Telugu Telugu Vaithalikulu ( Upanyasala Samputam 4 ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

చూ సంపుటం --॥ (ఉపన్యాసాల సంకలనం) అక యలాత కశత క 0టనట (వము

• కట | త టయరై ఉట ఆతోక|ప్రరిళ , మ!

(పచుర అణ ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాహీత్స అకాడమి కళాణనన్‌ -పైఫాబాదూు, పసహదరాబాదు.4

"౯౬౮6౮ ౪౫4౬1నలపీల - తి 0016000౧ ౦01 6 15౫/9 01 116 16604165 66117666 07 6౧౫1౧6౧ 8౦[018౧5 0౧ (౧8 0981 119౧266765 01 ౧౭౩౮6౧౦౧ €౦౧ 41106 ౧౧66౯౧౫౩ ౪౧౮6౯ 116 20501069 0 116 నీగిరగ?8 ౧46650౧ 58201072 గిక౭రంగ!. ఆంధ (పదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి గ్ర నా 29లో లో ళ్‌ హైదరాబాదు-500 004 ళ్‌ ంట్లేల (ప్రచురణ = లిత్రిగ ల (వథమ ముద్రణ :' యో న్యు. గ్‌ ళ్‌ రర 2 ఇ (పతులు : 8,000 [భం సయ... అవేం మమా గీ ॥ వెల: రూ ఈ=0 [జ్ర హా వా క్ట గ్‌ (వతులకు : - = శ్లకాభవన్‌, సైఫాబాద్‌, హైదరాబాదు-50€ 004 య. ముదణ : ంో ర్భ -అనేర్‌* (స్‌ంటింగ్‌ (పెస్‌ గ్ర 2-2=1167/4/8, తిలక్‌ నగర్‌ , "హైదరాబాద్‌ -44. ని2౧07 6866 10! 1౧6 0110000 ౦0+ 0115 500% ౪/45 ౧8646 2781120196 0౪ ౪16 60౪610016౧ 0 1౧6) 21 600093310081 216.

తొలిపలుకు

తమ అరుదైన వైదుష్యంతో, బహుముఖీన పజ్షాావతిభలతో నిన్నటి తరాన్ని ఉ శ్తేజపరచి భాషా వికాసానికీ, నంస్క్య్బృతినిర్మాణాని కీ సాహిత్యాభ్యుదయానికీ, గణనీయమైన సేవచేసిన మహనీయుల సాహిత్య వ్యక్తిత్వాలను ఈ తరంవారికి పరిచయం చేయాలనే ఉద్దేశంతో సాహిత్య అకాడమీ “తెలుగు వైతాళికులు” అనే సంన్మరణ సభాకార్య్యకమాలను రూపొందించి కేలుగు దేశంలో పలు (ప్రాంకాలలో నిర్వహించింది. ఈ సభల మూలంగా. తెలుగు దేశంలోని [వజా సామాన్యాన్నీ, సాహిత్యో ద్యమాన్ని యధోచితంగా నిర్వహిస్తున్న సావాత్య సాంస్క్బృతిక్‌ సంస్థలనూ వాటిని నిర్వహిస్తున్న వ్యక్తులను కలుసుకునే అవకాశం అకాడమీకి కలిగింది, ఆయా నగరాల్లోని సాహిత్య నంస్థల నహకొారంతో ఈ నభలు జయప్రదంగా జరిగినవి. ఆ నభల్లో వక్తలు చేసిన వస్తంగోలను, _పుస్తకాలుగా మలచి ఆకాడమి ఇంతవరకు మూడింటిని అందించిలదిని ఇదోనాలుగవది.

చితూరులో జరిగిన సభలో శ్రీ,జనమంచి శేషాథదిళర్ము గారిని గురించి థ్రీ క(ర్రా చేంకట సు,బహ్మణ్యం గారు వపసంగించినారు. మచిలీ పట్నంలో ఆదిభట్ల నారాయణదాను (పతిభను గూళ్ళు ఆచార్య ఎస్‌. వీ. జోగారావు ఉపన్యసించినారు. హైగర్గాభాదుల్లో చాలా సుబ్బారాయకాచ్తి గారిని గూర్చి శ్రీ జమ్ముల మడక మాధవరామశర్మగారు. పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారావు గారిని గూర్చి డాక్టర్‌ ముదిగొండ వీరభ(దశొన్తుగారు అభిభొషించినారు. కరీంనగర్‌లో సురవరం (వతాపరెడ్డిగారిని గురించి శ్రీ దేవులపల్లి రామ్తానుజరావుగారు వసంగించినారు. గుంతకల్లులో ధర్మవరం రానుకృష్ణమాచార్యులను గూర్చి థ్రీ జానమద్ది హనుమచ్చాత్తీగారు. సిద్దిపేటలో వద్దిరాజు సోదరులను గూర్చి ఆచార్య బి. రామరాజు గారు, ఇనంతపురంలో పూండ్త రామకృష్ణయ్య గారిని గూర్చి. డాక్టర్‌. కొళిదాసు పురుషోత్తం గారు; వి్యకమదేవవర్మను గూర్చి గుంటూరులో ఆచార్య తూమాటి దొణప్పగారు. నిజామాబాదులో +వళశంకర స్వామిగారిని గూర్చి థ్రీ వావిలాల సోమయాజులు, థ్రీ వడ్డాది సుబ్బారాయే కవిని గూర్చి హిందూపురంలో డాక్టర్‌ జి. వి. సుుబహ్యాణ్యం గారు (పసం గించినారు, తెలుగు వై తాళికుల సభలను అకాడమి ఆయా నగరాలలో ఏర్పాటు చేసినప్పుడు అక్కడి సాహిత్య సంస్థలు అత్యుత్సాహంతో ముందుకువచ్చి అకాడమీతో సటాకరించినవి. తెబగు వ్రైతాళకుల సభలలో (పనంగించిన [వక్తలకూ సభానిర్వాహ ణలో మాకు చేదోడు వాదోడుగాఉన్న సాహిత్య పంస్థల నిర్వాహకులకూ అకాడమీ పిన ధన్యవాదాలను సమర్చించుకుంటున్నాను తేది. 7-8-1882 ఇరివెంటి కృష్ణమూర్తి

కార్యదర్శి

ఆట విషయం'సూచిక 1... శ్రీ జనమంచి శేషాాదిళర్య / కట్టా వేంకటసు (బహ్మణ్యము వ థ్రీ ఆదిభట్ల నారాయణదాను వన్‌ ఆచార్య యస్వీ జోగారావు 8. ఫీ శాశా సుబ్బారాయళాన్త్ర = (ఫ్రీ రాయడు శావ్రీగారు).. 81 -జఐమ్ములమడక మాధవరామళర్మ 4. సురవరం (వతాపరెడ్డి 88 దేవులపల్లి రామానుజరావు. $. _ ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు. 81 జానమద్ది హనుమచ్భాస్రి. శ్రి. ఒద్దిరాజు సోదరులు సీఠారామచం (ద్రరావు*రాఘవరం గారావు 100 వి. రామరాజు ఇా శివళంకరస్వామి 128 _వావిలాల సోమయాజులు. 8. జయపురం "మహారాణా డా॥ విక్రమ దేవనర్మ 152 _అఆచార్య తూమాటి దొణప్ప. $. పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారొవు 178 _డాగముదిగొండ వీరభ (దళాన్త్రీ. 10. పూండ్ష రామకృష్ణయ్య 184 _డా॥ కాళిదాసు పురుషోత్తం. 11." వడ్డాది సుబ్బారాయకవి 1క్రి0 “డా| జీ, వి, సుబ్రహ్మణ్యం.

శ్రీ జనవుంచి "జేషాది. శర్మ ---కళ్ణా వేంకటసు.బ్రహ్మణ్యము ఆంగ్యధభ్గాషకు _ సేవలొనర్చిన మహామహు అనేకులు. వారిలో న్వ- జనమంచి శేషా(ది ₹ర్మగోరొకరు. శర్మగారి భాషాసేవ అపారమైనది; అసాొధారణమైనది కూడ. వారు "సారస్వతము నందొక వినూత్నమైన ప[క్రియను నృష్టించవలెన్నని కొని రన్నభావ వరీతముగా వస్తు విభావనముచేసి క్రీ ర్తులు గంపల కృెత్తికొనవలెనని కాని గ్రంథరచనకు బూనుక్షొన్నవారు కారు. సంన్కృత భాష యందు నిఐద్ధముల్నై నంస్కృృతము తెలియని తెలుగువారి యవగాహమున కందని పుర్శాజీతిహాసముల్వ యర్థమును యథాతథముగా తెలుగు సేయవలె నన్నదే వారు (గ్రంథరచనకు బూనుకొనుటలోని (ప్రధాన మైన యాశయము. విదేశ భాషా సారన్వతముల (వభావము హైందివులను = అందును తెలుగు వారిని = వెజ్టీతలలు వేయించుచుండిన యా కాలమున భారతీయము ఆక్షమునై న _ సంస్కృతిని గూర్చి కెలుగువారీకి తెలియ జెప్పవలసిన యోావళ్యకత 'యెంతయో యుండినది. శ్రీ ' శేషా్యది శర్మగారవ్సటి యా స్టిడిని చక్కగా గుద్ప్తించిరి. ఆర్ష నంన్కృృతిని చెక్కుచెదరకుండ తెలుగు వాం కందీయవలె నన్న యభినివేశముతో. .'వ్వారనేక (గ్రంథములు రచించిరి. అనేకముల్లైన పురాణములను ఇతిహానసములను తెనుగుసేసిరి. కొన్ని పురా జీతిహాసములను సం(గపహించి యనువదించిరి. అవతార "త త్ర్యములను

లి

విళశదము చేసిరి. సీతికథలు రచించిరి. నాటకములు నిర్మించిం, కావ్యములు సంతరించిరి. ఎన్నో వ్యాసములు వెలయించిరి. శర్మగారి యీ సారన్వత వ్యాసంగ మంతయు వైదిక సంస్కృతి యెడ వారికిగల యాదరభావమును సమాజమును ధర్యునీతియుతముగా దిద్ది తీర్చుటలో వారికి గల యభినివేళ మును వేనోళ్ళ ఛాటుచున్నది.

థ్రీ శర్యగారు కావ్యతీర్థులు. స్కృృతితీర్థులు, పురాణతీర్జులు. ఆగమ గణిత యోగ సొంఖ్య శాస్రములయందు నిష్ణాతులు. జ్ష్ఞానకాండమున భాష్య త్రయ శాంతి గావించినవారు. ధర్యుశొస్రమున పరిమించినవారు. (కుతి నేక విద్యయందు పారంగతులు. మంథతళాస్తమున పాదుకాంత దీక్ష గై కొన్నవారు. (శ్రవిద్యోపాసకులు. గొప్ప అనుష్టాతలు. సదాచార సంపన్నులు. వారి జీవితమే యొక విద్యాతపన్సు.

శర్మగారు దయార్ద్ర బృాదయులు. తోడి మానవుల కష్టపాటు చూచి నప్పుడు వారి మనస్సు వెన్నయై కరిగి పోవును. తమ మంళత్రానుష్టాన నియ మము చేతను, ఉపొననా బలముచేతను- తాము కూడగట్టుకొన్న దివ్యశ క్షిలో కొంత భాగమును ఆపన్నుల బాధలు నివారించుట క్రై వారు వెచ్చించుచుండిరి. వారిచ్చు తీర్థమునకై. వారి యింటికడ నెందరో వేచియుండువారు.. వారెం దరనో శిష్యులను మన్నించిరి. ఎందరకో తమ పలుకుబడి నువయోగించి యుద్యోగము లిప్పించిరి. ఇంతటి శక్తులు కలవారయ్యు శర్మగారు గర్వ మెజుగరు. ఎవరితోనైై నను పపిబిడ్డవలె మాటలాడువారు.. వారి వినయ సంపద యింతంత గాదు. ఇట్టీ యాత్మగుణములు గలిగిన యొక మహాప్పరుషుని గూర్చి వదిమంది యెదుట పలుకగలుగుటయు నొక పుణ్యవిశేషమే.

జననాదికము

నెల్లూరు జిల్లాలోని కలువాయ ్రానుమున కాళ 1804కు సరియగు

చిక్రథాసు సంవత్సరము ఆషాఢకృష్ణచతుర్ధి 'భౌమవారమునాడు శర్మగారు

త్రి జన్మించిరి. (క్రీస్తుకకము ననుసరించి వారి జన్మదినము 4-7-[882. వీరి తండ్రి సుబహ్మణ్యము గారు, తర్శి కామాక్షీ దేవిగారు. వీరు వైదికులు, తెలుగునాటి కాఖకు చెందిన (బ్రాహ్మణులు. కాళశ్యపగో (తులు. ఇంటిపేరు జనమంచి. వీరి (పపితామహులు సూర్యనారాయణ సోమయాజిగారు.. వారు శౌతస్యార్తములందు నిస్సములైన విద్వాంసులు. జో్యోతిప్టోమ యాగమును నిర్వర్పించిన పుణ్యవంతులు. శర్మగారి పితామహులు వేంక్టేశావధానులు, వారు యజుర్వేదమును సాంతము అధ్యయనము చేసినవారు. శర్మగారి తండ్రి సు[బహ్మణ్యముగారును వేదాధ్యయన సంపన్నులు. కాశి మొదలగు పుణ్యక్షేేతములు దర్శించిన పుణ్యాత్ములు. ” కామాకీ సుబ్రహ్మణ్య పుణ్యదంపతుల కైదుగురు సంతానము. ఇరువురు పుతికలు. మువ్వురు వు్యతులు., శర్య్మగారందు కనిష్టులు. శర్మగారి యన్నలిరువురును చిన్ననాటనే స్ఫోటకమునకు గుజటియై మృతినాందిరి. శర్మ గారకిని తొమ్మిదినెలల వయస్సున స్ఫోటకము సోకినది. అదృష్టవళమున వారందుండి బయటపడి కోలుకొనిరి. శర్మగారికి తాండవ కృష్ణుడనియు శేషా(ది యనియు రెండు "పేరులు. కాని రెండవ పేరే లోకమున వాసికెక్కినది. న్వస్థానము శర్మగారు కలువాయ(గ్రామమున జన్మించినందున చాలమంది వారిని నెల్లూరు మండలమునకు జెందినవారని భావించుట కద్దు. కాని యది యట్లు కాదు. శర్మగారి పెద్దలు కలువాయనుండి కొన్నితరములకు ముందే కడప మండలమందలి వెంకటాపురమను (గ్రామమునకు తరలివచ్చిరి, వెంకటా

క్షీ పురము కడపకీశాన్యమున నలువడి మైళ్ళ దూరమున గల య(గ్రహారము. కలువాయ శర్మగారికి మాతామహ గృహము. వారితల్లి కామాక్షమ్మగారు (చవసవనిమిత్తమై కలువాయకు వెళ్టియందురు. శర్మగారు కలువాయలో జన్మించిరేకాని వారు కడపమండలమునకు జెందినవారే. తమ తాండవ కృష్ణ భాగవతమునందు శర్మగారీ విషయము నిట్లు వివరించిరి. తనరు గలువాయ యను పురతన్లజంబు నాదు జన్మస్థలంబయి నలువు మీజు దానికిం బశ్చిమాళను దగును గడప యనెడు నగరంబు పంచ యోజనములందు. ఆ మండలమున వేంకట " రామ పురంబనెడు నొక్క (గామముతగుసు తా మోత్తర దిగ్సంధిని ధీమన్నివహాఢ్యమగుచు దివిజపురమునాన్‌. కలువాయంబాసి యేకారణంబుననొ నా పూర్వు లా(గామంబు ఫొందుగోరి వచ్చి వనించిరి, వాసార్ధమై యది య(గహారం బౌట నవనిదివిజ వంళ పూర్ణంబయి భాసిల్లు....4200002 00002222 2242 49 ఇందు పూర్వమెప్పుడో శర్మగారి పెద్దలు వెంకటొపురమునక కరలి వచ్చినట్లు కలదు. శర్మగారి రామాయణపీఠికయందును వారి పెద్దలు కలు వాయతో కొంత కొలముండి, వీమ్మట వఏంకటాపురమునకు వచ్చి యందు నివాన మేర్చజచుకొన్నట్లు గలదు.

ఫ్‌ ఉపనయనము

శర్మగారి కై దేండ్లు నిండి యారవ యేడు రాగానే వారి తల్లిగారు కుపూరున కుపనయనము చేయుడని భర్తను గోర5రి. వారామె మాటనంతగా పట్టించుకొనక కాలయాపనము చేయుచుండిరి. ఒకనాడామె భర్తతో “నింక నేనెంతయో కాలము జీవింకునన్న యాశలేదు. నాకు దినములు నిండివచ్చి నట్లు తోచుచున్నది. త్వరలో చిన్నవాని కుపనయనము చేయుట మంచి” దనిరి, అంత సు[బహ్మణ్యముగారామె మాటకు మారు పలుకక వెంటనే యుపనయనమున శేర్ప్చాటులు గావించిరి, ఉపనయనము జరిగినది. కామాకీ దేవిగా మనస్సునకు కొంత యూఅట కలిగినది.

శర్మగారు చిన్ననాట తమ మేనమామ వేంకట సుబ్బయ్యగారి యింటనే యెక్కువిగ నుండెడివారు వేంకటసుబ్బయ్యగారు. శర్యుగాతి నెంతయో గోముగా పెంచుచుండిరి. దురదృష్టపళమున వారు కాలధర్మము చెందిరి. ఆ దుఃఖమునుండి శర్మగారు కోలుకొనబేదు. ఇంతలో తల్లి జ్వరలగస్తురా లై మంచము పట్టినట్లు వార్త వచ్చినది. శర్మగారు వెంటనే తమ తండివెంట తమ యూకికి పోయిరి. కామాకమ్మగారు. కుమారుని పలుకరించు స్టితిలో లేరు. శర్మగారు వెళ్లి యామె మొడ్డ గూర్చుండిరి. ఆ తల్లి కనులనిండ సీరు నించి తన శిరస్సు ప్పతుని చేతులలో నిడి యాతని ముఖము జూచుచు (పాణములు విడిచినది. శర్యిగారి జాతకమున మాతృ సైఖ్యమంతటితో ముగిసినది.

సుుబహ్మణ్యము గారికి సత్నీవియోగము భరింపరానిదయ్యెను. వారెంత యత్నించినను మనను కుదుటబట్టుకొనలేక పోయిరి. అది దార యందొక వైరాగ్యమును గలిగించెను. వారు తమ కునూరుడు రెక్కలురాని

6 పసికూన యనియైన దలపక కాశికి పయనమైరి. అప్పటి యా దయనీయ మైన స్థితిలో శర్మగారి రెండవ సోదరి అన్నపూర్షమ్మగారు వారిని చేరదీసి యాదుకొనిరి. తల్లిలేని కొత దోపనీయక యెంతో " గారాబముగా వారిని పోషించిరి. ఆమె భర్త రామయ్యగారును శర్మగారి నెంతయో (పేమతో జూచుచుండిరి. విద్యాభ్యాసము

శర్మగారికి పదునొకండు సంవత్సరములు నిండినవి. కాళికి పోయి యుండిన తండ్రిగారు యాత ముగించుకొని యింటికి మఖఅలిరి. వారు కుమారుని తెలివితేటలు గమనించి యెందైన తగినచోట విద్య నేర్పింపదలచి౨. కడప పట్టణము విద్వాంసులకు వాసిగాంచినది. _పైగా నది వారికి సమీప మందున్న పట్టణము. అందుచే శర్మగారితం గడి వారిని కడపలో విద్యాభ్యాస మునకై విడిచి పెట్టిరి. తమ బాధ్యత యంతట్‌తో తీరినదని తలచిరికాటోలు. వారు మఅల తీర్థయాతలకు బయలుదేజిరి.

పువ్వునకు పరిమళమువలె శర్యగారికి మొదటినుండియు సద్గుణములే యలవడినవి. అల్లరి బాలురతోగూడి దుడుకు పనులు చేయుట వారెటలుగనే యెలుగరు. వేళకు సంధ్య వార్చుటయు గాయ్యత్రి జపించుటయు చేయ చుండిరి, గురువులకు విధేయులై. మిక్కిలి (శ్రద్ధతో చదువుకొనుచుండిరి. ఇట్లు కొంతకాలము వారు కడపలో విద్యాభ్యాసము చేసిరి. అక్కడి చదువు ళర్మగారికి తృప్తి కలిగించటేదు. కాశిలో గొప్ప విద్వాంసులుందురని విని యుండిరి. అందుచే అక్కడికిపోయి చదువు సాగింపదలచిరి, 18898 పం।న బైరాగుల వెంట కాలినడకతో కాశికి బయలుదేరిరి. వారు కాభినడకతో క8ిక్రి జేరుకొనుటకు నాలుగేండ్లు పట్టినది. అక్కడ విద్వాంసుల నా(శయించి

7

యెట్లో దేహయా(త గడపికొనుచు విద్యాభ్యాసము. చేసిరి. శర్యగారు కాశిలో

నాలుగేండ్లు విద్యాభ్యానమొనర్చిరి.

లలితోపాసనము శర్మగారు చిన్ననాటినుండియు లలితోపాసకులు. ఆ తల్లి నిరంతరము కంటికి రెప్పగా వారని కాపాడుచుండెడిదట. వారు కాశిలో నుండగా నొకనాడు మణికర్ణికా ఘట్టమున స్నానము చేయబోయిరి. స్నానమాడుచుండగా కాలు చాటి యేటిలో ఐడి మునిగిపోయిరి. వారప్పుడు (ప్రాణములపై నాశవదలు కొనిరి. కాని యింతలో నెవరో తమ్ము పట్టి యెత్తి గట్టునకు జేర్చినట్లు తోచినది. వారి బుద్దికది యొక స్వప్నానుభవముగా నుండినది. కొని యది స్వప్నము కాదు. సత్యమే. వారు గంగానది గట్టుపై నిషేపముగా నుండిరి. తమ్మ్యురకీంచిన వారెన్వరాయని యిటునటు పరికించి చూచిరట. ఎవ్వరును కానరాలేదు. “ఉన్మేషనిమిషోత్పన్న విపన్న భువనావళిః” అని తాము నిరంతరము ధ్యానించు లలితామాతయే తమ్ము రకించినదని వారు తలచిరి. అప్పటినుండియు శర్యగారికి లలితోపా స్త్రి యొక తపస్సుగా పరిణమించినది. (శుతిన్మెత విద్య కాశిలో చదువు పూర్తిచేసి శర్మగారు విజయనగరమునకు వచ్చిరి. అక్కడ *" కొంతకాలము శుతినేత్రము (జ్యాతిషము) నభ్యసించిరి. తరువాత అనకాపల్లి నమీవమందలి గసిమికోట (ఖసిం కోటిలో చాలకాలము (గుతినేక భాగ్యతయము నభ్యసించిరి. అందును సిద్ధాంతభాగమున విశే షించి కృషినల్చిరి. ఆగమ గణీతములందును. యోగ సాంఖ్యములందును పరి(శ్రమించిరి. మంషతళాస్తమున పాదుకాంత దీక్ష గైైకొనిరి.

8 శర్మగారి సాహిత్య గురువులు బహ్మాథ్రీ రఘుపతిశాత్రిగారు. ఛందో వ్యాకరణదేశికులు (శ్రీమాన్‌ దాసాచార్యులుగారు. శుతిన్యేత విద్యాగురువులు (బ్రహ్మథ్రీ తోపల్లి వేంకటరామసిద్ధాంతిగారు. మంథతశాన్త్ర గురువులు బహ్యాథ్రీ రాణీ నరసింహ చయనులుగారు. ఇరువది యేండ్ల ('ప్రాయమునశే వారిన్న్‌ విద్యలలో (ప్రావీణ్యము గడించిరి. తర్వాత గృహ మేథులైరి. వీరి ధర్మపత్ని సుబ్బమాంబ. పతి చ్పీవా పరాయణ. అన్నపూర్ణాదేవికి దీటు రాగల యిల్లాలు. కవితా కళ ఎన్నియూళ్ళకోపోయి. యెందరనో గురువుల నా్యశయించి శర్మ గారెన్నియో విద్యలు నేర్చిరి. వారు స్వయంకృషితో నేర్చిన విద్యలును చాల గలవు. వారికి నేర్వకయే వచ్చినవిద్య కవిత్వము. చిన్ననాటినుండియు వారికి పద్యములల్లుట కూసువిద్యు. వ్యుత్చ్సత్తి గడించు కొలదియు ఆ ఇక్రి మరింత రేకులెత్తుచు వికసింవజొచ్చినది. వారు నిరాఘాటముగా ఆశువు చెప్ప ' గలడు. అవధానముల చేయగలరు. ఒకనాడు వారి యవధానమునకు కందు కూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు విచ్చేసిరట. బహుశా స్తములలో నిష్ణాతు లైన శర్మగారు అవధానములతో వినోదముచేయుట వారికి మెచ్చుదల కాలేదు, అందుచే శర్మగారినేకాంచమున పిలిచి నాయనా: ఈ అవధానములు మాను కొని యింకొక విధముగా సారన్వతసేన చేయునని బోధించిరట. అంతటి నుండి శర్మగారవధానములక్షు స్వస్తి చెప్పిరి.

8 జీవనము

శర్మగారు నేర్వని విద్య లేదు. వారికి చొరవలేని శాస్త్రము లేదు. వారు చదువునకు తగిన సదాచార సంస్కాారములును కలిగియుండిరి. ఎన్ని యున్న నేమాయె,. కానులు లేనిది సంసారము గడవదు. ధనము గడించుటయే వారి ఆశయమైనచో వారికది అంత కిష్టమైన పని కాదు. ఆయుర్వేద జ్యోతి ర్వేదనులు వారి కనునన్నలలో మెలగు నర్తకులు, వానితో నెంతయైనను ధనము గడించి యుండవచ్చును, కొని జ్యాతిషము చెప్పి ధనము సంపొదిం చుట పాపహేతువని వారు నమ్మిరి. వైద్యముగూడ (ప్రతిఫలాపేక్ష లేకయే చేయనెంచిరి. శర్మగారు సమయాచార వద్దతిలో పరదేవతను కొలుచు ఉపా సకులు, వేదాంతము నాలుకకుగాక మనసుకు బట్టినవారు. తమవల్ల పరుల కెట్టి ఇబ్బందియు కలుగరాదని వారి నియమము. తమ (శ్రమకు (_పతిఫలముగా మాతమే వారు ధనము గడింపనెంచిరి. అట్టివారికి అధ్యాపకవృ త్తియే తక్కిన వానికం కై అనుకూలమైనది. అనకాపల్లి సి.యస్‌.బి. ఉన్నత పాఠళాల యందు తెలుగు పండితులుగ చేరిరి. కొంతకాల మక్కడ కొలువు చేసిరి. పిమ్మట కర్నూలులోని కోల్స్‌ మెమోరియల్‌ హైస్కూలులో అధ్యాపకులుగా పనిచేసిరి. స్వస్ట్థానము మీది అభిమానము వారినందు నిలువనీయలేదు. 1901లో కడపయందలి మునిసిపల్‌ హైస్కూలులో (పధానపండిత పదవి నలంకరించిరి. అందు మువ్చదియాజలు సంవత్సరములు కొలువు చేసి 987వ నంవత్సరమున పదవినుండి విరమించిరి. ఆ సందర్భమున వారికి గజోత్సవము జరిగెను. శర్మగారి నేనుగుపై కూర్చుండబెట్టి వాం యింటికి గొనిపోయిరి. శర్మగారి టోధనాళ కి అసాధారణ మైనది. అందుచే విద్యా

ర్థులు వారిప్పై నెనలేని గౌరవ (ప్రవ కులు గలిగియుండిరి.

10 దినచర్య

కాలము విలువ శర్యగారికి తెలిసినంతగా మజియొకరికి తెలియదేమో యనిపించును. వేకువమొదలు అర్ధరాత్రిదాక వారు పనులలో నిమగ్నులుగానే కానవత్తురు. ఆంథరచన వారి (పదానమైన వా్యానసంగము. వారు నిదుర పోయెడివారో కాదో చెప్పుట కష్టము. ఒకవేళ ని్యదించినను అది చాల తక్కువ కాలమే. యోగబలమును, ఉపాసనా బలమును కలవారు గనుక ఆ కొద్దిపాటి నిిదతోనే యింతలింతలు పనులు చేయగలుగుచుండిరేమో చెప్ప లేము. వేకువనే లేచి అనుష్టానములు ముగించుకొని బయటికి వచ్చునప్పటికి ముంగిటనెందరో జనులు వేచియుందురు. వారిలో తీర్ధమునకై వచ్చువారు కొందయు, జ్యాతిషము నడుగవచ్చువారు కొందయి, పారములలోని సందేహ ములను తీర్చుకొనుట్నక్ర వచ్చువారు కొందలు, శర్మగారు వారినందరను సమాధానపరచి యింట తమ పనులు నెరవేర్చుకొని పాఠశాలకు బయలుదేరు దురు. ఈ పనులెన్ని చేయుచున్నను వారికి గడియారముమీదనే చూపు. బడికి శేళ మించునేమో అని వారి భయము. విధినిర్వహణమునందు నారి యక్కజ అంతటిది. పరుగువంటి నడకతో బడివై పు చూపు బఖజపి విరిబిర నడుగులిడుచు పారశాలకు బోవుట వారికి పరిపాటి.

మార్గ్షమందంతట వారిని చూచి నమన్కరించువారే. కొందజు విద్యా థ్టుణ శర్యగారిని వెంటనంటి పోవుదురు. చారికది యొక సంతోషము. శర్మగారటు వెళ్ళునపుడు వారి దర్శనము తమ భాగ్యముగా దలచుచు చూచు చుండువారనేకులు, ళర్మగారితో కలిసి నాలుగడుగులు నవచు అవకాళము అభించినదిగదా యని తోడి యధ్యాపకులెందరో వారివెంట పోవువారట, ఇందరిన్లు తమ్మంటి వచ్చుచున్నను వారి నందరను శర్యగారు చిబునగవుల తోనే పలుకరించుచు, చూపు లిటునటు మలపక, రెండు చేతులలోను మోయ గలిగినన్ని పుస్తకములు బట్టికొని చకచక నడచి, పాఠశాలకు చేరుకొందురు.

[1

ఉద్యోగమువలన తమకు లభించు ఆదాయము న్వల్చ్బము. కాని వారు తమ జీవనవ్యయమునతై యితరులను యాచించి యెరుగరు. తమ (శోమకు (పతిఫలముగా లభించినదానితోనే మనుగడ సాగించుచుండిం. వారు నిరంత రము నుపాసించు పరదేవత వారి కెట్ట కొదువయు రానీక కాపాడుచుండెను.

భాషా సేవ

శేషాలదిళర్మగారికి చిన్ననాడే కవిత్వము (వాయుట యలవడినది. వారు తమ పదునాఅవయేటనే సంస్కృృతాం[(ధ్రములు రెండింటియందును ధారా శముగ కవిత్వము చెప్పగలిగియుండిరి, అప్పటికి కావ్యరచన చేయవభెనన్న యభిప్రాయము వారికి లేదు. చేతన్సైనంత వ్యుత్పత్తిని నంపాదించుబయే వారికి ధ్యేయమై యుండెను. ఇరువదియేంగడ్ల (ప్రాయమువరికు వా రళ్లే విద్యా భ్యాసము సాగించిరి. ఆపై హొలాన్య మాహిత్మ్యమును తెనిగింప మొదలు పెట్టిరి ఆ సమయమున వారు విజయనగరమున జ్యోతిష్యము నేర్చుకొను చుండిరి. దాని కంతరాయము కలుగకుండ తమ రచన సాగించిర. హాలాన్య మాహాత్మ్యము శర్మగారి పురాణానువాదములలో మొదటిది. ఇందలి పద్య సంఖ్య 2,800. ఈ రచనకు ఎనిమిది మాసములు పట్టినవి,. తరువాత దురాశ మొదలగు చిన్నచిన్న పుస్తకము లొకటి ర0డు రచించిరి. ఆపై కసిమికోటలో (కుతినే్యత విద్య నభ్యసించు కాలమున శ్రీమతి వక్కలంక వేంకట సూర్యరామ జోగమాంబిగారి (ప్రార్ధనముపై లలితోపాఖ్యానమును మూడు మాసములలో తెనిగించిరి. ఇందలి పద్యసంఖ్య :[.8638.

నాటికి చాలవజకు ముఖ్యములై న సంస్కృత గంథములు తెనుగు చేయబడియు౦డెను. కాని బిహ్మాండపురాణము, (బహ్మాపురాణము తెను గున పరివర్హితములు కాలేదు. బ్రహ్మశ్రీ వేదము వెంకటరాయ శాస్త్రిగారు

[2

ఆ కొదవ దీర్చ్పుడని శర్మగారిని కోరగా వారంగీకరించి 6,118 పద్యము అలో (బహ్యాండపురాణమును తెనిగించిరి. శ్రీ వావిళ్ళ వేంకపేశ్వర శాస్త్రి గారి కోరికపై వాల్మీకిరామాయణమును ఆంటధ్ర (్రీమ(దామాయణము అను “పేరుతో నిర్వచనముగ 24,181 పద్యములలో అనువదించిరి. ఈ అనువాద మునకు మూడేండ్లు పట్టినడి. పిదప హనుమద్విజయమను 81£ పద్యముల కావ్యమును రచించిరి. ఆపై (బహ్యాపురాణమును చేపట్టిరి. దానిని 6,200 పద్యములలో పూలర్తిచేసిరి. అంతటితో నూరుకొనక తాండవకృష్ణ భాగవత మను పేర శ్రీమద్భాగవత దళశమస్కంధమును 5,002 పద్యములలో ననువ దించిరి. నడుమనడుమ ఎన్నియో చిన్నచిన్న *" వచన ఆంథములు రచించు చునే యుండిరి.

శర్మగారి స్వతం (త మవాకౌవ్యము సర్వమంగళా పరిణయము. ఇందలి పద్య సంఖ్య 1,847. (బహ్మపురాణమునుండి పార్వతీ పరమశివుల వివాహేతివృ త్తమును గొని దానిని కావ్యశిల్చ్పముతో మహా(_పబంధముగా నిర్మించిరి. ఇందలి శైలి లలితము, కల్పనలు మనోజ్ఞములు. ఇవిగాక 4,785 పద్యములు గల “ధర్మసార రామాయణము*ను, 1,010 పద్యములు గల క్రలి విలాసమను (గంథమును రచించిరి. 5,040 పద్యములలో “కౌచ్లూగిక్రా ఖండము"*ను తెనిగించిరి 1,650 పద్యములలో “ అరుణాచల ఖండముిన్సు తెనుగు చేసిరి. ఈ రెండు ఖండములును స్కాందప్పరాణాంతర్లతములు.

పెని చెప్పినవి పద్య్యగంథములు. మతియు నెన్నో వచన (గంథ ములును శర్మగారు రచించిరి. అవి 1. సం్యగహ భారతము. 2. సం్యగహ భాగవతము. 8. సం[గహ రామాయణము. 4. నీతి సింధువు 5. ఉదయగిరి ముట్టడి, 6. ఉత్తమ మార్గము. 7, విహంగ విజయము. 8. కడప మండల చరిత్రము. $. నీతి రత్నాకరము. 10. సీతి కథావళి. 11. సత్చ్రవ_ర్షనము,

[8

12. స్వప్నయా (త. 18. మనుచరిత హృదయావిష్కరణము. [4 గతా హృదయము.

ఇవిగాక శ్రీకృష్ణావతార తత్త్వమును రచించిరి. ఇది 12 నంపుటముల (గంధము. అనేకముల్లైన పురాణములను పరిశీలించి కృష్ణత_త్వ్వమును విపరించిన (గంధిమిది. అక్లే రామావతార తత్త్యమును పం(డెండు సంపుట ములుగా రచించి. అందు 11! మాత్రమే అచ్చుపడినవి.

1. పాండవాజ్ఞాతవాసము, 2. విచిత్ర పాదుకా పట్టాభిషేకము, 8. (శ్రీరామ వనవాసము అను 8 దృశ్యకావ్యములను కూడా శర్యగారు రచించిరి,

అచ్చుపడి దేశమున వ్యా ప్తిలోనున్న పై _(గంథములుకాక

1. కేదార ఖండము 50400 పద్యములు
2. గిరీశ విజయము (న్వ. కా 8000 ,,
3. హృదయానందము (0) 5[00 = (అనంపూర్ణను,)
4. శ్రీ కృష్ణదేవరాయ చరితము ( ,. ) క000 =, =? ళ్‌. థీ శంకరాచార్య చరితము (..) 5000 =. న
5. కలివిలాసము 2 భాగము (=) 2000. 9%
6. నీటుక క్రె 600 =. (సంపూర్ణము)
7. వైజయంతి, ఒకనాటకము - అసమ్యగము 9, నవరత్నహారము, చితకవిత్వము అలంకారశాన్తము అసమ(గము
8. శ్రీరామావకార తత్త్వము 12వ నంపుటము 88 పుటలు అసమ్యగము

జు అధ

11. దుష్పభుత్వము = వచనము అసంపూర్ణము

శక

అను శర్మగారి రచనలు కొన్ని అము[దితములుగను కొన్ని అసంపూర్ణములు గను నిలిచి యున్నవి. అసంపూర్ణ్షముల మాట యెట్లున్నను సమ(గ రచన

లైనను వెలుగులోని కెన్నడు రాగలవో చూడవలసి యున్నది.

అనువాద విధానము శర్మగారి పెద్ద పెద్ద [(గంధములన్నియు చాలవరకు అనువాదములే, అందు (బహ్మవురాణము, టహ్మాండ పురాణము, రామాయణము, తాండవ కృష్ణ భాగవతము, కౌమారికా ఖండము అనునవి విషయమును బట్టియు, పరి మవాణమును బట్టియు (వధానముగా నెన్నదగినవి. పురాణములు పాచీన సంస్కృతికి నిధానములు. రామాయణము మహాకావ్యము. భాగవతము మోక్ష (గంథము, వాజ్మయమున కాయువుపట్టులైన యిట్టి ఆంథముల నన్స వదించునపుడు శర్మగారు చేపట్టిన విధానమును తదవవనలసిన అపసర మున్నది. తమ అనువాద విధానమును గూర్చి శర్య్మగారే తమ (గంథములలో నక్కడక్క-డ సెలవిచ్చినారు. కనుక దానికై అధికముగా నెమక వలసిన పనిలేదు.

మూలమందలి యర్థమును యధాతథముగా ననువదించుటయే శర్మగారి యాశయము మూలనిబద్ధమైన యము చెక్కు చెదరకుండ అనువాదమున కేటతెల్లము కావలెను. అంతేకాని మూలమందలి పదముల కన్నింటిక మక్కికి నుక్కిగా తెలుగులో నర్ధములు (వ్రాయుట వారి యనువాద పద్ధతి కాదు. ఒకవేళ యెందేని విషయమును వివరించుట యావళ్యకమని తోచినచో దానిని వారు వివరించుచునే తెనుగు చేసిరి, ఇక వ్యాఖ్యానములకు నోచుకొన్న రామాయణాది (గంథముల అనువాద విషయమున నందందు మూలమున నిదమిత్ధమని కేల్చరాకున్న అంశములపె నాయా వ్యాఖ్యాతల అభిప్రాయము

5 లను పరిశీలించి అందు తమ బుద్ధికి మేలనిపించిన అర్ధమును తమ అనువాద మున కూర్చినట్లు శర్మగారు నుడివిరి, ఒకవిధముగా నీ పద్దతి బాగుగనే యున్నది. కాని ఇట్టి యనువాదములు మూలమునకు మేలు చేయగలవా? యన్న యాక్షేషమునకు తావులేక పోలేదు. మన పురాణములుకాని ఇతిహాస ములు క”నియే (ప్రత్యేక సం (పదాయమునకో, మతమునకో చెందినవి కావు. ఆవ్‌ అన్ని సం(పదాయముల వారికి సమానములు. అందును రామాయణ భారత భాగవతములు సార్వజనికములు. కాని వానికి వ్యాఖ్య చేయనపు డాయా వ్యాఖ్యాతలు తమతమ సం(పదాయముల కనుగుణముగ నర్ధములు చెప్పి వివరించుచు పోయిరి. అట్టి న్యాక్యాతలలో నొకరి యభిప్రాయమును గొని దాని ననువాదమున జొప్పించినచో ఆ యనువాద మా సంప్రదాయము నకు జెందినవారికి సమ్మతము కావచ్చునుగాని యితరులకు సమ్మతము కాక పోవచ్చును. అట్టి అనువాదములతో మూలమునందలి సర్వసమత్వము లోపించును గదా అను మాట యుండనే యున్నది. తను యనువాద విధాన ముపై నిట్టి యాకేపమున్నదని ళర్మగా రెజుగునురు.. కాని వారు తమ వైఖరినే సమక్థించుకొనిరి. రామాయణముసందలి యుపోద్ధాతమున వారు “రామాయణమునకు భక్తులు పెక్కుమంది వ్యాఖ్యలు చేసిరీ.... = ల టల లం ఖంఎఎమూలమున కిది యర్థము, ఈ ల్లోక మీ విషయమును తెలుప్పను అని వారు వెల్లడించిరి.... ........ ...యెన్నియో యపూర్వ విషయ ములను సొమాన్య దృష్టికి గోచరింపని వానిని బోధించి మహోపకార మొన రించిరి.... కావున. వారే యర్ధమును దెలిపిరో యా యర్థమును విస్పష్టముగా నాకు తెలిసినంతవరకు తెలుపుటకే నా యీ ప్రయత్నము.” అని తమ విధానమును సమర్థించుకొనిరి, ఎవరో యొక వ్యాఖ్యాత భావించినదే కవి హృదయమనుట యెట్లు అను ఆక్షేపమునకు సమాధానముగా “వాల్మీకి భావమేమో యెవరికి తెలియు

16 నన్న (ప్రశ్నము అసంగతము. అట్లన్నచో నింక వాల్మీకియే పచ్చినా యర్ధి మిదిచుడీ యని తలం చినపుడెల్ల అంచఆకు అర్థము చెప్పవలసి వచ్చును.” అని మందలించిఎ. ఇది వారి ధోరణి. బహ్మ = బ్రహ్మాండ పుళలాణములు

ఇవి రెండును అష్టాదళ పురాణములలోనివి వీనిని తొలుత తెలుగు చేసిన కీర్తి శర్కగారికే దక్కినది. పురాణములలో కథావృత్తములు నిమిత్త మాషతములు. అందలి (ధాన విషయము సంస్కృృతివిాసము. చరిత కందని కాలమున మన పూర్వుల వర్తన మెట్లుండెనో వారి ఆచార వ్యవవా రము లెట్టీివో ఆవి _కమముగా నెట్లు పరిణమించినవో తెలియజేయునవి పురాణములు. నృష్టి మొదలు నేటిదాకా సాగిన జగద్వ్యవహారమంతయు వానిలో విశదము చేయబడినది. భూగోళ ఖగోళ విషయము, గోరక్షొ వాణి జ్యములు, గృహనిర్యాణ శాన్త్రము. రాజనీతి, వృత్తులు, వైద్యశాన్త్రము మొదలె న అనేక విషయములు మనకు వీనివలన తెలియును. ఇట్టి మహః (గంథములలో రెండింటీని తుదముట్ట తెనుగు చేసిన శర్మగారికి తెనుగు జాత్రి యెంతో అవ్పువపడియున్నది.

బ్రహ్మాండ పురాణమున (61602 అధ్యాయముల యందలి గాంధర్వ మాహాత్మ్యమును శర్మగారు తెనిగింపక విడిచిరి. అది సుమారు 19 శ్లోకముల 1గంథము. అందలి కొన్ని సాంకేతిక శబ్దములకు అర్ధము తెలియనందున ఆ భా మును అనువదింపక విడిచినట్లు అందలి భూమికలో తెలియచేసి... ఇది వారి ఆర్జవమునకు గుణుతు.

7 తాండవకృష్ణ భాగవతము

ఇది శ్రీమద్భాగవతము దచశమస్క_ంధమున కనువాదము. దీనికి పోతన్నగారి అనువాదము జగద్విదితముగా నుండనేయున్నది. అయినను శర్మ గారు మరల దాని ననువదించిరి. ఇందుకు కారణము పోతనగారికం ఆ తాము రసవంతముగా _వ్రాయగలమన్న 'పేరాన కాదు. వ్యాథ్యానములందలి విశేషవిషయములతో చేర్చి అనువదించు నుద్దేోముతో వారది చేపట్టిరి.

పోతనగారి అనువాదము థావపధానము. శర్మగారిది విషయ (ప్రధానము. అంతే కాదు శర్మగారు భాగవతమునకు గల అనేక (వతులను పరిశీలించి పోతనగారి అనువాదమున కానరాని కొన్ని అంళములను కనివట్టి ఆనువదించినట్టు తోచును.

భాగవతమందలి గోపికా వస్త్రొపహరణ ఘట్టమున శ్రీకృష్ణుడు గోపికల చీరలవహరించి తనక్తు వారు (మొక్కినచో అవి ఇత్తుననెను. గోపికలు దానికి సమ్మతించి ఒంటి చేతితొ అతనికి (మొక్కిరి. (శ్రీకృష్ణుడు ఆ (మొక్కులంగీకరింపలేదు. రెండుచేతులెత్తి (మొక్కుడనెను. వారట్లు జేయగా వారి వలువలు వారికిచ్చి ఒంటిచేత (_మొక్కుట పాపమని వారికి తెలియజెప్పెను. గోపికలిట్లు ఒంటి చేతితో (మొక్కుట మూలమునగాని, పోతనగారి అనువాదమునకాని లేదు. దీని మూలళ్లోకములు నాగర (వతులలో లేవని శర్మగారు (నాసిరి. మరి అవి యే (పతిలోనివో వారు తెలుపలేదు, ఇందు కర్యగారొక మంచి విషయమును తెలిపిరి.

రామాయణము తేనుగుసేతలోను శర్మగారి వైఖరి యిట్టిదే.

[85 కవితా ఇ౪లి కం! శర్మగారి చి త్తవృత్తివలెనే వారి కవిళా వ్లైలియు లలితమెనడి. పొల్లా మాటల జోలికిపోరు గాని అర్థమును కుదించి వ్రాయుట యెజుగరు. విస్తరించి (వ్రాయుటయే వారి అలవాటు. అతిదీర్దములై న కంపమట్టలవంటి సమాసములు దీపము పెట్టీ 'వెదకినను వారిరచనలో కానరావు. అక్కడక్కడ కొన్ని యూత పదములుండిన సుండవచ్చును. ఎంతటి లోతుగల భావమైనను సులువుగా ప్యూదయమునకు హత్తుకొనునట్లు చెప్పగలరు. వారిదొక నిక్కులెరుగని సహజకవితా ధోరణి. మచ్చునకొకటి ఉదాహరింతును. రామాయణము నందు మంథర రామపట్టాభిపషేక వార్తను కైకఠు దెల్బగా ఆమె మంథరతో అన్న మాటలు మూలమున. ఏతన్మే (ప్రియ మాథ్యాతుః కిందా భూయః కరోమి తే, రామేవా భరతే వాఒపి విశేషం నోవలత్తయే. రామా. అయో. 7-34 అని కలవు. వానికి ళర్యగొరి అనువాదమిది.

చ॥ మనమున కింపు బెంపదగు మాటను జెప్పిన సీక నేమియి య్యనుగలదాన; నీ నవతియాత్యజుపై నిటు (పీతి యేలాకో యనియెదవేమొ? రాఘవుని యందును నా సుతునందు ఖేదమున్‌ గనుగొనజాల; నిద్దజును గాదిలి పుత్తులె నాకు గావునన్‌ .

ఇందు అర్థము కొంత విస్తరించినది. కాని రచన లలితమై హాయి గొలుపు

చున్నది.

19 విరుదములు -- సత్కారములు

చిన్ననాటనే శర్యగారికి “బాలసరస్యతి* అను బిరుదమును పెద్దలు బహూకరించిరి. (బ్రహ్మాండ పురాణము తెనిగించిన తరువాత “అభినవ నన్న పాఠ్య" బిరుదముతో సమ్మానితుల్లైరి. శ్రీమ్య,దామాయణమును రచించి *“అభినవాంటధ వాల్మీకి విరుదము వడసిరి. (బ్రహ్మాపురాణమును తెనిగించి *ఆం(ధ న్యాసి బిరుదమున అలంకృతులైరి. శర్మగారు కాశియందుండగా అక్కడిపండితులు వారి నంస్కృృత పాండిత్యమునకు మెచ్చి “నంస్కృృతనూరి" బిరుదమును బహూకరించిరి. తిరుమల (శ్రీనివాన (తిలింగ విద్యాపీఠళము వారు *వమహాకవి” బిరుదముతో సభాజనము చేసిరి.ఆ౦ (ధ్ర విశ్వవిద్యాలయము వారు శర్మగారికి "కళాప్రపూర్ణ" బిరుదమును నమర్చించి గౌరవించిరి. బళ్లారి, కడవ, విజయవాడ, నెల్లూరు, అనంతప్పరము మొదలైన పట్టణములలో శర్య గారి కెన్నియో నమ్మానములు జరిగినవి. కనకరత్నఖచిత సింహముఖ కింకిణీ కంకణములతో వారికి సత్కారములు జంగినవి.

శిషు సంతతి

శర్మగారు చాలమంది శిష్యులను మన్నించిరి. అనేకులకు తమ యింటనే భోజనము సెట్టి చదువుచెప్పిరి. వారిపై యెంతో వాత్సల్యము చూపిరి. శర్యగారి శిష్యులందరును వారియెడ ఇంతంత యనరాని భక్తి [వప త్తులు కలవారు. (వసిద్ధ విద్వాంసులు న్వ. మద్దులపల్లి వేంకట సుబ హ్యాణ్య శర్మగారును న్వ- జనమంచి వేంకట సుబహ్మణ్యశర్మగారును శీషా్యదిశర్మగారి అంతేవానులు. స్వ. కోడూరు. వాసుదేవ శాస్త్రిగారు, తాము వేదాంతశాస్త్రము పండితరాజ స్వ, వేంఠకకేశ్వర దీక్షితులు గారి సన్నిధి నభ్యసించినను శర్మగారిని నారు గురుస్టానమున నిలిపికొనియే గౌరవించిరి.

వం రాణా(పతాప చరిత నిర్మాతలు మహాకవులు స్వ. దుర్భాక రాజశేఖర శతావ ధానిగారును శర్యగారిని దేశికులనియే సంభావించిరి. దిగ్గణములవంట్‌ విద్వాం సులకు, కవులకు గురుస్టానమై (మొక్కులందుకొన్న శర్మగారి ఆచార్యకము నిరుపమానము. దానిని తూచి చెప్పుట సాధ్యముకాని పని. కొన్ని సంఘటనలు శర్మగారు తము చిన్నతనమున నొకనాడు (గామాంతరమునుండి తమ (గ్రామమునకు పోవుచు మార్గమున నొక గుట్టపై నడచుచుండిరి. వావవెంట నొక వి(పుడుండెను. అక్కడ ఒక అలికిడి వినరాగా తిరిగిచూచిరి. మ్య మండిత ఫణముగల సర్బ్పమొకటి తమవైపునకు వచ్చుచుండెను. శర్మగారు భయవడి నేలకుప్పగూలిరి. ఆ సర్పము వారినేమియు ననక అక్కడి బండల నడుమనున్న సౌరంగమున దూరను. శర్యగారు తెప్పిరిల్లి ఆ వీలము. క్రడ్ల శ్రీగి పరిశీలించి చూచిరి. రత్మముల వెలుగులు దప్ప నేమియు కనబడలేదు అటి జాలిసర్పములు మహనీయులకే దర్శనమిచ్చునట. ల్‌ ఒకనాడు శర్యగారు గోదావరీతీంయమువ సంధ్యవార్చుచుండిరి. వా యెదుట నొక మహావృక్ష ముండెను. దానివైపు చూతురుగదా అందు ద్రివ్య వర్చనముతో కొందజు వ్యక్తులు కనబడిరి. ళర్మగారు. వారిని పలుకరింప బోయిరి. వెంటనే వ్యక్తులు అదృశ్యమైరి. నాటినుండి శర్మగారికి దేవత్ర లెల్లయెడల నుందురను విశ్వానము మరింత బలపడినది. ఇతర వ్యానంగములు శర్మగారి (వధాన- వ్యాసంగము (గ్రంథరచనము. అదిగాక వారికింకను చాల వ్యాసంగములు కలవు. వారు వై ద్యశాస్త్రము సరిగినవారు.రోగనిదానమున

ళ్‌

చిట్టలు. వారెందంకో ఉచితముగ చికిత్స చేసిరి. ఎవరియొద్దను (ప్రతిఫలము గొన్నవారు కారు. (పకి సంవత్సరము పంచాంగమును గుణించి (ప్రకటించు చుండిరి. వారిది యొక సమాజసేవగా తలచిచేసిరి.

శర్మగారు చక్కని వక్తలు. సభలలో చమత్కారముగ మాటలాడు వారు. తాత్త్విక విషయములు స్రైతము (కోతలకు విసుగు కలుగకుండ నవ్వించుచు ఉపన్యసింతురు.

ఇన్ని వనులున్నను నెట్లో యెడముచేసికొని నడుమ నడుమ వార్తాపథతి కలు చదువుదురు. వారెన్నియో (గంథములకు పీఠికలు (వాసిరి.

శర్మగారు తమ జీవితమును భాషాసేన కంకితము చేసినవారై నను సమాజసేవను మజచినవారు కారు.

కడప మండలము పై పేమ = వేటూరి వినరు

శర్మగారి న్వస్థాన వేష భాషాిమాన మింతంత గాదు. అందును న్వస్థానమైన కడపమండలముపై వారి యభిమానము మాటలకందనిది. అక్కడి కవుల నెవశేని మరియొక మండలమునకు చెందినవారని వాదించి నచో వారు సహింవరు.

అల్లసాని పెద్దన కడవ మండలమునాడని (ప్రసిద్ధి, కొన్‌ బహ్మథీ వేటూరి (వ్రభాకరశాస్త్రిగారు తమ మనుచర్శిత పీరికలో పెద్దన బక్లాం. జిల్లా తోని దోరాల నివాసి యని (వ్రాసిరి. శర్మగారు దానిని కాదనుచు తమ మను చరిత హ్యృదయావిష్కరణ మున పెద్దన కడప మండలమువాడని వాదించిరి* వారు తమ వాదనకు అనేకము ్హైర్హతతక్యళ్టా న నావ అందు మనుచరిిత

// పూతగా ళ్ళ

లిల్లి

అచటి నెలయాం॥డ్రు రంభాదులవై న నొారయ

గాసెకొంగున వారించి కడవగలరు

నాట్యురేథా కళా ధురంధర నిరూఢి

నచట బుట్టిన చిగురుంొమ్మైన చేవ అను పద్యమొకటేి.

పై పద్యమున చిగురుంగొమ్మ అను పారము (ఛాంతిమూలకమనియు

చిగురుకొమ్మ యనగా చిగురుచెట్టు కొమ్మ. కడపమండలములోని ప్తశ్చివ్సు ప్రాంతమున చాగురుచెట్లు కొల్లలు, వానినీ చిగరుచెట్లనియు నందురు వానికి చేవ పట్టదు. అరుణాస్పద పురమున వానికి వై తము చేవ పట్టునట: అనగా ఆ నేల అంత సారవంత మైనదన్నమాట చిగురుకొమ్మ త త్వ మును ఇంత లోతుగ నెజిగిన పెద్దన కఢపమండలమువాడే యై యు౦డవలెనన్సి శర్మగారి తలపు, తమ వాదమునకు శర్యగా౨౦కను అనేకములై న ఉపపత్రులు చూపిరి* వావిలో నిదియు నొకటి*

"పెద్దన కడప మండలము. వాడని సాధించుటకు శర్మగారు చూపిన ఉవపత్తిని (పనక్తికి దెచ్చి (బ వేటూరి (వభాకరళాత్తిగారొక గోష్టిలో త్రమ వాదమునకు శర్యగారింత (శమ యేల గైకొనవలెను. ఆ పద్యమందే *క్రజ్రప యున్నదిగాదా: అతడు కడప వాడనుటకు ఆ మాట చాలదా: అనీ ఒక పొడ్షప్ప మాట విసరిరి. ఈ నంగతి శర్యగారికి శెైలుపగా వారు ముసిముసిగా నవ్వి “భాగున్నోదనరి. పండిళుల పోొశపపులొట్టివి. అవి శుచిస్యిత పాయములు. లేత వెన్నెలలు గోయును.

విరి శ్రీ అవధానము కృష్ణమునిగారి బెణుకు

శర్మగారు (వ్రాసినన్ని గద్యపద్య (గంథములు- అంతటి పరిమాణము గలవి = మరియొకరు (వ్రాసియుండరేమో యనిపించును, వారు రచించిన పద్యముల సంఖ్య లక్షకు మించినది. గద్యరచన పదున్నై దువేల పుటలకు తక్కువది కాదు. వారు (గంథములు _వాయుటయే తడవు వావిళ్ళవారి అచ్చు యం (త్రమున ముద్ర వడిపోవుచుండెను.. వాని (ప్రతులసంఖ్య వేలలోనుండె డిది.. శర్మగారి (గంథరాశి యిట్లు కొండలైై పెరిగి పోవుచుండెను. ఒకనాడు (పొద్దుటూరి యందొక సాపాత్య సభలో (ప్రసంగించుచు (శ్రీ అవధానము కృష్ణమునిగారు శర్మగారి (గంథరాశిని గూర్చి ఇట్టు చమత్కరిం చిరి.

(బహ్యదేవుడుత్తరమున హిమాలయమును నిలిపెనేకాని దానికి దీటుగా దకషీణమున నొక కొండను నిర్మింపలేదు, అదిచూచి దేవతలు (బహ్మకడశేగి “స్వామీ! ఉ _త్తరమున హిమాలయము నిలిపితిరి. దాని బరువునకు అక్కడినేల (శ్రుంగినచో దక్షిణావధము పైకి లేచి పోవునేమోకదాః: ఈ ఆవదను తమరు గు ర్తింపర్రైతిలే” అని మొరసెట్టుకొనిరట. అందులకు (బహ్మదేవుడు “వత్సలొరాః మీకా భయమువలదు, థీ శేషాది శర్మగారు దకిజాపథమున అవతరింపనున్నారు. వారి (గంథరాశి ఆమొగ్గు సరిచేయగలదులెండు” అని అభయమిచ్చెనట* శర్యగారి (గ్రంధరాళిస్రై ఇట్టి కథలెన్నో; వాని మాటయేల?

ఆం(ధ వాజ్క్ఞయ విశ్వమున నొక ఉజ్జ్వ్వలతారయై. విలసిల్లిన శ్రీ జన మంచి శేషా(ది ళర్యగారు తను 88న యేట (1850) దేహయాత చాలించిరి,

శర్మగారి చెలిమి చిలుకు చూప్పులు, చిలునగవు చిందుమోము, శాంత రసమొలుకు (బహ్మవర్చనము, (వసన్నమధురమైన యాకారము, దైన్య

క్‌ మెరుగని వాఠకము-ఇవి - యెంతటి..వా౭నైంనను లోగొని యేలగలిగియుండెను* వారి (ప్రతిభా పాండిత్యములెంత గొప్పవో నడవడి అంత నిర్మలమైనది. గొప్ప గొప్ప న్యాయవాదులును, ఉన్నతాధికారులును వారికడ నౌెంతో (ప్యశయ భావమున మెలగుచుండిరి. వారి సాన్నిధ్యమొక పవిత్రత సోహీదించుచుండెడిది వారెన్నియో (గంథములు రచించి అచ్చువేయించినది విద్యాాపచారమునకే కాని ధనార్ద్షనమునకు గాదు వారిదొక ' అనాసక్తీయోగము. వారి” భాషా తపన్సు (పాచీన భారతీయసంస్కృాతికొక శ్రీరానరక, సెలవు.

లోది

హరికథాపితామహుడు శ్రీ ఆదిభట్ల నారాయణ దాసు -ఆచార్య యన్వీ జోగారావు

[ ఆం(ధ(ప్రదేశ సాహిత్య అకాడమి, హైదరాబాదు ఆధ్వర్యవంలో

బందరులో 8-4-1878న జరిగిన నంస్మరణోత్సవ (పసంగ

సారాంశం

హరిదాసుల్లో తురుఫాసు ఫ్రీ ఆదిభట్ట నారాయణదాసు. అంతే కాదు, ఆయన సకలకలాజగజ్జైనాతృకుడు. రన్యవ్రపంచ విరించనుడు. జీవితాన్ని ఒక కాలక్షేసంగా కాక ఒక కఠోర వ్యానసంగంగా, ఒక కళాఖేలగా ఒక మహో తపస్సుగా, ఒక యోగంగా, ఒక మధురానుభవంగా గడపిన మహాభాగు డాయస్‌, అతని వండిన గుండెనుండి బావాొరిల్లించొక దిహముఖీన సాహిత్యం. అంతేకాదు, నంగిత సాహిత్యా లా మహామహాని ఉచ్చ్యాన నిశ్శ్వాసాలు. భక్తి దేహం. థావం దేవుడు. రనజ్ఞత రూవం, తన (బదు కంతా ఒక సుదీర్హ హరికథ. తన (వతి హరికథ నకల కళాసరన్వతి పరిషత్తు. తన కథ మానవజాతి నడవడికొరవడి.

అపూర్వ సరన్వతీ వరివస్యకాకరమైన ఆయన జీవితమొక మహేతి హాసము. ఆ నమ్మిక సముటదాని కేతామెత్తడం. (సకృతం ఆయన తెనుగు జాతికెలా వై తాళికుడూ నూర్గదర్శకుడూ అయ్యాడనే విషయం.

౭కి చాగస్తం లేని సనాతన ధర్మ్యపవణత, బరితెగించని నవ నాగరికత ఆయన స్వభావ జీవలక్షణాలు. నమీచీన [ప్రాచినాచార (పతిపత్తి గలవాడెనా పళుహింనతో కూడిన యజ్ఞ యాగాది కర్మకాండను కంలో క్రిగా నింసించాదు. చార్వాకమతంలో గల మెలకువలను హృదయపూర్వకంగా సమీకరించాడు నవీనుడై నా లోకంలో పేరుకుపోయిన నా _స్తికధూమాన్ని చెల్లాచెదరు చేయ డానికీ, ధర్మగ్గానికి బాొపదేశికచికిత్స చేయడానికీ హరికథా _పచారం చేపళ్సేడు. వాగ్వశీకృత సరన్వతియై సకలకళశలను పరిత్రారికలుగా - చేసుకొని 'కళాసతులను కనుసన్నలతో కొమధేనువులుగా చేసుకొని అరచేతిలో అమరానుభూతిని జేదు కొన్న చేవగల (బహిిప్రో(బహ్క్యై అయినా ఆ కళలన్నీ ఒక మహాపరమార గమ్యాన్ని చేరుకోడానికి సాధనాలు మా్యతమే అని లోకానికి ఎలుగె శ్రి చాేడు. సా భారతీయ విజ్ఞాన భాండాగారమైన తన “జగజ్డ్యోతి” అనే (గంథంలో అష్టాదళవిద్యా రహస్యాలను న్వతం(త (ప్రతిభతో ఆవిష్కరించాడు అందుతో మధ్యయుగాల్లో అపవ్యాఖ్యానాలకు గురి అయిన మన ప్రాచీన మహర్షుల ఊ హల్లో ఉపపత్తుల్లో సూ (తాల్లో సిద్ధాంచాల్లో గల మౌలిక సత్య స్వరూపాన్ని అవరూప (పక్షితో అపూర్వోపజ్ఞితో గహించి ఈనాడవళ్యం జాతికి అనుసరణీయ మైన మార్గాన్ని విస్పష్టంగా విశదీక3ంచారు. “మన్కిమిన్కు "లో ఆయుర్వేద (ప్రొాణస్నాయువులను పట్టుకొన్నారు, సాధికారంగా స్యనమాణంగా అదొక గొప్ప పళోధన నిబంధం. “సవరసతరంగిణి "లో జగదేకమహాకవులై న. పేక్సియరు కౌళిదాసులు ఏయే రసాన్ని ఎలా పోషించారో వారి పంక్తులను, వారి వారి సర్వసారస్వశ సీమలనుండి చక్కగా ఏచ్చకూర్చి తన సురుచిరానువాదంలో నిష్పాక్షక్ర సుందరమైన వైనర్శిక దృక్పథంలో సంతరించిన 'విపులపీఠికతకో మహాకవి మార్గాన్ని రచయితలూ సొరక్షులూ అవగాహన చేసుకుని ఆ రసభోగాన్ని ఎలా అనుభవించాలో. చాటి చెప్పేరు,

వ

“యథార్థ రామాయణములో జగదాద్యుడై న వాల్మీకిముని ముఖ వినిస్సు9ంతమైన రామకథారసధారను నిర్మలీమసంగా సహృదయుడెలా ఆస్వా డించాలో చెప్పి చూపారు. సామాజిక కాలక్షేప మాన్యగాసంగా చేసి తన అపార శిష్య పరంపర (బితుక్తుల కీనాటికీ రాచదాటలువేసి సామాన్య జనానీ కానికి ఆదికవిహృదయం ఆవిష్కరించారు.

“సీ మ్సపల్కు. వహి”లో శుద్ధ దేశ్యాంటద్ర శబ్దజాలాన్ని దేశం మూల మూలల వ్యవహార వ్యాహార ఫక్కికలనుండి ఏరి అర్థనిస్జేశం చేసి తెలుగులో ఒక అపూర్వ నిఘంటువుగా సంతరించారు.

అచ్చతెలుగు కావ్యాలు తెలుగులో ఇదివరకే అనేకం వున్నా. అందులో తద్భవథాష (ప్రయుక్తమైనదని తోచి, ఆ సంస్కృృతపు టంటును గూడ విడనాడి “నాట్రి తెలుగు” అనే. పేరుతో శుద్ధదేశ్యాం(ధ్రంలో అనేక కృతులు వెలయిం చారు. తిక్కనగారిలా సంస్కృత మొక్కటే బహుముఖ సమున్నత విశాల గఖీర భావ భారధూర్వహ మైనది, తెలుగుకా చేవలేదు అనే అప్యపథ తొలగి పొయేటట్టుగా. నాటి. తెలుగు పలుకుబడిలో పట్టుబడిపో యేటట్టుగా అనేక మహత్తర భావాలను తంటించారు. అనువాదమంటే మూలభాషను ముట్ట కుండా తెలుగుచేవను (ప్రదర్శించాలి అని శపథం చేసి-*తెలుగు మాటలనంగ వలదు - వేదముల కొలదియగా చూడుడు” అని వక్కాణించిన ఫ్లాల్కురికీ సోమనాథ (పష్ఫళుల కంటె గూడ తెలుగు చేవను (పదర్శించారు.

విష్ణు సహసనామం, అలితా సహసనామాలకు అంతరంగంలో ఆ దేవతల నామధేయ రూపధేయాలనేకాక స్వభావవై భవాన్ని దర్శించి భక్తులూ, జిజ్ఞాసువులూ అయినవారి ఉపయోగార్థం చక్శూగా వాఖ్యానించారు.

“నా యెటుక” అనే తన స్వీయచరిత్ర (గ్రంథంలో జీవితాన్ని ఎలా గడపాలి, ఎలా సమీక్షించుకోదోలి అనే సందేశాన్ని అందజేశారు సామాన్య మానవులకు. అంతేకాక మహానుభొవులు లేదా కసీసం లబ్బ్యపతిష్టలు అను

£గ కునేవాళ్ళు అదో ఫేషనుగా (వాసుకొనే విధంగా ాసుకోలేదాయన శన జీవిత చరితను.

“ప్రత్యహం (వత్యవేకేత | నరశ్చరిత మాత్మనః

కింను మే పళుభిస్తుల్యం । కింను సత్పురుషమైరివ 1” అన్నట్టుగా ఆడిన (పతిమాట నుండి జాతికొక మహత్తర ళోశ్వత సందేశ మందజేయగల మహామనీషి, మనస్వి ఆయన.

“శారకమ్‌” అనే సంస్కృత (ప్రబంధంలో వైయాకరటై క వేద్యమైన (సవయోగ వైచిథతి నెలా (వదర్శించాలో ఆ కిటుకులు కవులకు మార్గదర్శకా లుగా (పదర్శించి చూపారు. ఒక ఆదర్శ వ్యవస్థ ఎలా వుండాలో శాత్రిక్ర నిరూపించారు.

రామచం (ద శతకంలో (సంస్కృతం) ఉన్నత భ్తిత క్వాన్నీ అద్వైత తత్త్వ పరమార్థాన్నీ అద్భుతంగా సురుచితోపమలతో కరబదరం చేశారు సామాన్యపాళ కులకు. సము[దంలో పరమార్థ జలాంతర్జామి ఎలా వయనించగలదో నిరూపీంవారు.

ఇక సంగితరంగంలో ఆయన. మనకంది౦చిందేమిటో కాస్త పరిశీ లిదాం. ఏ కళగాని, శాన్త్రంగాని, విద్యగాని, (వతిభా స్వభావ జీవలక్షణమెన కం చా నవ్యత్వ సిసృకు కలిగివుం పే అదెలా రాణి స్తుందో చెప్పి కాదు, చేసి చూపా రాయన నంగీతరంగంలో తన “*దళవిధ రాగ నవతి కుసుమ మంజరి", “వంచ్రముఖీ తాళ పరికల్పన” ద్వారా. నాన్యతో దర్శనీయమైన చాకచక్యమది. ఆంకేకాదు=నంగీతాన్ని, “శిళుర్వేక్రి పశుర్వేత్తి వేత్తి గానరసం ఫణి అంటారు జనం. కాని ఈయన అర్థరా్యతి విజయనగరం అయ్యకోనేటి గట్టుమీద, బుషిపతుల కాణాచిగొ వున్న అళ్వక్టనృక్షం శాఖల్లో తల క్రిం దుగా తపస్సు చేస్తున్న ఆ పతులక్షు భూపాలరాగం పోడి అప్పటికప్పుడు

£్రి వాటికి పభాత(భ్రాంతి కల్పించి మేల్కొల్పడమేకాదు, మేఘరంజని పాడి, విజయనగరంలో అనావృష్టి యేర్చడ్డప్పుడు ఎవరో “మహాభక్తులుకదా, జనాన్ని ఆదుకోలేరా?” అని అడగ్గా, ముందుగా వాన తెప్పిస్తున్నానని (పలిజ్ఞ చేసి, మూడు కోవెళ్ళల్లో మార్కండేయ చరిత హరికథ చెప్పి మూడు దుక్కుల వాన కురిపించడం, మొదల్లైన వ్యవహారం లోకానికి సంగీత కళ యొక్క సామర్థ్యం నిరూపించడంక్షోనమే. ఇలా ఎన్నని చెప్పను: దాసుగారి సంగీత సాహీత్యాలే అక్కర శేదు = జీవితంలోని (ప్రతి సన్నివేళమూ మానవజాతి కొక మహత్తర సందే శమే. ఉదాహరణకు :- ఆం(ధ్ర విశ్వ కళా పరిషత్తు ఆయనకు “కళా (వపూర్ణ” విరుదం ఇస్తామం కే _ ఎభ్టగవంతుడొక్కడే కళా్యపపూర్ణ శి వాచ్యుడు. మానవమ్మ్యాతు డెవరూ అందు కర్షుడు కాదు. ణను దాని ఫారం భరించలేను” అని నిరసించారు దాసుగారు. అహమహమికతో విద్వద్వీరహంవీరులు పోటీపడే మైసూరు రాజా స్థాన విద్వత్సదవి (ప్రళుముఖంగా స్వయంగా వచ్చి దాసుగారిని వరి స్తే-- ఆ|| జ్యా! ౧౮౪6 56076 & ౧1౦౧8” అని జవాబిచ్చారాయన. ఆయన సర్వతం[త స్వతం్యకుడు కావడమేకాదు, పరువుగల మానవుడన్న వాడు భగవంతునికే తప్ప సాటి మానవునికి దాసుడు కారాదని ఆయన భావన. ఒక్కసారి రాజమం(డిలో హరికథ చెబుకూవుండగా దాసుగారి ఆ తోక సామాన్యమైన కంఠధ్వని కాశ్నర్యపడి డాక్టరు పాలకోడేటి గురుమూర్తి గారు-బాబూ అలా అరి స్తేగూడ గుండె ఆగిపోయే (వమాదం వుంది” అని సలహా యిస్తే “నా కంతటి అదృష్టమా: హరికథ చెబుతున్నప్రుడే హరిలో ప్రాణం లీనమై పోవడంకం'పే ఏమికావాలి?” అని సమాధానం చెప్పిన దాసుగారి మాట హరిదాసుగా చలామణీ అయ్యేవా రెంతమంది పాటించ గలరు?

80 వార్థకం వల్ల హరికథను విరమించమని ఆవ్తులు సలహాయి స్తే “నాది ఐహికమైన లౌకికవృ త్తి కాదు. దీనికి ౭11౯8౧౧6౧౬ లేదు... పరమేశ్వర గుణగానమే నా వృత్తి. యావజ్జీవితం ఇలా సాగవలసిందే. దీనికి విర మణం౦ వుండదు. మరణంతోనే విరమణం” అన్నాడట దాసుగారు, ఆయన "ఆదర్శాన్ని ఎవ రందుకోగలరు? అయ్యా, ఇలా వుంటుంది ఆయస సంగతి. ఊహలో, పలుకులో, (ప్రవర్తనలో. ఇంతటి పరమాదర్శమూర్తి ఆయిన ఆయన కాకపోతే ఇం కెవ డుట జాతికి వై తాళికుడం యే: "జాతి అనుసరించిందా లేదా అంపే అది వేకే విషయం. పాపం; దాని యిబ్బందులు దానికుంటాయి. అయన మేల్కాలు పులు పాడేడా లేదా? అన్నదే _సశ్న పాడేరు. పతులు లేబాయి.. మేఘాలు కురికాయి. కాని ఈ వక్షులు లేవకపోతేను, ఈ మబ్బులు కురువకపొోతేస్సు ఆయన ఏంచేస్తారు? "

శ్రీ తాతా సుబ్బారాయు శాస్త్రి “శ్రీ రాయడు శాస్త్రిగారు -_జమ్ములమడక మాధవరామళర్మ

ఈ (_పసంగముతో నిన్టష్టములయిన విషయాలు.

నామధేయము - గృహనామము- (దానిడ (బ్రాహ్మాణుడు- (గామము- వంశము-జననము--విద్య-గురువులు-మం (తదీక్ష- కాస్త్రవ్యానంగము-సం గీతా భ్యానము--పద్యాలకు రాగసంబంధము -- ఉపాసనా ఫలము - ఇష్టదేనత ఎ మం(తచింతనము--(ప్రథమ కార్య రాబడి = యాచనం తగదు-సంసారస్థితి- రాజమాను మామిడి పండ్లు - అయిదు రూకల ఉద్యోగము - మొదటి భార్య ఆబ్టికము-కిళాంది రామానుజాచార్య యం.ఏ. పారము - సంన్కృత కలా శాలాధ్యాపకత.-రామావతారం గారితో సాహిత్యచర్చ = _పొక్సశ్చిను విమర్శ,

"పేరి కాశినాథళాస్తి -వాంధనము - ద్వితీయభార్య పాపసోచెమ్ము-సంపద కలిసివచ్చుట - కాశీనాథరీతి.రాయడు వినయము* అనూయా శాంతి- దేవీదుకాణం మిరాయి.

సభా్యప్రవేళము-శంకాతంకములు- ఆలోచనము- శిష్య (పవచనము- శిష్య నంకాంతవిద్యః. శిష్యనంతతి- నోరిసు_బహ్యుణ్య శాస్త -ధార్ష్యము -ళాస్తార్థము

చి

శిష్యషపజ్జంపాఠ వవచన విళిష్టత-బౌ త్తఠతాహుల పాఠరీతి-తర్కానుగమాలు_ కాశీపై లోకం మోజు-లోకదృష్టి-రాయడు నవరీతి-శబ్ద్యప్మకియ ఆర్జికాంశము- భర్ష్యహరి స్ఫోటవాదము-వ్యాకరణ సంపదాయము-వాదయుగ _ వాదరీతి- నాగేశ్యపతిభ.

