Telugu Telugudhanam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

పం లం సనన లం అ! వై 0, స్తా. న క్ట న ము లు టు. న్‌ ము సప యం. (లా 2 | తి! ప్రటెచ్స ల నా. శ తక్క. తే? వు నై శతక కాళ ఖ్‌ [ న. లా! 7 మశ. (౪ ట్‌ గి! సహ టీ లా! గ వావ మై నా, న్‌ క్స్‌ టు క (11 తగు షో | ల ను? ఎ” (/ అతోనకకకలూ లా రస! / | న్‌ శ్రే శ్రీ... స్‌ త ఎ స. న్‌ . ] వనన స్య సప్పాడ ఇ న. ప మ. సహజ కవి మల్లిమాల ముట్‌ ల్లా శ సుపది మక్కువతో సేకరించి (టక య షః 1 ల 4 పుస్తకాన్ని సాహెత్యాభిమా 1 వ గ *. ఈపుస్తూన్ని కేంద్రానికి ళు సన న వట్ట 1 సుందరయ్య విజ్ఞాన ౪౦ద్రా / జ వ్‌ త [, ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం / // వ పా చారల తయా (క్‌ లో స్టాగ 1 నో మ తె బు | దండ ్‌ోా్‌నతతత్‌డతడడోా | | మ ల్‌ ౮ | ల ఈ | నేలనే

తెలుగుధనం (వ్యాసాలు)

దాః తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఆర్ధిక సహాయంతో ముద్రింపబడింది శ్రీ రమ్య పబ్లికేషన్స్‌ యం.ఐ.జి-18, స్టేజి-1, బిఆర్‌ఐటి కాలనీ బరంపురం - 760 002, ఒరిస్సా

ఫోన్‌ ; 0680-2261788

జనవరి 2006

₹7బైే - జట "000 టకు! (4 0౦1186010౧ 01191406 659/5) 0/ 9౧41122021 [౬|6944/1 [1156061100 : ౮4౧౮౧/ 2006 అ ఉఓ10 000165 : 1000 606 చ6౪513%౧ ఉగ 9॥ కళ 811002 ౧౭౦ ల్సి! నింర%5%80 / (౮ 5 గగ ౪0110410౧9 14.1.3.-18, 511206 1, 8గ|౫ 0010%)/ 881౧40004౯ - 760 002 ౦౧1౩౩ గ్రంధాల | ; 0630-22617863 నో ల. య్యా యాయి య 75/= ళో ణీ ఉష డవ క చో పన ఫో గ0/ 000/83 ల హైదరాబాద్‌” 1 గ౭౪౦ర2/2 800% 110656 000. గీగ8 54002] 20617 1620018068 ౫) గిండరం [0/66/4046 - 500 027 2 *₹15212౧6౧౧3 800% ణంల58 [16672026 (4౦169, 506112౧ 52220 శీగిరే &|| 5౧2౧౮౧65 3 ర19%4 నిం8102 గసంగరగ2గ0, గ/60౧2024ర. 4. ని/౭4921641 800% గ04696, [1/6012026. 5. 58204008/2 200% సోడ (66120206. 6. 5గ ౧2౧౫4 ౧౪01104110౧9, 06గ14౧౧04% న||౧166 41 : 0౧412 [౧౧౧|65510౧5, శ22గ)4026, గ౫/రం౧2016. ౧౧ :2767 8411

అంకితం దాక్టర్‌ శ్రీ పండితారాధ్యుల వీరేశలింగం గారు ల్‌ ళ్‌ “శివుడే దాత శివుందె భోక్త శివుదే చేయున్నఖాది క్రియల్‌ శివుడే విశ్వమునే శివుండ ననుచున్‌ జింతించుచున్‌ జావ్నావీ నవిధ శ్రీఫలవ్ఫక్షవాటమున భస్టు స్నాన శుద్ధాంగుదై భవ! కాశీధవ! నీలకంఠ! యనుచున్‌ భావించు భవ్వాత్మునిన్‌” (కాశీఖండము-శ్రీనాధుడు) అటువంటి గురువుగారికి భక్తితో రాజేశ్వరి 9.1.2006

ఆచార్య తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు ఫోన్‌ : 080-552322742 విశ్రాంత ఆంధ్ర శాఖాధ్యక్షులు 1708, “సీతావధానం” బెంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయం 11వ క్రాస్‌, ఫస్ట్‌ మెయిన్‌ బెంగుళూరు కెంగేరి ఉపనగరం బెంగుళూరు - 560 060. నవనిధులు

ఈ రోజుల్లో తెలుగు భాషా సాహిత్య సేవ కేవలం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో మాత్రమే జరుగుతోందని భావించడానికి వీల్లేదు. సరిహద్దు రాష్ట్రాలలో ఉన్న చెన్నై మధురై, బెంగుళూరు, మైసూరు, బరంపురం ఇత్యాది నగరాల్లోనే కాకుండా సుదూర ప్రాంతాలలో ఉన్న ఢిల్లీ, అలీవుర్‌, వారణాసి మొదలైన చోట్ల కూడా విశ్వవిద్యాలయాలలో తెలుగు శాఖలు, తెలుగు ఆచార్యులు ఉన్నారు. అక్కడ తెలుగు భాషా సాహిత్య పరిశోధనలు విరివిగా జరుగుతున్నాయి. బరంపురంలో ఉంటూ ఒక వైపు తెలుగు సాహిత్య పరిశోధనలు చేస్తూ, మరోవైపు కవిత, నవల, కధానిక

• ఇత్యాది సృజనాత్మక రచనలు కూడా చేస్తున్న ప్రసిద్ధ సాహిత్య వేత్త డా! తుర్లపాటి రాజేశ్వరిగారు. “స్వాతంత్రానంతరం తెలుగు నవల (1947-1977) అనే వీరి పరిశోధన గ్రంథం పండితుల ప్రశంసలు పొందింది. “దీపం వెలిగింది - “శశికళ
• 'వంశీరవం' - కెరటాలు అనే నవలలు; 'సీతా! ఓ సీతా? - 'మనసైన చెలి" - “గాయాల చెట్టు అనే కవితా సంపుటాలు రాజేశ్వరిగారికి మంచి కీర్తి ప్రతిష్టలు తెచ్చిపెట్టాయి. ఇప్పుడు “తెలుగుధనం” అనే చక్కటి వ్యాస సంపుటిలో తమ సాహిత్య సేవను ఇతోధికంగా నిరూపించుకుంటున్నారు.

ఈ వ్యాస సంపుటిలో 18 వ్యాసాలున్నాయి. ఇంచుమించు ఇవన్నీ కూడా 1998-2005 సంవత్సరాల మధ్య వివిధ పత్రికలలో ప్రచురితమై ప్రసిద్ధమైనవే. “తెలుగుదనమే తెలుగు సంస్కృతి అడే తెలుగు వారి మూలధనం” అని నిరూపించారు. తు.రా. ఈ వ్యాస సంపుటిలో ప్రతి వ్యాసానికీ ముందు ముఖ్యోద్దేశాన్ని తెలియజేసే ఒక ఆముఖం తర్వాత విశ్లేషణతో కూడిన చక్కటి విస్తరణం, విషయాన్నంతటినీ సమీక్షించే ఒక ఉపసంహారం ఉండటం వల్ల అన్ని వ్యాసాలూ తీర్చిదిద్దిన సుందర శిల్పాల్లా పఠితలను ఆనందపరుస్తాయనడంలో సందేహం లేదు. వైరా ానాతడడయయయయయ తెలుగుధనం 1 దాః తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

సాధారణంగా వ్యాసాలు రెండు రకాలుగా ఉంటాయి. పరిశోధనాత్మకంగా, గంభీరంగా సాగే వ్యాసొలు; సరళంగా జనప్రియంగా సాగే వ్యాసాలు. మొదటివి పండితులనూ, రెండవ విధమైనవి సామాన్యులను సంతృప్తి పరుస్తాయి. ఈ వ్యాస సంపుటిలో రెండు రకాల వ్యాసాలున్నాయి. “ఆంధ్రులతో ఖారవేలుని బాంధవ్యం -_ చారిత్రకాంశాలు - ” “పరిమళిస్తున్న తెలుగు కథ” = “యజ్ఞం-యజ్ఞ తర్వాత” “ఆధునిక సాహిత్యం-ప్ర్రీ పాత్రలు” అనే వ్యాసాలు తు.రా.గారి పరిశోధనా పాటవానికి మచ్చుతునకలు. ఇస్మాయిల్‌ గారిని గురించిన వ్యాసాలు, ఆర్‌.ఎస్‌.సుదర్శనం, మాలతీచందూర్‌, వాసిరెడ్డి సీతాదేవి గారల నవలల్ని విశ్లేషించిన తీరు వీరి లోచూపునకు నిదర్శనాలు. పరిశోధనాత్మక వ్యాసాలను కూడా జనప్రియ శైలిలో (వ్రాయడం ఈ రచయిత్రి ప్రతిభకు తార్కాణం.

“శైలుగుధనం” వ్యాస సంపుటిలోని 18 వ్యాసాలనూ ఆంధ్ర సంస్కృతి, ఆంధ్రభాష, ఆంధ్రచరిత్ర, ఆధునికాంధ్ర సాహిత్య యుగకర్తలు, కవులు-కవితలు, నవలలు, కధలు, ఆధునిక సాహిత్యంలో స్త్రీ పాత్రలు, రాష్ట్రేతరాంధ్రుల సాహిత్యసేవ- అనే తొమ్మిది వర్గాలుగా విభజించి పరిశీలించవచ్చును. వినిని తు.రా. గారు మనకు చూపించిన తెలుగుధనానికి “నవనిధులు” గా భావింపవచ్చును. | అంధ్ర సంస్కృతి

ఈ సంపుటిలోని మొదటి రెండు వ్యాసాలూ (ఆంధ్రదేవీ! నమోస్సు! 'తెలుగుధనం)) ఆంధ్ర సంస్కృతికి సంబంధించిన వ్యాసాలు. మొదటి వ్యాసంలో, అతి ప్రాచీన కాలంలోని ఆపస్తంబమహర్ని నుండి, 20వ శతాబ్దిలోని విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి వరకూ గల ఆంధ్రుల చరిత్రలో మైలురాళ్ళుగా నిలిచి, తెలుగు సంస్కృతి పతాకను రెపరెపలాడించిన ముఖ్యపట్టణాలను నాటకీయంగా, మన మనో నేత్రాలకు ప్రత్యక్షమయ్యే రమణీయ వర్ణనలతో పరిచయం చేశారు. తు.రా. ఈ వర్ణనలన్నీ తెలుగు తల్లిని సంబోధిస్తూ చేశారు.

“త్రెల్పగుధనం” అనే రెండవ వ్యాసం - తెలుగు జూతి ప్రాచీనతను నిరూపించే వ్యాసం. పాతరాతియుగంనాడే మానవుడు ఆంధ్రదేశంలో నివసించాడని చెప్పారు. బుగ్వేదంలోని ఐతరేయబ్రాహ్మణం నుండి ఈనాటి వరకు గల ఆంధ్ర సంస్కృతికి నీరాజనాలు పట్టారు. ఆంధ్రుల ఆహార విహారాలు, స్త్రీల అలంకరణలు, వేషభాషలు సాహిత్యంలో ఎలా ప్రతిబింబించాయో వివరించారు. తిక్కన, శ్రీనాథుడు, ననా తెలుగుధనం గో డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

పోతన, అన్నమయ్య, వేమన మొదలైన ప్రాచీన కవులను; విశ్వనాథ, తీతీ. సినారె-ఇత్యాది నవీన కవులను ప్రస్తుతించారు. [1 ఆంధ్ర భాష :-

“మాతృభాష మధురం” అనే మూడవ వ్యాసం ఒక్కటే ఈ వర్ణం క్రిందికి వస్తుంది. (గిడుగు పిడుగును గురించిన 7వ వ్యాసం కూదా ఈ వర్గంలో చేర్చవచ్చు. కాని తు.రా. ఆయనను “ఆధునిక రత్న్షతయం"లో చేర్చారు కాబట్టి వీలుకాలేదు). ప్రాచిన అర్వాచీన కవులందరూ తెలుగుభాషా మాధుర్యాన్ని సంరక్ష్మించిన మహానుభావులే అనీ, కృష్ణానదీ ముఖద్వారమే “నాగభూమి” అనీ తెలిపారు తు.రా. “ఆంధ్రా” - “తెనుగు - “త్రిలింగ”- శబ్దాల వ్యుత్పత్తిని చర్చించారు. తెలుగు లిపిని గురించి, మొట్టమొదటి తెలుగు శాసనాన్ని గురించి తెలియజేశారు. “దేశభాషలందు తెలుగులెన్స” అని వివిధ కవులు నిరూపించిన తీరును ప్రశంసించారు.

11 ఆంధ్ర చరిత్ర :-

“ఆంధ్రులతో ఖారవేలుని బాంధవ్యం - చారిత్రకాంశాలు” అనే 4వ వ్యాసంలో తు.రా. “శాతవాహన” శబ్ద వ్యుత్పత్తిని చర్చించారు. శాతవాహనులు ఆంధ్రులని, వారు దక్షిణాపథాన్నే కాకుండా మగధ సామ్రాజ్యాన్ని కూడా ఆక్రమించారని చెప్పారు. అంతేకాదు, కళింగరాజైన ఖారవేలుడు తెలుగువాడని, అతనికి శాతవాహనులతో సంబంధం ఉందని నిరూపించారు. ఇది లోతైన పరిశోధన దృష్టితో (వ్రాసిన వ్యాసం. కేవలం సాహిత్య పరిశోధనలోనే కాకుండా చరిత్ర సంశోధనలో కూడా తు.రా. మంచి దిట్ట అని ఈ రచన తెలియజేస్తోంది.

[1౪ ఆధునికాంధ్ర సాహిత్య యుగ కర్తలు ;-

కందుకూరి వీరేశలింగం, గురజాడ అప్పారావు, గిడుగు రామమూర్తి గారలను ఆధునికాంధ్ర సాహిత్య రత్నత్రయంగా భావించి మూడు వ్యాసాలు (5, 6, 7 వ్యాసాలు) వ్రాశారు రాజేశ్వరిగారు. తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో ఆధునిక యుగానికి నాంది పలికిన మహానుభావుడు కందుకూరి సాహిత్యంలో నవల, వ్యాసం, నాటకం, ప్రహసనం - అనే ప్రక్రియలను ప్రారంభించాడు. సాహిత్యాన్ని సంఘ సంస్కరణ కోసం, స్త్రీ జనోద్ధరణ కోసం ఉపయోగించాడు. రచన-జీవన విధానం ఒకేలాగ ఉండటం కందుకూరిలోని ప్రత్యేకత అని చెప్పడం బాగుంది. వకైతంైతతతతైతతడ2తఊతతతకడడాత[్రాాాులతతడడతతతతతడడతడడలకడావాయ

కందుకూరి ప్రారంభించిన ఆధునిక సామాజిక సాహిత్యోద్యమాన్ని సమగ్రమైన శాషప్తీయ దృక్పధంతో, హేతువాద దృష్టితో గురజాడ అప్పారావుగారు ముందుకు తీసికొని వెళ్ళారని తు.రా, నిరూపించారు. కన్యాశుల్క్మ నాటక రచన, కధలు, కవితలు, పరిశోధన, భాషా రంగాల్లో గురజాడ చేసిన కృషి అపూర్వమైనదని తెలియజేశారు.

గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు దేశభాషా స్వరూపాన్ని పరిణామాన్ని బాగా అధ్యయనం చేశారు. భాష అంటే ఒకరి మనస్సును ఇంకొకరి మనస్సుతో కలిపే సాధనమని గుర్తించారు. అందువల్ల వాడుక భాషలో విద్యను బోధించాలనీ, తన్మూలకంగా జన సామాన్యానికి విజ్ఞాన ఫలాలు అందాలనీ అకాంక్షించారు. తెలుగు భాషోద్ధరణకై అహర్నిశలూ (శ్రమించారు. ఈ విధమైన గిడుగువారి భాషా కృషిని తు.రా. సమర్థవంతంగా అంచనా వేశారు. ఛా కవులు - కవితలు ;-

“కాసులులో గురజాద నూత్నదర్శనం* (8వ వ్యాసం), “ఎందుకు పలకరించరు ఇస్మాయిల్‌ గారూ?” (10వ వ్యాసం), “అక్షర శిల్చికి నివాళొ (11వ వ్యాసం), “జాషువా రచనలలో మానవత” (9వ వ్యాసం) - ఈ నాలుగూ ఈ వర్గం క్రిందికి వస్తాయి.

గురజాడ వారి “ముత్యాల సరాలు” అనే కవితా సంపుటిలో “కాసులు అనేది ఒక కవిత. స్రీలకు అందాన్నిచ్చేది బంగారం కాదు, (్రేమ అనీ, అది 'రతనాల కొమ్మ అనీ; వివాహ బంధంలో ఆలుమగల మధ్య ఉండవలసినది మానసిక సన్నిహితత్వం, స్నేహం మాత్రమే అనీ, ప్రేమ లేకపోతే బ్రతుకు చీకటి అవుతుందనీ; “పతియే ప్రత్యక్షదైవం” అనడం పాతమాట అనీ, భార్యకు భర్త ప్రాణమిత్రుడనీ; భార్య ప్రేమను పొందని భర్త ఎంత ధనం ఉన్న వాడైనా లేని వాడి క్రిందే లెక్క అనీ గురజాడ ఈ కవితలో నిరూపించిన తీరును చక్కగా ఆవిష్కరించారు ఈ చిన్న వ్యాసంలో తు.రా,

తరువాత ఒక వచన కవినీ, ఒక పద్య కవీనీ పరిచయం చేశారు తు.రా. వచన కవి ఇస్మాయిల్‌ గారిని గూర్చి రెండు వ్యాసాలు వ్రాశారు. ఒకటి జూన్‌ 2002 ఇస్మాయిల్‌ గారి అభినందన సంచిక కోసం వ్రాసిన వ్యాసం. రెండవది ఆయన పరమపదించాక వ్రాసినది. ఈ రెండు వ్యాసాలూ ఈ వ్యాససంపుటికి

రెండు నేత్రాలుగా నేను భావిస్తున్నాను. ఇవి నాకు మిక్కిలిగా నచ్చిన వ్యాసాలు. (ఇస్మాయిల్‌గారి కవిత్వం నాకు బాగా ఇష్టం కావడం దీనికి కారణం కావచ్చునేమో). ఇస్మాయిల్‌ గారి కవిత్వం ఎంత భావ శబలతతో కూడి ఉంటుందో ఈ వ్యాసాలను అంత విశిష్టంగా ఆర్ధంగా సౌందర్య సంభరితంగా తీర్చిదిద్దారు రచయిత్రి. పాఠకులు ముందుగా ఈ రెండు వ్యాసాలూ చదివితే రాజేశ్వరిగారి వ్యాస నిర్మాణ రామణీకతను ఆకళింపు చేసుకోగలుగుతారు. మొదటి వ్యాసంలో ఇస్మాయిల్‌గారు తన తల్లినీ, భార్యనూ ఎంతటి త్యాగ ధనులుగా చిత్రించారో నిరూపించారు తు.రా. రెండవ వ్యాసంలో అక్షర శిల్చియైన ఇస్మాయిల్‌ గారి కవితా నేపధ్యాన్ని చూపించి, నిరంతర

సాధనతో ఆయన ఒక విశిష్టమైన “భావ చిత్రకవిగా”గా ఎలా రూపుదిద్దుకున్నారో

తెలిపారు. జీవితానుభవాలను ఇస్మాయిల్‌గారు కవితాత్మకంగా అక్షరీకరించారని

చెప్పారు. వ్యక్తిగా నిరాడంబరుడైనా ఇస్మాయిల్‌గారి కవిత్వం మాత్రం ఏడు వారాల

నగలు ధరించే రమణీలలామ అంటారు రాజేశ్చరి.

జాషువా గారి జీవికానికీ, ఆయన కవిత్వానికీ ఎడం లేదంటారు రచయిత్రి. ఆయన జీవితం నుండే ఆయన కవిత్వం ఆవిర్భవించిందంటారు. జాషువాగారి కవిత్వంలో గురజాడ ప్రారంభించిన మానవతావాదం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుందని చెప్పారు.జాషువాగారి “గబ్బిలం” కావ్యాన్ని కాళిదాసుని “మేఘసందేశం”తో పోల్చడం చాలా బాగుంది. “క్రొత్తలోకం” - “ముసాఫరులు” - “కాందిశీకుడు” మొదలైన కావ్యాలలో జాషువా వసుధైక కుటుంబీగా విరాట్‌ స్వరూపాన్ని ధరించాడంటారు తు.రా.

(1 నవలలు :-

ఈ వ్యాస సంపుటిలో నవలల్ని విశ్లేషించిన వ్యాసాలు మూడు ఉన్నాయి: “భారతీయతకు భాష్యం చెప్పిన నవలా రచయిత ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం” (12) “ఉత్తమ చారిత్రక నవల-హృదయనేత్రి” (18) “నవలాప్రక్రియ స్త్రీల కృషి” (రాజకీయ ఉద్యమనవల) (14).

ఆధునిక భావాలకు-భారతీయ సంస్కృతిలోని మూలతత్త్వానికి వంతెన నిర్మించిన వ్యక్తిగా కీ.శే. ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనంగారిని అంచనావేయడం సమంజసంగా ఉంది. వేదబుషులు ప్రవచించిన భారతీయతత్త్వం-రవీంద్రుని సమగ్ర భారత వర్షం: ఈ రెండింటినీ తన సృజనాత్మక రచనలలో అక్షర బద్ధం చేసిన వ్యక్తి ఆర్‌.ఎస్‌. అన్నారు తు.రా. ఈ అభిప్రాయాలకు లక్ష్యాలుగా “నంసారవృక్షం” నన హన నానా తెలుగుధనం ఖో దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

-“మళ్ళీవసంతం”-“అసురసంధ్య” నవలల్ని పరిచయం చేశారు. ఆనందాన్వేషణ, సౌందర్యదృష్టి, జీవిత లక్ష్యం-మానవ జీవితానికి అత్యంతావశ్యకాలనీ, అవే మానవునిలో ఉన్నత విలువల్ని ప్రోది చేస్తాయనీ, ప్రబోధించిన ఉత్తమ సాహిత్యవేత్త ఆర్‌.ఎస్‌.అని స్థాపించారు రాజేశ్వరి.

(ప్రముఖ రచయిత్రి శ్రీమతి మాలతీ చందూర్‌గారి “హృదయనేత్రి” అనే నవలను ఉత్తమ చారిత్రక నవలగా సోదాహరణంగా నిరూపించారు రాజేశ్వరి. జాతీయోద్యమ కాలాన్ని తదనంతరం స్వతంత్రభారతదేశంలో నెలకొన్న రాజకీయ సామాజిక పరిస్థితులను ఈ నవల ప్రతిబింబించిందని చెప్పారు. “సమకాలీన వాస్తవ దృశ్యాలను చిత్రించేది నవలొ- “నవల అంటే సుదీర్ధ జీవితాన్ని వ్యాఖ్యానించే ప్రక్రియ” : అనే నిర్వచనాలు చెప్పి, ఈ లక్షణాలకు లక్ష్యమైనది “హృదయనేత్రి” నవల అని అన్నారు.

1957-67 దశకం రచయిత్రుల దశకమనీ, 1980 వరకూ రచయిత్రులు తమ నవలలతో తెలుగు సాహిత్య లోకాన్ని ప్రభావితం చేశారనీ, నవలను జనం మిక్కిలిగా ఇష్టపడే ప్రక్రియగా మలిచారనీ చెప్పారు రాజేశ్వరి. ఈ అభిప్రాయానికి అనుగుణంగా మొదట వాసిరెడ్డి సీతాదేవిగారి “మరీచిక” - “రాబందులు- రామచిలుకలూ” - “సమత” అనే నవలల్ని విశ్లేషించారు. “మరీచిక” తెలుగులో మొట్టమొదటి రాజకీయ ఉద్యమ నవల అన్నారు. మిగిలిన రెండు నవలలూ స్వాతంత్రానంతరం దేశంలో రాజకీయ వాతావరణం కలుషితమైన విధానాన్ని చిత్రించాయని చెప్పారు. మాదిరెడ్డి సులోచనగారి “సంధ్యారాగం” నవల ప్రత్యేక తెలంగాణా, ప్రత్యేక ఆంధ్ర ఉద్యమాలను చర్చించిందని వివరించారు. స్వాతంత్ర్యానికి ముందూ వెనుకా ఉన్న దేశ పరిస్థితుల్ని చిత్రించిన మాలతీచందూర్‌ గారి “పహృదయనేత్రి” నవలను; 1905-1992 మధ్య నడచిన ఉద్యమాల నేపధ్యంలో నాలుగు తరాల వ్యక్తుల జీవన విధానాలను తెలియజేసిన ఉన్నవ విజయలక్ష్మి గారి “శుభోదయం” నవలను; తెలంగాణ పోరాటాలు చిత్రణ నేపథ్యంలో వెలువడిన ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి గారి “మలుపు తిరిగిన రథ చక్రాలు” నవలను; ఆదివాసీల పోరాట చరిత్రతో వనజ రచించిన “అడవిపుత్రిక” నవలను తు.రా. విశదంగా పరిచయం చేశారు. సమాజంలో ఏ మార్పు వచ్చినా అది స్ర్తీల మీదనే ఎక్కువ ప్రభావం చూపుతుందనే పరమ సత్యాన్ని పై నవలా రచయి(త్రులందరూ తమ తమ రచనల్లో స్థాపించారు. నడా తాతా

తెలుగుధనం ౪1 దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

ఇ కధలు ;-

“పరిమళిస్తున్న నేటి కధ” (15వ వ్యాసం) - “యజ్ఞం -యజ్ఞం తర్వాత” (16వ వ్యాసం) - ఈ రెండూ కధలను చర్చించే వ్యాసాలు. వీటిలో మొదటి వ్యాసం నిశితమైన పరిశోధన చేసి వ్రాసిన వ్యాసం. పైగా ఇది ఈ [గ్రంధంలో మిక్కిలి దీర్టమైన రచన కూడా. ఈ వ్యాసానికి రాజేశ్వరిగారు సమకూర్చిన 'పీఠిక, నేటి కథలకు ముందు వ్రాసిన “ఉపక్రమణిక' చాలా విలువైనవి. “ఉపక్రమణికొలో వర్తమాన తెలుగుదేశ సామాజిక చిత్రాన్ని మన కళ్ళకు కట్టడమే కాకుండా, ఆ సమస్యలను ఏడు శీర్చికలుగా విభజించి చర్చించారు. 1995-1998 మధ్య నాలుగేళ్ళలో వెలువడిన గొప్ప కథలను ఆ ఏడు శీర్షికల వర్గీకరణ క్రింద చేర్చి అన్వయించి విశదీకరించారు. (1) వ్యవసాయం-రైతాంగ సమన్యలు-(గ్రామీణ జీవనం; “తిరుగుడు గుమ్మి”-“నీటిముల్ల”-*నాణెం కింద చీమ” (గంటేడ గౌరునాయుడు) “తక్కాళి” (జొన్న విత్తుల శ్రీరామచంద్రమూర్తి) “స్పర్శ” (వి.వి.న.మూర్తి). (2) _ పట్టణీకరణ-మానవసంబంధాలు: “అమ్మా! ఇంక సెలవు” (ఆర్‌. వసుంధరాదేవి “జీవన్మృతుడు” (ఆడెపు లక్ష్మీపతి “హంతకులు” (తుమ్మేటి రఘోత్తమరెడ్డి) (39) విద్యారంగం : “దుంపలబడి” (బమ్మిడి జగదీశ్వరరావు) కథ ఒక్కటే చర్చించబడింది. ఈ శీర్షిక క్రింద మరో ఒకటి రెండు కథలు చేర్చి ఉంటే బాగుండేది. (4 _ ఉద్యమనేపధ్యం : "సుక్కి; “బతుకు చెరువు” (బొమ్మిడి జగదీశ్వరరావు); “యుద్ధభూమి” (కాలువ మల్లయ్య) (5) ప్రీసమస్యలు : “పహరా” (పి.సత్యవతి); “వెన్నెముకా-"స్నేహం” (ఓల్టా) “ముందుకి-మున్ముందుకి” (తుర్లపాటి రాజేశ్వరి); “దావత్‌” (మహమ్మద్‌ ఖదీర్‌బాబు) “నడిమింటి బోడెక్క బసివిరాలయ్యేద” (నాగప్పగారి సుందరరాజు) “ప్రశ్న (గీతాంజలి). (6) దళితుల సమస్యలు : “ఎలిగే పెద్దాళ్ళూ-నలిగే సిన్నోళ్ళూ” (పి.రామ కృష్ణారెడ్డి; “ఒక హెచ్‌. సరస్వతి” (స్వామి) నడ రానా తెలుగుధనం ౪11 డా తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

(7) ఇతర ఇతి వృత్తాలు : “మధునం” (శ్రీరమణ); “ముడి” (సొదుం జయరాం). పట్టణ సంస్కృతి కంటే తమ మూలాలు గ్రామాలలో ఉన్నాయని కధా రచయితలు నేడు గుర్తించారని తు.రా. పేర్కొనడం ఒక విశిష్టమైన పరిశీలన.

(గ్రామీణ వ్యవస్థలో భూసమస్యను చర్చిస్తూ 1966లో శ్రీకాళిపట్నం రామారావుగారు రచించిన “యజ్ఞం” కథనూ, సుమారు 40 సంవత్సరాల తరువాత ఈకథకు కొనసాగింపుగా గ్రామాలలో మారని వ్యవస్థను గురించీ, మార్పును కోరే వ్యక్తుల్ని గురించీ చెపుతూ శ్రీ ఎ. అప్పలనాయుడు రచించిన “యజ్ఞం తర్వాత” అనే కథనూ తులనాత్మకంగా పరిశీలించారు రాజేశ్వరిగారు. ఇది మంచి పరిశోధన

దృష్టితో వ్రాసిన పెద్ద వ్యాసం. శ్రీశ్రీ కవితా పాదాలను ఈ వ్యాసంలో ఉపశీర్చికలుగా ఉపయోగించడం చాలా బాగుంది. ఇయు... ఆధునిక సాహిత్యంలో స్త్రీ పాత్రలు :-

ఈ వర్గంలో “ఆధునిక సాహిత్యం-స్త్రీ పాత్రలు” అనే ఒకే ఒక వ్యాసం ఉంది. దీంట్లో తు.రా. మొదట చక్కటి ఉపోద్దాకాన్నీ వ్రాశారు; తరువాత ఆధునిక సాహిత్యాన్ని నిర్వచించారు; దాని ప్రారంభాన్ని సూచించారు, ఆనాటి గురజాడ నుండి ఈనాటి పి.సత్యవతి, ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి వంటి రచయిత్రుల వరకూ గల నూరు సంవత్సరాల రచనలలోని ప్షీ పాత్రలను వర్గీకరించి విశ్లేషించారు. ఆత్మరక్షణదిశగా అడుగులు పాత్రలు, సాహసం-చైతన్య దృక్పధం గల పాత్రలు, సంస్మరణ -ధీరత్వం కలబోసిన పాత్రలు, మహిళా ఉద్యమ-జాతీయోద్యమ ప్రభావం గల పాత్రలు, స్వాతంత్ర్యానంతరం దశలోని పాత్రలు, విప్లవాత్మక భావాలు గల పాత్రలు, మానవ సంబంధాలలో మార్పులు కోరే పాత్రలు-ఇత్యాదిగా వివిధ శీర్షికల క్రింద స్త్రీ పాత్రలను పరిశీలించడం తు.రా. గారి పరిశోధనాశక్తికి ఎత్తిన విజయపతాకం!

4 రాఫ్ట్రేతరాంధ్రుల సాహిత్యసేవ :-

ఈ తొమ్మిదవ వర్గం క్రింద కూడా ఒకే ఒక వ్యాసం ఉంది. దాని పేరు “బరంపురం-ఆంధ్రసాహిత్యం” 1958లో ఆంధ్రరాష్ట్రం వచ్చింది. 1953కి పూర్వం సువిశాలమైన మద్రాసు (ెసిడెన్సీ రాష్ట్రం ఉండేది. అందులో మద్రాసు, బళ్ళారి, బరంపురం మొదలైన చోట్ల ఎందరో మహానుభావులు, సంస్థలు తెలుగు సాహిత్యానికి సేవ చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడిన తరువాత ఈ నగరాలు ఇతర రాష్ట్రాలలో నాకా తెలుగుధనం ౪11 డా/ తుర్లపొటి రాజోళ్చురి

చేరిపోవడం ఆంధ్రుల దురదృష్టం. ఈనాటి ఒరిస్సాలోని బరంపురంలో 1870-80 ప్రాంతాల్లోని జయంతి కామేశం పంతులుగారితో మొదలు పెట్టి ఈనాటి ఈ (గ్రంథరచయిత్రి డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి వరకూ గల తెలుగు సాపొత్యవేత్తల కృషి ఈ వ్యాసంలో సమీక్షింపబడింది. “ఆంధ్రమహిళా సమాజం” (1906), “ఆంధ్ర భాషాభివర్ధనీ సమాజం” (1909), “వేగుచుక్క గ్రంథమాల (1911), “అభినవాంధ్ర కవి పండిత సభో (1938) మొదలైన సంస్థలు, సమావేశాల ద్వారా, కార్యక్రమాల ద్వారా చేసిన తెలుగు భాషా సేవ స్మరింపబడింది. దేవరాజు వెంకట కృష్ణారావు, తాపీధర్మారావు, పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్త్రి, మండపాక పార్వతీశ్వరశాస్త్రి మొదలైన మహామహులు పరిచయం చేయబడ్డారు.

ఈ విధంగా రాజేశ్వరిగారు18 వ్యాసాలలో సమర్పించిన తెలుగుధనాన్ని “'నవనిధులు'గా భావించి (వర్గీకరించి) ఆనందించవచ్చును.

“స్త్రీలు చరిత్రను తిరుగ వ్రాస్తారు” అని ఏనాడో గురజాడ జోస్యం చెప్పారు. అది ఈనాడు నిజం కావడం మనం గమనిస్తున్నాం. స్రీలు విద్యావంతులై కథలు,కవితలు, నవలలు-ఇత్యాది సృజనాత్మక రచనల ద్వారా పురుష దురహంకారాన్నీీ అణచివేతను, అత్యాచారాలను, ఎండగడుతున్నారు. అటువంటి రచనల్ని ఆధారంగా చేసికొని వ్రాసినదే ఈ (గ్రంథం. ఈ “తెలుగుధనంొలోని వ్యాసాలలో ఎక్కువ భాగం స్త్రీ దృక్కోణంతో వ్రాయబడిన రచనల విశ్లేషణలే కావడం గమనార్హం. ఇటువంటి ఉత్తమ వ్యాస సంపుటిని రచించిన డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి గారిని మన:పూర్వకంగా అభినందిస్తున్నాను. ప్రాచీనాంధ్ర మహాకవులను వారి కావ్యాలనూ పరిచయం చేస్తూ మరొక వ్యాస సంపుటిని ప్రచురించవలసిందిగా కోరుతున్నాను. బెంగుళూరు -తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు 15-8-2005 వైకతడతతడకండటట్రాాాాుునతతతాలడాడాాతకడాానావావాననా తెలుగుధనం నో దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

తొలిపలుకు “శుతులు నరిచేసి యువ్మదంకితములైన కృతులు పాదగ వీణ పట్టితిని....” అంటారు పింగళి - కాటూరి కవులు. అలాగ అప్పుడప్పుడూ వ్యాసాన్ని నా హృదయవీణని మీటి పలికించాను. సృజనాత్మక రచనా వ్యాసంగ తొలిదినాలలోనే, హృదయక్షేత్రం కధ, కవితా రచనకి సంసిద్ధమౌతున్న తరుణంలోనే : వ్యాసరచనకి అనేక బహుమతులను అందుకున్నాను. సెయింట్‌ ధెరిసాన్‌ కళాశాల, ఏలూరులో బి.ఎన్‌.సి., చదువుతున్నప్పుడు నాటి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ గవర్నర్‌ పట్టం థానుపిళ్ళే, మా తెలుగు మాస్టారు శ్రీ సామవేదుల జానకీరామశర్మగారి కుమారుడు రచయిత శ్రీ జానకీ జాని, శ్రీ సత్యసాయి కళాశాల, అనంతపురంలో ఎం. ఏ. చదువుతున్నప్పుడు కళాశాల పోటీలలోనేగాక ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సైన్స్‌ అకాడమీ నిర్వహించిన అంతర్‌ కళాశాల విశ్వవిద్యాలయాల వ్యాసరచన, వక్తృత్వ పోటీలకి దాక్టర్‌ సూరి భగవంతం, ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధాని మొదలగు సుప్రసిద్ధుల అమృత హస్తాల నుండి బహుమతులను స్వీకరించటం : తీయని జ్ఞాపకం. తదనంతర కాలంలో కధ, వర నవిత తానూ లే వ్యాసం నాకు అత్యంత ప్రియమైనదే. తెలుగు భాష మధురానుభాకల పేటిక నా బి పులకింపడి సాయి నా బాలం ఇక్ష్వాకుల నాటి కట్టడాలు, బౌద్ధ శిల్దాలు చరిత్రమీద అలరు చూ నేను పదమూడేళ్ళ వయసులో ఓ లా (ప్రమిద అభిరుచిని కలిగించాయి. ర బ్ర అయునుల్‌ డాక్టర్‌ సి, నారాయణరెడ్డిగారు '*నాగార్లునసాగరం” కావ్యంలో పంక్తులను లయాన్వితంగా ఆలపించటం వి ట్రే 0 విన్నాను, నాగార్జునసాగరం, తెలనధనదాాాాాాాాాాాజాట్టాడాపవవకావావావాయవ యాడు క్‌ డా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

కర్పూర వసంతరాయలు నాకు కవితా (్రేరణని కలిగించాయి. ఆ సమయంలోనే రెండేళ్ళ కాలవ్యవధిలో సుప్రసిద్ధ తెలుగు రచయితలైన శ్రీ విశ్వనాధ, శ్రీదేవి, కరుణశ్రీ ఇంకా ఎందరినో చూశాను.

₹అ16౪/6ల11ల 206 43500 2660 ౧౧6౦౫/ 0 ౬16౮201౯ (గ్రంధంలో "16280 31500” అధ్యాయంలో సాహితీ చరిత్ర గురించి కొన్ని విలువైన అభిప్రాయాలు వ్యక్తీకరించారు. ఆంగ్ల కవితా చరిత్ర రచయిత 'ధామస్‌ వార్టన్‌” తను ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని చదవటానికి కల కారణాలని ఈ క్రింది విధంగా తెలియజేశాడు. 1112180011 10001643 11662076 0016 6౧163 ఒ06 0౧66లా/63 116 003 ౫౦టూజ(టం 226 లుై6891/6 1620626003 01 28%ఉన మర 2030010 [0 030010 క్రలంస6 6610624003 0116.

• ప్రాచీన సాహిత్యం నిజాయితీగా ఆ కాలంలో విశేష ప్రాచుర్యాన్ని పొందిన వృత్తాంతాలని, ఆచార, వ్యవహారాలని చిత్రించటమే కాక, నాటి జీవనశైలిని తరువాతి తరాల వారికి అందించటంలో ప్రముఖ పొత్ర వహిస్తోంది.

అదే గ్రంధంలో 'హెన్రీమోళ్లే సాహిత్యాన్ని 26001 3108040107 - జూతీయ జీవిత చరిత్రగా అభివర్ణించాడు. (0280:252 - 20600 0 ౬16209)

5.06. 48042, 5.0. త్యజాా21, "220%0బ 60|463%” గ్రంధంలో పదాల ప్రాధాన్యత గురించి ఇలా విశదం చేశారు.

ఆ2406 6000908401028063 లరుంగ6106. గగ 0062676 జరంళం అభాలంఠగ06 18 00గ౫ముం26664 60 116 76266౯ 0 ౧06205 01 ౪70165"

• నృజనాత్మక రచయిత తన అనుభవాన్ని మాటల ద్వారా మనకు సన్నిహితమయ్యేటట్లు చేస్తాడు.

అదే (గ్రంధంలో జాబర్ట్‌ 2201114 ౪01648 అనే పదాన్ని గూర్చి వ్యాఖ్యానిస్తూ "1015 (౯0620 ల 011 ౯౭21 ఏంట2003 8212 ౮౧60౧0 206 జం (10608 10 &006 1110), 23 &016 206 $౪7601 & 10% 5$12000.... 0560160040 ౪0163 520106 8100 60 6౫0౯655 (16 16625: 060006 119 0౪౧1 (0621 [08 0016606018." (286 : 142) సరసమైన పదజాలంతో నున్న మహనీయమైన ఆలోచనలు స్వీయముద్రని సంతరించుకుంటాయి. అటువంటివాటినే సహృదయులు ననతతతడతతతతతతజట ట్ర ాాాాతఊత3తతతతనతతజడడడనడకడానావావ తెలుగుధనం న డా తృుర్లపొటి రాజేశ్వరి

అమూల్యమైన ఆభరణాలుగా స్వీకరిస్తారు. రచయిత తన ఆలోచనా వ్యక్తీకరణకి ఎంతకాలం 'శ్రమించాడో అతడి శైలి చెప్పకనే చెబుతుంది. పైన పేర్కొన్న సాహితీకారుల అఖిప్రాయాలకి అనుగుణంగా అనేక సంవత్సరాలనుండి నాలో రూపుదిద్దుకున్న భావతరంగాలే వ్యాసాలు. వీటిని తెలుగుధనంగ్రా ఆం(ధ్రపారకలోకానికి సమర్చించగలగటం నా జీవితంలో సువర్ధావకాశంగా భావిస్తున్నాను. నేడు గ్రంథరూపంలో వెలువరిస్తున్న 'కెలుగు ధనం'లో18 వ్యాసాలున్నాయి. ఇవన్నీ తెలుగుభాష, సంస్కృతి, చరిత్ర, నవల, కథ, కవిత్వాలపై వివిధ సందర్భాలలో వ్రాసినవి. ఈ వ్యాసమాల పలువర్ణ పుష్పాలతో కూర్చిన సుమహారం. ఇందులో కొన్ని నేను నా అంతట నేను ఇష్టపడి వ్రాసినవి, కొన్ని పత్రికలు వారు అడిగినప్పుడు వ్రాసినవి : కొన్ని పరిశోధనా పత్రాలు. ఈ వ్యాసమాలలో వ్యాసాలని భాషాపరమైన విషయ వస్తు సంగ్రహణలో చిన్న మార్పులతోనే, వాటి మౌలిక స్వరూపం మార్చకుండా అట్లాగే ఉంచాను. “నవలా ప్రక్రియ స్త్రీల కృషి - రాజకీయ ఉద్యమ నవల” అనేది పరిశోధనా పత్రం. అయితే అంతకు ముందే నేను 'ఉత్తమ చారిత్రక నవల - హృదయనేత్రి అనే శీర్షికతో వ్యాసం వ్రాసి ప్రకటించాను. పై పరిశోధనా పత్రంలో మాలతీచందూర్‌ 'హృదయనేత్రి నవల విశ్లేషణని - ఆ నవలా ప్రాముఖ్యతని దృష్టిలో ఉంచుకొని యధాతధంగా ఉంచటం జరిగింది. అదేవిధంగా ఆధునిక సాహిత్యం - ప్రీ పాత్రలు

• పరిశోధనా పత్రం. నాటి ప్రసంగ వ్యాసంలో ప్రస్తావించిన కొన్ని స్త్రీ పాత్రలు అంతకు ముందు నేను 'పరినళిస్తున్న నేటి కథి వ్యాసంలో వ్రాసినవి. వాటి అనివార్యతా లక్షణాల వల్లనే మళ్ళీ అవి “ఆధునిక సాహిత్యం ప్రీ పాత్రలలో దర్శనమిస్తాయి. ఈ వ్యాసమాలలో 'పరిమళిస్తున్న నేటి కధి వ్యాసం “1999లో “ఆటా రెండో బహుమతి పొందింది. ఆచార్య శ్రీ తంగిరాల వెంకట నుబ్బారావుగారు బెంగుళూరు విశ్వవిద్యాలయం, తెలుగు విభాగానికి విశ్రాంత అధ్యక్షులు. తెలుగు, కన్నడ సాహిత్య ప్రముఖులు. బెంగుళూరులో శ్రీకృష్ణదేవరాయ రసజ్ఞ సమాఖ్య ద్వారా చైతన్య కవితా వేదిక, 'చైతన్య కవిత” ప్రచురణల ద్వారా సాహితీ లోక బాంధవులుగా చిరస్థానం సంపాదించుకున్నవారు. అమృత హృదయులు. 'తెలుగు ధనానికి పీఠిక వ్రాయమని లేఖ ద్వారా అభ్యర్థించగా సహృదయంతో స్పందించారు. 'తెలుగుధనం'లో వ్యాసాలని వైవా [తతత తెలుగుధనం ళల దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

'నవనిధులు”గా పేర్కొని నన్ను ఆశీర్వదించారు. వారికి నా హృదయపూర్వక నమస్సుమాంజలి.

దా॥ పండితారాధ్యుల వీరేశలింగంగారు ఈ (గ్రంధరచనకి ప్రోత్సాహాన్ని అందించారు. పాతికేళ్ళకు పైగా నాపై ఆప్యాయతను చూపుతూ, ఆర్టతను వర్షిస్తున్నారు. నా పరిశోధన : స్వాతంత్ర్యానంతర తెలుగునవల'(1947-77)కి మార్గదర్శకులు. పరిశోధనా ప్రవీణులైన డా॥ పండితారాధ్యుల వీరేశలింగంగారికి నా 'కెలుగుధనాన్ని' గురుదక్షిణగా అంకితమిస్తున్నాను.

“తెలుగుధనాన్ని? ఆమోదించి, తెలుగు విశ్చ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాద్‌ వారు రూ॥ 5,000/- ఆర్థిక సహాయం ప్రకటించారు. వారికి నా కృతజ్ఞతలు.

ఈ పుస్తక ప్రచురణలోనే కాదు : నా పనులన్నింటిలో తానే - నేనై సాగుతున్న నా భర్త శ్రీ నిడదవోలు సత్యనారాయణమూర్రిగారికి, ఈ వ్యాసాలు గ్రంధ రూపంలో వెలుగు చూడాలని ఆకాంక్షించిన సహృదయ మిత్రులకు అందరికీ నా నమస్సులు.

తెలుగుధనాన్ని అందంగా ముద్రించిన “చరితా ఇం(స్రెషన్స్‌”, హైదరాబాద్‌ వారికి వందనాలు.

తుర్లపొటి రాజేశ్వరి

9.1.2006

వైవా ాాాాాాాాాతతతతతడడడాడవవాడ= తెలుగుధనం ర దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి

కృతజ్ఞతలు ఇందులో వ్యాసాలని (ప్రచురించిన తెలుగు వెన్నెల, తెలుగు వసుధ (ఆ(ఫ్టేలియా), జనని(చెన్నై), అమెరికా భారతి(యు.ఎస్‌.ఏ.), ప్రపంచతెలుగు మహాసభల సావనీర్‌ తెలుగు జగతి (చెన్నై, ఇస్మాయిల్‌ అభినందన, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ మాసపత్రిక, ఆంధ్రదర్శిని వెబ్‌ పత్రిక, ఆహ్వానం, విశాలాంధ్ర, సాహిత్య కౌముది, నేటినిజం, ఆంధ్రమాలిక, ఒరిస్సా రాష్ట్ర ప్రథమ మహాసభల సావనీర్‌ నవ్యసాహితీ సమితి స్వర్ణోత్సవ సంచిక, ఆంధ్ర సంస్కృతి సమితి స్వర్దోత్సవ సంచిక, పత్రికాధిపతులకూ, సంపాదక మండలికి కృతజ్ఞతలు. జనతన [నా 223 తెలుగుధనం ర చా/ తుర్లపాటి రాజేశ్చరి

విషయ సూచిక

1. అంధ్రదేవీ నమోస్తు...............౨౨౦౦ం4ంలల కే
2. తెలుగుధనం ........౨౨౨౨౨౦౦౦౦400200వవవలవవంవలలంంలంం కేకే
3. మాతృభాష మధురం...........ల0లల కే?
4. ఆఅంధ్రులతో ఖారవేలుని బాంధవ్యం - చారిత్రాకాంశాలు .............. 27
5. తెలుగు రత్నతయం-1 కందుకూరి ............... లిక్‌
6. తెలుగు రత్నతయం-2 గురజాడ .................- ఉత
7. తెలుగు రత్నతయం-౩8 గిడుగు ............422 ర్‌
8. 'కాసులులో గురజాడ నూత్న దర్శనం.............. 59
9. ఎందుకు పలకరించరు? ఇస్మాయిల్‌గారూ ......... 69
10. అక్షరళిల్సికి నివాళి .................... ₹8ి
11. భారతీయితకి భాష్యం చెప్పిన నవలా రచయిత-ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం............. 79
12. ఉత్తమ చారిత్రక నవల-హృదయనేత్రి .............. 85
13. నవలాప్రక్రియ ప్రీల కృషి - రాజకీయ ఉద్యమనవల్‌ ........................=== తి
14. పరిమళిస్తున్న నేటి తెలుగు కధ ................... 105
15. యజ్ఞం - యజ్ఞం తర్వాత .................-..---- కేలితి
16. ఆధునిక సాహిత్యం - స్త్రీ పాత్రలు................ 148
17. బరంపురం - ఆంధ్రసాహిత్యం.................... కేఠ్‌తి తెలుగుధనం క దా తుర్లనొటి రాజేశ్వర

మోటుపల్లి తీరమున లంగరేని యో దలు నుంకమర్చింప నిలుచునాడు

రాయలనీమ రారాయబార్లు వనించి

చిత్ర చరిత్రలు రబియించునాదు పొకాలచెణఖువు చెంవల వందు ధాన్యము అన్బదేశాధీశులడుగునాడు

అద్దంకి కోడెల నాబోతులకునయి

దూరాగతులు కొని త్రోలునాడు ఖందఖిందాంతరములన్‌ (్రకాశమయ్యె తెనుగుతల్లి లలాటికా తిలకదీప్తీ

తమ్ముదా! మాయనిత్తువె తల్లివన్నె

చెల్లెలా బిన్నబుత్తువే తఖ్లిచిన్నె

• రాయప్రోలు సుబ్బారావు తెలుగుధనం

ఆంధ్రదేవీ నమోస్తు!

కృష్ణ గోదావరి, తుంగభద్ర, పినాకిని, వంశధార మొదలైన జీవనదుల సిరిమువ్వల గలగలలతో రవళించే అమృత ్రోతస్వినీ! వీరప్రసవినిగా ఖ్యాతినందిన యశస్వినీ! నీ పలుకులు తేనెవాకలు, నీ నదకలు మధుర మోహన శింజనీరవాలు, నీ సరిత్తీరాలలో మహోన్నతమైన నాగరికత పరిఢవిల్లింది. నీ అఖండ సంస్కృతీ పరిమళాలు దిగంతాలు వ్యాపించాయి. అనంతకాల వాహినిలో నీలో ఎన్నో ఎన్నెన్నో మధురానుభూతులు! మరెన్నో మహనీయ స్మృతులు.

క్రీ;పూః సుమారు 500 స్థలం : గోదావరీ తీరం

తూర్పుదెసన బాలభానుడు ఉదయిస్తున్న ప్రభాత సమయం. గోదావరి గలగలలతో ప్రకృతి మేలుకుంటోంది. కదంబ, ఉదుంబర, చూతవృక్షాలతో అడవి అతిసాంద్రంగా ఉంది. ఆ వృక్షశాఖలపై పక్షులు చేస్తున్న కలకలారావాలు గోదావరి ఘలంఘలలతో మిళితమై, సంగీతంలో నూత్నరాగాలు ప్రభవించినట్లుగా (భవణానందకరంగా వినవస్తున్నాయ్‌. పూలసుగంధాలతో నిండిన మలయపవనం, తుమ్మెద రుంకారాలు మనసుని మత్తెక్కిస్తున్నాయి. ఆ శాంతిమయ వాతావరణంలో ఆపస్తంబుడు గోదావరిలో స్నానమాచరించి, శిష్యులతో నడుస్తున్నాడు. ఆ మహర్షి సూత్రకారులలో అగ్రగణ్యుడు. గణిత శాస్త్ర పండితుడు. శ్రౌత, గృవ్యా, ధర్మసూత్రాలు రచించిన విద్వద్వరేణ్యుడు. ఆ మహనీయునితో శిష్యుడు ఈ రోజు భరధ్వాజముని కుమార్తెని పెండ్లికూతురిగా చేసే ఉత్సవం ఉంది అని గుర్తు చేశాడు. మహర్షి తలపంకించి శిష్యగణంతో భరధ్వాజుని ఇంటివైపుగా అడుగులు వేశాడు. అప్పటికే అక్కడ ముని పుత్రి మాధవిని చందనం, పసుపు మొదలైన మంగళద్రవ్యాలతో అలంకరిస్తున్నారు. మహర్షిని చూడగానే ఆ ప్రీలందరూ గౌరవపూర్వకంగా నమస్కరించారు. పెండ్లికుమార్తె మాధవి ఆయన పాదాలకి (ప్రణమిల్లింది. పెండ్లికుమార్తెని ఆశీర్చదించి, ఆ మునీంద్రుడు తన గంభీరస్వరంతో ఆ సువాసినుల నుద్దేశించి “అమ్మలారా! ఇప్పుడు ఈ కన్యారత్నాన్ని పవిత్ర గౌతమీ జలాలతో తాపన నా దాః తుర్లపాటి రాజేచ్చరి |

స్నానం చేయిస్తారు కదా! ఈమె వివాహ జీవనం సుఖప్రదం కావాలని, పావన గోదావరిని పాటలతో కీర్తించండి. మంగళద్రవ్యాలతో అర్చించండి” అన్నాడు. ఆపస్తంబుని ఆజ్ఞని అనుసరించి ఆ సువాసినులందరూ తమ మధుర గళాలనెత్తి- “జయజయ గోదావరీ! జయజయ శ్రీగౌతమీ” అని పాడుతూ గోదావరీ మాతను కీర్తించారు. ఆ అమృత గానానికి గోదావరి పులకించింది. తన అభయహస్తమెత్తి దీవించి ముందుకు సాగింది. ్‌ ఆ విధంగా ఆంధ్ర జననీ! నీ పుత్రుడు ఆపస్తంబ బుషి జాతికి నదీనదాలపై, జన్మభూమిపై భక్తిని చూపొలని మార్గనిర్దేశన మొనరించాడు. క్రీఃపూ!॥ సుమారు 200 స్థలం : పాటలీపుత్రం దేదీప్యమానంగా వెలిగిపోతోంది మగధసింహాసనం. శోభాయమానంగా (ప్రకాశిస్తున్న ఆ మగధరాజ్య సభామంటపంలో సామంత రాజులు, మంత్రులు, దందనాయకులు, పురప్రముఖులు ఆసీనులై యున్నారు. కాణ్వాయన సుశర్మని వోడించిన నీ వీరకుమారుడు శాతవాహన శ్రీముఖుడు బ్రాహ్మణ ఆశీర్వచనాలు నల్దిక్కులా ప్రతిధ్వనిస్తుండగా సువాసినులు ఆశీ:పూర్వకంగా అక్షతలు, పుష్పాలు జల్లుతుండగా పట్టమహిషీ సమేతుడై మగధ సామ్రాజ్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. జంబూద్వీపానికి చక్రవర్తియై ఆంధ్రుల కీర్తిపతాకని మింట ఎగురవేశాడు, నీ పృాదయం పులకితమైన మధురక్షణాలివి. క్రీశ 225 స్థలం :విజయపురం అది శ్రీపర్వతక్షేత్రం. తథాగతుని దివ్యధాతువు నిక్షిప్తమైన పవిత్ర ప్రదేశం. బుద్ధం శరణం తచ్చామి నంఘం శరణం గచ్చామి ధర్థుం శరణం గచ్చామి నడా నా న తెలుగుధనం

అనే పవిత్ర వాక్కులు రాగయుక్తంగా వినవస్తున్నాయి. ఆ విశాలమైన చైతన్యంలో దేశదేశాల నుండి వచ్చిన బౌద్ధ భిక్షువులు, అర్హత్రులు, ఆచార్యులు ఆసీనులై దివ్యనాగార్జునుని బోధలు వినటానికై ప్రతీక్షిస్తున్నారు. ఆ మహనీయుడు ప్రజ్ఞాపారమిత శాస్త్రం ఆధారంగా అసాధారణ తర్మ పటిమతో మాధ్యమిక వాదం, శూన్యవాదంగా ప్రతిపాదించి మహాయానాన్ని సంపూర్ణ శాస్త్రంగా రూపొందించాడు. వివిధ సంప్రదాయాల మధ్య వొక సమన్వయ మార్గాన్ని నిర్దేశించినదే మహాయానం. ఆదిశంకరుని మాయావాదానికి మార్గదర్శి ఈ మహాయానమే.

ఆచార్య నాగార్జునుని మహాయానపధం జగతిని శాంతి పథంలో నడిపించింది. ఆ శాంతి మంత్రాలలో అవని ఆనంద నాట్య మొనరించింది. అజంతా, అమరావతి, ఎల్లోరా, నాగార్జున కొండలలో శిల్చకళాలక్ష్మి సిరిమువ్వలు మోగించింది. పద్మాసనంలో ధ్యానముద్రలో నున్న ఆ మహాభాగుని యెదుట ముకుళితహస్తుడై నిలుచున్నాడు ఇక్ష్వాకు శాంతిమూల మహారాజు!

నాగార్జున దేవుడు కళ్లు తెరువగానే ఆ మహారాజు ఆయనకి సాష్టాంగ నమస్కారం చేశాడు.

ఆచార్యుడు మందస్మితంతో శాంతిమూలుని ఆశీర్వదించి ఇలా అన్నాడు. “నిన్ను సర్వభూమండలానికి సార్వభౌమునిగా నేను అభిషేకించే సమయం ఆసన్నమౌతోంది. బుద్ధం శరణం గచ్చామి” ఆర్షధర్మసారాన్ని జగతికి ఉపదేశించి, శాంతిచంద్రికలను నల్టిక్కులా వ్యాపింపచేసి - అపూర్వ శిల్ప సౌందర్యాకృతుల ఆవిర్భావానికి మూలపురుషుడైన ఆచార్యుని స్మృతి నిన్ను రసప్లావితం చేస్తోంది.

క్రీ;శః 1020 రాజమహేంద్రవరం

అది వేంగిదేశం. రాజమహేంద్రవర పట్టణం సకల భువన లక్ష్మీవిలాసంగా ఒప్పుతున్న రమ్య సౌధంలో మంత్రి, పురోహిత, సేనాపతి, దండనాయక సామంత విలాసినీ జనాలతో పరివృతుడై చాళుక్య వంశకులజుడు రాజరాజనరేంద్రుడు కొలువుదీరాడు. అపార శబ్దశాస్త్ర పారంగులైన వైయాకరుణులు, రామాయణం, అనేక పురాణాలను చక్కగా వివరించగలిగే పౌరాణికులు, మృదు మధుర రసభావాలతో రమణీయ వచన రచన చేసే మహాకవులు, వివిధ తర్క విహిత సమస్త శాస్త్ర సాగర గరీయః ్రతిభులైన తార్మికులు మొదలైన విద్వజ్ఞనాలు పైత. దా/ తుర్లపాటి రాజేళ్ళరి ల్‌

ఉన్నారు. ఆ సమయంలో రాజరాజనరేంద్రుడు తన కుల (బ్రాహ్మణుడు, నిత్యసత్యవచనుడు, ఉభయభాషాకావ్య రచనాభిశోభితుదైన నన్నయభట్టు వంక అనురాగంతో చూశాడు. “నాకు మహాభారతం వినాలని కోరికగా ఉంది. పాండుభూపతులు మా వంశకర్తలు. అందుచేత కృష్ణ ద్వైపాయనుడు సంస్క ఎతంలో రాసిన మహాభారతాన్ని తెలుగులో నీవు రచించాలని పలికాడు. నన్నయ ఆ రాజుకోర్మెను అంగీకరించి మహాభారకాన్ని ఆంధ్రభాషలో అవతరింపచేశాడు. ఆంధ్ర మాతా! ఈ సాంస్కృతిక మహాసంఘటన నీ జీవనవాహినిలో ఒక అపురూప సన్నివేశం. క్రీ;శః 18వ శతాబ్ది స్ధలం ; ఓరుగల్లు ఆంధ్ర నగరిగా ప్రసిద్ధికెక్కిన ఓరుగల్సు శిల్చ్పవిద్యానాగరికతలలో భారతావనిలో అగ్రేసరమైంది. జాయపసేనాని సంస్కృతంలో రచించిన నాట్యశాస్త్ర గ్రంథంలోని శ్లోకానికి ఉదాహరణలుగా రామప్ప దేవాలయంలో సుందర శిల్పాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. గణపతి దేవుని తనయ రుద్రమ కాకతీయ ఆంధ్ర సామ్రాజ్ఞిగా విశ్వేశ్వర శంభుదేశికుల మహదాశీర్వాద శక్తితో సింహాసనారూఢ అయింది. గణపతిదేవుడు (ప్రారంభించిన ఓరుగంటి కోట నిర్మాణం రుద్రమ పూర్తి చేసింది. ఈ మవారాజ్ణి, తన సేనానులు రేచర్ల ప్రసాదిత్యుడు, కాయస్థజన్నిగ దేవుడు, అతని సోదరులు, గోనగన్నారెడ్డి మొదలగు సేనానులతో శత్రుమూకలని చీల్చి చెండాడింది. ఇది ఇలా వుండగా మతఘర్ష్నణలు పెచ్చు పెరిగిపోతున్న తరుణంలో కవిబ్రహ్మ తిక్కన అవతరించాడు. అతడికి స్వప్నంలో హరిహరనాధుడు సాక్షాత్మరించగా ఆ శబ్దబ్రహ్మ “ఆంధ్రావళి మోదమున్‌ బొరయునట్లుగా” మహాభారత రచన సాగించాడు. వీరప్రసవినీ! తల్లీ! నీ నేత్రాలలో వెన్నెల విరిసింది. కారుమేఘాలు కమ్మిన గగనంలో కాంతి దీపాలు ప్రభవించాయి. క్రీః:శ111890 ప్రాంతం స్ధలం : కొండవీడు అది గృహర్తాజు మేడ! కుమారగిరి ప్రభువు కొలువు తీరివున్నాడు. రంగస్థలం పద్మాకృతిలో వుంది. దాని మీద వైణికులు, మార్దంగికులు తదితర కళాకారులు చతతతజతతడాాట[.[ యాలాల త తొలుగుధనం

ఆసీనులై ఉన్నారు. కుమారగిరి రెడ్డి తను రచించిన 'వసంత రాజీయం'లో ఒక్కొక్క శ్లోకం చదువుతుంటే లకుమాదేవి ముగ్ధమనోహరంగా నర్తించి చూపిస్తోంది. ప్రభువు పాండితీ వైదుష్యానికి, లకుమ నృత్య విన్యాస, విలాస విభ్రమాలకి సభాసదులు తన్మయస్థితికి చేరారు. కర్పూర వసంతరాయలుగా ప్రసిద్ధి చెందిన కుమారగిరి రెడ్డి కళాకళ్యాణి లకుమాదేవిని ఉన్నతాసనంమీద ఆసీనురాలినిగాచేసి ముత్యాలతోనూ, రత్నాలతోనూ, సువర్ణ పుష్పాలతోనూ అభిషేకించాడు.

శిల్చకళామనోహరీ! ఆంధ్రీ! ఈ కనకాభిషేక దృశ్యం నీ స్మరణీయ ఘట్టాలలో ఒకటి.

క్రీ;శ॥సుమారు. 1480 స్థలం : హంపీ విజయనగరం

విద్యల నగరం విజయనగరంలో ప్రౌఢదేవరాయల ఆస్థానం. బ్రాహ్మీదత్త వరప్రసాదుడు, పరమ మహేశ్వరుడు, పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థాన విద్యాధికారి, బహుకావ్య (గ్రంధకర్త శ్రీనాథ మహాకవి డిండిమ కవి సార్వభౌమ బీరుదాంకితుడైన అరుణగిరి నాధుడితో ఉద్భటంగా వాదం సాగించాడు. ఆ వాదంలో శ్రీనాథుడు డిండిమ భట్టుని ఓడించి, కంచుధకృని పగులగొట్టించి తన పాండితీ ప్రతిభని నిరూపించుకున్నాడు. ప్రౌఢ దేవరాయల ఆస్థానంలో “దీనారటంకాల తీర్ధ మాడాదు. ఆంధ్ర సరస్వతికి జరిగిన ఈ కనకాభిషేకం చరిత్ర పుటలలో స్వర్దాక్షరాలలో లిఖించబడినది.

క్రీఃశః15వ శతాబ్ది స్థలం : కూచిపూడి

గలగలా కావ్యకన్యకలా ప్రవహిస్తున్న కృష్ణవేణి. ఆ సంధ్యాసమయాన ఆవలి తీరాన నిలుచున్నాడు సర్వశాస్త్ర పారంగతుడైన సిద్ధశాస్తి. కృష్ణవేణి యివతల వైపునున్న కూచిపూడి చేరాలని పడవకోసం ప్రతీక్షిస్తున్నాడు. పడవరాలేదు. వరదనీరు ఉధృతంగా వచ్చి చేరసాగింది. చీకట్లు నలుదెసలా కమ్ముకొంటున్నాయి. సిద్ధశాస్ట్రి మనసులో తాను సంవత్సరాల కింద వదిలివెళ్ళిన అర్థాంగి అమాయికమైన వదనం రూపుకట్టింది. ఎలాగైనా ఇంటికి ఈ రాత్రి చేరాలనే కాంక్షతో నీటిలో దిగి ఈదుతున్నాడు. నీటి కెరటాలు ముంచేస్తుంటే ఉక్కిరిబిక్కిరి అయిన సిద్ధశాస్త్రిలో హఠాత్తుగా మోక్షపదం గోచరించింది. వెనువెంటనే అతడు సన్యాసం స్వీకరించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. సిద్ధశాప్రి కూచిపూడి చేరి సిద్ధయోగిగా పరిణామం చెంది, పైపదా దాః తుర్లపాటి రాజేశ్వరి వ్‌

శిష్యులకి విద్యాదాత అయ్యాడు. సత్యభామా కృష్ణుల ప్రణయం ఆయన ఆత్మగా రూపుదిద్దుకుంది. భరతము, నాట్యము, సంగీతము, దేశభాషా జ్ఞానము, కవిత్వము అన్నీ అపూర్వంగా మేళవించి కూచిపూడి నాట్యపద్ధతిని రూపకల్పన చేశాడు. శృంగారాధిదేవత సత్యభామ 'భామాకలాపరి తెలుగింట రసభావ రురులను ప్రవహింపచేసింది.

