Telugu Telugu sahityamulo ramakatha - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

గ. లో తఆలుం(గునాహి త్య ము రావుకఠకథ | 19069 70 సంవత్సరములో ఉత్తమ (గంథముగా ఆఅం(ధ(పదేక్‌ సాహిత్య అకాడమా వారిచే రెండువేల రూపాయల బహుమతి నందుకొన్నది. ] రటయితతి కుమారి పండా శమంతకమణి, ఎక్‌. ఎ. న్‌ రు ధ్‌ // ఆజ అప్‌ పచురణ వల అడ అసల అప ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు తీలక్‌రోడ్‌, పౌ దరాబాదుం

పథమ (ప్రచురణ ఎ 10/2. ప్రతులు - 2000. లీ ఖీ ర ర ల్‌ గ (జై (య ( త్‌ వెల: రూ. 8/ [ ఎనిమిది రూపాయలు )]

• జో గ్‌. తురక

నే కే |

జ్‌. న!

సు పంంవత

ముద్రణ:

సాహితీ పింటర్స్‌ వారాయణగూడి, హైదరాబాదు - 89

అంకితము పోచంపాడు పాజెక్ట్‌ శఈ కోదండ రామస్వామి ఆలయమున వెలసిన శ్రీ సీతారాముల పాదపద్మములకు - భక్త్యంజలులతో, రచయి న

వినయాం౦జలి అనలా.

సోహిత్యరంగమున కృషిచేయవలెనను అకాంక్ష, భారత సంత్కృతీ

సాహిత్యములకే ఆధారములయిన భారత భాగవత రామాయణ ముల యెడ గల అభిమానము - నన్నీ రామకథా (గంధ రచనకు (పోత్సహించినవి, అందునా నుఖ్యముగ రామకథ = అది ఎట్టికథ 1- ఆదర్శ దాంపత్యమునకు నిర్వచనము నొసగిన కథ!- సత్యవాక్పరి పాలనను, వుతుల కర్తవ్యమును, (భాత్ళపేమను, ధర్మమాన్గమును, రాజ ధర్మమును, నతీధర్మమును, సేవకధర్మమును- “ఇట్టుండవలె నని” శాశ్వతిముగ శాసించిన కథ! అందు కథ కలదు - కవిత్వము కలదు - తర్కము కలదు - వేదాంతము కలదు - సం[గహముగ పేర్కొనవలెనన్న రామకథయందు సర్వము కలదు. కనుకనే తర ములు మారిననుః, యుగములు గడచినను అప్పటికీ ఇప్పటికీ ఎప్ప టికీ అందరికీ అన్నివేళలందునా అత్యంత [పియమమయిువకథ రామకథ! శట్టి రామకథా మధువనమున “ఫలవుష్పముల నేరుకొనుటి- ఆమ భావమే నన్ను వులకితగాత నొనరించుచున్నది. మరి, అ౦ంతకవ్హు ధన్యత్వము జీవితమున క్రేముండును? కాని, రామకథా సాహిత్యము అనంతమయిన మహార్ణవము వంటిది. సాహిత్య అకాడమావారు పోటి3ై నిర్ణయించిన సమయములోపల ఆ మహార్టవము నంతమా శోధించుట ఆకాశవాణివంటి సంస్థ్టయందు ఉద్యోగధర్మమున నిమ గ్నులమయిన నాబోంట్లకు సాధ్యముకాని పని. అందువలన లభ్య మయిన రామాయణములను నాకు తోచిన రితిని సమిక్షించుటకు ఇందు '(పయత్నము చేసితిని. ఉత్తమ[గంథ బహుమతి నొసగి నాయీ కృషిని సార్ధక మొనర్చిన అం(ధ(పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమివారికి కృతజ్ఞా రాలిని-.

నాకీ మనఃశ్శక్తిని, సమయమును ఒసగుటయేకాక, కృషికి పార్థ కత కలుగునట్టు కూడ అను[గహించిన సీతారాముల పాదములకడ

1

నొక సుమముగా " ఈ [గంథమునే అర్పించుటకంటె ఇంకేమిాయగల దానను? అందువలననే, ఇంచుమించు ఈ [గంథరచనా కాలముననే నిజామాబాద్‌ జిల్లాలో పవిత్ర గోదావరిపై నిర్మించుచున్న పోచంపాడు ప్రా జెక్ట్‌కడ (పతిష్టాపింపబడిన త్రీ కోదండ రామస్వామి ఆలయమున వెలసి తమ కరుణాకటాక్షవీక్షణములతో నల్దెసలకు శుభపరంపఅ (సాదించుచున్న శ్రీ సీజారాములకే వినమిత శిరస్కనై మనఃపహర్వ కముగా ఈ (గంథమును సమర్చించుకొనుచున్నాను.

సీతారాముల పాదసన్నిధిని సమర్పింపబడిన 'తెలు(గుసాహిత్మ్య ములో రామకధ' అను ఈ పుష్పమునకు *వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌” “సంస్కృతవాజ్యృయములో రామకథ', 'భారతీయభాషలలో రామకథి, *“చంవూశావ్యములు -- రామకథి, “ద్విపద కావ్యములు రామకథ'-__ మున్నగు _పకరిణములు రేకులగుచున్నవి. సాహితీ రంగనునందలి (ప్రతిశాఖయందును రామకథ విస్తృతముగ వ్యాప్తిని పొందుటయే కాళ, అయా శాఖలకే పరివుష్టిని చేకూర్చినది. ఇంచుమించు అన్నిశాఖల యందును రామకథా రచనలు లెక్కకు మిక్కిలియెన సంఖరయందు. వెలువడినవి - వెలువడుచునే యున్నని! పతి శాఖయందలి రామా యణ రచనలు వివలముగ చర్చించవలెనన్నచో ఒక్కొక్కటియే రెండు వందల రేబది వటలను మించిపోవును. వాత్యపతి రెండువందల రుబదివటలకు మించరాదను నియమమును అకాడమివారు విధించి నందువలన, అమా శాఖలను పకరణములుగ విభజించి, వానియం చలి ముఖ్యములైన అంశములను సం్యగహముగ [కోడీకరించుటకు ఇందు పపయత్నించితిని త్యత్పయత్స్నమున కొన్ని రామాయణ రచ నలు గురించి విపలముగ చర్చించకుండుట అనివార్యమైనది అందు వలననే బులుసు వేంకటేశ్వర్లుగారి అధ్యాత్మరామాయణమువంటి కావ్య ముల నిందు సమాజింపలేదు, చంపూకావ్య (పకరణాదులందు కాల శ్రమము పొటింపబడినను, ద్విపద రామాయణ (పకరణాదు లందం తగా పాటింపబడలేదు.

తెలుగు రామకథ పధానముగ సంస్కృత రామకథా సాహిత్య ముపై అధారపడినది. సంస్కృత రామాయణములను గూర్చి ప్రస్తా

శశ

వించకుండ తెలుగుకథను పరిశీలించుట అసమ[గము” నుండును. అందువలన, [గంథమును అకాడమి పోటికై పంవపనప్పుడు అయా (వకరణములలో సందరృ్భవళమున ఆయా తావులందు సంస్కృత రామ కథాంశములను పేర్కొనుట జరిగినది. అట్లుకాక 'సంస్కృత వాజ్మ యమున రామకథ' అను (పకరణమున తద్విషయముల నన్నిటిని (ోడీకరించి ఒకచో జేర్చినచో బాగుగానుండునను నాసూచనను సహృ దయముతో అమోధించి, 'సంస్కృత వాజ్మయనులో రామకథ" అను (పకరణమును ఇందు జేర్చుటకు అనుమతించిన ఆం[ధ(పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి కార్యదర్శి శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికినా కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్కారములు.

ఇందలి ఉత్తర రామాయణ [పకరణమునకు డాః॥ కేతవరపు రామకోటిశాస్ర్రిగారి “తిక్కన్న కావ్యశిల్పము - తత్త్వ్వదర్శనము”, జాన పద వాజ్మయ (పకరణమునకు డా బి. రామరాజుగారి * తెలుగు జూన పద గేయ సాహిత్యము", నాటక (పకరణనునకు డాః పి. యస్‌. ఆర్‌, అప్పారావుగారి “తెలుగు నాటక వికాసము”, డా॥ ముదిగొండ వీర భృదశాస్తిగారి “పానుగంటివారి సాహిత్యసృష్టి = సవిమర్శ పరిశీల నము", శతక (వకరణమునకు డాః కె. గోపాలక్ఫిష్టా రావుగారి “అం(ధ శతక వాబ్మయోత్పత్తి వికాసములు -- సమకాలిక జీవనము” యక్షగాన వాజ్బయమునకు డా॥ యస్‌. వి. జోగారావుగారి 'అం[ధ యక్షగాన వాజ్మయ చరిత”, ఇంకను డా॥ సి నారాయణరెడ్డిగారి “అధుని కాంధ కవిత్వము'' (సంప్రదాయములు - [పయోగములు డా॥ ఎం. కులశేఖరరావుగారి '“ఆం[ధవచన వాజ్బయము ఉత్పత్తి వికాసను” "ఈ పరిశోధనా సిద్ధాంత వ్యాసములు, భాస్కర, రంగనాట, రాఘవ పాండవీయ, నిర్వచన ఖారతగర్భ రామాయణ, కట్టా వరదరాజు, గోపీనాథ, వావిలికొలను సుబ్బారావుగారి రామాయణము - మున్నగు కావ్యముల, పీఠికలు అధికముగ తోడ్పడినవి. ఆ రచయితలందరికీ నా కృతజ్ఞతలు రిఫరెన్స్‌ నోట్సు తీసుకొను తొందరయందు (ప్రమాత వశమున అటనట అయా [గంథముల యందలి పదములు, వాక్య

శ

ములు ఇందు వచ్చియుండవచ్చును,. అట్టి దోషములు (పమాదవశ మున జరిగినవని సవినయముగ మనవి చేసుకొనుచున్నాను.

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ తెలుగు శాభాధ్యక్షులు ఆచార్య టివాకర్ల వేంకటావధానిగారు ఎం. ఎ. లో మాగురువుగారు. అవధులు లేనినా అజ్ఞానమును ఎరిగినవారు. అయినను నా ఉత్సాహమును గురించి అవసరమయిన సలహాల నొనగుటయేకాక, నేను కోరగానే నా సాహసమును మన్నించి అత్యంత వాత్సల్యముతో నాయీ (గంథ మునకు పీఠిక వాసినవారికి వినయాంజలిని సమర్చించడము మా్యతమే నేన్గు చేయగలిగినది. మహాకవి దేవులపల్లి వేంకట కృష్ణుశా స్త్రి, గారికి నాపై వు్యతికా వాత్సల్యము. తమ ఆశీర్వచనామృతముతో నా వపకమునకు ధన్యత్వము నొసగినవారికి నా కృతజ్ఞతాంజలులు వేను కోరగానే అంగీకరించి పుస్తక ప్రచురణ బాధ్యతలను స్వీకరిం చిన ఆంధ సారస్వత పరిషత్తువారికి, ముఖ్యముగ అధ్యక్షులు దేవుల పల్లి రామానుజరావుగారికి పత్యేకముగ నా కృతజ్ఞతలు కఆతలుపవలెను.

(గంథరచనా సమయమున అవసరమయిన సలవాలనొసగిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ సంస్కృత శాఖాధ్యక్షులు డాః బి. ఆర్‌- శాస్త్రిగారికి తెలుగు రీడరు డా! సి. నారాయణ రెడ్డిగారికి. మహిళాకళా శాల తలుగు శాఖాధ్యక్షురాలు డా శ్రీమతి నాయని కృష్ణకుమారిగారికి, వరంగల్‌ పి, బి. సెంటర్‌ కాలేజీ (ప్రిన్సిపాల్‌ డా! బి. రామరాజు గారికి నిడదవోలు సుందరేశ్వరరావుగారికి నా కృతజ్ఞతలు. అవసర మయిన సలహాలను సూచనలను ఒసగుటయేకాక, (వింటింగ్‌ సమయ మున సహృదయముతో (పహాఫులు దిద్దిన నిజాం కళాశాల తెలుగు రీడరు డాః జి. వి. సుృుబహ్మణ్యంగారికి ఎత్యకముగ నా కృతజ్ఞతలు కెలుపవలెను. [గంథ సేకరణకు సహాయపడిన రావుబహదూర్‌ వేంకట రామరెడ్డి నహిళాకళాశాల తలుగుశాఖాధ్యక్షురాలు శ్రీమతి బి.సుమి తా రెడ్డిగారిక, ఉపన్యాసకురాలు శ్రీమతి రావి భారతీరెడ్డిగారికి, ఆంధ (వదేశ్‌ నంగీత నాటక అకాడమి అధ్యక్షులు శ్రీ పసల సూర్యచం[ద శావుగారిక, కార్యదర్శి శ్రీ దేశిపతిరావుగారికి, కమలా అనార్కలీగారిక్తి మి(ళులకూ, వివిధ (గంథాలయాల అధిపళులకూ, ఉత్తమ (గంధముగా

శ్శ చీనిని ఎన్నికచేసిన అజ్ఞాత న్యాయనిర్దేతలకూ, (గంధమును సుందర ముగా ముదించిన సాహితీప్రింటక్స్‌ -- హైదరాబాదు వారికీ నా శృతజ్ఞతలు. ముఖ్యముగ, స్తీ వ్యక్తిత్వమునకు, మానసిక వికానమునకు గల అవసరమును గుర్తించి, సంస్కారమను పదమునకు అర్ధమును చేతల యందు చూవుచు, మార్గ దర్శకత్వమును వహించుచు నన్నన్నివిధ ముల (ప్రోత్సహించి ఈనాడు “రామకథి (గంథమును అకాడమి పోటీకి పంపగల ధైర్య స్రైర్యములను, మనఃళ్ళ్శక్తిని, ఆత్మవిశ్వానమును నా కొనగిన [పత్యక్షదైవములయిన నా తల్లిదం[డులు శ్రీమతి పండా సూర్యకాంతమ్మ, శ్రీ పండా నారాయణమూర్తిగారలకు వినమితశిరన్కనై అంజలి ఘటించుటకంటే ఏమి చేయగలను, నిర్లీత కాలములో [గంథ శచన వూర్తికావించుటక్రై, మేలు[వాతపతిని తానుగూడ వాసిన సోదరి చి॥ శశికళకు, అన్నివిధముల సహకరించిన సోదరి చి॥ విజయలక్ష్మి, సోదరులు చిఃవీరరాఘవేం్యదరావు, చి మురళీకృష్ణలకు నా ఈ మొదట ఈచనకు అకాడమా బహుమతి లభించునట్లుగా అనుగ్రహించిన మా ఇలవేలువు శ్రీ కృష్ణుడు సర్వదా శుభములు కలీగింపవలెనని (పార్ధించు చున్నాను. మ్యైదరాబాదు, పండా. శమంతకమణి. 8-8-72 | రొడి పెలియన్హు మడలి వీథి, నలింలాణ ౪౬౧06, కం౦066)1,

పిఠిక్ర ఎాశాంస్రభనంలాా

(శ్రీమ్యదామాయణ మిహపర సాధకమైన మహాకావ్యము, ఆది వేద తుల్యము అందుచేతనే వేదవేద్యు(డైన పరమ వరుషుండు దశర థాత్మజు(డుగా నవతరింప వేదము వాల్మీకినుండి రామాయణ రూప మున నావిర్భవించెనని చెప్పుదురు. వాల్మీకి మహర్షియందు శ్రీరామ చం[దుని మర్యాదా పురుషోత్తమునిగా, మానవలోకమున కాదర్శా (పాయు.డైన మహనీయునిగా చి[తతించెను ఒక్క రామునేకాదుః అందలి పాతల నన్నిటిని అతండత్యంత 1శద్ధతో చ్నీతించి, కావ్య రూపమున స్త్రీ పురుషుల కొక ఆదర్శ (పపంచమును [(పదర్శించెను-. భారతీయ గృహజీవితమును రామాయజణమువలె విశదముగను సమ్మగ ముగను చితించు (గంథ మింకొక్కటి కానరాదు.రసపా[త చితణము నందును, కథా కథనమందును,' కవితా కౌశలము నందును, భాషా మాధుర్యమునందును దానికదే సొటి. అందుచేతనే యది భారతటేశ భాషలలోనికే కాక పాశ్చాత్య భావలలోనికి కూడ ననువదింపంబడినది. రామాయణకథ యితర భాషలలో వలెనే, తెలుఃగుభాషలో గూడ

వివిధ రూపములతో నవతరించినది. పద్యకావ్యము, గద్యకావ్యము, చంవూవావ్యము, గేయకావ్యము,నాటకము,యక్షగానము,హరికథ,దండ కము,ద్విపద మున్నగు (ప్మకియలలో దానిని స్పృజింపని [ప్యకియలేదు. అందుచేతనే ఆంధ్యపదేశ సాహిత్య అకాడమావారు తామే(టేంట బహుమతి,పదానమునకై (వాయించు (గంథములలో నొకదానికి 'తెలు( గులో రామకథ'*ి యను వస్తువును సూచించిరి ఆ సూచనను (గహించి శ్రీమతి చి& శ్యమంతక మణిగారు బహుళ మైన పర్శిశమ గావించి పరి శోధనాత్మకము, సమ్మగము, సర్వసహృదయానందకరమునైన యీ (గంథము రచించి బహుమానము నందుకొనిరి ఆమెమా శిషురాలు. పరిశోధన పాటవము నందును, విమర్శన (ప్రావీణ్యము నందును, విషయ వివేచనమునందును కడుంగడు నేర్చుక లది. ఆమె ఈ మొదటి

స!

రచన అం(ధ(పదేశ సాహిత్య ఆకాడమివారి బహుమానమునకు భాజన మగుటయే దీని (పళశస్తిని చెప్పక చెప్పుచున్నది. మణి నే నుపోర్దాత పూర్వకముగా నీ రెండు వాక్యములు [వాయుట బలవంతమైన శిష్యు రాలి ఇనురోధమును కాదనలేక.

శ్రీమతి శ్యమంతకమణిగారు “తెలుంగు సాహిత్యములో రామ కథిను గూర్చి వాయుచు తొలుత వాల్మీకి కవితా కౌళశలమును, అత(డు రామాయణనుిను రచించిన పరిస్థితులను, రామాయణము నందలి కథను, సంస్కృతమున౦దును భారతీయ భాపలయళదును గల రామాయణకథా (వథానములైన (గంథములను గూడ వివరించి తవు 1గంథమున కెనలేని వన్నె చేకూర్చిరి. నిజమున కవి వారు (గహించిన విషయమున కత్యంతావశ్యకము లైనవికావు. కాని యవి దానికి పూర్వరంగముగా నేర్పడి [గంథమున కెంతో సమ[గతను సంత రించుచు (గంధకర్తి పరిశోధన పాటవమును వేనోళ్ళ(జాటుచున్నవి వారొక (గంథమున రెండు [గంథముల విషయమును జొప్పించి దాని విలువను ద్విగుణీకరించియున్నారు. _ (గ౦థ కర్తిగా రన్నట్లు శ్రీరాముడు *“కెలు(గుదైవము”- రామా యణ కథకును తెలు.గు దేశమునకును సన్నిహెత సంబంధమున్నుది. అయ్యును తెలు(గున భారత భాగవతములకు6 గలిగిన వ! రామా యణమునకు రాలేడు. అందుకా (గ్రంథములను బూర్వము రచిం చిన కవుల పతిభా సంపద యందఠి భేదమే కారణమైయుండును. ఇట్లని తెలు(గువారికి రామాయణ కథపై నాదరము లేదనుకొనరాదు. తెలు(గు కవులావన్తువును (గహించి వివిధ [1ప్యకియలలో వివిధ (గ్రంథ ములను రచించి యుండిరి. గంథ శర్తిగా గారా_ప[కియల నన్నిటిని (గహించి విమర్శన వూర్వకముగా వానికి విలువ కట్టియుండిరి.

తిక్కవ తాత భాస్కరమంతి వూర్వ రామాయణము రచించె నని (పతీతి. అందుచేతనే తిక్కన వూార్వరామాయణమును విడిచి కరుణరసమయమైన యుత్తర రామాయణమును మా్యతమే రచించె నని విమర్శకుల తలంవు. కాని యా భాస్కరమంతి రామాయణ

ళ₹111

మిప్పుడు లభించుట లేదు అల్రే ఎజ్జ్టన కృతమైన రామాయణమును లభింపకుండుట దురదృష్టము. కా(గా భాస్కరాదులు రచించిన భాస్కర రామాయణమే తెలు(గునందలి మొదటి చంపూరామాయణ: మగుచున్నది. [గంథకర్తిగారు దానిని మూలముతో బోల్చి అంధ కవు లెచ్చటెచ్చట సం(గహించిరొ యేడు యవాల్మీకములైన సన్నివేశ ములను (ప్రవేశపెట్టిరో చక్కగా నిరూపించియుండిరి. ఈ నందర్శ మున వారు చెప్పిన పలువిషయములు నూతనములును (పామాణిక ములునై వారి పరిశోధన పాటవమును (బకటించుచున్నవి. భాస్కర రామాయణ మచ్చటచ్చట సంస్కృతమునందలి [పసన్న రాఘవాదు లందలి భావముల నెట్లనుసరించినదో వారు సూచించియున్నారు. మొల్ల రామాయణము, రామాభ్యుదయము, అచ్చతెను(/గు రామాయ ఇము మున్నగువానిని గూడ వారు కూలంకషముగా( బరిశీలించి యందలి [ప్రబంధ పద్ధతిని, నూతన భావములను, అవాల్మీకాంశము లను _బకటించి యున్నారు.

ఆధునిక యుగమున వాల్మీకి రామాయణమును, ఇతర చామా యణములను యథామూలముగ నాంధధికరించినవారు పలువురున్నారు. వారిలో శ్రీ వావిలికొలను సుబ్బారావుగారి ఆం(ధీకరణమునకు దేశ మున చాల [పచారము కలిగినది. గోపీనాధ రామాయణము, జన మంచివారి రామాయణము యోగానంద రామాయణము తరువాత పేర్కొనందగినవి. ఇటీవల శీ శ్రీపొదకృష్ణమూర్తిశా స్త్రిగారును, శ్రీ వేంకటపార్వతీశ్వర కవులును గూడ రామాయణము నాంధధీకరించి యుండిరి. శ్రీ బులుసు వేంకటేశ్వరులు గారట్సి అధ్యాత్మరామాయణ మున కాంధధీకరణమును [బచురించిరి. ఇవిగాశః చంపూరామాయ ణము, కౌసలేయ చరితము, రామోదయము, షట్కవిరామాయణము మున్నగు గంథములున్నవి. [గంథకర్తి వానినన్నిటిని బరిశీలించి యందలి అనువాద రచనా పద్దతులను చక్కగా వివరించి యున్నారు. అవీగాక మానికొండ రామాయణము, గోవిందరామాయణము మున్నగు రామాయణములు కూడ నున్నవి. వీనిలో. గొన్ని యాం(ధీకరణములు, కొన్ని యనునరణములు.

శ

ఆం[ధమునందలి ద్విపదరామాయణములలో రింగనాథ రామా యణము మొదటిది. కాలమును బట్టియేకాక రచనా సౌందర్యమును బటియు నది య్యగగణ్యమైనది. అందు కవి జనశుతి నుండి (గహిం చిన .నన్నివేశములను బెక్కింటిని (బవేశపెట్టెను. అవీ శ్రీరాముని భగవత్త్వమును నిరూపించు నట్టివి వాల్మీకి రామాయణమున లేని అహల్య శిలారూప ధారణము మున్నగు నంశముల నన్యరామాయణ ములు రంగనాథ రొమాయణమునుండియే (గహించినట్లు తో(చును, రంగనాథ రామాయణము దాని నధ్యాత్మరామాయణము నుండి (గహిం చి యుండును. అన్నమయ్య ద్వివద రామాయణమున యుద్ధకాండము మాతమే లభ్యమగుచున్నది. కట్టా వరదరాజు రామాయణమును గూర్చి [గంథక ర్తి చెప్పిన విషయములు వారి సూక్ష్మ పరిశీలనమును సూచించు చున్నవి. ద్విపద రూపమున రచింప(బడిన యితర రామా యణములను గూడ వారుటంకించి యుండిరి. _

రామకథను వర్షించు ద్వ్యర్థి కావ్యములలో పింగళి నూరన్న రాఘవపాండవీయము మొదటిది. అర్ధద్వయ సంఘటన సౌలభ్య మునక్షై యతడు కొన్ని కథాభాగములను సం[గహించెను. కొన్నిం టిని గల్చించెన్లు. (గంథకర్తి యట్రి సన్నివేశముల నన్నింటిని సూచిం చుచు నందలి శేష చమత్కారమును (ప్రదర్శించి యుండిరి. నెల్లూతి వీరరాఘవ కవి యీాదవరాఘవ పొండపవీయము, పిండి[పోలు లక్ష్మణ కవి రావణదమ్మాయము అను కావ్యములను గూడ వారు పరిశీలించి త[దచనమున కవులు ప్రదర్శించిన పతిభాపాండితీ విశేషములను నిరూపించి యుండిరి.

రామకథ స్వతం్యతకావ్యరూపమున(గాక యుపాఖ్యాన రూపమువః బెక్కు వురాణములందును గావ్యములందును గనవచ్చ్బుచున్నది. అట్టి వానిలో భారతాంతర్గతమైనది మొదటిది. దాని నెట్టిన అరణ్యపర్వ మున నాం(ధీకరించెను. తరివాతిది భాగవతమున పోతన రచింటి నట్రిది ఇట్లే హరివంశము నందును, పద్మపురాణాదు లందును గూడ రామకథ కనిపించును వాల్మీకి రామాయణముతో( బోల్చి చూడ వానిలో. గొన్ని విశపములు గోచరించును. (గంథకిర్తి వాని నన్నిం

1 టిని పరిశీలించి యేయే సందర్భముల నవి యందెందుకు చొప్పింప€ బడినవో సవిర్శముగ నిరూపించియుండిరి. తెలగన్న యయాతి చరిత మున నవసరము లేకపోయినను రామకథ యందలి (పీతిచే దాని నెట్లో (పవేశ పెట్టి యుండెను.

ఆధునిక కవులు పలువురు రామాయణకథ యందలి పొతము లను, సవ్నివేశములను [గహించి చక్కని ఖండ కావ్యములను రచించి యుండిరి. అభ్యుదయ కవులు కూడ రామాయణ పాత కథాసంద రృములను దమ కావ్యములలో నవ్యతా స్పోరకముగా( ,_బవేశపెట్టి యుండిరి. రామకథా (పధానములైన యాధునికాం।[ధ ఖండకావ్యము లలో రూపనవనీతము, సంధ్యాసౌమి(తి, పంచవటి, అశోకవనిలో

• రాముడు, అహల్య, దుఃఖయోగిని, శబరి, మధువనము, అనంద లహరి, సాక్షాత్యారము మున్నగునవి ముఖ్యములైనవి.

(గంథకర్తి ఉత్తరకాండములను (పత్యేకాధ్యాయమున పరిశీ లించిరి. ఆంధధోత్తర రామాయణములలో తిక్కన నిర్వచనోత్తర బామాయణము మొదటిది. తిక్కన యిందలి రాముని నిర్యాణగాధను విడిచి వైచెను. తరవాత జయంతి రామభట్టే కాఖ్వాసముగా దానిని రచించెను, కంకంటి పొపరాజు నుత్తరరామాయణము దేశమున నెక్కువ (పచారము పొందినది. కాచవిఠలుల ద్విపదోత్తర రామా యణమున కరత (పసిద్ధి రాలేదు. పిల్లలమట్జి పినవీరభ్యదు,డు జైమిని భారతమున నుత్తర రామాయణ కథను రమణీయముగ రచిం చెను, ఇది ఉపాఖ్యానమని చెప్ప(దగినట్టిది. చాకలివా(డు సీతను రాముడు పరి[గ్రహించిన విషయమును నిందావూర్వకముగా వాకు చ్చిన యంశ మిందున్నది,

రామకథను జూనపదగేయ రూపమునను, సంకీర్తన రూపము నను, యక్షగాన రూపమునను, హరికథారూపమునను, పదరూపము నను బుజ్ఞకథ రూపమునను రచించిన వారనేకు లున్నారు. అసం ఖ్యాకములైన యీ రచనలను జూడ రామకథ తెలుగువారి హృదయ ముల నెంత గాఢమగ హత్తుకొని పోయినదో తలియవచ్చును. వీనిలో (వకియా వైవిధ్యమేకాక కథా సన్నివేశ వైవిధ్యమును భావవైవిధ,

గే

ముకు గూడ గోచరించును. ఇవి రామకథను పల్లెలందును గొామము లందు విరివిగా ప్రచారము కావించినవి. అకృతిమములెన జానపదుల భావములను, కథాకథన కౌశలమును జూచి యానందింపవలె నన్న వీని నవశ్యముగా. బఠింపవలయును. చి. శ్యమంతకమణ్‌గారీ (ప్యకియల నన్నింటిని బరిశీలించి కావించిన విమర్శ యామె యోపికను బరిశోధన పాటవమును వేయివిధముల వక్కాణించుచున్నది.

ఆంధమున రామాయణకథా నాటకములు బహుశత _పమిత ములుగా నున్నవి. అందు గొన్ని భాన, భవభూతి, మురారి, జయ దేవ: దిజ్నాగాది కవుల సంస్కృత మూలముల కనువాదములు. కొన్ని న్వతంతములు, కొన్ని రామాయణ కథైక దేశ్యపధానములు. స్వతంతములైన రామ నాటకములలో పానుగంటివారివి (పసిద్ధము ల్సెనవి ధర్మవరమువారి పాదుకాపట్టాభిషేకము కూడ బహు వార ములు (పదర్శింపంబడినది. ఆం,ధము నందలి రామనాటకము లన్నిం టిని నమోక్షించినచో నదియే యొక యుధ్రుంథమగును. అందుదే (గంథకర్తిిగారు (వసిద్ధములై క రామనాటకములను (గహించి వానిని మాథతమే దిజ్మాతముగ. బరిశ్రిలించియుండిరి. “ అఆఅలుంగున రామకథ శతకరూపము కూడ పొందినది. (గంథకర్తి; రామభక్తి (పధానములైన శతకములను కథాత్మకములు, సంకీర్తనాత్మళ ములు అని పధానముగ రెండు తరగతులుగ విభజించిరి. కథా పధావన ములెన శతకములలో పట్టాభిషేక మహోత్సవీయ శతకము, శతక రామాయణము, సంక్షేపరామాయణము, ముకుందరాఘవ శతకము, (పసన్నరాఘవ శతకము మున్నగునవి ముఖ్యములైనవి్శిపీనిలో6 గొన్ని (ప్రశ్నోత్తర రూపముననున్నవి.కొన్ని కేవలము బాలబాలికలను దృష్టిలో నుంచుకొని రచింప(ంబడినవి.

ఇంక తెలు(గున వచనమున రచింప(బడిన రామాయణము లసంఖ్యాకములు. సంస్కృతమునందున్న రామాయణములే కాక యితర భారతీయ భాషలందలి రామాయణములు కూడ తెలుగున వచన రూపమున ననువదింప6 బడినవి. తులసీదాసు రామచరిత మానసము, కంబరామాయణము పద్యరూపమున.( గూడ ననువదింపహః

న! బడినవి. దక్షిణాం[ధ యుగమున రామాయణ కథా (వధానము లైన వచన రచనలు పెక్కు వెలువడినవి

(గ్రంథకర్త్రి శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనాకాయణగారి శ్రీను [ద్రామా యణ కల్చవృక్షమును గూర్చి [గంథాంతమువ వివలతరమైన పరిశీ లన కావించిరి. అందు కాధముశ వెలసిన రామాయణములలో దాని యందున్న గుజోత్కర్షమే కారణము, కవిస్మమాట్టులు కథలో కావించిన మార్పులమ, వారి కథా కథన రసపాతపోమణ కౌశల మును, భావగాంభీర్యమును వారు చక్కగా విశదీకరించిరి,

(గంథాంతవపన తెలుంగు రామాయణము లందు! గానవచ్చు నవాల్మీకాంశముల వివరణ మొసంగంబడినది. అనుబంధమున వాల్మీకి రామాయణానుసారముగ నిక్వాకులయి, జనకులయు వంశ్యకమము లను, భాస్కరరామాయణ భాగవతానుసారముగ దశరథ జనకుల వంశ [కమములను జూప! బడినవి. చివర ౧“ంథకర్తి రామాయఖు సంబంధములై లోకమున (బచబారమున నున్న సామెతలను, లోకోక్తు లను సూచించి యున్నారు.

ఈ విధముగ శ్రీమతి చి. శ్యమంతకమణిగారు “తెలుంగు సాహి త్యములో రామకథి అను విషయమును గూర్చి కూలంకషమైన పరి (శ్రమచేసి పామాణకమును సమ్మగమునైన యుద్ధుంథమును రచించి యున్నారు ఇందలి పరిశోధనా (పావీణ్యము విశ్వవిద్యాలయము లందు రచింప(బడు పరిశోధనాత్మక సిద్దాంత వ్యాసము లందలి పరిశీ లిన పాటవమును దలంపనకు( దెచ్చుచు నానందము కలిగించు చున్నది. రామకథ యనేక (ప(కియల రూపమున వ్యక్తమై యుండు టచే( గొన్ని రచనల పేర్షిందు చొచ్చి యుండకపోవచ్చును, అంత మ్మాతమున దీని విలువ కెట్టి లామవమును జేకూరదు. ।గంథకర్తి కావించిన విషయ విశ్గేషణమును, ప్రదర్శించిన పరిశోధన పాటవ మును, అవలంబించిన రచనా మిధానమును అత్యంత [పశంసా పాత ములుగా నున్నవి. ఇందలి వ్రేలి నులభసుందరమును, సర్వజన సుబోధమును, దోషదూరమునై యింవు నింవచున్నది (గంథికర్తి

౫11

తాము వివరించిన విషయముల నన్నిటిని సోదాహరణములను గావించి (గంథమునకు.( (బామాణికత్వమును సమకూర్చినారు. వారు కావిం చిన యీ కృషి ఆంధ విమర్శ వాజ్య్బ్యయమునకే కాక వారి యాత్మోద్ద రణమునకును అభ్యుదయహేతువై యానందము సంధించు చున్నది. వారింకను విమర్శాత్మకములు, '(పామాణికములు నైన రచనలు సాగించి యాం(ధ శారద కభినవాలంకృతులు సమకూర్తురని విశ్వ సించుచున్నాను. హెదరాబాదు

1079 | దివాకర్ల వేంకటావధాని.

చి॥ శ్యమంతకమణి రచించిన "ప్రెలురు సాహిత్యములో రామ కథ” చాలా ఆతృతతో చదివాను- ఎలాగ (వాస్తుందాఅని ! చదివాక ఎంతో ఆనందించాను. 1వతి భారత సోహిత్యంలోనూ రామకథను గూర్చిన కావ్యాలూ నాట కాలూ గేయాలూ ఎన్నో ఉన్నాయి! మరి, రామకథ తెలుగువాని జీవితంలో నిండిపోయింది. పెద్దపెద్ధ కావ్యాలు మొదలుకొని స్తీల పాటలూ గేయాలూ వరకూ లోతుగా పరిశీలించి శ్యమంతకమణి ఈ [గంథం చాలా బాగా రచించింది. రామకథతోపొాటు ఈ రచన నిలిచిపోవాలి! ఈమె ఇట్టి రిచ నలు ఇంకా చేయాలి - నూరేళ్లు జీవించి ! అద ర్న కృష్ణశాస్త్రి. ల_370. శం జగదంబాళ్‌ వీధి, టి. నగర్‌, మదరాసు.

అనుక్రవుణిక యా

1. వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ తా క ౨. సంస్కృత వాజయములో రామకథ జూ లీర్‌ $. భారతీయ భాషలలో రామకథ జా 86
2. తెలు(గులో రామకథామృతము జూ. 105 5 చంవూకావ్యనులు - రామకళ ఆా= 109 శి. ద్విపదవాజ్యయము -- రామకథ ఎవ 1164 గా శ్రేషకావ్యనులు = రామకథ ఎ 102
3. ఉపాఖ్యానములు -_ రామకథ ఎ... ౨00
4. ఖండకావ్యములు - రామకథ అః. లీలి0
5. రామకథ - ఉత్తరకాండము వా లీల? &1. జూనపదవాబ్మయము - రామకథ ఎ. లకర 1£. సంకీర్తనము - రామకథ ఎ 270
6. యక్షగానము - రామకథ ఎ... ౨85
7. హరికథ - రామాయణము వూ ల08 15, బుజ్జకథ = రామాయణము జా. 8906
8. తెలుగు(నాటకము _- రామకథ జా లైలి6 17 శతకవాజ్ఞణయము -- రామకథ జా. శ5్‌రి
9. వచనవాబ్బ్మయము - రామకథ 871
10. తెలుంగుసాహిత్యములో రామకథ ] య 879 శ్రీముదామయణ కల్పవృక్షము
11. ఆతలు(గురామాయణములందు క య 895 కానవచ్చు కొన్ని అవాల్మీకాంశములు ౨1. ఉపసంహారము ఎ. క్ర0క4 22, అనుబంధము వా శీ1లి £8. ఉపయుక్త (గంథసూచి వా శృ౭లి 24 సవరణలు ఎ కరలీ$

వందేవా ల్మీ కి కోకిలమ్‌ “కూజంతం రామరామేతి మధురం మధురాక్షరమ్‌ ఆరుహ్య కవితా కాఖాం వందే వాల్మీకి కోక$్రీలమ్‌॥” వాల్మీకి యనెడి కోకిల ' కవితాశాఖ నెక్కి మధురాక్షరములతో మధురాతి మధురముగా రామనామము కూయుచున్నది- అని వాల్మీకి మహర్షి రామాయణ కావ్యమున కొక కవివాక్కు నివాళులెత్తినది. ఆ కోకిల యెక్కిన కవికాశాఖ వేదవృక్షమున (వభవిల్లినది- వేద "కవితాసొరములైన [క్రొంజిగుళ్లే అఆ కవికోకిలకు (కొత్తగొంతుకను (వసా దించినవి. గీర్వాణవాబ్మయ జగత్తున ఆకోకిలకూతతో (కొత్తయుగము ప్రారంభ మైనది. ఆదివేదచృ్చందముల మధురోవతారమువలె నా కోకిల కంధమున (గొత్తదెన లౌకికచ్చంద మావిర్చవించినది. అధ్యా త్మికమైన అఆనందచేతనమునుండి రసాత్మకమైన రామకథామృత మవతరించినది,. బుపషినుండి కవి పట్టినాడు. పరమవనవురుమని నుండి పరివార్హమానవు డవతరించినాడు; సత్యదర్శనము నుండి నక్కావ్య ముదయించినది. లోకమున నాదికావ్య మవతరించినది. వాల్మికి కోకిల వా(క్పపంచమునకు (ప్రసాదించిన నవవసంత మాది కావ్యము! అదియే రామాయణము! భారతీయ వాబ్మయ జగత్తునందు వాల్మీకి హిమవన్నగ సన్ని భుడు! రామాయణము మానససరోవరసదృశము!

2 కెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ రామాయణమున కున్న (పళస్తికి కారణములు రెండుగా ఇెప్పవచ్చును. మొదటిది వాల్మీకి వాక్కునందలి మాధుర్యము, లేక అతని కవితా మహత్వము. రెండవది (శ్రీరామ చరితమునం దున్న సహజరసానుకూల్యము. ఈ రెండును పరస్పర పోషకములు. కవి వాగ్వ్యత్సి కావ్యము నాస్వాదయోగ్యముగా నొనర్చెను. మహామహుని మహనీయ చరిత్రము మహాకవి వాక్కునకు బంగారమునకు తావివలే బరిఢవిల్లిను. అందువలననే నాటినుండి నేటివరకు కవిలోకము కావ్య మునకు (శ్రీకారము చుట్టునప్పుడెల్ల నాదికవిని, అతని కృతిని స్మరింపక అడుగు ముందుకు వేయలేదు. “వాల్మీకి నాదళ్చ ససర్జ పద్యమ్‌” అను అశళ్వఘోషుని (వశంసయు, “స్వక్ళతిం గాపయామాస కవి (పథమ పద్ధతిమ్‌” అను కాళిదాసుని కమనీయ శవాజ్నీరాజనమును, “అథ భగవాన్‌ [పాచేతసః [పథమం మను ష్యేషు శబ్ధ్యబహ్మాణం తాదృశం వివర్త మితిహసం రామాయణం (వణినాయ” అను భవభూతి భక్రివినమిత వ్యాఖ్యయు, “భాస్వద్వంశ వతంసకిర్తి రమణీరంగ (పసంగ స్వనద్వాదిిత [పథమధ్వని ర్విజయత్తే వల్మిక జన్మామునిః” అని జయదేవుని విజయ(ప్రశస్తియు, “శుభమత నుత కావ్యం స్వాదు రామాయణాఖ్యం మధుమయ వఫణితీనాం మార్గదర్శి మహర్షిః” అను భోజుని మధురకవితా మార్గదర్శిత్వ మహిమాభథి వర్షనమును -_ వాల్మీకిమహర్షి ఛందస్సౌందర్యమును, ఆదికావ్య నిర్మాణపద్ధతిని, రామాయజేతిహాస నిబంధనా నైవణ్యమును, మధురో కవితాఫణితీ మార్గదర్శిత్వ మహత్వమును వేనోళ్ల చాటుచున్నవి. పినివలన వాల్మీకి కవితా మాధుర్య మనంతర కవుల రసజిహ్వల కెంత చవులూరింప: జేసినదో భావింపవలను పడుచున్నది. మురారి శ్రీ మృదామాయణము నందువలననే “వాల్మీకి వాగమృత కూప” మని (వశంసించి యుండెను! వాల్మీకి కవిత్వ మెంత మధురమో, అతని కావ్యకథ అంత మధురము. రామకథను రసదృష్టితో రమించి, వినూత్నభంగిమలలో +వివేకించి, విభిన్న కావ్యప్మకియలలో వినిర్మించిన కవులు కోకొలలుగ నున్నారు. భారతీయుల ధర్మరతి విశ్వజనీనముగా రూపొందిన

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ శి విశిష్టగాధ రానుకథ. అందువలన రామకథను రక్తితో రచించిన కవితాభిరాములగు కవీం[దులు రామాయణ (పాశన్వమును బహు భంగుల భావించియుండిరి. అందు రామాయణ వస్తువునకు శ్రీరాముని యుదాత్త నాయకత్వము వలన నౌదాత్యము సిద్ధించిన దనియు, అది యే వాల్మీకిని, తరువాతి కవులను ఆకర్షించిన దనియు జేసిన కవుల వశంస యొకటి మురారి అనర్హరాఘవ నాటకమునందలి-

“యదిక్షుణ్ణం వూర్వ్వై రితి జహతి రామన్య చరితమ్‌;

గుణై రేతావద్శి ర్హగతి వున రన్యో జయతి కః;

స్వ మాత్మానం తత్త భుణగరిమగంభీర మధుర

సుర ద్వా(గృహ్మాణః కథ ముపకరిష్యన్తి కవయః.”

అను శ్లోకమును బట్టి గుణోజ్వ్వులు డైన రామునిచరితము

నెందణు వార్వకవులు వర్చించినను తరుగువోక తరతరముల కవుల నెట్టాకర్షించి కావ్యగచనకు (బేరేచుచున్నదో తెలియుటకు వీలున్నది. జయదేవు డిట్టి భావమునే వకసుందరముగ వ్యక్రికరించినాడు.

“స్వసూజక్రినాం పాత్రం రఘుతిలక మేకం కలయతాం

కవీనాం కోదోష సతు గుణ గణానా మవగుణః

యదేతె ర్నిశ్మేషె రపరగుణలుబె రివ జగ

యో య్‌ ళం

త్యసావేక శ్చ్యకే సతతసుఖసంవాసవనతిః.”

"= వాల్మీకి వలె నితరులు హడ (శ్రీరామచం(దునే ఈను తమ సూక్రిప్యాతముగ నుతించుట చేత వారు నింద్యులు కారట! అది యారాఘవుని సుగుణ బృందదోషమే నట! ఎంత చక్కగా చెప్పినాడు (శ్రీరాముని గుణోత్రమత్వమును !

“వేద వేదే పరేవంసి జాతే దశరథాత్మజే వేదః పప్రాచేతసా దాసీత్‌ సాక్షా (దామాయణాత్మన్వా"' అను రామాయణ శ్లోకోమునందే పరమవరుమషని' యవతారమైన రాముని మహత్వమును, వేదమే కావ్యరూపమున

| తెబంగు సొపాత్యములో రామకథ నవతరించిన రామాయణ కావ్యరాజుత్వమును (పతిష్టాపింప బడినవి!

“ఇదం పవి(తం పొపఘ్నం పుణ్యం వేదైశ్చ సమ్మితమ్‌!

యః పఠే దామచరితమ్‌ సర్వపాపైః పముచ్యతే.”

అను రామాయణోక్తి యాకావ్యవుణ్యగుణ కీర్తనము చేయుచు, వేద సమ్మితమైన దాని స్వభావము నుగ్గడించి, కావ్యపఠన ఫలమును కమనీయముగ నిర్జ్దేశించినది.

రామాయణ (పశస్తి రామకథాతాత్పర్యమును గూత

అ(కయించి యున్నది. భారతీయుల కాకావ్యమునం దచంచలా దరాభిమానము లుండుట కాకావ్యము వారి సంస్కృతి కిచ్చు దివ్య సందేశ మనియే విజ్ఞులు భావించి యుండిరి. రవీంద్ర కపీందులు రామాయణ కావ్యమున వాల్మీకి వ్యక్తిత్వమే కాక, భరతఖండము యొక్క విశిష్టసంస్కృతి యొక్కయు, విశేషించి గార్హస్థ్యధర్మము యొక్కయు. స్వరూపము రసవంతముగా, కాంతాసమ్మితముగా (బవచింప( బడిన దని పేర్కొనియుండిరి.

“రామాయణమున కవిపరిచయము మా(తమే యగుట లేదు. సమస్త భారతవర్షముయొక్క పరిచయము పాప్త మగుచున్నది. దీని వలన గృహమనిన, గృహధర్మము లనిన, భారతవర్షమునళకు ఎంతగౌరవార్ల ములగు విషయములో తెలియుచున్నది. మనదేశమున గార్హస్య్య అశృమమునకు ఎట్టి అత్యంతఉచ్చస్థాన మొసంగబడినదో దానిని ఈ కావ్యము స్మపమాణముగ నిరూపించుచున్నది. గృహస్థా_శమము మన నిజసుఖములకు భోగములకు ఏర్పాటు చేయబడి యుండలేదు. అది సమస్తసమాజమునుగూర్చి ఆలోచించెడిది. మనుష్యుని యదార్థ భావముగ మనుష్యుని చేసెడిది. గృహస్థాశ్రమము భారతవర్షవు ఆర్య సమాజమునకు (పాకారమువంటిది. రామాయణము అట్టి గృహస్థా (శమముయొక్క కావ్యము. అ గృహస్థాశ్రమ ధర్మమునే రామాయణము ఒకవివషమ అవస్థయందు గెంటి దానినే వనవాస దుఃఖములతో విశేష గౌరవాన్వితముగ నొనరించినది- కైకేయీ మంధరలు కుచ[కకఠినా ఘాతములబే అయోధ్యారాజ గృహమును చిందరవందర చేనినట్టి

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌. క్‌ స్రితియందును, గృహధర్మవు దుర్భేద్య దృఢత్వమును రామాయణచ్వు చాటుచున్నది. బాహుబల విషయము కాదు; జయింపవలెననెడి ఆక యము కాదు; రాష్ట్ర గౌరవము కాదు, శాంత రసాస్పద మగు గృహ ధర్మమును రామాయణము కరుణాశుజలమున అభిపికృము చేసి అఆ మహావీరునిపై ఫ్టాపన చేసెను.” “ఈరామాయణ కథనుండి భారత వర్షవు బాలురు, వృద్ధులు, వనొతలు, పామరులు, పండితులు శిక్షణను మాతుమే పొందుట కాదు. ఆనందము పొందిరి. కేవలము దానిని శిరో ధార్యముగ చేసికొనుటయేకాక హృదయాంతరాళముల యందును ఉంచుకొనిరి. అదివారికి ధర్మశాస్త్రమే కాదు. వారి మహాకావ్య మె యొప్పుచున్నది.” 1 ఈ వాక్యముల ననుసరించి రామాయణము తరతరముల భారతీ యుల రసానందసింధు వగుటయేకాక, యుగయుగములు సాగిపోవు నిగమాంచిత వినిర్మల ధర్మజీవితమును భరతజాతికి చూపించు పరమ కావ్య మని స్పష్టమగుచున్నది. సంస్కృతికి జీవభూతమైన యీకావ్యమును సహృదయులు రన దృష్టితో దర్శించినను, తాత్స్వికులు, శాస్త్రజ్ఞులు వారివారి దృకో్కోోణము లను బునరించి దానిలోని యంతరార్థములను వెలికిడీయ నారంభిం చిరి. తత్త్వదృష్టితో గాంచినచో రామాయణము, అందలిపాతలు (వతీ కాత్మకత్వమును భజించి పరమతత్వోన్మ్నుఖమైన నమన్వయమును నంతీ రించును. రామాయణాంతరార్థమును గుజించి తాత్సికుల యన్వయ మిట్లుండును. “రామాయణమునండు చెప్పబడిన కథయంతయు (పతి శరీరమునందును కలదు. మోహము, అజ్ఞానము నగు సంసాగమః వనముదము. రాగద్వేషాదులు రాక్షనులు, శాంతి-సీత, ఆత్మారాముడు రాముడు; పంచవటి-పరిశుద్ధాంతఃకర ణము, తమోదిి కృత మాయామో (నలా దాలకాతుకకుకులకుమునననాతకుకాలనాకడకాలనంలలాన కా నాానరానుననులనుననాాానలచననానసనా

1. “ రామాయణము” (వ్యానము) (రవీంథద్రువి మాతృకనుండి అనువాదము] డ్వా బెజవాడ గోపాలరెడ్డి, ..చూ. పారస్వత వ్యాసములు, శివ నంవు టము. సంకలనకర్త; డా. జి. వీ. సుబహ్మణ్యం. అం. పై. సౌ అ. (_ప్రచురత

శి శెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ హముంరావణుడు, ఈతడే జీవి, లంక-దేహము, విషయవ్యాపారము అశోకవ్మక్ష వాటిక.”

“తమో(దిక్తుడు, మాయామోహినియగు రావణు డను జీవి ఆపరోక్ష జ్ఞానస్వరూవు డగు (శ్రీరాము నాశ్రయించి, పంచవటియను పరిశుద్ధాంతః కరణమందున్న తిగుణాత్మకయగు శాంతియను సీతను మోహించి, మోహ మను సముదుము నందున్న లంక యను దేహమున విషయ వ్యాపారములను అశోకవృక్షవాటికయందు సీతను రహస్యముగ దాచి యుంచెను. శాంతి యను సీత మాయామోహనమను రావణునివలన పీడింపబడి శోకరూపము నొంది బుద్ధజీవుని దశనొందెను. సంసార సముదుము మిక్కిలి భయంకరము, దుఃఖభాజనము. ఇందున్న జీవుడు అనేక కష్టముల ననుభవించుచున్నాడు. అపుడు భగవంతునకు అను గహము గలుగ సీత కోపశమనమునకై గురువగు నాంజనేయుని ఆదేశింప, అతడు మోహసొగరమును లంఘించి. మహామోహ లరావణపీడిత యగు సీతకు శోక ముపశమింప ,(,శీరామ గుణానుభవ మను తత్వ ముపదేశించి, బుద్ధజీవమోహము నశంచుటకు, రావణు న్నాశయించిన విషయవ్యాపారములను అశోకవనమును భంగమొనర్చి, విషయములను రాక్షసుల జంపి, విషణయి యగు రావణునకు అత్మతత్వ ముబోధించెను. ప్రారబ్ధ విశేషమున ఆఅతనిమోహము నశింపనందున తిగుణాత్మక మగు లంక యను బాహ్యదేహమును భస్మము గావించి, పర్వాంశముల అపరోక్షజ్ఞానమగు రామునకు విన్నవించెను, మాయా మోహ జీవుడగు రావణుడు అత్మస్వరూపమును విచారించి, త్రీరాము డను తత్వమును బొందగోరి, ఆవరణ రూవు లగు రాక్షసులను శ్రీరా

మునిచే జపించి, దేహాదిభావమును విసర్జించి త్రీరాము డను అత్మసా యుజ్యమును బొందెను. అంత శాంతి శోక రహితమై యాత్మారాముని బొంది సుఖించె నని జ్ఞానులు తెలుసుకొచునున్నారు.!

1. హనుమ... శ్రీదివాశరుని వెంకట నుద్చ్బారొవ్పు వుట 6.8

వందే వావ్మీకి కోకిలమ్‌ శ్‌

రామాయణ రహస్యార్థము మూడుమార్గముల నాశ్రుయింతి వ్యాఖ్యానింపబడియున్నది. ఉపనిషత్తులు, భారతవురాణాదులు, కావ్య "ములు అనునవి ఆ మూడుమార్గములు, రామాయణముతరువాత వచ్చిన ఉపనిషత్తులలో సీతోపనిషత్తు, రామ రహస్యోపనిషత్తు, రామతావ న్యుపషత్తులు ముఖ్యములైనవి= భారతము, బవ్మాండ వురాణముం బేవీభాగవతము మొదలగు నితిహస వురాణములు రామాయణ రహన్యమును శా స్తదృష్టితో పరిశీలించి తమదృక్కోోణములను (పపం చించి యున్నవి, భాస కాళిదాసాది మహాకవులు రామాయణ కథా కవిత్వ మాధుర్యములకు ముస్హలె తత్కావ్య శిల్చ్ప మర్మములను గ్రహించి తమ కృతులందు సంతరించుకొనిరి. వీరిది సాహిత్యపర మైన శుద్దరసమార్గము. ఉపనిషత్‌, వురాణములది తత్వమార్గము, వీరికి రామాయణమొక మవామంతము, యోగ మంత ధర్మశాశ్త రహనస్యములనెడి రత్నములనిధి.

“రామాయణస్య మాహాత్మ్యం వక్తుంవర్షశత్రరపి అశక్యం విస్తరా ద్వక్తుం” అనునది వీరి విశ్వాసము. "

రామాయణము షట్కాండమండిత మైన కావ్యము. వస్వైక్య దృష్టితో నీ కావ్యకథ రసానుకూలమై రాజణించుచున్నది. బాలకాండము శీంరాముని శివధనుర్భంగ, వరశురామ గర్వభంగములతో ముగియుచు నాయకుని వీరత్వమును స్టాపించుచున్నది. అయోధ్యాకాండమున కైకేయీ రాదుకర్మకు ఫలముగా దశరధ మరణమువలన శోకము భాసించుటతో పాటు, శ్రీరాముని యరణ్యవాసవుత దీక్షయందు ధర్మ దీక్ష వీరస్పూర్తి నందుచున్నది. అరణ్యకాండము రాముని రాక్షస సం హార రూపమైన మహానాటకమునకు పుథమాంకమువలె భాసించును. సీతావియోగదుఃఖము కరుణరన ఘట్టము-కిష్కింధకాండ సీతాన్వేషణ యత్నవూర్హమై భాసించుచున్నది. అది సుందరకాండమున హనుమం

1. తత్వ నం్యగహ రామాయణము

శ. వివరములకు చూడు ; షోడః._రామాయణ రహన్యములు... శ్రీ గుంటూడ

శేషేేద శర్మ.

శి కెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ తునిచే నిర్వహింపబడి నిండుఢధనమును సంళరించుకొనునది. యుద్ధ శాలడము రామఠరావణయుద్ధరలగము- శ్రిరాముడు ధర్మయుద్ధ పీరము పుదర్శించి తన గార్హ స్ట్థాశ్రుమ ధర్మమును వునరుద్ధరించుకొనిన వీర ఆభ యిం దుకలదు. ఇట్లొక్కొ క్కు కాండ మొక్కొక్క రసతరంగమై వామాయణము రసికుల హృదయక్ష్రేతముల కొక రస తరంగిణివలె తాజిల్లుచున్నది. ఉత్తరరామాయణ రచనము వాల్మీకిదా కాదా యను నంశము విమర్శకులలో వివాదగుస్త మైనను అది వాల్మీకిరచనమని విశ్వసించు పరిపాటి పరంపరగా వచ్చుచున్నది. ఉత్తరరామాయణకర్త లది వాల్మీకి కృత మనియే పేర్కొనుట జరిగినది. రామాయణమును తత్వదృష్టితో చూచు నధ్యాత్మపరులు సుత చరకాండ మా కావ్యమునకు గుండెవంటి దని భాోవింతురు. బృహ్మాండ వగరాణ మికాండను “సమస్తమంతురాజో ఒయ"మ్మని పుశంసించెను* సుందరకాండ నామ సార్ధక్యము నీ క్రింది శ్లోకము వర్ణించుచున్నది. *న్బనకే సునరో రామః సునరే సునరీ కథా న! ఠి చె ది సునరే సునరి సీతా సునరే సునరం వనం । క! చి చి చి సునరే సునరం కావ్యం నునరే సునరం కపిః। చి స! ప! చి సునరే సునరం మం(తం సునరే కిం నసుందరమ్‌ £&” స! న! న! సుందరకాండము నందలి శ్రీరాముని స్థితియు తత్కాండము యొక్క ఉత్తమత్వమును సౌపించు [బహ్మాండ వురాణ శోకము గమ ఆటీ గ! ళల వింవదగినది, “చం[దబింబ నమాకారం వాంఛితార్థ (ప్రదాయకం హనూమత్సేవితం ధ్యాయేత్‌ సుందరేకాండ ఉత్తమమ్‌.” ఇందు రాముడు పొన్యదైవముగా. గ్‌ _రించబడినాడు. రామాయణ పారాయణమున నందువలననే సుందరకాండమున కొఠ వైశిష్టము మహత్వము కలదు, కావున రామాయణ కావ్యపఠన మననముల

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ | వలన రసానందమును, జ్ఞానానందనమును లభించి యైహికాముష్మిక సుఖస్థితి మానవునకు సిద్ధించునని సులభముగా జెప్పవచ్చును.

ఆదికావ్యారంభమున వాల్మీకి శోకచిత్తము నుండి శోక ముద యించిన యుదంతము నర్వజన హృదయాప్హాద జనకముగా నున్నది. ఒకనాడు (తికాలజ్ఞుడైన నారదమహర్షి వాల్మీక్యాశమమున కరుదెం చెను. వాల్మీకి యాముని కర్ట్యపాద్యాది సేవలొనర్భ్చి పనన్నుని జేసెను. ఆపెననా మహర్షి నిట్లు పళశ్నించెను.

“కోన్వస్మిన్సా(మ్బతం లోకే గుణవాన్‌ కశ్చవీర్యవాన్‌

ధర్మజ్ఞ శృ కృతజ్ఞ శ్చ సత్యవాకోదృఢ్యవతః॥

చారిత్రేణ చ కోయుక్త స్సర్వ భూతేషు కోహితః

విద్వాన్మః కస్సమర్ధశ్చ కశ్చెక థియదర్శనః ॥

అత్మవా కో జిత్యకోధో ద్యుతిమా న్కోఒజననూయక్రః

కన్య బిభ్యతి దేవాశ్చ జూత రోషస్య సంయుగే॥

ఏత దిచ్చామ్యహం (శోతుం పరం కౌతూహలం హి మే

మహర్షే. త్వం సమర్టోఒసి జాతు మేవం విధం నరమ్‌.”

ఇట్రి యుత్తమగుణములు గల నరుడు దాశరథియైన [శ్రీరామ చం్నదుడని పేర్కొని, యాతని గుణకీర్తనము చేసి, యతని విష్ణ్య్రంశను (బశంసించి, రామకథను సం[గహముగా దెలిపి నారదుడు వెడలి పోయెను. తరువాత వాల్మీకి స్నానార్ధమై తమసాతీరమునకు బయలు జేరెను. తమసానినిర్మ లతీర్ధ దర్శన మా మునివుంగవుని చిత్తము నల రించినది. వెంటనే యాతడు దాని నిట్టు వర్ణించినాడు

“అకర్థమ మీద౦ తీర్థం భరద్వాజ! నిశామియ!

రమణీయం (పసన్నామ్చు సష్మానుష్యమనోయథా॥” నన్మనుష్యహృదయమువలె నా తీర్ధ మతిపసన్నముగా నున్నదను నీవర్షనము వాల్మీకి చిత్తవృత్తి నైర్మల్యమును, కవితాశకక్రిని వ్యంజింప జేయుచు సహృదయహృదయానందకర మగుచున్నది,

వాల్మీకీ తన వల్కలములను శిష్యునకందించినాడు, ఆ తటమున నున్న వివులవనమున దృష్టీ సారించినాడు. ఆయనకు సమిపముననే.

[2)

గ తెలుగు పొపాత్యములో రామకథ జతకూడి చారునిస్వనము చేయుచున్న (కౌంచమిధునము కానబడెను. ఆ జంట రామాయణకథావ్య(గమైన యాతని చిత్తమున మెదులుచున్న ఓీత్రారాముల జంటవోలె భాసించి యుండవచ్చును. దానిని గాంచి ముని ముగుడెయుండేను. అంతలో నొక వ్యాధుడా జంటలో మగపక్షిని ఛెజా

బాణముతో గొట్టెను. రక్తసిక్తమైనశిరముతో నది నేలపై బడెను. దానిని గాంచి. (కౌంచి రోదింపసాగెను. వాల్మీకి యా దృశ్యమును గాంచెను ఆయన శోక వివశుడయ్యెను. అ శోకావేగమున నాతని ముఖమునుండి యొక శ్లోక మపపయత్నముగా బయలు వెడలినది.

4% కదిపా )శంతీన

మానిషాద (పతిస్టాంత్వ మగమ శ్మాశ్వతీస్పమాః

యత్క్రాంచ మిధునాదేక మవధీః కొామమోహితమ్‌ ”

“జరి నిషాదుడా! నీవు చిరకాలము జీవింపవు. మా జంటలో కామమోహితమైన యొకదానిని సంహరించితివి కదా!” - అను నీమాటలు [కాంచీ మనోగతభావములను తాదాత్మముతో భావించి వాల్మీకి హృదయము పలికినవి. ఆయన మాటల కాయనకే యబ్బురము కలిగినది.

“శోకార్తే నాస్యశకునేః కిమిదం వ్యాహృతం మయా” అని చింతించి యిటు నిశ్చయించెను,

ళు

“పాదబద్ధో ఒక్షరసమః తంత్రీలయ సమన్వితః

శోకార్తస్య (పవృత్తో మే శ్లోకోభవతు నాన్యథా ”

మహర్షి తత్కాఅము నందలి తినయవస్థను వివేకించికొని శోకా ర్తుడైన యతని చిత్తవృత్తియే పొదబద్ధము, అక్షరసమము, తంత్రీలయ సమన్వితము నై శ్లోక మయ్యెనని తలంచెను. శ్లోకరామణీయక త్వము నకు హేతువులైన లక్షణములను అఆ విచక్షణుని చిత్తము వివేకింప గలిగినది.

వాల్మీకి ననుసరించుచున్న భరద్వాజుడను శిష్యు డా మహర్షి ముఖవినిర్గత శ్లోకరమణీ యత్వమునకు ముగుడె యిటు కీరించెను*

ధి %జా ళా ఇవాన్‌

వంగే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ 11

“నమాక్షరై శ్చృతుర్శ్చి ర్యః పాదై నీతో మహర్షిణా

సోఒను వ్యాహరణా ద్చూయః శోకః శ్రోకత్వ మాగతః॥” సమాక్షరములైన నాలుగు పాదములతో వాల్మికిచే. గతమైన శ్లోకమా శిష్యుని చిత్తమును హత్తుకొనినది. వాల్మీకి ప్మాతగతమనో భావములను తాదాత్మ్యముతో భావించి రమణీయ వాగ్వ్యృత్తి నాశ యించి కవిత నావిష్కరింపగల కవికోకిల, భరధ్వాజుడు మధుర మైన ఛందము నాస్వాదించి రసానుభూతిని బొందగలుగు సహృద యుడు; సామాజికుల కెల్లఅకు (పతినిథిస్థానీయుడు ! [ప్యపథమమున నావిష్యృతమైన లౌకిక ఛందము కవి సహృదయుల హృదయాను భూతుల నిజువైవుల ముదించుక్షొని యవతరించినది.

వాల్మీకి మహర్షి తమసాతిర్థమున (గుంకులిడి తచ్చోక భావనా మయ చిత్తవృత్తుడె యూ్లశమమనమునకు జేరెను. కొంతవడికి (బహ్మ యా మహర్షి య్యాశమమునకు వచ్చెను. [క్రాంచీవియోగశోకబద్ధ మైన శ్లోకమును భావించున్న వాల్మీకిళో బహ్మ యిట్లనెను:

“శ్లోక ఏవా స్వయం బద్ధః నాతకార్యా విచారణా

మచ్చందా దేవ తే (బహ్మన్‌ (పవృత్తేయం నరస్వతీ ” నీచే బద్ధమైనది శ్లోకమే. ఇందు విచారింపవలసిన దేమియుము లేదు. నా ఛందము వలననే నీ సరస్వతి (వాక్కు) యిట్లు (పవర్తిల్తి నది- అని [బహ్మ నిర్ణిశించెను. విశ్వకర్త మైన విగించి కావ్యకర్త కానున్న వాల్మీకికవి నోట ఛందమును బలికించెను. రామాయణ మహాకావ్య నిర్మాణమున కనువైన కవివాక్కు సిద్ధమైనది, అప్పుడు (బహ్మదేవుడు-

“వృత్తం కథయ వీరస్య యథా తే నాఠకదా చృ్చుతమ్‌” అని వాల్మీకిని రామకథ నిర్మింపు మని యానతిచ్చెను. రామా దులగు కథావ్యక్తుల యొక్క రహస్య (ఏకాశవ ర్రనములన్నియు వాల్మీ కకి గోచరములగునట్లు (పసాదించెను. మరియు నిట్లాశీర్వదించెను.

19 తెలుగు సోహిత్యములో భామకథ *న తే వా గన్ఫతాకాచి ద్య కావ్యే భవిష్యతి కురు రామకథాం వణ్యాం శ్లోక బద్ధాం మనోరమామ్‌!॥” రాొమాయణకావ్యమున వాల్మీకి వాక్కొక్కటియైన నన్ఫృతము కశాబోదట! రామకథ పుణ్య్యపద మేకాక మనస్సును రమింవజేయు రసకావ్యమగునట! అంతకంటె కవికోకిల వాక్కునకు కావలసిన ఫలమేమున్నది. అటే రామాయణ మాదికావ్యమై అవతరించినది. విరించి యాకావ్యము చిరంజీవి యగునని యాశీర్వదించెను. “యావతౌ స్థాస్యంతి గిరయః సరితశ్చ మహీతలే తావ్యదామాయణ కథా లోకేషు (పచరిష్యతి॥” చతుర్ముఖుని వాక్కు (తికాల సత్యము 1 రామకథను రమణీయముగా బలికిన వాల్మీకి కోకిల భారతీయు లకు [పాతస్మరణీయము ! కవికుమారుల కవితాకల్పవృక్షములకు నిత్య నూతన వసంతము! కావున నేటికిని రసికలోకము “వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌” అని భక్తి పారవశ్యమున పాడుకొనుచున్నది ! అనుబంధము ; గ్రేమద్వాల్మీకి రామాయణ కథ సం్య[గహముగ ఇట్లున్నది :- రామాయణ కశావ్యరచనకుగల పూర్వరంగముమైన వివరింప బడినది. బా (బహ్మచే అదేశింపబడి ఇరుపదినాలుగువేల శ్లోకములలో రామాయణమును రచించిన వాల్మీకి దానిని ఆంతేవాసులెన సీతాతన యులు కుశలవులకు గానరూపమున అభ్యసింపజేసెను. వారు పలు తావులందు రామాయణ గానమొనర్చుచు పలువురి [ప్రశంసల నందిరి. చివరకు వారు తమసాతీరమున జరుగుతున్న (్రీిరామాశ్వమేధయాగ సనందర్శనమునకు వాల్మీకితో కలసి వెడలి, అచ్చట (శ్రీరామ గ్రరి తులై రామాయణ కథాగాన మొనర్చిరి. అట్లు _పజా సముఖమున,

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ శకి శ్రీరాముని మోల వారుబేసిన గానమే వాల్మీకి రచించిన (శీమదామా యణ ద్యివకథ. అకథ ఇట్టుండును :

నకల సౌభాగ్యములతో అమరావతిని మరపించు అయోధ్యానగ రిని దశరథక్ష్మాపాలుడు పాలించుచుండెను. అనపత్య దోషమునకు కుములుచుండిన ఆతడు అశ్వమేధయాగ మొనరించిన వుథటతులు కలుగుదురని భావించి, మంతి సుమంతశునిచే వసిష్ష్ణ వామదేవాదుల రావించి, యాగ నిర్వహణకు సుముఖులగావించి, అంతఃవరమున నీ విషయమును వెల్లడించెను. తదుపరి వసిష్టుడు అశ్వమేధము బుళ్యశృంగాధ్వర్యమున జరిగిన జయ(పదమగునను దబేవరహన్య మును= మున్ను తాను సనత్కుమారమహర్షివలన వినిన దానిని దశ రథునకు చెప్పి, తిరిగి దశరథునిచే కోరబడి బుశ్యశృంగుని వృత్తాంత మంతయు వివరముగ వినిపించెను. పిమ్మట నుమంతత్రుని హెచ్చరిక మేరకు దశరథుడు సపరివారముగ వెడలి, అంగదేశాధిపతియైన రోమ పాదుని అంగీకరింపచేసి బుశ్యశృంగుని సపత్నీకముగ అయోధ్యకు తోడ్కొని వచ్చెను. వసంతబుతువు (వవేశించినపిమ్మట బుశ్య శృంగానుమతిని యాగమునకు వలసిన సన్నాహములు [పారంభ మమ్మును. అశ్వమేథయాగానంతరము బుశ్యశృంగాధ్వర్యమున వుత్రకామేవ్టీ కూడ జరిగినది. యజ్ఞహవిస్సునకై నమావేశమయిన ఇం(దాదిదేవతలు లంకేశ్వరుడైన రావణాసురుని వలన నంభవించు చున్న కష్టనపష్రముల పేర్కొని _బహ్మను శరణఖువేడిరి. అఆ సమయ మున కచ్చటి కరుదెంచిన (శ్రీమహావిష్ణువు దాశరథియై దానవసంవోర మొనరింతునని అభయమొసగెను.

యజ్ఞాంతమున (పాజాపాత్యవురుషు డావిర్భవించి దశరథునకు దివ్యపాయసము నొవంగెను. దశరథ పత్నులైన కౌసల్య, మమి(త శైకేయిలా పాయనమును భుజించి, అంతర్వళత్సులెరి. రాక్షస సంవో రము కావించునవుడు (శ్రీహరికి పహయమొనర్చుటకై వాయు ఇందాటి దేవతలు (బవ్మాదేశమున వాలి, సుగ్రీవ, హనుమంతాది వానరవీడు లను, అసంఖ్యాకమైన వానరసేనను కూడ సృష్టించిరి.

| తెలుగు సొహీత్యములో రామకథ వ్యతకామేష్టిని జయ[పదముగ సంచవార్ణము ' గావించిన దశర థుడు బుశ్యశృంగాదులను నిజనివాసముల కనిపెను. రోజులు శర వేగమున గడచినవి. దశరథాదుల కలలు ఫలింపజేయుచు (శ్రీరామ భరళతులు కౌసల్యా కైకేయిలకు, లమ్మణ శ్యతుఘ్నులను కవలలుసుమి (తకు జన్మించిరి, రామాదుల బాల్యకీడలతో కాలచ్మకము గ్నిరున తిరిగినదిః సుశిక్షితులైన (శీరామాదుల వివాహమును /రించి నిండు పేరోలగమున సుమం[తాదులతో సం[పదించుచున్న దశరథుని కడకు విశ్వామిితమహర్షి అరుదెంచెను. ఆతవొనర్బుచున్న యాగమును రాక్షసులబారినుండి రక్షించుటక్రి రాముని తనతో పంపమని కోరగా, (ప్రథమమున భీతిల్లినను, వసిష్టాదుల (పోత్సాహమున చివరకు అంగీక రించి దశరథుడు రామలక్ష్మణులను మునివెంట పంపెను, విశ్వా మ్యితుడు మార్గమందు వారికి బల అతిబల విద్యల నుపదేశించెను,. మధ్యమార్గమున మునియానతిని రాముడు తాటకియను దానవిని సంహరించి, జంబుకాది దివ్యాస్త్రములను మునినుండి పొందెను, పిమ్మట రామలక్ష్మణులు మారీచ సుబాహులను రాక్షసులనుజయించి,ః విశ్వామిత్తుని యాగమును సంరక్షించిరి. విశ్వామి[తుడు గాధి, సత్యవతి, గంగ, కుమారసంభవ, సాగరచరిత, సమ్ముదమధనము మున్నగు వృత్తాంతములను చెప్పుచు వారిని మిథిలానగరమున జనకమహారా జొనర్చ్బుచున్న యాగము సందర్శించుటకు తోడ్కెని పోయును. * మార్గమధ్యమున (శ్రీరామపొద స్పర్శిచే గౌతమపత్నియైన అహల్యను శాపవిమాచనము కలి*ను. మిథిల యందు జనకుని వురోహితుడైన శతానందుడు రామలక్ష్మణులకు విశ్వామ్మితుని (బహ్మర్షిత్వమును " గుటించి వివరముగ చెప్పెను. _పసంగవశమున సీతాజననము గూర్చి తలియజేసిన జనకుడు సీతాకళ్యాణమునకై ఫణముగ నుంచ బడిన శివధనుస్సును విశ్వామ్మిశుని హెచ్చరికపై రామలక్ష్మణులకు చూపగా, మునియానతి తలదాల్చి [శీరాముడు శివధనుర్భంగ మొనరించెను. సంతసించిన జనకుడు దశరథాదుల కావించి (శ్రీరామ లక్ష్మణ భరత శ్తతుఘ్నులకు సీతోర్మిళా మాండవీ (శుతకిరుల నొసగి వైభవోపేతముగ వివాహమొనర్శ్భెను. కళ్యాణానంతరము

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ శీథ్‌ అయోధ్యకు చనుచున్న (శీరాముని కడకు వరశురాము డరుదెంచి శ్రీరాముని బలపరాకృమములను గురించి అవహేళన మొనర్పగా, రాముడు పరశురాముని కడనున్న విష్ణుచాపము నక్కిడి భార్గవ రాముని గర్వభంగము కావించెను. ఆయోధ్య చేరిన పిమ్మట భరత శతుఘ్నులు కేకయరాజుకడ కరిగిరి. అయాధ్యా కొండము :

ఉనకు కలుగుతున్న దుర్నిమిత్తములకు కలతనొంది దశరథుడు (శ్రీరామయౌవరాజ్యాభిషేకమున కె నిశ్చయించి, సమయాభావమున కేకయ, జనకరాజులకు అహ్వానములు పంపకుండగనే ముహూర్తము నిశ్చయింపజేసెను. విషయము తెలిసి కై కేయిఅరణపుదాసి మంధర యనునది. రాముని అభ్యున్నతి కోర్వజాలక క్షైకేయిని (పేరేచెను- అసూయా (గస్తయైన శెక దశరథుని అతడు మున్ను వాగ్గానముచేసిన ఠతెండు వరములుగ భరతునకు రాజ్యభిషేక్షము, (శ్రీరామునకు పదునాలుగు సంవత్సరములు వనవానసము కోరెను. నిర్వికారముగ పితృవాకృరిపాలనకు సంసిద్రుడైవ రఘురాముని ధర్మపత్ని సీతం సోదరుడు లక్ష్మణుడుకూడ అనుసరింప కృతనిశ్చయులెరి. దశరథుని సమ్ముఖమున ఆక యొసగిన నారచీరలుధరించి వనవానయోగ్యములైశ పరికరముల (గహించి, శోక సము(దమున మునిగిన అయోధ్యనువదలి వారు మువ్వురు కానలక్షై సుమంత్రుని రథమున బయలుదేరిరి. నిషాధ రాబైన గుహుని పట్టణమగు "శృంగిబేర వరమున మరిపాలతో జడలను ధరించి, గంగనుదాటి వనపవేశ మొనర్చి, వారు పాదచారుతై పోవుచు భరద్వాజుని దర్శించి, అటనుండి చితకూటమునకు జని అక్కడ పక్టశాలను నిర్మించుకొనిరి.

ఇట సుమంతుడు శూన్యరథముతో అయోధ్యజేరి దశరథాదులక్కు రామాదులసందేశము వినిపించెను. దుఃఖపరవశుడైన దశరథుడు స్వర్గస్తుడు కాగా, వశిషఘాదులు రాజుదేహమును తైలమున భ్యదపరళి భరతశతుఘ్నులను పిలిపించిరి. అయోధ్య కరుదెంచిన భరతుడు

కి తెలుగు సాహిత్యములో రామ కఠ తన పరోక్షమునజరిగిన [శరామ వనగమనమునకు వగచి కైకేయిని నిందించి (శీరామునే రాజ్యాభిషిక్తుని కావింతునని నిండు పేరోలగమున శపథము కావించి, (శ్రీరాముని తోడ్కొనివచ్చుటకు సపరినారముగ బయలుదేరి, మార్గమధ్యమున గుహుని, భరద్వాజుని కలుసుకొని, చివరకు చితకూటనును జేరసు. సపరివారముగ వచ్చి రాజ్యమును స్వీకరింవుమని (పార్థించిన భరతుని సమాశ్వాసపరచి, (శీరాముడు చివరకు తనకు మారుగా పాదుకల నొసగెను. భరతుడు సభక్షికముగ వాటిని స్వీకరించి. మరలివచ్చి కౌసల్యాదులను అయోధ్యకు పంపి, తాను నందిగామమున జటావల్క లధా5మై రాజ్యమును పొదుకా పరముగ నిర్వహించుచుండెను.

మహర్షుల (పోదృలముస రాక్షస సంహారమునకై కృతనిశ్చయు డయిన [శీరాముడు అయోధ్యవాస్నుల సాన్నిధ్యమును పరిహరించుటకై చ్మితకూటమును విడిచి, దండకారణ్యాభిముఖుడై చనుచు అతి మహర్షిని దర్శించెను. అనసూయాదేవి సీతాపాతివత్యమునకు సంతనీంచి ఆమెను దివ్యవస్తాదులతో సత్కరించెను. పిమ్మట సీతారామలక్ష్మణులు దండకారణ్యమున (పవేశించిరి. ఆరణ్య కాండము :

దండకారణ్యమున (వవేశించిన [శీరామలక్ష్మణులు విరాధుడను రాక్షసుని పధించి, శాపవిముక్తుని కావించి, శరభంగమహర్షి వైకుంఠ గమనమునుకనులారగాంచి,సుతీక్ట్రమహర్షి దర్శనమునరించి మాండకర్ణి బుషివృత్తాంత మాలించి, అగస్త్యాశమము చేరుకొని. దివ్యాస్త్రముల నొసంగి అగస్త్యుడు వారికి పంచవటిమార్గము చెప్పెను. పంచవటి (పవేశించిన రామాదులకు జటాయువను విహంగముతో పరిచయము ఏర్చుడెను. పంచవటిలో పర్ణశాల నిర్మించుకొని సీతారామలక్ష్మణులు సుఖమున నుండగా హేమంతము గడచినది. ఒకనాడు లంకాధిపతి యగు రావణాసురుని సోదరీయైన శూర్చుణఖ వంచవటికి వచ్చి వారిని చూచెను. (శీరామసౌ దర్యమున కాక్ళష్ణయై అది (శీరాముని సమాపీంచి, తఈన మోహావేశమును (పకటింపగా సోదరుని (పోద్చలమున లక్ష్మణుడు

వందే నాల్మీకి కోకిలమ్‌ [2 “ధాని నాసికను, కర్ణములను ఖండించి విరూపను గావించెను. ఆభంగ పాటునకు భార్చణఖ ఆ(గహమువచెంది పదునాలుగువేలమంది రాక్షస వీరులతో రాగా, శూర్చుణఖ సోదరులైన ఖరదూషణులను ససైన్యముగ (శీరాము డొంటరిమై సంహరించెను. అకంపనుడను రాక్షనునిచే విషయము నెరిగిన లంకేశుడు సీతాపహరణార్థము మారీచుని సమా పించి, ఆతని హితోక్తులచే శాంతించి మజల లంకకు బోయెను, కాని, శూర్చణఖ (పేరణమున తిరిగి మారీచుని కడకువచ్చి, ఆతని బెదిరించి సహాయ మొనరించుటకు అంగకరింప చేసెను. మారీచుడు మాయా మృగమై పర్ణశాల ముంగిట సంచరింపగా కాంచి, సమ్మోహిత యైన జానకి, దానిని బంధింప పతిని వేఢను. లక్ష్మణుడు వారించినను లెక్కింపక (శీరాముడు ధనుర్భాబుడై హరిణమును పెన్నంటిపోయిః మాయామ్మగమని[గహించి, శర(పయోగ మొనరించగా, శ్రీరామకంఠము ననుసరించి లక్ష్మణుని పిలుచుచు మారీచుడు నేలకూలెను. అయ్యార్తి నాలించి జానకి శ్రీరామునకు (ప్రమాదము సంభవించెనని (భమించి, లక్ష్మణుని రామసంరక్షణార్థమై వెడలుమని కోరగా అతడు అది రాక్షస మాయగా గురెటిగి నిరాకరించెను. దుఃఖపరవశయై న జానకి (ోధముతో మరది శీలమును శంకింపగా లక్ష్మణుడు చింతించి, చేయినదిలేక ఆమె నొంటిగావిడచి సోదరునికై వెడలెను. అదనుకై నిరిక్షించుచుండిన రావబఖుడు మాయాసన్యాసిమై సీత సమ్ముఖము నకు వచ్చెను. అతిథ్య మొసగ వచ్చిన జానకికి అతడు నిజస్వరూ పమును చూపించి, మనోవాంఛ తెల్ప రాఘవపత్సి శోధముతో ఆతని నిందించెను తుదకు రావణుడామెను బలత్కారముగ బంధించి ఏగుచుండగా జానకి విలాపమాలించి జటాయువరుడెంచి లాక్షసుని ఎదుర్కొనెను. భయంకరయుద్ధమున రావణుడు జటాయు వును సంహరించి, జానకినిగైకొని అకాశమార్గమున లంకకేగుచుండగా మార్గ మధ్యమున బుమ్యమూకాొదిని వానరులనుకాంచి జానకి వారి నడుమ పడునట్లుగా తన ఆభరణములను విసరివైచెను. రావణుడు సీతను లంకయందు అశోకవనమున బంధించి, [తిజటాది రాకసవని తల కావుంచి; రామప్రవర్తనము నెరుగుటనై రాక్షసులను పంచవటికి [3]

18 తెలుగు సాహిత్యములో రామ కథ పంపెను. ఇట లక్ష్మణద్వితీయు డై ఆపదను శంకించుచు ఆ్మశమమున కరుదెంచిన రాముడు సీతను గానమికి దురపిత్తి, మృగములు సూచించిన మార్గమున చనుచు కొన ఊపిరితో నున్న జటాయువు వలన సీతాప హరణ వృత్తాంతము వినెను, జటాయువునకు అంతిమ[కియలు కావించి సోదరులు బయలుదేరిరి. అట్టు సీతను అన్వేషించుచు లక్ష్మణుడు అయోముఖి అను రాక్షసి ముక్కుబెవులు ఖండింబెను. పిమ్మట వారు కబంధరాక్షసుని సంహరింపగా శాప విముక్తి కలిగి గంధర్వుడై, అతడు సు[గీవునితో సఖ్యమును కావింవుమని వారిని హెచ్చరించెను. కబంధుని సూచన మేరకు రామలక్ష్మణులు శబరిని కలుసుకొనిరి. పిమ్మట పంపాసరస్సుకు పయనమయిరి. కిష్కి౦ధా కొండము :

పంపొతీరమున విహరించు (శశ్రీరామలక్ష్మణులను సుగీవునిచే పేరి తుడైన హనుమంతుడు వచ్చి కలుసుకొని,రామస్సుగీవుల మై(తీఆవశ్యక తను గుర్తించి, వారిని తన (పభువుకడకు కొనిపోయి అగ్నిసొక్షిగ వారికి సఖ్యమొనర్చెను. సుగీవుడు వారికి సీత ఆభరణములను చూపెను. సుగీవుని సోదరుడైన వాలి వలన స్నుగివనికి కలిగిన పరాభవమును విని రాముడు వాలీని వధించి, కిస్టింధా రాజ్యమును ఆతని కొసగెదనని శపథ మొనర్చెను. (శ్రీరాముని, పేరణతో సుగీవుడు వాలిని ద్వందయుద్ధ మునకు అహ్వానించెను. వారు కలహించుచుండగా (శ్రీరాముడు శర (వపయోగమున వాలిని సంహరించెను. సుుగ్‌వుడు కిస్టింధాపతిఅయ్యెను. వర్షబుతువు గడచిన పిమ్మట స్నుగవుడు నానాదేశములనున్న సనకలవానరపీరులను సమ్మేళనపరచి నలుదిశల సీతాన్వేషణకై పంపెను, దక్షణ దిశకు అట్టు అంగదజాంబవంతాదులతో ఏగుచున్న హనుమంతునకు (శీరాముడు సీతకు అభిజ్ఞానముగ తన అంగుళలీయకము నొసగెను. హనుమంతాదులు దక్షణ దిక్కుగ్య అన్వేషించుచు చివరకు సము(దముచేరి,అ ధైర్యమునొంది కుములుచుండగా,జెక్టలులేని సంపాతి యను విహంగ మొకటి వారి కలకలము విని వారిని సమిీపించెను-జటా యువునకు సోదరుడైన సంపాతి జటాయువు మరణమునువిని శోకించి,

వండే వాల్మీకి కోకింమ్‌ శకి సీతాదేవిని రావణుడు లంకకు గొనిపోవుట తన కుమారుడైన సుపొ ర్య్వుడు తిలకించెనని చెప్పగా సంపాతికి యథాపకారముగా జెక్కలు మొలిచెను. నము[దలంఘనము హనుమంతునకే సాధ్యమని నిశ్చ యించిన జాంబవంతాదులు అతని అందుకు 1పోత్సహించిరి. అతడందు కుద్యుక్తుడయ్యెను. సుందరకొండము :

దృఢ నిశ్చయముతో హనుమంతుడు వారధిని లంఘించుచుండ, అతని సేద దీర్చుటకై పమ్ముదుడు మైనాకపర్వతమును పంపెను. లంక చేరునంతవఅకు వి(శాంతిగై కొనననిచెప్పి, దానినిపంపి ముందుకు సాగు పావని బలశార్యముల పరిక్షించుటకై దేవతలు సర్ప్వమాతయగు సుర సనుపంపిరి. రాక్షసాకృతిదాల్బిన సురసను ఓడించి, సింహికయనుమరి యొక దానవిని సంహరించి, నిర్విఘ్నముగ లంకను జేరి, ఆంజనేయుడు అచ్చట లంకాధిదేవతయైన లంకిణిని గెలిచి, అమె అశీస్సులను పొందెను; నిశాసమయమున రామసతిక్తైలంక నంతయు అన్వే పషించెను. రావణాంత?ః వరమునుకూడ శోధించి చివరకు అశోకవని. కేగిన హనుమంతునకు అశోకవృక్షము [కింద శోకితయై యున్న సీతాదర్శనము లభించెను. శిశుంపావృక్షమున అతడు సూక్ష్మురూప మున దాగియున్న తరి, లంకేశుడు మండోదర్యాది ఆంత్యవురకాంత లతో అట కరుదెంచి, సీతాప్రసన్నతకై (పయత్నించి, విఫలుడై అమెకు .రెండుమాసముల గడువు మ్యాతమొసగి వెడలిపోయెను. పిమ్మట హనుమంతుడు సీతను కలుసుకొని, విషయములను సవిస్తర ముగ ఎజింగించి, రామము[దిక నొసగగా సంతసించి, సీత (పతిగా వతి కొనగుటక్తై చూడామణి నొసగెను. పిమ్మట అమె అనుమతిని గైకొని అశోకవనిని ధ్వంసము గావించి, తన్నెదిరించిన రాక్షస వీరులను సంహరించి తుదకు రావణ వు్యతుడైన ఇం్యదజితు (ుహ్మాత్తమునకు జిక్కి, రావణుని కొలువునకు వెడలెను. అచ్చట లంకేశునకు రామ సందేశమును వినిపింపగాః అతడు కుపితుడై పొవనిని సంహరింప అజ్జయొసగి, సోదరుడైన విభీషణునిచే వారింప బడి వాలమునకు అగ్నిరగుల్ప నాదేశించెను, రాక్షసులట్లు కావిం

ః తెలు(గు పాహీత్యములో రామకథ పగాః హనుమంతుడు "ఆకాశమున కెగిరి ఆ అగ్నితో లంకకాల్చి, సీత అనుమతిగెకొని తిరిగి సము[దము లంఘించి జాంబవంతాదుల కడ కేగగా, అందరును ఆనందాతిశయమున పరవశించుచు తిరోనుఖు లైరి. (శ్రీరామ సన్నిధానమున హనుమంతుడు నీతా సందర్శనాది విశషములన్నియు నెజింగించెను.

యుద్ధకాండము ;

(శ్రీరాముడు అఖండమగు వానరసేనత్తో లంకేశునిసై యుద్ధమునకు బయలుదేరి, నము,దముకడ విడిసెను. లంకయందు మం(తాలోచనలు జరువుతున్న సోదరునికి హితముగరుప [పయత్నించి అవమానింపబడిన విభీషణుడు రావణుని పరిత్యజించి, తన మంథతులతో కలసి వచ్చి (శ్రీరాముని శరణు జొచ్చెను, [శ్రీరాముడా సముదతీరముననే విభీషణుని లఅంకాధిపతిగా అభిషేకింప జేసెను. సమ్నుదుని (ఉపసన్నతకై శ్రీరాముడు (తిర్మాతములు [పాయోపవేశ మొనర్చియు ఫలితము గానక, కుపితుడై వార్చిధిపై (బహ్మాన్త్మప్రయోగమున కుద్యుక్తుడు కాగా, భీతిల్లిన సము (దుడు పత్యక్షమై శరణువేడి, వానర సైన్యమునగల విశ్వకర్మకుమారు డైన నీలుని సహాయమున వార్చిధిపై సేతునిర్మాణము కావింవుమని చెప్పెను. సేతువునిర్మించి, సాగరముదాటి, [టశీరాముడు లఅంకయందు విడిసెను. రావణుడు [శ్రీరామలక్ష్మణుల మాయాశిరముల జూపి సీతను దుఃఖితను కావింపగా, విభీషణపత్నియైన సరమ యది రావణమాయగా నామె కెజటింగించెను. [శీరాముడు తుది (పయత్నముగ వాలి పుత్రుడైన అంగదుని రావణుని కడకు రాయబారమంపెను కాని అది విఫల మయ్యెను. యుద్ధ మారంభమయ్యెను. రణరంగమున అంగుదునిచే వరాభవింపబడిన ఇం(దజిత్తు మాయాయుద్ధమున రామలక్ష్మణులను నాగపాశబద్ధులను కావింప వారుమూర్చిల్లిరి. ఇంద్రజిత్తు వారు మర ఖించిరని రావణునకు చెప్పెను, అంత రావణుడు పుష్పకవిమాన మున (తిజటతో సీతను యుద్ధరంగమున కనుపగా దుఃభించు. సీతకు (తిజట వుష్పకముఫు.భర్శృహీనలను భరింపదు కావున రాముడు సజీవుడేనని చెప్పా పమాశ్వాన పరచెను. గరుక్మంతు డరుదెంచి, రామలక్ష్మణులను విగతబద్ధులమా కావించి చనెను. తరువాత జరిగిన భయల6కర= యుద్ధమున ధూ(మాక్షవ(జ

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ ! [దంప్ర(పహస్త నరాంతక విరూపాక్ష అతికాయమవాకాయాది రాక్షస వీరు లందరు మరణించిరి. రావణ సోదరుడైన కుంభకర్ణుడు కూడ చివరకు. [శ్రీరామునిచే హతుడయ్యెను. ఇంద్రజిత్తు హోమము చేసి శస్త్రాదుల బడసి రామలక్ష్మణులను బంధింపగాా హనుమంతుడు సంజీవిని గొనివచ్చి వారల సేద దీర్చెను. రణరంగమున ఇం(దజిత్తు మాయా సీతనువధించి, అంతర్జానమై నికుంభిలా హోనుము నారంభఖి౦ పగా, విభీషణుని (శేరణమున 'లక్ష్మణుడు యాగవిఘ్నము గావించి, భయంకర యుద్ధమున ఇం(దజిత్తును హతమార్చెను. వుతశోకా వేగమున రావణుడు సీతను వధించుట.-కుద్యుక్తుడుకాగా నుపార్మ్వుడు వారించెను.రామరావణుల యుద్ధము (పారంభమయ్యెను. రావణశక్తి! లక్ష్మణుడు మూర్చిల్లగా, హనుమంతుడు సంజీవినిచే సేదదిర్చెను. ఇం్యదుడు మాతలిని సారథిగ తన రథమును రామ సవాయార్థము పంపెను. దాని నధిరోహించిన రామునకు అగస్త్యమహర్షి అరుదెంచి అదిత్వహృదయము నుపదేశించెను. రావణుని శరములు భేదింటినను మరల ఆవిర్భవించు చుండుటకు (శీరాము డచ్చెరువాొంది,. మాతలిచే హెచ్చరింపబడి (బవ్మోస్త, (పయోగమున రావణుని హతమార్చి లోక శాంతి నొనగూర్చెను- విభీషణుడు లంకాధిపతియె, రామాదేశమున సీతను సాలంకృతగా [శీరామసన్నిధికి గొనివచ్చెను. పరు నింట నుండిన సీతను స్వీకరింపజాలనను శ్రీరాముని కఠినోక్తులకు దుఃఖంచి సీత, తన పాత్మివత్య నిరూపణనకై అగ్న్బిపవేశ మొనర్చెను. (బహ్మమ హేశ్వరాది దేవతలువచ్చి (శ్రీరాముని స్తుతించిరి. అగ్నిస్వయముగ సీతను గొనివచ్చి (శీరామున కొసగెను. ఇంధదుడు రాముని కోరిక మేరకు విగతజీవులైన కపివీరుల నందరిని బితికించెను. వుష్పకమున భరద్వాజా శమమునకు ససెన్యముగ వచ్చి (శీరాముడు హనుమంతుని నందిగామమున నున్న భరతుని కడ కంపెను. తదుపరి అయోధ్య కరుదెంచెను. సీతారామ పట్టాభిషేకము మవావైభవముగ అయోధ్యయందు జరిగెను. ఉత్తరకొండము : (0 అ; .గిఫొలణ్య

ఉత్తర రామ్మోీర యీ వాల్మీకి (పోక్తొమార్శికాష్మోయను వివా దము పండిత (పళ్ళో[డులోలో కలకక... -అయ్యాదివ్యాల్న విరచితమే

జ్‌. యల్‌ సు సంతన శి

కి తెలుగు పాహిత్యములో రామకథ యను వాదమునను (వస్తుతమంగీకరించి. ఆ కథాసం్యగహము కూడ బిప్పట్టున పేర్కొనుట జరిగినది

పట్టాభిషేకానంతరము రాజ్యపాలన మొనర్భ్చుచున్న శ్రీరాముని దర్శనార్థము ఆగస్త్యాది మహర్హ్దులరుదెంచిరి. శ్రీ రామునిచే అడుగబడి అందగస్త్యుడు రావణ కుంభకర్ణాది రాక్షసవీరుల జన్మరహనస్యము లను, సీతాదేవి పూర్వజన్మగా చెప్పబడు వేదవతి వృత్తాంతము, లావణుని దిగ్విజయములు, దురహంకారము, రంభావిషయికముగా పొందిన శాపము, హనుమంతుని జననము-మొదలైన వృత్తాంతము లన్నియు వివరముగ వినిపించెను. జనకవిభీషణస్సుగీవాదులను సత్కరించి, నిజనివానముల కనుపుటయే కాకుండ రాముడు వుష్పక మును గూడ కుబేరునికి పంపివేసెను.

రాముడు రాజ్యమేలు చుండగా పదివేలవత్సరములు గడచినవి. 'సీఠాదేవి ఆంతర్వత్ని యయ్యెను. శ్రీరాముడామె కోర్కెల తీర్చగోరి శోరుకొనుమనగా అమె తపోవనముల దర్శంపవలెననెను. మరునాడు పంవుటకు రాముడంగీకరించెను. అరోజుననే రాముడు పండితుల మధ్యస్థమున నుండి నగర విశేషములడుగ భ(దుడను నతడు రు నింట వెజనుండిన సీతాదేవిని వురజనులు కొందరు శంకించు చున్నా రని చెప్పెను. ఖిన్నుడై రాముడు 'మిగిలిన వారిని కూడ అడుగగా వారును ఆ విధముగనే చెప్పిరి. వారల పంపి? కృతనిశ్చయుడై శాముడు సోదరుల రావించి, అపనింద నెరింగించి, సీతాపొత్మివత్యము తానెరింగియున్నను (పజావాక్యము పాలించుట రాజధర్మము శావన తపోవనముల నందర్శింపవలెనను ఆమె కౌతూహలము తీర్చు నెపమున వాల్మీక్యాశమము చెంత వదలి రమ్మని లక్ష్మఖు నాదేశిం చెను. రామాజ్ఞను జవదాటని లక్ష్మణు డళ్లే జనరించెను,

అ రత వనముల (తోయబడి దుఃభించుచున్న సీతను గాంచి వాల్మీకీ శిష్యులు వాల్మీకి. కెరిగింపగా ఆయన జరిగినదంతయు దివ్యదృష్టీని ఉహించి - అమెను తన యా[శమమునకు తోడ్కొని పోయెను. సీతను వదలివచ్చినందుకు దుఃభించు లక్ష్మణునకు

వందే వాల్మీకి కోకిలమ్‌ శః సుమంత్రుడు వూర్వము దుర్వానముని దశరధునకు చెప్పిన రామ శోకమును గురించిన విషయము చెప్పెను. దేవానురుల సం[గామ మందు ఓటమి పొందిన అసురులకు భృగుపత్స్ని. శరణమొనగుటకు కినిసి విష్ణవామెను సంహరించెను. అ(హించిన భృగవ విషువు మనుష్యరూపమున జిన్నించి. చిరకాలము భార్యావియోగదుఃఖ మనుభవించునట్లు శాపమొనంగెను. విష్ణువర్దానిని లోకోపకారార్థము స్వీకరించెను-ఈ దేవరహన్యము విని ఆయోధ్య కరుదెంచిన లక్ష్మణు నకు రాముడు ధర్మవర్వనులైన నృగుమవోరాజుదుల కథలు చెప్బి శాంతింప జేసెను.

తరువాత కొంత కాలమునకు లవణాసురుని నంహరించుటకు బయలుదేరిన శ్యతుఘ్నుడు మార్గమధ్యమున _ వాల్మీక్యాశమమున విడిసెను. ఆఅ రాత్రియే సీతాదేవికి కుశలవులు జన్మించిరి. అ పభ వార్త నెటిగి శ్యతుఘ్నుడు సంతసించి, వెడలి అవణుని నంహరించి మధురానగరమును _ పాలింపసాగెను. పం(డెండుసంవత్ప్సర ములు గడచినవి. చివరకు శత్రుఘ్నుడు [శ్రీరామసందర్శనార్థమై బయలుదేరి మాధమధ్యమున వాల్మీక్యాశమమును చేరి, కుశలవ లను చూడకుండగనే వారి రామాయణ గాన మాలించి, సంతసింతి అయోధ్యకరిగెను.

కొంత కాలమునకు [శ్రీరాముడు గోమతీ తీరమున అశ్వమేఢ యాగము (ప్రారంభించెను. కుశలవాది శివ్యసమేతుడై వాల్మికి యాగ సందర్శనార్థ మరుదెంచెను, రాముని కోరికపై కుశలవులు యజ్ఞవాటిని రామాయణ గాన మొనర్చిరి. రాముడు వారిని తన వుటకులుగ గురుతించి, సభాముఖమున సీత [పతిన గావించిన ఆమెను స్వీకరింతునని వాల్మీకికి సందేశమంఫెను?, మరునాడు యాజ్ఞవాటిని మహర్హ్దులతో పాటు అయోధ్యా వాసులు, రాక్షసవానరపవీరులు కూడ సమావేశమయిరి. అచ్చటకు సీతను తోడ్కొని వచ్చిన వాల్మీకితో రాముడు సీతాపవి(తచగిత తానెరిగియున్నను (ప్రజల అమోదార్థమై ఆమె (ప్రతిన చేయుట అవసరమనెను. అంత వాల్మీకాదేశమున

గ తెలు:గు సాహిత్యములో రామకథ సీత ప్రాంజలియై భూమిని తిలకించుచు, (త్రికరణశుద్ధిగా తాను [శ్రీరామునే భ్యానించిన, భూదేవి తనను లోనికి [(గహించునని పలికెను. అందరు నివ్వెరపడి చూచుచుండ పాతాళము నుండి సింహాసనమున ఆసీనయై యున్న భూదేవి ఆవిర్భవించి, సీతను సింహాసనమున కూర్చుండబెట్టు శొని తిరిగి లోనికి జనినది. రాముడు శోకార్తుడై భూదేవిపై కోపమును (వదర్శింపగా (బహ్మ శాంతపరచి; ఈ విధముగా జరుగునని వాల్మీకి మున్నే శన కావ్యమున పేర్కొని యున్నాడు కావున దానిని సంహూర్ష ముగ ఆలకించుమని కోరెను.

మరునాడు రామాదేశమున కుశలవులు ఉత్తర రామాయణమున సీత పాతాళమున (పపేశించిన తదుపరి కథను గానము చేసిరి. అందు [శ్రీరాముడు సీతావియోగ దుఃఖమును భరించుచునే రాజ్య పొలన మొనరించెను. కానల్యాదులు స్వర్గమున కటిగిరి. భరతుని కుమారులు గాంధార దేశమునకు, లక్ష్మణుని పు(తులు కారుపథ బేశమునకు అధిపతులయిరి. తరువాత కొంత కాలమునకు యమ ధర్మరాజు తాపసవేషమున రాముని కడ కరుదెంచి తమ ఏకాంతము నకు భంగము కలిగించువారికి శిరశ్చేదన శిక్ష నొసగెదనని రామునిచే శపధము చేయించి. ద్వారమున లక్ష్మణుని కావుంచి స్వర్గమునకు రావలయునను విరించికోరికను విన్నవించెను. అఆ సమయముననే దూర్వాసముని రామదర్శనార్థమరు దెంచి, లక్ష్మణుడందు కంగీకరింప నందున ఆ(గహించి రఘువంశ నిర్మూలనము కావింతుననగా, భయ పడి లక్ష్మణుడు లోనికి జని వారి ఏకాంతమునకు భంగము కలిగిం చెను. రాముడంత పరిత్యాగమును మరణముతో సమానముగ భావించి, నమయభంగము కావించిన లక్ష్మణుని పరిత్యజించగా, అతడు నరయూతీరమునకు జని యోగము నవలంబించి శరీరము తోడనే న్వర్గమున కరిగెను. పిమ్మట రాముడు కుశలవులను పట్టాభిషిక్తుల గావించి వెన్నంటిన రాక్షసవానరవీరుల తోడను అయోధ్యావాసుల శోడను కలసి సరయూనదిని (పవేశించి స్వర్గమును చేరెను. అచ్చట రాముడు శ్రీమన్నారాయణు డయ్యెను.

(శీమ్యదామాయణ నర్వము, సం[గహముగ నిది.

సంస్కృత వాజ్బయములో రామకథ

కావ్యమునకు ఇతివృత్తము శరీరము. రామాయణమునకు రామ

కథ శరీరము. రాముడు “పుంసాం మోహన రూపాయ” అని (పసిద్ధి

కెక్కిన జగదేకమోహనుడు, అతని చరితముకూడ అంత మోహన

మైనది. అందువలన రసలుబ్ధులైన కవిరాట్టుల దృషుల నది అకర్షించు టలో నబ్బురము లేదు.

రామకథయందు భారతసంస్కృృతి రమణీయముగ టపతిబిం వించి యుండుటచే భారతీయకవుల కావస్తువు కల్పవృక్షమై పరిఢవిల్తి నది. సంస్టృతభాష మన కనాదిభాష. అ భాషలో వెలసిన సమస్త సాహిత్య [ప్మకియలలో రామకథ యవతరించినది. పౌరాణికు లా వస్తు వును పరుషార్థసాధనోపదేశమున కనువైన వుణ్యగాథగా తలచిరి. తాత్త్వికులు జ్ఞానబోధకు సరిపడు సమన్వయము నందించు (వతీ శాత్మక కావ్యముగా భావంచిరి. కావ్యకర్తలు, రూపకకర్తలు రస దృష్టికి పుష్టికలిగించు నవ్యకల్చనలకు నందనోద్యానముగా నూహిం చిరి. ఇట్లు వాల్మీకిచే (సష్త్రమె వుస్తమెన రామాయణము అనంతర సంస్కృత కవికులముచే నానావిధ కల్పనా మహనీయమై గీర్వాణ భారతికి కిరిట్టపాయమై కీర్రికక్కినది.

(పాచీన సంన్కృత సాహిత్య ,పక్రియలలో వురాణేతిహాసములు (పధానముగా పేర్కొనదగినవి. పురాణములలో అష్పాదశ మహావురా ఇఅములు ముఖ్యమైనవి, శివపురాణ దేవీభాగవతాదులు, ఉపపరాణ ములు తరువాత నెన్నదగినవి. అషహ్టైాదశవురాణములలో సగమునకు పెగా రామకథను తమయందు నిమిడ్చికొనియున్నవి. సొమాన్యముగా వరాణములలో సూర్యవంశ [కమమును వర్జించుపట్ల రామచరిత మును, - అన్యసందర్భములందు రామాయణ కథాంశములను సంగ

[4]

కః తెలుగు సొపొత్యములో రామకత వాతిసం[గహముగా (బస్తావించియుండుట కాననగును. పద్మ భాగవత నారదీయాగ్ని (బహ్మవైవర్త వరాహకూర్మగారుడ (బహ్మాండ పురాణము లలో నీవిధముగా రామకథాపపశస్తి కానవచ్చుచున్నది.

వరాణము లన్నింటిలోను వద్మవరాణము రామాయణ కథాం శములను కొంత విస్తరముగా చెప్పినబ్హు కనబడుచున్నది. సృష్టి, ఉ తరం, పొాతాళఖండములందు రామాయణసంబంధు లైన కథాంశము లీ కింది విధముగా నున్నవి.

పద్మవురొణ సృష్టిఖండమున అహల్యావృత్తాంతము కలదు. అందాలరాశి యైన అహల్యను (బ్రహ్మ గాతమున కొసగెను, ఆమెను మోహించిన ఇందదుడు (పచ్చన్న వేషమున శిష్యుడై గౌతముని సేవించు చుండెను. ఒకనాడు గౌతముడు వేకువనే లేచి స్నానార్థము గంగ కరిగెను. ఆయదను కనిపెట్టి ఇర్యదుడు ముని వేషము ధరించి అహల్యను చేరి యభీష్టము తీర్చు మని కోరగా నాతడు గౌతము డనియే భావించిన అహల్య అసమయదోషము తగ దని వారించెను. అయినను ఇం(దుడు వినక అమెవలన అభీిషమును పొంది వెడలునంతలో గౌతము డాశమమున టవేశించెను. ఇంధదుడు భీతిల్లి మార్జాల రూపము నొంది దాగి యుండెను. కాని, తరువాత గౌతముని హెచ్చరి కచే భయపడి నిజరూపముతో నతని యెదుట నిలిచెను. గౌతము డతని చర్య కా[గహించి;, అతని శరీరము సహససయోనిసం[క్రాంత మగునట్లును, అండములు ఖండము లగునట్లును శపించెను. అహల్య నిర్దోషి యైనను పరవరుషసంగమదోషము వాటిల్లినది కావున మాంస నఖములు లేని కళేబరముతో అడవియందు రామదర్శన పర్యంత' ముండి, రాము డామె పవిత్ర యని వచించినపిమ్మట ,కశాపవిము క్త యగు నని వచించి గౌతముడు పడలిపోయెను. సిగ్గిభిన ఇందుడు ఒక చెరువున దాగి కొన్ని వత్సరములు ఇందదాక్షిదేవిని ధ్యానింపగా ఆమె (పత్యక్షమై యతని మేనియం దున్న సహ[సయోనులు సహససాక్షు లగు నట్టును, మేషముష్కము లండము లగునట్టును అను[గ్రహించెను. రాము డడవిలో నుండునవుడు శల్యపంజరాకృతిలోనున్న గౌతమాంగ నను గాంచి యామె గాథను వసిష్ణునివలన నెజ్‌ంగి* నవ్వి యా నారీ

నంన్క్యృక వాష్య్మయములో రామకథ బి7 మణ్‌ నిర్దోష యని నుడివెను. అంత అహల్యకు శావవిమోచనము కలిగెను. పరదారాసంగమమువలని వానిని నిరూపించుటకును, దేవతారాధనమువలనను మహాత్మసాంగత్యమువలనను గలుగు శుభ ముల నెజటింగించుటకును పద్మపుర౮ాణ మికథ నిట్లు వర్జించినట్లు కానబడుచున్నది. పద్మపురాణ - ఉత్తర ఖండమున శ్రీరామకృత శంబూక వధా వృత్తాంతము యథావాల్మీకముగా సం్యగహింపబడియున్నది. మజియు ఈ ఉ త్రరఖండమునందే ఈశ్వరునిచే దశావతారగాథలు చెప్పబడినవి. అందు రామావతారగాథయు గలదు. మహాభారతాధ్యాత్మరామాయ ణఖములందుగూడ రామకథ ఈశ్వరునిచే చెప్పబడినట్లు కలదు. పద్మ వురాణమునందలి రామావతారకథ రావణజననపరా[క్రమాదివర్జన ముతో ప్రారంభ మైనది. అందలి రామకథలో అవాల్మీకములై న కొన్ని కల్పనలు చోటు చేసికొనినవి, అట్రివానిలో ముఖ్యము లైన వాని నీ [కింద పొందుపజచుట యగుచున్నది. కేం యజ్ఞకుండమున శారి యుదృవించి దశరథుని వరము కోరు కొమ్మనెను. దశరథుడు శారినే పుత్రునిగా వరము కోరుకొనెను, శారి ప్రసన్నుడై యతనికి పాయస మొనసగెను. రా జాపాయస మును అప్పు డచ్చటనున్న కాసల్యాక్రైకల కొసంగెను. వారిరువు రును దరువాత నచటకు వచ్చిన సుమితకు భాగము పెట్టిరి. కౌసల్యకు శ్రీరాముడు విశ్వరూపముతో జనింప నామెయా రూవును చూడజాలక విష్ణువును భజించి వతరూపము ధరింప వేడుకొనెను. ఈ ఘట్టము అధ్యాత్మ రామాయణము నందును కలదు? ల. కాసల్యాతనయునకు జాతకర్మాదుల దీర్చి శ్రీరాము డని పేరి డిన తరువాత భరత లక్ష్మణ శథతుఘ్ను లుదయించిరి. 8. కౌశికుడు కోరగానే దశరథుడు సంతసముతో రామలక్ష్మణుల నాతనివెంట అడవికి పంపెను.

లః శెలుగు పాహొత్యములో రామకథ

శ. తాటకాసంహారమునకు వూర్వమే తార్జ్యు డద్భృుశ్యరూపమున దివ్యాస్తశత్రములను, అక్షయతూణీరములను, దివ్యకార్ముక మును రామున కొసగెను

5. హతయెన తాటక అందటు చూచుచుండగా దివ్యరూపమున దివి శీగెను.

6. విష్ణచాపము నెక్కిడిన రాముని గాంచి పరశురాముడు అతడే విష్ణు వని స్తుతించెను.

7, ఇందు మంధరా (పసక్రియే లేదు. రామపట్టాభి షేకమును గూర్చి వినిన కైక రాజుకడ శేగి రామవనవాసమును, భరత రాజ్యాభిషేకమును వరములుగా కోరెను. దశరథు డావరముల నొసగి రాముని నడవి కేగ నాజ్ఞాపించెను. పితృవచోవ్యాజమున రాముడు రావణవధ 3 అడవి కేగెను.

8. కాకాసురవృత్తాంతము కలదు.

$. రాముడే శార్చణఖయొక్క ముక్కుచెవులను తగకోసెను-

10. రావబణునిచే కొట్టబడి పడియున్న జటాయువును మొదటిసారిగా రాముడు చూచెను. వాల్మీకి రామాయణమున దండకారణ్య (వవేశముననే జటాయువుతోడి పరిచయ మైనట్లు కలదు,

11. సీతాదేవిజాడ చెప్పని గంగపై కినిసి రాము డామెను రక్తసలిల యౌనట్లు శపింప నామె భీత యె (ప్రత్యక్ష మయ్యెను. అంత రాముడు శార్ణకోటిని గంగాగయా సమంబును, భాగవత తీర్డో దరంబునునగు శబరీతీర్థము నేర్పజిచి యేతత్చుణ్యతీర్ధతోయ సంగమంబున శాపవిముక్తి యగునట్టు అను[గహించి బుష్యు మూకకు వెడలెను.

12. అన్హ్రముచే రాము డుదధిని శోషిలగ జేసి, సమ్ముదుడు శరణు వేడ, వారుణానస్తమున జలమును పూరించెను. పిమ్మట నలు నిచే సేతువును నిర్మింపజేసెను.

13. రావణుని నికుంభలా హోమము కలదు.

14. రావణవధానంతరము రాముడు వేయేండ్ల్డు రాజ్య మేలెను.

సంస్కృత వాజ్యయములో రామకథ వికి 15. న్వర్ణసీతతో కలిసి యాగ మొనర్భ్చు రామునికడకు వాల్మీః

మహార్షి సీతాకుశలవులను గొనివచ్చి స్వీకరింవు మనెను.

ఈ కథార్థ్హము లన్నింటిలోను మంధరపాతతను రామకథలో లోపింపజేసిన యంశము విశేషముగ పఠరితల నాకర్షించుచున్నది.

పద్మపురాణోత్తరఖండమున రామకథయొక్క వపూర్వాపరములు సవిస్తరముగా కలవు. ఇది రామాశ్వమేధముతో (పపారంభమైనది- రామాశ్వమేధకథను శేషుడు వాత్స్యాయనున కెటిగించెను. సీతా పరిత్యాగానంతరము ఆగస్యునివలన రావణునిగుజించి తెలిసికొనిన రాముడు (బహ్మహత్యాపాతకనివార ణార్థము అశ్వమేధయాగము కావించెను. శ్యతున్నుడు హనుమత్సహితముగా యాగార్థమై దిగ్వి జయమునకు వెడలినప్పుడు ఆయాదేశముల రాజుల చరితములు ఇందు చెప్పబడినవి, బుతంభర సత్యవంతులు శ తుఘ్నునకు లొంగి పోయిరి. హయమును హరించిన విద్యున్మాలి యను రాక్షనుని జయించి శ్యతుమఘ్నుడు హయముతో ఉత్తరదిశ కరిగి అరణ్యకమహార్షిని దర్శించి రామనామమాహాత్మ్యమును గుణించి యతనివలన వినెను. అప్పట్టున ఆరణ్యకముని రామాయణమును సం[గగహముగా విని పించెను. ఈ విధముగా పద్మవపరాణమున పట్టాభిషేకానంతర కథతో రామకథ (పారంభమై మధ్యలో (పపనంగవశమున వూర్వకథ చెప్పబడినది. ఆ కథలో అహల్య శిలాకృతిదాల్చినట్న చెప్పబడినది. వాల్మీకి రామాయణమున ఉత్తరకాండమున అగస్తుడు రావణాదుఆ చరిితలు వివరించిన తరువాత సీతాపరిత్యాగము జరిగినది. పద్మ పురాణమున సీతాపరిత్యాగము తరువాత అగస్తుడు వచ్చినాడు- శతుఘ్సుడు వెడలినపిమ్మట అరణ్యకముని అయోధ్య కేగి సవన దీక్షితు. డైన రామునిసముఖమున, (పాణములు వీడి అతనిలో లీశ మయ్యెను.

యజ్ఞాశ్వము రేవాహదమున మునిగెను. సుమతి హెచ్చరిక మేరకు శ(తుఘ్నుడు హనుమదాదులతో పాతాళనున కేగెను. అచ్చట హయము బంధింపబడి యుండెను. రామభక్తురా లైన యొకస్త్రీ వీరమణి

కే0 శెలు!గు సాహిత్యములో రామకథ యను (ప్రభువుతో జరుగుయుద్ధమున శతుమ్నునకు విజయము లభిం చుటకె మొక మహాన్తము నొసగుటకై హయము నట్టు బంధించెను.. అమె తన విషయమును తెలిపి శృతుఘ్నున కస్త్రము నుపదేశించెను. అపెన రుక్మాంగద లీరమణులకును శ్మతుఘ్నునకును యుద్ధ మయ్యెను- పరమేశ్వరుడు 'పమథగణములతో వీరమణికి అండగా నిలిచెను. శివనకును, హనుమంతునికిని ద్వంద్వయుద్ధము వాటిల్లెను.. శివుడు హనుమంతుని భదక్రిశక్తులకు మెచ్చి వరము కోరుకొ మ్మనెను. హనుమం తు(డు తాను సంజీవనౌషధము తెచ్చునంతవఅకు హతు లెన తన వరమువారి కళేబరములను రక్షింప గోరెను. హనుమంతుడు సంజీ వనీచే తమవారిని (బతికించుకొనెను. అట శతుఘ్నుడు పీరమణిని మూర్చిల్ల(జేసినను ఈశ్వరునిముందు నిలువణజాలక రాముని స్మరిం చెను. [శీరాము(డు (పత్యక్షమయ్యెను. వీరమణి తన సర్వన్వసహిత ముగా హయమును రాజున కొస!గెను. పిమ్మట (కతుహయము హేమ కూటము చేరగా నచట రామకథా[శవణము వలన సాత్త్వికరాక్షసునకు శాపవిమోచనము కలిగెను. ఆ తరువాత రామభక్తుడగు నురథు(డను లాజు హయమును బంధించుటయేకాక యుద్ధమున హనుమదాదులను గూడ బంధించెను. అప్పుడతడు రామదర్శనము చేయింవు మని హనుమంతుని వేడుకొనెను. హనుమంతు,డు (శ్రీరాముని స్మరించెను. రాము(డు (పత్యక్ష మయ్యెను. సురథు,డు భ క్రిపారవశ్యమున సర్వస్వ మును రామున కర్చించెను.

అంత హయము వాల్మీక్యాశమమును సమిాపించెను. అచ్చట లవుడు యాగాశ్వమును బంధించెను. అంత పృచ్చకు(డైన వాత్స్యాయ నుండు కథకు( డైన శేషుని లవకుశజన్మవృత్తాంతాదులను గూర్చి ఉపశ్నించెను. శేషు( డఆత సీతాపరిత్యాగవృత్తాంతమును విపులముగ( జెప్పెను. ఇట్లు పద్మవురాణమున రామకథ యొక (క్రమబద్ధముగా. గాక పరిచ్చిన్నముగా సందర్భముల ననుసరించి ఘట్టములు ఘట్టములుగా కప్పబడి యున్నది. శ సీతాపరిత్యాగమునకు కీరాంగనాశాపము ముఖ్యకారణ మని పద్మ వరాణము వింతకల్పనము చేసినది. వివాహాత్ప్చూర్వము సీత

సంస్కృత వాజ్బ్మయములో రామకథ న! ఉద్యానవనమున కీరదంపతులు భావిసీతారామక ల్యాణమునుగూర్మి చెప్పుకొనుట యాలించి, వానిని బట్టి పంజరమున బెట్టి సమాచాళ మడిగెను. అవి తాము వాల్మీక్యాశమమున నుండు చిలుకల మనియు, వాల్మీకి భావిరామాయణము వాసి శిష్యులకు వినిపించు సందర్భమున తామును వింటి మనియు వెప్పి, విష్ణువే రాము డని కీర్తించి వివాహ పర్యంతకథను చెప్పగా సీత తానే అ కథానాయిక సీత యని యెటింగి “కీరాంగన గర్భిణిగాన [ప్రసవానంతరము వచ్చి సీతను చూతు” మని చెప్పినను వినక, కీరాంగనను బంధించెను. అంత దుఃఖిత యెన కీరాంగన “గర్భధాగిణి వైన తరువాత పతి నెడ(బాయుదు”వని సీతను శపించి, అసువుల. బాసెను. అది చూచిన కరము “ అయోధ్యయం దుదృవించి నిన్ను పతినుండి యెడ(బాపుదు” నని (పతిన బూని తాను గంగలో ముని(౧, అసువుల( బాసి మణుజన్మమున్ల చాకియైె సీతా రాముల నెడబాపె నని పద్మవపురాణమున కలదు, సీతావియోగగాథకు కార్యకారణ సంబంధము నిరూపించు వూర్వగాథను ఆవూర్వపతిభతో పద్మవురాణను కల్పించినది.

లవకుశులతోడి యుద్ధమున శతుఘ్నాదులు మూర్చనొందిరి- వారలు రామతనయు లని యెణింగియు హనుమంతుడు స్వామికార్య నిర్వహణార్థము వారితో పోరెను. కుమారులు కవులందతథిని బంధించి తత్తికి వినోదము గల్పింప సంకల్పించి హనుమత్సు(వుల వాలము లనుబట్రి వారిని సీతయొద్దకు( గొంపోయురి. ఆమెవారిని గాంచి విచా రించి రాము.డుతన పతి యనియు, వారలకు తండి యనియు. దెలిపి క్షమాపణ పూర్వకముగా హయమును శతుఘ్నున కొనంగు డని కొమ రుల నాదేశీంచెను. వా రట్టు కావించిరి.

సవనాశ్వము తిరిగివచ్చిన తరువాత శ్యతుఘ్నాదులను యాతా విశేషముల/(గూర్చి రాముడు (ప్రశ్నించెను. వారు జరిగినదంతయు చెప్పిరి. రాము(డాశ్చర్యపడి అచ్చటనే యున్న వాల్మీకిని కుశలవు లెన రని యడిగెను. అంత వాల్మీకి సీతాచరితము చెప్పి, అమె పాతివత్య మునురాము(డు స్వయముగా నెఅి/గియే యుండెను గావున స్వీకరిం చుట ధర్మ మనెను. అశరీరవాణియు నటులే పలికను. అంత రాము(ఢడ&

82 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ సీతను తోడితెచ్చుటకు లక్ష్మణునిపంపెను. సీత లక్ష్మణునకు బాలురను మా్య[తత మొప్పఃజెప్పితా నాయా[శమముననే ముక్తిపొందుదునని తెలియ వరచెను రాముడు సీత రాకునికి వగచి తనయాజ్ఞగా భావించి రమ్మని మజల లక్ష్మణునితో వార్త నంపెను. అమె వచ్చునంతలో లవకుశులచే వాల్మీకికృతరానూయణము వినెను. ఇచ్చట పృచ్చకుని (ప్రస్తావన ననుసరించి వాల్మీకి శోకము శ్లోక మగుట, ఆదికావ్యావిర్భావ వృత్తాంతము నం[గహముగా. జెప్పంబడినది. ఆపైన పతియాజ్జ పొటించివచ్చిన సీతను రాముడు పరి[గహించినబ్లును, కుంభసంభ వు(డు కనకసీతా ప్రతిమను తొలగించి, సవీతారాములనే యజ్ఞదీక్షితు ల( జేయించె ననియు చెప్ప(బడినది. రాముడు శాస్త్రోక్తముగా హయముకు సృశింపగా నది దివ్యపరుషుడై నిలిచి, దుర్వాసుని శాపమువలన నారూపమును దాల్చి రామకరస్పర్శకై వేచియున్నట్లు చెప్పి అంతర్జాన మయ్యెను. అంత వసిష్టుడు హయన్థానమున కర్పూరము నుపయోగించి యాగము వూ ర్తిచేయించెను. ఈ కథనము శేషుడు వాత్స్యాయనునకు జెప్పె నని సూతుడు శానకాదులకు( జెప్పెను.

యుక్రవయస్కు! డైన రామునికి హైోమలబ్బ యగు సీతాకుమారి నొన(గ నభిలషించి జనకుడు దశరథునకు రాయబార మంపగా అత. డానందముతో సకుటుంబముగా మిథిల కేతంచెను. అంత నారదు( డరుదెంచి సీతకు స్వయంవరము చాటు మని జనకునకు. జెప్పగా, దశరథుని అంగీకారమున అత. డట్లు చేసెను. స్వయంవరసభకు సూర్యవరుణాదిదేవతలును బలిబాణాసురాది రాక్షసులును సకల శాజకుమారులును అరుదెంచిరి. వీరందరిని గాంచి జనకుడు భీతిల్లి మ హేశుని (పార్టింపంగా నళ(డు (పత్యక్ష మై శివచాపము నొస౦గి దాని నెక్కిడినవానికి సీత నొస(గు మని యాన తిచ్చెను. శివచావభంగ మున కితరు లెవ్వరును చాలరైరి. రాముడు ధనుర్భంగము చేసి సీతను చేపట్టెను. మిగిలినరాజు లహంకరించి రాముని నెదిరించిరి. అళత'(డు వారిని రణరంగమున నోడించెను.

పరశురామ గర్వభంగ మందు కానరాదు. కేకయరాజ పతతి యైన నువేష (మొదట సురూపగా పేర్కొనబడినది వరములు కోరంగా,

సంన్కృత వాబ్బ్యయములో రామకథ శకి వసిష్టుండు రామావతార తత్త్వమును వివరింపగా, ఎట్టకేలకు దశర థుండు రాము నడవులకు బంప నంగీకరించెను.

సీతాపహరణాంతరము శోకమూర్తి మైన రాముడు బుష్య మూకమునకు బేరి యొక చెట్టునీడ సౌమితితొడపె తల యుంచి పరుం డెను. అ చెట్టుకొమ్మపై వానరు(. డొకడు కానవచ్చెను. అతనితో రాముడు పరిచయము గావించుకొనెను. అతడే హనుమంతుడు. అంత హనుమంతుడు సుగీవునికడ కే(గి మహిమాన్వితు లిద్దజు నీ సాంగత్యము గోరుచున్నా రని నివేదింప, సుగీవుండు రామునసమ్ము ఖమునకు వచ్చెను. అ్యగజానుమతిని లక్ష్మణుడు వారి గాథనా కపివుంగవున కెజింగించెను. సుగీవుండు సీశనగలమూట చూపి, రావణునిచే గొనిపోంబడుచున్న తరుణి యోర్తు రామరామ యని రోదించుచు నా భూషణముల నచ్చట వదలిన దనియు చెప్పి, వానర సైన్య సహాయమున సేతువు నిర్మించి, రావణుని హతమార్చగల మని టపతిజ్ఞచేసి రామునితో చెలిమి చేసెను. అపైన వాలి వధయు తారాదుఃఖమును, స్ముగీవుని పట్టాభిషేకమును, సీతాన్వేషణమును, లంకాదహనమును జెప్పబడినవి. “" రాముండు కపిస్రైన్యముతో వార్నిధిని దాటుటక్షై ఈశ్వరుని (పార్థించెను. శివు(డు (పత్యక్ష మయ్యెను. దుర్నిరీక్ష మగు పరమేశ్వరునిరూవును రాముండు గాంచ లేక పోయెను. ఈశు.డు రామునకు దివ్యచక్తు విచ్చెను. అంత రాము.(డు శివుని స్తుతించి వార్చిధి దాటుటకు సేతువుగా నుపయోగింప శివకార్ముకమును బడసెను.

హనుమదాదులచే పట్టుపడిన అతికాయ మవోకాయుల వలన లంకాద్వారమున గల పంచవక్తృముల దారువు నేక్కపయత్నమున పంచఖండములు కావించు వానిచే రావఖు(డు నిహతు! డగునని విని రాముడు దాని నేకశరమున ఖండించెను. రావణుడు మొదటిసారి రణరంగమునకు వెడలినపుడు రామబాణముల కోర్వ జాలక వెను దిరిగి అంతఃవురమున కేగెను. విభీషణు( డచ్చటకు వచ్చి యతనికి శరణు జొచ్చుటయే యుక్త మని నీతిబోధ కావింపగా రావణు. డాతనిని కాలితో నెగిసి తన్నెను. అంత విభీషణుడు రాముని కడ కేగెను.

[5]

$ి4 తెలుంగు సాపాత్యములో రామకథ యుదరంగమున నాతడు రావణు! డంతమొందు చిహ్న్హపదమును సూచింపగా రాముడు రావణుని వధించెను. పిమ్మట మహేశ్వరుడు (పత్యక్ష మయ్యెను. అగ్నిశద్ధ యైన సీతను. శ్రీరాముడు పరి (గ్రహించెను.

ఈ పూర్వకల్పరామాయణమున దశరథునకు నలుగురు భార్య లుండినట్లును, ద్వాదశ్మీవత పుణ్యఫలముగా రామాదు లారాజు నకు గలిగినట్లును, సీత జనకునకు 'హోమలబ్ధి యైనట్లును, రామ లక్ష్మణులను హనుమంతుడు మొదట దర్శించినవిధమును కల్చిం చుటయందును, సేతువుగా శివధను వుపయోగించినట్టును రావణ (ఉపథమయుద్ధానంతరము విభీషణ శరణాగతి యైనట్లును చేయ బడిన వినూత్నకల్చ్బనలు విశేషముగా నాకర్షించునవి. వీని వలన రామాయణ (పథాన కథా తాత్పర్యము చెబ్బతినుటలేదు.

వరాహాగ్ని వురాణములందు హనుమజ్జనన వృత్రాంతము కలదు. మహేశ్వర వీర్యమును వహించిన వాయివు బుకుస్నాతయైన అంజ నాదేవిగర్భమునందు దానిని నిక్షిప్తము చేసెను. ఆమె కినిసి శపి౦ వ(బోప(గా వాయువు లోకహితార్థమై ఈశ్వరాంశము నట్లు నిక్షిప్తము చేయవలసివచ్చిన దనియు,, దానివలన నామెపాతివత్యము భంగము కాదనియు చెప్పెను. అమ (పసవపర్యంతిము తపము చేయవలె ననియు, పుట్టబోవు బాలుండు మవావీరు(డును, విష్ణ్టుభక్తుండును ఆగు ననియు తెలిపెను. అందుల కం0జనాకేసములు సంతసించిరి. మార్గ శర శుద్ధ తయోదశి నాడు అశ్వనీ నక్ష్మ్యతయు క్త వృశ్చిక లగ్నమున అంజనేయు(డు జన్మించెను. అత(డు బాల్యమున నాకలిగొని సూర్వుని ఫలముగా భావించి సూర్యమండలమునకై యెగురగా నిందు డాతనిని గొట్టి నేల. బడవైచెను. అతని దీనావస్థను గాంచి వాయుదేవుండు ఖన్ను( జై దిశలను బంధించి యతని కడ కూరుచుండెను. వాయుబంధ నమునకు వెజగుపడి దేవేయదాదు లచ్చటకు వచ్చి బాలునకు వరము లిచ్చి బతికించిరి.

(బహ్మవైవర్త వరాణమున సీతాదేవి జన్మకథ విపులముగా. జెప్ప బడినది. మనువంశసంభవు(డైన రాజసావర్డి శివభక్తుడు. అతడు దక్ష

వం స్కృత వాబ్మ్బయములో రామకథ నిల్‌ సావర్డి మనుమడు, అతనికి నారదశాపమువలన రాజ్యము పోయెను. అతనికి వృషధ్వజు( డను కొడుకు వుట్టి తండి కోల్పోయిన రాజ్య మును తిరిగి సంపాదించెను. వృషధ్వజునకు రథధ్వజుండును, అతనికి ధర్మధ్వజకుశ ధ్వజులును జన్మించిరి. అందు కుశధ్వజునిభార్య మాలా వతి. వారిరువురును సంతానార్హలె విష్ణునును గొలచిరి. విష్ణువు వారికి( (బత్యక్షమై వారి కోరిక ననుసరించి మహాలక్ష్మిణంశతో వారికి చేద వతి యను కుమార్తె జన్మించు ననియు? నామెయే కాలకపుమున తపము చేసి సీతగా పట్టు ననియుః అప్పటికి కుళధ్వజుండు మిధిలా పుర చ(కవర్డి జనకుండుగా నుండి యాసీతను రామావతారమున తన కిచ్చి వివాహము చేయు ననియు వర మొసంగెను.

కుశధ్వజ దంపతులకు వేదవతి జన్మించి, యుక్రవయస్క అయి శ్రీవిష్టువును భర్తగా బడయంగోరి తప మొనరించుచుంజేను. రావణు. డామెను చూచి మోహించి, పట్టంబ్తూన(గా వేదవతి రోషముతో నటుపై పరస్హ్రీలను బలవంతముగా [(గహింప(సూనినచో శిరస్సు రెండువయ్య లగునట్లు వానిని శపించి. తాను లంకయరిదు జన్మించి. స్మ్యతపౌత సహోదరాది బంధుమితామాత్య సహితముగా నశింపచేయుదు నని పలికి ఆగ్మియందు జొచ్చెను.

తదుపరి వేదవతి లంకయందు మహాపద్మములు గల తటాకము నందు ఒక మవాపద్మమునందు చిన్నబాలిక రూపమును దోల్చెను. పూజార్థము వుష్పములక్షై అరుదెంచిన రావణ పరిచారికలు చూచి బాలికాసహితముగా పద్మమును గొనిపోయి రావణున కొసంగిరి. శు[క్రాచార్యులు అమె వేదవతి కావున నామ నొక మందనమం దుంచి సము[దమున విడచుట యుక్తమనెను. రావణు డభ్లే చేసెను. ఆమంద సము మిథిలానగరతీరము చేరి భూమిలో కప్పబడి యుండెను. కుశ ధ్వజ దంపతులు కాలక్రమమున మరణించి, మిథిలయందు జనక రాజదంపతులుగా జన్మించిగి. జనకు( డొకసారి యజ్ఞమునకై భూమిని దున్నగా అందు బాలిక దొరికెను. శతానందమహర్షి అనుమతిపై నామెకు సీతా నామధేయ మిడెను. అహెయే రామపత్ని సీత.

86 తెలుంగు పాపాత్యములో రామకథ [(బహ్మవైవర్త వరాణమునందలి యీ కథలో వేదవతియే రావ ఖుని శిరస్సు (బద్ధలగునట్లు శపించిన దని కల్పింపంబడినది. కాని పెక్కు రామాయణములందు రంభాకారణమున రావణున కాశాపము కలిగినట్లు కలదు. నారదీయ మహావురాణమున శివధనుస్సు వృత్తాంతము రాముడు సీతకు! జెప్పినట్లు చ్మితముగ నిట్లు కల్పింపబడినది: స్వేత కేతు మహారాజు అగస్త్యమునికి మహారత్నమాల, విల్లు, అమ్ములపొది, అఫప్రశస్త్రాదులను ఇచ్చి రావణనంమవారార్థము శ్రీరాము.శతుగా నవత రించిన శ్రీవిష్షువునకు అతని దర్శనార్థము, సీతాలక్షణసహితు(డై వచ్చినప్పు డొసగు మని (పార్థించి యిచ్చెను. అగస్త్యుండు (తేతా యుగాంతమువటబకు వానిని రక్షించి రామున కొసగెను. సీతారామలక్ష్మణులు అరణ్యవాసము చేయువెడ చి_తకూట పర్వతమున నొకనాడు వినోదార్థము రాముడు సీతతో జనకుడు శివుని విల్లును బడసిన విధమును వివరించె నని సూతుండు శౌనకాది మునులకు చెప్పెను. శ్రీరాముడు సీతతో చెప్పిన కథ యిది :- సుమాలి కెకసులకు జన్మించిన రావణుడు భూలోకమునందలి రాజులనందరిని జయింపః:గోరి జనకునిపైకి దాడి వెడలగా అతడు హరిహరాదులను (పార్థించెను. అప్పుడు హరిహరులు (పత్యక్షమైరి. ఈశ్వర్తు. డతనికి శివధనున్సు నొసగి తాను మిథిలను అదృశ్యముగ రక్షించుచుందు నని చెప్పెను. విష్ణువు తాను శ్రీరామునిగ జన్మించి సీతారూపమున నున్న లక్ష్మిని వివాహ మాడి రావణవధ కావింప నుండెను. కావున సీతావివాహము శివధనుర్భంగముతో నెరవేర్చ దలచె ననియు, అంతదనుక హరిహరాదులమైన మేము మిథిలను రక్షించుచుండెదమనియు చెప్పెను. రావణు, డీరహస్యము శుకసార ఖులవలన విని భయపడి వెనుదిరిగి పోయి, భూమండలముపై( గల రాజులపై నెన్నడును యుద్ధమునకు దలపడలేదు. శివధనుస్సును విరిచి పట్టభంగమిషతో రావణవధార్థము వనమున కేతెంచితి నని రాముడు సీతకు( జెప్పెను. అంత సీత ద్వాపరయుగమునందు శ్రీకృష్ణరూపమును చూవు మని రామునిం గోరెను. ఆ సాయంకాలము

సంస్కృత వాబ్బయములో రామకథ శి? సీతారాములు జగన్నాథక్షేత సమిోపమున వి[శశమించిరి. రాముని కోరికపై పీత రాధా రూపమునను, రాముడు శ్రీకృష్ణ రూపమునను అచ్చట శిలావ్మిగహముల వెలయించిరి. త్రీరామకృష్ణావతార తత్త్వ్వయు లను వ్యాఖ్యానించుట కీపరాణకథ చితముగా( గళ్చొింపంబడిన దని భావింప వీలగుచున్నది-

మార్కండేయ మహావురాణమున సూర్యవంశరాజుల చరిత వర్చింపంబడు సందర్భమున గంగావతరణము, (శీరామ చరితము వర్ణింపంబడియున్నట్లు నారదీయ మహావురాణమున వురాణ విషయ (క్రమమును. జెప్పు సందర్చమున నిన్టేశింపబడియున్నది. ప్రస్తుతము లభ్యమగుచున్న మార్క్మండజేయమున నీ భాగము కానరాదు.

కూర్మపరాణమున జాంబవంతుని జన్మవృత్తాంతము కలదు. ఒకపరి హిమవంతమున విహరించుచు పార్వతీపరమేశ్వరులు పశు పక్ష్యాదుల స్వేచ్చావిహాకమును దిలకించుచుండిరి. అప్పుడు వారికి శుక్షశోణితపతన మయ్యెను. ఈశ్వరుని శుక్తమునుండి పాదరసమును, పార్వతి శోణితమునుండి ఇంగిలీక గంధకములును, గైైరికాది ధాతు వులును వుట్టైను. పిమ్మట వాని సమ్మేళనమువలన జాంబవంతు.డు వుభైను. పరమేశ్వరు. డాతనికి వృజమయశరీరమును, ఆయుర్వేద మును ప్రసాదించి, శ్రీరామభక్తుడ వగుమని వర మొసంగెను.

దేవీభాగవతమున రామాయణకథాపపసక్తి తృతీయస్కంధ మున గలదు. అది దేవినవరా[థతి పూజా మహత్వమును ,పతిపాదించు టకు గల్బింపబడినది. సుగీవ పట్టాభిషేకానంతరము సీతకై చింతిల్లు రాముని సన్నిధికి నారదు( డరుదెంచి వేదవతియే సీత యనియు, రాముడు విష్ణువు యొక్క అవతార మనియు చెప్పి, రాహావణ సంరా ర్ధము రాము( డాశ్వయుజ మాసములో దేవీనవరా(త్మివత మాచరింప వలె నని హితవు చెప్పెను. రాము? డటే కావించి తన్మహిమ వలన రావణ సంహారము గావించెను. బేవీ భాగవతము నందలి రామకథలో మంధర (పసక్తిలేదు. రాముండు వనగమనమున తనను సీతాలక్ష్మణు లనుసరించుట కంగీకరించిన తరువాత కాసల్యను దర్శింప(బోయి న ట్రిందు కలదు. .

