స కే

తలుగు వ్యాకరణము (సహైన్కూలు, కాలేజీ విద్యార్దుల ఉపయోగార్హము) రన | తర్కాచార్య, భాషాప్రవీణ శ్రీ కంభంపాటి రాముగోపాల కృష్ణమూర్తి సీ, ౧౧౦, శ్రీ) శైలజ పబ్లికేషన్స్‌ ఏలూరు రోడ్డు ' విజయవాడ - 2.

ప్రకాశకులవి ల ఓం “0 బా చస ఆం తె, ఉం సళ్ళ రా! ॥ . అణ 30 యో ఒర్‌ లం, ఇంట లంట 027 టు! జం. 104 ఈం వెలః రు. 10-00, స గం దాలు ఖ్‌ గ ౯ టై )) ౧ చంర43 )* జ లో "టైవ్‌ సెట్టీం న్‌ యం తో [1 ళో క్‌ వం. ్టు దుర్గా అగ్రహారం, విజయవాడ

నానా. సా యా వ్యాకరణము-సంధులు, సమాసములు, ఛందస్సు, అలంకారములు-అను నాలుగింటి రూపములో చెప్పబడుచు న్నది ఇందు సంధులు - సమాసములు మాత్రమే వ్యాకరణ (గ్రంధములందును, ఛందస్సు (ప్రత్యేక (గ్రంధములందచును విపులముగా చెప్పబడినవి , అయినను, నేను లోకసరణి ననుసరించి ఆ నాలుగింటిని దీనిలో చెప్పియున్నాను ఒక్కొక్క విషయమెంతో విపులముగా నున్నను విద్యార్హులకు అంత వైవుల్య మనవసరమని తలచి, వారికెంతవరకు అవసరమో అంతవరకే దీనిలో వివరించుట జరిగినది నేను నాలుగుదశల (40 ఏళ్ళ) అనుభవములో గడించిన విజ్ఞానమును (క్రోడీకరించి యిందు పొందుపరచి యుంటిని దీనివలన విద్యార్హులెంత లాభమందిన నేనంత సంతోషింతును విద్యార్థులు దీనిని జదివి కృతార్జులగుదురు గాక! ఇట్టు,

విజయవాడ విద్యార్థి హితైషి 24-4-1993 డా కంభంపాటి రామగోపాల కృష్ణమూర్తి

న్‌ ఇ

0.....--=జజయయయయయవ=0భ

సంజ్ఞలు - సంకేతములు

1 _ అచ్చులు స్వరములు, ప్రాణములు ''అ** మొదలు '*'జా?: వరకు ”

2 _ హల్లులు - వ్యంజనములు, ప్రాణులు 'క*ి మొదలు "హః వరకు

ప్ర అంతస్థులు - ' య, రుల, వ'లు

4 ఊపష్మములు శష్క్మస్క్మహ్మలు

5 _స్పర్శములు 'క* మొదలు 'మ'* వరకు ఉన్న హల్లులు

65 హస్వములు-అ, ఇ, ఉ, బ్రుళశ ఎ జఒ, లు

7 దిర్మములు ఆ, ఈ, ఊ, బూ శ్వా ఏ, ఓ,-లు

8 వక్రములు ఎ, ఏ, ఒ,జొాలు

9 వకతమములు ఐ,బ్కాలు

10 పరుషములు-కచటతపలు

11 సరళములు గజడదబలు

12 ద్రుతము అవసరము లేనిచో మరగిపోవునది 'న కారము (న్‌)

13 వర్షయుక్కులు ఖ, ఘ, ఛి రురు ఢి థ ధి ఫ, భృ లు

14 _ అనునాసికములు ముక్కుతోకూడ పలలుకబడునవి జ, ఇ, అన, మ,లు

కేక్‌ ఉభయాక్షరములు 6,0,

16 (ద్రుత '్రకృతికము నకారము చివరకల పదము నిన్‌, నున్‌,

చేతన్‌, తోడన్‌, తోన్‌, కొజుకున్‌, కంటెన్‌, వలనన్‌, కిన్‌, కున్‌, లోన్‌, అందున్‌, నన్‌ మున్నోగునవి 17 కళలు (ద్రుత ్రకృతికములు కానివి చివర నకారము లేనివి డు, ము, వు, లు, కూర్చి, కై పట్టి, యొక్క 18 సంధి పూర్వపరస్వరంబులకు పరస్పరం బేకాదేశంబగుట 19 గుణము అ, ఏ ఓ,లు 2ం వృద్ది ఆ ఐ,బజొలు 21 అగమము క్రొత్త అక్షరము మిత్రునివలి వచ్చి చేరుట 22 _ అదేశము ఉన్న అక్షరమును కొట్టివేసి (క్రొత్త అఆవరము శత్రువువలె చేరుట “22. విభాష వికల్పము, వైకల్పికము సూడత్రములో చెప్పబడిన వ్యాకరణ కార్యము వచ్చిన వచ్చుట, లేదా రాకుండుట 24 బహుళము నిత్యముగా ప్రవర్తించుట, నిత్యముగా ప్రవర్తింపకపో వుట, వికల్పము, వికృతరూపము వచ్చుట 25 మహత్తులు తిర్యగ్జడములు, స్త్రీ వాచకములును కానివి తిర్యక్కులు పశుపక్ష్యాదులు, జడములు ్రాణములేనివి స్థావర ములు 26 మహతీవాచకములు స్త్రీలను తెల్పునవి 27 అమహత్తులు తిర్యగ్టడములు 28 _ అత్మనేపదము క్రియాఫలము. కర్తను పొందునది (వాడు వండుకొనెను ) 29 _ పరస్మైపదము క్రీయాఫలము ఇతరులను పొందునది (వాడు వండెను) 30 కర్తరి ప్రయోగము కర్త ప్రధమా విభక్తిలో నుండునది (ఉం10/9 ౪0109)

31 కర్మణి ప్రయోగము = కర్మ ప్రధమా విభక్తిలో నుండునది (౧౭9౪6 ౪౦109) న్‌ శబ్ద్బపల్లవములు = ధాతువులకు ధాతువులు కాని, నామవాచకములు కాని అనుప్రయుక్తములై సమానమైన, లేక విరుద్దమైన అర్హమిచ్చునవి ఉదా ఆకలి+ కొను- ఆ కొను, పుచ్చు + తెంచు = పుత్తెంచు 33 అవ్యయము - లింగ, విభక్తి వచనములు లేనిది + ఎప్పుడును మౌరనిది ఉదా ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎల్ల ఉండి, మొ 34 _ -ఆ(మ్రేడితము - ద్విరుక్తము యొక్క పరరూపము కడ=కడ లో రెండవదైన కడ రో నల్లి అసమాపక క్రియలు 1 క్హార్టకము వచ్చు+ఇ-వచ్చి, చేసి వెళ్ళి మొ 2 _ వ్యతిరేకక్త్వార్హకము చేయు + అక - చేయక, రాక వెళ్ళక, మొ 3 _శదత్రర్ణకము చేయు + చున్‌ చేయుచున్‌, (వర్తమానార్హకము) 4 _ ఆనంతర్యారర్హకము చేయు + డున్‌ - చేయుడున్‌ - చేసిన తరు వాత $ _ చేదర్హకము - చేయు + నన్‌ చేసినన్‌ (చేసినచో) 6 _ తుమున్నర్హకము చేయు + అన్‌ - చేయన్‌ చేయుట కొరకు 7 _ కృదంతము సమాపక క్రియా ప్రత్యయములు కాక ధాతువులకు చేరు ప్రత్యయము కృత్తు అది అంతమున కలది

8 “భావార్డకము చేరు+ట చేరుట (చేరిక, చేత, వ్రాత, మాపు, కలుగు, చదువు మున్నగునవియు ఈ అర్హము నిచ్చునవే) 9 _ వ్యతిరేక భావార్హకము చేరు+ అమి చేరమి (చేరకపోవుట) తెలియమి, రామి, పోమి, నేరమి మొ 10 తద్దితలు నామవాచకములు, విశేషణములు మున్నగు వాటికి ((ప్రాతిపదికలకు) చేరునవి .. భావార్హకము పెద్ద+ తనము పెద్దతనము, పెత్తనము, "పెద్దరికము, చిన్నతనము మొ 12 _ మతుబర్హకము జాల+ అరి + జాలర్తి (వల కలవాడు) నేర్పరి, చదువరి, తెరువరి, వెరువరి, మొ 13 వ్యతిరేక మతుబర్థకము ముక్కు+ ఇడి ముక్కిడి ముక్కులేనివాడు, వేరవిడి మొ 14 అపత్వార్హకము కొడుకు, కూతురు అను నర్హ మిచ్చునవి దాశరధి, జానకి, పార్వతి మొ 15 గోత్రార్హము మనుమడు, మనుమరాలు, వంశములోని వాడు అనునర్హమిచ్చునవి భార్గవుడు రాఘవుడు, కారవులు 16 _ దఘ్నార్హకము దఘ్నార్హంబున ' బంటి, కొలదు' లగు మోకాలి బంటి, కుత్తుక కొలది 17 _ మానార్హకము ,మానార్హకంబున కేకత్వంబునందెడు వర్షకంబగు దోసెడు, పిడికెడు, జేనెడు మొ

(క్రియాజన్య విశేషణములు - లేక - ధాతుజ విశేషణములు 1 _భూతకాలిక క్రియాజన్య విశేషణము వచ్చు+ ఇన వచ్చినవాడు చేసిన, తెలిసిన, చదివిన మొ 2 _ వర్తమానకాలిక క్రియాజన్య విశేషణము వచ్చుచున్‌ + ఉన్న - వచ్చుచున్న, చదువుచున్న, వ్రాయుచున్న మొ 3 _ భవిష్యత్కాలిక క్రియాజన్య విశేషణము రాన్‌ +*కల రాగల వాడు, చదువగల మొ 4 _ తద్ధర్మకాలిక క్రియాజన్య విశేషణము వచ్చు+ ఎడు వచ్చెడు వచ్చు + ఎడి వచ్చెడివాడు (ఎడి ఎడులు రాని రూపము) వచ్చువాడు, పోవువాడు మొ $ _ వ్యతిరేకర్ణాక క్రియాటిన్య విశేషణము - వచ్చు + అని రాని, చదువని తెలియని మొ ౧ సంస్కృత సంధులు _ అథ ఇ సవర్లదీర్హ సంధి సమమైన వర్షములలో దీర్హ్వమువచ్చు సంధి అని అర్హము అ ఆలు ఇ ఈలు, ఉ ఊలు, బు బులు (సమమైన) సవర్షములు సూత్రము -అ ఆ లకు అ అలు, ఇ ఈ లకు ఇ ఈలు, ఉ ఊ లకు ఉ ఊలు, బు బూలకు బు బూలు పరమైనపుడు వాటి దీర్హము ఏకాదేశమగును [

ఉదా - శీత + అంశుడు శీతాంశుడు విశిష్ట్ర* ఆరాధ్యుడు విశిష్టారాధ్యుడు పుండరీక + అకుడు పుందడరీకాకుడు పూజా + అర్హుడు పూజార్హుడు ధారుణి + ఈశ్వరుడు ధారుణీశ్వరుడు వసుమతీ + ఈశుడు వసుమతిశుడు ప్రజా+ అపకారము 'ప్రజాపకారము ధరణీ + ఈశ్వరుడు ధరణీశ్వరుడు కవి+ ఇంద్రుడు కవీం(ద్రుడు మహీ + ఈశుడు మహేశుడు గిరి + ఇంద్రము. గిరీంద్రము పార్వతీ +- ఈశుడు పార్వతీశుడు సు+ ఉక్తి సూక్తి భాను - ఉదయము భానూదయము మృదు + ఊరువు మృదూరువు పితృ్స+ బుణము పిత్వహిము సాధు + ఉచితము సాధూచితము వధూ + ఉన్నతి వధూన్నతి మాతృ + బుణము మాత్తూము గుణసంధి సూత్రము = అకార, అకారములకు ఇ ఈలు పరమైన ఎకారమును, ఉ ఊ లు పరమైన ఓకారనమును, బుకారము పరమైన ' అర్‌ "ను ఏకాదేశమగును వివరణము - రెండు పదములకు సంధి అగును కదా అందులో మొదటి పదము చివర అ ఆ లుండి, రెండవపదము మొదట పైండాడవాయజయజజకట[్ట టా.

ఇ ఈ లున్న ఆ రెంటిని కొట్టివేసి (వాటి రెంటి స్థానమున) ఏకారము వచ్చును అట్టు మొదటి పదము చివర అ ఆ లకు రెండవ పదము మొదటి అక్షరము ఉ ఊ లైన ఓకారము వచ్చును మొదటి పదము చివరనున్న అ ఆ లకు రెండవ పదము మొదట బుకారమున్నచో ' అర్‌ * వచ్చును ఉదా - భూతల + ఈశుడు - భూతలేశుడు

చేతన + ఇతరము చేతనేతరము

గుణ + ఉన్నతి గుణోన్నతి

దామ + ఉదరుడు దామోదరుడు

ఉప + ఇంద్రుడు ఉపేంద్రుడు

పురుష+ ఉత్తముడు - పురుషోత్తముడు

పరమ + ఈశ్వరుడు పరమేశ్వరుడు

మహా + బుషి మహర్షి

బ్రహ్మ + బుషి బ్రహ్మర్షి

సప్త+ బుషులు సప్తర్డులు

గంధ + ఇభము - గంధేభము

వీర + ఉద్రేకము వీరో(్రేకము

మనుజ + ఇంద్రుడు - మనుజేంద్రుడు

మహా + ఉద్యానము - మహోద్యానము

సూర్య + ఉపలము సూర్యోపలము

మహా+ ఈశుడు మహేశుడు

రాక్షన + ఉత్కరము రాశ్షసోత్కరము

వృద్ది సంధి సూభట్రము -అ ఆ లకు ఏ ఐ లు పరమైన ఐకారమును, ఓ జా లు పరమైన బాకారమును ఏకాదేశము అగును వివరణము = వపూర్వపదము చివర ఉన్న అ, ఆ లకు రెండవ

అతి + అంత అత్యంత ప్రతి+ అక్షము ప్రత్యక్షము అతి + ఉన్నతి అత్యున్నతి అభి + ఉదయము అభ్యుదయము జాతి + అశ్వము జాత్యశ్వము బాతి + అంధుడు జాత్యంధుడు గౌరి + ఆరాధన గౌర్యారాధన లథ్ష్మీ +- అర్చన లవ్మ్యరృన దధి+ ఓదనము - దధ్యోదనము ఉ+ అసవర్ణాచ్చు వ్‌ గురు + అజ్ఞ గుర్వాజ్ఞ మధు + ఆక్తము మధ్య్వాక్తము మధు + అన్నము మధ్వన్నము మధు + ఆర్జితము - మధ్య్వార్డితము పితృ + ఆర్జితము పిత్రార్జితము మాతృ + ఆజ్ఞ మాత్రాజ్హ భ్రాత్స+ ఆదరము భభ్రాత్రాదరము అనునాసిక సంధి సూత్రము -వర్గ ప్రధమాక్షరములకు (క చట తప అ కు) అనునాసికములు పరమైనపుడు ఆ వర్గములోని అనునాసిక మాదేశమగును వివరణము కచటతప వర్గులలోని మొదటి అక్షరములు మొదటి పదము చివర ఉండి, రెండవ పదము మొదటి జ ఇ ణన మలు- (ఇందులో జ ఇ ణ అతో ప్రారంభమగు పదములు లేవు) ఉన్నచో మొదటి పదము చివర ఉన్న హల్లు స్థానమున ఆ పర్గలోని చివరి అనునాసిక మాదేశముగా వచ్చును

ఉదా -దిక్‌ + మండలము దిజ్మండలమలు దిక్‌ + నాగుడు దిబ్నగుడు దిక్‌ + మాత్రము దిజ్యాత్రము మృట్‌ + మయము మృణ్మయము జగత్‌ + నాటకము జగన్నాటకము అప+ మయము అమ్మయము జగత్‌ + నాయకుడు జగన్నాయకుడు స్పురత్‌ + మాధురి స్ఫురన్మాధురి భవత్‌ + మఖము భవన్మఖము వాక్‌ + మయము వాజ్మయము విసర్ష సంధి 1 సూత్రము అకార పూర్వకమైన విసర్గకు అ య, హ, ర్క ల వ వర్గతృతీయ, చతుర్హ పంచమాక్షరములు పరమగునపుడు ఉకార మాదేశమగును వివరణ విసర్గ మొదటి పదము చివర వచ్చినపుడు దానికి పూర్వమందు అకారమున్న యెడల ( క, మః, ఇత్యాది) రెండవ పదము మొదట అ, గ, ఘ, జ, ర్చుుడ ఢ, దధ న బి భమ య, రృ అ, వ హహ అను అక్షరములున్న యెడల ఆ విసర్గ ఉకారమగును కాగా అది వెనుకనున్న అకారముతో కలిసి ( అ+*ఉ ఓ) ఓగా మారును ఉదా - మనః+ గమనము మనోగమనము తప + జయము తపోజయము శిర + మణి శిరోమణి శిర + వేదన శిరోవేదన

పదము మొదట ఉన్న ఏకారము పరమైన ఐకారము వచ్చును అట్లే మొదటి వదము చివర ఉన్న అ, ఆ లకు ఓకార, జౌకారములు రెండవ పదము మొదట ఉన్నచో జౌకారము వచ్చును ఉదా - అతులిత + ఐశ్వర్యము అతులితైశ [;ర్యము దివ్య + బొషధము దివ్యాషధము మహా+ ఓషధి మహొషథి ఏక + ఏక ఏకైక ఏక + ఐశ్వర్యము ఏకైశ్వర్యము భీష్మ + ఏకాదశి భీస్మైకాదశి వన + ఓకనులు = వనౌకనులు క్వేత + ఐరావతము శ్వేజైరావతము అధిక + ఐశ్వర్యము అధికైశ్వుర్యము కాంతా + ఏకాంతము కొంత్రెకాంతము పాత్ర + బొచిత్యము - పాత్రాచిత్యము గుణ + జాన్యత్యము - గుణాన్నత్యము బింబ+ ఓష్టి బింబోష్టి యణాదేశసంధి సూత్రము -ఇ ఉ బు లకు 'నవర్ణములు కాని అచ్చులు పరమైన ఇకారమునకు యకారమును, ఉకారము నకు వకారమును, బుకారమునకు రేఫమును ఆదేశమగును యవరలకు యజబ్బులని పేరు యబ్లు లాదేశముగా వచ్చు సంధికాన దీనికి యణాదేశ సంధి అనిపేరు ఉదా -చ్వ+ అనవర్ణాచ్చు = య్‌

