్స శ, సం వీ 5కి కి

పీర్రిక్ర ఆ జ వీ, ను. శి వ క. వ ఆ ళు ఒక జాతి జవజవనంల్‌ నవహజబదంనా వికసించిన భాఎె కృళమ మ! ము మ బ్‌ మన ్సి వ్‌ అ డ్‌ వంనతిగా పరినణిపారు పామాబిక వాస్త వేలకు. కం జాతీ రా నఖ జలా భివత;:౨లో ఏకతా;వి? పరిపోషించుకుంటూ, కుల మతవర భాషా చి జా జు చ క. యు అలుక కం. య | జో ఖా (పాలయ ఎరుర్వాలకు ఆంత:౨గా - ఒక వమెక్వ శక్తా భారతజాత్‌వి కా ప్‌ మ్‌ నే జాకి వు సి మలిచివద్‌ భారతీయ సంపాతి. న! ఇ టా కం. ॥ అతో లు షల నం! యుగయుగాల భారతీయ జీవవవవంతిలో అంతకైేవవె ఉంచటూవే (4 వ జా ఉక్క అకద. త ఇజం న ప చ తా ఒక విన్‌షచమెన వింక్షణమెన వప్లూర్యాపాకవ చచ; తమ నవంతవంచునెవ*వ కూన క్‌ వ న్న హు చి అమెను జాతి. క ల జ్‌ న సై అ టట చరమ్మెతకు తలిపివవతవచము ఇది చెండు అవంవత +వాంవాచి విరంతద యు ని అనాస అసుట్తుతా ర్‌ జహా ర ఇ న టల అల్కా వా ం కనవా కో శా జు అమెనుబావ తియ్యవిదా చెదునుకాత్‌ కళలకు కాణాచి నీలం యు శ్రా ల అక్‌ జ సంభ కన కం చత పాహిత్యాంి వంశీతవు వాబ్యవ వాటుకం మొదకైవ శ్యాపీయ ఇలిత వ్‌ శ్‌ మా వో క్‌ జ నో సిం అలి న్‌ క్ష్‌ ళా ఇమ్మని కా ఇన్నా ట్‌ కళారదాలలో దేశ విదేశాలలో క్షీక్త్‌ (వతిష్టలు వముపాక్షంచివ జాతి మవకా ఇచ లు కె స జ న్‌ నం అష్వమికాలు, కషెతయ: కామా పాహిత్యాలమె వవవువుం చేపిన జాత దూ లు లె లై మవదా. అ సన్‌ వా. రకం వక వరెనకింతను ఒక రబడ ఒక డును వవవచోన్నేషమైవ గాక మమంమె ట్‌ మెలల వా. ల వంపఆ వాదధాలు చెమూులివన కొతి మవెనా చేశఐలళోకెళా కాగిన నావ జు వ్వా వ్‌ హు కద్‌ా హాం ఇ బె గ్‌ ఇవా స్య, అజ్‌, యా ం లు వాచం తమను పవవ్ట్టాతవారమల పెడ్తు ఉడిప్తే, అవాక మవ ్శండమౌెతుఐదా య్‌. వ్‌ బ్‌ కు ఉన ఇ న న వ ఇ దె ఆలా అని చనచ్మతళ్‌ విశిచపోయివ వవ ఆ దవుంవు వివ్వకా, స్స యా హా ఇం మఖ మూననోతు ఐన్‌ శే శా యు ఓ ఇ సను, ఇ వక మహోాసై?ల వఐవె_ తికి నెలవు మవ తమను కాచి. మా ఆ! ప్‌ మ న్‌ అవా చలాన్‌ వందవ వసా యు త్‌ అదన్న రదౌదిల , వివిద వశలల ఎెపెవడేవ తమిప వంమ్హం న వాట్స్‌ చ ళు 2 తరమాలమ వేచే తరం చవమువవములకు ఆఅ౨ద్‌ంచాలవే వంకల+ంతో వమావాచృ జా పావ వంఐఐరాల శాం యూ ఐి+వాత్తవ న్గదదావి వాలం వమైాబాంకో య హా షు చు న్నా చైలు చమంలయమిఇ న్న పెచెమ్తువ్నుడు

ఇది తెనుగు భాషా సంస్కృతుల పట్లా, తెనుగువారి కళావై దుష్యం పట్లా “కోమలగోస్తనీ రుచులకున్‌ కదళీఫలపాక సిద్దికిన్‌ ” దోహదపడే తెనుగుదనం పట్లు అభిరుచిని, ఆసక్తిని "రేకెత్తించే చిరు ప్రయత్నం మ్యూతమే తెనుగు చరితను, సంస్కృతిని తోడితే, అసంఖ్యాకంగా అమూల్యమైన అనర్హ రత్నాలు అంది వస్తాయని, భావితరాలకు కరదీపకలై ఉపకరిస్తాయని యీ నాలుగు సంపుటాలలోని రచయితలు ఘంటాపధంగా చెబుతున్నారు సహృదయంతో స్వీకరించ (ప్రార్ధన భవదీయ ఏంవి యస్‌ (ప్రసాద్‌, ఐఎవ్‌ కమీషనరు సమాచార పౌర సంబంధ శౌాథ

సాహిత్యంలో వ్యక్తమైన సంస్కృతి మి = డ్రా! విశ్వనాథ సత్యనారాయణ సంస్కతి అనే పదం కొన్ని సందర్భాలలో అవగాహనకు అతీతంగా ఉంటుంది మనకేదో అర్హమవుతుంది కాని అదేమిబో మనకు స్పష్టంగా తలియదు సామాజిక సంస్కృతి, జాతి సంస్కృతి, ఆత్మ సంస్కారం అనేవి దానిని వ్యక్తీకరించే కొన్ని పదాలు ఆయా సందర్భాలలో ఈ పదం *ఆపయోగించినా మనకు అర్హమయ్యేది అస్పష్టవే అయినా, ఆ పదం మనకు అర్హమైనళ్టు కనిపిస్తుంది సాంఘిక నియమాలకు, లేక రాజకీయాలు, సాహిత్యం ఇతర విషయాల గురించి వ్యక్తి యొక్క భావనకు. అది భిన్నమైనది. అదె మానవ హృదయాలపై గతకాలపు (ప్రభావాలకు సంబంధించిది గత కాలపు నాగరికతల సంస్కృతి గురించి మనం ప్రస్తావిస్తాము ప్రతి తాత్తికరీతి దాని అనుయాయుల మనస్సులసపైై దాని ముద వదులుతుంది ఆ (వ్రభావాన్నే సంస్కృతిగా పేర్యానవచ్చు తెలుగు సాహిత్యం అధ్యయనం చేసిసప్పుడు దానిలో జీవనం సాగించినప్పుడు, నిమగ్నమైనపుడు, దానిలోని భావాలు, వాటే వ్యక్తీకరణ సొందర్యాస్వాడనకు తగిన (ప్రత్యేకమైన మనో (వవ్పత్తి ఏర్పడుతుంది దానిలోనే నీవు జీవిస్తావు, నీవు ఆ విధంగా జీవిస్తున్న దానిలోని రీవి సాంపు, సౌందర్యం వళ్లి ఉత్తేజం పొందుతావు తెలుగు సాహిత్యం ఈ లక్షణాలన్నిటికి భాండారం వంటిది సొంపు, సంగీత మాధుర్యం అనేవి తెలుగు భాష (ప్రధాన లక్షణాలు సాహిత్యం ఎప్పుడు ఆ భాషలోని విశిష్ట. లక్షణాలతో పెంపాందుతుంది నన్నయ కాలం నుండి నేటి దాకా తెలుగు సాహ త్యం రాజమండి నుండి హైదరాబాద్‌ వరకు పయనించింది ఏ కవీ కూడా తాను జీవిస్తున్న సమాజపు (ప్రభావాన్నీ లేక రాజకీయ భావనా సరళి 'ప్రభావాన్నుండి తప్పించుకో జాలడు తూర్పు చాళుక్యుల కాలంలో తెలుగు సాహిత్యం (ప్రారంభమైనది తెలుగు సాహీ త్యానికీ [1

బీజాంకురాలు కన్నడ సాహిత్యంలో ఉన్నాయని చరి(త కారులు చెబుతారు నన్నయకు ముందే కన్నడ సాహిత్యంలో మహాకవులు ఉన్నారు నన్నయ, నారాయణభట్టు కన్నడ కవి “పంప" నుండీ ఎంతో విస్త్రృతంగా అనుకరించినట్లు చెప్పబడుతున్నది నన్నయ ఉపయోగించిన ఛందోరీతులు అంతకు ముందు కావ్య రచనకు యత్నించని తెలుగు కవులు ప్రయోగించినవి

పంప కొని నన్నయ కాని తమ ఛందో రీతులను సృష్టించలేదు సంస్కృత భాష నుండే దేశి కవితా సంప్రదాయాల నుండి వారి కవి సంక్రమించినవి భారతదేశంలో ఇతర భాషలలోని మహా కవులందరి వలెనే నన్నయ కూడా సంస్కృత సంప్రదాయపు అడుగుజాడలను అనుసరించాడు తూర్పు చాళుక్య సామాట్టులు సంస్కృత భాషా సంస్కృతికి చెందిన వారు వారి అధికార భాష్మ సంస్క తం

వాల్మీకీ రామాయణాన్ని చదవడం కన్నా పాడుకోవడమే ఎక్కువని తరుచు చెబుతుంటాము నాద మనేది “శృతి” అంటే వినబడీనది అందుచేత (ప్రతి సాహిత్యానికి మూలాధారం సంగీతంలోనే ఉన్నదని చెప్పవచ్చు దానిని ఆలాపనగా చదివి ఉండి తీరాలి శాస్తీయ సంగీతానికి ఆత్మ వంటిదైన లయ సాహీ త్యపరనంతో (ప్రవేశించి ఉండాలి సంస్కృతంతో సహాఏ భాషలోనైనా ఛంటో రీతులన్ని లఅయబద్ధమైనవ్కి సాహిత్యం ఎన్నడూ మౌలికంగా సంగీతాన్నుండి విడివడలేదు కవిత్వంలో పరుషాలను ఉపయోగించ రాదనే వరకు కొందరు ఆధునిక విమర్శకులు పోయారు (ప్రాచీన సంస్కృత భాషా వేత్తలు విధించిన సూ(తాలంకేు వారికే నూతం లక్ష్యం లేదు కవిత్వ భాష మధురంగా కోకీల పాటగా, (ప్రియ భాషలో ఉండాలని వారు వాదిస్తారు సంగీతం కేవలం సెలయేటి మృదురవళి కాదు, ఆకుల గలగల కాదు గంభీరమైన వాటిలో సై తం సంగీతం ఉన్నది సంగీతాన్ని ్న వ్యక్తం చేయడంలో సంగీతమనే పదానికి అర్హం ధ్వనుల మేళనం సంగీతం వస్తు ధర్మం తెలుగు సాహిత్యంలోని (ప్రాచీన సాహ త్యం ఈ విధమైన ధ్వనుల మేళనంతో సాధించిందే కాని ఆధునిక విమర్శకులు వాదిస్తున్నట్లుగా కలరవాలు కాదు

తెలుగు సాహిత్యంలో మహనీయుల సంఖ్య తక్కువేమీ కాదు

2

వారిలో (ప్రతి ఒక్కరికీ వారి సాంత లి ఉన్నది అందులో (ప్రతి ఒక్కటీ అద్భుత మైనది ఇంగ్లీమ సాహిత్యంలో మిల్టన్‌ గురించి కార్లయిల్‌ అభివర్హించినట్టుగా కొందరు దివ్య సంగీతం సృష్టించారు వారు కవితాగానం చేసిన లి యొక్క వైభవం వల్లనే (పొచీన రచయితలు అంతటి జొన్నత్యాన్ని సాధించారు నన్నయ శైలి పరమోత్క్భాష్టమైనది అందులో విశిష్టల ఉన్నది ఆయన ఎవరికీ అందని ఎత్తుకు పోయాడు ఆయన సంగీతం తెలుగు జాతికీ జీవం పోసింది తిక్కన మరో వీణ చేపట్టాడు తెలుగువారి మహోన్నత కవులలో ఆయనది తదుపరి స్థానం విశ్వాంతరాళ మహోన్నత స్టాయి నుండి ఆయన దిగి వచ్చి సామాన్యునికి అవగతమైన సరళిలో గానం చేశాడు తెలుగును ఆయన తన ఇష్టానుసారం వంచి, మెలికలు తిప్పాడు తెలుగు ఛందో రీతులలో ఆయన అసంఖ్యాకంగా కొత్త పోకడలు కల్పించాడు మరో ఒకరిద్దరిని మినహాయిస్తే తెలుగు కవులంతా ఈ ఇద్దరు మహాకవుల ఆడుగు జాడల్లోనే నడిచారు

17వ శతాబ్దంలో తెలుగువారు దాదాపుగా దక్షిణ భారత షంతటికీ అధిపతులైనారు తంజావూరులో, మధురలో తెలుగు రాజ్యాల రాజధానులు వెలసినాయి. దక్షిణదేశప్పు అంచున తెలుగు సాహిత్య వాహిని వెల్లువై (ప్రవహించింది తంజావూరు, మధుర నాయక రాజులు, స్వయంగా గ్‌ప్ప కవులు వారి పాలనలో తొలుగు సాహి త్యం కొత్తపోకడను సంచరించుకొన్నదని చెప్పక తప్పదు తెలుగు భాషసంగీతం, లయకు సంబంధించినంత వరకు ఆ దక్షిణ శైలి అందచందాలలో మహోన్నత న్థాయినందుకొన్న దనడం నిర్వివాదాంశం సాహిత్యంలోనే కాక్క తదితర లలిత కళలు సై తం నాయక రాజుల పాలనలో అత్యద్భుతంగా పరిణతి చెందాయి కొత్తస [60

ఆసేతు హీమాచల పర్యంతం ఉన్న సంస్కృతు లన్నిటికిని మూలం సంస్కృతసంప్రదాయంలోనే ఉన్నది ఈదేశంలో ఏ సాహీత్యం స్వతంతంగా అభివృద్ది చెందలేక పోయింది తెలుగు సాహిత్యం సంస్కృ్భృత సాహిత్యపు ముద్దు బిడ్డ వంటిది తెలుగు సాహిత్యపు తాలి మహోపాధ్యాయులు

3

సంస్కృత భాషను తెలుగు భాషకు మాతృకగా అంగీకరించారు దేశంలోని ఇతర (ప్రాంతాలలోని భాషలపై సంస్కృత (ప్రభావము అంతగా ఉన్నట్లు కనిపించదు. కాని తెలుగు సాహిత్యం మ్యాతం, సంస్క శత సాహిత్య రూపాలను యధాతధంగా స్వీకరించింది సాహిత్యం (ప్రధానంగా భావవ్యక్తీకరణకు సంబంధించిన సంగీతమని చెబితే, సంగీతం, స్వరలయబద్దమైనదని ఒప్పుకొంటే, సంస్కృత సాహిత్యం అడుగుజాడల్లో నడచినందుక్తై తెలుగు సాహిత్యాన్ని తప్పు పట్దునవసరం లేదు ప్రాచీన సంస్కృత సాహిత్యం శిఇరిణ్సి పృధ్వి వంటి ఛందో రూపాలను (ప్రధానంగా ఎంచుకొన్నది తెలుగు సాహిత్యం దీనికి భిన్నంగా మత్తేభం, చంపకమాల, ఉత్పలమాల (ప్రధాన వృత్తాలుగా ఎంచుకొన్నది సంస్కృత వృత్తాలకు వీటి వ్యత్యాసం వాటి నడకలోనే ఉన్నది సంస్కృత వృత్త లక్షణ మైన ద్వీర్ణ సమాసాలను, తెలుగు సాహిత్యం స్వీకరించగా ఒక కొత్త తరహా స్వరం, గమకము సనుకూడింది అదే విధంగా నూతనమైన తెలుగు సాహి త్యం అవతరించినప్పుడు అనేకమైన వినూత్న శోభలు ఏర్పడినవి మరో విషయాన్ని విస్మరించరాదు ఏ సాహిత్యమైనా ఆ భాష మాట్లాడే (ప్రజల జీవితం, సంప్రదాయాలు, సహజమైన పోకడల వ్యక్తీకరణ మినహా మరేమీ కాదు పద్యంలో (ప్రాస యతి, మొదలైన స్వల్బ అంశాలు ఆ జాతి ఆత్మ వ్యక్తీకరణలు మినహా మళీమీ కాదు మానవాళి భూ మండలంపై వివిధ ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్నది వివిధ సదులు (ప్రవహిస్తు న్నాయి ఎక్కడికక్కడ నేల ఒక్క్యాక్క. తరహాకు చెందినది గీతోన్ల స్థితులలో కూడా వై విధ్యం ఉన్నది ఇవన్నీ కూడా మానవ జీవితంపై ఏదో విధంగా (ప్రభావం చూపుతాయి. ఇక్కడ తెలుగు దేశంలో కృష్ణా, గోదావరి నదులు (ప్రధానమైనవి అవి (ప్రవహించే నేల స్వభావాన్ని బబ్దే ఈ మహానదుల జిల్లాలకు వాటి వాటి ప్రత్యేక లక్షణాలున్నాయి అన్నం, తదితర ఆహార పదార్దాలు వాటిని భుజించే వ్యక్తుల నాడులలో కొన్ని (ప్రత్యేక లక్షణాలు కల్పిస్తాయి ఆ (ప్రత్యేక జాతి శరీరావయవాలు, కంరం వారు భుజించే ఆహారం (ప్రభావానికి అనుగుణంగా మారుతాయి ఆ విధంగా భారతావనిలో ఆంధ్రదేశమనబడే (ప్రాంతంలో నివసించే (ప్రజలకు ప్రత్యేకంగా టీ

వారి స్వంత లక్షణాలున్నాయి వారి సంప్రదాయాలు, అలవాట్లు ఇచరుల వాటికన్నా కొంత భిన్నంగా ఉన్నాయి కంరస్వరపేటిక చాలా సున్నితమైనది అన్ని ధ్వనులను వారుస్పష్టంగా పలుకగలరు సంస్కృతాన్ని తెలుగు వారు చదివినప్పుడు ఇలర (ప్రాంతాల నివాసులు వారిని ప్రశంసిస్తారు అచ్చులు, హల్టులను తెలుగు (ప్రజలు విస్పష్టంగా నిర్హిష్టమైన ధ్వనులతో ఉచ్చరిస్తారు అటువంటి కంఠస్వరం కల (ప్రజలు తమ సాహిత్య గతమైన సంగీతాన్ని స్పష్టత, ధ్వవి మాధుర్యంతో గరిష్ట స్థాయికి పెంపొందించుకోగలరు తెలుగు సాహిత్యం, ఈ ధ్వని సౌందర్యానికి, లయకు (ప్రతిబింబం వాగ్గేయకారుల పాత