య! తెలుంగు పాపిత్యములో రామకథ

భాగవత మహాపురాణ ద్వితీయ స్కంధమున (బహ నారదునకు విష్ట్రతవతారములను వరించు నపసరమును రామావతార వృత్తాం తమును నంయగహముగా. జెప్పంబడియిన్నది. నవమస్థంధములో గూడ రామకథ మజల చెప్పంబడి యున్నది. ఇందు పూర్చ్పోత్తర రామాయ ఇము లండలి కథ కథనాత్మకముగా నతిసం గహముగా. గలదు. ఈకథ ననుసరించి. రావణవధానంతఏము విభీషఖునిచే నాతని కంత్య (క్రియలు గావింపంజేసి, రాము(డు సీతను దర్శించుటకు స్వయము గ అశోకవనమున కేగెనని కలదు, వాల్మీకిరామాయణమున సనాలంకృత యైన సీతను తన వరికి దోడ్తెమ్ముని రాముండు విభీషణున నాజ్ఞాపించి నట్లును, విభీషణు(డల్లే చేసినట్లును గలదు. అహల్యావృత్తాంతము వంటి యుపకథ శిందు లేవు. ఉత్తరరామాయణ కథలో రాము తయో భ్యానగరమున నడిరేయి గూఢవృత్తి. దిరుగుచు సీతాపవాదమును స్వయముగా వినినట్లును, ఆపైన చారులవలన గూడ దాని నెజింగి నట్లును గలదు. సీత నిదుర పోవుచుండగా నామె నారాతియే వాల్మీ కార్టశ మము నందు! బెట్టం బనిచె ననియు గలదు, రాముని యశ్వమేథ యాగమును జూడవచ్చిన కుశలవులను గాంచి రాముడు! వారి తల్లి దండ్రులను గుజించి పశ్నించెను. వారు తాము వాల్మీకి శిష్యుల మని మ్మాతము చెప్పిరి. రాముండు “రేట్‌ మో తల్లిదండుల నెజింగెద( గాక” యని వారి నొక విడిదియం దుంచెను. మరునాడు వాల్మీకి సీతా కుశలవులను గొని వచ్చి స్వీకరింవు మని రాముని వేడెను. కుశలవులఅను వాల్మీకి కొప్పగించి సీత భూవివరమున _బచేశించెను. పిమ్మట 1800 సం॥లు రాముడు (బబహ్మచర్యము వహించి రాజ్య మేలి అవతారమును చాలించెను. ఈ కథలో యాగాశ్వమును కుశలవులు బంధించుట మున్నగు ఘట్టములు లేవు.

శ్ర శివపురాణము నందలి లీలాఖంచమున హనుమదవతార లీల జెప్ప(బడినది- అందు మజాబలు! డగు హనుమంతుడు అంజనీ గర్భమున శివవీర్యప్రభావమున జన్మించిన కథసం[గహముగ! గలదు, లింగవైభవ ఖండమున రామాయణ మతిసంగహముగా యథా వాల్మీకముగా( జెప్పంబడినది. శ్రీ రామలింగేశ్వర పతిజ్బాపునమందలి

పంస్కృత వాజ్క్బయములో రామకథ శి9 విశేషము. సము_దము. దాటునెడ శివారాధనము చేసెద నని లక్ష్య ఖునితో పలికి రాముడు ఇనుకతో శివలింగమును జేసి పూజింప(గా వరమేశ్వరు.డు _పత్యక్ష మమయ్యుగు. రావణవధానంతరము పతితో గలిసి యచ్చటకు వచ్చిన సీత హనుమంతునిచే కాశినుండి లింగమును దెప్పించి యచ్చట (పతిష్టించెను. శివపురాణ = ఉమాఖండమునందు సూర్య వంశ చ(కవర్తులను గ్‌ర్తించు సందర్భమున గూడ గంగావతర ణము, శ్రీ రామకథ సం గహముగను, యథా వాల్మీకముగను జెప్ప* బడినవి. రామలింగేశ్వర (పతిష్ట కూడ ఇచ్చట పేర్కొనబడినది.

(బబహ్మాండ వపరాణనున సగర భగీరథ వృత్తాంతము చెప్పబడిన సందర్భమునందు ఉపోద్దాత పాదమున రామకథ, మిధిలాధిపతుఆ వంశ([్రమము సం[గహముగా సూచింప, బడియున్నవి. గరుడ పరా ఇణమున భగీరథ వృత్తాంతమును, విష్ణు పరాణమున గళిగావతరణము, రామాయణము, గాధిచరితము, విశ్వామ్‌(త పరశురాముల జన్మ వృత్తాంతములు చెప్పబడి యున్నవి,

ఇట్లు పురాణవాజ్బ్మయము నందు రామకథ వంశానుచరిత ఘట్టములందును, అవతారవర్ణనఘట్టము లందును సంగహముగా కాదవచ్చుచున్నది. అయా పురాణస్వభావమును బట్రి రామకథలో చిత ములైన కిల్చనలు చోటు చేసికొనినవి. ఏమైనను పురాణ వాజయము నందలి రామకథ వాల్మీకి హృదయమునకు భిన్నమైనదిగా కానవచ్చుట లేదు. పరమార్థ మొకటియే యెనను రామకథఠథా (పతిపాదనములో పరాణములు కొంతమార్గాంతరము తొకి్రిాయుండవచ్చును. అంతియే.

వేదమును ప్రమాణముగా నమ్మిన పురాణములందేగాక, జైన మత వాజ్బ్యయమునందును రాపుకథ కలదు. కాని అది తన్మత సూతానుగుణముగా మలచబడి (పతిపాదింపబడినది. జైన రామౌ యణకథను, దానిలో నవాల్మీకములైన కల్చనలను గుజించి కీ శే. సురవరము (వతాపరెడ్డిగారు సమోక్షించియుండిరి. వారు దర్శించిన ఫలితాంశముల నిచ్చట (పస్తావనము చేయుట అపస్తుతము కాదు.

శకి తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ

“ఈ కథ వాల్మీకి రామాయణమునకు చాల భిన్నమై యున్నది. రాక్షసులకు వానరులకు సంబంధముండె నని తెలియుచున్నది. సీత అయోనిజ కాదు. రాము డేకపశ్నీవళుడు కాడు, హనుమంతుడు నిత్య (బ్రహ్మచారి కాడు. రావణు డొక్క స్త్రీలోలత్వమందు తప్ప తక్కీన విషయములం దాదర్శపాయుడే. రాజులకు స్త్రీసంగతి నాటికి నేటికిని మిక్కుటము. కాని రావణు డెన్ని చేసినను సీతాపచారకుడు కాకుండిన నిప్పటికి యనేక విటరాజులవళె, రాజవిటులవలె నిందా స్పదుడు కాకుండెడి వాడు. అత డహింసా[ప్రాయుడు. యజ్ఞములందు హింస యుండుటచే యజ్జ్ఞధ్వంసి యయ్యెను. కాని వాల్మీకులవారు వేదమత ద్వేషి యనియు, మునిహింసకు డనియు తన కలముయొక్క మసిచే. రావణుని ముఖమును నల్లగ చితించెను, లక్ష్మణునికి ఎనమండుగురు పట్టపుభార్య లట, 16 వేల పెండ్రాలట! ఈగుంవు నంతయు భాగవతమందు శ్రీకృష్ణులవారి కంటగట్టినారు. ఈబజేర మే పౌరాణికునివలన జరిగెనో దురూహ్యము. ఇచ్చట లక్ష్మణుడే గరుడ వాహనుడు. చకి, రావణాంతకుడు. మజళియు నారాయణాపరావ తారుడు. ఇందు మరీచి లేడు, బంగారుజింక అసలే లేదు. ఇందలి వంశావళులు వాల్మీకులవారి వంశావళులతో భేదించుచున్నవి. శంభు కుడు హర్చణఖప్యతు డనియు నతనిని లక్ష్మణుడు వధించె ననియు నిందున్నది. శంభుకు డను శ్యూదతపసిని రాముడు ఖండించె నని యుత్రర రామాయణమున నున్నది. శూదదుల తపస్సు అంత యోర్వ రానిదై యుండెనే * “దశముఖ” అను పదమున కుత్పత్తి హేతువిందు ఛాల సమంజసముగా గనబడుచున్నది. వైనరామాయణమునందు కుంభకర్ణుడును, ఇం్యదజిత్తు మరణింపలేదు. మజటియు సంజీవిపర్వత మును హనుమంతుడు తెచ్చెనన్న దిచ్చట కల్లం భామండలుడు (ఇత డజెవడో?) అమృతము దెచ్చెనని యున్నది. రావణుడు తపస్సు మ హేశ్వరునిగూర్చి చేసెననియు, చేతుల దురద వదలునట్లు శవైలాస ముపై బొటనవేలితో శివుడే యదిమె ననియు మనము వినిన సంగతి. ఆందు వాలిచే నడచబడె నని యున్నది. మజియు నీ జైన రామాయణ ములో నహింసావిషయమును, రావణుని యజ్ఞధ్వంసకత్వమును

వంస్కృృత వాబ్య్బయములో రామకథ శ తెలువట జైన సిద్ధాంత (ప్రచారమునక్తై చేనియుందురు. మహేశ్వ రునికి మారుగా నిచ్చట [పతిఘట్టమందు జిననాథుని పేర్కొని యున్నారు. ఇదియు మత (పచారార్థమ యుండనోవు.”!

జైన వపరాణ రామకథ వేదధర్మపతిపాదనాత్మక మెన వాల్మీకి రామాయణకథకు స్వభావముచే భిన్నమైనది. అది జైన మత (పచారార్థము వుట్టినది కావున నది తన్మతానుయాయులను చప్ప నితరుల నంతగా నాకర్షించినట్లు కానరాదు.

సంస్కృత సాహిత్యమున పురొాణములన్నియు నొకయెత్తు, ఇతి హాసమును, పంచమవేదము అయిన మహాభారత మొకయొత్తు. వ్యాస భట్లారకుడు రామకథను వనపర్వమున మార్కండేయ మహర్షి ధర్మరాజునకు జెప్పినట్టు వాసెను.

సంస్కృత మహాభాకతమున అరణ్యపర్వములో రామాయణ 1పశంన కథారూపమున నాలుగు తావులందు కలదు. అరణ్యవాస సమయమున పాండవులు తీర్థయా్యత లొనరించు ఘట్టమున లోమశ మహర్షి వారి కాయా క్షత మావహాత్మ్యముల నెజింగించు సందర్భమున రామకథా పసక్తి కలదు.

1. అగస్త్యాశమము చేరి, మణిమతీ నగరము (పవేశించిన పాండ వులకు లోమశుడు అగస్త్యముని, వాతాపి ఇల్వలుల కథ వివ రించెను-- _ తీర్ణయాతా పర్వము-96, 97? అధ్యాయములు. 98 వ అధ్యాయమున భృగుతీర్థ మూహాత్మ్యము చెప్పు సందర్భ మున పరశురామ గర్వభంగ వృత్తాంతము కలదు. ఇక్కడ రామాయణగాథ కూడ సంగ్రహముగ కొంత కలదు. శివధను రృంగనము లేకుండగనే పరశురాముడు అయోధ్యయం దున్న రాయిని సమీపించి విష్టుబాపము నొసగి, అవహేళన మొన ర్పగా, ఉ్యగుడైన శ్రీరాముడు విష్ణు చాపభంగ మొనర్చి, విష్ణు రూపమును (పదర్శించెను.

(ఆం. పా, అకాడమీ వచురణ)

[6]

42 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ 2. 105 వ ఆఅధ్యాయమున కాలకేయ దైత్యులు సముదమున దాగి నప్పుడు వారి సంహరణార్థము అగస్త్యుడు సము[ద జలమును పాన మొనర్చగా చతుర్ముఖుడు సాగరము భగిరథునిచే పూరింప బడగల దని చెప్పెను. ఇప్పట్టున గంగావతరణ కథ 105, 106, 107, 188 అధ్యాయములందు గలదు. 111వ అధ్యా యమునుండి బుశ్యశృంగ వృత్తాంతము వివరముగ ఉన్నది. ఇందు రోమపాదుడు ఒక ద్విజుని బాధించిన కారణమున రాజ్యమున అనావృష్టి యేర్పడినట్లు కలదు. బుశ్యశృంగ మహర్షిని తోడ్కొని వచ్చుట కిందు వేశ్ణలు కాక, చతుర యైన ఒక వేశ్యామాత జాణ అయిన తనకుమార్తెతో వెడలినట్లు కలదు అధ్యాయములు-11, 111. 112, 118. 86. సౌగంధికాపహరణ ఘట్టమున హనుమంతుడు భీమునికి చెప్పిన సం్యగహరామకథ కలదు. అధ్యాయములు-147. [43. 4. జయ్యదధ పరాభవానంతరము ధర్మరాజుచే కోరబడి మార్కం: జేయ మహర్షి పాండవులకు రామకథ వివరముగ చెప్పెను. అదియే మహాభారతమందలి రామాపాఖ్యానముగా పేరుగాంచి నది. -- 273 నుంచి 298 అధ్యాయములు. ఇది రామజననముతో [పారంభ మయినను, రావబణునిగురించి, ఆతని బలపరా[కమములను గురించి ఆదిలో వివరించినది. మహావీరు డయిన రావబణుని వధార్థము (బహ్మాదు లొనరించిన (ప్రయత్నములు పేర్కొనబడినవి. దుందుభి అను గంధర్వాంగన మంధరగా జన్మిం చినది. ఆనగా, ఉత్తరరావమాయణమందలి రావణ వృత్తాంతము భారత రామాపాఖ్యానమున కథారంభముననే (గ్రహింపబడినది. ఇందు శివధనుర్భంగాదులు లేవు. రాముకు సీతను పరిణయ మాడెను. అంత దశరథుడు రామాభిషేకమునక్రై నిశ్చయించి, వురోహిళునితో భాషించు తరి మంధర ఆలకించి, క్రైకను (పేరేచెను. కైక సర్వభూపషణ భూషితాంగయై చిరునవ్వున భర్తను గదిసి వర

సంస్కృత వాద్మియములో రానుకథ 4కి (పదానమునక్రై వీడను. దశరథుడు అంగీకరించిన తదుపరి పవర ముల వివరములు చెప్పెను. శ్రీరాముడు దశరథుని దర్శింపకయే వనముల కరిగెను. సీతాపహరణఘట్టమున వథమముగ జటాయువు (వవేశించును. తెలుగుకావ్యాదులు పెక్కింటియందు ఈ పద్ధతియే కలదు. రొవబణునిచే గొనిపోవబడుచు సీత ఎదురయిన (పతి ఆశమము కడను ఆభరణ మొక్కొక్కటిగా విడిచి, చివరకు, వానరులమధ్య తన దివ్యవస్త్రమును వైచెను. సీతకొరకై అ్మశమమున కరుదెంచుచున్న రామలక్ష్మణులకు జటాయువు మార్గముననే కానుపించి అపహరణ వృత్తాంత మెరింగిం చెను. తదుపరి వారు ఆశమమునకు వెడలిరి, సుగీవునితో రణము "నకై బయలుదేరిన వాలి తారతో “నీవు సర్వప్రాణిభాషలును నేర్చిన దానవు కనుక ధీశక్తిని అరుదెంచిన వా రెవరో (గహింవొమని కోరెను. వాల్మీకి రామాయణ మందలి తార యింతటి బుద్ధిశాలినిగా కన్పట్టదు. వాలి సుగీవులు పోరు సలుపచుండ హనుమంతుడు పుపష్పహారమును స్ముగివుని కంఠమున పడునట్లు వినరెను. వర్షబుతువున మాల్యవంత మున విడిసియున్న రాముని సుగీవు డెడనెడ దర్శించుచుండెను, రావణుడు అశోకవనమున ఆ(శమము నిర్మించి అందు పీత నుంచెను. ధర్మజ్ఞాత అయిన (తిజట దుఃఖించుచు సీతకు రామక్షేమము, సుగీవ సఖ్యము, రంభావిషయికమయిన రావజణుని శాపము, తన స్వప్నము చెప్పెను. పిమ్మట రావణుడు అరుదెంచి సీతను హెచ్చరించెను. ఆ[గవావేశములతో లక్ష్మణుడు కిష్కింధకు అరుదెంచుటకు పూర్వమే ' సుగివుడు కపిసైన్యమును సీతాన్వేషణమునకై పంపి, వారికై నిరీ క్షించుచుండెను. వాల్మీకి రామాయణమున నాల్లుదిక్కు లందలి శపిసేనలు సమాయత్త మగుటకు అజ్ఞ నొసగి, వారిక్సై నిరిక్షైంచుచు౦ డెను. సీతను గాంచి వచ్చి రామునితో ఆ వార్త చెప్పిన హనుమం తుని చేతనే [పయాణ విశేషములు, లంకావార్తలు మొదలగునవి చెప్పించబడెను. అతడు లంకాదహనము గావించితి నని మాృాతము పేర్కొనెను= రావణునితో సంభాషణము మున్నగునవి లేవు రణ రంగమున లక్ష్మణుడు నరుకగా కుంభకర్ణుడు చతుర్చుజుడు అయ్యెను.

నూ కెంగు పాహిత్యములో రామకథ అంతలో తిరిగి బహుశీర్దుడు, బహాభుజుడుగా రూపొందెను. లక్ష్మ ణుడు (బహవ్మోాస్రమున కుంభకర్ణుని వధించెను. రాముడు కాదు. రావ ఖుడు తన శరీరమునుండి ఆయుధధారులైన రాక్షసుల (ప్రభవింప జేయగా రాముడు వారిని సంహరించెను. మాతలి తోడ్కొని వచ్చిన రథమును గాంచి రాముడు అదియు రాక్షసమాయగా తొలుత సంశ యింబెను. (బహ్మాన్తమున మరణించిన రావణుని బూడిద మాతను రణరంగమున మిగిలెను. వృద్ధమంతి అవింధ్యుడు మలిన వస్త్ర ధారిణి సీతను తోడ్కొని వచ్చి స్వీకరింపుమని రాముని వేడెను. ఆకన మున నిలిచి తిలకించు దేవతల నుద్దేశించి సీత తన పవిత్రతను నిరూ పింప పార్థించెను. రామాయణమున అతి పధానముగ పేర్కొనబడు అగ్నిప్రవేశ మిందు లేకుండగనే రాముడు సీతను స్వీకరించెను. రామకథ నాధ్యాత్మిక దృష్టితో దగ్శంచి వర్ణించిన కావ్య మధ్యాత్మ రామాయణము. వాల్మీకి రామాయణము తరువాత కవు లను అధికముగా (పభావితులను జేసిన దీరామాయణము. అం దలి కథ సంగహముగా నిది :- వాల కాండము:-నారచునిచే అడుగబడి _బహ్మ ఒకప్పుడు ఈశ్వరుడు పార్వతికి చెప్పినకథగా అధ్యాత్మ రామాయణము చెప్పబడినది. అధ్యాత్మ రామాయణమున ఈశ్వరుడు [ప్రథమమున, రామపట్టాభి షే కానంత రము సీతారాములు హనుమంతునకు రామతత్త ముపదేశించుట చెప్పును. పిమ్మట అధ్యాత్మ రామాయణ కథ ఆరంభమగును. రావ ణాది రాక్షసుల భారము భరింపజూలక భూదేవి గోరూపమున మహర్షు లతో కూడి [బహ్మకడ మొర పెట్టుకొనగా (బహ్మ క్షిర సము్ముదమునకు వెడలి (పార్థింప (పత్యక్షమయిన విష్ణువు తాను మున్ను కశ్యవున కొస గిన వరము [పకారము ఇప్పుడు దశరథునిగ జన్మించిన కళ్యపునికి నలుగురు కుమారులుగ జన్మింతు ననియు. యోగమాయ సీత కాగల దనియు. చెప్పి మాయమమ్మును. [_బహ్మ దేవతలను వానరులను పుట్టించవలసినదిగా అనతిచ్చెను. అయోధ్యను పాలించు దశరథుడు వసిష్టు నాజ్ఞమేరకు బుశ్యశృంగుని రావంచి వుతకామేష్టి ఒనర్భి,

వంస్కృృత వాజ్మయములో రామకథ కీఫ్‌ అగ్ని హో(తుని వలన పాయసము బడసెను. ఈ విధాన మంతయు అతి సం[గహముగ చెప్పబడినది. అగ్నిదేవుడు రాజుకు విష్ణువు కుమారుడుగా జన్మించు నని చెప్పెను. దశరథుడు కాసల్యా కైకలకు పాయసము చెరిసగము ఒసగగా= అప్పుడే అక్కడకు వచ్చిన నుమి (తకు వారిరువురు చెరిసగము నిచ్చిరి. రాముడు చళశుర్చుజములు, శంఖ చ్యకములతో ఆవిర్భవింపగా కౌసల్య స్తుతించి, బాలభావము వవాంప (ప్రార్థించినది. అప్పుడు విష్ణువు (బహకోరిక పై రావణా దుల వధింప తా నాఅవతారమును ధరించినట్లును, వూర్వము దశరథ కౌసల్యలు విష్ణువును వుతునిగా బడయగోరి తప మాచరించినందున వారి అభీష్ట మోడేర్చు వారికి జనించినట్టును చెప్పి, శిశు వయ్యెను. రామునకు జాతకకర్మాదు లయిన పిమ్మట భరతుడును లక్ష్మణ శ(తు ఘ్నులును జన్మించిరి. రామాదుల బాల్యచేష్షలు ఇందు వర్ణింపబడి నవి. కృష్ణ్టలీలలలో వలె నిందు రాముడు పాలుపెరుగులు (తావుచు తల్లిని విసిగించెను. విశ్వామి[తాగమన ఘట్టమున, వసిష్టుడు కలత నొందిన దశరథునితో దశరథుడే కశ్యప (పజాపతియనియు, కానల్య యదితి యనియు, వారు తపము చేసి, శ్రీహరి పుత్రుడుగా జన్మించు వరము బడసినందున, విష్ణువు నలుగురుపుతుల రూపమునను, మిథిలయందు యోగమాయ సీతాకన్యగాను జన్మించి రనియు, యాగ రక్షణ వ్యాజమున కౌశికుడు రాముని సీతారామకళ్యాణార్థము గొని పోవ వచ్చినా డనియు చెప్పగా, సంతసించి దశరథుడు రాముని కాశికున కొసగెను. తాటక వధ ఇందు కలదు. కామవనము నధిగమించి వారు వెడలి రని మాతమే పేర్కొనబడినది కాని మన్మథ దహన వృతాంతము లేదు, యాగ రక్షణ మొనర్చి, అహల్యా శాపవిమోచనము గావించుట కలదు. ఇందు వాల్మీకి రామాయణము నుండి భేదించు ఒక ముఖ్య విషయము అహల్యశిలాకృతి ధరించు నట్టు శపింపబడుట. అహల్య రాముని విష్ణువుగా గుర్తించి సుదిర్ద మగు స్తోతతము కావించెను. గంగ దాటబోయిన రామాదులతో నావి కుడు (పేరు లేదు) రామపాద సృర్శమున పడవ స్త్రీ యగునను భయమును వెలిబుచ్చి శ్రీరామపాదప్రక్షాళనము కావించి, గండ

టల శెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ దాటించిన టొక మనోహర కల్పన మిందు కలదు. విశాల నగర, గంగావతరణ, దండకవన వృత్తాంతాను లిందు లేవు. శివధనుర్శం గము తరువాత లక్ష్మణాదులకు ఊర్మిళాదుల నొసంగు మని కోరుట మున్నగునవి కూడ యిందు లేవు. జనక, దశరథాదులందరును నది నలుగురి వివాహములుగనే భావించి సన్నాహములు జరిపిరి. జనకుడు పీతా జన్మ వృత్తాంతమును, తన్నకు నారదుడు చెప్పిన దానిని నీ విధముగా జెప్పెను. నాగేటి చాలున దొరికిన సీతను జనకుడు పెంచుకొనుచుండగా నొారదు 3రుదెంచి రావణవధార్థము శ్రీహరి అయోధ్యలో జన్మింప నున్నా డనియి, అనాదినుండియు త్రీహరిపత్ని మైన మాయాశక్తి రామసతి యగుటకు సీతగా జన్మించినది కావున ఎట్లయిన ఆమెను రామువకే ఒసగ వలెననియు చెప్పెను. శివధను రృంగ యొకటియే కార్యసాధన కాగల దని భావించిన జనకుడు అట్టి నియమము నేర్పాటు చేసెను, జనకు డిది యంతయు జెప్పి రాముని విష్ట్రవతారముగా స్తుతించెను. పరశురామ గర్వభంగ ఘట్టమున పరశురాముడు ఏస్టుబాపము నెక్కిడిన రాముని నారాయణావతార ముగ గురుతించి,కా ర్యవీర్యుని సంహారమునకై తప మొనరించిన తనకు విష్ణువు (త్యక్షమై ధను వొస% ఇరువది యొక్క పర్యాయములు కఇ్ష[తియసంహారము గావించి భూమిని కశ్యప (పజాపతికి దాన మొనర్చు మనియు, రామావతారమున తిరిగి తాను వెష్టవ తేజమును (టగహింతు ననియు చెప్పిన దానిని, చెస్పి, శ్రీరాముని స్తుతించెను. పిమ్మట అందరును అయోధ్య చేరిరి.

అయోధ్యా కౌండము :- సీతారాముల కడకు నారదు డరుదెంచి, రావణ సంహారమునక్షై హెచ్చరించెను. రాముడు మరునాడే దండ కారణ్యమున కరిగి, సీతావ్యాజమున రావఖణుని పరిమార్తు నని అభయ మొసగెను, దశరథుడు రామాభిషేకమునకై నిశ్చయించెను. వసిస్టుడు లాముని కలుసుకొని ఆతడు రావణవథార్థము భూమిపై జనించిన విష్ణు వను దేవరహన్యము తా నెరుగుదు నని చెప్పి, పట్టాభిషేక విషయ మును తెలియజేసెను. దేవతలు మంధరాక్రైకేయిల నావహింప వలసినదిగా సరస్వతీదేవిని కోరిరి. ఆమె అట్లే ఒనర్చినది* కైకేయీ

సంస్కృత వాష్కయములో రామకథ . ౮ . వరలాభాదులు వాల్మీకి రామాయణమునందు వలనే ఉన్నను, స్వల్చ్బ్పమమయిన మార్పులు అటనట కలవు. కౌసల్య సముఖమున లక్ష్మణుడు (కోధము (పదర్శింపగా శ్రీరాము డొనర్చిన ధర్మోపన్యా సము తప్ప, తక్కుంగల కథాంశము లన్నియు సం[గహముగ చెప్ప బణెను. సీత రామునితో జోతిష్కుడు తనకు వనవాసమయోగము కల దని చెప్పె ననియు (బాహ్మణులవలన తాను వినియుండిన రామాయణము లన్నింటియందును సీత వనమునకు రాము ననుసరించి నటే గలదనియు చెప్పి రాముని ఆంగీకరింపజేసెను లక్ష్మణుడు వనవాస గమనమునకై. రాముని కౌసల్యా మందిరముననే వేడినాడు. దుఃఖించు అయోధ్యావాసులకు వామదేవుడు విష్ట్రవతారములనుగురిం చియు, రామావతారము రావణవధార్థ మనియు, నారదు డీవిషయమై రామునితో చర్చించె ననియు, బేవరహస్య మంతయు_ జెప్పి వారిని శాంతింపజేసెను. వాల్మీకి రామాయణము వలెనే ఇందు కూడ వసిష్టుడు సీతాదేవి నారచీరలు ధగింప నవసరము లేదనెను. వనగ్‌ మనము, దశరథ మూర్చ కలవు. శోకించు గుహున కిందు లక్ష్మ ణుడు తత్వోపదేశ మొనర్చెను. గంగను దాటి భరధ్వాజుని దర్శించిం చిత్రకూటమున తనసన్నిధి కరుదెంచిన సీతారామలక్ష్మణులకు వాల్మీకి మహర్షి తన వూర్వజన్మ వృత్తాంతము చెప్పెను. పూర్వజన్మ మున వాల్మీకి (బాహ్మణుడు- భార్యామోహమున కిరాతుడై చౌర్య వృతిని కూడ అవలంబించెను. ఒకనాడు మహర్షులు ఎదురై స్తీ పాపములందు నీవారు పాలుపంచుకొనెదరా యని పశ్నింప, అతడు గృహమున కరిగి పత్నీ వృతులను అడిగెను. వారు సుఖములందు మ్మాతము పాలు పంచుకొనెద మనిరి. పశ్చాత్తప్తుడైన బాహ్మణుడు మహర్షుల అదేశమున వారు తిరిగి వచ్చు పర్యంతము “రామో శబ్దము జపించుచు తపము గావించెను. అంత వా రరుదెంది “మహర్షిగా దీవించిరి. వాల్మీకి తన యీ వృత్తాంత మంతయు చెప్పి ఇది యంతయు నీ నామమాహాత్మ్య మని శ్రీరాముని స్తుతించెను. చిత కూటమున సీతారామలక్ష్మణులు పర్ణశాలను నిర్మించుకొనిరి. ఈ పర్ణశాల నిర్మాణము వాల్మీకి రామాయణమున లక్ష్మణుడు కావించి

8కి శెలుంగు పాపాత్యములో రొనుకఠత నట్లును, అధ్యాత్మ రామాయణమున వాల్మీకి శిష్యగణముకావించి నట్టును కలదు.

రామవనగమనముగూర్చి సుమంశ్రునివలన వివరముగ విన్న దశరథుడు కాసల్యకు తనశాపము గురించి చెప్పె, శోకావేశమున మరణింపగా కౌాసల్యాదులు మఃఖ సాగరమున మునిగిరి. వాల్మీకి రామాయణమున రాతిేళ దశరథుడు మరణింపగా తెల్లవారిన తరువాత కౌసల్యాదు లావిషయము (గహించినట్లు కలదు. భర తాగమనము, భరతుని వననగమనము, భరద్వాజా తిథ్యము ఆదిగా గల కథాభాగ మంతయు క్టుప్రముగ చెప్పబడినది. లక్ష్మణుడు ససైన్య ముగ ఆరుదెంచు చున్న భరతుని బుజువర్తనమును శంకించుట యిందు లేదు. వాల్మీకిరామాయణమున కలదు. రామపేరితు డై వసిష్టుడు భరతునకు దేవరహస్యమును, క్రైకేయిని సరస్వతి అవేశిం చిన విషయమును చెప్పెను. దర్భ్శశయన మిందు లేదు. రాముని అవకారమూర్తిగా స్తుతించి క్షనము నర్థించిన కైకకు శ్రీరాము డంతయు తన ఆదేశానుసారమే జరిగిన దని చెప్పి సమాశ్వాస పరచెను. రామా ములు దండకవని కేగుచు ఇృతిమహామునిని దర్శించిరి. ఆరణ్య కౌండము: రామసీతలక్ష్మణులు త్యత్కమముననే పనమున సంచరించిరి; విరాధవధ మున్నగువృత్తాంతములిందు కలవు. ఇందు అగస్యున్నిభాత అగ్నిజిహ్వుడుగా పేర్కొనబడినాడు. వాల్మీకి రామా యణమున కేవలము అగస్తుని భాతగానే చెప్పబడెను = పేరు లేదు. జటాయుదర్శనాదులు గలవు. పంచవటియందు రాముడు లక్ష్మణునకు ఆత్మ, పరమాత్మ, మాయలను గురించి సవిస్తరముగ బెప్పెను.

రాముని అడుగుజూడల సౌందర్యమునకు సమ్మోహితయైన శూర్చు ణఐఖ రామాదుల కడకు వచ్చెను. శూర్చుణఖా పరాభవము తరువాత ఖరదూషణులు వదునాలుగువేలమంది రాక్షసులతో రాముని ఎదిర్చి, మడిసిరి. వాల్మీకి రామాయణమున ఖరుడు మొదట వదునలుగురు రాక్షసులను పంపి, వారు హతులు కాగా పిమ్మట తాను పదునాలుగు

సంస్కృత వాజ్బ్మయములో రామకథ శక్‌ వేలమందితో బయలుదేరినట్లు కలదు. శూర్పణఖ వలన రామపరా (కమము గురించి వినిన రావణుడు ఆ రాతంతయు యోచించి, శ్రీరాముని నారాయణావతారముగా నిశ్చయించి, రామునిచేతి మరణమే మోక్షదాయకమని భావించి, రామునితో ఏరోధమే అందుకు మార్గ ముగా నిర్ణయించుకొన్ని, మారీచునికడ కరిగెను. అధ్యాత్మ రామాయణము అలి ముఖ్యమయిన ఈ ఘట్టమున వాల్మీకి రామాయణముతో భేదించుచున్నది. వాల్మీకి రామయణమున ఖరదూషణాదులవధ గాంచిన అకంపను డను రాక్షసుడు లంక కేగి రావణునికి చెప్పగా, ఆగహావేశమున రావణుడు సీతాపహరణార్థము మారీచునికడ కరు దెంచి, అతని హితోక్తులకు శాంతించి, తన (ప్రయత్నము విరమించు కొని లంక కేగెను. తదుపరి శూర్చుణఖ వచ్చి, ,పేరేచగా? మరల మారీచుని కడ కరుగుదెంచి, అత డెంత చెప్పినను వినక, మారీచుడు మాయామృగ మగుటకు అంగికరింపజేసెను అధ్యాత్మ రామాయణ మున మారీచుడు తా నంతకు పూర్వమే హరిణరూపమున రామున్ని కికురింప యత్నించి, రామశరమునకు గురి యెతి ననియు, రాముడు వష్ట్వ్రపతార మనియు చెప్పి వారింప యత్నించెను, కాని రావణుడు రాముడు భగవంతు డైన ఆతనిచే మరణము ముక్తదాయక మనియు, కాకుండిన గీత లభించు ననియు చెప్పి, మారీచుని సుముఖుని గావించు కొనెను.

రావణ 1పయత్నము [గహించినరాముడు ఒకసంవత్పరకాల పర్యంతము అనగా రావణవధ జరుగువరకు అగ్నియందు అదృశ్యమై యుండి, భాయాసీతను మాతము పర్షశాలయందు, ఈతనకడ నుంచు మని సీతను కోరెను సీత అభ్రే కావింపగాా ఆ్యశమమున మాయా సీత వెలసెను. మాయామృగమై చనుదెంచిన మారీచుడు మరణించి, రామునియం దైక్య మయ్యెను. సీతను రావణుడు భూమితోసహా పెళ్లగించి అపహరించి; ఈఆశోకవనమున నుంచి, ఆమెను మాతృ దేవతగ మనమున భావించుచుండెను. మాయాసీతవిషయము లక్ష్మ

[7]

శ్‌0 శైలుంగు శౌహిత్యములో రామకథ ణునకు తెలియకుండుట కె శ్రీరాముడు విరహదుః ఖమును అభినయింపహ నిశ్చయించుకొని, లావణవధాదులకై కార్య[క్రమమును రూపొందించు కొని, మారీచుని హాతమార్శి తిరిగివచ్చుచుండగా రాముని లక్ష్మణుడు: కలుసుకొనెకు. సీతాన్వేషణమున జటాయువును దర్శించి, జటా యువుకోరిక పె శ్రీరాముడు తనదైన విష్తురూపమును (పదర్శించెను- పిమ్మట కబంధవధ జరిగెను. ఈసందర్భమున అధ్యాత్మరామాయణము కబంధునకు అహ్టైవ్మక్రునివలన శాపముకలిగెనని చెప్పగా, వాల్మీకిరామా యణమున స్టూలశిరునిచే శాపము కలిగినట్లు కలదు. పద్మపరాణ మున కబంధవధ శబరీమోక్షణానంతరము జరిగినది. వాల్మికిరామా యణమునందువలెనే యిందుకూడ కబంధ(పేరితులె రామలక్ష్మణులు శబరిని కలుసుకొనగా? శబరి రామునకు తొ నంతకుమునుపే సిద్ధ ముగా నుంచిన పండ్లను ఒసగెను- పద్మపురాణమున శబరి పండ్డను స్వయముగ అరగించి పిమ్మట రాముని కొసగినట్లు కలదు వాఖ్యాతలుకొందరు శబరి ఎంగిలిపండ్లను రాముని కొసగినట్లుగా వ్యాఖ్యానించుటకు ఇదియే ఆధార మని చెప్పవచ్చును. కిష్కైంధా కొండము:- తమకడకు వచ్చినహనుమంతునితో రాముడే తమవృతాంత మంతయు వివరించెను. వాల్మీికిరామాయణమున రామానుమతితో లక్ష్మబుడు ఎరింగించెను. రామసు[గివులమైతి కుదిరిన పిమ్మట సుగీవుడు స్వీయచరి్యత నెరింగించుపట్టున మాయావి వధకై గుహయందు (పవేశించినవాలి ఒకమాసమువరకు అందే యుండె నని చెప్పెను. వాల్మికిరామాయణమున సంవత్సరపర్యంత మని కలదు. ఇట్రె వాల్మీకిరామాయణమున దుందుభిశరీరము నంతయు రాముడు యోజనదూరము విసరగా అధ్యాత్మరామాయణ మున చుందుభిశిరస్ప్సునుమా(తమే విసిరెను. వాల్మీకిరామాయణమున మతంగమహర్షి వాలిఅనుచరులను కూడ శపిందగా, అధ్యాత్మ రామా యణమున వాలినిమ్మాతమే -=శపించెను, సప్తతాళభంజనాదులతో స్నుగీవుడు రాముని బైవముగ శీర్తైగోచి ఐహీకభోగముల ద్వేషించి రామ భక్తియే కావలయు నని వేడ రావణవధార్థము .లాముడే అతనిని మాయామోహితుని గావించెను. వాలితి తార తాను అంగదునివలన

నంన్కృత వాజ్బయములో రామళథ డ్‌ వినిన రామవృత్తాంతము చెప్పగా, వాలి రాముడు విష్ట్రవతార మ్‌ను విషయము తాను మున్నే ఎరుగుదు నని చెప్పెను. వాలిని వధించి సుుగీవపట్రాభిషేక మయినతటవారి (ప్యసవణాదిని నివసించుచున్న రాముడు లక్ష్మణునకు తత్తోపదేశ మొనర్చెను. తదుపరికథ వాల్మీకి రామాయణమునందువలెనే కలదు. ఇందు స్వయంప్రభ వానరవీరు లను గుహబయటకు జేర్చి తాను (ప్మసవణగిరి కరిగి త్రీరాముని సుతించి తదనుమతిని బదరికాశమమునకు వెడలెను, సముద తీరమున దుఃఖించుఅంగదునికి హనుమంతుడు రాముడు విష్ణు వను ఠహస్యము నెరింగించెను. సంపాతి పరిచయమై హనుమంతుని సముుదలంఘనసన్నాహముతో కాండను ముగిసెను. సుందరా కాండము :- సురస, మైనాక, సింహికలు ఇందుకూడ వచ్చిరి. తనను జయించిన హనుమంతునికి లంకిణి సీత యున్నజాడ తెలిపెను. అందువలన హనుమంతుడు ర్యాతివేళ సూక్ష్ముశరీర ఛారియై లంకను,రావణుని అంతఃపురమును సీతవై అన్వేషి౦చి,అంతలో లంకిణీిమాటలు గుర్తుకు రాగా అశోకవనమున కరిగెను. కపివీరు డొకడు సూక్ష్మరూపమున లంకలొ సీతాన్వేషణ మొనరించుచున్నట్ల్టు స్వప్నమున గాంచిన రావణుడు, అకపివీరుడు అశికవనమున వృక్ష మున దాగియుండు ననియు, ఆతనిసమక్షమున సీతాదేవితో సంభా షించిననతడు ఆగ్రహము చెంది రాముని త్వరితముగ తోడ్కొనివచ్చు. ననియు భావించి రావణు డార్యాతి పరివారసహితముగ సీతకడ కరు దెంచెను. మిగిలినకథయంతయు వాల్మీకిరామాయణమువలెనే కలదు. కాని ఆధ్యాత్మ రామాయణము తత్త్వ్యపధాన మగుటచే ,రావణునికి హనుమంతుడు తత్త్వోపదేశ మొనరించెను. యుద్ధ కౌండము :- రాముడు సైన్యసమేతముగ సమ్ముదతీరమున విడిసెను. మంత్రా లోటుతో హరా ఏ కుంభకర్ణుడు సీత లక్ష్మి యని చెప్పి, సళన కీషదనమ తా. ఎ్కై విభీషణుని రావణుడు నింద , కోరిక పయిడు తన నిలుటీరు ౨(తులతోడను మింటి కెగసి సీ రాష్ట ట్రీ కాకీ కలప మ పరు ఎట్మోాదేశమున సతత త్త

ఠ్‌ల్లీ తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ రాక్షసవధార్థ మరుదెంచి రనియు చెప్పి రామశరణార్థియె ఆఅరిగెను. తన కభయ మొసగినరాముని దైవముగా విభీషణుడు స్తుతించెను. శుకసారణుల వృత్తాంతము, సేతుబంధనము కలవు. సేతునిర్మాణము నకు ముందు శ్రీరాముడు రామలింగ(పళిష్థాపన మొనర్చెను సము [దము దాటి సువేలాటదదిని చేరుకొనినరాముని శార్యాదులను రావణునికి వివరించి చెప్పుటచే శుకరాక్షసునకు, అగస్తునివలన కలిగినశాపము తొలగి, వైఖానసయునులను చేరుకొనెను. మాల్యవంతుడు రావణు నకు హితము గరుప (పయత్నించెను. సువేలాదిని విడిసియున్న రాముడు దూరముగ మేడమై కొలువున్నరావణుని శ్వేశచ్చ(తములను ఒక్కబాణముతో భేదించి రావణుని అవమానించెను.

యుద్ధము (ప్రారంభ మయినది. ఇందజిత్తుచే పరిమార్ప్చబడిన వానరులందరును హనుమంతుడు సంజీవనిచే వునర్ధీవితుల గావిం చెను. కాలనేమివృత్తాంతము కలదు. కుంభకర్ణుని మరణానంళతరము ఇం(ద్రజిత్తు హోమము ప్రారంభింపగా విభీషణుడు పండెండుసంవ త్సములు నిద్రాహారములు విసర్జించినవ్య క్రిమ్మాతము ఇం(దజిత్తును వధింపగల డను _బహ్మవాక్కును రామునకు తెలియజేయగా, రాము డదియంతయు తా నెరుగుదు నని చెప్పి, లక్ష్మణుని హనుషపుదాదులను ఇం(దజిత్తుపె యుద్ధమునకు పంపెను. ఇంర్యదజిత్తు మరణించెను. దిగ్విజయార్థము ॥ పొతాళ హోమ మొనర్భ్బుచున్నరావణునికడకు, విభివణుని హెచ్చరిక మేరకు అంగదుడు మండోదరిని బలాత్కారమున గొనివచ్చి, రాచవణధ్యానభంగ మొనర్చెను. మండోదరి రావణునకు రాముడు విష్పృవతార మని చెప్పగా, రావణు డారవాస్యము తా నెరు గుదు ననియు, మోక్ష మందగోరి తా నట్లు (పవర్తించుచుండె ననియు తన మరణానంతరము సీతను మండోదరి వధింపవలయు నని చెప్పెను. రామరావణయుద్ధమున మాతలిహెచ్చరికపై (బహ్మాస్త (పయోగమున రాముడు రావణుని సంహరించెను. రావణఖుతేజము రామునియం దైక్యమూశగా, నారదుడు ద్వీషమార్గమున రావణుడు రామునిచేరుకొనె నని దేవతలకు చెప్పెను. దుఖ్లించు విభీషణునకు రామాదేశనున లక్ష్మణుడు జ్ఞానబోధ కావించెను. మాయాసీత అగ్ని(పవేశ మొనరించగా (బహ్మరు[దదాదులు అరుదెంచిరి. [బహ్మ

సంస్కృత వాబ్మయములో రామకథ థ్‌కి రాముని స్తుతించెను. అగ్ని నిజసీత నొసంగెను. వట్టాభిషేక నమ యమున సీత హనుమంతునకు హార మొనగి నమ్మానించెను. పిమ్మట సీతారాములు హనుమంతునకు వరములుకూడ నిచ్చిరి.

అధ్యాత్మరామాయణమునకూడ ఉత్తరకాండము కలదు. అడి యి ట్టున్నది థి

శ్రీరామ దర్శనార్థము వచ్చిన అగస్తాదిమునులు రావణాడి రాక్షనవీరుల జన్మకమములను వివరించిరి. రావణదిగ్విజయాడి వృత్తాంతము లిందు నం్యగహముగా కలవు, ఇందు రావణుని త్రి పేరు కైకసి. అంశములు మాత్రము ఇంచుమించు వాల్మీకిరామాయ ణోత్తర కాండమందువలెనే కలవు.

సీతాదేవి రామునితో దేవతలు తనకడ కరు దెంచి వైకుంఠమున కాహ్వానించి రని చెప్పగా, రాముడు అవపవా దవ్యాజమున అమెను వాల్మీక్యాశమమున విడుతు ననియు, కుశలవులు జన్మించినతరువాత మరియొకపరి శపథ మొనర్చి భూ(పవేశ మొనర్చుమనియు నుడివెను. మిగిలినకథయంతయు వాల్మీకిరామాయణోత్తర కాండమువలెనే కలదు. తనకడ నున్న కుశలవులకు మున్ను పరమేశ్వరుడు ఉమాదేవికి వివరిం చిన రామాయణకథనంతయు గానరూపమున నేర్చెను. రాముడు న్వర్ణ సీతతో యజ్ఞములు కావించెను. యజ్ఞసందర్శనార్థ మరిగిన వాల్మీకీ కుశలవులు రామునిసమ్ముఖమున గాన మొనర్చుటకు అనునుతి నొసగి, పారితోషకములుమా[తము స్వీకరింపవల దని హెదచ్చరించెను. వారిగాన మాలించి, వారిని తనకుమారులుగా గుర్తించినరాముడు శ్మతుఘ్నాదులను పంపి సీతను రావించెను. సీత భూ(పవేశ మొనరిం చినపిమ్మట రాముడు కౌసల్యకు తత్త్వ ముపదేశించెను. సుమిత్రా కాసల్యలు స్వర్గము పొందిరి. అంతకు పూర్వమే శైకేయి పరమపదిం చెను. మిగిలినకథ వాళల్మీకిరామాయణోత్తర కాండమునందువలెనే కలదు.

అధ్యాత్మృరామాయణమున రాముడు జ్ఞానమూర్తియైన అవతార పురుషుడు. అతడు మాయారూపిణియైన సీతతో గలిసి రావణసంహాో

ఠ4 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ ళార్థ మొనర్చిన లీలయే వనవాసవృత్తాంతము. రావబునిచే హరింప బడినది సత్యసీత కాదు. మాయాసిత. లక్ష్మణున కాసత్యము తెలి యదు. రామనిర్వేదము లక్ష్మణాదులకు సత్యముగా భాసించినది- ఆది యొక ఆభాస,. రావణుడు మోక్షము నర్జించి రామునితో బోరిన వాడు, రావణునివర్తన మోరామాయణమున శృతురూప మగు భక్తి విశేషము. ఇ ట్లధ్యాత్మ రామాయణము ఉత్తపధానముగా సాగిన రామకథ, ఈరామవూయణమునకు రామకథను చెప్పుటకంటె దానియం దలి ఆధ్యాత్మికత త్త్వమును కల్పనలద్వారమునను, ఉపదేశముల ముఖమునను వ్యాఖ్యానించుటయే పరమలక్ష్యము.

అధ్యాత్మరామాయణానంతరము పేర్కొనద౧న మజియెక సంవూర్ణరామాయణము ఆనందరామాయణము. అందు కూడ రామ కథను పరమేశ్వరుడు పార్వతికి చెప్పెను. అకావ్యము సూర్యవంశ శాజులవంశవర్షనముతో నాకంభమగును. తరువాత కాసల్యాపరి అయ వృత్తాంతము వచ్చును.

దశరథుడు వివాహనిశ్చయానంతరము జలకేళి సలువుచున్న సమయమున లంకేశుడైన రావణుడు దశరథకానల్యలకు జన్మింప నున్న హరివలన మరణము సంభవించు నని (టబహ్మ చెప్పా విని దశరథసుమండత్రుల నీట ముంచగా వారు సరయువునుండి గంగకు, అటనుండి సము[ద్రమునకు కూడ బోయి ఒకదీవియందు తేలిరి. రావ ణుడు కౌసల్య నపహరించి యొక షేటికయం దిడి సముుదమందలి ఒక మత్స్యముగర్భమున నుంచెను. ఒకనా డొమత్స్యు మాపేటికను దశరథు డున్నదీవిపె నిడి మరియొకమత్స్యముతో పోరాడుచుండ దళ రథనుమం[తు లామందసమును తెరచి కన్యను గాంచిరి. దశరథుడు కాసల్యను గాంధర్వవిధిని వివాహమాడెను. అంతలో మత్స్య మరు దెంచి పేటికను మువ్వురితో దాచినది. రావణుడు (బబహ్మలిభితమును తప్పించితి నని విరించినే పరిహసించి పేటికను తెరచి చూడ అందుండి మువ్వురును వెల్వడిరి. (బహ్మ రావణుని సమ్మతపరచి వారికి సాకేతవరికీ పంపునట్సు చేసెను. తరువాత దశరథుడు వందల సంఖ్యలలో వివాహములు చేసుకొనెను.

నంస్కృ్యృత వాజ్యయములో రామకథ కఫ్‌

ఒకనాడు దేవదానవయుద్ధమున సహాయమునక్తై వెడలిన దశ రథునిరథము ఇరుసు విరుగగా కైకేయి తనవామహస్తమునే ఇరుసుగా పట్టి కాపాడి వరములను పొందెను. కైక బాల్యమున తన్ను చూడ వచిన ఒకముని నిదించుచుండగా ఆతనిముఖమునకు మసిబూసి, అతడు లేవగానే వామహస్తముతో వందన మాచరింపగా నతడు వ(జమువలె హస్తము భాసించు నని వర మొసగి, పిమ్మట కైకేయి చేసిన పనికి కినిసి, ఘోరాపవాదము పొంది, ఆమెముఖ సందర్శన మును మబహోపాపనుగా జనులు భావించి తొలగిపోవుదు రని శపిం ఇను, యుద్ధమునుండి వచ్చిన దశరథునకు (శవణవధచే శాపము వచ్చినది-

ఇందు దశరథునివు తిక యైన శాంతను రోమపాదుడు దత్త వ్యుతికగ గ్రైకొని, బుశ్యశృంగుని కొసగి వివాహము చేసెను. పుత్ర కామేష్టి చేసిన దశరథునికి అగ్నిదేవుడు (పత్యక్షహై పాయస మొస గెను. దానిని రాజు మువ్వురు రాణులకు సమముగా బంచగా గృ(ధీ వావమోచముగా తనభాగమును కైక పారవైచెను- నువర్భలయను అచ్చర (బహ్మశాపమున, (గద్దయె, కైక పాయసము విసరివేయు నంతవరకు వేచియుండినది. ఆంజన్నాదిని పడిన పాయసము అ౦జ నకు లభించి ఆంజనేయుడు జన్మించెను. కాసల్యాసుమి[(తలు కైకకు తమ పాయసమందు వంతు లిడిరి. ఇంతలో భూదేవి వేడుకొనగా (బహ్మ విష్ణువును రావణనిర్మూలనకై 1పార్థించెను విష్ణ్వాదేశమున దుందుభి యను గంధర్వాంగన మంధరగను, దేవతలు కపిపొరులు గాను జన్మించిరి. ఈ మందరయే కృష్టావతారమున కుబ్బయెనది. అధ్యాత్మరామాయణమునందువలెనే యిందుకూడ శంఖచ(కధారియె (పత్యక్ష మయిన విష్ణువును బాలభావము వహింప కౌసల్య కోరినది. సుమ్మితకు లక్ష్మణుడు, కైకకు భరతశ్యతుఘ్నులు జన్మించిరి. తాటక సంహారాదులు కలవు. ఇం దహల్య కరినశిలగా మారియుండినది- ఇం్యదునియొడ లంతటను సహ(సయోను లుద్భృవించునట్లు శాపమొస గిన గౌతముడే దేవతల ప్రార్ధన పై అక్రులుగా కనబడునట్లు అను(గ హించెను. గుహుని వృత్తాంతము ఇక్కడే కలదు. విశ్వామిత్రుని

లికి తెలు(గు పొపాత్యములో రామకథ వెంట మిథిలకు చనుదెంచుచున్న శ్రీరామునితో గుహుడు “నీ పాద ళజమునకు అచేతనమగు వస్తువుకూడ స్త్రీగా మారిపోవును- ఈ పాదరజము సోకి నా పడవ కూడ నాతియైనచో ఏమిచేయగలవాడ” ననుచు పాదములను నీట కడిగి పడవలోనికి ఆహ్వానించెను. సీతాస్వయంవరమునకు అహ్యానము లేకుండగనే రావణుడు అరుదెంచెను. మిథిలయందు విడిసిన తరువాత, శ్రీరాముడే పీతాపతి యగునుగాన, ఉచితమర్యాదలు జరుపవలసినదిగా విశ్వా మ్మితుడు జనకునకు రహస్యముగా వార్త పంపెను. అంత జనకుడు వారిని భ్వదగజముపై ఊరేగింపుతో స్వయంవరస్థలికి గొనిరాగా మిగి లిన రాజులందణు అసూయ్యా[గగస్తులెరి. బాల్యమున సీత శివశాప ముతో అడుకొనుచుండుట గాంచిన పరశురాముడు అమెను శక్రిగ గుర్తించి, జానకిని వీర్యశుల్కను గావింపు మని జనకు నాదేశించెను. ధనుస్సు నెక్కిడి అది మాదపడగా అశక్రు తైన రావణుని రక్షించు టకు గురువు ఆదేశమున రాముడు ఉద్యుక్తుడు కాగా (పాసాదములపై మండి గాంచిన స్రీలు రాముడే సీతాపతి క9వలయు నని దేవతలను (ప్రార్థించిరి. సీతయు దేవతల (పార్ధించి యట్లగునేని పదునాలుగు వర్షములు వనవాస మొనరింతు నని [మొక్కు కొనెను. ఇందు కుశ ధ్వజుడు జనకునిబంధువు_- సోదరుడు కాడు, సీతాజన్మముగురించి జనకపురోహితుడు దశరథునకు చెప్పిన కథ యిది:

. పద్మాక్షు డనురాజు లక్ష్మిని వప్యుతికగా బడయగోరి మొదట అమెనుగూర్చి, ఆమె ఆదేశముపై తరువాత విష్ణువు గురించి తప మొనర్చి త్రీహరినుండి మాతులుంగఫలమును పొందెను. అందు సౌందర్యఖనియైన బాలిక కన్పటభైను. అమెకు పద్మ యని పేరిడి,పెంచి, స్వయంవరమున అంచితాకాశనీలవర్ణాంగుడైనవారికే ఒసగెద ననగా, రావణాదులెల్లరు కోపించిరి. పద్మను అపహరింప నెంచి వారు పద్మాక్షుని పదివేలమంది రాణులు నహగమన మొనర్శ్చిరి, ఒకనాడు పద్మ అగ్నినుండి వెల్వడి విహరించుచుండుగా రావణుడు గాంచి చెరపట్ట నుంకింపగా ఆమె రత్నపంచకమై అగ్నియందలి పేటికలో దవాగను. రావణు డాపేటికను గొనిపోయి దేవిసన్నిధి నుంచి, ఆ

చంస్క్యృత వాబ్మయములో రామకథ శ్‌? రాత్రి మండోదరిని అందలిరత్నములను శిరోభూషణములుగ అలంక శించుకొను మనను. మండోదరి పేటికను తెరచుటకు (పయత్నిం చెను. రావణుడుకూడ యత్నించి విఫలుడమయ్మ్యెొను. చివరకు మందన మును పగులగొట్టగా అందు శక్తి స్వరూపిబివంటి బాల కన్నట్టు, మండోదరి హెచ్చరికయేురకు రావణుడు అబాలను లంక దాటింప సమకష్టైను. ఆబాల తాను మజల లంక కరుదెంచి రావణుని, మూడవసారి యరుదెంచి పొం[డకశతకంథఠ రావణుని సంహరింతునని పలుక రావణు డామెను సంహరింపబోయెను. మండోదరి వారించి మిథిలానగరసమిపమున భూమియందు వదలి పెట్రించెను. ఖు భూమిని జనకుడు ఒకవ్వివునకు డానమొసగెను. ఆవివు డాభూమిని దున్నుచు పేటికను గాంచి, గొనిపోయి జనకున కొసగెను. అందుండి వెల్వడిన బాలికయే ఏత. ఈమె మాతులుంగాజాతకనుక మాతులుంగి, సీరా్రగమున వెల్వడుటచే సీత, పద్మాక్షునిప తతి యడుటచే పద్మ, అగ్నివాస్‌ని కనుక అగ్నిగర్భ, రత్ప్సరాజియం దుండినది కనుక రత్నా వతి, భూమినుండి లభించుటచే భూపతి, జనకునిపమార్తె కనుక జానకి ఆని పిలువబడెను. పరశురాముడు శత్రీరాముని అవతారపురు మునిగా సుతించెను. ఇందు అయోధ్యలో శ్రీవామాదులు దీపావళి జరుపుకొనుట వర్జింపబడెను. ఆనందరామాయణకర్త మహారాష్టుడు కనుక మహారాష్ట్ర్రులకు ముఖ్యమయిన పండుగను ఇందు చొప్పించి యుండవచ్చును. సీతాస్వయంవరకాలమున శోధము వహించిన రాజులందరు యుద్ధమునకు రాగా రామాదులు వారితో పోరిరి అందు భరతశ తుఘ్నులు మరణించగా రామునిపనుపున లక్ష్మణుడు మునద్గల ముని ఆ్యశమమున కేగి, అచ్చటివారల నెదిర్చి సంజీవిని కొనివచ్చి వారల (బతికించెను. దశరథుడు ముద్ధలునిదర్శన మొనర్చి లక్ష్మ ణఖునితరఫున క్షమ నర్ధించెను. ముని సంతసించి శ్రీరామునిషపార్వ వృత్తాంతము వివరించెను. అది యిది: జలంధరు డనురాక్షసుని సంహరించుటకై శ్రీహరి పార్వతీదేవి_పేరణమున, జలంధరునిపత్ని మొన వృందాదేవిశీల మపహరించుటకై తాపసవేషనమున ఉద్యానవన [86]

శ్‌8ీ తెలు(గు సాహిత్యములో రామకథ మునకు వచ్చెను. అచ్చటికే వచ్చిన మవృందను జయవిజయులు రాక్షసాక్ళతిదాల్చి భయపెట్టగా ఆమె అక్కడనే ఉన్న మునిని శరణు వేశిను. ఆహె పతిక్షేమ మరయునంతలో ఇద్దరు కపిపవీరులు అకాశ మున కన్చట్టిరి. వృంద పతి మరణించె నని శంకించి దుఃఖించగాా ముని తాను (బతికింతునని అభయ మొసగి, అంతర్జానము చెంది జలం ధరవేషధారియై అరుదెంచెను. రోజులు గడచెను. చివర కొకనాడు మోసము నెరిగిన వృంద జయవిజయులు రాక్షసులై, అందు జ్యేష్టుడు శ్రీహరిభార్య నపహరించు ననియు, మింటిని కనుపించినకవులే మాన వుడై జన్మించునారాయణునకు తో డగుదు రనియు శాప మొసగి మరణించను.

ముద్ధలుడు ఈ కథతోపాటు సీతాపహరణాది భవిష్యద్వ్యృత్తాం తమును, " దశరథునివూార్వజన్మ్నముకూడ నెటింగించెను. కలహ యను నొక(బాహ్మణస్తీ పతితో ఎల్లప్పుడు కలహించుచు అతడు ద్వితీయవివాహ మొనర్భ్చుకొన, ఆత్మహత్య గావించుకొని, యమునిశాప మున బహ్మరాక్షసి 'యయ్యెను. కొంతకాలమునకు ధర్మదత్తు డను మహితాత్ము డామెకు తన కార్తీక వతసుకృతార్థ మొసగగా, శాపవిమో చనమై దివ్యాంగన యయ్యెను, విష్ట్ణుదూతలు వచ్చి మరుజన్మమున ధర్మదత్తుడు దశరథునిగాను, కలహ కైకగాను జన్మింతు రనియు, అప్పుడు వారికి శీహరియే పుతు డగుననియు, ఇది యంతయు కార్తీక (వతమాహాత్మ్య మనియు చెప్పిరి. ఈవృత్తాంతములన్నియు ఆలించిన పిదప దశరథుడు రామాదులతో అయోధ్య చేరెను. మరికొన్నినాళ్ళకు (్రీరామాదులశోభనములు జరిగెను. దశరథుని కోరికపై శ్రీరాముడు కాసల్యాదశరథులకు తాను పూర్వ మొసగినవరము[,పకారము ప్రుడైన శ్రీహరి నని చెప్పి తత్త్ప్వీపదేశ మొనర్శ్చెను. " అయోధ్యా కొండము :- నారదముని సీతాలక్ష్మణసమన్వితు డయిన (శీరామునికడ కరుదెంచి, రావణసంహార మొనర్చిన పిమ్మట రాజ్య పాలనము గావించవలయు ననుదేవతల సందేశము వినిపించెను. సీత రామునితో, పూర్వ మొకిమునివంగవు డామె పదునాలుగు వర్ష ములు వనవాస మొనర్చు నని చెప్పెననియు, శివధనుర్భంగసమయ

వంస్కృృత వాజ్బయములో రామకథ శ్‌ 8 మున పదునాలుగేండ్డు వనవాస మొనర్చు ననునియమము పూనితి ననియు, ఆర్యులు రామకథ్తాపసంగము లొనర్భ్బునప్పుడు సీతానమే తుడై రాముడు కానల కేగినట్లు వచించుట తా నాలించియుంటి ననియు చెప్పి శీరాముననుమతి ఐబడసెను. వసిఘ్రడు కాసల్యాసుమ్మితుల సమక్షమున వశరథునితో రావణసంహారము, రాఘవనవాసము, దశ రథ స్ప్థవాసము- ఇత్యాదులన్నియు చెప్పి? ఆరంభముగ పట్టాభిషేక (వయత్నములు కావింపు మని హెచ్చరించుటయేకాక రామునితోకూడ ఆతడు వనవాసమునకై సర్వసన్నాహములు గావించుకొనవలయు నని జెప్పెను. తదుపరి మంధరాబోధనమున కైకేయీవర(పదానము జరిగి రాముడు వనములకు తరలెను. దుఃఖంచు.పజలకు వామ దేవుడు నారదుడు రామునకు వినిపించిన దేవతలయాచేశము తెచ్చి, దానవసంహార మొనగ్చి రాముడు రాజ్య మేలు నని చెప్పి శాంతుల వేసెను. వసిష్టుడు సీశ్రాదేవి నారచీరలు ధరింప నవసరములే దని చెప్పి ఆమెకు అమూల్యవన్హ్రముల నొనగెను, గుహ భరద్వాజ వాల్నీ కాదుల కలునుకొని సీతారామలక్ష్మణులు చితకూటమును చేరిరి. ఇందు కాకాసురవృత్తాంతము కలదు. కాకము సీతాదేవిచఠణాంగుష్ట మును గాయపరచగా ఉ(గుడైన రాముడు ఇషికాస్త్ర్ర్మ_పయోగమున దాని నే(త మొకటి హరించెను. పాదుక్నాపదాన సందర్భమున భరతుని దర్భశయనము కలదు. [శ్రీరాముని కోరికపై వసిష్టుడు (శ్రీరాముని అవతార హేతువును చెప్పెను. సీతారామలక్ష్మణుల దండకారణ్య (వవేశముతో అయోధ్యాకాండము ముగిసెను,

ఆరణ్య కాండము :- రామసీతాలక్ష్మణులు-త్యత్క మముననే అరణ్య మున (పవేశించిరి. విరాధవధాదులు కలవు. పంచవటి [_పవేశము ననే జటాయువుతో పరిచయ మేర్చడెను.శూర్చుణభాసుతు డైన సాంబుని ఒకనాడు (పపమాదవళశంబున లక్ష్మణుడు సంహరించగా, (కోధావేశ మొన చనుదెంచిన శూర్చుణఖ రామదర్శనమున మోహవపరవశ యయ్యెను. ఖరదూషణాదులవధానంతరము రామాదేశమున సిత సత్వరూపమనున [శ్రీరాముని వామపార్శ్వ్యమునను, రజోరూపదైై అగ్ని యందును, "ఛాయామాత తమోరూపయై రావణుని మోహింపజేయ

80 తెలు(గు సాహిత్యములో రామకథ పర్ణ్షశాలయందును నిలచెను. సీతాపహరణఘట్టమున పంచవటి చుట్టును లక్ష్మణుడు గిరులు గీసెను. అశోకవనియం దున్న సీతకు (బవ్మాజ్జచే ఇం్యదుడు పాయస మొసగెను- సీతకై పరితపించు (శరా ముని పరీక్షించుటకై పార్వతీదేవి మాయసీతయై కన్పట్టం రాముడు నవ్వి నిజవిశ్వరూపమును దర్శించెను. తదుపరి కబంధవధ జరి గెను.

కిష్కింధా కొండము :- ఇందు సు[గ్రీవస ఖ్యమువరకు వాల్మీకిరామా యణమువలెనే కథ నడిచినది. తాళవృక్షభంజనవృత్రాంతము భేదించు చున్నది. సర్పదేహమందు చన్రాకారమున నున్న తాళవృక్షముల గాంచి (శ్రీరాముడు లక్ష్మణుని పాదమును అంగుపష్పముచే స్పర్శింపగా, శషుడైన లక్ష్మణుడు తనఅంశజుం డగుపన్నగమునకు సంకేత మొనర్చ, ఆ సర్బము తనదేహమును మెలికలు పోవునట్లు చక్కగ నిగిడ్చెను. అంత ఒకబాణమున రాముడు తాళవృక్షములను ఖండిం చెను. మహేశ్వరునినుండి గహించి కశ్యపముని ఇందున కొనగిన మాలను మహేందదుడు వాలికి బహూకగించెను. రివుబలవిధ్వంసి యైన ఆమాలను సర్పరాజుచే తెప్పించి రాముడు సుగవున కొసగెను. అప్పుడు సుుగీవుడు సర్పవృత్తాంతము రామునకు చెప్పెను. ఒకప్పుడు వాలి తాళఫలములను గుహయం దుంచగా ఒకసర్బము భుజించుటచే ఉగుడై సప్త్రఫలములు అ సర్పము నందే వృక్షము లగునట్ను శపిం చెను. అట్లే జరుగగా, సర్పము తనయందలి అవృక్షముల నరకిన వారిచే వాలి సంహరింపబడు నట్టు (పతిశాప మొసగెను. కనుక శ్రీరాముడే వాలిమారకు డని స్నుగీవుడు విశ్వసించెను. తనను వారించు తారతో వాలి నారాయణుడెన రామునిచే మరణమునే తాను కాంక్తించు చుంటి ననియు, తార సుగ్రివుని సేవించిన, స్నుగివునిపత్నిని తాను (గ్రహించిన పాపము నశించు ననియు, ఆనేరమువలన తాను మాలను గోల్పోయితి ననియు చెప్పి యుద్ధమున కేగెను. శరాఘాతమున కూలినవాలితో రాముడు సుుగీవుడు తారను (గ్రహించగల డనియు,

సంస్కృత వాజ్బ్యయములో రామకథ 41 ఇకశై కవుల కీయాచారము వర్తించు ననియు, రాబోవు తన కృష్ణావ తారమున వాలి బోయయె తన మరణమునకు కారణభూతు డగు నీనియు పేర్కొనెను. సుందర కాండము ;- లంకయందు హనుమంతుడు సీతాన్వేషణము గావించుచు అచ్చటి మందిరములదీపముల నార్చి, రావణునిగడ్డము మిసనులు కాల్చి, దూతలనడుములకు జలభాండముల గట్టి (తోలి, అవియన్నియు సీతామాహాత్మ్యములుగా భావించి దైత్యులు భీతిలునట్లు (వవర్తించెను. ' పిమ్మట మండోదరిని గాంచెను. మండోదరీ వృత్తాంత మిట పొర్వతి కిశ్వరుడు చెప్పెను. ఒకప్పుడు కైకసి కోర్కె పై శివలింగము బడయగోరి రావణుడు కైలాసమున కేగి ఈశ్వరుని 1పార్టింది ఆత్మలింగ ముతోపాటు, పార్వతిని కాంచి మోహించి అమెనుక్తూడ గైకొని మరలి వచ్చుచుండ పార్వతి విష్ణువును పార్థించెను. వృద్ధబాహ్మణరూపమున అరుదెంచినవిష్ణువు రావణుని అనుసరించువనిత పార్వతి కా దనియు+ పార్వతిని ఈశ్వరుడు పాతాళమున మయునికడ భద్రముగా నుంచినా డని చెప్పగా రావణుడు పాతాళమున కేగి అచ్చట గల మండోదరినే పార్వతిగా భావించి తోడ్కొని వచ్చెను. తన్యవభావమున కాలకృత్య ములు తీర్చుకొనుటకు రావణుడు ఆత్మలింగము (బాహ్మణునకొనగి వెడలగా (బాహ్మణు డాలింగమును భూమిపయి పెట్టెను. అది అక్కడ స్థాపితమైపోయెను- అదియే గోకర్ణశ్షే(త మయ్యెను. హనుమంతుడు ఆశళోకవనియం దున్నతరి సీతాదర్శనార్థ మరు దెంచిన రావణునిపలుకులకు కుపితయై సీత తాను బాలరై పసేటియం దుండి లంక కేగుదెంచిన వృత్తాంతము స్పురణకు తీసుకొనివచ్చి రామ శరణార్థియె (పాణముల కాపొడుకొను మనగా రావణుడు సిగ్గిల్లెను.సీకా న్వేషణ మొనరించుతరి మారుతి గయునివస్త్రమును రావణునిపర్యం . కముపైనను, రావణునిఉత్తరీయమును విభీషణునితల్పము పైనను ఇచ్చావూర్వకముగ వదలుటచే రావణుడు మండోదరీశీలమును శంకించి గయుని సంహరించి, మండోదరనికూడ నరుకబోవ పరిజను లడ్డు కొనిరి. అట్లే విభీషణుడు సరమను చంప నుంకించగా మిగిలివ

62 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ వారు రిక్షించిరి. సభామండపమున తనవాలమును రాక్షసు లుత్త రింప యత్నించి విఫలు లగుట గాంచి, హనుమంతుడు తాను చిరం జీవి కావున వలసినచీో వాలమున కగ్ని రగుల్చు మని పల్కెను. ఆందుల కుద్యుక్తులె రాక్షసులు వాలమునకు చుట్టుటక్షై లంకలోని వస్తములన్నియు గొనివచ్చినను ఇంకను కొంత వాలము మిగిలియే యుండుటచే తుదకు సీతాదేవివస్త్రములను గూడ [(గహింపవలె నని భావింపగా వాలము పెరుగుట ఆగను. అంత లంకాదహన మయ్యెను. ఇచ్చటనే గజేంద్రమోక్షము, లంకాన్యర్దమహిమవృత్తాంతములు కలవు. పూర్వము పాండ్యదేశాధిపతి మైన ఇంద్రద్యుమ్నుడు తప మొనరించు చున్నతరి అగస్త్యమునీందు డరుదెంచి తన క ర్యపాద్యాదు లొసగి పూజింపనిరాజును గజరాజు గమ్మని శపించెను. హహు అనెడి గంధ ర్వుడు సరోవరమున 'జల|కీడ లాడుచు నీట మునిగి దేవలు డను ముని పాదములను పట్ట ముని ఉ్నగుడై మకరి యగునట్లు శపించెను. ఈ కరిమకరుల శాపవీమోచనమే గజేందదమోక్షకథ. శ్రీహరి అనుమతి పొంది గరుడుడు కరిమకరులకళేబరములను భక్షించవలయునను కోర్కెతో అచటికి వచ్చిన భూభుగు డను గృధరాజునుకూడ సంహ రించి, పాదములతో మూడింటిని బట్టి విశాలవృక్షశాఖపై (వహాలగా ఆ కొమ్మ విరిగెను. అందు గల వొాలభఖిల్యాదిమునులత పమునకు భంగము కలుగకుండుటకై గరుడు డావృక్షశాఖను పట్రి కశ్యవునానతిని లంకలో బెట్టి, కరిమకరాదులను భక్షింవెను. వాటి ఎముకలు మూడు శృంగ ములుగ త్రికూటాదు లయ్యెను, వాలభిల్యాదిమును లున్న వృక్షశాఖను గరుడు డా శిఖరములపై నిలిపెను. ఆకొనమ్ము కాలక్రమమున పాచి వ్‌ట్టి శిఓగా మారెను. లంకాదహనసమయమున ఆశిఖరములెల్ల శ్‌రిగి లోహములై (పవహించగా లంక స్వర్ణలంకగా భాసించెను* హను మంతుడు సమొదమును తిరిగి లంఘించుట కుద్యుక్తు డయిన సమయ మున చతుర్ముఖుడు అరుదెంచి. మారుతి లంకయందు గావించిన కార్యము లన్నింటి నొక లేఖయందు లిఖించి శ్రీరామున కొసగు మనెను. తనవిజయములకు గర్వించినమారుతి సము[దము దాటి వచ్చి, వృద్ధుడ్డై న ఒకమునిని గాంచి, ముదికను, మణిని, లేఖను

సంస్కృత వాజ్మయములో రామకథ న! నతనికొసగి, తాను దప్పిక తీర్చుకొన నేగెను. ఇంతలో ఒకక్షుడ మర్కట మరుదెంచి ము(దికను కమండలమున వేసెను. పావని కమండలమున వెదుకగా అందు అసంఖ్యాకములుగా ముదదికలు కను పించెను. ముని అవియన్నియి పావనికన్న మున్నే కపులు సీతను గాంచి తెచ్చియిచ్చిన వని తెల్పగా, తన అహంభావమునకు చింతిం చినహనుమంతుడు రామునిచెంత కరిగెను. కమండలముననే యుండి పోయిన ముదికను శ్రీరామునికడ గాంచి మారుతి రాముని విష్ణు వుగ (గహించి రామభక్తు డయ్యెను, యుద్ధ కాండము :- సము[దతీరమున రాముడు హనుమంతునిచే ఇసుక లంకను తయారు చేయించి, విభీషణుని కొసగెను. అడి హనుమలంకగా (పసిద్ధి పొందెను. పూర్వము నీలు డొక (బాహ్మ ణఖునిసాల(గ్రామములను నీట బారవైచి, నీట విసరినశిల మునుగకుండు నట్లు శాపము పొందెను. గావున నీలునిసహకారముతో సేతువు నిర్మింపు మని సముదుడు రామునకు చెప్పెను. పిమ్మట శివలింగ (వతిష్టాపనక్రై ఈశ్వరుడు రెండు లింగముల నొసగెను. ఇప్పట్టున అగస్త్యకృత దక్షిణాచలగర్వభంగవృత్తాంత మిందు కలదు. హను మంతు డరుదెంచులోపల ముహూర్తము దాటిపోవుచుండుటచే రాముడు సైకతలింగస్థాపన మొనర్చెను. అది ఎరిగి కృద్ధుడ్డై మారుతి రామానుమతిని సైకతలింగమును కదల్చ్బ [పయత్నించి విఫలుడై, చివ రకు దాని ప్రక్కగా కాశీలింగమును (పతిప్పించెను. సెమ్మట ఈశ్వరుడు సైకతలింగమునుం౦డి ఉద్భవించి, లింగోతృత్తినిగురించి చెప్పెను. అంగదుని రాయబారముతరువాత సౌధ్యాగముపైకి వచ్చిన రావణునిమై కెగిరి సుగీవు డాతని కిరీటము గొనివచ్చెను. లక్ష్మణ మూర్చ తేర్చుటకై సంజీవని గొనివచ్చుహనుముతుడు కాలనేమిని సంహరించి దారిలో భరతునితో సంభాపించెను- లక్ష్మణమూర్చా నంతరము పొతాళముననున్న ఐరావణమైరావబణులను రావణు డాహ్వా నించెను. వారరుదెంచి ఆంజనేయనిర్మితవాల[ప్రాకారమున ని.దించు

శ4 తెలుంగు పాపాత్యములో రామకథ లామలక్ష్మణులను కొనిపోయి పాజాళమున బంధించిరి. వారికై బయలుదేరినపావని, పావురములజంటసంభాషణమువలన పాతాళ మున కరిగి, వారిని దర్శించెను. అక్కడ మారుతిని మకరధ్వజుడు ఎదుర్కొనగా పావని తా నరుదెంచిన అవసరమును తెల్పెను. పిదప, లంకాదహన సమయమున కంఠమును శుద్ధిపరచుకొనుటక్రై తాను సము దనున ఉమియగా, దానిని భక్షించిన ఒక మకరమునకు జనిం చినవాడే మకరధ్వజు డని తెలిసి సంతసించెదు. అంత మారుతి వ్యతుని సహయమున కామాక్షి ఆలయనున విగ్రహము వెనుకకు దా*, నరబలి కాపలయు నని పలుకగా శాక్షనులు రామలక్ష్మణుల నర్చిం చిర. అంతరామలక్ష్మణులు మారుతి రాక్షసులతో జరిపినయుద్ధ మున ఐరావణమహిరావణు లెంతకును మరణించకుండిరి. అంతలొ చం[దసేన యను నొకనాగకన్య రామనామగానము చేయుచుండ హనుమంతు డామెకడ కరగి రామభారము నామెశయ్య భరించినచో రాము డామవశ మనసు నని అభయ మొసగి రాక్షసులమరణరహస్య మెరిగెను. ఒకప్పుడు తుమ్మెదలగుంవను బాలురు బంధించు చుండగా సోదరులు వాటిని రక్షించిరి. అవి అవసరసమయమున రాక్షసులపాణములు కాపాడునట్లు వాగ్దాన మొనర్చెను. అవి కోట్ల కొలదిగ వృద్ధిపొంది, రాక్షసులశయ్యాతల్ప్బ్పమున వసించి, అద్భుత ముతో వారిని _బవికించుచుండె నని ఏని హనుమంతుడు వాటి సంహరించెను అం దొక్కటి చంర్చివసన తల్చ్బమును డొల్ల యొనర్చ్భు ఒప్పందమున హనుమంతుని అభయమును పొంది అటే కావించెను. లొక్షసుల జయించి రాముడు హనుమంతుని కోరికమేరకు చం[దసేన కడ కరుదెంచి శయ్యమకై ఆసీనుడు కాగానే తల్చ్బము విరిగెను. రాము తంత రాబోవుక్ళష్ణావతారమున ఆమె తన సతి యగునట్లు వర మొస గెను, ఈవిషయ మాలించిన రావణుడు రాముడు నారాయణుడే అని నిర్ధారణ గావించుకొనెను. కుంభకర్ణుడు కూడ రాము డవతార పురుషు డనురహన్యమును రావణఖున కెరింగించెను. ఇందు ఇం[దజిత్తు కుంభిలా హోమమును, సులోచనాసహగమనమును కలవు. ఆంగదుడు రావణుని హోమము విఘ్న మొనర్చగా రావణుడు తాను రాముని

నంన్కృృత వాబ్బయములో రామకథ $$్‌ వలన మరణము కోరియే శ్యతుత్వము నెజపితి ననియు, తన మరణా నంతరము మండోదరి తిలోదడకములు వదలి, ఆగ్నలో (పవేశించవల యుననియు మండోదరితో చెప్పెను రామరావణయుద్ధమున విభీషణుడు రావణుని నాభియందు గల అమృతకుంభమును గూర్చి ఎజింగంచెను. రావణుని మరణానంతరము అమృతవృష్టికి కవులందణజు వునర్జీవితు లయిరి. ఒక కపిమ్మాతము కుంభకర్ణుని గనర్భమం మండిపోగా రాముడు యమధర్మరాజును రావించి ఆ కపిని కూడ (టబతికించెను. తిజటగకు హడా వరములు (పసాదించబడెను. విభీషణుని కోర్కె పై రాముడు వార్నిధిని వింటిమొనతో (గుచ్చగా ఆ స్థలము ధనుహో్కోటిగాను, రాముని ఆనతిపైె సంపాతి ఏర్చరచినతీర్హము జటాయు తీర్టముగాను (పఖ్యాతిని పొందినవి. ఇందు భరశుని అగ్ని పనేశ పయత్నము కలదు.

పట్టాభిషేకసమయమున సీత రాము డొసగన రత్నహారమును హమమంతునకు బహూకరించగా పావని దా9ిని నోట కొరికి విసరివైచి, శ్రీరాముడు లేని వస్తువును తాను ధరించ నని చెప్పి, సీతికోర్కె పై తన, హృ్‌దయిమును చిల్చి అం మన్న ఏతారామలక్ష్మణులను చూపెను. అ౦త సీతారాము లతనికి వరము లొసగిరి. అనంతరము పంక్తిభోజన మున పావని రామునిపాయసపా[తతను గొనిపోవ, వానరులందణజు రామాచ్చిష్టమును పసాదముగ భుజించిరి. ఆనంద రాదూయణము -ఉత్తర కాండము :- ఇందలి ఉత్తరకాండ కథయిందు పెక్కు అవాల్మీకియాంశములు కలవు. ఇది రాముని రాజ్యపాలనమునే వపధానముగ వర్ణించెను. తాపరిజ్యాగ, కుశలవ జన నాది వృత్తాంతము లందు లేవు (పథమసర్హయందు మా[తము రాక్షస, వానరవీరుల జన్మాదికములగురించి అగస్తుడు వివరించెను. తరువాత యా(త్రాకాండమున _బహ్మాబేశమున వాల్మీకి రామాయణమును రచించుటః సీతారాములు యాగము లొనర్బుట, యాగకాండమున వసి ఘైపచేశమున రామాశ్వమేధమునక3ై సన్నాహములు జరిపి, నిర్వహింప

[9]

88 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ బడుటం= సీతను రాముడు వసిసఘ్టువకు యజ్ఞడక్షి ణగ సమర్చింపగా, వసిషుడు ఆవె.ఎతు బంగారమును గహించి, రాజ్యమును, స్‌తను మరల రామున క్‌సగి, భవిష్యుత్తునందు రాజ్యమును, సీతను దాన మొసంగకుండునట్లు రామునిచే వాగ్దానము చేయించుట, విలాసకాండ మున సీతారాము౬ కౌతుక కీడాభివర్ణనాదులు- సీతారాముల దాంపత్య జీపనము- వ్యాసుడు రాముని దర్శించుట- మున్నగు విషయములు కలవు,

రామకథను రనద్యుష్టితో దర్శించి బహువిధకావ్య (ప(కియలలో వెలయించిన సంస్కృత కవులు పెక్కుషముంది కలరు. వారందరి కావ్యములను సమోాజఉించినచో (గ్రంథము పెరుగును. కావున నతి (పధానములైనవానిని మృాతము పేర్కొందును.

(శ్రవ్యకామ్యములలో మొదట పేర్కొనదగినది కవికులగురువగు కాళిదాసు రచించిన రఘువంశ మహాకావ్యము. ఇనవంశ చ[కవర్తుల యుదాత్తపర్తనమున కెత్తిన కవితానీరాజన మామహాకవి కావ్యము. అందు రామోదంతము కలదు. రఘువంశ మునందలి రామకథ ;- వివావాదు లైనపిమ్మట ఒకనాడు మృగయావిహారార్థము వనమున కేగిన దశరథుడు (పమాదవశమున మునికుమారుని శరిములకు గురిచేసెను. కొనఊపిరితో నున్న ఆతని కోరికమేరకు ఆతనిని వృద్ధజననీజనకుల కడకు కొనిపోయెను. వారి అభ్యర్థినము పై శరమును పెకిలింఏగా మునికుమారుడు మరణించెను. అంత శాపము పొందిన దశరథుడు, తనకు వ్యుతపొప్తి కలుగు అద్భృ థము శాపమువలన కలుగుచున్నది కావున అడి వరమేయగునని పలి కెను. క్రిరసాగరమునకు దేవత లరుగగా లక్ష్మీదేవి అంకస్టలమున నిదించుచున్న విష్ణువు మేల్కాంచెను. చతుర్ముఖుడు ఒసగిన వర ముల విషయిము చెప్పి తాను దాశరథిగ జన్మింతు నని ఆభయ మొస గెను. వాయసమును రాజు కౌసల్యా కెకలకు సమానముగ జఒసగి సుమితకుకూడ అందు భాగ మీడు మని కోరెను. వారు తమ భాగము లందు నగపా లొసగిరి. నుమితికు వా రిరువురియెడ సమానముగ

నంప్కృత వాజ్యయములో రామకథ క? అనురాగ ముండెను. దివ్యస్వప్పములు గాంచుచున్న చేనవేరులవలన రా జూవిషయము నెరిగి తాను నారాయణునకు జనకుడు కానున్నట్లు గురించి సంతసించెను. విశ్వామితునవివెంట కుమాకులను రాజు నిశ్శంసయముగ పంపెను. యాగసందర్శనార్థ మరుదెంచవలసిన దిగా జనకుడు విశ్చామి తుని ఆఎచ్వవించెను. శివధనుస్సు జూడ కుతూ హలపడిన రాఘవులను ముని తకవెంట గొనిపోయెను. విష్టుచాపము నెక్కిడి పరశురాముని పణఖ్యలోకముల హరించినపిమ్మట రాముడు పరశురాముని క్షమింప మని వేడెను. ఇందు మంధర లేదు. కైకయే న్వయముగ అన్నియు జేసినది. భరతుడు పారముకల శహించుటతో రఘువంశమున దశరధభువికథ ముగియును. తరువాతి సులో రామకథ కలదు. ఇందు కాకాసుర వృత్తాంత మున్నది. రామలక్ష్మణు లిరువురిచేతిను తికస్కృతి యైన శూర్చుణ ఖను గాంచి సీత హసింపగా అది దానికి కోపకాంణ మయినది. ఖర దూషణులు మొదటనే చేలాదిసైనికులతో వచ్చిరి. మారిచుని పేరు లేదు. లంకాదహవానంతరము హనుమంతుడు సీతకడనుండి రత్న మును [గహించెను. కాలనేమి కథాదులు లేవు. రాముడు పప్ప కమునుండి సీతకు జూపిన దృశళ్యములు వివరముగ వర్డింపబడినవి. అంతర్వత్నిగ నున్న సీతకోరిక వినినపిమ్మట రాముడు సౌధాగము నుండి నగరశోభను తిలకించుచు తన నడతనుగూర్చి (పజాభ్నిపాయ మును అడుగగా భ్యదుడు సీతాపవాదము నెరింగించెను. లక్ష్మణుడు వనమున వాల్మిక్యాశమ మార్గము జానకికి చూపెను. స్వర్ణసీత్యాపతి మతో రాముడు (కతువు లొనర్చుట విని సీత బాధపడెను.శ్యతుఘ్నుడు ఆశమమునకు అరుదెంచినరాతతి కుశలవులు జన్మించిరి. 4 తుఘ్నుడు కాళిందీతటమున మధురానగరమును నిర్మించి పాలించెను. వానళ్మీకి ఆ[శమమునకు తిరిగి రాకయే శతుఘ్నుడు అయోధ్యకు వెడలెను. సమయము వచ్చినప్పుడు సీతాకుమారులను తాను స్వయముగ రామున కప్పగించగలవాడ ననియు, రామున కంతవరకు సీతావిషయికమయిన వార్త లెరిగించవల దని వాల్మీకి పలుకుటచే శతుఘ్నుడు అన్నకడ

48 శెబంగు సాహిత్యములో రామకథ రహస్యము వెల్లడింపలేదు. వాల్మీకికి రానుడు రాజ్యమంతయు అర్చించెద నన వాల్మీకి సీతాతనయుల స్వీకరింపు మని కోరను.

(కీ. శ. అయిదు లేక అఆరవశతాబ్దమునకు చెందినవాడుగా భావింపబడుచున్న కుమారదాసుడు జూనకీహరణ మను ఇరువది సర్గల మషకావ్యమును రచించెను. ఇందు [క్రమముగా దశరథుని చరిత, రావణునిప పరాభూతులైన దేవేందాదులు నాగలోగములో నున్న విష్ణువును శరణు జెచ్చుట, విష్ణువు వారికి రామునిగా జన్మిం చుటకు వర మునగుట, బుతువర్షనము రాముని జననము, బాల్యము, విద్యాభ్యాసాదులు, వసిషఘ్టునితో కలసి రాముడు లక్ష్ముణసమేతు డై రాక్షససంహారమునకై వెడలుట వసిష్టుడు అరణ్యములో నుండిన తీరుతెన్నులు, రాముని మిథలాపయాణము, ధశరథునిమిథిలాపయా ణము, సీతారాముల వివాహవిహారములు, రామాదు లయోధ్యకు తృర లుట, రామపట్టభంగము, భరతుడు రాజ్యస్వీకా రార్థము రాముని వేడుట, సీతాపహరణము, గరుడరావణయుద్ధము, గరుడునిమరణము, రాముడు వాలిని గూల్చుట, వసంతర్హువర్షనము, రామునికడకు స్నుగీ వునిరాక వర్షర్తువర్థనము, రామునివిరహవేదనము, సు(గ్రీవు డతని నోడార్చుట, సేతునిర్మాణము రామరావణయుద్ధము, రామపట్టాభి పషేకము నను నంశము లభీవర్ణితము లెనవి. ఈకావ్యముపై కాళి దాసన్ముపభావము ఆధికముగా గానవచ్చుచున్నది. ఐనను విశ్వామితు నకు బదులు వసిష్టుని, జటాయువునకుబదులు గరుడుని పేర్కొనుట వింతగా దోచుచున్నది, పదిహేడు పదునెనిమిదిసర్ల్ణలలో నీతడు యమకాన్నుపాసాదులలో దనకు గల నేర్పును (పకటించెను.

ఇట్లే రామకథను గెకొని రచింపబడిన కావ్యము ల సంఖ్యాక ములు. భిట్లి మహోకవిచే రచింపబడి, భట్టికావ్య మని (వసిద్ధిగాంచిన రావణవధ మనుకావ్యము పకిర్ష్యపసన్న అలంకారతిజంతములను నాలుగుభాగములతో వ్యాకరణసూ[(తములకును, అలంకారములకును లక్ష్యనుగా జెవ్పబడినది. కాశ్మీరదేశకవి యగు అభినందనుడు (ఈ శ.8వ శతాబ్ది) రామచరితకావ్యమును అసంపూర్ణముగా 86 నర్గలు రచించెను. అతరువాత నిరువురుకవులు నాలుగుసర్షలు

సంస్కృత వాబ్మయములో రామకథ $$ (వాసి దానిని వారించిరి. బిల్హణమహాకవి (1050 క. శ) విక మాంకదేవచరి[(తమునే గాక, రామకథావస్తుకమైన మతొకకావ్య మును వాసె నని తెలియుచున్నది. ఏ, 14 శతాబ్బములలో నున్న వేంకటనాథకవి రామపాదుకలను వర్ణించు పామకాసహ్మసమను స్తుతి కావ్యమును, పదునెనిమిదిసర్గల కావ్యమును, మాధవవిద్యారణ్యులు రామోల్తాసమును, అతనిశిష్యు డైన వామభట్టబాణుడు (15 వ శతా) రఘునాథచరిత మగు ముప్పదిసర్ణ్శలకావ్యమును* అభిరామకామాక్షి యను కపయితె (16 వ శతా అభినవ రామాభ్యుదయ మను ౭1 ఆశ్వాసములకావ్యమును, మధురవాణి 14 సర్గల రామాయణనసంస్కృ తానువాదమును, రాజచూడామణిదీక్షితుడు (1? శతా రామ కథ యను కావ్యమును, చ(కకవి జానకీపరిణయమను 8 సర్గలకావ మును, వేంకటేశు డనుకవి రామయమకార్ణవము, రామచం(దోదయ మను కావ్యములను, శరభోజి రాఘవచరిత మనుె!12 సర్గల కావ్య మును, విష్వక్సేను డనుకవి 19 సర్గల , రామచరితమును, గోపాఅ రాజనుకవి రామచం[దోదయ మను క్‌ అశ్వాసముల కావ్యమును రచించి యుండిరి. “ రామకథను శేషకావ్యములలో నిబంధించిన గీర్వాణకవులు కలరు, వారిలో రాఘవపాండవీయ మను ద్వ్యర్థికా వ్యకర్త ధనుంజ యుడు మొదట పేర్కొనదగినవాడు అతనివలెనే కవిరాజను మణి యొకకవి రాఘవపాండపవీయమను ద్వ్యర్థికావ్యమును (వాసెను- క్రీశ. 16వ శతాబ్దివా డగు చిదంబరకవి రాఘవపాండవయాదవీయ మను (త్యర్థికావ్యమును, 17వ శ తాబ్దివాడగు వేంకటాధ్వరి యాదవ రాఘ వీయ మను ద్వ్యర్థికావ్యమును, 13 శతాబ్దివా డగు హరిదత్తసూక!ి రాఘవనైషధీయ మను ద్వ్యర్థి కావ్యమును రచించిరి. చితకావ్యములలో రామకథను వెలయించినవారిలో మొదట నాన్నదగినవాడు విట్టల ఉమాక వెంకటేశ్వరకవి. అతడు తన అపూర్వచి,తకవిళా వైప ణ్యమును వెలార్చి గద్యపద్యముల లో వుప్పడి సర్షలరామాయణసం(గ్రహమును రచించెను. అందు అయోధ్యాడి యుద్ధకాండమువణకు గల శ్రోకముల (పథమాక్షరముల నన్నింటిని

శ తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ కలిపి చదివినచో గౌరీవివాహ మసుకావ్యమును, ద్వితీయపొదము లందలి [పథమాక్షరము లన్నియు కలిపినచో శ్రీరంగాదిక్షే[త మాహా త్మమును, తృతీయ పాదాద్యక్షరములు కలిపి చదివినచో భగవదవతార చరితకావ్యమును, చగుక్థ్రపాదములందలి అక్షరములన్నియు కలిపి చదివినచో [డ్రాపదీకల్యాణకావ్యమును ఏర్చ్పడును.బాలకాండమునందలి (ప్రథమాక్షరములన్నియు కలిపి చదివినచో రామకవచ మేవ్పడును.ఇది చతు స్పర్గకావ్య మని (పశస్తి గాంచినది. దీనితర్వాత పేర్కొనదగినవి:_ కృష్ణకవి [క సర్గల (కియాగోపనరామాయణము, సారాయణుని నిరను నాసికచంవువు అమకావ్యములు. ఇందు రెండవది అనునాసికాక్షర విరహితముగ (వాయబడినకృచి. హర్ప్చణఖ తనభంగపాటును రావ ఖునితో చెప్పట యిందలివస్తువు. నాసికలేని హూర్చుణఖ అనునాసి కాక్షరములు రాకుండ పలుకుట యందలి చమత్కారము, అధునికు లలో సి. యస్‌. రామశాస్త్రిగాం 'రావణసితాసంవాదరురి యను చి్యితకావ్యము పేర్కొనదగినది. అందు రావజోక్తళ్లోకమున ఒక అక్షరము లోపింప జేసి చదివినచో సీతాపళత్వుత్తర మగును.

ఇంట్లే చంపూకావ్యష్మకియ ననుసరించి రచింపబడిన కావ్య ములలో భోజమహారాజు, లక్ష్మణు డనుకవి, రాజశ్యాముడు, ఘన శ్యాముడు, ఏక్స్నామనాధుడు మొదలగు వారు (వాసిన పూర్వరామా యణ కథాచంపువులును, యతిరాజు, శంకరాచార్యుడు, హరిహర వాథుడు, వేంకిటాధ్వరి, గరళపురిశాస్త్రి మొదలగువారు రచించిన ఉత్తరరామాయణకథానంబంధు లగు చంపూకృతులును (పసిద్ధములు. గద్యుకావ్యములలో వాసుదేవుడు, చేవవిజయగని, సార్వభౌము డను కవులు రచించిన రామకథాకృతులు ముఖ్యములు,

సంస్కృతకావ్యకర్తలవలెనే రూపకకర్తలు కొందటు రామకథ నభినివేశముతో (గ్రహించి తమకృతులయందు నిబంధించిరి. అట్టి వారిలో భాసుడు, దిజ్బాగుడు= శ క్రిభ్యదుడు, యశోవర్మ, భవభూతి, మురారి, రాజశేఖరుడు జయదేవుడు, భాస్కరుడు, . రాజచూడామణిం మహాదేవుడు మొదలగువారు (పసిద్ధులు. వారిచే రచింపబడిన

సంస్క్బాత వాష్మయములో రామకథ 71 మొత్తము పమనేనునాటకములు రామకిథాత్మకములై రసికులహృద యముల నలరించుచున్నవి. భాసునిరామాయణనాటకములలో (_పతిమానాటకమున కత్యంత (హశస్త్య్యము కలది. తరువాతి పేర్కొన దగినవి అభిషేకనాటకము, యజ్ఞఫలము. (వతిమానాటకమున రామాయణమునందలి అయోధ్యా ఈ ణఖ్యృపర్వములక థి యితివృత్తము. దానిని భాసుడు రూపక్యప్ర(కియ కనుగుణముగా మలచి రచించుటలో రమణీయము లనగుకొన్నికల్బ నలు గావించెను. ఈనాటకమున నేడంకనులు గలవు. (పథమాంక మున సితి పట్టాభిషేకభంగవార్త వినకవార్వమే అవదాతిక యను చెలికత్తె తచ్చినవల్కలనును పరిపసపూర్వకముగ ధరించినట్టును, శ్రీరాముడు పట్టభంగవార్త తెలిపిన తరువాతి సీత యంతఃవురమునకు వచ్చి యవదాతిక తెచ్చిన కొత్తవల్కలమును ధరించుటయు,సీతాలక్ష్య్మ యులను పంట నిడుకొని త్రీరాముడు తిండిని చూడికయే యతని యాజ్జను పాటించుటకొరకు వనమున కేగనట్లును కల్పిపబడినది- తృతీయాంకమున (పతిమాగృహకల్పన మిోనాటకనామమునకు సార్థ క్యృమును కిలింంచుచున్నది. దశరథునిమరణవార్త భరకునకు దెలు వటలో భాసుడు భావించిన చక్కని సన్నిేేశమే (పతిమాగృహ కల్బ నము, మాతులగృహమునుండి వచ్చిన భరతుడును, దశరథ వపత్ను లును మృతచ[కవర్తుల్యవతిమల కాలయమైన అ[పతిమాగృ్గహమున దశరథ(ప్రతిమను గాంచుట, త౦[(డిమర ణమునకును, రామపనవాన మునకును తనతల్లియే కారణ మని తెలిసిన భరతుడు కినిసి అచ్చట నుండియే తశ్రీరామదర్శనార్థ మడవి కేగుట యిందలి వస్తువు పంచ మాంకమున ,శ్రాద్ధకల్పనమును, శ్రీరాముడు మాయామృగము వెంట నంటి వెలి నపడు లక్ష్మణుడు కులపతుల నెవరినో యెదుర్కొనుట కేగి, ఆ్మశమమున లేకుండినట్లును భానుడు కలించి కమనీయసన్ని వేశమును పోషించెను, షష్టాంకమున సుమంతుడు శ్రీరామదర్శ నార్థము జనస్టానమునకు వెడలివచ్చి భరతునకు సీతాపహరణాది వృత్తాంతముల నెజింగించుట, భరతుడు శ్రీరామసవోయార్ధ్థము సేనఅ సమికరింప [పయత్నించుట, కైశయీసౌశీల్ట్ట్రపతిహైపనము జరు సువ

ఇ? తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ టామెచే భరతునితో మాటలాడింపగయుట అవాల్మీకములైన నూత్న కైల్పకలు. సప్తమాంకమున శ్రీరాముడు సీతాలక్ష్మణులతో గూడి జన సానవంన సెనలతో గూడి తనకై వచ్చుచున్న భరతుని గలయుట, పీసష్టవామదేవాదులు రామున కచ్చటనే పట్టాభిషేకము చేయుట వర్జింపబడినది. ఈక ల్పనలమూలమున వాల్మీకిరామాయణక వ యందలి కొన్ని లోపములు తొలగఎంపబడినవి. రాముని ధార్మిక శీలము, కైకేయీసౌశీల్యము, భరతునిభాతృభ క్రి. రసవంతముగా బోషింపడినవి. కిష్కింధాకాండమునుండి శ్రీరామపట్టాభి షేకమువజకు గల రామకథ వస్తువుగా గల ఆజంకముల నాటకము అభిపేకనాటకము. ఇందు భానుడు చేసిన మార్పులను డా! జీరెడ్డి చెన్నారెడ్డిగా రివిధ ముగా గుదిగుచ్చి చెప్పిరి. | “1. వాల్మీక$ీయమున వాలిస్నుగ్‌ వులయుద్ధము రెండుమార్చులు (పస కము కాగా నిచ్చట మయొకసారియే జరుగుట, 2. తార=వాలి సంభాషణముమూలమున వాలిశీలచితణము వాల్మీకీయ ములోకంటె భిన్నముగ చేయబడుట, 8. వాలి-శ్రీరాముల సంభాషణము భిన్నముగా నుండుట, 4. వాలి మరణసవుయ మున తారను జూడ నిరాకరించుట, 5. హనుమంతుడు శ్రీరామ మ్నుదిక లేకయే సితాదర్శనము చేయుట, 6, రావణుడు విభీష ణుని హనుమంతుడు లంకను 'ఏడక వూర్వమే తృజెించుట, 7. విభిషణుడు సము(దునిపై బాణము వైవ శ్రీరాముని (పోత్స హించుట, క. సేశునిర్మాణావసరము లేకయే శ్రీరాముడు సము(ద్రతరణ మొనర్చుట, 9. శీరాములక్ష్మణుల కృ్మతిమశీర్ష ములను ఇందజిద్వధానంతరిము రావణుడు సీతకు జూవుట, 40. లక్ష్మణునిచే కాక శీరామునిచేతనే మేఘనాధుడు చంప బడుట, 11, శ్రీరాముడు సీతాపర్షి గ హణార్థము తన్ను ప్రార్థించు విభీషణుని కఠినముగా మందచలించుట, 12. రామాయణమున !. భాసనాటక్‌ములు = పుట 150-231.

నంస్కృ్యృుత వాబ్య్మయములో రామకథ 78 (బ్రహ్మాదులు పలికినపలుకు లన్నియు నిచ్చట అగ్ని దేవునిచేతనే చెప్పించుట, 18. (శీరామపట్రాభి షేకము లంకయందే భరతా దులసన్నిధిని దశరథునిచే చేయించుట. భాసుని యజ్ఞఫలనాటకమున రామాయణ బాలకాండమునందలి

వస్తువు. ఏడంకములు గల ఈనాటకము భాసకృతము కాదనువాద

మును కలదు. ఏమైనను ఈనాటకవస్తువునం దవాల్మీకము లైన శథాంశముల నేర్చరించుట (పనుతము. ఈనాటక ద్వీతీయాంకమున చశరథుడు తన రాణిలతో గలిసి టగీష్మోద్యానవనమున నున్నప్పుడు చాయభాగ(ప్రసక్షి దెప్పించుట. కైక కిదివరకే వర మిచ్చియుండుట వలన నామెయే రామునికి రాజ్య మిచ్చుట న్యాయ మని రాజు యోచిం చుట యనునది చితమైన కథాకల్చ్పనము. తృతీయాంకమున రావ ఖుడు రాముని పరాక్రమ విశేషము పరీక్షించుటకు నయోధ్యయందు రాజ(పపాసాదసమిపమున తిరుగాడుచుండుట. రామాదులు అస్త్ర భ్యాసము చేయునెడ రామబాణమునకు విఘ్న మాపాదించుటకు శైన రావణుడు యత్నించుట. చివరకు విఫలుడై రామబాణ (పభావాథి భూతుడై లంక కేగుట యను కల్చ్పనము విశేషమైనది. పంచమాంక మున జనకయజ్ఞకల్పనము, షష్టాంకమున సీతారాములు మిథిలానగరో ద్యానమున పరస్పరవీక్షణమున విరహతవ్త లగుట జనకుడు (పవే శించి సీతను శ్రీరాముని కిచ్చుటకు చిశ్చయించుట నూతన కల్చ్బనలు. నప్త్రమాంకమున సీతాకల్యాణము, పరశురామ గర్వభంగములు కలవు,

దిజ్న్బాగుడు ఉత్తరరామాయణకథను “కుందమాల” యను నాజంకములనాటకముగా రచించెను. భానుడు (పతిమాగృహమువలె దిజ్బ్చాగుడు కుందమాలను గల్పించి నాటకేతివృత్తమును రమణీయ కల్చ్బనామహనీయముగా దీర్చిదె్టైను, అందలి అవాల్మీకములైన కల్చనలు స్థూలముగా నివి : (పథమాంకమున రామాజ్ఞను బాటించి లక్ష్మణుడు సీతాదేవిని గంగానదీతీరమున నడవులలో దింపివచ్చుట; వాల్మీకి ఆమె కా్మాశయ మిచ్చుట యను కథార్థములు కలవు. సీత

[10)

74 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ వాల్మీకివెంట నేగుచు భాగీరథికి మొక్కి “తల్లీ. నేను నుఖ్యప్రసవ నగు దునేని అవడు నీకు (ప్రతిదినము అందముగా కట్టినకుందమాలను సమ ర్పించుచుండెదను"-అని యొక్కెను. నాటకనామసార్థక్యము కల్పించు నాణమైన కల్పన మిది. ద్వితీయాంకమున రాముడు నైమిశమున యజ్ఞముచేయ సమకట్టి సంభారములు సిద్ధము చేసి వాల్మీకిని శిష్య సమేతముగ రమ్మని అహ్వానించుట- సీత లవకుశులతో సహా వాల్మీకి గోమతీనదీతీరమున నాతని కేర్పజచిన యా[శమమున విడిదిసేయుట- పీత భాగీరధికి దూరమగుటచే గోమతినే గంగగా భావించి తన్యవత మును వీడక కుందమాలను గట్టి యానదీమతల్లికి సమర్చించుచుం డుట-అనునవి నూత్నకల్చనలు. తృతీయాంకమున శ్రీరాముడు గోమతీ తీరమున సీతయడుగుజాడలను గుర్తించి నది యొధ్ర కేగి దానిపై దేలు చున్న కుందమాలను చూచి సీత నేర్పును గుర్తుకు తెచ్చుకొనుట- ఆ దండ తేలియాడుచు వచ్చినదిక్కునకు వెడలి వాల్మీకి విడిదిసమోప మున కేగి సీతయడుగుజాడలనుబట్టి పోయి- ఒక లతామండపమున వి[శమించుట- ఆపనదృశ్యములను గాంచి పూర్వము తాను సీతతో కలసి దండకారణ్యభూములలో నుండిన స్మృతులు కలుగగా రాముడు పరితపించుట- అనునవి కరుణార్జ్రకల్పనలు. చతుర్ధాంకమున వాల్మీకి ఆ(శమస్త్రీలకు తిరస్కరణి నన్నుగహించుట= తిలోత్తమ- మాయాసీతవేషమున రాముని సతీరక్తిని బరీక్షింపనెంచుట- ఆనంద రామాయణమున పార్వతీదేవి మాయాసీతగా రాముని పరీక్షించుట ఇచట స్మరణీయము. రామమిత్రుడు కౌశికు డాసంగతి తెలిసికొనుట- వాల్మీకి తన శిష్యుడగు కణ్వుని త్రీరామ్సునకు నైమిశారణ్యరామణీయ కత్వమును చూప పంపుట- తిరస్కరణి మహిమతో నున్న సీతయొక్క ఛాయను రాము డొకదిగుడుబావిలోచూచి, పలవించి మూర్చ్భపోవుట- సీత ఆతనిం దేర్చుటకు గౌగిలించుట-అతడుమేల్కాంచునంతలో నామె దూరమగుట- మజల రాముడు మూర్చాగతు డగుట-= సీత కొంగుతో రామునకు చల్లగాలి వీచుట- రాముడు కన్నులు మూసికొనియే సీత కొంగును పట్టుకొని కన్నులు తుడుచుకొనుట- సీత పైటను విడిపించు కొనుట= రాముడు తనయుత్తరీయమును త్యజింప సీత దానిని గొని,

వంస్కృృత వాబ్యయములో రామకథ 75 సుగంధవిరహితమైన దానివలన రాముడు విరహమును (గహించి ఉరడిలుట= సూర్యాస్తమయ మగుట= కౌశికుడు వచ్చి తిలోత్తమ నంగతి చెప్పుట= రాముడు తాను పొందినది మాయాసీతనస్పర్శ్గ యని తలం చుట- మొదలగు రమణీయ కల్చనలు కలవు. పంచమాంకమున రాముడు సీతాస్మృతులతో పదనపడుట- లవకుశసమాగమము కలిగి నను తనవుతులను విషయము స్ప్తము కాకపోవుట- అనునవి పేర్కొనదగినవి. షష్టాంకమున లవకుశులు రామకథ నాలపించుట= వారు రామవుడతు లనియు, రాముడు వారితండడి యనియు కణ్వుని వలన నెజింగి వారందరు మూర్చాగతు లగుట= వాల్మీకి యనుమతిని సీత వారినిం దేర్చుట- వాల్మీకి సీతాలవకుశులను రామున కర్చ్పించుట= భూదేవి సీతాపాతి వత్యమునకు సాక్ష్యము చెప్పుట కుశుని కభిషే కము జరుగుట=_ అను కథార్థములు కలవు.

క్రీ శ. 8వ శతాబ్ధియారంభమున నున్న శక్తిభదుడు జైన రామాయణ మాధారముగా నద్భుతరనస్యపధాన మగు ఆశ్చర్యచూడా మణి యను నేడంకములనాటకము రచించెను._పథమాంకమున శూర్చ అఖను గాంచి లక్ష్మణుడు ముహూర్తమ్మాతము మనసు చలింపగా, రఘువంశీయుల కిది తగ దని వితర్కించుకొనును. రామానుమతిని పొందిన దని విని, ఆమెను తదుపరి కలుసుకొందు ననును. ద్వితీ యాంకమున రామలక్ష్మణులచే తిరస్కరింపబడిన శూర్చణఖ నిజ ఈూపమున అరుదెంచి, లక్ష్మణుని బంధించి మింటి క3గయగా, స్తీ హత్యకు వెనుకాడిన లక్ష్మణు డామెముక్కుచెవులు ఖండించెను, సీతా పహరణమి జరుపగల నని బెదరించి ఆమె చనెను. తృతీయాంక మున ఖరదూషణాదులవధకు సంతసించిన మహర్షులు రాక్షసమాయ తెల్పు చూడామణి అంగుళతీయకము, శరములనుండి మర్మస్థానముల కాపాడు కవచము రామునకు లక్ష్మణునిచే పంపిరి. రాముడు చూడా మణిని సీత కబరియం దిడి అంగుళీయకమును తాను ధరించెను. శూర్చుణఖాద్వితీయుడై రావణుడు రథమున సీతాపహరణమునకై వచ్చెను. మారీచుని సంహరించి వచ్చురామునికడకు మాయాసీతగా

74 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ కూర్చణఖయు, రామునిగ రావణుడు సీతకడకు చనిరి. సూతుడు మాయాలక్ష్మణుడై రథమును గైకొని మాయరామ,నసీతలకడ కరుదెంచి, భరతున కాపద సంభవించుటచే మహద్ధు అందరు భరతరక్షణార్థ మరుగుచు రామునికొరకు రథమును సృష్టించి పంపిరనియు పలుకగా సీత విశ్వసించి రధ మధిరోహించెను. మారీచుడు మాయారాముడై లక్ష్మణుని కికురింప బోవగా రాముడు మాయాసీతతో చనుదెంచి మారీచుని గురుతించి సంహరించెను. లక్ష్మణుడు శూర్చుణఖను గుర్తించి వధింపబోగా? శరణు వేడిన దానవిని రాముడు కాపాడి సీతాపహరణవృత్తాంతము విని శూర్ప్చుణఖచేతనే రావణునకు సందేశము పంపెను. చతుర్జాంకమున సీతాకేశపాశమును స్ప్యృశింపబోయి రావ ఖుడు నిజరూపమును పొందెను. పంచమా౦కమున దుస్ప్వప్పము గాంచిన మండోదరి రావణుడు ఆశోకవని కరిగె నని తెలిసి, చేటితో అచటికి వెడలినది. రావణుడు సీతను ట్రార్ధించి చివరకు పాదములపై (వాలెను. తిరస్కరించిన సీతను రావణుడు వధింపబోగా మండొో దరి వలదన్మిపార్థించెను. పషమఘ్రాంకమున సంపాతిసూచనమేరకు అశోక వనికరుదెంచిన హనుషుంతుడు సీతను దర్శించి, రామునికడ కరిగెను. సప్తమాంకమున రావణసంవారముగురించి విద్యాధరదంపతులు పేర్టాం దురు. లక్ష్మణుడు సీతభావకుద్ధిని పరీక్షింపవలయు ననెను సగ వుడు తోడ్కొనివచ్చిన సీత “ఎల్లవేళల పతికి సుందరముగ కన్చింతు” వను అనసూయవరముచే అందముగ కానుపింప ఆ వరము తెలియని రాము డామెను తూలనాడెను. విషయము (గ్రహించిన జానకి నవ్వి భర్శ పరుషముగా మాటలాడుచున్నా డన లక్ష్మణసు[గీివహనుమంతు లామెను దండనార్హురా లనిరి. సీత అగ్నిప్రవేశము కావింబెను. నారదు డరుదెంచి సీతారాములను లక్ష్మీనారాయణులుగ సుతించి అనసూయావరమును తెలిపెను. సీత పతివత యను జనవాదమును విభీిషణు డెరింగించెను. ఈనాటకమందలి మరియొకవి శేషము విభిష ఖుడు సీత లంకనుండి వచ్చువరకు తాను లంక్యాపవేశ మొనర్ప నని పలుకుట. యుద్ధమును విద్యాధరమిధున మవలోకించుట భాసభవ భూతులనాటకములందు కలదు.

సంస్కృత వాష్మయములో రామకథ 77 ఈ శతాబ్దిలోనే కనోజిపాలకు డగు యశోవర్మ రామాభ్యుదయ మను నాటకము రచించెనని తెలియుచున్నది. కాని అదినే డలభ్యము. “ఉత్తరే రామచరితే భవభూతి ర్విశిష్యతే” అని కీర్తిగాంచిన భవభూతి, పూర్వరామాయణమును మవావీరచరిత మనియు, ఉత్తర రామాయణమును ఉత్తరరామచరిత మనియు పేర్లతో నాటకములుగా తీర్చిదిదైను. భవభూతికావ్యములు అపహూర్వకల్పనలకు (పసిద్ధ ములు. మవావిరచరితమున ధర్మవీరమును, ఉత్తరరామచరితమున కరుణరసమును అత డొప్పించిన విధ మనన్యసామాన్యము. భవ భూతి నాటకములలోని కల్పనలు సం్ర్శహముగా నివి: - మహావీర చరితము :- ,వథమాంకమున రామలక్ష్మణులతో సిద్ధా (శమమునకు విశ్వామిత్రుడు చనుదెంచినసమదొోముననే జనకుని [1పోదృలమున సీతోర్మిళలతో కుశ ధ్వజుడును అచటి కరుదెంచి, రామ తేజణస్పర్శ రాతిని నాతిం జేయుట గాంచి, సీతను రామున కొనగ వలయు నని భావించెను. రావణ(పేరితుడై సీతనిమిత్త మట కరు దెంచిన సర్వమాయు డనురక్కసుడు రామకృతతాటకాపరాభవము, శివధనుర్భంగములతోపాటు మారీచనుబాహుల ఘోరపరాజయము తిలకించి, విశేషములను రావఖున కెరిగించుట కరిగెను. ద్వితీ యాంకమున, మహేంథదగిరిపై నున్న పరశురాముడు శూర్పణఖ, మాల్యవంతుల [(పేరణమున రామునితో రణ మొనర్చ మిథిల కరుదెం చెను. అంతఃపరమున నున్న రాముడు పరశురాముని ఆర్భాటము నకు భీతి నొందిన సీత నూరడించి, భార్గవునికడ శీగెను. జనకశతా నందులు పరశురాముని శాంతింప వేడిరి. కంకణవిసర్హనమునకై రాము డంతఃపురమున కరిగెను. తృతీయాంకమున పరశురామపరా భవము వర్ణిత మయ్యెను. చతుర్ధాంకమున మాల్యవంతుని హెచ్చరి కపై శూర్పణఖ మంథర నావేశింప వెడలెను. పిమ్మట మంధరా వేషధారిణియె శూర్చుణఖ శ్రీరామునికడకు జని కెకసందేశము గల లేఖ నొకదానిని ఒసగెను. దశరథుడు పట్టాభిషేకసన్నాహమున నుండ రాముడు సీతాలక్ష్మణులతో తండి నోదార్చి, జాష్యము తగ

?4 తెల6గు సాహిత్యములో రామకథ దని పలికి కానల కేగెను. భరతునికి పాదుకల నొనగిన తరువాత, గుహునివలన విరాధునిగూర్చి విని, వాని వధింప రామాదులు చిత కూటమున కరిగిరి. పంచమాంకము విష్కంభమున సంపాతి జటా యువులు సంభాషణమువలన విరాధవధ, ళూర్ప్చుణఖ నాసొచ్చేదము, ఖరదూషణాదుల సంహారము, సీఠాపహరణము- మున్నగు అంశ ములు తెలియును. రావణపరిత్యక్తు డైన విభీషణుడు న్నుగీవుని బేరి రామశరణము కోరుచు శమణ యను తాపసిని రామాన్వేష్ట నారము పంపగా, ఆమె కంబంధునిచే బంధింపబడెను. అప్పటికి జనీస్థానమున నున్న లక్ష్మణుడు కబంధుని వధించెను. ఆమె విభీ షణ శరణాగతి, సీతాపహరణము, బుష్యమూకమున హనుమదాదులు జానకిఉత్తరీయమును భ(దపరచుట తెలిపెను. శాపవిముక్తుడై దివ్యపరుషునిగా స్వరూపమును పొందిన కబంధుడు మాల్యవటత్ప యుక్తుడై వాలి రామలక్ష్మణుల వధింపకోరుచున్నా డని ఎరింగించెను. (శ్రమణ చూపిన దుందుభికాయమును రాముడు పాదాంగుష్టమున తొలగ(దోసెను. వాలి వచ్చి స్వయముగ నిష్టము లేకున్నను మాల్య వంశతుని.పోద్బలమున రాముని వధింపగోరి, కూలి రామహస్తమున మరణించుట కూరడిలైను. అప్పుడే సుగీవవిభఖీషణు లచ్చటికి వచ్చిరి. వాలి,పేరణమున రామనుగీవులు అగ్నిసాక్ష్యముగ మిత్రు లైరి. విభీషణుని కూడ వాలియే రామునికి మిత్రుని గావించెను. వానరులనందరిని యుద్ధమున రామునికి తోడ్పడు మని చెప్పి వాలి మరణించెను. షష్టాంకమున సీతాన్వేషవార్థము వానరులు బయలు దేరుట, హనుమంతుడు సీతాశిరోరత్నమును (గహించి, లంకను దహింపగా మండోదరి రావఖునికి హితము గరుప [ప్రయత్నించి విఫల యగుట మాల్యవంత[తిజటాసంభాషణమువలన తెలియును. అశోక వనమున సీతను జూచుచున్న రావణఖునికడకు మొదట మండోదరి, తరువాత (ప్రహస్తుడు అరుదెంచి లంకాముట్టడిగురించి చెప్పిరి. అంగ చునిరాయబారము విఫల మయ్యెను. రావణుడు సపరివారముగ రణ రంగమున కరిగెను. దేవేందచిితరథు లాకాశమున నిలిచి రావణ మేఘనాధకుంభకర్ణులు రామలక్ష్మణసు[గీవులతో పోరాడుట తిలకిం

వంస్క్యృాత వాబ్బ్యయములో రామకథ 709 చిర. మూర్శిల్లినరామలక్ష్మణులను హనుమంతుడు నంజీవనిచే తర్చెను. రామలక్ష్మణులు (బవ్మావ్త(పయోగమున,.రావణమేఘనాదుల వధించిరి. సప్తమాంకమున రాక్షసనిర్మూలనము, సీతాగ్ని పవేశము, విభీషణపట్రాభిషేకము జరిగె నని తెలియును. పుష్పకమున అయో ధ్యకు బయలుదేరిన సీతారాములు హనుమంతునితో కలిసి ఫైన్య సమేతుడై వచ్చిన భరతుని గాంచిరి. విశ్వామిత్రుడే వచ్చి రామాభి 'షకమునకు నన్నాహము లొనర్చెను. అభిషిక్తుడెనరాము డందరికి నమస్కరించెను. సుగీవాదులు స్వస్థలముల కరుగగా వుష్పకము కుబేరునికడ కరిగెను. ఉత్తర రామచరితము - “(రామాయణ) ఉత్తరకాండకథ యెజింగిన వారికి భవభూతి ఇందు కావించిన మార్చులు చెప్పకయ తెలియగలవు. అందు జననిందవలన సీతానివాసమునకు అనంతరము శతుఘ్నుడు లవణునిమో/(దికి పోవును. దారిలో వాల్మీక్యాశమమున మజిలీ చేసిన దినమున అట సీతకాన్చు ఐనది. తరువాత పం(డెండేండకు అతడు మధురలో రాజుగా నుండి అంతట రాముం జూడవచ్చును. తరు వాత కొన్నినెలలకు మరణించిన,బాహ్మణబాలుని (బతికింప రాముడు శంబూకుని చంవుట, తరువాత అగస్తులవారిని దర్శించి నగరము నకు మరలి అశ్వమేధమున కుప(కమించుట, గుజ్జముతో లక్ష్మణుడు పోయి ఎల్ల్దరవలన కట్నములు గొనివచ్చుట-_ యజ్ఞము, అపుడు కుశ లవులు వచ్చి యజ్ఞవాటమున రామాయణముం బాడుదురు. వారు తనకొడుకు లని రాముడు శంకించును, వాల్మీకి వచ్చి అవు నని చెప్పి, సీతను పతివతను అంగీకరింప మనును. ఆమె లోకమునకు తనఖశుద్ధిని రుజువుచే తెలిపిన అట్లే అంగీకరింతును అనును. సీత పరమతపస్విని ఒట్టులు పెట్టి అట్లు రుజువు చూపి తాను మణి రాముం గూడక భూమిలో అడంగిసోవును.

1. భాగీరథీతీరవనభూముల చూడగోరిన కోరిక తీర్చునెపముననే రెంటను ఆడికకైన నివాసము, ఐనను సీతకు ఆకోరిక కలుగుటకు భవ భూతి చితదర్శనమును అతిమనోహరముగా కూర్చినాడు, శుభసంయో

ప! తెలుంగు పాపాత్యములో రామకథ గాంతముగా ముగింప నెంచిన తననాటకాన అందు (పస్తావనవశమున వచ్చిన జృంభకదాననును భాగరథ్మిపార్థనయు తరువాత కుమారుల (పత్యభిజ్ఞాననునకును దిక్కులేని కత యవేక్షణమునకును ఉపయో గించినాడు. మజియు చితదర్శనమున పూర్వవియోగ(పతిమల. జూచి ఆస్మరణమున చిత్తమున ఇరువురును వియోగదుఃఖదూనతను దుర్నిమిత్తముం బోలె అనుభవించుటం జెస్పినాడు.

2. భవభూతి నాటకమున ముఖ్యమైనమార్చు సీతాపునః సంయోగము. కవి దానికి తగినట్టు కథను మార్చి వండెండేండ్రకు తర్వాత ఒక్కదినముననే బాహ్మణబాలమృతిని శంబూకవథను అగస్త్వ్యృదర్శనమును రామునిపంచవటిమజిలీని అందు "అహో సంవి ధానమ్‌" అను తాను అబ్బురపడిన ఆతిమసాసీకావాసంతీరాముల కరు జోత్తర సమాగమమును (ప్రాంత [కొత్తల మేలుకలయికగా పెనచి యల్రి నాడు, వాల్మీకాశమమున ఆసమయననే ఆవసిష్టారుంధతి కాంసల్యా జనకుల సమాగమమును వారి యేడ్చులును అశలును భవభూతి యద్భుతనవీన సృష్టియే. యజ్ఞాశ్వము, బాలురపోరు, ఆదారిలోనే రాముడు ఆదినమే కొమాళ్ళం గలిసికొని వారిని అనవాలు పట్టబోయి పట్టజాలక తికమకపడుట,వాల్మీకియాట, జనులు సీతశుద్ధిని మహిమను (ప్రత్యక్షముగా చూచి తృప్తిపడుట కుశలవులతోడి సీత పెద్దలయెదుట మరల రాముంహడుట"”.! ఈ కల్చ్పనలచే ఉత్తరరామచరిత భవభూతి కథా నిర్మాణ యశఃపతాకమై పరిథవిల్రివది.

“బాలవాల్మీకిబిరుదాంచితు డైన మురారి కీ.శ, కఠిన శతాబ్దిలో అనర్హరామఘవ మను నేడంకములనాటకము రచించెను. మహావీర చరితము నీతడు కొంత యనుసరించినను మొత్తమునకు పూర్వరామా యణకథయే యిందలి యితివృత్తము. (పథమాంకమున రామలక్ష్మణు లను దశరథుడు కౌశికునితో బంవుట చెప్పబడినది. ద్వితీయాంకమున తాటకసంహరము, మిథిల్మాపయాణము, శివధనుర్భంగము, రావ ణఖుడు రాముని పరా[కమమున కనూయపడుట, సీతారామాదుల వివా హములు గలవు. తృతీయాంకమున రావణ్యపేరితయై శూర్చుణఖ

సంస్కృత వాజ్మయములో రామకథ ! మంధరాకృతి దాల్చి కైకను పోత్సహించి సీతారాముల నడవుల కంవ నట్టు చేసి, అపఫైన వారిరువురను వేరుచేయుటకు (పయత్నింపవచ్చు నని యోచించి శూర్ప్చుణఖను పంవటయు, పరశురామగర్వభంగము, వట్టభంగము మొ॥ ఆంశములు గలవు. రామవనవాసావనరమున అయోధ్యలో దశరథజనకులు కలరనియు, మూర్చిల్లినతం(డిని జన శునిచేతిలో పెట్టి రాము డడవుల కేగె ననియు నిందు కల్పింవబడినది- వంచమాంళకములో జటాయువు రావణమారీచు లవృత్తాంతము జాంబ వంతున కెజిగించుట, సీతాపహరణము చేసి లంక కేగుచున్న రావ ఖునితో జటాయువు పోరుట, రామలక్ష్మణులు సీఠాన్వేషణవరులె పోవుచు కబంధునిచేశిలో చిక్కినగుహని రక్షించుట, దుందుఖికారణు ముగా వాలి లొమునితో తలపడుట, వాలినంహారము, మ్రీవవభ్రాభి సషేకముఎ= వర్ణితములు. షష్టాంకమున రామరావణయుద్ధము, వప్త మాంకమున రాము డయోధ్య చేరుట కలవు. ఇళ్లు కల్చింపబడిన నూత్సకల్పనలలో భూర్చణఖ రావణ, పేరితయై మంధరాకృతి దాల్చి కికను వురికొల్చుట, కబంధునిబారినుండి గుహుని రక్షించుట యను నవి మకుటాయమానములు.

క్రీ *ఈ. 800) (ప్రాంతమున రాజశేఖరు డనుకవి బాలరామాయణ మను పది యంకముల మహానాటకము రచింవెము. ₹41 శోకములతో విండారియున్న ఈనాటకమున రాజశేఖరుడు రావబునిసీతావ్యామోహ మున కధికపాధాన్య మొసగెను. 1పథమాంకమున రావణుడు శవ ధనుర్భంగమునకై సీతాన్వయంవరమున శేతెంచి, త(తృయత్నమున విఫలుక్రై, సీతను చేపట్టినవీరునిపై (వతీకాకము తీర్చుకొనుటకు (వతిజ్ఞచేసి నిమృమించును, ద్వితీయాంకమున నతడు వరకు రామునినవాయము నర్ధించి, ఛభంగపడి, యుద్ధము చేయబోయి మితుల లచే నివారింవబడునం. తృతి.రయూంకమున రావణునిమనోవ్యధ నుష శమింప చేయుటకొజకు అతనిముందు సీతాకల్యాణరూపకము (పద రింపబడును. కాని ఆరూపకప్రదర్శన మాళని మనోవ్యధ నధికము

(11

82 కెలు(గు సాహిత్యములో రామకథ చేసి విఫలమగును, చతుర్థాంకమున రామపరశురాముల ద్వంద్వ యుదము, పంచమాంకమున రావణమనోవ్యధ శాంతించుటకు సీతాది రూపములు గల బొమ్మలాట (పదర్శింపబడును- రావణుడు విరహ ర్తుడె వనమునందలి (పకృతివస్తువులను గాంచి సీతావిరహము ననుభ వించును. రామునివలన పరాభవింపబడిన శూర్పణఖ దుఃఖ మాతని యందు సొరుషము నుద్దీపింపజేయును. పష్టాంకమున దశరథమరణ వృత్తాంతము కలదు. సప్తమాంకమున సేతుభంధనవృత్తాంతమును, మాల్యవంతుడు మాయానీతశిరస్సును (పదర్శించుటయు కలవు. అష్ట మాంకమున కుంభకర్ణమేఘనాధాదులవధ, రావణ[ప్రథమపరాజయము వర్ణితము. నవమాంకమున రామరావణయుద్ధము నిం్యదుడు వర్టించి చెప్పుట కలదు. దశమాంకమున రామాదులు పుష్పకారూఢ్డులి అయోధ్య కేగుట వర్ణింపబడినది. (పతినాయకునిచుట్టును కథ నల్లి నాయకధీరోదాత్త్స స్వభావమును వ్యంజింపజేసిన మహత్తరనాటక మ్‌ బాలరామాయణము. రాజశేఖరునికి సమకాలికు డగు మాయురాజు ఉదాత్తరాఘవ మను నాటకమును రచించెను. మహానాటకము అనునామాంతరముగల హనుమన్నాటక మొకటి పదునొకండవశతాబ్బమున వెలసియున్నది, దీనికర్త హనుమంతు డఉనుపసిద్ధి కలదు, కవినామ మెజుకపడుట లేదు. ఇందు (పథ మాంకమున సీతావివాహవృత్తాంతము, ద్వితీయాంకమున సీతారాముల యనురాగము, తృతీయాంకమున మాయాహరిణవృత్తాంతము వజకుగల రాముకథయు, చతుర్థాంకమున సీతాపహరణానంతరము రాము డాశ మమున కేతెంచి అన్వేషించుటయు, పంచమాంకమున రాముడు హను మంతుని సీతాన్వేషణార్థము పంవుటయు, షషఘ్టాంకమున పావని సీతను గాంచి, ఆమె నూరడించి తిరిగివచ్చుటయు, సప్తమాంకమున వానరసేన వారధి దాటుటయు, అష్టమాంకమున నంగదరాయబార మును, నవమదశాంకములలో రామరావణయుద్ధము, రాము డయోధ్య

నంవ్యబృత వాజ్యయములో రామకథ ల! చేరుటయు వర్ణితములై యున్నవి. హనుమన్నాటకములు రెండు కల వని విమర్శకులు భావించుచున్నారు.

జయదేవుడు [పపసన్నరాఘవ మను నేడంకములనాటకమును రచించెను, ఇతడు గీతగోవిందకర్తకంటె భిన్నుడు. ఇతనికాలము (క్రీ శ. 1088-1172 (పాంతము. ఇతనికి పక్షధరమిశు డనియు, వీయూషవర్హు డనియు బిరుదములు కలవు. (పనన్నరాఘవనాటక (పథమాంకమున రావణబాణాసురులమధ్య పోరు జరిగి బాణాసురునిచే రావణుడు పరిభవింపబడుట వర్ణింపబడినది. ద్వితీయాంకమున సీతా రాము లుద్యానవనమున రాగహృదయులైన దృశ్యము రమజీయముగా కల్చ్పింపబడినది. తృతీయాంకమున కౌశిక(పేరితుడై రాముడు శివ ఛనుర్భంగము చేయుట, పరశురాము డావార్త కుగుడై రామునకు నందేశ మంవుటయు,సీతారామకల్యాణమును వర్ష్ణితములు.చతుర్థాంక మున జనకాదులు వేడుకొనుచున్నను పరశురాముడు స్వయముశా రామునితో యుద్ధమునకు తలపడుట, మొదట సంకోచించినను చివ రకు రాముడు భార్గవునితో పోరి విజేతయైె పరశురామునిపాదము లంటి క్షమాభిక్షవేడుట యను చితతమైన కల్పనము కలదు. పంచ మాంకము నదీమతల్లులు సౌొకారులై రంగమున ట(వేశించి తమ సంభాషణార్థములచే సూచింపజేసిన సూచ్యకథాంగములతో శోభిల్లు చున్నది. యమునానది సుగీవుడు వాలివలన బొందిన బాధాతిశయ వును, సరయూనది రామవనవాసగమనము మొదలుకొని మాయా హరిణవృత్తాంతము వజకును చెప్పును నదులన్నియు సాగరుని సమిపించును. గోదావరి సాగరునితో సీతాపహరణము, జాటాయు మరణము, బుష్యమూకమై సీతాభరణవిసర్జనము మొదలగునంశము లను, తుంగభద వాలివధయు, రామను[గీవపవనాత్మజులమై తియు చెప్పును. ఇంతలో నొఃమవాకారము సము[దముపెగా నెగిరిపోవును. అది హిమాలయమా వింధ్యమా యని (భమించుచు సాగరుడు నదు లతో గలసి న్మిష్కమించును, షఘ్టైాంకమున రాముడు సీతావియోగ చుఃఖమున నామెనుగూర్చి చెట్టుగుట్టల నడుగుచు విలపించుచుండును. విద్యాధరదంపతు లాతనికి తమ దివ్యశక్తితో లంకలోని సంగతులను

| తెలంగు పాహిత్యములో రామకథ కన్నులకు కట్టునట్టు చూపించెదరు. అందు సీత కనిపించుము. రావణు డామెను తనను స్వీకరింవ (బతిమిలాడి? భంగపడి, లాభములేక చివర కామెను సంహరింప నొరలోనుండి ఖడ్గము తీయును. కత్తికి బదు లాతనిచేతిని. సము[దము దాటి లంకకు వచ్చిన హనుమంతుని బీతిలో మరణించిన రావణునీకుమారుడు అక్షయునితల వచ్చును. విరక్తి చెందిన సీత అగ్నిప్రవేశము చేయబోగా ఆఅగ్ని మణిరూప ముగా మారిపోవును. పావని సీత నూరడించి రామవృత్తాంతము నెటిగించును. సృష్రమాంకమున రామునిదండయాతవ్యూహముమ, సేతునిర్మాణమును చితించి మాల్యవంతు డంపిన యొకపటమును (ప్రహస్తుడు రావణునకు జూపును. రావణు డది చిత్రకారుని రమణీయ కల్చన మని భావించి, దాని నవజ్ఞ చేయును. మండోదది (_పవేశించి యామెకు అపభశకునములవలన గలిగిన భీతిని రావణునితో వ్యక్తము చేయును, చివరకు రావణుడు లంక రామునిచే ముట్టడింపబడివ దని గమనించి కుంభకర్ణమేఘనాదాదులను యుద్ధమునకు పంపను. వారు రణనిహతు లయ్యెదరగు. రావణుడే యుద్ధమునకు తలవడును: అతని మరణమును విద్యాధరులిద్దరు వర్చించెదరు-. అంకాంతమున సీతారామలక్ష్మణవిభీషణాదులు (వవేశించి నూర్యాసమయ చం(దో దయవర్ణనములను చేసి వువృుకము నధిరోహించెదరు. ఇట్లు రమ జశీయకల్పనాఘటిత మై (పనన్నరాఘవము (పశస్తిగాంచి యున్నది.

దశరూపక కారుడు చలితరామనాటకము నొకదానిని పేర్కొ నెను గాని, అది లభించుటలేదు.

వాల్మీకికోకిల తొలిసారి రామకథ నాలపించిన కలస్వనమును విని శతాబ్దాలతరబడి కవికంఠము లాకూతనే నూతనరాగవిన్యాసము లలో మేళవించి ముగ్ధ్రమోహనముగా కూయుచునే ఉన్నవి. గీర్వాణ భారతిలో అ రామకథాలహరీవిన్యానభంగిమలు పురాశేతిహాసకావ్య రూపకప్మకియలయందు (పసరించినవిధము నీయధ్యాయమున రేఖా మా(తముగా దర్శించుట మైనది.

వంన్కృత వాజ్యయములో రామకథ కక్‌

తెలుగులో రామకథ టస్తుతాంశము. తెలుగుసాహిత్యము (ప్రారంభమగునాటికే గీర్వాణసాహిత్యము పండబారినది. దాని భాండారము తెలుగుపలుకులకు వారనత్వమైనది. వాల్మీకిరామకథ సంస్కృృతముననే విశ్వరూవము తాల్చినది. అనంతకోటి నూతన కల్పన లందులో నందగించుకొనినవి. తెలుగుకవి కలము పట్టు నాటికి ఆవిశ్వరూపసాక్షాత్కారము నాకళించుకొనక తప్పనిసరియైనది. వాల్మీకిరామాయణము ననువదింపబూనిన కవికి ఆవాల్మీకముతై అనంతరగిర్వాణకవికల్పితము లైన కథామఘ్నటములు కన్నులకు గట్టి కుండ నుండజాలవ. అందువలన తెలుగులోని రామకథ అచ్చమైన వాల్మీకమే కాదు. సంస్కృతరామకథా సాహిత్యసారభూతముగా పాశ త్కరించిన సొరకథ. తెలుగుకవులు నిర్మించినరామకథను నిగ్గు తేల్చుటకు వూర్వము నంస్కృతసాహిత్యమునందలి రామకథను తత్కల్పనా[పపంచమును దర్శింవకతప్పదు- తత్ర్రయత్నమే ఈ చిన్ని అధ్యాయము.

భారతీయ భాషలలో రావుకథ తెలుగులో రామకథను పరిశీలించుటకు మున్ను ముఖ్యము లగు భారతీయ భాషలందు రామకథాస్థానమును (గ్రహించుట ఎంతేని అవళ్యకమై యున్నది. అట్టి రామాయణములను ఈ (పకరణమున సనం[గ్రహముగ చెవ్వటకు (పబయత్నము జరిగినది. * వంగ సాహిత్యము: వంగ సాహిత్యమున (పష్మృపథమమున పేర్కొన వలసినది కృత్తి వాస ఓరూ విరచిత రామాయణము- (కీ.శ. శత20 (ప్రాంతము). కృృత్తి వాసఓరూరామాయణము వాల్మీకిరామాయణమును మూలముగా గొని నను స్వతంత రీతిని సాగెను. కొన్నిఘట్టములు అమూలకములు. ఇతర వురాణఖములు, మహానాటకము, భట్టి కావ్యము మున్నగు వాని (పభా వము కూడ ఈ రామాయణముపై కలదు. కృత్తివాస కవి కృతములుగ “నీతార బారమాన్య", “లక్ష్మణేర్‌ శక్తి శేల, “రామరాస, "అద్భుత రామాయణ” మున్నగు (గంథములు [పచారమున కలవు.

అద్భుత రామాయణము ః కృత్తివాస ఓరూ అనంతరము పెలువడిన రామాయణములలోవాల్మీకి రామాయణముకంటె అద్బుత" అధ్యాత్మ, రామాయణములకు అనువాదములు ఆధికముగా కలవు. మహాభారతమునందలి రామాయణమును అనుసరించి “భారత లామాయణము” లేదా “సంక్షిప్త రామాయణము”గా పెష్ట రామాయణ ములు వెలువడెను. అద్భ్బుకాచార్య (నిత్యానంద) అను నాతడు (వాసిన రామాయణమే అద్బుత ర్యాథాయణము. ఇందు అద్భుత విష యములు పెక్కు కలవు. సీతాదేవి కాళీమాత అవతారముగా ఇందు పేర్కొనబడెను. ఈ కవి శతకంఠరామాయణమును కూడ రచించెను.

• ఈ (వకరణమందలి అంశములు సాహిత్య ఎకాడమీ (ప్రచురించిన. భాషా

సాహిత్య (గ్రంథముల నాధారముగా సేర్కొనినవి,

భారతీయఖాషలలో రామ కథ |

చందదావతి : (కీ.శ. 1550) సుమారు [కి.ళ. 16వ శతాబ్య్యం తమున ఈమె “రామాయణ గీతి అను రామాయణము రచించిను నట్టు వపతీతి.“దస్యుకెనా రామ* (గంథము కూడ ఈమె రచించెను.

రామశంకరదత్తు : (కీ. శ. 1770 “వాల్మీకి, వశిష్ట ఆర్‌ అద్భుత (గంథకార, మహాభారత ఆదివురాణ (ప్రచార, ఏసబి [గంధి శుని శ్లోక అనుసారె, పదవందకరిక హెభీవక శంకరి”- అని యితర రామాయణములను అనుసరించినట్టు పేర్కొనినను రామశంకరదత్తు (పధానముగ (బబహ్మాండపురాణాంతళ్సతమగు అధ్యాత్మ రామాయణ మునే అనుసరించుచు రామాయణమును రచించెను. కృత్తివాస రామా యణమున 1670 పద్యములు, రామశంకర రామారయిణమువ 15848 పద్యములు కలవు

=. శంకర కవిచందద : (17020 అటనట అవాల్మీికీయములగు

ఘట్టములను స్వీకరించి ఇతడు “విష్ణ్టువురీ రామాయణమును రచించెను.

జయ(పసాద రామపసాదులు ; (1770, 1796) తం(డికొడుకు లగు వీరిరువురు కలిసి రామాణమును రచించిరి.

ఈశ్వరచంద్ర విద్యాసాగరుడు ; (1880-1891) అధునిక గద్య సాహిత్య జనకుడుగా (పశంన లందిన ఈ కవి “సీతావనవాసి “ఉత్తరరామ చరిత” వాసెను.

(వవుల్లచంద వంద్యోపాధ్యాయ : (1864-1000) “వాల్మీకి ఓత త్సామయిక వృత్తాంతే” మున్నగు గంథములు రచించెను.