క్రీఃశ1 16వ శతాబ్ది స్థలం: హంపీ విజయనగరం

భువన విజయ సభామంటపంలో నాగమాంబా నరసరాయల వీరపుత్రుడు, సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు శ్రీకృష్ణదేవరాయలు అష్టదిగ్గజ కవులతో, గాయక, వైతాళిక బృందంతో కొలువుదీరిన శుభవేళ! అందరి దృష్టులూ అక్కడ రజకాసనంపై సువర్ద పత్తెరంలో ఉంచిన గండపెండేరం మీదే ఉన్నాయి. ఉభయ భాషలలో కవిత్వం చెప్పగలిగిన వారెవరైనా ఈ గండపెండేరం స్వీకరించవచ్చునని రాయలు సస్మితాననుడై ప్రకటించాడు. కొంతసేపటికి అల్లసాని పెద్దనార్యుడు లేచి, సభకు నమస్కరించి, ఉభయభాషలలో తన కవితా పాటవాన్ని సభా సదులందరికీ తెలిసే విధంగా కవితలను ఆశువుగా పలికించాడు. రాయలు సింహాసనం దిగి వచ్చి తన కరకమలాలతో కవీంద్రుని వామపాదానికి నవరత్న ఖచితమైన గండపెండేరాన్ని తొడిగాడు. ఆనాడే సకల పండిత సమక్షంలో పెద్దనకి ఆం(్ర కవితా వితామహుడనే బిరుదు సమర్పించాడు ఆ రాజకవి. సహృదయులందరూ జేజేలు పలికారు. మనుచరిత్ర ప్రబంధాన్ని రాయలకి సమర్పించిన ఆ వేడుక : ఆంధ్రదేవీ! నీ కుమారుల ఉదాత్త సంస్కృతికి ఉజ్జ్వల దీపస్తంభమై భాసించింది. ఆ సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముడు-పెద్దనను ముత్యాల పల్లకిలో ఊరేగించాడు. ఊరేగింపు మొదలవుతుండగా పల్లకీ తానే స్వయంగా తన దక్షిణ హస్తంతో పట్టి ఎత్తాడు.

సకల ప్రేక్షక లోకం విభ్రాంతమై చకితమై, ఆశ్చరాంబుధిలో మగ్నమైంది. ఇది ప్రపంచ చరిత్రలోనే అపూర్వ సంఘటన!

క్రీ;శ॥ 18వ శతాబ్ది స్థం : మొవ్వ

గోధూళి వేళ : గోపాలకృష్ణ ఆలయంలో పూజారి సంధ్యాపూజ నిర్వర్తించి హారతి ఇస్తున్నాడు. వైతతతతతతడాడాడయాలట తతా 6౮ తెలుగుధనం

ఇంతలో మధుర గానం వీనుల విందుగా విన్సించసాగింది. “మంచి దినము నేదే.. మవారాజుగా రవ్మునవే పొంచి చూచుటేల పొలతిరొ గోపాలునికి”

పూజారి హారతి పళ్ళింతో గర్భగుడిలో నుంచి బయటికి వచ్చి చూశాడు. ఆ పాడుతున్నది ఇరవైయేళ్ళ యువకుడు. ఎర్రగా, పొడుగ్గా, ఆకర్షణీయమైన రూపురేఖలతో ఉన్నాడు. ముఖంలో తేజస్సు ఉట్టిపడుతోంది.

ఆ యువకుడు హారతిని భక్తితో కళ్ళకద్దుకున్నాడు. పూజారి ఇచ్చిన ప్రసాదం నోట్లో వేసుకున్నాడు. పూజారి అతడిని తేరిపార జూసి అశ్చర్యంతో “నువ్వా వరదయ్యా- ఎవరో అనుకున్నాను. ఎంత బాగా పాడావూ...” అని ప్రశంసించాడు.

ఆ వరదయ్యే పలు క్షేత్రాలు దర్శించి క్షేత్రయ్యగా (ప్రసిద్ధుడై మొవ్వ గోపాల పదాలు రచించి నీకథిమాన పుత్రుడయ్యాడు.

తెలుగు తల్లీ... తమిళదేశంలో బహుముఖాలుగా విలసిల్లిన సారస్వతోద్యమం నీ సంస్కృతీ సంపదని తేజస్వంతం చేసింది.రఘునాధ, విజయరాఘవ నాయకులు, శహాజీ మున్నగు రాజకవులు నిన్ను సువర్ణసుమాలతో అర్చించారు. వారు రామభద్రాంబ, మధురవాణి, రంగాజమ్మ వంటి కవయిక్రులని, చేమకూర వేంకటకవి వంటి కవి శిఖామణులని సముచిత రీతిలో సత్కరించారు. సరస్వతీ మహలులో నీ కింకిణీ స్వనాలు చిరంతనంగా రవళిస్తున్నాయి.

క్రీఃశః 19వ శతాబ్ద స్థలం :; కావేరీతీరం కాకర్ల వంశోద్భృవుడు, శొంఠి వేంకటరమణయ్య శిష్యుడు, ప్రముఖ వాగ్గేయకారుడు త్యాగయ్య రామభద్రుని పరిపరివిధాల కీర్తిస్తున్నాడు. “ర్రార్రా,. మాయింటిదాకా రామ... రఘువీర నుకుమార (మొక్ష్సెరా రామ “రా రారా దళరథ కుమూరు.. నన్నేలుకోరా... తాళలేనురా... రగ! మాతా! ఆ భక్త శిఖామణి వెలువరించిన కీర్తనలు నీ సిగలో దివ్యపారిజాతాలు! ఛా [తతత దా త్తుర్లవొటి రాజేళ్చరి 7

20వ శతాబ్ది అనంత కాలవాహినిలో ఎన్నో ఆటుపోట్లు ఎదుర్శొన్నావు. పరిభవాల వెతలతో కృంగిపోయావు. ముఖ్యంగా స్త్రీ వ్యధార్త జీవనాలతో నీ హృదయం వేదనాభరితమైంది. కారుచీకట్లో కాంతిరేఖలా కందుకూరి ప్రభవించాడు. సంఘసంస్కరణా శీలియై ఉద్యమించాడు. నీ బాప్పసంసిక్తవదనాన్ని తన అమృత హస్తంతో తుడిచాడు. అణగారిన బతుకుల్లో ఆశాదీపాలు వెలిగించాడు. సహస్ర వసంతాల క్రితం ఆదికవి అవతరించిన గౌతమీ తీరాన ఆధునిక యుగ వైతాళికుడు జన్మించటమూ, కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించటమూ నీ సంకల్ప బలం వల్లనే సిద్ధించింది సుమా! నర్వ భారతదేశమూ బానినత్వంలో మగ్గుతున్న దీనావస్థలో జాతీయోద్యమంలో ఆంధ్రజాతి మహాశక్తిగా తన ప్రత్యేకతని నిరూపించుకుంది. ఎందరెందరో దేశభక్తులు భారతమాతని అర్చించి, ఉన్నత ప్రమాణాలు నెలకొల్పారు. కవులు జాతిని జాగ్భతం చేయగల శక్తిమంతమైన కవిత్వాన్ని చెప్పారు. నీ సంస్కృతీ వైభవాన్ని తనివితీరా కీర్తించారు. గురజాడ “దేశమంటే మట్టికాదని, మనుషులని “దేశమును (ప్రేమించుమన్నా! మంచి యన్నది పెంచుమన్నా” - అని ఉద్బోధించాడు. రాయహ్రోలు ఏ దేశమేగినా, ఎందుకాలిడిన వ వీరమెక్సినా, ఎవ్వరేమనిన పొగదరా నీతల్లి భూమి భారతిని నిలుపరా నీజాతి నిందు గౌరవము”

• అని జాతీయ సమైక్యతా భావాన్ని ప్రజాహృదయాలలో నాటిన కవి చంద్రుడు. ఆంధ్రాఖిమానాన్ని నరనరాన జీర్ణించుకున్న విశ్వనాధ ఆంధ్రుల హృదయాలలో ఆంధ్ర సంస్కృతిని పాదుకొల్పటానికి వేంగిక్షేతంలో నీ వీరగాథలని, సంస్కృతీ వైభవాన్ని ప్రస్తుతించాడు.

ఓ రత్నగర్భా, మాతా! శతాబ్దాలుగా నీ వీరగాధలు, విద్యా వైజ్ఞానిక, సర్వరంగాలలో నీ ప్రతిభాపాటవాలు విశ్వవిఖ్యాతాలు, అలనాడు తెలుగు జాతిని నచైడుతతతడడతతతడాట[[ాాాాాాాడతతతఊతఊత2ఊ2ఊ2ఊ32ఊ2ఊ3ఊ2ఊ23032ఊ22=2 తి తెలుగుధనం

నావికులుగా తీర్చి ఖండఖండాంతరాలలో నీ ప్రజ్ఞని వ్యాపింప జేశావు. కోహినూరు రత్నఖచితనాగ శిరోలంకరణతో ఒక హస్తాన వరికంకిని, మరొక హస్తాన పూర్ణకుంభాన్ని ధరించి విజ్ఞాన ఖనివై, శిల్చ కళాలక్షివై, తెలుగుజాతి నాశీర్వదించే ఆంధ్ర దేవీ! నీ సంస్కృతి మహోన్నతమైనది. సకల భారతీయ సంస్కృతికి ఆదర్శప్రాయమైనది. ఈమె డవుల

(జనని-22వ వార్షికోత్సవ వత్వేక నంచిక ఆగన్జు-2004)

(ఆంధ్ర నంన్ముతి స్వర్ణోత్సవ నంబిక నవందరు-2004) నత లా. డా/ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి ల్లి

“తన గీతి యరవజాతిని పాటకులనుగా

దిద్ది వర్థిల్లిన తెలుగువాణి

తన పోటులు విరోధి తందంబులకు నపొం

వనివిగా మెరినిన తెనుగుకత్తి

తనయందములు (ప్రాంతజనుల కఖభిరుచి వా

నన నేర్చనలరిన తెనుగురేఖ,

తన వేణికలు వసుంధరను నన్యశ్వామ

లను జేయ జెలగిన తెనుగుభూమి,

అన్ముదార్థ్ర మనోవీధి నావపొంవ

జైప్తీకలయించుచున్నాడు చావలేదు

చావలేదు! ఆంధ్రుల మవోజులచరిత్ర

వృాదయములు లబీల్ఫి చదువుడో సదయులార!

• రాయప్రోలు సుబ్బారావు

నాను

తెలుగుధనం

ఇమ్ముగ గాకుళమ్ము మొదలీ వరకుంగల యాంధ్రపూర్వ రా

జృమ్ముల పేరు చెప్పిన వృదంతరమేలొ చలించిపోవునా

గ్రన్మగు చిత్త వృత్తులు వురాభవ నిరయమేని ఎన్ని జ

నములు గాగ నీతనువునన్‌ వ్రవసొంచునో యాం(్రరక్రముల్‌

(వేంగీ క్షేత్రం - శ్రీవిశ్వనాథ)

వేంగీ క్షేత్రం విన్నప్పుడు, చదివినప్పుడు గళం బొంగురు పోతుంది. కళ్లు బొష్బాలు వర్షిస్తాయి. “ఎన్ని జన్మములుగాగ నీ తనువునన్‌ (్రవపొంచునా యాంధ్రర్త్తములొ అన్న తీయని పలుకులు మళ్ళీ మళ్ళీ గొంతెత్తి పాడాలనిపిస్తుంది. “స్పందనాన్సద వ్యదయమ్ము నా సనికి జాలకదేసెదు” అన్న విశ్వనాధ కవితలోని ఆర్ధత అనుభూతమౌతుంది. తెలుగుతల్లి రూపం కనుల ముందు సాక్షాత్మరిస్తుంది. సృదయం భక్తి భావనతో వినమమౌతుంది.

19వ శతాబ్ది చివరలో (బ్రూస్‌పూట్‌ అనే శాస్త్రజ్ఞుడు తెలుగుజాతి ప్రాచీనతని తన పరిశోధనల ద్వారా వెల్లడించాడు. పాతరాతియగం మానవుడు ఆంధ్రదేశంలో ఇిన్న ప్రాంతాల్లో నివసించాడని ఆయన కనుగొన్నాడు. రాతిగుహలలో మానవ సమూహాలు నివసించిన ఆనవాళ్ళేకాక వారు తయారు చేసిన రాతిపనిముట్టు, జంతువుల ఎముకలతో చేసిన వస్తువులు మొదలైనవి లభ్యమయ్యాయి. అన్నింటికంటె అద్భుతమైన విషయం: కర్నూలు జిల్లా బనగానపల్లె వద్ద నున్న బిల్లా సర్గం గుహలపైన చిత్ర రచనలు.

ఇది మన [ప్రాచీన ఘన సంస్కృతికి దర్చణంగా భావించాల్సి ఉంటుంది. ఐతరేయబ్రాహ్మణంలో ఆంధ్రుల ప్రస్తావన ఉంది. ఆపస్తంబుడు మనజాతికి క్రొత్త వెలుగులు చూపాడు. క్రీ.పూ. ఒకటవ శతాబ్ది నాటికే తెలుగు ఒక ప్రత్యేక వవ ాయ్ళయ్ళ్యాంం

భాపగా ఉంది. శాతవాహనుల కాలంలో సముద్రయానం, విదేశాలతో వ్యానారం మన నాగరికతా విస్తరణకు దోహదం చేశాయి. శ్రీముఖ శాతవాహ పాటలీపుత్రం దాకా ఆంధ్ర సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరింపజేస్తే, ఆచార్య నాగార్జునుడు కృష్ణాతీరం నుంచి విజ్ఞాన వీచికలు ప్రసరింపజేశాడు. అమరావతి, నాగార్జున కౌండలలో శిల్ప నిర్మాణాలు ఆంధ్రుల ప్రతిభకు, సౌందర్య సృష్టికి నిదర్శనాలు. గృహసౌందర్యాలని పోషించటంలో ఆంధ్ర వనితల అభిరుచి అనాదిగా వస్తున్నదే! కాకతీయ చక్రవర్తి ప్రతాపరుద్రుని అస్థాన నర్తకి మాచట్టేవి సౌధం అలంకరించిన విధం క్రీడాఖిరామంలో ఇలా వర్ణించబడింది. “చందనమ్మున కలయంవీ జుల్లినారు (ముస్గలిదినారు కాళ్ళీరమున ముదమున వ్రాన్‌నా రిందు రజమున రంగవల్లి కంజముల తోరణమ్ముల గట్టినారుగా శుక సప్తతిలో కూడా గృహ సౌందర్యం ఒక సీసపద్యంలో వివరించబడింది. తెలుగు యువతులకి ఆభరజాల మీద ప్రీతి ఎక్కువ. అమరావతి, నాగార్జున కొందలలో ప్రీమూర్తులు ధరించిన భూషణాలు ఎన్నెన్నో కంరసీమలో అలంకరించుకునే హారాలు, కర్ట్ణాభరణాలు, రకరకాల వడ్డాణాలు ముచ్చట గొలుపుతాయి. అమరావతి శిల్పాల కేశాలంకరణ శోభస్మరంగా అతివల హృదయాలకి హత్తుకుంటుంది. నాటి స్త్రీల అలంకరణశైలిని కన్నుల ముందు నిలుపుతుంది. తెలుగు యువత్తి వయ్యారాన్ని కళాభినివేశాన్ని తిక్కన ద్రౌపది నడకలో చక్కగా చూపారు. “లలితంబురగు మట్టియల చవ్చుదింపార నంచ్చైవడివచ్చు...” (విరాట.పర్వం) పదకొండవ శతాబ్దంలో రాజరాజనరేంద్రుని అన్థానంలో తెలుగు కవిత గజ్జెకట్టి శుభారంభం చేసింది. అప్పటిదాకా శాసనభాషగా ఉన్న తెలుగు కావ్యగౌరవాన్ని సంపాదించుకొంది. దే తెలుగు సంస్కృతంతో సమ్మిళితమై అమృత నిష్యందమై “మృదులానిల పవర్డిత కుసుమాక్షత్రావళులు, సంపదళినీ నినాద మృదుభాషలు, శుక కోకిల స్వరములు" కురిపించింది. పధ్నాలుగు పర్వాలలో కవితాప్రవాహం ఒక యెత్తు - గ్య్యృప్పత్రి దేవుని ఆస్థానం సందర్శించి మనుమసిద్ధి మహారాజును మళ్ళీ సింహాసనంపై అధిష్టింప చేయటం మరొక ౮/2 తెలుగుదనం

ఎత్తుగా తిక్కన వ్యక్తిత్వంలోని మహనీయతని కొనియాడాలి. తిక్కన పలుకులని ప్రస్తుతిస్తూ అబ్బూరి ఇలా అంటారు. “అజ్ఞా మనోవార లావణ్వమూర్తి తేజో రుణాక్షి నందీప్త పొంచాలి కనుల (కొమ్మెజువులు తనుబొమ విజుపులు కలవు తిక్కన వలు తెలుగు వబ్బులకుగ ప్రోలయ వేమారెడ్డి (1824-1353) మహమ్మదీయులను వెడలగొట్టి రెడ్డి రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేసి నూరేళ్లపాటు రెడ్డి రాజుల ఆస్టానాల్లో కవితామృత ధారలు కురిసేటట్లు చేశారు. కవిత్రయంలోని ఎట్బ్టా(పైగడ ప్రోలయ వేమునిచే సత్మారం పొందితే కవిసార్వభౌముడైన శ్రీనాధుడు పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్టానంలో పరీక్షాధికారిగా విలసిల్లాడు. గౌడ డిండిమభట్టు కంచుఢక్క పగులగొట్టించి ౌఢదేవరాయలచే కనకాభిషేకం చేయించుకొని తెలుగు కవితా సరస్వతికి అమృతాభిషేకం చేయించాడు. శ్రీనాధుడు తన కావ్యాలలో, వివిధ సందర్భాలలో చెప్పిన పద్యాలలో తెలుగువారి ఆహార విహారాలు, వేషభాషలు ఆచారాలు గ్రంధస్థం చేశాడు. “ద్రాక్షాపొనక ఖంద శర్చరలతో రంఖభాఫల(్రేణితో గోక్షీరంబులతోద మందెగలతో క్రొన్నేతితో నక్షయ్యంబగు నేరుబ్రాల కలమావోరంబు వవ్దుతో నిశ్చంకతన్‌ కుక్షుల్‌ నిందగ నారగించితిమి యక్షుద్రాక్షుధా శాంతికిన్‌” శ్రీనాథుని సమకాలికుడైన పోతన హాలికుడై కవితా కేదారాలను పండించాడు. పోతన కవితా మాధుర్యాన్ని వర్ణిస్తూ కరుణశ్రీ “నీవు కలముంగొని కావ్యము వ్రాయచిందిపోసాగినవేమో! తీయని రసాల రసాలు త్వదీయలేఖినిన్‌” అని నీరాజనమిస్తాడు. సాహితీ సమరాంగణ సార్వభౌముదైన శ్రీకృష్ణదేవ రాయల ఏలుబడిలో విజయనగరం విద్యలనగరమే అయింది. అష్టదిగ్గజ కవులతో, పండితులతో భువన విజయసభ ప్రకాశిస్తూ ఉండేది. తానురచించిన “ఆముక్తమాల్యదలో విష్ణు చిత్తుని ఇంట నిత్య సమారాధనలో వేసవిభోజనం గురించి ఇలా వర్ణించాడా చక్రవర్తి. ననన కనన ననన దాః త్తుర్ణపాటి రాజ్రేశ్చరి 9

“కెలినులి వెచ్చ యోగిరము, తియ్యని చారులు, తిమ్మనంబులున్‌ బఐలుచని యంబళుల్గ్‌ చెజకు సాలెద నీళ్లు, రసావళుల్‌ ఫలం బులును నుగంధి శీత జలముల్త్‌ వదవిందెలు నీరు జల్లయున్‌ వెలయగ బెట్టు భోజనము వేసవి చందన చర్చ మున్నగన్‌/”

తర్వాత 17, 18 శతాబ్దాలలో తంజావూరు, మధురను పాలించిన రాజులు తెలుగు సాహిత్యాన్ని సంస్కృతినీ పోషించారు. తంజావూరు నాయక రాజులు రఘునాథ నాయకుడు, విజయరాఘవ నాయకుడు స్వయంగా కవులై తెలుగులో కావ్యాలు రచించారు. ఆంధ్ర వాగ్గేయకారులలోనే కాక, కర్ణాటక సంగీతమూర్తి త్రయంలోనూ ప్రసిద్ధుడైన త్యాగరాజు కావేరీ తీరవాసి. ఆంధ్రదేశంలో ఆబాలగోపాలానికి తెలిసిన పాటలు: “చందమామ రావే! జాబిల్లి రావే?” “జో అచ్చుతానంద! జోజో ముకుందా”. వీటిని రాసిన కవి తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుడు. కొండల కోనేటి రాయని భక్తుడైన ఈ సంకీర్తనాచార్యుడు తెలుగుధనంగా విరాజిల్లుతున్నాడు. నీతిబోధకు, సంఘసంస్కార ప్రబోధానికి ఆటవెలదిని తేట తెలుగు మాటల్లో చెప్పాడు ప్రజాకవి వేమన.

ఆంధ్రులు నాటి నుంచీ సాహిత్యంలోనే కాక ఇతర రంగాల్లో కూడా ప్రతిభాపాటవాలు చూపి కీర్తి నార్జించారు. కాకతీయ చక్రవర్తి రుద్రమ శౌర్య సాహసాలు, మాంచాల త్యాగళీలత, మొల్ల కవితా మాధుర్యము, ఆంధ్ర మహిళల యశస్సును నేల నాలుగు చెరగులా వ్యాపింపజేశాయి.

ఈ శతాబ్దింలో స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ్రాణాలర్చించిన అల్లూరి ధీరత్వం, టంగుటూరి ధైర్యసాహసాలు, సంఘసంస్క్మరణకు నడుం కట్టిన కందుకూరి, యుగకర్త గురజాడలు తెలుగుదనం నిల్చిన మహనీయులు. నవ్యసాహితీ మూర్తులలో రామాయణ కల్పవృక్షం రచించి ప్రసిద్ధి కెక్కిన విశ్వనాథ, విష్లవ కవితా శంఖారావం చేసిన శ్రీశ్రీ మధుర కవితా ఫణితికి బాటలు వేసిన దేవులపల్లి, రసమయ పదాలతో కవితావిష్మరణ చేసిన కరుణశ్రీ, తెలుగు భాషాయోష సిగలో నవ్య పారిజాతాలు.

లలిత రమణీయంగా పాటను అలవోకగా చెప్పటమేకాక, పరిశోధనలో కవితాసాగరాన్ని మథించిన సి.నా.రె., అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పొందిన పాలగుమ్మి పద్మరాజు, అరిపిరాల విశ్వం, తెలుగువారి సృజనాత్మక శక్తిని ప్రపంచానికి రుచి చూపించిన (ప్రతిభాశాలులు. వత ట్రాాాాాతతఊ2ఊ2ఊ2ఊ232ఊ3త2ఊ23232323ఊఉఊ2ఊవ22వ శీ తెలుగుధనం

“ఐిద్ర్దులందున జ్ఞానమందున నరన కవితా ళిల్చరీతుల నంగీత ళిల్పు నాట్టాకళల విజయ బావుటా లెగురవేోనిన జాతి నీదోయ్‌?! ఖ్యాతి నీదోయ్‌” ఈమె డప్పు. (లుగు వనుధ - తెలుగు వలుకు (ఆవ్టేలియా వదవ జన్మదినోత్సవ (త్వేక నంచిక. విజయదశమి - 1998 చిన్నమార్చులు - చేర్చులతో) కొన్ని ఉపయుక్త గ్రంధాలు : వ్యాసాలు

1. ఆంధుల చరిత్ర - డా! బి.యస్‌.యల్‌. వానుమంతరావు లె. & క0రు 0 కం [100 జడి 1౦16 064 తుంరణోం వ న క | ౩. తరతరాల తెలుగుజాతి (ప్రదర్శన) (ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు)
2. సమగ్ర ఆంధ్ర సాహిత్యం - ఆరుద్ర
3. ౧౦౯ ౧156 - సల4టై 314504 52016, ర. 6, భారతీయ భాషల్లో ప్రాచీనమైనది తెలుగే! - భూపతి నారాయణమూర్తి వ్యాసం : నడుస్తున్న చరిత్ర మార్చి 2005.
4. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సమగ్ర చరిత్ర - సంస్కృతి మొదటి సంపుటం (ప్రాక్‌ పురాయుగం - క్రీపూ. 500 వరకు) తతత ాాాాాాాాతతతతతనాతలనకానావవవ

వ వ్రఫుల్ల వువ్సుంబుల నీశ్చరునకు వూజు నల్చితినో ఇందు బుట్టినాద! కలదయేని వునర్జన్మ కలుగుగాక మధుర మధురంబైన తెన్సు మాతృభాష = రాయప్రోలు సుబ్బారావు ఇక ాాాాాాాత2త2తత2తనదావనానానడావవావనావు శ్రే తెలుగుధనం

మాతృభాష మధురం మాతృభాష ఎవరికైనా మధురమే. అందులో తేనెలాలికే తెలుగుభాషకి - వీరప్రసవిని తెలుగుతల్లికి మనం వారసులం కావటం మన అదృష్టం. నైసర్గికంగా ఉత్తర దక్షిణ భారతదేశాల నడుమ ప్రాంతం కావటంతో కొన్ని వేల వత్సరాలుగా కృష్ణా-గోదావరీ-తుంగభద్రా తీర ప్రాంతాలలో నివసించిన ద్రావిడ, యక్ష నాగజాతుల వాడుకభాషలో దక్షణాదికి తరలి వచ్చిన ఆంధ్రుల దేశిభాషతో సమ్మిళితమై తెలుగు భాష వంపుసొంపుల వయ్యారిగా, ముద్దులొలికే రంగవల్లికగా రూపొందింది. నన్నయ హస్తాలలో లాలించబడి, తిక్కన పలుకుల్లో తారుణ్యాన్ని సంతరించుకుని, శ్రీనాధుని పదగుంథనల్లో పౌధత్వాన్ని మసృణత్వాన్ని సాధించుకుని, పోతన పద్యాలలో అపూర్వ లాలిత్యాన్ని కైసేసుకుని, అందచందాల అపురూప లావణ్యాల రాశిగా, పెద్దనాది కవుల అమృతలేఖినిలో సాక్షాత్తు జగన్నోహినిగా తెలుగుభాషాయోష భాసించింది. తమిళదేశంలోని తంజావూరు, మధురలలో తెలుగు భాష సాహితీ సౌరభాలని వెదజల్లింది. పదివందల సంవత్సరాలుగా పరిఢవిల్లుతున్న తెలుగు భాష నేడు అభ్యుదయ పథంలో మూడు పూవులు, ఆరు కాయలుగా పురోగమిస్తోంది. సంప్రదాయ, ఆధునిక ధోరణుల్లో, నవీన సాహిత్య ప్రక్రియలలో నాన్యతో దర్శనీయమైన రచనలు చేసిన సాహితీ మూర్తులు మనకున్నారు. భాషలో, భావంలో సంపూర్ణమైన ఆధునికతని సాధించి, సంఘ సంస్క్మరణాత్మకమైన కన్యాశుల్మాన్ని ముత్యాల సరాలని, కధలని రచించిన గురజాడ విశ్వసాహితీమూర్తుల సరసన నిలువదగ్గ సారస్వతశిఖరం. రామాయణ కల్పవృక్ష కవి, జ్ఞానపీఠ పురస్కార గ్రహీత శ్రీ విశ్వనాధ స్పృశించని సాహితీ ప్రక్రియ లేదు. పాశ్చాత్య సాహిత్య వాదాలని ఆకళించుకుని, కవిత్వం సామాజిక విప్లవానికి దోహదం చేస్తుందని శ్రీశ్రీ అభ్యుదయ కవితారధానికి సారధియై శంఖాన్ని పూరించాడు. “తలిరాకు జొంపముల సందుల త్రోవల నేల వాలు తుహినకిరణ కోమలరేఖవో! పువుదీవవో” వంటి మధుర కవితా ఫణితికి మార్గదర్శి దేవులపల్లి: తత్త. ట్ర ానానాుుుుతతకతడకకడుకతడకతతతతఊతఊతఊచవివవవ= దాః తుర్లపాటి రాజేశ్చరి 77

తెలుగుభాషా రమణి సిగలో నవ్యపారిజాతం. అడవి బాపిరాజు, చలం, బుచ్చిబాబు, చండీదాస్‌ మొదలైన రచయిత లెందరో తెలుగు వచనాన్ని రమణీయంగా తీర్చిదిద్దారు. లలిత రమణీయంగా పద్యాన్ని లయాత్మకంగా గేయాన్ని పరిశోధనలో కవితా సాగరాన్ని మథించిన జ్ఞానపీఠ గ్రహీత సి.నా.రె., రసరమ్య చిత్రాలని సృజించి, కరుణారసాన్ని శృంగారాన్ని చిలికించిన కరుణశ్రీ భాష మాధురీ రహస్యాలని ఎరిగిన శిల్పవేత్తలు. నాగభూమి

ఘనమైన సాహితీ సాంస్కృతిక వైభవంతో విలసిల్లుతున్న తెలుగుజాతి వివిధ తెగల సమ్మేళనమని పరిశోధకుల అభిప్రాయం. కృష్ణా ముఖద్వారాన్ని బౌద్ధ వాజ్యయంలోనూ, సింహళ, సయాందేశాల ప్రాచీన సాహిత్యంలోనూ నాగభూమిగా వర్ణించారు. నాగులు, యక్షులు, అశ్శ్మకులు, తెలుగులు తమ జీవన యానంలో వేల సంవత్సరాల క్రింద ఆర్యుల దండయాత్రల వల్ల ఉత్తరాది నుండి వలస వచ్చి ఇక్కడ స్థిరపడినవారు. ఆ తరువాత ఆంధ్రుల రాకతో చరిత్రలో నూతన ఆధ్యాయం ప్రారంభమైంది. ఆంధ్ర తెలుగు శబ్జాలు :

ఆంధ్ర శబ్దం జాతి పరంగా ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో వాడబడింది. ఆంధ్రులు వింధ్యకు దక్షిణప్రాంతంలో పుండ్ర, పుళింద, శబర మూతిబులతో కలిసి జీవిస్తున్నట్లుగా వర్ణించబడ్డారు. బ్రాహ్మణాల కాలం క్రీపూ! 1000 అనీ, క్రీ;పూ॥ 1500 అనీ పరిశోధకులు వివిధమైన అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేస్తున్నారు. ఆంధ్రులు ఉత్తర భారతదేశం నుంచి కృష్ణా, గోదావరీ ప్రాంత ప్రదేశంలో క్రీ;పూ॥ 5వ శతాబ్ద నాటికే స్థిరపడినవారు. “వీరి రాకముందు కృష్ణా గోదావరీ ప్రాంతాలలో ఉన్న ప్రజలు తెలంగులు - వారి భాష తెలుగు” అని కోరాడ రామకృష్ణయ్య తెలుగు భాషా పరిణామం అనే వ్యాసంలో పేర్కొన్నారు. బౌద్ధ గ్రంధాలైన సుత్తనిపాతం వ్యాఖ్యానంలో అంధకరట్టము, సమంత పాసాదికంలో తమిళంతో పాటు అంధుల ప్రసక్తి అవదాన జాతక కధలో కూడా తమిళులతో పాటు అంధుల ప్రసక్తి కనిపిస్తాయి. జైన జాతక కధ సెరివాణిజ కధలో ఆంధ్రులు తేల్‌నదీ తీరాన అంధక పురం నిర్మించినట్లు ఉన్నది. బౌద్ధ జాతక కధల కాలం: క్రీ;పూ॥ రెండవ శతాద్దీ కాగా జైనకధలు తదనంతరకాలానికి చెందినవి. తేల్‌నది వకడాలడడడాడతడాకయాఅఅంంంఅంట యాడు /8 తెలుగుధనం

ఒరిస్సా రాష్ట్రం సంబల్‌పూర్‌ సమీపాన ఉన్న బలంగీర్‌, సోన్‌పూర్‌ జిల్లాల్లో ప్రవహిస్తున్న మహానదికి ఉపనది. ఉత్తర భారత దేశాన్నించి వస్తున్న ఆంధ్రులు మార్గమధ్యంలో తేల్‌నదీ సమీపాన కొన్నాళ్ళు ఉండి వుండొచ్చును; అంత మాత్రం చేత వారు మాట్లాడే భాష తెలుగు” గా వ్యవహారంలోకి వచ్చిందని చెప్పటం సబబుగా తోచదు. ఎందుకంటే తెలుగు భాష మూల ద్రావిడ కుటుంబానికి చెందిన భాషగా భాషా శాస్త్రవేత్తలందరూ నిర్ధారించిన విషయం. అశోకుడి శిలా శాసనం (18వ సంఖ్య) కాలం: క్రీపూ! 256లో “ద రజ విషవస్వి...అం(ద్ర వులిదేషు” (మాగధీ ప్రాకృతం) అని అంద్రుల ప్రసక్తి ఉంది. అప్పటి అంధ్ర శబ్దమే నేటి ఆంధ్రశబ్దం. అంద్రులు మౌర్య సామ్రాజ్యంలో నివసించేవారని ఈ శాసనం పేర్కొంది. ఇది జాతి వాచకమని గమనించాల్సి వుంది.

ఆంధ్రదేశాన్ని గురించి ప్రస్తావించిన మొదటి శాసనం పల్లవరాజు శివన్మందవర్మ క్రీ॥శ![800లో వేయించిన మైదవోలు తామశాననం. “అన్ఫాపధీయోగామో నిథిపజమ్‌” అని ఉంది. ఇది ప్రాక్సృత భాషలో వేయించిన శాసనం. “అన్ఫాపధం” అంటే ఆంధ్రదేశం.

కువలయమాలా కథ అనేది ఒక ప్రాకృత కావ్యం. ఇది విక్రమశకం 9వ శతాబ్దినాటి (గ్రంధం - అంటే సుమారు శ్రీ॥శ॥ 770-80 కాలానికి చెందినట్లు చెప్పవచ్చు. ఈ కావ్యరచయిత పేరు ఉద్యోతనుడు. కువలయమాలలో ఉద్యోతనుడు ఆంధ్రదేశం - ఆంధ్రభాష వీటిని గూర్చి ప్రస్తావించాడు.

“వయ మపాొళా నంగామే నుందరగత్తేయ భోయణో రోడ్డు

అటు వుటు రటుం - భజంతే అంద్రే కుమారో వలోయేతి”

(అంద గత్తెలన్నా అధవాయుద్ధరంగ మన్నానూ సమానంగా ఢ్రేమించే వాళ్ళున్నూ అందమైన శరీరాలు గల వాళ్ళున్నూ తిండిలో దిట్టలున్నూ అయిన ఆంధ్రులు అటూ-పుటూ (కెట్టూ-కాబోలు?) రటూ (రట్టూ-ఏమో) అనుకొంటూ వస్తూండగా చూచాడు) - శ్రీపంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్తి అనువాదం (ప్రాకృతం నుండి).

తెలుగు శబ్దం పదకొండో శతాబ్ది శాసనాలతో కన్పిస్తుంది. 1027 నాటి ఇంద్రవర్మ పుర్లీ శాసనంలో “తిరిలింగ వాస్తవ్యాయోొ అనే పదం ఉంది. ఇంచు మించు ఇదే కాలం నాటి ఒక తమిళ శాసనంలో వేంగీ గంగ మండల అతత ప తతడడచవావాయాయా దాః తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 7/9

మహాదండనాయకుడైన మారాయడు చేర, తెలుంగ, రట్టుగ, కోంకణ, తుళువ రాజులని జయించినట్లుగా ఉంది. ఇంకొక తమిళ శాసనంలో కూడా రాజేంద్రచోళుడు కళింగులతో, తెలుంగులతో యుద్ధం చేసినట్లుగా ఉంది. మనకత్యంత సన్నిహితమైన కన్నడ భాషా శాసనంలో కొంగల్వరాజు తెలుగు దేశాన్ని జయించినట్లు ఉంది. తమిళ శాసనాలలో తెలుగు శబ్దం జాతి వాచకమైతే కన్నడ శాసనంలో తెలుగు శబ్దం దేశవాచకం. తెనుగు శబ్దం భాషా వాచకంగా మహాభారతంలోనే దర్శనమిస్తుంది. “నుంయన రచయింవు మధిక ధీయుక్తి మెయిన్‌” “నన్నయభట్టు దెనుగునన్‌ మవోభారత నంపొతా రచన బంధురుదయ్యె ఆదిపర్వం -ప్ర.ఆ. (16, 25 పద్యాలు) భాషాపరంగా తెలుంగు అనే శబ్దం “అగత్తియమ్‌” అనే తమిళ వ్యాకరణ (గ్రంధంలో కనిపిస్తోంది. “కొంగణం, కన్నదం, కొల్లం, తెలుంగంగ ఈ రచన ర్‌వ శతాబ్దికి చెందినదని చరిత్రకారుల భావన. తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర గ్రంధంలో ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి తెలుగు శబ్దం భాషా వాచకంగా పదమూడో శతాబ్దిలోనే వాడబడిందని చెబుతూ మూలఘటికకేతన ఆంధ్రభాషా భూషణంలో పద్యాన్ని ఉదాహరణగా ఇచ్చారు “తెలుంగున గల భేదంబులు దెలులై సంస్కృతము చెల్లు” (16వ పద్యము) త్రిలింగ పదం క్రీఃశ;14వ శతాబ్దంలో ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలో ఉన్న విద్యానాధుడు ప్రతాపరుద్రీయంలో ఈ దేశం ్రిలింగదేశం అని పేర్మాన్నాడు. “దైర్లేళ్రిళిరేషయాతి మవాలీం ఖ్వాతిం (త్రిలింగాఖ్యయా యేషాం కాకతి రాజ్య విథమైః క్రైలొన శ్రైలః కుతః తేదేవాః వ్రసర్యత్చసాద మధురా: శ్రీశైల కాకేళ్చర (దాక్షారామ నివానీనః ప్రతిదినం త్వచ్చేయనే జరత 'ప్రతారుద్రుని రాజ్య విస్తృతిని గూర్చి చమత్మరిస్తూ చెప్పినా త్రిలింగ వదాన్ని విద్యానాధుడు స్పష్టంగా వాడాడు. చరిత్ర పుటలలోకి వెనక్కి వెళితే భా నతన హన. 20 తెలుగుధనం

త్రిలింగ శబ్దం తెలింగంకు దగ్గరగా తోస్తుంది. ప్రాచిన నాగుల కోవలోని గోండులు తమ చరిత్రలో 'తెలింగం” అనే దేవతని గూర్చి చెబుతారు. 'ఈ తెలింగ దేవతే ప్రాచీన తెలుగు జాతి మూలపురుషుడని ఊహించవచ్చని” ఆరుద్ర అంటారు సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యంలో. తెలుగు “త్రిలింగ పదం నుండి ఉద్భవించిందని పండితులందరూ అంగీకరించారని బాల వ్యాకరణానికి టీక రాసిన దూసి రామ్మూర్తి పేర్మాన్నారు. వీనులవిందైన పలుకుబడి కలది కాబట్టి 'తేనె+అగు” అని విడదీసి అదే - తెనుగుగా పరిణమించిందని (క్రియర్సన్‌ అనే భాషా శాస్త్రవేత్త నిర్ణయించారు... 'తెన్‌ అనే మాటకి తమిళ, కన్నడ భాషలలో దక్షిణ దిక్కు అని అర్ధం. అందుచేత దక్షిణ దిక్కున ఉన్న వారు మాట్లాడే భాష అని కొందరు పరిశోధకులు అర్ధ వివరణ చేశారు. తెన్ను+అగు అంటే ఎల్ల దేశాల నడుమనున్న భాష అని మరి కాందరి అభిప్రాయం. తెనుగు ప్రజల నివాస స్థలం మొదట రాయలసీమ పిమ్మట తెలంగాణా. “తెనుగు క్రమంగా తెలుగైంది. అందులో నుండే తెలగాలు, తెలంగాణా, తెలగాణ్యులు", తెలిరిగిరి మొదలైన పేర్లు ఏర్పడ్డాయి” అని ఏటుకూరి బలరామమూర్తి ఆంధ్రుల చరిత్రలో రాశారు.

తెలుగు లిపి

భారతదేశంలో భాషాలిపులన్నీ బ్రాహ్మీలిపి నుంచే ఆవిర్భవించాయి. తెలుగు లిపి పూర్వం ఇలా ఉండేదికాదు: చాలా సంవత్సరాలు తెలుగులిపి, కన్నడ లిపి ఒకే విధంగా వుందేవని పరిశోధకుల పరిశీలన. దీనినీ తూర్పు చాళుక్యలిపి అనీ వేంగీ చాళుక్యలిపి అని పిలిచేవారు.

అ తరువాత తెలుగులిపి ఏర్పడింది. ఈ తెలుగులో ఉన్న మొట్ట మొదటి శాసనాలన్నీ రాయలసీమలో లభ్యమైనాయి. క్రీ॥శ॥ 6వ శతాబ్ది నాటికి దానిని “రేనాడు అని పిలిచేవారు. 'రేనాడుి ఏడువేల (గ్రామాల మండలం. దీనిని రేనాటి చోళులు పరిపాలిస్తూ ఉండేవారు. దొరికిన 338 శాసనాలలో ప్రాచీనమైనది ధనంజయుని కలమళ్ళ శాసనం. దీని కాలం. క్రీ;శః 575. నాటి నుంచి తెలుగు లిపి అనేక పరిణామాలు చెందుతూ వచ్చింది. కొన్ని అక్షరాలు పూర్తిగా మాయమయ్యాయి. సంస్కృత పదాలు అధిక సంఖ్యలో చేరాయి. రాతి, రాగి శాసనాలలో నుంచీ, తాళ పత్రాలలో నుంచీ నేడు కాయితాలలోకి - తెలుగుభాష

• లిపి అనేక సంస్కరణలతో అభివృద్ధి పథంలో సాగుతున్నది. చత [తతత దా/ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి 2/

ఆంధ్ర, తెలుగు, తెనుగు శబ్దాలు పర్యాయపదాలుగా స్థిరపడ్డాయి. అభిప్రాయాలు : తెలుగును గూర్చి పండితులు, ప్రముఖులు అనేక అభిప్రాయాలను వెలిబుచ్చారు. క్రీడాఖిరామంలో 'దేశ భాషలందు తెలుగు లెస్స” అన్న మొట్టమొదటి కవిని ప్రశంసించక తప్పదు. “జనని సంస్ట్య్రతంబు నకల భాషలకును దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స జగతి తల్లి కంటె సౌభాగ్య నంవద మెచ్చుటాడు బిడ్ద మేలు కాదెగొ (శ్రీనాథుడు) విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని పాలించిన చక్రవర్తి శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు ఆంధ్రభోజుడనీ, సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌముడనీ (ప్రసిద్ధికెక్కాడు. ఆయన తన ఆముక్తమాల్యదలో తెలుగదేల యన్న దేశంబు తెలుగేను తెలుగు వల్లభుంద. తెలుగొ కంద ఎల్ల నువులు గొలువ నెరుగవే బాసాడి దేళఖాషలందు తెలుగు లెన్సు / అని సాక్షాత్తు విష్ణుమూర్తి తనతో చెప్పినట్లు రాసుకున్నాడు. హరికధాపీతామహుడు ఆదిభట్ల నారాయణదొసు కూడా తెలుగు మాధుర్యాన్ని గూర్చి ఇలా వివరించారు. మొలక లేతదనము, తలిరుల నవకంబు మొగ్గ నోగదనము, వూవు తావి తేనె తీయదనము తెన్గునకే కొక వరువ నంన్భుతాట్వ ఖాషకెద్ధి? 2 తెలుగుధనం

తెలుగు తీపికి ముగ్సలై అన్యభాషా విద్వాంసులు తెలుగు నేర్చుకొని ఎంతగా పులకించారో వివరిస్తారు శ్రీ తుమ్మల సీతారామమూర్తి చౌదరి ఇలా. నీతీరు తీయముల్‌ నిగ్గుజిగ్గులు నూచి (టౌను బ్రన్గారధంబు వట్టి నీకు! నీఠీవి నీవొయల్‌ నీ జెదగులు మెచ్చి ఇ(బ్రవ్‌ం కానుకలిన్సె నీకు? నీసొంవు నీవంవు నీ పెంవుల యెటిగి శావాజీ వరిచర్వ నలిపె నీకు! నీతేట నీపాట నీ నుదులాలించి యరవలెల్లరు దానుల్రైరి నీకు! ఇజ్జగంబున నిను బోలు ముద్దుగుమ్ము రసికవేత్తకు నికగానరాద్దు. రాదు ఎట్టివూర్వవు వుజ్వమో యిటకుదెట్సి యర్చకుని జేనె తనకు నన్నాంధద్రవాణీ / తెలుగుభాషా మాధుర్యాన్ని రాయప్రోలు ప్రశంసించిన తీరు అత్యద్భుతం, అత్యంత రమణీయం. పాలడ్రొమ్మీగదల్‌ వచ్చి వెన్నయు విబ్బి “తియని మనువూన లాయె నేమో” కన్ముని మకరంద కణములు న్నేపొంచి చిన్నారి పలుకులై చిక్పెనేమొ? వూల లావజ్టుంబు వొంగి చక్టుదనాల విందెలై రుచులెక్టు పెరిగెనేమో? సెలయేటియుయ్యాల కులుకుటాౌయ్యారముల్‌ ముద్దుముచ్చటలన్ని ముదిరెనేమో? దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి పై 0!

పాటకును వద్యమునకు నబ్రముగ నొదిగి చనికి చాతుర్చమునకు సాజుముగ సాగి పోరునకు పొత్తునకు చాలి పొందు పొనగు మాతెనుగుతల్లి మెదకిదౌ మల్లెదంద/ తెలుగుభాష గేయానికీ, పద్యానికీ సమానంగా నడుస్తుందనీ, యుద్ధవర్దనకూ, ప్రణయవర్దనకూ సరిపడిన పదజాలంతో నిందైన భాష యనీ కవి భావం. వ వ్రవుల్ల వువ్చంబుల నీశ్చరునకు వూజసల్చితినో ఇందు బుట్టీనాద! కలదయేని వునర్హన్థు కలుగు గాక మధురమధురంబైన కెన్లు మాతృభాష అంటూ భక్తి ప్రపత్తులతో తెలుగు భాషకు నీరాజనం ఇస్తాడు రాయప్రోలు. అన్యుల (ప్రశంస : తెలుగువారే కాదు ఈ భాషా మాధుర్యాన్ని తనివితీరా ఆనందించిన వారు, అన్యభాషా పండితులెందరో ఉన్నారు. తమిళ సాహిత్యంలో అగ్రేసరుడు సుబ్రహ్మణ్యభారతి తెలుగును 'సుందర తెలుగు'గా అభివర్ణించాడు. నీంధునది యిన్నిశై నిలిబినిలే చేరనన్నాలిం పెజ్‌ గళుదనే నుందర తెలుంగు విల్‌పొట్టి శెత్తు కోణిగల్‌ క్పెట్టివిలేయాడి వరుక్సెం దీని అనువాదం ఇలా ఉంది. నీంధునదిలో నందు వెన్నెలలో చేరదేశపు చిరు వదతులతో ఆందాల తెలుగులో ఆలవీస్తూ పాట అందరం పదవల్లో ఆడివద్దాం! ల (ద్రావిడభాషలన్నిటిలో తెలుగుది ప్రముఖ స్థానమని కాల్టెల్‌ అభిప్రాయ పద్దాడు. పాశ్చాత్యులు తెలుగుని మొదట్లో జెంటూ అని వ్యవహరించేవారు. వండడతడడడలతట [ ాాాాాతతతదతతతడడవవావయ తో తెలుగుధనం

అందుకే బ్రౌన్‌ మొదట ఎ గ్రామర్‌ ఆఫ్‌ జెంటూ లాంగ్వేజో అనే పుస్తకం రాశాడు. కేరీ (1814), కాంప్‌బెల్‌ (1816) తెలుగులో వ్యాకరణ (గ్రంధాలు రాశారు. బ్రౌన్‌ తెలుగు వ్యాకరణమును, తెలుగు నిఘంటువును కూర్చడంతో పాటు ఎన్నో తెలుగు కావ్యాలను పరిష్కరించి వెలికి తెచ్చాడు. ఆం(్రత్వ మాంధద్రభావాచ టపొభాకర వఠిశమ: తథత్రస్యా యాజునీ శాఖా అనల్పున్వ తవస: ఫలమ్‌ అని తమిళ, సంస్కృతాల్లో మహాపండితుదైన అప్పయ్య దీక్షితులు పేర్కొన్నాడు. ఆంధ్రేతరులచేత కూడా ఎన్నో ప్రశంసలందుకున్న భాష మనది. మాతృభాష కాని వారిని సహితం ముగ్గుల్ని చేసి వారి చేత (గ్రంథాల్ని రచింప చేసిన మాధురీ మోహనమైన భాష మనది. ప్రాచీనమైనదీ - మధురమైనదీ మన మాతృభాష - తెలుగు. (తెలుగు పలుకు - (ఆప్టేలియా) జన్మదినోత్సవ సంచిక) కొన్ని మార్పులు, చేర్పులతో) విజయదశమి : 1998 తతొమె డప్పుల ఈ వ్యాసరచనకి ఉపకరించిన (గ్రంధాలు : న్‌. విజ్ఞాన సర్వస్వము 2 బాల వ్యాకరణము 8. ఆంధ్రుల సంక్షిప్త చరిత్ర - ఏటుకూరి బలరామమూర్తి & ఆంధ్రుల చరిత్ర - డా॥ బి.యస్‌.యల్‌. హనుమంతరావు 5. తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర - ఆచార్య కొర్లపాటి శ్రీరామమూర్తి 6 4 346 0౯06 3100 206 6146 01 96 మయం న న చ లి 7. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యము - మొదటి సంపుటం - ఆరుద్ర :పతైతనతతడతతడడా డట [తతత దాడ డా॥ త్తుర్లపాటి రాజేశ్చరి కే

శానన లేఖక వద్ధతులని అధ్యయనం చేనీన వరిశోధకులు వెలికి తీసిన అంశాలు శాతవావానులతో మేఘవావానుల కున్న సంబంధాన్ని తెలుపుతున్నాయి. భువనేశ్చర్‌లోని మంచాఫురి గువాశాననం వల్ల ఖారవేలుని కుమారుని పేరు “కుదేవసిరొ అని తెలుస్తోంది. నానాఘట్‌ కనుమలలో శిల్పాలవలన శాతకర్ణి కుమారుల పేర్లు శతిశ్రీమతొ 'కుమారమాుకునీర” కుమార శాతవావాని జోదసీరి” అని తెలియవస్తున్నాయి. ఈ ప్తేర్ణలోని సామ్యాన్ని గుర్తించాల్సి ఉంది. భువనేళ్చర్‌ మంచావురి గువాల ఇ” శాననంలో కుమార వడుఖ” నామం కన్పిస్తోంది. తెలుగు భాషను (ొబీనకాలంలో తమిజకులు “వదుగు” అని విలిచేవారు. 'కమారవదుఖ” వేరు తెలుగుభాషకు నంబింధించిన వదమనే ఊవా కలుగుతోంది. వడం ాాాడాాతతతఊతతతఊతఊతఊత2ఊఊత22తఊ32ఊ32ఊ232ఊ2ఊ3232ఊ32ఊ2=వ===జ=ఐ 2గ్ర తెలుగుధనం

అంధ్రులతో ఖారవేలుని బాంధవ్యం - చారిత్రకాంశాలు కాకుళమందు ధాన్యకటకంబున వాంవీని దంజవూరిలో నేక శిలా వురిన్‌ మెజయుటోమి విచిత్రము పాటలీవుర గ్రీ కఐదీభరమ్మున విచిత్ర నుమస్తబకంబు నిర్హరీ లోక మనోహారంబయి తెలుంగుల టొక్సము నాట్టుమాదగన్‌” ప్రశస్తి- శ్రీ తుమ్మల సీతారామమూర్తిచౌదరి ఆంధ్రుల మహోజ్వల చరిత్రలో అపురూప ఘట్టాలనేకం. ఆంధ్రుల వీరత్వం, లలిత కళాప్రియత్వం, దానశీలతా లోకోత్తరాలు. ఉత్తర భారతదేశం శక యవన, పహ్హావాది విదేశీయ దాడులతో సంక్షుఖిత మౌతున్న సమయంలో ఆంధ్ర శాతవాహనులు దక్షిణాపధాన్ని సమైక్యం చేసి అవక్ర విక్రమంతో 450 సం॥ పాలించి కీర్తి (ప్రతిష్ట లార్జించారు. తెలుగుతేజాన్ని నలుదిక్కులా ప్రకాశింప చేశారు. శాతవాహన రాజు మగధ సామ్రాజ్య సింవాసనాన్ని అధిష్టించినట్లు మత్స్య, వాయు, (బ్రహ్మాండ పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి. శాతవాహనుల జన్మని గూర్చి ఒక కధ కధాసర్పిత్సాగరంలో ఉంది. దీపకర్ణి అనే మహారాజు ఒకనాడు వేటకి వెళ్ళాడు. అడవిలో అతడికి సింహంపై స్వారీ చేస్తున్న బాలుడు కనిపించాడు. రాజు సింహాన్ని చంపి బాలుడిని అక్కున చేర్చుకోగానే సింహం మనుష్యరూపాన్ని ధరించింది. ఆ మనుష్యరూపధారి రాజుతో తానొక యక్షుడనని, తన భార్య బ్రాహ్మణ స్రీ అనీ చెప్పాడు. తన వివాహాన్ని అంగీకరించని మునుల శాపకారణంగా తాను సింహరూపాన్ని పొందానని, తన కుమారుడిని స్వీకరించమని చెప్పి అంతర్థానమయ్యాడు. సంతానం లేని రాజు మహదానందంతో బాలుడిని పెంచి రాజ్యం అప్పగించాడు. ఆ బాలుడే శాతవాహన కతా. తతత దాః తుర్లపాటి రాజేశ్చరి 2౭7

మూల పురుషుడు. శాతవాహన పదానికి ప్రాకృత రూపం: సాతవాహన, శాతవాహన, సాతవాహన, శాతకర్ణి, పదాలన్నీ సమానార్ధకాలు. సత, శతి, సద అనే పదాలు తరువాతి కాలంలో లభ్యమైననాణేల మీద కనిపిస్తున్నాయి. ప్రాకృత వ్యాకర్త హేమచంద్రుని ప్రకారం శాలివాహన అనేది శాతవాహనకి ఒక ప్రాకృత రూపం. శాతవాహన పదానికి పలువురు పలు అర్జాలు సూచించారు. జినప్రభాసూరి అనే జైన రచయిత శాతవాహనులు అంటే వందల కొలది వాహనాలు దానం చేసిన వారని చెప్పాడు. మౌర్య రాజసైన్యంలో ఉన్నత పదవులు అధిష్టించినందువల్ల వీరిని శాతవాహనులు పిలిచారని మరొక సూచన. ప్రాచీన తమిళ కావ్యం “శిలప్పదిగారమ్‌'లో “సూర్‌వార్‌కన్నార అనే పేరు కనిపిస్తుంది. ఇది శాతకర్ణికి తమిళరూపం. గోకర్ణ, ఘంటాకర్ణ అనే వ్యక్తి నామాలలాగా శాతకర్ణి కూడా వ్యక్తి నామం అని మరాక అభిప్రాయం. కధాసరిత్సాగరంలో పైన చెప్పిన కథలో రాజుపేరు దీపకర్ణి కదా! సుత్తనిపాతమనే బౌద్ధ (గ్రంథం '“బావరి అనే 'బ్రాహ్మణాచార్యుని వృత్తాంతం తెలియజేస్తోంది. బావరి గోదావరి నదీతీరంలో ఉన్నట్లు, అక్కడ అస్సక, ములక రాజ్యాలు ఉన్నట్లు ఈ బౌద్ధ గ్రంధంలో ఉంది. ఆంధ్రజాతిలో అశ్వకగణం ఉన్నట్లు వారి పేర అస్సక (అశ్వక) జనపదం ఉందనీ, అక్కడ నుంచి శాతవాహన వంశం వ్యాప్తి చెందిందని చరిత్రకారుల పరిశీలనం. కళింగదేశ చరిత్రలో అవతక్ర విక్రమునిగా (ప్రసిద్ధి కెక్కిన భారవేలుని వంశ చరిత్ర మిక్కిలి ఆసక్తి గొలుపుతూ, అనేక చారిత్రక పరిశోధనలకి తావు కల్పిస్తోంది. భువనేశ్వర్‌లోని హతిగుంఫా (ఏనుగు గుహ) శాసనం వల్ల ఖారవేలుని వంశాదులు వెలుగులోక్తి వచ్చాయి. హతిగుంఫా శాసనంలో కాన్ని పాదాల ఆంగ్లానువాదాలు ఇలా ఉన్నాయి. త్‌20440020 (0 శీగగింటు వంగ1002 40 47 5ఈ4%4 0. తేనా గ2222026్ర2604గ644 న 16 0920074 ల" తంల ౫౧౦ గంట్రిగఆగూ 46 8/0౧ 0 కశళ గగ6ా0ీ ౯ 000740, ...... (1౬1౧6 1-2) “57 గగింాంగల... 746 శటాంంనడ620 ర గిం్లందా? 1204" (1౬106 17] పై శాసన పాదాలని బట్టి చరిత్రకారులు ఈ రాజు మహాభారతంలోని త్ర షా తతత ాాాాహాాాతతతడడతడడవచతతవతడడావవవవ 2కి తొలుగుధనం

ఉపరిచర వసువు వంశానికి చెందిన వాడని చెప్పారు. జైన వంశపురాణాన్ని అనుసరించి ఇతడు వింధ్యపర్వతం దిగువున ఉన్న చేది రాష్ట్రాధిపతి అభిచంద్రుని కుమారునిగా కూడా చెప్పటం విశేషం. అయితే ఈ అభిప్రాయాన్ని మార్చుకోవలసిన అవసరాన్ని కలుగజేస్తూ గుంటుపల్లి, వేల్పూరులలో కొన్ని శాసనాలు లభ్యమయ్యాయి. గుంటుపల్లిలో లభించిన '*శ్రీసదూ శాసనం ఈ పరిశోధనకి చాలా విలువైంది. శ్రీ సద అనే అతనికి మహామేఘవాహన అనే బిరుదు. అతదు కళింగ దేశానికి, మహిషకదేశానికి రాజని చెప్పబడింది.

6౭౫౬౮4 గిబాయగంైగింగ * 402062౧0%

2/౧ లింగంన నా 46 8౮ ల0%460-బ్ర0004 ౧46 ద) ౭50౧06౯౨ 5గ ల్‌ణణగ

16 గడంల47768046004470 గ4ం0ంగంలు (26 ఓంగడరరకంగాబ్రిడ 444 గటంగి సింగిడి.

శాత పదానికి సమానార్థకంగా హ్రస్వ రూపంలో ఉన్న 'సది నామం శాతవాహనులతో మేఘవాహనుల కున్న సంబంధాన్ని తెలియ చెబుతోంది. తీరాంధ్రంలో 'సది నామాంతరం ఉన్న శాసనాలు నాణేలు విరివిగా లఖిస్తున్నాయని డా బి.యస్‌.యల్‌. హనుమంతరావు “ఆంధ్రుల చరిత్ర గ్రంథంలో విశదం చేశారు. గుంటుపల్లి శాసనాన్ని హతిగుంఫ శాసనాన్ని వాటిల్లోని లేఖన పద్ధతుల్ని అధ్యయనం చేసి శ్రీమతి డా॥ యస్‌. త్రిపాఠి ఎన్నో నూత్న విషయాల్ని వెలుగులోకి తెచ్చారు. ప్రాకృత వ్యాకరణ నియమానుసారం సంస్కృతంలోని తథల ఉచ్చారణ, సౌరసేని ప్రాకృతంలో ద, ధ గా ఉంటుందని ఈ పరిశోధన సారాంశం.

ఇందుకు ఉదాహరణగా హతిగుంఫం శాసనంలోని కొన్ని పాదాలు

పరిశీలించవచ్చు.

సంస్కృతం హతిగుంఫ శాసన పదం (ప్రాకృతం)

అ 1ళు20ు6 కిడరే2006 6-3)

242 264 (1164)

టే 2మంామం సక 2తమం20 116-8)

ఇదే విధంగా శాతవాహన రాణి నాగనిక వేయించిన నానాఘట్‌ శాసనం ఉదాహరణగా చూడొచ్చు. ఇం

సంస్కృతం నానాఘాట్‌ శాసనపదం (ప్రాకృతం 5142 52ర్రేక ప్‌2షట్రాస21& వ్‌డర్తేష్షా2[202 ఏ్‌21112౧01 వ్‌2ఢ్ర21202101 ఇక్ష్వాకులు వేయించిన ప్రాకృత శాసనాలలో సంస్కృతంలో తాలవ్య శ కారం ప్రాకృతంలో దంత్య 'సి కారంగా కన్ప్సించటం. సంస్కృతం నాగారున కొండ (ప్రాకృత శాసనంలోపదం వ్‌షం0ట04011 0100412 వ్‌2063141 (206511 గుంటుపల్లి, శ్రీసద శాసనలేఖకుడు తనను గురించి: తాను కళింగ- మహిషి కాధిపతి, మహామేఘవాహన సిరిసదుని లేఖకుడనని, తన పేరు సూలగోముదనీ చెప్పుకున్నాడు. అందువల్ల హతిగుంఫ శాసనంలోని “062-గజి అనేది '5142%ృుత అని చదువుకుంటే కొన్ని చిక్కు ముడులు వీడతాయి. గుంటుపల్లిలో పేర్కొన్న మహామేఘవాహన సిరిసదుడు, హతిగుంఫలో పేర్కొన్న మహామేఘవాహనుడు ఒక్కరే అనుకుంటే-ఆంధ్రశాత వాహనులతో ఖారవేలునికి కల బాంధవ్యం స్పష్టంగా కన్పిస్తుంది. ఇక వేల్పూరు శాసనం గుంటూరు జిల్లా, ఆంగ్లానువాదం:...... ౫౫౭ 44 00 గంటలా లక 2606602 నట2ండ06% 01502 ౧౮200064 474 గడల ఇందులో గమనించాల్సింది మానసదుడి పేరుకి ముందు '4|4' అనే పదం ఉండటం, హతిగుంఫా శాసనంలో ఖారవేలుడి పేరుకి ముందు గగాశ అనే పదాన్ని చరిత్రకారులు గమనించారు. ప్రసిద్ధ పరిశోధకుడు డా॥ ఎస్‌.డి. తివారీ వేల్పూరు, గుంటుపల్లి శాసనాల వల్ల ఈ శాసనాలలో పేర్కొన్నబడ్డ రాజులు ఖారవేలుని వంశీకులే అని తమ అభిప్రాయాన్ని ప్రకటించారు. వేల్పూరులో లభ్యమైన పై శాసనంలో ఈ మానసదుడనే రాజు శాత వాహనుల చే లాగ తన పేరు ముందు మాతృసంజ్ఞని ఉంచుకొని, 'హారీతి పుత్ర మానసద' అని తనన తత రన తెగి తొలుగుధనం

తన్ను ప్రకటించుకున్నాడు. నానాఘట్‌ కనుమలలో శిల్పాన్ని బట్టి శాతకర్ణి కుమారుల పేర్లు తెలుస్తున్నాయి. కుమారహుకుసిరి, శతిశ్రీమత్‌, కుమార శాతవాహన, వేదసిరి. భువనేశ్వర్‌లోని మంచాపురి గుహశాసనం వల్ల ఖారవేలుని కుమారుని పేరు “కుదేపసిరి అని తెలియవస్తోంది. ఈ పేర్లలో సామ్యం గుర్తించవచ్చు.

హతిగుంఫ శాసనంలో ఖారవేలుని పూర్వీకునిగా “రాజర్సివసు...” అనే పేరు ఉంది. ఈ విధంగా రాజర్షి అనే పదాన్ని గౌరవ వాచకంగా వాడటం ఇతర దక్షిణ భారత శాసనాలలోనూ కన్పిస్తుంది.

వాసిష్టీపుత్ర పులమావి నాసిక్‌ శాసనం.

“దాజర్నీ వధూ...” కర్ణాటక కేకయ రాజుల శాసనాలు “రాజుర్ది...”

ఒరిస్సా రాష్ట మ్యూజియంలో సంస్కృతంలోనూ, ఒరియా లోనూ తాళపత్రాల మీద రాసిన “బ్రహ్మాండ పురాణం” ఉంది. ఇది పదకొండు సంపుటాల (గ్రంధం. ఇందులో రెండో సంపుటం: ఓఢ్రఖండం. ఓధ్రఖండంలో ఖారవేలుని చరిత్ర ఉంది. ఖారవేలుడు తండ్రిపేరు చైత్రుడు. తల్లి కమల. ఈయన తాత గోదావరీ తీరాన్ని పాలించేవాడు. వీరిది ఆత్రేయ గోత్రం. ఖారవేలుడు పుట్టగానే చాలా శక్తి మంతుడిగా కన్పించాడట. అతడు శుభవేళలో జన్మించాడట. అందుకతనికి ఖారవేలుడు అని పేరు పెట్టారు. సంస్కృతంలో ఖరుడు అంటే వాడిమి కలవాడు, వేడిమి కలవాడని అర్ధం. ఇక వేళ అంటే సమయం, కాలం అని అర్ధం, అతడు జన్మించగానే నారద మునీం్రదుడు వచ్చి పసివాడి చెవిలో 'మహామేఘ వాహన” అనే పదం ఉచ్చరించాడు! ఆ తరువాత ఖారవేలుడు బ్రాహ్మణుల ముందు ఓడ్ర, ఉత్కళ దేశాలని జయిస్తానని ప్రతిజ్ఞబూనాడు. మాఘమాసం, శుక్లపక్ష విదియనాడు ఓ(ధ్ర, ఉత్కళదేశాలపై దందడయాత్రకి వెడలి ఆ దేశాలని జయించాడు. బుషికుల్యానది నుంచి కృష్ణానదీ ముఖద్వారం వరకు పాలించాడు. ఈ తాళపత్ర (గ్రంథం మీద రచయిత పేరు లేదు కాని రచయిత భువనేశ్వర్‌ నివాసి అయి ఉంటాడని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. ఇతయ ట్ర నానడం = దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 34

ఈ బ్రహ్మాండ పురాణ కధనం కూడా భఖారవేలునికి ఆంధ్రదేశంతో ఉన్న అనుబంధాన్ని తెలుపుతోంది. పై అంశాలన్నింటిని పరిశీలిస్తే ఖారవేలుడు చేది వంశానికి చెందినవాడు కాదని స్పష్టం అవుతోంది. దీపకర్ణి కధలోని సాతుడే ఉభయుల మూల పురుషుడు. కృష్ణా ముఖద్వార భూమి వీరి జన్మస్థలం. కారజాంతరాలచే వీరు రెండు శాఖలై కళింగ, అశ్వకు జనపదాలకు వలసవెళ్ళారు. కళింగశాఖ భారవేలుని నాయకత్వంలో పెద్దరాజ్యం స్థాపించారు. ఖారవేల (కారు=నల్లని) వేల్‌=వాల్లె అనేది తెలుగుపదం అని కొందరు పండితులు సూచించటం గమనించాలని డా॥బి. యస్‌ యల్‌. హనుమంతరావు ఆంధ్రుల చరిత్రలో పేర్కొన్నారు. భువనేశ్వర్‌లో మంచాపురి గుహల శాసనాలు 'బిలో ఇలా ఉంది. శాసన అంగ్లాను వాదం 712 ౨౫౭ మగాంగం ₹044నడ ఈ 'కుమార వడుఖ' కుదేపసిరి కుమారుడై ఉండొచ్చునని చరిత్ర పరిశోధకుల ఊహ. ఏది ఏమైనా వివరాలేమీ లభ్యం కానందున 'వడుఖ' కుదేపసిరి తమ్ముడైనా అయిఉండొచ్చు. ఈ పేరు మరొక ఆలోచనకు కూడా తావు ఇస్తోంది. అదేమంటే తమిళులు తెలుగు భాషను ప్రాచీన కాలం నుంచి “వడుగు” అని పిలిచేవారు. సంగం సాహిత్యంలో 'వడుగరో అనేమాట కన్పిస్తుంది. కుమార వడుఖ” పేరు తెలుగు భాషకి సంబంధించిన పదమనీ ఊహ కలుగుతోంది. ఆంధ్రులతో ఖారవేలునికి సన్నిపాత సంబంధాలున్నాయని పై చారిత్రక సాక్ష్యాలవల్ల స్పష్టమౌతోంది. అపై డోవ్చు. (ఒరిన్సొ ద్రధమాంభ్ర మవోసభల సావనీరు - ఆగస్టు 2000) కొన్నిమార్చులతో) వైతతతతకకతకడవాండాావాజట్టాాాకడతదాకడాననానడానాాజ= ౩32 తెలుగుధనం

ఉపయుక్త (గ్రంథాలు

1. ఆంధ్రుల చరిత్ర - డా॥ బి.యస్‌.యల్‌, హనుమంతరావు

2. 10417612 - 55 సక. 58200

త. 1115800/00గ3992- 0% 5.0 గ౫10౧

4 & ౫౦6౦౧ 116 [66 9000] 1056106009 0£ 6 102%68814-06%/3816 1113 206 16 *౪గ(ల 0 ముజమాం25 1106200001 1050610600.