తపహు+ యాగములు తపోయాగములు యశః + ధన్యుడు యళోధన్యుడు తప + ధనుడు తపోధనుడు తమః + హరుడు తమోహరుడు తప + వృత్తి తపోవృత్తి మనః + జవము మనోజవము 2 సూత్రము విసర్గకు శషసలు పరమైనచో క్రమముగా శషసలు ఆదేశములగును ఉదా - తప + శక్తి తపశ్శక్తి చతు + షష్టి చతుష్షష్టి మన + తాపము మనస్తాపము శిర + త్రాణము శిరస్త్రాణము 3౩ సూత్రము విసర్గ్లకు క్క ఖ, పృ ఫ్య లు పరమగునపుడు మార్పురాదు ఉదా - శిరః+ కంపము శిరుకంపము అంహః + పంకము అంహఃపంకము మన + ఫలకము - మన ఫలకము తపః + ఫలము తపఃఫలము స్వః+ పురము న్వంపురము తపః + పరిపాకము తపఃపరిపాకమలు తేజః+ పుంజము తేజ పుంజము 4 సూత్రము విసర్గకు చ ఛ లు పరమైన శకారమును ట ర లు పరమైన పషకారమును, త ధలు పరమైన సకారము ఆదేశమగును

ఉదా మనః + చలనము మనశృలనము ధను + టంకారము ధనుష్టంకారము మనః + తత్వము మనస్తత్వము తేజ + ఛవి - తేజశ్ళవి తేజ + తత్వము తేజస్తత్వము నూత్రము విసర్గకు కొన్ని చోట్లు రేఫము వచ్చును ఉదా ధనుః+ విద్య ధనుర్విద్య చళు + వాద్యములు చతుర్వాద్యములు అంతః + అంగము అంతరంగము బహిః + అంగము - బహిరంగము చతుః + భుజుడు చతుర్చుజుడు శ్య్చుత ఫ్‌ సంధి సూత్రము సకార త వర్గ్షములకు శకార త వర్గములు పరమైనచో శకార చ వర్గములగును ఉదా - శరత్‌ + చంద్రుడు శరచ్చంద్రుడు మనన్‌ + శాంతి మనశ్శాంతి చలత్‌ + చటులము చలచ్చటులము తత్‌ + శాంతి తచా సంతి జస్త సంధి తూదత్రము కచటతపలకు అచ్చులు, వర్గతృతీక్షరములు హయవరలు పరమైనచో క్రమముగా గజడబలాదేశమగును ఉదా వాక్‌ + ఈశుడు వాగీశుడు దివిషత్‌ + అన్నము. దివిషదన్నము న

నత్‌ + వంశము - సద్వంశము జగత్‌ + ఈశుడు = జగదీశుడు తత్‌ + ఆది - తదాది సత్‌ + ఆరాధ్యుడు - సదారాధ్యుడు జగత్‌ + ఆధారుడు = జగదాధారుడు తత్‌ + ఏకము = తదేకము పర సవర్షసంధి సూత్రము - పదాంతమందలి తకారమునకు లకారము పరమైనచో పర సవర్షము (అకారము) ఆదేశమగును ఉదా తత్‌ + లయము తల్లయము విద్యుత్‌ + లత - విద్యుల్లత సుహృత్‌ + లాభము - సుహృల్దాభము లనత్‌ + లవ్మీ లసల్లమ్మీ మ సనక మున ను ఉకార సంధి సూత్రము - ఉత్తునకచ్చు పరమగునపుడు సంధియగును వివరణ - ఉత్తు అనగా హ్రన్వమైన ఉకారము అచ్చు అనగా ఆ మొదలు బౌ వరకు గల అక్షరములు మొదటి పదము చివర '్రాన్వ ఉకార ముండి, దానికేదైన అచ్చు పరమైనచో ఉకారము లోపించి, రెండవ పదము మొదట ఉన్న అచ్చు నిలుచును ఉదా వాడు+ అనెను వాడనెను

ఇట్లు + అనియె ఇట్లనీయె

'సైపుము+ అయ్య సైపుమయ్య

అభిముఖుడు + అయి అభిముఖుడయి

చోటు + ఇచ్చు చోటేచ్చు

ఏతాము + ఎత్తెను ఏతామెత్తెను

పదము + అన్నన్‌ పదమన్నవన్‌

భద్రము + అగు భద్రమగు

ముడుపు + ఇచ్చు ముడుపిచ్చు

కాలు+ ఆడు కాలాడు

దళము + ఎక్కి. దళమెక్కి

పొడవు + అడగించు. పొడవడగించు

'ప్రధమేతర విభక్తిసంధి సూత్రము - ప్రధమేతర విభక్తి శత్రర్హచువర్షంబులందున్న ఉకారము నకు సంధి వికలృ్పముగానగును వివరణము -_ప్రథమా + ఇతర విభక్తి (ప్రధమ కాక తక్కిన విభక్తులలో ఉన్న ఉకారమునకు నున్‌, కొరకున్‌, కున్మ్‌ అందున్‌, శత్రర్ద చువర్షంబులకు సంస్కృతములో శతృ ప్రత్యయము యొక్క అర్జములో అనగా వర్తమౌనార్థమున తెలుగులో వచ్చు చు వర్షమునకు వచ్చుచున్‌, వెళ్ళుచున్‌ మొ అచ్చుపరమైనచో సంధి వికల్పము

ఇక్కడ చివర “న్‌ ఉన్నది కాని సూత్రము చెప్పినందున అదిలోపించి, దానికి వెనుకనున్న ఉకారమునకు నంధియగుం సంధి కాని పక్షమున నకారముతో కలియును

నిన్నున్‌ + అడిగితి నిన్నడిగితి సంధిల్లైన రూపము

నిన్ను నడిగితి సనంధికాని రూపము

వాని కొజకున్‌ + ఇచ్చితి = వానికొజొకిచ్చితి వాని కాణకు నిచ్చితి అందున్‌ + ఉన్నాడు = అందున్నాడు అందు నున్నాడు వచ్చుచున్‌ + ఉండెను = వచ్చుచుండెను వచ్చుచు నుండెను పడతులకున్‌ + ఇచ్చు - పడతులకిచ్చు నన్నున్‌ + ఆనుపు = నన్ననుపు నిన్నున్‌ + ఒడబడ = నిన్నాడబడ నాకున్‌ + ఎదురై= నా కెదులై హరికిన్‌ + అర్హ్యము = హరికర్ట్యము వృద్దులకున్‌ + ఎల్ల= వృద్దులకెల్ల పరచుచున్‌ 4 ఉన్నంత = పరచుచున్నంత అచ్యుతునకున్‌ = కొచ్చితిమి = ఆచ్యుతునకిచ్చితిమి యడాగమ సంధి సూత్రము - సంధి లేనిచోట స్వీరంబు కంబ బరంబయిన స్వరంబునకు యడాగమంబగు వివరళిమ్ను వ ఏ_ సూత్రము చేతను సంధి కానిచోట, స్వరంబు కంభున్‌ = అచ్చుకన్న పరమయిన అచ్చునకు యడాగమము వచ్చును పూర్వపదము చివర, రెండవ పదము మొదట అచ్చులున్నచో వాటి మధ్యన యకారము (య) వచ్చి చేరును మౌ+ఇల్లు మా+య+ ఇల్లుఐమా ఇల్లు మీ+ అమ్మ = మీ*య్‌ + అమ్మ = మీయమ్మ హరి + అతడు - హరియతడు

అకార సంధి నూటభ్రము. - అత్తునకు సంధి బహుళము నివరణము మొదటి పదము చివర ఉన్న హ్రన్వ అకారమునకు అచ్చు పరమైనపుడు బహుళముగా సంధి అగును బహుళమనగా 4 రకములు క్షే నిత్యముగా వచ్చుట నిత్యముగా వచ్చునదెప్పు డనగా (హ్రస్వమైన అకారము నకు ఆర్యాంబాద్యర్హక పదములు అయ్య, అమ్మ, అక్కు, అప్పు, అవ్వ, ఆకు, అంత, అరుసు, మున్నగునవి పరమగునపుడు సంధి అగును రామ + అన్న రామన్న సీత + అమ్మ సీతమ్మ వెంక + అప్పు వెంకప్పు రామ + అక్క రామక్క వ కృష్ణ+ అప్పు కృష్ణప్ప్రరథర యశ రోం రాల "పెద్ద* అన్న పెద్దన్ల కా.” ల్‌ స శ! రవ్వ + అం లో చింత + అకు చింతా. న స తిమ్మ + అరుసు తిమ్మటిస్నుో_ ౫ ద్‌ 600 0 2 నిత్యముగా సంధిరాకపోవుట (స్రీ వాచక తత్సమ, సంబోధనాంతములకు సంధిరాదు కాన యడాగమము వచు సను అమ్మ + యిచ్చెను అమ్మయిచ్చెను సీత + అనెను నీతయనెను మిత్రుడ+ అదిగో మిత్రుడయదిగో

3 _ వికల్పముగా వచ్చుట మేన + అల్లుడు = మేనల్లుడు, మేనయల్లుడు మేన + అత్త మేనత్త, మేనయత్త పుట్టీన + ఇల్లు = పుట్టినిల్లు, పుట్టేనయిల్లు చూడక + యుండెను - చూడకుండెను, చూడక యుండెను 4 _ వికృత రూపమువచ్చుట తమల + అకు - తమలపాకు ఒక + ఒక ఒకానొక ఇకారసంధి 1 సూత్రము - ఏమ్యాదుల ఇకరమునకు సంధి వికల్పము వివరణను - ఏమి, ఏది, ఏవి, అది, ఇది, ఇవి, కిన్‌ - వీటికి చివర ఉన్న (హ్రస్వ ఇకారమునకు అచ్చుపరమైనచో సంధి వికల్పముగానగును సంధి రాని పక్షమున యడాగమము నగును ఏమి + అంటివి = ఏమంటివి, ఏమి యంటివి ఏది + ఉన్నది = ఏదున్నది, ఏది యున్నది ఏవి + ఇవి - ఏవివి, ఏవి యివి ఇది + ఎవరిది = ఇదెవరిది, ఏది యవరిది వానికిన్‌ + ఇచ్చితివి వానికిచ్చితివి, వానికి నిచ్చితివి 2 సూథ్రము = (క్రియా పదములందిత్తునకు సంధి వికలృ్పము వివరణము. - క్రియా పదములలో భూతకాలము ప్రధమ, ఉత్తమ పురుషలలోని ఇకారమునకు నంధి వికల్పముగానగును వెళ్ళిరి + అపుడు. వెళ్ళిరపుడు, వెళ్ళిరి యపుడు చెప్పేతిమి + అది - వెప్పితిమది, చెప్పితిమి యది ః/ వ శ

3 సూత్రము మధ్యమ పురుషక్రియలందిత్తునకు సంధియగు చూచితివి + అపుడు చూచితివవుడు చేసితిరి + ఇపుడు చేసితిరిపుడు 4 సూత్రము - క్య్యార్హంబైన యిత్తునకు సంధిలేదు భూతకాలిక అసమాపక[క్రియ కార్ధకము దాని యికారమునకు సంధికాదు చేసి + ఇపుడు. చేసియిపుడు వచ్చి + ఇచ్చెను - వచ్చియిచ్చెను చెప్పి + అంపెను చెప్పియంపెను గసడదవాదేశ సంధి సూత్రము - ప్రధమమీద పరుషములకు గసడదవలాదేశమగు వివరణను - ప్రధమావిభక్తి లేక కళయ్రైన మొదటి పదము మీద ఉన్న కచటతపలకు (క్రమముగా గసడదవలగు అతడు + కలవాడు అతడు గలవాడు వాడు + చేసెను - వాడు సేసెను ఇతడు + టక్కరి ఇతడు డక్కరి అఆమె+ తొలగిను అమె దొలగెదు వారు + పోయిరి వారు వోయిరి ప్రియము + చేసెను ప్రియముసేసెను హితవు + చెప్పెను హితవు సెప్పెను వాడు + పోగా వాడువోగా బయలు + చేయు బయలుసేయు ఎడ+ కలుగ ఎడగలుగ హింస + చేయక హీంన సేయక వయా హా

ఏము + పోయిన - ఏము వోయిన ఇట్లు + పలుక - ఇట్టు వలుక 2 నూత్రము - ద్వంద్వంబునం బదంబుపై పరుషములకు గనడద వలగు వివరణము - తెలుగు పదములతోనైన ద్వంద్వ సమాసములు రెండవపదము మొదటనున్న కచటతపలకు క్రమముగా గనడదవల గును కూర + కాయలు కూరగాయలు టక్కు + లుక్కు టక్కుడెక్కులు అక్క + చెల్లెలు అక్క సెల్లెండ్రు కాలు + చేయి. కాలుసేతులు తల్లి+ తండ్రి తల్లిదండ్రులు కాయ + కసరు కాయకసరులు అన్న + తమ్ముడు అన్నదమ్ములు సరళాదేశ సంధి 1 నూథ్రము - (ద్రుత ్రకృతికము మీది పరుషములకు సరళము లగు 2 సూత్రము - ఆదేశ సరళములకు ముందున్న ద్రుతమునకు బిందు సంశ్లేషనములు విభాషనగు నినరణము - ద్రుత మనగా నకారము నకారము చివరనున్న పదములు (ద్రుత ప్రకృతికములు మొదటి పదము (ద్రుత ప్రకృతికమై, ఆండవ పదము మొదట పరుషములున్న సరళములు గజడదబలు ఆదేశము లగును అట్లు ఆదేశమైన సరళములకు ముందు వెనుక వయా భా

కన్న (ద్రుతమునకు బిందు - అర్హబిందువు అరసున్న, నిండుసున్న,న లశ్టేషసము మీది హల్లుతో కూడికొనుట వికల్పముగానగును నన్నున్‌ + చూచి - నన్నుజూచి, నన్నుంజూచి, నన్నున్లూచి రొప్పగన్‌ + చనియె = రొప్పగజనియె, రొప్పగంజనియె, రొప్పగన్షనియె తమలోనన్‌ + తారు తమలోనదారు, తమలోనందారు, తమలోనన్దారు పోలెన్‌+ కాక పోలెంగాక, పోలెంగాక, పోలెన్గాక భార్యన్‌ + చేసె భార్యంజేసె, భార్యంజేసె వురిన్‌ + కాల్చి పురింగొాల్చె, పురింగొత్పె 'ప్రార్జించుటన్‌ + చేసి ప్రార్జించుటంజేసి, ప్రార్హించుటంజేసి సూత్రము - ద్రుతంబునకు సరళస్రిరంబులు పరంబులగున పుడు లోపసంశ్లేషములు విభాషనగు వివరణము - ద్రుతమునకు నకారమునకు సరళములు గజడద బలు (సహజములైనవి), స్ర్రిరములు పరుషసరళములు, (ద్రుతమైన నకారములను, పరమైనపుడు లోపముకాని, సంశ్లేషము మీది హల్లుతో కూడికొనుట జరుగును వచ్చెను + గోవులు వచ్చెగోవులు, వచ్చెన్లోవులు, వచ్చెను గోవులు మెటుసెను + ఖడ్గము మెటుసెఖడ్గము, మెరసెన్నడ్గము, మెటుసెను ఖడ్గము నూదత్రము - వర్ణయుకృరళములు పరములగునపు డొకానొకచో 'ద్రుతమునకు బూర్మ బిందువును గానంబడియెడి నినరణము , - వర్గయుక్కులు వర్గములలో2,4 అక్షరములు న హా (1 క

ఇఘచఛర్వ్ముర ఢ్యధ,ధ, ఫ, భ, లు, సరళములు- గజడదబలు పరములైనచో నకారమునకు బదులు పూర్షబిందువు - నిండుసున్న వచ్చును

వచ్చెను + ధాత్రీపతి - వచ్చెంధాత్రీపతి

పాడెను + గంధర్వుడు పాడెం గంధర్వుడు

సూత్రము - తాను నేను పదంబుల దద్రుతఘునకు సంశ్లేషంబు

లేదు

వివరణము - తాను, నేను అను పదములలోని ద్రుతమునకు సంశ్లేషము రాదు

తాను చదివె తాంజదివె, తానుజదివె

తాను + వచ్చె తావచ్చె, తానువచ్చె

సూత్రము - తలంబ్రాలు, మొదలగు సమాసంబుల ద్రుతము

నకు లోపము లేదు

వివరణము - తలంబ్రాలు మున్నగు సమాసములలో నకారము నకు లోపము రాదు

తలన్‌ + ప్రాలు తలంబ్రాలు, తలంబ్రాలు

ఓడీన్‌ + 'ప్రాలు- ఒడి౦బ్రాలు

ఊరన్‌ + పంది= ఊరంబంది

ఊరన్‌ + పిచ్చుక ఊరంబిచ్చుక

తోడన్‌ + పుట్టువు తోడంబుట్టువు, తోంబుట్టువు

ఒల్లన్‌ + పాటు ఒల్లంబాటు

ఒడన్‌ + పాటు ఒడంబాడు

ద్విరుక్తటకార సంధి 1 సూత్రము -కుటు, చిజు, కడు, నడు, నిడు, శబ్దముల యందలి ఆ, డలకచ్చు పరంబగునపుడు ద్విరుక్తటకారంబగు వివరణను - కర్మధారయ సమాసములో మొడటి పదముగా నున్న- కుటు, చిజు, కడు, నడు, నిడు, అను పదములకు అచ్చు పరమైనపుడు ఈ పదములలో చివర ఉన్న ఆ, డ అను అక్షరములను కొట్టివేసి, వాని స్టానమున ద్విరుక్తటకారము ---+ ట్స్‌ ' ఆదేశముగా వచ్చును కులు + ఉసురు కుళల్టు + ఉనురు కుట్టుసురు చిటు + ఎలుక చిళట్టైలుక కడు + అలుక కట్టులుక నడు + ఇల్లు - నట్టేల్లు నిడు+ ఊర్పు నిట్టూర్పు కడు+ ఆయితము = కట్టాయితము కడు + ఎదురన్‌ కష్టైదురన్‌ 2 సూదత్రము- ఆ(మ్రేడితంబు పరంబగునపుడు కడాదుల తొలి యచ్చు మీది వర్షంబులకెల్ల అదంతంబగు ద్విరుక్తటకారంబగు వివరణము - ఆ(మ్రేడితమనగా _ ద్విరుక్త్మము యొక్క పరరూపము కడ+కడ _ అని రెండుసార్లు చెప్పబడిన ఒకే పదములో రెండవ పదము అది పరమైనపుడు కడాదుల తొలియచ్చు. మీది వర్షములు కడ ఈ పదములో క్‌+అ, డ్‌ + అ అని రెండు అచ్చులున్నవి అందు తొలియచ్చు ల ల.

