Telugu Telugu Vaithalikulu ( Upanyasala Samputam 2 ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

తెలుగు ౨తాళికులు క్ష (ఉపన్యాసాల సంపుటము) ( గసంరపురళ వు వ చురణ ఆంధృపదేళ్‌ సాహిత్య అకాడమి కళాభవన్‌, సైఫాబాద్‌, హైదరాబాదు.

(పథమ ముదణ 1977 (ప్రతులు 1000 ఖీ థ్‌ న ల్త్యణి (గ్ర ఆంధధ్ర(ప్రడేళ్‌ సాహిత్య ఆకాడమి ౮ వెల; 5-00 నో 1698 గసర ల చఎరితి ఈ షు “షనై (పగ ర్యా నషా. (ల ఈ 1౦... (నో '€*. ఖా ముద్రణ గ జయశభ్రీ (పింటీంగ్‌ అండ్‌ బుక్‌బైండింగ్‌ వర్క్స్‌, విద్యానగర్‌ యూనివర్సిటీ రోడ్‌, హై| దాబాద్‌ -500064

తొలిపలుకు

గడచిన శతాబ్దములో జన్మించి ఈ శతాల్చి ఆరంభంలో చరిత నిర్మా అము గావించిన మహానీయులు చాలా మంది మనదేశములో వివిధ (ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. తెలుగు సైహిత్యరంగంలో ఒక నూతన చైతన్యమును తీసికొని వచ్చి మార్గదర్శకులై న సౌహిత్యమూర్తులను, సంస్కృలతీపరులను, యీ (శేణిలో చేర్చువచ్చును. ఇటువంటి వారిని గూర్చి యూ తరానికి వివరాలు పూర్తిగా శె£టయక పోవచ్చును. అందుచేత వీరిని నంన్మరించి. వీరు చేసిన భాషాసేవ యీనాటి తరానికి, రాబోవు తరాలకు పరిచయము చేయవలెనని ఆంధ,పదేళ సాహత్య అకాడమీ ఉద్దేశించినది.

ఈ ఉదేళానికి అనుగుణంగా తెలుగు సాహిత్యము; తెలుగు సంస్కృతి రంగాలలో వైతాళికులై న కొందరిని గూర్చి ఉపన్యాసవులు, సాహిత్య అకాడమీ పక్షాన వర్పాటు చేయనైనది ఇటువంటి ఉపన్యాసొలు వతి సంవత్సరము కొన్ని చేయించవలెనని సాహిత్య అకాడమి ఉద్దేోము. (ప్రముఖులైన విద్వాంసుల చేత యీ వైఠాశికులను గూర్చి ఉపన్యాసములు, చేయంచనే నది. "ఆంధ్రప్రదేశ సాహిత్య అకాడమి అనుసరిస్తున్న సంప్రదాయము (పకారము యీ ఉపన్యాసాలు [గంథరూపములో వెలువరించనై నది, ఆట్టి పరంపరలో ఈ.[గ్రంధము రెండవది,

ఈ (గ్రంథంలో చేర్చిన ఉపన్యాప్థాలు ఏడు, ఈ ఉపన్యాసాలు 190 సంవత్సరమున ఏపిల్‌ 1, ఆగస్టు 7, ఆజ్జబరోక్న వ తేదీన, 1977 సంవత్సర మున జనవరి $0, మరియు ఏపిల్‌ 16 తనలో: ఇరిగినవి.. జ్లదివరలో ప్రచురితమైన ఉపన్యాసాల సంపుటమును ఆదరించినట్లే ఈ సంపుటాన్ని కూడా ఆం[ధపాళక లోకము ఆదరింపగలదని విశ్వసిస్తున్నాను. హైదరాబాదు దేవులపల్లి రామానుజరావ్ఫ యా. (1 కార్యదర్శి

[పథమ మ్ముదణ 1977 [పతులు 1000 గ! టి (గ య్‌ రసు బలవ 6 ఆం(ధ(ప హ్‌ | అకాడమి న్‌ (( వెల: ఈ-00 క ౮940ే వ స గం 26 సి! | (త్రీ ళం ఫోం, శ4ం* క | [ / స్మ ్న పే భే ముుదణ శి జయభ్రీ (పింటింగ్‌ ఆండ్‌ బుక్‌బ్రైండింగ్‌ వర్క్స్‌, విద్యానగర్‌, యూనివర్సిటి రోడ్‌, హైదాబాద్‌ -500046,

తొలిపలుకు

గడచిన శతాబ్దములో జన్మించి ఈ శతాబ్బి ఆరంభంలో చరిత నిర్మా ణము గావించిన మహానీయులు చాలా మంది మనదేశములో వివిధ [పాంతాలలో ఉన్నారు. తెలుగు సాహిత్యరంగంలో ఒక నూతన చై తన్యమును తీసికొని వచ్చి మార్గదర్శకులై న సాహిత్యమూర్తులను, సంస్కృృతీపరులను, యీ శేజీలో చేర్చవచ్చును. ఇటువంటి వారిని గూర్చి యీ తరానికి వివరాలు పూర్తిగా తెటయక పోవచ్చును. అందుచేత వీరిని నంస్మరించి వీరు చేసిన భాషాసేవ యీనాటి తరానికి, రాబోవు తరాలకు పరిచయము చేయవలెనని ఆంధ పదేశ సాహిత్య అకాడమీ ఉద్దేశించినది,

ఈ ఉద్దేకానికి అనుగుణంగా తెలుగు సాహిత్యము, తెలుగు సంస్కృతి రంగాలలో వైతాళికులై న కొందరిని గూర్చి ఉపన్యాసములు, సాపిత్య అకాడమీ పఇాన ఏర్పాటు చేయనైనది ఇటువంటి ఉపన్యాసాలు [పతి సంవత్సరము కొన్ని చేయించవలెనని సాహిత్య అకాడమి ఉద్దేశము. (ప్రముఖులైన విద్వాంసుల చేత యీ వెతాశికులను గూర్చి ఉపన్యాసములు, చేయంచనై నది. "ఆంధ్రప్రదేశ సాపాత్య అకాడమ్‌ అనుసరిస్తున్న సంప్రదాయము (పకారము యీ ఉపన్యాసోళు [గంథరూపములో వెలువరించనైనది, అట్టి పరంపరలో ఈ,[గ్రంథము రెండ్‌వధి.

ఈ [గ్రంథంలో చేర్చిన ఉపన్యాఫాళు. ఏడు, ఈ ఉపన్యాసాలు 19/6 సంవత్సరమున ఏపిల్‌ 17, ఆగస్టు 7, ఆక్టటరమ్మ్నై వ తేదీన, 1977 సంవత్సర మున జనవరి $0, మరియు ఏపిల్‌ 16 శళమ్షైలో ఇరిగినవి: ఇదివరలో [ప్రచురితమైన ఉపన్యాసాల సంపుటమును ఆదరించినట్టే ఈ సంపుటాన్ని కూడా ఆం[ధపాఠక లోకము ఆదరింపగలదని విశ్వసిస్తున్నాను, హైదరాబాదు దేవులపల్లి రామానుజరావు వీర్‌ -?-77 కార్యదర్శి

విషయ సూచిక

1. గాడిచర్ల హరి సర్వో త్తమరోవు కే = పొతూరి నాగభూషణం

£. హరి సర్వోత్తమ రావుగారి దేశసేవ ల _ కోడి నరసింహం

8. దువ్వూరి రామిరెడ్డి శే = మరుపూరు కోదండరామ రెడ్డి

9. మలంపలి సోమశేఖర శర్మ "క్త

ఛా న!

=డౌా ముక్కామల రాధాకృష్ణ ళర్మ

5. _ (తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి 105 ల ఆమరేం[ద

6. వేలూరి శివరామ కాస్త్రీ శే _ మధునాపంతుల సత్యనారాయణ కళాస్త్ర

జ,

7, వావిలికొలను సుబ్బర్గాన్రా, 183 య గౌరిపెద్ది రామసుబ్బశర్మ

8, పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 162 = డా! పురిపండా ఆప్పలస్వామి

9. వేటూరి [పథభాకర కాన్తి = ఫ్రీ యస్‌. సచ్చిదానందం 87

త్‌ అగ శేణికి చెందిన ఆంధ వుహిపురుషుడు శ్రీ గాడిచర్ల హరి సర్వోత్తమ రావుగారి జీవిత చరిత్ర రచన ; “కళ్యాపపూర్ణ పాతూరి నాగభూషణం (ఆం. పం [(గ్రంథాలయసంఘ కార్యదర్శి) అధ్యఖు ః మాన్య మహాశయులారా

చేడు చాలాసుదీనం, మరుసగున బడిన పాత తరానికి చెందిన ఒక మహ సీయని, మాతృసేవకైై తన జీవితాన్నీ ధారపోసిన పుణ్యపురుషని - నేటితరం వారీకి పరిచయంచేసే తలంపుతో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ సాపాత్య-ఆకాడమీవారు ఈ సభను ఏర్పాటు చేసినారు. వారి జీవితమును గురెంచి (ప్రసంగిరచవలసినదిగా నన్నాడే శించినారు. డీనిని మహద్భాగ్యంగా భావించి దీనికి సమ్మతించి మీ యెదుట నిలబడినాను. రెండు దళాబ్దాలకు మెగా మేరు పర్వతమును బోలిన యీ ధీర చరిళుని వెంటనుండి వారధ్యక్షులుగానున్న ఆం్యధదేశ (గంభాతఆయ సంఘమునకు కార్యదర్శి పదవిని నిర్వహిస్తూ, వారు సొగించిన వయూజన విద్యావ్యాపన కార్య [క్రమంలో పాల్గొంటూ వచ్చినవాడ నగుటచేత వారి సవాచరులలో నాకుగల స్థానమునుబట్టి బహుశః నాకీ ఆవ్వానమ్నను మన ఫ్రాపొత్య అకాడమీవారు పంపీ నారని తలంచుచున్నాను. వారి సాహచర్యంద్వార్నా నాజీవితం ధన్యమైనదని నేనెంచుచున్నాను. కాని వారి మవోన్నతమగు జీవిత కథను సామాన్యుడనగు నేను - నాకంటె ఎన్నో విషయముల ఆధికులైన యీ సభాసదులకు ర క్తిగట్టు రీతిని చెప్పగలనో, లేదో అను భయము నన్నావహిస్తున్నది. నా శక్రిలోపమును మన్నించి నేను చెప్పు విషయములను మ్మాతము (గ్రహించ గోరుతున్నాను. క్షే

ది తెలుగు వైతాళికులు నేటి మళ కథానాయకుని గురించి |పజాకవి శ్రీ కాళోజీ చెప్పిన కవితను ముందు మీకు వినిపిస్తాను. వందేమాతర మీనగనె - వచ్చితీరు యెవనిపేరు ? వయోజనుల విద్యనగనె - వచ్చితీరు యెవని పేరు ? (గామ[గ్రామమున వెలసేడి _- (గంథాలయ మెవనికి గుడి ౯ అరగని తరగని వొడవని _- ఆతరదానం బెవనిది ? ఆరువడేండ్లు [పజల కోరకు - అరిగిన కాయం బెవనిది = తన బరువును మోయలేని - తనువును చాలించె నెవడు 2 తరతరాలు యెవనిమేలు - తరలుచు పొరలుచు నుండును 7 అందరి కెవనితా పొత్తు - అభిలాం్యం బెవనిసొత్తు ఏ స్థాన కవిని నేనో - ఆ స్పానారీప డెవరు ? వయోవృద్ధుడగు యవకుడు _ వాస్తవ జీవిత నుతనిది “వారి సర్వోత్తమ” డాతడు - ఆంధులపాలిటి దేవుడు. ఆంధధదేళంలో శికపురువుడుగా భావింపబడుతున్న వీరేశలింగం పంతులు గారిని గురించిన చిన్న పద్యమొకటున్నది. = తన దేహాము తన గేవాము తన విద్యయు తన ధనంబు = జగజ్జనులకు వినియోగించిన ఘనుడీి వీరేశలింగకవి జనులారా : - వీరేళలీంగకవి పోద్యుగా భాషాసేవ గావించినారు. తన రచనలద్వారా, కొరుకమములద్వారా నాటి సంఘంలోని చెడుగును తొలగీంచుటకు విశేషముగా హైటుఐబడినారు. సార్థక నామథఢేయుడైన థ్రీ సర్వో త్తమరావుగారు కూడ చిన్న నాడే దేశమాత సేవకు కంకణం కట్టుకొని కష్టనష్టములను సరకుగోనక, స్వార్థ చింతను దరికి రాసీక బీవితాంతం వరకు దేశాభ్యుదయాని కుపకరించే. అనేక ఉద్యమాలలో జహంముఖముల పాల్గొన్నారు. వీరి సేవలు ఏ ఒక్కరంగానికో పరిమితం కాలేదు. చేజిక్కిన ఏ ఒక్క అవకాళొన్నికూడా వారు వదలలేదు,

శాడెచర్ల హరి సర్వో త్తమరావు వ్రు (పతి పనిని మీదవేసుకొని వాటిని చక్కగా నిర్వహించినారు. వారు పూనిన పసి మేద చిత్రమును పూర్తిగా లగ్నం చేసినారు. పనులలో గాని, వ్యక్తులలోగాని వారుచ్చనీచములను పాటించలేదు, అన్ని మతములను, కులములను (ప్రాంతము లను, భాషలను సమానముగా ఆదరించినారు. పరుషులవళె శ్రీలకుకూడా సమాన హక్కులుండవలెనని చాటినారు. రాజకీయంగా. కాంగెనుకు చెందిన వారై నప్పటికీ సేవాకార్యములలో వారు ఇతర పార్టీలతో కలసీ పనిచేసినారుం “మానఎసేవయే మాధవసేవ” యని భావించినారు. పనినే [ప్రార్థనగా అమలు జఆరిపినారు, జీవిత సంగ్రహము

-.... ఛీ సర్వోత్తమ రావుగారి పూర్తిపేరు “హరి సర్వోత్తమరావు”. ఇంటి

కే గాడిచర్దం వీది తండ్రి వెంక్కటావుగారు. శల్లి భాగీరథీబా మి. వీరు

శ858వ సం సెప్టెంబరు 14వ తేదీన కర్నూలులో జన్మించినారు. వీరి బాల్యం

అక్కడనే గడచినది వీరి పూర్వీకుల జన్మస్థానం కడపబిల్హా పులివెందల

తాలూూలోని సింవోదిపురం అనే ([గామం. తండడిగారు ఉద్యోగరీత్యా కర్నూలు

మండలమునకు వచ్చినారు. ఆరునెలల (ప్రాయంలోనే కన్నతల్లి మరణించగా,

వీరిని పెదతల్లి సాకింది. చకీలువృత్తిలో నున్న పినతండి శ్రీ శ్రినివాసరావుగారి

వద్ద కొంతకాలం, మేనమావగారి యింట్ళో కొంతకాలం వీరు పెరిగినారు. వీరికి

అక్షరాభ్యాసం కంభం తాలూకా రావిపాడులో జరిగింది 9వ యేట ఉపనయనం

చేశారు. కర్నూలు మునిసివల్‌ పాఠళాలలోను, గుంతకల్టులోని అండన్‌ మిషన్‌

పాఠళాలలోను విద్యాభ్యాసం చేశారు 1808 సం. నుండి 1900 సం, వరకు

హైస్కూలు విద్యను పూర్తిచేసుకన్నారు. విద్యార్థిగా ఉన్నప్పుడే హైస్కూలులో

సొరస్వత సభలు నిర్వపొంచేవారు. నిత్యం వ్యాయామం చే సేవారు.కు స్తీ చెడుగుడు

మొదలయిన ఆటలలో పాల్గొనేవారు.చ దువులోకూడ చురుకుగా ఉండేవారు,పబ్లిక్‌

పరీక్షలో ఆయన పథములుగా నెగ్గినారు దీని ఫలితంగా వారికి ఉపకారవేతనం

(స్కాలర్‌షిప్‌) లభించింది, మదరాసులోని కిష్టియన్‌ కాలేజిలో సీటు దొరికింది.

1901 నుండి 1906 సం. వరకు అక్కడ చదివి ఎం. వీ, పట్టం సంపాదించి

చారు. అక్కడకూడ సభలు నడుపుతూ, ఆంధధ్రాంగ్లభాషలలో ఉపన్యాసాలిస్తూ

ణీ అలుగు వై తాళికులణ వుండేవారు. బి ఎ, లో వారు చరిత అర్థకాస్త్రం, రాజకీయ కాస్త్రం అభ్యసించి నారు. ఎం. ఏ. లో అంధ కన్నడ భాషలు, భాషాళాస్త్రం చదివిశారు. విద్యార్థి దళలోనే నగరంలోని సంఘసేవా కార్య[కమాః లో పాల్గొంటూ వుండేవారు. వారి దస్తూరికి యూనివర్సిటీవారు స్వర్ణపతకం యిచ్చారు. స(త్పవ_ర్రనకుతోడు మాతృదేళాభిమానము. చధ్దువులమై శద్ధ, గురువులయెడ శక్తి, ఉత్తమ (గంథ ప్రఠనాసక్త!ీ వారి కుండేవి. ఈ లక్షశాలన్నీ వారి భవిష్యత్తును తీర్చిదిద్దినవని ఇెప్పవచ్చును. మదరాసు కిప్తిమన్‌ కళాశాలలో చదువుకున్నప్పుడే జాతీయ విద్యాఖి వృద్ధికై పాటుబడవలెనను స్వంకల్పర వీరికి కలిగింది 1906వ సం.లో మదరాసులో శ్రీ కొమ్మరాజు వెంకట లక్ష్మణ రావుగారు “విజ్ఞాన చం్మదికా (గ్రంథ ఎబండలిని' ఫ్రాపించినారు. మాతృభాషలో గ్రంథ 1సచురణను సాగించుట క్రై ఈసంస్థ (ప్రారంభించబడినది. దీనిద్వారా దేశచరి తలు, కాస్త [గంథముళు, మహాపురుషుల జీవిత చర్మితలు మున్నగు వాటిని వెలువరించి నారు, తెలుగులో “విజ్ఞాన సర్వస్వ” (పనురణకుకూడ వీరు పూనుకొన్నారు. ఈ సంస్థకు భ్రీ లక్మణరావుగారు (పథాన సంపాదకులు ఫీ కాశేశ్వరరావుగారు, థ్రీచరి సర్వోత్త మరావు గారు కార్వదర్కులుగా నుండిరి. ఈ ంథమాలలో మొదటిగా వెలువడిన “అబ్రహాం లింకన్‌ చర్మిత “కు థ్రీ హరి సర్వోత్తమ రావు గారే (గ్రంథకర్త, వీరు ఇంగ్రీషులోని ధేమయర్స్‌ అను రచయిత [వాసిన రచనకు అనువాదం చేసిశారు విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రచురణలో కూడ శ్రీ సర్యోత్తమ రావు భాగస్వాములు దీవిలో అచ్చుయంత ములను గురించి, అట్టకట్టుట( బైండింగ్‌ )ను గురించి వీరి ఆమూల్య రచన లున్నవి. జటిలమైన సాంకేతిక విషయములను సులభగ్రాహ్యముగ నుండునట్లు వీరీ రచనలను గావించినారు, ఎం.ఏ. డ్మిగీ తీసుకొన్న తరువాత (ఖ్రీ నర్వోత్తమ రావుగారు ఉపాధ్యాయ శిక్షణ బడయ్ల. సంకల్పంతో రాజమహేంద్రవరం లోని గవర్నమెంటు టీచర్స్‌ బ్రైనింగ్‌ కాలేజిలో (ప్రవేశించినారు. తానొక పక్క పగలు చదువుకొంటూ వయోజనులకు రాత్రి పాఠశాలను (ప్రారంభించినారు. దీనిలో 90 మంది వయో

గాడిచర్ణ హరి నర్వో త్తమరావు ర్‌ జనులు విద్యాస్థలుగా చేరినారు. వీరికి అక్షరాలు నేర్పడంతోపాటు సతిక్షలను చదివి వినిపిస్తూ అబ్రహాం లింకన్‌ చరిగ్రను చెప్పేవారు.

బెంగాల్‌ విభజన జరిగినప్పుడు బయలుదేరిన వందేమాతరమ్‌ ఉద్య మారంభంలో బిపిన్‌ చం[దపాల్‌ రాజమండికి వచ్చి అక్కడ చేసిన [పసంగాల మూలంగా విద్యార్థిలోకంలో గొప్ప (్రబోధం కలిగింది. దీనికై విద్యార్థులు “వందే మాతరమ్‌” బిళ్ళలు ధరించి కాలేజీకి వోజరైైనారు. వీటిని తీసివేయడని (పిన్ని హాల్‌ హంటర్‌ గద్దించినాడు, విద్భార్థలాయన ఆదేశాన్ని పాటించలేదు. అప్పు డతడు వారిని కాలేజినుండి వెళ్ళిపొమ్మన్నాడు, విద్యార్థులు గేలిచేస్తు కేకలనారం భించినారు, ఆసమయంలో థ్రీ హరి నర్యో త్తమరావు వచ్చి విద్యార్థులను శాంతింప జేసినారు. దీనికై రావుగారే దీనికంతా కారణమని చెప్పి హంటర్‌ ఆయనను కాలెజినుండి బర్హరఫ్‌ చేసినాడు. అప్పడు విద్యార్థులంతా బయటకు వచ్చి, గోదావరిలో స్నానంచేసి తిరిగి కళాకాలకు పోమని శపథం చేసినారు. వీరికి నాయకుడై నాడు మన కధానాయకుడు. 160 మంది విద్యార్థులకు జరిమానాలు విధించడంతో పాటు (పభుత్వం ్రీ సర్వోత్తమ రావుగారికి ఎక్కడా ఉద్యోగ మివ్వరాదని ఆంక్ష విధించింది. (ఈ ఆంవ్షను కాంగగెన్‌ (ప్రభుత్వం ఏర్పడిన అనంతరం 1987 అక్టోబరు 25వ తేదీన. మదరాసు పపభుత్వ-- విద్య, (పజా రోగ్య శాఖవారి 2409 జి వో, ద్వారా రద్దు చేసింది )

తదుపరి శ్రీ బిపిన్‌ చందపాల్‌ ఆంధ్రదేశ పర్యటనకు వచ్చినప్పుడు థ్రీ సర్వోత్తమ రావుగారు కూడ ఆ పర్యటనలో పాల్గొన్నారు, “వందేమాతరమ్‌” ఉద్యమం మరికొన్ని పట్ట? లకు కూడ [పాకింది పాశ్చాత్య విద్యాలయాల బహిష్కరణ తీర్మానంతో దేళం నలుమూలల జొతీయ విద్యాలయాలు బయలు దేరినవి, బందరులోని ఆంధజాతీయ కళాళాల ఆవిధంగా ఏర్పడినదే దీని స్థాపన పయత్నాలలోను, దీని పోషణకు విరాళాలు వసూలు చేయుటలోను థ్రీ సర్వోత్తమ రావుగారు భాగస్వాములుగా నున్నారు ఈ నంస్థ పాలకవర్షంలో వీరు చాలా కాలం సభ్యులుగా ఉన్నారు,

స్వరాజ్యమును గురించిన భావాల ప్రచారం నిమిత్తం ఆరోజులలో దేశ భక్తుల ష్మతికలను సాధనాలుగా చేసుకొన్నారు, దీనికి చక్కని ఉదాహరణ

ఢి తెలుగు వైతాళికులు తిలక్‌ గారి “కేఫరి" వంటి పత్రికలు. శ్రీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారు బెజవాడకు వచ్చి భ్రి బోడి నారాయణరావు, శ) పింగళి లక్ష్మీనారాయణ గార్జను కసి “స్వరాజ్య” పేరుతో తెలుగు వారష్మత్రికను ప్రారంభించినారు. దీవికి శ సరో త్తమ రావుగారు [ప్రధాన సంపాదకులు, -

1905వ సం. లో వివ్హవకారులు తిరునల్వేలి జిల్లాలో ఆంగ్లేయాధికారిని చంపగా, అక్కడ గుమిగూడిన (పజలనై పోలీసులు కాల్పులు జరిపినారు. ఈ సంఘటనలో ముగ్గురు దేశీయులు మరణించారు.దీనిపై (శీ రావుగారు “స్వరాజ్య” లో త్మివమైన భాషలో సంపాదకీయం [వాసినారు. ఆపైన పభుత్వం సంపాదకుని "పైన, ము(దాపకులైన (శీ బోడి నారాయణరావు గారిపైన రాజదోహనేరం మోపి మన కథానాయకునికి 6 నెలలు, శ్రీ నాకాయణరావుగొరికి 9 నెలలు శిక్ష విధించింది. దీనికై [సభుత్వం హైకోర్టుకు అప్పీలు చేయగా శీ సర్వో త్తమరావు గారి శిక్షను 8 సంవత్సరాలకు పెంచారు. లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్‌ను కూడ శీ సరో త్తమరావు గారిని అరెస్టు చేసిన నొడే పూనాలో అరెస్టుచేసి 6 సంవత్సరాలు కళఠినళిక్ష విధించి, బర్మాలోని మాండలే జేయిలులో నిర్నంధించారు. ఈవిధంగా మన కథానాయకుడు ఆంధ్రదేశంలో [పధమ రాజకీయ ఖై దియైనారు. ఆంధధుల దేశభ కిని, పౌరుషాన్ని లోకానికి చాటినారు ఆరోజులలో “ఆంధ తిలక్‌ "గా థ్రీ సర్వోత్తమరావు వ్యవహరింపబడినారు.

శీ నర్వోత్రమరావు ఎం.ఏ పట్టభ్మదులు. నిండుయావనంలోనున్న వ్యకి, వీరిని చోరులు, హంతకులమధ్య వెల్హారు సెంటల్‌ జైలులో (పభుత్వం నిర్బంధించింది. పిరికి మానసంరకణకు రెండు గోచీలు, మూరెడు చదరం గల రెండు తువ్వాళ్ళు, పండుకొనుటకు చిన్న ఈకాకుచాప, అన్నంతినడానికి మట్టి చట్టి, నీళ్ళు తాగడానికి మట్టిముంత మలమూత్ర విసర్జనకు మరొక మట్టి చస యిచ్చినారు. కాలికి లావాటి కడియం, మేడకు మరొక కడియం వేసి ఒక కాయ్యముక్కను వీటితో దూర్చారు. మొలతాడు, జందెము తీసివేశారు. పండ్ధు మట్టితో తోముకోవాలి. స్నానానికి రెండు, మూడు ముంతల నీళ్ళ మ్యాత మిచ్చేవారు. ఈ స్నానంకూడ నిత్యం ఉండేడిగాదని వారు నాతో చెప్పారు. ఇక భోజనం రాగి సంకటి ముద్ద - దీనిలో రాళ్ళు, పుల్టిలు, మట్టి (పత్యక్ష

గాడిచర్ణ హరి సర్వో త్తమరావు ణా మయ్యేవి, శాకపాకముల [కింద ఆకులలములతో, వాటి నంటియుండు గడ్డి గాదములు పురుసలతో కలిసిన “వులుసు నీరు” పోసేవారు. కుక్కల్నెనా ముట్టని యీ తిండితో వారు క సంవత్సకాలు ఎలా కాలక్షేపం చేకారో ఈశ్వురునికే ఎరుక! ఎంత ని గహం, దీక్ష లేకుంటే ఈ మహాయోగాని కవకాశముంటుందిః ఈ విద్వాంసుడు చదువుకానుటకు పుస్తకములు తెప్పించుకౌనుటకు వీలులేదు. జైలు అధికారులెవ్వరుగాని వారితో మాట్ళాడినా, వారిపట్ల సానుభూతి చూపినా ఉద్యోగాలు పోతాయని భయపడే వారట । $నెఐల కొక "పర్యాయం ఒక ఊ_త్సరం (వాయడానికి, ఒక ఉత్తరం పొందడానికి మ్మాతమే అవకొళ ముండేది. ఈ విషయమొక్కటేచాలు _ [శ సర్వోత్తనురావు మపాశును చాటుటకు. గవర్నరు జైలును సందర్శించినప్పుడు తన్ను మనుష్యమ్మాతునిగా చూడవలసి నదిగా వారు కోరగా, ఆ అధికార మద్దాంధుడు దుర్భాషలను పలికినాడటః "

“అచ్చటి జీవితాన్ని నేనంతటి జౌదాసీన్యంతో చూచుటకు నాకీళశ్వరుడు శక్తి నిచ్చెను " అని శ్రీ సర్వోత్తమరావుగారు తమ జైల్లు అనుభవాలను గురించి స్వయంగా చెప్పుకొన్న మాటలలో మన కొక గొప్ప కర్మయోగి దర్శన మిస్తాడు.

8 సంవత్సరాలు తొము కొరాగోర్‌ంలో నున్నప్పుడు అష్టకష్టముల ననుభ పించి, వాటినన్నిటిని ఓర్పుతో భరించి, తాము విడుదలయైననాడు పూల మాలతో, చిరునగవుతో తన్ను పూజింపవచ్చిన పపియనతి ్రీమకి రామాబాయి గారి వంటి సతి వారికి లభించటం పూర్వపుణ్య విశేషమే ననిపిస్తుంది

1914వ సం, లో డాక్టర్‌ అనిబిసెంట్‌, తిలక్‌ మహాళయుడు [ప్రారం భించిన “హోంరూల్‌ లీగ్‌ "కు ఆం్యధలో ఏర్పడిన శాఖకు థ్రీ సర్వోత్తమరావు కార్యదర్శిగా నుండి రాష్ట్రమంతటా పర్యటించి (ప్రచారం చేశారు. వేలాది (పజల సంతకాలతో స్వరాజ్యకాంచృను వెల్లడిస్తూ [పభుత్వానికి వినతిష్మతాలు పంపినారు.

1920వ సం,లో కలకత్తాలో జరిగిన “(ప్రత్యేక కొం్యగెస్‌"లో నహాయ నిరాకరణ తీర్మానం ఆమోదించబడీనది. శీ సర్వోత్తమరావు దష్షిణ భారత

8 తెలుగు వైతాళికులు నక్వాగహ సంఘ సంయుక్త కార్యదర్శిగ నియమింపబడి ,పచార కార్య క మంలో పాల్గొన్నారు.

1028 లో జరిగిన కాకినాడ కాంగెసుకు పిమ్మట మోతీలాల్‌ నెహూర, చిత్తరంజన్‌ దాన్‌ [పభృతులు ఏర్పాటు చేసిన స్వరాజ్యపార్టీలో శం సర్వోత్తమ రాపుగారు చేరారు. దీని నిర్వహణ బాధ్యతలను వారికి అప్పగిస్తూ 1924 నవంబరు 28వ తేదీన మోతీలాల్‌ నెపూ) వారకొక జాబు (వాళారు. శ్రీ సర్వోత్త మకావు వంటి దేశభక్తుడు స్వరాజ్య పార్టీలో చేరడానికి చేసుకొన్న నిర్ణయం చాల విజ్ఞతత్తో కూడినదని ప్‌ మోతీలాల్‌ ఆ లేఖలో అభినందించారు.

మదరాసు రాష్ట్రంలో నున్న ఆంధ జీల్లాలకు (ప్రత్యేక రాష్ట్ర కాంగెను సంఘం ఏర్పడినప్పుడు దీనికి శ్ర సర్యోత్త మ రావు గారొక కార్యదర్శిగ సియ మీంపబడినారు కడప, కర్నూలు, ఆవంతవురం జిల్లాలను వీరి కార్య మషేతంగా నిర్ణయించినారు కాంగెన్‌ కారక్మీకమంలో నిర్మాణ కార్య్యకమానికి (పముఖస్టాన ముండేది. ఖద్దరు బోర్జులకు కూడ వీరు (ప్రధాన కార్యదర్శిగ పనిచేసేవారు. స్వయంగా ఖద్దరు విక యిస్తూండేవారు.

1924 జనవరి 1,9 తేదీలలో కాకినాడలో జరిగిన అఖిఐ భారత కౌంగెసు వలంటీర్ణ మవోనభ ద్వారా ఏర్పడిన “హిందుస్థానీ సేవాదళ్‌” నిర్మాతలలో [పధోనప్మాతధారి శి సర్వోత్త మరావు. రాష్ట్ర వలంటీరు మవోనభలకు వీరు వోజరవుతూ వుండేవారు,

ఆంధరాష్ట్ర కాంగెన్‌ సంఘం నిర్ణయానుసారం 1927లో కాం గెస్‌ పషాన శీ సర్వోత్తమ రావుగారు కర్నూలు జిల్లానుండి మదరాసు కౌన్సిలు సభ్యత్వానికి పోటీచేసి అత్యధికమైన మజారిటీతో ఎన్నికైనారు, వీరి పత్యర్థి (శ్రీ కరభారెడ్డి వీరి గుణగణాలను (పళంసించి ఆయన కాం(గెసువాడు గనుక ఆయనకు పోటి ఉంటినన్నాడు. మదరాసు కౌన్సిలు సభ్యులుగా వున్నకాలంలో తన నియోజకవర్గం (ప్రజలకు (శీ సర్వోత్తమరావు గారొనర్చిన సేవ ఆదర్శ ప్రాయ మైనది.మదరాసు కౌన్సిలులో సభ్యులుగా వుంటున్నప్పుడు ఆంధ యూనివర్సిటీ సెనేట్‌ నభ్యులుగా కూడా అనధికార సభ్యుల నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికై ఆనంస్థ అభివృద్ధికి ఎంతో పాటుబడినారు.

గాడిచర్హ హరి సర్వో త్తమరావు క్రి

మహానంది షేతంలో జరిగిన ఆంధిరాష్ట్ర రాజకీయ మవానభలో జాతీయ విద్యాపణాళికను తయారు చేయటకు శీ దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్య, శీ హరి సర్వోత్తమ రావు గార్లకు బాధ్యత నిచ్చినారు. దీనికై జాతీయ విద్యా ఉపసంఘం ఏర్పాటు చేసినారు వీరు తమ నివేదికలో స్థానిక పరిపాలనా సంస్థలలో నిర్మాణ కార్యక్రమమును కొనసాగించ వలసిన తీరును వివరించినారు.

నిర్మాణ కార్యక్రమాలు

1905వ సం. నుండి 1980వ సం. వరకు ఆంధ రాజకీయాలలో (పధాన ప్మాత వహించిన [శీ సర్వోత్తమ రావుగారి కృషి అటుపైన హెచ్చుగా నిర్మాణ కార్యక్రమము వైపునకు మరలి ఎన్నో సేవా కార్య్మకమాలలో వారు భాగస్వాములై నాకు, ముఖ్యంగా (గ్రంథాలయాలు, వయోజన విద్యలకు సంబంధించిన ఉద్యమానికి వారు నాయకుల నారు, ఆయితే రాజకీయములకు వారు పూర్తిగా దూరం కాలేదు. వివిధ సమస్యలపై తమ భావములను నిర్జ్వం ద్వంగా (పకటిస్తూవచ్చినారు. దీనికి గ్రంథాలయ సర్వస్వము లోను, 'కౌమో దకి,, *మాతృసేవి మున్నగు ష్మ్యతికలలోను (ప్రచురితమైన వ్యాసములే సాక్ష్య మివ్వగలవు.

మన దేళ[ప్రజఖలో విద్యావ్యాప్తి కె ఎందరో మహనీయులు కృషి చేశాడు. ఆంధ్రదేశంలో 1914వ సంంలో ఆంధ్రదేశ (గ్రంథాలయ సంఘ మేర్పడినది. ఇది భారతదేశంలో మొట్ట మొదటిగా బయలుదేరిన (గ్రంథాలయ సంఘము, సరస్వతీ పూజలో అగగణ్యులైన [శ్రీహరి సర్వోత్తమ రావుగారు ఆపారజ్ఞానాన్ని సంపా చించిసారు తమ శక్తి యుక్తులను స్వార్థం కొరకు ఉవయోగించుకొనక పామర జనుల (శ్రేయస్సుకు వినియోగించినారు. వయోజన విద్యా భాగంగా [గంథాలయో ద్యమానికి తమ జీవితాన్ని ఆర్పణ చేసినారు, 19884 సం, నుండి జీవితాంతం వరకు అంధధదేళ (గ్రంథాలయ సంఘానికి అధ్యక్షులుగా నుండి నిరంతరాయ ల్లి

10 తెలుగు వైతాళికులు మైన [ప్రచారంలో తమ కాలాన్ని వెచ్చించినారు. సంఘానికి వీరధ్యషలుగా నున్న కాలంలో చాలాపని జరిగినది. డినికి స్థిరవసతి ఏర్పడినది. పటమట లంక సమీపంలో ఎకరం స్థలం నంహెదించి. దీనిలో సంఘ కార్యస్టానానికి దివ్యమైన గెండంతస్టుల భవనం నిర్మించ బడినది. అద్వితీయ మైన వీరి సేవకు చిహ్నంగా ఈ భవనాన్ని వీరి మేకట నావ కరణం చేసిరారు. సంఘానికి మద్దతుగా కీ. శే, కొమ్మా సీతారామయ్య గారేర్చాటుజీసిన ఆం్యధ (గ్రంథాలయ (ట్రస్టుకు సంఘంతో పాటు యావజ్జీవ అధ్యతులుగా నియమితులైనారు డీవి పక్షాన [శీ సర్వోత్త మ రావుగారి వయోజన విద్య పుస్తకాలు, అక్షరాభ్యాస పటము, శ్రీ గోడటి జోగిరాజు గారి వ్యవసాయ విజ్ఞాన సంపుటాలు -_ పదుల సంఖ్యలో ఎన్నో కూర్చులు వెలువరింపబడినవి, వీరి త్యాగావ్ని పురస్కరించుకొని పలువురు దాతలు ముందుకు వచ్చి శీ సర్వోత్తమ భవనానికి విరివిగా వికాళములు నిచ్చి నారు. “బాపూజీ మందిర” మని నామకరణం చేసిన పె అంతస్థు నిర్మాణానికి శ్రే[ద్ర [వళుత్వం, గాంధీ స్మారక నిధి వారు ధనసహాయం చేసి తోడ్పడినార్పు, శ్రీ సర్వోత్తమ. భవన (ప్రవేశ సమయమున వ్యవసాయ ధురీణ' _ (శీ గో పేటి జోగిరాజు 'విజ్ఞానవేత్త* శ కాళీపట్నం కొండయ్య, “అభినవ సహదేవ (శీ యేజెళ్ళ [శ్రీరాములు గార్జను; బాపూజీమందిర [ప్రారంభోత్సవ సమయమున స్నుపసిద్ధ దేశభక్తులు, సంఘ సంస్కర్తలు కగు (శ్రీ ఉన్నవ లక్షీ శ్రై నారాయణ పంతుల్లుగొరిని సన్మానించారు. వార్షికంగా జరిగే ఆంధ్రదేశ (గంథాలయ మహా నభలలో ప్రచార నిర్వహణ, వయోజన విద్య శాఖల (పత్యేక సమావేశాలు, చక్కని [ప్రదర్శనలు ఏర్పాటైనవి 28 నుండి ఏ8 వరకు మహాసభల విశేషా లతో (ప్రత్యేక నంచికలు (ప్రచురించబడినవి. సంఘ పక్షమున నడచిస 'గంథా లయ సర్వస్వము, “ఆంధ్ర ([గంథాలయ పతిక" లకు వీరు సంపాదకులుగా నుండినారు. పతి మహాసభతోను నిర్వహించిన వివిధ శాఖా సమావేశములలో తాము స్వయముగ వాసిన వ్యాసములను వీరు చదివినారు. దీనికొరకు వారు [గంథాలయ కాస్త్ర గంథములకు సహితము పరించినారు. వయోజనవిద్యాకాఖా సమావేశములలో పెద్దలకు “మాదిరి పాఠములు” బోధించేవారు.

గాడిచర్జ్చ హరి సర్వో త్తమరావు 11

వివిధ్యపాంతములలో ఆంధదేళ (టగంథాలయసంఘం- _ నిర్వహించిన శిక్షణ తరగతులకు. వీరు [పధానాధ్యాపకులుగా నుండి ఆర్థిక రాజకీయ విషయ ములు, సౌహిత్య "చరితలు, - వయోజన విద్య, భూగోళము, వాతావరణ కాస్త్రము, గాంధిజీ నిర్మాణ కార్యక్రమము మున్నగు వివిధ విషయములు బోధించెడివారు. (గ్రంథాలయ కార్యక ర్తలకు వయోజన విద్యాబోధకులకు సంఘం వేరువేరు తావు లలో నిర్వహించిన తాత్కాలిక శిబిరము౯కు కూడ తప్పక వచ్చి, పాఠములు చెప్పెడివారు. ఈ శిబిరములు నడపునప్పుడు శిక్షణ నిమిత్తం వచ్చే అభ్యర్థులతో పాటు ఆయా (గ్రామాలలోని |పజలుకూడ వీరి పాఠములకు వోజర్లై ఎంతో ఆన క్తితో వింటూవుండేవారు. పగలు ర్యాతికూడ, వేసవిలో సహితము విశ్రాంతిని కోరక, పునక్చరణ తరగతులను నిర్వహిస్తూ విద్యార్థులచేత తాము. నేర్చిన అంశములను చెప్పించుచు వుండేవారు ఆనాటి విద్యార్థులు కూడ ఓపికతో, (శద్ధతో వారు చెప్పు విషయములను వినడ మేకాక, వారి జ్రీవితమును గమనించి ఎంతో (పభావితులయ్యేవారు

1088వ సం, లో నేను ఆంధ్రదేళ్యగంథభాలయ సంఘకార్యదర్శినై న తదు పరి మొదటిసారిగా విజయవాడ తాలూకా పటమట (గామంలో థ్రీ అచృయ్య ధర్మ[గంథాలయంలో 1941వ సం. మే నెలలో నెలదినములపాటు (గ్రంథాలయ (ప్రవేళ తరగతిని నిర్వహించినాము. డీ?కి ఫ్రీ సర్వోత్తమ రావుగారే (ప్రధానా చార్యులు. అనాడు పటమటలో పోస్టాఫీసు లేదు. మేము విద్యార్థులకు ఉచిత భోజన వసతుల నేర్పరచినాము. ఈ యేర్పాట్లు శ్రీ కొమ్మా సీతారామయ్యగారు చూచినారు. పాఠములు చెప్పుటకు నేను, [శీ సర్వో త్తమరావుగారు గాక, మరి కొందరిని కూడ ఆవ్వానించినాము. వీరికొరకు నేను తరచు తిరుగవలసి వచ్చేది. నాకు నవాయకు లెవ్వరు లేనందున టవాతెచ్చు వాధ్యతకూడ నా_పై బడినది, ముందు మాట యిచ్చిన కొందరు అధ్యాపకులు రాలేదు. దీనికే నేను అందోళన పడుట శీ రావుగారు కని పెట్టినారు. వారు నాతో యిలా అన్నారు, “నాగ భూషణంగారూ 1 మీరు భయపడవలసిన పనిలేదు. ఒక్క సైన్సుతప్ప తక్కిన విషయాలేవై నను నేను చెప్పగలను, నాకు కావలసిన పుస్తకాలు తెచ్చియివ్వండి.”

శల తెలుగు వైతాళికులు

ఇలా అనడమే గాక సమయం చాలకున్నను, (శమ ఆధికమైనను లెక్క శీయక, వారు ఒక్కొక రోజు తెల్లవారురూము. వరకు మేల్కొని పాఠములు సిద్ధంచేసుకొనేవారు. ఒకనాటి ర్యాతి మ్యతవిసర్జిన క్రై బయటికి పోయినప్పుడు వారిని తేలు కుట్టినది. ఆ బాధను వారు లక్ష్మ్యపెట్టకుండా పాఠములను సిద్ధము జేసుకొను పనికి పూనికతో కూర్చున్నారు. దీనిని న్వయంగా చూచిన విద్యార్థలకు వారికై కుదిరిన భక్రీని గురించి నేను వర్ణించలేను, వారి అచరణ(పభావము ఆ నాటి మౌ విద్యార్థులపై బాగా పడినది.

ఆంతకుముందు మూడు సంవత్సరములనుండి సంఘానికి వారధ్యము లుగ, నేన్త కార్యదర్శిగ ఉన్నప్పటికీ మాకంతగా సన్నిహితత్వం లేదు, వారి గొప్పతనాన్ని గురించి విని మనసులో నేను వారిపట్ల ఎంతో గౌరవం కలిగి ముండెడివాడను. నాకై వారికెట్టి ఆభిప్రాయుం ఉండేదో తెలియదు. తీరిక సమ యాలలో అప్పుడప్పుడు జీవితంలో వారనుభవించిన యిబ్బందులను వారి ద్వారా విని నేను చాల బాధపడినాను. ఇంతటి మహనీయుడు తన మనుగడకు ఇబ్బంది వడటం నేను నహించలేకపోయాను. అప్పుడు వారితో నేనొక మాట అన్నాను, “మాష్టరుగారూ! మీరేమీ బాధపడవద్దు. మీకవనర మైనప్పుడు నాకు ([వాయండి, నేను కలిగినవాడిని కాకపోయినప్పటికీ మీపేరు చెప్పి కొంత సంపాదించి మీకు వంపగల"నని మనవి చేళను, ఈ నామాట వారినెంతో సంతోష పెట్టి వుంటుంది, వారినీ నేను జీవితాంతంవరకు తండడిగా తలచుకొన్నాను. వారుకూడ నన్ను ఫ్యతవతుగా చూచుకొన్నారు. మాసంబంధం ఒక సంస్థలో అధ్యక్ష కార్యదర్శుల నంబంధం కొదు; ఒక కుటుంబంలోని తం డీదబిడ్డ ల సంబంధం. ఇది నా మహ ద్చాగ్యం. వారితోడ్‌ సంబంధం నాజీవితానికెంతో వన్నెలెచ్చిందన్న సంగతి మా సన్నిహితులందరికీ తెలిసినదే :

కొందరు వ్యక్తులు నాపై ఏవో ఆరోపణలు చేసినప్పుడు వారికి శ్రీ రావు గారు చెప్పిన సమాధానాలద్వారా వారికి నాపైగల సదభిప్రాయం వ్యక్త మయ్యేది. అది నన్నెంతో అలరించింది,

గాడిచర్హ హరి నర్వో త్తమరావు 18

ణీ సర్వోత్తమ రావూరి జీపితంతో నాకు బాల (ప్రమేయమున్నందున ఒకటి రెండు న్వవిషయాల నిచ్చట (పస్తావించటం అప్రస్తుత మిన్తుకొనను.

ఆయనకు షష్టిపూర్తి అయినది, దీన్నిపె వారికి ఆంధ్రదేశంలోని 60 (పదేశాళలో ఉత్సవాలు నిర్వహించి వారిని గౌరవించడంతోపాటు వారి సందే కాన్ని అన్ని ప్రాంతాలవారీకి అందించాలని, ఈ సందర్భాన్ని పురస్కరించు కొని కానుకలు వసూలుచేసి, దీనితో ([గంథాలయ సంఘానికి మేము "సేకరించిన స్థలంలో భవనాన్ని నిర్మించి, దీనికి రావుగారి. 'పేరు పెట్టాలనీ నాకు సంకల్పం కలిగింది దేశ సేవలో, ముఖ్యంగా [(గంథాలయ సేవలో, పండిన ఉద్దండుని ఈ మా[తంగానై నా గౌరవించుకొనజాలని పక్షంలో మన జాతి కృతఘ్నతా దోషానికి గురియొౌతుందని నా తలంపు. దీనిప్రే వారి వష్టివూర్తి ఉత్సవాలను జరుపాలన్న నా సంకల్పాన్ని నేశు వారికి చెప్పగా వారు "ఆనవసరంగా లేనిపోని బాధనెందుకు పెట్టుకుంటా”వని నన్ను మందలించినారు. సన్మానాలు, జన్మదినోత్సవాలు కోరి జరిపించు కొనే ఈ రోజులలో ఇట్టి కర్మయోగులుండడం విచ్శితంగానే వుంటుంది. ఆపైన నా ప్పూర్రిపథకాన్ని వారికి చెప్పగా “నా నెపంతో పని ఏదైనా జరిగే లాగుంటే నన్ను నీయిష్టం వచ్చిన రీతిని వినియోగించుకొనవచ్చు” నని వారు నాకు పర్మిషన్‌ యిచ్చినారు.