= గ శీర. 5. 480/

0౫౮౩౦ ౧7 సం: 1104

నవ వ

(ప్రధమ నాటక కర్త ధ్రధమథభ్రయోక్త వ్ర

(ప్రధమ చారిత్ర నంపొదకుందు

తొలి (ప్రవహాననక్షర్త తాలి నంఘనంన్థుర్త

(ప్రథమాంధ్ర గద్వ ద్రబంధకుండు

మొదటి స్తీ విద్యా బ్రభోధకుండాదిమ

న్వీయచరిత సంధాయకుండు

ప్రధమ ప్రక్ఫతి శాస్త్ర వరివర్తకుండు ప్ర

(ధను వితంత్వాలయ న్థావకుండు

(థమ మత పొరశాలా వ్రనర్తకుందు

థట్రధమ నభబ్రవ్హా మతధర్శపాలకుందు

అట్టి వీరేశలింగం మవోశయునకు

అంజలి ఘటించెద జయంతి రోజునివుడు

= కాళ్లకూరి నారాయణరావు

ల న న న నాం

తెలుగు రత్నతయం 1-కందుకూరి వీరేశలింగం

వెయ్యేళ్ళ తెలుగు సాహితీ చరిత్రలో ఆధునిక లక్షణాలు 19వ శతాబ్ది ఉత్తరార్థంలో ప్రారంభమైనాయి. ఈ ఆధునిక లక్షణాలు సాంస్కృతిక పునర్వికాస ఉద్యమం నుంచి ఆవిర్భవించినవే. వాస్తవానికి ఈ పునర్వికాస ఉద్యమం ఐరోపా ఖండంలో 15వ శతాబ్ది మధ్య భాగంలో ప్రారంభమైంది. ఐరోపాలో అక్కడ ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థ ఉంది. పునర్వికాస ఉద్యమంలో గుర్తింపవలసిన అంశం ; ఫ్యూడల్‌ సమాజంపై వ్యతిరేకత, రైతుల ఆందోళన. ఉదార మానవతావాదం ప్రధాన అంశంగా రూపుదిద్దుకుంటున్న ఆధునిక సమాజంలో కళలు, సాహిత్యం పరిధవిల్లాయి. తెలుగు దేశంలో తెలుగు సాహిత్యానికి సంబంధించి ఈ సాంస్కృతిక ఉద్యమం కందుకూరితో ప్రారంభమైంది. రాజులు, దేవతలు, అతిమానుష శక్తులు, తిర్యక్కులు విషయ వస్తువులుగా ఉన్న కధల నుంచి సొమాన్య మానవుడు అతడి మంచి చెడ్డలను గూర్చి వివిధ ప్రక్రియలలో విశ్లేషంచటం - స్వయంగా సంఘ సంస్కరణకి నడుం కట్టడం, కందుకూరిని ఉద్యమ నిర్మాతగా చేసింది.

సాహిత్యంలో ఆధునికతని అబ్రామ్‌ పండితుడు ఈ విధంగా నిర్వచించాడు. ౧6 1అయ గుంరలగ130 18 ఇగతం లం66 10 16060 ల జడి యగగంళా6 10 ఈం 16200063 10 116 ౩60)606, 10003, 008690 టి 206 50/163 01 14200 206 ౦6 ఉంద".

• వస్తువులో, రీతిలో, అభిప్రాయ వ్యంజనలో, శైలిలో తత్పూర్వం వెలువడినరచనల కంటె భిన్నమైన వానిని ఆధునిక మనవచ్చు. సంప్రదాయాలను, సంప్రదాయిక విశ్వాసాలనూ, ఆచారాలను హేతువాద దృష్టితో పరిశీలించిందే ైవతకకడరతతడడడ్త[.[ాాాాతడతతతతతతతఊ222ఊ2ఊ2022002ఊ222= దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి డ్ర్‌

ఆధునికత. ఈ ఆధునిక లక్షణాలతో పాటు కందుకూరి తెలుగు సాహిత్యంలో నూతన ప్రక్రియలను ప్రవేశపెట్టారు. కందుకూరి వ్యక్తిత్వం ఫి 1848 ఏప్రిల్‌ 16న జన్మించిన కందుకూరి వీరేశలింగం వ్యక్తిత్వంలో బహుముఖ కోణాలను దర్శించవచ్చు. ఎంత చిన్న సమస్యకైనా స్పందించే హృదయం ఆయనది. కరుణా మహితమైన మానవీయ దృక్పధం, ఉద్యమ నాయకత్వం, సంస్మరణవాద ప్రధానమైన రచనాసృష్టి పరిశోధనా ప్రవృత్తి ఆయనను నిజాయితీ గల సాహితీ వేత్తగా, ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యానికి ఆద్యబ్రహ్మగా తీర్చిదిద్దాయి. ఆయనకు రచనా-జీవన విధానమూ వేరుకావు. తాను నమ్మిన విశ్వాసాలకు ఆయన జీవితాన్ని ధారపోశారు. అనేక సాహస చర్యలతో విషవృక్షాలను ఖండించారు. స్తీ జనోద్ధరణ న సమాజంలో స్రీల దుస్థితి ఆయనని కదిలించింది. అందుకే స్త్రీ జనోద్ధరణని సంఘ సంస్కరణలో ప్రధాన అంశంగా స్వీకరించారు. స్రీలు విద్యావంతులైతే అనేక సమస్యలు పరిష్కార మౌతాయని తలచారు. ఈశ్వర చంద్ర విద్యాసాగర్‌ (ప్రభావం ఆయనపై ఎంతో ఉంది. “ముద్దియ విద్ధి పెద్ద కార్యము” అంటూ పద్యాలలో స్త్రీ విద్య ఆవశ్యకతను గూర్చి చెప్పారు. '“వివేకవర్ధని' పత్రికను 1874 అక్టోబరులో స్థాపించి, స్త్రీ విద్య అవశ్యకత వివరంగా తెలియజేస్తూ ప్రచారం చేశారు. ప్రచారం ఫలించింది. ధవళేశ్వరంలో ఆ (గ్రామ ప్రజలే చందాలు వేసుకొని, బాలికా పాఠశాలను స్థాపించారు. అతి బాల్య వివాహాలవల్లనే వైధవ్యం ప్రాప్తిస్తున్నదని, శుద్ధ వ్యావహారిక భాషలో ఈ సమస్యని విషయ వస్తువుగా తీసుకొని నాటకం వ్రాశారు. ఈ నాటకం పేరు (బ్రాహ్మవివాహం. ఈ నాటకం హాస్య సంజీవని పత్రికలో 1876లో సీరియల్‌గా వచ్చింది. తరువాత 1878లో పుస్తకరూపంలో అచ్చయింది. ఇది తెలుగులో వెలువడిన తొలి సాంఘిక నాటకం. స్త్రీల కోసం ప్రత్యేకంగా సత్యవతీచరిత్ర, చంద్రమతి చరిత్ర, సత్య సంజీవని త నాన

(గ్రంధాలు రచించారు. చంద్రమతీ చరిత్రలో కధ ఆధునికమైంది. చంద్రమతి రాజమండ్రి ఇన్నీసుపేటలో ఒక ధనికుల అమ్మాయి. ఆ అమ్మాయి చదువుకుని దేశంలో పలు పాఠశాలలు న్థాపించటం: ఇందులో విషయం. 'సత్యరాజా పూర్వదేశ యాత్రలు” స్త్రీలపై పురుషాధిక్యతని నిరసిస్తూ సాగిన వ్యంగ్యరచన. అన్యాయాలకు, అసమానతలకు పస్ర్రీలను గురిచేస్తున్న పురుషులకు తాము అదే స్థితిలో ఉంటే ఎలా ఉంటుంది? అనే అంశాన్ని ఈ రచనలో స్తీ పురుష పాత్రలని తారుమారు చేసి చూపారు. నేటికి సుమారు 110 ఏళ్ళ కిందట ఈ రకమైన నవీన భావాలతో రచనల చేయడం వల్లనే ఆయన ఆధునిక యుగభానునిగా కీర్తింపబడ్దారు. వివేకవర్ధనిలో 1880 సంవత్సరంలో కన్యాశుల్క ఆచారాన్ని ఖండించారు. రాజమండ్రిలో సంఘ సంస్కార సమాజాన్ని స్థాపించారు. బాల్య వివాహాల వల్ల వితంతువులైన స్త్రీలు పునర్వివాహం చేసుకోవాలని అంకుఠిత దీక్షతో కృషి చేశారు. 1879 జూలై 7వ తేదీన రాజమండ్రిలో విజయనగర మహారాజా వారి బాలికా పాఠశాలలో స్త్రీ పునర్వివాహ విషయమై మొదటి ఉపన్యాసం చేశారు. స్రీ పునర్వివాహ విషయంలో కందుకూరిలో ఆలోచన రేకెత్తించిన పుస్తకం 'సామినేని ముద్దు నరసింహనాయుడి “హితసూచని' కావచ్చు. సామినేని ఈ పుస్తకాన్ని రాజమండ్రిలో తాను జడ్జిగా పని చేస్తున్న కాలంలో రచించారట. వారి మరణానంతరం వారి మనుమడు 1856లో ఈ (గ్రంధాన్ని ప్రచురించాడు. “అ మహనీయుడు వ్యక్తం చేసిన ఆర్తీ, ఆర్ధతా వీరేశలింగం యౌవనారంభంలోనే చదివి అర్ధం చేసుకోగలిగే అవకాశం ఏర్పడి ఉంటుంది". అని “ఆధునిక యుగకర్తలు' వ్యాసంలో సోమసుందర్‌ ఆవంత్స పేర్ఫొన్నారు. 'హితసూచని'లో ముద్దు నరసింహంనాయుడు వ్యక్తం చేసిన భావాలన్నింటిని వీరేశలింగం అందిపుచ్చుకున్నారు. పునర్వివాహం స్త్రీకి చేయటమేకాక, తర్వాత వారి ఆర్థిక రక్షణ కోసం శ్రీమంతులతో సంప్రదించి నిధి ఏర్పాటు చేశారు. వీరేశలింగం ఆధ్వర్యంలో మొదటి పునర్వివాహం 1881 డిసెంబరు 11వ తేదీన జరిగింది. యువజనుల అండదండలతో పాతికేళ్ళలో 55 పునర్వివావాలు చేయించారు. ఆస్తికోన్నత పారశాలని, పతతి స్త్రీ సముద్ధరణ గృహాన్ని కట్టించారు. నైట డత నా చవ డా/ తుర్లపొటి రాజేళ్చరి శ్రా

హితకారిణీ సమాజాన్ని స్థాపించారు. తన సర్వస్వాన్ని హితకారిణీ సమాజానికి (వ్రాసి ఇచ్చారు. నవల మద్రాసు క్రిస్టియన్‌ కాలేజీలో ప్రొఫెసర్‌ సమద్ధి రంగయ్య తెలుగులో స్వతంత్రంగా వచన ప్రబంధ రచనకు మీరు పూనుకోలేరా”? అని కందుకూరిని (ప్రోత్సహించారు. అప్పటికే నరహరి గోపాల కృష్ణమ్మ చెట్టి 'శ్రీరంగరాజు చరిత్రము” 1872లో ప్రకటించారు. శ్రీరంగరాజు చరిత్రలో నాయకుడు కులీనుదైనరాజు. ఇందులో మూధాచారాల విమర్శ కానవస్తుంది. తెలుగులో నవీన ప్రబంధమని, ఆంగ్లంలో వ్రాసిన పీరికలో 'నవల' అని రచయిత పేర్కొన్నప్పటికీ రంగరాజు చరిత్రలో శైలి ప్రాచీన కావ్య ప్రబంధాల్లో కనిపించే గద్యశైలి. కధా సంవిధానం, పాత్ర పోషణ పేలవంగా సాగాయి. ఈ రచన అటు సాహితీ పరులని కానీ, ఇటు సాధారణ పాఠకులని గానీ ప్రభావితం చేయలేక పోయింది. 1898లో చింతామణి పక్రిక నవలల పోటీ నిర్వహించే నాటికి ఈ రచనకి గుర్తింపే లేదు. ప్రసిద్ధ రచయిత శ్రీ చిలకమర్తి తన స్వీయచరిత్రలో “పూర్వము తెలుగు నవలలకు వీరేశలింగము గారి రాజశేఖర చరిత్రయే మార్గదర్శకముగా నుండెను. అది చరిత్రాత్మకమైన నవల కాదు. అది సాంఘికమైన 'నవల. దానిని చదివియే నేను రామచంద్ర విజయము వ్రాసితిని.” అన్నమాటలు గమనింప వలసిన అవసరం ఉంది. కందుకూరి రాసిన రాజశేఖర చరిత్ర ఆలివర్‌ గోల్డ్‌ స్మిత్‌ “వికార్‌ ఆఫ్‌ వేక్‌ ఫీల్టొకు అనుకరణ. ఈ నవలలో నాటి ఆంధ్రదేశ సాంఘిక జీవనం ప్రతిఫలించింది. రాజశేఖరుడనే జమీందారు మితిమీరిన ఆడంబరాలకులోనై ఏ విధంగా చితికి పోయిందీ ప్రధానంగా ఉన్న ఈ నవలలో తెలుగునాట సామాన్య లజల మూఢ విశ్వాసాలు, దురాచారాలు, దురభిమానాలు చిత్రితమైనాయి. వీరేశలింగం జీవిత చరిత్ర వ్రాసిన అక్కిరాజు రమాపతి రావు “సామాన్య మానవుడు, అతడి మంచి చెడ్డలతో కధానాయకుడు కావటం రాజశేఖర చరిత్ర నుంచే మొదలు. భూస్వామ్య వ్యవస్థకు భరతవాక్యం. ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రస్థావన హిత్యంలో రాజశేఖర చరిత్ర తెచ్చిన గొప్ప సన్నివేశమని” ఉటంకించారు. అందుకే కాలాన్ని బట్టి శ్రీరంగరాజ చరిత్ర ముందు వెలువడినా నవలా శిల్పాన్ని పరిగణించిన విమర్శకులు రాజశేఖర చరిత్రనే ప్రధమ నవలగా (గ్రహించారు. నన త తి తెలుగుధనం

ఇతర రచనలు;

కందుకూరి దుర్మార్గుల మీద, సంఘ జీవితాన్ని కలుషితం చేస్తున్న దురాచారులమీద తన అక్షర ఖడ్దాన్ని ర్సుళిపించారు. వ్యవహార ధర్మబోధిని (ప్లీడరు నాటకం)లో నాటి ఉద్యోగుల లంచగొండితనాన్ని బంధుప్రీతిని, పోలీసు శాఖ సృష్టించే దొంగ సాక్ష్యాలని, ఆశ్రిత పక్షపాతాన్ని చిత్రీకరించారు. సమాజంలో నైతిక జీవనాన్ని మెరుగుపరచటానికి ప్రహసనాలని రచించారు.

పాండిత్యంలో తన శక్తిని ఇతరులకి తెలియజేయటానికి వ్రాసిన కావ్యాలు “శుద్ధాంధ్ర నిర్వచన నిరోవ్యనైషధం”, “రనికజన మనోరంజనం”. 'అభాగ్యోపాఖ్యానం' వ్రాస్యప్రబంధం) రచించారు. ఇందులో క్షీణయుగ ప్రబంధాలలో మితిమీరిన శృంగారాన్ని ఖండించారు. 'సరస్వతీ నారద విలాపం” మరొక కావ్యం. ఈ కావ్యంలో సరస్వతి తనని ప్రబంధకవులు చిత్రవధ చేశారని విలపిస్తుంది. నారదుడు ఉత్తమ కావ్య లక్షణాలు, కావ్యాత్మ గురించి వివరిస్తాడు. సంస్కృతం నుంచి శ్రీహర్నుని రత్నావళిని, కాళిదాను “అభిజ్ఞాన శాకుంతలం, “మాళవికాగ్నిమిత్రం” అనువదించారు. అచ్చ తెలుగులో అనేక (గ్రంధాలు (వ్రాశారు. పాశ్చాత్య నాటకాలని కొన్ని సరళమైన తెలుగులోకి తెచ్చారు. ఇవిగాక ప్రకృతి శాస్త్రం, జ్యోతిష్యం, పదార్ధ వివేచనా శాస్త్రం, భౌతిక భూగోళ శాస్త్రాలకు సంబంధించిన గ్రంథాలు, ఆంధ్ర తర్మ సంగ్రహం మొదలైన శాస్త వాజ్మయాన్ని చిన్నయసూరి నీతి చంద్రికకు ఉత్తర భాగంగా 'విగ్రహం* రచించారు. తన “స్వీయచరిత్ర చెప్పుకున్నారు.

కందుకూరి పరిశోధనా (ప్రవృత్తి ప్రశంసనీయం: 1876లో గురజాడ శ్రీరామమూర్తి రచించిన కవుల చరిత్ర చూశారు. కవుల చరిత్ర ప్రామాణికంగా రచించాలనే సంకల్పంతో అనేక విషయాలని సేకరించటం, వ్రాయటం ఆరంభించారు. ఎప్పటికప్పుడు వ్రాస్తున్న విషయాలని 'వివేక వర్ధని'లో ప్రచురించారు. 1895లో తంజావూరు సరస్వతీ మహలుకి వెళ్ళి అక్కడ అనేక విషయాలు వ్రాసుకున్నారు. కవుల చరిత్రలో విషయ సేకరణ నిమిత్తం ప్రాచ్యలిఖిత (గ్రంధాలయం మద్రాసుకి ప్రతి సంవత్సరం వేసవి సెలవుల్లో వెళ్ళేవారు. అలా వరసగా మూదేళ్ళు వెళ్ళి అక్కడ (బ్రౌను పరిష్కరించిన గగ్రంథాలని, మైకంజీ ఇంాాోోాాాాాాయ్ళొ్ళొ్ళః్ళః్ళః్ళః్ళః్ళః్ళఃఆం

కైఫీయత్తులని, సూయల్‌ శాసన సంపుటాలు పరిశీలించారు. తన పరిశోధనా ఫలాన్ని “1917లో కవుల చరిత్ర ప్రధమ భాగంగా ప్రకటించారు. భాషా సంస్మరణ విషయంలో కందుకూరి గిడుగువారి అభిప్రాయంతో ఏకీభవించారు. 1916లో కొవ్వూరులో ఆంధ్ర సారస్వత సభలో గిడుగు ఉపన్యాసము వారు విన్నారు. “రామమూర్తి చెప్పిన వాక్యములో సత్యమున్నది. వారి వాదము ఆలోచింపదగినది” - అనటమేకాదు... వెంటనే 28.2. 1919న “వర్తమానాంధ్ర భాషా ప్రవర్తక సమాజం" రాజమండ్రిలో స్థాపించారు. కందుకూరి వ్రాయాలని అనుకొని అసంపూర్తిగా వదిలిన గ్రంధం “నవ్యాంధ్ర వ్యాకరణం' అందులో వారు నవీన యుగ లక్షణాలని గుర్తించి, వాటికి అనువుగా సూత్రాలు రచించారు. ఈ వ్యాకరణ రచనకు సమాచారమంతా గిడుగువారు ఇచ్చినట్లే తెలుస్తోంది. ఆధునికాంధ్ర సాహితీ ప్రక్రియలలో అనేక ప్రక్రియలు రచించిన ఆద్యునిగా, ఆదర్శ ఉపాధ్యాయునిగా, స్రీ జనోద్ధరణ పరాయణునిగా, సంఘ సంస్కర్తగా, పత్రికా నిర్వాహకునిగా ఆంధ్రదేశానికి, సాహిత్యానికి సేవచేసిన కందుకూరి తన 71వ యేట మే 27, 1019లో మద్రాసులో క్రీర్షి శేషులయ్యారు. ఊడదౌపై చ్చు 1 వలస పాలనలో మధ్య తరగతి : విభాత సంధ్యలు సం॥ సి.వి. సుబ్బారావు. 2 19006 07054 1115400 - 3జఖాడ[2గ21 60 త... సాహిత్యంలో ఆధునిక దశ ముగిసిందా - ఆవంత్స సోమసుందర్‌ 4 ఆధునిక యుగకర్తలు;: - 40- చకలాా2తఊాయయఅండాడాజంటట తతత ళ్‌ తెలుగుధనం

5. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - సంపుటం - 1]. [ఆరుద్ర

6. _ వీరేశలింగం స్వీయ చరిత్ర

₹. వీరేశలింగం రచనలు పతడుడతతకత్తడకాటడట [గాత దౌ త్తుర్గనొటి రాజేశ్వరి త్త

గుత్తునాయని జాతిముత్వాల్‌

గుచ్చినాదే మేలినరముల

ఇత్తునాయని తెలుగుందల్లికి

ఇబ్బినాదే భక్తితో

యుగయుగంబుల నుంజి మండు

విశ్వగాన వియత్తరంగిణి

భంగముల నుప్పాంగు నాతని

గీత ళీకరముల్‌ /

• కృష్ణశాస్త్రి

య

తెలుగు రత్నతయం : 2 గురజాడ

కందుకూరి ప్రారంభించిన ఆధునిక సామాజిక సాహితీ ఉద్యమాన్ని సమగ్రమైన శాప్రీయ దృక్పధంతో, హేతువాత దృష్టితో గురజాడ ముందుకి నడిపించారు. తెలుగు జాతి సాహితీ చరిత్రలో గురజూడ అడుగు జాడలు చిరస్థాయిగా నిలిచి, అనేకులకు మార్గదర్శకమయ్యాయి. సారస్వత వివేచనలో శ్రీరాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి గురజాడలో ఆధునికతను గూర్చి వ్యాఖ్యానిస్తూ “సామాజిక ధర్మాలలోనూ, భాషా సాహిత్య విషయాలలోనూ, జీవితంలో సకల రంగాలలోను ఆధునికత గురజాడ రక్తంలో రక్తంగా కనబడుతుందని” అన్నారు. కవిత్రయంలో రెండవ వాడైన తిక్కన మహాభారతంలో అనేకమైన బీభత్స యుద్ధ వర్ణనలలో బీభత్సతను తగ్గించటానికి రామణీయకతను ్రవేశపెట్టినట్లే అత్యంత హృదయవిదారకమైన కన్యాశుల్కం సన్నివేశాలలో ఆధునిక తెలుగు రత్నత్రయంలో . రెండవవాడైన గురజాడ హాస్యానికి ప్రాముఖ్యతనిచ్చి పఠితలని ఉల్లాసపరచటానికి యత్నించటం: యాదృచ్చికమే కావచ్చు.

1862 సెప్టెంబరు 21న జన్మించిన గురజాడ వేంకట అప్పారావు జీవించింది కేవలం 58 సంవత్సరాలే. విజయనగర సంస్థాన అధివతి ఆనందగజపతి మహారాజు ఆస్థానంలో ఉద్యోగిగా, ఆయన అంతరంగికునిగా నిజాయితీగా ఎంతగా తన తన కర్తవ్య బాధ్యతలు నిర్వహించారో అంతే కార్యదీక్షతో సాహితీ క్షేత్రంలో కృషీవలత్వం నెరపారు. ఆయన (ప్రధాన అధ్యయనం చరిత్ర. తరువాత నాటకం నాటకరంగం. ఆంగ్ల సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేసి స్వీయ దారులలో పయనించిన పథికుడు. హేతువాద దృష్టీ మానవీయ దృక్పధమూ, పరిశోధక ప్రవృత్తి ఆయనను పరిపూర్ణ ఆధునికునిగా తీర్చిదిద్దాయి. ఆంగ్ల సాహిత్య అధ్యయనం: రచనపై ప్రభావం

గురజాడ తన 21వ సంవత్సరంలో - 1888లో '“సారంగధరి కావ్యాన్ని వత ాాాాాాాాాాతడతతతతఊత2323232323త32త232డ2323ఊడడాకాడాడ22జ2జవ=నా= దా తుర్లపాటి రాజేళ్చరి త్తి

ఆంగ్లంలో వ్రాశారు. అది ఇండియన్‌ “లీజర్‌ లవరొ అనే స్టానిక పత్రికలో అచ్చయింది. బెంగాలీ పండితుడు 'రీస్‌ అండ్‌ రయ్యత్‌ సంపాదకుడు శంభుప్రసాద్‌ ముఖర్జి గురజాడని ప్రశంసించారు. గురజాడ 5%జయ0లా6, వెల్యుం[౧500, వేశం! 2 ఛం4ంళ040, ₹200్రాం01, ెంకింగుటగవ మొదలగు విశిష్ట రచయితల రచనలు చదివారు. “గురజొడ జీవిత చరిత్రలో “నార్లూ కన్యాశుల్క నాటక రచనలో గురజాడని ప్రభావితం చేసింది ఆధునిక నాటక కర్తలలో ఒకరైన విలియం రాబర్ట్‌ సన్‌ (1819-1871)గా ఊహించవచ్చని తన అభిప్రాయాన్ని తెలిపారు. గురజాడ తన నాటకరచనలో కూడా వాడుక భాషని ఉపయోగించటానికి కారణం రాబర్ట్‌సన్‌ తన 'కులం'లో వాడిన భాష నాడు వాళ్ళు ఇండ్లలో మాట్లాడే భాష కన్యాశుల్మం రచన; కన్యాశుల్మం పుట్టుక - పూర్వ రంగం వ్యాసంలో శ్రీయస్వీ జోగారావు కన్యాశుల్క రచనని గూర్చి కొన్ని విషయాలు తెలిపారు. ఆనందగజపతి మహారాజు గురజాడని “ప్రస్తుతం మన రాజ్యంలో కన్యాశుల్కం పెద్ద సమస్యగా తయారైంది. దానిని గురించి ఎందుకు రాయగూడదు? అని గూడ అన్నారు. అదే ఆయనకు గల ప్రేరణ”. వాస్తవం ఇదే కావచ్చు. ఎందుకంటే ఆనందగజపతి మహారాజు ఆ రోజుల్లో విజయనగరం జిల్లాలో కన్యాశుల్కం-బాల్య వివాహాల పట్టిక తయారు చేయించారు. 1888 ఫిబ్రవరి నెలలో మద్రాసు లెజిస్లేటివ్‌ కౌన్సిల్‌లో కన్యాశుల్కం బిల్లుని ప్రతిపాదించారు. కానీ ఆ ప్రతిపాదన కొన్ని కారణాలవల్ల ఫలవంతం కాలేదు. గురజాడ విజయనగరం కళాశాలలో ఉపన్యాసకునిగా ఉద్యోగంలో చేరారు. మహారాజావారి ఆస్టాన డిబేటింగ్‌ క్షబ్‌లో చర్చల్లో పాల్గొనేవారు. ఆక్లబ్‌లో అనేక దురాచారాలపై చర్చలు జరిగేవి. గురజాడ క్లబ్‌కు 1889 ఆగష్టు 10వ తేదీన సెక్రటరీ అయ్యారు. ఈ చర్చలలో కన్యాశుల్మ సమస్యను కూలంకషంగా విశ్లేషించిన గురజాడ ఈ సమస్యకు చలించిపోయారు. అతి బాల్య వివాహాలవల్ల యుక్త వయసు రాకముందే బాలికలు వితంతువులు కావటం-పుటింటో లేక అత్తవారింట్లో యావజ్జీవమూ బానిసలుగా ఉండటం--వారికి ఎదురయ్యే అనేక సమస్యలు-వీటిని గూర్చి రచన చేయాలని తలచారు. అందుకు నాటక రచన యోగ్యమైనదిగా భావించారు. 1891వ సం॥లో గురజాడ ప్రదర్శన కొరకు కన్యాశుల్మం రచించటానికి పూనుకున్నప్పుడు అందులో వ్రాసే భాష విషయమై నార్లవారు అభిప్రాయపడినట్లు ఆయన విలియం రాబర్ట్‌సన్‌ రచనచే ప్రభావితులై తంటా త తెలుగుధనం

ఉండి వుండొచ్చు. కానీ అంతకంటె బలవత్తరమైన కారణం: అప్పటికే విజయనగరం సంస్థానం మహారాజావారి తల్లి అలక రాజేశ్చరిదేవి సర్వజన సాధారణమైన సులభభాషని ప్రోత్సహించటం. కన్యాశుల్క్మ నాటకం 1892 ఆగష్టు 26వ తేదీన విజయనగరంలో ్రదర్శింపబడింది. 1897 జనవరి 8వ తేదీన పుస్తకరూపంలో వచ్చింది. కన్యాశుల్కం రెండోముద్రణ (కూర్చు) 1909లో వెలువడింది. నాటికి వాడుక భాషా ఉద్యమంతో, అనేక భావజాలాల ప్రభావాలతో పరిణిత మనస్ముడైన గురజాడ ఈ నాటకాన్ని సంపూర్ణంగా వాడుక భాషలో రచించారు. కన్యాశుల్మంలో వాస్తవికతా మానవీయ దృక్పధం, అపూర్వ సజీవ పాత్ర చిత్రణా నైపుణ్యం,ఉపయోగించిన జీవద్భాషవల్ల ఆయన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో “నాటక సాహిత్య పితామహునిగా స్థానం పొందారు. ఈ నాటకంలో ప్రధానపాత్ర గిరీశం. గిరీశాన్ని స్వార్ధపరునిగా, దగాకోరుగా చిత్రించారు. నాటకంలో సమస్యలేకాని ఏ పరిష్కారాలు చూపలేదు. వితంతువులైన బుచ్చమ్మ, మీనాక్షులకు పునర్వివాహాలు చేయించలేదు. అంటే గురజాడ స్త్రీలకు ఆ పునర్వివాహాలవల్ల సుఖం కలుగుతుందని నమ్మిక లేకపోయి ఉండొచ్చు. నాటి సంస్కరణలు ఆయనకు సంతృప్తి కలిగించలేదు - అందుకే వితంతువైన స్త్రీకి పునర్వివాహం పరిష్కారం కాదని ఆయన భావించి ఉండాలి. కన్యాశుల్కం పంచమాంకంలో మూఢ విశ్వాసాలకి నిరసనగా అవహేళనాత్మకంగా “బైరాగి పాత్రని సృజించారు. “అంజనం వేసి గుంటూరు శాస్తుల్లునీ వాడి కూతుర్నీ చూపించాదు”అని హెడ్డు అంటే “గిరీశం చేతి “డామ్‌ నాన్సెన్సు-గోస్‌ సూపర్‌ స్టిషన్‌” అన్పించారు. బాల్యవివాహం (సుబ్బిది) ఆపటానికి మధురవాణి పాత్రని సృష్టించి, గొప్పగా నడిపారు. గురజాడ వ్రాసిన మరొక నాటకం "కొండు భట్టీయం' రచనాకాలం: 1906. మరాక నాటకం బిల్బణీయం (1910-11). కధలు ; కధని ఆధునికంగా తీర్చిదిద్దిన తొలి కధకుడు గురజాడ. దిద్దుబొటు కధ మొదట 1910 ఫిబ్రవరి ఆంధ్రభారతిలో అచ్చయింది. “దేవుడు చేసిన మనుషుల్లారా మనుషులు చేసిన దేవుళ్ళారా? మీ పేరేమిటి” అని అడిగాడు గురజాడ. భక్తి విశ్వాసాలు లేకుండా దైవం పేరు చెప్పుకుని పబ్బం గడుపుకునే పూజార్లను, మఠాధిపతులను ప్రశ్నించారు. కుటుంబ జీవితంలో స్త్రీ పాత్ర ఉన్నతమని-ఈ కధలో నాంచారమ్మని వీరనారిగా చిత్రించారు. “సంస్కర్త న డా/ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి త్త

హృదయంలో బోగం కులం ప్రీల సమస్యలని మానవతా దృష్టితో చూసారు. వృత్తిమానుకొన్న తర్వాత వాళ్ళు ఎలా జీవిస్తారు? వారిని ఆర్థికంగా ఆదుకునేదెవరు? సాంఘికంగా వాళ్ళ స్థానమేమిటి? ఈ ప్రశ్నలకి సమాధానాలు ఆయనకి దొరకలేదు. అందుకే ఆయన సంస్కర్త హృదయంతో రంగనాధయ్యరు ఊరినుంచి పారిపోవటం ద్వారా వేశ్యావృత్తి నిర్మూలనా ఉద్యమ వైఫల్యాన్ని సూచించారు. పురుషాధిక్య సమాజంలో స్త్రీ హింసని, వాదిగి వుండాల్సిన స్థితి “మెటిల్టా' కథలో చిత్రీకరించారు. కవిత్వం : అంగ్ల కవుల రచనల చేత ్రభావితుదైన గురజాడ - ఆ రకమైన కవిత్వాన్ని తెలుగులో రచించాలని తలచారు. “ముత్యాల సరాలు” పేరుతో కవితా సంకలనం వెలువరించారు. భాషలోనూ, ఛందస్సులోనూ, అభివ్యక్తిలోనూ, ఆయనలో ఆధునిక భావాలు ముత్యాల సరాలలో అడుగడుగునా కన్పిస్తాయి. 1910లో గురజాడ బరంపురంలో జరిగిన సహవర్దపంక్తి భోజనంలో పాల్గొన్నారు. అదే సంవత్సరం తూర్పుదిక్కున ఆకాశంలో హేలీ తోకచుక్క కన్పించింది. అందరూ తోకచుక్క కన్ఫించటం అరిష్టంగా భావిస్తే గురజాడ దీనిని శుభ సంకేతంగా, సంఘ సంస్కరణ పతాకగ్గాభావించి 'తోకచుక్క అనే శీర్షికతో కవిత వ్రాశారు. “వెజ్జి వురాణగాథలు నవ్ముజెల్లునె వందితులో -అని తన హేతువాద భావజాలాన్ని ప్రకటించారు. తన మానవీయ దృక్చథాన్ని, తాత్త్విక చింతనను ముత్యాలదండలో పొదిగారు. “ఎల్ల లోకము వొక్టుయిల్లె వర భేదము లెల్లకల్లె వేలనెరుగని (ప్రమబంధము వేడుకల కురియ మతములన్నియు మానిపోవును ఇకకడ [స ాాాాాాాాాతతతతతతఊతఊతఊతఊతఊ32ఊ2ఊ23ఊ3ఊ2ఊఊ=ఊఊవవ అ త్ర తెలుగుధనం

జ్ఞానమొక్పుటి నిలివి వెలుగును మతోన్మాదం పెచ్చరిల్లగా, నేడు అత్యంత ఆవశ్యకంగా మారిన అంతర్జాతీయ సోదర భావనని వందేళ్ళ క్రింద (ప్రబోధించారు. కాసులు కవితలో వివాహ బంధంలో స్త్రీ పురుషుల మధ్య ఉండవలసింది స్నేహమని, అది కడవరకూ నిలిచి ఉంటుందని, బంగారుమాటను పలికారు. దంపతులపాలిట రాజమార్గము అచ్చమైన (ప్రేమభావన, స్నేహబంధమని స్పష్టంగా విశదీకరించారు. “యరులు మరలును వయసుతోదనే మాయ మర్ణములేని నేస్తము మగువులకు మగవారి కొక్ళుటే ట్రదుకు నుకముకు రాజుమార్గము పూర్ణమ్మ, కన్యక గురజాడ రచించిన కరుణ రసాత్మక కధాగేయాలు. బాల్య వివాహ నిరసన ప్రధానాంశంగా కల పూర్ణ్వమ్మలో ప్రబంధకవుల పాత సామగ్రిని ధరించకుండా, పూర్ణమ్మ సౌందర్య లక్షణాన్ని “కూర్చుకొని తేటైన మాటలొతో క్రొమ్మెరుంగులు జిమ్మునట్లు”గా వర్ణించారు. చరిత్ర పరిశోధన: చరిత్ర పరిశోధన ఆయనను ఆకర్షించిన అంశం. ఎస్టేట్‌ శాసన పరిశోధకునిగా ఆయన ఆనంద గజపతి అభినివేశం వల్లనే కళింగదేశ చరిత్ర గురించి పాతరికార్డులు పరిశీలించటం ప్రారంభించినా తరువాత, తరువాత ఆ పరిశోధనలో ఎంతో ఉత్సాహంగా ముందుకు వెళ్ళారు. ఆయన వ్రాయాలని తలపెట్టి పూర్తి చేయని రచనలు: కళింగదేశచరిత్ర, ప్రబంధం పిడిగ్రీస్‌, ఆంధ్రక్ష్మత్రియ చరిత్ర. ఆంధ్రక్షత్రియ చరిత్ర గురించి బుర్రా శేషగిరిరావు (1924-25)లలో 'జయమంగళి పేరుతో కొంత సమాచారం ప్రకటించారు. స్లీటు, భండార్మర్‌ వంటి పరిశోధకులతో వారు ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జరిపారు. బెంగుళూరులోని పురావస్తు కార్యాలయాన్ని మద్రాసులోని ప్రాచ్య పరిశోధనా (గ్రంధాలయాన్ని ఆయన దర్శిస్తూ ఉండేవారు. తన (గ్రంథాలలో వ్రాయటానికి అనేక చారిత్రక పరిశోధన పత్రికలు చదివి విషయాన్ని వ్రాసి ఉంచుకున్నారు. ఎస్టేట్‌ శాసన పరిశోధకుని హోదాలో ఆంధ్రదేశమంతటా పర్యటించి, అనేక శాసనాలను, దాన పత్రాలుగా ఇచ్చిన తామ శాసనాలను సంపాదించారు. ఇతైడంతడడనడడుడాడట సా ాడతతాతతతతఊ2ఊతఊ22ఊ2ఊఉ23ఊ23ఊడకడకకఊడఊడద దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి త్త

ఆయన దాదాపు ఏడు తామపళతాలు సేకరించారు. భాష :

వాడుక భాషా ఉద్యమంలో గురజాడ (ప్రముఖపాత్ర వహించారు. ఏట్సుదొర అధ్యక్షులుగా ఏర్పడిన “తెలుగు భాషా బోధన సంస్కరణ సమాజంలో గురజాడ గిడుగు వారితో పాటు సహకార్యకర్త. ఆ నమాజానికి కార్యదర్శి షిటి. శ్రీనివాస అయ్యంగారు. మొదటి కన్యాశుల్క రచన నాటికే గురజాడవారికి వాడుకభాషను రచనలో ఉపయోగించటం గూర్చి కొన్ని నిశ్చితాభిప్రాయాలున్నట్లు గమనించవచ్చు. మొదటి కూర్పు పీఠికలో “తెలుగు సాహిత్య భాషను నాగరికతా వ్యాప్తికి ఒక గొప్ప సాధనంగా చేయాలంటే దాన్ని వ్యావహారిక భాషకు దగ్గరగా తీసుకురావాలి. దానిని పూర్తిగా వినూత్నం చేయాలి. కెలుగుదేశంలో వివిధ ప్రాంతాల్లో మామూలుగా మాట్లాడే తెలుగుభాషలో పాతుకొనిపోయి ఉన్న ప్రజల అలవాట్ల వల్ల మాండలిక భేదాలు పెద్దగా లేవు. సమర్థులయిన రచయితలు గట్టిగా పూనుకుంటే ఒక కొత్త ఉమ్మడి సాహిత్య భాషను సులభంగా రూపొందించవచ్చు”నని పేర్యొన్నారు. 1911లో ఒంగోలు ముని సుబ్రవ్మాణ్యంకి వ్రాసిన లేఖలో “నా ఉద్యమం ప్రజల ఉద్యమం'-అని తాను సాధించిన దానికి తృప్తి కలిగిందని వ్యక్తం చేశారు. 1912లో మద్రాసులో జరిగిన ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్‌ సమావేశాలలో గురజాడ వాడుకభాషని సమర్ధించారు. కావ్యాలలో విచ్చలివిడి శృంగారాన్ని ఖండించారు. 1914లో రాసిన ఆంగ్లవ్యాసం “ఎ మినిట్‌ ఆఫ్‌ డిసెంటొ వాడుక భాషను శాస్త్రీయంగా సమర్ధించిన వ్యాసం.

“ఆధునిక మహిళలు చరిత్రను పునర్లిఖిస్తారు అనే గొప్ప దార్భనికతతో ఆగామి యుగాన్ని గురజాడ ఆహ్వానించారు. ఆయన చివరి రచన '“లంగరెత్తుము'. భౌతికంగా గురజాడ 1915 నవంబరు 30న మనకు దూరమయ్యారు. కానీ భర్తృహరి చెప్పినట్లు వారి కీర్తి శరీరానికి మరణం లేదు.

“యన్తితే నుక్ఫుతినో రననీద్ధా కవీశ్వరాః నాన్తీతేషాం యశికాయే జరామరణంచభయమ్‌ో

-సత్మవులు జయానికి స్థానమైన వారు. గొప్పవైన వారి కీర్తి శరీరాలకు ముసలితనం, చావు, జన్మభయాల్లు ఏమీ ఉండవు.

శ్తతొమె డుం తతతతతడడడవడట న ాాాాాాతతతతతఊత2తత2త2త2ఊ2ఊ2ఊ2ఊ32ఊ32ఊ2ఊ2ఊ=జక=== తత్ర తెలుగుధనం

(ఆంధ్రదర్శిని, వెబ్‌పత్రిక 26-212-08 నుంచి 10-22-03 ఉపకరించిన వ్యాసాలు, గ్రంధాలు

1. గురజాడ మీద విజ్ఞాన సర్వస్వం-వ్యాసం-రాచమల్సు రామచంద్రారెడ్డి.
2. గురజాడ జీవిత చరిత్ర - నార్ల
3. కన్యాశుల్మం-పుట్టుక. పూర్వరంగం-వ్యాసం-యస్వీ జోగారావు. 4 'కాసులులో గురజాడ నూత్న దర్శనం-వ్యాసం డా॥తుర్లపాటి రాజేశ్వరి.
4. గురజాడ కళింగాంధ్ర పరిశోధనలు-వ్యాసం-గూడపాటి సాంబశివరావు.
5. గురజూడ కన్యాశుల్మం "7. _కధానికలు-గురజాడ
6. ముత్యాలసరాలు-గురజాడ
7. వ్యక్తి స్వాతంత్ర్యం-సమాజ (శ్రేయస్సు-రా.రా.
8. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం-11-1 -ఆరుద్ర

భాషా శానన చణుదై వరిగినట్టి గిడుగు తెలుగువారి వెలుగుదారి తొలి వెన్నెల మడుగు = శ్రీశ్రీ వంతతతనడతడతజతజజతణడలంయవంష తతత తట తెలుగుధనం

అరల లూ మ తెలుగు రత్నత్రయం:8 గిడుగు వేంకట రామమూర్తి దేశభాషా స్వరూపాన్ని పరిణామాన్ని అధ్యయనం చేసి భాష అంటే ఒకరి మనస్సుని ఇంకొకరి మనస్సుతో కలిపే సాధనమనీ కాబట్టి వాడుక భాషలో విద్యను బోధించాలని-జనసామాన్యానికి విజ్ఞాన వలాలు అందాలని కాంక్షించి-తెలుగు భాషోద్ధరణకై (శ్రమించారు గిడుగు. వీరు 1868 ఆగస్టు 29వ తేదీన శ్రీకాకుళం జిల్లా, పర్వతాలపేటలో జన్మించారు. ఆధునిక ఆంధ్రసాహిత్యంలో భాషా విషయంలో నూత్న పధనిర్దేశం చేసి వ్యావహారికాంధ్ర పితామహునిగా చరిత్రలో స్థానం పొందారు. “తెలుగువారికి వెలుగుదారి” చూపిన ఘనుడని శ్రీశ్రీ సిప్రాలిలో గిడుగుని కీర్తించారు. పరిశోధనా పరమేశ్వర శ్రీనిడుదవోలు వేంకటరావు 1910వ సంవత్సరం నుంచీ ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో గిడుగు రామమూర్తి పంతులు యుగమని నిర్దారించారు. 1914వ సం॥ ఆంధ్ర సాహిత్యంలో ఒక చారిత్రక ఘట్టం. నవకవులందరూ గిడుగువాడుక భాషా వాదాన్ని సమర్ధించారు. సవర భాషా పరిశోధనలో, ముఖ్యంగా ముండా భాషా కుటుంబ పరిశోధనలో ఆద్యులుగా పాశ్చాత్యభాషా పండితులచే సీరాజనాలందుకున్నారు. సవరభాషా సేవ: 1892లో పర్హాకిమిడి మహారాజా కళాశాలలో అధ్యాపక వృత్తిలో చేరటమే గిడుగు జీవితంలో మైలురాయని చెప్పవచ్చు. పర్హాకిమిడి సమీపంలో అడవులలో తరతరాలుగా నాగరిక జీవనం ఎరగకుండా, సామాజిక వంచనకు, దోపిడీకి గురి అవుతున్న సవరల జీనన విధానం వారి హృదయాన్ని వ్యధాభరితం చేసింది. వారి గ్రామలకి రాకపోకలు చేసి, వారి స్థితిని మెరుగు పరచాలంటే ముందు తాను ఆ భాషని నేర్చుకోవాలని తలచారు. అందుకోసమని చడ తాడాంఅం తతత దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి క్‌

ఒక 'పానో' జాతి మనిషికి ఇంట్లో పెట్టుకున్నారు. “పానో' జాతి వారిని నాడు అస్పృశ్యులుగా పరిగణించేవారు. అయినా గిడుగు అతడిని ఇంట్లో పెట్టుకొని ఆదరించారు. మనదేశంలో అస్పృశ్యతా నివారణ ఉద్యమం మొదలుకాకముందే గిడుగు వారు ఈ పనికి ఉద్యమించటం ఒక గుర్తింపదగిన అంశం. ఈ మనిషి వల్ల నేర్చుకొన్న సవరభాష స్వచ్చమైన భాష కాదని తెలిశాక ఆయన మరొక ప్రయోగం చేశారు. ఒక సవరవానితో నేస్తం కట్టి, ఆ సవర స్నేహితుడు కుదిర్చిన పిల్లవానిని ఇంట్లో పెట్టుకొని సవర భాషను నేర్చుకొన్నారు. సవర (గ్రామాలకు రాకపోకలు గావించి సవరభాషు సవర పాటలు, ఆచార వ్యవహారాలు అన్నీ ప్రత్యక్షంగా అధ్యయనం చేశారు. తమ సొంత డబ్బుతో సవరలకు విద్యాలయాలు నడిపారు, ప్రభుత్వం తరఫున సవర వాచకాలు, కథలు, పాటలు వ్రాశారు. 1914లో తెలుగు - సవర నిఘంటువు ప్రచురితమైంది. ఈ

నిఘంటువులో వారు విశదం చేసిన అనేక విషయాలు తరువాత కాలంలో నిఘంటువు తయారు చేసే ఆచార్యులకు మార్గదర్శకంగా ఒప్పాయి. ఆంగ్రభాషలో సవరలపై [గ్రంథాలు వ్రాయమని మద్రాసు (ప్రభుత్వం వీరిని కోరింది. తన కుమారుడు సీఠాపతి సహాయంతో వీరు ్రంధరచనకు ఉపక్రమించారు. సవర వ్యాకరణం. సవర ఇంగ్లీషు, ఇంగ్లీషు-సవర నిఘంటువు, సవర మాన్యువల్త్‌ ఆచార వ్యవహారాలు (1981-36) మధ్య కాలాలలో ప్రచురితమైనాయి. అంతర్జాతీయంగా ముండా భాషా కుటుంబ పరిశోధనకు మూల (గ్రంథాలుగా భాసించాయి. 1967లో అమెరికాలో విస్కాన్సిన్‌ విశ్వ విద్యాలయంలో ముందా భాషల శాఖలో పరిశోధన చేసి, పట్టా పుచ్చుకున్న 'స్టాన్సీస్టారోస్తా తన గ్రంధాన్ని గిడుగు వారికి అంకిత మిచ్చాడు. అందులో వీరిని ఉత్తమ ఉపాధ్యాయులుగా, గొప్ప మానవతా వాదిగా ముండా భాషా శాస్త్రవేత్తగా అభివర్ణించాడు. సంస్కరణాఖిలాష :

1928వ సం॥లో గిడుగు ఒక సంస్కరణ కార్యంలో పాలు పంచుకున్నారు. పర్గాకిమిడిలో ఉన్న బంకుపల్లి మల్లయ్యశాస్త్రి వితంతువైన తన పుత్రికకు వివాహం చేయదలచారు. ఆ వివాహ కార్యక్రమంలో గిడుగు ఆమెను తన పుత్రికగా స్వీకరించి, పీటల మీద కూర్చొని కన్యాదానం చేశారు. వరుడు భావకవితారంగంలో మారాం

గళమెత్తినకోయిల వేదుల నత్యనారాయణ. ఈ విధంగా వేదులకు మామగారయ్యారు. 1895లో బ్రహ్మర్షి రఘుపతి వెంకట రత్నం నాయుడు పర్గ్హాకిమిడి వచ్చారు. విద్యాలయాలలో (బ్రహ్మ సమాజం, సంఘ సంస్కరణల గురించి ఉపన్యాలిచ్చారు. ఆనాటి సభలో నాయుడిగారిని సభకు పరిచయం చేసిందీ, వందన సమర్పణ చేసిందీ గిడుగువారే. శాసన పరిశోధనలు;

పారశాలలో చరిత్ర ఆధ్యాపకులైన గిడుగు వారిని పరిశోధన ఆహ్వానించింది. అపారమైన ఆసక్తితో వారు నాడు వస్తున్న చరిత్ర వ్యాసాలను చదివేవారు. ఆ వ్యాసాలలో ప్రాచీన క్షేత్రమైన ముఖలింగం ప్రసక్తి ఎక్కడా కనిపించకపోవటంతో తానే న్వయంగా ముఖలింగానికి వెళ్ళి పరిశోధనలు (ప్రారంభించారు. ముఖలింగంలో ప్రధాన దైవం - శివునికీ - సవరభక్తులకీ ఉన్న సంబంధం కూడా ఆయన దృష్టికి వచ్చి ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే శివరాత్రి. పర్వదినాన చుట్టుపక్కల ఉండే సవరలు ముఖలింగాన్ని దర్శించటు పరంవరగా వస్తున్నది. ముఖలింగంలోని శాసనాలను, చుట్టుపక్కల (గ్రామాఅలోని శాసనాలను చదివి ఎంతో విషయాన్ని సేకరించారు. ప్రాచీన నాణాలు తామశాసనాలమ కూడా సేకరించారు. ం

“ఉం ఇంం0ట06020600146 0 సళ) య2యంవ్రుక 226 10 ౧౦స్ర[పింలుమింంళి అనే వ్యాసాన్ని వ్రాశారు. ఆ వ్యాసం 426 ఎంయిాయీంలికంణటు!ం 206 వయయిండి గ్రంథంలో అచ్చయింది. ఉద్యమ నాయకత్వం :

గిడుగు సాధించిన విజయాలలో ఉతృష్టమైనది: వ్యావహారికాంధ్ర ఉద్యమంలో వారి నాయకత్వం: తెలుగు భాషా సంస్కరణ. 1907వ సం॥లో ఉత్తర సర్మారులకు డెప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్‌ ఆఫ్‌ న్మూల్స్‌గా వచ్చిన జె.ఏ.ఏట్సు అప్పట్లో విశాఖ. మిసెస్‌ ఎ.వి.ఎన్‌. కళాశాలకు ప్రిన్సిపాల్‌గా ఉన్న పి.టి. శ్రీనివాస అయ్యంగారిని తెలుగు భాషను గూర్చి కొన్ని ప్రశ్చలు అడిగాడు. అందులో ప్రధానమైనది. “తెలుగులో పరన పాఠనాల్లోనూ, వీధిలో వ్యవహారం నడుపుకోటానికి ఉపయోగించే భాషలోనూ 'దా॥ తుర్లపాటి రాజేళ్ళ్వర సై వ్ర

ఈ తేడా ఏమిటి?” ఇదే ప్రశ్న ఆయన గిడుగు వారిని కూడా అడిగారు. దీనికి వారు “నాకు కాస్త గడువు కావాలి. ఈ విషయం ఇంతకు మునుపు నా దృష్టిలోనికి రానూలేదు. నేను ఆలోచించనూ లేదు” అని జవాబు చెప్పారు. నాటి నుంచే భాషా సంస్కరణలను గూర్చి, తెలుగు భాషా పరిణామాన్ని గూర్చి ఆలోచించటం మొదలు పెట్టారు. ఏట్సు ఏర్పాటు చేసే ఉపాధ్యాయ వార్షిక సమావేశాలలో పాల్గొని, విద్యా విధానంలో ప్రవేశ పెట్టవలసిన నూతన రీతులను, భాషా పరిణామం గూర్చి ఉపన్యాసాలిచ్చేవారు గిదుగు, గురజాడ, పి.టి. శ్రీనివాస అయ్యంగారు, జె.ఏ.ఏట్సు సంప్రదాయాభిమానులైన పండితులకు విరోధులుగా కన్చడ్డారు. వాడుక భాషను గ్రామ్యమని నిరసించారు. 1911లో గ్రాంధిక భాషావాదులు ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్తు స్థాపించారు. వ్యావహారిక ఉద్యమవాదుల వాదం సరికాదని నిరూపించటమే వారి లక్ష్యం. ఒక పత్రికను కూడా ప్రారంభించారు. గిడుగు వారు వ్యావహారిక ఉద్యమం కోసం ఎంతో (శ్రమించారు. తెలుగుదేశంలో విసృతంగా పర్యటించి, ముఖ్య నగరాలలో కళాశాలలకు వెళ్ళి, అధ్యాపక బృందాలను కలుసుకొనే వారు. సభలు పెట్టేవారు. తరువాత వారి అభిప్రాయాలను సేకరించేవారు. తాను సేకరించిన సాక్ష్యాధారాలన్నీ తెలుగుపత్రికలో ప్రచురించేవారు. తెలుగు పత్రిక గిడుగు వారు పర్గాకి మిడి నుంచి వెలువరించిన భాషా శాస్త్రీయమైన పత్రిక. భారతీయ భాషలన్నిటినీ పరిశీలించిన గ్రియర్‌సన్‌ అభిప్రాయం, పారిస్‌ విశ్వవిద్యాలయం ప్రాచ్యభాషా చార్యుడై యూత్‌బ్లాక్‌ అభిప్రాయం తెలుగుపత్రికలో ప్రకటించారు. తెలుగు పత్రిక ప్రారంభ సంచికలో భాషా పరిణామం-ప్రాధమిక సూత్రాలు తెలుగువారికి తెలియజేయాలన్న ఉద్దేశంతో తాను పత్రిక పెట్టినట్లు చెప్పారు. ప్రొ స్టెన్‌కొనో జూలై 15వ తేదీ, 1918 సం॥లో రాసిన ఉత్తరాన్ని తెలుగు పత్రికలో ప్రచురించారు. ఆ ఉత్తరంలో స్టెన్‌కొనో “పండితుల గ్రాంధిక భాష ఆధునిక తెలుగుభాషను బోధించేందుకు పనికి రాదని" స్పష్టంగా తన అభిప్రాయాన్ని తెలియజేశాడు. ఇంత గుర్తింపు లభించటానికి ఆయన చేసిన నిర్విరామ కృషిని గూర్చి వారి కుమారుడు సీతాపతి చెప్పిన మాటలని అక్కిరాజు రమాపతిరావు తమ గ్రంధంలో పొందుపరచారు. “1812-13 సం॥లలో మా తండ్రిగారు చేసిన ఆంధ్రభాషా వ్యాసంగము చెప్పు తరము కాదు. భారతం అందులోనూ నన్నయ భాగం ఎన్నిసార్లు చదివారో ్‌డ్ల తెలుగుధనం

చెప్పలేను... భారతం చదివి ఆ కాలపు నుడికారం వర్గీకరణం చేసి నాకు బోధపరచి

పట్టికలు నాచేత వ్రాయించి ఎదుట పెట్టుకొనేవారు. అందుచేతనే “ప్రాం దెనుగుకమ్మ”

రచించటం వారికి సాధ్యమైంది. (గిడుగు జీవిత చరిత్ర - ఉద్యమం-పు-184) ఆంధ్రసాహిత్యాన్ని అవి(శ్రాంతంగా మథించి గిడుగు తెలుగు వారికి అందించిన

(గ్రంధాలు ;

1. _ బాలకవి శరణ్యం : ఇందులో సుమారు 160 పూర్వ కావ్యాల నుంచి భారతం మొదలుకొని గోపీనాధ వేంకట కవి రచనల వరకు ఆయా ప్రయోగాలను చూపి లక్షణ [గ్రంధాల అనమ(గ్రతను వివరించారు. ఆధునికకవుల ప్రయోగాలను బట్టి భాష లోనవుతూ వచ్చిన మార్పులను శాస్రీయంగా నిరూపించారు.

2. _ వ్యాసావళి : వ్యావహారిక భాషను సమర్ధిస్తూ వ్రాసిన వ్యాసాలు. భాష ప్రవాహం వంటిదని, జీవద్భాషలో మార్చు సహజమని ఉదాహరణలతో నిరూపించారు. వాడుక భాషను గ్రామ్యమని తిరస్మరింప అవసరంలేదని సప్రమాణాలతో చూపారు. ప్రాదెనుగుకమ్మ వ్యావహారిక భాషను నిరసించిన వారిని ఉద్దేశించి వ్రాసిన రచన. ఈ వ్యాసం (గ్రాంధిక భాషలో గిడుగు వ్రాశారు. తెలుగు భాషాభివృద్ధికి వ్యవహారిక భాషలో రచనలు చేయటం ఆవశ్యకమని గిడుగు ఈ వ్యాసంలో తన వాదాన్ని శక్తిమంతంగా వినిపించారు. ఈ వ్యాసం మొదటగా ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్‌ పత్రికలో అచ్చయింది.

తి. తెలుగు పండిత భిషక్కుల భాషా భేషజం : వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రిగారిని విమర్శించిన వ్యాసం. మరొక వ్యాసం - మిధ్యాపవాదం కూడా వేంకట రాయ శాస్త్రిగారిని ఉద్దేశించినదే.

• _ గద్యచింతామణి : గిడుగు వారు తమ వాదానికి ఉపబలకంగా ప్రాచీన కాలం నుంచీ వచన రచన అంతా ముఖ్యంగా వ్యాఖ్యానాలు, టీకలు, టిప్పణులూ, తెలివిడులూ, స్టానిక చరిత్రలు, లేఖలు, దినచర్య వృత్తాంతాలు, వాడుక భాషలో రచితమయ్యేవని తెలుపుతూ సాక్ష్యాధారాలతో సంకలనం చేసిన గ్రంథం,

వా ్ళ్ళ్ళ్ళ్ళ

5. సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువుపై విమర్శ : గిడుగువారు వ్రాసిన ఈ విమర్శ తొలుత నవ్యసాహిత్య పరిషత్‌ “ప్రతిభా పత్రికలో అచ్చయి 1980లో పురిపండావారిచే పుస్తక రూపాన ప్రకటితమైంది. ఎలాగైజేనేం వారి మూడు పదుల కృషి ఫలవంతమైంది. గ్రాంధిక వాదులు, పండితులు, వ్యావహారిక భాషావాదాన్ని ఒప్పుకున్నారు. 1938లో ఆయన సప్తతి జన్మదినోత్సవం రాజమండ్రిలో మూడు రోజులపాటు ఘనంగా జరిగింది. గిడుగు వారి రచనలన్నీ అచ్చువేసి వెండి పెట్టెలో పెట్టి నిందునభలో వారికి బహూకరించారు. బ్రిటిష్‌ ప్రభుత్వం గిడుగువారిని బహు విధాల సత్కరించింది. ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయం 'కళాప్రపూర్ణుతో గౌరవించింది. బంగారు, రజత పతకాలు ఆయనను వెదకుతూ వచ్చాయి. “లోకముతో కూడ మార్పు చెందనిది షదీ వృద్ధి పొందదు. మార్పును బట్టే వృద్ధి” అని “నేటి తేట తెలుగూ” వ్యాసంలో వారన్న మాటలు అక్షరసక్యాలై తెలుగుభాష తెలుగింట ్రకాశిస్తోంది. కాలపరిణామంలో మార్చు చెందిన రూపాలతో పత్రికలలో, వివిధ సాపొతీ ప్రక్రియలలో అన్నింటా తన విశ్వ రూపాన్ని చూపుతూ అభివృద్ధి చెందుతున్నది. ఈ వ్యవహారికాంధ్ర పితామహుడు 2940 జనవరి 15న మరణించారు.

రచయితల కృషిని, దేశకాలమాన పరిస్థితులని బట్టి, శిల్పాన్నిబట్టి అంచనా వేయాలనే ప్రాథమిక జ్ఞానమూ, విశాలదృక్పధమూ లేని విమర్శకులు నేడు విమర్శరంగంలో ప్రవేశించి, తమకు తోచినరీతిలో ఆధునికాంధ్ర సాహితీ వికాసానికి కృషి సలిపిన వారిపై సంకుచిత వ్యాఖ్యలు చేయటం ప్రారంభించారు. ఇది తెలుగు సాహిత్యంలో దురదృష్టకరమైన విషయంగా భావించాలి. సాహిత్య వ్యవసాయమూ, సంఘ సంస్మరణ రెండు కన్నులుగా అవిశ్రాంత కృషి సలిపినవారు కందుకూరి. ఆధునిక భావజాలంతో నైతికప్రయోజనాన్ని మేళవించి రచనలు చేసినవారు గురజాడ. గ్రాంథిక భాషా సంకెళ్ళలో నున్న తెలుగు భాషని విముక్తం చేసి, భాషాలతకి మొగ్గలు

శరెమెడపుం

వా

పూయించినవారు గిడుగు. ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యానికి కందుకూరి, గురజాడ, గిడుగులు చేసిన సేవ చిరస్మరణీయమైనది - ఉజ్జ్వలమైనది. అందుకే వీరిని ఆధునికరత్న త్రయమని సమాదరించటంలో మనల్ని మనం గౌరవించుకున్నట్లే. ఉపకరించిన వ్యాసాలు : గ్రంథాలు

1. గిడుగు రామమూర్తి జీవితం - ఉద్యమం - డా॥ అక్కిరాజు రమాపతిరావు
2. _ సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం సంపుటం-11-1 ఆరుద్ర.

3... నేటి తేట తెలుగు - వ్యాసం గిడుగు తతత. ట్ర ాాాాాాాాాానవవనవనననవనననమావవవి దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి వ్‌”

“పలుకొను దొందొరుల) నిరులకు మిట్టివడకుడు, కీడు మూడిన నాడు కుంగకు, డొరుల మేలుకు వొటు వడుడదెవుడున్‌ ”

• గురజాడ వ్‌తొ తెలుగుధనం

“కాసులులో గురజాడ నూత్న దర్శనం

నేడు సమాజంలో స్త్రీ వివిధ రంగాలలో పురోగమించినా పలు రకాలుగా అణచివేతకు, హింసకు గురి అవుతూనే ఉంది. కుటుంబ వ్యవస్థలో స్రీ పరిస్థితి గురజాడ కాలం కంటే నేడు కొంత మెరుగైన మాట వాస్తవమే. అయినా స్త్రీకి ఇంటా - బయటా అనేక అవమానాలు, వేధింపులు తప్పటం లేదు. 1861 సెప్టెంబరు 21వ తేదీన జన్మించిన శ్రీ గురజాడ అప్పారావుగారు తన రచనలలో స్త్రీల సమస్యలకు ప్రాధాన్యత నిచ్చారు. కుటుంబ జీవనంలో మాతృ మూర్తిగా, సహధర్మచారిణిగా, సోదరిగా, కర్తవ్యాన్ని నిర్వహించే స్రీ జాతి దుస్థితికి ఆయన హృదయం స్పందించింది. ఆ స్పందనా స్పద హృదయమే కవిత, కథ, నాటకాలలో కరుణరసాన్ని అపూర్వంగా ఆవిష్కరించింది. అక్షర చిత్రాలను అనితర సాధ్యమైన ప్రతిభతో చిత్రించింది. 'ఆకులందున అణగిమణగే కవిత కోయిల తన నవ్వ్యగీతాన్ని వినిపించింది.

తెలుగు సాహితీ వనంలో సంస్మరణ వృక్షాన్ని ప్రథమంగా కందుకూరి వీరేశలింగం నాటారు. బెంగాల్‌లో రాజారామమోహన్‌ రాయ్‌ స్రీ వికాసానికై ప్రారంభించిన సంస్కరణ ఉద్యమాన్ని ఆంధ్రప్రదేశంలో వీరేశలింగం గారు అంది పుచ్చుకున్నారు. అనేక స్త్రీ జనోద్ధరణ కార్యక్రమాలు చేపట్టారు. స్త్రీ విద్య కొరకు కృషి చేసి బాలికా పాఠశాలలో స్టాప్‌ంచారు. వితంతువుల కోసం రాజమండ్రిలో వితంతు శరణాలయం నెలకొల్పారు. వితంతు వివాహాలు చేయించారు. బాల్య వివాహ దురాచారాన్ని ఖండించారు. సంస్మరణ వృక్షానికి నవ్య కుసుమాలు పూయించారు.