తడి రాయడు విశిష్టత -విచకణత -కోళవానాచార్యః- (ప్రధమ శిష్యులు=కౌశీ పరీక్ష (పథమత-కాశీపండిత తం(క్రం-రాయడు విజయపతాక = రాయడు సుుబహ్మణ్యమూర్తి. మదరాసు విశ్వవిద్యాలయము- కుప్పుస్వామిళా స్త్రి- పరీక్షకు శిష్యులు = (వథమ వ్యాకరణ శరోమణి- (పథమ సాహిత్యశిరోమణి - శ్రీ రామానుజాచార్య అనంత ,తిపారిశర్మ. ంధముల సవరణము-రాయడు నిర్ణయమే నిర్ణయము- ఆంధ సాహి త్యాస్వాదమార్షము - వ్య క్తినివేక స్టానంలో రసగంగాధరం = (ద్రవిడ పండితుల [వతిఘటనము-యూనివర్సిటి న్యవహారము-రాయడు తంథత్రము- సిండికేటు గుర్తింపు-పరీకకత్వము- వ్యాకరణ (పస్టాన స్థాపనము. విజయనగరం ఎస్టేటుదావా -ధర్మకాన్త వ్యాసంగము- రాయడు (వభావపము న్యాయవాదులు గుర్తించుట విజయనగర్మపభువుల న్యాయవిజ యము-దావా గెలుపు _పభువుల సమ్మానము. ॥ మహామహోపాధ్యాయత- బిరుదసాఫల్యము -శిష్యపశిష్యులు 1600. ఆం (ధవిద్యారణ్యత-ఇతర బిరుదములు -పుదుక్కోట శాస్తా9ర్థిము-- రాయడు విజయపతాక-- కాశీశాస్తాంర్ధము = (పామాణికవాద పర మేశ్వరత - గిరిధరళర్మ గంగానాథరయూ _పళంస-ా చామరాజేం (దసం స్కృృతకలాళాలా శాస్తార్థము- రాయడువిజయకీ_ర్తనము-విశిష్టత - వైష్టవమహాస్వామి - ఓరియంటలు కాన్ఫ

• రెన్సు-తిరువేం (డ్రం -సిపి.రామస్వామి అయ్యరు-మహారాణి సేతుపార్వతీదా యి- (పొఫెసరు థామసు-మధ్వపీరాధ్యతులు-విజయన గర సభ అద్వైతం (పచ్చన్న బౌద్ధం--దెందుకూరి నరసింహళాన్తి -రాయడు నిగమనపభావము-_ ములాది రామకృష్ణచయనులు-పళువిశనన మీమాంస-జగద్దురు శ్రీ కల్యాణానంద భారతీమహాస్వామి- శ్రాతవాదను-= రాయడు విజయము-సువర్ణకంకణము- వాసా అన్నప్పశానస్తి -జై న్యగంథము- (పమేయకమల మార్తాండ పాఠము- బౌద్ద ా థి

88 (గంథాలు-అధినవగు ప్త అ థినవభారతి-రాయడు (వత్యభిజ్ఞ- జనురంతర విజ్ఞానము-(పపీదిరే(ప్రాక్తన జన్మవిద్యా. ఆఅభిమానశా స్రము-సంపూర్ణవ్యాసంగము-ఖండికోపాధ్యాయత బేదు-- అలంకారికహృదయత- ఉ_క్రిభంగీచి(తఈత-అలంకార (గ్రంథాల అనువాదావళ్య కత--భారతీయళాస్తా9నువాదం -మహాభాష్యము అనువాదాభిలాష-=- న్యావహారిక భాష -విశ్వనాథసత్యనారాయణా భినందనము- హైదరాబాదమహ మ్మదీయా థిజ్ఞుడు ఆం (ధ్రసాహిత్యపరిషదధ్యక్షత = సాహిత్యవ్యవస్థ్ర = (వవచనవిశిష్టత = కాశీ ఆహ్వానము -విజయనగరం విడిచిరాను -ఆం౦(ధులవిశ్వానం తగ్గించుకోను? విజయనగరం పురపాలకసంఘ సభ్యత - ఎల్లోరా-శిల్బాఖినందనం- వ్యాఖ్యారచన -శిష్యపూరణము -ధర్మ (వబో ధము--ఎన్నోభాగాలు - (గంథములు- కృతి స్వీకారము - 'పెద్దకుమారుని విషయం -ఆర్జ్రనే[తత-కోడలు నారాయణమ్మ - కూతురు బాలాంబ-సన్యాసమ్మ- రెండవకుమారుడు సన్యాసయ్య- చిన్నకోడలు- ఉపనిషద్విహారము- అ దై్వైతనభ--నా కు-నర్వవిషయములు "సేవానమయ ములో చెప్పుట-దివంగతత వ(జపాతము-ళతవార్షికోత్సవయత్నము -సాపాత్య సర్వస్వము- శ్రీరాయడుశాత్తి భిత. భారతిఆ వేదన -న మోవాకము-= ట్దస్థి

నామధేయ ౦:

మహామహోపాధ్యాయ -కలా(ప్రపూర్ణ-వైయాకరణ సార్వభౌమ-సర్య తం (తన్వత౦(త-విజయనగరవిద్యార ణ్య--పండితచ(కవ_ర్తి- (ప్రభృతి బిరుద భూషితులు (బ్రహ్మశ్రీ తాశా సుబ్బారాయశాన్త గారు సర్వవిద్యాధురంధరు లయిన అసాధారణ మహాదేశికా(గగణ్యపూజ్యచరణులు. సుబ్బరాయశాస్త్రిగారి లోకటవ్రసిద్ధ నామధేయము. (శ్రీ రాయడుళాన్త. జనకులు పెట్టిన పేరు సు[బహ్మాణ్యుడు. గురువులు పెట్టిన పేరు సుబ్బరాయడు. గృహానామం ;

శ్రీ రాయడుశాత్తు గారి ఇంటిపేరు “తాతా.” తాకా వంశీయులు (దావిడ దేళములో జన్మించారు కాబట్టి ఆం(ధదేశంలో ఉంటున్నా, వ్యవహారము సర్వమూ ఆం(ధ్రమయినా, (ద్రానవిడసంజ్ఞతో కాతావారు (పసిద్ధలై ఉన్నారు. ఒకప్పుడు విశాఖపట్టణం జిల్లా (వస్తుళం విజయనగరం జిల్లా వ్యవహారము కలిగిన విజయనగరానికి దగ్గరగా ఒంటితాడి అగ్రహారం ఉంది. సుప్రసిద్ధ వై దికకుటుంబాలలో (దావిడ (వాహ్మణకుటుంబాలలో ఎన్నదగిన" తాతావారికి ఆ అ(గహోారము నివాసము. “మాది ఒంటితాడి అలహారంగఅని రాయడు శాస్త్రీ సంతోషంతో అనేవారు. ఈ మాటలో ఏదో మెలికఉింది.. నంశము :

రాయడుళాన్త వంశమూలపురుషులు తాతా కానముయ్యగారు. కోన సీమ బండారులంకనుండి అ(గహారానికి నచ్చారు. కామయ్యగారు థీశాత్రి గారి తాతకు తం(డి. కామయ్య లక్ష్ముణావధాని, సూర్యనారాయణ, థీ రాయడుకాస్తి ఇదీ వరుస. కామయ్యగారు తురీయా(మం స్వీకరించి _బహీ శి భూతు లయినారు. ఈ వంళము నిత్య వేదాధ్యయనపరిపూత ము,

త్రి జనన౦ := అక్షయవత్సర _ పృష్యకృష్ణ _ చతుర్ధి బుధవారము, 25 జనవరి 1082 శ్రురాయడుశాస్త్రి జననము. తల్లి సోమదేవి. చిన్నతనంలో తండి సూర్యనారాయణ గారి. దగ్గరే షోడళకర్మయుత మయిన స్మార్తము చెప్పు కున్నారు. స్మార్తము చెప్పుకునేటప్పుడే (వతిదినమూ విజయనగరం చేరి సంస్కృతము చదువుకునేవారు. ఇట్లా సంస్కృత విద్యాథ్యాసాొనికి తల్లి చంకనెత్తుకుని ఆశీర్చలం ఇచ్చి సంపేదిట. విద్య వి మొదట్లో. బులుసు సుబ్బయ్యశాస్రగారు గిర్వాణథాషా గురువులు. ఆయన విజయనగర మహారాజ సంస్కృత కళానిలయంలో ఉపాధ్యా యులు. పదిరెండేడుల యీడునాటికి వారిదగ్గర దివ్యమయిన సాహిత్యనంప దను ఆర్జించిన రాయడు శాస్తి బుద్ధి చూచి చాలా నిశిత మని అందరూ అప్పడే అనుకునేవారు. ఒక్కొకరి బుద్ధి జాతి జన్మాంతర సంస్కారఫలము. గురువులు ; రు(ద్రాభట్ల రామశాస్త్రి లక్ముణళౌత్తి గార్డు రాయడుశాశ్తి (వజ్ఞావిశేష మునుబాగా గుర్తించారు. వ్యాకరణళాస్ర నిష్టాతుణ్ణీ చేశారు. అంతేకాదు. సాషిత్యతం (తంలో పారంగతుణ్ణీగా కూడా చేశారు ఈ గురువు అందరూ కూడా దేవీభక్తులు: రుదాభట్ల రామళావ్రిగారు రాయడుకాస్తిగారికి దేవీేమంగతదీకు యిచ్చారు. శ్రీబాలా దేవీ మహిమం్శత చింతనఫల మయిన విద్యాతేజము రాయడుళాన్త్రిగారి ముఖాన అవిలుప్పస్వభా వంతో భాసిస్తూ ఉండేది. ముథారుణ కుంకుమ దేవీదీక్షంకము. శాస్త్రవ్యాసంగం : కూరెళ్ళ సూర్యనారాయణ ళానస్తిగారి దగ్గర తర్క(పకరణము చదివారు. సం గమేశ్వరళశా స్త్రి సన్నిధానంలో కాణాదము గౌాతమీయము సంపూర్షంగా

86

అధ్యయనం చేశారు. కొల్లూరు కామళాస్త్రుగారు రాయడుళాశ్తిగారికి వేదాంత విద్యాగురువు. ఇంతమంది గురువు లున్నప్పటికీ రాయడు శాస్త్రిగారికి గురువు ఎవరు? అనే. _పళ్న వచ్చినపుడు రుదాభట్ల రామళాస్త్రిగారే రాయడుగురువు అని లోకంలో (ప్రసిద్ధి వచ్చింది, రాయడుశాస్త్రిగారికి వ్యాకం అం సాహిత్యం అభిమానళాస్తా9లు కావడము, వానిని అధ్యయనం చేయిం చింది రు,దాభట్ల రామళాన్హగారు కావడమూ హేతువు. ఇంకా మంషతవిద్యా దేశికులూ వారే కదా. అదీకాక రామళాస్తుగారు రాయడుళాస్త్రిగారిని పృ్టతుల కంబ జధికంగా చూచారు. సంగీతం :

రాయడుకాత్తిగారు. ఇట్లా ఈ- శాస్త్రపండితులు కావటమేకాదు. కట్టు సూర్యనారాయణ గారి దగ్గర గాంధర్వవిద్యను కూడా అథభ్యనిం చారు. సంగీతరత్నాకరం భరతనాట్యవేదం వారికి తెలుసు. రాయడు అన్నిటి లోనూ చతురుడని అక్షాడ ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగా రనేవారు. రాయడూ ._ నీకు షష్టిపూర్రినభచేస్తారుట. అప్పుడు నేను కథ చెప్పాలి. ఆనాడు రుక్మిణీ కల్యాణం చెపుతాను. ఇది అజ్జాడ ఆదరం.

సొౌహిత్య(గంధాలు పాఠాలు చదివేటప్పుడు విద్యార్థులెపరయినా శ్లోకాల దగ్గిర కొంచెం కూనిరాగం తీస్తే ఇట్లా అనేవారు. “నేను కేవలం శాస్త్రల్లు గారి మాదిరి సంగీతశళశ్యతువును కాను. నేనూ సంగీతంనేర్చుకున్నాను, వీడా వాయించుకాను. నాతోబాటు సంగీతం నేర్చుకొన్న కొందరు స్త్రీలు మొన్న మొన్నటి దాకా (బతికేఉన్నారు. వారికి సంబంధించిన వారిని కనుక్కున్నా “నా నంగీతకౌళలం తెలుస్తుంది” "అని. రాగసంబింధం :

ఇంకా అనేవారు. “పద్యాలపై అసంబద్దరాగాలు తీయకండి. భావాను గుణరాగమే ఉచితం. అదీకాక అర్ధభావనం చేయడానికి సంగీతం అంత అవసరం కాదు కూడాను. సర్వనమ్మేలనంతో చదివితే చాలు. ఉదాత్తులయిన వాళ్ళకు అదే మంచి (వ్యకియ. పామరులను మభ్య పెట్టడాని కయితే సంగితం వి + - సరాళి కాని ఇక్కగ్ల కాదు.” అని. ఇక ఏ విద్యార్థీ కిక్కురు మనలేదు.

87

ఇరువదియేండ్లు రాకపూర్వమే శాస్త్రిగారు పాండిత్య వైద్యగ్జాద్వైత స్వభావు లయినారు. ప్రతిభా కళా భాసురు అయినారు. సర్వమూ వారి ఉపాసనాఫలము. ఇష్టదేవత - మం[త్రచింతనం :

(శ్రీవారికి (్రుగణపతి వినాయకదేవు డం'సే మొదటి నుంచి చాలా అభిమానం, (ప్రతి చతుర్ధి నాడూ సవిశేషంగా (శ్రీలక్మీగణపతి మనూపాసనం చేసేవారు. ఆనాడు ఉపవాసం. చం(దోదయ మయితేనే గాని ఫలాహార మయినా. చేసేవారు. కాదు. “గణపతి పూజలు చేయండి. “కలౌ చండీ వినాయకే* విద్యాప్రదాతలు. విద్యార్థు లందరూ గణ తినవరా _తోత్సవాలు అవళ్యంగా చేయాలి.”అని ఆదేశించేవారు, వారి ఆదేశమును సంస్కృతకలా శాలల వారు దేవాదేళశంగా భావించారు.. కొత్తిగారు చండీస_ప్పశతీపారాయణం చేసేవారే కాని అది సకృతుగా ఉండేది, ఛశ్రీబాలాదేవియే వారికి ఇష్టదేవి. అందుకనే వారి పెద్దమ్మాయి. వొలాంబ. పెద్దబ్బాయి కూతురు బాలాంబ. రాయడు శాస్త్రి ఎన్నిలక్షలు బాలామం[తం జపించారో, ఎన్ని పర్యాయములు పునళ్చరణ చేశారో వారికే తెలియదు, ఆ జేవికి మాత్రమే. కెలుసు, వార్హ క్యంలో ఎంత ఓపిక లేకపోయినా వాలాజపం చేసేవారు. వారి శ్వాన (వశ్వాసలు మంక్రాక్షరములతో మిలితము అవుతూ ఉండేవి. వారి ఉచ్చాన్షిస నిశ్వాసాలు ఎల్లప్పుడూ నగర్భములే. అవి ఎప్పుడూ అగర్భములు కావు. ప్రతినిత్యమూ 'ని(దించేటవ్వుడు బాభాపదములను భావనాబలాన హృదయాన నిలుపుకొని తన్మయత్వంతో నిద్రించే వారు. బాలాసాజిత్కారం పొంది మేల్కొ.నేవారు. మంథతచైతన్యం దేహంలో ప్రసరించడం వారికి తెలుసు, 'మొదటి భార్య :

“*ధ్రవల రామయాపహ్వాయ తనయ నూరమను రాయబుధుడు వరించె సతిగ.” ఆ సాధ్వి కొంతకాలము మా్యతము ్రీశత్రిగారి. దార్యిద్యసళ వాసినిగా ఉండి పుణ్యలోకాలకు వెళ్ళింది,

తికి రాబడి-యాచనంతగదు :

ఆ సమయంలో ళాత్తీగారికి భూములపై రాబడి చెప్పదగినది లేదు. విజయనగరములో నివాసము. జీవిక సరిగా సాగదు. దానికై చేయిచాచుట వారి జీవితంలోనే లేదు. శిష్యులకు ఈ మాటిగట్టిగా చెప్పుతూ ఉండేవారు. “సంస్కృత పండితులు అర్థదాసు అవుతున్నారు. అందువలన తగిన గౌరవ విశేషములు వారికి లభించడము లేదు. యాచనను జీవికగా పెట్టుకున్న పండితుజ్ణే లోకం ఎవ్పుడూ. గౌరవించదు. తాను లోకానికి ఏమీ ఉపకరించ కుండా లోక[ద్రవ్యమును తాను కాంక్షించడము చాలా అత్యాచారము, శ్రా నే మాత్రమయినా ఉపకరించే వాడయినా, యాచనము చేయడము, పిలవనిదే నంభావనలకు తయారు కావడము, అనుచితదానాలు పచ్చుకోవాలని ఉబలాట వడడమూ సంస్కృృుతభాషకు అఆగారవము అని, తాము యాచఛింప వలసిన అవనరము కలిగినా తమకు ఎప్పుడూ ఆ అవసరమును అఆపాదించుకోలేదు, వారికి ఆ విధానం ఇష్టం కౌదు. అంతగా జీవనము సాగకపోతే పండితులు పండ్లదుకొణాల వండు అమ్ముకునే వ్యాపారం పెట్టడం నుంచిది- అనేవారు. నంసారస్థితి-రాజమాను మామిడి;

శాస్త్రిగారికి భార్య కాపురానికి వచ్చినతరువాత కొంతగా కట కట వడినలసి వచ్చింది. సూరమ్మగారికి రాజమాను మామిడిపండ్లం ప పీతి. చాలా(పీతి. ఈ వడుచుదన౦లో కూడా నాలగుపండ్లు ఇవ్వలేక పోతున్నాను కదాః అని శాత్త్రిగారు లోలోపల భఖేదపడ్డారుట. కులస్తీలు దేవీపూడానంతరము నిర్మాల్యము ధరించడమే కాని, పశ్హైడు పువ్వులు కేళహ స్తంలో తురుము కొనడము అప్పట్లో ఇంకా ఆచారము కాదు. (కొత్తగా కాపురానికి వచ్చిన భార్యకు పువ్వులు ఇవ్వలేకపోతినే అని వారు అనుకోలేదట : కాని రాజమాను మామిడి వండ్లు ఇవ్వలేకపోతినే అనుకున్నారుట. అయిదురూకల ఉద్యోగము :

అటువంటి సమయంలో ఆకస్మికంగా ఆడపిల్లల బిడిలో ఆధ్యాపకుని

అవసరం వచ్చింది. ఆ పదవాక్య (పమాణసొహితీచ్యకవర్తి రాయడుశాస్త్రీ

8కి అయిదురూపాయల వేతనానికి అక్కడ అధ్యాపక డయినాడు. మొదటి నెల అయిదురూపాయలూ సూరమ్ముగారి మామిడివండ్లకై. ఇచ్చారట. ఆవ్యక్తి భార్యాపేమ అటువంటిది. ఆ భార్యకు ఆ భర్త రాజమానుమామిడి, భార్యఅబ్టికం ణ్‌ సూరమ్మగారు గతించింది, ఏటేటా తద్దినాలు పెట్టవలసి వచ్చింది.

అ నమయాన (ప్రత్యేకంగా రాజమాను మామిడిపండ్లు తెప్పించి వినియో గించడము ఆచారంగా చేశారు. ఒక వేనవిలో సూరమ్మగారి తద్దినం వచ్చింది. శాస్త్రిగారి కూతురు సన్యానమ్మ మామిడిపండ్త పెత్తనం. దక్షిణపు వైపు గదిలో బుట్టలో దాచిన పచ్చనిపండ్లు చూపి “అన్నగారూ : ఈ వండ్లు మా అమ్మకు. ఇలా చేయాలని నాన్నగారి నియనుం”అని అంటూ నాన్నగారి వైపు చూడగానే శాస్త్రిగారు. ఏదో ఆలోచిస్తూ చిన్నగా నవ్వుకున్నారు. ఆ నవ్వులోనే వేదన వ్యక్త మయింది.

రామావతారం పారము - సంస్కృత కౌలేజీ :

అయిదు రూపాయల ఉద్యోగంతో సరిగా గడవడంలేదు. ఎట్లా?

దైన్యము లేని జీవనము గడపాలి. అప్పట్లో కిళాంబి రామానుడాచార్యులుగారు శాత్తిగారి (పతిభను గుర్తించారు. వారు యం. ఏ. పరీతకు నియమితము లయిన సంస్కృత గ్రంథాలను ఎవరి దగ్గరనో చదవడానికి పారం భించారు. కాని సంతృప్తి కలుగలేదు. శొవ్రిగారి దగ్గర పా౦ిరంభించారు. సంతృప్తి కలిగింది. శార్తిగారికి ఉత్సాహం కలిగింది. శొత్తిగారు శాస్రరత్నాకరము అన్న విషయమును ఆచార్యులు గారు కనిపెట్టారు. ఒక్కొక రత్నమునే పట్టిచూచి వారు నాణెం కళ్షేవారు. కాంతులు చూచేవారు. అప్పట్లో విజయ నగరంలో వారు విద్యానాయకులు. కలాశాలలకు అధ్యతులు. మహారాజ సంస్కృృృతకలాశాలలో “విధాన పండితస్థానమునందు. రాయడు విచక్షణు నిల్చె గుజానురాగుడై.” అంధివిశ్వవిద్యాలయాధినేతలు - శ్రీకట్టమంచి రామలింగారెడ్డి శ్రీసర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ మహానుభావులు విచకణులైై “ శ్రీరాయడు శాస్త్రిగారు ఆంధ) విశ్వవిద్యాలయ ప౦తిష్టా హేతువు” అసి అభినందించారు.

శ్ష(0

రాయడు [8 వయస్సుతో-శిషమ్యులందరు షష్టిపూర్తి ఉత్సవం సంకల్పించారు. "ఇది లౌకికం కాబట్టి రాయడు అంగీకరించారు. అప్పుడు (శ్రీరామలిం గారెడ్డి అభినందనము అభనందనీయము., శ్రీ కుప్పుస్వామి శాస్త్రి అవరుఘలు విచ్చేయుట మహాశోభ. (పాక్సశ్చిమ విమర్శ :

రామానుజోచార్యులు "గారికి రామావతారం అనిపేరు. రామావతారం గారికి రాయడుశాస్తి గారికి అప్పుడప్పుడు సాహిత్యతత్త్వమును గూర్చి వాదోపవాదాలు .జరిగేవి. రామావతారం'గారు ఏదో ఒక విషయం చెప్పి కస. విషయమును. పాళ్ళాత్యవిమర్శకులు బాగా నిరూపించారు శాస్త్రిగారూ: మనవాళ్లు ఎవరూ' చెప్పలేదు. మనవాళ్ళకు సాహిత్యవిమర్శనమే తెలియదు,” అనేవారట. అప్పుడు శాస్త్రిగారు సాహిత్య మౌలికసిద్ధాంతాలను మన భార తీయులు విమర్శించి నిరూపించినట్లు పొళ్ళాత్యులు నిరూపించ లేకపోయి నారని, వారు ఏమయినా కొంచెము చెప్పినా అవి మనవాదాలలో ఇమిడి “ఉన్నవని, ధ్వన్యాలోకాది (గంథాలలోని "ఆ మా" వాక్యాలను తీసి (వతి పాదించి "చెప్పితే రామావళోరంగారు బొగా సంతోషించే వారట. విజయనగర (వభువులదగ్గర మెచ్చుకునే వారట. ద్వెతీయభార్య:

పేరి కాశీనాథళాస్త్రిగారు ఉద్దండపండితుడు. రెండు మూడు భాషలలో కవిత్వము చెప్పేవాడు. ఆయన బొంధవము రాయడుశానస్తికి ఆభరణము.

“నతియగు నూరమాంబ (గహచారవళాన నకాలమృత్యుసం

గతోయయు సుబ్బరాద్చుధు డఖండమనోవ్యథ నుండునంత మా

న్యతముడు. కాశినాథణుధు డాదరణ౦బున నాణీపూస య

బ్లకవిమలాత్మయౌ న్వతనయన్‌ నతిజే సెను షాపసోదెమన్‌ .

శ మామరీడి : పాపసోదెమ. పాదము పెట్టిన వేళ చాలామంచిది. బాగా కలిపి వచ్చింది. అంతటా అభ్యుచ్చయం కనిపించింది. అనేకులు ఆంగ్లరనికులు సంస్కృతం అభ్యసిస్తూ ఉండేవారు. అదీన మయిన జీవనము ఆనందము సంపాదించింది. ఇదంతా పాపసోదెమ్మ చలవ. ఈ విషయమును కనిపెట్టిన రాయడుళాన్తిగారు కాశీనాధళాస్తీగారిని ఇంకా సగౌరవంగా ఆదరించేవారు, కాశీనాథళాన్తిగారు. ఉద్దండపండితుడు మాత్రమే కాదు. ఉద్ధతుడు కూడాను. నిర్హత్య స్వభాపుడ్గు. దిన దినము ఎవరితో నయినా తగాయిదా తెస్తూ ఉండేవాడు. ఆ తగాదాలను స్ట శాంతి సంపాదించే భారం రాయడు శాస్తిది. వారికి వీరు అల్లాడు. కొని వీకే వారు అల్లుడుగా ఉండేది. రాయడు వినయము మాటిమాటికీ కాశీనాఠథళాత్తిగారికి కోపంవచ్చేది. కోపవదార్థము ఆయనకు ముక్కున ఉండేదిట, రాయడు శాస్త్రిగారు కొంచెం అప్పుడప్పుడు కొంటచెచూప్పచూసి ఆవేశం. తెప్పించి కూడా, ఆయన పాపసోదెమ్ముతం (డి అనే భావంళోనే తగి “*ళాంతిః శాంతిః శాంతికొ చెప్పేవాడు. తనకంళె ఈన అల్లుణ్ణ అనేకులు అభినందించడము కాశీనాథళొత్తిగారికి కొంత అసూయొ హేతువుగా ఉండేదనిన్నీ, తనకూతురు సౌభాగ్యగరిమను భావించగానే ఆ అల్బమయిన అసూయకూడా ఆ క్షణంలోనే అంతరించే దనిన్నీ విన్నాను. పెద్దల కోపం ఎంత సేపు? మిఠాయి వెల : ఇంకొక చిత్రం. కొశేనాథకాత్తి కాశీవండితుడు.. బాగా తీపి సరుకు మరిగిన పండిత(ప్రాణి. సంపద తగ్గినకొద్దీ మిఠాయి తినాలన్న కోరిక ఎక్కు వయ్యేది- విజయనగరంలో దేవీదుకొణం ఉత్తరదేశంవారు చేసే మిరాయి సరుకుతో నిండి ఉంటుంది. అక్కడికి వెళ్ళీ తినినంత తిని తృ ప్రిపడి, తుదకు పొట్లము కట్టించి, ఇంటికి తెచ్చి అమ్మాయికి గప్పీపుగా ఇచ్చే కాశీ

శబ

నాధశాన్తి ఒకనాడయినా దేవీదుకాణం వాళ్ళ మిఠాయి ఖరీదు ఇచ్చేవాడు కాదు. ఆ సంగతి అడిగితే “మా రాయణ్ని అడగండోయి” అనేవాడట. ఇక రాయడుశాస్త అల్లుడయినందుకు ఆ మిఠాయికర్చు పైకంఅంతా చెల్లించే వారట. సభాాపవేశము - (సవచనము - శిష్యసంతతి :

రాయడుశాస్రిగారు చిన్నతనంలోనే మహాపండితుడు అయినాడు. పెద్ద లంకే చాలా గౌరవం. ఎప్పుడయినా అక్కడక్కడ స్థానికంగా పండితసభలు జరుగుతున్నా మొదట్లో వెళ్లేవారుకాదు. వృద్ధపండితులు అసూయపడతారేమో అని సందేపాంచేవారు. చిన్నతనమునకు సహజమయిన బెదురు, స్వభావ సిద్దమయిన వినయము వెంటనే బయటికి రానివ్వలేదు. అదీ కాక చాలామంది లబ్ధ(్రతిష్టులయిన సపెద్దవండితులు ఆ పట్టణములో ఉండేవారు. కాబట్టి వారి యశస్సు మనమేల పుచ్చుకోవాలి, అని తలచి ఉంటారు. ఏమయినా కానీ ఇంటిలోనే ఉండి పాఠాలుచెన్నుతూ ఉండేవారు. అటు కళాశాలలో, ఇటు ఇంటిదగ్గర ఎవ్సడూ (వ్రవపచనమే.. వీరి శిష్యులు ఇతరపండితుల శిష్యులతో అప్పుడవ్వుడు తారసిల్లేవారు. అపుడు రాయడు (పనచనశ క్తి 'పై చేయినిచ్చేది. ఇట్లా శిష్యముఖంగా రాయడు యశస్సు వాగ్టపించింది. ఇతర పండితులు కూడా రాయడు పలుకుదనాన్ని (గ్రహించి, అసూయ విడిచి అభినందించారు. తమ శ్యాకరణవిద్యాగురువులు రుదాభట్లవారు ఆ పట్టణంలోనే ఉన్నాడు కదాః బొచిత్యం తెలిసిన రాయడుళాన్తి అప్పుడు అక్కడ ఆవిధముగా ఉండడమే వన్నెకు రాణ్‌ంపు వచ్చింది. నోరివారి ధార్ష్యము - శిష్య(ప్రజ్ఞ :

ల్‌

తిలకు గీళారహస్యము ఆంధ్రీకరించిన నోరి సుబహ్మణ్యశాచ్రి వెన్ను ముదిరిన పండితుడు. చాలా డక్కా- ముక్కీ-లకు ఆదుకున్న మనిషి. ఆయన ళాస్త్రార్థం చేస్తూ ఉంటే ఎదటన్యక్రి ఆ ధాటికి ఆగలేక “జితోస్మి” అనవలసిందే. “ను. బ్రహ్మణ్యళాన్తీగారూ £ మీరు అ(పమాణంగా వాది

శీత్రి

స్తున్నారండీ.” అని ఎవరయినా అంటే “ఒరే: శాస్త్రార్థం చేసేటప్పుడు అట్లాగే ఉండాలిరా: పాణీని కాని, కాత్యాయనుడు కాని, సాజొత్తు పతంజలి కాని, ఎవరయినా సరే నేను శాస్త్రద్ధం చేసేటప్పుడు వెనకాలగా వచ్చి వీపుతట్టి, ఒరే! స్క్నుబహ్మణ్యం౦. ఇది నామతం కాదురా: ఆ(పమాణంగా వాదిస్తున్నా వురా. అని అన్నప్పటికీ ఏయ్‌: ఇవన్నీ సాగవు. నీకు శక్తీ ఉంళే రాః ముందుకు రా: ఎదిరి పక్షం వహించి ఛాస్తార్థం చేయి. అని పలికి చేయిపట్టి లాగుతానురా:” అనే వారట- అటువంటి ఆ గడుసు పిండము విజయనగరం వచ్చి శాస్త్రార్థసాగరంలో దిగారు. రాయడుళాస్తి, నెమ్మదిగా నోరివారి పూర్వ పక్షమే సరిగాలేదని సూచించి నచ్చజెప్పి “ప్రతికొవాదం చేద్దామా?” అని అం'పే “అ పథంలో నన్ను (టతోయవద్దయ్యా:” అని సుబహ్మణ్యశాస్తుగా రన్నారని వినుకలి. మొత్తానికి (ప్రామాణికవాదమును (సవచింపజేయడ మే రాయడు (పథ్యాతికి మూలకందము. శొస్తిగారి దగ్గర వ్యాకరణవిద్యా వ్యాసంగము చేస్తూ ఉన్నశిష్యులు అ్యపమాణ ప్రౌఢివాదం ఎరగరు. శాత్రీగారు చెప్పిన నను నచ లు తుచ లు తప్పకుండా (సమాణపధమును నిష్కంట కము చేసిన ధీరులు, రాయడు శిష్యుల దగ్గర చదివిన శిష్యులు కూడా రాయడు శిష్యత కొన్నాళ్ళయినా ఉండాలని వచ్చి చదివేవారు. పార(పవచనం :

అస్‌లు శాస్త్రిగారు పార (ప్రవచనంలో విశిష్టళ క్తి కలిగిన ఒక అపూర్వ న్కందస్వామి. ఆం(ధలోకంలో వ్యాకరణ శాస్ర్యపవచనము రాయడు సంప్రదాయానికి పూర్వము ఒకరకమయిన తికమకలతో ఉండేది. కొందరు శేవలము (ప(క్రియాచ(క్ర(క్రమమును పాలించేరకం. మరికొందరు ఇటువంటి ఈ పాఠ్యక్రమము తృ ప్రిగాలేదని, ఆం(ధ్రదేశంలో వ్యాకరణం చదువుకొన డము అంతగా ఉచితం కొదని ఉత్తరదేశాలకు, కాశీ మొదలయిన స్థలాలకు వెళ్లేవారు; వంగదేళం వెళ్లేవారు. లోకదృష్టి = కొత్తరాహుల పాఠరీతి :

ఆ జొత్తరాహుల పారం అదోరకం. వాళ్లు ఏశాస్రంలో నయినా సరే

తర్మగంధం కలుపుశారు. ఆ అవచ్చేదకావచ్చిన్నాలను ఏ విధంగా నయినా

శీకే

(పతిశాస్త్రంలోనూ దూర్చితే. గాని తృప్రిపడరు. ఇక వ్యాకరణానికి కూడా అదే గతి పట్టించారు. వ్యాకరణపాఠం బౌ త్తరాహులుచెప్పుతున్నారు అంటే అద్‌ తర్కానుగమాలతో కూడి ఉండేది. అది తర్కపాఠంగా ఉందేది కాని వ్యాకరణపాఠంగా ఉండేది కాదు. అటువంటి పారవిధానంతో వ్యాకరణ "మును అభ్యసించి ఆంటధులు కూడా ఆ మార్గాన్ని వ్యాపింపజేయడము స్ప్వాద్రలు పెట్టారు. వ్యాకరణం చదివితే కాశి మొదలయిన ఉ_త్తరదేశాలలోనే చదవాలి. గాన్‌ ఇతర స్థలాలలో వ్యాకరణ మేమిటి? అనే అభిప్రాయాన్ని కూడా లోకానికి కలుగ జేశారు. అందువలన ఇక ప్రతివారూ వ్యాకరణం చదవడానికి ఉత్తరదేళమే వెళ్లాలని, ఆంఖధులు చెప్పేవాళ్లు లేరని ఒక అపోహ బయలు దేరింది. ఏదోవిధంగా కష్టపడి వ్యాకరణం చదివినా ఆ చదువు కేవ లము (వథ్రియావరా(కమంతో ఉన్నదే కాని ఆర్జికాంశమును అణుమా్యతఈ మయినా స్పృళించలేదు. అది ఒకరకమయిన అనర్హము. రాయడు-నవరీతి :

రాయడు చిన్నతనంలోనే నూక్యపరిశీలనతో ఈ విషయాలు భాసించి నవి. వారి గురువుల సమక్షంలోనే సుప్రవచనపద్ధతికి వీజావాపం కలిగింది, రాయడుళాత్తి (పవచనములో నవీన(ప్రస్థానమును ఏర్పరచిన మొదటివ్య క్రి. వ్యాకరణ శాస్త్రమును వ్యాకరణశాస్తంగానే పారము చెప్పాలి గాని తర్క శాస్త్రముగా పారము చెప్పరాదని కావ్తిగారు లోకానికి చాటారు. వ్యాకరణ శఛాస్తా9నికి న్వరూపనాళనమిచ్చే (పవచనవద్ధతిని ఎవరూ అమలులో పెట్టరాదని లోకము (గహపొంచింది. శబ్ద్యప(కియ- ఆర్థికాంశము న |

కేవల (వ(కియావాదమునే కాక అర్జీకాంళమును -- అర్ధమునకు సంబంధించిన విచారధారకల నిశేషమును కూడా వ్యాకరణ (ప్రవచనపథంలో (వ్రవేశపెట్టాలని, అప్పుడే వ్యాకరణతత్వం తోకంలో వ్యాపిస్తుందని కూడా రాయడు శకాస్త్రీగారి భావం. భర్హుహరి స్ఫోటవాదము :

వ్యాకరణశాస్త్రం శబ్బసోధుత్వ నిర్ణయా న్‌ క్రై పుట్టింది. నిజమే, కాని పరమార్థము అరతేగాదు. ఈ విషయముగు_ర్రించి భయర్హృహరి శట్ట(బహ్మ్‌

కక్‌

వాదమును విశదంచేశాడు. వ్యాకరణశాస్త్రనికి దర్శునము అనే గౌరవము కలిగించాడు. భర్చహరి స్ఫోటవాదమును వ్యాకరణంలో కలుపకపోతే వ్యాకరణము వ్యర్థశబ్దకాసకం అవుతుంది. స్ఫోటతత్వ ముద్రను వ్యాకృత శబ్దిము పై వేస్తే అప్పుడు పరిపూర్ణత్వం కలుగుతుంది. "తీర్థానికి తీర్ధం? ఉచితము కాదుగదా ౫ సంపదాయం :

ఇప్పటి ఈ _వ్యాకరణ(ప్రవాహము పాణిని దగ్గర పుట్టింది. కొంత కాలం (ప్రవహించి రాగా రాగా భర్పుహరి మధ్యలో హ్ఫ్బోటరంజనం ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత అది కూలము[ద్రుజమై సాగింది. మధ్యలో కొందరు (ప్రక్రియా శూరులు మళ్ళా మౌలికార్థమును మరచిపోతూఉం టే శ్రైయటుడు మహాభాష్యా నికి వ్యాఖ్య(వ్రాస్తూ. వ్వాస్తవాంళము. గోచరము. కావడానికి (వ్రదీవము "పెట్టాడు. (గ్రుడ్డి వైయాకరణులు కన్ను తెరిచారు. వాదళశీతి :

తరువాత వాదయుగము (ప్రారంభ మయింది. ఒకరిని వేరొకరు వెక్కి. రించుకొనడము, కాదు కాదనుకొనడము పరన్పరము ఇండించుకొనవమూ సాగింది. ఇవి కారణముగా వ్యాకరణంలో అనై కముత్యం అధికమయింది. నాగేళుడు ;

అప్పుడు నాగేశుడు పడగపిప్పొడు. (దీపమును ఉద్యోతించజేళాడు, చాదయుగంలో వాద(పొడిని చూసించవలని వచ్చింది. మంజూషలోనుండీ నాగేశుడు బయలు చేరాడు, శబ్దరత్నం ఇచ్చాడు. శబ్టేందు శేఖరుని అర్భించాడు- ఇదీ : పరమావధి అసి చెప్పాడు. ఆ నాగేఖనికాటు మంచి వైయాకరుణులక్షు శబ్ద[(బహా్మామృుతమిచ్చిండి. ఇతరులకు పోటు పుట్టించింది. ఈ వాదయుగం లోనే తర్కళాస్త్ర యుంరూమారుతం విసిరింది. ఆ గాలి ధూళి అంతటా పడింది. అన్నీ దానితో ధూసరితము లయినవి. అమృళత౦లో లవణం కలిసింది. శబ్దబహ్మము కేవలము శద్దమై వా సవికత్వమును. విడిచిపెళ్లే అవస్థ కలిగింది,

46

రోయడు విశిష్టత :

ఈ అవస్థలో పరినిశ్చిత నిరప్యభంశ శబ్దవిదుడు రాయడుళాస్తి గురు దేవుడు అవతరించాడు. కోన్ని కొన్ని (పజాలికలను సమన్వయించడానికి కొందరు పుట్టుతూ ఉంటారు. రాయడు అటునంటి వ్యక్తి. అందువలననే "రాయడుళాత్రి అంకే ఆం(ధభర్తుహరి, ఆం(ధ్రక్రైయటుడు. ఆం (ధ్రనాగేశుడు. " అదీ వ్యాకరణ (పస్టానంలో థీ శాత్రిగారి (వత్యేకత. కోళవానాచార్యః £

శ్రీళాత్రిగారికి (గ్రంఠవ్యానంగాభిలాష అధికము. (ప్రతిగంథము చదవడము, దాని సారాంశమును ఆకళించు కొనగడము, దాని దోషాలను గుర్తించడము వారి నిత్యవిధి. “క్లోశవాన్‌ ఆచార్యకొ (గంథాలు సంపా దించాలి. చదవాలి.” అని ఉద్చోధించేవారు. గంధాలు అధికంగా సంపా దించిన శిష్యుణ్ణి చూస్తే వారికి అనురాగం ఎక్కువ. ఈ విధంగా వారు వ్యాసంగం చేసిచేసి “తద్ది తపః తద్ది తపః” అన్నట్లుగా (పవచనమే తపస్సుగా చేసికొన్నారు. (పథమశిష్యులు :

చిల్లరశీష్యులు మొదట్లో ఎసరయినా ఉన్నా (పథమశిష్యులుగా ఎన్నదగ్గ వారు జయంతి భగీరథళాస్తిగారు. ఇంకా ఇట్లాగే రాయప్ప శాస్తి, వేదుల సూర్యనారాయణా స్రి- నరసిం హళాత్తిగాల్లు (పదమపర్యాయపు శిష్యులు, ఒక పరీకకని చదివేటట్లయితే నియతంగా అధ్యయనం సాగుతుంది. కాబట్టి ఆ నలుగురూ కాశీపరీకలక్రై చదవడం ఆరంఖించ్వారు.. పరీక్షలు జరిగినై; నలుగురూ (సథమశేజణిలో ఉ_త్తీద్దు లయినారు. ఇది కాశీదాళ్ళకు కన్ను కుట్టింది, రాయడుశిష్యులు పరీక్షలకు రాకుండా ఉరడాలని వాళ్లు తం్యతంచేసి కట్టడీ చేసికొన్నోరు, ఒకవేళ వచ్చినా గలువనీయరు. ఇది ఒకరకంగా రాయడు విజయం. అప్పుడు రాయడు కాస్త్రి సుుబహ్మణ్యమూర్రి అయినారు.

4

మదరాసు-కుప్పుస్వామిశాన్తి, :

అప్పటికి మదరాసు విశ్వవిద్యాలయములో (ప్రాచ్యవిద్యాపరీక్షలు లేవు, అక్కడ అటువంటి పరీక్షలను ఏర్పాటుచేయడానికి (శ్రీవారు సంకల్పించారు. దానికి రామావతారంగారు, మహామవోపాధ్యాయ . కువ్వుస్వామిళశాన్తిగారు బాగా దోహద మిచ్చారు. అవ్వడు శిరోమణి విద్యాన్‌ పరీక్షలు ఏర్పరచ వడినాయి. అప్పట్లో కొంతమంది. ఆంగ్లభాషాదాసులు (పతిఘటించక పోలేదు. సు్కుబహ్మణ్యఫణా్థ్రీ ద్వీప్తి ఆ (పతిఘటనమును శాంతింపజేసింది. సంస్కృతకలాళాలల్లో ఆ పరీశలకైై విద్యార్థులు అధ్యయసం చేయసాగారు. ఆంధధ్ర(ప్రదేశంలో మొట్టమొదటి నంస్కృృతకలాశాల విజయనగరం మహా రాజావారిదే. వ్యాకరణశిదోమణి ;

ఛ్రీశాస్తిగారు పరీక్షలకై విద్యార్థులను పంపించడం మొదలుపెట్టారు. వ్యాకరణశిరోమణి పఠీక్షతై వెళ్ళిన రాయడు విద్యార్థి థ్రీమత్‌ కోవెల్‌ కందాడ్డై వెంకటరామాచార్యులుగారు. ఆ సమయంఠతొ నోరి సుబహ్ముణ్య శాస్త్రిగారు శ్రీవారికి ఎదిరి పక్షంలో వారయినా ఈ పలీత్షె విధానాల సామ రస్యాన్ని గుర్తించి తెనాలి నంస్కృృత కల్గాశాలలో కూడ 1088వ సంవత్సరం మొదలు. పఠీక్షలక్సై విద్యార్థులను వంసించడానికి ఏర్పాటుచేశారు. తరువాత తక్కిన కలాళాలలు వచ్చినయి. ఈ ళాలొ వ్యాప్రిక్షిన్నీ రాయే హేతువు...

విజయనగరం కలాశాలలో ్రీశాత్తిగారు దీక్షతో నవచనం “చేయడం వలన అక డ-ఇంటిదగ్గర అనేక శిష్యులు. వ్యాకరణొధ్యయనం" భేశారు. మొట్టమొదట్లో సాహిత్యశిరోమణి పరీక్ష (ప్రత్యేకంగా లేదు. అది _ప్రత్యేకింప

స ట్ల పతే |

బడిన తరువాత అనేకులు సొహిత్య దర్శనాధ్యయనం చేశారు. ్రీశాత్తిగారి పాహిత్యశిమ్యులలో శ్రీఅనంతశ్రిపాఠి మొదటి సొహిత్యకిరోమణి

శీర్‌

గ9ంథముల సవరణ :

పా౦చ్య పరీక్షలను ఆధారం చేసికొని శ్రీరాయడు శాస్తుగారు మౌలికము లయిన సాహిత్యసిద్దాంతములను నిరూపించిన గ్రంథాలను పంచారంచేశారు. ముదింతపుస్తకాలలో తప్పులుంటే సవరించారు. ఈ సవరణలతో తరువాత గ్రంథాలు ము(దితము లయినవి. ఒక ధ్వన్యాలోకములోనే కాదు. ఏయే ఆలంకార(గంథాలలో ఎక్కడెక్కడ తప్పులున్నవో వాటినన్నిటిని (శ్రీవారు సవరించారు. రనగంగాధరం లక్షణాఘట్టంలో “సంబంధాభ్యాం” అని ఉండాలని తప్పుగా అచ్చుపడిందని పాఠం చెప్పుతూ రాయడు సవరించితే థ్రీపాద అత్మీనరసింహకాస్తి గారు ము(దితపాఠమునే సమర్థించడము మొదలుపెట్టారు. రాయడు నవరణముతో తరువాతికాలంలో (గంథం ము,ద్రిత మయింది. నేను (శ్రీపాదవారికి చూపించాను. వారేమంటారు ? నీవు రాయడు శిష్యుడవు కదా ః అన్నారు. ఆం(ధ్రసాహిత్యాస్వాదము :

ధ్వన్వాలోకంవంటి (గంథాలు అభినవగు_ప్తపాదుల రచనలతో సాహిత్యపారకుల లోచవోన్మీలనం చేస్తేనే గాని సరియయిన సాహిత్య స్వాదము లోకానికి అందుబాటు లోనికి రాదు. “ఉన్న తదితరవ్యాభ్యానాల కంటే కావ్యాలపై' మల్లి నా థవ్యాక్యానము బాగా ఉన్నదని ఆం(ధాభిమాన ముతో అభినందించ..వచ్చును గానీ, ఆది అపర్యా_ప్తవుని అనుకోవడము కూడా యుక్తము.” అని అనేవారు. ఆం(ధ్యపబంధాలలోని ఆస్వాదమును అందజేయాలం కే అలంకార్యగంథాలను నుందుగా అందించాలి అనేవారు. ఈ దృష్టితో పరీక్షలలో (గ్రంథాలను ఏర్పాటు చేయించి తాను _ప్రథమాచార్యు లుగా (వవచనము చేశారు. , వ్య క్తివివేకం 2 రసగంగాధరను

ఆనందవర్ధన ధ్వన్వాలోకానికి ఖండనాత్యకమయిన న్య _క్రివివేకము సాహిత్యశిరోమణి పాఠ్య(గంథముగా నిర్రీతమయింది. దానిని అనంతశయ నంలో ముద్రించారు: కొన్నాళ్ళకు (గ్రంథాలు దొరకలేదు. దానిస్థానములో

శ్రి

ఏ (గంధమును ఉంచాలి ? అని మదరాసువిశ్వవిద్యాలయం బోర్టులో మీమాంస వచ్చింది. వ్య క్తివివేకం ధ్వన్యాలోకానికి ఖండనాత్మకం కాజాలదని రాయడుశాన్తి అభినవలోచనాలోచనం బలంతో నిర్హయించేవారు. పండిత రాయల రసగంగాధరము ధ్వన్యాలోకానికి భాష్యప్రాయ మయిన (గ్రంథమని రాయడు నిశ్చయం. రసగంగాధరము సమర్ధమయిన సాహిత్యశాస్త్ర్యగంథము _ కాబట్టి పార్యంగా ఏర్పాటుచేయండి అని బోర్డులో నభ్యులుగా ఉన్న శాన్తిగారి సూచన. ఈ సూచనను కుష్పుస్వామిశాస్తిగారు. (వతిఘటించారు, అరవము వాడయిన అప్పయ్యదీక్షితుని అవహేలనం చేస్తూ ఆంధ్రుడు రచించిన (గంథాన్ని పాఠ్యంగా ఏర్పాటుచేయరాదని వారి అభ్యిపాయమై ఉండవచ్చు- రసగంగాధరమును ఉంచవలసింది అనే సూచనకు (పతిఘటనము రావడము అది వీగిపోవడమూ, శాస్త్రిగారి సూచన ఆమోదించబడడము జరిగింది. యూనివర్సిటి వ్యవహారము :

మదరాసు. విశ్వవిద్యాలయములో టోర్డుసభ్యత్వము పరీక్షకత్వము శాస్త్రిగారు మొదట్లోనే సంపొదించారు. అప్పటి విధానము కొంత జ్ఞాపకము పెట్టుకో దగినదే. అప్పుడు ఆ నంఘంలో అందరు అరవవండితులే కాపడం మూలాన ఆం(ధులకు అవకాశం వచ్చేటట్లులేదు. దానిక్షై శాస్త్రిగారు ఒక తంత్రం చేళారు. సిండికేటు గుర్తింపు :

సిండికేటుతలో ఆంగ్రసభ్యులున్నారు. యూనివర్సిటి రిజిష్టరుద్వారా ఆ సభ్యుల పేర్లు తెలుసుకొని ఉత్తరం (నాశౌరు. దాని భావమిది. నెను ఆం[ధుడను. అరవవండితులు ఏదో విద్వేషంతో నన్ను యూనివర్సిటి సంఘం లోకి రాకుండా, చేస్తున్నారు. మీరు నా సంగతి తెలిసిన వాళ్ళు, తెలుసుకో గలిగిన వాళ్ళున్ను. మీరు సంకల్పిస్తే నేను ఆ నంఘంలోకి రానడానికి వీలుం టుంది. యూనివర్సిటి విద్యావద్ధతిని చక్కగా నడవడానికి నాకు అవకాశమూ కలుగుతుంది. మీరు మీన్య క్రిగత గౌరవానుసారంగా నన్ను రికమెండు చేసి యూనివర్చిటీతో సంబంధం కలగచేయండి.” అని, ఆ ఆంగ్లేయులు రాయడు విశేషం గుర్తించారు.

ర్‌0

వరీక్షకత :

శాస్త్రిగారు పరీశకవర్గంలో ఉం కే ఇతరపరీక్షకులకు హడలు, మదరాసు విశ్వవిద్యాలయంలో, ఆం (ధ్రవిశ్వవిద్యాలయంలో, అన్నామలై మైసూరు కాశీ వశ్వవిద్యాలయాలలోనూ జోర్జుసభ్యత్వమును పరీక్షకత్వమును వహించి శాత్త్రి గారు ఇతరులకు అనుగ్రహించిన వివేకము చాలా (ప్రశంసనీయము. ఇన్ని విధాల (పవచనపథమును ఘంటాపధము చేసిన (శ్రీశాస్తిగారు ఆంధ్రదేశంలో సాహిత్యవ్యాకరణ (ప్రస్టానమును సంస్థాపనము చేశారు. వ్యాకరణ విద్యా భ్యాసము కొరఠు కాశీయా(తలు లేవు. శాస్త్రగారి సం్యపదాయంలో సరిగా చదవనివారు పరిక్షలలో దండయాాతలు కొశ్తేవారు. ఎస్టేటు దావా :

విజయనగరం మహారాజావారి ఎఫ్టేటువై దావా వచ్చింది. అడి దత్త తకు సంబంధించిన, విషయము. ఎడ్మిరి పక్షంవారి న్యాయవాదులు విజయనగర (తభువుగాం పక్షొన ధర్మశాస్తాంలను సమన్వయించడానికే వచ్చిన వైష్టవ వండితులను అటులాగి ఇటులాగి తమ వాదానికి అనుకూలంగా చేసికొనడాని కె వన్నాగము పన్నారు. అవృట్లో బలీయమయిన తమ వాదము వాదిదౌర్చల్యము వలన తగ్గిపోవడమును గుర్తించిన పెద్దలు రామావతారం గారితో సంప్రదించి (శ్రీరాయడు శాత్రుగారిని పిలిపించారు. భర్యుశాత్ర వ్యాసంగము :-

అప్పటికి శాస్తుగారు ధర్మశాస్త్ర[(గంథాలను కూలంకషంగా చదవలేదు. రెండు నెలలు వాయిదా ఉన్నది. తాము వెళ్ళీవెళ్ళడముతో కే “ధర్మకాస్త్రగంథా లన్నీ తెప్పించండి” అని సూచించారు. (ప్రభువులకు లో'ేముంది? తంతినిచ్చి వీరువాలకొడ్డీ (గరథాలు తెప్పించారు. అహోరాత్రాలు కంటికి వత్తులు వేసి కొని ఆ(గంథాలు చదివి నసమన్వయించి ఏకవాక్యతకు తెచ్చి ఎదురి ప్లీడర్లను, చారు ఎఏంత.గుంజినా, ఎంత లాగినా, ఎంత ప్రీడర్ల కుయుకక్తిపన్నినా, వాద చమత్కారంతో ' వాదిచమత్కారంతో బోల్తాకొట్టించారు. ఆ స్లీడర్లు నిర్ధాంత పోయినారు. పండితులకం టే తామే పండితుల మనుకునే న్యాయవాదులు

ర్‌1 రాయడుళాచ్చుగారికి జోహారులు పట్టారు. _విజయనగరం (ప్రభువుల కేసు గెలిచింది. శాస్త్రిగారు కోటలో పాగావేశారు. కాలేజీలో వేతనాభివృద్ది మాన సమ్మానబహుమానములు (కమ్యక్రమంగా అధికమయినవి. రాయడుశాన్త గారంయపే తోకానికి బాగా తెలిసింది. నహాబిరుదు. శిష్య(పశిష్యులు వ శ్రీరాయడుశాస్తిపాదులకు [912 సంవత్సరంలో మహామహోపా “ధ్యాయ విరుదం వచ్చింది. అవ్పటికే శ్రీళాత్తుగారి శిష్య్యప్రశిమ్యులు వందల కొలదీ తయారయినారు. భగిరధశాస్రి మొదలయిన వర్గంవారు. సంపత్కు మారాచార్యాదులు సంస్క_తకళాశాలాధ్యాపకులు చాలామంది వైయాకరణ శిష్యులను సంపాదించగలిగారు. కళాశాలల్లో అధ్యాపనం చేసిన అస్య్మదాదు లంగూడా శాన్చగారికి (పశిష్యులను నంపాదించామని అనుకుంటున్నాము. కొందరు (పశిష్యులు కూడా శిష్యపశిష్యులను నంపాదించారు. 1800 పైగా శిష్య(ప్రశిష్యులున్నారిని వాసా అన్నప్పశాస్తి పట్టిక సిద్దం చేశారు ఒక మహా వ్యక్షి ఇంతమంది శిష్య్యపళిష్యులను తన జీవితంలో చూడగలిగినాడనడం చాలా గొప్పసంగతి. విద్యారణ్యుడు పూర్వము ఇటువంటివాడు కాగలిగినా డని అనుకుంటాము. మల్లినాథుడు ఈదృజుడు అయినాడో లేదో! ఆం(ధ మండలంతో మహామహోపాధ్యాయులున్నా ఇంతటి శిష్య (వళిష్యసంతతి ఉన్నవారు లేరు. దక్షిణదేశాన దండపాణిదీకితులవారు ఈద్భ వలని (వతీతి, రాజపుటానాలో మధుసూదనటఓరూ ఇటువంటివాడు. పుదుక్కోట శాస్తార్టము : విజయనగర(పభువుల _ దావాననునరించీ, యూనివర్సిటీని అనుస రించిన్నీ శ్రీవారికి అనేకపర్యాయములు మదరాను[పయా ణించడము కలి గింది, అక్కడ ఒక (ప్రముఖుని సూచనానుసారంగా ఒకపుడు రాయడుళాస్త పుదుక్కోట వెళ్ళవలసివచ్చింది. అక్కడ ఒక పండితమహాసభ. ఆ సభతో అనేకులు నానాకాస్తా9లలో శా స్తార్మర్థ్రత్రలణముత్న్నగ్ష గ ఉస్పాడధోవతి కోటు శిల్కు తలపాగాతో ఉన్తుశ్తహుత పకకి గర పండితులు ఏమో గ బ్రాం ఇళ్ళా 3 // కమా సీ ॥ (శ్రి ఈ 110...40బటు యుల యా

ర్‌ల్లీ

అనుకున్నారు. ళాస్త్రాార్ధమునకు దిగగానే “అమ్మయో్యోో ః:” అనుకున్నారు. ఆ నభలో ఆగచూడామణి అందరి అభిమానపా్యళుడు ఒక పండితోత్తముడు శాశ్రీగారితో శాస్తా9ర్ధము మొదలు పెట్టాడు. ధీరంగా గంభీరంగా *న పదాన్హ నూత ము పై వాదోపవాదాలు సాగినవి. రాయడు పలుకు పలుకుదనంతో ఉంది. ఆ పండితో త్తముడు రేపు మరల కాస్త్రార్థము చేయుద మన్నాడు. ఆ మరుసటి దినము ఆయన రానేలేదు. అపు డరవపండితులు రాయడు విజయ పతాకమును చేతులతో ఎత్తి నెత్తిన పెట్టుకున్నారు. దేశ్మపఖ్యాతి :

అదిమొదలు కాకపోవచ్చును. కాని ఆది మొదలుగా శాస్రిచరణులకు దేళశ(వథ్యాతి గలిగింది. ఉర్లాంలో, పిరాపురంతో ఇంకా ఇళరస్థలములలో అప్పటప్పట కొన్ని శాస్తా9ర్ధములు జరిగేవి. రాయడు వాదమునకు ఎదురు లేదు. కాశి కొస్తా9ర్ధము :

విజయనగర(పభువుల ఆదరణమును బిట్టి ఉత్తరదేశయా(క్రలు అనేక వర్యాయములు చేయనలసివచ్చింది. _అవ్నటికే నాగేశశయనిర్ణయాత్మాక మయిన “గురు.పసాదొా (గ్రంథము ఆవిష్కృత మయింది. కాశీపండి తులతో వాదము. వారు తర్కానుగమముతో కూడుకున్న (పాఢిహాదముతో ఎదుర్కోవాలనుకుంటారు.. వారి తర్కవిన్యాసవ్యత్యాసములను గుర్తించిన శాస్త్రిగారి (ప్రామాణిక వాదము వారిని ముగ్ధపచింది. గుర్యూససాద (గంథ గొరవాన్చి బాగా (గ్రహించిన జయపుర సంస్కృ్యృతకా లేజి(ప్రిన్సిపాలు మహా మహోపాధ్యాయ గిరిధరశర్మ చతుర్వేది, శాత్తిగారిని అభినందించడము, గంగానాథయూ అభిమానించడము ఇతరపండితుల అసూయను తగ్గించింది. ఇెంగుకూరు శాస్త్రార్హము--విశిష్టత :

అవి లట య్‌

ఒకప్పుడు బెంగుకూ రులో3ంజయడుశాని రెండునెలలున్నారు. అప్పుడు

నేను అభినవభారకి,. అ౪ంకారకొస్తుథము, నంపూర్ణంగా రసగంగాధరము,

58 వ(కో క్తిజీవితము చదవడానికి సన్నిధి చేరి బెంగుళూరులో సంనస్కృృతవిద్యా నంస్థలు చూచాను. చామరాజేం.[ద్రమహా విద్యాశాలలో చాలామంది _పొఢ విద్వాంసులుం పే రాయడదుళాస్తిగారు ఈపట్టణ ౦లో ఉన్నారన్నాను. వారందరూ సంతసించి ఒకనాడు రాయడుకాశ్తిగారిని గొరవంగా ఆహ్వానించి అందరూ చేరి శాస్తార్టం ఉపక్రమించారు. ముందుగా వ్యాకరణపూర్వపకెనికి రాయడు ఉ త్తరపక్షం పలుకుతూ ఉంటే ఒకరు తర్కంలో, మరొకరు మీమాంసలో, ఇంకొకరు వేదాంతంలో. (పశ్నలు వేస్తూ అడ్డుతగులు తున్నారు. రాయడు సవ్వుకొని అందరికీ సమారానాలుచెప్పి వారికి తెలియని విషయం కూడా పలి కారు. వారంతా నివ్వెర పోయినారు. వారు ఏకైకళాన్రపండితులు.. రాయడు సర్వశాస్త్ర మహాపండితుడు తుదకు వారంతా రాయడువిజయం కీర్తించారు. సన్మానం చేశారు. నేను దగ్గర ఉన్నాను. మహాగురునన్నిధిలో మీరు చదువు తున్నారు. సంతోషం అన్నారు. జెంగుళూరులో వాలాసభలు జరెగినయి. రాయడు విశిష్ట్రను అందరూ అంగీకరించారు తిరువేం్యడ్రం-నర్‌. సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్‌ : ఒకనాడు (శ్రీయతిరాజసం పత్కుమారాచార్యమ హాస్వామి రాయడుశాచ్త్రి గారిని అపూర్వంగా ఆదరించారు. "తాము (పకటించిన (గ్రంథాలు రాయడుకు బహుమానంగా ఇచ్చారు. ఆ (గంథాలలో భోజరాజవదిత శృంగార్ననకొశం కూడా ఉంది. *ఇది నీవు తీసుకో: భార్యవచ్చిందిగా 1” అని రాయడు మాట. స్వామికూడా హనన్ముఖులయినారు నన్ను ఆశీర్వదించారు. ఈనర్వము రాయడు(ప్రసన్నళ. తిరువేం్యడ్రంలో ఓరియంటల్‌ కొన్ఫరెన్సు జరుగుతున్న ప్పుడు రాయడుశాత్తి శిష్యసపాతం గావచ్చారని తెలిసికొని, అపుడు నచివో త్త ములుగా ఉన్న నర్‌ సి. పి. రామస్వామి ఆయ్యరుగారు సవరివారంగా రాయ డున్న భవనానికి వచ్చి గొరవించారు. వారిభవనానికి తీసుకొనిపోయినారు. అప్పట్లో నలబై మంది మహామహోపాధ్యాయులు ఆ కాన్ఫరెన్సులో ఉన్నారు. రాయడుకు మాత్రమె సచివోతత్తమసమ్మానం కలిగింది. ఆ మహానభలో సాహిత్యశాస్త్రవాదంలో నాకుకూడా రాయడు అవకాళల కలిగించారు. ఆశిష్య వాత్సల్యానికి నేను బలిశాను. నాపలుకులు విన్న తరునాత పాతికమంది ఆడ

ర్‌ పిల్లలు సంస్కృృతభాషలో మమ్మల్ని అభినందించారు. రాయడుకు నమస్క రించారు. ఆ కాన్ఫ౭న్సుకు సర్వాధ్యతుడుగా అక్సుఫర్షుయూనిపర్చిటీ సంస్కృతం [పొసపెనరు థామసు వచ్చాడు. మా ఆం(ద్రదేశం వచ్చి పండితు లను చూడండి అన్నాను. సర్వపండితమూర్దన్యుని మీ రాయడుగురువును చూచానుగా అన్నారు. మా రాయడు అంత (_సథ్యాకుడు. మాధ్వస్వామి = (పచ్చన్నబెద్ధం : ఉ_త్తరాదిమఠస్వాములుగా (పసిద్ధలయిన అఠఅీథీ సత్యధ్యానతీర్థ మహాస్వాములువారు “*కాంకరాద్ర్వైళము మాయాచదాదము జగన్మిథ్యాత్వ వాదము గౌడపాదుల అజణాతనాదము అద్వైతవాద మంతా (వచ్చ్భన్నబౌద్ధమని మాధ్యమికళూన్యవాదమని ఉపనిష్యత్పమితం చేయడానికి శంకరుడు యత్నిం చాడని” అంతటా (పడారం చేశారు. సంయమనీపురం హైకోర్టుతీర్చు "పేరుతో పుస్తకాలు సిద్ధపరచి అన్నిభాషల్లోనూ _సచారం చేశారు. వారు ఉత్తర డేళనందారానంతరము విజయనగరం విచ్చేసి పైభావాలను (పకిటించారు. అద్వైళులు వచ్చి తమ సామర్హ్యం మాపవచ్చునన్నారు. రాయడుళా_స్థి9గారు శ్రీపాద లక్ష్మీసరసింహళశా స్తి9, దెందుకూరి నరసింహశాస్త్రి మహాపండితు అతో శ్రీస్వామివారినన్నిధి సభకు చేరారు. (శ్రీస్వామి చాలా(గంథాలు వరు నగా పెట్టి ఉ్‌క్ట్స్‌ అ దై్యైత్యగంథాలలోనే మావాదోపష్టంభక వాక్యాలున్నవని (దిహ్మాసిద్ధి నైష్కాం్య్యైసిద్ధి అద్వ్వైతసిద్ధి లఘుచం(దిక గురుచం(దిక వాచ స్పతిభామతి మొదలయిన (గంథాలనుండి వాక్యా లుదాహరిస్తూ మాంచి తర్కబలంతో తమవాదమును గట్టిగా పలికి “అద్వైతులు ఏమంటారు” అన్నారు. రాయడు అంతా విని “స్వామీ : మీవాదము ఇదేకదా.” అని వారి వాదమంతా అనువాదం చేసి స్వామివారిచే బొ ననిపించుకున్నారు. ఇక రేప్ప నమాదానం చెవుతామన్నారు. మరునాడు మహాజనం వచ్చారు. కళ్లు మూసి కొని కూర్చొని ఉన్న దెందుకూరి ఒకసారి కన్నెత్తిచూచి స్వామిపాదవాద ఇండనవాదం ఉప[కమించారు. “మీరుదాహరించిన వాక్యాలన్నీ పూర్వపత్త భావాలు, ఆవాక్యాల (పక్కనే తత్టండనవాదము ఉ౦ది” అని అంటూ నర్వ టగంథాలలోని వాక్యాలను పుస్తకం చూడకుండా పలికితే ఆ పండితపర్వతం

ర్‌ర్‌

దగ్గర ఎవరూ తల్వెత్త లేకపోయినారు. ఆనాటి సభఅయిపోయింది. స్వామీ. ఇకమూడవరోజు నా మాటలు వినండి అన్నారు రాయడుళాశ్తి.

రాయడు నిగమనం :

రాయడుశాస్త్రి ఏమిచెపుతాడో ఎట్లా విజృంభిస్తాడో' అని అందరూ ఆస్తిగా ఉన్నారు. (శ్రీరాయడుకాస్రి కుంకుమరేఖాంచిత ఫాలభాగుడు చూచి చూచి. ఆరంభించాడు. “ఇడి స్వామివాదం.. ఇది యీ విధంగా ఖండిత మయిండి. ఇది స్వామి ఆక్షేపం. ఇది యిట్లా పడీప్తనుయింది. ఇది స్వామి పాదాశయం. ఇది యీవిధంగా నిరస్తమయింది.” అని రాయడు ఉపపాదిస్తూ నిరూపిస్తూ ఉంశకే ఎవరేమి అనగలరు. “అదై్వైశానికి జై - శంకర భగవత్సా దునకూ జై - రాయడుశాస్తికీ జై” సభ అయిపోయింది. స్వామిపాదులు తను వాదం విన్పించడానికి గుంటూరు చేరారు. రాయడు భావాలు గుంటూరు వచ్చిన్నై . అంతటా వ్యాపించిన్సై, లోకంతో రాయలు వంటి వాడేడీ: రామకృష్ణయన - పశువిశనన మీమాంస : ఆం(ధ్రదేశంలో. మల్లాది రామకృష్ణదయనులుగారు ఆంధ మండన

మి(కుడు. చక్కని వక్త్షృత్వంతో ఆయన ధర్మత త్త్వ్వ(్యవబోధం చేసేవారు. విశేషమును లోకము గు శ్రించింది. విషయపూరిత మయిన రాయడుశాత్త్ర గారి ఉపన్యానము ఆం(ధదేశంలో అన్ని జిల్లాలకూ అను[(గహింప ఐడినది. యజ్ఞీయ పశువిశననవిషయమై ఒకప్పుడు తగాయిదా వచ్చింది. జగద్గురువు శ్రీకల్యాణానందభారతీస్వాములవారు. శాస్త్రీయ నుయిన (శ్రాతమయిన ఒక ధర్మసూ(తమును నూక్ష్మమనీషతో గుర్తించారు. ఆ వాదానికి శాశ్తిగారే పునాది, మహాసౌధమున్ను. గోదావరిజిల్లా కోనసీమలోని మహా(శౌతులందరూ తాటాకులలో (వ్రాసిన శౌత్యగంథాలను తీసుకొని వచ్చి ₹ాత్రిగారిని ఓడించా లనుకున్నారు. ఈయనకు (శ్రౌత్యగంథాలు. ఏమితెలును? అని వారి ఊహ, వాటి నన్నిటిని శాస్త్రిగారు హృూత్కవిలగా జేసికొన్నారని వాళ్ళుకు తెలియదు. “ఇదిగో ఈ పుస్తకంతో ఓడి౨చేస్తాను” - అని వాళ్లు అనుకుంటూ ఉం౦ంఆీ నెమ్మది నెమ్మదిగా ఒక్కొక్క- పెడవాదాన్ని దులుపుతూ దులుప్పతూ తమ

56

వాదాన్ని సిద్ధాంతము చేసిన రాయడుళాశ్త్రిగారి ఉపన్యాన(ప్రభావమును అప్పుడు చూచిన వండితులే సరిగా వర్ణింప లేక పోయినారుట.

కా శీధర్మవాదం--నువర్షకంకణం :

కాశీలో (బాహ్ముణమహాసమ్మేళనం జరిగినప్పుడు అమేయమయిన

మహా్యపతిభతో ధర్మవాదం చేసి ధర్మవీరత్వమును చాటిన వ్యక్తి (శ్రీకాత్తి గాలే. శాస్రగారిని చూడక పూర్వము ఆం(ధ్రదేశంళలో పండితులు లేరనేవారు. ఆసంగతిని దర్శాంగమహారాజావారితో గూడా. వారు చెప్పారు. అప్పుడు దర్భాంగమహారాజుగారు రాయడు గారిని గుర్తించి ఆంధ్రదేశాన్ని గౌరవించి నట్లుగా గౌరవించారు. మదరాసులో (ప్రిన్సఆఫ్‌వేల్సు సువర్టకంకణం బహూ కఏంచుట విశష్టగౌరవం.

జై న్యగంథపారము -బౌద్ధగంథాలు వ్‌

ీశాత్రగారికి అధీతళాస్త్రాలలో అనధీతములలోగూడా విశిష్టమయిన

పాండిత్యం ఉంది. ఒకప్పుడు వాసా అన్నప్పళాత్తి గారు ఒక జై నమతా భిమానం కల పండిత మేధావికి “(పమేయకమల మార్తాండము” అనే జైన (పౌఢ్యగంథములోని విషయమును చెప్పవలసిరాగా రాయడుగారి దగ్గరక్రు చదవడానికై వాసా వచ్చారు. (గంథ(గంధథితో కూడుకున్న, జై నన్యాయశాన్త్ర జటిల మయిన ఆ (గంధాన్ని అదే _పథమంగాచూస్తూ (ప్రహతవిధాన (పవచ నం చేయడము వారి తత్త్వ్వమెరిగిన శిష్యులకు ఆశ్చర్యం కలుగజేయలేదు. ఎవ్వరూ చెప్పలేరనుకున్న (గ్రంథాన్ని శాత్రిగారు అనాయాసంగా చెప్పారు, మహాయాన బౌద్ధమతానికి సంబంధించిన దిజ్నాగుని తత్త్వనం (గహటాము శాంతిరక్షిత కమలశీలాదుల వాదములను రాయడు బాగా గుర్తించి బౌద్ధుల శూ స్యవాదములోని, విజ్ఞానవాదములోని లోపాలను తెలునుకోగలవారిక్రి తెలియజెప్పేవారు. అభినవగుప్తుని తఈం్యత్యగంథాలు అప్పటికి (పచారంలోకి రాలేదు. రససూ(త్రమువై అభినవభారతి ఏదో కలకత్తాన(తికలో వచ్చింది. అవి నేనువారిదగ్గర చదవాలి అనుకున్నాను. చదువుతున్నాను. “ఇదేమి ధాష౫ అని పలికి అదంతా చూచి నాకు చెప్పారు. ము(దణ స్థాలిత్యాలున్నవి.

5?

సర్టుకో అని నిరూపించారు. ఇప్పటికీ అభినవ(ప్రత్యభిజ్ఞ తెలిసిన వారెంత మంది ఉన్నారో నేను లెక్కపెట్టకలచుకోలేదు. రాయడు (వత్యభిజ్ఞ విలక్ష జము, ఏ (గంథం చూచినా ఆ [(గంథకర్త భావావేశంతో (పవచనం చేయడమనేది జనురంళర విద్యా విజ్ఞాన వివేక మహావలము. అభిమానళాస్త్రం -సంపూర్ణవ్యానంగము :

ఎన్ని శాస్త్రాలలో ఎటువంటి అ(పతిహతపాండిత్యమున్నా వ్యాకర ణము సాహిత్యము అద్వైతము వారికి అభిమాసళాస్తములు.. నాగేశుడు వ్యాకరణంలో సర్వగురుపు. అతని వాదం అర్వాచీనకాలంలో దూషిత మయింది. ఆ సుబ్రహ్మణ్యుడు ఎట్లా సహించుతాడు? నాగేశుని ఉద్యోత మును క్రైయట(ప్రదీపషమును ఆమూలచూడము. చూడని వారికి నాగేళహృద యమే కాదు వ్యాకరణహృదయమూ దురవగాహము. తుదకు పతంజలి మహా భాష్యము నయినా సమ(గంగా చదవని. వారు ఏదో విధాన నాగేళశదూషణకూ ఉప్మకమించుతారు.. దానికై కళ్లు చిల్లులు పడేటట్లు అన్నీ చూచి చూచి రాయడుళాస్త్రి నాగేశదూషకులను చిల్లులు పొడిచారు. తళ్సూచకంగా వచ్చిన (గంఠమే గుఠ్మువసాదము. ఇది (పథమభాగము. తరువాతి భాగమును రాయడు ;ష్యా(గేనడుడు. పేరి వెంక కేశ్వరళాస్తి గురుపాద్యవవణ్నుడె రచించాడు. "

_ రాయడుళాశ్రిగారి ఆ తరుణవయస్సులో మహాభాస్యమం కా (వదీపో గ్యోశాలతో ము[ద్రితమై అందుబాటులోకి. రాలేదు. మిజయనగర(ప్రభువులు జర్మనీదేళంతో ఉన్న ఆ(గ్రంథము (నాత్మసతికి ఫోటో తీయించి తెప్పించారు. ఆ [గంథమును ఆలిపిని అంత బరువుతో ఉన్న ఆపు స్తకంలో చదవటము వారికే సాధ్యమయింది. నాగేశహృదయము ఆవిష్కృుత మయింది. ఖండికోపాధ్యాయత లేదు :

ఎంత వై యాకళణు డయినప్పటికీ రాయడుళాశ్తి ఖఇండికోపాధ్యాయుడు

కాడు. సాహిత్యస్వారన్యమును ఆవిష్కరించుతూ వ్య్తివివేకములో మహిమ

ర్‌ి

భట్టు. అవసరము వచ్చినందున ఖండికోపొాధ్యాయవై యాకరణులను నున్నగా తిట్టారు. “ఏమండీ: మీ వైయాకరణులను తిట్టుత్తున్నాడే” అని నేనన్నాను. “తిట్టనీ: నేను ఆలంకారికుడను. వ్యాకరణకార్కళం నాలో ఏదీ?” అన్నారు ఆ గురుదేవులు. ఇట్టి సౌజన్యము ఎవరిలో నయినా ఉంటుందా? అటువంటి ఆలంకారికహృూుదయంతో అలంకార్యగంథాలను సమన్వయపరచిన వ్యక్తి అంతకు పూర్వం లేడు.

ఉక్తిభంగీచి(త్రత :

భాషా(గంథాలు వేరు. సాహిత్య (్యగంథాలు వేరు. సాహీత్య (గంథాలలో భాషకూ (ప్రాధాన్యం ఉండరాదు. ఉక్ర్రిభంగీచిితత ఉండాలి. ఖోషాదృష్టితో సాహిత్య (గ్రంథాలు చదవరాదు. భాషక్షై వ్యాకరణం ఉంది. నిఘంటువు లున్నాయి. విషయ _ప్రధానదృష్టితో రసభావానుభూతికై సాపిత్య(గంధాలు చదవాలి. ఆ విధంగా ఉండారి అనేవారు. అలంకార (గంథాల అనువాదం-మహాభాసష్యం :

“సంస్క్యృతపండితులు తెలుగునకు శత్రువులు కానడంవలన. తెలుగులో అలంకార(గంథాలు రాలేదు. అందుబాటులో ఉండేటట్లుగా అలంకారశాన్తు (గంథాలు అనూడితం కావాలి. ఇంతే కాదు; భారతీయళాస్తా9లన్నీ రావాథి.” అని ము_క్తకంరంతో పలికేవారు. వారిలో దాగిఉన్న తెలుగుభాషాభిరతి అప్పు డప్పుడు అట్లా ఉవబికేది. “పతంజలి మవాభాష్యమును తెలుగులో అనువ దించండి” "అనికోరగా; “నాకు ఉన్న (పబలాఖి లాషల్లో ఇదే ముఖ్యము. అయితే శివాజ్ఞ కావాలి కదా!” అన్నారు. రాయడు సూచనాఫలంగా య్మాఖ్లే అలరికారళాన్ర(గంథాలు ఆం(ధములో అనూదితములయినవి. రాయడు భావ తపస్సుగా. అన్నీ ము(ద్రితములు కావచ్చు. వా్థావహారిక భాష :_

వ్యావహారిక భాషావాదానికి రాయడుశాపస్తి దోహదం కలిగంచారు. పతంజలి అంగీకారాన్ని కూడా (ప్రదర్శించారు. గిడుగు ఎంతో సంతోషించి గొడుగు పట్టాడు.

68 విశ్వనాథ సత్యనారాయణ : విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కవిత్వమం శే వారికి అభిమానం. విశ్వనాథ ఉదాత్తగమనికలు చూచి ఆనందించేవారు. నేను ఒకసారి శశిదూతము మా స్వామి వినిపిస్తే వారు పరవళులై ఆస్వాదించారు. నేనీ సంగతి చెప్పితే విశ్వ నాథ వెతుక్కుంటూ వచ్చి రాయడు పాదాలకు శ5:పీఠం ఇచ్చాడు. ముస్లిం ఆదర౦ ; ఒకప్పుడు హైదరాబాదులో చితసన్నివేశం జరిగింది. ఒకముస్షిం అభిజ్ఞుడు ఆస్ట్రనిస్ట్థానం నుంచి పారసీకంనుంచి వచ్చి స్థానిక వ్యతికలలో రాయడురాక చూచి తాను న్వయంగా కూతుళ్లతో మనుమరాళ్ళుతో వచ్చి రాయడుకాస్త్ర గురుపాదులను శివ్యనపొతంగా తానున్న మహాభవనానికి తీసి కొని వెళ్లారు వారిపిల్లలు మంచి విన్క్మ-త్తులు "పెట్టారు. మంచి టీ ఇచ్చారు. రాయడు నిషేధించలేదు. షాజహాను-దారాషుకో--అసపఫ్‌థాన్‌ -నూర్జహో ను-- పండితరాయలు మొదలయిన వారిని ఆయన తెలుసని పలికారు: రాయడు (పసన్ఫవదనంతో విన్నారు. ఫలాల విందు అందుకున్నారు. నేను సరేసరి, మాశాస్త్రగారికి ఆ ముస్లిం మహాభావుడు శాలువలిచ్చి సత్కారం చేశారు. ఇది రాయడు ఆదరం, పరిషదధ్యక్షత-_[పవచన విశిష్టత : తెలుగు భాషావిషయమై రాయడు కొని వ్యాసాలు (నాకారు. 1981 లో ఆంధదసాపాత్యపరిషత్తుకు అధ్యతులై మెత్తని భాషలో విమర్శకులు కవులు పండితులు మెచ్చేటట్లు చక్కని సమీకు చేశారు. నవ్యసాహిత్య వరి షళ్తుకు అధ్యతులై వారి సూచనలా వ్యాపించినట్లయితే సాహిత్యవ్యవస్థ కలి గేది. నేటి నానావధములయిన సాహిత్యవాదాలకు సామరన్యనరణి చూపించి “నవ్యసాహిత్యమభాక్షి” అయ్యేవారు... వారి (వవచనంలో గొప్ప విశిష్టత ఉంది. కఠినవిషయమును గూడా కథగా చెప్పేవారు. తరువాత పంక్తి దానంతట అదే అర్థమయ్యేది. విషయమంతా వీకవాక్యతకు వచ్చేది. ఈ శీతిని శ్రీకల్యాణానందభారతీస్వామి బహు మెచ్చేవారు.

60 విజయనగరం విడువను - అంతఃపుర ఉపదేశం :

విజయనగర్మ్యపభువులను రాయడుళాస్తీగారు ఆశ్రయించి ఉన్నారు. నిజమే. అంత?పురంలో కూడా గురువుల్లై ఉపదేశము ఇచ్చారు. _పభువుల (ద్రవ్యమును పుచ్చుకోక పోలేదు. అయినా నిర్ఫీక మయిన(ప్రవృతత్తి. రాజ గురువుగా దర్శించినరీవి అలకనారాయణగజపతిమహారాజావారిని కూడా చకితులను జేసింది. ఆ(పభువు ఉ చితజ్ఞుడు కాబట్టి చాలాగొరవించారు. తెలుగు గడ్డకుపకారం ;

“వ్పీకు ఎక్కువధనం ఇస్తాము. కాశీపట్టణానికి వేంచేసి హ్యాకరణా ధ్యాపనం చేయండి” అని కొందరు కోరారు. కాని (శ్రీవారు అంగీకరించ లేదు. “నేను విజయనగర్యప్రభువుల ఆదగంతో ఇంతటి వాడ నయినాను. ఇప్పుడు వారిని విడిచి నేను వేరొక చోటికి రాను- (ప్రభువులు సమాదరంతో ఇచ్చే ఈ ధనం న్నాకు చాలు. అదీకాక నేను తెలుగు గడ్డకు ఉపయోగించాలి. వేరొకస్థలానికి వచ్చి నా ఆం(ధులవిశ్వాసాన్ని తగ్గించుకోను” అన్నారు. కొౌన్సిలరు : -

శాస్తి9గాంకి లౌకికులతో చాలా పరిచయంఉంది. తాము స్వయంగా లౌకికవిజ్ఞానం కలవారు. “*వనౌకసోపి వయం లౌకికజా ఏవ? అన్నట్టు, వీవయినా లౌకికవ్యవహారాలలో పేచీవేయాలం కే. బాగాతెలుసు. తంత్ర యృుక్తిని పన్నడానికి ఆయన సమర్దుడు. విజయనగరం మనునిసిపాలిటీలో ఒకప్పుడు తాను కౌన్సిలరు అయినారు. యూనివర్సిటీ వ్యవహారాలలో అందంగా గిజిగాడు గూడు అల్లేవారు. తను బంధువులకు తమకు సంబం ధించిన విషయాలలో బాగా వీరకాయపీచు పెళ్టువారు. ఎందులో దిగితే అందులో ఆయన అ్యగపండితుడు. శ్రీమత్త్రిరుముల గుది మెళ్ళ వరదాచార్యులు గారు (శ్రీ వారికి (ప్రాణమి[త్రము. శాస్త్రిగారి నూచనఫలముగా చిట్టిగూడూరు సంస్కృతకల్తాశాల స్థాపించి నిర్వహించి స్వాత్తద్రవ్యంతో పోషించి సకలవర్శాలవారలకథు విద్యా_స్రవీణ- ఉభయభాషా సవీణ -భాషా ప్రవీణ పరీక్షోత్తీ ర్లత భాగ్యం కల్పించారు. రాయడుభావాలకు వరదాచార్యవచనము వ్యాఖ్యా

6౮01

సము (ప్రసన్నగంభఖీంన్వభావు డయిన శ్రీమాన్‌ ఆచార్యచూడామణి రాయడు గారి విశష్టతా సూచకంగా సంస్కృృతకావ్యం (వ్రాశారు, వెంపరాల సూర్య నారాయణశకా స్త్రి “రాయడుయళచ్చం (దిక* (వాశారు. వాసా వారు సంన్క్బృత కావ్యం (వ్రాశారు. ఇంకా ఎన్నో కావ్యాలు వెలనినయి. అన్నీ రాయడు యశోభూమికలే. శిల్చ్పము-అభినందనము :

దౌలతాఖాదు. ఎల్లోరా వెళ్ళి -1పాచీనకాలాం(ధ్రశిల్బాలను చూస్తూ మురసి పోయేవారు. శిల్చంలో , తన్నలావణ్యరేఖల దిద్దుబాట్లు చెప్పేవారు. శిల్పఖండాలలోని స్త్రీపుంసభేదాలఖు పలికేవారు. మధురదేవాలయం లోని _స్పంభాలను గోటితో మీటి శిల్చవిశేషాలను వ్యాఖ్యానించి చెప్పడంలో ఆయన “జక్కన విరుపణ్ఞ” అనిపించేది. శాస్త్రిగారికి వైకాలజీ బాగా తేలును... వైన్సు వాదాలలోని తేజస్సిద్ధాంచాలు వాలికి తెలిని ఉన్నట్లుగా, వారిమాటల ధోరణి వలన మాకు వ్యక్తమయ్యేది. పరా పళ్యంతీ మధ్యమా వైఖరీ రూప శద్ది తత్త్యమును, మహాస్ఫోటరహన్యమును గుద్తించిన (శ్రీరాయడు “శబ్దానికి రూపం ఉన్నది. కేజోనముయీ వాక్‌, (పతిశుత్యాత్మక మయిన శబ్దము హృదయదర్పణంలో (వతివించించుళుంది. వేదాలలో “తేణన"వర్జన వంకే తం ఉన్నది. అది సంకల్పవ్యా ప్తి సూచకను. అది విశ్వప్యా స్తము” ఆని చెపుతూ ఉంళశే ఏదో కాంతిచ్యకం తిరిగేది. వేదాలలో ఉన్న ఆనుపూర్వి మారికే అపూర్వభంగం కలుగుతుం దని విద్యారణ్య వేదభాష్యత త్త్యము రాయడు విశదంచేళశారు. “వళక్య్యాపళ్యె న వళ్యత;ః” అని బెల్లంకొండ రామా రాయబుధుడు సమస్యాపూరణ౮ చేయమం కే (పసిద్ధళతానధానులు “ఆ సమస్య ళబ్దదుష్టము" అన్నారు." ఇది అదుష్టమని రాయడు మహాభాస్యుం భగవత్పాద భాష్యం ఉదాహరించి సమర్థించారు. వ్యాఖ్యారచన :

రనగరిగాధరానిికి (వచ్చార మిచ్చింది వారే. పండిత్సరాయల (గ్రంథము నక్ష నసుబ్బరాయడు-రాయడుకా+స్రి వ్యాఖ్యానం (ాయాలని మేమెంతో ఉఖ

రిల

లాటపడి (ప్రార్థించాము. రసగం గాధరశిష్టపూరణ ౦ చేయవలసిందని కోరాను. వారు ఉం'పే ఈ పనులు జరిగేవి. ధర్మ(నటోధం:

చుండూరి వెంకటరెడ్డి గారు “ధర్మశాస్తాాలపై వ్రాయండి” అని కోరగా, పీఠికగా ధర్మ(ప్రబోధము అనే (గంథాన్ని (వ్రాసి (పథమభాగంగా [వకటించారు. రెండవభాగం (వ్రాసిఉంది, ము్యదితం కాలేదు. ఈ విషయమై వారి ఊహచూ స్తే అంతటివి ఒం దాకా అవుతవని అనిపించింది. లోక భాగ్యం నరిగా లేదు. వారి ఆరోగ్యము బాగా ఉన్న దినాలలో ఆం(ధ్రదేశము ఆయన చేయదగిన పనిని చేయించలేకపోయింది. ఇప్పుడు వాపోవక తప్ప డం .లేదు. అటువంటి మహామేధావి మళ్ళీపుట్టిడానికి ఎన్ని సంవత్సరాలు ఎండి పోవాలో నేను చెప్పలేను, గ౦ంథాలు-వ్యాసొలు :

ఇప్పటికి వార్రి (గ్రంథాలు గురుప్రసాదము, ధర్య్మ(ప్రటోధము, దై్వ్వైతా

న్‌.