• కకారము మీది అచ్చు దాని తర్వాత ఉన్న అకరములన్నియు పోవును వాటి స్థానమున అదంతంబయిన = అకారాంతమైన - ద్విరుక్తటకారము = * ట్టు' ఆదేశమగును కడ + కడ = కట్టుకడ చివర + చివర = చిట్టుచివర మొదలు'+ మొదలు = మొట్టుమొదలు తుద+ తుద = తుట్టతుద కొన+ కొన=కొ ట్టుక్‌, న మధ్యాహ్నము + మధ్యాహ్నము - మజ్టుమధ్యాహ్నము తాలి+ తొలి = తొట్టతాలి పుంప్వాదేశ సంధి సూత్రము - కర్మధారయంబులందు మువర్షమునకు 'పవు, ౦0పు' నున్న “ము? కారమునకు 'పు' లేక '0ఏవు! ఆదేశమగును సరసము + మాట = సరసపుమాట, సరనంపుమాట విరసము + వాక్కు - విరసంపు వాక్కు, విరసపు వాక్కు నిక్కము + నీలము = నిక్కపునీలము, నిక్కంపు నీలము వజ్రము + కవచము వజ్రపు కవచము, వజ్రంపు కవచము అక్కజము + గానవిద్య = అక్కజంపు గానవిద్య వర్షము + మేనిడాలు వర్షంబు మేనిడాలు జన్నము + పరికరము జన్నంవు పరికరము వివిధము + సొమ్ములు వివిధంపు సొమ్ములు జవ్వనము + తిమురు జవ్వనవు దిమురు

టుగాగమ సంధి సూత్రము - కర్మధారయంబులందు ఉత్తునకచ్చు పవరమగున పుడు టుగాగమంబగు

వివరణము - కర్మధారయ సమాసములో మొదటి పదము చివరఉన్న ఉకారమునకు రెండవ పదము మొదటి అచ్చు ఉన్నచో టుగాగమ మగును

చెక్కు + అద్దములు చెక్కుటద్దములు

చెక్కు + ట్‌ + అద్దములు

కలకు + అమ్ము కలకు + ట్‌ + అమ్ము కణకుటమ్ము

వేల్పు + అవు + వేల్పుటావు

పండు + ఆకు - పండుటాకు

మదము + ఏనుగు మదపుటేనుగు ఇక్కడ పుంప్వాదేశ సంధి, టుగాగమ సంధి రెండును వచ్చినవి

నిక్కము + ఉత్తరువు - నిక్కపుటుత్తరువు

సూత్రము - కర్మధారయంబులందు పేర్వాదుల కచ్చు పరమ

గునవుడు టుగాగమము విభాషనగు

వివరవణము - పై సూ(త్రమున చెప్పిన రీతిగా మొదటి పదముపేరు, తలిరు, చిగురు, అలరు మున్నగు పదములకు అచ్చు పరమైనచో టుగాగమము వికల్పముగానగును టుగాగమము రానిచో ఉకారసంధి అగును

పేరు+ ఉరము. పేరురము, పేరుటురము

చిగురు + ఆకు చిగురుటాకు, చిగురాకు!

తలిరు + ఆకు తలిరుటాకు, తలిరాకు

అలరు + అమ్ము అలరుటమ్ము, అలరమ్ము న

రుగాగమ సంధి 1 సూత్రము - కర్మధారయంబునందు "పేదాదులకు అలు శబ్దము పరమగునపుడు రుగాగమంబగు వివరణము - కర్మధారయ సమాసమున సేద మున్నగు శబ్ద్బములకు, అలు శబ్దము పరమయినచో రుగాగమము వచ్చును ఆలు అనగా ఇక్కడ నీ అని మాత్రమే అర్హము పేద+ అలు పేద+ర్‌ + ఆలు పేదరాలు బీద + ఆలు - బీద+ ర్‌ + ఆలు = బీదరాలు కొమ+ ఆలు కాొమ+ర్‌ + ఆలు కొమరాలు మనుమ + ఆలు మనుమ+ ర్‌ + ఆలు మనుమరాలు ఐదువ+ ఆలు - ఐదువ+ ర్‌ + ఆలు ఐదువరాలు జవ్వని+ ఆలు జవ+ర్‌ + ఆలు జవరాలు ముద్ద+ అలు - ముద్ద + ర5+ అలు- ముద్దరాలు బాలెంత + ఆలు - బాలెంత + ర్‌ + ఆలు బాలెంతరాలు గొడ్డు + అలు - గొడ్డు+ ర్‌ + ఆలు గొడ్డురాలు డై సూత్రము = కర్మధారయంబున తత ఏమ శబ్బంబులకు అఆలు శబ్దము పరమగునపుడు అత్వమున కుత్వమును రుగాగమంబునగు వివరణము - కర్మధారయ సమాసములో మొదటి పదము తత్సమ శబ్ద్బమైన దానికి ఆలు శబ్దము పరమైనచో, తత్సమ శబ్దము చివర ఉన ఎ అకారము ఉకారముగా మారిన తర్వాత రుగాగమమువచ్చును రుగాగమ నసూత్రములో మొదటిది తెలుగు పదములకు సంబంధించినది కాగా, రెండవది సంస్కృత శబ్బములకు పంబంధించినదని తలియవలయును

ధీర+ ఆలు- ధీరు+ర5్‌ + ఆలు ధీరురాలు వీర+ ఆలు = వీరు+* ద్‌ + ఆలు వీరురాలు నాయక+ ఆలు నాయక+ ర్‌ + ఆలు = నాయకురాలు బుద్దిమంత + ఆలు బుద్దిమంతు + ర్‌ + ఆలు- బుద్దమంతురాలు ధీమంత + అఆలు - ధీమంతురాలు నుగాగమ సంధి 1 సూత్రము -ఉదంత తద్దర్మార్హక విశేషణంబులకు అచ్చు పరమగునపుడు నుగాగమంబగు వివరణము - హ్రన్వమైన ఉకారము చివరకల తద్దర్మకాలిక 'క్రియాజన్య విశేషణమునకు అచ్చు పరమైనచో నుగాగమ మగును వచ్చు+ అతడు వచ్చునతడు చదువు + అది చదువునది వచ్చెడు + అతడు = వచ్చెడునతడు చదివెడు + ఆమె _-చదివెడునామె చెప్పు + అవి వెప్పునవి 'ర్రాసెడు+ అతడు బ్రాసెడు నతఢు వెళ్ళెడు + అతడు వెళ్ళెడునతడు 2 సూత్రము - షీసమాసంబునందుకార బుకారములకు అచ్చు పరమగునపుడు నుగొగమంబగు నివరణము - షష్టీ తత్పురుష సమాసములో పూర్వపదము చివర ఉకారము కాని, బుకారముగాని ఉన్నచో, దానికి అచు ధ్ర పరమైనపుడు నుగొగమమగును

రాజు (యొక్క) + అజ్ఞ రాజునాజ్ఞ గురువు (యొక్క) + ఆన గురువునాన చెరువు (యొక్క) + ఒడ్డ- చెరువునొద్ద విధాతృ (యొక్క) + ఆనతి విధాత్పనానతి సవితృ (యొక్క) + అంశ = సవితృ్సనంశ ౩ సోత్రము - సమానంబుల నుదంతంబులగు (స్రీ సమంబుల కును, పుంపులకును పరుష నరళంబులు పరంబులగునపుడు నుగాగమంబగు వివరణము - సమాసములో (హ్రస్వ ఉకారము చివర ఉన్న - (స్తీ సమములు అనగా _ ప్రధమావిభక్తి లేని పదముళఆకును, పుంపులకును, పరుషములు కచటతపలు, సరళములు - గజడదబలు పరమైనచో నుగాగమమగును నుగాగమము రాగానే [ద్రుత కార్యము అనగొ పరుషనులు సరళమలులుగా మారును బిందు సంశ్లేషములు 'ద్రుతమునకు వచ్చును అరసున్న, నిండుసున్న, సంశ్లేషము వచ్చిన రూపములు మూడును, సహజ సరళములు పరమైనపుడు' “న్‌! లోపించిన రూపము, పూర్లబిందురూపము, సంశ్లేష రూపము ఇట్లు మూడు రూపములు వచ్చును చిగురు + కేలు చిగురు+ న్‌ +కేలు చిగురుంగేలు, చిగురుం 'గేలు, చిగురున్లేలు పనరు + పిందె పసరు+న్‌ + పిందె పసరుంబిందె, పసరుం బిందె, పనరున్చిందె సింగపు + కొదమ సింగపు+ న్‌ + కొదమ సింగపుంగొదమ, సింగంపుంగొదమ, సింగపున్లాదమ ముత్తెము + చిప్ప పుత్తెపు+ న్‌ + చిప్ప ముత్తెపుంజీప్ప, ముత్తెపుంజిప్ప, ముత్తెపున్టిప్ప,

చెణకు + గడ - చెజుకున్‌ + గడ చెజుకుంగడ, చెజుకుంగడ, చెజకున్లడ తళుకు + గజ్జెలు తళుకు గజ్జెలు, తళుకుం గజ్జెలు, తళుకు న్గజ్జెలు సూత్రము -ఉదంత స్తీ సమంబులకును, పుంపులకును, అదంతగుణ వాచకంబులకును తనంబు పరంబగు నపుడు నుగాగమంబగు వివరణ - పూర్వపదము ఉదంత స్రీ సమము అనగా ప్రధమైక వచన ప్రత్యయము లోపించి, ఉకారాంతముగాని, మువర్ల్షమునకాదేశము పుంపులు వచ్చినదిగాని, అకారాంత గుణవాచకము గొని అయి. దానికి '“తనము* పరమైన నుగాగముము వచ్చును నకారము రాగానే ద్రుతకార్యము. బిందు సంశ్లేషములు చేయదగును సొగసు + తనము సొగసు + న్‌ + తనము సొగసుందనము, సొగసుందనము, సౌగసున్షనము తెల్ల+* తనము తెల్ల+ న్‌ + తనము తెల్లందనము, _ తెల్లందనము, తెల్లన్షనము ఉదాహరణములలో మొదటిది (స్రీ సమము, రెండవది పుంపులు, మూడవది అదంతగుణవాచకము నర్లి+ తనము నల్లుదనము పచ్చ + తనము పచ్చందనము కజుకు + తనము కజకుందనము మొటుకు + తనము మొహకుందనము విన్న + తనము విన్నందనము వాడితనము ఇక్కడ 'వాడి' అన్నది ఇకారాంతముగాని, ఉకారాంతము కాదుకనుక నుగాగమము రాలేదు

ఆ(మ్రేడిత సంధి 1 సూద్రము - అమ్చునకు ఆ(్రేడీతము పరంబగునపుడు సంధి తజుచుగనగు వివరణము - ఆ(మ్రేడితమనగా రెండుసార్లు చెప్పబడిన పదములో రెండవసారి చెప్పబడినది ఆది పరమైనపుడు మొదటి పదము చివరనున్న అచ్చునకు సంధి వికల్పముగానగును కౌర+ జార జారార ఓహో + ఓహో. ఓహోహో ఎట్టూ + ఎట్ట. ఎట్టైట్టూ అయ్యో + అయ్యో అయ్యయ్యో ఎందున్‌ + ఎందున్‌ ఎందెందున్‌ అందున్‌ + అందున్‌ అందందున్‌ 2 సూదత్రము - అచ్చున కా(మ్రేడితము పరమగునపుడు విభక్తి లోపంబు బహుళముగనగు వివరణము - విభక్తి (ప్రత్యయము చివరనున్న పదమునకు అదే పదము పరమైనచో మొదటి పదము చివరనున్న విభక్తి (ప్రత్యయము బహుళముగా లోపించును అప్పటికిన్‌ + అప్పటికిన్‌ - అప్పటప్పటికిన్‌ అక్కడన్‌ + అక్కడన్‌ అక్కడక్కడన్‌ ఇంటన్‌ + ఇంటన్‌ ఇంటీంటన్‌ ఊరన్‌ + ఊరన్‌ ఊరూరన్‌ ఇంచుక + ఇంచుక ఇంచించుక నాడు + నాడు నానాడు 3౩ సూద్రము -అందదుకు ప్రభృతులు యధాప్రయోగంబుగ గ్రాహ్యంబులు

వివరణము - అదుకు, ఇంక, చెదరు, తుమురు, తునియ, మిట్టు, మున్నగు పదములకవే పదములు పరమైనపుడు ఒకే రకమైన రూపము రాకుండుటచే దేనికేరూపము ప్రయోగమున కన్పడుచున్నదో అట్టి రూపము (గ్రహింపదగినదని తాత్పర్యము అదుకు + అదుకు = అందదుకు ఇంకులు'+ ఇంకులు - ఇజ్టీంకులు ఇగ్గులు + ఇగ్గులు - ఇజ్జీగ్గులు తుమురు + తుమురు - తుత్తుమురు తునియలు+ తునియలు తుత్తునియలు చెదరు + చెదరు. చెల్దాచెదరు మిట్లు + మిట్టు - మిజుమిట్టు 'ప్రాతాది సంధి 1 నూత్రము - సమాసంబునం బ్రాతాదుల తొలియచ్చు మీంది వర్గంబులకెల్ల లోపంబు బహుళంబుగనగు 2 సూత్రము -లుప్త శేషంబునకు పరుషములు పరములగునపుడు నుగాగమంబగు వివరణము - సమాసములో ప్రాంత, లేంత, పూవు, మున్నగు పదములకు తొలియచ్చు. మీది వర్షములకు తొలియచ్చు ప్రా లే పూ వరకు ఉన్న ఆ, ఏ, ఊ, కారములు ఆపై నున్న అక్షరములు ఎన్ని ఉన్నను లోపించును అప్పుడు ఆ పదమును ప్రా లే పూ అని మిఫలును ఆపైన 2వ సూత్రముచే లుప్త శేషంబునకు లోపించగా మిగిలిన దానికి పరుషములు కచటతపలు, పరమైనచో నుగాగమమ గును నకారము రాగానే ద్రుతకార్యమైన బిందు, సంశ్లేషలు వచ్చును నయా

(ప్రాంత + తోంట = ప్రాందోంట వీనిలో దీర్హ్వము మీదిది కాన నిండునున్న రాదు 'హ్రన్వము మీదిదైన పూర్షబిందువును వచ్చును దీర్హముమీద అరసున్న మాత్రమే వచ్చును లేంత + పచ్చిక - లే+ న్‌ + పచ్చిక లేబచ్చిక పూవు+ తోంట వపూ+న్‌+ తోంపూందోట మీదు + కడ= మీ+ న్‌ + కడ = మీంగడ కెంపు + తామర - కె+ న్‌ + తామర = కెందామర చెన్ను+తావ చె+న్‌+ తొవ= చెందొవ ప్రాంత+చీర ప్రాజన్‌-చీర ్రాంజీర ప్రాంత + చదువు ప్రా+ న్‌ + చదువు - ప్రాంజదువు 1 ప్రాంత + బడి = ప్రాంబడి, పప్రాంతబడి 2 లేంత + దూడ- లేదూడ, లేంతదూడ 3౩ పూవు + రెమ్మ పూరెమ్మ, పూవురెమ్మ 4 ప్రాంత + గట్టు - ప్రాగట్టు, ప్రాంతగట్టు 5 లేంత + నవ్వు లేనవ్వు, లేంతనవ్వు చివరి అయిదు ఉదాహరణములలోను ్రాతాదులకు సరళములు, స్పిరములు పరమైనందున నుగాగమము రాలేదు 'ప్రాతాదులకు లోపము వికల్పము కనుక ' ప్రాంత! అను రూపములతో ఉండిపోయినది (కొత్తాది సంధి 3 సూత్రము - క్రొత్త శబ్దమునకాద్యక్షర ' శేషంబునకు కొన్ని యెడల నుగాగమంబును, కొన్ని యెడల మీది హల్లునకు ద్విత్వంబునగు చంంతడడాడవవత్యప్రట్రాయడడు

వివరణము - పైన చెప్పిన పాత శబ్దమునకు వలెనే క్రొత్త శబ్బమునకును ఆద్యక్షర శేషంబునకు మొదటి అక్షరము మౌత్రమే మిగిలిన దానికి 1వ సూత్రముచే మొదటి అతరము మాత్రమే మిగులును కదా ఆపైన పరుషములు పరమైన క టై రై నుగాగమమును, సరళములు, స్ర్రిరములు పరమైన మీది హల్లునకు ద్విత్వమును అగును 'కొత్త+ చాయ = క్రా+ న్‌+- చాయ క్రొాంజాయ క్రొత్త+ పసిడి - క్రా+ న్‌ + పసిడీ (కొంబసిడి క్రొత్త+ చినుకు - క్రై + న్‌ + చినుకు = క్రొంజినుకు కొత్త+పంట క్రా+న్‌+పంట క్రొంబంట కొన్నిచోట్ల పరుషములు పరమైనను నుగాగమము రాదు అందుచే మీది హల్లునకు ద్విత్వము వచ్చును (క్రొత్త + తావి (క్రొత్తావి క్రొత్త+ కారు - క్రాక్కారు పరుసేతరములు పరమైనపుడు మీది హల్లునకు ద్విత్వమగును కొత్త + మావి (క్రామ్మూవి క్రొత్త* నగ = క్రొన్నగ కొత్త + గండి క్రొగ్గండి (క్రొత్త+ మెరుగు క్రొమ్మెరుగు (క్రొత్త + కుండ క్రొత్తకుండ (క్రిందు + కడుపు క్రీంగడువు (క్రిందు + కాలు ్రీంగాలు 4 సూత్రము - అన్యంబులకు సహితమిక్కార్యంబు కొండొకచో గొనంబడియెడి

వివరణము - క్రొత్త శబ్దమే కాక మరికొన్ని శబ్దములకు కోడ, _ ఇక్కార్యము ఆద్యక్షరము మాత్రమే మిగులుటి, నుగాగమము వచ్చుట, మీది హల్లునకు ద్విత్వము వచ్చుట - ఇవి వచ్చును పది + తొమ్మిది ప+న్‌ + తొమ్మిది - పందొమ్మిది తొమ్మిది + పది తా+న్‌+పది తొంబది నిండు+వెజు ని+వె+టు నివ్వెజు నెజ+ తటి నె+ తటి నెత్తటి నిండు + వెజగు ని+ వెజగు నివ్వెటజగు నెజ + మనము. నె+ మనము నెమ్మనము కవ+వడి క+వడి కవ్వడి నెజ+మది నె+మది నెమ్మది ఇత్వనంధి సూత్రము - చేతతోడ వలనల కిత్వంబు సమాసంబులందగు నినవరణము - సమాసములో మొదటి పదము చివర చేత, తోడ, వలనలు ఉన్నచో, వానికి ఇకారము వచ్చును నా చేతన్‌ +*మాత్ర నా చేతి మాత్ర వానితోడన్‌ + చెలిమి వానితోడి చెలిమి దొంగల్లవలనన్‌ + భయము దొంగల వలన భయము పడ్వాది సంధి సూత్రము - పడ్వాదులు. పరమగునపుడు మువర్లమునకు లోపపూర్ష బిందువులు విభాషనగు

వివరణము - మొదటి పదము చివర ' ము "కారముండి పడు, పాటు పజచు, మున్నగు 'పడు*' రూపములు పరమైనపుడు, వెనుకనున్న ము వర్లము లోపించుట లేదా దాని స్టానమున నిండు సున్న వచ్చుట జరుగును భయము + పడెను భయపడెను, భయం పడెను, భయము పడెను సూత్రము + పప్టై సూత్రపట్టె, సూత్రం పక్టై , సూత్రము ప్టై భంగము + పాటు భంగపాటు, భంగంపాటు, భంగము పాటు అయాసము + పడు అయాసపడు, అయాసం పడు, అయా సము వడు ధుఖము+ పడు దు ఖముపడు, దుఖపడు, దు ఖంపడు సుఖము + పడు సుఖపడు, నుఖముపడు, సుఖంపడు విశదము + పజఅచు విశదపజుచు, విశదంపజుచు, విశదముపరచు త్రికసంధి