శ్రీ రావుగారి సేవలను దీరకాలం అధికంగా పొందిన ఉద్యమాలు యు (గ్రంథాలయోద్యమం, వయోజన విద్యోద్యమమని చెప్పవచ్చును. సంస్థలు-ఆంధ దళ (గ్రంథాలయ సంఘము, దక్షిణ భారత వయోజన విద్యాసంఘము, ఏకదీత్షగా 50 స్తంవత్చరాలకు వైగా నడచిన వీరి సీవాజీవితంలో దాదాపు సగంకాలం (గ్రంథాలయ సేవలోనే నడచినది. ఆంధ్రదేశ (గ్రంథాలయ సంఘానికి భ్రీరావుగా రొనర్చిన సేవలను కొంత మైన (పస్తావించాను. ఇప్పుడు ఇక దక్షిణ భారత వయోజన విద్యాసంఘము సంగతి కొంత వివరిస్తాను. దీనికి కార్యదర్శిగా నుండిన కీ,శే.టి.జె.ఆర్‌. గోపాల్‌ - హరినర్వోత్తమ రావుగారిని తమ సంఘ 'సివలో బాగా ఉపయోగించుకున్నారు. ఈ సంఘానికి ఫ్రీ రావుగారు కొంతకాలం

శ్రీ తెలుగు వైకాళికులు అధ్యవులుగా నున్నాడు. ఈ సంఘం నిర్వపొంచిన మహాసభలలోను, గోస్టుల లోను వీరు పూర్తిగా పాల్గొన్నారు. వీరి ష్యతిక “అడల్ట్‌ ఎడ్యుకేషన్‌ రెవ్యూ” (వయోజన విద్యాసమీక్ష)కు వీరు సంపాదకులుగా నుండి అమూల్యమైన తమ రచనలతో దినిని నింపినారు. డషిణ భారతంలో వీరు వయోజన విద్యావారోత్స వాలను నిర్వహించినారు. ఈ సంఘంలో నన్ను ఆం(ధ(ప్రాంతానికి కార్యదర్శిగా నియమించిసారు. ఈ నంఘం ఆదేశాలను పాటించి ఆధదేశంలో. వీరి కార్య (క్రమాన్ని ఆంధ్రదేశ (గ్రంథాలయ సంఘము చేపట్టి, నిర్వహించినది.

1941వ సం.లో మదరాను [పభుత్వం వయోజన విద్యను నిషేధించి నప్పుడు అంధదేశ (టగ్రంథాలయసంఘం తెనాలిలో (పత్యేక మహాసభ నేర్పాటు చేసినది దీనికి భ్రీ రావుగారే ఆధ్యమలు- దశత్నేణ ఖారత వయోజన విద్యా సంఘానికి తోడుగా మదరాసులో స్టాసింపబడిన 06 వంళటు 106120 ఉత కైరంండగ02 6౦-౦౫౮2౧6 09 [మక 500160 16. (ద తిణ భారత వయో జన విద్యా సహకార (ప్రచురణ నమితి లిమిటెడ్‌ )నిర్వహణలో (శ్రీ రావుగారి ప్యాత ఎంతో ముఖ్యమైకది. దీనికి నీరే అధ్యక్షులు ఈ సంస్థపక్షమున [క్రొత్తగా ఆడ రాస్యులై నవారి నిమిత్తం కొన్ని చిరుపొత్తములు (ప్రచురించినారు. ఈ రచనలకు పోటీలు నిర్వహించి బహుమళుల నొసంగినారు. వీటి (ప్రచురణకు (పభుత్వ సవాయమునుకూడ పొందినారు. ఆక్షరాస్యకా వ్యాపి కక్కరకువచ్చే అభ్యాస పటములను అరవంలోను, తెలుగులోను వీరు పకటెంచినారు తెలు జ్పల్రో [పపంచ వయోజన విద్యావేత్త డాక్టరు లాబక్‌ సిద్ధపరచిన ఆకరాభ్యాస పటమును రావుగారు సంన్కరించి యిచ్చిళారు. దీని నిటివల ఆం(ధ్ర(గ్రంథాలయ టస్టు వారు పునర్ము[ద్రణ చేసినారు.

మదరాసులోని పేరంబూరులో శ్రీ రావుగారు _పె సంఘ పషాన వయో జనులగు కార్మికుల నిమిత్తం రాతివేళశల నడచు హైస్కూలును కొంతకాలం నిర్వహించినారు.

గాడిచత. హారి సర్వో త్తమరావు 15

వయోజన విద్యపై వారికి గల మక్కువ (వజాసంస్థలద్వారా జరిగే పనితో వారిని తృ ప్రిపడనీయలేదు, [ప్రభుత్వాన్ని కూడా ఈ పనిలో భాగస్వా ములుగా చేయటకు [పయత్నించి కృతకృత్యులై నారు. 1948 సం.లో మదరాసు పభుత్వం అక్షరాస్యత నాధారంగా వయోజన విద్యా (ప్రణాళికను సిద్ధంచేసింది. వోధకుల శిక్షణకు దీనిలో ఏర్పాటుచేసినారు. ఆం(ధపాంతానికి థశ్రీరావుగారిని వయోజన విద్యా గౌరవ డై రెక్టరుగా ప్రభుత్వం నియమించింది. వీడి అధ్వర్యంలో వయోజనవిద్యాబోధకుల శక్షణ తరగతులు [పభుత్వపరంగా [ప్యపథమంగా త్రీ సర్వో త్తమ భవనంలో [ప్రారంభమైనవి. దీనిలో శిక్షణ పొందు భాగ్యం నాకు కలి గెనది. తదుపరి ఈ తరగతులు వేటపాలెం, మవానంది, ఆనకాసర్లి, నందలూరు= మంగాపురం మున్నగు తావులలో జరిగినవి. అన్ని జిల్లాలనుండి వేలాది ఉపా ధ్యాయులు ఈ తరగతులలో చేరి శిక్షణ పొందినారు. కొంతకాలం వీరిలో పలు వురు తమతమ తావులలో వయోజన విద్యాలయాలను నిర్వహించినారు. ఒకవంక శిక్షణ కార్య(క్రమాన్ని, వేరొక్షవంక వివిధ _పదేశాలలోని వయోజన విద్యాలయా లను పర్యవేకణను చేస్తూ, శిక్షణాలయంలో స్వయంగా పాఠాలు చెపుతూ, వీరు తమ కాలంలో ఆత్యధిక భాగాన్ని వయోజన విద్యాపచారానికి వెచ్చించినారు. కాలేజీల అధ్యాపకులు, విద్యాశాఖ ఇన్‌ స్పెక్టర్జుకూడ ఈ శిషణ కార్యక్రమంలో పాల్గొనునట్టు వీరు (పోత్సహించినారు. ఆంధ్ర మహాసభ, ఆం్యధ సారన్వత సరిషత్తువంటి. సేవా సంస్థల పషాన నడచిన శిషణాలయములకు కూడ. వీరు సపరివారంగా వెళ్ళి వయోజనవిద్యకు సంబంధించి (ప్రబోధం చేస్తూ శిక్షణ యిస్తూ వచ్చారు.

(గంథాలయాలకు. వయోజనవిద్యకు సంబంధించిన వీరిక్సషి యావద్భా రత రంగంలోకూడ కొంత నడచినది. ఇండియన్‌ లై(బరీ అసోసియేషన్‌లో ఆంధధ్రదేళ (గ్రంథాలయ సంఘమునకు సభ్యత్వముంటూ వచ్చినది. అథిల భారత (గ్రంథాలయ సభలకు వీరు తరచు వోజరవృత్తూ అందలి చర్చలలో పాల్గొంటూ వుండేవార్సు. హైదరాబాదులో పదవ అభిల భారత (గంథాలయ మహాసభను జరు

1కి తెలుగు వైతాళికులు పుటకు వీరు కారణభూతులై నారు. ఇండియన్‌ లై(బరీ అసోసియేషన్‌కు. వీరు కొంతకాలం ఉపాధ్యక్షులుగా కూడ ఉన్నారు.

భారత వయోజన విద్యాసంఘంలో వీరు [ప్రముఖ ప్మాతధారులు, నాగ పూరులో ఈ సంఘంవారు నిర్వహించిన అఖిల భారత వయోజన విద్యా మహా సభకు వీరధ్యకులుగా ఎన్నుకోబడినారు. దీనికి ముందు వీరు సౌంత ఖర్చుతో వివిధ రాహ్ట్రలను దర్శించి, అక్కడ నడుస్తున్న కార్య కమాలను పరిశీలించి, దేళ వ్యాప్తంగా జరుగుతున్న కార్య[కమాన్ని సమీక్షచేస్తూ తమ అధ్యమోపన్యాసం జేసిన సభకు నేనుకూడ హోజరైనాను. ఆశాడు వారచ్చట పొందిన ఆదరం ఎన్నదగినది. వారి శక్తి యుక్తులు సభవారిని ముద్దులను గావించినవి. బీహారు లోని “ఐక్యమ్‌” అనుచోట ఈ సంఘంవారు నిర్వహించిన గోష్టికి శ్రీ రావు గారు. డైరెక్టరుగా నుండి, దీనిని కడు సమర్హతతో నిర్వహించి (ప్రతినిధుల మెప్పును సొందినారు. ఈ సమావేశాల నివేదికలు అచ్చయినవి, వివరాలు కావల సినవారు వీటిని చూడవచ్చును, జాతీయంగానే గాక అంతర్జాతీయంగా కూడ వీరి పాత కొలదిగొ ఉన్నది. ఒకటి రెండు ఆంతర్జాతీయ నమావేళాలకు కూడ భారత ప్రభుత్వ (పతినిధిగ వీరు పాల్గొన్నారు.

ఈ విధంగా చెప్పుకుంటూ పోతే సాహిత్య ఆకాడమీ వారు నాకిచ్చిన సమయం చాలదు వివరాలు కావలసిన వారు ఆంధదేశ [గంథాలయ సంఘం (ప్రచురించిన థ్రీ మాదల వీరభద్ర రావుగారి రచన “శ్రీ సర్వోత్తమ జీవితం” చదువవచ్చు. “గంథాలయ నర్వస్వము” [పత్యేక సంచికలను, ఆప్పుడప్పుడీ స్మతికలో మేము వెలువకించిన నంపాదకీయాది వ్యాసాలను చూడవచ్చు.

ఇప్పుడు (శ్రీహరి సర్వోత్తమ రావుగారిని గురించి ప్యతికలు, సంస్థలు, వ్యక్తులు, వెలువరించిన అభ్మిపాయాలతో నా (పసంగాన్ని ముగిస్తాను. ఈ అభ్నిప్రాయాల ద్వారా శ్రీ రావుగారి విశిష్టత (శోతలకు చక్కగా విశదమవు తుంది, ఈ పని చేసేటందుకు ముందు. థ్రీ రావుగారు కడపటి దినాలలో [గ్రంథా

గాడిచర్ల హరి సర్వో త్తమరావు [17 లయ, వయోజన విద్యారంగముల కంటి పెట్టుకొని పనిచేయటకు గల కార చాన్ని వారి స్వంత మాటలలో నివేదింతును:

“మన _పజకు విజ్ఞానము వ్యాపింపకుండుటే మన యధోగతికి కారణము. ఎల యభివృద్ధికిరి విజ్ఞాన వ్యాపనమే [సథమాదారము, అక్షరజ్ఞత దానికి మూల సౌాదధ్రనము. దీనితో పాటు విజ్ఞానమును వ్యాపింపజేయుటకు ఇతర సాధనము లున్నవి పతికలు, (గంథములు చదివి వినిపించుట; ఉపన్యాసములు, మ్యాజిక్‌ లాంతరు సినిమ్మాపదర్శనములు, భజనలు, హరికథలు- ఇట్టివి అనంతముల్లు వీటన్నిటిని ఏర్పరచి కృషిచేయునట్టి ఉద్యమము [గంథాలయోద్యమము. ఏ యుద్యమము నందు ఉత్సాహము కొరవడినను ఈ యుద్యమము సాగుచుండెనా, (వజలను అంధకారము వరించదు ఆంధకారమున పడిపోనంతకాలము మానవుడు తల యెత్తుకొనుటకు మార్గములున్నవి. కావుననే జ్ఞానయోగమున కంత [ప్రాము ఖ్యము, అందుచేత సరస్వతీ మందిరము సదా సేవించదగినది.దీనిని మరువరాదు.”

శ్రీ రావుగారిని గురించిన ప్రశంసలు

వేలమంది శిష్యులకు విద్యాదానము చేయుచున్న వారిని పూర్వుం "కులపతి అనే వారు. ఆ స్థానము నేటికి శ్రీహరి సర్వోత్తమ రావగారికి చెందినది, వీరు ఆటీక భాషా విళారదులు.”

= మారేపల్లి రామచంద కాస్త్రీ, 'నిజమున కానాడు ఆం[ధమున హరి సర్వోత్తమ రావుగారు జన్మించి యుండని యెడల రాజకీయోద్యమమునకు పునాదియే లేకపోయి యుండవచ్చును. అంధ ములో రాజకీయమునకు ఆదివురుషుడు శ్రీ హరి సర్ఫోత్తమ రావు.

= య[రమళల్లి జగ్గన్న శాస్త్ర

“వారి సహృదయత, సాంఘిక సనమభావము, (గోమముల యెడ అపారాఖి మానము, ఎత్తులు వేయని రాజకీయ వర్త నము=అన్ని తరముల వారికి ఆదర్శ లీ

18 తెలుస వైతాళికులు [ప్రాయము. (గామీణుల ధోరణిని | పేమించెడివారు, వారి సేవకు ఉత్సాహపడెడి వారు” _ నాగినేని వెంకయ్య. “వారి సర్వోత్తమ రావుగారి జీవిత రహస్యాలను గార్చి చెప్పవలసిన వెన్నో ఉన్నవి. వీరు మాకు చిరస్మరణీయ లైన ఆచార్యులు. అనేక రంగాలలో పవీ ణులుం కార్యరంగంలో నడుంగట్టి దూకుతారు, విజ్ఞాన రంగంలో తోడి మితులతో ఆలోచించి నెవేరుస్తారు. వారెంత కార్మహరులో అంత వేత్తలు. వేదాంతమంలే ఉత్త తర్కంగా పరిగణించకి వీరు నిత్యజీవితంలో అనుసష్టిస్తారు, వారి జీవితంతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగించుకొని చూచేవారికీ వారి నిత్య జీఏతమే వేదాంతాన్ని బోధిస్తుంది. ఆయ్యధదేళశంలో సాటిలేని విజ్ఞానవేత్త. ఏ విషయంలో సైనా నరే వారికి తెలియని భాగం చాల స్వల్పం వారి వ్యాసాలను చదివి నేను చకితుజ్ణవుతాను, జీవితంలో బక్క వణం కూడా వృధా చేయరు.” *వందేమాతరోద్యమంలో కొదమ సింగంవలె దూకారు. విశ్రాంతి లేకుండా అన్ని రంగాల్లో పని చేస్తున్నారు. ఆదర్శ కాసనసభ్యుడు ఎట్టుండాలో (ప్రపంచానికి చాటారు కాము గట్టిగా విశ్వసించిన దాన్ని మొశమాటానికి వదలక గట్టిగా వాదిస్తారు. తమది తప్పని తోస్తే వొప్పుకుంటారు నీతి, నియమం, శీలం గల వారాయన.” _ వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్య. “వీరిది పటాటోప మెరుగని నిరాడంబర జీవితం. శ్రీవిద్యాథిమానం అపరిమితం ” _ అయ్యదేవర బాలాశిపుర సుందరమ్మ. ఆసలు మాష్టరు గారి జీవితమే, ఏమాత్రం తెలిసిన వారినైన వారి పట్ల భక్తీ నా ఫా ఆ పరవశులను చేస్తుంది, ఆయన 60 సంవత్సరములకు పైగా ఒక తా_త్త్రిక చింన ననూ, దాని అనుష్టానాన్ని పరిణతి పొందించుకొని పరిపక్వము గావించు

గాడిచర్ల హరి సర్వోత్తమ రావు 19 కొన్నారు... గీతాత త్వాన్ని జీన్తించుకొని నరనరాలలో ఎక్కింయకొని అది బోధించిన లకణాని కాయన లక్ష్యమైనారు.

“గ్షిత్రోపదేళాన్ని అఆతరాలా తమ జీవతంలో ఆచరించారు కలిమికై వీరు తాప తయ పడలేదు లేమికి ఆణుమ్మూతం చలించలేదు. దేశానికి సేవచేస్తామని చిరుత (ప్రాయంలోనే శపథం చేశారు. రక్తాకరాలతో, దేశ సేవకులను స్పష్టీంచ డానికి అధ్యాపక వృత్తిని ఎన్నుకొన్నారు

"ఆయన జీవితమే ఒక విశ్వవిద్యాలయం. పొట్టటోసి కొనుటకు పట్టభ_దులను

సృష్టించు యూనివర్ప్చిటీల వలె గాక మహదాళశయ పూరితులైన దేశారాధకులను

ఆగణితమైన సంఖ్యలో సృష్టించింది వారి జీవితవిద్యాలయం. ఎంతమంది ఈ

సజీవ విద్యాలయంలో సుస్నాతులై నారో చెప్పలేము...

“ఆయన టహిరంగ నభలో ఉపన్యసిస్తు . టే ఒక పెద్ద క్లాసుకు పాఠం చెపుతు

న్నట్టుండేది....

"వారు పుస్తకాలు (వాసినా పతికలలో వ్యాసాలు (వాసినా (ప్రజలకు విజ్ఞాన

వీకాసాలు కళిగించాలనే త్మివ కాంక్ష వారిలో ద్యోతక మౌతూ వుండేది.

“వారి ఎన్నికల ప్రచారం _పవాఫామాన్యానికి రాజకీయ విద్యాలయం వంటిది.

• ప్రజలలో విద్యా వికాసాలు కలిగించాలనే త్మీవమైన వారి ఆకాంక్షకు, అధ్యాపక

చిత వృష్తికీ ఆంధ దేళ (గంథాలయోద్యమం, వయోజన ఉద్యమం బంగారము

నకు వెలిగారము వలె సరిపోయినవి. అందుకినే 25 సం, లకు పెగా ఆవి

ఛ్చిన్నంగా ఈ ఉద్యమాలకు వారు నాయకత్వం వహించారు. వారీ భూమిని

విడిచి వెళ్ళేవరకు ఈ ఉద్యమాలు వారిని వీడలేదు, ఇంతటి దీర్చకాలం వారు

నాయకత్వం వహించిన ఉద్యవ.౦గాని, వారి నాయకత్వాన్ని అంగకరించి, అను స౦ంచిన సార్వజనిక సేవారంగంకాని మరొకటి లేదు, వారు దళలవారీగా పరిణతి పొందింప జేసుకుంటూ వచ్చిన తాత్హ్యిక చింతన, అనుష్టానము ఈ

20 తెలుగు వైతాళికులు వయోజన విద్య ద్వారా దేశపు యజమానులగు (పజలు అంధకారంలో ఉంక కుండా వారికి విజ్ఞాన పికసాలు కలుగ జేయడానికి యత్ని ౦చాలి.” _ కోదాటి నారాయణరావు “శీ సర్వో త్రముని జీవితం మన బాధలను మరపి.ప జేస్తు:ది. పట్టుమని పది వ్యాసాలు [వ్రాయగానే అవి అచ్చయ్యేదాకా దుగ్ధ, పదినెలలు (పజాసేవంటూ చేసే సరికి ఏదో [పతిఫలం రాలేదంటూ అలసట కలగటం లోకంలో చూస్తున్నాం. ఎన్నేళ్ళు, ఎట్టి కష్టాల్లో - ఆయన. దేశసేవలో నిమగ్భులై నిష్కామకర్మ చేశారోః రావుగారి జీవిత విధాశమే పతి (పజాసేవకునికీ మార్గదర్శక మౌతుంది. “రావుగారే ఒక విజ్ఞానఖని. దానిశి తరచి చూచినకొడ్దీ ఏ విషయంలోనైనా అనేక మణులను (గ్రహించవచ్చు. ఆది మన సంస్కారంమీద ఆధారపడి వుంటుంది గొప్పవాళ్ళ జీవిత చరితలు తర్వాత తరాలవారికి ఆదర్శపాయ మౌతాయి. “త్యాగమయమైన, సౌశీళ్యవంత మైన రావుగారి నిరాడంబర జీవితంవల్ల నేటి మన అంధ్ర (పజాజీవితంలో ఉన్నత (వమాణాలు నెలకొల ఎడానికీ, నిష్కల్మష హృదయంతో నిస్వార్థ సేవ చేయటానికీ స్పూర్తిని కలిగిస్తుందనటంలో సందేహ మేమాాతమూ లేదు.” _ మాదల వీరభ్యదరావు. “తాను నమ్మిన సత్యపధమున కష్టనష్టములను రెక్కచేయక శ్రీవితము భాగ్యవం తముగ (ఆర్థికముగ కాదు) ఒక యోగముగ గడపిన ధన్యజీవి, బుషిస త్రముడు-_ సర్వో త్రమరావు.. . ఆంధ దేశమున (గంధాలయోద్యమము జీవి:చియండువరకు ఆయనయు జీవించియే యందురు, యు అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య. “*మనమీనాడు చక్కగా యెక్కగలుసతున్న యీ దివ్య స్యరాజ్యభవనమునకు అట్టడుగున పుశాదులలోనున్న పెక్కుమంది పెద్దల సంగతీ నేటితరము వారికి

గాడివర్ణ హని సర్వోత్తమరావు 21 తెలియక పోవచ్చును, అట్టివారిని న్మరించి, వారికి కృతజ్ఞకాంజలుల నిచ్చుట మన కనీసధర్మము. అల్జివారిలో _శీ గాడిచర్ల హరి సర్వో త్తమ రావుగారొకరు.” = మానికౌండ సత్యనారాయణకాన్త్ర “ఎంత సర్వోతోముఖం (శ్రీ సర్వో త్తమరావుగారి జీవితకథ.సారన్వతం ఆయనను చిన్ననాడే వరించింది. పతికాాచన ఆయనకు ఉగ్గుపాలతో అలవడింది. విజ్ఞాన వ్యాప్తి ఆయన జీవితంతో పె5వేసుకుంది. ఆంధోద్యమం ఆయనతోనే పుట్టి పె3ిగింది. దేశ సేవ ఆయన జీవితాన్ని అహుతి గొన్న ది...ఎన్ని ఉద్యమాలకు ఆయన పితృషౌదులో, ఎన్ని సంస్థలను ఆయన నిర్నపాంచారో ఊహించలేము.” కో డ్రేశ స్వాతంత్ర్య పోరాటం, రాషహ్ట్రాందచోళన, (గంథరచన, ఆరోగ్య ప్రచారం, పంచాయతీ ఉద్యమం _ ఒకటేమిటి (పజాజీవితానికి సంబంధించిన అన్ని రంగా లలోను [శీ సర్వోత్తమ రావు కృవిచేళారు,”

• విశాలా “యువకులను [పోత్సహంచి వారిచేత దేశసేవ, భాషాసేవలను చేయించి; కార్య కర్తలను, నాయకులను సృష్టించిన గొప్పవ్య క్తి ఆయన, డెబ్బదియైదేండ్లకు మించిన [ప్రాయములోగూడ వారియందు యువకులలోని ఉత్సాహము గోచరిం చెడిది. త్యాగము, విజ్ఞానము, దృథిదీక్ష మూర్తీభవించిన వ్య క్రిత్వమాయనది.” _ గోలకొండ పృతిక. “ఆంధ మహాపుకమలలో _పముఖస్థానం వహీంచి తమ జీవితాన్ని పూర్తిగా దేశ సేవకే. అంకితం చేసినారాయన. దేశాభ్యుదయకరమైన రాజకీయార్జిక సౌంఘికాడి సమస్త ఉద్యమాలలోను వారు తీవ్రంగా పసు చాన జేసి అనేక బాధలకు గురియైనను ఎన్నడు తము ధీఠళ్యాల్లీ వదంలేదు. రౌటోయ్లోన్సష్మ్మా కు ణి క; నాయకుడుగ, (వముఖవ_క్తగ, రచయితగ, జ ంన్యోన కాకీ ర్తి న్‌ య. సహ శీ శనికి ళం కవిత 44, గే ( [. ల్‌ ను జో

వలి తెలుగు వైతాళికులు (పతిష్టలను ఆర్జించినారు. పాకీ పనివారల సంఘాధ్యక్షపదవిని, శాసన సభ్య త్వాన్ని సమానదృష్టితో నిర్వహించినారు. వ్యవసాయ పనిముట్ట ఉత్ప త్తిదారుల సంఘానికి, హిందూస్రొన్‌ సేవా దళానికి నాయకత్వం వహించినారు. అంధ దినపతికకు తొలి సంపాదకుడుగ. విక్ఞాన చం[దికకు పధమసేవకుడుగ, ఆంధోద్యమానికి అతిరధుడుగ, ఆంధ (గంథాలయోద్యమానికి మొదటి పెద్దగ, భారతావనిలోని వయోజన విద్యా గురువులలో (పృపథముడుగ నుండి వారు సాగించిన బహుముఖ కార్య[క్రమం మరువరానిదిె, ఆయన మేరు పర్వతాన్ని బోలిన వ్యక్తి, విజ్ఞానఖని, శ్చీవావతారము, గొప్ప ఆళావాది, మహాత్కాగి. పని పని యని మరణశయ్య పై నుండి కూడ పలవరించిన కర్మయోగి పర్మాక మముతో పాటు సౌజన్యాన్ని: వాండిత్యానికి తగన వినయాన్ని పుణికి పుచ్చుకొన్న పుణ్య మూర్తి," = (గ్రంథాలయ సర్వస్వము, “భ్రీహరి సర్వో తమ రావుగారు చిన్ననాటి కుండి బహుస్వతం్యతులు, నిర్భ యణ. తాను నమ్మిన దానిని ఖండితముగ చెప్పివేయగల ధీరత ఆయనలో మూ ర్రీభవించినది. ధనతృష్ట లేశ మైనా ఆయనకు లేదు. దార్మిద్యమునే సంతో షముతో స్వీకరించి (ప్రజాసేవ, భాషాసేవ చేసిన ధన్యజీవుడాయన _ విజయవాణి. “క్టిర్రి (ప్రతిష్టల నాళించని మహావ్య క్రి* పదవుల కె (ప్రాకులాడని మహానాయ కుడు. ఆయన ఆంధ్ర(ప్రజానీకానికి నిరాడంబరముగా, బహుముఖముగా చేసిన “సేవ అపారము,” _ పంచాయతీ రాజ్యం-= “ఒకానొక ఉద్యవ 6లో చేరి తాత్కాలిక మైన ఆవేళంతో ముందుకురికి త్యాగము చేయుట వేకు. నిత్య త్యాగయు క్త మైన సేవామయ జీవితమును నిష్కామబుద్ధితో జీవితాంతము కొనసాగించుట వేరు - ... (ప్రాచీన పరిభాషలో మొదటిది కృతియ

గాడిచర్ల హరి నర్వోత్తమరావు 28 ధర్మము. రెండవది [భాహ్మణ ధర్మము. ఈ రెండు ధర్మములును ఆయనలో మూర్రిభవించినవి, _ సామ్యయోగము. “*మన స్వరాజ్యం సర్వాంగ సుందరమైన (ప్రజారాజ్యంగా పరిఢవిల్దాలంటే వయో జన విద్యయే ముఖ్య సాధనమని తమ జీవితము ద్వారా సందేళ మిచ్చిన నచ్చ ర్మితులు ఆయన "” యు ధర్మజ్యోతి. విన్నారు గదా ఎందరెందరో విజ్ఞులు, (పముఖపతికలు హరి సర్వోత్తమంని గురించి చేసిన (పళంసలు: ఇప్పుడు మన ధర్మ మేమిటో ఆలోచించు కొనవలసి యున్నది. శ్రీ రావుగారి వలె మనలోని (ప్రతి యొక్కడు ఆదర్శ జీవితం గడిపే టందుకు ముందుకు రావజసి యున్నది ఇందిరా గాంధీ ఇరవై న్మూకాలను నోటి మాటలతో బలపరచుట గాక గాంధీత _త్త్వము ననుసరించి మనం శ్రీ రావు గారి అడుగు జాడలలో నడచుటకు పూనుకొన వలసి యున్నది. ఆందుకిదియే తరుణము. యువకుల్రేన వారీ విషయమై ఆలోచింతురు గాక॥ ఈ సదవకాశమును నాకు కలుగజేసిన ఆంధ్రపదేశ్‌ సాహిత్య ఆకాడమీ అధ్యక్ష, కార్యదర్శులకు, ఓపికతో న్యాపసంగాన్ని విన్న నభాసడులకు నా కృతజ్ఞతను శ్రీ నర్వోత్త మ భవనము పాతూరి నాగభూషణం విజయవాడ - క్‌26(006 కార్యదర్శి ర్‌-కం?6 ఆం, (ప. _గంథాలయ సంఘము

హరి సర్వో త్తమరావుగారి దేశసేవ _ థ్రీ కోడి నరసింహం

కి శే. కీ గాడిచర్ల హరి సర్వోత్తమ రావుగారిని గూర్చి నా పరిచయము, వారి దేశసేవ, విజ్ఞులగు మీ అందరి యెదుట మాట్లాడుటకు నాకు అవకాశము కలుగజేసిన ఆం[ధ(పదేశ్‌ సాపాత్య అకాడమీవారికి నా కృతజ్ఞతాంజలి ఆర్పించుచున్నాను నంధ్యాలలో విద్యార్థిగానుండి (శ్రీ హరి సరోం త్తమరావుగారి ఉపన్నాసములు తరచుగా. వినుచూ ఉ& ల్రేజితులమై వుంటిమి, వారు 1925వ సంవత్సరము ఆంధ రాజకీయ మహాసభ నంద్యాలలో అద్వితీయముగా జరిపిం విరి, కీ. శే. (శీ అనిబిసెంట్‌, సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణ, కాశీశాధుని నాగేశ్వరరావు మొదలగు (ప్రముఖులు ఆ నభల శ్రేతంచియుండిరి. విద్యార్థిగా వారి టోధనలన్సు విను నాస కితో ఆ సభలకు హోజర్తై యుంటిని. 1929వ సంవత్సరము మహాత్మా గాంధిగారు ఆంధజిల్లాల పర్యటన నందర్భమున నంద్యాల కేతెంచిరి, శ్రీ హరి నర్వో త్తమరావుగారు మహాత్ముని, వెంటనుండి కార్య[క మెమును జరిపిం చిరి. నాటిర్మాతి మహాళ్క్మాజీగారు విశాంతి కీసుకొని మరుసటి ఉదయము బహి రంగసభలో [పనంగించిరి. (శీ హరి సర్వో త్తమరావుగారు మహాత్ముని ఉపన్యాస మును ఆంధధ్రీకరించిరి విద్యార్థులమగు మేము ఆ కార్యక మమున వాలంటీర్హుగా పని చేసి ఉ త్తేజితుల మైతిమి,

మొదట శ్రీ రావుగారితో స్వీయపరిచయము 1981వ నంవత్సరము నంద్యాలలో రాయలసీ ఎ హిందుస్థాన్‌ సేవాదళ శిబిరమును గీ హరి నర్వో త్తమ రావుగారు (పిన్సిపాల్‌గా యుండి జరిపించిరి. అందు రాజకీయ శాస్త్రము, నిర్మాణ కార్యక మము గురించి (శీ రావుగారు వివరముగా ఉపన్యసింబెడ్‌వారు, ఆ శిబిరమున వాలంటిరుగా శి్షణపొందు భాగ్యము నాకు కల్గెను. అందు శిక్షణ ఫొంచిన నారెలో ఎక్కువమంది. 1982 ఉద్యమమున పాల్గొని జైలు. శిక్షల

హరి నర్వో త్తమరావుగారి దేశసేవ ల్‌

కొందరు త్మీవవాదులగు మ్యితులతో కలసి ణీ రావుగారి భావములు మిత వాదమని విమర్శించుచుంటిమి. ఆ రోజులలో కీ. కే, (శీ స్వామి నారాయణానంద సరస్వతిగారు కర్నూలు జిల్లాకేతెంచి శ్రీ రావుగారికి వ్యతిరేకముగా మమ్ములను (పోత్సహించుచుండిరి.

1982 ఆగస్టు మాసమున జరిగిన ఒక చిన్న సంమటన నన్ను శ్రీహరి సర్వోత్తమ రావుగారితో సన్నిపాత పరచినది తన విమర్శకులను కూడ థ్రీ రావుగారు ఎట్టు ఆదరించెడివారో తెలియటకు ఆది ఒక నిదర్శనము,

నేను 5020 గౌ౭౦మష01083% చదువుటకు మ౭బారునందలి క్యాలికట్‌కు బయలుదేరి మార్గమధ్యమున మ్మితుల కలసుకొనుటకు మదాసులో అఆగితిని. అక్కడ థ్రీ హరి సర్వో త్తమరావుగారు అనుకొనని విధముగా తటస్థపడి ఆహ్యా యముగా పలుకరించిరి, 5020 16000108) లో తర్చీదు పొందనున్నందులకు నన్ను అభినందించిరి నేను మాంగళూరు మెయిలులో బయలుదేరు సమయమున 'సెంటల్‌ స్టేషన్‌కు వచ్చి వీడ్కోలు యిచ్చిరి,

సౌమాన్యకుటు:బమునకు జెంది,విషయపరిజ్ఞానము లేకుండ,తమబోటి మేధా వుల చులకనగా విమర్శించుచుండిన నన్ను సాదఠముగా వీడ్కోలిచ్చి పంపుట నన్ను వారికి సన్నిపాత పరచినది. అప్పటి నుండి నేను వారిని గురుతుల్మునిగా భావించుచుంటిని, నేను నంద్యాలకు తిరిగి వచ్చినప్పటి నుండి శ్రీ రావుగారికి, వారి కుటుంబమునకు సన్ని పితుడనై తిని. ్రీ నారాయణానంద సరస్వతి గారు నన్ను అసూయతో నేను థ్రీ హరి సర్వో త్తమ రావుగారికి దత్తుప్పుతుడనై నా నని హేళన చేసెడివారు.

1984వ సంవత్సరములో నంద్యాల యువజన సంఘమును యేర్పలచి ఫ్రీ రావుగారిని అధ్యక్షులుగా ఎన్నుకొని నేను కార్యదర్శిగా రాజకీయ సమావేశములు, వయోజన విద్యా కేంద్రముల నడతిమి. శ్రీ హరి నర్వో త్తమ రావుగారు ఆదర్శజీవి ఆరోజులలో వారి గృహము ఒక రాజకీయ శీ

26 తెబుగు వై కాళికులు శేందము-కుల మత విచక్షణ లేకుండ అందరు వచ్చి అక్కడ సలహాలు పొందు మండెడివారు. మాటలే గాక చేతలతో అప్పృ్రళ్ళ్యతా నిరోధ కార్య మము (పచా రము చేసెడి వారు. ఇంటిలో సహపంక్తి భోజనమొ లుండెడివి. నిరాడంబవ ముగా వారి. జీవిత విధానము 1పతిప్రజాసేవకునికి మార్గదర్శక మై యుండెడిదె-

1984వ సంవత్సరమున కర్నూలు జిల్లాలో ల్యాండ్సు రసెల్‌ మెంటు జరుప (ప్రభుత్వము వారు (ప్రారంభించిరి. శ్రీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారు ఒక రైతు సంఘమును స్టాపించి రిసెటిల్‌ మె ట్‌ అనవసరమని వాదించిరి నంద్యాల యువజన సంఘము తరపున “మ(ద్రాసు భూమి శస్తు పద్ధతి” అను పుస్తకమును (ప్రకటించిరి,

1929 నుండి 1985 వరకు '్రీ రావుగారు నంద్యాలయందు నివసించిరి . ఆం(ధ రాజకీయ నాయకులలో పొడచూపిన అసూయ ఈర్ష్యిలకు (శ్రీ రావుగారు గురియై తన యోగ్యతకు తగిన ఉన్నత పదవులకు రాలేక పోయిరి. 1985లో కేంద శాసననభకుగాని, 19శొలో మదరాను రాష్ట శాననభకుగాని, ఎన్నికగు టకు వారికి అవకాశము యివ్వరైరి. కాని వారు మా[తము (త్రికరణకుద్ధితో రాయలసీమనుండి. కార్యగెసు.. అభ్యర్థి (శీ అనంత? యనం అయ్యంగారిని నంద్యాల నియోజక వర్గమునకు కాం(గెసు. అభ్యర్థి ణ్రీజి. వెంకటరెడ్డిగారిని బలపరచి గెలిపించిరి.

1096 డిసెంబరు నుంచి 1980 వరకు నంద్యాల నియోజక వర్గము నుండి మదరాసు కాసననభకు థ్రీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారు ఎన్నికయె ఆదర్శ కశాసనసభ్యులుగా గణుతి కెక్కిరి- రాయలసీమ అభివృద్ధికి పెక్కు సూచన లౌసంగి, ప్రజల కష్టములను [పభుత్వ ద్యప్పికి తెచ్చిరే. శాసన సభా రంగమున (ప్రతిభావంతుడైన పార్ట మెంటేరియన్‌గా. ఆనాడు. శ్రి రానగౌరు రాణించిరి. ఆనాటి మం[శ్రుల జీతభత్యములను తగ్గింప వలయునని (పభుత్వ మును త్మీవముగా విమర్శించుచుండిరి. శాసననభ్యుడుగా తన కర వ్యమును నిర్వ

హరి సర్వో త్తమరావుగారి దేశ సేవ లా హించి యితరులకు మార్గదర్శకులైరి. కర్నూలు జిల్లాలోని మహానంది వేత (పాంతమును వన్యమృగ సంరక్షణ [పాంతముగా (వకటించునట్లు జేసిరి, ఆ సందర్భమున“ కి/656౪2601 05 164 బి16 = 21౧8 0 గశ్‌2పేజు2టుతేి అను చిన్న కరప్రతమును ఇంగ్రీషులో (వచురించిరి.

మదరాసు కాసనసభలో జాతి అహంకారియస ఒక యూరోపియన్‌ సభ్యుడు భారతీయుల గూర్చి చులకనగా (ప్రసంగించిన సందర్భమున ఫ్రీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారు వెంటనే లేచి ఆవేళముతో ఆ ఆధిక పసంగమును ఖండిం చిరి. జస్టిన్‌ పార్టీ నాయకులతో సవా సభ్ళుతెల్హరు శ్రీ రావుగారిని మిక్కిలి అఖి నందించిరి.

కర్నూలు జిల్లా కాంథగెసు సంఘము, కాల్టగెసు సోషలిస్టు పార్టి వారి ఆధ్వర్యమున కర్నూలుకు నమీపము నందు శీ కాల్వబుగ్గ తేత్రమునందు 1989వ సంవత్సరమున రాజకీయ, ఆర్థిక వేసంగి పాఠశాలను (శీ హరి సర్వోత్తమ రావు గారు (పిన్సిపల్‌గా నెల రోజులు నిర్వహించిరి. నేను అక్కడ కార్యదర్శిగా సుండి ఆ ప్రాకళాల నిర్వహణ పూర్తి ఆగువరకు వారికి తోడ్పడుచుంటిని. వివిధ రాజ కీయ అభిప్రాయములు గల (ప్రముఖులు ఆ పాఠశాలకు ఆహ్వానింపబడి ఉపన్య సించిరి. అందు తర్ఫీదు పొందిన విద్భార్థులలో ఒకరు సర్వోదయ సంమ్మప్రముఖు అగు (శీ, ఆర్‌. కె, రాం(చాగలమ ర్రి)గారు అక్కడి విద్యార్థులను తమ స్వంత బిడ్డలుగా ఆదరించి [శ్రీ రావుగారు వారి అభిమానమును పొందిరి. తన అభ్మివాయ ములతో కొందరు ఏకీభవించకుండినను వారితో కలసి సౌమ్యముగా వ్యవహరించు (పకృతి (శ్రీ రావుగారిది,

దేశమునకు కాం[గెసు నంస్థ నిర్వహించిన _పజాస్వామ్యము తగినదా లేక కమ్యూనిజమా? అను విషయమున అక్కడికే తెంచి యుండిన కమ్యూనిస్టు [ప్రము ఖులు [శీ జొన్నలగడ్డ రామలింగయ్యగారు. ఆవేశపడి శ్రీ సర్వోత్తమ రావు గారితో వాదించిరి. శీ రావుగారు అభ్మిపాయభేదమును విశాలదృష్టితో ఆంగీక

జా బ

28 తెలుగు వైతాళికులు రించి తన సహజ సిద్ధమైన చిరునవ్వుతో (శీ రామలింగయ్యగారిని శాంత పర చుట (శీ రావుగారి (వత్యేక పతిభావిశేషము.

ఎన్ని భేదాఖ్మిపాయములున్నను ఆఅ:దరు కలసి ఐక్యతతో దేశ స్వాతంత్య సిద్ధికి కృషి చేయమని శీ రావుగారు బోధించెడి వారు. జన సామాన్యాన్ని అక్ష రాస్యులుగా చేసి (ప్రజలయందు విజ్ఞాన వికాసములు పె పొందిన, నాడు పజకే నాయకులకు గూడ దారి చూపెట్ట గలరని వారి దృఢ విశ్వాసము దేశానికి యజమానులైన [(పజలు అజ్ఞ్జానాంధకారములో యగ్గుచున్నన్నాచ్ళు దేశానికి ఉజ్వల (శ్రేయస్సు కలుగదని వారు వయోజన విద్యా (ప్రచారము వలన దెల్పుచుండిరి.

19465ో నంద్యాలలో జిల్లా రైతు సంఘమువారి అధ్వర్యమున రాయల కము (పాజ్‌ ప్టు మహాసభ జరుపబడెను దాశికి ణీ హరి సర్వోత్తమ రావుారు అధ్యక్షత వహించిరి, మ్వృితులు శ్రీ వావిలాల గోపాలకృష్ణయ్యగారు సభను (ప్రారంభించిరి, ఆహ్వాన సంఘం కార్యదర్శిగా నుండి నేను ఆ మహాసభ నిర్వ హించియుంటిని. రాయలసీమ ఆర్థికాభివృద్ధికి అవసరమగు (ప్రాజెక్టు వివరము లన్నిటిని తెల్పి, ఐక్యతతో క్నవి చేసి సాధించు వరకు టీక వదల వలదని శ్రీ రావుగారు తమ అధ్యక్షోపవ్యాసమున కోరిరి.

మొదటి నుండియు (శ్రీహరి సర్వోత్తమ రావుగారు పత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్ర మును కోరుబు అది సాధి-ప తీవకృష చేసిరి. (పత్యేక ఆం(ధవిశ్వవిద్యాయ మునకు కూడ కృషి సల్పి కృతకృళ్యు లైరి. ఆర్మధ యూనివర్సిటీ సెనేట్‌ సభ్యులుగా ఎన్నుకొనబడి మెడికల్‌, ఇ జసీరింగ్‌ కాలెజీలలో రాయలసీమ విద్యార్థులకు తగిన (వాతినిధ్యము లభించునట్లు చేసిరి.

(ప్రత్యేక ఆం్యధ ర్నాష్టమున రాయలసీమవాసులకు. తగిన నాాయము చేకూరదసియు, ఉమ్మడి మదరాసు రాష్ట్ర్రమున వుండిననే రాయలసీమకు ఎక్కువ [ప్రయోజనము కలుగుననియూ, మేము. ఇతర కొందరు మ్మితులము శీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారితో తరచుగా వాదించెడి వారము, కాని వారు మాతో ఏకీభ

హరి నర్వో త్తమరావుగారి దేశ సేవ కం వించక (ప్రత్యేక అంధ క్యాష్ట్ర నిర్మాణమునక్రై కృషిచేసిరి, రాయలసీమ [ప్రాంతము వేకుపడవలయు ననుట సంకుచిత ధోరణి అనియు దెల్పుచుండిరి. నిజాయితీ గల వారితో వాదించుటయన శ్రీ రావుగారికి సరదాగా యుండెడిది. అట్టి హరి సర్వోత్తమ రావు గారినే పత్యేక ఆం్యధ రాష్ట్ర నిర్మాణానంతరము గుర్తించిన వారెందరు? విజయవాడలో శీ పాతూరి నాగభూషణము గారు, యితర మ్మితుల కృషితో యేర్పడిన "(శీ సర్వోత్తమ భవనము”తప్ప వారి జాపకచిహ్న ములు కానరావు. నంద్యాల పట్టణమున (శీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారి నంన్మర ణార్థము యేదైన చేయవలయునని పార్లమెంటు సభ్యులు (శీపెండెకంటి వెంకట సుబ్బయ్య అంధ ర్నాష్ట కాసన పరిషత్‌ అధ్యమలు ీ నివర్తి వెంకట సుబ్బయ్య, ర్మ్యాష్ట్ర ఆర్థిక మంత్రి శ పిడతల రంగారెడ్డి గారలు సంకల్పించి యున్నారు. దేశమున ఆదర్శ త్యాగ మూర్తి యగు శ్రీ రావువంటి వారిని విస్మ రించుట మిక్కిలి విబారణీయము,

మొదటి. నుండియు శ్రీహరి సర్వో త్తమ రావుగారికి [గంథాలయ వయో జన విద్యలందు అసక్తి మెండు, 1849వ సంవత్సరమున మదరాసు రాష్ట్ర (వభుత్వమువారు వయోజన విద్య్శాబోధకుల కార్య[కమమును (పారంభించి ణ్రీ రావుగారిని ఆంద్ర (ప్రాంతమునకు గౌరవ డైరెక్టరుగా నియమి౨చి యుండిరి. వివిధ (ప్రాంతములలో ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ శిబిరములు నిర్వహింపబడెను, అందొకటి కర్నూలు జిలా మహానంది క్మేతమున నడిపిరి, నిర్షరాస్యులగు చెంచుజాతివారికి అశత్షరముల నెట్టు సులభముగా నేర్పదగునో శ్రీ రావుగాకే స్వయముగా బోధించినది చూచి అక్కడ వుండిన విద్యాధికారులందరు (ప్రశఎసిం ఛిరి

వారు తరచుగా వివిధ కేం[దముల పర్యటించి, ఉపాధ్యాయులకు నిర్మాణ యుక్త సలహాల నొసంగుచుండిరి, గౌరవ డైరెక్టరుగా వారి పర్యటనకు పథమ (శ్రేణి అలవెన్సులు వుండిననూ వారు వాటిని ఉపయోగించర్తైరి, తన కనీస అవనరములకు మ్యాతమే వాటిని వారు ఉపయోగించెడివారు,

త0 తెలుగు వైతాళికులు 1050 లో ఆంధదేళ (గ్రంథాలయ మహాసభ కర్నూలు జిల్లా చాగల మరి[గ్రామమున జరుపబడెను. మదరాను రాష్ట్ర గవర్నర్‌ భావనగర్‌ మవి రాజాగారు ఆ సభను _పారంభించిరి. క్రీ శే, (శీ సురవరం పతాపరెడ్డి మున్నగు మేధావులు ఆ సభలకు హాజరై వుచిత సలహాల నాసంగిరి. శ్రీఆర్‌, కె రాం గాడ ఆ మవాసభల కార్యవారము వహించి జయ్యప్రదముగా నడిపిరి. శ్రీ హరి సర్వో త్రమరావుగారే ఒక విద్యాసంస్థ చాలా (గ్రంథములు (వాసి (పకటించిరి. దేశమందలి చాలా ప్యతికలకు వ్యాసములు పుస్తక నమీక్షలు [వాయుచుండిరి. నంద్యాలనుండి డాక్టరు క్రేప స్కుబవ్మణ్య శర్మగారిచే (ప్రకటింప బడుచుండిన “కౌమోదకి” పక్ష ష్మతికకు (పత్యేక వ్యాసములు [వాయుచుండిరి, 1905వ నంవత్సరము మదరాసు (కిష్టియన్‌ కాలేజీలో లీజ్‌. తీ, విద్యార్థగానుండి, “"అ(బవామ్‌ లింకన్‌” అను మొదటి పుస్తకమును పకటించిరి, తన పరీక్షకు తీసిన్‌గా ఆంగమున ఆర్షప్టైం 68160066 కమంలంబనింంలో అను పుస్తకమును (నాసి (పకటించిరి. ఆది సివెల్స్‌ (7609 ,) గారు (వాసియుండిన “2216 కౌం80ళలు అుంలై[6'అను పుస్త కముశకు సవాలుగా [(వాయపడినదనియు, విజయ నగర సా[మాజ్యము, (శీకృష్ణ జేవరాయలును ఎప్పటికి మరవజాలమనియా శ్రీ రావుగారు నిరూపించినట్టు మ్మిళులు దెల్పియుండిరి (శీ కృష్ణదేవరాయల పై శ్రీ రావుగారికి ఎనలేని అభిమానము, నంద్యాల, యితర పట్టణములందు శీ కృష్ణదేవరాయల జయంత్యుత్సవములు జరిపించిరి, వ్మతికలకు [పత్యేక వ్యాసములు వాసి, (వత్యేక సంచికల విడుదల చేయించిరి. 1928 వరకు ద త్తమండలములుగా పిలువబడుచున్న జిల్లాలకు రాయలేనినసీమ- “రాయలసీమ” అని నామకరణ మిడిరి. 1028లో నంద్యాలయందు కీ. శే. (శీ నర్వేపల్లీ రాధాకృష్ణన్‌ గారి అధ్యక్షతన జరిగిన ఆంధ మవోాసభలో దత్తమం డలములకు రాయలసీమ ఆని నామకరణము చేసి అంగీకరింపజేసిరి, అనంత రము రాయలసీమ శేరు వాడుకలోకి వచ్చినది. ఈ నానముక రణమునకు ముఖ్య కారకులు శీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారు.