గురజాడ అప్పారావు గారు కన్యాశుల్క దురాచారానికి బలి అయి, బాల్య వివాహాలతో కష్టాల కడలిలో దుర్భర జీవితాలను గడుపుతున్న స్ర్తీల జీవనాలను ఒక దృశ్య కావ్యంగా '“కన్యాశుల్మం' నాటకంగా రూపొందించారు. “పూర్ణమ్మ” గేయంలో కరుణ రసాన్ని ఆవిష్కరించారు. కవిత్వంలో, కధలలో స్రీ సమస్యలకు ననా

ప్రాధాన్యమిచ్చారు. 'సౌదామిని" (అసంపూర్ణ కథ)లో కుటుంబ వ్యవస్థలో ప్రీ ఏ విధంగా ఉండాలని తాము తలచినదీ ఊహాచిత్రంగా చూపారు. 'ముత్యాల సరాలులో కవితా ఖండికలన్నీ ఆధునిక కవిత్వంలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంతరించుకున్నవే. వీటిలో చేరిన కాసులు గురజాడ ఆలపించిన నవ్యగీతాలలో ఒకటి. 'కాసులు'లో గురజాడ నూత్న దర్శనం, మానవీయ దృక్పథం ప్రస్ఫుటంగా గోచరిస్తుంది. కవిత శీర్చిక “కాసులు. కాసు అంటే పదకొండణాల ఎత్తుగల బంగారపు నాణెము. మన తెలుగు వ్యవహారంలో 'బంగారం వంటి మాట మాట్లాడావు అనే వాక్యం వాడుకలో వింటూ ఉంటాము. బంగారం వంటి మాట అంటే విలువైన మాట అని అర్ధం. గురజాడ 1910లో అనగా ఎనభై తొమ్మిదేళ్ళ క్రింద యావత్‌ జాతికి విలువైన మాటను, సందేశాన్ని ఈ కవిత ద్వారా అందించారు. మాటలనే కాసుల పేరుతో స్త్రీ గళ సీమను శోభామయం చేశారు. "కాసులు" గేయం 1910 ఆగస్టులో ఆంధ్రభారతిలో అచ్చుపడింది. గురజాడ ఈ కవితలో ప్రతిపాదించిన (ప్రేమ ప్రాచీనాంధ్ర సాహిత్యంలో నాయికానాయకుల నడుమ వర్ణితమైన (ప్రేమ కంటే భిన్నమైనది. స్త్రీని విలాస వస్తువుగా చూపిన పూర్వ కావ్యాల కంటే భిన్నంగా స్త్రీ హృదయాన్ని అపురూపంగా చూపిన వ్యాఖ్యానమిది. “దనములు రెందు తెరగులు ఒకటి మట్టిని వుట్టినది; వే రొకటి వృత్సమలంవు సౌరభము” అని పై రెండింటిలో స్త్రీలు దేనిని కోరుకుంటారు అని ప్రశ్న వేస్తారు గురజాడ. ఆ కింద పాదములో తొనే జవాబు ఇస్తూ 'స్తీలకు కాంచనము సింగారమందురు' అంటారు. అయినప్పటికీ స్త్రీకి అసలైన సొగసును చేకూర్చేది (ప్రేమ సౌరభమనీ, అది లేని స్త్రీ మంకెనపూవు వంటిదని అభివర్ణించారు. ప్రేమ అనేది పెంచుకుంటే పెరుగుతుందనీ, వివాహ బంధంలో ఆలుమగల నడుమ ఉండవలసినది మానసికమైన సన్నిహితత్వమని తేల్చిచెప్పారు. (ప్రేమించుట అనేది ఒక కళ. దీనిని ఎవరికి వారు నేర్చుకోవాలి కానీ, నేర్చే గురువులెవ్వరూ ఉండరని చెప్పారు. ప్రేమను రతనాల కొమ్మ అనే చక్కటి భావ చిత్రం ద్వారా దృశ్యమాన మొనరించారు. ఆత్మాశ్రయ రీతిలో సాగే ఈ కవితలో కవి తాను (ప్రేమ అనే రతనాల కొమ్మను అలంకారంగా ధరించి 'కంట చూడుము అని భార్యను పైత తడక శం తెలుగుధనం

అడుగుతున్నాడు. (ప్రేమికులు నేత్రాలతో సంభాషించు కుంటారని కవికి తెలుసు. దాంపత్య జీవనంలో మధుర ప్రణయ సన్నివేశాన్ని కవి వర్ణించారు. “ప్రేమ కలుగక బ్రతుకు చీకటి” అనే అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ “మరులు మరలును వయను తోదనే మాయ మర్మము లేని నేస్తము మగువులకు మగవారి కొకటి (అతుకు సుకముకు రాజమారము”

• అని పలికారు. పె పాదాలలో కవి (ప్రేమకు, కామానికి కల భేదమును చూపారు. వివాహ బంధంలో ప్రీ పురుషుల మధ్య ఉండవలసింది స్నేహ మని, అదే కడవరకూ నిలిచి ఉంటుందనీ - బంగారు మాటను పలికారు. దంపతుల పాలిట రాజమార్గము అచ్చమ్టైన (ప్రమభావన, స్నేహబంధమూనని స్పష్టంగా విశదీకరించారు. “కవీ - ప్రవక్తా” ఎల్లప్పుడూ కాలం కంటే ముందే వుంటారు (సౌదామిని) లో తానే అన్నట్లు కాలం కంటే ఎంతగానో ముందుకు దృష్టి సారించి ఈ విధంగా పలికారు. “మయగదు వేల్ప్చన పాత మాటది ప్రాణమి(తుడ నీకు, నీనెనరు కలుగక యున్న పేదను, కలిగినను నా వదవి వేట్పులరేని కెళ్టుడ” భర్త దైవం అనే మాట పాతది. భర్త భార్యకు ప్రాణమిత్రుడు. భార్య ప్రేమ పొందని భర్త ధనము ఉన్నప్పటికీ లేనివాడి క్రిందే లెక్క భార్య (ప్రేమ పొందిన భర్త దేవేంద్రుని కంటే అధికుడు. ఈ విధంగా 'కాసులు” కవితలో గురజాడ దాంపత్య జీవనంలో భార్యాభర్తల మధుర సన్నివేశాలను చక్కటి వర్ణరేఖలతో ఇం(ధ్రధనస్సు వలె చూపారు. సుమారు తొంభై ఏళ్ళ క్రిందట ఇటువంటి అభ్యుదయకరమైన ఆలోచనలను తన రచనలలో ప్రవేశపెట్టిన గురజాడ మిక్కిలి అభినందనీయుడు. ఈమ డదచుల (ఆంధ్రవ్రదేళల్‌ మాసవత్రికు ఇజం. ట్ర ాాాాడాాదతతతతంఊడాడాడజ దా॥ తుర్లపాటి రాజేళ్వరి 67

కలమున గీర్తి శేషులకుం గాయము లీయు నమర్థులైన ట్ర వ్చాలు కవిరాజు లట్టిదుల కన్నము లేదు గదవ్మ దేశభా షలు విలపించుచున్నవి; విజాత్వాభిమానము చెంగలించె. నో చలిమల మేల్కునుంగు దొరసాని! కుమారుల దిద్దుకొందువా?

• జాషువా నన ల గ తెలుగుధనం

జాషువా రచనలలో మానవత

“ఇట నస్పుళ్చత నంచరించుటకు దావేలేదు విశ్వంభరా

నటనంబుల్‌ కబళించి, గర్భమున విన్యస్తంబు గావించియు

తృటవుం బెబ్బులి తోద మేకనాక (సక్టండేర్చి జో కొట్టియూ

అంట కల్పంచు నఖేద భావమును ధర్భుం బిందు గారాదెదినా”

అస్పృశ్యుల ఆక్రందనలకు అక్షర రూపం సిద్ధింపజేసిన మహాకవి జాషువా. మాలలను, మాదిగలను తమకన్న హీనులుగా అస్పృశ్యులుగా పరిగణించటం నేటికీ గ్రామాలలో స్థిరపడే ఉంది. ఈ సామాజిక రుగ్మతను యధార్ధ దౌష్టాన్ని జాషువా నిశితంగా నిరసించారు.

పై 'శృశానవాటి పద్యాలలో సమతావాద ప్రతిపాద లక్ష్యాన్ని'సాధించారు. శృశానవాటికలో అస్పృశ్యత సంచరించుటకు తావులేదని, అది ప్రపంచమును కబళించుచు తన గర్భమున విలీనము చేసుకొనునని, పెద్దపులి మేక రెంటిని ఒక ్రకృనే చేర్చి జోకొట్టునని తెలిపినాడు. బద్ధ విరోధులకు కూడా అఖేద భావమును శ్మశానము కల్గించుననే నత్యాన్ని ఈ వద్యంలో జాషువా ఆవిష్మరింపజేశాడు.

జాషువా 1895 సెప్టెంబర్‌ 28వ తేదీన వినుకొండలో వీరయ్య - లింగమాంబలకు జన్మించారు. జాషువా తల్లిదండ్రులది వర్థాంతర వివాహం. బాల్యం నుంచే ఆయనకు అనేక అనుభవాలు ఎదురైనాయి. ఆయన అనుభవాలు ఆయనకు పాఠాలు నేర్పాయి. ఆయన రసహృదయాన్ని కదలించి మానవీయ దృక్పథానికి బాటలు వేశాయి. గుండెలను స్పృశింప చేసే ఆర్తి, గొప్ప పదునైన శైలితో ఆయన కావ్యాలను నిర్మించారు. జాషువా జీవితానికి, కవిత్వానికి ఎడం లేదు. జీవితం నుంచే కవిత్వం ఆవిర్భవించింది. వతైతతతతతడడాయయాట.[నాాాాాడతతతత2త2ఊ32323222020:023232322ఊ2= డా తుర్లపాటి రాజేళ్చరి రూ

జాషువా కవితారంగ ప్రవేశం చేసే నాటికి వందేమాతరం ఉద్యమం జాతీయస్థాయిలో ('ప్రచండంగా ఉంది. ఆధునికాంధ్ర కవిత్వంలో భావకవితా ప్రక్రియ వెల్లి విరిసింది. పాశ్చాత్య సాహిత్యాలలో కొత్తగా వచ్చిన భావాలన్నీ మనకు ఇంగ్లీషు సాహిత్యం ద్వారా కరతలామలకమైనాయి. కందుకూరి, గురజాదలు తెలుగు సాహిత్యానికి నూతన మార్గాలు నిర్దేశించారు. సంఘసంస్కరణాత్మక దృష్టి కందుకూరిది. గురజాడది భాషలో భావంలో నవ్యమార్గం: మానవతావాదానికి పట్టం కట్టిన మనిషి ఆయన: ముత్యాల సరాలు కావ్యంలో మనిషి ఖండికలో గురజాడ ప్రతిపాదించిన మానవతావాదానికి మూలం: పాశ్చాత్య దేశాలలో రాచరికము, ఫ్యూడలిజం, నశించి పోయిన పిమ్మట విజ్బంభించిన మానవతావాద ఉద్యమమే. ఈ ఉద్యమం సామాన్యుని సార్వభౌమునిగా చేసింది. కులమత భేదాలను పెళ్ళగించుటకు ప్రయత్నించింది. మానవులందరూ సమానులని ఎలుగెత్తి చాటింది. వ్యక్తి స్వేచ్చను బలపరిచింది. అంధవిశ్వాసాలకు స్వస్తిచెప్పి, విజ్ఞాన చక్షస్సు నందించింది. శాస్త్రీయ దృక్పథాన్ని పెంపొందించింది. వాస్తవికతకు నీరాజనం పట్టింది. దీని ప్రాబల్యంతో మానవుల మధ్యనున్న కృత్రిమమై కుద్యములు, ఎల్లలు తొలిగి పోయినవి. సంఘసంస్కరణ కూడా మానవతావాదంలో గర్భితమైన అంశమే. వంగదేశంలో రామమోహనరాయ్‌, తెలుగునాట కందుకూరి, రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు ఈ సంఘసంస్క్మరణమునకు మూల పురుషులు. 'నాజాతి మానవజాతి, బ్రతికితే స్వతంత్రుడనై బ్రతుకుతా - లేకపోతే ఉండనే ఉండను.” అని ఈ ఉద్యమం అంటుంది.

జాషువా రచనలలో మానవతా వాదమే ప్రస్ఫుటంగా గోచరిస్తుంది. అసమానత అన్యాయం, అమానుషత్వం, ఆయన హృదయాన్ని కదిలించాయి. బుద్ధుడు, క్రీస్తు, గాంధీజీల జీవకారుణ్య భావం జాషువాలో కనిపిస్తుంది. తత్త్రృభావం వల్ల ఆయన కవితా (స్రవంతి మానవతా సిద్ధాంత ప్రాతిపదికపై సాగుతుంది. కులవ్యవస్థ పీడనను ఆయన అడుగడుగునా నిరసిస్తాడు. గబ్బిలం, కొత్తలోకము, ముసాఫరులు, కాందిశీకుడు, బాపూజీ, అనాధ, శృశానవాటి కావ్యాలలో, ఖండికలలో ఈ మానవీయ దృక్పధమే జీవభూతమై నిలచింది.

గబ్బిలం కావ్యంలో అస్పృశ్యుల దుఃస్థితినంతా నిశితమైన వ్యంగ్యంతో వర్ణిస్తాడు. కాళిదాసు మేఘ సందేశాన్ని మనసులో ఉంచుకొని చేసిన రచన ఇద్ది, మేఘ సందేశంలో కధా నాయకుడు పంపింది హృదయగత ప్రణయ సందేశం, యక్షుని శిక్ష ఒక్క సంవత్సరమే. కాని ఈ కథానాయకుని శిక్ష ఆజన్మాంతము, నా

“తరతరముల దీని కవధి లేదు. యక్షుడు మన్మధాగ్ని తప్పుడు. ఇతడు క్షుధాగ్ని తప్పుడు. జీర్ణకుటీరంలో జీవించే అస్పృశ్యుడికి నిరంతరం దర్శనమిచ్చేది గబ్బిలమే కనుక సందేశహారిగా కవి దాన్నే గ్రహించాడు. “నరుని కప్టపెట్టి నారాయణుని గొల్పు ధర్భు శీలురున్న ధరణి మీద కాలు మోవలేక గబ్బిలమొక్కటే చర యుగళి దివికి సాచి నదచు.” కాళ్ళు పైకి సాచి తిరుగుతూ ఉండటం గబ్బిలం ప్రవృత్తి. దీన్ని చిత్రించటం లో కవి ప్రతిభ వ్యక్తమౌతున్నది. తన జాతివారు పడుతున్న బాధలను, వారి కన్నీటి గాధలను కవి గబ్బిలంలో ప్రస్తావించారు. నెత్తుటిసిరాతో తన కులంవారు దుఃఖరసోత్మటములైన కావ్యాలు రాస్తున్నారని కవి పలికారు. జీవుని వేదనకు సాక్షీభూతంగా ఉన్న గబ్బిలంపై జాషువాకు మక్కువ ఎక్కువ. “గబ్బిలంబులకు దౌత్వంబుల్‌ (నబోధించు మానవతా (్రష్టను, నవ్వభావ చరితుందన్నొ.. అని తన గురించి చెప్పుకున్నారు. కొత్తలోకం కావ్యంలో జాషువా మానవ జీవితానికి సంబంధించిన అనేక విలువలను నిరూపించటానికి ప్రయత్నించాడు. సృష్టిలో గర్భితమై ఉన్న తత్త్వాన్ని , ఆకళింపు చేసుకున్నట్లయితే మానవత్వం పరిమళింపగలదని ఎలుగెత్తి చాటారు. మకరందమున తేటులకు భోజనము పెట్టు నుమ వల్లరుల వింత చుట్టరికము ఆలిచిస్సులడు ముత్వాల వొపల నిచ్చు స్వాతి మేఘాల దాంపత్స మహిమ కష్టజీవుల మేనిగండు చెన్ముట లూద్సి యోదార్చ్బు విల్లవాయువుల నెనరు తలిరాకు వాస్తాల బిలిచి నీదలనిచ్చు ధరణిజంబుల దానధర్భదీక్ష జ్ఞానధనుడైన మేటి మానవునికీక పకృతినిందారు జద పదార్ధముల కిచ్చి నరసమాజుంబు నవమాన వరిచినావు దానగుణహీనమైన విజ్ఞానమేల? (కొత్తలోకం) వో ్ళొ్ళ

గౌతమ బుద్ధుని అస్థికలుగాని, క్రీస్తు ముండ్ల కిరీటముగాని, గాంధిమహాళ్ముని మేని బుగ్గిగాని ఆధునిక మానవుని హృదయ కాలుష్యాన్ని ప్రక్షాళనం చేయగక పోయాయి. భగవత్సృష్టిలో నిగూఢమైన (ప్రేమ దివ్యాయుధశక్తిని' గుర్తింపలేని నరుని హింసా ప్రవృత్తి వల్లే ప్రపంచంలో ఇన్ని యుద్దాలు కష్టాలు దాపురిస్తున్నాయని జాషువా కంఠోక్తిగా పలికారు. మానవుని మారణ కృత్యాలను ఆయన “మనుష్య కీటకపు చెన్నటి చేష్టలు'గా పేర్కొన్నారు మానవుని మనస్సులో గూడు కట్టుకున్న విద్వేషభావం (ప్రక్షాళన చేయబడినప్పుడే ఒక కొత్తలోకం అవతరింపగలదని ఉద్దోషించారు.

'ముసాఫరులిలో ఆధునిక మానవుడు నవీన యుగ ధర్మాలను గుర్తించి తదనుగుణంగా వర్తించినపుడే తన మనుగడను సార్ధకం చేసుకోగలడని ఉద్భోదించారు.

“పెరగినది వాజ్బియంబం

జరమంట పెద్ద (గ్రంధ భాందారంబున్‌ పెరిగినవి మానవత్వము

పెరగదు కారణము తన్మిబిద్ద ఎరుంగున్‌”

రెండవ ప్రపంచయుద్ధం సృష్టించిన అస్తవ్యస్త పరిస్థితుల వలన బర్మాదేశంలో స్థిరపడిన భారతీయులు నిర్వాసితులయ్యారు. ఆ వార్తను పత్రికలో చదివి వారి దైన్యస్థితికి కరిగి 'కాందిశీకుడు" కావ్యం రచించారు జాషువా. ఈ కావ్యంలో సమాజ న్యాయం కోసం పరితపించి 'ధనము ధాన్యమునొకని పెత్తనము క్రింద కట్టువడి వ్యర్థముగా ్రుష్పు పట్టరాదు అని ఎలుగెత్తి పలికారు. నవకవులను 'నవ్య యుగోచితంబులై ఆకటి చిచ్చులార్చు హృదయ ్రవిదారి కథాంశముల్‌ో తీసుకొని రచింపమని ఉద్బోధించారు.

శ్రీశ్రీ మవి ప్రస్థానానికి యోగ్యతా పత్రం ఇస్తూ చలం ఇలా అన్నారు. “ఏ లోకంలో అన్యాయాలు, అధికారాలు, ఏడుపులు, న్షామాలు, యాచకాలు, క్షుద కవిత్వాలు, శిక్షణ 50206213 లేవో ఆలోకాన్ని రేం చేస్తున్నాడు యీ కవి” ఆలోకాన్నే జాషువా 'కాందిశీకుడులో ఇలా దర్శిస్తున్నారు.

ఏనలేని దుఖవష్నాకి ధ్వాయ యైనట్టి తృష్ణ నెల్లరు సంహారించుచోటు నిరపాయకరములై తిరుగు ప్ర్యాల మేను కత్తుల కగముకాని చోట్లు రగ శ్ర తెలుగుధనం

ఎల్లజాతుల వారు వకోదరుల యట్లు ముద్దు ముద్దుగ పొంది పొసగుచోటు వెలితిచే చప్పించు పేదసాదల దొక్ష్టు మువ్వూటలనువుగా (యూదు చోటు ఇంద్రియ విజేతలైన మునీందకోటి మానసము బోలి కలతలు లేనిచోటు (పేమరసవాపొనులు వెల్లి విరియుచోటు వరమగును దానికొళ్ళు స్టలాంతరము లేదు. అంతేగాక “నేను ఖండకావ్యంలో “కులమతాలు గీచుకాన్న గీతల చొచ్చి పంజురాన గట్టువడను నేను నిఖిల లోకమెట్లు నిర్హయించిన నాకు తిరుగులేదు విశ్చానరుడు నేను” అని వసుధైక కుటుంబిగా కవి విరాట్‌ స్వరూపం ధరించాడు. జాషువాను వెదుక్కుంటూ అనేక సన్మానాలు, బిరుదులు వచ్చాయి. కవితా విశారద, కవికోకిల, మధుర శ్రీనాథ, విశ్వకవి సామ్రాట్‌, కవిదిగ్గజ, నవయుగకవి చక్రవర్తి. అనే బిరుదులు పొందారు. ఆంధ్రవిశ్వకళా పరిషత్తు వారిచే గౌరవాన్వితమైన “కళాప్రపూర్ణ, భారత ప్రభుత్వం వారి “పద్మభూషణ్‌ బిరుదులు పొందారు. ఆధునిక భావచేతనతో సంస్క్మరణాదృష్టితో మానవత్వపు విలువలను పెంపొందింప జూచినకవి జాషువా. రాజు మరణించె నొకతార రాలిపోయె కవియు మరణించె నొక తార గగనమెక్సై రాజు జీవించె రాతి విగ్రవాములందు నుకవి బీవించె (పజల నాలుకల యందు” దమ దులా (ఆకాళవాణి విశాఖ సౌజన్యంతో - ప్రసంగం : 22-6-99 సాపొత్వకౌముది - జనవరి 2007) తైతకాతడడాడనడడాడంలంంాాాా్ళ్ళాాా్ళ్ళాాాా్ళా్ళాాాాాాడడడాడ= డా॥ తుర్లపాటి రావేశ్వరి రౌ

అంతులేని నది

అంకళులేని ఆకాశం

ఏది నది ఏది ఆకాళం?

వకాకి బెన్సవాని గెద

ఆకాశాన్ని నదిపెట్టి ఖాగించిి

విశ్చమంత నున్నాని

శేషంగా మిగిల్సింది.

= ఇస్మాయిల్‌

నతడు. [్ర తతా 6౮9 తెలుగుధనం

ఎందుకు పలకరించరు? ఇస్మాయిల్‌ గారు

మీరు ఏకాకి ఎన్నటికీ కారు ఇస్మాయిల్‌ గారూ! అందరూ మిమ్మల్ని పలకరిస్తారు! “దివిలో చరించే నక్షశ్రాలని, భువిలో చరించే మృగాలని, రెక్కలు విప్పే పిట్టల్ని రెమ్మలు విప్పే చెట్లనీ, నీటిలో ఈదే చేపలనీ, కన్నీటితో ఈదే మనుషులని” పలుకరించే కరుణామయులు మీరు! ఆదికవి వారసత్వం మీది! ఆధునికాంధ్ర సాహిత్యంలో మీరొక నిత్యహరిత వృక్షం. మీకవనం అపూర్వ భావచ్నిత్రసౌధం.

కవితాసుందరి ఒక విత్తనం మీ చేతిలో ఉంచింది. మీరు ఆ కవితా విత్తనాన్ని పాతి, మొలకెత్తిన మొక్కను నిత్యకృషీవలత్వంతో పెంచి పెద్దది చేశారు. చెట్టు నా ఆదర్భ్శమన్నారు. ఆ చెట్టు మీదకి వన్నెవన్నెల రాచిలుకలను స్వాగతించారు. శుక, పిక, శారికాదులతో, సెలయేటి మృదంగ ధ్వనులతో రసమయలోకాన్ని సృజించారు. "164౪ 66118అ6ం% 0 86 కముఅం1003 206 001081 0 అ$6౧41 00%6013 18 ౧౦౯ ౧౦౯౮” అని తెలిసినవారు కనుకనే జాన్‌స్టూవర్టుమిల్‌ చెప్పినట్లు "06౪ 19 186108, 0000953198 1 88౯10 1600125000" గామీ కవిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దారు. నిరంతర సాధన చేశారు. గట్టులేని గగనం, కొండలు, కాలవవౌడ్డు, ఎగిరేపిట్టలు, ఆకుపచ్చని ఊడలు, ఆకుల జలపాతాలు మీకవితా చందనశాలలో పరికరాలు. మీ కవిత్వంలో పాట, పావురం, నావ, కనురెప్పలు, తెరచాపలు, దివారాత్రులకు రెక్కలుంటాయి. అంతటి నూత్న భావ సృజన మీ సొంతం.

పహృదయద్వారాలు తెరిచి, గొంతుముడివిప్పి, ఆకాశపు నీలిమంటలను వీక్షించి, సముద్రపు ఊపును తేటతెలుగు పాటగా తెలుగింట వెలిగించారు. “ఊగుతోంది వేయి పిర్రల సముద్రం-ప్రియా నిర్దిద్రం-లాగుతోంది స్మృతి నౌకను ఉప్పాడకు-నీజాడకు! మాటకు మంత్రం వేసి వశీకరణ విద్యతో పాటగా తీర్చిదిద్దిన చిత్రకారులు మీరు. మిన్ను రెప్పలేని కన్నుగా, నాడులు కడలి ఊడలుగా, చంద్రుడు సాలీడు గూడుగా... ఎన్ని భావచిత్రాల దొంతరలు! సంద్రం నిరంతరం నరాల కరాలతో చుట్టుకుపోతోందనీ, హోరుగాలి మన కధవిప్పుతుందనీ, ప్రియా విరహ వచైపతతతకడడడడణ.[ [తతత దా/ తుర్లపాటి రాజేళ్వరి రం

వేదనని బొమ్మ కట్టించిన కవితా ఇంద్రజాలకులు మీరు!

పద్యాన్ని లోతుగా తవ్వారు. టన్నుల కొద్దీ మన్ను కింద, టన్నుల కొద్దీ మనస్సు కింద కప్పబడి వున్న పద్యాన్ని దివారాత్రాలు కష్టబడి వెలికితీశారు. అందులో నుండి చిరంజీవిగా విజయోత్సాహంతో బయటికి వచ్చారు. జీవితోత్సవంలో అద్భుతదీపాలని వెలిగించారు. కవి నిర్మిత కావ్యం సర్వకాలాలలో అందరి మన్ననలను పొందుతూ, మృత్యువును జయిస్తుందని, కవి [గ్రంధం అజరామరమని చాటారు.

మిమ్మల్ని సామాజిక అంశాలు పట్టించుకోరని అన్న వారికి మీరెంతగా కొన్ని విషయాలకు స్పందించారో తెలీదు. పద్మనే కాదు, మిమ్మల్నీ కదిలించాయి సుడిగుండాల్లాంటి కోట్లకొద్దీ కథలు, గాధలు. పద్మానది గర్భశోకాన్ని “బోటులో టాగోర్‌లో (గ్రంథస్థం చేశారు.

పద్మని పగలగొట్టి పంచుకున్నప్పటి చారిత్రక మారణ హోమాలని, తదనంతర పరిస్థితులను విషాదగళంతో వినిపించి పఠితల వేదనాతంత్రులను మీటారు.

కవిత్వం రాయటం “అమ్మలేసులల్లుతుంటే చూసి నేర్చుకున్నట్టున్నాను” అన్నారు మీరు. ఎంత మమకారం అమ్మమీద! “సకల ప్రాణులన్నీ కలిసి ఒకలేసుదారం ముడి వేసి నట్లుంటుంది.” అన్నమాటలోనే సర్వజీవులయందు సమభావనను ఆనాడే అలవరచుకొన్నానని చెప్పినట్లెంది. “అమ్మ” కవితలో తుఫాను సముద్ర కెరటాల్ని దువ్వుతున్న దువ్వెనలా, అమ్మఊగే కొబ్బరి చెట్టులా, తెలి తెరచాప అమ్మ చేయిలా కన్పించింది. 'ఒంటికాలిమీద నిలుచున్న ఒంటరికొంగ మీరు! మృత్యువు విడదీసినా, చల్లటి బుతుపవనాలు వీచినా మనోజ్ఞమధుర సమయాలలో అమ్మ స్మృతి మిమ్మల్ని కదిలిస్తోంది. ఒంటరి కొంగగా మిమ్మల్ని మీరు అనుకోవటం-అమ్మసేవ చేయటంలో-మీరు తనివితీరలేదు...ఏదో అసంతృప్తి భావన తళుక్కుమంటోంది. ...నిజమే! అమ్మ సన్నిధిలో ఎంత ఉన్నా... చివరికి అమ్మలేని లోటు... లోటే... అమ్మకు సంబంధించిన అనేక జ్ఞాపకాలు సజీవంగా మనసును దొలుస్తూనే ఉంటాయి...!

కుటుంబంలో స్త్రీలు నిశ్శబ్దంగా చేసి పనులు వారి గృహ నిర్మాణ దక్షత “మా ఆవిడ” కవితలో ఉదాత్తంగా అక్షరీకరించారు.

“ర్లిక్ర జ్వాలావాస్తంతో చీకట్లని సొగనంవుతుంది. ఒక నక్షతవాస్తంతో నూర్చుణ్ణి ఆవ్వోనిస్తుంది

చైత్ర యయాతి 7 తెలుగుధనం

ఒక చేత్తో విద్ధిని నిలేస్తుంది.

ఒకో చేత్తో చిరునవ్వులకి నిగ్నలిన్తుంది” అన్నిదిక్టులా చేతల్లో

అకులలో చక్రమై

జీవితబ్బందిని

రీవిగా నడివీస్తుంది”

(అంధకారాన్ని పారదోలి జీవితాన్ని కాంతివంతం చేసేది ప్రీ. సాహసంతో భగవంతుడిని ఎదురుతిరిగి ప్రశ్నించగలదు! తన కరుణాహస్తంతో అందరినీ ఓదార్చి సేదతీర్చేదీ ఆమె!) స్తీ మనోబలాన్ని, శక్తిని పై పంక్తులలో మీరు వర్ణించిన తీరు నన్నయ ఆదిపర్వం, చతుర్ధాశ్వాసంలో శకుంతల చేత చెప్పించిన మాటలు గుర్తుకుతెచ్చాయి. శకుంతల దుష్యంతుని సభలో గృహన్థాతమంలో స్త్రీ ప్రాముఖ్యతను చక్కగా వివరిస్తుంది. ప్రీ “ధర్మార్ధ కామ సాధనకుపకరణంబు” అంత మాత్రమే కాదు! ఆమె నేత విద్యకు గృహము విమల చారిత్ర శిక్షకూచార్యకంబు”. ఇన్ని మాటలెందుకు!” ఆమె ఉన్నతస్థిర గుణమణులకాకరము... హృదయసంతోషమునకు సంజనకంబు”.

మీ “స్వేచ్భాగానం” కవిత మనిషికి మనిషికీ మధ్య సానుభూతితో కూడిన అవగాహన అవసరమని నొక్కి చెబుతుంది. 'మనిషీ మనిషీ మీ వృదయాకాశాన్ని విప్పిచూపిన కవిత. “మనిషి తన చుట్టూ గీసుకున్న సరిహద్దుల గోడలని, భాషాద్వేషాలని అధిగమించాలని, అంతర్జాతీయ అవగాహనని పెంపొందించు కోవాలని సందేశమిచ్చిన కవిత. ఎగిరేడేగను చూడమని, చెట్టు భాషనితెలుసుకోమని, ఆనందపు రంగులు ఎక్కడైనా ఒక్కటేనని చెప్పారు.

విశ్వసాహిత్యాన్ని తత్త్వశాస్తాన్ని మథించినా, కవిగా కైలాసగిరి అధి రోహించినా, నిరాడంబరత ఆభరణంగా ధరించారు. ఇవ్వాళ మీకు జరిగే ఈ అభినందన వేడుక తెలుగుజాతి మీకు ఆదరంతో అర్చించే ప్రేమ మాలిక. 'వంద వాయిద్యాలతో వికసించిన బ్యాండు మేళంలా” చిగిర్చే చెట్టులా మీరు ఇలాగే శతసహస్ర వసంతాలలో పంచవన్నెల రాచిలకలను స్వాగతించాలి. “చిలకలు వాలినచెట్టు'లా కళకళలాడాలి.

ఆ్తరొమె కవుల ఇస్టాయిల్‌ అభినందన -(జూన్‌ 2009) నడా దా/ తుర్లపొటి రాజేశ్వరి 7

జీవనమంటే కేవలం నీద్దాంతాలు, పోరాటాలతో కూడినదే కాదు జీవనమంటే సుఖదుఃఖాల నమావోరం, వంచవన్నెల మధుపాత్ర *.--.. మాటలని సానపెట్టి కవితాశిల్బ నిర్మాణాన్ని సాగించారు శ్రీ ఇస్మాయిల్‌, భావ చిత్రాలతో కవితావిష్మరణ చేశారు. నారా

అక్షరశిబ్సికి నివాళి

ఆధునికాంధ్ర సాహితీవనం కాల్బనికోద్యమం, అధివాస్తవికత, అభ్యుదయ ధోరణులతో, ప్రయోగశిల్ప వైవిధ్యాలతో అలరారుతున్న సమయంలో శ్రీ ఇస్మాయిల్‌ నిశ్శబ్దంగా రాత్రి వచ్చిన రహస్యపువానలా ప్రవేశించి. రసర్సురులను ప్రవహింప చేశారు. నిత్యహరీత వృక్షాలను కవితానందనంలో పాదుకొల్పారు. ప్రాచ్య పాశ్చాత్య సిద్ధాంతాలు, విశ్వసాహిత్యపులోతులు, తత్త్వశాస్త్ర అధ్యయనం ఆయన కవితా రచనకు నేపథ్యాలు. నిరంతర సాధనతో ఆయన భఖావచి(త్రకవిగా రూపుదిద్దుకున్నారు. జీవితానుభవాల్ని కవితాత్మకంగా అక్షరీకరించారు. భావచిత్రనవాదం ;

20వ శతాబ్ది ఆంగ్ల సారస్వతంలో వెలువడిన కవితా ఉద్యమాలలో ఒకటి ఇమేజిజమ్‌: భావచిత్రవాదం. హ్యూమ్‌, ప్లింటో, ఎజ్రాపౌండ్‌ మొదలగువారు "0 ముశల565' అనే కవితా సంకలనాన్ని వెలువరించి, ఇమేజిన్టులుగా పేరుపొందారు. 122210 అనే పదాన్ని ప్రతిపాదించిన కవి ఎజ్రాపొండు. ఎజ్రాపొండ్‌ ఇమేజ్‌ని

తం ౧7274026 ట్‌ 242 04% గాజలాటా 6౧ 7 0060044 4౫౧౮ ౭0౧0౧4! ౧07/6 ౯ 42 బ6గ/ ౮౧౧౯ - అని నిర్వచించగా

సి.డే. లూయిస్‌ '౯ హా 4 00/44 7246 రోం"

అనీ జోగెల్స్‌ | స 4 ౨6౪02౮ 6672260 2 ౧ండగగ” -అని భావించారు. భావచిత్ర వాదులు తక్కువ మాటలలో విశేషార్థాన్ని స్ఫురింప చేస్తారు. ఈ రచనా శిల్పంలో భావచిత్రం ప్రతీకగా రూపుదిద్దుకుంటుంది.

ఇలియట్‌ఎజ్రాపొండు మీద రాసిన వ్యాసంలో భావచిత్రవాదం గురించి ఇలా వివరించారు. వాత డాండావాలట ట్ర ాాాాాాయాాాాారాడాడాడావవడావాండాడాయ దాః తుర్లపొటి రాజేశ్వరి 7

“బండూ 4600 ం|40 ఈ ౧0460 ౧౯4/6 72046460 ౦/4గూ(0/ ౫0 720 ల ౮6౬ 70 అ(ైాగయూ లిం! ఇజం! లిండ4గి 226 రీంయ40 ౮౦/74, 2౮ 16/4 2 607౮7 ౮22020778 4 220౫720004 6ఈ2/622620 (| (20/04 27 “70642007 274 77406044/ (2/62 ౦. శ40//7/66/1. విం తర) రచనా ప్రారంభం : శ్రీ ఇస్మాయిల్‌ దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి శిష్యులు. వారి కవిత్వాన్ని అభిమానించి, రచనా ప్రారంభంలో కృష్ణశాస్త్రివలె కవిత్వం రాశారు. చలం, టాగూర్‌లను ఇష్టంతో చదివారు. ఇస్మాయిల్‌ ప్రధమ రచన ఒక పాట. 'డ్రీమ్‌ మర్చెంటొ అనే ఆంగ్ల నాటకాన్ని అనువదిస్తూ - అందులో ఒక పాట రాశారు. “విరులు విరినిన విరుల సరము తురిమిన వేణి ఖరము భరమై యొరిగి వలవు వెలుగులు మలయ, ఒరనీకొని కుచ్చెటులు ఫెళఫెళలురనలింస తెరమొగిలు చీరతో నెలమొగము సవరించి ఓ తమోగాయనీ! కార్తీక రాగిణీ! వ స్వవ్న తీరాల నీ వ్రియాన్వేషణము” (1940) గళమెత్తిన కోయిల : కవితా యానంలో ఈ పద్ధతి నుంచి బయటపడి '“ఆకులందున అణగిమణిగి ఉన్న! తన కవితా కోకిలని పలికించారు. స్వీయముద్ర సంతరించుకున్నారు. ఈ క్రమంలో 'చెట్టునా ఆదర్భం, మృత్యువృక్షం, చిలుకలు వాలిన చెట్టు రాత్రి వచ్చిన రహస్యపువాన, బాల్చీలో చంద్రోదయం” మొదలైన కవితా సంపుటులు, కప్పల నిశ్శబ్దం (హైకూలు) కవిత్వంలో నిశ్శబ్దం, కరుణ ముఖ్యం (వ్యాస సంపుటాలు) వెలవరించారు. జీవితానుభవాలు కవి హృదయాన్ని కదిలించాయి. జీవనమంటే కేవలం సిద్ధాంతాలు, పోరాటాలతో కూడినదే కాదు: జీవనమంటే సుఖదుఃభాల సమాహారం. పంచవన్నెల మధుపాత్ర; ఎన్నో కన్నీళ్ళు: ఆనందాలు: ఊహలు: ఆలోచనలు. సంచలన శీలమైన సహృదయంతో ఇస్మాయిల్‌ జీవితంలో అనేకానేక సంఘటనలకి న గ్ల తెలుగుధనం

స్పందించారు. అయితే తనలోని భావావేశాన్ని అదుపు చేసికొని, మాటలని సానపెట్టి, కవితాశిల్బ్ప నిర్మాణాన్ని సాగించారు. భావ చిత్రాలతో కవితావిష్కరణ చేశారు. శిల్చవైచిత్రి: సముద్రం, కొండ, సెలయేరు, సూర్యోదయం, సూర్యాస్తమయం, చంద్రుడు, చంద్రోదయం, ఆకాశం, చుక్కలు, చెట్టు, పిట్టలు, మనిష్హి ఇస్మాయిల్‌ కవితా ప్రయోగశాలలో ప్రధాన పరికరాలు. ఆయన భావకవితా విహంగానికి ఎల్లలు లేవు. నింగీ, నేలల విహరించి మనస్సీమల అంతరాల లోకి చొచ్చుకుపోతుంది. నంజనారింజు కవితలో “దినవు రేకలపైన వాలెను ఇనుని నీతాకోకళ చిలుక గులకరాళ్ళు విట్టలతో కులుకు తరుశాఖ యేరు పొంగిన సాయంత్రపు రంగుల ధనన్సు వినీరేగాలి బాణం” దినం పుష్పంగా, సూర్యుడు సీతాకోక చిలుకలా, సెలయేరు వృక్షంగా, గులకరాళ్ళు పిట్టలుగా, సప్తవర్ణ ధనువు గాలిబాణంగా మనకు దృశ్యమానం చేశారు. ఇదే "13021 028130 ధోరణి. శ్రావణ మంగళవారం సాయంత్రం కురిసే వర్షంలో తడుస్తూ విలాసంగా నడిచే తెలుగింటి అమ్మాయిలు కవి మనసులో కాంతిపడవలని వెలిగించారు. (శ్రావణ మంగళవారం కవిత) శ్రావణ మంగళవారం ఆకాశంలో మబ్బు-డస్టరు: కురిసేవాన-సుద్దముక్క సుద్దముక్క ఎన్నో మెరుపులతో లోకాన్ని నింపింది. ఎంత చక్కటి పోలిక. తత్త్వశాస్త్ర అధ్యాపకునిగా డస్టర్‌ చేతబట్టి, సుద్దముక్కతో ఎన్నో వచ్సరాలు సాహచర్యం చేసి, యువ హృదయాలలో మెరుపుదీపాలు వెలిగించినకవితా తపస్వి ఆయన! “బావిలో (1972) కవికి “బావి” పిల్లంగోవిలా, భూమిబుగ్గపై చల్లటినవ్వు సొట్టలా, తోస్తుంది. బావి శీతలత “వొతవానల రవాస్య నిద్రలను తట్టి పాతస్థ్ట్రుతుల నుడిగుందాలను గాలిన్తాయి* జీవితానుభవాలు ఇస్మాయిల్‌ కవితల్లో రమణీయంగా రవళించాయి. (“శ్యామలరావుగారికి(1972)”) రాసిన కవితలో వంగిన నంధ్యాకాశం కకత ట్ర ాాాాాాాాుదకడండావవ= దాః తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 75

రంగులమాటలతో వృక్షంగా దృశ్యమాన మౌతుంది. హాసాలు హోరుగాలిలా చెవుల్లో ఇంద్రియానుభూతిని కలిగిస్తాయి. “ట్వింకిల్‌ (1978)లో ట్వింకిల్‌ పాదాలు: సీత్రాకోక చిలుకల ఊగు, పియానోపై తప్పతాగి అడుగువేసే వేళ్ళు, సర్మస్‌ తీగపై అడ్డదిడ్డంగా తూలే ఎర్రముక్కు బఫూన్లుగా వర్ణించారు. గుండ్రంగా ముడుచుకొని నిద్రిస్తున్న ట్వింకిల్‌ ఒకకాయగా, చివరికి నిద్దుర-చెట్టుగా రూపాంతరం చెందుతోంది! కవి దర్శించిన బలుసుతిప్ప, ధనియాల తిప్పల (ముమ్మడివరం తాలూకాలో) (ప్రకృతి సౌందర్యం (1982), నదీసౌందర్యం (1988) కవిత్వంలో అపురూపంగా సాక్షాత్మరించాయి. అక్కడి దృశ్యమంతా తెల్లకాగితంలా, నదిలో తెరచాప ఎత్తిన పడవ ఒక అద్దుగీతగా, ఒక నిలువుగీతగా భాసించింది. 'పాములవాడు కవితలో (1988) కవికి పాములవాడు 'జాబిల్లిలా కన్పించాడు. విల్లలు చుట్టూ గుదికట్టగా జాబిల్లిలా వచ్చాడు పాములవాడు” అంటే కవికి పిల్లలందరూ నక్షత్రాలుగా కన్పిస్తున్నారు. పాములవాడి రాక కవిలో అనేకానేక ఆలోచనలని రగిలించింది. పిల్లలు వెళ్ళే ఇంద్రజాల ప్రపంచాలకు' 'స్పష్నాల రహస్య దేశాలకి కవి వెళ్ళలేక ఒంటరిగా “మిగిలిపోయా”రట! “పాపాయి ముందు పద్యం”లో పిల్లలతో గడపటం పెద్దలకి ఎంతో ఆనందానుభూతినిస్తుందని కవితాత్మకంగా చెప్పారు. వీల్లలూ కవిత్వాలూ అమృతత్వానిస్తాయి మనకు అనంతత్వాన్ని (నసాదిస్తాయి చావుని చావుదెబ్బ తీస్తాయి జీవితాన్ని పొదిగిస్తాయి. హైకూలలో కవిత్వానుభూతి : హైకూ జపాన్‌దేశ కవితా ప్రక్రియ. హైకూ కవితాపితామహుడు బషో, ఈయన 17వ శతాబ్దికి చెందినవాడు. హైకూలలో కవి ప్రకృతితో తాదాత్యాన్ని సిద్ధింప చేసుకుంటాడు. దీనినే జపనీయభాషలో 'జెన్‌' లేదా 'ధ్యానం” అంటారు. వైకతతడకతడడడటాాాాాాాాాతతతత2త3తఊఊ= 76 తెలుగుధనం

స్వతస్సిద్ధమైన వస్తుత్త్వం హైకూలో ఆవిష్మరింపబడుతుంది. పదచిత్రాల ద్వారా కవిత్వానుభూతి కళాత్మకంగా అభివ్యక్తమౌతుంది. ఇస్మాయిల్‌ “'కప్పలనిశ్శబ్దం” (హైకూలు) 1997లో వెలువడ్డాయి. వనువురంగు దుస్తుల్లో సైకిళ్ళు తొక్కుతూ ముగ్గురమ్మాయిలు ఐజారంతా చేమంతితోట, పై హైకూలో యౌవన సౌందర్యం చేమంతితోటగా కళ్ళముందు సాక్షాత్క రించింది. వానంటే ఈ కవికి ఇష్టం. కవి రచనల్లో వాన రకరకాలుగా అభివ్యక్తమౌతుంది. కప్పల నిశ్శబ్దం వానతోనే మొదలైంది. 'దకరకాల శహ్టాలు చేస్తోంది వాన ఏమంటుందో తెలీదు! అంటూ పాఠకుల వైతన్యపరిధిని విస్తరించటానికి, గొప్ప మానసిక అనుభూతి కలిగించటానికి ప్రయత్నించారు. / నిత్య హరిత వృక్షం : వ్యక్తిగా నిరాడంబరుడైనా, ఆయన కవిత్వం ఏడు వారాల నగలు ధరించే రమజణీలలామ: ఆధునికాంధ్ర సాహితీ వనంలో ఆయన “చిలుకలు వాలిన చెట్టు, “రాత్రి వచ్చిన రహస్యపువాని. శ్రీ ఇస్మాయిల్‌ అనంత సాగర గర్భంలోకి ఓడలా సాగిపోయి, సాహితీప్రియులందరకీ విషాదం మిగిల్బారు. ఆ సొజన్యమూర్తికి, అక్షరశిల్పికి అశునయనాలతో అక్షర నివాళులర్చిస్తున్నాను. ఊడదొమె ఈతవుల (నేటినిజం : 19-12-2003) సాపొతీ కెరటాలు పైవాటి ాాాాతతతత2త2త2త2ఊ2323ఊ23232ఊ232ఊ22ఊ ఊక దాః తుర్లపాటి రాజేశ్చరి 77

తలువు తట్టిన చప్పుడ్రై ఉలికి వడితి

గడియ తీనితి నెవ్వరు కానరారు

పాంగణమున మందారము వక్కుమనెను

కెంబెదని విబ్చి నోరార గేలి చేనె

పొలము దున్ను చుండెను తృషీవలుడాకండు

పొలవీట్టలు రిశ్వన పారిపోయె

ఆకసము మౌనమును బూనె-అంతనిలిబి

చూబితి వుథివి నర్ధవిన్ఫూర్తి కొరకు

జ్ఞాపకము లేదు, చిరవపరిచయము మీరి

ఈ క్షణము దృశ్చ్ళమియ్యది, యీస్టలమ్మె

వీని గూర్చిన హేతునే విన్సృుతమ్ము 7

ఎందుకీ యిల్లు? ఎన్నాళ్ళు? ఎవరి కొరకు?

• ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం

నప 72 తెలుగుధనం

భారతీయతకు భాష్యం చెప్పిన నవలా రచయిత

శ్రీ ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం

వేద బుషులు ప్రవచించిన భారతీయతత్తాన్ని విశ్వకవి రవీంద్రుడు దర్శించిన సమగ్ర భారత వర్షాన్ని శ్రీ ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం తమ సృజనాత్మక రచనలలో అక్షరబద్ధం చేశారు. ఆధునిక భావాలకు, భారతీయ సంస్క ఎతిలోని మూలతత్త్వానికి వంతెన నిర్మించి, వ్యక్తి వైయక్తిక అన్వేషణలోనే సుఖశాంతులు కలుగుతాయని ఆయన విశ్వసించారు. ప్రాచ్య పాశ్చాత్య సిద్ధాంతాలను, సాహిత్యాలను, తత్త్వశాస్త్ర గ్రంథాలను అధ్యయనం చేసిన బుద్ధి జీవి. ఆలోచననూ, అనుభూతినీ మేళవించి, ఆధునిక కవితా శిల్చ భవనంలో జ్ఞానావిష్క్మరణ చేశారు. ఆధునిక సాహిత్య ధోరణులపై స్పష్టంగా వ్యాఖ్యానిస్తూ విమర్శ (గ్రంధాలను వెలువరించిన సహృదయ" విమర్శకులు. ఆయన సృజనాత్మక రచనలలో అద్వైతానుభూతి, (ప్రాచ్య పాశ్చాత్య సిద్ధాంతాల కళాత్మక ఆవిష్కరణ కనబడతాయి. శ్రీ ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనంపై రవీంద్రుని ప్రభావం అధికం. తన రచనా ప్రారంభకాలంలో రవీంద్రుని 'శుభని అనువదించారు. సుదర్శనం కవి, కధకుడు, నవలా రచయిత, సహృదయ విమర్శకుడు. 1959-61 మధ్య కాలంలో ఆత్మానుభూతిని ప్రతీకాత్మకంగా కావ్యఖండికలుగా వెలువరించారు. ఇదే నిశాంతం. శ్రీ విశ్వనాధ కోరి చేపట్టిన కావ్యకన్యక. కాలం తెచ్చిన మార్పు, మధుర మీనాక్షి (కధా సంపుటాలు) అనుబంధాలు, మళ్ళీ వసంతం, అసురసంధ్య, సంసారవృక్షం (నవలలు) సమాజం-సాహిత్యం, సాహితీ నేపథ్యం, సాహిత్యంలో దృక్పధాలు, కవి హృదయం, నూరు సమీక్షలు, చలం-జీవితం-సాహిత్యం, (విమర్శ గ్రంధాలు) వ్రాశారు. సమాజం-సాహిత్యం విమర్శగ్రంధానికి 1975లోనూ, సంసార వృక్షం నవలకు 1977లోనూ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహిత్య ఎకాడమీ బహూకృతిని పొందారు. అతత గ తతతతతడానానా ఆంకా దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 79

కేంద్ర సాహిత్య ఎకాడమీ సలహా సభ్యులుగా ఉంటూ కొన్ని తెలుగు కధలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు. సి.ఆర్‌.రెడ్డి పీఠికలని అనువదించే కార్యక్రమాన్ని చేపట్టి తన చివరి రోజుల వరకూ సాహితీ వ్యాసంగాన్ని కొనసాగించిన అవిశ్రాంత సాహితీ కృషీవలుడు.

“మనిషికీ మనిషికీ మధ్య అభిమానమూ, ఆప్యాయతా నమ్మకమూ ఏర్పడేందుకు తగిన భూమికగా ఉండే ఒక గాఢమైన స్పష్టమైన సంస్కారం సమాజంలో లోపిస్తోంది. పాతకొత్తల సంఘర్షణ యిందుకు కారణం కావచ్చు. ఆ భూమిక లేకుండా జాతికి పునరుజ్జీవనంగాని, సోషలిజం గానీ రావడం అసాధ్యం. ఆ భూమిక ఏర్పడేందుకు భావ విప్లవం ఎలా రావాలి? (సంసార వృక్షం) అని ఈనాటి సమాజంలోని లోపాన్ని ప్రధానపాత్ర ద్వారా సై నవలలో చర్చకి పెట్టారు. “సంసార వృక్షం ఈ రచయిత రచనా తత్త్వాన్ని ఆయన వ్యక్తం చేసిన ఉదాత్త విలువల స్వరూపాన్ని కళాత్మకంగా ఆవిష్కరించింది. ఈ నవలని తాత్త్వికనవలగా అభివర్ణించవచ్చును. ఇందులో (ప్రధానపాత్ర లాయర్‌-అతడి భార్య సావిత్రి, దాక్టర్‌ వీరభద్రరావు, హేమసుందరి, భావనారాయణ, స్వామిజీ, అచ్యుత మొదలైనవి ఇతర పాత్రలు. లాయర్‌ తత్త్వాన్వేషి, నిర్లిప్త భావనతో సమదర్శిత్వం అలవరచుకోవాలని నిరంతర సాధన చేస్తాడు. సాధన అంత సులభం కాదు. అదెప్పుడూ కంటకావృతమే. వివాహితుడైన లాయరికి హేమసుందరితో పరిచయం ఆకర్షణగా పరిణమిస్తుంది. లాయర్‌ తన్ను తాను నిగ్రహించుకొని ధర్మమార్థాన్ని అనుసరించి ఆమెకు దూరమౌతాడు.

నవలలో లాయర్‌ ఆలోచనా (్రవంతిలో రచయిత పలికించిన మాటలు నవలా నామ సార్ధక్యాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. “భగవద్గీతలో సంసారాన్ని రావి చెట్టుగా వర్ణిస్తాడు. కర్మాను బంధాలు దాన్ని విస్తరించిన వేళ్ళు అసలు మూలం ఎక్కడో వుంది. కనిపించదు. అసంగత్వం అనే కత్తితో వేళ్ళని దృఢంగా ఛేదించమంటాడు - పైకి వెళ్ళే దారి చూచుకొమ్మంటాడు. (పు.44) లాయర్‌ భోగానుసక్తి లేని వైరాగ్యభావనతో కర్మానుబంధాలు తెంపుకోవడానికి చేసిన సాధనే సంసారవృక్షం నవలగా రూపుదిద్దుకుంది. లాయర్‌కి ఒక స్వప్నం వస్తుంది. రావిచెట్టు కాలిపోతున్నట్లు-నీరుప్రవహించినట్లు- నీటి ప్రవాహంలో పాములు - అందులో ఒక సర్పం హేమగా మారినట్లు-తాను వెళుతున్నానని చెప్పినట్లుగా

ఉన్న ఈ స్వరూపాన్ని వైదిక సంస్కృతీ పరంగా ఇలా వ్యాఖ్యానించవచ్చు. రావిచెట్టుని సంతాన ప్రదాయినిగా హిందువులు విశ్వసిస్తారు. సంతానం కోరే స్త్రీలు రావిచెట్టుకు ప్రదక్షిణాలు చేస్తూ ఉంటారు. అగ్ని ఈ చెట్టులో ఒక సంవత్సరం నివసించాడని తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (1-139)లో చెబుతుంది. సర్బం కనిపించటం సంతానానికి సంబంధించిన సూచన. ఫ్రాయిడ్‌ సిద్ధాంతపరంగా ఇది లాయర్‌ మనసులో హేమసుందరి పట్ల అణిచి పెట్టబడిన లైంగిక వాంఛల ('ప్రకటనం. మంట, వర్షం, వాంఛా పరిపూర్ణత్వానికి ప్రతీకగా, నీరు పుట్టుకకి సూచనగా ఫ్రాయిడ్‌ మనో విశ్లేషణ సిద్ధాంతంలో వివరించాడు. సర్బం యువతిగా మారటం-నవ్వటం, కధానాయకుడు ఎదుర్కోబోయే సమస్యని సూచిస్తున్నాయి. లాయర్‌కి అద్వైత స్థితి పొందాలని కోరిక. నల్ల చెరువులో స్వామీజీని సందర్శించినపుడు లాయర్‌ "కోరిక తీరుతుందా అని ప్రశ్నిస్తాడు. స్వామీజి రవీంద్రనాధ్‌టాగూర్‌లా ఉన్నాడని లాయర్‌ తన మనసులో భావిస్తాడు. లాయర్‌ ప్రశ్నకి స్వామిజీ 'అద్వైతస్థితి అనే అనుభూతి మనస్సుకి లేదు. దానికి ఆవలే వుంది. ఆ స్థితి పొందాలని ఆర్తి చెందేవాణ్జి అది తప్పక స్వీకరిస్తుంది” అని సాంత్వన పరుస్తాడు. స్వామిజీ చూసిన చూపు లాయర్‌లో ఒక అనుభూతి స్థాయిని కలిస్తుంది. లాయర్‌కి సంతాన యోగం లేదని డాక్టర్‌ వీరభద్రరావు పరీక్షించి చెబుతాడు. అనంతరం లాయర్‌ భార్య సావిత్రి గర్భవతి అవుతుంది. భార్యలో నిజాయితీ లేదని, అమెకు పుట్టేబిడ్డ తన బిడ్డ కాదని నిర్ణయానికి వస్తాడు. సాధనతో అలవరుచుకున్న నిర్లిప్తత శాంతిని ప్రసాదించలేక పోతుంది. పుట్టబోయే బిడ్డని మానవత్వ దృష్టితో చూచి జెన్నత్యం సాధించటానికి ఇల్లు వదిలి వెళ్ళిపోతాడు. తనకి సంతాన యోగం లేదని తెలుసుకున్న వ్యక్తికి భార్య గర్భవతి అని తెలిసినపుడు కలిగే సంఘర్షణ లాయర్‌లోనూ కలిగింది. సావిత్రి డా॥ వీరభద్రరావుతో కొంత సన్నిహితంగా మెలిగింది. కాబట్టి అతని వల్లనే ఆమె గర్భవతి అయిందని లాయర్‌ తలచాడు. కానీ సాధారణ వ్యక్తిలా ఆమెని 'ప్రశ్చించలేదు - హింసించలేదు. ఇంట్లోనుంచి ఆమెను వెళ్ళగొట్టలేదు. స్పష్టంగా బయటపడనూలేదు. లోక వ్యవహారంలో అందరికంటే భిన్నంగా తానే ఇంట్లో నుంచి బయటకు వచ్చాడు. ఇది లాయర్‌ తటస్థ వైఖరిని, వైరాగ్య భావనని తెలియజేస్తోంది. అతడి ఆత్మాన్వేషణలో మొదటి మజిలీ పూనా ఆశ్రమం - చివరి మజిలీ అమీర్‌ బాబా ఆశ్రమం కలకత్తా. లాయర్‌ తన కెదురైన పలల తతత దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి తి!

పరిస్థితులన్నింటినీ వ్యక్తిగత సాధన ద్వారా అధిగమించి, ఆత్మను దర్శించే స్థాయికి చేరుకుంటాడు. లాయర్‌ పాత్ర ద్వారా రచయిత ద్వంద్వాతీతమైన హైందవ సాంప్రదాయం యొక్క మూలతత్వాన్ని నిరూపించారు.

“ఒక వ్యక్తి జీవితం అతని మనసు యొక్క ప్రతిబింబమే. నాకు జరిగిన దానికి నేనే బాధ్యుడ్జి. (పు.160. ఈ అద్వైతస్థితి వల్ల లాయర్‌కి జీవితంలో వెలుగు గోచరించింది. బాబా ఆదేశాన్ని అనుసరించి భార్యతో పాపాయితో నూతన జీవనాన్ని ప్రారంభిస్తాడు. దానినే రచయిత రావి చెట్టు నిక్షేపంగా ఉంది. ఈ మధ్య దాని కొమ్మల్ని ఎవరో నరికేశారు. కొత్త చిగుళ్ళు వేస్తోంది (పు.162) అంటూ సూచించారు. అమృత కధనం ద్వారా సమాజంలో వివాహ వ్యవస్థ స్వరూపాన్ని వివాహ విచ్చత్తికి గల కారణాలను చర్చిస్తూ “వివాహ బంధానికి (ప్రేమ ప్రాతిపదిక అయితే భార్యా భర్తల మధ్య నిజాయితీ, అవగాహన, పరస్పర గౌరవం తప్పక ఉంటాయి” అని తమ భావ జాలాన్ని ప్రకటించారు. (పు-183).

శ్రీ ఆర్‌,ఎస్‌. సుదర్శనం *'మళ్ళీ వసంతంలో శిల్ప సంబంధమైన ప్రయోగాలు చేశారు. 'మళ్ళీ వసంతం” మనోవిశ్లేషణాత్మక నవలగా ప్రసిద్ధి పొందింది. ఈ నవలని ఆలోచనా ్రవంతి కధాకధనానికి ఉదాహరణగా కూడా చెప్పొచ్చు. ఇందులో ప్రధానపాత్ర ఊర్మిళ ఊర్మిళ తన పూర్వానుభూతులని గుర్తుకు తెచ్చుకుంటూ వర్తమాన స్థితిని అనగాహన చేసుకునే ప్రయత్నంలో ఉంటుంది. భవిష్యత్‌ కర్తవ్యాన్ని గూర్చి ఆలోచించుకుంటుంది. భూతభవిష్యద్వర్త మానాల సమ్మేళనమే ఆలోచనా (స్రవంతి కథాకధనంగా రూపొందింది.

“అసుర సంధ్య" నవలలో భారతీయ కుటుంబ వ్యవస్థలో నేడు వచ్చిన మార్పులని చిత్రీకరించారు. సమాజంలో శరవేగంతో వస్తున్న మార్పు వ్యక్తుల దృక్పధాలను ప్రభావితం చేస్తున్నందువల్లనే సమిష్టీ కుటుంబాలు విచ్చిన్న మౌతున్నాయని శ్రీధర్‌, తార పాత్రల ద్వారా చూపారు. “దేశంలో సృజనాత్మకమైన ఆనందాన్వేషణ, సౌందర్యాన్వేషణా చచ్చిపోయాయి. ఇంతకంటే దౌర్భాగ్యం, దరిద్రం ఏం కావాలి? ఆర్ధిక సమానత్వం వచ్చినా, రాకపోయినా జీవిత లక్ష్యం ఏమిటో మానవుడు తెలుసుకోకపోతే ఏ “ఇజమ్‌” మాత్రం ఒరగ పెట్టేదేమిటి? (పే. 98-99... సంసారవృక్షం) అంటూ అవేదన చెందారు. లైకా కా తా తెలుగుధనం

ఆనందాన్వేషణ, సౌందర్య దృష్టి, జీవిత లక్ష్యం, మానవ జీవితానికి అత్యంత ఆవశ్యకాలని - అవే మానవునిలో ఉన్నత విలువలు (ప్రోదిచేస్తాయని ప్రబోధించిన సాహితీకారుడు శ్రీ ఆర్‌.ఎస్‌. సుదర్శనం. శదామె డచుల. (విశాలాంధ్ర సాపొత్వానుబంధం - సోమవారం 25-2-2009) నరా ననా దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి తొ

తెలుగునవలా వరిణామక్రమంలో సాంఫింక

సమస్యలకు ప్రతిస్పందించినట్లే నవలాకారులు సమాజంలో

చెలరేగుతున్న పోరాటాలకు, తలెత్తుతున్న ఉద్యమాలకు

ప్రతిస్పందించి, అటువంటి విషయాలను వస్తువులుగా

స్వీకరించి నవలలుగా మలచటం ప్రారంభించారు.

జాతీయోద్యమ చరిత్ర-తదనంతర పరిస్థితుల నేపధ్యం

లో వ్రాసిన “'హృదయనేత్రి నవల పరితలలో చారిత్రక

స్పృహనే గాక ఒక ఆశావహ దృక్చధాన్ని కలిగిస్తుంది. నా. ల్‌ తెలుగుధనం

ఉత్తమ చారిత్రక నవల - హృదయనేత్రి

ఆంధ్రప్రభలో ప్రమదావనం శీర్షిక ద్వారా విషయ పరిజ్ఞానమున్న వివేచనా శీలిగా, నవలా రచయిత్రిగా కీర్తి గాంచిన మాలతీ చందూర్‌ రచన 'హృదయనేత్రి'. జాతీయోద్యమ కాలాన్ని తదనంతరం స్వతంత్ర భారతదేశంలో నెలకొన్న రాజకీయ, సామాజిక పరిస్థితులను ఈ నవల విశ్లేషిస్తుంది. ఆంధ్ర సాహిత్యంలో జాతీయోద్యమ నేపథ్యంగా వచ్చిన నవలలో ఉన్నవలక్ష్మీనారాయణ “మాలపల్లి, అడివి బాపిరాజు “నారాయణరావు, మహీధర "కొల్లాయి గట్టితేనేమి, ఉప్పల లక్ష్మణరావు 'అతడు-ఆమెలను ప్రముఖంగా పేర్కొనవచ్చును. ఉన్నవ “మాలపల్లి గాంధేయ దృక్పథంతో నాటి సామాజిక సమస్యలను ప్రధానంగా భూ సమస్యను చర్చించింది. బాపిరాజు “నారాయణరావు” నవలలో జాతీయోద్యమ ప్రగతి, మారుతున్న సామాజిక వ్యవస్థా స్వరూపము చిత్రితమైనది. మహీధర "కొల్లాయి. గట్టితేనేమి నవల స్వాతంత్రోద్యమం వలన ప్రభావితుడైన ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని 1919-21 నాటి రాజకీయ సాంఘిక పరిస్థితుల నేపథ్యంలో సమర్ధవంతంగా చిత్రించింది. ఉప్పల లక్ష్మణరావు అతడు - ఆమె 1920-1948 నడుమ భారతదేశంలో రాజకీయ పరిస్థితులను సమాజంపై తత్ష్రభావాన్ని వివరించింది.

1905 నాటికి భారతీయ ప్రజలలో, నాయకులలో స్వాతంత్ర్య వాంఛ గాధమైంది. స్వాతంత్ర్య సముపార్దనకై అనుసరించిన ధోరణుల దృష్ట్యా నాయకులలో మితవాదులు అతివాదులు ఏర్పడ్డారు. 1919లో మహాత్మాగాంధీ కాంగ్రెస్‌కు నాయకత్వం వహించారు. అహింసా విధానంతో దేశమాతను విముక్తం చేయటానికి నిశ్చయించారు. నాటి నుండి అనేక ఉద్యమాలను నడిపారు. రైతాంగము రాజకీయ పోరాటంలో భాగస్వామ్యాన్ని స్వీకరించింది. 1919లో బీహార్‌లో *చంపారన్‌ రైతు సత్యాగ్రహాన్ని మహాత్మాగాంధీ నడిపారు. ఉత్తరప్రదేశ్‌, బీహార్‌, బెంగాల్‌, పంజాబ్‌, గుజరాత్‌, ఆంధ్రప్రదేశ్‌, కేరళ, కర్టాటక మొ॥ రాష్ట్రాలలో రైతాంగము ననన న.

దాః తుర్రపాట్‌ రాజేశ్వరి త్‌

స్వాతంత్రోద్యమ పోరాటంలో ఎక్కువగా పాల్గొనటం జరిగింది. మహాత్ముడు ప్రారంభించిన సహాయ నిరాకరణోద్యమంతోపాటు రైతాంగము అనేక ప్రాంతాలలో పన్నుల నిరాకరణోద్యమం ప్రారంభించింది. గుంటూరు జిల్లా, పల్నాటి సీమలో పెంచిన అటవీ పుల్లరి రేట్లకు, ఇతర దౌర్జన్యాలకు వ్యతిరేకంగా అటవీ పుల్లరి సత్యాగ్రహము జరిగింది. ఈ ఉద్యమ నాయకులు మీంచాలపాడు గ్రామవాసి కన్నెగంటి హనుమంతు బ్రిటీషు వారి తుపాకీ గుండ్లకు బలి అయ్యారు. గుంటూరుజిల్లా అంతటా పన్నుల నిరాకరణోద్యమం జరిగింది. ఆంధ్రరత్న దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య నాయకత్వంలో చీరాల - పేరాల పన్నుల నిరాకరణోద్యమం అత్యంత ఉద్వేగంగా జరిగింది. ఈ ఉద్యమం అన్ని జిల్లాలకు వ్యాపించి రైతులు అరెస్టు చేయబడినారు. జాతీయతాభావం గ్రామగ్రామాన వ్యాపించింది. కాంగ్రెసు సంస్థ - స్వాతంత్రోద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన సంస్థగా పరిణామం చెందుతున్నది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వం పట్ల సహాయ నిరాకరణకూ విదేశ వస్తు బహిష్కరణకు కాంగగ్రైస్‌ ప్రజలకు పిలుపు నిచ్చింది. విదేశ వస్త దహనం, నూలు వడకటం, ఖద్దరు వస్త్రధారణ, దేశభక్తి చిహ్నాలుగా గుర్తింపుకు వచ్చాయి.

ఆంధ్రదేశం ప్రధానంగా వ్యవసాయిక దేశం. గ్రామ సీమలు పచ్చగా ఉండటం వలన ప్రజలు క్రొత్తగా వ్యాప్తిలోకి వస్తున్న పాశ్చాత్య విద్యవైపు, పాశ్చాత్య భావాలవైపు ఆకర్షింపబడ్డారు. పాశ్చాత్య విద్య అభ్యసిస్తే ప్రభుత్వంలో ఉద్యోగం లభ్యమవుతుందన్న లక్ష్యం ఉండేది. సాంఘికంగా దేశంలో వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు చెక్కు చెదరకుండా ఉన్నవి. బ్రహ్మ సమాజ ప్రభావం వల్ల, అక్కడక్కడా వితంతు వివాహాలు, వర్థ్ణాంతర వివాహాలు జరుగుతున్నాయి. పాశ్చాత్య భావజాలం వల్ల సంప్రదాయ విశ్వాసాల పట్ల నమ్మకాలు తగ్గుతున్నవి,

ఈ రాజకీయ, ఆర్థిక, సాంఘిక నేపథ్యంలో హృదయ నేత్రి నవల రెక్కలు విప్పుకున్నది.

గాంధేయ దృక్చధంచే (ప్రభావితుడైన వాసుదేవరావు అనే వకీలు, ఆయన భార్య రామలక్ష్మమ్మ, కధానాయకుడు పదేళ్ళ గోపాలాన్ని కాంగ్రెస్‌ మహాసభలకు వెంటబెట్టుకుని వెళ్ళటంతో ఈ నవల ్రారంభమౌతున్నది.