సాహి త్యంలోనే కాక ఇతర కళలలో కూడా తెలుగు సంస్కృతి విశిష్టత మహోన్నతమైనదే శిల్పం, చ్మితకళ మినహా సంగీతం, నృత్యం, దేశి నాటకం వంటి కళలన్ని కూడా భాష ద్వారా వ్యక్తీకరణకు అతీతమైనవి కాదు భాష అనేది ఎప్పుడూ ఈ కళలకు సాధనంగానే ఉంటుంది. త్యాగరోజు, అన్నమయ్య, క్షేతయ్య వంచి న్వర కర్తలు, మహాకవులుగా ఖ్యాతి గాంచారు ఈ దేశ సంస్కృతికి సంగీతం ఎంతగానో దోహదం చేసింది ఈ సంగీత న్వరకర్తలు తెలుగు సాహి త్యం సంస్కృతి సుసంపన్నం కావడానికి ఎంతగానో దోహదం చేసినట్టు చెప్పడం జరుగుతున్నది సామాన్య (ప్రజల నుండీ, నానుడి నుండి, సామెతల నుండి, వారి నిత్య జీవితంలో వేళ్లు పాతుకుపోయిన మాట విరుపుల నుండే ఈ వాగ్గేయకారులు వాటిని సేకరించుకొన్నందుననే ఈ మహా కళాకారుల కీర్తనలు అద్భుతమైనవిగా రూపాందినవి ఇవి వాటిని సామాన్యుల హృదయాలకు సన్నిహితం చేసినవి త్యాగరాజు తెలుగు జాతి ఉదాత్త ఆధ్యాత్మిక (ప్రవృత్తులను స్వీకరిస్తే శ్షేతయ్య తెలుగు వారి శృంగార సాందర్యారాధనా (ప్రవృత్తులను (ప్రతిబిందించాడు సంగీత నాట్య రంగాలతో (ప్రస్తుతం తమిళనాడు సాధించిన మహోన్నత స్థాయి తెలుగు సంస్కృతి (ప్రభావం ఫలితమేనని చెప్పవచ్చు తెలుగువారు రెండు శతాబ్దాల (క్రితం తమిళ దేశాన్ని పరిపాలించారు. తెలుగు సంస్కృతి వారి కళలపై చెరగని ముద వేసింది త్యాగరాజు తెలుగు జాతికి చెందినవాడు ఆయన మాతృ భాష తెలుగు ఆయన తెలుగు (బావ్మణ వంశంలో జన్మించాడు

క్‌

భారతావని అంతటా ఈ కళలన్నిటికీ సంగీతంలో మూలం ఒకటే

సామవేదం దానికి నాంది అది పంచ విభక్తులపై ఆధారపడినది తదుపరి వేదాలలో సైతం అది సప్త విభక్తకమైనది ఈ సప్త “స్వరాలు” పైన భారతీయ సంగీతమంతా రూపొందింది అయితే ఈ స్వరాలు వేర్వేరు రీతుల్లో ఉచ్చరింపబడినవి మరీ స్పష్టంగా చెప్పాలంటే వేర్వేరు ర్యామ్రలకు చెందిన గాయకుల కంరాలలో అవి వేర్వేరు రూపాలు ధరించాయి మానవుడు భుజించే ఆహారం, అతని మాండలికాలు, యాసలు, ఆయా (ప్రాంతాలకు చెందినవారు అచ్చులు హల్టులను ఉచ్చరించే రీతిని రూపాం దించాయి. ఉత్తరాదిన ఈ స్వరాలు (త్రివిధ స్వరాలుగా విభజించబడినవి ఉత్తర్మప్రాంతం ముస్లీమ్‌ సంపర్క ప్రభావానికి ఎక్కువగా లోనై నది దక్షిణ (ప్రాంతంలో అవి తక్కువ హిందుస్టానీ, కర్నాటక సంగీత సంప్రదాయాలు భిన్నమైనవిగా కనిపించవచ్చు అయినా అవి రెండూ ఒక కుదుటి నుండే పెరిగినవి రెండింటికి ప్రమాణం ఒకటే, స్వరాలు కూడా ఒకటే అయితే వారు గానం చేసే రీతి భిన్నంగాడంబుంది హీ ందూస్టానీ సంగీతాచార్యులలో తాన్సేన్‌ (ప్రధముడై తే, కర్నాటక సంగీతానికి త్యాగరాజు ఆద్యుడు వారిలో అనేకమైన రీతులుండవచ్చు, కాని అవన్నీ త్యాగరాజనే ఒక సంగీత విద్వాంసుని చుట్టూ (భమిస్తుంటాయి

అదే విధంగా భరతముని నాట్యశాస్త్రం నుండి అనేక నృత్య సంప్రదాయాలు ఆవిర్భవించాయి. భరతుని నాట్యం కూచిపూడీ 2 లిలో పరాకాష్ట్ర నందుకొన్న దనేది సర్వజనామోదం పొందింది స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందినట్టు చెప్పుకునే నాట్యకళా కేందాలు కొన్ని తమిళనాడులో ఉండవచ్చు అయితే తమిళనాడుకు చెందిన వీధి నాటకం, తదితర కళారూపాలు, వాటికి అంకురం తెలుగు సంస్కృతి ప్రభావంతోనే ఉన్నట్లు బుజువు అవుతుంది భక్తిమార్గం

సంగీతంలో, నాబ్యంలోని భాష్క కవిత్వాంశాలను గురించి చెప్పడం ఈ వ్యాసం (ప్రధానోద్దేశం సంగీతం కృతులలోని సాహిత్య సంగతి

65

అటుండనిచ్చి, నృత్యరూపాలు (ప్రధానంగా దానిలోని శృంగారాంశాన్ని (ప్రదర్శిస్తాయి. భాను మిశ్రుడు రసమంజరి కర్త దానిలో విభిన్న రకాల నాయికలను వర్షించాడు నాట్య సాహి త్యానికి అది మూలాధారంగా పేర్కొన వచ్చు దాదాపుగా ఈ నృత్యాలన్ని మానవుని మనసులో హృదయంలోని శృంగారావస్థను చిత్రించేవే (ప్రణయ భావనకు చెందిన గాఢమైన, మధురానుభూతులను వాడుకోవడం జరిగింది భావాలు, అభినివేశాలు అనేకం నృత్యాలలో ఈ శృంగారావస్థను వైభవోపేతంగా చిత్రించడం జరిగింది మిగిలినచోట్లు వలెనే తెలుగు దేశంలోకూడా ఈ శ్చృంగారావస్థను ఒక భక్తి భావనకు చెందినదిగా చితించే ధోరణి ఉన్నది కృష్ణా జిల్లాలో చిన్న (గ్రామమైన మొవ్వలోని గోపాలుని పరంగా క్షేతయ్య వలె భగవంతుని సంబోధనతో కీర్తన రచించిన వారు పలువురున్నారు కొన్ని సందరా లలో అది అక్తీలంగా జుగుప్సాకరంగా సైతం ఉంటుంది అయినా దానిలో అంతర్గత వాహినిగా భగవద్భక్తి భావన ఉంటుందని చెప్పక తప్పదు సంస్కృతంలో జయదేవుడు రచించిన గీతగోవిందం గురించి కూడా అదే వర్తిస్తుంది సాంఖ్య వేదాంతంలో కన్నా, సృష్టి గురించి తాత్త్విక వేదాంత వివరణలలో దీని సైద్దాంతిక మూలం ఉన్నదనవచ్చు వేద సంసర్గంతో సాంఖ్య వేదాంతం మెరుగుపడీనది అచేతన (ప్రకృతి సచేతమైనది ఈ “రెండింబి సంగమపు ఉదాత్త సృష్టే మహత్తరమైన శక్తి ఆరాధన నాట్యాలు (ప్రధానంగా శారీరకమైన స్రీ పురుష ప్రేమను చితిస్తాయి అందులో సర్వదా పురుముడు కృష్ణావతారం ధరించిన విష్ణు భగవానుడు, స్త్రీ గోపీక్క, ఆ త్రీ నిజంగా స్త్రీ కానవసరం లేదు పురుష భక్తుడే తరుచు గోపిక అవుతాడు అయితే శృంగార జీవిత వివిధానస్త్రలను, సంయోగం వల్ల కలిగే సుభాన్ని, వియోగం వల్ల కలిగే దుఃఖాన్ని ఈ నృత్యాలు చూపుతాయి ఈ (ప్రణయ భావనను అత్యంత సుందరంగా, సున్నితంగా, వై భవోపేతంగా చ్మితించడంలో లెలుగు సాహీత్యం అత్యంత సంపన్నమైనదిగా చెప్పవచ్చు దీనిలోను, తదితర రూపాల కవిత్వంలో శ్రీకృష్ణ భగవానుడు (ప్రధాన ప్యాత కావడంతో సాహిత్యంలోకి (గ్రామీణ జీవిత వర్షనలు అపారంగా (ప్రవేశించాయి గోపాలకుల వర్గానికి శ్రీకృష్ణుడు (ప్రభువు ఆయన 7

పాలాల్గో అడవుల్లో సంచరించాడు ఆవుల: మందలకు కాపరిగా ఉన్నాడు

సాయంతం వాటిని ఇళ్లకు తోలాడు (ప్రశ) ఆవు దాని యజమాని ఇంటికి

: సురక్షితంగా చేరేట్టు చూశాడు మేతకై తిథుగుతున్న ఆవుల గిబ్బలు “రేపిన ధూళి భగవానుని దేహాన్ని అలముకొన్న&ి ఆయన ఒక కొత్త దేవుడుగా, ఒక కొత్త వ్యక్తిగా కనిపించాడు అట్లా సకలా వస్థలలోను ఆయనను గురించి గానం చేసిన కవులకు, భక్తులకు ఆయన (ప్రేమ పొతుడు ఈ రకమైన కవిత్వం గోపిక వివిధానుభూతులు నర్తనలతో సంపన్నమైనది భగవానుడి పట్లు గోపికలు ఈ (ప్రేమ కామోద్వేగంగా, లైంగికంగా అన్వయం చెప్పే ధోరణి విదేశీయులలో ఉన్నది శ్రీకృష్ణుడు అవినీతి పరుడని, అట్టి వ్యక్తిని సర్వోన్నత దైవం స్టాయికి తీసుకుపోవడణ దారుణమని వారు వాదిస్తారు

దాని మర్మం వేరే ఉన్నది ఆవుల నుందలను కాచినప్పుడు శ్రీ కృష్ణుని వయసు 10 సంవత్సరాలకు మించిలేదు. గోపికలు ఆయన కన్నా వయసులో ఎంతో పెద్దవారైన గృహిణులు వారు యవ్వనంలో ఉన్నారు శ్రీకృష్ణుడు పసివాడు వారి మధ్య లైంగిక సంబంధం గురించి మాటాడడం నిజాన్ని తారుమారు చేయడమే కాక లోకజ్ఞానానికి సై తం విరుద్దం తమకు గల మహోన్నత జ్ఞానం వల్ల ఆయనను భగవానుడుగా గుర్తించిన గోపీకలు (ప్రదర్శించిన సంపూర్హమైన నిస్సంశయమైన భక్తి భావన మినహా మరేమీ కాదు శతక్షాలు

(గామీణ జీవన కోభ ఈ గీతాలలోనే కాక్క తెలుగు సాహితీ రూపమైన శతకాలలో సై తం వర్ణితమైనది శతకం అంటే నూరు పద్యాలతో కూడిన చిన్న పుస్తకం భారతదేశంలోన్సు, ఇతర్మత్రాను ఏ (ప్రాంతంలోని భాషలోనూ ఇట్టే సాహిత్య రూపం కనిపించదు ఇది తెలుగు భాషలోనే జనించింది తెలుగు వారి మేధస్పంపదే దాని మూలం స్వల్ప విషయాలపై రచించబడిన చిన్న పుస్తకాలు ఇతర భాషలలో ఉండవచ్చు కాని ఈ రకమైన కవితారూపం ఎక్కడా కనిపించదు శతకం భక్తి (ప్రధానమైనది తరచుగా కవితావేశ భరిత గొనం కావచ్చు ఈ కవితా రీతి పాఠకుని వృదయాన్ని తేలికగా ఆకట్టుకోవడానికి ఉద్దేశించినట్లు కనిపిస్తుంది చిన్న కావ్యాలలోనే కాక(ప్రాచీన 8

(గ్రంధాలలో సైతం అది విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది ఎంలొసేపు ఉదాత్త భావనలనే పట్టుకొని వేలాడుతాము. ఎల్లప్పుడు కొంత [క్రిందికి వచ్చి సరళమైన, మృదువైన, వ్యక్తి గతా ంశాలతో వినోదించ వలసే వస్తుంది పోతన రచించిన భాగవతంలో సుదీర్తమైన సాందర్యవర్హనలున్నాయి అందులో ప్రత్యేకించి శ్రీకృష్ణుని జీవిశ వృత్తాంతాన్ని వర్షించే, దశమస్కంధం ప్రత్యేకించి పేర్కొనదగినది ఒక కృష్ణుని జీవిత కధా రచనలో ఈ విధమైన (ప్రకృతి సౌందర్య వర్ణనలు అనివ*ర్యం తెలుగు సాహి త్యములో కవులందరికిని శ్రీకృష్ణుడే ప్రధాన ఇతివృత్తం; భారతదేశంలోని మహాకవులందరు, తాము స్వయంగా ఊహించి కవితా ,భావనలేవీ సమకూర్చవలసిన అవసరములేని ఇతివృత్తం గనకనే (శ్రీ, కృష్ణ ,శ్తవంతో తను కవిత్వం ఆరంభించారు భక్తి భావన సొందర్యవర్హన, గ్రామీణ జీవితం గురించిన అభిప్రాయాలు మొదలుగా గల అన్ని రకాల భావనలను వ్యక్తం చేయడానికి శతకం అనువైన రూపం సమాజంపై విమర్శ, మానవు;ని నీతి బోధ, మానవుల్లోను సమాజంలోను గల లోపాలను చెండాడడం శతకాలలో (ప్రధానాంశాలుగా ఉన్నాయి. ఒక నిరంకుశుని బంధాలలో ?విక్కుపడిన జన నమూహానికి సహాయం చేయవలసిందని దైవాన్ని వి రిస్తూ రాసిన శతకాలు కొన్ని ఉన్నాయి వాటి వల్లి వెంటనే ఫలితం చేకూరిన?ల్లు చెప్పబడుతున్నది అటువంటి మహిమాన్విత సంఘటనల వల్లనే కొన్ని శతకాలు విభ్యాతమైనాయి వందలాదిగా శతకాలు:న్నా తెలుగు సాహిత్యంలో "రెండు మూడు (శ్రేష్టమైనవి ఉన్నాయి వాటిలో ఒకటి ధూర్హబి రచించిన కాళహస్తేశ్వర శతకం అది స్వరమాధుర్యానికి (ప్రసిద్ధం మరొకటి కాస్తుల పురుషోత్తం రచించిన ఆంధ్ర నాయక శతకల ఈ రెండవ దానిలో తెలుగు భాష నిజమైన విశిషృతకు లక్షణమైన (ప్రత్యేక శ్లైలిలో భావాల వ్యక్తీకరణ మహోన్నత స్థాయి నందుకొన్నది ఏ భాషలోను ఇతరులను తీవ్రంగా నిందించడం, అన్యాపదేశంగా అపహాస్యం చేయంణడం, (గ్రామ్యంలో వ్యాఖ్యానాలు చేయడానికి అవకాశం లేదనజాలము ఇతరు:లను గురించి చెడుగా మాల్లాడటం, ఇతరుల చర్యల్లో తప్పులు వెదకటం వలళానవ స్వభావంలో భాగం తమ లోపాలను గురించి తెలుసుకొనకుండా, ఇతరుల లోపాలను గురించి మాట్లాడరాదని ర

చెప్పేనస్పుడు జీసస్‌ (వైస్ట్‌ బహుశా ఈ విషయాన్నే దృష్టిలో ఉంచుకొని ఉంటాడు మానవ స్వభావంలోని ఈ లోపాన్ని దైవభక్తి వైపు మళ్లించడానికి వినియోగించు కోవడం లోనే కాసుల పురుషోత్తం ఘనత ఉన్నది మరెవ్వరూ అబ్చీ యత్నం ఎన్నడూ చేయలేదు ఆయన చేసిన యత్నం అత్యద్భుతం మాటల విరుపులో ఆయన అభిండుడుగా కనిస్తాడు అల్టి పదజాలం తెలుగు భాషలో అపారంగా ఉన్నది ఆంధ మహా కవ్మితయంలో ఒకరైన తిక్కన కన్న గొప్ప కవిగా కొందరు చెబుతున్న నాచన సోమన్న, తెలుగు భాషకు సహజ సిద్ధమైన “వ్యంగ్యోక్తుల” (ప్రయోగంలో విశిష్టత (ప్రదర్శించాడు తెలుగువారు (ప్రత్యేకత గల ఒక జాతి, శారీరకంగా చురుకై నవారు, దేహంలోని ప్రతి అవయనాన్ని కదిలించుతూూ తరుచుగా ముఖ కవళికలు మార్చగల సమర్భ్హులు నడుస్తున్నప్పుడు నాట్యం చేస్తున్నట్టుగా చేతులు ఊపుతారు శారీరకంగా ఈ లక్షణాలన్నీ వారి చురుకైన ఆత్మ బహిర్గత లక్షణమే ఈ చురుకుదనం వారి భాషను, ఇతరులపై నర్మోక్తు లాడడంలో సంపన్నం చేసింది తెలుగు సాహిత్యంలోని ఈ పోకడను చూపీన రచయితలే నిజమైన తెలుగు కవులు తిక్కన తెలుగు సాహి త్యమంతటిలో మేటి కవిగా సర్వులు అంగీకరించారు, ఆయన పద్యరచన తెలుగు జూతికి చెందిన ఈ స్వభావానికి దర్పణం వంటిది సమన్వయమైన మేళనం

ఈ పరిశీలన వల్ల తెలుగు (ప్రజలు తమ స్వభావంలో స్టీరత్వం లేని వారుగా కనిపీస్తారు వారు చపలత్వం కలవారనిపించుకొనవచ్చు కాని అది నిజం కాదు వారు ఉచ్చనీచాల విచ్శితమైన కలయిక ఆ రెండు వారిలో సమన్వయమైనవి తేలుగు సాహిత్యంలో మరో రూపమైన ఉదాహరణ ఈ విషయాన్నే రుజుప్పు పరుస్తుంది ఈ ఉదాహరణమనేది పరిమాణంలో శతకం కన్నా చాలా చిన్నది దాని సరళి పూర్తిగా భక్తిపరమైనది భగవానుని విమ్మువ్లైన్నా శివుడైనా వారిద్దరి అసంఖ్యాకం సప్త రీతులలో కవి స్తోత్రం చేశాడు సంస్కృతభాష్క తెలుగు భాష విభక్తి ప్రత్యయాల విషయంలో సుసంపన్నమైనవి మిగిలిన భాషలు ఇతర పదాల సహాయంతో వ్యక్తం చేస్తే ఈ రెండు భాషలు విభక్తుల సహాయంతో వ్యక్తం చేయగలవు మరి ఈ