హరి సర్వో త్తమరావుగారి దేశసేవ 81

1907వ సంవత్సరము వందేమాతరం ఉద్యమమున శీ బెపిన్‌ చం్యదపాల్‌ గారి ఉపన్యాసములతో ఉ త్రేజిళులైై (శీ హరి సరో త్తమరావుగారు జాతీయోద్య మమున ,(పవేశించి రాజకీయములకు శిక్షలననుభవించిన మొదటి ఆంధుడు. ఈ విషయము యిప్పటివారికి చాలామందికి తెలియక పోవచ్చును.

వందేమాతరం ఉద్యమ సందర్భమున [శీ రావుగారు బేపిన్‌ చం[దపాళ్‌తో కలసి పచాగ మొనర్చి (ప్రజలయందు దేశభక్తిని పురికొల్పిరి, ఆరోజులలో సభివేదికల పై ఉపన్యాసకులకు మైకు, లౌడుస్పీకర్లు వుండెడినికావు. కాని తమి సహజ గాంభీక్య కంఠధ్వనితో వేలాది (ప్రజలకు వినపడునట్లు ఉపళ్యసించు చుండిరి. మదరాసు హైకోర్టు సమ్ముదతీరమున (శ్రీరావుగారు, బి సి పాల్‌గారు ఉపన్యసించినపుడు సమ్ముద కెరటాల ధ్వనిని ఆధిగమించి వారి కంరధ్వని (పెసిడెన్సీ కాలేజీ వోస్టల్‌ వరకు (పతిధ్వనించుచుండెడిదట. ఉపన్యాసకు లందు ఆ రోజులలో వాశితో పోటీచేయువారలు లేకుండిరనియు, వారిపేరే వేలాది (పజలను సభలకు ఆక ర్షించచుండేననియు దెలియుచున్నది

“"స్వరాజ్యపతిక” సంపొదకులుగా 1908వ సంవత్సరమున “విపరీత బుద్ధి” అను శీర్షికను (శీ హరి సర్వో త్తమరావుగారు [వాసినందున వారికి మూడు సంవత్సరముల కరినశిక్ష పడినది. ఆ వ్యాసమున “ఊదేకమున్నదిగాని, రాజ [దోహము కనబడదని” బందరులో జడ్జిగారు ఆరు నెలల కఠినళిక్ష విధించిరి. కాని [పభుత్వమువారు అపీలుచేయగా దానిని మూడు సంవత్సరముల కరిన శిక్షగా మార్చిరి. వేలూరు సెర్టటల్‌ జ్లైలునందు ఆ శిక్షను శ్రీ రావుగారు పూర్తిగా దీక్షతో ననుభవించిరి. ఆ రోజులలో జైలుశిక్షలు అత్యంత దుర్భర ముగా నుండెను శ్రీరావుగారు వారి జ్లైలు ఆనుభవములను మాకు దెల్పుచున్న పుడు, ఆనాటి జైలు పరిస్థితులు ఎంత దుర్భరముగా యుండెడినో టోధపడెడివి, జైలునుంచి విడుదలై వచ్చిన తర్వాత తనతో మాట్టాడుటకుగాని, కలిసి తిరుగు టకు గాని మ్మితులుగుడ చాలా భయపడెడివారట,

ల్రిలి తెలుగు వైతాళికులు

శ్రీ హరి నర్వోత్తమ రావూరి ధర్మపత్ని కీ. శే. శ్రీమతి రామాబాయవ్ము గారు. వారిని శ్రీరావుగారు “రాముడు” అని పిలుచుచుండిరి. వారు భర్తకు అన్ని విషయములందు. చేదోడుగా నుండి తోడ్పడుచుండిరి. సనాత నాచారములకు నిలయమైన మధ్వకుటుంబమున జన్మించియుండియిు, భర్తతో నంఘసంస్క్రరణ లను ఐబలపరచిరి. భర్తగారి ఆదర్శముల సు (పోత్సహించిరి. ఎంతటి ఆర్థిక యిబ్బందులు ఎదురై నను వాటిని ఓర్మితో ఓర్చుకొనిరి శీమతి రామాబాయ ౨ గారు మహిళానమస్యల (ప్రకటించుటకు (వత్యేకముగా “"సౌందర్యవల్లి” అను తెలుగు మాసప తికను తానే సంపాదకులుగా మదరాసునుంచి కొంతకాలము నదిపిరి తీవ అనారోగ్య ఫలితముగా (శ్రీమతి రామాబాయమ్మగారు 1942వ సంవత్పరమున పరమపదించిరి,

1959వ సంవత్సరము సెక్టుంబరు మాసమున నేను తమిళనాడు గాంధి (గామ్‌నందు జరుపబడిన ఎఐసిసి. కోఆప్‌రేటివ్‌ ఆర్గన్తై జర్సు (చెయినింగ్‌ క్యాంపుకు వెళ్ళి, తిరిగి వచ్చునపుడు మదరాసులో (శ్రీ హరి సర్యో_త్తమరావు గారిని దర్శించితిని, ఆప్పటికి వారి ఆరోగ్యము తృ ప్రికరముగా లేదు, కనుచూపు మందగించి యుండెను, ఉత్తరములు స్వయముగా (నాయక, కూతురుతో (వాయించి సంతకము చేయుచుండిరి. కూతురు (శ్రీమతి ద్వారకాబాయి తండి అవసరములన్నియు గమనించి వారిని ఆదరించుచుండెడిది.

అప్పుడే [శీ చెరకువాడ వెంకట నరసింహము పంతులుగారికి వారి వైద్య సదుపాయము నిమిత్తము కేంద (పభుత్వమువారు కొంత మొ త్రము మంజూరు చేసియుండినట్టుగా తెలిసియున్నందున, నేను (శ్రీహరి సర్వో త్తమరావుగారితో ఆ విషయమును (పస్తావించితిని, వారికి గూడ కేం్యద(పభుత్వము నుండి కొంత ఆర్థిక సహాయమునకు [పయత్నించగలనని దెల్పితిని. ఆప్తుడైన శ్రీ పిడతల రంగారెడ్డిగారు అప్పుడు ఆంధ పదేశ్‌ కాంగెను కమిటీ ఆధ్యమ్షలుగా వుండిరి. వారి సహకారముతో (1ప్రయత్నించగఅమని శీ రావుగారికి తెల్పితిమి. (్రీరావు గారు తమ సహజ సిద్ధమైన గాంభీర్యముతో (శీ రంగా రెడ్డిగారు సహకరించగల

హరి సర్వో త్తమరావుగారి దేశసేవ లికి మని తెల్పితే తాను దరఖాస్తు చేయగలమనిరి. రాజకీయ మాన్యాలు తనకు అవ సరము లేదనిరి, వెంటకే నేను హైదరాబాదు వచ్చి ణీ పడతల రంగా రెడ్డిగారితో ఆ విషయము చర్చించితిని. (శ్రీ రంగా రెడ్డిగారు పత్యేకశద్ధవహించి కేంద [పభు త్వమునందు అప్పుడు దేశీ య కాభామంత్రులుగా వుండిన శీ గోవింద వల్దబ్‌ పంత్‌ గారికి శీ రావుగారి అనారో స్తమువుగురెంచి వాసీరి. వారికి యేమైన నెలసరి రాజకీయ ఫించను మంజూరు చేయవలసినదిగా ఆధ పదేశ్‌ కాంగెను తరపున సూచించిరి. [శీ గోవింద వల్లభ్‌ పంత్‌గారు వెంటనే రు 2000-లకు ఒక (శాప్టనము పంపించిరి, తాము శ్రీ హరి సర్వోత్రమ రావుక, వారి ఆదర్శ త్యాగ మును స్వయముగా యెరుగుదుననియు. రాజకీయ పించను విధానము లేదనియు ఆ వైకమునుతన (పత్యేక నిధినుండి శ్రీ రావుగారి వైద్య సదుపాయమునకు తాత్కాలికముగా పుపయోగించుకౌన వచ్చునని (వాసిరి, తనను కేఇ్యద (సభు త్వమునుండి థి గోవింద వల్లబ్‌ పంత్‌ గారు స్వయముగా గుర్తించినందులకు గ్‌ రావుగారు చాల సంతృప్రిజెందిరి. ఇది జరిగిన కొలది దినములకు థీ హరి సర్వో త్తమరావుగారు మదరాసులో 1960 ఫిబవరి 28వ తేదీ పరమపదించిరి.

థ్రీ వారి సరో త్తమరావుగారి. జీవితము తరతరాల వారికి ఆదర్శ (పాయము. “పదవులకు వెనక-_పనులకు ముం దు” వుండుటయే వారి కార్యవిధా నము "ఆంధ తిలక్‌ "గా పేరొంది వుండిన ఖీ రావుగారిని దేశము విస్మరించుట తగదు. “శీ హరి సర్వోత్తమ రావుగారు "126 1681601664 వయం12- 501021 ఇంగంలు - పం1%ల4జ” కాకుండా వారి స్మృతి చిహ్నాములు ఆంధ దేశమంతటా యేర్పజచవలసిన నాధ్యత మన ఆంగధ్ర్యప్రజం పై కలదు

న్‌ సర్యొ త్త ముని ఉదాత్త జీవితము అబా యం. _ చనం శంకరశర్మ

నేటి ఆంధ్రదేశంలో అకళంక దేళశసేవకులు, ప్రసిద్ధ (గంథకర్తలు, సంన్క్బృకాం[ధ ఆంగ విద్యాధికులు, చట్ట నిర్మాణ నభాసభ్యులు, వహాత్మా గాంధీ గారిచే “ధైర్యశాలి” యని యుగ్గడింపబడిన నాయకుడు, (గంధాజయో ద్యమం, వయోజన విద్యావ్యాప్తికి ఆహర్నిశలు పాటుపడుతూ తమ జీవితాన్ని ఆంకితమొనర్చిన (శీ గాడిచర్ణ హరి సర్వోత్తమ రావురికి ఆంధ(పదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీవారు “సంపష్మరణసథభ?” ఏర్పాటుచేసి, అందలో నన్ను ఉపన్య సింపుతుని కోరడం, వారితో నాకుగల నన్ని హిత పరిచయ భాగ్యాన్ని మరొక్ష సారి సింహావలోకనం చేసుకునేటట్లు చేయగలి%ంది.

శ్రీ గాడిచర్హ్జ వరి సర్వోత్తమ రావుగారు ౫4. తీ. పరీక్షలో ను శ్రీర్లులె యేదేనొక రాచకొలువున (బవేశించుటకు దగిన యోగ్యతయందు బరిపూర్ణత నొందియండియు పరిపూర్ణ పాండిత్యమునకు పురుషార్థము (పభుసేవగాదనియు, [పభుత్వోద్యోగమునకు ఆశింపలేదు.వారు (పభుత్వోద్యోగమున కాళించినచో మండ లాధిపత్య మేనాడో నిర్వహించి యుండెడివారు. పాపమా మహాపురుషుడు “వందేమా తరం"అనునినాదము బంగాళమునుండి వినవచ్చినతోడనే తనకు సహజమైన దేశాను రాగమున న్నుదిక్తుడై నడుము బిగించి,స్వాతం[త్య సమరమునకు దుముకక తప్పి నదికాదు అప్పటి యుద్యమము నడంచుఓటలో బిటీమవారు ఆవలంబి౨చిన కృత్య ముల విమర్శించుటకై కాటోలు “ఆంప్యతిక', “స్వరాజ్‌ పతికలకు సంపాద కత్వముబూని, (పభుత్వ చర్యలను నిర్దాక్షిణ్యంగా ఖండించిరి. అయ్యది దుస్సహ మగు రాజ్యదోహముగ నెంచబడి న్యాయస్థానమున విచారించబడి శిజాప్యాతులై రి. వారానాడు బయలుదేరిన ఆంధ్రదేశ త్యాగులలో (షృపథములని చెప్పుట ఆతిళ యోకక్షికాదు.

నర్వోత్తముని ఉదాత్త జీవితము లర్‌

1837 జూన్‌ 15, !6 తేదీలలో జరిగిన కర్నూలు మంకతల కాంగెను మహాసభ ఆవహ్యాన నంఘాధ్యక్షులుగా తమ అధ్యమోపన్యాసములో “దేళ సేవ జేయనెంచు ధీమంతునకు, యుద్ధక్షాలమువ దేహమర్నించుటవలె ఇతర కాలంబుల గొట్టాల కాపరికి ఆక్టీలు (నాసి యిచ్చుటయు దేశసేవయే. ఈ రెండింటికిని సమ త్వంబు పాటింపక, లేక (పతిష్థామాత పీడితుడగు దేశ సేవకుడు త్యాగి కావ చ్చును, మహాత్ముడు కావచ్చును, కాని దేశ సేవకుడు కాజాలడు. దేళ సేవకుని పతాకముయొక్క తిష్ట, దేశములోని సహోదరుల కై చేయ కాలోచిత సేవయే గాని (పతిష్టాడంబర ,ప్రజ్వలితాట్టవోసంబు గాదు” అని దేశ'సేవకు భాష్యం పలి కిన ధీమంతుడు సర్వో త్తముడు.

తమ యుపన్యాసములో. చెప్పినటుల నంద్యాల ఫారెస్టు విషయంలో “పజంకౌరకు అడవులాః అడవ్పలకౌరకు (పజలా ఏర్పడి యుండుట?” అని ఆనాటి అటవీ కాఖాధికారులను నిశితంగా థైర్యంగా విమర్శిస్తూ రై తులపరంగా నిలచి పోరాడిన ధ్రై ర్యళాలి,

15-18-52 తేదీన మైలాపురులోని రెంటాలహౌస్‌లో జరిగిన ఆంధ్ర రాష్ట్ర కాం_గెను మహాసభకు అధ్యక్షత వహించిరి.ఈ సభయందే వారి సతీమణి (శ్రీమతి రామాబాయిగారు కర్నూలుజిల్దా కాంగెసు మెంబరుగా ఎన్నుకోబడిరి.

1927లో కౌన్సిలు మెంబరుగా ఉన్నప్పుడు రాయలసీమ కరవు పరిస్థితు అను గురించి బయట ఆందోళన చేసియు. సభారంగమున (వకుత్వదృష్టికి దెచ్చియు, కర్నూలు మండల ఇమ సూచనల నాలుు సమ్మగ వ్యాసాలుగా ఆనాటి 'ఆంధష్మతికి, “కౌమోదకి'. 'మాతృసేవి మరియు నాచే నడుపబడు చున్న 'ఐందావతో ప్యతికలలో ప్రచురించడం జరిగింది. అప్పట్లో మా 'ఐందా వతి” స్మతికా నిర్వహణం వారి చేతిమీదుగా జరుగుతుండేది,

రైతుల పట్టాల విషయంలో అనాటి స్టాండింగ్‌ అర్జరు మేరకు జమా టందీ. ఆఫీనరు రైతుల పట్టాలు సవరణ చేయించి క్రొాత్తవి [వాయించి

86 తెలుగు వై కాళికులు వచ్చిన రైతులకు యివ్వవఃసి యుండినది (₹ సర్వో త్తమరావుగారు కౌన్సి లులో (పశ్నించియు, యితర విధములను ఈ విషయమందు (శద్ధవహించియు పరిశ్రమ చేసి బోర్డు స్టాండింగ్‌ ఆర్డరు 10, 27 లోను, [గామలెక్కుల మాన్యు యల్‌ లోను తగిన మార్పులు చేయించి, రైశుల యిక్కట్లు బాపిరి.

8_4-23వ తేదీన కర్నూలు మండల జాతీయోపనంఘం అధ్యతులుగా ఎన్నుకో బడ్డారు, ఆదేసభలో ఆం్యధకాష్ట్ర సభకును ఎన్నుకోఐడ్డారు 5-5 -29న అవసర ఆంధధ రాష్ట్ర (ప్రాధమిక పొఠళాలోపాధ్యాయ మహాసభ (గుంటూర్సుకు అధ్యక్షులు,

10వ ఆంధధ రాష్ట్రీయ సమావేశము నంద్యాల (17-19-28) లో తమ ఆహ్వాన సంఘాధ్యజోప శ్యాసములో "మన రాజకీయ వాతావరణమున నా కొక్కటే లోపము గన్పించుచున్నది. మహామహులెందరో త్యాగముచేసి నడు ములు గట్టి దేశ సేవ కావించుచునారన్ను ట వాస్తవము. పతి పది సంవత్సరములు గడచినటైల్ల యిట్టి సంఖ్య పెరు శుచుండ టయు వాస్తవమే. కానీ దేశముక్తికి యిప్పుడు జరుగుచున్న ట్టి సరిమ్యాత్రముతోనే తృప్తిపడిన యెడల త్వరితగమ నము సమకూడదు, దేశ సేవకై తము సర్వకార్యములను విసర్థించి, కాలమంతయు వినియోగించియు పనిచేయదగిన ధీళశాలురు ఇంకను చాలా ఎక్కువగా ఏర్చడ వలసి యున్నారు, ఈ సేవాబృ్బఎదములు నిర్మించు (ప్రయత్నము లనేకములు జరిగియన్నవి. కాని యొక్కటియైనను యిదివరవ ఫలవంతము కాలేదు పని ఎట్టి దైనను ఆహరహము కార్యసాధన చేయునట్టి దీక్షాపరత్వము స్వరాజ్యపక్ష కాసన సభ్యులకుగూడ నూటికి డెబ్బదియైదుగురుప కలుగలేదనిన క్షమింతురుగాకః ఈ లోపము వ్యక్తులదిగాదు, పరిస్థితులది, కాబట్టి పరిశీలించి, పరీక్షించి, _పణా శికలను స్థిరముచేసి, నిత్య్మవత పద్దతిని దేశసేవ గావించు బృందములను విర్మించి [యత్నము ఫలించువరకును చేయందగిన”దని శర్భయముగ లోపము లను ఎత్తిచూపుతూ పరిష్కార మార్గములను చూపిన కార్యశీలి.

సర్వో త్తముని ఉదాత్త జీవితము క

నంద్యాల పట్టణము మునిసిపాలిటివారు ఆ పట్టణ నీటివసతి కొరకు మవ నండి మేతమునుండి నీటిని తీసుకొని పోవుటకయి. చేసిన తీర్మానమునకు వ్యతి రేకముగా ఆ డీవ్యకేత స్వరూపమునకు భంగము కలుగకుండుటకుగాను, సహజ సృష్టి సౌందర్యముచేతను, పాటీన మత [ప్రాముఖ్యముచేతను కీర్తి కలిగించు చుండు ఈ క్నేేతమును కాపాడుటకు ఊరూకా శీమవానందయ్య గారితో కలిసీ తిరిగి నిరసన నభలు జరిపి ఆస్కీమును మాన్చింపజేసిరి,

8-12-19 కడపమండల మవినభలలో ర్లైతు మవిసభకు అధ్యషత వహించి రాయలసీమ రైతుల కష్టములను వివరించి తుంగభ్యద ప్రాజెక్టు మొద అగు వాటి విషయములో (ప్రభుత్వము అవలంబించుచున్న చర్య సమముగా లేదనుచు నుపన్యసించిరి.

కర్నూలు ఖద్దరు బోర్డులో (శీ హరి నర్వో త్హమ5ావుగారితోపాటు నేనున్ను, ఖైరవ జోస్యుల మహానందయ్య గారున్ను, డా, కైన స్కుబహ్మణ్య శర్మగార్జు కూడా వుండే వారము, రాష్ట్ర ఖాదీ బోర్జువారిచే ధనం మంజూరు చేయించి; దానిని రాయలసీమ షుమ నివారణకు వినియోగించారు. (పత్తి, దూది, ధాన్యం, విరాళములు వసూలుజేసి, వీదసాదలకు పని కల్పించేవారు [శీ సర్వో త్త ములు.

1980 సం. నుండి నంద్యాలలో "కౌమోదకి అను పతికను ఖిషగ్వర, డా కైైప సుబహ్మణ్యశర్మగారి సంపాదకత్వమున స్థాపించడం జరిగింది, శ్రీ రావుగారు “సాల్మిపాయ వార్తలు అను శీర్షిక్కకింద అనాటి పర్మపభుత్వ నిర్బంధ విధానమును, ఉప్పసత్యాాగహ వార్తలు, విశేషాలు వివళిస్తూ దేశభక్తిని రగు

(శీ సర్యోత్తమరావుగారు “శీ ఆయుర్వేద విద్యాలయరంి పేన మహానందిలో గురుకులవాస పద్ధతిలో ఒక విద్యాలయం స్టా పించినారు,

16-6-:19081లో మడకసిరలో వెనుకబడిన (ప్రాంతాల సహకార సంఘ ముల మహాసభకు అధ్యక్షత వహించిన శీ రావుగారు. వేదాంతానికి సహకార

88 తెలుగు వెతా?కులు పద్ధతిని జోడించి ఉపన్యసించారు. “సహాకార సిద్ధాంతము మన వేదాంత సిద్దాం తముల ననసరించి యున్నది మనమని, అన్యులమని తలంపకూడదు. పది మందికోసం (బకికిన దిళుకే (బతుకు, (ప్రాభలీకకాలంకో మనవారు ధర్మమును గురించి చెప్పిరేగాని. హక్కులను గురించి చెప్పలేదు. “నేనో అంటే అహంకారం- అహంకారం కలహమునకు కారణ. ఇడి నైతికోదుచుం కూడా. ఇకముందు నహకారమన్నది మంతం కాగలదు, విద్యావంతులైనచారు తమ మంచి గుణ ములను అభివృద్ధి చేసికొని దేశ సేవక్తై నడుముకట్టి సహకారోద్యమమును చక్కని పద్దతిలో నడ పుకొనవలెనని కోరుతున్నా” మనిరి. థ్రీ గాడిచర్జ హరి నర్యోత్తమ రావుగారి. పూర్వులు మహారాష్ట్ర దేశము నుండి వచ్చినవారు. విజయనగర స్మామాజ్యము పతనమైన తరువాత కుతుబ్‌షా నవాబుల కాలములో కడప . కర్నూలు మండలముల పరిపాలకులుగా మహి రాష్ట్రిలు నియమింపబడిరి. ఆ కుటుంబములలో వీరిదొకటి. కడప పట్టణములో యిస్పటికినీ 'గాడిచర్జ వారి వీథ' ఉన్నది. హరి సర్వో త్రము రావుగారు నంద్యా లలో వుండి కర్నూలు మునిసిపల్‌ హైస్కూల్‌లో ఏ 51 6. పూర్తిచేసి తరువాత మృదాసులో ఉన్నత విద్య మగించినారు. 2|= గీ పూర్తిచేసి, రాజకీయములలో పవేశించి జై లుకు వెళ్ళినారు. అప్పట్లో నిరుద్యోగల్సై అవస్థ పదుచుండగ 1918 _ 914 _పాంతాంలో (శీ కొమడ్డాజు లక్మణరావుగారు తమ విజ్ఞాన చం[దికా గంథమా౬'లో లేఖకులుగ నియమించి, ఒక ఆధారమును కల్పించినారు. ఆ సమయములో వారు పోతన భాగవతములో “శ్రీరామ చరితి ఘట్టమునకు వీపుల వ్యాఖ్యానము (వాసి, తమి తల్లికి అంకిత మిచ్చి (ప్రకటిందిరి. ఆ తరువాత [పజలకు రాజకీయ విషయములను దెలపుటకు కొన్ని లఘు పుస్త కములను (వాసిరి, వాటిలో ముఖ్యమైనది. 'ఓటు” ను గూర్చి (వాసినది. సర్వ జీవితములకు ఆధారమైన నీతి సూూతముల తత్వమును 'నీతి ధర్మము" అను పేర మవోత్మా గాంధీగారిరచనను భాషాంతరీ కరణము. చేసిరి, "సంపూర్ణ స్వరా జ్యము' ను గూర్చి [శీ ఆండడ్రూన్‌ గారి ఉద్ద'డ లేఖః ను, “మూర్థరాజు' టాల్‌ స్థాయ్‌ కథను అనువాదము చేసిరి. “మూడు రత్నములు" మహాత్ముని ఆను

సర్వోత్తముని ఉదాత్త జీవితము లకి వాదము. రవీర్టదుని 'కల్చని సర్వో త్రముని యనువాదము “సర్రోదయము నాగరీకపు నల్హమచ్చ యిందు విమ ర్మింపబడినది. పపంచ చర్మిత'లో వరుసగా ఆన్ని దేశముల సంగతులు, అన్ని కాలము సంగతులు, అన్ని (పాంతముల విశేషములు అన్ని రకాల విషయములు, వివరముగా యివ్వబడినవి. (గీసు, రోము ఈజిప్టు, పొందూదేళము, చీనా, జపాను స్పెయిన్‌, ఇటలీ. ఆమెరికా, ఫ్రాన్సు, ఇంగ్లాండు, జర్మనీ మొదలుగాగల దేశములలోని (ప్రజలు సృష్టి మొదలుగాగొని అనుభవించిన ఆకుభవములు, తలంచిన తలపులు, నడచిన నడ తలు, చేసిన యుద్ధములు, పొందిన పరాజయములు, విజయములు, ఎల్టయు కండ్రకు కట్టినట్టు (వాయబడినవి. “సభలు-నమావేళములు” ఈ (పజాయుగంలో అన్ని. వ్యవహారములు (పజాసభలద్వారా నిర్ణయింపబడుతున్నందువల్ల (వతి పౌరుడు తెలిసికొనవలసివ సభామర్యాదలు, సభల రకాలు, సభల పరమార్థము, నిబంధిత స్టలముల సమావేశములు, [పతిపాదనలు, సవరణలు, ఓటింగు వాయిదా, విషయనికర్ణయ సంఘము, ఉపసంఘములు మొదలగు శీర్షికల (కింద వివిధ విషయాలు కూలంకషంగా చర్చించబడినవి,

ఆంధదేళ [గంధాలయ సంఘాధ్యతులు ఠీ గాడిచర్ల హారి సర్వోత్తమ రావుగారు (గంథాలయోద్యమానికి. వయోజన విద్యా,ప వారానికి చిరకాలముకుండి నిర్విరామముగ చేసిన కృషికిని వివిధ రంగములలో ఆంధజాతికిని వారొన ర్చిన 'సేవకును [పతిఫలముగ వారిని గౌరవించు సంకల్పముతో ఆంధ [గ్రంథా లయ (టస్టు-పటమట అంకవారు 1-6-1949 తేది వారిపేర “థ్రీ సర్వోత్తమ భవనము”ను నిర్మించి (ప్రవేశ మవోత్సవమును జరిపి తమ కృతజ్ఞతలను వెళ్లడించుకొనిరి,

“మన రాజ్యాంగ చట్టం[ప్రకారం తన మంచి చెడుగులను రెండింటికిని తానే కర్తగా యేర్చడ్డ నిరక్షరాస్యుని గౌరవించుట మన విధి. ఎందుకంటే ఆతని పర్మిశమపై నాధారపడియే మనమి౨తకాలము మనుగడ సాగించినాము. ఇక ముందుకూడ ఆతని పరిశమ మన కాధారము కాక తప్పదు. కనుక అతని బుణమును దీర్చుకొనుటకు కనీసము మనము చేయద%షన కార్యము స్వల్పంగా నైనా వయోజన విద్యావ్యాప్తి శై మన శ క్రిమేరకు దోహదంచేయడ మేనని శ్రీ రావుగారి యాలోచనా సరళి,

శ్తీ0 తెలుగు వైతా?కులు

చదువుకొన గోరువాకికి వయసు మీరినవారి కందరకు మిగుల ఉస యుక్తమగు రీతిని [వాసిన పుస్తకములు. “వయోజన విద్య-బోధన్నాశ మము” ఆక్షరాస్యతావశ్యకత, రాజ్యాంగానికి పజల అడకాస్యతకుగల సంబంధమును గూర్చి అక్షరాస్యతయొక్క- (ప్రయోజనములు వయోజనుల మనస్తత్వము, చదువు- వాతలు బోధనాపద్ధతు౨ను గురించి, అక్షరాస్యత [(సచారమునకు కావలసిన సాధనములను రించి చక్కగ జెప్పబడినది. ఈ (గంథమును తమ 1పియ సతీమణి శ్రీమతి రామాబా ఘు గారికి అంకిత మొనర్చిరి. “వయోజన విద్య” 1, ౨, 8 భాగములు - ఇవి సులభముగా (వాయను, చదువను నేర్చు కొనుటకైై (వాయబడిన పాఠ్యపుస్తకములు, అవరములు తెలిసికొనుటకుగాను (శీ సర్వోత్తమ అక్షరాభ్యాస పటమునుగూడా రచించినారు. వయోజన విద్యను గురించి (శ్రీ రావుగారి అభ్మిపాయం ఏమన “వయోజన విద్యలో లోపం నాకు కన్పిస్తున్నది, ఏమంటే _ అది ఎవరికీ కావలెనో మనం మరచిపోతున్నాము. అన్నిరకాల పనిపొటలలో వున్నవారికి, వయోజన విద్య కావాలి, వృత్తికి వ్యాసంగానికీ, వ్యవసాయానికీ అన్నింటికీ సంబంధించిన విద్యయే వయోజన విద్య. అందరికీ విద్య ఏర్పడితేనేగాని అది వయోజన విద్యకాదు” అని.

ఈ విధంగా వారు [గ్రంథాలయోద్యమములోను; వయోజన విద్యాపచా రోద్యమములోను పనిచేయుచు జీవితాంతమునరకు విజయవాడలో గడిప్‌నారు, “అఖిలభారత (గంథాలయోచ్య మమునకు నాయకులుగా. అభిలాం ధదేశ (గ్రంథా లయ సంఘమునకు అధ్యమల గా, దత్షిణ భారత నయోజన విద్యాశాఖ డ్జైం క్టరుగాను చాలా సేవచేసిరి, వారు (పేమమయమ్నూ్తి, ఉత్తమ. స్నేహితుడు, గొప్ప సంస్కాంరి. రాయలసీమ (ప్రజలు, ఆం(ధ ప్రదేశ్‌ [పజలును వారిని మరువజాలరు.

అట్టి నిష్కళంక, నిరాడంబర స్వాతంత్య యోధుని, (పజాసేవకుని సేవలు నేటి యువతరానికి మార్గదర్శకం కావాలి, వారి అడుగుజాడలలో పయ నించుటే ఆం(ధావ చూపు ఆదరమునకు అనువగు మార్గము,

కవికోకిల దువ్వూరి రామిరెడ్డి = మరువూరు కోదండ రామరెడ్డి (వవేశిక

కవికోకిల దువ్వూరి రామిరెడ్డి నానా ప్రకార పజ్ఞానిధి. ఆయన మేధస్సు ఎన్నో కజాంతరాలు గలది. నేటి పరిభాషలో చెప్పాలంటే. అనేక (డ్రాయర్లుగల పెద్ద కేబుల్‌ ఒకదానిని లాగి తెరచి. పనికాగానే దానిని మూసి, ఇంకొక దానిని తెరచేవాడు. కాబన్టే ఒక్కొక్కప్పుడు ఛిన్నవిషయాలను పరిశీ లించి వాసి, మరొకమారు ఇంకొక విషయానికి దాటిపోయేవాడు, ఇందు ఒక చాని కొకదానికి ఘర్షణ జరిగేదికాడు,

ఈయన తవ ఫారం [గాజ్యుయేట్‌: పూర్వపుణ్య పరిపాకం అందాం! ఈయనది బడిచదువు కాదు; మొదట మడి (పొలం) చదువు, తర్వాత గుడీ చదువు. కర్షకుడుగా పుట్టి- విజ్ఞాన కాస్త్రపు దగగొట్టి. అమృతావర వికాసమైన సరన కవితారసంతో దప్పిదీర్చుకాన్న కళాతపస్వి! ఆధ్యాత్మిక వాసనా బంధురమైన యీయన మానం చిన్ననాడే రామకృష్ణ పరమహంస, వివేకా నందస్వాముల సన్నిధివే పరమపావనమైన ఆ పాండూ వేదాంత క్షేతం= బేలూరుమఠ టజ్ఞానజ్యోతిలో తన కరదిపికను వెలిగించుకొని, జీవనభరణ (పయాసలేకుండా దాటుకొనిపోయిన సుకృతి. ఈయన ఆంధవాజ్మయ మవి [ప్రపంచంలో తన కాలిజాడలను ఆదిమి మ్నుదించుకొని పోయినాడు, మా నెళ్లూరు జిల్లాలో ఆ యుగానికి కవిబహ్మ తిక్కన సోమయాజి, ఈ తరానికి కళా (వపూర్ణి వేదం వేంకటరాయళాన్త్రి; ఈ కవికోకిలే మా పొలిమేరలు దాటిన పేరు గలళిగినవారు, 6

గ 2 తెలుగు వైతాళికులు

మూడవ ఫారం చదివేటప్పుడే ఫోటోక్యామరాను స్వయంగా. నిర్మించు కొన్నాడు. సేద్యగాడ్రైనాడు కవి అయినాడు. స్వమంగా_ చదివి సంస్కృ తాంగ్లభాషలలో పండితుడై నాడు. ఇంగ్లీషు రచయిత అయినాడు పారసీ భాష నేర్చి అందలి గంథాలను తెలుగులోకి అను నాదం చేసినాడు. వంగభాష యందు మంచి పరీజ్ఞానం సంవాదించుకొన్నాడు. ప్మతికారచయిత ఆఅమునాడు. (ప్రాంబ్ద వాదంతో జ్యోతిషాన్ని ఎరిగి విశ్వసించిశాడు. వాస్తుశిల్పపు లోతుపాతులు తెలుసుకొన్నాడు. 1926లో మొట్టమొదటిసారిగా మనదేశంలో కుడికాలుబెట్టి మెట్టేన రేడియాజ్ఞానం అలవరచుకొని, చిల్లర విడిభాగాలు కొని సౌ_తచేతులతో రేడియో రిసీవరును నిర్మించి, మాక తా మదరాసు ఆకాశవాణి పాటలను విని పించినాడు. “వితంతు సంగీత [గాహకుడు”-ఆని కోడెగపు మాటలు వివరితే నోరారా నవ్వేవాడు, చ్మితలేఖనం ఈయనకు అంకొక ముద్దులభార్య. చలనచి త దర్శకుడ్లై సినిమా పాటలు మాటలలో కవికాగుణ విస్ఫులింగాఃను మొదటి సారిగా ఆలో మెరపించి రాడు.

దేశాభిమాని, దురభిమానపు పొలసుకంపుగొట్టని న్వకులాభిమాని. విన (ముడు. పెద్దలను గౌరవించి పిన్నలను _పోత్సపహించినవాడు. గుణపకవాళతి = ఈ విభిన్న (పజ్ఞాపారిజాతమే సాహిత్యరంగంలో గద్యపద్య గేయ ఖండకావ్య నాటక విమర్శకరూపమైన నానాశాఖలుగా చీలి, పెరిగి పూవి సరిమళించినది.

నలభై యే.డ్డు మారని ఆయన వేషధారణ రాతిలో మలచినట్టు పరిచికుల మానసిక ఫలకంపై అట్లే నిలిచిపోయినది,- ఆంచులేని తెల్పమొలపంచ-షర్టు- టై లేని ఓపన్‌కోటు-సులోచనాలు-నడిమి పాపట [్రాపు-సన్నటి మీసకట్ట- చామనచాయ. లోసంలేకపోయినా అందం అనిపించని ముఖ క్రవశికలనుండి, అది వీదోఒక కళాకాంతి ఉద్దీపిత మయ్యేది సంభాషణ అప్పటంగా (గ్రామీణము. అయినా, మారుమూల పల్టెలో ఉండినా (పపంచ సాంఘిక రాజకీయ విజ్ఞాన విషయాలు, కలుజులు (అలుగులు) దీసిన చెరువువలె అయన వదనం వెలువ రించేది. నఖశిఖ పర్యంతం ఏదోఒక రుద్ధ సౌభాగ్యం ఆయనలో నీరెండగా

చువ్వూరి రామిరెడ్డి కిల కాచ్చేది నీరగమ్మిన నిప్పు ఆయనః బట్టు పొగడ్త అనుకోకపోతే, ఇటలీ మవిశిల్చి. లినార్డో డా వించి (ప్రజ్ఞా రేఖలు, అస్స్ఫ్బుటంగా ఈ కర్షక కవిలో శుకుకొ త్రేవి.

ఇదీ! ఆ వివిధకళారసికుడు. కవితాళిల్ప కుళలుడు= దువ్వూరు కవికోకిల కొండంత రూపం చేతిఅర్దంలో కనబడేతీరు?

ఇక వివరాలు *= నె జననొదికములు రెళ్లు

కవి రామిరెడ్డి, రెడ్డలో పంటకాపులలో ముదురుతెగలో పుట్టినాడు, పంట= షాకనాడు=వెలనాడు మొదలై న కాఖలు _ప్రాంతాలనుబట్టి ఏర్పడినవి. మోటాటి= జేసూరు=కొణిద ఇందు మరికొన్ని శాఖలు. రెడ్డు వద్దు లెక్కకు మీరినవనిగదా సామెత. పంటనాడు ఎనేది,పూర్వుం ఇప్పటి నెలూరు జిట్హా గూడూరు (పాంతం. పాకనాటివారు నియోగి (బాహ్మణులలో గూడ గలరు. పంటరెడ్డలో రెండు శాఖలు ముదురు, లేత అని. వీకు అన్నదమ్ములు పెరమారెడ్ధి కాటంరెడ్డీ సంతతుల వారట. నూరు నూటయాతథై ఏండ్లకు ముందు ఇవి ఒకే కాఖగా ఉండినట్టున్నది. ఎండుకంటే. మా లేత “మదనపాల” గోతంవారు ముదురు కాపులలోకు ఉన్నారు కోటంరెడ్డివారు స్మార్తులు; పెరమారెడ్డివారు వైష్ణవులు? ఆంతే భేదం. కాటంరెడ్డోరి కూడుదిన్సి పెరమారెడ్డోరి పశువులు గాచినట్టు అని ఒక చఛచాటువ

కొండవీడు నేలిన పంటరెడ్డు మొదట నెల్టూరు మండలం= (ఇప్పుడు కోవూరు తాలూకా) దువ్వూరు గండవరం [గామాలనుండి ఎ త్తిపోయిళారని కవి సార్వభౌముడు శ్రీనాథుడు [వ్రాయడం చర్చితకు సంబంధించినదే. కొండవీడు పతనానంతరం, రాజుగా ఏలినచోట రైతుగా మనుటకు ఇచ్చగింపక, నెల్లూరు ఛాగ ర్రనుండి దచ్షిణాన క న్యాకుమారివరకు (పాకినారు= ఈ పంటవారు

డీడీ తెలుగు వై కాళికులు వంశం

రామిరెడ్డి 18"5-నవంబరు...9వ తేది శనివారం రేపటి వూట 68 1/2 గంటలకు పెద గూడూరు (విదేశీయులకు మైకా గూడూరు) తూర్పు వీధిలో మెరమారెడ్డివారి ఆడపడుచు- లఅత్నీదేవ స్తై గర్భవాసాన జన్మించినాడు; తండి సుబ్బారెగ్గి, ఏరది పేరంటాలుగా ఆగ్నిపవెళశం చేసిన వరజూలమ్మ వంశం.

ఈ 18901899 సంవత్సరాలు ఆంధ్ర వాబ్మయంలోనేగాక [పపంచ సాహిత్య వేతంలో మంచిస్థానం ఏర్పరచుకొని ఉన్నవి నెలలు వారగా ఈదళా బ్దంలోనే రాయప్రోలు సుబ్బాంావు, తల్దావర్జుల శివశంకరకా స్త్ర బసవరాజు అప్పారావు అబ్బూరు రామకృష్ణరావు, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి నాయని సుబ్బరావు, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, జాషువ, నండూకు సుబ్బరావు, అడివి బాపిరాజు మొదలైనవారు పుట్టినారు.

1890 దళాద్దిసంఘం

1890-99 వరకు [పపంచంలో సర్వకళలకూ ఒక మంచి పునర్విక ననం జరిగిన దశాబ్దమని పరిశోధకులు నిర్ణయించినారు. ఇది ఒక నూతన శకారంభం,. ఈకాలమే వివిధ దేశాలలో వివిధ కళలకు నవ్యరీతుల ఆధ్యాయం (పారంభమైన విప్లవ యుగమని పారి మదింపు. దీనిని శోధించి ఆ సమయంలో (పభవించిన వివిధ కళలను వృద్ధిచేయాలన్న ఉద్దేశంతో. ఇంగ్బాండులో. “1890 దళాద్ద సంఘ"”"మని (18905 ఫర27) ఒకటి నెలకొల్పబడినది, ఇంగ్లాండు మొదలగు దేళాలలో పెద్ద రచయితలు శిల్పులు యీ కాలావధిలో పుట్టుటో, లేక వారి కృతుల్ముపకటించటో జరిగినదని జాబితాలు సిద్దంచేసినారు. ఆ రచనలను తిరిగి ముదించే [1పయత్నం జరుగుతున్నది.

ఈ సంఘంలో ఇప్పుడు ముఖ్యపాత- డొ గూటాల కృష్ణమూర్తి అనే విశాఖపట్టణాం(ధునిది. ఈయన పి. హెచ్‌డి బిరుదంతో ఇంగ్లండులో అవ్యాపక వృత్తిలో ఉన్నాడు. ఈ పీరియడ్‌ రచనలను (పత్యేక రీతిలో

దువ్వూరి రామిరెడ్డి శీర్‌ (పఖ్యాతికి లేవాలని ఈయన సంకల్పం, ఈ ఘట్టంలోనే ఆంధలో నవ్య రత్నాలు పుట్టినవని, నవ్మరీతులవారు పుట్టినారని, వీరి కృషిని ఇంగ్లీషు తెలిసిన వారి దృష్టికి తేవాలని కొన్ని పచురణలు బయటకు దెచ్చినాడు కన్యాపల్కం, _పతాపరు[దీయం 18907 (వచురింపబడినవిగదా! ఈ (వయత్నరూపంగానే 1895లో జన్మించిన రామిరెడ్డి *₹0106 066 6664 మొదలగు (వాతలను ఇంగ్లాండులో మృుదించ బోతున్నారు.

దువ్వూరివారి వంళకథకు వసాం:_ పెరమారెడ్డి పెంచలురెడ్డి (కెంచలు అన్న ది-పెను--శిల అన్నదాని విక్కృతరూపమని చెపుతారు. నెల్టూరుజిల్హా పడమటి హద్దుగాఉన్న వెలిగొండలలో ఉన్న పెంచలు కోన నరసింహస్వామి కేక ఇది) భామినీ సుల్తానులకు శి స్తువనూలు చేసే ఇజారాదారుగా ఉండి, మాట వాగా సాగించుకొన్నాడు. ఈ వంశంలోని రామస్వామిరెడ్డి కవికోకిల పితా మహుడు, ఈయనే ఆ ఇంటి పెెతనం చేస్తుండిశాడు మన కవి రామిరెడ్డి తమ్ముడు- బాలకృష్ణా రెడ్డి, చెల్లెలు రుక్మిణమ్మ, ఈమె అంటే రామయ్యకు మశచెచి మక్కువ అందువల్లే, నలజారమ్మ కృతిని చిన్ననాడే దివికేగన యీమెకు అంకితం ఇచ్చినాడు.

రామిరెడ్డి చిన్నతనంలోనే తండ్రి చనిపోయినాడు; సమర్థుఠాలైన తల్లి లక్షీ దేవమ్మ రక్కల(కిందకు వచ్చినారు పిల్లలు. అనాడు ఈ గూడూరు దువ్వూరు వారికి ముప్పయి మాగాణి ఎకరాల కమతం. తల్పి చ [కాంకికాలు పొందిన వైష్ణవి. పూర్వాచారాలను మూఢవిళ్వాసాలను పీఠాధిపతులకంటే ఎక్కు వగా పరిరక్షించేది సంసారుల ఇండ్లలో (సవర్డ కృషికులు) మూలనున్న ముసల మ్మలేః ఈ ఆచారాల సడలింపుకు కుల బాహ్మణులు ఒప్పుకొన్నా యీ అవ్వలు ఒప్పుకోరు, అట్టి ఏలుబడిలో రామిరెడ్డి సాకబడినాడు. మా కుటుంబాలలో వీర వైష్ణవం ఎంత కరడు గట్టిందం టే-ఈ అవ్వలు వీఠశ పండులో ఈశ్వరుడున్నా డని నలభై పలాలగుండు అంటారు. ఈశ్వరకోర అనే నల్లివడ్డను (ఇసనకోర,

ఉరి తేలుగు వైతాళికులు పొట్టునలపు గీంజ ఎరుపు) హానుమంతకోర అంటారు, ఇట్టాటిదే వీరి దరువు, ఈ అదనులోనే రామిరెడ్డి లతమనసులో ఆధ్యాత్మిక వీజావాపం జరిగినది. “రడ్లలో చదువు ఆనాదిగా నెల్లూరు తూర్పునాటి రెడ్డ ఇండ్హలో కొంత చదువు సంస్కారం పౌదుకొని ఉండేది. ఆడపిల్ల లుకూడ పెద్దపు స్రకాలు[చాట భారతాలు) చదువుకొని ఉండేవారు. ఒకభలో క్రి; ఒక అమ్మాయి మను వుచూపులకు సపెండ్రిపెద్దలు వచ్చి, కన్నెపడుచును వదైనా చదువమన్నారు. ఆఅన్నెంపున్నెం ఎరుగని ఆ బిడ్డ, థీ నాథుని శృంగారనైషధంలో దవ యతి చెపిన్సన మాటలుగా “విద్వజనులు నన్ను విషయి=చి వచ్చిరి” అన్న సిసపద్యపాదం చదువగానే, వచ్చినవారిలో ఒక కొంటెకాయ "ఆటువంటి అసభ్యపు పనులు మేము చేయము” అన్నాడు. విష యించి అంటే కూర్చి, ఉద్దేశించి అని అర్థంగదా ! ఇట్టేదే మా జానపదుల రసికత పెద్ద వరుసవారిలో [ప్రబంధజ్ఞానం గలిగినవారు (పతిటోరా ఉండేవారు. ఇప్పుడుగదా లోతులేని సినిమా సాహత్యం (ప్రబలి ఉండేది. విద్యాభ్యాసం రామిరెడ్డి తల్టి చదువుకొన్న సమర్థురాలు మొనట, గూడూరు వీథిబడిలో

రెక్కలు కూతరాని ఈ కచికోకిలను చదువ వేసినారు, పట్హెటూరి చదువు వానా శారిపు చదువు, అంటే -_ సేద్యపు పనులులేని తీరికకాలంలోనే పిల్పకాయలు పల్లె కూటం మొగం చూచేది అందువల్ల శియనకు గూడూరు చదువు ఒంటబట్టలేదు. 'ఫేమ్మారెడి పాశేంలో పినతల్లి, రామిరెడ్డిని తమ్ముడు బాలకృష్టా రెడ్డిని అభి మాన పుత్రులుగా స్వీకరించి, తమ ఇంట బెట్టుకొని సాకి సంతరించినది. ఈమెకు సంతానం జేదు, వీరికి యాత్రై ఎకరాల భూస్థితి చివరకు ఈ కుగొమమే రామి ఛెడ్డి వ్యవసాయానికి సాహిత్యకృషికి సారవంతమైన వ్షేతమైనది.. పెమ్మారెడ్డీ పాశెంతో సాతాని సీతయ్య వీరి గురువై నాడు. దీనితో వైన్ణవానికి ఇంకొక పట్టు దొరికినది, కాని, ఆదినాళలో కై చదువుకు నెల్లూరే గతి.