1 సూత్రము -ఆ, ఈ, ఏ లు (త్రికమనబడు

2 సూత్రము. - త్రికము మీది ఆసంయుక్త హల్లునకు ద్విత్వంబు బహుళంబుగానగు 3౩ సూత్రము - ద్విరుక్తంబగు హల్లు పరమగునపుడు ఆచ్చికంబగు దీర్ణంబునకు (హ్రస్వంబగు

వివరణము -ఆ, ఈ, ఏ అను సర్వనామములకు త్రికమని ' పేరు. కర్మధారయ సమాసములో ఈ త్రికము అడడావాయాయవాయాయాంజ్య్రటడడవజడా=

పూర్వవదమైన, పరపదము మొదట అసంయుక్త హల్లు, ఊప్మరేఫేతరము = * శషససహర' కార తక్కిన హల్లు ఉన్నచో దానికి ద్విత్వము వచ్చును అట్టి ద్విరుక్తమైన హల్లు పరమైనపుడు ఆచ్చికమైన = అచ్చ తెనుగుదైన పదములోని దీర్హమునకు హ్రస్వమగును ఆ + కాలము రెండవ సూత్రముచే- ఆ+క్కాలము-3 వ సూత్రముచే 'ఆ'* ్రస్వము కాగా అక్కాలము ఇళ్లు ఆ+ చోటు అచ్చోటు ఈ + కాంత - ఇక్కాంత -ఈ + కాలము ఇక్కాలము ఆ + భంగి - అబ్బంగి ఈ+ ధరణి ఇద్దరణి ఈ + ఎడ - ఇక్కడ సంధిలేనిచోట యడాగమము రాగా ఈ+యెడ కాగా 3౩ వ నూత్రముచే - ఇయ్యెడ ఏ + అది ఎయ్యది ఈ + అవి ఇయ్యవి ఆ + అశ్వము అయ్యశ్యము ఊపష్మరేఫలు పరమైనపుడు రూపము రాదు ఆ+ శరము - ఆ శరము ఆ + షణ్ముఖుడు అ షణ్ముఖుడు అఆ+ సరసము ఆఅ సరసము ఆ + హయము- ఆ హయము ఆ + రాముడు ఆ రాముడు 2 సూత్రము - సమానాధికరణంబగు నుత్తరపదంబు పదంబగున పుడు మూడు శబ్దము డు వర్షంబునకు లోపంబును, మీది హల్లునకు ద్విత్వంబునగు

వివరణము - ద్విగు నమాసములో మొదటి పదమైన మూడు శబ్బములోని * డు! లోపించును తరువాత మీది హల్లునకు ద్విత్వమగును అప్పుడు త్రికనంధి2 వసూ[త్రము ద్విరుక్తంబగు హల్లు పరమైనందున అచ్చిక దీర్తమైన 'మూ' అను నకరము ('హ్రన్వమగును మూండు + లోకములు మూ + ట్లోకములు ముల్లోకములు మూండు + జగములు మూ + జగములు ముజ్జ్ఞగములు మూందడు + విధములు నమూ+ వ్విధములు మువ్విధములు మూడు+ కంటి మూ+ క్కంటి ముక్కంటి ఇది బహుద్రీహి సమాసమైనమ దీనిలో మూడు శబ్దమునకు కూడ ద్విగు సమాసములో వలెనే హ్రస్వాదులగును మూడు+ త్రోవ ముత్రోవ దుగాగమ సంధి సూత్రము - యుష్మదస్మదాత్మార్హకంబుల కుత్తర పదంబు పరంబగునపుడు దుగాగమంబు విభాషనగు వివరణను - షష్టీ తత్పురుష నమాసములో నీ యొక్క మీ యొక్క, నాయొక్క, మా యొక్క, మన యొక్క, త్ర యొక్క, తమ యొక్క అనునవి పూర్వపదముకాగా ఉత్తరపదమేదైనను యొక్క అను విభక్తి ప్రత్యయము లోపించి అక్కడ 'దు' అన ఏది వికల్పముగా వచ్చును నీ (యొక్క) చూఖు నీ* చూపవు. నీదుచూపవు మీ (యొక్క) చూపు మీ+ చూపు మీదు చూపు నా (యొక్క) చూవు నా+చూపు నా+చూవు నాదు చూపు

మా (యొక్క) చెలిమి- మా + చెలిమి - మా చెలిమి మన (యొక్క) సాయము = మన + సాయము మనదు సాయము తన (యొక్క) రూపము- తన+ రూపము తనదు రూపము తమ (యొక్క) కరుణ తమ+ కరుణ - తమదు కరుణ తన (యొక్క) త్రోవ= తన + త్రోవ తనదు త్రోవ నా (యొక్క) నేర్పు- నా+ నేర్చు నాదు నేర్చు పబ్బవర్థాదేశ సంధి సూత్రము - కొండొకచో సమాసంబులందు నామా $దికనుమవ్వూ దుల'ము' వర్షములకు పబజ్బవర్షంబులగు

వివరణము - సమాసములలో నాము, పాము, (ప్రేము, వేము, ఎమ్ము - అను పదములు పూర్వపదములైన - వాటి ' ము” వర్లములకు ఖండ బిందు పూర్వక పవర్షము (0పును, కనుము, జనుము, మినుము, ఉడుము, ఎనుము, అను పదములలోని ' ము” వర్షములచే 'ప* వర్షము నాదేశమగును

నాము + చేను - నాంపచేను

పాము + జేడు పాంపతటేడు

పాము + జాతి పాంపజాతి

వేము + కాయ వేంపకాయ

ఎమ్ము + గూడు ఎంపగూడు

అమ్ము + సెజ్జ- అంపసెజ్జ

అమ్ము + పొది = అంపపొది

ఇనుము + కత్తి - ఇనుపకత్తి

మినుము + గారె మినుపగారె

కనుము + చేను కనుపచేను

కనుము + పులు కనుపపులు (కనుపులుకల గడ్డి దర్భ) జనుము + చేను - జనుపచేను వేము + చెట్టు య వేంపచెట్టు జాపవిభక్తిక సంధి క్షే నూత్రము = ఇటి తివర్గము లౌప విభక్తికములు 2 సూత్రము = విభక్తి కాని నమౌసము కాని పరమైనపుడు ఆగమ, ఆదేశాత్మకముగా ఇటి తివర్గములు వచ్చును కాలు + దెబ్బ కాలిదెబ్బ గోరుతో గోటితో నోరు+ మట నోటిమాట కన్ను + బాధ - కంటిబాధ పల్లు ఈ మెప్పి ౬ పంటిమెప్పి ఊరు + కిన్‌ ఊంరికిన్‌ గోయి + మీద - గోతిమీద నూయి+ నీరు నూతినీరు రోకలి + పోటు రోకటిపోటు మిన్ను + మీద మింటిమీద ఇల్లు + పన్ను ఇంటిపన్ను గొడ్డలి - పెట్టు గొడ్డంటి పెట్టు త్రాడు + కట్టు. గ్రాటికట్టు కాడు+ కిన్‌ కాటికీన్‌ ఏరు + గట్టు ఏటిగట్టు

పగలు + పూట - పగటిపూట

నూయజు + కిన్‌ నూటికిన్‌

సమాసమనగా అర్హవంతములైన విడి పదములను కలిపి ఏర్పడిన ఒకే పదము ఈ సమాసము పదములను బట్టి మూడు రకములు

1 సిద్ద సమాసము, 2 సాధ్య సమాసము, 3 మిశ్ర సమాసము

సిద్దసమాసమనగా - సంస్కృత పదముల తెలుగు పదముల సమాసము

రాజభటుడు, వనవాసము రాజభోగము మొ

సాధ్యసమానమనగా - సంస్కృత పదములను తెలుగు పదము లుగా మార్చిన తరువాత వాటితో చేయు సమాసము

రాజభటుడు, వనమున వానము, రాజుల భోగము మొ

మిశ్ర సమానమనగా తెనుగు పదముగా మార్చిన సంస్కృత పదమున అచ్చు తెనుగు పదమును కలిపిన సమాసము

హంసనడక, రాజురీవి, నిండు మనసు, బ్రహ్మవ్రాత మొ

కేవల సంస్కృత పదములలో వలెనే కేవలము తెనుగు పదములతో జరిగిన సమాసములున్నవి వానికి ఆచ్చిక నమానమని పేరు

కంటిచూప్పు ముమ్మారు, కమ్మని కల్క చిగురుగేలు మొ

కావున ఈ సమౌసముల విషయము పరిపూర్తిగా తెలియవలెనన ష్‌! ముందా పదములు సంస్కృతములోనివో, తెలుగువో తెలియవలెను అది కష్టసాధ్యము కాన ఆ విషయమును వదలి, అవే సమానములో తెలియ ప్రయత్నించుట మంచిది ఇది పదముల ధర్మమును బట్టి చేసిన విభాగము ఇక అర్హ భేదమును బట్టి సమాసములు 6 రకములు 1 తత్పురుషము, 2. కర్మధారయము, 3 ద్విగువు, 4 ద్వం ద్వము, 5 బహుట్రీహ్‌ 6 అవ్యయీభావము 1 తత్పురుష సమాసము సమాసములలో సాధారణముగా మధ్యలోని విభక్తి ప్రత్యయము లోపించును నమాసాంత పదమునకే విభక్తి ('ప్రత్యయముండును ఉత్తర పదార్హ ప్రధానము అనగా కనీసము రెండు పదములతో గాని సమాన మేర్ప్చడదుకదా అందు మొదటి పదమును పూర్వపదమని, రెండవ పదమును ఉత్తర పదమని అందురు ఆ “ఉత్తర పదము యొక్క అర్హము దీనిలో ప్రధానము ఎట్టనగా రాజభటుడు కావలికాయును కావలికాయువాడు రాజా? భటుడా? భటుడే కాని రాజు కాదుకదా రాజభటుడన్న నమాసములో భటుడన్నది ఉత్తర పదమైనది కనుక దాని అర్ధము (ప్రధానము కనుక ఇది ఉత్తర ప్రధానమని చెప్పబడును తత్పురుషము 8 రకములు - 1 ప్రధమా తత్పురుష, 2 ద్వితీయా తత్పురుష, ౩ తృతీయా తత్పురుష, 4 చతుర్హీ తత్పురుష, 5 పంచమీ తత్పురుష, 6 షీ తత్పురుష, 7 సప్తమీ తత్పురుష, 8 ను తత్పురుష,

అనగా ్రధమాది విభక్తులతో 7 రకములు + నఇున్ను - వెరశి 8 రకములు సూచన సమాసఘమును అడిగినపుడు విగ్రహ వాక్యమును వ్రాయవలెను. విగ్రహ వాక్యమనగా ఆ సమానము యొక్క అర్థమే ' అర్జవత్సమానః ' అని అర్హమెట్టుండునో సమాసమట్లుం డును ఎక్కడోగాని భేదమురాదు. కావున అర్జమెరిగి సమాస నిర్ణయము చేయవలెను 1 _ ప్రధవూ తత్పురుష సనూసము - ఇందు మొదటి పదము ప్రధమా విభక్తిలో ఉండును సమాసము ---- విగ్రహవాక్యము ఫపూర్వకాయము--- కాయము యొక్క పూర్వభాగము ఉత్తరకాయము --- కాయము యొక్క ఉత్తరభాగము అర్హపిప్పిలి--- పిష్పలిలో సగము అర్హయోజనము --- యోజనము యొక్క అర్హము మధ్యాహ్నము ---- అహ్నము (దినము) యొక్క మధ్యము అర్హరాజ్యము---- రాజ్యము యొక్క అర్హము పెడతల---తల యొక్క పెడ మొత్తము మీద ఈ సమాసములు తక్కువ మధ్యందినము --- దినము యొక్క మధ్యభాగము, అపరాహ్లము 2 ద్వితీయా తత్పురుష సమాసములు - ఇందు పూర్వపదము ద్వితీయా విభక్తిలో ఉండును . శశిధరుడు --- శశిని (చంద్రుని) ధరించినవాడు కృష్ణశితుడు--- కృష్ణుని ఆశ్రయించినవాడు

అన్నబుభుకువు-- అన్నమును గోరినవాడు న్యాయార్హి-- న్యాయమును కోరువాడు వీణాధరుడు--- వీణను ధరించినవాడు చక్రధరుడు--- చక్రమును ధరించినవాడు ౩ తృతీయా తత్పురుష సమాసములు - ఇందులో పూర్వపదము తృతీయా విభక్తిలో ఉండును ్రీయుకుడు-- (శ్రీతో కూడినవాడు ధర్మయుతము-- ధర్మముతో కూడినది ధూళిధూనరితము -- ఢూళిచే ధూసరితము సంచార భయదము --- సంచారముచే భయము నిచ్చునది తనూజ విరహిత--- తనూతులచే రహితమైనది వియోగ దుఃఖితుడు--- వినియోగముచే దు ఖితుడు వాక్సతి నిధుడు--- వాక్పతితో సమమైనవాడు కనకస్నానము --- కనకముతో స్నానము దేవతా సేవ్యమానుడు--- దేవతలచే సేవ్యమానుడు కాశలాఢ్యుడు--- కౌశలముతో పూర్ణుడు పతగరాజాధిరోహణోద్భాసి--- పతగరాజాధిరోహణముచే 'ప్రకాశించువాడు జనహీనము --- జనులచే హీనము వర్షశూన్యము --- వర్షముచే శూన్యము పరమేశ్వర ప్రణీతము --- పరమేశ్వరునిచే ప్రణీతము విచార విదూరుడు--- విచారముచే దూరమైనవాడు లజ్ఞావిరహితుడు--- లజ్జ్ఞవే రహితుడు మోహాంధుడు--- మోహముచే అంధుడు సుహృత్సమేతుడు-- స్నేహితులతో కూడినవాడు

బల గర్వితుడు-- బలముచే గర్వితుడు సహదేవోపనీతము--- సహదేవునిచే తేబడినది జ్ఞానవృడ్ద్డుడు--- జ్ఞానముచే వృడ్డుడు గుణవృద్దుడు-- గుణముచే వృద్దుడు జననిందితము --- జనులచే నిందింపబడినది వీరగుప్తము--- వీరులచే రక్షింపబడినది 4 _చతుర్జీ తత్పురుష సమాసము - ఇందులో పూర్వపదము చతుర్డీ విభక్తిలో ఉండును గోసుఖము -- గోవులకొటుకు సుఖము భూతబలి-- భూతములకొరకు బలి కుండలాస్ట్రాపదము --- కుండలముల కారకు బంగారము యూపదారువు--- యూపముకొణుకు క(్ర 5 పంచమీ తత్పురుష నమాసము - ఇందులో పూర్వపదము పంచమీ విభక్తిలో ఉండును చోరభీతుడు--- చోరులవలన భితుడు వృషసతితుడు --- చెట్టునుండి పడినవాడు ధర్మచ్యుతుడు --- ధర్మమునుండి జారినవాడు తామవ్యధ---- ఇొమమువలన వ్యధ శని దోషము--- శనివలన దోషము రుజావిషాదము--- రోగమువలన విషాదము లోకోత్తరుడు---- లోకముకంకు గొప్పవాడు చేతనేతరము --- చేతనముకన్న ఇతరమైనది

6 షష్టీ తత్పురుష సమాసము - ఇందు పూర్వపదము షష్టీ విభక్తిలో ఉండును

భూతలేశుడు--- భూతలమునకు ఈశుడు గుణరాశి--- గుణములయొక్క సమూహము రోదసీ కుహరము--- రోదసియొక్క కుహరము కలహబంధుడు--- కలహమునకు బంధువు మురనైరి--- మురునకు వైరి అపరాధశతము --- అపరాధములయొక్క శతము రాజచక్రము --- రాజులయొక్క ఫలము భూనాధుడు--- భూమికి నాధుడు అవనీనాధులు --- అవనికి నాధులు పూజార్హుడు--- పూజకు అర్హుడు వావ్చారుష్యము--- వాక్కు యొక్క పారుష్యము జగదాధారుడు--- జగత్తున కాధారుడు పుణ్య సమృడ్డి--- పుణ్యముయొక్క సమృద్ది ధర్మమౌర్గము--- ధర్మము యొక్క మార్గము తపోవృత్తి--- ఛపస్సు యొక్క వృత్తి ధర్మశిక్ష--- ధర్మము యొక్క శిక్ష "సేనాపతి--- సేనకుపతి అన్యకీర్తనము--- అన్యులయొక్క కీర్తనము ఆర్య వృత్తములు --- ఆర్యుల వృత్తములు దానయోగ్యుడు--- దానమునకు యోగ్యుడు పురోపవనము --- పురము యొక్క ఉపవనము నోముపంట--- నోము యొక్క పంట తపఃఫలము --- తపస్సు యొక్క ఫలము సిరివిందు --- సిరికివిందు

| భూవలయము--- భూమి యొక్క వలయము పాదకమల సేవ-- పాదకమలముయొక్క_ సేవ మాధవుడు--- లమ్మీకి భర్త రాజవీధి--- రాజుయొక్క వీధి సురదాజు----నురులకు రాజు మన్మధబాణము --- మన్మధుని బాణము భూభాగము -+7- భూమియొక్క భాగము కుముదాప్తుడు -- కుముదములకు ఆప్పుడు జముదెన--- యముని యొక్క దిక్కు నృపనభ--- రాజు యొక్క నభ కుంభినీపతి--- కుంభినియొక్క_. పతి పదబంధము--- పదము యొక్క బంధము కచభారము --- కచముయొక్క భారము ఈగిపస--- దానముయొక్క గొప్పతనము శ్రుతుల పంపు-- శ్రుతులయొక్క అభివృద్ది కాశలాఢ్యుడు--- కౌశలము యొక్క పూరుడు 7 సప్తమీ తత్పురుష సమాసము - ఇందులో పూర్వపదము సప్తమీ విభక్తిలో ఉండును శీల దుర్గ్షములు -- శీలమందలి దుర్గములు ' పురవీధి--- పురమందలి వీధి భూ(ప్రజ--- భూమియందలి (ప్రజ వనవాసము --- వనమందు వాసము పురుషోత్తముడు --- పురుషులందు ఉత్తముడు నిగమాంతసూక్తులు --- నిగమాంతమందు ఉత్తముడు కమలవాసిని--- కమలమందు నివసించునది