ఉమేశచంద మ్మిత సీకతావనవాన నాటకము రచింబెనుం హరిశ్చం[ద మిత “జానకి నాటకము” ఉమాచందుమితు *సీతావన వాస” మనోమోహనవసు (1882-1912) '“రామాభిపషేక నాటకము జ్యోతిరిందునాథఠాకూరు:- (1848-1927) మహావీరచరితము ఉత్త రామ చరితనాటకములు (ఆనువాదము; శామినీ సుందలిదాసి (1800) రామేర అధివాన నాటకము, తరంగిణీదాసి (1870) సుగ్రీవ.

కఫ తెలుగు పాపాత్యములో రామకథ మిలన నాటకము, గిరీశచం[దఘోహపు (1844-1911) రావణవధ, పితారవనవాస, లక్ష్మణవర్ణన, సీశారవివాహ, రామేరవనవాస, సికాపహరణ నొటకములను, రవీం[దనాథఠాకూరు “వాల్మికి పుతిభి (గేయ వాటకము=1881 లో) ద్విజేం్యద్రలాలురాయి (1867-1913) సీఈ వాటకమును వాసిరి.

మైకేలు మధుసూదనదత్తు (1824-1878) విరచిత మేఘనాథ వధ శావ్యము భారతియ సాహిత్యమునందే విశిషసాన మా[కమించెను, శథ రామాయణాంతర్గత మే అయినను, ఇది నవీనము అవూర్వము అయిన సృష్టి. ఈ కావ్యమునందు వాల్మీకి, హోమరుల 1వభావము అధికముగ కాంచనగును. పాొటతలు ఇలియడ్‌ను స్పురింపజేయును- ఇందు ఇం్యద్రజిత్తుపత్నినామము (పమిలగా పేర్కొనబడెను.

ఇంకను ద్వారకానాధరాయి సీతాపహరణ (గంథమును, హరి శృం[ద మిత (1888-18) రామాయణ బాలకాండ, నిర్వాసిత సీత లను రచించిరి. ఓ(ఢ్ర సొహిత్యము :

మహాభారతమును ఓ(ఢభాషలో వెలయించిన నరళాదాసు విలంక రామాయణము; విచిత రామాయణములను కూడ రబించెను. ఈ విచిిత రామాయణము శొంకాడ సేతారామకవిచే అంధీకరింప బడెను. ఈ (గంథమునందలి జూనపద గేయ వాజఖయ (పకరణమున పేర్కొనబడిన ట్యఢ్రభాషయందలి విచిత డామాయణము ఇయ్యదియే. విలంక రామాయణములో నవ్నాసశీర్డుడైన మహిరావణిని శక్తివ్వరూ పిజియైన సీత నంహరించుట ఇతివృత్తము. ఒరియాభాషలో సరళా బాసు భారతము, బలరామదాసు రామాయణము, జగన్నాధదాను భాగవతము విశ్వస్ట్రమైనవి.

బలరామదాను : నరశాదాసు రామాయణము తరువాత ఓఒరియాభావలో వెలువడిన మవాకావ్యము బలరామదాసు రామాయ అము. ఒళలిస్సా వృజలఆఅచార వ్యవవారములను తన కావ్యమున

భారతీయ భాషలలో రామకథ క్ర ఇతడు (పతిబింబింప జేయుటేకాక;, తన ఉత్కళాభిమానమునకు చిహ్నముగ, ఉత్కళులు రామునితో వెడలి దండకారణ్యమున (శ్రీరామునకు సహాయ మొనరించినట్లు పేర్కొనెను.

ఇంకను అభిమయ్యు, దినకుషు అను జంటకవులు సీతారామ గాథను భజన నాటకములు*ను, పకీరు మోహనసేనాపతి సులభతర శైలియందు రామాయణమును రచించిరి. పంజాబీ సాహిత్యము :

కి. శ. 14 వ శతాబ్దియందు భక్తి ఉద్యమము (ప్రబలినప్పుడు నాట్యకళ వునరుద్ధరణక్రై “రామలీల' మున్నగు నాటకములు రచింప బడెను. కాశ్మీరీ సాహిత్యము :

దివాకర (పకాశభట్రు అను నామాంతరముగల (పకాశరాముడు (కీ. శ. 176౧ పాంతమున) రామావతార చరిత, లవకుశ యుద్ధ చరితములను రచించెను. రామాయణ చరితముక కవి కేవలము అను వాదముగనే కాకుండ, నాటి సామాజిక జీవనమునకు, చిత్తషృత్తులకు సముచితస్థానము జఒజసగుచు వెలయించెను, ఇందలి కౌసల్య కాశ్మీర మాతృహృద యమునకు (వతీక యనతగును.

వంగ, జఒరియీ, పంజాబీ సాహిత్యములందు 14వ శతాబ్ది యందే రామాయణ రచనలు వెలువడుట గమనార్హ్హము హిందీ సాహిత్యము :

హిందీసాహిత్యమునందే గాకు భారతీయ సొహిత్యములందే మ హోత్కృష్టములగు (గంథములుగ పూజ్యత నందిన కొలది (గంథ ములలో హిందీభాషయందు రచింపబడిన "శ్రీరామ చ[5తమానస్‌” ఒకటి. మహాభక్తుడైన తులసీదాసు రచించిన రామాయ* విదియే* క్రీ. శ. 1589 లో జన్మించిన తులసీదొసు [పథమమున బార్యయందు అవధులు దాటిన మోహావేశము కల్షియుండి, అమె హితోపదేశ మున శ్రీరామపదభక్తుడుగ పరివర్తన మొంది, 1681వ సంవత్సరమున అయోధ్యా శ్షేేతమందు శ్రీరామచరితమానస్‌ [వాయ మొదలిడెను.

[12]

స! తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

“వేదేవేద్యే పరేపుంసి జాతే దశరధాత్మజే

వేదః (ప్రాచేతసాదాసీత్‌ సాక్షాదామాయణాత్మనా” అనుదావిని వపరస్కరించుకాని సంస్కృతముననే అధ్యాత్మరామా యణాదులు రచియింపబడెను. వాల్మీకి శ్రీరాముని ఆదర్శ మానవునిగ నిరూపించుటకు చేసినంత యత్నము అవతార వరుషునిగ్ర చూపటకు చేయలేదు, భక్త శిరోమణి యగు తులసీదాసు వాల్మీకి రామాయణమునే అధికముగ అనుసరించెను.

“నానావురాణనిగమాగమసమ్మతం యత్‌

రామాయజణే నిగదితం క్వచి దన్యతోపి

స్వాంతస్సుఖాయ తులసీ రఘునాథగాథా

భాపానిబంధ మతిమంజుల మాతనోతి”

ఈ శ్లోకము నతడు తాను చేయదలచిన వాల్మీకిరామాయణ భిన్న ములగు విపర్యయములను సూచించుటకు (వాసియుండును. దోహః*: సోరఠా, చౌపాయి మున్నగు గేయచ్చందములలో అధ్యాత్మ రామా యణము, వాల్మీకి రామాయణము, హనుమన్నాటకము, శ్రీమద్యాగ వతములు ఆధారములుగ అటనట తన (పవృత్తి కనుకూలములగు మార్చులను స్వోపజ్ఞకముగ చేయుటకు రామామృత రసాయనమును ఆర్యావర్తమునకు అందించెను.

తులసీ రామాయణమునందు కథాషృచ్చకులు మువ్వురు, శీ పార్వతి, లి భరద్వాజుడు, 8. గరుత్మంతుడు. కథకులు మువ్వురు

1. శంకరుడు, 2. యాజ్ఞవల్కు్యడు, 8. కాకభుశుండి. [శుతిసమ్మత మైన హరిభక్తి పథము నుపదేశించుటే రామాయణ రచనమున తులసీ దాసు వాంఛించి యుండుటచే

“శవణం కీర్తనం విష్ణోః స్మరణమ్‌ పాదసేవనమ్‌

అర్భనం వందనం, దాస్యం సఖ్య మాత్మనినేదనమ్‌

ఇతిపంసార్చితా విష్టా భక్తిశ్చే న్నవలక్షణా”

భారతీయ భాషలలో రామకథ 801 అను భగవద్గితయందలి నవ విధ భక్తిమార్గములను అధ్యాత్మ రామాయణపరముగ అనువదించినను 1. యథా లాభ సంతుష్టి 2. సర్వమును భగవదర్పణ సేయుట అనునవి స్వంతముగ చేర్చి, భక్తిమార్ల్గ నిస్హేశమున కొంత వ్వాతంత్యమును కూడ చూపెను. ఇతడు అధ్యాత్మ రామాయణమందలి “భగవత్తత్వ్వ విచారము” లేక “భగవ దవృణము”ను (పముఖముగా వర్ణించెను, రామచరిత మానసమున భఖాలాదికాండలు సోపానములుగా వింగడింపబడెను.

“ఇందు మిథిలాపరమున రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్రుని అను మతిని బడసి పూజూవుషృములకై ఉద్యానవనమున కేగి? గారీవూ జార్డ మటకు అరుదెంచిన సీతను కాంచెదరు. ఈ సందర్భమున తులసీదాను సీతారాముల మనఃపవృత్తులను చక్కగా చితతించెను. ఇట్లు సీతా రాముల పూర్వరాగమునకు తులసీదాసు సందర్భము కలిగించుట హనుమన్నాటకానుసరణ మని విమర్శకుల భావన.

అధ్యాత్మ రామాయణమునందువలె ఇందు దేవతల ప్రార్థనముపై నరస్వతి మంధరా, వైకేయిలను ఆపవేశించెను,

గంగావతరణ ఘట్టమున గుహుడు శ్రీరాముని పొదములను

*“వాంగే నావనన కే వట ఆనా

కహయితుం హోరమరమైజా నా

చరణకమలరజ హసబుకహాయి

తరవి ఊ(మునిఘుర నీ హాయీ

బాటపరయి మోరి నాన ఉదాయీ,"”

• శిరామునితో గుహుడు నీపొదములు గడిగెదను. నీపాదము లందు రాళ్ళను, కజ్జలను మనుష్యులుగ జేయుశక్తిగల పరాగ ముండి యుండును. కాన నీపాదరజమువలన నానావయు మానుపషి యగు నేని నావృత్తికి భంగము వాటిల్లు"నని పలికెను. ! తులసీరామాయ

లి. తులసి రామాయణము. శ్రీమతి యేలూరుపాటి అక్ష్మీ సరస్వతి వచనాను వాదము 172

02 తెలుగు సాహిత్యములో తామకథ ణము నందు మధుర హృదయంగమమగు భావనలలో ఒకటిగా పేర్కొనబడు ఈ కల్చ్పనమువంటిది సంస్కృత అధ్యాత్మ రామా యణమున కలదు. ఈ భావమునె కవయితి మొల్ల తన రామాయణ కావ్యమున (అయోధ్యాకాండము-ప. 82) *“సుడిగొని రాముపాదములు సో(కిన థూళి వహించి రాయియే రడ నొక కాంత యయ్యె నంట ! పన్నుగ నీతని పొదరేబువి య్యెడ వడి నోడ సో నిది యేమగునో యని సంశయాత్ముడై కడిగె గుహుండు రాముపదకంజయుగ౦ంబు భయమ్ముపెంవునన్‌” అని మసోహరముగ వివులీకరించెను. కాకాసుగ వృత్తాంత మిందు అరణ్య కాండారంభముననే చెప్ప బడుటయేకాక ఆధ్యాత్మరామాయణమందువలె సీతచరణాంగుష్టు మును అమిషబుద్ధిచే కాకము చుంచువుతో విదారించినటు చెప్ప బడెను. మరియు వాల్మీకి రామాయణమందు కాకాసుర వృత్తాంతమును సీత హనుమంతునకు వివరించి చెప్పి నట్లుండగా తులసీదాసు “తాతస[కసుత కధాసునా ఎహు! బాన (పతాప (పభాహిసమురూ ఎహు” (జయంతునికథ రాముని జ్ఞప్తి కలయింపుము) అని మాతము కోరెను. రంగనాథ రామాయణ మందలి సులోచనా వృత్తాంతము ఇందు కూడ కలదు. యుద్ధకాండము అని పేర్కొనక తులసీదాను “లంకా కాండ'మనుటచే విభీషణ శరణాగతి సుందరకాండముననే పేర్కొనెను. ఇందు సీతాన్వేషణమునకై లంకయందు (ప్రవేశించిన హను మంతుడు అచ్చట గల తులసీవనమును కాంచి అచ్చెరువొంది, అట కేతెంచిన విభీషణుని కలుసు కొనెను, అంత వారిరువురు శ్రీరామ మహిమ సీతా వృత్తాంతములను గూర్చి సంభాషించుకొనిరి ఈ నన్నివేశము తులసీదాసు స్వకపోలకల్పితము.

భారతీయ భాషలలో రామకథ !

స్త్రీలయెడ తనకుగల గౌరవమునకు నిదర్శనమో యనునట్లు తులసీదాసు ఇందు రావణాంతఃవరస్తీ వర్షనమును పరిహరించెను,

*జళయ ఉదసాధన మందిర్‌ మాహీ” |

అతివిచ్మిత కహి జాతే సోనాహీ.

సయనకియ( దేఖా కపితేహీ మందిర్‌ మహు. నదీిఖి వైదేహీ॥

_-అని మా్యతము పేర్కొనెను.

ఇందు శ్రీరామ పట్టాభిషేకము యుద్ధకాండమున కాక ఉత్తర కాండనున కలదు. ఉతర కాండమున సీతాపరిత్యాగ వృత్తాంతము లేదు. కుశలవులు అయోధ్యయందే జన్మించిరి.

ఇందలి మరియొక ముఖ్యాంశము సీతారామ వనవాస సందర్భ మున తానే ఒక తాపసి రూపమున సీతారామలక్ష్మణులకు, వారు భరద్వాజాశమము వీడి చనునప్పుడు ఆతిథ్య మొసగినట్లు తులసీదాను వాయుటలో వాల్మీకి రామాయణమున శ్రీ రామాదులకు వాల్మికి ఆతిధ్య మొసగుట కవి మనసున మెరసి యుండవచ్చును.

“ఆనందకాననే కళ్చిజ్ణంగమస్తులసీతరుః

కవితా మంజరీ యస్య రామ([భమరభూపితా” అని మధుసూదన సరస్వతిచే (స్తుతింపబడిన తులసీదాసు రామా యణము ఆ.గ్గములోనికి కూడ అనువదింపబడెను. ఎటకిన్స్‌ అను నతడు పద్యానువాదము కావించెను. వారాన్నికోప్‌ అను రష్యన్‌ పండితుడు దీనిని రష్యన్‌లోనికి భాషాంతరీకరించుటయే కాక, రష్యన్‌ దృకృథముతో ఒక బృహత్చీరిక కూడ రచించెను.

తులసీ రామాయణమునకు పెక్కుమంది ఆం(ధానువాదములు వెలయించిరి. శీ శం 1857 ప్రాంతమున విశాఖమండలమున విజయనగర సంస్థానాధీశులగు పూసపాటి విజయరామగజపతి మవి రాజా అస్ఫాన కవియైన మండ కామేశ్వర కవి (పృపథమముగా తులసీరామాయణమును అంధ్రీకరించిరి. ఇందు గద్యపద్యములు లేకుండ, నూలమున (ప్రయోగింపబడిన హిందీ వృత్తములే వాడ

$4 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ బజెను- నిర్వచనము- అముది[తము. కృత్ర్యారంభమున మా[తము “మంగళముల నర్థవాదముకు నరసములకు....” అని తెలుగు గీతము శలదు. తరువాత తెలుగుపద్య కావ్యములు” భాగవతుల నరసింహ శర్మ, మైలవరపు సూర్యనారాయణమూర్తి, వచనకావ్యముగ నేల నూతల పార్వతీ కృష్ణమూర్తి యేలూరుపాటి లక్ష్మిసరన్వతి [ప్రభృతులు అనువదించిరి. వాల్మీకి అదుగుజాడలలో దక్షిణాది కవులు : తమిళ సాహిత్యము

ఉమిళ సాహిత్యమున స్వర్హయ. గముగా పశంసింపబడు చోళ మహీపతుల పరిపాలనాకాలమున (కీ. శ. 8501200) కవిచ[క్రవర్తి బిరుదాంకితు డైన కంబకవి విరచితమగు కంబరామాయణము వెల 'సెను. “కల్వయిట్‌ పెరియపన్‌ కంబన్‌” (కవిత చెప్పుటలో అధి కుడు కంబకవి) “కంబన్‌ వీట్టు కట్టుతజియం కవిసొల్లుం” (కంబకవి గృహమునందలి కట్టుకొయ్యకూడ కవిత్వము చెప్పును)= అనుచు కంబ కవి పండిత (ప్రశంసలను పొందెను.

రామావతార మను నామాంతరము కల కంబరామాయణము తమిళులకు (పామాణిక[గంథము. రామాయణమున షట్కాండలను కంబకవి, ఉత్తరకాండమును సాలెకులజుడగు వాణిదాసుకవి రచిం చిర. కంబరామాయణము వాల్మీకి రామాయణానుసరణమయ్యును భాషాంతరీకరణము కాదు. కథయందును అవాల్మీకయము అగు అంశములు కొన్ని కాంచనగును.

1. వివాహాత్పూర్వమే సీతారాముల పరస్పరవీక్షణము, అనురా గము= పదంపడి అనంగదశావర్ణనము. ఈ విషయమును శ్రీరాముడు హనుమంతునకు అంగుళలీయక మొసంగుచు, పేర్కొనుట.

2. దశరథుడు తనకు కౌర్ట్వ్రదౌహికములను భరతుడు కావించరాదని నిషేధించుట= వశిష్ణుడు శ్యతుఘ్నునిచే నిర్వర్తింపజేయుట.

3. రావణుడు నీతాదేవిని నశింపక, పర్ణశాలా ద్వితీయముగ అపహరణము కావించుట. ఇందు రావణుడు వేదాధ్యయన

బారతీయ భాషలలో రానుకథ లిక్‌ పరుడు, శివభక్తుడు, వైణికుడు- అతనిధ్వజమున వీణ చిహ్నము కలదు. శ, గుహుడు రామభక్తుడు- రాజు గాకుండుట. 5. సుగీవుడు తారను మాతృదేవిగా సన్మానించుట.- 6. విభీషణుడు రావణునకు హిరణ్యకశిపుని వరమును ఎఎరిం గించుట. 7, యుద్ధరంగమున కుంభకర్ణ విభిషయముల సంభాషణము= ఈ నన్ని వేశము 60%నాథ రామాయణమున కాంచనగును. $. రావణుడు మాయాజనకుని సృప్పించి సీతాదేవికి దుర్నీతి గరవు టకు యత్నించుట. 9. అంగదుడు (శ్రీరాముని శరణువేడుట. ఇతివృత్తమునందు వాల్మికిరామాయణ భిన్నములైన ఇటువంటి సన్నివేశములు కల్చింపబడుటయేకాక, ఇందు విశేష వర్ణనాదులుకూడ కలవు. దశరథుని మిథిల్మాపయాణము సుదీర్హముగ విస్తరించ బడి, కాసల్యాదుల విహారలీలలు, వుష్పాపచయము, జల [కీడు మధుపానము మున్నగు ప్రబంధ వర్షనలు కావింపబడెను* వాల్మీకిరామాయణము నందలి ఆసక్తిదాయికములగు అహల్యావృత్తాంతాదులను కంబకవి విస్తరించి వాసెను వివాద(గస్తమగు వాలివధను కంబకవి సమ ర్ధించెను. ఇరువదినాలుగువేల శ్లోకముల రామాయణమును కంబకవి పండెండువేల వృతాంతములుగా రూపొందించెను. కన్నడ సాహిత్యము :- కన్నడ రత్న్మ్యతయమున ద్వితీయుడగు పొన్నకవి “భువనైకరామాభ్యుదయ"” కావ్యమును రచించెను, జైన రామాయణము : క్రీశ. 12వ శతాద్దీ ఆరంభమున నాగ చందుడనుకవి “రామచం దచరి్యతత పురాణము” (వాసెను. ఇది కన్నడమున వెలసిన (పథమ జైన రామాయణము. ఈ మహా కావ్యము వాల్మీకి రామాయణానుసారి కాదు. (పాకృతములో విమల

లిక తెలుంగు సాపాత్యములో రామకథ మారి రచించిన 'సౌమచర్య' (పద్మచరిత), రవిషేణుని సంస్కృత రామాయణమునుండి ఇతివృత్తమును స్వీకరించి నాగచందుడు జైన భలామాయణమును రూపొందించెను-

ఇందు రాముడు విష్ణృవతారముకాదు- మనుష్యమా(తుడు. రామలక్ష్మణులు బలవాసుదేవులు.ధర్మనాయకుడైన రాముడ. అహింసా (వతి,చరమదేహధారి. రామునితలి అపరాజిత, లక్ష్మణుడు సుమితో తనయుడు, భరతుడు కెకేయీవు(టతుడు, శత్రుఘ్నుడు స్ముపభాకుమా ళుడు. వీరననాయకుడై లక్ష్మణుడు రావణుని సంహరించెను. పతి నాయకుడెన రావణుడు అసురుడ, దశముఖుడు కాడు, భీముడను రాక్షసవంశీయుడు-. ఒక విచితమైన అర్భమున పడితల' కనిపించు టచే దశముఖు డన బడినాడు. ఇతడు ధర్మాత్ముడు, పరస్త్రీ పరాజ్ము ఖుడు= కాని సీతాదర్శినమున వ్యామోహితుడై అమెను చెంగొనెను. అయాసమ మములం దాొతడు సీతాదేవిపై సానుభూతినికూడా ప్రవగ్శిం బెను- ఇందు యజ్ఞములు లేవు, విశ్వామితుడు లేడు, శివధనుర్భం గము లేదు, పరశురామ మంధరలుకూడ లేరు సీత ధవణిజకాదుఎ జనకపత్ని గర్భశు క్రిముకాఫలము-= సీతకు (పభామండలుడను సోద ఈడ కలడు. ఒకానొాకనందర్భమున సీతను నారదుడు మాహించినట్లు కూడా కలదు రామలక్ష్మణుల విభవమునకు దుఃఖభితుడైన వుతు నిక్రై నైక వరములను అభ్యర్థించెను.లక్ష్మణుడు ఖరునిచం[దసభిపుత్రు డైన శంభునకుని సంహరించుటయే యుద్ధమునకు కారణమయ్యెను- విభీషణుడు సీతకార ణమున రావణుడుమరణించు నని తెలిసి జనక దశ ఠధులను సంహరించ (ప్రయత్నించి విఫలుడై,రావబణునికి సద్భుద్దెగరుప (పయత్నించి విఫలుడై రాముని శరణము పొందెను. వాలి స్నుగీవులు కపులుకారు- కపిధ్వజులు మ్మాతమే. సేతుబంధనము కావింపబడలేదు. నానర సైన్యము ఆకాశగమనవిద్యాప్రాప్తింిజేసి సము[దశరణము కావించెను. రావబుని మేనల్లుడగు హనుమంతుడు, సోదరుడగు విభీషణుడు, రావఖుని అకృత్యమును రోసి రామశరణాగతులైరి, విమానము నధిష్టించి హనుమంతుడు సము[దతరణము కావించి, తన విద్యాబలమువే లంకను దహించెను.

భారతీయ భాషలలో రామకథ 7 రానులక్మీణులు వేలసంఖ్యలో వివాహములు చేసుకొనిరి. చివరకు సీత జినమతమును స్వీకరించి, స్వర్గమున ఒక ఇం[దపదవిని పొందెను=రాముడు జినస్టానమును, లక్ష్మణుడు అధోగతిని, రావణుడు నరకమును పొందిరి. ఇట్టి మార్చులన్నియు జై నాచార్యులు స్వీయ ధర్మ్యప్రచారమునక్తై కావించినట్లు విస్పష్ట మగును, ఇందు జైన భళ్తావేశము అధికముగ కాంచనగును. క్రీ. థు 16వ శతాబ్దియందు కుమారవాల్మీకికవి “తొరవె రామాయణమును" రచించెను. అయిదువందలకు పైగా భామినీ షట్బ దులున్న యీ మహా గృంథమున వైదికనం[పదాయానుసారముగ అన్నికాండలు అనువదింప బడెను. అలతిమార్చు లున్నను వాల్మీకి రామాయణమునే (పపధానముగ అనుసరించిన యీ కవి (శీరాముని విష్ట్రవతారముగ వర్ణించెను. దీనిని కన్నడమున వెలసిన మొదటి వాల్మీకి రామాయణూనుసార కావ్యముగా పేర్కొనవచ్చును. కనకదాసు అను నతడు రామధ్యానచరిత అను షట్పదికాప్య మును రబించెను. సుమారు 1750 పాంతంలో హళవనకట్రై గిరి యమ్మ అను కవయితి 'స్‌తాకళ్యాణ* (గంథమును వెలయించెను. (1770-1841) దేవచందకవి అభినవ సంపని రామచం[ద చరిత మాధారముగా “*రామకథానతారమును” రచించెను. 19వ శతాబ్దాం తమున బసవప్పశాస్తి ఉర్తరి రామచరిత నాటకమును (వాసెను, 19వ శడాబ్బాంతమునకు చెందిన నందళికె లక్ష్మినారాయణప్ప గద్యమున “అద్భుత రామాయణము'ను, వార్ధక షట్పదియందు *రామ పట్టాభిషేక కావ్యము. స్కుపసిద్ధ గద్యకావ్య మగు “రామాశ్వ మధ మును రచించెను. పాశ్చాళ్యరచనా_పభావము ఈకవిరచనలో స్పష్ట ముగ గోచరించును. ఇతని రచనలలో రామాశ్వమేధము సుప్రసిద్ధ మైనది. పద్మ పరాణమునందలి శషరామాయణము దినికి ఆధార ము, ఈ [గంథము ఇష్టదేవతాస్తుతితో ప్రారంభము కాకుండ వర్తా శాల వర్ణనతో ఆరంభింపబడెను. ఇందు సీతొరాములళోపాటు ఆధునికదంపతు లైన ముద్దణామనోరమల సంవాదము హాస్యరస భరితముగ చి[తింపజడెను. (13)

న! తెలు(గు సౌపాత్యములో రామకథ

ఆధునికయుగమున ముళుబాగిలు ఉత్తరరామచరితమును నవ గన్నడములోనికి అనువదించెను. మలయాళ సాహిత్యము :-మలయాళ సాహిత్యమున వెలసిన (పప థమకావ్యము యుద్ధకాండము అధారముగా రచింపబడిన రామచరిత కావ్యము. ఇది క్రీ శ. 12 శతాబ్ధియందు రచింపబడినట్లు వచార మున నున్నను, (గంథకర్తృత్వము, రచనాకాలము కూడ వివాద్యగస్త ములు.

రామచరితమునకు పిమ్మట 'కట్టశన్‌ పాట్టుగళ్‌ ' పేర్కొనదగిన కావ్యసంపుటము. ఇందుకట్టిశ రామాయణము ముఖ్యముగా పేర్టొాన తగినది. దీనిని రామపజిక్కర్‌ (1875-1475) రచించెను.

మలయాళ మహాకవి ఎళుత్తచ్చన్‌వంటికవి మలయాళమున “నభూతో నభవిష్యతి. వాల్మీకిక్ళతి ననుసరించి ఇతడు అధ్యాత్మ రామాయణము దవాసెను. వాల్మీకి రామాయణమున పురుషోత్త ముడుగ నర్జింపబడిన శ్రీరాముడు ఎళుత్తచ్చన్‌ కావ్యమున దైవముగా అభివర్జింపబడెను. మవోభక్తుడైన ఎళుత్తచ్చన్‌ కావ్యమున రామ(పపశంస గల (పతిస్టలమునందును భక్తు[,దేకముతో రామనామ సంకీర్తనము కావించెను. ఇందలి పాత పోషణము సజీవముగ నుండును. ఇతడు ఉత్తర రామాయణమునుకూడ రచించెను.

సంస్కృతమునందలి రామాయణ చంవువు ననుసరించి పనం నంబూ[ది, సంస్కృత భారత చంవువుకు రెండురెట్టు అధికమగు రామా యణ చంవువును రచించెను. ఇందు రావణజన్మ వృత్తాంతమునుండి రామవపట్టాభి షేకమువరకు గల కథ కలదు.

మలయాళీ నృత్య మగు కథకలళికి నిన్టేశింపబడిన అటకథారచన లలో రామనాట్టం అట్టకథ ఒకటి. కొట్టారకార తంబురాన్‌ అనుకవి ఈ రామనాట్టమును.

శే వతకామేష్టి. ల్‌, విచ్చిన్నాభిషేకము.

8. సీతాస్వయంవరము. 4. ఖరవధము,

భారతీయ భాషలలో రానుకత లి9ి

5, బలివధము. 7. 'నేతుబంధనము.

6. తోరణయుద్ధము. 8. యుద్ధము

అను అపష్టభాగములుగ, ఎనిమిది రాత్రుల (వదర్శనమునకు అనుకూలముగ రచించెను. ఇదియే (పథమ ఆట్టకథగా కొందరి మతము-అయినను ఈ విషయము వివాద(గన్త్రము, ఇందు వాల్మీకి, కంబ, వనం నంబూ దుల రామాయణానుకరణములు కాంచనగును.

ఇందుకు జానపదనృత్య విశేష మనతగిన తుళ్లత అనునాట్యము నకై రావణవధము మున్నగు తుళ్ళతరచనలు, శూర్చణఖాంగము (18-15 ఖ్‌॥ (పాంతము వచన మున్నగు రచనలుకూడ మలయాళ సాహిత్యము కలవు. మహారాష్ట్ర సాహిత్యము వం [8-14 శతాబ్బములలో_-నరహరిసోనార్‌ కవి రసాళరామాయణము రచించెను, కాని 8-21 అభంగములు మాతమే లభ్యములు- రామసాక్షాత్కారము బడసిన రామభక్తుడగు సమర్థరామదాసస్వామి (కి. శ. 1608-1681) సుందరకాండము, యుద్ధకాండము రచించెను.

జయరామస్వామి వడగాంకర్‌ సీతాస్వయం౦వర్‌ [గంథమును రచించెను,

అనంద తనయుడు 'కడలే' అను గేయరూపమున సీతాస్వయంవ రకావ్యమును, రామాయణ భారతములలోని అఖ్యానములను సుందర ములగు పదములను వెలయించెనుం

మహారాష్ట్రకవి సార్వభౌము డైన మోరోపంఠ్‌ (1729-1704) (పథమ(గంథము లవకుశాఖ్యానము- ఇత డింకను సీతాగితము, మంతరామాయణము, పద్మరామాయణము, దామరామాయణములను కూడ రచించెను. 'శ్రీరామ జయరామ జయజయరామ'- అను మంత్రమును యమక గర్భితముగ మంతరోమాయణమున వెలువ రించెను,

100 శెలు/గు పాహిత్యములో రామకథ

హంసరాజు (శా. శ 1720-1770) వేదాంతపరముగా రామా యణమును అభంగములలో వాసెను.

సొంగ్రీవాస్తవ్యు డగు విప్తుదాసభావే (కీ. శ. 1848 లో (వాసిన

క. వాట |!

చ్చ, శ అల్‌ మె సీతాస్వయంవర్‌ నాటిక మరాఠీభాష దృష్ట్యా అందలి [పథమ నాటకము.

తాత్యాగోడబోలె ఉత్తరరామచరితమును అనువదించెను.

అభణ్ఞాసా హెబ్‌ కిర్లోస్కర్‌ (1818-1885) రామరాజ్య వియో గము మున్నగు నాటకములు (వాసెను,

భార్గవరాంవరేర్కర్‌ నాటకరంగమున మార్చులు కావించి, భూమికన్యా సీతా నాటకమును నవీనపద్ధతియందు వాసెను,

మాథ్లూళ్ళర్‌ సీతారామాయణమును క్రాంతికారకమగు రచ నగా పేర్కొనవలెను.

భారతీయ భాషలందు రామాయణము ఎన్నిరూవముల వెలసి నదో సంగహముగా వివరింపబడెను. క్రీ వూ, 200 ఏండ్లప్రాంత మందు శాలివాహన చ[కవర్తి కాలమున జీవించినట్లు భావింపబడు చున్న గుణాఢ్యమహవాకవి పైశాచీభాషలో రచించిన కథాసరిత్స్చాగర మందు రామాయణకథాసారము కలదు కథాసరిత్సాగరము అలభ్య మయ్యును, సోమదేవ కృతమగు నంస్కృతకథాసరిత్సాగరమువలన మూలకథయందలి రామాయణమును [గహింపనగును. “మూలమైన పెశాచీ బృహత్కథకు సరిగా నుండును-ఇంచుకైనను అతికమింపదు” అని సోమదేవుడు _గంథాదిని ప్రతిన కావించెను. ఈ [గంథము (వూ. 200 ఏండ్డ (పాంతమందు జనబాహుళ్యమునగల రామాయణ స్వరూపమును [గహించుటకు తోడ్పడును.

కథాసరిత్సాగరముందలి కథ యిట్లున్నది :-

అయోధ్యాధిపతియగు దశరథునిపుతులు రామభరతలక్ష్మణ శతుఘ్నులు రావణవధార్థృమై మహావిష్ణువు రాముడుగ వెలసెను=

భారతీయ భాషలలో రామకథ 19:1 విధివియోగమున సీతారామలక్ష్మణులు తంథడిపనువున కానల కేగిరి. అచ్చట రావణుడు సీతాపహరణము గావించి, జటాయువును నంహ రించి, ఆమెను లంకకు గొనిపోయెను. న్నుగివమైతిని స్వీకరించి రాముడు వాలిని సంహరించి, ఆంజనేయునివలన సీతావృత్తాంతము (గహించి, సేతువు నిర్మింపజేసి, రావణుని హతమొనర్చి, విభీషణ పట్టాభిషేకము కావించి, సీతను పరి్శిిగహించెను. పదంపడి అప = నిందావ్యాజమున (శ్రీరామ పరిత్యకయైన సీత వాల్మీక్యాశమము (పవే

శించెను. అచ్చటి మహర్షుల సంశయనిపషృత్తికై, పూర్వము టిటిభి అను వనిత పతిచే సంశయింపబడిన సందర్భమున ఆమె పారిశుద్ధ్య మునకై నిర్మింపబడిన సరస్సును జొచ్చి సీతాచెవి స్వీయపాతి_వత్య నిరూపణము కావించెను.

ఈకథయందు టీటిభి సరస్సు వృత్తాంతముమ్మాతము వాల్మీకి రామాయణమునుండి భేదించుచున్నది. బౌద్ధ జాతక రామకథ :- బౌద్ధజాతకకథలందలి “దశరథ జాత కము” అను కథయందు రామాయణము కలదు.

వారణాసి అధినేతయగు దశరథుని పట్టమహిషి రామ, లక్ష్మ ణఖులు, సీత జన్మించిన తదుపరి పరమపదించెను. ద్వితీయ వివా హమువలన భరతుని బడసిన దశరథుడు మున్ను తాను రాజి కొసగిన వాగ్దానము ననుసరించి రాజ్యమును తత్కారణమున భరతాధీినము కావింపవలసివచ్చెను. సీతారామలక్ష్మణుల క్షేమమును శంకించి రాజు వారిని ద్వాదశవర్షములు హిమగిరులవసింప నియోగించి, నవ వక్షములు గడచిన తదుపరి దివంగతు డయ్యెను. (భాతృభక్తితత్పరు డగు భరతుడు పార్థించినను రాజ్యస్వీకారమునకు సుముఖుడు కాని (శ్రీరాముడు పాదుక్నాపదానము కావించెను. మిగిలిన మూడు సంవశ్చరములు గడచిన పిస్ట్యతతాణి (1 రాజ్యాభిషిక్తుడె పద

బుద్ధుని పూ ఒన్మోవ్యలాతముగ పరప 2 ఈకథయందు దశరథుడే శుద్దోవ మ్మగ్రీయ్‌వరి నీఆల్ల మాష్తాడ్మ త రాహులుని

02 తెలు(గు పాహిత్యములో రామకథ తలి. భరతుడు ఆనందుడు- లక్ష్మణుడు శారివుతుడు- రాముడు బుదుడు. శకజూాతియందు ఏకోదరులకు వివాహము కావించు ఆచా రము కలదని పీకాక్‌ పేర్కొనెను. కాని ఇట్టిపద్ధతి ఆర్య హిందువు లలో కానరాదు. కనుక బౌద్ధ జూతకమునందలి “దశరథ జాతకము కథ” బౌద్ధమత వ్యాప్తికై (గహింపబడినట్లు భావింపనగును. భారతీయేతర భాషలలో రామకథ :-

భారతీయ సాహిత్యాభి వృద్ధికి ఒకవిధముగా ఆధారమైన దన దగిన రామాయణగాథ భారతీయేతరభాషలలోనికికూడ వ్యాప్తినొంది నది.మలయా,జాపనీన్‌,చీనా, టిబెటన్‌ భాషా కుటుంబమునకు చెందిన తాయ్‌భాషలో కూడ రామాయణగాథ వెలసినది. రష్యన్‌ భాష యందుకూడ రామాయణానువాదములు కలవు. తాయ్‌భాషలోని లామకియన్‌ యందు (రామాయణము) తమిళ, కాశ్మీరి బెంగాలీ. మలయా, జాపనీస్‌ భాపారామాయణముల సామ్యములు అధికముగ కన్పట్టును.

1 ఇండోనీషియా వాసులు రామాయణ మహాభారతములను తమన ద్వీపమున జరిగిన గాథలుగా విశ్వసింతురు. వారికి రామాయణ మవాభారతములు భారతడేశమందుకూడ వ్యాస్తిని పొందినవను విష యమే అశ్చర్యమును కలిగించును. ఇండొనీషియాలో ఈనాడు మహమ్మదీయులే అధికనంఖ్యలో ఉన్నను రామాయణభారతములు అధిక్కపచారములో ఉన్నవి= తోలుబొమ్మలాటల రూపమున కూడ వ్యాప్తి పొందినవి.

ఇండోనీషియా రామాయణగాథ భారతీయగాథలతో పెక్కు సాదృశ్యములను కలిగి ఉండును. కాని కొన్ని ఖేదములుకూడ కలవు. సీతను సింతా (51812) గాను, వాలిని సుహాలిగాను పేర్కొనిరి. వీరి రామాయణము (ప్రకారము వాలి శరీరములో తెల్లరక్తము (పవహిం చును. దాని [పప్రభావమున్న అత్షనికి గాయములవలన బాధ కలుగదు.

లభించిన సవ్మూటొత.మెడిం 116 111066- 1448-71 ఆదివారము. పేపరులో (వకటితమంగిశ్టే వ్యాన మాధారముగా ఈ ఇండోనీషయా కథ సేర్కొనఐచడుచున్నది.

భారతీయ భాషలలో రామకథ 101 సీతాన్వేషణమునకైై బయలుదేరుటకు హనుమంతుడు, అంగదుడుకూడ ఉత్సాహము (ప్రకటించగా, వారిరువురినడుమ కలహము రేగినదిః చివరకు అంగదుడు హనుమంతుని గొప్పదనమును అంగీకరించెను. హనుమంతుడు అలెంగక ((416%202-లంక) చేరి, అంతయు వెదకి, చివరకు పరిచారికల సంభాషణముచే సీతగల [ప్రదేశమును [గహిం చెను. అతడు మర్కటరూపమున పరిచారిక నొకతె గదిసి, (ప్రఖ్యాత మైన నీతా సౌందర్యదర్శనార్థము తాను అలెంగక [పవేశించితి ననియు చెప్పి సీతను చూపిన పారితోషక మొసగెద ననియు (పలోభ పెట్టెను. ఆమెసహాయమున హనుమంతు డా సాయంకాలము సీతకడ కరిగెను. సీత కతడు రామాంగుళియక మొసగగా ఆమె దానిని గుర్తించి ఒకమాసములోపల రాముడు రావలయు నని కోరెను. సీత కల గుడారమును కొబ్బరిచివురులతో అలంకరించవలసినదిగా హను మంతు డామెను వేడెను. పిమ్మట ఆతడు రావణుని బలపరా[కమముల నెరుంగగోరి వట్టణవీధులందు జనమధ్యమున నిలచి [శీరాముడు రావ యిని హతమార్చనున్నా డని బిగ్గరగ పలికి, వృక్షములను కూల్చి, భీభత్సమొనరించెను.అ సంరంభమున ఆతడు ఇం(దజిత్తును కనుగొనక ఆతని శరమునకు నేలవాలెను. అట్లు (వాలు హనుమంతుని శరీ రము కింద అనేకమంది వీరులు మరణించిరి. బంధింపబడి తన సముఖమునకు గొనిరాబడిన హనుమను రావణుడు కాల్చి చంవునట్లా దేశించగా, హనుమ బంధముక్తుడై చేత కాగడా పట్టి కొబ్బరిచెటుగల భవనముతక్క మిగిలిన అలెంగకనంతయు అగ్ని కాహుతి కావించెను. సీతాక్షేమమును దృఢథపరచుకొని గువాకిష్క౦ధ(646%2119032062) కు మరలివచ్చెను.

రామరావణయుద్ధమున రావణుడు రామజాణములు తగుఠఅ కున్నను, అతాకిడి కోర్వజలక రణరంగమునుండి పలాయితుడయ్యెను. అట్లు పారివచ్చిన అతడు తాను రెండు శిలల మధ్యకు ఆకర్పింపబడు చున్నట్టు (గ్రహించెను. అ శిలలు అంతలో కదలుట _ (ప్రారంభిం చగా, అ రెంటికినడుమ రావణు డగుండిపోయెను. అట్లా రెండు శిలలు మధ్యనున్న రావణుడు నలిగి మరణించువరకు ఒకదానిసమాపము

కేటి తెలుంగు సాహిత్యములో రానుకఠత నకు మరియొకటి వచ్చెను. ఈ రెండుశిలలు మరణించిన రావణుని వు(తికల ఆత్మలు. రామునితో యుద్ధ సంరంభమున .- రావణుడు వారిని అగౌరవపరచి, సంహరించగా, వారి ఆత్మలు (పతీకారమునకైె వేచి, చివరకు రావణుని సంహరించినవి ఈ విధముగా ఇండో నీషియా రామాయణమున రావణుడు రామునిచే గాక స్వీయపుతతికల ఆఅత్మలచే కడతరినాడు.

తెలుగులో రావుకథావృతము

రామాయణ మహాభారత భాగవతములు సంస్కృత వాజ్యయము

వనే కాక భారతీయభాషావాజ్య్ఞయము లన్నింటి యందును రత్న యమువలె రాణించుచున్న (గంథరాజములు. అయినను ఉత్తర భారత భాషాసాహిత్యములలోను, దక్షిణభారత సాహిత్యములలో కొన్నింటియందును రామాయణ కావ్యమున కధిక పశస్తి అభించినది. తెలు(గు సాహిత్యమునందు మృాతము మహాభారత భాగవతముల కున్న కావ్య పశస్తి రామాయణమునకు లేదు. దీనికి _పధానకారణము తెలుంగున కవితయము, బమ్మెరపోతరాజు వంటి కవిశిఖామణులు భారతభాగవతములను మూలములను మరపించునట్లుగా రచించి యుండుటయు, రామాయణకావ్యముల కంతటి (పాచీకవుల రచనా (పాగల్ఫ్య్యము లభింపకపోవుటయు నని విమర్శకులు తలంచుచున్నారు. అట్లని తెలుగున రామూాయిణకావ్యములు వెలయలే దని కాదు. రసవత్తరములైన రామాయణకృతులు కోకొల్తలుగ రచింపబడినవి.రంగ నాథరామాయణముమొదలు రామాయణకల్పవ్యృక్షమువజకు తెలు/గు రామాయణ కావ్యరచన మనంతముఖముగా సాగినది. తెలుంగుసార స్వత్మ్యప్మకియ లన్నింటిలో రామకథ యవతరించినది. దానికిముఖ్య కారణము రామకథపై తెలుగుజాతి కున్న _పత్యేకాదరాభిమానము,. ఆ పవితతదంపతుల యరణ్యవాస జీవిత మీ తెలుగునాటితో ముడిపడి యున్నది. దండకారణ్య పుణ్యభూములు సీత్రారాముల విహార రంగ ములు, తెలు(గునాట నాదంపతుల పవితపాదములు సోకిన పుణ్య క్షేత్రములు, తీర్థములు తెలుగుజాతిచే నేటికిని దర్శింపబడుదున్నవి, వూజింపబడుచున్నవి. ఆ పుణ్యమూర్తులు అర్చనామూర్తులె నిలచిన

(14)

180 తెలుగు సావాత్యములో రామకథ భ(దా్యదివంటి క్షే(తములకు మనదేశము పుట్టినిల్లు. తెలుగుపళ్లె పట్టులందును, పట్టణములందును శివకేశవాది దేవాలయములతో పాటు రామాలయములు వెలసియు౦డుట నర్వసొమాన్య విషయము.!ఆదర్శ దాంపత్యమున కాదర్శమూర్తు లైన వీతారాములు తెలుగు.ప్రజకు ఐహి కాముష్మిక వురుషార్ధసిద్ధికి మార్గదర్శకు లైన మహనీయమూర్తులు,

రామకథను తెలుగుజాతి రక్రితో పాడుకొనుటయే కాక, చం[దు నకొక నూలుపోగు వలె ఆ కథకు నూత్నకల్పనలను సంతరిం చిల్కత్మత్త సామాజిక రసిక్రత్వమును పదర్శించుకొనినది. దేశియతాదృష్టి కలి గిన తెలుగ కవులు జాతిలో పచార మందిన కథాకల్పనల నౌచిత్య మెణింగి తమతమ కృతులయందు యథావకాశముగా నిలుపుకొనిరి. సంస్కృత సారస్వతముననే విశ్వరూపముదాల్చిన రామకథను తెలు(గుకవు లారాధించుటతోపాటు:దానికి నూత్నకల్పన లను (పసూన మాలికల నుపాయనములుగా నిచ్చి తమ (పత్యేకతను చాటుకొనిరి. రామకథలో తెలుగువారి కల్చన లనంతముగా నున్న వని చెప్పుటకు వీలులేదు కాని సంఖ్యకు పరిమితము లయ్యు రసదృష్టి కశనల్బ్పములై తెలుగువారి చిత్తవృత్తికి మణిదర్భణములై రాణించుచున్న వని మాతము నిసృ్సంశయముగా చెప్పవచ్చును.

తెలుగులో రామకథ వెలసిన కార్య్యప్రకియలను స్థూలముగా నిట్లు పేర్కొనవచ్చును. 1, కావ్యములు (నిర్వచన, వచన, చంపూ, శ్లేషాదులు). 2. ఉపాఖ్యానములు, 8. ఖండకావ్యములు. ఓ. యక్షగాని ములు, $5. నాటకములు. 6- హరికథ. బుజ్జకథ మొ[1నవి. 7*, సంకీ ర్తనములు. 8. శతకములు. 8. జానపదవాజ్యయము. వీనిలో వూర్వో త్తర రామకథలు వర్ణించిన కృతులను (ప్రత్యేకముగా నెన్నవచ్చును.

వూర్వరామకథావస్తువు లైన తెలుగు కృతులను చంపూకావ్య ములు, ద్విపదకావ్యములు, శ్చేషకావ్యములు, వచనకావ్యములు- అను విభాగము న్నాశయించి మొదట సమిక్షించుట యగుచున్నది.భాస్కర రామాయణము, మొల్లరామాయణము, రామాభ్యుదయము, రఘునాథ రామాయణము, గోపీనాథ రామాయణము, రామాయణకల్పవృక్షము

ెయగులో రామకథానృుతము 1807 మొదలగు చంవూకావ్యములును,రంగనాథ రామాయణము, కట్టావరద రాజరామాయణము, కాచవిభు విఠలరాజుల రామాయణము మున్నగు ద్విపద కృతులును, రాఘవపాండపవీయము, నిర్వచన భారతగర్భ రామాయణము, యాదవరాఘవ పాండపవీయము మొదలగు ద్వ్యర్థి శే షకావ్యములును, దేవకి వెంకట సుబ్బకవి, పైడిపాటి పాపయ్యగారలు రచించిన రామాయణములు, వ్యావహారికాం ధరామాయణము, శ్రీని వానశిరోమణి రామాయణము, చేవరాజసుధి రామాయణము, శ్రీమ ద్వాల్మీకి కథామృతము-= మున్నగు ననేక వచన రామాయణములును, ఈ సమిాక్షకు [పథానరంగములు కాగలవు, తెలు(గులో మొదటి రామాయణము వెలయునాటికే నంస్కృత మున రామకథ వురాణ కావ్యనాటకాదులలో నవతరించి వినూత్న కల్చనా మహనీయమై విసృృతి చెందియున్నది. కావున తెలుగుకవుల రచనలపై వాల్మీకి. అధ్యాత్మాది రామాయణముల (ప్రభావమే కాక, సంస్కృతపురాణ రామకథాకావ్యనాటకముల (ప్రభావము కూడ పడక తప్పలేదు. కావున తెలు౮గ్గు రామాయణ రచనావిశేషములను పరిశీ లించువెడ తెలుంగు రామాయణకృతులలోని వస్తువునకు మూలమును వివేకించుటయు, అవాల్మీకము లైన కల్పనల కాధారముల నన్వేషి౦ చుటయు, తెలు/గుకవుల సన్వకపోల కల్పనల నిగ్గుతేల్చుటయు నను నంశములకు సహజముగా ప్రాధాన్యము కలుగుచుండును. ఆపైన తెలు(గుకవుల కవితాశిల్ప రామణీయకత్వమును అనువాద విధాన మును సమిోక్షింపనగును. ఈ [గంథరచనమున నిట్టి పణాళిక యనుసరింప(బడినది. తెలు(గున వెలసిన రొమాయణములలో మొదటిది తిక్కన సోమయాజి పితామహు(డగు భాస్కరమంి రచించినది (క్రి.శ. 1190-1220 [పాంతము) ని సాహిత్యచరిత ననుసరించి యూహింప పీలగుచున్నది. కాని ఇది ఉపలభ్యము కాలేదు. కొందటు విమర్శ కులు భాస్కర రామాయణములోని యారణ్యకాండ మాకవిచే రచింప. బడిన దని భావించుచున్నారు. పెక్కుమంది దీనిని విశ్వసించుట లేదు. కాగా కాల్యకమమునుబట్టి చూచినచో నుపలభ్యములగు

108 భారతీయ భాషలలో రామకథ చున్న రామాయణములలో గోన బుద్ధా రిడ్ధి విరచితమైన రంగనాథ రామాయణము మొదట లెక్కింపందగియున్నుది. తెలు(గునాట బహుళ (ప్రచారము గలిగి, దేశికవితాసం,[పదాయమున వెలసిన రసవదామా యణకృతి యిది. కాని, మార్గసంప్రదాయజ్జులు ద్విపద కావ్యము లను ్మపామాణికముగా (గహింపమిచే రంగనాథరామాయణము తరు వాత వలసిన భాస్కరరామాయణమునకు (పాశ న్యము లభించినఊ ఏమైనను మార్ధ కవితాపద్ధతిలో భాస్కరరామాయణమును, దేశ్‌ కవితాపద్ధతిలో రంగనాథ రామాయణమును తెలుగున రామకథ. నావి ష్కరించిన గౌరవమును బొందుచున్నవి.

ఇక తెలు(గుకవులు రామకథామృతమును తమతమ కవితా ధారల న్నాశయించి యెట్లు లోకమునకు బంచి పెట్టిరో నాయా (పకఠ ఇణములందు పరిశీలించుట పస్తుతాంశ మగుచున్నది.

చంపూకొావ్యవములు-రావుకథ భాస్కర రొమాయణము ఆదికావ్యము సంస్కృతమున రామాయణ మయ్యును, ఆంధ మున అదికావ్యగౌారవము ఆం్యధమహాభారతమునకే లభింబెను. అంధమున సర్వలక్షణసమన్వితముగా వెలసిన (వథమరామాయ ణము భాస్కరరామాయణము. ఇతఃపూర్యమే రంశనాథరామాయ ణము రచితమైనను, అయ్యది ద్విపదకావ్య మగుటంజేసి, ఈ అధ్యా యమున సమోాక్షింపబడుటలేదు. క్రీశ. 1వ శతాబ్దమున నన్నయ స్థాపించిన చంవూాకావ్యపద్ధతిని భాస్య్టారరామాయణము ఆం౦ం(ధవాజ్యయమున ఆవిర్భవించెను. ॥ భాస్కరరామాయణ కాలకర్భృత్వములు వివాద(గస్త్వము లైన అంశములు. ఇందు అరణఖ్యకాండి, యుద్ధకాండలలో కొంతభాగ మును భాస్కరుడు, బాలకిష్కింధ సుందరకాండలను తత్పుత్తుు డగు మల్లికార్డునభట్టు, అయోధ్యాకాండను అంతేవాసియగు కుమార ర్కుడ దేవుడును,యుద్ధకాండ ఉత్తరభాగమును మితుడగు అయ్యలార్యుడును రచించిరి. పైమువ్వురును భాస్కరశిక్షితులుగనే భావింపబడిరి. కావున మూలవపురుషుడగు భాస్కరునినామముననే కావ్యము (పసిద్ధి కాంచెను (గంథము సాహిణిమారునకు అంకిత మొనర్పబడెను. ఇందలి కాండాంతగద్యములవలన మల్లికార్డునభట్టు, కుమారరు[ద దేవుడు, భాస్కరుడు, హుళక్కి భాస్కరుడు, అయ్యలార్యుడు= అను కవిపంచకముచే (గంథము వెలయింపబడి నట్లు విశదమగును. ఇందు భాస్టరహుళ క్కిభాస్కరశబ్దములు వునరుక్తిమాతమే అనియు, ఆరణ్య కాండాంతగద్యములలో పేర్కొనబడినభాస్కరుడు మం[ఈభాస్కరు డనియు, యుద్ధకాండ పథమభాగమును హుళక్కిభాస్కరుడు తెని

శ్‌10 చంపూకా వ్యములు_భాస్కరరామాయణము

గించెననియు, సోపపదముగాను నిరుపపదముగాను పేర్కొనబడిన

భాస్కరద్వయము ఒక్కరే అనియు, నిరుపపదముగా ఉదాహృత

మయిన భాస్కరపదము మంతిభాస్కరుడు లేక హుళక్కిభాస్క

రుడు కాదేని ఉభయులు కలిసి వెలయించి రనియు- వివిధాభ్మిపాయ

ములు పండితలోకమున భాస్కరరామాయణకర్శృత్వవిషయమున

వ్యాప్తమయ్యెను. వాదోపవాదములఅనం౦ంతరము హుళక్కి భాస్క రుడు కీ, శ. కీ వ శతాబ్దమున భాస్కరరామాయణమున ఆరశ్య

కాండము, యుద్ధకాండవార్వభాగములను రచియించినట్లును 12 వ- శతాబ్దము వాడైన తిక్కనసోమయాజి పితామహు డగు మంతిభాస్క

రున కీకావ్యముతో ఎట్టిసంబంధము లేదనియు- ఇంచుమించు

పండితపకాండులందజు ఏకాభిప్రాయమునకు వచ్చిరి. ॥

6726 గద్యపద్యములు గల భాస్కరరామాయణము వాల్మీకి రామాయిణానుసారియే అయినను, అధ్యాత్మరామాయణానుసారముగ కూడ సాగెను. ఇందు రాముడు సాక్షాద్విష్ట్రవతారము, లక్ష్మణుడు ఆదిశేషువు, భరత, శృతఘ్నులు శంఖచ[కములు సీతాదేవి మధుక్తె టభమర్దని యగు యోగమాయ- అను అధ్యాత్మరామాయణపర మగు అంశము లిందు వాచ్యముగనే చెప్పబడెను. భక్రిమాయాసిద్ధాంత ములతో ఆం్యధజానపదజాతీయజీవనములోని బాల్య(కీడాదులను మేళ వించుటయే కాకి పద్మవురావాది(గంథాంతర్గతేతి వృత్తాంతములనుకూడ ఎడనెడ స్వీకరించి, బాస్క్మరరామాయణకర్తలు ఇతిహాోసమునకు కావ్య శోభను అపాదించు అశయముతో [పబంధకవిత్వముతో పండితా మోదమగురీతి తీర్చిదిద్ద పయచ్నించిరి. జయదేవుని ప్రసన్న రాఘవ నాటకమందలి భావములను కూడ భాస్కరుడు ఇం దాయాపట్టుల (గహించెను, వైష్టవభాగవతపద్మాది పురాణములను తెనిగించినవారి వలెనే కవిచతుష్టయముకూడ మూలళ్లోకార్థమును సరిగా గద్యపద్య

1. చర్చా వివరములు కాళీభట్ల (బహ్మయ్యళావ్రిగారి “భాస్కరోదంత గ్రంథము భాస్కర రామాయణమునకు మేడేపల్లి వేంళటరమణాచార్యులుగారు. (వావీన పీఠిక (వావిళ్ళవారి 1858 ముదణ) యందు గలపు. స్థలాభావమున ఆయంశ ములు ఇచ్చట పేర్కొనఐడుట బేదు,

చంపూకావ్యములు_భాన్క్మ్యరరామాయణము 111 ములలో నిమిడ్చి కథాశరీరమును అనునరించి తెనిగించినను కొన్ని చోట్ల స్వేచ్చానువాదము కావించిరి.

తలుగున రామకథ వాల్మీకిరామాయణము [పమాణముగా పరిశీ లింపబడుచున్నది గావున భాస్కరరామాయణమందలి అవాల్మీకి యాంశములను గురించి చర్చింతము.

పెక్కు, తెలుగురామాయణములలో వాల్మీకి రామాయణము నుండి సర్వసాధారణముగ భేదించు ముఖ్యాంశములు కొన్నికలవు. అట్రివానిలో (ప([పథమమున పేర్కొనవలసినది బాలకాండమునందలి అహల్యాశాపవిమోచనఘట్రము. వాల్మికిరామాయణమున అహల్య శకవలము వాయువును భక్షించి, నిరాహరమయై సర్వభూతముఃకు అదృ శ్యయై భస్మశాయినిగా ఉండకు నని శపించినగౌతముడు భాస్కర రామాయణమున అఅమాంగల్యను గదిసి వాయుభకత్తళలు, నిరాహార్య భస్మశాయినియే గాక శిలాకృతికూడ పొంది దృశ్యమాన కాకుండు నని పలికినాడు. ! ఇట్లు అహల్య పాషాణ మగునట్లు శపింపబడుట పెక్కు తెలుగురామాయణములందు కాంచనగును, ఈవిధానము అధ్యాత్మ రామాయణానుసారి యని పేర్కొనవలెను. = అందు అహల్యగౌతమ శాపమున శిలాకృతి నొందుట గలదు, తెలుగురామాయణములు వాల్మీకిరామాయణానుసారులుగనే వెలసినను, అహల్యాశాపము మాతతము పెక్కురామాయణములందు అధ్యాత్మరామాయణానుసార ముగ వర్షింపబడుట కానవచ్చును.

బాలకాండమున వసిష్టుడు జనకాదులకు రఘువంశ (కమము వివ రించుపట్టున వాల్మీకిరామాయణము వికుక్షిమహారాజు తరువాత

1. “వాయుళమి నిరాహారా తవ్యంతీ భస్మశాయినీ

అద్భళశ్యా సర్వభూతానా మా_శ మేఒన్మిన్ని వత్ప్యని” (వాల్మీకరామాయణము.

బాల స. 48 ల్లో 80)

“...ఇ ట్ర య్యిర్యదుని శపించిన యహల్య నమాంగల్యం గదివి యావనంబున ననేక

దివ్యవర్షంబిలు వాయుభకణవ్వు విరాహారవు, భన్మశాయినివియునైై యెవ్వరికిం

గానరాక పాషాణంబవై యుండు మని యంతట గరుణార్జ్భమనమ్కండై ...”

(భాన్య్మరరామాయణము-_ వాల ళ8ి/)

112 శెబంగు సాహిత్యములో రామకత బాణుని, పిమ్మట అనరణ్యుని పేర్కొనగా, భాస్కరరామాయణమున వికుక్షి అనంతరము అనరణ్యుడు పేర్కొనబడినాడు; బాఖునినామము శానరాదు. ఇ టిచ్చట బాఖువి నామము బరిహరింపబడగా, (తిశం కునితరువాత వాళల్మీకిరామాయణము దుందుమారుని పేర్కొనగా భాస్కరరామాయణము (తిశంకునితరువాత చ్మకవర్తిగా హరిశ్చందుని పిమ్మట లోహితాస్యుని, ఆతని వు్యతునిగు దుందుమారుని చూపుచు న్నది! ఈవిధముగనే జనకునివంశ|కమమునకూడ వాల్మీకిరామా యణము మిధి తదుపరివానిగ ఉదావనువును పేర్కొనగా భాస్కర రామాయణము వారిరువురినడుమ జనకుని, దేవమాఢ మహీ(ధకుల . నడిమివానిగ సువీరుని చెప్పచున్నది.-మూలమున సువీరునిస్టానమున విబుధునినాముము కలదు.2 మంధరాదుర్చ్భుద్ధికి కారణముగ ఇం దొక చక్యనిహేతువు జెప్ప బడెను. పూర్వ మొకపరి మంధర బాలరామపాద(పహారమునకు గురియయ్యెనట ! అది వైరకారణముగా గొని ఆమె రామపట్టభంగము నకే సంకల్పించినది. “ ప్రిబుద్ధిః” (పళయాంతకః- అనునానుడిని సార్థకము చేసినది. శ్రీరామాదులనే చిటికెనవేలిపై అడి౦ంచి, రామా యణకథను నడిపిన మంథర. 3 ఇట్టి కల్పన మొకటి రంగనాథ రామాయణమునకూడ కాంచనగును. బాల్యమున రాముడు కందుక క్రీడావినోది యె యున్నసమయమున అట క్రేతెంచిన మంథర అరు చెంచి “చిట్టంటు చేంతల, జెండు” దట్టగా కట్టల్కతో రాముడు కాష్ట ముతో మంథరను గొట్టగా దాని కాలు విరిగెను. ఈబాల్యవైరముసు మరుపని మంథర పట్టాభిషేకిమును భగ్నమొనర్చి పగ సాధింప నిశ్చ 1, ఓ, వంశ (కమపట్టికలు ఆనుబంధమున చేర్చబడినవి. శి. “౩ కేయీ పరిచారిక, యగుమంథర యనునది యొక్కసౌధరం బెక్కి,.. చూచి... యిది... రామచందుని.., పట్టాభి షేకమహోత్సవంబు గాందోలు,.. దీనికి విఘ్నంణు గావింపపలయు నని విచారించి తొల్లి కౌసల్యాతనయుచేతం దనకు వైన చరణతాడనభంగంబు వైరంబు కారణంబుగా. గొని... యక్ష్కేకయరాజి పృుకిపాలికిం జని బుట్లనియెఎం*= భాస్కర. ఆయోధ్య. కాం, 82.

చంపూకావ్యములు-భాస్క-రరామాయణము 118 యించినట్లు రంగనాథరామాయణము మంథరపరాభవమును విపుల ముగ వివరించెను.

శ్రీరామదర్శనార్థము నపరివారముగ వెడలిన భరతునకు భర ద్వాజమహర్షి ఆశ్చర్యకరమైన ఆతిథ్య మొసగినట్లు వాల్మీకిరామాయణ మున పేర్కొనబడినది. అయ్యాతిథ్యమందలి ఆకర్షణలకు రామ వియోగదు!ఖిత యైన సేనయంతయు మోహవశము కాగా కేవలము భరతుడు మా్యతము రామపదధ్యానైకచిత్తుడుగ నిశ్చలుడై ముని యాశీ స్సులను బడసెను, ఆతిథ్యవ్యాజమున ముని యిడిన పరీక్షయం దాత డుత్తీర్లు డఉయ్యెను. భరతశీలమునకు నికపోపలము వంటి ఈ సన్నివేశము తెలుగు రామాయణకర్తలు పలువరి నాకర్షించెను. కాని (పథమాంధరామాయణమునమాాత మిఅంశము కానరాదు, కేవ లము *మునినాథు. డతని( గాంచి తగినవిందులు సేయ నధ్రాశ రథియు. జిక్కి యారాతి మణఖునా(డు"= అని సం(గ్రపొంపబడెను= అ. 879.

ఆకర్షణీయములైన పెక్కు అవాల్మీకీయాంశములను [గ్రహించిన భాస్కగరామాయణకర్తలు ఈ సన్నివేశమును విపులీకరింపనికారణము దురూహ్యము. ఈవిధముగన్‌ మూలమున అరణ్యవాసియైన శ్రీరామునికి జాబాలిముని కావించిన చార్వాకమతోపదేశము కూడ ఇందు పరిహ రింపబడినది.

సీతాజన్మవిషయికమయిన విచితకల్చ్పన మొకటి భాస్కర రామాయణమున కలగు, జనకు డొకపరి సర్వభూషణాలంకృతయై నిజ సౌందర్యముచే దిక్కులు (పకాశమాన మగుచుండ నభోమండల మున నిలచిన అప్పరసయనుమేనకను గాంచి; అమె రూపవయోవిలాస ముల కలరిన మనముతో అమెయందు సంతానము బడయ నభిలషిం చెను. అట్టు తలపోయునంతలో, తద్భావమున రాజునకు మానస వుషతిక గలుగనున్నటుల ఆకాశవాణి పలికెను. అచ్చెరు వొందిన నృపతి బీజముప్టివిక్షేప మొనర్చగా భూగర్భమునుండి శిశువు ఉద యించినది. ఆశిశువునకు “సీతాపద్ధతి....భూతలమున: బొడమినది

[15]

114 తెలుగు పాహిత్యములో రామకథ కావున సీత యను నామము ఆకాశవాణ్‌ యొసగినది. మేదినీపు తిక జనన(్యకమము మరియే (పసిద్ధరామాయణములందును ఈరీతిని పేర్కొనబడలేదు. (బహ్మ వైవర్త పురఠరాణాదులందు వేదవతియే సీతగా జన్మించినకమము వివరింపబడినది. కాని, ఇట్టివిధానము కానరాదు. భాస్కరరామాయణమందలి సీతాజనన వృత్తాంతము బుశ్యశృంగా దుల జన్మములను పోలుచున్నది.

కిష్కింధాకాండమున కూడ ఇ ట్టాకనూతనాంశము అవాల్ల్మీ కమైనది కలదు. వాలివధఘట్టమున తారదుఃఖోద్వేగమున “రావణ సంహారమున సీత లభించినను, అనతి కాలముననే, ఆమె భూపవేశ మొనర్చి, రామునకు శాశ్వతవియోగదుఃఖమును కల్పించు" నని శాప మొస%నట్లు ఇందు కలదు. |! ఉత్తరకాండమున సీత్రావియోగము నకు హేతువుగా చెప్పబడిన ఈ శాపవృతాంతము మరి యే ముఖ్య రామాయణమందును కానరాదు. కాని పద్మపురాణమున మాృాతము సీత కన్యాదశయందు కీరదంపతులకు అజ్ఞానముచే వియోగము కలి గించి, వారిశాపమునకు గురియైన ట్లొాకకారణము కల్పింపబడి యున్నది. జానపదవాజ్ఞయమందు మాతము సీతారాములశాశ్వత వియోగమునకు హేతువుగ విచితము లైనకల్చ్పనలు కొన్ని కానవచ్చు చున్నవి. బహుశః భాస్కరరామాయణకర్త లానాటికి వ్యాప్తియం దుండిన అట్రి వృత్తాంత మేదియైన (గహించియుండవచ్చును.

సంపాతి రామభకుని విశదీకరించుఘట్ట మిం దొకటి కలదు. సీతాన్వేషణమున వేసారిన హనుమదాదులకు రావణవృత్తాంతము వివ రించినసం పాతి రామకార్యనిర్వహణమున కై సుతు డగు సుపార్మ్యుని రావించి నము[(డలంఘనమునకై (పేరేచగా అంగదుడు నివారించి,

1. నరవర। యి వ్రకౌరణము నాపతీ( జింపితీ గొన యీవు ఐం

ధురభుజళ క్రితో మహిజిం దోకొని వచ్చిన నీత నీకడం

జరతరకాఖ మింపుగ వవీంసక నీ వతిదుఃఖపాటుతో

నెరియుచు నుండి భూమిం జొరని మ్మనుచున్‌ శవియించె గిన్క్ముతోన్‌_”

భాన్కుర. కిష్కింంధంశి 85.

చంపూకావ్యములు-భాన్మంరరామాయణము 115 తత్కార్యనిర్వహణార్థము కపివిరుల సంసిద్ధతను తెలియజేసెను. అవాల్మీక మయ్యు ఇయ్యది సంపాతి భక్త్యు,దేకమును, వానరవీరులకు కార్యనిర్వహణముపట్ల గలచిత్తశుద్ధిని తెలువుచు అత్యంతరమణీయ ముగా నున్నది. మూలమున సంగహము%* చెప్పబడిన విషయములు కొన్నిం టిని భాస్కరరామాయణకర్తలు తమకృతియందు కొద్దిమాద్పలతో సుదీర్దముగ చెప్పెనారు. అట్టివానిలో హనుమజ్జన నవృత్తాంత మొకటి. కేసరి యనుకపివరుడు తీర్జోష్వదవకా౦ యగు శంబపావను డనుదాన వుని సంహరించినట్లు వాల్మీకిరామా మణమున గలదు. | వానరులకు తన జన్మ వృత్తాంత చొరింంచుచు భాస్కరరామా.పవణమున హమ మంతుడు కేసరి దుష్టగజములను సంహరించిన విధానాదులను వివవ ముగ చెప్పినాడు. (పభాసతీర్థమున (గుంకు లిడుమునులను శంఖ శబలలను రెండుదుష్టగజములు బాధించుచుండెడివి. అవి ఒకనాడు పుణ్యవనమున భరద్వాజుని ఇలియబోవగా కపివీరుడు వాటిని సంహ రించి భరద్వాజుని అన్నుగహమునకు పాతుడై “కేస” యను నామ మును బడయుటయే కాక, మునిగణ్మపేరితుడై అనిలబలసము డైన వుతునిగూడ వరముగా కోరి, పొందెను. వాల్మీికిరామాయణము= సుందరకాండమున కేసరి అసురుని సంహరించగా, ఇం దిట్లు మత్త గజముల రెండింటిని హనుపుంతునిజనకుడు సనంహరించినవిధానము వివలముగా గలదు. ॥ భాస్కరరామాయణకర్తలు మూలమున వివరము* నున్నవిష యములు సం[గహపరచిన సందర్భములుకూడ కలవు. నుందర కశాండమున సీతాదేవి హనుమంతునకు చూడామణి నొసగుచు, అయ్యది వివాహమై మెట్రినింటికి్‌ పయనమయిన తనకు జనకపత్ని ఒనసగినట్లు

1. మాలవ్యా న్నామ వైదేపాగిరిణా ముత్రమోగిరిః తతో గచ్చతి గోకర్ణ పర్వతం కేసరీ హరిః॥ స్‌చ దేవర్షిభి ర్డిష్టః పికామమ మహాకవిః, తీరే నదీవతేః పుణ్యే ళంబపాదన ముద్దరత్‌ణి. వాల్మీకి. మం. స, 85 ల్లో 80,81,

110 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ వూర్వవృత్తాంత మొకటి వాల్మీకి రామాయణమున పేర్కొనెను. ! భాస్కరరామాయణమున అభ్రేమియు జెప్పక శిరోరత్నము హనుమం తున కొనగినట్టు మాశతము కలదు,

హనుమంతుని కుశలమునవై కుందు సీతకు విభిషణపత్ని యగు సరమ పవనాత్మజునిక్షేమవృత్తాంత మెరింగించిన ట్లొాక అవాల్న్మీకీ యాంశ మిందు కొానవచ్చుచున్నది. 2 వాల్మీకిరామాయణము, అన్య రామాయణములు కొన్నింటియందు ముఖ్యముగ రూపకాదులందు అశోకవనిని కుములుసీతకు విభీషణునిపత్ని (కొన్నింటియందు పుత్రిక సహయ మొనరించినట్టు పేర్కొనుట ఇట గమనార్హము. “ని

మూలముతో భాస్కరరామాయణము మరియొకముఖ్యవిషయ మున భేదించుచున్నది. రణరంగమున కరుగుటక్రై తనను మేల్కొ ల్పగా కుంభకర్ణుడు శ్రీరాముడు రావణవధార్థము భువి నవతరించిన శ్రీమహావిష్ణు వను దేవరహస్యమును మున్ను తాను నారదునివలన ఎరింగినదానిని రావణునకు తెలిపి, సీత నొసగి రాక్షసకులరక్షణము గావింపు మని హితము గటపెను. దానికి రావణుడు సీతను లక్ష్మి గాను, రాముని నారాయణునిగాను ఎజింగియే వారిచే నిహతు డయి కైవల్యపదము నొందగోరి, తాను రామపత్నిని చెరగొనినట్లు స్పష్టము చేసెను. రావణకుంభకర్ణు లిట్టు ఆత్మజ్ఞాన పరాయణులుగ ఇందు (ప్రత్యక్షమగుచుందురు. అధ్యాత్మరామాయణమున కుంభ కర్ణుడు రావణునకు హితము గజిపెను కాని రావణుడు దేవరహస్యము తా నెరిగియే యున్నట్లు పలుకలేదు. కాని సీతాపహరణానంతరము అశోకవనిలో నిర్భంధమున నున్న ఆమెను మాతృదేవిగ మనమున వూజించుచుండినట్లు కలదు. మండోదరికడ ఈరహస్య మాతడు యుద్ధకాండమున వెల్లడించినట్లు అధ్యాత్మరామాయణ, ఆనంద రామాయణములందు కూడ కలదు. మిగిలిన కథయందుకూడ రావ ఖునిక్రైవల్యపదకాంక్ష గోచరించుచునే యుండును- కాని భాన్కర

శీ వాల్మీకి, రా. నుం. 898. 2. భాస్కర. సుం. ప, 498 నుండీ 485 వరకు,

చంపూకావ్యములు. భాన్క్మ రరామాయణము [81 రామాయణకర్త లీవాంఛను దశకంఠుని ముఖమున ఇచటనే బహిర్గ తము కావించినారు,ః రంగనాథరామాయణము కూడ భాన్కర రామాయణమువలెనే ఈమఘట్టమున రావణకుంభకర్జు లిద్దణిని ఆత్మ జ్ఞానపరాయణులుగ చి(తించుట విశేషము! రావణపరిత్యక్తుడైన విభీషణుడు ఇందు మాతృదేవియగుకైకసిని దర్శించి యావద్వ్యృత్తాంతమును వివరించి శ్రీరామునిసన్నిధి కరుగ్‌ వలయునను తనఆశయమును కూడ తెలిపెను. వైకసియు తనజనకు డగువి శావనువువలన భవిష్యత్తును తొను వూర్వమే వినియున్న దని చెప్పి, రామకక్షను పొందు మని దీవించెను. ! వాల్మీకరామాయణ మున విభీషణుడు శైకసిని దర్శించుటయే లేదు. సాగర దశంథులకు మైతికూడ ఇందు చెప్పబతెను. బేవా సురసంగామసమయమున తోడ్పడి నలుపురువుత్రులు కలుగునట్లు మ హేం[దునికడనుండి వరమును పొందిన దశరథుడు, సాగరునకు కూడ సహాయ మొనర్చి ఆతనినుండి అమూల్యరత్నములను కానుకగా బడసెను. పిమ్మట సాగరుడు ఒకమాసము దశరథునకు అతిథియె అయోధ్యయం దుండెను. శ్రీరామునిదై వత్వమును స్తుతించి సొగ రుడు సేతుబంధననమయమున ఈవృత్తాంతి మెరింగించెను. పంచ వటియందు దశరథమితు డైన జటాయువువలె సాగరుడుకూడ వూర్వ పరిచితుడే యని పేర్కొని రామాదులకు అత్మీయులనడుమ నున్న భావమును కలిగించునుద్దేశముతో కవు లిట్టిఅంశమును జేర్చి యుందురు, 2 రణరంగమున నాగ పాశబద్ధు డైన రాముడు అట కరుదెంచిన నారదునాదేశమున గరుత్మంతుని న్మరింప, ఆత డరుదెంచి, రావ లక్ష్మణులను పాశవిముక్తుల గావించెను. ఇప్పట్టున నారదాగమనము అవాల్మీక మగు అంశము. విభీషణుడు రణరంగమున కేల్మోడ్మి తనముందు నిలువగా కుంభకర్ణుడు, 1 లాన్కర. యద వ శాం కక లి. భాస్కర. యుద్ధ_ వ్‌. 288. కి, భాస్కరం యుద్ధ_ వ. 608_688,

114 శెలుగు సాహిత్యములో రామకథ “వమనవంశము 6క్తించుట కినవంశజు నాాశయింప నేతెంచితి గా వున రక్షణీయు(డవునీ వనఘాత్మా తొలింగిచూడు మిటు మాయన్నన్‌”- అనుటతో సర్వజ్ఞుడుగ, మహోన్నతుడుగ భాస్కరరామాయణమున చితింప ఐగినాడు. ఇం దజితు మూడవపర్యామము రణరంగమున కరుదెంచా వానరప్‌రులు భీతిల్లి రాముని శరబువేడిరి. అంత అనిలదేవు డట దెంచి ఇందజిత్తుసంహారమునక్రై త్వరపడవలసినదిగా శ్రీరాముని హెచ్చరించినట్లు అవాల్మీకీయాంశము మరియొకటి ఇందు కలదు. ! అధ్యాత్మరామాయణాదు లందు వివరిముగ వర్ణింపబడిన కాల నేమివృతాంశిముకూడ భాస్కరరామాయణమున సముచితస్తాన మాక మించుకొనినది. ఈఘట్టము రింగనాధరా మాయణకి ర్తను కూడ అక ర్హించుట మరియొకవిశేపము. అధ్యాత్మరామాయణానుసారముగ రావణపాతాళ హోమము కూడ ఇందు స్వీకరింపబడినది. ఇయ్యాది కంచనావరామాయఐమున కూడ కాంచనగును. 2 భాస్కరరంగనాధరా మాయ ణములు రెండింటియందును విఖీ షబణుశు రావణునినాభియందు గల అమృతభాండమును గూర్చి కామున శెరిగింపగా,. ఆత డద్దానిని భౌదించి రావణసంహాళ మొనరించినటు శలదు. ఇది ఆనందరామాయణానుసారముగ రావణసంచారమును వరించుట ! ప! భాస్థరరామాయణమున లి సరసమయ్యును సంస్కృత పద భూయిష్టము. వ్యానభాసకాళిదాసాదుల వర్షనావైచ్శితులను క. భాస్కర, యుద్ధ. 1288, 1809, £. కాలనేమి, రావణపాతాళపోమ వృత్తాంతములు రంగనాథరామాయణము గురించి చర్చించునట్టున వివరముగ 'పేర్కొనవడినవ్మి

చంపూకావ్యములు_ భాస్య రామాయణము 118 ఆయాపట్టులందు వీ రనుసరించినట్లు కనబడును. యథామూలముగ వర్ణనలు సాగినను అచ్చటచ్చట అవాల్మీకీయాంశములు (గహించినళ్లో మూలక్షోకార్థమును సం[గహపరచి వర్ణనలు ఆయాతావులందు కావించి నట్లు పేర్కొనవలెను, మూలమున “యధామృతస్య సంపాప్తి ర్యథా వర్ష మనూదకే....” (బాలకాండము అను విశ్వామితాగమన సందర్భ మునందలి దశరథుని పరవశత్వమును వర్ణించుతావున “అమృతంబు సంపాప్తమైనచందమున” అను పద్యమున మూలశ్లోకము స్వల్చ ముగమా్యతము స్వీకరింపబడినది. భాస్కరరామాయణవర్ష్టనలందు జయరేోవునిిపనన్నరాఘవ నాటకమందలి హృదయం*మం మగు కొన్నివర్దవచ్చాయలు గోచరిం చును, “నామిత్రీ! నను సేవ్యతాం తరుతలం చండాంశు రుజ్బృంభతే చండాంశో ర్నిశికా కథా రముపతే! చల్దదోఒయ మున్మీలతి వత్ర్రైత ద్విదితం కథ న్ను భవతా: ధత్తే కురంగం యతః క్వాసి ప్రేయసి ! హాకురంగనయనే ! చం[దాననే! జానకీ [| --(వపసన్నరాఘవమందలి యీవర్షననే *క్రపనుండు వేపంజొచ్చె నను( దమ్ము(డ ! వృక్షము[కింద. బెట్టు నాశ దపను.డు రేయి లే(డు వసుధావర! చం[దుండు. గాని; చం్యదునిన్‌ నృపసుత ! మయెబైజింగితివి నీవు; మృగాంకము చూడ నున్కి; హా! చపలమృగా4ఉ& ! చం్యదముఖి ! జానకి! యెక్కడ నున్నదానవే * --అనుపద్యరూపమున గాంచవచ్చును. ఈరీతినే, *వాహివాత ! యతః కాతా తాం స్పృష్ట్వా మా మపి నస్పృశం త్వయి మే గాతసంస్పర్శ శ్చన్ద్రే దృష్టి సమాగమః” శ్లోకార్థము కొంత, “మంగళపవనమ ! నాదు(పి యాంగనపై( బొలసి పొలయు మాదట నాపై నంగం బలపక పంపొ సంగ తరంగ త్తరరంగ శైత్యము వాలయన్‌"”- ఆరణ్య. ద్వి. ఆ. ప. 488)

శజ6 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ ఎాఅను పద్యమున కలదు.

శీరాముడు (ప్రయోగించిన _బవ్మోస్త్రము రావణుని జీవములను హరించి,

“సీత్ర నిమిత్తంబు వగచువసుమతికి రాక్షసాధము వధియించితి నని చెప్పంబోవుపగిది ఖేదించికొని, పాతాళంబు సొచ్చి నిమిషార్థ మాతంబునం (గమ్మటి, రాముతూణీరంబు సొచ్చె” నని వర్ణింపబడి నది. (యుద్ధ. 2199) రావణుని పరిమార్శ్చి భూమి జొచ్చి మగిడి శరము (శరాముని తూణీరమున జేరె నను వాల్మీకి వాక్యమునకు శవి కావించిన చమత్కారమైన వ్యాఖ్యాన మిది!

ఇట్లు, ఉపలబ్ధమగు (వథమాంధచంవూ రామాయణమును ఆనా టికేవాల్మీకిరామాయణముతో పాటు అన్యసంస్కృతకవుల రామాయణ కీరనము ఆం_ధదేశము నెట్లు పభావితమొనర్చినదో స్పష్టమొనరించు చున్నది. మరియు, (ప్రధానముగా పేర్కొనవలసిన విషయము (పథమాంధధచంపూరామాయణమగు భాస్కరరామాయణము నరాంకిత ముగా రచింపబడుట !

మొల్ల రామాయణము

సంస్కృతములోని ముఖ్యములైన ఇతిహాసవురాణాదులు తెలు

గులో ననువదింపబడినతరువాత [కమముగ తెలుగుకవులకు స్వతం(త కావ్యములపట్ల ఆసక్తి (పబలసాగినది. తతృలితముగ ఆంధనాజ్మయ మున [(పప్రబంధయుగావతరణము జరిగినది. శృంగారరస్యపధానముగ వపరవిహారాది అస్టాదశవర్ణనాత్మముగ ప్రబంధమందలికథ నడచును. (పబంధేతివృత్తము (పఖ్యాతముగనే యుండును. సాధారణముగ సంస్కృతవురాణేతిహాసాదులందు స్వల్చ్పముగ నున్నకథ (ప్రబంధో చితవర్ణనలతో విస్తృతమై తెలుగున (ప్రబంధరూపమున సంపూర్షత్వ మును చేకూర్చుకొనెను. ఇట్టు (పబంధములు తెనుగున వెలువడ వారంభించినకాలమునకూడ రామకథావిశిష్టతకు తెలుగుకవు లాక్ఫష్టు లనుచునే యుండుట విశేషము. (పబంధయుగమున వెలసిన రామా యణ[గంథములలో ముఖ్యముగ పేర్కొనవలసినది మొల్లరామాయ

చంపూకావ్యములు... భాన్మరరామాయణము నే! అము, రామాభ్యుదయము, తెలుగుసాహిత్యమునందలి రామకథను వరిశీలించుపట్టున ఒకరామాయణమును మరియొకదానితో సరిపోల్చి గుణగణముల నెన్నుటకంటెను, ఆయాకావ్యములు రచింపబడిన నాటియుగధర్మములను (పధానముగ దృష్టియం దిడుకొని; ఏకావ్య మున కాకావ్యమునే వేర్వేరుగ పరిశీలించుట యుక్తము. అట్టానర్చి నచో ఆయాకావ్యముల విశిష్టతను సమ[గముగ గురుతించుటకు సాధ్య మగును.

భాస్క్మరామాయణముతరువాత చంహ కావ్యపద్ధతిని వెలసినది మొల్లరామాయణము,.కవయితి మొల్ల రామకథను తనకావ్యమున సంగ హముగ చెప్ప. (బయత్నించినది. మహాభారతభాగవతములందలి రామకథ సంగహరూపముననే యున్నను, అచ్చట నది కేవలము ఉపాభ్యానముమాత మగుచున్నది. రామకథను సం(గ్రహపద్ధతిని ఒకకావ్యముగ వెలయించినఖ్యాతి (పథమముగ కవయి(తిమొల్లకే లభించినది. మొల్లరామారాయణమే తెలుగునందలి మొదటిసం (గహరామాయణము. ఇందలికథను పరిశీలించుట యనగా అందు కథ సంక్షిన్తముగ చెప్పబడినవిధానమును పరిశీలించుట యగుచు న్నది.

మొల్ల జీవించినకాలనిర్ణయము వివాద(గస్తము. శ్రీకృష్ణ్టదేవ రాయలళకాలమునకు చెందినట్లును, (క్రి శ. 1880 లేక 25 నుండి 1400 లేక 14105 (పాంతమునకు చెందినభిన్నాభిపాయములు కలవు. ॥

మవాకవిపోతనవలెనే మొలయు తనకావ్యమును శ్రీరామ(పేర ఇమున రచించితి నని పేర్కొనెను. శయ్యారీతిపాకము, చాటుప్రబంధ లక్షణములు, ఛందోవ్యాకరణాదులు, దేశీయపదములను, రనభావ చమత్కృతులు పలుకుసరణిని ఎరుగకున్నను [(శ్రీకంఠథమలేేశ్వరుని కృపచే చెప్పనేర్చిన కవిత్వముతో కావ్య మళల్లితి నని సవినయముగ

మొల్లరామాయణమునకు శ్రీమతి ఊటుకూరి లక్ష్మ్మీకాన్తమ్మగారు (వ్రానినసీతిక

యందు గలవు, అం. _ప.సా. అ. వారి ప్రచురణ.

(106)

182 శెలుగు సాహిత్యములో రామకత మనవిజేసుకొన్నను ఆమెకావ్యము నర్వలక్షణనమన్వితమై రామకథా సాహిత్యముననే కాక ఆం(ధసారస్వతముననే విశిషస్టానము నధి ప్యించినది-

అలతియలతిమార్చు లున్నను మొల్లరామాయణము యథావాల్మీ కముగనే సాగెను. సంగగహముగ చెప్పబడిన ఈకావ్యమునందు శ్రావణ కుమారచరి[త, మంథరావృత్తాంతము, అహల్యాశాపవృత్తాంతము,క బంధ వధ,స్ముగ్‌వరావణద్వంద్వయుద్ధము, ఆది తృహృదయము,(తిజట సీతను రణభూమికి గొనివచ్చుట - ఇత్యాదిఘట్టములు పరిహరింపబడెను. ఇట్టి విధము నం[గ్రహరామాయణక ర్తలకు అనివార్యమే యై ఉన్నది.

ఇందు, శిసధనుర్భంగసమయమున లక్ష్మణుడు భూమ్యాకాశా దుల నుద్దేశించి పరాకు చెప్పెను. 3

ఇట్లే, పరశరామగర్వభంగఘట్టమున శ్రీరాముడు “మావంటి నృపాలురైన” పోరాడ తగును గాని మవానుఖావుడ వగు నీతో రణ మొనరించుట పాడికాదు అనగా “విని యెంతయు సంతోషించి భార్గవ రాము డప్పుడు విష్ణువు బాప మెక్కిడు మంచు ఒసంగుటలో వాల్మీకరామాయణమందు కంటె ఇందు వరశురాముడు శాంతమును (వదర్శించినవా డగుచున్నాడు.

ఇందు (పధానముగ పేర్కొనవలనినది క్రైకేయావరపదాన ఘట్టము. ఇందు మంథర కానరాదు. కార్యభారము నంతయు ఇచ్భావూర్వకముగ కైకయే స్వీకరించినది. దరశథునిబే (శరామ యౌవరాజ్యనిర్ణయానంతరము సాయం, సంధ్య, అంధకారాదివర్షనలు సం(గహముగ, (పపంధరీతిని కావింపబడినవి. ఈవర్ణనలందు కవ యిది లౌకికానుభవము, పకృతిపరిశీలనానైవుణ్యము, స్త్రీసహజన్వభా వము అంతర్షతముగా గోచరించును. లిమొకావాల??టత లం

చంపూకావ్యములు.భాన్కరరా మాయణము 128

ఉక్సాజమొగులురీతి కాటుక చందాన

నీటి భాతి? నిం్యదనీలమహపిమ

మామరాశిపోల్కి, మజిమజి యవు డంధ

కార మవనియెల గలయ: బర్వెా- నట! అట్టి “రాతి రాజ శఖరునిచిత్తంబు వచ్చునట్టుగా మెలంగి యాతడు దన్ను మెచ్చు టెజటింగి కైక “దశరథుని వరముల కోరెను. మంథర్మాపేరణము, కోపగృహ్మవవేశాదులు వరిహరింబడి, ఇందు కెక దుష్టపవృత్తి గల దానిగ చ్యితింపబడినది- దిట్టతనమున కార్యసావల్యమునకై కన్టనష ములకు ఎదురొడ్డి నిలచి, వాంఛావరివూర్ణ్హత నొందగలిగిన ధీరవనితగ ఈఘట్టమున_ కైక [వత్యక్షమగును. “స్వామి ! రామచందువి బట్టంబుగట్ట సుముహూర్తం బానన్న మమయ్యొ” నని విన్నవింప వచ్చిన నమముంశ్రునితో ఆమె,

“అనిలో నున్న నృపాలు చిత్తమునకే నాన్లాదముం గూర్చి వా

శనయుం బట్టము గట్టి రాఘవుని బద్నాల్రేండ్రు కాంతారమం

దనువర్తిల్లం/గ( ఐంప. గొన్నవరమున్‌ [దోయంగరా దెంతయు

న్వననీమన్‌ మునివృ్న_నుండు మను,డీ వైళంబ యారామునిన్‌” ఆనుచు తనరాజ్జీత్వమును (వదర్శించెను. ఈవద్యమందు మొల్ల స్త్రీనహజమైన (పతివదజాగరూకత, చిక్కవిమాటలపొదువు, సాళ్టక పదప్రయోగ విజ్ఞత, సంభామణాచాతుర్యము కానవగుమ.

అబల అయ్యును [(పాణము లొడ్డి రణరంగమున సనసవాయ మొనర్చిన [వియభార్వ్య కావున కైక కోరినవర మొనగుట దశరథుని కర్తవ్యము. “నృపాలుని” కర్తవ్యమును శిరోధార్యముగ నెరనేర్పవల సినబాధ్యత నచివునిది, అనగా ఇప్పట్టున సచివుడు నుమంశశ్రుడు కావున మమంతత్రుని దగుచున్నది. “అనిలో మున్ను నృపాలుచిత్తమున కే నావ్లాదముం గూర్చి”. అనుటయం దింతటిభావము కలదు. విదవ *రామఘవుని బద్నాన్లేఎడ్లు కాంతారమందను వర్తిల్లంగ” అనెమ. నత్య వాక్చరిపాలనానిన్లులు రఘువంశియులు, అట్టివంశమునకే కొలికివూవ యైన శ్రీరామునకు జనకునినత్యవాకృరిపాలనానిర్వహణమున నహక ధింవ వలవివబాధ్యత ఎంతయేని కలదు. అతడు (శ్రీరాముడు అగుట

124 శెలంగు పాహిఠ్యములో రామకత ముఖ్యము కాదు- 'రాఘవుి డగుట [,పధానము! జెక్‌ యీభావము పద్యము చివర "ఆరామునిస్‌ అనుటతో మరింత స్పష్టమగుచున్నది. అందును రాముడు రఘువంశచ[కవర్తి యగు దశరథునికి జ్యేష్ట డగు వు(తుడు కనుక రాఘవునిగ బాధ్యత గురుతర మగుచున్నది. వాల్మికి రామాయణ బాలకాండమున “పూర్వమర్థం (పతిశుత్య (పతిజ్ఞాం హాతు మిచ్చసి! రాఘవాణా మయుకోఒయం కులస్యాస్య విపర్యయః- 1 అని రఘుకులమువా రైన రాఘవులకు అడి తప్పుట తగ దని నిండుపేరోల గమున విశ్వామితుడు స్పష్టముచేసెనుకదా |! అభావమునే కైక ఇట "రాఘవ" పద(పయోగమున వ్య క్రీకరించుచున్నది. ఇట్లీ పద్యమున కైక “'గడసుదనముని భరతయౌవరాజ్యాభిషేకమునకును, [శ్రీరామ వనవాసములకును ఇక్ట్వాకులసత్యవాక్సాలన బాధ్యతను జోడించి రఘువంశీయుల నిరుత్తరుల గావించినది. ఈవిధముగ కవయితి మొల్ల ఇందు మూడుకందములు, మూడుస్వల్బ్పవచనములు, ఒక మత్తేభ వి[కీడితములలో రామాయణమునకు కేంద మగు ఘట్టముతో పాటు నైకేయీశీలమునుకూడ (పతిభావంతముగ చితించెను. ఇప్పట్టన మంధరాపా(తను పరిహరించి క్రైకనే (పధానముగ స్వీకరించుటలో కవయితికి పద్మపరాణ, మవాభారత, రఘువంశ, దేవీభాగవతము లందలి ఈ సన్నివేశము (పోత్సాహము నిచ్చియుండును. కైశేయావరములను సుమంత్రుడు వసిష్థునకు నివేదింపగా ఆలించినరాముడు “రాజచిహ్నంబులు త్యజించి జటావిభూతిపల్కులం బులు దాళ్చి ధనుర్ధరుం డై యున్నంత లక్ష్మణుడు భూవు[తికయును దోడం జనుదేర” కానల కరిగను. సంస్కృతాం్యధమపహభారతములు, భాసుని [పతిమానాటకము మున్నగునవికూడ దశరథాదులదర్శింప కుండగనే రాఘవుడు కానల కరిగి నట్లు సంక్షిప్తముగ చెప్పుట ఇప్ప ట్టున గమనార్హము. అరణ్యకాండమున, “అనుచు బలుకుచున్న నాయార్త్వనాదంబు విని జటాయు వనెడి విహగహనాథు, డరుగుదెంచి”_. రావణునితో

1. వా. రా. వాల- సర్ష21, ల్లో-2. ననన

చంపూకావ్యములు._ భావ్ము. రరామాయణము కనిక సీతాపహరణ సమయమున పోరుసలిపినట్టు చెప్పబడెను.(ఆరణ్య-48) వా ల్మీకిరామాయణమున పంచవటి(పవేశమునకు ముందు సీతారామ లక్ష్మణులకు జటాయువుతో పరిచయము కలిగినట్లు కలదు. నీతా పహరశణానంతరము జటాయువు కనిపించుట పద్మవురాణమున కలదు.

సీత్రావియోగమున [కుంగు త్రీరామునిశోకముచే వ్యసనపరుడైన లక్ష్మణుడు “కోప్రమా(వుకోంజాలక కన్నులు జేగురింప _పతాపమును +పదర్శించి వదినె సీతమ్మను గొనివత్తు ననిపలుక (శ్రీరాముడు సాంత్వన వచనములు పలికెను. (ఆరణ్య క-64). వాల్మీకిరామాయణాదులందు సీతాన్వేషణమున విఫలుడయి రాముడు ఆ(గహావేశమున జగములను నిర్మూలన కావింప సమకట్ట లక్ష్మణుడు శాంతింపచేసినట్టు కలదుం ఆం(ధసారస్వతమున సన్నివేశమును మొల్లతక్క దాదాపు మిగిలిన రామాయణకర్తలందరు వాల్మీకమునే అనుసరించినట్టు కానుపించును. బహుశః కాంతస్వరూవు డైన (శ్రీరామునికంటెను నులభకోపనుడుగ పేర్కొనబడు లక్ష్మణునికే ఆగహము వచ్చుట సమంజస మని మొళ్లి స్తీ హృదయము భావించియుండనోవు.

కిష్కింధాకాండమున [శ్రీరాముడు అంగుళీయకము నొసగి హను మంతునితో “ఆజానకి శిరోరత్నంబు మాకానవాలుగా దెమ్మ"నికోరెను- ఇట్లు శిరోరత్నము కొనిరమ్మనుట అవాల్మీకీయమే కాకుండ (సఖ్యాతము లైన తెలుగురామాయణములందుకూడ కానరాదు. (అరణ్య-26)

సమ్ముదోల్లంఘన మట్టమున = *వ్పైగము బిగించి పొదములు మొత్తముగా నటనూ.ది (తొక్కి నీ టుగ మొగమెత్తి భీకరకఠోరరవంబున నార్బ్చి బాహు ల త్యగణితలీల నూంచి వలయంబుగ వాలము. (దిప్పి (వేగునన్‌ నగము సగమ్ము [(గుంగ6 గపినాథు,డు నింగికి దాంటె జివ్వునన్‌”

(సుందర-18)

_-అని హనుమంతుని గగనపయాణసంరంభము కన్నులకుగట్టు నట్లు చ్మితింపబడెను.

క20 తెలుగు పాపాత్యములో రామకథ

యుద్ధకాండమున (తిజట స్వప్ప్నవృత్తాంతమును నిండుపేరోల గంబున విభీషణుడు రావణఖణున కెరింగించిన ట్లందొక కల్పన కలదుః (యుద- అ= 1-18) ఇట్టిది పెక్కు అన్యరామాయణములందు కాన ళాదు. భాస్కర, రంగనాథాది రామాయణములవలెనే యిందుకూడ విభీషణుడు నైకసిఅనుమతిని బడసి రామశర ణార్ధి యె ఏగెను. (యుద్ధ- ఆ- 1- 80 అధ్యాత్మ ఆనందరామాయణాదులందలి కాల నేమి వృత్తాంతము కలదు కాని తదంతర్ధతమగు ధాన్యమాలిచరితము “తనదు వృత్తాంతమంతయును జెప్పి"అని నంక్షిప్తము కావింపబడెను. సంజీవి సహితముగ మరలివచ్చు పవనాత్మజుడు దుస్ప్వ్వప్పముచే కలతనాంది “వెలుపల నున్న భరతభూవిభుని గని” రామునిగ (భమిం చుట, మాల్యవంతసంహారము, రావణపొతాళ హోమము మున్నగు అవాల్మీకీయాంశములు కూడ ఈ సం(గ్రహారామాయణమున చోటుచేసి కొనినవి.

ఈ రామాయణము మహిళావిరచిత మగుటంజేసి కృత్వాది యందలి [తిమూర్తుల దేవేరుల వర్ణనలో (ప్రత్యేకత భాసించెను. *కర్రిముఖుడుం గుమారుడు వికారవుజేతుల ముద్దునూపుచున్‌ గురువులువారుచు న్సరిగ గుట్టలుదాటుచు జన్నుదోయితో శరములు రాయుచుం, గబరి జేర్చిన చందుని బట్టి తీయగా గరముల జాప నవ్వెడు జగమ్ములతల్లి శుభంబు లీవుతన్‌”

ఇత్యాది పద్యములందు హిందూగృహిణీత్వము (పతిబింబిం వెను,

(పతిభాసమన్వితమగు మొల్ల కవితావైశిష్యమునకు ఇందలి అహల్యా శాపవిమోచనఘట్టము పరాకాష్టయై విలసిల్లుచున్నది.

*“క॥ ముదితాపసి వెనువెంటను

వదలక చనుదెంచునట్టి వడి రాముని శీ

పదరజము సోకి చ్మితం

బొదవ(గ6( గనుపట్టె నదుట నొక యుపల మటన్‌,

చంపూకాన్యములు_భాన్క్మంరరామాయణము 12? కః పదనై యొప్పిదమై కడు?

గదలుచు బంగారువాదె కర!గినరీతిస్‌

మెదలుచు లావణ్యస్థితి

సుదతిగ( జూపట్టి నిలిచె సురుచిరలీలన్‌

ఉ॥ అమునివల్లభుండు గొనియాడుచు. బాడుచు వేడ్కతోడ (శ

రాముని. జూచి యిట్లనియె రామ! భవత్పదధూళి సోంియీ

భామిని రాయి మున్ను కులపావన చూడ/(గ( జి(శమయ్యె నీ

నామ మెజుంగు వారలకు నమ్మ(గవచ్చును భు క్తిముక్తులన్‌" అని యక్కాంతారత్నంబు వార్వ వృత్రాంతంబంతయు నెంతయు సంతసమ్మున నమ్మనుజేంద నందనుల కెటింగింవచు మిథిలానగరం బునకుం జనియె.” బాల- 6£= 65.

ఇందు అహల్య నామము పేర్కొనబడలేదు._ ఉత్పలమాఠ పద్యము సంవూర్హముగ రామస్తుతి కుద్దేశింపబడెను. మిగిలిన రెండు కందపద్యములందుకూడ రాహుముక్త యగు చందదికవోలె శాపవిముక్త అయిన వనితారత్నము మాతము వర్షింపబడెను. అమె వృత్తా౦ తము వివరింపబడలేదు. సృ్పర్శ్గమా(తమున కఠినశిలను సహితము వరమపవి(తము, జగదానందకారకము, వనీతము అయిన స్త్రీరత్న్మ ముగా రూపొందించు. రాముని (శ్రిపదరజమహిమను పేర్కొనుట ఇచ్చట మొల్గఅశయము కాని, మునిపత్నిని ధూళిధూనరితమగు శిలగా మార్చిన వృత్తాంతము విపులముగా వివరించుట ఎంతమా[తతము కాదు, అంతియకాదు ఇప్పట్టున విశ్వామి[తుని నామముకూడ పేర్టొాన బడక ఆతడు కేవలము 'ముదితాపసి" “మునివల్లభుడు'గ వ్యవహరింప బడుట గమనార్హము. రామ(్రీపదరజః (పభావము బుజువగు పర్యం తము'ముదితాపసి'గ నున్న యాతడు, అహల్యాసాక్షాత్కారానంతరము (శ్రీపదమహిమను వర్ణించుకొరకు “మునివల్లభు డ'య్యెను. శలయె ముడిబంగారమువోలె పడియుండిన అహల్య రామపాదనికపోపఠల స్పర్శ్గనమున “కరగిన బంగారునాదె' వోలె “లావణ్యస్థితిని' “కుల పావనిగ మెరయుట కనులార గాంచుటచే అతడు “మునివల్లభు" డయ్యె నని కవయితి భావమై యుండనోవు! రామాయణమును రచి

శ28 తెలుంగు పోహిత్యములో శామకత యించుపటున సంక్షిప్తీక!రణము [పధానమయ్యును, అందు కవయితి (ప్రదర్శించీన అసామాన్య (పతిభావిశేషమున కీ ఘట్టము ఒక మచ్చు తునకమా[తమే ! సం్యగ్రహరామాయణకర్తలు మరికొందరుకూడ అహల్యా శాపసవిమోచనఘట్టమున రామ పదరజః(ప్రభావమును మా్యతమేె వర్టించిరి. ఇప్పట్టినకథాసంక్షేపము వారి (వధానాశ యము కావచ్చును. అసహాయముగ లంకయందు బందీకృతయె తన దిక్కులేమిక్రై తల్లడిల్లిపోవుచు (పాణత్యాగమే శరణ్యముగ భావించు పట్టునకూడ వరపరుషునితో తృణము చేపట్టి సంభాషించిన సతీ చరిఈమున అహల్యా సం[కదన వృత్తాంతము పరిహరింపవలయు నను అభిలావ వారి ఆశయమును ఇప్పట్టున బలవపరచియుండును. అందును ముఖ్యముగ మొల్ల స్త్రీహృదయము అవాంఛనీయము లైన ఇట్టిఘట్టములు తనకావ్యమున చోటుచేసుకొనరాదనియే అభిలషించి నది. సం్యగహరామాయణమయ్యును సంజీవిపర్వతమును గొనివచ్చు తరి హనుమంత భరత సమాగమము, మాల్యవంతసంహారము, రావణపాతాళ హోమములవంటి రంగనాథరామాయణాంశములను, అవాల్మీకీయము లైన వాటిని (గహించిన మొల్ల కాలనేమి వృత్తాంత మును వివరించుపట్టున ధాన్యమాలిచరితము 'తనదు వృత్తాంతమంత యును జెప్పే'అనిమాతము పేర్కొని,శాపవిమోచనమును వర్షించినది. ఇట్లు మొల్ల స్త్రీహృదయమార్దవము వర్జ్దనాదులయందే కాక ఘట్టముల (గ్రహించుటయందు కన్పరచిన బెచిత్యానాచిశ్య వివేచనము వలన కోడ వ్యక్తమగుచున్నది.

సుందరకాండమున హనుమంతుడు ఒసగిన అంగుళలీయకమును, *..జూచి రామ ధరణీశ్వరు ముదదిక(గా నెణింగి తా నిచ్చిన మెచ్చి యా కువలయేక్షణ యాత్మగతంబునందు"”- అను పద్యమున, ఆహి రాదులను గైకొను పట్టున పరిసరములను విశ్వసింపక విపరీతముగ చలించు హరిణముయొక్క న్నేత్రములతో సీతానయనములను నరి పోల్చి 'కువలయేక్షణ' అను ఒక్కుపద(పయోగమున సీతాచిత్మవ్యాకు లము, సంభభమము, పరినరములను స్పష్టముగ (పదర్శింపగలిగిన మొల్ల మవాకవయితి అనుట అతిశయోక్తి కాజాలదు,

చంవూకావ్యములు... భాన్మురరామాయణము క! ఇంకను, ఆం(ధసారన్వతమునకే అలంకారపాయమై అలరారు *నుడిగొని లాముపొదములు సోకిన ధూళి వహించి రాయి యే రృడనొక కాంత యయ్యెన(ట పన్నుగ నీతని పాదరేణు వి య్యెడ వడి నోడసోంక నిది యేమగునో యని సంశయాత్ము.డై కడిగే గుహుండు రామపద కంజయుగంబు భయమ్ము పెంవనన్‌” -(అయోధ్య. 8 ఎావద్యము ఇందలిదే, అధ్యాత్మరామాయణము-బాలకాండ మున మునితో మిధిలకరుగుచు గంగ దాటటోయిన రామునిపాదము లను నావికు డొకడు అహల్యాశాపవిమోచనము స్ఫురణకు రాగా, (పక్షా ళన మొనరించినటుల గల అంశమును స్వీకరించి హిందీకవి తులసీ దాసు తన తులసీరామాయణమున, మొల్ల తన మొల్లరామాయణమున అతిచమకత్కారముగ గుహున కన్వయించి, ఆ మఘట్టమునకు, భావము నకు హిందీ, తెలుగు భాషా సాహిత్యములందే శాశ్వతస్థాన మొన గూర్చిరిం ఇట్టి కవితాశిల్పము, కల్పనా చమత్కృతులవలన మొల్ల రామాయణమునకు మధురవాణి సంస్కృతరామాయణము (రఘు నాథనాయకుని అంధరామాయణమునకు సంనస్కృతీకరణము) శరము నుభదయాంబ సుభదారామాయణము, చేబోలు పరన్వతీదేవి నర స్వతీరామాయణములకన్న అధిక్రపచారాొచుర్యములు కలిగినవి. రామాభ్యుదయము :;- శ్రీ. శ. 1540 (పాంతమున అళియారామరాజు మేనల్లుడగు గొబ్బూరి నరసరాజునకు అంకితముగ అయ్యలరాజు రామభదకవి రామాభ్యుదయ (ప్రబంధమును రచించెను. రామభదకవికి 'రామకవి అను బిరుదము కలదు ఆం(ధసారస్వతమున రామకావ్యములు (పబంధరీతిని అధిక ముగ వెలసినవి కాని [ప్రబంధముగ కవిరయే పేర్కొని తల్లక్షణముల కనుగుణముగ కథాకమమును కూర్చిళ్లీ రూపొందించిన రామాయణ (ప్రబంధము లధికముగా కానరావు, లయ(గాహి గరుడాచల కవి కాసలేయచరిిత మరోా(పబంధము; రంగయ్యకవి రామోదయము, (17)

180 కెలుగు సాహిత్యములో రామకత చింతలపల్లి భాచూపతి రాఘవాభ్యుదయ_పబంధము మున్నగు (ప్రబంధ ములు మాథతము కలవు. సత్కావ్యర చనాసామర్థ్యముచే అల్లసాని పెద్దన నందితిమ్మన పింగళిసూరన రాజరాజభూషణాది (ప్రబంధ కవుల కెనవచ్చు రామభదకవి రామాభ్యుదయ (సబంధము రామా యణ [(పబంధములందు పశసిని పొందెను. నరాంకిత మగురామ శావ్యము లం దిదియొకటి యగుట మరియొక విశేషము!

అల్లసాని పెద్దన అల్లిక జిగిబిగి మూడాశ్వానములతోడను, పింగళి మారన కల్పనా చమత్కృతి అరాశ్వాసములతోడను తుదముట్టెను. కాని రొమభ్యదుని రామాభ్యుదయము ఆమూలాాగము అల్లిక జిగిబిగి, కల్చ్పనాచమత్కృతులతోడను, విలసిల్లుచుండును.

(పబంధపద్ధతి ననుసరించి ఇందు కథ అశ్వాసములందు చెప్ప బడుటయే కాక తదనుగుణముగ వాల్మీకి రామాయణ కాండలకు భిన్న ముగ విభజింపబడెను. (ప్రథమాశ్వాసము (పధానముగ నగర, వుష్పలావిక, దశరథ, వసంతర్హు, వనవిహార, వుష్పాపచయకేళి, జల క్రీడా వర్ణనలతో ముగియగా ద్వితీయాశ్వాసము దశరథుని మృగయా విహారముతో (ప్రారంభమై వేశ్యలు బుష్యశ్ళంగుని వశపరచుకొనుట వళఠకు చెప్పును. పీఠికయందు రామరాజాదులను గురించిన విపుల వర్ణన కలదు. రామాభ్యుదయము ఎనిమిది ఆశ్వాసముల (ప్రబంధము. ఎంద రెన్ని విధముల రామకథ (వాసినను వారందరు వాల్మీకి అడుగు జాడలలో నడువవలసిన వారే! అయినను *కవయః నిరంకుశాః”కనుక వొరు రామకథయందు కూడ ఎడనెడ న్వకపోల కల్చన లొనర్చిరి. సంస్కృతమున అట్టివారిలో (వథమునిగ భాసమహాకవిని పేర్కొన వలెను. అయ్యలరాజు రామభదదుడు కూడ అవాల్మీకములగు కల్ప నలు కొన్నింటిని తన [పబంధమున (పవేశ పెటైైను.

అయోధ్యావర వర్ణనతో ప్రారంభమయిన ఈ ప్రబంధమున శ్రీరామజననానంతరము వురవర్జనాది (వబంధవర్ణనలకు అవకా శము అధికముగ లేకుండుటచే (ప్రథమాశ్వాసమునను ద్వితీయాశ్వా నము వూర్వభాగమునను దశరథ నాయకముగ (ప్రబంధోచితములగు

చంపూకా వ్యములు-భాస్క్క్యరరామాయణము 1లి! వుష్పలావిక వసంతర్హు వనవివార వష్పాపచయకేళి జల[కిడ మృగ యావివారాది వర్ణనలు కావింవబడెను. అనగా రామాభ్యుదయమున రామ(పసక్తి రాకుండగనే దశరథ 1పధానముగ (పబంధలక్షణములగు శృంగారాత్మక వర్ణనలతో (పథమాశ్వాసము సంవార్షముగను ద్వితీ యాశ్వానసమున కొంతభాగము గడవచెను. దశరథ నాయకముగ (పపబంధవర్ణనలు కావింపబడిన కారణమున ఇందు కౌనల్యాది రాజు పత్నుల (పనక్తి [ప్రథమాశ్వాసముననే వచ్చినది, వాల్మీకి రామాయ ఇణమునను, పెక్కు తెలుగురావమాయణములందును వార్మిపనక్త్తి దశర థాశ్వమేభథయాగ నిర్ణయము జరిగిన తరువాత వచ్చును. ద్వితీయాశ్వాన మున దశరథుడు చెంచులకోరిక పై మృగయావివారార్థ మడవి కేగి ముని శాపమును పొందెను మునికుమారనిధనవృత్తాంతము వాల్మీకి శామాయణమున అయోధ్యాకాండయందు కలదు, అవసాననమయ మున దశరథుడు కానల్యకు తన కాపము నెరింగించెను. శాపము సొందు సమయమునకు అందు దశరథుడు అవివాహితుడు. రామా భ్యుదయమున అట్లుకాక మునిశాపముతో శ్రీరామకథకు నాంది జరిగె ననదగును. తత్పర్యంతము దశరథ వైభవము మా[తము వర్ణింప బడెను. రామభ్యదు డిట్లు అయోధ్యాకాండమునందలి శాపమును ద్వితీయాశ్వాసారంభముననే మృగయావిహారాది (పపబంధవర్షనా సౌల భ్యముకొరకు చెప్పియుండును. అందువలన (ప్రబంధవర్షనలలో నొకటి యగు మృగయావిహారవర్ణన కేవలము లక్షణముకొరకు నామమాత్ర ముగ కాకుండ శాప్యప్రధానమై కథాగమనమునకు తోడ్పడి సార్ధక మగుచు ఇతివృత్తమును సందర్భమున కనుగుణముగ మలుచుకొను టలో రామభదునికి గల [(పతిభకు చక్కని ఉదాహరణ మగుచున్నది. మృగయా విహారమున,

"కల్వవూానెచ్చలికాని యంకస్థితి

రంజిల్లు శశికిశోరంబు దక్క!

జలిమలచూలిచూవల మరుల్‌గొని చూచు

112 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ శివుచేతిముద్దులజింకదక్క , నితర దృగ్గోచర మృృగంబు లెన్నిగలిగె”- నన్నింటిని పరిమార్చె నట! విశ్వామ్మితయాగ సంరక్షణమున సుబాహుని నంహరించి శ్రీరాముడు పరిమార్ప్చక వదలిన మారీచుడు మృగయావిహారమున దశరథుడు సంహరింపక విడచిన హరిణరూపమున శ్రీరాముని కికు రంచె నని చెప్పంబూనుట కవిభావ మనవచ్చును. ఇట్లు మృగయా విహార్‌ వృత్తాంతము ఖభావికథకు తోడ్పడినభ్లే అందలి వర్ణనలుకూడ కూడ భావ్యర్థసూచకములై ఒప్పారుచున్నవి. వాల్మీకిరామాయణమున వేశ్యలచే బుశ్యశృంగుని ఆకర్షింప జేసినది రోమపాద మహారాజు. కాని ఇందు దశరథుడే అట్లు కావించి కోసల కేగుదెంచుచు మార్గమధ్యమున బుశ్యశృంగుడు అంగబేశము నకు వెడలగా, అనావృష్టి తొలగిన కారణమున పంతుష్టు డయివరోమ పాదుడు తన విక శాంతను బుషి కొసగిన ట్రిందొక ఆకర్షణీయ మైన మార్చు కలదు. అంతియేగాక, ద్వితీయాశ్వాసము ఇాంతాకల్యాణ ముతో ముగిపినది. పాయనవిభాగమునకూడ రామాభ్యుదయము వాల్మీకి రామాయ ఇమ నుండి భేదించున్నది. అందు దశరథుడు పాయనమునం దర్ధ ఖాగము కౌసల్యకు, మిగిలిన నగములో సగము సుమి[తకు, పిమ్మట మిగిలిన దానిలో సగభాగము క్రైకేయికి, చివరకు మిగిలినదంతయు తిరిగి సుమి[(తకు ఒసగెను,. రామాభ్యుదయమున పాయసమును రెండు భాగములుగ వేసి కౌసల్యా కైకేయీల కొసగగా వారాదరమున సుమి[తను బిలిచి తమ తమ భాగములందు చెరిసగము ఒసగినట్లు అధ్యాత్మ రామాయణానుసారముగ చెప్పబడినది... 2

1. ద్వి. అ. వరకి, వ శీ. “కౌనల్యామై నరవతిః పాయపార్థం దదౌదతా... పాయనం నృతక్‌”- వా. రా. బాల, స, క. ల్లో, 1728. "వవీస్ట ముళ్యళృంగాభ్యా... త్రీయోనమన్వితా”. అధ్యాత్మ. రా. బాల. ళ్లో. 10.12.

చఛంపూకా వ్యములు-భాన్మ రరామాయణము ం!

విశ్వామితుడు రామునిశ్తై దశరథుని కోరు సందర్భమున అతడు రాముడు దైవమను దేవ రహస్యము రాజుకడ వెల్లడి గావింపగా దశళ థుడు సంతసించి రామలక్ష్మణుల నొసగినట్లు అధ్యాత్మ రామాయ ణానుసారముగ చెప్పబడినది కాని అందు దేవరహస్యములు వసి ష్తుడు తెలిపెను. కాగా ఇందు ఇప్పట్టున వసిష్టుని (పనక్రియే లేకుం డగ నంభాపణ యంతయు దశరథ విశ్వామితుల నడుమనే జరిగి నట్లు వాయబడినది. తదనంతరకథలో తాటకాసంవోరము మారీచ సుబాహు నిరానము తక్క మిథిలానగర (పవేశమువరకు గల వృత్తాం తమంతయు వదలివేయబడెను. అనగా రామభదుడు రామాయణ మందలి (పధానఘట్టములను సం[గహముగ స్వీకరించుదు వ్రబంఢ వర్ణనాత్మకముగ తన (గంథమును రూపొందించె ననవచ్చును. అహల్యా శాపవిమోచన ఘట్టమును కూడ తక్కుం౦గల సం[గహరామా యణ కర్తల వలెనే అహల్యానం[క్రదనవృత్తాంతమంతయు విడతి శ్రేవల మొక రాతిని నాతిగా జేసిన రామపదరేణుమహిమాభివర్షవతో క్లుపీకరించెను. ఈ నందర్భముననే పేర్కొనవలసిన మరియొక విశే షము మిథిలా నగర ఎవేశానంతరము విశ్వామి(తుడు రామునకు జనకజాసాందర్యమును వర్ణించి చెప్పుట. కుమారనంభవ గంగాన తారణాది వృత్తాంతముల నన్నీయు వదలి అతినం్యగహముగ మిథిలా (పవేశ పర్యంతకథను చెప్పిన రామభదు డిట సీతాసొందర్యమును విశ్వామి(తునిచే సుదీర్హముగ పదునాలుగుపద్యములందు వర్ణింప జేయుట ఇందు (పత్యేకముగా పేర్కొనవలసిన విశేషము. ఈ విఢ ముగనే శ్రీరాముని యువతులు పెండ్డికుమారునిగ అలంకరించుట గూడ వివరముగనే వర్చింపబడినది.

పరశురామ గర్వభంగ ఘట్టమున కల్యాణానంతరము"” జననీ జనక బంధుమి[త కళ[త సహితంబుగా రాఘవేశ్వరులు మగిడి చనం దత్కలకలం బాలకంచి” పరఖరాముడు శ్రీరాముని ఎదుర్కొని నట్టుగా రామాభ్యుదయము పేర్కొనుచున్నది. నవవధూోవకళు లైన సీతారాముల [పప్రథమనమాగమాదులు అన్యపబంధములలో నాయికా

న! తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ వాయకుల శేభివర్జన లంత విస్త్సృతము కాకున్నను కొంతవరకు దీర్తము గనే వర్ణింపబడినది.

“రాముం బట్టము గట్ట(గా దొడరు వార్తల్‌ నుబ్బినం గైకయీ

నామస్త్రీ పతివూర్వదత్తవరవిఘ్నం బాచరింపన్‌ సతీ

సౌమి్యతుల్‌ దను గొల్వ గానలకు( గొనల్యాదశస్యందనా

జ్ఞామాతంబు ధరించి యామిహిరవంశ స్వామి యే.గెన్‌

ధృతిన్‌” !

=--అనుచు రామాయణమున అతిముఖ్యమయిన ఘట్టము అతి క్షప్తముగ ముగింపబడుట సంఉీప్తీకరణమున కవి అవలంబించిన మార్గమును విశదము చేయుచున్నది. అట్లు వెడలిన వారిని వన ముల విడువ చింళాకులీత మానసుడయిన దశరథుడు సుమంధతునిచే న్యందన మంపెను.

ఇందలి అవాల్మీకాంశములలో (పధానముగ పేర్కొొనవలసినది కాకాసుర వృత్తాంతము. ఒకనాడు సీత మునిన్హీలతో కలసి ఫలముల గొని రామనన్నిధి కరుదెంచుతరి కాక మొకటి అమెను వెన్నాడుచు విసిగింప దొడగెను. కుపితుడై రాముడు శర(పయోగము గావించి,తనను శరఖువేడిన కాకము నేత మొకటి (గహించి; [పాణదాన మొనర్చెను. 2 ఇట్లు కాకము ఫలముల గొనివచ్చు సీతను వేధించుట అను అంశము వ్రళ్యాశములైన రామాయణము లెందును కనరాదు.

“ వాల్మీకి రామాయణమందు వలె గాక ఇందు జటాయువుతో పరిచయము సీతాపహరణానంతరము జరిగెను. ఖరదూషణులు శ్రీరామునిపై దండయా(తకు పదునాలుగు వేలమంది రాక్షనవీరులతో మొదటనే వచ్చిరి. పదునాలుగురురాజ్‌సులను పంపి? తదుపరి వారు వచ్చుట లేదు. విభీషణుడు రామశరణార్థిగా వెడలు సందర్భమున ఇందు మాతృదేవిని దర్శించి అమె అనుమతిని పొందెను. సువేలా (దిని ససైన్యముగ విడిసిన రాముడు హనుమంతుని అభ్యర్థన అంగీక

క, వం, ఆ, వ. కి.

కీ, వం, అ. వ, కక.7!1. శీ, న, అ. వక!

చంపూకావ్యములు.భాన్మురరామాయణము కీకిల్‌ రించి దివిజగరుడ గంధర్వ కిన్నర కంజముఖుల చెజ విడిపించెను.! అటు చెజటవిడినవారు వడివడి తమతమ నెలవుల కరిగిన విధము వాఠి జాతులను స్పురింపజేయునట్లు చమత్కారముగ వర్ణింపబడినది. రామభదదుని కవితాసామర్థ్య మంతయు చమత్కారావహము లను ఆతనివర్ణనలలో (పన్ఫుట మగుచుండును. కరుణరనముమ వర్చించుపట్ల ఈతడు ఏదేని మరియొక రసమును కూడ జోడించు చుండుట [(పబంధమం దెడనెడ కానవచ్చుచుండును, దండకారణ్య మును (ప్రవేశించు నీత *చయ్యన నే(గి డయ్యు నొకచక్కి రవిచ్చవి. జొక్కి వేనలిం బయ్యెదకొంగు చాటుగొను భర్తకరం బవలంబయప్టిగా నొయ్యన జేరి యూ(త(గొని యూరట(గాంచు గమించు నివ్విధిం దొయ్యలి యవ్విధిం గనలి దూజుచు? బూంజొదరిండ్లు దూజుచున్‌”= కటకటబడుచుకూడ జాతినేలపై నడయాడుటవలన రామపాడ స్పర్శ్గనమున శిలలు సతీశతంబు లగు నని శంకించి, చరణాబ్టములు నొచ్చును గాన శిలాతలముల నడయాడ వలదని పతిని హెచ్చరింవగా సీతామనోభావము (గహించిన రాముడు నగుచు దవ్వుల కేగెను. ఈ విధముగనే, అశోక వనిలో, "ఘూకకుటుంబినీ కోటిలో నడినేయి జక్కవజవరాలు చిక్కినట్లు జరఠబిడాలికాజాలంబులోపల; జిలుకముత్రెదువ మెల!(గినట్టు మత్తశిఖండినీమాలికలో పల, బో(పకన్నియ దగుల్పడినయట్లు కిత వమృగాదన గృహిణీగణంబున లేడియిల్లా లుమ్మలించినట్లు

1. న, ఆ. వ, 158.1506. వ. ఆ. $.ప. 185.

జః శెలగు సాపాత్యములో రామకథ చేషభీషణ దానవ వితతిలోన |

దల్లడంబుల బెదవులు దడువుచున్న....” సీత్ర

“వల్లభుండు రాక శెల్లప్పుడును దన

యుల్ల మెదురు చూచుచుండు కతన

గాలి, గనవు కట్టి కదలిన( గను విచ్చి

దీన వీక్షణముల. దేజిచూచు” 2 _-చు, రాక్షసవనితల దుర్వాక్య భఘులకు భీతిల్రి, అడలు నిలుపలేక వాయెత్తి దుఃభించె నని (ప్రబంధ మున కరుణరసమునకు పరాకాష్టగా రూపొందింపబడిన పన్నివేశ మున, అట్లు దుఃఖించు ఆమెయే సీతగా నిశ్చయించి హనుమంతుడు నంతోషాతిశయమున ఫలవుపష్పుశీధువులు చిప్పిలునటు జెట్టుజెట్టునకు చివ్వున దాటుచు, వాలము తిప్పుచు, కొమ్మల (చేలాడుచు వానర సహజమైన చేష్ట లొనర్చెనని వాస్యరసము జోడింపబడెను.

ఈ రితిగనీ భీభత్సమున కాలవాలమయిన లంకాదహన ఘట్ట మున భయంకరరూపమున హనుమంతుడు అగ్ని ముట్టించుదు *వారింప రాక యధేషవివారంబు సలువచు"”న్న సమయమున " "

“పాదివితే! గానక పొత్తులలో పట్ల

బోనాడుకొనిన లే(బురిటియాం (డు! బొగ చుట్టుకొన వెంట( దగుల నేరని పయ స్యల మోసపోయిన జవ్వనులును దొడవులేమేనియు వెడలింప.( బోనిచ్చి పతుల( గోల్పోయిన భామినులును నరుగ లేని ముసళ్ళ నత్తమామల. బాయ బాలైన (పోషిత భర్శకలును జూలి/. దమతీమ ముంగిళ్ళం గూల(బడుచు నూ/చముట్టుగ గీము లావుతి గొనంగ 1, అ. క..వప. 180. వీ, అ. 8. వ. 188.

చంపూకావ్యములు.రామాభ్యుదయము 187 నూంచముట్టుగ గీము లాహుతి గొనంగ ముఖరపావకశిఖలపై మో,దుకొనిరి యది దశ(గీవు కీడుగా నరయరేమొ ?- ! అనుచు లంకావానులు శకావికలె పరువులెత్తుట నకరుణముగా వర్ణింపబడెను. రంగనాథరామాయణాదులందువలె ఇందుకూడ విభీషణుడు _కెకసి అనుమతి బడసి రామశరణార్ధి యమయ్యెను. ఇయ్యది (వబంధము కావున (వబంధోచితము లైన అష్టాదశ వర్ణనలకు కథయందు స్థాన మొనగి రామభ్యదుడు సంతృప్తి నొందలేదు. నం[గ్రహరామాయణ మనదగిన ఇందు ఎడనెడ మనోహరవర్ణనలు, ఆఅయాసన్నివేశములకు చమత్కారము లగు కల్పనలు జోడించి (గ్రంథ మును అనర్హరత్న్పముగా రామభదుడు రూపొందించెను. ఇట్టు హృదయంగమమగు సన్నివేశముగా- తీర్చి దిద్దబడిన వాటిలో హనుమంతుడు సీతను దర్శించి అంగుళీయకమును ఒనగుట ఒకటి, అంజనేయుడు ఒసగిన అంగుళియకమును స్వీకరించిన సీత మూర్చిల్లి, పదంపడి కళ్యాణ మాదిగా గడచిన దాంపత్యజీవితవు వివి ధములైన మధుర స్మృతులను న్మరించును. ఇథే హనుమంతు డొన చిన చూడామణిని స్వికరించి యురమున సంపీతిం జేర్చుకొనిన రాముడు "మును వెక్కసముగ. (గోలిన వనితావార్తాసుధా,దవము చిప్పిలునో కను(గవ నన( (బమదా(శులు మొనజెప్పల( గురియ( (బబణయమూర్భం 2 బొర సె"నని- సన్ని చవేశము కరుణోద్వేలముగ చితింపబడెను. సేతుబంధన సమయమున రాముడు (బవ్మాన్త్రమును పయోగిం వగా సాగరగర్భమున చెలరేగిన సంక్షోభము వర్ణింపబడిన విధము ళకూడ (వత్యేకముగ పేర్కొనదగినది.

1. ఆ.€. వ. 50 కీ.ఆ.? . వ. 16. (18)

188 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ సీఠతాపహరణ ఘట్టము := *కనయాపహరణవేదన యొనగూడిన రత్నగర్భ నూరార్చుటకుం జనులిల రాలె సీతా

స్తనముక్తామణులు గుణులు తగవరు లెందున్‌"- ! మున్నగు పద్యములు, షష్టాశ్వానమున రాముడు జనకతనయా వియోగవేదనా భారమున [కుంగు సమయమందలి

*“పడియె వడగండ్లు నిందగోపములు.( గూర్మి

ఘనవిభు(డు కొమ్మెజుంగు జవ్వని. బెనంగ

బన్న సరమున సడలి పైప్పెని రాలు

విమలముక్తాఫలాబ్టరాగము లనంగ” 2 =అనుచు రాముని విర హము అధికమగు రీతిని కావింపబడిన వర్షర్తు వర్ణనము కూడ (పశం సింపదగినది. “తనయాపహరణవేదన”- పద్యభావము “నికూ6తు( జెజంబెట్టి సీచభావమున/(- గైకొనం దలచిన ఖలుని పాణములు= శైకొంటి నే నని కదిసి భూస్థలికి (= (బాకటంబుగ(. జెప్ప బజచెనో యన(గ”= రావఖుని వధించిన రామబాణము భూమిం జొచ్చి మగిడి రామతూజణిరమున (ప్రవేశించిన దను రంగనాథ రామాయణమందలి వర్ణనను పోలియుండుట- ఇట గమనింపదగిన విషయము. 3

ఇట్లు రామాభ్యుదయ (ప్రబంధము హృదయంగమ మగు నన్ని వేశములతో, వర్ణనలతో రామకథాసాహిత్యమున (వత్యేకస్థానమును పొందినది. రఘునాథ రామాయణము :-

(క్రి. +. 1585 నుండి 1678 వరకు అనగా తంజూావర నాయక రాజుల కాలమున ఆంధధవాజ్బ్యయము సర్వతో ముఖాభివృద్ధిని పొందెను. తంజావురాంధ నాయకరాజ శిరోమణి యనందగిన రఘునాథ నాయ

1.అ.5. న = &09 క. అ. క, వ. 16 శి. ఆ. 7. _- ప. 108 = 111

చంపూకా వ్యములు. రఘునాథ రామాయణము 189 కుడు దక్షిణదేశీయాం(ధ వాబ్బయమునకు శ్రీకారముచుట్టిన రాజకవి యనందగును. రఘునాథనాయకుడు నలచర్మ్శిత యను ద్విపద కావ్య మును శ్రీరామాంకితముగను, రఘునాథ రామాయణము, వాల్మీకి చరి్యత కావ్యములను రచించెను. రఘునాథ రామాయణమున చతు ర్థాశ్వానమున శ్వేతదీప వర్షనవరకు గల (£6 పద్యములు మ్మాతము లభ్యమయ్యెను. ఇం దంతయు బాలకాండకథయే కలదు. పథ చూళశ్వానమున అవతారిక, నంగహ రామాయణము, వాల్మీకి శోకము శ్లోక మగుట, ద్వితియాశ్వాసమున కోనలదేశ అయోధ్యవుర దశరథ వర్ణ నలు, వతకామేష్టిక్షై యత్నము, బుళ్యశృంగ చరితము, తృతీయాశ్వా నమున అయోధ్యకు బుశ్యశృంగాగమనము, అశ్వమేథ యాగము,చతు ర్థాశ్వాసమున శ్వతద్వీప వర్ణన కలవు. అనగా ఉపల మగుచున్న (వథమభాగమందలి కథ యథావాల్మీక మని స్పష్టమగుచున్నది. రసనవత్కావ్య మనదగిన ఇందలి కవిత జాతివార్తాచమత్కార యుతము. బుశ్యశృంగుని దర్శింపగనే అప్పరనలు (ఇందు అప్పరన లను పదము (పయోగింపబడుట గమనార్హము-)

“కొమ్మరో నడినెత్తి. గొమ్మేంది యా చుట్టు

జడలు బెంపల(వేలంబడుట యేంది మెడచుట్టు. జిల్లుల చిడిపిఠా మూర్చిన తీరున( బూనలపేరు లేంది

౨424424 గను(గొన మమ్మక్క చూచినవుడె

వెజపడరె యంచు. జేజొమ్ము చజచి కొనుచు?

గడంగి డగ్గ్‌ అ( బేరక కడనె యుండి-” రట!

ఎూాద్వి. ఆ. వ. 145.

“కలుగునొకో చకోరహితు. గన్గొని తెమ్మని పోరువెట్ట దా

దులు గికురించి యుద్ధమున. దో(చిన చందురు( జూప రెండుచే

తుల గొని పట్టి సంతసముతో. దన చేతికి. జిక్కె నంచున

గ్లలిక( జెలంగు బాలకుని. గన్నుల( జూడగ. గు భాగ్యముల్‌ ”

(ద్వి. అ. ప. 59)

180 తేణంగు పావాత్యములో. రానకత ఎా ఇత్యాది పద్యములందు దశరథుని పితృ హృదయము, పసిపొపల బాల్యచేష్టలు హృదయంగమముగ వర్జింపబడెను- బాలరామునకు అద్ధమున చందదుని జూవు యైతిహ్య మిందు చోటుచేసుకొనుట ఇచ్చట గమనార్హము. విజయనగర స్మామాజ్యకాలమందలి సాహిత్యమునందువలెనే ఇందుకూడ సమకాలిక జూతీయ జీవిత (పతిబింబణము కాంచనగును. కోసలదేశ వర్ణనయందలి ప్రాసంగులు: నన్నవంకలు, బంగారు తీగలు మున్నగు ధాన్యములను గురించి వివరించుట, పైరు లకు గల జలసమృద్ధిని గురించి (త్యేకముగ పేర్కొనుట తంజా వూరు రాజ్యమండల సుక్షేతత్వ విశదీకరణ మననగును. ఇందలి శ్వతద్వీపవర్ణనలందలి కొన్ని భావములు (ప్రవరసేనుని సేతుబంధ మహాకావ్యము నందలివిగా గోచరించును. శ్వేతద్విప వర్ణనము రఘునాథుని వస్తుకవితాసామర్థ్యమునకు (అనగా ఒక్క విషయమునే బహుభంగుల వర్ణించునేర్పునకు) చక్కని తార్కాణము, సీ. *రమపెండ్లినా(టి ముత్తెములటపా ల్నిండిన విధుకాంత మణికాంతవేది యనంగ జలవారణములపోరులు చూచు సలిలభ ర్తకు నొనర్చిన వెండితమక మనంగ జలశాయి హరినాభి చతురాన్యు. గొలువ వ చ్చిన వాహన మరాళ సేన యనంగ మున్నీటిరాయని ముంజేతి వఐమ యంవహంవీరు తాయత యనంగ! గీ బాలసం(దంబు ఘనయాచకాళి కెల్ల దోరహత్తుగా. దనరనవూర మిత్తు ననుచు నెత్తిన ధవళపట్టాంబరాధ్వ జం బఐనః(గ( బొండురాంత రీపంబు వెలయు (చతుర్ధ-ఆ.ప.!11) శ్రీనాథుని కవీతయందు మక్కువగల రఘునాథుడు తన కావ్య ములందు తద్భావముల నెడనెడ పొందుపరబచెను.

చంవూకావ్యమలుంఅచ్చతెలున రామాయణము 14 “తన దానమహిమ నంతాన చింకారత్న జీమూతముల సిగ్గు జంద(జీేయు'ా- శ్రీనాథుని శృంగార నైవమధము= ఆ. 1- ప. $- *కన దానమహిమ చింతామణి కామధు కృంతానముల కోజబంతి( గాంగొఎాా రామాయణము ఆ. 2. ప. 88. *“పంచమవేదమై పర(గు భారతసంహిత నాంధభాష గావించె” ఎా==(భీమఖండము = అం ర్స్‌ *“పంచమవేదమై పర(గు భారత మంధవచోవిలానము ల్మించి --రామాయణము- అం. [వథమ- ప. 1. ==ఇత్యాదులు పెక్కుగలవు. 1 రఘునాథ నోయకుని ఆస్థాన కవయి[తి యగు మధురవాణి ఈ రామాయణమును సంస్కృృతీళ రించెను. సాహిత్యరంగమున తంజావరాం[ధవాజ్బయయుగము పరిగణింవ బడిన కాలమున రామాయణ చంవవు (కర్త: తులజాజీ లేక తుక్కోజీ- 1728-1786), విశేష రామాయణము (కర్త : యాదనత రాఘవ పొండవీయము రచించిన వీరరాఘవ కవి వతుడగు నెల్లూరి శివరామకవి= 1740), రెండవ ఏకోజీ ద్విపదరామాయణము (1787) ఎమున్నగు రామాయణములు వెలసినవి. ఇవ్పట్టున నివి స్టా బావమున వివరింప(బడుటలేదు. అచ్చ తెలుంగు రామాయణము :- ౫ (కీ. శ. 15.16 శతాబ్దముల రఘునాథ రామాయణము తరు వాత పేర్కొనవలసినవాటిలో అచ్చు తెలుగు రామాయణము ముఖ్య మైనది.

1. రౌకీనాడ ఆంధ్ర పారస్వత వరిషత్తుచే రఘునాథ రానూయణము (వకటింత ఐడను. వీ. వురాణం సూర్యనారాయణ తీర్థలచే వరిష్కృతమై వావిళ్ల రామస్వామి గారిజే 1872 లో ఆంధ్ర నరన్వతీ నిలయం (పెన్‌ మదానుక _వకటింనబడినది.

క48ీ కెల/గుసావ్‌ త్యములో రామకథ

కవి సార్వభౌమ బిరుదాంకితుడగు కూచిమంచి తిమ్మకవి పీఠికా వర కుక్కుటేశ్వరాంకితముగ అచ్చ తెలు(గు రామాయణమును రచిం వెను. కీ. శ. 17వ శాతాబ్దీ నాల్లవభఖాగమునుండి 18వ శతాబ్ది ఉత్తరార్థము వరకు కవి కాలముగ పరిగణింపబడెను. శ్రీరావు మాధవ ఛాయ మహీపాలుడు పీఠికావర సంస్థానమును ఏలిక కాలమున ఈత తమ్మహీపాలుని అస్థానమును అలంకరించెను. రావు మాధవరాయ మహీపొలుడే తిమ్మకవికి కవిసార్వభౌమ బిరుదము నొసగెను. అధు నిశ కవులలో పెక్కు[గంథముల రచించినవారిలో తిమ్మకవిని (ధాన ముగ పేర్కొనవలెను.