రామలక్ష్మమ్మ భర్త ్రోద్చలంతో చదువుకొని స్వాతంత్రోద్యమంలో ఉత్సాహంగా పాల్గొన్న వనితలకు ప్రతినిధి. ఈ దంపతులకు కుల, మత భేదాలు నా. తగ తెలుగుధనం

లేవు. వారి కులం కాంగైస్‌, వారి ధ్యేయం స్వరాజ్య సాధన. మేనత్తతో, మామయ్యతో బెజవాడ కాంగైస్‌ సభలకు వెళ్ళిన గోపాలరావులో ఈ సభలు ఉద్రేకం, ఉత్తేజం కలిగించాయి. కాంగైస్‌ సభల నుంచి చీరాలకు తిరిగి రాగానే పన్నుల నిరాకరణోద్యమం ప్రారంభమైంది. చారిత్రకంగా చీరాల - పేరాల పన్నుల నిరాకరణోద్యమానికి చాలా ప్రాధాన్యత ఉంది. ఈ చారిత్రాత్మక సంఘటనలు ఈ నవలలో చోటు చేసుకున్నవి, ఆంధ్రరత్న రామదాసు శ్రీ దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య ఈ ఉద్యమానికి సారధ్యము వహించారు. వీరు చీరాల-పేరాల గ్రామాలను ఖాళీ చేయించి, దగ్గరనున్న తాటితోపులో రామనగర్‌ నిర్మించి, రామదండు అను స్వచ్చంద సేవా సంస్థను తయారు చేశారు. (గ్రామవాసులందరూ “భరతమాతకు జై అని నినాదాలు చేస్తూ, సముద్ర తీరంలో వేసిన పాకలలోకి తమ ఇండ్లను ఖాళీ చేసి వెళ్ళిన సంఘటనలో గోపాలరావు ఉత్సాహంగా పాల్గొన్నాడు. ఆ తరువాత అచటే గాంధీజీని చూచి ఆయన ఆశీస్సులను పొందాడు. జానకమ్మగారూ, రామలక్ష్మమ్మ, ఇతర స్త్రీలు గాంధీజీ స్వరాజ్యనిధికి నగలు ఇచ్చిన సన్నివేశం గోపాలరావు స్మృతులలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. పదినెలలపాటు సాగిన పన్నుల నిరాకరణోద్యమంలో జరిగిన వివిధ సంఘటనలు గోపాలం పసి మనసు మీద కీవ్రమైన ముద్ర వేశాయి. పన్నుల నిరాకరణోద్యమంలో నాయకత్వ బాధ్యతలు వహించిన ఉన్నవ లక్ష్మీ నారాయణగారినీ, వారి అనుచరులను పోలీసులు అరెస్టు చేయటం - కన్నె గంటి హనుమంతరావు గారిని కాల్చి చంపిన వైనం - గోపాలం మిగతా వారితో కలిసి విని - ఆ బాధను అనుభవించాడు. ఉద్యమంలో జైలు పాలైన వాసుదేవ రావు ప్రభృతులు విడుదలై వస్తారు. వాసు దేవరావు ఆరోగ్యం క్షీణించటం వల్లనూ, ఆర్థిక పరిస్థితుల దృష్ట్యా రామలక్ష్మమ్మా, వాసుదేవరావు సీతానగరం ఆశ్రమంలో ఉండటానికి వెళతారు. మేనత్త కోరిక మేరకు గోపాలరావు బందరు జాతీయ కళాశాలలో చేరతాడు. ఈ కళాశాలలోనే నందయ్య పరిచయమౌతాడు. నందయ్య హరిజనుడు. శారదా బిల్లు పాసయితే బాల్య వివాహాలు నేరం అవుతాయని గోపాలరావుకి పెండ్లి చేయటానికి సంప్రదాయవాదియైన తల్లి సుబ్బమ్మ తొందర పడుతుంది. గోపాలం తాను వివాహం చేసుకోననీ, దేశ సేవకే జీవితం అంకితం చేస్తానని తల్లితండ్రులకు చెబుతాడు. అయినా అతడి మాటలు లెక్క వేయకుండానే వివాహం నిశ్చయిస్తారు. ఈ విధంగా గోపాలరావుకు తన కుటుంబంతో ఘర్షణ ప్రారంభమౌతుంది.

వంతలు తతా దా/ తుర్లపాటి రాదేశ్చరి ఠా

అయిష్టంగా పెండ్లి చేసుకున్నా గోపాలరావు పార్వతిని నిండుమనసుతో జీవితంలోకి ఆహ్వానిస్తాడు. సైమన్‌ కమీషన్‌ రాకను సర్వ భారతదేశం బహిష్మరించే ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. బెజవాడ స్టేషన్లో ప్రదర్శనలో పాల్గొని వచ్చేసరికి, తండ్రీ, మామగారు అతడి బస వద్ద ఉంటారు. రాజకీయ ప్రదర్శనలలో, ఉద్యమాలలో గోపాలరావు పాల్గొనటం తమకు ఇష్టం లేదని, బుద్దిగా చదువుకొమ్మని బెనారస్‌ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరుస్తారు. అచ్చటే గోపాలరావు ఇంటర్‌లో చేరతాడు. జాతీయ కళాశాలలో పూర్వ స్నేహితుడు నందయ్య అక్కడే జేరి చదువు కొనసాగిస్తాడు. ఉప్పు సత్యాగ్రహం గాంధీ దండి నుంచి ప్రారంభించిన చారిత్రాత్మక దినాన తల్లిదంగ్రులు గోపాలరావు దంపతుల శోభనం ఏర్పాటు చేస్తారు. భార్య పార్వతి పరీక్షలు పూర్తి అయ్యే వరకు స్వాతంత్ర్య సమరం జోలికి వెళ్ళొద్దు అని అతని వద్ద మాట తీసుకుంటుంది. ఉప్పు సత్యాగ్రహం దేశమంతా ముమ్మరంగా సాగుతోంది. కొన్ని లక్షల మంది యువకులు తమ తల్లిదండ్రులను ఎదిరించి, జీవితాలను తృణప్రాయంగా వర్డించి, దేశ స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంలో దూకారు. త్యాగం, దేశభక్తి నిరాడంబరత, గాంధేయ ఆదర్శాలు కల గోపాల రావు వ్యక్తిత్వం ఇతర కుటుంబ సభ్యులతో ఘర్షణకు లోనవుతుంది. భార్యకు మాట ఇచ్చానని అతి కష్టంమీద మనసు నిగ్రహించుకొని ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనకుండా పరీక్షలు వ్రాసి ఇంటికి వస్తాడు. ఆ తరువాత గాంధీ ఆదేశం మేరకు శాసనోల్లంఘనం ఉద్యమం జరిగింది. అందులో వ్యక్తిగత శాసనోల్లంఘనంలో పాల్గొని, దెబ్బలు తిని జైలు పాలవుతాడు గోపాలరావు. గోపాలరావు పాత్ర కాన్ని లక్షలమంది యువకులకు ప్రతినిధిగా మలచబడింది. గోపాలరావు నిరాదంబరుదూ, సాత్విక స్వభావీ కాగా గోపాలరావు తమ్ముడు బుచ్చిస్వార్ధ పరుడూ, అవకాశవాది. ఒక కుటుంబంలో విరుద్ధ ప్రవృత్తులు గల ఇద్దరు పాత్రలతో కధను నడపటం ద్వారా పాత్రల స్వరూప స్వభావాలను నవల ప్రారంభం నుంచి చివరి వరకూ స్పష్టంగా ప్రదర్శించటానికి అవకాశం ఏర్పడింది. జైలు నుంచి వచ్చిన గోపాలరావు కుటుంబంలో ఇమడలేకపోతాదు. ఇంటినుంచి వెళ్ళిపోయి. చీరాలలో పాక వేసుకొని, కొన్నాళ్ళు, క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమ కాలంలో వ్యక్తి సత్యాగ్రహం చేసి కొన్నాళ్ళు జైలులోను కాలం గడుపుతాడు. జైలు నుండి తిరిగి వచ్చాక 1947-ఆగస్టు 15న స్వాతంత్ర్యం వస్తుంది. హిందూ- ముస్లిమ్‌ సంఘర్షణ-దేశ విభజన పంపకాలు - ఈ కధానాయకుడిలో అశాంతిని కలిగిస్తాయి. హిందీ ప్రచార సభలో హిందీ టీచరుగా చేరతాడు. సహాధ్యాయి నందయ్యలో వచ్చిన నచతతతడడతతతతడడడాణ=డాత ట్ర ాాాాాాాాాాాతతతతానడాాడావజావా లం తెలుగుధనం

మార్పు చాలా ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. ఒక్క నందయ్యలోనే కాదు! సమాజంలో అనేకమంది వ్యక్తుల అధికారదాహం, స్వార్దం, ద్వంద్వ స్వభావం ఇతడిని ఉక్కిరి బిక్కిరి చేస్తాయి. వ్యవస్థతో రాజీపడలేని కథానాయకుడు మళ్ళీ వినోబా ఆశ్రమానికి పలాయనం చిత్తగించి అక్కడ కొన్నేళ్ళు, నాగపూర్‌లో కొన్ని సంవత్సరాలు గడుపుతాడు. ఈ విధంగా కుటుంబానికి దూరంగా ఉండటం వల్ల కొడుకు శ్రీనివాస్‌కు చేరువ కాలేకపోతాడు. బి.ఏ పాసయిన శ్రీనివాస్‌ నవ సమాజ న్ధాపన కోసం విప్లవ మార్గాన్ని ఎన్నుకొన్న విప్లవకారుడు.

అన్ని రంగాలలో నాల్కలు సాచి వ్యాపించిన అవినీతి, వ్యవస్థలో దౌర్జన్యానికి నిరసనగా యువతలో తలెత్తిన తిరుగుబాటు ధోరణి నక్సలైట్‌ ఉద్యమంగా పరిణామం చెందింది. ఈ ఉద్యమానికి స్ఫూర్తి బెంగాల్‌లో నక్సల్‌ఐరీ అనేచోట ప్రారంభించబడిన ఉద్యమం. దీనికి నాయకులు చారుమజుందార్‌, కానూ సన్యాల్‌. ఆంధ్రదేశంలో 1969లో మార్కిస్టు పార్టీనుండి చీలిపోయి తరిమెల నాగిరెడ్డి నాయకత్వంలో నక్సలైట్లు (గ్రామాలపై దాడులు ప్రారంభించి (ప్రజా న్యాయస్థానాలు నెలకొల్పి గ్రామాలలో తీర్పులు ఇవ్వటం మొదలు పెట్టారు. ప్రభుత్వం ఈ ఉద్యమాన్ని అణిచివేయటానికి సామదాన భేద దండోపాయాలని అవలంబించింది. శ్రీనివాస్‌ ఈ ఉద్యమంతో మమేకమై ఉండిపోతాడు. తన కూతురు పసిగుడ్డును ఒక కామ్రేడ్‌ ద్వారా' తల్లిదండ్రులకు అందజేస్తాడు. ఆ పిల్లని చూస్తూనే గోపాలరావు ఒక అనిర్వచనీయమైన అనుభూతికి లోనవుతాడు. తెగిన గాలిపటం వంటి గోపాలరావు జీవితం మనుమరాలి రాకతో ఒక దారిని పడుతుంది. పిల్ల పెంపకంలో భార్యా భర్తలిరువురూ మానసికంగా చేరువ అవుతారు. మనుమరాలికి స్వరాజ్యలక్ష్మి అని పేరు పెట్టి తన ఆశయాల కనుగుణంగా పెంచి పెద్ద జేస్తాడు. ఒక తేలుగు దినపత్రికలో ఉద్యోగం చేస్తూ, సబ్‌ ఎడిటర్‌ స్థాయికి ఎదుగుతాడు. తండ్రీ తాతగార్ల త్యాగశీలత, దేశభక్తి, ఆలోచనాశక్తి, వీటితో భవిష్యత్తుపై కొండంత ఆశ. యౌవన సహజమైన ఆవేశం వీటి సమాహార వ్యక్తిత్వమే స్వరాజ్యం. ఎక్కడ అన్యాయం జరిగినా ప్రశ్నించే గుణం గల స్వరాజ్యం ఒక స్నేహితురాలికి జరిగిన అన్యాయానికి కళాశాలలో ్రొఫెసర్లను ప్రశ్నించి - అనూహ్యంగా తోటి విద్యార్థులతో అరెస్టు చేయబడి జైలు పాలవుతుంది. ఈ సంఘటనకు గోపాలరావు తీవ్రంగా కదిలిపోతాడు. ప్రాణానికి ప్రాణంగా పెంచుకున్న మనుమరాలిని విడిపించుకోవటం కోసం జీవితంలో తొలిసారిగా బుచ్చితో బెదిరింపు పద్ధతిలో మాట్లాడి కార్యాన్ని సాధించుకుంటాడు. ఆదర్శ గాంధేయవాది గోపాలరావు ఒక ఇవాన్‌ లోక

సామాన్యమైన తాతవలెనే తన మనుమరాలిని ఇక ముందెన్నడూ తమని క్షోభపెట్టవద్దని బతిమాలుతాడు. స్వరాజ్యం చీరాలలో రామలక్ష్మమ్మ గారింట్లో వృద్ధుల సంరక్షణాలయం నడపటానికి నిశ్చయించుకొనటంతో ఈ నవల ముగుస్తున్నది.

“6 ౫౦౪౮౯ బి 2 70042076 ౧౭౬ (౮౭ 4274 7222726 274 ౧౯౧౮6 ౧౫7౬౮ 27 10% 72 బా 770007

• సమకాలీన వాస్తవ దృశ్యాలను చిత్రించేది నవల.

అని నవలను క్లారారీవీ నిర్వచించారు. జాతీయోద్యమ చరిత్ర-ఆంధ్రదేశ సాంఘిక రాజకీయ చరిత్ర ఈ రచయిత్రి బాగా అధ్యయనం చేశారు. ఈ నవలా కథా కథనంలో చారిత్రక ఘటనలెన్నిటినో ప్రవేశపెట్టారు. ఆ చారిత్రాత్మక సంఘటనలన్నింటిని కథతో సంబంధం ఉన్నట్లుగా పూసలలో దారం దూర్చినట్లుగా కథం అల్లడంలోనే రచయిత్రికి కల కథాకథన నైపుణ్యం స్పష్టమవుతున్నది. ఈ ప్రత్యేకమైన గుణం వల్లనే ఈ నవల ఉత్తమ చారిత్రక నవలగా తన స్టానాన్ని నిలుపుకుంటున్నది. నవలలో పాత్రలన్నీ సంభాషణలతోనే పరస్పరం సంఘర్షించు కుంటాయి. గోపాలరావు - పార్వతి. బుచ్చి, స్వరాజ్యం, జానకమ్మగారు, వాసుదేవరావు, రామలక్ష్మి, సుబ్బమ్మగారు, నందయ్య - ఈ పాత్రలన్నీ వివిధ సన్నివేశాలలో సంభాషణల ద్వారా తమ స్వభావాలను అవిష్కరించుకుంటున్నని. తమ తమ అస్తిత్వాలను నిలుపుకుంటూ నవలకు విశిష్టతను అపాదిస్తున్నవి.

నవల అంటే సుదేర్థ జీవితాన్ని వ్యాఖ్యానించే ప్రక్రియ అనే నిర్వచనము ఈ నవలకు సరిపోతుంది. గోపాలరావు అనే వ్యక్తి యొక్క జీవితాన్ని బాల్యం నుంచీ వృద్ధాప్యం దశ వరకూ ఈ నవల చిత్రిస్తుంది. అంతేగాక మూడు తరాల కథను, సమకాలీన సంఘటనలతో మేళవించి చారిత్రక నవలగా రూపొందించి రచించారు మాలతీచందూర్‌.

• నవలకు 'హృదయనేత్రి' అనే పేరు పెట్టడంలో రచయిత్రి ఒక చమత్కారం సాధించారు. స్వరాజ్యం గోపాలరావు హృదయానికి నేత్రం వంటిది-ఒక్క గోపాలరావు హృదయానికేకాదు; ఆమె సర్వ భారతీయులకు 'శత సహస్ర నరనారీ హృదయనేత్రి" “గాంధీయుగం నుంచి సారాయుగం చేరుకున్నాము. స్మగ్లింగ్‌, అవినీతి, టెర్రరిజమ్‌, ఇవి నేరాలు కావు అనే స్థితికి వచ్చారు యీ నాటి యువకులు” (-801) అనే చైతతైడతతతడడాకాడాడాాాట ట్ట ాాానాాాునాడడతతతడాడవజా తగి తెలుగుధనం

గోపాలరావు మాటలలో వ్యవస్థలో వ్యక్తుల పతనం, తద్వారా కలిగిన నిర్వేదమూ సూచితమైనా, వ్యవస్థ మారుతుందనే విశ్వాసం స్వరాజ్యం పాత్ర సృష్టి ద్వారా రచయిత్రి కలిగించారు. స్వరాజ్యం వంటి ఉత్తమ ఆశయాలు గల యువతీయువకులు వందలు వేలుగా ప్రభవించి, భారతావని భవిష్యత్తు ఉజ్వలంగా, శాంతి పూరితంగా ఉండేటట్లు చేయగలరనే ఆశాభావంతో ఈ నవల ముగుస్తున్నది. ఊఈదామె దోచ్పులు

(ఆవ్వోనం-జూన్‌ 1998) వక ాాయ్‌ాలాతతత2త22ఊ2ఊ232323232ఊ22ఊ2ు202022=====ఐ దా॥ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి న్‌

ఉత్తమ నవలా రచయిత తన సృజనాత్మక శక్తి సామర్ధ్యాలకు అక్షరరూపాన్నిచ్చే దశలో కేవలం సమాజం ఉపరితలాన్ని స్పర్శించి ఆగిపోకుండా, మరింత లోతుగా వెళ్ళి తన జాతి ప్రజల అనుభవాలను, ఆవేశాలను అవగాహన చేసుకుంటాడు. తెలుగు నవలా సాహిత్యంలో రచయితలు మారుతున్న వ్యవస్థలో వచ్చే సాంఘిక నమన్యలకు (వతిన్నందించినట్లే నమాజంలో చెలరేగుతున్న పోరాటాలకు, సంఘర్షణలకు, ఉద్యమాలకు ప్రతి స్పందించారు. నన తై తెలుగుధనం

నవలా ప్రక్రియ - స్త్రీల కృషి (రాజకీయ ఉద్యమనవల)

కందుకూరి వీరేశలింగం ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యంలో జాగృతి కలిగించిన వైతాళికుడు. ఆయన దృష్టిలో సాహిత్యం సంఘ సంస్మరణోద్యమానికి సాధనం. నిర్ధిష్ట సామాజిక అవసరాలకి ప్రతిస్పందనగా మొదలైన ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం గురజాడ అడుగుజాడలలో ఈ దిశలో చాలా వరకు ప్రయాణించింది. శ్రీశ్రీ మాటలలో గిడుగు “తెలుగువారి వెలుగు దారి తెలి వెన్నెల మడుగు. గిడుగు కృషిలో భాష తన గ్రాంథిక సంకెళ్ళను విప్పుకుంది. పాత్రోచిత భాష రూపంలో ప్రవేశించి చివరకు పూర్తిగా పామరుల మాండలికానికి, యాసకీ కూడా సాహిత్యంలో స్థానం కలిగించింది. కథ, నవల వంటి ఆధునిక ప్రక్రియలు నిర్మాణంలోనూ, కధనశక్తిలోనూ విస్తృతినీ, వైవిధ్యాన్ని సాధిస్తూ వస్తున్నాయి. వస్తువు, రూపం, భాషలలో శతాబ్చిపాటు తెలుగు సాహిత్యం ప్రయాణించిన ఈ దూరం నిజానికి తెలుగు సమాజం పయనించిన దూరంగా భావించాలి.

సమాజానికి సాహిత్యానికి అవినాభావ సంబంధం ఉన్నది. సాహిత్యం సమాజంలో నుంచి ఆవిర్భవిస్తుంది. సమాజం అంటే నిర్ధిష్ట మానవ సంబంధాల సమాహారం. రచయిత సమాజంలో ఇతరులతో కలిసి జీవించే సామాజిక వ్యక్తి సాహిత్యమనే చెట్టుకి పరిసర సమాజమే వేళ్ళు. వేర్లు లేని చెట్టు ఉండని విధంగా సామాజిక జీవితంతో సంబంధంలేని ఉత్తమ సాహిత్యం ఉండదు. సాహిత్యం సామాజిక జీవితం నుంచి పుట్టి తిరిగి సమాజంపై తన ప్రభావాన్ని చూపించ గలదు. సమాజం నిరంతరం మార్పుకు లోనౌతూనే ఉంటుంది. ఒక నిర్దిష్ట చారిత్రక దశలోని సాహిత్యంలో ఆ సమాజంలో ఏదో ఒక వర్లజీవితం ప్రధానంగా చిభ్రించబడుతుంది. దా/ తుర్లపాటి రాజేళ్వరి ల్లి

ఆధునిక సాహిత్యంలో బహుళ జనాదరణ పొందిన నవలా ప్రక్రియ జీవితాన్ని అత్యంత సన్నిహితంగా, విశాలమైన కాన్వాస్‌ మీద చిత్రించటానికి అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఉత్తమ నపలారచయిత తన సృజనాత్మక శక్తి సామర్థ్యాలకు అక్షర రూపాన్ని ఇచ్చే దశలో కేవలం సమాజం ఉపరితలాన్ని స్పర్శించి ఆగిపోకుండా, మరింత లోతుగా వెళ్ళి తన జాతి ప్రజల అనుభవాలను, అవేశాలను అవగాహన చేసుకుంటాడు. తెలుగు నవలా సాహిత్యంలో రచయితలు మారుతున్న వ్యవస్థలో వచ్చే సాంఘిక సమస్యలకు ్రతిస్పందించినల్లే సమాజంలో చెలరేగుతున్న పోరాటాలకు, ఉద్యమాలకు ప్రతిస్పందించారు. వర్తమాన వ్యవస్థ మీద అసంతృప్తితోనే ఉద్యమాలు ఉద్భవిస్తాయి. ఉద్యమం వచ్చినపుడు సహజంగానే దానిని వ్యతిరేకించే వాళ్ళు - సమర్ధించే వాళ్ళు వర్చడతారు. వాళ్ళు భార్యాభర్తలు కావచ్చు తండ్రీ కొడుకులు కావచ్చు, అన్నదమ్ములు కావచ్చు. ఉద్యమం వాళ్ళ మధ్య సంఘర్షణ కలిగిస్తుంది. సాహిత్యం ఆ సంఘర్షణను చిత్రిస్తుంది. విముక్తి పోరాటాలను చిత్రించే నవలలను, సామాజిక వ్యవస్థలో మార్చును, మార్చుకై జరుగుతున్న సంఘర్షణలను చిత్రించేవాటిని, వర్తమానకాలవు రాజకీయ సంఘర్షణలకు అద్దంపట్టే వాటిని రాజకీయ నవలలుగా (గగ్రహించవచ్చును.

తెలుగు నవలా సాహిత్యంలో ఈ రకమైన పోకడలు ఉన్నవ మాలపల్లిలో ప్రారంభమైనాయి. మతతాత్త్విక ధోరణుల చిత్రణ మాలపల్లిలో ఉన్నప్పటికీ సమాజంలో రాజకీయ సమస్యలు ఇందులో ప్రధాన విషయంగా ఉన్న కారణంగా మాలపల్లి రాజకీయ నవలగా గణన కెక్కింది. స్వాతంత్రోద్యమం ముమ్మరంగా సాగుతున్న దినాలలో మొదటి, రెండవ ప్రపంచ యుద్దాలు మనదేశంపై విశేష ప్రభావం చూపాయి. 1936-38లలో కమ్యూనిస్టులు రెండవ ప్రపంచ యుద్దానికి వ్యతిరేకంగా ఉద్యమం నడిపారు. కాంగ్రెస్‌ కమ్యూనిస్టు ఉద్యమాలు, ప్రపంచ యుద్ధాల పరిణామాలు తెలుగు నవలాకారులను ప్రభావితం చేశాయి. 1942-43ల తరువాత కమ్యూనిస్టులు నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాలు, తెలంగాణా పోరాట వివిధ దశలు ఆంద్ర రాష్ట్ర విభజనోద్యమాలు నవలాకారుల రచనలలో రూపు దిద్దుకున్నాయి. శ్రీకాకుళ గిరిజనోద్యమం, ఉద్యమానంతరం ఏర్పడిన స్తబ్ధత, మళ్ళీ తలయెత్తిన గెరిల్లా పోరాటం నవలాకారులు రికార్డు చేశారు. నైజాం వ్యతిరేక తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం 1949లో విరమించే సమయానికి ఆదిలాబాద్‌, కరీంనగర్‌, ఖమ్మం జిల్లాలలో ఆదివాసీ ప్రజలు పల్లెలలో దొరలకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించారు. ఈ ఉద్యమ నేపధ్యంలో అనేక నవలలు వెలువడ్డాయి. కనన ాాాాాతతతత23త2222323త323232ళకఅషతవవ భి తెలుగుధనం

నవలా ప్రక్రియలో స్త్రీల కృషిని అంచనా వేసేటప్పుడు 1957-67 దశకం రచయిత్రుల దశకమని చెప్పవలసి ఉంటుంది. 1957 నుంచి 1980 వరకూ రచయిత్రులు సాహిత్య లోకాన్ని ప్రభావితం చేసి నవలను జనం ఇష్టపడే ప్రక్రియగా మలిచారు. పాఠకుల ఆదరాభిమానాలు చూరగొన్న నవలలు నేల విడిచి సాము చేశాయి. యువతను కల్పనా ప్రపపంచంలో విహరింప చేశాయి. నవలా రచయిత్రులలో కొందరు సాంఘిక స్పృహతో సామాజిక చైతన్న్వాన్ని పెంచటానికి కృషి చేసిన వారూ ఉన్నారు. సర్వసాధారణంగా రచయిత్రులు గృహిణులై ఉంటారు. రాజకీయ ఉద్యమాలతో ప్రత్యక్ష పరిచయంగానీ లేదా కుటుంబంలో ఎవరైనా వ్యక్తులు ఆ ఉద్యమాలలో పాల్గొంటేనేగాని రచయితకు ఉద్యమం లోటుపాటులు తెలియవు. ఐహుశః ఈ కారణం వల్లనే కావచ్చు: రాజకీయ సంబంధమైన వస్తువుతో తెలుగులో స్రీలు రచించిన నవలలు తక్కువ.

నవలాకాలాన్ని బట్టి దా॥ వాసిరెడ్డి సీతాదేవి రచించిన “మరీచికి రచయిత్రుల కలం నుండి జాలువారిన ప్రథమ రాజకీయ ఉద్యమనవలగా చెప్పాలి. మరీచిక నవలలో సమకాలీన సమాజంలో యువతలో పరివ్యాప్తమైన రెండు ధోరణులను రెండు పాత్రల సృజన ద్వారా చిత్రించారు. కుటుంబ జీవితంలో నిర్లక్ష్యానికి గురి అయిన వాళ్ళూ, సరి అయిన ఆలోచనా దృష్టి లేనివాళ్ళూ జీవితాన్ని గూర్చి సరిగ్గా తెలుసుకోలేరు. తప్పటడుగులు వేస్తారు. సంపూర్ణ స్వేచ్ళను కోరి, మత్తు మందులు, మాదక (ద్రవ్యాలకు బానిసలై జీవితాన్ని నాశనం చేసుకుంటారు. వీరిది పలాయనవాదం, హిప్పీ సంస్కృతి, ఈ నవలలో శబరి

• ఈ జీవితం వైపు ఆకర్షింపబడి నూరేళ్ళ జీవితాన్ని చేజేతులా నాశనం చేసుకొన్నది. ఇందులో మరొక పాత్ర : జ్యోతి “నక్సల్‌బరీ ఉద్యమం, సిద్ధాంతం కార్యకలాపాల వైపుకి ఆకర్షింపబడిన అనేక మంది యువతీ యువకులకు ప్రతినిధి. ప్రజల కోసం జీవించి ప్రజల కోసం మరణించినవారు ధన్యులని బావతో పెళ్ళి వద్దని తండ్రికి ఉత్తరం రాసిపెట్టి నక్సలైట్లతో కలిసిపోతుంది : జ్యోతి పేరు ప్రతిభ అయింది. దళ జీవితంలో (ప్రతిభ సత్యం అనే తోటి నక్సలైట్‌కు సన్నిహితమౌతుంది. సత్యాన్ని హృదయమున్న మనిషిగా, ఆదర్శప్రాయుదైన విష్లవకారునిగా రచయిత్రి తీర్చిదిద్దారు. (ప్రతిభ మనసులో సంవర్నణ మొదలవుతుంది. విప్లవజీవితంలో పురుషుడి సాహచర్యం అవాంఛనీయమని భావిస్తుంది. ఉద్యమ జీవితంలో కొందరిని చూచాక అక్కడ కూడా స్తీ పురుషులు న బూ

వివాహమాడవచ్చని తెలుసుకుంటుంది. విప్లవకారిణిగా అడవులలో గడపటం ఎంత కష్టమో స్వానుభవం వల్ల తెలుస్తోంది. సమాజాన్ని అనుసరించటం రాజీపడటం శేలిక. “వ్యవస్థకు ఎదురు నడపటం, వరదకు ఎదురీదటం లాంటిది. ఎత్తు ఎక్కడమూ అలాంటిదే” అనుకుంటుంది కొండ ఎక్కుతూ.

సత్యంతో కలిసి గ్రామ భూస్వామిని చంపటానికి వెళుతుంది. మార్గ మధ్యంలో వడ్డీ వ్యాపారిని తాను గొడ్డలితో చంపే దృశ్యాన్ని కల కంటుంది. గండ్రగొడ్డలి ఎత్తిన జ్యోతి మనసులోని సంఘర్షణని రచయిత్రి పాఠకులకు అందించారు. అంటే రచయిత్రి కేవలం నక్సలైటు ఉద్యమాన్ని రికార్డు చెయ్యలేదు. సృష్టించిన పాత్రల అంతరంగాలను స్పర్శించి తద్వారా మన అంతరంగాలను స్పృశించారు. నవలాంతంలో సత్యం కాలికి గాయమౌతుంది. పోలీసుదాడిలో మరణిస్తాడు. ప్రతిభను (గ్రామాలకు వెళ్ళి నవసమాజ స్థాపనకు కృషి చేయమని చెబుతాడు.

ఈ రచయిత్రి నవలలో సన్నివేశానికి తగిన వాతావరణాన్ని సృష్టించటంలో సిద్ధహస్తురాలు. శిల్పరీత్యా ఇది ఒక విశిష్టత. సత్యం మరణాన్ని ఈ వర్ణనల ద్వారా సూచించారు.

“పదమటి కొందల చాటుకు పోతున్న సూర్యజ్దీ” “వదమటి కొండల చాటున నూర్యుదు ఆస్తమిస్తున్నాదు” నత్వం చివరగా “విస్లనం వర్ధిల్లాలి” అనే మాటలు అన్నప్పుడు.

“లోయలు నిండి పోయాయి...” చెట్లు ఊగిపోయాయి. కొండవాగు పొంగింది...” అని కవితాత్మకంగా రాశారు. “మరీచిక నవలా శీర్షిక ద్వారా యువతలో నెలకొన్న ఈ రెండు ధోరణులు సమాజూనికి శాంతిసౌభాగ్యాలు ఇవ్వలేవని సూచించారు.

ఈ రచయిత్ర రచించిన 'రాబందులూ-రామచఛిలుకలూ” 'సమతి నవలలు స్వాతంత్ర్యానంతరం దేశంలో రాజకీయ వాతావరణం కలుషితమైన విధానాన్ని చిత్రించాయి. రాబందులూ-రామచిలుకలూ నవలలో ప్రభుత్వ వ్యవస్థలో అధికమైన లంచగొండితనాన్ని ఆభిత పక్షపాతాన్ని చిత్రించారు. గాంధేయ సిద్దాంతాలను ఇవతల లిగ్ర తెలుగుధనం

నమ్మి? ధర్మయ్య ధర్మబద్ధంగా జీవిస్తున్న వ్యక్తి. కుమార్తె సునంద తండ్రి కోర్కెలకి అనుగుణంగా చదువుకొని గ్రామసేవిక అయింది. అదే ఊరికి చెందిన రామేశం రాజకీయాలో దిగి ధనవంతుడైనాడు. గ్రామసేవిక సునందకి ఎదురైన సమస్యల చిత్రణ ద్వారా పంచాయితీ వ్యవస్థలోని అవకతవకలని ఎత్తి చూపారు. ఈ నవల గ్రామ, నగర, రాజకీయాలను రెండింటిని విమర్శనాత్మకంగా చర్చించింది.

'సమతి నవలలో సీతాపతి భార్య అరుంధతి భర్త స్నేహితుడు రాజారావుతో వెళ్ళిపోతుంది. రాజారావు రాజకీయాలలో పైకి వచ్చి మంత్రి పదవిని సంపాదిస్తాడు. అంతేగాక, ముఖ్యమంత్రికి ప్రధాన సలహాదారుగా ఉండి. అరుంధతిని సిఫార్సుల మేడమ్‌గా మార్చి డబ్బు సంపాదించటానికి అలవాటు పడ్డాడు. అరుంధతి జీవనం (భ్రష్టమైంది. అరుంధతిలో పరివర్తన వచ్చే సమయానికి ఆమె జీవిత కాలం గడిచిపోయింది. ఈ నవలలో డా!1వాసిరెడ్డి సీతాదేవి స్వాతంత్రానంతరం దేశంలో పెచ్చు పెరిగిన పదవీ కాంక్ష ధనకాంక్షల మూలంగా ప్రల జీవితాలు బలి అయిన విధానాన్ని చక్కగా చిత్రించారు.

ఆంధ్రరాష్ట్ర విభజనోద్యమాల నేపధ్యంలో వచ్చిన నవల మాదిరెడ్డి సులోచన “సంధ్యారాగం” ప్రత్యేక తెలంగాణా, ఆంధ్రరాష్ట్ర ఉద్యమం రెండూ రాజకీయ నాయకుల ఎత్తుగడేనని రచయిత్రి ఇందులో నిరూపించారు. /

ఈ నవలలో శ్రీనివాస్‌ ఆదర్భ భావాలుగల యువకుడు. శ్రీనివాస్‌ తమ్ముడు రవీంద్ర ప్రత్యేక తెలంగాణా ఉద్యమానికి నాయకుడు. ఉద్యమం స్వరూపం అర్ధం చేసుకొని కొందరూ, గొరైెదాటుగా మారి కొందరు ఉద్యమంలో (ప్రవేశించారు. రాజధానిలో వేర్పాటువాదుల సభలు, సమైక్యతావాదుల సభలూ వేరువేరుగా జరుగుతూ ఉంటాయి. శ్రీనివాన్‌ చిన్నాన్న చలవతి రాజకీయనాయకుడు. పదవీకాంక్షతో ఉద్యమాన్ని ఉధృతం చేసి నడిచేటట్లు చేస్తాడు. చెలరేగుతున్న ఉద్యమాన్ని అణచటానికి ప్రభుత్వం ప్రయత్నిస్తుంది. ఫలితం: అనేక మంది అమాయక విద్యార్థులు మరణించారు. ఇటు 'జై ఆంధ్ర ఉద్యమం? కూడా మొదలైంది. ఉద్యమం ఉధృతం అయినప్పుడు రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు. శ్రీనివాస్‌ గురువు రామారావు ఐకమత్యంగా అందరూ ఉండాలని కోరుతాడు. అతదే ఉద్యమకారుల చేతులో హతమౌతాడు. ఉద్యమాల వల్ల దేశం అల్లకల్లోల అతత హతా దా/ తుర్లపొటి రాజేశ్వరి 97

మైంది. సంప్రదాయ రైతు కుటుంబీకులలో ఈ రెండు ఉద్యమాలు, అత్యవసర పరిస్థితి ఎంతో ఆవేదనని మిగిల్బాయని రచయిత్రి ఈ నవలలో స్పష్టీకరించారు. ఆంధ్రప్రభలో ప్రమదావనం శీర్షిక ద్వారా విషయ పరిజ్ఞానం మున్న వివేచనాశీలిగా, నవలా రచయిత్రిగా కీర్తిగాంచిన మాలతీ చందూర్‌ రచన “హృదయనేత్రి. ఈ నవల 1991లో వెలువడింది. కేంద్ర సాహిత్య అకాడెమీ బహుకృతిని పొందింది. జూతీయోద్యమకాలాన్న్సి తదనంతరం స్వతంత్ర భారతదేశంలో నెలకొన్న రాజకీయ సామాజిక పరిస్థితులను ఈ నవల విశ్లేషించింది. గాంధేయ ధృక్పథంచే ప్రభావితుడైన వాసుదేవరావు అనే వకీలు, ఆయన భార్య రామలక్ష్మమ్మ, కధానాయకుడు పదేళ్ళ గోపాలాన్ని కాంగైసు మహాసభలకు వెంటబెట్టుకొని వెళ్ళటంతో ఈ నవల ప్రారంభమౌతుంది. రామలక్ష్మమ్మ భర్త ప్రోద్భలంతో చదువుకొని స్వాతంత్రోద్యమంలో ఉత్సాహంగా పాల్గొన్న వనితలకు ప్రతినిధి. వీరు కాంగైస్‌సభల నుంచి తిరిగిరాగానే చీరాల-పేరాల పన్నుల నిరాకరణోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. గ్రామవాసులందరూ “భారతమాతకు జై అని నినాదాలు చేస్తూ సముద్రతీరంలో వేసిన పాకలలోకి తమ ఇండ్లను ఖాళీ చేసి వెళ్ళిన సంఘటనలలో గోపాలరావు ఉత్సాహంగా పాల్గొన్నాడు. ఆ తరువాత అక్కడ గాంధీజిని చూచి ఆయన ఆశీస్సులను పొందాడు. వన్నుల నిరాకరణోద్యమంలో జరిగిన వివిధ సంఘటనలు గోపాలం పసి మనసుమీద తీవ్రమైన ముద్రవేశాయి. గోపాలానికి చిన్న వయసులోనే వివాహం చేయటానికి తల్లిదండ్రులు నిశ్చయించటంతో, అతడికి, అతడి కుటుంబంతో ఘర్షణ మొదలవుతుంది. వివాహనంతరం గోపాలరావుకి కుటుంబంతో ఘర్షణ తీవ్రమౌతుంది. రచయిత్రి ఈ నవలలో ఎన్నో చారిత్రాత్మక ఘటనల కధా రూపంలో పొందుపరచారు. గోపాలరావు సైమన్‌ కమీషన్‌ ఎదుట, ఉప్పుసత్యాగ్రవా ఉద్యమంలోనూ పాల్గొనలేకపోతాడు. గాంధీ శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో పాల్గొని దెబ్బలు తిని జైలు పాలవుతాడు. గోపాలరావు పాత్ర కొన్ని లక్షల మంది యువకులకు (ప్రతినిధిగా, మలచబడింది. గోపాలరావు తమ్ముడు బుచ్చి స్వార్ధపరుడు, అవకాశవాది. ఒకే కుటుంబంలో విరుద్ధ ప్రవృత్తులుగల ఇద్దరు పాత్రలతో కధను నడపటం ద్వారా పాత్రల స్వరూప స్వభావాలను నవల ప్రారంభం ననా తిరి తెలుగుధనం

నుంచి చివరి వరకూ స్పష్టంగా ప్రదర్శించటానికి అవకాశం ఏర్పడింది. జైలు నుంచి వచ్చిన గోపాలరావు కుటుంబంలో ఇమడలేక పోతాడు. స్వాతంత్రానంతరం హిందూ, ముస్లిమ్‌-సంఘర్షణ, 1947 ఆగస్టు 15 ఘటనలు ఈ కథానాయకుడిలో అశాంతిని కలిగిస్తాయి. హిందీ ప్రచారసభలో హిందీ టీచర్‌గా చేరుతాడు. తన సహాధ్యాయి నందయ్యలో వచ్చిన మార్చు చాలా ఆశ్చర్యాన్ని కల్గిస్తుంది. గోపాలం సమాజంలో అనేక మంది వ్యక్తుల అధికారదాహం, స్వార్థం, ద్వంద్వ స్వభావంతో రాజీపడలేక పోతాడని చిత్రించటం ద్వారా రచయిత్రి సమాజంలో వ్యక్తుల మనస్తత్వాలలో వేగంగా వస్తున్న మార్పులను నవలలో చూపారు. శ్రీనివాస్‌ గోపాలం కొడుకు. అతడు నవ సమాజ స్థాపన కోసం విప్లవ మార్గాన్ని ఎన్నుకొని అడవులలోకి వెళ్ళిపోవటం ద్వారా స్వాతంత్రానంతరం దేశంలో వచ్చిన అనేక మార్పులకు అసంతృప్తికి గురి అయిన యువత నక్సలైట్‌ ఉద్యమాన్ని తమ మార్గంగా నిర్దేశించుకున్నారని రచయిత్రి ఈ చారిత్రక నవలలో రికార్డు చేశారు. గోపాలం తన ఆశయాలకు అనుగుణంగా ఒక తెలుగు దినపత్రికలో ఉద్యోగం చేస్తూ - మనుమరాలు స్వరాజ్యాన్ని పెంచి పెద్దచేస్తాడు.

“౯౧6౧౦౫౮౯ ట్‌ 4202060762 ౧7౭4/ (2 424 7227౧౭౧ 2౫౧ రగ౭ గగాలూ ౧౫ 1/204 7 సా 1౪762” - సమకాలీన వాస్తవ దృశ్యాలను చిత్రించేది నవల - అని క్లారారీవీ నిర్వచనం. రచయిత్రి చారిత్రాత్మక సంఘటనలన్నింటిని కథతో కూర్చి నవలను నిర్మించారు. రచయిత తన రచన ద్వారా అనుభూతిని, చైతన్యాన్ని విస్తరింప చెయ్యాలి. తాను అనుభవించిందీ లేక చూసిందీ పాఠకుల హృదయానికి హత్తుకు పోయేటట్లు చెప్పగలగాలి, హృదయనేత్రి నవల పాఠకులని జాతీయోద్యమ కాలానికి

• తదనంతర కాలాలకు పాత్రలతోపాటు పరితులను తీసుకు వెళుతుంది. మూడు తరాల కధను, సమకాలీన సంఘటనలతో మేళవించి చారిత్రక నవలగా, రాజకీయ ఉద్యమనవలగా రూపొందించారు మాలతీ చందూర్‌.

నవలకు హృదయనేత్రి అనే పేరు పెట్టడంలో రచయిత్రి చమత్కారం సాధించారు. స్వరాజ్యం గోపాలరావు హృదయానికి నేత్రం వంటిది. ఒక్క గోపాలరావు హృదయానికే కాదు: ఆమె సర్వ భారతదేశ ప్రజలకు “శత సహస్రనరనారీ హృదయనేత్రి”. ఆమె పేరు స్వరాజ్యం. భారతమాతకు ప్రతీక. వ్యంగ్య రమణీయంగా ఈ పాత్ర రూపకల్పన జరిగిందని నా పరిశీలన. స్వరాజ్యం పాత్ర ద్వారా వ్యవస్థ మారుతుందనే విశ్వాసం పఠితలకు మాలతీ చందూర్‌ కల్గించారు. న బా

శ్రీమతి ఉన్నవ విజయలక్ష్మి రచించిన 'శుభోదయం' డిసెంబరు 1993లో వెలువడింది. ఈ నవల 1905 నుంచి 1992 వరకు నడిచిన ఉద్యమాల నేపధ్యంలో నాలుగు తరాల వ్యక్తుల జీవనాలను చిత్రించింది.

తూర్పుగోదావరి జిల్లా, ఖీమవరం దగ్గరలో అగ్రహారం వాసి చంద్రశేఖరం, ఆయన భార్య స్వాతంత్రోమంలో పాల్గొంటారు. వారి పిల్లలు సత్యమూర్తి, సుందరి కూడా దేశమంతా వీస్తున్న దేశభక్తి గాలులకి ప్రభావితమైన వాళ్ళే. గాంధీజీ సూచనల మేరకు ఆనాడు ఊరూరా వయోజన విద్యా కార్యక్రమాలు, అస్పృశ్యతా నివారణ ఉద్యమాలు నడిచాయని చెప్పటానికి రచయిత్రి సుందరి పాత్ర చేత ఆ ఉద్యమాలను నడిపించారు. సుందరి వివాహం సుబ్బారావుతో జరుగుతుంది. సుబ్బారావు దేశభక్తుడు. “దేశమాత పిలుపు ముందు, ఈ మాతా పితరుల కోరికలకీ, స్వార్ధానికీ విలువలేదు నా దృష్టిలో” అన్న సుబ్బారావు. నాడు స్వాతంత్రోద్యమంలో పాల్గొన్న లక్షలాది యువకుల ప్రతినిధి. 1982 జనవరి 4న కాకినాడలో టౌను హాలులో జరిగిన బహిరంగ సభలో బులుసు సాంబమాూర్తిగారిపై జరిగిన దౌర్జన్యాలు ఇందులో రికార్డు చేశారు. ఈ నవలలో ముస్లిం దంపతులు కాదిల్‌, జుబేదా మతసామరస్యానికి ప్రతీక. గురజాడ “దేవుళ్ళారా మీ పేరేమిటి” కధలో “అల్లా రామ్‌” అంటూ మంటల్లో నడిచిన పీరు సాహెబులాంటి వాడు కాదిర్‌. “హిందువులు, మహమ్మదీయులు అంతా భారతమాత కన్నబిడ్డలే. మనలో. మనకి తగవులెందుకు” అంటాడు.

ఈ నవలలో ప్రధానపాత్ర చంద్రశేఖరం దళితుదైన రాములు కుమార్తె గిరిజని తమతో పాటు ఉంచుకొని సంస్కారవంతురాలిగా తీర్చిదిద్దటమే కాక మనవడికిచ్చి పెళ్ళి కూడా చేస్తారు. “దేశ ప్రజల ఐకమత్యానికి అస్పృశ్యతా నివారణ మొదటి మెట్టు” అని విశ్వసించిన ఆదర్భ పాత్ర చంద్రశేఖరం.

(గ్రామాలను బాగు చేయాలనే గాంధీజీ ఉన్నతాశయాలు ఈ నవలలో పాత్రల ద్వారా రచయిత్రి చూపారు. ఈ నవలలో రచయిత్రికి గ్రామజీవనం పట్ల ఉన్న అభిమానం ద్యోతక మవుళుంది. ఇందులో చిత్రించిన నాలుగు తరాల వ్యక్తులందరూ ఉదాత్త ఆశయాలు కలవారే. పల్లెటూళ్ళలో సుఖదుఃఖాలను పరిశీలించి, వాటి అభ్యన్నతికి కృషి చేద్దామనీ తపన ఉన్నవారే. రాజకీయ ఉద్యమాన్ని చిత్రించటంతో వత [తతత 408 తెలుగుధనం

పాటు “శుభోదయంిలో రచయిత్రి మనుషుల మధ్య ఉండాల్సిన మమతాను బంధాలను చక్కగా చిత్రించారు. జీవితానికి (ప్రేమ మూలమని చాటి చెప్పారు.

ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి మలుపు తిరిగిన రథచక్రాలు (ప్ర.ము. 1994 జూలై) తెలంగాణా పోరాట చిత్రణ నేపథ్యంలో మలచిన నవల.

తెలంగాణాలో నిజాం పరిపాలనలో అనేక విధాల దోపిడీకి, దౌర్జన్యానికి గురి అయిన ప్రజలు ఎదురుతిరిగారు. కమ్యూనిస్టుల నాయకత్వంలో ప్రజలు చైతన్యవంతులై “భూమికోసం భుక్తి కోసం” ఆయుధాలు పట్టారు. పోరాటం చేశారు. (గ్రామాలలో దేశముఖులు, బడా భూస్వాములు, తాబేదార్లు, జాగీర్టార్లు-.ప్రాణాలకు భయపడి తమ సర్వస్వాన్ని వదిలిపెట్టి పారిపోయారు. ప్రజలు నడి బజారులో దొరలను గునపాలతో హతమార్చి, వారి సర్వ సంపదలను దోచుకున్న ఉదంతాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ నవలలో 1946-1986 నాటి కాలం ప్రతిబింబించింది.

ఈ నవలకు రంగస్థలం ఇందూరు గ్రామం. ఇందూరు దొర రామచంద్రరావు దొర కుమార్తె సరళ అందమైంది, విద్యావతి. ఉద్యమ నాయకుడు రమేష్‌తో పరిచయం-(ప్రేమగా మారుతుంది. ఆరాధనగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. తెలంగాణా పోరాటాన్ని, ఉద్యమ స్పరూపస్వభావాలను రమేష్‌ ఆశయాల ద్వారా, అతడి వ్యక్తిత్వం ద్వారా రచయిత్రి నిరూపించారు. ఇందూరు దొర రామచంద్రరావు, అన్నారు దొర రంగారావుల జీవన పద్ధతుల ద్వారా నాటి దొరల కర్మశస్వభావాన్ని విలాస జీవనాలని వర్ణించారు. సరళ జీవితం సరళంగా సాగలేదు. ఆమె విధి చేతిలో కీలుబొమ్మగా దురదృష్ట జీవనాన్ని గడిపింది. నైజొం నవాబు కబంధ హస్తాలను నుంచి స్వాతంత్ర్యాన్ని పొందిన తెలంగాణాలో తదనంతర పరిస్థితులు ఏ మాత్రం ఆశాజనకంగా లేవు. నాడు దౌర్జన్యాలు చేసిన దారలే తర్వాత ఖద్దరు ధరించి, గొంతులు మార్చి ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వంలో భాగస్వాములయ్యారు. ఈ నవలలో సరళపాత్ర ద్వారా రచయిత్రి వేయించిన ప్రశ్చలు అందరినీ ఆలోచింపచేసే ప్రశ్నలు. “భూసంబంధమైన నమస్యలను పరిష్కరించటం. ఆర్థిక అసమానతలను తొలగించటం, ఇటువంటివన్నీ చట్టాలతో చేయరాద? ప్రజల్లో చైతన్యం కలిగించి, సామాజిక అసమానతలను నిర్మూలించరాదా?” న ననన నా

దాః తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 707

సరళ ప్రశ్నలకి జవాబులు నేడు ప్రజాస్వామ్య బద్ధంగా ఎన్నికై పరిపాలిస్తున్న ప్రభుత్వాలు చెప్పాల్సి ఉంది. “రమేష్‌ వంటి చిత్తశుద్ధి, కార్యదీక్ష కలిగిన వాళ్ళు (ప్రజాప్రతినిధులై ప్రజా పరిషత్తుల్లో కూర్చుని రాజ్య పరిపాలనను చక్కదిద్దక, ప్రజానీకానికి దూరమై ప్రచ్చన్న యుద్ధం ఎందుకు చేయాలి?” అనే సరళ ప్రశ్న నక్సలైట్లకు మానవతావాదులు, హింసను వ్యతిరేకించేవాళ్ళు వేసే ప్రశ్నలే. ఇది రచయిత్రి ఆలోచనా ధోరణికి అద్దం పడుతున్నది. “సుదీర్హ జీవితాన్ని వ్యాఖ్యానించే ప్రక్రియ నవల” అనే నిర్వచనాన్ని ఈ నవలకు అన్వయించ వచ్చును. ఇందులో ప్రధాన పాత్ర సరళ జీవితంలో వివిధ దశలు చిత్రించబడ్డాయి. స్వాతంత్ర్యానంతరం రాజకీయ నాయకులలో నెలకొన్న భ్రష్టాచారానికి ఉదాహరణ: దాసుపాత్ర. సమాజంలో వచ్చిన మార్పులకి ఉదాహరణగా ప్రభాకర్‌, కస్తూరిల వివావోన్ని రచయిత్రి జరిపించినట్లు చెప్పవచ్చు. తెలంగాణా పోరాట చిత్రణ, సామాజిక చిత్రణ పడుగూ, పేకలాగా కలిసి రూపు దిద్దుకున్న నవల “మలుపు తిరిగిన రధచక్రాలు”. ఆదివాసీల పోరాట చరిత్ర 'అడవి పుత్రిక అనే ఆత్మకధాత్మక నవలలో వనజ ఆవిష్కరించారు. (ప్ర.ము. 1995). ఆదివాసీల జీవితమంటేనే నిరంతరం పోరాటం ప్రకృతితో, క్రూరమృగాలతో, మృగంకన్నా ప్రమాదకరమైన నాగరికపు మనిషితో ఆదివాసి నిరంతరం పోరాడుతూనే ఉన్నాడు. ఈ రచయిత్రి వనజ పేద దర్జీ కుటుంబంలో పుట్టి కుటుంబ బాధ్యతలను మోసింది. పురుష సమాజంచే వేధించబడింది. ఆమె పోరాటంలో కలిసి తుపాకి పట్టి పోరాటంలో భాగమైంది. విద్యను నేర్చుకుంది. ఉద్యమ ఉద్రిక్తతల మధ్య నేర్చిన చదువుతో తన చరిత్రను తన చుట్టూ విస్తరించిన ఆదివాసీ ప్రజల చరిత్రను నవలలో గ్రంథస్థం చేసింది. ఉద్యమంలో ఆమె ఆంధ్ర రాష్ట్రం, మహారాష్ట్ర దేశాలలో అనేక ప్రదేశాలు చూసింది. సజీవ జీవిత చిత్రణ, ఉద్యమాలలో మమేకం అనే ఈ రెండు లక్షణాలతో కూడిన అడవి పుత్రిక ఉద్యమంలో నుంచి వచ్చిన తొలి మహిళా నవలగా అభివర్ణించవచ్చును. ఇరవై శతాబ్దిలో ముఖ్యంగా స్వాతంత్రానంతరం రాజకీయంగా దేశంలో అనేక మార్పులు వస్తున్నాయి. ఈ మార్పుల ప్రభావం సమాజంలో ప్రతివారి మీదా ఉంటుంది. ప్రత్యేకించి - ఏ మార్పు వచ్చినా స్త్రీలపై దాని ప్రభావం ఎక్కువ. నా పరిశీలనలో, పరిశోధనలో తెలుగులో నవలామణులు రాజకీయ ఉద్యమంల పట్ల కూడా ఇతర సమస్యలకి స్పందించినట్లే ప్రతిస్పందించి నవలలు వెలువరించారు. 02 న్డ్‌ తెలుగుధనం

రచయిత్రులు తమదైన వాణిని గొంతెత్తి ఉద్యమస్ఫూర్తితో విన్పించారు. ఆదర్శవంతమైన సమాజాన్ని చిత్రించి, పధనిర్దేశం చేశారు. సంఖ్య స్వల్పమే కావచ్చు: చెప్పిన విషయాలు మాత్రం మహనీయమైనవి. ఈ దృష్టితో చూచినప్పుడు తెలుగు సాహిత్యంలో రచయిత్రులు మున్ముందు ఒక “వార్‌ అండ్‌ పీస్‌” ఓక “టేల్‌ ఆఫ్‌ టు సిటీస్‌” వంటి అద్భుత నవలలు సృష్టించి ఆధునిక మహిళ చరిత్రను పునర్లభిస్తుంది.” అన్న గురజాడ సూక్తిని నిజం చేస్తారని ఆశించవచ్చును. ఆమ డల (కంద సాపొత్వ అకాదమీ నిర్వపొంచిన రచయి(త్రుల నమావేశంలో నమర్చించిన వరిళోధనా వత్రం - (8-2-2009) (తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాదులో)

ననా దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 7/03

నూరేళ్లు పైబడిన సుదీర్ధ ప్రయాణంలో ఆధునిక తెలుగు కథ ఎన్నో సొబగుల్ని సంతరించుకుంది. సంఘ సంస్మరణ దృక్పథంతో ముందుచూపుతో మొదలైన తెలుగు కథ ఇతర సొహిత్య ్రక్రియలకంటె పాఠకుడికి బాగా చేరువైంది. సాంఘఫికసమస్యలని ప్రతివలింపజేస్తూ అణగారిన దీనులకు తోడున్నానంటూ, స్త్రీకి ధైర్యాన్ని అందిస్తూ, కధ ప్రగతిపథంలో సాగుతున్నది. పట్టణ వాతావరణంనుంచి పల్లె వాతావరణానికి తెలుగుకథ పయనించటం నేటి తెలుగు కధాసాహిత్యంలో చోటు చేసుకున్న మంచి పరిణామం. వూతతతతతావట[ాాతడాడాయ= /0క తెలుగుధనం

పరిమళిస్తున్న నేటి తెలుగు కథ పీఠిక కథ : ఆవిర్భావం : వికానం

తెలుగు కథ పరిమళాలు నింపుకుని, సాహసోపేతంగా సంఘసంస్క్మరణాత్మక ధ్యేయంతో విద్యలనగరం, విజయనగరంలో ఆవిర్భవించింది. నేటికీ ఎనభైతొమ్మిదేళ్ళ కిందట, 1910వ సంవత్సరంలో వేశ్య ఇంటికి ప్రతిరోజూ వెళుతున్న భర్తను సరిదిద్దుకోవటానికి కధానాయిక కమలిని-పేరులో పరిమళాలు నింపుకున్న కమలిని, తను పుట్టింటికి వెళిపోతున్నట్లు భర్తకు ఒక ఉత్తరం వ్రాసి ఉంచి, మంచంకింద దాగి భర్త అంతరంగాన్ని గమనిస్తుంది. ఆ దినాలలో ఇది సాహసమే. అత్తగ్గారింటి నుంచి పుట్టింటికి వెళ్ళటానికి ఎన్నో ఆంక్షలు వున్న ఆ రోజులలో భర్తకు చెప్పకుండా గడపదాటటం-కనీసం నాటకమాడటం కూడా ఒక సాహస ప్రయోగమే. ఈ ప్రయోగాన్ని చేసింది శ్రీ గురజాడ. కథపేరు దిద్దుబాటు. గురజాడ అప్పారావు ఆధునికాంధ్రసాహిత్య యుగకర్త, మార్గదర్శకుడు. గురజాడకు ముందు 1898లో 'తెలుగు జనానాొలో ఇవటూరి కనకాచలం వ్రాసిన కథలు అచ్చయినాయి. 1908లో 'కల్పలతిలో ఆచంట సాంఖ్యాయనశర్మ వ్రాసిన “లలిత కథ అచ్చయింది. అభ్యుదయకరభావాలతో భండారు అచ్చమాంబ వ్రాసిన కధ ధనత్రయోదశి. “దంపతుల ప్రధమ కలహం మొ హిందూసుందరిలో వెలువడ్డాయి.

అందులో ధనత్రయోదశి 1902 నవంబరులో వెలువడింది. కధా రచయిత్రిగా శ్రీమతి భండారు అచ్చమాంబ సాహితీ కృషిని గుర్తించాల్సి ఉంది. అయితే ఆధునిక జీవితాన్ని ప్రతిబింబింప చేసే వస్తువుతో సమకాలీన భాషలో, చక్కటి శిల్చ్బంతో రూపొందించినవే ఆధునిక కథానికలనే నిర్వచనంతో పరిశోధకులు నడత తడపడం దాః తుర్లవాట్‌ రాజేల్చం 70

1910లో ఆంధ్రభారతిలో ప్రచురితమైన గురజాడ '*దిద్దుబాటు'ను మొట్టమొదటి కథగా గుర్తించారు. ముందుకు చదివింపచేసే ప్రారంభం, చక్కటి నడక, సంభ్రమాన్ని కలిగించే ముగింపు కథానిక లక్షణాలు. రచయిత వస్తుస్వీకరణలో జాగ్రత్త వహించాలి. తీసుకున్న వస్తువును పదికాలాలపాటు నిలిచేలా చెప్పగలగటమే శిల్పం. ఏకకాలంలో ఒకే అంశాన్ని గూర్చి చెప్పాలి. కథపాత్రలనూ, సన్నివేశాలను సృష్టిస్తుంది. వర్ణిస్తుంది. అంటే వ్యక్తులను, నిర్దిష్ట సన్నివేశాలలో వాళ్ళకు కలిగే కష్టసుఖాలనూ, రాగద్వేషాలను, చిత్రిస్తుంది. ఈ విధంగా కధలో ఆద్యంతం పాత్రల అనుభూతులు వ్యక్తమవుతూ ఉంటాయి. కధారచయిత అనవసరమైన పాత్రలు వర్దనలు ప్రవేశపెట్టకూడదు. చిన్నవాక్యాలు, క్లుప్తత కధ అల్లికకు అందాన్ని కలిగిస్తాయి. ప్రారంభం నుండి చివరిదాకా చదివింపచేసేది, గుందెల్ని ఆర్ధం చేసి ఆవేదనతో పారకుల కళ్ళు చెమ్మగిల్లచేసేది ఉత్తమకథ. ఆధునిక తెలుగు కథకు గురజాడ శ్రీకారం చుడితే శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి భాషాపరంగా, వస్తుపరంగా తెలుగుదనాన్ని నింపారు. వీరేశలింగం గారి సంఘసంస్మార ఆశయాలను తన రచనల ద్వారా ప్రచారం చేసి, సంఘంలో పరివర్తన తేవాలనే సదాశయం వారి కథలలో కనిపిస్తుంది. వీరు తమ సాంఘిక కథలలో గోదావరిజిల్లా బ్రాహ్మణ జీవితాలను చిత్రీకరించారు. స్త్రీల సమస్యలకు (ప్రాధన్యమిచ్చారు. 'కొత్తచూపు' 'కీలెరిగిన వాత కథలలో స్త్రీలు ఆత్మగౌరవంతో జీవించాలని సందేశమిచ్చారు. చలం స్వేచ్చాభావనలతో, బుచ్చిబాబు శిల్చవిన్నాణంతో తెలుగుకధ వినూత్నమార్ధాలలో పయనించింది. ఆ తరువాత కథకులలో జీవిత కోణాలన్నీ విశ్లేషించి నూతన చైతన్యమిచ్చే కధలను వ్రాసింది కొడవటిగంటి కుటుంబరావు. వీరి కధలలో వలస పరిపాలనా దుష్పరిణామాల నేపధ్యం చక్కగా చిత్రితమౌతుంది. కుటుంబ సభ్యుల మధ్య మానవతా సంబంధాలు, ఆ వెనక ఆర్ధిక శక్తుల కీలకపాత్రను, వ్యక్తుల సంస్కారాన్ని సమాజం సంస్కృతి (ప్రభావాన్ని ఈ ఉమ్మడి సమస్యలతో వ్యక్తుల జీవన్మరణ పోరాటాన్ని కొడవటిగంటి కుటుంబరావు అనేక కధలలో చిత్రించారు. చాసో కధలలో మార్చిస్టు దృక్టధమూ, “అల్పాక్షరముల అనల్పార్ధములు సూచించే కధాశిల్పమూ రెండూ సరిసమానంగా జోడుగుర్రాలవలె పోటీపడిసాగుతాయి. చాసో కథలలో కుంకుడాకు, బండపాటు, వత. 4/06 తెలుగుధనం

బొమ్మలపెళ్ళి కధాశిల్చ్బ్ప చాతుర్యానికి మచ్చుతునకలుగా చెప్పొచ్చు. “వాయులీనం కధలో తనఫిడేలు అమ్మి చీర తీసుకువచ్చిన భర్తతో రాజ్యం నోట పలికించిన “జ్ఞాపకంగా ఉంటుంది లెండి" అన్న మాటతోనే ఈ కథని తెలుగు సాహిత్యంలో చిరస్మరణీయమైన మధుర జ్ఞాపకంగా మలచారు చాసో. పాలగుమ్మి పద్మరాజు “గాలివాన కథ 1951లో ఆంధ్రపత్రికలో (ప్రచురితమైై 1952లో న్యూయార్క్‌ హెరాల్డ్‌ ట్రిబ్యూన్‌ పత్రిక నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ కధానికలపోటీలో ద్వితీయ బహుమతిని గెల్చుకుంది. గాలివాన కథలో (ప్రధానపాత్ర రావుగారు. గాలివాన ఉధ్భృతమైనరాత్రి, రైల్వేస్టేషన్‌, వెయిటింగ్‌ గదిలో తన క్రమశిక్షణ నియమాలు, విలువలు అన్నీ మానవాతీతమైన కొన్ని శక్తులు విజ్బంభించినపుడు అర్ధరహితం అయిపోతాయని ఆయనకు జీవితంలో తొలిసారిగా తెలిసివచ్చింది. ఒక ముష్టిమనిషి ఆరాత్రి ఆయనలో అంతర్లీనంగా ఉన్న మానవతను తట్టిలేపింది. జీవితంలో ఉన్నంతలో తృప్తిగా జీవించాలని, ఎలాంటి పరిస్థితులనైనా ధైర్యంగా ఎదుర్మోవాలని తన ప్రవర్తన ద్వారా తెలిపింది. మానవ అంతరంగచిత్రణలో, కధ అల్లికలో రచయిత చక్కటి ప్రతిభచూపారు. తెలుగువారి సాంసారిక జీవితంలోని సున్నితమైన హాస్యపరిమళాలు, మునిమాణిక్యం కాంతం చిత్రించగా, ప్యారడీలో, పదవిశ్లేషణాత్మక శ్లేషలతో చక్కటి చమత్కార పూరిత కధలను ముళ్ళపూడి వెంకటరమణ అందించారు. మా.గోఖలే, కరుణకుమార ఇద్దరి కిద్దరూ విశిష్టకథకులు. వీరిరువురు గ్రామీణ, శ్రామిక జనజీవితాలను కళాత్మకంగా, కధలుగా తీర్చిదిద్దారు. మా.గోఖలే బల్లకట్టుపాపయ్య, మూగజీవాలు బండిరాముడి పెళ్ళాం కతలు బహుళ ప్రశంసలు పొందాయి. కరుణకుమార కథలలో మొక్కుబడి చిరస్మరణీయమైన తెలుగు కధలలో ఒకటి. గ్రామీణుల మూఢవిశ్వాసాలను, చిన్నపిల్లవాడు బాలయ్య మనస్తత్వాలన్ని అతడి దారుణ మరణాన్ని కంద్లకు కట్టినట్లుగా వర్ణిస్తుంది. అట్టడుగు వర్ణాల జీవితాల గురించి, ఆ జీవితాలపై పోలీసు, కోర్టుల వంటి రాజ్యాంగ యంత్రాంగం చేస్తున్న దోపిడీ గూర్చి శక్తిమంతంగా వ్రాసిన కథకులు రా.వి.శాస్తి. గంగా ప్రవాహం లాంటి శైలితో ఆయన తెలుగు రచయితలలో ఒక ఒరవడిని సృష్టించారు. ఆ బాటలో ఎందరో వర్ధమాన రచయితలు ్రవర్ధమానంగా ఎదిగి పేరు ప్రఖ్యాతు లార్జించుకున్నారు. తెలుగు కథని పురాణం అన్నట్లు “మునుపెన్నడూ ఎక్కిఎరగని లిరికల్‌ హైట్స్‌కి జనకా దాః తృుర్లపాటి రాజేశ్వరి 4/07

తీసుకెళ్తారు.” ఆరుసారాకధలు, కలకంఠికథలు ఉదాహరణ ఒక్కొక్క కథా పాఠకులను కుదిపి, పెనునిద్దర వదిలించేటట్లు ఉంటాయి. కా.రా.గా. ప్రసిద్ధులైన కాళీపట్నం రామారావు తెలుగు కథలో “'యజ్ఞం' ద్వారా వేడిని పుట్టించారు. ఉద్యమాలలో తడిసిన ఉత్తరాంధ్రలో జన్మించిన కా.రా. గ్రామాలలో జనాల వాస్తవ సమస్యలని, ప్రజల అనుభవాన్ని స్పృశించే విధంగా అనేక కథలలో చిత్రించారు. మధురాంతకం రాజారాం, శ్రీ ఆర్‌.ఎస్‌, సుదర్శనం, ఆర్‌. వసుంధరాదేవి, పెద్దిభొట్ల సుబ్బరామయ్య, అల్లం శేషగిరిరావు, గంధం యాజ్ఞవల్మ్యశర్మ మొదలగువారు తెలుగు కథాసరసిలో సుగంధ సుమనోహర పుష్పాలు పూయించారు. ఎన్నో విశిష్ట కథలు రచించి తెలుగు కథను అనుభూతి పరిపుష్టం చేశారు. సంఘసంస్కరణ దృక్పధంతో ముందుచూపుతో మొదలైన తెలుగుకథ ఇతర సాహిత్య ప్రక్రియల కంటే పాఠకుడికి బాగా చేరువైంది. సాంఘిక సమస్యలను ్రతిఫలింపచేస్తూ, అణగారిన దీనులకు తోడున్నానంటూ, స్రీకి స్నేహహస్తాన్ని అందిస్తూ-కథ : ఆటుపోట్లను తట్టుకుంటూ ప్రగతి పథంలో నేడు సాగుతున్నది. గురజాడ నుండి నేటి వరకు తెలుగు సాహిత్యంలో అసంఖ్యాకంగా కథలు వెలువడ్డాయి. ఎన్నో కథాసంపుటాలు వచ్చాయి. ఈ నాలుగైదేళ్ళకాలంలో వెలువడిన వైవిధ్య భరితమైన (ప్రామాణికత సంతరించుకున్న కొన్ని కథలను పరిశీలించి వాటి విశిష్టతను వివరించటమే ఈ వ్యాసరచన ఉద్దేశం. ఉప[$కమణిక వర్తమాన తెలుగుదేశ చిత్రం సమాజం నిత్యపరిణామశీలం. వేగంగా మారుతున్న ప్రపంచ పరిస్థితుల కనుగుణంగా తెలుగుదేశంలో అనేక మార్పులు చోటు చేసుకుంటున్నాయి. తెలుగుజాతి జీవనం అనేక వైరుధ్యాలతో కూడి ఉంది. ఒకవైపు గ్రామాలలో రైతుల పరిస్థితి నానాటికి తీసికట్టుగా ఉంటున్నది. భారతదేశానికి అన్నపూర్ణగా భాసిల్లిన తెలుగుతల్లి నేడు అన్నార్తులకు ఏమి ఇవ్వాలో తెలియక అయోమయ దృక్కులతో నిలబడి చూస్తున్నది. విత్తనాలు, ఎరువుల ధరలు పెరుగుదలతో ఉత్పత్తి చేసే రైతు అప్పులతో సతమతమవుతున్నాడు. పంటలు సరిగా పండకపోవటం, పండించిన పంటకు గిట్టుబాటు ధర లభించకపోవటం దళారీల వత ఊఊ 08 తెలుగుధనం

దోపిడీలతో రైతులు సమస్యల సుడిగుండంలో చిక్కుకున్నారు. నిన్నటి రైతు నేడు భూమిలేని నిరుపేదగా, కూలీగా మారుతున్నాడు. కొందరు సన్నకారు రైతులు పల్లెలో బతకలేక పట్టణాలకు వలసపోతున్నారు. అక్కడ కూలీలుగా, మిల్లు కార్మికులుగా జీవనం సాగిస్తున్నారు. భూమి చేతులు మారి, భూస్వాముల కబంధ హస్తాలలో చిక్కుకుంటోంది. బీడుగా ఉన్న వేల ఎకరాలు సాగులోకి వచ్చాయి. వాణిజ్యపంటల పట్ల రైతులకు ఆసక్తి పెరిగింది. రాయలసీమలో నీటికొరత 'ప్రధానసమస్య. తాగునీరు, సాగునీరు రెండూ సమస్యలే. ఉత్తరాంధ్రలోనూ అదేస్థితి. వ్యవసాయం గిట్టుబాటుకాక, కార్మికులుగా మారిన రైతుకుటుంబాలలో అలజడి చోటుచేసుకుంటోంది. పత్తిరైతులు ఆత్మహత్యలు చేసుకొనటం నేడు ప్రముఖంగా (ప్రస్తావించబడుతోంది. పల్లెలో ఓట్ల రాజకీయాల జోరు క్రమంగా పెరుగుతోంది. రాయలసీమలో ఓట్లకోసం రాజకీయనాయకులు అమాయకపు పల్లెలను రెండు వర్గాలుగా చీల్చటం ప్రారంభించారు. ముఠాలు పెరిగాయి. వ్యక్తిగతంగా సైన్యాన్ని నదుపుకునే ఫ్యాక్షన్‌ రాజకీయవేత్తలు ఆవిర్భవించారు. ఫ్యాక్షన్‌ రాజకీయాలలో పలైలు అగ్నిగుండాల్లా మారుతున్నాయి. బాంబుల సంస్కృతి వ్యాపిస్తోంది. ఈ రాజకీయాల వల్ల చాలా కుటుంబాలు ధ్వంసమయ్యాయి. కొన్ని ప్రాంతాలలో ఊళ్ళకు ఊళ్ళు బూడిద అయ్యాయి. పల్లెలో, కక్షలూ కార్చజ్యాలను ఆసరాగాతీసుకొని పదిమంది అనుచరులు ఉన్న ప్రతివాడూ ఒకదళనాయకుడుగా మారి గ్రామీణ జీవితాన్ని హింసొామయం చేస్తున్నారు.