దువ్వూరి చ” రామిరెడ్డి 47 "నెల్లూరు చదువు

రామయ్య నెల్లూరులో వోర్వేదొార స్కూలులో చేరినాడు. ఇక్కడ పాద రసం వంటి ఈ బాలుని మనసు నానాముఖాల పారినది. మూడవఫారం చదువు తూనే, విడిభాగాలు తెప్పి-చి ఒక ఫోటో కార్రమరాను పొంతంగా అమర్చి, బంధు వుబ ఫోటోలుగూడ తీసినాడు. ఈ వ్యాసంగాలలో రామయ్యచదువు చాకిరేవుకు పోయింది. తర్జుఫారం 'ఫెయిలైనాడు. దొరకు కోపంవచ్చేదానికి బదులు తన విద్యార్థి బహుముఖ (ప్రజ్ఞకు ఆనందించినాడు,

ఈ పరీక్ష తప్పడం రామిరెడ్డి జీవితాన్ని భావి ఉపయుక్త మార్గాన బెట్టిన దేమో ఆనాల విద్యాలయాల పెద్దచదువు - అందలి (ప్రజ్ఞా ప్రాథవాలు జీవితపు మనుగడకు ఉపకరించవివారు ఎందరో మేధావులున్నారుగదాః

"సేద్యంలో .చదువు

ఇంతలో తండి మరణం. బడివదలి ఇల్టుచేరి సేద్యగాడై నాడు - రామి శెడ్డి. ఆ పల్లెల (పకృతి శోభలో, (గామీణుల అకళంక (ప్రవర్తనలో, ఈయన మనను అటుఇటు ప్రారికాడి ఎన్నో విషయాలను నేర్చుకొన్నది. (వకృతే విద్యా లయం కాగా, ఈ యువకుడు (గగామీణ జీవన (పతిబింబమైనాడు.

• ఎన్ని యిక్కట్టులుండిన, నేమియైన గుడువ గట్టను నొకవేళశ కొదువయైన (కృతి సామీష్య జీవన భాగ్యమొక టె యున్న కడగండ్ల మణజపించు నూఅడింప,

_వానకాలపు పల్లెజీవితము ఇదీ ఆయన జీవిత తత్వం! పొలాల సేద్యపు పనుల సందున, గురువు లేని చదువైనా గురికుడిరింది కాబట్టి జ్ఞానం సరసరా ఎదిగినది. స్వయంకృషితో ఇంగ్లీషు పెంచుకొ న్నాడు, సంస్కృతం అభ్యసించినాడు, కాని, ఇంకా కవితా వీజం ఆంకురించలేదు. సబ్బులు చేయడం నేర్చుకొని, ఆపని రపాన (ఆస క్రి

48 తెలుగు వైతాళికులు చేల సేద్యం గూడ ఉజ్జగించినాడు. ఇదంతా ఏకలన్య శిష్యత్వమేః అయినా చేతి వేలు గాని రొక్కపు వేలుగాని అడిగిన వారు లేకుండిశారు “దేళం ఏృీద పోయినాడు

'పెమ్మా రెడ్డిపాశెం పినత ల్లిది మురిపెము; గూడూరు కన్నతల్లిది అనుశా సనం.గూడూరులో ఒకనాడు ఏదోఒక కుంటిసాకుతో సేద్యపు మందలకు పోను ఎగగొట్టినాడు. తల్లికి కోపం వచ్చినది, తాకి ఎదురుమాట పలుక లేకుండిన రామయ్య యు విధివిలాసంగా బోలు, ఆమె మాటకు ఎగటాయించి(తిరుగబడిినాడు, ఒక పెడ్డ చుట్టందగ్గరకు పోయి అమ్మ తెమ్మన్నదని పైకం తీసుకొని చెప్పకుండా జేళశంమీదికి పోయినాడు. అంటే - కనబడకుండా పోయినాడు. మాటసాగించు కానే పట్టుదల గలిగిన లత్నీదేవమ్మ హృదయంలో మాతృత్వం చెమ్మగిలింది. చిన్నప్పటినుంచి రామిరెడ్డి మానసానికి మతం - నైతిక ధర్మవికాసం అంటే ఎక్కువ అభిమానం (వీకిగా ఉండేది. వివేకానందస్వామి ఆత్మపీఠాధిష్టాన దేవత అయినాడు. ఇదంతా తల్లి ఆకశి ంపుకు దెచ్చుకొని నేరుగా కలకత్తా బేలూరు రామకృష్ట మఠానికి పోయినది. ఆ దివ్య వాతావరణంలో అధ్యాత్మిక వాయువులు ఆ(మ్రాజిస్తూ గురుకుల వాసం చేస్తుండిన వ్యుతుని చూచినది: మంచి (తోవన బడినందుకు అనండించినది ఇదేగదా మాతృకాంక! కొడుకును గూడూరు ఇంటిక్తి తీసుకొని వచ్చినది.

"పెండ్లి

అమ్మాయివస్తే అబ్బయ్యకు అన్నీ అఆణగతవని గదా పెద్దల అనుభవం. పాపిరెడ్డిపాశెం దేవళ్ట బలరామిరెడ్డి కూతురు = శేషమ్మను ఇచ్చి పెండ్రిచేస, కవి ఆరుకు కాడి తగిలించినారు (వణయ భాగవతం బాగానే అడినాడు. కుముదమ్మ అనే బాలిక తల్లిగండాన బుట్టినది. 1925లో ఆ బాలింతతల్లీ, 1926లో బిడ్డ గతించినారు. ఈ మట్టంలో మనకు మిగిలింది- ఆ భార్యావియోగంలో (వ్రాసిన కొన్ని చక్కటి పద్మాలు మాత్రమేః ఉప్పు పులుసు. దిన్న కోడ్నెపాయం గదా

దువ్సూరి రామిరెడ్డి శర కవిది. 1089లో అన్నపూర్ణమ్మకు తెండోపెంక్తి చేసుకొ శ్నాడు. ఈమెకు వేణు గోపాలరెడ్డి (1౯81) జరార్డనరెక్తి (1984) అని ఇద్దరు ప్యుతులు కలిగినారు. మరణం

19క5లో పక్షవాతం కుడితట్టు తగిలి మంచంపట్టినాడు. అయినా మతి ఇచెడక, విద్యావ్యాసంగం చేస్తూనే 11-9-1941 రాతి శ2ివ ఏట సుఖమరణం పొందినారు. ఆయన మందికి ఇదే సాత్న

ఆ కాశర్శాతి ఈ ద.ప్వూరు కవికోకిల కూతను కాళ్వుతంగా మాన్పిన వర్ష బుతువు?

తి. కవిత్వ పాదుర్భావము పల్లెటూరి సవాజ రామణీయకత

రామిరెడ్డి కాపుబిడ్డ. పల్లెలచుట్టూ ఉండే నహజ (పకృతిశోభ, సౌందర్య పిపాసను ఈయనకు ఉగ్గుపాలతో పోసినది ఆ క్షేత్రదృక్యానికి పాణం పోసే పక్షులు, పచ్చిక బీటి పొలాలకు సౌంపుగూర్చే పళువుల మందలు, పనిభాటల వారి కల్లా కపటం లేని ఎకీసక్యాలు-నవ్వులతో నిండి (ప్రతిధ్వనించే రోదసి, చేల గనిమలకై నడిచే మనుష్యులు, కయ్యలమధ్య కుప్పలు = ఆపరిసరాలకు కాంతి గభీరతలను సమకూర్చగా, ఆ వాతావరణంలో ఈ కాపుక్కురడు సేద్యం చేయించి, తాను పండి;చిన ధాన్యరాసులు చూచి ఆశందించినాడు. నంజెకెంజా యలో ఇంటికివచ్చి భారత భాగవతాలు చదువుకొనేవాడు.

మాశవుల జీవితాలు చీలుదారుల కూడలి చేరుకొన్నప్పుడు, ఏదో ఒక (్రవ్మోండస్వల్పం (₹69%లురేంటః శర8ింల) ఆ జీవిత గమనాన్ని అటోఇటో చేరుస్తుంది, రామయ్య పందొమ్మిదోఏట ఒకచిన్న సంఘటన జరిగినది:- (పక్క- ౯/

క0 తెలుగు వైతాళికులు (గామం - గండవరంలోఉన్న (గంఖాలయానికి పదేపదే పోయి, చదువుకొని వస్తుండేవాడు ఒకనాడు ఒక ఉ త౮ాది శతావధాని ల్రైబరీకి వచ్చి, ఆమాట ఈ మాట సందున “కవిత్వం, పూర్వజన్మ సంస్కారంవల్లనే లభిస్తుంది. చదివితే పండితుడు కావచ్చును గాని కవికాలేడు” ఆన్నాడు. ఈ తరుణ వయస్కునికి ఆపాదమస్తకం నరనరంళో ఆత్మవిశ్వాసం గోరువెచ్చగా ని డిపారుతుంటు:ది. “మనిషి (ప్రయత్ని స్తే చేయలేనిది _ అనేది ఉంటుందా?” అని, కోడ్మెపాయపు ఎగుపొగరుతో అన్నాడు "శమపడి ఇతరకళలు అలవర్చుకోవచ్చు ఛందస్సు నేర్చుకొని పద్యం ఆల్హవచ్చునుగాని అందు రసం పుట్టదు.” అన్నాడు- సరసత తోనే ఆ శతావధాని, “నిఘంటువులు వల్లెవేయట నూనెకు నష్టియేగాని కవితకు పుష్టిలేద” అని కట్టమంచి వారన్నది దీనినే. ఈ జానపదుడు ఒప్పుకోలేదు, దానిమీద ఆ పండితుడు చురుకె త్తి “అట్ట బుతే నీవు _వాయరాదటోయ్‌” అనగానే, ఈయనలో నక్కొనియుండిన కవితాళ క్రి అప్పటికప్పుడే మొగ్గదొడిగినది,” “దండము కాన్తి ధీమణికి, దండము కావ్యక ళావిభూతికిన్‌ ” అని బయట పడినది. ఆ సహృదయ పండితుడు ఈ బంతికే తలజోచి “నీవు (వాస్తే కవిత్వం నీకు అబ్బుతుందోయ” ఆశి మతో పదేశం చేసినాడు. ఇందు కొవ్యక ళావిభూతి అన్నదే గదా సజీవ లిరికళ్‌ ఎలిమంట్‌ దీనినే తిక్కన భవ్య కవితావేశమన్న ది,

ఇట్టి యాదృచ్చిక సంమటనమేగదా - కిరాతుడు (కౌంచపక్షిని కోలనేసి వాల్మీకి మానసంలో దివ్య కవితా ర్ఫురిని పుట్టించినది.

దీనితో ఈ కాపు, సాహిత్యకృషికి గూడ ఏరువాక సాగించినాక్షు. సాంప్రదాయిక పద్ధతిలో కవిత్వం దొశ్లసాగినది. గూడూరులో, “అంఘిభవుని కావ్యం*ఎ (గాహ్యంబుకాదు “అన్న అప్పకవి శిష్యుడు కాబోలు - ఒకపండితుడు “ఈ కాపు కవిత్వపు కూతలు మానవోయ్‌, ముందు పొండిత్యం సంపాదించుకో” అని ఈసడించుకొన్నాడు. దినికి "నాపొసగిన కైతయుం జివికి పోవును పాండికి దిబ్బగుంటలోన్‌” (రసిక జనానందం) ఆని అనుకొన్నా డేగాని, ఈసుపగల పడ

దువ్వూరి రామిరెడ్డి ర్‌. గల విప్పజేయ లేదు. పాండిత్యాన్ని పర్మిశమతో వృద్ధి చేసుకొన్నాడు. అక్క సు దీర్చుకొను “పండిత (వతిజ్ఞ”లో ఛాంధప పండితకవిని ఎగతాళి చేసినాడు, పండితా మోదం అప్పుడప్పుడు నెల్లూరుకు వచ్చి పండితులను కవులను కలుసుకొని వారు చెప్పినది విని పోతుండేవాడు. 19 5ళో రామిరెడ్డి దుర్భా సుబవ్మ్నాణ్య ళర్మను కలుసుకాన్నాడు. ఈ బాలకవి [వాతలు విని (ముసలి ముప్పందానగూడ బాల కవి బిరుదం వవలని కొందరు కవులను జూచి రామిరెడ్డి నవ్వేవాడు) పొంగిన హృదయంతో శర్మ [పోత్సహించినాడు, కపికి ఏనుగంత సత్తువ వచ్చినది, వీరిద్దరికి ఈ గురుశీష్యభావం పెరిగి పెరి మరణ పర్యంతం సాగుతునే ఉండి నది, రసల జ్ఞుడు-నేలటూరు రామదాస ఆయ్యంగారు (ఎం. ఎ అన్నట్టు- శర్మ ఇంకనూ ఆడవిబల్ల వదలి, బడిబల్డ చేరలేదు. అంటే- శర్మ ఫారెస్ట్‌ డిపార్టమెం టులో క్రార్కుగా ఉండి, మా వెంశటగిరి రాజాగారి క ళాకాలలో ఆంధోపాధ్యాయు లై నారు. ఆతర్వాత ఒకసారి, క ళ్ళాపపూర్ణ వేదం వెంకడరాయళాన్త్రి దగ్గరకు, మిణుకుచూ పులిదగ్గరకు లేడి పోయినట్లు దరిసినాడు. వేదంవారి గంభఛీరాకృతి మొదటి చూపుతో హడలుకొట్టతుండునేగాని, ఆయనిది కోమల శికహృదయం. కులగో[తాలు పాటించకుండా చదువులలో మర్మాలన్నీ చెప్పి యువక కవులను ఎక్కువగా [పోత్సాహపరచేవారు. పొగరు చూపితే తిక్క అణచేవారు. కాద్రి ఈ3వి “కవిత్వ సాంబారమంతా పారబట్టిచూచి” “కవికాబీజమైన (పతిభ నాకు గోచరించినది. కబ్బసౌష్టవము ,పవణత్వముగూడ నగుపడుచున్నది.” అని ఉత్సా హాన్ని గంతులు వేయించినారు. గిడుగు రామమూ ర్తి పంతులు “నిజమైన కవిత్వ మున్నదిగాని, పాతపద్ధతి” అన్నారు. ఇడీ ఆవాడు పండితలోకంలో రేగిన ఆక ర్షణ (పతికర్షణ గుణాల వైపరీత్యం! కర్షక (గామీణకవి రామిరెడ్డి ఇంగ్లీమభాషలో ప్యాస్థరల్సు అనబడే కావ్యరీతుల ఆనుసరించిన వాడు, ఈ విధానాన్ని డాక్టర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి, కవికోకిల “కృషీ

న! ఆలుస వైతాళికులు వలుడు” ఉపోద్దాతంలో ఇట్టా వివరి-చినారు-- “పాశుపాల్యాడి [గామాంతగ వృత్తులవారి అకృ(త్రిమ జీవిత స్వభావాములను వర్ణి.ము కావ్యషులు ఇవి ఇఏ ఆధునిక ఐరోపా వాజ్మయములందును వ్యాపకమునకు వచ్చి ఉన్నవి పహెందవ భాషలలో ఈ తరగతికి చెందిన కావ్యములలో శ్రీకృష్ణ బాల్య కీడలు, బృందావన జీవితము, గోపగోపికా సంచాతములు ఎఎతయు హృదయకంజ]3 ములు భాగ వతమునందలి దళమ స్కంధము. విశేషించి ఎడ్జాపగ్గడ యొక్క హరివంళ పూర్వభాగమును దేశీయ వ్యాకపంచము ఎ తమస్సు నశంచి, చల్లన వెన్నెలను కురిపించి చిత్తానందము చే.యు చందిబింబముల వలె నున్నవి". ఆనగా-కామి రెడ్డి [గామీణ కవి అనుట.

“కర్షక విలాసో నాటకము, “కృషీవలుడు”, "ముసలి మాలెత” “*వానకాలపు వరిచేలు” మొదలైనవి ఈ శాఖకు చెందిన రచనలు. ఈ (పకృతి (పీకిగల ఇంగ్లీషు లేక్‌ పొయెట్సు (సరోవరమయమైన ఆరణుక దృళ్యాలమధ్య నివసి.చిన)- వర్దృవ ర్త్‌ మొదలగు మహాళవుల నంపదాయాపికి చెందినవాడు- ఈ శెడ్డి. పొలాన్ని ఆంటబెట్టుకొనే, ఆరుబయట పచ్చటి చేలలో, సేద్యం మందట

బె తలమనిష్మిపని చేస్తూనే (పనిపెత్తనం) ఈయన కవిత్వం ఊహించుకొని, అమరిక వర్పరచుకొనేవాడు. “ఇదిగో. ఇక్కడ కలుపు దీసేటప్పుడు ఆది వ్రాసినా? ఆ మిట్ట చేలో కుప్ప నురిసేటప్పుడు ఇ3 (వ్రాసినా "అని తాను చేలలో కవితకు పెట్టిన చలువ పందిళ్లను వచ్చిన మ్మితులకు చూపుచుండేవాడ. .

థావకవిత్వ (వభంజనం

యూారపుశందలి రొమాస్‌టిక్‌ పాయ్యిటి - భావకవిత్వం పేరట మన దేశంలో, 19010.20 సందుకట్టలో బుతుధభర్మమో అన్నట్లు _పవేశించినది. ఆం(ధలో ఆచార్య రాయ పోలు సుబ్బరావు ఈ 3వికారీతికి కులపతి అయినాడు వెంటనే ఆబ్బూరు రామకృష్ణరావు చేరాడు ఈ ([రాయ్మపోలువారికి ఇంత వరకు (పభుత్వ బిరుదంగాని, విశ్వవిద్యాలయాల బికుదంగాని లేకపోవుటను

దువ్వూరి రామిరెడ్డి 5్‌లి గూర్చి ఏమనాలనో తెలియకున్నది. పూర్వం రడ్‌యార్ట్‌ కిప్‌లింగ్‌కు నోబెల్‌ శ 0102664 ౪ష116 0౪1 8014-9023 26 1820666 ”” ఇదే మనస్థితికి తగిన వ్యాథ్యానం.] తల్లా నర్జు9 శివశంకరశార్త్రి ఒజ్జగా “సాహితీ సమితి” ఏర్పడినది. ఇది కొందరు కవులను కూడగట్టుకొని ఒక (ప్రత్యేకశాఖ అయినది. ఇప్పుడే కర్ణాటక మున “గళియరగుంపు” పేర యువకులు కొత్తదారులు తొక్కినారు. లిరికల్‌ ఎలమెంట్‌ బాగా ఉన్ననాడు కాబట్టి రామిరెడ్డి ఆ కవీకోటిలో అతికినట్టు కలిసి హోయినాడు “"భావనాపటిష్థమైన స్వేచ్చా పియకవితే” ఈ నూతన (పకారమని, దానికి “వైచ్చితి” అని ఈయన మేరు బెట్టిరాడు, రచనలు _ వనలతయైన నా కవిత ష్మతపుటంబుల బూవురెమ్మలన్‌ దినదిన జృంభమాణమయి తేజరిలెన్‌ నహజ [(వరోహ వ ర్థన నియమానుసారముగ దల్దత యెన్నడు దోటమాలి పా ణిని గనుగోని వన్యర మణీయత జిల్కు నపూర్వపద్ధతి 3. ల కృషీవలుడు ఇది రామిరెడ్డి తన కవితను వర్జించుకొనిన విధము. రామిరెడ్డి మనసు భిన్న రుచులకు ఆలవాలమైనా, ఐక్యత సంధించుకొని కాంతిని అనుభవించేది. సౌంపదాయిక-_ అదనాతన రీతుల వధ్య నిలిచి, తన సమైక్య సొమరస్య భావా లతో ఒక అట్టెడ (వంతెన) కట్టుకొని కొత్తపాతలకు రాకపోకలు జరుపుచుంగే వాడు. ఇంట ఆలముకొానియున్న వైష్ణవ మధుర భక్తిభావం రూమీ సూఫీమతం వైపుకు తీగబారినది. ఇది రవీం్యదనాథుని దరిచేర్చినది. ఐరోపా ఖండమందలి సింబాలిజం ((పతీక కవిత) బఐర్జండు- ఎవి ఈట్సు మర్మధోరణి యివన్నీ

ర్‌ తెలుగు వైతాళికులు గలచి ఈయన కవితారీతులు కలగూరగంప అయినవి, నంస్కృత సంప దాయము, (ప్రాచీన ఆం(ధకవితా శయ్యలు, ఇంగ్రీమ షేక్సుపియర్‌ షెల్టీల భావ వైఖరులు ఒక కలగలుపు ఆనందానుళూతిని రామిరెడ్డిలో కలిగించినవి. “ఇల విశాలము, భావలోకము (క్రమముగా బడయు మార్చు” (కృషీవలుడు) అని తాను చెప్పుకొన్నర్లే నేర్చుకొన్న విజ్ఞానాస్రు (ప్రభావంవల్ణ ఈ కవిభావాలకు పరపు లోతు చేకూరినవి ఆసలు ఈ మనిషికి మంచి సంయమనం ఉండేది, కాబడ్డే ఎందులోగాని దుడుకుపాటు చూపకుండా ఉండినాడు,

పలెటూరు వాడు ఆయినందున, తెనుగుతేనె నుడికారం [వాతలలో వెల్డువ బెట్టినది. పల్దెలేగదా జానుతెనుగుకు పుట్టుసొనలు! ఈ నుడికారపు సొంవు అనాడు రాయప్రోలు, జాషువ, రామిరెడ్డి - ఈముగ్గురి సౌంతసౌమ్ము అనవచ్చు. నేటి అభ్యుదయ కవులు ఎక్కువ మంది మాండలిక సొభాగ్యాన్ని తమ వచనరచన అలో కురిపించడం అవ్లాదకారి అయిన విషయం. ఈ ముగ్గురు వర్డించిన (పణ యాకికి అశ్జీ లతాదోషం అంటలేదు. తుమ్మల సీతారామమూర్తి తెలుగులెంక్రై వీరిలో చేరినాడు.

అనువాదాలు

మొట్టమొదటలో రెడ్డి చాలా సంస్కృళలౌనువాదాలు చేసినాడు. (గామీణ స్పర్థలు సామరస్యాలమీద “కర్షక విలాసము” అనే నాటకం వాసినాడు, స్వగామం గూడూరులో కాపు ఇల్లాలు- “నరజాలమ్మ అగ్ని(్రవేశం” స్వకులాఖి మానంతో (వాసీనా, నీతికి ధర్మానికి ఆత్మాహుతి చేసిన ఒక పేరంటాలు శీలాన్ని ఉ త్తేజకరంగా వర్టించినాడు. కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి “ముసలమ్మ మరణం”, ఇంకౌక రెడ్డి పడుచు, కోరి చెరువుకట్టను కాపాడను చేసిన (పాణత్యాగ కథ, దాని పలుకుబడియే ఈ నలజారమ్మ అనవచ్చు.

కావ్యాలు

“*వనకుమారి” ఒక ఖండకావ్యం. 1918లో విజయనగర సం స్ధానం జరి

పిన పోటీలో రు, 600 (ప్రథమ బహుమతిని ఇది పొందటంతో, రామిరెడ్డి

దువ్వూరి రామిరెడ్డి లక సాహిత్యకీ ర్తి నెల్లూరుసీమ పొలిమేరలు దాటి ప్రాకినది. దీనిలో షేక్చుపియర్‌ “చెంపెస్టు”, “తీ 30% 106 1” నాటకాల జాడలున్నా చౌర్యమనిపించుకో కుండా మెప్పు లందినది. బుతుసంహారం, పుష్పబాణ విలాసము, సంస్కృృతంనుండి ఆనువదించి నాడు. రసికానందం, స్వప్నా శ్రేషం, అహల్యానురాగం, కృష్టరాయబారం సొంత కృళులు, కృషీవలుడు ఇది ఈయన నిర్మించిన కవితామందిరంటో లెక్కకువచ్చిన [పథమ మూర్తి మిలటి కెగయు పక్షియైనను “భూమిమీద పెట్టియండెడి గూటిపే చూపువేయక యుండునా?” అని కట్టమంచివారు. రైతైన ఒకీ రెడ్డి కృషిక జీవ నాన్ని వర్డించడం మాన్మపరస్తూ ఈ కావ్యంయొక్క- లోతుపాతులు, వారికి సహజ మైన - ఇతరులకు అబ్బని విమర్శక పాండిత్యము భాషా సౌభాగ్యంతో వివరించి ఉన్నారు. రామిరెడ్డి మానసం వివిధ విషయ కోలాహలంతో మాకుుమోగి పోతు న్నళ్లే, సాహిత్య రీతులలోగూడ ఎగిరి చాలా వాటిని అందుకొన్నాడు; క్రిందికి దూకిచాలాలోతులు తాగినాడు కాబట్టే వివిధ రచనారీతులలో వైషద్యం చూప గలిగినాడు, “ఇలదాంగన” _ కాళిదాసుని పుంలింగమైన మేఘునికి స్రీలింగరూపంలో ఈ అంగనను జోడుగూర్చినాడు,. కడపటి వీడుకోలు ఇద్దరు [ప్రేమికుల ఆసమ్మపేమ విషమ పరిణామాన్ని కంట తడిబెట్టేటట్టు అల్లిన కవనం ఇది రాయ్మపోలువారి “తృణకంకణము"” తో చాపకూడు కుడువ గలిగినది. ఇందే రామయ్య కవిత్వానికి కళాస్వరూప పరిపాకల పూర్తిగా అబ్బి నడి భావానికి తగిన భాషావలం ఇతర కృతులలో మక్కుతూ వచ్చి, ఇందు మదరమాగి. పానళాలలో కవిళా లక్ష్మికి తారహార మైనది.

శ్‌6 తెలుగు వైతాళికులు నాటకాలు

నూనూగు వివాసాల [ప్రాయంలో నాటక [ప్టకియకు కడంగినాడు, మొదటి నాటకం కర్షక విలాసము, 921లో సీకావనవాసము, 1924లో కుంభ రాణా (వాసినొాడు. ఈ మీరాబాబమి కథ - అందలి కరుణకసము ఈయనను ముంచెత్తినవి ఈ నాటకం ఈకవి ఆుగువిడ్డ, పదర్శనం గూడ వేయించినాడు. సినిమాదర్శకుడు - నటకుడు - నిర్మాతగా (ప్రభ్యాతిగాంచిన వై.వి రావు (యరగుడిపొటి వరదరావు)అన్న - హనుమంతరావు (గూడూరు వకీలు) రాణా హ్మైత వేసి మంచి పేగు సంపాదించుకొన్నాడు. ఈయన బళ్ళారి రాఘవ, నెల్లూరు నాగరాజు రావు వంటి 86 కలాం అని కేరు. ఈ నాటక (పయో గాలు బగా రక్తి గట్టివవి ఆ తర్వాత వాసిన మాధవ విజయం అంతగా వాసి 'కెక్కలేదు.. ఇందు ఒక 6011600041 “22102 _పజ్ఞావంతుడైన దుష్టుని సృష్పించినాడు. “కాంగెస్‌ వాలా” (1985) ఒక ఆవ హేళన నాటకం,

ఖండ కావ్యాలు

చిన్న చిన్న ఖండికలు అనేక శీర్ణికలతోకాలాన్ని బట్టి పరినరాలనుబట్టి చాలా విషయాలను. నిజ సహజ కవితా గుణంతో _వాసినాడు, పాత్‌ భావాలను కొత్త మాటలతో చెప్పడమే ఈయన నేర్చు.

విమర్శక వ్యాసాలు

చాలామంది కవులు పద్మాలను పొంకము చేవ చిక్కదనముతో శిల్పా కృతిలో వెబయించగలరు గాని వీరిలో చాలామందికి వచనం నడువనే నడువదు, ఒకవేళ నడిచినా కుంటుతూ నడిచి భావస్ఫురణ లేకు డా ఉంటుంది. ఇక కారణ విమర్శకళ క్రి హేతు వాద నిరూపణ మన పండితుల మానసిక కేతాలలో మోసులెత్తని గింజలు. రామిరెడ్డి లౌకికుడు ఉదారవాది (సపా-చ వాబ్మయరీతుల చవిచూచిన సంస్కారి విమర్శక గుణం నిండుగా నిండిన తల ఆయనిది భావ ముండే భాషకు పేదరికమే ఉండదు; కాబట్టి ఈ కర్షకుడు అనేక విషయాలను ఆధునాతన పద్ధతిలో సమీక్షించి చక్కటి వచన వ్యాసాలు చాలా (ాసి”ాడు,

చువ్వూరి రామిరెడ్డి ర్‌? ఈ గద్య రచనలో కవికాగుణ స్పూర్తి వ్యక్త మవుతూ ఉన్నది. ళాంతి _- సమత- మానవోన్నతి ఈయనకు ప్రీతిని గూరే, విషయాలు, సాపాత్య విమర్శ నలను విషయపూర్ణ గా కొత్త _తతోవలలో నడిపించినాడు, మర్మకవిత్వాన్ని విపు లీకరించినాడు. పారసీ అనువాదాలు పానశాల రామిరెడ్డి మనసు దేనిమీద బడితే దానిమీద ఒక్క అతుక్కొాన్నట్టు లగ్నమై ఉంటుందని అనుకొని ఉన్నాము గదా! 1828 ప్రాంతాన హెరసీభాష మీద ఈయనకు తగల మేర్చిడినది. నెల్లూరు పెద్దబజారు మార్కెట్‌ దగ్గర బాగా (బతికిన ఒక ముస్తిం కుటుంబి నివసిస్తు:డిశాడు, ఆయన "పేరు హబిబుల్లా సాహెబ్‌. వేదం వె-కటరాయ శాస్త్రి తురుక తెలుగులో "ముష్‌ల్‌ వాణ్ణి” అని అంటూ వుండినా ఉరుదూ పారసీ భాషలలో మంచి పాండిత్యము కలిగి ఉండి నాడు కవికోకిల ఆయన దగ్గరకు పలుమారు పోయి, తన స్వయం కృషివల్ల " ఏర్పడిన పారసీ భాషకు మెరుగులు బెట్టించుకొనేవాడు. చురుకైన బుద్ధి కాబట్టి అనువాదానికి కావలసినంత పారసీ ఖాషాజ్ఞానమును, భావమెరిగి [(వాయగలిగిన పాటవాన్ని సముపార్టించుకొన్నాడు. పైరసీ మహాకవి ఒవర్‌ ఖయ్యాం (పపంచభఖ్యాతి గాంచిన (పతిభాళాలి.

భావకవి. పదకొండో శతాబ్ధిం వాడు, కవిత్వమునేగాక అనేక కళలను నేర్చిన సాహిత్యోపన్యాసకుడు, ఆయనకు జ్యోతిషం ప్రీతిని గూర్చిన విషయం, (మన ప్రారబ్దివాదానికి కొంత ఎడమైన విధంగా) విధి చేష్టలను నమ్మిన ధీరుడు. ఖయ్యాం, అంటే గుడారాలు కుళ్టేవాడని అర్ధం. వీరి పెద్దలు ఈ వృత్తిలో ఉండి, ఈ ఇంటిపేరును సంతనపరచి ఉంటారు. ఖయ్యాం రువాయత్‌ అనే ఛందంలో తన తలపోతలన్నిటిని _ గాథలుగా - భావగాంభీక్యము భాషా సౌందర్యము ఒప్పారేటట్ల్టు చాలా పద్యాలను వినిర్మించినాడు, మన చార్వాకుని భావఛాయలు, 8

ర్‌రి తెలుగు వైతాళికులు ఆ పోలికలు (గీకు ఎడి హ్యరస్‌ జాడలు ఈయన రచనలలో _ఎపప్పుటంగా కనిపీన్తవి. చన్న నిన్నకంటె ఉన్న నేటితో తృ ప్తిపడమంటాడం;- లా గతము గతంబె యెొన్నటికి గన్నుల గట్టదు, సంశయాంధ సం వృతము భవిష్ణుదర్థము; వివేకవతీ, యొక వ ర్రమానమే సతశ మవశ్య భోగ్య మగు సంపద; రమ్ము] విషాదపాటతకీ మళతమున దావులేదు; క్షణమ్మాత వహింపుము పాన ప్యాతికిన్‌, మన మధుర _కేమ భాయలు*ల సూఫీగూడ ఈయన ఈ రుబాయత్తులు ఎన్నోగళలపు, మన వేమన పద్యాలవలె సంఖ్యలో ఎదిగిపోయినవి. మొదట ఇంగ్లీషువారికి ఖయ్యాం మధువును ఆనచేసినది _ ఫిడ్‌ జెరాల్డు; జె, వి నికాలె పరాసుకవితా రసికులకు రుచిచూపినాడు. ిడ్ణైరాళ్డు ఇంగ్లీషు పద్యాలను, రాయ్యపోలు సుబ్బారావు “న ధుకలళ” మని తర్జుమా చేసినాడు. పిఠాపురం ఉమే ఆలీవా కవి, 800పైన పద్యాలలో కొన్ని రుబాయకత్తులను తెనుగు భారతికి కానుక బెట్టినాడు. మశ రామిరెడ్డి ప్రారసీఘుండి వడగట్టి 125 పద్యాలుగా “పానశాల” పేక ఆం[ధావః మోదానికిగా ఎదుట బెట్టినాడు. ఈ మూడింటిలోను వఏరుకోదగిన ఆణిముత్యాలు చాలా ఉన్నవి. కాని ఎక్కువ సంఖ్య మేలిమిసరుకు రామిరెడ్డినే, తెనుగు నుడికారపు సోయగం, రావు-రెడ్డి పద్యాలలో వెళ్లివిరిసినది కొన్ని పద్యాలు ఆయనవి, కొన్ని రెడ్డివి మనసును ఇంపున కరగి స్తవి. రామిరెడ్డి కవితలలో, ఆయన కీర్తి కిరిటంలో కోహినూర్‌ వ్మజంవంటిది- ఈ పానకాల, ఈ మాటతో అయన ఇతర కృతులను [కిందుచేయుటగాదు, థీనిని మీదు చేయే ఈ అనువాదానికి ఒక్క ఏడాది పట్టినది, 198/7 చివరన పూ ర్రిచేసినారు. =. పారసికన్న [శావ్యమయి పల్టవ కోమలమై సుధారసం బూరెడు మా తెనంగునుడి నొప్పిదమౌనటు సీదు భావముల్‌

చువ్వూరి రామిరెడ్డి కం యేరిచి చేర్చి కూరిచితి నింపగు కావ్యము? నో ఖయామ, నీ "పేక యావదాంథధ పృథివీస్థలి కాళ్ళాతమై తనర్చగన్‌! అన్నమాట గట్టిగా నిలుపుకొన్నాడు. ఈ రచనకు సుదీక మైన విషయ పూర్ణమైన అవతారికను సంతరిందచినాడు, ఇది రామిరెడ్డి విషయ సంకలన చాతు రిని విమర్శక (పజ్ఞను బయట బెట్టినది, పాది “గులాభితోట” దీని తర్వాత షాది అన్న నామాంతరం గలిగిన, ముష్పరీఫ్‌ ఉద్దీన్‌-బిక్‌ ముస్లీహ్‌ ఉద్దీన్‌ అను 12వ శతాబ్దపు పారసీకకఠివి రచించిన “గులిస్తాన్‌ ” మహో (గ్రంథమును, “గులాబి తోటొ పేకున అంచెలు అంచెలుగా 1984లో పూర్తిచేసి నాడు. షాది అనేది, ఆకవిని ఆదరించిన పొదుషాపేకు, ఈవాడుక మనకూ ఉన్నట్టున్నది:- నెళ్లూరును. తిక్కనపేుగల. తెనుగు చోళులు పాలిస్తుండిన నే నే కాలంలో (మనుమసిద్ధితాత) గుంటూరునుండి వచ్చిన తిక్కన సోమయాజి పెద్ద నాయన,తమ ఏలిక ప్రీత్యర్థం తన కొడుకుకు తిక్కన అన్న పేరు బెట్టకొన్నాడు. గులాబితోట గద్యపద్యాలతో, మన హితోపదేశ చంపువువలె _ 1860 కథలు, 111 నీతిసూ[శ్రాలు కళిగిఉన్నది. (పవృత్తి మార్గంలో ఐహిక జీవన ధర్మాన్ని కాంతిని దానధర్మాదులను, భూతదయ సత్కర్మలను నొక్కి చెప్పినదిం ఇది మన పిందూ తత్వానికి దగ్గరదగ్గరగా నరిపోయినది. రామయ్య ఈ తెనుగు శీత జానుతెనుగు నుడికారంతో, నోటికి రాజేసుకోను పద్యాలు ఇమిడిక కలిగి ఉన్నవి. “కవిత్వంలో నీతిస్పర్శ లేనిదే సౌందర్యము పరిపూర్ణము కాదని నా ఉద్దేశము” అన్న నిజలఖ్యాన్ని నిలబెట్టుకొన్నాడు. ఈ పార సీకృషిలో ఇరుక్కొని ఈ కృషికకవి ఇతర పంటలు ఏమీ పండించలేక పోయినాడు, ఇది కార్యదీమో సోంబేరితనమో (సోమరితనం) గాని, పనిమ్మాతం జరుగలేదు. ఆయనతో-” ఏమి రామయ్యా, ఈమధ్య ఏమీ వాయ

60 తెలుగు వైతాళికులు లేదే?” అంటే = “దువ్వూరి కోకిల తురక వారసి మేసి గొంతంత ననయెత్తి కూతమానె” అని ఒక కవిత్వపు విసరు విసరినాడు. ఇంగ్రీషు రచనలు

రామిరెడ్డి పట్టుదలమనిష్‌- పట్టేగాదు తలగూడ గలవాడు. ఆయన నము పార్టించిన కళలన్నీ స్వయంకృషి మూలకాలై నా, ఇంగ్లీషు నేర్చి, అందు క విత్వం జెప్పి, ఇంగ్రీషువారి చేతనే మప్పులందుట ఆ-గ్లేయేతరునికి అలవిగాని పని. ఇది రామిరెడ్డి సాధించుకొన్నాడు. తాను (వాసిన ఖండికలను 0106 0 ౦ 1664" (శరవాణి) అనే పేరున ఇంగ్రీషులోనికి అనువదించినాడ. పేరుతో ఒక వినమతా భావమును (పకటించుకొన్నాడు ఇది అంత పెద్ద వేబుగానం గాదు, రెల్టుపాటని ఆణకువనే చూపినాడు; రామిరెడ్డి ఎగుపొగరు లేనివాడు.

మదనపల్లి, ఆనీ బిసెంటు కాలేజి (పిన్సిపాలుగొ పని చేస్తుండిన ఐర్హండు దేళశపండితుడు - గొప్ప క ళావిమర్శకుడు-డాక్టర్‌ జేమ్చు- హెచ్‌ _క బిన్ను భార తీయ సంస్కారం, భారతీయ త _త్వకాస్తాంలపట్ల సానుభూతి కలిగి ఉండినాడు. అయినా, భారతీయులు సహజరీకలో (వాణవంత మైన శుద్ధమైన ఇంగ్లీషును (వాయలేరన్న సాధారణాభిపాయాన్ని ఈ దొర పంచుకొని ఉండినాడు. 196129 20813% అని ఆదొరల ఎ త్రిపొడ పు. అట్టి కజిన్సు, రామిరెడ్డి ఆంగ్లేయాను వాదా లను మొగం చిట్టింపులతో చెతికి తీసుకొని, కొంతచదివి ముగ్దుడె, ముఖవికాసంతో బౌత్సుక్యంతో అంతా చదువుకు ముందుకు సారించినాడు ఆతర్వాత కొన్ని సవర ఐలు చేసి సానలు దీర్చి పీఠిక వాసి ఇచ్చినాడు. ఆందు రామిరెడ్డిని ఎన్నిక్షైన ఇంగ్లీషు రచయితలలో చేర్చినాడు. ఇండేగొదు, కజిబ్స తన యూరపు ఖండ సంచారాలలో సభలలో రామ్‌కెడ్డి ఇంగ్లీషు కి విశ్వాన్ని కౌనియాడి ఇంగ్రీషు మాతృ భాషగాగలవారిని ఇది చదివి ఆనందించ పన్నాకు ఆ విమర్శాగేసరుడు. “మీకృతి న్వళ క్రి మీద ఆధారపడి నిలువగలదు,” అని దీవనలు కురిపించినాడు, సర్వెంట్‌ , ఫార్వర్థు, హిందూటోటి ఆ-గ్గపతికలు చక్కటి అనుశీలనాలలో ఈ పు స్తకాన్ని (పోంసిందినవి,

దువ్వూరి రామిరెడ్డి 81

మన, డాక్టర్‌ భోగరాజు పట్టాభి సీకారామయ్య, తమ జన్మభూమి (ఇంగ్రీష వారష్మతిక )లో “రామిరెడ్డి ఇంగ్రీషుకు తెనుగు నుడికారం నమకూర్చి నాడు” అని పొగడినాడు,

రంభ-యముడు మొదలగు |పయోగాలతో ఒమర్‌ ఖయ్యాముకు భారతీయ తను కల్పించినచ్లే, రామిరెడ్డి ఇంగ్రీముకు తెనుగుదనం అబ్బ జేసినాడనుట ఆంధ్రులు హర్షింపదగిన సంగతి, ఈ (గంధాన్ని మదరాసు గజేళన్‌ కంపని (పచు రించినది.

ఇప్పుడు ఇంగ్లండులో ఏర్పడిన - “1930 500160” వారు రామిరెడ్డి ఇ గ్లీమ కృతులను (ప్రచురింపటోతున్నారు. ఇవిగాక, ఇంగ్లీషులో. రెడ్డి మరి కొన్ని వ్యాసాలు (వాసి ఉన్నాడు.

10827-డినంబర్‌లో మదరాసు ఆడయార్‌ దివ్య జ్లాన సమాజంవారి విశాలారామంలో సౌసైటీవారి అంతర్జాతీయ థియసాఫికల్‌ కాన్ఫరెన్సు జరిగినది . నేనూ, వామిరెడ్డి ఆ భూరివటవృక్షం సమీపించేతలికి కజిన్సు ఎదురై, రామిరెడ్డిని ఇట్టా పలుకరించుకొన్నారు:-

ఆ గాంగ 03 భమం 8 ఇంకు! జల 28 చరంమముణుు 8సేంళ!6 46176౯2 1660866 11 పిం%400 02 ఘుర38 00మయర026082 10 81 ంళస్తా ఖుకే 20 ఉమంగం20 00080905 60108 [6602606 ఇంగ మ 22300122 13200169 9%0316 6861 913ల4606 [08 ఇజ4 0% 2 600) 01 ౦౪ ౪0106 01116 666”

ఇది విని కవి తన్మయుడై నాడు. నేను మురిసిపోయినా, నెల్లూరు రాగానే, అప్పుడు మంచి ప్రచారం ఉండిన బి జె. (పఫౌవరావుగారి “పజాబంధు"” పతికలో "మ. కో, ౩” అన్న లేఖకనామంతో (పచురించినా,

ఈ గర్వకారణోదంతం వివరం ఇదివి-

కజిన్సు లండన్‌లో ఉపన్యసిస్తూ దేశీయ భాషలలో సాహిత్య వికాసాన్ని వివరిస్తూ, తెనుగుకవి రామిరెడ్డి కవితాసంపదను, ఆయన [వాసిన ఇంగ్లీషు కవి త్వాన్ని (/0106 01 €6 మెంం6) (ప్రస్తావించి పొగడినాడు. ఆది లండన్‌ షత్రి

629 తెలుగు వైతాళికులు కలలో బాగా [పకటింపబడినది. ఈజిప్టు ప్‌” _డ్సులో పరిశోధనలు సాగిస్తుం డిన ఆ అమెరికను పండితుడు ఆ వార్త చది= ఉండి కిజిర్సు ఈజిప్టుకు పోయి నప్పుడు, అ (ప్రొఫెసర్‌ ఆయనతో ఈ మాటల పరికదు కిజిన్సి ఆ పుస్తక (పతిని ఆయనకు పంపినాడు, ఇది, ఒక ఆంుని కవితాగానం, [పా క్త్షన మావ ధిషణా పరికల్పిత మైన ఆ _బహ్మాండమైన పిరమిడ్సులో మారుమోగిన ఉదింతం? జాతీయత - రెడ్డి కులాభిమానము అప్పటి గాంధీయుగ చైతన్యం ఈ కవిలో జాతీయతను రగ ల్కొల్పినది. ఇంతకుముందే, తెనుగునాట దీనికి నారుబోసి నీరుబోసి పెంచినది రాయ[పోలు సుబ్బరావు అనాల. పొట్టవూడిలో మా అప్ప-పొణకాకనక మ్ము ఇల్లు, నెల్లూరు మండలంలో జాతీయోవ్యమ లతకు పాది అయినది. ఇదే అమె మాకు మిగిల్చి పోయిన ఐహంభాగ్యం రాయ్యప్రోలువారు ఆదినాలలో మా ఇంట ఆస్థానకవి ఆన దగి ఉండినారు. ఆయన మా [గామంలో వాసిన జాతీయగీతాలు పద్యాలు ఉ లేజకరాలు. “ఆమరావతీ పట్టణమున బౌద్ధులు విశ్వివిద్యాలయములు స్థాపించు నాడు”అన్న (ప్రబోధపద్యాలు నెల్లూరు పెన్ననీరు (తాగీ వాసీనానని, సుబ్బరావు అంటుంటారు. ఈ పద్యాలను ఆంధ మహాసభలో ఆం్యధరత్న దుగ్గిరాల గోపాల కృష్ణియ్య చదివి ఒక్టు పులక టె త్రించివది ఇంకొ మాకు గమన మున్నది. 1918లో ఒకనెలలో దువ్వూరు రామిరెడ్డి పొట్టపూడికి రాయ్యపోలును చూడను వచ్చినాడు. చిన్న పండితగోష్టి జరిగినది. కలియుగార్జున _ గురజాడ అప్పారావు అనే ఆయన, భ్యదాచల మన్యం లో అల్లూరు సీతారామరాజు వలె ఇంకొక పీతూరి లేవదీసేటట్టన్నదని పభుత్వం అప్పారావును బంధించినది. ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ పంతులు వాదించి విడుదల చేయించినాడు. ఆ సందర్భములో బేజవాడలో జరిగిన అప్పారావు స్వాగతనభలో రాయ్మప్రోలు వారు వాసిన పద్యాలు -

దువ్వూరి రామిరెడ్డి 68 “విన్నాము కడుపులో నున్న కండలు కదలంగ భారత రణరంగ చరిత...” అన్నవి, నిజంగా కండలు కదిలేఓట్టే పొట్టపూడి గోష్టిలో సుబ్బరావు చదివి రాడు, చివరి పద్యాలలో ఒకపాదం - “గోచీ వదల్చి కంగుల వీరకాశె గట్టిన ఆనపోతధీరుని తపస్సు”...

అన్నది వినగానే రామిరెడ్డి “అనపోతడు ఎవరు?” అని అడిగినాడు. “కవిగా ఉండి అం్యధ వీరకుమారులు _ పల్నాటి వీరుల చర్మిత చదువలేదా? వెంటనే చదువు" అన్నాడు ఇదే రామిరెడ్డి ఆం(భ్రాభిమానానికి దోహదమిచ్చినది. ఈ అప్పారావు గూడ మా ఇంట ఆరునెలలు విడిది చేసి ఉండినాడు, శరీర బల _పదర్శనం గూడ చేసేవాడు - ఈ గర్వకారణా న్ని చెప్పుకొన్నందులకు సప దయులు మన్నించగలరు,

ఆదిమొదలు దేళాభిమాన కవిత్వం రామిరెడ్డి లేఖినినుండి బుగ్గగా పుట్టి నది. స్వాతంత్య రథము, రాట్నంపాట ఎన్నికకు వచ్చినవి. మాతృ శతకం (పభుత్వంచే నిషేధింపబడి, చాలాకాలం చేతివాత (పతులలోనే [(వదారంలో ఉండినది.