“మహేశ్వరుడు న్వప్నమున సాక్షాత్కరించి కావ్యరచన కానతి యొసగినట్టు”? ఇం దితడు పేర్కొని తిక్కనాదుల మాళ్లముననే కావ్యా ళంభము కావించెను (వీఠిక 19). షషంతములు కూడ గలవు*

అయోధ్యావుర వర్ణనము వాల్మీకిరామాయణానుసారిగ కావింప బడినను,

ఉః ఆందలి కత్తలానిగమినంద(గ గాడువు తట్టువాలు వే

వందెము వైచి పర్వులిడు పట్టున నోడియకాదె లేళ్ళు బఐ

భొందలమంది వూరి( దినుకొంచును రిత్తయ జంకిచూచుచుం

బందతనంబు మిణ! గడు(బాజం దొడంగెను నా(టనుండియుస్‌"

ఎా(బాల-11)

జఅామున్నగు వర్ణనలు స్వకపోల కల్చితములు కూడ కలవు. రావణ

నంవారమునక్రై వేడిన సురలతో (శీవిష్టువు రానున్న రామావకార మును వివరించి, దేవతలను

*క్రమ్ముకొని మిరు చెట్టుం

(దిమ్మరులై వుట్టు డరిది తేజులెలర్పన్‌"- (బాల-40) ఎ-అని అనతిచ్చెను, వాల్మీకి రామాయణమున [శ్రీరామునిగ జన్మించు మవావిష్ణు నహవాయార్థము చతుర్ముఖుడు దేవతలను కపివీరుల నృజింప కోరెను. (వా. రా, బాల. స, 17- శ్లో. 2-69 అధ్యాత్మరామాయణ

చంపూకావ్యములు... అచ్చ తెలుగు రామాయణము 188 మున కూడ (_బహ్మయే దేవతల కాదేశ మొనగినట్లు కలదు. (అ.రా. బాల. ద్వితీయసర్గ-"విష్ణు ర్మానుషరూపేణ భవిష్యతి రఘోఃకులే.... విజ్వరస్సుఖ మాస్థితః”). పెక్కు తెలుగురామాయణములందు (4ీవిస్టుతే వరుణాది దేవతలను కవుల సృజింప ఆదేశించినట్లు పేర్కొనుట ఒక విశేషము. అహల్యాశాప మోచన ఘట్టముగ అధ్యాత్మ రామాయణానుసార ముగ ఇందుకూడ “పెనుణాయి ముద్దుతెజవ యై” నిల్చినట్టులే చెవ్న బడెను. -=(బాల. 118) అయోధ్యాకాండమందలి సాయం, నిశావర్ణనలందు వెన్నెఅ వర్ణన మొల్లరామాయణమందలి వర్జనను స్పురింపజేయునుం *వేల్చుటేనిక లయ్యె. బోల్బ నేను(గు లెల్ల! గొండ లన్నియు వెండికొండ లయ్యె6 బలుకుచేడియ లైరి పొల(తుకలందణు. చెట్టు లన్నియు! బెట్టుచెట్ట లయ్యె బాలసము[దము లయ్యె నోలి నేజన్నియు నలువబాబా లయ్య! బులు(గులెల్ల బుడమి(దాలువ లయ. బడగదా ర్లన్నియు మేటిసింగ లయ్యె మెకము లెల్ల. తే. బండురేయెండ కన్నులపండు వగుచు! బిండిచల్రిన తెజ(గున మెండుమోణ్‌ యొండుకడనైన వెడలేక యుండి యప్పు డండ(గొనక జగంబెల్ల నిండుటయును” (అచ్చ తెనుగు రా. అయోధ్య = 19) ఉ. “నారదు లైరి నన్మునులు నాకమహీజము లయ్యె భూజముల్‌ శారద లైరి భామినులు శంకర శైలము లయ్యె గోోతముల్‌ పారదమయ్యె నీరధులు వన్నగనాయకు అయ్యె నాగముల్‌ వారిదవర్గమెల్ల సితవర్ణము లయ్యెను బండువెన్నెలన్‌”. (మొల్ల కా. అయోధ్య = 15)

[44 తెలుగు సాహిత్యములో రాశకథ మొల్లరామాయణమందు వలె ఇందుకూడ వైకేయి సుమంత్ర నితో స్వీయవరములగూర్శి తెలిపెను. (అయోధ్య 48-49) మొల్లరామాయణమునందువలెనే, సీతాపహరణ సమయమున [ప్రప్రథమముగ జటాయుటపవేశము కావ్యమున జర౦గెమ. సీతాపహ ళఖ జనిత సోదర పరిదేవనమునకు ఆ(గహావేశపరవళు డయిన లక్ష్మ జుడు లోకవినాశమునకై సమకట్ట, (శ్రీరాము డాతనిని శాంతపరచెను. ఎ=ఖట్లు మొల్లరామాయణ (పభావ మిందు కానవచ్చుటొక విశేషము. (ఆరణ్య = 108, 112) లంకాదహనానంతరము హనుమంతునకు “వేగ లంకిణి యనెడు తొల్వేల్చు పడ€తి( (తోవ కడ్డంబుగా వచ్చి"నట్లు చెప్పబడుట మరి యొక విశేషము (సుందర. 175). వాల్మీకి, తదితర రామాయణములు పెక్కింటియందు లంకాపవేశ సందర్భముననే హనుమంతుడు లంక జిని నెదుర్కొనినట్లు కలదు.

సము.దమున పడు వస్తువులు మునుగుటకుగల కారణము, రావణునికి మేలొనర్చు నుద్దేశముతో రెండు చేపలు కవులు వేయు శిలలను కబళించుచుండుట యని సము[దు డిందు రామునకు తెలియ జీసిన టాక కల్చన కలదు. (యుధ్ధ. 8కే లి

రంగనాథ రామాయణాదులందువలె ఇందుకూడ నాగాన్త బంధన సమయమున నారదు డరుదెంచి, శీరాముని అవతారమూర్తిగ హెచ్చ రించి, గరుత్మంతాహ్వానమునక్రై రాముని (పోత్సహించెను. ఇప్పటున దండక మొకటి మనోహరముగ (వాయబడెను. .-(యుద్ధ- 55-64) (శ్రీమదాంధ్ర వాల్మీకరామాయణము :-

(పాచీనాం(ధ సొహిత్య్మమునందు వలెనే అధునిక యుగమున కూడ రామాయణము సముచితస్థానమునే ఇ[కమించినది. ఆం(ధ వాల్మీక బిరుదాంకితు లైన [4 వావిలికొలను సుబ్బారావు (వాసుదాసు) నవ్యాఖ్యానంబుగ వెలయించిన నిర్వచన (శ మదాంధ్ర వాల్మీకి రామా యణమున అధునిక యుగమున [ప్రభవించిన రామాయణ మవి

చంపూకావ్యమలు. ఆంభవాల్మీకిర మాయణము 145 కావ్యములందు ముఖ్యముగ పేర్కొనవలెను. వాళ్మీకిపోక్త మగు నంస్కృత రామాయణమునకు ఇది వ్యాఖ్యానయు క్రం బగు అంధధిక రణం బగుటంజేసి ఇందు అవాల్మీకియాంశములు కానరావనిరీ చెవు తగును. వైదర్శ్భరితిశైలితో, (ద్రాక్షాపాకమున సాగిన ఈ బృహ త్కావ్యమందు శృంగారాది నవరసములు వాల్మీకి రామాయణమందు వలె మవోహరముగ పోషింపబడెను. ఇందు,

“వరసింధునగర్హినశశి

నరసీవనమధురతి.ప్రసంగవిరహముల్‌

పరిణయతనయోదయనయ

విరచనయా[కాజిదౌత్యవిభువర్ణనముల్‌ " అన్నియు వాల్మీకి శామాయణానుకారిగనే కావింపబడెను.

“ప్రమా కాళిదానస్య'” అని ఖ్యాతి/(గాంచినాళాళిదాన మహా శీవికి కూడ తద్విషయమున గురుతుల్యు డయిన వాల్మీకి ఉపమాద్య అంకారములుకూడ సుబ్బారావుగారిచే ఆం(ధవాల్మికి రామాయణ మున పొందువరుపబడెను. ఉదాః “*గుణవంతో ఒనురూపాళ్చ, రుచ్యా (పోష్టపదోపమాః”

(బాల. నం 13) జు శ్లో కీర్‌. కం0॥ “కాంతిని (జోవ్యపదోపము

లెంతియు ననురూవసుగుణులు” జా-(ఆం. వారా బాల.506) _--ఈ ఉపమాన సాదృశ్యము నక్షత స్వరూపము నెరింగినవారికి విశదమగును.

రావణ వధానంశరము రాముడు సీతతో

“పాప్త్రచారిత సందేహ

మమ్మ్యపతిముఖే స్థితా

దీపో నేేతాతుర స్యేవ

[వతికూలాసి మే దృఢథమ్‌” --యుద్ధ. 118 వసర్గ-శ్లో. 17.

(19)

144 తెలంగుసాహిత్యములో రామకథ కం॥ జనశంకిత బారిితవు జనకసుతా ! నీవు నాదునన్నిథి నిలువన్‌ గనుకలకవానిముందటి పెనుదీపమువోలె దాయవిధ మెతి చుమా. ఎ(యుద్ధ.2702 ఎాసీత నిర్దోషి యనియు, (శ్రీరాముడే శంకాకులితమానసుం డనియు ఈ ఉపమ స్పష్టము కావించెను. ఈవీధముగ వావిలికొలను సుబ్బారావుగారు వాల్మీకి ఉపమా ద్యలంకారములను కూడ్‌ ఆఅం(ధభాషామతల్లికి అలంకారముల కావించు టలో సఫలీకృతమనోరథు లయిరి. గోపీనాథ రామాయణము :- గోపీనాథము వేంకటకవి (పణీతం బగు “గోపీనాథ రామాయ ణము" _(పఖ్యాతిగాంచిన అధునిక రామాయణములలో ఒకటి. వాల్మీకి రామాయణమును అంధధీకరించుటలో వేంకటకవి మూడు విధానముల నవలంబించెను. కృష్ణుడు స్వప్నమున దర్శన మొనగి కావ్యరచన కావింవ మని ఆదేశించినట్లు ఇందు స్వప్నవృత్తాంతము కలదు. వార్వ పబంధకవుల ననుసరించి యమకాను[పాసాది శబ్బాలం కశారములతోడను, రూవకో(త్చేక్షాతిశ యో కాద్యలంకారము లతోడను న్వతం తరీతిని అర్థమును పెంచుచు పద్యముల [వాసెను. సీ, బుధజన కులవనంబులు పల్లవింపః జే యుటజేని మాధవనూక్తి గాంచి కొనురొప్ప నతలోక తమము( బాయఃగ జేయు కతన విధుం డన ఖ్యాతి వడసి సాధుమానననసరోజము వికసింప జే యుటఈజేసి హరియన నొప్పుమాటి భూరివిశ్వంభరాభారంబు దాల్చుట వలన ననంకాఖ్య వాసి కెక్కి

చంపూకావ్యములు...గో పీ వాథరామాయణము 147 తేః గదయు శంఖంబు చకంబు గౌస్తుభంబు లక్ష్మినందకశీ వత్సలాంఛనములు శారవనమాలికలు హైమచారుపటము లి మేన దిపింప భార్షవీ జాని దోంచొ -.బాల=8590. బాలకాండ మందలి 881; అయోధ్యకాండయందు 80,400) ఆరణ్యకాండమందు 48, 188: కిష్కింధాకాండమున 90; నసుందరకాండమున 864, 258, యుద్ధకాండమున $9 పద్యములు కొన్ని ఇందుల శుబాహరణములుగా 1గహింపనగును. యుద్ధకాండాంతమున వంధ్యాసమయ, చందో దయ. సూర్యోదయాది వర్ణనములు మున్నగువాటిని స్వతంతరితిని అతిరమణీయముగ, హృదయంగమ మగు కల్చనలతో కూర్చెను. "మరికొన్ని న్థలములందు మూలమునకు నరియగు తెలుగర్థ మును చెప్పుట. ఉదా.- వాల్మీికరామాయణము గోపీనాథభరామాయణము బాల -18 బాల = 4988 = 486 బాల =న. 58 = 9 = 16 బాల = 1005 = 1006 కిష్కింధ -స. 8= శ్రా రక 84 కిష్కింధ - 150 = 154 అయోధ్య-స.8 శో శక ఎ 18 అయోధ్య = 187 = 209 అరణ్య -స. 16 = కో 29.87 అరణ్య - 281 = 266 నుంద =స.క్‌ -ళ్లో, $=7? సంద = 186 = 101 -ఇత్యాదులు. వాలీకి రామాయణమునకు మత్యతతయ పహూర్వాచార్యుల వ్యాఖ్యా నములనేకములు వెలసెను=ంవానిలో కతక, మహేశ్వర తీర్చీయ,' గోవింద రాజీయ వ్యాఖ్యానములు (వఖ్యాతములు. కతఠతక వ్యాఖ్యానము ఊత్తర హిందూస్థానమునందు బహువ్యాప్తియందు కలదు. మహేశ్వర తీర్ధీయ, గోవిందరాజీయ వ్యాఖ్యానములు రెండీంటియందును విశహ్టైద్వెతులను గోవిందరాజీయ వ్యాఖ్యానము రనవత్తరము అని చెప్పనగునుః వాల్మీకి రామాయణ మెట్టిదో ఈ వ్యాఖ్యానము అట్టిదనదగును.

148 జెలగు షాహిక్యనులో రానుకథ విశిష్టాద్ద్వైతమతసిద్ధాంతనిష్టాతుడగు వేంకటకవి రామాయణ మందలి వేదాంత ఘట్టములయందును, అన్యస్థ్టలములయందును కూడ గోవిందరాజీయ వ్యాఖ్యానము ననుసరించియే, రమారమి (గ్రంథ మంతయు అంధ్రీకరించె ననుట సాహసము కానేరదు : దశరథుడు పట్టాభిషేకము గురించి (శ్రీరామునితో- *ఏ[పోషితశ్చ భరతో యావదేవ వురాదితః వావదేవాభిషేక స్తే (పాప్తకాలో మఘతో మమ” _(వాళ్ళీక. రా. అయోధ్య- నక ళా త్స అని పలికినటు లున్న శ్లోకమునకు, - ఎశ్చిక్రయరాజ్యాయ రాజ్యశ్రుల్కం దత్వా కైకయా వివాహం కృతవాన్‌"- అని గోవిందరాజీయ వ్యాఖ్యానావతారిక కలదు. *అయంవృత్తాంత స్పపోత్తరశతితమే సర్గే- "వ"రా(బతః వితావస్సృమాతరం౦ తే సముద్వహన్‌ మాతామహో సమా(శ్రౌషీ (దాజ్యశల్క మనుత్తమమ్‌” ఇతి స్పష్టీ భవిష్యతి” అని వ్యాఖ్యానము. గోవిందరాజీయ వ్యాఖ్యానానుసారిగ చేంకటకవి ఆం(ధీకరించిన కారణమున ఇప్పట్టున “దశరథుండు తొల్లి శేకయరాజునకు రాజ్యం బుంకువసేపి శైకేయిని బెండ్లియెనవాండు గావున దద్వ్యృత్తాంతంబు మనంబున నిడికొని వెండియు నిట్లనియె”- అని వ్యాఖ్యానార్థమునే నంగహపరచెను. యుద్ధకాండమున విభీిషణశరణాగతి సందర్భమున హితబోధ యొనర్చిన తనను పరాభూతు కావించి, ఖగ్ధ్గముచే శిరస్సు ఖండింప ఉఊద్యుక్తు డయిన రావణుని పరిత్యజించిన విభీషణుడు కైకసికడ శ్రేగి, తద్వ్భృత్తాంతము వినిపించి విలపించెను. అంత, *....అక్కైకసి కొండొకసేవు దుఃఖించి పదంపడి భరవచనంబు దలంచి వత్సా! రావణుని యపరాధంబున సీతానిమిత్తంబుగా సకల రాక్షమలు హతు లయ్యెదరు. రావణుండు రామునిచేత హతుండగు. విమ్మట]నీవు గాక్షస

చంపూకావ్యములు..చంవూరానూయణము [48 రాజ్యాధిపత్యంబు నధిగమించి. చిరకాలంబు లంక. బాలింప(గలవు= మితండడ్రి వచనం బిట్టిది నీ వివ్పుడు శరణాగశరక్షణదీక్షితుం డైన రాముని పాలికింజని య మ్మహాత్ముని ఛరణంబులు శరణంబు నొంది త్యత్చ్పసాదంబు వడసి సుభివైజీవింవ మని దివించి....” (యుద్ధ-880) పంపినట్లు కలదు, ఇట్టు విభీషణుడు మాతృదేవికడ కరిగి విన్నవింథ్య ఆమె భరవచనముల నెరింగించె నని భాస్కరరామాయణాదులందు కలదు కాని రామశరణార్థిగ( బొమ్మనుట కానరాదు. మూలరామా యణ్మప్రతులం దెచ్చటను ఈ విషయము లేదు. ఇందు లక్ష్మణ మూర్చాఘట్టమున కాలనేమి, ధాన్యమాలిని వృతాంతములు ళాస్కర రంగనాథ రామాయణాదులందలివికూడ కలవు. శ్రీరామాదులు జన్మించిన తిథి వారములు ఇం దిటు కలవు, ఉ. మేటిగం జైతపద్ధనవమిబుధవార వునర్వనూడు క

ర్నాటక లగ్నమందు గురురాజులు నొక్కట( గూడి పర్వస

య్యాటముతో శుభగహము లైదు సముచ్చగతిం జరింపనా

భటవిభుండు మింటినడు[కేవ సముజ్వ్వలు.డై వెలుంగ(గన్‌”.

(బాల. 416)

ఎావాల్మీకిరామాయణమునుండి గోపీనాథరామాయణమున భీదించు కొన్ని [షథానాంశములుగా వీటిని ఫేర్కొనవలెను. చంపూ రామాయణము :-

సంస్కృతమున రఘువంకాదిక షద్యమునకును దశకుమార చరిణాది గద్యమునకును విలక్షణమై ఛరువాత తదుభయాత్మక మగు కావ్య ముదయించెను. అదియే చంవవు. ధారానగరాధీశు(డైన భోజ మఫవారాజు చంవారామాయణమనమును రచియించెను. భోజ చంను వుగ (పఖ్యాతిని గాంచిన చంవారామాయణ మిదియే. పట్కా? డలు కల యీ కావ్యమున సుందరకాండపర్యంతము భోజునిచేతమ్మ యుద్ధకాండము లక్ష్మణకవిచేశతను రచింపబడెను. ఈ యుద్ధకాండ్ల

ణః శెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ మును ఘనళ్యాముడు, రాజచూడామణి దీక్షితులు మున్నగువారు ఫూరించినను, లక్ష్మ ణకవియే 1పథమమున రచించెను.

భోజలక్ష్మణకవుల సంస్మరణార్థముగ ఉత్తరరామాయణ కథను ఉత్తరచంవువుగా పెక్కంథడు రచించినట్టు తెలియుచున్నది. తంజూ వూరు పాలకుడైన ఏకోజీరాజు అమాత్యుడగు గంగాధరుని కుమారు తగు భగవంతరాయడుం వేంకటాధ్వరకవి, రాఘవుడు; వేంకటకృష్ణ కవి= మున్నగువారు ఉత్తరచంవూకావ్యముల వెలియించిరి= ఇవి అముదితములుం

భోజుని చంపవూరామాయణము కార్వేటినగర సంస్థానవిద్వ ఈ్కవి యగు బుగ్వేదకవి వేంకటాచలపతిచే ఆంధధీకరింపబడెను.

“గద్యానుబన్ధ రసమ్మిశిత పద్యసూ క్తి రృద్యాహి వాద్యకలయా శలితేవగీతి"-= (గద్యముతోకూడిన పద్యకావ్యము వాద్యముతో పొడిన గతమువలె హృద్యము)అని భావించిన భోజుని చంవూరామాయ అము బుగ్వేదకవి వేంకటాచలపతి “శబం బనుసరించియు, నలంకా రంబు భూషించియు, నౌచిత్యం బాదరించియు, ననౌచిత్యంబు పరిహరించియు మాతృకానుసారంబుని అనువదించవలె ననెడి శ్రీనాథ (నైమధకావ్య మార్గానుసారముగ ఆఅంధధీకరింప (పయ త్నించెను.

మూలమున (కాంచమిధునములో ఒక్కదానిని బోయ వధించి నట్లుండగా, ఇతడు మిధునమునే సంహరించినట్లు పేర్కొనెను. అమూలకము లగు వసంతవర్ణనము, బాలకాండమున సంతానమునక్రై దశరథుని విచారము, మిధిలావపర వర్ణనము, విశ్వామి[తునిచే సీతా సౌందర్యవర్జ్దనము, వివాహవర్షనము మొదలగునవి కలవు. అమ్టైాదశ వర్ణ్షనములు స్వతం(తముగ నీ కవి కావించెను. మూలమును విరాధుడు సీత నపహరించిన నందర్భమున, “యాతునః పదవీ సెషా యాతున శ్చాన్య లక్ష్మణ....కామం నహన్యతామ్‌ ....”, “అయికబలయ....భుజు భారహీనమేనమ్‌, “రక్షోవధః (పకృత'- ఇత్యయమేవ.... సరామ”= అను శ్లోకములు, శూర్చణఖ రామునిగూర్చి, “లావ వ్యామ్చునిధే

చంపూకా వ్యములః._(శ్రీమదాం(ద్రచంపూరామాయణము శక్‌కీ రముమ్య.... నిర్మమే"- అను శ్లోకము మున్నగు రమణీయములైన శ్లోక ములు అనువదింపబడలేదు. కాన్ని వర్ణనలు మూలమునకంటె విసృతముగ, హృదయంగమముగ (వ్రాయబడెను. ఇతడు వ్యర్థపద ములు (పపయోగింపకుండ, మూలమునం దాయాపట్టుల రనమును పోషించుచు అలంకారబంధురముగ అనువదించెను.

“అజరాదుల్‌ పొడగాంచ. గూడని యనూర్యంపళ్య నారాముడే

వి జనానీకవిలోకభాజనము గావింపన్‌ మదిం గొంకిపం

కజగర్భుండు ఘటించి నానగరలోక(శేజికిం జూడ్కి భా

వృజలాకిర్ణముగా నజాహ్వయభృత క్షాత్రాభిమానోన్నతిన్‌”. ॥

(ఆ. *€. వ. ర్స

జట్లు సందర్భోచితముగ కరుణరసమును చక్కగా పోమిం చుచు రచించిన పద్యములిం దింకను కలవు. (శ్రీమదాంధ్ర చంపూరామాయణము ;-

భోజరాజవిరచితం బగు సంస్కృత చంపహూరామాయణమును ఆల్లమరాజు రంగళాయికవికూడ ఆఅంథధీకరించిరి. శ్రీ ఈ 1860న జన్మించిన రంగశాయికవి చంవూభారతాం[ధీకరణముకూడ కావించిరి. వీరి అం(ధికరణము అద్యంత మొకేరీతిగ, రనవుష్టితో, పొఢముక చి[తబంధాదులతోడను, శ్రే్కయమకాదులతోడను ఆలరారుచుండును. బేశ్యతత్పమముల అనుసంధానము నందర్భశుద్ది కలిగి నసరళమై

“అచ్చతెనుంగుశబ్దములు నచ్చట నచ్చట దత్సమంబులున్‌

వచ్చుచునున్నయట్లు నుడువంబడి-ముత్యములుం (బవాళముల్‌

(గుచ్చిన పేరుతీరుగను గూర్చి సమంజనశైలితోడ వా

(కుచ్చినకైత మంచి దనుకొంచును మెచ్చుచు నుండు కోవిదులొ

_--అని కృత్యాదిని స్తృతైభిననో రంగమశాయికతి (గంథమును. రపాను శ చదర్వహాహొన్కు రామాయణ మును టప్రాచీను డగ్యర్గో ఎనోన వస్టభటాచలక వదలి ఆ చీను డగు

(1 నం సీలింంం. 90000022] (| ష్‌ ఎస శ మ క.

ణీ శెలుగు సాహిత్యములో రామకత పాొసపొటి రంగవాయక కవియు కూడ అంధీకరించిరి. _-అయ్యవి మూలాతికమణలుగ, దీర్షసమాస భూయిష్టములుగను కనృట్టు చున్నవి. జఉయంతిరామయ్య మున్నగువారుకూడ చంవారామాయణ' మును ఆంధధ్రకరించిరి. లామోదయము :-

చంవారామాయణము తరువాత పేర్కొోనవలనసినది రామో చయము, రామోదయ కృత్తికరను గూర్చిన వివరములు అలభ్య ములు. చిన్నయనూరి కాలమున జీవించి అతని శిష్యగణమున కల తమవాదము ఒకటి మాతము కలదు. కావ్యకర్మవోమము రంగ యాభిదాన (పజీతంబైన....” అని కాండాంతములందు పేర్కొనఐడు టచే ఇయ్యది రంగయ్యకవి కృతముగా భావింబడుచున్నది. ఇట్లు కావ్యాంతర్గత విషయములవలన దక్క? ఇతరముగా కావ్యకర్త వివ లఠళములు అలభ్యములు.

“వం[గహము గాక మిగుల విస్తరము గాక

వడమి( ఐబండితపామరటో ధకముగ(

ఐబద్యఫణితిని శ్రీరామభ(దుకథన

మెజు(గ బల్కుము మాపేర నింవమిణ"* అని ఉత్తర రంగ వాధుడు న్వవ్నమున ఆదేశించినట్టు కవి కృత్యాదిని పేర్కొనెను.

(బాలం 26.)

*...అడుతణి నొక్కవా(డు సమానవయమన్కులతోడ రామచం (దుండు గఅదుక[ీడ వనల్చు నమయంబునః గైకేయిదానీ మంథర యనునాతి యడ్డంబురా రాముండు సేతికోలం గాలు విణుగ(వేసిన వది యాత్మగతంబున [గోధం బుంచీ చనియె”= (బాల. 166.) అని అవాల్మికియాంశము కలదు, ఉయ్యది రంగవాథరామాయజూదులందు శాంచనగునుం

“రాము. డాత్మజుడేంచు. నెంచకు లాజనత్తమ.... అఠండు విష్ణువు, దైత్యవధార్థ్హమై మానవుండై వెలసినాడు”= అని విళ్వామి[తుడు

చంవూకా వ్యముణ..రా మోదయము స! బాలకాండమున దశరథున క6ంగించెను. ఇది అధ్యాత్మరామాయణ వరమగు అంశమయ్యును, అందు వనిఘ్రైడు ఈ దేవరహన్యమును దళ రథున కెరింగించెను. (బాల, $84, 185.) “వామనుం డై జనించిన వనజనాభు. డీవెకద నిక్కముగ నిష్పు ఉంచిచూడ నినకులంబున శ్రీరాము. డనంగ బుట్టి మునుల బాలింప వచ్చితి వనఘచరిత* =(బాల. 2896) అని పిధ్ధాశమమువన వామనావతార వృతాంతము వివరించు వట్రునను, “ఆదివరాహం టబైయి మ్మేదిని నొకకోజ నిల్చి మెజసిన నీకీ పేద యగు ధనువు నెత్తంగ రాదే యెక్కిడంగదయ్య రాజీవావ్షి”. =-(బాల. శ?) అని శివధనుర్భంగ సమయమునను విశ్వామిశుడు శ్రీరామునికడనే ఆతని అవతారరహస్యమును వెల్లడి కావించెను. అయోధ్యాకాండమునందు; గుహునిరాజ్యమున సీతారాములు “"శయనింవ సౌమితతి శరచావహస్తు(డై య$గజునంరక్షణార్థ మవడు వదునాలుగేం డ్లన్నపానని.దాదుల+ బరిహరింతు నటంచు [(బతినజేపిొ _ాఅని రంగనాథరామాయణా ద్యనుసారముగ చెప్పబడెను. (అయోధ్య, 200) ఈవిధముగనే అరణ్యకాండమున, రంగనాథ రామా చముణాచులందలి జంబుమాలివృత్తాంత మిందు (గహింపబడెను. -(ఆరణ్య. 119-188) అరణ్యకాండమున, పర్ణశాలముంగిట బంగరుజింక గీ& “కాలనన్నిహితం బయ్యెంగాన( బూని అంక దగ్ధంబు పేయంగా రమ్మటంచు? బిలువనేతెంచు యమదూత చెలువదో(ప౮” కన్చట్టెనట | (అరణ్య, 269.) (20)

184 శెలు/గు పాహి ఠ్యములో . శామకథ భాస్కరరామాయణాదులవలె యిందుగూడ విభీషణుడు మాతృ జేవియగు క్రైకపి ఆనుమతి బడనీ రామశరణార్థిగా వెడలెను. _(బహ్మ వరమున ని(దించు కుంభకర్ణుని పాలికి జని? సోదరునకు (ప్రణామం బాచరించి, పిమ్మట రామస్కం౦ధావారమునకు వెడలిన ట్జొక నూతన కల్చనము, విభీషణుని భాతృభ క్తిని వెల్లడించునది కలదు. (యుద్ధ. ఓ11) ౨ __వలీముఖ నంఘంబులు తరులుగిరులు వర్షధారళ బోలె గురియ నన్నియు నలుం డొక్కకరంబున+ గొని పాధోనిధిని వైచుచుం డం గని యాంజనేయుండు (కోధంబునం జని యోజననప్తకంబగు నగం బొక్కటిం గొని వచ్చుట గాంచి రాఘవుండు (పబోధింప నలు డరుకరంబుల నందికొనియె....” అను చమక్కారకల్చ్బన యిందొ కటి కలదు. (యుద్ధ. 187) తనకు ధర్మమార్ష మువదేశించు జనని కైకసికి “మున్ను శుకు జెటింగించియున్న తెజంగు మనంబునం దోపం బెలిపొంది రాొవణుండు శ్రైకసింగని”- తొలిజన్మమున జయవిజయులగు తాము[(అనగా రావణ కుంభకర్జులు) బడసిన శాపవృత్తాంతాదులను శ్రీరామావతారావసర మును, మోక్ష్య(వదాయిని యగు వీత ఎడల తనకు గల భక్తిప్రపత్తులను వివరించెను. అవాల్మీకీయమగు ఈ అంశము భాస్కర, రంగనాథు లందు కొాంచనగును. రామోదయ కావ్యమున రావణ కైకసీ నంబవాదమఘట్టము రంగ నాథరామాయణాదులకంటెను రావణహృదయమును సృ్పష్టమొన రించుచుండును. క, *కామకుడ నగుచు సీతా భామను నే( దేను వినుము పొపవు(దను వీ భూమిం బడ(దోయుటకై నామది. దలపోసి తెచ్చినా,ండ నజుఃగుమాం అ. ఎట్టులయిన రాము డీతను వెడ( బావ నవలిజన్మమునకు నరుగువా(డ(

చంపూకా న్యములు...రా మోదయము 15్‌$్‌

గాన వినుము నీదు కడగొట్టునుతునిచే

దనుజకులము.( (బోచికొనుము మనుము. అ. తల్లి ని వెజుంగు ధర్మశాన్తంబుల

నెల్ల నేర్చినాండ నెజటుకగలను

వేయిమాటలేల....?”. ఈ పద్యములలో రావణుని ధీరభక్తి, మహోన్నతశీలము విశదమగును. ఇప్పట్టున రామాయణమున రావణుడే రామభికాగేసరుడుగ కన్సట్టును. రావణు డింతటిభక్తుడు శనుకయే, శ్రీరాముడు వనవాసాదిక్షేశముల కోర్చి, నిజభక్తుని శావ విముక్తికై లంక కేతెంచె ననిపించును. ఇట్లు రావణహృదయమును స్పష్టముగ చితించు ఈసన్నివేశము ఈకావ్యమందలి ఆకర్ణణీయము లైన ఘట్టములలో (వధానముగ పేర్కొనవలెను.

దేవరహస్యము, సీతయే వేదవతి యను సత్యమును చెప్పి, హి బోధ కావింప యత్నించు జననితో “లంక నిశ్శంక నే బదిలక్ష వేలేండ్లు వూని పాలించు యెనలేని భోగభాగ్య వైభవము లంది నిర్ణరవరులు గాల్వ వెలసినాడ నిజబలవి[గ్రమమున్‌"= అంతటి రాకసరాజునైన నేను ధరణిజ నొనగి పొరుషదూరముగ (పవర్తింపజాల ననిన రావ యుడు [క్రమముగ తాను కరగి-కైెకసిని (పనన్నురాలిం గావించుకొని, తుదకు కైకసితోపాటు ఆంధపాఠకలోకమునుకూడ కరుజోద్వేగ మన స్కు లగునటుల వీర, దయాకరుణ (పధానముగ ఇప్పట్టున శైకసితో భాపించెను. లోకమున ఎన్ని [(పవాదములు (పప్రబలినను అత్మీ యులు నత్యము నెరుగవలయునను మానవనహజమగు మనోవేద నము ఇప్పట్టున రావణునిలో కన్పట్టును. తత్కారణముననే హృద యాంతర భావమును హితవరిగ స్వీకరించిన క్రైకసికి మాత్రము విదిత మొనర్చెను. తన తదనంతరము దానవరాజ్య భారమును వహించ వలసిన విభఖీమణుని అతడు [పయత్సవూర్వకముగ రామళరణార్జిని కావించె ననికూడ ఈనన్నివేశము భావింపజేయును. దేవరహనస్యము విభీషణు డెరింగిన, కార్యవాని కాగల (ప్రమాద మున్నదికదా! అందు చలన పరిత్యాగ వ్యాజమున రావణుడు సోదరుని తన యఖభీషమున శనుగుణముగ (వవర్తింజేసి యుండెను. భాస్కర రంగనాథ రామా

156 శెలయగు పొహిత్యములో రానుకత యణాదులందుకూడ రావణ కైకసీ సంవాదము కలదు కాని రామో దయమందలి ఘట్టము కరుణోద్వేల సమన్వితము. భాస్కర రంగనాధాదులందు దయాకరుణములకంటెను ఆశ్చర్యాద్భుతములు అధికస్థానము నా(కమించుకొనుచున్నవి.

ఇం దింకను రంగనాథరామాయణమునందలిఘట్టములు కలవు. కౌసలేయ చరితము :-

లయ[గాహి గరుడాచలకవి కృతమగు “కౌసలేయచరిత మను మహా(ప్రబంధము"”- అయిదాశ్వాసముల కావ్యము. గరుడాచలకవి బో ర్వెల్లి సంస్థానమం దుండెను. బోర వెల్లి సంస్థానాధీశ్వరులు పొక నాటిరెడ్డు. కాసలేయచర్శితము వీరి ఇలవేల్పగు కేశవస్వామికి అంకి తముగా రచింపబడినను కవిపోషకులు సంస్థానాధీశులయిన కతమున చారి చరితముకూడ ఇందు వివలముగా కలదు, (గంథస్థాఎశముల వలన కవిని గద్వాల పెదసోమ భూపాలునకు సమకాలికునిగ స్వీక రింపనగును.

బో ర్వెల్లి కేశవస్వామి స్వప్నమున సాక్షాత్కరించి కాసలేయ చరితతమును తనకు అంకితముగా రబింపవలెనని ఆదేశమిచ్చినందున “*_అంకితముగా నాయొనర్పంబూనిన కౌసలేయచరితం బను మహా పబంధమునకు కథాపారంభం బెట్టిదనిన”-

ఉం. తశ్రీనిలయా(గజస్థితి ధరించి గురున్నతరితిచే సుధ

ర్మానమఘ భోగభాగ్యము లహర్నిశ మాయగ నోపి సౌధశో

భానిరవద్యనిర్ణరశుభ[కియ లూని యసాధ్యమై యయో

ధ్యానగరంబు పొల్చు వసుధన్‌ వసుధామనియుక్తి స్వర్గమై” ఎ ఆని అయోధ్యావరవుర్ణనతో కథ్మాపారంభము కావించెను....

అశ్వాసాంత గద్య మిట్లు కలదు:

“ఇది శ్రీమడ హోబలన్ఫసింహ కరుణాకటాక్షల ఖ్రోభయభాషా నిరంకుశ లయ(గ్రాహి సీకాపతిపొత నృసింహకవివత హరితనగో[త

చంపూకా న్యములుఎమానికారా మాయణము !$్‌1. పవిత గరుడాచల కవీం్యద్యపణీతం బైన కానలీేయచరితంబను మహా(పబంధంబునందు పంచమాశ్వానము". అము.దితమయిన ఈ (గంథమున, (గంథాద్యంతము లిఖింప బడిన లిపి ఆశ్వాసాంతగద్యములన్నిటితోను భేదించుచున్నది. కొన్ని అశ్వాసముల చివర గద్యము [వాయబడక స్టుము విడువబడి నది. ఒకగద్యమున “అప్టవిధబాషాకవిత్వసంపన్న సారన్వతాభి నందిత” యని విశేషణ మధికముగ కానవచ్చుచున్నది. కనుక లభ్యమగు (గంథము కూడ మూలమునకు [(వతిమా(త మనియు [(గంథ కర్త వాసిన (వతి కాదనియు భావించుట కవకాశమున్నది. అచ్చ టచ్చట శిథిలమైపోయినది. మాలికొ రామాయణము - షట్కవి (ప్రణీతము :-= మాలికా రచనము అం(ధసారస్వతమున విశిష్టస్రానమును అక మించెను. ఆంధకవితాపితామహుడు పెద్దనామాత్యుడు “వూపమెలణుం గులున్‌"” అను మాలికారూపమున అం[ధకవిత్వమందలి తీయందన మును నాటి పండితులకు విశదము కావించెను. మహాభారత భాగవతములు అం(ధమున కవి్మితయము, పోత నయు తచ్చిష్యులును అనువదించిరి. భాస్కరాదులు రామాయణూను వాదము కావించిరి. అవిధముగనే పపథమాం(ధ మాలికా (పబంధ మనదగిన *మాలికారామాయణమును ఆరుగురు కవులు వెలయితల చుట (పశంసొర్హ ము. బాలకాండము ా ఆకుండి వేంకటకాప్తి,, అయోధ్యాకాండము -- పంతుల లక్ష్మీినారాయణకా స్త్రి, ఆరణ్యకాండము --- దేవగుప్తావు వేంకటరమణ కవిరాజ్యా కిష్కింధాకాండము --- చింతలవాోడి సన్యాసిరావు, మందరకాండము = మూలా పేరన్నకవి, యుద్ధకాండము జా ఉప్మాక నారాయణమూర్తి గావ రచించిరి.

ణః శెలగు సాహిత్యములో రామకథ

ఇందలి కథ కవుల స్వకపోలకల్పితమే కాని ఆం(ధీకరణముకాని, సంస్కృత (గంథముల నాధారముగ [(గహించినట్లు కాని కానరాదు. వర్ణనలందు పరవశులు కాక, కథాగమనమును అతిత్వరితముగ పాగించిరి. కవుల అతిపసన్న మగు లికి యీ పద్యములను టహింపవచ్చును.

“*....వేల్చులార! కా

లమెగద కారణమ్ము సకలమ్మున కయ్యది రాకయున్న దె

త్యమద మడంపజాల విను డయ్యది వారికి జేరు వయ్య దు

ర్హములగు వారి (దయంపగ నరత్వముతో నిలగోసలాఖ్య దే

శమున నయోధ్యయ నగరసత్తమ మేులుచు రాజమౌళి యె

యమలచరి[తుడా దశరథావనిభర్తకు నందనుండ్‌ నై

మిము మనుపం దలంచితి". (బాలకాండము శొన్ని ఎడల చక్కని సంస్కృతపద పయోగము హృదయాకర్షకముగ కలదు,

“అరాకేందుముఖిన్‌ మృగేం,దతనుమధ్యన్‌ చం(దికావాసినిన్‌

చారున్వర్థశ రీర షట్బరణకేశన్‌ చంపక[ఘాణ జం

బీర(ప్రౌఢఫలన్తనిన్‌ అపరలక్ష్మిన్‌ జానకీదేవినిన్‌”

-(ఆరణ్యకాండము)

సుందరళాండకర్త రసానుగుణముగ కావ్యమును రచించి రన పోపణమును చక్కగా నొనరించెను. ఈ కావ్యమున కథ మొదటి అయిదు కాండములందును [పబంధరితిగనే వర్షింపబడెను. యుధ్ధ శాండమున మాము రామకథకు యోగళానస్త్రము జోడింపబడి (వాసి నట్లు కానుపించును. రామాయణ వమట్కాండలు మాలికగ ఒకే వృత్తమున ఒకే [పప్రానముగ రచింపబడెను.

ఇందు కథ నం[గహముగ చెప్పబడెను. తాటక అహల్యాది వృత్తాంతములు కలవు. కాని అతిసం[గహములు. బాలాయోధ్య కాండములు ఒకేేపాపమున(మాలికావృత్తమున అద్యంతము నిర్మింప బడెను, ఆరణ్య, కిష్కింధాకాండములు మా్మాతము పీఠికాభాగమం

చంపూకాన్యములు...శ్రీయోగానం దాంధ్ర రామాయణము 68 తయు కందాదిపద్యములతోడను; కథారంభమునుండి మాలికగను కలవు మందరకాండము ఉత్పలమాలావృత్తతమున కూర్చబడి నను అద్యంతమునకు కథావిషయమునుండి ఖభేదించు వద్యములు మాతము భిన్నపాసమున రచింపబడెను. రామాయణకథాఖాన మంతయు మాలికయందే కలదన దగును. (శ్రీ యోగానం దాంధ రామాయణము :-

చిల్లరిగె యోగానందయ్య పంతులుగారివే రచింవబడిన యోగా నందాం(ధ రామాయణమున పదకొండువేల గద్య వద్యములు కలవు. పండితపామరజనరంజక మగురీతిని వీరికవిత్వము ధారాళమై గంభీరమై యుండును. శైలి రమజీయము=-కదళీపాకమునకు స్పోరళ ముగా నుండును కథ యథావాల్మీకము. అహల్యాశాపవిమోచన ఘట్టి మున మా(తము భేదము కలదు.

అహల్యా గౌతములు నుఖముండిన తజి,

*“ఇంట(దదుండురుమోహతమ

స్పాంధదుండి....

*..-సాం(దాశమమర్థరాతి నమయము సొచ్చెన్‌.

చొరబడి యెక్కి కుటీరము

వెరవున నెణకలు విదిల్చి వే(గినదని కొ

క్కొారొకోకో యని యణవగ

సరిదాప్తావార్లము ముని చయ్యన చనియెన్‌” (బాల 798, 800)

ళా న!

అహల్యను "మవాళ్మాకారముం దాల్చి నీ, దోసం బేగెడిదాక నీడంబడి వాతూలమ్ము భక్షింపవే”= అని శపించెను. -(బాల. 808) అ ట్లలతిమార్చు లటనట గోచరించుచుండును.

ఈవిధముగ సారన్వత (వ్రపంచమున అధునిక యుగమున సంప్రదాయ మార్గానుసారముగ రామాయణము పెక్కుకవులకు కావ్య వస్తువుగ మహాకావ్యములు వెలసినవి. పై రామాయణముల పరిశిలత మువలన తెలుగున వెలసిన రామాయణకావ్యములు అధికముగ వాల్మీ$

వః శెనగ పాహిత్యములో రానుకథ శామాయణానుసారులనియు, కొందరు కవలు ఐబాల్మిక్యేతరములయిన లామాయణములనుండి, చమత్కార సౌరభమును వెదజల్లి అకర్షణీ యాంశనులను తమ [గంథములందు స్వీకరించి రనియు తెలియును. మరికోందరు కవులు గోవిందరాజీయాది వాఖ్యలను, యోగళా స్తాది, శాస్త్రలక్షణములను కూడ మేళవించి రామాయణమును నవ్యరీతిని ళూపొందింప [పయత్నించిరి అం(ధసారస్వతమున పద్యకవిత్వమునకు అ(గస్థానము నన్నయాదుల కాలమునుండి కలదు. భాస్కర రామా యణాది మవాకావ్యములవలెనే, సారస్వతమున నొటక, ఖండకావ్యం భొవకవిత్వాది కశాభోపశాఖలు విస్సతముగ వ్యాప్తినొందిన అధునిక యుగమునకూడ వావిలికొలను రామాయణము, రామాయణ కల్చ్బ వృకాదీ మహాకావ్యములు వెలసినవి. యథావాల్మీకము లనదగిన ఖావిలికొలను రామాయణాదులవలెనే, రామరాజ్యము (కాండూరు నరసింవోచార్య విరచితము, రామచం(దోపాఖ్యానము (వారణాని వేంకటేశ్వరకవి [పణీతము) మున్నగు కావ్యములు, వాల్మీకి రామా యణమునకు అన్యరామాయణకథలను విస్తృతముగ జోడించిన జగ న్నాథ రామాయణము (కవి: తంగిరాల జగన్నాథశాస్తి), _గోవింద రామాయణము మున్నగు రామాయణములు ఇతోధికముగ గచింప బడెను.

స్ధల విస్తరణ భితిచే అందు కొన్ని కావ్యముల దిజ్మాత పరిశీల నము మా[తత మా [పకరణమున కావింపబడినది. థీ జనమంచి శేషాద్రిళ ర్మ రామాయణము :-

వాల్మీక రామాయణౌన్నత్యమును లోకమున విదితము కావించు సదాశయముతో పెక్కుమంది రామాయణమునకు వ్యాఖ్యలు వాసీరి. సామాన్యదృష్టికి గోచరముకాని పలువిషయములు ఈ వ్యాఖ్యలవలన సర్వవిదితములెనవి. జనమంచివారు రామాయణమునకు వ్యాఖ్యలు ళచించి మహోపకారము కావించిన వ్యాఖ్యాతల కృషిని (వప్రశంసిం చుచు“వారి వ్యాఖ్యల చేతనే శ్రీమదామాయణ మింత విఖ్యాతి నొందెను గాని లేకున్న నేమూలనో పడియుండు. కావున వా రేయర్థమును

చంవూకావ్యములు...శ్రీ జనమంచి శేషా(దిశర్మరామాయణము 161 దెల్చిరో యా యర్ధమును విన్పష్టముగా నాకుం దెలిసినంతవణకు దెలువటకే నాయీ 1పపయత్నము"”. అని రామాయణమును రచదిం చుటయందు వారి మనోగతాభిపాయమును, ప్రణాళికను పీఠికయందు పేర్కొనిరి. జనమంచి వారి రామాయణకావ్యము యథావాల్మీక ముగ, ఎడనెడ గోవిందరాజీయాది వాఖ్యాంశములను (గహింప సాగెను.

“ఏత న్మే (పియ మాఖ్యాతుః కిం వా భూయః కరోమి తే

_ రామేవా భరతే వాహం విశేషం నోపలక్షయే” (అయోధ్య స, 7= శో తిక చ. “మనమున కింవు( బెంప(దగు మాటను జెప్పిన నీకు నేమియి య్యనుగలదాన; నీసవతి యాత్మజుపై నిటు (ప్రీశి యేలొకో యనియెదనేమొ రాఘవనియందును నాసుతునందు భేదమున్‌ గనుంగొనంజూల నిద్దటును గాదిలివతులి నాకు గావునన్‌" (అయోధ్య. ప. ౭297) గోవిందరాజీయమున,

“నను సపత్నీవకే-కథంవై తాద్భ!ీ పీతి రిత్యత ఆహ” _అని ఆఅవకారిక వాయబడెను. జనమంచివారు వాల్మీకి శ్రోకమునకు గోవింద రాజీయ వివరణమును కూడ జేర్చి పెరీతిని ఒ*నువాదము కావించిరి.

“దదర్శ చందం స హరిప్రవీరః

పోహ్లయమానంసరసీవ హంసమ్‌” (సుందర. స. = శ్లో, 59)

తే. “సరసునం జనుచున్నట్టి సన్మరాళ

మట్లు వనచరకుంజరుం డమలశశినీ

| గాంచి లంక( (బవేశించి కార్యనరజణి(

దీర్చ మది నెంచె, రామభజక్రిని జెలంగి”.

ఎజఆఇందచు నాల్ల్గవపాదమందలి “రామభక్షిని జెలంగిస్యయనునది: (వకృళార్థమును పోషించును కావున అధికముగ చేర్ప్చబడెను,

(21)

142 శెలు(గుసాహిత్యములో రామకథ =న పవీరసేనాగణ శోచ్యవంతి నవజ మాదాయ విశాలసారమ్‌ న మారుతస్యాస్యగతేః ప్రమాణం న చాగ్ని కల్పః కరజేన హంతుమ్‌”. (సుందర సం 48= శ్లోం 12) సీ. *పరుని మర్దింపుమా; సురపతిని జయించి నట్రివీరా ! విను మాశః డొకడె శ్రతుబలౌఘంబు సమయించుచున్నా(డు కనుక నాతనిపయి, జనుతరుణము నందు సైన్యములు సహాయము చేయంగ. జాలవు; మణి యల్బసార మైన వ[జము/ గొని కపివరు పైకి! బోకుము వాయువుకంటె జవంబు మిన్న తే. గాగ వాతని కుండును గాఢవహ్ని కలు. డగు(గాన ముష్ట్యాదికముల జంప నలవి గాకుండు; నె జెప్పినట్టి విషయ ముననె చక్క(గ(బరికించి పనిని దేర్చ” _అనునది పై శోకము నకుఆం[ధానువాదము. ---ఇట్లు మూలార్థము సమగముగ విశ దమగు టకై జనమంచివారు వ్యాఖ్యల సాహాయ్యము స్వీకరించుచు తమకృతిని వెలియించిరి. శ్రీ వేంకట పార్వతీశ్వరకవుల రామాయణము :- సుప్రసిద్ధ జంటకవులగు త్రీ వేంకట పార్వతీశ్వర కవులు కూడ *శ్రీమ[దామాయణము” రచియింప( [బయత్నించిరి. కాని దురదృష్ట వశమున బాల అయోధ్య ఆరణ్య కిష్కింధ కాండల రచనానంతరము ఓలేటిపార్వతీశముగారు పరమపదించినందున సుందరకాండమున పదు నారవ సర్గతో రామాయణరచనకు అంతిరాయము కలిగి, అసంపహూర్హ ముగ మిగిలిపోయెను.ఓలేటి పార్వతీశముగారి వతులైన ఓలేటి [శ్రీరామ

చంపూకావ్యములు./శ్రీ వేంకట పార్వతీశ్వరకవుల రామాయణము 8కి చం(దమూర్తిగారు (ప్రస్తుత మిందలి సుందరకాండను వారించిరిం యుద్ధకాండ ఇంకను (వాయవలసి యున్నది. ఈ రామాయణము యథావాల్మికము. మృదుపదములతో లలితమైన శైలితో రూపాం డింపబడిన ఈ రామాయణము (పస్తుతము పిళావురము రాజాగారైన (శీ రాజారావు వేంకటసుమార మహీపతి గంగాధర రామారావుగారికి అంకిత మొనర్పబడెను. కం. "తెని(గించితి మనిగానీ

యనువాదము చేసి నార మనిగానీమే

మన మ్మామునినుడులు ప్రతి

ధ్వని మాయెద నొదవి యిట్లు వాకొన వెడలెన్‌", వాటిని వేంకట పార్వతీశ్వర కవులు కృత్యాదిని వినయాంజలి ఘటించిరి.

ఇది యథావాల్మీకము గనుక, అహల్య,

గీ. అతడు మునివేషి యగు నిందు డని

(గహించి దుర్మతి యహల్య యవడు

కుతూహలమున యమరవిభు(డు

లభించెగడా యటంచు అన్య మెంచక”- ఇంధదునిపట్ట అకర్షిత యయ్యెను.

ఇట్లు లలితపదజాలముతో ఈ రామాయణము రచింవబడెను.

ఆఅధునికయుగమున వెలసిన రామాయణ కావ్యములలో (పత్యేక ముగ పేర్కొనవలసినది కవిస్మమాట్‌ శ్రీ విశ్వనాథ నత్యనారాయణ గారి (శీమ.దామాయణ కల్చవృక్ష కావ్యము. కల్పవృక్ష నామ మును బహుముఖముల సార్థక మొనరించు ఈ కావ్యవిశిష్టత (పత్యేక (పకరణమున వివరింపబడుచున్నది.

తెలుగున (ప్రథమ శుద్ధాయ్యధ రామాయణము రచియించి నది అడిదము బాలభాస్కరకవి. కాని ఈ కావ్యము అలభ్యము. ద్వితీయ స్థానము కూచిమంచి తిమ్మన్న కవి అచ్చ తెలుంగ్యురామా యణమునకు లభించుచున్నది. నడిమింటి వెంకటకవి భోజుని చంవూ

184 శెణగు పొవాత్యములో రామకథ రామాయణమును అభిషిక్తరాఘవ మను కావ్యముగ అఆం(ధమున రూపొందించెను. ఇటే, మరింగంటి సింగరాచార్యుల వారి దశరథ రాజనందన చరితమును (పథమ నిరోస్థ్య రామాయణముగా పేర్కొన వలెను.

తెలుగు సాహిత్యమున వెలసిన రామాయణ కావ్య, (ప్రబంధ ములు ఇంకను అనేకములు కలవు. బులుసు సీతారామ కవి 'చంతా రామాయణము", బేతపూడి కృష్ణకవి “జూనకీరాఘవ్య(ప్రబంధము'", జన్నయ్యకవి 'రామకథాభిరామము”, పసువులేటి రంగాజమ్మ “సం[గహ రామాయణము', ఏనుగులక్ష్మణకవి *“రామవిలాసము, మం(తిప్రగడ సూర్యప్రకాశకవి “సీతారామ చరితము", గుండు లక్ష్మణకశాస్తి “రామ చంద విలాసము", హోతా వెంకటకృష్ణయ్య “రామాభ్యుదయము” సురవరము కేతయ్య “నిరోషఘ్యురామాయణము'- మున్నగు రామాయణ ములు ఆం[ధసరస్వతి కలంకారము లై సాహిత్యరంగమును పరివుష్టము కావించినవి, అధ్యాత్మరామాయణమున కనువాదములుగా వెలసినకావ్య ములుకూడ తెలుగు సాహిత్యమున సముచిత స్థానమును ఆ|కమించు కొన్నవి. కాణాదము పెద్ద్ధనసోమయాజి, మోతుకూరి పండరినాథకవి, అలబ్లమరాజు రామకృష్ణకవి, ముడుంబై వేంకటకృష్ణ్టమాచార్యులు, పరశురామపంతుల రామనూర్తి మున్నగువారు అధ్యాత్మ రామాయణ మును ఆంధమున వెలయించిన వారిలో కొందజు. ఓ(ఢథ భాషయం దలి విచితరామాయణము కూడ తెలుగున పలువురిచే కావ్య రూప మును పొరదినది. వ్యాసవిస్తరణభీతిచే ఈ కావ్యములన్నింటి వివ రము లిచ్చట పేర్కొనబడుట లేదు.

ద్విపద వాజ్బయము - రావుకథ బేశిసాహిత్యమున (పథానశాఖలలో ద్విపద ఒకటి. “ద్విపద సంస్కృత నామమైనను, తెలుగు (ప్రత్యేకతను నిరూపించుచు, తెలుగు సాహిత్య రంగమున _ వెలసిన దేశిచ్చందము కన్నడులకు (తిపద; షట్పదులు మాతము అదరప్నాశతములైన ఛందన్సులు-= తెలుగున ద్విపదను సర్వాంగ సుందరముగ తీర్చి దిద్దిన మహాకవి పాల్కురికి సోమనాథుడు. గేయరూపమగు జానపద వాబ్బయము నుండి (గ్రహించి, మవాకావ్య పథమున ద్విపదను (వవేశపెట్టిన ఖ్యాతి పాల్కురికి సోమనాథునిదా రంగనాథునిదా అను విషయము వివాడ (గస్తము, ,రంగనాథుడే అయినచో అట్టి గౌరముతోబాటు (ప్రథమ ద్విపద రామాయణ బిరుదము కూడ రంగనాథ రామాయణమునళే లభించుచున్నది. కీ, శ. 1280 _పాంతమున రచింపబడి నట్టుగా భావింపబడుచున్న రంగనాథ రామాయణమునకు తరువాత కశాలకమ మున తాళ్ళపాక అన్నమయ్య రామాయణము, కట్టా వరదరాజు రామా యణము, భోసల యేకోజీ రామాయణము, రాఘవరెడ్డి రామాయణము ద్విపద వాజ్బ్యయమున కలంకారములై అంధసాహిత్యమున వెలసినవి. రంగనాథ రామాయణము ;-

(క్రి. ళ. 12౫80 [పాంతమున రచింపబడినట్లు భావింపబడినను రంగనాథ రామాయణ కాలనిర్ణయము వివాదాస్పదము. ! ఇట్లే ఈ (గంథక రృత్వము కూడ వివాదాస్పదముగనే యున్నది. గోన బుడ్డ రాజు తన తంథడియగు విట్టల నృపాలుని అజ్ఞచే అతనికి అంకితముగ

1. తట్టా వరడరాజు రామాయణమునకు విడదవోలు వేంకటరావుగారిపీ రిక. ౪౦01. క పెశజ64129 ఆం. 0౯99121 56౯7163 వేశ0. షు

186 తెలుగు పాహిత్యములో రామకత రామాయణమును అంధధికరించె నని (గగంథమునందలి ఉపోద్దాతము నందుండుటచే దీనిని రచించిన కవి గోన బుద్ధరాజని ఎన్నదగి యున్నను, చిరకాలమునుండియు దీనికి రంగనాథ రామాయణ మనియే వ్యవహారనామ ముండుటంజేని గోన బుద్ధరాజుకడ నాన్టానకవిగ నున్న రంగనాథు డీకావ్యమును రాజాజ్ఞానుసారంబుగ విట్టల ధరణీశాంకిత ముగ రచియించి యుండనోవు నని రంగనాథ రామాయణ పీఠికయందు పేర్కొనబడెను. 2 రంగనాథ రామాయణ కాల, కరృత్వములను గురించిన విస్తృతమగు వాదోపవాదములను స్థల విస్తరణ భీతిచే ఇట నుటంకించుట మాని, కేవలము (గంథమునందు రామకథ స్వీకరింప బడిన విధానమును మాతము వివరించుచున్నాను.*

ఉపలభ్యమగు (పథమాం[ధ రామాయణమైన రంగనాథ రామా యణము వాల్మీకి రామాయణానుసారి యయ్యును అవాల్నీకములగు అంశములు అనగా శ్రీరామదైవత్వమును నిరూపించునట్టివి, అన్య సపంస్కృత రామాయణముల నుండి (గహించుటయే కాక; జనబాహు భ్యమున నాటికే [పచారమునం దుండిన ఆకర్షణీయాంశములను కూడ స్వీకరించి పండితపామర జనహృదయరంజక మగు రీతిని రూపొందింప బడెను,

రంగనాథ రామాయణము వాల్మీకి రామాయణమునకు అను వాద మయ్యును ద్విపద మార్గమున వెలసి, [ప్రశియయందే గాక కథా స్వీకారమునందును స్వయంవ్యక్తిత్వమును నిలుపకొనుట కెట్లు (యత్నించెనో కావ్యారంభముననే విశదమగుచున్నది. వాల్మీకి లామాయణమున గేయమై పాఠ్యమై కేవల వుణ్యదాయక మైన రఘూత్త ముని చర్మితమును రచించి, వాల్మీకి తన కడ అంతేవాసులుగ నున్న కుశలవులకు దానిని [పీతితో అభ్యసింపజేసెను. రంగనాథ రామా యణమున “....నిర్వది నాళ్లువేల శ్లోకములు గలిగి, యేనూఅు సర్గల విస్తరిల్లి = కాండంబు లాజింట. గర మొప్ప మిగిలియుండ, రామా యణ మొప్ప గావించి _- యొనర( దక్కిన కథ లుత్తరకాండమున€

2. వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు & సన్స్‌ చెన్నపురి _ వారి వచురణ, శి

రంగనాథ రామాయణము 147 జెప్పి"= వాల్మీకి “ఈ కథ పఠియింస నెవ్వరు నేర్తు -రీ కథ జగముల నెబ్బంగి వలయు"నని యోచించుచుండగా, మనిసిజాకారులు, మంజు భాషణులు, సంగీత సాహిత్య పరులు మాదుమిక్కిలి మునివేషధారు లైన కుమారు లిరువురు కుశలవ నామభేయు లరుదెంచి, (మొక్కి? “రామాయణం బర్థితో ( జదువ = జనుదెంచితిమ మమ్ము( జదివింప వలయు” నని వేడగా “తన మనోరథమెల్ల దలకూడె” నని నంత సించి వాల్మీకి “అనుపమ తంథీలయాన్విత ఫణితి” రామకథను వారిచే అభ్యసింపజేసెనుః ఇట్లు కుశలవులే రామాయణమును కోరి నేర్చుకొనినట్లుగా పేర్కొనబడినది.

అవాల్మీకాంశములను ([గహించుటలో రంగనాథ రామాయణ మార్గమునే ఇంచుమించు అనుసరించిన దనదగిన భాస్కరరామా యణ మిపష్పట్టున వాల్మీకి మార్గగామిగనే పేర్కొనుట ఇట గమనించ వలసిన విషయము.

వాల్మీకి రామాయణమున దశరథ పత్నులు మువ్వురు- వారు రామ భరత లక్ష్మణ శ్యతుఘ్నులను గన్న మాతృమూర్తులు, వారి (వనక్తి అందు [పథమముగా వుతకామేస్టికై దశరథు డాయత్తపడు సందర్భమున మా్యతము వచ్చును. ఇప్పట్టున రంగనాథ రామా యణ కర్త దశరథునకు వందలసంఖ్యలో భార్యలు గలరనెను; “అన్నర నాథు కులాంగనామణులు - మున్నూటయేబండు ముఖ్యులై యందు” కౌసల్య, కైక, సుమి(తలు మెలగుచుందు రని పేర్కొనెను. అనంద రామాయణమున దశంథునకు ఏడువందల మంది భార్య లున్నట్లు చెప్పబడెను. ఇట్లు రాజపత్స్ను లధిక సంఖ్యలో పేర్కొన ఐడుటయే కాక వారి పపసక్తి కావ్యారంభమున నృపాలుని వర్ణించు పట్టుననే వచ్చినది. రంగనాథ రామాయణమునకు తరువాత వెల సిన రామాభ్యుదయాది కావ్యములందు దశరథునికి మున్నూట ఏబది మంది పత్నులు గలరనియే కవులు పేర్కొనుట జరిగినది.

మంథరావైరమునకు హేతువుగ ఇం దొక అకర్షణీయాంశము కలదు. బాల్యమున “మాయావినోదము ల్మరగి, యాడుచుండి"న

శేక$ తెలుగు పాహాత్యములో రామకథ శాముడు ఒకనాడు [కీడాకందుకముతో చెలరేగి అడుచున్న సమయ మున కైకేయి పరిచారిక యగు మంథర యరుదెంచి “చిట్టంటు బే(తల(జెండు” దట్టెను. అలిగిన రాముడు కాష్టముతో నడచగా బాని కాలు విటిగెను. [కోధముతో మందర యేగి కైకకు మొఅ పెట్టు కొనగా, కైక యావల దశరథునకు యావద్వ్భృృత్తాంతము ఎరింగింబెను. అంత దశరథుడు వసిష్టుని రావించి విద్యాశిక్షణక్రై వుత్రుల పనివెను. (శ్రీరామాదుల బాల్యక్రీడ లిట్లు ఆసక్తికరముగ అధాత్మ రామాయణము వర్టించినది. అ౦దు రాముడు భాగవతమునందలి బాలకృష్ణునివలి పాలుపెరుగులు (తావుచు కాసల్యను విసిగించెను. కొని మంథరను నొప్పించురీతిని కందుక [కీడతో వినోదించినట్లు పేర్కొనబడలేదు. ళంగనాథ రామాయణము అధ్యాత్మరామాయణమును రామబాల్య మును వర్ణించుటకు ఆధారముగ (గహించినను, ఆ ఘట్టమును శవ లము వినోదాత్మకముగ కాకుండ, కథకు ఆలంబన మగు రీతిని మలచినది. రాముడు మంథరకాలు విరచుటతో దశరథుడు శాముని స్వేచ్భాాపియత్వమునకు, బాల్యచాపల్యమునకు స్వస్తి చెప్పి, కుమారుని విశీక్షుతుని గావింప వసిషఘ్టన కొసగినాడు. ఇట్లు బాధ్యతా జీవనమునకు నాంది పల్కిన ఈ సన్నివేశమే మంథర రాముని కఠోర వనవాసమునకు గురిగావించుటకు కూడ హేతువయినది. “పనివడి లాముడు బాల్యంబునందు(= దన కాలు విజటిచిన తప్పు సాధింప” చిర కాలమునుండి అదనుకై వేచియుండిన మంథర, పట్టాభిషేక సమ యము ఆందులకు సరియైనదిగ నిశ్చయించి, కైకను 1గేరేచి, కృత శృత్యురా అయినది. ఇట్లు రాముని బాల్యక్రీడలు వర్ణించు ఘట్టము ళంగనాథ రామాయణమున ఏకకాలమున రెండు ఫలితములను సాధించి, సార్థకమగుచున్నది. అంతియకాక (తొక్కుడుబిళ్లాట, బంతాట మొదలగునవి అంధులజాతీయజీవనమునకు దర్పణము పట్టుచు రాముని కందుక[కీడా ఘట్టమున కవికి గల లోకపరిశీలనాళ॥క్తికి శావ్యమున తార్కాణమగుచున్నది. ఇట్లు (శ్రీరాముడు బాల్యచాపల్య ముచే ఒనర్చిన స్వల్పాపరాధము భవిష్యత్తున రాముని కఠోరజీవ నమునకు గురికావించినది. శ్రీనాథుని పల్నాటిపవీర చరితమునకూడ

రంగనాథభరామాయణము 169 ఈ విధముగనే బాలచందదుని [కీడాన కి ఘోరరణముగ పరిణమించి నది గదా! భాస్కర రామాయణమున కూడ మంధర ఇట్టి హేతువు చేతనే పగగొని రాముని సాధింప సమకట్టినట్టు పేర్కొనబడినది గాని, కారణము దీనియందు వలె వివరముగ పేర్కొనబడలేదు. యాగ సంరక్షణార్థము రాముని తోడ్కొని పోవవచ్చిన విశ్వా మితుడు సంశయించు దశరథునితో, “అనఘ ! రాముడు బాలు డను బుద్ధిమాను మనఘ!నీ వత్తకుం డను లోభ ముడుగు; [కతుకర్త (కతుమూర్తి (కతుభాగభోక్ష యతండు లోకారాధ్యుగ ! --డ్‌ని, శ్రీరాముని దైవత్వము గురించి తెలియజెవ్వటయే కాక, రాముని గొనిపోయి అనితర సాధ్యము లైన శస్త్రాన్తముల నొసగెద నని కూడ పల్కినాడు-- దేవరహన్యము నిట్లు వెల్లడించుట అవాల్మీకము. ఇప్పట్టున కవి అధ్యాత్మ రామాయ ఇము ననునరించెను. కాని. అందు విశ్వామితుడు కాక వసిష్టుడు దశరథుని రహన్యము నెరింగించినట్లు కలదు. 2 ఇట్లే, శ్రీరామ దైవత్వమును బహిర్గత మొనర్చిన సన్నివేశము బాలకాండమునందే మరియొకటి కానవచ్చుచున్నది. తనతో సిద్ధా (శమమును (ప్రవేశించు రామలక్ష్మణులకు విశ్వామి[తుడు అయ్యా శమ నామసార్థక్యము వివరముగ చెప్పి చివరకు రామునితో, “నీవు వామను(డవై నెగడి(తివిక మావతారము దాల్చినట్రి విష్టుండవు నాడు(ను నిది నీవనంబు శ్రీరామ నేడు!ను నారీతి నీవనంబయె్యె”. 3 రామదైవత్వమును గురించి స్పష్టమొనరించెను. ఇప్పట్టున వాళ్మీకి 1, రంగనాథ రా. దాల, 624, 625. 8. *“ళృణు రాజన్‌ దేవగుహ్యూం గోవనీయం [వనయత్నకః రామో నమానుషోజాతః పరమాత్మా సనాతనః” _(ఆధ్యాత్య్మ, బాల. దతుర్ధ సర్గ 8. రం. రా. వాల. 880%, 881. (22)

170 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ రామాయణము రాముని అవతారమును నూచన[ప్ర్రాయముగ మాతము చెప్పుచున్నది. త రంగనాథ రామాయణము తరువాత వెలసిన రామో దయాది కావ్యములు అవతార మాహాత్మ్యమును గురించి, ఈ సందర్భ మున పేర్కొనబడినవి. ఇందు విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులకు వివరించిన కుమార స్వామి జన్మవృత్తాంతము కూడ వాల్మీకి రామాయణమునుండి భేదించు చున్నది. వాల్మీకి రామాయణమున గంగ శరవణమున విడిచిన ఈశ్వరతేజము కాంచనము, తామము మొదలయిన లోహములుగ బహువిధములైన ధాతువులుగ రూపొందినది. 5 రంగనాథ రామాయణ మున, అగ్నిదేవుని ఆదేశమున ఈశ్వర తేజమును ధరించిన గంగ, దానిని భరింపజాలక శరవణమున విడిచెను. స్నానార్థ మట కరు దెంచిన బుపిపత్నులు (పకాశించుచున్న తేజమును గాంచి అగ్నిగా (భ్రమసి, శీతలబాధను బావుకొనుటకై దాని జేరబోవగా, వారు గర్భ వళులెరి. యావద్వ్యృత్తాంతము యోగదృష్టి నరసిన పతులు వారిని వరిత్యజించిరి. వారు జాహ్నవికడ కరిగి బాహుతొాడనములచే గర్భ మును బాధింప, ఆరు ఖండములుగా నది అవనిపై బడెను. ఆ ఖండ చయములను శరవణమదున బెట్టి బుషిపత్నులు తపమున కరిగిరి. అంత నాఉ్మగవీర్యము “అవనిపై శ్వేతాది యనం గడు నొప్పె - నరయ నాశ్రైలంబునందు. గుమారు( డరుదార జన్మించె”ను. రంగనాథ రామాయణమందలి మునిపత్నీ వృత్తాంతము అధ్యాత్మ రామాయణమున కూడ కానరాదు. లలు శ, ఈత్రద్యాశమ పరం కాత తవాప్వేత ద్యథామమి). =(వా. రా, బాల- స. 88 లో, 24) 8. “యదప్యా నిర్గతం తస్మా తప్త జాంబూవద్యప్రవ్లమ్‌_కాంబనం ధరణీం (ప్రాప్తం పారణ్య నమలం శకళమ్‌ తృానుం కార్టాయ సంద్రైవ తైక్ట్యై దేవాభజాయత్య మలం తప్యాభవత్తత్మకవు నీసక మేవచ_త దేతద్ధరణీం ప్వాప్య నానాధాతు రవర్థత* =(వా. రా, భాల. సర్గ కి? ల్లో, $ఎరీం 1=ర్కీ £౭ిం్సి

తరంగనాభరామాయణము కై? అహల్యా శాప విమోచన ఘట్టమున ఇందు గౌతముడు అహ ల్యను శిలాకృతి ధరించునట్లు అధ్యాత్మ రామాయణానుసారముగనే శపించెను. వాల్మీకి అధాత్మ రామాయణాదుల నుండి భేదించు అంశ మిప్పట్టున, ఒకటి గలదు. అది మహేంగదుడు అతిఘోరతపము చేయు గౌతముని ....తపంబు దా నంతయు. జెజుప”-గోరి కుక్కుట వేషధార౦యై అ్యశ్రమమును జేరి “కొక్కొరో యని కూ"సి మునిని కికురించి పిమ్మట గౌతమవేషధారియె అహల్యను జేరుట! తపోవిఘ్న మొనరించు నుద్దేశముతో తానట్టి అకృత్యమునకు బాల్చ్బడినట్లు వాల్మీకి రామాయణమున కాపమును పొందిన మహేందదుడు దేవత లతో పలికినట్లు కలదు కాని కుక్కుటవేషధారి యౌట మాత్రము వాల్మీకి, అధాత్మ రామాయణాదులందు కానరాదు, రంగనాథ రామాయణమందలి మహేం(దుని ఈ కుక్కుట వేషధారిత్వము అనం తరము ఆంధ వాబ్బయమున వెలసిన పెక్కు రామాయణములందు చోటు చేసికొనినది. యథావాల్మికముగ రామాయణమును అఆంధ్రీక రించిన కవులు కూడ కొంద రిప్పట్టున కుక్కుట వేషధారిత్వమును, మరికొందరు “అహల్యా పాషాణత్వమూను స్వీకరించుట గమనార్హము. రంగనాథ రొమాయణమున అతిసుందరమైన సన్నివేశములలో శివధనుర్భంగ ఘట్ట మొకటి. జనకుని అనతిపై పదివేల మంది భటులు శివధనుస్సును కొల్వుకూటమునకు గొనిపోవుచుండిన వార్తను అంతఃవర పరిచారికలు “జానకి నూర్మిళ జనకుదేవి” కాంచి ఎరిం గించినంత వారందరు సోరణగండ్డనుండి శ్రీరామలక్ష్మణుల దర్శిం చిర. సఖభీజనము “జనకజడగు రామచందదున కిరవు=జఒజనరు సౌమి (తికి నూర్మిళ యనుచు” భావించిరి. అంత “హరునిచాపము రాము డతి సత్త్వయుక్తి( బెరిగి నే(డిదె! యెక్కు పెట్టు చున్నాండు; అదరకు భూదేవి! యాత్మలో నీవు = చెదరి చలింపకు శేషాహి! నీవు, శడక ధరింవము కమళఠేంద! నీవు - కడు నేమరకుండు దిక్కరు లార 1 మారిని కౌశికుడు పరాకు చెప్పుచుండగా శ్రీరాముడు శివధ నువు నెక్కిడినాడు

172 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

అధ్యాత్మ రామాయణమున ఈ సన్నివేశమున స్త్రీలు అంతః వరమునుండి | (శ్రీరాముని గాంచినట్లు గలదు. అనందరామాయణ మున అట్లు రాముని జూచి స్త్రీజనము ఆతడే సీతాపతి కావలయునని జవతల (పార్ధింపగా, అటు లొనర్చిన పదునాలుగు వర్షములు వన వాస మొనరింతు నని సీత మొక్కులిడినది. ఈ రెండు రామాయణ ముల ఆధారముతో తన కావ్యమున సీత రాముని గాంచుటను పేర్టా నుటలో రంగనాథ రామాయణకర్త పతిభ వ్యకృమగుచున్నది.

సోరణగండ్లనుండి కొలువుకూటమును తిలకించి రమ్మని పిలువ వచ్చిన చెలువ [శ్రీరాముని= “కులము శార్యము రూవు గుణమును బొగడం= చెల(గి చెవుల సుధ చిలికి నట్టుండ = (పేమ వెగ్దలమైన పసృథివిజ”కు సఖులు పరిచర్యలు చేసిరి. ఆ పరిచర్య లెట్టున్నవనగా,

“పన్నీట కుంకుమ పద నిచ్చి యొకతె

చెన్నార మకరిక ల్బెక్కిళ్ళు వాసె

తట్టువునుంగును దగు చందనంబు.

దట్టంబుగా( బూసె( దరళాక్షి కొకత

నుదుట! గస్తురి లేఖ నుతముగా. దీర్చె

నెదుట నద్ధము. బెబై నెలనా(గ యొకతె

కురులు నున్నగ. దువ్వి కొప్పమర్చుచును

విరులందు నొకతన్వి వింత(గా( దురిమె

వాసించు బాగాలు వడి నాకుమడువు

లాసతీజనముఖి కందిచ్చె నొకతె

అలినీలవేణికి నందంబుగాను

మొలనూలిఘంట లిమ్ముల ([మోయనిడియె

కులుకు(బాలిండ్ల పై గొప్పముత్యముల

విలసిల్లు వోరముల్‌ వేసె నొకరితె"- (బాల. పం, 1885-1891)

--ఇట్లు సొలంకృతయై తలవాల్చి హేమపీఠమున అసీనయె యున్న సీతను జనకపత్ని మోదముతో గవాక్షముల కడకు గొనివచ్చి నది. అప్పుడు వారు,

రంగనాథఠరామాయణము న!

“రాముని లోకాభిరాముని దివ్య

ఘన శార్య రూపముల్‌ గలిగినవాని.(

గనకచేలునిమాడ్కి(/ గళ లొప్పువాని

జోకవువ్వుల వ్‌ల్లు€ జొనిపినవాని

జ్యాకిణాంకితహస్తజ ల జు(డౌ వాని"”- కనుగొనిరి. ఇట్లు సఖీ నమేతయె సీత, విశ్వామిత శతానందాది మహితాత్ములతో అమరేం(ద సభవోలె చెన్నమరు జనకుని నభయందు “ఆదివరాహమై యవలీల గోట=మేదినీతల మెత్తి మెజసిన నీకు. దనర నీ విలెంత ?”= ఎక్కిడు మను విశ్వామ్మితుని ఆనతి మేరకు

*...దనమిోా!ది చెజణంగు రాందిగిచి

మొలనూలు బిగంజుట్టి మోహనాకృతుల.

దిరముగా నిగ్గులు దిశల శోభిల్ల

మొలనూలి ఘంటలు మురువు మించగను

మల/గుచు నవరత్నమాలిక ల్ప్బొారల

బాహువు ర్లుంగరాల్పటు కంకణములు

బాహువు లంగుళావళికాంతు లీన

కోటిమన్మథలీల( గొమరు దీపింపొ- కౌసల్యానందనుడు '“ఇది చాల( జులకన యిది చాల! (బాత - యిది చాల నిస్సార మిది బాల నలంతి- తెగ గొన నిలువదు దీని నామెదుట(- బొగడితి పలుమాఖు భూపాల"”-యని జనకునితో పలికిో'ధరణీతలంబును దన మిఃదనునిచి=చిరని[ద సుఖియించు శేషాహి”వలె నున్న శివధనస్సును భగ్నము కావించెను-

ఇట్లీ సన్నివేశము అత్యంత రమణఖియముగ, కన్నులకు గట్టు నట్లుగ వర్ణింపబడి రంగనాథ రామాయణమందు మనోహర వర్ణనలు గల ఘట్టములలో నొకటియై కవిపతిభకు చక్కనితార్కాణ యగు చున్నది.

శ4 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

అయోధ్యాకాండమున రాజ్యమును త్యజించి శృంగిచేర పుర మున గుహుని యాతిథ్యము స్వీకరించి “ధరణి పై దృణశయ్య” సీతా రాములు ని(దించుచుండగా, లక్ష్మణుడు పదునాలుగేడుల వనవాసము ముగియువరకు “నిదురవోవక' యుండవలయు నను నియమము పహూని, సోదరుని సెజ్జకు దవ్వుల నిలిచి కావుండెను. అంత నిదాదేవి లక్ష్మ ఖుని సమీపించి, నిశా సమయమున నిదించవలెనను విధివిధాన మునే ధిక్కరించితివి కనుక, నిన్ను విడచు మార్గమును జెప్పుమనగా, లక్ష్మణుడు వనవాసము ముగియువరకు తనకు మారుగ ఉఊర్మిళను ఆవేశించినచో,తా నరుదెంచిన పిమ్మట నిిదను తిరిగి స్వీకరింపగలనని నిదాదేవితో నియమ మొనర్చుకొనెను. లక్ష్మణుడు శీలౌన్నత్యమును ద్విగుణీకృతము కావించుచున్న ఈ అంశము రంగనాథ రామాయణ మున ముఖ్యముగ పేర్కొనదగిన అవాల్మీకాంశములలో నొకటి. లక్ష్మణుని భాతృభక్తిని, సేవాపరాయణత్వమును కరుణోద్వేలముగ చ్మితించు ఈ కల్చనము “ఊర్మిళాదేవి నిద” యను జానపద గేయ మున కూడ కలదు.

అయోధ్యాకాండము దశరథ శాప వృత్తాంతమున శర్యపయోగ మున కూలిన మునికుమారుడు యజ్ఞదత్త నామధేయుడు తన జననీ జనకులను కావడియం దుంచి, దానిని రక్షణకై ఒక వటవృక్ష కోటర మున దాచియుంచువాడ నని చెప్పగా, దశరథుడు ఆ వృక్షముకడ కరిగి, కావడి దించి, అం దున్నవారికి యావద్వ్యృత్తాంత మెరింగించెనని రంగనాథ రామాయణము చెప్పుచున్నది. వాల్మీకి రామాయణమున వారు ఆ్యశమమం దుండి రని మాతతమే కలదు, మరియు, మునికుమా రుడు యజ్ఞదత్త నామధేయుడుగ పేర్కొనబడక, కేవలము ముని కుమారునిగనే వ్యవహరింపబడినాడు. అంతియకాక, ఇప్పట్టున వాల్మీకి రామాయణము మహర్షి శోకమును వరించగా రంగనాథ శామాయణము మునిపత్ని శోకమును వివరించుట మరియొక విశేషము!

హర్పణఖా (పవేశమునకూడ ఈ కావ్యము వాల్మికి రామాయ మునుండి భేదించుచున్నది. పంచవటి కేతెంచిన శూర్చుణఖ యాదృచ్చి

రంగనాఠతరామాయణము క! కముగ రామలక్ష్మణులను గాంచి నట్టు మాత్రము వాల్మీకి పేర్కొనెను. రంగనాథరామాయణమున ఒకనాడు వనమూల ఫలములకై వనమున

• నరయుచున్న లక్ష్మణుడు ఆధారరహితముగ (వేలాడుచున్న ఖడ్గ మొకదానిని జూంచి అచ్చెరువొంది; దానిని (గహించెను- తపనుల కెల్ల ఆధారమైన ఫలవృక్షాదుల ఖండింప బాడిగా దని తలచి ఆతడా ఖడ్గముతో సమిపమందున్న వెదురుజొంపమును నఖుకగా అందు తపమొనరించుచున్న తాపసి యొకడు మరణించెను. అసంకల్పిత ముగ (బహ్మహత్యా పాతకము ఒనగూడె నని చింతించుచు, ఆశమ మునకు జని రామునికి యావద్య్య్భృత్తాంత మెరింగించెను. అప్పట్టున మునులందరుకూడి రామసన్నిధి కరుదెంచి లక్ష్యణునిచే హతుడయిన తాపసి హర్పణఖాపుతు డయిన జంబుమాలి యని చెప్పి, అతని వృతాంతము నెశంగించిరి. రావణు డొకపరి దిగ్విజయమున కరు గుచు సోదరియైన హార్పణఖ యొక్ట పతియగు విద్యుజిహ్వానకు తాత్కా ముగ లంకాధిపత్యము నొసగెను. దురాశ్రాహూరితుడైన విద్యుజిహ్వుడు దశకంఠుని కొసగక లంకను శాశ్వతముగ పాలించు నుద్దేశముతో పొతాళమున కరిగి మాయల నేర్చుచు మదవృత్తి నుండెను, దిగ్వి జయానంతర మరుదెంచిన రావణుడు విద్యుజిహ్వుని విషయమెళ్ల దెలిసి, సోదరికి పతియని కూడ లెక్కింపక వానిని సంహరించి, శూర్ప్చుణఖను స్వేచ్చావివహారిణిగ లోకముల సంచరింపు మనెను. అ సమయమునకు అంతర్వత్నిగ నున్న భూర్చుణఖకు కొన్నినాళ్ళకు జంబు కుమారుడు జన్మించెను. జంబుకుమారుడు తంథిపగ దీర్పగోరి సూర్యు నుద్దేశించి తపమొనర్చ దొడంగెను. వనరువావ్త్లడు మెచ్చి పగదీర్చ ఖడ్గ మొకటి పనుపగా, దర్చాంధు డగుచు ఆదానవుడా ఖడ్ధ మును [గహింవలేదు. అట్లు దానవుడు దానిని తిరస్కరించిన సమ యముననే లక్ష్మణు డద్దానిని గాంచి, (గహింబి, విధివశమున దానితో నాజంబుమాలినే సంహరించెను. మును లీ వృత్తాంత మెరిగించి చనిన పిమ్మట యథా(పకారము శూర్పణఖ పుత్రునికై ఆహారముగొని వచ్చిం వాని కళేబరమును గాంచి, శోకించి, అగ్నిసంస్కార మొనర్చి, పిమ్మట ఆఅ[గహావేశములతో నమిపస్టులగు మునులపైకి బోవ వారు రామ

మ! తెలుగు పాహిత్యములో రామకథ లక్ష్మణు లున్న జూడ నెరింగించిరి. అంత భీకరాకారముతో శూర్చుణఖ వారున్న తావునకు జని రాముని సాందర్యమును గనీ మోహపరవశు రాలయ్యెను.

ఆనందరామాయణమున లక్ష్మణుడు హూర్చణఖా పుతుని వధించినట్టుగా పె కథనమంతయు గలదు, కాని అందు జంబుమాలి నామమునకు బదులుగ సాంబుడను పేరు కన్చట్రుచున్నది. రంగనాథ రామాయణ కర్తవలె భాస్కరరామాయణ కర్తలు కూడ ఆనంద శామాయణమందు గల ఈ అంశమును స్వీకరించిరి కాని. అందు వెదురు జొంపమును నరుకవలసినదని మునులే లక్ష్మణుని గ్రురేచి నట్లు [పథమాంథ రామాయణములు రెండింటను స్వీకరింపబడిన ఈ ఆఅవాల్మీకాంశము తదనంతర అంధ రామాయణ కర్తలు పళలువు రిని కూడ అకగ్షించినది.

ఇట్లే అనందరామాయణమునుండి స్వీకరింపబడి తరువాతి కవు లను కూడ ఆకర్షించిన ఆంశము రంగనాథరామాయణమున మరి యొకటి కలదు. అది సీతాపహరణ ఘట్టమున రామాన్వేషణము నక వెడలుచు పరశాలకు చుటు ఏడుబరులు (వాయుట. లక్ష్మణుడు ఏడు బరులు వాపీ “....ఈ 'ఖరుల్‌ వడి దాట కమ్మ = ఎవ్వండేనీ బరుక్‌ వెసదా/టి వచ్చు- నవ్వీరవరు తల లఅవియు నాక్షణమె"”= అని పలుకుటయే కాకుండ అనిలుని (బార్జించి,జానకి నేమజకు నీ వవి యొప్పగించి, రామునికై యరిగెను. ఆంధ జానపద గేయవాజ్మయ మున కూడ అధిక (ప్రచారము నందిన అంశములలో నిది యొకటి!

పరివాజక వేషమున పర్ణశాల సమాపించిన రావణుడు నిజ రూపమును దాల్చిన విధము ఇందు అతిచమత్కారముగ వర్షింప బడినది.

ననవిని రావణుం డా్యగ హోద(గ

జనితో(గదృష్టిమె జానకి. జూచి

యనుపమాటోవు(డై యారూప ముడిగి

తన మనోవిథి/ గందర్చుండు వెలుగ

కతిగనాళ రామయజఉము [17

బదియవస్థలు దో(చి భాసిల్లు పగది:

ఐదితలల్‌ మణిజూటపంక్తుల నొవ్వు

నాయవస్థల: గోర్కు లవి యిన్మడింప!

బాయని గతి నొప్ప బాహు లిర్వదియు.

గొన లిన్మడింప. గోర్కులు పల్లవించె

నన( బద్మరుచు లెన హన్తంబు లొప్ప

లలి దోచు కోర్కి పల్లవముల' బుషృ

ముల బోలు నాయుధంబులు పొల్చు మిగుల

బర(గ దివ్యాంబరాభరణొఘకాంతు

లరుదార మదనాగ్నులై మండుచుండ

నతి భికరాకారు(డై"= ధరణిజ ముందట నిలవెను. ఈ వర్ణనను కట్టా వరదరాజు రామాయణములోనిదిగా వాజ్మయ పరిశోధ కులు నిడదవోలు వెంకటరావుగారు కట్టా వరదరాజు రామాయణ పీఠికయందు పేర్కొనుట యిచ్చట గమనింపవలెను.

(ఆరణ్య. 995 - 1000)

కిష్కింధాకాండమున ఫల మొకటి గొని వటువేషధారియై హనుమంతుడు రామలక్ష్మణుల నీన్నిధి కరుగగా, అతని రూపరేఖా విలాసముల ,కలరి రాముడు అచ్చెరువొందెను. హనుమంతుడును “"ఒనరంగ నీమేని యురుభూషణములు - కను(గొన్న యాత(డె గతి యును బతియు-.... అతడె విస్ణుండు- అత(డె నీగతి యని యది యాత్మ( దెలియు” మన్న _బహ్మ వాక్యము స్పురణకు రాగా శ్రీరాముని తాను కొలువవలసిన దైవముగ గుర్తించెను, ఇట్లు పవనాత్మజుడు రాముని దైవముగ (బహ్మవాక్యముచే గుర్తించుట రంగనాథ రామా యణకర్త అవాల్మీకాంశములను (పధానముగ (గహించిన ఆనంది రామాయణ, అధ్యాశ్మరామాయణ, పద్మవురాణములందు కానరాదు.

కాకాసురుడు సీతాస్తనమును జీరిన వృత్తాంతిము సీఠత హనుమం తుని ద్వారా శ్రీరామునికి పంపిన సందేశమున మా్యతము వాల్మీకి (పకాశింపజేసెను. రంగనాథ, భాస్కర రామాయణములం దట్టు

(23)

కే78 శెలుగు పాహిత్యములో రామకథ కాక అయోధ్యాకాండము,సుందరకాండము లందుకూడ పేర్కొనబడెను. పద్మపరాణుఆనందరామాయణము లందు కాకాసురవృత్తాంతము అయోధ్యాకాండముననే వచ్చినది.

రావణునికి హితము గరువచున్నవారి నుడుల నాలించిన కుంభకర్ణుడు

“శత్రమ్ముని మాటలు తగ వనలేక

యెమ్ములాడెడి నన్న నెట్టనరాక

యగ్గారవము తోడ నన్నకు (మొక్కి

దిగ్గున గుహకు నిదదింప(గ( జనియె”-ను. అంతకు పూర్వమే రావణుడు సీతాపహరణమును గూర్చి చెప్పగా, అయ్యకృత్యము నేవ గించుకొని కుంభకర్ణుడు అధర్మమార్షగామియై కులనాశన మొనర్చి నని సోదరుని తూలనాడెను. కాని ఎట్టి సందర్భమునందైనను రాజు సేవ మయొనర్చుట తనధర్మము కావున, రామునితో రణ మొనరింతు నని రావణునితో పలికెను. ఇట్లు కుంభకర్ణు డాది నుండియు ధర్మా ధర్మవిచక్షణ మొనర్చువానిగ చి్యతింపబడినాడు. భాస్కర రామా యణమున కూడ విభీషణుడు రావణుని హెచ్చరించు సమయమున సపోదరు లిరువురిలో నెవరిని నమర్థింపజూాలక సభాభవనమునుండి కుంభకర్ణుడు వెడలిపోయినట్లు రంగనాథరామాయణమునందు వలెనే కలదు. వాల్మీకి రామాయణమున ధర్మాధర్మములు యోచింపక సీతను అపహరించుట పాడిగా దని రావణునితో కుంభకర్ణుడు వల్కినాడు.

రావణపరాభూతుడైన విభీషణుడు రామునికడ కరుగుచు ముందుగా శాస్త్రములను ఆఅలించుచున్న వృద్ధమాత కైకసి కడ కేగి రావణవర్తన మెరింగించెను. దుఃఖతయె జెక5సి ఇట్లు జరుగు నని తన తంథడివలన, భర్త వలన పూర్వమే వినియుంటినని చెప్పి, రావణ మరణానంతరము విభీషబుడే లంకను పాలించు ననియు, ఆత డిప్పుడు (శ్రీరాముని శరణుజొచ్చుటయే కర్తవ్యమని ఉద్పోధించి,దీవించి వంపెను. అవాల్మీకమగు ఇయ్యంశము పెక్కు తెలుగు రామాయణ

రంగనాథ రామాయణము 179 ములందు కలదు. ఇప్పట్టున కొందరు కవులు విభీషణుడు కుంభ కర్ణుని యనుమతిని గూడ బడసినట్లు వ్రాయుట విశేషము | రంగనాథ రామాయణమందలి అవాల్మీకాంశములలో అతి సుందరమైన కల్పన మరియొకటి కలదు, వానరులు వార్చిధిపై సేతువును నిర్మించుచున్న నమయమున ఉడుత ఒకటి శ్రీరామునిపె గల భక్షావేశముతో తాను హడ రామునకు నవాయపడవలె నని ఆశ౦చెను. అందులకై అది సము[దజలంములలో మేను దడిపి, తడి యారకుండ తీరమునందలి ఇసుకమై పొర్లాడి, మేనున అంటిన ఇసు కను వానరులు నిర్మించుచున్న సేతువునందలి శిలల మధ్య విదులు చుండెను. ఇ ట్లవిరామముగ కృషి చేయుచున్న దాని గాంచి ముర్ధు డైన రాముడు లక్ష్మణునిచే దానిని బట్టితెప్పించి దాని పైభాగమున దక్షిణ కరా[గముతో నిమురగాః నచ్చట దానికి మూడు శీఖ లమరెను. ఈ మనోజ్జకల్బనమే ఉడుకాభక్తి సామెతగ తెలుగునాట నిలచి పోయి నది. ఈనాటికిని ఉడుతల వెనకభాగమున నుండు మూడు రేఖలు అనాటి రాముని అను[గ్రహమునకు చిహ్నము లని అంధుల విశ్వా నముః నువేలాదిని విడిసియున్న రామాదులకు తన వైభవము [పద ర్శింప గోరి రావణుడు ఉత్తరగో వరమున ధవళాతవ[తములు దనుజులు పట్టగా కొలువు తీరెను. ఆ గొడుగుల నీడ ఆదిత్యుని గప్పగా చీకటి విలసిభ్రెను. లక్ష్మణాదులతో పరివేష్టించి యున్న రాముడు దేవారి గర్వమును డీర్పదలచినవారై అలపోకగ శర మొకటి వేసెను. అది అసంఖ్యాకములుగ మారి, “తాలవృంతంబులు దాల్చ్బుచేడియల మేలిచామరములు మెజయించు సతుల సంగీతములు సేయు నరసిజముఖుల. జొంగుచు( గైవారములు సేయుబోంట్ల ధవళాతప(తముల్‌ ధరియించు దైత్య నివహంబులను గొల్చి నిల్చిన భటుల.

180 తెలు/గుసొవాత్యములో రామకథ

గరములు (దుంచక గళములు (దెంచ

కురములు నాటక యురుకిరీటములు

ధర డొల( జేయక తలలు ఖండింప

కరుదరు' దిది యని యమరు లుప్పొాంగ

నాలవట్టంబులు నాతప్యతతములు

చాల శోభిలు వింజుమరంబులును

కషతించికొన్‌ పో"వగా= (యుద్ధ. పం, 9158-2150) కంఠ మా[తములుగా చి(తతమై తనరిన సితచామరాదులు లంకయం దెల్లెడల చిమ్మెను. అంత “మహితాతప[తచామరతాలవృంత - రహిత దండధరాసుర (శేబి నడుమ=నున్న రావణుడు యమదూతల నడుమ నున్నవానివలె కాంతి జెడెను. అప్పు డాతడు *“వెజ(గంది రఘురాము విలువిద్య పెంపు - తజిగొని తలపోపి తలలూచి యూచి” శ్రీరాముని అనస్తువిద్యా నైవణ్యమును (పశంసించెమ. పగవాని పొగడదగ దని దైత్యపముఖులు పలుకగా, వెరివీరు లయినమ శార్య మున్న ఎడల మెచ్చుటయే వీరగ్గుణ మనవి వారిని వారించెను,

అవాల్మీకమయ్యును రాముని అన్తవిద్యా నైవణ్యముతో బాటు రావణుని ఉదాత్తతను గూఢ వివరించు ఈ సన్నివేశము తరువాత కవులను గూడ విశేషముగ ఆకద్దించెను. అధ్యాత్మరామాయణము ఈ సన్నివేశమును చితించినది కాని రావణుడు రాముని పరా[ఠకమ మును అభినందించుట లేదు.

నాగపాశబద్ధు లైన రామలక్ష్మణుల కడకు నారదు డరుదెంచి, రాముడు దైవమను విషయము స్పురణకు తేగా, రాముడు తా నాది హరి యాట దలపోసి, నారదుని హెచ్చరిక మేరకు వైనతేయుని తల చెను. అంత నత డరుదెంచి వారిని పాశ విముక్షుల గావించెను, నారదు డరుదెంచుట వాల్మీకి రామాయణమున లేదు. రంగనాథ రామాయణమున ఇట్లు రాముని దైవత్వము ఎల్లెడల (వకటిత మగు చుండును, భాన్క్మరరామాయణమున గూడ నారదాగమనము గ లదు.

రంగనాథ రామాయణము 184

ఇందు రావణ కుంభకర్జు అరువురును అత్మజ్ఞాన పరాయజులు. రణరంగమున కేగ తన్ను మేల్కొల్పిన రావణునికి కుంభకర్ణుడు, పీకాపహరణము అవివేకమని చెప్పి దేవతల (పార్థన నంగకరించి గావణ వధార్థము (శీహరియే రాముడై జన్మించెవను దేవరహస్యము, మున్నొకపరి నారదుని వలన వివిన దానిని తెల్పి జనకనందన నొనగి శరణువేడుట యుక్తమని పలికెను. రావఖుడుము లక్ష్మీనారా యణులైన సీతారాములను నొప్పించుట రామునిచే పంహరింపబడి మోక్షము నొందుట కను మనోగతవాంఛ తెల్చెను. అవాల్మీకమగు ఈ విధానము అధ్యాత్మ రామాయణమున గలదు. కాని అందు ఈ నందర్భమున కేవలము కుంభకర్ణుడు మ్మాతము దేవరహస్యము నెరిగి నట్లు పేర్కొనబడెను. రావణుడు విషయము నెరింగియే తా నట్లు (వవర్తించు చుండినట్లు నుడవలేదు. అయినను అధ్యాత్మరామాయణి మున రావఖుడు కూడ సర్వజ్ఞుడుగనే చ్మితింపబడినాడు. ఆరణ్య కాండమున శూర్చణఖ వలన ఖరదూషణాదుల వధ విని రాముని నారాయణునిగ గుర్తించి, అతనిచే మరణము మోక్షదాయక మని భావించి, రామునితో వైరము నెరవుటకు నిశ్చయించుకొనెను. మారీ చునిత్లో నళ్ట డందువలననే రాముడు విష్ణ్ట్రవతారమైనచో అతనివలన మోక్షము 'లభించుననియు, కాదేని సీత లభ్యమగు ననియు పలుకును. సుందరకాండమున కపివీరు డొకడు నసూక్ష్మరూపమున లంకలో తిరు గాడుచున్నట్లు స్వప్నమున (గహించి, అత డళీకవపనివి దాగియుండు ననియు, నాతని సమక్షమున సీతను కామించినట్లు భాసించినచో, కృద్ధుడై యాతడు శ్రీరాముని త్వరితముగ గొనివచ్చుననియు భావించి. అశోకవని కరుగును. ఇక యుద్ధకాండమున పాతాళ హోమ మొన రించుతరి అవమానితయై తనను తూలనాడు మండోదరితో నాతడు విష్ట్రవతారమైన రాముని వలన మోక్ష మాశించి తా నింత చేసితి ననియు, తన మరణానంతర మామె సీతను వధింపవలయు ననియు కోరెను. ఇప్పట్టున మా్యతము రావణుడు తన యభిష్టము నిట్లు స్పష్టముగ వెల్లడించినాడు. హితము గరుప బయత్నించిన పోడ రులకుంటె బహుశః కష్టసుఖములయందు సమభాగిని యైన ధర్మ

ణః శెలుగు సాహ్‌ఠ్యనులో రామళథ పత్సిః మనోవాంఛను దెలియజేయుట యుక్తమని ఇప్పట్టున అతడు భావించి యుండనోపును. రాముడు కూడ ఈ విధముగనే సీతకు సర్వము తెలియజీయుటయే గాక భాయాసీతను పర్ణశాలకడ నుంచు మనుచు రావణవధకై ఆమె సహాయమును కోరెను. శాని సర్వము త్యజించి తనకై .కానల కేతెంచిన యనుజునికడ రహన్యమును వెల్లడిం వక, సీతావిరహవేదనతో తపించుచున్నట్లు అభినయించెను.

రావణహృదయమును అధ్యాత్మ రామాయణానుసారముగ చ్మీతించినను, రంగనాథ, భాస్కర రామాయణకత్త లిప్పట్టున మూలమునుండి భేదించి, రొవణుడు కుంభకర్ణునకు కూడతన యభీష్ట మును తెలియబేసినటుల పేర్కొనిరి. ఇప్పట్టున వారు, తనకై శ్రమించు సోదరునకు కూడ రావణుడు సర్వము తెలియజేయుట యుక్తమని భావించి యుందురు.

ఈ విధముగనే కుంభకర్ణ విభీషణుల శీలమునకు వన్నెపెట్టు మరి యొక అంశ మిందు అధ్యాత్మ రామాయణమునుండి (గహింపబడినది, ళణరంగమున విభీషణుడు రావణుడు అధర్మము ననుసరించుట వలన రాక్షసకులక్షయమును శంకించి తాను రామశరణారి యైనట్లు కుంభకర్ణునకు విన్నవించెను. కుంభకర్ణుడు కూడ,

“అన్నదమ్ముల పాడియని (సుక్కవలదు

భాను నంశ్యుని కృప! బడసితిగాక !

వారాము దయగల దటుమి.ద నీవు

సారదయోదయ! ళ్లాఘచిత్తు,డవు !

లంక సద్దుణాలంకృతి నేల

నింక నెవ్వరు గల రిట నీవెకాక?

ఏ5. 1004 రక్‌ పట్టున నిలువ

వలదొక్క( డైనను వలయు వంశమునొ= అని విభీషణుని చర్యలను సమర్థించుటయే కాక, తనతో యుద్ధ మొనరించవల దని హెచ్చరించెను,

రంగనాథ రామాయణఅము క!

తెలుగు కవులలో పలువురిని అకర్షించిన అవాల్మీకాంశములలో నిది యొకటి.

రంగనాథ రామాయణమందు ముఖ్యముగ పేర్కొనవలవిన అవాల్మీకాంశములలో మేఘనాథుని పత్నియగు సులోచనా నహ గమన మొకటి. మేఘనాథుని మరణవార్త నెజిగి సులోచన రావ ఖుని కొలువుకూటమునకు జని తన పతి దేహమును తెప్పింవుమని అర్ధించెను. అహవమం దున్న దానిని గొనివచ్చుట దుర్లభ మని రావ ఖుడు నిరాకరించగా+-ఆతని యనుమతి బడసి అమెర న్వయముగ రణ స్థలి కరగి, శ్రీరాముని దర్శించి,పతిని వనర్జీవితుని చేయుమని వేడినది= దయార్జ్రుచిత్తుడెన రాముడు అట్లొనర్ప మనమున అభిలషించుట హనుమంతు డెటిగి వారించెను. అంత [శీరాము డామె మరుజన్మ మున పతిని కలునుకొను నని వర మొసగెను. పిదప సులోచన పతికళేబరమును తెప్పింన మనీ కోరగా న్వ్నుగీవాదులు పతివత యగుదువేని ఇం్యదజిత్తుతో సంభాషించు మనగా నామె పతిశిరస్సును వీమిపించి, పత్మివత నగుదునేని నాపతి జీవము వచ్చి, నాతో పల్కు వన శరన్సు కన్నులు విచ్చి, తనను సంహరించినది సులోచన జన కుడే యని చెప్పి, అమెకు తత్వబోధ గావించెను. అంత ను్యుగీవాదుఆ అనుమతిని సులోచన పతికళేబరమును గొనిపోయి నహగమన మొన ర్చెను. సులోచనా వివాహ సమయమున అదిశేషుడు ఇం దజిత్తు నకు కావ మిడెనను ఐతిహ్య మిట స్వీకరింపబడెను.

అవాల్మీకాంశములను స్వీకరించుటయందు ఇంచుమించు రంగ నాథ రామాయణ (పణాళీకనే అనుసరించిన భాస్కర రామాయణ కర్తలు నులోచనా సహగమన వృత్తాంతము పేర్కొనకుండుట విశే షము ! తదితరాంధ కవులు పెక్కు రీ అంశమును (గహించిరి- సులోచనా సహగమనాది వృత్తాంతముతో పెక్కు నస్వతంత కావ్య ములు రచింపబడుటయేకాక జానపదవాబ్బయమున కూడ ఈ కథ అధిక |పచారమును పొందినది.

(| తెలుంగు సాపాత్యములో రామకథ అధ్యాత్మ రామాయణమందలి కాలనేమి వృత్తాంతము, 1 రావణ పాతాళ హోమము కూడ రంగనాథ రామాయణమున చోటు చేసి కొనినది. రంగనాథ, భాన్యర రామాయణ కర్తలతోపాటు వలువురు తరువాత కవులను ఆకర్షించిన అవాల్మీకాంశములలో నివికూడ ముఖ్యములు- రంగనాథ రామాయణమందలి ముఖ్యములైన అవాల్మీకాంశ ములుగా వీటిని పేర్కొనవలెను. అలతిమార్చు లింకను గలవు. ఈ అంళములు ఉవపలబ్ధ్బమగుచున్న (పథమాంధ రామాయణము ళలామకథను (గ్రహించిన విధానమును తెలియజేయును. రంగనాథ రామాయణమున శైలి (దాక్షాపాకమున రసవంతమై మసోహరముగ ముగ సాగెను. అన్వయ కాఠిన్యము ఇసుమంతయు లేక చక్కని జాతీయములతో, సమయోచితములైన శబ్దాలంకార, అర్థాలంకారముల వయోగములళో కావ్యము ఒప్పారుచుండును. సౌమి్యతి ఖడ్గమును గొని జంబికుమారుని వధించుటకు ముందు రాముడు కావించిన హేమంతముతు వర్ణనము నంభవింప నున్న సీతా వియోగ దుఃమును నూచించుచు మనోహరముగ సాగెను. “కామునమ్మోహనకాండంబు లినంగ. మైామయుగ్వాయువు లలతిమై సోక వెజపన వణ.శకెడు వీరహిబు లన6గ దెజ(గొప్పంగదలు వాదీంగె వీక్షంవ మంచున జారు తొమరల కన్నీరు ముంచిన విరహుల మోముల. గేరు పొదిగొన్న యకరువుల్‌ పొట్టుగా మింద గదలు తేటుల పొగల్‌గా చలికొన్న కొలను దేవతలకు. గుంపట్ల బోల్‌ . పిలసిల్లు కెందమ్ము విరుల. జూచితివె ?”_ (ఆరణ్య. 248.250) ములో రామకథ (_వకరణమున. అధ్యాత్మరామాయణమును గూర్చిన (వస్తా వనలోవివరము/ చెన్నలడివది,

ఛంగనాథ రామాయణము $85

ఇందలి మనోజ్జ్ఞములైన వర్ణనలలో మాయామృగ వర్ణన కూడ ఒకటి. మేలైన కనకవు మేనితో, రుచిర నీలనీలాయత నేత యుగ్మ ముతో రాక్షన క్షయమీ గావింపగోరి అబ్బసంభవుడు మెజుగు లెల్లను గూర్చి రూపొందించినట్లున్న యా కురంగము,

క 44442420 4-యభఖిల రత్నములు

రత్న గర్భాత్మజా రత్నంబు నలప

యత్నంబుతో మృగంబై వచ్చినవ్‌యొ !

సీతకై తనవిల్లు చేకొని విజిచె

నీతజి రఘురాము నెలయింతు ననుచు

హరుడు వుత్తేర(గా నాతని చేతి

హరిణ మిచ్చోటిక్రై యరదెంచినదియొ ?

సీత మోమున కోడి చెలగి భ్రమింప

శీతాంశు(డనుప వచ్చిన మాయలేడొ ?”= అనునట్లుగ చెలువ మిరు చుండినదట!

అళోకవనియందే కాక, అపహరణ నమయమున కూడ సీతా దేవి “తృణముగా౧ అూచు= తీరున. దనబేతి తృణము చూచుచు” రావణునితో మాటలాడినటుల వర్ణింపబడినది. ఇట్టు రంగనాథ రామాయణ: కర్త సీతాదేవిచే రావఖునితో రెండుమారులు తృణము పట్టి వంభాపించినదని చమత్కారముగ చెప్పినాడు.

“ధునమైన పరుష రాక్షస బావణములు

ననళాది యోగంద నన్నుతుల్‌ గావు

ఉణజవడి( బజతెంచు నుగదోనవులు

వరిచారికామర (పతతులు గావు

చలమము వారు రాక్షప భటోత్తములు

నలి బొడు తుంబురనారదుల్‌ గారు

వాలుచు నీమిద వచ్చునాగాలి

యాలవట్టంబు లయ నిఆయంబు గాదు

(24)

కథ శ తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ యుద్ధరంగం బమృతోదధి గాదు యుదంబు మటి కొలు వుండుట గాదు”- వంటి చమత్కార వర్ణనలు తరువాత కవుల నాకర్షించెను. బమ్మెర పోతన తన థాగ వతమున, సీ. చలమున ననుడాసి జలరా!శ. జొరరాదు నిగిడి గోోతము దండి నిలువరాదు కల్కితనము చూసి గర్వింపగారాదు, తరముగాదు కృష్ణ. | తల(గు తలంగుం పీ. మహిమతో నుండంగ మథురావరముగాని పొలుపొర వైకుంఠ వురము గాదు, గర్వంబుతో నుండ( గంసుని నభగాని సంసొర రతులనౌ సభయు గాద... అని వర్టించెను- (భాగాస్కం౦ = 10) రంగనాథ రామాయణ (పతులందు కి. శ. 17వ శతాబ్ది మధ్య ముగ రచింపబడిన కట్రా వరదరాజు రామాయణ మందలి భాగములు కొన్నింటిని లేఖకులు జేర్చినట్లు వాయ పరిశోధకులు కొందరు భావించిరి, ఈ విషయము (క్రి. శ. 1048 లో వేటూరి (ప్రభాకర శాస్రిగారిచే పరిష్కృతమై, అంధ విశ్వకళా పరిషత్తు వారిచే (పక టింపబడిన రంగనాథరామాయణము వలన స్పష్టమగుచున్నదని నిడదవోలు వేంకటరావుగా రభ్యిపాయపడిరి. ! వారి ము(ిత (పతి యందు రెండనుబంధములు కలవు. రెండవ అనుబంధములో పరి మ్కర్తలు చూపిన అధికభాగములందు కట్రా వరదరాజు రామాయణ భాగము లున్నట్లు వేంకటరావుగారు నిరూపింప (బయత్నించిరి. వ్యాస విస్తరణ భీతిచే అ వివరము లిచ్చట పేర్కొనబడుటలేదు.

1. కట్టా వరదరాజు రామాయణము _ ౪01 1- పీఠిక.

తాళ్ళపాక అన్నమ య్యగారి ద్వివద రామాయణము 187 తాళ్ళపాక అన్నమయ్యగారి ద్విపద రామాయణము :- సుపసిద్ధ నంకీర్తనాజార్యులు, పదకవితా సార్వభౌమ బిరు చాంకితులు అయిన తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల వారు ద్వివద రామాయణమును రచించినట్లు, వారి మనుమడగు చిన్నన్న తన అన్నమాచార్య చరితయందు పేర్కొనెను. “నవముగా రామాయణ దివ్య భాష నా వేంకటా[ది మావాత్మ్య్య మంతయును గావించు రుచుల శృంగార మంజరియు"”- అన్నమాచార్య చరిత 2-వు. 46, 47. ఈ రామాయణమున యుద్ధకాండము మా[తము లభ్యమగు చున్నది. కట్టా వరదరాజు రామాయణము :- *"బఇనక్రులంబున వేంకటేశుండు మున్ను జనియించి తన వుణ్యచారి.తమెల్ల బోయకులంబునం బుట్టు వాల్మీకి సేయ నందు _బమోదచిత్తుండు గాక. అర్కవంశమున నీవై జనియించి తార్కాణ గాంగనే తత్కథావిధము రచియింవు మనియె శ్రీరామచందునకు నచలిత పితిగదా నిజాన్వయు(డు తన చరితతంబు కీర్తన సేయ వినుట”- (అవతారిక. 150160 వంక్తులు)-అని రామాయణము (వాయుటకు తనకు గల ఆఅధికార్హతను పగర్వమున పేర్కొనిన కట్టా వరదరాజు రాజకవి = సూర్యవంశ క్షి యుడు - కావేరి నదికి ఆనకట్ట నిర్మించిన చోళరాజులకు మూలవురుపు న శ. శ్రీ వేంకపేళ్వర (ప్రాచ్య విద్యాలయమునారిచే పకటితము. వేటూరి _వభాశర శాన్రగారిచే సంపాదిళము.

188 తెలుంగు సాహిత్యములో రాకుక్రథ డగు (దక్షిణ హిందూదేశమున) కరికాల చోళుని వంశమున వరద రాజు జన్మించెను. మూలవురుపుడు ఆనకట్ట నిర్మించుటంజేసి తద్వం శీయులు కట్టావారిగ వ్యాప్తినొందిరి. వరదరాజు కాలనిర్ణయమును గూర్చిన వాదోపవాదములు పెక్కు కలవు* వరదరాజు రామాయణ మును పరిష్కరించిన నిడదవోలు వెంకటరావుగారు అ కవి [కీ.శ.17వ శతాబ్ది మధ్యన ఉండినట్లు నిర్ణయించిరి.

“కలకల నవ్వు ట = క్కని నెమ్మొగంబలు

గలగల మొరయు బ - ల్కెంవు టందియలు

తళతళ మెజచు బి = త్తరి(;దాల్చు నురఘు

చకచకలల పాంచ - జన్యతిబు నమరు

నొక దివ్యమూరగి నాఎ= యొద్దం జూపట్రి

నను(దిరు వేంగళ = నాథు(గా(దెలియు

శావ్యంబులం దాది - కావ్యంబు సకల

'సేవ్యంబు భువన (ప = సిద్టంబు.... ....

వల్మీక తనయ కా _ వ్యసుధారనంబు....

నొప్ప అభింవె దీ - ని తెలుంగు చేపి....

ద్విపద గావింవుము - తేటతెల్లముగ"-(అవ-పంక్తులు 88=124) అని తిక్కన సంపదాయాను. పారముగ స్వప్పవృత్తాంతముతో కావ్యము (పారంభింపబడెను. వరదరాజు కవిసుతియందు “నన్నయ భట్టారకాది” కవులను మాతము పేర్కొని రంగనాథ రామాయణ ళర్వను సుతింపకపోయినను, అ రామాయణ (ప్రశంస బుందు కాన రాక సోయినను రంగనాథ రామాయణ న్వరూపము వరదరాజుకు నుపరిబితసే యని అతని భాషాంతరీఠకరణ పథకమే తెలువను.

కట్టా వరదరాజు రామాయణము యథావాల్మీక షుననొప్పును. (గంథ- విభాగము సంస్కృత రామాయణ సర్గలను అమునరించి

కట్టా వరదరాజు రామాయణవూ 80 కావింపబడెను. అచ్చటచ్చట న్వల్పమైన మార్పులు కలవు. బాల కాండమున రామాదులు జన్మించిన వారాది విశేషములు మణిళొన్ని చేర్చబడెను.

అహల్యా శాప మోక్షణములో :- వాల్మీకి రామాయణమునందు వలె కాకుండ ఇందు,

“నీకు నాహారంబు = నిదయు నుఖము

లేక తపించి ధూ = ళి మునింగి యొరులు

గనరాక పాషాణ - గతిని వేయేండ్లు

చనిన యవ్వెనక....” (బాల= పంక్తులు- 8667-8670) న! భాస్కర రంగనాథ రామాయణములందువలె శాపము కలదు.

సీతా కళ్యాణమునకు ముందు జనకమపవాలళాజు దశరథునకు వనిచిన శుభలేఖ విజయనగర సాామాజ్యమున రాయనమువారు (వాసెడు లేఖను పోలిను.

*...రా = యసములవారు

అందుక" శ్రీమన్‌ మ =వి మండలేశ్వ

శేందుకులోత నూ * హీన (వతావ

జనకఠమహారాజ - చంథదులంగారు

మన వంశ దశరథ = మనుజేశువగరి

చాలు మానసులకు - సంటపీతి(/ బంవు

మేలువార్త నిరు ద్ద = మితమున కేము

ఆఅందణు( బరిణావము - మచటి మీిరాజు

నందు యోగక్షేమ - మప్పటప్పటికి

(వాపి యంవనడి _-మా వైదేహి. బెండి

చేసెద మివడు మా - శ్రీరామునకును

మో రాజువారును _మి వరోహితులు

చారువెఖరుల(.గౌ = సల్యాది నతులు

రావలె నని తమ - రాజుతో. దేలుప

గావలె- ననెడి వక్కణ!/ జదివి"రి. (బాల- వంక్తులుం 4906-1920)

$00 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

సీతా వివాహమునకు ముందు జనకుడు ;

*ఆఅయింటి కీయింటి కరమర యేది?

ఆ యయోధ్యయు విదేహము మాకు సరియె

నీవు వసిష్టమౌనియు విచారించి

కావలసిన పనుల్‌ గావించుకొను(డు

మాకు నొక్కు స్వతం్యతమా ? అన్ని పనుల

మాకెట్లు సరిపోవు మేలవి మాకు

నొవ్వు నే నెవ్వ(డ నొక ముహార్తమువ

నిప్పుడ నిలువుర కిత్తు( గన్నియల” (బాల-= పంక్తులు= $814-5284) అనెను.

నామతీర్గాదికములు తీర్చుట = వెషవ సంప్రదాయము. (వట-

ఠయు ఆధి

శ12. పంక్తి- 1698)

అంతఃవరమునందు నరపాలుడు (పవేశింపగనే, మహారాజు ఆగమనమును తెలియజెప్పెడి బిరుదు గద్యలు చిలుకలు చదువును.

మహారాజు నిదుర మేల్కాంచగనే. పరిచారకులు దర్చణములు దాల్చి నిలుచుట- *వరిచారకులును దర్చణములుదాల్చి"(వ ట-808)- మున్నగు జతి వారా చమక్కారము వరదరాజు రామాయణమం దెళ్లె డల కన్చట్టుచుండును. జాతీయములు, సామెతలు కూడ విరివిగ వ్రమయోగింపబడెను.

కవితా శిల్పమున, రచనా సౌందర్యమున రంగనాథ రామా యణముతో సరితూగు వరదరాజు రామాయణము అతి నరళము-= సర్వజన సులభ[గాహ్యము. సంస్కృత నమాన రచన వర్ణనల యందు మాతము కావింపబడెను.

భాస్కర రంగనాథ రామాయణములలోని కైకసి, సులోచనా వృత్తాంతములు, రాతుశ్వరమున రామలింగ పతిష్ట మున్నగు వృత్తాం ఈతములు ఇందు..లేవు. శశ్రీరాము డిందు రామలింగ (పతిష్ట కావింప లేదు.

శట్టా వరదరాజు రామాయణము న!

చాల చింతిలి విథీ = మణు(డు పాదముల

వాలి యోదేవ! నీ వా(డనై యిచట

నుందు నంతియె కాని = యొండెడ కే(గ

నెందుకు లంక నా - కేల? పోననిన

నెందుచే నీతని( దృప్తని. జేతు

నెందుల ననబాయ డిత/ డని యెంచి

తనమారు తన కుల - ధనము వూర్వమున

మన వతు డివ్వాకు - మనుజేశ్వరుండు

నిలిపిన మాపాలి =నిశ్షేప మివ

కొలువుము లంకకు - గొనిపొ మ్మృటంచు

నజ్జతో (శ్రీరంగశాయి నొనంగ

నజ్జ చేసుక య- మ్మహాను భావుండు

గైకొని లంకుకు( = గదలిపోవటయు”= (ఆరణ్య. పంక్తులు= 1280212014) అని [(శీరాముడు రామలింగ (వతిష్ట చేయుటకు మారుగా విభీషణునికి శీరంగసాయిని ఒనగెను యథావాల్మీకముగా రామాయణమును ద్విపద గావించినను కట్రా వరదరాజు వర్ణనలలో ఎడనెడ స్వాతం(త్యమును (పదర్శించెదను. బాలకాండమునందు విశ్వా మిితుడు (శ్రీరాముని మేల్కొల్చు “"కాసల్యా నుపజారామ వూార్వా నంధ్యా (పవర్తతే - ఉత్తిష్ట నరశార్దూల కర్తవ్యం దైవమాహ్నికమ్‌” (వా. రా, బాలం 282) -=సు(పసిద్ధమగు ఈ శోకభావమును వరద రాజు ఇరువది నాలుగు ద్విపదలలో పెంచివాసెను. అంతియేకాక మేలుకొలువు అనంతరము ఒక జోలపాట వంటిది కూడ [వాయబడి నది. ఈ విధముగనే యాగనంరక్షణానంతరము అయిదు శోకము లందు గల నిశావర్దన ద్విపద రామాయణమున “పొద్దు గూకియు (పొద్దు బోయెను” అనుచు గేయరూపమున కావింపబడినది.

చిన్నన్న ద్విపద లక్షణానుసారిగ ఈ ద్విపద కావ్యము రచింథ బడెను. [పాసయతులు, పాదాంతము నందును, పద మధ్యమ? దును విజువలు ఇందు కానరావు.

మ! తెజగు సాపాత్యములో రామకథ

ఇం[దజిత్తు నాగపాశములచే రానులక్ష్మణుల బంధీకృతులెన నన్నివేశమున ఇందు భాస్కర రంగనాథ రామాయణములందు వలెనే నారదాగమనము గలదు. ఖోసల ఏకోజీ రామాయణము ;=

(దవిడ దేశమును పాలించిన మవారాష్ట్రరాజగు ఛతపతి శివాజీ సోదరుడగు (సవతి తమ్ముడు ఏకోజీ ఈ రామాయణమును లళచించెనని తంజావూరు తాళప్మతపు తెనుగు వుస్తకముల వివరణమున శలదు.ఏకోజీ (క, శ. 1676 నిండి 1688 వరకు తంజావూరును పాలిం చెను.కాని ఈ రామాయణమందలి వంశ కమమును త,దచయిత (క్రీశ. 3720-86 వరకు పాలించిన తులజాజీ కుమారుడనియు ఇతడు బావా సాహెబు నామమున (పసిద్ధు డనియు (శీ నిడదవోలు వెంకటరావుగా ళభిిపాయబడిరి. ' బావాసొహెబు 1785-96 = ఒళ సంవత్సరకాలము మాత్రము లాజ్యపొలన మొన౦0బెను. ఈ (గంథము అము[దదితము. ఇంకను కెలంగాణా (పపాంతమందలి దమ్మారావుపేట నివాసియగు వేడ రాఘవరెడ్డి = ద్విపద రామాయణము (వాసెనని అనుమకొం&్‌ వరిశోధకమండలి యందు గోలుకొండ కవుల సంచికయందు శేర్టొన బడెను. ఇంతియకాక మామిడమ్మ సుభ్య(దమ్మ అనునొమె ఆధ్యాత్మ రామాయణమును ద్విపదగా వెలయించినట్లు అంధ వాబ్బయ నూచి సేర్కొనుచున్నవి. "టేమనుతకలుతలనాలలవలనుాగునననానకకనానువల ననన వనననననననననలనానలయనునననాననను ననన తార తననవమాయత

శం శట్టా వరదరాజు రామాయణము _- 01 |= సీఠిక,

శ్లేషకావ్యములు - రావుకథ

చంపూ, ద్విపద మున్నగు నుపసిద్ధములైన (వ్యకియల వలెనే మవాకవుల (పతిభా సామర్థ్యముల వలన శ్రేషకావ్య శాఖ సాహిత్య ఈశంగమున వెలసినది. తెలుగు సరస్వతికి నూతన కథా కల్పనా చమత్కృతి నీరాజనము పట్రిన పింగళి సూరన కవియే అనన్యసామా న్యంబగు శ్లేష మూలక కథాద్వయ ఘటనా వైచ్వితికి అలవాలమగు కావ్యమును కూడ రచియించెను. నూరనకవి రాఘవపాండపీయము తెలుగున వెలసిన (ప్యపథమ ద్వ్యర్థికావ్యము. నూతన కథా కల్పన యైన కళా వూర్ణోదయమును అంతకుమున్నే వరివ్యాప్త్రమయిన పబంధ రీతిని, (పసిద్ధేతివృత్తము లైన రామభారతకథలను జోడించి వినూత్న చుగు శేష (వకియ యందును పాత కొత్తల మేలుకలయిక నొనర్చిన వారిలో _[ప్య్వవథముడు అద్వితీయుడు అయి అంధ సౌహిత్య రంగ మున తన కొక విశిష్ట స్థానమును శాశ్వతముగ సాధికారముగ నము పార్టించుకొనెను. భారతీయ వాబ్బయమునకు ఆధారములైన రామ భారత కథలే తెలుగున తొలి ద్వ్యర్థికావ్యమునకు కూడ ఇతివృత్త మగుట ఇట విశేషము! సూరన కాలమును వీరేశలింగముగారు తమ కవుల చర్యితమందు సయుక్తికముగ చర్చించి క్రి. శ. 1566 పాంత ముగ నిర్ణయించిరి. సూరన చిన్నచిన్న కృతు లెన్నియోగాక గరుడ వురాణము, రాఘవ పాండవీయము, కళాపూర్జోదయము, (ప్రభావతీ (పద్యుమృములను రచియించినట్లు (వభావత్మీపద్యుమ్నమందలి “ఆనముల్‌ మెచ్చ(గ మున్‌ రచించితి..."అను పద్యము వలన తెలియు చున్నది. రామ భారత భాగవత కథలు మూడింటిని కూడ నాటక ములుగ కాని కావ్యములుగ కాని రచియించిన వారు అధికసంఖ్యయం చుండుట ఆధునిక యుగమునందలి (పత్యేకతలలో నొకటి. (ప్రాచీన

(25)

క84 తెలుగు పాహిత్యములో రామకథ కవులలో రాఘవ పాండవీయమును, భాగవతాంతర్గతమగు (పభావతీ (వద్యుమ్నుల కథను కావ్యముగను రచియించిన పింగళి సూరన ఇట్టి పద్ధతిని కావ్యముల (వాసిన వారిలో పేర్కొొనవలెను- శా. “రెండర్థంబుల పద్య మొక్కటియు విర్మింపంగ శక్యంబు గా కుండుం దధ్ధతి/ గావ్యమెల్ల నగునే నోహో యనం జేయదే పాండిత్యంబున నందునుం దెను6గు కబ్బం ఐబద్భుతం బండుద క్షుండెవ్వా(డిల రామ భారత కథల్‌ జోడింప భాషాకృతిన్‌” ! _-అనుచు తన కావ్య ఘనతను వెల్లడించిన సూరన కవి రాఘవ పాండవీయమున నాలు గాశ్వాసములందు, 6? గద్య పద్య ములలో రామ భారత కథలను జోడించి రచియించెను. ఈ కావ్యము కథా (ప్రధానము ఇందు కవి అహల్యా శాప విమోచనము, విరాధ వధ మున్నగు (ప్రధాన ఘట్టములను మ్మాతము స్వీకరించి, బుష్య శృంగ చరిత, గంగావతరణము, విశ్వామి(త చరిత, దశరథ విలా వముం* గుహ సమావేశము,క్‌ తారా విలాపము మొదలైన సన్నివేశము లను పరిహరించి సం్యగహముగ త్వరితముగ కథమ చెప్పినను అట నట వసంతమబుతువు వంటి వర్ణనలకు తావొసగను. ఇట్లే భారతమున శూడ (ప్రధాన ఘట్టములే [గహింవబడెను. (పథమాశ్వాసము రామాది రాకుమారుల జవనము, ద్వితీయాశ్వాసమున పరశురామ గర్వభంగము పర్యంతము, తృతీయాశ్వాసమున వానుమంతుడు అశోకవనిని జనక జను తిలకించువరకు, చతుర్జాశ్వాసమున పట్టాభిషేక పర్యంతము గల కథ చెప్పబడెను. " రామ భారత కథ లిందు అతి లాఘవముగ సంఘటింపబడి నవి. [ప్రథమాశ్వాసమున దశరథ పాండురాజులు శాపము నొందుట, రామాదులు, పాండవుల జననము, సీతా దౌపదుల కళ్యాణములు మున్నగు ఘట్టములు సంధింపబడినవి. రామ పరముగ పరశురామ గర్వభంగ ఘట్టమున కార్త్యపీర్యార్టున శార్యము పరశురాముని చేతను, శ్రీరామ పరా[కమ వినయ శీలము లక్ష్మణునిచేతను వచింపబడి- శ. ఆ = వ. 10,

'శ్లేషకావ్యములు.రామున పాండవీయము $95 తదవనరమున భారత పరముగ (దౌపది విషయకముగ పాండవుల నియమము, అర్జున కృత నియమోల్లంఘనము, తీరయాాత, చితాం గదాదుల పరిణయము మున్నగు అంశములు వర్ణింప బడెను. దౌవది వివమయికముగ పాండవులు నియమ మేర్చరచుకొనుటకు [పేరేచినది నాగదుడు. ఆ సందర్భముగ పరశురామ గర్వభంగ ఘట్టము తిలకిం చుట కటకు నారదుడు అరుదెంచినట్లు రామాయణ పరముగ పేర్కొన బడెను. ఇటులనే కావ్య,పారంభమున పాండురాజు శాపము శథారంభముననే బారతమునవచ్చును గాన దశరధుని శావము కూడ కథా (పారంభముననె దశరథ పాండురాజుల వనగమన, విహార ములు సంధీింపబడి,చివరకు శాపము నొందుట, తదుపరి వ్యత జనన ములు హడ జోడింపబడెను. అందువలన కావ్యమునందలి వథ మాశ్వాసమంతయు ఇంచుమించు రామ భారత పరముగ నమానమైన సన్నివేశములతో _పారంభమయి, అవిధముగనే ముగిసెను. తృతీ యాశ్వాసమున రాఘపట్టాభిషేకము, యుధిష్టర రాజసూయ యాగము నకై _పేరణ, రామ పాండవారణ్య గమనములు, కార్చణఖా ఊర్వశుల మోహములు మున్నగు ఘట్రములు నంధింపబడెను. రాముని రాజ్య పరిత్యాగము, దశరథుని నిర్యాణము, భరతుని దుఃఖము, పొదుకా (పదానము= మున్నగు అంశములన్నియు అతి క్తుప్త్రముగ చెప్పబడెను. శ్రీరాముడు శరభంగా[శమమునకు చని నప్పుడు “-..ముఖ్య భృత్యు లమర సంయముల్‌ ముదముతో మది (మొక్క నటించె మర్త్శ్యతన్‌"- | అని శ్రీరాముని దివ్యత్వము సూచింప బడెను. ఇట్లు పాతల ముఖతః రాముని దివ్యత్వము గూర్చి పలి కించకున్నను అయా సందర్భములందు కవియే స్వయముగ రామ దైవత్వమును గూర్చి పేర్కొనుచుండుట ఇందు పలుతావులందు కలదు. [కీరామ శరభంగా్యాశమ గమన సందర్భమున ఖభారతపర ముగ కిరాతార్హునీయ కథ సాగుచుండుటచే పరమేశ్వరుడు మర్వరూవ మున అర్జునుని దరియు సన్నివేశము ఇట వర్ణింపబడుటచే భారతార్థ మును సాధించుటక్తై కవి ఇప్పట్టున (శ్రీరాముని దివ్యత్వమును సూచించె ననదగును. సీతారామలక్ష్మణులు అగస్త్యమహర్షి దర్శ కాం

196 శెలంగు పాహాత్యములో రామకథ నార మరిగిన ఘట్టమున భారతార్థమున అర్జునకృత పరమేశ్వరస్తవము రామాయశార్థమున తన దర్శనార్థ మరుదెంచిన నసీతారామలక్ష్మణుల కాతిథ్య మొసగిన అగస్త్య మహర్షి శ్రీరాము నుద్దేశించి మానసికముగ కావించిన సోోతముగ అన్వయింపబడెను. 1 భారత పరమగు సైంధవ పరాభవకథనార్థము వాల్మీకి రామాయణమున ఆరణ్య పర్వమున జరి గిన కాకాసుర వృత్తాంతము ఇందు హనుమంతునిచే సుగీవునకు శ్రీరామ సు[గీవమైతి సందర్భమున చెప్పబడినట్లు (శ్రమము మార్చ బడెను. 2 ఇట్లు వివిధ రీతులలో రెండు కథలను రమణీయముగ జోడిం చిన సూరన ఘంట మంతటితో నంతృప్తినొందక అటనట పరస్పర విరుద్దములైన రసములను ఒకే సన్నివేశము ఒకే పద్యమందు (పతిబా వంతముగ జొప్పించుచు సాగినది. కావ్యారంభమున (పథమాశ్వాస మున కాపముల బడసిన దశరథ పాండురాజుల వర్తనములు తెల్లు పచు (వాసిన అయిదు పద్యములందు దశరథపరముగ భ క్తిశృం గారములు పాండురాజు పరముగ భక్తివై రాగ్యములు జోడింపబడి నవి, ౩ అందును ముఖ్యముగ “అనిభృత దాక్షిణ్యుండై తనయాలోకన విదూరతకు( గుందు నిజాం గనలం గూడి యవని నా ఘను(డు నడపె. బెంవుమోజ.(గా మునిచర్యల్‌” ఎఅను పద్య మున= రామాయణార్థమున ; అనిభృత = గూఢముగాని, దాక్షిణ్యుండై = దక్షిణనాయకత్వము గలవాడై, తనయ = కుమారుల యొక్క, ఆలోకన విదూరతకు! గుందునిజాంగనలన్‌ = కౌసల్యాక్సై కేయీ సుమి

1. ఆ, క. వం 08-608. ల. ఆ. క. వ. 119, 120 శీ. ఆం వ, శికి.40.

శ్లేవకావ్యము-రాఘవ పాండవీయము $ (ఉఈలను కూడి; అవనిస్‌ = భూమియందు, అఘనుడు = ఆలాగున (బసిద్ధు(డైన దశరథుడు, కాముని చర్యల్‌ = మన్మథ [కిడలను, పెంవు మోజణ నడపెను. భారతార్థమున ఏ అని ఇట, భృత దాక్షిణ్యుం డ్రె, శనయొక్య, అలోకన విదూరతకున్‌ = చూడకుండుటకు, కుందుచున్న నిజాంగన ముని చర్యలను పెంవమాజణగా నడపెను. ఇట్ను శృంగార వైరాగ్యములు ఏకకాలమున నంధింప బడినవి. రామ భారత కథా నసంఘటనమునకు అనివార్యములెైన అలతి మార్పులు తప్ప రాఘవ పాండవీయమందలి కథ యథావాల్మీక మన దగును. అతి వినృతములైన రామాయణ భాళత కథార్థములను వివరించు పట్టున అనేకార్థక శబ్ద (వయోగము శేష (వధానము కాని కావ్యములందువలె అత్యంత విరళము కాగ కేవల పద విభాగ మా(శ్రమున శబ్ద భేదము ఏర్పడగా తనంతన వివక్షి తెకార్ట (వపతిపాదళ ముగా కావ్యమెల్స రచియించుట పింగళి కవికి గల ఉభయభాషా పాండిత్య సామర్హ్యమునకు నిదర్శనము. చు సీ, *అంధభాషాసంస్కృతాభిభాషా శ్లేష యొక్కొక్క చోట నొక్కొకచోట నుచితశబ్లశ్లేష మయొక్కొక్క చోటన ర్ధ్తేష యొక్కొాక్క తిజిని ముఖ్య గౌణ వృత్తి శ్లేష ఘటన యొక్కొక తట్‌ నర్థాన్వయము వేజె యగుచు నునికి శబ్దాన్వ్నయ విభదసంగతి యొక్కొక్క తజి నివి యొక్కొక్కతటిని రెండు త. మూడు గూడుట యన సముజ్వలము గాంగ నాకు( దోచినగతి. బెక్కుపోక లమర

॥ తెలు(గుసాపాత్యములో రామకథ రామభారత కథలు పర్యాయ దృష్టి జూచు సుమతుల కేర్చడ నాచరింతు”= ! నని కొన్ని నియమము లేర్పరచికొనియు ముఖ్యముగా (ప్రథమ తృతీయములనే |1పయోగించెను శావున [గంథ రచన వచనాతీతాద్భుతావేశభాసురమై విరాజిలైను : ఒక ఉదాహరణముగా కం “ఘనవి[గహజృంభణమున ననయము దన కట్లు దుగ6గ నవ్వాహిని( (గీ డన గెలిచి వచ్చు నబ్బా లుని. గని వెజ(గంది రాత్మలో నచటి జనుల్‌”- 2 ఇందు రామాయణార్థమున విగహజృ్భృంభణము యుద్ధాతిశయ మని యు,వాహిని సేన యనియు భారతార్థమున విగహజ్బంభణము జడలు విజుచుకొనుట యనియు,వాహిని నది యనియు. ననేకార్థక సంస్కృత శబ్దముల్యపయోగముతో ఇచ్చట సంస్కృత భాషార్థశ్రేషసాధింపబడెను. వింగళి సూరన అధిక నియమముతో కథా ద్వయమును కూర్చు నెడ, భాషా జాతీబుములగు వాడుక పదనులనుకూడ అటనట (పయో గించెను. శభ్ధార్థాలంకారములును, నగరార్జవాది మహాకావ్య లక్షణ ములును ఇందు కలవు- వర్ణనలందు ముఖ్యముగ పేర్కొనవలసినది ద్వితీ యాశ్వాసారంభమున గావింపబడిన వసంతబుతు వర్ణనము. రాఘవ పొండవీయముచే (ప్రభావితుడయిన రామరాజ భూష జుడు హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానమును (వాసెను. కాల శ్రమమున ద్వ్యర్థికావ్యములే కాక (త్యర్థికావ్యములు కూడ భాషాసరస్వతి కలంకార ములుగ వెలసినవీ. నిర్వచన భారత గర్భ రామాయణము ;= / చతుర్విధాం[ కవిత్వములో గర్భ కవిత్వము ఒకటి. ఒక పద మందు మరియొక పద్యము గర్భనమె యుండుట గర్భకవిత్వముగా క! !. పీఠిక. వ. 17, శి. ఆ. 2. వ, 25.

శ్లే వకావ్యములు=విర్వచన వారత గర్భ రామాయణము 14 పేర్కొనబడును. (పాచీన సాహిత్యమున (పబంధాదులందు అచ్చ టచ్చటను, అళ్వాసొంతములందును, గణవవరవు వేంకట కవి “ప్రబంధరాజ పరమేశ్వర వేంకటేశ్వర విలాన'ిమందు కొంచె మధిళ ముగాను గర్భకవిత్వము కలదు. (గంథాద్యంత వర్యంతము గర్శ కవిత్వము వెల్లివిరిసిన కావ్య మీ నిర్వచన భారత గర్భ రామాయణ మనియే పేర్కొన వలెను. కవి శ్రీ రావిపాటి లక్ష్మీనారాయణ. భావ కవిత్వ వచన కవిత్వములు సాహిత్యాకాశము నా(కమించు అత్యాధు నిక కాలమున గర్భ కవిత్వమున నిర్వచన భారత గర్భ రామాయ అము వంటి అందును (పపథమ (పయత్నముగ- కావ్యమును రూపొందించిన రావిపాటి లక్ష్మినారాయణ కవి అభినందనీయులు. 124 పద్యములు గల ఈ చిన్న కావ్యమున మూలపద్యములు రామా య ణార్థములు గాను, గర్భస్థ పద్యములు భారతార్హముతోడను నిండి యుండును. ఇందు ఉభయకథలను ఒకేతావున వివరింప (ప్రయత్నించుట వలన అటనట కథాభాగములను కొన్నిపట్టుల పెంచి, మరికొన్ని తావుల సం్యగహముగ చెప్పుట నంభవించెను ఉదాహరణమునక్షు ఉభయకథలందును వివాహములను శ్షేమించిన పిమ్మట, అరఖజ్యగమ నమును శేషింపవలసిన నందర్భమును స్వీకరింప నగును. రామా యణమున సీతాకళ్య్ళాణనంతరము వనగమనమునకు నడుమ కథాం శము భారతకథతో సరిపోల్చిన మిగుల స్వల్పముగా నుండును భారత మున (దౌపదీ కళ్యాణానంతరము పాండవులు నియమ మేర్ప్చరచు కొనుట, అర్జున తీర్థయాత్ర, సుభ్యదావివాహము, అభిమన్యు జననము, ఖాండవదహనము, ధర్మరాజు యౌవరాజ్యాభిషేకము, మయనభ, జరాసంధవధ, రాజనూయయాగము, శిశుపాలవభధ, జూదము, [దౌపడీ వస్తాపహరణము, భీమ(పతిజ్ఞ, వునర్జ్యూతము మున్నగు నంఘటనలు పెక్కు కలవు. ఇప్పట్టున రెండు కథలను జోడించుచు, పింగళి నూర్యనార్యుడు తన రాఘవ పాండపీయ ద్వ్యర్థి కావ్యమున రామకథా పరమగు పరశురామ వృత్తాంతము నిలిపి, భారత కథా గమన మొత ర్చెను. రావిపాటి లక్ష్మీనారాయణ అట్లు చేయకుండ, పె కథాం

800 తెలుగు పాపాత్యములో రామకత శము లన్నియు వాసెను. ఈ విధముగనే రాఘవపాండవీయముతో పోల్చిన ఈ కావ్యమున కథాద్వయ మైతిలో కొన్ని భేదములు కనృట్టు చున్నవి= రాఘవ పాండవీయము -నిర్వచన భారత గర్భ రామాయణము లతా

1. విశ్వామిటత్రుని రామలక్ష్మణులు 1. విశ్వామిత్రుని రామలక్ష్మణులు అనుసరించుట - పాండురాజు అనుసరించుట = పాండవులు మరణము. వారణావతమునకు వెడలుట. శ. రామపరశురామ సంభాషణము |$. రామ పరశురామ సంభాష =థఖారతములో కథ కొంతవజకు. ఇము లేదు.
2. సీతాపహరణము = (దౌపదిని 8. సీతాపహరణము- సైంధవుడు జటాసురుడు హరించుట. (ౌపదిని హరించుట. శ, ఆంగదుని రాయబారము-కృష్ణు 4. సుందరకాండములో హనుమ ని రాయబారము (దావణ సంభాషణము=కృష్ణు ని రాయబారము,
3. అతికాయ వధ - (దోణవధ,. ర్‌. మూలసెన్యవధ = (దోణవధ.
4. ఇం[దజిద్వధ = కర్ణవధ. 6. కాలనేమి వధ = కర్ణ వధ,
5. విరూపాక్ష వధ - శల్యవధ. 7. మాల్యవంత వధ = శల్యవధ* == ఇత్యాదులు. ఊఉ. ! “తా(సిత కీర్తి యా నృవు డుదగత వెళ్లెను భాసురంబుగా వాసి జర్రాగమంబునను భార్గవి గేహహితుండు (గుంకె.బ ద్మా (సుతుభీము డళ్టి యెడదన్‌ హత మత్యధికో[గమూర్తియె చేసె లలిన్‌) లసన్నటన( జేయు నతం డివు డంచసూయనాన్‌” రామాయణార్థము : జరాగమంబునను ఇ ముసలితనము వచ్చు టచే (దినమంతయు (పకాశించి వృద్దుడగుటచే;) భార్గవి = లక్ష్మీదేవి యొక్క, గేహ= ఇంటికి (పద్మమునకుు), హితుండు = మిత్రుడు (నూర్యుడుపద్మాసుతు = ఖక్ష్మీథేషీక్షమారు ని(మన్మథుని)భీముడు =
6. వ. 58,

శ్లేషకావ్యములు._విర్వచన భారత గర్భ రామాయణము &01 లక్ష్మీదేవి కుమారుని శివుడు నంహరించెను గావున, పరమేశ్వరునిపై సూర్యున కసూయ గలదనియు, సాయంకాలమున మహేశ్వరు డొనర్చ్భు నాట్యమును తిలకించనోపక (గుంగె నని భావము.