'దైవతదర్శనము, ఏవో ఇంకొఒకటి రెండు మా్యతమే ఉన్నాయి సంస్కృత భాషలో వేదవిషయము ధర్మవిషయములకు సంబంధించిన వ్యాసాలుఉండాలి. విశిష్టనం చికలలో (వకటితము అయినవి. కృతిస్వీకారము :

నా నవరసగంగాధరము వేదాల ధ్వన్యాలోకం భాగవతుల అభినవ ధ్వన్యాలోకము రాయడు యశోంకముగా వచ్చిన్సై. ఇంకా కొంతకాలం మా రాయడు ఉన్నట్లయితే ఎన్ని అలంకార(గ్రంథాలు దండగా (గుచ్చబడి వారి పాదాల దగ్గర ఉందేవో. కుమారవిషయము = ఆర్జ్భ్రనే్యతత:

రాయడుళాత్రి గారి పెద్దదుమారుడు సూర్య నారాయణగీ450. 5౧౧, గతించ డము రాయడుగారి జీవితంలో పెద్ద గొడ్డలి సెట్టు. నవరనగంగాధరము అచ్చు

608

కాకపూర్వం నా రాయడు శాత్తుగారికి వినిపించుతూ ;

అసహాయ సకలబాంధవచిం తాముద్వాస్య చ గురుకుల్యపణయం

హో ।; తనయ. వినయకాలిన్‌।; కధమివ పరలోకపధికోఒఖూ:

అని నేనుచదువుతూ ఉంళే కాత్తిగారి పు్కుతపేమపొంగి, దుఃఖంగా మారి బాప్పరూపం ఫొంది రెండుకళ్ళుల్లోనూ గి్యరున తిరిగింది. సూర్యనారా యణభార్య నారాయణమ్మ ఆ దగ్గరలోనే చాటుగా ఉండి కన్నీరు తుడుచు కుంటున్నది. ఆనాటికి నాచదువు కట్టిపెట్టాను. రాయడు_స్తంభిత వామ్చుడైై చదవమన్నాడు. నేను చదవలేదు. ఆ పు్యతదుఃఖము నారాయణమ్యును చూచి నప్పుడల్లా ఉద్వేల మవుతూ ఉంటుంది. నారాయణమ్మ చాలా తెలివిగలది. శాస్త్రిగారి మామగారి దుఃఖోద్వేగమును తన దుఃఖమును (మింగి శాంతింప జేసేది. పెద్దకూతురు సౌభాగ్యవతి బాలాంబ శాత్రిగారికి గారాబుకూతురు. 'రెండవకూతురు సన్యాసమ్య తనభ_ర్తపోయిన సంగతికూడా మరచిపోయి నాన్న 'సేవాపరాయణత్వంతో అహర్నిశం ఉపచరించుతూ, ఒడు దుడుకులు లేకుండా, పిల్లల అల్లర్హ దగ్గరనుంచీ సర్దుతూ అన్నీ చక్క పెట్టుతూ ఉంటుంది. చిన్నకుమారుడు సన్యానయ్య శాస్త్రిగారి అభిమానపు్యతుడు- ఇటువంటి అభిమానముతో “సన్యాసి అమాయకుడు” అని శాత్రిగారు అను కునేవారు చిన్నకోడలు సౌభాగ్యవతి మాణిక్యమ్మ మామగారిని వేయికళ్ళతో చూస్తూ ఉంటుంది. నిండైన తన ఇంటిలో అభివృద్ధి "'హీతువు కావలసిన కుంకుమళోభిత మాణిక్యమ్మను చూచి రాయడు అంతస్పంతోషం పొందే వారు. కుమారుల పిల్లలు మువ్వలు గవ్వలు (మోగినట్లు తిరుగుతూ ఉండే శాస్త్రిగారు అన్ని దుఃఖాలూ (మింగి సంతోషపడుతూ ఉండేవారు. భార్య పావసోదెమ్ము గతించి ఎంతోకాలం అయినప్పటికీ, ఆమె లేనిలోటు లేకుండా శాస్త్రిగారు అ_త్తగారుకూడాఅయి అందరినీ కనిపెట్టుతూ ఉండేవారు. ఆపిల్ల అకు ఉపనయనాలు పసెళ్ళిళ్లుచే సేవరకు రాయడు ఉన్నట్లయితే కుటుంబశాంతి చాలా అనుకూలంగా ఉంేది. కాస్రిగారివంశంలో సంస్కృతాథ్యాసంచేసిన వాజృలేరు. వారి నిద్యావపంళశము “అంతటా వ్యాపించింది. అద్వ్వైతసభ

గక ఏర్పాటుచేసి ఉపనిషద్విహారమందిరం నిర్మింఛి తమ్యగంథాల నన్నిటిని అక్కడనెలకొల్పి తాము సర్వాధ్యళులై గొప్ప ఆదర్శపురుషులు అయినారు. నాసేవ ; రాయడు అనారోగ్యంతో ఉన్నప్పుడు నేను నిత్యము సర్వసేవ చేసే వాడను. పాదసంవాహానం చేసేటప్పుడు నాకు చాలావిషయాలు చెప్పేవారు. ఇక్కడ (వాసినవన్నీ వారు చెప్పినవే. కొన్ని నా గుర్తులోనివి. కొన్ని యిత జల వరిచయ (పావ్షములు. ఇప్పటికివియే (ప్రాప్తములు. శతన్నార్షి కోత్సవఘు ఫ్‌ తారణ (శాపణ శుక్షచతుర్దశి మధ్యాహ్నము 8-15లకు రాయడు దివంగతులయినా రన్న వార్త ఆం(ధమండలములో వ(జపాతము. అయినా శతవార్షికోత్సవం దేశమంతా చేయాలని చాలాయత్నం చేశాను. లోకరీతి రాజ నీతి తెలిసినవారికి చెప్పాను. జరగలేదు. పోనీ: డాయడు పేరిట సాహిత్య సర్వన్వము (_పకటించాలని తలచి తగిన యత్నంచేకాను. ఇంకా చేస్తున్నాను. రాయడు అందరిని ఆవేశిస్టే ఈపని జరుగుతుంది అనే విశ్వాసం ఉంది. మేమంతా విశ్వాసజీవులము. ఈ నర్వము (శ్రీరాయడుకాచ్తి భిక్ష. మా గురుకీర్హనం చేసి నన్వుగురించి నేను చెప్పుకోవడానికి బిడియం దూరం పెట్టుకుంటున్నాను. శిష్య లందరూ అహ మేన మతో మహాగురో;ః అవి అనుకోవచ్చును. నా _పెైవాత్సల్యం అధికం అని నా భానన. అన్య శిష్యులు అసనూయపడేటంతగా నన్ను ఆదరించారు. నన్ను “మీరు” అనే వారు. నాకు పాదసంవాహనభాగ్యం ఇచ్చారు. సర్వవిధపేవాసౌకర్యం కలిగించ డానికి అంగీకరించారు. (దవ్యం దాచిన మందసం వీగాలు నాచేతికిచ్చారు. నాకు కావణపిస పట్టుశాలువలు నన్ను తీనికోనిచ్చారు. మదరాసునుంచివచ్చి “ర్రన్తనుంగాధరోం చదువుకోవడానికి అవకాశం ఇవ్వండి” అని ఒకరు కోరితే “మాళత్మ దగ్గర చదువు” అన్నారు. నా నవరనగంగాధరం వివి పరిశో ధించాళ్లు. ఇంకా (గంథాలు (వాయనున్నారు." మహాసభలలో నా కవకాళం.

685

కల్పించారు. తిరువేం[డ్రం మధుర బెంగుళూరు మదరాసు హైదరాబాదు ఎల్లోరా ఇపయాణాలతో నన్ను అను[గహంతో తీసికొనివెళ్లేవారు. నాకు విద్యా వివేకా లిచ్చారు. ఆత్మవిశ్వాసం ఇచ్చారు. ఈ (వసంగము వసారంచేయ డానికి వషయసంపదత్తి ఇచ్చారు. ఇంకా ఎన్నని చెప్పేది. నాకు సర్వము వారే. అస్తు.

శారణ భాద్రపద భారతి - అశతర్చణము

ఆం (ధసీమలోని నంస్కృతసాపాత్యాకాశములో ఒక మహోజ్జ్వలతార రాలిపోయింది. పూజ్యపాదులయిన శ్రీరాయడుళాస్తగారు అ_స్తమించి పోయి నారు. వీరి నిర్యాణము నేటి నంస్కృతసాహితీలోకమునకు నజపాత మన్నను తప్పులేదు. అశనిపాతమన్నను తప్పులేదు, వీరి పాండిత్యము వీరి "ప్రతిభ వీరి నక్సృత్వము వీరి వాదకౌళలము వాటికవే సాటి. నేడు వీరి యంతటివారు వీరే. మరిలేరు. రాయడుశాత్త్రగారు అతరాలా మహామహో పాధ్యాయులు. - అక్షరాలా

కళా(ప్రపూర్ణులు, అక్షరాలా వైయాకరణ సార్వభౌములు. లవలేశము కూడా అత్వ్యుక్తి లేదు. వీ5లో పండితవర్గమునకు సహజమయిన మాత్సర్యం లేదు. ఆహ ద్వేషములు లేవు. పార్యసవచనములలతో అరమరలు లేవు. ఈయన విత్యసిజన్యపౌశీల్యమూ్తి. శిష్య్యపళిష్యనంతతిని నంపాదించుక్‌ ని జగ త్కుటుంవి యయిన చల్లని తండ్రి. కృషిచేసి జీవిత మంతయు ధారపోసినది సంస్కృృతసాపాతికే. అయినను శాస్త్రిగారికి ఆం(ధభాషపట్ల మహాఆదరాభి మానము లుండినవి. వస్తుతః ఛాందసకోటికే చెందిన వాడయినను నన్య సాహిత్యము పట్లను, నవ్యమార్గముల వట్లను, వ్యావహారికభాషావాదము పట్లను ఈయన చూప్పచు వచ్చిన చల్లనిచూపు ఈయన విశలహృదయమును బాగుగా వెళ్లడించినది. పాతకొత్త సాహితీసం (పదాయములకు 'సేతుబంధము కట్టి సామరస్యము నెలకొల్పుటకు ఈయన పడుచుండిన ఆవేదనను చాటినది, ఆ సొమనన్యమున గూడ ఈయన అనమాను డనిపించుకొన్నాడు. రాష్ట్ర

66

రాష్ట్రాాంతరముఅందు విజయభేరి (మోగించి దిగంత విశాంత మయిన యశస్సు నార్జించి ఆం(ధ్రదేళమునకే పెద్ద పేరు (పతిష్టలు తెచ్చి పెట్టిన మహో మేధావి.

పుట్టినవారు గిట్టుట నహజమే కాని సాహితీలోకములో ఆయనలేని లోటు తీరుట యెట్లు? అన్న నమస్యయే యెక్కువ బాధించుచున్నది. లోక పూజలందుకొన్న ఆ మహానీయునకు అశుతర్పణము. వారి ఆత్మకు నమో వాకము.

ల్తి త్తి

థ్రీ వెంపరాల సూర్యానారాయణశాన్తి గారు రాయడుళాన్తి యళ శ్చందిక రచించిరి. అందుక్తానుక్రవిశేషము లెన్సియో గలవు. మున్మిితయ చరి్య(త కావ్యమును రాయని కంకిత మొనరించిరి. అందు;

శ్రీ వాణీ లళలికాంచికా ప్పుడు జగచ్చేంణీ గురుండు-ఆత్మవిద్యా

వార్దాశి (తిమ్హూంర్సి రూపుడు అగు- మేధాదక్షిణామూల్తి

తాకావంశాబ్ధి కలానిధిన్‌ జయవిహర్తన్‌ సుబ్బరాట్బాన్తు

విద్యావాగీఖథ గురు(ప్రసాద కృతికర్తన్‌ సర్వదా. పోచుతన్‌.

శ్రీ కల్యాజానందథారతీ స్వామిపాదులు రాయంబుధునకు “వ్యాకరణ సార్వభౌమ పట్టాభి షేకమును” శాస్త్రీయముగా. చేసినారు. ఇది అసాధారణ గౌరవము,

దర్భాంగ క్షితినేతృ పండితసభాంతః[పాప్త శాస్తా౨ర్ధ

సందర్భాపాదిత- సర్వరాడృ్రను లస త్తద్భూప దళత్తార్ణ

వాగ్గర్భానర్హృ. బహూకృతి (గహ.జదత్ష (వస్ఫుర(క్పేక

ఆగర్భాంథభోరుహ గర్భ డారకరుణా! గర్వాంధకారారుణా!

67

(శ్రీరుచిర విజయనగర మహారాజామరగవీకలాగార

సుఖీవార శిరోలంకారిత ధీరపదా! సుబ్బరాయ ధీమద్విరదా:

ఇలా ప్రపూర్ణ శిష్యమండలీడితా_పమేయకౌళల (పపూర్ష

శబ్దశాన్రచ(కవర్తి సద్భళః కలా_పపూర్ణ భూరిభూమిగోళ:

సార్ధకీభవత్‌ కలా(పపూర్ణ లాంఛన (పకాండ మండితాహ్వయా :

ఏకముఖ పతంజలిరూపా. కాత్యాయన మహర్షివర్యసరూపా!

(్రీకర పాణిని పరరూపాః కుతలగతా[దిచాప. అన్ఫుతాలాపా:

శ్రీమ త్రిపురసుందరీ మను పొతత్రీకృత రసన: అఖిల పండిత

పరిషత్సో(త్రపరా:

ఆ(త్రేయసగో (త్రా. శ్రీనుబ్బరాయకోవిదనే (తా:

శు (భకరోద్గతామృళ విశుద్ధ యుఠీ_పతిమ వసన్న

వాచాాభమణావధీంత యళఃపద వారాణసీపురీ

బుధాద్యభ్ర విరుద్ధవద్ధతి కృత(కము భవ్య “గ్సర్రు[పసాద”

నామా్యభగ వాక్సద్యకుత మహాకృతిగుంభన ! కీ ర్తిభాజనా!

ఏవంవిధ విలక్షణ విశేష విశిష్టులు శిష్యసంతతి సం[కాంత వైభవులు (ఫ్రీ కాతా సుబ్బారాయళాస్త్రి పూజ్యపాదులు కీ ర్తిశేషము లయినారు.

భాగవతుల కుటుంబళాత్తీ! మీరూ వారి శిష్యులు. మీరేమంటున్నారు? “ష్స్‌ జాబు చూచేటవ్పటికి నా కళ్ళకు నీళ్లవచ్చినై . నా భార్యతో 'పెళ్ళివారింట ఉన్నాను. రాయడు పేరు వినగానే ఆమె నమస్కరిస్తుంది. నా మనుగడకు వారి మాటలే ఆధారం. “గౌతమ ధర్మనసూ(త్రాలలో వ్యంజనాదులకు పర్యుషిత దోషం లేదని ఉన్నదే. మీ కృష్ణాతీరపువాళ్లు తినరేమో-. మీ ఆచారాలు ధర్మ శాస్త్ర విరుద్ధాలు- అనేవారు, రాజేళ్వరళాశ్తి - అనంతకృష్ణళాచ్తు మొదలయిన వారు రాయడు మహాసభలలో (పసంగించినపుడు, ఏమీ మాటలాడలేక, రాయడు కదలివెళ్ళిన తరవాత వాదవిమర్శనం చేసారట. మీరు భావించినవన్నీ తెలుసు అన్నారు. న్‌

సురవరం [పతాపరెడ్డి --దేవులపల్లి రామానుజరావు

అది ఇప్పటికి అర్ధశళాబ్దము అనగా యాభై సంవత్సరాల(క్రిందట్‌ సంగతి. ఆనాటి సంగతులు తెలిసినవారు యీసభలో ఎందరో ఉండరు. ఆనాటి హైదరాబాదునగరం నేటి రాష్ట్రంతో, నగరంతో పొలిస్తే ఎన్నడూ ఊహించనంత మార్చు. వచ్చినది. మధ్యాకాలపు రాజరికము, నిరంకుళ పరి పాలన, (పజల (శ్రేయస్సుకన్న పరిపాలకుల (శ్రేయస్సు (సాధాన్యం, (పజల మాతృభాషను ఉద్దేశపూర్వకంగా అణచివేత మొదలై న (వత్యేకతలు కలిగిన వాతావరణమది* అది “తొరక్యాంటధ సంస్కృతికి ఆలవాలం. నేటి *తెనుగు మీరిన తీరుకాదది.” నాంపల్లి ఆబిడ్స్‌నుండి మొకరంజాపి మార్కెట్‌ వెళ్తే మలుపుమీద కుడిచేతివై పు ఒక చిన్నయిల్లు ఆ ఇంటిలోనే (పెస్సు. ముందటి రెండు గదులలోని చిన్నగదిలో ఒక కేబులు, నాలుగు కుర్చీలు, పృస్తకాలతో నిండిన కొన్ని బీరువాలు. అన్ని వీరువాలమీద “ఈప్ప_స్పకాలు ఎవరికీ యాయ బడవు” అని అతికించిన కాగితాలు. ఆ కేబుల్‌ ముందు కుర్చీలో అప్పటికే (1829) నెరసిన వెం (టుకలతో ఏదో పుస్తకము చదువుతూనో లేక పతిక పూపులు చూస్తూనో లేక ప(త్రికకొరకు ఏమైనా (వాస్తూనో లేక ఎవరైన కవి వండితులతో సంథాషిస్తూనో, సాధారణమైన ధోవతి, షర్షు వేసుకొని కూర్చున్న ఒక వ్యకి. ఆయనే గోలకొండ సంపాదకులు. తెలియనివారు ఎవరై నావచ్చి పలకరిస్తే కొట్టవచ్చినట్లు మాట్లాడే ధోరణి ఆయనది. డా. జాన్సన్‌ను గురించి చెప్పినట్లుగా ఆయనలో బాహ్య న్వరూపంలోనే కాఠిన్యము కనిపిస్తుంది కాని అంతరంగం వెన్నవంటిది. “నిండు మనంబు నవ్యనవనీత సమానము. పల్కు దారుణాఖండలళ స్రతుల్యము” అన్నమాట

(9

ఎనరైనా యీనాడు కవినా స్తే యిాయనను గూర్చే (వాసినాడని చెప్పడానికి తగిన వ్యక్తిత్వం.

ఎవరీవ్య క్తి అనే పశ్న (శోతలకు సహజంగా కలుగుతుంది. ఆయ నయే సురవరం (ప్రతాపరెడ్డి. ఆయన కూర్చుండిన గదికి సంబంధించిన ఇళ్లే గోలకొండ పతికకు నందబంధించిన కార్యాలయం. ఆయన నకుటుందింగా నివసించే ఇల్లికూడ ఆ ముద్రజాలయానికి వెనుకభాగమే. ఆ వీధినుండే (పతి సాయంకాలం నైజాం నవాబు తమ రాజభవనం (కింగ్‌కోటి) నుండి చార్‌ మినార్‌వై పు వెళ్లతున్న మార్గం. ఈ మార్గంలో అప్పటి రాష్ట్రంలో (ప్రజల భాషలలో ముఖ్యమైన తెలుగుభాష (పచారానికి కంకణం కట్టుకొని ఆ భాషా వికాసానికి ఆత్మార్పణ చేయడానికీ జీవిత్యపాంగణంలో అడుగుబెట్టు సంద రృంలోనే నిశ్చయించిన ధైర్యశాలి, త్యాగమూ్త (వశాపరెడ్డి నివానం, మాతృభాషా వికాసం, (ప్రజాస్వామ్య స్థాపన, సంఘనంస్కవణ అన్న మూడు ఆశయాలకు (త్రికరణ కుద్దితో అంకితమైన విజ్ఞాని ఆయన.

ఆయన మన తెలుగు వై తాళికులందరివలెనే గడచిన శతాబ్దంలో అనగా 28 మే 1896వ సంపత్సరంన అప్పుడు గద్వాల సంస్థానానికి రాజదానిగా ఉండిన 'టోరవెళ్లి' (గామంలో ఈమ మాతామహుల ఇంటిలో జన్మించినారు. కానఆయన స్వ(గాముం ఆలంప్పురం శాలూకాలోని ఇటికాలపాడు. “నీరులేని ఇటికాలపాడు* అని ఆయన తమ (గ్రామాన్ని గురించి ఇెస్పేవారు. ఈమ తాలూకాను గురించి

“జ్కలంప్తరీనందనారామ వి(భ్రౌజి చుల్లోబ ఫలరాజి మధుక రుచికి”

అని తమ తాలూకాలో వండే మోమిడివండ్త తీపితో తెలుగుభాషా మాధుర్యాన్ని గర్వంగా పోల్చినారు. (పళావరెడ్డిగోరు (శ్రమ్మకచుంగా చదు వును సొగించి మెటిక్కులేషన్‌ పూద్తిచేసి మహైదరావాదులోని నిజాం కళాశా లలో ఇంటర్మీడియేట్‌ చదివి ఆ తరువాత మటదానువెళ్ళి బి.ఎ. పూర్తిచేసి ఆ మీద వి.ఎల్‌. డిగగీ తీసుకొని తమ జీవితయాక్రను ఏవీఠంగా సాగించ

70

వలెనో అన్న ఆలోచనలోపడిరి. మదరాసులోనున్నప్పుడు వెల్లాల సదాశివ శాత్రిగారితోనూ,. వేదం వెంకటరాయళాత్రిగారితోనూ. గాఢమైన పరిచయం ఏర్పడి, ఆ ఉభయుల (వభావంలో, కుశూషలో, గురుముఖంలో నంస్కృృ కాంధ్రాలలో గట్టి పాండిత్యము సంపాదించిరి. తెలుగులో కవిత్వం అల్లడం, వచనరచనలు చేయడం విద్యార్థిదళలోనే (ప్రారంభించిరి. తతృలితంగా చిన్న తనంలోనే సాహిత్యంవైపు ఆయన చిత్తవృత్తి అభిముఖ మైనది. తరువాత ఆయన జీవితం మొత్తం సాహిత్యానికే అంకితమైనది. విద్యార్థిదళలోనే మానవల్లి రామకృష్ణగారితో పరిచయం కలుగడం, ఆ పరిచయం ఆయనలోని సహజమైన సారన్వతాభిలాషకు దోహదం చేయడం జరిగింది.

బి.ఎ., బి.ఎల్‌. డీ(గీలతో సంస్క్యృూతాం(ధభాషలలో గాఢమైన పాండిత్యంతో సురవరం (వతాపరెడ్డిగారు హైదరాబాదు నగరం (ప్రవేశించిరి. అప్పుడు ఆయన ముందున్నవి మూడు మార్గాలు. మొదటిది స్వగామంతలో వారసత్వంగా వచ్చిన వ్యవసాయవృ త్తిని అవలంబించి జీవితయా (త సాగించడం. రెండవది: న్యాయకాన్తములో పొందిన డి(గీని ఆధారంగా ఆ వృత్తిని అవలంబించడం. మూడవది: అప్పుడు హైదరాబాదులో _వముఖు లైన రాజాబహద్దూర్‌ వెంకటామారెడ్డిగారికి తనపైన ఉన్న ఆదరాభిమానా లను ఉపయోగించుకొని (పభుత్వోద్యోగం సంపాదించడం. కాని ఆయనకు యీ మూడింటిపైన చిత్తం లఅగ్నంకాలేదు. అప్పటి హైదరాబాదు పరిస్థితులు, భారతదేశంలో గాంధీమహోత్యుని నాయకత్వంలో జరుగుతున్న స్వాతం(తో దగ్థమము, తెలంగాణా(పజల వెనుకబడినతనం, దైన్యం, దరిద్రం, తెలుగు భాషకు పట్టిన అధోగతి, కనీనం (ప్రాథమిక విద్యనైనా మాతృభాషద్వారా ఆర్టించలేని అవమానం, నూటికి పదిమా[తమే లేనివారి మాతృభాష నూటికి తొంబదికి పైగల _పజలమీద రుద్దడం, (ప్రాథమిక స్వత్వాలు ఏమాత్రం (పజ లకు యీయని నిరంకుళ పరిపాలన, ఇవన్నీ ఆయనను కదిలించివేసినవి. ఆందుచేతనే ఆయన తనముందున్న మూడు మార్గాలలో పయాణం చేయ లేదు. దేశసేవ, (సజల సర్వతోముఖాభివృద్ధి, సంఘ సంస్కరణ, మాతృ భాషావికానం అను ఉన్నత లక్ష్యాలకు అనుగుణమైన జీవితపథాన్ని ఆయన

71

నిర్టేశించుకున్నాడు. అదియే పథతికానిర్య్వహణ, ఆ పతికయే గోలకొండ ప(తిక. రాజాబహద్దూర్‌ వెంకటామారెడ్డిగారు యీ యువకుని జూచి, ఆయ నను ఉ _త్తేజపరచిన ఉదా త్తలవ్యాలను గమనించి, అందుకు కావలసిన సమస్త సౌకర్యాలను కల్చించిరి. ఇంచుమించుగా ఇటువంటి ఆశయాలనే కలిగి, ఇష్టమున్నా లేకపోయినా న్యాయవాద వృత్తివి నిర్వహిస్తూ ర్లాజాబహ మూర్‌ వెంక (టటామారెడ్డిగారికి చిశ్వాసపా (తుల , కొమ(రాజు వెంకటలక్మణ రావుగారని మార్గదర్శకులుగా పెట్టుకొని అప్పటి హైదరాబాదు రాష్ట్రంలోని సమస్త జాతీయోద్యమాలతో సందింధం' పెట్టుకొని ఆం(ర్రోద్యమ పితామహు లైన మాడపాటి హనుమంతరావుగారు (పతాపరెడ్డిగారికి అండగా నిలీచిడి ఈ ఉభయుల తోడ్చాటుతో _పఠాపరెడ్డిగారు ముందంజవేసి గోలకొండ వ్యత్రికను 10-6-[888న స్థాపించి 1847 వరకు నిరంతరాయంగా అర్ధవార పథతిళగా నిర్వహించి న్నిదాణమైఉన్న నాటి తెలంగాణమును అన్నిరంగాలలో (వబుద్ధముగావించి౨, కావుననే గోలకొండ విక తొలిరోజులలో ఒక సంపాదకీయంలో *మేము మా పటత్రికా స్థావనకాలంనుండి రండు "అంశాలు దృష్టిపథంలో ఉంచుకొని దేశీయుల సేవ చేయచున్నాము. మొదటిది ఆంధ 'ఛాషాసేవ; రెండవది జాతి, కుల వివక్షతలేక నిష్పకపాతముగా ఆం(ధులలో సర్వశాఖల వారియొక్క సత్వరాభివృద్ధికి పాటుపడుట” అని (వాసి వ్మతిక అశయాలను నృష్టీకరించిరి. ఈ ఆశయాలకన్తుగుణంగా గోలకొండ -వతిక ఛడిచినది. పత్రికా నిర్వహణలో ఎన్నియో-ఇబ్బంధులు వచ్చినవి. ముఖ్యంగా (పభుత్వం కావలసిన ఇక్కట్టులన్నియూ- కల్పించినది. కాని ఆయన్న యా ఇక్కట్టులకు జంకలేదు.. నిశ్చలంగా ధైర్యసాహసాలతో (ద్రవ్యోర్షవ కాంక్షను పూద్తిగా వదలుకొని, త్యాగంతో, తమ జీవిత సర్వస్వాన్ని పతి కకూ, ఆ పథతికద్వోరా “కెలంగాణా _వజల అభ్యుదయానికి -అంకితం

గావించిరి. ఆనాడు 'హైదరాబాదురాష్ట్రం లోని (వజలలో నూటికి తొంబదిపొళ్లు తెలుగు, మరాఠి కన్నడము అనే- మూడు భాషలు- మాట్లాడేవారు. అదొక చీత్రమైన సమష్టి కుటుంబం, ఈమూడు భాషలు మాట్లాడే ప్రజల ఆశయాలు

72

ఒక్క- టే. జాతీయభావాల యేరణతో భారతదేళంలో సాగుతున్న ఉద్యమాల ఉ_శ్రేజంతో నాటి హైదరాబాదురాష్ట్రంలో కూడ, జాతీయోద్యమాలు, విమోచ నోద్యుమాలు పారంభమై కొనసాగినవి. ఈ ఉద్యమాలన్నింటితోను (పతాప రెడ్డిగారు గాఢమైన సందింధము కలిగి ఉండి ముఖ్యమైన పాత నిర్వహించి నారు. (పజల కేమాన్ని కాండించి (పతి ఉద్యమంతోను ఆయన దగ్గరి సంబంధము పెట్టుకున్నారు. కాని ఆయన సర్వస్వం అర్చ్బించినది గోల కోండ పత్రికకూ,. తెలుగు భాషావికాపానికీ అని చెప్పితే అతిశయో క్రికాదు. చళాపరెడ్డిగారు సంఘనంన్కరణాభిలాషి. నిష్కళంక జాతీయవాది. సంస్కృ్బృతాం (ధములతోపాటు ఇంగ్లీషు, ఫారసీ, ఉక్తూ భాషలలో (ప్రావీణ్యం కలిగిన పండితులు. అనేక విషయాలనుగూర్చి సంపూర్ణమైన విజ్ఞానము నంపాదించిన మేధావి. మంచివక్త, విమర్శకుడు, పరిశోధకుడు, ఎంతటి ఉద్గంథమైననూ వేగంగా చదువగలిగి అందులోని సారాంళాన్ని (గహించ గలిగిన మేటి పాఠకుడు. నిరంతర (గంధావలోకనంలో నివుగ్నుడ్డ యుండే సంన్కృృతళతిపరుడు. అన్నిటికన్న మిన్నగా దవ్వునకు భయంకరుడుగా కని పించి నప్పటికీ, దాపునకు వచ్చిన తరువాత పరమాప్తుడు కాగలిగిన అమృత మూర్తీ. ఇన్ని సుగుణాలు కలిగిన (పతాపరెడ్డిగారు సాహిత్యరంగంలో సాధించిన కృషి యేమిటి? అందువలన జరిగిన భాషావికాసం ఏమి? రచయి తగా ఆయన (ప్రతిభావ్యుత్పత్తులు ఏమి? తెలుగు సారస్వతంలో ఆయన విశిష్టత ఏమి? అను (ప్రశ్నలు సహజంగా ఉత్పన్నం అవుతున్నవి. ఈ (ప్రశ్నలకు మనం ఇచ్చే సమాధానాలు తెలుగు వై తాళికులుగా ఆయన స్థానాన్ని నిరూపించగలవు.

ప్రాచీన సం(పదాయపద్ధతి సంస్కృతపాండిత్యంతోపాటు ఆధునిక పద్ధతి వై దుష్యాన్ని జోడించుకొని (వ్రకాపరెడ్డిగారు సాహిత్యంతో రంగ (వ్రవేశంగావించినారు. ఆయన సాహిత్య జీవనానికి విద్యార్థిదళలోనే పునా దులు పడినవి. విద్యార్థిగా ఆయన కవితలు అల్లినారు, వ్యాసాలు (వాసినారు. (వశాపరెడ్డిగారు గోలకొండ ప్కతిక స్టాపించిననాటి వాజ్మయ పరిస్థితులు ఒక సారి గమనించవలసి ఉంటుంది. ఆం(ధ్రసాపితీ “పునరుద్ధరణ (ప్రభావులై న”

73 వీరేశలింగంపంతులుగారు. అప్పటివరకే తనము[ద్రను తెలుగు వాజ్క్యయం మీద్‌ వేసినారు. పీరేశలింగంగారి మాళ్గంలో చిలకమర్తి (ప్రభృతులు రచనా వ్యాసంగం సాగిస్తుండిరి, (ప్రతావరెడ్డిగారికి, చీలకమ్తివారి. రచనలు మిక్కిలి అభిమానాస్పదాలు. తెలుగువాజ్కయంలో (పతాపరెడ్డీగారు వీరేళ లింగంగారి మార్గాన్నే అనునరించిరి. తెలుగునాటకము, తెలుగునవల, తెలుగు కథ అప్పటివరకే వికాసం పొందినవి. దేశోద్ధారక నాగేశ్వరరావు పంతులు గారి ఆం(ధప(తిక, ముట్నూరి కృష్ణారావుగారి కృష్ణాన్థతిక తెలుగుదేశమును (పభావితంచేసి తెలుగుప్రజల అభిరుచులను, అభ్నిపాయాలను రూపొంది స్తూండే రోజులవి. నాగేశ్వవరావువంతులుగారి పత్రికలు (పకాపరెడ్డిగారిని ప్యత్రికారచనవై పు అభిముఖంగావించినవి. నాగేశ్వరరావుగారు స్థాపించి, నడిపిన మొదటి తెలుగు దినపతికకు మొదటి సంపాదకులై న గాడిచర్ల చరిసర్యో త్తమరావుగారిపైన 'పశాపరెడ్డిగారికి అపారగొరవం. (వతావరెడ్డి గారిపైన హరిసర్యో త్తమరావుగాలికి అత్యంత అభిమానము. ఈసందర్శ్భ మున తెలుగుదేశంలో భారతస్వాతం (తోద్యమంలో పాల్గొని చెరసాలకువెళ్ళిన వారిలో హరిసర్వో త్తమరావుగారు (వప్రిథములన్న సత్యాన్ని మనము గమ నించవలెను. గిడుగు, గురుజాడల వ్యావహారిక భాషావాదంతోపాటు, గుర జాడరచనలు అప్పటివరకు (వకటితమైనవి. లక్మణరావుగారి విజ్ఞానచం (దికా (గ్రంథమండలి (గంథాలు (పకటితమైనవి. తెలుగుదేశంలో చరి్యత పరిశోధన, విజ్ఞానవాజ్కయ,[పకటన కొంత జరిగినది. తిరుపతి వెంకటకవుల కాన్యాలు అవధానాలు దేళమంతటినీ ఉత్తేజపరచినవి. ఆంగ్ల విద్యావిభూషితులై న యువకులు. నూతన పద్ధతులలో కవితలు (వ్రాసి భావకవిత్వాన్ని సారం చేస్తుండిరి. అయితే తెలంగాణా పరిస్థితులు మరొకరీతిగా నుండెను. ఇక్కడ ఆక్షరాస్యులసంఖ్య మిక్కి=లి తక్కువ. నంస్కృృతాం (ద్రాలలో పాండిత్యానికి గద్వాల, వనపర్తి మొదలైన ఆస్థానాలలోతప్ప ఆదరణ లేకుండెను. నంస్కృ తాంధా9లలో పండితులు పల్లెటూళ్ళలో మరుగుపడిన మాణిక్యాలవలె ఉండిరి, వారికి ఇంగిషు భాషతోకొని, ఆధునిక విద్యావిజ్ఞానంతోగాని సంబంధం లేకుండెను. (ప్రభుత్వ (పోళ్సాహం ఉక్జ్షూకు నంపూర్ణంగా లభించడ మేగాక (ప్రజల _మాతృభాషలై న తెలుగు, మరారి, కన్నడం అణచివేయబడినవి.

"కీ తెలుగువారు కలుసుకొ న్నప్పుడు ఉర్దూ భాషలోనే మాట్లాడేవారు. దీనినే తార కౌష్టంధం అని (ప్రతాపరెడ్డిగారు వర్ణించినారు. _పాథమిక స్వత్వాలు ఏ మాతంలేని పరిస్థితిలో (గంథాలయాలు నడుపుకొనుట, సభలు, సమావేశాలు జరుపుట అత్యంత కష్టసాధ్యంగా ఉండేను. ఈపరిస్టితినే “వాగృంధన శాసన శృంగార తాందవవిశేషగమని ప్రతాపరెడ్డిగారు వర్షించిరి. ఇటువంటి వాతావర అంతో కలము నడిపించినారు (ప్రశాపరెడ్డిగారు.

(పతాపరెడ్డిగారు సుమారు 48 (గంథాలు (వ్రాసినట్లు మనకు తెలుస్తు న్నది. ఇందులో ఒకటిరెండు అము(దికాలు. ఒకటిరెండు అసమ(గ్రాలు. ఒకసారి _పతాపరెడ్డిగారి రచనలపట్టికను పరిశీలిస్తే ఆధునిక నాజ్యయ(ప్యకియ అన్నింటినీ, ఆయన చేపట్టినట్టు తెలుస్తున్నది. ఆనాటి తెలుగు సాహా వ్యరీలోని నూతన ధోరణులన్నింటిని ఆయన పరిశీలించి తన సారస్వత యాత్రను సాగించినారు. (పకాపరెడ్డీగారు ఒక నవలను (యకటించినట్లుకూడ మనకు తెలుస్తున్నది. అది ఆనాటి హైదరాబాదులోని జనానాచ్తీల జీవితాన్ని చిత్రించే దిగా ఉన్నట్టు తెలుస్తున్నది. అయితే యీనవల (_పకటితము కాలదు. ఆనాటి నవలా రచయితలు కొందరు అనుసరించిన (గాంథికశ్లైలినే _పతాపరెడ్డిగారు అనునరించినట్టు తెలుస్తున్నది. “*ఆరెవీరూలనే మరొక నవలను గూడ (వకాపరెడ్డిగారు వ్రాసినట్లు తెలుస్తున్నది. ప్రతాపరెడ్డిగారు రండు నాట కాలనుకూడ (వ్రాసినారు. ఒకటి ఉచ్చలవిషాదం, రెండవది భదక్తతు కారాం. ఈరెండు నాటకాలుకూడా (పకటితాలే. (ప్రతాపరెడ్డిగారు మదా సులో ఉన్నప్పుడు రాజమన్నార్‌ గాంతో మంచి స్నేహం ఏర్పడి నది. రాజమన్నార్‌ గారు ఆరోజులలో నడిపిన “కళ” అనే పత్రికలో భక్త తుకారాం (ప్రకటితమైనది. ఈరెండు నాటకాలు పదర్శనకొరకే (వాయబడి నవి. భ_క్తతుకారాం నాటకం మద్రాసు, గుంటూరు, బెజవాడ, సికిం దాబాదు మొదలగు పట్టణాలలో (ప్రదర్శింపబడినది. ఉచృ్చలవిషాదం దేశభక్తిని (పటో ధించే నాటకం. భక్తతుకారాంలో స్వదేశాధిమానంతోపాటు కులరహిత సమాజ ఫ్రాపన అనే రెండు ఆదర్శాలను (పతాపరెడ్డిగారు (పటోధించినారు. ఆ రోజులలో (ప్రచారంలో ఉండిన ధర్మవరం, కోలాచలం, చిలకమర్హి,

78 పానుగంటి (ప్రభృతుల నాటకాలలోవలెనే ఈమ నాటకాలలో కూడా (వతాప లిడ్డిగారు పద్యాలను, పాటలను ఉపయోగించి నంభాషణను గంఖీరమైన శై లిలో నడిపినారు. కవిత్వం అల్లనలెననే అభిలాష వారికి విద్యాక్థిదశలోనే కలిగినది. విద్యార్ధిగా పద్యంచనలిగ్లు వారు కృష్ణావ్యతికలో వ9కటించినారు. చంపకీ([భ్రమరవిలాసం అన్నది వారి తొలికాన్యమని తెలుస్తున్నది. తరువాత వారు _పేమార్చణం, హంవీర సంభవము, ధర్మాసనం, మద్యపానం మొద లైన కాద్యాలను (వ్రాసినారు. అప్పుడప్పుడు పతికలలో వివిధ నందర్చాలలో అనేక విషయాలమీద పద్యాలు (వాసి వారు (వకటించినారు... కాని (కమ (క్రమంగా వారు పద్యరచనావ్యాసం గాన్ని విడిచిపెట్టిరి. దేశాభిమానం, థాషాఖి మానం వారి పద్యాలలో థపతివింబిస్తున్నది. (పతాపరెడ్డిగారి వద్యశైలి (పాచీనఫక్కీకి చెందినడి. సీసాలు, గీతాలు, వృత్తాలు, కందాలు మొదలైన అనేక ఛంచన్సులను వీరు ఉపయోగించిరి. (పతాపరెడ్డిగారు కొన్ని మంచి గేయాలను కూడా వ్రాసిరి. ఆగేయాలు కూడ చారి దేళభ్తికి (ప్రతివింబాలు. అప్పుడు నై జాం నచాబు (పవేళపెట్టిన కొన్ని సంస్కరణలను తీనింగా విమర్శిస్తూ దారు గోలకొండలో (వాసిన సంపాదకీయాలు ఉ_శ్రేజకరాలై నాటి తెలంగాణా పారకుల హృదయాలను కదిలిస్తూ ఉండేవి. ఒకపర్యాయం ఆంధి ప్రాంతానికి చెందిన ఎవరో ఒక _పముఖుడు తెలంగాణాలో కవులు లేరని ఉద్ధాటించగా (వతాపరెడ్డిగారు ఆనాటి తెలంగాకాకవుల రచనలను సేకరించి గోలకొండ పత్రికలో వి)కటించిరి. కొంతకాలం తరువాత (పశాపరెడ్డిగారు ఎందువలననో పద్యరచనకు తమ పథత్రికలో ఆంత (ప్రాధా న్యం ఇవ్వలేదు. పద్యాలను, కవితలను గోలకొండ వతికలో (పకటించ రాదన్న నియమాన్ని పొటించినరోజులు నాకు జ్ఞాపకమున్నవి. వచనరచనలకే (పతాపరెడ్డిగారు ఎక్కువ (పాధాన్యం ఇచ్చిరి. భాషావికాసానికి వచనరచన ఎక్కువగా అభివృద్ధి పొందవలెనని వారు విశ్వసించిరి కాటోలు.. (ప్రతాప రెడ్డిగారు (వ్రాసిన కవిశలకన్న, నాటకాలకన్న, ననలలకన్న, కథానికలు ఎక్కువ వ్యా ప్తిపొందినవి. వాస్తవానికి ఆధునిక కథానికా రచయితలలో (పఠాపరెడ్డిగారికి సమున్నత స్టానమున్నది.. (వతావరెడ్డిగారు (వాసిన కథలు “ప్రతాపరెడ్డి కథలు” అనే పేరుతో [పకటితమైనవి. (గ్రామీణజీవితాన్ని,

70

చెలంగాణాథాషను; పలుకుబడిని వికాపరెక్డీగారి రచనలలో స్పష్టంగా పోల్చు కొనవచ్చును. నిరీక్షణ అనే వారి కథ తెలుగు కధానికా సాపొత్యంలో ఉత్తమ(శేణికి చెందినదని పలువురు విమర్శకులు అభిస్రాయపడిగారు. మొగలాయికథలు అనే పేరుతో ప్రకాపరెడ్డిగారు మరికొన్ని కథలను (వాసి నారు. ఈకథలు అధిక్షేప విథానములై న కథలు ; గోలకొండ పతింకలో పికటితమైనవి. కథలతోపాటు జీవితాలను, జీవితచరితంలను కూడ (_పతాప రెడ్డిగారు . (వ్రాసినారు. "హైరదవధర్య్మపీరులు అనే పుస్తకంలో [46 మంది దేశభక్తుల... వీరుల చతితంలను ప౦తాపరెడ్డిగారు గ౦ంథస్థముగావించినారు. ఈగ్రంథానిక్‌ పీఠిక(వ్రాసిన మల్ల్‌ రపల్లి సోమ శేఖరశర్యగారు ఇందులోని శై లిని, కథాకధన పద్ధతని అత్యంతముగా వి9శంసీంచిరి. రాజూుబహద్దూర్‌ వెంక (టామారెడ్డీ జీవితచరిత్రను వాలొక (గంథంగా వ్రాసినారు.

పంకాపరెడ్డిగారికి శాళ్వతంగా కీర్తితెచ్చిపెళ్లై గ9ంథాలు వారి పరిశోధన గ్రంథాలు. పాందువుల వండుగలు అనే గం౦ంథాన్ని వారు చాల ప్పస్తక్రాలు చదివి _కొత్తవిషయాలను సేకరించి పా్రామాణికమైనపద్ధతిలో, సంళమైన "కై లతితలో వ్రాసినారు. మన పురాణాలను. స్మృళిగంింథాలను వీరు ఎంతదాగుగా వ5శీలించినారో యాప్పస్త్టకం మనకు తెలియజేస్తున్నది. ఈపు స్తకానికి పీఠిక(వ్రాసిన ఆచార్య రాధాకృష్ణపండితుబు యీవచనను చాల 'మెచ్చుకానిరి. రామాయణవిశేషాలు ప్రతాపరె్డిగారి గాఢమైన పాండిత్యానికి నిదర్శనం పికావరెడ్డిగారికి మిశులైన చిదిరమఠం వీరభ(దళర్మగారు నడిపిన విభూ3ి అనే పతిం9కలో యీవ్యాసాలు వెబట్టమొదటిసాఏ (సకటితమై తరువాత (గంథ రూవం పొందినవి. బారీఈక ద్యక్వథంతో ప్రతావరెడ్డిగారు రోమాయణాన్ని విమర్శిచిచి అనేక నూతనాంకళాలను వెల్లడిచేసినారు. రోమూయజణవిశేషాలు వారి వరిశోథనాపొటవానికి ఉత్తమ ఉదాహారణ. ఆరథు9ల సారఘికచరి,త, ప9తాపరెడ్డిగారిది మరొక ఉత్తమగిరథం।; ప్రమాణిక గోరిథం. ఇందులో వాఠు కిక్సి.ళ. 1050 నుండి నుమోరు తొమ్మిదినూర్ల న6వత్సరాల కాలానికి చెందిన ఆంధ్రుల సోంఘీకచరిత్రను చక్కగా వినరిరచిరి. త్వకాలానికి చెందిన వజల జీవన విథోనోన్ని, విశేషించి కళలు; మతము, వ్యాపారం,

77

వినోదం, అలంకరణము, ఆచారాలు మొదలైన శీర్షికలకింంద పితిభావం తంగా వివరించిరి. ఇటువంటి గ౦ంథం తెలుగులో రావడానికి ఇదే మొదటి పర్యాయం. వేటూరి పిభాకిరళా స్త్రి, వేలూరి శివరామళాస్తి, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ మొదలగు పండితుల మెప్పులను పొందెనదీగ్యంథం- శకేంద)ిసాహిత్య అకాడమీవారి మొట్టమొదటి తెలుగు బహుమతి పొందినది ఈ(గంథం. ఇవిగాక ప9తాపరెడ్డిగారు మరికొన్ని చిన్నపు స్తకాలు వ్రశారు. నం ఘోద్ధరణ , గామ జనదర్పణం౦, నిడాంఠాష్ట్రపరిపాలన, గంంథాలయో ద్యమం మొదళై నవి యీశ్తేజికిచెందిన గ౦ింధములు. యువజనవిజ్ఞానం వీరు టాసిన మరొక మంచిగింథం. పిజాధికారాలు అని వీరు వ్రాసినగ౦ంథంలో పా9ధమికస్వత్వాలనుగూర్చి చక్కగా వివరించినారు. డాక్టర్‌ పట్టాభి సీతా రామయ్యగారు యీగ్యింధాన్సి విళంసించి ప్రతివారు చదువదగిన గంంథ మని తెలిపిరి. ఇవిగాక వీరు సంపాదించి పీరికలు వా్రసినవి ఇంకా ఎన్నో ఉన్నవి. తెలుగులిపి సంస్కరణనుగూర్చి వితాపరెడ్డిగారు ఒక చిన్న పుస్త కాన్ని వ్రాసిరి. ప్రతాపరెడ్డిగారి రచనలను పరిశీలించినప్పుడు ఇంతకుముందు చెప్పినట్లుగా ఆధునిక వాజ్మయ పష్రికి్రియలన్నింటిని వారు స్పృళించినారని స్పష్టమవుతున్నది. అయితే. వారికి శాశ్వతమైన. కీర్తిని, తెలుగుభాషలో ఉన్నతస్థ్టానాన్ని సంపాదించి పెట్టిన గ్రంథాలు నిస్సందేహంగా వారి పరిశో ధనా గ౦ంథాలే అని చెప్పవచ్చును. రామాయణ విశేషాలు, సాంఘిక చలిత9, షాందువుల పండుగలు అనే మూడు గింథాలు ఉ త్తమశ్రేణికి చెందిన గ౦ంథాలు, తెలుగుభాష ఉన్నంతకాలం. నిలిచి ఉండదగిన గ్రంథాలు. నమ కౌలిక పండితులు, వారికి నన్నిపాతులు ఆదిరాజు వీరభద౦రావుగారు, చిదిర మఠం వీరభదిళర్మగారు, మన్లింపల్లి సోమ శేఖరళర్యగారు, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణళర్మగార్లమీద వారికి ఆదరాభిమానాలు ఉండేవి. బూర్గుల రామ కృష్ణారావుగారికీ వారికీ మధ్య పరన్సర సుహృద్భానం ఉండేది. ఎన్‌. కె. రావుగారు వారికి ఆ_ప్పమితులుగా ఉండేవారు. ఇంకొ అనేక కవిపండితులతో వారికి స్నేహసంబంధాలు ఉండేవి.

ప౦తాపరెడ్డిగారు సొధించిన వాజ్మయ ప)కిఎఆయలలో వ్యక్తిచితంణ గూడ ఒకటి. మాడపాటి హనుమంతరావుగారిని గూర్చి వారు వ్రాసిన వ్యక్తి

78

చిత్రణ ఒక కళాథండమనే చెప్పవలెను. స్వర్గీయ (శ్రీపాద సుబిహ్మణ్య శస్త్రోగారు తమ ప౦ిబుద్ధాంధ్యిలో యీ వృషక్తిచిత్రణ ప్రకటించి ఉండిరి. తెటిగులో వ్య క్తిచిత్శిణలు ఎక్కువగా (పకటితము కాలేదు. ప్రకటితమైన వానిలో ఉత్తమమైనవి తక్కువే. ఉత్తమమైనవానిలో ఈ వ్య క్తిచిత0౦ణ పిత్వేకంగా పేర్కొనదగినది.

గోలకొండ ప(త్రికద్వారా (పతాపరెడ్డిగారు గావించిన కృషి చారి/త్రా త్మకమైనది; అద్వితీయమైనది. గోలకొండ పిక (ప్రజలలో చైతన్యం కలిగించడంలో నిర్వహించిన పాత చిరస్మర ణీయమైనది. ఎవరికీ జంకక, (వ్రభుత్వం ఒత్తిడికి లొంగక, తాము సత్యమని నమ్మినదానిని పజల (శేయస్సుకొరకు (వకటించి (వచారం చేయడంలో గోలకొండ పథతిక ఎన్నడూ, వెనుకాడలేదు. ఆనాటి సమస్త జాతీయోద్యమాలను గోలకొండ పేత్రిక బలపరచినది. సంఘసంస్కరణ ఉద్యమాలకు పెట్టని కోటగా నిలచి నదీ. గోలకొండ ప్థత్రికద్వారా (పతాపరెడ్డిగారు యువకులను అనేకమందిని (పోత్సహించినారు.. ఆ రోజులలో తెలుగులో (వాయవలెనని ఉత్సాహం ఉన్నే 'వతివారికి గోలకొండ పత్రిక ఆ(శయమిచ్చినది. పటిక స్థాపించిన తొలిరోజులలో వివిధ విషయాలమీద వ్యాసాలు (నాసేవారు దొరుకక్రపోయే వారు. అందుచేత (ప్రతాపరెడ్డిగారు. వివిధ విషయాలమీద. వేరువేరు పేర్లతో వాళ్టిసాలను, కధానికల్లను (వాస్తుండేవారు. వెరివెంగళప్ప, గద్వాల సిద్ధాంతీ, చిత్రగుప్త, భావకవి రామమూర్తి, (శీశకుమార్‌ , యుగపతి అనే పేర్లతో అనేక్ష విషయాలమీద (స్రతాపరెడ్డిగారు వ్యాసాలు (వాస్తుండేవారు. కాన్ని పాద్రోపవాదాలనుకూడా తామే రేండువై పుల చేస్తుండేవారు. గోలకౌండ పత్ర కతో సంబంధం వదలుకున్న తరువాత (ప్రతాపరెడ్డిగారు పజావాణి అనే దిన పత్రికను కొంతకాలం నడిపినారు. స్రీలకు స్వాతం్యత్యం అవసరమా? జంగంలు (బాహ్మణులా? హిందువులు శాకాహారులా? (శ్రీకృష్ణునికి మీసాలు ఉండెనా? మొదలైన విషయాలమీద తామే స్వయంగా వాదోపవాదాలను నిర్వ వాంచి ప్యతికలో (ప్రజలకు ఆసక్తీ కలిగించేవారు (పతాపరెడ్డిగారు. సుమారు వేయింటికిపైగా వ్యాసాలను పతికో సంపాదకీయాలను వారు (ాసినట్లు

790

విజ్ఞుల అంచనా. (పకాపరెడ్డిగారి సంపాదకీయాలశైలి విశిష్టమైనది. ఒకమారు (పభుత్వం సంపాదకీయాలపైన ఆంక్ష విధించి, నిషేధించగా నంపాదకీ యానికి బదులుగా (వతిరోజు సంపాదకీయకాలంలో (వవపంచ మేధావుల సూక్తులను (పతాపరెడ్డిగారు (ప్రకటిస్తూండేవారు సంపాదకీయోలకన్నా ఆ సూక్తులే (ప్రభుత్వానికి గర్భని ర్ఫేదకంగా ఉండేవి. (పతాపరెడ్డిగారు ఊళ్లో ఉన్నదీ లేనిదీ వారి నంపాదకీయాలు తెలుపుతూ _ఉ౦ండేవి. అనగా వారి సంపాదకీయాలు అంత విలక్షణంగా ఉండేవి. శవారం సంపాదకీయాలన్నీ చదివి మీరు హైదరాబాదులో ఉస్పట్లు తెలుసుకున్నానని (వాయగా, బూర్గుల రామకృష్ణారావుగారుకూడా అదేమాట అన్నట్లు నాకు (పత్యు త్తరమిచ్చిన సంగతి ఈనాటికి నాకు జ్ఞాపకం. (గాంథికభాషావాదులుగా ప్రారంభించి (శమ[కమంగా వారు వ్యావహారికథాషావాదులుగా మారిరి. శ క్తివపంతమై, సరళమై ఎటువంటి గహనమైన విషయాన్నైనా అరటిపండు ఒలిచి బేతికిచ్చి నట్లుగా సుబోధకముగా ఉండే (ప్రళాపరెడ్డిగారి విశిష్టశైలి, తెలంగాణా నుడి కారానికి ఆటప కై ఆయన విలక్షణ మైన వ్యక్తిత్వానికి సంపూర్ష(పకిబింబంగా

ఉండేది. = (పకాపరెడ్డిగారి బహుముఖమైన చేళసేవను గూర్చి, భాషాసేవను గూర్చి, (గంథరచనను గూర్చి వివరించినాను. ఇదంతా పరిశీలించినవ్వుడు ఆ రోజులలో తెలంగాణా పరిస్థితులు జ్ఞాపకం చేసుకున్నవ్వుడు.. చీకటిలో దారితెలియక ఉన్న జాకికి ముఖ్యంగా తెలంగాణాకు. వెలుగును చూపించి కర్తవ్యపరాయణం గావించడానికి (వతావరెడ్డిగారు తమకలాన్నీ, ఈమ జీవి కాన్నీ అర్పజణచేసినట్లు స్పష్టం కాగలదు. నాటి తెలంగాణాను మేలుకొలిపిన వారు ముగ్గురు ౩ కొమ(రొజు లక్మణరావుగారు, మాడపాటి సహాొనుమంతరావు గారు, సురవరం (పతాపరెడ్డిగారు. వీరివెనుక అండగా నిలిచినవారు మున గాల రాజాగారు, రాజాబహద్దూర్‌ వెంకటామారెడ్డిగారు. తెలుగు వై శాళికు లలో (వ్రతాపరెడ్డిగారికి నమున్నతస్థానమున్నది. ఆం (భజిల్లాలలోని వై కాళికుల కన్న వీరు ఎక్కువ (ప్రతిబంధకాలను ఎదుర్కొనవలసి వచ్చినది. రాజ కీియంగా, సాంఘికంగా కూడ వీరు బోరాడవలసి వచ్చినది. (ప్రభుత్వ ఒత్తి

80 డులను తట్టుకోవలసి వచ్చినది. త్యాగము, దేళభకక్తి, భాషాభిమానము, స్వతం(త్రకాంత్ష, (వజల(శ్రేయస్సు, దేశాభ్యుదయం మొదలై న మహోన్నత ఆశయాలతో ముందడుగువేస్తూ తమ జీవితకాలంలోనే యీ ఆళయాల విజ యాన్ని చూచి సంతోషించిన. ఉదారచరితుడు (పతాపరెడ్డి. తన త్యాగానికి ఆయన (పతిఫలం ఆశించలేదు. భారతస్వాతం _త్య(ప్రాప్పి, హైదరాబాదు విమోచన తరువాత అప్పటి రాజకీయరంగానికి నాయకత్వం వహించినవారు (ప్రకాపరెడ్డిగారి కృషిని ఎంతపరకు గు _ర్హించినారో భావిచరి(తకారుడు విప గించవలసి ఉంటుంది. ఎవరు గుర్తించినా, గుదర్తించకపోయినా తన కర్త వ్యాన్ని నెరవేర్చి దేశానికి, జాతికి దారిచూపి ఆం(ధ్రభాషాభివృద్ధికి అచర్ని శలు షాటుపడిన పండితుడు, నాయకుడు, వక్త, దేశభక్తుడు, విజ్ఞాని. పరిళో ధకుడు, పాత్రికేయుడు, వైతాళికుడు స్వర్గీయ సురవరం ప్రితాపరెడ్డిగారు.

తో

ఆంధ నాటక పితామహ ధర్మవరం రావుకృష్ణవమూచార్యులు జానమద్ది హనుమచ్చాన్రి

తెలుగు కన్నడముల చుట్టరికం వేయేళ్ళకు పై బడింది, కన్నడిగుల ఆదికవి పంపడు ఆంధ్రుడు. ఆనాడు ఆర్యధ్రదేశంలో _ తలయెక్షిన వైదిక మతావేశం పోకడలు అతనికి గిట్టనందున వేంగి దేశాన్ని వదలి కన్నడ దేశం చేరుకున్నాడు. తెలుగువారి తొలిళవి నన్నయభట్టుకు “ఇష్టుడున్‌, నహా ధ్యాయియై” ఆంశధ భారత రచనలో తోడ్పడిన నారాయణ భట్టు కన్నడిగుడు. 10. 11 ళతాద్దాలలో కన్నడదేశంలో (ప్రబలిన బై న మత (ప్రాబల్యాన్ని నిర సించి ఆం[ధదేశానికి తరలి వచ్చినవాడు నారాయణభట్టు, ఈ రీతిగ తెలుగు కన్నడముల ఆదాన (పదానాలు కొన్ని వందలేళ్ళుగా జరుగుతూనే వున్నాయి. ఈ సామరన్యపు సెలయూట నుండి తెలుగు కన్నడ సాపాత్యాలు నిత్యజీవన (సవంతులయ్యాయి. తేలుగు దేశంలో ఆధునిక “నాటిక (శదర్శనలకు "మార్గ దర్శకుల్లై నవారు ధార్వాడ నాటక సమాజము వారేనని '“ఆం(ధ్ర నట (ప్రకాశిక కృర్తలై న పసుమర్తి యజ్ఞ నారాయణ శాస్త్రిగారు "పేర్కొన్నారు... దేశభక్త కొండా వెంకటప్పయ్యగారు కూడా ఈ విషయాన్ని తమ స్వీయచరితలో పేర్కాన్నారు.

1885లో మెసూరు రంగాచార్యుల నాటక కంపెనీ బళ్ళారికి వచ్చింది, ఆ కన్నడ నాటక నమాజంవారి (దర్శనా పద్ధతులు సంగీతం అంతకు ముందు బయలు నాటకాలక్టు అలవాటు పడిన బళ్ళారి (ప్రాంతంవారికి రంగా చారి నాటక కంపెనీ జమఖండి నాటక కంపెనీ (ప్రదర్శనల నూతనో శ్తేజాన్ని

8 ల్లి

కల్లించాయి. ్రీయతులు ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు వారి సహోదరులు

ధర్మవరం గోపాలాచార్యులుగారు ఒక తెలుగు నాటకం (వాసీ _పదర్శించారు.

కాని ఆ నాటకం (ప్రజల నాకర్షించలేదు. అసలు తెలుగుభాష నాటక రచనకు

తగినది కాదనే భావం కూడ వ్యాసించ్‌ంది. ఆదికవి వాల్మీకికి కలిగిన

ఛోకమే శ్లోకంగా మారి కావ్య మైనట్లు ఆం(ధభాష నాటకాల కెత్తిన భాషకాదు-

అన్నమాట కృష్ణమాచార్యుల వారిని ఆంధ్ర నాటక రచనకు (పేరేపించింది.

ఈ విషయాన్ని ఆచార్యుల వారి “చితునశీయం? అనే నాటకం నుండి

వుటంకించడం సమంజసంగా వుంటుందనుకుంటాను.

విజయుడు, జయంతుడు అనే పౌరులు నాటకారంభంలో ప్రవే

శిస్తారు. వారిరువురి సంభాషణ ఇట్లు సాగింది.

విజయుడు _: ఈ బళ్ళారి పురమున నేడు చితినకతీయమను నాటకం జరుగ గలదట తిలకించి వత్తము రమ్ము.

జయంళతుడు : ఏ భాషయందు?

విజ 2 ఆంధ్రము నందు.

జయ ; అయినని౦ంక వెనుకకు తిరుగుదము.

విజ 2 అదేల?

జయ ఏ ఆంధ భాషయందైన దాని సారస్యము తెలిసియే యున్నది కదా.

విజ 2: అయ్యో: ఇట్లనదగునా చూచిన పిదవగదా గుణదోషముబెంచ వలెను.

జయ ౩ అటుకాదు, అంధిభాష నాటకముల కెత్తిన భాష కాదనియే నా తాత్పర్యము, కాకున్న నెందరెందరో పూర్వకవి పుంగవు

88

లుండినను నొక్కరై న నాటకములేల శీనాంధ)ిమున రచింప రైరి?

విజ 1 జయంతా 1 ఇది ఎట్టి భ్రాంతి ! నాటకములకు తగిన థాష యొకటియు, తగని భాష యొకటియు యుండునా? అందును దేశభాషలనెల్ల మణిపా్రాయమైయున్న తెలుగునకిట్టి కళం కమా ......-సదుద్దేశము కలదై. హోనిలేక ఏ విధమునగాని జనోవయోగకరమైన ఏ కావ్యమునందును దోషము కలు గదు. అయినను నూతనముగా జరుప బూనిన ఏ కార్య మును గాని దూషించువారు పెక్కం౦(డ: అట్టి దూషణమునకు భయపడిన ఒకకార్యమును కాజాలదు.”

పె వాక్యాలలో ఆచార్యులవారిని విమర్శించిన వారు లేకపోలేదని స్పష్టమవుతున్నది. అందుకే వారు “కొంచెపు పెంటలేరి తిను కుక్కుటము ల్నిను గందిగింజగా దంచు త్యజించి నంతనె యహా యపకీర్తియె నీకు రతృమా కాంచనపీరి నిన్ను నిడి కాంతకిరీటములందు నిల్పి యభ్యంచిత రీతి మస్తకము లందు ధరింపరె రాజశేఖరుల్‌” అన్నారు.

ఈ రీతిగ చిిత్రనశీయం కృష్ణమాచార్యులవారి మొదటి నాటకంగా, తెలుగులో మొట్టమొదటి స్వతం (ఈ నాటకంగా అవతరంచింది. ఆచార్యుల వారు చి[త్రనకీయం రచించుటకు ముందు కన్నడ భాషలో న్వప్నానిరుద్ధ లేక ఉషాపరిణయ, ఉ పేం్యద్రవిజయ లేక వామనచరిిత అను రెండు కన్నడ నాటకాలు రచించారు. చి(త్రనకీయం 28.1.1887 తేదీన సరన వినోదినీ సభ వారిచే బళ్ళారిలో (వదర్శింపబడినది. జీవిత సంగహ౦ :

ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులవారు ,కీ.ళ. 1858లో అనంతప్పరం జిల్లా తాడిపత్రి తాలూకా ధర్మవరంలో జన్మించారు. వీరి తల్లి శ్రీమకి లక్ష్మీదేవన్ము. తండ్రి శ్రీమాన్‌ కొమాండూరు కృష్ణమాచార్యులు, ఆచార్యుల

8ిక

వారు వుశ్లేటప్పేటికి వారి తండ్రిగారైన కృషమాచార్యులుగారు ధర్మవరం వదలి బళ్ళారిలోని వార్డ్‌లా కాలేజీలో తెలుగు పండిళులుగా వుండేవారు. వారు వైద్యులుగా కూడ (ప్రసిద్ధులు.

కృష్ణమాబార్యులవారు మూడవయేటనే (తికాండ అమరకోశము కంఠస్థం చేశారని అనెదరు. ఆపూర్వమైన జ్ఞాపకళ క్రివల్లి బాల్యంలోనే చక్కని పాండిత్టోంతో పాటు కవిఠాళక్తిని కూడా సంపాదించుకొని అవఢానాలు చేసేవారు. సంస్కృ్య్యతాం[ధములతో పాటు ఇంగ్రీషులో కూడ చక్కని పాండి తృగ్టం సంపాదించుకున్నారు. మెట్రిక్యులేషన్‌ పరీక్షలో వుత్తీర్ణులై కొంత కౌలం బళ్ళారి మునిసిపల్‌ హైస్కూల్‌లో ఉపాధ్యాయులుగా ఆ తరునాత ఆదవాని తాలూకా కచేరీలో గుమాస్తాగా పనిచేశారు. ఆదవానిలో జీవనం జరుగక తిరిగి బళ్ళారికి వచ్చి కంటోన్మెంట్‌ మెజిస్ట్రేట్‌ కోర్టులో పై9వేట్‌ వకీలుగో జీవిక (ప్రారంభించారు. స్వయంకృషితో 1874లో ఫన్హుగే)డ్‌ ప్లీడర్‌ పరీక్ష, ఏఫ్‌.ఎ. పరీక్ష రెండింటిలో కృతార్ధులయ్యారు. న్యాయవాద వృత్తితో మంచి పేరు గడించారు. పదునారేక్ష్‌ వయసులోనే తం(డిగారు గతీంచిన్‌రదు వల్ల ముగ్గురు తమునన్హు ముగ్గురు చెల్లేష్ల గల పెద్ద కుటుంబాన్ని నిర్వహించారు. వారి పెద్ద తమ్ముడు శ్రీ గోపొలాచార్యులు.. రెండవతమ్ముడు శేషాచార్యులు. మూడవ తమ్ముడు వేంకట కృృషమాచార్యులు కూడ న్యాయ వాస్టులయ్యారు. పెద్ద చెల్లెలు శేషన్ముగారి కుమారుడే సుపసిద్దనటుడు బళ్ళారి

ఆచార్యుల వారికి పిల్లలం కే చాలా యిష్టం. బరధువులు, మితు్రలు, వచ్చిపోయే వారికో యల్లా కళకళలాడేది. సంప్రదాయ బద్ధమైన శశ్రీవైస్ట్రవ కుటుంబములో జన్మించినప్పటికీ ఉదారన్వభావము కలవాడు. అమృతవల్లి అనే స్త్రీ కోపగిస్తుడై న భర్త మరణించిన తరువాత ఆడబిడ్డను ప్రసవిం చింది. కొందరామె శీలాన్ని శంకించి పరకాలమఠం స్వాములవారిని ఆమెను చెలిచేయవలసిందిగా అర్థించారు. స్వామిహరు ఆమెను; ఆమె బంధువులను బహిష్కరించారు. కృష్ణమాచార్యులుగౌరు. ఆమెను సేర్టోషిగా నిరూపిం చినట్లు వారి కుమారులై న వేణుగోపాలాచార్యులుగారు పేర్కొ న్నారు.

85

ఆచార్యులవారు సంఘ సంస్క ల్తలే కాక జాతీయవాదులు కూడ. ప్రమీల నాటకంలో వారు ఊ్రీల హక్కులకోసం గట్టిగా వాదించారు. సుకుల గాంచుట కంఇ సతులకునింకొక్క. పనిలేదనెడు మహాపంభువులారా అని పురుషులపై ఒక్క వినరు వినిరారు. *పాంచాలి" నాటకంలో రజన్వలానంతర వివాహాలు అత్యవసరమని ఒక పాత్శతో అనిపించారు.

ఆచార్యులవారు. [1887లో నూరత్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్‌ మహానభలో పాల్గొన్నారు. లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్‌తో పరిచయం పెంచుకున్నారు. సూరత్‌ నుంచి, తిరిగి వచ్చిన తరువాత బళ్ళారిలో పీపుల్స్‌ అసోసియేషన్‌ (పిజాసంఘం) స్థాపించి న్వరాజ్య వాంఛను సమస్థిస్తూ తీర్యానం చేశారు. వారి జాతీయభావాలు దారి నాటకాల్లో బాగా కానవస్తాయి- పాంచాలీ స్వయం వర నాటకంలో దు9పదుడు విదేశీ గుడ్డల పోటీకి తట్టుకోలేక తమ మగ్గాలను మూలవేసిన చేనేతవారల దుఃస్థితిని చూచి బాధపడతాడు. న్వదేశీ వస్తా9లనే భారతీయులు కొనునటు శాననం చేయవలసిందిగా మంతి? సలహా యిస్తాడు.

ళం

“లఅభిశ్ఞాన మణిమంత” నాటకంలో ఉప్పుపన్ను ప్రసక్తి తెచ్చి దానిని తొలగించాలనే వాదాన్ని ప్రతిపాదించారు గాందిజీ ఉప్పు సత్యా గ్రహం పా9రం భించుటకు ముందే ఆచార్యులవారు ఉప్పుపన్ను తొలగించు నట్లు విచారం చేయటం గమనింవరగిన విషయం.

కుల మత సంకుచిత తత్వాలకు వారు దూరంగా వుండేవారు.

ననన వినోదిని నభ :

ఆచార్యులవారు 1880లో కొంతనుంది మితు9లతో “సరన వినోదినీ సభ? స్థాపించారు, తానాటి నమాజం నటులను సీచంగా చూచేది. సరస వినోదినీ సభలో న్యాయవాదులు, ఉపాధ్యాయులు మరికొందరు ఉద్యోగులు చేరి మొతం ముప్ప్ఫైనుంది నభ్యులు, కొందరు విద్యార్థులు కూడ వుండేవారు.

అటి రు! విద్యార్థులకు ఉచిత భోజనము విద్యార్థి వేశసము ఏర్పాటు చేసేవారు. అట్లు

88 విద్యార్థి నటులుగా వున్న వారిలోనా చిన్నతాతగారై న క్షీ శే. ౩. శేషగిరిరావు గారు కూడా ఒకరు. సరన వినోదినీ సభ ఆశయాలు ఈ రీతిగా వుండేవి.

1. "౦ ౧2156 106 గ౧౧౦౧౭| 51206876 01 €16 51806 ౪౧100 0864 18116౧ ౪6౧” 10౪ 1౧ ౧౦౮౦116 69311౧౧2.10౧.
2. 70 8౩11076 [౧60/681100 10 ౧6 ౧౪౦౧|6 ౩౨౧౦౮ 1౧65 ౧౧౭౬6 ఇంగ *0/8614 2 ౪౧116 6 €0115 2౧6 ౪౦౧౧65 01 119.
3. 70 1౧౦6!0418 ౧ంగాం!౪ గాంగ౧815 1౧ €౧6 ౧౧౦9౩1 ౩౦౮౧౪౦6౭16 10/౧. శ. 70 ౧8156 €౧19 రేగ౭గ౭ 1౧ ౪౧1౦0౧ ౧06 ౪6౧౭౦౪8౯ 1119౯816076 ౧89 0660 180౧౧69౧18901౪7/ ౧౦౦౯. నాటక రచనా విధానం : ఆచార్యుల వారి నాటక "రచనా రీతి ప్రత్యేకమైనది. ఆ యా భూమిక లకు తగిన నటులను ముందుగనే నిర్ణయించుకొని ఆ పథకానికి అనుకూ లంగా నాటక'రచన చేసేవారు. మొదట్లో వారే రచన చేసేవారు. తరువాత లేఖకుని సహాయం తీసుకున్నారు. ఆ లేఖకుడు వేకువ జామునే ఆచార్యుల వారి ఇంటికి వచ్చేవాడు. ఆచార్యుల వారు పచార్లు చేన్తూ సంభాషణలను ఆశువుగా చెప్పేవారు. వచనరూపంలో నాటకం వా్రాయించిన తరువాత కావలసిన చోట పద్యాలు పాటలు చేర్చేవారు. ఆ తరువాత సభ్యులందరినీ పెలిపించి నాటకం పూర్తిగా వినిపించి సరైన సలహాలను స్వీకరించి నాటక రచన పూ్తిచేసేవారు. వివిధ పాతిధారులను వారే తీర్చిడిజ్టేవారు. మంథర పొత9ధారిని తయారు చేయటకు మూడునెలలు పశ్హేదట. అభినయం విష యంలో తీవ్రమైన క్రమశిక్షణ పాటించేవారు. వారి తమ్ముడైన వేంకట కృష్ణమాచార్యులను కూడ విర్మాహమాటంగా మందలించే వారు. రాఘవగారిని "పోరా జోగీ? అనేవారు. ఉచ్చారణ పొష్టవం పట్ల వాచికాభినయం పట్ల ౮9

శ్‌?

ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపేవారు. ఆచార్యుల వారి తమ్ముడైన ధర్మవరం గోపాలా చార్యులు స్త్రీ పాత్రలను ధరించేవారు. వీరు 'రామదాను* నాటకకర్త కూడ. రెండవ తమ్ముడు వేంకట కృష్ణమాచార్యులు ఆచార్యులవారి తరువాత నాయక పాత౦ ధరించేవారు. కొరివి 'శేషళాస్త్రిగారు నొయికా పాత$9ను ధరించేవారు. పెద్ద వావగార్నైన కతాడిపతి)ి నరసింహాచార్యులు గారు (బళ్ళారి. రాఘవ తండి. సభ “పా9ంప్టర్‌ *గా వుండేవారు. కప్పగల్లు ఖీమసేనరావుగారు ప$ధాన లేఖకుడుగా వుండేవారు. ఆచార్యులవారి నటనా వై దుష్యం అద్భుత మైనది. దశరథుడు, రాజరాజనలేందు)డు, భాహుక, చిరకారి, అజామిళ పాత్రలలో ప౦ిళంనలందుకున్నారు. కరుణరస పిదర్శనలో వారు నువ) సిద్ధులు.

ఆచార్యులవారి పాదుకా వట్టాభిషేక ప్రదర్శనము గురించి గొప్పగా చెప్పుకోవటం జరిగేది. మదా9సులో ఈ నాటక ప్రదర్శనం ముందు పంచి "పెట్టబడిన కరపతా9లలో (0/0 6/8 18 గం? రగ” - ఈ నాటకం చూస్తే తడవని కన్నే వుండదు) అని నవాలు చేసేవారు. ఆ సవాలును అంగీకరించి వచ్చి నాటకళాలలో వింకముగా కూర్చున్నవారు కూడా దశరథ మరణభట్టంలో మాత9ిం ఆచార్యులవారి వాచిక, ఆంగిక అధినయము అనుభవమునకు వచ్చినప్పడు కన్నీటిని ఆపుకోలేః పోయేవారు. ఆ ఘట్టంలో అచార్యులవారి అభినయం అత్యంత సహజంగా పుండేదని, మృతుడై నట్లు పడిపోయినవుడు ఆచార్యుల వారు నిజంగానే చనిపోయారని తలచి మిత్రులు దుఃభించుట జరిగిందని తెలుస్తున్నది.

(యేదం వార్రి-భారతా భారత రూపక మర్యాదలు పుట = 58)

ఆచార్యుల వారు సంగీత విద్యానిధులు. పాటలను, పద్యాలను శా్శివ్యంగా పాడేవారు. నాటకములలోని పాటలకు పద్యములకు వారే రాగ నిస్టేశాదులు చేసేవారు. మోహన, జంయూటి, కేదారగొళ, కమాచి రాగములు వారికి పీతిపాత9 మైనవి. నంగీతముపై వారికెంత అభిమానమున్నను అర్హమునకు భంజకము కొని శ్రవ్యమైన నంగీతమునే వారు పాడేవారు.

88 సంగీత గోయకునకు తరిబుర ఎంత ఉపయోగపడునో పద్యమును చదువు టకు సంగీతము అంతయే వుపయోగ పడవలెనని వారి ఆశయము.

నాటక శిక్షణ నిచ్చుటలో దారు ఎక్కువ శంద్ద తీసుకునేవారు. నటులు సమర్థవంతృంగా నటించేపరకు క్షణ నిచ్చేవారు. ఒకసారి పాదుకలో మంథర వేషం వేసిన నటుణ్ణి సిద్ధపరచేటందుకు మూడునెలలు పట్టిందట. తీవిమైన క9ిమళిక్షణను పాటించేవారు. ఈ తీవంతకు తట్టుకోలేని వారు సరస వినోదినీ సభను వదలి కోలాచలంవారి సుమనోరమ సభలో చేరటం జరిగేది. అట్టి వారిలో ఆచార్యులవారి మేనల్లుడైన బళ్ళారి రాఘవ (ప్రముఖులు.