10

విభక్తులెందుకు? అవి వాక్యనిర్మాణంలో పదారి [క్రమ నిర్దీశానికి సంబం థించినవి విభక్తి రహిత భాషలలో ఈ పద (క్రమం చాలా'ముఖ్యమైనది ఈ భాషలో దానిని కారకం అంటారు నానువాచకానికి (క్రియలకు గల సంబంధం రీత్యా వాక్యాన్ని అర్ధం చేసుకోవడానికి తోడ్పడ్డ వ్యాకరణ యుక్తమైన వాక్య నిర్మాణాన్నే కారకం అంటారు (ప్రతి నామవాచకం ఏదో విభక్తి (ప్రత్యయం కలపడంతో (క్రియ యొక్క అర్జాన్ని మారుస్తుంది నామవాచకానికీ, (క్రియకు మధ్య ఎనిమిదవ సంబంధం అనేది లేదు ఉదాహరణ కావ్యం భగవంతుడిని ఈ ఏడు విభక్తుల రూపంలో స్తోతం చేస్తుంది మరో వ్యక్తిని సంబోధించడానికి ఉపకరించే పదవే సమబుద్ది మిగిలిన ఆరు విభక్తి రూపొలకు ఈ విధంగా మరో వ్యక్తిని సంబోధించడముతో (ప్రమేయము లేదు అండద్వేలో ఒకటి కర్తకు సంబంధించినది మరొకటి కర్మకు సంబం ధ్రించినది మీతవది ఆ పనికి ఉపకరించే సాధనానికి సంబంధించినది “నాలుగవది ఎవరి కోసం ఆ పని చేస్తున్నారో వారిని "పేర్కొనడానికి ఉపకరించేది ఈ విభక్తులన్నిటీలోను భగవంతుని సంబోధించడం జరుగు తుంది సాహిత్యాన్ని సృష్టించిన మేధా సంపన్నులైన తెలుగు రచయితలు మానవానుభూతి యొక్క సర్వస్వాన్ని సాక్షాత్కరింప చేసుకొన్నా, మహల్తర మైన నిరాకార స్థితిలో లీనం కావాలని కాంక్షించిన మహర్షులు అటువంటి సాహితీ రూపాలను కనుగొన్న సాహిత్యం అభ్జీ సాహితీ రూపాలతో తన్మయత్వం చెందే జూతి (ప్రజలను తేలికగా భావించడానికి వీలులేదు వారు భగవత్సాక్షా త్యారము పాందె దేనిని పట్టించుకోనట్టుగొ బయటికి కనబడుతు నియమబద్ద జీవనము సాగించారు. తెలుగు స్వబావాన్ని చర్మిత ఆదినుండి గమనించవచ్చు అది వీరోచితమైన జాతి అయినా మౌలికంగా శాంతి కాముకమైనది ఈ విధమైన చాంచల్యానికి అడుగున స ఎప్టి యొక్క నిజమైన విలువల మౌలికమైన అవగాహన ఉన్నది నృత్య సాహిత్యాల మేళనము కలం మారింది దేశ స్వరూపం ఏదో భిన్నమైనదిగా కనిపిస్తున్నది దృక్పధాలు మారినవి, సమాజం, విద్య, రాజకీయాలు,సాహి త్యం నూతనాకృతికి 11

పరిణతి చెందినట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి. విద్య అనేది నేటి కాలంలో పూర్తిగా పాండిత్యం అయినది. దానికొక పద్ధతి ఏర్పడినది (ప్రాచీన భారతదేశంలో అలాగలేదు. ప్రాచీన భారతావనిలో అధిక సంఖ్యాకులు విద్యా విహీనులని చెప్పడం వాస్తవాన్ని సరిగా అర్ధం చేసుకొనక పోవడమే అవుతుంది (ప్రజానీకానికి విద్య పుస్తకాల విద్యగాకాక్క సంచార భిక్షువులు, నాటకాలు తదితర కళా ప్రదర్శకుల ద్వారా గరపబడుతుండేది (ప్రాచీన కాలంలో ఇవే విస్తృత (ప్రచార సాధనాలుగా ఉండేవి ఈ రకమైన నాగరికత వ్యాప్తమై ఉన్న రోజుల్లో మహత్తరమైన నృత్య నాటకం ఆవిర్భవించింది దానిలో నృత్య, సాహిత్యాల సుందరమైన సంలీనం జరిగింది దానిపేరు యక్షగానం ప్రాచీన భారతదేశంలో అటవంటి రూపాలు అనేకం ఉండేవి అయితే ఈ రెండు కళల సమ్మగ వ్యక్తీకరణ కనుక యక్షగానం అత్యధిక (ప్రాధాన్యం పొందింది" అది ఎంతో చిత్రమైనది (ప్రాచీన సంస్కృత అలంకార శాస్త్ర, (గ్రంధాల లోని, భరతముని శాస్త్రీయ. (గ్రంధంలోని నిగూఢాంశాల సమ్మేళనం కూచిపూడి నృత్య ఆద్యుడైన సిద్దప్ప ఈ మహత్తర రూపాన్ని సృష్టించారు అది 16వ శతాబ్దంలో ఆవిర్భవించింది తాళాలలోని వివిధ పోకడలు పురాణాలు, వేదాలు, ఉపనిషత్తులలోని వివిధ రాగాలు అన్నిటి మేళనంగా యక్షగానం రూపొందింది. ఇది రస సిద్దాంతానికి అత్యధిక (ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన రూపం సంగీత కా స్త్ర, విద్వాంసుడు, ఒక ప్రత్యేక సరళిలో పొడే రాగాన్ని యక్షగ్రానంలో సామాన్యుని సాధారణ అనుభూతికి తగినట్టు మార్చడం జరుగుతుంది సామాన్యుల హృదయంలోనికి సూటిగా పోయేటట్టుగా దానిని మలచడం జరుగుతుంది తాళం, రాగం, పదం, అభినయం అన్నీ ఒక్కూటు అవన్నీ కూడా నిరాకారమైనా భావన ఒక వ్యక్తీకరణ. వ్యక్తం కాక ముందు దానికి రూపంలేదు ఈ మహత్తర సత్యం ఆధారంగానే, మన (ప్రాచీన కళలు నిర్మితమైనవి కూచిపూడి కళా సంప్రదాయం ఈ సందేశాన్ని భారతదేశ మంతటికి చాటి చెప్పింది తమిళనాడులో వేళ్లు పాతుకుపోయింది దానిలో పాటలు తెనుగు భాషలో ఉన్నాయన్న కారణంగా తమిళనాడులోని కొందరు సంగీత కళాకారులు, ఇటీవల దానిని వ్యతిరేకిస్తూ వచ్చారు తెలుగు భాషలోను, తెనుగు దేశపు నృత్యాల లోను తెలుగువారి వీధి నాటకొల్లోను, 12

లమ హృదయాలలోని నిజమైన మాధుర్యం, సరళత్వాలకు (ప్రతిబింబం (ప్రజలకు కనిపించింది కనుకనే దక్షిణాపధమంతటా తెనుగు సంస్కృతి చెరగని ము[ద వదిలింది నేటికి కూడా తమిళనాడులో బిచ్చగొళ్లు తెనుగుపాటలు పొడుతూనే బిచ్చం అడుక్కుంటారు మధుర, తంజావూరు నాయకరాజుల పాలనలోనే "తెలుగు యక్షగ్రానం మహోన్నత స్థాయినందు కొన్నది ఆ రోజులలో (ప్రతి ఒక్కరూ సాహితీవేత్త వారి ఆస్టానాలు కవి, పండితులకు నిలయాలుగా ఉండేవి వారు సంస్కృతంలో, లమ గ్రాంధిక ఇ₹లిలో రచనలు చేశారు అయినా వారిలో ఎవరూ ఈ రూపాన్ని పట్టీ చూడకుండా వదలలేదు (ప్రతి కవీ ఒక యక్షగాన ప్రబంధాన్ని రచించారు తెలుగు సాహిత్యంలో ఈరూపాన్ని అత్యంత (ప్రతిభతో రచించినవారు విజయ రాఘవ నాయకుని పట్టమహి షీ రంగాజమ్మ, ఆమె అపర మేధా సంపద గల బహుము పజ్ఞాాలిగా ఖ్యాతి గాంచారు నాట్యకళ ఆమెకు కరతలామలకం ఆమె అత్యున్నత స్థాయికీ చెందిన రచయి(తి రొజు ఆమెకు జరిపించిన కనకాభిషేకం వల్లనే, ఆమె ఆధిక్యత విదితమవుతుంది ఒక సాహిత్తివేత్తకు కనకాభిషేకమంటే ఆ వ్యక్తని సరస్వతీదేవి అవతారంగా భావించినట్టే విదితమవుతుంది సరస సతీ దేవికి సయితం ఇది అసాధారణమైన గౌరవం తెనుగు సాహి ల్యంలో కనకాభిషేకం గౌరవం పొందిన ఇద్దరు కవుల జీవితకాలంలో సహ్మస్రాబ్బాల వ్యవధి ఉన్నది అందులో ఒకరు శ్రీనాధుడు ఆయన పద్యాల అంతర్గత సంగీతాన్ని గ్రీక్‌ గాధలకు చెందిన ఆఫ్బీయస్‌ తంత్రీవాద్యంతో పోల్చవచ్చు ఆ పిమ్మట ఆ మహత్తర గౌరవం పొందినది రంగాజమ్మ ఆమె విద్వాంసురాలు కవయితతి, నాటక రచయితి నర్తకిగా ఈ కళలన్నిటికి సంగమ స్థానమైన కళాకారిణిగా, శ్రీనాధుని కన్న ఆమె అధికురాలు తెలుగు సాహీత్య వియన్మండలంలో మహా(ప్రకాశభరితమైన (గ్రహ సముదాయంవలె నిలిచేశ్రీనాధుని ఆధిక్యతను కించపరచడం ఉద్దేశం కాదు సంప్రదాయక తెలుగు సాహిత్యాన్ని మామే ప్రమాణంగా తీసుకుంటే, రంగాజమ్మ ఆయన సరసన నిలువజాలదు ఆమాటకొస్తే ఆయన సరసన నిలువగలవారివ్వరూ లేరు ఆయన వాణీ మాధుర్యం అసమానమైనది అది తెలుగు జాతి వారి కంరస్వరాలలో సహజమాధుర్యం 13

దాని సౌందర్యాలు, నాజూకులు, అసంభ్యాకమైన మలుపులు, భావ

వ్యక్తీకరణలు దేశీ సృత్య పద్దతులను (ప్రవేశపెట్టడం వల్ల యక్షగానం నూత్న సృష్టి అయినది అది జాతిజీవనాన్ని మార్చినది (ప్రజలు ఉదాత్త భావాలతో కళాత్మకమైన అలవాబ్హలో జీవనము గడిపేట్టుగా చేసింది వారు యక్షగ్రానాల పరిభాషలో సంభాషించారు వారి ఊహలు యక్షగాన పధాన్ని అసుసరించాంయఎ యక్షగానాలు విరక్షరాస్యులను అక్షరాస్యులుగా చేశాయి, పాండిత్యాన్ని అది లేనివారికి కల్పించింది దాని ద్వారా నిఘంటువులు, శాస్త్రాలు, ఆధ్యాత్మిక త్త రహస్యాలు (ప్రజలకు సంక్రమించాయి అమూల్యమైన జ్ఞానాన్ని వారు అన్వేషించుకోవలసేన శ్రమ తప్పింది ఈ యక్షగానాల రూపంలో సరస్వతి వారి గుడిసెల చీకటి కోణాలను సందర్శించి తన వెలుగుతో నింపింది సామాన్యుల హృదయాల్లో నంన్థ్టతి మౌలికాంశాలు 'ప్రతిష్టితమైనవి యక్షగ్రానంలో (ప్రస్తావితం గాని శాస్త్ర, విజ్ఞానమంటూ లేదు వేదాల పరమార్జాన్నే కాక భౌతికశాస్త్ర పరిజ్ఞానాన్ని సైతం (ప్రజలకు లభింపచేసింది. ఇంతబి మహత్తర కళారూపం త్వరితగతిన ఆంతరించి పోతుండటం కోచనీయం ఈ దేశంలో అంతరించి పోతున్న కళలను పునరుద్రరిం చడానికి యత్నం అంటూ జరిగితే అందులో యక్ష గానానికి (ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి ఇర్దీమ పాహీత్యంలో తలామునకలైన ఆధువిక తెలుగు సాహిత్య విమర్శకు లకు దేశీయపాంప్కృతిక రూపాలను ఇంగ్లాండు లోవి రూపాలలో పోల్చడం పరిపాచి ఆయివది ఇర్టీషు సాహీత్య చర్మితలోవి గూఢాంశ భరితమైన నాటకాలు, మహిమాన్విత సంఘటనలను చూపే వాబకాలు మొదలైన వాబేవి పేర్కొంటు=ది. ఆధువిక వాటకావికి యక్షగానం వాందిగా ఈ విమర్శకులు పేర్కొాంటయిఐచాడు ఆధువిక నాటకం "రిండు విధాలు. (ప్రాచీన పా౭స్క్యృతిక వాటకాలు, కొత్త షేక్స్‌పియర్‌యన్‌ తరహావి ఏ విధంగా చూసినా ఈ నాటకావికి యక్షనం మూల అవి చెప్పటావికి వీలులేదు దావి పుబ్బు పూర్వోత్తరాలు కేవలం స్టావికైనవి

ఈ యక్షగ్రావమనేది (ప్రాచీవ తెమగుజూతి జీవనదిలో (ప్రధానమైనదిగా ఉంటూ వచ్చిందనబావికి (ప్రాచీన కాలపు మహో కవులవేకులు డీవినుండీ కఠావస్తువులను భావాలను స్వీకరించివారన్నదే విదర్శవం యక్షూన:

116

తెమగు (ప్రజల వాస్తవిక జీవనాన్ని చి(తించింది ప్రాచీన రచయితలు డాని (ప్రభావం నుంచి తప్పించుకోలేకపోయారు కవితా వర్హనలు, గ్రామీణ జీవన వర్హనలు జీవితంలో సంభవించిన సంఘటనలు (ప్రాచీన కవుల మహావావ్యాలలో చోటు చేనుకున్నాయి. శ్రీనాధుడు, పింగళి సూరన్న ఈ మహానిక్షేపం నుండి ఎంతో స్వీకరించారు

మహా కవులలో పరిమిత ఆవేశాలు భావాలు కనిపించ జొచ్చాంయు ఏవో కొన్ని వేల (గ్రామాలతో కూడీన (ప్రాచీన రాజ్యాలు నమ్యగ వ్యవస్త్రగా ఉంటుండేవి వారి సంస్కృతికి భావనకు, మనుగడకు ఆ రాజ్యపు రాజథాని రాజు వివాసం కేంద్రంగా ఉంటుండేవి కోట శతు వశమయే్య్యే వరకు శ్యతువు దేశాన్ని జయించినట్టుగా భావించేవారుకాడు ఆ విదంగా రాజనగరు ఆ వ్రజా నముదాయపు సంస్కృతికి భాండాగారంగా ఉండేది ఆ రోజుల్లో ఈ రాజ్యాలు అన్నీ ఒకే తరహాగా ఉండేవి నాటి రాజడానులవ్నీ ఒకే నమూనాలో ఉండేవి కవి తన కథాకధనానికి ఉవ(కమించినపుడు కధా వాయకుడు నివసించే పురవర్హనతో [పారంభించేవాడు పట్టణాన్ని, దాని కోటగోడలను, సౌధాలను, వీదులను, వివిద వృత్తల (వజలను వర్తించేవాడు ప్రతి కావ్యారంభ భాగం ఆ (ప్రాంతపు సంస్కృతికీ డర్వణం వంజీది అత్యున్నతులు, ఆత్యల్పులను ఒకే గక్రతో వర్షించడం జర్‌గేచి మహా కావ్యాలలో సైతం (క్రింది వర్గాల వారివి ఉపేక్త్రంచ లేదనడావికి విడర్శవా లున్నాయి ఈ భాషలో పొండీత్యం ఆర్జీంచడలకికొన్న (ప్రతి విద్యార్తిా అధ్యయనం చేయవలసిన పంచ కావ్యాల్లో ఒకదైన స్నామాబ్బు కవి అయిన శ్రీ/ కృష్ణదేవరాయలు రచించిన ఆముక్తమాల్యద మానవూాళిలోని అల్బుడుగు వర్గావికి చెండివ ప్రజల ఇళ్లు, విత్య జీవితాలు భావాల వర్తనలతో నిండి ఉవ్నది (ప్రాచీన కావ్యాలలో కడా పంవిధానంలో దేవి డావె డానికున్నడి ఆ కవులలో (వతి ఒక్కరూ తమ ఇహ్హైమసారం ఈ కళకు మార్గాన్ని కల్పించుకొన్నారు ఈ విషయాలలో ఆదికవి నన్నయ్య తెలుగు కావ్య పాహిత్యావికి వాంద్‌ పలికిన పెద్దన మహోన్నతులు, రధాకథనం కళలో వారు మహోన్నతపష్తాయి వందు కొన్నారు ఈ గొప్పకళలో వాకు వాల్యీకి స్థాయికి సైతం చేరుకొన్నారా అవిపీస్తుంది. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు కద

శే5్‌

చెప్పడంలో వినూత్నమైన, ఆసక్తీదాయకమైన రీతిని సృష్టించారు. మహా కావ్యమైన ఆముక్త మాల్యదలోనుండి కొన్ని ఉదాహరణలు చూపడం ఆవశ్యకం. న్‌! ద్వారాలపై అలంకరణగా(వ్రాసిస చితాలకు సైతం ఆ సామాజ్చు తన వ్యర్తనలలో వదలలేదు. ద్వారాల కిరువై పులా విషు భగవాసునికి చేతుల్లా ఉండే శంఖ, చక్రాల చిత్రాలు ఉండేవి. కప్పులు సాధారణంగా వర్షించే విపణి వీది పూలు, తదితర విలాస వస్తువుల అంగళ్లు కల వీధి. ఆనాటీ ప్రజల సంస్కృతి, నాగరికత, సాందర్యానికి (ప్రాచీన మహాకావ్యాలలో

• పూవులకు ఇచ్చిన (ప్రాధాన్యమే నిదర్శనం. జీవితంలోని ముఖ్యమైన ఏ దశను, పదార్జాన్ని వరించకుండా ప్రాచీన కావ్యాలు వదలలేదు. (ప్రావీన తెలుగు కవులలో మొదటివాడైన నన్నయ సైతం పశఘుగణాల వర్తన సందర్భంలో పరవశం చెందక పోలేదు. తెలుగు భాషకు చెందిన స్వంత ఛందో రూపమైన సీస పద్యాలలో ఆయన దానిని వర్ణించాడు. పు గణాలలో వివిధ జాతులను వాటి తీరును, వాబి రంకెలను, వాటి రంగులను ఆయన విపులంగా వర్రించాడు. ఆ పఫువుల రంకెలు వినిపిస్తాయి. వాటి తలలపై గల కొమ్ములు కనిపేస్తాయి. ఇదంతా ఆయన ఒక్క పద్యంలో సాధించాడు. నన్నయ అంటే అదీ; ఇదీ సాహిత్యం వెనుక ఉన్న రహస్యం. ప్రజల సంస్కృతి మహాకవుల రచనలు ఒకే మనుగడకు రెండు రూపాల వ్యక్తీకరణలు. 16

ఆం(ధలొ ప(త్రికారచన

• సి విహెచ్‌ రావు ఏదెనా ఒక జాతి లేదా ద్రజల రాజకీయ సాంస్కృతికస్తాయిని నా యు కొలవడానికి నమ్మకమైన గీటురాయి. అక్కడి వ్యతికా రంగమే. ఆధునిక యుగంలో పత్రికా రంగం (ప్రజా జీవితస్తాయిని డాడాపు (ప్రతిబింబిస్తుంది వా, అమ తు ళా జే ంలిసుం న అ రు ణ్‌ జాతీయతా చై తన్వాన్ని పత్రైకా రంగం (ప్రతిబింబిస్తుంది మిగతా వ్యవస్థలల కన్నా (వజాస్వామిక వ్యవస్టలో, జాతీయ చె తన్యాన్ని ష్మతికా రంగం చాలా బలీయంగా వాస్తవరగా చలిస్తుంది ఈ దృష్ట్వా పరిశీరించినప్పుడు మన ఆం(ధవ్రదేక్‌ రాష్త్రం తన ష్యత్రికారంగం చరిత గురించి గర్వించవచ్చు ఆర్యధ్ర ష్యతైకా రంగం పెరుగుతూ వున్న రాజకీయ, సాంస్కృతిక, సాంధుక చైతన్యాన్ని సదా (ప్రతిబింబిస్తూ వున్నది 19వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో - 80వ పడి తెలి రోజుల్లో “హీ తవాది అనే వారవ।తిక (ప్రచురణలో ఆం[ధదేశంలో తెలుగు షలికా రచనకు నాంద్‌ (లా ( (5 జరిగిందని చారిత్రాత్మకంగా చెల్పుకోవచ్చు అయితే పోతపోసిన తెలుగు అక్షరాలలో కంపోజుూ చేసే, ముదణా యళర్మ్యతం మీద అచ్చయిన మెొబ్బుమెదది తెలుగు షతిక్క రావు బహడుర్‌ కందుకూరి వీరేశలింగం సంపాదకత్వాన (ప్రారంభమై 1885 లో అచ్చయిన “వివేకవర్హని' రావు ఒహదడుర్‌ వీరీశలింగం పంతులు గారు ఆంధ్రదేశంలో సాంఘీక సంస్కారణలకూ, సాహిత్య పునరుజ్డవనానికీ వెతాళికుడే కాక తెలుగు పత్రికా రచనకు కూడా బది పురుములెన సంగతి జగద్విదితం “వివేకవర్హని" పత్రిక ఆయనకు అత్యంత క్‌ న్‌ ఆఈాంళ౯ా కలగా ల (“వాటం చేయడానికీ (ఎతిప్మాతములైన ఈ రిక్ష్యాలనూ, ఆశయాలనూ (పచ రం చేయడాని£, అభివృద్ది వరచడానికీ వినియోగవమడలం నహజం -ా ది (విధ (ప్రగతి ఆరు దశాబ్దాలు వెనక్కు తెరిగి చూచి పరిశీలింవినపవుడు ఆల వసత్రికారంగంలో "రెండు రకాలైన (ప్రగతి ధోరణులను మనం గమనించవచ్చు తెలుగులో పోతపోసిన ఒపులు రావడంతో బాబు అనేక తెలుసుష్యతికలు 17