1981లో నెల్లూరు పురమందిరాన కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి అధ్యక్షతన జరిగిన రెడ్డి మహాజనశభలో దువ్వూరు రామిరెడ్డికి ఒక స్వర్ణష్మతం బహూకరింప బడి _వళంసింపబడినాడు. ఆ సందర్భంలో ఈయన రెడ్డికుల (పబోధం అని (వాసి తన జాతిని ఉ త్తేజపరచినాడే గాని ఇతర కులాలపై ఈసుకక్క లేదు. రామిరెడ్డికి ఇది చేతగాని పనిలేండి "రెడ్డిగా బుట్టిన బుజము దీపవ్పకొనంగ వీక్షించితిర కొండవీటి కోట” అని, ఆస్తమించిం తశ జాతి మహిమను జ్ఞ పికి దెచ్చి, “పచ్చినెత్తురుటలల్‌ పైరేగు రణ భూమి జయనావ నడిపించు కౌర్యలమ్మి” అని రెడ్డివీరుల శౌర్యాన్ని రూపొం దించి కనుల ఎదుట నిలిపినాడు. - జొతీయతను చాటుచూ -

= "పోయిరేగాని వారల భూతినుండి

రేగుచున్నది వెండియ రెడ్డిశ క్తి

84 తెలుగు వైతాళికులు ల౫౦క నొకమూరు లోకంబునెల్లి నాత్మ షన్యు తేజంబుస న్ముంచి తేల్ప్చగలదు” ఆని మధుర స్వష్నమును గని, శ్రోతల మేల్కొల్పినాడు.

ఈ సభాసందర్భంలో కట్టమంచివారి మాటల వికుపు నైపుణ్యాన్ని వినండి; నభా ప్రారంభానికి ముందు: ఆధ్యమలైన రామలింగా రెడ్డిని పెద్ద ఊరే గింపుగా సభామందిరానికి తీసుకొని పోవాలని, వెంకటగిరి నుండి పట్టపు టేను గును రావించినారు. పెద్దలు అద్యమ్షని గజారోహణం గావిఎపమని అర్థించినారు . దానికి వారు - "పెండ్రి కొడుపనూ గాను; పీకుగను గాను నాకేం ఈ ఊరికి ఎరిగంపు” అని నవ్వించినారు.

డైరీలు - జాబులు

కవుల స్వైర విహావానికి చాలా దవ్వు అయిన కొన్ని కార్యాలు రామి

రెడ్డి చేత అయి ఉండినవి, స్వకీయదినచ ర్యను (నాసిపెట్టి పోయినాడు. పెద్ద లకు (వ్రాసిన ఉత్తరాల నకలు, వచ్చిన వారి (ప్రత్యుత్తరాలు భ దపరచినాడు. ఇవి అయన కవితా జీంత సామ్మగినే గాక, దేశకాల చర్మితను తెలిపే సాధనాలై నవి.

ఆయన బహుముఖ (పజ్ఞప అభిరుచులకు ఇవి దర్పణాలు,

అన్యకళా వ్యాసంగాలు వ అల, జ

ఈ కాపుకవి మనసు విభిన్న |పజ్ఞా పూర్ణమని తెలిసికొని ఉన్నాము గదా! సు ఈయన ఆత్మజుడు; సాహిత్యం దత్త పుళుడు. పల్రెటూరిలో పట్నవాసులమైన మాకు విజ్ఞాన శాస్త్రోోవదేశం. చేస్తుండే వాడు. మదరాసులో కామత్‌ అనే ఆయన సంపాదకత్వ మున “సండే చైమ్చు” అన్న ఆంగవారప(తిక ఈ నడుమదాక వెలువడుతుండినది. దానిని “5035013 & 22986 0400211550” అశేవారుః ఆంటే _- ఎక్కడెక్కడి విషయాలనో ఇతర ప్యత్రికలనుండి సేకరించి జనరంజకంగా (పచురించేది, అనగాఎజది ఒక కదంబ పుష్పమాల, ఈ కవికి అది

చవ్వూరి రామిరెడ్డి రక్‌ ఒక పారాయణ (గ్రంథం వంటిది. ఇది ఈయన కాఖభోపకాఖలై న అభిరుచికి బాగా నచ్చేది, "రెడియో నిర్మాణం మారొని పుణ్యాన పుట్టిన రేడియో (ఆకాళవాణ్‌) మనదేశంలో మొదటి సారిగా బొంబాయి నగరంలో సరిగా యాభై యే:డ్హకు ముందు (1226) ఓక్‌ _వత్యేకి వ్యాపార సంస్థ మూ౯౬కంగా [పారంభమైనది. 1924లో మదరానులో దీనికిగా ఒక ప్రవేట్‌ క్లబ్బు ఏవ్పడిశది. మనకు స్వరాజ్యం వచ్చినదాక ప్రభూ త్వం వీటి జోలికి పోలేదు బిటిషహయాములో గూడ కొంత కంటోలుండినది. మిన్ను మన్నును కలిపే రామిరెడ్డి ఊవాలత భౌతిక రూపంలో ఉండిన ఈ రేడియో పెళ్టై చుట్టూ అల్జుకొన్నది. వెంటనే రామిరెడ్డి బొంబాయి నుండి వీటి విడిభాగాలు తెప్పించి, మ్యాగజీనులు చదివి న్వహస్తాలతో స్వకల్పనతో రేడియో 'సెట్టును అమరి నాడు, మూడో ఫారం చదివేటప్పుడు ఫోటోక్యామరాను నిర్మిం చిన రామిరెడ్డి పనితనం, ఆలవికాదనుకౌన్న ఈ నిర్మాణాన్ని చేసినది, 1980లో ఇది మాకంతా వింతలో వింత అయిన విషయం. అప్పుడప్పుడు పెమ్మాధెడ్డి పాశెంపోయి, విని వచ్చే వాళ్లము. జ్య మ. క్రి జ్యోతిషమువై (తి రామిరెడ్డి ప్రారబ్దవాది; పుట్టిననాటి నొనటగీత నులిమితే పోదని వేమన యోగి మాట బాగా చెవికెక్కినది; కాజబ్టే జాతకాలమీద నమ్మకం గట్టిగా కుదిరి నది. ఒమర్‌ ఖయ్యాం మాలగా ఇట్లా వాస్తు్నాడు = =. విషము నమృతంపు మసిబుడర్ద, విధి కలంబు ముంచి లోకుల నుదుట లిఖించు మొదట; గరగ దజుబేద కన్నీటి కాల్వనదియు, బరమ భక్తుని యనుతాప వహ్ని జెడడుః ర

668 తెలుగు వైతా?కులు

_ విధి నిబద్ధమలై. వచ్చు, వెలిపోవు

నఖిల సుఖ దుఃఖములు నీ కయాచితముగ ః

_ వరమొ గిరమ్మో దాని తలపై నొక దోసెడు మన్ను బోసి - తమీళంలో ఉండే నాడీ గంథా మీద ఈయనకు మాంచి విశ్వాసం. వాటి విష యాలు నిజంగా అద్భుశాలు. పుట్టిన సమయంతో పనిలేకుండానే, కుడి అరచేత నున్న ఏదో ఒక రేఖను బట్టి, పాత తాటాకు పుస్తకాలు దీసి జాతకుని పేరు" తల్లి తలెడి పె:డ్డాము పేర్దు, జన్మకాల (గ్రవాస్థితి అంతా కచ్చితంగా సరి పోయేటట్లు కౌమారనాడి =నేదె చెప్పుతుంది కందర్‌ నాడి సప్తబుషివాక్యం,కాకర్‌ భుజంగనాడీ, గణేశ ౮డి మొదలైనవి (పసిద్ధాలు. = మేమిద్దవం వేటాడి చాలా వాటిని పట్టినా. ఈ కవికొకిలకు మొదట ఈ కూత నేర్పి ది, వేటూరు (పభా కర కాస్త. మదరాసు లింగిచెట్టి వీథిళో ఒక బేరిసెట్ట్‌ ఉండేవాడు,ఆతని డగ్గరకు వచ్చిన లగ్నం[ప్రకారం ఆగంతుకుల పుట్టు పూరోత్త రాలు ఆళ్చర్య జనకంగా చెప్పేవాడు. ఆతడు చెప్పేది పుస్తకంలోనిదైనా ఆదంకా అతనికి గుడ్డిపారం, - తమిళం. తెనుగులో పాటగా పాడేవాడు. ఉత్తప్పుడు “మూతి తుడుచుకోమీ, రొందానాళ్ళుగా. కానమే” అనే అ అరవనోరు జ్యోతిషం చెప్పేపట్టున ఏదో పూరినట్టు తెనుగు ద్విపదలో పాడేవాడు. చెప్పిన జ్యోతిషానికంటె, ఈ కవికా (వజ్ఞప రామిరెడ్డి చకితుడ మ్యేవాడు; కందర్‌నాడి, అడుగవచ్చిన వానితో గూడ వచ్చినవాడి లగ్నకోటులను _ సాతులుగా చెప్పేది

ఇంత సోదె ఎందుకంటె _ సప్త బుషివాక్యం ఆశే దానిలో రామిరెడ్డిని గురించి చెపుతూ - “అన్యనాటి ఈసై పొట్టి” (ఆన్యదేళ నంగీత పేటిక)ని నిర్మి ప్తావు” అని చెప్పివేసింది. ఇక వీటిని నవ శైమంటారో వద్దో మీరే చెప్పండి “*వమయ్యా చాలాక్రాలమైనదే నెల్లూరు వచ్చి “అంటే,” “కుజ భుక్తి భూమిపనిని వదల నిస్తుందా” అనేవాడు.

చువ్లూరి రామిరెడ్డి 67 జర్నలిస్టు (పాతికేయుడు)

ఆనాడు జస్టిస్‌ పార్టి చదువుకొన్న (వాహ్మణేతర యువకులలో ఒక ఆక్క్మాఖిమాన భావాన్ని రేగగొట్టినది గాని, వర్ణద్వేషాన్ని రెచ్చగొట్టలేదు. దవిడ కజగం , పించిన తెనుగు బెడ్డ -ఇ వి, రామసామినాయకర్‌ ఈ ఉద్యమాన్ని “సుయం మరియాదై ” (వ్‌ం10- టం60001 ) అన్నాడా, ఆయినా ఈ రాజకీయ వాదులు రాజకీయ (వాహ్మణునే ద్వేషించినారు గాని, సాంఘిక వైదిక (బాహ్మ ణుల పట్ల భక్రిశే చూపుచుండినారు ఈ పార్టీ పషృతికగా “న్యాయ దీపిక” ఆనే ఆంధ దినపటతికను, రావుసాహెట్‌ పింజల సుుబహ్మణ్యం శెట్టి స్రాపించి సాగించి శాడు,. ఆంచదు రామిరెడ్డి సంపొవకుడుగా చేరినాడు. కొన్నాళ్ళకు ఈ పత్రిక నిలిచిపోయి, “సమదర్శిని” అనే ద్వైవార పత్రికగా రూపొంది:ది. దీనిలో శాపీ ధర్మారావు, ఆతర్వాత నేనూ పని చేసినాము. అయినా మాకు ఆ రాజకీయాలు వర్ణద్వేషాలు ఒంట బట్టలేదు.

రామిరెడ్డి సేద్చా పూర్ణ మానసం అందు ఇమడ లేకపో బునది. తొమ్మిది నెలలకే విసుగు ఎత్రినది. యజమాని ఆదేళనుసారం మనసును చంపుకొని [వ్రాయలేకపోయిాడు, ఇదీ గాక వచ్చిపొయ్యే జస్టిస్‌ నాయకుల ఇచ్చకాలకు గుంజిళ్లు బెట్టినట్టు లేచి కూర్చుండం రెడ్డి “నుయం మర్మాద”కు పోట్లు పొడిచి శడి. ఒంటె మెడ నరికిన కడపటి గడ్డిపోచగా ఆయనను ఇల్లు చేర్చించిన సంఘటన : =

జస్టిస్‌ పార్టీ నాయకుడు పానగట్లుాజా మంథతివర్గం మీద (రాజా పాను గంటి రామా నాయనింగారు; ఎం ఎ.) శాసన సభలో ప్రతిపక్ష నాయకువుగా కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి విశ్యాస రాహిత్య తీర్మానం పతిపాదించినాడు. ఇది ఓడింప బడినా మన పారమంటరీ విధానంలో ఒక నూతనాధ్యాయాన్ని సృష్టించి నది. రామలింగారెడ్డి వాగ్ల్వైెభవళోభితమైన ఆ మహోపన్యాసం (ప్రపంచ ఓరే షన్సులో(0226008 ) ఒకటిగా చేర్చబడినది, ఆ ఉపన్యాసాన్ని, ఆ చర్చను

68 తెలుగు వైతాళికులు రామిరెడ్డి జస్టిన్‌ పాడ్టీ _ న్యాయదీపీక పృతికలో ,పాముఖ్య:గా (పచురించినాడు. జస్టీస్‌ నాయకులకు కన్ను గుట్టివది. మాట సాగించుకొంటుండి 3 వక్తలు _ అముడ అన్నదమ్ములు _ ఆర్కాటు రామస్వామి మొదలియారు, అక్ష్యణస్వామి ముద లియాకు డీనిని నహించలేకపోయినారు. ఇదంతా పసిగట్టి రామిరెడ్డి కవి హృదయం కండ్లు తెకచినది. వెంటనే పని వదలుకొని- కూటికి గడ్డకు కొదువ లేనందున, నేరుగా ఇల్లు చేరినాకు. ఈ చర్యలో విశ్వవిఖ్యాత మైన కట్టమంచివారి ఒక ఛలో క్తిని (పప్తా వించడం అఆవస్తుతం కాదనుకొంటా : = రెడ్డి నిందారోపణ ఉ వన్యాసానికి _పత్వు త్రరంగా రాజా (సారంభిస్తూ, ఇంగ్లండు మవామంతి _ డిస్‌ంాయెల్‌ వాక్యం ఆ కాం ఉఈ౭౦ 22౦ టల ! 2266, 7 2646 016 40200601 గ1ల4 226 మందల అంణ[65” అన్న దానితో (ప్రారంభిస్తూ, జేబులో చేయి బెక్టినాడు. ఇంతకుముందు, రామలింగారెడ్డి ఒకనికి ఒక ఉద్యోగ మివ్వుమని ఒకజా ఎ రాజాసాహెబుకు (వాసిఉండి నాడు. దానినే రాజూ బయటకు తీయబోతున్నా డని రెడ్డి ఊహించుకొని, చెట్టున లేచి “12 మ2- 81206 ఇలు పింళ65 6220ల టా ౯6000 లల 1615” అన్నాడు. ఆ సమయస్పూ ర్తికి సభ్యులు ఆనందించినారు.. ఉచితే మెరిగిన పానగల్లు అ జాబును జేఎలో అట్టనే అదిమి వేసుకొన్నాడు.ఇది రాజకీయ వాజ్బయంలో నిలిచి పోయిన మహావాక్యం. ఇట్టిదీ ఆనాటి రాజకీయ రసికత _ నసరసత: చ్నితలేఖనం కవితా కన్యకతో దాటు చ్యితలేఖన సుందరిగూడ రామిరెడ్డిని మోహం చినది. ఆయినా సంగీతానికి మ్యాతం ఈయన చెవి గొంతు ళూడి దూర మైనవి. “నేను రాగదూరుజ్జీ” ఆని చెప్పుతుండేవాము. ఈయన _ వాటర్‌ కలర్సులో- శాక్‌లో కొన్ని చిికాలు సృష్టి-చినాడు. ఈయన ఛాక్‌లో చిత్రించిన రవీంద్ర నాథ అాగూరు రూపపటం ఇప్పటికీ నెల్లూరు తిక్కన [గంథాలయ నభను ఈయన బపళంముఖ (పజ్ఞకు స్మారకంగా అ౭౦కరించి ఊన్నది. - కాని కవికా

దువ్వూరి రామిరెడ్డి 89 వధూటి మత్సక5ానికి తట్పకోలేక చ్చితలేఖనం విడాకులు తీసుకోకుండానే ఈ ఇల్లు వదిలి పోయినది. ఇది మూడునాళ్ళ ముచ్చటేః చలనచిత దర్శకత్వం

నెట్టారు మ్మితులు కొందరు, 1986లో శ్రీ రామా ఫిలిమ్బు అనే సంస్ధను నెలకొల్పి సతీ తులసి అనే చృితాన్ని నిర్మించను, మదరాసులో పూనుకౌన్నారు. దీనికి నేనూ ఘంటసాల బ౪రామయ్య కార్యక ర్తలము. ఆనాటి "పెద్ద నటకులు- వేమూరు గగ్గయ్య, మాధవపెద్ది వెంకట రామయ్య, శ్రీరంజని తారలు, దువ్వూరు వాకు చితానికి మాటలు పాటలు (వాయను వచ్చినారు. ఈయన [వాతలలో గీకా లలో ఫలం సాహిత్యంలో మొట్టమొదటి తడవగా ఆనాడు కవితాగుణం దీపించినదిః

ఈ కంపనీవారే కలకత్తాలో తీసిన చ్మితినశీయానికి రామిరెడ్డి దర్శకుడు (డై రెక్టర్‌, కథకుడు (స్కి9ప్టు రైటర్‌ కవి అయినాడు, కాని, పొయిష్ట పొయిళ్టగా ఆవేశం ఎక్కేకవికి. మిషన్‌మాదిరి పనిచేయవలసి వచ్చిన ఫిలిం నిర్మాణం గిట్టలేదు. ఆలస్యుమె నిర్మాతలకు చీకాకు గలిగించిి ఈ డై రక్షరు

(. బి శివి బర్మా కట

మధ్య, (పొడ్యూసర్జమద్య అసంతృప్తిని కలిగించినది. చివరకు ఆ ఫిలింగూడ ర క్తిగట్టక (_మేక్షకులకు నచ్చలేదు. అ౭టే ఈ చ్నితం ఈ వ్యాపార పరిభాషలో [0౧ అయినది. రామిరెడ్డి జీవితంలో జరిగిన విఫల (వయత్నం ఇది ఒక్కటే ఆవవచ్చు

దీనీ తర్వాత, రామిరెడ్డి మరి రెండు విలిములకు పద్యాలు వాసి పెట్టినాడు.

లబ కవికోకిల = విరుద(పదానం

దువ్వూరు రామిరెడ్డి ఆం(ధ్రావళి మోదము పొందినాడు, వారికి పీతి ప్యాళుడైనాడు! వనకుమారి బహూక్కృతి, నెల్టూరు సభలో స్వర్ణపతక (ప్రదానం జరిగి, కవిగా ఈయన గుర్తింపబడినాడు. పేరు నలుమూలలా (పాకినది.

70 తెలుగు వైతాళికులు

16.11.1927 లో బెజవోడలో(ఇంకా విజయవాడ కొలేదుజరిగిన అంధ మవ జనసభలో దువ్వూరు రామిరెడ్డికి “కవికోకిల” బిరుదం ఇచ్చి, అఖిలాం[ధ జనామోదంగా గౌరవించినారు. ఆ సభకు-బారిస్టర్‌ కడప వేటిరెడ్డి ఆధ్యమడు. ఆవల జాషువాకు గూడ ఇదే బిుదం ఒజసంగబడీ“ది. ఈ కోయిలజంట తెనుగు ఆమని తోటను మనోహరగానంతో ముఖరితం చేస్తూనే ఉన్నది. ఈ బికదం ఇచ్చేనొటికి రామిరెడ్డికి లిడ్‌వ ఏడు.

'నెట్లారుకు యుగాంతరం

పాటీన సంప్రదాయానికి మహా మేరువు ఆ వేదం వెంకరాయకాన్త్ర ద్రవికేగినారు, ఆ యుగపుుఘము ఆస్తమించగానే నవయుగ వై తాళికుడుగా మా మండలంలో దవ్వూరు కవికోకిల అయినాడు.

కలుపుగోలుతనం లేనివాడు

రామిరెడ్డి, చొరవగా నెట్టుకొని ముందుకు దూరి కలుపుగోలుతనంతో మనుషులను కలియవేసుశౌనే స్వభావం లేనినాడు ఇవి జంకూ గాదు బీడియమూా కాదు. తన పద్యాలను రసవరతంగా చదివి ఆకట్టుకోలేక పోవడంగూడ. గీనికి ఒక కారణమై ఉండవచ్చు. ఈయన మానసిక తత్త్యమదీ స్నేహితులూ తక్కువ. దేళం తిరిగి నభలలో తన సన్నాయి తాను ఊ దుకోలేక పోయినాడు ఇది ఆయన అలివికి దప్పిన పనిగూడా. ఇతర గాయకకవులు మత్సర మో ఫ్రానిక = కులాభిమానమో గాని ఈయన పద్యాలను సభలలో చదివి వినిపించి (శ్రోతలకు పరిచయం చేసేవారుగారు ఈ అన్యోన్య (పశంసాభావం సౌహితీశమితి సభ్యులలో బాగా ఉండేది

అయితే ఏమి? గుణ్యగహాణ పోరీణులు ఈయన కావ్యాలను వ్యాసాలను చదివి రాయ్యపోలు వారి యగకవులలో చేర్చి, సుస్థిర కీర్తి పీరాను ఈయన కీర్హిమూ రిని పతిష్టించి ఉన్నారు.

దువ్వూరి రామిరెడ్డి 7 కొన్ని వివాదాలు

ఈయన ఎవరితోనూ వివాదపడడుగాని తనను చెనకితే సాదురేగినటు రేగేవాడు.. సాదు పలవతనం _ 511600 3413001 ఆయనలో ఆణగిఉండి దెబ్బ తం టేమాతం బుసకౌష్టేది. విశ్వనాధ సత్యనారాయణ, &క మదరాసు ఆకాశవాణి ప్రసంగంలో ఎన రెండు కవికోకిలలను (జామవా అప్పుడు ఆ కార్యాలయంలోనే సనిచేస్తుండినాడుకూడా) ఆయనకు సహజమైన. పెకును పెంకెధోకణిళో ఎత్రిపొడిచినాడు దీనికి పత్యుత్తరమో అన్నట్టు - “విశ్వ నాధంచాడి విద్వత్క_విత్వంబు కంపడొంకలు [దొక్కి కదము (దొక్కె” అని వాస్‌ రెడ్డి గాలికి వవలినాకు. చాలామంది విన్నారు.

నెల్లూరులో నా ప్రభాత మ్ముదణాలయంలో అచ్చుగుచుండిన “న్కూంటే ఓర్‌” అనే ఆంధాంగ్ధ పక్షష్యతికలో (పి. ఎన్‌. ఆర్‌. ఆంజనేయులు సంవా దకుడు) రామిరెడ్డి కుంభరాణాపై విమర్శలు- ప్రతివిమర్శలు బయలుదేరినవి, వేదం వెంకట రాయణళాన్త్రి శిష్కులు, దుర్భా సుబహ్మాణ్యశర్మ శిష్యులు ఎదురెదురు ఉద్టీలైనారు కాత్రి శిష్యులలో మేటి. నేంటూరు రామదాస అయ్యంగారు రస లబ్ద నామంతో దండు మొనలో శిలిచినాడు,. మోచెర్ల రామకృష్ణయ్య, దీపాల పిచ్చయ్యశాన్త్రీ శర్మపక్షీయులు దీంట్లో సారస్యమేమిటంటే-- కాస్త శర్మ పరస్పర గౌరవించుకొంటూ బాగు-డే వారు, ఇక వచ్చిన రగడరచ్చ ఉభయ శిష్యవర్గంలోనే, నూనె-నువ్వులు ఒకటై నూనెగమళ్ళ వేర్తైనట్టు, ఈ వాదోప వాదాలలో ఎన్నో అమూల్య సాహిత్య విషయాలు బయటపడినవి. శాన్త్రిని పొగుడుచు మంచి పద్యాలు [వాసినా ఈ వివాదంలో రామిరెడ్డిని శర్మపక్షం నెట్టి నారు. కుంభరాణాకు మారుదెబ్బగా ఓరుగంటి వెంకటకృష్ణయ్య (వాసిన “నందనారు” నాటకంమీద విరుసుకొని పడివారు కళ్యాపియుడనే పేరుతో రామిరెడ్డి “సుటోధిని” పతికలో మంచి ఖండనవ్యాసం వాసినాడు.

శాస్త్రి మఖంశిష్యుడు _ గునుపాటి యానాది. రెడ్డి శర్మ “అభినవ తిక్కన” బిరుదాన్ని చులకనచేస్తూ “అభినయ తిక్కనోయ్‌"” అని నాచెవిలో

లలి తెలుగు వైతాళికులు వేసి పోయ్యేవాడు. నేను ఉభయ పక్షాలమధ్య దొర్జుడు పుచ్చకాయను, డాక్టర్‌ కట్టమంచి వారన్నట్టు- మన పండితుల వివాదాలలో పరుషమువేగాని సరళములు ఉండవుగదా ? ఆచార్య గురం సుబ్బరామయ్య (వాసిన తెనుగు మేఘదూతను రనలు బ్ధుడు (నే. రామదాస ఆయ్యంగారు) సవరించినాడు, నందనారును ధరణికోట వెంకటసుబ్బయ్య, కెపా సుబహ్మణ్యశర్మ, ఈ రామదాస అయ్యంగారు నరి చూచి అచ్చు వేయించినారు. ఈ కవ్పళిద్దరూ కాస్త్రీయులు ఈ విమర్శక నాటక కోలాహలానికి భరత వాక్కంగొ ఈ కవికోకిల _ =. రసలుబ్బు డొకడు దిద్దిన గును. రామయ్య మేఘదూక కుంటును నడచెన్‌ వసనాభివంటి ముగ్గురు రసీకుల చేజిక్కి మాల బతుకంగలడే ఎ అని [వాసి తన పేరు చెప్పకుండా (ప్రచారం చేసినాడు. ఈ వివాదాలన్నీ గమ్మత్తుగానే ఆన క్రిని గలిగిస్తుండినవి. నిధి - పండిత నన్నానాలు రామిరెడ్డి తన పుస్తశాల ఆమ్మకంవల్స వచ్చిన డబ్బునంతా బ్యాంకులో కట్టుతూ, 10వేల రూపాయల నిధిని ఒకదానిని ఏర్పాటు చేసిరాడు. ఈనిధి ఒక పాలక నంఘానికి అప్పగించబడినది. ఈ మొత్తంమీద వచ్చేవడ్డితో ఏటేటా ఒక సైన్‌టిస్టుకి రూ. 500 వంతున బహుమతిని ఇస్తుండాలని కట్టడి చేసినారు. 1951 మొదలు 1964 వరకు £ మంది శాస్త్రవేత్తలకు సన్నానాలు జరిగినవి. ఇదీ రామిరెడ్డి సైన్సు పక్షపాతం ఎందుకో ఇప్పుడు సన్మానాలు నిలిచి పోయి ఉన్నవి. (టస్టు టోర్డువారు, ఆయన కొమారులు దీనిని మరల ఉద్ధరింతురు గాకః ఆశావాది రామయ్య లోకమంతా చెడిపోతున్నదనే ఆందోళనవాది కాదు- మానవుని మంచి మీన విశ్వాసమున్న ఆశావాది. ఓపిక అవసరమంటాడు ;-

దువ్వూరి రామిరెడ్డి ఇ = కోరెకలన్నియుం గుడ పు గూరవు, సాఖ్యము దుఃఖమెప్పుడుం గూరు రసంబు జేదటుల గూడియ యుండు... అని వేదాంత ధోరణిలోబడి, (పయత్నం విఫలమైనదని నిరాశ పడవల చని ఉత్సాహ మెక్కిస్తున్నాడు. మత్సరాలుమాని మానవతను [పకటిస్తారని ఈయన ఆశ ; = ఓరి బాలక నీ మురళీ రవంబు వ్యర్థమౌనని చిత్తతాపంబు వలడు, రాగపరిచితు డెవ్వడో రమ్యగీతి వినియెయుండు ఆనందబు వెళ్టివిరియ తు ఇదీ ఈయన తత్త్వం: కిరి

మలంపలి సోవుశేఖరశర్య డా 6౧ = డా. ముక్కామల రాధాకృష్ణ శర్మ

ఆంధప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ అధ్యములు డా బెజవాడ గోపాల రెడ్డి గారికి నేటి ముఖ్య అతిథి మంతివర్యులు మండలి వెంకట కృష్ణారావు గారికి, ఆకాడమీ కార్యదర్శి దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి, బోయి. భీమన్నగారికి తదితర కార్యక ర్తలకు, మరుపూడి కోదండ రామరెడ్డిగారికి సమావేశానికి వచ్చిన పెద్దలకు, పుర్మపముఖులకు,. యువతరానికి నమస్కారాలు; ఈ అవకాశాన్ని? గౌరవాన్ని ఇచ్చినందుకు కృతజ్ఞతలు

శ ఒక చరిత్రవిద్యార్థి - శర్మగారు

నేను పెరిగింది, చదివింది మ(దాసులో. నా చదువు పూర్తియై చీరాల కళాశాలలో చర్మితోపన్యాసకునిగా చేరటానికి మృదాసును విడిచినది ఆంధ రాహ్ట్రావతరణ సంవత్సరం : 1958, ఈనాడు వెుతిరిగి చూసుపంటే మృదాను వాతావరణ (ప్రభావం అనేక విధాల తృప్తినిస్తుంది, కాని _

పాఠశాలలో అనాడు తెలుగువారి చరితను గురించి చదివింది, తెలుగు భాషావాచకంలో పాఠ్యభాగంగా “విజయనగర సాామాజ్యంి మీడ మల్లంపల్లి సోఎుశేభరశర్మగారు (నాసిన గంభీరమైన వ్యాసం మ్మాతమే. ఆప్పటికి మాకు తెలుగువారి చర్మితగాని, పోమశేఖర శర్మగారుకాని తెలియదు. 114లర661418 లో (బిటిష్‌ హాస్టరీకి 6. 14 కలల203 [13000 ౦౯ 2181224 చదువుతు న్నప్పుడు మాతం శైలి, రచనాచాతుర్య దృష్ట్యాకాబోలు శర్మగారివ్యాసం గుర్తొస్తుండేవ.. చిలుకూరి వీరభ్యదరావు, వేటూరి _పభాకరళాశ్త్ర, నేలటూరి వేంకటరమణయ్య, సోమశేఖర శర్మగారి తెలుగు చర్మిత రచనలను, పరిశోధన

మళ్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ 75 లను గురించి వినకుండా చరితలో ౫4 &. ౨6866 వచ్చే రోజులవి. పరీక్షల చృష్ట్యా సాతనాహనులు, కాకతీయులు, తెలుగు చర్మిత- సంస్కృతి ముఖ్యమైన మౌఠ్యభాగాలు కావు. 02000 క్రి [పాధాన్యంకలరోజుల్లో చర్మితకారుల ఉప న్యాసాలు ఏర్పారైన బహిరంగ సభలు అరుదు.

ఆనాడు తెలుగు చర్మిత తెలియక పోయినా, తెలుగు పట్టణంలో "పెరిగాం. (పకాళం పంతులుగారిలో తెలుగు సాహసం, పొట్టి శ్రీరాములు గారిలో తెలుగు త్యాగం, తెన్నేటిగారిలో తెలుగు తేటదనం, గోపాలరెడ్డి గారితో తెలుగు రీవి, విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారిలో తెలుగు ప్రతిభ, దర్చం; దేవులపల్లి కృష్ణ శాస్త్రి గారిలో తెలుగు సౌకుమార్యం- వీటన్నిటి కలయిక అనిపించే ద్వారం వేంకటస్వామి నాయుడుగారి రఘువంళ, అప్పనా తనా మనా, జో అచ్యుతానంద సంగీతసుధ అనుభవించిన రోజులు, పొట్టి శ్రీరాములుగారి నిరావారదీక్ష - నాటి తెల్టవారు యూమున వాలంటీర్లు “శ్రీరాములు ఇకలేడు అంటూ నిద్రపోతున్న మమ్ముల్ని మ్మదాను జార్జిటొన్‌లో లేపటం - అమరజీవి పొట్టి శ్రీరాముల భౌతిక కాయం, నిశ్చేష్టులైన (ప్రకాళం పంతులు, బులుసు సాంబమూర్తి, ఆ చార్యరంగా; ఘంటసాల విషాద ఉత్తేజ గానంతో ఊరేగింపు ఆనాడు అర్థంకాకపోయినా హృదయంమీద చెరగని ముదవేసిన భావాలు, చి త్తరువులు.ఇవి,

“తెనాలి రామకృష్ణుడు అల్బకవి - ఎందుకంటే నేడు అల్బకవులంతా ॥ మహాకవులని పిల్ళుకుంటున్నారు _ అందుకే అల్బకవి, మహాకవి పదాల ఆర్థాలే చూరిపోయినవి అని తెనాలి రామకృష్ణునిపై పుట్టప ర్రి నారాయణా చార్యులవారు కడప కాలేజిలో 1954-55 [పాంతంలో (ప్రారంభించిన గొప్ప ఉపన్యాసం, థ్రీపాద గోపాల కృష్ణ మూ ర్రిగారు అ కళాళాలలోనే *“నంగీతము-సాహిత్యము” అనే విషయంమీద చేసిన ఉత్తేజకరమైన _పసంగంవంటివి- బిటన్‌, ఆమెరికా, యూరప్‌ (గ్రీస్‌, రోమ్‌ దేళశచర్మితలు, సాహిత్యం ఆంగ్రభావద్వారా అధ్యయనం చేసి అ భాషకు కల భావపకటనాళ క్తితో పరిచయమున్న నాకు (అంటే ఒక తరంలో కనీసం ఒక వర్గపతినిధిగా నమ్ననేను పరిగణించుకొంటున్నాను], ఈ

ళ్‌గ్రి తెలుగు వైతాళికులు శక్తి విషయంలో తెనుగుభాష వమ్యాతం తీసిపోదు అని కనువిప్పు అయింది. లేత మనస్సులను ఆకర్షించి, వాటిపై చిరకాలం వుండే ముదలు వేయగల అవ కాశం కల ఉపాధ్యాయ వృ త్తిలోనున్న నాకు వృత్తిలో చేరిన మరు సంవత్సరమే ఇట్లాంటి, ఆతిముఖ్యమైన కనువిప్పు కలగటం నా అదృష్టంగా భావిస్తు న్నాను. నేను 1957 లో ౨%. ల. చేయటానికి ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయానికి వచ్చిన తరువాత, మారేనుండ రామారావుగారు, పుట్టపర్తి శ్రీనివాసా చార్యులుగారు, నేల టూరి వెంకట రమణయ్యగారు, తెలుగు చరిత _ సంస్కృతి పరిశోధనలతో సన్నిహిత సంబంధం ఏర్పడింది.

సంపూర్ణ మెన *“ఆం(ధతా ముది కల నిండైన, గంభీర మైన వ్మిగహం - శ్రీ మల్చింపల్లి సోమశేఖర శర్మగారిని నేను మొదటిసారిగా చూసింది, విన్నది “విజ్ఞాన సర్వస్వం - తెలుగు సంస్కృతి” ని గురించి హైదరాబాదు ఆంధ యువతీమండలి ఆవగణలో జరిగీన నభలో, 1962 లో (ప్రయాణం చేస్తూ కాజీ పేట స్టేషన్‌లో నన్ను నేను వారికి పరిచయం చేసుకున్నప్పుడు మల్చంపల్లివారు వెంటనే కౌగలించుకొని అన్నారు; నేలటూరి వేంకట రమణయ్యగారు. సాధార ఇత ఎవ్వరినీ మెచ్చుకోడు, నిన్నుగురించి మంచి అభిప్రాయం చెప్పాడు. తెలంగాణా దేవాలయాలను గురించి మంచి కృషే చేస్తున్నాడు అంకే, వయను ముదిరిన వాడేమో అనుకున్నాను. నీవుటోయ్‌ః”, అన్నారు. “నేనెరిగిన శర్మగారు వ్యాసంలో డా, నేలటూరి వేంకట రమణయ్యగారు “ఆయన అమితోత్సాహమునకు తార్కాణము కాగలింపు అన్నారు. అంటే శర్మగారు నన్ను కౌగలించు కోవటానికి అర్థం తెలుగు చరిిత-సంస్కృతిని గురించి యువకుడు ఒక కృష్‌ (ప్రారంభించాడు అని అనందిన్తూ, ఆతనికి (పోత్సాహం ఇవ్వటం అన్నమాట.

1975 లో (ప్రపంచ తెలుగు మహానభల సందర్భంగా ఏర్పాటైన “త్రరత రాల తెలుగుజాతి (ప్రదర్శనం ఆ శేషజనాన్ని ఆకర్షించింది, తెలుగు చర్విత య నంస్క్యృతిపట్ట అనురాగాన్ని పెంపొందించింది. ఈ (సదర్శనం ఏర్పాటుకు కార కులైన మన విద్యామంత్రి మండలి వేంకట క్యష్టారావుగారికి, ముఖ్యమంధతి థీ

మల్దంపల్లి సోమ శేకర శర్మ ౯77 వెంగళరావుగారికి ఈ కార్య[(క్రమానికి అనేక విధాల తోడ్పడి (పోత్సపాంచిన మంతి ఫ్రీ కృష్ణమూర్తి నాయుడిగారికి, దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి ఈ దేళము నుంచి, విదేశాలనుంచి పండితులు, సామాన్యులు కృతజ్ఞతతో మన్ననలను అంద జే సారు. మల్పంపల్లి సోమ శేఖర కర్మగారు కనక _బతికుండివుంటే తెలుగుతల్లిని సర్వా లంకరణ రూపంతో చూసి ఎంత ఆనందించేవారో | శర్మగారి తెలుగు చర్మితను గురించిన పరిశోధనలు, వారు తయారు" చేసిన “తెలుగు సంన్కృృతి” (గంథము లేకుంటే నాలుగు నెలలలో తెలుగుతల్లికి ఇంత అలంకరణ చేయటం సాధ్య మయ్యేదా? శర్మగారి జీవితము _ చరితసేవ

మల్ల -పల్పి సోమశేఖర శర్యగారు 1581వ నంవత్సరం డిడెంబరు ల4 నాడ్కు పశ్చిమ గోదావరి జిల్టా మినుమించిలిపాడు ఆ(గగవారంలో మధ్యతరగతి, సాంప్రదాయ ఆరాధ్య (బాహ్మణ కుటుంబానికి చెందిన భద్రయ్య నాగమ్మగార్హకు జన్మించారు. మేనమామ ఆయ్యగారి ఉమామయహౌాళ్వుర రావుగారితో నుండి రాజ మ౫(ఢడిలో విద్యాభ్యాసం చేశారు. పరపాలనపీడను గుర్తించి (పజల మనసులు స్వాతంత్యేచృవై పు మళ్ళుకున్న రోజులు అప్పుడు రాజమండిలో. ఆ వాఠావర ఇంలో చదివిన శర్మగారు మెటిక్‌ పరీక్షలో ఊ శ్రీర్జుడై, ప్రే చదువు కొనసాగించే ఆర్థిక స్థోమత లేక, స్వగ్రామానికి తిరిగివచ్చి అక్కడ ఉండలేక, మె టిక్యు లేషన్‌ సర్జిఫికేట్‌ను చించి పారవేసి తిరిగి రాజమండ్రిని చేరుకొన్నారు. మేన మామ కూతురు, ఉత్తమురాలై న సుభ్బాయమ్మను వివాహమాడినారు. మొదట్లో బంధువులైన చాగంటి ను బహ్మణ్యంగారితో వుండి, “దేశమాత” పతిక సంపాదకశాఖలో చిలకమతర్తీ లక్ష్మీనరసింహం పంతులుగారు నెలకు 18 రూపా యల ఉద్యోగం ఈయగానే రాజమండ్రిలో వేరుకాపరం పెట్టారు “దేశమాత” పత్రికకు కథలు, సాహిత్యవ్యాసాలు, నాటికలు వాయటంవల్ల శర్మగారికి నాటి సాహిత్యవేత్తలతోను, చరిత పరిశకోధకులతోను పరిచయం జరిగింది శర్మగారు, చరిత్రకారులు చిలుకూరు వీరభదరావుగారిని కలవడం, వారికై మ] దాసు

78 తలుగు వైతాళికులు కన్నమరా (గంథాలయంలోని (వాత్యప్రతులను కాపీచేయటం జరిగింది. 1911లో ఈ విధంగా మల్దంపల్తివారు చరిత రచనా రంగంలో ప్రవేశించారు, సోమశేఖర శర్మగారు జాతీయోద్యమ (ప్రభావంలో తెనుగుదనం పునర్వి కాసం పొందుతున్నప్పటి యవతరంవారు. ఇదే ఆయన భావాలకు, దచచనలకు పునాది. తెనుగు భాష, తెనుగు సౌహిత్యంపట్ల అభిమానం, వాటిలో చుజ్ణమైన భౌన్యత్యం,_ప్రవేళం, తెలుగుజాతి పటిమలో విశ్వాసం తెలుగు చరి[ళులో నమ్మకం ఆయన వీద్వర్‌కు పునాది రాళ్ళయినాయి.ఆందుకే ఆయన చరిితభావాలు,రచనలు, పాలకుల పట్టిలు, కాలనిర్ణయ సమస్యల ఇరుకులకు పరిమితం కాలేదు, చర్మ్శిత పరిశోధనా [ప్రమాణాల స్రాయి పడిపోకుండా [పజాజీవనాన్ని _పతిబింబించే సాంఘిక చర్మిత (వాయాలి అని నేడు మనము ఇంకా ఆలోచిస్తున్న లజ్యాన్ని సోమశేఖర శర్మగారు ఏనా డో సాధించారు. భావితరాల చర్మితకారుల కై బాటలు వేసారు. “దేశమాత” పృతికా సంపాదకులుగా నంటూ “పాదుకా పట్టాభిషేకం నాటకం ; “రోహిణీ చం దగుప్తి, 'ఆఅరణ్యరోదనం', *వివేకముగల మంతి అనే నవలలు, (ప్రాకృత, సంస్కృత గాథలకు తెలుగు అనువాదాలు: “ఆం ధవీరులు", “పాచీన విద్యాపీఠాలు, “ప్రాచీన ఆంధ సెకా జీవనమువంటి ఉన్నతస్థాయి చారి[తక వ్యాసాలు (వాసారు. శర్మగారు చేసే రచనలు (పామాణికాలు అన్న అరుదైన, అతి ముఖ్యమైన పేరు నంపాదించారు.. తెలుగు చర్మితలో ఆసక్తిని కల్పించటానికి 'ఆం(ధాభ్యుదయ (గంథమాల”ను స్థాపించారు, దేశ కాల ప్యాత మత భాషాది అవరణలలో సంవర్ధితాలై న వివిధ విజ్ఞానాలను ఆంధ విజ్ఞానామృత మథనానికి సమర్చణ చేయటం విజ్ఞాన సర్వస్వాలకు పర మార్థం.విజ్ఞాన సర్వస్వానికి [పయోజనం ఆం[ధులకు అనుభవ సిద్ధమైన సంసాగైర రూపంలో విశ్వవిజ్ఞానానుభవాన్ని సులభం చేయటం. ఆంధధవిజ్ఞాన నర్వస్వ [ప్రకటనకు మొదట పూనుకొన్నది ్రీ కొమజ్ఞాజు వెంకట లక్ష్మణరావు గారు, ఈ కృషేలో వారికి తోడ్చడుతూ విజ్ఞానానుభవాలు సంపాదించటానికి సోమ

చుల్చింపల్సి సోమశేఖర శర్మ 70 శేఖర శర్మగారు తమ నివానస్తానాన్ని మ్మదానుకు మార్చుకొన్నారు, దుర ద్వృష్టవళాత్తు 1928లో లడ్మణరావుగారు నిర్యాణం చెందటంతో విజ్ఞానసర్వస్వం పని ఆగిపోయింది. దేశోద్ధారకులును, విశ్వదాతలున్సైన శ్రీ కాకీనాధుని నాగేశ్వర రావుగారు లక్ష్మణ రావుగారి కృషిని పునరుద్ధరించి, సోమశేఖరశర్మగారి నవో యమనుతో కొనసాగించడానికి యత్నించారు. కాని 1983లో నాగేశ్వురరావుగారి నిర్యాణంతో ఈ మహ త్రరకార్యం ఆకారాది పదాంతంలో ఆగిపోయింది. తరువాత తెలుగు విజ్ఞాన సర్వస్వ _పకటనకు పూనుకొన్నది తెలుగు భాపాసమితి వారు, డా. బెజవాడ గోపాల రెడ్డిగారు, పద్మత్రీ మోటూరి సత్యనారాయణ గారు "ఆంధ సంపుట కార్యనిర్వహణను మల్లంపల్రివారికి అప్పజెప్పినారు. బెజవాడ గోపాల రెడ్డిగారు “తెలుగు సంస్కృతి” సంపుటానికి 1859లో తాము (వాసిన విజ్ఞ ప్తిలో ఇలా అన్నారు; “తెలుగు భాషకు, వాబ్మయమునకు, తెలుగువారి చర్మితకు, సంవ్కృృతికి సంబంధించిన (పత్యేక సంపుటము నొకదానిని (పచురించుట సమితి ఉద్దేశము. దాని ప్రకారము కొమ్మరాజు వెంకట లక్ష్మణరావు పంతులుగారికి కుడిభుజముగను, కాశీనాథుని నాగేశ్వురరావు పంతులుగారికి నర్వాంగీణముగను విజ్ఞానసర్వస్వ నిర్వహణ భారమును వపాంచి చక్కని ఆనుభవమును, నిరతిశయ సామర్థ్యమును సముపార్టించిన అం్యధదేశ చర్విత పరిశోధక నిపుణులు, అద్వి తీయాం(ధ్రాభిమానులునైన శ్రీ మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు ఈ తెలుగు సంస్కృతి సంపుటము యొక్క (పకటన కార్యమును నిర్వహించుటక్రై సంగా హకులుగా 1950లో నియమింవబడిరి.” “తెలుగు సంస్కృతి” గంథము విషయములోను, సాంకేతిక విలువలలోను, అలంకరణలోను తెలుగుదేళంలో వెలువడిన (గంథాలలో నేటికినీ ఆద్వితీయ స్థానాన్ని అలంకరిస్తోంది. ఆ (గంథా నికి (వాసిన “కృళజ్ఞత "లో శర్మగారు ఇలా అన్నారు.”_ప్రముఖ రాష్ట్రేతరాంధ కుటుంబములను గురించియు, సమ్ముదాంతరస్థ ద్వీపములకు, ఖండాంతర దేశము లకు వలస వెళ్ళిన తెలుగువారిని గురించియు ఈ సంపుటమున (పకటించు నుద్దేశ ముతో తెలిసినవారు విషయమును సే3రించి పంపవలసినదిగ కోరుచు ఉ త్తర దక్షిణ భారతదేశ దైనిక ప్యతికలలో లేఖలు [పకటింసబడినవి. ఇతర ఖండాంతర దేళ

80 తెలుగు వైతాళికులు ముల, ద్వీపములలోని భారతీయ సంఘములతో ఉత్త ర (పత్యుత్తరములు జరుప బడినవి; కాని చేసిన [పయత్నమునకు [సయోజనము కలుగలేదు” అని (వాసారు. 1975లో మండలి వెకట కృషారావుగారు “(పపంచ తెలుగు మహాసభల కార్య [క్రమాన్ని [ప్రారంభించటంతో “తెలుగు సంస్కృతి” సంపుటంలో శర్మగారు వ్య కపరచిిన లోటు తీరుట (ప్రారంభమైంది. అందుకే మొదట్లో అన్నాను,[ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలప్పుడు మల్దంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు ఉండివుంటే ఎంతటి మహదానందాన్ని పొందివుం డేవారో అని. 988లో కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావుగారు నిర్యాణం పోందిన తరువాత సోమశేఖర శర్మగారు "భారతి" ప్యతిక సంపాదక వర్గంలో చేరారు. భావరాజు వేంకట కృష్ణారావుగారు. శర్మగారిని (తివేణి ప్మతిక రామకోటేశ్వుర రావుగారికి పరిచయం చేయటం, "తివేణి” (ప్రారంభోత్సవంనాడు విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు “ఆంధ (పళస్తి"ని కర్మగారికి అంకితం చేయటం జరిగినవి, విస్సా అప్పారావుగారు చెప్పటంతో డా. సి, ఆర్‌. రెడ్డిగారు సోమశేఖర

శర్మగారిని .ఆం్యధ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరటానికి ఆహ్వానించారు. 1940నుంచి 1016వరకు శర్మగారు ఆంధ విశ్వవిద్యాలయంలో నున్నారు. కాకతీయ సా_మాజ్ఞుం పతనమైన తళువాత ముసునూరి నాయకులు మధ్యయుగమున తెలుగు దేశంలో సాగించిన స్వౌతం్యత్య సమరం గురించిన “& 01800162 0401064 01 త2ంమా2 53000” అనే [గంథాన్ని 1946లో ప్రచురించారు. ఈ (గ్రంథం తొలిపలుకులో గుంర్తి వెంళటరావు గారు ఇలా (వ్రాసారుః

టం 6 *జ01016 206000 02 0836 0 త9రమి2 206 ఏ ఈం చేహడే రేలడ66 0 6 2ంటంంలలి 1౧౧౧ సలు ఓం 2మరిపసే 90210003 0£ ౨లమ! ప264 ౦౪7బాటథుంంళ1 వం80ంటం210/ 28 చం పెసర మ్రిరేంయం 01 302001 12612 206 116 000100 ₹25 8028108 ఇ86లా 160 2ల 16, చం50 26106 ౩056 0 267010 206 10 లం 06 05 0?లాకలముసుం 0౮ేరే3 5200066666. సు ౪ముం2 ఓం 6060 0 సం 12064. సలు

మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ 6] 0 6 [ంలంరేలా ౧% 96 296 0] ఇప జం28212 6 011% 4001- జం 1 16 50000 ౪28 0001016161" అము 2166. ప6 661213 0 13 616 ౩౪8816. 13 క్రలుయస్‌ 2026 20816260020066 [01 1018 8ష60౪6646 12 మ్యు4ంంం 26 10 6 2400” 0101266023 జర 6౯౧౯౧౦౫6౦3 5021600026 ౦ 92202 26 ౯01008 ఈం లు 1రలు6ట ౦5 (6 0గైమ21 16264 02 ₹మ5 *2జా 0210662001 118664 మయంళం, 2రే ము సశ. నిట్‌. 5.వ్‌21- [02 ేన00766 66 3600౧ 1 ౪28 ఇ008్ట/ 2ం062666 02 211 ౨2969 ఈు24 మన ఇొంళయియ! ఇ25 సండ60ం6 0 జల మెట2ం 0 మరంం8 వల్యు2కి. 2 301 0£ [258002 2620200012”

1975లో వె:కటరావుగారు వ్రాసిన మాటిలు 8 ష్షరాల నిజమైనాయి. వేణీ? వడ! ఇజిక కయేం1జర్వు ఆంగం అటి 96 2 పం౪అం! 98యల1206 00 మఠ ఉంరమలం ౯ ళ8 6ల16 ౭లల202 226 ఇల! వ౦ం76 09 పైజయి2వల01 +2126 10 2 ఫ5006టుం 0₹ 1061” , ॥ ఆంధ విశ్వవిద్యాలయంలో - నున్నప్పుడు తాము చేసిన కృషిని, (క్రీశ 1885 నుంచి (క్రీ.శ. 1448 దాకా తెలుగుదేశ చరితను, “జంబం 0£ మం641 మమక్రి ఉంకకి ఆను (గంథంగా 148లో _పచురించినారు. శర్మగారే అన్నట్లు య. అమింం61:9 116 1స003 0 2 ₹60/ కంకులు[0ంళం బలగండే 1 టం 20223 లే గం తీ2రషండ 00320032 ంగం4 ౦౯22014008 హంగు 66 651 0610721 40 6 1206 1661611 ఆ1ం6 ఇంట్‌ ఓలర చం మంంగంక5 0! కం మంగలం ఇక్తిలి 14 ౯౫ 6 064 2 *న[00 0 00820 2665 ౩6- 65120]113మ000606 0£ ఈ160 అ0900200/ 9803604ల00 0 [6 460021 ఇర-న98్రై [002011 (2604 13010 286 10 16 ఏ 2000962006 ఇ 16 జుం ౦016111003 ఇవి6ే ౪20 6 36% [00065 ౧0162006.