“తెలుగు దేశములో నాటకకర్తలే భూమికాధారణము చేయిట యను నది వడ్డాదివారితో (ప్రారంభమైనది. దానిని పరమకోటికి కొనిపోయిన వోరాబార్యుల వారే. నాటక రచన, దర్శికత్వము, నటన - అను మూడు గుణ ములును ఒకరి యందే మూ శ్తీభవించి యుండుట చాల అరుదు. (పాచీన కాలమున భారతదేశములో .భవభూతి (పభృళతులట్టివారుగా కన్పట్టుదురు. పాళ్చాత్య దేశములలో ఎస్కిలస్‌. సోఫోక్తిస్‌, షేక్‌స్పియర్‌ లు అట్టివారు. ఆధునిక కాలముతో తెలుగు దేశమున ఆచార్యులు అట్టివారు.”

(తెలుగు నాటక వికాసము--పుట 285-286)

సరన వినోదినీ సభవారు 1881 జూన్‌ నెలలో మొట్టమొదటి సారిగా

మశదాను విక్టోరియా పన్లిక్‌ హాలులో “చిరకారి' నాటకం (పదర్శించారు.

ఆ నాటకాన్ని చూచి ముగ్దులైన (శ్రీ పి. సంబంద మొదలియార్‌ “ఆ నాటకం

నా హద్యయంలో, మనస్సులో మేధలో హత్తుకు పోయింది.* అని పేర్కొ న్నారు.

1890 జూన్‌లో ప్రప్రధమంగా మద్రాసు విక్టోరియా పన్లిక్‌ హాలులో కొన్ని నాటకాలు జయ(్యవదం- కావడంతో సరన వినోదినీ సభవారు (వతి వేసవి నెలపుల్లోను మదాసులో నాటకాలను ప్రదర్శించేవారు. ఈ (ప్రదర్శన ముల ప్రభావం వల్లనే మద్రాసులో 1.7.1881 లో సుగుణ విలాస సభను

89 రావు బహదూర్‌ సంబంద మొదలియార్‌ స్టాపించుకే కాక స్వయంగా 87 నోటికౌాలు రచించి తమిళ నాటక పితామహులనిపంచుకొన్నారు. మొదలియార్‌ గారు ధర్మివరంవారిని తమ గురువుగా థావించేవారు (పరిళోధను.. అటు కన్నడ దేశంలోను ఇతర పముఖ పట్టణాలలోను వారి _పదర్శనలు ప్రళంన లందుకున్నాయి. కృషమావార్యులవాాం సోదరులైన గోపాలాచార్యులుగారు హైదరా జొదులో న్యాయవాద పృ త్తి సాగిస్తూ ఒక నాటక సమాజాన్ని స్టావించి కొన్ని నాటకాలను రచించారు. తమ్ముని ఆహ్వానంపై మొట్టమొదటి సారిగా 1900 మే నెలలో ఆచార్యులవారు సరన వినోదినీ నభ _ పకెనే హైదరాబాదులో కొన్ని _పదర్శిన లిచ్చారు. స్తీలనంఖ్య పెరగటంతో “సావిత్రీ చితాశ్వము” అనే నాటకాన్ని రచించి కేవలం స్ర్తీల కోనమే (వదర్శించేవారు. గోపాలా చార్యులగాం రచనలలో “రామదాసు” (పసిద్ధమైనది. దిశ్శారిలో నాటక మందిరాలు : ధర్మావరంవారు నాటకొల (వదర్శనకతు స్వయంగా "రామకృష్ణ విలాస్‌" అనే నాటక మంపిరాన్ని నిక్మింవచేకారు. ఈ నాటకళాల నిర్మాణానికి దాదాపు "ఆడువేల రూపాయల ఫైకాన్ని వారే ఇచ్చారు. వీరి కంకే ముందుగా కోలా చలంవారి వట్టుదలతో సుమనోరమ నభవారు (వత్యేకంగా “వాణీ విలాస నాటకళాల*ను నిర్మింప చేశారు. ఈ నాటకళాలను 1805 లో లోకమాన్య బాలగంగాధరి తిలక్‌ (ప్రారంభించారు. ఆచార్యులవారి. నాయకత్వంలో నెలకొల్పదిడిన సరన వినోదిన్‌ సభ 1912 వరకు" నిరాఘాటంగా సాగింది. "కాని కారణాంతరాల వల్లి తమ సంస్థను మానుకొని 1812 ఆగస్ట్‌లో అభినవ నరన వినోదిని సభను స్టాపిం చారు? "పెక్కు. నాటకాలను రచించడమే కాక స్వయంగా (ప్రముఖ నటుల్లైన ఆచార్యులవారు చివరి రోజుల్లో జరిగిన వరిణామాల పట్ల చాలా బాధపడ్డారు. 10.11.1012న ఆలూరు సట్‌ మెజిస్ట్రేట్‌ కోర్టులో ఒక కేసువాదించ టానికి వెళ్ళారు. చాలకాలం ఆచార్యులవారి నాటకాల్లో (శ్రీరాముని పాశ

80

ధరిస్తూ వుండిన వడసాల శ్రీరాములు గారు అక్కడి మెజిస్ట్రేటు ; కోర్టులో వాదిస్తూ కాలుజారి పడీ “హో రామచం[దాా అంటు కనులు మూశారు ధర్మ వరం వారు.

రామకృష్ణమాచార్యులు గారి రచనలలో ఆంగ నాటక లకణాలు బాగా కనిపిస్తాయి. పూర్వ నాటకములందు న్వగతము అను విధానముండినను అది యల్ప(పచారమై అల్ప (వయోజనవంతమై యుండెను. ధర్మవరంవారు దీనిని విపులీకరించి ఆంగ్ల నాటకములందు వలె “ఆత్మ సంభాషణము' లను (5011106464189) తెలుగు నాటకములో (వవేళపెట్టి దాని కెన్నియో నాటకీయ పయోజనములు కల్పించిరి ఆంగృమందలి క౧01[0666ను భరత వాక్య పద్ధతి ననుసరించి తెనుగున కవతరింవచేసి చక్కగా వాడుకొనిరి. ఆంగ్ల నాటకములందు వలె అంకములందు రంగ విభజన చేయుటకు కూడ వీరు మార్గ దర్శకులై 8. ఆంగ్ల నాటకములలో పరిచితమైన నాటకీయ (ప్రతిఘర్ష ఐము (0780౧08110 1/0౧) వంటి చమత్క్బృతులను చక్కగా గమనించి తమ" రచనలలో లెస్సగా (ప్రయోగించిరి. (ధర్మవరంవారి నాటకధర్మములు -- ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనం గారు -పరిశోధన-పుట - 18)

ఆంగ్ల సారస్వత పరిచయంతో భారతీయ భాషా సాహిత్యాలకు నూత నో_శ్లేజం లభించింది. తంగ నాటకాల్యసభావంతో ఉ త్తేజితులై న ఆచార్యుల వారు విషాద సారంగధర నాటకాన్ని రచించారు. మోదాంత నాటకాల కంటె విషాదాంత నాటకాలు (ప్రజలను. ఎక్కువగా ఆకర్షిస్తాయన్న విశ్వాసంతో వారు తమ నాటకానికి “విషాద సారంగధర" అని 'పేరు పెట్టారు.

సారంగధర కథ కల్పితమనవచ్చును. ' దేశంలో ఇట్టి కథలు ఎన్నో వున్నవి. ఈ కఠకు కార్యరంగంగా అటు రాజమహేంద్రవరం ఇటు రాయదుర్గం వున్నవి. 'పాళ్చాత్యులలో' ముఖ్యంగా గీక్‌, రోమన్‌ సాపా త్యములలో ఇటువంటి కథలు చాలా వున్నవి.

01

సారంగధర కథ నీతి బాహ్యమైనదని తెలిసినప్పటికీ తామెందుకు రచింపబూనిరో ఆదార్యులవారు నాటకంలో పేర్కొన్నారు.

“ఈ నాటకం విషాదాంతంగా కూర్చబడి యున్నది........ ఎఎం-నీతిటోధ విషాద నాటకములందు వలె మంగళాంత నాటకములందు కలుగజాలదని నాకు తప్పనిఅభిప్రాయము. కావున నీ (కొ త్తపద్ధతిని అనుసరించితి” అన్నారు.

పాశ్చాత్య విషాద నాటకానుసోరంగా సారంగధర నాటకాన్ని తీర్చి దిద్దిరి. ఇంతకు ముందు వ్యవహారిములో నున్న కథకు కొన్ని మార్పులు, కూర్చులు చేసిరి. ఈ విషాద నాటకంలోనీ ముఖ్యపా(త్రలు సారంగధరుడు, చిితాంగి, రాజరాజ నరేంద్రుడు. వీర ఈ మూడు పా(తలందే విషాద తత్వము (ప్రధానంగా గోచరిస్తుంది. ఈ నాటకములోని విషాదమునకు సార్తంగధర, చి్యతాంగి పాత్రలు అనుభవించిన దుర్మరణమునకు కాఠణ భూతుడు రాజరాజ నరేం(ద్రుడు. ఈ రాజరాజ నరేందుడు ఏబదేండ్లుమించిన వయసువాడు. రత్నాంగి అనే సుగుణవలికి భర్త. ఈ ఇరువురి ఏన్రైక సంతా సం సారంగధరుడు. సారంగధరుని విాహమునకైై తేబడిన చిత్రాంగి చి్యత్ర పటమును చూచి, ఆమె రూపసొందర్యమునకు పరవశుడ్డై ముసలివాదై న రాజు నీతి, నియమాలను త్యజించి ఆమెను పరిణయమాడును. చి(తాంగి పదునారేళ్ళ యువతి. సారంగధరుని చిితపటము చూచినప్పట్‌ నుండి చిత్రాంగి మనసు ఆ రాకుమారునివై వుండుట సహజము. వారిరువురి పేమ అస్వాభావికము కానేరదు. కౌని రాజరాజు చి(్రాంగి తండడిని భయపెట్టి ఆమెను కోడలిగా కాక చిన్నరాణిగా చేసుకున్నాడు. ఇది రాజరాజనరేం(దుని కామాంధీత్వమునకు నిదర్శనము. చి(్రాంగి తన (ప్రణయ సందేశమును సారంగధరుని కెరిగింవుమని వంపేన. విభావసుడను (బాహ్యణుడు. చేసిన వంచన కూడ ఈ నాటకమున విషాద తత్వమునకు మూలవీజమైనద్‌.

ఆచాక్యులవారు తెలుగులో పథమ స్వతం౦[త విషాద రూపకకర్తలు, సొరంగధర, పాదుక, అజామిళ నంపూర్ణంగా విషాద రూపకములు. ముక్తా వశీ చం్యద్రహానలు తొలిరూపమున. విషాద రూపకములే.

8

విషాద రూపక రచనలో కొత్తబొటలు వేసిన వారాచార్యులు. రాళ్ళపల్లి వారు పేర్కొన్నట్లు “పది శోకాంత నాటకములు చేనినంత పని తెలుగు వారికిది యొక'కే చేసినది.”

(చూ. నాటకోపన్యాసములు-- పుట = 67)

రత్నాంగి వాపోయినట్లు సారంగధరుడు పుణ్య గుణరాశ, పెన్నిధా నము, నోముపంట, వంళతిలకము, రత్ననిధి, _ బొలసూర్యుడు, పూర్ణ చంద్రుడు, జగజెట్టి, అంతేకాక సత్యసంధుడు; కాని విధికి లొంగి కృశించిన విషాదనాయకుడు. ఈ విషయము కవి పా[తముఖముననే సూచించినాడు.

ఆచార్యులవారి వచన నాటకంగా (వసిద్ధమెనది “అజామిళి. ఆచొ ర్యులవారు ప్వరాణ (ప్రసిద్ధమైన అజామిళ భూమికను పూర్తిగా మార్చివేళారు. భాగవత మందలి అజామిళుడు పరమ దుర్మార్గుడు. కాని ఈ నాటకము నందలి అజామిళుడు పండితుడు, సత్వగుణ సంపన్నుడు, పైపెచ్చు సంఘ సంస్కారి. వివాహము కాకుండగనే రజస్వల అయి సంఘముచే బహిష్ట తురాలై న పద్మావతి అను కన్యను ఆత్మహత్య నుండి తప్పించి వివాహము చేసుకుంటాడు. ఇది తక్కిన వైదికాచార పరులకు కంటగింపైనది, పద్మా వతిని కామించిన ఒక బలవంతుని తోడ్పాటుతో ఆ భార్యాభర్తలను అనేక విధాలా బాధించేవారు. వారు ఆ బౌధలన్నిటినీ ఓర్మితో భరిస్తారు. విధి లేక అజామిళకుడొక దొంగల గుంపుతో కలసి వారికి నాయకుడవుతాడు. చివరకు ఆ దంపతులు సంతాన సపాతంగా వ్యాధి పీడితుల్లై మరణిస్తారు. పు్యత మరణ దుఃఖముతో ఏకాదశినాడు జాగరణము చేసి చిన్నకొడుకు నారాయ ణుని స్మరించుచు ప్రొొణములు వదలుటచే అజామిళునకు పుణ్యలోకము కలిగినది. "

ఆచార్యులవారు నాటక కథాగమనానికి- రజన్వలా వివాహమనెడి ఆధు నిక సమస్యను కేందంంగా చేశారు. అంతేకాదు. స్త్రీల సమావేశములు, అజామివుడు సురాపానము వలదని డొంగలకు బోధించుట, న్యాయస్థాన

శక విహోరణిము, పాగ్థధి సీవారణ యత్నములు మున్నగునవి ఆభునిక వాతావరణము నకు సంబంధించినవి. ఈ నాటకమున ఆచార్యులవారు పాతో9చిత భాషను వాడినారు. ఈ నాటకం పూర్తిగా వచనంలోనే రచించారు. కృషమాచార్యుల వారు (గ్రాంథికవాదులని విసిద్ది. నీచపొత్తులకు కూడ వ్యవహార భాషను వఐాడుటకు అనుమతించినట్లు "లేదు. అయినను నీషతర పొతరిలచే వారి వితేశకమైన వ్యావహోరికమలదు. మాట్లాడించిన ఘట్టములు కలవు. సారంగధర చతుర్దాంకము ప్రథమ రంగము చూడుడు. 1వ తలవరి : ఈ సాఠరగతరో సోమి యెన్నిటిక్టే నో శే శీండినారా? 2వ తలవరి : సారంగదరుడు: ఏనాడు పలిక్తుంట్యో. నీకు ఓనమాలై న రదు రాసంగదరుడని చెప్పశీ. శివ తఠవకి : రానంగదరుడు: తప్పదిద్దితే ఇన్లాండాలె. ఊరికే రంగప్ప సామి అ(నాదూ: గురజాడ అప్పారాయ కవీ చెవ్వుకొన్న రీతిగ ధర్మవరంబోరు “పక్చకయే కోత్త పాతల మేలు కలయిక గొప్పగౌ చేసీరి. (ధర్మవరం వారి నాటక థర్మములు - ఖండవల్ల్‌ ఆతీ్రరజనంగారు. ) కృష్ణమావార్యులు గారి “చిరకాతి" నాటకం-.తమిళ నాటిక పితామెహు చనిపించుకొన్న సంబంద మొదలియార్‌ గావకి నూతన యేుణ యిచ్చింది. ఈ నొటకమునకు భారత శాంతివరగ్టములోని బిరకోరి తను మునికుమారుని చరిత మూలొఢారము. ఏ కాఠగ్టమునై నో తొండళపడీ చేయకు విమర్శి6చి చేయుటవల్ల ఫలసిది కలుగుతులడే, అట్టి వాని కకజయము కలుగదు ఆన్న నీకికి దృష్టోంతమైనదీ కథ. ఉందలి (పథానపా(తలు మూడే. అల్బమైన ఈ కథను విస్తృతమైన ఆటావ్‌ంకముల నోటికంగో రూపొ6డించుటలో ఆచార్యులవారి అద్భుత కల్చ్పనాశక్తి కన్పిస్తుంది.

రి “చిఠరకారి* నాటికములోని పాత్రల ద్వారా ఇంగ్లీషు పదములను పలి కించినారు. ఈ నాటకమందలి తృశతీయా౦కను - [పథమరంగము. 1వ విటుడు : ఈనాడు 68౯౧18౮9 కొంచెము విరిగినది. (08686 [70 ఇం వారు (భ్యోగము వారు) లెకపోయిన నీ గట5!0 ఎక్కడ? 5100100 8౧6౮ 608౧01౧0 ౧8౧11688 ఎక్కడ (0809 18) : [1009605868 ఏమి పిచ్చిమాటలు వేశ్యల యిండ్లకు బోవు మా ౪1౪765 నిట్లాడెదవా? ఇంకొకసారి ఈ మాటన్న 5110౧9” 0౯ ౪/౧1 ....(0806 19)

“వారి "వమీలార్డనీయము"లో నున్నితమైన హాన్యమును రసవంత' ముగా చొప్పించినారు. స్త్రీ పురుములు (సతివక్షమందున్నచో ఎట్టి రమ్య పరి జామము సిద్ధించునో' ఈ నాటకంలో అత్యంత చమత్కారముగా చూపించి నారు. ఆచార్యులవారి చేతిలో హాస్యరసము వింత సోయగాన్ని సంతరించు కొన్నది. (ప్రమీల సేనానులై న సుందరుల ముఖ సందర్శనము చేయగానే సాత్యకి వంటి యోధులు కూడా అస్తు పన్యాసము చేపి (పేమపాశ బదుఠె కొంతామృదు(పహారములకు లోబడుట హృదయ రంజకంగా వున్నది. [1పణయ విషయములో 'ఎంతవారలై న కాంతదాసులే*' అనే గర్వంతో విజ

69 వీగకుండ వుండుటక్షై ఆచార్యులవారు (ప్రమీలయే అర్జునునికొరక్తు విరహ త వ్రమై నట్లు మనోహరంగా చి(తించారు. -

ఆచార్యులవారు ,తమ నాటకవస్తువులను (పధానంగా భారత, భాగవత, రామాయణముల నుండి (గ్రహించినారు. 'పాంచాలీ స్వయంవరం?" “బృహ న్నలః నాటకములు భారతకధలు. చితనళీయము, సావి (శ్రీ చితాశ్వము, (ప్రమీలార్జునీయము భారత మూలములు. చం(ద్రహాన, జైమినీ భారతము: నుండి ([గ్రపహింపబడింది. రుక్మాంగద, (ప్రహ్లాద నాటకాలు భాగవతమునుండి తీసుకున్న కథావస్తువులు.

శ్‌ ఆచార్యుల వారి భాష (గాంథికమును, కై లి (సాబంధికమును అగుట చేత వారి తొలి నాటకిములు తెబుగు (పబంధములను తలపింప చేయును, వారు కొన్ని నాటకములలో మూక రంగము (541606 506౧9 0౯ ౧౫1౫6) లను (ప్రవేళపెట్టినారు: సుగీవ పట్టాభి షేకములో స్తతాళ భేదన రంగము, అజామిళలో దొంగలు దోపిడీ చేయు రంగము మొదలగునవి- వీటిలో వాచి కము లేకుండగనే రంగమంతయూ సాగిపోవును. కృష్ణమాచార్యుల రచనలలో కొన్ని డోషములు లేకపోలేదు. వీరికి శద్దాలంకార పీకి హెచ్చు. కొన్ని స్థలములందు కల్పనా దొర్బ్పల్యమున్నరధి. అయినప్పటికి "ఏకోపా దోషో గుణ సన్నిపాతే' అన్నట్లు విమర్శించుట మంచిది. (ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారు) ఆచార్యులవారు సంన్కృుత నాటక్‌ములలో వలె పద్యాలను, ఆంగ్ల నాటక లత్షణాలననుసరించి అంక రంగ విభజనను, పార్మీ నాటకాలలో వలె పాటలను ఖొందుపుచారు. వీరి నాటకాలలోని పద్యాలు (వబంధకావ్యశైైలి ననుసరించినవి. కొన్ని పద్యాలు : భళిరే కంటిని గంటి స్పప్పజలదధి (పావేష్టికా ఖం%*భూ నే లలనాదీళ కిరీట వారిరుహ రోలా జ్వలితాఎంద మనూపురాంత పద "సీవాపీత గో(తాధవున్‌ నళభూమీధవు నా(శ్రికాం్యధ కరు జొనన్య (భా మాధవున్‌

9కి కమ్మటి చేట తెలుగులో: “శర్రడమయ్యె గమ్మ పరికింపగ రేపెకదా స్వయంవరం బారయ ధారుణీశుడొకడై నను రాడు పురంబులోన ళృం గారము గల్ల దింటను వికానములేదు (ప్రయత్నమింకనే దారియొ ని్య(ద్రగాంచిన విధంబున నున్నదిదేమి చిత్రమో” పీ. వమవేత పరిఖాంబు పమితితో దుర్హట (ప్రాకార కుంథీర పంక్తి తోడ రమణీయ విపణి భంగములతో నట్టాలకమనోజ్ఞ సిరజాతముల తోడ (బకట నిష్కుట వి్య(దుమ కుడుంగములతోడ గమనీయ పౌధశ్రైలముల తోడ విద్విడ భేద్య, వప, ద్వీపముల తోడ నారామ జలనీలి కాళితోడ శే. గ... అంచిత శతాంగ నాకా చయంబుతోడ సమద దంతావళ తిమింగలములతోడ మహిత సింధూదృవ విహ౦ంగములతోడ దనరి యీ పుర వారాశి ఘనత మింబె. (చిత్రనశీయం) రకరకాల ఛందస్సులు, గేయాలు, ద్విపదలు రాగమౌలికలు, సంవాద క్రిర్తనలు (డ్యూయెట్లు) మున్నగు వాటినెన్నిటినో చొప్పించారు. చితనళీ యములో 217 పద్యాలు, 88 పాటలు, 15 సంవాద కీర్తనలు వున్నాయి. పాటలు, పద్యాలు ఎక్కువగా వుండటము సమంజసను కాదని ఆచార్యుల వారికి తెలియక పోలేదు. చి(తత్రనశీయ మందలి పీరికలో యీ విషయాన్ని (వస్తావిస్తూ “ఈ (ప్రాంతముల వారదేమి కారణమో నాటకముల చూచు నప్పుడందలి సంవిధాన చమక్కారమును, అర్థ వై ళద్యమును కవితా చమ

ఫ్ర త్క్బృతియు నంత సరకు సేయక నంగితమున మాత మెక్కున యఖిలాష కలవారుగ నుండుటచే వారి సంతోషమునకై నంవిధాన సందర్భము ననున రించి వచన సరణికిని, వద్య నరణికిని కొణత లేకుండచేసినారు. అల్లసాని పెద్దనకు (_పబంధకవితా పితామహత్వ మెట్లు సార్ధకమనిపించిందో “అవే కృష్ణమాచార్యులకు ఆంధ్ర నాటక పితామహత్వము అన్నివిధాలా తగినది. “సమయ స్ఫూర్తితో నిసర్గ మధురమైన సంథాషణలు, (ప్రబంధ ధోరణిలో పరవబ్ళు (తొక్కే. పద్యాలు, కర్ణాటక ఫక్కీలో సాగే గేయాలు మున్నగు వాటితో ఆం(ధ్ర నాటక రచనా లీతులలో వినూత్న పద్ధతిని (వవేశ పెట్టి ఆంధ నాటకరంగ నవోదయానికి కారకులైన ధర్మవరం రామకృష్ణ మాచార్యులుగారు హైదరాబా దులో పెక్కు నాటకాలు య్రదర్శించారు. 1805లో గద్వాల మహారాజావారిచే “ఆంధ నాటక సితామషా” బిరుదాన్ని పౌందిన్వర్ణ కంకణాదులచే సత్కరింప బడినట్లు, పురవంముఖులు ఆచార్యులవారికి రత్న ఖచిత కిరీటమును బహుకరించినట్లు తెలుస్తున్నది. మంగళ మహాశ్ర్రీ వృత్తంతో ధర్మవరంవారి రచనా వై దుష్యానికీ

నమస్కారం చెప్పి ముగిస్తాను,

మంగళము కృష్ణునకు

మంగళము పేందు9నకు

మంగళము మంగళ మహా ్రే

సంగతునకా_త్తభవ

సంగునకు దావన వశంగత నిజాశయునకున్‌

సారంగ వరదాయికి వి

హంగమ తురంగునకు సారా

భంగ కరుణాలసడ

508 పాంగునకు గాళియ విభంగునకు మంగళ మదెందున్‌. అనుబ౦ధము ఆచార్యులవారి నాటకాలు.

కన్నడము :

1. ఉపేంది విజయము (లేకు వామన చరిత) 2. స్వప్నానిరుద్ధ నాటకం (లేక) ఉషాపరిణయం. తెలుగు ;

2. చిక సనళీయం 2. పాదుకా పట్టాభిషేకం 8. పవ్లాద

3. సొవితీ) చిత్రాశ్వము , మోహినీ రుక్మాంగద 6. విషాద సారంగధర ?. బృహన్నల 8. పిమీలార్జునీయము 39. పాంచాలీ స్వయంవరం 10. చిరకారి 11. ముక్తావళి 12. రోషనారా శివాజి 18. వరూథినీ నాటకం తీ, అభిజ్ఞాన మణ్‌మంతం, 'తెలుగులో అచ్చుకానీవి:

4. ఉషా పరిణయం 2. సుశీలా జయపాలీయం 8. అజామిళ శ. యుధిషస్టిర యౌవరాజ్యం 5. సీతా స్వయంవరం €. ఘోషయాత)

5. మదన విలాసం 8. ఉన్మద రాహు సేంక్షణికం. $. రా క్యాధి షేకం

6. సుగింివ పట్టాభిషేకం 11. విభీషణ పట్టాభిషేకం 12.హరిళ్చంద)

7. గిరిజా కల్యాణం 14. ఉదాస కల్యాణ౦.

ఇంగ్లీషు :

బారిళ్ళంద,

స్ట్రి ఉపయుక్త గింథాలు, వ్యాసాలు.

1. కెలుగు నాటక వికాసము = డా! పి.యస్‌.ఆర్‌. అప్పారావు.
2. పరిశోధన - సారస్వత ద్విమాన వతిఏక “ఆంధ నాటక పితామహ సంస్మరణ సంచికి డిసెంబర్‌, జనవరి 1855. (| ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు--డా॥ పి.యస్‌.ఆర్‌ , అప్పారావు.
3. ధర్మవరం రానుకృష్ణమాచార్యులు-వ్యాసం . ఆంధ్శ%వం%భ నంకాంతి ప్రత్యేక సంచిక 20.11.65 ళ. ఆంధ) రచయితలు = మధునాపంతుల నత్యనారాయణళా్తీ-

ఒద్దిరాజు సోదరులు సీతారామచం దరావు రాఫువ రంగారావుగారలు

వి, రామరాజు

స్వయంకృషితో సాహిత్యసాగరము పారమందిన ఒద్దిరాజు సోద

రుల చరితం యొక యద్భుతగాథ. పిభవించినది అచ్చమైన భక్తి _పపత్తు అకు శరణాగతికి ఆకరమైన విశిష్ట్ట్వ్వాత నియోగి వాహ్మణ కుటుంబమున. కాని బుద్ధియెరిగిన నాటినుండి భూమియంటు బాయునందాక పురుషకారమే నెరపి సంగీతసాహిత్యములందే కాదు ఆయుర్వేదము మొదలుకాని హస్త కళలవరకు ఎన్నియో విద్యలు గడించి నూర్లకొలది విద్యార్ధులకు వసతి ఖభోజనములతోపాటు వలసినవిద్యలు అను(గ్రహించిన వదాన్యులా సోదరులు. (శేశాయగమునాటి రామలక్ష్మణ సౌదర్యమునకు ఆధునికోదాహరణమీ యన్నదమ్ములు. తోకములో లక్ష్మీనరస్వతు లత్తకోడం (డ్రకు ఎడ మొగము 'పెడమొగమందురు. కాని ఒద్దిరాజువారి సౌదర్యమునకు ముచ్చటపడిన ఆ యతత్తకోడం(డు వారి యింట నెంతో యొద్దికగా నుండిరి. నేను హనుమను కొండలో ఇంటరుమీడియటు రెండవ సంవత్సరపు విద్యార్థిగా నున్నప్పుడు ఆ సోదరులను మొదటిసారిగా దర్శించితిని. లష్కర్‌ బజారులో మేము (ప్రక్క (వక్క అద్దె యిండ్లతో నుంటిమి. ఒకనాటి రాత్రి పరీక్ష చదువులు చదివి యలసి పడకమై దొరలుచు “రామ నన్ను (బోవరా*" యను కీర్తనమును బిగ్గ రగా పొడుచు నిదించితిని. తెల్లవారిన తరువాత ఈ సోదరులలో "పెద్దవారైన సీతారామచం(ద్రరావుగారు నాయూరు పేరులడిగి రాతి నేను పాడిన కీర్తనము (పారంభమున నొక రాగముతో మొదలై మధ్యలో నింకొక రాగమునకు మారి మరియొక రాగముతో సమాటప్తమైనట్లు చెప్పిరి. తమ బసలోనికి పిలిచి ఆ

101

కీర్తనమును ఫిడేలుపై చక్కగా వాయించి చూపిరి. నాటితో నాసంగీతపు నోరు మూతపడిసది. మరునాడు రాతి మాకు పార్యమైన రత్నావళీ నాటిక లోని శ్లోకములు బిగ్గరగా చృదివితిని. తెల్లవారగనే నా పళనములో దొరలిన దోషముల క్లై 30డవ మందలింపు, మీకు సంస్కృతము ఎచ్చునాయని నా కుద్రితనపు యవివేక (పళ్న. మీ దయపలన పదిభాషలు వచ్చునని దారి సవినయ సమాధానము. నాటినుండి వారికి బొటనవేలివ్వని ఏకలవ్యుడను. ఇంటర్మ్కీడియటు పరీక్ష ఛా -టకై నేను హైదరాబాదు వచ్చి సగము పరీక్ష తరువాత నన్నిపాతజ్వరము వాతబడి అప్టర్‌ గంజు ఆసుప(ిలో నున్నప్పుడు సీతారామచం (దరావుగారు నాకు వాత్సల్యముతో టాసిన జాబును ఇవ్పటికి భద్రముగా దాచుకొన్నాను. ఆజాబును చదివిన మా నాయనగారు మా పెద నాయనగారు అందులోని ఆప్యాయతకే కాక ము త్తేసరులవంటి వారి దస్తూరికి ఆసందాళ్చర్యముల దేలిరి. లక్ష్మీసరస్వతులిరువురు తిలిసి ఒద్దిరాజు సోదిరుల నొసటి వాతలు (న్రాసిరి. ఆ(వాతలనే నిశదరులు కాగితముల పై తిరిగి్యవాసిరి. రామలక్ష్మణ సొదర్యమునకు ఒద్దిరాజు సోదరుల సౌదర్యమును సొటి చెప్ప వచ్చును గాని ఒడ్టిరాజు సోదరుల దస్తూరికి మరల ఒద్దిరాజు సోదరుల దస్తూ రియే సాటి యనవలెను. వారి యము(ద్రిత రచనములు ర0డు మూడు నావద్ద నున్నవి. కుళూహలమున్నవారు చూడవచ్చును. నేను జబ్బునుండి కోలుకొన్న తరువాత వారి యాహ్వానమందుకొని వారి స్వ్యగ్రామము ఇనుగ్పుర్తికి పోయి వారము దినము అతిథిగా నుండి వారి సిరిసంపదలు సాహిత్యాధ్యయనములు విద్యాదానములు కనులార చూచివచ్చితిని వారిని గన్నకల్లి రంగనాయకమ్మ గారి వై దుష్యమును. చూచిన తరువాత _సోదరుల సాహిత్య వారసత్వపు కార్యకారణ భావములోని సామంజస్యమును గుదర్తించితిని. ఉడయవరుల తిరునక్ష్యత్రమునాణాయమ్మ పరించిన దావిడవేదము నాకానందాళ్ళర్యములు కలిగించినది. సోదరులకున్న గొప్ప పుస్తక భాండాగారము వంటిది అప్పటికి నేను మరొకటి చూడలేదు. కాని పోలీసు చర్యకు ముందు భస్యాసురుని రాజకీయ వారసులు కొందరా (గంథభాండాగారమును బూడిద. చేసిరి. (గ్రంధా లయముతో పాటు వారి మ్యద్రిత్రజ్య్యిక్యాపంధపు. ₹ యో సర్వభక్షకుని యాకలి జ్వాలల నయ. సౌహిళ్య

గ్‌ా ళ్ళి

ల్‌ వగా క.

| (త ౮6 వ.

వ

102

కర్యతే్య[తము, అష్టాధ్యాయి. తెనుగుసేత మొదలు అచ్చుయం(తపు పనుల నవరకును, ద్వారబంధపు చెక్కణములనుండి తాము ధరించు పాదరక్షల నిర్మాణము వరకును ఆ కర్మశ్షేతమున జరుగు పనులు చూచివచ్చితిని. పల్లేటూరి యా కర్మశ్షేత్రమునుండి ఎంత సాహిత్యసాగంధ్యపు వెల్లున యువికినదో ఇక మనవి చేయుదును.

ఓరుగల్లు మండలము మానుకోట తాలూకా ఇనుగుర్తి (గ్రామవా_స్తవ్యులు దేశముఖులు దేళపాండ్యాలునై న ఒడ్జిరాజు వెంకటరామారావు రంగనాయకమ్మ గారలకు చాలకాలమునకు కలిగిన సంతానము సీతారామచం (ద్రరావు. వీరి జననము సర్వజిత్‌ సం; చ్చైత౦ శుద్దనవమి శనివారము పృనర్వసు నక్ష్యతము (2-4-1887). కనుకనే సీతారామచం(ద్రరావని నామకరణము జరిగినది. కాని గోలకొండ కవుల సంచికలో కార్తీక బహుళ షష్టియని యున్నది. కలవారియింట చాల కాలమునకు లేకలేక కలిగిన విడ్డడెంత గారాబముగా సెరుగవలెనో సీతారామచం(ద్రరావుగారటులే పెరిగిరి. అటుతరువాత ఏడేండ్ల వ్యవధానముతో కలిగినవారు రాఘవరంగారావుగారు. వీరి జననము విజయ సం ఫాల్గుణ బహుళ (తయోదశి బుధవారము ఉత్తరాభాద్ర (పథమ పాదము (4-4-1894). రంగనాయకమ్మగారు దేవులపల్లివారి యింటి ఆడుబిడ్డ. ఆమె తండి దేవులపల్లి కృష్ణారావు, కాత రాఘవయ్య పండితకవులని (ప్రసిద్ధి గన్నవారు. రాఘవయ్యగారు సంస్కృృతాం్యధ (ద్రావిడ పారసీక భాషా సాహిత్యములందును వేదాంత ళాస్త్రమందును గొప్ప పండితుల్టె మెతుకు సీమలో సర్బస్తా కాలమున నయాబతి పదవి నలంకరించినవారు. ఆయన యతిరాజ వింశడి, ముకుందమాల మొదలగు సంస్కృత కృతులను ఆంధ్ర కరించు పే కాక తెలుగులో రేపాల వేణుగోపాల శతకము, వరవరముని చరితము మొదలగు కృళులు రచించినవారు. కనుక రంగనాయకమ్మగారికి సంస్కృతాం(ధములలో చక్కని వై దుష్యముండుట అబ్బురము కాదు. తెలుగు భారత భాగవతములు, ావిడ సంప్రదాయ పబంధములు, సంస్కృతమున స్తో కములు అక్షుప్ల్‌[్థైకరతల్యామలకములు.. ఆయమ్మ కడు పులో పుట్టిన సీతారామచం్కదరావు, రాఘవచ్యరంగార్భావుల కివి యుగ్గుపాలతో

108 అభించినవి. ఇంటివడ్డ అక్షరాభ్యాసము చేయించి సీతారామచం ద్రరావుగారిని గుంతా వీరయ్య యను వీథిబడి పంతులు కప్పగించిరి. గురువు పలకపై ఓనమాలు (వాసి దిద్దుమనెను. ఓనమాలు దిద్దనేర్చు సం(పదాయమదిలయే కదా: కాని శిష్యుడు దిద్దననెను. మీరు పైన బాసిన నేను చూసి కింద (దాసె దను కాని మీరు (వాసిన యక్షతములపై దిడ్డననెను. ఎంత చెప్పినను ఎన్నాళ్ల చెప్పినను సీతారానుచం (దరావు వినలేదు. గుంతావీరియ్య చెప్పలేదు. అంతటితో వీధిబడికి స్వస్తియైనది,. ఇంటివద్ద తల్లిగారే గురువులైరి. ఐదేండ్ల ప్రాయము వచ్చునాటికి సీతారామచం (ద్రరావుగారికి ఐదునూర్ల పద్య ములు కంఠస్థమైనవి. అటు తరువాత బాలుర మనస్తత్వము బాగుగా నెరిగిన హసన్‌థాన్‌ అను మహమ్మదీయ ఉపాధ్యాయుని కివ్పగించి3. నాటి పల్లెటూరి తురకపంతుళ్లు భారత భాగవతములు తుజ్జ్బముగా చదువుకొన్నవారు హసన్‌ థాన్‌ గారి వద్ద ఏకనంధా(గాహియైన సీతారామచం(ద్రరావుగారు నెల దినములలో ఒంట్లు, గణితము, ఎరుసులు, పెద్దబాలళిత ముగించిరి. తరు వాత 18 మాసములలో భాగవతములో కొన్ని స్కంధములు ళతకములు పూర్తిచేసి, హనసన్‌ఖాన్‌గారికి వచ్చినదంతయు శిష్యునకు వచ్చినది. అటు తరువాత మరల ఇంటివద్దనే తల్లిగారే అమరకోశమును వల్లె వేయించి నది. అన్నగారు చదివిన హనన్‌ కౌన్‌ గారి చెంతనే రాఘపరంగారావు గారును ఆంతయు చదివిరి. అన్నగారివలె రాఘవరంగారావు గారును ఏకనంధా(గాహ్‌. అన్నకు వచ్చినదంతయు తమ్మునికి చెప్పుట పరిపాటియైనది. సీతారామ చంథదరావుగారికి 1[యవ యేట విడుగ్రైనది. కుల(వ్రాహ్మణుడు తరిని కంటి కృష్ణశాస్త్రిగారు సంధ్యావందనముతో పాటు నిత్యకర్మ విధులు మంత్ర ములు సన్వరముగా బోధించి. కృష్ణశాత్తిగారు వట్టి పురోహితులు కాదు. నాటి గొప్ప పౌరాణికులంద్యగగణ్యులు కనుక వారే సోదరులకు సంస్కృత పంచకావ్యములు పారము చెప్పిరి. ఒకసారి కొడుకుల (పతిభ చూచి వెంకట రామరావుగారు హై(దాబాదుకు పోయి వసుచరి(త, మనుచరిత్ర పంటి తెలుగు కావ్యములు తదితర పురాణములు నలుబది (గంథములొకే సారి కొని తెచ్చి కొడుకుల కిచ్చిరి. అన్నదమ్ము లిరువురు కలిసి ఆ (గ్రంథములు ఆపోళనము వట్టిరి. ఇనుగుర్తిలో చెరుకుపల్లి గోపాలకృష్ణశా స్త్రి

104

గారను గొప్ప వేదపండితులుండిరి. ఆయన పూనా వేదపరీక్షలో (పథములుగా నెగ్గి బాలగంగాధర్‌ టిళక్‌ మహాళశయులచే (పళంసాప్యతములందిన దిగ్దంతి. అట్టి గోపాలకృష్ణశాస్రిగారి చెంత అన్నదమ్ములారక్టముల వేదమును జటాంత మభ్యసించిరి. గోపాలకృష్ణశాస్తీగారి తంథడ్రిగారగు మచ్చర్ల రామయ్యగారి వద్ద షోడళ కర్మలను, తిరునగరి వెంకట నరసింహాచార్యులవారివద్ద దేవ యాళణ్హీకమును (ప్రతిష్టాంతము నేర్చిరి. నియోగులయ్యును వేదవిద్య అభ్య సించుటచేత వారి (బాహ్మాణ్యమునకు బొవుటా నెత్తినట్లుండెను. సమీప బంధువులగు దేవులపల్లి రామకృష్ణారావుగారి యొద్ద సంస్కృత వ్యాకరణ మును, ,(పస్థాన్న్మతయమును, వేదాంతదీప, వేదాంతసార, వేదార్థసార నం (గహ, కాస్త టీక, శతదూషణీత్యాది వేదాంత (గ్రంథములను, (ద్రవీడ వేదాంతమగు అష్టాదళ రహస్యములు, భగవద్విషయము, నాలాయిర దిన్య (వబంధము లధ్యయనము చేసిరి.

అలనాటి నిజాము (పభుత్వమున ఉరూ వ్యవహారభాష, ఫారసీ రాజకీయభాషలుగా నుండెను. ఆ భాషలు నేర్చినవారే నాడు చదువుకొన్న దారి్యకింది లెక్క. వెంకట రామరావుగాశీ యభయభాష లెరిగిన వారై నను జాగీరు (గామముల వ్యవహారములు కరణికపుపనులు చూచుకొనుటయందే సదా నిమగ్భులు కనుక కొడుకుల కీభాషలు నేర్చు తీరిక లేకుండెను. కొలది కాలమే ఇనుగుర్రిలో నుండిన లోకల్‌ ఫండ్‌ పాఠశాలలో నుపాధ్యాయుడుగా నుండిన వనం కోటయ్యగారి వద్ద సీతారామచం (ద్రరావు గారు కొలదిపాటి ఉర్జూభాష నేర్చిరి. ఇంతలో నాబడి మూతపడినది. ఆయన స్వయముగా హనుమకాండకు పోయి ఉర్దూ వాచకములు ఒకటి రెండు చిన్న నిఘం టువులు కొని తెచ్చుకొని సాధింప (పయర్నించిరి. కాని అది వానకాలప్ప చదువయ్యెను. ఆ దినములలో ఇనుగుర్తి, కేసము(దము చుట్టుపట్టు పాంత ములు కీకారణ్యములు, చోరభయ మధికము. గుజ్జపు నవారీ పోలీసులా (ప్రాంతమంతయు రేలు గష్తీ తిరుగుచు పగటిపూట ఇనుగుల్తిలో విశ్రాంతి గొనువారు. అట్టి గుజ్జపు నవారీలలో ఇరువురు దిదరునుండివచ్చిన మహమ్మ దీయులుండిరి. వారు ఉర్దూ ఫారసీ భాషలు బాగుగా నెరిగిన వారగుటచే సోద

105

రులు వారి స్నేహము సంపాదించిరి. సీతారామచం[ద్రరావు గారింతకు పూర్వమే సంపాదించిన ఉడ్జూ (గంథములుండుటచే సోదరులు ఆ మహమ్మ కీయులకడ కొంత చక్క ని భాషాజ్ఞాన మలవరచుకొనిరి, ఇంతలో నా గుజ్జపు సవారీలకు వేరు [ప్రాంతమునకు మార్చిడి జరిగినది. అంతటితో వారి శై ష్యోపార్యాయిక ముగిసినది. కాని అపుడే ఇరువురు మహమ్మదీయులీ సోదరుల చెంత ఉక్లూ నేర్చుకొన వచ్చిరి. పట్టువీడని ఈ జమిలి విక మార్కులు ఆ విద్యార్థులకు బోధించు సాకుతో స్వయంకృషి (పారంఖించిరి, లుగాత్‌ కిష్వరీ యను బృహన్నిఘంటువును తెచ్చుకొని దాని నంతయు కంఠస్థ మొనర్చి ఉర్దూ ఫారసీ భాషా పదజాలమునంశయు వశము చేసికొని సాహిత్య (గంథములను తాము చదువుచు విద్యార్థులకు చెప్పుచు ఆ భాష లందు సిష్టాకుతైైరి. సీఠతారామచం(దరావుగారు తము [8పయేట తాటిపాముల అప్పయ్య గారను జ్యౌతిష పండితుని శ్యుశూష యొనర్చి ముహూర్త జాతక భాగముల నభ్యసించిరి. అన్నగాకితోపాటు రాఘవరంగారావును జ్యోతిష మభ్యసించిరి రాని అవిద్య వారి కధికముగా నంటలేదు. అప్పయ్య తండి చెంత మాము వాస్తుశాన్రమున పధకము, ఆమము, ఆయుష్యము, ధనము బుణములు చూచుట, ఇంటి ప్లానులు వేయుట ఇరువురును నేర్చిరి. పపాచీన వాస్తుశాస్త్రముతో పాటు అధునాతన వాస్తుళా స్త గంధములు తెప్పించి స్వయ ముగా నేర్చుకొని ఇంటి ప్లానులు ఎలివేషనులు సిద్ధముచేసి ఆదర గృహముల ప్లానులు గీసి, రంగులు నింపి, ఒక (గంథమే సిద్ధము చేసిరి

ఒద్దిరాజు సోదరుల ఆంగ్ల విద్యాభ్యానమొక వింతకత. తురకరాజ్యము పల్లెటూళ్ళలో ఉర్దూ పాల్సీలు నేర్పు గురువులే కరువై నప్పుడు స్త్ప్తసాగ రముల కవ్వలి ఇంగ్లీను నేర్చు వారివరుందురు? ఇంగ్లీషు నేర్వవలెననువాంఛ వీరికి $్యవమైన దినములలో అదృష్టవళమున నీటిపారుదల విభాగము (పభు త్యోద్యోగి శ్వేతజాతీయుడు జి. డబ్లు డి. కెంప్‌ అనునాతడు ఇనుగుర్తిలో కాం_ చేసెను. పగలంతయు చుస్టుపట్టు (గామముల చెరువులు కాల్వలు పర్యవషంచి ర్యాత్రికి ఇనుగు్తి కాంపు చేరుట కెంపుగారి దినచర్య. జడ్జి రాజు చీదరులెటుతలో కెంపుగారి చెలిమి సంపొదించి తమ కోరిక నెంగించిరి.

100 కెంపుగారకి ఆంగ్రము తప్ప అన్యభాష రాదు. ఉర్దూ కొలదిగా అర్ధము చేసి కొనగలడేకాని మాటలాడరాదు. ఒద్దిరాజు సోదరుల కాంగ్హ మసలేరాదు. ఉర్ణూ వచ్చును కనుక వచ్చినంత ఉర్దూ వాచికము తక్కినదంతయు అ౦ంగాభి నయముతో చారి న్రైష్యోపాధ్యాయిక మొదలై నది. ఆవిధముగా ఎబిసి డి లారంభించి గార్ధమెటిక్‌ ప్రైమర్‌ అను ఆంగ్షభాషా బాలశితలోని 26 పాఠ ములు 20 దినములలో పూరర్తిచేసిరి. అటు ఈరువాత గార్జిమెటిక్‌ రీడర్‌ మొదటి వాచకము (ప్రారంభించిరి. రెండు పారములయ్యెనో లేదో కెంపు గారికి తబాదిలాజరిగినది. అంతటితో తెల్లదొరచెంత చదువుకొను నవకాశము పోయినది. ఆదొర (క్రింద పనిచేసిన వెంకటస్వామి యను మేన్తికి నెలకు పదిరూపాయలిచ్చి ఆతనికి అంతకంకల మిక్కిలి రాదని తెలిసికొని చాలించుకొవిరి. అటు తరువాత తెనాలి తాలూకా మోపజ్ఞువాసి మోప్పర్తి రామకృష్ణయ్యను ఇంటివద్ద నుంచుకాన ఒక ఏడాది ఆంగ్లభాష నభ్యసించిరి. అనారోగ్య కారణమున రామకృష్ణయ్య వెడలిపోయెను. ఆభాషలో పాండిత్యము సంపాదించపలెనను "సోదరుల పట్టుదల ఎక్కువయ్యెను. వారవ్వుడు కేసము(ద్రం రైల్వేస్టేషనుకు పోయి. యచటి స్టేషను మాస్టరుకు ఈమ కోరిక నెరిగించికి. ఆయన తన చెంతనున్న కలోనియల్‌ (పొనన్సి యేషన్‌ డిక్షనరీ అను చిన్న నిఘంటువునిచ్చి, ఉచ్చారణము ఆ నిఘంటువు సహాయమున నేర్చుకొనుడనియు, శంకరనారాయణ నిఘంటువు ద్వారా శద్దారము లెరుగుడనియు , ఇంగ్రీష దినప(లికలు చదివి థాషాజ్ఞానము సంపా దించుకొనుడనియు హితముపదే?౦చి2. సోదరు లింటికి తిరిగి వచ్చిరి, ఇంగ్లీషు దినపతికలుగాని శంకరనారాయణ నిఘంటువుగాని ఎచ్చట అభించునో వారికి తెలియలేదు. అప్పడు వారు మానుకోటకు పోయి (పభుత్వ వైద్యశాలలో పనిచేయు డాక్టరునడిగి తెలిసికొన నిశ్చయించిరి. ఇనుగుర్తి నుండి బయలుదేరి మానుకోటకు వడిచిపోయిరి. ఎచ్చటి ఇనుగుర్రి ఎచ్చట్‌ మాస్తుకోట! అంతదూరము నడిచిపో వునప్పటికే రాత్రియైనది. ఆసుపతతి సిబ్బందిని విచారించగా మరునాడు (ప్రాతఃకాలమే డాక్టరుగారు (గామాంతరము పోనున్నారని తెలిసెను. అంతర్మాతి నిద్రలేపిన డాక్టరేమనుకొందురోయను భయము కలిగెను. గత్యంతరములేక తీవ శిరోబాధ నటించి పనివారి ద్వారా

107

డాక్టరును నిద్రలేపి బయటికి రప్పించి ముందుగా క్షమాఖిక్ష వేడి అటు తరు వాత, తామంత దూరమునుండి నడిచివచ్చిన కారణమేమిటో నివేదించిరి. ఆ డాక్టరెంత సహృదయుడో కాని సోదరుల విద్యాతృష్టకచ్చెరువడి నవ్వి తమచెంతగల పాత ప్యతికలతోపాటు శెమ్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా దినపత్రిక చిరునామా (వ్రాసి ఇచ్చిరి. నాటినుండి వారికి ఆంగ్రము నేర్పన గురువులు ముగ్గురు: ఉచ్చారణకు కలోనియల్‌ డిక్ష్నరీ, ఇబ్ధారములకు శంకర నారాయణ నిఘంటువు, భాషా శ్ఞానమునకు మైమ్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా దినవ్యతిక. కొన్ని యేండ్లు ఆ దినపతిక నామూలా(గము చదువు'టేకాక ,పతిదినమొక పుట చొప్పున ననువదించుట అందుతోని వ్యాసములవంటి వ్యాసములు వ్రాయుట వారిక్‌ నిత్యకృత్యమైనది. ఈ విధముగా సోదరులాంగ్ర భాషాకోవిదు లైరి.

ఒద్దిరాజు సోదరులు సంపన్నకుబుంబములో పుట్టినను తమ పుస్తకము లకు పతి్శకలకు కాగితములకగు న్యయమున క్లై కష్టార్దితము.పె నాధారపడిరే కౌని తలిదండ్రుల నడుగుకొనలేదు. వెంకటరామారావుగా నేక (గామముల కరణికప్ప వ్రాతపనులతో సతమతమగుచు అపుడపుడు అర్ధాంగి రంగనాయ కమ్మ సహాయ మభ్యక్థించిరేగాని చదువుల కంతరాయము కలుగునని కొడుకు లను (వాసిపెట్టుడనలేదు. ఒకసారి (వభుత్వమునకు పంపవలసిన పత్రములు "పెక్కు (వాయవలసియుండెను. అది నలుగురైదుగురు ఒకనాడంతయు ఓపికగా [వాయవలసిన పని. కాని సోదరులిరువురు కలిసి ఒక్క పూటలో (వాసిపెట్టిర. తండ్రిగారు సంతోషించి నలుబది రూపాయల పారితోషిక మిచ్చిరి. నాటినుండి సోదరులు కరణికపు (వాతపనులకు ఏడాదికి మున్నూరు రూపాయల పారతోషకమును పొందుచు ఆధనమును పుస్తకములు కొనుటకు వెచ్చించుచుండి5, నల దినములు (వాయవలసిన కాగితములను వాచము దినములలో ముగించి తక్కిన మూడు వారములు తమ చదువుకొరకు వినియోగించుకొనువారు. కనుక చదువుకొనుచునే సంపాదించుకాను వృదత్తియు, కన్నతం (డికి సహాయపడు (పవృతత్తియు ఈళ తాబ్బము మొదట ఇనుగు రిలో (పారంభమయ్యెనని చెప్పుకొనవచ్చును.

108

వొంబాయినుండి కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు (ప్రకటించు ఆం(ధ్రప(తిక (వారప్యతిక్శ తెప్పించుకొనుచుండిరి. అందులో విజ్ఞాన చం(ద్రికాపరిషత్తువారు మద్రాసులో నిర్వహించు. పరీక్షల (ప్రకటనము చూచి ఆపలీత్ష్తలకు కూర్చుండవలెననుకొనిరి, [1811 లో నొకసా౨ మునగాల జమీందారు నాయని వెంకట రంగారావుగారు కార్యాంతరమున ఇనుగు_కి వచ్చి జఒడ్జిరాజువారి అతిధిగా నుండిరి. అప్పుడు వారీసోదరులకు విజ్ఞాన చంద్రికా పరిషత్పరీక్షల విషయను చెప్పి వెన్నుదట్టిరి. అటుతరువాత నంది గామ తాలూకా రేపాల [గామమునకు చుట్టము లిండ్రకు పోయినపుడచట కొమరాజు వెంకటలక్ష్మణరావుగారిని దర్శించిరి. లత్మణరావు పంతులుగారు సోదరులను పరీక్షలకు కూర్చుండుడని (పోత్సహించిరి. [812 లో జరుగు పరీకలక్షు కూర్చుండుటకై సోదరులు నిశ్చయించుకొని. కాని మ్మదాసుకు తమ అభ్యక్థిప్య్తతములు పరీక్షరుసుములు పంపుకొనవలెసు, పాఠ్య్యగంథధ ములు తెప్పించుకొనుటకు పైకము మనియార్షరు చేయవలెను. ఇనుగురక్తికి ఎనిమిదిమైళ్ళ దూరమున నెల్లికుదురులో పోస్టాఫీసుండెను. ఆకాలమున నైజాం (ప్రాంతమున హాలీ, (విటిషాం్యద్రమున కల్దార్‌ అను కరెన్సీ వాడు కలో నుండెను. కల్దార్‌ మనియార్దరు చేయవలెనన్న సికిం(ద్రాబొదుకో, సింగరేణి (బౌగ్గుగనుల)కో లేదా బెజవాడకో పోయి చేయవలెను. సోదరులు తమ కష్టారతమును మూటగట్టుకొని సింగలేణికి పోయి. విజ్ఞానచం (దికా పఠీశల రుసుము పుస్తకముల వెల అభ్యర్థిస్యతములు పంపి తిరిగి వచ్చిరి. నెలలు గడచినను పాఠ్య పుస్తకములు రాలేదు ఇక పరీక్షలు [8 దినముల కున్నవనగా హాల టికెట్లకో పాటు పొఠ్య[గంథములు కూడ వచ్చెను. పరీక్షకు గడువు 18 దినములు పాఠ్యప్ప_స్తకముల సంఖ్యయు 18. సోదరు లలో చిన్నవాడైన రాఘవరంగారావుగారి వయసుకు సరిపడపలె ననుకొన్నారు గాటోలు పరఠీత్తల నిర్వహించు అధికారులు : సోదరులిరువురు ఏకసంథా (గాహులు కనుక పక్షము దినములలోనే పు_్తకములన్నియు చదువవచ్చునను కొని వెంటనే మద్రాసుకు (పయాణమైరి. ర్రైలుబండి కదలిన తరువాత చదువుకొందమని చూచుకొనగా పయాణపు కాందరలో పృ్తకముల పెసై ఇంటివద్దనే మరచిపోయినట్టు గుర్తించిరి. మ్యదాసులో పృస్తకములు మరల

1038 కొనవచ్చుననుకొని కుదుట పడిర. మద్రాసు చాకలిపేటలో జయశంకర్‌ అండ్‌ కంపెనీ యజమానులైన ఉప్పల వీంన్నశెట్టిగారీ (గ్రంథములు ము్యద్రించుచుందుట తెలిసికొని వారి చెంతకు పోయిరి. కౌని పృన్తకమొక్క టియు మార్కెటులో లేదు. అన్నియు అమ్ముడుపోవుటచే పుసర్ము.దణ మారంభించి యుండిరి. ఏదినమున కాదినమచ్చగు ఫారములు తక్క తకి.న (గంథభాగములు నహృదయులగు వీరన్నశేస్టిగాతీ సోదరులకిచ్చిరి. ఇరువు రును రేయింబవళ్లు [8 దినములలో 18 పుస్తకములను చదివిరి. విజ్ఞాన చందికా పరీకధికారులై న కందుకూరి వీరేళలింగంపంతులు గారిని కలిసికొని తమ సోదరులిరువురి దస్తూరి యొకేతీరుగా నుండును కనుక సమాధాన పత ములు దిద్దు పరీక్షకుల కనుమానము కలుగకుండునట్లు నివేదించి తమ దస్తూరి పదచ్శంచి పంతులుగారిని సమ్మతింపజేసి నమాఢాన వ్యకముల్నపై వారి నంతకములు తీసికొని పరీక్షలు (వాసిరి. పరీక్షదినముల మధ్యలో సీతారామచం (ద్రరాపుగారికి తీనమైన జ్వరము వచ్చినది. కుడిచేయి తీపు (ప్రారంభమై (వాయుట అసాధ్యమైనది. అప్పడు సీతారామచం (ద్రరావు గారు పతీక్షొపర్య వేక్షకులను తనను ఎడమచేతితో (వ్రాయుట కనుమతింవవలయు ననియు కుడి యెడమ (వాతలకు కొలడి భేదము వచ్చినచో అనుమానవడ గూడదనియు వేడుకొని. పర్యవేక్షకులాయన ఒడలు కాకి తీన జ్వరము మున్నట్లు గమనించి ఇంటికి పొమ్మనిరి.. కాని సీతారామచంద)రావు పట్టు దలతో ఎడమచేతనే నమాధాన వటత్రిములు వాిసిరి. పరీక్షలు పూర్తిభైన తరువాత వీంన్నకేేష్టిగారాసోదరుల విద్యాతృష్ట్రకు పట్టుదలకు నంతసించి తమయింట వారము దినములతిథులుగా నుంచుకొని గౌరవించిరి. ఇంతలో పరీక్షై ఫలితములు (పకటించిరి. ఇరువురు (వథమశ్రేణిలో ను త్తీర్లులెరి. సీతారామచందిరావు గారందులో (వధమ్ఞశేణిల్లో (వథములుగా నుత్రీర్లులె స్వర్థపతకమును బడసిరి. కందుకూరివారు కొమరాజునారు సీఠారామచం [ద్ర రావుగారి సవ్యసాచిత్వమున కబ్బురపడిరి వీరన్న(శేప్టిగారు ఒద్దిరాజు సోదరు లకు గాఢ మి(త్రులైరి వాలే మ్మదాసు 'పెద్దలందరికి ఈసోదరులను పరిచ యము చేసిరి. మ్రాను ఆం(ధ్రసభలో సభ్యులుగా చేర్చంచిరి. నాటినుండి

110

సోదరులు మద్రాసుకు తరుచుగా రాకపోకలు చేయుచు ఆం(ధ్రసభాకా ర్య కమ ములందు పొల్గ్లొనుచుండిరి.

మదాసు రాకపోకలతో సోదరులకు తమిళము.పై మక్కువ కలిగెను. అందు- కనుకూలముగా తమిళదేశము వానియంబాడి, అంజారు నుండి ఇనుగ్నుర్తికి చర్మువ్యాపారము నిమిత్తమై అదబ్దులాయను సాయెబుగారొకరు వచ్చిరి. వారు చుట్టుపట్ల నలుబది (గ్రామములు తిరుగుచు వ్యాపారము చేయుచు ఇనుగుర్తిలో నివానముండిరి, ఒద్దిరాజు సోదరులు సాయెబుకు ఉష్టూ నేర్చు నట్లును సాయెబు సోదరులకు తమిళము నేర్చునట్లును ఒప్పందమయ్యెను. సాయెబుకు వచ్చిన తమిళము మాట్లాడుట (వ్రాయుట చదువుట నేర్చుకొనిరి. అటుతరువాత మదాసుకు పోయినప్పుడు అగరాది-తమిళశ నిఘంటువు, ఇలక్కణ౦-తమిళక న్యాకరణము, తమిళవాజ్బయ గ9ంథములు తెచ్చుకొని కాము నేర్చుకొవియు వైష్ణవ విద్యార్థులకు ద౦విడవేదములు టోధించుచు ఆ భాషలో గొప్ప పాండిత్యము సంపాదించిరి. ఈమధ్య వ్యవధి యున్నప్పుడు తులసీదాసు రామాయణము, సళఠ్‌సయి, (తివేదిగారి రచనలు, పే్రంచంద్‌ నవలలు, మాధురీ విశ్వమి[తాది పత్రికలు తెప్పించుకొని హిందీభాషలో పాండిత్యము నంపొదించిరి.

పలుభాషలు నేర్చి బహుళ్యగంథములు పఠించుచున్నపవ్పుడే సీతారామ చం(ద్రరావు గారికి కవనమల్లు నేర్పు సంపాదించవలె ననిపించినది సుప సిద్దకపులై న తూము రామదాసకవి వద్ద ఛందళ్ళాస్త్రమభ్యసించిన కండ్రకుంట కృష్ణమాచార్యులవారి వద్ద యతి (ప్రాస గణ లక్షణము లభ్యసించి కవిత్వ మల్లు కారంఖించిరి. సోదరులు బహుభాషావేత్తలనియు పండితులనియు ఆ(ప్రాంతమునను బంధునర్గమునను పేరు కీర్తులు వచ్చినవి. ఆ(పథ్యాతి విని డింగరి చెల్లయ్య యను వైష్ణవుడు తన కుమారుని వెంటబెట్టుకొని వచ్చి కవిత్వము నేర్చించవలసినదని పా9ిధేయపడెను. తమకు కవిత్వమంతగా రాదని చెప్పగా డింగరి చెల్లయ్య వచ్చినవిద్య నితరులకు నేర్చవలెగాని దాచు కొందురాయని నిష్టరములాడెను. అంత సీతారామచం(ద్రరావుగారా డింగరి వారి టింగణాను తమ చెంత విడిచిపొమ్మని చెల్లయ్యగారిని పంపివేసిరి.

[111

డింగందాం. కుజ్ణనికి బోధించుటక్తై అప్పకవీయాది లక్షణ(గంథములు తెప్పించి రాశులు తాము చదువుచు పగలా విద్యార్తికి టోధించిరి. ఆవిద్యార్థితో బాటు రాఘవిర౦గారావుగారును కవితాభ్యాన మొనర్చెరి. ఈవిధముగా డింగరి వారి చలువవంన సోదరులు స్వయంకృషితో బంధాంత కవిత్వము నేర్చి ఇతరుల కెందరికో నేర్పగలిగిరి. ఆకాలముననే సీతారామచం(ద్రరావుగారు మోహినీ విలాసమను నాటకమున్తు ద్రసిం. మద్రాసులోని జయశంకర్‌ ఆండ్‌ కంపెనీ వారు పచుఎంచిరి. ఆది మూడు నాలుగు ము(ద్రణములైై నది.

తెలుగు సంస్కృతములు బాగుగా నెరంగినవారగుటచే సోదర్నులు ఆయు ర్వేద (గంథములు తెప్పించి చదువుకొనిరి. పీరు పండితులని తెలిసి బాహు బలేశ్వర అగిహారి వాస్తవ్యులు నీలకంరళాష్రిగారు. మద్రాసులో వండిత డి. గోపాలాదార్యుల వారి ఆయుర్వేద కళాశాలలో చదువు కోరిక యుండి ముందుగా సోదరుల చెంత కొంత ఆయుర్వేదళాస్రము. నెరుంగగోరి ఇను గుర్తికి వచ్చిరి. నీలకంఠకాత్ర గారికి పాఠము. చెప్పుచు సమస్త ఆయుర్వేద గ్రంథములను చరకము సుళు్రతము బాహటము మాధవనిదోనము బనవరాజీ యము మున్నగువాని నాపోశనము పట్టి. ఆదినములలో వరంగల్‌లో గోవిందరాజులు నాయుడను అలోపతి సర్డన్‌ ఉండెను. నాయుడుగారితో సోదరులకు స్నేహము కుదిరెను. వారిచెంతగల అలోపతి (గంథములన్నియు చదివిరి. నాయుడుగారు చేయు. ళశ్రచికిత్సలు చూచుచు మొదట నొడీిని చూచుట, గుండె వేగమును కనిపెట్టుట, మత్తునుందు (శ్లోరోఫామ్‌) ఇచ్చుట వంటి సహాయ కార్యములు నేర్చి అటుతరువాత నాయుడుగారి పర్య వేకణలో తాము సొంతముగా కన్రచికిళ్సలు చేయునంకటి నిపుణులైరి. ఈవిద్య సాధించుట ఎంతకష్టమో విజ్ఞులూహింతురు గాక. ఆదినములలో మలేరియా జ్వరము మహామారియట్లు విలయతాండవము చేయుచుండెను. పోస్టాఫీసులలో కూడ దీనికై సింకోనా, క్వీిన్నైన్‌ అమ్ముచుండువరు.. కొని ఈమందులు వాడినవారికి పైత్యవికారముచే వాంతులగుట అప్పడప్పుడు చెవుడు సంభవించుట జరుగుచుండెడిది. ఆయుర్వేద వై ద్యులీమందులు నిషేధించువారు కాని సంచివై ద్యులు మూత్రము చాటుగా వీనిని కొలది మోతాదులో ఆయుర్వేదపు

112 మందులో కలిప్‌ తమ పబ్బము గడుపుకొనువారు. ఒద్దిరాజు సోదరులు “త్రి క్త అను ఆయు ర్వేదమూలిక నొకటి కనిపెట్టి మలేరియాకు విరుగుడు సాధిం చిరి ఇట్టుండగా వీరి మి్యితుడొకడు ఇనుగుర్తికి వచ్చి తాను హోమియోపకి చదువదలచినాననియు, రోగనిదానము, రోగసాం కేతిక నామములు, చికిత్సా పద్ధతి ఆలోపతిలో ఎరిగినవారలు కనుక సహాయపడవలసినదిగా కోరినందున ఆయనకోసము అన్నదమ్ములు కలకత్తా యస్‌.కే. బోసు కాలేజీ నుండి హోమియో వైద్యశాస్త్ర (గంథములు తెప్పించి తాము అధ్యయనము చేసి అయనకు బోధించిరి. అంతియేకాక తాముగూడ ఆపరీక్షలకు కూర్చుండి అత్యున్నతమైన ఎం.డి. పట్టము లిరువురందుకొనిరి. ఇతరులనెందరినో ఎం.బి. పరీకలందు కృతార్థులగునట్లుచేసిర. ఈవిధముగా నీ మూడు వైద్య విధానములు సోదరులకు పశమైనవి. మబేరియాజ్వరమునకు సోదరులు తి_క్రసు కనిపెట్టిన విషయమిదివరకే మనవి చేసితిని. ఈమందు అసలు ఆయుర్వేద మూలిక. కాని దాని యాకారము అలోపతి మందువలె నుండి, హోమియో పతివలె ఐదుచుక్కలతో జ్వరమును హ3ంచెడిది. సోదరులు నేర్చిన మూడు వైద్యవిధానములీ మందులో రూపుకట్టుకొని వారు చదివిన చదువులను సార్ధక మొనర్చినవి. దేశమంతటినుండి ఈమందుకొరశతై ఆర్డర్లు వచ్చుచుండెడివి. మందు వెల 12 అణాలు. కోరినవారికి వి.పి. ద్వారా పంపుచుండిరి. బౌన్సు మందు ఇన్నూరు మందికి సరిపోయెడిది. మలేరియాకు తిక్తజ్వరహారిని కని పెట్టినశ్లు వీరు మధుర అనెడు విరేచనకారిని, ఇన్లుయెంజా జ్వరమునకు మరొక మూలికను, తామరకు మరియొక మూలికను కనిపెట్టిరి గొప్పవై ద్యు అని పేరుగాంచిరి. కాని ఆవృత్తి యాధారిముగా ధనమార్డింప మానుకొనిరి. దీనికొక ఉదారత్యాగము కారణమైనది. తమ మి(తులు గోవిందరాజులు నాయుడుగారి మేనల్లుడు సారంగపాణి కూడ పేరుమోసిన అలోపతి సర్జన్‌. ఆతడు సింగరేణిలో ఒక తెల్లదొర (క్రింద సహాయకుడుగా నుండెను. మాట పట్టింపుల పై నాతడుద్యోగము మానుకొని 'పెంవేటు ప్రాక్టిసు పెట్టదలచెను. అప్పుడు గోవిందరాజులు నాయుడు ఒద్దిరాజు సోదరుల నొక వాగ్దానము కోరెను. సారంగపాణి ఇనుగులర్తిలో ఆసుపవ్యతి పెట్టుకొనుననియు అందుకు సోదరులు వై ద్యము మానవలయుననియు నాతడు కోరెను. ఒద్దిరాజు వారికి

118 భేషజముతో ధనము గడించుకొన నవసరములేదు కనుక వాధు తమ మిళతుని కిచ్చిన మాట నిలబెట్టుకొనిరి. సారంగపాణిని ఇనుగు్తిలో పాదుకొల్పిరి. తమ వై ద్యవిజ్షానమును తమ కుటుంబములవర కే సీమితమొనర్చుకొన్న వీరి యుదారత్యాగమెంత గొప్పది :

4-9-1918 నాడు హై(ద్రాబాదులో కోదాటి రామకృష్ణారావు, కోదాటి వెంకశేశ్వరరావు, ఎస్‌. బి. రామానుజాచార్యులు, షబ్నివీసు వెంకటరామ నరసింహారావు, అక్కినేపల్లి జానకి రామారావుగారలును ఒద్దిరాజు సోదరు లును ఇష్షాగోష్టిగా కూడినప్పుడు విజ్ఞానదాయకములు చేశభక్తి (వేరకములై న (గ్రంధములు (వాసి (ప్రకటించుటకు ఇనుగుద్తిలో (గ్రంధమాల స్థాపించిన బాగుండునని నిర్ణయించిరి. ఆ (గ్రంథమాలకు “విజ్ఞాన (వచారిణీ (గంధమాల" యని నాముకరణము చేసిం. అక్కి-నెపల్లి జానకిరామారావుగొరు నంపాదకు లుగా నుండునట్లు నిర్ణయించిరి. ఈ (గంథమాలలో తొల్నెిగంథము సీ్‌ా రామచం[ద్రరావుగారు వచించిన రుద్రమదేవియను. చారిత్రక నవల. దీని లొలికూర్చు. బెజవాడ మారుతీ (శెస్‌లో ము్యదింపబడెను (1018. ఆ (గంధము ము[ద్రణ కాలములో సీతారామచం (ద్రరావుగారు బెజవాడలో నుందుటవలన, వారకి గల పరిశమాభిరుచి మూలముగా నేవిద్యయైనను ఏ వృ త్రియెనను చూచిన దానిని నేర్చుకొనవలెనను (వ్రవృత్తివలన, అజర ములు కూర్చుట, చెస్సులు కట్టుట, రూలర్లు నిర్మించుట, ము,దించుట మెద అగు పనులన్నియు నేర్చిరి. సౌంత ము[దజణాలయను స్టాపించుకొన్న తరు వాత ఆ యనుభవము వారికేంతయో ఉపకరించెను. మొదటి పు స్తకమచ్చైన తరువాత, తరచుగా మ్రాను రాకపోకలమూలముగా వీరన్న శేప్పిగారితో స్నేహము సె5గిన తరువాత, ఈ సోదరులకు ఇనుగు క్రీలో నొక సొంత ము(ద్రకాలయమును స్టాపించవలెనను కోరిక కలిగెను. వీరన్నశేప్పిగారిని సం(పదించి ఒక చిన్న చేతియం(తమును, కావలసిన అచ్చు అక్షరములను, వానిని కూర్చి ము్యద్రించుట బాగుగా తెలిసిన నంబూరి నందబియ్యయను నొక (ప్రూపురీడరును.. వెంటబెట్టుకొని ఇనుగులర్తిచేరి 1818లో విజ్ఞానప్రచారిణీ ముద్రణాలయమును నెలకొల్సిలి. అక్షరములు కూర్చుట ము[దించుట ఆ

114 (గ్రామమున నితరుల కెవ్వరికిని తెలియనందున నంబయ్యగారి తోడ్చాటుతో సోదరులు కామే ఆ పనులన్నియు నిర్వహించిరి. ర్యాతులు చదువుట (గ్రంథ ములు (వ్రాయుట పగలు అచ్చులు కూర్చుట ము[దించుట వారి దినచర్య మైనది. ఇందులో అచ్చైన తొలి _గంథము ఉపదేశరత్నమాల. ఇది విశిష్టా దై్వైచమునకు సంబంధించిన మత్యగంధము. సోదరులిరువులు కలిసి ఈ పద్యములు (నాసిరి. అందరికి అందుబాటులో నుండునట్లు తక్కువ వెలతో చిన్నచిన్న పుస్తకములు (పచురించి తెలంగాణమున విజ్ఞాన పనారము చేయ వలయునను తలంప్పతో విజ్ఞాన్యపచారిణీ (గంథమాలను నెలకొల్పి నెలకొక (గంథము చొవ్ప్చున (పచురించవలెననుకొనిరి. ఇంతలో నాము.[ద్రణాలయ మును షబ్నవీసు వెంకటరామనరసింహారావుగారు నల్లగొండకు తీసుకొని పోయి కొందరు భాగస్వాములను చేర్చించి పని (ప్రారంభించిరి. ఆ పని వారికి (కొ_త్తదైనందునను, పనిచేయువారికి నై పుణ్యము లేనందునను, పరికర ములు అక్షరములుచెడిపోయి ము.దణాయోగ్యమైనందునను, ఆనష్టమంతయు తామేభరించి సోదరులు దానిని మరల ఇనుగుర్తికి తెచ్చుకొనిరి. కావి అది పనికిరాకుండపోయినందున పెద్ద (గ్రంథములు ము[ద్రింప తలపెట్టి మదాసు నుండి పెద్ద యం్యత్రములను తెచ్చిరి. (గామవాసులకు కొందరికి అచ్చులు కూర్చుట, ము(దించుట, బైండింగ్‌ చేయుట తామే నేర్పించి "పెద్దగంథములు ముదింపదొడగిరి. విజ్ఞాన్మపచారిణీ (గంథమాలలో మొత్తము 20 (గంధము లడ్బైనవి. ఒకటియర తప్ప (గంథములన్నియు సోదరుల రచనములే. ఇస్పుడ్యాగంథము లలభ్యములు. నాకు తెలియవచ్చిన (గ్రంధముల పైవి. 1... (ొాహ్మణ సాహసము, £. వరాహము(ద, 8. వీరావేశము, శ. ర్యుదమదేవి (ద్వితీయ ముుదణముం- | 822) ,5. కౌర్యశ్నక్తి, 6. (భ్రమర, 7. భచక్తిసార చరితము, 8. ఛాయా(గ్రహణతం[తము, 8 _పేమ (పదవా బాము, 10. పంచకూళకషాయము, 11. చేతిపనులు, 12. విషములు తచ్చికిత్సలు, 18. ఉత్తరగురుపరంపర మొదలగునవి. ఈ ఆంధములు సోదరులు కలిసియు వేరువేరుగాను రచించినవి. చాటాతి నర్సమాంబగారు రచించిన 14. అనురాగవిపాకము గూడ ఈ విజ్ఞాన్యపచారిణీ _గంథమాలలో వెలువడినది. అటు తరువాత రాజవైద్య పింగళి లింబా(దిరెడ్డిగారీ (గంధ

18

మాలను స్వ(గామము నెమలికొండకు తరలించి 1882 వరకు తమ సంపాద

కత్వమున ననేక (గంధములు (యకటించిరి. సాహిత్య సాగరమును మధించిన ఈ సోదరులకు సంగీతమున నభి రుచి యధికము. కాని వారికి భగవంతుడు గా(తశుద్ధిని పసాదించనందున జంషతవాద్యములనైన సాధించి తమ యభిమత మీడేర్చుకొనదలచిరి. ఆ యూరి దేవాలంయమున భగవక్రై-౦కర్యమునకు ఫిడేలు వాయించు మామిడాల పాపయ్యపద్ద ఫిడేలు వాయించుట నేర్చుకొనిరి. పాపయ్య రాగ పరిజ్ఞానమా దినములతోనే పరిమిత కుటుంబనియం(తణ పద్దతుల కలవాటు పడినది, అయన తనకు వచ్చిన సరళీిన్వరములు జంటనస్వరములు పిళ్లారిగితములు మూడు నాలుగు సాదా రాగములు మ్మాతము వాయింప నేర్చిరి. న్వరభేదము లతో రాగములు మారునన్నది ఆయనకు తెలియని విద్య. సోదరులు మ్రాను నుండి సంగీత (గంధములు (ప్రసిద్ధగాయకుల (గ్రామఫోను రికార్డులు. తెచ్చు కొని త్యాగరాయకృతులన్నియు ఫిడేలుపై సాధించి పాపయ్యకు కూడ నేర్పిరి. సీతారామచం (దరావుగారు కొన్నాష్లు ఖమ్మంలో 2 ఏండ్ర వృద్ధురాలు సాతాని రంగమ్యగారి చెంత వీణాభ్యానము చేసి వచ్చిరి. అటుతరువాత హారో్యైన్‌ యం సూటు వాద్యములందు (ప్రావీణ్యము నంపాదించిరి. దేవాలయోత్సన ముల సందర్భమున ఇనుగు ర్తికి దూరదూరములనుండి సంగీత విద్వాంసుల -. నాహ్వానించి సత్కరించి వారు పాడునప్పుడు అందులోని మెలకువలు (గ్రహించి తాము సొంతముగా జం (తవాద్యకచ్చేరి చేయనంత వై దుష్యము గడించిరి. ఈ సంగితవిద్వాంసులను నత్కరించు ధనమౌర్జించుట క్రై కలకత్తా నుండి సైకిళ్లు తెప్పించి బేరము చేసిరి. ఫోటోళగఫీ నేర్చి ఫోటోలు తీసి ఆ ధనముతో సంగీత విద్వాంసులను సత్కరించిరి. సాహిత్యమునువలె సంగితమును కూడ వారు ఏకసంథాగాహిత్వమున సాధించిన వింత సంఘటన మొకటి కలదు సాగరాం(ధమునుండి వీణా రామయ్యగారను నొక విద్వాంసుని రావించి తమ యింట థోజన వనకళులు కల్పించి నెలకు 10 రూపాయలిచ్చెద మని కుదుర్చుకొని. అది. వారు తెనుగుప్యతిక నడుపుచున్న పరువప్ప కాలము. ఉదయము 8 గంటలనుండి రాతి 10 గంటలవరకు సోదరులు

116

(డెస్సులో పరి(శమించు వారు. రామయ్యగారు ఆ (పెస్సులో నొకమూల కూర్చుండి ఉదయము సాయంకాలము వీణ వాయించువారు. సోదరులు వీణి యను ముట్టుకాన తీరిక లేదు. ఈ విధముగా నారుమాసములు గడచినవి. రామయ్యగారు వీణాభ్యాసము చేయింపకే (బాహ్మ్యణవిత్తమూరిక తినుచున్నానే యని బాధపడి స్వదేశము తిరిగిపోప అనుజ్ఞవేడిరి. అపుడు సోదరులా సంగీత విద్వాంనునితో అయ్యా మేము (ప్రతిదినము మీ వీణావాద్యము వినుచునే యున్నాము. మీరేవిధముగా వాయించుచున్నారో ఎప్పుడెప్పుడు ఏయే నొక్కులు నాక్కుచున్నారో మా పనిలో మేము నిమగ్నులమై యుండియు గమనించు చున్నాము.స్వయముగా సాధన చేయలేకపోతిమే గాని మీరు వాయించుచుండగా గమనించి మీశిష్యరికమున నేర్చిన విద్యను (పదర్శింతుోమని వీణ వాయించి చూపిరి. రామయ్యగేరానం దాళశ్చర్య సాగరమున మునకలు వేసిరి. "మీరు సంస్వతీ మూర్తులు. సాధన చేసినచో మీయంత వారుండ”రని కొన్నాళ్ల సోధన చేయించి గానభాస్కరము త్యాగరాజ హృదయము మొదలగు సంగీత (గంథములలోని రహన్యములు టోధించి వెడలిపోయిరి. సాపాత్యమునే కాదు సంగితమును అందులో జం(త సంగీఠమునుకూడ వినుకలిచే సాధించ వచ్చునని నిరూపించిన అసాధారణ (వజ్ఞాశాలురు ఒద్దిరాజువారు.