ఆవిష్కురింపబడ్డాయి సరిగా అదే సమయంలో తెలుగు సాహిత్యంలో పునర్వికాస ఉద్యమం (ప్రారంభమైంది ఇంతపరకు ము(దణగాని అనేక సాహితీ (ప్రక్రియలు, (గ్రంధాల రూపంలో అచ్చులో రావడానికి “తెలుగు "పైపులు ఉపకరించాయి. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే గత శతాబ్దపు వివరి దశాబ్దం తెలుగు సాహిత్యానికి స్వర్హయుగం అని చెప్పవచ్చు ఆ కాలంలో సాహిత్య దిగ్గజాలు అపూర్వమైన సాహి త్యసృష్టిని చేయడంతో బాటు, అత్యంత ఉత్సాహంతోనూ, విజ్ఞాన విపులీకరణలతోనూ ఇతరుల [గంధాలను, వ్యంగ్యం ఉట్టీపడగా విమర్శలు చేశారు ఈ విమర్శలలో పాండితీ ప్రతిభలు విపులంగా బయటపడ్డాయి. ఈ సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనంలో పత్రికలు అమోఘమైన సాధనాలుగా ఉపకరించాయి అంతేకాదు సాంఘీక జీవిత 'ప్రక్షాశనకూ, వరకట్నం, బాల వితంతువులు, అస్పృశ్యత, సిద్దాంత విహీ నమైన మూఢ నమ్మకాలు, లంచగొండితనం మొదలైన, ఆనాడు సంఘంలో ప్రబలంగా ఉండిన సాంఘిక అక్రమాలపై దాడీ చెయ్యడానికి కూడా ఈ పత్రికలు బాగా ఉపయోగపడ్డాయి ఈసమయంలో రాజకీయ సంస్కరణలను కూడా (ప్రచారం చేశాయి 1886లో స్టాపితమైన భారత జాతీయ కాంగ[గెసు రాజకీయ సంస్కరణలకు పునాదులు వేసింది భారత జాతీయ కాంగ్రెసు సిద్దాంతాలు పెంపొందించిన జాతీయతా దృక్పథంవేళ్లు తన్నుకొన్నది దేశభక్తుల హృదయావేశాల ప్రతిఫలంగా ఆనాడే ఆంధ రాష్ట్ర ఉద్యమానికీ కూడా సహజంగానే అంకురార్పణ జరిగింది ఆ దశాబ్దాలలో వచ్చిన ష్మతికలన్నీ ఆంధ ఉద్యమ (ప్రచారానిక్తీ ఆభావనను పెంపాదించడానికి దోహదం చేసినవే సాంఘిక్క సాంస్క్బాతిక పునరుజ్జీవన ఉద్యమాలు జాతీయ పునర్వికాస ఉద్యమానికి దారులు వేశాయి తెలుగు షికలు సాంఘిక్క సాంస్కృతిక పునరి సకాసంతో బాటు జాతీయ పునర్వికాసానికి కూడా తమ వంతు దోహదాన్ని చెయ్యడంలో ఎపరికీ తీసిపోలేదు పత్రికలను (ప్రారంభించినవారు, లేదా (ప్రారంభించిన పత్రికలను వాడుకొని తమ రచనలును పత్రికా ముఖంగా (ప్రచారంలో పెట్టిన వారిలో కందుకూరి వీరేశలింగంతో బాటు ఈ శతాబ్దపు తొలి దశాబ్దంలో రంగంలో 18

ఉన్నవారిలో పేర్కొనదగిన వారు చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహం, ఏపి పార్ధసారధి నాయుడు, పి ఆనందాచార్యులు, ౩ ఆర్‌ వి కిష్టారావు వీరు సంబంధం పెట్టుకున్న ప(తికల్లో "'పేర్కొనదగినవి “మనోరమ, "ఆంధ (ప్రకాశిక “కల్పవల్లి", “సరస్వతి మార్గదర్శకత (0

వీటిలో పార్ధనారధి నాయుడు సంపాదకత్వాన వెలువడీన “ఆంధ (ప్రకాశికొను ఆరధలో రాజకీయ ష్యతికా రచనా రంగంలో మార్గదర్శకత్వం వహించిన పతికగా పేర్కొనవచ్చు తెలుగులో తొలిసారిగా (ప్రారంభించిన అనేక ప(తికలకు లభించని అవకాశం - మంచి అదృష్టం దీనికి లభించి వరుసగా 25 సంవత్సరాలపాటు నిరంతరంగా వచ్చిన ప్రతిష్ట ఈ పతికకే దక్కింది కొంతకాలం దినప(తికగా కూడా వచ్చి వ! తర్వాత వారప(తికగా మారింది భారత జాతీయతా భావ ప్రచారానికి అవిరళంగా ఆ రోజుల్లో కృషి చేసిన మరో పత్రిక శశిరీ

19వ శతాబ్దపు చివరి రోజుల్లో మూడు విభిన్న-పరస్ప ర సంబంధమైన

కారణాలతో (ప్రారంభమైన విభిన్నమైన మూడుపాయలు పరస్పర సంలీనమై ఆంధలో తెలుగు ష్యత్రికా రంగాన్ని శక్తివంతంగా ఆవిష్కరించడానికి దోహదం చేశాయి ఈ మూడు పాయలు - 1 సాంఘిక సంస్కరణ, సాంఘిక అక్రమాల నిర్మూలన 2 సాహితీ సంస్కరణ, సాహిత్య విమర్శ అభివృద్ది, 3౩ జాతీయ ఉద్యమం - ఆంధ్ర రాష్ట్ర నిర్మాణం ఇందులో అంతర్గతమైన భాగంగానే ఆ రోజుల్లో ఉండేది

ఆ రోజుల్లో సంపొదకులు గానీ (ప్రచురణ కర్తలు గాన్మీ ఈనాటి నిర్వచనాలు (ప్రమాణాల (ప్రకారం చూస్తే పత్రిక రచయితలుగా కాక్క (వధానంగా పండితులూ, రాజకీయ వాదులుగా ఉండేవారు వారికి పత్రికా రచన వృత్తిగా కాక్క (ప్రవృత్తిగా మ్మాతమే వుండేది ముదణా పద్ధతులను, మనకు తెలిసినట్టుగా, ఆనాడు (ప్రాధాన్యత ఇచ్చి ప్రదర్శించడానికి ప్రయత్నాలు జరుగలేదు

ఈ శతాబ్దపు మొదటి దశాబ్దంలో వందేమాతరం ఉద్యమం రూపంలో

19

రాజకీయ జాగృతి దేశమంతటా, ముఖ్యంగా ఆంధ్రదేశంలో బాగా వ్యాప్తమైన కొద్ది ఆర్మధ షికా రంగంలో రాజకీయ అంశాలకు (ప్రాధాన్యత "పెరిగింది శతాబ్దం మలుపు తిరుగుతున్న సమయంలో1902లో మచిలీపట్నం నుంచ్చి, దేశభక్త కొండా వెంకటప్పయ్య, దాసు నారాయణ రావుల సంయుక్త కృషీతో “కృష్ణా పత్రిక అనే వార పత్రిక (ప్రారంభం అయింది 1806లో ఈ పిక సంపాదకత్వపు బాధ్యతను సమర్జ్హుడైస తెలుగు రశయిత ముచ్చూూరి కృష్ణారావు స్వీకరించారు కృష్ణారావు గారిది బలమైన కలం రాజకీయ, సాంఘీక సంస్కరణల గురించి ఆయన అభ్మిపాయాలు చాలా ప్రగతి శీలకమైనవి ఆంధ్రుల రాజకీయ, సాంఘిక, సాంస్క ఎతికసంస్కరణాభిలాషకు స్వంతంగా బాణినీ, బాషనూ, వ్యాఖ్యానాలనూ ఆయన సమకూర్చి పెట్టారు ఈః పత్రికకు సంపాదకత్వం వహించిన ఇతర [ప్రముఖులు 3 రామ కోటెశ్వరరావు, చివరి రోజుల్లో కాటూరి వెంకటేశ్వరరావు. వీరందరూ కృష్ణ్టారావుగారు నెలకొల్పిన ఉన్నత (ప్రమాణాలను కాపొడారు తర్వాత ఈ పత్రికను ఎం ఎస్‌ శర్మ తీసుకొని, (ప్రచురణను "హైదరాబాదు నగరానికి మార్చారు దాదాపు60 సంవత్సరాల పాటు నిరాటంకంగా 'ప్రచురితమవుతూ వచ్చిన (వ్రతిష్ష ఈ పత్రిక విషయంలో (ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోదగీన విశిష్టత గాందీజీ నాయకత్వాన (ప్రారంభమైన స్వాతం(త్య పోరాటం తెలుగు పత్రికా రంగానికి (ప్రేరణను కలిగించి సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘనం ఉద్యమాల (ప్రచారానికై తెలుగులో అనేక ప్మతికలు (ప్రారంభం అయ్యాయి ఈ షత్రికలలో పేర్కొనదగినవి కాంగ్రెసు. ఇది మొదట మద్దూరి అన్నప్తూర్ణయ్య సంపాదకత్వాన సీతానగరం" ఆశ్రమం నుండి వెలువడీనా ఆ తర్వాత రాజమండ్రికి మారింది అన్నప్యూర్తయ్య అరెస్టయినప్పుడు దీని సంపాదకత్యాన్ని కొవ్విడీ లింగరాజు చేసట్టారు తర్వాత ఆ స్థానాన్ని "క్రై రామచర్శదరావు స్వీకరించారు. ఆయనకు ఎం శివరామకృష్ణయ్య సహకరించారు గాంధీజీ బోధనలై న, 'స్వరాజ్యం' శాసనోల్లంఘనం, సందేశాలను (ప్రచారం చెయ్యడంలోనూ, ఆంధ (ప్రజలలో దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం త్యాగాలు చెయ్యాలనీ, బాధలు అనుభవించాలనీ జాగృతి చై తన్యాలను కలిగించడం లోనూ, ఎదురైన ఇబ్బందులనూ, బాధ్యతలనూ ఆ రోజుల్లో 20

“కాం(గైసు" “కృష్ణా పష్మ్యతికలు సరిసమానంగా పంచుకున్నాయని చెప్పవచ్చు ఈ రంగంలో తమ వంతు ప్యాత వహించిన మిగతాపత్రికలు “'పజుమిలో, “ప్రజా బంధు% “ఆనంద వాణి, 'ఆంధజ్యోతి మొదలైనవి ఇవన్నీ మద్రాసు నగరం నుంచే వెలువడ్డాయి మొదటి తెలుగు దినప(తిక కొంత కాలం దినష్మతికగా కూడా వచ్చిన “ఆర్మర వ్రకాశికిను వదలి వేసినబ్హంఎతే, “దినష(తిక'గా మొబ్టు మొదటి సారిగా అచ్చయిన తొలి తెలుగు దినష్మతిక 'ఆంధ్రషతిక 1913లో లాంఛస ప్రాయంగా (ప్రారంభమైన ఆంధధరా ఫ్ర చఉద్యమం సాధించిన (వ్రయోజనాల్లో ఒకటిగ్యా 1908 నుండి బొంబాయిలో ప్రచురిస్తూ వుండిన “ఆం(ధప్యతిక” వారష్మతికను కాశీనాధుని నాగెశ్వరరావు. గారు మ(ద్రానుకు తరలించి అదే పేరుతో దినపత్రికగా మద్రాసు నుంచి వెలువరించడం (ప్రారంభించారు అప్పబిీ సుంచి ఆంధపష్యత్రిక నిరంతర (ప్రగతిని సాధిస్తూ, ఆర్మధరా ప్ర ఉద్యమానికి బలీయమైన సాధనంగా ఉపయోగపడటంతో బాటు గాంధీజీ నాయకత్వాస సాగిన స్వాతం్య ఉద్యమాన్ని గల్ట్రీగొ బలపరుస్తూ దినదినాభివృద్ధి చెందింది దేశోద్దారక కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు తర్వాత శివలెంక శంభు (ఎసొద్‌, ఆయన తదనంతరం ఎస్‌ రాధాకృష్ణ ఈ ష్యతికకు సంపాదకత్వం వీంచారు 1930లో తెలుగులో దిసష్మత్రికా రంగం బాగా బలాన్ని పుంజుకున్నది మద్రాసులో “ఆంధవ్రభి దినపత్రికను సాలకొల్పడం అప్పుడే జరిగింది “జనవాణి జేరుతో తాపీ ధర్మారావు సంపాదకత్వాన మరో దిన షతిక 1936లో మద్రాసు నుండి (ప్రారంభమై 18 సంవత్సరాలు కొససాగింది (పారంభంలో కొన్ని సంవత్సరాల పాటు “ఆంవ్రభి న్యాషతి నారాయణ మూర్తి సంపాదకత్వాన వెలువడీరది ఆ తర్వాత 18 సంవత్సరాల పొటు నార్ల వెంకటేశ్వరరావు దీనికీసంపాదకత్వం వహించారు నార్ల సంపాదకత్వాన ఈ ష్యతిక విస్తృతమైన సర్క్యులేషన్‌ నూ, అపూర్వమైన. (ప్రాభావాన్ని సంపాదించింది తర్వాత నీలంరాజు వెంకట శేషయ్య దీనికి సంపాదకత్వం వహించారు మ. ఘా | ఇం | ఖా గ 21. 24252 య్‌ . లగ వ్ప్ట పాదా చా లన

ఆంధ్ర (ప్రదేశ్‌లో ఈనాడు దిన, వారప(తికలలోన్తూ వార్తా సంస్థల్లోనూ, రాష్ట్ర, (ప్రభుత్వ ప్రచార విభాగాలలోను (ప్రధాన పదవులలో వున్న అనేకమంది పత్రికా రచయితలు “ఆంధధ్రపతికిలోనూ, “ఆంద్రప్రభ లోనూ మొదట పని నేర్చుకొన్నవారే

1940 చివరిలో విజయవాడనుంచి రెండు తెలుగు దినపదతికలు “జన్మభూమి' "ప్రజాశక్తి (ప్రారంభమై కొద్ది సంవత్సరములు మ్మాతమే నడచి మూతపడ్డాయి. 1950 తొలి రోజుల్లో మదాసునుండి మరో రెండు తెలుగు దిన షత్రికలు [ప్రారంభమైనాయి ప్రజాపార్టీకి మద్దతుగా టంగుటూరి (ప్రకాశం పంతులుగారు (ప్రారంభించిన “ప్రజాపతికి ఒకటి, రాయలసీమ (ప్రయోజనాల పరిరక్షణకోసం (ప్రారంభమైన “విజయవాణి' రెండవది అయితే యీ రెండూ అనతి కాలమే జీవించ గలిగాయి ఆంధ్రలో కమ్యూనిస్టు పార్షీ కార్యకలాపాలనూ, పోరాటాలను సమర్చించటానికి 1952లో విజయవాడలో (ప్రారంభమైన *విశాలాంధి తెలుగు దిన పతిక నిరంతరాయంగా వస్తూ వున్నది తెలుగు దినపతికా రంగంలో అడుగు పెట్టిన "రెండు దిన పత్రికలు నార్హ వెంకటేశ్వరరావు సంపొదకత్వాన విజయవాడనుండి “ఆంధ జ్యోతి" రాజమంథడినుండి స్థానిక సమస్యలకు (ప్రాధాన్యం ఇస్తూ నిరంతరంగా వస్తున్న చిన్న దిన పత్రిక “సమాచారరి వార మాస పత్రికలు

దిన ప(తికలనూ, అతి స్వల్పకాలం చుక్కూల్లా మెరిసి లర్వాత అంతరించిన అనేక పతికలనూ వదలిపెడితే, గత రెండు దశాబ్దాలలో ఆంధ దేశంలో వార మాస ఇత్యాది పత్రికా (ప్రచురణ రంగంలో అపూర్వమైన (ప్రగతి సాధన జరిగిందని చెప్పవచ్చు అనేక జిల్లా ముఖ్యపట్టణాలలో అనేక రాజకీయ వార ప్యతికలు వెలసి (క్రమంగా సుస్థిరమైన పునాదులను ఏర్పరచుకున్నాయి. వీటిలో చెప్పుకోదగినవి నెట్టూరునుండి "జమీన్‌ రైతు గుంటూరు నుండి “గుంటూరు పిక విజయవాడనుండి' ములుకోలి “విజయ వాణి “వాహిని_షత్రికలు, కాకీనాడనుండి “ముందడుగు” విశాభి పట్నంనుండి “విశాఐ పత్రిక, మచిలీపట్నం నుంచి ప్రస్తుతం హైదరాబాదుకు

22

మారింది "చుక్కాని" పక్ష పిక

గత రెండు దశాబ్దాలుగా తెలుగు పత్రికా రంగంలో వై విధ్యంకూడా విస్తారంగా పెంపాందింది (ప్రజలలోని (ప్రత్యేక వర్గాలక్రై-విడి విడిగా కృషి చేసే, వార పక్ష మాస పత్రికలు మనకు వున్నాయి (ప్రత్యేకించబడిన ఈ రంగాలలో బాలిక మహిళలకు సినిమాలకు, సొహితీ విమర్శలకు (ప్రత్యేకించబడిన ప్మతిక లున్నాయి వీబీలో బహుళ (ప్రచారం పొందినవి “చందమామ' చిన్న పిల్లల మాస ష్మతికి “యువి యువతరం మాస పశతిక్క “గృహలక్ష్మి “ఆంధ మహిళి మహిళల మాస పికలు “కిన్నెర “కినిమా పత్రికలు కొంతకాలం వచ్చి ఆగిపోయాయి మాస పత్రికలలో కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు స్థాపించి, సంపాదకత్యం వహించిన “భారతి'కి విశిష్టమైన స్థానం వున్నది అపూర్వమైన దాతృత్వమూ అమోఘమైన పశత్రికా రచనా (ప్రతిభా గల పంతులుగారి సంపాదకత్వాన ఈ పష్యతిక బలమైన పునాదులమీద ఏర్పాటు జరిగింది అనేకమంది (ప్రముఖులైన తెలుగు రచయితలు, పండితులు, (ప్రముఖులు కానివారి ఉత్తమ రచనలు, కవుల రచనలను (ప్రచురించడం ద్వార్హా పరిళోధన్నా విమర్శ వ్యాసాల ప్రచురణద్వారా మూడు దశాబ్దాలకు పైగా ఈ పత్రిక ఆంధ దేశ సంస్కృతీ సాహిత్యాలకు ఎనలేని సేవ చేసింది ఈ శతాబ్దపు రెండవ దశాబ్దంలో (ప్రారంభమై మూడవ దశాబ్దం వరకూ కొనసాగిన మరో సాహి త్య మాస పతిక కౌతా త్స రామమూర్తి సంపాదకత్వాన మచిలీపట్నం నుంచి వెలువడిన 'శారది ఇందులో అచ్చయిన రచనలన్నీ ఉన్నత సాహిత్య ప్రమాణాలతో విరాజిల్లాయి తెలుగు కవిత్వం గురించి భాష గురించి విభిన్న దృక్పథాలనుంచి సాగే విమర్శలకు ఈ పత్రికలో ఎక్కువ స్టానం కేటాయించేవారు ఆం్భగ పతికలు