దేళ సాంఘిక చరితను ఆధునికంగా నూతనంగా వ్రాయాలి అని అమితోత్సా చాంతో నినాదాలు చేసే యువ చర్మితకారులకు నిష్పా&ిక దృక్పథంతో శర్మ గారు ఈ (గంథం ఉపోద్దాతంలో అన్నమాటలు వినిపి స్తానుః

|!

82 తెలుగు వైతాళికులు

0 భం 9600064 వజ 0 6 ౪000 16 90621 26 ల౨]|౦౯21! 215- 1039 10 ఇమం 1 26400. 8్ర5021లా 1020112066 పే మేజా 2గరయి[166 2 మగు! ౦6682000. 0౯ (6 286 2026 16 166215 206 162౯ ౦023౫21 0౯66 1806 ళం 06606 1 113 రంల 29060. [415 26210 ల రకోంట6 109 5 10 రంం0+ల 6 16/0 6 మం6రంట3 [07063 21 ఇంగ 2 09 - &006 286 100 భుజ 066 1౧66615, 26 అ02761 6 మంటల ఇసంయ్‌ ముంం166 16 ౧6౦0016 0! ఈ 286 €0 20౯ 23 టా 616, 91200 ఇం 26 20 0010766 స టంఅ 206 0౪ ౦౪600 %, 16625 206 ప2013 260 86260 2860066 09 */691600 అయి జం6 ఏం,

సోమ శేఖరళశ్మో గారు 1946లో ఆంధ విశ్వ విద్యాలయం విడిచి తిరిగి మ్మదాసు చేరారు. తెలుగు భాషాసమితి వారి సంపుటం పనిని చేసి 19౪7 లో డాం వి, ఎస్‌, కృష్ణాగారి ఆవ్వోనం మీద మరల అంధ విశ్వవిద్యాలయంలో (ప్రవేశించి తెలుగు చర్మెతకు, కాసనళాస్త్ర బోధనకు ఎనలేని సేవ చేసారు, ఆంధధ్యప్రదేశ్‌ (పభుత్వము వారిని తెలుగు లిపి సంస్కరణ కనిటికి అద్యక్షునిగా నియమించి గౌరవించింది.

జనవరి ?వతేదీ, 1968న మల్లంపల్లి సోమశేఖర ళర్మగారు నిర్యాణం చెందారు. ఆం్యధ చర్మిత రచనలో ఒక శకం ముగిసింది.

శర్మగారు = సన్నిహితుల తలవలు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో సోమశేఖర శర్మగారి సంతాపసభలో

మాట్లాడుతూ అంతకు మునుపే ఒక ఆంగ్ల పసిద్ధప్మతికలో నేను చదివిన, సంతా పాన్ని గురించిన, వ్యాసంలోని విషయాన్ని ఉదహరించాను. అదేమిటంటే: మరణించిన వ్యక్తి మేధావి మాతం ఐతే, నంకాపం కొంతకాలమే వుంటుంది: అతడు మంచివాడు కూడా ఐతే నంతాపం ఎల్పకాలం వుంటుందని, సోమ శేఖర శర్మగారి మరణంపట్ల (పజలు వెలిబుచ్చిన సంకాపం ఎల్లకాలం వుండేది,

మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మ 88

“నేనెరిగిన శర్మగారు” అనే వ్యాసంలో డా. నేలటూరి వెంకట రమ అయ్యగారు చెప్పిన విషయాలు: 1. శర్మగారి ఆదియప్ప వీథి గృహం “హిస్టా రికల్‌ అకాడమీ”. అడవి బాపిరాజు, చిలుకూరి వీరభ్మదరావు పంబ్లాగ్నుల ఆది నార్రాయణళాస్త్ర, వేలాల సుబ్బారావు. చాపలి బంగారమ్మ, (పతివాది భయంకర రంగాచార్యులు, కొంపెల్ల జనార్దనరావు, కోలవెన్ను రామకోటేశ్వరరావు, కాసా సుబ్బారావు, డా, పుబ్ధప ర్తి భీనివాసాబార్యులు, టి యన్‌. రామచందన్‌ మొదలైనవారు అక్కడ సమావేశమయ్యేవారు. 2. డా, నేలటూరి వెంకట రమ అయ్యగారి ప్రధాన గంథాలు 8. అవి “0గ812 0౯116 ౧౮ 0% ₹స్పడయు2క్రిముడ “5౧616 0 ఈం 06 జట “840? నెళంం10 తనటుం:09 10 వం30 11612. ఈ మూడు రచనః కు (పోత్సాహ మిచ్చింది సోమశేఖర శర్మగారు.

శర్మగారిపేరే కాననాల శర్మగారు. వారీ (ప్రత్యేకకృషి శాసనళాస్త్రంలో. ఆందులో వారి మ్నిళులు నేలటూరి వారు, "ఆహదనకరం” - వేటూరి (వభాకర శాస్త్రీ శళర్మగార్హ మధ్య చర్చ పండితలోకం ఎరిగినది, నేలటూరి వెంటకరమ ణయ్యగారు “*భారతి”లో ఇలా ఆన్నారు. “ఉద్యోగధర్మమువలన పరిశోధనకు గడగు విద్యాధికలవలెగాక శర్మగారికి చర్మిత పరిశోధన సహజ్యకీడ. కాసన చరిష్కార మభిమాన విద్య, లిపి కాస్త్రమున వీరితో సమానమైన జ్ఞానముగలవారి నంఖ్య యల్పిష్టము లిపిమర్మ విశారదులగుటచే నెట్టి [పాచీన కాసనముయొక్క- గుప్తార్ధమును నాయనకు బట్టబయలు. శర్మగారు సంపాదించి పరిష్కరించి (ప్రక టించినన్ని శాసనములను మరియెవ్వరును ఐకటించి యుండలేదు ”

శర్మగారు భావకవితను, నవ్యసాహిత్యాన్ని సమర్థించి తల్దావరుల శివ శంకరకాస్త్రిగారితో పని చేసారు. “మల్లంపల్లి సోమశేఖరళర్మగారు ప్రసాదిం చిన మూడు అపూర్వరత్నాలు” అన్న వ్యాసంలో థ్రీ తిరుమల రామచంద్ర తను శర్మగారికి అంకితమిచ్చిన “*మన కిపి పుట్టు పూర్వో త్తరాలు” (గ్రంధం (వాయ

గ తెలును వైతా?కలు టంలో వారి సలహాను చెప్పారు. శర్మగారు అన్నారట పొనీ ఉద్దేశం (వజలకు లిపిని తెలపడంకదా! దీనిలో వాద వివాదాలు ఎక్కువగా ఉండశీకండి, పరు షంగా దేనినీ చెప్పకండి” అని,

150ల - రహెంఘై[టైజ్వు? 5మురే!88 గురించి నివేదికలు, 6౮06 6౦85 లేని రోజులవి “ఎ ల్లంపల్లివారితో మజపురాని సాంగత్యం” అనే వ్యాసంలో దువ్వూరి వెంకటరమణ శాన్రిగారు ఇలా (వాసారు:

“ఆయనకు (పియమైనది చర్విత పరిశోవన, నాకిష్టమైనది వ్యాకరణ వ్యాసంగం, ఈ రెండింటికి సంబంధం తక్కువ. ఇద్దరికీ కలిసింది”

“ళర్మగార్‌ ధన్యజీవితం” అనే వ్యాసంలో డా. యన్వీ జోగారావుగారు చెప్పింది శర్మగారిని జోగారావుగారు. అడిగారట, “అఆ రాజు చర్మితలూ ఈ రాజుల చర్మితలూ [వాస్తారే, మీరు మీ చర్మిత (వాసుకోరే” అని. చప్పున శర్మ గారు సమాధాన మిచ్చారుట, "ఆంత అహంకారం నాకింకా ముదరలేదులేండి” అని. మళ్హా జోగారావుగారు వేసే పశ్నను గమనించి, “ఇప్పటికి వాసినవాళ్ళ మాట అలా ఉండనీయండి నేను నా దేళ చర్విత [వాసుకుంటున్నానుగా ” అని మరోసారి ఆసలు సంగతి ఆనేశారట “నేనేగాని స్వీయచర్మిత [వాయవ౪సివస్తే మరి చాలా అద్దాలకి.క ళాయిపోతుంది” ఆని.

శర్మగారి తీరని కోరికను చెప్పారు దేవులపల్లి రామానుజ రావుగారు? “"తెలంగొణా చర్మితపై [పత్యేక పరిశోధన జరిపి ఒక సమ్మగ (గ్రంథాన్ని రచిం చాలని ఆయన సంకల్పించారు. ఈ కోరిక నెరవేరకముందే ఆయన అస్తమిం చడం దురదృష్టకరం” అని

మల్దంపల్లి నమశేఖర శర్మ 85 శర్మగారి అభిప్రాయాలు = నేడు (పాచీన వృ త్హివిద్యా విధానము “*ఈ సంగతుల నన్నిటినిబట్టి చూడగా పూర్వము (పభువరేణ్యులు అగ్రోవోరముల నొసంగి వైదికవిద్య నెట్టాదరించిరో, బహుకళా కావ్యరచనములు గావించిన వృత్తివిద్యా వికారదులను గూడ నట్టు సమానముగనే బహూకరించికని స్పష్టపడ' గలదు వేదళాస్త్ర పారంగతుడయిన ఛాందస (బాహ్మణుని హ న్తమున మతవిద్య కెట్టి యాధ్యాత్మికపు తీర్పు కలిగెనో అశ్లే కుటీరవాసియు నిరుపేదయు, నమా యకుడునై న పారి[శామికుని చేతిలో వృ త్రివిద్యయు కళాకుసుమముగ వికసించి దళదిళల దన నెత్తావిని విరజల్లి నర్వజనానంద సంధాయకమై విరాజిల్దెను. అంతటి యొన్నత్యదళ నందిన యీరెండు విధములగు విజ్ఞాన వల్లరులకు (గామమే యాలవాలము, [ప్రాథమిక (కీడారంగము. పల్షెట్లూరి పారి[శ్రామికుడు తన కర్మ శాలలో వెలిగించిన యీ విజ్ఞానరత్న దీసము దేశాంతరములను గూడ [పకాశవం తము చేసి సౌందర్యరన నృష్టికి పరమావధి యయినది అట్టిది మన పూర్వపు వృత్తివిద్య. అంతటి నిరాడంబర మైనది తద్‌ విద్యా విధానము, ఆంతటి యుత్క్యృష్టమైనది దాని ఫలితము,” మన (పాచీన విద్యాసంస్థలు

మన పూర్వపు విద్యాపద్ధతి ఇప్పటి విద్యాపద్ధతికంటె నుత్తమమైన దయి నను కాకపోయినను ఆళోక్త కృష్ణదేవరాయ, శివాజీలవంటి [ప్రభు పుంగవులును, యుగంధర, తిమ్మరసాదులవంటి మందతివరేణ్యులును, కాళిదాస, భవభూత్యాదుల వంటి కవివతంసులును, నాగార్జున, శంకరాచార్యుల వంటి మతసంస్క- ర్తలును విలసిల్లుటకు కారణభూతమై జాతీయాభ్యుదయమునకును, వాజ్మయ వికాసమున కును, దేశీయ పురోభివృద్ధికిని దోడ్చడి హైందవ విజ్ఞాన కాంతికిరణములను నలు దెసల (_బసరింప జేసి భారతజాతి కఖఎడ గౌరవ(పతిష్టలను సముపార్డించిపెట్టిన దగుటచేత నది సంస్తుతి ప్మాతమును చిరస్మరణార్హ మును గాకపోదు ”

ర్‌్రి తెలుగు వైతాళికులు “*పూర్యోక్తృములయిన మన ప్రాచీన విద్య సంస్థలను గుజించియు, విడ్యాపద్ధతిని గురించియు గాఢమగ యోజించినచో పల్గెటూరి జీవన మెంత నిరా డంజరముగ నుండెనో యీనంస్థలు. నాపద్దతియు నంత నిరాడంబరముగ నుండెడి వని నష్టము కాగలదు ” చర్మితకు (వస్తుతానికి గల సంబంధం చర్మిత (ప్రయోజనం గతంద్వారా వర్తమానానికి అర్థంచెప్పి. భవిష్యత్తుకు బాటలు వేయుట “భఛావికాలముమొక్క- వీజములు ఘాతకాలమునందుండెను. భూతకాలపు వతిభావిభూతులు భావికాలమున ఇనుమడించిన కాంతితో తెజలి తేజరిల్లుచు వచ్చి నవి. ఒక్కటే మార్గము; ఒక్కటే చుట్టు; బింబమునకు (పతిబింబము అంతే మార్పులేదు; (క్రొత్తకూర్చులేదు ఆ కాలము వేణు ఈ కాలము వేలు కాని అది ఇది కూడ ఆ గతకాలపు పరిణామమే కదా” డ్నీగీలు లేనీ పోండిత్యంబు వన్నెకు రాని యీ పాడుకాలాన బుఖి నీ చరి.తజ్ఞాన నిర్మలాంభళ పూర మూషర మేత పదోదకమయి చాడీలకు ముఖపళంసల కీర్ష్యకు స్థానమైనట్టి లోకాననుండి నీయచ్చతర కమనీయ లీలాజ్యోత్స్న అడవిగాసిన వెన్నెలగుచు చెలగి తంతె కాని గౌరీశంకరాచ్భ శృంగ తుంగము త్వదీయము మనస్సు పొంగి తెలుగు నాటి పూరు చర్మిత కాణాచి యెల్ల (తవ్వి తలకెతత్తలేదె యాంధ జనములకును. నా విశ్వనాథ

వేటూరి _పభాకర శాస్త్రి = థ్రీ యన్‌. సచ్చిదానందం “* థ్రీ నికంతరానంద న్నిశేయసార్థ సాధకము సర్వకిల్చిష బాధకము స మగ విజ్ఞానదము మహామహిమ ఘనము శరణమగు మాకు సద్గురు చరణయుగము” ఆచార్య స త్తముడై, ఆధ్యాత్మ విజ్ఞాన మూదర్తియై, ఆజీవితము మానవ కల్యాణమే తమ మనుగడకు వలితమని తపస్సును సాగించిన యోగిపుంగవులుః వూర్ణపురుషులు మనస్వి, అమృతమయ మూర్తి థ్రువేటూరి (పభాకర కాస్త్రిగారు. ఆం[దధభాషలోని తీరుతీయములైన పలుకుబళ్లను సందర్భుద్ధితో జౌచితీ నిర్వహణ ముతో వివరించు (ప్రజ్ఞతో వారి జీవితము సాగినది. శ్రీ _పభాకర కాత్ర్రీగారికి అంతేవాసులమై విద్యార్థనము సేయు నదృష్టమునకు నోచుకొనిన మేము ధన్యు లము. “మ్మిళులకై తన (పాణమర్పించుట కన్న నుతృష్ణ (పేమను మానవుడెజు గడు” అన్న జీససు మహోదార వచనమునకు పరమ లక్ష్య భూతమైనది థ్రి (పభాకర శాస్త్రిగారి జీవితము (పభాకర శాస్త్రిగారు ఆధివ్యాధులచే దారీతెన్నూ తెలియని నిస్పృహులైన వారికి పరమమి[తులుగ్యా ఆ బాధితుల యాపన్నివారణ మనత్రై రాతింబవళ్లు బరితపించి. ఆ యనుతాపమున లభించిన యాత్మళ క్తిచే వారివారి బాధలను నివారించెడివారు. వారి వారిని గట్టెక్కించిన పిమ్మటగూడ్‌ వారి యోగ షేమముల నరయుచు ఆవదలలో నాదుకొనుట వారి నిత్యకృత్యము, “సమర్థ మాపత్సఖ” మ్మను స్తుతికి శ్రీ శాస్త్రిగారు అన్నివిధముల తగి యుండెడివారు.

• ఆపద గడువం బెట్టగ నోపీ శుభంబయినదాని నొడగూర్పగ మా

58 తెలుగు వైతాళికులు క్రి పుట్టువునకు పొండు ఇ్మాపాలుడు నిన్ను జూపి చనియె మహాత్మా” ఆని శ్రీకృష్ణుని గూర్చిన యుధిష్టిరుని సంబోధనమున్న ది, శ్రీ ళాస్త్రగారిచే పరి రక్షితులై న పెక్కురీ విధముగా వారిని స్మరింతురనుట కేవలము స్వభావో క్రి వారి కరుణాపసారమున నుజ్జీవితులై న వారిలో నేనొక్కడను వారి (పేమాదర ములను చవిచూచినవారు “ఆత్మాపమ్మేన సర్వత సమం పళ్యతి యోర్జున సుఖంవా యదివా దుఃఖం సయోగీ ప రమోమతః” భగవద్గిత 6 - 85 అను గీతావాక్యమును తలపునకు తిచ్చుకొందురు, శాస్త్రిగారి జననాదికము పవ్మిత కృష్ణవేణీ తీదమున పెదకశ్రేపల్లి _గామమున వైదిక జ్యోతిష శిల్ప సంస్కృత సాహిత్యములను నేర్చిన [శ్రీవత్సగోతజులైన వేటూరి సుందర కాస్త, శేషమ్మలకు మూడవ సంతానముగా (ప్రభాకర శాస్త్రిగారు నర్వజిత్తు మామబహుళ ఏకాదశీ మంగళవారమున క్రీ. శ. 1888 ఫబవరి 7వ కేదీన జన్మించారు. వీరు నల్వురు సోదరులు, నల్వురు సోదరీమణులు వీకి తండడిగారా కాలమున స్కుపసిద్ధ ఆయుర్వేద వైద్యులుగా పసిద్ధివపించి యుండి నారు. _పాథమిక వెద్యాల్యాసము వీరి స్వ్యగ్రామముననే సాగినది చిన్నవయసున నంస్క్యృూకాం(ధములన తఏ తల్మడి" డను మద్దూరి రామావధానుల గారి కడను చదివినారు వీరి చిన్నవయసులో క శ్హేపల్టిలో జరిగిన |గామదేవత జాతర ఉత్స వమూ, ఆ యత్సవమున సాగిన జంతుబలులూ చూచి చిన్ననాటి నుండి మర ణమును గూర్చి, పుట్టుకను గూ ర్చ, జీవుని గూర్చిన చింతలు వీరిలో, రేకి త్తినవి. ఆనాటి నుండియే దైవము పేరున జరుగు నా పపహంసను మానృగల్గుబెట్లాయని యావేదన పడుచుండెడివారు ప్రభాకర శాస్త్రిగారు

వేటూరి [పభాకరళాన్త్రి 89 ఆకాలముననే వారి కుపసనయనాదికములు జరిపి "చల్దపల్లిలో" మహారక్థి కల్పులైన అద్దేపల్లి సో నాథ కాస్రీగారికడ కౌముది మొదలగు శాస్త్ర [గంధముల నధ్యయనము సేయటకై వారి తండిగారు చేర్చినారు. చిన్ననాటి నుండీ శాన్రిగారికి కర్మానుహ్టైనముల మీద గొప్పగా శద్ధలేదు. ఒక్కాక్కపుడు మాట్లా డుచూ “విహాయ కాస్త్రజాలాని యత్సత్యం తదుపాస్యకామ్‌ "అని అంటూ ఉండే చారట థ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకట కాస్త్రిగారు బందరువచ్చి హైస్కూలులో ఆంధో పాధ్యాయులుగా ఉన్నారనీ వారి మహనీయత నా చుట్టుపక్కల యూళ్ళలో చాల విడ్డూరముగా చెప్పుకొనుటను వినుటచేతనూ శ్రీ సోమనాథ ళా స్రి)గారివద్ద సవో ధ్యాయులుగా ఉన్న శ్రీ అవ్వారి సుబహ్మణ్య కా స్తిగారు, (శీ పిసిపాటి వెంకట రామశా స్తి)గారు, శ్రీ వేటూరి [ప్రభాకరకాస్త్రగారూ బందరుకు వెళ్సవలయునని చిశ్చయించుకొన్నారు. ముందుగా (శీ ను బహ్మణ్యకా స్త్రిగారూ, వేంకట రామ శాస్రి9గారునూ వెళ్ళి బందరు చేరినారు తర్వాత కొన్నాళ్లకు శీ (పభాకరకా సి గారు వెళ్ళి నారు. వారి కప్పటికి పదునారేండ్ర (సాయము. (శీ వెంకటళా స్తి9గారి కడ తమ విద్యాభ్యాసమును గూర్చి శీ పభాకరళా స్త్రిగారు “తెలుగున నాకే మేని యెలుక యేర్పడెనన్నచో నది (శీ వేంకట శాసి)గారి గురుళానుగహ పాపియే వారి దగ్గణ పుస్తకము పట్టి చదివిన దానికంచె వారి ముఖతః వినోదగోష్టిలో విని నేర్చినది చాలా, ఆధ్యాత్మ విషయమున బందరు వాసమున గాని శ్రీ శాస్త్రిగారి సన్నిధినిగాని నాకు గలిగిన యుద్చోధ మేమియు లేదనియే యనవలెను,అంతేకాదు శీ శాస్టి9గారి సన్నిధిని ఆవధాన ధారణలు, పద్యరచనలు, ఉపన్యాస వినోదములు, కవితా కల్పనములు, వాద(పతి వాదములు ఆహంతలు, మవ తలు బలసీ అధ్యాత్మచింత యంతర్థాన మందినదనవలెను (శీ శా స్తింగారు మాయామర్మము లెజుగని స్వచ్చ హృదయులు. బందకు రాక పూర్వము వారి తీరు “దేశాటనం పండిత మ్మితతాచ” అన్న క్లోకముచొప్పున చాతుర్య మూలములు శల

90 తెలు ఏ వైతాళికులు గలదై వర్తిల్లికది. అప్పటి దేశాటన పండిత మ్మితతా రాజసభా పవేళాదులు వారు చెప్పవచ్చును మేము వినవచ్చును కాని పండిత మి్మితతికు దర్వాతిచియు రాజసభా (ప్రవేశమునకు బూర్వుపుదియునగు చాతుర్యమూలము వారుచాటు చేయక సవిస్తరముగాం జెప్పుచుండెడివారు.. నేను సిగ్గున(జిదికివొవుచుండెడి వాడను” 1 శీ (వభాకర కాస్తిగారు బందరులో విద్మార్సనము చేయు కాలములో దేశభ క్త కొండ వెంకటప్పయ్య పంతులుగారి యింటను, (శ్రీ వల్లూరి సూర్యనారా యణ రావుగారి యింటను ఉండేవారు. త్ర శాస్త్రిగారు మదరాసుకు తమ పదు నెన్మిదవ సంవక్సరంలో2 చేరినారు [శ్రీ వల్లూరి సూర్యనారాయణ రావుగారు శ్రీ కాస్త్రిగారిని పరిచయము చేస్తూ శ్రీ రెంటాల నుబ్బారావుగారికి ఒక జాబు (వాసి యిచ్చినారట. అది వారి కంతయో ఉపకరించినది మదరాసులో శీ (పభాకరళా_స్త్రి)గారి తొలినాళ్ల జీవితము; (శీ వేపా రామేశముగారి యొద్ద గామా స్తాగా నుండిన (శే కాజ శేషయ్యగారు (శ్రీ (ప్రభాకరళకా స్తిగారి బావగారు. వారి సహాయముతో మదరాసులో [శ కాస్తిిగారు నెలకొన గల్గినారు మదరాసులో పండిత డి గోపాలాచార్యులు, ణీ పురాణం నాగభూషణ శ ర్మగార్హును మిీతు లయినారు. [శీ గోపాలాచార్యులుగారి మూలమున [శీ పనప్పాకం అనంతా చార్యులుగారు, వారి కుమారులు (శీనివాసొచార్యులుగారునూ మ్మితులయినారు మదరాసు చేరిన వెంటనే వెస్టి మిషన్‌ హైస్కూలులో రెండేండ్డకాలము. తెలుగు పండితులుగ ఉద్యోగించినారు. శీ ప్రభాకర కాస్తి్రిగారు. ఆ యా సమయము ననే పాచ్యలివిత పుస్తకళాలకు వెళ్ళి అక్కడి (గంథములను చదువుచుండెడి వారు. (శీ వేపా రామేశముగారితో తఅచు విద్యావినోదగోష్టి సాగించుచూ శీ (పభా౭ర కాస్త్రిగారు గణితఖగోళ చరిత్రాది రహవ్యముల నెన్నింటిరో

1. ప్రజ్ఞా (ప్రభాకరము 82 $8 1). లి క్రీశ 1908,

చేటూరి (పభాకరళకాశ్త్రి 91 తుజ్ణముగ తెలిసికోగల్గినారు ర్యాతులలో [శీ రామేళముగారితో గలసి వారి లె స్కోపు మూలమున వక్ష్యత్మగహ మండలముల గతివిశేష రహస్యముల నెన్నిం టినో పరిశీలించినారు ఆ కాలముననే ఎఫిగాఫికా ఇండిక్కాఖండియన్‌ ఆంటిక్వర్సీ ఎఫ్‌_గాఫికల్‌ రిపోర్టులు మొదలగు చర్మికాధార (గ్రంథభములనెల్ల (శీ రామేళశము గారి నుండి తెచ్చుకొని క్షుజ్జముగా చదివి యా విశేషము-నెల్ల (గహించినారు చర్విత, ఖగోళ రహస్య పరిశీలనమున వారికిగల త్మీవమగు పరిశోధకతా దృష్టికి దృష్టాంతము - 910వ సంవత్సరమున హాలీసు కామెట్‌ వచ్చి నపుడు మదరా సులో దానిని తొలుత గుర్తించిన వ్యక్తి 4 [పభాకిరళా స్త్రిగారు. ఒకనాడు వైనాకులర్‌తో దానిని పరిశీలనముగా గుర్తించుచూ దాని యుతృత్తినీ ఊనికినీ (] రామేళముగారికి తెల్పుటక్రై శీ కాస్త్రిగారు వడిగా పర్వెత్తుటలో మేడమెట్టు కొట్టుకొని మోకాలిగూటి చర్మము చిట్లి నెత్తురు కారుటను గూడ గమనింపక ఆత ముగా వెళ్టినారట. నెత్తుటినిచూచి [శీ రామెళముగారు నివ్వెర చెందినారట వర్నాడు (శ్రీ రామేళముగారు ఆ భూమకేతువునుగూర్చి హిందూ పతికలో నొక వ్యాసము (వాసినారు. ఈ విషయములను చెప్పుటలోగల యాంతర్యము: శ్రీ శాన్రిగారు విషయమును పఠశీలించు పుకు విషయ పరిశీలన దృష్టియేగాని ఇతరములగు న్వవిషయముల యందేమ్మాతము ఆనక్రి ఉంజెడిదికాదని.

శీ (ప్రభాకర శాస్త్రిగారు కెలెట్‌ హైస్కూలులో. రెండే ద్రకాలము తెలుగు పండితులుగా పనిచేసి” రు ఆ కాలముననే వీరి ఇర్వదవ యేట, పీకి సవాధ్యాయిగా నుండిన పిసిపాటి చేంకటరామ కా_స్రిగారి సోదరి (శ్రీమతి మహ అక్ష్మిగారితో ఘంటసాలలో పీరికి వివాహమైనది వివాహానంతరము మడరాసుకు వచ్చి తమ యుద్యోగాదికములను సాగించుకొనుచుండినారు-

శ్రీ కాస్త్రిగారి మదరాసు జీవితమున సాపహిత్యవిశేషములు: మదరాసులో శ్రే (వభాకరళా స్త్రిగారు మైలాపూరులో వారి బావగారితో కలసియే యుండిన రు" కాని భోజనాదికములు మాతము హోటలులో విరామము దొరకినప్పుడెల్ల పాచ్యలిఖిత పుస్తకములకు(౨[0%108 10120) వెళ్ళీ యముద్రిత (గంథములను పరిశీలించుచు

929 తెలుగు వైతాళికులు లోకల్‌ ర్తికార్జులనెల్ల చదువుచు అపూర్నాంశములను గుర్తించుచు గుర్తించిన వానిని మిక్సు ఉత్తరముం ద్వారా తెల్పుచు తన్మయతతో విద్యావ్యాసంగము చేయు చుండినారు (పాచ్యలిభిత పు స్తక శాలాధ్యక్షులు లై బరికి వచ్చినపుడు వీరిని గూర్చి లై జేరయన్‌ద్వావ తెలిసికొని ([గందాలయమున ఉద్యోగ మిచ్చినారట ఆనాళ్ళలో పావు వా3 మల్దనను గూర్చి పీరొక వ్యాసము (వాసినారు, ఆ వ్యాన సారాంశము; థ్రీ వీరేశలిం” ము పతులు గారు కవులచరితలో (వాసిన ల్‌ సరిగాదని పావులూరి మల్లన న్నయనాటి మల్లన్న ఎనుమడనీ నిరూ పించుచూ ట్రీ కాన్రిగారు [వొసిన వ్యాసమది. ఆ కాలమున మదరాసుకుండి వెలు వడుచుండిన “ళశిలేఖ” అను విక ఇకరులగు కొందరు పుడితలును._ ముఖ్య ముగా థ్రీ చిలుకూరి వీరభధ రావూర- థ్రీ వీరేశలి.గము గారి పడమై వీరా వేళశముతో కాన్రిగారి?ి విమర్శించినవి అంతేగామ - శ్రీ పభాకరళాస్తి9 గారిని ఆ యుద్యోగములో నుండనీయరావనీ. తీవముగా వ్యాసములు (వాఫనారు. (ప్రభాకర కాస్త్రిగారు లై బరీలోని పు సకములను తార్మారు చేయుమన్నారని కూడ (వాసినారు శ్రీ వీరభ్మద రావుగారు ఆ దినములలో (పొఫెసరు రంగాచార్యులు గారు ప్రాచ్యగిఖిత పుస్తక శాలలోగల మహావీవా చార్యుని గణిత సారసం[గహమును ము దించుచుండినారు మల్లిన గణితము దానికి తయగగుటను వారికి తెల్పుచూ శ్రీ వీకభ్యదరావు మొద ఐగు వారి వవాతలయిన వ్యాసములను గూర్చికూడ కాస్తి9గారు రంగా చార్యుల వారికి తెల్సినారు ఈ విషయములో నత్వత్వ నిరూపణమున కై శ్రీ రామేశముగారు (పాచ్యలిఖిత [గంథాలయములోని రికార్డులను పరశీలెంచి _పామాణికముగానున్న ఫ్రీ[పభాకర ళాస్తిగారి రచనల యెడ వైరస్యమూని వారి యుద్యోగమునకే హాని కలిగించు. నుద్దేోముగల వారి విషయమై శ్రీ బయ్యా నరసింహేశ్వుర శర్మ గారితో నొకనాడు ముచ్చటించి యథార్థవిషయమును అప్పటి దొరతశము వారికి తెల్పుటకు నిశ్చయించినారు. (తీ కాస్తి౦గారి రచనము (ప్రామాణికమని వ్యక్త మగునట్టు “ళశిలేఖ”లో లై_బరీలోని మల్దనగణిత'పు _వాత్యప్రతులలోని పాఠ

వేటూరి ప్రభాకరకాన్త్రి 02 ములనెల్హ (పకటించుట జరిగినది, కాకినాడలోని కాల్చెర్ల (శీనివాస రావుగారు పావులూకి మల్లన్న తాలూకు [వాత_పతులను నంపాదిచి, (శ్రీపోలవరము జమీం దారుగారు. దురుసేటి శేషగిరిరావు వగైరాల సంతకాలతో నా పాభములను [పక టించినారు. అవియెల్ల శీ ్మపభాకర శాస్త్రిగారి వాదమును బలపరచినవి, ఇవి యన్నియు సాహిత్య విషయముగా కూడ ఎట్టి [పమాణజ్ఞత ఉండవలయునన్తుట థీ ళస్త్రిగారి యాళయమో వ్యకృముచేయుచున్నవి ఈ కాలముననే ఒక మర్మ్యాయము థ్రీ కొమ్మరాజు లక్ష శ్రణరావు పంతులుగారు (శీ వీరేశలింగం వంతులు గారితో కలిసి (పాచ్యలిఖిత పుస్తకళాలకు వెళియు=డినారు. ఆ దినములలో శ వీరేశలింగం పంతులుగారాంధకవుల చర్మితను సంస్కరించి (పకటించుటకె పూని యుండినారు ఆ సందర్భమున శ్రీ |పభాకర కాస్త్రిగారి సహాయమును చేకూర్చు [ప్రయత్నములో (శీ లక్ష్మణ రావుగారు శ వీరేశలింగం పంతులు గారికి [శీ ప్రభాకర కాస్తి9గారిని పరిచయము చేసి పావులూరి మల్లన్న చరి [త్రము యొక్క తత్త్వమును నిర్ణయింప నభిలషంచినారు. ఆక్కడ ఉన్న (వాత (పతులన్నియూ శీ ప్రభాకర కాస్తిగారి వాదమునే నిరూసించినవి, శీ వీరేళ్ల లింగము పంతులుగారికి కవుల చర్మిత సంస్కరణము విషయమున ఎన్నో విషయములను కాస్తి9 (వాసిపంపినారు,

మదరాసులో నున్న కాలముననే [ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తకాలయమునగల (గంథ పరిశీలన పరనోత్సాహములు శీ (ప్రభాకర కా స్పిగారి సాహిత్యజీవనమున అనేక విషయములను గు ర్తింపజేసినవి, ఆనేకములయిన చాటుపద్యములన్ను సేక రించి “దాటుపద్య మణిమంజరి”ని ్కపకటించినారు. ఆ కాలమున మదరా సులో సాగిన సాహితీ చర్చలలో అన్నింటిలోనూ శీ కాస్తిగారిది అగ స్థానముగా ఉండెడిది, వీరు సాగించిన వాజ్కయ విమర్శలుగాని,రచించిన కధలు, కావ్యములు గాని మనసు నిర్మలమై సత్వాన్వేషణయుతమైన సాహిత్యజీవిగా వీరిని గుర్తింప జేయును,

0క్త తెలుగు వైతాళికులు ఫ్రీ [ప్రభాకర శాస్త్రిగారి రచనలు

1. పద్యకాన్యములు: దివ్యదర్శనము, మూన్నాశ్ళముచ్భట, కడపుతీపు, కపోతకథ, చిన్ననాటి చేస్టలు, విశ్వాసము. పెండ్లిముచ్చట, గృహ కీ ],వూలవిందు, సీకావలము,సప్త పదులు ళరణార్థి, మాతృశీ, సనత్సుజాతీయము మొదలగునవి. వ, అనువాదములు ( రూపకములు ) ; కర్ణభారము, (ప్రతిమ, భగవదజ్ఞుకము, మత్తవిలాసము, మధ్యమ వ్యాయోగము. నాగానందమున ర0డంకములు (మిగిలినది వూజ్యపాదులు ఆచార్య దివాకర్లవెంక టావధానిగారు పూ రిచేసినారు) తి గద్యగంథములు ఎ? (పజ్ఞాపథాకరము, (శీవారి యాత్మకథ) నీతినిధి _ (అనువాదము. అంగ్లమున దీనిపేరు ' 226 90010080) 05 4020 మక" ఆంధ (గంథమాలయ దాజవ సుమముగా (ప్రకటితమైనడి. శ్రీ కట్టుకథలు కొన్ని. త్త వాజ్మయచరితలో విమర్శ కవి జ్రీవితాదులను స్మపమాణముగా వీవరించు (గ్రంథము. శృంగార (శీనాథము, ల్‌. చార్మితకాధారములతో సవిమర్శముగా పరిష్కరించి (సకటించీన (గంథ ములు;

తంజూనూరి యాం(ధరాజులచర్మిత ఐసవ పురాణము, (క్రీడాభిరామము, ఉదృటారాధ్య చర్మీత, హరతిలాసము, అన్నమాచార్య చరి(త్రపావులూరి మల్లన్న గణితము, ధనుర్విద్యావిలాసము, ఆం ధ కామందకము, సుభదాకల్యాణము. వేంక టేళ్యుర వచనములు స్ముగీవ వీజయము,ఉ త్తరహరివంళము, మను చరిత, శృంగార అమరు కావ్యము, _పబంధరత్నావళి, నీతి ద్విషష్టికా, అప్పన చారు

జి

పెటూరి (పభాకరళాన్త్ర రక్‌ చర్య, వేంకటేశ్వర స్తుతి రత్నమాల, వేంక టేళ్వర లఘుకృతులు, రంగనాథ రామాయణము. బసవోదాహరణము, | 8 నంకలనములు ;

చాటుపద్య మణిమంజరి మూడుభాగాలు (ఇందలి రెండుభాగము అచ్చయినవి), 7 అహదనకర తామకాసనము, లశ్షీ్కీ పురము కాసనము, మంచాళ్లు ముట్లూరు కపి రేశ్వరపురము మొదలగు చార్మితక నిరూపణములగు కాసనములను పాళ పరిశోధనలతో [ప్రామాణికముగా పరిళోధించి [సకటించిశారు. కాతవాహనులూ, ఇశ్వాకులూ మొదలైన 1పావీన రాజ వంశముల చరితలను పరిళోధించి వారాంధులను విషయమును నిరూపించినారు [ప్రాచీన కాసనములలోని వింత యక్కర మైన “జ ను గూర్చిన చర్చను సాకల్యముగా పరిశీలించి దాని పుట్టు పూర్వో త్తరములను నిరూపించినారు, కా స్తింగారు.

“నాగబు

(శ్రీీపలాకర శాస్త్రిగారు నిరంతరము. గాలించిన కాళష్మత (గ్రంథ పరిశీలనా వలితముగ, లిపి భాషమొదలగువాని పరిణామ తత్వమును చక్కగ గుర్తించు టయే కాక (ప్రాచీన థాషావ్యవస్థను గూడ నిరూపించు శాసన భాషావిధానమును అవగావానము _ చేసికొని యాంధాభాషా తత్త్వమును నిరూపించగల్లినారు. పూజ్యులు విమర్శక్షాగేనరులు (శీ నిడుదవోలు వేంకటరావుగారు [శీ పభాకర శాస్తి గారికి శద్ధాంజలి ఘటించుచూ పరిశోధనలో ఇట్లు వాసినారు:

“మన కుపలబ్బమైన మొదటి తెనుగు పదమును కనిపెట్టిన క్రిర్తి కాస్తు9లు గారిది. నాగబు' అను పదము వత్యేకముగా అమరావతి శాసనములందు లభిం చినది, ఇది రెండువేల యేండ్ల (కిందటిది. “నాగబు అనునది “నాగము అను పదమునకు రూపాంతరము. సంన్క్సృత పదమగు నాగి అనునది “బి ఆను తెనుగు (పత్యయముతో వాడబడినది, అనగా నానాటికే అనగా కీస్తు పూర్వమే సంస్కృత పదములు తెనుగు పత్యయములతో వ్యవహరింపబడినుట్టు తెలియు

986 తెలుగు వైతాళికులు చువ్నదీ. మతశియు కై9 స్తవ శకానంతరము వెలసిన శాసవములలో “పట్టనబు వ(క్రబు, సిద్ధాయబు, మున్నగు రూపములు వెళలయచుండుట చేతను "సంవత్స రంబుక్‌” అను బిందు పూర్వక “బు రూపము [క్రీ శ 5068లోనే కనబడు చుండుటచేతను. శ్రీ శాస్త్రిగారు చూపిన రూపము సహజభాషా పరిణామమును సూచించుచున్నది.”

“ట్టమాంసా కా_స్త్రమున (ప్రాభాకరమతమున కెట్టి విశిష్టతకలదో ఆంధ భాషామీమాంసా కా స్త్రమున (ప్రభాకర మతమునకు నంతటి పిశిష్టహ్టానము గలదు, ఈ (ప్రాభాకరభాషా సం[పదాయములతో పరిశోధనల సాగించినచో నదియే పరిశో ధనకు పరమావధియై భామా (ప్రపంచమునకు దివ్యజ్యోతి కాగలదు” అని.

శీ ప్రభాకర శాస్త్రి గారి పరిశోధన కేవలము పుస్తక పరనమా[త పరి శోధనము. కాదు ఆత్యతత్త్వ్య పరిశోధనతో జతగూన్చి భాషా పరిశోధనము కావించుట యాయన విత్యకృత్యము,

పూజ్యులు చార్మితక పరిశోధకులకు గురుకల్చులయిన మల్లంపల్లి సోమ శేఖర శర్మగారు శీ [పభాకర కాస్త్రి గారిని గూర్చి “"మూడుమూర్తులా అయన వరిశోధకుడు, భాషా పరిశోధకుడు. చరిత వరిశోధకుడు గేయ ఛందః పరి శోధకుడు, ఆత్మపరిశోధకుడు. విశేషించి ఆధ్యాత్మిక పరిశోధకుడు, మూర్తీభవిం చిన పరిశోధన ఆయన” అని పేర్కొనివారు, వీరిర్వురూ మదరాసులో కలిసినవు డనుదినమూ ఎన్నో వాజ్మయ శాసన విశేషములను పదింబదిగా చర్చించుకొనే వారు, అహదనకర త్మామళాసనమును పరిష్కరించి పౌళములను చదువుటలో సిరికి మతభేదము కలిగినది. కాని వారి మైతికి మ్మాతము భంగము కలుగలేదు.

(ప్రక్యాత చరి[తకారులు పూజ్యులు (శీ నేలటూరి వేంకటరమణయ్య గారు, శృంగార (శ్రీనాథరచనముచే రెడ్డి రాజ్య సంశోధనకు పునాదివేసినవారు శ్రి పథా కర శాస్ర గొరని భారతి రజతోత్సవ నంచికలో వ్రాయచు “కేవల భాషా పండి తులయందు లేని చర్విత జిజ్ఞాస వీరియందు కానవచ్చుచున్నది” _ అని (వాసి నారు.

వేటూరి "పభాకరళాస్త్రి 97

దేశి సాహిత్య సొందర్యముల నెన్నిటినో తవ్వితీసిన ఘనత శ్రీ [వభాకర ' శాత్రి..గారిద్దే ద్విపద కవితా పళస్తి ని గూర్చిగ్గానీ గొబ్బి పాటలు, ఉయ్యాల ప్తాటల్సు, వెన్నెల పదాలు, చిలుక పదాఎ,ధవళాలు మొదలగు వానిని వివరించు పట్టులలో దేశకవిత యందల్సి జాను తెనుగును వివర్షించునపుడు జానపద వాజ్మయ రహస్యముల నన్నిటినీ పరిశీలింవి వెలికిదిసిన గాని తృట్తినందని తత్త్యము శ్రీ ఢభాకర ళాస్త్రిగ్రారిది

మదరాసులో నుండు దినములలో శ్రీ కాస్రిగారికి దైఘాయిడు జ్వరము వ్రు ఒకతి సంవత్సరములలో_వచ్చినడ్డి ఆ జ్వర తీ వతవబన -బాలగా చిక్కి- పోయిరి అవి సథవను [పపంచ నం గ్రామము,జర్పుగుచ్చున్న దినములు,యయుద్ధ విష యములను చదివి శ్రీ కాన్ర్రిగారు మిక్కిలి తపించుచుండువారు. మూడేండ్లు న్నిద్దా హారములు నరిగాలేక వీరు చాల వాధపడినారు. ఆ సందర్భమున వీరు పేర్వాసి

న్‌ు వ ॥? మ ర

గొంచిన వైద్యుల వైద్యములనూ," ప్రఖ్యాత దివ్య న్షేతిములనూ దర్శింలి తమ శుగ్మతను పోగొట్టుకొన నేర్షయో పయత్నములు (ప్రయత్నీంచినారు,కాన్‌ కుదర లేదు. వీరి .యయనారోగ్యమును తొలగించు కొనుటకు మార్గమేదియు తోచక వ్యధి త్కులై యండగా అవ్పటి (పస్థిడెన్ని కళాశాల త త్వ్వకా ప్తా౦ిచార్యులు (పా. పోతరాజు నలేసింహముగారి సహాయమున కుంథభకోణమున నుండివ మాస్టరు సి వి, వి. గారి కడకు వెళ్ళి వారి యోగమార్గమున ఇష్ష్యలై నంపూర్ణోరోగ్యమును పొందగల్లినారు థ్రీ శాస్త్రి గారి కావ్యములు

శ్రీ (ప్రభాకర శాస్త్రిగారు సర్వాం దేశమునకును పండితులుగొ విమర్శ కులుగా సుపరిచితులు, " ఏసీతనము నుండే వారిలో పెకీగిన 'యాధ్యాత్మచింతన, కరుణ షాత్సల్యములు, మానవత కుండదగు సతశీల |పకటనము' వారి ఈవ్యము లలో_(పతివలిలనఢడము. ప్రత్యేక. వికేషము. మహాకావ్యములను _వాయగల సామ పకి

988 తెలుగు వైతాళికులు

_ ర్థ్యము కలవారై నా ఖండ కావ్యములను మ్మాతమే (వాసినారు. (పతికావ్యములోనూ వారి (పత్యేక వ్య క్రిత్వము కొట్టవచ్చినట్టు (పకాఃస్తూ ఉంటుంది. ఆనవరతము అంతరాత్మావలోకన తత్పరులై ఆర్తుల ఆధివ్యాధులను ఆర్బుటకై యోగాను స్టానము నెజపఫ్గీనవారు అలవోకగా (వాసిన కావ్యములు సెజులో చిన్నవిగా కాన వచ్చినప్పటికినీ గుణవిశేషములో దండితనము గలవి.