,పోదరుల నిరంతర కృషితో ముద్రణాలయపు పనులు 'పెరిగిపోయినవి. విజ్ఞాన వచారిణ్‌ (గంధమాల పుస్తకములే కాక ఇతరుల రచనలు ము,దించు టకు ఆర్డర్లు వచ్చుచుండెను. మ్యదాసు వీరన్నశేస్టిగారు (గంథ (పచురణ కర్పలగు కారణమున వారు కూడ కొన్ని తమ (_గంథములచటనే ము[దిం పించిరి. ఈ విధముగా _పెస్పు డినదినాభివృద్ధినందుటతో తెలంగాణమున విద్యావైజ్ఞానిక చైతన్యమున కంకితమైన పత్రికలు లేవనియు, అట్టియొక వారప్యతిక (ప్రారంభించవలెననియు, తెలంగాణపు పెద్దలకు తోచినది. సర్వశ్రీ మాడపాటి బూనుమంతరావు, చిక్కేపల్లి రామచం(దరావు (నాగర్‌ కర్నూలు), లత్మణసింగు వర్మ (నేలకొండపల్లి, బి. ఎన్‌. శర్యు, కోదాటి రామకృష్ణరావు, కోదాటి వెంకకేశ్వరరావు, వడ్లకొండ నరసింహా రావు, సురవరం (వతాపరెడ్డి వంటివారు ఇనుగుర్తి ఒద్దిరాజు సోదరులను

117 ప్యతికనడుప (పోత్సపాంచిరి. సోదరులు ప్రస్తుతమున్న ముద్రణయం (తము నకు తోడుగా మరియొక యంత్రమును కొనిరి. ఇనుగుర్తి యువకులకు కొందరికి ము[దణకళను నేర్చెరి. (_పభుత్వానుమతి సంపాదించి దుందుభి భ్యాదపద కుద్ద పంచమి ఆదివారమునాడు (27-8- 1922) “తెనుగు ప్మతిక? "పేరుతో మొదటి సంచిక వెలువరించిరి. ఈ వారపత్రిక (ప్రారంభించుటకు ముందు ఓరుగల్లు మిథతులు కొందరు పత్రికను వరంగల్‌ వంటి పట్టణముల నుండి తీయవలెగాని వల్లెటూరినుండి వలదని చెప్పిరి. కాని సోదరులు పట్టు దలతో ఇనుగుర్తినుండియే ఆప్యతికను నడిపించిరి. తెలంగాణమున ఒక మారుమూల (గామమునుండి ఒక వారపత్రిక వెలువడుటన్నది అదియే 'ప్రధమము. [1818లో పాలమూరు (మహలూబునగరం) నుండి శ్రీవివాన శర్మగారు హితవోధిని యను వారప్యతికను వెలువరించి ఏడాది మాత్రము నడిపిరి. 1917లో సికిం(దాబాదునుండి *ఆం(ధమాత” స్వామి వెంకటరావు $ నెలలు మాత్రము వెలువరించినారు. తెలంగాణమున ఒద్దిరాజు సోదరులు స్థాపించినది మూడవ వారవ్యతిక. అటు తరువాతనే నల్లగొండ నుండి (1828) నీలగిరి పత్రిక, హైదరాబాదు నుండి (192) గోలకొండ వ్యతి కలు వలువడినవి. నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు బొంబొయినుండి తమ పతికా కార్యాలయమును మానుకు మార్చుచున్న దినములవి. సోదరులు మ(దా సుకు పోయి పంతులు"8 ఆశీర్వాదములంది, బందరు చేరి కృష్ణారావుగారి (పోత్సాహమందుకొనిరి. వ(లికా ్యవచురణమున గల కష్టనష్టములను కృష్ణా రావుగారు చెప్పిరి. దేశములో రాజకీయ సాంఘిక చై తన్యము కలిగించుటకు ప్మతికను మించిన సాధనము లేదనియు కనుక నెట్టి కష్టనష్టముల్లై నను భరించి ష్మతిక నడిపించవలెననియు వెన్నుదట్టిరి. రాజకీయ వార్తలు, యధార్ధ విష యములు (పచురించునప్తడు (పభుత్వమువారు పెట్టు చిక్కులను వాని నెదు ర్కానవలసిన తీరులును బోధించిరి. వారము వారము మాడపాటి హనుమంత రావు గారి హొతబోధలు హేచ్చరికలు అందుచుండెడివి. ఇందరి ప్రోత్సాహ (పోద్పలములతో ఒద్దిరాజు సోదరులు తెనుగు ప్యతికను అవ్యాహతముగా నడువదొడగిరి. ప్యత్రిక (తి ఆచివారము వెలువడుచుండెడిది,. సంవత్ప్చరము సకు చందా మూడు రూపాయలు. (గామనున పోస్టాఫీసు లేకున్నచో

118 పత్రికను పలుతావుల కంపుటకు వీలుకాదు. కనుక సోదరులు పోస్టల్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌ డ్వైరక్షరుగారిని మెప్పించి ఇనుగు ర్తిలో పోస్టాఫీసు సపెట్టించిరి. తత్ఫలితముగా డై రెక్టరుగారు పోస్టుమాస్టరు చేయవలసిన పని ఒద్దిరాజు సోద రులకే యప్పగించిరి. ఈ విధముగా తాము సాధింపదలచిన కోరికలను వెన్నంటివచ్చు భారముల నన్నింటిని నెత్తిపై బెట్టుకానుట సోదరుల కలవాై పోయినది. వ్వార్తలంపువారు, వ్యాసములు (వాయువారు, చందాదారులను చేర్చించువారు, పథతికలమ్ము ఏజంట్లులేక తొలిదినములలో సోదరులు అనేక కష్టము అనుభవించిరి. తామే _గామములు తిరిగి చందాదార్లను చేర్చించి, ఏజంట్లను నిర్ణయించి. వ్నార్తలంపువారి నెన్నుకొని, ఇంటికి తిరిగివచ్చి పతిక వారము వారము ము(దించుపెంత కష్టముగా నుండునో ఊహించు కొనవలసినదే. తెనుగు ప్యతిక మొదటి సంవత్సరము (పతి వారము 500 (పతులు ముదిించిరి. అటు తరువాత చందాదార్లు పెరిగిన కొలది రెండవ యేటికి 1000 ప్రతులు ముది9ంప నారంభించిరి. నల్లగొండనుండి షబ్నవీసు వెంకట రామనరసింహరావుగారు. వెలువరించిన నీలగిరి పతిికకూడ తొలి నాళ్ళలో ఇనుగుర్తి విజ్ఞాన ప్రచారిణీ ముద)ూణాలయము నుండియే వెలువడి నది. అటుతరువాత నల్లగొండకు మారినది. ఈవిధముగా తెనుగు పత్రిక ఇనుగు_ర్తినుండి ఆరేండ్లు వెలువడి వెనుకబడిన తెలంగాణా పాంంతమున సాహిత్య సాంఘిక రాజకీయ చైతన్యమున కెంతయో దోహదము చేసినది. ఆరేండ్ల తరువాత దేవులపల్లి నెంకటాచలపతిరాపు తూము వరదరాజులుగారీ పతి9కను ఓరుగల్లుకు మార్చుట కై ఒద్దిరాజు సోదరులను బలవంతము చేసిరి. సోదరులకిది యేమాత్రిము ఇష్టము లేకుండెను. కాని మితు్ర9ల ఒత్తిడికి తట్టుకొనలేక తమ యాజమాన్యమును మానుకొని తెనుగు పతింకను ఓరు గల్లాకు సాగనంపిరి, ఆరు నెలలైనను అది యచట సరిగా నడువలేదు. అంతటితో తెనుగు పతిిక ఆగిపోయినది. ఒద్దిరాజు సోదరులవంటి కార్య దీక్షిదతులు సమర్థులు క్యాగశీలురు లేకపోవుట తెనుగుపతిిక ఆగిపోవుటకు కారణమని సులభముగా గ్రహించవచ్చును. నాటి దినములలో పదివేలు ఆర్థికముగా నష్టపడి దై పికముగా, మానసికముగా కష్టపడి తెనుగుపతి)క

119

ద్వారా _తెలంగాణమున _ విజ్ఞానప్రచారప్రంసారము చేసినవారా త్యాగ శీలురు.

ఒద్దిరాజు సోదరులకు తమకు తెలిసినదాని నితరులకు టోధించి సంతృ_ప్రిపడు దొడ్డ గుణముండుటచేత దేశమున కెంతో మేలు జరిగినది. చుట్టుపట్టు గా మములనుండి విద్యాతష్టగల వారెందరో వచ్చి వీరియింటనే భోజనాదిసౌకర్యములు అనుభవించుచు వివిధ విద్య లభ్యసించువారు- వీరికృషి మూలముననే ఆదినములలో ఇనుగు_ర్రిలో (ప్రాథమిక పాఠశాల నెలకొన్నది. అన్య(గామములనుండి వచ్చిన విద్యార్థులకు ఒద్దీరాజువారి యింటనే వసళి భోజనము అమరినవి. సంస్కృతాం[ధములు, జ్యాతిషము, వైద్యము మున్నగు విద్యలు నేర్చుటకొరకు వీ8చెంత నెవ్పుడును 15-20 విద్యార్దులు చేరుచుండిరి. అట్టివారికి భోజనాదులతోపాటు విద్యాదానము. చేసి ఈ సోద రులు కట్టుకొన్న పుణ్యపుమూట స్నప్తపురుషాంతరములు చాలగలదు. నేను వారము దినము అతిథిగా వారిచెంత నున్నప్పుడు కొందరు కాశీ విశ్వవిద్యా లయము మరికొందరు మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయము పరీక్షలకు చదువు చుండిరి. ఆనాడు వారి సంఖ్య 18. అందరును (ప్రథమ ద్వితీయ (శ్రేణిలో ను శ్తీద్దై ర.

ఒద్దిరాజు సోదరులకు చదువులు కాన్తములే కొడు సమస్త కళలు చేతి పనులు వళమైనవి. వ్యడ్రంగము, కమ్మరము, తాపీవని, సూచీకర్మ, చరత కార విద్యలుకూడ వారి కభ్య స్త విద్యలు. వారి చేతిలో నుండిన తోలు నూటు కేసు, కాళ్ళకుండిన ఆకుచెప్పులు.. వారు చేసికొన్నవి. ఉషరకర్మి కువయో గించెడు రేజరుకత్తి వారు చేసికొన్నడి వేను చూచితిని. సోదరులి౦డ్లు కట్టించు కొనుచుండగా (ప్రధాన ద్వారబంధములు చెక్కు శిల్చి తకకునితో మాట పట్టింపు వచ్చినది. చెక్కణపుపని మీకు తెలియదు మీరు కల్పించుకొన వద్దన్నాడట యా తక్షకుడు. అంతే, ఆ పట్టుదలతో సోదరులు సుందరమైన చెక్కణములతో ద్వారబంధము తయారు చేసినారు. వారి పనితనముసకు సాక్షుముగా అవి ఈనాటికి ఇనుగు_ర్తిలో వారి భవనమున చెక్కుచెదరక నిలిచి జిజ్ఞాసువుల నాహ్వానించుచున్నవి. ఇండ్లస్తానులు వేయుట వారికెంతో యిష్టము

120

సుమారు 150 తీరుతీరు ఇండ్లప్లానులు అత్యాధునిక పద్ధతిలో సిద్దముచేసీ రంగులుపూసి ఒక పుస్తకముగా నుంచినారు. శంకు కొలతలు, ప్లాన్‌ సేబుల్‌ సర్వే, థియో(డొలైటు సర్వే. మున్నగు స్టాపత్యవిద్యలు కుజ్జముగా నెరిగి యుండిరి. తమ జాగీరు (గామముల కొలతలు యం[త సహాయముతో వారే చేసికొనిరి. నాకుజూడ చౌర్యము తప్ప చతుష్టష్టికళలు ఒద్దిరాజు సోదరుల కలవడినట్లున్నవి. ఫొటో[(గఫీ సోదరులకు అభిమాన కళ. హనుమకొండలో సుండు ఎన్‌. టి, రాజా అను ఫొటో(గాఫరుతో స్నేహముచేసి ఆ విద్య నభ్య సించి బొంబాయి నుండి కెమెరాలు, లండన్‌ నుండి ఆ కళకు సంబంధించిన (గ్రంథములు తెప్పించుకొనిరి, ఇనుగుంక్తిలో నొక స్టూడియో పెట్టి కష్టనష్టముల కోర్చి ఆ కళలో (ప్రావీణ్యము సంపాదించి తమ యనుభవము జోడించి ఛాయా[గహణతం(తమను (గ్రంథము తెలుగులో _పకటించిర.

యంత్రములు నడపుట వాని విధానమును నిర్మాణమును గమనించుట న్నను ఒద్దిరాజు సోదరుల కాసక్రి మెండు. దీనికి సంబంధించిన ఒక వింతను మనవి చేయుదును. మాసు నగరమున మహాసంపన్నులైైన పిట్టి త్యాగ రాయచెట్టిగారు ఒద్దీరాజువారికి మిత్రులు. ఒకప్పుడు నారియింట అతిథులుగా నుండి వారి కొబ్బరితోట చూడబోయిరి. అచట నాలుగైదు ఆయిలింజనులు సీరు తోడుట గమనించి తమ వ్యవసాయమునకొక ఆయిలింజను తెప్పించ వలసినదని చెట్టిగారిని కోరిరి. వారు వెంటనే లండనుకు (వ్రాసిరి. ఎనిమిది మాసములకా యింజను సాగరము గమించి మ(దాసువచ్చి అటుతరువాత ఇనుగుర్తి చేరినది. అది చేరునాటికి ఇనుగుర్తి భూములకు దాని యపసరము లేకుండపోయినది. సోదరులా యంతమును తమ మేనల్లుడు నరసింగరావు గారి యుపయోగార్ధమై సల్లగొండ మండలము చందుపట్ల కంపిరి. కంపెనీ మెకానిక్కు వచ్చి దానిని స్టాపించిపోయెను. కాని యది నడువనని మొరా యించెను. తెల్లదొరల దేశమునుండి వచ్చినది నల్లవారి మాట వినునా? ను(ద్రాసునుండి ఇంజనీరు వచ్చి దానిని బుజ్జగించెను. తత్ళలితముగానది ముందునకు గాక వెనుకకు నడువజొచ్చెను. అది గాలిగొట్టమునుండి పొగ వదలుచు పొగగొట్టముద్వారా గాలి పీల్చుచుండెను. దాని విపరీతచర్యలకు

121

ఇంజనీరు విసుగుకొని వచ్చిన దారి బట్టిపోయెను. ఎన్వరును అందులోన లోపమేమిటో కనుగొనలేకపోయిరి. ఇంజను సవ్యముగా నడచిననే నీటిని గుంజగలదు గాని అపసవ్యముగా నడచిన నేమి _పయోజనము? అందు వలన నది శ్రీరామునంతకాలము వనవాసమనుభవించినది. ఇట్లుండ ఒక యేడు వర్షాభావ మేర్చడినది. ఇంజనుండియు లేనట్లయ్యెగదా యని సోదరులు విచారించి బాబు సాయెబను వరంగల్లు మెకానిక్కునొకని దోడ్కొనిపోయి పర్యవేక్షించుచుండిరి. 14 ఏండ్లు అడవిలో నుండినను ఒక పనిముట్టుగాని శీలగాని చెడిపోని యింజనుశ్రీలవతి మరల వెనుకకే నడచెను. అపుడా సోద రులు నీటిపంపును అపసవ్యముగా తిరుగునక్లే యమళర్చి బెల్టు తగిలించి స్టార్ట్‌ చేసిరి. ఆశ్చర్యకరముగా నది పుష్కలముగా నీరు తోడెను. అప్పటికి దాని నశ్లే నడిపించి వైరు నష్టవపడకుండ పబ్బము గడుపుకొని అటుతరువాత దానిని సవ్యముగా నడిపించు విషయమై వరిశోధన మారంభించిరి మెరపువలె వారి కొక ఊహ తట్టినది. నీటి పంపును అపసవ్యముగా మార్చినటులే. గాలి కోసము (త్రిప్పుగడ్డను లివరును (తిప్పివేసిన నేమగునని మెకానిక్కు- నడిగి3. ఇంజను పగిలిపోవునని యాతడు సమాధానము. చెప్పెను. అట్టిపని నేను చేయనని మెకానిక్కు (గామాంతరము వెడలిపోయెను. అతడు లేని సమయ మున ఆ గడ్డను లివరును (త్రిప్పి, వగులునేమో యను భయముతో ఇంజనును చేతులతోనే (తిప్పిం. ఆశ్చర్యకరముగానది తన అపసవ్యవ_ర్తనము మాని నోటితో గాలిపీల్చి, పళశ్చిమద్వారమున పొగ విడచినది. ఆ ధైర్యముతో వారు ఇంజను స్టార్ట్‌ చేసిరి, అది బుద్ధివచ్చినట్లు నవ్యముగా నడచినడి. సంత సించి సోదరులు నీటిపంపును నవ్యముగా (తిప్పిరి అప్పుడది అచ్చపు పతి (వతవలె నడచినది. తోయములు ధారాళముగా నందించి. తోయమువారి మన్ననలందినది. ఇది యంతయు విజ్ఞాలైన సోదరుల మందలింపు వలననే కదా ఆనాటినుండి వారికి ఇంజనుల వై నపారిమగు మమకారమేర్చడీనది.. సుమారు ఏడెనిమిది (కొత్త ఇంజనులు తెప్పించి తమ 'సేశీ బావులన్నింటికి శామే యమర్చి నడిపించి పుష్కలముగా పండించి విద్యార్థులకు అతిధులకు యాచకులకు విందులు గుడిపిరి.

122

ఒద్దిరాజువారి సౌదార్యము లోకమునకు అత్యం౦ంతాదర్శము కాదగినది. రామలక్ముణులవలె వారు ఒకరిని విడిచి మరియొకరుండలేదు. అన్నగారికి తెలిసిన పతి విషయము అనవధిగా తమునికి శతెలుపవలసినదే, అటులే తమ్మునికి తెలిసిన (చకివిషయము అన్నగారికి 'తెలుపవలసినదే, అన్నగారి యందు తమ్మునికి (పగాఢభ క్షి, తమ్మునియందు అన్నగారికి. అమిత వాత్స ల్యము. తమ్ముడు సమీపక్షాతులై న ఒద్దిరాజు చిన నరసింహారావు రంగనాయ కమ్మలకు చిన్నతనముననే దత్తుపోయినను, ఆస్తిపాస్తులు వేరై నను సమష్టి కుటుంబనుటులే కలనిమెలసియుండిరి. అభి(ప్రాయ భేదములుగాని పొర పొచ్చెములుగాని యెరుగని సౌదర్యము వారిది. వారి సౌదర్యము వారి నంతాన మందును కనవచ్చుట కలికాలపు వింత. సీతారామచం (దరావుగారు 2-4-1887 నాడు జన్మించి, మన్మథ సంవత్సర పుష్య బహుళ పాడ్యమి నాడు (28-1-1856) పరమపదించిరి. రాఘవరంగారావుగారు 4-4-1884 నాడు జన్మించి, (ప్రమాది సంవత్సర వైశాఖ ళుద్ధ పౌర్ణమినాడు (17-5-1878) పరమపదించిరి. సీతారామచం (ద్రరావుగారికి పదునారవయేట వివాహమైనది. సూర్యపేట కాలూకా చందుపట్ల (గామవా_స్తవ్యులైన దేవుల పల్లి లక్ష్మీనరసింహరావు రంగనాయకమ్మల కూతురు నప్పిన్నమ్మగారు బీరి యర్జాంగి. ఆమె సుమారు 45వ యేట పరమపదించినది. అటు తరువాత సీళారామచం [దరావుగారు మరల వివాహము జబేసికొనలేదు.

రాఘవరంగారావుగారికి గూడ 18వ యేట వివాహమైనది. సూర్యపేట వాస్తవ్యులు కోదాటి తిరుమలరావు సీనమ్మల కూతురు ఆండాళమ్మగారు వీరి 'మొదటి యర్జాంగి, పెండ్యాల రామచం (దరావు పిరాట్టమ్మల కూతురు లక్ష్మమ్మాగారు రెండవ యర్ధాంగి. కుక్కుడము (గ్రామము వేముగంటి గోపాల రావుగారి కూతురు వరలక్ష్మమ్మ మూడవ యర్జాంగి. మానుకోట తాలూకా (బాహ్మణకొ_త్తపల్లి _గామవా_స్పప్యులు కొండపల్లి నరసింహారావు లక్ష్మీనర సమ్మల కూతురు కమలమ్మగారు. నాలుగవ యర్ధాంగి. 'మొదటి ముగ్గురు భార్యలుకూడ ఆడకూతులను (ప్రసవించిన కొలది దినముల కే కాలధర్మమందుట

128

చేత ప్పరుష సంకానము కఠళాగనందున అన్నగారి నిర్చ్బృంధమువలన రాఘవ రంగారావుగారు నాలుగవ వివాహము కూడ చేసికొనవలసి వచ్చినది.

ఈయిరుపురి సంతానము “తామరతంపర. సీతారామచం (ద్రరావు గారిక్‌ 1 కుమారుడు ? మనుమలు, 8 మనుమరాం(డు, శ మునిమనుమలు. 7 మునిమనుమరాం డు. రాఘవరంగారావుగాతికి 8 కుమారులు, 7 కూతుం[డ్రు, [5 మనుమలు, [5 మనుమరాం[డ్రు. 14 మునిమనుమలు, 1! మునిమనుమ రాం్యడు ఈసంఖ్య సోదరుల ము(ద్రితాము[దిత రచనల సంఖ్యతో సంవ దించుట యొక విచితము.

ఒద్దిరాజు సోదరులు కలిసియు విడివిడిగాను అనేక నవలలు, నాటక ములు, పద్యకృతులు, మహాకావ్యములు, ఖండకావ్యములు, గేయములు, శాస్త్ర (గ్రంధములు నవీన విజ్ఞాన గంధములు, సంస్కృత (ద్రావిడానువాద ములు, ఇంగ్లీషు కవిత్వము. సంస్క్బృత కృతులు రచించిరి. వారి ముదితా ము[ద్రిత రచనముల సమాచారము లభించినంతవరకు చిట్టచివరన ఇచ్చు చున్నాను. శ్రీ పి.వి. నరసింహారావుగారు ఆం(ధ్యపదేళ విద్యాశాథామాత్యు లుగా నుండినప్పుడు ఆసోదరుల (గంధములు కొన్నియైనను = (వత్యేకముగా నెన్సుకు సంబంధించినవి - పునర్ముదిించవలెననియు, నంస్కృృతము నుండి అనువదిలచిన భట్టికాన్యము, అష్టాధ్యాయినంటివి (వ్రకటించవలె ననియు రాయబారము పోతిని. కాని నా అన్ని రాయబారములవలె అదిగూడ విఫలమైనది. సంగిత సాహిత్యములందేకాదు సమ స్త కళలందును కోవిదు లైన యిట్టి పుంభావసరన్వతులను మహోపకారకులను విన్మరించుచున్నామే యని అప్పుడపుడు బాధపడుచుండువాడను. కొన్‌ గాంధీమహాత్ముని వంటి యుగపురుషునే మరచిన మన నిర్హిప్త నిరీహ జాతి స్వభావమును గుర్తించి నన్ను నేనే సమాధానవరచుకొంటిని. ఇన్నాళ్ళకు సాహిత్య అకాడమీ మూల మున ఆమహావృరుషులను సంస్మరించు భాగ్యము కలిగినందుకు ధన్యుడనుగా భావించుచున్నాను,

124 ఒద్దిరాజు సీకారామచం దరావుగారి రచనలు ము[దితములు :=

మోహినీ విలాసము (నాటకము) రుద్రమదేవి (చార్యతక నవల) శౌర్యుశ క్తి =ం వరాహము(ద్ర 99 భమర 99 శాహ్మణ సాహసము =. స్తీ సాహసము (నవల) ముక్తలవ క

(పేమ (వవాహము (నాటకము) శళవిషాణము (ఖండకావ్యము) చేతి పనులు = 100 యోగములు ఛాయొ కర్షణము

ఛాయా్యాగహణ తంత్రము

బాలవిజ్ఞాన మంజూష (ఆధునిక విజ్ఞానము)

| అము[దితములు :-

సొదామిసీ పరిణయము (పద్యకావ్యము) అనాథ బొల 9

ఖడ్గతిక్క-న

నిస్స్వార్థ దరిదులు

రాకుమారి విద్యాభ్యాసము (పద్యకావ్యము లో'కేళ్వర శతకము

మృగనభ

మారుమనుము

నవనాగరక భార్య

గురుదక్మీణ

126 చ్యవన 'పతిజ్ఞ మాళ్ళదాస్య విమోచనము ర్త తర్పణము పితృబంధనము (పత్యక్ష్యవమాణమను మైతీ పరిణతి ఎరువు సొమ్ము జమీందారి తారు 'మేనరికము మేనత్త మగసంసారము ఆడపెత్తనము శారీరక విజ్ఞానము విద్యుద్విజ్ఞానము / వివిధ విషయముల గూర్చి సందర్శ్భానుసారముగా వాసిన పద్యములు వివిధ శీర్షికలతో (వ్రాసిన కథలు ఏకాంక నాటికలు సంస్కృత రచనలు := కృష్ణ స్తవః ఛ్రీస్త్రవః కుకపక్షీయమ్‌ ఉత్సవానంద భాణమ్‌ వైభన_స్తనః విభ_క్త్యర్థమ్‌ ధాతు నిఘంటు: శాస్త్ర గంంథములు := పాణినీయాష్టాధ్యాయి = వ్యాకరణ సూ(తములకు తెలుగు శాత్స్చర్యము

126 భట్టికావ్యానువాదము సిద్ధాన్త కౌముది అనువాదము భాషాంతరీకరణములు :-= నాకాభంగము (రవీం,దుని రెక్‌ అనువాదము) ఆంగ్ల వ్యాకరణము (మాన్యువల్‌ ఆఫ్‌ ఇంగ్లిష్‌ గాంమర్‌ అనువాదము) ఆంగ రచనలు :-=

౧6 ౯|1౦0౪/6!

౧9 81655100

౨౭6081110౧ ౦* 116 ౪16/66౪* 1౧8౧౭౧౧

గగ 35[౧0౪+5 ౪/11) 06 50

7౧6 ౧౯16౮6 ౦0+ ౧6 ౪698110

7౧69 0[8780169!? 01 ౧6 ౪111210

౧69 ౬00౧0010౧0

7౧6 0911986100

1 2౧ 0౧17 1౧6 ౧౧6౧

ఒద్దిరాజు రాఘవరంగారావుగారి రచనలు

వీరావేశము (చారిత్రక నవల) పంచకూళ కషాయము (ప్రిహననము) విషములు తచ్చికిత్సలు

సప్పపది

ఉత్తర గురు పరంపర వి ౫ అనువాదములు నుశీలమైనావతి

[ల్లి సంస్కృత రచనలు := ఆర్సి (పబంధమ్‌ | కాంచీపురం రామానుజ స స్తగాథ-వ్యాఖ్య లా గంథమాల (వచుర గురుంపరా (ప్రభావము | (గంథమాల (౩ ణలు అము[(ద్రితములు :- అష్టాధ్యాయి (ఆం (ధ్రవ్యాఖ్యానము సాధననహితము) తపతీ సంవరణోపాథ్యానము మత్కుణోపాథ్యానము ఒద్దిరాజు సోదరులు కలిసి (వ్రాసినవి :-= ఉపదేళ రత్నమాల తిరుప్పల్లాండు భక్తిసార చరి(త్ర (నాటకము) సంస్కృత వ్యాకరణము వాటు కః

ఇివశంకర నావం [1892-1877]

“కలనిస్వన కవికోకిల

కులకూబిత మధుర మధుర గుంజిత నవమం

జుల సాహిత్గవనీ మధు

కులపతి, సురభ్నిపభావ, గురుదేవ, శివా!” [నాయకురాలు]

మూ గురువర్యులై న శివళశంకరస్వామి మహాకవిపర్యులు. మహనీయ వ్యక్తులు; మరప్పరాని మనీషులు, నముజ్వల మహాసంస్థలు; సర్వతోముఖ సాహిత్య సేవకులు. నవ్యసాహిత్యాన్ని నానారమణీయరూపాలతో అలంకరించి అభినందింపదేయటానికి అవతరించిన కారణజన్ములు. నవ్యసాహిత్యయుగ నిర్మాతలలో (ప్రముఖులుగా పరిగణనీయులు. (ప్రతిభావ్యుత్పత్తుల్లో సమాన సామర్థ్యం గల సాహిత్య శ_క్తిసంపన్నులు. సాహితీతపస్పే నిత్యవృత్తిగొ ఆంధ(ధజాతికి పరమ్యపయోజనకరంగా, గడిపి, వందనీయమైన సహ్యసమాస జీవితానంతరం సిద్ధిఫొందిన అమృతజీవులు; చిరస్మరణీయులు. శివళంకరస్వామి బహుభాషాకోవిదులు. “వివిధశాస్త పారావారాలను

చుళుకించిన విద్వద్వతంసుడు*. సౌందర్య(ద్రష్టలు. సరసహృదయులు. సంభాషణాచతురులు; గోష్టీీప్రియులు: మహావక్తలు. సాహిత్య కులగురువులు నవ్వులకు (ప్రాచీనులు; [ప్రాచీనులకు నవ్వులు. సాపాత్య సంచార(సచార కులు, జంగమ విజ్ఞానసర్వస్వ స్వరూపులు, మార్దవసంయమనాలు ముఖ్య గుణాలుగా గల సాషపాత్య మహావిమర్శకులు, అజాతశ్యతువులు ' అయిన వీరి _పోత్సాహోన్ని పొందని నవ్యసాహిత్యకుడు లేడనటంలో అతిశయోక్తి అణుమాత్రం లేదు.

120

స్వామీ శవళంకరులు (ప్రధానంగా నవ్యసాహిత్య సృష్టికి మూలకంద మైన సాహితీసమితికి సభాపతులు; వ్యాప్తికి హేతుభూతమైన మహాసంస్త అయిన నవ్యసాహిత్య పరిషత్తుకు సర్వతోముఖ సంరక్షకులు.

శివళశంకరస్వామి కెలుగుదేశంతోని మంగళగి౨ పుణ్యక్షే(శానికి సమీపాన ఉన్న కాజ అనే (గామంలో 12-8-1893న, షడ్డర్శనీపారగులు, తపస్సంపన్నులు, తరతరాలుగా తురీయా(శమాన్ని స్వీకరించి (బబహ్మీభూళు లయిన తల్లావజ్ఞలవాశి వంశంలో సుకృతివిశేషంవల్ల ఉద్భవించారు. మహా భక్తవరేణ్యులు, ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణి కావ్యకర్తలు అయిన శివనారాయణ తీర్దలవారు వీ3 తల్గావజ్ఞలపంకానికి మూలపురుషులు. శివళంకలస్వామివారి వంశంలో థశ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణిని పాడటం స్తీలుకూడా అభ్యసించవలెనట: శక్తిలేనివారు మూడుతరంగాొలై నా చెప్పుకోకపో తే నారాయణతీర్థులవారి శాపం తగిలేదట: శివళశంకరస్వామికి బాల్యంలో _పధమతః కర్ణగోచర మైనవి శివనారాయ ణతీర్టులవారి శ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణీ శ్లోకాలే, వ్యుత్చ్సన్నులు, సంపన్నులు అయిన తమతంశడిగారు. (శ్రీకృష్ణళాస్తిగారు, అమృతవాక్కుతో (శ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణిలోని శ్లోకాలను అంటూ తమచేత నిత్యం చిన్నతనంలో సటనచేయిం చినట్లు, అందువల్ల “తళైవా వయం న ఖలు తత విచారణీయం, పంచాక్షరీ జపపరా నితరాం తథాపి, చేతో మదీయ మళఠసీకుసుమావథాసం, స్మేరాననం న్మరతి గోపవధూకిశోరమ్‌” అన్న వనంతతిలక శ్లోకతాత్సర్యం తమ అంతరంగంలో అంతర్న్షథాత మైనట్లు, తమవంళంలో అనుదినం పురాణ(శవణ మయ్యే ఆం(ధభాగవతాన్ని అనవరతం వపఠించట౦వల్ల భగవద్భక్తి లగ్న మైనట్లు స్వామీ శివళంకరులు చెప్పుకున్నారు. మహా విద్వాంసులు, నంగీతళాస్త్ర పారంగతులు, 'పెత్తం(డులు అయిన నరసింహ శాస్త్రిగారు. [808లో వీరికి ్రీకృష్ణలీలాతరంగిణి పారంచేయిస్తూ. వారికి అభిమాన కావ్యమయిన గీతగోవిందాన్ని గురించి చెప్పటంవల్ల వీరికి గేయ చనా విధానంమీద అఆన్నక్తీ కలిగినట్లు, తదనంతరం అనతికాలంలోనే “కవిత్వం గేయ ప్రాయ” మన్న భాపం స్ఫురించి, సుస్టిరంకావటం 'మొదలు పెట్టినట్లు కూడా వీరు వెల్లడించారు.

180

కుటుంబ_పభోవంవల్ల స్వామీ శివళంకరులకు మొదట సంస్కృత భాషాభిమానం కలిగి అదె పస్టుబడ్డది. తరువాత వీరు యౌవనారంభంలోనే తెలుగుసాపాత్యం మీద విశేషకృషి చేశారు భావంమీదనే కాక వీంకి భాష మీదకూడా విశేష్నప్రీతి లభించటం, ఉపనిషత్తులవల్ల కొంత ఉన్జీప్తిని పొందటం, సహజంగా అలంకార్యప్రియత్వం ఉండటం మొదలయిన లక్షణాలతో సమ్మిళితమై, సరళమైన హృదయంగల వీరు నహజకవులు కావటం, అ(పయత్నంగా వీంనోట మొదట ఆటవెలది అవతరించటం జరిగాయి... పిమ్మట స్వామీ శివళంకరుల పన్నెందోఏట మాలతీమాధవ నాటకంలో మాలతీ_ప్రియుడై న మాధవుడు అమఘోరకంరు డనే కాపాలికుణ్ణి భఇండఖందాలు చేసి ప్రియురాలిని రక్షించుకునే ఘట్టంలో నోట తేటగీ8ిపద్యం వచ్చింది. ఆంతట రెందు సంవత్సరాలకు, అంకే 1804న, వీరు బంధువులు విద్వద్వరేణ్యులు అయిన శ్రీనోర హచుమచ్చాస్తు్రంలదారి చరణసాన్నివ్యంలో ఛందస్సు నేర్చుకోవటంవల్ల పద్యరచన, నాటకరచన సాగాయి. అప్పుడు వీరు "మోహిని" మొదలయిన నొటకాలు, “ఖుష్‌రోజ్‌* మొదలయిన కావ్యాలు చెప్పటం, తంగడిగారు వీరు సాహిత్యరచనలవల్ల జీవిస్తారని ఆనందించటం జరిగాయి అనవరత పంచాక్షరీ జపంచేత పవిత్రమైన అమృతవాక్కుతో ఆశీర్వదించి, “పాక్టివపూజ'చేత పరిపూతమైన పాణితో అభయమిచ్చిన అస్మత్తాతపాదులు శ్రీకృష్ణళాస్తు్రలవారి తపోబలంచేతనే తమ కనితాశకక్రి విజ్బృంభించిందని శివళశంకరస్వామి విశ్వసించారు.

సింహలగ్న శాతకులైన శివశంకరస్వామి చిన్నతనం నుంచి శరీర వ్యాయామంమీద కొంత కుతూహలం వహింవారు, ఈతలో ,గుజ్జపు సవాఠీలో శక్రిసంపాదించారు. (కికెట్‌, జెన్నిస్‌, బేస్‌బాల్‌, అన్న ఆటలమీద (పీకి వహించి అధిక్యపజ్ఞలను ఆర్జించారు. న్యవసాయంమీద, ఉద్యాన కళమీద ఆసక్సివహించి (శ్రమచేసి కాము నిర్మించుకొన్న ఆ(శమాలల్లో వాటిలో సంపాదించిన రమణీయ పరి_శమను, (ప్రజ్ఞను (పదర్శించారు.

ఆధునిక సాపాత్యానికి ఆచార్యపీరం వహించవలసిఉన్న శివశంకర స్వామి 1018లో తండ్రిగారైన శ్రీకృష్ణళాస్త్రిగారు మరణించడంవల్ల మె్కటిక్‌

181

లేషన్‌ పరీక్ష మొదటిరోజుననే ఆంగ్లవిద్యాభ్యాసానికి సంబంధించిన పాఠశాల చదువును పరత్యజించారు. తరువాత [808లో శ్రీ కంభంపాటి సీతారామ శాస్త్రిగారి దగ్గర సంస్కృత కావ్యపఠనం, [810లో వేదాంతం (శ్రీరామశాత్రి గారిదగ్గర సాహిత్యకృషి, 1811లో మహానుభావుల్లై న దెందుకూరి నరసింహ శాస్తుంల్లవారి దగ్గర న్యాయశాస్రపఠనం (ప్రారంభించటం, 1818లో వేదాంతం లక్ష్మీపతిశాశ్రిగారి దగ్గర వ్యాకరణశాన్త్రవఠనం, దెందుకూరి పానకాలళాస్త్రి గారి దగ్గర న్యాయశా స్త్రపఠనం చేశారు. బహుభాషా(పియత్వంవల్ల వీరు 191)-[2లలో బెంగాలీ, హిందీ భాషలు, [8018లో ఉరుదూ, పారశీక భాషలు అభ్యసించారు.

అన్య భాషలలో నుంచి నవలాసాహిత్య౦ అనువాదాన్నిపొంది విశేషంగా వస్తూఉండటం వల్ల స్వామీ శివళశంకరులు నవలాసాహిత్య రచనాభిలాషతో 1012లో వంగభాషనుంచి “నీరదో అనే నవలను, 1814లో “ఆక్యాయికా పరంపర” అనే (గ్రంథమాలను స్థాపించి “రఘనాథజీ* అనే నామాంతరం గల మహారాష్ట్రభాషలోని “జీవన్నప్రభాతం” అనే నవలను, వంగభాషనుంచి అనువదించి (ప్రకటించారు. శ్తః 1814తోనే ఉద్దూ, పారశీక భాషలను అభ్యసిస్తూ “రసపుడత్ర జీవనసంధ్య” "అనే షొందీ నపలను అనువదించి (వకటించారు. 1815లో అభిమానంతో జర్మనీభాష (శ్రమపడి నేద్చుకొన్నారు. ఈ సంవత్సరంలోనే పీరు “మురావి కథలు” అనే శీ్షైక్యకింద “గాదె” మొదలై న మౌలిక కథలను రచించి అనతికాలంలో కథాసాహిత్యంమీద తా మెంతటి అభిమానాన్ని (ప్రకటించనున్నారో (వ్రదర్శించారు. స్వామీ శివ కంకరులు ఈ సంవత్సరమే “ఆఖ్యాయిక” అనే కథాసాహిత్య మానప(త్రికను సకటించటానికి (వపయత్నించారు.

స్వామి శివళంకరులు 1816లో బొంబాయి మహానగరంలోని “జే జే స్కూల్‌ ఆప్‌ ఆర్ట్స్‌””లో కొంతకాలం శిల్పాన్ని అభ్యసించారు. (పారంభ చళలో చక్కని సౌందర్యదృష్టిగల వీరు చిత్రాలు గీయటం, అజంతాచ్నితా లకు నకళ్ళు చేయటం చేస్తుండగా ఆశ్చర్యపడి మహారామ్హ్రడైన శిల్పకళా గురువు “మీ రెవ* రని (పళశ్నిస్తే “ఆంధధులము; మహారాష్ట్రల పూర్వీకుల

132

మని ఆంగ్లభాషలో నగర్వంగా సమాధానము చెప్పటంవల్ల ఆయనకు కోపం కల్లటం, వెంటనే వీరు శిల్పవిద్య మానటం జరిగాయి. కౌని ఈ స్వల్ప విద్యాభ్యాసం వల్లనే శివశంకరస్వామికి ఎంతో (ప్రయోజనం కలిగింది. నోబెల్‌ బహూకృతిని పొందిన హెమింగ్‌ వే అన్న నవలారచయిత “౦గ6 68౧ |62[౧ ౧౧౮౦౧ ౩00౮61 1౧6 57001078 01 ౧౧౦5౪ 10/౧) 5166౪1౧6 ఈ 30401076 01 ని౭౧౪1౧౮5” అని అన్నాడు. శివశంకంస్వామి వచన విర్మాణమేకాక పద్య గేయ నిర్మాణాన్నికూడ నేర్వవచ్చు నని గమనించారు; అనుభవించారు.

శివళశం" రస్వామి 1918లో మరారీభాషను, 1818-20లో వైదిక సంస్కృత, (ప్రాకృత, పాళీ భాషలు నేర్చుకున్నారు. అధ్యావకదృష్టిమీద బుద్ది (పసరించటంవల్ల వీరు ఈ మూడుసంవత్సరాలు గుంటూరు ౩9స్తవ కళాశాలలో పండితులుగా పనిచేసి ఉత్తమవిద్యాటోధకు లని విఖ్యాతిగన్నారు.

శివళంకరస్వామి 1917లో కొడవటిగంటి కొమాండూరి, వేదుల, నోరి మొదలైన కవులను, చింతాదీక్షితులు, మునిమాణిక్యం సంసింహారావు మొదలై న కథకులను సమావేశపరచి “సాహితీ సమితి' అనే నవ్యసాహిత్య (పియుల సాహిత్యసంఖఘాన్ని స్థాపించారు. సర్వతోముఖ సాహిత్య (పక్షాన్వి తులు కావటంవల్ల ఈసమితికి సభ్యులు శివశంకరస్వామిని సభాపతిగా ఎన్ను కొన్నారు. తరవాత అనతికాలంలో (పథ్యాతులైన కృష్ణశాత్రి. నండూరి, కొడాలి ఆంజనేయులు, విశ్వనాథ, మొక్కపాటి మొదలై నవా రెందరో సాహితీసమితి సభ్యులు కావటం జరిగింది. 1820లో (పారంభింపబడ్డ “సాహితి” అనే మాసప్యతికను సభావతి శివళశంకరస్వామి శక్తివంతంగా నాల్లు సంవత్సరాలు నడపటం, తద్వారాను, ఇతరవిధాల సాహితీసమితివారు (పాచీనపంథాను విడిచి సాహిత్యరంగంలో నవ్యవీథులు నిర్మించి యువక హృదయాలల్లో నూతననృష్టకోసం తపన కల్పించటరా జరిగాయి. అనతి కాలంలో సాహితీవమితి సభ్యులు తమ రచనలమూలంగా జనాదరణపా్యతు లైనారు. “(ప్రాచీనసాహిత్యానికి సాహితీసమితి స్టాపనము ఒక సీమావధి. అది అంతకు [ప్రాచీనయుగానికి ఆశ్వాసాంతము. సవీనయుగానికి నాందీ

188

(వస్తావము. సాహితీసమితినారు చిరస్మరణీయులు” అని మహాచరితకారులు శ్రీ మల్లంపల్లిదారు సాహితీనమితిని, తన్మూలంగా నభాపతుల్లైన శివళంకర స్వామిని అభినందించారు. శివళంకరస్వామి సాహితీసమితిని నిర్వహించ టంలో గాఢమైన (క్రమ9ిక్షణను, మహాదక్షతను (పదబంచటాన్ని సపాంచ లేని కొందరు సభ్యులు | 925లో విడివడటం జరిగింది. శివళంకరస్వామి స్వపక్షముడారై న నభ్యులను ఉలాసపరచి 1826లో “నఖి” అన్న సుందర కైఎమాసపత్రికను పెల్టంచి దానిని కొంతకాలం శక్తివంతంగా నడిపించారు. శివశంకరిస్వామి సభాపతిత్వాన సాపాతీసమితీ వారి అస్తమయంవరకు నవ్య: సాహిత్య సేవ చేస్తూనే ఉన్నది.

“స్వామి శివళశంకరళాస్తు9లు తమ(గంథాలవల్లనే కాక సాహితీనమితి ద్వారాకూడా నప్యకవిత్వానికి సాహిత్యానికి గొప్పపటిమ ఇచ్చారు. వీరు మవో వ్యక్తి; వీరే ఒక సంస్థ _ ఎన్నిభాషలో వీ రెరుగుదురు, ఎన్నో సాహిత్య హృదయాల తలోళులోతులో తరచిచూచారు. కాని సంనస్కృృతవాజ్మయ మంమే మోజు ఎక్కువ. వీరి హృదయం ఎంత ఆర్ధ్రమో అకలంకమో కాకపోతే వీర్మిసతిభ ఎంత గాఢము నిశ$తము కాకపోతే చ్వితచిత (పకృతులు గల కవుల నందరిని ఒకకూట౦ంతో అంతకాలం కూర్చి ఉంచగలరు” .... ---- అని కృష్ణశాస్త్రి ఆనాటి శివశంకరస్వామిమీద ఇచ్చిన హృదయపూర్వకి మైన అభి ప్రాయం సమస్త సాహితీసమితి సభ్యుల అభి(పప్రాయ మనటంటో అనత్యం లేదు.

శివశంకరస్వామి 1920లో “మాధవీఠకంకణము” అనే వంగసపలను ఆంధ్రీకరించారు. వీరు 1822లో తెనాలి జాతీయకళాశాలలో ఉద్యోగం నిర్వ పిస్తూ కురుగంటి. శ్రీరామళాస్తు9లవారి వద్ద తర్కాన్ని. జగద్గురు కళ్యాణా నంద భారతీస్వామి వారివద్ద సూ్యతభాష్యాలను, అద్వైత వేదాంత(గ్రంధాలను పఠించారు,

వీరు 1021.22లలో తరువాత మహానటకు లని విఖ్యాతిగన్న స్థానం నరసింహారావు, మాధవపెద్ది వెంకట్రామయ్య, కన్యాశుల్కంలోని గిరీశం

శత్రిథీ

పాత్రను (పదర్శించటంలో పరమ (పథ్యాతి వహించిన గోవిందరాజుల సుబ్బొ రావు, పులిపాటి వెంకకేశ్వరులు మొదలై నవారు సభ్యులుగా ఉంటున్న “రామవిలాసనభ” అనే తెనాలి నాటకనంస్టకు గౌరవనీయ చర్శకులుగా వర్తించి అనేక నూతనపరవ_ర్తనలను అభినయ విశేషాలను (పవేళపెట్టి (కమ శిక్షణతో నటనా కౌశలాన్ని పెంపొందించి దశతతతో యావదాం(ధదేశంలోను అతుత్తమంగా నాటక్కపదర్శనలను నడిపించి కీర్తిగన్నారు.

1928-27లలో శవశ ౦కరస్వామి రాజమహేం[దపంంలోని అద్దేపల్లి లక్ష్మణస్వామి నాయుడుగారి “సరనస్వతీ_(గంధమండలి"”కి గారవసంపాదక్షులె ఉద్యోగిస్తూ ఎందరో నాటకక్నర్తలకు, నవలాకారులకు దోహదమిచ్చి _పోత్స హ్‌ంచారు. వీరు [1828లో కాంచనమాల, [886లో కుంకుమభరిణెి అన్న నంగభాషానవలలను అనువదించి _పకటించారు. 1821లో మచిలీపట్నంలోని జాతీయకళాశాలలో లోకవిథ్యాతిగన్న చి్నితకళాకారుడయిన (_పమోదకుమార చటిర్జీ దగ్గర చి్యితకళ అభ్యసించాలన్న కుతూహలంతో వీరు కొంతకాలం గడిపారు. 1825-58 0లతో పాళశ్చాత్యభాషలకు మూలకందమైన లాటిన్‌ భాషను, ఆసెంచిభాషను కొంతవరకు అభ్యసించారు.

విపులమైన రాజకీయవిజ్ఞానాన్ని ఆక్టించిన ివళంకరస్వామిదృష్టి విశే షంగా 1828 నుంచి జాతీయోద్యమంమీద, సంఘసంస్కరణ, దేశనముద్ధర ణఅలమీద [పసరించటం (ప్రారంభించింది. ఆసమయంలో వీరు ఆం(ధ రాష్ట్రో్రోద్యమాదులవల్ల విశేషఖ్యాతి నార్జించిన గుంటూరులోని “యంగ్‌ మెన్స్‌ లిటరరీ ఎసోసియేషన్‌* లోని (పముఖనభ్యులలో ఒకరైనారు. [1828-289లలో గుంటూరులోని “గ్రీకృష్ణాాశమం” అనే నిమ్నజాత్యుద్ధంణ సంఘ పాఠ శాలకు ఉపాధ్యాయులుగాను, ఆసంస్థలో నడవబడే జాతీయపరి (శమలకు పర్యవేక్షకులుగాను వ్యవహరిస్తూ దేశసేవ చేశారు. నర్వత౦(త్రన్వతం(తులు 'దేశస్వాతం త్య ప్రియులు అయిన వీరు థీ కొండా వెంకటప్పయ్య, ఉన్నవ లత్మీనారాయణ పంతులు, దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య. గొల్లిపూడి సీతారామ శాస్త్రీ, నడిం వల్లి నరసింహారావు, ఆమంచర్ల శేషాచలపతి మొదలై న దేశభ క్రీ

135

శత్పరులు, దేశ స్వాతం (త్య్యప్రియులు అయిన నాయకా(గగణ్యుల స్నేహ (భావ పంచయ్యపిచూల మూలంగాను గాంధీమహాత్యుని ళంఖారావం కర్ష గోచం౦ కావటంవల్లను సహాయనిరాకరణోద్యమంలో ఈసమయాన విశేష కృషి చేస్తుందేవఐ రు శివళంకంస్వామి 1830-82లలో ముమ్మారు కరినకారా గారశిక్సలు అనుభవించారు. ఆనమయంలో వీరు గుంటూరుమండల కొం(గెస్‌ కార్యదర్శగాను, అఖిలాం(ధ కొం(గెస్‌సభ్యులుగాను ఎన్నుకోబడి అధిక గౌరవాన్ని వషపిష్తూ మహోద్యమాలను నడిపించారు. పభుత్వం కారాగారిళిక్ష విధించి వీ5ని తీసికొని వెళుతున్నపుడు అప్పటికే అధిక కీర్తిప్రతిష్టలు. ఆర్జించుకొన్న విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, కొడాలి సుబ్బారావు, కొడాలి ఆంజనేయులు మొదలై న కవిిపముఖులు సహితం గుంటూరు రై ల్వేస్టేషన్‌ దాక వెంట నడచివెళ్ళి చింతా[కాంతులవుతు వీడ్కోలు చెప్పటం, వీరి దేళ భక్తిని విశిష్టంగా గౌరవిస్తూ (ప్రచారం చేయటం సాపిత్యలోకాన్ని ఆకర్షించాయి ఈ సందర్భంలో శివశంకరస్వామిని (శ్రీ గిడుగు రామమూర్తి పంతులు 24-10- 1880న పర్లాకిమిడి నుంచి కడలూరు కారాగారానికి (వ్రాసిన లేఖలో ఇలా (పళంసించారు

“మీవిషమమై ఆం(ధ్రప్యతికలో (పకటితమైన వార్తలు చూస్తూనే ఉన్నాము. మీ అవస్థ తలచుకొని దుఃఖిస్తుటంటాను. కౌని మీర (పక టించిన దేశాభిమానం నైర్యము ధైర్యము కొనియాడదగినవేను.. మీడి నిష్కలంకమైన (ప్రవర్తన మీవంటివారికి ఇట్టిపొట్లు కలగడం దురదృష్టం. మీ పోటో(గాపు మా కింటిఎదుటనే ఉంటున్నది. ఆది ఉండకపోయినా (పియమి(త్రులై న మిమ్ము తలచుకోకుండా ఉండగలమా? బందిఖానాలో ఉన్నా మీరు (కొత్తగీతాలు రచిస్తున్నారు. బందిఖానా మీ మనసునూ మీ ఉత్సాహాన్ని అరికట్టలేదు. నునకు (ప్రాణ్యపియమైన వాడుకభాషలో “మాల పల్లి" శ్రీ ఉన్నన లక్షీనారాయణగారు రచించినశ్లే మీరుకూడ ఏదైనా గొప్ప్యగంధము. రచిస్తారని అనుకుంటూఉంటిని. ఇప్పుడు కాకపోతే పేమాయెను; విముక్తి అయినతరువాతే "స్థితప్రజ్ఞులు” మీసంకల్పం వల్లను

186 అట్టిది పుట్టవచ్చును. మీరు మీ _పకిజ్ఞను పంపాలించుకోగలరని నే నెరుగు దును. అది చూడటానికైనా (బతికిఉండగలననే ఆశతో ఉన్నాను....” శివళంకరస్వామి (పథ్యాతులై న దేశభక్తి తత్పరులు, జాతీయోద్యమ నాయకులు, సంఘసంస్కార్యపియులు కావటంవల్లనే తెలుగుజాతికి మహా నాయకులైన (ప్రకాళంపంకులుగారు ముఖ్యమం (తిత్వం వహిస్తున్నప్పుడు 1846లో (వానుకొన్న తమ “ఆత్మకథ” అన్న మహా(గంథానికి అభిలాషతో అర్థించి శివళంకరస్వామిచేత పీరిక (వ్రాయించుకోవటం జరిగింది కారాగారంనుంచి చివరసారి తిరిగి వచ్చినతరువాత బహుపాళ్చాత్య, భారితీయ భాషాఖిజ్ఞులు, భారతీయ సంస్కార(ప్రియులు, కవిశేఖరులు అని (పథ్యాతిగన్న శివళంకరస్వామివారిని (శ్రీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి మహాశయులు 1888జులై లో మహాకవి రవీం(దనాథుని కాంతినికేతనంలో తెలుగు పౌసె సర్‌నుగా నియోగింపజేయటానికి [పయత్నంచేశారు. కొని అనిర్వచనీయ కారణాలవల్ల వీరు అందుకు అంగీకరింపలేకపోయారు. భీ రాజా రంగయ్యప్పా- రావు అధ్యక్షతన 1880లో పారంభమై సాగుతున్న ఆంధ నాటకకళాపరిషత్తు 1888లో యువనబులకు మంచి పాఠశాలను నడిపింప దలచి శివళంకరస్వామిని గౌంవనీయులై న అధ్యాపకులుగా వర్తింపుడని ఆహ్వాని స్టే పై కారణాలవల్లనే ఇందుకుకూడ అంగీకరింపలేకపో యినారు. శివశంకరస్వామి జీల్లాకాం(గెను కార్యిదర్శిత్వంవల్ల, ఆంధ్రరాష్ట్ర సభ్యత్వంవల్ల, పొందిన కారాగారశికలవల్ల 18860నుంచి రెండుమూడు సంవత్సరముల కాలంలో తగిన కులగురుపర్యవేక్షణ లేకపోవడంవల్ల నవ్యాం _ధసాహిత్యోలోకానికి అభివృద్ధి నీరోధకాలు, అనేకకష్టపరంపరలు ఎదుర్కుంటూ ఉండడంచేత దేశంలోని అనేకమంది సాహిత్య కులు, ముఖ్యంగా _విష్త్లవతత్వంగల యువసాహిత్యకులు క్రేళపడ్డట్టు వ్యక్త మౌతున్నది. శివళంకరస్వామి తమ “*సీలకంరం కథ” లనే శృంగారకధల మూలంగా విశేష పచారసహాియం చేస్తుం 'పే అభ్యుదయదృక్సథంతో *అహ౦ భోవొ సాహిత్యాన్ని సృష్టిం చేదృష్టితో జ్వాలాప(తికను నడుపుతున్న ముదు

187

కృష్ణ మహాశయుడు ఈ క్లీష్టపరిస్థితులవల్ల ఎంతో చింతపడ్డట్టు విశేషంా

వ్యక్తంచేసారు. 19388-_84లలో శివళంకరస్వామి తమ రాజకీయాదిజీవితానికి కొంత స్వ_స్పిచెప్పారు. జన్మస్థాన మైన కాజకు సమీపంలో ఉన్న కంతే రనే (గౌమానికి కెంతదూరంలో (పకృతిమనోజ్ఞమన మహేశ్వరా[శమాన్ని నిర్మించుకొని (ప్రశాంతంగా, ఏకాంతంగా, మునివృత్తితో జీవించారు. ఆసమయంతో వీరు నూతనమైన రిసవత్కావ్యనృష్టి చేయటం, సమీప (వదేశాలనుంచి తమను దర్శించటానికి వచ్చే జనసామాన్యానికి భక్తిని, రాజకీయవిజ్ఞానాన్ని పసాదించటం, సాహితీసమితిసభ్యులను ఉత్తమంగా (పోత్సహాంచి నూతనసాహిత్యసృృష్టి చేయించటం సాగించారు. శకాలానికి సాహితీసమితి _ప్రాళస్త్యం అమెంకాకు, కొన్ని పాళ్చాత్య దేశాలకు వ్యాప్‌ం చింది. ఒక అ మెరికావిజ్ఞాననర్వన్వం నివళంకరుల (వభావింవల్లి 1817లో ఆయన సభాపతిత్వంతో, ఉత్తమ సాహిత్యక కవి మి్మతబ్బందం ఏర్పరుచు కొన్న “సాహితీసమితి? "పీ రాఫెలైట్‌ (బ్రదర్‌హుడ్‌ వలె నడచి నూతన సాహిత్యకృషిచేసి ఈనాడు మంచిపేరు. తెచ్చుకుంటున్నది” అని వెళ్లిడీ చేసింది. సాహితీసమితిసభ్యులేకాని, ఇతరివిద్వాంసులు, కవులు, కథకులు సైతం సాహితీసమితికషిని మెచ్చుకొనే సందర్భంలో శివళంకరస్వామిని, కీ ర్రించటం జరిగింది. ఇందుకు “కవిమి్యతులు' అన్న కృష్ణాప్యతికవ్యాసా అలల్లో మహాకథకులు, విద్య్వద్వరేణ్యులు అయిన మల్లాది రామకృష్ణశాశ్తీ శివశంకరస్వామిని గు*ంచి చేసిన (పళంస ఒక నిదర్శనం. ఇందులో (శ్రీరామకృష్ణశాస్తి “ళావ్రుగారు క్రవికళవశికలతో కనపడతారు; పలకరిస్తే వండితుడిలా మాట్లాడుకారు. ఆఅ మనోహర రూప భావ సాదృక్యాన్ని గమ నించి ఎంతవారైనా ఎవరైనా ముగ్గులేపో తారు. నవ్యసాపాత్య (ప్రపంచంలో శొ త్తరీతులకు [తోవచూపించింది, కొ త్తరుచులు ఎరిగించింది, కవితా కన్యను మనోహరంగా, వింతగా చూడముచ్చటగా అలంకరించిందీ, ఆమెకు కొ త్తపోకడలు నేర్చింది నవకవు లందరిలోకి తొలుదొలుత శినళంకంశాస్రి గారే, నవ్య భావ విశ్షాన రచనావిధానోదయానికి ధృవతార (ీశాస్తిగారు

184 ఇది అంతా ఆయన చలవ. అయన చూవని సులభోపాయం లేదు. కొవ్య రిచనావిధానానీకి అవుననకపోయినా అనుకరించని ఆధునికులు లేరూ. ఇత్యాదిగా (వాశారు.

ఈ సమయంలోను తరువాత అనతికాలంలోను శివశంకరస్వామి నవలారచయితలకు కథారచయితలకు పతతికాధిపతులకు తెలుగుభాషా [వ్యావహారిక భాషా] స్వరూపాన్ని నిరూపించి (పదర్శించటం జరిగింది, ఈ విషయాన్ని గుతించి సుప్రసిద్ధ కథారచయితల్లైన థ్రీనివాస శిరోమణి “వినోదిని” అనే హాస్యరస మాసపథతికకు సంపాదకులుగా ఉంటూ 1985 ఆగస్టునెలలో ఇలా (వ్రాశారు.

*ఆఖ్యాయికా పరంపరలో మునిగితేలుతూ ఉన్నాడు---- శ్రీశివళంఠర శాశ్రి నోటమాటలు కాకుండా -బహుభాషావేత్త, సాకొత్తు సదాశివస్వరూపుడు- తెలుగువచనం ఇది అని నిర్ణయించుకొని వచనంలో (వాయడానికి పూను కొన్నాడు... ఆ మనది అప్పారావుపంతుల అతివాదము కాదు. రామమూర్తి పంతులవారి సుళిక్షిత మితవాదమున్ను కాదు తెనుగు స్త్రీ శిశు వృద్ధులు ఇంపుగా మాట్లాడుకుంటూ. వ్రాసుకొని చదివి ఆనందించగల తెలుగు. ఆయనదృష్టిలో వ్యావహారికాంధిము-- (గాంథధికాంధ)ము అంటూ లేవు. తెలుగు అంధిము అని రెండుగా విభజించుకున్నాడు. డబడబా మోత (మోగేది పద్యాలు వ్రాసేది ఆంధిము ఇంపుగా చదువుకొనడానికి వీలు అయ్యే వచనము తెలుగు, అని ఆయన అభి(ప్రాయము. అష్ట్యగహముల లాంటివాళ్ళను ఎనిమిదిమందిని చేర్చాడు. తాను టహరాట్టులాగా మధ్య కూర్చున్నాడు. కలములు తీసి (వాయమన్నాడు. తెలుగు వాళ్ళంతా ఆరచన లకు ముగ్దు లయిపోయినారు. అట్లా (నవ్రాయడము ఎట్లాగని అనుకున్నారు. 'యతివాళ్లు అట్లా (వాయడము _ప్రయత్నములు చేసినారు. 12సంవత్సరములు దేశాన్ని దండయా(త చేసి సాధించలేకపోయిన రామమూర్హిపంతులనవారి వాదాన్ని సంవత్సరంన్నరతో శ్రీ శివళంకరకాస్తు9ల్లవారు అవశ్య ఆచరణీ యము చేశారు. అంతనరకు మడికట్టుకొని సము(ద్రపుఒడ్జున కూర్చున్న

189 ర0డు తెలుగుప[తికలున్ను [ఆంధ్రపత్రిక ఆం(ధ(వభలు] అల్లావచ్చినవి- ఏమి చేస్తవి. చోటివ్వక తప్పినది కాదు.”

ఈ 1985లోనే స్యామీ శివళంకరుల సహాయం మూలంగా సంత రించుకోగలిగిన ఆధునికకవుల రచనానంకలన మైన “వై తాళికుల”ను జ్వాలా ప్యతిక సంపాదకులు శ్రీ ముద్దుకృష్ణ (ప్రకటించటం జరిగింది.

నవ్యసాహిత్యాన్ని సర్వతోముఖంగా వికసింపచేయాలనే మహో శయంతో గురుభాగవతుల ధర్మారావు, పంచాగ్నుల ఆదినారాయణళాత్రీ మొదలై న బరంపృ్వరంలోని రిచయితలు 1038లో స్థాపించిన “అభినవాంధ9 కవిపండితనభ” అనంతపురంలో మూడవమారు 188లో వార్షికోత్సవం జరుపుకుంటూ శివళంకరస్వామిని అధ్యతులుగా వరించటం జరిగింది. ఆసందర్భంలో ఏవో కొన్ని కారణాలవల్ల సాహితీనమితిలో నుంచి కొందరు సభ్యులు విడిపోయినతరువాత సాపొత్యకులకు అందరికీ ఒకేసంస్థ లేక పోవటాన్నిగురించి చర్చలు సొగించి శివళంకరస్వామి బరంపురంరచయితల అంగీకారంతో అభినవాం (ధకవిపండితసభను “నప్యసాపాత్యపరిషత్తు” అనే మహాసంస్టగా రూపొందించారు. ఇలా నవ్యసాహిత్యపరిషత్తుకు మూల కారకుఖై తరువాత వీరు [1848వరళకు ఆసంస్థకు సర్వతోముఖ సంరక్షక్తులుగౌ వ్యవహరిస్తూ మహోన్నతంగా నడిపించారు.

నవ్యసాహిత్యవరిషత్తు ! 888లో వ(తికాప్రచురణ చేయటానికి నిశ్చ యించుకొన్నప్పుడు నామకరణకళావేత్త లైన శివళంకరస్వామి ఆప్యత్రికకు *“వతిభి అని నవ్యసాహిత్యపరిషక్తు లక్ష్యాన్ని, భావ(ప్రాధాన్యతను వ్యక్తం చేస్తూ పేరుపెట్టారు. తరువాత (వ్రతిసంవత్సరం జులై, అక్టోబరు, జనవరి, ఏ్మపియల్‌ నెలల్లో వచ్చే ఈ (ప్రతిభ అనే తై 9౨మాసప్యతిక (పథమసంచిక అయిన వసంతసంచికను విద్వత్క-వులు, సాహితీసమితి సభ్యులు అయిన థ్రీ కొమండూరి కృష్ణమాచార్యులవారిచేత (పారంభింపచేయిస్తు అ౦దుతో పార్తిచేత

140

“ధరణి వాణీవిలాససాధము లనంగ

భౌలు కవితల్లజుల మహాకాన్యములకు

కారణ౦బయి పూర్వసంస్కారగరిమ

నెగడు (పతిభకు (బహా్కాయు వగునుగాత.” అని పతిభ అతిశయాన్ని వెల్లడిచేయించారు. సంపాదకవర్గసభ్యులు గాను, (గంధనిర్షాయకసభ్యులుగాను “చాలనీ"లో (గంధవిమర్శకులుగాను, (ప్రముఖరచనాసంపాదకులుగాను, రచనా(పదాతలుగాను, వ్యవహరించి వీరు నవ్యసాహిత్య పచారానికి, [పకటనలకు “(ప్రతిభ “భారతి కంటే ఉత్తను కేంద మైపోయేటట్లు కృషిచేశారు.

గిడుగువారి అధ్యక్షతన గుంటూరులో 193?న నవ్యసాహిత్యపరిష త్తు వార్షికోత్సవం జరిగినప్పుడు బి. వి. నరసింహారావు మొదలైన ఉఊత్తమనట 'శేఖరులు శ్రీకృష్ణశాస్త, దర్శకత్వాన (శ్రీ శివళంకరస్వామి రచించిన “పద్మా పతీ చరణచారణ చృకవర్తి అనే పద్యనాటికను మనోహరంగా (పదర్శిం చారు, గీతికలకు “రసిక్యపియ” అనే నామాంతరము గల గీతగోవిందాన్ని, లాన్య్యపధానమైన “పీయూషలహరి* అనే ఏకాంక గేయనాటికను రచించిన జయదేవమహాకవి మధుర్శభక్రిరూపమైన (పణయజీవితాన్ని (పదర్శించిన శివళంకరస్వామివారి ఈ రూపకాన్ని దర్శించిన సాపిత్య్యపియులు, విద్వ త్కవివర్యులు ఎంతగానో మెచ్చుకోన్నారు. 1840లో నవ్యసాహిత్య పరిషత్తు వార్షికోత్సవం బెజవాడలో జరుగుతున్నప్పుడు థీ శివశ౦ంకరస్వామి నవ్యాంధి సాహిత్యనిర్మాతలలో (ప్రధముడై న థశ్రీరాయపోలుకు అఖిండసన్మానం జరిగించి ఆసందర్భంలో ఉపన్యసిస్తూ 1818లో “రాయప్రోలు” రచించిన “తృణకంకణము” అనే కావ్యరచనతో నవ్యసాహిత్యయుగం (ప్రారంభ మెనదన్న విళశిష్ట్ట్రపకటన చేశారు.

1988 ఫిబ్రవరిలో హైదరాబాదులోని శ్రీకృష్ణరాయనిలయంలో అథి లాం[ధ కధకసమ్మేళశన మహాసభలు మహోజ్జ్వలంగా రెజ్ఞాన్ళ జరిగినప్పుడే అధ్యక్షతవహించిన _ శివళంకరస్వామి తమపైఅభిపొయాన్ని. మొదట వెల్లడించారు. కథక సమ్మేళనంలో +వళంకరస్వామి కథాసాహిత్యాన్ని

141

గురించి సమగ్రమైన ప్రిసంగంచేసి ఆనాటి నిజామ్‌ ఆంధు9లకు పోరిత్సా హాన్ని కలిగించటంవల్ల వారు హైదరాబాదులో నవ్యసాహిత్యపరిషత్తుశాఖను స్థాపించటానికి పూనుకొన్నారు.

నవ్యసాహిత్యవరిష త్తుకు గుంటూరు ముఖ్యస్థాన మైనప్పుడు నవ్య సాహిత్యానికి స్థాయిత్వము కలిగించటంకోనం శివళంకరస్వామి 1888-40 లలో గుంటూరు దివ్యజ్ఞానమందిరంలో ఏకాంతంగా పంళాంతంగా నివసిస్తూ సాహిత్యకులను, యునవిద్యార్థిలోకాన్ని, విశేషంగా పో9త్సహించారు. కవి వర్యుల గ౦9౦౦ంథము(దణ నవ్యసాహిత్యపరిషత్తునామంతో జరిగించటానికీ విశేషకృషిచేళారు. ప్రతివారం దివ్యజ్ఞాన సమాజమందిరంలో అనేక సాపాత్య (వ్యక్రియలమీదా, (వసిద్హులైన ఆధునికఆం (ధరచయితలమీధ, (వపంచంలోని (వముఖసాహి త్యకులమీద ఉపన్యాసాలు ఏర్పాటుచెసిన నడిపించారు. (వతిభలో నవ్యత ప్రధానంగా రచనలుచేసిన వారి కృతులను (పత్యేకంగా ఆదరించి వచురించారు. శిష్టా ఉమామహేశ్వరావు వంటి విష్లవరచయితరచన అయిన “విష్ణుధనువు” వంటి ఆధునికకవి కృతులను తాము మార్షవ సంయమనాలు వహించి విమర్శించారు. తాము స్వయంగా కొన్ని పద్యగేయ ఖండ కావ్యాలను, కావ్యాలను, పద్యాగేయ నాటికలను రచించారు. [1940-41లో వీరు కొంతకాలం మదతాసులో నివసించి సినిమారంగరచయితగా వ్యవటా రించారు. ఆసమయంలో వీరు విశ్వమి(తపా(తను అభినయిస్తారని వ్యికల్లో (పకటనజరిగినపుడు సాహిత్యకులు ఎంతోనంతోషించారు, కానీ అది జరగ లేదు.

ఉ_త్తమవక్రలు, సంభాషణాచతురులు, జంగమ _ విజ్ఞానసర్వస్వ స్వరూపులు అయిన శినళంకరులు సాపిత్యకళా సభలను నడిపించటంలో కడుసమర్భులు. కనుక యావదాం (ధదేశంలో ఆ మహానభలు జరిగించవలసి వచ్చినపుడు ఆహ్వానసంఘనభ్యులు వీరిని అభ్యర్థించి పిలిపించుకోవటం సర్వ సామాన్య మైపోయింది. స్వామీ శివళంకరులు. 1848లో రాజమహేం[ద చరాన శ్రీ శొంరి రామమూర్తి పంతులుగారి అధ్యక్షతన జరిగిన "వేంకట

142

పార్వతీశ్వరకవుల షష్టిపూల్తినన్యానసభలను మహాసామర్థ్యంతో రమ్యాతి రమ్యంగాను మనోహరంగాను నడిపించారు. తరువాత శ 1848లోనే ఆం(ధ్ర్యప్రచారిణీ (గంథమండలికి గౌరవసంపాదకత్వం వహించి వీరు ఖండకావ్య, నాటికా, కధాసం పుటాలను, చయోజనకరమైన తమ అమూల్య పీఠికలతో (పచురింపచేయించారు.. ఈ సమయంలోనే శివళంకరస్వామి పాళ్చాత్యకథాసాపాత్యానికి మూలపురుషుడనదగ్గ బొకాషియో “డికా మెరన్‌ ”, “*-పెంక్టామెరిన్‌"లలో అనుసరించటం కూడా జరిగిన సోమదేవసూరి. కథా సరిత్సాగరమనే జగద్విఖ్యాత కథాకథన మహా(గంథాన్ని సామాన్యపారక లోకానికి సంతృప్రికలిగేటట్లు ఆంధదీకరించి ఆం(ధ్ర(పచాం జీ(గంథమాలచేత ఆతు మహానంపుటాలుగా (ప్రచురింపజేయించి గొప్ప కథాసాపిత్య సేవ చేశారు.

(శీ శివశంకరులు 1848లో తెలుగుభాషాసమితి అధ్యతులై న (శీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి మహాశయులు శ్రీ మల్లంపల్లి సోమ శేఖరళర్మ నంపాదకత్వాన (వచురించిన విజ్ఞానసర్వస్వం మూడవసంపుటిలో (వాసిన కేతన పంచతం (త కవులు, కంకంటి పాపరాజు, పినవీరభ్యదుడు, మారన, సూరనలవంటి వ్యాసాలు వారి (పాచీనాంధకవులమీది అభిమానవిధానానికి, వారికిగల విజ్ఞాన (ప్రదర్శనకు దిజ్మాత్రసూచనలు. 1825లో ఆత్మపరమైన కావ్యసంపుటి అయిన “హృదయేశ్వరీ" అన్న (పసిద్ధమహాకావ్యాన్ని (పచురించిన తరువాత బహుకాలం తమ కృతులను వేటినీ (పచురింపని శివళం కరస్వామి 1845లో “కావ్యావళా అనే వద్యగేయ కావ్యాన్ని, 1846లో “రత్నాకరము” అనే గేయకావ్యనంపుటిని “దీక్షీతదుహిత” అనే పద్యనాటికను (ప్రచురించి యువనవ్యసాపాత్యకులకు తమకవిత్వ వైశిష్ట్యాన్ని (ప్రథమతః (ప్రదర్శించారు,

నవ్యసాహి త్యపరిషత్తులో (శ్రేయస్సును కాక కేవలం (పేయస్సును మా్యతమే అభ్యసించే సభ్యులసంఖ్య, మార్క్స్‌ తత్వవేత్త ఆర్థికదృక్పషమే (ప్రధానమైన “ వగతిసాహిత్య” (పియులైన సభ్యులనసంఖ్య, వమూనసిక శాస్రవేత్తలైన ఫాయిడ్‌, యాడ్లర్‌ యూంగ్‌ మొదలై నవారి సిద్ధాంతాలను

143

అనుసరించి. కామ్మపధానంగా రచనలు చేసే నభ్యులసంఖ్య విస్తరించి, యువకులదృష్టి శాంత్విప్రధానము, కళాత్మకము, నిత్యత్వతాగుణవిశిష్టము అయిన సాహిత్యాన్ని దర్శించే అవకాశం _కమ,క్రమంగా సన్నగిల్లి పోతూ 19845నాటికి శక్తిహినమైనది అవుతుంటంవల్ల శివళంకరులు నవ్యసాహిత్య ప౦షత్తునుంచి తప్పుకొని సాహితీనమితిని పటిష్టం చేసి తద్వారా ఉత్తమకవిత్వ సేవ చేయదల్బుకున్నారు. ఆనమయంలో సాహిత్యానికి సంభవిస్తున్న (వమాదాన్ని సహించలేకచివరకు ఆం(ధమహానభవారిచేత 25-2- [$46న, తెనాలిలో సాహితీసమిళి రజతోత్సవం జరిపించారు.

ఈ ఉత్సవ్యప్రారంభంలో ఆధునిక సాహిత్యవిధానాలను మధించిన సాహి త్యార్జవ కర్ణిధారివలె నూతనసభ్యులు, సథాధ్యతులు అయిన (శ్రీకురుగంటి సీతారామభట్టాచార్యులు “_పస్తుతవాతావరణాన్నిబట్టి దేశీయుల హృదయాలల్లో మార్పులు కలిగి తద్వారా సాహిత్య సిద్ధాంతంలోకూడా మార్చు కలిగినది, సాహిత్యము (పజకొరకే అని చెప్పవలసినా, కవిని ఆనుసరించి (వ్రజలు, (వ్రజలననునరించి కవి ఉండటం అవసరమే అయినా, ఉ త్తమకవి మాతం (ప్రజలనే ఆకర్షించి వారిని తన దగ్గఢకు లాక్కు౦టాడు.... ..-- ఇప్పుడు సాహిత్యువరమావధి రిసొస్వాదనమా, విషయ(ప్రచారమా అన్న (ప్రశ్నలు ఉద్భవిస్తున్నవి. సాహిత్యం ఆనందపర్యవసాయి. ఆనందానికి రసానుభూతి (పధానము. రనసిద్ధాంతాన్ని అంగీకరిస్టేనే తవ సాహిత్య తత్వం సిద్ధించదు. సాహితీనమితిసభ్యులు, తత్సంపర్కముకలవారు రన సిద్ధాంతాన్ని పూర్తిగా అమోదింటమే. కాక తమరచనలతో దృష్టాంతరీకరి స్తున్నారు” అని వెల్లడించారు. సాహితీసమితిసాహితిని గురించి మాట్లాడుతూ థీ జమ్మలమడక “శవ్రీ లోకాన్ని గుర్తిస్తూ లోకభావానుకీర్శనం చేస్తూ, సహృదయలోకానికి సాహిత్యారాధన సామర్థ్యాన్ని అఆస్వాదనళకక్తిని సంపా దించాడు. స్త్రీళక్తిని స్రీళక్నిగా భావించి శివథ్రీ మధురిశ్ళంగారానుభూతిని అభినవమంజులంగా అందించటంవల్ల లోకం ఆకృష్ణమయినది. శృంగార మును మధురభావదృష్టితో చూడటమును శివథ్రీ లోకానికి నేర్చినాడు.... శివళక్తుల సామరస్యము సాహిత్యము. దీనికి సంబంధించిన కొంతామయమైన

144

ఉపాసనను లోకానికి అందించిన శివశంకరళాశ్తి విశష్టమూర్నై.” ఇత్యాడిగా ఉపన్యసించారు. న్యుపసిద్ధ సాహితీసమితిసభ్యు లయిన చింతా. దీక్షితులు (చ్రభృతులు సాహిత్యభాన భాషా పారిశుద్ద్యాన్ని గురించీ సాహిత్య్య(ప్రయోజ నాన్నిగురించీ, భవిష్యత్కా.ర్యప్రణాళికనుగురించి గంభీర వాగ్గుంభనతో వ్యక్తంచేశారు. ఈసమయంలోనే వావిలాల సోమయాజులు గురుదేవులై న శివళంకరులకు తన *నాయకురాలు"” నాటకాన్ని అంకితం చేయటం జరిగింది. 1085 తరువాత థ్రీ శివళంకరులు (ప్రతిభాధురీణులు (విజ్ఞావంరులు అయిన రచయితలను నూతనసభ్యులుగా చేర్చుకుంటూ తమ అ స్తమయంవరకు సాహితీసమితిని పటిష్టంగా నడుప్పృతూవచ్చారు. వీరు తరువాత కొద్దికాలానికి డాక్టర్‌ మారేమండ రామారావు నడిపే ఆం, ధేతిహసపరఠిశోధనమండలికి “*సాతవాహన”ొ సంచిక అనే మహా(గంథాన్ని (చ్రకటించటంలో ఎంతగానో తోడ్పడ్డారు. వీరి తోడ్చాటువల్లనే సాతవాహనులకాలంనాటి సాహిత్యాది విష యాలమీద చక్కని వ్యాసాలు పైసంచికకు లభించటం జరిగింది.

థీ శివళంకరులు అ్యద్వెత సం(పదాయులు. భ_క్రితత్పరులు కావటం వల్ల వీరికి రామానుజులవారి గద్య(తయాది (గంధాలు (పాణతుల్యాలయినవి. వీరికి ఆర్యసమాజ, (బహ్మ సమాజ, దివ్యజ్ఞాన సమాజాలతోను, సి.వి.వి. సంపదాయంతోను కొంత క్షాలం (ప్రబల పరిచయాలు కలిగాయి. [1847లో వీరికి పారమార్చిక దృష్టి విస్తరించటంవల్ల వంశ మర్యాదను అనుసరించి యతీశ్వరులై కాషాయాంబర ధారణ చేయటం జరగింది. వీరు 1848లో వేటపాలెం చేం తీర్థాశమాన్ని స్టాపించుకొని సన్య స్త జీవితాన్ని గడపటం మొదలు పెట్టారు. కాని సాహిత్యలోకం వీరిని, వీరు దానిని విడిచిపెట్టటం కష్టం కావటంవల్ల వీరు సాహిత్యలోకానికి దూరులుకావటం జరుగలేదు.