వ్యాపార పారీణుడు--- వ్యాపారమందు పారీణుదు

చతచ్చతురులు --- దానియందు చతురులు

మైపూత--- శరీరమందు పూత

సంగీత చాతుర్యము --- సంగీతమందు చాతుర్యము

(ప్రావీణ్యధురీణుడు-- ప్రావీణ్యమున ధురీణుడు

ముఖప్రవేశము--- ముఖమందు ప్రవేశము

కవితా చమత్కారము --- కవితయందు చమత్కారము

భక్తవత్సలుడు --- భక్తులందు వత్సలుడు

కవితా సమయము--- కవిత్వమందు నియమము

నిటల నేత్రము--- మొగమందు నేత్రము

కవితాభిమానము --- కవితయందభిమానము

ధీరతాసింధుడు--- ధీరత్వమందు సింధుడు

ఆహవజితులు--- ఆహవమందు బితులు

భూజనులు--- భూమియందు జనులు

కర్షకూలములు --- కర్షమందు ళఛూలములు

8 నష తత్పురుష సమాసము - ఇందు వ్యతిరేకమును తెలుపు 'న? అను పదము

పూర్వపదముగా టిండును ఇది హల్లు పరమైనపుడు "అః

గొను, అచ్చు పరమగునపుడు ' అన్‌ గాను మారును అభేద్యము న+ భేద్యము. భేద్యము కానిది అకారణము న + కారణము కారణము కానిది అన్యాయము న+ న్యాయము న్యాయము కానిది అపూర్వము న+ పూర్వపు పూర్వము కానిది అవివేకము న+ వివేకము వివేకము కానిది అనర్హుడు న + అర్హుడు అర్హుడు కానివాడు

అధర్మము న+ ధర్మము - ధర్మము కానిది అచంచలము - న + చంచలము = చంచలము కానిది అనృతము న+ బుతము = సత్యము కానిది అనిష్టము న + ఇష్టము ఇష్టము కానిది అశుచి న+ శుచి- శుచి కానిది అనుచితము - న+ ఉచితము ఉచితము కానిది అనవసరము న+ అవసరము అవసరము కానిది అనుదాత్తము - న + ఉదాత్తము = ఉదాత్తము కానిది అవధ్యుడు న+ వధ్యుడు వధ్యుడు కానివాడు 2 కర్మధారయ సమాసము __ విశేషణ విశేష్యముల సమాసము కర్మధారయము 1 విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయము, 2 విశేషణ ఉత్తర పదము, 3 విశేషణోభయపదము, 4 ఉపమాన పూర్వపదము, 5 ఉపమానోత్తర పదము, 6 సంభావనా పూర్వపదము, 7 అవధా రణా పూర్వపదము 1 విశేషణ పూర్వ పద కర్మధారయ సమాసము ఇందులో విశేషణము పూర్వపదముగాను, విశేష్యము ఉత్తర పదముగాను ఉండును సు వ. లో హొలి మధురగీతి మధురమైనతట్ర రాం ల దివ్యశక్తి దివ్యమైన శక్తి / గ ( ల్‌ ఘోరాహవము ఘోరమై గ ్రవ్షమష్ల గ లో యావ లో

సద్గుణములు మంచివైన గుణములు సమస్త వాజ్ఞ్యయము నమనస్తమైన వాజ్బ్యయము అమలద్యుతి. అమలమైన ద్యుతి అరుణద్యుతి అరుణ ద్యుతి మహోద్యానము గొప్పదైన ఉద్యానము. శుభలాజములు శుభమైన లాజములు వాలుగనులు వాలైన కన్నులు "పేరోలగము పెద్దనభ 'పెద్దకాలము - పెద్దదైన కాలము దివ్యకాంతి దివ్యమైన కాంతి అనుకూలకాలము అనుకూలమైన కాలము 2 విశేషణోత్తరపద కర్మధారయ సమాసము - ఇందు విశేషణము ఉత్తర పదముగా ఉండును కపోతవృద్హము వృద్దమైన కపోతము కుమారోత్తములు ఉత్తములైన కుమారులు పురుష్ణోత్తముడు _ ఉత్తముడైన పురుషుడు కుజ్జతమ్ములు తమ్ములైన కుజ్జలు 3 విశేషణోభయపద కర్మధారయ సమాసము - ఇందు పూర్వ ఉత్తర పదములు రెండును విశేషణములే అయి యుండును విశిసారాధ్యులు విశిష్టులు ఆరాధ్యులును ధౌతశు(భ్రములు ధాతములు శుభ్రములును సరస గంభీరము సరసము 1 గంభీరమును మృదుమధురము మృదువు = మధురమును ధీరోదాత్తుడు ధీరుడు ' ఉదాత్తుడును

4 ఉపనూన పూర్వ పద కర్మధారయ సమాసము -

ఇందు ఉపమాన వాచకము పూర్వపదముగాను, ఉపమేయ పదము ఉత్తరపదముగాను ఉండును

చిగురుగేలు చిగురు వంటి చెయ్యి ఘనశ్యాముడు మేఘమువలె శ్యాముడు తేనమాట తేనెవంటి మాట సుధామధురము అమృతమువలె మధురమైనది ఇందు నుందరుఢడు చంద్రునివలె సుందరుడు జుంటిమోవి - తేనెవంటి మోవి

5 ఉపమానోత్తర కర్మధారయ సనూసము - ఇందు ఉపమాన పదము ఉత్తరపదముగాను, ఉపమేయ

పదము పూర్వపదముగాను వుండును

రసాలదండము దండమువంటి రసాలము పదాబ్దములు తొమరలవంటి పదములు ముఖచం(ద్రుడు చంద్రునివంటి ముఖము బాహుదండము దండమువంటి బాహువు ఊరుస్తంభములు స్తంభమువంటి ఊరువు బాహులతలు లతలవంటి బాహువులు దరహాన చంద్రికలు వెన్నెల వంటి చిరునవ్వులు కనుదామరలు తామరల వంటి కన్నులు తనూలత అతవంటి శరీరము ముఖపద్మము పద్మము వంటి ముఖము చరణకమలములు కమలములవంటి చరణముల

6 రూపక సమాసము లేదా అవధారణా పూర పద కర్మధారయ సమాసము - ఇందు రూపకాలంకారము వ్యక్తమగును కాన దీనికి రూపక సమాసమనియు పేరు 'అనెడు' అను పదముతో పోలిక కలిగిన రెండు వస్తువులకు భేదము చెప్పబడును గొనకళాసంపద గానకళయనెడు సంపద శైవసంవిత్కాసారము శైవవిజ్ఞానమనెడు కాసారము తురంగమతరంగములు తురంగములనెడు తరంగములు "సైనిక మత్స్యములు సైనికులనెడు మత్స్యములు ముఖచంద్రుడు - ముఖమనెడు చంద్రుడు రాజసింహము రాజనెడు సింహము కుమారగజము కుమారుడనెడు గజము నంసారసాగరము - సంసారమనెడు సాగరము విద్యాధనము విద్యయను ధనము అజ్జానాంధకారము అజ్ఞానమను అంధకారము విజ్ఞానదీపిక - విజ్ఞానమును దీపము 7, సంభావనా పూర్వపద కర్మధారయము - దీనిలో పూర్వపదము సంజ్ఞానామవాచకమును, ఉత్తరప చము జాతి నామవాచకమును అయి యుండును పూర్వపదము "పేరు అని యర్హము రమౌారమణి--- రమయనెడి రనుణి ద్వారకాపురి--- ద్వారకయను పురి 'రైవతకా(ద్రి--- రైవతకమను అద్రి న (ఛే !

మధురానగరము--- మధుర అను నగరము కుష్టువ్యాధి--- కుష్టు యను వ్యాధి కైలాసళైలము --- కైలాససమను శైలము మలయాచలము--- మలయమను అచలము సవ్యాద్రి--- సహ్యమను అద్రి తోరణ దుర్గము -- తోరణయమను దుర్గము వటవృతము -- వటమను వృషతము రామాయణ కావ్యము--- రామాయణమను కావ్యము ద్విగు సమాసము విశేషణ పూర్వపదమే ఆ విశేషణము సంఖ్యను తెల్పునదైనచో ద్విగువనబడును ముట్లోకములు -- మూడైన లోకములు నల్షిక్కులు --- నాలుగైన దిక్కులు దశదిశలు --- పది దిక్కులు పంచామృతములు--- అయిదు అమృతములు సప్తర్డులు--- ఏడుగురైన బువులు పంచ కావ్యములు -- అయిదు కావ్యములు చతుర్షశవిద్యలు --- పదునాలుగ్రైన విద్యలు షట్బక్రవర్తులు--- అరైన చక్రవర్తులు పంచపాండవులు --- అయిదుగురైన పాండవులు చతుర్హశభువనములు--- పదునాలుగైన భువనములు నలుచక్కియలు --- నాలుగ్రైన దిక్కులు నలుమూలలు --- నాలుగ్లన మూలలు

ద్వంద్వ సమాసము

ఇది ఉభయ పదార్ష ప్రధానము ఇందు రెండు పదములును ప్రధమావిభక్తిలో ఉండును రామకేశవులు---- రాముడు - కేశవుడును రామకృష్ణులు --- రాముడు కృష్ణుడును 'బ్రహ్మవిస్ణుమహేశ్వరులు--- బ్రహ్మ, విష్ణువు, మహేశ్వరుడును మనోవాక్కాయకర్మలు--- మనస్సు, వాక్కు, కాయము, కర్మయును వాక్సాణిపాదపాయూపస్టలు --- వాక్కు, పాణ్మి దము, పాయువు, ఉపస్థయు త్వకృకుళ్ళోత్రజిహ్వాఘాణములు --- త్వక్కుు చక్షస్సు, శ్రోత్రము, జిహ్వ, సఘ్రుణమును అన్నపానములు --- అన్నము, పానమును సీతారాములు--- సీత రాముడును జాగాములు--- అవుట కాకపోవుడ పంగ్వంధులు --- పంగమ - ఆంధడును (కుంటి (గ్రుడ్డియు) చీము రక్తములు--- చీము రక్తమును ధర్మాధర్మములు--- ధర్మము, అధర్మమును కర్ణశల్యులు --- కర్ణుడు, శల్యుడును భీమార్దునులు--- భీముడు, అర్జునుడును తల్లిదండ్రులు -- తల్లియు, తం(డ్రియును తొతతం(డ్రులు--- తాతయు, తం(డ్రియును

బహు(వ్రీహి సమాసము

ఇది అన్యపదార్థ ప్రధానము అనగా నమాసములో ఉన్న పదముల అర్థముకాక మరొక్ష పదముయొక్క అర్హము ప్రధానముగా కలది ఇందు కలవాడు, కలది లేదా లేనివాడు, లేనిది అనునర్థము వచ్చును

ముక్కంటి--- మూడు కన్నులు కలవాడు

కలువకంటి--- కలువలవంటి కన్నులు కలది

చం(ద్రముఖి--- చర్యద్రునివంటి ముఖము కలది

అనంతుడు--- అంతము లేనివాడు

నిర్భయుడు-- భయము లేనివాడు

గుణమండనుడు--- గుణమే మండనముగా కలవాడు

అవివేకి--- వివేకము లేనివాడు

వివశాత్ముడు--- వివశమైన ఆత్మకలవాడు

గతాసువు--- గతమైన అసువుకలవాడు

దళితచేతస్కులు --- దళితమైన అసువులుకలవాడు

భూజాని--- భూమి భార్యగా కలవాడు

వేత్ర హస్తుడు--- వేత్రము హస్తమందు కలవాడు

పుండరీకాకుడు--- పుండరీకములవంటి కన్నులు కలవాడు

నిటలాకుడు--- నిటలమున కన్ను కలవాడు

అబల--- బలములేనిది

రాజానన --- చం(ద్రునివంటి ముఖముకలది

దామాదరుడు--- దానము ఉదరమున కలవాడు

నుందరమూర్తి--- సుందరమైన మూర్తి కలవాడు

శీతాంశువు--- చల్లని కిరణములు కలవాడు

గతగౌరవుడు -- గౌరవము లేనివాడు

అబ్బనాభుడు--- పద్మము నాభియందు కలవాడు

మహాత్ముడు --- గొప్ప మనస్సు కలవారు అవ్యయీభావ సమాసము

ఇందు మొదటి పదము అవ్యయము. దానితో కలిసిన రెండవ

పదముతో. కలిసిన సమాసము అవ్యయమగును లింగవిభక్తి వచనములు

లేనిది

యధేచ్చ--- ఇచ్చ ననుసరించి

యధాశక్తి--- శక్తిని మించక

ప్రతిదినము --- దినము దినము

ప్రత్యేకము--- ఒక్కొక్కనికి

యధాతధము--- ఉన్నదున్నట్టు

యధాలాభము --- దొరికినది దొరికినట్టు

యధావిధి--- విధి నతిక్రమింపక

పద్యముల నియమమును తెల్పునది ఛందస్సు తెనుగులో కొన్ని ఛందస్సులున్నవి సంస్కృతములోనివి కొన్ని వచ్చినవి శార్డూల వి్రీడితము, శిఖరిణి, మాలిని, (న్రగ్రరమున్నగునవి గణములు రెండు రకములు వైనర్గిక గణములు, అనియత గణములు వైనర్గిక గణములకు మూడేసి అక్షరము లుండును అనియత గణములలో రెండు, మూడు, నాల్గు అయిదు గణములుండును వైసర్గిక గణములు -

అక్షరములు రెండు రకములు గురువులు, లఘువులు అవి ఒక్క హ్రస్వ అక్షరమును (అకారమును) ఉచ్చరించు కాలమును ఒక మాత్రకాలమందురు లఘువున కొకమాదత్ర కాలము, గురువునకు రెండు మాత్రల కాలము

గురువులు -

1 దిర్వములు -ఆఅ, ఈ, ఊ, బు, వీ ఐ ఓ, జా లు ఇవి ఉన్న హల్లులు కాకీకూ కృకేకైకో కాలుము

2 సున్నలున్నవి -అం, కం, కిం కుం, కూం, ఇత్యాది

3 విసర్గలున్నని -అక కళ పః, దుః, ఇత్యాది

౮1

4 సయుక్తాషరమునకు వెనుకనున్నవి - భక్త,

గురువునకు “౪ అని, లఘువునకు '!'అని గుర్తు

సంయుక్తాక్షరమునకు వెనుకదే గురువగును కాని సంయుక్తాత్ష

రము కాదు దానికి పై చెప్పిన 1,2,3 లక్షణములున్న యెడల గురువగును తక్కినవి లఘువులు

మూడేసి అక్షరములతో గణము లేర్చడును

మొదట, మధ్యన, చివర గురువులున్న భు జ, నస్క

గణములగును

మొదట, మధ్యన, చివర, అఘువులున్న యరృత గణము

అగును

మూడును గురువులైన మగణము

మూడును అఘువులైన నగణము

ఉదా -౮ 1! రాముడు - ఇది భగణము 1౮! సుజాత జగణము

110

మనసా సగణము

1౮౮

సరేలే యగణము

౮1౮

అందుకో రగణము

౮౮||

మానంబు తగణము

౮౮౮

రామారా మగణము

111

వినుము నగణము పైన చెప్పిన నైసర్గిక గణములతో కూడినవి వృత్తములు అవి

క్షే ఉతృలమాల దీనిలో భ, ర, న భు భ, ర, ల గ గణములుండును వీటిలో యతి యని యుండును యతి అనగా

విరామస్థానము ఊరక విశ్రాంతి స్టానమేకాదు, ఆ విశ్రాంతి స్థానమున ఉన్న అక్షరమునకు పాదాదిన ఉన్న, అక్షరమునకు పొదాదిన ఉన్న అక్షరమునకు మైత్రి యుండును ఆ రీతిగా ఉత్సలమాలలో 10 వ అక్షరము లేదా తొమ్మిదవ అక్షరము మీద యతి

దీని అక్షణము . -

భాను సమాన విన్ఫృరన భార లగంబులగూడి మిశ్రమ

స్థానమునందు పద్మజయుతంబుగ నుత్సలమాలయైై చనున్‌

ఇంకొకటి - వీటిలో ప్రతిపాదమున రెండవ అక్షరము దీనినే ప్రాన అందురు, ఒకటే అయి యుండవలెను

భ ర న భ భ ఈ లఅగ ౮|| ౪౮1౮ [111 9౪౮6 ౪౮|| ౪౮[౪౮ 16 రాజకు లైకభూ షణుడు రాజమ నోహరు డన్యరా జతే ముందుగా గురు అఘు విభాగము చేస్తి తర్వాత మూడేసి అక్షరములను విడదీసి, అవే గణములో నిర్ణయించవ లెను పొదాది 'రా' కును 10 వ అక్షరమైన 'రా' కును మైత్రి యున్నది కనుక యతి యున్నది ప్రాస యున్నది ముందు చెప్పబోవు పద్యములలో కూడా ఈ లక్షణము

చూచుకోవలెను ౮|| ౪౮౪6 [111 ౪|| ౪౮౪ ౪౮|౮ 16 జోజయ శాలిశౌ ర్యుడువి శుదయ _ శశ్శర దిందుచం ద్రికా ౪౮11 ౮1౪ 111 ౪|| ౪౮|| ౪౮1౮ 1౮౪ రాజిత సర్వలో కుడుప రాజిత భూరిభు జాకృపా ఇధా ౮|| ౮1౮ 111 ఆ|| అఆ[ ౪|౪౮ 16౪ రాజల శాంతశా (త్రవప రాగుడు రాజమ హేంద్రుడున్నతిన్‌ వీటి అన్నిటిలోను గణము లొక్కకటేు కాన ఇది సమవృత్తము చివరన '"“తిన్‌*' అన్నది గురువు ఇది గమనింపవలెను

“2 చంపకమాల లక్షణము - నజ భజ జ ల ర్రేఫల బెనంగి దశాయతితోడ గూడినన్‌ ద్రిజగ దభీష్టదా బుధనిధీ విను చంపకమాలయై చనున్‌ “న్న జు భ, జ, జ, జ, ర' గణములు 11 వ అత్షరము--- లేదా పది అక్షరముల మీద యతి ప్రాస నియమము కలదు న పై భ జ జ జ ర 11116061 ౪౮|| 1౮6 1౮! [1౮ ౪౮1౮౪౮ అమలి నతార కాసము దయంబు లఅనెన్న నునర్వ వేదశా 111101! ౪౮|| 106 161 1౪౮ ౪౮1౮ న్త్రముల యశేష పారము ముదంబు నబౌంద నుబుద్ది బాహువి 111106 ౪|| 10 1౪8౪ 1౪9; ౪౮౮ క్రమము నదుర్గ మార్చీజ లగౌర వభార తభార తీనము 111160 6061 19 198 1౮1 ౪|౪ 'ద్రముద ఆోయంగ నీదను విధాత్స నకైన నునేర మోలునే ఇందులో 2, 3 పాదముల చివర * ని, క్ర*' అని '' సము(ద్ర॥' అని తర్వాతి పాదాదిలో ఉన్న సంయుక్తాక్షరమును బట్టి 'వి, ము' లు గురువులైనవి ''తృ*' లఘువు ఇది గుణితములో “' బు ”కారము కలిసినదేగాని సంయుక్ష్తాక్షరము కాదు