“విశ్వాసము” ; విజయవాడ నుండి వారు బందరుకు రైల్ముపయాణము శేయునపుడు ఉప్పరివాని పెంపుకు కుక్క విశ్వాసముతో నాతశి వెళ్నడించివవ్చి యాతడు ప్రయాణించదు" ష్‌ కైలుతో పర్వెత్తి పాణక్యాగము చేసిన గాథ ఇప (ప్రత్యక్ష [ప్రమాణమైనది. కిఅకుగుండెను గూడ కటజగి.చిన కరుణక మైన కథ "మూన్నాళ్ళ ముచ్చట” యు యథార్థ గాథయే శ * ఆరం గూరిన కూరిమిం జెలగు భార్యాళ ర్త లేతత్కధా

సారం బారసి మేలు గాంతురను నుక్సాహంబునన్‌ నీతి నిం

డారం గల్లి యథార్థ మైన యొక గౌథార్థంబు వాకువ్వ్యగా

నారంభించితి నేనిదే సుక్షవితా వ్యాహారపు9 ధోరణిన్‌” దిన్యిదర్శునము “నిజమును పెంచిన సత్క్బృతి” కనుకనే శ ళాస్త్రిగారు

“* తలపులు విశుద్ధములుగా

దలపింపుము పలుకు లమృత ధారలుగా బలికింపుము కార్యంబులు సరిపింపుము పరహిత (పశస్తములు గాన్‌, ఆని వాసినారు, మధరాసులో నుండగా సాగిన, సాగించిన త్మీవమగు వాజ్ఞయ విమర్శలు. ఆ సమయమున వారి కేర్పడిన యశాలోగ్యము, తన్నివారణముక్రై వారు గా మూన్నాళ్ల ముచ్చట

వేటూరి పభాకరళాన్త్ర 09 చేరిన యోగము వారిని యనవరతము ఆత్మావలోకన తత్పడులుగా, మానవ కల్యాణమునకై ఎడతెగని తపస్సున జీవితమును సొగించునట్టు చేసినవి,

1589 _ 40 సంవత్సరములలో మదరాసునుండి తిరుపతికి వారు విచ్చేసినారు. తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానములవారు నిర్వహించిన (శీ వేంక 'చేళ్వర ప్రాచ్య పరిశోధనాలయమున ఉద్యోగ జీవనము, ఆ దినములలో శీ వేంక బేశ్వర (పాచ్య కళ కాలలో పధానాంధ్రాద్యాపకులుగా, అపుడే _పారంభించిన చిద్వశ్చరీకకె వచ్చిన విద్మార్థులను వద్వాంసులుగా జేయట ఆయా విద్యార్థుల నిత్య జీవితము కూడ సుశీ సంపన్మముగా ఉండునట్లుగా జేయుట వారి ధ్యేయ ముగా ఉండెడిది. (ప్రతి విద్యార్థినీ అడాగడుగున స్వచ్చము, ఆచ్చతరముగా తీర్చిదిద్దుటకై వారి ప్రయత్నమూ, నిజముగా మాయందజను చకితులను జేసె చిది మాలో [శీ విజయ రాఘవన్‌ అని యొక విద్యార్థి యుండెడివాడు,ఆత డేవో కొన్ని పద్యములను మజీ యొకరిని గూర్చి వ్యంగ్య ముగాను దురుసుగాను విమ ర్మించుచూ (వాసినాడు. అది చదివి మాలో మేము తమాషగా కేరింతలతో చర్చించుకొనుచూ ఉండి రాము కళాళాలలో అటు వైపుగా వెళ్టుచూ (శీ కాస్త్రి గారు విన్నారు బాలా నొచ్చుకొని యాతన్‌ని పిలచి ఇతరుల నట్టవమానించుట నాాయధర్మబద్ధముగా ఉండవతలెంనీ చెప్పుచూ

ఇతరుఐ నవమానించెడి

మతి మాన్పుము పరుల చెడ్డగు*ములు 'సైపన్‌

ధృతి గూర్పుము సంతోషా

మృత రసమిడి సేద దేర్చుమీ నా స్వామీ" అని మందలించినారు మణి యొకనాడు మేము రెండవ సంవత్పరమున చదు చును సాగి-చుచున్నపుడు [ప్రథమ వర్షమున శ్రీ తిన్మువర్షుల కోదండ ఛామయ్యగారు. థ్రీ నిడవర్తి శీరామ మూర్తి గాడ మొదలగువారు విద్యార్థులుగా ఉండేవారు, ఆయేడే తాలిసారిగా మా కళాళాలలో విద్యార్థిను లిర్వురుచేరినారు తమ విద్యార్థులు సచ్బీల సంపన్నులుగా ఉండవలయు ననుట శ్రీ కాస్తి9 గారి తత్వము,

100 తెలుగు వైతాళికులు వారానాడే ఆనగా విద్యార్థినులను చేర్చిననాడే తరగతిలోనికి వచ్చీరావడనుతో మాకందటకూ ఒక పద్యమును చెప్పి మరునాడు ఒప్పజెప్పవలసినదిగా కోరినారు: “లాథి పరాంగనల్‌ వరవిలాస మవోహర రూప సంపదన్‌ జగీదిన( జూడ డుత్తముండు జూవినల జూయను నుధ్యముడు తాం జూచిన జూడకుండినను జూచును నీచుండు వారిలోన నన్‌ జూచిన. జూడకుండు గుణి జూచిన చూపున జూడు మంబికా అని చెప్పుచూ “ఇది రావిసాటి (తిపుకాంకుడను కవీళ్వరునిది ఈ తరగతిలోని మీరు సోదరీ సోదరులుగా మలంగనలమయు” నన్నారు ఆందరి కన్నులు వారియా మాటలకు చెమ్మగిల్లినవిం చక్కని దస్తూరి యనిన వారికి మిక్కిలి మక్కువ, మాలో ఏ ఒకరి యక్షరములు గుం[నగా ఉన్ననూ “ ఆం(ధభాష యమృత మాం[ధాక్షరంబులు మురువు లౌలుకు గుండ్‌ ముత్తియములు ఆం(ధదేళ మాయురారోగ్య వర్ణకం బాంధజాతి నీతి ననుసరించు” నని దగ్గరకు బిల్చి ప్రీతిగా వీష్ప తట్లి తమ తృప్తిని చూపేవారు. ర్య అటి ఒకమారు మాకు హోస్టలులో ఆంధ తమిళ భేదములు త్రీవముగా చెల శేగినవి. ఆవి వాగ్వివాదములుగా నిలువక సిగవట్టుల దాకా వెళ్ళినవి, ఆ శమిళు ల కుతం[తములు సమ్మతముగాక మాలో కొందజ ముదిక్తులమెనాము. నేనూ, (శ్రీహామమే ర్త, శ్రీరామసుబ్బ ళర్ము ఆను వారము తమిళ విద్యార్థులలో కొందటిని చా న! శంకరగిరి మాన్యాలు చూచేపరాంతము చేసినాము ఈ విషయము కాన్త్రిగారికి తెలిసినది. వెంటనే తమ్ము కలుసుకోవలసినదిగా కబురంపినార్లు. వారి ఇంటికి

వేటూరి _వభాకరశాన్త్ర 101 వెళ్ళీనాము, అంతే. మా (ప్రవర్రనము దౌర్జన్య భూయిష్టమనీ దాన్గిని మ్లార్చుకోవల సియున్నదనీ మందలించినారు కాని వారి రచనయే మైన

“ఓర్వరు మాయమర్మ్శముల నుజల ధీమహిమంబు పేర్వడన్‌

నేర్వరు గాక విద్దియేలు నేయ్యుము తియ్యము చూచుకొంగద్రు లో

గర్భము తక్కువేయయిన శం్యడ్రతనంబున( గాశవత్తు రా -

యుర్వపు రుజ్జులుల్‌ బలనమున్నతు లెన్న(గ నంధ పుత్త్రకుల్‌

ఆతిధ్థా గౌరవంబును

స్వాతంత్య (పియత, స్వల్చసంతోషము, దు

ర్నీతి విహినత, నైచ్యా

పేతత్వము నాంధులందు. బేర్వుడు గుణముల్‌ ” _ అను నీ పద్యము లను బేర్కొని వారు మన కతిథులుగదా. అట్టివారియేడ కార్మాశ్యము తగదన్‌ తెల్పినారు,

ఆ దినములలో మా కళొళిలలో సవర్ద హిందువులకు మాతమే (ప్రవేశ ము-డెదిది. ్రీ కాస్త్రిగారు సర్వమత సమత గలవారు పశ్చిమ గోవదార్‌ జిల్బా కొవ్వూరినుండి షేక్‌ మస్తాన్‌ అనే ముస్లిం విద్యార్థి కృష్ణాజిల్లాలో త్రీ కాన్రిగారి (గామ (పాంతమునుండి దాసి బనవయ్య అనే హరిజన విద్యార్థీ మా కళాళాలలో” చేరుటకై వచ్చినారు ఇది 1949 నాటిమాట. అప్పటి "కమలోనున్న రూల్సు [కారము వారిర్వురికీ మేము చదువుచున్న కళాశాలలో (సవేళము లభ్యము కాలేదు, క ళాళాలనుండి (శ్రీ కాస్రిగారి యింటికడకు వచ్చినవారు ఇంటిలోనికి రాక దూరముగా నిలుచుండినారు. వారు దగ్గరకు రోవ్యనగా మస్తాన్‌మ్మాతము. వచ్చి నాడు బసవయ్య కదలక యండుటను జూది “సేవ వావగ్గతనారాన న్‌ా రమ్మనినారు వారి నిర్వురనూ, అందున బసవయగ్థన్న్కద్యుఅగా న్‌ కొని తనుయి-ట నాతనికి భోజనమొపగి (గథవ్లు చెప్పినార్సు మ్లాభుం డౌట్‌ కును కూడ వారి సహపంక్రి భోజనమే సాగిన్యదాన్గాడు. అపుడ్డు చారు, _

క్‌ | న్న సా . లో నో

• స్నోమై/ర్న కూ.

109 తెలుగు వైతాళికులు

“వ ర్రీంతున్‌ మతదేశ జాతీకృతముల్‌ వైవిధ్యముల్‌ వీడి ని

ర్వర్తింయుం బరిచర్య నాడ్రలకు యావతృజ్ఞ నర్చించి యా

వ క్రితున్‌ గురుదేవ సూ కృములు భావస్స్ఫూ ర్తి నట్టయ్యునే

ధోర్తుందౌదు నొకొక్క చో నడపుమీ తుందుడ్కు. నాత్మేశురాః అను పద్యమును జెప్పి మాలో కొందరకు గల్గిన సంశయ నివారణము. కావించి నారు

శ్రీ కాస్రీగారి సాహిత్య జీవననుశన్న యోగానష్టాన సంభరితమగు జీవీ తము ఎందతెందటినో నన్మార్గ వర్తనులుగా మార్చినది, శరీర మానసిక అనా రోగములను తొలగించినది, తిరుపతిలో. వారు వర్తిల్లిన పది సంవత్సర కాల ములో మేము చూచిన యద్భుతసంఘటన లెన్నో కలవు కష్టైమ్ముకొని జీవించు ఒక వీరాది చెట్టుపైనుండి పడినాడు నడుమునకు గల్గిన దెబ్బవలని బాధ ఒక మ్మాతమున తోలగలేదు, డాక్టర్ద వై ద్యములన్నీ కావించుకొని యాతడు తన యిల్లాలిని వెంటనిడుకౌని బీచ్చమునక్రై వచ్చినాడు, మంచి వయసులోనున్న నీకీ వీచ్చమెత్తుకొను దుర్భుద్ధి యెందుకని మేమనుచుండగా లోపలినుండి శ్రీ కాత్తీ గారు వాకిటికి వచ్చినారు, వాం యవస్థ చూచినారు, చాల భిన్నులై వానిని యింటిలోనికి రమ్మని కూర్చానుమనగా నాతడది సౌధ్యము కాదని ఒకపక్క-కు ఓడ్డగిలగా వాలినాడు, వాని యా యంగ వై కల్యమును తోలగించి తీరవలేనను వారి పట్టుదల వాని యవస్థను జూచి వారు పడిన తపక చూచిన వారికిగాని అది యథార్థనునీ నవ్యలేనంతగా ఉండినది. వారు కన్ను మూసికొని యాతని యారోగ్యమునకై +పార్ధించినారు, పడి పదునైదు నిముషాలలో నా ఒడ్డరకముగో (ప్రక్కకు వాలియన్న మనిన అప్రయత్నముగా వెల్లకిల పరుండి, పరుండిన మకర లేచి లేదిన యాతడు నిర్భయముగా ఎట్టీ జాధయు. లేక తన యిల్లో

ల్‌ ముచ్చట లాడుచు మెళ్ళీనాడు, గౌ మమమున అనగా పద్‌ సాల్గు పదునైదు సంవత్సరముల వయసులో ఎ “(వ్రముగో వచ్చెడిది. అప్పడే. నేను తిరుపతి శ వెంకట

వేటూరి [1పభాకరళాన్త్రి 108 శ్వర _పాచ్య కఠాళాలలో విద్యార్జవనునక్రే చేరినది. ఆ నొప్పి తగ్గుటకు [ప్రాణాయామాదులు కరీర వ్యాయాయము చేసెడివాడను కానీ తగ్గలేదు మ్మితులు నీది పిమ్చుకగుండెకా యని పరిహసించెడివారుు నాయా బాధనుమా కా స్త్రిగారికి విన్నవి-చుకొన్నాను. సాయవ్మ్యతమువేళ వారి యింటికి వెళ్లేవడను, నా బాధ తొలగుటక్రై సర్వాంతర్యామికి భగవంతునకు నమస్కారము చేసికోమన్నారు కండ్లు మూసీకొని వారి యాదేశము మేరకు నమస్కారము చేసికొన్నాను, అంతే, నన్నెబుగకయే నా ప్రయత్నము లేకయే నేను బోరగిలపడి కాలుసేతులు కలిసి “ధనురాసనము"” వేసినట్టయి నా గుండెలోని యస్తవ్య స్తముగానున్న ఎముకల నేదోళ క్రి తన చేతితో నిమిరి సర్దుచున్నట్టుగా అనుభూతి నందినాను అట్టు కొన్నాష్త సాగినది మటి యా నొప్పీ యెటు పోయినదో యేమో: ఈ యోగ మార్గమున వా5ివలన చికిత్స నందినవారి యనుభూతులన్నియు వినువారికి యిది నిజమా. అని యనిపించును. కాని ఆ యమృతత్వము నాస్వాదించినవారికి దాని యానంద తన్మయత ఎట్టిదో తెలియును.

19468 మా స్వగామమైన [శీ కాళహ స్తికి శ్రీ ప్రభాకర శాస్త్రిగారు వచ్చి నారు శీ కాళహస్తి సంస్థానము లై (బరీలోని యము ద్రితములగు (గఎథములను పరిశీలించి వానిని దేవస్థానము (తి.తి.దే ) వారి (గగంథాలయమునకు జేర్చించుట యప్పటిపని, (పధమాంధ కవయితి తాళ్ళపాక తిమ్మక్క- రచితమయిన సుభా కల్యాణము ఆ (గ్రంథములలో లభ్యమైనదే. తిరుపతి దేవస్థానమువారి (పకటన ముగా దానిని కాస్త్రిగారు పకటించినారు,

పద కవితా పికామహుడుగా (పళ స్తి వహించిన తాళ్లపాక అన్నమా చార్యుని సంకీర్తనములను అంతకు ముఎదెన్నడో మహంతు (పయాగదాసు కాలమున _పకటితములై నిలచిపోయిన వాని ముద్రణ కార్యక్రమమును తిరుముల తిరుపతి దేవస్థానముల పాలకవర్గముూారిచే ఆమోదిపజేసి నిర్వ(కముగా సాగునట్టు చేసినవారు [శీ కాస్త్రిగారు. అంతేకాక (పతివర్షము అన్నమాచార్య వర్ధంతిని తీరుపతిలో జరుపుటకై పురాదివేసిన వారుకూడ థ్రీ ప్రభాకర కా స్ట్రిగారే,

106 తెలుగు వైతా?కులు శీ శా స్తీగారి మాట యెడగల గౌరవమూ, (ప్రమాణము కారణముగా ఆప్పటి దేవ స్థానము ఎక్సిక్యుటివు అవీనరు, నేటి ధర్మకర్రలమందలి అధ్యక్షులు, (శ, చెలి కాని అన్నారావుగారి యాదరము దేవస్థానమువారు. పురావస్తాలయమున్తు గూవ స్టాపించునట్ల. జేసీనవి 1960 వేసవిలో విధవికామ మెలుగక పలనాటి సీమలో మూశ్ణజియము వస్తువుల "సేకరణమున కై తిరుగుట కారణముగా "ఇాస్తి0 గారికి త్మీవమగు జ్వరము వచ్చినది. అప్పటికే వారి యూరోగ్యము పూర్తిగా చెడ్‌ నది. తమ యోగ" మాహాత్మ్యమున' వారు పలువురనుమృత్యుదంష్ట్రల నుండి వెలికి. లాగినారు. “అట్టెవార మనేకులము వారిచుట్టు' నుండినాము. కాని వారిని దక్కించుకోగల క్రి మాకేదే. ఆ హేరోద్వార్తను విశీ పూజ్యులు + విశ్వ నాధ సత్యనో రాయణగారోోతుదకు నిన్నే" జయించె మృత్యువు మహాత్మ ”- అనే వగచినారు -

“అజ్ఞాన తిమిరాంధస్య జై నాంజన._ళలాక్రయా

చక్షురున్మీలితా యేన తస్మై [4 గురవే నమః” అన్న ఆర్యోక్తి మ్నా గురుష్పాద్దులు శ్రీ (ప్రభాకర క్లాత్రిగారి యెడ _అకరాక్షరమూ, నిజము - ఆది అనుభవించిన వారిశ్టే తెల్వియునుు ఇ వమహాత్మునకు అంజలి.

“మనసు నిర్మలమై మనిషిగా పెరిగినవారే మహాళ్ళులు

ఛారీ కోపలోగివాలే శ్రే ప్రభాకర శాస్త్రిగారు”

కవిరాజు తిపుర నేని రామస్వామి చౌదరి జు అమరేంద

తమ మొదటి నవల " అసమర్థుని జీవయా(త ” ను తండిగారికి గోపీ చంద్‌ గారు అంకితం చేశారు * ఎందుకు అని (ప్రశ్నించటం నేర్పినందుకు” కృతి సమర్పణ చేశానని ఒక్క వాక్యంలో తంగడిగారి గొప్పతనాన్ని సూత 1పాయంగా వెల్లడించారు (ప్రతిభాకాలి గోపీచంద్‌,

రవీంద గురుదేవులు అన్నట్లు ఆలోచనా (సవంతి పష్కమైన ఆచారాల మరుభూమిలో ఇంకిపోవటం భారత జుతికి గొప్ప విపత్తు మళ్తు న్మిదలో మను చలు మునిగి వున్నప్పుడు ఒక్క కుదుపు కుదిపి కళ్లు తెరిపించి ముందుకు నడిపించటం, ఇదంతా ఏమిటి ఎందుకు అని (పశ్నించటం నేర్పటం కవి వైతా శికుల కర్తవ్యం, తరతరాలుగా వీకట్లు ముసురుకున్న మనోమందిరాలలో ఆలోచనా దీపిక వెలిగించిన మేధావి కవిరాజు రామస్వామి రాజా రామమోహన్‌ ఛాయ్‌ వీరేశలింగం దయానంద (పభృతుల కోవకు చెందిన సంస్కర్త ఆయన, క త్రిపోటును మించిన కలం పోటుతో సాహిత్యరంగంలో వికమించిన కవివీరుడు. ఉక్కుగుండెలతో “"దీకారధమున్‌ మరల్పక కళాషాతమ్ము చూపించిన” ఛీరుడు, కవిరాజు త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి,

ఆయన 188ళో జనవరి 15వ తేదీన అంగలూరు (గొమంలో జన్మిం చారు. కృష్ణాజిల్లా గుడివాడ తాలూకాలో చర్మిత (ప్రసిద్ధమైన [గామం అ౨గలూరు (ప్రకాపర్నుదుడు కాకతీయ వైభవాన్ని చాటిస్తూ జై[తయాతకు బయలుదేరి చచ్చినప్పుడు అంగలూరులో కొన్నాబ్ణ మకాంచేశాడు. ఓరుగల్లుకు తిరిగీ వెళ్లే క్షేశ్తీ

106 తెలుగు వైతాళికులు టప్పుడు తనకు నమ్మిన బంటుగా వున్న శంభుని [ప్రాంతీయ సేనానిగా నియమించి పెత్తనం అప్పగించాడు ఆ ళంభుడే తిపురనేని నంళానికి మూలపురుషుడు. ఆయన నందివాడ గుడివాడ కౌతరం (గ్రామాలలో శివాలయాలు నిర్మించి చక్కగా పరిపాలన చేసి ప్రతాపర్నుదుని (ప్రశంసలు పొందాడు (తివురనేడు అనే బిరుదును (పతాపక్ముదుడే క₹ంభునికి (వసాదించాడు. ఆయనను [పశంసిస్తూ కవిరాజు ఇల్డా ఆన్నారు:

“శాళ్వుత కివాలయ పతిషస్టైత, యగహాక సంపదాత, విమల వారివూర్ణ తతతటాక నిర్మాత, యుద్యాన వన విధాత, ఎ త్కుల్నతాత ముత్తాత తాత”

తాతగారు గోపా_య్య. తండి చలమయ్య, తల్పి రామమ్మ. “ర్లౌదరస మూర్తి శౌర్యనమ్ముదుడు, ఇది ధీరుడు, అక్షుద వితరణ దేవత్నాదుమమ్ము మహిత భదమూర్రి , పుఖ్యకీ రొ అని జనకుని [పస్తుతించారు.”_పేమమయాత్మ, సాధ్వీమణి, ధర్మమూర్తి జననీమత ల్లి” ఆని మాతృవందనం చేళాకు కటగొట్టు బిడ్డ కాబట్టి ఆడింది ఆటగా పాడింది పాటగా అల్జారు ముద్దుగా పెరిగాడు బాల రామస్వామి.

“ఆలకలు దీర్చి కొంటె తన మార్హై యొనర్పగబోకు మంచు నా

యలుకలు దీర్చి చెప్పి మనసారగ సాకుచు జద్ధరాగలై

కలకలు లేక వర్హిలిన గణ్యుల నా తలిదం[డులన్‌ దనూ

పులకలుగా నుతించెదను బుణ్యుల చల్మయ రామమాంబలన్‌” అని వాత్సల్మ మూర్తులను నిరంతరమూ న్మరించేవారు

ఆయన అక్షరాభ్యానం అంగలూరు వీథిబడిలో మంగయ్యగారి వద్ద జరి గింది చదువు కూడ ఒక ఆటగానే సాగింది. తనయుడు ఇంగ్రీషు చదువుకొని గొప్పవాడు కావాలని తల్లి రామమ్మగారి ఆశయం అ (ప్రకారమే గుడివాడలో బందరు హిందూ హైస్కూలులో పివ్మట నోబుల్‌ కాలేజీలో ఆయన విద్యా వ్యాసంగం కొనసాగింది హైస్పూలులో చదువుతున్న సమయంలో చెళ్టపిళ్ల

(తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి 107 వెంకట కాస్త్రీగారి కృశూషవల్ల కవితా ప్రావీణ్యం అలవడింది మెటిక్యులేషను, పరీక్షకు చదువుకున్న [పాయంలో "కారెంపూడి కదనము” “రాణా[పతావ్‌” అనే చర్మికాత్మక నాటకాలు రచించి డెళాభఖిమానమూ, జాతీయ చైతన్మమూ (ప్రకటించారు. తరవాత 1011లో కురుష్షేత సంగామకమనే పౌరాణిక నాటకం రాశారు, ఆ నమయంలోనే అష్టావధాన (ప్రదర్శనలు కూడాచేసి గురువిరోధులై న కొప్పరపు కవుల మీద సవాలుచేళారు. ఆటలలో మేటిగా [కీడారంగంలో కూడా (పఖ్యాతి సంపాదించారు.

కవితావ్యాసంగంవల్ల ఇంటర్మీడియట్‌ పరీక్షలో విజయం పొందలేదు. బి. ఏ. చదవటం కష్టమనీ అనవసరమనీ తోచింది. ఫస్టుగేడు పరీక్షకు చదివి ప్లేడరు పరీక్షకు కూచుని నృాయవాదియై న్వతర్మితవృ త్తితో ధనార్జన చేస్తూ కవితా వ్యాసంగం కొనసాగించ వచ్చునని తీర్మానించుకుని బొంబాయి. వెళ్తారు కాని పరీక్షలో నెగ్గలేదు. ఎల్లా గ్లైనా న్యాయవాది కావాలనే పట్టుదలలో భారిస్టరు పరీక్షకు విదేశాలకు వెళ్ళాలని నిర్ణయించుకున్నారు

1914లో పాస్‌పోర్టు వచ్చింది. పెన్టన్నగారు గోపాల కృష్ణయ్యగారి 1ఫోత్సాహంతో ఐర్హండు. వెళ్ళి మూడు సంవత్సరాలు వివ్యావ్యాసంగం చేసి బారిస్టరు పట్టం సంపాదించారు. అప్పుడు ఐరిష్‌ _పజలు స్వాతర్మత్య సముపార్దన కోసం సాగించిన సిన్‌ ఫిన్‌ వుద్యమాన్ని కళ్హార చూశారు. అక్కడవున్న సమయంలో భారతీయతకు చిహ్నంగా తలపాగా ధరించి ఆత్మగౌరవమ్తూ నిర్భయ నిళ్చల వైఖరీ (పదర్శించి జాత్కిపతిష్టను నిల బెట్టారు.

1917వ సంవత్సరములో నవంబరు 11వ తేదీన స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. వారిస్టరుగా బందరులో (ప్రాక్టీసు ప్రారంభించారు తరవాత 1022లో తెనాలికి వచ్చి 1948 జనవరిలో కన్నుమూసే దాకా అక్కడే తమ బహుముఖ కార్యకలాపాలు కోనసాగించారు, తెనాలి మున్సిపాలిటీకి చైర్మనుగా మూడుసార్డు ఎన్ని క్లై నారు ఎనిమిదేళ్టు చైర్మను పదవిని అలంకరించి అన్ని వర్గాల (ప్రజల

108 తెలుగు వైతాళికులు తోనూ సన్నిపాత నంబంధం ఏర్పరుచుకున్నారు జంతుబలులూ జాతరలూ నిషేధించారు. సూత్యాశ్రమం. స్థాపించి నంఘనంన్కరణ _ కార్యకమాలను నిరొటకంగా నిర్వహించారు

రామస్యామిగారు మూడుసార్దు వివాహం చేసుకున్నారు. పున్నమ్మ, చందమతి అన్నపూర్తమ్మ గార్జు అర్థాంగులు. మొదటి భార్య నంతానం (వఖథ్యాత రచయిత గోపీచందు. అతిధులతో,మి్మితులతో (ప్రాయాలు వేరైనా అభ్మిపాయాలు ఏక మైన శిష్యులతో సూతాశమం కలకలలాడుతుండేదట.

మొదట జాతీయవాదిగనూ. తరవాత జస్టిసు పార్టీ మనిషగానూ, కొన్నాళ్లు కాంగెసువాదిగానూ మళీ జస్ట్రిసుపార్డీ అభిమానిగానూ రాజకీయ సిద్ధాంతాలలో పరివర్తన పొంది చివరికి కవిరాజు హేతువాదిగా, మానవలొ వాదిగా పరిణమించారు. గజారోహణం వంటి షునమైన సన్మానాలు ఆందు కొన్నారు సాహిత్య మర్శజ్ఞులైన దేశోద్ధారక నాగేశ్వరరావు పంతులుగారు ఎఐతో సముచితమైన కవిరాజు బిరుదు (ప్రసాదించారు.

హేతువాదిగా సంస్కర్తగా రామస్వామి చౌదరిగారిని గు ర్రించినంతగా కవిరాజుగా ఆయన (ప్రతిభను గౌరవించటం లేదేమో అనిపిసుంది. మెదడును పదును పెడుతుందికాని హృ దయాన్ని కదిలించి ఉ[రూతలూగించదు ఆయన

వి క

కవిత భావకవులకు సమకాలికుడై జన్మించిన క్లాసికల్‌ కవి ఆయన సాహి త్యాన్ని ఆనందంకోసం కాక సంఘ ేయన్సుకోసం మానవ క ళ్యాణంకోసం శక్తి మంతమైన శస్త్రంగా (పయోగించిన మేధానిధి చెప్పదలమకున్న విష యాన్ని సూటిగా ధాటిగా (పకటించగల ధీశాలి “సవ స్తలోక మంగళకర మైన సత్యమును కమ్మని వాక్కుల నిర్పయమ్ముగా పలుకు" కవిత్వ విశారదుడు

ఆయన అభ్మిపాయా.తో ఏకిభవించని వారు కూడా కవిరాజు పొండిత్య వైథవాన్ని, వాదకాళలాన్నీ, కొనియాడి సూతపురాణ మొక మహా గంథమని సగౌరవంగా పేర్కాన్నారు. హేతువాద యుగానికి ఆదిప్పరుషు డన్నారు

(త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి 1098 ఆయన “భగవద్గీత "లో వ్యంగ్యో కిని అత్యంత (పతిభావంతంగా వాడుకున్న మహాకవియని, ఈ శచన సంస్కృత గీతకు ఏ విషయంలోనూ తీసిపోదని అీ షాదకృష్ణమూ ర్రి కాస్త్రిగారు ల్లాఘించారు. “గీతను ఆలా సెద్రైర్‌ చేయటం, పల్నాటి చర్మితను జోడించి తెలుగుతనం తేవటం ఆ రెంటి సామ్యాలనూ హత్తించటం ఆ భాష ఆ పద్యాలు అన్నీ అపూర్వం” అన్నారు జలస్యూతం రుక్మి జీనా ధకాస్త్రిగారు అభ్మిపాయాలను ఎడంగాపెట్టి కవిత్వంలో ఆయన సాధించిన ఘన విజ యాన్ని _గహించాలంటే సూత పురాణ్యగంథంలో నాలుగు ఆశ్వాసాలలో ఎన్నో నన్ని వేశాలున్నాయి. పద్యరచనలో ఆయనకున్న అసాధారణ న్లైపుణ్యం శబ్దం మీద ఆయన సాధించిన అపారమైన అధికారం కవిరాజు నిజంగా కపిరాజే అని నిరూవస్తాయి. (పదబంధ కవుల శద్దాలంకార వైభవమూ, శివకవుల జాను తేనుగు తీయదనమూ వా స్తవదృస్టితో సాగే వర్జనా విశేషమూ కొత్త సొగసులు దిద్దుకుని ఆయన పద్యాలలో తొంగి చూస్తున్నాయి. "కడలు చేయని కోడెలు కాలు[దవ్ని మోరనంచి అంకెలిడ మార్మోగ దొడ్డి కట్టుకారు పెయ్యలు తోకలఫై యెత్తి మెడలు సారించి మూచూచు మేతనూని” తలగుల మోపు చిక్కములు దామెనలున్‌ మొగముట్టు చుట్టలున్‌ బలుప్పలు కట్టుగుంజ గుడిబండలుు పెన్‌ సెలకోల కట్టలున్‌ ఐలు తలకాళ్లు మువ్వ మెడపథ్రైలు, బందము, లెన్ని యేనియో కలిగిన నంద గోష్టములు కన్ను లపండువు సేయు నిత్యమున్‌” అన్న వర్ణనలో కృష్టాజిల్దాలో సంపన్నులైన పెద్ద రైతుల పపవ్వల శాలలు కళ్ధల్రో మెదులుతున్నాయి నందనోద్యాన వర్ణనం ఎంతో రమణీయంగా హృద్యంగా చేశారు వసు చరిత్రను జ్ఞాపకం చేస్తూ,

110 తెలుగు వైఠాళికులు “ఒక వంక వీక్షీంప నుత్చుల్స సోవర్డ పంకజాత పరాగ పంకిలంబు ఒక చాయ గనుగొన్న శుక కారీకానీక కోకిల కాకలీ కూటితంబు ఒక (కేవ కనగొన్న వికచ మందార పు ష్ప మరంద గురు ర్భురీ స్టావితంబు ఒక కోన బరికింప నురు వేపథుః గ్దాని సంహారక సమీర చాలితంబు మధుర వేణు వీణాగాన మండితంబు స్వైర కే సహారిణీ సంకులంబు విట విట్‌ నటీ నట పరివేష్టితంబు నందనోద్యాన మానంద మందిరంబు" అన్న పద్యం చదివితే [ప్రబంధ కవులంతా అసూయ పడతారేమో అనిపిస్తుంది. “*కాలియందలి యందెలు గల్లురనగ జిందు దొక్కుచు దన తల్లి చేతికోల గాంచి కల్టారి కన్నీరు గొంచునట్టీ నవ్య నవసీతచోరుడు నాకు దోచో అన్నప్పుడు యశోదా దొంగ కన్నీరు కార్చే కృష్ణుడూ బొమ్మగీసినట్టు కనిప నున్నారు ఎంతో పొదుపుగా ఎంచుకున్న పదాలతో ఎంత చక్కటి చిత్రం అందించి లింఠ/ 13 90621008 రబర8 అనే వాక్యం నిజమనిపిస్తున్నారు. “ఈరేడు జగములకీ రేడు తగువాడు వేరేడు తగడన్న 'పేరుగాంచె చదువృసాముల్పు నేర్చి చదువు సాములనేర్ను చదువుసాములనేర్చు చతురడయ్య”

(త్రిపురనేని రామస్వామి చౌదరి 111 అనే సీశపద్యంలో రావణుని వర్జించిన పంక్తులు చదువుతుంటే చేమకూర వెంకట కవే రాళాడా అని ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. శ్రేషచమత్కారం ఆప్రయత్నంగా సరళంగా సాగింది “మాతృభాష వలని మమకారమును జేసి తెలుగుబాస జదివి దేశికవిత నుడుల కూర్చునేర్చు నోరూరునట్టుగా బలుకనేర్చు వారె తెలుగు కవులు” అని జానుతెలుగుమీద మక్కువ వెల్లడించారు. “ “చదల దాకు [మాని మొదలు కుదులు పొదల మెదల తుమ్మెదల రొదలు కదలు నదులు విదులు [కొందావి విరిగులత్తి పదులు పొదలు మొదలు తుదిలేని ముదిగొండ మొదలు గంటి" అని తేటతెలుగుతో పద్యం నడిపి వెంటనే సందర్భానుసారంగా మూడు మెైదాల సంస్కృత (పౌఢ సమాసంతో హిమవత్పర్వత [పాంతార జ్యాలను “ గోలాంగూల లులాయ సూకర” అనే శార్దూల వృత్తంలో వర్ణించి జౌచిత్యం చాటుకున్నారు. సన్ని వేశానుగుణంగా శైలిని మార్చు చేయటంలో గొప్ప నేర్పు చూపించిన కవిరాజుకు ఆవ్బతెనుగులోనే రాయాలనే పట్టింపు లేదు ఆయన వాడే జాను తెలుగు చదువరిని బాధ పెట్టదు సాధారణంగా, సాంఘిక వ్యవహారాలలో నియమ నిబంధనలను ధిక్కరించిన కవిరాజు సాహిత్య విషయాలలో సంప్రదాయానికి అత్యంత విధేయులుగా వరించటం నాకు ఆళ్చర్యంగా వుంటుంది ఈ వైఖరి ఆయన వచన రచనలో మరి విడ్డూ రంగా కనఐడుతుంది మరీ అంత వీర[గాంథికం కాకుండా సరళ (గాంథికం రాసినా బాగుండేదనిపిస్తుంది. కాల [పవావాోనికి ఎదురీదాలనే పట్టదల ఆయన గద్యంలో నన్ను కరుస్తున్నట్టుంటుంది. జానీ మ!

112 తెలుగు వైతాళీకులు _ రామస్వామి చౌదరిగారి సాహిత్యం పురాణంగా వేలువడినా శతకంగా వెలసినా, నాటకంగా విరిసినా ఏదో ఒక లక్ష్యం కోసం ఓక [వయోజనంతో రచించినదనే విషయం గుర్తుపెట్టుకో వాలి. “లోకులు దిట్టిన నిజమే వాకొనిగా కలము చేతబట్టిన వాడన్‌ లోకుల ఇష్టానిష్టము లా కవిళోకంబు కలము నాకట్టంగన్‌” అనే విశ్వాసం, సత్యం పల కాలనే దీక్షగలవారు జీవితంలోనూ సాహిత్యం లోనూ అ్యగగాములవుతారు, ఎవరూ తోడురాకపోయినా పిలుపు అందుకుని వెంట నడవకపోయినా తమ లక్ష్యం దిక్కుగో ఒక్కరే స్రాగిపోగల ఢీరులు వారు చర్మితను వారే సృష్టించగలరు “పాడిన ప్రైటనే మరల పాడెద, కూడిన భావమే నురింగూ డజెద” అంటో గాడిని వదలక చర్విత చర్వణులైన ఆంగధ్ర కవిప్రపంచంలో కవిరాజు కొత్తగొంతు విప్పి "నోతనాంశ మేదో యొక టేనియుం దెలుపనోపని [గంథ సమూహ మేటికో;” అని పౌద్చరించారు కొత్త వెలుగును భరించలేని కష్ట వుంటాయని గుర్తించారు. హేతువాత ఢోరజీతో తాను చేసిన విమర్శలను “కాంచినుతనే యోజన సేయమాని పరుషోక్తులకున్‌ దిగవద్దు తొందఅన్‌” అని అర్థించారు. “మనసు నచ్చునెడల మన్నింపగావచ్చు మనసు నొచ్చునెడల మోనవచ్చు గొని వివర మేమ కనకుండ వినకుండ బరుల (బువ్వదిట్ట ఫలము క్రలదెః?” అని (పళ్నిస్తూ ఆలోచించుకోమని కూళువాదికుండవలసిన సహనోన్ని నిరూపించుకున్నారు సహేతుకంగా లేని ఆచారాలనూ విశ్వాసాలనూ నిరసిం బారే కొని నీతి నిజాయితీలను ఎన్నడూ కాడనలేదు,

(3పురనేని రామస్వామి చౌవరి 110

“పిట్టకథలకు నివియెల్స పుట్టినిళ్లు” అనే అభ్మిపాయంతో పుఠకాణాలను నిశితమైన తార్కిక ద్యష్టీతో పరిశీలన చేశారు. ఈ పరిశిలనకు అక్షర రూపాలు సూతపురాణం భగవద్గీత, శంబుకవధ, ఖూసీ. కేవలం శబ్దచమక్కారాలతో వ నోరంజనం చేయటానికి అలవాటుపడిన మన పద్య కవిత్వానికీ అసాధురణ మేధాళ క్రీ తర్కబలమూ సంతరించారు,చిత్తజుద్ధితో స్పండంచే హృదంతరాళం నుంచి _పతిపాదమూ నయాగరా జలపాత లాగా దూకుతూ లావాలాగా. సెగలు చిమ్ముతూ ఎగసి వసుందె. నగారాలాగా ఖంగున మో*ళుంది,

ఆం(ధ్రసాహిత్యంలో మానవతావాద (ప్రతీపాదన చేసీన మవోకవి రామ స్వామి చౌదరి. మానవ కళ్యాణం మనసారా కాంక్షించి క్పషిచేసే వారందరూ చూనవతానాడులే, రామమోహన్‌రాయ్‌, వివేశనందస్వామి, రవీందకవీందుడు, గాంధీమవాళ్ళుడూ ఆస్తిక దృష్టితో దినమానవులలో మాధవుని దర్శించి సేవిం చిన మానవతావాదులు. కాని పాళ్ళాత్య ఖావ (పథభావితమైన మానవతావాదం నాస్తిక సిద్దాంతంతో ముడివేసుకుంచి దేవుని తోసివెసి సెక్‌ ఏ టం 26290206 0211 [085 అని చాటుతూ జీవితరంగంలో మనిషికే (ప్రాధాన్యమిచ్చి మాన వుడే నా సంగీతం మాకవుడే నా సందేశం అని గొంతెత్తి చాటుతుంది. రష్యా విద్దవాన్ని గురించి వ్యాళ్యానిస్తూ ఖూనీ నాటకం పీఠికలో “గనడులన్నియు యం(త్రాగారములుగెనూ పు స్తకభాండాగారములుగనూ మారిపోయెను. ఈమార్చు వల్టి రష్యాదేళమునకు కలిగిన ఫలమేమి? నూటికి డెబ్బది మందికి తినకూడును కట్ట బట్టయు, పండ మంచమును, సాపడ కంచమును లభించినవి. పురుషకార మ(పతిహతమగు అధికారమును చెల్లింయకౌనుచున్నది” అన్నారు. అప్రతిహత పురుషకారం, _పజల సంమేమం ఆయన మానవతావాదానికి లవ్యాలు. ఆందుకే దేవుణ్ని పీఠం మీదినుంచి దించివేసారు.

సకల సృష్టికీ మానవుడే మకుటధారి అనే విశ్వాసం మానవతావాదానికి (ప్రాతిపదిక. "నేను ఆలయాన్ని నిర్మిస్తే అందులో మానవుని (ప్రతిమనే (పతిష్టి శీర్‌

స్తాను మానవుడే నా దైవం” అంటాడు వాళు విట్యన్‌ కవిశేలరుడు. ఆ ధోరణి లోనే చౌదరిగారు “శంకిరుని యత వేదాంత ళాస్త్రవేత్త యనియెగా. "అహం (బహ్మస్మి' యనుచు గాన నాకు నేనె నమనస్సులౌనర్చుకొందు నాది మధ్యాంత శూన్యుండ నైతి ననుచు” అనారు. నమన్క-రించుకుంటున్న “నేను” ఆనే భావం పరిమితం కాదు విళాల విళ్వు స్వరూపాన్ని తనలో (పతివలించుకో గలి గిన “నేను” అనే భవనానికి నంకుచిత స్వార్థ్హవాకారాలు లేవుకదా నమస్త జీవరాశినీ (పేమాలింగనంతో. గుండెలకు హత్తుకోగం కారుణ్య భావం మానవతావాదా న్ని మహత్తర శోభతో భాసిఃప జేయశలదు. అందు వల్లనే పరమ కారుణికోత్తముడైన బుద్ధ భగవానునికి ఎ-తో భక్తితో వందనం చేశారు. "భారత భూతద్శాతి తలభాగము సర్వము సౌంత యిట్దుగా నారసి నర్వభూతములయందు సమతంము విజ్ఞంూల్చి, స్సే వారమణీయ భూతదయ వర్ధిల జేసి ప్రపంచమందు బెం పారిన బుద్ధదేవుని పదాజ్జము లౌదల దాల్చు టొప్పదే!” ఇటువంటి కారుణ్యభావం 'సేవాధర్మం మరిచిపోయి. ఆడంబర భక్తితో గుట్హా గోపురాలూ కట్టించే ఆధ్యాత్మిక _పదర్శకులను ఆయన నిరసిస్తారు, “మలమలమాడు పొట్ట తెగమాసిన బట్ట కలంత, పెట్టగా ట్‌ విలవిల యేడ్చుచున్న నిరుపేదకు జాలిని జూపకుండ ను త్రంపడి పోయి జీవరపాతంబగు బొమ్మకు నిల్లు వాకిళల్‌ పొలమును ప్కుటనిచ్చెడి (ప్రబుద్ధ వదాన్యులను' ఆయన వవగించుకుంటారు “చేసిన దోస మీళ్వుకని చింతనచే నశియించునన్న విశ్వాసము గల్లి రేబవలు పాప మొనర్భుచు దీరినప్పు డేదో నమ యంబునం గలము తొందలగా గొని" రామకోటిని రాసే కపట భక్తులను హేళన చేశారు, అంతేకాని మాన

తిపురనేని రామస్వామి చౌదరి 115 జాతికి ఆదర పాాతములైనటువఎటి శాశ్వత సత్యాలను నిరాకరించలేదు. సర్వ మత సమ్మతములైన నత్య ధర్మ శాంతి _పేమలను దూరంగా తోసివేయలేదు. జుగుప్ప కలిగించే అశ్జీల పుంాణ గాథలను నిరాకరించారే కాని కాశ్వుత ధర్మము లను అగౌారవించలేదు నళించే జగత్తులో నశించని వస్తువున్నదసి ఉద్దాటించారు. ఇది కేవల భౌతికవాది ఒప్పుకోని విషయం, "ఏది చరాచరంబయిన సృష్టికి సర్వము మూలకారణం చేది మువీశ్వర (పతతికేని యగోచర మైన దొడ్డ వె ల్లేది లయాంతమందయిన యించుక వైక్సత మందకుండు, నే తాదృళ నిత్య సత్య పరతత్వ మహదత్తము న్మాళయించెదన్‌ ” అని పరతత్వాన్ని పస్తుతించారు “మంట అెగ(బాకి బగబగ మండుచున్న యళ్లికో కూలినట్టి కాయంబు బూది రాసిభై పోవు నంతమా[తంబ కాని యాత్మయో చెక్కుచెదరక యభైైయుండు” అని [బహ్మనాయని నోట అమృతమైన ఆత్మతత్వాన్ని పకటించారు, “పాణ పంచకమ్ము నంతరాత్మయు గూడ నాత్మ జాత్మ జూతలైన భాతి బ్ముత పంచకమ్ము పుథతిక యొక్కండ్తు కాన్పుపంట యనగ గల్గిరందు” అన్న పద్యాన్ని బట్టి కూడా “ఆత్మ ఉన్నదనే నవ్మాకం వెళ్లడి అవుతున్నది నిర్గుణోపాసకులుగా కనిపించే కవిరాజును నా స్తికునిగా చితించటం ఆయన అనుయాయులకు పరిపాటి ఆయింది,

116 తెలుగు వైకాళికులు అల్లాగే చౌదరిగారి సంస్కరణావేశాన్ని వాహ్మణ వ్యతిరేకత అనటం క్తూడ్తా వ(క్రభావ్యమే పుట్టుకవల్హ కులం దాన్ని బట్టి సంఘ-లో ఆధిక్యం వుండ రాదనే ఆయన వాదం “తండి (బాహ్మణుడ్రైన మాలేంబుచేత (మాహ్మణుడు కాడు తత్రనూభవుడు, పత ఆమల గుణకర్మ పరిహీను డయ్యెనేని" అన్నారు బహ్మ విద్యాసకి బహుభ క్రి నెవ్వాడు సతతమున్‌ యత్నముల్‌ సలుపు షండు” అంటూ (బహ్మ విద్యాన క్రి గలవాడే (బాహ్మణుడని ఛాందోగ్యో పనిషత్తు చెప్పిన దానినే ఆయన గట్టిగో నొక్కిచెప్పారు. ఈ అంకాశ్నే రవీందులు “బాహ్మణ్‌” అనే కథా కావ్యంలో నత్యకాముని జన్మవృత్తాంతం ద్వారా (ప్రబోధించారు కారుణ్యభావం ఎంతవున్న ప్పటికీ మానవతావాది సంఘర్షణనూ హింసనూ ఎదుర్కోక తప్పదు. చీకట్లు కొత్తవెలుగును (పతిఘటిస్తాయి. అప్పుడు విధ్వ్యం సమూ వినాళమూ తప్పవు. మానవతావాది నిర్భీకుడై తన ఆశయాలపట్ల సిర ఆ$్‌ విశ్వాసంతో నిలబడాలి ఆ ధీర గంభీక వాణిని (బహ్మనాయని కంఠంలో పలికిం చారు కవిరాజు, “ఆత్మవిశ్వాస మడుగంటచె నంతరించె (త్మ ధీబల దోర్చల 1పౌఢియెల్ల (బతికీ యుండెను జీవచ్భవంబు రీతి దెలుగు జాతి పునస్స ష్టి వలదె చెపుము” చారు పునస్ప్యృష్టి చేయాలని. కలాపికీ గళానికీ ఆలోచనకూ వివేచనకూ బిగిం చిన తరత్రరాల నంకెళ్లను సడలించి నవతనూ సమతనూ మమతనూ మానవతతో మేళవించటంక్షోసం త్సన కలాన్ని ఖడ్గంగా మె6ిపించిన కవివీరు డాయన ఆంధ్ర జాత్తికి స్పూర్తిని ప్రసాదించంన ఆ మహాకవి ఆ మనీషి నిర్జర కీర్తికి మేరు న్‌ స [మ ర్రికి సమాన ధథీరమూర్తికి ఇదే నా అక్షరాంజలి.