మనభాష, సంస్కృతి పరిరక్షణకు, సాంస్క లతిక వికాసానికి అవసరమైనది విద్యారంగంలో అభివృద్ధి. గ్రామాలలో విద్య అందుబాటులో ఉన్నా మారుమూల (గ్రామాలలో బడి నామమాత్రంగానే ఉంటున్నది. వికృతమైన రాజకీయ వాతా వరణంలో నేటి బాలుర విద్య గ్రామాలలో ప్రశ్నార్థకంగా మారుతున్నది. పట్టణాలలో విద్యవ్యాపారంగా మారింది. తల్లితండ్రులు తమపిల్లల్ని ప్రభుత్వ విద్యాలయాలకు కాకుండా ఇంగ్రీషుకాన్వెంటులకు, ప్రైవేటు రెసిడెన్షియల్‌ విద్యాలయాలకు పంపు తున్నారు. పరీక్షలో పిల్లలు ఉత్తీర్ణులు కావటమే ప్రధానం. పోటీ పరీక్షలు వ్రాయడం

• ఉద్యోగాన్వేషణ లక్ష్యాలే తప్ప విద్యార్థులలో నేడు సమాజం గురించి, పరిసరాల గురించి, బాధ్యతాయుత పౌరులుగా ఆలోచించే మనస్తత్వమే కానరావటం లేదు. విద్యారంగంలో కంవ్యూటర్లదే అ(గ్రస్థానం. హైటెక్‌ ప్రభావంలో పడిన విశ్వవిద్యాలయ ప్రొఫెసర్లు సామాజిక శాస్త్రాలు, మానవీయ శాస్త్రాలూ, రెగ్యులర్‌ వాం ె్ళా

కోర్సులుగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదని అంటున్నారు. టెక్నాలజీకి పెద్దపీట (గ్రామాల నుండి పట్టణాలకు చేరుకున్నవాళ్ళు-వివిధ వ్యాపారాలు చేస్తున్న వ్యక్తులలో ధన సంపాదన (ప్రధాన థ్యేయమైంది. వాస్తవానికి ఇది రెండవ (వ్రవంచయుద్ధానంతరం వచ్చిన వరిణామాల కారణంగా ఏర్చడిన వ్యాపారసంస్క ఎత ఈ స్ధితి నూతన ఆర్థిక విధానాల కారణంగా మరింత బలపడి మానవసంబంధాలపై అత్యంత ప్రభావాన్ని చూపుతూ విలువలను తారుమారు చేస్తున్నది. బహుళ జాతి కార్పొరేషన్లు ఒక వెల్లువగా దేశంలో ప్రవేశిస్తున్నాయి. ఫలితంగా ఇక్కడ ప్రభుత్వరంగ సంస్థలు మూసివేయటం, లేదా (ప్రైవేటు యజమానులకు అమ్మటం, వేలాది కార్మికులను ఇళ్ళకు పంపించెయ్యటం జరుగుతున్నది. నిరుద్యోగం పెరుగుతున్నది. సామాన్యుని జీవితం మరింత దుర్భరమౌతున్నది. దేశంలో నేడు అనేక విలాసవస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. తత్కారణంగా నేడు ప్రజలలో విదేశవస్తు వ్యామోహ సంస్కృతి అధికమైంది. నగరజీవనంలో యాంత్రికత మనిషిని స్తబ్బుడిని చేస్తున్నది. ఈనాడు అన్ని ప్రచార, ప్రసార మాధ్యమాలు వినోదం, హింస (ప్రధానాంశంగా రూపొందుతున్నాయి. అధికాంశం పత్రికలు హింస, నేరప్రవృత్తి, సినిమాకబుర్లు, క్షుద్రమంత్రవిద్యలు, అశ్లీలత విషయాలతో నిండి ఉంటున్నాయి. మంచినిపెంచే పత్రికలు కరువవుతున్నాయి. ఎలక్ర్రానిక్‌ మీడియా ద్వారా అన్ని ఛానెల్స్‌లో (ప్రసారమయ్యే కార్యక్రమాలలోని అశ్లీలకరమైన సినిమాలు, గీతాలు చూచి యువత బాధ్యతా రహితంగా తయారవుతున్నారు. ప్రజలను చైతన్యపరిచే సాధనాలుగా ఉండాల్సిన టి.వి.లు కాలక్షేపబకానీలుగా వికృతభావాలను రెచ్చగొట్టే సాధనాలుగా మారటంతో ప్రజలు సోమరిపోతులుగా తయారవుతున్నారు. “దేశమంటే మట్టికాదోయ్‌, దేశమంటే మనుషులోయ” అన్న గురజాడ గీతంలో ఆయనిచ్చిన సందేశం నేడు తెలుగునాడులో ప్రతిమానవుడూ అర్ధం చేసుకోవాల్సి వుంది. సమాజాన్ని గూర్చి ఆలోచనా, ఆదర్భవాదం స్త్రీ పురుషులందరికీ ఉండాలి. కాని నేడు అందరూ అమూల్యమైన కాలాన్ని దూరదర్శన్‌ వీక్షణంలోనూ, పనికిమాలిన పత్రికలు చదవటంలోనూ వృధా చేస్తున్నారు.జనం మస్తిష్కాలపై అత్యంత ప్రభావాన్ని కలిగించే సినిమా నేడుకేవలం వినోదం, హింస అళ్లీలతలతో ననన 0 తెలుగుధనం

నిండి జుగుప్సాకరంగా మారింది. మంచిని పెంచే, మంచిని పంచే చలనచిత్రాలు వేళ్ళమీద లెక్కించేటట్లు ఉంటున్నాయి.

నేడు స్త్రీలు విద్యావంతులై, చైతన్యవంతులవుతున్నారు. కొన్ని ఉద్యోగాలకే పరిమితం కాకుండ బస్సులలో కండక్టరు ఉద్యోగాలు కూడా సమర్ధవంతంగా నిర్వహిస్తున్నారు. మెకానిక్‌లుగా కూడా స్త్రీలు తమ ప్రతిభ చూపుతున్నారు. ఆడపిల్లల వివాహ సమస్యనేడు తీవ్రరూపం దాల్చింది. ఆర్ధిక సూత్రబద్ధమైన వ్యాపార సంస్కృతి కోరలలో స్తీ నలిగిపోతూ ఉంది. వరకట్నాల హెచ్చుకారణంగా సగటు ఆడపిల్లకు వివాహం నేడు ఎండమావిలాంటిది. సర్దుబాట్లు ఎన్నిచేసుకున్నా ఆడపిల్ల వైవాహిక జీవితంలో అభద్రతాభావం అడుగడుగునా ఉంటూనే వుంది. ఆడపిల్ల పుట్టక ముందునుంచే అత్యాచారపర్వం కొనసాగుతున్నది. కడుపులోనే ఆడపిల్లల్ని హత్యలు చేయటానికి దైహిక పరీక్షలు, వాటిని బాహాటంగా సమర్ధించే యంత్రాంగమూ నేడు మనం చూస్తున్నదే.

దళితులలో నేడు కులస్పృహ పెరిగింది. దళిత ఉద్యమాలు నేదు వ్యాప్తిలో ఉన్నాయి. సామాజిక వ్యవస్థలో, మత, కుల వైషమ్యాలు దినదినానికీ విష మిస్తున్నాయి.

రాజకీయంగా సింహావలోకనం చేస్తే తెలంగాణా సాయుధ రైతాంగ పోరాటాలలో, నక్సల్‌బరీ శ్రీకాకుళ పోరాటాల నుంచీ ప్రజా సాంస్కృతిక సాహిత్య ఉద్యమాలు తమ వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తున్నాయి.

ఈ తెలుగు దేశ సామాజిక చిత్రాన్ని సామాజిక సమస్యలని మన కధారచయితలు ఒక క్రమపరిణామంలో చిత్రిస్తున్నారు.

వీటిని స్థూలంగా ఈ శీర్షికల కింద చర్చించవచ్చును.

1. వ్యవసాయం - రైతాంగ సమస్యలు - గ్రామీణ జీవనం,

౮ పట్టణీకరణ - మానవీయ సంబంధాలు

8, విద్య

డ్తీ ఉద్యమనేపధ్యం

5. స్త్రీ సమస్యలు

6. దళిత సమస్యలు

7. ఇతర ఇతివృత్తాలు శా సమస్యలు. తతత ాాాతతతతతతతతతతడాడాపావ

దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి [|

1. వ్యవసాయం : రైతాంగ సమస్యలు - గ్రామీణ జీవనం. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలో భూసంబంధాలలో భూమి కొద్దిమంది బలవంతుల స్వంత ఆస్తిగా మారిపోతుంది. ఉత్పత్తి సాధనాలు క్రమంగా బలవంతుల స్వాధీనమై ఉత్పత్తి శక్తులుగా జనం మారతారు. అందువల్ల వారంతా తమ (శమశక్రిని భూస్వాములకు అమ్ముకొని బతకవలసిన స్థితికి దిగజారతారు. 'తిరుగుడుగుమ్మి” (గంటేడ గౌరునాయుడు - ఏటిపాట, 1997)లో ఈ వర్గదోపిడీ స్వరూప స్వభావాలను కళాత్మకంగా చిత్రించారు. భూసంబంధమైన ప్రాంతీయ సమస్యలను సైతం చర్చకు పెట్టారు. ఉత్తరాంధ్ర, వంశధారా నదీతీర భూములకు ఇతర ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన పెట్టుబడిదార్లు పెత్తందార్లు కాగా, ఊరి రైతులు తమ భూముల్లో తామే పాలేర్లుగా మారుతున్నారు. అప్పలనాయుడు సన్నకారు రైతు. తల్లికి పుట్టింటివారు ఇచ్చిన భూమి దగ్గరకు వెళ్ళాలంటే మార్గంలో కమ్మదొర కొనుక్కున్న భూములను దాటివెళ్ళాలి. కమ్మదొర తన భూమిమీద నుంచి పశువులు, బళ్ళు దాటివెళ్ళటానికి వీల్లేదని అడ్డం చెప్పటంతో తప్పనిసరి పరిస్థితులలో ఆ భూమిని కమ్మదొరకే అమ్ముతాడు. వచ్చిన డబ్బు అప్పులు తీర్చటానికి సరిపోయింది. ఇక మిగిలింది ఎకరా పాతికసెంట్ల మడిచెక్క ఇది ఇలా ఉండగా అప్పలనాయుడిని కమ్మదొార తనపొలంలో అజమాయిష్‌కి - అంటే మేనేజర్‌గా ఉండటానికి రమ్మని పిలుస్తాడు. ఈ పిలుపులోనే కమ్మదార తన వర్గస్వభావాన్ని చూపాడు. అప్పలనాయుడి ఆర్ధికపరిస్థితి దిగజారింది. వానలు లేక పండిన పంటకు తెగుళ్ళు వచ్చి, అనుకున్న ఫలసాయం రాలేదు. ఒకపక్క పొలాలలో నాగలిదున్నటం పాతపద్ధతి. ట్రాక్టర్లతో వ్యవసాయం చేసి, వ్యాపార పంటలు వేసి కమ్మదొర లాభాలు పొందుతాడు. తన పొలంలో సత్వరం పనులు జరగాలనే స్వలాభంతో కూలీరేటు తాక్కాలికంగా పెంచటం వలన కూలివాళ్ళు గ్రామంలో ఇతర రైతుల పొలాలకు వెళ్ళక కమ్మదొర పొలాలకే పనికి వెడతారు. గ్రామంలో సన్నకారు రైతులు తమపనులు చేసుకోలేక, కూలీలు లేక నానా ఇబ్బందులూ పడతారు. తనపొలం పనుల అజమాయిషీకి అనిపిలిచిన కమ్మదొర అప్పలనాయుడిని పాలేరులా చూస్తాడు. అతడి అహంకార (ప్రవృత్తి నచ్చక్ష్త అప్పలనాయుడు పనిమానేస్తాడు. ఆ ఉక్రోషంతో, తనపొలంలోకి వచ్చిన అప్పలనాయుడి ఎడ్లను ట్రాక్టరుమీద ఎక్కించి, వీరఘట్టం బందిలదొడ్డిలో త పాల 2 తెలుగుధనం

పెట్టటానికి సిద్ధమౌతాడు కమ్మదొర. ఈ సంఘటన పట్ల గ్రామంలో సర్వత్రా నిరసన వ్యక్తమౌతుంది. ఆత్మగౌరవం నిలబెట్టుకోవాలంటే ఈ దౌర్జన్యాన్ని అద్దుకోవాలని, అందరూ తీర్నానిస్తారు. (గ్రామంలో అందరికంటె వృద్ధుడు ఈ విధంగా అంటాడు. “ఎక్కడనుంచో వచ్చిన పెట్టుబడులు మనముందు ఓ సాగరంలాగా తయారై అలల నాలుకలతో ఆవ్వొనిస్తుంటే ఈత కొలను అని మురిసిపోతున్నాం కానీ అదొక తిరుగుడు గుమ్మి తిరుగుడు గుమ్మి అంటే సుడిగుండం. కథనామ సార్ధక్యం ఇదే. పెట్టుబడులు (గ్రామంలో రైతులను సుడిగుండంలో ముంచేస్తున్నాయని, కాబట్టి దానిని ప్రతిఘటించవలసిన అవసరం ఉందని, రచయిత సందేశమిచ్చారు. గ్రామంలో జనం మానవహారంగా ఏర్పడి ట్రాక్టరును అడ్డగించటంతో కథ ముగుస్తున్నది. ప్రకృతి వర్దనలను కథా విషయాన్ని సూచించటానికి ఉపయోగించటంలో రచయితకు శిల్పం పట్ల గల ఆసక్తి వెల్లడవుతున్నది.

ఈ వ్యవస్థలో (శ్రమశక్తి దోపిడికి గురి అవుతోంది. తనమీద తనకేమాత్రమూ హక్కులేని రైతురాజు గాలిలో దీపం వంటివాడు. ఈ పరిస్థితి మారేది ఎప్పుడనే తాత్విక చింతన -- 'నీటిముల్లు (గంటేడ గౌరునాయుడు-ఏటిపాట, 1997) కధలో కనబడుతుంది. సత్యం నాయుడు సన్నకారు రైతు. ఫొలంలో నువ్వులు వేస్తాడు. వానకోసం ఎదురు చూపులు చూస్తూ పొలంలో కూర్చుని కూర్చుని - “బట్ట తడుపు సినుకులు పడినా బాగుణ్ఞ అనుకుంటూ లేచి ఇంటికి వెడతాడు. రాత్రి వాన పడుతుంది. తెల్లవారి భార్యతో పంటగూర్చి మాట్లాడుతూ బస్తా ధర షావుకారు నిర్ణయించి బస్తాకి వడొందలు ఇస్తానన్నాడని అంటాడు. ఇంతలో గంపలు పట్టుకొని మేదరివాడు వస్తాడు. గంపధర ఇదివరకటి కంటె పెరిగిందని, అంతకంటే తక్కువ ధర తమకు గిట్టుబాటుకాదని చెబుతాడు. వాడి మాటలు సత్యం నాయుడులో జ్ఞానోదయం కలిగిస్తాయి. రైతు పండించే పంటకు రైతేధర కట్టుకుంటే రైతుకు లాభం కలుగుతుందని భావిస్తాడు. రాబోయే పంటను దృష్టిలో పెట్టుకొని కూతురి పెళ్ళిఖర్చుల నిమిత్తం అప్పుతీసుకొస్తాడు.

ఆరోజు రాత్రి... కుంభవృష్టి కురుస్తుంది. నీటిపువ్వు అనుకున్న చినుకులు నీటిముళ్ళు అయ్యాయి. నువ్వచేను సర్వనాశనమైంది. “పొలాలు నీటితో నిండిపోయాయి. ఆ నీటిలో ముక్కలైన నువ్వమొక్కలు తేలియాడుతున్నాయి నెత్తుటి మడుగుల్లో శవాల్త్లా ననన

డా॥ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి 7/9

ఈ దుఃఖంనుంచీ ఎలాగ బయటపడాలి అని సత్యంనాయుడు ఆలోచిస్తాడు. 'యిలాక్ళూకోనుంతే ఎవ్పటికీరాదు. న్‌నుకువదీతే బయం., నీనుకు వదప్పోతో జయం- సరుకు అమ్మబోతే బయం, కొనబోతే బయం... యిలాగ బయం పదుకోని ఐతకదం ఎన్నాలు? యిదే నలుగురం అనుకోవాల.... అనుకున్నది అమల్లో పెట్టాల... ఒక గొంతుక్స్‌ వందగొంతులు కలిత్తే...! దేశం నిందా రైతులే... మరి రైతులందరు కూడబలుక్పుంతే... మార్చెట్టేటి - గవరమెంటేటి... మరందుసేత ఆ సనేసెయ్యాల....”

ఈ మాటలలో - పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలో శ్రామికులు తమ (శ్రమశక్తి విలువనూ, తమ (ఛ్రమశక్తులు ఉత్పత్తిచేసే వస్తువులనూ, సరిచూచుకుని తమకు ముట్టకుండా కాజేయబడుతున్న తమ (ఛమశక్తుల అదనపు విలువలను తామే అనుభవించటానికి కలిసి కట్టుగా ఉద్యమించాలనే నిర్ణయం కనిపిస్తున్నది రచయితకు. కధాశిల్పంపై (శ్రద్ధచూపారు. చక్కటి ఉపమానాలు అలవోకగా ప్రయోగించారు. “దశమ్‌ునాటి చంద్రుడు పువ్వులా నవ్వుతున్నాడు.” చినుకులు 'నీటిపువ్వులతో, 'రూపాయినాణెం'తో ఉపమించారు. వెన్నెల నువ్వుపువ్వులా రాలింది” “ఆకాశం విరగకాసిన నువ్వపువ్వు' “చుక్కలు నువ్వుపువ్వుల్లా మిలమిలా మెరుస్తున్నాయి”.

“ప్రత్యామ్నాయంి(అట్టాడ అప్పల్నాయుడి కథ)

“పేగుల మద్య కలసాల్ని తెచ్చినలేమి., ఎందుకొచ్చిందో... ఎలాగొచ్చిందో? వొచ్చింది మాబతుకులికి” అంటాడు: ఒకనాటి రైతుబిడ్డ గుంపస్వామినాయుడి కొడుకు సూర్యనారాయణ గంపెడు వేదనతో. ఈ లేమి ఎలా వచ్చిందో రచయిత కథాపరంగా చెప్పారు. రైతులు వరిసంట తగ్గించి, వాణిజ్యపంటలలోకి దిగారు. జనుము, వేరుసెనగ, పొగాకు పండించారు. పండించిన పంటకు ధర తగ్గేది... పండించని పంటకు ధర ఎక్కువగా వుండేది. దానితో రైతులు అప్పులు పాలయ్యారు. ఉన్న నగా, నట్రా అమ్ముకున్నారు. ఒకప్పుడు బాగా (బ్రతికిన గుంపస్వామినాయుడు కుటుంబం ఆర్థికంగా చితికిపోయింది. పొలంలో చెరుకుపంటకి కిట్టబాటు ధరరాలేదు. ఫ్యాక్టరీ సమ్మెల కారణంగా ్రషింగ్‌కి పర్మిట్లను ఇవ్వలేదు. గుంపస్వామినాయుడు కొడుకు సూర్యనారాయణ సరిగ్గా చదువుకోకుండా, చదువు ఆపి - సంసారి అయ్యాడు. తనభాగం తీసుకొని న ౨౨

పట్నం వెళ్ళి అక్కడ జీవించలేక - బ్రతికేదారిలేక గ్రామానికి తిరిగివచ్చాడు. (గ్రామాలు పూర్వం గ్రామాలవలెలేవు. ఖర్చులు రోజురోజుకీ పెరిగిపోతున్నాయి. విద్య-ఇంట్లో వాడుకునే వస్తువులు, వస్త్రాలు - అన్నీ ఖర్చుతో కూడుకుని ఉన్నాయి. జీవితం సామాజికగతితో ముడిపడి ఉందనే సత్యాన్ని రచయిత ఈ కథలో ఆవిష్కరించారు. సూర్యనారాయణ పిల్లని కాన్వెంట్‌లో చేర్చాడు. ఇంట్లోకి కొత్తవస్తువులు అవసరం అయ్యాయి. ఖర్చులు పెరిగిన నిష్పత్తిలో ఫలసాయం పెరగలేదు. డబ్బు ఇబ్బందుల్లో - ఇంట్లో గొడవలెక్కువయ్యాయి. ఆకారణంగా తల్లితండ్రులూ-కుమారుడు, వేరుపడ్డారు. సూర్యనారాయణ పొలం చేసి తల్లితండ్రులను పోషిస్తానని మాట ఇచ్చాడు. కానీ పొలంలో వచ్చే సొమ్ము తనభార్యా బిడ్డలకే సరిపోక పస్తులుంటున్న స్థితి. అంటే ఆర్థిక సమస్య వలనే తల్లీ, కుమారులు వేరుపడ్డారు. ఆ తరువాత వృద్ధులు ఎదుర్శొనే శారీరక మానసిక సమస్యలు-చంద్రమ్మ జీవనచిత్రణ ద్వారా దృశ్యమానం చేశారు. తనే పస్తులుంటున్న కొడుకు తల్లికేం పెట్టగలడు? అయినా వృద్ధురాలైన చంద్రమ్మ ఆకటివేదనని, నిస్సహాయతను చూడలేక ఆ (గగ్రామపూజారి, అయ్యవారు సూర్యనారాయణను వీలిపించి మాట్లాడతాడు. సూర్యనారాయణ ఇచ్చిన జవాబుకి ఏమీ అనలేక-వేరుమార్గం కోసం అలోచిస్తూఉంటే చంద్రమ్మ మరణవార్త తెలుస్తుంది. ఆద్యంతరీ జీవనసంఘర్షణలతో నిండీన ఈ కథ శిల్పరీత్యాకూడా విశిష్టమైనదే. కథచెప్పే ధోరణిలో, ఉపయోగించే పదచిత్రాలలో, పాత్ర స్వరూపస్వభావాలు స్పష్టంగా వ్యక్తీకరించటంలో రచయిత కృతకృత్యుడయ్యాడు.

“'తక్కాళొ (జొన్నవిత్తుల శ్రీరామచంద్రమూర్తి - రచన, సెప్టెంబరు 98). ఒకవ్యక్తిని మరొక వ్యక్తి ఒక జాతిని మరొక జాతి పీడించే సాంఘిక ధర్మం వ్యవస్థలో ఉన్నంతకాలం సిద్ధలింగం వంటి పేదలజీవనం దుఃఖభూయిష్టంగానే ఉంటుంది. చిత్తూరు జిల్లా ముష్టూరులో చిన్నరైతు సిద్ధలింగం భార్య నీలమ్మతో ఉన్న మడిచెక్క నమ్ముకొని, కర్ణాటకలో సోమయాజులపల్లే చేరతాడు. ఆగ్రామంలో భూకామందు సుధాకరరెడ్డి వద్ద భూమి కౌలుకు తీసుకుని టమాటాలు పండిస్తాడు. ఆ టమాటాలు లారీలో మద్రాసు తీసుకెళ్ళి అమ్ముతారు. అక్కడ లారీలలో టమాటాలను తక్కువ సొమ్ముకు కొనుగోలు చేసి దళారీ తంగవేలు వేరాకరికి అధికలాభాలకు అమ్ముతాదు. ఉత్పత్తిచేసి కష్టపడిన, శ్రమపడిన రైతులకు తగిన ప్రతిఫలం రాలేదు. శ్రమ ఉత్పత్తిదారుల నుంచి అన్నిదశలలోనూ దోపిడీ వత దవడల నాతి దా॥ తుర్లపాటి రావేళ్వరి (5

చేయబడుతోంది. టమాటాల పంటలో నష్టం వచ్చిందని సిద్ధలింగం తాగుడుకి . బానిస అయ్యాడు. సిద్ధలింగం ఎన్నోసార్లు అడిగాక సుధాకరరెడ్డి మళ్ళీ పొలాన్ని కౌలుకు ఇస్తాడు. సుధాకరరెడ్డి పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థలోని వాడ్డే, కార్మికుడుగా బతకటానికి వీలుగా తప్పనిసరిగా తిండికి ఇవ్వటం పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ ఆలోచనా విధానమే. ఈ వ్యవస్థ లక్షజాలనే సుధాకరరెడ్డి సిద్ధలింగానికి భూమికౌలుకి ఇవ్వటంలోనూ, తాగబోయించటంలోనూ చూపాడు. ఆపెత్తందారీ దౌర్దన్యంతోనే సుధాకరరెడ్డి సిద్ధలింగం భార్య నీలమ్మను అనుభవించాడు. వ్యవసాయంలో భూమిని నమ్ముకున్న రైతు దుస్థితిని, ప్రీల నిశ్శబ్దహింసను ఈ కథ హృదయార్ధంగా చిత్రించింది.

'స్పర్శ' (వి.వి.న.మూర్తి. ఈ కథలో రాయలసీమ కందులపల్లి గ్రామంలో స్మూలు మేస్టారు రెడ్ల గొప్పదనం గురించి "కత్తి పట్టి పగలంతా తలకాయలు తరిగి తరిగి, రాత్రిపూట గంటం పట్టి కవిత్వం రాసే స్థిత ప్రజ్ఞత రాయలనుంచే మా రెద్దోరికి వచ్చింది” అంటాడు. ఈ మాటలతోనే రాయలసీమ చిత్రాన్ని మనకన్నుల ముందు సాక్షాత్కరింప చేశారు. బొంబాయిలో ఎగ్జిక్యూటివ్‌ హోదాలో ఉన్న సుబ్బారావు, భార్య సునీతతో కలిసి తనకళాశాల సహపాఠి, మిత్రుడు మోహనరెడ్డిని చూడాలని సొంతకారులో (ప్రయాణిస్తూ రాయలసీమ వస్తాడు. రాయలసీమ వాతావరణం-ప్రత్యేకించి మోహనరెడ్డి (గ్రామం-యుద్ధరంగాన్ని తలపిస్తుంది. కందులపల్లిలో మిత్రుడు మోహనరెడ్డి హత్యచేయబడ్డాదని అతని తమ్ముడు మదనమోహనరెడ్డి చెప్పినప్పుడు సుబ్బారావు దిగ్ర్భాంతికి లోనవుతాడు. మదనమోహనరెడ్డి తన్నుతాను కాపాడుకోవటం కోసమే కొంతమంది మనుషులను పోషించటమూ, ఆయుధాలు సమకూర్చుకోవటమూ చేస్తున్నానని తనపనులను సమర్ధించుకుంటాడు. పొంన చేస్తున్న ప్రతివాడూ, మాట్లాడే విధంగా మదనమెహనరెడ్డికూడా మాట్లాడుతాడు. ఈ కధ సునీత ఆలోచనా తరంగాలలో ఆమె తాత్విక చింతనలో మేళవించి రచయిత దృశ్యమానం చేశారు. “ప్రతి మనిషినీ వాడు ఎంత హోదాలో ఉన్నా సమాజమే నడిపిస్తుంద'నే సామాజిక సత్యాన్ని ఆవిష్మరిస్తూనే మదనమోహనరెడ్డి తను హింసా మార్గాన్ని విడవనని చెబుతాడు. అయితే ఈ సమస్యకి పరిష్కారమే లేదా? మదనమోహనరెడ్డి ఆలోచనలో ఈ సమస్యకు పరిష్కారంలేదు. తను చనిపోయినా 'కొత్తవేషాలతో పాతనాయకులే వస్తారు' అంటాడు. సుబ్బారావు డబ్బుమనిషి అతనికి ధనసంపాదనే నాలో

ముఖ్యం. షేర్లు, రియల్‌ ఎస్టేట్‌ బిజినెస్‌. అదే అతని లోకం. నునీత ఆదర్శభావాలుగల స్తీ. దౌర్టన్యానికి లోనవుతున్న వారి పట్ల సానుభూతిని చూపే వేదనామయ అంతరంగమామెది. సుబ్బారావుకు ఆమెలో ఈ గుణం ఎంతమాత్రమూ నచ్చదు. కొడుకు ఆమెలాగ - తయారవ్వకూడదని, ఆమెకు దగ్గరవ్వకూడదని, రిషీవాలీ స్కూలులో చేర్పిస్తాడు. ఈ కథ రాయలసీమ (గ్రామాలలోనూ, బొంబాయి వంటి పట్టణాలలోనూ వ్యక్తులలో ప్రబలుతున్న అమాననీయలక్షణాలను, మానవ సంబంధాలలోని డొల్లతనాన్ని కృత్రిమతను వర్షరేఖలతో చిడ్రీకరించింది. సునీత అంతరంగాన్ని స్పర్థించిన వేదన మన అంతరంగాన్ని సైతం స్పర్భించటమే ఈ రచనలోని ప్రత్యేకత.

“నాణెం కింద చీమి (గౌరునాయుడు - ఆహ్వానం, వప్రిల్‌ 1998). అచ్చయ్యకి [గ్రామంలో పొలం ఉండేది. ఆర్ధిక పరిస్థితి కారణంగా పొలం అమ్మేయవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. తరువాత పరిస్థితి దిగజారింది. కోడలు నాగులచవితి రోజున పుట్టమీద కప్పటానికి తెచ్చిన నాగుల గావంచా అచ్చయ్య డబ్బులకోసమే తీస్తాడు. ఆ దబ్బులకోసమే - మనవడిని తీసుకొని పుట్టలదగ్గరికి వెళతాడు. చిల్లరపైసల కోసం పుట్టలు తవ్వుతున్నపుడు పాము మనవడిని కాటేస్తుంది. పృదయవిదారకమైన ఈ కథ పాఠకులలో కరుణ రసాన్ని ఆవిర్భవింపచేస్తుంది. పల్లెలో (శ్రమజీవులపట్ల సానుభూతిని కలిగిస్తుంది. 2.పట్టణీకరణ ఏ; మానవ సంబంధాలు :

“అమ్మా! ఇంక శలవు (ఆర్‌.వసుంధరా దేవి - ఆంధ్రప్రభ, ఫిబ్రవరి1995)

నేటి సమాజంలో మానవ సంబంధాలలో వచ్చిన మార్పును రచయిత్రి విశ్లేషించారు. 'మానవ సంబంధాలలో పుచ్చుచేరింది... అమూల్యమైనదేదో జారిపోతున్నది... చిన్న పరిధిలో, కుటుంబ బాంధవ్యాల్లో నిలుపుకోలేని సంబంధమూ, ఆర్ధతా (ప్రేమా.. విస్తృతమైన సమాజ పరిధిలో ఊహించుకోవడం ఉట్టికెక్కలేనమ్మ స్పర్గానికెక్కాలని ఆశించినట్లు అని పరివేదన చెందుతారు. వైద్యవృత్తి చాలా పవిత్రమైనది. రోగులకు సేవచేసే ఆసుపత్రి సిబ్బందిలో సేవాధర్మం ఉండాలి. కానీ నేడు అవి ప్రైవేటు పెద్ద ఆసుపత్రులలో కూడా లేకుండా పోతున్నాయని ఈ కథ ద్వారా విశదం చేశారు. ఈ కధ అంతా 'నేనిగా ఉత్తమ పురుషలో సాగుతుంది. 'నేనుి చింతనాధారలో సమాజంలో విలువలను గూర్చిన విశ్లేషణ, జపత డా॥ః తుర్లపాటి రాజేళ్యరి జ్‌

మాతృమూర్తి హాస్పటల్‌లో చికిత్స పొందటమూ - డాక్టర్ల నిర్లక్ష్యవైఖరి సుదీర్థంగా కధలో చిత్రితమైనాయి. 'నేను ఆలోచనా ్రవంతిలో గతమూ- వర్తమానమూ రెండూ కలిసి ప్రవాహగతిని అక్షరరూపాలను పొందాయి. గతంలో అమ్మ చేసిన త్యాగాలు గుర్తుకు తెచ్చుకునే కుమార్తె, అమ్మ నుంచి ఎన్నో నేర్చుకున్న కుమార్తె

• అమ్మసేవ సంపూర్ణంగా చేసిన కుమార్తె - అమ్మ మరణించాక... 'ఒంటరి తనంలోకి ఎదిగి ఏకాకిగా, సంపూర్ణనై అమ్మనై పోతున్నాను.” అని సేవలోనే (పేమ త్యాగంలోనే మానవజన్మ సార్దకం చెందుతుందని, మనం ఆ బాటలో పయనించాలని సందేశమిచ్చారు.

'జవన్మృతుడు' (అదెపు లక్ష్మీపతి - తెలుగు కథ, 1995): “మార్చుతోటే పరాయీకరణ... రక్త సంబంధీకుల నుండి పరాయీకరణ... నీనుండి నీవే పరాయీకరణ చెందావు. పనిమనిషి కొడుకు ఎదిగి... ఇంట్లో పనిమనుషులను పెట్టుకునే స్థాయికి ఎదిగాడు” ఈ వాక్యాలు ఆడెపు లక్ష్మీపతి రచించిన 'జీవన్మ ృతుడు' కథలోనివి. సాంకేతిక ప్రగతి ఎంతో సాధించాననుకున్న మానవుడు తాను కోల్పోతున్న మానవ విలువలను తలచుకుని వాటిని దోహదం చేసిన పరిస్థితులలో తనను జీవన్మృతుడిగా గుర్తిస్తాడు. తన చావుకు కారణం ఎవరూ? అని (ప్రశ్నించుకుంటాడు. ఒక ప్రయివేటురంగ సంస్థలో మెటలర్జీ ఇంజనీరుగా ఉన్న వ్యక్తి అంతరంగంలో చెలరేగే సంక్షోభాలను అద్దం పట్టటానికి రచయిత చైతన్యస్రవంతి విధానాన్ని ఉపయోగించారు. ఈ కథంతా తెల్లవారు జామున లేచి వాకింగ్‌కు బయళ్టేరుతున్న మెటలర్జీ ఇంజనీరు ఆలోచనలలో సాగుతూ కొన్ని గంటలకు పరిమితమైంది.

“జీవితం సాపేక్షవేగంతో పరుగెడుతోందా... ఐన్‌స్టీన్‌ మహాశయుడు సిద్ధాంతీకరించినట్లుగా దీర్ధత ముకుళించిందా?' 'కాలం విస్తరించింది విరుద్ధం.. అభాస... డ్రెస్సింగ్‌ టేబుల్‌ అద్దంలో నీ ప్రతిబింబం ముష్పయిలాగా కనబడుతోంది.” ఈవిధంగా సాగే రచనలో గతాన్ని వర్తమానాన్ని తెలిపే ఆలోచనలు, ఒక వరుసలో పొందికగా అమర్చి ఉండవు. అస్తవ్యస్తంగా కనబడుతాయి. అయితే ఈ ఆలోచనలన్నీ ఒక (్రవాహగతిలో ఉన్నట్లుగ కనబడుతాయి. ఈ తరహా ధోరణికి విలియం జేమ్స్‌ స్తీమ్‌ ఆఫ్‌ కాన్నస్‌నెస్‌, అని పేరుపెట్టారు. ఈ ఆలోచనలలో అనేక పాత్రలు వాటి ఆలోచనా సరళి మనకు వివరంగా న న న నాం

అర్ధమౌతుంది. జీవన్మృతుడు కథలో కధానాయకుడికి భార్య రుక్మిణి అంటే భయం... జంకు. జీవితంలో తన పరాజయానికి, తాను కోరినవిధంగా జీవించలేకపోవటానికి, తనవాళ్ళకి సహాయపడలేని పిరికితనానికి భార్యనే కారణంగా చెప్పుకుంటాడు. అసలు సంగతి - తన మధ్యతరగతి జీవనం ఆశలహరివిల్లువైపు ప్రయాణించింది. కలర్‌ టీ.వీ., (ఫ్రిజ్‌ వాషింగ్‌మెషీన్‌, కారు, ఇల్లు వీటిని అమర్చుకునే క్రమంలో ఈ వ్యామోహ సంస్కృతిలో నిండామునిగి, తన వాళ్ళను దూరం చేసుకున్నాడు. ఒంటరి తనంలో కుమిలిపోయి, మానసికంగా మరణించానని తెలుసుకున్నాడు. నీ కెవరూ సాయం రారు. ప్రవాహంలో పడిపోయావ్‌ అన్న మాటతో ముగిసిన కధలో రచయిత పట్టణ నాగరికత నిండిన జీవనంలో గల వంటరి తనాన్ని అభద్రతా భావనను వెలువరించారు. “ప్రవాహంలో పడిపోయావ్‌” అనే మాటలో ఇది మనస్తత్వ శాస్త్రానికి సంబంధించిన కథ అని సూచించారు. “'వాంతకులు” (తుమ్మేటి రఘోత్తమరెడ్డి). హంతకులు కథలో (ప్రారంభం నుండి చివరివరకూ ఒక భయానక వాతావరణం వర్ణించ బడింది. మానవ సంబంధాల విధ్వంసం ప్రధానంగా ఉన్న ఈ కథలో 'శారది మరణానికి కారకులెవరు? అన్నదే ప్రధానమైన ప్రశ్న శారద భర్త నరసయ్య సింగరేణి బౌగ్గుగనులలో ఓవర్‌మ్యాన్‌. శారదను పెళ్ళి చేసుకున్న తరువాతే నరసయ్య బొగ్గుగనుల్లో క్యాజువల్‌ వర్కర్‌గా చేరాడు. తర్వాత నర్సయ్య అంచెలంచెలుగా

• కార్మిక పోరాటాలలో ముందు ఉండి నాయకుడిగా ఎదిగాడు. శారద చాలా సంవత్సరాలుగా తన ఇంట్లో జరిగే కార్మిక పోరాట ఉద్యమాలను గురించి విని వారికి అన్నివిధాల సహాయపడేది. ఆ తరువాత ఆమెలో మానసికంగా మార్పు వచ్చింది. అందుకు కారణాలేమిటి అని అన్వేషిస్తే కధలో కొన్ని జవాబులు లభిస్తాయి. శారదలో మార్పు ఆర్ధిక సంబంధమైన లావాదేవీల వల్ల వచ్చింది. శారద పుట్టినింటివారు ఆమెకి రావలసిన భూమి ఇచ్చారు. ఆ భూమిని భర్త అమ్ముకొని తన స్వంత (గ్రామం వద్ద కొనుక్కుంటానంటాడు. ఈ (ప్రతిపాదనకు ఆమె పుట్టింటి వాళ్ళు వ్యతిరేకిస్తారు. ఈ రెండు అభిప్రాయాల మధ్య, సంఘర్షణల మధ్య శారద మనసు నలిగిపోయింది. నర్సయ్య ఆమెకులేని పిచ్చిని అంటగట్టాడు. ఆమెకు వచ్చిన నరాల బలహీనతను పిచ్చిగా ప్రచారం చేసి, ఆమె వ్యాధికి సరియైన ముందు ఇవ్వకుండా ఆమె మరణానికి కారణ భూతుడయ్యాడు. ఆమె నా న న

ఆతిధ్యాన్ని పొందినవారు, కార్మిక పోరాటాలలో అనేక విజయాలు సాధించినవారు, ఆమె మంచిని కోరిన వాళ్ళెవరూ కూడా ఆమె మరణాన్ని ఆపలేకపోయారు. నర్సయ్య కుటిలత్వాన్ని ప్రశ్నించలేక పోయారు. మానవతను మరిచిన నర్సయ్య, చూచాయగా ఆమె బాధను (గ్రహించిన ప్రభాకర్‌, కార్మికనాయకుడు నారాయణ మొదలైనవారందరూ హంతకులే.

సమాజంలోని మానవీయ విలువల విధ్వంసాన్ని, ఈ కథ చిత్రిస్తున్నది. 8, విద్యారంగం

'దుంపల బడి (బమ్మిడి జగదీశ్వరరావు - ఆహ్వానం, మార్చి 1997) నేటి విద్యావ్యవస్థ స్వరూపాన్ని, ప్రభుత్వ విద్యారంగం పట్ల చూపుతున్న నిర్లక్ష్యాన్ని దృశ్యమానం చేస్తుంది. “బడిలో సంత... బయటా సంత... నేషనల్‌ హైవే మీద

• మన మూడురోడ్ల జంక్షన్‌లో ట్రాఫిక్‌ జాం... బస్‌ రోజంతా సంతే' హారన్ల మోతతో విసుగు చెందిన మాస్టారి బాధ. ఆరువందల మంది పిల్లలకి ఆరుగురే మాస్టర్లు. వాళ్ళు పాఠాలు పిల్లలకు నిజాయితీగా చెబుదామన్నా చెప్పనివ్వరు. టీచర్లను విద్యా సంవత్సరంలో ఎక్కువ కాలం విషయ సేకరణలనిమీత్తం పంపుతూ ఉంటారు. జనాభాలెక్కలు, దారిద్ర్యరేఖ దిగువలెక్కలు, ఎలక్షన్ల విధులు, మొదలైన విధులతో అసలైన విద్యాబోధన మరుగున పడుతుంది. సమాజంలో నిరక్షరాస్యులైన తల్లితండ్రులు కూడా “చదువంటే వట్టి పోటీ కాదు, కుస్తీ పోటీ... కడుపు కట్టుకునైనా పిల్లకొక భవిష్యత్తు నివ్వాలి అని సంకల్పించుకుంటారు. ప్రభుత్వబడిని మాన్పించి, చాలాడబ్బు అప్పుచేసి ఇంగ్లీషు కాన్వెంటులో సింహాచలమనే కుర్రవాడిని చేరుస్తారు. సింహాచలానికి తెలుగుబడిలో చదువుకోవటమే ఇష్టం. కాన్వెంటులో చదువు పద్ధతి నచ్చక సింహాచలం తనకు తనే కాన్వెంటుకు వెళ్ళనని నిర్ణయించుకొని, తెలుగుబడికి వెళ్ళటంతో కధ ముగుస్తున్నది,

ఈ కధలో పసిపిల్లవాడు సింహాచలం మనస్తత్వాన్ని రచయిత చక్కగా చిత్రించారు. త్తే ఉద్యమ నేపధ్యం

'సుక్కి (సువర్ణముఖి - జనవరి 1996). శ్రీకాకుళం పోరాటం ముగిసాక, శ్రీకాకుళం మూడు దశలను చూసింది. పీడనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటం. నాడా

అణచివేతను ఎదుర్కొనటం - మరల పోరాటానికి ఆయత్తమవటం. ఇందులో చివరిదశ - పోరాటానికి సిద్ధమవటం. ఈ దశని ఈకథలో చిత్రీకరించారు. ఉద్యమం అణచబడిన అనంతరం అడవి నివురు గప్పిన నిప్పులా ఉంది. గిరిజన గూదేలలో పరిస్థితి దయనీయంగా ఉంది. ఈ దుస్థితికి కారణమేమిటి? అనే విశ్లేషణ ఈ కథలో కనిపిస్తుంది.

“ఇటు చింతపండు అమ్మొద్దంతన్నారు. అటు ఆకు తెంపొద్ధంతన్నారు... వట్నో.. ఎటునుంచి వటత్తాదో...” అంటుంది ఆదెమ్మ.

అడవిలో వస్తువులమీద గిరిజనులకు అధికారం లేకుండా చేస్తున్నారు. అడవి సంపదను నాటుబళ్ళలో తోలుకెళ్ళి బయట అమ్ముకుంటున్నారు. సంఘం ఈ పరిస్థితులను గమనిస్తూనేఉంది. అన్యాయాన్ని సహించకుండా ప్రశ్నిస్తూనే ఉంది. సిమిలిమానుగూడలో గిరిజనకుటుంబంలో పుట్టిన అమ్మాయి సుక్కి తండ్రి పాఠశాలలో చిన్నపని చేసేవాడు. ఉద్యమకాలంలో పాఠశాలలు పోలీసు క్యాంప్‌గా మారిన నేపధ్యంలో పోలీసుల వద్ద ప్యూను పనులు చేస్తున్నాడు. వట్టి గెడ్డ దగ్గర ్రిడ్జికడుతున్న కంట్రాక్టరు - అడవిలో తుమ్మికాకులు ఏరి లారీలో కెక్కించే కంట్రాక్టర్ల మాటలలో వారి స్వార్ధస్వభావాలు ప్రకటితమౌతున్నాయి. బ్రిడ్జి కంట్రాక్లరు నోటిచేత ఫలికించిన మాటలద్వారా, సోమయ్య, అంతరంగ చిత్రణద్వారా, ఉద్యమకాలంలో సంగతులను - ఇప్పటి ప్రస్తుత స్థితిని - భూత, వర్తమాన దృశ్యాలను దృశ్యమానం చేశారు.

అంతకు ముందు గిరిజనగూదేలలో పెళ్ళిళ్ళకు ఆడపిల్లకు ఓలినిచ్చి - మగపిల్లవాడు చేసుకునే ఆచారమే ఉండేది. ఐ.టి.డి. లో ఉద్యోగం చేస్తున్న నీలకంఠం అమ్మాయికి వరకట్నం అడుగుతాడు. ఈ వివాహం కాకముందే సుక్కిమీద ఇంజనీరు అత్యాచారం చేస్తాడు. తుమ్మికాకు కంట్రాక్టర్లకు, కూలిపనికి కుదురుకున్నవాళ్ళకి రేటు ఒప్పందం కుదిరి - పని మొదలవుతుంది. సుక్కిని పెళ్ళి చేసుకోనని, చెడిపోయిన పిల్ల మాకొద్దని నీలకంఠం కబురు చేస్తాడు. గిరిజనకూలీ సంఘ అధ్యక్షుడు రెంజిమ్‌ ఈ సమస్యను పరిష్కరిస్తాననే అంటాడు.

“రోజురోజుకి ఏజన్సీలో పరిస్థితులు బాగాలేవు. మరి మనమూ దానికి దీటుగా తయారవ్వాలి..” అంటూ పోరాటానికి సిద్ధమవుతున్న దశని సూచనగా చెప్పించారు. వత ాాాాతతతతతతతతతతడతవా దా/ తుర్లపొటి రాజేత్వరి 421

ఎల్లంగు తండ్రి అడ్డయ్య “అడవిలోన నంవద నవదాన్నేలు ఎత్తికెలిపోతన్నారు. ఎవులెత్తికెలిపోతన్రో, ఎక్కడ దాత్తనో తెలుసుకోరా... అంటూ కుమారుడిని ఉద్యమంలోకి సాగనంపుతాడు. కూలిడబ్బులు సరిగ్గా ఇవ్వని కంట్రాక్టరును కధాంతంలో సంఘంవాళ్ళు చంపేస్తారు. ఈ విధంగా సుక్కి కధ శ్రీకాకుళం పోరాటదశను చిత్రిస్తున్నది.

“బతుకు చెరువు” (బొమ్మిడి జగదీశ్వరరావు - పిండొడిం కథాసంపుటి, జనవరి 1998). శ్రీకాకుళం గిరిజన పోరాటం తరువాత గిరిజనులకు కొంత మంచి చెయ్యాలని (ప్రభుత్వం కొన్ని పధకాలతో ముందుకొచ్చింది. గొజ్జువోయి కొండల దగ్గర గిరిజన గూడెంలో గిరిజన కుటుంబాలవారు గుజ్వాయి పెద్దగడ్డ రిజర్వాయరు దగ్గర ఉన్న నీరు అందకపోయినా, మడులలో పంటలు పండించుకొని ఏదోవిధంగా జీవించేవారు. అటువంటి చోటికి ప్రభుత్వం చేపల చెరువులు తవ్వమని అధికార్లను పంపుతుంది. చేపల చెరువుల వల్ల గిరిజనుల (బ్రతుకులు బాగుపడతాయని అధికార్లు ఒప్పించి - ఆ స్థలాలలో చెరువులు తవ్వుతారు. ఫలితం శూన్యమౌతుంది. చెరువులలో నీరేలేనిదే చేపపిల్లల్ని తెచ్చినా ఎలా బతికిస్తారు? అర్ధం పర్థం లేని ప్రభుత్వ పథకాలు ఆచరణలో విఫలమై గిరిజనగూడేలలో ఆకలినీ, నైరాశ్యాన్నీ నింపాయి. చెరువులు తవ్వకముందు ఆ కొండలలో ఇప్పచెట్లు, మామిడిచెట్లూ ఉండేవి. ఇప్పుడు. 'పూలు లేనే లేవు. పిక్క ఆర్రూపాయలు కేజీ కెల్లేవి. నూనె - సారా అన్నీ బంద్‌. మామిడి సెట్లూ లేవు, టెంకంబలీ లేదు.

కందులు చోడ్సీ జొన్న మెరపపంట ఏదీ నున్న...”

వర్వాల వల్ల చెరువులు నిండినప్పుడు ప్రభుత్వం ఆఫీసులో చేపపిల్లలు ఉండవు.

ఈ విధంగా నిరాధారమైన గిరిజనుల జీవితదృశ్యం 'ఐతుకు చెరువులో చిత్రితమైంది.

“యుద్ధభూమి (కాలువ మల్లయ్య-కథ 97, ప్రచురణ, సెప్టెంబరు-98). “తెలంగాణా ప్రాంతమంతా ముఖ్యంగా ఉత్తర తెలంగాణా దాదాపిరవై ఏళ్ళుగా మండుతున్న అగ్నిగోళంలాగే ఉంది. ఈ అగ్నిగుండంలో బతుకులు దినదిన గండమన్నట్లుగా ఉన్నాయి.” “తెలంగాణా నేలంతా ఉద్యమ భూమిగానే ఉంది.” అతత 22 తెలుగుధనం

అయితే ఈ ఉద్యమం దేనికొరకు? ఈ ఉద్యమం వలన అసమానతలు తొలగి వాళ్ళు కోరుకుంటున్న ఆదర్శసమాజం ఏర్పడుతుందా? హింస, మారణహోమాలవల్ల ఒరిగేదేమి? ఇటువంటి సందేహాలు మనతోపాటు ఈ కథలో మనోహర్‌కి కూడా ఉన్నాయి. ఆందోళన, అలజడి నిండి ఉన్న సమాజంలో వ్యక్తులకు సుఖశాంతులు ఎండమావిలాంటివే. ఒక వంక పోరాటాల వల్ల ఆందోళన

• మరొక వంక కుటుంబంలో తల్లీ, చెల్లీ మొదలగు సభ్యుల నుంచి ఎదురవుతున్న నిరాదరణ, వత్తిడీ, భార్య మాటలు - అన్నీ సున్నిత మనస్సుడైన మనోహార్‌ని ఆందోళనకు గురిచేస్తాయి. మనోహర్‌కి పల్లెలో భూమి ఉంది. కుటుంబకారణాలవల్ల అని పైకి అంటున్నా అతడిలో ప్రవేశించిన వ్యాపారధోరణి కూడా కారణమై భూమిని అమ్మటానికి సిద్ధమౌతాడు. మనోహర్‌కి భూమిపై[్రేమ. ఊరిసై (పేమ. తన మూలాలు పల్లెలో ఉన్నాయని, తాను ఆ వేర్లు తెంచుకుని పట్నంలో ఉన్నానని బాధపడుతూ ఉంటాడు. ఒక పక్క నుంచి 'నేను పుట్టినూళ్ళో నాకేం లేకుండా అయిపోతుంది. నేనెవరకీ కానివాడనయ్యాను. నన్నూరు తరిమేస్తుంది.” అని ఆవేదన చెందుతాడు.

మనోహర్‌ భూమిని అతడి ఒకప్పటి పాలేరు కొంరయ్య కొంటాడు. పాలేరుకు ,భూమి సొంతమవటం రచయిత చూపిన ఒక ఆశావాహపరిణామమే.

కుటుంబంలో వ్యక్తుల మధ్య పెరుగుతున్న అంతరాలు - సంఘర్షణలు

• వీటి కారణాలను అన్వేషించారు రచయిత. కేవలం కారణాలు చెప్పి ఊరుకోకుండా కొన్ని పరిష్కారాలను కూడా సూచించారు.

కొడుకు పెళ్ళి చేసుకున్నాక తమ నుంచి దూరమై పోయాడన్న భావం తల్లిలో బలపడుతుంది. ఆకారణంగా అత్త కోడలిని ద్వేషభావంతో చూడటం మొదలెడుతుంది. దీనికి పరిష్కారంగా తరచూ అత్తాకోడళ్ళు కలుసుకునే అవకాశం కొడుకు కల్పించాలి. తల్లి దండ్రులకు దూరమవుతున్నామన్న భావనను తొలగించాలని తిరుమల్‌ అనే పొత్రద్వారా మనోహర్‌కు చెప్పించారు. కుటుంబ వ్యవస్థలో స్త్రీ సమాజంలో అనేక అవరోధాలెదుర్కుంటున్నా ధైర్యంగా ముందుకు పోతున్నదని ప్రశంసించారు.

పైవిధంగా “'యుద్ధభూమి' కథారచయిత కాలువ మల్లయ్య అనేక సామాజిక సమస్యలను కధలో చర్చకు పెట్టారు, తతా ాాానాడానాడానడాలపజాయా

దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 2

క ప్రీ సమస్యలు : పితా రక్షతికౌమారే భర్తా రక్షతి యౌవనే రక్షంతి స్టావిరే పుత్రా నన్తీ స్వాతంత్రమర్హతి” -మనుస్మృృతి(9-8) (బాల్యము నందు తండ్రి, యొవనమందు భర్త వృద్ధాప్యమునందు కుమారుడు స్త్రీని రక్షింతురు. కావున ప్రీ స్వతంత్రించరాదు.) (ర్చ్‌లు మనువు స్త్రీలను స్వతంత్రించరాదని అనేక ధర్మాలు బోధించాడు. '్రీ ఎప్పుడూ స్వేచ్చగా ఉండరాదు. తండ్రి, భర్త కుమారుడు : వీరు గాకుడొ తొను వేరుగా ఉండాలని స్త్రీ తలచరాదు. కుటుంబం నుండి వేరుబడి ఏకొకిగౌ జీవనం గడిపే స్రీ ఇరువంశాలను అప్రతిష్టపాలు చేస్తుంది (56-148) ల్‌ ఈ సూత్రాలను అమలులో పెడుతున్న పురుషాధిక్య సమాజం ్రిని జీవితాంతం కాపలా కాయటం తన చెప్పుచేతలలోఉంచుకోవటం చేస్తున్నదని ఇది తగదని "పహరా" కద్ధ (ప్రి, సత్యవతి - తెలుగుకధ 1995) వ్యాఖ్యానిస్తున్నది. వరో సావిత్రి తండ్రి అక్షరాలా సూర్యనారాయణ పితృస్వామిక సమాజంలో ఆధిక్యతా భావానికి ప్రతినిధి, పెళ్ళి చేసుకున్న రెండోభార్య సుభద్రను అదుపులో ఉంచాడు. సావిత్రిని ఆమె (ప్రేమించిన పీటర్‌ని వివాహం చేసుకోనీయకుందొ ఆపి, ఆమె అవివాహిశ్రగా మిగిలిపోడ్పేందుక్తు కారణభూతుడైనాడు. కొడుకుని మాత్రం బాగా చూశాడు. “కొడుకు కాబట్టీ వాడిని అడిగినంత చదివించి అడిగినవన్నీ కౌనిచ్చాడ్తు, పిల్లల్ని పెంచటంలో వివక్షత చూపాడు. కొడుకుకి వినండి పెట్టటానికి తప్ప ఎందుకు పనికిరాదన్న అభిప్రాయాన్ని కల్గించాడు. డు సమాజం మారుతున్న స్రీ పరిస్థితి - సూర్యనారాయణకు కంటగింపగొ ఉంటుంది. అమ్మాయిలు సంతోషంగా నవ్వుతూ, ఆత్మవిశ్వాసంతో తిరిగితే సూర్యనారాయణ బాధపడతాడు. అంతకంటే ఎక్కువ ఆయన స్నహితుడు సీతారామయ్య బాధపడతాడు. సావిత్రి జీవిత్రత్రో ప్రతిఘట్టంలో తండ్రి ఆమెను కాపలా కాశాడు, సావి్రిక్రి నలఖై ఏళ్ళు దాటాయి, రీడర్‌ అయింది. తనకంటే చిన్నవాడైన రవీంద్రతో స్నేహంగా ఉంటుంది. ఈ దశలో సావిత్రి తండ్రి సావిత్రిని అనుమానిస్తాడు. ఆమెతో రవీంద్రను నువ్వు కలవటానికి వీల్లేదని అంటాడు.

సావిత్రి మనోవ్యధకు గురి అవుతుంది. తండ్రి అణచివేత వల్ల తాను జీవితంలో కోల్పోయిన స్వేచ్చను ఆమె తెలుసుకుంటుంది. ఊపిరాడని ఈ పహరా పెట్టిన జీవితం తనకక్కరలేదని వెళ్ళిపోతానని అంటుంది. చిన్నకూతురు సుధీర అంటే తండ్రికి ముందునుంచీ జంకు. సుధీర తండ్రితో ఇది సాంన్మ లతిక పెత్తందారీతనమని, మనిషి మనిషిని ప్రేమించాలిగానీ, కాపలా కాయరాదని బోధపరుస్తుంది.

స్తీ శరీరాన్ని ఆమె ఆలోచనలను నియంత్రించే అధికారం పురుషులకు లేదని టు అనేక మంది రచయితలు - రచయిత్రులు తమ గళాల్ని బలంగా వినిపిస్తున్నారు. స్త్రీ వాదాన్ని శక్తిమంతంగా వినిపిస్తున్న రచయిత్రులలో పి.సత్యవతి ఒకరు.

“పహరా లోనే సూర్యనారాయణ కొడుకుచేత ఇలా అనిపిస్తారు. 'మేం మీలాటి భార్యాభర్తలంకాదు నాన్నా. మాకు ఒకరిమీద ఒకరికి నమ్మకం, స్నేహం, (ప్రేమా వున్నాయని అనుకుంటున్నాం. అవి లేవని మేం అనుకుంటే ఎవరిదారిన . వాళ్ళే పోతాంగాని అధికారాలతో అతుకులు పెట్టుకోం) "

భార్యాభర్తల మధ్య ఉండవలసింది నమ్మకం, స్నేహం, (ప్రేమ అంతే కాని ఆధిక్యతా భావం కాదని తేల్చి చెప్పారు. /

'వెన్నెముకి కథలో (ఓల్గా - ఆవ్వానం, ఏప్రిల్‌ 1995) స్రీ తనను గురించి తానే నిర్ణయాలు తీసుకోవాలని సందేశమిచ్చారు. వరకట్న వేధింపులు, గర్భస్థ శిశుహత్యలు, ఇంటెడు చాకిరీ చేసినా గుర్తింపు లేకపోవటం - ఈ నేపధ్యంలో స్తీ ఆర్థికంగా బలపడాలని, తమ శరీరాలపై, తమ జీవితాలపై పట్టు సాధించాలని ఇందులో కాలేజీ అమ్మాయిల పాత్రల ద్వారా - సన్నివేశ రూపకల్పన ద్వారా వ్యక్తం చేశారు.

“స్నేహం” కధలో (ఓల్లా - తెలుగుకధ, 1995) జయ పాత్ర జీవితంలో ప్రారంభం నుంచీ అన్ని విషయాలలో ఆమె అన్న తండ్రీ కల్చించుకుంటారు. ఆమె ఎవరితో స్నేహం చెయ్యాలో కూడా వాళ్ళే నిర్ణయిస్తారు. ఆడవాళ్ళ స్నేహానికి “కులం, వయసు, నీతులు...” అన్నీ అద్డువస్తాయి... స్త్రీల ఆలోచనలమీద, స్తీ జీవితం మీద పురుషుల పెత్తందారీ దౌర్జన్యాలను రచయిత్రి ఖండిస్తున్నారు. వివాహానంతరం కూడా జయ తనకిష్టమైన మాలతితో స్నేహం కొనసాగించలేక న న దా? తుర్లపాటి రాబేశ్చరి లై

6. ప్రీ సమస్యలు ; వీతా రక్షతికౌమారే భర్తా రక్షతి యౌవనే రక్షంతి న్ధావిరే వుత్రా నీ స్వాతంత్ర్రమర్హతి? -మనుస్మ లతి(9-8)

(బాల్యము నందు తండ్రి, యౌవనమందు భర్త, వృద్ధాప్యమునందు కుమారుడు స్త్రీని రక్షింతురు. కావున స్త్రీ స్వతంటత్రించరాదు.)

మనువు స్త్రీలను స్వతంత్రించరాదని అనేక ధర్మాలు బోధించాడు. (స్త్రీలు ఎప్పుడూ స్వేచ్చగా ఉండరాదు. తండ్రి, భర్త, కుమారుడు : వీరు గాకుండా తాను వేరుగా ఉండాలని స్త్రీ తలచరాదు. కుటుంబం నుండి వేరుబడి ఏకాకిగా జీవనం గడిపే స్త్రీ ఇరువంశాలను అప్రతిష్టపాలు చేస్తుంది" (5-148)

ఈ సూత్రాలను అమలులో పెడుతున్న పురుషాధిక్య సమాజం స్త్రీని జీవితాంతం కాపలా కాయటం తన చెప్పుచేతలలోఉంచుకోవటం చేస్తున్నదని ఇది తగదని 'పహరా కధ (పి. సత్యవతి - తెలుగుకధ 1995) వ్యాఖ్యానిస్తున్నది.

ఈ కథలో సావిత్రి తండ్రి అక్షరాలా సూర్యనారాయణ పితృస్వామిక సమాజంలో ఆధిక్యతా భావానికి ప్రతినిధి. పెళ్ళి చేసుకున్న రెండోభార్య సుభద్రను అదుపులో ఉంచాడు. సావిత్రిని ఆమె (ప్రేమించిన పీటర్‌ని వివాహం చేసుకోనీయకుండా ఆపి, ఆమె అవివాహితగా మిగిలిపోయేందుకు కారణభూతుదైనాడు. కొడుకుని మాత్రం బాగా చూశాడు. "కొడుకు కాబట్టి వాడిని అడిగినంత చదివించి, అడిగినవన్నీ కొనిచ్చాడు?. పిల్లల్ని పెంచటంలో వివక్షత చూపాడు. కొడుకుకి తల్లివండి పెట్టటానికి తప్ప ఎందుకు పనికిరాదన్న అభిప్రాయాన్ని కల్గించాడు. నేడు సమాజంలో మారుతున్న స్త్రీ పరిస్థితి - సూర్యనారాయణకు కంటగింపుగా ఉంటుంది. అమ్మాయిలు సంతోషంగా నవ్వుతూ, ఆత్మవిశ్వాసంతో తిరిగితే సూర్యనారాయణ బాధపడతాడు. అంతకంటే ఎక్కువ ఆయన స్నేహితుడు

సీతారామయ్య బాధపడతాడు. సావిత్రి జీవితంలో ప్రతిఘట్టంలో తండ్రి ఆమెను కాపలా కాశాడు. సావిత్రికి నలభై ఏళ్ళు దాటాయి. రీడర్‌ అయింది. తనకంటే చిన్నవాడైన రవీంద్రతో స్నేహంగా ఉంటుంది. ఈ దశలో సావిత్రి తండ్రి సావిత్రిని అనుమానిస్తాడు. ఆమెతో రవీంద్రను నువ్వు కలవటానికి వీల్లేదని అంటాడు. న నా

సావిత్రి మనోవ్యధకు గురి అవుతుంది. తండ్రి అణచివేత వల్ల తాను జీవితంలో కోల్పోయిన స్వేచ్చను ఆమె తెలుసుకుంటుంది. ఊపిరాడని ఈ పహరా పెట్టిన జీవితం తనకక్కరలేదని వెళ్ళిపోతానని అంటుంది. చిన్నకూతురు సుధీర అంటే తండ్రికి ముందునుంచీ జంకు. నుధీర తండ్రితో ఇది సాంన్క్మృతిక పెత్తందారీతనమని, మనిషి మనిషిని (ప్రేమించాలిగానీ, కాపలా కాయరాదని బోధపరుస్తుంది.