ఆంధ దేశంలో ఆంగ్ల భాషా పథతికా రచనకు సుద్వీర్హమైన చరిత సంప్రదాయాలు వున్నాయి అయితే ఇంగ్రీము భాషతో (ప్రారంభించిన అనేక పత్రికలు వార్తా ష్మతికలు శవాస్థలోనే సమసీ పోవటం విషాదకరమైన పరిస్టితేనని ఒప్పుకొనక తప్పదు తుంగతుర్తి శ్రీ రాములు సంసాదకత్వాన

23

రాజమంగడినుంచి (ప్రచురితమైన “కార్లేలియన్‌' ' వార పిక ఆంగ్రభాషలో మన మొట్టమొదటి వార పతిక ఈ వర్షంలో బాగా (ప్రాముఖ్యత వహించిన పిక డాక్టర్‌ పట్టాభి సీతారామయ్య సంపాదకత్వాన మచిలీపట్నం నుండి అచ్చయిన “జన్మభూమి' 192] నుండి 1931 దాకా ఇది వచ్చింది సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన వంటి కాం్యగెసు కార్యక్రమాలకూ, గాందీజీ నిర్మాణ కార్య[కమాలకూ అధికార (ప్రకటనా వివరణా షతంగా ఈ ష్యత్రికకు అవిల భారత ఖ్యాతి లభించింది తరువాత “కాంగ్రెసు చరిత" రచించిన డాక్టర్‌ పట్లాభి “కోమటి సూ(తకారునికి (బ్రాహ్మణ వ్యాఖ్యాత” గా గాంధీజీ (ప్రశంసల నందుకున్న డాక్టర్‌ పట్టాభి ఈ పత్రికను అనేక ఆర్టిక ఇబ్బందులకు లోనాతూకూడా దశాబ్దంపాటు నడిపించారు ఇది (ఒతికినంత కాలం దీనికి సంపాదకత్వం వహించిన వ్యక్తి యొక్క మేధ్యావై జ్ఞానిక శక్తికి (ప్రతీకగా కొనసాగిందనడంలో సందేహం లేదు

మేధావులను బాగా ఆకర్షించిన మరో ఆర్భగ్ధ వారష్మతిక భాసా సుబ్బారావు సంపాదకత్వాన మ(దాసునుండీ వెలువడిన “స్వతంత” విజ్ఞాన పదమూ, సొహపో పేతమైన ఆయన సంపాదకీయాలు “సాక అనే కలం పేరుతో ఆయన (పత్యేక శీర్షికల[కింద రచించిన వ్యాఖ్యానాలు ప(తికకు ఒకో విశిష్ట స్టానాన్ని సంపాదించి 'పెళాయి

ఇతర ఇంగ్రీషు వ(తికలలో పేర్కొనదగిన మలో వశత్రిక "కె రామకోటేశ్వరరావు, స్థాపించి సంపాదకత్వం వహీ ంచిన “తివేణి కొన్నాళ్లు మాస షతికగాన్తూ మరి కొన్నాళ్లు రెండు నెలల కొకసారి చొప్పున, తర్వాత (తెమాసికగానూ ఇది కొనసాగింది సంపాదకుడుగా రామకోటెశ్వరరావు (ప్రత్యక్షంగా దాని ప్రచురణను చూచినప్పుడ్హూ ఆయన దూరంగా వుండి, ఆయన ఇతర మిత్రులు దాన్ని ఎడిట్‌ చేసేనప్పుడుకూడా రామకో ేశ్వరరావు ప్రత్యేకతను ఈ ష్మతిక నిరంతరం (ప్రతిబింబించింది దాదాపు మూడు దశాబ్బాలపాయి ఆంధ్ర దేశ సాహితీ సంస్కృతుల పునర్వికాసానికీ ఇతర భాషా రచయితల రచనలను (ప్రచురించడం ద్వారా రామకోటశ్వరరావు కొనసాగించిన కృషీ అనన్య సామాన్యమైనది

24

1920లో గాంధీజీ (ప్రారంభించిన స్వతం్శత పోరాటం తెలుగు పథతికా రంగానికి ఎలా క్రొత్త ఊపు నిచ్చిందో అలాగే తెలుగులో తెలుగువారి "పెట్టుబడితో తెలుగువారి యాజమాన్యంలో మొట్టు మొదటిసారిగా ఒక ఇంగ్రీషు దిన ష్యతిక స్థాపనకు కూడా ఈ కాలానికి (1922) ఊపు నిచ్చింది ఆంధ్రకేసరి టంగుటూరి (ప్రకాశం పంతులు (ప్రధాన సంపాదకులుగా ఈ దిన షతిక స్వరాజ్య ఉద్యమానికిజాతీయ సాతంత్య సం[గ్రామాలకూ అధిక (ప్రాధాన్యత నిచ్చి అత్యంత దోహదం చేసింది దక్షిణాదిలోనూ, తదితర చోట్లు ఇం్లీషు ష్యత్రికా రంగంలో (ప్రముభి సంపాదకీయ స్థానాలను తర్వాత తర్వాత ఆకమించుకొన్న అనేకమంది ఆద్మధ జర్నలిస్టులు ఏ కొంత కాలమైనా “స్వరాజ్య” తో సంబంధం కలిగి ఉన్నవారే తెలుగు పెట్టుబడితో తెలుగు పారి[శ్రామికోత్సాహంతో స్థాపించిన మరో ఇంగ్లీషు దిన పత్రిక 1948 లో స్థాపించిసో ఇండియన్‌ రిపబ్లిక్‌" డాక్షర్‌ పట్టాభి సీతారామయ్య అధ్యక్తులుగా ఏర్పడిన ఒక డై ర్షర్గ బోర్డు యాజమాన్యం (క్రింద ఈ వ్యాస రచయిత సంపాదకుడుగా అనేక ఆశలతో (ప్రారంభమైన ఈ దిన విక ఆంధుల వాణీగా ముఖ్యంగా ఆంధరాష్ట్రం కోర్కెకు నారధిగా (ప్రకాశించింది "రెండున్నర సంవత్సరాల తర్వాత పత్రిక యాజమాన్యం మారింది తర్వాత మరో రెండు సంవత్సరాలు చివరి శ్వాసతో జీవించి చివరికి 1952లో మూతపడింది ఇది మూత పడబంతో తెలుగు "పెట్టుఒడితో, తెలుగు పారిశ్రామికోత్సాహంతో ఇం్రీషు దిస పత్రికారంగం నిర్వహణపబ్ల ఉత్సాహం సన్నగిల్లినబ్తయింది నార అభ్మిపాయం తప్పని రుజువు కావాలని కోరిక స్వతంత్రం వచ్చిన తరువాత ఈ వ్యాసంలో ఆంధ (ప్రాంతంలోన్తూ 1953 లో ఆంధ రాష్ట్ర్రం విడిపోయేదాకా మదాసులోనూ తెలుగు పతికా రంగం అభివ ఏడ్డినీ ప్రగతినీ గురించి సంక్షిప్తంగా వివరించడానికి ప్రయత్నించాను ఉమ్ముడీ మ్మదాసు రాష్ట్రంలో ఆంధ్రుల రాజకీయ కేంద్రమూ, జర్నలిస్టు కేంద్రమూ మ్మదాసు నగరమే స్వతంతం వచ్చేవాబిక్తి అంతకు. (క్రితం ఆరు లేదా ఏడు 25

దశాబ్దాలవరకే ఈ సమీక్ష పరిమితమైంది ఆ తర్వాత, ముఖ్యంగా 1956లో ఆంధప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం అవతరించిన తర్వాత తెలంగాణాలోకూడా ప్థతికా రంగంలో జరిగిన కృషి (ప్రగతి రాష్ట్ర ప్యతికారంగం ప్రగతిలో అంతర్షతభాగం కాక మానదు

ఆంధ్ర (ప్రాంతం వరకు తీసుకున్నప్పటేకీ ఈ సమీక్ష సమగ్రమైంది కాదు ఈ దశాబ్దంలో ఆంధ్ర (ప్రాంతంలో వారపథిక లైతేనేమి, పక్ష పతత్రికలై తేనేమి తెలుగు పథికా రంగంలో విరివిగా పంట పండింది అయితే చాలావరకు ఇవి కోతకు వచ్చేదాకా ఎదగక పోవచ్చు అనేక పతికలు అర్థిక వనరులు లేక మధ్యలోనే ఆగిపోయాయి. వ్యాపారప్రకటనల ద్వారానూ, సహాయం లేక కొని చదివే పారకులు లేక అనేక పత్రికలు నడుమనే ఆగి పోయాయి. ఈ షత్రికల సేర్షన్నింటినీ కూడా ఈ సమీక్ష వ్యాసంలో పేర్కొనటం జరుగలేదు

తెలంగాణాకు సంబంధించినంతవరకు ఆ (ప్రాంతం పతికా రంగాన్ని సమీక్షించే ప్రయత్నం నేనిక్కడ చేయలేదు దానికి కారణాలు తెలిసినవే అయితే దీన్ని ముగించేముందు యాధాలాపంగా కొంచ వివరిస్తాను ఆంధ్రప్రదేశ్‌ అవతరణకు ముందుగానే ఎన్‌ నరోత్తమరెడ్డి నిర్వహణ (క్రింద ఆయన సంపాదకత్వాన వెలువడిన గోలకొండ పతిక తెలంగాణా (ప్రాంతం వెలుపల కూడా బహుళ (ప్రచారం పొందిన పత్రిక నాలుగు సంవత్సరాలో తెలంగాణా పథికా ఆకాశంలో నాలుగు దిన ష్మతికలు ఉదయించాయి వాటిలో రెండు-ఆం[దధ భూమి ఆంధ జనత బలం పుంజుకొని స్టిరపడ్డాయి ఆంధ్ర భూమికి మొదట పండితారాధ్యుల నాగేశ్వరరావు సంపాదకత్వం వహించారు ఆ తర్వాత గోరాశాస్త్రి ఆ సంపాదకత్వ బాధ్యతను స్వీకరించి నిర్వహించారు ఆంధ్ర జనతకు కె యస్‌ సుబ్రహ్మణ్యం మొదటినుంచీ దానివి కాంగ్రెసు సంస్థవారు తీసుకానేదాకా సంపాదకులుగా వున్నారు మిగతా రెండు దిన పత్రికలు “ప్రజా ప్రభి “ఆంధ్రరత్న అతి స్వల్చ్పకాలం మాతమే అచ్చయి మూత పడ్డాయి

ఆంధ్ర తెలంగాణా 'పాంతాలలో గత దశాబ్దంలో అనేక వార పతికలు

26

వచ్చాయి వొాబటీలో విజయవాడనుంచి “జాగృతి రాజవ౦ఢడి నుంచి “పేమ జ్‌ స్ట్‌తో వరంగల్‌ నుంచి “జనధర్మ” “ధర్మభూసపు, ఇం్లీమ ప(తికారం ౦లో ఇబీవలి కాలంవరకు బాగా ఎడిట్‌ ఎ౨యి ముచి సర్కు్య్యులేఎన్‌ తో వచ్చిన “హెదాబాద్‌ బులెటిన్‌" ష్యతిక ఆంధ ప్రదేశ్‌ అవతరణక ముందే మూత పడింది హైదరాబాద్‌ లో మిగిలిన రెండు ఇంగ్రీషు ది? పత్రికలు “దక్కన్‌ క్రానికల్‌ ' “డైలీ న్యూ ఇందులో మొదటిది వి“'యవంతంగా తెలంగాణా (ప్రాంతం హద్దులను దాటీ ర్క్యులేషన్‌ విస్తరించుకొని కొంత కాలం బహుళ (ప్రచారంలో వున్నది రాష్ట్రం రెండవ (ప్రాంతీయ బాష అయిన ఉర్దూలో వస్తున్న దిన పత్రికలలో సరు్యులేషన్‌ దృష్ట్యానూ (ప్రతిష్ట దృష్ట్వ్యాను చెప్పుకోదగిన రెండు ష్యత్రికలు “డై ఠీ సియాసత్‌” “డైలీ మిలాప్‌' రెండోదానికి హిందీ ఎడిషన్‌ కూడా వున్నది తెలుగు పషత్రికారంగం విషయంలోనై తేనేమి, ఇర్జ్షీషు ష్మతికారంగం విషయంలో సైతేనేమి తెలంగాణ (ప్రాంతం ఇప్పటికీ కొత్త మాగాణమే. హైదరాబాదు నగరంనుంచి ఇంకా అనేక దిన పథికలు రావటానికి అవకాశం వున్నది అయితే కొంతవరకు సాహసోపేతమైన ఈ వాణిజ్య రంగంలో పెట్టుఒడి పెస్టేవారూ, సమర్దులైన సంపాదక మండలీ, జర్నలిస్టులూ ముందుకు వచ్చి (ప్రారంభ సాహసాలకు తయారు కావాలి ఆంధ ప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వంకూడా వివిధ భాషల్లో “ఆంధ ప్రదేశ్‌” మాస పత్రికను (ప్రచురించడంద్వారా అభినందనీయమైన చొరవను (ప్రదర్శిస్తూ వున్నది ఇటీవల కొంత కాలంవరకూ కేవలం అధికార గెజౌటు నమూనాగాొ

• అధికార (ప్రభుత్వ ప్రకటనల జాబితాగా మాత్రమే వుండిన ఈ పత్రిక (క్రమంగా పాఠకులు ఆదరించే మంచి పత్రికగా త్వరలోనే రూపు దిద్దుకున్నది నేనీ వ్యాసం (ప్రారంభంలో ప్మతికా (ప్రపంచంయొక్క (ప్రమాణాలు, ఏ దేశ ('ప్రజలకైన్నాదేశానికైనా, సమాజానికైనా, రాజకీయ సాంఘిక చైతన్య (ప్రమాణాల్ని కొలవడానికి నమ్మదగిన గీటురాయి అని (ప్రతిపొదించాను పత్రికా రంగంలో ఆంధ్ర దేశం చెప్పుకోదగినంత అభివృద్దినీ, ప్రగతినీ సాధించినట్లు పై సమీక్షలో మనం గమనించాం ఏ [ప్రాంతంలోని ప(త్రికారంగం 'ప్రగతిగానీ, ప్రమాణాలుగానీ, ఆ (ప్రాంతపు రాజకీయ, ఆర్థిక సాంఘిక ప్రగతి 27

(ప్రమ "'శాలకన్నా భిన్నంగా వుండలేదన్న 'ప్రతిపాదనశో ఈ వ్యాసాన్ని ముగ్తూను

ఆంధ ప్రదేశ్‌ (ప్రజలలో ఇంతకన్నా విస్తృతమైన ఏశాల (ప్రాతిపదికపై సాంధిఎక్క రాజకీయ చై తన్యం అవసరం అనేది నిర్వివాదాంశం అయితే పరిమిత పెట్టుబడి ము్యదణా సాకర్యాలలేమి, పారిశ్రామికంగా విస్తరించే వాణీం) వర్గాల సహకార లోపం వంటి పరిమితులబూ నిర్భంధాలను

ల ర చ్‌ థ్‌! త్యజాుం దంగం అదిగియంచిె స్వచ్చమైన స్వేచ్చాయుతమైన పతిః రంగం అభివృద్ధి చెందినబ్లయితే అవసరన్హైన వై తన్యంకూడా వెరుగవుతుందనడంలో సందేహ" లేదు 28

సంస్కృత వాజ్మయానికి తెలుగు వారి సేవ _ ఆచార్య కురుగంటి సీతారామయ్యి సంస్కృతభాషలో విజ్ఞాన సంస్క్బాతులకు ఆంధ్రులు చేసిన కృషీ సామాస్యమైనదేమీ కాదు సంస్కృతంలో ఆరధుల కృషీ (ప్రొచీనమైనదే కొక అన్ని శాఖలకూ విస్తరించింది ఆరధ్రులంటే ఆంధ్రదేశంలో నివశిస్తన్నవారు మొట్టమొదట ఆంధ్రుల విషయం శుసళ్ళేవుని సంఘటనతో (ప్రారంభం అదే తరువాత ఐతరేయ (బ్రాహ్మణంలో ఒక భాగానికి ప్రాతిపదిక అయింది అసలు ఆంద్రజాతిపేరే విశ్వామితశాపసంభవం వెయ్యేళ్ళు శాప్మగస్తులై పడివున్న ఆంధ్రులు తరువాత పూర్వ ఆర్యస్టానం తిరిగి పొందారని పండితులు శ్రీ, సుుబమణ్య శాస్త్రీ వాదం, ఐతరేయ (బాహ్మణంచెలిసిన తర్వాత ఐదువందల యేండ్హకు జన్మించిన అపస్తంబుడనే ఒుషివల్ల ఆంధ్రులు మళ్లీ తమ ఆర్యుల హాదా అందుకోగలిగారు ఆపస్తంబమహర్షి తిరిగి ఆంధ్రలో చాతుర్వర్ష్యాల నేర్చరచి వారికి మార్గదర్శకంగా సూత రచన చేశాడు ఆపస్తంబసూ(తం లగే సయాసియా లోని వై దికాం్రులకు సంబంధించిసదనీ, ఆపస్తంబధర్మం దక్షిణ భారత సంబంధి అని బుహ్లైర్‌,రాస్సన్‌ మహాశయుల అంగీకృతాభ్నిపాయం అయితే డాక్టర్‌ కానే మహాశయుడు చెప్పన (ప్రకారం దక్షిణంలో బహుశౌ ఆంధ్రదేశంలోనే ఆవస్తంబుడు ఆంధ్రులకు స్యూతకర్త ఆంధ్రుల్లో నూటికి తొంభై మంది ఆపస్తంబ శాఖకు చెందినవారే అందుకని న్యాయంగా అపస్తంబుని ఆంధ్రపేతో అనవచ్చు ఆంధ్రుల చర్మితలో మరొక ముఖ్య ఘట్టం ఒకటవ శతాబ్దంలోని సాతవాహన చక్రవర్తి హాలుని కాలం హాలుడు ప్రొకృతంలోని ఆర్య ముక్తక కావ్యమైన గాధాసప్తశతిని (గంధీకరించాడు 'ప్రపంచంలోనిశే సంగార సాహి త్యానికీ గాధాసప్తశతి నాందిపదమెనటువంటిదని. చరిత్రకారుడు డాక్టరు ఎస్‌ కె అయ్యంగార్‌ అన్నారు హాలుని ఆస్థాన కవులైన గుణాఢ్యుడు బృహత్కాధను వ్యాకరణాన్ని రచించారు మొదటి దానికి సోమదేవుని కధాసరిత్సాగరం 29