భారతార్థము : జరాసుతు = జరాసంధుని, లలి = ఉక్సాహము.

ఇట్టీరీతిీన్‌ రామాయణ పరమగు సూర్యాస్తమయ వర్షశ్లేషలో జరాసంధ వధను చెప్పగలుగుట బహు క్షిష్టసాధ్యమై కవి (ప్రతిభకు చక్కని తార్కాణ యగుచున్నదీ, అఆ విధముగనే సీన పద్య గర్భ మును శార్దూలోత్సల చరపకమాలలలో భూపీత మొనర్ప గలుగుట కూడ కష్టము. అయినను మూలపద్యమున గురువైనదోనిని గర్భపద్య మున లఘువు 2 గాను, లఘువైనదానిని గురువు 3 గాను మార్చ్యిచ్మిత బంధ కవిత్వము కవిసామర్ధ్యము వలన సాధింపవచ్చునని నిరూవిం చెను. అచ్చ తెలుగు పద్యము, చతుర్విధాష్ట్ర కందములు, నిరో ఘ్యుము, ముక్తపదగన్తము, వష్పమాలికా బంధము, నాగబంధము లందు కూడ గర్భపద్యములు విడువక (వాయబడెను. సీతాకల్యా ఇముని వుష్పమాలిక వేసుకొనుట వష్పమాలికాబంధమునందే * చాసెను, కృష్ణుని రాయబారము, హనుమ(దావణ నంభామణము అర్వోక్రి వారితములుగా నుండును. 98, 99, 100= పద్యములలో ఒక్కొక్క పద్యమం దొక్కొక్క రసముతో ఆయా రననామములను అయా రామాయణార్థ పద్య చతుర్థ పాదాంతమున చమత్కారముగా పేర్కొనబడెను.

*నేశ్ర విడుము కుమతిని విను సీత జననంబు లంకజేటునకె సుమో” -అనుచు భారతార్థమున “పీతా జననంబు లంక చేటునకె సుమి” అనునది సామెతగా స్వీకరించి, అటులనే దుర్యోధనుని జన్మము కౌరవ వంశ నాశనమునకే అను అర్జ్హమును ధ్వనింపజే సెను.”

శవ, 51, గ్‌ భా న్‌ ఛి శీం సిలి..-.-. యా (26) సస ను సై " 'దరావ్లాక్షాం క్క0$ి స

! శెలుంగు సాహిత్యములో రామకత దుర్గ్షభమగు గర్భశ్లేష లున్న కావ్యమందు అటనట లోకోక్తులు, బేశీయనులు, కవినమయములు, అలంకారములు కూడ (పయోగింప బడెను. 'అవనిందామర తంపలెరి చాలి, “శుభన్య శీఘ మ్మని,, “ఒకటి తానెంచ దైవ మింకొకటిసేయు'”, 'మూడువూవు లాజబుకాయలగు టంచు', 'రంగరంగ వైభవములతో' -మున్నగు లోకోక్తులు ఎన్నియేని కలవుం “రెండర్హంబుల పద్యమొక్టటియు నిర్మింపంగ శక్యంబు గాకుండుం దదధ్ధతి కావ్యమెల్ల యగునే”-= అని పింగళి సూరనార్వుడే స్యయముగ పేర్కొనిన శ్లేషకు గర్భ కవిత్వమును కూడ జోడించి, “స్వాతామదోషౌ శ్రేషిదౌని హతార్తా (పయుక్తతే” అని ఆలంకారికవచన మున్నను, నుప్రసిద్హార్ధనులు గల పద(పయోగముతో, లక్ష్యలక్షణ సమన్విత ముగ, నరళముగ, న్వతం[తరీతిని కావ్యమును వెలయించుట బహు కష్టతరము- 1 యాదవ రాఘవ పాండవీయము:- “రెండర్దంబుల పద్య మొక్కటియు నిర్మింపంగ శక్యంబుగా కుండు"= ఆ రీతిని శ్రేషయందు కావ్యమంతటిని పండితామోద కరమగునట్లు రచియించుట కష్టసాధ్యమని శ్షేషమకావ్యముల కాద్యుడైన పింగళి నూర్యనార్యుడే వ్వయముగ పేర్కొనెను.. కాని నూరన మార్గానుసారులైన తరువాతి కవులు కొందరు ద్వ్యర్థికావ్యములతో నంతృప్తినొందక త్యర్థికావ్యములను కూడ రచింప బూనుటతో శ్లేష కావ్యశాఖ చిలువలు వలువపలుగ విస్తరిల్లెను. (త్వర్ధికావ్య మవగా మూడర్భములతో వెలయు కావ్యము గావున ఇప్పట్టున రామ భారత కథలకు భాగవతము కూడ జోడింవబడేను. శ్రేషకా వ్యేతివుత్తము లుగ హరిశ్చం[డ్ర నల 4వాది కథలు స్వీకరింపబడినను ద్వ్యర్థికావ్య ములందు రామ భారత కథలు, ్యత్యర్తి కావ్యములందు భారత భాగ వత రామాయణముత+పేముఖ స్రానమాను. అ కమించును- క. విర్ణీితకాలములో పూర్తికావ్యము దగొరకవందున్న లభించిన భాగమును అవగా కావ్యారంథ భాగమును గుణించి ఇర్నల పేర్కావబడుచున్నది.

శ్ళేషకావ్యములు.యాదవ రాఘవ పాండవీయము 208 ఇటు భాగవత రామ బారత కథలు జోడింపబడిన కావ్యము లలో యాదవ రాఘవ పొండవీయము-=జఒకటి. గోపాలకృష్ణున కంకి తముగా నెలూరి వీరరాఘవ కవి దీనిని రచించెను. కావ్యము 4... విభవానుభావసాత్తిక భావసంచారీభావసముదయన ముఖం భిత నుభగంభావుక గంభీర సముల్లసదస దృశ రసరంగదుత్తుంగా భఖ భంగీ తరంగిత [పాణబంధ (పతీయమానధ్వని విజిత వి(భాజ మానంబును నకలాలంకారాలంకృతంబును, ఓజస్సౌకు మార్య (పసొద మాధుర్యతా ముఖ్య గుణచిరత్నరతరంజకంబును, వురాకృత వుఖ్యాతి శయ పరిలబ్ధి భాగ్భివవర్ధమాన నిరుపమాన(పతిభావి శేష పరిచిత నిఖిలవిద్యావిజ్ఞానాత్మిక కారణద్వయ విజంభమాణ నిర్జాష మధు రతర వచన రచనా సరస విచితాభినవ శబ్దార్థ యుగళ మూర్తి కంళును, రసా్యశయీభూత చతుర్వ్యృత్తి విలసితంబును అనుపమానం౦ బును....” అనుచు తనకావ్య లక్షణమును దీర్థవచనమున పేర్కొ నుటయే కాక నెల్లూరి కవి, సీ ! "ఒకచోట శద్దార్థ యుగళ చమత్కార నందర్భ గర్భ్చిత చతుర వృత్తి మొకవంక నకలంకితో దయధ్వని ముఖ్య మొకవంక వాచ్యార్థ యోగ విభవ మొక చక్కి( జక్కని _పకటిత శేషపోక్రి యొకచక్కిని నభంగయుతపదాప్తి యొకదారి పదవాక్య నికరగవ్యంగ్యంబు న నొకదారి బహుళార్థ యోగ గమ్య గీ. మొకటి వూర్వాపరాన్వయయోగ గతుల నొకట నేకార్థ వైభవ (పకటయుక్తి సరస గుణములు విలసిల్ల నరసరీతి వృత్తుల రన (ప్రబంధము విస్తరింతు”- నని సీసపద్యమున కశావ్య(పణాళికను విస్తరించి చెప్పెను. పద్యమును మూడర్థములలో

1. ఆ, 1=వ. కివీ.

£01 శెణగు సాహిత్యములో రామకథ (హించిన విధము తెలియుటకు కావ్యారంభమందలి ఈ పద్యమును (గ్రహింప వచ్చును. అ. “(శల కరవు బహుళ సితభానుకులులకు

నాటవట్టు సజ్జనాస్పదంబు

మహి నయోధ్య కాంతి మధురసాలోజ్జ్వల

నాగ వురి దనర్చు నవ్యలీల. యాదవ :- శ్రీలకు-[ఇరవు = సంపదలకు స్థానము: బహుళ 1 సిత +-భాను +-కులులకున్‌ + ఆటపట్టు = పలువురు చం(దవంశవు రాజులకు ఉనికిపట్టు, సజ్జ్బన--ఆస్పదంబు = మజనులకు చోటు, మహిన్‌ = భూలోకమున, కాంతిన్‌ = తేజమున, అయోధ్యజ జయింప నలవికానిది, సాల + ఉజ్వల = (పాకారములచే శోభావం౦త మెనది, మధుర-శఓనాగ-+-వరి = మధుర అనే పట్టణము, నవ్యలీల నా నూతన విలాసములతో, తనర్చు = ఒప్పు.

రాఘవ := బహు-శఆసిత + భాను కులులకు = విఖ్యాతిగాంచు సూగంవంశ క్ష్యతియులకు ఆటపట్టు, మహిన్‌ అయోధ్య--నాగ వురి తనర్భు = అయోధ్యఅను పట్టణము కలదు, కాంతిస్‌, మధుర -[- సాల+ ఉజ్వల.

పాండవ :- మధుర = ఇంపైనది, నా(గవరి = హస్తినా వరము, నవ్యలీల + తనర్భు = ఒప్పును.

కవితన కావ్యమును చితవ్యంగ్య చమథత్కియలతో శోభిల్ల జేసినట్లు కూడ పేర్కొనెను.

శేమ కావ్య [ప్రపంచమున వెలనిన రామకథాత్మక కావ్యములు మృత్యుంజయ కవి ధరాత్మజూ పరిణయము, అయ్యగారి వీరభ(ద కవి రాఘవ పౌండవ యాదవీయము, ఓరుగంటి సోమశేఖర కవి రామ కృష్ణార్జున రూప నారాయణీయము_ మున్నగునవి.

శ్లేవకావ్యములు_తిట్టుక విత్వము-రామకఠ క్‌06 తిబ్దుకవిత్స్వము-రామకథ : -

తెలుగుసారన్వతమున (పత్వేశముగ పేర్కొనవలసిన తిట్టు కతి త్వమున వెలసిన కావ్యములలో లంకా విజయమువంటి న్తేష శావ్య ములు రామకథాత్మకము లెనవి కలవు= తత్కారణమున తెలుగు తిట్టు కవిత్వమందలి రామకథ కూడ శేష కావ్య పకరణమున జేర్చుట యుక్తము,

సరన్వతీ మూర్తులెన కవుల హృదయములు పరులవలన గాయ పడి వ్యధాభరితము లయినప్పుడు'తిట్టు” రూపముగ వెల్వడిన కవిత్వమే తిట్టుకవిత్వము. (ప్రాచీన కవుల తిట్టు కవిత్వము చాటుధారగణానే మిగిలి పోయినది కాని [గంథరూపమును దాల్బలేదు. తరువాతి కాల మున కూబిమంచి జగ్గకవి చం[దరేఖా విలాపము, పిండి పోలు లక్ష్మణ కవి లంకావిజయము మున్నగు కావ్యములు వెలసినవి తిట్టుకవిత్వ మునకూడ రామకథకుగల (పముఖస్థానము గమనించినచో తెలుగు కవి భావనాపపంచమును రామకథ ఎట్లు శాసించగలిగినదో విశదమగును. తిట్టుకవిత్వమందలి రామకథలలో _పథమముగ పేర్ణొనవలసినది పిండి (పోలు లక్ష్మణ కవి *లంకా విజయోమను రెండాశ్వాసముల కావ్యము. సుమారు 880 గద్య పద్యములం దీ కావ్యమును (వాసిన లక్ష్మణక౭ి శ్రీ శ. 1840 [ప్రాంతము వజకు జీవించి యుండినట్లు భావింపబడు చున్నది. లంకావిజయము కవి స్వవిషయము రామకథకు జోడించి (ాయబడిన శ్లేమ కావ్యము. లక్ష్మణ కవికి అతని తం(డి స్వప్నమున సాక్షాక్కరింటి ధర్మారావు అనునతడు, (|

“నీదు లంకమాన్యము బలళ్మినిన్‌ హరించె, .

గాన€ ద(త్పాప్తికై రామకథయు మనక

థయును జతగా(గ నర్ధంబు ఘటనవపజణిచి

కృతి రచించి గోపాలున కిమ్ము తనయొ- అని కోరుటచే ఈ కావ్యమును వవాసెనట ! దీనికి రావణ దమ్మాయమను నామాంతరము గలదు. ఆదియందు కవి రావణదమ్మాయమని పేరిడగా శిష్ణు కృష్ణ మూర్తి అను కవి “అల్పొచ్చులు గల పదము వార్వమందుండవలవపీ

తి0ళి తెలుగు సాహత్యములో రామకథ వచ్చుటచే దమ్మ రావణీయమని యుండవలయు” ననగా తరువాత లంకా విజయముగా మార్చు చేసినట్టు వదంతి కలదు. ధర్మారావను నతడు కవిలంకను అ(కమించుకొనుట సీతాపహరణముతో షోల్చ బడిన కారణమున ఇందలి ఘట్టములు ఇంచుమించు అన్నియు రామ కథ యందలి ముఖ్యఘట్టములతో సరిపోల్చ్పబడుటచే రెండు కథల యందు వైరుధ్యము అధికముగా కానరాదు. కవికి ముగ్గురు పోద ళులు కలరు. వారిక వివాహములైె సుఖమున్న తజి లక్ష్మణ కవి [(పభువువలన వాగ్దత్తమెనలంకమా న్యమును సాగుచేయించుటయేకాక, విద్వత్కవిగ సత్కీర్తిని కూడ బడయుచుండుట గాంచి, అసూయా టన్తుడెన ధర్మారావను నతడా లంకను బలిమిని ఆ(కమించెను. ఎంత వేడినను తన విన్నప మాలించని ధర్మారాయని తన దైవమైన మహావిష్ణువే శిక్షించు నని భావించి “తిట్టు పద్యముల చెప్పసాగెను. పద్యముల [వాయుట వూర్తియగు సరికి ధర్మారాయడు మరజణించిను. లక్ష్మణ కవికి లంక లభించెను. కవివిషయక మగు ఈ కథ రామ శథతో సంధింపబడెను. అందువలన రామాదుల వివాహములు, కవి, అతనిసోదరులక ల్యాణములు,రామాభిషేకయత్స్నము దశరథమరణము_ కవి జనకుడు కవి సోదరుడైన తిరుపన్నకు బాధ్యతల నొనగబూమట, పినతల్లి అభ్యంతరపరచుట, తిరుపన్న వేరింటి కావురము, తిరుపన్న మరణము; అరణఖ్యమున నీతారాములు అత్సిమునిని దర్శించుట-= కవి మరియొక సోదరుడు ఆ(తేయీనదిని దర్శించుట; మాయామృగమును లాముడు వెన్నంటుట= ధర్మారావు తన సోదరుడైన భావన్నను లంకను (గహించుటకై అధికారియొద్దకు పంవుట- (అనగా సీతాప హరణమునకు లంకను అ[కమించుటకు నన్నాహము లొక్కసారి జరిగినట్లుగా కథా సంవిధాన మేర్పడెను; సీతాపహరణము- లంకను ఆ|కమించుట; సీతా పరిదేవనము= లక్ష్మణ కవి పరితాపము; సుగీ వుడు రాముని విశ్వసించుటం= కవి [శ్రీహరిని నమ్ముకొనుట; హనుమం తుని అన్వేషణము, సీతాదర్శనము, రావణుడు సీతకడ కరఠినోక్తులు పలుకుట హనుమదావణ సంభాషణము- కవి ధర్మారావుకడ కరు గుట, దర్శించుట, హితము గరుప (టఉయత్నించుట; అంగదుని రాయ

శ్లేషకావ్యములుంతిట్టుక విత్వముంరామకథ 0? బారము= కవి మరల నందేశవ్యతమంవట; రావణ సంహారము- ధర్మారావు మరణము,

ఎఈరితిని రెండు కథలు జోడింపబడెను.

కవి పరమగు కథయందు కంటెను రామకథ యందలి ఘట్టము లధికము లగుటచే ఆయాపట్టుల రామకథ సొగుటకై కవి కభథయందలతి సన్నివేశములు సుదిర్హముగ విస్తరింపబడెను. రామపరమగు యుద్ధ ఘట్టమును వర్చించుట కై రెండవ కథయందు నూర్యాస్తమయ, నిశి చం్చదోదయ, (పత్యూష వర్ణనలు మసోహరముగ కావింపబడెను. రావణునకు విభఖీవణుని వలె ధర్మారావునకు కూడ ధర్మపరుడైన సోద రుడు; లక్ష్మణకవికి మితుడయినవాడు భ(దయ అనునాతడు కలడు. రామకథాకథనపద్ధతి పలుతావులందు రాఘవ "పొండవీయమును పోలుచుండును. పాయస విభాగము రాఘవ పాండవీయమందు వలెనే కావింపబడెను. శ్రీరామ దైవత్వమును గూర్చి ఇందు జన కుడు నయముగ,

కం “మారమణుంబట్టి( గాంగని

యే రంజిలు చుంటి గాక యిట్టిత్తరిని

న్నారిన్‌ శమత్క న్యక

నీరలు స్నుష! జేసికొనుట నే ధన్యుండన్‌"* అని సీతాకల్యాణ ఘట్టమున పేర్కొనెను. వివాహములు గౌరీపూజ నాగవల్లి మొదఆ యినవాటితో తెలుగు పద్ధతిని జరిగను. ఇం(దజిత్తు నాగాస్త్రబంధన నందర్భమున నారదుడు రామునికడ కరుదెంచెను. రావణ పాతాళ హోమము, అంగదునిచే మండోదరీ పరాభవము, రావణునకు మండో దరీ హితోపదేశము= మున్నగు అవాల్మీకాంశములు కూడ [(గహింప బడెను. ముఖ్యముగ పేరొనవలసినది= ఇందు రావణునకు నాఖి యందు అమృతకలశ మున్నటుల పేర్కొనబడుట. ఇది అధ్యాత్మ రామాయణానుసారముగ చెప్పబడిన అంశము.

లంకా విజయము రాఘవ పాండపవీయాదులవలె నిర్దుష్టశ్లేష భాసురము గాక నిర్బంధ శేష బంధురముగా నుండును, కవిత్వ

న! తెలుగు సాహిత్యములో రామకత మంత (పౌఢము కాకున్నను కొన్ని పద్యముల శైలి ధారాళముగనే యుండును. అయినను రాఘవ పొండపియాదుల వలె లోకోపకర ఇమునకు గాకుండ, ఒక వ్యక్తిని నిందింప వలెనను ఆశయముతో ఠచియింప బడిన కారణమున ఇందు రాఘవపాండవీయ హరిశ్చం[ద నలోపాఖ్యానాదులందలి కవితాపద్ధతి కానరాదని విమర్శకుల అభి (పాయము.

పన్నాల (బహ్మన్న 'ఖలకర్ణ విషాయన రామాయణము" వంటి శ్లేషకావ్యములు తిట్టు కవిత్వమున ఇంకను గలవు.

“హయనముది సీత, పోత వసుధాధివ డారయ రావణుండు,ని

శ్చయముగ నేను రాఘవుడ, జాహ్నవి వారిధి, మారు డంజనా

పియతనయుండు, లచ్చన విభీషణు, డాగుడిమెట్ట లంక నా

జయమును బోతరక్కసుని చావును నేడవనాడు సూడుడీ”- ==ఆఅను పద్యము, స్వీయదుఃఖమును రామాయణ కథతో అన్వయించి నెల్లూరి తిరుమలయ్య కవి చెప్పినది ఎరుగని ఆం(ధు డుండడన్న అతిశ యోక్సి కానేరదు.

ఉపాఖ్యానములు-రామకథ శ్రీరామకథా నుధారసమును తనివితీర (గోలని తెలుగు కవి అరుదుగా కనుపించును. అట్లు కాము [(గహించిన రామకథను ఖాన్కర రంగనాథాదులు మవోకావ్య వృక్షములుగా తెలుగునాట నిలుప, వాని నీడలో తెలుగు (పజ సేద దీరినది. కాగా మరి కొందరు శవులు తమ తమ కావ్యములందు రామకథను ఉపాఖ్యాన రూపమున నంక్షిన్త మొనర్చి సీతారాముల కథ పట్ల తమకు గల (వత్యేకాభిమాన మును పొందుపరుపగా అవి చక్కని చిక్కని మళథ్రె గుబురులై తెలుగు నేలను గుబాళింపజేసినవి. అనంతమైన సాహిత్యమున రామకథ ఉపాఖ్యానముల రూపమున గల కావ్యముల సంఖ్య నిర్ధిఘముగ చెప్పు టయే కష్టతరము."తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ”"అనుమాలయందు (వనూనములగుటక్తై వుష్పగుచ్చము వంటి రామోపాఖ్యానమునుండి

శొన్ని వుష్పములు మాటతతము (గహింపబడుచున్నవి.

భారతాంతర్గత రామోపాథ్యానము :- మహా భారతమున రామాయణ (పనసక్కి కథారూపమున నాలుగు తావులందు కలదు. అరణ్యవాన కాలమున పాండవులు లోమశ మహర్షి సమేతులై వుణ్యతీర్హములను సేవించు తఖణి లోమశు డాయా న మావోత్మ్యములను వివరించు పట్టున రామకథా (వసక్తి వచ్చెను.

1. అగస్తా_శమము దర్శించిన పాండవులకు వాతాపి ఇల్వలులను రాక్షన సోదరుల వృత్తాంతమును, భృగుతీర్ణ మావాత్మ్య్యమును తెలిపిన లోమశుడు (పనంగవశమున పరశరామ గర్వభంగ వృత్తాంతము వివరించెను. ఇప్పట్టున రామాయణ కథాంశ ములు కొన్ని సం[గ్రహముగ పేర్కొనబడెను. ఇందు శివధను (27)

£10 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ రృంగము కాకుండగనే పరశురాముడు అయోధ్యయం దున్న రామునికడ కరుదెంచి, విష్టుచాపము చూపి అవ హేళన మొన రగా, (శీరాము డా ధనుస్సును విరిచి, విశ్వరూపమును (పద ర్శించెను.

2. తీర్ణయా[త పర్వముననే లోమశుడు కాలకేయద్రైత్యుల సంహర ఇార్హము అగస్త్యమహర్షి జలము పానము చేయగా భూన్యమయిన వారాశిని భగీరథుడు వూరించునని మున్ను (బహ్మ అనతిచ్చిన విషయము పాండవుల కెరింగించి, గంగావతరణము కూడ వివ రించెను. ! బుశ్యశృంగ వృత్తాంతమున రోమపాదుడు (బాహ్మ ణాపచారము కావించినందున రాజ్యమున క్షామమేర్పడినట్లు భారతము పేర్కొనుచున్నది. బుశ్యశృంగుని తోడ్కొని వచ్చుటకు వెడలిన వేశ్యాంగనలలో వేశ్యమాత యొకర్తు నేర్పరి యైన కుమార్తెను “బుళ్యళృంగు పాలికింబుచ్చి"నదని చెప్ప బడెను. 2 వాల్మీకరామాయణమున “గణికా స్తత గచ్చంతు రూపవత్య నస్ప్వలంకృతాః”- అని సాలంకృతలైన గజణికల పనిచినట్లు కలదు. ౩ ఆధునిక యుగమున వెలసిన శాంతా కల్యాణాది నాటకములందు గణిక ఒకర్తుక సపరివోరేవకగ వెడలినట్లు పేర్కొనబడెను.

3. సౌగంధిక కమలాపహరణ ఘట్టమున భీమునకు హనుమంతునిచే రామాయణము సం[గహముగ చెప్పబడెను. *

4. జయ[దథ మోక్షణానంతరము ధర్మజునిచే కోరబడి మార్కణి జేయ మహర్షి పాండవులకు రామాయణమును వివరించెను. ఇదియే రామోపాఖ్యానముగ (వసిద్ధిగాంచిన ఖభారతాంతర్గత రామాయణము.

5. ఆరణ్యపర్వము.ఆ. 8.

వీ. అ. వ, శవ. 8కి

శ. వా. ర్హా దడాల. కొం, న. 10=ళో. 5.

శీ. అరణ్యసర్వము..అ. 8. వ. శ2ం886.

ఉపాథ్యానములు_రామకథ భారతము 211

సంస్కృత భారతమున ఏడువందల యిరువదియేడు శ్లోకము లందు గల రామోపాఖ్యానమును ఎట్టిన మూడువందల పదునారు గద్య వద్యములుగా అం(ధీకరించెను.

ఇందు కథ శ్రీరామజననముతో ,పారంభమయినను వాల్మీకి ఉత్తర రామాయణమున గల రావణాదుల జనన [కమము, వారిపరా కమాదులు, వారి నణచుటకై చతుర్ముఖాదు లొనర్చిన యత్నములు వివరముగ [పొగరంభముననే వర్జింపబడెను. ఈ రావణ వృత్తాంతము అటనట వాల్మీకి ఉత్తర రామాయణముతో భీదించుచున్నది. వాల్మీకి రామాయణమున వులస్తుని వుతుడైన విశవసువునకు భరధ్వాజుని వ(త్రిక యైన “దేవవర్డిని" వలన వైెశవణుడు (కుబేరుడు, నుమాలి వు తికలెన కైకసి, వుష్పోత్కట, పాకల వలన రావణ కుంభకర్ణ విఖీ షణ శూర్చణఖలు జన్మించిరి. రామోపాఖ్యాననున వులన్త్యుని వతు డగు వైశవణుడు తండిని విడిచి _బహ్మనుగూర్చి తపము జేసి *'నలకూ బరు" డను పుతుని, లోకపాలకత్వము, లంకాధిపత్యము, ధనేశ్వర త్వము, ఈశ్వర సఖ్యము వరములుగా బడసెను. ఆ_గహించిన పుల స్యుడు తన శరీరములో అర్థబాగమును వి్యశవసుగా జేసి వైశవణు నకు హాని యొనర్పుమనెను. విషయము నెజ్‌ింగిన వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) వ్మిశవసుని సమీపించి ఆతనికి వుతునిగ నుందునని సమ్మత పజచి '“పష్పోత్క్మట' 'మాలిని” *పాక' అను సుందరాంగు లైన మువ్వురు రాక్షసస్త్రీలను ఆతని పరిచర్యలకై నియోగించెను, సేవలతో తనను పరితృవుని జేసినవారికి విశవసువు వు[తదాన మొన ర్పగా, వష్పోత్కటకు రావణకుంభకర్ణులును మాలినికి విఖీషణుడును పాకకు ఖరశూర్పణఖయు జన్మించిరి.

రావణ దిగ్విజయయా[త సందర్భమున విభీషణుని యోగ్యతకు ముగ్గుడైన కుబేరుడు అతనికి యక్ష రాక్షస ఫైన్యాధిపత్య మొసగినట్టు వంస్కృృత భారతమున కలదు

ఆంధ భారత రామోపాఖ్యానమున (బహ్మ "దుందుభియను గంధర్వ కామినిం బిలిచి నీవు కుబ్బరూపంబున మంధర యను పేర

212 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ భూలోకంబున నుదృవించి నీ నేర్పు విధంబున దేవకార్యంబులు నిర్వ హింపుమని పని”చినట్టు కలదు. !

వుతకామేప్తి, శివధనుర్భంగాదులు ఇందు కానరావు. కేవలము 2 “రామునకు విదేహరాజనందన యైన సీత ియాంగన యయ్యె”= నని మాతము కలదు.

కెక ఇందు కోపగృ్గహమున ధూళిధూనసరితాంగయై అలుక నటింపలేదు. తద్భిన్నముగ పర్వభూపషణ భూషితాంగిగా దశరథుని చేరిోఅలనాటి వరముల (పదానంబు”చేయవలయునని కోరెను. కైకేయీ వరముల గురించి ఎరింగి రాముడు దశరాథాదులను దర్శింపకయే కానల కరిగెను. వాల్మీకి రామాయణానుసారముగ తమ కావ్యముల రచియించిన సం్యగహ రామాయణ కర్తలు=ముఖ్యముగ మొల్ల ఇప్ప టున భారతమందు వలెనే కైశేయీ కోపగృహ (ప్రవేశమును పేర్కొన కుండుట గమనింపవలసిన విషయము।

ఇంకను, ఇది ఉపాఖ్యానము గావున గుహవిరాధ అ తిసుతేక్ట మాందకర్ణి అగస్తాదుల గాథ లిందు ఉపసంహరింపబడెను, పంస్కృత భారతమున సాగరుడు 3 రామునకు స్వప్పమున సాక్షాత్క్మరించినట్టుం డగా ఆంధ్రీకరణ కర్త ఉపవసించిన సోదరులకు సాగరుడు దర్శన మొసగినట్లే పేర్కొనెను.

అవింద్యుడను రాక్షసుని పనువున అరుదెంచి (త్రిజట సీతకు రామ స్నుగీవ సఖ్యము, రావఖునకు నలకూబరుడు ఇడిన శాపమ్ము స్వీయస్వపష్న వృత్తాంతము చెప్పెను. వాల్మీకి రామాయణమున అవిం ద్యుని నామము కానరాదు, మరియు కేవలము స్వప్ప వృత్తాంతమును మాతము సీతకు వినిపించెను.

ఇందు రాముని పనువన లక్ష్మణుడు కిష్కింధ కరుదెంచుసరిశే సుుగీవుడు జానకి నన్వేషించుటకై నలుదెసలకు వానరులను పని ఆం. భా, ఆరణ్యవంఅ.రంవ. 231. డాం

శి, ఆరణ్య వ. ఆ. 8_ప. 2క, 8. నంన్కృృత భారతము వనవర్వముఎశికివి అధ్యా,

ఉపాఖ్యానములు-రామకథ-భారతము న! చెను. ! వాల్మీకి రామాయణమున సైన్య నమికరణమునకై నలుదెన లకు అజ్జలు మాటతతము ను[గవుడు పంపియుండెను. నుందరళకాండ వృత్తాంతము అనగా సీతానందర్శనము (పత్యక్షముగ వర్ణింపబడక శ్రీరామ సమక్షమున హనుమంతుడు వివరించినట్లుగ (వాయబడుట విశేషము! 3 వాల్మీకి రామాయణమున నీలునిచే (పహన్తుడు సంహరింవ

బడిన తరువాత రావణుడు వథమముగ యుద్ధరంగమున కవతరిం చెను. భారతరామోపాఖ్యానమున మొదటిసారి రణరంగమున కగు దెంచి వెడలిపోయినతరువాత విభీషణుడు _[పహన్తుని సంహరించెను. 8 ఇందజిత్తు నాగాస్తముచే రామలక్ష్మణులను బందీకృతుల కావింపగా విభీషణుడు (బహ్మాస్త పయోగమున వారిని బంధవిముక్తులను గావిం చెను అంతియకాక కిన్నరనాథుడు శ్వేతునిచే పవిచిన దివ్యజలము లతో విభీషణుని హెచ్చరిక మరకు నయనములను (పశకాళన మొనర్భు కొని రామలక్ష్మణులు అంబరవీధిని అదృశ్యునిగ నిలిచి మాయాయుద్ధ మొనరించుచున్న ఇం(దజిత్తును గాంచినట్లు ఇందు పేర్కొనబడెను, * కుంభకర్ణుడు సీతాపహరణ వృతాంతము నిందు నిదురనుండి మేల్దొల్భ బడినప్పుడు మా(తము వినెను. వాల్మీకి రామాయణమున సేతు నిర్మాణమునకు వూర్వము రావణు డేర్చాటుచేసిన మంటతాలోచన నభలో సోదరునకు హితము గరుప (పయత్నించి విఫలుడైె కుంభ కర్ణుడు నిదింప గుహకు అరిగినట్లు కలదు. ఇందలి ప్రధానమయిన మరియొక భేదము కుంభకర్ణుని లక్ష్మణుడు సంహరించుట 1 ముఖ్యము లైన రామాయణములు వేటియందును ఇట్లు కుంభకర్ణుడు లక్ష్మణునివే సంహరింపబడినట్లు కానరాదు. మహాభారత రచనా కాలమునకు లక్ష్మణుడే కుంభకర్ణ సంవారియని లోకమున నుండుటచే సౌతిచే అ రీతిగనే స్వీకరింప బడియుండును.

క ఆరణ్య ప. ఆ. 7-.వ.ర.

8. ఆరణ్య వ. ఆ. 7వ. 12.88.

శ. ఆరణ్య వ. అ. 7వ. 82.84.

4. ఆరణ్య ప. అ. 7వ, 129,

శ్రై14 తెలుగు పాహిత్యములో రామకథ

ఉఊపాఖ్యాన మయ్యును రామకథను అష్టాదశ వర్ణనలతో మవి కావ్యము రీతిని (ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు మలచెను. సంస్కృతమున లేని లంకావుర వర్ణనమును అతిశయోక్తితో గావించెను. ! సంస్కృత భారతమున “తావృష్యమూక మభ్యేశ్య బహుమూల ఫల(దుమం” అని మా(తమున్నది. ఆం(ధమున “ముందట నతిబహుళ బలాహకవ్యూహ సన్నాహ....” యని పర్వత వర్జనగా పెంచబడెను. అభ్రే మూలమున "లంకోద్యానాని' అని యున్నవాక్యము “తాలైలగురు చందన- సాల తమాలా్యమనింబ” అను ఉద్యానవనవర్ణనరూపమును దాల్చెను. మూలమున రేఖామా[తముగ నున్న నరోవర వర్ణనము,

*కమనసీయ కమలినీ కల్హార దళకేన

రాన్విత జలముల నర్హ్యవిధియు...." అనుచు విస్తరింపబడెను. మూలానుసరణముగ శ్రీరాముని [పయాణము వర్టింపబడినను అమూ లకమగు బుతువర్జన కూడ కలదు. ఇటులనే మూలాతిక్రమణమగుచు వొనువముదాదుల మధువన విహార వర్ణనము కావింపబడెను. ఇంకను అంగదుని రాయబారమున దౌత్యము, పలుతావులందు యుద్ధవర్ణన; రామ ను[గీవుల మధ్య మం(తాలోచనము, కుమారుని యౌవ్షర్గా జ్యాభి షిప్తని కావింపవలయునని దశరథు డభిలషించినప్పుడు శీరోమ గుణాదికవర్షన మొనర్చిన “అభినవ పద్మదళాక్షు... ” పద్యమున నాయకాభ్యుదయము- ఈ రీతిని అస్టైాదశవర్జన లందలి పెక్కువర్ణ నలు “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం” అను రీతిని హృదయంగమముగ కావింపబడెను.

రామోపొఖ్యానమున అతి [పధానముగ పేర్కొనవలనినది [రా ముడు సీతను రావణవధానంతరము స్వీకరించు ఘట్టము. (శ్రీరామ తిరస్కృతయైెన సీత అగ్ని జొత్తు ననగా పృధ్వ్యాధి దేవతలు జానకి పతి (వతయని ముక్తకంఠమున పలికిరి, చతుర్ముఖుడు సకలనురముని సహితముగ అరుదెంచి “నలకూబరు శాపంబునం జేసి దశ(గీవునకు( పరస్త్రీలయందు బలాత్కారంబు సెల్లదు గావున, నీ ధర్మపత్ని యొం

కే “ఆలవణాల్ధి మధ్యమున యందు*_ అనుపద్యము,

ఉపాభ్యానములు=రామకథ భాగవతము న! డొక్క దురితంబును బొరయదు” అని వచించెను. ఇటు రామాయణ మున అతి పధానమైన సీత అగ్నిిపవేశము భారతాంతర్గత రామోపొ ఖ్యానమున పరిహరింపబడెను, భాగవతాంతర్షత రామాయణము ;- పోతనామాత్యుని అంధ మవాభాగవతమున ద్వితీయ న్కంధ మున చతుర్ముఖుడు నారదమహర్షికి వివరించిన వివ్వువతారములలో రామకథ కూడ నం(గహముగ కలదు, ఇందలి ఇక్ష్వాకు వంశ కమము వాల్మీకి రామాయణమునుండి భేదించుచున్నది. ! భాగవత నవమనస్క౦ధమున రామాయణమందలి ముఖ్య ఘట్ట ములు చెప్పబడెను. 2 అహల్యాశావవృత్తాంతముల వంటి ఉపకథ లిందు పరిహరింపబడి కథ నం[గహముగ సొగెనుూ-- రావణ వధా నంతరము విభీషణునిచే రావణున కుత్తరకియలు నిర్వహింపజేసి, “రాఘవేందదుండు నశోకవనంబున కేగి, శింశుపాతరుసమాపంబు నందు, దైతేయపమదాపరీత నతిభీతన్‌.... కృశీభూతన్‌ (బాణ నమేత సీత. గనియెన్‌-” 3 అని అశోకవనికి _శ్రీరాము డరిగినట్టు చెవృుబడెను. ఉత్తరకాండ కథ కూడ ఇందు నం[గగహముగ కలదు. సీఠాప వాదమును “వసుధఫై/ బుట్టైడు వార్త లాకర్ణించు కొణకునై రాముండు గూఢవృత్తి నడిరేయి! దిరుగుచో” నాలించి, తద్వార్తారూఢత్వమునకై పదంపడి చారులనుకూడ పృచ్చించి నిర్ణారించుకొనెను. అనంతరము న్మిదించుచున్న సీత “జెప్పక వాల్మీకి పర్ణశాల! బెట్ట” రాత్రియే పనిబె నట *. ఈతీరు భాసుని ఉత్తరరామచరిత నాటకమున రాముడు సీతను పరిత్యజించిన విధమును న్మరింపజేయును. యజ్ఞవాటిక

1. వంశవట్టీక ఆనువింధమున జేర్చబడినది. శి. వ. 257-862.
2. వ. 810-811. శ. వ, 885.

క్‌6 శెజంగుసాహాత్యములో రామకథ కఠరుటెంచిన కుశలవులు “ఏము వాల్మీకి శిష్యులము'' అన “మెల్లన న్‌గి* మెల్లిపొద్దున మి తండి నెజింగెదరు, ఉండుండు''అని రాముడు వారిని గురుతించినటులే కలదు. ఇందు కూడ కుశలవులు యాగాశ్వ మును బంధించుట మొదలుగాగల వృత్తాంతము లేదు.

భారత భాగవతములందు అతి ముఖ్యముముగ గమనింపవల పిన విషయము రెండింటను సీత అగ్నిపవేశము లేకుండుట | హరి వంశార్ష్యత రామకథ :-

(పబంధపర మేశ్వరుడు ఎజ్జా.పెగడ భారతమునందేకాక శన హరి వంశమున కూడ రామకథ నంయగహముగ కలదు. హరివంశ వూర్వభాగము నాలుగవ అశ్వాసమున ₹? వ పద్యమునుండి పన్నెండు పద్యములలో రామావతారము సంక్షిప్తముగ చెప్పబడెను. ఇందు తాటకవధ, అహల్యాశాపవిమోచనము, జైకేయి వరములు, పాదుకా (ప్రదానము,, జటాయు మరణము, లంకా దహనము మున్నగు ఘట్టము లన్నియు పరిహరింపబడెను. అతిసం[గహముగ అయిదు పద్యములు. ఒక గద్యమందు పట్టాభిషేక పర్యంత కథ, ఒక పద్యమునంద్ము రామ వర్ణనము, మిగిలిన పద్యములందు రామరాజ్య వర్ణనము కలవు వైశం పొాయనుడు జనమేజయునికి హరి అవతార [కమమును వివరించు వట్టున (శ్రీరామావతారమును గురించి కూడ చెప్పుట దీనికి సందర్భ మైనది.

ఇట్లు అత్యంతసం[గహముగను, ఉపాఖ్యానముగను, సంతాల్డీ కావ్యముగను కూడ రామాయణము రచించిన ప్రాచీన కవులలో ఎజ్జా (పెగడ ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినవా(డుం యయాతి చరిత = రామోపాఖ్యానము :-

తలుగు సొహిత్యమందలి అనేక _ప్మకియలందు [పథమముగ లామకృతులు వెలసినవి. మొదటి అచ్చు తెలుగు[గంథ మయిన యయాతి చర్మితమున కూడ రామకథ ఉపాఖ్యాన రూపమున చోటు

ఉపాభ్యానములు._.రామకథంయయాతిచరి. త వ? చేసికొనుట విశేషము! పొన్నగంటి తెలగనార్యుడు రచియించిన యయాతి చరితమున మృగయావిహారమునకు వనమున కరిగిన యయాతి హరిణ మొకదానిని తజుముచు జాబాలి మహర్షి ఆ[శమమున ఈరిగెను. అంత జాబాలి మృగయావినోద వ్యననము వోనికర మనియు తొల్లి శ్రీరాము డిట్టి మృగము వలననే కికురింపబడె ననియు చెప్పగా యయాతి రామకథా వివరములనుగూర్చి తెలుపకోరెను. అంత జూబాలి సం్రగహముగ చెప్పినదియే ఇందలి రామకథ.

జాబాలి చెప్పిన రామాయణము రావణచరిత్రముతో (ప్రారంభ మయ్యెను. వలస్వుని కుమారుడగు విిశవసువు వపతులైన రావణ కుంభకర్ణ విభీషణుల పరా[కమము, రావణుడు ఇందునిపె దాడి వెడ లుట - సూర్యాస్తమయ చందోదయాది వర్ణనలు రంభా పరాభవము నలకూబర కాపము.- ఇట్టి బాధల కోర్వజాలక మొజలిడిన దేవతలకు శ్రీహరి అభయ(పదానము= విమ్మట కొంతకాలమునకు దశరథుని వివా హము- కథ యీ (క్రమమున సాగెను. ఇంతవజకు కొంత వివరము గనే చెప్పబడిన కథ రామకథారంభముతో క్తుప్తీకరింపబడి సంక్షిప్త ముగ సాగెను. తాటకసంవోరమునకు కినిసి చనుదెంచిన మారీచుని మదమును రాము డణచెను. అరణ్యవాని యగుచున్న (శ్రీరాముడు 2.==గంగయవలి కరిగి - గుహుని మన్నించి యమ్మేటికోర్కులాస” ! గెను.

ఈ రామోపాఖ్యానము ద్వితీయాశ్వాసమున 60వ పద్యమునుండి (1పారంభమై 115వ పద్యము వరకు రావణునకు నలకూబర శాపము గల వృత్తాంతమును, 116 పద్యము నుండి 121వ పద్యము అనగా ద్వితీయాశ్వాసాంతము వజకు, తిరిగి తృతీయాశ్వాసమున 40వ పద్యము వణకు రామచరితమును చెప్పెను ఈ ఉపాఖ్యానమును రంభా శావణ వృత్తాంతము, రామచరితముగా రెండువిభాగము లొనర్చిన, ఇందు మొదటిది విస్తృతమగు సూర్యాస్తమయ నిశా చం(దోదయాది వర్ణనలతో అతిదీర్హముగను, రెండవది అతి సం్యగహముగను చెప్ప

(28)

శ! శెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ బడెను. (పథాన ఘట్టములను చెప్పు తజిని కూడ నంక్షిప్తముగ నడ చిని రామకథ యందును సేతుబంధన సమయమందు శరమునకు పంక్షోభము నొంది (పత్యక్షమయిన సము[దము మూడుపద్యములం దును; సేతునిర్మాణమున శిలలు గొనివచ్చు కవులను రాము డెచ్చ రించుట ఒక (పత్యేక ! పద్యమందును చెప్పబడెను. (పారంభమున దేవతలు పాలసముద్రము కడకు విష్టువును (పార్థించుట కరిగిన సం దర్భమందలి, సీ. "“కరువలి నెగయు తుంపరుల ముమ్మర మెల్ల! (గమ్మెడు వప్పాళ్ళ దుమ్ముగా(గ గరముపై గదలెడు తరగల మొత్తముల్‌ సమకొన్న కొమ్మల గములు గా(గ6 దనలోన వెలమిని దరింజేరి యున్నము త్యాలెల్ల దెలిచాయవాలు గా(గ గొప్పలై వన్నెలకుప్పలో యన నొప్పు బలితంవు నురుగులు పండ్లు గా(గ”= 2 ఆర్త (తాణ పరాయణుడైన ఆదివిష్ణువు పవళించియుండు సొగరము కోర్టెల తీర్చు కల్పవృక్షముతో ఉపమింపబడుట ఉదాత్తముగా నున్నది. వధాన ఘట్రములను కొద్ది వివరణముతో చెప్పుచు రామకథను ఉపాఖ్యానముగ కవులు పెక్కు కావ్యములందు పొందుపరచిరి. అటు లనే అత్యంత సం[గగ్రహముగ “కట్టె కొట్టె తెచ్చె" పద్ధతిని రామకథ పూర్వోత్తర భాగములు- రెండింటిని లేక ఒక్క భాగమును చెప్పు శావ్య ములు కూడ సారనస్వతమున అధికసంఖృ్యయందే యున్నవి. ఉదాహర ఇణముగా కళావూర్జోదయమందు మణికంధరుడు కావించిన [శ్రీరామ సోోతమున సం[గహముగ కథ పొందు పరుపబడుటను (గహింప వచ్చును. మరికొన్ని కావ్యములు ఆయా సన్నివేశములకు సరిపడు రామాయణ మఘట్టములను పేర్కొనుచుండును. అంతియకాక జాన

1. ఆ. 8. వ. శ5, డి. అ. ః. వ. 1898.

ఉపాభ్యానములు=రామకథ-యయాతిచరి_శ త 18 పద యక్షగాన నాటకాది [పష్మకియలందు వలెనే రామకథ యందలి వివిధ ఘట్టములు ఉపాఖ్యానములు కూడ కావ్యములుగ రూపొందింవ బడెను. అహల్యా సం[కదనము, కౌసల్యా పరిణయము, మైరావణ చరిత్ర, మండోదరీ పరిణయిము, సులోచనా వృత్తాంతము, హనుమ త్సందేశము, శబరి కథ- మున్నగు ఘట్టములన్నియు కావ్యములుగ వెలసినవి. అసంఖ్యాకముగ నుండు ఇట్టి కావ్యములు స్థలవిస్తరణ భీతిచే ఇందు సమ(గముగ చర్చింపబడక, శేవలము రామకథను సంవూ ర్హముగ చెప్పుకొన్ని కావ్యములు, ఉపాఖ్యానములు మా[తము పరిశకి లింపబడినవి. శానాణాణణన నిని

ఖండకానవ్యవులు-రా మకథ

నవ్యతా(పీతి మానవుడి సహజ ,(పవృత్తి. నవ్యత రమణీయతను, రమణీయత లోకోత్తరానందమును కల్గించును. “తాళబద్దాక్షర సమం ఈం్యతీలయ సమన్వితం కావ్యమేత న్మయాకృతమ్‌”- అనుచు వైదిక బుక్కులపై ఛందోవిషయికముగా నూతన(పప్రయోగమును కావించిన వాడు ఆదికవి వాల్మీకితదాదిగా ఇతరములైన భాగతీయ భాషలయందు వలెనే తెలుగుసాహిత్య [ప్యకియలందును ఆయాయుగ(పభావానుసారము మార్చులు వచ్చినవి. చంవూాకావ్యములు, (పబంధములు, ద్విపదలు, శతకములు, యక్షగానములు, పదకవితలు- ఇత్యాదులన్నియు ఆయా కాలములనాటి వారి అభిరుచి కనుగుణముగ ఉదృవింవినవే. నవ్యాంధ యుగమున పేర్కొనవలసిన (పకియలలో (పధానముగ పేర్కొనవలసినది ఖండకావ్యము. బాహిరముగ (ప్మకియలలొ ఇన్ని మార్పులు జరిగినను సత్యాన్వేషణమే ధ్యేయముగా గల వేదకాలము నాటి హైందవ సంన్క్బృతి అంతస్సూ.తమై [పాచీనార్వాచీన కవులను ఏక సూ(తమున నిబంధించుచున్నది. ధర్మార్థకామము లను (తివర్గ ములలో ధర్మము అ(గస్థానమును వహించెను. మతముకంటె విస్తృత మయిన ధర్మము స్వపరభేద రహితముగ మానవుని బాధ్యతను నిర్దే శించును. ధర్మార్థ కామమోక్షములందు ధర్మమే ఆచరణ యోగ్య మని కామసూ(తములను రచించిన వాత్స్యాయనుడు నహిత మంగీక రించెను.

అర్హకామములు కూడ దిలీవనకు ధర్మముగానే పరిణమించిన వను కాళిదాసు “అప్యర్థకామౌ తస్యాస్తాం ధర్మఏవ మనీషిణః”=(రఘు వంశము = 1పథమసర్గ) అభ్యుదయకవులు కొందరకు మార్గదర్శక మైనది. క్షీణ (ప్రబంధ యుగమున వెట్టితలలు వేసిన రీతి ప్రాధా

అండకా వ్యకులు...రామకథ 221 న్యము, శబ్దచి్య(త వ్యామోహము, నిర్మల శృంగారము, ఛాందన నంపూ దాయములకు విరుగుడుగ రమ్యకావ్యముల సృష్టించిన నుబ్బారావు గారు అమలిన శృంగార సిద్ధాంతమునకు (పపాముఖ్య మొనగిరి. శృంగార మును గృహన్ధాశమ ధర్మముగ సుబ్బారావుగారు చి(తత్రించ (పపయత్నిం చిరి. కాళిదాసుకూడ రఘువంశమున “పజాయె గృహమేథినాం” అని ఈ ధర్మమునే (పతిపాదించెను అంతియ కాకుండ “ళశృంగారః శుచి రుజ్వులః” అను (పాచీనార్యోక్తి కూడ వీరి అమలిన శృంగార సిద్ధాంత మున కాలంబనమయ్యెను. సుబ్బారావుగారి నాటికి ఆంగ్ల విద్యా నాగరకతల [ప్రభావమున నూతన భావములు అప్పుడప్పుడే తలలెత్త సాగెను. ఒక రకముగా అది (ప్రాచీన నవీన బావములు ఘర్షణస్థితి యందున్న సంధియుగము. ' “'_పేమ' సిద్ధాంతము వలన. ఏర్పడు చుండిన దుపష్పరిశామములు (గహించిన రాయ్యతోలువారు ఈ రెంటికి పరిష్కార మార్గముగ "అమలిన శృంగారమును,_వియోగాధిక్యమును (పతిపాదించిరి. సంభోగ శృంగార మ(పధాన మన్నంత మాతమున రాయపోలువారు స్త్రీని అపపధానముగ చూడలేదు. వీరి కావ్యము లందు స్త్రీకే (ప్రాధాన్యతను ఒసంగుటయేకాక రామాయణాది మహా కావ్యములందు అపహాస్యముల పాలైన స్రీపాతములకు నవ్యరూపము నిచ్చి, ఉన్నత పీఠమున అధిష్టింప (పయత్నించిరి. వారిని సహన మూరులుగ ధీరస్వాంతలుగ, త్యాగజీవనులుగ చిషతించి ఫేటో (పేమ సిద్ధాంతమును (పాచీనుల శృంగార రస తత్త్వమునుండి భిన్నముగ శృంగార, (పేయో, వాత్సల్యాది రసముల సమికరణముగ నూతన సిద్ధాంతమును పతిపాదించిరి.

“ధృతిః క్షమా దయా శౌచం

కారుణ్యం వాగనిషఘ్టురా

మిత్రాణాం చానభిదోహః

సపైతాఃసమిధఃస్త్రియః”- (భారతము- ఆరణఖ్యపర్వము) =అనంి మున వ్యాసుని మహోన్నతాశయము వీరి కీ విషయమున ఆలంబన మయిన దనవచ్చును. “ఉవిదలకు బుద్ధి పడతల నుండుగాదె మున్నగు స్త్రీల కవమాన మొనగూర్శ్చెడి అభిప్రాయములను (తోపి

డిశిని తెలు(గు సాహిత్యముతో రామకథ లాజని స్త్రీలోని మహోన్నత గుణములకు అంజలి పట్టిరి. ఈ ఉన్న తాశయముతో వారు తమ రూప నవనీత కావ్యమున= రామాయణ మున నిషిద్ధ శృంగారమునకు (ప్రతీకగా నిల్చి. అపవాస్యముల పాలైన అహల్యకు నూతన రూపముతో ఉన్న తపీఠ మొసగిరి.

రూపనవనీతమున నవనీతుని పత్ని “దైన్యయాచనాదులకు అవశంగా కరిగిపోయే స్వభావ శ్‌ ల” (వపట-89) యగు వకుళమాల తన మిఉతుడగు సుందరుడు 'స్తన్య (పదానమిను చిత సందర్శన (గేరితుడై “అమె స్తన్యదానం చేస్తుంటే నీవు నాకు స్నేహదానం చేయ లాదా” (వట-క) అని “*కూరంగా మోమోట పెట్టితే... (వకుళ) అమలినమైన తన స్నేహంతోపాటు, అస్థలితమైన తన శీలమును టూడ ధారపో””సెను. (వట-88) చిత్తవికారము కలుగని వకుళ, తను కావించిన శీలదానమును కేవలము స్తన్య [పదానముగనే భావించి నట్టు సుబ్బారావుగారు పేర్కొనిరి. కాని అప్పటినుండి ఆమె విర కయై అకామయోగ మవలంబించి, భర్తతో కలయికను కూడ పరిహ రించెను. వల్లభమతము శీలదానమును మవిోదానముగ పరిగ జింకురు. వకుళ త్యాగమునకు అమెలోని ''దైన్యయచనాదులకు ఆవశంగా కరిగిపోరోు స్వభావశీల" మే(వట=-89)కారణము. శీలదా నము తరువాతనే ఆమె ఉదాత్తత అధికమయ్యెను. అమె క్యాగ శీలమును నమర్థించుటకు రాయ(పోలువారు రామాయణమందలి అహల్యా వృళఠాంతమును ఉదాహరించిరి. ఆహల్య ఇందుని మారువేషమునకు (భమించి (భష్టశీల కాలేదనియు, మహేం[దుడు యాచించగా ఎదు లాడలేక, శీలదానము కావించి శిలయైపోయిన దని వీరు (కొత్త వ్యాఖ్యా నము కావించిరి, రామపోలు వారి (ప్రకారము శీలదానము చేసి జీవితము సమాప్తము కావించుకొనిన అహల్య కర్ణుడు, బలి మున్నగు మహాదాతల స్థాయిని చేరుకొనెను, త్యాగమునే జీవిత సాఫల్యముగ భావించిన అహల్య వృత్తాంతమున జారత్వమునకు, శిలదానమునకు గల భేదమును గమనింపవలె నని వీ రభ్మిపాయపడిరి.

ఈ విధముగా రామాయణ పాతల అంతర్యమునకు నవ్యత నోసగి ఆధునిక కవులు అనేకులు ఖండకావ్యములను వెలయించిరి.

ఖండకా వ్యములు.రామకత శశికి చతుర్దశ వర్షముల పర్యంతము భర్తృ వియోగ క్షేశమును అనుభ వించిన ఉర్మిళ, (భాతృ భక్తి వినా జీవనము లేని త్యాగశీలి లక్ష్మ ణుడు, తార, మండోదరి, శ్రీరామాదులకు ఖండాంతర కీర్తిని రామా యణమునకు శాశ్వతత్వమును అపాదింపజేసి, తాను '“కూరాత్మగో మిగిలిపోయిన కైకేయి-కూడ “మరో పపంచ నిర్మాణాసక్తులయిన అధు నిక కవుల దృష్టిపథములో నిలిచి మెరసినవారే. కైకేయి ఉదాత్త శీల చిితణమునకు భానమహాకవి తన (పతిమాది నాటకములలో (భాసుడు (వథమ సంస్కృత నాటక కర్తగ పరిగణింపబడెనుం యత్నించినను, (క్రీ *శ. 18వ శతాబ్దియందు నాటక (పక్రియ తెలుగులో వికసించు పర్యంతము కైకేయి వ్యక్తిత్వమునకు కావ్యాదులయందు తగినస్థానము లభింపలేదనియే చెప్పతగును. శ్రీరాను వ్యక్తిత్వ చితణమే కావ్య కర్తలు (పధానముగ భావించుట ఇందులకు కారణమై యుండవచ్చును.

! సంధ్యా సౌమిత్రి వంటి ఖండకావ్యములందు (భాతృ సేవకై నర్వము అంకితము కావించిన సౌమితి శీల చితతణమున కవులు శీరామోపాలంభనమునకు కూడ వెనుదీయలేదు. ఇటు లక్ష్మణ పరముగ సీతారాముల నుపాలంభిం చుజూానపద వాజ్మయ మందును అటనట కానవచ్చును. రంగనాథ రామాయణాదులందు సేతుబం ధన సమయమున ఉడుత ఒకటి (ప్రదర్శించిన భక్తి తత్పరతకూడ ఆధునికుల దృష్టిపథమును దాటిపోలేదు. [శీ సన్నిధానం నూర్య నారాయణకశాస్త్రి తన “'ఉడుతభక్తి' ఖండకావ్యమునందు ఉడుత హృద యమును, (పవర్తనమును హృదయంగమముగ వర్డించెను. ఛందో బద్ధమైన ఈ కవిత కందము, గీతము, ఆట వెలదులలో ముప్పది పద్యములందు కలదు.

“ఎగిరి పక్షివోలె. దగ నద్ధితటమున

(వాలందలచి కాక వగచి వగచి

కడల!( దిరిగివచ్చి తడపలుం దారముల్‌

విసురుచుండె వార్ధి/ బిచ్చుకలును;

కీ కర్త ని థీ గాదెరాజు వేంకట శేషయ్య.

వికి ( తెలుంగు సాహిత్యములో రామకత బారులుంగట్టి చీమలుఐబజచుచుం డె6 గడలివంకకె సాహాయ్య పడ(గనేమొ ? నెమలిపిండులు తమదు పింఛమును విప్పి అవుర ! పనివారి చెమ్మట లార్చ్బుచుండె" ఎాజఇట్లు 'సేతునిర్మాణ సందర్భమున వనమున పశుపవ్షాదుల నంరంభము మనోహరముగ ఇందు వరింపబడెను. రావణవధయై, సీతాసమాగమానంతరము ఒక నిశిరాత్రి, *కామనలేని లేవ, తన కె తన సర్వము వీడుకొన్న (4 రామ, అమానుషన్న్ముగు చె రన్‌ బడి కుందిన తావు చూ” డగోరి [శీరాముడు ఒంటియై అశోకవని కరిగినట్ల్టు భావించి (శ్రీ బోయి భీమన ఆ నంద రృమున (శ్రీరాముని భావములను మనస్థితిని వ్యాఖ్యానించుచు “అశోకవనిలో రాముడు” అను కావ్యమును వ్రాసిరి, “ఈ కావ్యం లో రాముడు మాట్లాడడు, తోటలో తిరుగుతాడు. నూర్వ్యుడినుంచి కిరణాల్లాః అనేక భావాలు ఆయన మనస్ఫునుంచి వుడతై. విశ్వం నిండ్యాపసరి సై. వాటిని అందిపుచ్చుకొంటూ నడిచింది ఈ కావ్యం. అంపటే-రాముడి భావాలను, తదనుగుణమైన (పకృతివర్ణనను (గహిస్తూ, వ్యాఖ్యానిస్తూ నడిచిందన్నమాట''. (వనద్వారం-వపుట ?) అని కవి స్వయముగ పేర్కొనెను. భాగవత నవమస్క౦ధమున గల రామకథలో రావణవధ జరిగి, విభీషణ పట్టాభిషేకానంతరము (శీరాముడు అశోకవని క్టగి సీతను కనుగొనెను అని= [వాయబడిన విషయము ఇప్పట్టున స్పురిం చును. మానవుని కాంక్ష అన్నింటికి కామవాంఛ (1101640) (పధాన మను (ఫామిడ్‌ సీద్ధాంతానుసారముగో సీత” అను గేయము [శీ పఠాభి రచించెను. ఇందు కవి (ప్రేయసి సీత- [శ్రీరాముని సతిగ జీవించుట

ఖండకావ్యనులు..రానుకథ వినర కంటెను రావణ మనోరాజవిగ నుండుటయే తన కిష్టమని ఇం చామె పల్కును. అప్పుడు కవి తాను రావణుడనై “పది మూతుల తోను, నీ పెదవులను, మృదు శరీరమును వదనమును అదుముతా"”= అనుచు, పొశవిక శృంగార [కిడలను, అనంవార్డ కామవాంఛలకు నిలయములైన గేయములు, ధోరణులు (వజాభిమానములేక పఠాభి నద్భృశుల కవితలతోడనె అంతరించెను.

అభ్యుదయ కవులుగ పరిగణింవబడిన వారెలరు నం([పదాయ మును క్రుణ్జ్ణముగ (గ్రహించినవారే. సోమసుందర్‌ మున్నగు అభ్యుదయ కవులు తమ సమరగతములలో (వజాకంటకులగు నైజాము ప్రభువు మున్నగువారిని మారీచులుగను, రావణులుగను, కబంధులుగను చి(తించిరి. వపరాణనం్య[్రధదాయములను ఆధునికజీవనమునకు మలమచుకొనిన విధాన మిది. అట్లే విపష్ణవవీరులు పరశురాములు, అభి మన్యులు కాగా, వీరవనితలు (వపళయకాళిక లైనారు. దాశరథి కృష్ణమాచార్య “దానవుల నంతమొందింప నేను గూడ- రామ కృష్ణావ తార ధారణము సేతు" నని (అగ్నిధార వుట=89) వీరావేశమును పొం దగా, రామదాసు *మి కల్యాణానికి రణ ధనుస్సు విరిగిం దీరోజుని అని. ఆకాహరితు డయ్యెను. (బతు కొక అళోక వృక్ష మది (పపంచ మొక లంకానగర మని; తొను సీత నని 'లంకాదహనం' కోనం ఎదురు చూస్తూ కూర్చున్నా నని వ్రాసెను (కల్చ్పన=వట. వీ25).కుందుర్తి నియం తలను కర్కోటకులుగ భావించెను. రామాయణ మంతయు ఆధునిక కాలమున పాలకులకు వ్యతిరేకముగ పాలితులైన (వజ జరువతున్న నమరగాథగా మరొక కవి చి(తించెను.

“ఇరవై చేతుల తెగగొట్టండి

వది శిరముల తెగనరకండి

అసురుడు బావక తప్పుదు

నరునకు చావన్నది లే దెప్పుడు"= (అ(శమాల-వు. 88) -అని రామాయణము నవ్యమార్గమున నిర్వచింపబడెను. “శివునిజటల్లో చొరబడి సురధుని విడివించుకొన్న'” వారుగా దుర్గొనంద్‌ కృషికుల చైతన్యమును వర్టించెను. (అంతర్లోళాలు=వుట. వ్‌ట్ర

(౫)

యే! తెలు(గు పాహిత్యములో రామకథ

నవ్య కవులలో (శీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ మున్నగువారు సంపదాయానుసారముగ రామాయణ కల్చ్పవృక్షమువంటి బృహ దంథముల వెలయించిరి. కల్చవృక్షమును (వాసిన (శ విశ్వనాథ వారి కిన్నెరసాని పాటలు ఇతివృత్తము రామాయణము- బాలకాండము నందు విశ్వామి(త్రుని సోదరియగు కౌశికి నది అయిన విధమును స్ఫు రింపజేయుటయే కొక,

“తెలుగు దైవమ్ము భదదాదిపై నెలకొన్న

రామయ్య అతని దర్శనముచేసే తోవ కాచిం”దట != (కిన్నెర సాని పాట- వుట=6ళ) స్ఫూర్తిశ 'అహల్య' అను చిన్న కావ్యమున ఇందునికలసినది అహల్యరూపమున ఉన్న శచీదేవి యని చెప్పబడెను. హరికథా పితామహులు తమ సీతాకల్యాణమునందు అహల్యను చి(తిం చిన విధానము, సెట్టి లక్షీనరసింహముగారు “హల్య' సోదరుడు '“అహల్య'గా మారినట్లు చితించుట గమనార్హము. 1 “దుఃఖయోగిని”” ఆను చిన్న కావ్యమున నుపనన్న దుఃఖనునె సుఖముగా సీతాదేవి మలచుకొన్న విషయము (పగాడమైన అనుభూతి శీలముతో వర్ణించెను. “అనంద లహరి"ొలో శబరి గాథ (సంపత్కుమార విరచితమ్సు హృద యంగమముగ వర్ణింపబడెను. పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులవారు తమ “'సాక్షాత్కారము”” అను చిన్న కావ్యమున తులసీదాసు శ్రీరామ సాక్షాత్యారమును బడయుట రమ్యముగ చితించిరి.

ఇట్లు ఆధునిక కవిత్వమున రామకథ నవ్యరూపమును పొందెను. య శేజళ్చక్ర అనమువుస్టళమునకలదుు

రావుకథ- ఉత్తరకొండము అపవాద వ్యాజమున సీతాపరిత్యాగము, కుశలవజననము, (్రీరామనిర్వేదము, అశ్వమేధయాగము, [శ్రీరామ కుశలవ సమాగ మము, సీతా భూ(పవేశము, కుశలవ రాజ్యుభిషేకము, అవతార సమాప్తి- ఇత్యాదిగా గల రామాయణము ఉత్తరకాండ వాల్మీకి పోక్తమా కాదా అను వివాదము కలదు. (వస్తుతము వాదవివరములు స్ధల విస్తరణభీతిచే పేర్కొనక ఉత్తరకొండము ఆవశ్యకత వూర్వరామాయ అమునకు ఎంతవరకు గలదను విషయమే పరిశీలింపబడుచున్నది. మహాకావ్యముగా భారతీయ సాహిత్యమున మహోన్నత స్థాన మును అలంకరించి సారన్వత రంగమును, దేశ నంస్కృతిని (ప్రభా విశ మొనర్చిన రామాయణము _పధానముగా ఇతిహాసము,

“ఎతి ఇ ఏవమర్ధే (వత్యక్ష నిర్రేశం ద్యోతయతి? హః = ఇహ శబ్ద ఆగమః; ఆనః = అననం; ఏవం [పకారాః (వత్యక్ష పరిదృశ్యమానా అగమికార్థాః కర్మఫల సంబంధ స్వభావా యత అసతే” మరియును ఇంకొక విధముగా “ఇతిః = జ్ఞానం; తస్సవానః = హర్ష వూర్వకో వికాసః"= అని అభిగవగుస్తలు ఇతిహాసమును నిర్వచించిరి. ! కర్మ ఫలముతో సంబంధించు అర్ధములు (ప్రత్యక్షముగా చూవునది ఇతిహాస మని ఒక నిర్వచనము. జన్మరాహిత్యము కలుగు పర్యంతము కర్మ ఫలా నుభవము జీవిని వెన్నంటును. ఇతిహాస నాయకుని కర్మఫలముతో సం బంధించిన అర్ధము (పత్యక్షముగ చూపవలెనన్న ఆ నాయకుని ఇహ పరములయందలి స్ధితిని నిరూపించుట ఆవశ్యకమై యున్నది,

రామాయణము ఇతిహాసము. నాయకుడైన [శీరాముడు [,శీమ న్నారాయణుడే అని బాలకాండము పేర్కొనెను రామాయజణేతిహాన

కీ నాట్య వేదము..వుట. కి.

228 కెలు-గుసాహిత్యములో రామకథ మున నాయకుడు (శీరామరూపమున న్వస్థానమునుండి మానుష వేవధారియై, స్వకర్మాచరణమున కర్మఫలానుభవమును పొంది, చివ రకు స్వస్ట్థానమును పొందుట యొక్క (ప్రత్యక్ష (పదర్శనమే కథా వస్తువుగా నున్నది. ఇతివోస శబ్దమునకు అభినవగువ్తల నిర్వచనము రామాయణ పరముగ ఇట్లు అన్వయించును. కనుక ఉత్తరకాండము లేనిదే పూర్వ రామాయణము స్వయంసంహర్జము కాదు. ధర్మసంస్థాపనార్థము భగవంతుడు ఇలపై అవతరించును. అట్టి అవతారమూర్తి అయిన (శ్రీరాముడు దుష్టశిక్షణ, శిష్టరక్షణాత్మ కమగు ద్విధాభూత మయిన ధర్మమును నెలకొల్పవలెను. పట్టాభిషేక పర్యంతమందలి కథయందు దుష్టశిక్షణము మాతము వర్జితము. శిష్ట రక్షణరూపాత్మక మగు ధర్మసంస్థాపనము ఉత్తర కాండమున కలదు. “సీతాయాశ్చరిత ముగా సంభావింపబడిన రామాయణమున సీకాభూ(ప్రవేశ పర్యంత వృత్తాంతము పేర్కొనబడుట సమంజసము.

1. రావణవధానంతరము సీఠతాసమేతుడైన (శీరాముని రాజ్య స్వీకారము, 2. రాక్షన వంశ వివరణము, 8. సీతారాముల గార్హన్థ్య జీవనము, క. సీతా పరిత్యాగము, 5. శ్రీరామ గేరణమున శతుమ్న కృత లవణ సంహారము, 6. శంబూక వధ, ?. రామాశ్వమేధము, (శీరామ కుశలవ సమాగమము, 8. సీతా భూ(పవేశము, 0. కానల్యా దుల న్వర్గపాప్తి, 10. కుశలవ పట్టాభిషేకము, 11. [శీరామావతార నమాప్తి- (ప్రధానముగా గల ఉత్తర కాండమున కూడ నాయకుడు (శ్రీరాముడు. అనగా, వూర్వ రామాయణమున బాలకాండతో (ప్రారంభ మయిన [శ్రిరామావతారము ఉత్తరకాండమున మవాభినిష్కమణ ముతో సమాప్త మగుచున్నది. ఇత్యాది హేతువులు రామాయణమున ఉత్తర కాండ అవశ్యక తను నిరూపించును. పై కారణములే ఉత్తరకాండ వాల్మీకి కృతమను టకు కూడ ఆధార భూతము లగుచున్నవి. కానిపట్టున ఆదికావ్య మునకు సంవూర్జ స్వరూపమును ఒసగి, ఇతివోన పీఠమున అలంకరిం చిన మరొక వాల్మీకి అగుచున్నాడు.

జై మినీభారతము.. ఉత్తరకొండ కథ న!

(శీమదాం(ధ వాల్మీకి వావిలికొలను నుబ్బారావుగారు ఉత్తర కాండము (పక్షిపము కానేరదనియు, వాల్మీకి పోక్తమేననియు తొమ్మిది కారణములను తమ రామాయణమున (మందరము-ఉత్తర కాండముఎ= వుటలు 2, 8, 4) నిరూపింప యత్నించిరి. [శీరామాశ్వమేధమును వివలముగ వివరించిన పద్మవరాణము ఉత్తరకాండకర్త వాల్మికి అనియే పేర్కొనెను. అనందవర్థనులు 1! ధ్వన్యాలోకమున సీతా త్యంత వియోగము పర్యంతము తన (ప్రబంధమున రచించి వాల్మీ$ కరుణరననిర్వహణము కావించె ననెను.

దిజ్బాగుడు కుందమాలా నాటకమును, భవభూతి ఉత్తర రామ చరిత నాటకమును ఉత్తరకాండ అధారముగా [వాసిరి= జై మినీభారతము-ఉత్తరకొండ కథ :-

సంస్కృత జైమినీ భారతమును పిల్లలమట్టి పిన వీరభదుడు అం(ధీకరించెను.-ఇందు (శీరామాశ్వమేధ వృత్తాంతము కలదు. సీకా పరి త్యాగము, కుశలవ జననము మున్నగు ఉత్తర కాండ నంఘటనము లన్నియు ఇందు కలవు. [శీరామాశ్వమేధమునకు ఇందును వద్మవరా ణము వలెనే (బ్రహ్మహత్యా దోష నివారణార్థమను హేతువు చెవ్న బడెను. _

ఉత్తర కాండమున, పద్మవరాణమున పేర్కొనబడని విశేషాం శము లిందు రెండు మూడు కానవచ్చును.

సీతాదేవి ఆంతర్వత్నియైె నాలుగు మాసములు గడచిన తదు పరి శీరాముడు సీతను గంగాతీరమున దిగవిడుచుటకు లక్ష్మణుని వనిచినట్లు ఒక విచితమైన స్వప్పమును కాంచెను. కలత చెందిన రాముడు తద్వృృత్తాంతము వసిష్టమహర్షికి ఎరింగించెను. ఆయన జనకుని రావించి సీతాగర్భరక్షణార్థము పంసవనము) కావింపు మతి హితము చెప్పెను. [శీరామాదేశమున లక్ష్మణుడు జనకుని తోడ్డాని రాగా వుంసవన మహోత్సవము జరిగెను ఉత్సవ వైభవమునకు

1. ధ్వనిపారము_వ్వట 61.

క80 శెలుంగు సాహిత్యములో రామకత అలరిన జనకుడు మిథిలారాజ్యమును [(శ్రీరామార్చణము కావించి కానలకు ఏగెను. ఉత్తరరామచరిత నాటకమున జనకుడు కానలందు వసించుచున్నట్లుగా బెప్పబడుట ఇట గమనింపవలసిన విషయము! అయోధ్యలో నివసించు ఒక రజకునిభార్య రజకునితో కలహించి, వుట్టినింటికి వెడలెను. నాలుగు దినములు గడచెను. అమెతం(డి హితము కరపి, ఆమెను తిరిగి మెట్టినింటికి తోడ్కొని వచ్చెను. ఆ([గహ మణ గని రజకుడు గృహము త్యజించి నాలుగు దినములు గడపిన వని తనుస్వీకరించుటకు నేను రాఘవుడను కాను= అని తిరస్కరించెను. ఈవృత్తాంతమునే చారులు (శీరామునకు ఎరింగించిరి. ఈ వృత్తాం తము పద్మపరాణమున కొలది మార్చులతో కలదు. వనగమనోత్సాహ మున సీతాదేవి దశరథపత్నులకు అభివందనము కావించి, అనుజ్జకై వేడెను. వారు అంగీకరింపలేదు. అయినమ సీత కౌాతూహలమును అణప జూలనిదై లక్ష్మణునితో వెడలెను.

---ఇత్యాది నూతన కల్పనలు ఇందు కాంచనగును. శంబూక శధ ఇందుకూడ కానరాదు. మరియొక ముఖ్యమయిన అంశము జైమిని భారత, పద్మ వరాణములందు కలదు. ఉత్తర కాండమువలె సీతా భూ1పవేశము ఇది పేర్కొనలేదు. సీతారాముల వునఃసృమోగమ మును పద్మ పురాణ, జైమినీ భారతములు చెప్పుచున్నవి.

*. ఉత్తర కాండ [పాచీనత ఈ రెండు (గంథముల వలన స్పష్ట మగును.

ఉత్తర కాండమందలి రామకథను తెలుగు కవులు న్వీకరించిన విధానము తెలియుటకు ఇంతవరకు సంస్క్పృతమపందలి కొన్ని ముఖ్య మయిన (గ్రంథములందు ఉత్తరకాండ కథ పేర్కొనిన తెరంగు సంగ హముగ చెప్పబడెను, నిర్వచనోత్తర రామాయణము :-

కవిబహ్మ తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణమును (పక మాంధోత్తర రామాయణముగ సంభావింపనగును. కాఠతి గణపతి

నిర్వచనోత్తర రామాయణము క! దేవ మవారాజుకు నమకాలికుడై -- నెల్లూరు మండలమును పాలించిన మనుమసిద్ధికి సచివుడైన తిక్కనామాత్యుడు కీ. శ. 1210-1800 పాం తమున జీవించి యుండవచ్చునని ఖావింపబడినది. “తిక్కన జీవి తము ఇంచుమించు [కీ. శ. 18వ శతాబ్ది ఆదినుండి అంతము వరకు విస్తరిల్లి యుండె"నని పింగళి లక్ష్మికాంతముగారి అభిపాయము |! “ఉత్తర రామాయణోక్తి యుక్తు డనైతి” 2 అని అవతారక యం దును, “ఉత్తర రామాయణంబను మవిీకావ్యంొబని ఆఅశ్వాసాంత గద్యములందును తిక్కన పేర్కొనెనే కాని “నిర్వచనోత్తర రామా యణ"మనునది కవి స్వకపోల కల్పిత నామము కాదు. నిర్వచన ముగ రామాయణ కావ్యమును చెప్పబూనినటు మ్మాతము తిక్కన పేర్కొనెను. కంకంటి పాపరాజు ఉత్తర రామాయణ కావ్యము సొహి త్యమున వెలసిన తదుపరి, సౌలభ్యమునకై తిక్కన కావ్యము నిర్వచ నోతర రామాయణముగా పేర్కొనబడినట్లు పండిత లోకమున భావన కలదు. అంతమాత్రమున కంకంటి పాపరాజు ఉత్తర రామాయణ మునకు వార్వమి నామము వ్యవహారమున కానరా దనలేము. ఉత్తర కాండ కథ నంవూర్ణముగ తిక్కన తన కావ్యమున స్వీక రింపలేదు. కావ్యము నుఖాంతము కావలెనను భారతీయ నం దాయానుసారము, ఇందు సీతా భూ(పవేశానంతరము (శిరాముడు కుక లవులను రాజవిద్యాగరిషఘ్టల గొవింవచు “ధర్మపత్ని... ధారుణి యేఠె మహోన్నతి'” నని సుఖాంతముగా కథ ముగింపబడెను- కావ్యమున నాయకుని ఐహికజీవితమే (_పవచింపబడును కాని, నాయక నిర్యా ణము సూచింపరాదను నియమ మిప్పట్టున తిక్కన అనుసరింవచెనవి భావింపవచ్చును. ఇతిహానము నందలి ఒక భాగమును ఇతి వృత్తముగా స్వీకరించిన కిరాతార్డునీయ కావ్యములున్నను వాటియందలి నాయ కుడు ఇతివోసమునందలి నాయకుడు కాడు.

1. తెలుగు విజ్ఞాన నర్వన్వము.పుట.8 18, డి. ఆ. 1. వ. 11.

క8నీ కెలుగు పాహిత్యములో రామకథ

నిర్వచనోత్తర రామాయణమున మొదటి ఏడాశ్వానములందును రావణాది రాక్షస వీరుల చరితములు (హనుమజ్ఞనన(కమము మినహాయించ్సిఅస్ట్రమ, నవమ, దశమాశ్వాసములందు శ్రీరామ కథయు కలవు,

ఉత్తర కాండము నుండి నిర్వచనోత్తర రామాయణము కొన్ని అంశములందు భేదించుచున్నది.

మూలమున, (బహ్మ (పథమమున ఉదకములను మరికొన్ని సత్వములను సృష్టించెను. అ సత్వములందు కొన్ని రొక్షసు లయి నవి. ఆ రాక్షసులనుండి హేతిపహేతు లుదృవించిరి. ఈ [కమ మును తిక్కన అనుసరింపలేదు.

సుమాలి కుమార్తె యగు కైకసితో భూలోక సంచారము కావిం చుచు, జనకుని కడకు అరుదెంచి చనుచున్న ధనదుని కాంచి, పొతాళ మునకు వెడలి, తమవెతలు తీరు (పతీకారమునకై యోచించెను. పిమ్మట వు తికను పౌలస్త్యునకు పత్నిగ అనిపెను. ఇది ఉత్తరకాండ మందలి సన్నివేశము. !

కైకని వలన మేలు కలుగవలెనను వాంఛతో అమెను తోడొంని వరాన్వేషణమునకై వెడలిన సుమాలి ధనదుని భాగ్యగరిమను కాంచి, భనదుని జనకునకు కొమార్తెను పతిని కావింపకోరి, అమెను అంగీక రింపచేసినట్లు ఈక్కన కరామాయణమున కలదు, ఇందువలన సుమాలి అం౦తర్యము మరింత స్పష్టమగుచున్నది.

రావణుడు లంకను స్వాధీనము చేసుకొని, వివావాదు లయిన తరువాత, లోకకంటకుడుగ విజృంభించిన తరి కుబేరుడు హితము గరువ దూతను వుత్తెంచెను. ఆతడును రావణుని నముఖమ్మున కుబే కుని తపళ్చర్యను_ఈశ్వరునితోడి చెలిమియని వివరించి, సోదరుడగు వైశవణుని వలె సన్మార్గమున వర్తించుట (శ్రేయోదాయక మని నుడి వెను. (కుద్దుడ్డైన రావణు డా దూతను వధించెను. 2 ల

ఖం వర్గం 14. ల్లో. 117.88.

విర్వచనోత్తర రామాయణము న!

మూలమున ధనదుని సందేశ శ్లోకములు పదునారింటను పది అతని తపళశ్చర్యను వివరించెను. ఇట్లు నందేశమున వైశవణుని ఈపశ్చర్యకు _పాధాన్య మొసగబడెను, అందువలన వైెరితపమును వర్ణించిన కతమున రావణుడు దూతను వధించినట్లు భావించుటకు అవకాశము కలదు.

తిక్కన అట్లుకాక ఇప్పట్టున రావణుని వకించిన తీవబుద్ధి వెల్లడి యగునట్లే సన్వివేశమును రూపొందించెను. కుబేరుని తప మును చాల అ(వవధానమైనదిగ (వాసి మూలార్థము నంతయు దశ (గీవుని బుద్ది తీవతవలన తిక్కన సాధించెను. సందేశము చివర,

*బంతకాలంబు నే బోయి హిమనగమున

శాంకరం బగు ధర్మంబు నలువచునికి

నెజు(గనైతి; మగుడివచ్చి యెల్ల నెజి(గి

యెటు(గ(జెప్పితి హితము నా యొెబి(గినంత"- అని (అ. శం ప. 80 దూత పల్కగా, రావణు డంతకుముందర హితవాక్యముల (పసక్తిని వదిలి, ఈ గీతపద్యమందలి రెండు పంక్తులను మాతము స్వీకరించి, తపస్స్ఫిద్ధిని గూర్చి పృచ్చించెను. అంత దూత మహేశ్వర నభఖ్యాది వృత్తాంతమును ఎరిగించెను. సందేశవ్యాజమున ఈశ్వర సఖ్యమును తెలిపి తన ఘనతను వెల్లడించు కోరికతో దూతను పుత్తెం చెనను నెపమిడి రావణు. డాదూతను వధించెను. మూలమున కూడ....” అగమ్యచ శుతోయం పు తవ పాపవినిశృ్చయః” (శో. ఓ్రి అని ఉన్నను, ధనదుని తపశ్చర్య, రావణుడు పృచ్చింపకుండగనే వివరింపబడెను. మూలానుసరణము కావించినను యిప్పట్టున తిక్కన రావణుని మనోలక్షణ మభివ్యక్త్స మగునట్టు చిితించెను. వచ్చిన చూతను నెప మిడి వధించుటయేకాక, తదాలంబనముగ వైెశవబణుని తోడి రణమును కూడ రావణుడు (పకటింబెను,

కైలాసగిరి నూటాడించిన సందర్భమున రావఖునిహస్తములు పర్వతము[కిందబడి వేయిసంవత్సరములు నలుగగాః అట్లు పీడింప బడుచు ఆతడు ఈశ్వరస్తవమును కావించెను. (పసన్నుడైన మహే శుడు చంటద్రహాసమును బహూకరించెను. మూలమునందలి (సం శ16= శ్లో. 36-47) ఈవిషమయమును తిక్కన స్వీకరింపలేదు.

(30)

£ం4 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

రావణుడు మహేందదునిమైకి దాడి వెడలి కైలాసనగమున విడిసినప్పటి అంధకార వర్ణనము, చం[దచం ద్రికావర్ణనము తిక్కన స్వయముగా చేసెను. మూలమునం దీపసక్తి వేరొకవిధమున కలదు. మదనార్హులెన కిన్నరమిధునములు ఆ పాంతమున గానము చేయుచు విహరించుచుండ విద్యాధరమిధునములు (క్రిడించుచుండె ననియు-. ఇత్యాది వర్ణనములు కావింపబడెను. (సర్గ. 28, ళ్లో, 78). ఇట్లు కాంతాసమూహము త(త్పాంతమున మెలగుచున్న విషయము (గహిం చియు కామార్తుడగు రావణు ఉటు వారి దర్శనార్థము ఏల వెడలలేదను సంశయము ఉత్తరకాండమున ఇప్పట్టున జనించు అవకాశము కలదు. ఇట్టి (పశ్నమునకు తావు లేకుండ తిక్కన ఈ సన్నివేశమును చిటిం చెను. రావణుడు మోహాంధకారుడైన తీరు కూడ సుకుమారముగ వర్ణింపబడెను. చకోరదంపతుల క్రీడలను కనుగొనిన రావణునిలో (థమముగ కామవికారము జనించెను. తతృమయమున అటకు రంభ అరుదెంచెను. -

తనను బంధించు ఉద్దేశముతో పనుక పాటుగ అరుదెంచు రావణుని వాలియే ముందుగ కదిసిపట్టి కక్షములందు బంధించి, ఇక్షస మున కెగిరి పోవుచుండగా, రావణుని మంట్రులు వెంబడించినట్టు మూలమున కలదు. (సర్గ 8ికిఎశో. 1424)

రావణుడే వెనుక పాటుగ వాలిని బంధించగా వాని వచ్చుట (గహించియు ఎరుంగని వానివలె మిన్నకుండిన వాలి, వెంటనే కక్షము లందు బంధించి మింటి కెగసినట్లు తిక్కన రామాయణము. రావ బుని మంతులు వాలిని వెన్నంటుట [ప్రయోజన రహితము కావున తిక్కన పేర్కొనలేదు.

సీతారాముల వనవిహారము మూలమున ముప్పదియారు శ్లోక ములలో (సం శ్రీల) వర్ణింపబడెను- మొదటి పదునారు శోకములు ఉద్యానవనమందలి వృక్షలతాపుష్పాదుల వర్ణనాత్మకములు. తరు వాతి పదిశోకములు అరుంధతీవసిష్టులట్లు, శచీవరందరుల భాతి సీతారాములు విహరించుచుండగ దశవర్షములు గడచినట్టు చెవ్వును-

విర్వచ నో త్తర రామాయణము త$ిర్‌ అనంతర మారు శ్లోకములందు సీతారాముల వూర్వాళ్ఞు అపరాహ్హము అందలి దైనందిన కృత్యములు, సీత అంతర్వత్ని యగుట, (శీరాము చామె కోరికలను దీర్చ సంసిద్ధుడగుట, సీతా వనగమనాభిలాషయు వర్జింపబడెను.

ఈ వనవిహార ఘట్టము తిక్కన నిర్వచనోత్తర కామాయణమున సుదీర్హముగ (ాయబడెను. కేళలివనగమనమునకు ముందు సీతారా ములు నెత్తమ్ము లాడుట- గంధము లలదుకొనుట- (పపణయకోపమును అభినయించుట= ఇత్యాదులు వర్టింపబడెను. “ఉపానృత్యం శృ రాజానం నృత్తగీత విశారదాః, బాలాళ్ళ రూపవత్యశ్చ శ్రియః పానవ కానుగాః” (సర్గ. 2 శ్లో. 21) రూపవతులు, నాట్యవిశారదలు అగు శాంతలు మద్యపానపమత్తుల్నె రామున్నిమోల నాట్యములు సల్చిరి= అను శ్లోకమును తిక్కన విస్తరించెను.

లక్ష్మయివితో సీతను వనములకు పంవునవుడు [శ్రీరాము డొమెతో సంభాషించినట్లు మూలమున లేదు. నిర్వచనోత్తర రామా యణమున రాముడు లక్ష్మణ సముఖమున ఇప్పట్టున సీతతో సంభా పషించెను. కావ్యమున తిక్కన కవితా వైశిష్టమున కిసన్నివేశము ఓక “తార్కాణము. సంభవింవనున్న సీతావియోగము విధికృత్య ముగ భావించిన శ్రీరాముడు “న్మేతంబుల బాప్పవారి నిద నడుప” (అ. 8. ప. 128) దగిన స్థితికి లోనయ్యెను. ధీరోదాత్తుడయి-న నాయ కుడగు శ్రీరాముడు రాజధర్మ నిర్వాహణాయత్తచిత్తుడుగ, శోకావేగ మును కన్పట్టనీక ధీరశాంతమున '“'అడ లడచి నెమ్మనంబున వెడ తెలి వొడగూర్చి” (ఆ- 9, ప. పక, కోంినరీతి గంగాతీర దర్శనమును చేయు మని సీతతో పల్కెను. ''పొలతుక గంగచేరువ....రమ్ము”'(అ. 8 ప. 188) అనుటలో వాచ్యార్థము సీతపరముగను, సూక్ష్మార్ధము అచ్చ టనే యున్న లక్ష్మణపరముగను అన్వయింపబడెను. అంతకు వూర్వము ఏకాంతమున పీతరామునితో సింగంబుల్‌ మునిబాలకుల్‌ ధర్మపీతిమై జూచుచున్‌ గంగాతీరమున కానలోన్మదిరుగంగా గౌతు కంబయ్యెడి” (*- $- ప. 89) అనెను. రాముడు కూడ "నీవు గోరి

28 శెల6గు పాహీత్యములో రామకథ నట్లు చేయు టెంత పెద్ద శీఘంబ యచటికి బుచ్చువాడొ అని బదు లొనగెను. (ఆ. 8-ప.80). ఇ ట్లన్నిచోటను తిక్కన తిరిగివచ్చు పదము రాకుండగ జూగరూకత వహించెను. అనగా భవిష్యదర్థ నూచ కముగ పొటతతములచే పలికించి కావ్యశిల్పమును షోషించెను. కావ్య మున నాటకీయతకు తిక్కన పెట్టినది పేరుకదా! మూలమున సీత “అ ప్యేక గా్యాతం కాకుళ్స్ర నివసేయం తపోవనే” (సర్గ. ల శ్లో వ! అనెను. సీతారాములకు సీతాపరిత్యాగ సమయమున సంభాషణము నేర్పరచి, మూలమందున్న “ఒకరా(తి' విషయమును తొలగించి, జరుగ బోవు కథను, శ్రీరాముని ఉదాత్త (పకృతిని, ధర్మనిష్టను తిక్కన అతి సుందరముగ తీర్చిదిద్దెను.

లవణునిగూర్చి మహర్షులు ఎరింగించుటకు ముందు సీతా వియోగమునకు ఏకాంతమున చింతించుచున్నట్టుగ ఏడు పద్యములు అమూలకములైన వాటిని= తిక్కన (వాసి అందు శ్రీరాముని ఉదాత్త తను పరమరమణీయముగ చితించెను. (అ. 9=ప. 86=92)

శంబూకవధ సమయమున [శ్రీరాముడు శంబూకునకు తన్నె రింగించుకొని అనంతరము సంహరించినట్లు ఉత్తరకాండము న-కఅదుం (సర్గం?5. శో 16). తిక్కనరాముడు శంబూకునకు తన్ను వరిచ యము కావించుకొనకయే సంహరించెను.

(శ్రీరాముడు అశ్వమేథయాగ మొనరించు సందర్భమున స్వర్ణ సీత్యాపతిమతో పత్నీకృత్యములను కొన్నిటిని నెరవేర్చెనని తిక్కన (వాసెను. అమూలకమగు ఈ అంశము తదుపరి ఉత్తర రామాయణ కవులను అపరిమితముగ ఆఅకర్షించెను. పద్మ వురాణమునందు కుంభ సంభవుని అఆదేశమున రాముడు, కనకసీతా (పతిమను తొలగించి ఆ స్థానమున సీత నధిష్టింపజేసినట్లు కలదు.

రామాయణ గాన మొనర్చిన కుశలవులు [శ్రీరామ[పపశ్నమునకు సమాధానముగా రామాయణ వివరములను చెప్పిరి. (స. ర4ీఎళ్లో. రర్‌ఎ 27). తిక్కన రామాయణమున కుశలవు ల్యాపళశ్న విని వాల్మీకిని తిల కించి, తదనుషుతిని ఈ సందర్భము పీరలు చేసినయది= మేము

విర్వచనో త్తర రామాయణము నకి? వీరి శ1ష్యులము- రసోల్హ్లాసమధురమగు దీని నుపాసింతుము"(అ. 103 పం 194) అని వాల్మీకిని చూపి, పల్కినట్టుగా కలదు.

ఉత్తర కాండేతివృత్తమును కూడ కుశలవులు గాన మొనర్శ ఆలించిన [శీరాముడు “సీతకు కుశలవులు జన్మించిరను” వొక్యమున్న బాలకులను సీతావు్యతులుగ (గహించినట్లు మూలమున కలదు. (సం $5-త్లో, బి తిక్కన రామాయణమున కుశలవులతో వాల్మీకికూడ రామ సభకు అరుదెంచెను. కుశలవుల చరిత్రమును తెలుసుకొన గోరిన రామునకు వాల్మీకి వారిని సీకావ(తులుగ నెణింగించెను. ఇందు సీత శపథము చేయుటను అయోధ్యావాసులు, దేవతలు దర్శింప వేతెంచుట, సీతా భూ(పవేశానంతరము వారి ఆహారవములు, శ్రీరామ దుఃఖము, భూదేవిపె ఆ(గహము- ఇత్యాదు లన్నిటిని తిక్కన (గహింపలేదు. ఇందు భూదేవిపై (శ్రీరామా[గహము వ్యక్తము కాకుం డగనే వాల్మీకి అదేశానుసారము లవకుశులు (శ్రీరాముని (పార్ధింపగొ, రామకోపోపశమనము జరిగెను. మూలమున ఇప్పట్టున చతుర్ముఖుడు చనుదెంచి రామదుఃఖోపశమనమునకై రామాయణ మంతయు నం వూర్ణముగా తిలకించు మని (శ్రీరాముని కోరెను. (సర్గ. 98. శ్లో. 180 22). - -ధీరోదాత్తుడు, ధర్మవీరుడు వైన నాయకుని హర్ష శోళాదుఅ వలన అనభిభూతత్వమే చితింపబడవలయును కాన సీతావియోగ దుఃఖమును రాముడు స్వయముగ మనఃపరిమితము కావించికొనినట్లు సేర్కొనుటయే నిర్వచనోత్తర రామాయణమునకు రమ్యతను చేకూ ర్చెను.

ఇవి (పధానముగా నిర్వచనోత్తర రామాయణమున మూలము నుండి భేదించిన కథాంశములు. మూలమునుండి సంవార్జముగా వదలబడిన భాగములు :-=

సీతను అరణ్యమున విడచి వచ్చిన లక్ష్మణునకు నృగు మహా రాజ, నిమి యయాతి చరిితములను (శ్రీరాముడు వివరించుట (సర్గలు. 58 - 58) యిందు లేదు. శంబూక వధానంతరము అగ స్తుడు రామునకు చెప్పిన శ్వతకేతుని కథ (సర్గలు 77-81), అశ్వ

నటి కెలు/గుసావాత్యములో రామకథ మేధ యాగనిర్ణయ సందర్భమున లక్ష్మణునిచే ఇం్యదకృత యశ్వమే భము, రామునిచే ఇలమవారాజు కథ తిక్కన స్వీకరింపలేదు (సర్గలు క్‌5=90).

ఇత్యాదులు ఇంకను కలవు.

నిర్వచనోత్తర రామాయణమున తిక్కన ధర్మసంస్టాపనము నందలి ద్వితీయాంశమగు శిష్టరక్షణమును (పధానముగ గైకొని శావ్యమును స్వయంసంవార్ణము కావించెను. (శ్రీముదామాయణ మును కావ్యదృషప్టితో తిలకించి “ధీరోదాత్త నృపోత్తముడు రామ ధరణీ పతి సద్వృృత్తము సుభావ్యమని (ఆ-1. ప. 111) మది నెంచి కావ్య మును వెలయించెను. నరులను కాపాడువాడు నరపాలుడు. ధీరోదా త్తుడు ఉత్తముడు అయిన రాము డట్టి నరపాలురలో గేఘ్టడు. కేశ సహనము ధీరత్వ మనబడును* ఇది రామునియందు ఉదాత్తముగ భాసించెను ఆయన నృపాలుడయిన కారణమున పాలిత పజల అభీష్టానుసారమును స్వయంకృతమయిన వార్యావియోగక్లేశమును అనుభవించెను. ఉత్తర కాండమున 'శీరాముడు *“ధరణీపతిత్వము"” నే నెరపినాడను విషయమును, తిక్కన _పధానముగ ప్వీకంచి కావ్య మును వెలయించినట్లు “ధీరోదాత్తనృపోత్తముడు రామధరణీపతి నద్వృృత్తమును” గైకొని,"(శ్రీరామచం(దు డిట్లు మహారాజ్య పదస్థుడై " (ఆ-9. ప-£) అని (పపారంభించి, “ధరణి నెందును కాలవర్షము.... ధరణ యేలె రాఘవవంగవుండు మహోన్నతి” (ఆ. 10 -ప. 160) అని ముగించెను. సీత పాతాళమునకు అరుగుటతో (శ్రీరాముని ధీరో దాత్తత్వము పరాకాష్ట నందెను. ఇక కథ లేదు, కనుక, కుశలవులను రాజశాస్తపారంగతులను కావింవుచు, రాజ్యపొలనము కావించె నని వెంటనే కావ్యమును ముగించెను, ఇట్లు (శ్రీరాముని ధీరోదాత్తత్వ నిరూ పణము ధర్మానుప్రాణితముగ జరుగుటవలన ఇందు ధర్మవీరము అంగి రసమగును.

ఇట్లు ఇందు ధర్మపవీరము అంగిరసము, (శ్రీరాముడు నాయకు డని చెప్పుటలో ఒక వి్యపతిపత్తి యేర్చడెను. పది అశ్వాసముల కావ్య మందు ఇంచుమించు ఏడాశ్వాసములు (శ్రీరాముడు అలించిన రాక్ష

నిర్వచనోత్తర రామాయణము 89 సోత్పత్తి కమ, వికాన, వినాశములు, రావణ(ప్రధానముగ వివరింప బడెను. కనుక ఇందు నాయకుడు రావబణుడు. అష్టమ, నవమ, దశమాశ్వాసములందు కథ (శ్రీరామ (పథానము కనుక అందు నాయ కుడు [శీరాముడు ఇట్టిందు ఏక నాయకత్వము ఏకరన నిరూపణము లోపించి 'మహా కావ్యము'గా తిక్కన (వాయుట అసంబద్ధము అను అభిపాయము వండితలోకమున కలదు. ఈ విషయమునే నహేతుక ముగ చర్చించుచు “ఇరువురు నాయకుల నా్యశయించుకొని రెండు కథలతో నున్న యొక (గంథమున కొక యేకవాక్యతగాని రనముగాని యుండదు. ఒక యేకవాక్యత కగుచున్న నొక కథతో నొళ రసముతో నిర్చరము కాని యొక [(గంథము కావ్యము కాజాలదు. కావ్యమే కాజూలని (గంథమున మహాకావ్య (పసక్తియే లేదు. కనుక నిర్వచనోత్తర రామాయణము మహాకావ్యము కాదు-- ఒక (పధాన ఫలమును సాధించుట నభిలషించిన నాయకుని చిత్తవృత్తి రూప మైన కథావన్తు నొకటి నిర్వచనోత్తర రామాయణమున సంధి, నం ధ్యంగ విన్యాసము కలిమిని నిర్మింపబడలేదు గనుక నిది మహా కావ్యము కాజాలదు. నిర్వచనోత్తర రామాయణమునందలి పూర్వోత్తడ భాగములు దేని కదిగా నొక నాయక వురుషుని చుట్టుకొని యేక వాక్యత కగుచున్నవి. (హనుమజ్ఞన్మ వృతాంతము లెక్కలోనికి తీసికొనకుండ వూర్వభాగము (ప్రస్తుతము (గహింపబడినదిఎ అందువలన రెండు లఘు కావ్యముల సంవుటిగా నీ తిక్కన్నగారి యుత్తర రామాయణమును సంభావింపదగును,.... ఉత్తర భాగము (శ్రీరామ నాయకము,. రాముడు ధీరోదాత్తుడు, ఈ యుత్తరభాగమే ఉత్తర రామాయణ శబ్ద వాచ్యుము. ....ధీరోదాత్తనృపోత్తము డైన రొమ ధరణీపతి సద్వృత్తమును సంభావ్య మనియే తా నీయుత్తరరామాయణమువ్రాయుటకు వూనుకొనినట్లు స్వయ ముగా చెప్పుకొనెను. అయినచో రావణోదంతమును అంత విపలముగా నేడాశ్వాసముల (గంథముగా నేల వాసెనన్న _పశ్నయు వుట్టును. దీనికి వచ్చు సమాధాన మంత సంతృప్తికరముగా నుండదు....రావజో దంతము (గంథ విన్తరమై వివులముగా కనిపించుచున్నది కాని కాలము మోద విస్తరించలేదు. అగస్త్యుడు (శ్రీరామున కారాక్షన వంశ వృత్తాం

కి48 శెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ ఛశమంతయు నొక కొన్ని గంటలలో చెప్పెను, (సంస్కృతమున సుమారు బినమంతయు చెప్పబడినట్లు కలదు) ....రెండు లఘుకావ్యముల సంవుటిగా అంగీకరించి పూర్చోత్తర (గ్రంథములను వ్యస్తముగా రావణ (శ్రీరామ నాయకములుగా పరామర్శించుట యుచితము. అయినచో వూర్వభాగమునకు రావణుడు నాయకుడు, రసము రౌదదము- లేక రాద రపస్ఫూర్తి కలిగిన యుద్ధవీరము=” అని డాక్టర్‌ కేతవరపు రామ కోటి శాస్త్రిగారు “తిక్కన కావ్య శిల్పము= తత్త్వదర్శనము='" అను తమ పరిశోధన వ్యాసమున పేరక్కొనిరి.

తిక్కనకంటె పూర్వము ఉత్తరకాండ కథను దిజ్బాగుడు కుంద ఘాల నాటకముగను, భవభూతి ఉత్తర రామ చరిత నాటకముగను సంస్క్పృతమునరూపొందించిరి. (భవభూతి ఉత్తర రామ చరిత మున తన కావ్యముకంటె ముందు వెలసిన కుందమాలా నాటకమును అఆటనట అనునరించెను., ముఖ్యముగ ఉత్తర రామ చరిత తృతీయాం కము, కుందమాల చతుర్థాంకముతో సరిపోల్చిన ఈ విషయము విశదమగును. నిర్వచనోత్తర రామాయణమున ఎడనెడ ఈ నాటక ముల (ప్రభావము నూహించుటకు అవకాశము కలదు.

వనమున సీతాదేవికి రామాజ్జను విన్నవించుతరి లక్ష్మణుడు సరిదేవనము కావించుచు సీతాపాదముల (వాలినట్లు తిక్కన రచఛిం చుట, కుందమాలా పపథమాంకమున లక్ష్మణుని అభినయ సూచనను అనుసరించి కానోవును.

శంబూక వధా సమయమున ఉత్తరకాండమున 1శీరాముడు సం శయ రహితముగ నంహరించినట్లు కలదు. (స, 762% తిక్కన లామాయణమున “రేహన్త దక్షిణ మృతస్త శిశోర్ధ్విజస్య, జీవాతలే విసృజ శూ. దమునే కృపాణం, రామస్య గాత మసి నిర్భర గర్భ భిన్న, సీతావివాసినపటోః కరుణా కుత సేం (ఉత్తర రామచరిత నాట కము= చ, అను భవభూతి శ్లోక భావమును (గ్రహించి, [శీరాముడు శంబూకుని వధించుటలో వెనుక ముందాడినట్టు కనుపించును.

కాచభూవతి వికతలరాజుల రామాయణము న!

నిర్వచనోత్తర రామాయణ దశమాశ్వానమున 128, 120, 180 పద్యముల వలన వాల్మీకి శ్రీరామునియందు అ(గహమును _పకటించి నటు ఊహింప వీలగును. ఉతర కాండమున ఇటు లేదు. కుంద మాల షష్టైాంకమున (ప్రవేశించు. వాల్మీక వాక్యములు కోపాఖినయ వూర్వకములని దిజ్బాగుడు వాసెను. బహుశః తిక్కన అ భావమును స్వీకరించి తన కావ్యమున “అంతనుండియు నీతోడ నలిగియున్నవార మేము"- అని వాల్మీకిచే పల్కించి యుండనోవును. కాచభూపతి-విఠలరాజు :-

తిక్కన తర్వాత తెలుగున ముగ్గురు కవులు ఉత్తరకాండ కథను రామాయణముగా రూపొందించిరి కాచభూపతి, విఠలరాజు అందు (ప్రథములు

రంగనాథ రామాయణ కర్తగా పేర్కొనబడుచున్న గోన బుద్దా రెడ్డి కుమారులగు కాచభూపతి, విఠలరాజులు ఉత్తరకాండమును ద్వి పద కావ్యముగ రచియించిరి. సుమారు ఆరువేల ద్విపదలున్న ఈ (గంథము (శ్రీరామావతార సమాప్తి పర్యంత కథను తెల్పును. మూల (గంథమున (ప్రక్షిప్తములుగా భావింపబడుతున్న నృ్ఫగు, నిమి మవా రాజుల కథలు మున్నగునవియన్నియు ఇందుకాంచదగును. రంగనాథ రామాయణమందు వలెనే ఇందు కూడ అమూలకములగు అంశములు శలవు. భదుడు సీతావిషయకాపవాదమును ,శ్రీరామున కెరింగించుటకు ముందుగా ఒక చి[(తతమైన సన్నివేశము ఇందు కల్పింపబడెను, [శీరా ముడు కామరూపలై అన్యులకు కానుపించని ఇరువురు స్త్రీలతో ఉండి నట్లుగ ఒక రక్కసి సీతకు బోధింపగా అమె అసూయా(గస్తమ్లై (శ్రీరా ముని పృచ్చించెను. ఇట్టిదే నన్నివేశ మొకటి జానపద గేయ వాబజ్మ యమున “సీతాదేవి యానవాలు” అను గేయమున కలదు.! ఇట్టివే ఈ [గంథమున ఇంకను కలవు.

శ. వివరములు ఇందలి జానపద గేయ వాన్మయము._రానుకథ _పకరణమున కలవు. (31)

242 తెలుంగు పాపాత్యములో రామకథ ఈ ద్విపద రామాయణము కీ. శ. 1920 సంవత్సరమున వెలి

ళాని లచ్చ్బారావుగారిచే అముదితాం(ధ(గంథ సర్వస్వ మను (ప్రచురణ

వరుసలో అయిదవదిగా పకటింపబడెను.

కంకంటి పాపరాజు - ఉత్తర రామాయణము:-

క్రీ. శ 1575-1882 (పాంతమందలి కంకంటి పాపరాజు ఉత్తర రామాయణ కావ్యమును రచించెను. ఉత్తర కాండను పద్యరూపమున సంవార్దముగ రచియించిన [పథమకవి కంకంటి పాపరాజు.

మ. “వరుసం దిక్కు నయజ్వ నిర్వచనకావ్యంబై తగంజేసెను

త్తర రామాయణ మందునన్‌ మణిపబంధం బూని నిర్మించుటే

నరసత్వం బని (పాజ్జులార నిరసించంబోకు.డీ రాఘవే

శ్వరు చారిత్రము నెంద జెన్నిగతులన్‌ వర్తించినం (గాలదే"

ల! (పీఠిక -14)

--అని తన కావ్యరచనకు హేతువును చెప్పెను. ఇది మూల మునకు సన్నిహితముగ సాగిన కావ్యము. బలి, నూర్య, చందాదులను రావణుడు జయించుట, వాలి నుుగీవుల జన్మవృత్తాంతము, నృగు, నిమి మహారాజుల కథలు, గృ్యధోలూక సనంవాదము-. వేదవతి వృత్తాంతిము, నలకూబరుల శావము= ఇత్యాదిగా గల ఉత్తరకాండ కథలన్నియు ఇందు కలవు. అమౌలికములైన కల్చనలు ఒండు రెండు కలవు.

(శీరామావతార పరిసమాప్తము తరువాత వైకుంఠమునకు అరిగి (శ్రీమన్నారాయణుడు మ హేశ్వరాదుల స్తోతములకు పసన్నుడగును. తదుపరి అంతః పురమున “"భూనీళ లనురాగ మతిశయిల్ల,*.కొల్వ....” “గోవిందు. డొక లేనియలుక( బూని,”

*అవునవు మంచిదాన వతివా నిను నేమనవచ్చు నొంటిగా

నవని ననుం ద్యజంచి సభయందవు డిద్ధర దోవ యియ్యంగా

నవమతి. జేనీ వచ్చితివ యా కజకుందన మాత్మ నెంచీ నన్‌ దివిరి కనుంగొనం దగునె నీమొగ మింక( దలోదరీమణీ

శంకంటి పావరాజు=ఉత్తర రామాయణము ! (అ. $-ప. 881)= అని [పణయకలహంబులతోను, సరననసల్లావ ములతోను సుఖముండినట్లు కావ్యము సుఖాంతను కావింపబడెను.

తిక్కన రామాయణమునందు వలెనే యిందుకూడ అయోధ్యా నగర వర్ణన సందర్భమున పూర్వ రామాయణము సంగహముగ కలదు. ఉత్తరకాండ కథలను (పబంధరీతిని అనుసరించి ఆయా ఖాగములకు సందర్భించునట్టు వర్జనలను పెంచి వ్రాసెను,

సీతకు రామాజ్జను తెలువు సందర్భమున “జననిందిత కృత్యము బూని వచ్చితిన్‌-నను శపియించు మంచు( జరణంబులచెంగట (వాలి యేడ్వ(గన్‌'” (ఆ. 6- ప. 256) అని లక్ష్మణుడు సీతాచరణములపై వాలి శోకించినట్లు, తిక్కన రామాయణమందు వలెనే కలదు.

తిక్కన రామాయణమునందు వలెనే ఇందుకూడ అశ్వమేథ యాగ నిర్వహణార్థము (శ్రీరాముడు “స్వర్హ సీకా (ప్రతిమతో పత్నీ శృత్యముల కొన్నింటిని నిర్వహింప జేసెనని కలదు. అవాల్మీకమగు ఈ అంశము జైమినీ భారతమున ''జాతరూపంబుచే మహీజాతరూప మమర గావించి చేయుదు నూగ మనుచు" ! అనియు, భవభూతి ఉత్తర రామ చరిత నాటకమున"“కాతర్హి యజ్ఞే సహధర్మచారిణి ? హిరణ్మయీ సీతా (వతిక్ళతిః-'” అనియు కలదు. వద్మవరాణమునకూడ న్వర్ణ సీత గలదు. సీతారాముల ఉద్యానవన విహారము విస్తరించి జల శీడ, పష్పాపచయము మున్నగు వర్ణనలు కూడ అందు కావింప బడెను. (అ. 8=ప. 19-127)

సమిర కుమారవిజయ (గంథకర్తయగు వపపష్పగిరి తిమ్మకవి అను నతడు సహ్మశోతయనియు, ఆతని సాహాయ్యంబును వానిమున్ను ,[శీకృ ముని సాహాయ్యంబును అర్జునుడు గైకొనినట్లు గైకొని తానీ యుత్తగరామా యణమును రచియింపబూనినట్లు పీఠకయందలి “హనుమద్దివ్య పదార వింద" పద్యమునందును, “అని కిరీటికి శార తోడైన యట్లు” లని గీత ములోను కంకంటి పాపరాజు పేర్కొనెను. ఈ పద్యము లాధారము చేసికొనియే కాబోలును ఉత్తర రామచరిత కావ్యము పుష్పగిరి తిమ్మ కవి పణీతమే అనియు, నెల్లూరు మండలమున లౌకికోద్యోగిగా ఉన్న

1. జ్లైమివి భార. అ. 6. ప. 106.

న. తెలు(గు సాహిత్యములో రామకథ కంకంటి పాపరాజునొద్ద తానంతకుమున్ను చేసిన బుణమునకు చెల్లుగా కావ్యమును అతని కొసగెననియు _ప్రవాద మొకటి జనించెను. కాని అది సత్యదూరమని పండితు లంగీకరించిరి. గోవింద రామాయణము ;-

“భక్తిరసము వనాదిగా (ప్రబల జేసి

కరుణరస కావ్య సౌధంబు గట్టువాడ” ననుచు ఆత్మకూరి గోవిం దాచార్యులు వెలయించిన గోవింద రామాయణము మిగుల సంక్షి ప్రము. ఇందు రావణ విజయపరంపరాభివర్ణనము వివరింపబడ లేదు. ఉత్తర రామాయణమున రావణవధానంతర [శ్రీరామ జీవి తము మాతము వర్ణింపబడవలయునను భావముతో ఇందు కావ్యారం భనును సీతారాముల ఉద్యానవన విహార వర్ణనముతో (పారంభము కావింపబడెను.

ఇది అనువాద (గంథము కాదు. మూలమునుండి కళ్లు (గ్రహింప బడి స్వతం[తముగ రూపొందింప [ప్రయత్నము జరిగను. పురాణోతి వానములందలి పాతములను ఆధునికులు సంభావించు విధాన మిందు అచ్చటచ్చట కన్చట్టుచుండును. ఉదాహరణమునకు శంబూక వధ మఘట్టమును స్వీకరింపవచ్చును. కంకంటి పాపరాజు ఉత్తర రామా యణ చరితమువలెనే యిందుకూడ వైకుంఠమున (శ్రీమన్నారాయణుని (ప్రణయకలవాోది సన్నివేశములు కూర్చుబడెను. మంగళాంతము కావింపబడిన ఈ (గంథాంతమందలి పద్యము మంగళ మహా(శ్రీయే. గోవింద రామాయణమున కూడ వూర్వ రామాయణసం౦[గహము కలదు.

వావిలికొలను సుబ్బారావుగారు ఉత్తర కాండను యథాతథముగ వద్యములుగ అనువదించిరి. అ విధముగనే జనమంచి శేషా దిశర్మ గారు కూడను. కట్టి వెంకట సుబ్బారావుగారు “శీ రఘురామ చరిత” మను పేర వూర్చోత్తర రామాయణమును సంపూర్ణముగ సంక్షి ప్తీకరించి టవౌసిరి.

నిర్వచనోత్తర రామాయణ శేషము... ఏకాశ్వానము వీక్‌ నిర్వచనోత్తర రామాయణ శేషము-ఏకొళ్వాసము :-

జయంతి రామభట్టు అను కవి ఉత్తరకాండ కథ యందు సీతా భూ(పవేశానంతరము [శ్రీరామావతార సమాప్తి పర్యంత కథను-నిర్వచ నోత్తర రామాయణమున తిక్కన వదలుటచే, తా నాభాగమును=-సంవూ ర్హ్షము కావింపవలెనను ఆశయముతో నిర్వచనోత్తర రామాయణ శేషమును ఏకాశ్వాసముగ రచించి, తిక్కన కావ్యమునకు అనుబంధ ముగ చేర్చెను. కాని ఇది నిర్వచననుగ [వాయబడకుండుట విశేషము. భ(దాచల రామున కంకితము కావింపబడిన ఈ ఏకాశ్వాసము

“తిక్కన సోమయాజి మును తెల్లున నుత్తరకాండ జెప్పి యం

దొక్కటి చెపడయ్యె కడుయొద్దిక నే రచియింప వేడ్కచే

నిక్కము సంస్కృతంబుకడు నెమ్మది భక్తిని నే రచించితిన్‌ చక్కని దేవళంబు తుద స్వర్ణ (నన్స్‌ ఘమటంబిడు పోల్కెదోచె గనూ(న్స్‌” మ(దాసు (ప్రాచ్యలిభిత వుస్తక భాంజాగారమందున నున్న(ల-4) వాత (పతి యందలి పద్యము _ అందు ఉత్తరకాండయందలి చివరి పం(డెండు సర్గలు గహింప బడెను. తిక్కన స్వీకరింపక వదలిన నృగు, నిమి మవారాజు కథలు మున్నగు అంశముల నితడును స్వీకరింపలేదు.

“ఇది (శ్రీమదృ[దాదిధామ వర (పసాద లభ్ధ కవితా గార్టేయస గోత పవ్వ్శిత జయంతి కృష్ణభట్టారక సుభ(దాంబాపరతనూజ రామ భట్ట (వణీతంబైన ,శ్రీముదామాయణం బాదికావ్యంబునను నుత్తర కాండ తిక్కన సోమయాజి రచితంబై యున్న శేషంబునం గల్లు. మొదటి కథ యందుల (శ్రీరాములు కుశలవులకువిద్యాభ్యాసంబున్యు అతిరాాత పొండరీక వాజిపేయంబులాది గోశత కతువులు గావించు టయు, భరతతనూజులకు గంధర్వపురంబులు పట్టంబులు గట్టుటయు, భరతుని విజయంబును, రాముసన్నిధికి తాపవ వేషధారుండై శమనుం డేకాంతంబును, లక్ష్మణ వ్లియోగంబును, రామ చం[టదుడు మహాపథంబున కుపష్మకమించుటయు, భరతాద్యయోధ్యా

! తెలుంగు పాపాత్యములో రామకథ వాసులైన వారితో చనుదెంచుటయు, లక్ష్మణుం డనంతుండై వైకుంఠ నగరంబునకుం జనుటయు, (బహోోపదేశంబున రాఘవేశ్వరుండు నారాయణాఖ్యుండౌొెటయు, భరతశతుఘ్నులు శంఖచ[కంబులె కొలచుటయు, వరజన బుక్ష వానర తిర్యకృమూహంబుల పుణ్య లోక నివాసులం జేయుటయు, నారాయణాఖ్యం (బవగ్శిల్లి వహర్వరితిని వైకుంఠవుర వ్రవేశంబును నను సర్వము (0) నేకాదశాశ్వానము”.

=అని [వాసిన గద్యవలన అతని కావ్యపప్రణాళిక తెలియును. ఈ గద్యయందు కొన్ని వాక్యములు ముందు వెనుకలైయున్నవి. 1 కాని మధ్య నున్న దీర్హములైన వచనములకు కూడ (పతి నాల్గు పంక్తులకు ఒక సంఖ్య కాంచనగును. భరతుడు గంధర్వులను జయించుట మూలమున (న 101) పది శ్రోకములందుమా(త ముండగా, ఇందు ఇంచు మించు ఏబది పద్యములందు వర్ణింపబడెను. మిగిలిన కథ యథా మూలము.

“శ్రీమ్ముదఘుకులజలనిధి

సోమా |! పరమాత్మనామ! సుగుణస్తోమా 1

భీమావహదైత్యకులవి

రామా! భదాదిధామ! రాఘవరామా!

(శీరాముడు చెలువంబుగ

ధారుణి పాలింవచుండి ధర్మాన్వితు(డై

సారెకు మైథిలి. దలవచు

కారుణ్యము కలిమి చెలిమి గారవమొప్పన్‌"=* అని కావ్యము (పారంభింపబడెను. -

(పాచీనమైన నిర్వచనోత్తర రామాయణమునుండి అర్వాచీన మయిన గోవింద రామాయణము వరకు ఉత్తర రామేతివృత్త కావ్య ములు పెక్కు వెలువడెను. కాని నాటక జానపద వాబజ్మయాది రంగ ముల వెల్వడిన ఉత్తర రామేతికృత్త కృతులతో సరిపోల్చిన కావ్యశాఖ యందలి కాప్యముల నంఖ్య న్వల్పముగా తోచును. ధర్మమూర్తియెన ధం బన వవమయ వ దమ్‌

నిర్వచనోత్తర రామాయణ శేషము-ఏకాళశ్వాసము న! (శ్రీరామునకు జనించిన సీతావియోగ మనఃక్షేశమునకు, రవి వంశ మునే వునీతము తేజోవంతము కావించుటయేకాక రఘువంశ మణి దీపికలైన కుశలవులకు జనని అయికూడ చిరదుఃఖితగా మిగిలిపోయిన ధరణితనయ సహనశీలమునకు, పతిభక్తికి, స్వాభిమానమునకు, ధర్మా నురక్తికి హృదయములు (దవించి డగ్గుతికతో సీతా పరిత్యాగ కథమ చెప్పుకొను జనబాహుళ్యమునకు అత్యంత సన్నిహితములైన నాటక జానపద వాబ్మయాది (ప్యకియలందు ఉత్తర రామకథ సర్వతోముఖ ముగ వ్యాప్తిని పొందెను.

జానపద వాజ్బయము-రావమకథ

జానపద వాబజ్బయమున రామకథకు పాథాన్యము లదకనుట కంటెను, జానపద వాజ్మయ వికాసమునకు రామకథ దోహదకారియైన దనుట సమంజసము. కూచికొండ రామాయణము, కారద రామాయ ఇఐము, ధర్మవరి రామాయణము, రామకథా సుధార్టవము, మోక్ష గుండ రామాయణము, సూక్ష్మ రామాయణము,సంక్షేప రామాయ ణము, గుత్తెనదీవి రామాయణము, అధ్యాత్మ రామాయణము, చిట రామాయణము, [శీరామదండములు, రామాబుణ గొబ్బిపాట, (శీరామ జావిలి అడవి, శాంత, పెండ్లి, సేతు గోవింద నామములు, మున్నగు నవి జానపద వాజ్మయ వనమున పుప్పించిన కొన్ని వూజా సుమములు. ఇంకను! “విద్ధి, కూచి రామాయణ మారున కాండములు చ్యుత జాగ ఠవేళ బాడి”నట్టి వెన్ని అలభ్యములో ఎరుగరాదు.రామాయణమంవనీ కొన్ని ఘట్టములనే వర్ణించునవి-శాంతా కల్యాణము,వుత కామేష్టి కౌన ల్య బైకలు కౌసల్య వేవిళ్ళు,(శీరాముల ఉగ్గుపాట,రాఘవ కల్యాణము, రాములవారి అలుక,సుందరకాండ పదము,బుషుల ఆశమము,స్తుగీవ విజయము, కోవెల రాయబారము, లక్ష్మణమూర్చ, లంకా యాగము, గుహభరతుల అగ్ని (ప్రవేశము, [శ్రీరామ పట్టాభిషేకము, లక్ష్మణదేవర నవ్వు* ఊర్మిళాదేవి నిద, కుశలయాకము, కుశలవ కుచ్చుల చరిత, కుశలవ కుచ్చెలకథ, కుశలవ యుద్ధము, వేపూరి (బతుకమ్మ కుశలవ పాట, కుశలవ హోమము, శతకంఠ రామాయణము వంటివి లెక్కకు మిక్కిలి. ఆంధుల ఆడపడుచుగా సీతాదేవి ఆంధుల జీవితమునకు అంకితమెపోయెను. సీత ఆట, పాట, అరణ్యవాసము, చెర, అగ్ని (వవేశాదులు తమవిగా తెలుగు జానపదుల హృదయములు స్పందిం చానతంంతము లాలా

జొనపడ వాజబ్బయములో రామాయణము మ! చెను. ఒక్క సీతాదేవిని గురించియే సీత వుట్టుక, కల్యాణము, ఆత్త వారింటికి పంవట, సమర్త, శుభగోష్టి, గడియ వామనగుంటబు, అలుక, వసంతము, దాగిలిమూతలు, సురటి, ముదికలు, అనవాళలు, అగ్ని_వవేశము, వేవిళ్ళు మున్నగు గేయము లెన్నియో జానపదుల హృదయములం దుదృవించి ఆంధ్మృపజలను రామక థామృతవాహిని యందు ఓలలాడించి, వునీతులను కానించెను.

ఈ గేయములం దున్న కొన్ని విశేషములు శిష్ణ రామాయణము లందు కానరా దన అతిశయోక్తి కానేరదు. అవాల్మీకీయములగు నులో చన కథ, జంబుమాలి వృత్తాంతము, కాలనేమికథ, రావఖునకు శుకు నుపదేశము, రావణ పాతాళ హోమము వంటి నన్నివేశములు రంగ నాథ భాన్కర రామాయణాదులందు కలవు. జానపద వాబ్బయమున రంగనాథ రామాయణాదులందలి సన్నివేశములకంటె అధికములగు కల్పనలు కన్పట్టును. కనుక, భాస్కరాదులు వాల్మీకి రామాయణ మును ప్రమాణముగ గహించినను, వాల్మీకి కాలమునకు వచార ముననుండి, వాల్యీకి- స్వీకకింపక, అన్యులచే (గంథస్థము కావింప బడిన (ఈనాడు అలభ్యములయిన (గంథములు) అంశములను స్వీక రించి లేక తమ కాలమునాటికి (పిజావ్యాప్తియం దున్న గాథలకు తమ (గంథములందు తావిచ్చినారో, కాదేని అనందవర్దనులు ధ్వన్యాలోక మున పేర్కొనిన రీతి“ ఉత్పేక్ష్యాపి అంతరాభీష్ట రసోచిత కథోన్నయఃి అను నా నుడికి దృపాంతముగ కల్పించిరో, లేదేని, జానపద వాజ్మయ కవులే భాస్యరాదుల (గంథములనుండి స్వీకరించినారో ఇంకమ సమ్మగ పరిశోధనము కావింపవలసిన విషయము. ఏది ఎటులు న్నను శిష్టులకు పండితకృత రామాయణాంతర్గత విషయములపై ఎంత విశ్వాసము కలదో, జానపదులకు తమకు లభ్యమయిన గాథ లపై అంతియ విశ్వాసమున్న దనుట నిసృంశయము. తెలుగు జాన పద గేయ సాహిత్య పరిశోధకులు డా॥ బి. రామరాజుగారు పేర్కొవివ రీతి జూనపదులు తదు రామాయణములను ఇట్టు మలచుకొనుటకు బహుళః వారు జూన (పపవచనములను సహింపని పామరు లగుటణీ కావచ్చును. జానపద కవులు సీఠారాములతో తాదాత్మ్యము పొం

(32)

ని50 శెలు(గు పాహిత్యములో రామకథ దిరి. వారికి కేవలము సీతారాముల కష్టసుఖములు వారివి మాతమే శావు, వారి సుఖదుఖఃములు సీతొరాములవి కూడ. ఈ రీతిని వురాణదంపశులతో తాదొత్మ మనుభవించిన జానపద కవులు వర్చించిన సీతారామ కథల యందలి జీవిత వృత్తములు తమవియు, సీతారాములవి కాకుండ, లోకసామాన్యములై,.“సాధారణీ కరణములు" గా అఆలంకారికుల ప్రశంసలను పొందెను. ॥ రామాయణ కథను సంపూర్ణముగనో, అధిక భాగముగనో వివ రించు పాటలు (పప్రథమవున పరిశీలింపబడుచున్నవి. రామకథా సుధార్టవము:- శ్రీ కాకుళ మండలాంతర్గత హీర మండలవాసి యగు లాడె నుందర నారాయణ, గేయ వచననోభయాత్మకముగ పట్టాభిషేక పర్యంతకథను రామకథా సుధార్ట్వవముగ రచించెను. రచయిత విద్యావంతుడుగ కన్పట్టును హృదయంగమ మగు రచన. రాక్ష నులు రావణునితో “నీ తమ్ముం డగు కుంభకర్ణు డొక నిమిషములోవ లను. అవనీనాథుల రక్తపూరవుల నాపోశనమెత్తు” నందురు. భాస్కర రామాయణమున వపహస్త రాక్షసుడు విభీషణునితో కుంభ కరుని గురించి, ! “అవనీనాధుల రక్తపూరముల ము న్నాపోశనం బెత్తి!” 1 అనును. ఈ విధముగనే హితోపదేశ మొనరించు విభీషణునితో రావణుడు. *సీట్రను బుట్టిన తామరాకులు నీటి కంటనట్లు, కలియవునీమా హృదయంబులు కడుపాపాత్ముడ వగుట”'-అని నిందించుట భాస్కర రామాయణ మందలి. శం. '' ఉదకము శలినీ ప్యతము గదిసియు నెరవైన యట్లు కలయవునీమా పనా కానన ననన

1. భాస్కర రామాయణము యుద్ధకాండ 128 ప,

జాొనపవ వాజ్మయము..కుళరివ కుచ్చలకథ స! హృదయములు గజస్నానము

తుది మటి నీతోడి పొందు దుష్టచరి[తా”- ! అను వద్యభావము నకు నరిపడును. కుళశలవ కుచ్చల చరిత్రము :-

ఈ నుదీర్హ మగు కథాగీతమునందు బాలకాండనుండి ఉత్తర కాండమున సీతాదేవి భూగర్భ (పవేశము వరకు వర్షితమయ్యెను. గేయాంతమున “ఇది వాల్మీకి రామాయణము తలవన (వాసెను అ సతి తాను”- అని యుండుటచే, రచించినది కవయితతిగా స్పష్టమగు చున్నది కాని, నామాది వివరములు తెలియవు. వాల్మీకి రామాయణ మును స్మరించి (వాసినట్లు పేర్కొన్నను ఇందు అవాల్మీకీయాంళ ములు పెక్కు కలవు. వ్యాసవిస్తం భీతిచే ఒండుగర్సెండు సన్నివేశ ములు మాత్రము ఇచ్చట వివరింపబడెను.

ఒకనాడు '“ళాంతారాఘవు లొకవైపై' “సీతాలక్ష్మణు లొక వెపైె, “చక్కుపగడాలు' (పాచికలు) ఆడిరట. అనంతరము మరియొకనాడు సీతాదేవి శాంతతో శ్రీరాముడు కబురంపినను అంతఃవురమునకు వెడల లేదు. కుపితుడైన శ్రీరాముడు లక్ష్మణు డొసగిన విల్లంబులను పరి చారికలుగ చేసెను. అ స్త్రీలు “వేడుక వింజామర విసరుచును= అకపుల మడువులు అందిచ్చుచును కూడి ఉండిరా రామునితోను”- అసం రంభము ఆలించి అరుదెంచిన జానకి “ఏకపత్నీ్యవతుడవు అనుచూ= ఇచ్చేగాక మా తం[డి“-నీ నిష్ణాగరివ్యము లన్నియు విశదమయ్యె వవి కోపింజెను. కుహనావనితలు కూడ “యెక్కడదానవె జానకి నీవు యెప్పటికీ మేమే ఉన్నాము” అని పరిహాస రూపమున తాము కేవలము శరములను విషయమును వెల్లడి కావించిరి. విషయము ఆలించిన శాంత ఏతెంచి సీతారాములను సమాధాన పరచెను, స్త్రీల మనస్తత్వము (పదర్శిత మగ్గు కారణ క్నపుని నడవడిళ ఇల్లాలి చాకచక్యము పై గో రశడూనన్లు. పీకిన య్య స వేశమున

1 కాన్మర రామాయం్టీదుద్రళ్లుళ 1వ... | న. యో త

వక్‌ తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ అంతర్లీనముగ ఉండి ఈ విచితకల్పన కావించుటలో కవయితి ఒసగ దలచిన సందేశము ఇదియే ననిపించును.

ఇటువంటిదే మరియొక విచిత కల్పనము, జానపదుల చితవృ త్తిని విశద మొనరించునది ఇందు కలదు. సీతాపరిత్యాగమునకు శ్రీరాముడుకాని, సీతాదేవికాని, _పజలుకాని (పత్యుత్తర మొసగనేరని బలవతరకార్యము ఇందు చిితింపబడెను. రామరావణ యుద్ధమున మరణింపని శూర్చుణఖ, తన మార్గమునకు ఆటంకమయిన సీత్రాదేవిని దుఃఖములపాలు కావించి సీతారాముల ఎడ పశుబలమున కాక బుద్ధి బలమున (పతీకారము కావింప సమకట్టైను అది '“కావివస్త్రములు కట్టక మేనా- యతివేషము దప్పక తా దాల్చి" అయోధ్య చేరి,''వొడి గట్టి చుక్కల నేరగనేర్రు- వానతాడుగా పేనగనేర్తు”' ననుచు రామ లక్ష్మణుల సన్నిధిని విద్య పదర్శింబెను. లక్ష్మణుడు వారించినను సరకుగొన శ్రీరాముడు ఆ మాయావిని “సీతాశాంతల కడకు తోడుక పొమ్మ”నెను. ఇక్కడ గమనీయాంశము మాయాహరిణ ఘట్టము నందు పలెనే ఇచ్చట కూడ లక్ష్మణుడు సోదరుని వారించుట. శాంక కిష్టము లేకున్నను సీత దానికి “కటా లిచ్చినది”. అది స్వీకరింపక “రావణు పటమూ (వాసియిచ్చితే- _బతుకుదునే నీ లోకములోనూ”ో అని అర్ధించెను. ఈ విపరీతవు కోరిక యందలి అంతరార్థము ఎరుగ నేరని జానకి రాక్షనుని రూపురేఖలు తెలియవని పల్కగా అంతః పుర మున ఒత్తిడి జరిగెను. అప్పు డామె “పదినెలలు చెరనుంటిగాని= పాపకర్ముని కన్నులజూడ-జనకునిగా భావిస్తి నేను-అంగుష్ట మొక్కటి యెరుగలదు''= అని “అంగువ్టముతో జానకి వాసినది.'' అనంత రము, *“ఆమిాదట యతి అంతా తావాసె”- పటము వూర్తి కావించి శూర్చణఖ చతుర్ముఖుని సమాపించి, అభ్యర్థించి పటమునకు [పాణ (వతిష్య కావించి, అయోధ్యయందు వదలి వెడలెను. ఇక “పట మొచ్చి ముందర నిల్లుచుండి-..ధాళ్లే పోదము లంకకు ననుచు- జానకి బట్టుక యీడ్యం' దొడం.గెనూ”. “ఫాడొచ్లూతిలో పటమటు వేసినా” ఏమి కావించినను, “రావే పోదము లంకకు ననుచు- జానకి బట్టుక నీడ్వ దొత్రంగిన", సీత చివరకు శ్రీరామునిపై _ఆసలుంచి పటమును

జానపద వాబ్య్మయము=అంకొయాగము టా! తన శయ్యయందు గుప్తపరచెను. అంతఃవరమునకు అరుదెంచిన రామున కీ వృత్తాంత మెవరును ఎరిగింపలేదు. అరాతతి సీతారాములు శయనించియున్న సమయమున “పడ్యదోసెను రాముని యాపటము"”- వెరగందిన త్రీరాముని ముంగిట నిలచెను. ఫలితము సీతా పరిత్యా గము, అతిచిితమయిన యీ వృత్తాంతము మానవ మనస్తత్వము నకు దర్పణము వంటిది.

ఈ గేయమునందు ఇంకను రెండు మూడు విచిత కల్పనలు కలవు. ళారద రామాయణము ;-

శారదకాంధడచే పొడబడు ఈ కథయందు పదములు అంత్య నియమములతో నుండును. పట్టాభిషేక పర్యంత కథ వాల్మీకి రామా యశానుసారముగ చెప్పబడెనట “"క్రీరామచందదుని చరితంబు... రామభక్తకవి చెప్పు కథనంబు...వినవినగ వేడుకను మధురంబు"'అని చివరన కలదు.రచయిత విద్యాసంస్కారము కలవాడుగ అక్కడక్కడ శావింపబడిన వర్టనల వలన విశదమగును. అనౌచిత్య వరక్టనలు కూడ కొన్నికలవు. శ్రీరాముడు, “తరమా- దాని సోయగం బెన్నగ తరమౌ= మరి వరరూపమైన సుందరమా.... ఇదేగద చూడ శోకసాగరమా"”అఆని విలపించుట (ప్రబంధ ధోరణిని తలపింపజేయును. లంకయందు హనుమంతుడు కావించిన లంకాపుర స్రీ వర్ణనా ఘట్టము అతి నుంద రము లంకా యౌగము ;:-

రామాయణ కథా గేయములం దీపాట ఐవుళ (పచారము పొందెను. ఇంది రామునివెంట అరణ్య గమనమునకు నంసిద్ధురా లైన కాసల్య €౦ంబెను, “శ్రీరాములు తండిగా సీత్రమ్మ తల్తిగా భావింపవు లక్షుమన్నా” అనుచు వృత్రుని శ్రీరామ సేవకు అంకితము కావించిన సుమి్యత ధీరశాంతమునకు (పాముఖ్య మొసగబడెను “మాను పారిన తీగ మాను తప్పిన వెనుక మరి యెట్టు సిల్వగలదు 9” అని

మ! శెలగుసాహిశ్యములో రామకథ సీత శ్రీరాముని పన్నంట, తన పవచిని అనుసరంప ఉఊగ్మిళ కూడ ఉత్సహించెను. కాని, “బావ నడచిన మార్గమున నడువరా దందచురు -=--బావ మాటధ్వని భూమిపయి వినరాదు యేలాగు వేగింతునూి” అని లక్ష్మణు డామెను వారించెను- శిష్టవాజ్యయమున కేవలము ఉపేక్షత నాయికగా ఊర్మిళ చ్యితింపబడుటకు జాూనపదు లింతటి పవిషత ధర్మమును హేతువుగ పేర్కొనిరి.

" రంగనాథ భాస్కర రామాయణములందలి శూర్చుణఖా ప్వుతుని వృత్తాంతము ఇందు కలదు. కాని జంబుమాలినామ మిందు చక భూపొలునిగ పేర్కొొనబడెను- ఓతను అపహరింప చనుదెంచిన దశకంఠుడు మూర్చితయైన సీతను స్పృశంపక “ఉదయ శూలము దెచ్చి గడ్డతో పెకిలించి రథముపైనా యుంచె”ొనట! ఆహా! ఏమి, పతి[వత భాయనైనను పరవురుషుడు స్పృశింప నోపడను జానపదుల ఆర్షధర్మానురక్తి ! ఇంమ రణరంగమున మూర్చితుడయిన సోదరునికై “వినవోయి లక్ష్మణా సీతవంటి స్త్రీని పడయంగవచ్చుగాని... యిటు వంటి సోదరుడు తనకెట్లు గల్లునో యెన్ని జన్మలకైనా” అని శ్రీరొ ముడు విలపించు ఘట్టము కరుణరన ప్టావితము- ఇది వాల్మీకి రామా యణమందలి శ్రీరామ దుఃఖమును నస్పురింపజేయుచున్నడి. రావణ పాతాళ హోమము కూడ ఈ గేయమున కలదు. "పెండి గోవిందనామాలు :-

లామాయణ కథా ఖాగమును అధికముగ వివరించు మూడు పాటలలో గోవింద నామములు ఒకటి. (పతి చరణము చివరను “గొవిందో' యను పద ముండుట వలన ఇవి గోవిందనామము లన బడెను. స్త్రీలు (ముఖ్యముగ వితంతువులు) గోవిందనామ స్మరణ మొనరించుచు ఈ పాటలను గానము చేయుట పరిపాటి. గోవింద నామములు మూడు రకములు. 1, సెండ్తి గోవింద నామాలు, 2 శాంత గోవింద నామాలు, $* అడవి అనే చరగోవించనామాలు. సాంఘిక వ్యపహారము లీ పాటలయందు నూచింపబడుట గమనార్హము. పెండ్లి గోవింద నామాలయందు శ్రీరామ జనన మాదిగా సీతా కళ్యాణ పర్యంత వృత్తాంతము కలదు.