అనతికాలానికే వీరుపు్కుతులు, సాహిత్య రచయితలు అయిన శ్రీ కృ త్తివాసతీర్థులు కళాశాలలో సంస్కృృతోపన్యాసకులుగా ఉద్యోగిస్తున్న ఒంగో లు చేరటం, అక్కడ బహు విధ సాహిత్య వైజ్ఞానిక వ్యాప్తి కోనం 1851లో *“కవ్యితయ నమాజాన్ని,, 1062లో అఖిలాంధ్ర పరిషత్తును

145 ప్రొపించటం జరిగాయి. $-9-52న సహజంగా జరిగిపోయిన వీరిషష్టిపూర్తిని వేటపాలెంలో సాహిత్యమి[శులు 1-4€-58న మహోజ్వలంగా జరిపించి కృతజ్ఞ తను ప్యకక్తీకరించి మహానందాన్ని పొందారు. తరువాత అనతికాలంలో ఆనాటికి వచ్చిన శ్రీ శివళంకరుల కవిత్వకృతులన్నీ ర0డు బృహత్ప్సంపు టాలుగా ము్యద్రితాలయినవి.

1851 _52లలో శివళంకరస్వామి దబహుదేళ (ప్రాచ్య పాళశ్చాత్యకధా వాజ్మయానికి ఆధారభూతములని వేత్తలు అంగీకరించిన పాళీభాషలోని 547 బుద్ధుని “జాతకకథలను* ఆంధ్రీకరించి కథాసాహిత్యలోకానికి అపూర్వ'నేవ చేశారు. ఈ జాతకకథలను అనువదించే నమయంలో వీరు అనేకభాషలలోని అనువాదాలను శద్ధతో పరిశీలించి అర్థస్ఫూర్తికోనం అవసరమైన సమయాలల్లో _ జౌద్ధమతస్థ్ముడెన కౌసల్యాయనుని అభి(ప్రాయాలను స్వీక రించటం (ప్రత్యేకంగా గమనింపదగ్గ విషయము. వ్యాకరణశాస్తంలో విశిష్ట పాండిత్యాన్ని ఆర్జించుకొన్న శ్రీస్వామి 1858-55 మధ్యకాలంలో “వ్యాకరణ దర్శనచరి[తఈ* అనే రమారమి 1250 పుటల బృహద్ద్య్భంధాన్ని రచించారు.

1850 నుంచి నడుస్తున్న సాహిత్యలక్షణాలు (సత్యేకంగా శివళంకరు లను శ్షేశ'పెట్టటంవల్ల సాహిత్యలోకాన్ని స్మక్రమమార్గంళోకి తీనుకువద్దామన్న సదుదేశంతో 1055లో అభిలాం(ధ్రసాహిత్యవరిషక్తునుస్థాపీంచి. ఆంధ దేశంలోని అనేక (ప్రాంశాలల్లో గంఖీరోపన్యాసా "లిన్తూ తీవకృషి చేశారు. ఆసందర్భంలో వీరు తాత్వికవిషయాలమీద, సాంన్క్బృతికవిషయాలమీద కూడా ఉపన్యసించారు. అనేకమహానభలల్లో మహావ_క్తలై - ఉపన్యాసాలు చేస్తున్నప్పుడు. (శ్రీశివళంకరులు,. 1885లో “సాహిత్యాచార్య”.. 1888లో “కనీంద్ర”, ] 948 లో*సావాత్యసా(మాట్‌ ”, 1846ళోోోమహోపాధ్యాయ” , 1858లో “కవిసార్వభౌమ”, 1862లో “విద్యావాచన్పతి” ఇత్యాది విరుదాలను పొందటంవల్లను ఆంగధ్రలోకానికి అమూల్యరచనలను (వకటించి, వసా దించటంవల్లను 1800కి పూర్వమే అఖిలభారత సాహిత్య అకాడమీవారు ఆకర్షితులై నభ్యులుగా ఎన్నుకొని నన్యాసరూపంతో దర్శన మిస్తుండటం

146 వల్లి విలక్షణంగా గౌరవిన్తూ పనులు చేయించుకోవటం, అభిపాయాలకు అధిక(శద్ధనివ్వటం జరిగింది. అట్టిస్టితిలో శివళంకరస్వామి. 1861లో అకొాడమీవారి కోరికమీద రవీం(దుని “గోరాను వంగభాషనుంచి యథామాతృ కంగా యథార్శిమైన వాడుకభాషను వాడుతూ, అవిసరమైనచోట్ల సంభావ్య (శేజికి చెందిన పదజాలాన్ని (పయోగిస్తు ఆం (ధీకరించారు

ఆం(ధ్ర(పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీవారు 1868 (ప్రారంభంతో శ్రీ?ివ శంకరులకు సభ్యత్వాన్ని కార్యనిర్వాహకసభ్యత్వాన్ని, ఉపాధ్యక్షపదవిని, £4-8-68న విశిష్ణసభ్యత్వాన్ని ఇచ్చి గౌరవించారు. మహాసంస్థపకొన 8వ శంకరస్వామి అనేకపదపులను నిర్వహిస్తూ ఆం (ధశతకసం పుటాలకు సంపాదకత్వం వహించటం “థ్రీకృష్ణలీలాతరం గిణి "ని ము[దింపచేయటం మొదలై న (పయోజనాత్మకమైన పనులెన్నో చేశారు. ఈకాలంలో “దేహళి? అనే సాహిత్యమానప(త్రికను (ప్రకటించటానికి యత్నించారు.

1070 తరువాత శివళంకరులు వెనుకటికంపే అధికంగా వేదాంత (గంధాలకుభాష్యాలకు, భగవర్గీతకు, ఉపనిషత్తులకు, పురాణాలకు నంబం ధించిన ఉపన్యాసాలు చేస్తుండేవారు. ఇట్టిస్టితిలో 1878న వీరి ద్వ్యశీతి జన్మవానరదినాన *“రాజజామాత? అనే గేయనాటికను పిశుపాటి వెంకటరాయ శర్మకు అంకితమిచ్చి (పకటించటం జరిగింది. ఇది “డి ౪౦౧౧౬౧ శక 1౧08౧29]16 0 )6810657/-౧080 0౧1౪ 18 08౧౭9!6” అన్న జర్మన్‌ తత్వవేత్త నీచే అభిప్రాయాన్ని రూపిస్తున్నట్లు గోచరించే గేయనాటిక. వీరి అనేక నాటికలకువలె దీనిక్రిగూడ కల్చిణుని *“రాజతతంగిణి"లోని కథాలేశం మూలము. ఈకాలంలోనే (శ్రీశవళంకరస్వామి రాజతరంగిణిలోని మరొక కధావస్తువుతోనే “*నోణకభార్య”" అనే గేయనాటికను సైతం రచించారు, సంస్కృతంలో శ్రీ గిడుగు రామమ్లూర్తిపంతులు అభిలషించిన “స్థిత (పజ్ఞాలు” అనే నవలవంటి ఒక వచన్యగంథాన్ని, ఒక పద్యకావ్యాన్నిం ఆంధంలో ఒక మహాకావ్యాన్ని __జీవితలత్యాన్ని (స్రతిపాదించేదొన్ని (వ్రాయాలన్న వీరికోరికను నిర్వ్తించుకోవటానికి 180/8=74లలో యోచనలు

147 చేస్తూ ఉండేవారు. 1876లో ప్రపంచ (వథమాం[ధ మహానభవారు వీరిని గౌరవించారు. ఆసంవత్సరమే నర్వతోముఖ సాహిత్య _వజ్ఞానిధులు, న్యకమ మైన సంప్రదాయంలో నవీనదృష్టితో, నూతనకల్పనలతో సాహిత్యాన్ని పెంపొందించటమే లక్ష్యంగా జీవించినవారు అయిన వీరిని ఆం(ధ విశ్వ విద్యాలయంవారు “కళాాపపూర్ణ, డాక్టరేటు” బిరుద మిచ్చి సన్మానించి తమ గౌరవాన్ని నిల్చుకొన్నారు. వృద్ధాప్యంతోని తుదిదినాలలో కూడా సాపాత్యలోకకుటుంవి అయిన. (ఫ్రీ +వశంకరులు దేశం నలుమూలలా పర్యటిస్తూ సాహిత్యకుల నంక్షేమాన్ని కృషిని పరిశీలించారు. “నహజ దరహాన నృుదువచస్సరణి మీరు అమలసాహార్ద్రమున 'సేమ మరయునపుడు మత్తిలిన నా ఎడందలో మాటుమణుగు (శవణసనుఖదాయి యుష్మ్యత్పనంగనరణి” అన్నది (్రీస్వామివారు వచ్చి (పధమతః (పసంగించినప్పుడు సాపాత్యకులు పొందే అనుభూతికి ఇది ఒక తార్కాణ, వీరు చితాతిచి.త నంభాషణల తోనూ. చేష్టలతోనూ సాహిత్యకుల ఇళ్ళలోని స్రీపురుమలను, బాలురను, ఆకర్షించి, ఆప్తలై పరమానందాన్ని పంచి ఇస్తుండేవారు. సాహిత్యకులు బంధువులు మరణించినపుడు శవవాహక లోవమువల్ల వ్యథపడుతుం మే శివ శంకరస్వామి తామే ఆపనిని నిర్వపాంచి పూజనీయులై నందుకు కొన్ని నిదర్శనలున్నాయి. అటువంటి సందర్భంలో ఒక యువసాపాత్యకుడు “*ష్సీర్రు జగడ్గురువులని అంజు చమక్కారంకోసం "జగద్గురువునే? అని అంగీకరించి, ఈ పదానికి “జగళ్తునే గురువుగా కలవాడు అన్నది నా (వస్తు తార్థము” అనిచెప్పి పెద్దలు తమను అపార్ధంచేసుకోవటానికి శ్రీశవళంకరులు అవ్లక్రాళమివ్వలేదు. ఒకమారు ఒక సాహిత్యకుడు స్వామివారు వస్తే పండిళ్లులని పిల్చి గోష్టి చేయిస్తున్నవ్పుడు, ఒక -వండితుడు ఆచార్యశంకరుల జయంతి ఇవాళే ఎందుకు? ఎప్పుడుచే స్తే ఏమి? అని వళ్నించాడు. శివ

న! శంకరస్వామి పెద్దలు ఏనాడో “కాదినవ పరిగణనతో?” ర512==2]!54= వైశాఖి శుద్ద పంచమి అని తేల్చి ఈనాదే ఆచార్యళశంకరజయంతి చెయించటం వల్లి మనం భిన్నంగా వదర్తించరాదని (ప్రామాణికవచన మిచ్చి పొదాభివందనాన్ని పొందారు.

శివళంకరస్వామి (పకృతిసౌందర్యం కలవి, చారిితక, వైజ్ఞానిక, సాంస్కృతిక (ప్రాధాన్యం కలవి అయిన ఉ_త్తరదక్షణ భారత దేశాలలోని బిహు (ప్రదేశాలను జిజ్ఞాసాత్మకంగా దర్శించి ఆనందాన్ని, సామాత్యరచ నోపయోగాలను పొండారు, వీరికి నిత్యం ఏదో ఒక ప్ప_స్త్థకపరనం నిరం తరం చేస్తూండటం యొవనారంభకాలంలోనే అలవాటయినది. తా మభ్య సించిన వ్యాకరణాది కాస్తాంలకు అలం కారధర్యశాస్తాం9దులకు, వేదవిజ్ఞానానికి నందింధించిన (గంధాలను పఠించటమే కొక వీరు _ప్రాచ్యపాశ్చాత్య భాషల లోని అనేకసాహిత్య్యప్యక్రియలకతు సందంధించిన (గంధాలను, తత్వళాస్త్ర, మానసికళాస్తు, లైంగికళాస్త్ర (గ్రంథాలను, (పముఖ ప్రాచ్యపాళ్చాత్య దేశ చరిత్రలను. (ప్రపంచ శిల్చ చి్యత్రకళాచరి.తలను, మహాపురుష జీవిత చరి్యతలను ఇంకా అనేక విషయాలకు సంబంధించిన (గంథాలను వృద్ధా ప్యంలో తుదినాటివరకు పరించారు. ఇందువల్ల సర్వతోముఖవిక్షాను లైనారు. అపార (గంథపరన అనేకవిషయాలమీద మహోపన్యాసాలు ఇవ్వటాని కేకాక సాహిత్య సృష్టికి వీరికి ఎంతగానో ఉపకరించింది. ఇంతటి (గంథపఠన చేసినవారు కావటంవల్లనే శివళంకరులలేఖలు, పీరికలు, (గంథపరిచయాలు, విమర్శలు, ఇత్యాదులు మహాళక్తివంతాలు, (సయోజు నాత్మకాలుగా రూపొందాయి.

(ప్రాచీనలక్షణాలు కలవికావటంచేత 1816 వరకు తాము (వాసిన పద్య రచనలను, నాటకాలను పరిత్యజించి శివశంకరస్వామి నవ్యత్వళోభితమై 1817 నుంచి 1877వరకు సాగి షష్టిపూర్తిజరిపించుకొన్న నవ్యకవిత్వరచననే (చకటించి నిల్చుకొన్నారు. స్వానుభవంవల్ల అవతరించిన వీరి కవిత్వసావా త్యం బహుముఖ (ప్రజ్ఞావిలసితము. మహాపండితుర్జై నా వీరు కవితలో ఎక్కడా

140

పాండిత్య(ప్రకర్షను (ప్రదర్శించలేదు. “*శ్రీశవళంకరళాస్తిగారు. వాక్ళుద్ధిగల కవివరేణ్యులు; వారి రచనలన్నీ నాకు మనోహరాలు; కాళిదాసాది సంస్కృత కవులు సంస్కృ్యృతభాషలో వాడిన వృత్తాల నెన్నింటినో తెలుగులో వారు కేటగా తీయగా దివ్యశయ్యలో దిద్ది తీర్చినారు. వారి రచనలన్నీ భావోదాత్త ములు. వారి పద్యమయనాటికలు హృద్యరసనాటికలు. రచన ఎంతచిన్న దైతేపమి? దానిలో (ప్రజ్ఞ మెరపుతీగలాగు మెరవడంలో ఉంది మమిమ, (శ్రీశివళం కళాస్తిగారి “చి త్తకుద్ది రచన (ఆవేదనలోని ముత్యాలనరం షట్పదీ ఛందం 9 పంక్తులు నడిచిన ఖండకావ్యము) చదివినప్పుడల్లా నాకు పార నళ్యంకల్గుతుం”దని స్వామివారికవితను శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రి మహా శయిలు _(పశంసించారు.

పీరి 'హృదయేశ్వరి? ఆత్మపరమైన కావ్యాలసంపుటి. తీవానుభవాలలో వేగిపోయే హృదయం వాటిలో వేడివేడిగాఎంతై నా కనబడుతుంది. వీరి అనువాలు (కొత్తవి; కావ్యరూపాలు (కొత్తవి. వీరు కల్పించే చిత్రాలూ, అలంకారాలూ,. పాతసం(ప్రదాయానికి దగ్గరగా ఉన్నట్లనిపిస్తాయి; వీరి థాష మీదకూడా సంస్కృృత్యపభావం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది; వీరిపద్యం నిదానంగా, గంభీరంగా నడుస్తుంది - ఎక్కువవేగమూ, ఆవేళమూ,. "పెద్ద మనిషితరహా? కాదన్నట్లు, వీరి దివ్యలోచనములుపంట్‌వి (“కావ్యాళిలోని ఒక సంవాదాత్మకరచన) మహామంచి కావ్యాలు.... -..వీరుపద్యరూపకాలు (వ్రాయడంలో మార్గదర్శి * అని శ్రీ దేవులవల్లి కొన్ని శివళం కర కృతులను గురించి అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించారు. (శ్రీ శివళంకరులు “మేడూరివారి కోడలు” అనే కథాకావ్యాన్ని జూన్‌ 1888 భారతిలో ప్రకటించినప్పుడు ్రీ కృష్ణశాస్త్రి “ఈమధ్య భారతిని అసలుచూడటమే లేదు నేను. నిన్న చూచాను ఈనెలది. “మేడూరివారికోడలు ఒకే చదివాను. ఈవేళ మళ్ళీ చదివి ఈ ఉత్తరం (వ్రాసిందాకా తోచక ఇపుడే నాసి పోన్దుచేస్తున్నాను. మన తెలుగులో పద్యాలల్లో ఇంతకం'కే. బాగుగా రచింపబడ్డ చిన్నకధ మరొకటి లేదు. 'ఉంది" అనే అభాజనుణ్ణీ ఏం చేస్తానో తెలియదు. దీని ముందర 'జఇనిజన్‌* “డోరా” గి్యరుమని తిరిగి చచ్చి ఊరకుంది. వెరిమొ.రి

150 పొగడ్త కాదు....దీనిలో ఒక మాటగానీ, ఒకపాదంగానీ తీసివేయలేను. గౌరవము పోకుండా 1౪౦|6|10/ వచ్చింది. అవసర మైనచోట్ల నిం69:10 11910015 వచ్చాయి....మొదటిపద్యం హృదయం పట్టుకుంటుంది. అప్పుడే వల్లి స్తున్నాను” ఇత్యాదిగా పహృాదయపూర్వకలేఖ (వ్రాసి విమర్శించారు.

శ్రీ శివళంకరళాన్తు రచనలలో పద్య, గేయకావ్యాలు- పద్య, గేయ నాటికలు అన్న రెండు (పధానవిభేదాలు ఉన్నవి ఆవేదన 1817-27) హృదయేశ్వరి (1824-26) వకుళమాలిక (1885) సాధకుడు (198864) రత్నాకరము (1888-88) (వతభంగము (1842). కావ్యావళి (1824-50) వీరి పద్య, గేయ కావ్యాలు. పద్మావతీ చరణచారణ చ్యాకవనర్తీ, వరపరీజ్‌, యక్షరాతి, సహణజయాన పంథీ, దీకీక దుహిత. కవిపియ, పదాంకము, సద్వాక్యము, రాజబామాత, నోణకభార్య వీరి వద్య, గేయనాటికలు. [9884 నుంచి వీరు దృష్టిని విశేషంగా గేయకవిత్వ ధోరణికి మరలించారు. పద్య, గేయ సంవాదాత్మక రచనలలోనూ, పద్య, గేయనాటికలలో కధావస్తురూపక నిర్వహణ (గ|1౦౯ 00౧8660110%) ల్లోనూ, పా్యతచితణలోనూ, థావ న్య క్తీకరణలోనూ అనంతవై విధ్యాన్ని (సకటించిన వీరు అద్వితీయులు. (యేమ. భక్తి, మధురభక్తి, ధర్మవీరము వీరి రచనలలోని _పధానరసాలు. వీరు సర్వథత్ర స్త్రీకి విశేషోత్కర్ల (పకటించారు.

(శీ శివశంకరుల పద్య, గేయరచనలలో కొన్ని ఆత్మపరకావ్యాలు (560)6011౪76 గంగ), కొన్ని అన్యపరకావ్యాలు (09)601176 నింంగ౧క), కొన్ని కథాకావ్యాలు, (877811౪9 గ౦6౧౧9). కొన్ని వాకో వాక్యములు, కొన్ని నాటకీయసంవాదాలు, కొన్ని నాటకీయ స్వగతాలు, (04008110 [410[0100669). ఇతరరచనలు: పద్యానాటికలు, పద్యగేయ నాటికలు, గేయ నాటికలు.

(శ్రీ శివళంకరులు కొన్ని కథా కావ్య వస్తువులు, ఇతర కాన్యవస్తువుళలు భారత దేశంలోని బహుపదేశాలకు సంబంధించినవి కావటంవల్ల, ఐహు (గంథపంచయం వల్ల, పరిశోధనలవల్ల, సంపాదించారు. వీరు తమ ఉభయ

151

ఏిధ రచనలలో లోపాము(ద్ర, రేణుక, రుచి అన్న పౌరాణిక స్రీప్వాతలను జమదగ్ని, దేవళర్య, ధనుర్దాసు, కక్కయ్య అనే పౌరాణిక పురుషపా(తలను చామెకాంబ, భామతి, మీరాబాయి, (చతాపకుమారి, అలకొదేవి, నింబవతి, రామమణీ, యామినీదేవి, నీలలోచన, మొదలై న చారి.తకచ్తీపాాతలను- వాచస్పతి, రూపగోస్వామి, రామనాధభట్టాచార్యుడు, జయదేవుడు, జ్యోతి స్పింగు, నేమి, చండీదాను, అవ్పయ్య దీక్షితులు, విల్హణభట్టు, లలితా దిత్యుడు మొదలయిన చారిితకొ పురుషపాాతలను అపూర్వళ క్తితో సృష్టించి (ప్రదర్శించారు. వీరి సజీవపా్యశల మూలంగా వీరు (ప్రణయ, భక్తి, ధర్మాది విషయాలలో మానవమనః (ప్రవృత్తి ఎంత వైవిధ్యంతో వర్ష్తిస్తుందో మనో హరంగా వ్నాస్తవికళా (గ6౭||5౧౫) రీతిలో వెల్లడిచేశారు.

శ్రీ శివళంకరుల పద్యగేయరచనలలోని కావ్యా లన్నిట్లో, వధానంగా కావ్యావళిలోని కృతులు ఎన్నో పహృాదయాకర్షకాలు. హృదయేశ్వరీ వకుళ మాలికలు సాహిత్యలోకంలో (ప్రత్యేకవిఖ్యాతి గన్న రచనలు. పద్యనాటిక ఐన పద్మావతీ చరణ చారణచ[కన ర్తి నాటకరంగంలో (పయోగాన్ని పొంది 'పేవగన్నది. దీక్షితదుపాక మసోదాత్త పద్యనాటిక అని (వక్యాతంగా అంగీకరింపబడ్డది. వరపతఠీక్ష, కవి(పియ ఇత్యాదుల్లైన గేయనాటికలు గానీ, యక్షరాాతి అనే గేయసల్లాపము. కానీ తమలో ఏఒక్య్క రూపకలక్షణాలను పోలని [వత్యేకలకిణాలతో రమ్యంగానూ రసవంతంగానూ రూపొందిన మహానాటికలు. రూపకకళా విజ్ఞానశేఖరులై న థీ శివకంకరస్వామినా టికలను, నాటక సంస్థలు, టి, వి. రసజ్ఞులు, (వదర్శించి ఆం(ధజాతికి ఘనతర రసానందాన్ని (పసాదింపవలసిన అవసరము ఎంతైనా ఉన్నది.

బహువిధ నవ్యసాపాత్య సృష్టికీ? వ్యా ప్తికీ-కొరణజన్య్ములుగా అవత రించి తమ మహాపాత్రను శీముషీమహత్వంతోనూ, మనోజ్ఞితతోనూ , నిర్వర్తించి, కార్యనిర్వహణానంతరం థీ శివశంకరులు 1-4=-1877న సిద్ధిపొంది, (బహ్మీభూతులై నారు.

యనా. గ 4 వమా ఖై. | ల 6 నట

జయపురం వుహారాజా డా॥ వ్మికవు దేవవర్మ

--ాసఫెసర్‌ తూమాటి దొణప్ప

అది పందొమ్మిది వందల నలభై తొమ్మిదో సంవత్సరమనుకుంటాను.

ఆగస్టు నెల పదిహేనో తారీఖు ఉదయం తొమ్మిది గంటల సమయం. వాల్తేరు లోని ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం-జె.వి.డి. కశాశాల భవన = (ప్రాంగణంలో జయపురం మహారాజా థీ వి(కమదేవవర్మ నిలువెత్తు కాంస్య వి్య(గహం౦ నెలకొల్పబడ్డ వలయాకారపు వేదిక పక్కన ఏర్పరిచిన తాక్కాలిక సభాస్థలి. జాతీయ పతాకావిష్కరణ నిమిత్తం ఆహూతుల్లైన పెద్దలతో, అధ్యాపకులతో విద్యార్థులతో, విద్యార్థి పరిశోధకులతో సభా్యప్రాంగణం౦ కిటకిటలాడుతున్నది. ఆజానుబొహ్మువైన దేహయసష్టి, ముదురు గోధుమరంగు మేనిచాయ, ముడుతలు పడ్డ మొగం, తలపై చిన్నపిలక, కనుబొనుల నడుము ఎ(రటి కుంకుందొట్టు, పింజెపోసికట్టిన నీర్కావి పంచకట్టు, బుజాన అదే రంగు చిన్నగావంచ, గుప్పిట ఇమిడే గుండ్రటి పిడిగల చేవదీరిన చేతిక్యర, కళ్ళజోడు. కాళ్ళకు ఆకుజోళ్ళు, నోటిలో లంకపుగాకుచుట్ట. వేదిక పక్కన కూచూని చుట్ట పొగ పీల్చులో లీనమై సభాంగణంలో ఆసీన్నులైన సదస్యులను అర్థనిమీలిత నేతా లతో తేరిపారచూస్తున్న యెనవై యేబ్ళపై బడ్డ ఒక వ్యక్తి నన్నమితంగా ఆక ర్లించాడు. సర్వోదయ నాయకుల్లో _రామకృష్ణ 'సీవాశమం సంచాలకులో, స్టానిక్నులెన “వృద్ధ కాం(గెసు?. "నాయేకులో మరెవరో అయి వుండవచ్చు లెమ్మునుకున్నాను. ఇంతలో జయపురం మహారాజావారు (శ్రీ వికమదేనవర్య

158

గారు పతాకావిష్కరణ చేస్తారని సభానిర్వాహకులు (పకటించారు. మహారాజా వారు ఎటునుంచి వస్తున్నారా అని అటూ యిటూ పరికిస్తున్నాను. ఇందాకా రూపించబడ్డ వ్య క్తి తమ దక్షిణ బాహువును అలవోకగా చాచి, చూపుడు (వేలితో బల్లమీద అమక్చిన మీటను సుతారంగా నొక్కగా కళాశాల గడియా రపు గోపురం మీది (త్రివర్జపతాకం వినీలగగన తలానికెగిరి రెపరెపలాడింది. విచ్చిన పతాకప్పటంచుల నుంచి రంగు రంగుల పుష్పవృష్టి కురిసింది. పోటో (్రాఫర్‌ ప్లాష్స్‌లెటు మెరిసింది. జాతీయ గితాలావనతో నభ ముగిసింది. నా ఆళ్చర్యానికి అవధులు లేకపోయాయి. ఇతదేనా జయపురం మహారాజా! ఇతడేనా కళాప్రపూర్ణ డాక్టర్‌ విిక్రమదేవవర్మ : ఇతడేనా అఖినవ మిధిలేశ్వరు డైన రాజర్షి; అని, నేను వారిని చూడడం అదే మొదటిసారీ అదే చినరిసారీ కూడా,

ఫ్రీ విక్రమదేవవర్మ జయపూర్‌ నంస్థానానికి సుమారు రెండు దశాబ్బులు అధిపతులుగా వున్నారు. రాజస్థాన్‌లోని జైపూర్‌ సంస్థానం వేరు; విక్రమ చేవపర్యగారూ వారి పూర్వులూ పరిపాలించిన జయపూర్‌ సంస్థానం వేరు. ఈ సంస్థానం మొదటి పేరు నందాపుర రాజ్యం. దీని పుట్టుపూర్వో త్తరాలను స్థూలంగా పరిశీలించి వికమదేవవర్మగారు గధెక్కినవై నం నిరూపించడం ఇక్కడ చాలా అవసరం. పూర్వపు విశాఖపట్టణమండలం వళ్చిమోత్తర భాగ మందలి మన్యపు [పాంతాలలో, మహేంశదగిరి అవర దకీణ దిశలో తూర్చు కనుమలననుసరించి అధికభాగం విస్తరించి వుండిన నంస్టానమిది. సముద్రపు మట్టానికి సుమారు అయిదు వేల అడుగుల ఎక్తువరకుగల నిమ్మగిరి, కైలాస కోట వంటికొండలు, డుడుమ వంటి జలపాతాలు, ఇం(ద్రావతి, నాగొవళి, వంశధార, సీలేరు మొద్శలెన కొండవాగులు ఈ నంస్టొనానికి సంబంధించినవి. దీని వై శాల్యం నుమారు పధ్నాలుగు వేల చదరపు మైళ్ళు. అంపే వెనకటి తిరువాన్కూరు సంస్థాన వై శాల్యానికి ఇంచుమించు రెట్టింపు అన్నమాట. దీనికి ఉత్తరాన కళహ౦డి సంస్థానం, దక్షిణాన రేకపల్లి, గొలుగొండ సామంత ర్లాజ్యాలూ, పడమట బస్తర్‌ సంస్థానం, ఈళాన్య దిక్కులో పర్గాకిమిడి . సంస్థానం,తూర్చున గంజా0, విశాఖపట్టణ౦ జిల్లాలు సరిహద్దులుగా ఉండేవి.

154

పీఠభూమి, పల్లపుపపాంతం అని యీ సంస్థానం ర0డు (ప్రధాన నైసర్గిక విభాగాలుగా ఉండేది- పీఠభూమి [పాంతాన్ని జయప్పరం డివిజన్‌ అనీ, పల్లిపు,పాంతాన్ని గుణుపురం డివిజన్‌ అనీ పరిపాలనావసరాల దృష్ట్యా వ్యవ హారించేవారు. "మొన్న మొన్నటి వరకు నిలిచి వుండిన ఆం(డ, కురపాం, చెముడు, పానవిపెంట, మాడుగుల, సంగం వలన, సాలూరు మున్నగు సంస్థానాలు మొదట్లో జయపురం రాజ్యంలోని భాగాలుగా ఉండేవి. ఇవి జయపుర రాజ్యపాలకుల అను(గహంవల్ల వారి సర్దార్హ నిమిత్తమో, సమీప జ్లాతులభృతికోసమో అప్పటప్పట సామంత రాజ్యాలుగా రూపొంది, ఆ పిమ్మట (ప్రత్యేక సంస్టానాలుగా (పవర్తిల్లి, యింగ్లీషు కుంపిణీ వారి హయాంలో జమిందారీలుగా పరిణతినందినట్టివి. ఈ సామంత రాజ్యాల్బపైె జయపురం వారి సార్వభౌమాధికారం సర్వేసర్వ (తా చెల్లకటోయినప్పటికి, ఈ సంస్టానాధిపతులు చాలామట్టుకు జయపురం పాలకులకు అనుకూలంగా 'మెలగుతూ వచ్చారు.

ఇంగ్రీషు కుంఫిణీ సర్కారుకాలంనాటి జయపురనంస్థానంలో 5208 జిరాయితీపల్లైలూ, 882 మొభాసాగాొమాలు, 176 అలగహారాలూ వుండేవి. ఈ అ్యగహారాలకు “నందాపురం పక్షైలు” అన్న వాడుక నేటికీ రూథంగ ఉంది. ఇవి వేదవిదులకూ, ళాస్త్రకోవిదులకూ జయప్పర పాలకులు ఏకథోగా లుగానో, గణభోగాలుగానో (వసాదించినట్టివి. అజ్జాడ, ఉత్తరావిల్లి, కలువ రాయి, కుసుమూరు, గొల్లాది, నందబలగ, బొడంగి, వీమవరం, మద్దివలన, రామచంద్రపురం, సీతానగరం మొద్నలైన అ(గహారాలు ఆనాటి నందాపుర్తం పష్టైలలో కొన్ని. ఆనాటి సంస్టానప్తజనాభా అందాజుగా ఇరవై లక్షలు ఇందులో సగానికి సగం కోండు, కోయ, గదబ, పొరజ, బగత, భూమీయ, సవర మొదలైన ఆటవిక జాతులకు చెందిన గిరిజనులు. ఇంగ్రీమ కుంఫిణీ వారి కాలంలో ఈ సంస్థానపు సాలుసరి నరంబడి దాదాపు ఇరవై అక్షులు. కోటపాడు పరగణాకింద చెల్లిస్తూవచ్చిన మూడువేల కప్పం కాక పదహారువేల ప్రష్యన్‌ మౌా్యకమే ఈ సంస్థానం నుంచి కుంఫిణీనర్కారుకు జమకట్టబడుతూ వుందది.

155

జయపుంసంస్టానానికి మొదట్లో నందాపురరాజ్యమన్న వ్యవహారం (పచురంగా ఉండేదని యిందావా చెప్పడం జరిగింది. (వస్తుతం కు(గా మంగా పాచీన రాచరికప్ప నీదిలావశేషాలతో నిలిచిన నందావురిం ఈ సంస్థా నానికి ఒకనాటి రాజధాస్‌. నందాపుంరాజ్యం తొలుత శిలావంళానికి (కొండ జాతప్రు చెందిన పషరిపాలకులదనీ, యీ వంశపాలకులలో చిట్టచివరివాడైన వ్రశాపగంగరాజురో వియ్యమందడం వల్ల జమ్మూరాజ వంశీయులకీ సంస్థానం సం[క్రమించిందనీ, స్టానిక గాధలవక్కణ 0, శంకర వర్యపసాద సంజనిత రాజ్యవై భపులవడం వల్ల వీరిని శంకరవంశీయులని వ్యవహరించడం సముచితో మని కొందరు చర్నితకారుల వలిపాదనం. శః రాజన్యులు చం _ద్రవంళ క్ష్యతియులని కొందరూ, నూర్యవంళ క్షతియులని మరికొందరూ. భిన్నాభి ప్రాయాలు పకటించారు.. వీరు సూర్యధ్వజలాంఛనులు కాబట్టి సూర్యవంళ క్ష్యతియులనే చెప్పుకోవచ్చు. వీరిది భారద్వాజగో (తం; కాత్యాయన సూతం. ఈ రాజనంశీయులకు మూలపురుషుడుగా. పేర్కో బడుతున్న వినాయకదేవ్‌ లేక వినాయకసింగ్‌ |(కీ శ [448 - 147%) జమ్యూ రాజ్య పాలకుడైన కనక సేవుని సంతతిలో ముప్ఫైరెండో తరంవాడని భావిస్తున్నారు. ఈ వినాయకదేవ్‌ కుంభిరాజదేవ్‌ ముగ్గురు కొడుకులలో మధ్యముడు. తతి యధర్మానుసారం రాజ్యం జ్యేష్టనిపంతు కావున తనకు రాజ్యార్హత లేదని గుర్తించి, విశాలరాజ్యసంపాదనాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని వినాయకదేవ్‌ వింధ్యా దిని దాటి, నందాపుంరాజ్యూవికీ విచ్చి ప్క్య్యతనంతతిలేని నందాపురపాలకుని ఏకైక పు(త్రిక లీలావతిని పెళ్ళాడి రాజ్యానికి వచ్చినట్లు జయపురా(ీళులై న కవులు సృష్టించిన సాహిత్యం సొత్యుమిస్తుంది. నందాపురపాలకుని రణ రంగంలో సంహరించి రాజ్యాన్ని ఆకమించినట్లు ఒక జన్నశుతికూడ లేక ఫ్రోలేరు. నందాప్పర రాజ్యపరిసరాలలోని ఆటవిక జాతులను అదప్తలోఉంచే నిమిత్తం (ప్రాచీన శిలావంళప్ప రాజుల తనయను శండోభార్యగా న్వకరించి వినాయకదేవ్‌ తన అధికొరాన్ని స్థిరవరచుకు న్నట్టు కాల్యేకిల్‌ దొరగారి కధనం.

ఈ కుదురునకు చెందిన ఖైరవదేవ్‌ (1510 - 1527) బొబ్బిలి పరి సరాలలోని ఛై రపసాగర నిర్మాతగా పవశస్తి పొందినవాడు. 'కాంచినాడవు

156

కనత్కాంచనాభరణంబు లేపార నందాపురీశుచేత* ఆని కొనియాడ బిడ్డ మైరావణచరిత కృతికర్త మాడయకవిని సత్కరించిన కవిపోషకుడు భైరవ దేవ్‌ అని చర్మితకారుల అభ్యిపాయం. వీరి సంతతికీ చెందిన వీంవిక్రమ దేవ్‌ (1687 - 1680) కాలంలో రాజధాని నందాపురం నుంచి జయపురానికి మార్చిబడినట్లు తెలుస్తున్నది. వీరవి(కముని కుమారుడు కృష్ణదేవ్‌ (1608- 1872) చాల ప్రసిద్ధుడు. సీమంతినీ కల్యాణ (పదబంధ కృలికత్తయైన 'పెనుషళ్ళసోమకవికి కూటస్టుడెన పెనుమళ్ళ బసవనమం తతి కృష్ణదేవు నమాళత్యుడు. కళింగ విజయనగరం పాలకులకు పూర్విపురుషుడుగా ఉట్టంకించ బడుతున్న పూసపాటి సీతారామచం (ద్రునకు కుమిలి, గం(డేడు-లన్న మురా లను మొథాసాలుగా (ప్రసాదించింది యీ కృష్ణదేవే అని చాం్యతకుల నికర్హయం. లాంగుల్యవిశ్వంభరదేవ్‌ (1718 -- 1750) కాలంనుంచి యా సంస్థానం. ఆసఫ్‌జా నిజామునకు నామమ్యాతపు సామంతరాజ్యంగా (ప్రవప్తైల్లింది. మొదటి వ్యికమదేవ్‌ (1758 - 1781) పరిపాలన చివరిదళలో నిజాం సార్వ భౌమాధికారం నుంచి జయప్పరసంస్థానం ఇంగ్లీషు కుంఫిణీ సర్కారు చేతికి మారింది. 1784లో జరిగిన పద్మనాభయుద్దం తర్వాత (పతీకారవాంఛా పరి పూరితుల్తైన కళింగవిజయనగరం సంస్థానాధిపతులకు బాసటగా నిలిచి యింగ్రిషు కుంఫిణీ సర్కారును కూలదోయటానికి కుటలు పన్నుళున్న మన్యపు సంస్థాన పాలకులతో జయపురం చేయికలపకుండా తటస్థంగా ఉన్నందువల్ల ఆ మెహనతునకు మేహర్చానుగా కుంఫిణీకి చెల్లించవలసిన కౌలు మొత్తం నామమా(తంగా నిర్ణయించబడ్డది. రెండవ రామచంటదదేవ్‌ (1781 - 1825) పాలనాకాలంలో ]) 808తళో రామచం(ద్రదేవ్‌ పేర కాళశ్యత కర నిర్ణయం (చిం౧౧8౧6౧1 గింళ6౧౮6 5664160౧6౧ జరగింది ఊః కొత్తవ్యవస్థతో రెండవ రామచం(ద్రదేవ్‌ జయపురపాలకులలో మొట్టమొదటి జమీందారుగా పరిగణించబడ్లాడు.

వీరి కుమారులు ఇమ్మడి వ్యికమదేవ్‌ (1825 -- 1860) ఆ వరుసలో రండవ జమీందారు. ఈతని కిద్దరు భార్యలు మొదట్‌ భార్యకు రామచం[ద, విశ్వంభరులని యిరువురు కుమారులు, రెండవ భార్యకుమారులు కృష్ణచం (ద

157

దేవ్‌ మన కధానాయకుడై న, విక్రమదేవవర్మగారికి తండి. ఇమ్మడివికమ దేవ్‌ చ్యేష్టఫ్యకులై న ముమ్మడి రామచంద్రదేవ్‌ (1884 - 1889) [860లో గద్దెకుసచ్చి రంప, బస్తరు, గుణుపురం పితూరీల నణచడంలో ఇంగ్లీసు సర్కారునకు కుడిబుజంగా తోడ్పడ్డారు. [888లో మూడవ రామచం (దదేవ్‌ మరణించగా అనాటి పదునాలుగేళ్ళ పసివాడై న ముమ్మడి విక్రమదేవ్‌ తరపున ఆలేళ్ళపాబు. (1889 _ 805). "కోర్ట్‌ ఆఫ్‌. వార్ట్స్‌" పకన సరస్టానపు ఏజెంట్‌ హె్మనీ (గిబుల్‌ టర్నర్‌ జొరగా3 అజమాయిషీలో సంస్థాన పాలన సాగింది, సర్గూవా కుటుందిశాఖకు చెందిన ఉదయపురరాజన్యుల కన్య సీతా దేవిని పెళ్ళాడి మూడవవి(కమదేవ్‌ 1885లో సంస్టానపాలనాన్ని స్వీకరించారు. 1898లో మహారావా బిరుదాన్ని 18!11లో శ. సి. విరుదాన్నీ పొంది సంస్థా నానికి గొప్పపేరు సంపాదించారు.

1920 జనవం $న ముమ్మడి వి(కమదేవ్‌ న్వర్గస్థులుకాగా వారి కుమారులు మహారాజా రామవం[దదేవ్‌ ( 883. [881) రాజ్యానికివచ్చారు. బలరాంపూర్‌ సంస్థానాధీశులు భగవత్‌ (పకాపసింహ బహద్దర్‌వారి కుమాఏ “హృూదయలక్ష్మి" రామచం(దదేవ్‌ భార్య. చాలకొలం సంతతి కలగనందున హృదయంఎక్ష్మి. చెల్లెలును పట్టపురాణి అనుమతితో పెళ్ళాడ నిశ్చయించి అ త్తవాఎంటికేగి, పెళ్ళికాకముందే. 1881లో హరాత్తుగా మరణించారు. పదకొండేళ్ళపాబు సా%షన వీ పరిపాలన జయ పురరాజ్యచరితలో ఒక విశిష్టఘట్టమని అ భిజ్ఞుల వివేచనం. ఈ రామచం (దదేవ్‌ ఎంతోమంది కళా కారులను, సంస్కృృతాం (ధోత్కళ కవివండితులను పోషించినవారు, ఆంధ్ర విశ్వకళాపఏంష త్తునకు రెండులక్షల విరాళ మిచ్చిన వదాన్యులు. కొన్నేళ్ళ పాటు పరిషత్తునకు (పోఛాన్సలర్‌ కూడా. “సకల రాజ్యాంగాది సొర సంగా వేది రాజభ_క్షీీవతుండు” వెలగపూడి రామకృష్ణ చొదరి వీఎకి దివాన్‌ గా ఉంటూ సంస్థానం సర్వతోముథాఘ్యదయానికి తోడ్చడ్డ ప5పాలనా దక్షులు. రామచం (ద్రదేవ్‌ అప్పతకులుగా పరమపదించదం వల్ల వీ సమీప జ్ఞాతులూ, ఇమ్మడి విికమదేవ్‌ (1825-1860) ద్వితీయ భార్యాపుకులై న కృష్ణం (ద్రదేవ్‌గారి కుమారులూ, (ప్ర కృత (ప్రసంగానికి మూలమూ ర్తులూ

156

అయిన శ్రీ వ్మికమచేస వర్మగారు (1868-183[) నంమైన వారసులుగా (చభుత్వంచేత గుద్ప్పించబడి, 1881 జూన్‌ ఆరోతిదీన ఇరవై నాలుగో పాలకుడుగా, ఆరో జమీందారుగా జయపుర రాశ్యాధికారాన్ని చేపట్టారు-

కృష్ణచం (దదేవ్‌ జయప్పర సంస్టానంవారి “లవణనుదారు'గా ఆనొటి పర్లాకిమిడి తాలూకాలోని పర్వతాల "పీిటతోనూ, జయపురసంస్థాన కార్య వ్యవహ ర్తగా మాడుగులలోనూ కొవ్వరముండేవారు. వీ3 అర్జాంగి రేఖాదేవి; ముఖలింగేశ్వర భక్తురాలు. వ్మికమదేవవర్మ శుక్ల సంవత్సర ద్యేష్ట బహుళ చతుర్ధి ఆదివారం ఆంటీ క్రీశ. 808 జూవి 28వ తేవీన ముఖలింగ మేకా నికి చేరువలోగల నగరికటకంలో జన్మించి. పర్వతాలపేటలో ఏడేళ్ళపాటు గడిపారు. ఈలోగా జయపుర సంస్ప్టాన పాలకులకు సమీపక్షారుదై న మాడు గుల జమీందార్‌ వడ్డాది కృష్ణభూపతి (1813-1870) [8753టో మరణించగా ఆమన పెద్దభార్య సీకాపట్టమహాదేవి తమ భర్త వీలునామా యేర్చాటు మేరకు తమకు దత్తతచేసుకునే అధికారం కలదని .876లో ఏడేళ్ళ బాలుడ్డెన మన విక్రమదేవపర్మను తల్లిదండ్రుల అనుమతిమీద దత్తుడుగా స్వీకరించడం జరిగింది. కృష్ణభూపతి చిన్నభార్య అయిన నీలమణి పట్టమహాో దేవి యా దదత్తస్వీకారాన్ని సవాలుచేస్తూ చెన్నపురి హైకోర్టులో వ్యాజ్యం తెచ్చారు, [877లో హైకోర్టు ఉత్తర్వుల మేరకు సంస్టానం "కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ వార్ట్స్‌” వారి పర్యవేశ్త్సణకు వచ్చింది. దదత్హుచెల్లుకుందని సంస్థానంపై దత్తుని హక్కు స్టాపిస్తూ హైకౌర్టు [885లో తీర్యానించి దత్తుని కోర్దువారి సంరత్షణలో ఉండేటట్లు ఉత్తర్వులు జారీచేసింది. కాని 1888లో పీవీ కౌన్సిల్‌ వారు దత్తత చెల్లదని కడపటితీర్చిచ్చారు. అయితే యీ తీర్చురాకముందే 1880లో నీలమణి పట్టమహాదేవి మరణించింది. సంస్ప్తానమంకా సీతాపట్టమహోదేవి స్వాధీనానికి వచ్చింది. అ ్‌

మాడుగుల దత్తుడుగా పన్నెండేళ్ళూ, దత్తత వీగిపోయిన తర్వాత పన్నెండేళ్ల వ్విికమదేవవర్మ 1808 దాకా సుమారు రెండు పుష్కరాల పాటు మాడుగులలోనే కాపురమున్నారు. వీరి తొమ్మిదోయేట కన్నళల్లీ, పదహారో యేట కన్నతం[డీ పరమపదించారు. కన్న (పేమకంక్షే పెంచిన

158

(పేమ దొడ్డదంటారు. పిన్నవయసుననే పితరులను కోల్పోయి, చేతికిరావలసిన మాడుగుల సంస్థానాధికారం చేజారిపోయి,, నిరాశయుడై న దత్తప్పుతుని చయనీయస్థితి కళ్ళారాచూచి పాలకజనయితతి సీతాపట్టమహోదేవి హృదయం ఎంత భేదించి వుంటుందో సహృదయులూపాంచుకోవచ్చు. ఆమె వర్మి గారికి లతల విలువచేసే ఏడువారాల జవాహిరీ నగకట్టును రహన్యంగా ఇవ్వ జూపగా నిరీహులూ, నిల్లిప్తలూ అయిన వర్మగారు పాలక జననిని నొప్పించ కుండా ఒప్పించి. నగకట్టును స్వీకరించ తిరన్కరించినట్టు జన్యకుతి. 1001లో సీకాపట్టమహి దేవి మరణించింది.

1000లో వర్మగారు సన్నిహితుల (_పోత్సాహంతో మాడుగులవీడి విశాఖపట్టణం వచ్చి స్థిరపడ్డారు. జయపుక సంస్థానం దాయాదులుగా వారి పహోదాననుసరించి వీరికి సాలునరి రమారమి రెండువేల రూపాయల వరంబడి గల రావికిమలం అన్న జమీ(గామమూ, నెలకు వెయ్యిరూపాయల లఅవణనూ నిర్ణయించబడీి ఉండేవి. మాడుగుల దత్తత వీగిపోయిననూ, మాడుగుల నివాసం ఆగిపోయిననూ వీరిని ఆరోజులలో విశాఖపట్టణంలో “మాడుగులరాజు గారు' అని వ్యవహరించేవారు.

వర్మగారి అ(గసోదరి నువర్డదేవి పర్షాకిమిడీ జమీందారు గౌరచం [ద గజపతి నారాయణదేవ్‌ బహద్దర్‌ వారి దేవేరి. పొట్నాలోని చాహాణవంళప్పు రాజకన్య హీరాదేవి పర్మగారి అర్జాంగి* ఈ దంవతుల యేక్తైక ప్యుతిక సువర్షరేఖా మణజిదేవి వీహార్‌ రాష్ట్రంలోని సింగ్‌ భూం (ప్రాంకానికిచెందిన న్యాయశా స్త్రపట్టభ (దులు, చరిత్రవరిశోధకులు కుమార విద్యాధరసింహ దేవ్‌ గారి సతి. వర్మగారపుతకులు. అందువల్ల తమ ద్వితీయదౌాహి కులై న రామకృష్ణదేవ్‌ను 1895లో దత్తునిగా స్వీకరించి యువరాజుగా నియమించారు. రాథోడ్‌ రాజకుటుంబానికి చెందిన రమాకుమారిదేవి రామకృష్ణదేవ్‌ భార్య. మధ్యప్రదేశ్‌ రాష్ట్రం మాళ్య్వాసీమకు చేరిన మందనూర్‌ మండలంలోని సీతా మావు సంస్టానాధిపతి డాక్టర్‌ రఘువీరసింహాగారి పృుతిక యీమె చరిత పరిశోధకులుగా పార్లమెంటుసభ్యులుగా డాక్టర్‌ రఘువీరసింహగారు జగ మెరిగిన వారు. కుమారరాజా రామకృష్ణదేవ్‌ ఆం(ధ్రవిశ్వవిద్యాలయం

160

'సెనేట్‌లో యావజ్జీవ సభ్యులు. రమాకుమూఏదేవి కొంతకాలం ఆం(ధ్యపదేశ్‌ విధాననభా సభ్యురాలు. శక్తివికమ్‌, విభూతిభూషణ్‌ అన్న కుమారులు, విజయలక్ష్మీ అన్న కొమార యీ దంపతులసంతానం. జయపుర రాజ కుటుంబం దౌహి్య(తసంతతిలో నేటికి మిగిలిన న్యక్పులు వీరు. ఉత్కళ రాష్ట్రావతరణంతో జయపుర సంస్థానంలోని చాలపాలు అందలిభాగంకాగా, మాడుగుల జమీందారీ చెన్నపురి రాష్ట్రంలో శేషంచివుండినది జమీందారీల రద్దుచట్టం (కారం ఈ రెండూ మంగా ఉత్కాళాంటధ్ర రాష్ట్రాలలో అంతర్లీనమయీ్యియి.

అర్ధశకాబ్టికి పైగా ఉత్కళాం[ధ సంస్కృతుల బహుముఖ (ప్రగతికి తమ సర్వస్వాన్ని మీదుకట్టిన మహామహులతో వర్మగార(్యగసరులు. చిన్న నాట పర్వతాలపేటలో తల్లిదంథడులచాటున గడపిన రోజులలో ఆటపాటలలో గిడుగువారి గుంటడు-అనంతరకాలంలో గిడుగుపిడుగుగా, వాడుకభాషకు గొడుగుగా వాడుకపడ్డ “తై జర్‌ -ఇ-హి౦ద్‌” పదక విరాజితులు, వ్యావహారిక భాషోద్యమ రథసారథులు అయిన గిడుగు వెంకటరామమూ ర్తి పంతులు-మన వర్మగారికి నేస్తగాడు. వర్మగారికంట అయిదారేళ్ళు పెద్దఅయిన గిడుగు వారు ఆటపాటలలో సెన్నుద్ది. ఆనాడు ఈ గిడుగువారి కుురవాడు ఆటలలో ఏయే అడుగులను వర్మగారికి మప్పిరో,. పాటలలో ఏయే నుడుగులను చెప్పిరో మనకు తెలియదు. కాని, సహవాసవానన ఊరకపోదుగదా: పెరిగి పెద్దలైన పిమ్మట కూడ వారి చిన్ననాటిచెలిమి చెడలేదు సరికదా మూడుపువ్వు లారు కాయలుగా వర్ధిల్లింది. గిడుగువారు వ్యావహారిక భాషా(సవక్తలు; వర్మగారు (గ్రాంథికభాషా (ప్రయోషక్తలు. భాషావైలీపరంగా వారిదారులు వేరై నప్పటికీ ఒకరి భావాలను మరొకరు గౌరవించే ఉదారచరితులుగా. ఉత్తమ సంస్క్బుతి పరులుగా వారు (ప్రవ్తిల్లారు. ఇద్దరూ ఆ౦ (ధవిశ్వకళోపరిషద్ద త్త కళా పపూర్ణ “గౌరవ డాక్టరేట్‌” బిరుద విభూషితులు.

తదుపరి వర్మగారి మాడుగుల నివాసమున్నూ వృధా కాలేదు. ఆనాడు మాడుగుల జమీందారు కృష్ణభూపతి కళార్థులకూ, కళారాధులకూ శ్రేనెవట్టు.

161

మాడుగుల సంస్థానం సంస్పృృతాం(ధ భాషలలో చిగ్గంకులవంటి కవి వండి తుల కాటపట్టు. శిష్ణు కృష్ణమూర్తి కవి, అడిదం బాలభాన్మర కవి, అల్లం రాజు సుదిహ్మణ్య కవి, మం (తి_పెగడ నూర్య(వ్రకాశ కవి, ఇం(ద్రగంటి గోపాలకాస్త్రి (పభ్యతి విద్వాంసులకూ విద్వత్క్మవులకూ విడిదిపట్టు. మాడుగుల దత్తుడుగా తత్సంస్థానాశితుల్టై న యీ కవి పండితుల సన్నిధిలో వర్మ గారు ఏ కావ్యాలు చెవ్వుకొనిరో, ఏ శాస్త్రాలను సేవించారో, ఏయే గురువుల ఆచార్యకంలో సుశిక్షితులయ్యారో, ఏ ఒక్క వివరణా మనకందిరావడం లేదు. వర్యగారి మాతృభాష ఒడియా. కొని పుట్టిందీ పెరిగిందీ వదారణాల తెలుగు (పాంతాలలో. వీర సంపూర్ణ పూరుషాయుషకాలంలో సదస్సులలో, చర్చాగోష్టు లలో పాల్గొనది తెలుగుగడ్డ మీదనే ఎక్కువ కాలమని చెప్పవచ్చు. పర్వతాల పేట అచ్చంగా తెలుగుపల్లె. ఈఈ పేటకు చుట్టు వట్లగల జనపదాలు సైతం “పలుకు పలుకున తేనియలొలుకు' తెలుగు పలుకుబడిని పుక్కిటబట్టిన పురా వాసాలు. మాడుగుల నాటికీ నేటికీ తెలుగు[ప్రాంతం. మాడుగుల జమీందారులే కౌక వారి జ్ఞాతులయిన జయపురం నంస్థానాధిపతులు కూడ ఆం (ధ్ర భాషాభార తిని సమర్చించిన సరసులు. వర్మ గారు జయపురం గధెనెక్కడానికి మునుపే తెలుగు వెలుగు జిలుగులను నలుగడల వెదజల్ల డంలో పరాంకోటి కెక్కిన తాళా కామశాస్త్రి, వేదుల సు[బహ్యణ్యశాప్రి, మండపాక కామకవి, సెట్టి లక్ష్మీ నరసింహం (ప్రభృతులు జయపురాధీశుల ఆ([శితకోటిలో ముఖ్యులు. ఈ యిన్నికారణాలూ, ఉడ్చోధకాలూ అయిన నంఘటనలు వర్మగారు తెలుగు భాష తీరుతీయాలను తెలుసుకొని, ఆనుపానులను ఆకళించుకోవడానికి విస్తృ తంగా దోహదం చేసినట్లు నిర్ధారించవచ్చు.

వర్యగారి సాహిత్య సమర్చనా చరి్యత్రను పరిశలి స్టే వారు స్వయం కృషివల్లనూ, స్వయం _పతిభవల్లనూ ఒడియా భాషలోనేకాక నంస్కృృతాం (ధ్రా లలో కూడా పరిగణించదగ్గ పొండిత్యం గడించి, ఈ భాషా్యతితయంలోనూ అనేక కృతులను సంతరించినట్లు స్పష్టమవుతుంది. క_ర్తలుగా,కారయితలుగా, 'యేరకులుగా, అనుమోదకులుగా తెలుగునంన్కకికి వీరు చేసిన విశిష్ట సేవ

162

విస్మరించరానిది. ఆయన స్వయంగా కవి, విద్వత్కవిపోషకులు, వితరణ గుణంలో, విద్వజ్ఞనవరణ౦లో ఆయన కాయనేసాటి.

దాతృత్వం (పియవన_క్రుత్వం ధీరత్వము చితజ్ఞతా

అభ్యాసేన నలభ్యంతే చత్వారః నసహడాగుణాః. . దాతృత్వం, (_పియవక్షృత్వం, దీరత్వం, ఉచితజ్ఞత అన్నవి నాలుగూ నహజ గుణాలేగాని ఆఅభ్యానపటిమవల్ల అజ్చే గుణాలు కావని పెద్దల సూక్తి. ఈ

నః న జ

గుణాలన్నీ పర్మగాతి వ్యక్తిత్వంలో మూ ర్తీభవించాయని చబప్పవచ్చు

“అరయ6గవిత్వళ క్తి యలరారుట దుర్దట; మద్ది పాండితీ

స్ఫురణ (జెలంగుచుంట కడుచోద్యుము, మీద ధరా పతిత్వమున్‌

బెరయుట వింత. ఈవియును నీశ్వరభ_క్రియు వీనింగూడుట

బృ్బురమగు; నిన్నిగూడ నినుబౌందెను జ్నితము వి(క్రమ ప్రభూ” అని ఆంధ భాషా వికాసకర్తలు, భాషా చరితచతురాననులు ఆచార్య గంటి జోగిసోమయాజిగారు వర్మగారిని గూర్చె చెప్పిన ఈ పద్యంలోని అంశాలను సహజో క్తులుగా సంభావించవచ్చు.

వీరి వితరణగుణాన్నీ, ఏద్యా వైభవాన్నీ, కళా సముద్ధరణ (పవణ త్వాన్సీ అనేక విభాగాలుగా వింగడించి వివరించవచ్చు. నసంస్కృతాం(ధో త్కళ భాషలలో స్వయంగా కృతులను కైసేయడం, అనుకృతులను రూపొందించడం, (ప్రొఢ కావ్యాలకు వ్యాఖ్యానాలను విరచించడం, పూర్వకవి రచనలను పరిష్కరించి ఉత్తమ ము[ద్రణలను వెలయించడం , విద్వత్క-వికృత కావ్యాదికాలను కృతి స్వీకరించడం, అర్హులయిన కవి పండితుల రచనల (వచురణకు ఆర్థిక సాహాయ్య మందించడం, అనేక విద్యా నిలయాలకూ, వైద్య వసతి గృహాలకూ, సాంస్కృతిక సంస్థలకూ, (గంథాలయాలకూ, సత్పా(కులై న కళార్టులకూ, శాస్త్రకారులకూ, ఆర్థకంగా చేయూతనొాసగడం- ఇత్యాదిగా సంస్కృతి పరిపోషకాలయిన వీరి విశిష్ట గుణాలలో కొన్నింటినిగా "పేర్కోవచ్చు.

1038

మొదట వీరి _౧గంథరచనా వ్యాసంగాన్ని పరిశీలిద్దాం. వీరి రచన అన్నింటినీ రెండువర్షాలుగా రూపించవచ్చు: స్వతంతరచనలూ, అనూదిత రచనలూ అని, వీరి స్వతం[త్రరచనలు నంస్క్ట్రృుతోత్కళాం (ధ్ర భాషలలో కనిపిస్తున్నాయి. అష్టకాలు, ఇష్టదేవతాపరమయిన స్తోత్రాలు, కవచాలు, కీర్తనలు, (ప్రొస్తావికాలు-మొదలయిన అఘుకృతులను సంన్క్బృతథాషలో సంతరించారు. అష్టమహిషీస్టవం, కృష్ణాషకమ్‌, చై తన్యస్తుతి, దుర్గాకవచమ్‌* పంచరత్నసో(తఈమ్‌, వాసుదేవస్తోోతమ్‌ మున్నగునవి వీరి సంస్కృతరచనలు. ఒడియాభాషలో వీరు బుద్ధచరిత, రాధామాధవ విలానమ్‌-అన్న నాటకాలు రచించారు. గోవిందమంజరి, తులసీ వికమరామాయణము, భక్తిం క్తీిమాలిక, వచనకాదంబరి, సరసగితావ మొదలై నవి ఒడియాలో వీరు కూర్చిన యితర రచనలు, తెలుగులో చితకవిత్వమంటే వీరు చెవికోసుకునేవారు. (పాస్తవిక రచనలు. సమస్యాపూరణాలు లెక్కకు మిక్కిలిగా కావించారు. శృంగారగీత [వాతము అన్న గేయసంపుటి నంగితసాపాళ్యాలలో వీరికిగల నవ్య సాచిత్వాన్ని నిరూపించే రచన. వి(కమడేవనర్మ రచనలు అన్న కావ్య పేటికలో పేఠి లఘుకృతులన్నీ నంపుటీకరణం చేయబడ్డవి. ్రీనివానసకళ్యాణం, మానవతీచరి త, కృష్ణదేవరాయ పూర్వదిగ్విజయచరి్యత వర్మగారు రచించిన వయోగ యోగ్యమయిన కెలుగునాటకాలు. ఈ నాటకాల బ్రయోగంలో పీరు (పయో _క్తలుగానూ, పాథతధారులుగానూ ముఖ్యపా(తవహిం చేవారు. ఛ్రీనివాన కళ్యాణం పట్టభ(దస్థాయిలో పాఠ్య గ్రంథంగా నిర్ణయించబడ్డ రచన,

స్వతం్యత రచనలయందేకాక అనువాద రచనలపట్లను వర్మగారు సిద్ధహస్తులు. నంస్కృృతంనుంచి అనేక (పాస్తావికళ్లోకాలను వీరు తెని గించారు. గోస్వామి తులసీదాస్‌ రచించిన “రామచరితమానస్‌” నుంచి అనేక ఘట్టాలను గీతమాలికారూపంలో ఆంధ్రీకరించారు. పింగళిసూరన రచించిన కళాపూర్ణోదయ ప్రబంధాన్ని ఒడియాభాషాలో వచనరూపాన తర్జుమౌచేశారు, ఒరిస్సాదేశంలో ఈ వచన కళాపూర్లోదయం విద్యార్థులకు బహుకాలం పార్య్యగంథంగా ఉండేది.

(ప్రాచీన్నగంథ పరిష్కరణంలోనూ, త్యత్చచురణంలోనూ. వర్మగారి కృషి పేర్కోదగ్గది. కవిత్రయంవారి తెలుగు భారతాన్ని మూడుసంప్పటాలలో

|64

తెలుగువారికి చొకధరకందించాలన్న సంకల్పంతో మారేపల్లి రామచం (దశాస్త్రి గారతో కలిసీకొంతవరకు కృతార్హులెర. ఆదిసభా అరణ్య విరాటోద్యోగ పర్వాలతో కూడిన ఆదిపంచకం మొదటి సంప్పటిగా ఈ (పణాళకమేరకు 1918లో వెలుగులోకి వచ్చింది. కానీ, (పచురణకర్తల హఠాన్య్మరణ౦తో ఈ ఉద్యమం నడుమంతరంగా ఆగిపోయింది. మాడుగుల సంస్థాన ఆస్థానకవి మంతి(ప్రగడి సూర్య (ప్రకాళకవి (1808-1878) రచించిన భిమలింగళతకం: సీతారామచరి[త (బాలకాండ), కొకొళండ వెంకటరత్నం పంతులుగారి సింహాచలయా తత్ర, దిల్వేశ్వరశతకం వర్యగారి. చేతులమీదుగా (ప్రకటిత మయ్యాయి. పై సూర్యపకొశకవి రచించివ కృష్ణార్జునచరిత అన్న ద్వ్యర్థి కావ్యానికి లఘువ్యాఖ్యను రచించి వ్యాథ్యాసమేతంగా వర్యగారు (ప్రచు రించారు.

ఇక-వర్మగారు కృతివతులుగా వెలసినరచనలు లెక్క లేనన్ని- వ్యుత్న్తి పరంగా తమిళ మలయాళ కర్ణాటాది (దావిడభాషల సౌదర్యాన్నీ, (ప్రవృత్తి పరంగా సంస్కృత పాకృతాద్యార్య భాషలసాౌందర్యాన్నీ చక్కసగపాళ్ళలో పంచుకుని, దేశభాషలందులెస్స అనిపించుకున్న తెలుగుభాష తీరుతెన్నులను విశేషాకారంగా రూపించిన ఆచార్య గంటి జోగి సోమయాజిగారి ఆంధ్రభాషా వికానమూ, అథ్ధేపల్లి లత్యణస్వామి కూర్చిన కావ్య(శ్రీ అన్న ఖండకావ్య సంపుటీ. శాబ్దిక సార్వభౌములు భట్టోజీ దీక్షితులు సంస్కృతంలో తీర్చిన వైయాకరణ సిద్ధాంతకాముదిని, వ్యాకరణాచార్య అవ్పల్ల జోగన్నళాన్తి గౌరి ఆం(ధ్రభాషామయంగా తీర్చిన కౌముదీశరదాగమమూ, రాజా రవివర్మ వర్ష చిత్రాలకు వాక్చి[తాలుగా పద్యమాలికా రూపాన చిత్రించిన సెట్టి లక్ష్మీనర సింహంగారి చిత్రమాలికలూ, వశిష్ట గోధనాపహరణ కారణంగా శష్తులె గంగామళతల్లి కరుణవల్ల శాపవిముక్రిని పొందిన అష్టవసువులగాధను ఆరాశ్వా సొలలో (పౌఢధ్యపబంధ ఫక్కిలో రచించిన సెట్టి లక్ష్మీనరసింహంగారి (వభాసకాపవిమోచనమూ, _ అఆంగ్లమహాకవి 'అన్నీసన్‌ (1850-1882) రచించిన ఈనక్‌ అర్జెన ఆధారంగా వజ్జృల వెంక కేశ్వరకవి తెనుగులో విరచించిన నౌకాభంగమన్న విషాదాంతకావ్యమూ, కాళిదాస మేఘచ్చాయలో

185

దీపాలపిచ్చయ్యకాస్త్‌ రచించిన ఆం(దమేఘదూతమూ, కవిరాజు శ్రీపాద కృష్ణమూర్తికాస్రి కృతమైన యాజ్జవల్క్య్యచరి,ళఈ, జయసప్పర పూర్వరాజన్య చరితను, వికమదేవవర్మ చర్యితమును కధాశరీరముగా ఆరుల్లాసాలలో శ్రీపాద కృష్ణమ్నూర్తికాస్తి నంధానించిన విజయలక్షీవిలాసమన్న ఆం(ధ్ర (శ్రబఐంధమూ, జయస్పరందివాన్‌ వెలగపూడి రామకృష్ణచొదరి జీవితచరితం కధావస్తువుగా తెలుగురాజు పెనుమెత్స నత్యనారాయణరాజుగారు ద్విపద కావ్యంగా తీర్చిన రామకృష్ణమూ, రై వజ్ఞభూషణ పిడపర్తి కృష్ణమూ ర్తికాస్త్రి ఆం (ధ్రవ్యాఖాన సషాతంగా కూర్చిన ఆం(ధలీలావతీ గణితమూ, నంన్కృత చం(దాలోకంలోని అలంకారాలను అకారాద్యనుకమంలో లక్యలక్షణ సమన్వయంతో ఆం(ధ్రలఘువివరణతో పద్యరూపాన బులును పాపయ్యశళాత్త్రీ కూర్చిన వ్నికమదేవవర్మ మహారాజీయమన్న _ అలంకార్యగంధమూ, మాడుగుల జమీందారికీ చెందిన వరహాప్పరం నివాసులు పట్టినము శ్రీరామ మూర్తి రచించిన విష[క్రమదేవళతకమూ, కాళ్ళకూరి గోపాలరావుగారి సాందర్యమంజరి, స్నానఘట్టమూ మున్నగునవి వర్య్మగారంకితం స్వీకరించిన రచనలలో కొన్ని. ను(ప్రసిద్ధకథకులూ, (వబుద్దాం ధ్రప(త్రికా సంపొదకులూ అయిన శ్రీపాద సుబహ్మాణ్యశాత్రిగారు చిత్రాంగి సారంగధరుల చరితను వస్తువుగా స్వీకరించి శష్ణవ్యావహారికభాషలో ఇరవై యేడు రంగాలలో కూర్చిన “రాజరాజు అన్న రూపకాన్ని వర్యగారు కృతినిపొ ౦దడం విశిష్టంగా పేర్కోదగింది. వర్మగారి చిననాటి చెలికాడు నవరభాషావాగనుశాననులు గిడుగు. వెంకటరామమూర్తిపంతులు నవర_ భాషాన్వరూవ నిరూపకంగా ఇంగ్లీషులో రచించిన *నవర మాన్యూవల్‌” అన్న భాషాళాస్త (గంధం కూడా వర్మగారికంకితం. జయపుర సంస్థానంలోని కొండజాతుల స్థితిగతులను రూపించే “హిల్‌ మైంబ్స్‌ ఆఫ్‌ జయపూర్‌" (11/11 710659 01 ౨౭౫౧౦౯6) అన్నపేర లక్ష్మీనారాయణ సాహు అన్న పరిశోధకుడు ఆంగ్లంలో రచించిన (గంధం వర్శగారి స్వీకృతి.

అనేకమెన తెలుగు వ్యావహారిక _పయోగాలకు లాక్షణిక సమ్మతిని (వసొదించి అనాటి ఆం (ధవిశ్వుకళాపరిషత్‌ పండితులు మల్లాది సూర్యనారా

186

యణశాన్తుగారు స్యూతించిన ఆం(ధభాషానుశాసనమూ, జయప్పరాస్థ్రాన సంస్క్యృతకవి రామనాధనందళర్మగారి జయపురరాజ వంశాపళి, పెండ్యాల వెంకటసు(బహ్మణ్యళాస్తుగారి మహాభారత రహస్యములన్న ఫరిశళోధనాగంథ విషయాలను (పతిఘటిస్తూ శిష్టా సూర్యనొారాయణళొన్తిగారు రచించిన మహా భారతరహన్య విమర్శనమూ వర్యగారి సమాదరణం౦తో వెలువడిన రచనలు. జయపురసంస్థాన గౌరవాస్టానకవి, దంతపుండా మాల్కుదారులు కళొ ప్రపూర్ణ (త్రిపురాన వెంకట సూర్య (ప్రసాదరాయకవి కాళిదాస మేఘాన్ని అచ్చ తెలుగులో మొయిలురాయబారము అన్నపేర సంతరించిన వావ్యకన్య వర్మ గారి దద్తప్ప(కికగా సమర్ప్చించబడీి వారిచేడిమీదుగా రామచం (ద్రమూర్తికి భగవదంకితంగా చేయించడం ఒక విశిష్ట సంఘటన.

కాంచనపల్లి కనకమ్ముగారి హాంసవిజయ నాటకమూ, తిరుపతి వెంక టీయమగు వి(క్రమ చెశ్లసిళ్ళ మున్నగునవి వర్మగారంకితం పొందిన రచన లని కొందరు పరిశోధకులు నిర్ణయించడం అవిచారిత రమణీయం. కనకమ్మ గారి రచనకు “వ్య క్రవ్యము* అన్నపేర వర్య గారు రచించిన ఉపోద్దాతానికి ఉడుగరగా వర్య్మగారి గుణగుణాలను ఉపళ్లోకిస్తూ కనకమ్ముగారు తాము తోరణ కట్టిన “వికమేశతారానశి*ని తమ నాటకంలో పొందుపరిచారు. వర్మ గారికీ జయప్పరాదధీశులచే సత్క్బృత్వులేన చె శ్లపిళ్ళ వారికీగల సన్నిహితసాహ త్య సంబం ధాలను (ప్రకటీకరించే అనేక సన్నివేశాల అనువర్షన కమమే విక్రమ చెళ్లసిళ్ళం గుడివాడ కవిరాజ సాహిత్య విహార సంచాలకులు డాక్టర్‌ తిపురనేని వెంక "పేశ్వరరావు గారి వై వాడంలో జయప్పర రాజ యళోబింబంగా మూర్తి కట్టిన “సాహిత్య స(మాట్టు" అన్న చార్వితక కావ్యరచనకు వర్క గారు (యేరకులు మాత్రమేకాని కృతిభర్తలు కారు. వాస్తవంగా తణుకు వాస్తవ్యులు, కళొ పోషకులు, కథావశ్రేషులు ముళ్ళపూడి తిమ్మరాజు చౌదరి గారు దీనికి కృతి వతులు.. తెలుగుదేశం నాలుగు మూలలలోని నూరారుమంది కవి పండితులు వర్మగారి గుణగణాలను కీర్తిస్తూ చెప్పిన (ప్రశంసా కవితల నేర్చి తెలుగు రాజుగారు కూర్చిన "*విికమ గుణాదర్శము" అన్న సంకలన గంథం వర్మగారి కోరికమేరకు 1850లో (ప్రకటించబడింది.

167

వర్మగార దసరా దర్చారులలో సమ్మానాలు పొందిన వారితో వారికీ కృళులను అంకితం సమర్చించిన కవి వండితులేకాక పింగళి లక్ష్మీకాంతం, కేతవరపు వెంకటశాస్త్రి, సుప్రసిద్ద వాజ్ఞయ వరిశోధకులు "టేకుమళ్ళ అచ్యుత, రావు, హరికథాపితామహులు ఆదిభట్ల నారాయణదాసు, వై ణ్‌కసార్వభౌములు వీణ నారాయణాచార్యులు, వాయుఠీన విద్వాంసులు, కళా(నపూర్ణ ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు, దండిభొట్ల రామమూదర్తిశాస్తి, ఏటుకూరి వెంకట నరసయ్య, డా. (తిపురనేని వెంకేశ్వరరావు మున్నగువారు ముఖ్యులు. కెలుగురాజు గారికి జయప్పర నంస్థానం కోటపాడు పరగతాలోని ఆసనా ఊౌమం ఆయకట్టులో మాగాణి సాగుకు లాయశైన నూరెకరాల పొలం, దండిఖొట్ల వారికి వెయ్యెకరాల అటవీ (పాంతం వర్మగారు దానంగా వసా దించినది లోకానికి తెలుసు. ఇక వర్మగారి నుంచి వాక్షికౌలు, విద్యార్థి వేతనాలు సొందిన వారి సంఖ్య అనంతం.

వర్యగారి (ప్రజ్ఞ బహుముఖమైనది. భాషా సాపాత్య రంగాలలోనేకాక గణితం, జ్యోతిషం, వైద్యం. సంగీతం మున్నగు శాస్త్రాలలోనూ మంచి (వవేశం కలవారు. జాతకభాగంలోను, ముహూర్త భాగంలోనూ చేయితిరిగిన వారు. వీరు రూపక రచయితలేకాక నటులు, (ప్రయోకక్తలు కూడా. విశాఖ పట్టణంలో రూపెత్తిన జగన్మి(త్రనాటకమండలి అభ్యుదయానికి వీరు ముఖ్య కారకులు. 1819లో విశాఖపట్టణంలో జరిగిన (వ్రవపధమాంధధ్ర నాటక పరిషత్తు నకు వర్మగారధ్యతులన్న అంశం రూవక (ప్రయోగ వివుణులు బాల కొద్ది మందికే తెలుసు. నేటి ఆం(ధ నాటక కళాపరిషత్తు మరి పది పన్నెం డేక్ళళ్ళు గాస్‌ అవతరించలేదన్నది విస్మరించరాని విషయం,

ఆంధ విశ్వవిద్యాలయం తై ళవావస్థలో ఉన్నప్పుడు, సాధననంపత్తిని సమకూర్చుకోడానికి శక్తి చాలని గడ్డుకాలంలో జయవుర నంస్టానాధివతులు ఆదుకుని దాని పురోగతికి దోహాదం చేసిన నంగతి జగమెరిగిన చర్విత, జయపురం మహారాశా శ్రీరామచం (ద్రదేవ్‌ ఆ రోజులలో ఆంధ విశ్వవిద్యా లయానికి రెండు లక్షల రూపాయలు విరాళమిచ్చిన విషయం ఇళఃపూర్వమే

168 వివృతం. ఈ విశ్వవిద్యాలయం అవతరించిన తొలినాళ్ళలో (1026-1880) సాలుసరి ఆయ వ్యయపట్టిక-బడ్జెట్‌ -లక్షకు పై చిలుకుకు మించిలేదు- [1880 నాట్‌ _పభుత్వపు (గాంటు ఒకటిన్నర లక్షకు బొటాటొటి. ఉత్తమోత్తమ విద్యా సంస్థగా ఆం(ధ విశ్వ విద్యాలయాన్ని తీర్చిదిద్దిన మహా శిల్చులలో వి్యకమదేవవర్యాగారు ముఖ్యులు. ఆం(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి సుమారు ఇర్నవె లక్షలదాకా విరాశళమిచ్చి. శాస్త్రీయ విజ్ఞాన పధంలో సర్వతోముఖ (పగతిని సాధించటానికి మూలవిరాట్టులు వర్మగారు. శః సంస్థతో వీరి సంబంధం సుమారు పడ్దెనిమిదేబ్ళ. ఇంచుమించు పధ్నాలుగేళ్ళపాటు (1887-1851) ఆంధ విశ్వవిద్యాలయానికి _పోచాన్సలర్‌గా ఉంటూ వర్మగారు ఎనలేని సేవ చేశారు. అంతకుపూర్వం పిరాపురం మహారాజా రావు వేంకట కుమార మహీ పతి సూర్యారావు బహాద్ధర్‌ వారు, జయప్పరం మహారాజా రామచం (దదేవ్‌ బహ భ్రర్‌ వారు, బౌబ్బిలిరాజా (శీరావురామకృష్ణరం గారావుగారు (పోఛాన్సలర్‌లుగా ఉండేవారు. ఆం(ధవిశ్వవిద్యాలయశాశ్వత స్టకికి కాలోచిత్యక్రియా మహో న్నతికి బద్ధకంకణుడై న యీ విద్వ(త్చ్పభువు దాతృత్వానికి అదనపు నిదర్శనాలుగా జయపుర సంస్థాన పకన ఆం(ధ విశ్వవిద్యాలయ కాస్త విభాగాలలో రెండు ఆచార్య పీఠాలు నెలకొల్పబడ్డవి కూడా. సాహిత్య విమర్శక చక్రవర్తి (పసిద్ధ విధ్యావేత్త అయిన కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి వైస్‌-చాన్సలర్‌ గానూ (1888-1849) వికమదేవవర్మగారు (పో-ఛాన్సలరుగానూ (1887-1851) (ప్రవ్నర్తిల్లిన యా కాలం ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయ చరితలో న్వర్ణయుగంగా అభిజ్ఞులు పేర్కొంటూ ఉంటారు. వర్మగారి కళారాధననూ, విద్యాపోషణనూ పురస్కరించుకుని ఆంధ విశ్వ విద్యాలయం వర్యాగారిని కళాపపూర్ణ, డి.లిట్‌.. అన్న గౌరవ బిరుదాలతో సత్కరించింది. యూనివర్సిటీ వైన్స్‌-అండ్‌ "ఇక్నాలజీ కశాళాలకు వర్మ గారి "పేరు మీదుగా జయపురం వి_కమదేన్‌ కాలేజ్‌ ఆఫ్‌ సైన్స్‌ అండ్‌ "అక్నాలజీ అని నామకరణ౦ చేయబడింది, ఈ విధంగా చేసి కొంతలో కొంత ఆం౦(ధ్ర విశ్వవిద్యాలయం తన్ను తాను గౌరవించుక్టుంది.