('పొతిపదిక తరువాత అది ఆధారంగానే అనేక కావ్యాలు నాబకాలు ఆవిర్భవించాయి ప్రాచీ వాబ్మ్యయచరి తకు సంబంధించిన వారే బౌద్ద (గంధకర్త ఆచార్య నాగార్జునుడు దిజ్ఞాగుడు నాగార్జును లనేవారు ఇద్దరున్నారని కొందరి మతం ఒకవేళ ఇద్ధరుకాదు, ఒకరే అన్నట్లయినా నాగార్జునాచార్యుడు చివరి సాతవాహన రాజుల కాలంలోనివాడు, తర్వాత కృష్టాతీరాన విజయపురి రాజధానిగా ఏలిన మొదటి ఇద్దరు ఇక్ష్వాకు రాజుల కాలంలోకూడా ఆయన ఉన్నాడు బౌద్ధంలో మహాయాన మార్గానికి నాగార్జునుడు మూలం ప్రజ్ఞాసారమితివంటే అనేక బౌద్ద (గ్రంధాలు రచించాడు కవి, తత్వవేత్త అయిన దిజ్ఞాగాచార్యుడు వేంగిలో నివశించాడని పండిత సతీష్‌చం[ద విద్యాభూషణమహాశయుల అభిప్రాయం ఉత్తరరిమాయణం ఆధారంగా రచించిన కుందమాలనాటకం అటుంచి, దిజ్ఞాగుడు బౌద్దమతం గురించి తర్కం గురించి చాలా (గ్రంధాలు (వ్రాశాడు కుమారిలభట్టుతో ఆయన వాద ప్రతివాదాలు చేశాడని (ప్రతీతి కొన్నాళ్లు నలంద విశ్వవిద్యాలయంలో ఆచార్యుడుగా ఉన్నాడు ఆంధుల చరిత్రలో అనంతర (ప్రభానఘట్టుం కుమారిలుడు ఉంబెకుడు అను ఇద్దరు మీమాంస పండితులకు చెందిన కాలం న్యాయ మీమాంసలు ఆధారంగా వేదాల అధికారాన్ని సుప్రతిష్టితం చేసిన ఘనత కుమారిలభట్టుది అందుకే “వ్యవహారే భట్టునయః” అనే నానుడి ఏర్పడింది కుమారిలభచ్చు ఆంధ్రుడనడానికి జిన విజయంలోని క్లైకాలు గుర్తింపదగినవి వైదిక మతానికి మూలస్తంభాల్లో కుమారిలు డొకడు కోర్తికం, తంతవార్తికం, తృ ప్తీకం అని మూడు విధాలుగా ఆయన డైమిని సూ(తాలకు భావ్యం (వ్రాశాడు కుమారిలుడి శిష్యుడు ఉంబెకుడు కుమారిల రచనలపై ఆయన వ్యాఖ్యానాలు (వాడు ఆయన భవభూతి ఒక్కులే అని కొందరు పండితుల విశ్వాసం అదే నిజమైతే ప్రసిద్ధమైన ఉత్తర రామచరిత నాటక కర్త ఆయన “ఉత్తరరామ చరితే భవభూతిర్విశిష్యతే” అని పేరు తెచ్చుకున్నాడు ఆయన ఆంధ్రుడని గట్టిగా (ప్రతిష్టించలేముగాని, కొన్ని ఉపనిషత్తులు మాతం లేకపోలేదు పదకొండవ శతాబ్దములో కాలాచార్య రాడ్జైన బిజ్ఞలుని 30

వద్ద మంతతిగా ఉన్న బసవేశ్వరుడు వీరశైవ మతాన్ని పునరుద్ధరించాడు ఈ వీరశై వాన్ని బలపరుస్తూ మళ్లిఖార్వ్యన పండితుడు, పాల్కురికి సోమనాధుడూ సంస్క ఎలంలో రచనలు చేశారు వాటిలో దీపశిభనాటకం, సోమనాధభాష్యం ముఖ్యమైనవి

పన్నెండవ శతాబ్ది ఆరంభం నుంచి మూడు ఆంధ సామాజ్యాలు ఏర్పడి సంస్కృత భాషను, పండితుల్ని పోషించాయి కాకతీయుల కాలంలో వారి పోషణలో ఉన్న (ప్రసిద్ద పండితులు అగస్త్యుడు, ఆయనే విద్యానాధుడనే వారు విద్యానాధ విరచితమైన (ప్రతాపరుదయకోభూషణం యావద్దేశంలోనూ అలంకార శాస్త్రానికి ముఖ్య్యగ్రంధమైంది విద్యానాధుని బాల భాగవతానికి కృష్ణదేవరాయల మహామంతి తిమ్మరుసు వ్యాఖ్యాన రచన చేశాడు స్వర్ణ యుగస్టాపకుడైన కృష్ణదేవరాయలు భాషాపోవకుడేకాక్క స్వయంగా పండితుడు, కవి వైద్యం సంగీతం వంటి అనేక శాఖల్లో (గ్రంధ రచన చేసిన రాజాయన ఆయన సంస్కృతంలో చేసిన రచనలు అనుపలభ్యాలు కావడం దురదృష్టం ఆంధులు, కన్నడిగులు కూడా కృష్ణదేవరాయలు మావాడేనంటారు. విజయనగర సామాజ్యకాలంలోనే వాగ్గేయకారుడు అన్నమాచార్యుడు తమ కీర్తనలు రచన చేశాడు "రెడ్డిరాజుల క షి

ఇక రెడ్డీ రాజుల కాలం నాటికి వస్తే రెడ్డి రాజులందరూ కవుల్ని (గంధకర్తల్ని పోషించారు. రెడ్డీ రాజుల్లో కొందరు స్వయంగా పండితులు కోమటి వేమారెడ్డి కాళిదాసుని నాటకాలకు వ్యాఖ్యానాలు (వ్రాసిన వేత్త అయితే, కాటయవేముడు అమరుకమనే శృంగారశతకానికి వ్యాఖ్యానం (వ్రాసిన పండితుడు లకుమాదేవి [ప్రోత్సాహంతో కుమారగరి సంగీత నృత్యశాస్తాలపై “వసంత రాజీయం్‌ రచించాడు వామన భట్టుబాణుడు వేమభూపాల చరితం అనే వచన (గంధాన్ని రచించిన (పసిద్దడు భావనలోను శైలిలోను కాదంబరి తర్వాత ఎన్నదగిన (గంధమిది మరో "రెడ్డి రాజైన సర్వజ్ఞ సింగముడు పండితుడు, రస్తార్హవ సుధాకరం (వ్రాశాడు ఆయన ఆస్థాన కవి విశ్వేశ్వరుడు చమత్కార చింతామణి కర్త ఈ రెండు (గ్రంధాలూ

31

అలంకారశా(స్త్ర (గ్రంధాలే ఈ శతాబ్దాలలోనే మరికొందరు మహాపండితులు సంస్కృత వాద్మయానికి భూషణ (ప్రాయాలన దగిన రచనలు చేశారు అన్నంభట్ళు (వ్రాసిన తర్మసం్యగ్రహం దేశమంతటా తర్కశా స్త్రృంలో వార్య్యగ్రంధం దానికి అనేక వ్యాఖ్యానాలు వచ్చాయి సాధారణంగా తర్క పండితులు కవిత్వం 'వాయడంలో ఆరితేరినవారు కారు అన్నంభట్టు కూడా అంతే. తన (గంధాదిన ఒక్క. అనుష్టుప్‌ క్లాకం వ్రాయాలని అన్నంభట్టు (ప్రయత్నం “విదుషాన్నం భట్టన' అంటూ (ప్రారంభించాడు కాని అది అనుష్టుప్‌ ఖాక పాదంలో ఇమడదు చివరకు ఆయన వేదన (గ్రహ చిన అన్నంభట్సు భార్య “అన్నంభప్టేన విదుషా” అని సవరించి (వాయండని విన్నమంగా సూచించింది అందుకాయన అమందానందకందళితుడై పోయాడు అభినయ దర్పణం కర్త ఎవరో తెలియదు, కాని నందికేశ్వర విరచితమంటారు. అభినయ దర్పణం బెంగాల్‌లో దొరికినా కాశ్మీర్‌లో దొరికినా అన్నీ తెలుగు లిపిలో ఉన్నందువల్ల దానికర్త ఆర్మధుడని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు అదిన్న ఎత్యరీతులకు, ము(ద్రలకు చెందిన గొప్ప (గ్రంధం అభలియరామరాయల కాలంలో రానుయామాత్యుడు స్వరమేళ కళానిధి అనే (గ్రంధాన్ని (వ్రాశాడు ఓరుగల్లు చక్రవర్తి గణపతి దేవుని వద్ద గజసాహిణిగా ఉన్న జాయప "సేనాని నాట్యశాస్త్ర ౦లో అభినయ విద్యను గురించి నృత్య రత్నావళి అనే గొప్ప (గందం రచించాడు ఆ (గ్రంధంలో విపులీకరించిన నృత్య రీతులే రామప్ప దేవాలయ శిల్పాల్లో సాక్షాత్మరించాయని (ప్రతీతి తంజావూరు నాయక రాజుల్లో ఒకరైన రఘునాధ నాయకుడు మరో కృష్ణదేవరాయల వంటివాడు, పాండిత్యం లోను పండిత కవి పోషణలోనూ, ఆయన కూడా ఎన్నో (గ్రంధాలు వ్రాశాడు సంగీత సుధ అనే (గ్రంధం ఆయన వద్ద మంతిగా ఉన్న గోవింద దీక్షితుడు (వ్రాశాడని ఒక అభిప్రాయం ఉంది ఆయన (వ్రాసిన వాటిలో మహాభారత సంగ్రహం ఒకటి (ప్రసిద్ధమైనది ఈ సందర్భంలో పండిత రాజు కేరు విన్మరించ జాలము సంస్కృృతాకాశంలో ఆయన ఒక ధ్రువతార కావ్య నిర్వచనంలో పండితరాజు 32

మాటకు తిరుగులేదు “సంస్కృత కావ్య కర్తల్లో ఆయన గొప్పవాడు, చివరివాడు అందువల్ల ఆయనను చివరన "పేర్కానడం సముచితం” అంటారు డాక్టర్‌ కానే మహాశయుడు పండితరాజు పేరిలగల అన్యోక్తులు శత సహస్రాలు ఉస్మానియా విశ్వ విశ్వవిద్యాలయ సంస్కృత అకాడమీ వారు పండిత రాజు కృతుల్ని సమ్మగ (గ్రంధంగా ప్రచురించారు పండీలరాజు తన గురించి తాను ఇంతి విలాసంలో ఇలా (వాసుకున్నాడు “శా(స్తార్యా కవితాని నిత్యవిదధయ!। సర్వేపే సంభావితాః ఢిల్లీవల్లభ వొణి పల్లవ తలే నీతం నవీనం వయః సంప్రత్యంధక శాసకస్య నగరేతత్వం సరంచింత్యలే సర్వం పండితరాజ రాజితలకే నాకాదిలోధికం"” సంస్కృతంలో దిట్ట అయిన సర్వం కష పండితుడు దండి భబ్ద విశ్వనాధ శాస్త్రి ఆయన శబ్దరత్న (ప్రభ, పరిభాషేందు చందిక్క శచేందు చంద్రిక అను (గంధాలు 'వాసినబ్బు ప్రతీతి సంస్కృత వ్యాకరణాలు రచించిన తెలుగువారిలో పేర్కొన దగినవారు రత్నావళికర్త భాగవతుల హరి శాస్త్రీ ఆయనే చితప్రభ్‌ అనే (గంధం కూడా (దాడు మహామహోపాధ్యాయ తాతా సుబ్బారాయ శాస్త్రి గురు 'ప్రసాదమనే (గంధం రచించాడు 18వ శతాబ్దం ఉత్తర భాగంలో బెన్లిం కొండ రామారావు అనే సర్వంకష పండితుడు తత్వ శాస్తం, వ్యాకరణం తదితర విషయాలపై డ్తై (గ్రంధాలు (వ్రాశాడు శంకర భగవత్పాదుల వలెనే ఆయన కూడా పీన్నవయస్సులోనే 32వ యేట స్వర్షస్టుడయ్యాడు ఆయన రచనల్లో ఎన్నో అ(ప్రకటితాలు కిలారి నృసింహచార్య విరచిత “సదాచరస్మృతి' ధర్మ శాస్త్రంలో (ప్రసిద్ధ రచన కవయ్యిత్రుల్లో ప్రముఖంగా నిలిచేవారు ముగ్గురున్నారు వారు గంగాదేవి, రామభ్యదాంబ, మధురవాణే చివరి ఇద్దరూ రఘునాధనాయకుని ఆస్థానంలోని వారు వారు కంప రాయ చరితం, రఘు నాధాభ్యుదయము, రామాయణ సారం రచించారు మహమ్మదీయులను కంపరొయులు జయించిన పఏమ్మట దక్షిణ దేశాన్ని వర్రిస్తూ కంపరాయ చరితంలో గంగాదేవి (వ్రాసింది 33

రఘునాధ నాయకుని సేనానివహాని ్న, స్కాంధావారాన్ని రామభ్యదాంబ వరించింది భా. సంస్కృత పండిత వంశాలు

సంస్కత భాషకు అనన్యసేవ చేసిన వారిని అందజేసిన కొన్ని వంళాలే ఉన్నాయి, ఆంధ దేశంలో వాటిలో కోలా చలం వారు, చెరుకూరి వారు, దేవులపల్లి వారు, బొమ్మకంటి వారు, చిలుకూరివారు, కోరాడ వారు, పరవస్తు వారు, కురుగంటి వారు పేర్కొనదగిన వారు కోలాచలం మళ్లినాధనూరి పంచకావ్యాలకు, నై షధానికి వ్యాఖ్య (వ్రాసిన పండితుడు ఆయన కుమారుడు కుమారస్వామి (ప్రతాప రుద్రీయానికి వ్యాఖ్య (వ్రాశాడు ఆయన సోదరుడు నారాయణుడు రామ చంద బుధేందునితో కలిసి రమాయణ చంపువుకు వ్యాఖ్య వ్రాశాడు ఈ వంశాల నుంచి వచ్చిన పండితులు సంస్కృత వొబ్మయానికి చేసిన సేవకు నిదర్శనంగా "పేర్కొనదగిన కొన్ని (గంధాలు ఇని

గీత గోవిందానికి వ్యాఖ్య అయిన శృతి రంజని, సద్భాషాచందిక। చిలుకూరి లక్ష్మీ ధరపండితుడు తిలక సహస్రం బొమ్మకంటి సరసింహళాస్తి

కుంభకర్ణ విజయకావ్యం, మంజుల వ్రైషధ నాటకం లఘు శబ్దార్హ సంగ్రహం: పరవస్తు వేంకట రంగనాధాచారి

ఘనవృత్తంః కోరాడ రామచంద కాసి ,

శ్రీరామ పంచళతిః దేవులపల్లి వేంకట కృష్ణశాస్త్రి

(బహ్మసూ్య త భావ్యం ఛాందోగ్యోపనిషత్తాత్పర్యదీపీకు కురుగంటి సుబ్రహ్మణ్య చయినులు (అద్వ్వైతానంద తీర్థులవారు)

దక్షిణామూర్తి విలాసకావ్యం, సాంఖ్య మీమాంసన్యాయ శాస్త్రాలపై మూడు (ప్రాధమిక [గంధాలుః కురుగంటే వేంకట రమణశాసస్త్రి

హరి పండితుడు, మహాస్వర్ణ తీర్చులు (వ్రాసిన చక్కని రామాయణ వ్యాఖ్యానాలు కూడా రెండు ఉన్నాయి విజయనగరం, పరాపురం, గద్వాల,

34

వనపర్తి సంన్ని నాల్గో కూడా సంస్కృత సాహిత్యానికి 'సేవచేసిని సంస్కృత సండీతులు వ లువురు ఆదరణ పాందారు వాబ్మ-ముంలో కవిత్వ కాఫి ఒకటి అందులో అశే. రచయిత లుదృవించారు వారిలో పండిత రాజు కరదీపీక వంటివాడు కావ్యాలంకారాన్ని గురించి వ్రాసిన అరవై మందివపరకూ గల పండితుల్లో సాహిత్య రత్నాకర ధర్మసూరి, సా వాత్మ లక్ష్మీదర రచయిత లొన్ల లక్ష్మీ ధరుడు పేర్కొదగినవారు వైజయంతీ _లాసక్షర్త సారంగు తమ్మయ్య సంస్కృ ఎలంలో కు"*డా (గంధ రచన చేశాడు, భక్తి తత్త్వం పై ఆయన “హరి భక్త సుధోదయం” అనే (గ్రంధం (వ్రాశాడు మరో ముగ్గురు సంస్కృత పండితుల "సేవల్ని పేర్కొన కుండా ఈ వ్యాభ్యానాన్ని ముగించజాలము వారిలో ఒకరు నారాయణతీర్దులు ఆయన యోగి కృష్ణలీలా తరంగిణి అను భక్తీ గీతాలు (వాడు జయదేవుని గీత గోవింద కృతి తర్వాత గణించ దగిన రచన ఆయనదే బహుశా ఇది దేవ నాగరి లిపిలో ముద్రణ భాగ్యం పాందక పోవడం వల్ల కావచ్చు, దీనికి రావలసిన (ప్రచారం రాలేదు. కృష్ణలీలా తరంగిణిలో శైలి శయ్య, ఇతర లక్షణాలు మనోహరమైనవి మరొాకరు-కావ్యకంర వసిష్ట గణపతి ముని ఆయన తపస్వి, ఆత్మావ లోకనంగల పండితుడు, భక్తుడు, తత్త్వవేత్త ఉమాసహ(సం, వసిష్ట వైభవం వంటి కొన్ని తప్ప ఆయన రచనలన్నీ [వాత (ప్రతులుగానే ఉండి పోయాయి మూడోవారు మానవల్లి రామకృష్ణ కవి ఆయన నాట్య శాస్త్రాన్ని అభినవ గుప్త పాదాచార్యుల అభినవ భారతితో సహా సంస్కరించి (ప్రకటించారు రామకృష్ణ, కవి సంగీత నృత్య నాబకరంగాల్లో విజ్ఞాన సర్వస్వమనదగిన భరతకోళం (వ్రాశారు సంస్కృత భాషకు ఆంధ మహాజనుల సేవ ఇప్పటికీ కొనసాగుతూనే ఉంది ఇటీవలగా పేర్కొనదగినది పండిత మల్గాది సత్యనారాయణ శాస్త్రి కర్షృకమైన “సంస్కృత కవి జీవిత” (గంధం 35