3 _ శార్దూల వి[్రీడితము లవణము -- సారాచార విశారదాయిన యతిన్‌ శార్టూల విక్రీడితా కారంబై మసజమ్ములిమ్ము గనతాగ (ప్రాప్తమై చెల్వగన్‌ ''మనజసత త గ** గణములు 13 వ అత్షరము- లేదా 12 అక్షరముల మీద యతి (ప్రాసన నియమము కలదు మ స జ స త త గ ౮౮౪౮ 1106 1౪ 11౪6 ౮౪౮ ౪౮౪౮! ౪౮ పాతాళై. కనికే తనాంత రమునం బర్వెంద దశ్వాభి అ ౮౪౮౮ల 116 1౮061 116 ౪౮౪౮ ౪౪|| ఆ (స్రోతోమా ర్లవిని ర్లతో[గ్ర దహనా ర్చ్బుల్‌పన్న గన్రాత ముల్‌ ౮1౮ 116 181 [11౪06 ౪౪౦| ౪౮౪౮! ౮ భీతిల్లైన్‌ భుజగా ధినాధు మనమున్‌ భేదిల్లై గల్పాంత నం ౮౮ 1106 1౮06 11606 ౪౪|| ౪౮|| ౪ జాతప్రో దృతబా డబాన లఅశిఖా శంకాధి కాతంక మై మత్తేభ వి(క్రీడితము లక్షణము - స్మయదూరా విలసత్ర యోదశయతిన్‌ మత్తేభవి'శ్రీడితా హ్యయమయ్యెన్‌ సభరంబులన్‌ సమయవ నగ్రాతంబులంగూడ గొన్‌

“స్క భ, ర, న మ, య, వ” గణములు 14 వ అక్షరము లేదా 13 అక్షరముల మీద యతి ప్రాస నియమము కలదు స భ ర న మ య లగ 110 ౪౮|| ౪౮౪౮ 11 అఆ౮౪౮౪ [1౪౮౮౪౮ [16 ఇవియే నున్‌సత తంబునా యెడగ రంబిష్టం బులైయుం బా 110 ౪౮11 ౪61౪6 [111 ౪౮౪౮౪౮ 1౮౮౪౮ [1౪ యామభూ దేవకు లాభిత ర్పణమ హీయ ఫ్రీ తియున్‌భా రత 1106 ౪౮|| ౪౪౮ 11 అఆ౮౪౮ [1౪౮౮ 1౪ శ్రవణా సక్తియు భార్యతీ పతిప దాబ్బధ్యా నపూజా మహో 110 ౪౮1 ౪౮1౮ 111 ౮౮౪౮ [1౪౮౪౮ 1౮6౮ చృవమున్‌ సంతత _ దానశీ లతయ శాశ్వత్సా ధుసాంగత్యమున్‌ ఉత్పలమాల, చంపకమాలలు, శార్ల్జూల మత్తేభములు మొదటి అక్షరమును - 1 గురువును 2 అఘువులుగా గాని, 2 లఘువులను 1 గురువుగా గాని మార్చిన- తక్కిన పాదమంతము ఒకే రకముగా ఉండును అందుచేతనే శతకములలో ఒకే మకుటముతో రెండు రకముల వృత్తములను వాడినారు ““ భద్రగిరి దాశరధీ కరుణా పయోనిధీ':” అన్న మకుటముతో ఉత్సలమాల, చంపకమాలలను దాశరధీ శతకమునను, “ (శ్రీకాళహస్తీ శ్వరా*” అన్న మకుటముతో శార్డూల, మత్తేభములను ,శ్రీ,కాళహస్తీశ్వర శతకములోను వాడియున్నారు [| భు ఆ

మత్తకోకిల - లక్షణము -- శ్రావణా భరణాంకవిన్రస జాభరేఫల దిగ్వి రా మావహంబుగ మత్తకోకిల యండ్రు దీని కవీశ్వరుల్‌ * ఇందు-' ర్క న, జ, జ, భర'* గణములుండును 11 వ అక్షరము యతి, ప్రాస నియమమున్నది ర స జ జ భ ర ౮|౪౮ [1106 1౮ 18౪ ౪|| ౪౮|౮౪ నీ వెటుం గనితీ ర్హముల్‌ధ రణీత రంబున లేవున ౮1౮ 110 [16 [10 ౪|| ౪౮1౮ ద్భావమొ ప్పగజె ప్పుదైవన తతాప స్తోతమ తీర్ణయా ౮౪1౮ 1106 1౪9 19౪ ౪|| ౪౮|౮౪ (త్రావిధా నముద క్షవాటి కధాక్ర మంబును సత్తగో ౮1౮ 116 1౪6 [1౪981 ౪|| ౪౮1౮ దావరి ప్రధమం బుభీమ సదాశి వోద్భవు లీలయున్‌ ప్పొధ్వీ వృత్తము అకతణము క్ష ('త్రయోదశయతిన్‌ గృతిన్‌ జసజసల్‌ జతం బైయవల్‌ దయా జలనిధీ జెలంగు విను పృధ్వీధాత్రిన్‌ దగన్‌ దీనిలో జస జస యవ గణములు (వ లగ) 14 వ అక్షరము యతి, ప్రాస నియమమున్నది

౮౮౮ ౮1౮ . 111 [0౮ మ ర భ న య ఖద్దిన్‌ _ జెండాడు (మాకుల్‌క వుగిటి కొలదుల్‌ మ య 1౮౮ 1౮౮ కత్తినాక్కా క్కఘాతం ౮ఆ౮టల ౮1౮ 11 111 1౮౮ బ్రొడ్దాము ్రొఢివా తాద్భుత గతిబ ఆచున్‌ ౮! క. ౮౮ భూమి జవ్వాడ గొని లోల క ౮|| [|] . ట్లద్దేవీ _నందనుం డత్యను పమబ _ లుడైమౌవ 1౮౮ 1౮౮ నారంభ వేళన్‌ నుహాస్రగ్ధరావృత్త అకణము - లనదుద్యత్కీర్తి వల్లీ అలిత గుణగణాలంకృతారిగా సతాన సస్టసరాగంబుల్‌ మహా(్రగ్రరకు వసుముని స్థాన విశ్రాంతి యొప్పున్‌ ఇందులో 'సతతనసరరగ* గణములు 9, 10 అక్షరములు యతులు (ప్రాస నియమమున్నది

జ న జ స య లగ 1౮ 10 1౪6౪ 116 1969౪8 1౮౪ సుధీమ ధురవా కుధాసు ముఖనా గమాంబా సుతా 1౮|| 11606 1061 11౪8౪ 1౪06౪6 16౮ మధుప్ర సవసా యకస్మ యనిరా మరమ్యా కృతీ 1౮1 116 16! 11606 100 16 దధీచ విధుకా మధుగ్ద నదదు గ్ధసింధు ప్రధా 1౮ 1106 18! 116 19౪86 [16 నధీర ణిపరా యణోజ్వ్వ లవదా నతాలం కృతా ('స్రగ్హరావృత్తము అవణము -- శ్రీ) మన్మూర్తీ మకారాశ్రితర భనయయా 'సేవ్యమై సానుమద్వి (శ్రామంబున్‌ సానుమద్వి(శ్రమమునమరగా స్రగ్హరావృత్తమయ్యెన్‌ ఇందు 'మ, ర భ, నయ, య, య,” గణములుండును 8,15, అత్మ్షరములు యతులు రెండు యతులుండును )

మ ర భ న య ౮౮౪౮ అఈఆ౮![౮ ౮|| [11 1౮౮ గ్రుద్దున్‌ గోత్రాచ లఅంయబుల్‌ గులగు అయిపో

య య

1౮ ౮1౮౮ గోత్రముల్‌ (గ్రుద్దులీలన్‌

స త త న న 1106 అఆ6౪౮౪| ౪౮౮౪| 1|| 110 ఎకరా లఅన్‌మండు వాసాహి ఇములు గలభ

ర ర గ ౮1౮ ౪౮1౮ క్‌ (ద్రేభసం దోహవా హ 1106 అ౮| ఆ౮౪౮| 1|| 116 ప్రకరం బుంగొంచు దత్తత్ర్ర _ నభువు లువనుపన్‌ ౮1౪౮ ౮1౮ ౮

రాయణా రుల్‌విలో కో 110 కం. ౮౮ 11] 110 తృకులై నిత్యంబు ,శ్రీకృష్ణు నియవ సరముల్‌ ౮1౮ ౪౮౦ ౮ చూతరం దంద కొల్వం 1106 అఆ౪౮| ఆ౮౪| .. 110 దకయా ప్రత్యూష మాసంధ్య ముపని వజిత ౮1౮ ౮1౮ ౮ న్మందిరా ళింద భూమిన్‌ భుజంగ ప్రయాత అవణము -

జగర్గీత 'కీర్తి భుజంగ 'ప్రయాతంబగున్‌

రేచనా యద్వయ ద్వంద్వమైనన్‌,

ఇందుయయయయ (4 యగణములు)

శివ అత్షరము యతి ప్రాస నియమ మున్నది

య య య య 1౮౮ 1౮౮ 1౮౮ 1౮౮ ప్రభూత్కా. ర్యసామం తరళ ధురీణా 1౮౮ 1౮౮ 1౮౮ 1౮౮ విధూత్తం ససేవా ప్రవృత్తాం తరంగా 10౮ [౮౮ 1౮౮ న. మధూళ మధూళ రమాధు ర్యవాక్యా 1౮౮ 106 1౮౮ 1౮౮ బుధారా ధనాసా రభోజా వతారా తోటకవృత్త లషవణము - చుదిదాకా సకార చతుష్కంబుగా విదితంబుగ దోటకవృత్తమగున్‌ ఇందు. నాల్గు సగణములు 9 వ అక్షరము యతి ప్రాస నియమ మున్నది స స స న 010 110 11౮ 110 నిరవ ద్యనరే. శ్వరని. త్యనిరం 1110 11౮ 110 11౮ తరధ ర్మమతీ గుణధా మజగ 110 110 110 110 తృరిపూ. రితకీ ర్తివభా సివిభా

110 110 110 (10 కరతే జన్నపో త్తమకాం తినథీ ఉత్సాహవృత్త లవణము - సాహచర్య పద్మమి'[త్ర సప్తకంబు (గురువును త్చాహవృత్తమునకే చెల్లు జలజదళ విలోచనా ఇందు- 7 సూర్య గణములు, 1 గురువు ఉండును క్‌ వ గణము మొదటి అక్షరము యతి ప్రాస నియమ మున్నది గల గల గల గల గఅ గల గల గ్గ ౮|| ౪౮|| ౪౮|| ౪6|| ౪౮|| ౪౮|| ౪౮|| ౪ వర్ష నీయ కీర్తి వైభ వాప్ర భూత, భూతి దృ ౪ఆ| ౪1 ౪|| ౪౮౪ ౪౮|| ఆఆ! ౪౮|| ౮ క్కర్ష కుండ లావి తిర్మి కర్ణ దిర్చ్ద హృద్భ- మి ౮1 ౮1 ౪౮ ౪6 ౪౮ ౪౮ ౪ ౪ ద్దుర్గ యారి మాన హారి దుర్భ రాన కార్భ టీ ౮|| ౪|| ౪|| ౪|| ౪౮|| ౪౮|| ౪| ౮ ఘుర్గ మాన కొం పల్లి కొండ వీటి మండ లా? సూర్యగణములు - గలమ్ము నగణము ఇంద్రగణములు -నల్క, నగ భృ ర్క త - గణములు తరళనృత్త లక్షణము - ప్రవరరు[ద్ర విరామయుక్తి నభంబులున్‌ _రసజాగముల్‌ గవిజనాశ్రయ పొంది యందముగా మహిన్‌ దరళంబగన్‌

దీనిలో- న భ ర స జ జ గ గణములు 2వ అక్షరము యతి న ళ్‌ ర స కా గ ౮ ౮౮ ౮ ౮ ౮ ౮ అనల తేజులు దీర్షదే హులునై నయట్లీ ననూజా రన్‌ ౮ ౮ 6 ౮౪ ౪౮ ౧౮ ౮ వినుత సత్తుల గోఆగ డ్రువవే వుతంగ డఊవేడ తో ల ౪ 424 +ఆ ౪ 9౮ వినత _ గోరెను పుద్హులన్‌ భ్లుజవీ ల్యవ్టంతు లన్ద్వారి కం ౮ ౮౮ ౮ క ౮ ౮ స ఇ -టెనుబ లాధికు శైనవా రిగజీం "దవిరూ అనిద్ద ఉన్‌ పంచచామర లక్షణము - జరల్డరల్సగంబు గూడి సన్నుతిన్‌ రచింపగా పరాజితారిధీర"విర పంచచామంంబగున ఇందు- జ ర జ ర జగ --- గణములుండును 10 వ అక్షరయి యతి ౮ ౮౮ ౮ ౮౮ ౮ పలాళా డాసింరా జపళశ్ళా నోరినో రికీ ౮ ౮ 6 ౮ ౮౮ ౮ వాలాన బెన్‌ బలా నఠక వోవని వుదాచి త్తె కా నడకన నళ. చావుని కాడా

జ ర జ ర జ గ 1౮1 ౪౮౪౮౪ 1౪1 ౪౮1౪౮ 1౪1 ౮ బలాబ లాలితో డణాల బట్టిబి ట్టుచుట్టి నిన్‌ 1౮ ౪౮1౪౮ 1౮|| ఆ౪[౮ 19౪! ౮ కూలిని లవణములు - ననమయయ యుతంబై నాగవిశ్రాంత మైయి ట్లను పమగణ మాలిన్యాహ్యయంబయ్యె ధాత్రిన్‌ ఇందు ననమయయ గణములుండును 9 వ అక్షరము యతి (ప్రాస నియమము కలదు న న మ య య 111 [11 ౪౮౪౮౪౮ 1౮౪౮ 1౪౮౮౪ అకుటి అసయ మార్గాయా ,శ్రీతార్జి ప్రవర్గా 111111 ఆ౮౪౮౪౮ [1౮౮ 1౪౮౮౪ సుకృతి. సరణి పాంధాశు ద్ధకీర్తి (ప్రబంధా 111 111 ఆ౮౪౮౪౮ 1౮౪౮ 1౪౮౮౪ సకల జనవి ధేయా శారదా భా గధేయా 111 111 అ౪౮౪౮౪౮ 1౪౪౮ [1౪౮౮ కవిరాజ విరాజిత లక్షణము - 'క్రమమున నొక్క నకారము నారుజకారములన్‌ బరగంగ వకారమును నొడంబడి రాక విరాజ విరాజిత మన్నది రామనిభా ఇందులోన 6 జగణములు వగణము ఉండును (లగ) 8, 14, వ అక్షరములు యతి (ప్రాస నియమ మున్నది

న జ జ జ . 1౮|| .. క. చన్తిత నిముంద టనాజ్య హవిర్హృ

జ జు జ లగ . 10! 10! 1 0

త సౌర భధూమ లతాత తులం 11] . 6. 5. బెనగి నన్రూకు ల కొమ్మ అమీద ప. 6. .. 1౪ నపేత ల తాంత ములైన నుబా [1|| 1౮|| 10|| ం.

యనిమ దుపప్ర కరంబు అలజూచి

1లఆ| $౮| . 10 జనాధి వుడంత నెటీంగ దపో 11] 1౮! ర. 1౪|| వనమ దియల్స దెదివ్వ మునీంద్ర 10! . 10! క్‌ నివాస ముదాన గునంబు నెడన్‌

వసంతతిలక లక్షణము - సారంబుగ తభజజంబు వసంత రాజా కారావనంత తిలకంబగుగాయుతంబై

ఇందు తభజజగగ గణములుండును 'పప్రాసనియమ ముండును త భ జ జ గగ ౮౪౮ ౮౪ ౮ ౮ ౮౮ వీరావ తారసు కవిస్తు 'తనిత్య ధర్మ ౮౮ ౮6 ల లంత త ప్రారాభ శిషప రిపాల నసక్త రాజా ౮౮ ల (౮ ౮ జే నారాయ ణాఖ్యక రుణార సపూర్ణ విర ౮౮ 0 ౮ పే వ. (శ్రీరమ్య రాజకు లఅశేఖ రవిష్ణు మూత్తీ ౮౪౮ ౮ ౮ 4౪ ౮ మల్లీసు మమ్ముల నుమాలి కలల్లి. నీవో ౮౮ ౮ ౮ ఉడ్చు కం. వల్లీ వి లాసము గవాల్ద డనింపు కోవే ౮౮ ౮ 0 ౯ తల్లీల జూఎసు రతంబు లనింపు న్రింపో ౮౮ ౮ ౮ వ సల్గాప భాషిణి వసంతు నిగర్య మెంతో లయగ్రాహి లక్షణము ఇంబలరగా భజ ససంబులక్రంన్ల్‌ రశ్రరట్ష్వళబులు" భకారము =ాాాాాాతకానాక్తట్ట స ాయాబాాకాలా

నాండబడలయ గ్లాహిన్‌ బరగ జెప్పగల శంబడి నయట్టుయగణంబు కృతి మీదున్‌ మరున్‌ హితార్డీ ఇందు - భజసనిభటననభయు. గణములురడును.. 9 9 9- అషరములమీది మూడు యళతు లుండును భ జ స వ్ల ళ్‌ ౮|| 10౮| 1౪ 11 ౮|| అన్నగ ముప్పెైజ రరప న్నగప తిస్టుభ జ న న భ య 1౮|| 10 11 ౮|| 1౮౮ అనన్నె గసికో టతుద లిన్నోెగ్‌ డుకొనుల్‌ క. వ. 116 1111 1||! మిన్నగ అరాయ రుచిజె న్నగువి మానములు ౮|| 10౮। 110 111 ౮ పన్నుగ డవన్ను గబభి న్నగజ సఘ్సెట ౮1| 10| 110 క 111 చృన్న[గ్ర హృవ్గాపు ఇ్యముల న్నిగని గధ్యుతిర ౮|| క్‌. 110 111 ౮11.1 విన్నగు మణీప్ర కరము న్నగరి మంబే ౮|| 10౮| 11] ౮|| 1౮, రన్నగ లయంగ లడుల వల్నెగ నిసంప దల ౮|| 1౮| 110 11 ౮౮ మన్నగ ఠియొప్పు బలభి న్నగథి కేవన్‌

వన మయూరము - లక్షణము ఉన్నతములైన వన మయూర కృతులోనన్‌ ఎన్నగ భుజంబులపయిన్‌ పనగగంబుల్‌ చెన్నూదవదంతి యతి చెంది యలరారున్‌ వెన్నుని నుతింతురు వివేకులతి భక్తిన్‌ ఇందు భ, జ, స, న గగ గణములుండును 9 వ అక్షరము యతి '్రాన నియమము కలదు భ జ స న గగ క. 1౮! 116 (11॥ ల రాజప రమేశ ఫణిరా జబల ఘళ్లాం ౮|| 10౮| 110 . లల భోజము ఖభోజ ముఖభూ పవిపు లాంసో క. 1౮|| 110 |... టీల త్తేజత ధరాభ రణదీి క్షితభు జాని ౮||, ఆ|| 1౮|| 11 ౮౮ ర్వ్యాజభ యదాజి విజితా రిన్నన రాజీ మధ్యాక్కర లక్షణము - నురరాజ యుగముతోగూడా సూర్యుతో నొడబడియుండీ నురరాజ యుగముతోగూడి నూర్యుతో నొడబడి మరియు కరమొప్ప నీ పాట నాజు గణములు మధ్యాక్కరంబు విరచింప ప్రావళ్లు నిట్లు వెలయు కవి జనాశ్రయుండు