16009

వర్మగారు ఉత్కళ విశ్వవిద్యాలయానికికూడా నాలుగైదు లక్షలదాకా చిరాళమొనగి దాని అఏవృద్దికి చేయూతనిచ్చారు.. 1847లో జయపురంలో ప్రాపించిబడ్డ ఒరిస్సా (పభుత్వ కళాళాలకూ, విద్యార్థి వసతిగృహాలకూ తమ భవనాలను ఉచితంగా (ప్రసాదించారు. డాక్టర్‌ బుఢరా శేషగింరావు (పధానిగా వెలసిన విజయనగరంలోని భారతీతీర్థ పీరం అన్న పరిశోధనా వచెషత్రునకు వర్మగాంధ్యపలుగానూ, మహారాజ పోషకులుగానూ ఉండేవారు. భారతీతీర్థ పీరం వీని "సాహిత్య సమా” డ్చిరుదంతో సమ్యానించింది. కృతజ్ఞతా బద్ధమైన తెనుగు జనత వీరిని ఏశ్వదాత అనీ అభినవాంధభోజ అనీ శ్లామించింది. రాజమం డడిలోని ఆం(దేశీయ ఐతిహాసిక మండలికి వీరు మహారాజపోషకులు. రాజమం (డి వి_క్రమహాలు నిర్మాణానికి ముఖ్యదాతలు. ఏలూరు వాస్నోపాలిటన్‌ క్లబ్‌, కాకినాడ ఆం(ధసాహిత్య పరిషత్తు, మాడుగుల సాంస్వత పంషత్తు, విశాఖపట్టణం జగన్మి్యతి నాటకమ౦డలి, (పభుత్వ మానసిక వైద్యశాల, పాందూ పరన చిరం మున్నగు అనేక సాంస్కు రిక సంస్థలకూ, (గ్రంథాలయాలకూ. వర్యగారు ముఖ్యపోషెకులు, ఉత్క- కాంథధ్ర దేశాల ఉమ్మడి (పయోజనాలను పఎరక్షించగల మభ్‌ -కుండ్‌ బెల విద్యుత్కేం(ద నిర్మాణానికి జయప్పర సంస్థానం దివాన్‌ వెలగపూడి రామకృష్ట చౌదం తయారుచేయిందిన (పణాళికను వర్మగా రామోదించడ్డం వాలి దూర దృష్టికీ, (పాంతీయభేదాల కతీతమైన జవాతీయ సమైక్యభావనకూ చక్కటి నిదర్శనం,

'సదా్యశయేణ శోభంతే పండితా వనికా లతా” -- అన్‌ పెద్దల మాట జయపుర సంస్థాన (ప్రగతికి అనేకవిధాల తోడ్పడ్డ హేమా హేమీ లెందర్‌ కలరు. తమ ఉద్యోగజీవితపు తొలిచళలలో జయపుర సంస్థాన సంబంధం మొదటిమెటుగా అమరి, అఆమీద ఉన్నతోన్నత శిఖరాలను అధిరోహించిన అతిరథ మహారథులు కొందరిని ఈ సందర్భంలో పస్తా చడం అ (పస్తుతం కాదు. (పముఖ పంపాలనాదశుడుగా, (వసిద్ధ పారిశ్రామికవేత్తగా, విద్యా దాతగా పేరుపొందిన వెలగపూడి రామకృష్ణ జయపుర సంస్థానప్పు ఒకనాటి దివాను. ఆం(ధ్రరాష్ట్ర పభుత్వం ఛీఫ్‌ న్మెకటరీగానూ, కేంద్రప్రభుత్వ రక్షణ

170

శాఖా కార్యదర్శిగానూ, ఆపిమ్మట హైదరాబాదులోని వ్యవసాయ విశ్వవిద్యా అయ ఉపాధ్యకుడుగానూ పనిబేసిన ఓబుళంపల్లి పుల్లారెడ్డికూడా జయప్పరం సంస్థానం దివాన్‌ గిరీ చెలాయించినవారు. ధారతరాశ్యాంగ నిర్మాతలలో ఒకరైన సర్‌ అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్య జయప్వరంవారి సీనియర్‌ వకీలు. కేం[ద్యపభుత్వంలో ా పెటోలియం, రసాయనిక మం(ర౨త్వళాఖను నిర్వ హించిన జగన్నాథరావుకూడా జయప్పరంవారి వకీలు. నుమారు రెందు పుష్క రాలపాటు ఆం(ధ విశ్వవిద్యాలయం 3జిష్టా9రుగానూ, ఆ తర్వార ఆం(ధ్ర (వదేశ్‌ సంగీత నాటక అకాడమీ ఆఅధ్యతులుగానూ బాధ్యతాయుత పదవులను చేపట్టిన బారిష్టర్‌ కూర్మా వేణుగోపాలస్వామి. ఆం(ధ్రపదేగ్‌ హైకోర్టులో న్యాయమూర్తులుగా పేరుపతిస్టలు గడించిన శేషాచలపరి, జయపుంం న్యాయ సలహాదారులుగా పనిచేసినవారు న్యాయవూది వృష్తి కంకితమై దానికి వన్నె తెచ్చిన విాఖపట్టణ వాస్తవ్యులు దివాన్‌ బహదూర్‌ దూర్వాసుల శ్రీరామ శాస్త్రి జయపురసంస్థానం సివిరీ ముక్తియార్‌గా కొలువుచేసినవారు. ఒడిస్సా రాష్ట్రపు ఆర్‌. యన్‌. సింగ్‌డేవ్‌ మంథత్రివర్గంలో మంత్రిగా పనిచేసిన ఉత్తమ సంస్కృృతిపరులు నూతక్కి రామశేషయ్య జయసప్పంంలో అసిస్టెంటు దివానుగా రాణ కెక్కినవారు. తెలుగువారి "మొట్టమొదటి ప్యంగ్య చి(తకారులు- కార్టూనిస్టు-తలి సెట్టి రామారావు ఆనాటి జయప్పంసంస్పానంలో హుజూర్‌ ఆఫ్‌స్‌ మేనేజరు.

వర్మగారు పరమా _స్పికులూ, సనాతనాచార పరాయణులూ అయినప్పటికీ 'హేతువాదులుగా గోచరిస్తారు. అనాచారాలనూ, దురాచారాలనూ, మూఢ విశ్వాసాలనూ నిర్వంద్వంగా ఖండించేవారు. తాము గధ్ధె నెక్కినవెంటనే సంస్థానంలోని కోవెలలో జంతుబలులను నిషేధించారు. నదాచారాలను శాస్తీయరీతిలో సమన్వయించి వ్యాఖ్యానించేవారు. అస్పృశ్యతను నీరసించే వారు. ఆడంబరాలూ, ఆర్భాటాలూ వీరికి ససేమిరా నరిపడేవికావు.

సహ (సాధిక చం(ద్రమోదర్శన సౌభాగ్యనంపన్ను లయిన వీరి జీవితం చరమఘట్టంలోని రెండు సంఘటనలు-యాదృచ్చికాలయినప్పటికీ_వాటిని ఇట ఉట్టకించడం ఉచితంగా ఉంటుందనిపిస్తున్నది.

7 ( ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ భాగ్యోదయ నిర్హేతలుగా సుదీర్హ కాలం వైస్‌- ఛాన్సలర్‌గా పనిచేసిన డాక్టర్‌ సర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారు (1880- 1851), (_పో-భాన్సలక్‌గా పనిచేసిన డాక్టర్‌ వ్మకమదేవవర్మగారు. ఇంచు మించు వాన్ని వారాల తేడాతో పరమపదించడం ఒక విచిత సంఘటన. రెడ్డి గారు మైసూరు విశ్వవిద్యాలయం ఫో-ఛాన్సలర్‌ గా ఉంటూ 185! ఫిబవరి 21న వరమపది స్టే వర్మగారు 193! ఏప్రిల్‌ [4వ తేదీన న్వర్షిస్టులయ్యారు. పర్యార జీవితయా[తలో నందాపుకి భూత్రాఫలితం మరొక వింత సన్నివశం. పీం మూలపురుమలకూ, నంచాపురం తొలిపాలకులకూ రాజ్యాది కారంకోసం జంగిన పోరాటంలో నందాపుర పాలకుడు వీరమరణం పొందగా అతనిరాణ్‌ చితినెక్కి సహగమనం చేస్తూ అన్యులెవరైనా తనభర్త అధిరో హించిన ?లాసింహానన మెక్కి-తే చస్తారని శపించిందట: ఆ శాపానికి భయ పడి జయఎృంపాలకులెవ్వరూ శిలాసింహాసనం దాపున కాదు సరికదా: శిధిలా లలో కలిసిపోయిన రాజభవనం పరసరాలలోకూడా అడుగు పెట్టేవారు కాదట! వర్మగారు తమ మరణానికి వారం పదిరోజులముందు ఏదో సనిమీద తమ యేలుబడిలోని పాడువా, పొట్టంగి రాణాలను ఛచూడబోయి. తిరిగివస్తూ దానిలో నందాప్పుంంలో ఆగి అచ్చటి స్థానికులతో వెనుకటి రాణిగారి శౌప్మవకారాన్ని ముచ్చటిస్తూ పాడువడ్డకోటనూ, శిథిలమవుళున్న సింవోననాన్ని చూడే వోయారు. కాపవిషయం తెలిసివుండి కూడా, స్థలజ్ఞాలు వద్దని వారించినప్పటికీ అందరి నిజానిజాలను స్వయంగా శేల్చుకుందామన్న కుతూహలంతో గధ్రై నెక్కి. విచ్చిరట. అంతే. నందాపురం నుంచి జయప్పరం తిరిగివచ్చిన కొద్ది రోజులలో జబ్బుపడి అపస్యాంక స్థితిలో వంమపదించారు. ఊప్పన్సినా రందరా రాజులు చనె నెన్నియొ రాజ్యములును కణకలములో నినుంటో 26 గీల్పింగాంచిన వినయాన్వితు లరుదుగాని వికమదేవాః” అన్న కవివాక్కు అక్షరాలా సత్యం.

[72 ఆధార(గంథనూచి

1. తూమాటి దొణప్ప, ఆంధ సంస్టానములు-సాహిత్య పోషణము, ఆం(ధ్ర విశ్వకళాప:షత్తు, వాల్తేరు, 1900.

2. ఆ. అఆ. తి10ం[౧1500౧, 7౧680165. క60ం830ం90౧60౧09 8౧ 58౧365, ౪౦1. 11, ౧౭౦6౧8. 18902.

3. గంగి క!0/8008 51000 060, 8౧౮4౧౮౧, ది క0/౧9856గ క౧ం600, 0౮1805, 180898.

4. ౨. ౯. 0౧౫౧౧౫|౦౧౩౦|, సంగం 0 ౪128090౧808౧ 015- 10%.

5. 60706 క. గొంం56!1, గింంం౧( 0౧ 19 0'90/08౧095 1౧ కి/18110066/, ౪128620214 ౧6౮ 600౧౧9౦౦! 1౧ 8802- 1836, గి!80గ౧635. 1880.

6. ౪. ఓ. 5851, కగం/010086618 0% €%9 గ1306/85 గి౧౦9"- 66౧౦౪౫ ౩౧౮6 €16 శం0)806౧1 5181699.

7. తి. ౪261౪910, 906 శి5₹00[407/ 0౦+ 3060067౧ 1౧౦౮18, ౪01. 1, గ|86/85, [808 2౧౦0 ౪01. 11, ౧1867౧2898, 1808.

ర. తి. ౪861౪910, 7౧06 గం!100 0౧1659, గి00165 8౧౮ ౨౭౧౫1౧౮8౯8 ౦01 1౧6౮4. ౪01. !, 40/85. 1915.

9. ౧౧౭౧౭౧౭|౩౧ దంం10! ౪11౮8౧౧౭ 06౦ ౪2౧౧౭ 89;76౧ 06॥౧- 16౧87౫7 0౦౧౧౧౫౭గ|౦|౭౯౦౧ ౪0160౧౧6, 41210, (1910.

10. గస|18౧౧౮౦౩| ౦ తిరగ'౧151[646000 0 €[6 గి18ర6785 దిగ: 63౧0౪7. ౪015. ! త&ఈ 1, ౧/46/౧235, 1885.

శా ర. అధ వానుగంటి లక్కీ నరసింహ రావు ఒడ పంతులు గారు _-డా. ముదిగొండ వీరభ(ద కొస్తి

నవరినభరిత మైన నాటకాలను రచించి, సరసాద్భుతకమయమ్నులెన సాఓ ఉపన్యాసములను చేసి ఆంధవాగ్దేవికి అమూల్యాభిరణాలు అశేషంగా కై సేసినవాదు పానుగంటి లక్ష్మీనరసింహారావు పంతులుగారు. అభిమానించి, గౌరవించిన ఆం[ధపారకలోకం వారిని కవిశేఖరుదనీ, అభినవ కాళదాననీ, ఆం(ధి ఎడిసన్‌ అనీ, ఆంధ షేక్‌స్పియర్‌. అనీ బహుమానించింది.

పంతులుూారు రక్తాక్షి సంవత్సర మాఘబహుళ పాడ్యమినాడు అం కే 11-2-[8608నాడు రాజమండడి తాలూకౌ సీతానగరంలో జన్మించారు. వీరి తల్లిదం[దులు రత్నమాంబ, వెంకటరమణయ్యగార్లు వెంకిటి రమణయ్యగారు అపరధన్వంతరి అనిపించుకున్న ఆయుర్వేద వ్వైద్యులు. రాజమం (డిలో ఆయన వైద్యం చేస్తూండేవారు.

లక్ష్మీనంసిం హారావుగాకి బాల్యమూ విబ్యాభ్యానకాలమూ రాజమండడి లోన గడచినాయి. 1884లో మెగటిక్యులేషన్‌, [886లో ఇంటరు, 1884లో బి. ఏ. పూర్తిచేశారు. ఆ తరవాత వారు పెద్దాపురం హైస్కూలులో మొదటి అసిస్రెంటుగా ఉద్యోగదళ ఆరంభించారు. కొంతకాలం ఒక వెలమదొర యింట మై9వేటు ట్యూటరుగా ఉన్నారు,

(వతిభాపంతులు, వ్యృవహారదకులూ అయిన పంతులుగారిని లక్ష్మీ నరసాపురం ఎసేటు జమీందారిణి అయిన రావు చెల్లాయుమ్యారావుగారు

య్‌

అనిఫస్టైంటు దివానుగా నియమించి పిదప దివానుచేశారు. అక్కడ ఆరే డేళ్ళు ఉన్న తరవాత ఏవో అభిప్రాయభేదాలు రాగా వారు ఆ ఉద్యోగం మానివేశారు.

174

అప్పటికి పిరాపుర సంస్తానాధీశ్వరుడై న సూర్యారావు బహద్దరు మైనారిటీ వెళ్ళగా రాజ్యానికి వచ్చారు. పంతులుగాం మీద సూర్యారావుగారికి కొంత అభిమానం ఉన్నా చెల్లయమ్మారావుగారు కాపలసిన బంధువు కావటంచేత కావచ్చు వెంటనే కొలువిచ్చ ఆదరించలేచు. ఏడెనిమిదేంద్లు గడిచిన తరవాత 1818-14నడుము నాటక కవిగా ఆయనను తమ ఆస్టానంలో నియమించారు" పిఠాపురంలో ఆస్టాననాటకకర్టగా స్థిరపడేపూర్వం పంతులుగారు ఉర్లాము సంస్టానంలోనూ, బర్లారి జిల్లా ఆనెగొంది సంస్టానంలోను కొంతకాలం దివానుగా పనిచేశారు

పంతులుగారు. పిరాపుర్యపభువు కోరికపైన అనేక నాటకాలు (వాసే ఇచ్చారు. వాటి నన్నింటినీ మవహారాజుగారే అచ్చువేయించారు సుమారుగా ఇరవై ఏళ్ళపాటు వారికి సుఖజీవనం గడిచింది.

ఉద్యొగాలవల్ల విశేషంగా (ద్రవ్యమార్షంచినప్పటికీ ధనం నిలవచేసే విషయంలో వారు ఎన్నడూ (శద్ధ కనబరచలేదు. పిఠాపురంలో ఆ రోజులలో దివాణం తరవాత వ్యయానికి వారి గృహమే అని చెప్పుతారు. ఆ కారణం చేత వారు అపర శ్రీనాథ్డులె అనుభవించినన్నాళ్లూ బాగా అనుభవించి, తుది రోజులలో పేదరికానికి, బుణబాధకు లోనై నారు.

ఇచ్చినన్నాళ్లు దండిగా మెండుగా ఇచ్చినా మహారాజావారికి, వారికి తుది దశలో వైషమ్యాలు ఏర్పడినాయి. తమువద్ద ఎన్నడో చేసిన బుణానికి వారి వేతనంలో కొంత భాగం తగ్గించటానికి మహారాజావారు ఉత్తర్వులు చేశారట. వృద్ధాస్యంవల్ల జవస త్ర్వాలు ఉడిగిపోవటంతో పంతులుగారు కూడా ఇటూ అటూ పోయి సంపాదించుకోలేక పోయినారు. పైగా చేతికి అంది వచ్చిన కొడుకు లున్నా, వాళ్ళని విడిచి ఉండవలసి వస్తుందని పంళులుగారు ఉద్యోగాలకు బయటకు పంపలేదు.

1888 [ప్రాంతం నుంచీ శారీరకంగా, మానసికంగా కూడా వారి ఆరోగ్యం చెడిపోయింది. పరిస్థితుల (ప్రాబల్యం చేత వారికి లోకంపైని

175 విరక్తి, ఏవగింపు జీవితంపై విర్నక్తి కలిగినవి. ఒక విదమైన ఉన్మాదం సహితం ఏర్పడింది.

[1035 ఏపిల్‌ 28న పంతులుగారికి పీరాపురంలో స్పతిపూ ర్తుత్చ వాలు చేసి, పురపజలు సన్మానించారు. అయితే ఈ ఉత్పవాలు జరగవలసి నంత చక్కగా జరగరేదు. మహారాశావారి అను([గహం౦ం తప్పి ఉండటమే అందుకు కారణం౦.

ఉత్సవాలకు అధ్యకత వహించిన చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహంగారు తమ ఉపన్యాసంలో “*(ప్రతివారును పుట్టిన తరువాత ఏదియో యొక వృత్తి చేయుదురు. ఈయన అం(ధ సారన్వతము నభివృద్ధిచేయ, మాల్చభాషా "సేవ చేయ ఈశ్వరాదేశముగా సమకట్టి తత్సేవను జేసిరి.” అని _పళంసించారు.

పఏస్థితులు అనుకోని రీతిగా మారిపోవటం, దగ్గరివారు దూరం కావటం, తమకు రాదగినంత గుర్తింపు రాలేదన్న మనస్తాప మేర్పడటం-- వీటితో పంతులుగారు బాగా (కుంగిపోయినారు. ఆ పరిస్థితులలోనే తీసుకొని తీసుకొని 1040 జనవరి [1న తెల్లివారుతామున 2.40 గంటలకు దేహం చాలించారు,

పానుగంటి వారికి పేరు తెచ్చిపెట్టినవి సామ వ్యాసాలే అయినా తమ రచనలతో నాటకాలే (శేష్టతరాలనే వారు మనస్ఫూర్తిగా ధావించేవారు. స్ప్తతి పూర్తి నందర్భంతో జరిగిన ఉత్సవాలలో ఎవరో సొకివల్లనే వారి ఎరు చిర స్తాయిగా నిలబడుతుందని అనగా ఆయన ఆమాట సహించలేదు సన్మానానికి ఇ క బదులు చెబుతూ ఎన్నటికయినా నాకు కీర్తి నిచ్చేవినా నాటకాలే గాని “ఎడమ చేతితో ఆవల (వాన్‌ పాంవై చిన” సాక్షి వ్యాసొలు కొవు అని ఆవేళంగా అన్నారట.

పంళులుగారు ఇవేకాక ఇతర వ్యాసాలు, (ప్రహసనాలు, చిన్న కధలు కూడా (వ్రాశారు, వారి రచనలలో తెలిసినంతవరకు మొట్టమొదటిది సుసర్ల

[76 అనంతరావుగారి “(శ్రీరామ జననము? అనే నాటకౌనికి వారు (వ్రాసి యిచ్చిన నాందీ (పస్తావనలు, దానిలో ఒక దండకము. అప్పటికి వారు బి ఏ. చదువు కుంటున్నారు. 1887లో విక్లోరియారాణి పట్టాభిషేక మహోత్సవ వ్యోత్సవ సందర్భంగా పంతులుగారు ఒక ఆంగ పద్యంకూడా (వ్రాసినట్లు తెలుస్తుంది. ఇది అలభ్యం.

పుస్తకరూపంలో లభించే వారి మొదటి రచన “శ్రీ విష్ణు నామమాల సో్యతము? అనే 44 సీస పద్యాలున్న చిన్న ప్వస్తకము. ఇది [1806లో 'వచురితమైంది. [1800లో వారి మొదటి నాటకం “నర్మదాపురుకుత్సీయం * (వ్రాశారు. ఆ పిదప మరి 28 నాటకాలు వెలువడినాయి. వీటిలో కొన్ని నాటక మనే పేరున్నా అఘుకృతులే. వారి నాటకాలు వరుసగా ఇవి :

1. నర్మదాపురుకుత్సీయము, 2. సౌరంగధర, శ. (ప్రచండ చాణక్యము, 4. రాధాకృష్ణ, 5. పట్టభంగ రాఘవము (పాదుకా పట్టాభి 'పషేకము)., 8. కోకిల, 7. విజయరాఘవనము, 8. వనవాస రాఘవము 8. విప్ర నారాయణ (వైజయంతీ విలాసము) 10. బుద్ద బోధ సుధ, 11. వృద్ధ వివాహము, 12. కల్యాణ రాఘవము, 18. కంఠాభరణము, 14. ముద్రిక,
2. పూర్ణిమ, 6. సరన్వతి, [7. వీరమతి, 18. చూడామణీ, 19. పద్యిని,
3. మాలతీనూల, 21. గుణవతి (ఇడా పంచమి), 22. మణిమాల, 28. సరోజిని, 24. కాత్యాయిని (అలభ్యము), 25, రాతిస్తంభము, 26. విచిత్ర వివాహము, 27. సుబ్బరాజు (లఘుకృతి, 28. పర్శపేమ ((అఘుకృతిి,
4. చిన్ననాటకము (దీనికి పంతులుగారు జేరు పెట్టినట్లులేదు, 30. మనో మహిమము (లమఘుకృత్సి.

పానుగంటివారి నాటకాలను ఇతర సమకాలీన నాటకాలతో పోల్చి చూస్తే వాటి వైశిష్ట్యం తేటతెల్లమౌతుంది. వారి నాటకాలు కథా (పధానంగా సాగిపోవు. 'పా(త నిర్మాణాన్ని, మన స్తత్తోస్మీలనాన్ని మొట్టమొదటిసారిగా

[77 కెలుగులో (ప్రయత్నించి సాధించిన వారు పానుగంటివారు. 'వపంచాను భవము, (ప్రకృతి పరీక్ష, ఉచితజ్ఞత?” వారి నోటకాలలో వెల్లడి అవుతాయి. నాటక రచనా కళ పయిన లక్ష్మీనరసింహారావుగావకి గౌరవం మెండు. నాటక రచన గూర్చి వారికి కొన్ని ఖండితమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. సమకాలిక నాటకాలలో, నాటక (పదర్శనలలో వారికి కనబడిన లోపాలను వారు నిర్మొహమాటంగా సాక్షీ ఉపన్యాసాలలో ఖండించారు. పరన పారన యోగ్యంగా సదభిరుచులుగల సహృదయ లోకానికి ఇందియపర్వంగా ఉండి రసానుభూతితో పాటుగా బుద్ధిధర్యానికి కూడా తృప్తి నిచ్చే భావగంభఖీరత ఉండే నాటక సాషాత్యం తెలుగులో సృజించాలని వారి అభిలాష. అందులో కృతకృత్యులై న పంతులుగారు తమ నాటక సాహిత్యంవైన మమకారమూ ఆళా పెంచుకోవటంలో ఆశ్చర్యం లేదు.

లక్ష్మీనరసింహారావుగారి. నాటకొలలో (ప్రాచ్య పాళ్ళాత్య నాటక లక్షణాల సమన్వయం కనబడుతుంది. సంస్కృత రూపకాలలో మాదిరిగానే నాంది ప్రస్తావనలు, భరతవాక్యము, విష్కంభములు ఉంటాయి. అంకాన్ని రంగాలుగా విభజించటం జరిగదు. రచనా విన్యాసం, (వ్రపంచానుభప వివ రణము, మన న్తత్వోన్మీలనము మొదలయిన గుణాలచేత. విషాదాంత, మోదాంత నాటక శిల్చంలోను ఆంగ్లరూపక (వథావం గోచరిస్తుంది.

(శ్రీ ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనముగారు అన్నట్లు “నాటకమునకు ఉక్త (వళ్యుక్తి మూలకమైన సంభాషణమే జీవమనియు, సంగిత మూలకమైన పద్యరచనము అనావళ్యకమనియు. వీరు గట్టిగా వాదించి యాచరించిరి. నాటకమునందు హోాస్యరన వయోజనమును పానుగంటివారు చక్కగా గుదర్తించిరి.?

వంతులుగారి నాటకాలలో మధురభక్తి (వతిపాదకమైన “రాధాకృష్ణ _ఉ త్తమో త్తమమినదని అందరూ భావిస్తారు. వారి హాస్యరస (ప్రధాన నాట కాలలో “కంఠాభరణము” విశిష్టమైనది. వారి అపూర్వ(ప్రతిభకు అది నిఏర్శ

178

నము. పంతులుగారి 'పట్టభంగ రాఘవము, “విపనారాయణ'*', 'కంఠా భరణము, *కోకిల"”, “రాధాకృష్ణ రంగస్థలంమీద పెక్కు పర్యాయాలు (వదర్శించబడినవే. నేటికీ ఇవి రంగస్థలం మీద ర_క్రికడతాయి.

పంతులుగారు తమ నాటకాలలో సుమారు మూడువందల పా్యతలు సృష్టించారు. నాటకేతివృ త్తంలో (వధానమైన పాతల మాదిరిగానే, విష్క_ంభా లలో అలా ప్రవేశించి ఇలా వెళ్తే పాత్రలుకూడా జీవవైతన్యంతో తొణికిస లాడుతూ విన్పష్టమూర్తులుగా ఉంటాయి. శాంత గంఖీరోదా త్త పాత్రలను ఎంత నై పుణ్యంతో పంతులుగారు పోషించారో అంత సులువుగాను పరిహాస (పియత్వంతో తర్కనిపుణతతో తుళ్లి పడే పా(త్రలను పోషించారు.

కథా కధనరీతిలో సాగుతూ ఉండిన తెలుగు నాటకంలో బుద్ధిగమ్యుమైన సంవాద పద్ధతి పానుగంటివారు (పవేశపెట్టారు. నాటక కథలో దృశ్యసూచ్య కథా భాగాలను విభజించుకొని ఆద్యంతాలను ఏర్పరుచుకొని చక్కని (పణాళిక మీద కథ నడుపుతూ, ఉత్కంర పోషిస్తూ పంతులుగారు నాటకాలు (వ్రాశారు. రసదృష్టితో చూసినా, ఇతివృ త్తదృష్టితో చూసినా, శిల్పదృష్టితో చూసినా వారి నాటకాలలో వైవిధ్యం బాగా కనిపిస్తుంది. పంతులుగారి నాటకాలలో ఆకట్టు కొనే మరొక అంళం వారి ఉపమా వైభవం,

పంతులుగారి మీద కాళిదాసు, భవభూతి, షేక్‌స్పియర్‌, షెరిడాన్‌ల (భావం ఉన్నట్లు తోస్తుంది. మొత్తంమీద వారి నాటకాలన్నింటిని దృష్టిలో పెట్టుకొని సంగ్రహంగా వారి గొప్పదనం ఊహించవలసి వస్తే ఆం(ధనాటక సరస్వతికి వారు కానుకగా ఇచ్చినన్ని నాటకరత్నాలు నురెవ్వరూ ఇచ్చి ఉండ లేదని నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చు.

పానుగ౦టివారి సాక్షీ ఉపన్యాసాలు జగద్విథ్యాతమైనపి. “సంఘ దురాచార నిర్మూలన కరంబులును, పండిత పామరి రంజకంబులును, సరస హోాస్యాద్భుత రసమయంబులును, గంగా రురీ పతీకాళ ధాటీ విరాజితంబు లును, అమృత మాధురీ ధురీణంబులును, అపూర్వ భాసురంబులును, జ్ఞాన

170 దాయకంబులును హార్షదాయ కములును” అయిన సొక్షి ప్రున్సకరాడాలు అం(ధ పాఠక లోవాఫమానం విరివిగా పొందినవి.

సాక్షీ ఉపన్యాసాలు !$8! "లో కొంతకాలం *సువర్ష లేఖ” అనే వార పఆతికలోను, తరవాత 930-282 నడుమ, 19827, [0888లలో కొంతకాలం ఆం[ధపత్రిక సావన్వతానుబంధంలోను (వ్రచుుంతములై నాయి. సాకి నిర్మా ణంలో పంకులుారికి ఎడిసన్‌, స్టీల్‌ సంపాదించిన న్పెళ్టేటర్‌ మార్గదర్శక మైంది.

రాజకీయ దండనం ఒక్క కే నేరాలను అణగ(దొక్కలేదు. పైగా ఆఅటుపంటి దండనం లేని నేరాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఇటువంటి స్థితిలో నేరాలను అదడ్డగించాలం కే సంఘ శిక్త అవనరం, కనుక నేంముల న్వభా వాలను విశదపరచి, వాటివల్ల నంఘానికి కలిగే హానిని న్పష్టపరచి, వాటి వట్ల జనులకు అసహ్యం కలిగేటట్లు చేయాలి అనే సూతం మీదనే సొకి సంఘం ఆవిర్భవించింది.

ఈ సంఘంలో (పధానవక్త జంఘాలకళాస్తి-- అనేక అంళశాలనుగూర్చి ఆవేశపూర్వకంగా, మనోహరంగా, ఆస క్తిజనకంగా, సరసంగా జంఘాలుడు ఉపన్యసించాదు. సమకాలీన సమాజాన్ని పంతులుగారు ఇతని ద్వారా విమర్శించారు.

భాషలోను, భావంలోను, (ప్యకియలోనుకూడా సాక్షి విశిష్టమైనది. నవల, నాటకం, కథ, వ్యాసం -ఈ సాహిత్య (వ(కియలు (ప్రాచుర్యం పొంది ఉన్న కాలంలో పంతులుగారు కొత్త ఊహ చేసి కొత్త (వ్యక్రియను ఒకదానిని తెలుగులో _వవేశ పెట్టారు.

పర(పభుత్వ పాలనం వల్లి భావస్వాతం,త్యం కోల్పోయి, దేశీయ భాషా విజ్ఞాన సంస్కృృతులపట్ల అనాదరం "పెంచుకొన్న సమాజాన్ని పబుద్ధం చెయ్యటానికి పంతులుగారు సాక్షి రచనకు పూనుకున్నారు. ఇందులో స్త్రీలు,

180

నాగరకత, మతము, వేదాంతము, విద్యా విధానము, రాజకీయాలు మున్న్నైన విషయాలను చర్చించి తమ అభిప్రాయాలను దారు స్పష్టం చేశారు.

త్రీ జనాభ్యుదయాన్ని పంతులుగారు మిక్కుటకగా కాంకీంచారు. విదా, సాంస్కృతిక రంగాలలో వారి అభివృద్ధిని కోరుతూ పాశ్చాత్య నాగరికతా వ్యామోహానికి వారు గురి కారాదని వారు హెచ్చరించారు. వివిధమతాల ఆళ యమూ విరాట్స్వరూపుడై న భగవంతుని తెలుసుకోవటమే. అయితే కాల కమాన ఆయా మకతానుయాయులు సార్వకాలిక సత్యాలను, పారమాక్థిక తత్త్వ (ప్రవచనాలను విన్యరించి బాహ్య చిహ్నాలయెడ, మూడఢాచారాలయెడ మా(త్రమే (శద్ధ వహించసాగారు.. పంతులు గారు ఈ ధోరణులను అనేక స్థలాలలో అధిక్షేపించారు.

వారు స్వస్థాన వేష భాషాభిమానులు. తన భాషను, సంస్కృతిని, సంప్రదాయాలను గౌరవించలేక పోగా _పెపెచ్చు అక్షానపు కూతలతో నిర సించిన వారంటే వారికి ఒళ్లుమంట. స్వదేశీ ఉద్యమం వ్యాప్తిజేసినందుకు వారు గాంధీ మహాళ్ముని విశేషంగా అభిమానించారు. గాంధీజీ గూర్చి వారు (వాసిన మాటలు చూ స్తే పంతులుగారి ఆదర్శం స్పష్టమౌకుంది.

“అన్ని కాలములందు నన్నిదేశములందు దేశభక్త తెందరో యుండిరి. వారిలో ననేకులు సంసారములు రోసి, నివాసముల ద్యాజించి యేగిరి. ఏ గహ్వూరములందో, యే చెట్టునీడనో తపస్సు. చేసికొని తాము తరించిన వారే గాని యితరుల దరింప జేసినవారు కాదు. అట్టివా రెంత యుత్క్బృష్ట జీవు లయ్యును వారు కూడ నొక విధముగ స్వార్ధపరులేగాని కేవల స్వార్ధరహితులు గారు. “శ్లో యస్మిన్‌ జీవతి జీవంతి బహవస్సతు జీవతి,” అని కవి గాన మొనర్చినాడు.

కొని దానికి మజీకొంత చేర్చవలసి యున్నది. ఎవడు తరించుటవలన ననేకులు తరింతురో వాడే తరించినవాడు కాడా? అందుచే మహాత్ముడు దేశ భక్తుడే కాక దేవభక్తుడు, (పజాభ క్తుడ, (పపంచభ క్తుడు.... ........

181

మనుజుడై పుట్టి స్వయంకృషిచే, న్వ్మపయోజకతచే, సాధన్యక్రమముచే నెంతవాడగుటకు నృష్టి తత్త్వ మంగీకరించునో యంత వాడై నాడు. అతడు మొదట నాంగ్రేయ భాషాపండితుడే; ఆంగ్లేయ వేషధారియే. తరువాత న్వదేశీయ వస్రధారిమయైనాడు.. పిదప స్వదేశ స్వాతం[త్య రకకుడై నాడు. పిమ్మట నిం్యదియ ని్య(గహుడ్రై నాడు. దానిపై శమదమాది నంవన్నుడై నాడు. అందు మీద లోకాద్భుత చరి్యత్రుడై నాడు. దానిపై లోక వవ్వితుదై నాడు.”

గాంధీజీ ఆదర్శాలు మనకు వేదతుల్యాలని వంతులుగారు చూపించారు. అయితే గాంధీజీ అనుయూయులమని ఇప్పుకొనే కృతిమ దేళభక్త్పులను లకీ సరసింహారావుగారు తీవ్రంగా గర్జించారు. పె ఖద్దరుతో దేశభక్తిరాదు. మనస్సే స్వదేేయ భాపతంతువులతో నేసిన ఇద్దరు శాటి కావాలని, దేళ (చోహాలు, నంఘ[దోహాలు చేని చేసి ఖద్దరు టోపీ ధారణతో వాటిని మూసి వేసి జనాన్ని మోసగించలేరని వారు హెచ్చరించారు.

మనుమడు దై వలీలలను(గహించి, (చకృతిశక్పుల ఆధిక్యాన్ని గురుతించి, విన్యముడై సర్వభూతసమహితత్వం అలవరుచుకో వాలని, సత్రావర్తన 'పెంపొండిచుకోవాలని వారు సాక్షీద్వారా సం దేళమిచ్చారు.

రచయితగా పానుగంటివారు గద్యాన్నే ఎన్నుకున్నారు “వచనరచన వలన్టనేగాని భాష యభివృద్ధిచెందదు. దేశమున్నతదళకు రాదు. మనుజులు జ్ఞానయుక్తులు గారు. శాస్త్రములు వ్యాపింపవు. సత్యము (పబలదు.” అని వార్ముఆనాడే చాటారు.

ఆం(ధసాహి త్యాన్ని సుసంపన్నం చేయాలని వారు ఆరాటపడ్డారు. తెలుగులో వచన(గంథములు అధికం కావాలి. హాస్యరనన్ఫూ్రిగల కొత్త రచనలు రావాలి. చిత చి(త్రములైన శై లీభేదములుపుట్టాలి. నానాశాస్త విజ్ఞానాన్ని అందజేసే (గంథాలు బయలువెడలాలి. కొత్తపదిజాలం చెరాలి. ఉ త్తమవిమర్శ గంథాలు: భాషాచరిితము, వాజ్యయచరి ఈము, సమకాలీన కవి చరితలు శచించాలి-అని వారు చ్రగాఢంగా వాంఛించారు. ఇంత

182 వౌఢమైన ఆరాటం ఉందికనుకనే వారు _పాణధుుందచం మైన పచన శైలి సృష్టించగలిగారు. వినూత్నహాస్యనృష్టిచేయగలిగారు. ఆనాటి (గాంధికవ్యావహారిక భాషావాదాలలో పానుగంటివారు _గాంథిక భాషాపకెన పట్టిదలతో వ్యవహరించారు. (ాంధికభాషలోనే కోరినన్ని రకాల శైలులు సృజించుకోవచ్చునని తదు రచనలలో వారు నిరూపించారు. పానుగంటివారు లోకవృత్తపరిశీలన బాగాచేసినవారు. వారి మనోజ్ఞ హాస్య సృష్టికి అదేమూలం, ఆంగ్రసారస్వతంలో చార్లెస్‌ డికెన్స్‌, ఎడిసన్‌, స్విస్ట్‌, షేకిస్పియరు. మొదలయినవారి హాస్యరసపోషణ సంవిధానాన్ని బాగా గుర్తెరిగినవారు కావటంతో అటువంటి ఉదాత్తహోస్యరీతులు. తెలుగులో కల్పించాలని కృషిచేపి వారు కృతకృత్యులై నారు. పంతులుగారు మానవతారాధకులు. దేశకాల పరిస్థితులకు తలలొగ్గి (పవర్తించే సామాన్య మానవుల దినచర్యలలో కనవచ్చే వ్యత్య స్తపరిస్థితు అను సానుభూతితో గమనించి వాటిని చక్కదిద్దటానికే వారు కృషిచేశారు. ఈ (ప్రయత్నంలో వారి హొస్యవాజ్యయనిర్మాణ కౌశలం వారికి ఒక శక్రియుత మైన ఆయుధమైంది. పాసుగంటివారి కృతులను సవివరంగా పరికిస్తై వారు ఉత్తమకవులలో ఒకరు అని స్ఫురించటంలో ఆశ్చర్యంలేదు.. వారి వేతృత, పకీభ, వ్యుత్చన్నత, ఉదాత్తత, లత్మ్యశుద్ధి, విశ్వకళ్యాణాకాంత--అన్నీ పాఠకుల హృదయాలలో వారి మూర్తిని ఉన్నతస్టానంలో ప్రతిస్టిస్తాయి. వారికీ పరమేశ్వరుడు కవిత్వసృష్టికి కావలసిన అర్హతలను పుష్కలంగా (ప్రసాదించాడు-విచక్షణా పటిష్టమైన మనస్సు, విశేష (గహణశక్రిగల బుద్ధి, (పకృతి లోతుల పరిశీలింపగల నిశితదృష్టి-ఈ అన్నింటికంట మిన్నగా స్పందనళ క్తిగల హృదయము వారికి ఉన్నాయి. కావ్యనిర్మాణానికి నిసర్గము బైన ఈ ఉపకరణాలేకాక, వ్యుత్సన్నత, నవ్యతాన్వేషణ కుతూహలము తోడ్డె వారిని నవకవితాశిల్చిగా చేసినాయి. లక్ష్మీనరసింహారావుగారు "నవీన

1838 గుణననాథులు,”* *రసపోషణ సంవిధాన చ(కవర్వులు? అని నిస్సందేహంగా చెప్పుకోవచ్చు.

“రాజును చూచినకంటితో మొగుణ్ణిచూస్తే....” అన్న సామెతకు లక్ష్యభూతులుగా ఉన్న ఆంగ్లవిద్యావ్యామోహితుల కళ్లచె దిరేటట్లుగా సవ్యాంధవాజ్మయింతో పానుగంటివారు వినూత్నసృష్టి చేసి కెలుగువరువు నిలబెట్టారు. అటువంటి మహనీయుని బుణం తెలుగుభాషా సారన్వతాభి మానులు ఎలా తీర్చుకోగలరు?

ఆగ గ్‌ జరం యా పూండ్ల రావుకృష్ణయ్య -డాక్టర్‌ కౌళిదాను పురుషోత్తం

ఆంధ్రదేశంలో ప్యతికోద్యమం గతశతాబ్దంలోనే ఆరంభమైనా, ఆనాటి తొలిపటతికల ఆనవాలుకూడా మిగలకుండా పోయింది. తొలి తెలుగుపటతిక విషయం ఈ నాటికీ వివాదాస్పదంగానే ఉండిపోయింది. నెల్లూరుమండల ప(కికోద్యమం కూడా ఇందుకు భిన్నంగాలేదు. 1805 (ప్రాంతాలలో దంపూరు నరసయ్య మొదలగు డదారిచేతుల్లో పురుడు పోసుకున్న నెల్లూరు ప(తికోద్యమానికి సంబంధించిన తొలిదాఖలాలేవీ ఈనాడు మిగలలేదు. ఇప్పుడు లభ్యమయ్యే నెల్లూరు తొలితెలుగు ప్యతిక పూండ్ల రామకృష్ణయ్య గారి “అము(దిత (గంథ చింతామణి "

అయితే ఈ ఒక్కవిషయం చేతనే ఈ ప్యతిక న్యరణీయంకాదు. 18వ శతాబ్ది చివరి పాదంలో ఆంధ్రదేశంలో సాగిన భాషాకృషికీ, సారన్వతగ్య - సంచలనానికీ, చెలరేగిన పండిత వివాదాలకూ అముద్రిత (గంధచింకామణి పట్టిన దర్పణం. ఆనాటి సారస్వశేయుల అభిరుచులకూ విమర్శనా పద్ధత్తులకు ఈ ప(త్రికకంపె మరొక సజీవ సాత్య్యంలేదు. అనాటి సాహితీపరులందరూ ఏదోవిధంగా ఈ పత్రికతో సంబంధం పెట్టుకున్నవాశ్లే; ఈ ప(తికలోరేగిన వివాదాలలో పాల్గొన్నవాళ్ళే. కొందరు కవులు, రచయితలు ఈ పతతికలో తమ రచనలు (పకటించి, సుపసిద్ధులయ్యారు. వారికీరర్తికి ఈ పత్రిక ఒక సోపానమయింది.

1885 నుండి దాదాపు 80 ఏళ్లు ఈ పతికావ్యవసాయం సాగింది. రామకృష్ణయ్యగారు ఈ సాహిత్యనవన నిర్వహణమే తమ జీవితళయంగా చేసుకున్నట్టు కన్పిస్తుంది. ఆయన 8వ ఏట ఆరంభించి, చివరిదాకొ

185

పతికను కొనసాగిస్తూనే వచ్చారు. వతికను కొనసాగించేందుకు తగినంత సాధన సంపత్రులున్నవారు. కారాయన. ఏ రోజుకారోజు ఇల్లు గడవడమే కష్టంగా ఉన్న ఆస్ట్రక స్టితలో ఉన్నారు. అయినా ఆ పేదరికమూ, కష్టాలూ ఒక లెక్కలోకి రాకేదు. సంపన్నుల నహాయంతో, మికుల సహాకారంతో అము(దిత (గంధ చింకామణిని నిర్వహించారు. ఈనాటికీ, పండితులు, పరిశోధకులు చిన్నదానికి, పెద్దదానికి అము[దిత (గంథ చింకామణిని ఆకర [(గంధంగా ఉపయోగించుకుంటూనే ఉన్నారు. గత శతాబ్ది తుశీయపాదంలోని ఆంధ సాహిత్య వికాసాన్ని పరిశీలించగో రేవారికి అముుదిత (గంథ చింతామణి ఒక గొప్ప ఆకర(గంథం.

1865 (పాతాలకే తెలుగు వృత్తాంత పతికలలో సారన్వత విషయాలు, మతవిషయాలు చోటు చేసుకున్నాయి. బఐక్లారి నుండి వెలువడే *యక్షిణి" అనే ప్యికను తమ బాల్యంలో "ఎంతో అవక్తితో చదివినట్టు వీరేశలింగం పంతులుగారు పేర్కొన్నారు. “చిన్నయసూరి మొదలగువారు ము(దించుచుండిన సుజనరంజని"*లో విద్యాసారిస్వత విషయాలు అనేకం ఉందేవని తెలుస్తూంది. కొక్కౌాండ వెంకటవత్నం పంతులుగారు 1871ళలో ఆం(ధభాషా సంజీవినిని (ప్రారంభించి పన్నెండేళ్లు నడిపారు. ఆ రోజుల్లోనే బందరునుండి పురుషార్థ (దాయిని, స్వధర్యంప్రకాశిని మొదలైన పతికలు వెలువడుతున్నాయి. రాజమహేంద్రవరం నుండి వీరేశలింగం. పంతులుగారు వివేకవర్సినిని నడిపారు. కాకినాడ, విశాఖపట్నం, మళదాసు మొదలగు పట్టణాలనుండి అనేక పత్రికలు వెలువడుతూండేవి. ఆనాటి ఈ ప(తికోద్యమమే నెల్లూరి వారికికూడా _పేరణనిచ్చి ఉండాలి. కలెక్షరాఫీసు ఉద్యోగి అయిన ఉల్లిగొండం రామచం(ద్రరావనే మధ్యపండితులొకరు 1882లో నెల్లూరులో విద్యార్థి కల్ప భూజమనే పత్రికను (ప్రారంభించి కొద్దికాలం నడిపారు. ఇదే నెల్లూరులో పుట్టిన తొలిసారన్వత వ్యతిక. ఈ పతిక [1888లో నిలిచిపోయింది. పన్నెండేళ్లు అవిచ్చిన్నంగా నడచిన "ఆంధ్రభాషా సంజీవని" కూడా ఆయేదు ఆగిపోయింది.

186

తర్వాత సాహిత్యానికే అంకితమైన వ్యంక మళ్ళీ ఒకటి కొనసాగితే బాగుంటుందనే అభిపాయం పూండ్త రామకృష్ణయ్య" -కి కలిగిఉండాలి. పెగ ఉల్లిగొాండం రామచం [దరావు (ేరణ, తోద్చాయి ఆయనకు ఉంది.

అము[దిత (గ్రంథ చింతామణి [పారఠరంధింబేనాట్‌కి రామకృష్ణయ్య గాంకి పట్టుమని పాతికేళ్ళు కూడా లేవు. వ్ల అప్పర్‌ వె9మరీ స్కూలు విద్యాధ్యాసం ముగిసినతర్వాత, ఆయన న్వయంకృషితో. తెలుగులో “నిరూధమగు* సొహిళ్యాన్ని గడించారు. జన్య్మరో కొంచెం న్తుపచ్చినా, ప్పుస్తకాలు “నిరంకుళశధారతో* చదివేవారు. అదేవిధంగా ఉపన్యసించేటప్పుదూ ఆయనకు నత్తి అడ్డం వచ్చేదికాదు. అవ్వుడప్పుడే జీవితంలోకి అదుగు పెడుతున్న రామకృష్ణయ్యగా6కి హిందూ వర్నాకులర్‌ స్కూల్‌ ఆంధ పండితులు ఒడయరు వీంనాగయచేవరతో స్నేహం కుదిరింది *జఇద్దరూ కలిసి 1885 జూన్‌ 1వ తేదీన “అము,(దిత (గంథ చింతామణి'ని _పకటించారు. ఈ పత్రిక 16 పుబిలతో వెలువడేది. మొదటి నాలుగు పుటలలో ఛందోపల్యాకరణాది కాస్త విచారం, (గంధవిమర్శ, సమస్యాపూరణం, ఐనుచరిిత మనుచరితాది ప్రాచీన (పబంధములందలి కరిన పద్యములకు అర్హ నిరూపజము, ఖిన్నపతులలో భఖ 1800 జ్నూలె, [4 రామకృష్ణయగారి జననం, నెల్లూరుకు సమీప గా9మం దువ్వూరు స్వగాామం. నియోగి దాంహ్మణుడు | వీరనాగయ వీఐత్లైవ మతస్టుడు. [5-7-1873లో నెల్లూరు హిందూవర్నా కుల్‌ స్కూలులో సంస్కృృతాంధ) పండికుడుగా (నవే?ంచాడు. శివరాతతి మాహాళ్ళ్యుమనే చిన్న (ప్రబంధాన్ని వెంకటగిరి (పభువు కంకితం చేశాడు. 1880లో గవర్నరు బకింగ్‌హామ్‌ నెల్లూరు వచ్చినపుడు “త్రీ బకింగ్‌ హాం సింహప్పరీ సందర్శన” మనే చిరుకాద్యాన్ని రచించాడు. పిడుపర్తి సోమన బసవపురాణాన్ని పరిష్కరించి, సంస్కృృతంలొ ఒక పీరిక వా్రళాడు. వావిల పాడు తాలూకా శివరామపురమను న్వగామంలో ఖరసంవత్సర ఫాల్గుణ మాసంలో శివసాయుజ్యాన్ని పొందాడు.

187

పారాంతరిములున్నచో కవిహృదయ నిర్దారణ, అక్షణ విరుద్దములగు శబ్ద సమాసములకు ఆక్షేపణ, పూర్వ పక్ష సిద్ధాంతము. చాటు పద్య (ప్రచురణ, విద్యావిషయికమైన రేఖలు మున్నగు అనేకాంళాలు (వచురించేవారు. తక్కిన పుటలలో అము(ద్రిత (గ్రంధాలను సేకరించి, పరిష్కరించి ముగదించేవారు. నిరాదరింపబడి నశించిపోతున్న తాళపత౦9 గ9ంథాలను నముద్ధరించడం ఈ ప్యతిక (పధానాశాయం. ఈ విషయాన్నే-

జతనంబు మీజంగ నము

(తత సద్గ్దుంథముల "సేకరించి కడు పరి

ష్కతములుగావించి యధా

మరింబ్నతికం గూర్చెదము (కమంబుగ వానిన్‌ = అని మొదటి నంచికలోనే చెప్పుకున్నారు.

అము,దిత (గంధ చింతామణి మొదటి రెండేళ్లూ అవిఘ్నంగా కొన సాగింది. అటు తర్వాత ర మకృష్ణయ్య గారు రోగ్యగస్తులెనారు. అయిదారు నెలలు ఆయన జీవితాళ విడిచిపెట్టి, మంచం పట్టడం వల్ల మూడో సంవత్సరం (ప్రచురణ కొనసాగలేదు. స్వస్థత చేకూరిన తర్వాత 1887 అక్టోబరులో మూడో సంపటం ఆరంభఖించినా అనేక అవాంతరాలు వచ్చిపడ్డాయి. నహ యంగా ఉండిన వీంనాగయ కవి, పతికపల్ల ఏ సహాయమూ లేదని నెల్లూరు విడిచి'పెట్టిపోయారు. ఈ అదనులోనే రామకృష్ణయ్యగాంపై సివిల్‌ వ్యాజ్యం ఒకటి వచ్చి పడింది. అది పూ_ర్తయేటప్పటికీ ము (దాకరశాలాధిపతి మరణిం చాడు. ఇన్ని ఆపదలు గడచి, మూడో నంపుటాన్ని 1800 డినసంబరుకు పూర్తి చేశారు. ఈ కాలంలోనే రామకృష్ణయ్యగావకి ఇంకో నమన్య వచ్చిపడింది తమ రచనలు (పచురంచడంలేదని, వృ క్తాంతాలు బొత్తిగా వెయ్యడం లేదని కొందరు చందాదారులు వథిక్కపె కినుక వహించారు. వ్వార్తలు (పకటించకి పోతే పిక వన్నెశెక్కదని చందాదారులు, మితులు సలహా యిచ్చారు. ఏమీ పాలుపోక, ప(ికాపోషకులలో ఒకరూ, అనాటి సు (ప్రసిద్ధం హైకోర్టు న్యాయ వాది, సాహితీ బంధువూ అయిన రావుబహదూర్‌ పనప్పాకం అనంతాచార్యు

188

లను రామకృష్ణయ్యగారు సంప్రదించారు, ఆయన నృ త్తాంతాది"విషయముల నిందు (వాయవలదనియు నిట్టి విద్యావిషయిక ప్యతిక యొకటి యుండవలయు ననియు నింగ్రిషు భాషయందు “ఆదీనియం” ఆను చీనింబోలు ప్యతిక యొకటి వెలయుచున్నదని, దాని మాదిరే దీస్నీ నడపమనీ ఆదేశించారు. పృ త్తాంతాపేక్షకులు "ఆం(ధ(పకాశికా*ది ప్యతికలు చూచుకుంటారని ఆమస సలహా యిచ్చారు. అంతట వ్నార్తలు (నాయకూదదని, అము,[దితగ్రంధ చింతా మణిని విద్యావషయ పతీకగానే కొనసాగించాలనీ రామకృష్ణయ్యగారు తీర్మా నించుకున్నారు. “ఎన్ని విఘ్నములు గలిగినను మా శరీర యాత యంతయు నిందే గడుపవలయునని నిశ్చయించుకొనినాంము” అని ప్మత్రికలో ప్రకటించు కున్నారు. 1881 జనవరి నుండి నాలుగవ నంపుటి ఆరంభమైంది. ఆనాటి నుండి రామకృష్ణయ్యగారు ఆమరణం ప్మరికా (పకటన, పుస్తక (వచురణ లకే జీవితాన్ని అంకితం చేశారు.

రామకృష్ణయ్యగారు ఒకవ్వై పు ప్యతికిను కొనసాగిస్తూ. మరొకవైప్ప తాళప(శాలను పరిష్కరించి పృస్తక్యప్రచురణ చేస్తూవచ్చారు. మితతవిందా పరి ణయము, హరిశ్చంద్ర నలోపాథ్యానము, తిన్మున భర్తృహరి నీలిశతకము, (ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర విలాసము, చందద్రాంగద చం్యతము, భోగినీదండ కము, ఉత్తర హరిశ్చం(దోపాధ్యానము, వసుంధరా పరణయము, యాదవ రాఘవ పాండవీయము మొదలై న (ప్రాచీన గంథాలను పరిష్క౦ంచి, చక్కని పీఠికలను చేర్చి అచ్చువేశారు. ఈ విధంగా అము[ద్రిత (గంధాలను ముద్రించడ మనే తమ పథతిక _పధానాశయాన్ని సార్ధకం చేసుకున్నారు. ఈ (గంథాలకు రామకృష్ణయ్యగారు (వ్రాసిన సుద్నీర్ధమైన పీరికలు ఆయన పంళోధనా దృష్టికీ, పాండిత్యానికీ నిదర్శనాలు. తాళప్యత (గంథాల సేకంణ, పార పరిశోధన ఆయనకు వినోదాలు. మద్రాసు వెళ్ళినప్పుడల్లా (ప్రాచ్య పరిశోధనాలయంలో ఆడుగు పెట్టకుండా వచ్చేవారుకాదు. (ప్రతి పుస్తకాన్ని పరిష్కరించే ముందు అనేక [వ్రాత (ప్రతులను నంపాదించేవారు. సందేహనివృత్తి కోసం ఎక్క డెక్కడికో [వ్రాసి పాఠభేదాలు తెప్పించుకునేవారు. “అమూల్య గంధముల

189

కంటె వానిక్సి బూండ్ల రామకృష్ణయ్యవారొనర్చిన పీరికణు మిక్కిలి చక్కగా నున్న"వని కొక్కాంండ వెంకటరిత్నముపంతులు (ప్రశంసించారు.

మండపాక పార్వతీళ్వం కవికి రామకృష్ణయ్యగారిచ్చిన (పాముఖ్యం మరెవ్వం౦కీ ఇవ్వలేదు. అర్వాచీన కవులలో ఓగిరాల జగన్నాధకవి కవిత్వమూ, పార్వతీశ్వర వాస్త కవిత్వమూ ఆయన ఎక్కువగామెచ్చినవి. (శ్రీమత్‌ తై9ప దేంటద్ర గురుచం(త్రము, (పబంద సంబంధ బంధ నిబంధన _గంథము, శ్రీ కృష్ణాభ్యుదయము మొదలగు పొర్నతీశ్వరకవి కృతులను (ప్రచురించారు. పార్వతీశ్వరకవి ఆత్యకధను, హంహాలేశ్వర శతకమను. పేర (వ్రాయించి అచ్చువేశారు. ఆయన జీవితాన్ని, కృతులను అము[దిత (గంధ చింతామణ్‌లో పూండ్లవారు వ్యాసంగా (వాళారు నమకాలికుల్టై న వడ్డాది సుబ్బారాయుడు గారి ముకుంద శతకాన్ని, మచ్చ వెంకటకవి శుద్ధాం్యధ నిరోష్ట్య నిర్వచన కుశచరి(త్రాన్ని, మండపాక పార్వతీశ్వరికవి కుమారుడు కామశాశ్త్రి (పాస్తా విక పద్యాలను (వచుుంవారు. ఇట్లా ఆయన _పచుించిన (గందాలి౦కా పేర్కానదగ్గవి చాలా ఉన్నాయి.

రామకృష్ణయ్యగారు స్వయంగా ఏ (గంధమూ రచించినట్లు లేదు. ఆయన అముద్రిత (గంధ చింతామణిలో అప్పుడప్పుడు కొన్ని పద్యాలు వినోదంగా (వ్రాశారు. వావిలిహొలను సుబ్బారావు గౌరవ పురసృరంగా ఒక *'గజమాలిను (వ్రాశారు. ఇవే ఆయన పద్యాలు,

రామకృష్ణయ్యగా౨కి జాటుపద్యాల సేకరణపై మంచి ఆసక్తి ఉండేది. వంద 'పై చిలుకు చాబుపద్యాలు "సేకరించి అము,దిత (గంధచింతామణిలో (పచురించారు. ఆయన (పకటించిన చాటుపద్యాలలో కొన్ని వెటూరివారి సంకలనంలోనూ, మరికొన్ని దీపాలవారి సంకలనంలోనూ చోటు చేసు కున్నాయి. పూండ్లవారిని మాతం చాటుపద్య సంకలన కర్తగా ఎవరూ స్మరించలేదు. '*ఆరింటికి తొ" అను వ్యాసంలో తిట్టుకవిత్వాన్ని గూర్చి (వ్రాస్తూ, అప్పకవి మొదలై నవారు ఉదాహరించిన లిట్టుపద్యాలన్నీ వెలికితీసి

180

చూవించారు- ఈవ్యాసాన్ని సాహిత్య ఎకాడమీవారు తమ ద్యాస సంపుటిలో ము[చించుకున్నారు. *

అము(దైత (గంధ చింతామణి ఆదిలోనే వెంకటగిి (ప్రభువు రాజ గోపాలకృష్ణయాచేం(ద్రుని ఆదరాన్ని సంపాదించుకుంది. వెంకటగిరి వారితో పాటు నూజివీడు, ముత్యాలంపాడు మెదలైన జమీందార్లును అము(దిత (గ్రంథ చింతామణి పోషణ బాధ్యతను వహించారు. వీంఠోపాటు రావు బహదూర్‌ పనప్పాకం అనంతాచార్యులు, బెజవాడ రామచం (దారెడ్డి, ధర్మ వరం రామకృష్ణమాచార్యులు, కోలాచలం శ్రీనివాసరావు, సమన్ధి రంగయ్య సెట్టి, అయ్యనకోట పార్టసారధిసెట్టి, నరహరి రాశవామణీసెట్టి మొదలగు సాహితీపరులు, విద్యాధికులు పోషకులుగా ఉన్నారు ఇంత మంది అండ ఉన్నా ఈ ప్యతిక ఆర్జికస్టితి ఏనాడూ సుకరంగా ఉన్నప్లులదు. ఈ విష యాన్నే రామకృష్ణయ్యగారిట్లా (వాళారు. “ఇది పృ త్తాంతప(త్రికి కానందున ఎల్లరకు సుటోధకము కాదు. దీని _పాళశ_స్య్యము గోరువారు సహజముగ పండితులే. బాకీపడినందుననే పండితులకు పతిక పంపకుండుట సరనము కాదుగద. ఒక్క భాషాభిమానియగు జమీందారు గారికి దీని స్థితిగతుల విన్న వించి యున్నావము.” వెంకటగిరి జమీందారు రాజగోపాలకృష్ణ, ఆయన తమ్ముడు వెంకటకృష్ణయా చేం(దుడు, జట(పోలు జమీందారు, మొదలగు వాళ్లు అము[దిత (గంథ చింతామణి అప్పులపాలై పోకుండా కాపాడారు. వీరిచ్చిన ఆర్థిక సహాయంవల్లనే రామకృష్ణయ్యగాంకి ఆ చినంరోజులలో గొప్ప ఆత్మైర్యం ఏర్పడినది.

వెంకటగిరి వారికి రామకృష్ణయ్యపై గొప్ప అభిమానం ఉండేది. ఆయన “చరమస్థితిలో స్కృతిదప్పి యుండినటులవిని యప్పడును (శ్రీవారు

• తిట్టుకవిత్వం పై ప్పస్తకం[వ్రాసి అాడమీ బహుమతిని పొంవెన (శ్రీరావూరి దొరస్వామి శర్మగారీ వ్యాసాన్ని చూచినట్లులేదు , చూచిఉంజఆే పూండ్లవారు సేకరించి, ఉదాహరించిన “ఊరునాకు (కొత్త, ఊరికినేంగొ9_త్తః మాలకొత్త నీ విమానమెత్త* అన్న వద్యశకలాన్ని విడిచిపెట్టి ఉండేవారుకాదు.

10!

కొంత (ద్రవ్యము సహాయముంశేసి శ్రీ వెంకటగిరి రాజావారు పంపినారని దిక్కులు పికషైటిల్లునట్లు ముముర్షువునకుగూశ (శవణగోచరమగునట్లు పెద్ద ధ్వనితో వాం చెవితోంజెప్పుమని యాజ్ఞచేసిరి.” ఆంధ్ర కవిపండితనంఘాన్ని రామకృష్ణయ్య -రు వేదంవారతోకలసి ఎదుర్కొన్నప్పుడూ వరోక్షంగా ఈ రాజాగారే మాబకహూమంచికీ అండగా నిలచారు ఖ్‌

వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి, వీరేశలింగం వంతులు, కొమ[రాజు వెంకటలష్ష్కణరావు, వెల్లాల సదాళవశాశ్త్రి, వావిలికొలను సుబ్బారావు, ధర్మ వరం రామకృష్ణమాచార్యులు, వడ్డాది నుబ్బారాయుడు, నడకుదుటి వీర్రాజు, కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులు, గురజాడ రామమూర్తి, నాగపూడి కుప్పుస్వామయ్య మొదలగు ఆనాటి తెలుసు కవిపండిత సంఘమంతా అము(దైత (గంధ 'చింతామణిలో ఎప్పుడో ఒకవ్వుడు రచన చేసినవారే. మండపాకవాతిని గూర్చి చెప్పనే పనిలేదు. అము.దిత (గంధ చింత్రామణి పుటలలో పాతికభాగం ఆయన పద్యమాలికలకే కేటాయించారం చే అతిళ యోక్తి కాదు. పార్వతీశ్వరకవికీ పూండ్లవారికి తటపవలళ్ళి ఓందుపూర్వక యతి విషయంలో అవిప్రాయఫవేవం వచ్చి, ఆఖంకు వారి మీతత్వానికే భంగం కలిగేంతదూరిం వరకూ వచ్చింది. వావిలికొలనువారు, ధర్మవరంవారూ అము(ద్రిత (గంధ చింతామణినల్ల అధికంగా (పచారాన్ని పౌందినవారే.

కొక్కొాండవారి విల్వేశ్వరీయాన్ని రామకృష్ణయ్యగారు ఎంతో సహృద యంతో సమీక్షించినా, ముందుగానే తమకు కలిగిన సందేహాలను పంతులు

• కవిపండిత సంఘ చరితం) తత్త్వము అన్న పుస్తకాన్ని శ్రీపాద కృష్ణ మూర్తి శాస్తి, కోవూ) సుబ్బరామయ్య, గుండ్ర్లపూడి సుబ్బయ్య, సి. దొర సామయ్య కలిసి [889లో ప్రకటించారు. ఆంధ కవివండిత సంఘ ప్రితారణము అన్న పుస్తకాన్ని [1889లోనే మంగు వెంకట రామానుజరావు ప్రచురించారు. ఈ రెండుపు స్తకాలు పూండ్రవారి వర్ణాన్ని నమశ్థిస్తూ శాాసినవి. వీటి ప్రచురణకు ఆర్థిక సహాయం వెంకటగిరివారు చేసినట్లుంది. ఇవ్పటికీ ఈ స్పన్త్సకాలు వందల సంఖ్యలో వెంకటగిందారి సరస్వతీనిలయ గ9ంధా లయంలో మూలుగుతున్నాయి.

1902

గారికి సముఖంలో వినిపించినా, ఏ సమాధానమూ వెప్పక పరుషంగా నంజీ వనిలో సమాధానం చెప్పడంతో అది పెద్ద యుద్ధంగా మాంంది. ఇరువై పులా వాదాలు, (ప్రతివాదాలు, దూషణలు జరిగాయి. కట్టమంచి చారన్నష్టు, ఈ విషయాలన్నీ మనసుకు తెచ్చుకోవడంకూడా తగదన్నంతదూరం పోయాయి. వావిలికొలను సుబ్బారావు, ఆర్‌. వెంకటసుబ్బయ్య, ధర్మవరం మొడలగు వారు లోపల్లోపలే పూండ్లవారిని ఈ వివాదంలో (పోత్సాహపరిచారు పైకి మాత్రం తటస్థంగా ఉన్నట్టు నటించారు. అయితే కథ అడ్డం తిరిగింది. కోలాచలంవారి నాటకాలన్నీ అముద్రిత (గంధ చింతామణిలో తీవంగా విమర్శింపబడ్డాయి. వావిలికొలనువారి కుమూరాభ్యుదయావ్ని విమర్శిస్తూ రొద్దం హనుమంతరావు (వ్రాసిన విమర్శిగంధాన్ని రామకృష్ణ్టయ్యగారు (వపకటిం చారు. ఆర్‌. వెంకటసుబ్బయ్యగారు పరిష్కరించిన కాళహస్తి మాహాత్మ్య పరిష్కరణ పై వేదంవారు రచించిన విసర్శ్యగంధాన్ని ఆయన (పకటిం చారు. ఇట్లా ఆనాటి సమకాలిక పండితులు, కవులు వేదంవారితోపాటు, రామకృష్ణయ్యగారికి బద్ధశ_తువులయ్య్యారు.

వేదంవారు నాగానంద నాటకంలోనూ, (పతాపరు.డియ నాటకంలోనూ పాొషతోచిత భాషను (ప్రవేశపెట్టారు. కొక్కొాండవారు, ధర్యవరంవారు, వావిలికొలనువారు, కోలాచలంవారు, ఆర్‌, వెంకటసుబ్బృయ్యగారు అంతా ఏకమై పా(తోచితభాష పనికిరాదని ఒక ఉద్యమం ఆరంభించారు. [1887లో బళ్ళారిలో ధర్మవరంవారి సారధ్యంలో తొలి ఆం(భ కవి పండిత సంఘ సమావేశం జరిగింది. ఈ సభకు 82 మంది (వతినిధులు హాజరై తే అందులో వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి, పూండ్ల రామకృష్ణయ్య, నేలటూరు పార్టసారథయ్యం గారు, కోవూరు సుబ్బరామయ్య, అయ్యనకోట పార్ధసారధి సెట్టి మొదలగు వారు నెల్లూరువారు. ఈ సమావేశంలో అసలురంగు బయట పడకపోయినా, కృతి విమర్శనోపసంఘాన్ని ఈ పండితసంఘం ఏర్పాటు చెయ్యాలనే ఆలోచన మటదాసులో రెండో పండిత సభ జరిపేలోపలే, అప్పుడప్పుడూ 'సెలవేస్తూ వచ్చింది. కృతివిమర్శనోపసంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసి, ఆ సంఘం

198

చేత కృతివిమర్శ చేయించాలని, తవ్వారా వేదంవారి, రామకృష్ణయ్య విమర్శ లకు అడ్డుకట్ట వెయ్యాలని ధర్మంవారు ఆతోచన చేకారు.

1888-88లో రెండవ మహాసభ మద్రాసులో జ3గింది. ఆనాటి పండి తుల నిజరూపాన్ని పూండ్ర్తవారు “అము[దిత (గంధ చింతామణి వ్శతికాధి పళికి వాయబడిన విద్యావిషయికమైన జాబులు” అనే చిన్న పుస్తకాన్ని అచ్చు వేసి బయట పెట్టారు. వావిలికొలను నుబ్బారావు, ధర్మివరం రామకృష్ణమా చార్యులు, ఆర్‌. వెంకటసుబ్బయ్య మొదలగువారు కొక్కొాండవారిని పరిహ సిస్తూ, తమకు ఆంతంంగికంగా (వ్రాసిన 85 వాబులను అందులో (పక టించారు. రః చిన్న పుస్తకం పండితులలోని నై చ్యాన్ని, 'రెండునాల్యల ధోరణ్‌ని చక్కగా బయట పెట్టింది. అంతటితో పూండ్లవారి విరోధులు నిరుత్తరులై పోయారు. మళ్ళీ నెల్లూరులో జరపాలనుకున్న మూడవ కవి పండిత సథ జరగకుండానే నశించిపోయింది.

అము[దిత (గంధ చింతామణీ జీవితంలో 1880-1800 మధ్యకాలం అత్యున్నతదళగా అనుకోవచ్చు. 1800 నాటికి పత్రికకు మి్యతులకం ఇ శ్యతువులే అధికమయ్యారు. దానికితోడు ఆర్ధిక దుస్థితి. వ్యతిక (ప్రచురణ 18909 నాటికే కుంటుపడసాగింది. రామకృష్ణయ్యగారి మాటలలోనే ఆనాటి పరిస్థితిని తెలుసుకోవచ్చు. “ఈ నడుమ మేము భాషావిషయమై._ విశేషముగ (శ్రమపడుచునే యున్నారము. భాషను గాపాడవలయునని మా యుద్దేశముగాని దాని నాశనము గావింపవలెనని మా యభిప్రాయము గాదు. ఇది మా పథతికా మయూఖమువలన మీకు గోచరించియుండునుగదా!: కొందజొక్క-టిగా జేరి ఛాషయందు మాటిపులు చేయవలయునని _పయత్నింపగా నది మంచిపని గాదని (పకటించినగాని లోకము మేలుకొనదని ఎంచి, మేము సొంతపనులై న మాని, భాషా రక్షక విషయమై కాలముం గడిపికిమిగాని, దానిని వ్యర్థపరుప లేదు. మేము భాషాదేవతకై పడిన (సయాసమును సూర్యాలోకమను పష్మతిక

194

యందు మీరు చూచియుండ వచ్చును.* భాషా సంజీవిని వలె సీ ప్యతికయు పండెండేడులు నెగడి, స్వకీయ ద్వాదళాబ్ధ మధ్యమున గొెంతకాలము విరా మము గొనినను కాణవిభృుష్టరంత్నమువలె లలివెలయగలదని నమ్ముచున్నాము.” “యద్సృష్టమ్‌-తన్నష్టమ్‌ -దీనినందరెరింగియే యుందురు. పుట్టుట గిట్టుటకే కాన వసుధా్యభములే నశించునన న్యధువములగు నిట్టి ప్యతికల విషయమడుగ నేల. తన్నాశనములకు మార్గము లనేకములు. అట్టివానిలో నీ పథతికకిష్పు డప్పులబాధ యొక్కటియయ్యె; అప్పులబడి తిరుగుడువడు నప్పదేరై నం జేజాచి యూతనీయనిచో నడుగంటుటకు సందియమెందుకు? ఈ పథతికా పరి_గహీతలలో "పెక్కురు విద్యావంతులేకాని ధనవంతులు గామి, వచ్చుబడి చాలక యిది బుణ్యగ_స్తమైనది. ఇదియ యిది పుట్టువుదొట్టి యాన్హైంచిన యార్జన. అర్ధబలమే యంగబలము. మొదటిది తగ్గినవంబదే రెండవది తగ్గు సని వేరుగ నుగ్గడింప వలయినా? ఉత్తమర్షులేరై న నీ యధమర్హతను దొల గించి దీని ముప్పు దప్పింతురుగాత.”

నెల్లూరులో వేదంవారికి రామకృష్ణయ్య వంటి అనుచరులున్నళ్లే వ్యతి 'రేకులూ ఒక కూటమిగా ఏర్పడి ఉన్నారు. 1898లో వెంకటగిరిరాజా ఉన్నత పారళాల పండితుడు కొమండూరు రామానుజళర్మ సంపాదకత్వాన “*వాగ్వల్లి” అనే మాసపత్రిక నెల్లూరులో ఏర్పడింది. ఈ వ్మ్యత్రిక 1801లోనే నళించి పోయింది. ఆ కొద్దికాలంలోనే వేంకటరాయశాస్త్రి వ్యతిరేకుల కూటంలోచేరి అము[దిత (గంథ చింజామణిపై విరుచుకు పడింది. పూండ్లవారిని పలు రకాలుగా పరిహసించింది. పూండ్లవారు ఆ చివరి రోజుల్లో ఎదుర్కొన్న చిక్కులను, దుస్థితిని వాగ్వల్లి ఇట్లా వ్యంగ్యంగా ఎత్తిపొడిచింది. “మా పతిక మాకు జీవనాధారముకాదు. ము(దాకరళాలాధిపతులకు మే మప్పుపడి మొగము దప్పించి తిరుగుచుండుటలేదు. మాప(తిక బుణ (గస్తురాలుకాదు.” *ఉఅము[దిత (గంధ చింతామణి ఆర్థిక దుస్థితివల్ల 1888 ఆగస్టు మొదలు 1800 మార్చిదాకా వెలువడలేదు. శ్వ కాలంలో మళదాసునుండి (పకటింవ బడే సూర్యాలోకమనే వారప్యతికలో రామకృష్ణయ్యగారు (వ్రాస్తూవచ్చారు. ఈ వారవ్యతిక వేదంవారికి సంబంధించినది.

195

వెంకటగింవారి సహాయంవల్ల అము[దిత (గంథ చింతామణి ఆగి పోకుండా వచ్చింది. ఐనా కుటుంబ సమస్యలు, పేద౦ంకం ఆయన్ను ఎంత గానో కుంగదీశాయి. ఆరోగ్యం నాశనమయింది, [802 మార్చిలో వేదం వారికి ఒక శాబులో తన అప్పటి పరిస్థితిని ఎంత దయనీయంగా (వాసు కున్నారో చూడండి. "నేను రోగినై నాడను. దూరము నడువలేను. ఎండ సోక గూడదు. ఎట్లు జీవించగలనో దిగులుగా నున్నది. రాజై శ్వర్యములు వలసి యున్నవి. అర్జన సున్న, కుదురుపాటు చిక్కుటలేదు.. చిత్త చాంచల్యము మెండుగానున్నది. ఇందుచేం బక్షవాయువు వచ్చునట్లు తోచుచున్నది. ఏది వచ్చినను ననుభవింపక తీరిదుకదా:”

రామక్సష్ణయ్యగా ఏకి ఆనాటి పండితులందుతో నత్సంబంధాలుండేవి. ఉత్తర (ప్రళ్యు త్తరాలుండేవి. 1887లో విక్టోరియారాణి అరువదేళ్ళ పాలన పూ్తిఅయిన సందర్భంలో రాజమం్యడిలో నభజరిగింది. చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం పంతులుగారు ఆ సభలో చదివిన (పళంసావద్యాలు చింతా మణిలో అచ్చుపడ్తాయి... “నా పద్యములు చూచినతోడనే నాం (ధదేశమున నానాభాగములనుండి బహూకరణబేఖలు నాకు వచ్చినవి. “అము(దిత గ్రంథ చింతామణి" పత్రికాధిపతులగు పంతులుగారు నన్నును, నా క్రవిత్వమును మెచ్చుకొనుచు నెల్లూరునుండి యొకలేఖవాసిరి.” అని చిలకమ శివారు తమ జీవిత చరితలో ప్రత్యేకంగా వాసుకొన్నారు. ఇట్లా వోర్చికమైన స్నెహ సంబంధాలు కలిగిన వ్యక్తులెందెందరో ఉండేవారు. రాజా మంతిఎవ)గడ భుజంగరావు గారికి రామకృస్ణ్రయ్యగార్సిపై మంచి అభిమానం. ఆయన నెల్లూరు వచ్చినప్పుడు ఒక సన్యాననభ ఏర్పాటుచేసి రామకృస్ణయ్యగారిని సన్మానించారు.

హరిశ్చంది నలోపాఖ్యానాన్ని పరిష్కరించి ప్రకటిస్తూ, భట్టుమూర్తి, రామరాజభూషణుడు వేరువేంనే వాదొన్ని రామకృష్ణయ్యగారు పితిపొదించారు. ఆ సందర్భంలో వీరేశలింగం పంతులుగారి కవులచరితంను తీవింగా విమర్శించారు. తర్వాత కాలంతో తాము తొందరపాటున అంత పరుషంగా

196

వాశామసీ, మన్నించవలసిందనీ పళి9కాముఖంగానే ప్రకిటించుకున్నారు. పూండ్రవారు కోరగానే వీరేశలింగం పంతుణగారు రెండవపర్యాయం 80_పె చిలుకు (గంథాలను పంపి గౌరవించారు. వీరేశలింగం పంళులుగారు ఎంత “పేరపథ్యాతి వహించిన వారైన అవసరమైనపుడు ఆయనను విమర్శించ డంలో పూండ్లవారు ఏమా్యతం వెనుదీయలేదు. రామకృష్ణయ్యగారు (పక టించిన గణపవరపు వేంకటకవికృత (ప్రబంధరాజ వేంక కేశ్వరవిలాసాన్ని చింకామణితో వీరేశలింగం పంతులుగారు నమీక్షించారు. ఆ విమర్శలో బంధ గర్భ కవిత్వ (గంధాలు (గ్రంధకర్త అకతిష్టపడి (వ్రాశాడని సంతోషించడమే తప్ప, వేరేవిధంగా ఉపయుక్తంకావని పేర్కొన్నారు. చిలబంఏకవిత్వం చూసి సంలోషించేకాలం పోతుందనికూడా ఆయన (గారు. 'ఒజ్జల పుచ్చ కాయ” అన్న శీర్షికతో రామక్సష్ణయ్యగారు ఈ మాటలను పంహాసించారు, పంతులుగారి రసికజనమనోభిరామము, శుద్ధాం నిరోస్ట్య నిర్వచన నై షధాల్లో ఉన్న ఏతబంధ కవిత్వాన్నిచూపి, ఇచి ఒజ్జల పుచ్చాయ సామెతగా ఉంద న్నారు. వీరేశలింగం పంతులుగారి జీవితచర్యతను, ఛాయాచి(తంతోకూడా పథతికలో (ప్రకటించడమే కాకుండా, ఆయన కవులచరితను అత్యంత (ప్రామాణిక (గంథంగా పేర్కొని స్తుతించారు. -

వేదంవారికి పూండ్లవారికి స్నేహం ఏ సందర్భంలో కలిసిందో తెలి యదు. వేదంవారిపైన పూండ్లవారికి మంచిగురి ఉండేన, అము[దితగంథ చింతామణి అన్ని విషయాల్లోనూ వేదంవారి కొమ్ముకాసింది. కొంతవరకూ ఈ కారణంచేత ఆనాటి పండితుల ఆగహానికీప్మతిక గురికావలసివచ్చింది. “అము (దిత (గంధ చింతామణి -ప్యతికాధిపతులయిన పూండ్త రామకృష్ణయ్య గారున్ను వేదం వేంకటరాయళాస్తు్రంలవారున్ను జట్టుగా ఉన్నట్టు తోస్తుంది” అని గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారు (వ్రాసింది ఈ సందర్భంటతో గుర్తు చేసుకోవచ్చు. వేదంవారి జీవితంలో పూండ్ల రామకృష్ణయ్యతో పరిచయం ఒక గొప్ప సంఘటన ఐనట్లు వేదందారి జీవితనం్య[గహంలో ఆయన మనుమలు (ఫ్రీ వేంకటరాయశాస్త్రి పేర్కొన్నారు. “శ్రీశాస్తుంలవారి జీవితమున అము (దిత (గ్రంథ చింతామణి పరిచయమొక గొప్పస్థానముగా నున్నది”_అని ఒంగోలు

197

వంకటరంగయ్యగారు భావించారు. వెంకటగిరి రాజాగారితో వేదంవారికం క పూండ్ల రామకృష్ణయ్యగారికే ముందుగా పరిచయం. బహుశా పూండ్లవారే వేదంవారిని వెంకటగిరి సంస్టానంవారికి పరిచయం చేసి ఉంటారు. వేదం వారి నాటకాలను (ప్రత్యేకంగా ఆడడానీకే రామకృష్ణయ్యగారు ఆం(ధ్రభాషాఖి మాని సమాజాన్ని 1889, మార్చి 80 తారీఖున నెల్లూరులో స్థాపించారు. మదాసుతో ఆం(ధభాషాభిమాని సమాజంవారు నాటక (పదర్శనలియ్యడానికి వెళ్ళినపుడు, అము(ద్రిత (గంధచింకామణి (వచురణనునైత౦ కట్టిపెట్టి సమా జంతోపాటుగా ఆయన మదాను వెళ్ళేవారు. వేంకటరాయళాన్రిగారు తమ రచనలో ఎక్కడా పూండ్షవారివి (పస్తావించినట్లు కనవడదు.