జావపదవాజ్యయము_శాంత గోవింద నామాలు లింక్‌ శాంత గోవింద నామాలు :-

శాంత (పధానపాొతగ సీతావివాహము వరకు కథ గలదు. ఇతి వృత్తము మిగుల ఆకర్ణణీయమైనది; రావణవధకై వేడిన దేవతల కభయ మొనగి ఆదిలక్ష్మి, “భూమిమిదను వడుదు= భూమిమాద పెచుగుదును= జనకు నింట బుట్టి- జాతకం [వాయుచు= మరి పన్నెం డేండ్లకు=- మిమ్ముల కలియుదు' నని విష్టువుకడ సెలవు గైకొని లంక యం దొక కొలనులో (పవేశించెను. శివవూజార్థము కమలములకై ఏ తెంచిన రావణుని సేవకులు కమలమునుండి శబ్ద మాలించి రావణఖున కెరింగించిరి. రావణు డరుదెంచి కమలము నుత్తరింప అందుండి “ఎక్కడీ నరుడవుర- నా శింసు ముట్టితివి= నిన్ను నీ బలగముతో= తగటార్హు" నను ధ్వని వెలువడెను రావణు డా కమలమును మండో దరి కొససెను. ఆమె విచ్చి చూచెను. అంత అందు “కనీపెంచ నీబాల- కన్నులకు అగుపడెను.” రావణు డా బాలను 'వివాహమాడ గోర దైవజ్జు లామె జాతకము పరిశీలనము కావించి “అష్టమి శని వారం= సీత పుట్టిన దినము'లంకకు వినాశము కలుగగల దని హెచ్చ రించిరి. భీతి చెందిన మండోదరి అఆ బాల నొక మందనమం దంచి “వెట్టి రావణుడు సుమోి-= నుతునివలె జూడుమోి-లంక రక్తించుమిా”- అని (పార్ధించి సముదమున వదలెను. సమ్నుదు డామెను మూడేండ్లు, ఆదిశేషుడు మూడు మాసములు పెంచి భూదేవికి ఒసగగా అమె ద్వాదశ వర్షములు పెంచెను. ఈ పాటలో దశరథుడు వేటయందు సంహరించిన అంధముని కుమారుని పేరు సుమంతునిగా కలదు. పైన పేర్కొనిన సీతావృత్తాంతము పద్మపురాణము నందలి పద్మ వృత్తాంతము పోలియున్నది. ఇంకను ఇందులో కౌసల్య అభ్యర్థ నపై డశరథుడు పత్నులతో కలిసి, ఉత్తర దక్షిణ దిశల యందలి మహర్షులను సందర్శించెను. ఈ సందర్భమున కైక దుష్టస్వభా వగా చితింపబడెను. దశరథు డామెను= “నొకు వశముగాదు- నల్లరాయి” అనెను. బుషి సందర్శనార్థము కాసల్యా సుమితలు మంధరతో కలసి. “మందరతో కూడ ముగ్గురూ బానిసల” మని భావించి కాలినడకను బయలుదేరగా కైకేయీదశరథులు మాతము

లర్‌ 8 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ రథారూఢులైర. మధ్యే మార్గమున తేరుచకము భగ్నము కాగా, తక మంధర మాయోపాయము. మేరకు- “భమిడి కలము దూర్చి= బంగారు పట్టమిదం= శ్రీ కారము పెట్రి= రాము వనవాసము- భరతు పట్టం కట్ట- పదునాలుగేండ్షని వాసె,” పిమ్మట “కాగితము పుచ్చుకొని చిటికెన (వేలితో” తేరునెత్తిను. అనంతరము వారు రాజర్జ్షి దంప తుల దర్శనము కావింప వారు శాంతను ఒసగిరి. పిమ్మట తన యింట పెరిగిన శాంతాకన్యకు వివాహము కావించుటకై దశరథుడు అప్సరసల వపనిచి, బుష్యశ్ళంగుని రావించెను. బుష్యశృంగుడు అప్పరసల గాంచిన ఘట్టమున చక్కని హాస్యము పోషింపబడెను. తరువాత దశరథుడు బుష్యశృంగుని ఆధ్వర్యమున పుత్రకామేష్టి ఒన రించెను. ఈ పాటలో పరశురామ గర్వభంగము కూడ కలదు. అడవి అనే చరణ గోవింద నామాలు ;-

ఇది పె రెండు పాటల తరువాతి కథ. పట్టాభిషేక పర్యం తము చెప్పును. ఈ మూడుపాటల ఛంద మొకేతీరుగా నుండుట చూడ ఈ మూడును (పపారంభమున నొశేపాటయై యుండవచ్చు ననిపించును. అడవి గోవింద నామాలులోని కైక వాల్మీక్షి రామా యణ మందలి కైకవలెనే కరుణామయి. కాని, మంధర మాటలచే దుష్టబుద్ధిగా మారెను. ఇందులో పంపొ సరోవర [పఫాంతమున మడుగులో వష్పముల్‌- మదన బాణంబు లయ్యె- నీలోత్పలములు నెలత కన్నుల బోలు= ఎది చూచినను నాకు= ఇంతిరూపం బయ్యె” అని (శ్రీరామ శోకము ప్రబంధ ఫక్కిని పర్టింపబడెను. సీతారామ లక్ష్మణులు అయోధ్యకు వెడలునవుడు వానరకాంతలను కాంచిన సీత మనస్తత్వము స్తీ, స్వభావమునకు నిదర్శనము.

ఇంతవరకు పేర్కొన్న గేయములలో రామాయణ కథ సంవా ర్హముగనో, అధిక భాగముగనో చితింపబడెను అక రెండవ వర్ష మునకు చెందిన గేయములు రామాయణమందలి ఏదేని ఒక ఘట్ట మును (పధానముగ చ్చితించునట్టివి.ఇట్టివానిలో (ప్రథమముగ పేర్కొన వలనినది,

జొనవద వాజ్య్బయము.రామకథ._. ఊర్మిళా డేవిన్నిద నీక? ఊర్మిళాదేవి నిద్ర :-

అదికవి వాల్మీకినుండి దేశభాషలందు రామాయణములు (వాసిన కవులు ఇంచుమించు అందరును ఉపేక్షిత నాయికగా విస్మ రించిన ఊర్మిళా సాధ్విని సీతారామాలక్ష్మణులతో తాదాత్య్యమం దిన తెనుగు జూనపదులు మరువలేదు. అంధ జానపదులు సీతమ్మకు అ(గతాంబూల మిచ్చినను ఊర్మిళాసాధ్వి కన్నీటిగాధ వారి మనషః లలో సుడులు తిరిగి కన్నులలో గోదావరులు సృష్టించెను. వనవా సము పరిసమాప్తమై, పతి గృ హోన్ముఖుడగువరకు “ఒక మానుయెో" మిగిలిపోయిన ఊర్మిళ ఆంధధుల ఆడపడుచుగా ఎటువంటి సాను భూతిని బడసినదో “ఊర్మిళాదేవి నిద” పాటలో విశదమగును. అంతఃవురముననే నిలువ ఆజ్ఞాపించి లక్ష్మణుడు వనవాసమున కరి గెను. “నాడు మొదలుగ శయ్యపై నాతి కనుమూసి పవళించు చున్నది.” తిరిగి వచ్చిన లక్ష్మణునకు [శీరామ పట్రాభిషేక సంరం భమున ఊర్మిళస్సురణయే లేదు. చివరకు ఒకనాడు సీతయే లక్ష్మ బుని ఊర్మిళా మందిరమునకు పనిచెను. అటు లరుదెంచి పాన్చుపై కూర్చుండి మేల్కొల్పిన లక్ష్మణుని చతుర్దశవర్షముల అనంతరము కనుల విచ్చి కాంచిన ఊర్మిళ గురుతింవకయే లేకపోయెను. పరవరు మనిగ భావించి,

“అయ్య మిరెవరయ్యా.ం.. 2224 66046026 6602 4860 0804

ఎవరూ లేనివేళ మీరివు డేకశాంతమున కొస్తిరి

మాయక్క బావ విన్న మి కివడు _పాణమునకు వానివచ్చు

మాయక్క మరిది విన్న మి మ్మిపడు (బతుకనివ్వరు జగతిలో

హెద్రైన వంళానికి అపకీర్తి వచ్చె నే నేమి సేతు

కీర్తిగల యింటబుట్టి యపకీ ర్తివచ్చె నేనేమిసేతు....” అని వాపో మెను, ఊర్మిళ సౌశీల్యమునకు ఈ పాట చక్కని నిదర్శ నము. ఈ సందర్భమున కవిసార్వభౌముడైన శీనాథుని పల్నాటి _వీర చరితమందలి మాంచాల రణోత్సాహియై మిత సమేతముగా

(3)

కిక శెలుంగు పాహిత్యములో రానుకథ వచ్చిన బాలచంగదుని గుర్తించు ఘట్టము స్ఫురణకు వచ్చును. లక్ష్మ ణుడు తన్ను తా నెరుకపరచుకొన్నప్పుడు వారికి జరిగిన సంభాష జము మధురొాతిమధురము. పతిపాదములపై కరిగిపోయిన ఊర్మిళ హృదయోద్వేగ మణంపజాలక, .. “మా తండి జనకరాజు మిము నమ్మి మరచి పెండ్లిచేసెను చిత్త మొకదిక్కు నుంచి సమయమున చిన్నపుత్తురు వరుషులు”- అని స్వీయదుఖఃమును వెల్లడించెను. / తరువాతి పాటలో ఊర్మిళను కేందముచేసి శాంతాసీతల పరిహాసములు మున్నగునవి వర్షింపబడెను. ఊర్మిళ కరుణరన భరి తొంతఃకరణమునకు మరియొక్క ఉదాహరణము మా్యతము పేర్కొం దును. పదునాలుగు సంవత్సరముల తరువాత ఏకాంతమున పతి తన కురులయందు బొండుమల్లెలు సవరించువేళ అమె హృదయ మును శృంగారము కంటెను సోదరివిషాదగాథయే అ[కమించెను. “సింహవి[క్రములు మిరు వుండగా సీతెట్టు చెరబోయెను రాజ్యాధిపతులు మారు వుండగా రమజెట్లు చెరబోయెనూ”'=అని చతుర్దశవర్షముల స్వీయదుఃఖమును విరహమును విస్మరించి సోదరి కష్టముల కై దురపిల్లిన కరుణామలు తెలుగు జూనపదులు మక్కువతో తీర్చిదిద్దుకొన్న ఊర్మిళ. ఆదికావ్యములో సంహార్జ రూపమును సంత సించుకొనలేక పోయిన ఊర్మిళ చరితము ఆధునిక విమర్శకుల నెం దరినో అకగ్టించెను, దానికి వారు అనేక విధములుగ సమాధాన ములు కూడ చెప్పిరి. హిందీ భామలో “సాకేత్‌” మున్నగు కావ్యము లకు బీజ మిదియే. ఇల్లే శీ ఆచార్య 'మాండవి”'ని కూడ నాయికగ చితతించి, ఆమె పాముఖ్యమును వివరింప [పయత్నించిరి. ఊర్మిళ చరితను తెలుగు జానపదు లతిమనోహరముగ తీర్చిదిద్దిరి. ఇది వారి దార్మికసం[ప్రదాయమునకు కౌవ్యాచిత్యదృష్టికి ఉదాత్తమగు ఉదాహరణము. లక్ష్ముణదేవర నవ్వు :- “ఊర్మిళాదేవి నిద” పాటతో సన్నిహిత సంబంధము కల పాట “*లక్ష్యణదేవర నవ్వు”. ఆతీతవిషయములను నాగరికులు అర్థాంతర

తానపద వాజ్యయము-రామకథ-_లక్మణ దేవరనవ్వు శిక్‌థి న్యాసమున విశ్వసించినట్లు జానపదులకు విషయాంతరన్యాస మవ సరము. కథయందు శిష్టులకు అర్థము, జానపదులకు వివమయము (ప్రధానము. పర్ణశాలలో సీతారాము లున్న సమయమున తన్నావ లింప [ప్రయత్నించిన ని దాదేవితో

“మాయన్న రఘుపతికి మా వదినకూనూ

ఈ పర్ణశాలకే తాను కాపనెనూ

పోపొ మృయోధ్యావరి నగరునకు వేగ

ధవునిబాసీ నట్టి సతి యుండతగదూ

రాతియునూ పవలునూ లేవకుండగనూ

తను విడిచి పొందుమో ధవళాక్షి నిద"- అని పేరుకొనినట్టు లక్ష్మణుని పదినాలుగేండ్ల, న్నిదాహారరహితమగు సోదర సేవకు, ఊర్మిళని,దకు జూనపదు లొక విచి,_తకథాకల్పనమును కావించిరి. రంగనాథ రామాయణమున వనవాసము ముగియు పర్యంతము తనను సమిపింపవల దని లక్ష్మణుడు ని[దాదేవిని వేడుకొనినట్లు మా్యతము కలదు. జానపదగేయమున ఈ కథకు చిలువలు పలువలు ఎది గను.

రామ పట్టాభిషేక సందర్భమున నిండుపేరోలగమున

“కలకల నవ్వె లక్ష్మణదేవ రవుడు--

కలతలు వుట్టైను కపులందరికినీ

కిలకిల నవ్వె లక్ష్మణదేవ రవుడుు _

కిలకిల నవ్వగా ఖున్ను డయ్యె రాజు”

“అస్త మేతిగభస్తిమాన్‌''. వాక్యము వలన వివిధ వ్యంగ్యార్థ ములుత్పన్న మయినట్లే ఒక్క లక్ష్మణుని దరహాసముచే సభయం దలి [పముఖులందరు స్వీయలోపములను తలంచుకొని, కించపడిరి. (శీరాము డా(గహావేశమున సోదరుని శరము ఖండింప నుద్యమింపగా లక్ష్మణు డవుడు తనకు నిదాదేవికి వననవాసమున జరిగిన ఒప్పంద మును వివరించి,

“కడువేడ్క అయోధ్య కనకపట్నాన -

కాకుత్సతిలకుడూ గట్టిననాడు

కికి0 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకత సినలూ మంతులూ కొలువైయుండగనూ నా అవుడు తను పొందు మని పలికితి ననెను తప్పక యొక గడియ తడబడకుం౦ండ -- తను ని[దపొందుతె నవ్వీతి ననెను”= సోదరుని త్యాగనిరతికి అచ్చెరువందిన (శీరాముడు తన అవేశమునకు చింతిల్లి యెొత్తిన ఖడ్గ ముతో తన కంఠమును ఉత్తరించుకొనబోగా, వశిష్టు నామదేవాదులు రక్షించిరి. (పాయశ్చిత్తముగా వశిష్టుని ఆదేశము మేరకు లక్ష్మఖుడు వి(దించు తరి, “పాన్చుపై గూర్చుండి (శీ రాఘవులు = తమ్ముని పాదములు తొడల పెనుంచి ఒయ్య పాదములు” పట్టిరి. మేల్కాంచిన లక్ష్మణుడు ఛీతిల్లి [శ్రీరాముని పాదములపై (వాలుట, మరదం[డను సందర్శించవలెనను (శ్రీరాముని అపేక్షను సితాశాం తలు నెరవేర్చుట “పాలును పంచదార కలిసియున్నట్లు'” నాలుగు జంటలు సుఖముండుట మున్నగు విశేషము లిం దింకను కలవు. ఈ శేయమునందే హనుమంతుని యెడల జానపదులకు గల భక్తి (పప త్తులు (శ్రీరాముని విందుభోజన ఘట్టమున (పదర్శిత మయ్యెను. న వ, ప్యత్రకొమేష్టి వ్‌ఐ ఈ పాటను [శీమతి. పి- పి. బి. గోదానాయకమ్మ రచించెను* “ధరతో దీనిని యెవ్వారు- బతుకమ్మ పండుగలో చదువూచు కోలలు వేసిన= సంతానము గలుగున్‌” అని ఫల్మశుతి కలదు. కథ శ్రీరామ కళ్యాణ పర్యంతము, కుమార సంభవ కావ్యమున పరమేశ్వరుడు కపట వటువై పార్వతితో సంభాషించినటులే యిందు విశ్వామితునితో మిథిల కరుదెంచిన [శీరాముడు శివధనుర్భంగమునకు పూర్వమే యుద్యాన వనమున సీతతో సంభాషించెను. ఇందింకను బాల్యమున సీత కం దుకకడావినోదమున తేలు సమయమున *“'భోషాణము [కింద పడిన-ధనుస్సు నెత్తి” బంతిని తెచ్చెను. అది కాంచిన జనకుడు “పూజ శివధనుస్సూ = ఎత్తి బాణము చేర్చు వానికి = సీత" నొసంగుదు నని (పకటించెను. “రాములవారి ఎజుకి”

జావనవద వాజ్మయము=రామకథ-పాతాళ హోమము తిథి! యక్షగానమున (శ్రీరాముడు ఎలుకతయై సీతకు యెజుక చెప్పును. వేంకటేశ్వర కల్యాణమున కూడ వేంకటేశ్వరుడు యెటుకతయై పద్మా వతికే యెజుక చెప్పినట్లు కలదు కదా! క్రీశ. 17-18 శతాబ్బముల మధ్యకాలమున అగస్త్వరాజు రామన కవి రచించినట్టుగా భావింప బడుచున్న “సీతా కల్యాణము" యక్షగానమున కూడ రాముడు ఎజు కతగా సీతికు యెఅుకచెప్పును. మోక్షగుండను సుబ్బయ్య కవి రచిం చిన సీతాకల్యాణ యక్షగానమందు కూడ (శ్రీరాముడు ఎలుక చెప్పుట గలదు.

పాతాళ హోమము :-

రంగనాథ రామాయణమందలి రావబఖుని పాతాళ హోమమును వివరించు ఈ గేయమును మంధా రాయుడుకాస్తి రచించెను. ఇందు విశ్వకర్మ తనపుతిక యగు మండొోదరిని వ్యజభివనమున నుంచి, భవనమును భేదించినవారి కామె నొనగుదు నని (పకటించెను. (పథమ ఫలము ఒసగు వాగ్దానము రావఖునిచే పొందిన వాలి ఆ కార్యమును సాధించి, వాగ్దానము మేరకు మండోదరియందు అంగ దుని పడసెను. అనంతరము రావణు డామెను వివాహ మాడినట్లు కల ఒక ఐతిహ్యమును అధారముగా కొని కవి యందు అంగదుని మండోదరీ కుమారునిగ పేర్కొనెను. ఇక లక్ష్మణ మూర్చ వాల్మీకీ యమే అయినను ఇందుగల కాలనేమి వృత్తాంతము మున్నగునవి అవాల్మీకీయములు.

“గృహ భరతుల అగ్ని పవేశము” అను పొట ఉత్తమ గేయము. ఇందు రామాదులు అయోధ్య చేరిన పిమ్మట హనుమంతుడు తనా డొక్కడూ రఘురాము డుండగను, పొమ్మని పంపగా పోయె సుమి తల్లి = నే డిందరము గలము నెలతరో వినవే, (కొత్తగలిగిన పనులు మరచితివేమొ పను లానతిచ్చె మము పంపవే తల్లి” అని కై కేయితో నర్మగర్భముగ మాటలాడెను.

“*శీరామ పట్టాభిషేకము” చిన్న ఘట్టమే అయినను పాట మిక్కిలి నిడివి కలది. ఇందు హనుమంతునకు లక్ష్మణుని కాపాడి

262 శెబంగు సాహిత్యములో రామకత నందులకు కృతజ్ఞతగా శానోవు “సంజీవి పర్వతం బెత్తిన హస్తముల సుమితకడియా”లు ధరింప జేసెను.

ఉత్తరకాండ కథకు సంబంధించిన పాటలు కుశలవ కుచ్చుల చరి(తము, వేపూరి (బతుకమ్మ కుశలవ పాట,కుశలాయకము మున్నగు నవిః కుళలవ యుద్ధము వం

“వరుసగ ఇది వాల్మీకి రామాయణము=ఎ తరవన (వాసెను ఈ కవి తాను” అని చివర కలదు. అవాల్మీకీయము లగు నన్నివే శములు కలవు.కుశలవ కుచ్చల చరి్నితకును దీనికిని పోలికలు ఉన్నవని. ఇందు లక్ష్మణుడు మాత్రము కుశలవులు [శ్రీరామపుతు లను విషయ మును ఎరుంగును, అందువలన ఆతడు ముందుగా వారివద్దకు “ఒంటరిగా పోయి రహస్య సంభాషణము చేసి” తదుపరి రణమును కొనసాగింబెను. కుశలవులు హనుమంతుని బంధించి? “అ కోతిని" తల్లికి కాన్క చేసిరి. ఇట్టు హనుమంతుని బంధించి సీతకడకు గొని పోవట పద్మపురాణమున కలదు. రాముడు అంగదవిభీషణాదు లను వారికడకు రాయబారము పంపి, తనకు వాహనముగ గరుత్మం తుని అహ్వానింప, బాలురకు భీతిల్లిన గరుడుడు నిరాకరించెను. కథ సుఖాంతము, కుశలవులు జననీజనకుల నామధేయములు ఎరుగు దురు. రామ కుశలవుల సంభాషణ మిందు ఆసక్తిదాయకముగ చితతింపబడెను. రాముడు వారితో “పట్టర బాలురం బాణల తొడి గితి= తలచుకోర నీ దైవములను” అనగా వారు “తల్లినైన తలచి (మొక్కుటకు- తగినటువంటి తల్లులె కారు= అడవుల కంపిన అమ్మలు లేరు” అనియు, (శ్రీరాముడు వాం శార్యనునకు అలరి “ఎన్ని తపం బులు చేసి కందురో = ఎన్నగ మివంటి తనయులు కల్లి ననగా *తపములు జపములు చెయ్యగలేదు = బుుతకామేస్టులు జెయ్యగలేదు” అని అవహేళనము కావించి, చివరకు రాముడు అస్త్రము (వయో గింపగనే *అదురుతు బెదురుతు - (యమొక్కి బాలలు బాణంబునకు =

జాన వద వాజ్య్బియము=రామకథ_కుశలాయక ము శల మేమే రవికులమున వుట్టితిమా - రాకే మాపైకి రామబాణమా = రక్షించి కృపజూడు” మనిరి. “తనుజులమాద వేసిన పిమ్మట = మళ్లేను శరము మహిమలకొలది - తన శరము తనకు తిరిగినను = ధరణిపై నొరగిరి శ్రీ రాఘవులు = జగములు అల్ల్తతల్లాడి బొడి”వెను, అనంతరము రాముడు _బహ్మ, ఇంద, శంకరులను సాహాయ్యముగ ఆఅపహ్వానింప సరన్వతి, శచి, ఉమలు వారిని అభ్యంతర పెట్టి బాలుర రక్షణార్థము తాము ఏతెంచిరి. వారే రాయబారములు నిర్వహించిరి. రామాదులు తమకు యొక్కిన యుద్ధ విరమణ కావింతుమని పల్కు, మాన్గాంతరము కానరాకున్నందున (శ్రీరాముడు హృదయమున గురు వుల స్మరించి, వారికి నమస్కరించెను. ఇది విజయనగర రాజులు తమ సింహాసనముపై ఖురాను (గంథము నునిచి తురుష్కులచే వందనముల స్వీకరించినరీతిని ఉన్నది - అని డా। బి. రామరాజుగా రభ్మిపాయపడిరి. సీతారాముల సమాగమము తదుపరి మరికొన్ని చితములు వర్జింపబడెను. కాని అవి అనౌచితీదోషదూపితములుగా నుండును. కాని ఇందు సీతాదేవిఎడ కుశలవ కుమారులకు గల మాతృభక్తి; తమ్మడవులపాల్టేసిన [శ్రీరాముని కృత్యమునకు (కుంగి పోయిన వారి ఆత్మాభిమానము, సమాజమున సీతాదేవికి వునః (పతి ప్రొర్టము వారు ఒనర్చిన కృషి గమనీయాంశములు. వీరి అద్బుత కరుణ శృంగార రసముల మేళవించి ఉత్తరకాండ గాథను కుశలవ యుద్ధముగా జానపదులు రూపొందించిరి. కుశ లాయకము :--

రామాయణ, విచిిత రామాయణములను ఆధారముగ స్వీకరించి ఈ గేయమును రచించినట్లు కవి రామచం(దరాజు పేర్కొనెను, పద గుంభనముచేయసమర్జుడయ్యును"కంఠినము లుంచితె కాపులకు తెలియ దని, మరుగులుంచుటే మాని మాటలుంచెొనట 1! [శ్రీరామ జననము నుండి రావణ సంహారమువరకు గల కథను సంక్షిప్తముగ వర్ణించి, పట్టాభిషేక మాది స్వర్గారోహణ పర్యంతము సుదీర్హముగా కవి వర్జిం చెను. చిత రామాయణాధారముగ (వామయుటచే ఇందు పెక్కు విచిత

244 తెణంగు సాహిత్యములో. రామకథ కల్పనలు కన్పట్టును. శక్రిభదుని ఆశ్చర్యచూడామణి నాటకమందు కూడ యిట్లి విచిత సన్నివేశములు కలవు. దేవతల ఆదేశము ననుస రించి సరస్వతి చాకితయై అపవాదమును సృష్టించెను. వాల్మీకి జాన కిని జనకుని గృహమునకు కొనిపోవుచుండ మధ్యేమార్గముననే కుశ లవులు జన్మించిరి. సీతాకుశలవులు వాల్మీకి ద్వితీయముగా జనకు నింటనే నిలిచిపోయిరి. ఇందు సీతాభూప్రవేశ మున్నది. గేయమున వర్ణనలు అచ్చటచ్చట (ప్రబంధరీతిని కావింపబడెను.

“కుశలవ కుచ్చల చరితము అనుగేయముపె రెండు పాటల కలయికగా పేర్కొన వచ్చును, ఇందు విలక్షణములగు అంశ ములు మరికొన్ని కలవు. సీతను పరిత్యజించవలదని ఊర్మిళాదులు (శ్రీరాముని వేడుకొందురు. ఈ సందర్భమున పరస్పరావహేళనాత్మక మున సంభాషణము అత్యద్భుతముగ [వాయబడెను.

ఉత్తరకాండ కథను వివరించు గేయములందు పైన పేర్కొని నవి కొన్ని మాత్రమ. (పజాదరణము పొందిన గేయములు ఇంకను అనేకములు కలవు.

ఇక కేవలము సీతాదేవిని ఆధారముగాగొని రచింపబడిన పాటలు పరిశీలించిన అం దధికభాగము, (పతి గృహమునందు నిత్యము జరుగు సంఘటనలే సీత పరముగా వర్షింపబడినట్లు విశదమగును. వీటియందు “సీతాదేవి యానవాలు పాటి అత్యంత మనోహరమయి నది. సీతాన్వేషణ సమయముగ [శీరాముడు హనుమంతునకు సీతా దేవి గుర్తులు వివరించుట) మరలివచ్చిన పవనాత్మజుడు సీతా శిరో రత్నము స్వామికి సమర్చించుట ఇందలి యితివృత్తము. ఇందు (శ్రీరాముడు సీతాసౌందర్యము వర్ణించిన ఘట్టము జూనపద వాజ్మయ మందే కాకుండ సకల (ప్రపంచ శిష్ణవాబ్బయమునకే తలమానికమై అలరారుచుండును. సీత *తలఅంటు ఆడకే ఆడినట్లుండు - వచ్చి పసు పలదకే అలదిన ట్లుండు-పెట్టక కాటుక పెట్రినట్లుండు యూ దిద్దక తిలకమ్ము దిద్దినట్లుండు = అలదక పరిమళ మలదినట్లుండు = మసి పాతగట్టిన మాణిక్యంబు వలెను = సీతాకాలమునాటి ఉదకము

జొనపద వాజ్మయముంరోమకథ_నీతాకల్యాణము మే! వలె ఉండునట ! ఒకనాడు సీత అలంకృతయె “అద్దములోపల అతిన తనరూవు” చూచి, “ఇంత చక్కనిదేవి యిది యెవ్వరనుచు” భమనసి “"ఏకపత్నీ[వతుడ వని ఇచ్చె మా తండి - ఇట్లి మాయల సతిని పిలి పింప దగునా"'= అని శీరాముని పశ్నించెను. ఆమె మౌగ్ద్యమునకు ముగ్ధుడ్డె న (ీరాముడు ““పతిలేని సతి జూచి అటనుకొంటివే గాని అమె పతిని కూడ పిలిపించె''ద నని తాను సీత (పక్కగా నిలువబడి ఆమె సంశయ నివారణము కావించెను మరియొకతరి, చితకూట సమిప మున స్నానార్థము*పచ్చి పసు పలదుకొని పద్మాయతాక్షి, కొలని దగ్గర ఇళ్ళ గోవిందుదేవి" కాని నరోవరమున తన ముఖబింబమును కాంతి “మింట చం(దుడు వచ్చి ధరణి నున్నాడు=కొలనిలో తుమ్మెదలు ఆఅడుచు న్నవి"”=అని వెనుతిరిగి వెళ్ళ, చందుని,తుమ్మెదలను పొర దదోల శ్రీరా ముని తో డెచ్చెను.సరోవరమందలి చం[దుడు, తుమ్మెదలు ఆమె ముఖ బింబము, ముంగురులే అని రాముడు సంశయ నివారణము కావిం చెను, అతిశయోక్తులె అయినను (భాంతిమదలంకారమునకు శిష్ట వాజ్బ్యయమున నైనను ఇటువంటి మనోహరమగు ఉదాహరణము కాన రాదుకదా! ఇది అలంకారముగా కానరాక మాయాశబలితమగు చిచ్చ కిని స్పురణకు తెచ్చును, శోతలను భావాంబరవీధిని విహరింప ఖజేయు ఇట్టి మనోహరవర్ణనలు ఇం దింకను కలవు

“సీత్రాకల్యాణ' గేయమున సీత శివధనుస్సు నెక్కిడుట విశే వము. బాల్యమున సీత శివచాపముతో అడుకొనుదుండగా పరశు రాముడుతిలకించి అమెను శ క్రిస్వరూపిణిగా గుర్తించినట్లు కలదు భాష, భావముః నడక కల్చ్పనలలో జానపదత్వము పెలార్చు “మాయలేడి కోలాటము" పాట నిక్కమయిన జానపదగేయము, పెండ్డి పాటలు సీతారామ పరముగా పెక్కు కలవు. నిత్యజీవితమందలి సంఘటన ములే వారి పేరున అవతరించెను. సీత నత్తవారింటికి పంపుట సీతగడియ, అలుక, సీతాదేవి వేవిళ్ళు; సీత వసంతము-- ఇత్యాదులు ఇట్టివే, 'సీత్రాదేవి వామనగుంట లాడు" పాటయందు వినయశీలము కలిగిన కులవధువు చ్నితితమయ్యెను. “సీతామ్మవారి అలుక గేయ మున ఆలిగిన సీతకడకు శ్రీరాముడు చిలుక రాయబారము పంపును. భాస్కర రామాయణమందలి సుందరకాండ అధారముగా శాపగోపా

(34)

డిక6 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ లుడు రచించిన “సుందరకాండ పదమున” విపలంభశృంగారము వర్ణింపబడెను. “కోవెల రాయబారము" పొటలో కూడ సీత తన హృదయావేదనను కోయిలకు వివరించి చెప్పి, శ్రీరాముని తోడ్కొని కాగోరెను. ఇచ్చట కాళిదాసొదుల మేఘః, పవన, హంస, కీరాది దూత కావ్యముల ఛాయలతో నివి సొబగు గొల్పుచుండును.

పనగాడ సన్యాసి అనునతడు రావణునికన్న అధికబలశాలి యగు రాక్షనుని కల్పించి “శతకంఠ రామాయణము” రచించెను. శతకంఠ రామాయణము అను (పబంధము, యక్షగానముకూడ కలవు. దశగీవుని సంహరించిన శత్రీరామునిపె (పతీకారమునకై సమకట్టి (పతాపలంకా పట్టణాధీశుడగు శతకంఠుడు ఘోరతపమొనర్చి,_బహ్మచే వరములను పొందెను. కాని కఖ్యుని పెంవుడు కుమార్తెను చెరపట్టి “స్తీచే మృతు డగుదువు' అను కణ్వముని. శాపముచే, “నిస్సారబుద్ధిచే వెలతచే చావు, తను బొందకుండంగ తా నడుగడాయె!”- మహర్షు లచే శతకంఠుని ఘాతుకకృత్యములను, మరణ రహస్యమును _(గగహిం చిన శ్రీరాముడు "ఆదిశక్తి సీతాద్వితీయుడై దాడివెడలెను. విభీషణుని లా్షసబలము, సు[గీవుని వానరబలము వారికి తోడైనవి= ఆంజనే యుడు విశ్వరూపము దాల్చి శ్రీరాముని సైన్యమును (ప్రతాపలంక బేర్చెను. రణరంగమున సీత శతకంఠరావణుని హతమార్చును. ఇందు సీతయుద్ధము సత్యభామా నరకాసురుల యుద్ధమును న్సురింప చేయును. ఆది మానవుని పామరత్వము, అనంతమయిన (పకృతి ఎడ అతడికి గల మనోభిపాయములను ఈ అభూత కల్చనలు సూచిం చును. సౌందర్య లహరియందు శంకరుడు శక్తికే సర్వశక్తిత్వ మొస గిరి. “వః శక్స్యాయుకో య దభవతి శక్తిః పభవితుమ్‌" అనికదా! “శక్తి సంపర్కము లేనివురుషునకు వురుషత్వము వినా కార్య సామర్థ్య ముండదు. పరతత్ర్త్వమును ఫ్రీగా సంభావించుట భారతీయ సం దాయము. శతకంఠ రామాయణమువంటివి ఇంకను కలవు.

ఈ విధముగ అంధుల జీవన వ్యవహారములకు, మనోభి (పాయములకు (పతిబింబములుగా వెలసిన జానపద వాజయమందలి లామాయణ కథలు, పాటలు అత్యధికము అవాల్మీకములే. ఇవి అను

జానవట వాజ్య్బయము-రామకథత విల? (శుత రామాయణములకు రూపములుగా వెలసిన వనుట సాహసము కానేరదు. ఓ(ఢథభాషయందు విచి్యిత రామాయణము ఒకటి కలదు. అది తెలుగులోనికి మూడు విధములుగ ఆఅనువదింపబడెను. పె రామాయణ గాథలు అటువంటి వివిధ రామాయణములనుండి ఉత్పన్నమై ఉండవచ్చును. కాని రంగనాథ రామాయణాదులు వెల సిన కాలమునకు ఓ[ఢథమునుండి గాని మరి ఏ అన్యభాషలనుండి కాని ఆనువాదములు పారంభమయినట్లు కానరాదు కనుక ఈ గాథలు, విచితకల్చ్పనలు తిలుగుసీమలం దుదృవించినవియే అనతగును. రంగనాథ రామాయణకర్త లీగాథలను జన్మశుతినుండి కాని, చిన్న విగా ఉండిన 'సకల వరాతన చారుగీతముల'నుండి కాని స్వీకరించి యుండవచ్చును. ఈ గేయములందు పేర్కొనబడిన ఆటల పేరులు, అలంకారములు, వరివిశేషములు మున్నగునవి నేటికిని అమలులో కలవు. (శ్రీరామ పట్టాభిషేకములోని “నిండ గంగాజలము నిలిపి యాగూన అమర్చిన కుందనవు భమిడి కుండకముతో నుంచి అమర్చిన ఘడియారము” ఆంధదేశమున జైమిని భారతమునాటికి అమలులో కలదు. అయినను వీటికాలమును నిర్ణయించుటకు అభ్యంతర సాక్ష్యము అధికముగా కానరాదు. త్యాగరాజస్వామి (పతాపవరాళి కీర్తనయందు “కత్రా రమణితో ఓటమనగుంటలాడి గెలుచుటచేత.,., నిజమగు (_పేమతో బిల్బ్చుకొన్న ముచ్చట వాతాత్మజ భరతులు విన్నటుల విన నాన గొవి యున్నానురా” అనెను. ఇది సీతాదేవి వామనగుంటలాట పసక్తిగా భావింపవచ్చును. తంజావూరు, సరస్వతీ మహల్‌లోకాని, దాక్షిణి త్యాం్యధుల వ్యవహారములలో కాని కథల పాటలు కానరాకుండుటి వలన ఈ'వామనగుంటలాటపాట'ఆం(ధులు దక్షిణాదికి వలస వెళ్ళిన పదునారవ శతాబ్దమునాటికే రచింపబడి, వారితో దక్షిణాదికి తరతి నట్లు భావింపవచ్చును. ఈ వాదము సత్యమే అయిన రామాయణ కథా గేయములు కొన్ని పదునారవ శతాబ్ధమునకే (పచారమున ఉన్న టులు స్వీకరింపవచ్చును.

ఈ పాటలన్నియు*సద్యఃపర నిగ్వ్యృతయే, శివేతర క్షతయే,కా0ంతా సమ్మితతయా ఉపదేశయుజె”- అను మూడు (పధాన (పయోజనము

శి! కెలుంగు సాహిత్యములో రామకత లతో జానపద వాజ్మ్యయమున (ప్రభవించినట్లు భావింపవచ్చును. ఏ కథ యందును శిష్ట వాజృయమందు వలె వర్ణనల వలన సన్నివేశము పొడిగింపబడుట కానరాదు. సన్నివేశ బలముచే ఈ గేయములు పఠిత మనసును ఆకర్షించును కాని కవిః లేక రచయిత వలన కాదు. దండి కావ్యాదర్శమున “దేశ కాల కలా లోక న్యాయ విరోధినః” అని కావ్యదోషములను పేర్కొనెను. తమను మేల్కొలిపిన లక్ష్మణునితో ఊర్మిళ “పరసతిని కోరిగాదా రాహణుడు మూలముతో హశఠమాయెను” అనెను, గాఢసుషుప్తియందున్న ఆమెకీ విషయ మెట్లు పరిచితమో అనూహ్యము. పద్మవపన లభించిన సీతను కాంచి మండోదరి “ఆది విష్ణుని సతి! అవతార మెత్తింది, రామసతి వుట్టింది 1”. అనెను. (శ్రీరామునకు జోలపాొడు ముత్లైదువలు॥ “బాలుడై వెలసెను బాలకృ ష్ట్వమ్మ” అనిరి, నాగరకుల కావ్యములలో ఈ 'దోషములు"' సమాథే యము లగునట్లే జానపద కావ్యములందుకూడ కల్పనా మూలకములగు టచే వీటికి సంపూర్ణమగు దోషత్వముకూడ సందేవాస్పద మే. అస్పృష్ట మగు ప్రబంధ మింతవరకు వెలువడలే దనుట అతిశయోక్తి కానేరదు జానపద సాహిత్యమున ఇటువంటి “విరోధములకు' ఒక విశిష్ట స్థానము కలదేమా!

ఈ గేయములందు వ్యావహారికభాషకే (పాధాన్య మొనగ బడెను. దేశిసారస్వతమున కన్నట్టు అన్నెకారి, పణతి, చదురు. తఈతబుకు, అసురుసురు, శలగ-_ వంటి పదములు, శునకతోక, రత్న మేడలు, కనకపీటలవంటి' వైరిసమాసములు, తోకవాలము, దండ నమస్కారాలు, సింవాసన గధైం వంటి ఆ(మేడితములు, రాము, వశిమ్ట, శతుఘ్ను, అనెట్రి, చెప్పండి, తలుపేసి, వెండియకాగులు, చిన్నీయ పోన్నీయ వెండయ్య చారలా భమిడయ్య లేడివంటి పద ములు= ఈ గేయములకు వింతిసాబగును సమకూర్చెను. [పాథఢు లకు సాధ్య మగు గణవృత్తములలో ఈ “కావ్యములు' అవిరృవించ లేదు. సారళ్యము, వేగము, లయలను మేళవించుకొను ఛందమున ఈ జానపద వాజజయము పర్వెత్తుచు సహృదయులను అనంద పర వశులను కావించును. యతి (పపాసనియమములు ఈ గేయములందు

జొనపద వాజ్మయము-రామకథ వ్‌ం8ి భఛాందసముగా పొటింపబడలేదు. సాహిత్యదృష్టితో జానవద సాహిత్య సీమ నాగరక సాహిత్య పరిధులను మీరియుండును.

ఇంతవరకు దర్శించిన గేయములు జూనపద రామాయణ మవాి ర్జవ మందలి కొన్ని ఆణిముత్యములు మ్మాతమే. స్థలాభావము వలన విస్తరింపబడుట లేదు. జానపద గేయ సాహిత్యమందే చేర్పతగిన రామదాస కీర్తనలు మున్నగునవి “సంకిర్తనములందు రామకథ" (పక రణమున, యక్షగానము, బురకథ మొదలగు (వ్మకియ లాయా(పక ణములందును వివరింపబడును.

సంకీర్తనము-రామకథ “శిశు ర్వేత్తి పశు ర్వేత్తి వేత్తి గానరసం ఫణిః” సృష్టి స్థితి లయాత్మకమైన ఓంకారనామమే పర బహ్మ స్వరూ పము. యుగములు మారినను, మానవుని సజీవచైతన్యమునకు (పతీక అనదగిన గానము పొత[కొత్తల మేలుకలయికతో అంతర్వాహి నిగ సాగే సంగీతము జాతి నాగరకతకు, సంస్కృతికి దర్పణమువంటిది. ఆధ్యాత్మిక భావలయాన్వితముగ (పపంచ సంగీతముననే విశిష్టస్థానము భారతీయ సంగీతమునకు కలదు. ఆదికావ్యమగు (శీమ(దామాయణము “పాఠ్యే గేయేచ మధురం (పమాఖై స్త్రిభిరన్వితమ్‌ జూతిభిస్పప్తభిరృద్ధం తం్యత్రీలయ సమన్వితమ్‌ తౌతుగాంధర్వ తత్వ్వజ్ఞా మూర్చనాన్థానకోవిదౌ (భాతరా స్వరసంపన్నా గంథర్వా వివ రూపిణొ బింబాదివోద్ధృతౌ బింబౌ రామదేహా త్తథా సరౌ”- (బాల స. క. శ్రోం8-10) ఆంధ సంగీత _పపంచమున ,పథమముగ రామదాసును పేర్కొన వలెను. రామదాసుకు వూర్వము నంగీతజ్ఞులు కలరు. కాని రామకథకు సంబంధించి (పభ్యాతి వహించినవారిలో రామ దాసును పేర్కొనవలెను. కబీర్‌ మున్నగు ఆం(ధేతర రామభక్తుల (భావము తెలుగువారి పెనను (పసరించెను. [శ్రీరామభక్తా([గేసరు డుగ మాననీయుడయిన కంచెర్ల గోపన్నకు'రామ తారక" ముపదేశించి

నంకీ ర్తనము-రామకథ-రామదాను కీర్తనలు న. నది కబీరు మవాశయులే. సంగీతములో రామకథా పరిశీలనమును రామదాసు కీర్తనలతో (ప్రారంభించుట యుక్తము. నంగీత (పపంచ మునకు మూలవిరాట్టు లనదగిక నారాయణతీర్థు సిద్దే్యదయోగి, క్షేత్రయ్య, కబీరులకు రామదాసు సమకాలికుడు. ఇట్లు (కీ.శ. 1686వ శతాబ్దియందే పలువురు వాగ్లేయకారు లుదృవించుటయే కాకుండ, యక్షగాన ,ప్మకియకూడ వికసింప నారంభించెను. క్షేతయ్య పద ములు మున్నగు శృంగారాత్మక రచనలు కూడ మధుర భకక్తిశాఖకు చెందినట్లుగ పరిగణింపబడినందున, ఆంధధుల సంగీతము "ముఖ్య ముగ భక్తిపధానము అని చెప్పతగును. త్యాగరాజాది వాగేయకారులు భక్యాత్మకముగ కీర్తనలు రచించినను, భజక్తిశాఖలుగ వివిధ రసము లను ఆయా పట్టుల స్వీకరించిరి. సంగీత పపంచమున రామకథకు అత్యధిక స్థానము కలదు. భక్త రామదాసు మొదలుకొని అత్యాధు నికకవివరకు రామకథాలహరిలో తెలుగు (ప్రజలనూ-- ఓలలాడించిరి, (పథమ సంకీర్తనాచార్యుడైన తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల కీర్తనలలో “బహ్మ కడిగిన పాదము” అను కీర్తనయందు అహల్యా శాపవిమోచన సూచనము కలదు. రామదాసు కీర్తనలు :- అణా

ఆంధ వాగ్లేయకారుల చర్మితమున పేర్కొనబడినట్లు “*శీరామ నవమి నవరాతులలో రామదాసుభజన కీర్తనలను గానంచెయ్యని భజన కూటమిగాని, భజనకూటమి లేని రామ మందిరముగాని, రామమంది రము లేని [గామముకాని, నగరముకాని అం(ధదేశంలో కానరాదు.” ! జనపదములందు రామగేయము లున్నను రామదాసు కీర్తనలు పండిత పామరజనైకవేద్యములె ఆం(ధులకు శీరాముని “తమ యింటి” దైవ మును గావించెను.

భ్యదాచల రామదాను కీర్తనలను మూడు విధములుగ వింగ డింపతగును. "

1. చెరసాల జీవితమునకు పూర్వము రచించినవి.

“1. ఆంధ్ర వాగ్గేయకార చర్వికముంరజనిి

70 తెలుంగుసాపాత్యములో రామకథ ఇవి (శ్రీరామ మహిమాత్మకములు. “*శీరాముల దివ్యనామము” -(సావేరి రాగం) “రామా రారా సీతా” (ఆనందభైరవి రాగం) ఎామున్నగునవి, ౭. ఇరసాలయందు రచించిన కీర్తనలు ; ఇవి కరుణరసోన్మీలన ములు “ఏడనున్నాడో” -(నాటకురంజిరాగ కీర్తన). “అఇవ్వాకుకుల తిలక !1”- (కాంభోజిరాగ కీర్తన) =మున్నగునవి. శ. విముక్తుడయిన పిమ్మట రచించినవి. పవీటియందు [శీరాముని యెడల ఒక స్థిర మయిన నమ్మకము, ఇనుమడించిన ఉత్సాహము కనిపించును. “ఓఒరామ నీనామ మేమిరుచిరా !'- వార్వి కళ్యాణి రాగము. “ఆంతా రామమయం బీజగమంతా రామమయం”!_ శీరాగ కిర్తనం ఇత్యాదులు. రామదాను కీర్తనలందు అనుహూర్విగ కథా[కమము కొనరాదు.' స్తోతములందువలె కథాంశము లెడనెడ సూచితమగుచుండును. కవి నిష్కపట మాననమును, సత్యమును (వ్రాకుచ్చు న్వభావము వీటి యందుగోచరమగు చుండును. భదాచల ఆలయ నిర్మాణ ఫలితముగ చెరసాల జీవితము అనుభవించు పట్టున రామదాసు వాణి (శ్రీరామ నామ కీర్తన మొనరించు నెడ నిష్టురత్వమును కూడ (పదర్శించెను. తాను “సీతమ్మకు చేయించిన చింతాకు పతకము” మున్నగునవి స్వీక రించిన (శీరాముడు ''కలికి తురాయి” ధరించి *కులుకుచు తిరుగు”ట యేకాన్ని, ఆర్తరక్షణ పరాయణత్వమును విస్మరించె నని “ఎన్నగ శబరి మయెంగిలి భక్షణము జేసినట్టి వ్యభిచారిని నీవు నిన్ను నమ్మగరాదు =

నంకీ ర్రనము-రామకథ_రామదాను కీ ర్తినలు శ్‌$ నిన్ను దైవ మనగరాదు నిజము నామాట” అని నిఘ్టురోక్తు లాడెను. సంగీత పపంచమున మధురభక్తి (పధానస్తానము నా కమించినను, పదకవితకు పసిద్ధి నొందిన క్షతయ్యకు సమకాలీను డైనను రామ దాసు కీర్తనలందు మధురభక్తి భావములు కానరావు హనుమంతుని వలె రామదాసుది దాస్యభక్తి. అచంచలభక్తి అనర్గళక వితాధార కల రామదాసునకు సంగీతాభినివేశము ఆజన్మసిద్ధ మయ్యెను. కీర్తనలు భక్తిసాధనకు ఉపయుక్తములు కాని పాండిత్య (పకర్షనోద్దిషఘ్రములు కావని చెప్పవచ్చును. ఇందలి సంగీతము స్పష్టలయాన్వితమై నూటి యగు భావస్పురణముతో సామాన్య (పజూనీకమునకు గూడ అందు బాటులో ఉండును. సంస్కృతసమానపయోగ మున్నను కిర్తనలు (డావాపాక ఖెలిలో సర్వజన సుబో;కములు సంస్కృత సమాసముల (పక్కను తెలుగు నుడికారవు చరణములు కూడ వాయబడుట విశే షము. '“రామవాస'", “భదాచలవాస' 'భదాచలు, 'భదగిరిం “భ(దాది”, “భదశైలి -ఇత్యాది మ్యుదలు (పమయోగింపబడెను. “అడి యక'*, 'తిరువడిగళే'- వంటి తమిళ పదములు “ఆనవెట్టినవి”, “రాతి నాతిగ' వంటి కిర్తనలందు క నృట్టును-.

“ఎంతో మహానుభావుడవు - నీవు యెంతో చక్కని దేవడవు

వింతలు చేసితి వీలోకమందున - నంతత భదాదిస్వామి

రామచం[డ తొలివేల్పు జాంబవంతుని జేసినావు

మలివేల్పు పవనజుగా బేసినావు

వెలయ సూర్యు సుగివుగ చేసినావు

అల సర్వసురల కోతుల బేసినావు జఎంతోః

ా కీరనయందు కథాంశము నూచితము.

“'ఇక్వాకుకులతిలక యికనయిన పలుకవే రామచం౦ందా$ః

నన్ను రక్షింపకున్నను రక్షకు లెవరింక (శీరామచ౦దా” జ కీర్తన బహాజన వ్యాప్తి నొందెను.

“ఇశిధరపూజిత - రామ” అని పరమేశ్వరుడు ,శ్రీరామువి పూజించునను అధ్యాత్మరామాయణ భావము రామదాను కీర్తనలం దచ్చటచ్చట కన్చట్టును-

(35)

శ? తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ త్యాగరాజ కీర్తనలు :=

““వ్యానోర్సైగమ చర్చయా - మృదుగిరా వల్మీకజ న్మామునిః

వైఠరాగ్యే శుక ఏవ భక్తివిషయే (ప్హూద ఏవ స్వయం

(బహ్మ నారద ఏవచా అపపతిమయోః .సంగ్‌ త సాహిత్యయోః

రామామృతపాన నిర్జిత పా నిర్హితః శివః |! అసి సంగత శాస్త్రజ్ఞుల మనన్న లందిన (శీ త్యాగరాజు కీర్తనలు రామాత్మకములగు కీర్తనలందు (పథమ ఫ్రైనమును ఆక్రమించురు. “నాదసుధారసం బిలను నరాక్ళతి అయెను"”' కాన ఆత్మ అనదగిన కోదంవమునకు గల ఆరు ఒక గంటలే సప్తస్వరములుగాను, అవగా రాగము కోడండముగాను, దుర (నయ వేశ్యములనెడి రాగ ఇదవఎల శైలియే తిగుణములు లేక కోదండపు ముప్పేట *ల నారాను నికత గతి లేక యియగతి (చతుర్మసము) శవములుగా, సరనసములైన సంగ తులే [శీరాముని సందర్భోచిత _పసంగములుగా “శోభిల్లు సప్త స్వర ముల” శీరామ కథాగానము గావించుటే మోక్షమని భావించి కచ్నా టక సంగీత _పపంచమునే రామమయము కావించిన మహనీయుడు త్యాగరాజస్వామి. మత సఎ,పపదాయ 4+దములను విస్మరించి, శ5 మెని “నిగపు శీరోస్టము గఖ్లిన నిజవాక్కులతో స్వర శుద్రముతో, సొగ సుగా మృదంగ తాళము జతిగూర్చి చొక్క పయుధీరు”జే ఇలలో ధన్యు డని త్యాగరాజు భావించెను. “శంకర నారాయణ విధులు, వేదోద్ధ రులు, వేదాతీతులు, మంతాత్ములు, యం తతం(తాత్ములు, గానవిలో లురు, స్వతంతులై నాదోపాసన చేసి వెలసిరి కావున ఇష్టదైవ మగు శ్రీరాముడు నాయకుడుగ అట్రి నాదోపాసనమునకు ఆయన (పయత్నించెను.

వాల్మీకి ఇరువది నాలుగు వేలక్లోక పర్యంత రామాయణమును క్యాగరాజు ఇరువది నాలుగు వేల కకనలుగా రచించెనను (పకితి కలదు కాని నే డందు కొన్ని వందలు మా[తము లభ్యమగుచున్నది.

1. వాలాఖీ పేట వేంకటంమణయ్యర్‌ భాగవతార్‌ శ్లోకము.

నంకీ రృవనము=రామకథంత్యా గరాజి కీర్తనలు లిక (శీరామునిపై భక్తిభావ ముప్పాంగినప్పుడు కలిగిన అనుభూత్యావేశ ములలో వివిధ రీతుల కీర్తనలను త్యాగరాజు అధికముగా (వాసినట్లు విశిదమగును, వీటి నన్నింటిని కలిపి మొత్తముగా '“మవోకావరా మట సమంజనము. సకల దేవతిలు శ్రీరాముని మూర్తులుగనే ఏకోపాసన మొనర్చిన త్యాగరాజు కిర్తనలయం దాయా సందిరృము లలో రామాయణ ఘట్టములతోపాటు, భారత భాగవతాది వరాజేతి ఎ సములలోని సన్నిచఎశములను కూడ వర్ణించెను. త్యా“రాజు కీర్తన లం దధిక భాగము రామకథాత్మకములు, ఇతర కృతులు శీరామ స్తోతాత్మకములు, విష్టువునకు పర్యాయపదముగ (శ్రీరామనామమే స కరింపఒడెను. వ్యంగ్యము, నిందాస్తుతి రూపమున కూడ్‌ (శ్రీరామ వైభపము వరించి రామాయణపాతిలను మానవహృదయభావము లతో సారూప్యము నేర్చరుిప ప్రయత్నించెను చం(దఎవ్యొితి రాగమున,

“*శశివడన భక్తజనావన

పసితినమునందే ముని యాగమున సీ బాహు పర్శాకమము

నెరుగవా

దినదిన మౌపోనన జపతిప ధ్యాన మను యీాగమువేళ

మనసున బుటిన ఘనదంబుని తోడను మారీచుని -అవి పర్టించుపట్ల (శ్రీరామకృత విశ్వామిళత యాగ రక్షణము మానవుని ఆంతః॥తువులతో పోరాట మనెడి హృద్యంగమ మగు సాదృ్శృశ్యమును చేకూర్చి, రామాయణము మానవుని ఆత్మరామాయణముగా నిరూ పింప యత్నింబచెను.

స్పుగీవునకు, లంకేఫని సోదరుడగు విభీషణునకు అభయ మొసంగిన శ్రీరామ కారుణ్యము పెక్కు కీర్తనలందు వర్జింపబజెను. ఈ రీతిగనే అహల్య, శబరి,గుహుడు, భరద్వాజాది మహర్షులు (శ్రీరామ దయా పొతులగుట వర్ణించు పట్టుల త్యాగరాజు వాక్కు సుధను వర్షించెను. అతిసామాన్యులగు వానరుల యెడ రాముని సౌహార్హముమ కరుణరసోద్వేలముగ వర్టింపబడెను. “పేరపేర బిళ్చి హారములు మా రొసంగలేదా - అలనాడు అన్న మారగించువేళ బలువానరుఆ బంక్తి నుఠఆచలేదా ?” అనుటలో రంగనాథ, జానపద వాబ్బయము లం

226 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ దలి సన్నివెశములు స్పురించును. ఈ రీతిని శ్రీరామ జననము మండి పట్టాభిషేకము వరకును గల కథయందలి సుందరములగు పన్నివేశములు ఎడనెడ పేర్కొన బడుటయే కాక భారత భాగవతాది గాథల యందలి ఘట్టము లెన్నియో (శ్రీరామ కథతో అభిన్నముగా వర్షింపబడుట ఈ కీర్తనలయందలి మరియొక విశేషము.

“రసోవైసఃా అను శుత్యనుసారముగ త్యాగరాజు నవరసము లను శ్రీరామ తారక బహ్మమందు పర్యవసింవబేసి రససిద్దుడైన మహానుభావుడు. ఈ కీర్తనలందు కథావృత్తము [క్రమముగ లే5ం దున రస నిరూపణము కష్టతరము. అయినను పరిశీలనమున శృం గార వోస్య కరుణాదులు అంగములుగా పరమ శాంతమగు భక్తితో పరివూర్హత్వమును కాంచినట్లు తెలియును.

అనురూపుడైన పతిక్రై వేచియుండు కన్యకా ధర్మమును తన యందారోపించుకొని త్యాగరాజు “చెట్టబట్టని నాభీతి బొట్టు కట్టని కన్య రీతి” అని మిక్కిలి సరసముగా రామ సాహచర్యము నర్ధించెను.“మేరు సమానథీర”లో కొంచెము (పొఢత్వము, “రామరామ రామరామ లారా సీతా - సతతంబు పదనుల నద్చింతు _ తొడరి మేనొసగి తడల ననుతు"= కీర్తనలో ఉత్తమ గృహిణీత్వమును (పదర్శించెను. ఈ రీతి ఒక్కొక్క తిరి తనయందు నాయికాభావము, మరియొక తనకి ఖండిత నాయికా భావము, మరియొక తరి విపలంభమును కూడ త్యాగయ్య తినయం దారోపించుకొని (శీరాముని సేవించెను.

“కనికరము కాంతపె గలిగి ముద్దిడువేళ

జనకజ నామాట సమయ మని బల్కితే”- కీర్తనలు అన్నమా చార్యులవారి కీర్తనను స్ఫుఠం౦ంపజేయును.

“బంగారు మేటి పామ్బుపై భామామణి

జానకి శృంగారించుకొని చెలువొంద

నిన్ను కని పొంగుచు మల్లె విరుల

పూజించువేళ (శహరీ సంగీతము పొడుమను

సామి త్యాగరాజునితో”_ సీతారాముల శృంగారము ఇత్యాది

వంకీ రనము=రామకతం-త్యాగరాజ కీర్తనలు ॥77 కీర్తనలందు లలితముగ చితింపబడెను “కనికరము కాంత పై గలిగి...” కీర్తన ననుబోవమని చెప్పవే... పక్కను చేరుక చెక్కిలి నొక్కుచు చక్కగ మరుకేళి బొక్కియుండేవేళ .. *' అను రామదాసు కీర్తనను కూడ పోలియుండును. “రామా యని చపలామ్ర్షులకు పేరు రామా యని _బహ్మమునకు పేరు కనుక” తలిసి రామచింతన చేయుమని హెచ్చరించి “నాన్యఃపంథా అయనాయి విద్యతే” అను ౫తి జ్ఞానపరస్కృతమయిన భక్తి అత్యవసర మనిరి, త్యాగరాజు కీర్రనలందు ముక్తపద (గగస్తములు ఉ త్వేక్షాది అర్జా లంకారములు, యమకాది శబ్దాలంకారాదులు మున్నగునవి పెక్కు కలవు. ఏ ప్రబంధ కవులు కూడ _పయోగింపని జూతీయములళు, సొమెతిలు త్యాగరాజు కీర్తనలందు అధికముగ కవ్చట్టు చుండును “రూకలు పదివే లున్న చేరెడు నూకలు గతిగాని ఓ మనసా." కోకలు వెయ్యున్న కట్టుకొనుట ఒకటేగాని".- ఇత్యాదులు. త్యాగరాజు వేషభాషలు దాసకూటమికి చెందిన వుంందర డాసుల వాని పోలినళ్లే కి ర్తనలందు కూడ వారి నీతి వైరాగ్య భక్తి భావములు గోచరించును. “అలక లల్ల లాడగ గని”, “ముద్దు మోము ఏలాగు చెలంగెనో'' మున్నగు కీర్తనలందు పురఠరందరదాసులవారి “అళుమౌ ద్యోతకొరంగా దృష్టితాకితేని నగే” మున్నగు కీర్తనలతో సాద్భశ్యము కిన్నట్టును త్యాగరాజస్వామి “సీతారామ విజయ” నాటకమును కూడ రచించెను. కాని ఇది (పహ్హాద భక్తి విజయ, నౌకా చరితాదుల వలె పఖ్యాతిని పొందలేదు. ఉత్తరరామాయణేతివృత్తము గల ఈ నాటక ములోనిదే బహువ్యాప్తిని పొందిన “మా జానకి చెట్టబట్టగ ముహ రాజవైతివి” అను కీర్తన. నాటకమునందు ఒక పాత [శీరాముని అద్దే శించి ఈ కీర్తనను పొడును. అశ్వమేధ యాగమునకు ముందు యాగా శ్వముతో బయలుదేరనున్న శ్యతుఘ్పునకు శ్రీరాముడు యుద్ధ ధర్మ ములను బోధించును. అప్పుడు లక్ష్మినిధి అను పాత వాలి పవ,

ర! తెలుంగు పాషాత్యములో రామకథ తాటక సంహారములందలి ధర్మమును గూర్చి పృచ్చించగా (శీరాముడు (ప్రత్యుత్తర మొసగుట ఇందలి విశేషము.

సంస్కృృతాం(ధ సాహిత్యములకు స్వరరాగ సుధారసమును మేళవించి “మృదుగరా వల్మికి జన్మామునిః” అను దివ్యయశము నార్జించి, సంగిత ప్రపంచమునే '“రామాయణము' కావించిన వార్లేయ కారుడు త్యాగరాజస్వామి,అందువలననే“"గాన సుధారస పాననిరతం - గానం కరోమి సతతం-సాయ శీ నారదాంశగం భారతీయ గాన లక్ష్య లక్షణ సంప్రదాయ సంస్కరారం లా కృతికరారం-గాయక జన భుక్తి ముక్తిపదం - ధ్యాయా మధీన బాంధవం = సరిగమ పదని సప్తస్వర స్వరూపం -_ త్యాగ్యబహ్మ” -అని సంగత శాస్త్రజ్ఞుల, వాగ్గేయ కారుల పుష్పాంజలు లందెను. ః అధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలు ఫం

తెలుగుదేశమున అత్యంత వ్యాపిని పొందిన కీర్తనలలో ముని పలె సుబహ్మణ్య కవి అధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలను కూడ (ప్రధాన ముగ పేర్కొనవలెను. సుుబహ్మణ్య కవి కాలము క్రి శ. 1780 ప్రాంతముగా నిర్ణయింపబడెను. రామాయణ కథ సంక్‌ర్తన రూప మున లభించుచున్న వాటియందు ఇవి ముఖ్యమైనవి. గుడిపొటి ఇందుమతి మున్నగువారు కూడ రామకథను కీర్తనలుగ రచించిరి. ఆధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలకు అధ్యాత్మ రామాయణము మూలము,

నంస్కృృతాం(ధములందును, సంగీత, నాట్యాలంకార శాస్త్రము లందును, వేదాంత శాస్త్రమందును కూడ అపార వైదుష్యము కలిగిన స్క్నుబహ్మణ్య కవి తెలుగు అధ్యాత్య రామాయణ కీర్తనలను కథా కథన పద్ధతికి అనువైన రచనా విన్యాసములో స్వతం్యతత నవలంబించి సర్వాంగ సుందరముగా తీర్చిదిదైను. భక్తివేదాంత తత్వ ప్రధాన మైన వీనియుందు పోతనాదుల ననుసరించి అనువైన పట్టుల శృంగార రసాత్మకములగు లలిత పదములను పయోగించెను. ఇవి నూట

1. శ్రీ మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ కీర్తన.

సం కీర్తవనము-రామకథంతూము వరనింహదగామ క శ్రనలు ౭70 నాలుగు కీర్తనలు. ఇఎచుమించు అన్ని కీర్తనలు శృఎశార రిసాత్మక మైన పదములతో ఈశ్వరుడు ఉమాదేవిని సంబోధించి రామకథ ఏవ రించు పల్లవి అనుపల్లవుులతో క థాకథనము (పాం౦భించును. “విను హైమవతి ఘనాభఘున సుందవరాకృతీ, విమతిధృతీ, కరుణామతిీ :”; “వినవే పల్లవ మృదు చంణా, కరుణా, వితరణ గుణాభరణా 1!" ఇత్యా దులు. వేదాంత బోధనము, కథా కథనముతో కొన్ని క్‌్త్‌నవలు సుదీర్హము లుగ నుండును. ధాతుమాతువులు రెండింటికి సమాన _పతిపత్తికల యీ కీర్తనలందు వేదాంత బోధనము (ప్రాముఖ్యము నహించుటంబజసి సంగీత రచన కంటబెసు సాహిత్యమే అధికముగ, ఉండుము. ఇవిఏ బడి ఎనిమిది రాగములందు కలవు.

అంధ వాగ్రేయ చరిితి కారులు శ్రీ బాలాంటత్రవు రజనిగారు పేర్కొనినట్లు అన్నమాచార్యులవారి గెయుములు సంక్షిక్తి నాత్మక ములు- క్షేతయ్య పదములు అభినయాత్మకములు సుబహ్మణ్యకవి కీర్త*లు ఆఖ్యానాత్మకములు. ఫఖలితముగ కీర్తనలు భజన బృందిము లందు కంటె సంగతి కళానిధులైన విద్వాంసుల అభిమానము శధికముగ చూరగొనెను. తూము నరసింహదాను భజన కీర్తనలు :-

త్యాగరాజునకు సమకాలికుడైన తూము నరసింహదాసు ఉఇ్ఫవ సల్యిపదాయ కీర్తన లనద%న మేలుకొలుఐలు, హెచ్చరికలు, లాలి పాటలు,మంగళ హారతులు మున్నగునవి [శీరామకథాత్మకములు*” 5చిం చెను. సంప్రదాయ కీర్తనలుగా ఇవి భజన కూటములందు (ప్రచా రము పొందెను. నరసింహదానుకు సన్నిహితుడగు వరద రాము దాసు కూడ రామాంకితముగ కీర్తనలు రచించెను. పరాంకుళదాను కీర్తనలు :-

త్యాగరాజునకు ఏబది సంవత్సరముల తర్వాత వాడుగ నిర్ణ యింపబడిన పరాంకుశ దాసు [శ్రీరామాంకితముగ రచించిన కీక్తవలు భజన సంపదాయమునకు చెందు కీర్తనలు ముఖ్యములుగనే పేర్కొన

£80 తెలు(గు సావాత్యములో రామకథ వలెను, తెలుగునందే కాక సంస్కృత, హిందీ, తమిళ భాషల యందు కూడ రచించెను. రామాయణ సంగహ సీసమాలిక, పట్టాభి రామ స్తోతముల సీస పద్యము, రఘునాయక స్తోత చూర్ణికలను రచించిన వీరు “రాముని మినవో భూమిలో వేరొక స్వామియు లేడు సుమా” అను షడ్చాషా కీర్తన కూడ రచించిరి. (ప్రయాగ రంగళర్మ :-

(1859-1827) “శ్రీరామనామ పఠన సేయవే మనసా” వంటి కీర్తనలు రచించిరి.

అద్యతన వార్లేయ కారులలో శొంఠి సీతారామయ్యగారు రామా యణ ఘట్టములను వందలకొలది కీర్తనలుగా రచించిరి. బాలాయోధ్య కాండలను నూటనలుబదిఆరు కీర్తనలు కావించిరి= మైసూర్‌ వాసుదేవా చారి, పట్నం స్నుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ మున్నగు స్యుపసిద్ధ సంగీత విద్వాంసులు రామపరముగ కీరనలు రచించిరి. కాని ఇవి కథాత్మకము లనుట కంటె సంకీర్తనాత్మకము లనదశను. “రాము డుదృవించినాడు రిఘుకులమ్మున'” వంటి కీర్తనలు - సం[గ్రహముగ రామాయణమును చెప్పునవి కూడ కలవు.

అధునిక యుగమున గేయము (పముఖ స్థానమును పొందెను. అభ్యుదయ కవిత్వములో పేరెన్నిక గన్న వారందరు సంప్రదాయ మును క్తుర్ణముగ (టగహించినవారే అయిన కారణమున రామపరమగు గేయములు కూడ రచించిరి. “సొగసుగా మృదంగ తాళము జత గూర్చి” శీరాముని కి ర్తించుటయే పరమలక్ష్యముగా భౌతిక బంధ ముల కతీతముగ త్యాగరాజూదులు జీవించిరి. [శశీరామార్చనమునకు భవబంధములు ఆటంకనముగ నిల్చ్బినప్పుడు వారు చింతిల్లిరి. ఇహ పరములకు వారధి నిర్మింప (ప్రయత్నించు ఆధునిక గేయకర భవ బంధములకు అతీతుడు కాడు. “డ్వేషాలూ రోషాలూ రగిలించేదే మతమైతే = కలహాలూ కక్షలు సాధించేదే మతమైతే _- మతం వద్దు గితం వద్దు మారణ హోమం వద్దు.... అందరమూ మానవులం =

సంకీర్తనము-రామకథ వక ( అందరమూ సోదరులం”” ! అని సర్వమానవ సౌభాతృత్వము సాధ నలో నిమగ్నమై ఉన్న ఆధునిక గేయకర్త

“కోవెలలోనికి రాలేను = నీ కోరిన కానుక తేలేను కనుక స్వయముగ వెడలి అహల్యా శాపమోచనము కావించిన రామా అనీ పదధూళుల నిటు పసరింప చేయుము అని సాంఘిక బాధ్యతల నడుమ శిలాక్ళతిని నిలచి ,శీరాముని వేడుకొనును :

'పదములె చాలు రామా నీ

పదధూళులె పదివేలు

నీ పద మంటిన పాదుకలు

మమ్మాదుకొని యీ జఎమేలు॥

కోవెలలోనికి రాలేను

నీ కోరిన కానుక తేలేను - నిను గానక నిముషం మనలేను

నువు కనపడితే నిను కనలేను॥

నీదయ గౌతమిగంగా రామయ

నీదాసులు మునుగంగా

ఈ (బతు కొక నావ

డానికి నడిపే తండడివి నీవ। 2

రామకథను వివరించు గేయములు కథాత్మకములు, సంకీర్త నాత్మకములు చలనచి(తములవలన కూడ అధునిక యుగమున బవు వ్యాప్తిని పొందెను. ఇట్టి గీతములందలి కథ (పధానముగ యథా వాల్మీకముగనే యుండును. సం[గహ రామాయణమును వర్షించు కథాత్మక గీతములందు ముఖ్య ఘట్టములు మాతళము వర్ణింపబడు చుండును. “రాముని అవతారం - రవికుల సోముని అవతారం!”,3ి *శీరాముని చరితమును తెలిపెదమమ్మా - ఘన శీలవతి సీతకథ న్‌ా థ్రీ దేవులపల్లి వేంకట కృష్ణళావ్రి గేయము.

8. భూ్రైలాన్‌ చ్మితములోనిది. (36)

కిని తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ వినుమోయమ్మా !” 1 “అహో రామకథా.""*2 “రామకథ - శీ రామకథ!” 3 వంటి కథాత్మక గేయములు విశేషవ్యాప్తిని పొందెను. చలనచి,తములందలి స్తుత్యాత్మకములగురామగితములు ద్వివిధములు. శేవలము [శ్రీరామ మహిమను కిర్తించునవి “జయజయ (శ్రీరామా! "క్ష వంటి గేయములు, చితమునందలి సన్నివేశమునకు అన్వయించు రీతిని రామకథాంశములను సంఘటింపచేసి వాసిన గీతములు-- “*శీరఘురాం _- జయరఘురా౦ * సీతామనోభిరాం అన్నదమ్ముల ఆదర్శమైన = ఆలు మగల అన్యోన్యమైన తం(డిమాటను నిలువుటకైన - ధరలో మోరే దశరథరా౦॥'' 5 ఎూామున్నగునవి. కథాత్మక గేయమునకు ఒక ఉదాహరణము := *ఆఅందాల రాముడు - ఇందీవర శ్యాముడు ఇనకులాబ్ది సోముడు = ఎందువలన దేవుడు?

1. తండిమాటకై పదవుల త్యాగమే చేసెను తన తమ్ముని బాగుకై తాను బాధ పొందెను అందాలా రావుడు అందువలన దేవుడు ! ౩. అనుభఫవించతగిన వయసు _ అడవిపొలు చేసెను అడుగు పెట్టినంత మేర ఆర్యభూమి చేసెను అందాలా రాముడు అందువలన దేవుడు ॥
2. ధర్మపత్ని కాపాడుట కె దనుజుని దునుమాడెను . ధర్మము కాపాడుట కా సతినె విడనాడెను అందాల రాముడు అందువలన దేవుడు [1
3. లవకుళ చిిత్రమునుండి. శ. వీరాంజనేయ చితమునుండి,. శి. శ్రీరామకథ చ్యితమునుండి. శ. జయనవీంహ చ్మితమునుండి.
4. శాంతినివానం చ్మితముమండి.

వంకీర్తనము-రామకథ న! ఈ గీతము రాముని ఆదర్శ మానవత్వమునకు రూపకల్పన చేయుచుండగా ఈ [కింది గీతము ! రాముని దైవముగ నిరూపించుచు కథను సమ్మగముగ చెప్పును.

• ద్వారపాలుర మరల దరితీయు కృపమయొ - ధరలోన ధర్మము మరల నెలకొల్పు నెపమొ రాముని అవతారం - రవికుల సోముని అవతారం సుజన జనావన సర్వాధారం = దుర్జన హృదయ విదారంి 1 దాశరథిగ (శీకాంతుడు వెలయు కాసల్యాసతి తపము ఫలించు జన్మింతురు సహజాతులు మువ్వురు లక్ష్మణ భరత శ్య్ర్తుఘ్నులు ॥ చదువులు నేరుచు మిషబచేతి చాపము దాలిచి చేత విశ్నామితుని వెనువెంట యాగము కావగ చనునంత అంతము చేయు నహల్యుకు శాపం ఒసగును సనుందరరూపం॥ కపటనాటకుని పట్టాభిషేకం కలుగును తాత్కాలికశోకం భీకరకాననవాసారంభం లోకోద్ధరణకు (పపారంభం భరతుని కోరికతీరుచుకోసం పాదుక లిచ్చె (గేమావేశం

1. భూక్రైలాన్‌ చ్యితమునుండి.

శికి4 తెలు(గుపాహిత్యములో రామకథ

నరజాతికి నవనవ సంతోషం

గురుజనసేవకు ఆదేశం!"

ఎ==ఈ విధముగా రామకథలోని ముఖ్యాంశములను సూచించుచు గీతము సాగిఫోవును.

ఇ టీరితిని సంకీర్తనమందు రామకథ విశేషముగ కలదు కాని (అధ్యాత్మ రానూయణాదులందు మినహాయించి ఒక క్రమమున లభిం చుట కష్టతరము.

యకగానము-రావుకథ

“యక్ష' 'గాన'ము రెండును సంస్కృత పదములే అయ్యును, యక్షగానము మాతము సంస్కృత సాహిత్యము నుండి భిన్నమైన కేవల దేశి సంగీత (ప్మకియగా నిర్ణయింపబడినది.

ఏ జాతికైనను జాతీయతా వ్మ్యదను శాశ్వత మొనర్చు నజీవ వైతన్య (సవంతి వంటి మధుకర కవితా శాఖకు చెందిన గీత (ప్రబంధ ములతో పరిఢథవిల్లునది దేశిసార స్వతము. అట్టి దేశి సారస్వత (ష్మకియ లందు తలమానికముగా పేర్కొనకగినది యక్షగానము. యక్షగాన (వ[కియా రూపమును వివరించు పబ్బున డా॥ ఎస్‌, వి జోగారావు గారు “గీత ప్రబంధముల కెన్నింటికో యక్షగాన మాకరమగుటచేత యక్షగానమును దేశివాజ్బ్మయ కోశమంళతటికిని పతినిధియన జెల్లును. కాని యక్షగాన మనగా ఈనాడు గాన్యప[కియగా గాకి రూపక వి యగా బరిగణింపబడుచున్నది. కాని, యక్షగానమునకు ముందే దేశ మున వీధినాటకములు (పచారనునం౦ం దుండినను, ఆది యా వీధి నాటకములతో ఏకమై, నాటక (ప్మకియగా రూపొంది, నాటక శబ్ద వాచ్యమునై, మధ్యలో మార్గ నాటక (ప్రభావము సోకినను దన వ్యక్తి త్వము గోల్పోక కలాపము, కొరపంజి మొదలగునవి దేశీయదృశ్య రచనలుగా రూపొందుటక్తై తిన ,ప్మకియాసత్వమును దానముచేసి బొమ్మలాటకును వాటమైన వంతపాటగా బరిఢవిల్లి యుండుటంటేసి, దానిని దేశి సరణికి. జెందిన నాట్యకళా పపంచమునకు గూడ దగిన (పతినిధి యనుటలో విపతిపత్తి ! యుండరాదు"”- అని దేశి సార స్వతమున యక్షగానమునకు గల విశిష్టతను స్పష్టము గావించిరి.

1. ఆంయ్యధ యక్షగావ వాజ్మయ చరితం డాజ యన్‌. వి, జోగారావు

కి86 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ గద్యపద్య గేయాత్మకముగా సాహిత్యమును విభజింపదగును. ఈ మూడింటి పత్యేక ప్రయోగము వలనగాని, సంకలన (ప్రయోగము వలనగాని బహవిధ సాహిత్య (పక్రియలు రూపొందెను. కీ. శ. 16 వ శతాబ్ద్యంతము వరకును తెలుగునందు పద్య గద్యోభయాత్మక మైన చంపూ మార్గము శిష్ట వాజ్బయమున సమాదరింపబడినది. ! గేయ (ప్మకియ అఆదినుండియు జనపదములండదే పరిఢవిల్లినది. [కమశః శిష్టకవులు కొందరు పద పద్యములకు మధ్య (పకియగా పేర్కొనదగిన ద్విపదను స్వీకరించిరి. ఆ విఫముగనే 'ఉదాహరణము' 2 కూడ (గహింపబడెను. కాల్మకిమమున ఇటువంటి (ప్మకియలన్నిటిని ఏక సూూతమున సంఘటింపబేయుచు యక్షగానము సొరస్వతమున అర్హ స్థానమును ఆకమించినది. యక్షగానములో విస్పష్టములైన దశలు మూడు కన్సట్టును. గేయరూపమునమ్యాత్ర ముండునవి £- గానాత్మక మయిన ఈ దశకు చెందినవిగా 3 విద్ధి కంచి (కూచి) రామాయణము మున్నగు వాటిని పేర్కొన పచ్చును. అజ్ఞాత కవుల రచన లిందు [ప్రాధాన్యము వహించును. సంవాదాత్మకములు :- పాత సమారోపముతో, స్వల్చ్బ భిదములతో నాటకమువలె పద రృనానుకూలమైనవి. బొమ్మలాట [పదర్శనములకు కూడ ఉపయుక్త ములైవవి. కందుకూరి రుదయ్య స్నుగీవ విజయము మున్నగు (పసిద్ధ

1. సంస్కృత మూలమునందు లేకపోయినను తెలుగులో *యక్షగాని మనెడి నమస్ష పదములు (ప్మసథమముగా శ్రీ నాథుడువొడెనుు " కీ ర్తింతు రెద్ధాని కీర్తి గందర్వుణ... గాంధర్వమున యక్షగాణ సరణీ” ఖీమఖండము _ తృతీయాశ్వాసము. శ మార్గవద్ధతికి చెందినదగు కళికోత్కళికల రూపమున వెలనిన పద కవితా పలేద మగు రిగడ కలనీ వచ్చిన పభీయ “ఉదాహరణను, శి. “కోయల పంచమ స్వరమును [కోల్చిన భంగిని విద్దికంచి రా మాయణ మాటుకొండలు నచ్యుత జాగర వేళశంబాదెనా రాయవితంతు రత్న మనురాగముతోడ.... _ (కీడాభిరామము _ ఖై, శక్‌ = లకి (ఈ రామాయణము అలభ్యము

యక్షగానము-రామకథ 28? కవుల యక్షగానము లీ కోవకు చెందును అర్వాచీనములైన బు్యుర కథలు, హరికథలు కూడ ఈ దశకు చేంవలసినవెే, వీథినాటకముతో అభేవము :-

నాయక రాజుల కాలమున (17వ శతాబ్ధి ఊఈ మార్పు వచ్చి నధి. 'యక్షగాన నాటకము” అనెడి నమస్త పదము వ్యవహారములో నికి వచ్చుటయే కాక, కృత్యాదిని, యక్షగానముగాను అంతమున వీధి నాటకము లేక నాటకము గాను పేర్కొనుట కూడ (పారంభమయ్యెను. ఇందు మరల యక్షగానము వీధి నాటక లక్షణములను (గహించుట,ల యక్షగాన= వీధినాటకముల కభిదము-= అను ద్వివిధములయిన దశలు గలవు. (విజయ రాఘవ నాయకుని కాలమున యక్షగానమునకు నాబకమను. పేరు స్థిరపడెను= ! తెలుగు నాటక క. 186) ఇట్లు డాః॥ యస్‌. వి జోగారావు పేర్కొన్నట్లు యక్షగానము హరికథవలె వాఖ్యానింప బడుచు, ఇంటింట నాడువారిచే. బారాయణము గావిం పంబడుచు, వీథి భాగవతులబే రూపకముగా (పదర్శింపబడుచు నిట్లు బహుముఖ _పయోజనములతో బహుముఖముగా వర్శిల్లుచు వచ్చినది. తె

*తుదనేడు లఘువులు తొలగించి చదివిన

(తివటకు వృషభగతి పదయుగము;

లలికడపల నొక్కలఘువు మానిన జంపె

మనుద్విరదగతి సమపదయుగము

గురుళు రూపమునకు తురగవలనా

హ్వయ మేకతాళి యా మధురగతిక;

హరికి నిర్వది నాలుగట తాళమునమాత

లోలి వ్మిశాంతి పధ్నాలుగింట " ఇలియ నర్థంబు నర్థచందికలు వీట

1. “యక్షగానము” హరికథ _ ఆంధ సాహిళ్య పరీషత్చ్యతిక _(డ॥ యన్‌ వి జోగారావు) శ కి. డాకనీ. యన్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారి “తెలుగు నాటక వికొనము ననునరించి గావించజడీన విభజనము.

ప! తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ యక్షగాన [ప్రబంధంబు నతుకవచ్చు రగడ బేదంబు లివి యం[డురస కవిందు లలిత నిజసేవిక సోమ యబ్ధిధామ”--- అని అప్పకివి యక్ష గాన లక్షణమును నిర్వచించెను. ఇందింకను ఏలలు, జోలలు, సువ్వాలలు, ఆరతులు, ధవళాలు, చందమామ సుద్దులు, వెన్నెల పద ములు, విరాలి పదములు, తుమ్మెద పదములు, గొబ్బి పదములు, చిలుక వదములు, కోవెల పదములు, కందాపదములు, సీసార్థాలు, (తిభంగులు, ద్విపదలు, (తిపదలుచౌపదలు, షట్పదలు,మంజరులు, ,-జక్కులరేకులు మొదలగు ఇతరములైన దేశి రచనలు కూడ కన్చట్టును. ఇంకను యక్షగాన [1పదర్శనయందు పతి పాాతయు స్వీయ పరిచయ ముతో రంగ (పవేశము గావించును. కథకు సంబంధించిన పాాజలతో పాటు ఎణుకత వేషము కూడ కొన్ని యక్షగానములలో కాంచనగును. మోక్షగుండము సుబ్బ కవి కృత “సీతాక ల్యాణ యక్షగానము”"నందు విర హోత్కంఠిత యగు సీత సన్నిధికి ఎజుకతగా శ్రీరాముడు వెడ లును.ఆయా మాండలిక పదజాలము కూడ యక్షగానములలో విరివిగ కన్పట్టును. దేశి సారస్వతమున శాఖోపశాఖలె విస్తరించిన యక్షగాన (పకి యలో వెలసిన రామకథ అంధులకు రామాయణముఎడ గల భక నురాగములకు తార్కాణము. యక్షగాన వాజ్బయమునందు రామ కథకు విశిష్ట స్థానము కలదు. సంపూర్ణ రామాయణాత్మకములుగాను, కొన్ని ఘట్టములను మా[తము స్వీకరించియుయక్ష గానము లనేకములు రూపొందింపబడెను సంపూర్ణ రామాయణాత్మకములుగా మ్‌గిలిన అన్ని ,ప్మకియలందు కంటెను దేశిసారస్వతమున రామాయణ మారు కాండములను స్వీకరించిన (ప్రకియ యక్షగాన మని చెప్పనగును. జానపద వాజ్య్బయమందలి రామాయణ కథా గేయాదులందు కూడ ఆరుకాండల కథను (గహించిన గేయాదులున్నను, లభించిన వానిలో యక్షగానములందు సంఖ్య అధికముగా నున్నది, ఆరు కాండముల కథను [గహించిన యక్షగానములు (పవ్యపథమముగాను, ఘట్టములు ఉపాఖ్యానములు ద్వితీయముగాను, రామభక్తుల చరితను వెల్ల

యక్షగానమ.లుురామకథ ప! డించునవి చివరను దిజ్మాతము” వివరించుటకు నీ [పకరణమున (పయత్నము జరిగినది. రామలీలా యక్షగానము :- శ్రీ శ. 1780-1858 (పాంతివాసిగా భావింపబడుచున్న వేల్చూరి వేంకట కవి యీ యక్షగానకర్త. ఆప స్తంబసూతుడు, మౌధ్రల్యన గోతుడు అయిన ఈ కవి బాపనామాత్యుని వు త్రుడు, గొంగాళ రామ శాస్త్రి శిష్యుడు, విశాఖమండలమందలి రావివలస (గామవాసస్టుడు. విచిిత రామాయణ కావ్యము, రామలీల, గౌరీశంకర విలాన నాట్య (వబంధము, జానకీరామ శతకము'= యీ కవికృతులుగా పేర్కొనబడు చున్నవి. ఇందు గౌరీ శంకర లీలా విలాసము, రామలీలమాతము నేడు లభ్యములు. ఇవి విజయనగర సమిాపమున గల రామతీర్థ క్షత స్వామికి అంకితములు. హా రామలీలా యక్షగానమున రామాయణమునం౦దిలి షట్కాండలు సంక్షిప్తీకరింపబడెను. కాండాంతగద్యలు (కవి విషయాదికమును తెలుపనవి్శి తక్క యక్షగాన మంతయు నిర్యచనముగా పేర్కొన నగును. అఖ్యాన శైలిలో సాగిన యీ యక్ష్శూన రచన కడు చక్క నిది. అటనట ద్విపదలు, సిద్ధ రాగతాళములందు దరువులు, పద్యములు అధికముగా కలవు. గీత రఘునందనము :- హరిహరాద్వైతియైన ముష్ముడిదేవుల తిరుషుల కవి గతరఘు నందన కర్త, పరాశరస గోశుడైన ఇతడు రామచ ద్రయతి శిష్యుడు, లక్ష్మమ్మా తిరుమలార్యుల పుత్రుడు, చిత్తూరు నివాసి. “దబరువారేజ కయ బాహుల బహుళాష్టమ్యాంస సచ్చిదానందః, గత రఘునందనం నిజ పితృతిర్మల రచిత మలిఖదితమ"- అను శ్లోకము వలన కచి కాలము [కీ శ. 18వ శః హర్వార్థముగా నిర్ణయింపబడినది* వాల్మీకి రామాయణమును పారాయణ మొనర్చన ఈ కవి యథా వాల్మీకముగా? దానివలెనే “పాఠ్య గేయే చ మధుర" మన నర్హమైవ (37)

శ$0 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ రీతిని నీ యక్షగానమును రచించెను. ఇయ్యది వాల్మీకి మాతృక మయినను, భోజచంవువు కూడ ఎడనెడ (గహింపబడెను. భావ (పధానమైన గీతగో విందమును స్పురణకు దెచ్చు ఈ గీిఉఅరఘునంద నము వస్తుపడానము. సుదీర్హసంవాదశైలి, నాటకీయ సన్నివేశ శిల్పమును (పదర్శించినను, ఇందు గేయము లఅధికమను విషయ మును “గీత రఘునందనమ"”ను నామమే స్పష్ట మొనరించుచున్నది. రస్మృపసన్న మగు శైలీమాధుగ్యము గల యీ యక్షగానము దరు వులు, కాళలయాన్వితము లైన ద్విపదలతో, పద పద్యములతో, ఏలలు, అర్ధచర్నదికలు, లాలిపాటలు, శోభనములు మున్నగు గేయ విశేషములతో విశిష్ట రచనగా రూపొందుటయే కాకః పబంధమని పేర్కాన బడినందున హృదయంగమములైన వర్షనములతో కూడ అల లారుచున్నది. రామాయణము :-

శీర్చాడు వేంకటరాయ కవి కృతమైన ఈ రామాయణ యక్ష గానము బాలాయోవ్యకాండలు “మొదటి రాతి కథి గను, అరణ్య కిష్కింధ సుందరకాండలు “రెండవరా తి కథ” గను, యుద్ధకాండ “మూడవరా[త కథ" గను మూడు ర్యాతుల _పదర్శనానుగుణముగా రచింపబడెను. యక్షగాన (పషకియయందు ఇట్లు భారత, రామా యణ, భాగవతాదులు “ర్మ్నాతుల కథలు” గా వింగడింపబడుచుండుట ఒక విశేషము. దేశి సారస్వతమున (ప్రత్యేక శాఖగా రూపొందిన (పృకియలలో బిటువంటి విభజన యక్షగానమం దధికమని చెప్ప నగును. సంపూర్డ రామాయణము షట్కాండములు రెండు మూడు రాశుల కథలుగా (ప్రదర్శనానుగుణముగ విభజించి పెక్కురు కపులు [వాసి యుండుట గమనార్ధ్హము

శీర్నాడు వేంకటరాయ కవి కృతమైన ఈ రామాయణము లేపాక్షి హరిహరాంకితము. కీ. శ. 1840 పాంతము వాడగు ఈ కవి సింగ వరము నివాసియగు నరహరి జోస్యుల శిష్యుడు.

మూడుకృతులుగా వింగడింపబడిన ఈ రామాయణమున ప్రసిద్ధ రొగ తాళములంమ దరువులు, ద్విపదలు, పద్యములు, సంధి

యక్ష గానములు- రామకథ 28 వచనములు, అటనట పా(ిసంభాషణోద్దిమములైన వచనములు కలిగి నాటకీయముగ ఉండును. రచన సాధారణము. వ్యావవాోరిక భాషా [పయోగము కొంతకలదు. (శ్రీమ్శదామవర రామాయణము :-

సువసిద్ధ హరికథకులుగా ఆంధపాంతమున వాసికెక్కిన నల్ల

రా

మీలి బసివి రెడ్డి బహు (గంథఢకిర్తలు. 80-98-188” న (ప్రభవించిన వీరు భారత భాగవత రామాయణముల మూడింటిని హరికథలుగా రూపొందించిరి. శ్రీమదామవర రామాయణమున (పట్కాండలు మూడు భాగములు) యక్షగాన (పప్రబంధముగా గ్రంథకర్త పేర్కా నెను. పసిద్ధ రాగతాళములందు తిొహరాలు, భజన కిర్తనలు ఉన్నను ఇం దచ్చటజ్బట సూక్ష్మ వచనము లుండును. ఎుక్షగానము సంవా దాత్మికముగ సాగుచు నాటకీయతతో నుండును.

వీరింకను కుశలవ చరిత, మైరావణ చరిత మున్నగు యక్ష గాన పాయ నాటకములను రచించిం. రామ నాటకము ;-

ఉప్ప వేలూరు వరవాసియగు ఓగిరాల పాపయ్య భాస్కర రామాయణానుసారంబుగా షట్కాండలను “నాటక యక్షగానంబు"గా 1882 సంవత్సరమున రచించెను. ఇందు ము_వణభాగ్యము నండి బాలారణ్య కాండలు రెండును ,పదర్శన (పతిష్టలు గాంచెను, బాల కాండలో విఘ్నెశ్వర వేష [ప్రవశము, అస్పాన సంతోషి, మం[తసాని మొదలగు పాతల (ప్రసంగములు విశేషము. అరణఖ్న్వ కాండము ఆళ్య్వా సములు” విభాగింపజఒడెను. రామనాటక మం.ళి బాలకాండము అప్పటి మచిలీపట్టణము గార్సన్‌ జే. పటాలము 412 వ రెజిమెంటు వా6చే పదునాలుగు వత్సరములు (పదర్శింపబడె ఎ సమ్మగ్ర రామ నాటకము :-

రామాయణ షట్కాండిలను సంగ్రహ యక్షగాన రూపముగా నెడాదూర వేంకటాచార్య కవి సమ(గరామనొాటకమను పేర వెలయిం

202 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ జెను. వివిద (పసిద్ధ రాగతాళముఐలలో పల్లవి, అనుపలవులతో దరువులు, [పపాసవచనములతో గంథమంతయు సాగుట యిందడలి విశేషము. పురాణ గోష్టికిగా స్వికరింపదగిన యీ యక్షగానము నాటక మహాపబంథముగా పేర్కొనబడినది. సాధారణ రచన. ధర్మపురి రామాయణము :-

తలంగాణా పాంతమునందు వెలసిన రామాయణములలో (పజా బాహుళ్య్ళముచే సమాదరింపబడి అంధచేశమం దంతటను విశేష (పాచుర్యము నందిన దేశ సారస్వతము నందలి రామాయణములలో ధర్మపురి రామాయణము (ప్రధమ స్టానము నాక్రమించును. ధర్మవరి వాసియగు శేషాచలకవి [కీ శ. 1780 ,వాంతమున ఈ రామాయణ మును రచించెను. షటాాాండలను కలిగన యక్షగానముగా ధర్మపరి రామాయణము వ్యాప్తినందెను సరళము, సుందరముగా సాగిన ఈ రామాయణము (శ వ్య్యపధానమయినను ఆయా (పపాంతముల దరు వులు, ((పధానవుగ ఆం(ధదేశ రామాయణ వీధి నాటక (పదర్శ నములందలివి _ దీనికి మిళితముచేసి పదర్శించుచుండుట కాంచ నగును. పాతల సంవాదములు కొన్ని నాటకీయత వెళ్తివిరియుచు మనోజ్జ్ఞముగ నుండును. అధ్యాత్మ రామాయణము ;=

(ఈ యక్షగాన వివరణ ఆంధ సాహిత్యపరిషత్‌ పట్రిక వలన తిలియుచున్నదిం కీ శ. 1700 (పాంతమున వపరకాలయందు వసిం చిన రాపొక శ్రీరామకవి అధ్యాత్మ రామాయణ యక్షగానమును రచించెను. ఈనా డల భథమయిన ఈ యక్షగానమును రాపాక లింగన పుతుడగు (శీ రామకవి మాచర్ల రామామాత్యుని యభీష్టముమేరకు ఇల్సిందకుంట దేవుని కంకితముగా 6చించెను (మిష్టేమర్సి రామాయణము ;-

మిభ్రేవురమున వెలసీన కోదండ రామాంకితముగ బోడిచర్ల నుబ్బకవి యీ యక్షగానము (వాసెను. నాలుగు ర్యాతుల (పదర్శ

యత్షిగానములు.రామకథ వి) నీకై ఈ రామాయణమును కవి ౦చింపగా, అందు “మొదటి రాతి కథ" అయిన బాలకాండ మాతిము పచురణభాగ్యము నందినట్లు ముదిత పతివెనుక ప్రకాశకులు సూచించిగి

వాల్మీకి రామాయణ ,శవణానంవ పరవశుడై కవ “పామరు లానందమంద, సంగీత సాహిత్య సరస ప్రసంగ సంగతినే సల్పు సరన నాటక”"మని పేర్కొనెను. గణపతి సరస్వతులు స్తుత్యంతమున రంగ స్థలమున (పవేశించి *“రామనాటక నటనాభిరాము ” లగు నటుల నాశీర్వదించుట యను చిత్రమైన ఎత్తుగడ యక్షగాన (పారంభమున నుండును. తదుపరి నారద పాత్రము (పవేశించి స్వీయపరిచయము గావించుకొని, బాలకాండ ఇతివృత్తమును సంక్షిస్తీకరించి చెప్పి, భాగ వతుల కాశీస్సులను పలుకును. ఆదుపరి “తలారిగురికాడు” (కటిక వాని పృాత్రవంటిది)దశరథాగమనమును హోచ్చరింతును ఇందు పాత (పవేశ, కథానుసంధాన సూచనలుకూడకలవు. ఒక్టొక్క చో కొన్నిపట్టుల సూతధారుడు వాతను సంటబోధించును. పద్ద రాగ తాళములలో దరువులు, ద్విపదలు, పద్యములు, నలుగుపాటలు, శోభనములు ఉం డును. నాటకోచితముగ రచన సాగెను.

ఇంకను నందివాడ జగన్నాథకవి షట్కాండలలో “శ్రీమ (దామారుణము, ఎల్లనూరు నరసింహకపి “సూక్ష్మ రామాయణము” (బాలకాండ తక్క తక్కిన అయిదు కాండల “నొక్క రాతి కథి యొనర్చినాడు), మంథెనకవి రామాయణము (1884 పాంతము) = మున్నగు సమ[గ రామాయణ యక్షగానములు ఇంకను పెక్కు కలవు

రామాయణ ఘట్టమందు ఏదేని ఒకటి ఇతివృత్తముగా (గహింప బడిన యక్షగానములు కూడి పెక్కు వెలసినవి. సుగ్రీవ విజయము :-

రామాయణ సుందశకాండమునందలి ఒక ఘట్టము ఇందలి కథ. అంజనేయక్యత రామ సుగవ సఖ్యవుి, పరస్పం దుఃఖ కథ నము, వాలి వధార్శమై రామ (పతిజ్ఞ, వాలివధ, తారావిలాపము, సుగీవ పట్టాభిషేకము - ఇందలి కథాంశములు. నూతన కల్చన

కి 04 తెలు(గు పొపాత్యములో రామకథ లిందు లేకపోయినను పాత స్వభావోన్మీలనము మాత మత్యంత సుందరముగ నిర్వహింపబడెను.[శీరాముని సీతా విరహదుఃఖము,(శరా మునితో మరణోన్ముఖుడయిన వాలి యొనర్చిన సంవాదము,తారావిలా పము, అంగదుని అప్పగింత మున్నగు ఘట్టము లిందు కవి పేర్కూని నట్లు కరుణరసోన్మీలనములై ఇందులకు నిదర్శనములగును. తాత్కా లిక మైన శ్రీరాముని విరహదుఃఖములో అనగా కథా్మాపారంభము జరిగి, పతాకస్థాయిగా ఇాశ్వతమగు భర్త్శృవియోగ చేదనతో కుములు తారావిలొపము వర్చింపబడినది- ఇట్లు అంగిరసమగు కరుణము పతాకస్థాయిని చేరుకొనెను. అంగముగా వీరరసము వాలి న్యుగీవుల యుద్ధఘట్టమున పోషింపబడెను. స్నుగీవ విజయము ;-

ఆంధ యక్షగాన వాజ్మ్యయముననే (శేషఘ్టమయినదిగా ప్రఖ్యాతి పొందిన ఈ స్ముగీవ విజయము చారితకముగ [వథమ యక్షగానముగ స్వీకరింపబడెను. క్రీ.శ. 146వ శ॥నకు చెందిన కందుకూరి రు్ముదయకవి ఈ యక్షగాన కర్తం సుగివ విజయమునకు పూర్వము సుమారు అర్భ శతాబ్ధివరకు యక్షగానమునకు సాహిత్యలోకమున సమాదరణ లభించి న్టు ఛారితకాధారిములు కన్పట్టవు. అంతియకాక, [(పష్మృపథపముమున ము[దణభాగ్యమునందిన యక్షగానముకూడ ఇయ్యదియే అగుచు న్నది. స్నుగివ విజయము తరువాత వెలసిన యక్షగానములలో విరి విగ కనృట్టు జక్కుల ఆట భాగవతవు పాతల సంప్రదాయములు, కొరవంజి సం్రపదాయము మున్నగునవి కానరాకపోవుటకు ఇది వీం రస్మ్యపధానమగు కృతి యగుట హేతువు కానోపు. స్నుగీవ విజయము దృశ్య,శవ్యోభయాత్మకమైనదిగా తోచును. పాతల సంభాషణలు వచనమున గాక దరువు లేక ద్విపదలలో సాగి అందే కథాకథన ముండుట ఇత్యాదులవలన నిది శవ్యరూపక కథాఖ్యానమునకు ఉధ్ధే శింపబడినదివోలె తోచును. కాని (వదర్శనానుకూలమైన రచన మిగి లిన యక్షగానములందు దృగ్గోచర మగు “వెడలె న్నుగవుడు” - పద్ధతి (పావేశిక దరువులు ఇందు లేవు. (ప్రవేశ నిష్క్క్రమణోప్మకమణము లన్నియు కథాకథన పద్యములు ద్విపదలలో నూచితములయ్యెను. “రు[దకవి న్నుగీవ విజయమున గూడ స్రీ పొమరాదులు పలువురు

యక్షగాన ము లు=రామకథ డికిగ్‌ పాడుచుందురు, ఆయా పాతముల పొటలు తత్తద్వేషధారులు వచ్చి పాడునటును తక్కిన సంధివచనాదులు ఒక్కరిద్రరు నసూ(తిధార యలు ది (పాయులు పఠించునట్లును ఈసుగఏ విజయము వీధియాటగా నాడ బడుచుండెడిది” -- అని శీ వేటూరి పభాకరశార్తిగారు పేర్కొనిరి యక్షగాన రచనలలో ఇది స్వతం_తిమగు ప్రత్యెక ఫక్కీతో రచింప బడినదని పేర్కొనుట ఉచితము, సుగ్రీవ విజయము :- ఆదిలాబాద్‌ జిలావాసి యగు అవెప నారాయణదానుకవి కృతి అత్యాధునిక ము. కృత్యారంంభమున గణపతి సరస్వతులు రంగ ప్రవేశ మొనర్చి స్వీయపరిచయము “వించుకొందురు వేములవాడ రాజ రాజేశ్వరాంకితిముగ రచింపబడిన యూ కృతియందు ద్విపవలు, దరు వులు: పద్యములు, సంధి-సంభా పణాత్మక మచననళలు కలవు. కొమ్మలపాొటి రామాయణము :- జూలకిల్లు నివాశుయగు నారాయణపివి నసుందరకాండమును “ఫం ద్దుమ్మడప రణభూమిాళలలామ సతతహజితుడగు కొమ్మల పాటి సీతారామస్వామి కంకితముూా కొమ్మలపాటి రామాయణ యక్ష -ానమును [కీ శ. 1775 (ప్రాంతమున ౦చించెను+ ఇందలి కథ (పసిద్ధమి-మనోజ్జ మశ రచన పబ్యాతము శాన రా7తాళములందు దరువులు, ద్విపదలు, పద్యములు, సంధివచ వములవంటి వచనములతో నాటకీయుముగ సాగును. సుందరకాండము :- ఆర్వేలనియోగి, కౌండిన్యనగో తుడు, ఇఅహ్మన్నవు తుడు ఆయిన పెమ్మరాజు వెంకటరాజు సుందరకాండ యక్షగాన కర్త క్‌వి కాలనిర్ణయము సంశయాస్వ్పదము. ఇందలి కథ _పసిద్ధము-మార్నులు లేవు. నిర్దుష్టమైన భాష పమోగింపబడినను రచన సాధారణము. ఎడనెడ నలూదితాళములలో దరువులు, కీర్తనలు, ఒక్కచో ఏలలు పయోగింపబడినను ఇందు అధిక భాగము ద్విపదయందే $లదు.

తఫి( తెలుంగు పాహిత్యములో రొమకథ సుందర కొండము ;= పట్టాభిరామయ్య కవిచే గేయ (పబంధముగ వచింపబడిన ఈ యక్షగానమున అవతారికయందు తంజావూరు రఘునాథరాయ రామాయణములోని “శ సీతాలలితాంగ ” త్యాది పద్యములుండుట గమనార ము, న. ఇంకను కూచకొండ రామాయణము. (కర్త-గుడ్డరి ఎల్లదాసు) మున్నగు సుందరకాండేతివృత్త యక్షగానములు పెక్కు గలవు. ఇందు రాగములు లేవు, సీతా స్వయంవరము ;:- గోపాలదాస కవికృతముగ పేర్కొనబడుచున్న ఈ యక్షగాన మున “పుణ్య ఏమంతినీ బాలికా (పముఖులు చదువుకొనుట కుపయుక్త ముగ కముంరూమారుత వీర బిరుదాంకిత (శీ రామఠం వేంకటసు.బ మణ్య శృంగార కవీందునిచే నవీనముగా. గొన్న విషయము” స్వీక రింపబడినట్లు ముఖప్యతమున గలదు, (వసిద్ధమైన కథాంశముగల ఈ యక్షగానము పనిద్ధ రాగతాళములలో దరువులు, పద్యములతో ఒప్పారుచుండును. '*'!లావణి డొహరాదరువు' అనబడు ఒక వింత దరువు, గౌరీక ళ్యాణము ఇందలి విశేషములు. ద్విపద ప్రయోగము కానరాదు. డొహరాదరువున కుదాహరణము ;- నామనాద(కియరాగం _ ఆదితాళం. “జగతిలోన మిథిలాపురమునను జనకు నృపాలుం డన(గా నలత 4. లావణి పదాహరణము;_*కొంకణ దేశారిళుని విలు చే కొన్ముని జనకుం డనంగా కొంకక కడుపున సంతట మనుచు టొంకి యతడు పొమ్మనెనేఎ”

యక్షగాన ములు-రామకథ న! సొాగసుమోజ రాజ్యంబటేలుచునూ నుఖముండును విన(గాఃొ వివేకరంజనీ ముదాశాలయందు ముుదింపబడినది. సీతా కల్యాణము :-

. కర్నూలుజిల్లా కంభము తాలుకాలోని మోక్షగుండాాగహార వాస్తవ్యుడయిన మోక్షగుండము సుబ్బకవి యీ (గంథకర్త, భారద్వాజ గోోతుడు, గొప్ప కాస్త్రపండితుడు. సుబృ్బృమాచలమయ్యల వుతుడు= సుబ్బమాంబా జయరామయ్యల పొతుడు.

నాటకముగా పేర్కొనబడిన యీ[గంథము రెండు రాత్రుల కథగా సరిపడును. బాలకాండ వృత్తాంతమంతయు నిందు కలదు. ముఖ్య పాతలనుబట్టి కథలోని ఆయా ఘట్టములకు “దశరథ వేషము కథ, బాలింతవేషము కథ, విశ్వామ్మిత వేషము కథ” ._. ఇత్యాదిగా (పత్యేక శీర్షికలు కలవు. విరహోత్కంఠిత అయిన సీత సన్నిధికి (శ్రీరాముడు ఎజుకతగా ఏగుట యిందలి విశేషము. జానపద గేయ సాహిత్యమందు * రాములవారి మెజుక” ఆను యక్షగానమున (శ్రీరాముడు ఇటులనే ఎజుకత వేషధారియై సీతకు యెటుక చెప్పినట్లు కలదని డా. బి. రామరాజుగారు పేర్కొనినారు.! ఈవిధముగవే (శీ వేంకటేశ్వర కల్యాణమునందు శ్రీనివాసుడు ఎజుకత వేషధారియై పద్మావతికి యెలుక చెప్పినాడు. సీతాకల్యాణమునందు కొన్నియెడల పాతి పావేశికధువలు గలవు. కొన్నియెడల హాస్ట్థాడు తెరలో నున్న పాతలను పృచ్చించి, తద్వ్యృత్తాంతము చెప్పించుషయు కలదు. ఇందు (పసిద్ధ రాగతాళములలో దరువులు, ద్విపదలు, కంద సీసార్థములు, పద్యములు, అఖ్యాన, సంవాదోభయపయోజనాత్మకములు అగు వచ నములు కలవు. దరువులలో మోక్షగుండము ముక్తేశ్వరుని ముర

1. తెలుగు శాన సదగేయ పాహిత్యము -_ డా. వీ, రామరాజు_వుట, 56,

(38)

శకీరి తెలు/గుపాహిత్యములో రామకథ శలదు. రచన చప్పచప్పగా ఉన్నది. తప్పులు కలవు. (ప్రచురణ చితూరు గురుస్వామి మొలారివారి కవిరంజనీ ము. శా -6-7=-1886)- (₹. 169). సీతా కల్యాణము :-

రచనారీతియందు సు[గీవ విజయి యక్షగానమువము స్ఫురణకు దెచ్చు ఏతాకల్యాణము $కీ, శ. 17-18 శ తాఫప్ట్రముల నిడిమ్‌కాలమున అగస్తృరాజు రామనకవిచే రచింపబడినట్లుగా జా. యస్‌. వి, జోగా రావుగారు నిర్దారించిరి. (పసిద్దేతిషృత్తము “ల ఈ యక్షగాన రచనము మనోజ్ఞముగా సాెెను. ఈయక్షగానమున కూడ రొొలుకతగా (శీా ముడు సీతాదేవితో పసంగించుట విశేషము. తాళ పధానములగు దరువులు, ద్విపదలు, అర్హచందదికలు, ధవళ శొభనములు, సువ్వి పాటలు - మున్నగునవి ఇందు కన్పట్టును. పషి.పి.ది= గోదానాయ కమ్మ రచించిన “పుుతకా మేస్టి” జానపద గేయవమందు కూడ రాముడు ఎఆుకతిగా సీతికు ఎటుకచెప్పుట కలదు. ఛామాయణము (బాల కౌండము) :-

అన్నదానము వేంకిటాంబ అను కవయితి స్త్రీలు గానము చేయుటకు అనుగుణముగా ఈ యక్షగానమును వలయింబెను. ఇందు కథ ఆఖ్యాన శైల్‌లో ఎడసెడ వర్ణనములతో సాగిపోవును. శ్రీరామ బాల్య, సీతాకల్యాణ ఘట్టములు తెలటుగుతనముతో అలరారు చుండును.

ఇంకను టేకుమళ్ళ రంగశాయికవికృత “జూనకీ పరిణ మ యక్ష గానము", నందివాడ జగన్నాథ$వి “ఏతాకల్యాణ యక్షగానము", తంజాపురాం్యధనాయక రాజగు రఘునాథనాయకుని “జానకీ కల్యాణ దాటుకావ్యము'-మున్నగు అలభ్యములగు యక్షగానములు, తంజావుర మహారాష్ట్ర రాజగు షహాజీ “సీతా కల్యాము" యాగళ్ళు జాగకీరామయ్య "సీతా కల్యాణము'-మున్నగు ముదిత యక్షానములు రామకల్యాజేతి వృత్తము గలవి పెక్కున్నవి.

యశ గానములు-రామకథ న!

(శ్రీరామ నాటకము :-

మరింగంటి భట్టరు రామానుజాచార్యులు “శ్రీరామ నాటక”మను

సేం రామాయణమంతటిని రచించియుండెనో లేదో (పస్తుతము సంశ

యయూత్మకము. కాని లభించుచున్న (ప్రతులలో లక్ష్మణ మూర్చ నుండి పట్టాభిషేక పర్యంతము గల కథ కన్నట్టుచుండును. వచనములందు వ్యావహారిక భామ్మావయోగము ఎడనెడ గావింపబడినను, వీరరస

(పధానమగు ఈ కావ్యమున రచన ఎవౌఢము. అమరమునందలి శ్లోకము లనేకములు ఉదాహృతములయ్యెను. వాటికి తెలుగున అర్థ వివరణము గూడ కావింపబడెను. కథ కొంత అభికముగా భాస్కర

రామాయణమూలకముగ సపెంచబడుటయే గాక నూతన సన్నివేశ కల్పనలు గూడ అటనట శాననగును. సూ(శతధారపాత కల ఈ యక్షగానము తోలుబొమ్మలాటలకు ఉపయుక్తమౌవుచుండినట్లు తెలి యును. బొమ్మలాటల పరిపాటియగు అమరశ్లోకపసక్తి యందులకు జక్కుని తార్కాణము. . రామ వట్టాభిషకము :-

తంజావూరు “మహారాష్ట్ర రాజగు షపహాజీయే యీ యక్షగాన

మును గూడ రచించెను. పసి వేతివృత్తముగల యిందు తలవరులు హస్తములందు తుపాకులు ధరించి భరతునితో తమిళమున [బనసం గింతురు. రచన సాధారణము, ఇంకను పట్టాభి రామాయణము, శ్రీరామ విజయము (కర్త- పెనుతురు బల్లి విశ్వనాథకవి - అ లభ్యము) మున్నగునవి రామ పట్టాభిషేక ఇతివృత్తములతొ అనేకములు గలవు ఇగ పద్మవరాణాంతర్గత కాసల్యా పరిణయము, శాంతా కల్యాణము అహల్యా సం[కందనముః మైరావణ చరితము, శతకంథ రామాయ ఇము మున్నగు వాల్మీకి రామాయణమునకు అధికపాఠము లనదగు ఘట్టములు అనేకములు నాటక ఖండకావ్యాది సాహిత్య (ప్మకియలందు వలెనే యక్షగానములందు గూడ సముచిత స్టానమునే ఆ|కమించివ వని పేర్కొననగును. ఫ్థలాధిక్య ఖీతింజేసి స్థాలీవులాక న్యాయమువ అందు కొన్నింటినిమాతము విహంగదృష్టి పరిశీలనగావించుటయైవడది.

కి00 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ శాంతా కల్యాణము ;-

తంజావూరు మహారాజు షహాజి కవిక్ళతమగు ఈ యక్షగాన మున బుష్యుశ్ళంగ వేశ్యాసమావేశము రసమిళితము, కాని శాంతా పా_త్రమున ఉదాత్తత సన్నగిల్లి అట నట పణ్యాంగనా లక్షణముల శకనబరచెను. ఆ విధముగనే మహర్షుల శీలచిితణము గూడ కొచిత్తి దూరముగ నున్నది. ద్విపదలు, దరువులు, వచనములు, శ్లోకములు ఇందు కలవు. అహల్యా సం[క్రందన నాటకము :-

నాదెళ్ళ పురుషోత్తమకవి తన (1869-27=11-1938) ఈ యక్ష గానమున వేతతధార పొటత (పవేశముతో కథారంభము గావించెను. “*వాటీజ్‌ దట్‌! కీప్‌ క్వెయిట్‌”, “కామోష్‌!” మున్నగు అంగ్ల హిందీ ఖాషా (ప్రయోగము కావించెను. వబోస్యపు పాత్ర నటులను పలుకరించి, పరిహాసోక్తులు వలుకుట యిందు కలదు (శ్రీరామ విజయము :;-

నుహటోభారతిము ననుసరించి కృష్ణైర్జున యుద్ధము మున్నగు ధర్మసూక్ష్మ వివరణార్థము ఉపాఖ్యానములు వెలసినరీతినే, రామా యణఖమున కూడి ఉవాఖ్యానములు కాననగును. అందు శ్రీరామ విజయము ఒకటి

విశ్వామితుడు తనకు అధికాధిక్యము నిచ్చి. పణామము చేయని యయాతి మసీరాజు పొరపాటును క్షమింపక అ(గ్రవోవేశ పరవశుడై యయాతిని సంహరింప శ్రీరాముని (కశ్రేరేపించును. విష యము తెలియక శపథము గావించిన త్రిరాముడు, తదుపరి ఉన భక్తుని, ధర్మాత్యుని సంహరింపవలసివచ్చినందుకు చింతిల్లును. నారదమునీం[దుని (పేరణపె యయాతి హనుమంతుని శరణుజొచ్చును. శరణాగతవత్సలుడైన: పవనాత్మజుడు కూడ యయాతికి అభయ,పదాొ నము చేసిన తదుపరి పాఠరపాటుకు దురపిల్లును. ఫలితముగ హనుమ (దామ సం(గ్రామము జగద్విలయహేతువగుచు [_పారంభమగును.

యక్షగానములు. రామకథ శ01 విశ్వామ్మితుడు పశ్చాతప్తడుకాా,. కాసల్యాంజనాదేవులు సం[గామ మును నివారించి దేశ కల్యాణము గావింతురు ఆర్ష సంస్కృతి, ధర్మములందలి సూక్ష్మాంశములను జనాక ర్షణరీతిని వివరించుటక్రై యిట్టి సన్నివేశములు ధర్మావతారులైన మవాత్ముల కాపాదింపబడి నట్లుగా భావింపనగును. ఈ శ్రీరామ విజయ యక్షగానము వంచతరి విభలరాయకవి (1874-1914) రావూరి కవి కంకితముగ రచించెను. నిర్దుష్టము కాకున్నను _పదర్శనోచితిముగ నున్న యీ యక్షగానారంభ మున రంభోర్వశులు రంగమున (పవేశింతురు. పాతల తెరదరువులు కలవు. దరువులు, పద్యములు, సంధివచనములు కలవు. ద్విపదలు సంళరితిని పయోగింపబథను.

శ్రీరామవిజయ యక్షగానేతివృత్తముతో పెక్కు యక్షగానములు వెలసినవి. హనుమ(దామసం([గగామ మను పేరు మహ్మద్‌ అబ్బుల్లా (టేకుల సోమవర([గ్రామ వాస్తవ్యుడు.).అను మహమ్మదీయుడు రచిం చిన యక్షగానము పేర్కొనదగినది.

హనుమ[(దామ సంగామము యక్షగాన ,పకియయందే కాక, నాఓటకాదులయందు కూడ స్వీకరింపబడి విశేష జనాదరిణము బడసిన ఇతివృత్తములలో నొకటి.

హనుమంతుని పర్మాకమమునకు (పతీకగా నిలచు మైరావణ కథ కూడ యక్షగాన, నాటక కావ్మప్మకియలందు విశేష స్టానమునే ఆకమించినది. (మైరావణ కథకు నాటక _పకరణమును చూచునదిం మైరావణ చరిత యక్షగానమును బూచుపల్లే కొండయ్యకవి (19వ 44 (ప్రాంతము) _పసిద్ద రాగతాళములలో, దరువులలో, పద్య ద్విపద లలో రచించెను. ఇందు దండకముకూడ కలదు, రచనయం దెడ నెడ దోషములున్నను (పదర్శనోద్దిప్పమైన రచన. వరాణము పిచ్చయ్య (1871-1951) కవి విరచిత మైరావణ చరి త యక్షగానము ప్రశస్తి వాటిలో నొకటిగా భా విర్హత్త ఖే (గంకాం

ధర్మాత్ములు, ఫ్టైతకీటాయనే జూచ్య్‌ట్ము లు కాలవశ మున అహంకారం జ్యీ/ తము శయిఖచ్సుడ్తు...బగవర్తితుడు] వారికి గుణ

వ. క్ష

802 కెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ పాఠము నేర్పు నను విషయమును రామాయణోత్తరకాండమం౦ందలి నారద శాపవృతాంతాదులు నిరూపించును. రామాయణమున ధర్మ స్వరూపునిగ మహోన్నతన్థానము నలంకరించిన హనుమంతుడు చిరంజీవియై ద్వాపరయుగమున శ్రీకృష్ణావతార నమయమున బల రామ. గరుత్మంతుల గర్వభంగము కావించినట్లు గల యక్షగాన ఐతిహ్యమును స్వీకరించి కొందరు యక్షగాన నాటకాదుల వెలయిం చీరి. నసుకంటి పురిశాంకితముగ పరాంకుశదాను అను కవి “హనుమ ద్విజయ యక్షగానము”ను రచించెను.

ఇంకను రంగరాజు కేశవరావు (1858-1904) హనుమిద్విజ యము!, మద్దాల కాశీపతి మైరావణ లేక హనుమద్విజయము 2 (యక్షగాన్నపాయ నాటకముగా నిది సంభావింపబడెను,), కొల్లూరు పురుషోత్తమకవి మైరావణ చరిత, పోతుకూరు సుబ్బయ్య మైరావణ వాటకము మున్నగునవి పెక్కు కలవు. ఈ విధముగనే త్వరక$వి రామకృష్ణయ్య సహ్మసకంఠ రామాయణ యక్షగానము (19 శ॥ ఉత్తరభాగము ఊం శతాబ్ది వథమ భాగము - అలభ్యము), మధ్ధాల కాశీపతి శతకంథ రామాంయణము (కథధాసంగహమునకు - జానపద వాజ్యయమున రామకథ (పకరణము చూచుకొనవలెను), కిచ్చినపల్లి వేంకబటేశ్వరాంకితము% అభనాచార్యుల మండోదిరీ పరిణయము, పండరి విఠలరాయకవి కాసల్యా పరిణయము మున్నగు యక్షగాన ములు కలవు,

నాటకాదులయందు వలెనే యక్షగాన కర్తలను కూడి రామభక్తుల చరిత్రము లాకట్టుకొ నెను. అందును రామదాసు చరెతము యక్షగాన కవులచే ఇతివృత్తముగా స్వీకరింపబడి పెక్కు కృతులుగా వెలసెను. రామదాసు నాటకము :-

కేశిరాజు వెంకటస్తుఖ్యరాయకవి (1886-1899 రాజమ హేం ద వరమున కనతిద్హూరేమున్నగల మలక మూ పద పద్యాత్మకముగా

శ. (బిటిష్‌ మ్యూజియం లై[బిరీయందు అభ్వమగును.

యకషిగానములు.రామకిఫ 808 దీనిని వెలయించెను. (రామదాసుకథ సర్వజన విదితము కనుక స్థలాభావముచే ఇచ్చట పేర్కొనబడుటలేదు),. ఈ యక్షగానమును ఆధునిక నొటకమురీతి రూపొందించు ఉద్దేశముతో కవి (ప్రాచీన నాటకములనుండి కొన్ని భా్శమిలు స్వికరించి, కొంతవటణకు రచి యించునప్పటికి వ్యాధ్యెగిస్తులై దివంగతులయిన హేతునున ఆకొలది భాగము అనుబంధముగా స్వికరింపబడెను. అ అనుబంధమునందు నాందీ; సూతధార, వైతాళికులు, చోవుదారులు పాల్గొన్న _పస్తావనయు కలవు, చోపుదారు ప్యాత “ఖామోష్‌, సైలెన్స్‌” వంటి పదపచూ%॥ ముల గావించెను. ఇది ఆయిదంకములుగా విభజింపబడెను. పసిద్ధ రాగతాళములలో దరువులు, కందార్థముల పద్యములు, అభఘనిక నాటకమందలి వాక్యపద్ధతియు కాంచనగును, అంకము లనేక రంగ ములుగ విభజింపబడినవి అయినను “ఈ గంథమూలమగు చిత్తు పతియందు అంకకం౦గ విభజనము "ని, ప్రవేశ నిహ్క్రామణముయ గాని లే"వని పీఠికాకారులు పేర్కొనుటచే నియ్యది యక్షగానముగ రచింపబడి, క్రమశః నాటకీకరణ గావించుటకై యత్ని మొనరించినట్లు భావింపనగును. ఇయ్యది ఆ కాలముననే తెనుగు "జ్ఞపై కాలూనిన ధార్వాఉ నాటక సమాజ (పభావమని అననొప్పును.

మాడ అప్పలస్వామి (ఈ శతాబ్ది పూ ర్వార్థిము) రామదాను నాటకమనెడి యక్షగానము ముష్టి యక్షనములు కలవు. ఇంకను అహల్యా సం[కందన విలాసము (చెళ్ళపిళ్ళ నరసకవి, 1కి. శం 1705-1840) అలభ్యము.

నల్లపాటి శహైచలదానుకవి అవనిజా చరిత, కంభంవొటి ఉదయాచలము అహల్యా సంకందనము (అలభ్యము), చెరివిరాల భాగయ్య సుుగ్‌వ వీజయిము, అందు వెంకటనరినయ్య కిష్కింధా కాండ నాటకము, పనుస హనుమద్దాసు హనుమ.దామ సంగ్రామము, నింబగిరిదాసు కౌానల్యా నాటకము, వి. బహ్మచా5 60భా రాపణ సంవాదము, నానేని వెంకటప్ప రాషు జనన నాబకము, యాళ్ళ జానకీరామయ్య సీతాకల్యాణము - మున్నగు యక్షగానము లనేక

$04 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ ములు లభ్యములు, అలభ్యములు యక్షగాన ప్మకియకు అం(ధదేశ సారస్వతమున శాశ్వతత్వమును అ[గాసనాధిపత్యమును చేకూర్చుచు విరాజిల్లుచున్నవి, ళా వీధి భాగవతములు మన (ప్రాచీన నృత్య సం[పదాయము ద్వివిధములుగా విభ జింపబడెను. నట్టువ మేళ సంపదాయము, ఆరాధనా నృత్యములు. శ్రఖకా నృత్యములు మున్నగునవి నట్టువ మేళ నం్యపదాయమునకు వర్తించును. ఇందు సాహిత్యము కథా్మాపధానము కాకుండ రస్మపధా నమె యుండును. ఇక నాట్యమేళమన భారత, భాగవత, రామాయ ణాదుల గాథలు (గహించి సంగీత నృత్యముల జోడించి (పదర్శింప బడునది. ఇవియే నృత్యనాటకములు. ఈ నాట్యమేళములను డా! పి. యస్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారు, నాట్య మేళములు కూచిపూడి భాగవతులు ఇతర భాగవతులు కలాపములు నృత్య నాటకములు | (కథాప్రధానములు | / (వీధినాటకములు) భామాకలాపము గొల్లకలాపము | భగవత్సంబంధి రాజసంబంధి (వీనిని (వదగర్శెంచువారి భాగవతులు) జా అను విభజన గావించిరి.! శ. తెలుగు నాటక వికాసము __ దృళ్యకళారూ పక అధ్యాయము = వి. 110.

యక్షగానములు . రామకథ శ0ఫ్‌

భక్త్యాత్మకములైన (పదర్శనలు నాలుగు వీధుల కూడలియందు (పదర్శించుదురుగాన వారు భాగవళులు, వారి పపదర్శనలు వీధి భాగవతములు అయ్యెను. “ఇవి 1! వూర్వ కథాయుతము లగుటచేతను బహు నర్తకులు, వేషధారణము కలవగుటచేతను నాటకళాఖకు చెందు చున్నవి” _ అని అప్పారావుగారు వీటిని నాటకములుగా స్వీకరించి నను, నృత్య గానాత్మకములుగా నున్న ఈ (ప్మ్రకియలు యక్షగాన (పకరణముననే పొందుపరుపబడినవి. నాట్యమేళములందు కూచి పూడి భాగవతులను [పృ్రవథమమున పేర్కొనవలెను. కూచిపూడి నాట్యకళకు మూలవరుషుడు సిర్టేర్యదయోగి సిద్దేర్యదుని భామా కలాపము కూచిపూడి నాట్యమున ఎనలేని కీర్తిని గడించినను రామ నాటకము, లవకుశ (ఉత్తర రామచరిత) మున్నగు రామాయణ కథాత్మకములు కూడ వెలసెను.

కూచిపూడి భాగవతుల ,(ప్రదర్శనలచే (ప్రభావితులైన ఇతర జాతులవారు కూడ భామాకలాపాదుల నభ్యసించి (పదర్శింపసాగిరి. అట్టి (ప్రదర్శన లా యా జాతులవారిపేరిట వ్యపహరింపబడినవి. ఏనాది భాగవతులు, గొల్ల భాగవతులు, మాల భాగవతులు ఇట్టివారేం మాల భాగవళుల (పదర్శనలలో రామాయణాత్మకములు చుక్కలూకి రామనాటకము, చ్చురిగుంట రామాయణము మున్నగునవి కలవు. జేగంట భాగవళులు :-

ఒకచేత పెద్ద జేగంట రెండవచేత సీతారామలక్ష్మణుల విగ హములు గల ఒక దీపవుస్తంభము ధరించి, సందిట నెమలి పింఛము, పాదములకు గజ్జైలు ధరించి (పతి గృహము ముంగ ౧ దీపవు సెమ్మెమ నిలిపి, చుట్టూ పదక్షణాత్మకముగా నృత్యము గాబంచుచు యాచక వృత్తిని జీవించు తెగకు జేగంట భాగవతజాతిగా అన్వర్థనామము కలదు. వీరు “ఎందుకయ్యా ఉంచినావు - బందిఖానాలొ రామయ్యతండీ - ఎందుకయ్యా ఉంచినావు” - అను రామదాసు బందిఖానా ఘట్టముమ గానము చేయుచు ఉంఛవృత్తిని జీవించెదరు.

శ, తెలుగు నాటక వికాసము ._. దృళ్యకళారూ పక అధ్యాయము _ ఫై. . (39)

800 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ హరిహరీ సదములు :-

“హరిహరీ నారాయణ = ఆదినారాయణ

కరుణించి మమ్మేలు = కమలలోచనుడ ఃకరు॥

ఎ-పల్లవితోసాగే హరిహరీ పదములు విశాఖపట్నం మండలమున

వ్యాప్తినందున్నవి. వీటికి “జంపెలను పర్యాయపదము కలదు, కేవ *ము జొనపద గేయములవలె కాక, ఒక కళారూపముగా ప్రత్యేకతను )ంతరించుకొనిన వీనిలో పొతాళ హోమము, శతకంఠ రామాయ +ము, కుశలాయకము మున్నగు రామాయణ కథాత్మక పదములు లవు. కుశలాయకను కి. శ. 1862 [ప్రాంతమున వూరి రామచం(ద గొజు రచించెను. శొమ్ములాటలు :-

“భారతాది కథల! జీర మజింగుల

నారంగ బొమ్మల నాడించువారు

కడు నద్యుతంబుగ( గంబన్తూతంబు

లడరంగ బొమ్మల నాడించువారు”- అనుచు పండితారాధ్య చరిత ((ప. (ప.-వ, 485) మున్నగు కావ్యములందు పేర్కొనబడిన ప్రాచీన దేశిప్యకియయైన బొమ్మలాట ఆం(ధులకు అత్యంత అభిమాన పొతమైన వినోదము. పండితారాధ్య చరితకు పూర్వమే అనగా క్రీ శ. 12వ శతాబ్దినాటికే బొమ్మలాట లాంధమున వ్యాప్తినం దుండెను. డా! యస్వీ జోగారావుగారు పేర్కొనినట్లు బొమ్మలాట [పాక్తన మానవునికి రూపకళాసంకల్పమునకు ,(పస్తావనవంటిదైన కావచ్చును. ఇది కజ్దబొమ్మలాట, తోలుబొమ్మలాటగా ద్వివిధము. ఈ విభజనమే పెపద్యమున కాంచనగును. యావద్భ్యాంత (పసిద్ధి గొంచిన కజ్జబొమ్మలాట లేక పాంచాలికలుగా భాసుని నాటకములు (టపదర్శింపబడెనట - దక్షిణదేశమున మాతము వ్యాప్తినొందిన తోలు బొమ్మలాటలందు భవభూతి నాటకములు, రాజశేఖరుని బాలరామా యణము కూడ (పదర్శింపబడెనట. ఆంధ సారస్వతమున పలు

యక్షగాన ములు..రామకథ 801 కావ్యములందు బొమ్మలాటల ,పసక్తి కాంచనగును- (కృష్ణరాయ విజయములోని వర్ణన -1౪. 119; చందభాను చరితలోని పద్యము - 11.99; పాంచాలీ పరిణయము, చం(దాంగద చరిత - 1౪,-.207; అనిరుద్ధ చరిితము-1-12 మున్నగునవి), రాజశేఖరుని బాలరామా యణమున కూడ (5 వ అంకము) బొమ్మలాట వర్ణనము కలదు. ఈ విధముగ జనవపదములం దుదృవించి సాహిత్య గౌరవమును బడ సిన బొమ్మలాట మేళమున ! కు సాహిత్య మధికముగ వీధినాటకము, యక్షగానాదులనుండి స్వీకరింపబడినట్లు తెలియును. ఆం(ధులక ఆరాధ్యదైవమగు శ్రీరాముని చరితము బొమ్మలాటలందు కూడ విశిష్ట స్థానమునే అక్రమించుకొనెను.. క్రి శ 1850 ప్రాంతవవాడగు మరింగంటి భట్టరు రామానుజార్య (గంజాం జిల్లా గుజ్జువాడ గామ నివాస్రి విరచితమగు 2 “క్తీరామ నాటకము” తోలుబొమ్మలాట కుపయుక్తమై “బొమ్మలాట రామాయణము”గా (పసిద్ధిగాంచెను. సంత వేలూరు కుశలవ నాటకము :- వీణ సుబ్బరాజు, గాజుల పెండ్లూరి శపషగిరిరాజు అను ఇరువురు కవులు సంతవేలూరు కుశలవ నాటకమును ఆరు రాత్రుల కథగా (పదర్శించుటకై రచించిరి. ఇది వీథినాటకము, యక్షగానముగ కూడ (పదడర్శింపబడెడిది. ఇంకను డ్విపద వాజ్యయాలంకార మగు రంగ్‌ నాథ రామాయణము కూడ తోలుబొమ్మలాట సాహిత్యమున అటవట స్వీకరింపబడెను. తి 'అబయానాననానానాణ

1. ఆంధ యక్షగాన వాజ్మయ చరిిత. శ. వివరములకు యక్షగాన వకరణమును చూచుకొనునది. శి. ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత _ నురవరం (పశాప రెడ్డి,

హరికథ-రావూాయణము

ఆంధధుల కత్యంతాభిమానపా(త మగు హరికథా విస్తరణకు రామాయణము దోహదకారియెన దనుట సత్యదూరము కాజూలదు. సీతా కల్యాణమును ,పేక్షకుల సమక్షమున పరమ హర్షముతో వర్ణిం పని; సీతా వనవాసమును స్వీయదుఖఃముగ సామాజికులతో కలసి స్వీకరింపని కథకుడు కానరాడనుట సాహసము కానేరదు. భారత మును గైకొనినను, (శీకృష్ణావ తార తత్త్వమును విశదీకరించినను (పతి హరికథయు “నీనామ రూపములకు నిత్యజయ మంగళమని” [శీరామ పరముగ ముగియవలసినదే కదా !

తెలుగు దేశమున రామాయణేతి వృత్తముతో హరికథలు అసం ఖ్యాకముగ వెలసెను. స్యుపసిద్ధమెన మునివథ్రై సుృుబహ్మణ్య కవి అధ్యాత్మ రామాయణ కీళశ్ర్తనలను క్‌ర్తనాత్మకముగా సాగిన ఆంధమున (వ్యృపథమముగ వెలువడిన హరికథగా సంభావింప తగును. ఇందలి సంగీత శైలి కూడ ఏకవ్యక్తి పదర్శనానుకూలత కల్గియుండును. కాని, ఇందు అంతర్గతిమై యున్న అధ్యాత్మికబోధ హరికథా లక్షణమగు సులభగతిని పై స్థాయియందుండిన కారణమున ఇది హరికథా భాగ వతుల నిత్య పదర్శనకు ఆలంబనీయను కాజాలకపోయెను. ! 'మోక్షగుండ రామాయణము ;-

తాళ్ళూరి నారాయణకవి కృతమగు మోక్షగుండ రామాయణము ఆ కొరతను తీర్చెను, మోక్షగుండ శ్రీరామునకు అంకితముగ,

“మొదలి కావ్యమ్ము వాల్మీకి ముని కృతమ్ము

రామచరితమ్ము భక్తలోశామృతమ్ము

హరికథభ-రామాయణము 808 హరికథ(గ గూర్చె రక్తి నారా్టదాసు

వసుధ వెలయుత మాశశి భాసన్కరముగ”

కవిచే హ5కథగ పేర్కొనబడిన మోక్షగుండ రామయణము ఆరు హరికథలుగ విభజింపబడెను, సీతా కల్యాణము :-

“హరి” కథ గావున కథా కాలక్షపములందు మహిమాది వర్ణ నలు అధికముగ నుండును. రామాయణ హరికథ లందు వాల్మీకి రామాయణమే [ప్రధానముగా స్వీకరింప బడినను, అవ్యరామాయణాం శములు అధికముగా కానవచ్చును.

మోక్షగుండ రామాయణము అధ్యాత్మ ర్షామాయణమువలె దాక్షాయణిచే పార్థితుడై మహేశ్వరుడు శ్రీరామ చర్మితము వివరించు నటుల [పారంభమయ్యొను. సీతా కల్యాణమునందు సీతా జనన వృత్తాంతము శతానందుడు రాఘవులకు వివరించు పట్టున పేర్కొన బడిన సీతా పూర్వజన్మ వృత్తాంతము వాల్మీకి రామాయణము నుండి భిదించుచున్నది.

పద్మాక్షుడను జనపాలుడు శ్రీలక్ష్మిని పుతికగా బడయగోరి మోక్షగుండ శ్రీనాథుని గూర్చి తపము కావించెను, విష్ణువు ఒనగిన మాతులుంగ ఫలమునుండి వెల్వడిన పద్మయను కన్యారిత్నమును పుత్రి కగి నాతండు స్వీకరించెను. ఆమెను పద్మాక్షుడు “ఆకాళ నీలవర్ణంబు రీతి” తను కాంతి గల వరునకు ఒసగెదనని ప్రకటింప మహీవాలుడు కిసిసి ఆహవమందు పద్మాకుని సంహరించిరి. కన్య అగ్ని మందు తిరోహిత అయ్యెను. తదుపరి, ఒకనాడు బాహ్య(పదేశమున విహ రించు పద్మను విమానమున ఆసీనుడై ఆఅకాశయానము కావించుచున్న రావణుడు తిలకించి, మోహితుడైః బంధింప నుంకించిగా ఆమె, అగ్ని కుండంబున పంచరత్న రూపయై దాగను. రావణఖుడా పేటిని గైకొని మండోదరికి ఒసగెసు. అందుండి వెలువడిన కన్యను ఆది శక్తిగా గుర్తించిన మండోదరి పమాదమును శంకింపగా, రావణుకు

810 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ భీతిల్లి మందస సహితముగా కన్యను రావణుడు భూమియందు నిక్షి ప్తము కావింప దలచెను, అంత పద్మ “ఈసారి లంకకు నేతించి రావణు. బ్యుతమితులతోడ బొలియం గూల్తు మూడవసారి నేర్చున వచ్చి పౌండకు శతకంఠు రావణు సంహరింతు నాల్లవసారి మానక వచ్చి మూలకా సురుం డను ఘటకర్ణ సుతుని గూల్తు”= నని భీకరముగ పల్కెను. కుపితుడైన రావణుడు ఆమహపెను సంహరింప ఉద్యుక్తుడు కాగా మండోదరి వారించెను. అంత ఆఅ పేటిక మిథిలా వురమున నిక్షిప్తము కావింపబడగా, జనకుడు ఆ భూమిని ఒక విపు నకు దాన మొసగెను. వివ డా భూముని దున్నింవచుండ పేటిక లభించెను. దాని నాతడు జనకునకు సమర్చింప అందుండి పద్మ వెలువడెను. జనకు డామెను దుహితగ స్వీకరించెను. ఆమె ''మాతు లుంగ ఫలసముదూత గావున మాతులుంగి యనియు, నగ్ని కుండం బున వసియించినడి గావున నగ్నిగర్భు యనియు, రత్నాంతరవాసి యగుట వలన రత్నావతి యనియు, ధరణినుండి వచ్చుటచే ధరణిజ యనియు, జనకునిచే. బెంపబడుటచే జూనకి యనియు, సీతా[గమునకు దవులుకొని వెడలుటచే సీతయనియు, బద్మాక్ష నృపాల కుల జాత యగుటచే( బద్మయనియు, ననంత సార్ధకనామంబులచే పిలువబడినది. అవాల్మీికీయమయిన ఈ పద్మ వృత్తాంతము అనంద రామాయణ మున కలదు, ఈ విధముగనే నారాయణదాసుగారు ఇందు దశరథు నకు మొద్దలముని రామావతార రహస్యమును, దశరథ పూర్వ జన్మ మును ఎరిగించు వృత్తాంతమును కూడ వివరించుటచే, ఆయా ఘట్టము లకు అనంద రామాయణమును మాతృకగ స్వీకరించెననదగును. ఇందు (శీరాముడు బహుపత్సీకుడు. సీతానుమతిని బడసి రాముడు “తన మేనమామ లెనమండుగురి కుమార్తెలను'*“నూట యిరు వది యెనిమిది మంది కన్యకలను నొక్క లగ్బంబు"న స్వీకరించి,

హరికళ-రామాయణము తి!1 సీతతో నూటయిరువది తొమ్మిది పత్నులతో ఏకపత్నీ (వతుంజట్టు (పతీతితో వెలసెనని చెప్పబడెను.

దీపావళి పండుగకై మిథిలకు చనుదెంచిన సోదరులు నల్వురు, “హరు ధనుర్భంగం బొనరించి సీతను గైకొనిన వైరంబు కారణంబుగ” జనకుని పై దాడి వెడలిన రాజులను పలాయితుల కావించిరి. ఆ సంద రృమున మూర్చిల్లిన భరతుని జాగృతుని కావించుటక్ర లక్ష్మణుడు (శ్రీరామ _పేరణంబున ముద్రలముని శిష్యుల నెదిర్చి సంజీవిని కొ నెను అనంతరము దశరథుడు వ్యతయుక్తుడె ముని సందర్శనార్థ మరిగెను, రామావతార తత్త మెరిగిన ముదలుడు నంతసించి, ఏళకాంతమున దశరథునకు సీతారాముల మహిమను వెల్లడి కావించెకు. ఇప్పట్టున జలంధర రాక్షన సంహారమునకై శ్రీ విష్ణువు వృందాదేవి పాత్మివత్య భంగ మొనర్చి, లక్ష్మీ వియోగము సంభవించు శాపమును బడసిని వృత్తాంతము కూడ ముద్ధలుడు దశరథున కెరింగించినట్లు ఇందు వివరింపబడెను. ఈ కథ ఆనంద రామాయణమున కలదు, అందు రామాచులు దీపావళి అయోధ్యయందే జరుపుకొనినటుల కలదు. భరత శతుఘ్ను లిద్దరును యుద్ధమున మరణించగా లక్ష్మణుడు సంజీవిని గొనివచ్చెను.

అహల్యా శాప వృత్తాంతమున ఇం(దుడు కుక్కుట రూపమున గౌతముని కికురించినట్లు కలదు అయోధ్యా కొండము;-=

చి[తకూటమున రామాదులు వాల్మీకి మహర్షి అశమమునకు చనగా, మహర్షి శ్రీరాముని విష్ట్రవతారమని స్తుతించి, స్వీయ వృత్తాం తము తెల్చెను.

“జనక సుత కాలి(వేలు ముక్కునను బీకి రక్తమును బీల్వ” అని శాకాసురుని వృత్తాంతము కూడ వివరింపబడెను. కాని రంగనాథ రామాయణాదులందు కాకము సీతాస్తనములు చీరినట్లుకలదు. ఆనంద రామాయణాదులందు అంగుష్టమును చీరినట్లే కలదు.