ఇందు 2 ఇంద్రగణములు 1 సూర్యగణము మరల 2 ఇంద్రగణములు 1 నూర్యగణము నాల్గవ గణము మొదటి అక్షరము యతి నల భ గల 2] ర న ౮ ౮ ౮౮౪౮ ౪౮౮ తడయ కపుట్టే ననాడ తల్లిచే తండ్రిచే. విడువ నగ నల గల నల నల గల ౮ ౮ ౮ బడితిని ప్పుడుపతి చేత _ నువిడువ బడియెద నొక్కొ నల ద గల త భ గల ౮ ౮౮ ౮౮ ౮ ౮ నుడువులు వేయు. నింకేల యిప్పాటి నోములు యెల్లి నగ నగ గల నల ర న వ్‌ ౮ ౮ ౮౮ కడగినో చితినిగా కేమి. యనుచును గందెడెం. దమున నన్నయ వ్రాసిన మధ్యాక్కరలలో 5 వ గణము మొదట అక్షరము యతి యున్నది ఇంద్ర నూర్య గణములతోనగు పద్యములలో గణవిభజన చేయునపుడు మెలకువగా చేయవలెను మూడతరముల గణములు భ ర త లు ఇక నగణము కాని సగణముకాని వచ్చినచో దానికి అఘువును గాని గురువునుగాని కలుపవలెను అప్పుడు నల నగ సలము లేర్పడును సూర్యగణము అన్నప్పుడు గురువుతో (ప్రారంభమైన గలమును మూడును అఘువులైన నగణమును విడదీయవలెను

"పై పద్యము యొక్తుభణవిభజనను పదికింాశ. కు కాన ఈ తేటతెల్లమగును ఆటవెలది అక్షజము ఇనగణత్రయంబు నింద్రద్వయంబును హంన పంచకంబు నాటవెలది ఇందులో 1,3, పాదముళందు 3 నూర్యగణమ్సులు, 2 ఇంద్రగణములు 2, 4 ఎూఎబములందు క సూర్యగణములు ఉండును 4వ గణము మొదటి అక్షరము యతియగును గల గం న్‌ భ్‌ భ క. యల! య. ల[!! ౮|| ఎట్టే సాధ్వు లకును బుట్టేన యిండ్లను గల గల న గల న ట1 ౮1 [11] ౮ 11] బెద్ద కాల మునికి త్‌ద్ద్‌ తగదు న న న నల భ 111 111 ౧0 111 ఈ పచుల కడన య్లునిక్‌ నతులకు ధర్మువు న్య గల న న గల్ల 111 ౮; స! ,. ఫీ వత్తుల కెడు. గడయు. బతుల _చ్లూవె ళ్దు

ఈ ఇంద్ర నూర్యగజ్రములతో నేర్పడు - ఆటవెలది తేటగీతి సీసము ద్విపద ఘున్నగు పద్యములలో ల్రుతిగాన్మి యతి స్టానమున (ప్రాస గాని వేయవచ్చును పై పద్యమున న్నార్లు పాదములందును యతి స్థానమున ప్రాస వేయబ్రడేనది ' దేనిని ప్రాస యతి అందురు 1 టీ-ట్రేి- 2 ద్ర-డ్ల- 3 తు-తు- 4 తు-ళ్తు గ౧ఆను నత్షరములు ప్రాసన స్థానమున ఉన్నవి కావున ఇట్లే చోట్ల యతి మైత్రి లేదే అని శంకింపరాదు తేటగీతి లక్షణము "

సూర్యుడొకఢడు మీద సురరాజు లిద్దజ్బు

దినకర ద్వయంబు తేటగీతి స్ట

ఇందు నాళ్లు .పాదములందును - 1 సూర్యగణము 2 ఇం[ద్రగణములు 2 సూరగణములు ఉండును 4వ గణము.మొదటి అతరము.యతి/ గల త నల గల గల శ ౮౮ ౮ ౮] ౮ సర్వ తీర్దాఖి గమనంబు “నర్వ వేద న నగ ర న వు ౮ ఈ౪ ల నమధి గమమున త్యయుతో నరియు గావ న త భ గల తల ౮౪౮ ౮౪౮ 0 ౮ యెజుగు మెల్టధ ర్మంబుల ఇశకెందు బెద్ద వాావాజవవాజడాయయ్య్ట్ట్టిుుాాలా

గల త త గల న ౮ ౮౮|| అ౪౮| ఆ|| 11 యండ్రు సత్యయి ధర్మజ్ఞు లైనము నులు సీసపద్యము అక్షణము - ఇం(ద్రగణము లాటు నిన గణంబులు రెండు పాదపాదములను బరగుచుండు ఆటవెలదియైన తేటగీతియునైన జెప్పవలయు మీద సీసములకు గ్‌ ఇందులో 6 ఇంద్రగణములు, 2 సూర్యగణములు ప్రతి పాదమున ఉండును మొత్తము 8 గణములు కదా, అందు 4 గణములు ఒకలైనుగా వ్రాయుదురు ఎందుకనగా దీనిలో 2 సార్లు యతియుం డును 1 3 గణముల మొదటి అక్షరము, 5-7 గణముల మొదటి ఉఅశ్షరమునకు యతిమైత్రి యుండును అట్టు రెండుగా ద్రాసిన యతిని కనుగోనుట సులభమగును నాల్లు పాదములైన తర్వాత ఆటవెలది కాని తేటగీతిగాని చెప్పవలెను. దానితో గాని పద్యము పూర్తి కాదు దీనిలో ప్రాస యతియు వాడవచ్చును ర సల ర సల ౮1౪౮ 110! ౪౮!౮ 110! చిన్నివె న్నెలకందు వెన్నుద న్నిసుధాబి నల నగ గల గల 1111 11 ౮౮! ౮ బొడమిన చెలువ తా బుట్టు మాకు హైపయాడయయవ స్ట టడావడాడా

నల ర నగ నల . ౪౮1౪౮ 1116 110! రహిపుట్టు జంత్రగా త్రములరాల్‌ గరగించు నగ త గల గల 1116 ఆటో! క. క. విమలగాం విద్య మాకు ధర్వంబు సల జత నగ త . ఆల! 1110 లల! సనవిల్తు శాస్త్రంపు మినుకులా వర్తించు సల ర న గల ం. క |... క. పనివెన్న తోడబె టట్టినది మాకు సల ర నల త 110! ౪౮| ౮ 111! కం. హయమేధ రాజనూ యములన బేర్వడ్డ నగ ర న గల 1116 క . క. సవనతం డత్రంబులుం కువలు మాకు కందము లక్షణము - కందము (త్రిశర గణంబుల నందును గాభజననల ములటవడి మూటన్‌

బొందును నలజల నాటీట నెందుందుద రువుజ గణముండదు బేసిన్‌ ఇందులో 1,3 పాదములలో 3 గణములును, 2, 4 పాదములందు 5 గణములు వచ్చును ఆ గళములు '"గగ, భ, జ, సృ నల”ములే అయి యుండవలను ఒకటి + రెండు పాదముల గణములు కలపగా 8 గణములగును కదా, అందు బేసి గణము (1,2,5,7,) జగణము కారాదు తజవ గణము నలముగాని, జగణము కాని కావలిను 2,“ కీ, పాదములల చివర గురువుండవలెను 'పోదాదిన గేురువున్న గురువు, లఘువున్న లఘువు 4 పాదాదులందు నీండివలెనో* ప్రాసనియమమున్నదో చిన్ని పద్యమైనను ఇన్ని నిబంధనలున్నందుననే ** కందము చెప్పినవాడు కవి*' అన్న సామెత వచ్చినది: ఇది ఆర్యావృత్తము జాతికి చెరదినది ఇందున్న గణములు చతుర్మాత్రా గణములు ఇందు మొదటి పాదమును 12 మాత్రలు, 2వ పాదమున 20 మాత్రబుండును 12! మాత్రలపై' యతి , అనగా నాల్గవ గణము మొదటి అక్షరము యతిణప్రాస నియమము కలదూ- భ స నల ౮|| 110 1111 ఉల్ణ దలకొా జలకణ భ స నల నల స ౮11 110 11111111 1103 పల్లవి తకదం బముకుర పరిమళ అహరీ

గగ నల ! ౮౮ 1111 6|| హత్లో హలమద “బంధర గగ నల నల స స ౮౮ 1111111! 11౮ [1 మల్ల _ ధ్వనులెస గవిసరె మరుదం కురముల్‌ ఇందు కవ గణము, నలము, నలమిన్ను, 'పొదాదిన గురువున్నది 2, 4 పాదముల చివర గురువున్నది, 'ల్లః (ప్రాసయున్నది బేసిన జగణము లేదు కాన అక్షణము నరిపోయనదో ద్విపద ఎలమిన్మూడిం(ద్ర. గణర : బులపై నాక నూర్యగణము పొందించిన స ల్లి లితముగ 'ద్వెపద్డ లక్షణ మిల.పదములు రెండు ప్రాసమేకము కృష్ణా! దీనిలో పాదముల- 3 ఇంద్ర గణములు, 1 నూర్యగణముీ కును రెండేసి పాదముల కొక ప్రాన యుండును అందుకే ద్విపట అని యేరుగవచ్చినది మూడవ గణము మొదటి అక్షరము యతి నగ ఠ ర న 11106 అఈ|౮ ౪౮! ౮ 11] మునులము త్తాతలై మూడులో కములు న్నీ

నగ నగ భ గల 118 1111 111 ౮ వినుతికె క్కినత పోవద్దు లు మీరు 1186 111! . ౮ మనుజేశ తిలకుని మహిత చారిత్రు 11061 11౪౮! ౪౮|౮ .. ననురాగ మిగురోత్త నానతీ వలయు తరువోజ - లక్షణము - ఇల నింద్రగణంబులు నిను నీతో గూడ నాలుగుగా జేసిన యము తోడుతను గలయం గనెనిమిది గణములు రెండు గణములదుద గూడగా యతి నిల్చి వెలయంగ పాదము వ్విరచించి యట్లు వేర్వేర నిప్పాటి వాదికయు యుండ సలలిత పడగతి జనజెప్పుడని యెజాను గాగ విజనాశ్రయుడు ' దర్వ్యోజు దీనిలో 3 ఇంద్ర గణములు, 1 సూర్యగణము, 3 ఇంద్ర, 1 సూర్యగణము పాదమునకెన్మిది గణములు మూడవగణాది, అయిదవ గణాది, 7? వ గణాది ఇట్టు పాదమున మూడు యతులుండును నల ర ర న 1111 ౮|౪౮ ౮1౮ 111 అనవర తవ్రతా మానఖే దమున |

నగ సల 1116 [111 [ఆ ౪౮[ ల నతికృశం బగుచున్న యంగంబు నందు ప్రగ్విణీవృత్త లక్షణము - వాగ్యభూవల్ల భావార్డిరేఫావళుల్‌ 'స్రగ్విణీ వృత్త విశ్రాంతి యారింటిపై ఇందు 4 తగణములుండును 7వ అతరము యతి ర ర ర ర ఆ1 6 క ౪1౮ ౪౮16] రామమాం బాసుతా రాజని ద్యాధరా ఆ! 6౪ [౮ ౪౮1౮ ౮౪౮1౮ కామితా ర్షైక సం కలృ్పక లృ్పద్రుమవూ క క ౪౮1౮ క. వేమన శోణిభ్ళ ద్వీరభ _ (్రేశ్వరా ఆ౮|1 ఆ [౪ ౮1౮ ౪1౮ స్వామికా ర్యాభి ర కత్రి యా దక్షిణా మంజరీ ద్విపద ద్విపదగణంబులే తెచ్చియన్నిటికి బ్రాసంబులిలడకయ పలుక జాలినను మూడవ గణమున మొగి విశ్రమముగ మంజరి యందురు మధుర వాకృణితి

ఇందు ద్విపదలక్షణమే 3 ఇంద్ర గణములు 1 సూర్యగణము 'ప్రాన నియమము లేదు మూడవగణము మొదటి అక్షరము యతి ర సల భ న ౮1౮ 110 0౪|| 111 భక్తిగో గులపాటి బభైరవు దలచి ౮1౮ 10౮ 110 1111 నీలమేఘ శ్యాము ని జమూర్తి యయిన ౪౮౪౮|$ ౪౮11 ౪౮౮ ౮|| శీలమ్ము నాయుని చిత్తమం దెంచి ౮11 ౪౮|| 1106 . మాచెర్ల చెన్నని మదిలో న దలచి ప్రాసలు 6 రకములు - 1 సుకరస్రాసము, 2 అనుప్రాసము, 3 దుష్కరప్రాసము, 4 అంత్యప్రాసము, 5 ద్విప్రాసము, 6 త్రిప్రాసము సుకర ప్రాసము -_ (ప్రాసస్టానమున సుకరమైన అక్షరమున్న సుకర'ప్రాసము పరమోపకార ధరణీ సురగురు సురభూజ వనిత సుందర తరుణీ

స్పరనిభ। సుకరప్రాసమ మరజెప్పగ గృతులల జెల్లు మల్ణయరేచా ఈ పద్యమున “ర' '్రానస్టానమున నున్నది అదే తిరిగి తిరిగి వాడబడినది కాన నుకరప్రానము అను(ప్రాసము విప్రప్రకరముఖట్రీ తిప్రధమ ప్రభవయ ప్రధీధీప్రవరా ధీప్రణుత నుషప్రనసన్నయ ను(ప్రాన ప్రవణమీది మనుప్రీయ చరితా ఇందు ప్రాసస్టానమున రేఫయుక్త 'ప* కారమును, *“ధః' కారమును పద్యమందెల్స వాడబడుటచే అనుప్రాసమైనది దుష్కుర (ప్రాసము - దోః కేలిత మణికటకయు ఈ కలిత రమాభి రామరాబిత నుగుణాం తః కరణ ఖండిత తమ శి ఈః కంతుక యనిన దుష్కర ్రాసమగున్‌ ఇందు వినర్ష పూర్వక కకారము ప్రాసస్టానమున ఉన్నందున ఇది దుష్కర '్రాసమన చెల్లును న్వఃపురము జేరువారిత ప పాకం బేమొకాని పాతిత సఘెరాం హఃపుంజులగుచు మేదే జఃపుంజము దేజరిల్ల జనుదురుగాదే ఇందు విసర్గపూర్వక పకారము (ప్రాసస్టానమున వాడబడినది

అంత్య ప్రాసము - అగణిత విభవస్పూర్తీ నిగమాగమ సతత వినుత నిర్మల మూర్తి జగదభి రక్షణ వర్తీ యగునంత్య ప్రాస మిట్లుదంచిత కీర్తీ ప్రతి పాదాంత్యమున *'ర్తీ? అను నక్షరము వచ్చినందున ఇది అంత్య(ప్రాసము ద్విప్రాసము - ' కంజనయన భవఖితి వి భంజన శుకశౌానకాది బహుముని చేతో రంజన ద్వంద్వ ప్రాసమ నంజను నిప్పాట బల్కినం గృతులందున్‌ ఇందు (ప్రాసస్టానమున రెండేసి అక్షరములు ''0జన అని (ప్రతిపాదమున ఉన్నవి ॥ భాగవతమున అంత్య ప్రాసములు, ద్విప్రాసలు ఎన్నో ఉన్నవి లేమా దనుజుల గెలువగ లేమా నీవేలకడగి లేచితివిటురా లేమాను మానవేనిన్‌ లేమా విల్ణంది కొనుము లీలన్‌ గేలన్‌ కొమ్మాదానవనాధుని కొమ్మాహవమునకు దొలగె గురువిజయము గై కొమ్మా మెచ్చితి నిచ్చెద కొమ్మాభరణములు నీవు కోరిన వెల్లన్‌

త్రి ప్రాసము - ప్రానస్టానమున మూడేసి అక్షరములు వాడబడిన త్రిప్రాసమన బడును నారాయణానుచరుడగు నారాయణుడట్లు నరునినమ్మినవానిన్‌ నారాయణుడైనను దా నారాయణయనగ జేరె సతులను దుష్టిన్‌ ఇందు ''రాయణ'”'* 'ప్రాన స్టానమున వాడబడినది ఫస అలంకారములు ళా కోన లట స్తో లశ 222222222272 (స్రీలకు బంగారు అలంకారముల వలెనే భాషాయోషకు పదగత అలంకారము లఅెంతో వన్నె దెచ్చును అందు శబ్ద్బగత అలంకారములు కేవలము అక్షరముల ఆవృత్తిచే అందమునీయగా, అర్హవమత్కారముచే అర్జాలంకారములు అందము నిచ్చును శబ్హాలంకారములు ఛేకానుప్రానము ; - “' ఆడరనెడలేక రెండు రెండక్షరంబు లెనియు నియమంబు ఛేకమౌ , నెట్టుటన్న - “* హర్చినరిస్సుధా హర్హునరున్లిరిన్షిరిన్మ్నహానలున్నలు నమా గురున్సురున జయింతువే, దగు నృసింహ భూవరా*: వ

ఇందు ఒకే రకమైన హల్లులు రెండు అవ్యవధానముగా అర్ధ భేదము కల్లి వాడబడినది లాటాను ప్రాసము -

ఒకే స్వరవ్యంజనములు అర్హభేదము లేనివి, తాత్పర్యభేదముతో అవ్యవధానముగా పునరుక్తములైన లాటాను ప్రాస మనబడును

కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు

(శ్రీనాథు వర్షించు జివ్వు జిహ్వ

ఇందు రెండుసార్లు వాడిన 'కరములు' అను పదమునకు చేతులనే అర్హము, కాని అట్టి చేతులే సార్దకమైన చేతులని తాత ఏర్యమున భేదమున్నది కాన లాటానుప్రాసమైనది నృత్యము ప్రాసము. -

ఒకటిగాని, రెండుగాని, మూడుగాని అతరములు సంఖ్యా నియమము లేకుండ తిరిగి వచ్చిన అది వృత్యను'ప్రాన మనబడును

సింహము. నిజఖరన ఖర విదారిత హస్తిమస్కమస్తిష్కము కోరును

ఇందు రస్తు లు తిరిగి వచ్చినవి ముక్తపద(గ్రస్తము -

విడిచిన పదమును (గ్రహించి వాడుటను ముక్తపద(గ్రస్తమగును

పాదాంత, పాదాది ముక్తపద(గ్రస్తము

సుదతీ నూతన మదనా

మదనాగ తురంగ పూర్ణమణిమయ సదనా

సదనా మయగజ రదనా

రదనాగేంద్ర నిభకీర్తి రసనరసింహా |

సింహావలోకన ముక్తపద(గ్రస్తము -

మనవేటికి నూతన మా

తన మా యెడ (ప్రేమ? తనకు దక్కితి ననుమా।

ననుమానకదయదనరం

దనరంతులు మానినరసనతను రమ్మనవే

ఇందు పాదాదినున్న “మనవే! అన్నది పాదాంతమునను ఉన్నది ఇహ్టు తక్కిన - తనమా, నముమా, దనరం - అన్న పదములు గమనింపదగినది

ఇవికాక, ఈ విచిత్ర కవిత్వములో బంధ కవిత్వమని ఉన్నది అనగా కొన్ని కొన్ని ఆకారములలో దాని పద్హతినిబట్టే ఒకే అక్షరము పలుసార్లు తిరిగివచ్చునట్లు చిత్రముగా వద్యము కూర్చుట