ఆధునిక ఆంధ్ర సాహిత్యం అ అమరేందద పుష్కిన్‌ కలం లోనించే ఆధునిక రవ్యన్‌ సాహి త్యం ఆవిర్భవించిందని చెప్పులుంటారు ఆయితే యేఒక్కరి కృషి వల్ల ఆధునిక ఆంధ సాహిత్యం అభివృగ్టై చెందిందని చెప్పడానికి మాతం ఆస్కారం లేము అనేక మంది పండిత ప్రకాండులు తెలుగు సాహిత్య ఆకాశంలో వెలుగులు విరజిమ్మారు వారిలో కొంత మంది ఆధునిక ఆంధసాహీిత్య ఆవిర్భావానికి మార్గాలు ఏర్పరిచాగు కందుకూరి సంఘ సంస్కరణ అభిలాష్క అభ్యుదయ భావాలు తెలుగు సాహిత్యాన్ని కొత్త పుంతలు తొక్కించాయి మూఢ నమ్మకాలను, అజ్ఞానాన్ని, అవినీతి, అనర్జాలను చీల్చి చెండాడ్డంలో సాహిత్యాన్ని బలమైన ఆయుధంగా ఆయన వినియోగించారు “ఉత్తమ జీవన విధానం, సత్యాన్వేషణ, నుంచితనాన్ని ప్రేమించడం” వంటి వాటీ (ప్రబోధాలకి సాహిత్యం ఉత్తమ సాధనగా ఆయనకు లభించింది ప్రారంభ దశలో భావ ప్రకటనకు సంప్రదాయ పద్ధతులను పదాడంబరాన్ని ఆయన పాటించినప్పటికీ ఆ తర్వాత వచన రచనలో (పయోజనాత్మకమైన, కరినమ్రైన శెలిని అనుసరించారు అధునాతన తెలిరచనలను అరికల్టుడానికి ప్రవాహానికి ఎదురీదిన మూర్చులైన సనాతనులను ఆయన తన నాటకాలలో అపహాస్యం చేశారు అప్పటి నుండే సాహి త్యంలో తెలుగు నాటకం పటిష్టమైన సాధనంగా పరిణమించింది వీరేశలింగం తన భావ పరిణతి, మనో వికాసాల గూర్చి వివరాలను తన జీవిత చరితలో పొందు పర్చారు తెలుగు లో జీవిత చరిత వెలువడడం అదే (ప్రధమం ఆయన సత్యరాజ పూర్వ దేశయా(త రచన ప్రజ లనుఎంత గానో ఆకర్షించింది కొంత మంద్‌ పారకులు ఆ రచనలోని కధానాయకుడిని నిజమైన వ్యక్తిగా భావించారు అతని చిరునామా యివ్వాలని కూడా కోరారు ఆ రచనలోని సత్యవతిని ఆదర్శంగా తీసుకొని కొందరు తల్లి దండులు న్‌ "పేరు తమ పిల్లలకు కూడా పెట్టుకున్నారు డా జాన, న్‌ రచించిన “కవుల 36

జీవితాలు” రచన మాదిరిగానే వీరేశలింగం మొళ మొదటిసారిగా సాహితీ విమర్శలతో కూడిన కవుల జీవిత చర్మితలను వా యమనుద్యమించారు ఆయన అనువదించిన కాళిదాసుని “శాకుం లం” మించిన అనువాదం యింత వరకు రాలేదు వీరేశలింగం అనేక మార్తా9లో ఎన్నో అద్భుతాలు హెధంచారు. అవి గమనార్లమైనవి వివిధ అంశాల్న వివిద దృక్కోణాలలో హెబీగా మనస్సుకు హత్తుకునే లాగా భావిలసు (ప్రకచిందారు అందుకే ఎయసకు “గద్య తిక్కన” బిరుదు లభించింది ఆయితే చిన్నయ సూరి ప౮ాగ్రాఫ్‌ నిర్మాణం, విరామ చిహ్నాలను ప్రవేశ "పెట్టారు వీదేశ లింగంగారు ని గు వచన రచనలో సరళతన్తు హూందాతన్నె, ('వ్రయోజనాన్ని కిల్చించారు, ఆయస నిస్సందేహంగా ఆధునిక ఆయధ్రి వచనా పెదాిమహుడు కొత్త రంగాలు పరజాడ అప్పారావు గాకి రచనలు తక్కూవే అయినప్పటికీ ఆయాన ప్రభావం అపారమైనది అప్పటి కరినమైన, ఆడంబరయుచమైన సంస్కృతంతో నిండిన రచనా రికి ఆయన విసిగిపోయినారు “కరిసట్టైుస సమాసాలతో ద్వంగ్వ వాక్యాలతోను, నిఘంటువుల తోను, సండీలులు భావసు మృత (ప య్వలి' చేశారని ఆయన భావించారు తెలుగు వచనంలో ఆడంబరతను సంనగ్ట్రాత సడాలసు తీసివేసి ప్రజలు మాట్లాడే వాడుక భామకు చేరువగా కేయారి, అని ఆయన కోరాద ఆయన దృష్టిలో తెలుగు సజీవమైన భాష తమ గుది దుఃభాలను, ఆనందాన్నీ ఆవేదనను నిస్సంకోచంగా తేట తెయిగిలొ. వ్యక్తం చేసుకోదగినభాష్క గ్రాంధిక భాషను సంప్రదాయం విఛంచిన సంకెళ్లుగొ ఆయన భావించారు అప్పారావు గారు వాడుక భాషలో (ప్రభ్యాతి గాంచిన “కన్యాపల్కం” రచించారు సాహిత్యం సమాజంలోని చెడును చూపాలనీ దానికి అంత కన్నా చేరే ఉన్నతమైన కర్తవ్యం లేదని, “నైతిక విలువలను సపెంపాదించేదిగా” ఉండాలని ఆయన అభిప్రాయం ఆయన కవిత్వంలో కొత్త పుంతలను తొక్కారు విజయనగరం మహారాజు రాజదర్చారు వైభవాల ఆడంబరాల మధ్య జీవించినప్పటికీ అప్పారావు వాటికి అతీతంగా ఉంటూ ఎప్పుడూ 37

సామాన్య జీవితాలను, ఘబ్చాలను, ఎంపీక చీసుకొనేవారు తెలుగువాడుక భాష జాతీయాలతో ఆయా సంఘటన ఎను వర్రించారు వర్డ్స్‌ వర్తు మాదిరిగా ఆయన తన కధలలో సామా ] (ప్రజలను ఎక్కువగా ప్రవేశ "పెట్హారు ఆయన సృష్టించిన పూర్తమ్మ, కన్యక సామాన్య తరగతికి (ప్రతి బింబాలు, బడుగు వర్గాలలో అణచివేయబడి : మానవ విలువల విషయాలలో ఆయన ఆందోళనకు (ప్రతి రూపంగా వంధుర "౯ నిలుస్తుంది అప్పారావుగారి కవితా శైలి, భావన వర్డ్స్‌ వర్తు కవితల మూడ్‌ గా ఉంటాయి అతి వరనలకు వాస్తవిక కవితా భావాలక్టు విరుద్దంగా ఉండే కఠస శైలిని ఆయన విసర్హించారు ఆయన కవితలు ఆయన హృదయంను౯డ ఉట్టిపడినవి, పొరకుల హృదయాలసు నేరుగా ఆకట్టుకున్న కథా వటువు వాస్తప జీవితం నుండే సంఘఎనలను ఎన్నుకున్నా కల్చనారంసలతో నిదపేవాడు ఆయన కవితలో మానవ సంక్షేమం ఎక్కువ చోటు చేసుకున్నది విశ్వమానవ సాభ్రాతృత్వానిక్కి వసుదైక కుటుంబానికి అయస కృషి చేశారు. గత వైభవాలకు మురిసి పోకుండా సమకాలీస కాలంతోచాలు నడుస్తూ భవిష్యత్తులో మంచి గెయస్తుందినీ మాణవ విలువలు "పెదుగురాయినే ప్రగాఢ విశ్వాసంలో జీవించాడు పాత కొత్తల మేలికలయిక కావాంని ఆయన కోరారు ఆంవస రచనలన్నీ రూపంలోను, వస్తువులోను, 2 లితోను నవీనమైనవేనంి చెప్పవచ్చు జానపద పద లాలిత్యం ఉట్టిపడే విధంగా సరళమ్మైనభాషతో యింపుగా నివు నాంవుగా రచించిస “ముత్వాల సరాలు” ను కఏితాద్రియులందిరూ వేనోత పాగిడారు. ఉద్వేగాన్ని కలిగించి హృదయాలను స్పందింప వేసె విధంగా రచింవమజడింది వర్డ్స్‌ వర్త్‌ మాదిరిగా అప్పారావుగారు కృత్రిమమైన సంప్రదాయాలసు, పదాల ఆడంబరాలను, మాటల గారడిని నిరసించారు సరళతను వాస్తవికతను అనుసరించారు మనం కలలుగన్న భారత దేశానికి రూపకల్పన చేయడానికి ఉద్యమించాలని ఆయన దేశభక్తి గేయాలు (ప్రబోధించాయి పాదల మాలున దాగి మధురంగా పాటపాడే కోకిల మాదిరిగా సంకుచిత భావాలతో ముక్కచెక్కలుగాని ఉజ్వల (ప్రపంచాన్ని నిర్మించుకునే (ప్రజల మహోన్నత కృషిని గూర్చి కవి కావ్యగానం చేస్తాడు 38

(ప్రణజలకొరకు కవిత (0 చెళ్లపిళ్ల వేంకట శాస్త్రి ఆయన సహచరుడు తిరుపతి శాస్తి ఉభయులు తమ తమ కవిత్వం తోను, అవధానాల ద్వారాను సామాన్య మానవుల హృదయాలను హత్తుకునే విధంగా కవిత్వం చెప్పారు అప్పటి నుండే కవిత్వం (ప్రాచుర్యం పొందింది వారు కవిత్వ పరిధిని విస్తృత పర్చి (ప్రజలలో కవిత్వం గూర్చిన అభిరుచిని కలిగించారు, వారి రచనలు తెలుగు సాహీత్యం మాధుర్యాన్ని, సౌందర్యాన్ని ప్రజలు ఆస్వాదించే విధంగా చేశారు, వారి అసమానమైన పద్య రచనాచతురతకు ఎంతోమంది (ప్రభావితులై ఆ తర్వాత కాలంలో తెలుగు సాహిత్యానికి వారు అపారమైన “పేవ చేయగలిగారు వారి ఆలోచనాంళాలు, సాధనాలు సంప్రదాయకమైనవే అయినప్పటికీ, వారి రచనలు ప్రజలలో సాహి త్యాభిలామను ఎంళగానో పెంపొందించి, ఆధునిక భావాల(ప్రేరణకు మార్గం ఏర్పరచాయి రాయ్య్మప్రోలు సుబ్బారావు గారు కవిత్వంలో అమలిన (గేమళతత్వాన్నీ (ప్రవేశ పెట్టారు వారి కవిత్వంలో లాలిత్యం, సరళత, సులభ] లి కనిపిస్తాయి సంప్రదాయకమైన శారీరక (ప్రేమ తత్వంగాక మానసికమైన (పేమారాధనలను (ప్రబోధిస్తుంది ఆరధుల గత వై భవాన్ని చాటుతూ ఆయన (వాసిన దేశభక్తి గేయాలు, పాటలు (ప్రతివారి హృదయాలను ఆకట్టుకున్నాయి “జ్ఞాపకాలకు గుర్తు రానంత పరిస్టితి ఏర్పడలేదు మా హృదయాలను చీల్చి ఆంధ్రుల మహోన్నతమైన గత వై భవాన్ని చదవండి” అని ఆయన (ప్రబోధించారు పండితుల ఆన్షేపణలను సరకు చేయకుండా ఆయన తన కృషితో ముందడుగు వేసి ఆధునిక రచయితలకు మార్గదర్శకులై నారు, ఆదర్శ వాదాన్ని, గేయ కవిత్వాన్ని (ప్రవేశపెట్టి తలుగు వచనానికి కొత్త శోభను, లాలిత్యాన్ని కలిగించారు ఇది (ప్రజలను ఎంతగానో ఆకర్షించింది వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలు ఆ తర్వాత భావ కవితోద్యమం వచ్చింది ఆర్జోయుల భావ కవిత్వ ప్రభావం, గురుదేవుడు టాగూరు రచనలు, బౌద్ద సాహిత్యం, జాతీయ భావ 39

వీచికల వల్ల యిక్కడ భావ కవిత్వం ఉదృవించింది ఈ వర్గం కవులు తమ వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలను (ప్రస్ఫుటం చేస్తూ, సూటిగా రచనలలో (ప్రకటించారు ఆదర్శ (ప్రేమ తత్వాన్ని వ్యక్తం చేశారు ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని ఆరాధించారు మానసిక స్థబ్బత్య మంద గొండి తనాలపై భావో(దేకానిది పై చేయి అయింది భావోద్వేగానికి గురి అయిన కవుల రచనలలో విధిగా నవ్యలో చోటు చేసుకున్నది స్వామి శివ శంకర శాస్త్రిగారు సాహితీ సమితి (ప్రారంభించారు దానితో భావకవిత్వానికి కొంత చేయూత అభించింది వారి “హృదయేశ్వరి" కావ్యంలో భావ కవితా ఛాయలు పుష్కలంగా ఉండడమేగాక వెనుకటి కావ్యాలలోని హూందా, సాగసుకూడా ఉన్నాయి

భావ కవితోద్యమం అందించిన ఆణిముత్యం దేవులపల్లి కృవ్ణశాస్తీ ఆయన భావ కవిత్వం ఉత్తుంగ శిఖరాలను అందుకుంది ఆయన గేయాలు రాగయుక్తంగాను, మధురంగాను ఉంటాయి ఆయన “కృష్ణపక్షం”, “ఊర్వశి” “పవాసం” రచనలు సమ్మగమైనవి మృదు మధురమైనవి వాటీలో ఉద్వేగం ఉల్దీ పడుతుంటుంది హృదయాలను స్పందింపదేసే లలితమైన గేయాలను రచించడంలో సాటిలేనివారు

ఆయన “స్వచ్చమైనకవి*, ఆయన (ప్రతి పదంలో లాలిత్యం, సాకుమార్యం సారభాలు గుబాళిస్తుంటాయి. భావ కవిత్వానికి ఆయన అద్యుడు

ఆయన తన రచనలలో నవరసాలను అందించారు, ఆయన ముళ్ల కిరీటాన్ని ధరించినా, (పేమతత్వాన్ని స్వంతంచేసుకున్నారు ఆవేదనల చీకచ్లోంచి మహా మానవతావాదిగా ఆవిర్భవించారు మానవ సాభాతృత్వాన్ని (ప్రబోధించారు

వేదుల సత్యనారాయణ శాస్త్రిగారి “దీపావళి” భావ కవిత్వంలో మైలురాయి వంటిది తమ వ్యక్తిగత అభిప్రాయాలను ప్రస్పుటంగా వ్యక్తం చేశారు పింగళి లక్ష్మీకాంతం, కాటూరి వేంకటేశ్వరరావులు తమ. “తాలకరి”, “సొాందరనందం” రచన ద్వారా గణనీయమైన సేవ చేశారు గాందీయిజం (ప్రభావంతో వారు బుద్దుడు (ప్రబోధించిన విశ్వ(ప్రేమను గూర్చి సమంగా

త0

వివరించారు స్వార్జాన్ని త్యజించి, ప్రపంచమంతా విశ్వ్యప్రేమను వ్యాపంపజేస్తి మానవుని యీతి బాధలను తొెలగించాలనే (పత్యేక సందేశాన్ని యీ రచనలు అందించాయి, దువ్వూరి రామిరెడ్డిగారు రైతుల జీవితం గూర్చి (వాసీన కవితలు సామాన్య మానవుని సమస్యలకు అద్దం పట్టి చూపాయి భావ కవిత్వంలో యిది ముఖ్యమైన అంశం భావ. కవిత్వఉద్యమం “గేయ” రచనకు తోడ్పడింది జానపద స్తాహీ త్యంలోని సాబగులు యిందులో ఉన్నాయి ఒసవరాజు అప్పారావుగారి (యేమ గీతాలు మన నెంతో ముగ్దులను చేస్తాయి ఆ తర్వాత అడివి బాపీరాజు రచనలు వచ్చాయి నండూరి సుబ్బారావు గారి “ఎంకి పాటలు” సంచలనాన్ని కలిగిస్తూ ఎంతో విజయాన్ని సాధించాయి. తను భావాలను సరళమైన జానపద గేయ రూపంలో రచించారు కొనకళ్ల వెంకట రత్నం యిదే 2లిని అనుకరిస్తూ బంగారి మామ గీతాలు (వారు తమ “కిన్నెరసాని పాటలు” చెబుతూ గేయరీతి అనుఎరించిన అసత విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారికి దక్కింది (శ్రావ్యత, సృజనాత్మకత యిందులో కొత్చాచ్చినట్టు కనజజ్డాయి. పుట్టపర్తి నారాయణా చార్యగారు తమ “శివతాండవం” రచనను గేయ రూపంలో (వరు డా! సి నారాయణ "రెడ్డిగారు “నాగార్జున సాగరం,” “కర్పూర వసంత రాయలు”, రచసలలో భావ గంభీరతను, సాహి త్య విశిష్టతను, ఉ(ద్రేకాల (ప్రవాహాన్ని (వ్రదర్శించడంలో “గేయ” రూపాన్ని అనుసరించారు నాటకీయతక్తు, వర్హనలకు బలమైన సాధనగా ఆయన గేయాన్ని వినియో%ంచారు జాతీయతాభావం అనేకమంది కవుల హృదయాలలో చోటు చేసుకున్నది దానితో భారతదేశఘనతను చాటుతూ (వాయ నారంభించారు ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పాటుకు ఆందోళన చేస్తూ కవితలు అల్లారు రాయపోలు సుబ్బారావుగారి “ఆం(ఢ్రావళొ, విశ్వనాద సత్యనారాయణ గారి “ఆంధ (ప్రశస్త తుమ్మల సీతారామమూర్తి గారి “రాష్ట్ర గానం” ఆర్మధరాష్ట్రం ఏర్పాటుకు శంభారానమయినాయి. గరిమెళ్ల సత్యనారాయణగారి “మా కొద్దీ తెల్లిదారతనం” త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరిగారి “వీరగంధం థీ

తెచ్చినారము”, బసవరాజు అప్పారావుగారి “గాంధీజీకి జోహార్డు”, వడ్డాది వారి “భరతమాత” గేయాలు (ప్రజల హృదయాలలో చెరగని ము(ద వేశాయి దాశరధి కాళోజ్హి నారాయణరెడ్డి గేయాలు, హైదరాబాదు విభజనకు విశాలాంధ్ర ఏర్పాటుకు ఎంతగానో తోడ్పడ్డాయి పైడిపాటి సుబ్బరామ శాస్త్రీ కవితలలో ప్రగాఢమైన జాతీయతా భావాలు, ఆం(ధ్ర సంస్కృతి పట్ల అభిమానం (ప్రదర్శిస్తాయి జాషువా వంటి కొందరు (ప్రముఖ వ్యక్తుల కృషితో భావ కవితోద్యమ సుండి కవితా విధానాన్ని మళ్లించారు అయితే మానవతా వాదం, విశ్వమానవ దృక్పధం అనే కొత్త సారాను పద్యం అనే పాత సీసాలో అందించారు సమాజంలోని అట్టుడుగు వర్గాల ప్రజల జీవన పరిస్థితులను మెరుగుపర్చాలనే తపన ఆయన రచనలలో వ్యక్తం అయ్యేది, ఆయన రచనలు అనేక మంది యువకవులను (ప్రభావితం చేశాయి ఆయన (ప్రకృతిని వర్తించారు విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారు రచన చేసే తొలి రోజులలో (ప్రేమ కవిత్వం వాసేవారు, అయితే ఆ తర్వాత సంప్రదాయ వాదిగా మారారు ఆస్తాన కవి థి తుమ్మల సీతారామమూర్తి గారు “గాంధీజో జీవిత చరితను పద్య రూపంలో (వాసారు అంతేగాక సర్వోదయ లక్ష్యాలను వివరించే యితర పుస్తకాలు కూడా (వ్రాయడంతో ఆయన గాంధేయ మార్గాలను నిర్వచించే వ్యక్తిగా "పేరొందారు గాంధీయిజం ఆస్టాన కవిగా ఆయనను అభివర్షించారు, దేశభక్తి భావ విజ్బంభణకు దారి తీసింది గడియారం వేంకట శేష శాస్త్రిగారి సుద్ధ కవిత “శివాబి*, జామవా గారి “నేతాజి మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాస్త్రిగారి “ఆంధ పురాణం” యిందుకు నిదర్శనగా పేర్కొనవచ్చు కృష్ణశాస్త్రి, మల్లవరపు విశ్వేశ్వరరావు, రజనీ కాంతారావు కవితల పై టాగూరు (ప్రభావం కనబడుతుంది అబ్బూరి రామకృష్ణారావు, వాయని సుబ్బారావు గార్డు, (పేమ కవిత్వం (వ్రాశారు వారు భావ కవిత్వం (ప్రధమ తరానికి చెందినవారు జీ2