స్రీ శరీరాన్ని ఆమె ఆలోచనలను నియంత్రించే అధికారం పురుషులకు లేదని నేడు అనేక మంది రచయితలు - రచయిత్రులు తమ గళాల్ని బలంగా వినిపిస్తున్నారు. స్రీ వాదాన్ని శక్తిమంతంగా వినిపిస్తున్న రచయిత్రులలో పి.సత్యవతి ఒకరు,

'పహరా” లోనే సూర్యనారాయణ కొడుకుచేత ఇలా అనిపిస్తారు. 'మేం మీలాటి భార్యాభర్తలంకాదు నాన్నా మాకు ఒకరిమీద ఒకరికి నమ్మకం, స్పేహం, (ప్రేమా వున్నాయని అనుకుంటున్నాం, అవి లేవని మేం అనుకుంటే ఎవరిదారిన వాళ్ళే పోతాంగాని అధికారాలతో అతుకులు పెట్టుకోం'.

భార్యాభర్తల మధ్య ఉండవలసింది నమ్మకం, స్నేహం, (పేమ అంతే కాని ఆధిక్యతా భావం కాదని తేల్చి చెప్పారు.

“వెన్నెముక కథలో (ఓల్లా - ఆవ్వానం, ఏప్రిల్‌ 1995) స్త్రీ తనను గురించి తానే నిర్ణయాలు తీసుకోవాలని సందేశమిచ్చారు. వరకట్న వేధింపులు, గర్భస్థ శిశుహత్యలు, ఇంటెడు చాకిరీ చేసినా గుర్తింపు లేకపోవటం - ఈ నేపధ్యంలో స్తీ ఆర్థికంగా బలపడాలని, తమ శరీరాలపై, తమ జీవితాలపై పట్టు సాధించాలని ఇందులో కాలేజీ అమ్మాయిల పాత్రల ద్వారా - సన్నివేశ రూపకల్పన ద్వారా వ్యక్తం చేశారు.

“స్నేహం” కథలో (ఓల్లా - తెలుగుకధ, 1995) జయ పాత్ర జీవితంలో ప్రారంభం నుంచీ అన్ని విషయాలలో ఆమె అన్ను తండ్రీ కల్పించుకుంటారు. ఆమె ఎవరితో స్నేహం చెయ్యాలో కూడా వాళ్ళే నిర్ణయిస్తారు. ఆడవాళ్ళ స్నేహానికి “కులం, వయసు, నీతులు...' అన్నీ అద్దువస్తాయి... స్త్రీల ఆలోచనలమీద, స్త్రీ జీవితం మీద పురుషుల పెత్తందారీ దౌర్జన్యాలను రచయిత్రి ఖండిస్తున్నారు. వివావానంతరం కూడా జయ తనకిష్టమైన మాలతితో స్నేహం కొనసాగించలేక నడ

డా తుర్లపొటి రాజేశ్వరి /25

పోతుంది. భర్త ఆమెకు అడ్డుగా నిలుస్తాడు. చివరగా జయ నోటివెంట ఈనాడు స్త్రీకి ఏం కావాలో చెప్పిస్తారు. “స్నేహం చెయ్యాలన్నా మానాలన్నా మనుషులకు దగ్గరవ్వాలన్నాా దూరమవ్వాలన్నా స్వేచ్చ కావాలి మనకు. స్త్రీలకు ఆ స్వేచ్చ లేదు.

“'ముందుకి-మున్ముందుకి (దా.తుర్లపాటి రాజేశ్వరి - గీతాంజలి, ఫిబ్రవరి 1996) కుటుంబ వ్యవస్థలో అత్తవారింట అడుగు పెట్టిన కోడలు ప్రతిదీ యుద్ధం చేసి సాధించుకోవలసిందే. నేటి స్త్రీకి ఆత్మవిశ్వాసం, దృఢనిర్ణయం తీసుకొనే శక్తియుక్తులు ఉండాలని 'దీపి పాత్రద్వారా రచయిత్రి స్పష్టం చేశారు. దీప వివాహమై అత్తవారింటికి వెళ్ళాక మొదటగా పట్టించుకున్నది - ఏమే, ఒసే అనే పిలుపులు. దీప వీటికి అభ్యంతరం తెలిపింది. అందరూ తనను పేరు పెట్టి కానీ, వరుసతోగానీ పిలవాలని యుద్ధం చేసి - సాధించుకున్నది, తండ్రికి సీరియస్‌గా ఉందని టెలిగ్రామ్‌ వస్తే పుట్టింటికి వెళ్ళనీకుండా అడ్డంకులు చెపుతున్న అత్తగారికి, ఆడపడుచుకి తన తెలివి తేటలతో సమస్యను పరిష్కరించుకొని దీప పుట్టింటికి బయలు దేరుతుంది.

“దావతొ (మహమ్మద్‌ ఖదీర్‌బాబు - కధ, 1997) “ఒక అడది మొగోడు కలిసి కాపురం వుండాలంటే యింత తగాదా ఎందుకురా...యిన్ని బాధలు ఎందుకురా... యింత కర్చెందుకురా,.. యిన్ని వందలమంది ఎందుకురా...*ఈ మాటలంటున్నది 'దావత్‌' కథలో పెళ్ళికూతురి మేనమామ. అవమానంతో, బాధతో ఈ వ్యవస్థనే ప్రశ్నిస్తున్నాడు. వేడుకగా ప్రారంభమైన విందుభోజనాలు, మొదలైనవన్నీ సాంఘిక నియమాలుగా రూపుదిద్దుకొని నేడు విషాదంగా మారుతున్నాయి. ఆ ఇంట్లో పెళ్ళివిందుకాదుకానీ, ఆడ పిల్ల బంధువులందరూ ఏడుస్తూ కూర్చున్నారు.

మహమ్మదీయుల పెళ్ళి విందు ఇందులో రచయిత కధావస్తువుగా స్వీకరించారు. పెరిగిపోతున్న వరకట్నాలు, సారె, భోజనం ఖర్చులు. షరీఫ్‌ అప్పుచేసి అన్నీ సమకూరుస్తాడు. అయినా విందుభోజనంలో అసంతృప్తి చోటుచేసుకుంది. వండించిన పులావు అంతా మగపెళ్ళివారికే సరిపోయింది. మళ్ళీ సర్టుబాటుచేసి ఆడపిల్లవారి తరపు మగవారికి వడ్డన చేస్తారు. ఆ భోజనంలో తనకు, మగపెళ్ళివారికీ వివక్ష చూపారని ఆ ఇంటల్లుడు అందరిముందూ భార్యని కొడుతూ అల్లరి చేసి - భార్యాసమేతంగా వెళ్ళిపోతాడు, ఈ సంఘటన గూర్చి 226 తొలుగుధనం

అందరూ ఒకరినాకరు నిందించుకోవటంతో అక్కడ యుద్ధవాతావరణం నెలకొంటుంది. వినోదంగా జరగాల్సిన వివాహవిందు విషాదంగా ముగుస్తుంది. “నడిమింటి బోడెక్క బసివిరాలయ్యేది (నాగప్పగారి సుందరరాజు - కథ 1997). వందల సంవత్సరాల క్రిందట, మతం నీడన పడగవిప్పిన ఈ మూఢధాచారం - స్త్రీల జీవనాన్ని దుఃఖభూయిష్టం చేస్తోంది. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో రాయలసీమ మారుమూల (గ్రామాలలోనూ, కర్ట్ణాటకలోనూ ఈ దురాచారం '్రబలి ఉంది. తమకు పుట్టినపిల్లలో ఒకరిని బసివిరాలుగా చేస్తామని తల్లిదండ్రులు దేవతకు మొక్కుకోవటం-బసివిరాలు పేరిట ఆమెను వ్యభిచారిగా చేసి ధనసంపాదన చేయటం, ఆమె (బ్రతుకును నాశనం చేయటం జరుగుతున్నది. సంఘ సంస్కర్తలు ఈ దురాచారాన్ని రూపుమాపి, ఆడబిడ్డల కన్నీటిని తుడవాల్సి ఉంది. ఈ విషన్ఫక్షాన్ని కూకటివేళ్ళతో పెకిలించి విసిరి పారేయవలసిన బాధ్యతను మానవత్వం ఉన్న ప్రతివారూ స్వీకరించాలి. మాదిగ కులంలో పుట్టిన బోడెక్కను - పదేళ్ళ పసిపిల్లను - బసివిరాలుగా చేసిన వైనాన్ని గ్రామపెద్దల కామాంధతను, సంపూర్ణంగా ఈ వేదనా భరిత దృశ్యాన్ని అంతరంగాల్ని స్పృశించే విధంగా రచయిత చిత్రించారు. బోడెక్కను తల్లిదండ్రులు బసివిగా చేయటంలో వారి స్వార్థం ఉంది. ఆమెను బసివిగా చేస్తే, = వ్యభిచారం చేస్తూ తమని ముసలి వయసులో బాగా చూసుకుంటుందని. బోడెక్క ఆ దినం ఏడుస్తూనే ఉంది. ఆ ఏడుపుని అర్ధం చేసుకొని ఆమెతో సాంత్వన వాక్యాలు పలికిన వారుకానీ, దురాచారాన్ని ప్రశ్నించిన వారుకానీ ఎవ్వరూ అక్కడ లేరు. పెండ్లికి వేసినట్లు పందిరివేసి జాతర చేసినట్లు ఆమెను బసివిగా చేస్తారు. ఊళ్ళో ధనికుడు పెద్దిరెడ్డి. మరొక వ్యక్తి బోయిగడ్డ హనుమంతు మాటలు మానవతకే తీరని కళంకం ఆపాదించేటట్లు ఉంటాయి. హనుమంతు తాను పులిగజాతరలో మూడేండ్ల పసిబిడ్డలను బసివిరాళ్ళుగా చేయటం చూశానంటాడు. బోడెక్క తండ్రి పెద్దిరెడ్డితో 'పసిపిల్లను పట్టుకొని బసివిరాలిని ఇడిసల్లంటే మొనుసు యెొగుదుసూడిరెడ్డి' అంటాడు. పెద్దిరెడ్డి కోపంగా ఏదో అంటే దానికి 'బూము పుట్రలేనొళ్ళుము - యాదో మీ కింద కూలీనాలూ సేసుకోని బతికే వొళ్ళుము'.. అని తన నిస్సహాయతను వ్యక్తం చేస్తాడు. ఆ మాదిగ వాళ్ళు ఉన్న గ్రామంలో బావిలో నీళ్ళుకూడా లేవు. కరువు ప్రాంతం. ఆర్ధికంగా తక్కువగా ఉండటం నాననా చతరవాట్‌ రాజేశం 727

తరతరాలుగా సాగుతున్న పీడన, అగ్రకులాల అణచివేత వీటివలన కూదా ఈ దురాచారం నిర్విఘ్నంగా సాగుతోంది. చివరగా బోడెక్క అనుభవింపబోయే నరకయాతన ఒక ప్రీ మాటలలో చెప్పిస్తారు. 'బోదెక్టు ఇంగా పెద్ద మనిషి కూదా అయిలేదు కదన్నూ... ఈ పొద్దు ఐసివిరాలిని ఇదినేరకదా... వొగుదయినంక... వొగుడు... బనివిరాల్ని సేన ఐజారికి యేనీదినీరి”

వ్యవస్థలో వికృత వాంఛలకు పరాకాష్ట ఇంతకంటే ఏముంటుంది?

“ప్రశ్న (గీతాంజలి - రచన, జూలై 1997). “అమ్మా... అత్యాచారం అంటే ఏమిటి?” అని ్రశ్చిస్తుంది ఆరేళ్ళ పసిపాప నీవోరిక పేపర్లో అక్షరాలు కూడబలుక్కుని చదివి, దానికేం జవాబు చెప్పాలో తెలియక స్వరూప భర్తవైపు నిస్సహాయంగా చూస్తుంది. స్వరూప వృత్తిరీత్యా విలేఖరి. రచయిత్రి. సమాజంలో పసిపాపలపై జరిగే అత్యాచారాలకు చాలా స్పందిస్తుంది. టి.వి. ఛానల్సులో వచ్చే అశ్లీలాన్ని గుప్పించే పాటలే వీటికి కారణమని భావిస్తుంది. స్త్రీల సమస్యలను, బాధలను కష్టాలను పత్రికలలో వ్రాసే స్వరూపకు కూతురి ప్రశ్నకు సమాధానం ఎలాచెప్పాలో తెలియదు. ఆలోచించి - ఆలోచించి కూతురికి ఆ రాత్రి ఆత్మరక్షణ ఎలా చేసుకోవాలో సూచనగా చెబుతుంది. ప్రముఖ సైకియాట్రిస్టు సలహా మేరకే ఈ రకంగా చెప్పానని భర్తతో అంటుంది. పసిపిల్లలపై లైంగిక అత్యాచారాలు నిత్యకృత్యంగా జరుగుతున్న సామాజిక నేపధ్యంలో ఈ రకమైన సూచనలు చిన్నపిల్లలకు చెప్పాల్సిన అవసరం ఉన్నదని సైకియాట్రిస్టు చెబుతాడు.

ఈ కథ హైదరాబాద్‌లో జరిగిన ఒక అత్యాచార సంఘటన వార్తను చూచి వ్రాసిన కథ.

అళ్లీలకరమైన సినిమాలు, గీతాలు చూచి యువతలో ్రకోపిస్తున్న పైశాచిక భావనలకు ఈ కథ అద్దం పడుతున్నది.

6. దళితుల సమస్యలు :

'ఎలిగే పెద్దోళ్ళూ-నలిగే సిన్నోళ్ళూ” (పి. రామకృష్టారెడ్డి-ఆంధ్రప్రభ, 1996) “'మనకూ మనకూ కచ్చలుంటే మనం మనం సూసుకోవాల. అంతే కాని!” ఈ మాటలతో రాజారెడ్డి తనకుమారుడు వర్ధనరెడ్డికి హితోపదేశం చేస్తాడు. వర్ధనరెడ్డి వర్గం వాడు ఓబిగాడు. ఈ గ్రామంలో రెడ్లు రెండు వర్గాలుగా చీలి ఉన్నారు.

గ ౧ చచతైతతననడతడడడడాడావల=యం[ాాాాాాాాతతతఊతఊతఊపఊతఊతఊతఊతఊతఊతజ3తఊజఊా 26 తెలుగుధనం

ఒక వర్గానికి నాయకుడు నాగసుబ్బారెడ్డి. మరొక వర్షానికి నాయకుడు వర్దనరెడ్డి, ఓబిగాని భార్య ఎంగటితో అవమానకరంగా నాగసుబ్బారెడ్డి వ్యవహరిస్తాడు. ఓబిగాడు వర్దనరెడ్డి “తనకు రక్షణగా ఉంటాడని భావించి నాగసుబ్బారెడ్డితో ధైర్యంగా పరుషవచనాలు పలుకుతాడు. నాగసుబ్బారెడ్డి ఓబిగాడిని పొలంలో కిరసనాయిలు పోసి తగలబెడతాడు. వర్దనరెడ్డి ఓబిగాడి రక్షణకు రాదు. ఈ కధంతా ఓబిగాడి చిన్ననాటి స్నేహితుడు, ఒకేజాతివాడైన అంకడి అంతరంగ మధనంలో రూపు దిద్దుకున్నది. బాల్యంలో అంకడూ, ఓబిగాడూ ఒక కంచంలో తిని ఒక మంచంలో పడుకున్నవారే. పెద్దవాళ్ళయ్యాక నాగసుబ్బారెడ్డి వైపు అంకడు, వర్దనరెడ్డి వైపు ఓబిగాడు చీలిపోయి అనేక సందర్భాలలో కొట్టుకున్నారు. ఒకరిపై ఒకరు ద్వేషభావాన్ని పెంచుకున్నారు. ఓబిగాడు మరణం తర్వాత వచ్చిన విలేఖరితో అతడి భార్యతోనే ఓబిగాడు పురుగుల మందు తాగి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడని చెప్పిస్తారు. ఆ మాటలు విశ్వసించక రెండో మారు వచ్చిన విలేఖరిని లారీ కింద పడేసి చంపేస్తారు. రెడ్లలో రెడ్డలో విరోధాలేర్చడి - ఒకరినొకరు చంపుకుంటే ఉన్నవాళ్ళ ఆస్తి పెరుగుతుంది. పోయినవాడు ఎమ్‌.ఎల్‌.ఏ అయితే అది అతడి కొడుకుకు వస్తుంది. లేదంటే భార్యకు వస్తుంది. ఈ రెండు వైరవర్గాలలో ఎక్కువ చంపబడేది-మాల, మాదిగ, బలిజ, బోయ, మొదలైన చిన్నకులాలవాళ్ళు. రాయలసీమలో గ్రామాలలో జీవితాలను రచయిత ఈ క్రింది విధంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. “వాళ్ళు ఎన్నటికీ సెడిపోరు. ఈళ్ళు ఎన్నటికీ బాగుపడరు.' తక్కువకులాల వారు బాగుపడిలే రెడ్డు ఓర్వలేరు. ఏదో విధంగా వాళ్లను చంపుతారు. కధాంతంలో ఇద్దరు రెడ్లు రాజీపడతారు. పెట్టుబడిదారి వ్యవస్థలో భూస్వాముల పీడనను, రాయలసీమలో ఉన్న ముఠారాజకీయాల స్వరూప స్వభావాలను రచయిత ఇందులో చిత్రించారు. “ఒక హెచ్‌.సరస్వతి (స్వామి-అహ్వానం - జనవరి 1997౫ దళిత కులానికి చెందిన సరస్వతి అయ్యంగార్‌ విద్యాసంస్థలో రిజర్వేషన్‌ కోటాలో ఉద్యోగం సంపాదించుకుంటుంది. తనకులం వల్ల ఆమె అ(గ్రవర్గానికి చెందిన హెడ్మాస్టరుచే అనేక వేధింపులకు గురి అవుతుంది. ఇందులో శేషశాస్త్రి, ప్రసాదరావు అనే రెండు పాత్రల ద్వారా రచయిత రిజర్వేషన్లు గురించి, దళితుల గుర్తింపు గురించి తన అభిప్రాయాలను వెలువరించారు. 'దళితుల వద్ద అ(గ్రవర్జాలవారు నత డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 729

టికెట్ల కోసం చేతులు చాచే పరిస్టితి రావాలి. అప్పుడు మాత్రమే అగ్రవర్థాలవారు దళితులని గౌరవిస్తారు... గుర్తిస్తారు.. దళితులకు ప్రభుత్వాధికారం రావడం అనేది ఒక తాత్కాలిక సామాజిక అవసరం సుదూర లక్ష్యంకోసం వెంటనే జరగాల్సిన ప్రక్రియి అంటారు. గుర్తింపు అనేది ఎవరికి వారు కష్టపడి, ప్రతిభతో వ్యక్తిత్వ వికాసంతో తెచ్చుకోవాలి. అంతేకాని నలుగురు మోసినప్పుడు పల్లకీలో కూర్చుని ఊరేగటం గొప్పకాదు. ఎవరో తమ ముందుకు వచ్చి చేతులు చాపాలనుకోవటం. కాళ్ళకింద పడాలనుకోవటం - అనే ఆలోచనా ధోరణి ఏ వర్ణంవారికున్నా అది గర్హసీయమే.

₹. ఇతర ఇతివృత్తాలు :

“మిధునం (శ్రీరమణ - రచన, ఫిబ్రవరి 1998). బుచ్చిలక్ష్మి అప్పదాసుల మధుర దాంపత్య జీవనం ఇందులో వర్దించబడింది. అడుగడుగునా చమత్మారాలు, సరససల్లాపాలు, వ్యంగ్య ధోరణులు, కలహాలు, కలతలు - సహకారాలతో సాగిన మిధునం ఎన్నో జీవిత సత్యాలను, ఆవిష్కరించిన ఆహ్లాదకరమైన కధ.

'ముడి (సాదుం జయరాం - ఆహ్వానం, జూలై 1995) జీవితం వైయక్తికం కాదు. ప్రతివారి జీవితమూ సామాజిక గతితో ముడిపడి ఉంటుంది... అని చెబుతారు సాదుం జయరాం ఈ కథలో.

స్వాతంత్రోద్యమంలో పాల్గొని ఆస్తిపాస్తులన్నీ హారతి కర్పూరంలో ఆయనని హరించి పోయాయి. నేడు కొడుకు నిరుద్యోగి. కూతురు వివాహానికి ఎదిగి వచ్చింది. గతాన్ని తల్చుకుంటూ కూర్చుంటే సమస్యలు ఎలా తీరతాయి? కొడుకు తిలక్‌ తెలివైన వాడు. సమాజ స్వభావాన్ని జీవనగతిని అర్ధం చేసుకున్నవాడు. అందుకే తండ్రితో తనకు ఉద్యోగ ప్రయత్నం చేయమని చెబుతాడు. అతడికి ఉద్యోగం వస్తే ఎవరో రెండులక్షలతో అమ్మాయిని ఇస్తామంటున్నారు. తిలక్‌ అదే మంచిదనుకుంటాడు. తండ్రికి పరిస్థితిని విశదంగా చెప్పి నాయుడుగారి వద్దకు పంపుతాడు. తిలక్‌ తండ్రి నాయుడిని కలుసుకొని ఉద్యోగం కోసం వచ్చానంటాడు. నాయుడు చెప్పే సమాధానం కోసం ఎదురుచూస్తాడు. 'ఆ సమాధానంతో కొడుకు పెళ్ళి ముడిపడి ఉంది. వాడి పెళ్ళి ఉద్యోగంతో ముడిపడి ఉంది. బిందు పెళ్లి ఆ రెంటితోనూ ముడిపడి ఉంది.” అనుకుంటాడు.. కథంతా ఆయన ఆలోచనలలోనే చైతుల నాాాాాాతతఊఊఊాడాడావవయాటు /30 తెలుగుధనం

సాగుతుంది. నాయుడు ఉద్యోగం ఇస్తానంటాడు. కానీ బదులుగా తన పంచాయితీలో ఉన్న మనుషుల ఓట్లన్నీ కావాలని చెబుతాడు. ఇది ఆయనకు ఖచ్చితంగా పరాభవమే! కాని ఈ ముడులన్నీ విప్పాలంటే ఆయన ఈ మూల్యం చెల్లించక తప్పదు. శ్రీకేతు విశ్వనాధరెడ్డి, సింగమనేని నారాయణ, దాదాహయాత్‌, చిలుకూరి దేవపుత్ర, శాంతినారాయణ, సన్నపురెడ్డి, ఆర్‌.ఎమ్‌. ఉమామహేశ్వరరావు, అల్లం వీరయ్య, బి.యస్‌.రాములు, డి.ఆర్‌.ఇంద్ర, అల్లం రాజయ్య మొదలగు కధారచయితలు సమకాలీన సాంఘిక ఆర్ధిక రాజకీయ సమస్యలను కళాత్మకంగా ఆవిష్మరిస్తున్నారు. విశ్వసాహిత్యంలో ప్రతిష్ట సంపాదించుకున్న తెలుగు కథ నేలతల్లి వాసనలతో నేడు పరిమళిస్తున్నది. పట్టణ సంస్కృతి కంటే తమమూలాలు గ్రామాలలో ఉన్నాయని కథారచయిత నేడు పల్లెకు మరలటం ప్రస్ఫుటంగా గోచరిస్తున్నది. ఇది తెలుగు కథాగమనంలో హర్షించదగ్గ పరిణామముగా గుర్తించవచ్చును. ఈమె దుల (ఆమెరికా భారతి యు. ఎన్‌,ఎ..) “ఆటా” ఐవాుమతి పొందిన వ్వానం నద నానా ని దా॥ తుర్లపొటి రాజేశ్వరి 3/

యజ్ఞం కధలో కరుణరసం పరాకాష్ట నందుకుంది. ఇది ఒక రకంగా బీభత్సంతో కూడిన కరుణరసం. అప్ప(ల్రాముడి కథనం : “వ్యధార్త జీవన యధార్థ దృశ్యం” గోపన్న కథ వాస్తవ దృశ్యాల మాలిక. “యజ్ఞం తర్వాత” నలఖై ఏళ్ళ సామాజిక చరిత్రలో వివిధ సంఘటనల “*దుఃఖపుమూటో “ల్రంత్రులేని దుఃఖపు కధ” చాతికి ాాాయాతడడడడా === ౮32 తెలుగుధనం

యజ్ఞం : యజ్ఞం తర్వాత

ఉపోద్ధాతము ఫి

సాహిత్యాన్ని ప్రధానంగా రెండు విధాలుగా విభజించవచ్చును. మొదటిది పలాయన వాద సాహిత్యం. ఈ సాహిత్యం అనేక కల్పనలతో కూడివుండి పాఠకుని సుందర స్వప్నాలలో విహరింపజేస్తుంది. ప్రధానంగా పరితకి ఆనందం కలిగించటవే ఈ రచనల ధ్యేయం. వీటిని కాలక్షేప సాపొత్యమని నిర్వచించవచ్చును. కాలక్షేప సాహిత్యం వ్యాపార విలువలతో ముడిపడి దినదినాభివృద్ధి చెందుతూ వుంటుంది. రెండవది : ఉత్తమ లేక వివరణాత్మకమైన సాహిత్యం. ఈ రచనలు పాఠకుడి అవగాహనని పెంచే విధంగా వుంటాయి. సృజనాత్ళ్శక నైపుణ్యం, మానవ సంబంధాలని గూర్చి అవగాహన, జీవిత పార్ష్వాలని లోతుగా చిత్రించే శక్తి ఉత్తమ రచయితకి వుండాల్సిన గుణాలు. సాధారణంగా మనం నోరు విప్పి పైకి చెప్పలేని అనేక విషయాలని కళాకృతిగా మలిచి 'ఇదిగో... ఇదీ లోకం... చూడు” అంటూ మన కండ్ల ముందు నిలుపుతాడు. సామాజిక విషయ వస్తువుకి తోడుగా సహజ సుందర శిల్పాన్ని ఉక్తి వైచిత్రిని రచయిత తన పనిముట్లుగా స్వీకరిస్తాడు. తను రాస్తున్న కాలానికున్న ప్రత్యేక లక్షణాలని తెలుసుకుని, ఆ లక్షణాలు కలిగిన పాత్రలని సృష్టిస్తాడు. అందుకే స్థూలంగా కాలక్షేప సాహిత్యాన్ని సృష్టించే రచయితలని “పాపులర్‌” రచయితలుగా, ఉత్తమ సాహిత్యాన్ని సృష్టించే రచయితలని 'సీరియస్‌' రచయితలుగా అఖివర్ణించవచ్చును.

ఆధునిక కథా సాహిత్యంలో ఉత్తమ రచనగా ప్రసిద్ధి కాంచిన కాళీపట్నం రామారావు 'యజ్ఞం' 1966 యువ దీపావళి ప్రత్యేక సంచికలో వెలువడింది. మానవ సమాజంలో అసమానతలు, వ్యవస్థలో దౌర్జన్యాలు, వివిధ సందర్భాలలో వ్యక్తులు ప్రవర్తించే తీరు హృదయార్ధంగా ఈ కథ చిత్రించింది. భారతదేశం భూస్వామ్య వ్యవస్థ పతనానంతరం క్రమంగా పెట్టుబడిదారీ నాగరికతలోకి ప్రవేశిస్తున్న తరుణంలో గ్రామీణ వ్యవస్థలో ఒక గ్రామాన్ని నేపధ్యంగా స్వీకరించి -='(ప్రధానంగా భూసమస్యని చర్చించిన కధ “యజ్ఞం. సుమారు 40 సంవత్సరాల వట ట్రావ దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి /99

తర్వాత కా.రా. రాసిన యజ్ఞం కధకి కొనసాగింపుగా వచ్చిన మరో కథ అప్పలనాయుడి 'యజ్ఞం తర్వాత. మారని వ్యవస్థగురించి, మార్పు కోరే వ్యక్తుల గురించి చెప్పే ఈ రెండు కధల వైశిష్ట్యాన్ని విపులీకరించటమే ఈ వ్యాస ముఖ్యోద్దేశం. యజ్ఞం - కధా వస్తువు :

యజ్ఞం కథ సంఘర్షణలో నుంచి ప్రారంభమైంది. ఇందులో ప్రధాన పాత్ర దళితుడు, సన్నకారు రైతు అప్పల్రాయుడు. కొంత సొమ్ము గోపన్న షావుకారికి బాకీ పడ్డాడు. ఆర్ధిక ఇబ్బందులు కారణంగా అప్పు తీర్చలేని స్థితిలో వుంటాడు. అప్పు తగవు నేపధ్యంలో ఈ కథలో ఎన్నో ఉత్కంఠ కలిగించే ఉద్వేగ పూరిత సన్నివేశాలు చోటు చేసుకున్నాయి.

కథకి వేదిక సుందరపాఠెం అనే (గ్రామం. 'పలువురు అనాధల నడుమ పచ్చగా బతికే సనాధలా కన్పిస్తుంది” ఊరి నాయుడిపేరు శ్రీరాములు నాయుడు. అతడి. పేరు రచయిత (ప్రతీకాత్మకంగా పెట్టారు. నాయుడికి ఊళ్ళోనే కాదు చుట్టు పక్కల గ్రామాల్లోనూ మంచి పేరు వుంది. సమాజాభివృద్ధి ధ్యేయంతో ఎన్నో కార్యక్రమాలు చేపట్టాడు. గ్రామంలో పాఠశాల నెలకొల్పటం, సమీప పట్టణానికి రహదారి సౌకర్యం కల్గించటం, ఆరోగ్య కేంద్రం వచ్చేటట్లు చేయడం

• ఇవన్నీ శ్రీరాములు నాయుడు (గ్రామ ప్రజల సహకారంతో, శ్రమదానంతో చేయగలిగాడు. అమెరికన్‌ తత్వవేత్త జాన్‌ డ్యూయీ లాగా మంచి సంఘం (గ్రామంలో ఏర్పడాలని కాంక్షించాడు. “జాన్‌ డ్యూయీనని ప్రజాస్వామిక తత్వవేత్త అని పిలవచ్చును. ప్రజా స్వామిక ఆదర్శాలు-ప్రజాస్వామిక విధానాలు ఆచరణల ద్వారా మాత్రమే సాధింపబడతాయని “డ్యూయీ” విశ్వసించాడు. విద్య, జ్ఞానం అవసరమని పిల్లల పాఠశాలని కూడా ఆయన నడిపాడు. ధామస్‌ జఫరసన్‌ ప్రజాస్వామిక విధానాన్ని మానవ చరిత్రలో అత్యద్భుతమైన సంఘటనగా భావించాడు. ఈ ఆదర్భాలన్నింటిని కలబోసుకున్న వ్యక్తి గాంధీ. ఆ గాంధేయ వాదంతో ప్రభావితుడైన వ్యక్తే నాయుడు. కధా సందర్బంలో 'అప్పు తగవు తీర్చటానికి నాయుడు న్యాయమంటపానికి వస్తాడు.

1. _ ప్రపంచాగ్నికి సమిధనై ; అప్పల్రాయుడు తాను అప్పు ఏ పరిస్థితులలో చేయాల్సి వచ్చిందో, ఏ కారణంగా తాను తీర్చలేక పోతున్నాడో చెబుతూ, గతాన్ని సంవేదనాత్మకంగా తవ్వి పోస్తాడు. శ్రీరాములు నాయుడుగ్రామంలో

చేసిన అభివృద్ధి పనుల ఫలాలు దళితులకి అందలేదంటాడు. రెక్కాడితేగాని డొక్కాడని తమ బ్రతుకుల్లో పాఠశాలలలో విద్యనభ్యసించే అవకాశం తమ బిడ్డలకి దక్కలేదంటాడు. (గ్రామానికి రహదారి సౌకర్యం ఏర్పడటం వల్ల, ట్రాక్టర్లు మొదలైన అధునాతన వ్యవసాయ పనిముట్ల వల్ల కూలీలకి వుపాధి సౌకర్యాలు తగ్గిపోయాయని వివరిస్తాడు. వ్యవస్థలో ధనవంతులు ఇంకా ధనవంతులుగానూ తమలాంటి సన్నకారు రైతులు, పేదలు వున్నవి పోగొట్టుకుని కూలీలుగా మారేస్థితి ఏర్పడిందని ఘోషిస్తాడు. శ్రీరాములు నాయుడు గ్రామానికి చేకూర్చిన సౌకర్యాలన్నీ దోపిడీ వర్గ ప్రయోజనాలకే పరిమితమయ్యాయని తన వాదనని శక్తిమంతంగా విన్పిస్తాడు. ఈ దేశంలో అధోజగత్‌ సోదరులకి లాభం చేకూర్చే మౌలికమైన భూసమస్య పరిష్మరింపబడిననాడే వారి జీవనాలు మెరుగు పడతాయనే రచయిత ఉద్దేశించిన దృక్పధాన్ని అప్పల్రాముడు స్పష్టీకరిస్తాడు. ఉన్న భూమిని అప్పు కింద గోపన్నకి రాసి ఇచ్చివేస్తే తమ కుటుంబం కంబార్లుగా మిగిలిపోతామని అప్ప(ల్రాముడు (గ్రామ ప్రజలందరికీ విన్నవిస్తాడు. 2) “కమ్మె చిమ్మ చీకట్లూ.. దుమ్మురేగె నంతలోని : అప్పల్రాముడి సుదీర్హఘోష విన్న శ్రీరాములునాయుడు 'అప్పు-అప్పే' అని తీర్పు చెబుతాడు. ఖిన్న వదనాలతో అప్పల్రాముడు, అతడి పెద్ద, చిన్న కుమారులిద్దరూ బాకీ కాగితం మీద సంతకాలు చేస్తున్నప్పుడు మధ్యవాడు సీతారాముడు పేటవైపు పరుగు తీస్తాడు. ఈ హఠాత్పరిణామానికి అప్పల్రాముడి భార్య ఏడుస్తూ వుంటుంది. జనాల్లో ఆందోళన మొదలైంది. ఊరి నాయుళ్ళు లావుపాటి కర్రలు తెచ్చి అవసరమైతే యుద్దానికి సిద్ధమౌతారు. శ్రీరాములు నాయుడికి తాను చెప్పిన తీర్చుకి పర్యవసానం తీవ్రంగా వుండపోతున్నదని అర్ధమై ముఖంలో చీకట్లు కమ్మాయి. ఈ సంఘటన కధని నాటకీయంగా రూపొందటానికి తోడ్చడింది. '2/0[0802150 గా వున్న శ్రీరాములునాయుడిలో వచ్చిన మార్చుని సూచిస్తూ, రచయిత అతడి ముఖంలో “చీకట్లు కమ్మినట్లు వర్ణించారు. 8) _ విశ్వ దృష్టికి అశ్రువొక్కటి : సీతారాముడు ఒక గోనె మూటతో తిరిగొస్తాడు. అది ఏమిటో అని అందరిలో ఉత్కంఠ! ఆ మూటని కిందపడేస్తే.. రక్తం వరదలో కొట్టుకుంటున్న రెండు ఖండాలైన మానవ శిశువు! సీతారాముడు తన కుమారుడిని కూలీగా చూడటానికిష్ట్పడక తన వ్యతిరిక్తతని, ఆ(గ్రహాన్ని తీవ్రంగా గుండెల్ని పిండేసే రీతిలో తెలియజేశాడు. ఇదే 'యజ్ఞం'లో చివరి అంకం. కాబట్టి ఈనాటకీయ కధలో నిజమైన నాయకుడు సీతారాముడే. న దా॥ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి [25

శ) _కథాకధన వైళిష్టము : యజ్ఞం కధలో విశిష్టత : కథని నాటకీయంగా చెప్పటంలో వుంది. కథా ప్రారంభం నుంచీ, సన్నివేశ సృజనలో పతిపొత్ర బాహ్యాంతర స్వరూప చిత్రణ పఠితలో ఉద్విగత కలిగించే విధంగా తీర్చిదిద్దబడింది. మానవప్రవర్తనని జీవితపు లోతులని గాఢంగా స్పర్శించి, పఠితలో అనేక ఆలోచనలని రేకెత్తిస్తుంది ఈ కధ. ఈ కథలో రచయిత సృష్టించిన రెండు సమాంతర కథనాలు-ఒకటి అప్పల్రాముడి కధనం: రెండోది షావుకారు గోపన్న కథనం. అప్పల్రాముడి కథనం : “'వ్యధార్త జీవన యథార్థ దృశ్యం” గోపన్న కధ కూడా వాస్తవిక దృశ్యాల మాలిక. గోపన్న రైతులికి అప్పులివ్వటం ద్వారా ఆర్థికంగా లసబ్టిని పొందాడు. కానీ రెక్కలొచ్చిన కొడుకులు ఆ ధనాన్ని పంచుకుని అతడి నుంచి దూరంగా వెళ్ళిపోయారు. వితంతు కుమార్తె అతడి మీద ఆధారపడివుంది. అప్పల్రాముడు, షావుకారు గోపన్న వారి వేదనాస్వరాలని విన్పిస్తున్నపుడు కధలో సంఘర్నణామయమైన వాతావరణం చోటు చేసుకుంది. పొత్రలలో మానసిక భావో(ద్రేకం, వారి శారీరక, నైతిక సంఘర్షణలన్నీ సమపాళ్ళలో మేళవింపజేసి కథని ప్రదర్శించారు. రచయిత. (ప్రతి సన్నివేశం పఠిత హృదయానికి హత్తుకునే విధంగా రచయిత కల్పించారు. కథనాలలో పూర్వోత్తర సందర్భాలని, విషయాలని వివరించటంలో స్పష్టత పాటించటం వల్ల రచయిత తాను చెప్పదలచిన విషయాన్ని చక్కగా చెప్పగలిగారు. కధలో కరుణరసం పరాకాష్ట నందుకుంది. ఇది ఒక రకంగా బీభత్సంతో కూడిన కరుణరసం. -

త్‌ కథా చర్చ :

యజ్ఞం కథలో పాత్రలు వ్యక్తులుగా ఎవరూ చెడ్డవారు కాదు. దళితులలో

పెద్దమనిషిగా ఆచరణీయుడైన అప్పల్రాముడు, వ్యాపారి గోపన్న శ్రీరాములు నాయుడు, వ్యక్తులుగా ఉత్తమ గుణ సంపన్నులే. శ్రీరాములు నాయుడు చేపట్టిన కార్యక్రమాలు ఉద్దేశపూర్వకంగా ఒక వర్గం అభివృద్ధి కోరి అతడు జేయలేదే? సమాజం పరిణామ శీలమని గ్రహించి - నాగరికతకి మూలమైన విద్యని,సమాజ సంక్షేమానికి అత్యంత ఆవశ్యకమైన చికిత్స సౌకర్యాన్ని తెచ్చినందుకు శ్రీరాములు నాయుడిని తప్పుపట్టడం ఎంత వరకు సబబు? పేదలకి విద్య, ఉపాధి సౌకర్యాలు మృగ్యమయ్యాయని అప్పల్రాముడు వేదన చెందాడు. కాలచక్ర పరిభ్రమణంలో ఏ విద్య తన పిల్లలకి దక్కలేదని అప్పల్రాముడు పరితపించాడో ఆ విద్యా ఫలాన్ని అతడి మనవడు చినఅప్పల్రాముడు అందుకున్నట్లు 'యజ్ఞం తర్వాతి కధ ఇంైైాడతడాడడాయవడట [క గానాాానడాలాడూరతనాడాాాావ శిర తెలుగుధనం

చెబుతుంది. శ్రీరాముడు నాయుడు సిద్ధాంతమైన గాంధేయవాదమూ పూర్తిగా విఫలమైందని చెప్పటమూ సరికాదనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే నేడు ఎంతో మంది వెనుకబడ్డ వర్గాలవారు విద్యావంతులై అనేక ఉద్యోగాలు చేస్తూ వుండటమూ - ఇతర రంగాలలో సైతం ఎదగటమూ మన కండ్లముందు కనబడుతున్న సత్యం. (గ్రామానికి పట్నంతో కలిపే రహదారిని వేసినందుకు తమ (శ్రమదానం విఫలమైందని అప్ప(టల్రాముడు ఆక్రోశిస్తాడు. ఆ రహదారి వల్ల బయట (ప్రపంచపు వాకిళ్ళు తెరుచుకుని - ఉపాధి సౌకర్యాలు మెరుగుపర్చుకున్న వాళ్లు లేరా?

ఇన్ని ప్రశ్నలని రేకెత్తించిన, రేకెత్తిస్తున్న 'యజ్ఞం” కధలో విషాదాంతం పరితని మరింత కదిలించి - తదనంతర పరిణామాలని గూర్చి ఆలోచింపజేస్తుంది.

“యజ్ఞం తర్వాతి లో కథా వస్తువు : 'యజ్ఞం” తర్వాత ఏ జరిగిందని ఉత్కంరతో ఎదురు చూస్తున్న పాఠకుడికి - 'యజ్ఞం తర్వాతా రచయిత ఎ. అప్పల నాయుడు నలభై ఏళ్ళ సామాజిక చరిత్రలో వివిధ పార్య్వాలని 'దుః ఖపుమూటిగా కట్టి అందించారు. కథ ఒకరాత్రి వేళ శ్రీరాములు నాయుడికి వచ్చిన కలతో ప్రారంభమౌతుంది.

1. “గగనమతా నిండి... పొగలాగుక్రమ్మి..?

కలలో శ్రీరాములు నాయుడికి తాను న్యాయమంటపంలో ఆనాడు మాట్లాడిన చివరి మాటలు - ఆ సన్నివేశమూ దృశ్యమానమయ్యాయి. దానితో శరీరమంతా గజగజవణకు పుట్టింది. హఠాత్తుగా మెలకువ వచ్చింది. ఆకాశం నాయుడికి 'దుఃఖపుగోదామూలా కన్పించింది. దుఃఖం వర్షించటమే కాదు: దుః ఖపు వాసన కూడా (ఘ్రాణేంద్రియానికి అనుభూతమైంది. రచయిత తాను చెప్పే “అంతులేని దుఃఖపుకథని శక్తిమంతంగా దృశ్యమానం చేయటానికి వాన కురుస్తున్న రాత్రిని ఎన్నుకున్నారు. గత స్మృతులను తలచుకుంటూ వుండగానే అప్ప(ల్రాముడి పెద్దకొడుకు కుమారుడు చిన అప్పల్రాముడు నాయుడి ఇంట్లోకి వచ్చి - గుమ్మంలో నిలబడతాడు. చిన అప్పల్రాముడు నేడు తీవ్రవాది. సమాజంలో అసమానతలని, అన్యాయాలని తొలగించాలని, ప్రపంచం మారాలని అడవుల్లో అజ్ఞాతంగా కార్యకలాపాలని కొనసాగిస్తూ ఉంటాడు. చిన అప్పల్రాముడు రూసోకి, కారల్‌మార్క్స్‌ సిద్ధాంతాలకి ప్రతనిధి. “రూసో 18వ శతాబ్దికి చెందినవాడు. ఈయన పరంపరానుగతంగా వస్తున్న రాచరిక ధోరణులని, ఆచార సూత్రాలని ధిక్కరిస్తేనే సమాజంలో న్యాయం, సౌభ్రాతృత్వం వెల్లివిరుస్తాయని స్పష్టీకరించాడు. దా/ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి /త్రి/

19వ శతాన్టీకి చెందిన కారల్‌మార్క్‌ కమ్యూనిజాన్ని ఒక ఉద్యమంగా రూపొందించటం: ఒక గొప్ప చారిత్రక పరిణామంగా చెప్పొచ్చు. సమాజంలో చెడు, కష్టాలు వాస్తవికతా లక్షణాలని మార్క్స్‌ తేల్చి చెప్పాడు. వీటిని నిర్మూలిస్తేనే (ప్రపంచం వాసయోగ్యమౌతుందని, అందుకే ప్రపంచ మార్చాలని కారల్‌మార్క్స్‌ సంకల్పించాడు. చిన అప్పల్రాముడు ఈ చారిత్రక ఉద్యమంలో ఒక పాత్ర. ఇతడు నాయుడిని, కూల్చిన సీతారాముడి స్మారక స్థూపాన్ని పునర్నిర్మించాలని కోరతాడు. నాయుడు తనకు ఆ శక్తి లేదని దీనంగా ఉత్తరమిస్తాడు. ఆ తరువాత కథ గతం - వర్తమానం రెండింటిని కాలం జాలంతో బంధిస్తూ నడుస్తుంది. సీత్రారాముడిమీద ఖూనీ కేస్‌ పెట్టాలని మునసబు నిర్ణయించటమూ, పోలీస్‌ కేస్‌ మాట వినగానే జనమంతా ఎక్కడి వాళ్ళక్కడికి వెళ్ళటమూ జరిగిపోతుంది. శ్రీరాములు నాయుడు మానసిక వేదనతో ఈ మండపం ఇక వుండనక్కర లేదంటూ కోనేటిలో మునిగి దేవాలయంలోకి వెళ్ళిపోతాడు. పోలీసులు సీతారాముడిని జైలుకి తీసుకెళతారు. ఇన్నేళ్ళ తరువాత శ్రీరాములు నాయుడు చిన అప్పల్రాముడిని జరిగినదానికి క్షమించమని క్షమాపణ కోరతాడు. దానికి చిన అప్పల్రాముడు '*చరిత్ర క్షమాపణలతో దిద్దబదదు' అంటాడు. అప్పుడతను “వర్షించే దుఃఖాన్నంతట్ని మూటగట్సి, మూపునమోస్తూ, వెలుగుకోసం పయనించే యాత్రికుడిలా” కన్పించాడు. 2) తుఫానులో తడిసిన జడిసిన గోమాతల కన్నుల తమ్ములు : తన ఇంటివైపుగా వెళ్తున్న చిన అప్పల్రాముడి మనసులో తదనంతర సంఘటనలన్నీ మనసులో మెదిలాయి. అప్పభ్రాముడిని ఊరు బహిష్కరించినట్లే అయింది. తగూ అయ్యాక అప్పల్రాయుడి భూమిని శ్రీరాములు నాయుడి బంధువు లక్ష్మున్నాయుడు స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. భూస్వామ్య సమాజంలో భూస్వాములు మరింత పెరిగిపోవాలనే మస్తత్వం, వారు బలపడిన తీరుని ఈ సంఘటన అద్దం పడుతోంది. సీతారాముడు కారాగార జీవనం నుండి గిరిజనోద్యమంలో చేరి - విప్లవ కారులతో సంబంధం ఏర్పరచుకుంటాడు. 1969లో నక్సలైటు ఉద్యమాలలో చేరిన యువకుల స్థితిని తెలియజేస్తుంది ఈ సంఘటన. ఈ ఆలోచనలతో ఇంట్లోకి వచ్చిన దీనంగా వున్న తల్లిని చూస్తాడు. చరిత్ర అంతా సమిష్టి ఆస్తిని వ్యక్తిగత ఆస్తిగా మార్చుకున్నందుకు జరిగిన ఘర్షణ” అనే అవగాహనతో విప్లవకారుల పట్ల సానుభూతితో రాసిన ఈ కధలో హింస పరచుకొని ఉంటుంది. అన్నం పెడుతూ తల్లి గ్రామంలో జరిగిన సంఘటనలన్నీ వరుసగా చెప్పుకొస్తుంది. గ నాం

కూలి గింజల కోసం జరిగిన ఘర్షణలో ఆమె నిర్వహించిన పాత్ర, పోలీసులు విపషవకారుల కోసం (గ్రామాల్లో జరిపే దాడులు - ఆ సందర్భాలలో ఆమె ప్రదర్శించిన ధైర్యం-కొడుకు మనసులో తల్లిపట్ల అనిర్వచనీయమైన అభిమానాన్ని, కృతజ్ఞతా భావాన్ని కలిగిన్తాయి. నూతుల చెరువు ఎగువ బంజరు భూమిని సాగు చేసిన రైతులపై పోలీసుల దాడి కధనం-శ్రమ జీవుల శమశక్తిని దోపిడీ చేసిన విధానాన్ని తెలియజెప్పాయి. 3 హాలాహలం పొగచూరింది కోలాహలం చెలరేగింది

అప్పల్రాముడి ఆలోచనా స్రవంతిలో గ్రామంలో వచ్చిన మార్పులని గ్రంథస్థం చేశారు. పంచాయతీ సర్పంచి పదవి హరిజనులకి రిజర్వు అయితే వారిని కీలు బొమ్మలుగా చేసి - (గ్రామంలో భూస్వాములు అధికారాన్ని కైవసం చేసుకోవటం-శివన్నారాయణపాత్ర ద్వారా చూపారు. ఆ తర్వాత చిన అప్పల్రాముడు నారాయణమూర్తి అనే మాస్టారిని కలుసుకుంటాడు. (గ్రామంలో మౌలికంగా మారని స్థితి గతులని, సాధారణంగా దేశంలో వస్తున్న పెనుమార్చుల్ని నారాయణమూర్తి వివరించి-అప్పల్రాముడితో తన భావాలని పంచుకుంటాడు. దేశంలో వేగవంతమౌతున్న ఆర్ధిక విధానాలు, ట్రాక్టర్లు, ఎరువుల మందులు వ్యాపార పంటలు - వీటివల్ల, భూమికి దూరమౌతున్న రైతు గ్రామాలు ఖాళీ అయి బోసిపోతున్న స్థితిని హృదయదఘ్నంగా వినిపిస్తాడు. వర్తమాన భారత చిత్రపటం రచయిత ఇక్కడ ఆవిష్కరించారు. శ) కథన వైశిష్టము :

యజ్ఞం కొనసాగింపుగా సాగిన ఈ కథలో భావసారూప్యతే కాకుండా పాత్రల జీవనశైలి కూడా ఇంచుమించు ఒకే విధంగా వుండటం గమనార్హం. యజ్ఞంలో పాత్రల గురించి ఆలోచించినపుడు ఆ వ్యక్తుల ప్రవర్తన, ఆజ్ఞాపకాలు, అనుభవాలు మనకొక రూపాన్ని కండ్లముందు నిలబెడతాయి. ఆ రూపాల్ని వ మాత్రము మరుగు కానీయకుండా, మెరుగుపెట్టి మనముందు దృశ్యమానం చేయటం అప్పలనాయుడి ప్రత్యేకత. పాత్రల పేర్ల ద్వారా కొన్ని ప్రత్యేకమైన కధార్ధ సూచనలు- కా.రా. మాస్టారి లాగానే ఈ రచయిత కూడా ఇవ్వటానికి నిర్ణయించుకున్నట్లు మనకు బోధపడుతుంది. ఈ కథలో ప్రధానపాత్ర పేరు చినఅప్పల్రాముడు. ఈ పేరు పెట్టడంలోనే పాఠకుడికి వెంటనే అప్పల్రాముడు గుణాలు చిన్న అప్పల్రాముడిలో వుంటాయనే స్ఫురణ కలిగించారు. కూలీలకి, వైన. ోాతతతతతతడావామావాయి దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వర న!

ధనికస్వాములకి కూలిగింజల కోసం జరిగిన ఘర్షణ,పొత్రల, నడుమ జరిగిన ఘర్షణగా రూపుదిద్దుకుంది. అయితే ఈ సన్నివేశాల చిత్రణ కధలో వైయక్తిక కారణాల వల్ల జరగలేదనీ, ఆ పాత్రలు భిన్న చారిత్రక శక్తులకు ప్రతినిధులైనందున ఘర్షణ తప్పనిసరిగా అనివార్యమైందని పాఠకుడు (గ్రహించాలి. లక్ష్మనాయుడు భూస్వాముల దౌర్జన్యానికి ప్రతీకగా, చిన్న అప్పల్రాముడితో తల్లి గవరమ్మ, కూలీల శక్తికి ప్రతినిధిగా చిత్రణ జరిగింది. గవురమ్మ పాత్రని రచయిత శక్తిమంతంగా తీర్చిదిద్దారు. ఒక సామాన్య గృహిణి కుటుంబంలో జరిగిన విషాదాలకి స్పందించి, తనని తనవారిని రక్షించుకోవటానికి, న్యాయ బద్ధమైన తమ హక్కుల కోసం పోరాటానికి సన్నద్ధమైన విధంగా గవరమ్మ పాత్రని పరిణమింపజేశారు.

విషాదం వానలా కురిపించిన ఈ రచయిత - తను చెప్పదలచుకున్న విషయానికి ఆలంబనగా ప్రకృతిని స్వీకరించారు. కధా (ప్రారంభంలో శ్రీరాములు నాయుడు, చిన అప్ప(ల్రాముడుల నడుమ సంభాషణ ముగిసాక - తదనంతర విషాద పరిణామాలని రచయిత ఇలాగ అక్షరీకరించారు. ఇది రచయిత రచనా శిల్చ పద్ధతి.

“ఈ సారి హోరున గాలి వీచింది. కళా పెళా ఆకాశం కల్లోలమైంది. మళ్ళీ కరెంట్‌ పోయింది. సన్నని వాన తుంపర - ఎందరో పసిపిల్లల కంటి ధారలా...

భూస్వాముల దౌర్జన్యాలకి, పెరిగే ధరవరలకి తట్టుకోలేక పొలాలనీ, ఇళ్ళనీ తాకట్లు పెట్టుకొనీ, అయినకాడికి అమ్మేసుకునీ చెట్టుకొకరుగా చెల్లాచెదరైన కుటుంబ వ్యధలని, చిన్నారుల కన్నీటి ధారలని రచయిత పై పంక్తుల ద్వారా దృశ్యమానం చేస్తున్నారు. రచయిత ఉపయోగించిన ఉపమానాలు - కథా వాతావరణానికి పరిపోషకంగా వున్నాయి -

“మె నీటిని మోస్తున్న అకాళంలా వుంది"

ఆమె దుఃఖపు అవస్థని - అంటే ఒక అమూర్తపు అనుభవాన్ని కనిపించే దృశ్యంగా “నీటిలో ముంచిన మట్టికుండలా' ఉందంటారు. 'మేస్తుగారిల్లు పందులు పడి దువ్వేసిన సెలకలా' వుంది. ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలు కంటికి అనుభూతమటయ్య్యేవే. సన్నివేశం యొక్క గాఢతను పట్టి ఇచ్చేవే.

ఆఖరి వొత్తి వేపు చూసే (వ్రమిదలా-ళూన్యవు చూపుల్లో

బీకటి ఆకాశంలో పక్షి కలవరింత...” నవ 40 తెలుగుధనం

సన్నివేశానికి మనం వూహించగలిగే పోలికలను ఎన్నుకోవటం ఉదాత్త శిల్ప లక్షణం. పదచిత్రాల వెనక సూచన మనకు అనుభూతమౌతుంది. “గుందెల్లో ముళ్లకంప కదిలినట్లు ఒక అమూర్త మానసిక స్ధితిని కంటికి కనిపించే ముళ్ల కంపలో పోల్చటం - రచయిత కధాశిల్పానికి చెక్కిన నగిషీ, కధాచర్చ : చినఅప్ప(ల్రాముడి తల్లి ఉంటుంది. “ఇంతలేసి తుపాకులూ, అంతలేసి

బలగాలు, అంతంత రాజ్టెమూ నెత్తురు కన్నీటి సుక్కన్ని ఆపలేవా?” ఇది రచయిత సంధించిన ప్రశ్నాబాణం. యిక్కడ నీకేటున్నాది ? భూవికోసరం వొలికి పోయిన నెత్తురున్నది. నెత్తురు కోసరం కారిసే కన్నీరున్నాది (సీతారాముడు చిన్న అప్పల్రాముడితో అన్న మాటలు) ఈ మాటలతో భయంకర భయం మనసులో నిండిపోతుంది. ఎప్పటికైనా మానవజాతి సుఖ సంతోషాలతో వుంటుందా ? ఈ శతాబ్దిలో మనకి కావలిసిందేమిటి? యుద్దాలు, సంఘర్షణ లేకుండా జీవించటం సాధ్యమౌతుందా ? అనే ప్రశ్నలు మనసులో మెదిలి, మనసుని కదిలిస్తాయి. అసలు కధ అంతా హింస, దుఃఖం దానివల్ల కలిగిన నిర్వేదమూ, మానవతా విలవలక్షైణ్యం విస్తరించివుంది. ఆర్ధిక, సాంఘిక. పరిణామాలని చిత్రించిన ఈ కధలో రచయిత మానవజీవితంలోని అనేక పరస్పర వైరుద్దాలని, సంఘర్షణలని, కళాత్మకంగా చిత్రించారు.

ముగింపు :

మనకి స్వాతంత్రం సిద్ధించి అర్ధ శతాబ్ది పైబడినా (గ్రామీణ (ప్రాంతాలలో, ఇతర ప్రదేశాలలోనూ వ్యవస్థలో దోపిడీ కొనసాగుతున్న తీరులో ఎటువంటి గుణాత్మక పరిణామము రాలేదని రెందు కథలు చెబుతున్నాయి. కా.రా. యజ్ఞం కథకి కొనసాగింపుగా రచించిన అప్పలనాయుడి “యజ్ఞం తర్వాత” కథ ఒక అరుదైన ప్రయత్నంగా అఖభివర్ణించవచ్చును. త్తహౌమె దపుల (విశాలాంధ్ర 17-1-2005)

ఇత్ర నాతల

దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి శశ!

వందేళ్ళుగా భారతీయ నమాజుంలో న్రీల జీవన స్టితిగళులలో అనేక మార్చులు నంభవించాయి. ఇవన్నీ సమాజచలనంతో ముడివడి - వబ్చిన వరిణామాలు, ట్రీల నమన్వలని, జీవిత నందర్భాల గురించి న్వీయ అనుభవాల కోణం నుండి స్రీ వరుష నమానత్త దృత్సుథ చైతన్యం గురించి స్రీలే మాట్లాడటం - బ్రాయటం న్రీవాదంలోని ముఖ్యాంశం. ్రీవాదం తెలుగు సొసొత్యంలో ఒక అధ్యాయానికి తెరతీసింది. (స్రీలకు ఆత్భవిశ్వాసాన్ని సావాసాన్ని కలిగించింది. చైతతతైత2త2డ2ుాన22డడాలట ట్ర నానా త్తం తెలుగుధనం

ఆధునిక సాహిత్యం-స్రీ పాత్రలు ఉపోద్ధాతం :

సామాజిక పరిణామ క్రమంలో స్త్రీని ముందుగా దర్శించాలంటే కొన్ని లక్షల సంవత్సరాలు వెనక్కి వెళ్ళాలి. ఆ స్రీ రూపం ఎంతో ఉత్తేజకరంగా ఉంటుంది. మంచుతో నిండిన ఎత్తు పల్లాలతో నిండి ఉన్న పర్వత భూముల్లో తెల్లటి మంచులాంటి వృషభ చర్మాన్ని ధరించి, కుడి చేతిలో రాతి గొడ్డలిని, ఎడమ చేతిలో వాడి భూర్ణ వృక్షపు కర్రని పట్టుకొని వడి వడిగా అడుగులేస్తున్న ఒక సాహస మూర్తిని - రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ వోల్గా సేగంగాలో దర్శింపచేస్తాడు. సమాజ పరిణామంలో మనిషి తన మేధని ఉపయోగించి, వ్యవసాయం, పశుపోషణ చేపట్టి భూమిని నీటి వనరులని పచ్చిక బయళ్ళని చూసుకుంటూ, స్థిర నివాసం ఏర్పరచుకుంటూ వచ్చాడు.

ఈ మానవ పరిణామ క్రమంలో ఒక నాగరికత ఏర్పడింది. ఆ నాగరికతలో ముఖ్యమైంది సామూహిక జీవితం సమాజ నిర్మాణం. ఆ సమాజంలో నుంచి పితృస్వామ్య సంస్కృతి ఆవిర్భవించింది. వేదకాలంలో శ్లోక రచయిత్రులుగా లోపాముద్ర, ఘోష మొదలైన స్త్రీలు, అధ్యాపకురాలిగా గార్గి కనిపిస్తారు. తదనంతర కాలాలలో దేవీ నాగనిక, అహల్యాబాయి, రాణి రుద్రమ మొదలైనవారు సింహాస నాన్ని అధిష్టించారు.

అయితే ఫ్యూడల్‌ వ్యవస్థలో స్త్రీ గృహానికి పరిమితం చేయబడింది. దేవాలయాల్లో దేవుని సేవకి నియోగించబడ్డ దేవదాసీలు - భోగాంగనలుగా రూపాంతరం చెందటం - అది ఒక దుష్ట సాంప్రదాయంగా సంఘంలో పాతుకు పోవటం ఫ్యూడల్‌ సంస్కృతిలో భాగమే. మధ్య యుగాలలో విదేశీయుల దాడి నుంచి స్త్రీలని రక్షించుకోవటానికి చేసిన కొన్ని నియమాలు కట్టుబాట్లు స్త్రీల పాలిట శాపాలుగా మారాయి. బాల్య వివాహాలు విద్య నేర్పించక పోవడం, ఘోషా పద్ధతి, సతీ సహగమనం, ఆర్థిక హక్కులేకపోవటం - వీటితో సమాజంలో

ననా దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 4

స్తీ స్టితి దయనీయంగా మారింది. స్త్రీని ఒక వినియోగ వస్తువుగా, ఒక సరకుగా చూసె విష సంస్కృతి వేళ్లానుకుంది. అప్పట్లో రాజస్టాన్‌లో “ఫిమేల్‌ ఇన్‌ఫాంటిసైడొ అనే దురాచారం అంటే (ఆడపిల్ల పుట్టగానే చంపేయడం) ఉండేది. ఇప్పుడు గర్భస్థ శిశువునే చంపేస్తున్నారు. నాగరికత వికృతమైన పోకడలు పోతున్న విషాద సందర్భం ఇది.

ఆధునిక సాహిత్యం : ఆధునికత పదం కాలవాచి కాదని భావవాచి అని విమర్శకులు అనేకులు నిర్ధారించారు. సంప్రదాయాలను, సంప్రదాయకమైన విశ్వాసాలను, ఆచారాలను హేతువాద దృష్టితో పరిశీలించిందే ఆధునికత. ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం భాషు ప్రక్రియ, వస్తువు. అని వలస పాలన ఫలితాల మీద ఆధారపడి వచ్చింది. కొన్ని వందల ఏళ్ళుగా భూస్వామ్య సమాజం, దాని తాలూకు భావజాలం ప్రజలలో స్థిరపడి పోయింది. ఆంగ్లేయుల రాక, వారి పరిపాలన వల్ల భారతీయ సమాజంలో కొన్ని మార్పులు వచ్చాయి. వలస వాద ప్రయోజనాల కోసం వారు చేపట్టిన కార్యక్రమాలలో విద్యారంగ విస్తృతి వాకటి. భూ సంబంధాలలో మార్పులు, దానికి తగిన చట్టాలు, న్యాయమూర్తులు న్యాయవాదులు, న్యాయస్థానాలు. ఒక కొత్త వ్యవస్థ ఆవిర్భవించింది. రవాణా వార్తా సౌకర్యాలు ఏర్పడ్డాయి. సమాజంలో కదలిక ప్రారంభమైంది. ఈ చారిత్రక నేపధ్యంలో విద్యాధికులలో నంన్మరణానక్తి కలిగింది. బెంగాల్‌లో 19వ శతాబ్చి పూర్వారంభంలోనే సతీసహగమన నిషేధం కోసం కృషి చేసిన రాజామ్మోహన్‌రాయ్‌ని స్రీ విద్య కోసం పాటుపడిన కేశవచంద్రసేన్‌ను స్మరించుకోవలసిన అవసరం వుంది.

క ఆధునిక యుగం ప్రారంభం :

ఈ శతాబ్ది ఆరంభంలో కందుకూరి, గురజాడ, గిడుగు, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణలతో తెలుగు వారి జీవితం, సాహిత్యం ఆధునిక యుగంలోకి అడుగుపెట్టాయి. పాతకొత్తల మేలుకలయికతో, ఉదారవాదంతో జాతి పునరుజ్జీవన మనే ఆదర్శభావనతో, సంఘసంస్క్మరణాభిలాషతో ఆధునిక యుగం ప్రారంభమైంది. క... ఆత్మరక్షణ దిశగా అడుగులు :

సంఘ సంస్కరణ ధ్యేయంగా సాగిన కందుకూరి రచనల్లో కేంద్రబిందువు స్తీ జనోద్ధరణ, పురుషాధిపత్య నిరసన, ఆత్మ రక్షణ కందుకూరి స్ట పాత్రల ప్రత్యేకత అదే కొత్త నిరసన గళం. సత్యరాజాపూర్వ దేశ యాత్రలలో స్త్రీ పాత్రలు పురుషాధిపత్యాన్ని ఖండించటానికే సృష్టించినవి. రాజశేఖర చరిత్రలో రుక్మిణి లన న! తొెలుగుధనం

పాత్ర ద్వారా స్త్రీకి విద్య ఆత్మరక్షణకి అవసరమని ఎలుగెత్తి చాటారు.

1. సాహసం: చైతన్య దృక్పథం వెరసి గురజాడ “స్రీ :

గురజాడ కన్యా శుల్మం నాటకం (1892)లో మధురవాణి ముందు సామాన్యురాలుగా కనిపించి నాటకాంతానికి ఉదాత్త వైతన్యంలో నిండిన పాత్రలా సాక్షాత్మరిస్తుంది. మధురవాణి పరిణామం మొదట కరటక శాస్రితోను, తర్వాత సౌజన్యరావుతోను జరిపిన సంభాషణల్లో స్పష్టమవుతుంది. సుబ్చితో లబ్బావధాన్లు పెళ్లి తప్పించమని రామప్ప పంతుల్ని మధురవాణి వేధించటానికి కారణం స్వార్ధం కాదు. అది సత్మార్యం కాబట్టీ కష్టపడి ఆర్జించిన కంటెని మొదట రామప్ప పంతులుకి, తర్వాత కరటక శాస్త్రికి ఇవ్వటానికి ఆమె వెనుకాడదు. ఆమె త్యాగబుద్ధి అటువంటిది. మధురవాణి చైతన్యం విషయానికొస్తే ఆమె స్త్రీ పురుషుల మధ్య ఉన్న సామాజిక (శమ విభజనని సవాల్‌ చేస్తుంది. ఒకచోట “కాపు మనిషినై పుట్టి మొగుడి పొలంలో వంగ మొక్కలకు, మిరప మొక్కలకు దోహదం. చేస్తే యావజ్జీవం కాపాడే వాళ్లున్నవారు వుందురేమో", అనే భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. వలస పాలన సృష్టించి పోషించిన మధ్య తరగతి ప్రతినిధులైన గిరీశాన్ని, సౌజన్యరావు పంతుల్ని తన తెలివి తేటలతో ఓడిస్తుంది.

ఇది మధురవాణి ద్వారా గురజాడ సాధించిన అంతిమ విజయం. మరో షాత్ర బుచ్చమ్మని చాలా గంభీరంగా చిత్రిస్తారు గురజాడ. ఆమె గిరీశాన్ని ఎప్పుడూ ముసిముసి నవ్వులతో, కొంటె చూపులతో పలకరించలేదు. ఆమె పాత్రని విశ్లేషిస్తూ ఉప్పల లక్షణరావు ఆమె లాంటి బాల్యవితంతువుని రక్షించేవి స్రీ పునర్వివాహ సభలు, విడోస్‌ హోమ్స్‌ కావని రచయితకి తెలుసు అంటారు. ఇక కధలలోకి వెళితే...

“వ్పీ పేరేమిటి” కధలో ఒక చేత్తో దీపాన్ని, రెందో చేతిలో సూరకత్తిని పట్టుకొని, తమ మామగారిని చేత్తో పట్టుకొన్న నాయెలవంక చాకుమొన చూపి, వీర మూర్తిలా ప్రత్యక్షమవుతుంది నాంచారమ్మ పాత్ర. సాహసం, సమయస్పూర్తి, పాండిత్యం ఆమె సొంతం.

అమృత నిష్యందిని లాంటి కలకలనవ్వుని మంచం కింద నుంచి విన్సించిన కమలిని - వేశ్యా వ్యామోహంలో పడిన భర్తని, తన తెలివితేటలతో “దిద్దుబాటు” చేసిన కమలినిని ఎవరైనా మరుస్తారా?