818 కెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ రావణవథార్థ్శమై కశానలకు చనుమను నారదునితో శ్రీరాముడు చతుర్దశ వర్ష పర్యంతము కానలందు వసించెదనని చెప్పుటతో పారం భమయి, పాదుకాపట్టాభి షేకముతో ముగింపబడెను. అరణ్య కాండము :- జంబుకాసుర వృత్తాంతము వివరింపబడెను. శూర్చుణఖచే సీతారాముల వృత్తాంతమును ఎరింగిన రావణుడు, తోహరా॥ “రాము డెవ్వరో రాగ గారణంబేమి గౌతమిదరికి? ఆ మానవు డీ యసురుల జంపుట కేమి కార్య మాతనికి? మానవులకు నీమహిమ గలుగ సామాన్యమె యోజింపగను దానవకులవిధ్వంసుడు హరి యవతార మెత్తె నేమోను ॥ క౦0॥ కావున నాతని చేతను జూలి(క సిద్ధంబు నాకు; సరి యటులయినన్‌ ఆ వైకుంఠం బలవడు; నే వెంవున నైన దీని నెరుగంగ! దగున్‌. ఎ టుని దృఢనిశ్చయు తేనట్లు పేర్కొన బడెను. ఈ భావము అధ్యాత్మ రామాయణ (పభావమని పేర్కొనవచ్చును. కిష్కింధా కాండము ;- ఇది యథా వాల్మీక మన దగును. సుందర కొండము :-= సీశత్రాన్వేషణమున లంకయందు పవనాత్మజుడు మండోదరిని సీతగా మువూర్త కాలము (భమించుటకు హేతువు ఇందు వివరింప బడెను. పార్వతీదేవి ఈ సందేహమును “*పిరి రూపమువలె హరిచెే మండోదరిని నిర్మించగ. బడియెన్‌

హరికథ-రామకథ ల!

సిరి యంశంబున, సీత యవ

తరించినది కావున సరిపడియెన్‌”_. అని విశదీకరించి మహే శుడు పిమ్మట మండోదరీ జన్మవృత్తాంతము కూడ వివరించెను రావణ మాతియగు క్రైకసి నిత్యార్భృని మొనర్చు శిపలింగము శేషోచ్చ్భ్వావ ముచే రసాతలమున కృంగెను. మాతృ్ళదేఏవికి మహేశ్వరుని ఆవ్మ లింగము పూజార్థమై సమర్ప్చింప సమికట్టిన దశకంఠుడు కైలాసమునకు చని, మహేశుని అత్మలింగము, పత్నిగ గిరిసనుతను అను[గహింప వేడెను. వర్మ్యపదానము కావించిన ఈశ్వరుడు ఆత్మలింగము క్నితిపె నిథరాదను ఆంక్ష విధించెను. గారీ పార్థితుడైన (శీ విష్ణువు లక్ష్మిని పోలిన వనితను సృష్టించి, పాతాళమున మమయునకు ఒనగి, తాను (బాహ్మణ వేషధారియై రావణుని సమిపించి, మహేశ్వరుడు ఒస"నది కుహనా పార్వతిని మాతమే యనియు, ఈశ్వరపత్సి పాతాళ మున మయుని కడ కలదనియు ఎరింగించెను. పిమ్మట రావణుడు ఆఅత్మలింగమును తన కొసగి లఘుశంకకై వెడలగా, లింగమును ధరసె నునిచి, అ౦తర్జానము నొందెను. ధరపై శాశ్వతముగ తాపడమైన లింగమును కాంచి చింతిల్లి రావణుడు పాతాళమునకేగి, మండోదరిని పత్ని” వైకొని లంక కేతెంచెను. తదుపరి శివలింగము ఫ్థావిళతమైన గోకర్టక్షేేతము కడ కేగి చతుర్ముఖుని గూర్చి తప మొనరించి, చిర కాలము లంకాపట్టణము నేలు వరము పొందెను.

=--ఈ వృత్తాంత మంతయు అవాల్మీక$ీయము,ఆ నంద రామాయణ ముని ఈ విషయములు కలవు.

శింశుపా వృక్షమున హనుమంతుడు సూ్యరూపమున నువ్న తరి, వనచరు డొక్కడు సీతాన్వేషియె లంక కేతెంచి, సూక్ష్మధారియై వృవాగమున దాగియున్నట్లు స్వప్నము కాంచి రావఖుడు విఠల మనస్కుడై అశోకవనమున కేతెంచినట్లు చెప్పబడెను.

ఎంకాదహనమునకు పిమ్మట హనుమంతునకు లంక స్వర్ణ మయముగ కన్పట్టైననియు, అందులకు హేతువు విష్ణువరమున గరు త్మంతుడు భక్తించిన కరి మకరుల అస్థికలు స్వర్ణమయము కశావింప

(40)

814 కెలు;గు సాహిత్యములో రామకథ బడి లంకయందు విసర్జితముల య్యెననియు, కు స్వర్ణమంతయు లంకా చహన సందర్భమున [దవించి లంక స్వర్ణమయముగ హానుమంతునికి కన్చట్టె ననియు ఈశ్వరుడు పార్వతికి వివరించినట్లు చెప్పబడినది.

ఎ--ళ౪దియు ఆనందరామాయణమున కలదు.

ఇంకను ఆనందరామాయ ణమునందున్నట్లు - లంకాదహనము తరువాత కిష్కింధాభిముఖుడైన పవనాత్మజునకు చతుర్ముఖుడు లంక యందలి దహన వృత్తాంతాదులను సంక్షిప్త పరచిన లేఖను రాము నిక్రై ఒసగిన వృతాంతము కూడ ఇందు కలదు. వాల్మీకి రామా యజఖణమున సీతా సందర్శన వృతాంతము; శరోరత్నము (గహించుట యందు పరవశించిన [శీరామునిక లంకాదహనము, రాపణ పరాభవాది వీశేషములు హనుమంతుడు నివేదించినట్లు పేర్కొనకుండుటంబేసి, (బహ్మ లిభిత లేఖ (ప్రవేశ పెట్టబడి యుండును. ఇందు మూలమున రామచం(దుని [మోల పావని లంకాదహనాది వృత్తాంతములను స్వయ ముగా వివరించు అగత్యము లేకుండ కవి ఆశయము నెరవేరినది.

ఇట్లే యిందింకను రెండుమూడు ఆకర్షణీయాంశములు కలవు యుద్ధ కాండము :-

సేతు నిర్మాణమునకు ముందు రామేశ్వర తీర్హకథ= ఆనగా రాను స్థాపిత శివలింగ వృత్తాంతము వివరింపబడెను. రంగనాథ రామాయణ మందలి ఉడుత భక్తి కూడ ఇందు కలదు. లంకయందు విడిసిన [శీరాముని సేనా వివరములను తెల్పి శుకచారణుడు శాప ముక్తుడయ్యెనని చెప్పి, శాపకారణమును కూడ కవి వివరించెను. శుకు డను తపోనిష్టా గరిషఘ్టుడయిన ద్విజుని కడకు అగస్త్య మహర్షి అతిథియై చనుదెంచి, స్పానార్థము నదీ తటమునకు అరుగగా, వ,జదంస్ట్రుడను రాక్షసుడు కుహనాగస్తుడై శుకునికడ కరుదెంచి, “మక మాంసము బెట్ట నాకును మేదినీ సురొ= అని కోరను. దనుజమాయ తెలియని శుకు డట్రే కావించి అగస్తునకు భోజన మిడెను- మహర్షి కోపించి అసు రుడవు కమ్మని శాపమొసగి, పిమ్మట శుకుని నిర్హోషిత్వమును ఎరింగి, రామసేనా వర్ణనమునచే శాప విముక్తత లభించునని అను(గహిం

హరికథ_రామకథ ఠ165 చెను. అతిభులయెడ గృహమేది కర్తవ్యమును తెలియజేయు కోర్కెతో కవి అధ్యాత్మ రామాయణమున గల ఈ వృత్తాంతమును ఇందు చేర్చి యుండును.

నులోచనా సహగమనము, మైరావణుని యుద్ధము, హనుమం తుడు సంజీవి పర్వతమును కొనివచ్చు తరి రంగనాథ రామాయణ మున గల కాలనేమి వృత్తాంతము, ఆనంద రామాయణమందలి మెరా వణ చరితము, రంగనాథ రామాయణమందలి రావణ పాతాళ హోమము కూడ ఇందు వివరింపబడెను.

ఇందిలీ కీర్తనల శైలి సనరళముగ (దాకాపాకమున సాగెనుం సంప్రదాయ సిద్ధములగు తోహరాలు, మంజరులు., రగడలు, పంత చామరాది వృత్తములతో నూడు నాలుగు చరణములను మించళ్ల అంత్యనుపాస, యమకాది నియమములతో పండిత పొమర జనరం౦* కముగా ఈ హరికథ వెలువరించబడెను. ఇందలి “*మునీం[ద వీరె వరో తెలుపుము = మనోజ సుందర మంగళ రూపులు మేరుసమాన ధీరులు నతి సుకుమారులుఎనెవరి కుమారులో వీ 68టు రాగల కారణ మేమోః॥”= వంటి కీర్తనలు బహువ్యాప్తిని పొందెను,

నారాయణ కవి తరువాత సింగరిదాసు, కృష్ణదాసు భక రామ రాసు చరితిమును హరికథలుగా వెలయించిరః

హరికథా (పకరణమున ముఖ్యముగ సపేర్కొనవలసినవి హరి కథా పితామహులగు (శ్రీ మదజ్ఞాడ్డాది భట్ట నారాయణదాను కత హరికథలు. పెక్కు హరికథలను రచించిన వీరు యథార్థ రామా యణ మను పేర పట్టాభిషేక పర్యంత కథను అము హరికథలుగను జానకీ శపథ మను పేర శతకంఠ రావణ వధను వాసిరి. యథార్థ రామాయణము :-

సంతాన హీనుడైన “దశరథు డొకనాడు వేటకై తఆలి నట్టడవి లోన శాప్యగస్తుడయిన విధము (పారంభముననే పేర్కొనబడెమ అయ్యలరాజు రామభ(దుని రామాభ్యుదయ పబంధమందు కూడ ఈ

కి16 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ విధముగ ఆరంభముననే శాపవృత్తాంతము చెప్పబడెను- అందు శాప సమయమునకు దశరథుడు అవివాహితుడు,

అట్లు శాప్యగస్తుడయిన అతడు *....చారి శాపమునంగల్లు తనదు కొడుకులకు మోదముం బొంది” నగరికి అరుదెంచెనట! కాళిదాసు రఘువంశ మహాకావ్యమందు కూడ ఈ విధముగనే శాపము వలన దశరథుడు వుతసంతానము కలుగ నున్నదని సంతసించినట్లు కలదు

పిమ్మట “కాలము మళ్ళిన యాలుమగలేము-కలిగద రెటు మాకు సుతులిపుడు”. అని దురపిల్లు దశరథునితో వసిఘ్రుడు “వనజామ్షని చొల్లి నొక భవమనునన్‌- (బార్థించితివి నీకు. గొడు కగుటకు”- కాన “శ్రీపతి నీ కొమారు(డై రావణు= శిరములందునిమి కాపాడు జగము"'- అని మొదలిడి జయవిజయుల శాపవృత్తాంతాదులతో భవిషత్తున సంభవించనున్న లక్ష్మినారాయణుల వియోగమునకు హేతువు కూడ వివరించెను.

“తొలి నారమండు చేసె దుస్తర తపము

ఆ తపఫవునకు భీజిల్లిన ఇందుడు” పంపిన రంభాదుల వఐన అ కృష్ణుడు కాని నారదుడు స్వమనోనిగహమునకు అహంకార పహూరితు డగుట _గగహించి (శీవిబ్జువు మాయా వరంబొక్క దానిం9ి నిక్మంచి అందు జగన్మోహిని యగు ఒక రాకమార్తెకు స్వయంవరము జరుగు నట్లు ఏర్పరచెను. రాజకుమార్తె సౌందర్యము గాంచి మాహవశడైన నారదుడు స్వయంవర సమయమునకు సుందరరూపము తనకు కల్లు నట్లు శ్రీహరి వలన వరము పొందెను కాని తతృమయమున శీహరి (ప్రభావమున నారదునకు కపిరూపము ఏర్పడి: కన్య (శ్రీవిష్టుని పతిగ వరించెనను- అనంతరము సర్వము విషస్టుమాయగా ఎరిగిన నారదుడు కుపితు డై

*ఈ రాజరూపమున నీ

వీరమణి న్చాసి మిగుల నిడుమల. బడి బల్‌

కారడవి( గోంతిసాయము

గోరి చఠించెదవుగాక కోల్పడి (పజ్జన్‌ "- అని శపియించెను, ఈ

పహారికథభంరామకథ శ్‌? నందర్భమున స్వయంవర మంశవపమున నొరదుని నంరంభఖభము హాని రపోదీపముగ వరింపబడెను, వ న! చః “అని తలపోయు చాపెచెసన నమ్ముని మెంతయు. దేజబిచూచు,మి స నెగయదువ్వు: చిజ్‌నగవుసౌ రగపర్స్చెడు, బోరవిర్చు కొం చు నిగిడి పక్కవారి గను. జుల్క(దనంబుగ నీలంబాడు మం తున నకిలించు, నిల్వంబడు( దొొటిలు మాటికి. నూరుచుండెడున్‌.” ఈ కథ యనంతరము బుష్యశృ్ళంగ వృత్తాంతము కలదు. ఈ హనకథయందు గమనింవదగిన అంశము దశరథ యజ్ఞారంభమునుండి రామజనన పర్యంతముగల కథ సమగముగాను జయవిజయ, నొర దాదుల శాపములు, బుష్యశ్ళంగ వృత్తాంతము దిర్హముగ నుండుట, సీతా కల్యాణము :- దశరథుని కొల్యుహటమునక్రు వచ్చిన విశ్వామి[తున వర్ణనగల “న్వుడివడి గడ్డము మోణగాళ్ళ నొరయ6% మవమలకుం బలబ్లజడలు తగుల మొలచుట్టు వులితోలు ముంజేత జపమాల యడుగుల నావకోళ్ళ మరుచుండ"”- అను వద్యము నంది తిష్మున పారిజాతాపహరణ (ప్రబంధ మందలి ద్వితీయాశ్వానమున నారద వర్ణనమును స్పురింపజేయును. రాముని పంపజాలనను దశరథుని ప్యాత ఇందు, ధర్మవకము, పొనుగంటివారి పోదుకా పట్టాభిషేక నొటకములందు మూర్తీభవించిన వత్సల రసముగా చితింపబడిన దశకథపాతతో సరితూపచుండునుం తాటక ఆకృతి, స్‌ “పదఘట్టనమునకు కజెదరి జంతులు పాటు? బెను హుంకృృతికి దెస ల్బీ టం దేజణ (చేలాడు కొప్పున వెదురు డొంకలు చిక్కు వడి నేల నూడ్చు చప్పుడు నొనర్చః

&18 తెలు(గు సౌహిత్యములో రామకత

గాళ్ళకు దగులు వృక్షంబు లన్నియు గడ్డి

కొంపలవలె( జాప కొట్టు గొనంగ అడుగడ్గునకు మధ్య నాపాటి యీపొటి యేళులుం గుట్టలు నిముడుచుండ

లోనికిం బైటి కూర్చు వుల్లులను లాగ

నరక పాలముక్తా భరణంబు లెన(గ

నగ్ని కుండము లట్లు రకాక్షు లలర

వచ్చి తాటక పిడుగులు వడ/గ బల్కె*

--అని కన్నులకు కట్టునట్లు కావింప బడెను*

సీతాకల్యాణమునందు పధానముగ పేర్కొనవలసినది అహల్యా శాపవృతాంతము.

రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్రునితో మిథిల కరుగుచుండగా “ఒక రాయి, రాము పదము. దొకి భామిని యయి” రాముని వూజించి, గౌత ముని చేర జనగా, గాధిసుతు డప్పుడు అహల్యా శాప వృత్తాంతము వారికి వివరించెను. ఇట్లు విమోచనము తదుపరి కాపవృతాంతము చెప్పబడుట (_పేక్షకులందు ఉత్కంఠను రేకెత్తించు కోరికతో కానోపును,

మరియు, “గౌాతముండు ఘోరతపము( -_ గావింప వోర్వ - కిందుం డా తపసి వేసమున. జని"”- ఆహల్యను (వలోభ పెట్టుటకు యత్నించగా;

“ఆ యిందుండు తన్నంటకముందెయ

హల్య యనియె శంకించి

నాయిలు.( జొచ్చితి వెవడవుర నీవు

నా పతి రూపు ధరించి?"

అనుచు దివ్వె వెలిగించి పోల్చినా

యక్షపాదు నిల్లాలు

వెనువెంటనే యిందు. డని గుర్తించి

వేకనుల యానవాలు ॥

పహారికథ_రామకథ 819 ఇంతదుర్భుద్ధి యేల అట్టె నీ

క్‌ష్పుడో వేల్చుజేండ

సుంతయైన నొప్పుకొందువా నీ

సుదతిం బరుండు గూడ ॥

స్వర్గం బేలెడు వా(డవు నీకున్‌

జన దీపోగాలంబు

మార్ధంబు( దప్పి మర్యాద! దొల;గి

మ౦గెదొ తుచ్చసుఖంబు ॥

సీః స్వార్థపరులు రాజు లక్కట తమ కార్య

సిద్ధ్‌్కై యితరుల( జెజచు చుందు రక్షపాదున కెట్టులైన( గోపంబు/ దె

వ్చించి యాతం డొనరించు తపము పాడుచేయుట కిట్లు వన్నితి వావట్రి

రట్టు నాపై నింక బుట్టు గనుక స్వయముగా ధర్మదేవత వచ్చిన న్నంటు

వఏటఅకు( బాషాణ రూపమున నుందు

ననుచు( దన నతీత్వమహిమమున నహల్య

రామి యౌటకు మిగుల న్యబంబు నంది

యేంగుచుండిన యింున కెదురు వచ్చి

గౌతముండు-.'* శాపంబివగాం ఇందుడు,

“"మునివర్య నీ కల్కం బుట్టించి నీ తిపోభంగ మొనరింప/ బూనుకొన్నాండ( గనుక నేనెట్రైన గానిమ్ము దేవగణము నెమ్మది నుండ6 గభినంజాలు? దనవారికెల్ల హితంబగునట్లు తొ( జరి యిం చుట ధర్మముకాదె” ॥-_ అని పల్కెను.

వాల్మీకి, అధ్యాత్మ రాోమాయణాదుల కంటె భిన్నమబున యీ కల్పనము అహల్యా సం(కందన వృత్తాంతమునకు నూతనత్వము ఒన గుచు, వారి మహోదాత్తతను వ్యక్తపరచు చున్నది.

20 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ

రామలక్ష్మణులు మిథిల కేతెంచిన పిమ్మట

“జనక జాతం చేత [శీరామచందుని చితమూని వురవరం బొక్కి.... వీని పటమే యింత వెట్టి జేసెనన్ను దానెరాగజపస్పందరమె నాదుతెన్ను"”- అని విరహాతుర యగుచుండిన సమయమున,

“నటకు జనకుండు వచ్చి....

శివు విలైక్కిడు మిషపై రావించితి వీరల నీవెల్లి

=..-నీకు దగిన యతని వరించుము తల్లీ”... అని చెప్పినట్లు కలదు. ఇప్పట్లున విశ్వామితుడు రాముడు అవతార పురుషుడను రహస్యము రామున కెరింగించెను.

పిమ్మట ఉద్యానవన విహారము సల్పుచున్న రామలక్ష్మణులు సీతా కన్యను గాంచుట, సీతారాముల పరస్పరావలోకనము, అన్యాప దేశముగ అనురాగ పపకటనము, అనంతరము రాతి వక్షనము, సీత్రా రాముల విరహ వర్ణనము మున్నగు అంశములు వాల్మీకి రామాయణే చరము లైనవి కలవు. సీతారాముల వివాహత్పూర్వమే పరస్పరాను రాగ బద్దులైరను అంశము తమిళమున కంబరామాయణవున కలదు. అందు మిథిలా నగర దర్శనాభిలాషతో రాజవీధిని అరుదెంచిన రాముని సీత అంతఃపుర సౌధగవాక్షములనుండి వీక్షించినట్లు కలదు. రాతి విరహ వర్ణనలు కూడ అందు కలవు. సంస్కృతమున జయ దేవుని ప్రసన్న రాఘవ నాటకమున కూడ సీతారాము లుద్యాన వన మున కలుసుకొనుట కలదు.

శివధనుర్భంగానంతరము వివాహాది పర్యంతము వారి అనురా గము వర్షింపబడెను.

*ఆ వధూవరుల కన్యోన్య వార్తలు తెల్చ

జీమబారుగ నేగు చెలుల జాలు

హరికిథ-రామాయణము న! వలపు జాబుల దమ గళముల:; గట్టంగ. బడి టపా లందించు పావురాలు" వారి నడుమ తిరిగనట!। సీతారాముల వివాహము ఆంధుల వివాహవ టాచారములతో వర్ణింప బజతైచుః (శ్రీరామ పాదుకా పట్టాభిషకము :- శ్రీరాముని వనవాన సం5క౦ంభము సంక్షపీకరింప బడెను. “అనుచు మూర్భ ముస్గివటు లూరకుండిన జనకుకాళ్ళ కెజుగి సవతితల్లి శైక యిడివ నారకోకలు ధరియించి భూమిజాత కనిమయె రాము డిట్లు ఇప్పట్టున సీతామనో వేదన వర్ణింపబడిన ఏీసపద్యము భఖొగ వతమునందలి “'మందార మకరంద మాధుర్యమున్త్న-_ పద్యమును స్పురింపజేయును. వనముశకు చను రాముని కాంచి అయోధ్యావాసుల దుఃఖము కూడ ఈ పద్యిభాగముననే వర్ణింపబడెను. మువ్వురు తాపసజనయుక్తమగు వెషధారణముతో కౌవల్య సన్నిధికి చనగ*ా, ఆమె వెరగంది విషయము తెలిసి దుఃఖుంచెను. శ్రీరాముని వెంబడించి కానల కేగ ఆయత్తపడిన అయోధ్యా నర వాసులకు వశిష్తుడు రామావతార హేతువు వివరించి వారిని శాంత పర చెను. అవాల్మీికీయమగు ఈ అంశము అధ్యాత్మ రామాయణమువ కలదు, కాని అందు వామదేవమహర్షి పజల నుద్భోధించెను. (అధ్యాత్మ రామాయణము - అయోధ్య - పంచమ సర్గం రంగనాథ రామాయణాదులవలె యిందు ౪ క “తానీ రేడేండ్లు లక్ష్మణుడు న్నిదమానుటకు భీష్మించె"”. అధ్యాత్మ రామాయణము వలె నిందు కైక పళ్చాతప్తయె రాజ్యమును స్వీకరింపవలె నని శ్రీరాముని వేడెను, (శ్రీరామ న్నుగీవ మైత్రి :- విరాధ వధ సందరృమున ““సితంబట్లుట కుంకించెడు - నా రాక్షసుని కరంబు. దునిమెః గోపమున లక్ష్య్మణుం డొక్క తూవుజే (41)

శి22ి తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ

దతణంబు”- అసి చెప్పబడెను వాల్మీకి రామాయణాదులయంఎదు జ

విరాధుడు సీతను గొని మింటి 3ెగయ (పపయత్నించెను.

రంగనాథ రామాయిణాదు లందలి జంబుకాసుర వధ వృత్తాం తము శూర్చుణఖచే సూచిత మయ్యెను.

రావణుడు మూర్చిల్లిన సీతను స్పృృశింపక “ఆ పెనెలవన నిల పెలైత్సి యరదముః గొనిపోయ”నట. కంబరామాణయచుణమున ఆశమద్వతీయముగ రావణుడు కొనిపోయెను.

సీతాపహరణము తదుపరి రామస్స్నుగీవ మతి పర్యంత కథ సం్యగహముగ చెప్పబడెను. హనుమ తృ్సందేశము :-

“ఎట్టులైన నా భార్యను నను( గలుపమా తొల్తి'” అని కోరిన మ్మగీవుని శ్రిరాముడు సానునయముగ వాలితో సంభాషింప పనివెకు. అటు తన సన్నిధి కేజతెంచిన సోదరుని సరకుసేయక, “రాముని చెం తకు( గావుమను బోమెడు సుగ్రీవుని వెంట దఖుము వాలిన్‌, జను మట శరమేసి రామచందుడు గూల్చెన్‌''- అట్లు “నీల్సిన వాలియం దుండి మిగుల నతుదుగ నొక వెలు = గంతట వెడలి కనువారలెల్లరు= న్షడు వెఅగంద( గలిసె రామునిలోన "వాల్మికి రామాయణాదులందు వాలి సంహారమున శ్రీరాముని కాపాదింప బడిన దోషము తన క్ఫితి యందు నివారించుటకు కవి యిట్టి కల్పన కావించి యుండనోవును.

ఇందు తార వాలితో సహగమనము కావించినట్లు చెప్పబడెను. సుగీవు డంగదునకు రాజ్య మప్పగించి,

తారాజ నామమాతము వహించిసీ

తను నిన్ను( గూర్చిన దా(క (బ్రహ్మ

చర్యవతం బూని జానకి నరయ నల్‌

దెసల వానరుల. బుత్తెంచి వచ్చె”- నని హనుమంతుడు రాము

హరికథ-రామాయణము న! నికి వివరించెను. ఇట్లు తారాస్ముగవుల శీలము లుదాత్తముగ చిత్రిత మయ్యెను. రావణుని కొలువన హనుమంతుడు “రావణు డుల్కివపడః దత్సింహాననము కన్న నెత్తుగందన లాంగూలముం జుట్టలు చుట్టి దొం తర పెట్టి గద్ధియనొనర్చి కూర్చుం”డెనట ! ఇట్టి సన్నివేశము జూానవద గేయ సాహిత్యమున కూడ కన్పటును* న! ఇంకను ఇందు అలతి మార్పులు కలవు. ఇ తి ఇ స్మ్నామాజ్య సిద్ధి :- విభీషణుడు రావణుని త్యజించిన విషయము జనని కైకసి, సోదరుడు కుంభకర్జునికి కూడ ఎరింగించి రామశరణాగతు డయ్యెను. రంగనాథ రామాయణాదులందు కై5సికి మాషతము తెల్పినట్లు కలదు. అంగదుని రాయబార ఘట్టమున అంగదుడు రావఖునితో"నినుః& జంకలో? బెట్టి _ నీయాలి( జేపట్టి _ నను(గాంచె వాలినా - నామ మంగదు"డని చెప్పెను. అంగదుడు తారావాలుల పృశుడను నైతి హ్యము ఇచ్చట మాతృకగ (గహింపబడెను. ఈ విషయమును అంగ దుడు రావణ సభలో వెల్లడి కావించి, సీతా పొతివత్య ఘనతమ (వశంసించుటయే కాక, తద్వారమున మండోదరీ విషయమై రావణుని సభాముఖమున పరిహసించెను. “కుంభకర్ణు న్మేలుకొలిపించి''న రావణుడు *ష్రంబూ మనము తరింప(గ( = దరుణ మిది మెసుమ్మా లెమ్మా పర మాత్మలోన - లీన మింక(గమ్మా”- అని హెచ్చరిం చుటచే రావణుడు సర్వజ్ఞుడుగ చిితింపబజెను. అధ్యాత్మరామా యణాదులందుకూడ రావణుడు సర్వజ్ఞునిగనే పేర్కొనబడెమ. రంగనాథాదులందు వటె ఇందు కూడ కుంభకర్ణుడు సర్వజ్ఞుడు. రావణుడు తనకడకు గొనివచ్చిన రామలక్ష్మణ శిరములు సీతయే మాయూశిరములుగ [గహించి రావణుని దూషించి నట్లు ఇందు కలదు.

! తెలుంగు సాషాత్యములో రామకథ సులోచనా సహగమనము మండతోదరిచే సూచితము కావింప బడెను.

రావణ సంవారానంతరము సీత అగ్ని (పవేశ ఘట్రము ఇందు లేదు. పల్లకియందు తన సముఖమ్మునకు వచ్చిన ధరణిజను శ్తీరా ముడు ముదమున స్వీకరించెను. మహాభారతమందును ఈవిభధము*నే సీతాగ్ని (ప్రవేశము పరిహరింపబడెను. కాని అందు తనను శంకిం చిన శ్రీరామ సంశయము తీర్చ సీత దేవతలను పార్థించెను.

విభీషణుడు విరక్తి బూని ఇంటదజిత్తు కుమారుని లంకాధీశుని శావింప్క మండోదరి సంతసించి, పిమ్మట సహగమనము కావించె నని శలదు.

ఈ విధముగ యదాస్థ్ర రామాయణమునందు వివిధ రామాయణ ములనుండి చితవిచి తాంశములు, ఆకర్రణీయములయిన సన్ని చేశములు (గహింపబడి హరికథ పండిత పామర హృదయెకవేద్యమగు నటు రూపొండింప నారాయణదాసుగారు వయత్నించిరి

యథార్థరామాముణమందు గమనీయీార్శమగు విషయము ఏమన రామాయణమున విమర్శనమునకు ఆస్కారమున్న (పత్యంశము దోష రహిత మగునట్లు వివి్శించుటకు కావింపబడిన (పయత్నము,

ఇందు నారాయణదాసుగారు సుదీర్హ వచనములను అచ్చటచ్చట వెలయించిరి. సమకాలీన సామాజిక పరిస్థితులు (పత్యక్షముగ, పరోక్ష ముగ కూడ వానియందు సూచింపబడెను.మోక్షగుండ రామాయణమున ఇట్టివికానరావు.యదార్థరామాయణమున (పసిద్ధ రాగములలో కీర్తనలు, మరారీ బాణీ హరికథలలోని తొహరాలకు మారుగ మంజరి (మంజరీ చ్విపద కాదు), ద్విపద, దండకము మున్నగునవి కలవు.

నారాయణదాసు హరికథల తరువాత బాలాజీదాసు కుశలవ విజయము, సంవార్డ రామాయణము మున్నగు హరికథలు _పఖ్యాతి పొందెను. తిరునగరి శేషయ్య శ్రీరామ పాదుకా పట్టాభిషేకము, సీతాకల్యాణము, సీతాపహరణము, శ్రీమదుత్తరరామచరి[త, కొమ్మూరి

హరికఠథం-రామాయణము శిల బాల (బహ్మానందదాసు శ్రీరామకథాలహరి, ఉయ్యాలవాడ రామ చంద రాయకవి శ్రీరామ చర్నిత, మారిశెట్టి సత్యనారాయణ శబరి చరిత, దీక్షితదాసు భక్త రామదాసు, అయ్యగారి వీరభ(దరావు కుశ లవ, రామదొసు చరిత, కోసూరి భోగలింగదాసు శఈ్రమత్సంగీతానంద రామాయణము, బాల, అయోధ్య, సుందర, యుద్ధకాండములు, బాబు పి. యస్‌, నౌషర్‌వాన్‌జీ కవి [శ్రీరామ జననము? సీతాకల్యాణము, ప౦ంమి సుబహ్మణ్యదాసు (రఘువంశము ననుసరించి రఘుకుల చర్మితు పెంటపాటి సర్వేశ్వరరావు భాగవతార్‌ భక్త రామదాసు, ములు కుట్ల వన్నయ్యశా స్త్రి భక్త త్యాగరాజు (నవ్యత్వము కలిగి (ప్రచారములో గల హరికథ), ముత్తయ్య భాగవతార్‌ కౌసల్యా పరిణయము, హరినాగ భూషణముగారి త్యాగరాజస్వామి చర్మిత(మూడు బభాగములుు,విభిషణ శరణాగతి, పాదుకా పట్టాభిషేకము = ఇత్యాది హరికథలు అసంఖ్యాక ములుగ వెలుపడేను. స్థలవిస్తరణ భీతిచే హరికథా ప్మృకియ యందు రామకథా సంవిధానము వివరించుటకై కొన్ని హరికథలు మాతమే సవిస్తరముగ పేర్కొనబడినవి.

బుఖ్జకథ-రామూాయణము ఆంధదేశమున విశేషజనాదరమును బడసిన దేశ్మిప్యకియ లందు బుజ్జకథ ఒకటి. యక్షగానాది (పదర్శనముల లిలకించని అంధులుందురు కాని బుజ్జకథ విననివారు తెలుగుదేశమున మృృగ్య మనిన అతిశయోక్తి కాజాలదు. నిశ్చతాభిపాయము లేక ఎదుటివ్యక్కి భావములతో ఏకీభవించువానిని 'వంతపాటగాడు' అందురు. పండిత పామరహృదయాప్హాదకారి యగు బుజ్జకథను పద్యములు, తోహరలు, వచనములు, రాగతాళయుక్తములగు కీర్తనలతో నవరసములు మేళ వించుటచే ఉత్తేజకరమగు పబోధాత్మక ప్మకియగా పేర్కొన తగును. దేశభక్తి పూరితములగు కథలు బుజ్జకథలుగా అధికముగ స్వీకరింప బడినను, భారత రామాయణేతివృత్తము గల బుజ్జక థలు కూడ లెక్కింపదగిన సంఖ్యయందే కలవు. ఈ (వ్యకియయందు రామాయ ణము స్వీకరింపబడిన విధానమును ఎరుంగుటక్రై నదీరా (వాసిన రామాయణ బుజ్ఞకథ ఈ [పకరణమున వివరింప బడుచున్నది. నడీరా సంపూర్ణ రామాయణమును శ్రీరామ జననము, సీతా కల్యాణము, పాదుకా పట్టాభిషేకము, స్కుగీివ విజయము, అం౦కా దహనము, రావణ సంహారము, లవకుశ - అను బుజ్జకథలుగా రచిం చెను. (శ్రీరామ జననము :- దేశమాత (పార్థనముతో ప్రారంభమయిన ఈ బుజ్జకథ యంము “*శీకరముగ శ్రీరామచందదుసి స్థిరముగ మది నెంచి శవణానందం బొప్ప తంబురా

బుజ్జకథ-రొమాయణము కపి? ఎశుతులను పలికించి

జోడు నుమ్మెటలు అంజెలు గజ్జెలు

జోరుగ మోగంగ జోడుగ వంతలు కూడి అడుచును జోడుగ పాడంగ

రామకథను విన్సించెద**-*”

ఎజ-ఖబనుచు తొహరాయందు బుజ్దకథా లక్షణము వివరింప బడేను- ఇందు “సిరి సంపదలకు పెన్నిధి వరనది=*సరియూనది...” అనుచు అమోద్యానగరము సరయూ తటమున ఉండినట్లు పేర్కొన బడెను. కాళదాను రఘువంశ కావ్యమున కూడ 'సరయూనది' అనియే ఉల్లేధింపబడుట గమనార్హము.

బుశ్యశృ్భంగుని వృత్తాంతము ఇందు లేదుః ““బుష్యుశ్ళం గుడు మ్మాతమే సమర్జుడని వసిష్టుడు చెప్పగా, దశరథుడు ధన్యోస్మి అను కున్నాడు. అనంతరం బుష్యుశ్ళాంగుని రావించి దశరథుడు అపరి మితమైన (శ్రద్ధాభక్తులతో ఆ పుతకామేప్టిని చేయసాచలాడు""-అని యజ్ఞ వర్ణన కావింపబడెను.

(్రీరామాదుల బాల్య వర్జనా ఘట్టము “చిన్నరాముని విశ్వరూప మును - కన్నతలి కౌసల్య జూచెరా''. అని అధ్యాత్మ రామాయణ పరముగ పేర్కొనబడెను. ఇందు ,శీరామాదులకై మాతృమూర్తుల లాలిపాటలు మున్నగునవి కలవు. దశరథుని ఆనందము, ,శీరా ముని పితృభక్తి మున్నగునవి వివరముగ వర్ణింపబడెను. సీతా కల్యాణము :-

సీత్రారాముల ప్రార్థనతో (పపారంభనుయిన ఈ బుజ్జకథ యందు

*“తందాని తందాని తందన

మువ్వురు సతులతో నల్గురు సుతులతో

మూడు పువ్వులుగ ఆరు కాయలుగ

అయోధ్యానగరము రాజధానిగా

828 తెలు(గు పాపిత్యములో రామకథ అందచందముల కోసల నేలీ ధరపె దెవంబే ననిపించెను దశరథుండు నాడు ॥తందాన॥। కషజీవి అదృ్భృషమాయెను ళు ! కష్టం చే సెడి కొలకి కనక౦0 రాజుపేదల భీదము లేదని (వజల సౌఖ్యము పెంచినాడు మచ్చుకు లేరు సోమరు లచట మానవులంతా శామికు లచట ఒళ్ళు వంచిరి సిరులు పెంచికి_ అను గేయమున సమకాలీన సమాజ స్వరూప, స్వభావములు ధ్వనించెను. విశ్వామిటతుని వెనువెంట రామలక్ష్మణులను పనుచుటకు సంశళ యించు దశరధునితో వశిష్టుడు “రాజా. మారు భీతి చెందవలదు. (శ్రీరాముకు సాక్షాత్తు శీమన్నారాయబణఖుడే. దనుజ సంహారానికై ధరపె మియింట వెలిశాడు” _అని వివరించుట అద్యాత్మ రామాయణాను సారముగా జరిగినట్టు భావింప నగును. అహల్యా శాప విమోచన ఘట్టమున “ఆఅఆందచందముల బరణి అహల్యను ఇం్టదుడు మోహించె ఆమెభర్త లేనట్టి సమయమున అతడు మోసగించె శీల మవహరించాడు ఆమెకు శిరమే తెగిపోయె ఠరాళము చెడిన గీతమ్మువోలె తల్లడిల్లె నామ". అనుచు అహల్యా విర్ణోషత్వ ము

బుజ్జకభ రామాయణము శిఖి నకై ,పయత్నము జరిగినది. ఆధునిక సొకన్వతిము నందలి నాట కాదులు. పెక్కింటియందును అహల్యాసాశీల్యనిరూపణయత్నము కావింపబడుట గమనార్హిము. హరికథా పితామహ (శీమదజ్ఞార్రాడి భట్ట నారాయణదాసు తమ హరికథ యందు ఇందుని దుర్మయమును ఎరింగిు అహల్య స్వీయ సౌందర్యమునకు రోసి, శలాకృతిని ధరించి నట వర్ణింపబడుట ఇప్పట్టున గమనింపతీగిన అంశము,

నీతాస్వయంవరమునకై మిథిలకు ఏతెంచిన రామలక్ష్మణఖులును “పూజకొరకు, గురుపూజ కొంకని,... (శీ మహేశ్వరని కొల్చుట కొరి క? సీతాదెవియి ఉద్యానవనమున (ప్రవేశింప, అచ్చట “సీతారాముల చూపులు కల'సినట్లుగా నిందు పేర్కొనబడెను, అవాల్మీకీయమయినః వివాహత్పూర్వ సీతారాముల పరస్పఠ వీక్షణామరాగములు కంబ రామాయణాదులందును కూడ వర్షితమయ్యెను. కంబరామాయణమున మిధిలావుర వైభవము తిలకించుచు రాజవీధియందు చకియించు [శిరా ముని అంతఃపరసౌధగివాక్షమునుండి సీతాకన్య దర్శించినట్లు పేర్టొన జతను. జయదేవుని ,పసన్న రాఘవనాటకమున (సంస్కృృతిము) సీతారాము లుద్యాన వనమున కలుసుకొనినట్టు కలదు.

శివధనుర్భంగమున ౩ నిర్ణశంపబడిన సభాస్థలికి హస్తములలో వరమాలనుధరించి సీతాకన్య కూడ ఏతెంచినట్లు ఇందు వర్ణింపబడెను. (శ్రీరామ విజయమున క్రై “మదిలోమ్మాతం కులదేవులకు - (మొక్కు కున్నదామె” అనుచు నీతాందొళనము వివరముగ వర్జింపబడెను.

“తందాన తందాని తందన

శ్రీరామునివై పొకపరి చూచును

శవథనుస్సువై పొకపరి చూచును

ఆతని జూచి పాంగిపోవును

ఆ వింటిని జూచి [కుంగిపోన్సను." పాదుకా పట్టాభి షకము: -

ఇందు కథ యథావాల్మీకము = అయా సన్నివేశములందుసండ ర్యోచితములగు రసములతో కీరనాదుల మేళవించుటచే కథకు పటు

(42)

కి 0 తెలు(గు పాహిత్యములొ రామకత త్వము, హెచ్చి జీవము ఇనుమడించెను. వర (పదానము కావించుటకు దుఃఖించు పతిని గని నయమున కార్య సానుకూలతకై వేచి యుండిన కైక ఒక్కుమ్మడిగ నేయివోసిన హుతాశనకీలవోలె భగ్గుమని,

“భళానోయి భాయి తమ్ముడా

మేల్‌ భలానోయి దాదానొ -

కైక కన్నులను చూడరా

కణకణ మండుచు నుండెర

(ోధముతోడ లేచెర

(కోడ్మితాచువలె చూచెర ॥[తధిగిణతోం॥ ఎా-ఈ విధముగా రూక్షణత్వమును దాల్చ్బ్చినదట ! ఈ విధముగనే అరణ్యమున భరతుని సేనల గాంచిన లక్ష్మణుడు

ధనుర్భాణములు తీసెర

దండధరునివలె తోచెర

అమ్ము వింట సంధించెర

ఆకర్జాంతము లాగెర”. అనుచు రోషావేశ పరవశు డైన పిక్రు నిగ వర్ణింపబడెను సుగ్రీవ విజయము ;-

యఖథావాల్మీకముగ సాగిన ఈ బుజ్జకథ యందు అలతి మార్పులు కాననగును. ఇందు జటాయువు 'జనబని పాణమితుని'గా పేర్టొన బడెను. వాలి ను్మగవుల కలహ కారణము పరిత్యక్త్రమయి కేవ లము “వాలి అ(గజుడయ్యు నీతి నియమం మాలి - వెకిలి వేసాల్‌ వేయసాగాడయా నసుగీవు నాలిని చెరబట్టి కొండలకు = సుగీవుని కరిమివేశాడయా"”_ అని మాతము చెప్పబడెను. ఈ బుజ్జకథయందు

పంచవటిని జేరారుర

పర్ణశాల వేశారుర

ముచ్చట గొలిపే స్టలమండీ

మువ్వురి వూజాఫలమండీ ॥

అందచందముల వలయమురా నిగనిగలాడే లేళ్ళుర ఎగసి ద్రూక్తు కుందేళ్ళు ఎటు జూచిన సెలయేళ్ళుర ఎంత్తో తియ్యని నీళ్ళుర న నట్టనడుమ సీతమ్మను వుంచి నాట్యంచేసే నెమిళ్ళురా క బిలబిలమని గోరింకలు జంటజంటలు/గ గువ్వలు మింగి ౩ెగి లెడ్తి జువ్వలు చూచిన కన్నుల పండుగరా | చూడని కిన్నులు దండుగరా | జలజలపారే నదులుఠర కలకల నాదవు రొదలుళ జొంజుంమను తుమ్మెదలుర 1 విశ్వసృష్టి కాభరణాలు ॥ ముచ్చటైన రామచిలుకలు ముద్దులొలుకు చిలుక పలుకులు వనము కాదు కుందన మదిరా | ఎారికి తరుగని ధన మదిరా 4 సీతావల వృక్షములపై బిన్నచిన్న వానరులుర |

శి8ి1 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ

కలికి సీతనే చూచిరి

కళ్ళురెండు చికిలించిరి

పళ్ళికిలిస్తూ లేచారు పళ్ళుకోసి కిందేశారు ॥

వనచరులా వానరులుర

ఎదెపొకి అనుచరులుర

సీతను చూచి జడువకు

(శ్రీరాముని క్షణము విడువరు ॥ -వఎటి మనోజ్జములైన వర్ణనా త్మక కీర్తనలు అందు కలవు. భావ్యర్థసూచనగ వానరుల తోడి సీతారాముల చెలిమి ఎంతయేని మనోహారమగు భావము, లంకొదహనము ;=

ఇందు జాంబవంతుడు “భూమ్యాకాశాలు రెండింటిని ౩౦౫ తాళాలుగా చేసి వాయించిన మహాబలశాలి"గా వర్జింపబడెను. ఆ౨జ నేయుడు లంకయందు లంకిణిని సంహరించినట్లు కలదు.

పిమ్మట-

“విభీషణుని తా కలిసర

వివరము లన్నియు తెలిసెర” _అని అవాల్మీకీయాంశము చెప్ప బడెను.

ఆశోక వనమున సీతాదేవితో సంభాషించిన రావణుడు ఆమెకు ముప్పది రోజుల గడువు మాతమే ఒనగెను. వాల్మీకి రామాయణ మున రెండుసూసముల గడు వొసగనట్లు కలదు. రావణ సంహారము :-

ఇందు అవాల్మీకీయాంశములు కలవు. “మిరు నీటపడవేయు వస్తువులు అ ముమగకుండుగాక = జలధిపైన అవి బెండులవోలె = తేలిపోవుగాక !"" అను శాపము నల, నీలురనే సోవళలకు మును =

బుజ్జకథ రామాయణము. . . వ! లిడినట్లు సమ్యుదుడు (శ్రీరామునకు తెలియపరచెను. వాల్మీకి రామా యణమున నీలునకు మ్యాతము ఇట్టి ఇాఫము కలదు. , " (శ్రీరాముడు లంకలో విడిసిన విషయము అసురులవలన ఆక ర్హించిన రావణుని దశకంఠము లొక్కమారుగ పలికెనట ! “అదియే అతడికి అంత్య కాలమని = ఆతడు (గ్రహించెనట !” అట్లు దశకంఠ ములతో అపయత్నముగ పలికిన మరణ మాసన్న మగునని రాపతు నకు శాపమున్నట్లు ఇందు చెప్పబడెను, రాయబారానంతరము తన్నెదుర్కొన సంసిద్దులెన రక్కసి సమూకలతో* ““ఈతన పాదం భూమ్మాదపెట్టి.. నా ఈ కాలు కదపండి ఛాలు'' _అని 'సనాలు' కావించెను. ఇదియు అవాల్మీకము.. ఇందజిత్తు నికుంభిళా హోమము మున్నగు అంశములు పరి త్య క్రములై కేవలము “లక్షుణుడు ఒక్క బాణంతో” ఇం[దజిత్తును శూల్చివేశాడు'' అని సంక్షిప్తీకరింప బపహను. లక్ష్మణమూర్భ సన్నివేశమున సంజీవినీ పర్వతమును అయోధ్యా మార్గమున కోనివచ్చు అంజనేయుని భరతుడు గాంచి “అదేదో రక్కు సిగా భావించి” శరమున నొప్పించెను. భువిపై కావించిన రామ స్మరణమున పశ్చాళపవ్తడె భరతుడు శ్రీరామ స్మరణమున వాయు సూనుని సంతృవ్లుని కావించి, విషయమును [గహించెను. . అవాల్మీ కీయమగు ఈ ఘట్టము రంగనాథ రామాయణమునను, పెక్కు జాన పద గేయములందును కాంచనగును. కుంభకర్ణుని మేల్కొల్పుటకై విఫల ప్రయత్నములు కావించిన రక్కసులు “మకపోతును తెచ్చి = ముక్కులోకే తోల” కుంభకర్ణుడు మేల్కాంచెనట. ఇప్పట్టున హాస్యరసము పోషించిన విధానము గమనింపతగినది. రణరంగమున “*రావణుని పొట్టలో అమృతభాండం వుందసీ= ఆఅచే అతని ఆయువుసట్టనీ విభీషణుని వల్ల విన్న శ్రీరాముడు” =౨౪ర పయోగమున అమృతభాండ విచ్చేదము కావించినట్లు చెప్పబజేనుం

కికి4 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ అవాల్మీకీయమగు ఈ అంశము తెలుగు రామాయణ కథ లందు కా౦ంచ నగును.

పతి మరణమున దుభిఃితయగు మండోదరికి శీరాముడు “రావ ణఖుని కాష్టం చల్పారునందాక నీకు వైధవ్యం లేదు” అని వరమెసగి నటును - తత్కారణముననే ఆంధధులు మకర సం[కాంతి దినము లందు భోగి పండుగ జరువుకొందురనియు విశేషాంశము ఒకటి ఇంమ కలదు- లవకుశ ;-=

ఇందు కుశుడు మాతం సీతారాముల కుమారుడనిమయు లవుడు వాల్మీకి తపః [పభావమున “లవలు' నుండి జనించెనను ఐతిహ్యము స్వీకరింపబడెను. ఒకనాడు నదీతీరమునకు చనుచుండిన సీతాదేవి ఒక మర్కటము తన అయిదు శిశువులను ఉదరమునకు బంధించి కొనిపోవుచుండుటగాంచి, మరలి వచ్చి ఆశమమునుండి కుకుని కొనిపోయెను. ఈ విషయము నెరుగని వాల్మీకి మహర్షి తత్తరపడి సీతమ్మ దుఃఖంపకుండుటక్తె “లవలు'చే లవుని సృప్టించెను- పదం పడి విషయమును సవిస్తరముగ తెలుసుకొనిన సీతాదేవి, వాల్మీకాదే శానుసారము లవుని కూడ పుతునిగ స్వీకరించెను.

'మాకన్న తల్లి జానకీదేవి మహాపతి్సివతే అయితే ఈ రెండు బాణాలు రాముని మూర్చిల్ల చేయుగాక”= అను కుశలవుల వాక్యమున సర్వము (గ్రహించిన [శ్రీరాముడు మూర్చాపరవశుడు కాగా వాల్మీకి మంతోదకమున సేదదీర్చెనని నాటకీయముగ చెప్పబడెను. పాతి (వత్య నిరూపణమునకై గాక- సీతాదేవి ఇందు “అవమానం పొందిన చోట ఇక అడుగు పెట్టలేను - నేను నా తల్లి భూదేవివద్దకు వెళ్ళి పోతాను” అని పలుకగా? భూదేవి ఏతెంచి ఆమెను స్వీకరించినట్లు పేర్కొనబడెను.

బుజ్జకథలందు రామాయణము యథా వాల్మీకముగనే స్వీక రింపబడినను, బుజ్జకథ కథకుడు రంగస్థలమున (పేక్షుకులకు చెప్పెడి

బుజ్జకథ రామాయణము ఠ్‌కిర్‌ ప్రకియ కావున సామాజికులయందు ఉత్క-ంఠోత్సాహములు ఆద్యం తము కలిగి, వీటియందు సన్నివేశోచితి మగు రసొవేశము కథకుని యం దుద్ధిస్టమగుట అత్యావశ్యకము. తత్కారణమున తదనుఏణ మగు రాగములందు కీర్తనాదులు బుజ్జకథ లందు కూర్చుబడెను. సంద ర్భానుగుణ మగు (ప్రసంగములు, పిట్టకథలు కూడ్త ఏంతలు చెప్ప? చుందురు. ఇటువంటి సందర్భోచిత సంభాషణములీ బుజ్జకథ లందు పెక్కు కలవు. ఇవి సాధారణముగ వోస్య రసోద్దుపకములుగ నుండును,

రామాయశేతివృత్తముతో పెక్కు బుజ్జకథలు కలవు. రామ దాసాది రామభక్తుల జీవిత వృత్తాంతములతో కూడ బుజ్జకఃథలు తెలుగు బేశమున (పచారమున నున్నవి.

'తలుగునాటతము-రావుకథ

భరతముని నాట్యశాన్తము (సంస్కృతమున) సాహితీకారులకు (ప్రమాణ (గంథమై, “కావ్యేషు నాటకం రమ్మ్య' మ్మని = కవి పండిత (పకాండులు అంగీకరించినను, శకుంతల నాటకము రమ్యతరముగ (ప్రశంసల నందినను, వ్యాసభారత. వాల్మీకి రామా:మయమణాది కావ్య ములు ఆంధీకరింపబడినవి కాని అభిజ్ఞాన ఇాకుంతలాది నాటకములు ఆంధ్రీకరణ భాగ్యమును పొందలేదు. నాటక లక్షణములు (సంభా షణ పాత పవేశ నూచన ఇత్యాదులు) మ్మాతము కావ్యములందు ఆయా పట్టుల పొటింపబడెను. తంజావూరు మధుర నాయక రాజుల కాలమున దక్షిణ దేశమున అధిక నంఖ్యలో వెలువడిన యక్షగాన ములు తర్వాతి కాలమున నాటకములుగ కొందరిచే సంభావింపబడి నను అవి సంస్కృత లక్షణ భిన్నములు అగుటచే దేశీయ నాటక ములుగ మాతము గుర్తింపబడెను. ఈ విధముగ, డా! దివాకర్ల వేంక టావధానిగారు నుడివినట్లు “ఆం[ధ దేశమున [క్‌ శ. 198వ శతాబ్ది వూర్వార్థము వరకును మన మిప్పుడు చూచుచున్న నాటకమువంటి నాటకములు బయలుదేరలే దని చెప్పవచ్చును”.

ఆంధ నాటకరంగ వికాసముతోపాటు తృత్ప్సకియందు రామ కథ బహుముఖ చ్యాప్తిని పొందెను. నాటకమున (పదర్శనానుకూల్యత, జనాకర్షణీయత్వము మున్నగు అంశములు (ప్రాధాన్యము వహించుటం జేసి రామకథాంశములు జానపద వాజ్మయాదులందు వలెనే పెక్కు మార్చులను పొందెను. అందు (పధానముగ పేర్కొనవలసినది కైకేయి

నాటక పితామహుడు” వ్యాసమునుండి.

తెలుగునాటకము-రామకథళ లీ నిర్ణోషిత్వ (పకటనమునకై కావింపబడిన యత్నము. పథమ సం స్కృత రామనాటకకర్త మైన ఖాసుని (పతిమానాటకమందును, పద్మపరాణాదుల యందును కైకేయీ నిర్దోషత్వము (పకటింపబడినను భాస్కర, మొల్ల రామాయణాదులు యథావాల్మీకముగనే కైశేయీ పాత చిితణము కావించెను. జాతి చైతన్యమునతై వివవ శంఖము పవూరింపబడిన కాలమున వెలువడ మొదలిడిన నాటకములందు శైకేయీ నిర్ణోషత్వము నాటకకర్తలను ఆకర్షించె ననవచ్చును,. “కోన్వస్మి న్సాంప్రతం లోకే గుణవా నృళశ్ళ వీర్యవాన్‌ ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ సత్యవాక్యో దృఢ్యవతః తస్య బిభ్యతి దేవాశ్చ జాతరోషస్య సంయుగే"-అని తపస్స్వా ధ్యాయనిరతు డగు వాల్మీకికి జనించిన సంశయ నిచారణార్థము వె సిన మ హో త్కృష్టు కావ్యము రామాయణము. అందలి రామలక్ష్మ ణాదుల వ్యక్తిత్వము ధువతారకాగా అంధవురుషులు రామలక్ష్మణులైః ఆంధ పురంధులు సీతోర్మిళలె ఆం(ధదేశము రామరాజ్యమై ఆచం (దతారార్కముగ విలసిల్ల వలెననెడి సదాశయముతో రామాయణ మును ఆంధ్రీకరించిన ,పాచీనారధ కవులు పెక్కుమంది వాల్మీకి రామాయణమునందువలెనే [శీరామాది ముఖ్య పాతల చిత్రీకరణ మునకు పపొముఖ్య మొసగిరి. వాల్మీకి రామాయణమందలి రాముని ఆదర్శమానవత్వమునకు కొంతవరకు దైవత్వము నాపొదించు (పయ త్నఘు జరిగినను కైకేయీ సర్వజ్ఞానత్వము, మంథరా వార్వజన్మ వృత్తాంతము మున్నగు అంశములను (గ్రహింపలేదు ఆంధ సార స్వతమున నాటక మొక మహా (ప్మకియగ రూపొందు తరికి, సంగీత యక్షగాన జానపద వాబ్మయాదులందు రామునికి దివ్యత్వమును ఆపా దెంచు కథలు సుస్థిరత్వమును చేకూర్చుకొనెను. క్షిణదశగ భావింప బడు దక్షిణాం వాబ్మయ యుగాంతమునుండి [కమముగ నంఘ మున (ప్రబలుచు వచ్చిన దురాచారములవలనను, బిటిష్‌వారి పాఆ నము చేతను జాతిని ఒక విధమగు మాంద్య మావరింజెను,. అట్టి నీరవనిశీధి గడచి జాతి _ కమముగ నవోదయ పథమున అడుగిడెను (43)

888 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ చైతన్యోషః కాంతులు మెలమెల్లగ నలుదెసల విరియ నారంభించెను, సంఘ సంస్కర్తలు, దేశభక్తులలో ఒక్కుమ్మడిగ జాతి అంతయు నవ సమాజ నిర్మాణ సంరంభమున నిమగ్నమైపోయెను. దేశమున సంభ వించిన ఈ [కమ పరిణామము సాహిత్యముపై కూడ తన (వభావము నెరపెను. సుఖదుఃఖములు రాగద్వేషములు తరతమ భేదములు లేకుండ, స్త్రీ పురుషులకు, (పభువునుండి దానుని వరకు సమానమే యనెడి సర్వమానవ సౌభాతృత్వవాంఛ దేశనాయకులు సంఘ సం స్కర్తలయందేకాక, కవులు రచయితలందు కూడ (ప్రబలి వారి రచ నలయందు తన (పభావవును చూపెను. రామాత్మకములగు నాట కములందు సహితము ఈ భావవిప్లపము కన్ఫట్టును. రామాయణ పాాతలందు కెకాదుల నిర్మలత్వ చితీకరణమునకు భాసుని (ప్రతిమా వాటకాదులు కూడ తోడ్పడి యుండును.

ఏ నాటక విమర్శనమున కైనను ఆధారమగు 1. మూల[గంథ ములందు అయా పా(త్రిముఖ చరితములు చి[తించుటకు సన్నివేశ శల్పనము చేసికొన్న విధము,

౭8, తనకు వ్యక్తిగతముగా ఆయాపాతముల ఎడ గల అభి [(పపాయములు,

8. తన కాలము వారిలో (పపచారమందున్న భిన్నభావములు |! =ఎఅను అంశములతో పొటు పైన పేర్కొనిన అంశనులను కూడ నాటకమున రామకథను పరిశీలించు పట్టున గమనింపవలెకు.

“తెలుగు నాటక వికాసము'న నాటకము అయిదు దశలుగ విభ బజీంపబడెను. ఆ విభజన (ప్రకారము నాటకమున రామకథారీతి ఈ (పకరణమున వివరింపబడుచున్నవి.

1. (కీ. శ. 1860 నుండి 1888

1 కి శ. 1886 నుండి 1900

8 [కి శ. 1900 నుండి 19024 నం.

1. భానుని రామనాటకములు శ్రీ జీరెడ్డి చెన్నా రెడ్డి,

'శెలుగునాటకము..రామకథ శ8$ 4 (కి. శ. 1924 నుండి 1944 5. (కి. శ 1944 నుండి అయిదవదళశ,! క్రి శ 1800 - 1886 :- ఉత్తర హిందూస్థానమునుండి అరుదెంచి ధార్వాడనాటక నమా జము వారు ఒసగిన హిందీ నాటక (పదర్శనములకు ఆం(ధ పజలు తన్మయులగుట తిలకించిన (శీ కోరాడ రామచం[దశాస్తి, 4 కాక్కాండ వేంకటరత్నం పంతులు, (శీ పరవను వేంకట రంగాచార్యులు ఉత్తేజి తులె సంస్కృత నాటకములను తెలుగులోనికి అనువదించిరి. అందు కోరాడ రామచం[ద శాస్త్రిగారు (పథమాంధధ నాటకము మధుకర మంజరీయము కర్త) ఉతర రామచరితము, ఉన్మత్త రాఘవములను నరళ రీతిని అనువదించిం. శాపవశమున హరిణమయిన సీతాదేవి శె (శీగాముడు ఉన్మత్తునివలె పలాపించుట ఉన్మత్త రాఘవ నాటకేతి వృత్తము. ఇది (పేక్షణమను ఉప రూపక విశేషణ మయ్యును లక్షణ సమన్వితము కాదు. ఉన్మత్త రాఘవ నాటకమును (1856-1986) తాడూరి లక్ష్మీనరసిలహరావు కూడ అనువదించెను. కొక్కొండ వేంకటరత్పము పంతులుగారు ఆం(ధ్రీకరించిన నాట కములందు జయదేవుని (గీళగోవింద కర్త కాదు) (పనన్న రాఘవ నాటకము ఒకటి ఈ ఆంధ (పసన్న రాఘవ నాటకమువలె సాహిత్య రంగమున నిశిత విమర్శనమునకు గురియైన (౧౦థము మరియొకటి కానరాదు. “బాగుగనున్న చోటులను బన్నుగ మూల కృతీశు నెన్నుడే! బాగుగ లేనిచో నను6 దవం దెగడుండు” అని వేంకటరత్నము పం తులుగారు నాటకారంభమున పేర్కొన్నను, వేదము వేంకట రాయ శాస్త్రిగారు “ఆంధ (పసన్న రాఘవ విమర్శన" మను సుదీర్హ (గ్రంథ మును వెలువరించి, అం ది నాటకమందలివిగ 2568 దోషములను చూపిరి శ్రీ కోరాడ రామచందదశాస్తి శిష్యుడగు శీ వావిలాల వాసుదేవ శాస్త్రి [కీ ఈ. 1875 లో ఉత్తర రామచరితమును అనువదించెను. శ. తెలుగు నాటక వికొనము _- |. ప. 5. £. అప్పారావుగారు.

తి40 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ తొలి రోజులలో వెలువడిన ఉత్తరరామచరిత నాటకానువాదములందు ఇయ్యది (పశసమైనదిగ మన్నన లందెను. యథామాతృకముగ కాకుండ, స్పష్టత కొరకు శాస్త్రిగారు స్వతం్యతమైన పోకడలతో దీనిని వెలయించిరి. నాటకాంతమున విక్టోరియా రాజ్జిపశంస కాననగును. ఈ నాటకములు రంగస్థలమున (పదర్శింపబడలేదు. పవథమాంధ నాటకముగ రామకథయందు ఉత్తర రామచరిత వెల్వడుటచే అయ్య దియే ఇచ్చట వివరింపబడెను.

క్రీ శ. 1888 - 1900 :-

నాటక సాహిత్య చరిటత వికాస దశ ఆనదగిన ఈ కాలమున అంగ్లభాషాపభావము కూడ సంఘమున (పబలుటంబేసి (పాచ్య పాశ్చాత్య రీతుల భావముల సమ్మేళనముతో స్వతంత నాటక నిర్మాణ యత్నములు త్వరితముగ సాగెను. అయినను రామనాటకములు కూడ అనువదింపబడుచునే యుండెను. ఈ కాలముననే కందుకూరి వీరేశలింగముగారు భవభూతి ఉత్తర రామచరితమును (ప్రమయోగార్థమై అనువదించి, తమ పదునారు నాటకములలో చేర్చిరి.

14 కొండుభట సుబ్బమయ్యశాస్త్రి [శ్రీరామ జననము, సీతా కల్యాణము, సీతాపహరణము సుగ్‌వపట్టాభి షేక ము, సీతాన్వేషణము- అనగా, ఇంచుమించు పట్టాభి షేకపర్యంత రామాయణము అంతయు నాటకములుగ రూపొందించి, ఇట్రి పద్ధతికి మార్గదర్శకు లైరని చెప్ప వచ్చును.

(శీ వద్ధాది సుబ్బారాయుడు, మనోజ్జములైన కల్పనలతో ఉత్తర కాండ కథను సనుఖాంతముగ సంస్కృతమున _పథమముగ రచింప బడిన కుందమాలా నాటకమును 2 అనువదించిరి. (పథమాంధధ కుంద మాలా నాటకము ఇదియే.

(పొచ్య పాశ్చాత్య నాటక లక్షణములకు సమన్వయము కల్ళించి, ఉత్తమములైన నాటకములను సుమారు ముప్పదికి పైగా (వాసినవారు

1. సంటూడు పాందూనాటక వమాజస్థావవల.

ఖం కర్తం డిజ్నాగుడు.

శెలుగునాటకము.రామకత న. “ఆంధ నాటక పితామహులు” శ్రీ ధర్మవరం కృష్ణ్టమాచార్వులవారు నాటకాద్యంతము రసపోషణమును నైపుణ్యముతో పోషించుటయందు వీరు సిద్ధహస్తులు. శృంగార, కరుణ, హాస్య రసము లాయన నాటక ములలో సముచితముగ పోషింపబడెను. పాదుకా పట్టాభిషేక నాట కమున వీరు కరుణమును అనన్యాద్భృశ మగునట్లు పోషించుటయే కొక, నాటకారంభములనకు నివుణముగ కావించిరి. పాదుకా పట్టాథి పేక నాటకమున ఇతివృత్తము పపదర్శనానుగుణములగు మార్చులను పొందెను. కైకేయీ నిర్ణోషిత్వ (పకటనమునకు ఇందు యత్నములు జరిగెను. వర(పదాన మాదిగ నాటకాంతమువరకు కైక సపశ్చాత్తప్త హృదయము, నిష్కల్మషత్వమును ధర్మవరమువారు కరుణ రసోద్వేల ముగ చిటతించిరి.

చిలకమర్తి లక్ష్మినరసింహముగారు (28-2-1867-17-6-19 16) (ట్రీరామజనన, సీతాకల్యాణములను రచించుటతోపాటు భాననాటక చ[క మందలి అభిషేక నాటకమును కూడ అనువదించిరి.

వేదము వేంకటరాయ శాస్రెగారు సుదీర్దమగు ! ఉపోద్దాతముతో _ఉత్తరరామ చరితమును అనువదించిరి. ఉత్తర రామచరితమును వీరు *అతిశాకుంతలము"గా భావించిరి. ఇది యథా మూలకము.

ఆచంట వేంకట సాంఖ్యాయన శర్మగారు (ఆంధ భీష్మ బిరు దాంకితులు) ఉత్తరరామ చరితమును వచన నాటకముగ అనువ దించిరి

కోలాచలము శీనివాసరావుగారు [శీరామ జననము, సీతాకల్యా అము, పాదుకా పట్టాభిషేకము, లంకాదహనము, కుశలవ నాటక మును (అనగా నంపూర్జ రామాయణము రచించిరి, కుశలవ నాట కము పట్టాభిరామాయణ కథానుసారి యని వారే పీఠికయందు పేర్కొ నిరి. వీ రింకను ఇరువది రెండు ఇతర నాటకములు (వాసిరి.

1. ఉత్తరరాము చరితమునకు _పథమముశ వెలువడిన నుదీర్శమగు ఉపోద్దాత మిదియే. 76 వుటల సర్యంతము కలడు.

$42 కెలు/గు సాహిత్యములో రామకథ

పానుగంటి. లక్ష్మీనరసింహరావుగారు కల్యాణ రామఘవము, పొదుకా పట్టాభిషేకము: వనవాస రాఘవము, విజయరాఘవము అను పేర్లతో రామ పట్టాభిషేక పర్యంత కథను నాటకీకరించిరి.

ఈ ద్వితీయ దశయందు రామాయణ గాథను పలువురు నాట కములుగ వెలయించిరి. మూల సంస్కృత నాటకములకు అను వాదములు కూడ అధికముగనే కన్సట్టును. ఉత్తర రామ చరితకు సుమారు పది అనువాదముల వరకును వచ్చెను. సామాజికాభిలాషాను గుణ్యముగ పాదుకా పట్టాభిషేకాది నాటకములందు పాటలు, పద్య ములు కూడ సమకూర్చబడెను.

(కీ శ. 19000 - 1024;

లాష్ట్రపభుత్వ అస్థాన కవులగు [శీపొద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారు పెక్కురు కవులు శతాధిక వర్ణములలో వెలయింపగలిగిన సాహిత్య సృష్టిని తా మొక్కరు కావించిరి, వీరి రామాయణ నాటకములు యథా మూలకములు. సుప్రసిద్ధ జంటకవులలో ఒకరైన చెళ్ళపిళ్ళ వెంకట శాస్త్రిగారు వీరి శిష్యులే.

సెటి లక్ష్మీనరసింహముగారు “అహల్య' వచన నాటకమును (వాసిరి, నాటక యక్షగానాది [పకియలందు అహల్యా చరితము సముచిత ఫ్టాన మా్యకమించుట విశేషము. దక్షిణాం[ధ యుగమున అహల్యా సంకందనను వంటి కావ్యములు కూడ వెలువడెను, అహల్యా చరితము దక్షిణాంధధ యుగ మాదిగ ఆం(ధ కవులను, రచ యితలను ఆకర్షించి రామపాద సృర్శనముననే శాపవిమోచనము పేర్కొనబడినను కావ్య, నాటక యక్షగానాది (పక్రియ లన్నింటను శృంగార రసాత్మకముగ అహల్యా చరితము వర్జింపబడుట విశేషము. ఎడనెడ అహల్యా నిర్దోషత్వమునకై కూడ [ప్రయత్నములు జరిగెను. నవ్యాం(ధ కవిత్వ యుగ నిర్మాతలలో [,పముఖులగు రాయ(పోలు సుబ్బారావుగారు అహల్యా వృత్తాంతము అమలిన శృంగారమునకు ఓపధానమగు నిదర్శనముగ నిరూపింప (వయత్నించిరి కొన్ని నాట

'తెలుగునాటకము.రామకథ 849 కములందు విచ్మిత కల్పనలతో అహల్యా పాత్మివత్య పరిరక్షణమును రచయితలు చితత్రించిరి. అట్టివానిలో సెట్టి లక్మీనరసింహముగారి అహల్య నాటక మొకటి.

ఈ నాటకమున గౌతముని పత్ని (బహ్మవపుతియగు *“హల్య. ఈమె సోదరుడగు బుక్షవిరజుడు అజ్ఞానమున అంబికానరనున జలక మాడి స్త్రీగ పరివర్తనము చెందెను. నంతాన (పాప్తివలననే శాపవిమో చనముగాన; చకుర్ముఖుడు గర్భవతి యగు హల్యను దీర్షన్నిదలో నునిచి, స్ర్రీరూపనున హల్యనే పోలిన బుక్ష విరజుని గౌతముని కడ నుంచెను. ఆ దేవరహస్యము గౌతమునకు కూడ తెలియదు. హల్య కాని ఈమె అహల్య అనబడి దేవేంద, నహ్మనకిరణులకు ఉపభోగ అయ్యెను. శాతమునిచే పరాభూత అయిన హల్య శోకవశయె లోక మును కాంచనొల్లక శిలాకృతి నొందెను. నాటకాంతమున చతుర్ము ఖుని పేరోలగంబున దేవరహస్యము సర్వజనులకు విదితమయ్యెను. హల్యాగౌాతముల వ్యతిక అంజన జాత్యంధత నాటకమున కొక ఉప కథ. నాటక సూతధారి నారద మహర్షి విషాదాంతమగు యీ నాటక మున పేక్స్పియర్‌ ఒథెలో నాటకముతో కొన్ని సామ్యములు కాంచ నగును. బిక్ష విరజుని వృతాంతము హరివంశాంతర్థ్ధత మగు ఇళా బుధుల చరితమును స్పురింపజేయును.

శ్రీ బలిజేపల్లి లక్షీకాంత కవి ఉత్తర రాఘవమను పేర ఉత్తర రామచరితమును అనువదించెను. ఇది స్వతం్యతానువాదము.

యక్షగానాదుల కర్తలవలెనే నాటకకర్తలను కూడ రామభక్తా (గేనరుల వృత్తాంతము లాకట్టుకొనెను. అందు ముఖ్యమైనది రామ దాను కథ. రామదాసు కథను నాటకముగ రచించినవారిలో ముఖ్య ముగ ధర్మవరం గోపాలాచార్యులుగారిని పేర్కొనవలెను. వీరి రామ దాసు నాటకము. బహు(పశస్తమె విశేషవ్యాప్తిని పొందెను.రామదాసుగా వీరి సోదరులగు బళ్ళారి రాఘవాచార్యులుగారి నటన కూడ ఈ నాటక పరిపూర్ణత్వమునకు దోహద మొనర్చెను. గురజాడవాకి కన్యా శుల్కము నందు వలెనే ఇందు కూడ పాఠతోచితభాషా_పమయోగము

శ44 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ జరిగెను. (కబీరు, తానీషా మున్నగువారికి ఉర్హూభాష- (పక్కను తెలుగు అనువాదము (వాయబడెను.) ఇందులకుగాను ధర్మవరము వారు హెదరాబాద్‌లో నివసించి, రామదాసు వృత్తాంతమును సేక రించిరట. “భ(దా[దిరఘురాము భజనకు చనుచుండ బంధుమిత్రుల యాజ్ఞ పడయనేల ?” _మున్నగు వ్యాప్తినొందిన పాటలు, పద్యములు, ఈ నాటక మందలివే. ఇందు పాటలు పద్యములకన్న అధిక సంఖ్య యందుండును. రామదాసు భక్తి అతి ఉదాత్తముగ పోపింప బడిన ఈ నాటకమందు రామదాసు చెరసాల అంకము “రామదాసు జైలు సీను”గా ఏకప్మాతాభినయమునకు (పఖ్యాతికాంచెను. ! అత్యుత్తమ ముగా నిర్వహింపబడిన నాటకములలో ఇది రెండవదిగా మన్నన లందెను. 2

ఈఈ ద్వివేది (బవ్య్మోనందశాస్త్రి ఉత్తర రామచరితానువాదము కావించిగ.. ఉత్తరరామ చరితానువాదములందు ఇదియే మేల్తరమని జయంతి రామయ్య పంతులుగా రభ్మిపాయపడిరి.

శ్ర సీతారామారావు శ్రరామ జననము, శ్రీరామ (ప్రవాసము (19814, ఈ రామోద్యోగము, శ్రీరామ విజయము, శ్రీరామాశ్వమేథము అను నాటకములు రచించిరిం

19820 (పాంతము నుండియు నాటకములందు కీర్తన లధికముగా కన్పట్టును. చం[దశేఖరుని “అం(ధ నాటక కృతులు” ద్వితీయ భాగ మున కుశలవ నాటక కీర్తనాదులు కలవు.

శ్రీ దువ్వూరి రామిరెడ్డి భవభూతి ఉత్తర రామచరితమును “సీతా వనవాసము"గా అనువదించెను. సీతాపవాదమును సృష్టిం చు

14. శీ విగ్శారి రాఘవాచారి, థ్రీ యడవల్లి సూర్యనారాయణ, శ్రీ రామాయణం

నర్వేశ్వరకాన్రి, శ్రీ పర్వత రెడ్డి రామచం(దరెడ్డీ గారలు ఈ అంకమున రామ

దాను నటనకు (పథ్యాతిని కాంచిరి, అందు ఐళ్ళారి రాఘవాచార్యులుగారు

రామదానుగా ఆ నాటకర౦గమునకే విశేష థ్యాతిని అర్జించిర్సి

తీ, మొదటిది పానుగంటి వారి రాధాకృ్ళష్టనాటకము.

తెలుగు నాటకము_రామకథ న! చిన హర్పణఖను విభీషణుడు శిక్షించి, నిండు పేరోలగమున రాముని సన్నిధిని అమెచే మిధ్యావవాద దోషమును అంగీకరింపచేయును. (వపంచవ పోకడలు తెలినుని కుశలవుల వీరోక్తులు మనోజ్జముగా వాయబడెను. భవభూతి (శీరామచిత్తసంక్షోభమునకు (పాధాన్య మొసగుచు ఉత్తర కాండను '“ఉత్తర రామ చరితము” కావింపగా? (శీ రామిరెడ్డి సీత్రావ్యథను _పధానముగ వర్ణించి “సీతా వనవానము" కావించెను,

అహల్యా చరితమువలెనే ఆధునికుల నాకర్షించిన శబరీవృత్తాం తమును (శీ చింతా దీక్షితులు నాటకముగ రచించెను. రామాయణ మున న్నుగీవాదుల కడకు చనుటకు రామలక్ష్మణులకు మార్గము తెలిపి, సురలోకమునకు తరలిపోయిన రామభక్తురాలుగ మాతము శబరి పేర్కొనబడెనుు ఆధునిక యుగమున ఖండవూవ్య కవులు, నాటక కర్తలు కూడ శబరి వృత్తాంతమును అత్యంతాదరముతో స్వీకరించి ఖండకావ్యములు, నాటకములు రచించుట విశేషము, సరళపద (పయోగములకు సున్నిత భావ వ్యక్తీకరణకు _పశంశలందిన (శ్రీ చింతాడిక్షితులు మధుర భక్తిభావము వెల్లడి యగునట్లు సుమారు 19025 (పొంతమున శబరి వచన నాటకము రచించెను. ఉపదేశము, సాధన, పరివర్తనము, నిరీక్షణము, సిద్ధి అనెడి భక్తి సాధనా పరిణా మములు అయిదు అంకములుగా విభజింపబడి శబరిభక్తి సాధనా 6మ పరిణామము వర్ణింపబడెను. సర్వము (శ్రీరామ మయముగ జీవించు శబరి శ్రీరాముని సుఖదుఃఖములే స్వీయములుగ భావించె డిది. అట్టి శబరి భక్తికి చరాచర (పకృతి కూడ గోహదము కావించి నట్లు ఇందు మధురముగ వర్జింపబడెను. అయా రంగము లందలి కథాంశములకును సూచనగ రంగారంభవర్ణనలు కావింపబడెను.సిద్ధ్యం కారంభమందలి రంగస్థల వర్ణన శబరీ మోక్ష్మ్యపదాయియై ఏతెంచ నున్న (శ్రీరామునకు సర్వ (పకృతి నీరాజన మొసగుచున్నట్ట్లు వర్షింప బడుట ఉత్తమె"త్తమము శిష్ణవ్యావహరికమున అలతి యలతి మాట లలో గేయ _పపాయమైన వచన మిందు (పయోగింపబడెను. భొవాను గుణముగ సంభాపణము, తదనుసారిగ కథయు కొనసాగుట ఇందు

(44)

న! తెలుగు పాపాత్యములో రామకథ మరియొక విశిష్టత మోక్షగామియైన శబరి [పభాన ప్యాతగను మిగి లినవి ఆమె భక్తికమ పరిణామమునకు దోహదకారు లగుటచేతను, పశుపక్ష్యాదులు కూడ ప్యాతలగుట చేతను దీనిని (శవ్యనాటికగా పేర్టొ నుట ఉచితము, ఉత్తమ సాహిత్యము వూర్తిగా ఒకరూపమునకు కట్టు వడదు. చింతా దీక్షితులుగారి శబరి ఆధునిక [పపంచ వాజ్మయ ములో పుట్టిన 34616౯ 1121 యొక్క 3146 14 వంటి నాటకరాజముల కోవకు చెందినది. " పకరణారంభమున పేర్కొనిక విధమున సంఘ తిరస్కర జోద్యమాభిలాషపుల నాటకములు 1900 (పాంతము నుండియే వెలసిన ననుట యుక్తము. మత, రాజకీయ, సాంఘిక, సారస్వతములందు కవులలో, రచయితలలో మొలకనెత్తిన భావవిప్టపము మవావృక్షమై (పాచీన సిద్ధాంతములకు నవీన రూపములను కొత్తచిగుళ్ళు తొడిగెను. హిందూమత సిద్ధాంతములను నిరసించు పూనికతో తద్గ్దంథముల న నుండియే కొన్ని హేతువులను (గహించి, తన్నిరూపణ, వ్యాఖ్యానముల వేసిరి. ఆర్ష ధర్మ (పతిబింబముగా అత్యధిక స్థానము నలంకరిం చిన రామాయణమందలి కొన్ని ఘట్టములు కూడ విరి దృప్పిని అకట్టు కొనెను. హిందూ సంస్కృతీ (పతీకలైన ఇట్టి ఉద్ధ్ధంధములను స్వీక రించిన ఎడల తమ ఉద్యమము వ్యాప్తినొందు నని వీరు భావించి యుండవచ్చును. భారత భాగవత రామాయణముల నిట్లు స్వీకరించిన వారిలో త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరిగారిని [ప్రథమముగా పేర్కొన వలెను. వీరు తమ కురుక్షేత సంగామము నాటకమున కౌరవులే రాజ్యార్హులని నిరూపింప 1పయత్నించిరి, ద్వితీయ కృతియగు “శం బూకవధ నాటకమున రామాయణ కథను వ్యాఖ్యానించిరి. శంబూకు డను శూదమహర్షిని వధించుటకు వర్ణాశ్రమ ధర్మ పరిరక్షణమే హేతు వుగ రామాయణమున సపేర్కొనబడెను. (తివరనేనివారు శంబూ కుడు శూదులకు నిషేధింపబడిన వేదాధ్యయన యజ్ఞ యాగాదులను నిర్వహింప [పప్రయత్నించుట రాజ్యపజకు మార్గదర్శకమై రాజ్యమున విపష్లవమునకు హేతువు కాగలదని భీతిల్లిన [శీరాముకు శంబూకుని వధించెనని వ్యాఖ్యానించిరి, అర్యరాజ్యమున అనార్యులకు గల

'తెలబుగునాటకము-రామకథ కిం? నిషిద్ధములను, ఆర్య అనార్య సంఘృరణ ఫలితముగ వెలసిన రామా యణము శంబూకవథ నందర్భమున తెల్పెనని వా రభిపాయపడిరి.

ఇటి దృషితో రామాయణమును వ్యాఖ్యానింప [పయత్నించిన

బ శు వారిలో శీ ముద్దుకృష్ణ ద్వితీయులు. [కీరాముని రాజనీతిని మాత్రమ! రామస్వామి చౌదరిగారు వ్యాఖ్యానింపగా [శీ ముద్ర్ధుకృష్ణ సీతారాముల

న! ! దాంపత్యమునే విమర్శించిరి. డాః॥ పి. యస్‌. ఆర్‌. అప్పారావుగారు పేర్కొనినట్లు వీరు 'ఇరువదియవ శతాబవు సెక్స్‌ తత్త్వ్వవేత' దృపితో

[హో నో నో నో ల

సీతారామ=రావణుల [పణయమును చిథత్రించుటకు పూనుకొనినారు”. ! వీరి 'అశోకము” నాటకమున (1984 ఆర్య అనార్య సంఘర్షణమున ఆర్య కృత్యములను బలపరచుచు ధర్మసూతములను బలపరచెడి శేవల కిర్తికాముడు. (వపణయము, ఆరాధనా భావము నెరుగని పూర్వులు స్త్రీకి స్వయం వ్యక్తిత్వము, నుఖ దుఖఃములకు అవకా। మొసగలేదు. అమె కేవలము 'పురుషపాలితి మాతము రావణుడు దుష్టరాక్షసు డనుటకంటెను లోకోత్తర (పణయమూర్తి, మహామనీషి అని కింలోక్తిగ చెప్పుటకు [ప్రయత్నము “అశోకము' నందు జరిగెను.

ఇందు స్వయంవరమునకు ముందే సీతకు రామరావణులతో పరి చయము కల్లును. అరణ్యవాస సమయమున రావణుడు సీతారా ముల అతిథిసత్కారములు స్వీకరించి, వారిని లంకా పట్టణమున కావ్యా నించును. ఇత్యాది అవాల్మీకములు, నూతనములు అయిన కల్పనలను కావింపబడినను; ఇవి భాసుని (పతిమా నాటకము మున్నగు సంస్కృత నాటకములకు స్పురింపజేయుచుండును. శ్రీ ముద్దుకృష్ణ వ్యాఖ్యానములో దీనికి శీ ముదుకృష [వాసిన విపుల పీఠికలో పరస్పర విరుదములయివ

౧ ళు వ!

అభి పాయములు కలవు.

[శ కాళ్ళకూరి నారాయణరాను ఆదికవి వాల్మీకి జీవితమును నాటకముగ 1985 లో వెలువరించిరి. జన్మతః ద్విజుడై కాలవశమున కుల(భష్టుడై చివరకు పశ్చాతన్తడె మహర్షిగా రూపొందినట్లుగా వాల్మీ$

1. తెలుగునాటక వికాసము _ పుట - 887.

శి($ కెలు(గు పొహిత్యములో రామకథ చరితము వర్ణించు ఈ నాటకమున ప్యాతోచితభాష (పయోగింప బడు టయేకాకుండ తదాదిగా ఆంధనాటకములందు వెలసిన మనస్తత్వము చ్మతించు రూపకములకు మార్గదర్శక మైనది. ఇంతవరకు తెలుగునాటక (వకియారంభమునుండి వెలువడిన రామనాటకములు దిజ్మాతముగ పేర్కొనబడెను. నాటక (ప్మ్రకియయందు గమనింపవలసిన ముఖ్యాంశ మొకటి కలదు. పెక్కుమంది నాటకకర్తలు సంపూర్దరామాయణము మూడు నాలుగు నాటకములుగా లేక కాండ విభజనమును అనుసరించి (శ్రీరామజనన సీతాకల్యాణాది నామములతో ఆరు నాటకములుగా రచించుట కన్నట్టును. ప్రాచీన సాహిత్యమున భారత భాగవత రామాయణములు మూడింటిని రచించిన కవు లరుదు. దక్షిణాం(ధ వాబ్బయమున అట్టివారు అటనట కలరు. అధునిక యుగమున ఇట్టి కవులు అధికముగ కనృట్టుదురు. నాటక (ప్యకియయందు కూడ రామా యణ భారత భాగవతములు మూడింటిని రచించిన (శీ శిపాద కృష్ణ మూర్తిశాస్త్రివంటి వారలు అధికసంఖ్యయందే కలరు, ఇట్రివారు ఈ మూడింటినే కాకుండ ఇతరములైన నాటకములను కూడ పెక్కింటిని రచించుట గమనార్హ ము. అధికసంఖ్యయందు గల రామనాటకములు అన్నియు వివుల ముగ వివరించుటకు ఇచ్చట అవకాశము లీకుండుటం జేసి. నాటక పృకియయందు రామకథ ఎట్లు నంభావింపబడెనో దిబజ్మా_తముగ ఎరుగుటకు పానుగంటివారి అయిదు నాటకములు మాృాతము స్వీకరింప బడెను, కల్యాణ రాఘవము :- ఆరంకములు గల ఈ నాటకము పానుగంటివారి నాటకము లలో చివరిది. బాలకాండేతివృత్తపధాన మగుటచే రామాయణ కథా త్మకముగ [పథమనాటక మగుచున్న ఇందు మిగిలిన నాలుగు నాటక ములను గురించిన (ప్రస్తావన నాటకారంభమున స్యూతధారునిచే

'కెలుగునాటకము- రామకథ $ి4లి కావింపబడెను. పొదుకు, వనవాస, విజయ రాఘవములను (వాసిన తదుపరి కల్యాణ రాఘవమునకు (శ్రీకారమును చుట్టుటంచేసి, అత్యల్చ కథాంశము గల ఇందు పంతులుగారి నాటకీయత, రసోచిత వాక్య నిర్మాణము మున్నగునవి పరాకాష్ట నందెను. ఇందలి తృతీయాంక మును నాటకీయతకు (పత్యేకముగ పేర్కొనవలెను.

భవిష్యదర్ధ సూచకముగ, దశరథుడు విశ్వామిత్రునితో ,

*శీరఘూద్వవా! డిట వెలసినది మొదలు కనుల కజువుదీర నతని గాంచుటందు వీను లలర(గంబలుకులు వినుటయందును బలక లూర;/ దొడ(బెట్టికొనుటయందు +. ....4==

తెరపిలేదు, తీరికలేదు, విరతిలేదు

సర్వరాజ్య తం్యతంబులు చప్పబడియె

ఇన్నియేల?+ రాముని గాంచి యింతగా(గ( (బాకులాడెడు నే నెటు రాము విడిచి దివికి( బోదునో యనుచు సందియము దోంచు నివరులేరు కావున నంటి నిట్లు మోికు''- అని మహర్షి సంసేవనార్థము రానేరని తన దోషమును సహేతుకముగ వివరించెను. బాలరాముని యాగ రక్షణార్థము తోడ్కొని పోవుటక్రై ఏతెంచిన విశ్వామితుడు తత్కృత్యముచే ఏర్పడనున్న రామ దశరథ వియోగమును స్మరించి నివ్వెరపడెను. మౌని కోరిక విన్న దశరథుడు సంఘర్షణకు తావీయక,

*మ్రోరే దశరథు డనుకొనుడు - నేనే విశ్వామితుడను. -హమారు నాకు రాము నీయగలరా ?''- అని పశ్నించి, విశ్వామి[తుని నిరుత్త రుని గావించెను.

ఈ నాటకమున భాసుని యజ్ఞఫల నాటకమునందు వలె రాముడు అరణ్యమున నాగరిక ఆటవిక జీవితముల తారతమ్యమును గురించి (పనంగించెను. ఇందు నాటకీయతను పెంపొందించు కల్పనలు పెక్కున్నవి.

శిక0 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ పట్టభంగ రాఘవము :- సప్తాంకములు గల ఈ నాటకమున అయోధ్యాకాండ కథ సంక్షి ప్రీకరింపబడెను. (శ్రీరాముని ధీరోదాత్తత, విషయవాంభఛాదూరత, దశరథుని వతవాత్సల్యము మున్నగునవి ఉదాత్తముగ పోషింపబడిన ఈ నాటకము కథా[కమమును బట్టి రెండవది యెనను పంతులుగారి నాటక రచనలలో ఐదవది. కానల్యా దశరథుల వాత్సల్యభ క్రి, సీతా బేవి శృంగారభక్తి, లక్ష్మణుని దాస్యభక్తి మనోహరముగ చితింపబడి పానుగంటివారికి సహజముగ రామునిపై గల భక్తి పారవశ్యము వెలి విరియుచుండును. ఈ నాటకమున దశరథునికి ప్కత్మపేమ ఉదాత్త ముగ చితితమై దశరథుడు వాత్సల్య రసమునకు (ప్రతీక యగుచు రసోడద్టీపనమును కలిగించును. “ముద్దుబాట్టె మొగమునకు మొగమువాచి విన(దగిన పుణ్యకథలెల్ల వినుచు మజియు నది యనక గుంట యనక మునంగ(దగిన నీటిపట్టుల నెల్లను మునిగి మునిగి 666 2566664860 6944069=05ీడకు యజ్ఞ దైవదత్త వరపసాదమున, లేక లేక నినాాంచితిని బుండరీకనే[త”-_ అనుచు జీవిత పర్యంతము రామైక లక్ష్యముగ కాలము గడిపిన దశరథుడు శ్రీరామ వియోగమున (పాణత్యాగము చేసెను. ఇందు కైకేయి కౌాటిల్యము, మంధర అధి క్యము, దశరథునకు చిరపరిచితము లని పేర్కొనబడుట విశేషము. శైకేయి కర్కశత్వము దశరథునకు చిరపరిచితమని జానపద వాజ్మయ మందలి శాంత గోవింద నామాలు మున్నగు గేయములందు కలదు. సంస్కృత జానకీ పరిణయ నాటకమున గూడ ఈ విధముగనే కలదు. స్యుపసిద్ధ అంగ్ల నాటకకర్త షేక్స్పియర్‌ [పపభావము, ధర్మవరము వారిపై ఉండినట్లే ఇందు అటనట భావములందు సేక్స్పయర్‌ కనప ఖ్రును. డా! ముదిగొంఢ . వీరభ(దశాన్తిగారు తమ పానుగంటివారి “సాహిత్య సృప్టి-సవిమర్శ పరిశీలనము"”నందు ఇందు కుదాహరణము మూడ ఒసగిరి _ అది ఇది:

తెలుగునాబకము-రామకథ 44! “సృష్టియంత ము నొక్క చిత్రనాటక మందు గలుగు ప్యాతల లోపలను భూవు6 డని ఘనతయు భృత్యుండని న్యూనతయునులేదు....” =ఆఅనుచు (శ్రీరాముడు వనగమనము కావించు సందర్భమున అయోధ్యా (పజల నుద్దేశించి చేసిన విజ్ఞాపనము “ &8 ౫౦4 1116 1” నాటకమున జాక్విస్‌ పొ్యాతచే ఆ త] ఏం ఇంమ16 18 & 34886 తంల 211 ౧00 206 ₹010100 6161 12౫ ల౯౩ గల 276 భం 67149 2864 10ల8 68020065 శుంఠ 006 ౧120 1 119 1006 914౪9 ౧890) 219 ” =అని షేక్స్పియర్‌ చెప్పించిన మాటలను స్ఫురణకు దెచ్చును. పట్టభంగ రాఘవకథను ఇంకను ధర్మవరమువారు, కోలాచలము (శీనివానరావు గారు కూడ (వాసినను, మూడు నాటకముల యందు దృకృథమునను, రచనా శిల్పమునను భేదములు కన్పట్టును. నంవాద కౌశలము, పాాతమనస్తత్వ నిరూపణము (పధానముగ ఎంచిన పానుగంటివారు తక్కిన యిరువురివలె పదర్శనానుగుణమగు అంగ విభాగమును రంగములందు కావించలేదు. పానుగంటివారి రామాయణ నాటకము లందు ఇయ్యదియీ బహుళ (పజాదరణము నొందెను. వనవాస రాఘవము:- ఆరణ్య, కిష్కింధ, సుందర కాండాంతర్గత కథ ఇందలి ఇతి వృతము హనుమంతుడు సీతను కాంచి లంకాదహనము కావించి వచ్చిన వృత్తాంతము రామాదులకు నివేదించుకొరకు ఇందు పంచ మాంకమున ఒక అంశతర్నాటకము ఏర్పరుపబడినది. మూడు కాండ ముల కథను మిగుల చాకచక్యముతో అయిదు అంకములందే చెప్పిన పానుగంటివారు ఇందు పాతల సంఖ్యను కూడ నేపధ్య విష్కంభా టల దులవలన తగ్గించిర్హి కళ హర్భపమూం- న విజయ రాఘవ నాట నాంజ్రావై షి య యు. (శ్రీరామ నిర్ణయము జ్చాన " ధర్మాధర్మ నిరూపఖీముగు గూర్చిన చర్చక్తై [1 (6 గలం చ

న! శెలు/గుపాహాత్యములో రామకత యిందు చతుర్థాంక విష్కంభములో శరభుని వృత్తాంత మొకటి కల్పింపబడెను. శరభుని నామము మాతను వాల్మీకి రామాయణ మున కలదు,

ఇందు అవాల్మీకీయములగు రంగనాథ రామాయణాంశములు కొన్ని స్వీకరింపబడినవి.

1. లక్ష్మణుడు పర్షశాలముందు గిరిగీయుట.

$. (శ్రీరామునియందు అధ్యాత్మరామాయణమందువలె భవిష్యత్‌ జ్ఞానము అరోపింపబడుట.

1. సీతావియోగమున సంభవించిన ,శ్రీరామదుఃఖనుచే కోప వశుడై లక్ష్మణుడు దైవమును దూరుట = మున్నగునవి, శూర్చుణఖా (వవేశమున రాముడు లక్ష్మణునితో -

“జరుగనున్న రామ వనవాసంవు నాట

కమున కో కాంత బీజమగు”- అనియు; రావణుని గురించి రాముడు--

• ఈతడు మహానుభావు(డై యుండవచ్చును కాని, శాపవశమున భక్షిజ్ఞానములు నిలుకడలేక యున్నవి. పాపము! నా శిక్ష నను భవించి ముక్తుడే యగును లేకున్న శాపశేషమున కింకొక్క జన్మయెత్తి కడతేరి దైవసాన్నిధ్యమున నుండవలసినవాడుగా(. గానుపించు చున్నాడు". అని [పేక్షకులకు జయవిజయుల శాపవృత్తాంతము స్పుర ణకు తెచ్చును. గత భవిష్యద్వృృత్తాంతమును లోపింపజేయు [ప్రయ త్నమున ఆటనట కొన్ని దోషములు కన్పట్టును. కాపసవేషధారియైన రావణుడు సీతతో

“* అతిథులగు తపశ్శాలురను నిర్ణక్ష్యముగ. జూచినను కాంతల

కెట్టి యవస్థల్‌ సిద్ధించెనో యెొజు(గుదువా* ఒయని చటంచగా క్‌ ఇ

“* ఎలుగుదున్నకో నా కట్లు భర్తృ విశ్రేషమునోళఖ్నట్రా క్షింపకుడు”= ఆనును= భవిష్యట్టేస్థ సూచనమున్న ఈ సంభాపణమ్మ్మే కాళిదాసుని

శే

తెలుగునాటకముఎ.రామకథ న! అభిజ్ఞాన శాకుంతల శాపవృత్తాంతమును సూచించును. కాని శాకుం తలము రామాయణమునకు తరువాతిది కదా! ఇందు అటనట వాల్మీకి రామాయణమునకు వ్యాఖ్యాన పాయమగు వర్ణనలు గూడ్‌ కన్పట్టును. విజయ రాఘవ నాటకము:-

ముప్పదిమూడునకు పైగా పాతులు గల ఈ నాటకము కథాత్మక ముగ నాలుగవది ఆయినను, పానుగంటివారి రామాయణ నాటకము లలో రెండవది. అవాల్మీకీయము లైన అంశములు కొన్ని యిందు కన్పట్టును.

1. నిండు పేరోలగమున విభీషణుని పరిత్యజించు తరి రావణుడు తాడన పాద(పహారిములచే పరాభవించినట్లుండ ఇందు పొదతాడన మునకు సంసిద్ధుడయ్యెను.=

£. కాలనేమి వృత్తాంతము.

8. సులోచన భక్తి.

9. రావణ పాతాళ హోమము,

10. హోమ విఘ్నమునకె అంగదుడు మండోదరిని బల్యపయోగ మొన కొనివచ్చుట- మున్నగు రంగనాథ భాస్యూర రామాయణాదు లందలి సన్నివేశము లిందు కలవు

కంటిలో నలుసులవలె బాధించు కవులను కొనగోట తీసి పృష్ట ముపై తుకుచుకొను కుంభకర్జుడు, వింశతి భుజముల దశ(గీవుడు అందు వర్టితులు, కుంభకర్ణదశ(గీవుల మహాక9ాయములను, పరా కమములను (ప్రదర్శించు సన్నివేశము లున్నందు వలన ఇది (వద రన క్లిష్టత కలిగి (శవ్యనాటకముగ సంభావింపదగు నని భావింప వచ్చును. అయినను ముదణకు పూర్వమే ఈ నాటకము (పదర్శనల నందెను. ఏకరాాత (పదర్శనమునకు బహుదీర్హ మగును కాన, ఇడి ద్విసంధ్యా (పదర్శనము కావింపబడుట కూడ కలదు.

(45)

న! తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ (శ్రీరామ మహత్వ (పకాశనమే పరమార్థముగాగల ఈ నా.క మున రాముని ధీరోదాత్తత స్పష్త్టముగ చెప్పుటకు [ప్రయత్నము జరిగెను. తొమ్మిది శిరములను, పదునెనిమిది బాహువులను కోల్పోయిన రావణుని చూచి అంగదుడు అపహాస్యము చేయగా రాముడు నివా రించెను. అప్పుడు “కనుగొల్కు లైన నెజ్జనవగాకయుండ, నొ యని గట్టిగానైన నజవకుండ నొడలు చెమ్మట చేత. దడియైన( గాకుండ సిగముడి యైనను జెదరకుండ( గోపచిహ్నము లేమి దీపింపకుండ, ర శోత్సాహ దశయైన నొదవకుండ( బల్లెత్తు పలుకైన( బగతుర నాడక యుండ, మూలబలంబు రెండగడెల లోన లీలగా గడతేల్చి దానవాది పతికి నిట్టులుచేసి, యెవ్వండు సేసె నోయటంచు నుండు. దటస్టునోజ నహహ! ఇట్టి యద్భుత చారితు మెచట గలదు? _అనుచు అంగదు నిచే కవి శ్రీరాముని శాంతవీరమూర్తిని వర్జింపజేయును- అట:వట ఇందు రావణపాతు గాంభీర్యము సడలినట్లు తోచును. రంగనాథ రామాయణము వలె ఇందును రావణుడు అత్మజ్ఞానము కల వానిగా చిత్రింపబడెను. ఆతడు యుద్ధాంతమున రామునితో “*“ఈవు లోకపిత వని, సీతావధూటి లోకమాతయం౦ చెటుగుదు; నీకు నింత చేసితిని గాన నిటకు వేంచేసినావు కాకయుండిన( బీఠంబు( గడలిచెదవె”-అనుటయేకాక. ' “బహ్మ హత్య యని సంకోచమేల? నేను పవర్తించిన రీతి [దాహ్మణార్హమా?” యని తనను సంహరింప రాముని (_పేరేపించెను.

శెలుగు నాటకము-రామకథ తక్‌ క్‌ పానుగంటివారి ఈ నాలుగు నాటకముల పరిశీలనము వలన ఒక్క విషయము విశదమగును. యథావాల్మీకముగ రామాయణ మును నాటకీకరించుట నాటక కర్తల పధానోద్దేశము కాదు వాల్మీ! రామాయణమును ఆధా5ముగ (గహించినను (పదర్శనానుగుణము, సామాజిక హృదయాకర్షకము; నటునకు నటనావకాశము, రసోద్దీప నము కలుగునట్టుగ ఆయా సన్నివేశముల మార్చుటయే కాక, వాల్మీ కేతరములగు రామాయణాదులనుండి కూడ కథాంశములను స్వీకరిం చిరి. ఇట్టి నాటక రచనము ఒకే ఇతివృత్తముతో పెక్కుర నాటక కర్తలు ఒక్కొక్క తరి ఒకే నామముతో (ఉదా॥ శ్రీ రామజననము, పాదుకాపట్టాభిషేకము మొ ) వెలయించిరి. కావున స్వీయ ము(ద నిమిత్తము, నూతినత్వ (పదర్శనార్థము రంగవిభజనములందును, పాత చితణమునం౦దును, విచిత సన్నివేశ కల్పనలందును నూతన (పమయోగముల కావింప యత్నించిరి అట్టిపర, సమాజమున వ్యాప్తిలో నున్న ఆంగ్ల విద్యయొక్ట (పభావముకూడ అృపయత్పముగనో _పయత్న వూర్వకముగనో వారిపై కొంత (పసరించినది నుఖ్యముగ ఆఅంగ్రనాటక కర్త షేక్స్పియర్‌ [పభావము వఏరిపై అధికముగపడెను. అందునను పాత స్వభావచి్యతీకరణము నందు (ఉదా॥ ధర్మవరమువారి పాదమకలో కైక, మంధరలుుకథను నాందీ పస్తావనాదులకాదని సుఖాంతము నాటకము కావలెనను సం్య్రపదాయమును భేదించి,దుఃఖాంతి మొనర్భ్బుట మున్నగు వాటియందు ఈ (ప్రభావము కన్పట్టును. శ పాద కృష్ణమూర్తి కాఫ్రీ వంటి కొద్దిమంది మా[తము యథామాతృకముగ రామాయణ నాటక ముల వెలయించిరి. ఇట్లు సామాజిక, రాజకీయ,మత, భావవిప్త్లవములు మూకుమ్మడిగా నాటి నాటక కర్తపై తమ (ప్రభావమును నెరపి, రామ కధకు అధునికత్వమును అపాదింప _పపయత్నించెను. నాటకములుగ పెక్టుమందిచే స్వీకరింపబడిన రామాయ ణాంతర్గత వృత్తాంతములలో మైరావణ చరితము ఒకటి హనుమద్విజయమును, శ్రీరాముని ఏకపత్స్నీవతమును ఉదాత్తముగ చితించు కథ యగుటచే నాటకముగ సామాజికుల మనములను రంజింపచేయునని భావింది కాబోలు పెక్కుమంది మైరావణ నాటకము రచించిరి.

$56 తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ యుద్ధకాండనున సంజీవి మాహాత్మ్యముచే లక్ష్మణుడు పునర్డీ వితుడగుట తెలిసి, భీతావహుడైన రావణుడు పాతాళలోక (ప్రభువగు మైరావణుని ఐరావణ ద్వితీయముగ లంకకు ఆహ్వానించి, సహాయ మర్థించెను. రావణుని మం[తాంగమంతయు పక్షిరూపధారులై అల కించిన విభీషణుని నల్వురు మంత్రులు స్నుగీవాదులకు నివేదింపగా, వారు ని(దించు రామలక్ష్మణుల చుట్టును సైన్యమును కాపంచినను, రొక్షసులు కపటోపాయమున రామలక్ష్మణులను పొతాళమునకు కొని పోయిరి వారిని ఆన్వేషించుచు నికుంభిలకు ఏతెంచిన హనుమంతుడు ఒక పావురము జంట యొక్క సంభాషణము వలన ఠామలక్ష్మణులు పాఠతాళమున బంధింపబడిన విషదుము గహించి పొతాళమున (పవేశింపబోగా, ద్వారరక్షకుడు ఎదుర్కొనెను. ఆంతట ఆతడు వచ్చి నది రామదూతగా ఎరిగి, తాను పవనాత్మజుని పుతుడగు మకరధ్వజు డనియు*,లంకా దహనము తదుపరి హనుమంతుడు సందమున తోకను జల్లార్చుకొనుచు, కంఠమందలి శేష్మము నుమియగా మకరి మింగి, తనను వ్యుశునిగా బడసివ వృత్తాంతమును తెల్పెను. పిమ్మట మకర ధ్వజుడు హనుమంతుని రామునికడకు జేర్చెను. సూక్ష్మరూపమున హనుమంతుడు రామలక్ష్మణు లున్న ఆలయమున (ప్రవేశించి ద్వార ఖంధాదుల బంధించి, మారుకంఠమున దేవివలె పలికి, మెైరావణా దుల నమ్మించి, అయుధముల బడసెను. అంత రామలక్ష్మణులకును రాక్ష్తసులకును భీకర నం[గామ మారంభమయ్యెను, రాక్షసు లిరువురు మరణించుమార్గమును (శ్రీరాముని పతిగా ఒనర్ప్చిన వెల్లడించెదనని హను మ౦తునితో ఐరావఖుని భోగిని యగు కాంత పలుక, అత డందుల కియ్య కొనియు, శ్రీరాము డామె మంచమున అఆసీను డయినప్పు డది విరుగ కుండినచో ఆమె కోరిక సఫ6ము కాగలదని షరతిడెను అందుల కంగీకరించిన అమె వారి [పొణములను రక్షించు తుమ్మెదలను పవ నాత్మజున కొసగెను. హనుమంతుడు వానిని సంహరించి, అందొక బానిని మాత్రము భోగినికి తెలియరాకుండునట్లు రహస్యముగ అమె మంచమును తొలచు ఒప్పందముపై విడిచి పుచ్చెను. అది అభ్లే కశావించెను. రాక్షసులు మరణించిరి. పిమ్మట హనుమంతుడు కార ఇము నెరింగింపకుండ శ్రీరాముని భోగినిశయనాగారమునకు కొనివచ్చి.

తెలుగునాటక ము..రామకథ క్‌5? మంచమున కూర్చుండజేయ అది ఫెళఫెళ విరిగను. విషయము నెరిగి అశాభంగము నొందిన భోగినికి మరుజన్మమున అమె తనకు పియకాంత కాగలుగు వర్మపదానము కావించి శ్రీరాముడు కపిసేనల జేరుకొనెను. సంస్కృత అనంద రామాయణమందు ఈ మైరావణ గాథ కలదు.అందు భోగినికి మారుగా నాగకన్య చం[దసేనియని పేర్టొన బడెను.

ఈ మైరావణ వృత్తాంతమును తెలుగు నాటకకర్తలు (గహించి9 (వదర్శనానుగుణ్యములగు మార్చుల గావించి నాటకముగా బెలయిం చిర... అయ్యగారి విశ్వేశ్వరరావు “మైరావణ నాటకము”న విభీష ఖుని మంటతులను పక్ష్తులుగ రంగస్థలమున (పదర్శనము అసాధ్యము కావున, నారదుడు (ప్రాధాన్యత వహించెను. కపిసైనమంతయు వ్యూహము పన్నుట కాక, హనుమంతుడు తన వాలన్తును రామలక్ష్మ ణుల చుట్టును (పాకారముగ కభైైను. ఐరావణుని భోగినికి పర్యా యముగ మైరావణుని పళ్నియే రామభక్తురాలుగను, రామకార్య సొఫ ల్యమునకై విభీషణుని భార్య యగు సరమ ఆఅమెకడ చెలిమికత్తెగా వ్యవహరించి నటులను చిత్రింపబడెను. తుమ్మెదలను పదర్శిం చుట కష్టము కావున తుమ్మెదలరాజుపాతత కల్చింపబడెను.

భాసుని _పతిమ, అభిషేక నాటకములు మురారి అనర్హ రాఘ వము మున్నగు నంస్కృతి నాటకములన్నియు అం(ధీకరింపబడెను- ఈ నాటకవపలకు మూలము లైన సంస్కృత రూపకకథలు'నంస్కృత సాహిత్యములో రామకథ' |1పకరణముక వివరింపబడెను.

శతక వాబ్మ యము-రావుకథ

(పథమాంధ కావ్యమైన ఆంధ మవోభారతము సంస్కృత మూలమై పరివప్టిని చేకూర్చుకొనినట్లే, తదాదిగా ఆధునిక యుగము వరకు (క్రమ పరిణామ వికాసము నొందిన వివిధ కావ్య _ప్రకియలలో కొన్ని సంస్కృత కావ్యములకు _పతిబింబములు. మరి కొన్ని స్వతంత కావ్య స్వరూపమును పెంపొందించుకొనిన రమణీయ రూపొంతరములు. భక్తి ప్రాతిపదికగా వెలసిన సంస్కృత శతక (పకియ యీ రీతిగనే ఆంధవాజ్యయమున (పవేశించినను, వివిధ రూపములలో [కమాభి వృద్ధిని పొంది అంధ వాజ్మయముననే ఒక సంపూర్ణమైన విశిష్ట న్ధాన మును పొంది వాజ్యయమునకే పుష్టిని చేకూర్చినది

ఇట్టి శతకములను కావ్యములందు జేర్చిన ప్యపథమ సంస్కృ తాలంకారికుడు అమృతానంద యోగి. ఈతని “అలంకార సారసర౦గ హము”న

“*“అథచాటు పప్రబంథానాం లక్షణం కథ్యతేఒ ధునా

శతేన శతకం ప్రోక్త మష్టోత్తర శతమ్‌ పరమ్‌.” -_అని శతకము 'పేర్కొనబడెను. అలంకార సార సం[గహము పదమూడవ శతాబ్ది నాటిదిగా నిర్ణయింపబడెను, 1 పథమాం[(ధ లక్షణ (గంథముగ పీఠ మలంకరించిన “కవి జన్మాశయము ” (రేచన ఛందో [గంథము) పద మూడవ శతాబ్బమునందే (వాయబడినను అం దెచ్చటను శతకము పేర్కొన బడలేదు. (కీ. శ. 1400 తరువాత విన్నకోట పెద్దన “కావ్యా లంకార చూడామణి” యందు క్‌

1. అలంకార పారవంగ్రవము _ సీశిక _ తిరువతి గ, ౪. ౮. (వచురణము.

శతకవాజ్మ యము.రామకథత 858

క్‌ సప్త వింశతి యెన నక్షతమాల

తెలియ ముప్పది పద్యముల్‌ (తింశదాఖ్య

నమర: బంచాశదాహ్వయం బైదు పదులు

శతకమన నొప్పు మటి పద్య శతముగూడ ”

అనంతామాశ్సుడు కూడ శతక లక్షణము పేర్కొనెను.!

ఆధునిక సాహిత్యకారులు, విమర్శకులు కూడ శతక నిర్వచ నము చేసిరి కి శే. వంగూరి సుబ్బారావుగారు శతకములు భావ గీతములుగా భావించిరి. 2 నిడదవోలు వేంకటరావుగారు ''ఇది ముక్తక ములయ్యును, నేక సూతత గలిగి. కని యాత్మానుభవము (పకటిం చుచుండు"ననిరి. 3 కాశీనాథుని నాగేశ్యరరావుగారు శతకములు భావ గీతికలను వాదమును ఖండించి, ఆధ్యాత్మికానందమును కలిగించు శతకములు పాపంచికానందమును మా్యతమే కలుగజేయు భావగీతి కలను పోల వనిరి. శ్రీ మలంపల్లి సోమశేఖర శర్మా, శ్ర ఖండవల్లి లక్ష్మిరంజినం౦ం, శ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్య వపభ్యుతులు కూడ శతక ములను నిర్వచించిరి. కె. గోపాలకృష్ణారావుగారు. శతమను పద మునకు “కి .వత్యయమును చేర్చిన “శతక'' మను రూప మేర్చడును; ముక్తక స్వభావము, మకుట నియమము, ఆత్మ సపరమగు కవితొ ధర్మము, సంఖ్యా ని.తమము, ఛందోనియమము, వృత్తి నియమము జ్‌ అనిబద్ధ రచనలు శతకములు” అని పేర్కొనిరి.*

శతక నొజ్బయమున రామాయణము విశిష్టస్రాన మా[కమించెను. అత్మ్మాశయ (5306041౪76 గ061౧౧క విత్వము శతకలక్షణములం దొకటి అగుటచే, భక్త్యావేశము కవు లొనరించిన రామనామ సంకిర్తవము శశకరూపమున భాహామతిల్లికి మ కాహారమైనది శ్రీరామచంమని అవతారమూర్తిగను, క్షే[తదైవముగను, ఆరాధించిన భకా_గేసరుల శతకములు భక్రిశతకములందు విశష్టస్తానము నా్మాకమించుకొనెను, శ్రీరామ పరముగ పదునేనశవ శతాబ్రమును౨డి శతకరచనము _పొరం చెతనంతవిళందన్ను.

శ, శ, వంగూరి సుబ్బారావుగారి ళతకపుల చర్విత = పీఠిక. 4. ఆర్మధ శతక వాజ్మయోత్స త్తి వికాసములు = సమకాలిక జీవితము (వాత్మపతి.

860 తెలంగు సాహిత్యములో రామకథ భమయినట్లు పేర్కొనవచ్చును. రామభక్తి (పధానములయిన శత కములను రెండు ముఖ్యమైన తరగతులుగ విభజింపనగును. అవి కథాత్మక శతకములు, సంకీర్తనాత్మక శతకములు, ముక్తక స్వభా వము గల సంకీర్తనాత్మక శతకములే సాహిత్యమున _పథమముగ వెల సినవి. పందొమ్మిదవ శతాబ్బాాంంభము వరకు వస్తువెవిధ్యములేని సంకిర్తనాత్మక శతకములే వాజ్బయమున చోటు చేసికొనినను, అర్వా టీనులైన కొందరు కవులు వస్తువెలక్షణ్యముగల శతక రచనా కుతూ హలులె, నూత్న వస్తు శతకములను, కథాత్మకశతకములను వెల యించి నవ్యమార్గమును నెలకొల్చిరి. ఫలితముగ, అన్యభాషలందు కథాత్మక రచనలు స్వల్పమాతముగ నుండు ఆంధ శతక వాబ్మ యము కథాత్మకరచనతో పరిపుష్టమయినది. ఇప్పట్టున భారత, భాగవత, రామాయనేతిహాసములపై కొందరిదృష్టి (పసరించినది. వీనిలో రామాయణకథాత్మకములే అధికములు. కథాత్మక శతక రచనా [వ్యకియ ఆర్వాచీనమయ్యును, శతకములలో రామకథావతర ఇము [గహించుట కవియే తోడ్పడుటందబేసి, సంకీర్తనాత్మక శతికముల కన్నను (పథమముగ రామాయణ కథాత్మక శతకములను పఠ్యావలో కించుటయే సముచితము.

లనకుమార శతకము :-

*“లవకుమార శతకము"గా (పసిద్ధిగాంచిన *“చూతమెలవు(డా!” శతకమును కీ, శ. 1900 సంవత్సర పాంతమున (శ వద్ధి తాతయ్య కవి రచించెను. భగవంతుని లీలామానుష విగహనును, అవతార విశేషములమ “*నాడుండినచో చూతమె” అనగా “దర్శించియుందుము గదా [అను భావమున లవుని పేర్కొని కవి యిద్దానిని వెలయించెను,

దశరథ వు్యతకామేప్టితో కథా (ప్రారంభము చేసినను, సోమకాసు రుని సంహరించిన [శ్రీమన్నారాయణుని లీలావిలాసములు రామవ తార పర్యంతము (వథమముగా వర్ణింపబడినవి. (శీరాముడు లంకను ముట్టడించిన సందర్భమున రావణుడు తన గురువుతో కర్తవ్యమును గూర్చి మంకాలోచన మొనర్చుట పుషుప్తియం దున్న కుంభకర్ణుని

శతకవాజ్మయము...రామకత న! జాగరూకుని గావించుటకై కరగించిన సీసమును కర్ణములందు వవ హింపజేయుట మున్నగు రంగనాథ రామాయణమునందలి సన్నివేశ ములను పోలిన సందర్భము లున్నను కథ (పధానముగ వాల్మీకి రామా యణమును అనుసరించియే సాగినట్లు భావింప నగును. హకసుమం తుడు లంక కేగుటు విభీిషణశరణాగతి మున్నగు నన్నివేశములు నంభాషణాత్మకముగ నున్నవి. రావణుని శిరములు రణరంగమున హైలచుట, సీతాదేవి అగ్ని,పవేశము మున్నగు ఘట్టములు మనోహర ముగ వర్టింపబడినవి. కవి కథను మిక్కిలి వేగముగ చమత్కారముగి నడిపించెను, “*దురమున రాముని గెల్బుట తరమా దశకంఠ యన.(గ౯ దమ్ముని( దన్నెన్‌ శర ణనుచు రాము( గనెనట” ఎా=విభీవణశరణాగతి ఘట్టమందలి యీ పద్యము కథాకధన పద్దతిని స్పష్టీకరించును. రావణుడు మాయోపాయమున సీతాప హరణము గావించెనట !- రామసుగీవులు మిటతు లైరట! సేతునిర్మా ఇము జరిగెనట!- అను ధోరణిని కవి కథను వివరించెను. రణ రంగమున రావణుని శిరములు మొలచుట గాంచి రాముడు,

• శిరములను [దుంచివేయ న్మర లవి గలిగుండు టేమి మాయయొ దశకం ఠర యనుజ దెల్పుమనెనట ''-101. వద్ది తాతయ్య కవి ఈ శతకమును * చూతమె లవుడా!” శత కముగ (పకటించెను. శతక మకుటము ఉర్దూభామ ననుసరించి అశ్చీ లార్థకముగ కన్పట్టుచున్నదని రామమహేందవరవు కవి పండితులు కొందరీ కవిపె 'కేసు' పెట్టిరి. వాద (పతివాదములు జరిగిన పిమ్మటం
• లవుడా” అను పదము అక్షీలార్థమును స్పురింపజేయును గాని అక్రీల పదము గాదని పండితు లంగీకరించిరి, శతకనామ మశ్చీ లార్థక మది ఎంచి, శతకము (శీరాముని వు(తుడగు లవుని పేర్కొని వ్రాయబడి నట్లుగా శతకారంభమున కవియీ స్వయముగ నివేదించెను. (46)

$82 తెలుంగు పాహిశ్యములో రామకథ శతకముపె వాగ్వాదములు చెలరేగి.కేసు కోర్టు కెక్కి నందువలన, శతకము పహర్వకవి కృతమనియు, వద్ది తాతయ్య కేవలము దానిని శతకాంతమున రెండు పద్యములందును, శతకాంత గద్యయందును వద్ది తాతయ్యకవి కృతముగ పేర్కొనబడినదని భావింపబడినదిం “...మార్క౦ండేయగో త ఆపస్తంబసూత వద్దికుల కలశ జల నిధి కుముద... శీ భూపతి వర్యపుథత.... తాతయ్య నామధేయ ,పణీ తంబైన చూతమెలనవుడా” శతకమను (ప్రబంధము నేకాశ్వాసము"= అని శతకాంత గద్య, ముక్కొల్లు సీతారామ శతకము :- సీతారామభక్తు డైన శీ ముత్య సూర్యనారాయణమూరి ఈ శతక కర్త. క్రీ శ. 1918న ! కిర్ణంవూడి గ్రామనివాసి అయిన ఈ కవిచే రచింపబడెను. ముక్కొల్లు సీతారాముల కం౦0కితముగ రచింపబడిన ఈ శతకారంభమునందు భక్తులను సుకవులను కవి స్తుతించెను. తదు పరి అవతార లీలావర్టన గావించెను, సంవర్ష్మ రామాయణమును స్వీకరించి కవి పండెండు- పదమూకు పద్యముల వరకు రామాయణ కథా సం్య్రగహమును ముప్పది యారవ పద్యమునుండి ఉత్తర రామా యణ కథను వర్ణించెను. (శ్రీరాముని కాల్యకీడా వర్ణనము, శూర్చు ణఖా పరాభవము, రామరావణ సం[గామము, పట్టాభిషే కానంచరము నిర్ణయుడై శ్రీరాముడు అంతర్వత్ని యెన సీతాదేవిని పరిత్యజించుట, తతనంతరము (శీరామ వియోగ దుఃఖ క్రేశము- మున్నగు ఘట్టములు ఇందు (పత్యేకముగ గమనింపదగినవి. శతకాంతమున గల చిత కవితా శాఖకు చెందిన పద్యముల వలన ఈ కవి గర్భకవిత్వమున సిద్ధహ స్తు డని విశదమగును. పట్టాభిషేక మహోత్పవీయ శతకము :- గురువారవు పేట యందలి బుధులు, రామభక్తులు (శ్రీరామ వట్టాభిషేక మ హోత్సవము వైభవో పేతముగ ఒనరించిన సందర్భ

శతకవాజ్మయము.రామకథ శ88 మున వారిచే (పేరితుడై కి. శ. 1914 సం॥ [పాంతమున శి గాడే పల్లి రాఘవశాస్థ్త్రి పట్టాభిషేక మ హోత్సవీయ శతక రచనము గావిం చెను.

(శ్రీరాముని శవము, తాటకా సంహారము, సీతారామ కల్యా ణము మున్నగు అంశములను కేవలము ఆరు పద్యములందు మ్మాతము వర్ణించెను. అనంతర కథను వర్జించుపట్టున శీరాముని వ్యక్తిత్వ చితణమునకై కవి కొన్ని (పత్యేక ఘట్టములను వివులముగ వర్ణించుటకు వ్రయత్నించెనను సందియము కలుగును,

“ చేతికి రాజ్య మిచ్చి యభిషిక్తునిః జేసెడు నట్టివేళ నీ

రీతిగ నంతరాయ మొనరించిన వేరొక శూరుడైన దో

శ్చాతురి చూవు(గాని యిటు సాత్విక వృత్తిని జూపియుండునే

నీతి యటన్న నీదె గణనీయము, నిక్కము రామభూపతీ !”-19

--ఇటువంటి సాత్త్విక వృత్తిని అవలంబించిన ఉదార స్వభావు డైన (శ్రీరాముడు, అరణ్యవాసమున కరుగు తరి, తన ననుసరంచు (పజాసందోహము కన్మొరగి వనములకై వెడలిపోవుటను కవి సమర్థిం బెను.

రావణ వధానంతరము సీకాద్వితీయుడై పట్టాభిషిక్తుడైన (శ్రీరా ముడు మిథ్యాపవాద హేతువన సీతాసాధ్విని పరిత్యజించిన ఉత్తళ రామ కథయు పట్టాభిషేక మహోత్సవీయ శతకమున కలదు. రామా యణ కథాత్మకములగు శతకములందు పట్టాభిషేక పర్యంతము మా్యతము స్వీకరింప బడుట సాధారణము. అయ్యును మ హోదాత్త మగు [శ్రీరాముని వ్యక్తిత్వము రామాయణాద్యంతము చితించుట కోయన రాఘవ శాస్త్రి కవి తమ శతకమున ఉత్తరరామాయణ వృత్తాం తమును కూడ స్వీకరించిరి. భక్తి శతకములందు కన్పట్టు గుణనామ నంకిర్తనము, ఫల్మశుతి పద్యములు ఈ శతకాంత పద్యములందు కాన నగును.

! శెలుంగు పాహిత్యములో రామకత సంక్షేప రామాయణము :- కాశికసగోతు లైన [శ్రీనివాస వేంకట లక్ష్మమ్మల గర్భసుక్తి ముకాఫల మయిన యీ ఆవటపల్లె చిన (శ్రీరాములు కి. శ. 1915 (ప్రాంతమున నంక్షేప రామాయణము రచించెనుం రామాయణము అశేష వుణ్యకరము, మోక్షదాయకమని విశ్వ సించి కవి శ్రీరామ జన్మమునుండి పట్టాభిషేక పర్యంతముగల కథను, వ్యుతకామేప్టి, సీఠాకల్యాణము, (శ్రీరామ వనవాసము, సీతాపహర ణము, రామరావణ యుద్ధము పట్టాభిషేకము అను (ప్రధాన ఘట్ట ముల నాధారముగ శతక రచన కావించెను. సంక్షేప రామాయణ మయ్యును, కొన్ని నసూక్ష్మాంశములు కూడ పేర్కొనబడుట ఇందలి విశేషములలో ఒకటి. రామకథాత్మక శత శములందును వివాహఘట్టమునందునను ఊర్మిళా మాండవీ ,శుతకీర్తుల నామధేయములు కూడ కానరావు కేవలము జనకుడు వ్యతికలను లక్ష్మణ భరత శ్యతుఘ్నులకు ఒసగినట్లు మ్మాతము చెప్పబడును. ఈ శతకమునందు అట్లుకాక లక్ష్మతణునకు ఉర్మిళను;, భరతునకు మాండవిని, శృతుఘ్నునకు ,[శుతకిర్తిని ఒసగి జనకుడు కల్యాణము గావించినట్లు గలదు. ఊర్మిళా నామము అచ్చటచ్చట కాననగును కాని మాండవీ శుతకీర్తులు శతకముల నుండి సంవూర్ణముగ పరిహ రింపబడిరి. సీతాన్వేషణమునక్రై సుగీవుడు వానరులను నియోగించు ఘట్టమున తూర్పునకు మైందుని, పశ్చిమమునకు సుషేణుని, దక్షిణ మునకు పవననుతుని పనిచినట్లు ఈ శతకమున పేర్కొనబడినది. మైందసుషేణుల (వనక్షి మిగిలిన శతకములందు కానరాదు రావ బునిచే పరిత్యక్తుడె విభీషణుడు రామశరవార్థిగా ఏగుటకు మున్ను జననికడ అనుజ్ఞ వడసినట్లు ఇందు కలదు, అవాల్మికమయ్యు విభిష ఖుని శీలమునకు ఇతోధికమైన వన్నె గొనివచ్చు ఈ సన్నివేశము గల రామకథాత్మక శతకము నేను పరికించినంతవరకు ఇది ఒక్కటియే కాననగుచున్నది. అరణ్య వాసానంతరము అయోధ్యకు విచ్చేసిన (శ్రీరాముడు నారచీరలను విసర్జించి మహారాజోచితములైన వస్త్రముల

శతకవాబ్మయముంరామకత శీర్‌ ధరించి, బంధుమి(త నమేతుడై విందారగించినట్లు కవి వ్థంచెను ఇట్రి మనోహర వర్ణనయీ జానపద గేయ సాహితృ్యమందలి “లక్ష్యణ దేవర నవ్వు” కథాగేయమునందు కలదు. మహోన్నతమైన [శ్రీరాముని వ్య క్రిత్వము, ఫరాకమములను కవి (వత్యేకముగ చిితించినట్లు విశద మగును. ఇందలి తొటకవధ, విశ్వామిత్ర యాగనంరక్షణము మున్నగు ఆంశనులు రసస్పోరకములు. రాషులక్ష్మణులు'“అంతకునైన గెలువ€ జూలు” శక్తిమంతులు, “*నీలమేఘచ్చాయ నెనరొప్ప వెల్లువా డైన (శ్రీరాముడు సకల సుగుణాభిరాముడు. ఇందొకటి రెండుపట్టుల పన రుక్తి దోషములు కలవు. సీతాపహరణము తదుపరి రామలక్ష్మణులు జటాయువునకు అగ్ని సంస్కార మొనర్చిరి. ఈ అంశమే నలుబది ఒకటవ పద్యమున వునరుక్తమైనది. కథాకథనమునకు దోడ్పడవి వర్ణనలు ఎడనెడ కలవు. శతక రామాయణము ;-

చిన్నపిల్లలకు అర్ధమగు రీతిలో “పతిత పావన రామా” యను మకుటములో శతక రామాయణమును కందపద్యములలో [4 సోమయ కవికీ. శ. 1888 సంజన రచించెను. శ్రీరాముని జన్మము, శెశవము, పట్టాభిషేక భంగము, అరణ్యవానము మున్నగు ఘట్టములు ఇందు వర్ణింపబడెను. రామాయణ సంహ శతకము :-

వండిత పామర జనరంజకమగు శెలితో రామాయణ సం[గహ శతకము కీ. శ. 1988 సం॥న పన్నాడ (గామవాసియెన (శీ వీరయ్య సిద్ధాంతిచే రచింవబడెను. తధ్ధామమున వెలసిన (శ్రీరామునికి అంకితముగ కా. శ. 1815 లో శతక రచనము కావించినట్లు కవియే స్వయముగ పేర్కొనెను. సీతా కల్యాణము నుండి (శీరామ పట్టాథధి పేక పర్యంతము కథ వరుసగ కలదు. రావణ,[పేరితు డైన మారీ చుడు హరిణరూపమున సీతాసాధ్విని [పపలోభపరచుట, సీత కోరిక తీర్చ ఎక్కిడిన బాణముతో (శ్రీరాముడు మృగమును వెన్నా డుట్క

శ$3 కెలు(గు సాహిత్యములో రామకథ రావణకృత సీతాపహరణము, జటాయు దశ[గీవుల సమరము-ఆదిగా గల ఘట్టము లిందు వివరముగ గలవు, (4-21)

ఇందు; అయోధ్యావరమున పట్టాభిషిక్తుడైన శ్రీరాముని బంధు వులు, వి,పోత్తములు ఆశీర్వదించిరి. పుణ్యాంగనలు మంగళవార తులు, శృంగార పదములు, జావళిలు గానము చేసిరి=91. సమకాలీన పరిస్థితుల (వభావ మిట్టి కవిని (పేరేపించినట్లు (గహింపనగును. ఈ శతకమందలి లంకావర్జనము మిగుల మనోహరము.

ళీ లంకను వర్ణించుట శా

వెకుంఠునకైన( దరమె వథజికినైనన్‌

పొంకముగా నుండెడియా

లంకేశుని పరము జొచ్చె లాలితరామా |” కీకీం ముకుంద రాఘవ శతకము :;:-

“* సార్ధశతద్వయ వృత్త సంఖ్యయందు"” రామాయణ కథను శీ జూలూరి లక్ష్మణకవి ముకుంద రాఘవ శతకమును వెలయించెను శతకాంత పద్యముల వలన కవి సుబ్బనార్యా శేషమ్మల పదతుడని తెలియును. శతకము వారికే అంకితను.

• మ్వూకుంద రాఘవా ! మకుటము గల ఈ శతకమున వాల్మీకి రామాయణమును అనుసరించి కవి బాలకాండాది విభా గములను ఒనర్చెను. అయినను శతకముపై భాస్కర రామా యణ (ప్రభావము కూడ కన్పట్టును. (శీరాముడు సమర సన్నా హముతో ససైన్యముగ లంకకేగుట, రావణుడు పేరోలగమున మంతి వుంగవులతో మం[తాలోచనము జరువుట, విభీషణుని హితోపదేశము= మున్నగు సన్నివేశములందలి పద్యములకు (180-189) భాస్కర రామాయణపద్యములతో సామ్యము కలదు. “చనదు మహద్విరోధ మని చక్కట చెప్పిన *'- భాస్కర రామాయణ మందలి యీ పద్య వః. నకు అనుకరణము ముకుంద రాఘవ శతకమున “వలదు మహ ద్విరోధ "” మను పద్యమున కన్పట్టును.

శతకవాజ్యయము-రానుకత శకి? *ఆంగజకోటి విభమపదాంగ నికృత్తవిచితకూటసా రంగపతంగవుంగవ తురంగ మతంగజపోషజాదరో త్తుంగ కృపాంతరం౦ంగ పరితోషిత భక్తజనాంతరంగ ౫ న్యాంగణ శ్యతుభీషణ కరాత్త రథాంగ ముకుంద రాఘవా [!” --శతకములో అలంకార (పధానమయిన పద్యమున కుదాహృ్మ తిగా (గహింపవచ్చును వృత్యను[పాసము, ఆంత్యపాసనియమము గల పద్యములు కూడ ఇందు కలవు. 'నిశాకాంతుని! వాయు రాదిగతి”, '“మంటమిది మశకంబు పోల్కి” “ద్విపి నెదిరించు లేళ్ళగతి'--ఇత్వాది ఉపమానములు భావ, రసోద్దీపితములైనవి ఎడనెడ గలవు. శతక లక్షణము లన్నియు పొటింపబడిన ఈ శతక రచనము రనసవంతము, పౌఢము అయినను వాల్మీకి రొ మాయణమువలె కరుణరన [పధాన ముగ సాగెను. వాల్మీకి రామాయణమే యథాతధముగ స్వీకరింవ బడినందున ఇతివృత్తమును గురించి (పత్యేకాంశములు లేవు- ప్రసన్న రాఘవ శతకము :- అసురవిజృంభణనునకు భయభాంతులైన దేవతలు మహి విష్ణువును శరణుజొచ్చుటతో (పారంభముచేసి _శీరామ పట్టాభిషేక పర్యంతము కథను (పసన్న రాఘవ శతకమున వంగూరి ముద్దు నరస కవి వెలయించెను. ఇంమ రెండువందలపద్యములు కలవు. రాముని వుట్టుపూర్వమును రాముడు వచ్చుట సీత దెచ్చుటల్‌ రాముడు కాన కేగుటలు రాక్షసులందజి సంహరించుటల్‌ రాము డయోధ్య నేలుటయు రాజ్యము చేసి సుఖాన నుండుటల్‌” _ ఆదిగాగల కథాంశములను * ఇరువదినాల్లువేల కథనిన్నూరు పద్యము * లందు “పూర్వులు చెప్పగ విన్నయంత సూక్ష్మముగ! దల్చెద” నని నరసకవి "ఛందము లక్షకొంచెజుగ( జక్కగ6ం జక్కగ ధ్రర్యము తోడ! జెప్పితిన్‌ = తొందర లేదు తప్పులని తోచినగాని” అని భక్రిపారవశ్యమున మాతను రచన కావించినట్లు చెప్పెను. కాని

గ! తెలుంగు సాపాత్యములో రామకథ శైలి అంత పశనస్తమైనదిగ కనట్టదు. బాసికములు కట్టుట మృదంగ ములు, బూరగలు, తాళను తప్పెటలు మోగుట మున్నగు దేశీయాచా రములు సీతారాముల వివాహసందర్భమున పర్ణింపబడెను. రాజకంఠీరవ శతకము:-

బృందావనము లక్ష్మణాచార్యులు సీతారామకల్యాణముతో ప్రారంభించి రాజకంఠీరవ శతకమును రచించెను. ఇతడు కర్ణవుర వాస్తవ్యుడు. (శ్రీరాముడు విల్లెక్కిడగ

“ఆఅవనీచ[కము దిర్దిర దిరిగినది* దిశలు ఖైరవనాదమున 'సెలగిలినవి''=

లా ళు

కినుక పూనిన కైకేయి

“తురుమాడ న్విదలంచి, పెన్నెరులు మైదూగాడ గావించి, వూ

సరులం[దెంచి, ధరించినట్టి మణిభూషల్‌ పారజల్లించివే

కురుమా పొక్కటగా ధరించి, మదిలో కోపించి తా నొంటిమై

(శ్రీరాముడు అమెతో,

“పిన్నీ తమ్ముడు రాజ్యమేల తగడా, బేలామవాదండకారణ్యానం౦ దిరుగంగ నే వెరతునా? బాబేల చింతిల్ల యీ సన్నంవంపని సేయ లేని పతితా సత్చుతతుడై భూమిపయి నున్నాడన్నది యెట్టులంటివట**.” అనెను. పాదుకలను గైకొని భరతుడు*“నాకు కిరీట మిచ్చెమా యన్నయ్య గారంచు” బంగారు పాదుకలను మౌళినిడి యంగం బెల్ల పొంగార "భక్త్యా వేశముతో నంది[గామమునకు తరలెను,. రామపబ్రాభిషేళకము వరకు గల కథ యిందు కలదు. రామ (ప్రతిపాదక దైర్య శతకము :-

యూ

కర్త : వేంకట కృష్ణారావ కవి - బాలకాండ 1-88, అయోధ్య

కెశీ-54, ఆరణ్య 56-689, కిష్కింధ - 70-88 సుందర 84-86,

శతకవావ్మ్నయముఎరామకథ 880 యుద్ధ = 88-114 144 _ 150, తదుపరి కవి చర్మితము, ఫలశుతి ఇందు కలవు.