రామకృష్ణయ్యగారి విమర్శ సం(పదాయరీతిలోనిది. సాధారణంగా శొబ్టిక విచారమే ఎక్కువగా ఉండేది. శకటరేఫవిచారము, పయేళ్ళ్శబ్దవిచారము, ఇ₹్యమంతక శబ్దవిచారము, కకారము సంయుక్తాక్షరమా? వటుడు శబ్దము (పయోగార్హమా? కళంకు శబ్దనిచారము ఓ,ష్ట్యనిరోస్ట్య విచారము, నాటకము లందు (గామ్యభాష ఉపయోగింపతగునా? చాటుపద్యముల స్థితిగతులు, తిట్టు పద్యములు మొదలగు వ్యాసాలు రామకృష్ణయ్యగారి విమర్శ విధానాన్ని వివ రిస్తున్నాయి, ఆనాడు ఉత్తమరచనలుగా పేరుపొందిన కన్యాశుల్కము, (వకాప రు(దీయము, ధర్మపరమువారి నాటకములు, కవులచరితఈ, కవిజీవితములు, మున్నగు (గంథాలను ఆయన చక్కగా సమీక్షీంచారు.*

పూండ్ల రామకృష్ణయ్యగారు జీవితమంతా సాహిత్య సేవలో గడిపారు. స్వార్ధం, మనా తనా ఇవేవీ ఆయనకు అడ్డంరాలేదు. ఎందరో మితులకు, హితులకు ఈ కారణంగానే ఆయన దూరమయ్యారు. తటవర్గ బిందుయతి (అనుస్వారసంబంధ యతి విషయంలో పార్వతీశ్వరకవి చూపిన (పయో గాలను పూండ్రవారు (ప్రామాణికమైనవిగా అంగీకరించలేదు సుదీర్హమైన లాలా

*అము[దిత (గంథచింతామణిలో ఎందరో మహానుభావులు ఎన్నో గొప్ప వ్యాసాలు (వ్రాశారు. వాటి విషయం ఇక్కడ (ప్రస్తావించలేదు.

1898 వాదం జరిగింది. ఈ విషయాన్ని గూర్చి రామకృష్ణయ్యగారు. (వ్రాస్తూ తన హృదయా వేదనను ఇట్లా వ్యక్తంచేశారు.

“పార్వతీశ్వరకవిగారి వ్రాతనుగని మేము చింతించుచున్నాము. ఇవ్ప టికిని మాకు వారి కవననమునందత్యాదరము గలదు. మా ప్యతికవలననే వారి "పేరు లోకమంతయు వెల్లివిరిసియున్నది. వారి చర్యిత్రమంతయు (గంథరూప ముగ వారిచేతనే వ్రాయించి (పకటించినారము. వారి మజికొన్ని పుస్తకము లను (ప్రకటించి యున్నారము (ప్రకటింతుము. ఇట్టిస్టితలో వారియందుగల అనురాగము వీడునా? వారట్లు వ్రాయటవలన మేమొకవిషయమును స్టిరీకరించు చున్నాము. మనవారిలోనుండు పండితులనుగాని, కవులనుగాని యే యాక్షేపణ జేయక స్తుతించునంతదనుక వారిలోతును గుణమును దెలియదు. అది తప్పి నచో నన్నియు బట్టబయలవును దీనినొకరిద్దరి విషయమున, బరీక్షించి యున్నారము. లక్షణములను, లక్షనానుసారములగు _(పయోగములను జూపుచు నాకేసించినను శ్రీ శాస్త్రంలవారొప్పక మా విషయమై యొక సీసమాలిక (వాసిరి. మాలికలు (వ్రాయుటకేమి, ఆపని వారికవలీలమై యున్నది.

రామకృష్ణయ్యగారు. 1904 సెప్టెంబరు [ కేదీన నెల్లూరులో మర ణీంచారు. అంతకుముందే అముద్రిత గంధచింతామణి జూలై సంచికను కూడా వెలువరించారు. 1800 మార్చి సంచికలో ఆయన ఇట్లా (వ్రాశారు. “వ్లాక్రితర వ్యాయామములులేవు. విద్యావిషయిక వ్యాయామమునందే మా జన్మ కడతేరవలయునని శ్రీ శ్రీధరు నెల్లప్పుడు (బార్జింపుచుందుము. *

ఉ నిజమే।ః పూండ్లవార్‌ 505 ఫలిల్సంది. చట న జీఏతం సాషాత్య "సేవకూ, పతికానిర్వహణకూ పూ్తిగా అంకితమైంది. ఆయన మరణంతో నెల్లూరు ప్మత్రికోద్యమంలో ఏర్పడ్డ శూన్యం మళ్ళీ ఎన్నో ఏళ్ళకుకూడా పూరింపబడలేదం పే అతిశయో క్రిలేదు.

కే

గ్గ

వడ్డాది సుబ్బారాయకవి (1854 - 1988) _-డాః జి; వి, నుబహ్మణ్యం

వడ్డాది నుబ్బారాయకనిని “వనురాయకవి* యని తెలుగువారు ముద్దుగా పిలుచుకొందురు. ఆ కవిపేరు స్య్మరింవగనే తెలుగువారి హృదయములలో 'భక్త్ర చింతామణి? శతకమునందలి పద్యములు హృద్యముగా లాన్యము చేయుచుండును. ఆ కృతికి తెలుగునాట నున్న (పచారమంతటిది. “పసుకవి కృతులలో “భక్త చింతామణి” జీపషముగల కృతి. దీనిలోని పద్యములు చాల మందికి గంరస్టములు. భక్త చింతామణి సామాన్యశతకము కాదు. “భావ గాం ఖీర్యమునందును ,దత్త్వబోధనమందును భ _శ్రచింతామణీపద్యములు కొన్ని పపంచ సాహిత్యమందలి యే కవితకును దీసిపోవు. అని విమర్శకులు (వాసీయున్నారు.

“శీవింతున్‌ భవదీయసాద జలరుట్బిం తానుపానంబుతో

దేవాః మందు; ననామయత్వమః (ప్రసాదింవంగదే మేనికిన్‌ ,

ానృక్క్మేఘపు. ాపగల్లినను దావం బేర్చునే వృకమున్‌,

సీ వుండన్‌ హృది నాకు వ్యాధిభయమున్నే? భక్త చింతామణీ:” మున్నగు ననర్హమణులకుః దావల మీ శతకము. ఇది భ కివధానమైనదై నను ననేక విషయము లి౦ందు సంధానింపండినవి. పద్యభావము లన్నియు నుదారములు.. భాష మృదులగంఫీరము. తెలుంగున *భక్రచింతామణి” వలె నధికముగ నమ్ముడువడిన (గ్రంథములు తక్కువ”-అని ఫ్రీ మధునా

200

పంతుల సత్యనారాయణశానస్తిగారు తమ *“ఆం(ధ రచయిత? లను (గంథమున చేసిన (ప్రశంస చిరస్మరణీయము.

ఒక్కొక్క కవికి. జక్కాక్మం జీవలక్షణ ముండును. ఆది యాతనీ వాగ్వృ త్రి నాశ్రయించి (వనహించి కవితగా జాలువారును- అతడా కవి తలో నెన్నిభావములను వ్య "క్తీకలీంచినను వానిలో పూసలలో దారమువలె స్థాయిగా నా జీవ[వవృ త్తి అవిచ్చిన్నముగా సాగుచుండును. అది సామా జిక్స (పవృత్తికి సహయాగిగా నున్నచో జనులలో నది యత్యంత (పచాం మును పొందును. (పజలా కవినాక్కూను మక్కువతో మన్నించెదరు. ఈమ భావములనే కవి భావములలో నెమరు వేసికొనెదరు ఇట్టి శక్తీ జీవుని యందు నిక్షిప్తమై యుండెడి కొన్ని శ_క్రిమంతములై న భాపములకే కలదు. జీవుడు నహజముగా ఆనందచిత్కళామూర్షి. కాని, నంసారమునబడీ సుఖ దుఃధాత్మకమైన అవస్టలలో మునిగి తేలుచుండును. దుఃఖమునుండి విముక్తి చెంది ఆనందిము సందుకొనపలెనని (తోపలు వెదకుచుండును, కొన్ని జీవులు కరయందు రమించుచుండును; కొన్ని భ_క్రియందు పారవశ్యమును భజ్తించుచుండును; కొన్ని యోగమం దాదరము చూపుచుండున; కొన్ని ఖ్రొనము నాశ్రయించి _గమించుచుండును. పి మార్గము నా(శయించినను జీవున కానందసిద్ధి గమ్యము; ఎన్ని బాటలలో నడిచినను ఏకై కగమ్యమును చేతుటకే (నస్టానము. " "

పనురాయకవి జీవలక్షణము పధానముగా _ నాార్రినాశయించి . (వస రించినది. ఆర్తికొక వైలక్షణ్యము కలదు. లోకములో జీవు డనుభవిం చెడి దుఃఖన్వభావము ననుశీలించినచో' సార్తియొక్క విలక్షణత్వము కేటపడ గలదు. మానవణీవితమునందు దుఃఖము, శోకము, ఆర్హ్‌, నిర్వేషము అను థావములు కలవు. . స్టూలద్భృష్టికి నివి సామాన్య లక్షణములు కలవిగా తోచి నను, సూక్ష్యువివేచన గావించినచో వానికిగల తారతమ్యము గోచరింపగలదు. లౌకికవాంఛల కనాంతర. మేర్చడినప్పుడు. కల్లెడ యనుతానము దుఃఖము. (పీతిపా(తమైన వస్తువునుగాని, ఆత్మీయడై న వ్య క్రినిగాని కోత్పోయినవుడు పొందెడి వియోగ దుఃభాతిశయము శోకము. (బదుకునందలి దుఃఖళోకము లకు గుందీ వానివలన గలుగు తోపమును భరింపణాలక, ' పానిని తరించుట

201

కొరకై చ్రైవిమునుగూర్చి యెలుగెత్తి యా్యకందించుట ఆలి. ఐపాకమును రోసి, ఆముష్యికచి౦ంతతో వైరాగ్యమును భజించి, ఆత్య్మసొక్షొక్కారము కొరతకు అంగలార్చుట నిర్వేదము వీనిలో దుఃఖము నంచారి మాత్రమే. శోకము స్థాయి. ఆడి ఉత్కటావస్థ నొందినచో కరుణరసమగును. ఆర్తి ఫి గవదతికి పుష్టి చేకూర్చెడి భావము. భక్తికి (పాణభూతమైనది. విర్వే దము శమపోష8 మైన ధాపము. కొందరు కాంతరసమునకు స్థాయిగా నిర్వే దమును పేర్కొనినారు అట్లగుటచే దుఃఖముకం క కోకము, దానికంటె ఆ్వ్తి, దానికం శె నిర్వేదము శ_క్రిమంతములై న భావములని యేర్చడుచున్నది. అందును దుఃఖళోకను లై పాకములు మాత మే,ఆర్రి నిర్వేదము లాముష్మిక (పప్పత్తి కలవి. వసురాయకవి వ్య క్రీకరించెడి అ్నర్తికావ మాముస్మిక (ప్రవృత్తి కలిగినవగుటచే నహ్యదయులను, భక్తులను సమానముగా నాక వెంపగలుగుచున్నది.

లోక్రమున భి క్రికున్న శక్తి మరి యే యితర రసములకున్నట్లు కొన రాదు. భిగవ్యవ్రళి భక్తికి స్థాయి అది యెంత అలౌకికమో అంత ఆధ్యా త్మికము. భక్తుడు దేహాభిమానమును చంపుకొని. ఆత్యును సపరమాత్మవై పు పయనింపజేసి, అద్వైత సిద్ధికొారకు మధురముగా సాగించెడి నంతత స్మరణ చింతనా (ప్రస్టానము భగవ్యద్రతి, నవవిధ భక్తుల మొదలైనవి ఆ మొగ్గ మునం డదేర్పరచిన సోపాన్నకమము. భక్తిలో అ్నర్రి ఒకో వేదన వంటిది. లౌకిక సుఖదుఃథాదులలో మునుకలిడెడి జీవుడు భగవంతుని దయాలబ్ధికొరకు పచరించెడి పరివేదనరూపమైనది ఆ ర. మాయావరణబిద్దుడేన జీవుడు దానిని తరించుటకు చేసెడి వేడికోలు ఆరి, ఇది యొక విదమైన బీవని వేదన. వీన భావననము జీవులకు చిత్రమైన ఆంతళ్ళాంతిని కూర్చుచుండును. పసు రాయకవి కవితలో నీ లక్షణము సాంగద్రముగా సంవదించుకొ నియుండుటచే జనుల నత్యంత మాకర్షించినది. లక్షణము వివీచించినచో నిది భక్రికవిత తోని భాగమే. కొని, పోతనాది మహాకవుల వాగ్వు_క్రీలో భాసించు జ్ఞాన (పవృద్హి యిందు తక్కువ. క్రాన్సి, నామస్మరణము, వేదనాకథనము, వ మొదలైన లక్ష ఇము లుండుటచే నిది ఖ్‌ కలౌ చంపే కట్టి రచన భక్తి

న్లో చద్టరనుం నెన్న ణీంచుచుండును. (శ్రి ఈ కే0...0000000ఆ యాలో రా "| పాటు లలో

202 “భక్త చింతామణ్‌' శతాధిక పద్యమండితమయ్యును మకుట విశిష్టమై, ఆ_ర్రిభావ (వధానమగుటచే శతకమని కీర్తింపబడుచున్నది.

, శతకములలోకూడ దుఃఖభావావస్థలను మోసికొని వచ్చెడి పద్యము లుండవచ్చును. అవి పరితలకు సానుభూతి కలిగించినంతగా సహానుభూతిని కలిగింపలేవు- శోక్యపధానములై న కివితలు కథనా(శయించి రాణించినం తగా శతకములందు శోభించవు ఇక ఆల్రియను భావమును వ్య క్తీకరించు టకు .మకుటవిళిష్టములై న శతకపద్యములు శక్రిమంతిములుగా పనిచేయును. శతకక_ర్తయొక్క వ్యక్రిగతమైన ఆ కవితలో ఉాలువాఎ విళ్వజనీనతను సులభముగా భజింపగలుగును. అట్టి సహజలకణము “ధ_క్రచింతామబణి' యం దుండుటచే తెలుగువారి చిత్తముల ౫ శతకము హత్తుకొనినది. పలు వురినోట కలకాలము నిలువగలిగినది. ఐహికవిషయములు సామాజిఓల కాసక్తి కల్తిగించునేకాని అంతరంగమొను కరిగింపవేవు తీపుని సహజ ధర్మమును తాకగలిగిన ఆర్తి రచయిత కెంత ఆత్మీయముగా నుండునో పరి తకుకూడ నంత ఆత్మపారవళ్యమును కలిగించుచుండును. వానిని జీవిశాను భవములలోని నిత్యనత్యములుగా జనులు భావించుకొని రమించుచుందురు

పడుచుల్‌ వేడుక బొమ్మరిండ్రిసుకలో బాగొప్ప నిర్మించి, చొ

ప్పడ (ముగ్గుల్‌ పచరించి, యాడుకొని, యాపై నాట గొల్లంచుంగ

• ట్జడముల్‌ పాడొనరించి పోవుగశి, వేడ్కల్‌ నీకు నీ విశ్వముల్‌

పొడమం జేసి, భరించి, మాప్పుటలు నెష్టన్‌; భ_క్తచింతామణీ?* ఈ సద్యమునందు వసురాయకవి భగవల్లీలాభివర్ష్సనము చేయిచు, లోకము లను ప్పట్టించుట, భరించుట. లయింపజేయుట భగవంతుని లీలావిశేషములుగా నభివక్షించినాడు. దాని కుపమానముగా బాలికలు బొమ్మరిళ్లను కట్టి యలం కఠించి, ఆవసరము తీరినతరువాత వానిని కూల్యదోయుదు రనెడి లోకవృత్త మును నంధించినాడు. ఉపమానమునందు పఠిత రమించి, తదనుభవసారము నుండి భగపల్లీలాన్వభావమును థావనముచేసి, దానియందు తన్మయీభవన (పవృ త్రిని (పకటించుచున్నాడు. +ఇందలి యలంకారము వస్తువును న్యంజింపజేయుచున్నది. .ఆందు జీనితత-త్త్వము రమణీయముగ స్ఫురించు చున్నది. మరణాంతమైన బీవిక (పవృ త్రియొక్క_ అనిత్యత్వము భాసించు

208

చున్నది అది ఆ్రైకి ఆంకుంమైనట్లు తెలియుచున్నది. ఆ ఆర్హి భగవం కునికి సమర్చతిమగుచున్నది. భక్తికిట్టి ఆర్తి మూలమనియు, దానిని భగ వంతఈనికి నివేదించుకొనుటవలన ఆత్యతృప్రి కలుగుననియు ౦చయితవలెనే పఠితయు భావించుట జరుగుచున్నది. అప్పుడు వ్య_క్రిగతమైన భావము విశ్విజనీనమై అలౌకిక రసానుభవమునకు దోహదకారి యగుచున్నది- లోకులు ఆర్థికబాదలను వస్టించెడి రచనలపట్ల ఆత్మీయతను (వకటింపరు. ఆధ్యాత్మికభాపములపట్ల ఆత్మీయతను సహజముగా (వకటించెదరు.. “భక్త చింతామణి" ఆర్హిలో ఆత్మీయతను రంగరించుకొనిన భక్రిచన. అక్ధి ఆందరియందును సక్తి (వత్తి) వలె నిలిచియండును. దానిని భగవద తితో వెలిగించిన చాలును. అఖిండిజ్యోతివలె వెలుగగలదు- వసురాయకవి వాక్కున కాశక్తి నైజముగా నున్నది- ఆందువలననే ఆతని కవిళ ఆంధ్రుల కథమానపొతఏమైనది.

ఆప్త తెచ్చిపెట్టుకొనునడి వాదు. (బదుకులోను౦డి ఊటవలె పుట్ట పలె. ఉవ్వెత్తుగా కుప్పించవలె.. వసురాయకవి జీవితము నుఖసంతోషము లతో సాగిన ఆనందయా(తకాదు: ళోకసన్నివేళములతో ఘూర్డిల్లి న విషాద సాగరము. వ(కళ్యక వియోగ మా కవి జీవిత సుఖమును కలంచివై చి నది. శోకమే ఆతని కవితకు గీతమై సాగినది; భగవంతునిగూర్చి గళ్‌ మెత్తి సాడించినది. ఆర్హచిత్సవృ్తియే ఆతని కవితకు ఆర్ష్ర(పవృ్తిని కలి గించినది. అదియే ఆతని కవితకు జీవము.

వనురాయకవి జీవితమునందు. సంఖటిల్లిన విషాదసన్నివేళశములను గమనించినచో నాతసిలో కరుడుకట్టిన కరుజరనము ద్యోతమానము కాగ లదు... పడ్డాది సుబ్బారాయకవి శ్రీ. ళల. 1894 జులై 80వ తేదీకి సరియైన ఆనందనాము నంవత్సర (శ్రావణశుద్ధ పంచమి ఆదివారమునాడు గోదావరీ మండలమునండగలి నగరము తాలూకాలోసి పొసెర్లపూడి గ్రామమున జన్మిం చెను తండి సూరవరాజు; తల్లి లచ్చాంది= కవిగా పూర్వీకులు రామ చందఏప్పరిము తాలూకొలోని కాకర్లపూడీ జమీందారీ గాంమమైన కోటవడ్డాది యందు కరణీకము చేయుచుండెడివారు... వారిది హరితసగోత్రము*_ వారు నియోగి (బ్రాహ్మాణులు.. కవిగారి (ప్రపితామహు+డైన వడ్డాది లక్ష్మీనరిసిం

204

హముగారు దొడ్డమ పేట నంస్టానాధిపతియైన వో(దేవు సోమప్పగారియొద్ద సంస్టాన జ్యోతిళ్ళాప్ర పండితునిగా నుండెడివారు. ఆయన యేబదియవయేట జగ్గమ్మ యను కన్వను వివాహమాడీ బుచ్చిరాయుడు, అచ్చన్న, మల్లయ్య, తిమ్మాభొట్లు అను నలుగురు కొడుకులను బడసినాడు. వారిలో రెండవ వాడైన అచ్చన్న వసురాయకవి పితామహుడు. అచ్చన్న దొడ్డవరిము ఖాను మునందు "“దుస్తుశిస్తులు' వసూలుచేయు నుద్యోగము నిర్వహ ౦చుచుండెడివాడు. ఆయనకును, కామమ్మకును గలిగిన సంతానము సూరిపరాజు. సూచపరాజు సంస్కృతాం[ధములందు దిట్ట; జ్యోతిళ్శాస్తమునందు పండితుడు. ఆతడు బాలాంత్రపు తిరుపతిరాజుగారి కూతురగు లఅత్ష్మమ్మను వివాహమాడెను. శారిరువురకు గలిగిన (పథపు సంతాన ఒ వడ్డాది సుబ్బారాయకవి

లక్మమ్మగారికి పిల్లవాని కిచ్చుటకు _స్పన్యము సరిపోయెడిది రాదు. ఆ తరుణముననే సర్‌ ఆర్థర్‌ కాటన్‌ పర్యవేక్షణలో గోదాప3 ఆనకట నిర్మా ణము జరుగుచుండెను. తల్లిపాలు చాలని యా బాఎని దయసీయస్థితిని గాంచి ఆనకట్ట నిర్మాణములో పాల్గొనుచున్న ఉప్పవపు వనితలు కొంద రాత నికి _స్తన్యమిచ్చి పోషించిరట. వసురాయకవి యా పాలిచ్చిన తల్లులకు కృతజ్ఞతాంజలులను చాటూ క్తులతో సమర్చించుకొనినాడు,

*గౌతమి( గట్టి కాలువలు “కాటను” (దవ్విన కాలమందు సం

భూతుండ న్రైనవాండ బదుమూడగు నే(డుల యీడుతల్లి కిన్‌

మాతకు లేమింవా. లచట మంటిని మో సెడి యుప్పరమ్మలే

(ప్రీతిని నన్ను( జన్లుడిపి పెంచిరంటేమి బుణానుబంధమో:

(వసురాయ చాటు[_ప్రదింధము

పుట్టిననాడే తల్లిపాలు గడుపార నోచుకొనని పసికూన వసురాయకవి,

వసురాయకవి యేడవయేట సూరపరాజు స్వర్షస్థుడైనాడు. సూరపరాజు కోరంగి (గామములో పాఠశాల పెట్టి వీదవిద్యార్థుల కుచితవిద్యను గరప్పచుం డెను. వసురాయకవి కై దవయేటనే తండడ్రి కీర్తి అప్పరాజుగారిచేత నక్షరా భ్యాసము చేయించెను. అప్పరాజుగారు కవిచేత బాల రామాయణము, అమరము, ఆంధ్రనామ సంగ్రహము, ఆం(ధశబ్ద చింతామణి, ఆం(ధ

205 మహాభాగవతము మొదలై న (గంథములను చదివించిరి. కవిగారకి ఆరవ యేటనే మూడేండ్ల యీదుగల వెంకమాంబ నిచ్చి వివాహము కావించిరి. 861లో అనగా కవిారికి నేడవయేట సూరవరాజుగారు (గామములో నొక శతిమ్యురి యాసొమికి లంగరు నోడకెత్తుటలో సాయవడపోయి, ళక్తికిమించిన బరువెత్తుకొని (పేవులు తెగి మృతినొందిర. పరోపకారము చేయుటలో పాణములను సైతము లెక్క సేయని సాహస్‌ సూరవరాజు, సూరపరాజుగారు గతించునాటికి వారికి ముగ్గురు నంతానము. పెద్దవాడై న వసురాయకవి కేడేండ్లు; రెండవకాడుకగు ఆచ్చనకు నాలుగేండ్లు; కూతురు వెంకటరత్నమునకు రెండేండ్లు. అప్పటికి లకమ్మ కిరువదియేండ్లు. జాల్య మునందే. వసురాయకవి త0|డిలేని బాలుడగుటయేగాక, కుటుంబమును పోషించు బాధ్యతనుకూడ తీసికొనవలసినవాడయ్యెను. తంథడి సంపాదించి కొడుకున శేమియు మిగుల్పలేదు. పేదరికమే పైతృకమైన ఆస్తిగా వసు రాయకవికి మిగిలెను. కొప్పంము గడచుట కష్టమయ్యెను- ఆ వరిస్థితులలో దొడ్డమ పేట సంస్టానోద్యోగి యగు 'హేజీజు కామయ్య కవిగారిపై డయ దాల్చి నెలకు రెండు రూపాయల యాదాయము నిచ్చు నేర్చాటుగావించెను, అదియును చాలివాలని (దవ్యసహాయిము- వసురాయకవి యెట్లో జీవితమును సాగించుచు, కోరంగిలోని (వభుత్వ (ప్రాథమిక పాఠశాలలో చదువుచుండెను. ఎచ్చటి చదువాతనికి రుచింపలేదు. ఇది యిట్లుండ 1885లో కవిగారి తల్లి మైన లక్ష్మమ్మ దివంగతురాలయ్యెను-. పుండుమీది ప్క్మటవలె నీ విషాద సంఘటనము కవిగారి జీవితమును భారతరమొనర్చెను. కోరంగిలో (బ్రదుకు సాగక కాపురిమును వసురాయకవి దొడ్డమ'పేటకు మార్చెను. విన్ననాటనే తల్లి దం[(డులను కొల్పోయిన వసురాయకవికి వైవాహిక శీవితమైనను సుఖ(పదముగా సాగలేదు. 1874లతో కవిగారి కళ్ళతమైన వెంకనూంబ (ప్రసవ వేదనముతో మరణించెను. ఆ తరువాత సంవత్సరము లోపలనే రత్నిమాంబను పసురాయకవి ద్వితీయ కళ్యతముగా హించెను. 1882లో ద్వితీయ కళ వియోగము సంభవించెను ఆ సందర్భమున వసురాయకవి తన సతీ వియోగళోకమును “నతీస్కృతి-యమ పేర తారావళిగా రళించెను. 1888 ఉంగుటూరి వారి కన్యర్రైన విజయలక్ష్మిని తృతీయ

206

వివాహమాడెను. ఆమె పలన 1888లో కుమారుడుదయించెను. అతనికి (హ్షాదమూద్త యని ే3డెను. కాని, విధి మరల కవిని చిన్నచూపు చూచెను 1892లో తృతీయ కళ్ళతమైన విజయలక్ష్మీ న్వర్గమున కరిగను. ఆమెపై కవి 88 పద్యములలో సతీస్కృతి కావ్యము రచించెను. 1898లో సుబ్బరాయ కవి సుబ్బలతమ్మీయను కన్యను వివాహమాడెను. పేళ్లు కుదింనవిని జనులు సంతసహందిర. కాని రెండేండ్లు తిరుగకవార్విమేంఅనగా [1898%తళో సన్ని పాత జ్వరమునకు గురియై. చతుర్ధ కళతమైన సుబ్బలక్ష్మి యసువుల బాపెను. ఆమె వియోగము కవి హృదయమున కశనిపాఎమయె్యను. ముప్పది పద్యములలో కరుణరస భరితముగా సతీన్మృ౨ కావ్యము నా కిపి చించెను 1801తో సుబ్బలక్ష్మి చెళట్టై న అన్నపూర్షను విదాహిోమాడెను కాని సంవత్స రము తిరుగక పూర్విచు ఆమెయు కన్ను మూసెను. ఆ వియోగళోకమును కవి యేబది పద్యములలో నిండించి స్మృతి కావ్యముగా పొౌంగించెను ఇట్లు వసురాయకవి దుందృష్టమమయోకాని యేబది యేండ్లు నిందు నాటికే ఆయిదుగురు భార్యలను పెండ్లాటయు , వారు దివ "గతులగుటయు కటస్టిం-ను. ఇంతటి విషాదమును జీవితమున మూటగట్టుకొనిన కవి తస వాక్కునందు వేదనను వెలార్చుటలో నాశ్చర్యము లేదు. వసురాయకవి దై వభక్తి కిలవాడగు టచే నా వేదనము కవితలో నార్హియై సవించినది; కరుణ రసతరంగిణియె జాలువారినది; న్మృతి కావ్యరూపమున నవతరించినది.

వసురాయకని దురదృష్టమును లోకులు గమనించి సానుభూతిని (పక టించినను, ఎడనెడ మషిళాలోకము “ముత్తైదుచావు కోరువారు ఏసురాయకవిని చేపట్టవలె'నని గుసగుసలు పోకుండ నుండలేదు. ఏమైనను, వసఘురాయికవి గార్హ్హస్ట్యధర్యమును యథావిధిగా నిర్వహించుటకు సంకల్పించి, 1802లో సత్యవతీదేవిని ఆరవ కళ్యతముగా (గహిందచెను జీవితాంతము వరకామె వసురాయకవిని సేవించి తరించెను. కళతపంచక వియోగ శోకముపాటు వసురాయకవిని (కుంగదీసిన మరొక విషాద నన్నివేశము _పస్లాదమూది భఠాన్మరణము |1$0?లో నతడు గి.తి చదువుచు మంణించెను. ఆ ప్పత శోక మా కవిని విషజ్ణమూర్తిని చేసివై చినది; సుతన్మృతిని దాని కనుబంధ ముగా “కృష్ణాః ఆపదుద్ధారకాః? అను మకుటముతో శాంతిపార (గ్రంథమును రచింవజేసినది. ఆ తరువాత 1985లో కవిగారి స్యాలకుడు అద్దంకి నత్య

207 నారాయణగారు నిర్యాణమందిరి. ఆ విషాదవార్హ వినిన కవి “దుఃఖవార్త అను $వ్షకితో న్నైదు పద్యములను (ప్రకటించెను. ఇట్లు జీవిత చరమదళవర కను కవిజీవిశలముతో సంఘటిల్లివ విషాదసంఘటన లాళతని వాక్కులో నాారర్తికి జీవముపోసి కపతకు (సదాన హేతువులై నిలచుట గమనింపవచ్చును. వసురాయకవి తమ బాల్యజీవితము నిట్లు పేర్కొనినాడు. “పుట్టుక పాసెర్లపూండిలంకను, దండి బందుగులింట నానందయందు మెత్తని పొత్తుల నత్తమిల్లుట, శ్రైశ వ(క్రీడ, పదుకొండు వత్సరముల పాయంబు దనుక నౌ రంగ మొౌకోరంగి6 గన్నవారల వియోగంబు నటనె అక్షయ మొదలు పరాన్న మేడేండ్లు దొ డ్డమ్మ' పేట దివాణమందు, థ్రీము ఇాబ్బమున సాంతకా+పుర మక్కొాటికనె యఠతనుజాయా వియోగ పృాద్వ్యధయు, భావ రాణ్యహేం(ద్రంబునందు నాం(ధ్రంపు టొజ్జి పదవి : వసురాయ చరితంబు (పథిత మవల+” మాతృవియోగానంతరము వనసురాయకవి దాదా ెనిమిదేండ్లు దొడ్డమ "పేటలో దివాణమునందు జమాఖర్చులు (వాయు నుద్యోగమున నుండెను. అప్పుడే వారు భాగవత వాసుదేవశాస్తు9లవారి యొద్ద కొన్నేస్సు పురాణపర నము నభ్యసించిరి; సంస్కృత రఘువంశమును, ఆం(ధ రాఘవపాండవీయ ద్వ్యర్థికావ్యమును పలించిరి. ఆ తరువాత నా సమీపముననే కల ఖీమ(కోళ పాలెమునందు ను(వసిద్ధ వై యాకరణులైన భాగవతుల హరిశాన్తిగారి యొద్ద వ్యాకరణళాన్హ్రము నభ్యసించిరి. ఆ సనముయమున నొకసారి శాస్త్రులవారు “శ్రీదక్షపురీనివేశ! థ్రీ భీమేశా:” అను సమన్యనిచ్చి పూరింప్పమనిరట+ వసురాయకవి ఆ మకుటముతో పది పన్నెండు వద్యముల నేకధాటిగా నాకు వుగా పూరించి గురువుల _ నాశ్చర్యపరిచిరట. అందొక్క పద్యము మచ్చునకు-

208

“ఓ దకొధ్వర నాశక

సీ దక్ష విపత్ష శిత నీ రస రక్షన్‌

గోదకగమన చేయుము

(్రీదకపుకీ నివేళ: శ్రీ థీమేళా.” ఇట్టి పద్యములను వాసుదేవశాస్తిగారు విని, సంతసించి, “ముందుముందు సీవు కవిశేఖరు(డ వౌదూవని దీవించిరట!: పం[డెండు పదుమూ+డేండ్ల పాయముననే పరిపాకదశకు వచ్చిన పద్యములను రచించి పండితుల (_పళం సల నందుకొనిన వడ్డాది సుబ్బారాయకవి సహజకవి యనుటలో నసత్యము లేదు కవితాకళ వసురాయనికి జన్మసిద్ధము- (బదుకులోని కరుణము దానికి పోషకము; అతని చిత్తములోని భక్తి ఆతిని కవితలోని శ్రి,

వసురాయకవి [1874లో రాజమహేంటద్రవరమునకు చేరి జీవితాంతము

వరకును ఉపాధ్యాయనృత్రిలో నుండెను. 1888వరకు ఇన్సీసుపేటలోని (ప్రాథమిక పారళాలతో నాం(ధ్రోపాధ్యాయునిగా పనిచేసెను-. 1888లో యూనియన్‌ హైస్కూలు స్టాపింపదిడెను. అందులో నీ కవి ఆం(ధ్రోపాధ్యా యునిగా నారేండ్లు పనిచేనెను. 1894లో నా యున్నత పారశాల మైనింగ్‌ కళాళాల కనుబంధమయ్యెను. వసురాయకవీ ఆ కళాశాలలో నాం(ద్రోపా ధ్యాయుడయ్యెను. 1885లో న్వగ్భృహమును విర్మించుకొనెను. అ తరువాత 1816లో ఆర్జ్సు కళాశాలలో నాం(ధ్రోపన్యాసకునిగా నియుక్తుడయ్యెను. ఆ ఉద్యోగమునందే [1420లో విరయమణమును (గం) పొందెను. వసు రాయకవి, కవిగా నెంత థపసిద్ధిగాంచెనో ఉపాధ్యాయునిగా కూడ నంత [పళ స్తిగాంచెను. మధునాపంతులవారి మాటలలో-* ఉపాధ్యాయత్వమున. గవిత్వమున సుబ్బారాయండుగారు. చాల సమర్థులు, రాజమహేంద్రవరము నందలి సర్వకళాళాల వీరి యధ్యాపకత్వమున కాళ్చర్యపోయెడిది. ఒ. బె. కూల) దొరయంతవాండు వ. సు. రాయకవిగారి పారము వినుటక జెవికోను కొని తలుప్పుచాటున నక్ష్కువాండని (ప్రతీతి. అందులో నాయన భారత ఫ్లారము మజళియు నద్భుతము. వినిత్తీరవలెనని నాఃటి విద్యార్థు లిప్పటికి( ఇప్పుకొనుచుందురు. మదరాసు గవర్న్మరైన సర్‌. కె.వి, రెడ్డి నాయండు వీరికి. దెలుంగున శిమ్యుండు. విదేశీయుండు “హ్యామ్నెటు* దొర సుబ్బారా

208

యఃడుగాం యొద్దం వాలకాల మాంథధభాష నభ్యసించెను. వీరికడ విద్యాభ్యా సము చేసి పైకివచ్చినవారు పెక్కం[డు. ఎంతవారైన వీరియెడ న్యములైై యు౦డవలసినదే. ఆయన ఇతరులకు లొంగలేదు. విద్యార్థులకు లో(కువ నీయలేదు ఆత్మగౌరివము కాపాడుకొనుచు( దా మేస్ట్థానమున నుండవల యునో, యా స్థానమున నుండుట వారి సహజగుణము. మాటలలో. వొందిక, నడతలో నార్జిపము. జీవికలో నిరాడంబరము వ. ను. రాయకవికి బెద్దమనుషమ్యులలో6 బేరుకెచ్చినవి. " వచ్చినవారి నదేవనిగా నుతించుట, నచ్చనివారిని. ఒట్టి దూషించుట వారిచేకంగాదు. విద్యకుందగిన సుగుణసం పద యుండుటచే వసుకవి యనంతకీల్తి నందెను.”

రాజముహేం(దవరము ఆంధునికాం[ధ్ర సాహిత్య చై తన్యమునకు ఆటపట్టు. ఆ నగరమున వసురాయకవి ఆదర్శోపాధ్యాయునిగా ననంత యశమును గడించుటతోపాటు, నా నగరమున “కవిిత్రయ*మని పేరు గాంచిన వారితో నొకర్పై వాసికెక్కినారు. ఆ్మపళ్తై వారి కవితాళ క్తికెత్తిన వైజ యంతిక. వసుకవి చాటువుగా డా పి, యస్‌, ఆర్‌. అప్పారావు గారు పేర్కొనిన ఈ _కింది పద్య మా యథార్ధమును బాటుచున్నది.

“భాపను రాణ్యహేం(ద్రమున పాదము వెట్టతి నాడిటం గవుల్‌

వావిల వాసుగేవ గురువర్యుండొకండు, వివేకవర్ధనీ

ధీపం పథతికాధివతి దేశిక వీరనలింగ మొక్కఒడుం

గావుటచే కవిత్రయముగా గడియించిరి మమ్మిటీనలన్‌ ”

వావిలాల వానుదేవకాస్తిగారు, కందుకూరి వీరేశలింగము పంతులు గారు, వడ్డాది సుబ్బరాయకవిగారు రాజమహేం (వక కవితయముగా దెలుగు వారి చేత (పళంనింపబడిరి. వసురాయకవి పద్యములెంత చవులూరించునట్లు వాయగలరో అంత మధురముగా వానిని పాడి శోతలను మెప్పింపగలరు. చిలకమర్తి లక్షీ నరసింహము వంతులు గారు తను స్వీయ చరితలో “పద్యములు చదువుటలోను. దండకములు చదువుటలోను మిక్కిలి నేర్పుగల సుబ్బారాయుడుగారి నోటి నుండి వినినప్పుడు నాయొడలు పరపశ మైనది" యని "పేర్కొనిన వాక్యములు వసురాయకవి పద్యవరనవై అరిని వేనోళ్ల పొగడు

210

చున్నవి. తెలుగునాట కవులు పద్యములు (వ్రాయుట యొకకళ. వానిని గమ్య ముగో గానము. చేయుట యొక కళ. ఉభయ కళలందును వసురాయకవి మేలిమి బంగారము:

వనురాయకవి సాహిత్యమును & విభాగములుగా వింగడించుకొని అన్గుశీలించుటకు నీలున్నది. అవి . చాటుపద్యములు. ౩ అమయుకృతులు, 8. శతక్షములు; 1. స్కృతి కృతులు, 5. పద్యకావ్యములు, 6. నాటకములు 7. వచన రచనలు, 8. వ్యాసములు, ఒక్కొక్క విభాగమునందు వస్తు వై విధ్యము ననుసరించి యంతర్విభాగమొనర్చుకొని సమీక్షించుటకు వీలున్నది. ఈ (ప్రణాళిక ననుసరించి వసురాయకవి సాహిత్యమును స్టాలీవులాక న్యాయమున నీ వ్యాసమునందు వివేచించుద యగుచున్నది

వసురాయకవి యాళువుగా కవిత్వము చెప్పనేర్చనను. దానియందంళత స్సారముండదిను నధిప్రాయము కలవాడు. (శ్రీమధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాస్త్రిగారీయంశము నిట్లు ఏవరించియున్నారు, - “ఆశుకవితయనిన సుబ్బా రాయండుగారికిందలనొప్పి. చెప్ప సమర్థులేయైనను దానియందు వారి కటపీతి ఇది కొందణకు వింతగా నుండును. పద్యము చెప్పి నాలుగ్రైదు మారులు వెనుకముందు లాలోచించి, సాంనబట్టినలాని వారెన్నడు (పకిటింపలేదుట” (ఆంధ్ర రచయితలు). దీనికి తోడు-- “ఆంగ్ల భాషా విశారదులగు మిథతులతో నిరంతరము సంభాషించుచుండుటవలన వీరి కివిత్వమునకు. బాళ్చాత్య కవిత్వమునందలి నవీనభావములు కొన్ని యబ్బినవి, వీర కవిత్వ రచన కేవలము (సాచీన ఫక్కినే నడచినదని చెప్పవీలుకాదు (కొత్త భావములెన్నో వీరి పద్యములలో:బరికింపవచ్చును-” అనిన మధునావంతులవారి వివేచనము కూడ గమనింపదగినది.

వసురాయకవి ఆళుకవితలకంఅ చాటుపద్యములను రచించుట యందధికమైన యానక్తిని పకటించినారు. దాదాపు (కీ.*, 1875 నాటినుండి జీవితాంతము కృతులెన్ని రచించినను చాటువులను మూ్యతము యథావకాళ ముగా రచించి (ప్రకటించుచునేయున్నారు. వసురాయ చాటు ముక్తావళి, వసురాయ చాటు_పబంధము-అను సంకలన (గ్రంధముల నీ కవి _పచురించు

211

టమయేవాక, వివిధ పత్రికలలో చాటువద్యములను (ప్రకటించియుండిరి. (వతి పద్యమొక సూజక్తిసుధగా, జీవితానుభవము నుండి వెలయించిన వెలలేని యను భవరిత్నముగా జనుల యాదరమునకు పా(తమైనది. వీరి చాటూకక్తి కవితా కౌశలమును గు్పించి 1881లో రాజమహేం్యద్రవరమునందు జరిగిన నన్మాన సభలో స్వన్దకంకణ బహుమానముతోపాటు “సూక్తి సుధానిధి యను బిరుద మును గూడ విద్వల్లోకము నమర్చంచినడి. ఈ కవి సూక్తి మాధుర్యమునకా వీరుదము _పశ౦ంసాప(త్రిము.

మొదట (ప్రచురింపబడిన వసురాయ చాటూ క్రి ముక్తావళిలోని పద్యములు తరువాతి పసురాయ చాటు (పబంధమున చేర్చబడినవి, (పబంధమునందు విషయ విధాగమునుబట్టి = పళంసా (పకరణము, (చకృతి (పకరణము, (పాన్తావిక (పకరణము, కీర్ణ (వకరణము, న్వవిషయ _పకరణము - అను నై దు _పకరణములుగా పద్యములమర్చబడినవి. ఈ (గ్రంథము 1825లో కవి స్వీయముగా రచించుకొనిన పీరికతో (ప్రచురితమైనది. ఇందలి మొత్తము పద్యములు 1404. 'ఇప్పటికి నుమారొక యర్థశతాబ్దమునుండి నేనప్పుడవ్చుడు వివిధ (ప్రస్తావముల రచించుచు వచ్చినట్టి నహ(స్రాధికములయిన పద్యముల సమకూర్చి వసురాయ చాటుప్రబంధిమను నామమున [ఐకటించితినని (గంథకర్త పీఠికలో పేర్కొనెను. ఈ (గ్రంథ (వచురణానంతరము కూడ నీ కవి చాటుపద్యములను రచించి గౌతమీ (గంథాలయ ప్యతిక, ఆం య సారన్వత పరిషత్స(తిక, ఆంధ్ర వ్యతిక, భాంతి మొదలైన వ్యతికలలో (పకటించియుండిరి. ఇట్టి పద్యములలో నీ కవి (ప్రదర్శించిన భావ నంపద కీ [కింది యుదాహరణములను మచ్చున కిచ్చుటబయగుచున్నది. 1. నాగలింగ పష్ప (పశంసం-

1. పడగయు. బానవట్టమును స్ఫాటిక లింగము నివ్వి మూండునుం

గడు కరినంబు లేగతిని(/గాంగలవో సుకుమారమూూర్తియౌ

మృడు నెఠింగింప దగ్గవని సృష్టియొనర్చనొ తమ్మిచూలి పు

ప్పొడి భసితంపు గమ్మవలప్పల్‌గల యీ పృవు నాగలిెంగమున్‌ .

212 2. అంతరంగ (ప్రబోధము.

తశ్రాముపమాన మానమును దామరనంబులు దక్కి, వేనిపై

వేమలు (వాలు! (బత్యహము, వృత్తరమాకుచకుట్మలస్సుర

ఇవబ్చీమదవాసితంబులగు సింధుర కేనరులవ్వి భక్త చిం

కతామణులంచు గొల్య్వుమ సదా హరియం_ఘుల నంతరంగమాో;

8. సీతారామ కళ్యాణము.

ఏ యవి పద్మరాగ మణులివ్వి యనందగి సీత దోయిలం

బోయంగ మల్లెమొగ్గలన(బొల్చెసు దామెవి రామునాదలం

గాయరుచిన్‌ మసారములకైవడి నే వలరారె జారుచు?

(శ్రీ యిడు మీకు నారఘువరేణ్యుని పెండ్లి నుపాణిము త్తెముల్‌.

ఈ పద్యము “థ్రీ వానక్యాః కమలామలాంజలిబ్బపే"- అను సిద్ద సంస్కృత శ్లోకమున కనువాదము-రనుణీయ భావనము చేయుటయందును, భ_క్తియుక్రముగా దైవమును గిర్తించుటయందును, హృదయంగమముగా పద్యములల్లుబయందును వసురాయ కవి చాటూక్తి కవిత్వము సహృదయ రంజకము.

వసురాలయకవి లఘుకృతులలో అస్పుడప్పు డాయావిషయముల పై/ గొన్ని పద్యములు రచించి పికలలో (ప్రకటించినవి కొన్నియు, విడీగా (పచురించినవి కొన్నియు! గలవు. వీనియందును విషయవై విధ్యము విస్తా రముగా కలదు. ఈ (క్రింది శీర్షికలను కొన్నింటిని గమనించినచో నా విషయము తేటపడగలదు. ఆరోగ్య (ప్రార్థనము, సత్యనారాయణస్తుతి, శరత్తు- రుంరు, _ ఆలుమగలు, గొలుసులబొమ్ము, వేసవి, వాయువిమానగమనము, వీభవాన్టివృష్టి, అంగీరస గౌతమీ పృష్కరము, తిక్కనకవి (పళంస, హరిస్తవము, _దెవభకక్తి, శరదృతువు, మొదలగునవి. ఇట్టి కవితలయందలి మాధుర్యమును చూరగొనుటకు కొన్ని పద్యముల నీ్యకింద నుదాహరించుట యైనది.

218

1. ఆరోగ్య (వార్థినము. ల సౌఖ్యానుభూతి కీళ్వరుడిడ్డ వెన్నన్ని ఆరోగ్యహీనున కార్తికరము ఆపగతారోగ్యుండౌ నై శ్వర్యవంతుండు కలమకేదారాన గడ్డిబొమ్మ యాతురుండగు సర్వభూత లేశునకం చె6 గూలివాం డారోగ్యశాలి సుఖుండు (యేమాన్పదములందు. (వియతమం బగు_పాణ మారోగ్యఎహితున కతిభరంబు భాగ్యములలోన నుత్తమ భాగ్యమైన యట్టి యారోగ్యమునకు ననామయుండు సర్వశక్కుండు భ_క్షవత్సలుండు నైన దేవుంగారుణ్య సింధు( (బార్జించుకాందు. లి తిక్కన స్తుతి- పలుదెజగైన రంగులను భాసిలు పూవులు (పోగువోసి య య్యలరుల నే సుమం బెచట యందముదెచ్చునా యట్లు[గుచ్చి. క శలమున భక్రితత్స్పరము స్వామికి నప్పన'సేయు పూజరిం దలంయచకొనంగ భారతకథం గవి తిక్కన గూర్చె! 'దెల్లునన్‌ = హరిహరనాధభక్తుండ 1 నుతాంధ కవీం్యద్రుల కాలువేలభూ సురులకు మూలపూరుషుండ ? సోమవండా : యుభయజ్ఞమితు6డా! పరమపవి(త్రమౌనికృత పంచమవేద సుధాపయోనిధిం దరచిన సు[వ్రమాణవచనా : కవితిక్కన (బహ్రై ! (యమొక్కెదన్‌.
2. హరిస్తవము-, (గుక్కెడు చేకిపాల్‌ శికుతర్యగోలి యొసంగికి మోతసంపదన్‌ రక్కసి, కారగించి మధురంబగు గుప్పెడు నివ్వరడ్కులన్‌ మిక్కి-లి పేదదొపనికి మేటిసిరుల్‌ మటియించితీవు, నీ చక్కి-కి వచ్చినన్‌' సములు శ్రులు మిషతులయారె శ్రీహరీ 1

214

ఎడనెడ వసురాయకవి వినోదముకొారకు సమస్యాపూరణములను గావించి (పచురించియున్నారు నాచన సోమనాథుని ఉ త్తర హరివంశమునందు

“పచు నుపేం(దునిం బదక మిమ్మని రుక్మిణి మున్ను, దేవుడుం

బూచినపూపు దప్పుటకుంబోకుంల( బోవుచునుండు నెమ్మెయి =

డాచిన సొమ్ముచేరె నిచటఫ్‌ చుదింగోరని సత్యభామకు =

నోచినవాతె సొమ్ములవి నోమనివారికి వచ్చునే ధరి = అని రచించిన పద్యమునందలి నాల్గవపావము చకకని సమన్యగా భాసించు చున్నది. దానిని గైకొని వసురాయకవి యిట్లు మనోహరముగా పూరెంచినాడు.

“సూచికతోడి దారమగుచుం బతి. బాయకి కూడి యుంటయున్‌

గాచమువోలె/గగావ మణిగా దను గాదిలిళర్ప చూచుటల్‌

పూచిన తంగెడుంబలె నిలున్‌ సింనంతుల నిండియుంటయుని

నోచినవాతి సొమ్ములవి నోమనివారెకి( గల్లనేర్చునే ?”

చిలకమప్షి లక్ష్మీనరసింహము పంతులుగారు గృహలక్షి పతికలో “ముదితల్‌ నేర్వగరాని విద్యకలడే ముద్దార నేవ్పెంచినన్‌* అను సమస్యను స్రీ జనాభ్యుదయ భావోచితముగ పూరించి ,పచు5ంచియుండిరి. వశురాయ కవి తా నా సమస్యనే యిట్లు పూరించి గృహాలక్ష్మీతో (ప్రచురించిరి.

“అదనంబౌ పలురెట్లు నారులకు ధీయం(డ్రందు నందమ్ము మిం

చెదరన్‌ గుత్సితప్పం దలంప్పననొ సౌాశీల్యంబు భగ్నుంబునన్‌

జదురెక్కం గులకాంతలన్న వెజపో శాసించి రిల్‌ దిద్దనే

ముదితల్‌ నేర్వగరాని విద్యగలదే ముద్దార నేర్చించినన్‌ *?. వసురాయకవికి కులసతియన్న నమితగౌరవము. ఆగారవభావము నెన్నియో పద్యములందు (ప్రకటించియుండిరి. “కులసతీ నిరాదరణ" మను శీర్షిక

డె

(కింద గృహలక్మిలో ప్రచురింపబడిన నీ పద్య మందులకుదాహరణము.

215

“తల్లిని దండి నన్నలను దమ్ములనప్పల. జెల్లియం[(డ్రం బు

ట్లిళ్లు సమ_స్తముక్‌ విడిచి యెల్లను దానని నమ్మి భజక్తిమై

నుల్లము పల్లవింప నెప్పడూడ్గెముసేయు సతిం గుబుద్యియై

యొల్లని ఘాతి కే నరక మున్నదొ పాప ఫలానుభూతికీన్‌ :

విసురాయ కృతులన్నింటిలో మేలిబంతుల్లు శతకములు, నందనందన శతకము (1877) భక్తచింతామణీ శతకము (1888) సఘూర్యశతకము (ఆం (ధ్రానువాదము 1888) ఆ_ర్తరకామణీ శతకము (1888) మున్నగునవి తెలుగువారి మన్ననలను విశేషముగా పొందగలిగినవి. నందనందన శళతక్రము (శ్రీ కృష్ణళగవానుని మహిమలను వర్షించునడి. ఇందు కవి స్వీయన్వభావము నిట్లు తెలుపుకొనెను.

“వేడను మానవాధముల విత్తనమార్షన తత్సరుండనై

కూడను నీదుపాదములకు న్వెలియైన దురాత్మకోటినే

వాడను యుష్మదీయమగు పావననామము లేని పద్యముల్‌

వీడను నీకు విందులగు పెద్దల నందణ నందనందనా :* ఈ శతకమునందుం. గల (ప్రత్యేకతను శ్రీ వి. లక్ముయ్యగారు “వనురాయ కవి వాజ్మయ జీవిత విశేషసూచికిలో సట్లు పేర్కానినారు- “వసురాయకవి ఈ శతకమున నొక నూతన పద్ధతిని (వవేళపెటక్రైును. ఈ శతకమున 78 నుండి $4 వరకు గల పద్యములలో షోడళోవచార పూజావిధానముతో నంద నందనుని స్తుతించెను. (ప్రాచీన కవులు కొందలు తమ శతకములో విష్ణు మూ్తి దశానతారములను వన్షించుచు పది పద్యములు రచించెడివారు. ఇది శతక వాజ్క్యయమున నొక సం్యపదాయముగ వచ్చినట్లు కనిపించును. వసురాయకవి ఈ పద్దతిని కొంచెము మార్చి దకొవతారముల నొకే పద్యమున పేర్కానెను.”

“తొలినుడు లోముటో. కడలి దోగుటొ, మోయుటొో మన్ను పన్నటో

పలుసట లేగుటో తిరియమాప్పటొ భూప్పల ని గట్టుటో

హలము ధరించుటో సతులయాత్మ గలంచుటో (తుంచుటో జగాల్‌

గలుగవు బాము లేవియును గావుము వైళమ నందనంటనా .”

218 భక్తచింతామణి శతకము వసురాయకవి *ఇతకములలో మకుటాయ మానమైనది. “వడ్డాది సుబ్బారాయకవి కృతమగు భతక్తచింతామణి పద్య ములు మిగుల పహృద్యములయినవి. భక్తింస (పడనములె నను నితరి విష యము లనేకము లిందిమిడియున్నవి. భావము లుదారములు- చదువుటకు, వినుటకును బద్యము లింపుగా నుండును. గయోపాథ్యానముతరువాత అధిక (ఫతు లమ్ముడుపడిన (గంధమిదియేయని నిన్నాడ”నని జయం8 రామయ్య పంతులుగా రొనర్చిన [పశంస గమనింపదగినది. శ్రీ వి. లక్మయ్యగారి మాటలలో” వసురాయకృతులలోనే గాక తెలుగులో వెలసిన భ_క్రిళతకము లలో భక్త చింతామణి ఉత్తమోత్తమనని కీస్తంవబడుచున్నది. ఇందలి పెక్కు పద్యములు ఆం(ధ్రదేశమున పలువురికి కంఠస్థ్రములు నేటికిని ఈ (గంథమును ఉదయ సాయంకాలములలో పారాయణము చేయువారున్నారు. ఈ (గంథవు సకల మతములవాలిచే పరింపబడును. ఇవ్చటి కిరువదినాలుగు కూర్చులు పౌండినది. తెలుగుభాషలో ఇన్ని ముదణములు పొందిన (గంధ ములు చాల తక్కువ. ఇన్నిమారులు ము(ద్రింపబడుటయే ఈ (గ్రంథము యొక్క ఉత్క్బుష్టతను చాటుచున్నది.” “*ళశతకములలోని పద్యాములను శీర్ష కలుగా విభబించెడ్‌ పద్దతి పాచీనకొలమునుండియు వచ్చుచున్నది. ఈ పద్ధతి ననుసరించి వసురాయకవి ఇందలి పూర్వళశతకమును కృత్యాది, భగవన్మహి మాభివర్ణనము, భగవత్సేప, ఆరోగ్య (ప్రార్థినము, భగవదుపకార స్మృతి, ఉదయ (పార్ధనము, సాయం (ప్రార్ధనము. ఆశీస్సు అను శీర్షికలుగను, ఉత్తర శతకమును ఇష్టదేవతా (పళంసాదికము, ఈశ్వర స్తవము, భక్త వాత్స లఅ్యము, సానుతాప (పార్థనము. వివిధ (ప్రార్ధనలు, అనుబంధము, ఆరోగ్య 'పార్థనము, భగవన్మహిమాది చింళనము, భగపత్సేవ,”సానుతాప (ప్రార్ధన, భగనదుపకార స్మృతి, భక్తలక్షణము. ఆరోగ్య ప్రార్థనము, వివిధ (ప్రార్థ నలు-_అను శీర్షికలుగను విభజించెను. * ఈ శతకములోని పద్యరత్నములు కొన్ని పఠితలకు పరిచయము చేయ నగుచున్నవి-

వి! 7

1. ఏనుంగెక్కినవాండు గుక్కలకు. దా న్తేరీతిగా జంకక త్యానందంబున నేగునో, యటు తనూయా త్రన్‌ జగన్నాథుని న్నే నిక్కంపు నహాయుంగా గొను నరుం డేయాపదల్‌ వచ్చినన్‌ దానిన్‌ లత్యుమొనర్ప( డించుకయు; దేవాః భక్త చింతామణీ:”

2. జలధిం బోయెడు నావచందమున, సంసారంబు నందొక్క మా అల మిన్నందుచు!., గూలుచున్‌ మరల, సర్వావస్థలందున్‌ భయం బలమంగా, నెపుడేమి మూండునా యటం చార్తుండనై కొల్పు; వ త్సలతక్‌ పాఠమృునేర్సు జాగుగం బరేశాః భక్త చింతామణీ:”

3. ఏండేండ్రప్పుడు నాదుతం (డి, వదుకొండేండ్లపై నా తల్లి, వై దోండు న్నన్నును నీ పదాబ్దములపై దుఃభించుచున్‌ వైచి పో నాండారంభము తండి తల్లి గురువున్‌ దైవంబువైై మాకు నే కీడు న్యూడకయుండ( (బోతు వనురక్తిన్‌ , భక్త చింతానుణీ!

4. మనసుం (దోయును వహ్నికుండమున సంసారంది; త త్రాపషమే ననుఖభూతిన్‌ (గహియించి భీతమతినై ., యానంద సంధాయి వం చనుకంపానిధి వంచు, నార్త శరణుండంచున్‌, నినుం గొల్బెదన్‌ నను దప్పింపవె దానిబారికి! ముకుందా: భ_క్తచింతామణీ:”

5. “నీ తత్వమ్మిద మిళ్టమంచు! దెలియన్‌ నిక్కంబు ళక్యంబె? క్త ఖ్యాతుల్‌ మువ్వురు మూండు (తోవలయ్యి; రందేదౌ బుతం? బచ్యుళౌ చేతం బుయ్యెల లూంగు; భక్తియ నినున్‌ జేరన్‌ సుమౌర్గంబు: స ర్వాతీతం, బదిలేని త్తెల్వి వృథ గాదా! భక్త చింళానుణీ!”

శతకమంతయు పద్యరత్నకోశము ఆర్తి భావబంధురము; భక్తింస మంది రము. మయూరకవి (సగ్గరావృ త్తములలో రచించిన సంస్కత సూర్య శత కమును వసురాయకవి మ,క్తేభ శార్దూల వృత్తములలో హృద్యముగా ననువ దించినాడు. “రామా. అర్హరక్షామణీ.' అను శతకము రాముని కంకితమైన శతకము. రామకథ యిందు వర్ణితము* దాశరథి శతకము తరువాత నీ శత కమును తెలుగువారు గొరవించెదరు*

218 వీరి శతకము లెంత భక్తిరస భరితములో. వీరు ౦చించిన స్మృతి కృతులంతటి కరుణరనస పూరితములు- భార్య లై దుగురు గతించినప్పుడు ాసిన సతీన్మృతి పద్యకృతులు,సుతస్కృతి కృతి యిందు పేర్కొానదగినవి వసురాయకవి రచించిన కావ్యములలో సావి(త్రీచర్యితము (ద్విపద) (1875), సుగుణ పదర్శనము (188% , సూక్రివను (ప్రకాశము ( 882), మేఘసందే శఛము (అనువాదము 1881), గోదావరీ భూమ నౌకవిహారము (1884), హరిశ్చంద్ర చశ్శతము (1888), గౌాతమీమనోజల మపామాభివర్ణనము (189 ). భామినీవిలాసము. ( 884). నృసింహ విశ్వరూప స్తవద్వయము (1805), భరిభిజన మంజరులు (అనువాదము 182] మొదలగునవి 'పేర్కొనదగినవి. ఈ కవి కావ్యశైలిని దెల్బు హఏశ్ళంద చరిత్రము. తోని ఆ(శ్రమవర్షన పద్యము-- “ఎనలేని ననతేనె యని కానలరుగాని యెలతేటి తెగత్రాగ నేగ దచట; తెలినీటి వలిడిగ్గియల డగ్గణగుగాని తెగియంచ దిగనెంచి తెరల దచట; గసిగందని రసాల కిసలాళ గనుగాని కలకంఠి తిననాన గదల దచట; దనియంగ నెరగాంచి దరిజేం గనుగాని నెటిచిల్మ చెనకంగ నెగయ దచట; నంగజారాతిరీతి నెనంగినట్టి యవటి జడదారిరాయల యానగనక యనికి దలకెడి హరికరి యంతకన్న నింక జింకల గింకల నేల యెన్న?” శృంగార కరుణాదులవలెనే శాంతరసము నొప్పించుటయందును వసురాయకవి కలము బలము కలదని 'పై పద్యము నిరూసింపగలదు. వసురాయకని నాటకములన్నియు సంస్కృతమునుండి అనువదించి నవే, అవి; వేణీనంహారము (1888), వికమోర్వశియము (1888),

బ్లక్రి

(వబోధ చందోదయము (1881), చండకౌశికము (హరిళ్చం(ద్ర [898), ఆ విజ్ఞాన శాకుంతలము (1800). మల్లి కామారుత (పకిరణము (1802). ఉత్తర రామ చరితము (1817), కుందమాల (188[0). ఆం(ధనాటక వికాన చ.[తను గమనించినచో 18వ శతాబ్దపు చివర పాదములో అనువాద నాటక ములను రచించెడి (పవృ్తి రచయితలలో నధికముగా గానబడును. ఆ కాల మున వసురాయకవి యా ,పవృత్తి ననుసరించి నంన్కృత నాటకముల నాందీకరించి నాటి నాటకక_ర్తలలో లబ్ధ(వకిష్టులెవి.

వసురాయకవి రచించిన వేణీ సంహార నాటకమును గురించి డాః॥ పీ. యస్‌ ఆర్‌. అప్పారావుగారు “తెలుగునాటక వికాస? (గంథమున నిట్లు సమీకించిరి-భట్ట నారాయణుడు వేజశీసంహారమునందు కొన్ని (కొత్త కల్ప నలు. చేసెను. (పౌశరీతిని నంతరింపబడిన "ఈ వేణీనంహారమునకు సంస్కృతరూపక చరిత్రలో పనుఖస్టానమే కలదు- అట్టిదానిని వసురాయ కవిగారు అంత (పౌఢముగాను శెనుగులోనికి అవతరింపజేసినారు. ముఖ్య ముగా పద్యములు పొందికగా, పొంకముగా కుదిరినవి శ్రీ చిలకమ్తి వారు స్వీయచరి(తలో పేర్కాన్నట్లుగా “ప్రాణంబులు లేచివచ్చు వద్యము విన్నన్‌ (పుట 152), వచన భాగమంతయును హుందాగా (గ్రాంథికభాషలో సాగినది. (అయినను తరువాతి కాలములో ఈ ఆనువాదము తీ[వ విమ ర్శకు గురిమైనద్రి. శ వేణీసంహారము ము[దింపబడుటకుముం ద. (వ(ప్రథమముగా 1888వ నంవత్సరాంతమున నేగాయమ్మ'పేటలో వా(డేవు రింగనాయకాంబా రాజ్జీగారి మందిరమున (వయోగింపబడెను. ఆ (వదర్శ నము (శ్రీ వాసుదేవ దీక్షీతులవారి (ప్రళంనకు పా్యకమైనది. ఈ నాటకము (ప్యపథమముగా పదర్శించబడిన పె ముహూర్తము సుముహూ _ర్హ్వము. నాటినుండి ఒక అర్హ శతాబ్దముపాటు ఈ వేజీనంహారిము తెైలుగునాటక రంగ మున జై.(త్రయాతక చేసినది. డీనిని (వచర్శంపని తెలుగునాటక సమాజము లేదన్నచో అతిశయో క్రి కానేందు.. తిను నాటక (వదర్శినము విజయ మందుటతో ఒక నాటక నమాజమును స్టాపించుటకు (శ్రీ వసురాయకవి పూను కొనెను. అదియే “హిందూ నాటకో జ్జీవన సమాజము. ఈ సమాజమున కవిగారు కవులును, చదేశికులును మాతమేకాక నటులుకూడను.” “తొలి నాటకక_ర్తలలో భూమికాధారణము చేసిన _పథములు సుబ్బారాయుడుగారే-

లశిగ్రి

ఇట్లుత్తమ నాటకకర్త, నటుడు, దర్శకుడు, సమాజస్థాపకుడు అయిన థీ వసురాయకవి ఆం(ధ్ర నాటక చరిత్రతో ,పత్యేకస్ట్థానము కలిగియున్నారు." (జెలునునాటక నికాసము. పృ, 214.9 క్ర.

వేణీ సంహార నాటక (పదర్శనము గుంంచియు. వసురాయకవి యభి నయ సామర్జ్యమును గురించియు, చిలకమర్తివారు తమ స్వీయ చరితలో "పేర్కొనిన యంశము లిచ్చట స్మరణీయములు, “సుబ్బారాయిడు గారు “పిందూ నాటకొళ్టీపన సమాజ"మని యొక నాటక సమాజమును స్టాపించి నాటకములాడుమండిరి; వారొకసారి వేతీ సంహారమును నాడిరి. ఆనాడు కనుపర్తి శ్రీరాములుగా రళ్వత్థామ పాృాతను వడ్డాది సుబ్బారాయుడు గారు ధర్మరాజు పా(త్రను, సుసర్ల ్రీనివానరావుగారు (చొవది పాతను, సుసర్ల అనంతరావు గారు దుర్యోధనుడు పాత్రను ధరించిరి ఆనాడు నే నీనాటకము నకు వెళ్ళితిని. శాంతము, కరుణంసము నుట్టిపడునట్లు సుబ్బారాయుడు గారు ధర్మరాజు పాత నభినయించిరి. ఇదియేకాదు; సుబ్బారా ముడు గారొకమారు తమ నాటకములో నశ్వక్ఞాను ప్యాతను గూడ ధంంచిరి. అశ్వజ్ఞామ పాాతను ధరించినపుడు వీర-రౌషద రసములను, ధర్మరాజుగ నున్నప్పుడు కాంతం కరుణ రిసములను నావాటి _పేకకులు మరుపరు. నేను జూచిన వేణీ సంహార నాటక (పదర్శనములో నాటకాంతమున గ్రంథములో లేనియొక దండకముతో థ్రీకృష్ణుని స్తవము చేసిరి. ఆ దండకము ముక్కుతిమ్మన చేసిన పారిజాతావ హరణములోనిది. పద్యములు చచువుటలోను, దండకములు చదువుటలోను మిక్కిలి నేర్చుగల సుబ్బారాయుదుాలరి నోట నుండి వినినప్పుడు నా యొడలు పరవశమైనది” = (స్వీయచరి్శిత పృటం[50. 61) అని [పళశంసించుబటయేకాక నొక పద్యము కూడ రచించిరి అది-

“వేణీ సంహారింబును

వాజీధపతుల్యు(డ్జై న వసురాయుడు తా

నాతముగా(దెనిగించెను

(పాణంబులు లేచివచ్చు పద్యము విన్నన్‌*”

లి2[

వసురాయకవి నాటక రచనకు చిలకమర్తివారి వళంస అక్షర నీరా జనము. తెలుగున వెలువడిన వేణీనంహార నాటకానునాదములలో నిది మేలైనది,

వికమోర్వశీయ నాటకము ననువదించిన తెలుగువారలో వసురాయకవి (వథముడు. “మాతృక గుణభావన మొనరించి రచన సలుపు వసురాయండన్‌”' అని మాతృకానుసారముగా నాంథన్రీకరించిన వైఖరి నానాటకమున దెలుపు కొనినాడు. కాళిదాస కవితా మాధురిని తెలుగు కమ్మందనము లూరునట్లు ఆనువది౭చిన నాటకమిది.

కృష్ణమి్యకుడు వజోధ చందోదయమును నంస్కృతమున వేదాంత తత్వటోధకముగా రచించెను. ఇందలి ప్యాతలు (ప్రతీకాత్మకములు.భావములు ఈత్వగీతలు,. వేదాంతార్థములను సైతము పండునొలిచి చేతికందించునట్లు వసురాయకవి యనుపదించి _(పశంసాపా్యతుడై నాడు.

నంన్క్మ్బృుతమున క్షేమేంథదకవి రిచించిన నాటకమునకు చండకొశికము ఆం(్రానువాదము. ” 800 లో శ్రీ పసురాయుడుగారి చండకౌశికానువాదము వెలువడినది. “చండ కౌశకము* (మిక్కిలి కోపముగల కౌళికుని అనగా విశ్వామి్యతుని యొక్క కఠ కలది) అనుటనుబట్టి ఇందు విశ్వామి్యకుడు నాయకు డగుచున్నాడు. హరి= హరి - హిరణ్యగర్చుల విద్యాశత్రయమును సాధింతునని విశ్వామ్నికు డు, గతపమునకు బూనుకొనెను.ఫలము చేతికం దెడి సమయములో అనాలోచితముగ [బవేశించిన హరిశ్చందునివలన విఘ్నము వాటిల్లైను. తక్కారణమున విశ్వామిత్రుడు హరిశ్చంటదునివై పగబూనెను, వశిష్టుని మీది పంతము .కారణముగా హరిళ్ళంగదునిపై పగబట్టుటకం బె, తనకు అపకారము చేసిన హరిశ్చం(దుని పై పగబట్టుట సమంజసము కాగలదు. ఇందు ఇం(దసభ వళంనయే లేదు మార్కండేయ పురాణ గాధ యాధార ముగా మరికొన్ని (కొత్త కల్చ్పనలను కూడ ఆచార్య క్షే మేళ్వరుడు చేసెను. కాని, ఆ వద్ధతినెప్వరును అనుసరించినట్లు కన్పట్టదు"-అని డా! పి. యస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు (పకటించిన ఆభిప్రాయము విలువైనది.

వలి

కాళిదాసుని ఉత్తమ నాటకమైన అభిశ్ఞానశాకుంతలమును వసు. య కవి యాంధ్రీకరించెను. ఈ కవి యనుపదించుటకు పూర్వమే పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులా, కందుకూరి వీరేళశలింగము పంతులు, కోరాడ రామచం(ద్ర శాస్త్రి, రాయదుర్గ్షము నవనయ్య శాస్త్రి, చేదము వేంకట రాయకాచ్చు దాసు శ్రీరాములు మొదలగు కవులీ నాటకమును తెలుగు చేసియుండిరి. వసురాయకవి తన నాటకములకు విలువైన పీరికలు రచించి _పచురించుట విశేషము, వాని పలన మూల నాటక కర్తల కాలకావ్యాది విశేషముఇకాక అనువాదవిశేషములు కూడ మనకు తెలియుచున్నవి. వసురాయకవి యర్ధములు వేటపడునట్లు రచించుట కుద్యమించినాడు. సారళ్యము, మాధువ్యము అను గుణములీ కవి రచనాలక్షణములు కాకుంతల నాటక నాందీ శ్లోకమున కనుదాద మందుల కుదాహరణము.

“ఎది విధి యాది సృష్టి, సహియించు హుతంబెది, యేది హోత. యే

పదనొనరించు రెండు (శుతి కందు గుణంబున విళ్యపూర్ణిమే

దేదథిలభూతపుంబ్రకృతి, యెందునంవాణులు (పాణవంతముల్‌

తదధిగతాష్టదృశ్యతనులం దగు సీళుండు మిమ్ము (వోచుతన్‌

వీరి శొఈళంతలానువాదము సరసముగ లేదని శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాత్త్ర గారు విమర్శించిరి. దానిని మరికొందరు భఖండింనిరి. వాదోపవాదములు జరిగినను వసురాయకవి నాటకమును తెలుగు _పజలు ఆదరముతో దర్శించిరి. గౌరవించిరి. ఇశ్లే వసురాయ కవి అనువదించిన " కుందమాల హృద్య రచనము

వసురాయ కవి ఉత్తర రామచరితమును సంవూర్షముగా ననువదింప లేకఫోయిరి. ఈ అంశమును వివరించుచు శ్రీ చి. లక్మయ్య గారిట్లు పేర్కానిరి, “భవభూతి నంస్కృృతమున రచించిన ఉత్తర రామ చరిత నాటకమును తెనుగు చేయుటకు సంకల్పించిన వసురాయకవి నాటకములోని శ్లోకములకు ముందుగా తెనుగున పద్యములు వాసి పెట్టుకొని నంహదము లతో దీనిని తెలుగు నాటకముగా సంతరింపకుండగనే ఆయన యొందుకో

2లి్రి చిరమిం చినట్లు కనిపించుచున్నడి. ఆయన న్వయముగా సంపాదించి (వక టించుకొనిన వసురాయ చాటుపబంధమునందు (పథమాంకములో 5! శ్లోకము లకు బాసిన 3! పద్యములు, మరియు ఇతరాంకములలోనివిగా మూడు పద్యుములు మాషతమే అచ్చు వేయబడినవి.... ....ఇన్ని శ్లోకములకు ఆయన పద్యామాలు (ద్రాసినను మిగిలినవి ఆయనవద్ద లేకుండ పోయినట్లు నృష్ట మగుచున్నది.”. (వసురాయకవి వాజ్యయ జీవిత విశేష నూచిక పుట. [0!- వాత పతి. మన్లికామారుత _వకరణానువాదమునకు నంబంధించిన యొక యుదంతము తెలియదగినది. దానిని శ్రీ వి లత్మయ్యగారిట్లు పేర్కొని నారు-"ఉద్దండుడను మహాకవి రచించిన సంస్కృత (వకరణమున్నకిది అనువాదము. ఇందు పదియంకములున్నవి. వసురాయకవి ఇందలి మొదటి " ఆంంకమిలు. $018లో రిచించెను. చివరి నాలుగంకమ్లుల అనువాదము వంటనే సాగక కొంతవాలము ఆగిసఏ. (ప్రథమభాగము రచించునాటికి. విను రాయకవి తృతీయ కళ్ళత సంజాతుడగు వపహ్షాద శయ్‌ౌల్న్హి విద్యాభ్యాసము ఇయుచుండెను జనమ్ముగముూానున్న శ (పకవణముననుపదింతునని (వహ్రోచమౌ్తి వెంపటి వేంకటార్యునికడ నంస్థ్రృృతము చదువనారంభించెను. కానీ దె వగతి విపరీతమయినందున ఈ (పకరణ థాగమును ఆనువదింవక పూర్వమే. అతడు మరణింనెను. తరువాత వనురాయకవి మిత్ర పేరణమున చివరి నాలుగం కములనునదించెను”( వ. వా, జీ. వి. నూ. 94.) వనురాయకవి విరచించిన వచనంచనలలో ముఖ్యమైనవి సయదల్పణము (1874. సుమనో మనోజ్ఞము (1888), దైైవభ్తీ (1888), వనురాయ వంశచార్యిత (గంథము (1830) మొదలగునవి ఈకవి (గాంధిక వ్యావహారికభాషా వాదములలో (గాంధిక భాషావాదిమును బలపరిచినాడు. 1912లో "గామ్యపద (పయోగము"ను గూర్చు వ్రాసిన వ్యాసము విలువైనది. ఇంకను వీరప్పుడప్పుడు పథతికలలో (వ్రాసిన వ్యాసములు, మ్మికులకు (వాసిన లేఖలు సాహిత్య విషయ (ప్రధానముల్లై రాణ్‌ంచుచున్నవి. వసురాయకవిగారికి సత్యవతీదేవివలన కలిగిన ప్యుతులు శ్రీ ఈశ్వర (పసాదరాయుడు గారు తండ్రిగారిచే రచింపబడిన కృతుల నన్నింటిని పరిష్క

224

రించి ప్రచురించి తెలుగుసాపాత్యమునకు సేవచేసినారు.. పసురాయక్షవి శిష్యులు రాజమహేం(ద్రవరములో నీకివిశాపకార్ధము "పసురాయ (గ్రంథాలయ మును 1810లో స్టాపించినారు, తరువాత సడియు (పడా [(గంథాలయమున్స కలిసి గౌతమీ (గంథాలయముగా రూపొందినవి. 1828లో విజయనగ్య పారులు ఆంధ భారతీ తీర్ధ సమాఖ్య ఆధ్వర్యవమునందు, శ్రీశాతా సుబ్బా రాయ కాస్త్రిగాం ఆధ్యర్యములో సన్మాన సభజరిపి "కవిశేఖం” బిరుదిమున్స వసురాయకవికి సమర్స్చించిాారు. 9)2తో రాజమహేంద్రవరం పౌరులు సన్మానము సలిపి న్వర్హకంకణముకోపాటు “స్పూక్తి సుఐనిధియను విరుదమున్స బహూకరించినారు.. 1888లో వసురాయకవి ఆం(ధ్రసాహిత్య పరిషత్తు వాక్షిక నభ కధ్యత్షులుగా నుండ శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాస్తిగారు వారిని (పళంసించి నారు. 1887లో రాజమహేం[ద్రవవ పౌరులు వసురాయకవికి “సహ్య మావ జీవితోత్సపము*ను వైభవముగా జరిపించి “అభినందన పథతికిన్స రాగిపలకపై చెక్కించి సమర్చించినారు. సహసమాసాధిక జీవితమును గడిపి వసురాయకవి 19388 మార్చి 2వ తేదీనాడు పక్షవాతము కాఎణముగా స్వర్గస్థు డైైనాడు.

వసురాయకవి వాజ్యయ జీవిత విశేషసూచికను తయారుచేసి కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయమునకు సమర్చించి [878లో ఎం. ఫిల్‌.. పట్టమునాపౌొందిన థీ వి, లక్ష్మయ్యగారీ కవి వాజ్బయ విశేషముల నన్నింటిని ఒక _గంథమున పొందుపరచి భావిపరిశోధకులకు మేలుచేసి అభినందనీయులై నారు. వారు వసురాయకవి వ్యక్షిత్వమునుగూర్చి పేర్కొనిన ఈ మాటలు ఆ కవి రూప గుణనస్వభావములను తేటపరచునున్నవి-

“వసురాయకవి దృఢకాయుడు, ఆజానుబాహుడు. స్ఫుర(దూపము గలవాడు. పృష్టికరమైన ఆహారమును (గ్రహింబెడివాడు; తెల్లనికోటు (చొక్కా). కెల్లని ధోవతి, తెల్లని తలపాగ, తెల్లనికండువ ధరించెడివాడు. నిర్మల మనస్కుడు, నిరాడంబరుడు. మితభాషి. సము(ద్రగంభీరుడు, మధుర మైన కంరము గలవాడు, (త్రికాల సంధ్యావందనము, కావ్యపఠనము, కావ్య రచనము, విద్యాబోధనమునందు కాలము గడిపెడివాడు.”

లిశిగ “నంస్కృృుతాం(ధములందపార పాండిత్యము గల వీరి కవిత్వము (పాఢ సుందరము....వీరు “పరమేశ్వర వపర(పసాదలబ్ధ కవితాధురంధరుడానని చెప్పికొనిరి; కవిత్వమును మోతసాధనగా భావించిరి....వీఠి గృహమొక విద్యాలయముగా నుండెడిది....వసురాయకవి మీదగల గౌరవముచే చిలకమర్తి దారు ఈ శతాబ్దములో నింతటికవి లేడని కూడా వాదించెడీవారు. స్వస్టాన వేషభాషలమీద వసురాయకవికి అభిమాన మెక్కువ. ఆయన పరమత సహనము కలవాడు. ఏకేశ్వరోపొాననయందానక్రి కలవాడు. (దిహ్యూ సమాజము. దివ్యజ్ఞానము బహుళ (పదారమందున్న నాటి రోజులలో జరుగు చున్న ఆయానమావేళములలో వీరు పాల్గొనెడివారు. ఈ ఏ కేశ్వరోవనాతత్వమే వీరి భక్తచింతాముణి శతకమునకు మూలము. జీవితములో నంభవించిన విషాద సంఘటనలకు జంకక ముందడుగువేసిన రై ర్య హేమాచలుడు వసురాయడు ” మధునావలతులవారి ఈ (క్రింది మాటలు వసురాయకవి జీవితమునకు మాణిక్య నీరాజనము. “వ. సు, చరితము పవిితమైనది. వ, సు. కవి నంకల్పసిద్దుడు. వార్థకమున నతండ్స్‌కింది విధముగా నై వప్రార్ధనము చేయ వాండు” “కడచిన నాళ్ళం బై (బడిన కష్టములం దలపోయ నిష్టనా యొడలు గగుర్వడంకు. ఇమ రుష్పతిలున్‌ బెడగొండలట్టి నా యిడుమల నెట్టు నన్మవిచి యీ స్థితి నిల్ఫితొాయంచు నబ్బురం పడుదు, కథాంతముం జలుపుమా వనునాటకమున్‌ జగత్కం-వీ |” యయ ఇ ఘాలాినళ్ళ శ మ! ల నడా నై ల్‌ శ ్ట వం క ౯ జ అవ వ ేో రే మమయుడి

వానా త రం రా... పనా చు టన వన... టో కీ న ్గ లన న న. టు నస టు కస్‌. 11 యను సు. నో పకన చా క. 1౯ 'వ చావా చు. సంద ఎ న. న రరవ్‌ు యాం కచా/( ప లం... సనన శత యల్‌ ధను టా... న షాలు... షన యము.

షరా చట స | నం టం యా యే. సవన స న చా ననా క కనును చనన ప సనా.