కలువ పూల లాంటి కన్నుల కాంతి గల దానిని, కొండలు, కోనలు వైకతడడతతతకనతడడడవంంంట.[[ాాాాాాడాతతత2232323ఊ32ఊ322ఊ2ఊా2ఊజ2=== డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి [4

చీకటి నిండిపోయినా ఇంటికి రాని పుత్తడి బొమ్మ పూర్ణమ్మ సృష్టి - గురజాడ కరుణరస నిర్భరంగా చెప్పిన కవిత ; సంఘం స్త్రీకి చేసిన అపచారానికి నిరసన, రాజు అధికారాన్ని ప్రతిఘటించి కన్యక కూడా తన నిరసన స్వరాన్నే వినిపించింది. 8. సంస్కరణ - ధీరత్వం కలబోసిన అచ్చమాంబ స్త్రీ పాత్రలు :

భండారు అచ్చమాంబ కధ “ధన త్రయోదశిలో విజయలక్ష్మి తనది కాని డబ్బు కోసం ఆశపడిన భర్తని మంచి మాటలతో సంస్కరిస్తుంది. ఆమెదో మరో రచన “దంపతుల ప్రధమ కలహంొలో “స్తీ పాత్ర “నేను పెండ్లాడిన భార్యని కాని - దాసిని కాదు, వివాహమాడుట వలన భర్తకు దాసినగుదునా ఏమి?” - అని తన గళమెత్తి ప్రశ్నిస్తుంది. శ్శ్రీ చలం స్త్రీ పాత్రలు : స్వేచ్భా భావనలు :

1920లలో రచనలు ప్రారంభించిన చలం తన నవలలో కధలలో నాటికలలో స్తీ పాత్రలని స్వేచ్చ కోసం తపించేటట్లుగా చిత్రించారు. చలం సృష్టించిన స్త్రీ పాత్రలలో “ఊర్వశొ అపురూపమైన పాత్ర. ఊర్వశిని అద్భుత సౌందర్యరాశిగా, సత్య ధర్మాలను పురూరవునికి చెప్పే ఉపాధ్యాయినిగా, ఆత్మాభిమానం గల యువతిగా చిత్రించారు చలం. చలం కథలలో స్రీ పాత్రలు ఉదాహరణకి నాయుడిపిల్ల కథలో తల్లిపాత్ర తన మాతృత్వపు వాక్కుని గూర్చి ప్రశ్నిస్తుంది. 'వితంతువు' కధలో శేషమ్మ సంస్కరణోద్యమం ఫలం అందుకోలేని దురదృష్టకరమైన పాత్ర,

1. మహిళా ఉద్యమ జాతీయోద్యమ ప్రభావాలు : స్వాతంత్రానంతరదిశ: సంభ సంస్మరణ ఉద్యమ ప్రభావం వల్ల దైతన్యవంతమౌతున్న స్త్రీలు జాతీయోద్యమంలో పెద్ద సంఖ్యలో పాల్గొన్నారు. 1927లో సరోజినీ నాయుడు, విజయలక్ష్మీ పండిట్‌ మొదలగు వారి నాయకత్వంలో అఖిల భారత మహిళా సంఘం ఏర్పడింది. ఆ సంఘం భారత మహిళా ఉద్యమ నిర్మాణానికి ఎంతో దోహదపడింది. ఈ చైతన్యం వల్లనే బాల్య వివావోల నిరోధ చట్టం 1929లో వచ్చింది. దీనినే శారదా చట్టం అంటారు. అదే విధంగా మద్రాస్‌ శాసనసభలో దా॥ ముత్తు లక్ష్మీరెడ్డి తొలి సారిగా దేవదాసి వృత్తి నిర్మూలన చట్టం చేసారు. 1987లో హిందూ ప్తీల ఆస్తి హక్కు చట్టం కూడా వచ్చింది. వేలాది మంది స్రీలు రాజకీయ, సాంఘిక, సాంస్కృతికోద్యమాలలో తన వంతు పాత్ర నిర్వహిస్తూ ముందుకు వెళ్ళారు. 1947లో మన దేశం స్వాతంత్ర్యం పొంది వలస బానీసత్వం నుండి వలస ఆర్థిక విధానం నుండి బయట పడి, అభివృద్ధి దిశగా అడుగులు తతత ఊడ 46 తెలుగుధనం

వేసింది. స్వాతంత్ర్యానంతర (గ్రామాలలో పారశాలలు, ఉన్నత పారశాలలు, కళాశాలలు వచ్చాయి. అనేక ఇంజనీరింగ్‌, మెడికల్‌ కళాశాలలు వచ్చాయి. వందల వేలు సంఖ్యలో బాలికలు హైస్కూళ్ళకు, కళాశాలలకి, విశ్వవిద్యాలయాలకి వెళ్ళడం ప్రారంభమైంది. ఒక్క మాటలో 1950-60 దశకంలో స్త్రీ విద్యా వ్యాప్తి గుణాత్మకమైన మార్పు చెందింది. ముందులో ఆడపిల్లలు చదువుకున్నా ఉద్యోగాలు చెయ్యనివ్వని దశ నుంచి వివావానికి ఉద్యోగం తప్పనిసరి పరిస్థితి నెలకొన్న స్థితి ఏర్పడింది. పురుషుడి కంటే స్త్రీకి బాధ్యతలింకా అధికమయ్యాయి. ఇంటి బాధ్యతతో పాటు ఉద్యోగ బాధ్యత అదనం. మధ్య తరగతి, విద్యాధిక మహిళలు ఉద్యోగాలు

• చేస్తున్న మహిళలు వారి జీవితాలలో ఏర్పడిన నూతన సమస్యల ఫలితంగా నేడు వారిలో నూతన భావజాలం ఏర్పడుతోంది. కాని స్రీల పట్ల పురుషుల దృక్పధంలో రావలసినమార్పు రాలేదు. మారుతున్న స్త్రీకి - మారని సమాజానికి మధ్య ఏర్పడుతున్న ఘర్షణే ఈ నూతన భావజాలానికి కారణం. ఈ నూతన భావజాలం స్త్రీ పాత్రలలో చోటుచేసుకోవడం గమనార్హం. విప్లవాత్మక భావాలు :

1. _మాననీయ కోణం : స్త్రీ పురుష సంబంధాల చర్చ :

వుష్పల లక్ష్మణరావు స్త్రీ పాత్రలు: అతడు - ఆమె నవలలో శాంతం ఆదర్భవాది, మానవత్వం మూర్తీభవించిన వ్యక్తి. భర్త శాస్తి స్వార్ధపరుడు. జాతీయోద్యమంలో నిజాయితీగా పాల్గొన్న శాంతం - తద్వారా ఆమె పొందిన గుర్తింపుని తన స్వలాభం కోసం వినియోగించుకోవాలనుకుంటాడు. ఆలోచనలలో కల ఈ వైరుద్ధాల వల్ల భార్యాభర్రల మధ్య అగాధం ఏర్పడుతుంది - ఆమె పిల్లలతో ఇల్లు విడిచి వెళ్ళిపోతుంది. రెండు సంస్కారాల మధ్య ఘర్షణలో - గెలుపెవరిది? రాజీ మార్గమే స్త్రీ పురుషులను దాంపత్యంలో శాంతిగా ఉండనిస్తుందని - అంతిమంగా రచయిత చూపారు.

స్రీకి ఆర్ధిక స్వాతంత్ర్యం ముఖ్యమని, స్త్రీ ఉత్పత్తిలో భాగస్వామి కావాలని ఆమె (శాంతం) భావన. అనాధగా వచ్చిన పిల్లని తన కూతురిగా పెంచటంలో అమె మానవతా దృష్టిని రచయిత దృశ్యమానం చేసారు. మరో పాత్ర శాంతం పెంపుడు కూతురు శుభ. తన ధైర్యసాహసాలని ప్రదర్శించాలని భావిస్తూ ఉందేపాత్ర. లి అచ్చమైన ధీరత్వం - ఆధునిక పాత్ర - ఇందిర ;

నూతన సమాజంలో ఉద్యోగిని పాత్ర ఇందిరది. కాలాతీత వ్యక్తులు నవలలో స్షీ పాత్ర. అసమర్థుడైన తన మీద ఆధారపడుతున్న తండ్రి - తన వుడు టాాాాాాాాాాకడం డా త్పుర్లపాటి రాజేళ్వరి నీ

కోరిన విధంగా గడపలేని జీవితంలో నుంచి వచ్చిన అసంతృప్తి ఇందిరని చిత్రంగా ప్రవర్తించేట్లు చేస్తాయి.

“బతుకులో నాకు కావలసిందొకటీ, దొరుకుతున్నదొకటీ అంచేత కసికొద్దీ లోకాన్ని ధిక్కరిస్తున్నాను”, అంటూ తన ధిక్కార స్వరాన్ని విన్సిస్తుంది. కె (పేమ - భ్రమ అనే కొడవటిగంటి ప్రీ పాత్రలు :

పంచ కళ్యాణి నవలలో స్త్రీ పాత్రలు తమ అనుభవాల ద్వారా (ప్రేమ, (భ్రమ అనే నిర్ణయానికి వస్తాయి. త్తే మానవ సంబంధాలలో మార్పులు కోరే పాత్రలు: రంగనాయకమ్మ :

కృష్ణవేణి నుంచి జానకి విముక్తి వరకు సాగిన నవలాయానంలో రంగనాయకమ్మ స్త్రీ పాత్రలు అన్నీ కుటుంబ హింసకి, అణచివేతకి గురి అయినవే. సంధికాలంలో స్తీ ఎదుర్శొనే సంఘర్షణకి ప్రతిరూపాలే. ఈ అమానవీయ పరిస్థితులలో నుంచి బయటపడి - కొత్త చరిత్ర నిర్మించటానికి పూనుకున్న ఆధునిక మహిళని రంగనాయకమ్మ జానకి విముక్తిలో చూపారు. 5. _ పోరాట స్ఫూర్తి : శివసాగర్‌ స్రీ చిత్రణ:

శివసాగర్‌ కధాత్మక కవిత చెల్లీ చెంద్రమ్మ (1970-80)లో చంద్రమ్మ -కొన్ని (గ్రామాల్లో జరుగుతున్న దౌర్జన్యానికి నిరసనగా చిత్రించిన పాత్ర. ఎత్తిన కత్తిని కాసిరెడ్డి గుండెల్లో దించి, ఏరుదాటిన చెల్లి అడవి దిక్కుగా పయనిస్తుంది. సమాజం మారాలంటే వర్షపోరాటమే శరణ్యమని చెప్పే ఈ గేయం - విప్లవ మార్గంలో చెల్లీ చంద్రమ్మలని కలిసి రండని పిలుపు. 6, ఇల్లాలి ముచ్చట్లలో సీత :

• అచ్చమైన తెలుగింటి ఆడపడుచుగా, అభ్యుదయ భావాలకి ప్రతీకగా, స్వతంత్ర్య వ్యక్తిత్వం కల ప్రీ మూర్తిగా పురాణం సుబ్రహ్మణ్యశర్మ చిత్రించారు. సీతలో చలాకీతనం, సహజత్వం ఆంధ్రసాహిత్యంలో సీతని సజీవంగా నిలిపాయి.

7. అంతర్జాతీయ మహిళా దశాబ్ది : స్త్రీ రచనలు :

అంతర్జాతీయ మహిళా దశాబ్ది ముగింపు సంవత్సరంగా 1985ని ఐక్యరాజ్యసమితి ప్రకటించింది. 140 దేశాలు స్త్రీల వికాసం కోసం కృషి చేస్తామని ప్రకటించాయి. స్త్రీ స్థితిని మెరుగు పరచాలని - ఆమె అభివృద్ధి పథంలో న నా గో తెలుగుధనం

పయనించేటట్లు చూడాలనీ సంయుక్త కార్యాచరణ ప్రకటన విడుదల అయింది. ఈ సందర్భంలో స్త్రీల సమస్యలని, జీవిత సందర్భాల గురించి స్వీయ అనుభవాల కోణం నుండి స్రీ పురుష సమానత, దృక్చధవైతన్యం గురించి స్త్రీలే మాట్లాడటం

• వ్రాయటం స్రీ వాదంలో ముఖ్యాంశం. స్త్రీవాదం తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక కొత్త అధ్యాయానికి తెరతీసింది. ఆడపిల్ల పుట్టిన దగ్గరనుంచీ ఎదుర్శొనే వివక్ష పెరిగి పెద్దవుతున్న కొద్దీ వచ్చే అడ్డంకులు - వివాహంలో, అన్నింటా హింస స్వయం నిర్ణయాధికారం లేకపోవడం - ఈ విధంగా కుటుంబ సంబంధాలలోని వైరుధ్యాలు రచయిత్రులు శక్తిమంతంగా వివిధ సాహితీ ప్రక్రియలలో స్త్రీ పాత్ర చిత్రణలలో అభివ్యక్తం చేయటం మొదలు పెట్టారు. నవల, కథ, కవిత్వం వీటన్నింటిలో స్త్రీ పాత్ర ప్రముఖంగా మలచి తమ సృజనాత్మకతతో మేళవించి రచనలు చేశారు. ఈ రచయిక్రులందరిని ఇక్కడ ప్రస్తావించటం - ఈ కాలపరిమితిలో సాధ్యమత్య్యుది కాదు. మరొక్క విషయం ఏమిటంటే పై ప్రీల సమస్యలని కొంచెం - అటూ ఇటూగా పురుష రచయితలు కూడా తమ స్త్రీ పాత్రల ద్వారా అభివ్యక్తం చేయటం. స్త్రీల సమస్యలంటే ఒక మధ్యతరగతి, పట్టణాల ప్రీ సమస్యలేకావు. (గ్రామీణ (శ్రామిక ప్రీలకు అనేక సమస్యలుంటాయి. అయితే ఈ సమస్యలని పాటల రూపంలో ప్రజావిప్లవ సాంస్కృతిక సంస్థలు ప్రజలకి చేరువగా తెచ్చాయి. (గ్రామాలలో పొలాలలో పనిచేసే శ్రామిక స్ర్రీలపై పెత్తందార్ల అజమాయిషీని, నిరంకుశత్వాన్ని పాటల రూపంలో చూడొచ్చు. వనిపావ లేద్చిన పొలియ్యనియ్యరు నడుము లెత్తకుండ నాట్లేయమంటాదు ఉరిమురిమి చూస్తాడు ఊరి దొరగాదు పొద్దంతపని చేసినా చెల్లమ్మా వస్తు రోజులు తవ్పువే చెల్లమ్మా. పై గీతాలలో మాతృత్వ మధురిమకి కర్కశంగా దూరం జేయబడి శారీరక (ఢమ చేసినా కడుపు నిండని స్రీ మనకండ్ల ముందు ప్రత్యక్షమౌతుంది. గద్దర్‌ స్వయంగా రచించి, పాడుతున్న “సిరిమల్లె చెట్టుక్రింద లచ్చుమమ్మో, లచ్చుమమ్మా, సినబోయి కూర్చున్నా వెందుకమ్మా... ఎందుకమ్మా..” అనే పాటలో గ్రామీణస్ర్రీల వ్యధాభరిత జీవనం - వ్యవస్థ స్త్రీని బలిపశువు చేస్తున్న వైనం చిత్రితమైంది. సమాజంలో పల్లెటూళ్లలో పరంపరానుగతంగా వస్తున్న మూఢాచారాలు - ఐసివి, పంపను డా తుర్లపాటి రాజేశ్చరి శ్‌త్తఖి

మాతంగి మొదలైనవి స్త్రీల జీవనాన్ని దుఃఖ భాజనం చేస్తున్నాయి. ఈ నేపధ్యంలో కాన్ని స్తీ పాత్రలు. శ్ర అణచివేత, హింస సహించలేమని స్వేచ్భ కోసం ప్రస్థానం :

పి. సత్యవతి పహరాలో సావిత్రి పాత్ర దీనికి ఉదాహరణ. సావిత్రి తండ్రి అక్షరాలా పితృ స్వామిక సమాజంలో అధిక్యతా భావానికి ప్రతినిధి. తండ్రి చర్యలకి విసిగిపోయిన సావిత్రి ఈ పహరా జీవితములో ఊపిరి సలపటం లేదని తేల్చిచెబుతుంది. వోల్గా తన కధల్లో, నవలల్లో స్తీ ఆర్థికంగా బలపడాలని తమ శరీరాలపై జీవితాలపై పట్టు సాధించాలని నొక్కి చెబుతారు. వివాహ వ్యవస్థలో పురుషుని అధిక్యతా భావం వల్ల స్త్రీ సంఘర్షణ - ఆమె స్వేచ్చ కోసం ప్రస్థానం '"స్వేచ్ళ'లో చిత్రించారు. సంక్లిష్ట సమాజంలో కుటుంబ సంబంధాలలో వస్తున్న మార్పులు, గ్రామాలలో, పట్టణాలలో స్త్రీల జీవన వైవిధ్యం, మూఢాచారాలని చూస్తూ, సమాజాన్ని మార్చాలని తపించే ఓ విద్యావతి సంధ్య పాత్రని “అమె అడవిని జయించింది” నవలలో గీతాంజలి చిత్రించారు. 2) సమకాలీన రాజకీయ సమస్యకి అక్షర రూపం :

శాంతమణి, సరళ పాత్రలు. ఏ. అప్పల్నాయుడు 'యానగాలి” కధలో శాంతామణి మండల అధ్యక్షురాలు. స్రీ రిజర్వుడు కోటాలో ఆ పదవిలో భర్త రాజేశ్వరరావు ఆమెని ఆసీనురాలిని చేస్తాడు. ఆధిపత్యం అతడిదే. పదవిలో శాంతామణి నిత్యం సంఘర్షణకి లోనవుతూ వుంటుంది. ఇక ఎమ్‌.డి. ఓ సరళ ఇటు ఉద్యోగంలో, అటు కుటుంబ జీవితంలో పురుషుని అహంకారానికి బలి అవుతూనే తన వ్యక్తిత్వాన్ని నిలుపుకోవాలని చూసే పాత్ర. 8 _ మౌనవేదన : సుకన్య పాత్ర

నిశ్శబ్దం - నిశ్శబ్దం కధలో కధా శిల్పంలో వైచిత్రి చూపిస్తూ, కాలం మారుతున్నా, స్ట్రల జీవితాలు మారని స్థితిని సుకన్య పొత్రలో ముదిగంటి సుజాతా రెడ్డి చూపారు! మింగుతున్న పట్నంలో శ్రామిక స్తీ ముత్తవ్వ విషాదాంతాన్ని చిత్రించారు. త్త బసివి దురాచారం : బోదెక్క చిత్రణ :

మాదిగ కులంలో పుట్టిన పదేళ్ళ పసిపిల్ల బోడెక్క మానసిక సంఘర్షణ

• ఆమె వేదనని చిత్రీకరించారు : నాగప్పగారి సుందరరాజు. మానవ సమాజానికే నయనా. [0 తెలుగుధనం

మచ్చగా స్థిరపడిన దురాచారాన్ని ముక్త కంఠంతో ఖండించాల్సిన స్థితిని తనకధనంలో రచయిత అక్షర బద్ధం చేశారు. వందేళ్ళుగా భారతీయ సమాజంలో ప్రత్యేకించి ఆంధ్రదేశంలో స్త్రీల జీవన స్థితి గతులలో అనేక మార్పులు సంభవించాయి. సమాజంలో ఈ చలనాన్ని తమ రచనలలో ్రతిఫలింప చేసిన రచయితల కొన్ని స్త్రీ పాత్రల నమూనాలను మాత్రమే నేను ఈ ప్రసంగ వ్యాసంలో స్పర్శించాను. ఈమె డచుల నవ్వ సాపాతీ నమితి, హైద్రాబాద్‌లో స్వర్ణోత్సవ వేడుకల నందర్భంగా- అఖిల భారత తెలుగు రచయిత్రుల మవానభలలో సాపొతీనదస్సులో (ధాన వక్తగా నమర్చించిన (్రనంగవ్వానం - 29 6 2006, ఈ వ్యాసం రాయడానికి ఉపకరించిన [గ్రంధాలు :

1. వోల్లాసేగంగా - రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌.
2. స్వాతంత్ర్యానంతర తెలుగు నవల - డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి
3. విభాత సంధ్యలు - తెలుగు సాహిత్యంలో సమాజం సంపాదకులు : శ్రీ సి.వి. సుబ్బారావు. 4 ప్రీ ఏముక్తి ఉద్యమం - నాడు - నేడు - రేపు - సంకలనం : శ్రీ పరకాల పట్లాఖి రామారావు. ర్‌. పరిమళిస్తున్న నేటి కధ. వ్యాసం - డా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి
4. తొలి తెలుగు కధా రచయిత్రి బండారు అచ్చమాంబ - వ్యాసం: కొండవీటి సత్యవతి. గ్రా స్తీ వాద సాహిత్యం - మానవ సంబంధాలు : కాత్యాయని విద్మహే
5. గురజాడ అప్పారావు ఐదు దశాబ్దాల సమాలోచన - వెలుగు సంస్థ ప్రచురణ
6. ఈ వ్యాసంలో పేర్కొన్న రచయితల రచనలు.
7. ఆధునిక కవిత్వం - జూలూరు గౌరీశంకర్‌. పైత ాాాాతడాడాడడాడ= దా? త్తుర్లపొటి రాజేత్చరి (|

సాగనులీనే రమ్యమైన వట్టువ(స్తాలకే కాదు; శ్రీవాణీ నిలయంగా, రమణీయమైన రచనలొనరించే కవి, వండితులతో, మవానీయులైన వదాన్యులత్నో నంథునంన్న్మర్త లతో బరంవురం ఉటగతివధంలో వదయునించింది. 19120 లో ఇకుడ జరిగిన సనావర్థ-సవావంక్తి భోజనాలలో పొల్గొన్న “సరబజాద తన 'ోకచుక్తు కవితలో ఈ చారిత్రాత్దకమైన విందును (గ్రంథస్థం చేయటం విశేషం నా [52 తెలుగుధనం

బరంపురం-ఆఅంధ్ర సాహిత్యం

ఒరిస్సా రాష్ట్రం ఏర్చడక ముందు 1986 వరకు మద్రాసు (ప్రెసిడెన్సీలో ఉన్న బరంపురం గంజాం జిల్లాలో ప్రధాన సాంస్కృతిక కేంద్రంగా భాసిల్లింది. సొగసులీనే రమ్యమైనపట్టు వస్త్రాలకే కాదు: శ్రీవాణీ నిలయంగా, రమణీయమైన రచన లొనరించే కవి వండితులతో మవానీయులైన వదాన్యులతో, సంఘసంస్మర్తలతో బరంపురం ప్రగతి పథంలో పయనించింది. ప్రముఖ హరికథా గాయకుడు, కవి, శ్రీ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు 19వ శతాబ్దిలో న్యాయవాదిగా విలసిల్లిన శ్రీ జయంతి కామేశం పంతులును “పండిత బుషభునిగా” 'దాతృమూర్ధన్యునిగా' “నా యెజుక” అనే తన గ్రంధంలో ప్రశంసించటమే దీనిని ప్రబల నిదర్శనం. నవయుగ వైతాళికుడు వీరేశలింగం పిలుపుకు స్పందించి బరంపురం వితంతు వివాహవేదికగా' నిలిచింది. ఆ మహానుభావుడు 1907 జూలై ఏడవ తేదీన వితంతు వివాహం చేయటానికి వచ్చినపుడు బరంపురం ఆయనకు ఘనస్వాగతమిచ్చి ఒక స్వాగత పత్రికను అందజేసింది. 20వ శతాబ్ది ప్రారంభ దినాలలోనే 1906లో స్త్రీల అభ్యుదయానికి మహిళా సమాజం ఆరంభం కావటం కూడా ఈ పట్టణం సాంస్కృతిక పురోగతికి తార్మాణమే.

బరంపురం సాహితీ, సాంస్కృతిక సౌరభాలు జయంతి కామేశం పంతులుతో పరివ్యాప్తమైనాయి. వీరు వృత్తిరీత్యా న్యాయవాది అయినప్పటికీ ప్రవృత్తి రీత్యా కవి, సంస్కర్హ, విశ్వదాత. వీరు జానకీ వరశతకము, రామశతకము అను రెండు శతకాలు రచించారు. శ్రీ జయంతి కామేశం పంతులు గాంధీ మవాత్ముని కంటె అర్ధశతాబ్దము ముందే అస్పృశ్యతా నివారణ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. అందుకు జానకీవర శతకంలోని ఈ పద్యమే ప్రబల సాక్ష్యము. (రచనాకాలం సుమారు 1870-80). =ంతడడనపుుతడయాయాడాడట ప ాాాడ2త3త2ఊతఊడనడాడలాడాు డా తుర్లపాటి రాజేళ్వరి శ్రి

ఉ॥ మాలందు వీదటంచు నవమానము జేతురు మూధ మానవుల్‌ మాలనదేది? మాలయది మాంనమో? ర్తక్తమో/శల్యజాలమో మేలుగ వానిలో మేలగు మేటి పదార్ధమొ ఈ వితర్శమున్‌ మేలుగ జేయరీ ధరణి మించిన వెజ్టిని జానకీవరా/॥ శ్రీ ఆదిభట్ల నారాయణదాసును ఘంటా కంకణము, కాళ్ళీరు శాలువతో మొట్టమొదట సన్నానించినది జయంతి కామేశం పంతులుగారే. కామేశం పంతులు లోగిలి కవులకు, కళాకారులకు కేంద్రంగా ఉండేదని, వారు నిరతాన్నప్రదాత యనీ ఆదిభట్ల నారాయణ దాసు *నా యెళఖుకి గ్రంధంలో కీర్తించారు. ఆంధ్ర మహిళాసమాజం: 1906లో స్టాపితమైన సంస్థ. శ్రీమతి గాదె చూడికుడుత్తమ్మ, వరాహగిరి వెంకట సుబ్బమ్మ, గంపాశివకాంతమ్మ, దామెర్ల (భ్రమరాంబ మొదలగు మహిళామణుల అధ్వర్యంలో ఈ సంస్థ మహిళలలో సంగీత సాహిత్యాలపట్ల ఆసక్తి, సాంఘిక ఆర్థిక సమస్యలపై అవగాహన కలిగిస్తూ వచ్చింది. ఈ సంస్థ గ్రంధాలయం మహిళలకు నిత్య చైతన్య వేదికగా నిలిచింది. ఈ మహిళా సమాజం కార్యక్రమాలు కాలంతో పాటు అభివృద్ధి చెంది చక్కగా కొనసాగుతున్నాయి. అంధ్ర ఖాషాఖివర్థనీ సమాజం : జాతీయోద్యమంలో భాగంగా సొగిన (గ్రంథాలయోద్యమం ఫలితంగా 1909లో సమాజం ఆవిర్భవించింది. ఈ సంస్థ ప్రధమ అధ్యక్షుడు శ్రీ ఊటుకూరి వెంకట గోపాలరావు. వ్యవస్థాపక కార్యదర్శి శ్రీ దేవరాజు వెంకట కృష్ణారావు. ఆ ్రారంభదినాలలో సంస్థ నిర్వహణలో శ్రీ వెలిదండి శ్రీనివాసరావు, శ్రీ కోరుకొండ జగజ్జన రావు, శ్రీ ఆదిభట్ల వెంకన్న తరిణయ్య సిద్ధాంతి, శ్రీ గాదె జగన్నాధ స్వామి, శ్రీ ఉన్నవ రామలింగం పంతులు, శ్రీ బచ్చు జగన్నాధ దాస్‌, మారెళ్ళ గంగరాజు, శ్రీ పూడిపెద్ది సూర్యనారాయణ, శ్రీ పాకనాటి వెంకటేశ్వర్లు, శ్రీ ఇందుపూడి నరసింహం, శ్రీ వైశ్వరాజు నరసయ్యరాజు ప్రభృతులు అమూల్యమైన సేవలందించి సమాజాన్ని తీర్చిదిద్దారు. కేవలం సాహితీ సాంన్క తిక చర్చలకే పరిమితం కాకుండా సమాజం స్వాతంత్రోద్యమంలో పాలు పంచుకున్నది. ఈ సందర్భంగా “వందేమాతరం”, “స్వతంత్ర భారత్‌కు జై” అని ఎలుగెత్తి చాటిన శ్రీ ఎల్లాయి సన్నయ్య, స్వాతంత్రోద్యమంలో పాల్గొన్న శ్రీ ఉన్నవ రామలింగం పంతులు, శ్రీరంగం తతత [తలను ళో తెలుగుభనం

వెంకటరత్నం, శ్రీ మోచర్ల సీతారామయ్య, శ్రీ ఇమ్మిడిసెట్టి రామమూర్తి ఇంకా ఎందరో మహానుభావులు ్రాత:స్మరణీయులు. ఆంధ్రభాషాభివర్ధనీ సమాజం నిర్వహిస్తున్న గ్రంథాలయం నేటికీ సేవలందిస్తూ ముందుకు సాగుతున్నది. సమాజం ఇతర కార్యక్రమాలు కూడా అవిచ్చన్నంగా కొనసాగటం విశేషంగా చెప్పవచ్చు. ఆధునిక సాహిత్య వికాసంలో బరంపురం పాత్రం 20వ శతాబ్ది ఆధునికాంధ్ర సాహిత్య వికాసంలో బరంపురం గణనీయమైన పాత్ర నిర్వహించింది. 1910లో మొదటి సహవర్ణ, సహపంక్తి భోజనాలు బరంపురంలో జరిగాయి. వీటిలో శ్రీ గిడుగు రామ్మూర్తి పంతులు, శ్రీ గురజాడ అప్పారావు, శ్రీ కందుకూరి వీరేశలింగం పాల్గొని అభ్యుదయ భావాలకు బరంపురం వేదికయని చాటి చెప్పారు. అదే సంవత్సరం తూర్పు దిక్కున హేలీ తోకచుక్క కనిపించింది. అందరూ తోకచుక్క కన్పించటం అరిష్టంగా భావిస్తే గురజాడ దీనిని శుభసంకేతంగా, సంఘసంస్కరణ ప్రయాణ పతాకగా భావించి తోకచుక్క అనే శీర్షికతో కవిత తన గ్రంధంలో వ్రాశారు. చారిత్రాత్మకమైన బరంపురం విందును తోకచుక్క కవితలో ఈ విధంగా గ్రంధస్థం చేశారు. “మొన్నవట్టమునందు (్రాజ్ఞులు మొట్టమొదటిది మెట్టు'యిదియని పెట్టినారొక విందు, జాతుల జేర్చి...” (తోకచుక్క - ముత్యాలసరాలు పుట-28) పర్తాకిమిడి కళాశాలలో చరిత్ర అధ్యాపకులుగా ఉంటూ శిష్ట వ్యావహారిక భాషోద్యమ పితామహానిగా కీర్తి గాంచిన శ్రీ గిడుగు రామమూర్తి పంతులు శ్రీశ్రీ మాటలలో “తెలుగువారికి వెలుగు దారి చూపిన తెలివన్నెల మడుగు”, ఈ సాహితీ మూర్తి అడుగుజాడలలో బరంపురం ఆంధ్రసాహిత్యం రూపుదిద్దుకుంది. వేగుచుక్క ముద్రణాలయం : (గ్రంధమాల స్థాపన ; 1910లో శ్రీ దేవరాజు వెంకట కృష్ణారావు వేగుచుక్క ముద్రణాలయం స్థాపించారు. 1911లో వేగుచుక్క గ్రంధమాలను ప్రారంభించి కార్యదర్శిగా కొనసాగారు. ఈ గ్రంధమాల దాదాపు 26 గ్రంధాలను ప్రచురించి అనేక మంది నానా దా॥ తృ్వుర్గపాటి రాజేశ్చరి త్‌

సాహితీకారులను ఆంధ్రలోకానికి పరిచయం చేసింది. దీని అధ్యక్షులు శ్రీ యన్‌. రామానుజ స్వామి. గ్రంధమాలకు సంపాదక బాధ్యత శ్రీ తాపీ ధర్మారావు నిర్వహించేవారు.

శ్రీమతి మామిదన్న సుభద్రాంబ : “శ్రీమదధ్యాత్మ రామాయణము" అనే ద్విపద కావ్యాన్ని రచించిన విదుషీమణి. ఈ కృతి 1911లో శ్రీ వైజయంతీ ముద్రాక్షరశాల, చెన్నపురిలో ముద్రితమైనది. ఈమె పీఠికలో ఇట్లు చెప్పుకున్నది. “నేను సంస్క ఖతాధ్యాత్మ రామాయణము దజచుగ జదువుచుండుట నందలి కడను దెలుగున నులభశైైలిగ ద్వివద (వ్రానినయెడ నన్రీలు చదువుటకుపకరించుననియు నా జన్మ సాఫల్య మగుననియు భగవత్రేరణముచే నీ గ్రంధమును రచించిన దాని. ఈమె రచన సరళ సుందర శోభితముగా సాగినది.

శ్రీ దేవరాజు వెంకటకృష్ణారావు: ఆంధ్రభాషలో తొలి అపరాధ పరిశోధక నవలా కర్తగా ఖ్యాతి గడించారు. వీరు 1912లో “వాడే-వీడూను వేగుచుక్క గ్రంధమాల ద్వారా (ప్రకటించారు. ఈ నవల తరవాయి భాగాలుగా నేనూ, కాలూ-రాయీ (19189), వెలవరించారు. 1914లో వేగుచుక్క 1915లో కధాకళి అనే మాసపత్రికను స్థాపించి కొన్నాళ్ళు నడిపారు. విశాలాంధ్ర వాణి పత్రికను ఆంగ్రంలోనూ, తెలుగులోనూ ఉభయ భాషలలో నడిపారు. జానకీ పరిణయము లేక విభ్రమ రాఘవము ప్రధమ భాగంగా పరిణయము లేక విభ్రమములు (1925) అనే పౌరాణిక నవల ప్రచురించారు. శ్రీరాముని కధను విభ్రమ నిలయంగా చేసి నవలగా మలచటం ఇందులోని నూత్న విషయం. శ్రీ కృష్ణాయబారం, సంజయ రాయబారం, కృష్ణాభ్యుదయం, వీరి ఇతర కృతులు కృష్ణాభ్యుదయంలో కథావస్తువు ఒరియాకవి సరళాదాసు మహా భారతం నుండి (గ్రహించబడింది. శ్రీశ్రీ మహాకవికి వాడే-వీడు నవల అంటే చాలా ఇష్టం,

కావ్యతీర్థ శ్రీనేమాని వేంకట నరసింహశాస్త్రి : కళ్లికోట కళాశాలలో 1909లో తెలుగు పండితునిగా ఉద్యోగంలో చేరిన శ్రీ నేమాని వేంకట నరసింహ శాస్త్రి చేసిన తెలుగు భాషాసేవ అపూర్వమైనది. వీరు ఉమేష్‌ చంద్ర సర్కార్‌ ఒరియా నవల “పద్మమాలిొని తెలుగులోకి అనువదించారు. సావిత్రి, పరాశర కృష్ణ చరిత్ర, వీరి ఇతర కృతులు. పద్యాలుగా అనువాదం చేసిన బుగ్వేదాన్ని ఆయన మరణానంతరం నాలుగు సంపుటాలుగా తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం పతయ [్రాాాతతతవనాడాానావాణా ఖర్‌ తెలుగుధనం

వారు 1984లో (ప్రచురించారు.

శ్రీ నేమాని నరసింహశాస్త్రి స్థానిక ఆంధ్ర భాషాభివర్ధనీ సమాజం కార్యవర్గ సభ్యులుగా ఉంటూ సమాజానికి సేవలందించారు.

శ్రీతాపీ ధర్మారావు ; కళ్ళికోట కళాశాల, లోవర్‌ సెకండరీ సెక్షన్‌లో మాస్టరుగా 1907లో ఉద్యోగంలో చేరారు. వీరు శ్రీ గిడుగువారి' శిష్యులు. రాలూ-రప్పలూ స్వీయచరిత్ర, ఇనుపకచ్చడాలు, పెళ్ళి-దాని పుట్టు పూర్వోత్తరాలు, దేవాలయాల మీద బూతు బొమ్మలెందుకు, మబ్బుతెరలు, కొత్తపాళీ-పాతపాళీ సాహిత్య మొర్శోరాలు, హృదయోల్లాసము (విజయ విలాస , కావ్యానికి ఉల్లాస భరితమైన వ్యాఖ్యానము) మొదలగు రచనలు చేశారు. ఆధునిక సాహిత్యంలో బరంపురం పేరును చిరస్థాయిగా నిలిపారు.

పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్త్రి : కళ్లికోట కళాశాలలో 1982లో అధ్యాపక స్థానాన్ని అలంకరించి, కవిగా, రచయితగా, విమర్శకునిగా యశస్సు నార్జించారు. సంస్కృతాంధ్ర ప్రాకృత భాషలను జెపోసన పట్టారు. సంస్కృతంలో ఉన్న వాత్సాయన కామసూత్రాలను, గౌతమ ధర్మ సూత్రాలను ఆంధ్రములోని కనువదించారు. రాజశేఖర కావ్యమీమాంస అనే అలంకార శాస్త్ర విమర్శక (గ్రంథం, గురుభక్త విజయం, యోగి వేమన చరిత్ర ప్రాకృత గ్రంధ కర్తలూ - ప్రజాసేవనూ, మరియు అనేక వ్యాసాలు రచించారు. నండూరు సుబ్బారావు ఎంకిపాటల విషయమై వివాదాలు తలెత్తినపుడు వీరు ఎంకి పాటలపై వ్రాసిన వ్యాసం భాషా సాహిత్యాభిమానులందరినీ ఆలోచింపజేసింది.

మండపాక పార్వతీశ్వర శాస్త్రి థి వేగుచుక్క (గ్రంధమండలి, బరంపురంలో 1912 నుంచి చాలాకాలం పనిచేశారు. కళా ప్రచారక సమితి, అధ్యక్షులుగా ఉండి భాషా సేవ చేశారు. వీరు సంఘ సంస్మరణ విషయవస్తువుగా 'సుజనామోదిని' ఖండకావ్యము రచించారు. పాలవెల్లి, తేనెపట్టు, విరిసెజ్జ, (కావ్యాలు) (ప్రేమము, సావిత్రి సత్యవంతము (నాటకాలు) దీన చింతామణి శతకం మొదలగు (గ్రంధాలు (ప్రచురితమైనాయి. శ్రీ శాస్త్రి అనేక చారిత్రక, వాజ్ఞ్యయ పరిశోధనలు చేసి వ్యాసాలు వ్రాశారు. వ్యాసాలు అనేకం ఆంధ్రపత్రికలో అచ్చుపడినాయి. వీరి మరణానంతరం వెలుగుచూసిన పెద్దయిల్లు (1940), భూతాలను పరిశోధన చేసి వ్రాసిన పుస్తకము. ఈ పుస్తకాన్ని శ్రీ దేవరాజు వేంకట కృష్ణారావు వేగుచుక్క [గ్రంధాలయంలో న నా దా॥ తుర్లపాటి రాజేళ్చరి 57

ముద్రించారు. శ్రీ శాస్త్రి తాతగారు బొబ్బిలి ఆస్థాన కవులైన విద్వన్మణి మండపాక పార్వతీశ్వర కవులు.

పూడిపెద్ది సాంబశివరావు : వీరు వేమన గూర్చి వేమన పద్య రహస్యార్థ తాత్పర్య బోదిని, వేవున జ్ఞాన వంచరత్నములు, వేవునార్యుని వాక్యార్ధనుభవశిరోమణి మొదలగు (గ్రంధాలు వ్రాశారు.

గుండిమెడ వెంకట సుబ్బారావు : కళా ప్రచారక సమితి, బరంపురం ఉపాధ్యక్షులుగా సాహితీసేవ చేశారు. సుస్రిద్ధనాటక రచయితగా, చిత్ర లేఖకునిగా, నటకునిగా కీర్తి గడించారు. 'ఖిల్టీ రాజ్యపతనం' రాణా ప్రతాప్‌, మేవాడ పతనం, దుర్దాదాస్‌” (నాటకాలు) పృథ్వీపుత్రి, సువర్ణ దుర్గం, హంసద్వీపం (నవలలు) వెలువరించారు.

అభినవాంధ్ర కవి పండిత సభ : బరంపురంలో 1933లో మార్చి 10, 11, 12 తేదీలలో అభినవాంధ్ర కవి పండిత సభ జరిగింది. ఈ సభలకు తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రముఖ రచయితలు విచ్చేశారు. దేవులపల్లి, శ్రీశ్రీ దాశరధి, తిరుపతి వేంకట కవులు, ఆరుద్ర, కొంపెల్ల జనార్ధనరావు, దివాకర్ల వేంకటావధాని, గిడుగు సీతాపతి, ఊటుకూరి లక్ష్మీ కాంతమ్మ, మొదలగు కవిపండితుల గోష్టులతో బరంపురం ప్రతిధ్వనించింది. ఈ సభలు పంచాగ్నుల వారి ఆధ్వర్యంలో ఆంధ్ర భాషాభివర్ధనీ సమాజం నిర్వహించింది.

ఆంధ్ర విజ్ఞాన మిత్రమండలి: 1945లో విజ్ఞాన సముపార్దన కోసం ఆరంభించిన [గ్రంథాలయ సంస్థ విజ్ఞాన మిత్రమండలి. ఈ సంస్థ (ప్రధమ అధ్యక్షుడు శ్రీ సి.హెచ్‌. రంగారావు, ప్రధమ కార్యదర్శి శ్రీ జామి శ్రీరామహ్రసాద్‌. ప్రారంభం నుంచీ నేటి వరకు అనేక సంఘసేవ, సాపొత్యసేవా కార్యక్రమాలను, (గ్రంథాలయ నిర్వహణను ప్రశంసనీయంగా ఈ సంస్థ నిర్వహిస్తున్నది.

త్రీ భాగవతుల నరసింహ శర్మ తులసీ రామాయణం, శృంగార సంధ్య (కావ్యాలు), ప్రతిజ్ఞా రామరాజీయం (చారిత్రక నవల-1925), జగన్నాధ స్తోత్రము, ఆరోగ్య రామభద్రము లేదా దుఃఖ విమోచనము, గాంధీ శతకము రచించారు. శ్రీ గన్నవరపు సూర్యనారాయణమూర్తి ఇందుమతీ విక్రమసేనము (1916), రుక్మిణీ పరిణయం (1918), ప్రచండ విజయము, మోహినీ వసంతము, మొదలగు నాటకాలు రచించారు. న నా

స్వేచ్భా సౌరభాల వెల్లువ: బరంపురంలో వెల్లివిరిసిన స్వాతంత్ర్యానంతర సాహిత్యంలో డా॥ ఉప్పల లక్ష్మణరావు సాహితీ కృషి బహుముఖమైనది. తెలుగు నవలలో వస్తురీత్యా, శిల్పరీత్యా విశిష్టను సంతరించుకున్న అతడు - ఆమె (మూడు భాగాల నవల) స్వీయ చరిత్ర బతుకుపుస్తకం, మెల్లీ స్మృతులు, ప్రాచీన భారతదేశంలో బానిసల స్థితి గతులు (జర్మనీ మూలం: వాళ్టేరు రూబెన్‌) వారి రచనలలో ప్రముఖమైనవి. మాస్కోలో దాదాపు పదేళ్లపాటు రృష్యన్‌ - తెలుగు అనువాదకునిగా ఉండి అనేక రష్యన్‌ నవలలు తెలుగులోకి అనువదించారు. రష్యన్‌ - తెలుగు నిఘంటువు రూపకల్పనలో ప్రధాన పాత్ర వహించారు.

కళ్ళికోట కళాశాల తెలుగు సాహితీ సమితి: తెలుగు సాహితీ సమావేశాలు ఈ సమితి నిర్వహిస్తూ ఉండేది. శ్రీయుతులు ధర్మపురి కృష్ణమూర్తి శ్రీ జమ్ముల కేదారినాథ్‌, శ్రీ ఇమ్మిడిసెట్టి రామచంద్రరావు ప్రభృతులు శ్రీ పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్త్రి స్మారకార్థం జాతీయ స్థాయి అంతర్‌ కళాశాల వక్త్షృత్వ పోటీలు తెలుగు సాహితీ సమితి ఆధ్వర్యంలో 1958 నుంచి 1959 వరకు జరిపించారు. ఈ పోటీలలో ఒంగోలు, విశాఖ పట్నం మొదలగు ప్రదేశాల నుంచి విద్యార్థులు, వచ్చి పోటీలలో పాల్గొనేవారు.

“ఆంధ్రసంస్కృతి సమితి :/ 1958లో ఆంధ్ర భాషాభివర్థనీ సమాజం అనుబంధ సంస్థగా వెలసిన ఆంధ్ర సంస్కృతి సమితి తెలుగు సంస్కృతి, సాహిత్యాల అభివృద్ధికి నిరంతరం కృషి సలుపుతున్నది. ఈ సంస్థను శ్రీ ధర్మపురి కృష్ణమూర్తి, శ్రీ జమ్ముల కేదారినాథ్‌, ఇమ్మిడిసెట్టి రామచంద్రరావు డా. పూడిపెద్ది వేణు గోపాలరావు ప్రభృతులు స్థాపించారు. ఈ సంస్థ వ్యవస్థాపక అధ్యక్షులు శ్రీ గురుభాగవతుల ధర్మారావు.

ప్రస్తుత కార్యదర్శి శ్రీ అర్థి రఘునాధవర్మ అవిశ్రాంత కృషి ఫలితంగా “కవులు-కాంతికిరణాలుూ (కవితా సమ్మేళనం సంచిక 1998) ఆంధ్ర సంస్కృతి (వ్యాస సంకలనం), సాహితీ సౌరభాలు, (కవితా సంపుటి - 2000) వెలువడినవి.

మామిడన్న వెంకట నారాయణ రావు: తాత-అవ్వ, అరటి పళ్ళతాత, పెద్దల పాదపూజ, బుచ్చిమామ, తులసీదాస్‌ చరిత్ర, (1968) కధలు వ్రాశారు. వీరు 'తులసీదాస్‌ను నాయనమ్మ, ఆధ్యాత్మ రామాయణ కవయిత్రి మామిడన్నం సుభద్రాంబకు అంకితమిచ్చారు. ననన నగా

“ఆద్యాత్ధు రామాయణము ద్వివదగా రచించి శ్రీ రామ కథామృతము కురివించి దీవనలు వజినీన భక్తురాలు...” శ్రీ దిగుమర్తి వేంకట రామారావు సీత-రాధమ్మ, భామ, పారుగింటమ్మాయి (1955) కథా సంకలనాలు వెలువరించారు. 'కొళిధిగాన్‌ ధ్యానమిల్లు” “జ్చీ రాధికా చరణములు” కథలలో ఒరియా ప్రదేశాలను, ఉత్మళ సాంప్రదాయాలను [గ్రంధస్థం చేశారు. “మాస్టర్‌ రవి” దేవరాజు వేంకట కృష్ణారావుగారి కుమారుడు. వీరు రామూ నవలను 1959లో వెలువరించారు. ఇది వేగుచుక్క గ్రంధమాల ప్రచురణ. శ్రీమేదిగపల్లి వెంకటశివరావు “చిలక సముద్రం కలెక్టరు” శీర్షికతో కథలూ-గాధలూ ఆసక్తికరంగా వ్రాశారని “తరతరాల బరంపురం” “వ్యాసంలో శ్రీ అక్కిరాజు రమాపతిరావు పేర్కొన్నారు. వికాసాంధ్ర సాహితీ సాంస్కృతిక సంవేదిక: 1970 నవంబరు 15వ తేదీన అవసరాల రామకృష్ణారావు గృహంలో ఆవిర్భవించింది. బరంపురంలో సృజనాత్మక సాహిత్య రచనను ప్రోత్సాహం కల్గించే వేదికగా వికాసం తన కృషిని కార్యదర్శి శ్రీ బి.ఎల్‌.ఎన్‌. స్వామి, డా ఉప్పల లక్ష్మణరావు వికాసం సభ్యులుగా చేరి సభ్యులకు రచనా మార్గదర్శకత్వం వహించారు. మార్చి 1971లో వికాసం సభ్యులు రచించిన కథలసంపుటి మనం “మనం బరంపురం” వెలువడింది. దీని సంకలనకర్త అవసరాల రామకృష్ణారావు. వికాసం సంస్థకి అధ్యక్షులుగా సేవలందించిన శ్రీ పొన్నాడకుమార్‌ కధా రచయిత, కవి. బీరు ఆంధ్రభూమి దినపత్రికలో నేటి కథలు శీర్షిక రెండేళ్ళపాటు వరుసగా నిర్వహించారు. 19438 నుంచి కథలు వ్రాస్తున్న వీరి కథలకు అనేక పురస్కారాలు లభించాయి. దా॥ చాగంటి తులసి అనువాద రచయిత్రిగా, కథా రచయిత్రిగా పేరు పొందారు. “తులసి కధలు", యాత్ర (నవలిక) తగవు (నాటిక) స్వతంత్ర రచనలు. ఒరియా నుంచి తెలుగుకు, తెలుగు నుంచి ఒరియాకు, హిందీ నుండి తెలుగుకు అనేక అనువాదాలు చేశారు. ఒరియా నుంచి తెలుగుకు “సచిరౌత్‌రాయ్‌ కధలు", గోపీనాధ్‌ మహంతి “బతుకు తెరువు” వెలువరించారు. హిందీ నుంచి తెలుగులోకి అమృతా ప్రీతమ్‌ “మూసిన తలుపులు” “భవంతి” (నవలికలు) రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ “ఓల్లా సే గంగా, హష్మి, హల్త్లాబోల్‌ (నాటకం), ఆంగ్లం నుంచి

సరళాదాస్‌, కాజీనజ్రాల్‌ ఇస్తామ్‌ల జీవిత చరిత్రలు తెనుగు చేశారు. హిందీలో “మహాదేవికీ కవితామే సౌందర్య భావనా” అనే విషయంపై పరిశోధన చేసి దాక్టరేట్‌ పట్టా పొందారు. అనేక సన్మానాలు, పురస్కారాలు, సత్కారాలు, ఈమెను వరించాయి.

నాటక రచయిత కొల్లాడి : “అత్తా ఒకింటి కోడలే, వారసత్వం, అప్పుచేసి పప్పుకూడు” సినిమాలకు కథలను సమకూర్చి కొల్లాడి రెడ్డి నటునిగా నాటక రచయితగా పేరు పొందారు.

1970లో లిఖితమాస పత్రికల సేవ : స్థానిక సాహితీ సంస్థ వికాసం సభ్యుడు న్యాయపతి వేంకట సత్యనారాయణ మూర్తి గులాబీ పథత్రికను కొన్నాళ్ళు నడిపారు. వికాసం సాహితీ సంస్థ “వికాసం పేరుతో 1970లో ఆరునెలలపాటు లిఖిత మాసపత్రికని వెలువరించింది. (1971-74) మూడు సంవత్సరాల పాటు జె. రామారావు సంపాదకత్వంలో '*విరజాజి లిఖిత మాసపత్రిక వెలువడింది. దీనికి ఉపసంపాదకుడు డి.వీరబ్రహ్మం, చిత్రకారుడు కె.దుర్దాప్రసాద్‌. ఈ మాసపత్రిక నాడు ఎంతోమంది యువరచయితలని ప్రోత్సహించింది.

1970-2005 కొందరు రచయిత్రులూ-రచయితలూ: దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి కృషి బహుముఖాలుగా సాగుళున్నది. 1971లో కథా రచయిత్రిగా రచనా వ్యాసంగం ప్రారంభించిన ఈమె తదనంతరకాలంలో నవలా రచయిత్రిగా (1976-1988) కాలంలో నాలుగు నవలలు వెలువరించారు. తొలినవల 'దీపం వెలిగింది (1976లో ఆంధ్రప్రభ సచిత్ర వారపత్రిక ఉగాది నవలల పోటీలో ఎన్నికై ప్రచురింపబడిన నవల. శశికళ (1977), వంశీరవం, (1978) కెరటాలు (వనితాజ్యోతి సీరియల్‌ 1982). ఇప్పటి వరకు 4 (నాలుగు) కవితా సంపుటాలు శీత్రా ఓ సీతా (1998), మనసైన చెలి (2000) రాగరాగిణి (లలిత గీతాలు)(2000) '“గాయాలచెట్ట (2005)లో వెలువరించారు. రవీంద్రుని “ఫ్రూట్‌గేదరింగొకి అనువాదం 'నివేదన' తొాలిముద్రణ (2000) రెండోముద్రణ (2004)లో వెలువడి పారకుల, సాహితీ ప్రియుల అభినందనలని పొందింది. ఒరియా నుండి తెలుగులోకి “ఒరియాసాహిత్య ఎకాడమీ” తరఫున “అమృత” అనువాదం చేశారు. కవితలకి, విమర్శవ్యాసాలకి బహుమతులను పొందారు. 'పరిమళిస్తున్న నేటి కధ' వ్యాసం 1999లో '“ఆటా' బహుమతి పొందింది. పతం ాాాాడడతడతత2త2ఊడఊఊవ==

దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి (67

శ్రీమతి ఉపద్రష్ట అనూరాధ 1976 నుండి అనువాద రచనలో, వ్యాస ప్రక్రియలో కృషి చేస్తున్నారు. ఈమె తెలుగు అనువాదాలు 'విపులిలో వ్రచురితమౌతున్నాయి. “ఒరియా'లోకి అనువదిస్తున్న తెలుగు రచనలు అమృతాయన్‌, రుంకార్‌, శతభిష్క అనుపమ్‌ భారత్‌, మొదలగు పత్రికలలో వస్తున్నాయి. “మనోజ్‌దాస్‌ కథలు” (తెలుగు) తెలుగు నుండి ఒరియాలోకి చేసిన కధల సంకలనం “కెత్తోటి మొనొనితో తెలుగుగొల్పొ” పుస్తకరూపంలో వచ్చాయి. శ్రీమతి జి.తాయారమ్మ ఒరియాలో (పప్రాణబంధుకొరో రచించిన 'దూరపహాడో” నాటకాన్ని 'దూరపుకొండలు'గా అనువదించారు. “గంజాం కొరాపుట్‌ జిల్లాల్లో తెలుగువారి బాలగేయాలు -స్త్రీలపాటలు ఒక పరిశీలన” ఈమె సిద్ధాంత గ్రంధం. శ్రీ కడిరామయ్య ఒరియా-తెలుగు ఉభయ భాషలలో రచనా వ్యాసంగం చేస్తున్నారు. వీరు వేమన, సుమతి, శ్రీకృష్ణ శతకాలని ఒరియా భాషలోకి అనువదించారు. తెలుగులో శ్రీరామశతకం వ్రాశారు. డా శ్రీ అర్ధి రఘునాధవర్మ సాంప్రదాయిక ఛందస్సులో శ్రీ నీలకంఠేశ్వర స్తోత్ర మంజరి, శ్రీ భవానీస్తుతి కంరమాల, శ్రీవాణీ శతకం, భక్తి-రక్తి-విరక్తి మొ! గ్రంధాలు ముద్రించారు. శ్రీ ధర్మపురి కృష్ణమూర్తి పత్రికావిలేకరిగా, హరికధా భాగవతార్‌గా, వ్యాసరచయితగా ఆంధ్రసాహితీ, సంస్కృతుల పోషకునిగా పేరు పొందారు. వీరు తమ గురువు పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శొస్త్రి పేరిట ట్రస్టు కొంతమంది మిత్రులతో కలీసి ఏర్పాటు చేసి జాతీయ స్తాయిలో సాహితీ ప్రక్రియలలో పోటీలు నిర్వహించి, విజేతలకు బహుమతులనిచ్చి సభాకార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తుందేవారు. వికాసం సభ్యుడు విజయచంద్ర “అవ్వానం”, “మౌనలిపి, “మహాఘోషి కవితాసంపుటులు వెలువరించి, కవిగా కృషి చేస్తున్నారు. శ్రీ ఎన్‌. బాబేశ్వరావు (సప్తగిర్కిప్రజోధ ధార (కవితా సంకలనం), వసంతరేఖలో విషాదరేఖ, సమస్యానీకు చావెప్పుడు, సమాధానం కావాలి, మాకోసం సచ్చిపో, అసురమర్ధనం మొదలైన నాటికలు వెలువరించారు. శ్రీ జీడిగుంట జగన్మోహనరావు శివరామకారంత్‌ కన్నడ నాటిక “గౌతమి -సిద్ధార్ధము” తెలుగులోకి అనువదించారు. యువకవులలో పన్యాల జగన్నాధదాస్‌ మంచి కవిత్వం వ్రాస్తున్నారు. శ్రీ గాదె రంగారావు “శాలివాహన సప్తతి ఆళ్వార్లవైభవం, ఆత్మకధ (గ్రంధాలను వెలువరించారు. శ్రీ ఎమ్మెస్వీ గంగరాజు 'ఎమ్మెస్వీ కథలు” (2004) లో ముద్రించారు. 2005 లో ఆటా ప్రత్యేక బహుమతి పొందారు. పైత ట్ట [నాదనిని 462 తెలుగుధనం

స్పృహామాస పత్రిక : ఈ పత్రిక 1981లో శ్రీశ్రీ ఆవిష్కరించారు. దీనిని విజయచంద్ర, రమేష్‌రాజు, కె.నా.రా. బాలాజీ, రవిమోహన్‌ సుందర్‌, శానం ప్రసాద్‌, దేవరకొండ సహదేవరావు మొదలగు సాహితీ -ప్రియులు నడిపించారు. ఈ పత్రిక రెందేళ్ళు నడిచి-అనేకమంది ప్రవాసాంధ్ర రచయితలకు ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చింది.

విజయ సంచార గ్రంథాలయం : ఆకెళ్ళ వెంకట నరసింహం విజయసంచార (గ్రంధాలయం 1977లో స్థాపించి ఇంటింటికి తెలుగు పుస్తకాలను అందించటం ద్వారా తెలుగుభాషాభివృద్ధికి ఇతోధికంగా కృషి చేశారు.

అఖిల భారత రచయితల సమ్మేళనం: ఆంధ్రభాషాఖివర్ధనీ సమాజం 1979లో అఖిల భారత రచయితల సమ్మేళనం జనవరి 20, 21, 22 తేదీలలో నిర్వహించింది. తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రసిద్ధులైన రచయితలు, కవులతో ప్రకాశం హాల్‌ కళకళలాడింది. ఈ సమ్మేళనం బరంపురం ఆంధ్రులలో ఉత్సాహాన్ని నింపింది.

కళాప్రపూర్ణ సమితి: 1984లో కళారంగ సేవ చేయాలనే పిపాసతో బెత్సాహిక యువకులు స్థాపించిన సంస్థ. ఈ సంస్థ అధ్యక్షులు కె. కృష్ణారావు, ఉపాధ్యక్షులు వి. శివప్రసాద్‌, కార్యదర్శి ఆర్‌. శ్రీనివాస్‌. కళాప్రపూర్ణ సమితి అనేక సాహిత్తీ, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను, స్వయంగా నిర్వహించటమే గాక, ఇతర సంస్థలకు కూడా కార్యక్రమాల నిర్వహణలో చేయూతనందిస్తోంది.

రచయితల, జర్నలిస్టుల నికేతనం:(రజని): మామిడికుదురు, తూర్పు గోదావరిజిల్లా ఆంధ్రప్రదేశ్‌ వారు దేశవ్యాప్తంగా తెలుగు భాషాభివృద్ధి, స్నేహభావాలని పెంపొందే కార్యక్రమంలో భాగంగా ఒరిస్సా శాఖ 8-8-1997న ప్రారంభించారు. “రజని సంచాలకులు శ్రీ వై.ఆర్‌. గాంధీ. రజని ఒరిస్సా శాఖ కన్వీనరు శ్రీ ఆర్‌. సూరబ్బాయి. రజని ఒరిస్సాశాఖ ఒరియా-తెలుగు కథాసదస్సును 1999 ఆగస్టులో నిర్వహించింది. నాటి సభకి ముఖ్య అతిధి వై.ఆర్‌.గాంధీ కథాసదస్సులో దా॥ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి, దా॥ సుశాంత్‌కుమార్‌ జెన్నా, శ్రీ దినకర్‌ మొదలగువారు ప్రసంగించి పత్ర సమర్పణ చేశారు.

ఒరిస్సా రాష్ట్ర ప్రథమ తెలుగు మహాసభలు: సమన్వయ వేదిక ఆధ్వర్యంలో 2000 ఆగస్టు 13-14 తేదీలలో ఒరిస్సా రాష్ట్ర ప్రథమ తెలుగు మహాసభలు ఘనంగా జరిగాయి. ఒరిస్సా రాష్ట్రంలో వివిధ ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్న తెలుగు తతత ట్ర ాాాాాానానాాడాాతడుడాాడావ= దా/ తుర్లపాటి రాజేశ్వరి 769

ప్రజలందరిలో ఐకమత్య భావన పెంపొందింపచేయటానికి ఈ మవిసభలు తోద్బడ్డాయి. ఈ మహాసభల కన్వీనర్‌గా శ్రీ ఆర్‌. సూరబ్బాయి, ఛైర్మన్‌గా శ్రీ ఇమ్మిదిసేట్టి ఆనందరావుగారలు వ్యవహరించారు. ఈ చారిత్రాత్మక సమావేశాలలో రాష్ట్రంలో అన్ని ప్రాంతాలనుండి కవులు, రచయితలు, కకాకారులు, కళాభిమానులు అధికసంఖ్యలో తరలివచ్చి పాల్గొన్నారు. ఈ మహాసభల వేదికలపై సాహితీ కళారంగ సదస్సులు, కవితా సమ్మేళనం, పుస్తకావిష్కరణ కార్యక్రమాలు జరిగాయి. ఈ మహాసభలలో అతిధులుగా పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపకులపతి ్రా॥ ఎన్‌. గోపి, అంతర్జాతీయ విద్యాకేంద్రం సంచాలకులు ్రొ॥ గౌరీశంకర్‌, ఒరిస్సా విద్యాశాఖ మంత్రి శ్రీ భగవత్‌ బెహరా, ఒరిస్సా అసెంబ్లీ స్పీకర్‌ రామచంద్ర పండా స్టానిక ఎం.ఎల్‌.ఏ. డా రమేష్‌చంద్రచ్యావుపట్నాయక్‌ మొదలగువారు పాల్గొన్నారు.

బరంపురం సాహితీ చరిత్రలో -సాహిత్యాభివృద్ధికి కృషిచేసిన వాళ్ళలో చిరస్థానం శ్రీ పండితారాధ్యుల వీరేశలింగం గారిది. వీరు ఆచార్యులుగా ఒరిస్సా ప్రభుత్వశాఖలో ఉంటూ తెలుగుభాషా వికాసానికి కృషి చేశారు. సుమారు పాతిక డాక్టరేట్‌ విద్యార్థులకు మార్గదర్శకత్వం వహించారు. బరంపురంలో వీరు లేని సాహిత్యసభ ఉండదంటే అతిశయోక్తి కాదు.

'ఇట నెచ్చట. త్రవ్వినను బంగరేనట” అంటారు విశ్వనాధ 'వేంగిక్షేత్రం' కావ్యంలో: అలాగే ఇక్కడ శోధించిన కొద్దీ సాహితీ రత్నాలు లభ్యమౌతున్నాయి. ఆంధ్ర సాహితీ చరిత్రలో విశిష్ట స్థానాన్ని పొందిన బరంపురంలో ఆం(ధ్రసొహితీ వైభవాన్ని రేఖామాత్రంగా ఈ వ్యాసంలో స్ప ఎశించాను. ॥

ఈమె దవ ల తెలుగుజగతి - నాల్గవ ప్రవంచ తెలుగు నమాఖ్య (వత్చేక నంచిక - 2000 చిన్న మార్చులతో పైత 4/64 తెలుగుధనం

ఉపకరించిన [గ్రంధాలు : వ్యాసాలు

1. విజ్ఞాన సర్వస్వము - 8వ సంపుటం |
2. సమగ్రాంధ్ర సాహిత్యం - 11వ సంపుటం + ఆరుద్ర త. 310-621 0 1446 లుఖజన 601202 1జ25100%4& 5236/

• వర 6661802012 ౮౭౭8200000 20.

4. తరతరాల బరంపురం - అక్కిరాజు రమాపతిరావు. అఖిల భారత తెలుగు రచయితల సమ్మేళనం ప్రత్యేక సంచిక - 1970
5. బరంపురం సాహిత్యోద్యమ సంగ్రహ చరిత్ర - ధర్మపురి కృష్ణమూర్తి అఖిల భారత తెలుగు రచయితల సమ్మేళనం - 1979
6. ఆంధ్ర భాషాభివర్ధనీ అమృతోత్సవ సంచిక - 1984 వా ర్యా ఎ ఈ 1) శర, 46542 64952 ఉ (క్రీం ఫో ( యగ బౌలభ్రి జీ నక్త [ట్రా దా॥ తృుర్తపాటి రాజేశ్వరి /65

రచయిత్రి ఇతర ముద్రిత రచనలు 1976 దీపం వెలిగింది నవల ఆంధ్రప్రభ సచిత్ర వారపత్రిక ఉగాది నవలల పోటీలో ఎంపికైనది 1977 శశికళ నవల 1978 వంశీరవం నవల 1988 కెరటాలు నవల _ వనితాజ్యోతి సీరియల్‌ 1991 స్వాతంత్ర్యానంతర పీ.హెచ్‌డి. సిద్ధాంత వ్యాసము తిలుగు నవల (1947-77) 193938 సీతా ఓ సీతా కవితా సంపుటి 2000 మనసైన చెలి కవితాసంపుటి 2000 రాగరాగిజణి లలిత గీతాలు 2000 నివేదన రవీంద్రుని "౧11 624ల౧98"కు తెలుగు అనువాదం 2002 అమృత ఒరియా కవితల అనువాదం ఒరిస్సా సాహిత్య ఎకాడమీ ప్రచురణ 2004 నివేదన ద్వితీయ ముద్రణ 2005 గాయాల చెట్టు కవితా సంపుటి

యి ష్‌ సగ (1 న రం న 11 గస వర్‌ రె ప చ 1 "6౮6౮ 0౪41౫411 (6652510690) | స్ట 1 లగి. 7౮౯౬4247 4౮క554/4|/ - - . 1 111. | కకం | ల [౯ గ వా | ఈ గ్‌ .. "| గి ॥ / ౫ ల స. 1. క. | శ్‌ ల షే (| | క [1 “తెలుగుదనమే తెలుగు సంస్కృతి అదే తెలుగు వారి మూలధనం” 1. గ్‌ టీ [1 అని నిరూపించారు తుర్లపాటి రాజేశ్వరి. ఈ వ్యాస సంపుటిలో ప్రతి న, వ్యాసౌనికి ముందు ముఖ్యోద్దేశాన్ని తెలియజేసే ఒక ఆముఖం, తర్వాత విశ్లేషణతో కూడిన విస్తరణం, విషయాన్నంతటినీ సమీక్షించే ఒక (| (1 జ. | ఉపసంహారం ఉండడం వల్ల అన్ని వ్యాసాలూ తీరి దిర్షిన సుందర / లే " ణ్‌ శ్‌ స ద ./ శిల్హాల్లా పఠితలను ఆనందపరుస్తాయనడంలో సందేహం లేదు... 1 ఇంచుమించు ఇవన్నీ కూడా 1993-2005 సంవత్సరాల మధ్య వఏఏథధ 1 న! ఎడి అదిక. ప గ, [ పత్రికలలో ప్రచురితమై ప్రసిద్ధమైనవే... స | ఆచార్య తంగిరాల వెంకట సుబ్బారావు: 0 1 - శః , || వ. వే త | (| సం సం. తక్పుతతకులుయా.. ॥ , స్ప ప గ్య , | ( (1 1% _ ల టం గో గట గో గహక. వగ వ ౯ ర్యా నా క్‌ నన టయా లం క ల న | ” “టీ గ! దా వ్యూ న ల కక . , టేన్‌