అవతార స్వీకారమునకై దేవతలు శ్రీ మహావిష్ణువును పార్థిం చుటతో పారంభమయిన రామ ,(పతిపాదక ధైర్య శతకమున అన్య శతకములందు కానుపింపని అంశములు కొన్ని కలవు. శ్రీరాముడు రావణాపహరణార్థము మాయాస*తను ఆ[శమమున నిలిపెను, శ్రీరా ముడు శివలింగమును స్టాపించెను. ఖగ్గరోమ, వృశ్చిక రోమ, సర్ప రోమ, అగ్నివర్జుల వృత్తాంతిము, మహేం[దుడు పనిచిన దివ్యవహార మును సీత హనుమంతునకు వాత్సల్య పూర్వకముగ ఒసగుట- మున్న గునవి ఇందు మనోహరముగ వర్షింపబడెను,

“రామమూర్తి మన చింతలబాపు విచారిమేటికిస్‌"“రామమూర్తి మిన పోషణ చేయు విచారమేటికిన్‌'” “రలామమూర్ధి మన దాపున గలండు విచార మేటకిస్‌”- ఇత్యాది మకుటము లిందుి కలవు సీతాపతి ;-

లక్ష్మీనృసింహ శర్మ కవి ఇందు పట్టాభిషేక పర్యంత కథ వరిం

ఈ ట్‌ ని వర్మి చెను. భరతపాొషత్ర ఎడ (వత్యేకాసక్తి కిన్నిరచిన ఇతడు పాదుకా (దాన సన్నివేశము వివులముగ వర్డించెను. దీనిని కవి శతకముగ పేర్కొనలేదు- బాల రామాయణ శతకము :-

(19856) ధూళిపాటి వేంకట సుబహ్మణ్యము పిబ్లలకై (వాొపివ ఇందు అయోధ్యా నగర వర్ణనము, శరా విద్యాభ్యాసము మున్నగు ఘట్టములు మనోహరముగా నున్నవి

ఇంకను (శ్రీరామ (పతిపాదకములగు గొల్లల మామిడాల కోదండ రామశతకము, యలపాక సూర్యనారాయణమూర్తి శ్రీరామచం[ద శత కము, బాపట్ల హనుమంతరావు ఆపదుద్ధారక శతకము, సత్యవోలు రాధామాధవ కవి రామశతకము, కల్లూరి విశాలాక్షి రామశతకము మున్నగునవి కలవు

(47)

కి?(0 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ రామలక్ష్మణ (పళ్నోత్తర శతకము :- రామకథ యందు కొన్ని సన్నివేశములు సూక్ష్మ పరిశీలనము శావింపనివారికి అనౌచిత్య పూర్వకముగ కన్పట్టును. దేవులపల్లి సీతారామశాస్త్రి కవి ఈ శతకమున (శ్రీరామ చర్య లెట్లు ధర్మయుక్త ములో సహేతుకముగ వివరించి, [శ్రీరాముని మహోన్నత వ్యక్తిత్వ మును విశదము కావించెను,. వస్తు వైలక్షణ్యము గల శతకములందు (ప్రధానముగ పేర్కొనతగిన ఈ శతకము పట్టాభిషిక్తు డైన (శ్రీరాముడు లక్ష్మణుని సంశయములను నివారించుచున్నటుగా రచింపబడెను. “బాల్య మాది తమ సల్పిన యా పనులెల్ల మంచివే యనియను కొందు గాని కలవందుల గొన్నిట సంశయంబు” లని లక్ష్మణుడు సభక్తికముగ (పశ్నింప సంశయ నివారణము కావించుటకు (శ్రీరాము డంగీకరించెను. 6క్ష్మణుని ఆ సందేహను లివి ;:= 1, స్త్రీ హత్య తగదని ధర్మశాస్త్రములు పేర్కొనుచున్న వని ఎరిం గియు తాటకను వధించుట, ల ఉత్సవములకు బంధుమితులను కూడ అహ్వానించుట సంప దాయము. అటిఎడ భరత శ్యతుఘ్నుల పిలిపింపకయే రాజ్య లు స్వీకారమున కంగికరించుట, తి. శైెక భరతునకై రాజ్యను నభ్యర్థించుట న్యాయమైనను, (శ్రీరామ వనవాసమును కూడ కోరుటయు అద్దానికి రాము డంగకరించు టయు ధర్మబద్దమగునాః ఛి క. పరప్త్రీలతో సంభాషించుట ఉవితము కాదని ఎరిగియు (శరా ముడు హూర్చణఖ నవహేళనము కావించుట, శ. మాయామృగమని లక్ష్మణుడు హెచ్చరించివను దానికై వెడలుట, 6. సీతాన్వేషణార్థము వెడలి ఆతిథ్యము స్వీకరించుట,

శతకవాజ్మయము=రామకథ య! 7. శ తు పటణవాసికి బుదిపూర్వకముగ అశయ మొసగుట, ఆ ల ఛి 8. పక్షి జాతికి దహన సంస్కారము లేడిని ఎరిగియు జటాయువు న్‌్‌ ఒనర్బుట, 9. సీతా పాతి వత్యము నెజింగియు అగ్నిపరీక్ష వై నియోగించుట

1. మునీంటదు నాజ్జచే తాటకను వధించుట ధర్మమనియు, దశరథుడు అత్మకాలగతితిత్త్వ మెరిగి భరతు డింట లేకున్నను పట్టాభి పషేక నిర్ణయము కావించెననియు, 38 పెద్దల సమక్షమున పిన్నలు రాజ్యవ్‌థ మెధిష్టించుట ఆయుక్షీణ మనియు, 4 కామనియగు అంగనా పరాభవము బహ్మచారి ధర్మ మనియు, $. రమణి వాంఛితము నెర వేర్చుట రమణని ధర్మమనియు, 6* తన సతికై వాణత్యాగము కావిం చిన జటాయువు దశరథునివలె అఆదరణియు డనియుూూ 7. భక్తి గౌర వములతో అర్చించిన ఆతిథ్యము స్వీకారయోగ్య మనియు, 8 శరణా ర్ధిని 5క్షించుట రాజధర్యమే కాకుండ, సజ్జవలక్షణ నునియు, 8, (పజాపవాద నివారణార్థము అగ్ని 1పవేశ నియోగ మనియు (శరా ముడు వాతృల్య పూర్వకముగ సమాధానము లొసగెను. రామాయణ మందలి సంశయములన్నింటికిని ఇందు సమాధా నము లభించును. ఇ టి శతకము వసువెలక్షణ్యముతో శతక వాజ్మ యమున పత్యేక స్థాన మలంకరించుచున్నది. శతకము సరళరీతివి సాగినది. “అర్హకులీను లెన వసుధాధిపు లందజు జాల్య మాదిగా బరగ వయోవిశేషముల' బట్టుచు నుండిరి యర్హకృత్యనుల్‌ విరళ వయస్కులైన మునివృత్తి. జరించిరిగాని నీ వలెన్‌ తరుణిమ చేరుకాలమున; దాపసులై రంటె రామ;రాఘవా”'(26) “మును తప మాచరించి వనమూలఫలాదులు నారగించె దే వనదిని భూమికిం గొనుచువచ్చి భగీరథు. డాత్మరాజ్యమున్‌

872 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ దనయులతో నేలడొకో, తాపసవృత్తిని బూనవచ్చినన్‌ ఘనులు వయోవిశేషముల గాంతురె లోకములోన లక్ష్మణా[!= (55, ర. ఎ=-పద్యములు ఇందులకు ఉదాహరణములు. భక్తి వ్యాజోక్తి (పధానములుగ రచింపబడిన శతకములందు కూడ (శీరామాత్మకములు కొన్ని కలవు. అట్టివానియందు (పధాన ముగ పేర్కొనవలసినది భృదగిరి శతకము. మహమ్మదీయులు ఆం(ధదేశమునందలి దేవాలయాదులను ధ్వం సము కావించిన సందర్భమున కవులు కొందజు ఆఅవేశపూరితులై మహమ్మదీయుల ఘాతుకములను తమ యిష్ష్రదెవములకు వ్యాజోక్తి పూర్వక శతకముల ద్వారా నివేదించి, ఆఅంధజనులను కాపాడుమని వేడుకొనిరి. అట్టి రామపరవుగు శతకములలో భదగిరి శతకము ముఖ్యమైనది. భల్లా పేరయ్య కవి (కీ, శ. 1770 (ప్రాంతము) భ(దాచలముపై తురుష్కులు దాడివెడలి విధ్వంసము కావించినప్పుడు శ్రీరాముడు భ(దాచలమునుండి తరలివెళ్లి(సర్వధారి సంవత్సరమున) పోలవరమున వసించి, తిరిగి విజయ సంవత్సరమున వచ్చెనట. ఈ విధమైన (శీరాముని (పవర్తనకు అసంతృప్తుడై కవి (శీరావబని తూల నాడెను ఈ శతక రచనకు గోగులపాటి కూర్మనాథ కవి సింహాది నారసింహ శతకము మార్గదర్శకమైనట్లు కన్పట్టును. నారసింహ శతకమునందు వలెనే ఇందుకూడ కవి భగవంతుని మానవమా తునిగ చితించి, ఆశిత వత్సలులను ఇక్ష్వాకువంశ మర్యాదను అతి కమించి, “పర్శితాణాయ సాధూనాం” అనుట అతిశయోక్తి మ్మాతము అనెను. శ్రీరామావతార విశేషములను 1(ప్రధానముగ పేర్కొని ఆయా తావు లందు రాఘవుని శౌర్య బలహీనత్వనులను అవహేళనము చేసెను. తురుష్క ముష్కరులను కూడ పరిమార్చ నేరని వాడు తాటకాదుల నెట్లు వధించె నని కవి సందేహించెను. వనమున చిితమృగము కనుక తరిమికొట్టితివి సుమా అని= గేలిచేసెను. దశకంఠుని తలలు (దుం చినవాడవు “ఓడపై నెక్కి తురకల జూడ గాంచి యురక దగునయ్య

శతకవాజ్మయము-రామకత 878 నివంటి దొరలకు" అని మందలించెను. ఆశ్రరాముని యందు శారు స్పూర్తి కలుగునటుగ సీతమ్మ విషయమును కరుణ రసోద్వేలముగ వర్టించెను. తదుపరి, దేశకాలపరిస్థికులచే అవేశవారితుడై నిందించి నందులకు కరుణింప స్వామిని వేడుకొనెను. చివరకు పోలవరము నుండి వేంచేసిన స్వామికి జరిగిన కఖ్యాణమహోత్సవమును తిల కించి “తన్ను ధన్యునిజేయ నాచేత పద్యముల్‌ చెప్పింప. బూనుటకు” స్వామి భదగిరిని తాత్కాలికముగ విడచియుండు నని భావించెను. చారి.తకాంశములను తెల్పు ఈ శతకమున ఉర్దూ పదములు ఆధి$ముగ కలవు. శ్రిరాముని అవతారమూర్తిగను, క్షే[తస్వామిగను వర్జించుచు రచి యింపబడిన శతకములు అధికముగ కలవు. వీటియందు కథ వివరింప బడక, నామసంకిర్తనమున అటనట సన్నివేశవఎులు మాత్రము సూచి తము లగుచుండును,. భ(దగిరి, ఇందువురి మున్నగు క్షేత్రము లందు వెలసిన శ్రీరాముని క్షేత్రదైవముగ పేర్కొని, కే్యతమాహాత్య మిళితముగ సంకీర్తనము కావించిరి. ఇటువంటి వాటిలో ప్రధాన మైనవి దొశరధి'- శతకము, (కర్త:- రామదాసుగా (పసిద్ధుడగు కంచెర్ల గోపన్న), రఘువీర శతకము (కర్తృత్వము వివాదాత్మకము). రామ చంద్ర శతకము (కర్త : వేంకట నృసింహకవి), దిట్టరాయకవి రఘు తిలక శతకము, తేరపావన శతకము (కర్త: కర్నాట తేరప కవి, వుష్పుగిరి తిమ్మన సాధుమేధానిధి శతకము, కామేశ్వర కవి రామ్మపభు జతకము, పల్లి పార్వతీశము శ్రీరామ రాఘవ శతకము, సాహోబు రాణా రామన్న సీతాపతి శతకము, రేమెల రామదాసు మహిజా మనో హర శతకము, ఈశ్వర సత్యనారాయణ శర్మ = జూనకీ జాని శతకము (1909), వడ్డాది సుబ్బరాయకవి ఆర్తరక్షామణి శతకము (1998), వేంకట సుబ్బనామాత్యుని తారక శతకము, శ్రీనివాసుల శివకామ సుందరమ్మ [శ్రీరామ శతకము (1982ల), కోదండరాయ శతకము (లక్ష్మి కాంతానందస్వామి, రామచం(ద శతకము (సంజీవమ్మ రచన, జన మంచి సీతారామస్వామి రాఘవ శతకము, తాతలపాటి సుబ్బక

శ్‌? తెలుంగు పాహిత్యములో రామకథ వీందుని భద్నాది రామచం[ద శతకము, భాగవతుల వేంకట సుబ్బా రావు భదగిరి శ్రీరామ శతకము (1942), రామచం[ద [1పభుశతకము (పోలూరి రామకృష్ణకవి, ముదిగొండ వేంకట రామలింగళాస్త్రి శ్రీరామశతకను, రామదాసు కవీ రాఘవ శతకము, మైలవరవు సూర్యనారాయణమూర్తి శ్రీ జానకీ జాని శతకము, రామకృష్ణయ్య శ్రీరామ (పబోధశతకము, నరసయ్యకవి జీడికంటి రామశతకము (1924, వర్యపసాద రాయకవి కోదండ రామశతకము (1940). జానకీవల్లభ శతకము (గురుమూర్తి కవి=1940* రామకవి జమాల్స్వా మేక్కపాస శతకము, ఆలానగరయ్య సీతారామ (ప్రబోధ శతకము (1910) దేవరభొట్ల సుబ్బావధాని (1917) భక్తతోషణ శతకము, చెన్న కృష్ణదాసు తార్జ్యరధి శతకము (1918)= ఇట్లింకను ఎన్నియో కలవు. త్త

వచన వాజ్బయము = రావుకథ ఏ భాషా వాజ్మ్యయమైనను (పథమమున గేయ పద్యాత్మకముగ సాహిత్యాభివృద్ధిని కాంచును కాని గద్యరూపొత్మక వికాసము కాన రాదు. అనుప్రాసొద్యలంకార యుతిముగ “ద్యము వాయుట కష్ట సాధ్యమని కాబోలు “గద్యం కవీనాం నిక$కషం వదంతి” అనునానుడి (పబలెను. కీ. శ. 1670 ప్రాంతమున గోపినాథ కవ్వి విరచిత వచన విచిత రామాయణమును లభ్యమగు _పథమాం(ధ వచన రామాయిణ ముగ స్వీకరింపనగును. ఓ్యఢథ భాషయిందు సిద్ధేశ్వరకవి రచించిన విచిత రామాయణమున కిది అనువాదము. “ఏవంవిధ కథా విశే షంబైన వాల్మీకి రామాయణానుమతం బైనయో(ఢ రామాయణంబును, తత్కథా విశేషంబుల సౌరం బంగీకరించి; సంక్షిప్తంబులుగా నెడనెడ సంస్కృత పదంబులు సంఘటించి, తెనుగు వచన (పకారంబున రచించిజి"నని గోపీనాథ కవియే స్వయముగా పేర్కొనెను. అవాళ్మీ కీయములగు చితవిచి[తాంశము లిందు పెక్కు గలవు. ఈ తెనుగు వచనము మాతృికగ తమపరి నాలుగయిదు పద్యకావ్యములు వెల సెను. సీతారామాంజనేయ సంవాద మను వేదాంత వచన (గంథము (క్రీ *శ. 1750 ప్రాంతమున 6చింపబడెను. మధుక నాయక రాజుల కాలమునుండి వచన రచన (కమ వికాసము పొందెను. కాని మధురయందు అంనము _ప్రజూసామాన్య భాష కాకుండుట బేసి, శుద్ధ (గాంథికమున వచన వాజ్మయిీ భివృద్ధి జరిగెను.

కి? 60 వచనవాజ్యయము_రామకథ 'దేవకి వేంకట సుబ్బకవి వం కృతి రామాయణ వచనము. ఈతడు మధుర నాయకుల కాలమువాడు. ఈ రామాయణమునందలి ఆరణ్య, కిష్కింధ. నుందర, యుద్ధకాండములు మాతమే లభించెను. ఇది యధామాతృకానువాద మని అధ్యాయ సూచివలన తెలియును. శైలికి కొన్ని పంక్తులు := “మహాత్మా! నీ కతంబున మదీయంబగు శాపంబు నిర్ముక్తం బయ్యె. నే నిం్యదలోకంబునకు బోయెద- ఇంకొక్క వార్త నెజింగించెద వినుము.- నిన్నీ సరోవరమునకుం బొమ్మని యనిపిన తపసి వృత్తాం తము నీకు దెలిపెద. వాడొక్క రాక్షసుండు. ఛలంబున రాక్షస నాయ కుండగు రావఖుని నియోగంబున బలీయుండై నిన్ను జంపుటకు బూని వచ్చె”= ఈ (గంథము అము[దితము. ఉత్తర గోపుక కథ లేక పట్టు గొడుగుల వచనము :- కీ. శ 1700 (పాంతమునందలి యీ రచనమున రామాయణ మందలి యుద్ధకాండము ఇతివృత్తము. లంకేశుడైన దశకంఠుడు ఉత్తరగోవుర మధిరోహించి, సువేలాచలమున విడిసిన (శ్రీరామ సైన్య మును కాంచి, అనుతాపము పొందుట యిందు వర్ణింపబడెను. దీనికి “గొడుగుల వచనము'గా నామాంతరము కలదు. (పాచ్య లిఖిత పుస్తక శాల గంథవివరణములో “గొడుగుల వచనమునకు నర్ధమేమో” అని (వాయబడెను. దానికి అర్థమును నిడుదవోలు వెంకటరావగారు ఈ విధముగ పేర్కొనిరి. *పావులూరి మల్లన గణితమున సూతవ్యవవారములో, “ఉత్తర గోపవరం బొగి రావఖుం డెక్క పట్టిన గొడుగులు భాను గప్పె అవి సహింపక రాము డమ్మొక్క ట5ి బోసి గొడుగులన్నియు (దుంచె గుత్తికలకు ఆందు మూడవపాలు అబ్టిపె గప్పెను నాల్గవపాల్‌ వోయి నగము గప్పె

వచవవాజ్మయము...రామకథ 877

నగచరావళి గప్బె నాజఖవ భాగంబు

అపష్షభాగము గప్పె నసురువీడు

నవమ భాగంబు గప్పె నంతఃవరంబు

మూలమును చెడి రెండును మోలబడియె

తెగిన గొడుగు లెన్ని తెలియంగ జెప్పు డా

గణితి మెటిగిరేని (క్రమముగాను !

(తదుపరి పద్యమున నమస్యా వివరణము కలదు.)

పూర్చుము (వజాసామాన్యమున మల్లన గణితమే వాడుకలో నుండుట చేతను, రామాయిణ కథయం దీ భాగమును మల్లన ఉదా హరణగా నిచ్చి యుండుటచేతను ఉత్తర గోపుర కథ పట్టుకకు గొడు గుల వచనము అని పేరు వచ్చినది.” | తుపాకుల అనంత భూపాలుడు;

ఇతడు సుందర కాండమును అయిదాశ్వాసముల వచన కావ్య ముగా (వాసెను., ఇది అము[దిత [గంథము. "పెడిపాటి పాపయ్య:- మెవా

రంగనాథ రామాయణమును వచనముగ ఆం(ధీకరించెను. సులభ(గాహ్యమగు వ్యావహారిక భాష యిం దుపయోగింపబడెను.

క్రీ. శ. 1810 8 కొలది కాలము ముందుగ భారతదేశమున ఆంగ్లేయ పరిపాలనము [1పారంభమయి, ఆంగేయులు తెలుగు భాష నేరువలసిన అగత్య మేర్పడుటచేః వచన్యగంథ రచనలు యితోధికముగ (పారంభమయ్యెను. తదుపర (శ గిడుగురామ మూర్తి పంతులు మున్నగు (పముఖుల వ్యావవారిక భాషావాదము తెలుగు దేశమున విజృంభించెచుం ఫలితముగ తెలుగు వచనము వ్యావహారి కాంధమున వెలువడు పయత్నములు (పారంభమయ్యెను. నాననా ననా నాలననానననాభా న కతపనాలా ననన నావననా కానన నకనొకనోలాలనననననున తనలా నొక నకును నునన నునన నననుాననకనునననన నాలా భానకనాననలనా నతన నవాని.

1. ఆంధవచన వాజ్యయము .. నిడదవోలు వేంకటరావుగారు. (48)

శి?8 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ అటు (వభావితు లైన వారిలో ,శీపాద సుబహ్మణ్యశాఫ్రి నుఖ్యులు అని పేర్కొన తగును. వాల్మీకి రామాయణము- ఏడు కొండలను పీరు వ్యావహారి కాంధమున అనువదించిరి. ఉత్తరకాండ పీఠికయందు *ఆం[ధజాతి మేలుకోరి శీ గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు వ్యావ హారిక భాషా సిద్ధాంతం ప్రతిపాదించారు. అది నమ్మా న్నేను=అ౦చేత, వ్యావహారి కాంధానికి పుష్టి కలిగించాల్చిన బాధ్యత చాలా వుంది నాకు. శిష్ట వ్యావవారానికి “శిష్టత్వంి సాధించాలంటే, రామాయణం వంటి ఉద్ధంథాల అనువాదానికిన్ని అది వినియోగించవలసిన అగ త్యం చాలా వుంది” -_--అని (శీపాదవారు స్వయముగా పేర్కొనిరి. ఇది యథావాల్మీకము

అలికి : “రాముడు పట్టాభిషిక్తుడై రాజ్యపాలనం ప్రారంభించాక, రాక్ష సులను సంహరించినందు కతణ్ణే అభినందించడానికి మహర్షు లయో ధ్యకు వచ్చారు. వారిలో, కౌశకుడూ, యవక్రీతుడూ, రైభ్యుడూ, చ్యననుడూ: మేధాతిథి కొడుగు కణ్వుడూ తూర్పునుంచి వచ్చారు స్వస్తీ, ఆ్యతేయుడూ, నముచి (ప్రముచీ, అగన్ముడూ దక్షిణంనుంచి వచ్చారు.” (ఉత్తర కాండము

వచన రామాయణ కర్తలు పెక్కుమంది శిష్ట వ్యావవారి కాం మున తమ రచనలు వెలయించిరిం అట్లివారిలో శీనివాస శిరోమణి (వాల్మీకి రామాయణము-యథా మాతృకముుమున్నగువారు ముబ్యులు'

నేటి కాలములో వెలువడిన వచన రామాయణములలో వీరి రామాయణము అధిక (పచారమును పొందెను, ది ఆంపతిక యందు ధారావాహికముగ (పచురింపబడెను. దేవరాజ సుధి :-

“వాల్మీకి యలవరించిన రసభావములు కొజవడకుండునట్లు తెని గించితి'' అని అనువాద కర్తయే వీఠికయందు పేర్కొనెను. యిఖథొ మాతృకమగు ఈ రామాయణమున ఉతర కాండము కూడ కలదు. శెలి, భాషకు: న్‌

వచనవాజ్యయము-రామకథత న! “అంత సముదము న్మశమమున దాంటుట మొదలగు మేటి కత్యముల (టసిద్ధిగాంచిన మహాబుద్ధిమంతుడును, గపికుల తిలకుం డును నగు నా హనుమంతుడు లంబ పర్వతమున వంగినద్రైయుండు టంజేసి (వేలుచున్న యొక మేఘంబులాగున జూపట్టుచున్న యొక శిఖరముపై నెలకొని, బుద్ధిమంతుండు గాన యప్పటి కార్యం బూహిం చుచు లంకా[పాప్వికిం దగిన కొలది లావుం వేవయు. గైకొని, చెలు వారు నడవులును జలములును గలదై రావణ పఏపాలితంబై యొప్పు లంకా పరమును రాత్రిసమయమునః. (బవేశంప సాగెను." (నుందర కాండము) పండిత పామర జనామోదమును పొందిన వచన రామాయ ఖములలో దేవరాజు సుధి రామాయణము ఒకటి. సరస్వతుల సుబ్బారామశాప్త వం శీ మదాం్యధ వచన రామాయణము “సంస్కృతి రామాయణ మునకు సరియైన తెలుగు అనువాదము” అని అనువాద కరయే సపేర్కొనెను. శళ్‌లికీ = "అప్పుడు కాంతిగలవా(డయిన నుగీవు( డత్తెజంయన దుఃఖ ములో జిక్కియున్న దశరథ వతు డైన రాముని! గూర్చి, దుఃఖము తొలగించునటి మాటల! జెప్పెను.” ళు దీపాల పిచ్చయ్యశౌస్త్రీ :- శీరామ వనవాసము, (శ్రీరామ వనవాసమునుండి పట్టాభి పేక పర్యంతము గల కథ వివరముగాను? తిత్చూర్వకథ నంగ హముగాను చెప్పబడెను. వాలి మరణఘట్టమున దుఃఖిత యెన తార “ఇట్లు చేసిన కారణమున నీవు సీతను దోడ్కొని వచ్చినంతట యా లలనామణి పెద్దకాలంబు నీ యొద మండకనిన్ను శోకమునొంద* బాల్బడ(జేసి భూమ్‌లో జొచ్చునుగాక "యని శ్రీరామునికి శాపమిడెను. ఇం దిదొక్కటియే అవాల్మీకాంశము,

న! తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ అర్య అధ = మామిడిపూడి రామకృష్ణయ్య వ్‌

శీ మద్వాల్మీకి రామాయణ కథామృత మను పేర వచన రామా యణము రచించెను. ఇందు విశ్వామృశ్రుని వృత్తాంతము, అతడు దశరథునికడ కేతెంచిన సందర్భముననే వివరింపబడెను. వచన కావ్య మైన ఇందు నాటకరీతిని [గంథాద్యంతము సంభాషణలు కలవు. ముఖ్య ఘట్టములందు వాల్మీకి రామాయణ శోకోములుకూడ స్వీకరింప బడెను. నూతలపాటి పేరరాజు:-

ఆనందరామాయణానువాదము కావించెను. ఇప్పట్టున కృష్ణ మూర్తి “(శీ కవితానంద వాల్మీకి రామాయము”, జి. సుబ్బయ్యశాస్రి “శీమదానంద రామాయణము'తోడ్పడినట్లు అనువాద కర్తయే పేర్కొ నెను.

సంస్క్సృతానంద రామాయణము వాల్మీకి కృత మనియు, కాద నియు క రృృత్వవిషయమున భిన్నవాదములు కలవు.ఇది వాల్మీకి రామా యణమునుండి ఇతి వృత్తమున భేదించుచున్నది. పాయన విభాగము, ముఖ్యపాతల పూర్వజన్మ వృత్తాంతములందు వాల్మీకి, ఆనందరామా యణములు భేడించుచున్నవి, ఇందు వైరావణైరావణుల కథ కలదు. సీత వూగ్వజన్మమున పద్మా కన్యగా పేర్కొనబడి చేదవతి కథనుండి వేరగుచున్నది.

అనంద రామాయణ సారకాండమును ఇద్దరు ముగ్ధురు కపులు పద్యుకావ్యముగ అనువదించిరి.

(పసకానువాదమునకు చిన్నయసూరి నీతి చందిక యొజ్జబంతి యైనను సారళ్య సౌలభ్యము లిం దధిక మని డా॥ దివాకర్ల వేంకటాప ధానిగారు పేర్కొనిరి. ॥

1. ఆనంద రామాయణము _ గంఠ పీఠిక,

వచనవాబ్య్మయము._రామకథ ఫ్‌కి! పాలప్పర్షి నాగేశ్వరరావు :-

వచన రామాయణము = ఉత్తర కాండము, సంస్కృతాం[ధ భామలయందు( గల పెక్కు రామాయణంబులలోని యుత్తరి కాంథము లను, శీ వేదవ్యాస విరచితంబగు పద్మ వురాణమందలి శ రామాశ్వ మేధంబును అనుసరించి తానీరచన కావించినట్లు ఆ [గంథకర్త స్వయ ముగ పేర్కొనెను. నూతలపాటి పేరరాజు :-

అనంద రామాయణము అనువదించిన నూతలపాటి పేరరాజు తులస్‌ రామాయణము కూడ వచనము కావించెను. ఇందు విషయ (గగాహ్యత కొరకు అటనట అధ్యాత్మ రామాయణమునుండి కొన్ని వాక్యము లుదాహరింపబడెను. వెలుగోడు అశ్వత్ధ నారాయణరావు “దండక రామాయణము" నుండి కూడ ఒకభాగ చుందు (గ్రహింప బడెను. ముంగర శంకరరాజుచే కావింపబడిన *రామచరిత మానన్‌ి ఆనువాదము తనకు తోద్చడినట్లు (గంథకర పేర్కొనెను. ముంగర శంకరరాజు ;-

ఈయన రామచరిత మానస్‌కు ఆంధ వచనానువాదము కావిం చెను అయోధ్యాకాండ పర్యంతము శైలి కొంచెము సరళముగను, తదు ప9 పౌఢముగమ సాగెను. కథను వివరించుట యం దచ్చటచ్చట అధునాతన విధాన మవలంవింప ఒడెను. ఇందలి చిితకూట వ్యత్తాం తము మనోజ్జమైనది. ఇది అం్యధ సచిత వారప్మృతికయందు ధారా వాహికముగ (పచురింపబడెను.

వచన రామాయణములను గురించి చర్చించు సందర్భమున గమనీయాంశము ఒకటి కలదు. వచన రామాయణములుగ పశస్తిని పొందిన కృతులలో యథావాల్మీకములే అధికము, అటనట తులసీ రామాయణాదులు వెలసి సముచిత స్థానమును పొందెను. యథా వాల్మీకానువాదమునకే రచయితలు [పొధాన్య మొసగిన కారణమున, అట్టి కృతులే అధికసంఖ్యయం దున్నవి. (గగాంథికము, శిష్ట వ్యావ =రిక భాష రెంటియందు వచన రామాయణ సాహిత్యము పరిథవి కైను.

శ82 తెలు/గుసొహిత్యములో రామకథ దొడ్డ రామాయణము ;- కర్త - డొడ్డ వేంకట రామరెడ్డి ఉత్తర కాండమందలి రామావతార హేతువు ఈ వచన కావ్య మున ఆదియందే కలదు. “వాల్మీకి [గంథంబునకు నా రచన తర్జుమా గాదుగాని దానిని [బాయికముగా ననుసరించితి” నని రచయితయే పీఠికయ౨దు నుడివెను. టక్షిప్తములగా భావించినవాటిని వదలి, వాల్మీకి భావములను కొన్నింటిని వివరించి, సందర్భోచితముగ తాను కొంతచేరి. విషయ సౌలభ్యార్థము గంథాంతరములనుండి కొన్ని పద్య ములను [గహించి, మరికొన్ని స్వయముగ రచించి, ఈ వచన కావ్య మును నిర్వహించెను. ఇందెడనెడ పద్యములు, వాటి వివరణము కలవు. వ్నిపలంభ పరిణామం బగు కరుణ రసమును పాఠకులకు సన్నిహిశము కావించు తలంపుతో భవభూతి ఉత్తర రామ చరిత నాటకమునుండి కొంతభాగమును (వేదము వేంకటరాయ శాస్త్రిగారి అనువాదమునుండ్రి కూడ స్వీకరించెను. ఈ వచనకావ్యమున సంభా షణలు కూడ పొందుపరుపబడెను. జానకీ పరిణయము, తిక్కన భారతము = ఇత్యాదులనుండి పద్యములను (గగహించుటచే పఠితకు ఏకా[గత కుంటువడు _పమాద మిందువలన ఏర్పడెను. ఉదాహర ఇణమునకు* రావణుడు సీతా సౌందర్యము వర్హించు సందర్భమున కీచ కుడు [దౌపదిని వర్ణించు పద్యము తిక్కన భారతము (“గండుమాలకు బుట్టి”) నుండి _గహింప బడెను. కొన్ని సంస్కృత స్తవములు యథాతథముగ స్వీకరింపబడెను. రేణుకా చరిత మున్నగు ఉపకథలు పెక్కు గలవు. ఇంకను చిలుకూరి (శ్రీరామశాస్తి మరాఠరీనుండి అనువదించిన సమర్థ రామస్వామి ఆనంద రామాయణము, దీపాల పిచ్చయ్యశా ప్తి రఘువంశము, మైరావణ వచనము, పి పోతరాజు శ్రీరామ వన వాసము, వెలగా రామకోటయ్య చౌదరి శ్రీరామచందులు కావిందబిన హిండీ భాషయందలి బాలశారిరెడ్డి “శబరి'క అనువాదము, బరూరు త్యాగరాయశా స్త్రి వాల్మీకి రామాయణానువాదము, వ్యావహారికాం(ధి రామాయణము మున్నగునవి వచన వాజ్మ్యయమున పెక్కు గలవు: అనమ్తా.

తెలుగు సాహిత్యములో రావుకథ - శ్రీవదాామాయణ కల్పవృకవు ఆధునిక యుగమున వెలసిన రామకావ్యములలో (పథమముగ పేర్కొన వలసినది కవిస్మమాట్‌ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ విరచిత మయిన “శీమ[దామాయణ కల్పవృక్షము”ను ఇది వాల్మీకి రామా యణానుసారి అయ్యును, నూతన కల్పనములు, పాతపోషణము, వర్ణనా వెచిత్యము మున్నగు అనేక హేతువులచే చ్వతంత కావ్య త్వమును సమకూర్చుకొనెను. కల్చవృక్షమున _పథమముగ పేర్కొన పఒసన విశేషము కాండల వింగడింపు. వాల్మీక రామాయణాంత రత కాండలు సళ్గలుగ విభజింపబడగా, ఇందలి సర్గలు సన్నివేశ ఉపౌముఖ్యతిను సూచించు నామములతో పేర్కొనబడినవి. బాల కాండము ఇప్పి, అవతార, అహల్య, ధనుస్సు, కల్యాణ ఖండము లుగను, అయోధ్యాకాండము అభిషేక, పస్థాన, మునిశాపపాదుకా, అన సూయ ఖండములుగను,ఆర ణ్యకాండము దశవర్హ, పంచవటీ, మారీచ, జటాయు: శబరీ ఖండములుగను, కిష్కింధాకాండము నూపుర, గజ నష్పీ, నియమపాలన, సమీకరణ, అన్వేషణ ఖండములుగను, సుందరకాండము పరరాత, పూర్వరాత, ఉషః, దివా, సంధ్యా ఖండములుగను, యుద్ధకాండము సంశయః, కుంభకర్ణ, ఇం దజిత్‌, నిస్సంశయ, ఉపనంహరణ ఖంశములుగను ఖండాంతర్థత విషయము లను వివరించునట్లు విభజింప బడినవి. కల్చవృక్షమున దశరథుని పత్నులు మూశువందల ఏబది అనంద రామాయణాదులందు కూడ ఇట్లే పత్నుల సంఖ్య శతాధిక ముగ పేర్కొనబడినది. ఇందతి (పధావముగ పేర్కొనవలసిన అవా

ల$! తిలు(గు సాహిత్యములో రామకథ ల్మీకాంశములలో అహల్యా శాపవిమోచన ఘట మొకటి. మిథిల సమాపమున పరిభమైన యోగము వలె పాడువడియున్న ఆశమ మును గాంచి భాష్పాకులిత నేత్రుడై రాము డందు పవేశింపగా విశ్వా మ్నిళుడు అహల్య సృత్తాంతము నెరింగించెను. గౌతమ వేషధారియై ఆరుదెంచినది మహేం[దుడని గురుతించియు అహల్య (పథమమున, ఎబుగనిదాని వళెనే సంభాషించి, తుదకు సంకేత మేర్చరచెను. తదనుసారనుగ నిరీక్షించుచుండిన మహేందున కారేయి దీర్హముగి దోచి ఆ్మృశమము చెంతకు జని కుక్కుటము వలె కూసి గౌతముని కకు రించెను. ఇందు గౌతముడు ఇం[దునకు శాపమొసగి 1 “ఆ ఇల్లాలు పౌలోమినసీ- కై రాపిళ్ళుగ వేచియుండెడును గాదా? యామె నుం గూర్చియే-మారంభించిన మాటయే కలుషవమౌ నాత్మీయల్‌ దారలు౦-= గారా! యొక్కటి యైన కోర్కి( బది సంకల్పింతు మిధ్యావతీ 1” అనుచు అతికఠినముగ మందలించెను. శిలను కమ్మన్న పతినితన నావేశించిన మోహము విచ్చిన్నమగు రీతివి అనుగహింప అహల్య వేడుకొనగా, 2 “ఎప్పుడు నీదు మోహ మది యొల్లను విచ్చునొ రామ చందు(డై - యప్పుడు వచ్చు స్వామి” యని నుడివినాడు. విశ్వా మిమతు డీ వృత్తాంతము నెరింగించునంతలో అశమము ఎప్పటివోలె కలకలలాడ జొచ్చినది. అంత అహల్య చనుదెంచి, ఆశమ సర స్పున మాధ్యాహ్న్‌క కియలాచరించిన విశ్వామిత రామలక్ష్మణులకు పంచభక్ష్య పరమాన్నములతో విందుభోజన మిడినది. పిమ్మట నామె [శీరాముని కారనవపుత్రునిగ సన్మానించి, రక్షపలికి, విజయ తిలక మిడుటయే గాక కల్యాణానంతరము అయోధ్యకు మరలునవుడు సీతాసమేతముగ రాముని తన ఆ్మశమమున కరుదెంచ గోరినది* వివావానంతరము అయోధ్యకు [పయాణించుచున్న రాఘవుడు అహల్యా అభ్యర్థనమును దశరథున కెరింగింప సంకోచించి కాసల్యకు తెలుపగా ఆమె “....అరుదుగ షష్టి సహస, స్ఫురితాబ్బ్దాంతముల యనంగా"”

1. వాలం-ఆహల్య-_5128, న్‌

&, బాల-అహల్య-ప, 540.

శి. బాబ...శల్యాణంప. 126.

శిల్చవ్నక్షము-రామకథ ప! రథముల ఆ[శవమము దెస మరల్చ అనుజ్ఞనొసగినది. అట్లు చనుదెం చిన నూతన వధూవరులను గాంచి, సంతసించిన అహల్య వారికి భారతి పట్టి, నారచిరి లొనగినది. మధువర్కముల పెననే రాముడు వాటిని ధరింపగా, “పతితాల్బినాడనుచు” నవోథయైన సీత కూడ ధరిం చినది. అంత రాముడు “..,కుశిక సుతుతో, నిమఘ గురువుగ న్వీక రింకు"నని ఆమెకు (మొక్కెను. ఇట్లు రాముడు గురువుగ స్వీకరించు సంవూర్జత్వము అహల్యా ప్యాతకు చేకూర్చి విధము అన్యరామాయ ణములం దెచ్చటను కానరాదు. నంనస్కృతమున భానుని _పతిమా నాటకమున, పట్టభంగ మఘట్టమున కీశ్రారాములకు అవదాతిక నారచీర లొసగసుట ఇట స్పురించును

ఇట్లే, వాల్మీకి రామాయణముముండి భేదించుచు పాృాతల (పాము ఖ్యమును ఇతోధికముగ బలపరకచు సందర్భ) మిం దింకొకటి కలదు. అది అశ్వమేధయాగము నిర్వర్తింపనున్న దశరథుడు (పియమి[తులైెన గుహ జటాయువులను యాగ సందర్శనార్థము అయోధ్యకు అవ్వానిం చుట! వాల్మీకి రామారుణము, మిగిలిన రామూాయణములు అయా విష యములను అవసవమయిక తొవుల లహించినవ కాని, వాటికి పూర్వ రంగము, పార్వస్మరణము వాటియందు కానుపించదు. ఉదాహరణ మువకు గుహః జటాయువులను [గహింపవచ్చును. వాల్మీకి రామా యణాదులందు ఈ ప్కొాతలు అయోధ్య అరణ్యకాండము లందు మాతము (పపళించును. అటుగాక రామాదుల జన్మమునకు వూర్వము యాగ నందరృ్భృము3 దశరథుని యెడ గల మైతతిని పరస్కరించుకొని గుహజటాయువులు అరుదెంచినట్లు చిృితింపబడ.టచే కల్చవృక్షము నందలి ఈ అంశము అవాల్మీకమయు్యును అయావాతలను పరిపుష్ట మొనర్చు చున్నది.

శివధనుర్భంగ ఘట్టమున ధనువును చేరబోయిన రామచం,దు నకు ! “తత్సభాభవన నివిష్ణ (పాగ్దిశా సౌధంబు పెయంతస్తున నంత పుర స్త్రీల కడలిక గుర్తుపట్టి తలమొత్తిన” సీతాకన్య దర్శనమయ్యెవనవి

1. దాల, ధనుస్సు = 887, (49)

836 తెలుంగుసాహిత్యములో రామకథ అవాల్మ్కీకాంశము ఇందు కలదు. రంగనాథ రామాయణాదులందు సీతా సమేతముగ అంతఃపుర వనితలు గవాక్షములనుండి రాముని గాంచిరని పేర్కొనబడగా, తమిళ భాపషయందలి కంబరామాయణమున సీతారాములు పరస్పర దర్శనమున అనురాగబద్దులయినట్లు పేర్కొన బడినది.

భరత శతుఘ్నులు లేని సమయమువ దశరధుడు రాజ్యాభి షేకమునకు నిర్ణయించుట కిందు బలీయమైన హేతువు చూపబడివది. కాజకుమారునిగ భోగభాగ్యము లనుభవింపవలసిన శ్రీరాముని హృద యమున వైరాగ్యభావ ముదయించి, అభివృద్ధి నొందుచున్న విష యము నెణింగి, పుత్రుని బాధ్యతాయుతుని గావించుటకై దశరథుడు పట్టాభిషేకమునకు నిర్ణయించెను. పత విషయకముగ వ్యాకులత నొందిన దశరథుని పితృహృదయము, నిర్ణయము

1 “బహ్మచారి సుతుండు విరాగియెన

జనకు( డూహించు సుతు గృహస్థుని. బొనర్బ్చ(

దా గృహస్థుండె సుతు(డు విరాగి యెన'/

దం(థ్రి వ్యవహార మతనిని( దాల్చ్బంజేయు"= నను లోక న్యాయ ముతో సమర్థింపబడినది.

అభిషేకాత్పూర్వరా_తమున 'సువతు' నిగ నున్న రామునికి *....మయెదలో” దేవతలు వచ్చి పిలచినట్లు కాగా, సమాధినిష్టయందు (బబహ్మత్వమును పొందికట్లున్న ఆతనికి భావికాల నిర్వాహ్య పంక్తి కంధరవధను గురించిన దేవతా (ప్రబోధము జరిగినది. సమాధి విశ్రథమయి మరల మానవ స్టితికి వచ్చిన రామునకు తాము రాజ్యము స్వీకరించుట దేవతల కనిష్ట మని బోధపడినది. అంతనాత డా ఆర్ధ లాత్రమున కైకేయి కడ కరిగి, విషయము నెరింగించి ఆమెను కర్త వ్యము నుపదేశించుమని కోరెను. అవాల్మీకమయిన ఈ సన్నివేశము వలన రామునియందు దివ్యత్వారోపణము జరుపకుండ, సమాధి దశ యందలి ప్రబోధము మాతము సూచ్యమయినది. కల్చ్పవృక్షము

శల్పవృక్షము=రామకథ శకి అద్వైత పరముగ రచింపబడినది కావున ఇప్పట్టున రామునియందు “సోహం” భావము నిక్షప్తమయినది.

ఇట్లు చేర్పబడిన అవాల్మీకాంశములలో ఆరణ్య ళాండమున మరియొకటి కలదు. అగస్త్యా_శమమున అతిథ్యము స్వీకరించిన రామ లక్ష్మణులు “సర్వత హరిణ సంచారంబైన"” అగ్ని గృహమును (పవే శించి, నానాగ్నిస్టానములందు బలులు సమర్చించి, “తన్ను! గన్ను లతో( జూచుచు నొకమూల౯౬ గదలక పరుండి యున్న దుప్పికి ...గృవ రంబు తిననిచ్చి సుఖాసీనుడై యున్న అగన్త్యునకు (పణామ మాచరిం చీరి. అంత అగస్యుడు, చ- “కృనర మొసంగినట్టి రురు వియ్యది పెంటిని బాసి మిక్కిలిన్‌

వ్యసనము నంది నా దెసకు నైనది దీనిని గూడ నగ్నితో

డ సరిగ౯ జూచెదన్‌ మృడు కడారము వన్నె నెసంగుదాని ద్మ

(కృసరము జాలిగొల్పు [పియభార్య వియోగము పుక్కిలింతలై. ! ఎా అని హరిణముగూర్చి పల్కి, పిదప హితోక్తులాడి, నూతనఖడ్థ ధనుశ్శరములను రామున కొసగను. అచట విశ మించిన సీతకు ఆ రాతి స్వప్నమున “పసిడిమేను వాడలు మాఘవతమణులు,కనులు పచ్చలు మిన్నేగ( గలుగు లేళ్ళు” రానునకు (పియాంగనా విరహమున కుందు పెంపుడుదుప్పి కానుపించగా వారు “భావలగ్నములు స్వప్నం బుల్‌ విడంబించెడు” నని సమాధాన పడిరి. అవాల్మీకమగు ఈ అంశము భావ్యర్థసూచక మగుచు అర్థవంతమగు కల్పన మగుచున్నది.

ఇం దతిముఖ్యముగ పేర్కొనవలసిన అవాల్మీకాంశము సీఠాప హరణ ఘట్టమున మారకిచుడు తుదిని '“'(గజా” హతిని “లక్ష్మణా గజా” అని కేకవెట్టుట ! రామున కాపద సంభవించె నని దురపిల్లు జానకితో లక్ష్మణుడు

“అది పూర్తికేక కాదది

తుది యక్కరములును నేవో తోచకయుండెన్‌

శ. ఆరణ్య _. మారీచ _- ప, 868.

క08 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ (్రిదిలిన పిలువుం జివరం గుదించి లోగొంతుతోండ గూసిన యట్లై-” అని లక్ష్మణుడది మారీచుని కంఠధ్వని యని సంశయించెము. “అశ్వత్థామ హతః కుంజర;”-అను మహాభారతమునందలి యుిష్టిరుని వాక్యమునుస్ను రింపజేయు ఈ ఇట్టి కల్పనలు అన్యరామాయణయబుిలదు కానరాదు. యుద్ధకాండమున కూడ అవాల్మీకాంశములు అతి ముఖ్యము లైనవి రెండు కలవు. వానర సైన్యము సాగరతీరమున విడిసియున్న తటి శ్రీరాము డొక రాజహంసమును గాంచి, తన ఆగమనవార్తను సీతకు నివేదింపగోరెను. అట్టు రామాభ్యక్థనమున నింగిని అరుదెంచు హంసమును గాంచి రావణుడు సంశయాకులితాత్ము డయ్యెను. అంత నతడు రామలక్ష్మణుల మాయాశిరస్సులను నిర్మింపజేసి, వాటిని సీతా సాన్నిధ్యమునకు గొనిపోయి చూపి, రామలక్ష్మణులు ఇం (దజిత్తు చే వధింపబడిరని తెల్పగా? అమె మూర్చాగస్తయయెను. తెలివాంది దుఃఖించునామె '““అగంబందున బంధువుల్‌ నిలిచినట్రై” తలయొత్తి శిలకించగా వృక్షాగమున “మున్ను హనుమ కూర్చున్న చోటనే” కూర్చునియున్న హంసను గాంచి “హంస వచ్చెను త్రీ రాఘపువద్ధ నుండి యని తెచ్చెను వార్తయంచూహ"”తో మనమున దోచునంతలో హంస శ్రీరాముని సందేశమును వినిపించెను. అంతలో “విద్యున్మాలి కృత మాయూశిరశ్శరాసనములు"” నియతవేళ నతిికమించుటచే అంత ర్థానము నొందినవి. సుందరకాండమున రావణుడు జనకజతో భాషించు తలి హనుమంతు డరుదెంచి ఆమెకు నివారించి, పతివార్తను దెల్చి దుఃభోపశమనవు కభించిన రీతి, రఘువీరుల మాయా శిరస్స్ఫులగాంచి వ్యాకులత నొందు క్షాసుతకు యధార్థమెరింగించి, స్వాస్థ్యము చేకూర్చు టకై అవాల్మీకమైన ఈ హంస సందేశ ఘట్టము ఇందు (ప్రవేశ పెట్టబడి నట్లుగా భావించుటకు వీలున్నది. దిని ప్రయోజనము ఇట్టిదిగా కవియే స్వయముగ గీ. “అపుడు కపిరాజ పరమేశు. డిపడు హంస పౌపణము గాంచ(గ6 బరస్పర (పవృత్తి

కల్చవృక్షము-రామకఠత 889 ఇంత శుభహేతు వుండునటే లతాంగి కపి నృషాకవ లిటునటు€ గాంచియుంటొ= అను పద్యమున వెల్లడించినాడు. (యుద్ధ - సంశయ. ప= 89) ఇట్టి హంన సంటే శము ముఖ్యములైన మరియే ఇతర రామాయణములందును కానరాదు, ఇట్టిదే ఇందు మరియొక వినూత్న కల్చ్పనము ఇంద్రజిత్తు రామ లక్ష్మణులను నాగాస్తమున బందీకృతుల గావించిన సందర్భమున గలదు, స్వీయాస్త, మాహాత్మ్యమున రామలక్ష్మణులు ఉదయమడగుసరికి మరణింపనున్నారను వార్త ఇం[దజిత్తు రావణున కెరింగింపగా అతడు నంతసంచి, అశోకవనమునకు జని రాముడు మరణించెనని సీతకు దెల్చి, దృష్టాంతమున క్రై (తిజటను రణరంగమున కనిపి, *సుదతీ! యింక నతండె నీకు. బతియంచు౦ గూరుచు౦బేనిందా, నది యుండె6 గద వాన్సివంటి పతిచే నగ్నిిపవేశంబు తప్పదు నీ కేటికి. జావంగ వలయు"'నని హెచ్చరించెను, రామమరణమును విశ్వసింపజాలని సీత అది అసత్యమని ముక్తకంఠమున చెప్పినది. రావణు డామె ఆఅత్మవిశ్వాసమునకు, అసాధారణ వ్యక్తిత్వమునకు అచ్చెరు వొందుచు ఎడలి పోయెను, అంత (తిజట అరుదెంచి రామలక్ష్మణులు మూవృ టిస్తులు మాత మయిరని తేల్చగా సీత “ఇదియొక (ముక్కు మొక్కె చన, యెవ్వరు నెప్పుడుగాని యొక్కనయట్టిది”= అనుచు రాఘవు తా దూపద గడచిన తా నగ్ని ప్రవేశ మొవరింతునని (మొక్కుకొనెము. అంతియకాక ఆమె “నాకీ యూహ గలిగించిన గావణుని గురువుగా స్వీకరించి యాతినికి నమస్కరించెద''=నని శత్రువును మన్నించినది. ఇట్టిందు (ఈజటా సమేశయై సిత పుష్పకమున రణరంగమున కరిగి మూర్చాగస్తులయిన రామలక్ష్మణులను తిఒకించుట వరిహరింపబడు టయేగాక, అన్యరామాయణము లెందుకు కానరాని (మొక్కును యొక్కు కల్చ్పనము కూర్చుబడెను. సీతా మనోదార్థృ్యమును, పొతి (వత్యమును మ హోజ్వ్రలముగ చిితించుచు ఈ సన్నివేశము సీతా పాతాన్నత్యమును ద్విగుణీకృత మొనరించుటయేకాక, రావణసంహా రానంతవము సీకా సౌశీల్యమును శంకించి, అమె అగ్నిజొచ్చున ట్ల్టొన రించిన శ్రీరాముని చర్యకు ఇది ఒక విధముగ హేతువగుచు, తద్విష

శ90 తెలు(గు పొహిత్యములో రామకథ యమున శ్రీరామున కాపొడింపబడిన దోషమును నివారించుటకు కూడ్‌ కవి దీనిని కల్చించేదేమో అనిపించుచున్నది. సీత ఇట్లు అసాధ్యము లైన యొక్కులను _మొక్కుట ఒక ఆనందరామాయణమున మాతము గాంచగలము. ఆం దామె శివధనుర్భంగ సమయమున సోరణగండ్ల నుండి శ్రీరాముని దివ్యసుందర వి[గహమును గాంవి, పరవశించి, ఆతడు అన పతియైన పదునాలు గేడులు అరణ్యవాస - మొనరించెద నని మొక్కులిడును. కల్చ్పవృక్షమునందలి మరియొక (ప్రత్యేకత అయా పట్టుల కథా (శమము వాల్మీకి రామాయణాదులనుండి భేదించుట 1! కావ్యము ఎత్తు గడయే భిన్నముగ కావింపబడెము. వాల్మీకి రామాయణము అయోధ్యా పురవర్ణనతో (ప్రారంభము కాగా, కల్పవ్యక్షమున ఇక్షాంకువంళస్టుడ్డై అయోధ్యనేలు దశరథునిసంతానకాంక్షతో మొదలయ్యెను. సంతానము లేమికి చింతిల్లు దశరథుడు “అయోధ్యాతీర్థము సేసివత్తు”మని సుమం (కునిచే పపోత్సృహింపబడి వెడలిన సందర్శ్భ్శముకు పురస్కరించుకొని అయోధ్య వర్జింపబడెను. దశరథుని వ్మతకాంకు లక్ష్మణకవి చంపహ రామాయణమున కూడ సుదీరముగ వర్జింపబడెను. శమము మారిన ఘట్టములలో పరశురామ గర్వభంగ ఘట్ట మొకటి. వాల్మికి రామాయణాదులలో పరశురామ (ప్రవేశము వివాహా నంతరము అయోధ్యా (పయూణములో జరుగును. కల్చ్పవృక్షమున వివాహానంతరము అయోధ్యాపయాణంలో జరుగుతుంది. కల్చ వృక్షమున వివాహత్పూర్వ్యమే నిబంధించబడినది. ఇట్టి మార్చుకు మార్పుకు (ప్రధాన హేతువులుగ రెండింటిని పేర్కొనవచ్చును. అయో నిజ అయిన సీత భూవుడతిగా మైధిలేయలలో, త (త్చాంతీయులలో అమె యెడ దివ్యభావము ఉన్నది. హరధనుర్భంగమువలన అకుం ఠిత పరా[క్రమము మాత్రమే యథఖథామానవు డయిన రామునియందు వారికి (పస్పుటమయినది, అంత మాత్రమున త(త్పాంతీయులలో ఆతనియందు సంపూర్డ దివ్యభావము నెలకొనుటకు వీలు కలుగదు కఇాపాదుల విషయము పూదడ్వమే పూర్తియైనది. భగవదవతారమూర్తిగ పూజింపబడు పరశురామునిపై విజయము శ్రీరామునియెడ దివ్యభావన

శల్చవృక్షము.రామకథ 891 కలుగజేయును. పరశురామ ఘట్టము మిథిలయందే కూర్చుటలో తన యీ భావమును కళ్యాణ ఖంఉమున వసిష్టుని ముఖతః కవిరు క్‌ు “మిథిలాశ్ళంగాటక ముల+€ బృథులంబగు విషయమట్లు వినణబడిమయెడు శ్రీ మధురాకృతి సీత ధరకు మధుసూదను రాణి వచ్చి మన్నించినటుల్‌ " క. “'మధురాకృతి మా రాముడు మధుసూదను(డౌనొ కాదొ మధునూదను నం శఘరా ఖ్యాతుని భార్గవు నధరీకృత తేజు జేయు టది యద్భుత మే.” మ. “మదినీ ధైర్యముచేత మ్‌ గృహములన్‌ మన్నించు “చ లక్షిన్‌ రమౌ స్పదుండౌ మా పసివానికోన మయి యభ్యర్థింతు మిల్లాలుగన్‌ విదితంబైన ధమర్వికర్షణపణా విష్కార గర్వంబులే"= ! దని స్పష్టికరించెను. అంతియకాకుండ అయోధ్యా (పయాణమున నవ వధూ సజుతుడైన రాముడు అహల్యను దర్శింప వలసిన అవసరము కూడ కల్పవృక్షమున కున్నది ఏక కాలమున రెండు నంమఘటన ముల కంటెను, వివాహమునకు ముందు వెనుకలుగ సంఘటిల్ధుటయే ఉచితము, ఇంకను వాలిసుగీవుల కలహకథనము భాగ భాగములుగ చెప్పుట మున్నగు మార్పులు కావ్యమం దెజనెడ గలవు కల్ప వృక్షమున సన్నివేశ చిితణము గురించి కూడ (పత్యేక ముగ పేర్కొనవలొను. ఇంచుమించు ముఖ్యములైన సన్నివేశము లన్నియు ఉత్కంఠను రేవు రీతిని రూపాందింప బడినవి. అరణ్య శాండము మారీచ ఖండమున మాయాకురం౦గమునకై జూనకి అభ్యర్థించు ఘటము అత్యంత (పతిభావంతముగా తీర్చిదిదబడిన ఘటములలో బు లా! న! న క్ష

1. బాల - కల్యాణ -పం క్‌ ళ్‌ 1.

192 తెలుగు పాహిత్యములో రామకథ సొకటి. స్వర్ణమృగమునకై మైధిలి కుతూహల పడుచుండుట గాంచి లక్ష్యణుడు ఆది మాయామ్యగ మని హేతుపూర్వకముగ నిరూపిం చెను. అట్టి మాయాస్తరూపవమును బుషికాని, దైత్యుడు కాని ధరి యించి యుండనోవుననియు, సర్వసంగ పరిత్యాగియగు మునీశ్వరున కంతటి శరీరమోహ ముండదు కనుక ద్రైత్యుని కృత్యమే యనియు అందునా మారిచున కిట్టి వేషధారణమున మునుల గికుంంచుట అభ్యా సమే కనుక క నట్టు కాంచన మృగము కూడ మారీదుడే యె యుండ వలయు నని హేతుపూర్వకముగ తర్కించెను. అంతియకాక ఊఉ పచ్చికమేయబోద దొక వాటుగ! దా( గొజటుకున్‌ దదారుచిన్‌ మెచ్చదు కన్నులన్‌ నమిలి మింగద యీదెస వెట్టు వీనుగా నిచ్చటివార్తలన్‌ వినునొ యేను వచించుచునుండ నంతలో నచ్చవు మైజిగుల్‌ వెలతెలైనవి ముందరి కాంతు లొప్పునే. ! =ఖఆఅనుచు దాని మాయామృగ తత్వమును సహేతుకముగ నిరూపిం చెను. ఇప్పట్టున నీత సమాధానము కూడ స్త్రీ గత నహజ కౌతుక భావ గర్భిత మయ్యును, సహేతుకముగ నుండును. “సీతా కాతుక మెట్టిదయిన తీర్చమ"”ని పంచవటీ (ప్రవేశమునకు ముందు రానున కగస్త్యుడు గావించిన హెచ్చరికను ఆమె జ్ఞప్తికి తెచ్చి తన అభిలపిత మును సమర్థించుకొనెను. శ్రీరాముడు సీతాపక్షమును వహించెకు. ఈ మువ్వురి తర్కుమున ఆగామి విషయము నసన్ఫూర్తమగుచుండును. ఈతర్క్మమునంతయు సమిపస్టుడ్డె యున్న రావణుడు ఆలకించి, లక్ష్మణునిగూర్చి “ఈ పరిశిలనామతియు నీదృశసూక్ష్మతమాభి దర్శన వ్యాషృతబుద్ధి యిట్రి విషయాభిముఖీనము హేతుకల్పన'' మపూర్వ మని భావించుటయేగాక, క, “ఈ మువ్వురు నీ మువ్వురె యే మాటాడినను బదకమెల్ల ధ్వనించున్‌ తామభఖిలసృష్టి విజ్ఞా నామృతరసమూరు లైన యట్లుగం దోచున్‌"= 2 అని అచ్చెడు [అరణ్య = మాళవ వ ధగా క. ఆరణ్య _ మూరీచ = ప. 384,

కల్పవృక్షము-రామకత శ$$ పొందెను సీతారామలక్ష్మణుల గుణగణములను, తార్కికత్వమును సూక్ష్మ పరిశీలనాసక్తిని పసృుటమొనర్చ్భ్చునట్టిదిగనే కాకుండ, వైరివీరు లయిన లక్ష్మణాదుల మేధాసంపత్తిని గుర్తింప, (వశంసించు రావణుని శీలమునకు కూడ వన్నె పెట్టుచు నట్లీ ఘట్టమంతయు ఆత్యంత వంభావంతముగ తీర్చిదిధ్రబడినది. ఈ ఘట్టమునందు వలెనే తార్కిక, హేతు హూర్వక పద్దతి కావ్యమందలి పతి ఘట్టము నందును (పత్యక్షమగుచుండును. రావమకథయందలి ధార్మికవాదాంశములుగ లోకమున ,(పచా రమున నున్న కొన్ని నంశయములను న హేతుకముగ సమాధాన మొసగ వలెనను ఆశయిమును-=కల్పవృక్షమున కవి కొన్ని అవాల్మీ కాంశమిలను (పవేశ పెట్టుటకు గల హేతువులలో (పప్రధానమయినదిగ ప్వీకరింపవచ్చువు. ఇందులకు నిదర్శవములు కావ్యచు౦ దెల్లెడలను కన్సట్టుచుండును. కల్చవృక్షము కావ్యారంభమున రామసహాయార్థ మవతరించిన వాలిస్తుగీవుల కలహము, బఒలాబలములు, హనుమదా దుల శార్యము-ఇత్యాదులన్నింటిని విష్ణువును అవతార స్వీకారమునకైై వేడుకొను సమయమున దేవతలు క్షుజ్ణముగ చర్చించి, వాలి కాని పక్ష మున స్నుగ్రివు డయినను రామసహాయకారి కాగల డని నిశ్చయించుకొం దురు. సుదీర్హమైన ఈ చర్మ రామకార్యమున కవతరించిన వాలి స్నుగీవులలో కలహ మేల ఉదృవించవలెనను సంశయమును దీర్చున దిగ నుండును. ఇందు ఊర్మిళ పశ ననుశమింపకుండుటకు “సీత వోలె - నూర్మిళయు వత్తునన్న నే నొప్పకోను = పరము పురమెల్ల గదలి ఫోవుదుమె కుజ్జ"- అని శ్రీరాముడు లక్ష్మణునకు గావించిన పౌచ్చరిక కారణముశ సూచింపబడినది. ఇట్టి ఈ సమర్థనమునకు కారణము వాల్మీకి రామాయణమున ఉపేక్షిత నాయికగా మిగిలిపోయిన ఉర్మిళ పాతను ఆధునికులు 'సాకేత' మున్నగు (గంథములయందు పముచితస్థాన మొసగి పరిహూర్ణత్వము నొనగ (ప్రయత్నించిన భావ ముల (పభావమై యుండవచ్చును. జానపద సాహిత్యమున మా్యతము "బావనడచిన మార్గాన నడవరాదందు"రని లక్ష్మణుడే స్వయముగ ఊర్మిళ రాకకు అభ్యంతర పెట్టినట్లు గలదు. సుందర కాండమున (50)

న! తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ సము[ద లంఘన మెనర్చు ఆంజనేయుని పరీక్షించుటకై దేవతలు సుర సను పనుచుట అసందకృమను అభ్మిపాయము ““మరుత్సుతుడు తానై లంకలో. జొచ్చుచో చేళాదుష్ణముగా( గనంబడి మదిన్‌ వేల్చుల్‌ ముహూర్తంబు తా = మాలస్యంబు ఘటింపనెంచి"” నాగమాత సురసను పనిచిరను హేతువును కల్పవృక్షము చూపినది. ఇందువలన ఆ సందర్భము తొలగి రామకార్యము దేవతల కార్యముకూడ గనుక, అస్పట్టున దేవతల కులవ్య(గతకూడ సూచ్యమగుచుండును.

ఇట్లు సన్నివేశములు, [కమము మున్నగు విషయములయందు మా(తమే కాక, అవసర మనిపించుకొన్న నూతనగుణములు కొన్ని ప్యాతల కాపాదింపబడుటయేగాక, పాతవితీకరణ మతిపతిభా వంతముగ, కవి పీఠకయందు పేర్కొనిన “జీవుల వేదని ధ్వనించు నట్టిదిగా జరిగెను. ఇందలి రాముడు అన్ని రామాయణము లందు వలెనే కాంతుడు - ధిరగంభీరుడు,. అయ్యును పరిహాసపియుడు, ఎట్టివేళలయందును తన వాస్య (పసంగముతో ఆత్మీయుల కాహ్లాదము చేకూర్చు వోస్య [పియత్వము రాముని బాల్యమునుండియే అతని (పవ రనమున (పకటితమై (కమవికాసమునొంది బాల్యమున మంథరను భయ పెట్టిన రాముని వాస్య [వియత్వమును గురించి ఆరణ్యఖండమున మారీచుడు రావణునితో,

ఉ. “ఆ పరమోత్తమున కక్కట యున్నది లోపమొక్క డా

హా! పరిహాసశీలి యత. డద్దియ హేతువుగా నతండు వ

న్యాపథమట్లు రావలసియైనది యయ్యది యొక్కదాసి తా

నా పినతల్లి దాసి పగ యన్నది రూపముగొన్న దక్కటా.”-! అని పల్కెను. రాజ్య త్యాగమొనర్చు పట్టున గోదానవ్యాజమున (తిజ టుని పరీక్షించుట, శూర్చుణఖా పరాభవ ఘట్టము మున్నగునవి సంభ వించుటకు ఈ “సాస్యాద్చుత శీలోత్వము కూడ కొంత తోడ్పడిదనుటకు, అన్యములైన నిదర్శనములు అనేకము కావ్యమందంతట రూపొందింవ బడెను. ఈ విధముగనే కైకేయి మంధరావశవర్తినిగ చరించుటకు అరణ్య మాశీచ వ. 187, యానం

కల్పవృక్షము._రామకథ 495 బలీయమైన హేతువు సృజింపబడెను. “తల్లి నెజు(గని దోషమ్ము తగిలి కైక, కన్నతల్లి. జూడని మమకారమెల్ల = దన్ను: బేతులబెంచిన దాదిమోద నొలుకపోయు”' చుండుట కారణపుట. అట్టు అఆరణవు దాపి మాట లాలించుటకు, పట్టువీడని మంకుతనము అలవడుటకు *ోనరి యైన పెంపకము లే”కుండుట హేతువుగా (పస్తావింపబడెిను. మంధర కైకేయిని ఆనగా దాసి మహారాణిని “ఊత్తిష్ట మూశే” అని నిందించిన పదము ఆధారముగ విశ్వనాథవారు కైకేయి (పవర్తనమున కింతటి ఉజబ్బ్వలమైనవూర్వరంగమును కల్చించినారనవచ్చును. భరతుని కంటె రాముని ఎడల అధికముగ గల వు్య(త్మపేము కూడ ఆమె రామకార్య నిర్వహణకు తోడ్పడునట్లు చేసినదని భావించురీతిగ కూడ కైక ఇందు రూపొందించబడెను. పట్టాభిపషేకాత్పూర్వరాతతి రాము డామె కడకు జని సమాధి సమయమున జరిగిన “పట్టాభిపషేకను వాలద”ను దేవతా (వ్రబోధమును గూర్చి తెలియజేసెను; [పథమమున అప పరిహసిం పగా “న్మేతంబుల నొక్క తీవకళలై మున్నివు నువ్వెత్తునే - ర్చిన కోదండకళావిచిత' మనశ్రీ యేమగుు జెప్పవే” అని రాముడు కొంత తీవముగ చెప్పగా ఆమె “రామచం(దుని తిష్ట నేతములు చూచి” లోని కరిగిను. పిమ్మట నామెకు నముంథరా[ప్రబోధము జరి 7ను,. వర ప్రడానము గూర్చి రామునికి తెల్పు తరి కైశేయీ రామ చం[దుల నక్షుమ జరిగిన నంభాషణమువలన పట్టాభిషేకము జేవతల కనిష్టము కనుక విఘ్నము నంభవింపవలె నను రాముని అభిలపిత మునకు అనుగుణముగ మంథరబోధ కూడ జరుగుటవచే అట్లు నంభ వించుటయే సరియెనదిగ నిర్ణయించి, కైక పుతాధికు డయిన రాముని కోరిక నెరచేరురీతిని వరద్వయ మభ్యిర్థించినట్లు భావింపనగునుం తాపసవేషమున రాముడు తనకు నమస్కరించు తజి ఆమె “మూర్చం గని లిప్తండేరి పోవోయి నీ, వనముల్‌ నా కొడుకిందు రాజగును,..”"

“నిరభిమానను నిర్లజ్ఞ నిర్చ్భయాత్మ

జేసితివి నన్ను సర్వసన్యాసినిన్‌ వ

నిన్‌ జనుముర |! సవతి తల్లినిన్‌ ననున్‌ శ

శి$0 తెలుగు పావొత్యములో రామకథ

పించి సవతితల్లిగనె చూపించినావు”.. అని స్వీయదుఃఖమును నర్మగర్భముగ వెల్లడించుటయేకాక,

“నాయాశీస్సు అలవేటికి

నోయీ! రఘురామ నీకు నున్నవి చాలున్‌

నాయాశీస్సులు భరతుని

కై యివి నిను(బోలె నాత.డగుటకు రామా !_ అని రామునివలె భరతుడుకూడ సన్మార్గగామి కావలయు నను తన అవేదన నా రామునికి మా[తము అర్థమగురీతిని పలుకగా “తలి చివరిదా(క రక్షించుట*'కు రాముడు సంతసించినాడు. ఇట్లు కళంకమును తలదాల్చి, వుథతుని అభిలాషను నెరవేర్చిన త్యాగమూర్తిగ, మహోన్నత వ్యక్తిగ కైకేయి శల్చవృక్షమున (ప్రత్యక్షమగును.

“_ రామాయణమున ముఖ్యములైన దుష్టప్యాతలందు కూడ టపత్యే కత గోచరించుచుండును. భక్తి మార్గమునను, ద్వేషమార్గమునను భగ వంతుని సాన్నిధ్యమును పొందవచ్చును గాన ఇందలి గుహ, శబరి మున్నగు పాతలు భక్తిని ఆధారము చేసికొనగా, సీతారాముల కపకా ఠళము చేయును ధేశముతో సర్వనాశనమును పొందిన రావణుడు, రావ ఖణునకు తోడ్పడి అసువుల గోల్పోయిన మారీచుడు అ(పయత్నముగ రెండవ మార్గమును అవలంబించినట్లు గోచరించును అందువలననే సీ తాపహరణమను నైచ్యమొనరించుట కరుదెంచిన రావబణునిలో అత్మ గత సంస్కారము అ(పయత్నముగ తలయెత్తి ఆతనికి తెలియకుండ గానే సీతారామలక్ష్మణుల కౌన్నత్త్యమును క్షణికముగ నైనను గుర్తించు నట్టు చేసినది. రావణకార్య నిర్వహణార్థము అసువులు గోల్పోవు తావున గూడ మారిచునిలో కూడ ఇట్టి అంతర్ముఖముగ నున్న సంస్కారమే, “జీవుని వేదన'యే “లక్ష్మణా(గజా'” అని లక్ష్మణునికి పర్యాయముగ రాముని స్మరించునట్లు చేయగలిగినది. మంథరావశవర్తినిగ చరించు చున్నను కైకేయీ మానసము ఎలైెడల “(పభావు శీ రంగనాథుని స్మరించునే యుండినది.

కల్చవృక్షమున అత్యంత [పధానముగ పేర్కొనవలసిన అంశము అందలి తెలుగుదనము. తెలుగు నానుడులు, జాతీయములు సర్వత

శల్చవృక్షము._రామకథ శిఫి? (పయోగింపబడుటయే కాక, తెలుగువారి అచార వ్యవహారములు కూడ ఆయా సన్నివేశములకు జోడింపబడినవి. రామాదుల బారసాల, సీతా కల్యాణఘట్లము మున్నగునవి అద్యంతము తెలుగుదనము తొణి కిసలాడు ఘట్టములు. ఆముక్తమాల్యదయందు శ్రీకృష్ణ జవరాయల వలె, ఇందు విశ్వనాథవారి లోకజ్ఞత, సునిశిత పరిశీలనాశక్తి ఎల్లెడల వ్యక్తమగుచుండును. ఈ కావ్యము నందలి మరియొక ప్రత్యేకత అయా నన్నివేశములకు, పాతల మనోభావములకు అనుగుణమైన ఛందస్సు _పయోగింపబడ టట! మరియొక విశేషాంశము కథాత్మకవర్ణన లించెడనెడ అతి మనోహరముగ గావింపబడుట! ఒక్క చందోదయ వర్జననే పరిశీలించినదో అది మూడుతావుల మూడు రీతులుగా గావింప బడినది. బాలకాండమున అక్వమేథయాగము జరుప వసిహాదుల యనుకుతిని బడసిన సందర్భమున దశరథునికి “.ఒయాగఫలంబైన యమృత కుంభము మింట(-దెరలి (పాగ్ణిశ బయల్టే రెనొఫ్టా''అనునట్టుగ కనుపించిన చంద్రబింబము, బుళ్యశ్ళృంగుడు నిర్వహించు వత కామేష్టి వలన వుతులుదయింతురకు దేవరహస్యమును సుమంశుని వలన ఆలించిన తదుపరి “'వెల్లదున్తులు కట్టించి పవీధులన్‌ షి =-కారు వంపిన రాజకుమారువోలె” గనట్టినది. ఇక, సుందళాండమున, హను మంతుడు సీతాదేవి నన్వేషించు తరిని గల చం[దోదయ వర్ణనము

“మున్ను చూడనట్టి భూజాత గుర్తింప

బోవ(డేమొ కపివిభుండ టంచు!

దళ్లిమోము పోల్కి6 దాః జూవుచున్నట్లు

చెలంగ మింట గలువ చెలిమికా(డు''-- అనుచు సందకృమునకు అనువైన రితిని గావింపబడినది.

కల్పవృక్షమునందు శాంతమును అంగిరసముగా నిర్ణయింప వచ్చును.

వాల్మీకి రామాయణమునకు వ్యాఖ్యాన [పాయమైన కావ్యముగ కల్చవృక్షము రూపొందినది. విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు ఇరువది యవ శతాబ్దపు కవి = పరంపరాగత మమున సాహిత్య (ప్మృకియ

శ98 తెలుంగు పాపొత్యములో రామకథ లన్నింటియందును, వ్యాఖ్యానరూపమునను వెలసిన రామాయణవు విశ్వరూప సాక్షాత్మారము నాకలింపు చేసుకొనుటతోపొటు, ఈ కాల మున అనేక విషయములలో వచ్చిన విభిన్న దృక్పృధములు, అభి వృద్ధి - మున్నగునవి కూడా క్షుజ్జముగ అర్థము చేసుకొని సహృదయు డయిన విమర్శకునిగా, విచారణశీలిగా రూపొందిన (పతిభావంతు డయిన కవి వెలయించిన కమనీయ కావ్యము కల్చ్పవృక్షము, తత్కార ణమున, వాల్మీకి రామాయణమునకు వ్యాఖ్యాన (ప్రాయమైన కావ్య మన దగిన కల్పవృక్షముపై అధ్యాత్మ రామాయణాదులగు అనేక రామాయణనుల,వాఖ్యానముల (ప్రభావము కూడ ఎల్టెడల కన్చట్టుచుం డును. ఆధునిక యుగమున వెలసిన రామాయణ కావ్యములలో శ్రీమ (దామాయణ కల్చ్బవృక్షమును ేష్టమయికదిగా నేను భావించుటచే ఈ కావ్య పరిశీలనము (పత్యేక (,పకరణముగా రూపాందించితిని. కల్చ వృక్షము గురించిన సమగ పరిశీలనము మరియొక బృహధ్ధ్ర్యంథ మగును. స్థలాభావమున ఇందు దిజ్మాత పరిశీలనము మాతము కావింపబడినది.!

1. అయోధ్య _ (వస్థాన. వ 878, 74, 75.

తలుగు రానూయణములందు ప్రధానవుగ

కానవచ్చు కొన్ని అవాల్సీకాంశములు

జీ

తలుగుసాహిత్యమున శాఖోపళాఖలుగ విస్తరిలిన రామకథా వృక్ష మునకు మూలాధారము వాల్మీకి రామాయణము. అయినను తెలుగున రామాయణము వెలయునాటికి సంసృతి నాజ్బయమున రామకథ పరి వూర్ణత్వమును బొందుటచే, తెలుగు కవులకు వాల్మీకి రామాయణముతో పాటు అన్య రామాయణములందలి అవాల్మీకములగు కల్పనలు కన్ను లకు గట్టకుండ నుండజాలవు. అట్లు తెలుగు కవులు స్వీకరించిన [ప్రధాన ములకు కొన్ని అవాల్మీకాంశములు ఈ (పకరణమున గుదిగుచ్చబడు చున్నవి.

1. దశరథుని పత్నులనంఖ్య శతాధికముగ నుండుట= ఆనంద "శామాయణాదులయందు వలెనే తెలుగున రంగనాథ కల్చవృక్షాది కావ్యములు దశరథుని పత్నులను అధికసంఖ్యలో పేర్కొన్నవి.

ఓ. శ్రీరామాదుల బాల్యకీవలు రం*నాథ రామాయణాదులు వర్ణింని నవి. ఇట్టి వర్ణనకు అధ్యాత్మరామాయణ మాధార మనదగును.

8. బాల్యచాపల్యమున రాముకు పాదపహారమున మంథర నవమా నింపగా, మరికొన్నింటియందు కాలు విరచినాడు. జానపద వాజ్య్బయమున కానవచ్చు ఈ అంశములు భాస్కర, ౦౦గనాథ రామాయణము లతోపొటు రామాభ్యుదయాది అన్యరామాయణ ములందు కూడ సముచిత స్టాన మౌా[కమించినవి,

9. అహల్య శలాక్ళతి నొందునట్లు శాపము బడయుట. ఇది అధ్యా త్మరామాయణానుసారమైన అంశము. అధిక సంఖ్యలో తెలుగు రామాయణములు ఈ విషయమున అధ్యాత్మరామాయణమును

400 శెలు/గు పాహిత్యములో రామకథ అనుసరించుట విశేషము ! అహల్యా నిర్జీమత్వ నిరూపణమునకై ఆధునికులు అధికముగ (పయత్నించినను-, పద్మపురాణము

అర ఎట్‌ కూడ అహల్యను నిర్హోషిగనే పేర్కొన్నది.

5. గౌతమా్యశమమును కుక్కుట వేపధారియై (వవేశించు బేవేం ్రుడు కోడివలె కూయుట,

6. సీతాజన్మము మేనకను గాంచిన జనకుని బీజముప్టి విక్షేపనమున జరిగినదను నూతన విషయము నొకదానిని భాస్కరరామాయ ణము పేర్కొనుచున్నది* ఇటి కల్పనము (పసిద రామాయణ

| నొ ర్‌ ములం బెందును కానరాదు.

7. అధ్యాత్మ రామాయణమున రామలక్ష్మణులు విశ్వామి[శ్రుని వెంట చను సందర్భమున భీతిల్లిన దశరధునకు వసిష్టుడు రాముడు దైవాంశనంభూతుడను దేవరంహస్యము నెరింగించెను రంగనాథరామాయణము, రామాభ్యుదయము- మున్నగువాని యందు ఇట్టు దేవరహస్యమును దశరథు డెరుంగుట పేర్కొన బడినను, విశ్వామి[తుడే ఎరింగించినట్లు కలదు.

8. విశ్వామి[తుడు సీతా సౌందర్యములు వర్ణించుట రామాభ్యుదయ మువంటి వానియిందు కలదు.

$. శివధనుర్భంగమునకు ఆ(గహించి పరశురాము డరుదెంచెనని ముఖ్యరామాయణములు ఉద్ష్దోషించుచుండగాః రామాభ్యుదయ మున, వివాహమై జను రామాదుల వరివారముయొక్క కలకల మాలించి భార్గవరాము డరుదెంచినట్లు చెప్పబడెను.

10. సీతారాములు ధనుర్భంగమునకు ముందు పరస్పరము వీక్షించు కొనుట. అవాల్మీకవముయిన ఇట్టి కల్చ్పనము అనందరామాయ ఇాదుల (ప్రభావము వలన అని భావింపవచ్చును.

11. సీత శివధనుస్సుతో అడుకొనుట జానపదవాజ్మయాదులందు గలదు. అనందరామాయణము కూడ శివచాపముతో అడుకొనిన క క్రిస్వరూపిణిగ జానకిని వర్షించినది.

అవాల్మీ కౌంళములు.రామకథత శికెళ

12. జూనపద వాజ్బయమునను, కల్పవృక్ష మనగా శాంత పొ్యతకు పొధాన్యము కల్పింపబడినది.

13. జానవద వాజ్య్బ్యయమున రాముడు ఎఅఖుకతరై సీతకు ఎజుక చెప్పెను.

14. పీత వొర్వజన్మలు వివరింపబడుట.

15. అవాల్మీకమైన కాకాసుర వృత్తాంతము పెక్కు రామాయణములు స్వీకరించినవి. ఇది పద్మపరాణాదులనుండి (గహింపబడినది. ఇప్పట్టున కాకము ఫలముల గొనివచ్చు తను బాధించినట్లుగా రామాభ్యుదయము నూతన కల్పము గావించుట విశేషము!

16. పదునాలుగు వర్షములు లక్ష్మణుడు న్నిదను త్యజించుట. తనక్షు మారుగ ఊర్మిళ నాచేశించుమని నిదదాదేవిని కోరుట అత్యం కాకర్షణీయమైన అవాల్క్మీకాంశములలో నొకటి,

17. జంబుమాలి వృత్తాంతము.

18. సం్ర్ట్రహరామాయణములు కొన్నింటియందు మంథరాపొత పరిహరింపబడి కైకేయియే స్వయముగ వరముల వేడుట. బట్టి విధానమునకు రఘువంశము, సంస్కృత భారతము మున్నగు వాటియందలి కథాంశము (గేఠకమై యుండవచ్చును.

19. మారీచుడు “లక్ష్మణా[(గజా !” యని కేక నిడుట!= ఇదియు అన్య రామాయణము లందు కానరాని నూతనాంశము.

£0. లక్ష్మణుడు ఏడు బారులు గీయుట. అవాల్మీకమగు ఇట్టి అంళము బహుశః జానపద వాజ్మ్ఞయమునుండి (గహింపబడి యుంథ వచ్చును.

౨1. ముఖ్యరామాయణము లన్నియు ఓ శ్రాన్వేషణమున విసిగి వేపా భన్మ టో ట్లో లోట సరం ల్‌ కటు వాహసించి సోదరుని శాంయక్‌ం తోట పేరొినగా ముల్లళామాళై ఇమున మా(తము

45వ)

త తెలుంగు పాహిత్యములో రామకశ ఆగఎ-వేశ పరుడయిన లక్ష్మణుని రాముడే స్వాస్థ్యపర చినట్లు కలదు ఇటే మొలరామాయణమున శ్రీరాముడు సతా శిరో రత్నము గానిరమ్మని పావనికి చెప్పెను,

£9. వాలి వధ సందర్భమున రావణసంపవారానంతరము శాశ్వత ముగ ఇతావియోగము రామునకు సంభవించునట్లుగా తార రాముని శపించనది.

ల$. రావణుచే పరిత్యక్తుడై రామశరణార్థిగ నేగుటకు మున్ను విథీ పషణుడు జనని మగు కైకసిని దర్శింపగా సర్వజ్ఞురాలయిన నామె భవిష్యద్వాణిని చెప్పుట. విభీషణుడు కుంభకర్ణుని కూడ దర్శిం చినట్లు కొన్ని రామాయణములందు కలదు.

కశ. ఉకత (పదర్శించిన భక్తి

క5. రావణ కుంభకర్ణులు అత్మజ్ఞాన పరాయణులు.

ఓ86. రావణ పొతాళ హోమము,

ల?. గొడుగుల కథః

29. సులోచనా వృర్తాంతము,

£9. కాలనేమి కథ.

80. భారతమున కుంభకర్ణుని లక్ష్మణుడు నంహరించెను.

81. శ్రీరాముని హాస్యియత్వము.

శ82. రావణుని నాభియందు అమృతభాండ ముండుట,

898. శ్రీరామలింగ (పతిష్ట.

రకం స్వర్షసీతా వి[గహము

805. అశ్వమేథమునకై శ్రీరామ కుశలవుల యుద్ధము.

806. సీతారాములు వాల్మీకి కోరికపై మరల కలుసుకొనుట.

807. సీత అగ్ని[ప్రవేశము లేకుండగనే శ్రీరాము డామెను పరిగ హించుటః రానని.

884 తము వమ్వ్యాంటు యొక్కులిడుక. "

అవాల్మీకాంశములు .రామకథ 4668

తెలుగు రామాయణములందు (పధానము”గ కానవచ్చు అవాల్మీ కాంశములుగ వీనిని పేర్కొనవలెను. సంస్కృత రామాయణములు ఆఅధారముగా (టహింపబడినట్టివే ఇందధికముగ కిన్నట్టును అందును ముఖ్యముగ అధ్యాత్మ, అఆనందరామాయణములు, పద్మవరాణము (పాముఖ్యము వహించినట్లు నిర్ణయింపనగును, ఇందువలన తెలుగు రామాయణ కర్తలపై సంస్పృత రామాయణముల ప్రభావము ఎంత బలీయము”గ” నున్నదో విస్పష్టమగుచున్నది. ఇక తెలుగు కవుల స్వళ పోల కల్చ్పితములైన అవాల్మికాంశములుగ ఉఇడుతభక్తి, అగ్ని పవేశ మొనరింతునను సీఈ మొక్కు, శాంతా (పాధాన్యము; శ్రీరామ వావ్య సియత్వము మున్నగు అంశముల నుద్దాటింపవచ్చును. సీత్యమొక్కు మున్నగు నూతన కల్చ్పనలను (పపవేశ పెట్టుటలో కల్పవృక్షము మున్నగు ఆధునిక రామాయణములు (ప్రముఖస్థానమును వహించుచున్నవి. అందులకు సంస్కృతముతోబాటు తెలుగునందు కూద సర్వతోముఖ ముగ విస్తరిల్లిన రామకథను దర్శించిన పిష్మట రామాయణములను రచించుటయే కారణమనదకును.

రామకథ తలుగున సర్వతోముఖము” అభివృద్ధిని పాందిననుం అని కథాంశములండు నంస్కృతవాజ్మ్యయమునే [పధానముగ అగుప రించిన దని నిరాటంకముగా పేర్కొనవచ్చును.

తాళ,

ఉపసంహారము

తెలుగు జాతికి స్ఫూర్తి నొసగిన జీవుడు శ్రీరాముడు, చతుర్విధ వురుషార్హములు జీవితమున సాధింపవలయుిననుకొనువారికి శ్రీరాముడు భృవతార. వాల్మికి చెప్పిన అఆదర్శపరుషుడగు శ్రీరాముని చరితము ధర్మార్థ కామములను మోక్ష్తమునకై నిర్వహింపవలసిన విధానమును బోధింనును. ఏ తత్కారణముననే రామకథ సార్వజనీన మగు టయే కాక, జాతి సంస్కృతి వైతన్యములతో మిళితమయినది. ముఖ్య ముగ ఆంధుల సంస్కృతిసారస్వతములు త్రీరామచరి్మితముతో నిండు దనమును సంతరించుకొనినవి. అందువలననే రామాయజణేతర కావ్యము లందును ఇతర రచనలందు కూడ రామటసక్తి అత్యధికమున కన్న ట్టును ఆం(ధలేఖిని 'శ్రీరామి నుడికారముతో రచన కుప్మకమించును.

రామకథాత్మకములగు కావ్యప్రబంధాదులు అట్టుండ, ఆంధ సాహిత్యమున శ్రీరామ [వశంస చేయని (గంథ మలభ్యమన్న సాహ న్‌ము కానేరదు. (పబంధములనుండి ఆధునికమగు నవలలవరకు వఏీదియో పట్టున శ్రీరామ (ప్రసక్తి వచ్చుచునే యుండుయి, ముఖ్యముగ (ప్రబంధాదుల అవతారికలు కొన్ని ఆయా (ప్రజంధేతివృతాంతమునకు జోడించి శ్రీరామకథను సంక్షిప్తికరించి వర్ణించుచుండును. ఇట్టి [గం భములందు పధానముగ పేర్కొనబడినది 1పబంథరాజ మన దగిన వనుచరి[తము.

“శేవల కల్పనాకథలు కృ తిమరత్నము లాద్య సత్కథల్‌

వావిరిపుట్టు రత్నము లవారిత సత్కవి కల్పనా విభూ

షానహ పవార్వవృత్తములు సానలు తీరిన జాతిరత్ననుల్‌ "”=అని వసుచరితమునందలి కథాస్వరూపమును ఘంటాపథముగ పేర్కొన గలిగిన రానురాజ భూషణుడు మనస్సంతయు శ్రీరామచంద చర

ఉవనంహారము ప! అణారవింద వందన తత్పరము కాగా రామకఖ్లకు బాంధావకారికయందు ఇరువదియేకు వద్యములలో బహుచమత్కారములతో. నిర్మించి తన భక్తిని వెల్లడించెను, కావ్యారంభమే “'త్రీభూవు తి వివాహవేళ...”” ! అని కావింపబజెిను. తన హరిశ్చందనలో పాభఖ్యానమున ఇతర దేవతాస్తుతులు మాని రామపంచాయతనమునే స్తుతించెనుః

ఇష్టదేవతా (పొర్టనమున శ్రీరామనుతి కూడ అధికముగ శ్రావ్యా చులయందు కావింపబడెను. ఉదాహరణముగ కనుపర్తి అబ్బయామా త్యుని ““కవిజన మనోరంజనము"' అనబడు “వురూరవ శ్చరితము] నందలి అవతారికలో

సీ. కృపంబేసె భువనముల్‌ గర్తింప"ధువునకు( జెలంగి యెన్నా ళ్ళకు( వెథని పదవి... యొసంగె విభీిషణాఖ్యువకు నాచంధదతా ఆజ రార్కంబుగా6గ లంకాధి పత్య

మిచ్చె. గుచేలున కిష్టార్థసిద్ధి"- అను పద్యము స్వీకరింపదగును (పట 19),

ఇన్టదేవతా న్తుతియందు హనుమంతుని స్తుతి హూడ (పధానముగ కన్పట్టుచుండును,

కృతిపడి వంశ వర్ణనము కావించు పట్టులందు కృతిపతి జన కుడు దశరథుని తోడను, జనని కాసల్య తోడను సరిపోల్బ్పబడుచుం దురు, కాగా, కృతిపతి శ్రీ రఘురాముడే అనికదా కవి ఖావము ! చెం గల్వ కాళకవి రఘునాథాభ్యుదయమునందు కృతిపతి వంశ వర్ణనము కావించుచు,

“కౌసల్య దశరథ వ్మారమణుండు

వాసి మిజంగ రఘమూద్వహు( గన్నరీతి

అలమూర్తి మాంబయు నచ్యుతేందుండు

నలనిభురఘునాథ నరనాధు( గనిరి'_ (వు. 8 అనుటయే

404 శెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ కాకుండ ఇం దీతడు “రామావతారుండు రఘునాథ ధీరుండు"”' అని రఘునాథుని శ్రీ రామత్వమును వాచ్యము చేసెను, (పు కేశ)

ఈ విధముగనే కృతిపళి, లేక కావ్యనాయకుని రాజ్యము రామ రాజ్యఘు తోడను, పరా్శాకషముము శ్రీరామ శార్యముతోడను, కావ్య నాయిక ధరణిజతోడను ఉపమింపబఒడుట ఇంచుమించు అన్నికావ్యము లందును కానవచ్చుచుండు ననదగును శివభక్తి (తిపాదితములగు హరవిలాస, శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యములవంటి ([గంథములందు కూడ శ్రీరామ (ప్రసక్తి కానుపించుట చుతభెదములకు అతీతముగ, తెలుగు కవులు రామకథతో తాదాత్మ్యము పొందినవిధమును స్పష్తముచేయును- ధూర్జటి మహాకవి తన శ్రీ కాళహస్తి మహాత్య కావ్యమున

“బలములు దీర్చిరి, నడిచిరి

బలవంతుడైన య్నుగుపె నేచి, బలా

బలచింతలేక రాక్షస

బలములు రఘురాము మిద! బైకొను రీతిన్‌”= ! అని ఉపమించుటయే గాకుండ,

“సాయంకాల రఘుకీతీశ్వరు(కు కెంజాయ న్ముఖం బొవ్చఃగా 2

డాయన్వచ్చి, తమ (వత్మీవతరి కాండధ్వస్త పొదంబుగా!

జేయం, జ్మక వధూధరాసుతకు వి శ్లేషవ్యథాపాదియై,

మాయా హేమమృగంబునా( బడియె నమ్మార్తాండు( డస్తాది పై” జ==అని ఉ(తృకీంచెను.

హతవిలాస పీఠికయందు శ్రీనాథ మహాకవికి “అయోధ్యా నగరస్వామియో” అని అతనింత వైభవముతో అవచి తిప్పయ[పభువు గోచరించెనట. (వు. 8)

పారిజాతాపహరణము తిమ్మనార్యునిశీనారదుడు ““పారిజాతంపు( (గొన్నన మిన్నేటి పసిండి నెత్తమ్మి చిగురుటాకున బొదవి” కొనివచ్చి,

1. ఆ. 2. ప, 88. కీ. ఆ. 4. ప. 87.

ఉపసంహారము 40? రుక్మిణీ సన్నిధిని ఉన్న శ్రీకృష్ణుని వూర్వావతారములను “[పొమిను కుల దొంగ( బాతాళకుహరంబు వెరంబాణ్‌ ఉతిన చోణవీవ... కడలి గోలకు. వెచ్చిన గబ్బివీవ".- అని స్తుతించెను. ! ఆర్మధ ఏవోభాగవత మును మహోకవి పోతన తన ఇష్టదైవమైన శ్రీరామున కంకితమొసగు టయేకాక, “పలికించెడివాడు రామభ్రంతట"”. కనుక స్వయముశ లామభదుడే వపలికింపబూనుకొనిన గాథను రామునకే అంకిత మొన గెదనని స్పష్షముగ చెప్పి ధన్యతగాంచిన విధము ఆం(ధులకు సుపరి బి చితముకదా ! జక సప్తతి కావ్యమున కవి కదిరీపతి వైళ్యపత్నికి కుకము పతి (వతా ధర్మముల తెలియజేయు పట్టున, ఓఏ, దశకంధరుని మోహదళశ విచారించెనే సకల జగన్మాత జనకజాత...” అని సీతా పాతివత్య మును (పశంసించెను, 2 సుకసప్తతియందే అధర్మాచరణుల ఇక్కట్టులు పేర్కొను నంద రృమున శకము, తే “కాక తలవెళ్టి గొనియల గౌతమాంగ నామణి సురెందదు నొకనాడు నంటుచేనసి యాపదల. జెంది సకల లోకాపవాద మొందు బెజు(గవె యట్లు గాకుంశ వలయు''- నని హెచ్చరిం చెను కి గయోపాఖ్యానము లేక కృష్ణార్దున సంవాద మను ద్విపద కావ్య మున, శరణువేడిన గయునికి చతుర్ముఖుడు శ్రీకృష్ణావతార మహత్వ మును వివరించుచు, “వనుధ భారము మాన్సవలసి,.... అడరి భార్గవ రాముడై జచనియించె పలవన నాననాయావావనవాలయాలు

1. పారివాతాపహరణము ._.- ఆ. 1= ప, 48. £. బకనప్తతి _ ఆ. 1. ప, 155,
2. బకపప్తతి _ ఆ, 12 వ. 160.

408 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ

మడిమించె ముర్యుడు మాజులు నృపుల

దశరథ రాముడై తానుదృవించి

దశకంఠథు శరములు ధరభణిపై6 గూల్చెల'_ రామావతారమును వివరించెను. !

అనంతయ్య తన భోజరాజీయ కావ్యమున శ్రీరంగ మాహాత్మ్య మును మహుడను కాంభోజరాజు దివ్యభవనంబుతోడి విష్ణువ్నిగహ మును విష్ణువునుండి పడసెను. స్వయంవ్యక్తమగు అ నుంటపము తదుపరి “ఇక్ష్వాకు వమహీనాధునకు దపోలబ్ధ్బంబయి మధ్యమ లోకమం డనంబగు నయోధ్యా పట్టణంబున సరయువు పొంత సకలజన సేవ్యంబై మెటయుచుండె మజణికొంత కాలమునకు రఘుకులాబ్ధి చందుండగు రామచందుం డొసంగ దొనవాన్వయ భూషబుండగు విభీిషణుండు లంకానగరంబునకు గొనిపోవునప్పుడు ధర్మవక్మయను చోళభూపతి చేత సం పార్థితంటై యుభయ కావేరీ మధ్యంబున( జంద వపష్కరిజీ తటంబున సృుపతిష్టతం బయ్యె” 2 అని శ్రీరంగస్వామిని గురించి వివరించెను,

ఈ కావ్యమున త్రీకామ ప్రసక్తి అచ్చటచ్చట కలదు.

ఉదాహరణ వాబ్బయమునకూడ “హనుమోదాహరణము"' వంటి రచనలు కలవు, చాటువులందు కూడ రాషుపసక్తి కన్నట్టుచుండును.

రామకథేతర కావ్యాదులందు రామపసక్తి గల తీరుతెన్నులకి పై ఘట్టములు దిజ్ఞ్మా(తోదాహ రణములు మా[తమే, ఆధునిక భావ కవులకు కూడ 3*రామకథా మధువనమె రమ్యసుధాఫలమయము” కాగా = ఆ మధువనమున సుధలు[గోలి పరవశించిరి - పరవశించు చున్నారు = పరవశించుచునే యుందురు.

శాశీ మజిలీ కర్తలకు శ్రీరామకథ యందలి మహత్వములు అద్భు తమును కలిగించగా ఆధునిక నవలాకారులకు 'ఆతిసామాన్యస్త్రీ" శోక

శి. భోజరాబీయము.__ఆ. 1 ప, 180, 8. దాసరథి గేయము.

ఉపనంహారము శ$ఖి ములో అలనాటి సీతమ్మ కన్నీటిగాథ తళుక్కు మనుచునే యుం డును. ! కనుకనే ఆధునిక కవి సీ వీథిపురాణంవు వేదికపై నీవు పారాయణవు బీటపైన నీవు ద్యశ్య (వబంధంవు దెరలసందున నీవు మృతివార్త (శుతిబడ్డయెడల నీవు గొల్లసుద్దుల జేకు డొల్లలందున నీవు యక్త్షగానపు చిందులందు నీవు చండాలభుజముమై మొండితంబుర నీవు తోలుబొమ్మల సంగగోలనీవు పడక గదుల గోడలనీవు, భక్తహృదయ రసనలను నీవు, యాయావరతను నీవు సృష్టి నీమయమొ నీవు సృప్పిమయమొ 1-2 అని అళ్చర్యా దృుతములు హృదయమును అవేశింది, “అంతా రామమయంం-బీజగ మంతా రామమయ” 3మ్మను ఆర్యోక్తి గుండెలలో పతిధ్వనింపగా *ఎట్లయిననేమి, రామ రక్షింపుమయ్య 1” 4 అని ముక్కోటి ఆం(ధుల (పతినిధిమై భక్త్యంజలి ఘటించెను ఇట్టు తెలుగు సొరస్వతమునందే కాక ఆం్యధుల జీవనమున కూడ రామ (వభావమధిక మనుట కన్న, తెలుగువారి జీవన విధా నమే శ్రీరామచరి(తముతో సమైక్యము పొందినదనుట వమంజసము. తెనుగుదేశ మంతటను సీతారామ నామములను తమ నామములుగ స్వీకరించినవారు అసంఖ్యాకముగ నుందురు. అసంగతముల్రైన నందర్భములందు ఆం(ధుని రసనము అ,పయత్నముగ “రామి శబ్దము నుచ్చరించును. శ్రీరామ భక్తాగేసరుడైన ఆంజనేయుని స్తోోతముజే (దండక రూపమున) అంధుడు భూత(పేత పిశాచాది గణముల దౌప్ట్య

1. మాయజలతారు _ నవల -_ రచన = దాళరథి రంగాచార్య. శ,4, పాడీ _- పానుగంటివారి వ్యాసములు - *01-6, $. రామదాసు కర్తన, (52)

గ తెలుంగు సాహిత్యములో రామకత మునుండి విముక్తుడగును, త్రీరామాంజనేయ మందిరములు లేని గామ మొక్కటి యైన ఆం(ధదేశమున కానరాదన్న అతిశయోక్తి కానేఏందు “రాముని పదధూళులె పది వేలుగ" పొంగిపోవు ఆంధులు 'రామ కోటి*"ని వాసి, రామపదధూళితో పవిత్రమయిన భదాచలమున సమ ర్చించి సార్ధక జన్ములుగ తలపోతురు.తల్లులు, జాలబాలికలకు'శ్రీరామ రక్ష" నిడెదరు. అన్నార్తులు 'అన్నమో రామచం దా' యని ఆ[కోశించి యాచింతురు. ఆంధుల వివాహము సీతారానపల కల్యాణసమము,= కనుకనే రెండు జీవితములను ఏక సూతమున బంధించి, నూతన జీవి తమునకు నాందిపల్కు వివాహతం్యతతము“సీతమ్మ పెళ్ళికూతురాయెనే” పాటతో ముగియును వైవాహిక జీవితమున సీతారాములు ఎనలేని దుఃఖములను, వియోగములను భరించినను, అందంతర్లినముగ నున్న భార్మికతం ఆదర్శము, అన్యోన్యామురాగము నూతన దంపతులను*తమ సంసారము సీతారాములది వలె” నుండవలె నను ఆకాంక్షా వూరితుల నొనర్చును. ఇట్లు ఆంధుల కవనము, జీవనము శ్రీరామమయము కనుకనే భక్త రామదాసు “అంతా రామమయం = బీ జగమంతా రామ మయ"”మ్మని విశ్వసించినాడు. ఏజాతి కయినను దాని జీవన విధాన మ'నకు, సంస్కృతి చైతన్యములకు (ప్రతీకలుగ నిల్చునవి సామెతలు, నుడికారములు, తెలుగు సామెతలను పరిశీలించిన అవి అధికముగ రామకథాత్మకములు, అంధధుల జీవితమున (వతినంఘటన యందు నను శ్రీరామకథను స్పురింపజేయు సామెతలు తెలుగుప్రజల దైనం చిన వ్యవహరమున కాంచవచ్చును. (రామకథాత్మకమైన సామెతలు కొన్ని అనుబంధమున జేర్చబడినవి,

సం[గహముగ ఏ విషయనునైన చెప్పుటకు (ప్రయత్నించిన' కట్రై కొట్బి తెచ్చె” నన్నట్లుగా ముగించె నందురు. అనగా ఇరువది నాలుగు వేలం శ్జోకములు గల రామాయణమును శ్రీరాముడు వారధికట్లి, రావ బుని కొట్టి, సీతను తెచ్చెనని సం్యగహముగ చెప్పట ఏదేని బృహ (టృణాళికను నిర్వహించుట “భగీరథ యత్నము”గా పేర్కొనబడును* అధిక శమల కోర్వవలసి వచ్చినచో 'సీతమ్మవారి కష్టములు” జ్జైపకి వచ్చును. నుడివినదాని కంటెను అధికముగ కార్యమును నిర్వహింప

ఉవనంహారము శ14 (పయత్సించుట హనుమంతుని వలె "చూచి రమ్మన్న కాల్చివచ్చుటి యగును. కొండేములు చెప్పువారు “చుప్పనాతులు' కాగా, నిదా వ్రియులు “కుంభకర్ణు' లనబడుదురు. మరల్చరాని కఠోరమగు అదే శము “స్యుగీవాజ్ఞ' కాగా, కోలాహలము చేయువారు 'రామదండు' అగ్య దురు.

అం(ధదేశమున సీతారామలక్ష్మణులు పర్యటించినట్ట్లు వాల్మీక ముననే ఆధారము లున్నవి. అందుల కనుగుణముగా అంధదేశమం దంతటను ఆంధుల యాచారముల కనువైన రీతిని ఇక్కడ శ్రీరాము డీ పని చేసెను, సీత ఈ పని చేసెను, లక్ష్మణు డిటు (పవర్తించెను అను కథలు [గామ[గ్రామమునను అల్లుకొనిపోయి యుండుట మనకు గోచరించును. అందువలన శ్రీరాముడు, రామాయణ మందలి (వధాన పాాతములు అంధుల జాతీయ జీవనముతో పెనవేసుక్తునిపోయి, అంధ సొరస్వతమున అనంత రీతుల బహుళవ్యాప్తిని పొంది, ఆంధ పాం ఘిక జీవనమును పవితమును ఉదాత్తమును గావింపగలిగినవి. ఇట్లు ఇహపరతారకమగు రామకథతో తెలుగృుపజలు తాదాత్మము నొం దగా, తెలుగు సీదములో రామకథ ఆం(ధత్వమును రంగరించుకొనివది

ఉగ్ర

అనుబంధము

1. వాల్మీకి రామాయణమునం దొసగబడిన ఇవ్వాకుల వంశ (క్రమము; (బ్రహ్మ దుంధుమారుడు లేక యువనా | | శ్వుడ మరిచి మాంధాత కాళీనడు సనం వవన్చీడు ధృవసంది (వసేనజిటే మనువు భరటీకు ఇవ్వాసవు అనిటీడు ప! నగలీడు విక! అసశుంటుడు నాజీడు అంశ మంతుడు అనలేయ్యుడు దిలీవేడు పృథ!డు భగీరోకుడు టైళటు గస్టున

అనువింధమము 418 రఘువు అంబరీషుడు | | కల్మాషపాదుడు లేక (పవృద్దుడు నహమడు . లేక వురుషాదకుడు / శంఖణుడు యయాతి | . సుదర్శనుడు నాభాగుడు | . అగ్నివర్డుడు అజుడు | | శీఘగుడు దశరథుడు . | మరువు . | | | | రామ భరత లక్ష్మణ శళ(తుఘ్నులు 1పశుశు[కుడు | ఎ=బాల స ?0. శో 17=40 (౮ ప. వాల్మీకి రామాయణమిున జనకుని వంశ(కమము := నిమి మవావీరుడు | . మిధి (జనకుడు) సుధృతి | | ఉదావసువు దృష్టకేతువు | | నందివరనుడు హర్యళ్వడు | నుశేతువు మరువు | జేవశీతుడు (పతింధకుడు | | బృహర్ద్రుథుడు కీర్తిరథుడు | |

శీ14 తెలుంగు సొపాత్యములో రామకత జేవమిఢుడు స్వర్షరోముడు . | విబుధుడు హస్వరోముడు | || పషహీధకుడు | | | జనకుడు కుశధ్వజుడు కీర్తిరాతుడు | ఎ=బాల, స ?1= శా శ్రేఎకీ1కటి మహారోముడు | లిం భాస్కర రామాయణమున దశరథుని వంశ|[కమము :- (టబహ్మ (తిశంకుడు | మరీచి హరిశం[దుడు | . కశ్యవుడు లోహితాస్యుడు | / వివస్వంతుడు దుందుమారుడు | | వివస్వంతుడు యువనాశ్వుడు | | అక్వాకుడు మాంధాత | | కుక్షి సుగంధి | | / వికుక్షి (ధువసంధి | | అనరణ్యుడు పసేనజిత్తు | | వృథుడు భరతుడు | |

అనుబంధము శీ! అసిశుడు (అంశుమంతుడుగా అగ్నివర్జుడు . పాఠాంతరము) | సగరుడు శీఘుడు | . అసమంజసుడు మరుడు | | అంశుమంతుడు పుశశుకుడు (వసికుడు అని / / పాళాంతరము) దిలిపెడు అంబరీషుడు | | భగీరథుడు నహమహపుడు | / శకుత్‌స్టుడు యయాతి . . రఘువు నాభాగుడు | | కల్మాషపొదుడు అజుడు . | శంఖయిడు దశరథుడు | లావా మదర్శనుడు | | | | . రామ భరత లక్ష్మణ శతున్నుడు ఎబాల ?24. 4. బాస్కరరామాయణమున జనకుని వంశ్యకమము := నిమి నందివర్థనుడు . | మిథి సుశేతుడు | జనళీడు చేవరాతుడు . | ఈఊదావసువు బృహ(దథుడు | |

416 తెలుంగు సాహిత్యములో రామకథ మహావీరుడు దజేవమిఢుడు సుధృతి సువీరుడు | | దృష్షకేతుడు మహీభకుడు హర్యశ్వుడు కీర్తిరాతుడు . | మరువు మహారోముడు | | (పతిబంధకుడు న్వర్హరోముడు | / కీర్తిరథుడు [| | జనకుడు కుశధ్వజుడు == బాల. 720. 5. ఆం[ధమహాభాగపవతమునందలి దశరథ వంశ వృక్షవాు. మనువు విశ్వగంథుడు | | | ఇక్షాకుడు చందుడు | | | | | | | యవనాఖ్వడు వికుక్షి నిమి దండకుడు | (శశాదుడు శవస్తుడు | | | | కకుత్‌స్టుడు -(వరంజయుడు) బృహదశ్వుడు (ఇం్యదివాహనుడు) | | కువలయాశ్వుడు అనేననుడు (దుందుమారాడు) | | ప్పృథీడ. | | | పథి అ ॥ | | భ(దాశ్వుడు | | కపిలాప్వుడు దృథాశ్వుడు

అనుబంధము శౌ హర్వప్వుడు నచర్మ్యవతుడు ((తిశంకుడు | | / || నికుంభుడు హరిశ్చం(దుడు | | | బర్హిణాశ్వుడు రోహితుడు జా | | | కృతాశ్వుడు హరితుడు | | | సేనజిత్తు చంవు | . ॥ యువనాశ్వుడు సుదేవుడు మాంధాత దిజయుడు || | టా | ॥ | | రురుకుడు | | ముచికుందుడు . | పురుకుత్పుడు వృకుడు అంబరీషుడు | | | బాహుకుడు యౌవనాఖ్వడు | | | _ శ4అనదన్యుడు సగరుడు | | | టు వోరితుడు అనరణుడు | | | నగరవు తులు అసమంజసుడు హర్యశ్వుడు | | అ౦శుమంతుడు అరుణుడు | | దిలీవుడు (తిబంధనుడ, | | భగీరథుడు సత్యవతుడు ॥ ((8శంకుడు) గుతుడు . | (53)

శ1$ తెలు(గు సాహిత్యములో రామకశ సింధుద్వీపుడు ఖట్వాంగుడు || | అయుతాయువు దీర్హబానుడు ॥ | | బుతుపర్జుడు రఘువు ॥ | | సర్వకాముడు పృథుశవడు | ॥ | | (శల్మాషపాదుడుసుదానుడు అజుడు (మితసుహుడుు | | దశరథుడు అళ్మకుడు . | | | 1 | (నారీకవచుడు) మూలకుడు రామ లక్ష్మణ భరత శ్యతఘ్పుల) | విశ్వసహుడు | లామకథాపరములై న కొన్ని సామెతలు : కేం అగస్త్య భాత, $. సీతమ్మ శోకము. 8. తాటకరా యిది! క్షీ రంభారావుళ్లు (రంభా రావణులు). 5. అలో లక్ష్మణాయని! రి. రామరావణయుద్ధము. ?, నేలకు. గోలకు( దెచ్చెను. 8. అంగద రాయబారము. 89. కాలనేమి జపము. 40. కబంధం నామరూపేణ విక్బతం ఘోరదర్శనం (స్టూలళరీరుని గాంచినప్పుడు,

ఆనుజఇందము శీ1$ 11. కలియుగ రావణాసుకుడు

12 రావణానురుని వల్లకాడు,

18 ఓసీ కైక!

కశ. (కలియుగ) లంకారాక్షసులు.

కేర్‌. పుట్టినాడు అ కట్టినాడు = కొట్టినాడు.

16 వనవానము చేయుచున్నాను

17. రాముని రాజ్యము భరతుని పట్టము.

18. ఇంటిగుట్టు లంకకు చేటు. ((శ్రీరామున కువకొరము చేనినగు

విభీషణునకి అపవాదు పోలేదు)

19. కిష్కింధా వురా[గవారీకులు.

20. రామభూషణ, కైకదూషణ.

21. ఉడతాభక్తి.

లల అగ్గికి చెదలంటునా +?

88. రామునివంటి రాజున్న హనుమంతునివంటి బంటుండును. £4 రామాయణమంతా విని రామునికి నీత ఏమవుతుం దన్నట్లు. క్‌ర్‌, కాబెడ్డకోతి వనమెల్ల చెరిచెను.

£6. రామాయణము ఆఅంకు భారతము బొంకు.

£7. రామాయణము చదివి భారతమున కర్థము చెప్పెను,

28. సీత వుట్టుక లంకకు చేటు.

29, అం కలేనికోతి లంకంతా చెరిచెను,

80. అందరూ ఒక్‌ ఎత్తు ఎ అగస్త్యుడు ఒకఎత్తు.

81. అచ్చివస్తే హనుమంతునిమోం౦ లేకపోతే కోతిమోర,

82. ఆయుష్యం గట్టిగాఉంటే అడవిలోఉన్నా ఒకటే, అయోధ్యలో

ఉన్నా ఒకటే.

88. ఆలిపంచాయితీ రామాయణము, పాలిపంచాయితీ భారతమః ఫశ, ఆలుబిడ్డలు లేనివానికి అంజునేయుని గుడి,

శకి తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ 85. (బతికుంటే బలుసాకు తినవచ్చు- (ఇది “జీవస్‌భదాణిపళ్యతి" అని రామాయణములోని మహర్షి వాల్మీకి వాక్యము = “బతికి యుండిన శుభములు బడయవచ్చు*' అని దీనికి [గాంథికమగు రూపము కలదు.) 86. రాజుచేసిన కార్యాలకూ రాముడుచేసిన కార్యాలకూ యెన్నిక లేదు, 87. లంకలో పుటినవారెల్హా రాక్షనులే. శ+8, కాంతాకనకాలే కయ్యాలకు మూలం. 89. చదివేది రామాయణం పడగొట్టేది దేవాలయం 40. చిన్నినా పొట్టకు శ్రీరామరక్ష. శ1. నమ్మితి రామన్నా అంటే నట్టేటిలో ముంచుకా అన్నట్లు 42. నమ్మితి రామన్నా అంటే నాజఖంతవాజణ్ణి చేస్తా అన్నట్లు, కల. పిచ్చుగుంటుమోద భాగీరథి వచ్చినట్టు. 44. జెక్కలు విరిగిన పక్షవలె. శ5, రామాయణం అంటే సామాన్యం కాదు గాడిదమోతంత ఉంది. శ6. రామాయణంలో పిడకలనేట. 47. రాముడినాడు లేదు, భరతుడినాడు లేదు, శతుఘ్నునినాడు చెవులవాదులు అన్నట్లు, 18. రాముడు లేని రాజ్యంలాగ, కఫ రాముడి పొదాలు తగిలితే రాళ్ళు రమణులొతవి. 50. రాముడివంటి దేవుడు; రావణునివంటి రాక్షసుడు లేరు. 51. లంక కాల్చినవాడు రాముడిలెంళ, ళల వసిష్టుని వాక్కున విశ్వామిత్రుడు (బహ్మర్షి అనిపించుకోవాలి 58 అలో లక్ష్మణా! 54. రామబాణము. ం క్‌ర్‌. రామరాజ్యము.

అనుబంధము శల!

56. లోశాభిరామాయణము.

₹7 విశ్వామిత స్కృప్పి.

$8. శిరామరక్ష- (జలకమార్చిన పిమ్మట తల్లులు శిశువులను (శీరావమ రక్షయని ఆశీర్వదించి చుట్టును నీబ్ళు చేతితో పోసదరు. అదియే శ్రీరామురక్ష = దానికి రూపాంతరము శిరామరక్షం

59. త్రీరామసేన.

60. సీత పుట్టి లంక చెఐచినట్లు. (“సీతవుట్రి లంక చెబచిన చందాన. బుట్టందగని ముద్దుపటియెన బాలిక్యాగగణ్య లీలావతీకన్య యిల్లు చెజప బొడమెనేమొ యనుచు" -శుకసప్రతి = ఆశ్వా1= ప. = 410)

౪1. శ్రీరాముడు మనవా డయితే చీడపరుగు లేమి చేస్తాయి.

+శ9. శత్రీరానులంకలో బోడకోతి.

68. సీతాపతి, రామాపతి, (పొద్దున్న లేసే పొటే గతి.

ది వాన ప!

64. సీతారామాభ్యాంనమః అంటే మాయింటాయన ఎదురు కాలేదా అన్నదట!

శక. హనుమంతునిముందు కుప్పిగంతులా ?

66. హనుమంతుని చేయబోతే కోతి అయింది.

+?. దాసుని తప్పు దండముతో సరి = (ఇది రాసుదాసు చరి్మితము నుండి వచ్చియుండుము)

439. అసూయ ముందు ఆడది వెనుక.

49 రాఘవా! స్వస్తి! రావణా! స్వస్తి! ఇట్రింకను అనేకములు $లవు. .

అద అ

ఉపయుక గంంథసూచి అం

1. శ్రీమ్మదామాయణాంతర్గత బాల, అమ్రూధ్య, ఆరణ్య, కిష్కింధ, సుందర, యుద్ధకాండములు _- ఆరుభా“ములు = చదలువాడ సుందరరామశాస్తులుగారి ఆంధ కాత్చర్య నహితము. చెన్నపురి = వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్తులు అ౦డ్‌సన్స్‌ వారిచే 1008 న (ప్రకటితము.

$8. శ్రీమదదామాయణ ఉత్తరకాండము.

ఏ. అధ్యాత్మ రామాయణము (వూర్వోత్తర కాండములు)-- శ్రీ పురాణ పండ రామమూర్తి వ్యాఖ్యా సహితము- దుర్ముఖి సం[క్రాంతి ము(దణము = శ్రీపతి ముదణాలయము =కాకినాడ.

4 అలుగు సంస్కృతి = 1=వీజ్ఞాన సర్వస్వము (7013) ఏఐ తెలుగు భాషాసమితి మదాసు.

5. శ్రీ రంగనాథ రామాయణము - చెన్నవురి=వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌ వారిచే ప్రకటితము.

6. కట్టా వరదరాజు రామాయణము 4 ౪01- -_ నిడదవోలు వెంకట రావుగారిచే పరిష్కృతవము ౫446828 60౪6౧20601 0160641 501-169 త్రీ గోపాలన్‌గారిచే [పకటితము-మ(దాసు రత్నం గ్రెస్‌ నందు ముదితము.

7. మొల్లరామాయణము -- శ్రీమతి ఊటుకూరి లక్షి కాంతమ్మ సంపాదకత్వము-ఆం(ద్రపదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమి (పచురణ= కళాభవనము-*ము[దణ మాతృశ్తీ (వ్రింటర్స్‌ బాపట్ల.

ఉసయుక్త గంథనాచి 41)

8. అచ్చ తెలుగు రామాయణము _ కూచిమంచి తిమ్మకవి (పజీ తము పరాణం సూర్యనారాయణ తీర్దులవారిచే పఠిష్కృతము వావిళ్ళవారిచే పకిటితము. &౪6! 5225౪241 మెళజడణ 016689 మోశ్‌26[25- ౧౮ాడలం

$. సంస్కృత భారతము-అరణ్యపర్వము - శ్రీ పురాణపండ రామ మూర్తి అ౦(ధవ్యాఖ్యానము-=ఎడిటర్‌ : పి. ఎస్‌ పకాశదీక్షతులు.

10. ఆం్భధమహాభారతము -- వావిళ్ళవారిచే (ప్రకటితము 2982, ఎస్‌ప్లనేడ్‌-చెన్నపురి.

11. త్రీమదాం ధ చంవారామాయణము -- అల్లమళాయి రంగశాయి కవి= ద్వితీయము.దణము. పిరాపరము- శ్రీ విద్వజ్ఞన మనో రజనీ ము[దాక్షరశాల = 18239.

12, రామోదయము.

18. తెలుగుసీమలో సాంస్కృతిక వునరుక్షీవనము -- శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావు.

14 మన తెలంగాణము - శ్రీ ఆదిరాజు వీరభ్యధరావు.

15. మరుగు పడిన మాణిక్యాలు -- డాక బి రామరాజుగారు.

16. పద్మపరాణము-ద్వితీయ సంపుబము - శ్రీ పినుపాటి చిదం ఒరకాస్తి (పణీతము.

17. దక్షిణభారత సాహిత్యము = శ్రీ చల్లా రాధాకృష్ణమూర్తి ఎక్నీ, ప్రై సాహిత్య ఎకాడమి (పచురణను.

శ8. గాంధర్వవాణి - రమామోహిని = సాహితీనదనము = తిరుపతి ము[దణము.

19. భాస్కరరామాయణము - వావిళ్ళవారి ప్రచురణ.

20. భాస్కర రామాయణము (రెండవసంపుటము -- సాహిత్య ఎకాడమీ (ప్రచురణ,

శీలి 4 కెలు(గు పాహిత్యములో రామకథ వు అం_ధవాగ్రేయకార చరితము -- శ్రీ బాలాంత్రపు రజనీకాంత రావు (రజని విశాలాం(ధ (పచురణాలయము = విజయవాడ.

5ల06 1958.

92. రామాభ్యుదయము - అయ్యలరాజు రామభదకవి. వావిళ్ళ వారి ప్రచురణ అ 191,

లర (తివేణి (అఆంధదేశ జానపద గేయములు) = &. ల. సంగీత నాటక ఎకాడమీ (ప్రచురణ. జ్య ము. గిలోలాటా.

24. 3100 ఉ ౮౪౪౦ ౦౯646 106120 లెంం016 (411 *₹010065)- క[42040/2 *₹1672 902720)5 ౨001102100 - కెంగ6€2)

కఫ్‌ దక్షిణదేశీయాం ధ వాజ్యయము _ శ్రీ నిడదపోలు వేంకటరావు. మదాను విశ్వవిద్యాలయాం[ధ (గంథమాల = సనం = 14. వశ్‌జర?28 01769510 - 1954,

96. పారిజాతాపహరణము - 4. పె. సాహిత్య ఎకాడమీ _ప్రచురణ-

98. సారంగధర చరితము - 4. సాహిత్య ఎకాడమో (ప్రచు రణ. 19066. 4 అగాంక్యయల గంటలా

99. శ్రీ జగన్నాథ రామాయణము - శ్రీ తంగిరాల జగన్నాథశాస్త్రి మోడరన్‌ ముదణాలయము, రాజమం(డి - 1955.

100. బాలరామాయగణము ఎ నాటకము (రాజశేఖరుని నాటకమునకు అనువాదము) -_ శ్రీ తిరుపతి వేంకటేశ్వరకవి (వణీతము. కాకి నాడ = బాలసరస్వతీ ముదవాలయము = 1908.

101. శ్రీ రఘునాథ రామాయణము మొదటిభాగము _ రఘునాథ భూపాలుడు, ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు (ప్రచురణ - 1087. శి[. ఆనంద రామాయణము = చిలుకూరి శ్రీరామకశాస్తిగారి అను

వాదము.

ఉపయుక్త (గంథసాచి $8క $2. సొక్షి -- (1012060 $8. శ్రీ మదాంధ వచన రామాయణము - శ్రీ నరస్వతుల నుబ్బ రలామకొాస్త్రి. 84. త్రీ మదాం(ధ వచన రామాయణము -- శ్రీ దేవరాజు సుధి* 85. ఈఈ మ్మృదాంధ వచన రామాయణము -- శ్రీనివాన శిరోమణి 36. శ్రీరామ వనవాసము - శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యకా స్త్రి. 87. ఉత్తర కాండము -- శ్రీ పొలపర్తి నాగేశ్వరరావు, 88. రామచరిత మానస్‌ అనువాదము - శ్రీ ముంగర శంకరరావు. 0 (ప్రజావాజ్క్యయము = శ్రీ చింతా దీక్షితులు. శ0. విజ్ఞాన సర్వస్వము (ఆరవసం పటము) న 41. నిర్వచన భారత గర్భరామాయణము. 49. శబరి=*నాటకము -- శ్రీ చింతాదీక్షితులు. శరై, దొడ్డ రామాయణము - దొడ్ల వెంకటరామరెడ్డి. శ4ం భ్యదొాచల రామదాసు చరితము. 45. వచన వాజ్మయము - త్రీ నిడదవోలు వేంకటరావు. 46. శ్రీ గోవింద రామాయణము -- శ్రీ ఆత్మకూరి గోవిందా వార్యులు- క7. (పసన్నరాఘప నాట్యప్రబంధము -- బొడ్డుచెర్ల చినతిమ్మయ్య ఆంధ రచయితల సంఘము (వచురణ. 48. శ్రీ మద్యోగానందార్యధ రామాయణము = శ్రీ చిల్లరిగి యోగా నందయ్య = 190270 40. శ్రీ యథార్ధరా మాయణము ఎ ట్రీ మదజ్ఞాడాదిభట్ట వారాయణ దాసు, 50. తెలుగులో తిట్టుక విత్వము-శీ రాహూరి దొరసామిశర్మ, ఎం.శేషా చలం కంపెనీ ప్రచురణ - 1068. శ1. రామాయణ విశేషములు - శ్రీ సురవరం (పకాపరెడ్డి. 52. తెలుగు సొమెతబు -- 4. 2. సౌహిత్య ఎకాడమోా వ్రచురణ. గగగల్తాగర్‌ త, ౧లళళ, ౧౯౮౮ (54)

406 శెలగుసాసాత్యములో రామకథ 59. తెలుగు సామెతలు = 1౯20312166 2364 అం|1౬1066 0 64౧4212 శ. 1. ౮64౯. వావిళ్ళవారి (ప్రచురణ. ౧౮తక ౧౯౮ కక తెలుగు జాతీయములు -_ శ్రీ నాళం కృష్ణారావు సేకరణ ర5్‌5్‌ భోజరాజీయము - అనంతయ్య (పణితము 56. శశిరేఖా పరిణయము - అప్పన అకు భట్టరాజు. ర్‌7. ధర్మఖండము న్‌ ఈదులపల్లి భవానీశకవి 8 రామకథా మంజరి (వచనము) = గుడిపూడి ఇందుషముతీదేవి 1080 59. రాఘవ పాంశవీయము - పింగళి సూరన్న = వావిళ్ళవారి (ప్రచురణ. 60 హరవిలాసముంత్రీనాథుడు - ఆం. [ప సాహిత్య ఎకాడమిీ (ప్రచురణ. 81. శ్రీ కాళహస్తి మాహాత్మ్యము - ధూర్జటి-ఆం. ప. సాహిత్య ఎకా డమి (ప్రచురణ. 62. వనుచరి[తము - రామరాజ భూషణుడు - ఆం. ప సాహిత్య ఎకాడమా (ప్రచురణ. 688. భాస్కర రామాయణము -- వావిళ్ళవారి (పచురణ. 64. వాల్మీకి చరితము - రఘునాథ నాయకుడు-అం (ప, సాహిత్య ఎకాడమీ (పచురణ. 65. శ్రీరామచరిత మానసామృతము -- తులసీదాన దాసి 1962. ఇ నహీ ఆ 66. అం[ధ శతక (వోప్నేమోక్పత్తి)వికానముటు-స మకాలిక జీవితము _- డా॥కె గో పాలకృష్టారావుగారి పరిశోధనా వ్యాసము (అము (దితము) (ైదళకాటాడు గి౯౭ట. 67. అంధ వచన వాజయము ఉత్పత్తి వికాసము (నంవుటము-1) _- డా॥ ఎం, కులకేఖరరావుగారి పరిశోథనా వ్యాసము (వాత పత్రి హైదరాబాదు నిర్‌లిగి

ఉసయుక్త (గంథసూచి 48?

68 పానుగంటివారి అముదు నాటకములు,

69 భక్త రామదాసు నాటకము.

70. ఆంధ నాటక కర్తలు _- వ్యానసంవుటము అదర్శ సాహిత్య మాల - 195?

71. అహల్య-నాటిక -- శ్రీ మల్లాది అచ్యుత రామశాస్త్రి.

72. మైరావణ నాటకము -- శ్రీ అయ్యగారి విశ్వేశ్వరరావు - 194?.

78 పానుగంటివారి సాహిత్మస్యృష్టి - సవిమర్శ పరిశీలనము - డాః ముదిగొండ వీరభ్యదశాస్థ్రి.

74. వాలరామాయణము (€271 11) - తిరుపతి వేంకటేశ్వర కవులు = 1904.

75. 6214821 ౯058 - *01. 1% = 0, 4 ట్స - 1967,

76. జానపద వాజ్మయము = శ్రీహరి అది శేసువు=ఎనవ్య విజ్ఞాన (ప్రచు రణలు = 1867 ద్వితీయ ముదణము,.

77. ఆంధ నాటకరంగ చరిత - శ్రీ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణమూర్తి- 1969 ము[దణము.

78. మైరావణ వరిత - మాదయ్యకవి.

79. భాసుని యజ్ఞఫలము నాటకము - బులుసు వేంకటేశ్వర్లుగారి అం(ధానువాదము.

80. రామదాను నాటకము - శ్రీ ధర్మవరం గోపాలాజార్యులు.

81. వాల్మీకి = నాటకము -- శ్రీ కాళ్ళకూరి గోపాలరావు - 19085.

82. శ్రీరామ జనశము=నాటకము |- శ్రీ వోలేటి భాస్కరమూర్తి+

83. ఆంధ యక్షగాన వాజ్బయచరి(త - డా! ఎస్‌. వి. జోగారావు.

84. తెలుగు నాటక వికాసము -- డౌ! పి, ఎస్‌, అర్‌, అప్పొరావు

85. ఆంద్రుల సాంఘికచరి[త - శ్తీసురవరం (పకాపరెడ్డి.

86. అధ్యాత్మి రామాయణ కీర్తినలు జూ మునిపల్లె సుుబహ్మణ్యకవి విరచితము.[(ఆంధ్రగాన క ళాపరిషత్తు = రామమ హేం(దవరము మొదటికూర్చు = 1962.)

498 తెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

87. తూము నృసింహదాసు కీర్తనలు-[పచురణ : కొండపల్లి వీరవెం

కయ్య అండ్‌ సన్సు పబ్లిషర్స్‌ ఉ బుక్‌ సెల్లర్స్‌ రాజమండి - 1054.

88. రామరాజ్యము-కుశలవులు -- రచయిత: కాళూరి వ్యాసమూర్తి, విజయనగరము (ప్రచురణ: ఆంధ గీర్వాణ విద్యాపీఠము, వల్లూరిహూర్యనారాయణరావు పంతులుగారి (గంథనిధి కొవ్వూరు, పః గోదావరి = 1967.

89. వాల్మీకి రామాయణ విమర్శనము (పరిశోధక (గంథము - చార్మితక శిరోమణి శ్రీ డాకొలి లక్ష్మినారాయణ, బి.ఎ, ఏత కే ల-క0.

90. వివిిత రామాయణము (వచనకావ్యము) - శ్రీ లక్ష్మి నృసింహ విలాస ము[దాక్షరశాల (వపచురణ = 0-కం19.

91. శ్రీ యథాళ్లోక తాత్పర్య రామాయణమను నాన్ఫ్వ్య్హపబం వము -_ పెద్దన సోమయాజి, రామచం[దాచార్యులు, శేషాచార్యులు.

ప్రచురణ: త్రీ సాహిత్య విద్యాముకుర మయము ముదాక్షరశాల = 1818 నం,

92 శ్రీ మదాదాం[ధ వాల్మీకి రామాయణము(మందరము-అరణ్య కాండము) -_ శ్రీ వావిలికొలను సుబ్బారావు. శ్రీ కోదండరామ సేవక ధర్మ సమాజ (వచురణ, శనాలి = 1954

03, శ్రీమ[దామాయణ కల్చ్పవృక్షము- విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, వరలక్ష్మి ముదాక్షరశాల (ప్రచురణ, విజయవాడ -1056.

9క. ఆంధవాజ్మయ సూచిక -- శ్రీ కాశీనాధుని నాగేశ్వరరావు.

95. స్త్రీల రామాయణవు పాటలు - “కృష్ణ ఈ” సంపాదితము ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు హైదరాబాదు = 12-8-55.

96. తెలుగు జానపద గేయ సొహిత్యము - డాఃతి బి రామరాజు, ౫. వ, 90. 0, అంధ రచయితలసఎఘమ 1పచురణ, హైదరొ బాదు. డిసెంబరు = 19858

ఉనయుక్త ఆగంళనూచి శనికి

97. ఉత్తర రామాయణము - కంకంటి పాపరాజు [పణీతమ్ము వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ నన్స్‌ వారిచే (పకటితము చెన్నపురి.

98. సమిరకుమార సందేశము - బక్‌షీ వాసుదేవరావు, మహో దయథపెస్‌, శ్రీకాకుళం 1058.

$9. భవభూతి ఉత్తర రామచరితమ్‌ రసా స్వాదినిహ్యాఖ్య (తెలుగు _ శ్రీమాన్‌ నేలటూరు రామదానయ్యంగారు. (వచురణ: ఆంధ సాహిత్య అకాడమి=హై(దాబాదు. వ్యాఖ్యాత: 1070.

100 మోడశిం-రామాయణ రహస్యములు - గుంటూరు శషేందశర్మ ఆం(ధ(పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమోవారి (వచురణ-

101 ఆంధ శ్రీమ్మదామాయణము (అరణ్య, కిష్కి౧ధా,సుందర కాం డములు) - కావ్యతీర్థ జనమంచి శషాదిశర్మ కృతము, చెన్న వరి: వావిళ్ళ రామస్వామి శ్‌్సస్తులు ఆండ్‌ సన్స్‌ ప్రచురణ 1094.

102. అం[ధ నాటకదర్శిని (1860 - 1962) _ వంకలనం: శ్రీనివావ చ[కవర్తి. జయంతి పబ్లికేషన్స్‌ (వచురణ = 1008.

103. శ్రీ తులనీ రామాయణము (ఆంధ వచనానువాదము) - శ్రీమతి యేలూరుపాటి లక్ష్మీ సరస్వతి పరన్వతి పవర్‌ (పెస్‌ ము్య(దణ, రాజమహేందవరము.

104. శ్రీరామాంజనేయయుద్ధం - తాం్యడ ను(బహ్మణ్యం. జయశ్రీ బుక్‌డిపో (పచురణ, విజయవాడ = 190062.

105. శ్రీ పట్లాధి రామాయణము - కోళ్ళప్పన్‌జేరి కనకరాయ మొద లారి. జీవరక్షామృత ము[దాక్షరళశాల (వచురణ,మదాస్‌-1907.

106. గద్య చింతామణి (మొదటిభాగము) వచనకావ్యము-శ్రీ గిడుగు వెంకటరఠామమూర్తిగారి నంకలనము, తలికిచెర్ల వెంకటరత్నం, గుంటూరు. (వథమము(దణ: 1088 = డిసెంబర్‌,

4కి కెలుగు సాహిత్యములో రామకథ

107, ఆఅధునికాం(ధ కవిత్వము (నం(పపదాయముల.-పయోగములు) = డౌ సి. నారాయణ రెడ్డి.

108 వంస్మృాత వాజ్బయచరిత (ద్వితీయ సుంవుటము-_ శ్రీ మల్తాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి ఆంధ సారస్వత పరిపత్‌ (వచురణ, తిలక్‌ రోడ్డు, హైదరాబాదు

109. శ్రీ త్యాగరాజస్వామి శతవార్షికోత్సవ సంచనిక శాలివాహనశకం ౧౮౬౯ వ్యయ-వుష్య, బ. ౫ -సంపొదకుడు: శ్రీవిస్సా అప్పా రావు. ఆంయ్యధగాన కళా పరిషత్తు, రాజమహేంద్రవరము.

ని లు _టభీీజీ ఏపి.

110. భాసుని రామనాటక ములు - శ్రీజీ రెడ్డి చెన్నారెడ్డి. తిరుపతి-1062

111. కంబరామాయణము -శ్రీ వూతలపట్ట శ్రీరాములు రెడ్డి.

112. శ్రీ ఆంధ తులసీరామాయణము (బాలకాండము) - శ్రీ మైలవరపు సూర్యనారాయణమూర్తి.

118 సాక్షాత్కారము _ శ్రీ వుట్టవర్తి నారాయణాచార్యులు

114. నవ్యసాహితి (శవితాసంకలనం) = శ్రీ నిడదవోలు వేంకటరావు.

115. పసిడి పలుకులు -_ సంకలనం: శ్రీ నేదునూరి గంగాధశు.

116. ఆ మహాభాగవతము- పోతనామాత్యుడు. అం(ధప్రదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి ప్రచురణ.

117. దాశరధీ విలానము - కొత్తపల్లి అచ్యుతకవి.

118. శ్రీరామచందోపాఖ్యానము - వారతాసి వేంకటేశ్వరకవి.

&19. రామాయణ సంగ్రహం _ (వత్తి వి శ్వేశ్వరశా స్త్రి = 1054,

120. తిక్కన్న కావ్యశిల్పము-త త్వదర్శనము-డా॥ కేతవరవు వేంకట రామకోటిశాస్త్రి (91, ౨. 7%61 - 1960) (వాతపతి.

121. ఆం[ధకవి తరంగిణి.

కే22. రామోపాఖ్యానము - తద్విమర్శనము - శ్రీ పెండ్యాల వేంకట సుబహ్మణ్యశాస్త్రి. పిఠావరము శ్రీ విద్వజ్ఞన మనోరంజనీ ముదాక్షరశాల = 19088,

ఉవయు క్త (గంఠషాచి 481

128. సమ్మగ ఆంధ సాహిత్యము (వపకటింపబడిన అన్నిభాగములు) జూ *“ఆరుద'. గి నం మవధ్యాను ౧ల్ర్షణీ = దట్‌

129. లంకా విజయము - పిండి(పోలు లక్ష్మణకవి.

130. చాటుపద్య మణిమంజరి (పథమ, ద్వితీదు భాగములు) - వేటూరి పభాకరకశాస్త్రిగారి సంపాదితము. మణిమంజరి=ముక్ష్స్యాల (కష్టాజిల్లా 1952.

131. ఆంధకవి సప్తశతి - శ్రీ బులుసు వేంకటరమణయ్య.

132. జైమిని భారతమ్ను - పిల్లలమజ్జి పినవీరభదకవి.

133. రామనాటక విమర్శనము - శ్రీ పి. బాలకృష్ణ మూర్తి. ఇం: 1959 - గౌంగి818 = 11002811 607291204003 కహంగిడి1. ఇంకిను భారతి, సాహితివంటి సాహొతీ పతికటము గంథమున

అయాపట్టుల పేర్కొనబడిన శతకదయులు. బుర్రకథలు, యక్షగానా

ధులు పెక్కు గలవు. ళో నంఠకాలయ2ః। / ఖీ ల కళ” ఉక లో శా శ ష్‌ప్తో

సవరణలు "ళల నాలా

తప్పు ఒప్పు వట పంక్తి 1 సమ్మిత అ సమ్మత = శీ ఆ=ఎ కక €లి కొనునది జూ కొనినది ఎవ ర = | 8. వాల్మీకీ =... వాల్మీకి - కి ఆ 97 4. ప్రవర్తిల్తి ఎ. ప్రవర్తల్లి 11 ఆ 18 ర్‌. సుతీక్ట యా సుతీక్ట = 16 = 109 8. యాజ్జవాటిని _- యజ్ఞవాటిని - 28 - $4 7. దృషుల =... దృష్టుల “$5 - $ 8$. అభీషమును జః అభీష్టమును ఎ ల6 ఎ 15 ర అగస్త్యుని ఎ అగస్వుని = కిరి క క$4. లీరమణులకు జూ వీరమణులకు -- 80 -- శీ 1॥. వానినిబటి జూ వాటినిబట్టి ఎ లకే = క్ల శైలి; లళళొల లోదు యు లంకయందు = క5 - 15 18. విష్ట్ణత్వువతారములను = విష్ణ్ట్వవతారములను 88 - రి నాకీ దుఃఖించుచు జా దుఃఖించూో ఎ శృతీ ఎ వేరీ 15. గీత జూ సీత అ శీర ఆ 1కి కేర్గి వాల్మీకి =. వాొళ్ళ్మీకి = రతి ఆ 18 17 అది ఎ. అది _ రశ 4 168. వారికి అ వారిని అ= రశ - 98 19. సాళశితపరికీ = సాొశేతవరికి - 54 - 28 20. వద్మాక్షుని పద్మాక్షుని నంహరించగా

పదివేలమంది న పదివేలమంది = 56 = 26 క. రాఘ వనవాసము న్‌ రాఘవ వనవాపము 59 - క ఏ9. వెనుకకు జా వెనుక ర్‌శీ ర 28. అటి యా అట్లే 64 = వ1

ఖే

తప్పు ఒప్పు పుట పంక్తి లైశ్సం వసిష్టువకు య వసిష్టునకు ఎ 66 = శ్ర £5. చిళ్చయించుట న నిశ్చృయించుట - 78 = 10 €96,. జటాయువులు జూ జటాయవల - 78 - శీ

శి ఆ వసిహ్టైరుంధతి వసిష్టారుంధతి శాసల్యా జూ కాసల్య = 80 - 18 98. సేతుభంధన = సేతుబందన - 828 - 7 20. పంవటయు ఇ పంవటయు ఎ లిక ౨ 21

90. వచనమున్నగు మున్నగు వచన రచనలు ఆ రచనలు --. ఏ9 = £

91. సాహిత్యము =. సాహితృమున - 998 - 10

92. కార్యవ్రకియలను ఎ శావ్య్యపకియలను--106 ఆ కేరి 88, రచించినదిని అజా రచించినదని -107 = లిక

93. రామభప్తుని జూ రామభక్తిని వశే ఆ ల0

94. అనిలోనన్న జూ అనిలోమున్ను = 188 _- 18

95. పల్కలంబులు జా వల్కలంబులు ఎ కేహపు ౨. £0

96. సన్నివేశమును వా ఈ సన్నివేశమును-125 _ 1]

97. అళియారామకాజు -- అళియరామరాజు-*898 = 2! రి0. ఘట్టముగ అ ఘట్టమున వూ కత్తి ళి

98. వాల్మీకి రామాయణ వాల్మీకి రామాయణ

మున -- మును - 144 = 26 41. వాలీకి _. వాల్మీకి వ... 49. మూలమును జూ మూలమున అ= 150 ఎ 24 శ8. యభీషమున జా యభీష్టమున = క5్‌0 _- ౨8 శశీ, (పవర్తి(జేసి జా (వవర్తింపజేసి = శర5్‌5్‌ ౨ 29 45. వృత్తతమున జా వృత్తమున ఎ కేర్‌9 - లీ 46. అధికముగ ఎ అధికముగ = 159 ౨ 97 క్త వెదజల్లి అనా వెదజల్లిన ఎ 160 = 22 48. విశిక్షుతుని అజా సుశిక్షతుని = శేర68ి = 116

!

తప్పు ఒప్పు ఎట పంక్తి 49. లక్ష్య్రణుడు =... లక్ష్మణుని - 174 10 ₹0. రామాయము జా రామాయణము' - 174 - 98 న్‌1. నీవవ ఎ. నీవని = శం = 19 శ8, భాసించినచో “_. భాషించినదో -181- £॥ గ్‌క్స్‌ హరివంకార్గత తా హరివంశాంతర్గత వా వైరి _ 7 ఈ, రామ(పోలు జూ రాయ(పోలు = కలల ౨ 9౨9 శక్‌ అనుచు, యూ అనును. = లీలీస్‌ ఎ శ శశి. లక్ష్మణువితో =... లక్ష్మణునితో = లిలిక్‌ ౨ 18 వ్‌7, అనౌొళలిశములైన జా అమూలకములైన ఎ లైకీక్‌ ౨ 18 శశ లదకనుట న కలదనుట జా ల్లీశగ్రి _ ల 9 అ(గ్యివవేశము - అగ్నిప్రవేశము ౨419. 4 60 దృషాంతముగ గ దృష్టాంతముగ ఎ లైక్తరి ఆ 80 శ1 జాన్నపవచనములు - _జ్ఞాన్నపవచనములు 249 - 98 4౪2. ఆనలుంచి లు ఆఅనలుంచి =లిర52ి ౨ 289 శ8. గోవించనామాలు = గోవిందనామాలు - 854 - 26 ₹షన్లక్రతాతోబిందనోమాలు- చరగోవిందనామాలు£56 - 18 శశ. నామదేవాదులు ఎ వామదేవాదులు -260-. 6 శక. హేళనాత్మకమున = హేళనాత్మకముగ- 164 - 18 “శౌ సంస్కృత సమాన - నంస్కృతసమాన= £78 - 10 68. మనన్న =. మన్నన ఆల?44 6 +490ోజామాయణము” జూ “రామమయమనము"' -£?8 - ర్‌ ₹0. దానికి నడిపే జాఐ దానిని నడిపే - 981 = 17 71. అందాల రావుడు ఆ అందాల రాముడు- £8£ _- 16 78.- 'నీతా కళ్యాము =. “సీఠా కళ్యాణము" 208 ౨ 25 78. మహీపాలుడు న్‌ మహిపాలురు - 8090 = ౨0 ?7శీ. దశరధునికి న దశరథుని = లిర్‌0 == రి 75. వాత్సల్యరసము జూ వతృలరనము - 850 -- 10 76. లక్ష్మీరంజినం న లక్ష్మిరంజనం - 859 |!

శ

తప్పు ఒప్పు వుట పంక్తి 77. భక్త్యావేశము వ భక్తావేశమున - 859 _ 22 78. మిటి కవిని =. మిట్టు కవిని తి. 6 70, కొంత చేరి నా కొంతచేర్చి = శీ0కి _ గ్గ 80. శ్రీరామచందులు _ శ్రీరామచందులు- ౯ 94 81. ఆసందర్భము జనా అసందరృ్శము _ 894 _ 62. స్మరించునే జూ స్మరించుచునే 3986 - 27 88. వీతా సౌందర్వములు - సీతాసౌందర్యమును-400 - 16 84. కల్పవృక్షమనగా న కల్చ్బవృక్షమునన్సు జీ -- చె 85. ఏడు బారులు =. ఏిడుణలరుళకు శ01- $0 66. బోధింనును. =... బోధించును = జీ0. 6 87. దాసరథి =. దాశరథి = శీ08 = ౨8 88. సమైక్యము =... మమైక్యము =క00- 20

వ.

సం॥ నీశునూది గంజాఢరం, యద్వ్చానము గ౧గ్ర్తం తెడి + 359 పుటలు, 101.