అభ్యుదయ కవులు

జీవితంలోని కటిక సత్యాల నుంచి, వాస్తవాల నుంచి భావ కవిత్వం దూరంగా వుండడం (ప్రారంభించడంతో, ఈ కవులు తమ తమ ఏకాంత ఆలోచనా హర్మ్యాలలో విహరించడంతో యీ ధోరణిపై యించుమించు తిరుగుబాటు మొదలయ్యిది ఈ కొత్త ఉద్యమానికి శ్రీశ్రీ కరదీపిక పట్టాడు ఆయనే యీ అభ్యుదయోద్యమానికి నాయకుడయ్యాడు మార్కు గతితార్కిక భౌతికవాదంతో (ప్రభావితుడైన శ్రీ త్రీ పీడితుల పక్షాన నిలిచి, యింత కాలంగా తమ పై జరుగుతున్న అన్యాయాలను, అక్రమాలను, ఎదుర్కొని ఆర్టికంగా తమకున్న బంధనాలను (తెంచుకొనే విధంగా చై తన్యోద్దీపీతులను చేయడానికి నడుం కట్టాడు. శ్రీశ్రీ “మహా ప్రస్థానం” సుఖ సంతోషాల జీవన మార్గాన్ని వినిపించే అభ్యుదయ విపంచి ఛందో నియమం లేని గద్య కవిత్వాన్ని, వచన కవిత్వాన్ని (ప్రవేశపెట్టి తన సందేశాని స శక్తివంతంగా వినిపించాడు ఆరుద్ర, అనిసెచ్చే, కుందుర్తి రమణారెడ్డి వంటీ అనేక మంది (ప్రతిభావంతులై న కవులెందరో శ్రీ శ్రీ, కవితా మార్గాన్ని అనుసరించారు ఇతివృత్తంలోనూ, భావ ప్రకటనలోనూ ఆయన చూపిన దారిలో పయనించారు. శ్రీశ్రీ, చేతుల్లో గేయం ఎంతో చైతన్యాన్ని సంతరించుకుంది గతాన్ని చీల్చుకుని సుందర భవిష్యత్తులోనికి అడుగు పెట్టడానికి ఉద్దీప్తం చేసే శంభారావంలా అది ధ్వనించింది

కుందుర్తి తనదైన ఒక రీతిని రూపాందించుకున్నాడు పద్యంలోను అన్ని సాంప్రదాయక బంధాలనూ పటాపంచలు చేసిన కవిత్వం ఈయనకో ఆదర్శతత్వం పరంపరగా ఉపమానాలను వెదజల్లడం యీయన కవిత్వంలో (ప్రత్యేకత ఆరుద్ర, రామదాసు ఏ యస్‌ ఆర్‌ ఆంజనేయ స్త్రి వచన కవితలో సిద్దహస్తులు వచన కవితకు ఎంతో నిండుదనాన్ని కల్పించారు నిజానికి వచన కవిత (వ్రాయడం కత్తిమీద సామువంటిది కవి భావన ఏమా(తం పలుచబడినా వచన కవిత రోడ్దు మానిసి స్థాయికి దిగజారిపోయే (ప్రమాదం ఉంది

43

నినాదాలనేవి ఎంత శక్తివంతంగా ఉన్నప్పటికీ వాటివల్ల రాజకీయ సిద్దాంత (ప్రచారమే జరుగుతుంది గాని నిర్మాణాత్మక రాజకీయ ఫలాలు అందవు సామాన్యుడి కోసం గొంతెత్తి అరవడం సాధారణమై పోయింది యువకుల్లో విలువల కోసం అన్వేషణ (ప్రారంభమైంది ఈ కవులు మశ్రీ సాంప్రదాయక యితివృత్తాలవై పు, మార్గొాలవైపు దృష్టి 'కేందదీకరించడం (ప్రారంభించారు ఈ రకమైన కవులలో బోయి భీమన్న, నారాయణరెడ్డి స్పూర్తిశ్రీ వంటి వారిని చెప్పుకోపచ్చు. వీరు చారిత్రాత్మక, పొరాణిక యితివృత్తాలతో ఉద్దీస్తలై ఆధునిక కాలానికి వర్తించే కవిత్వం రాశారు

కరుణశ్రీ, చక్కటి భావ (ప్రకటనవల్ల లలితసుకుమారము, హృదయ గతము అయిన సునిశిత వస్తు విన్యాసంవల్లా సమర్హవంతమైన నడకవల్లా ఒక ప్రత్యేక శెరిలో తనదైన ఒక స్వంత ము[దను ఏర్పరచుకున్నాడు సా;తం। త; పోరాటకాలంలో గీతోపదేశాన్సి తన విజయ శ్రీ, లో వినిపించాడు

రంల (ఇ ౮/

జీవితంలో తప్పటడుగులకు సానుభూతిని (ప్రకటించే హృదయాలను "పంపాందించు కోవాలని ఆయన కోరారు అభ్యుదయ రచయితలు

ఆంధ్రదేశంలో (ప్రతి రెండవ వ్యక్తిని కవిగా పేర్కానవచ్చునన్న (ప్రచారం వుంది ఒక విధంగా ఇది నిజం కూడా తెలుగువారు బెంగాలీవారి లాగా అతి భావకులు అతి చిన్న విషయానికే స్పందించే గుణం కలవారు అయితే ఆధునిక తెలుగు సాహి త్యంలో (ప్రత్యకంగా గుర్తించవలసిన విషయం

• తెలుగు వచన రచనా వికాసం వీరేశలింగం వచన రచనకు ఒక లక్ష్యాన్ని కల్పించాడు వచన సాహిత్యంలో అనేక శాఖలకు ఆయనే ఆద్యుడు గురజాడ అప్పారావు, “దిద్దుబాయి” అనే కధానికసు (వ్రాశారు ద్‌నిలో ఆధునిక కధానిక లక్షాణాలన్నీ ఉన్నాయి గిడుగు రామమూర్తి గారి నిరంతర కృషిఫలితంగా ఒక కొత్తరకం తెలుగుకు (ప్రాచుర్యం వచ్చింది ప(తికల్టోనూ, సభల్లోను, ఉపన్యాసాల్లోనూ, "రేడియోలోనూ, వ్యవహారిక తెలుగుకు (ప్రాముఖ్యం హెచ్చింది కృత్రిమమైన, సక్షిష్టమైన, తెలుగు స్టాన్కే ఒక శక్తివంతమైన సజీవమైన పరిపుష్టమైన తెలుగు వాడుకలోనికి వచ్చి, తెలుగు

జ

వచన రచన సహజమైన అభివృద్ధికి, అంతవరకున్న అడ్డు గోడల్ని కూల్చి వేసింది మంచి నాబకాన్ని వ్యవహారిక తెలుగులో కూడా (వాయవచ్చునని గురజాడ అప్పారావు గౌరి కన్యాపల్కం నిర్ష్రంద్వంగా నిరూపించింది భమిడిపాటి కామేశ్వరరావుగారి హాస్యరచనలు, (ప్రహసనాలు, స్టేజి మీద బాగా ప్రచారం పాందారి మనల్ని చూసి మనమే నవ్వుకునేబట్టు చేశాయి మసలోని లోపాలను సరిదిద్దుకునే మార్గం వేశాయి. తిరుపతి వేంకట కవుల “పాండవ ఉద్యోగవిజయాలు”, చిలకమర్తివారి “గయోపొభ్యానం” వంచి పారాణీక నాటకాలు తెనుగు నాటక రంగాన్ని మకుటంలేని మహారాజులా ఏలాయి అబు తర్వాత ఇటీవలకాలంలో సౌంఘిక నాటకం బాగా అభివృద్ది చెందింది మధ్యతరగతి గుమాస్తా బాధల్ని కళ్లకు కల్టీనట్లు చూపేన ఆత్రేయ “ఎన్‌ జీ వో "కు మంచి ప్రదారం వచ్చింది కొరపాటి గంగాధరరావు నాలకాలు, భమిడిపాటి రాధాకృష్ణ నాటకాలు బాగా (ప్రజారంజకం కావటానికి కారణం అవి తెలుగు రంగస్థలానికి బాగా సరిపోయాయి పైగా యివి బాత్సాహీక రంగస్థల నటులకు అందుబాబులో ఉన్నాయి వేదం చేంకటరాయ శాస్త్రిగారి “బొబ్బిలి యుద్ధంగ, శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి ఛా(స్తీగారి “ప్రతాప రుృుదీయం” వంటి చారి తాత్మక నాటకాలు యింకా తమ (ప్రత్యేకతలను నిలుపుకుంటూనే వున్నాయి బౌద్దమత గాధకు సంబంధించిన “కాంచనమాల” ను వేలూరి చంద్రశేధరం వెనకటి గ్రీకు విషాదాంత నాటిక ఫక్కీలో రాశారు కధానిక కధానిక క్రమక్రమంగా వికాసం చెంది ఎంతో పురోగతిని సాధించింది పాలగుమ్మి పద్మరాజు కధానిక్క “గాలివాన అంతర్జాతీయ బహుమతిని గెలుచుకుంది. బుచ్చిబాబు, గోపీచంద్‌, కుటుంబరావు వంటి సిద్దహస్తుల చేతుల్లో, తెలుగు కధానిక (కొత్త సాబగులు సంతరించుకుంది గేయంలో తన్మయత్వాన్ని, నాటకంలోని పులకరింతను, కధానిక పారకుడికి అంద చేస్తుంది దానితో పారకుడి సానుభూతిని పాందగలుగుతోంది ఈ (ప్రక్రియ పత్రికలను ఆక్రమించుకొని అసంఖ్యాక పారకుల్ని ఏర్పరచుకుంది ఈ జ్‌

పాఠకుల సంఖ్య రోజురోజుకు పెరుగుతున్నది వేలూరు శివరామశళాస్తి) శ్రీపాద సుబమణ్యశాస్త్రీి కరుణకుమార్‌, మునిమాణిక్యం, దీక్షితులు, చలం వీరందరూ తెలుగు కధానిక వికాసానికి ఎంతగానో దోహదం చేశారు ఇతివృత్తంలో వైవిధ్యం, శిల్పంలో కొత్తదనం చూపడంతో పారకులను ఎంతగానో ఆకట్టుకుంది ఈ రంగంలో యువతరానికి ప్రాతినిధ్యం వహి ంచే వారిలో (ప్రత్యేకించి చెపు కోదగ్గవారు రాచకొండ విశ్వనాధ శాస్త్రి మధురాంతకం రాజారాం, అవసరాల రామకృష్టారావు, హితతత్రీ వీరు మామూలు అబ్బాయి అమ్మాయి (ప్రేమకధల్నే కాక కొత్త యితిపృత్తాలతో సరికొత్త శైలి శిల్ప విన్యాసాలతో తమ తమ ప్రత్యేకతలను చూపించారు విమర్శ

సాహిత్య విమర్శలో కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి వినూత్న విధానాలు ప్రవేశపెట్టారు పింగళి సూరన “కళాపూర్ణోదయం” కవ్మితయం “మహాభారతం” కావ్యాల లోని సాగసులి షి అపురూప విమర్శనా సామర్ష్యం, సౌందరో సపాసనలతో ఆయన విశదీకరించారు. వేమనపై రా్హపల్లి అనంత కృష్ణశర్మ చేసిన పరిశీలన ఆధునిక విమర్శలలో అ(గ(శేణికి చెందింది లక్ష్మీకాంతం, ముట్నూరి కృష్టారావుల సాహిత్య వ్యాసాలు ఈ రంగాన్ని సంపద్విలసితం చేశాయి కురుగంటి సీతారామయ్య, ఏల్లలమరి వెంకట హనుమంతరావు రచించిన “నవ్యాంధ్ర సాహిత్య వీధులు" ఆధునిక రచయితనూ, సాంఘిక పూర్వరంగాన్ని సమన్వయ పరిచే మార్గదర్శక కృషి ఆధునాతన యుగంలోని ప్రముఖ రచయితలకు సంబంధించిన వాస్తవిక చ్మితణకు అదొక (ప్రయత్నం శ్రీవాత్సవ ధోరణి అక్కడక్కడా నిశితమూ, నిర్మాహమాటమూ అయినప్పటికీ, ఆయన విమర్శనా వ్యాసాలు ప్రపంచ దృష్టిని బాగా ఆకట్టుకున్న వాటిని (ప్రచారం చేయడానిక్తీ సాందర్యోపాసనను తీర్చిదిద్దడానిక్తీ మాధుర్యాన్ని వెలుగునూ వ్యాపింప జేయడానికీ ఆయనకు గల ఆసక్తికి నిదర్శనాలుగా నిలుస్తాయి పత్రికల భాష బహుముఖ వికాసం చెందింది వివిధ అంశాలు, విషయాలను (ప్రతిబింబించే భావాత్మక వ్యాసాలు బహుళ ప్రచారం పొందాయి. ధీరగుణం, స్పష్టతలతో కూడిన ఒక విశిష్ట శలిని

డే

రూపొందించడంలో నార్ల వెంకటేశ్వరరావు కృతకృత్యులయ్యారు ముట్నూరి కృష్ణారావు వ్యాసాలలాగే ఆయన (ప్రముఖ సంపాదకీయాలు కూడా హృదయానికి హత్తుకునే టంతటి క్తివంతాలై (ప్రజాభి(వాయాన్ని మరఠచడంలో మంచి (ప్రభావం (ప్రసరింప జేశాయి పరిశోధన ఆంధ్రప్రదేశ్‌ లోని విశ్వవిద్యాలయాలూ పరిశోధనకు పూర్తి [పోత్సాహం కలుగ జేస్తున్నాయి డా! దివాకర్ల వేంకటావధాని “పూర్వ నన్నయ యుగం”పై బాగా వెలుగులు వెదజల్లారు జి వి కృష్ణారావు “కళాపూడ్డోదయం” పట్ల వినూత్న దృష్టి కలగబేశారు. నిక్షిప్తమైన జానపద సాహిత్యంపై బి రామరాజు దృష్టిని కేంద్రీకరించారు. డా!ఎస్‌ వి జోగొరావు యక్షగానాల గురించి ఫలప్రదమైన పరిశీలన జరిపారు ఆధునికాంధ్ర రచయితలు, కవురిపై ఆంగ్ధ సాహి త్య (ప్రభావాన్ని విపరించడం ద్వారా కొత్తపల్లి వీరభ(దరావు, డా! సి నారాయణరెడ్డి చక్కని సేవ చేశారు పరిశోధకులకు స్వర్హగనిగా నిరూపీతమైన-సామెతల నిఘంటువును (ప్రచురించినందుకు ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడెమీ అభినందించదగ్గది ఈ సందర్వంలో భద్రిరాజు కృషీ గణనీయం అక్షరాస్యత పెరుగుతున్న కొద్దీ రకరకాల వచన రచన సత్వరంగ పరిపుష్టమవుతున్నది మల్లంపల్లి వారి చౌర్మితక వ్యాసాలు, అందరికీ అందుబాబులో వుండే సామాన్య శాస్తానికీ సంబంధించిన వసంతరావు వెంకటావు, కొడవటిగంటి కుటుంబరావుల వ్యాసాలు, ప్లేటో తదితరులపై జి వి కృష్ణారావు తాత్విక వ్యాసాలు, పద (ప్రయోగాలపై సూ ఎతిత (వాసన సులభ వ్యాసాలు, వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య రాజకీయ వ్యాసాలు వచన సాహిత్యం వివిధ రూపాలను వెల్లడిస్తున్నాయి రచయిత్రులు సాహి త్యరంగంలో అనేకమంది మహీ ళల ప్రవేశం వర్తమాన కాలంలో మరో శుభావహ పరిణామం అన్ని అంశాలమీద ఆనందోత్సాహాలు “రేకెత్తించే విధంగా వ్యాసాలు ఛ్రాయడంలో మాలతీ చందూర్‌ ఘన విజయం సాధించారు ఆచంట శారదాదేవి, సరళాదేవి, సులోచనా రాణీ, జానకీరాణే, వాసిరెడ్డి సీతాదేవి, రామ లక్ష్మీ ఆరు(ద్ర, వి ఎన్‌ “రమాదేవి, ఇల్లిందల సరస్వతీ త?

దేవి కనుపర్తి వరలక్ష్మమ్మ మొదలైనవారు తమ రచనలతో కధానికా సాహిత్యాన్ని సమున్నతం చేశారు లక్ష్మీ రఘురామ్‌, అద్దేపల్లి వివేకానందా దేవి ఊటుకూరి రిక్ష్మీకాంతమ్మ సాధారణ వచన సాహీ త్య వికాసానికి తోడ్చడినారు కవితా రంగంలో కొత్తరక్తం చెటు చేనుకోక పోవడం గమనార్హం కాంచనపల్లి కసకాంబ, ఇందుమతీదేవి, స్టానంపాటి రుక్మిణమ్మ, చావలి బంగారమ్మ, సొదామిని వంటీ సుప్రసిద్ద కవయిత్రుల తరువాత కవితా వ్యాఎంగొన్ని కొనసాగించే యువతీమణులు బయలుదేరలేదు

జీవిత చరిత్రలు

జీవిత చరితలు, ఆత్మకధల గురించి ఒక్కమాట అనేకమంది రచయితలు, రాజకీయనాయకులకు సంబంధించిన చక్కని జీవితగాధలు గ్‌గ్యరెపొటి వెంకట సుబ్బయ్య ప్రచురించారు ఆచంట జానకీరామ్‌ ఆత్మకధ ఒడిదుడుకులు లేని శైలిలో ఒక కావ్యంలాగ సాగింది. బాగా (వాయబడ్డ ఆంధ్రకేసరి (ప్రకాశం స్వీయ చర్మిత ఒక (ప్రత్యేక తరహాను సంతరించుకుంది స్వామి చిరంతనానండ రచించిన రామకృష్ణ పరమహంస్క శారదాదేవి, వివేకానందుల బీవిత చర్మితలు ఉదాత్త కళా నైపుణ్యానికి ప్రతీకలు ఈ విధంగా ఆధునికతెలుగు సాహి త్యం జీవ నదీనదాలను కలుపుకుంటూ ఒక మహా (స్రవంతిలాగ సాగుతున్నది ఆధునాతన జీవనానికి అది ప్రతిబింబం మన సంప్రదాయపు ఉత్తమ లక్షణాలతో సంబంధాలను మాతం పరికిస్తున్నది ఆధునిక తెలుగు సాహి త్యం అవధుల్ని విస్తృతం చేసుకుంటూ, అవలోకనాన్ని విశాలపరచుకుంట్తూ తన వ్యక్తిత్వాన్ని కాపాడుకుంటూ విశ్వజనీనతను సముపార్దించుకుంటున్నది డాక్టర్‌ రాధాకృష్ణన్‌ మాటల్లో చెప్పాలంటే “గతాన్ని స్మృతిపధంలో వుంచుకుని, వర్తమానం పట్లు స్పృహతో వ్యవహరిస్తూ భవిష్యత్తుకు భయపడక పోవడం” అన్నమాట ఆధునిక రచయిత ఆశా సాధాలన్తూ అగోచర వారధులనూ హృదయానికీ హృదయానికీ మధ్య నిర్మిస్తూ, వై భవ పునరుద్దరణకూ, ఆధ్యాత్మిక జొన్నత్యానికీ మానవ మూర్తిత్వ పునర్నిర్మాణానికీ అవసరమైన వాతావరణాన్ని కలగజేస్తున్నాడు నేటిస్వప్పాలు జీవనాన్ని సమ(గమూ, పై భవోపేతమూ చేస్తే రేపటి వాస్తవాలుగా రూపాొందు తాయని అతని అచంచల విశ్వాసం 48

ఎ జ . జ కే 7 షూ వ.