శ

నాగబంధము, పద్మబంధము, చ(క్రబంధము, పుష్మమాలికా బంధము మున్నగునవి పుషృవూలికా బంధమునకు

వందే ,శ్రీ;దేవదేవం భజదజ మజరంహీరహారస్సురంతం

దినిలో దే జ, ర అను నక్షరము మూడుసార్లు వచ్చినవి ఆ రీతిగా ఒక్కొక్క బంధమున కొక్కొక్కరీతి చెప్పబడినది

అదిగాక, ఒకే పద్యములో మరొక పద్యము వచ్చునట్లు చెప్పుట

ఉదా - వృత్త కంద, గర్భనీసము, అనగా సీసపద్యములో వృత్తము, కందము ఉన్నవి సీ మహిత విద్వజ్ఞన మండలీ వినుతసా

హిత్యప్రియంభావుకా త్యుదార వితత భీిమాహవ విక్రమ సము ద్యద్వైరి నిర్భేదనాభిరామ

వినుత విశ్రణన విభ్రమాపహసితా నూనామ రవత్మారుహా నృపేంద్ర వినత భూపాల కవిస్పురన్మకుట ర త్న ద్యోతితాంచ త్పదా మహాత్మ తే. నిరుపమదయా పయోనిధి విరత భరిత చారుచరిత నిర్మలతర సత్యరుచిర చరణికులమణి నరసింహ ధరణీరమణ ఘనళరగుణనిధీ మను జనులు పొగడ ఇందులో లోపల ఉన్న వృత్తము, కందమును- చం హిత విద్దజ్ఞన మండలీ వినుత సాహిత్య ప్రియం భావుకా తత భీమాహవ వి[క్రమక్రమ సముద్వద్వైరి నిర్భేదనా నుత విశ్రాణన విభ్రమా పహసితానూనామ రత్మారుహా నత భూవాలకవి స్ఫురన్మకుట రత్నద్యోతితాంచత్ప్సదా కం నిరుపమ దయాపయోనిధి నిరత భరితచారు చరిత నిర్మల తరస త్యరుచిరతరణి కులమణి నరసింహధరణీ రమణ సునతరగుణనిధీ ఇట్టు తమ కవితా కౌశలము 'ప్రకటమగునట్టు చిత్ర విచిత్రములుగా పద్యములలో సాముగరిడీలు సేయువారు ర భీ గరు స సే య (22 ంటరాలద కరములు. ॥ ఉపనూలంకారము - రెండు భిన్నమైన వస్తువులకు సమాన ధర్మమును బట్టే పోలికను చెప్పినచో ఉపమాలంకారము దీనిలో ఉపమానము, ఉపమేయము, వాచకపదము, సామాన్య న భూ

ధర్మము అను నాలుగు విభాగములుండును ఉదా -కాంచా నీ ముఖము చం[దునివలె ఉన్నది ఇందులో ముఖము ఉపమేయము - పోల్చబడు ప్రకృతవస్తువు చంద్రుడు - ఉపమానము. దేనితో పోల్చుచున్నారో అది అ(ప్రకృతము వలె ఉపమానవాచకము వలె, న్యోలె అట్టు, లాగు - ఇట్టి పదములు వాచకపదములు అనందము నిచ్చుట - సామాన్య ధర్మము సమానమైన ధర్మము దీనిని బట్టియే పోలిక చెప్పబడినది ఇట్లు ఉపమ చెప్పిన ప్రతిచోట ఈ నాల్లు ధర్మములును ఉండును పరీక్షలో వీటిని తప్పక వ్రాయవలెను ఉత్ర్రేవాలంకారము - ఉ(్ర్రేక అనగా ఊహ, సామ్య ధర్మములచే ఒక విధముగ్యాఉన్న దానిని మరొక విధముగా ఊహించుట ఉద్రేక అనబడును ఉదా రాజూ! నీ దానమునకు సిగ్గుపడి కల్పవృక్షము నందనవనమును చేరినది కల్పవృక్షము నందనవనములో ఉన్నది ఇక్కడ రాజుయొక్క దానగుణమును. వర్ణించు. నుద్దేశ్యముతో. నీ దానము కల్పవృక్షము చేయు. దానముకన్న గొప్ప కనున ఆ కల్పవృక్షము సిగ్గుపడి భూలోకమున ఉండలేక స్వర్గమునకు పోయి దాగినది అను భావముతో నిజముగా స్వర్గమున ఉన్నదానికి ఈ కారణమున ఉన్నట్టూహించుట ఉగ్రేషతయగును ఉదా 2 రాజా! నీకు భయపడియే సూర్యుడు సకాలమున ఉదయించుచున్నాడు వా (గా జ

సూర్యుడు ప్రతిదినమును నకాలముననే ఉదయించుచున్నాడు

అందుకు రాజు వలన భయము కారణము కాదు కాని రాజు యొక్క ప్రతాపమును వర్ణించు కవి నీ ప్రతాపము విని, సకాలమున ఉదయించనిచో బాధించునని భయపడి నూర్యుడు సైతము తన విధిని నిర్వహించుచున్నాడనుట ఉద్రేక అగును

ఈలతును, సంశయింతును, ఇది ఇంతే. బహుశః ఇందుకే కావచ్చు ఇత్యాది పదములు ఉద్రేక్షాలంకారముగా పేర్కొనబడినది ఇది 56 రకములుగా సంస్కృతములో చెప్పబడినది కాన మనమిక్కడ వీటి న్వరూపమును స్టూలమలుగా తెలిసికొనుచున్నాము కాన ఈ మాత్రము చాలును రూసపకాలంకారము -

పోలికలుకల వస్తువులకు పోలికను చెప్పక, అభేదము చెప్పిన రూపకమగును

ఉదా ముఖచంద్రుడు నవ్వు వెన్నెలను విరియుచుండెను ముఖమనెడి చంద్రుడు నవ్వు అను వెన్నెలలను కాయుచుండెను అని అర్థము దీనినే చంద్రుడు వెన్నెల కాయునట్టుగా ముఖము నవ్వులను చిందించుచుండెనని చెప్పవచ్చును అప్పుడది ఉపమాలంకార మగును అట్టుగాక ముఖమనెడీ చం'(ద్రుడు అని అభేదము చెప్పినందున రూపకమైనది

ఉదా 2 రాజసింహము దుష్టమృగములను భయపెట్టుచుం డెను రాజనెడు సింహము దుష్టులనెడి మృగములను భయపడునట్టు చేయుచుండెనని అర్హము

ఇందు సింహము మృగములను భయపెట్టునట్లు రాజు దుష్టులను భయపెట్టుచుండెనన్నది ఉపమాలంకారము ఆ ఉపమను

చెప్పక రాజను సింహము, దుష్టులను మృగములు - అని అభేదము వెప్తుటచే రూపకమైనది అనన్వయాలంకారము -

ఒకే వస్తువును ఉపమానముగాను ఉపమేయముగాను. చెప్పిన యెడల అది అనన్వయము

రాజా! నీ దయకు నీ దయయేసాట్‌, నీ జయముసాటి- నీ జయము, నీ దానమునకు నీ దానమే సాటి, నీకు నీవే సాటి అని యీ రీతి ఉపమానుపమేయములు ఒకే వస్తువుగా చెప్పినందున ఇది అనన్వయమగును అతిశయోక్తి. -

ఉన్న వస్తువును ఉన్న రూపము కన్న ఎక్కువగాని, తక్కువగాని వర్షించిన అది అతిశయోక్తి అనబడును

ఉదా వాడు ఈ మధ్య బాగా బలిసి ఏనుగంత అయినాడు

ఎంత బళిసినను ఏనుగంత పెద్దగా కాలేడు కాని అయ్యెనని పప్పుట అతిశయోక్తి

అప్టే వాడు రోగముచే చిక్కి చీపురుపుల్లంత అయిపోయెను

ఎంత చిక్కినను చీవ్లురు పుల్ణంతగా కాడు. కాని బాగా చిక్కెనను భావమును అట్లు చెప్పుట అతిశయోక్తి మనము నిత్యము మాటలలో కూడ ఇట్టేవి వాడుచునే ఉందుము

అమ్మో ? వాడు దెయ్యము వలె ఉన్నాడు వాడు చేయెత్తిన నక్షత్రములందును

అబ్బే! వాడు భూమికి బేనెడు

ఇట్టు ప్రయోగములెన్నో నిత్యము మన చెవిన పడుచుండును ఇవన్ని మనకు తెలియక వాడినను, అతిశయోక్తులే

వక్రోక్తి - ప్రశ్నించిన దానికి నమాధానముగా నిజమేయైనను వంకర సమాధానము. (ప్రశ్నించిన వానికి తృప్తి కల్గించని ఇష్టము కాని సమాధానము) చెప్పిన, అది వజ్రోక్తి అనబడును ఉదా - ఈ దారి ఎక్కడికి వెళ్ళును అబ్బే! ఎవ్పుడు ఎక్కడికిని వెళ్ళదు ఇక్కడే ఉండును ప్రస్ట్ర అభిప్రాయము ఈ దారి వెంట వెళ్ళిన ఏ యూరికి వెళ్ళవచ్చును. అని అది ఎరిగియే, దానికి తగిన సమాధానము చెప్పక, వంకర సమాధానము చెప్పినాడా పౌరుడు ఇది వశ్రోక్తి న్వభానోక్తి - ఉన్నదాని నున్నట్లు అందముగా వర్ణించుట న్వభావోక్తి ఉదా - వనంతకాలమున విరియబూచిన మళ్లె పొదలెంతో అందముగా ఉన్నవి సుందరమైన విషయమును వర్ణించుట ఇందు ఉన్న దానినున్నట్టు చెప్పుటచే న్వభానోక్తియైనది విరోధాభానము = 2 ఒక అర్జ్హమున విరోధము కన్పడినను, మరొక అర్హమున విరోధము లేకున్న అది విరోధాభాసమనబడును ఉదొ - అతడు ఘనశ్యాముడే కాని తెల్లనివాడు ఇపతని పేరు ఘనశ్యాముడు అంతేకాని నల్లనివాడు కాదు తెల్లని శరీరము. కలవాడు. తెల్లని వానికి మేఘము వలె నల్లనివాడు అన్నది విరోధము అది పేరు కాని రూపవర్లన కాదు అని విరోధము తొలగినది కాన విరోధా భానము భా ఆ

ఉదా -2 రాజా నీ కత్తి ధారాధరమయ్యును శత్రువులకు అజీవనదమయ్యె. ధారాధరము మేఘము, జీవనదము - నీటినిచ్చునది ధారాధరము పదను కలది అజీవనదము ప్రాణము నియ్యనిది కత్తి ధారాధరమేయైనను, జీవనదము కాకున్నది అని విరోధము, పదను కలది. కనుక (ప్రాణము తీయుచున్నదని ఆ భాసము కనుక విరోధాభాసము అగుచున్నది విషమాలంకారము -

విరుద్ద కార్యోత్పత్తి వర్షితమైన విషమూలంకారమగును

ఉదా - రాజా! అగ్నివంటి కత్తి నుండి రక్షధారలు పుట్టుచున్నవి

అగ్ని నుండీ ధారలు పుట్టు విరుచ్చ కార్యము యొక్క ఉత్పత్తి దృష్టాంతాలంకారము -

రెండు వాక్యములలో సామ్యమును బట్టే సాధర్మ్యము చెప్పిన దృస్ట్రాంతాలంకారమగును

తన శరీరమును వజ్రమునకిచ్చినాడు దధీచి,

తన శరీరమును ఆం(ధ్రావతరణమునక్షై ఆర్పించినాడు పొట్టి శ్రీ/రాములు

తన శరీరమునర్పించుటలో పొట్టి శ్రీరాములు దధీచి వంటివాడను సాధర్మ్యమును రెండు వాక్యములలో చెప్పుటచే. ఇది దృష్టాంతము వ్పే అలంకారము -

రెండర్హములు వచ్చునట్లు చెప్పిన శ్లేష అగును

ఇది కేవల (ప్రకృతములకు, కేవల అప్రకృతములకు, ్రకృతా (ప్రకృతములకు అను భేదములు కల్గియున్నది

ఇదిగాక సభంగళ్లేష, అభంగళ్లేష మరి రెండు. రకములు సభంగళ్లేష అనగా పదముల విజువు విడదీయుట వలన కల్ళిన 'రెండర్జములు

అభంగళ్లేష అనగా పదమునకే రెండర్ట్హములు వచ్చుట ఒక కవిగారు ఒకచోటికి వెళ్ళి విస్తరి (భోజనము వేయుటకు) అడిగినారట వారు అేదన్నారట అప్పుడా కవిగారన్నారు మీరు విస్తరిస్తారనుక్‌ న్నాను అఆ యోగము. పట్టలేదన్నాడట అనగా మీరు

విస్తరిస్తారు అభివృద్టిలోకి వస్తారు, అను రెండర్హములును ఆ పదమును విరిచినందున వచ్చినవి ఇది సభంగశేష్క

అభంగళ్టేష

రాజు కువలయానందకరుడు

రాజు చంద్రుడు, భూపతి

కువలయము కలువు భూమి

అను అర్హము ఆ పదములకు సహజముగానే ఉన్నవి కాన పదములను విడదీయవలసిన పని లేకపోయినది

చంద్రుడు కలువలకానంద మిచ్చును, భూపతి భూప్రజల కానందము నిచ్చునన్న రెండర్షములు వచ్చినవి వ్యాజస్తుడి - -

నిందచే స్తుతికొని, స్తుతిచే నిందకాని ద్యోత్యమైైన అది వ్యాజస్తుతి అను నలంకారము

రాజా! నీ దానముచే మేరు పర్వతము చరిగిపోయినదా!? నీ దానోదకమువే సముద్రము ఇంకిపోయినదా? కొండంత అనగా మేరు పర్వతము బంగారు కొండ దానముగా కొండంత బంగారము చేసినావన్సి దానము చేయునపుడు వదలిన నీరెంతో సముద్రాలవలె న టా

అయినదని పల్షించు నుద్దేశ్యముతో, మేరు పర్వచము ఇంకా ఉన్నదని, సము(ద్రమింకలేదని నిందారోపమున న్తుతించుటచే నిందాస్తుతిలైైనది అమ్షే స్తుతికుత నింద ఉదా ఆహాహా! గంగాధరంగారూ ! మీరు లేకపోచే ఈ ఊరిలో ఒక్కరు కూడా మంచినీళ్ళు త్రాగలేదు, అన్నంతినలేదు పది మందికి నీరు, అన్నం ్రసాదిస్తున్నారు. మహానుభావులు ' ఓహోహో । గంగాధరంగారు. నీరు పోన్తూ అందరిళ్ళకి నీటి నస్కై చేస్తారు అస్టే వంటచేసి గృహస్తులకీ అన్నం సెట్టు వంట (బ్రాహ్మణుడు అ మాట స్తుతినింద లేక వ్యాజస్తుతి - స్తుతివలె కనిపించునది అర్జాంచరన్యాస అలంకారము - 'ప్రకృతమును చెప్పి, దానిని మరొకదానిచే సమర్హించుట అర్జాంతరన్వాసము 1 సామాన్యముచే సామాన్యమును 2 సామాన్యముచే విశేషమును 3౩ విశేషముచే విశేషమును 4 _విశేషముచే సామాన్యమును సమర్దించుట అని నాల్లురకములు 1 సామాన్యముచే సొమూన్యమును సమర్డించుటు విద్యార్థులు కృషి చేసిన ఉత్తిర్ణులగుదురు కృషి చేసిన ఫలితము కల్గును కదా విద్యార్షి సామాన్యమును కృషి చేసిన వారందరికి ఫలిజము ఎల్లుట అను సామాన్యముచే పమర్షించబడినది 2 సామూన్యమునచే విశేషమును సమర్షించుటు +శ్రీ/రాముడు సముద్రమునకు వారధి కష్టైను

మహాత్ములకు సాధ్యముకానిది లేదుకదా

శ్రీ;రాముడు ఒక వ్యక్తిని తెల్చును కనుక విశేషమగును దానిని మహాత్ములను సామాన్యముచే సమర్థించుట ఇందు జరిగినది వృద్దుడైన భీష్ముడు మనస్సు చలించినవాడు వృద్దుల బుద్దులు సంచలింపవే

ఇందు భీష్ముడను ఒక వ్యక్తిని చెప్పు విశేషము వృద్దులబుద్దులను సామాన్యముచే సమర్థించబడినది

3 విశేషమును విశేషముచే సమర్దించుట -

(ప్రహ్హదుడెన్ని బాధించినను హరినామస్మరణ మానలేదు పల్లమునకేగు నీటిని ఈప్సితార్టమున స్థిరమైన మనస్సును ఎవడు 'త్రిప్పగలడు?

ఇట్లు ్రహ్లాదుడను. విశేషమును మనస్సు, నీరు అను విశేషముచే సమర్షించుట జరిగినది

4 సామాన్యమును నిశేషముచే సమర్హించుట - ఉదా - విమలమైన వాడెచట నున్నను స్వచ్చముగానే యుండును రాజా! నీ కీర్తి కల్లు గేహమున ్రవేశించినను స సచ్చమైనదే కదా యధా సంఖ్యము (లేకు క్రమాలంకారము - కొన్ని విషయములకు యధా క్రమముగా అన్వయించునట్టు చెప్పిన అది యధా సంఖ్యాలంభారము రామలక్మణులు సీతోర్మిళలను వివాహమాడిరి ఇందు. రాముడు. సీతను, లఅక్మణుడు ఊర్మిళను అని (కమాన్వయమున తెలియుచున్నందున క్రమాలంకారము (వ

గ ఎ త్తం స [అల కి భా లాడ్‌ క ౮ వ నా శు

తా 1వ! /

భజ్రుహాంిమభాపితములు 25-00 (నంశ్హ్రుతాం్య్ర వ ద్రతాత్చర్ధములత్తో నసుమతీిశమవరము త 00 (తీతా అాయ్య లయం తాన్ని వేమనశతనము తూశాక్టర్థయతశ- 00 శ్రీకుష్ణశతకయు +, ఉఈ-ంం దడొశరభీ శతకము 99 6-0 ఖాన్కర శత కము 39 6-00 జీకాళవాప్తిశ్వరశతకము * 8-00 * నరశింహాశతకముం ౩9 8-౦0 తాఆుగునియుంటుదు్రు కూభ్లువొటిరాము 15 - తెలుగువ్యాతరరణము గెల్తస్తవమో 0.00 గజేంద్రయ్యోళ్టయు. _ బత్మైపాతర 8-౦0| . డుత్లిణ రడగ్చారియు టూతాత్సర్చంతో 8-౦౦) * శతి భంద్రుర జఅన్నయనూరి 15-00 -. పలావ్‌ తుర్లావంఉకాలు మ 20-00 మోకు కావలసిన పుస్తకములవిల $4.పంపితే పోస్టు ఖర్జులకు ౪.22 పెట్టి మంపుతాము. '“/.

య న్యా

3 జెల్లజపజ్ఞాక్షపన్స్‌ం ట్‌.