వేలూరి శివరావుశాస్త్రిగారి ఇస చి ది (పతిభా వ్యక్తిత్వవములు. = మధుశాప.తుల సత్యనారాయణ శాన్ర్రి అద్యతనార్యధ కవి(ప్రపంచ నిర్మాతలు తిరుపతి వెంకటకవుల విద్యా వంళ చూడామణి ఆయన ఎవర్తన్న ,[పళ్నలేదు ఆ నాళ్లు రోజులు సదస్సులకు పె గ్లిసందడి. గుంటూరు కళాశాల (పాంగణములో కోలాహలము. విద్వాంసులు విదుషీ మణులు కవులు కళావిదులు యువకులు అధికారులు! అభిరూపళూమిష్ట మైన పరిషత్తు ఈ పిల్లవాని యవధాన మెట్లు సాగునో చూతమన్న మాత్సర్మదిగ్ధ హృదయాలను సభలో లేకపోలేదు వేలూకి శివరామళాస్త్రిగారి శతావధాన సాహసము ఆరంభమయ్యైను విద్యు న్మాలా వృత్తములో కాశీపార్థన జరిగెను, ఆది మొదలు నాల్లునాష్ల సభామంటపమున చంపకోత్పలముల సౌరభములు, ఆటవెలదుల నృత్యగతాలు, మత్తేభాల వప [కీడలు శ్యాతవ భీకరమైన శార్టూలగతులుః గుంటూరు కళాశాల అవధాన కళా కాలగా పేేర్మో గెను “అద్ధా వాగ్విబుధ మ్మహో వచన కవ్యాహార మాహా వచస్సిద్ధ, వశ్చని రాయలవారు చెప్పిన పద్యమును జ్ఞప్తికి తెచ్చు (పశంసోద్దోషలు. అశేక భాషా యుద్ధములలో ఆరియుదేతిన వృద్ధమూర్తులు గురువులు వేంచేసియు న్నారు, నా(టి యువ శతవధాని వయస్సు ళరద్ద్వావింశతి. చెళ్టపిళ్లవారి పరిభా షలో “ఎలు/గడు పీల్రకాయ యొటుకే నొనరించు ళతావధానమున్‌ . 'గహణధా రణ పటుర్చాలణజి, ,. ఆని వారి చమక్కారో క్తి. 19 1 సెస్టెంబరు 14వ తేదీ స్థిరవాంరము ఉదయవేశ ఉపక్రాంతమైన శతావధానమునక్రు నాల్గవనా(డు ర్యాత్రి 9 గంటలకు సమాప్తి మంగళము

118 తేలుగు వైతాళికులు రోజున కొక పాదము వంతుగా నూజు “రు పృచ్భకులకు చెప్పి నాల్గవనాండు పద్యములన్ని యు ధారణకు తెచ్చుకొని యొప్ప*/జెప్పవల యుకగదా అప్పటి శతా వదాని మేధ శతధారమై మంచి పదనుగా నుండును ఆ రేయి జయారావములతో సభారంగము పొంగి నభోమండలమును ముళ్టైను మహి (పకిభాపదర్శకము చేసి దేశికోత్తముల యానంద్యాకువులతో శిష్కుని ఉత్తమాంగను అభిషిక్తమైన యా సన్ని వేళము. _పత్యర్థులను వాకట్టి అవధాన సా మాజ్యమున యౌఎరాజ్య పట్టము కట్టించుకొన్న యా సంఘటనము చరత చిరంటికి ధగద్ధగాయమానము లైన చెవికమ్మలు. అవధానానంతరము తొట్టతాలి దివాకర్హ తిరుపతి శాస్త్రిగారి అనురక్త కంరమునుండి ఆశీర్వాద కల్యాణి యిటులు వినబడినది. జగతీనాధులు 'పేక్కుమంది ముదిత స్వాంతంబునం గొన్కు లం పగ సౌంగంబు సలక్షణంబుగ శరద్ద్వావింళతిం బేర్మి హె చ్చగ మా యేళిన యీ వధాన కవితా స్కామాజ్య భారంబు మో యఃగం బూనం గదవయ్య తండి శివరామయ్యాః చిరంజీవివై . అవసీదేవులు నిస్సమాన కవితా వ్యాపార పారీణ సం భవ పీయూష రసాభిల్నిఫ లలిత వ్యాహార సీహారులై యవలోకింప శతావధినమున మా కానందముం గూర్చి గౌ రవమున్‌ నిల్చితివయ్య మా బుణము తీఅన్‌ శీవ్యచూడామణీ, వెనువెంట, జగన్మోహనమైన చెళ్లపిళ్లవారి గళ స్వరాశంసనము. నీకున్‌ శ్రీయను ధీయుః గల్గుత మజీన్‌ నీ కంకసారస్య మ స్తోకంబై యలరారు( గావుతః నీనుం దూలింప(గా లేక దు ర్జీకుల్‌ (గౌమ్య ళళతావధాను లి/క వ్యర్థీభావముం గందుగా 'కేకాకార యశంబు గ్రైకొనం గదోయీ। భత చూడామణి:

వేలూరి శినరామకాస్త్రి 119

గుంటూరులో నా/టి నాందీవాణి శివరామకాన్త్రీగారి జీవితములో వేళ్ల( గొల్చ్బుగా పంటకు వచ్చెను ఆకాలము-ఈ శతాబ్ది వవేశి ము- ఆది యొక ఎగ, లోక జ్ఞులైన విద్వత్క్మవుల జంట కంరములు అవధానకళకు యుగత్వఖ్యాతి చేకూ ర్చిన రోజులు యుగ మనంగా జంట యన్న యర్థము (పసిద్ధము ఇద్దటిద్దయి కవగూడి యీ కళ _పదర్శించుటలో మనకు తెలియని సౌకర్య మొకండు వారికి లేకపోలేదు పగలు చెప్పిన పద్యచరణాలు ఏ ఉషోవేళశలోనో అవధాని పునశ్చ రణము చేసికోవచ్చును, అట్టి తతజీ సహపారి దారణా పటిమ తనకు. గొంత తోడ్పాటు కావచ్చును. ఈ సౌకర్యము వయస్సులోనున్న మేధావికి అపేక్షితము కాదన్నబో సరి మొత్తముమీ/ద, తిరుపతి వేంకటకవులు, దేవులపల్లి సోదర కవులు వేంకట రామక్కష్ణకవులు, కొప్పరపు సోదరకవులు రాజశేఖక వేంకట శేష కవులు... మరికొంత దూరము రాగా శేష్మాది రమణకవులు. .. ఇటులు కవులు కవ కవగాం గూడుట అవధానకరణమునకే అనలేము కాని, వీరందటు అపుడో ఎపుడో ఆవధానము బేయకండలేదని మన మెజింగిన విషయము, శివరామళాన్త్రిగారిది ఆ యుగములోని పుట్టువు, జన్మతః ళివుడు రాముడు జత గూడిన నామధేయము వారిది. నై సర్గికమైన ధీరత్వముతో అద్వితీయమైన మనీషా బలముతో సవోయనిరాకరణము చేసీ ఆవధాన విద్యను (దర్శించుటకు సంసిద్ధు డాయెననంగా శివరామళాస్త్రిగారి తత్త్వ మట్టి. ప్రచండమైన మేధ, వ్వుత్చన్న మతిత్వముతోడి పెంకెతశము. దేనిని పట్టిన దానిని సాధించవలె నన్న సత్యాగహము బహుభాషలలో సాహిత్య పాండిత్యములే కావు; సంగీతమే నాట్యము ఇత్యాది కళా రహస్యములు ఆయన కప్పటికే కరామలకములు జనా వర్ణనమునకు పద్యపఠనములో రాగమేళనము ఆనాడు కొందటికే అందుపాటు కళ _ శివరామకాన్త్రిగారి పద్యగానములో రాగ పరిజ్ఞానము విళకలితముగా ద్యోతక మయ్యెడిది తెలుంగు పద్యము చదువుట యన్నది చెళ్టపిళ్లవారిది అది యొక పట్టు దానికి “పొడుముపట్టు” అనురంజకము ఆయన పద్యగానము (ప్రాయశః మోహనలో సీసాది పద్యములలో అరోహణావరోహణ సంగతులు మధ్యమధ్య వ్యాభ్యానములు, సామెతలు ఈ హంగులతో వేంకటళాన్త్రిగారి పద్య

190 తెలుగు వైతాళికులు పఠన వాణి యనగా, అది యొక మేజువాణీ వేలూరివారి యొద్దను ఆ యొడు పులు కొన్ని విన్నవారున్నారు. ఇంతకు ళాన్రిగారిది గండు;గోయిల గొంతు అది సంగీత సాహిత్య సమ్మేళన వసంతమునకు నరివంతు. “నీ కంఠసారస్య మస్తోకంటై యలరారు/గావుత” మని గురువు లిచ్చిన దీవకమెచ్చు మనము విన్నదే. వేలూరివారు 19 1 సొలున గుంటూరు కళ కాలలో చేసిన ళతావధానము మొదటిది యనుకొన్న చో 1926 లో తాళ్లపూడి యవధానము చరమమో చరమ దేశీయమోః ఇది ఊహకాని నిక్కచ్చిగా ఇదే యనుట కాదు, తాళ్లపూడి అవధానా రంభములో కాన్రిగారి నిట్టూర్పులు రెండు గుండెకు పట్టుకొన్నవి ఆవధానంబది నూఆఅుమందికిని చేయంజేయగ గోన్నా ళ్లకున్‌ దవ్పలొందెన్‌ విను వంతకున బలిని గొన్నా శ్లేంగ శన్మద్గురు (పవరుల్‌ తిర్పతికాస్త్రి దేశికులు సోవంబోతివా నిన్ను నో యవధానంబః పునః (పళిష్టితము చేయంజూళు నే నియ్యెడన్‌, తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు దేశము నెళ్లిను (తిప్పితిప్పి య బృురముగ నాదు మూంపునను మోపిశ మోసితి, దానం జేసి దు రృరమగు నుబ్బసంబు తన భారము మోసిన మోయుచుంటి; నే బరు వి వీడనెంచెద; నెవండు కనంబడం: డో వధానమాః అది యటులుండె. ఒక్కొకరికి లోకమున వచ్చు ఖ్యాతి విలకణమైనది. వీదో యొక లక్యమును (ప్రధానముగా సాధించుటకు ఒకండు జన్మించును తద ధిశముగా ఆతని జీవనయా[త సాగుచుండును, జగత్తు వాని లక్ష్యవును తొంద రగా గుర్తింపలేదు, దాని కంత యక్కజయు లేదు ఆ విశిష్టవ్యక్తి జీవిత య్మాతలో ఆకుషంగికముగా _పదర్శించిన కొన్ని శక్తులకు లోకము ఆళ్ళర్య చకిత మగును. ఓవో యని నలువురు చెప్పుకొందురు అప్పుడు ఆ వ్యక్తి " పేరు గలవాగొోడన్న పేరు పొందును. "వ్యుక్థానే శక్త య స్పమాధా వంతరాయాః”

శక్తి సమాధిని చెడ(దీయును అక్ష్యైక చక్షుషమ్క-లై న సమాహికాంతః కరణులు (ప్రాసంగిక మైన వింతమెజపులకు. బరవశులు కారు చెప్పవచ్చినది: మన శివ దొమ కాన్రిగారి సారస్వత సమాధి తత్కాలీనముల్లైన గారడీలచే, పేరడీలచే నిచలితము కాకుండుట. అది-ఆ జీవుని యద్శష్టసిద్ధి

అంధ సారస్వత చర్వితలో నింత పేర్వడసిన శివరామళాత్త్రిగారు ఎక్గడివారు! ఎస్పటివారు ఎంతటివారు! నేటి నా బదులు మాటలు తెలిసిన వారికి జ్ఞాపకిములు తెలిసికోడల చిశవారికి దీపకములు.

కృష్ణావ ండలములోని నూజవీడకడ నున్న చిరివాడలో వేలూరివారిది నిరిసంపదల కాలంబమైన కుటుంబము “క్రిలారములనుండి పా లింటి కేతకేర ఐహు భాన్యములు చేల బండి యొరణంగ” అన్న తెనాలికవి సీనములోని గార్హస్థంవైభవ సువర్షమునకు ఆ సంసారము మూస. భగవద్భాషలో. జెప్పినచో థభ్రీమంతము శుచిమంతమునైన గేహములో శివరామశాస్త్రిగారు యోగ[భంశమునందిన వ్యక్తి. తల్లి విళాలాక్షమ్మగారి కటాక్షము కొమారుని భావ వై కాల్యమునకు దైశికము, జనకులు వేంక దేశ్వరావధానలుగారు అనూచాన సంప త్తిగల గేస్తు 1689292 శినరామ కాస్ర్రిగారి జన్మవర్షము తెలంగులో “"నందనము”, ఇక్కడ ఒక రహ న్యము ఐహిరంగ మగుచున్నది. -

భావకవిత్వ మాధురీ దర్శనముతో అం్బధావిళికి రమ్యాలోకము నిచ్చిన రాయ్యపోలు సుబ్బారావుగారొక రు, శిరీష పేళలమైన విమర్శనాత్మక సాహిత్య వచనమునకు క రాటక గాంధర్వధారలు పాతింపఃజేసిన రాళ్లపల్లి అనంతక్కష్త

! ౨౧౦ రణ

శర్మగారొకరు, ఒకనాండు “స్తౌహ్రైత్రీ సమితి” “నవ్యసాహిత్య పరిషత్‌” సంస్థ లను [పతిభావైభవముతో నడపి, గీతి నాటికా (వ్యకియకు ఖ్యాతితెచ్చిన విద్వ త్తల్హజులు తల్గావర్లుల శివళంకరళాన్రి-స్వామివారొక రు-స్వర్లీయులై న శివరామ 16

1 లికి తెలుగు వైతాళికులు కాస్త్రగారొకరు.. వెరసి యీ నలువుకు అలినవార్యధ సారన్వతమును “నందన 1పసవములు”గా పరిమళింపజేసిన తెలు;గు తోబుట్టువులు

శివరామ కొన్రిగారి అన్నగారు యజ్ఞ౫ావాయణగారు స్వాతంత్ర్యోద్యమ మున పాలుగొని కారా(ప్రవేళము చేసిన దేళభక్తులు సోదరుడు చం[దశేఖరము గారు అరవిందుని పూర్ణయోగ దర్శనములో భాగస్వామ్‌యై బహురచనలు చేసిన వాకు చిన్ననా(ట మన శాస్త్రిగారికి ఆంగ్ధము పాళళాలచదువు మ్యాతమ కాదు, ఆ వాజ్బయములో (పసిద్భమైన (గంధములు తీలస్పర్శిగా. జడివెను. అలంకార శాస్త్రము, కాబ్దిము (పత్యేకించి ఆధ్యయనము చేసిరి, చెళ్టపిళ్లవారి అభిజనమైన “ఇంజరము”లో మకాము పెట్టి ఆయనతో శతానధానపు మెల(కువలు కవిత్వపు( బొలకువలు తెలిసికొనుట, జయంతి భగీరధకాశ్త్రుగారి సన్నిధిని మహాభాష్యాధ్య యనము చేయట జరిగెను. ఆ రోజులలోని ముచ్చట యొకటి కోవిద (గామ వృద్ధుల వఃన వినవచ్చినది, సదాచారపరుడైన ఒక పేద వేదవిద్యార్థి పెండి చేసికోదల(చి ధశమునకు తడుములాడుచుండెను శివరామకాన్త్రీగారు కనిపట్టి తన యింటంగల బంగారునగ నమ్మివైచి ఆ పెండ్డికి వలసిన విత్తము ఆ విద్యార్థి కిచ్చిరి ఆ _పతిగ్రహీత వివాహతు(డ్లై తరువాత సోమయాజియై కర్మిస్టి యమ్యును. కాస్త్రిగారి జొదార్యమున కిరియొక ఉదాహరణ కణము. ఆయన ఏక సంధ్యాగాహితలో ఒక చమత్కారమును గూర్చి వినవచ్చును "

వలూరులో మం తి పెగడ ధుజంగరావుగారు జమీన దారు కవి కవితా పోష కుడు. ఆయన కొమార్రెకు వివాహమ. జరుగుచున్నది, పెర యెత్తు“డతో కవుల ఆశీర్వచన నధ ఏర్నాటు చేయయలడెను వందకు బయిగా విద్వత్కవు లందు పాల్గొనుటకు విచ్చేసినారు సమ్మేళశనమ వకు ముందు ఒకరి పద్యము లొకరికి మ్మితులు వినిపించుకొను న-దాటులో వడ్డాది సుబ్బారాయడు. గారి అశీర్వాద పద్యాలు శివరామళా స్తిఫగారి చెవిని పడ్డవి సభ ఆరంభమైనది కొందణు పెద్దలు ఆశీస్సులు వినిపించినారు. కాస్తారు ఒక చిత్రము. చేసిరి తన పద్యములు రెండు వడ్ధాదివారి పద్యాలు రెండుజోడించి వధూవరుల నాశీర్వుదించిరి. తరువాత

వేలూరి శివరామళాన్త్ర 198 దీవింపవలసిన సుబ్బా రాయ డుగారికి అబ్బురము మిగిలెను ఆట్టి మనీషా నై శిత్యము నకు వళముగాని భాష ఏముండ.ను! "ఒక్క-భావ కాదు తక్కిన భాషల నన్ని కూడ నేర్తుమయ్య యాంధ!” అని ఆయన _పబోధము. కా స్తింగారి (గంథభాండారము చిరివాడలోనిది [బహ్మాండమంత. దానిక్రై వారు వేలు వెచ్చించిది. పర్ణళాల బీరువాల (గంథాల నడుమ జటాజూటాభిరామాకృతి శివదర్శనము,

వర్చస్వంత మైన మూర్తి తప్తకాంచన శలాక తనూరేఖ శరత్‌ స్వచ్చ మేన చం[దికోత్తరీయము కప్పకొన్న భావయోగి సందర్శనానుభవము అది.

ఏ యొకరుండు లేని యొక యేటి సమీపతలంబునం దర

అజ్యాయతనంబునందును దటాక తటంబునయం దుః దోంటటయం

దాయత తై లశళ్ళంగమునయందు జనించు మహావనీజమం

దూయెల యొండు నాసనము నొండును దప్పక నాకు గావలెన్‌

ఏకాంతవాసముపై కా స9గారికి "పేరాస”. నిరుపహతి స్థలమ్ము రమణి (పియదూతిక తెచ్చియిచ్చు ... బాపతు కోర్కెలకు, ₹వరామ కా స్తి9గారి కాంక్షలకు రనభేదము లేకపోలేదు. కా(గా, వారు చేసిన పద్యరచనలు కాని, వచనములు కాని సంఖ్యకు విద్డారమ్ములు కావు (పతి రచనయు 'అక్కింపదగినది. ధ్వన్మిపధానమైన వాగ్విన్యాసము పద్యములో మన వెనుకటివారు ఎన్ని యొడుపుల్గు తీసికొనిరావలెనో అన్నియు: దీసికొని వచ్చినారు.ఇ(క, తియ్యమైన బియ్యార మైన రసప్రౌఢమైన చిక్కణ రమణీయమైన తెనుగు వచనమునకు వేలు రివారు వేసినది మేలుదారి. ఆయన [(గాంథికపు(బట్టు ఆశిథలబంధము వాడుకభాష ఆంటరాదన్న చుప్పనాతితనము ఆయనకు లేదు. నాలుగైదు “శరత్తు” నవలలు తెలి/గించినవి యున్నవి. తీరని కోరికలు, సర్వేసు వీలునామా, బాపనపిల్ల, రాముని బుడ్డి మంతనం ... ఈ నవలలు వ్యావహారిక భాషలో వాసినవే, ఏమి. (వ్రాసినను ఆయనదొక (ప్రత్యేకపు మ్ముద యుండితీరినది దార్శనికమైన వై జ్ఞానికమైన కొన్ని గంభీర విషయములకు ఆయన లక్షణ్యప్రవణభాష ఉపయోగించెనుం

194 తెలుగు వైతాళికులు

(ప్రాచీన భూగోళము-ప్రాచీన ఖగోళము-అనెడి శీర్షికలతో కా స్త్రిగారు వెలువరించిన పరిశోధన రచనలు 19047,46 సంవత్సరముల (ప్రాంతమున “భారతి” చెక్కుటద్దములందు సరంపరంగా ప్మతలేఖలు దిద్దిన జాడలు రసజ్ఞుల చి త్తవీధులలో చెటిగిపోలేదు. వేదవురాణాదులు ,పొళశ్చాత్య పరిశీలకఅ కథనములు తఅచి తజచి తీసిన వెన్న భూగోళ ఖగోళ పరిజ్ఞాన స్ఫోరకములై న ఈ రచనలు “కవిః (కాంతదఠ్శీ” అనుదానికి అపరోక నిదర్శనములు, శాస్త్రీయమైన దుర్చో ధాంళములు స్వైదువాక్యర సోన్మి శము చేసి పిపాసువుల కిచ్చుటలో ఆయన లేభిని యోగదండము, పరిణావమువాదము- ఉనికి, ఎజలుక-_- ఆనంద (గ్రయము,. న మజి ఎన్నో యెన్నో వ్యాసములు; ఈ కథ యటు లుండ(గా. =,

ఈ శతాబ్ది తొలుతటి కాలము తెలుగులో “చిన్నకథ” కు వెలుతురు చూపిన కాలము, ఒక శతావధాని ఒక ఏిద్వత్కవి కలము చిందులు కథానికకు చిన్నారి పొన్నారి నడకలు నేర్పిన సన్నివేకము స్కృతిచ్చ్భాయకు వచ్చినది, తెలుంగునాడు రెండువేలేండ్రనాండు గుణాఢ్యమైన బృహత్కధకు పురుడు మోసిన పుణ్యదేశము. మటీ, ఇటీవల వచ్చిన చిన్నకథ వేరు ఎక్కగనున్నది! నారు హోసివది యెవరు! నీరు పోసినది యెవరు! ఈ మీవూంన కిది తావుదు. ఒకటి మాతము సర్వాంగికారము నందుట కభ్యంతర ము=డక పోవచ్చును. వేలూరివారి రసలేఖిని కథానికా వల్తికకు సురభిళములగు పూలు పూయించినది; తియ్యని పండ్డు పండించినది రసములు పిండి యిచ్చినది కొంత సంస్కారము గల తెలుగు చదువరుల తృష్టకు అశా(టి వేలూరివారి కథలు శరచ్చందికలో విరితో,ట విందులు పడమటి భాషా సారస్వతములలోని వోకడలు అయనకు ఆకశింతలోనివి ఇరుగుపొరుగు రాష్ట్ర సాహిత్య పక్రియలు ఆయనకు అవగా హితములు, వంగదేళశ వాజ్యయపు నిగనిగలు అపుడపుడే గురు పొగలుగా తెలుగు వారికీ (భూణతర్వణము చేయుచున్న రోజులు వేలూరివారి భావుకత్వపు తూలికకు టాగూరుగారి ఆవిష్కార వర్ణవైఖరి పట్టుకొన్నది. ఆ ముహూర్తము తెలుంగు వారి చిన్నకథల వెన్నెఒసిరికి శరత్తు కా స్త్రిగారు కథానికలలో

వేలూరి శివరామశాస్త్రి 195 మధురమైన కవిత్వరసము పోసెను. కవిత్వ్తములో “వికావళిగా” “కథలు గాథలు” వాసెను. ధ్వని [పమితము' రసభరితము; కథారచనలో ఆ వచోవిన్యా సము ఆనన్య్మలభ్యము వాక్యము రూపమునకు వామనము; భావమునకు తివి (కమము. వస్తుగవాణములో ఆధునిక వైఖరి కధాగమనములో (పత్యేకత. వర్ణ నములో [సత్య[గత పెక్కేల:నా చిన్ననాండు వేలూరివారి కథ యన గా,'భారతీ' పరితలకు ఒక వల షష్టికి పైబడి యుండవచ్చు నన్న వారి కథలలో పదు మూడు మ్యూతమే వావిళ్లవారు అచ్చుకొట్టించిరి. కథాషట్కము-కథాన ప్తకము రెండు సంపుటాలు, మిగిలిన కథా కర్పూరమును (పాత పృతికల జీర్ణ ప్యతములు పశ్రైములుగా మెల్లమెల్స నివ్వాశిపట్టుచున్నవి

ఈ సందర్భమున, సరిషదధ్యమ్షులు (శీ గోపాలరెడ్డిగారితో ఒక మనవి, వేలూరివారి కథ లన్నియు వరించి ఒక సంవుటికి రప్పించి వెలువరించినచో కథానికా కాఖకు బలాధానము చేయట య*నేమోః ఒక విధముగా ఈ పని జీర్ణోద్దారరూపమైన మేల్సే/తగా ఆతోచింప గోరుచున్నాను

వేలూరివారి తొలికథ “కృతి”. సృష్టి మొదలు సమాజ పరిణామ కథన సంక్షిప్తికి ఆవిష్క్బృతి (1912). వీథిఐడి పూర్వపు బడులలోని చదువునుగూర్చి వ్యగ్యంధోరణి కథ. మాలదాసరి, వ్యత్యయము అన్నవి జాతికింగాక నీతికి గుణోన్నతికి ఉత్కర్ష చూపిన గొప్పకథలు

దత్తు, క్షమాపణ, తన్మయత_ ఈ కథలు మానవుని అమృతపుతత్వము నకు సముదాహరణములు. వారి కథకు ఆధునిక సమస్యలు ఉద్యమములు విరో ధులు కావ, గాంధిమవోత్ముని [గామపునర్నిర్మాణ కార్యక్రమమును చేపట్టిన యువకుని గాథ “ఓబయ్య” అన్న కథ

ఒకనా(టి హైదరాబారు ఆగడములను గూర్చిన కథ “నకల్‌ హైదరా వాదు”; “పొథఢాపర్మివాజక వివాహము” బాల్య వివాహములను అధిక్షేపించిన కళ, “అతిథి దేవుండు” భారతీయమైన ఆతిభ్యమునకు (పాతినిధ్యముగా నిల బడిన కథ,

తెలుగు వైఠాళికులు 126 క పిత్తల్‌కా దర్వాజా,సుల్తానీ ఓరి నాయనా చీకటి తప్పు,పద్మాక్ని వివాహ బలి డిప్రెషన్‌ _ చెంబు, ఆచారమ్ము. వెలి నమశ్శివాయ... వట్టిపర్డు ఏకరువు పెట్టినచో ఏమైనట్టు వారి ఒక్కొక కధ రసఖఎడము కలకండము* భావభాండము,

“న్యత్యయము" కధలోనిది ఒక భాగము జ్ఞప్తికి తెచ్చుచున్నాను

“పంటలు చక్క6గొ సండెను, పైరు వరిగి నేలమీంద వాలుచున్న రామ

చిలుకదండు రెక్కలవలె నుండెను, పొగాకు మొక్కలు నన్ను కాల్పశలదు అను చందముగ వెడందపాటాకులతో చేతులొగ్గి నిలువంబడెను తవింద యాకులు తమ అక్కి యంతయు వెన్నులకిచ్చి దివాలాతీసెను .. రేపు బెల్లుండి కోయవచ్చుననగా భూతములలో( గల్లోలము పుట్టెను గాలి చెలరేగను, మబ్బులు (కమ్మి తటిమితతీమి ఉరిమెను పాములవలె మెఅపులు ఫరంగిగుండ్డ వలె పిడుగులు తుపాను.తనహతు రైన భూమిని జలము పెద్దపులివలె (గసించెను. జడముల కేటి పాడి: ,. "

“క్షమాపణ” యన్న కథధలోనివి కొన్ని వంక్తులు:

“అపూర్వమైన కాంతిమండలము. నా (సత్యవయఫమును గుడిక జ్రైను. 3పోల వివ్యస్తనైన నన్నపుడు ధర్మారెడ్డి చూచినంజాలును నరో త్తమరెడ్డి చడకున్న (జాలును ఆంచువుట్టముగాః దేనెవోసి రేకులుకుట్టివై చిన వూవువఠె నేనపు డుంటిని ఈశ్వరుడు నన్నాక సుఖపిపాస కాలవాలము కావించెను, నాలో నేనే దహించుకొని పోయితిని నాకీ జగతియంతయు నిస్సారముగా తోంచెను. ధర్మారెడ్డి చిత్తరువేని లేనియెడల నామేడ చవుటిదిబ్బగా నుంజెడిది, ఒకరేయి యంతయు నే నాచిత్తరువు నెదుట కూరుచుంటిని కొంత సేపు దానితో వినోదిం చితిని [కమ్మకమముగా నా కనులవెంట బాప్పములు (స్రవించినవి తెల్లవారు లటులే కూరుచుంటిని. అవుడు మయూరము లొక్రటొకటి లేచి _స్తంభమెక్కి- కూయదొడ!గెను, , నేను స్వప్నమున ధర్మారెడ్డికొక ఉత్రరము (వాసితిని

వేలూకి శివరామకాన్త్రి 127 [వాత కుపకరణము కలము కాదు. (వాత కుసయోగించినది కాగితమును గాదు. ఇచ్చు నా మానసముమీ/ద నన్ను కోరంగించి కఠ(గించి కరకకాయ సిరా చేసి అక్షరములుగా"పోసినది అపుడు ధర్మారెడ్డి నాలో ఒక భాగముగా నుండెను గాన దానిని పఠించెను”

మజీయు. వారి కథలలో సుకుమారమైన హావ్యము అయత్న వళ్యమై మెజయుచులడెను, "ఊరి బడి” కథలో

“రాజభక్తి కీర్తన లప్పటి కెవరును కనిపెట్టియుండలేదు. గురుభక్తి క్రిర్త నలు కలవుకాని అవి [గంథములందును బెతత్తములందును మ్యాతమే కలవు, .”

“నాగమ్మ 'కెనుబదియేండ్తు. ఆమె తన మగని నెజుంగదు. కాని తన మగని గురుతుగా [కిందటి యేటివజకు తలవెంటటుక లుంచుకొనెను. నాగమ్మ తన మగని గురుతును విడిచి ఇటులు సనాతనమత మవలంబించిన నాటి నుండియు కొబ్బరికాయ యను బిరుదు వడ సె.”

శివరామళాస్త్రీగారికి విశ్వమునం దెంత (పగాఢ (ప్రవేశమో, వేదాంతమున అంతటి నిగూఢాభినివేళము. యధార్థమైన ఆయన కవిత్వం ఆత్మారాముత సూరవరములో చిరివాడలో వాన్మపస్థము చేయించినది. ఆ భావతపస్వి మనస్సు నడివయస్సులో ఆధులకు గుజి-యయ్యెను .పెదప,యేండ్లలో శరీరము వ్యాధు లకు నిలయ మయ్యెను, అయినను, అవి వారి గంభీర ధీరమైన స్వాంతృక్చైతన్య సరస్సుమీద గాలితర(గల కదభఖికలు.

_ 1928 లో, కాన్ర్రగారు ముప్పదినాల్లేండ్డ వయస్సులో నుండగా, చిరి ల్‌ ళా

వాడలో వేలకొల|ది [గంథాలతో నున్న వారి ఆలయము కాలిపోయెను. జీవాణు వులు [పాణకణములు నెతుచుక్క్టలు కమిలి కూలారిన అకాండ విలయవేళ వేలూరివారి గుండెలో ఉష్టకుండము సలవలలుః

పెంచికిం బెద్ద చేసితిని (ప్రీకియుతంబుగ రాజివాస మం

దుంచితి రాజయోగ్య కుసుమోపవనంబులు కుమ్మరిల్పని

టా లు

198 తెలుగు వైతాళికులు ర్మించితి విస్మరించితిని మేదిని మింటిని నొక్కపెట్టన ర్పించితి నిన్ను నగ్గికిని పెన్‌ బలిగ్రా. గవితాసర స్వతీ! కాల్ఫితి విల్లు సర్వమును గాల్చితి ప్మాతము లూచముట్టుగా( గాల్చితి వెళల్తయున్‌ ధనము గాల్చితి వెలయు. ధాన్యరాసులన్‌ గాల్బితి వున్న వెళ్టయును గాల్నిన( గాల్బితికాక [గంథముల్‌ గాల్చిన నీకు నో జ్వలన; కడ్చది నిండెనొ కాలు నిండెనో: బుగ్వేదమా! యష్టదిగ్విథులను నన్ను గనవెంత యడలితో గాలునపుడు వేదాంతమా నన్ను వీక్షింప యోగ వృ బ్మతి నెంళ పూనితో మాడునపుడు వ్యాకృతీ యల యజ్ఞుగంతమౌ “దృశ” నెంత వజసపితో నాకయి చరమవేళ కవితా కుమారి నిన్‌ గనుపొంటె నెన్ని ము థాల దుఃథించితో శాంగు తిని కట్ట! సాహితిరో నన్ను. గౌంగిలింప నెంత చేతులు చా+పితో; యే మనందు నన్ను( గంగాతమును జేసి చన్నవారెః పు స్తకములార! విజ్ఞాన పుటములార ఈ |గంథాలయ వ్‌ మమునకు( జాల బూర్యము వ జీయొక విషాదముః 1819 [పాంతములో విదేశీయ (గంథావలోకన నైరంతర్యమువలన తెలుగు కవిత్వవిషయమున ఒకానొక పారిప్టవ భావము శాస్త్రిగారిలో చోటు చేసికొనెను యతిిపాసములు నిడిచి పద్యములలో మహాభారతము ఆది సభాపర్వములు తెలిగించిరి. కొన్ని శోక పర్భవసానములగు నాటకములును (వాసిరి.. బుగ్వేద బుక్కులు కొన్ని తెలుగునకు(దెచ్చి వెనుదిరిగి చూచుక్తొనిరి. ఈ యూహ విష్ణ్వము ఆయన యంతరంగమునకే అంగీకారము కాలేదట తరువాత నిఐంధ ములు విడువక “మణిమేఖల” యను నేడాశ్వాసముల (ప్రబంధము రచీంచిరి,

వేలూరి శివరామశాస్త్రి కేలి9ై ఆప్పుడే రస గంగాధరము మొదటి ఆశనము, ధృన్యాలోకము సంపూర్ణము తెని గింప బడెను పయి [గంథముల (వ్రాతప్రతులు 'పెళ్టైలోం బెట్టుకొనీ దివాకర్ల తిరుపతి కాన్రిగారి స్మృృతిసభ కై ఏలూరు వెళియుండిన సందర్భమున బనసలో నున్న అపెఫై ధనాళతో చోరులు దక్కించుకొనిరంట. ఈ విధముగా కొన్ని [వాత (పతులు పోయినవి.పద్మ పురాణము కొన్ని ఖఇండముల తెలిగింపు యోగవాసిష్టము నిర్వాణప్రకరణము వఅకు అనువాదము సాంఖ్య న్యాయ వై కేషికముల భాష్య ములు-మున్నగు (వ్రా(తలోని పౌొత్రములు తరువాత ధనంజయాధీనము లై నవి,

శివరామ కాస్త్రిగారి ధీరత్వ తితికల కివి పరీక్షలు. వీనిలో నూటికి నూలు మార్కుల యు త్తీర్ధత ఆయనను వరించె ననుటకు అనేక రసవ్మదచనలు సాషి వతములై యన్నవి.

వారి వచ + నువాదములలో “ఆత్మకథ” మేలుతరమైన రచన,

వేలూరి భావనావైఖరి ఎంత సనాతనమో, అంత అధునాతనము సమ కాలమునందలి సమాజము ఉద్యమములు వ్యక్తులు అఆళయములు వాది (వేమభావ పణాహ నవోన.భూతులకు ప్యాతములు. 1949 జనవరి 8వ తేదీ మైలాపూరు “ల్రీవాగ్‌” లో “భారతీ” ష్మతిక రజతోత్సవసభ జ్ఞప్తి చేసికోవచ్చును శ్రీ శివ రామకాస్త్రిగారి అధ్యకృము ఆనభకు సువర్ణశోభ సాహతీవర్గములన్నిటికి ఒక సరసమైన నమన్వితిని ఉద్బోధించిన వారి ముక్తకంఠము నే(టికిని ఆలింపదగినది గానే ఉన్నది,

“నిక్కానికి నవీన సాహిత్యమంటూ (ప్రాచీన సాహిత్యమంటూ రెండు సాహిత్యాలు లేవు ఇవీ విభక్తులగు సోదరులవంటివి కావు కవలలుకూడా కావు, ఇవి ఉకటంటే ఒకటే ,ప్రాచీనతా నవీనతలు కాలంవల్స కలుగుతవి, సజీవమెన సమాభింలో నిరుటిసాహిత్యం ఈ యేటికి పొత చింతపుడు, మన దేశంలోనే |

180 తెలుగు వైతా?కులు మన భాషలోనే అభ్యుదయ పృతికను చూడండి, ఈ పాతిక యేండ్లలో ఒక యేటికి మరొక ఏటికి “భారతి”నే చూడండి, ఎంత తేడా ఉందో!

సాంఘికాచారాలూ, రాజ్య పరివర్తవనమూ, ఆయాయీా విష్లవాలూ, భావనా ఈ మొదలై నవాని (ప్రాబల్యం సాహత్యాన్ని పరిణమింప జేస్తూనే ఉంటుంది. జగత్తూ, (పతిదినమూ కాలముచే పక్వమవుతూ పరిణామం చెందు తూనే వుంది. దానితోపాటు సాహిత్యం పరిణామం చెందకపోతే కవుల చైత న్యమూ నిదాణమై ఉన్నదన్నమాట. .-.”

ఇది ఆనాటి వేలూరివారి వైతాశక వచనము, కాలదోషాలకు అతీతమై నేంటికిని తెలుగువారికి దాని (పతిధద్వానమే [హాయమాణ మగుచున్నది. మజౌొక విషయము: ళతాట్టి (పారంభమున అవతరించిన భావకవిత్వోద్యమమును కొన్ర్రి గారు సోపపత్రికముగా సమర్థించిరనుటకు “భారతి”లో (పచురితమైన వ్యాసము “భావకవిత్వము” చూడవచ్చును. బుక్కులనుండి ఉపనిషత్తులనుండి ఉదాహర ఇము లిచ్చి "లిరిక్‌ పొయ్యిటీ” తో సమరసత్వమును సమద్దాటించిరి. ఆలంకా శికులు చెప్పిన భావధ్వని-రసధ్వని భావకవితారీతికి మూల (ప్రాణమని పేర్కొ నిశ, వేంకట పార్వకీశ్వరకవుల ఏకాంత సేవ, దేవులపల్లివారి కృష్ణపక్షము, తల్దావర్డులవారి పృదయేశ్వరి. .. ఈ సమకాలిక కవుల కావ్యములనుండి లక్ష్యములెత్తి మెచ్చికోలు పలికిరి, ఇచ్చట మన మనుకోవలసినది, వేలూరివారి విద్వత్తా భావుకత్వములకు వారి సపహిష్హుతా గుణము వెయెత్తు.

శాస్త్రిగారి ముక్తాలత (1910) కల్పిత కావ్యము. ఇందలి ష్మాతలు ముగ్గురు. శముడు జయంతు(డు ఇద్ద సహపాఠులు, చెలికాం(డు, ముకొాలత వార యువతి, ళము డన్న వానిని ముక్రాలత కామించెను, జయంతుడు ముక్తా లతపై వలపు నిల్చెను. ముక్తాలతకు (శేమస్థానమైన శముని జయంతుదిప చంపి వై చెను. ఇ మన (| బతుకెందులకని ముకాలత మడిసెను, ఆమేతో జయంతుడు

వేలూరి శినదామకాన్తి 181 సహమరణము చేసెను. (ప్రాణాంతకమైన యీ కథ పద్యకావ్యముగా శాస్త్రిగారు సంతరించిరి.

భారతీయ సంపదాయమునకు వేఅడముగా వారు కొన్ని స్వౌాతం[త్యము €టుఎ ]పదర్శించిరి, “మాధవళర్మ” యన్న నాటకము కోకావసానముగా (1920) (వాసి వెలువరించిరి,. కృతక స్తూతము- ఖండకావ్యము (1910), బిడాలోపాఖ్యానము (18 1) పద్యకథ. ఇఏ యన్నియు నూత్న యౌవనము లోనివి, నిండు జవ్వ్పనములోనివి సంతరింపులు.

కా స్తిిగారి కలము కథారచనలో నెంత బలము చూపించెనో, విమర్శ నము నందును దాని కధికమైన పాటవము [పదర్శించెను వేలూరివారిది బహీః (వమాణ నిదర్శనము స్వాంతరంగ సౌతషీకమనై న విమర్శనము, “ఉత్తర హరి వంశ విమర్శనము” (1919) చిత్తగించియే యుందురు. సోమన - ఎజ్జనల కాలము వెనుక ముందులను గూర్చి తర్జన భర్జనలు రే(గినవి, ఈ యుభయల (గ్రంథముల అనుకార్యానుకారి సంబంధపు తగవులాటలో దిగ్దంతులు కలుగ! జేసికొనిరి

“సోముని హరివంళమును ఎ్మరన హరివంళమును పోల్చి చూచినచో ఎ[రన ననుసరించియే సోముడు (వాసెననుటలో సందేహము లేదు” అని రాళ్ళ పల్లి అనంతకృష్ణళర్మగారి ఆలోకముకా(గా, వేలూరివారి లోచనము- “నాచన సోముని ఉత్తర హరివంళమును ఎజ్సాపెగడ హరివంశమును ఒకేమారు (కమ [క్రమముగా చదువుచు పోవ(గా సోమననే ఎ్యరన అనుకరించినటులు నాకు "తోంచి నది.” అని సూచించుచున్నది. ఈ ఐరావత పుండరీకముల అభ్మిపాయము లిటు లుండ+గా, మజొక సార్వభౌమము “హరివంళో _త్తర హరివంళములు దేని కది స్వతంతము దాని మొగము దీనికి దీని మొగము దానికి తెలియనే తెలియ”దని కొట్టి వై చెను, పరిశోధన విషయము నిర్బాధ మనుట కేనాండును వీలుండదు

వేలూరివారి విమర్శము రసగర్భము;సమన్వయరీతి నిర్భృరము పూర్వ రచనలు

హరివంశము మున్నగువానికి (వాసిన పీరికలు, మొన్నటి ఆంధ ధ్వన్యాలోకము,

19లి తెలుగు వైతాళికులు నొట్యవేడము, అనభవసారము, థ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస జీవితచర్శిత ఇత్యాది కృతులకు (వాసిన విపుల భూమికలు చదువనగు వారికి శాస్త్రిగారి సచేతో హృదయ నంవాదము కొంత తెలియవ్చను.

అరవిందులు, రామకృష్ణ పరమహంన_ గాంధి బుద్ధుడు ళంకరులు, కామకోటి స్వాములు, పుట్టపర్తి సత్యసాయిబాబా , మున్నగు నాటి నేటి అధ్యాత్మవేత్తలు యోగులు సిద్ధులు, మహాత్ములు, శివరామ శాస్తిఫ0గారి భావ తపస్వితలో విద్యుల్లేఖలుగా మెజసియున్నారు. రామకృష్ణ పరవహంస భాషను గూర్చిన ఈ మాటలు వాగివి తేనెయూటలు;

“శ్రీరామకృష్ణుండు కవి... కవిం కవీనామ్‌*, పరమహంస వలుకు త త్త దృష్టిలో నెట్టు గురువాక్యమో కావ్యదృష్టిలో అట్టు రసవాక్యము. అది చీకటి కోణములో. నెటులు వై ద్యుత ఘర్షమో జాగగ్రక్‌శ్నేతములో నటులు అనంద వర్షము బుద్ధుని చందముగా నీతండు పదుగుర భాషలో బోధించును. ఆ భాషకు రెండు వైపులను పదను అది రెండు చేతులతోడను రెండు కత్తులతో సాము చేయను.ఆది యెంత తేటతెలు(గో ఆంత లోతువెలుం, దాని “మావాత్మ్య మెలి! గియే థ్రీ వివేకానందస్వామి కాదంబరి మొదలగు కావ్యముల భాషను నిరసించి తత్త్వ (ప్రకాళముశకు వాడుకమాటల అక్కఅకు కన్ను పొడి చూపెను”.

ఇటులు తా త్తికమైన చూపు వేలూరివారిలో మన మెటులు గటుతిం తుమో అంత కంత వారిలో జాతీయ ద్కష్టియ సమకాలికోద్యమ ప్రీకియు పరికింప గలుగుదుము. 1948లో భోగరాజు పట్టా భి సీకారామయ్యగారిని గుటించిన వారి (పళంస మజపురాదు,

సూరుళ్‌ శూరులు నీదు నర్హతరతన్‌ సూచింప నెవాంరు నీ

శ్పేగ్ర పల్క మవోనభాధిపతిగా వేంచేసి పట్టాభి సీ.

తారామా నడిపి.ప్పళూ ఆల స్వంత జ్యోతికిన్‌ జ్యోతివై

పారావార హిమ్మాది దీపితము యావద్భారత ద్వీపమున్‌

వేలూరి శివరామశాస్త్రి 138 జాతిన్‌ జాతిని మేలుకొల్ప( గల భై షజ్యంబు నీ చేతిలో చాతుర్యం బని పిన్న పెద్ద లెచటన్‌ శంఖంు పూరించి నీ నేతృత్వంబున నగ్నికుండమున నేనిం దూంక సంసిద్ధు లో సీతారామాః సుభైైక భాండమువకుం జేకొంచుంబొ మ్మిందఅన్‌. తెలుగుజాతి తెలుగుభాష శాస్త్రిగారికి పుర స్కృృతి పాతము లనుట మన మాటలతో చెప్పవలసిన యవసరము లేదు వారే చెప్పిన పద్యము: తెలివికి సంస్కృృతమున్‌ మజథి కలిమికి నాంగ్రేయమో యిఃకం దురకంటో విలువ యిడి నేర్చి సీ తెలు! గెవ్రరి పాలు చేసి తిరిగద వార్మధాః వేలూరివారికి వెండితెర తలంపులు కూడ ఉండె ననుటకు, జయాఫిల్మ్యు వారి “జరాసంధ”కు [వాసియిచ్చిన కథా సంవిధానము ముచ్చటగూర్చు తార కాణము ఒక టేమి ఆయన దేళకాలజ్ఞతకు మచ్చులుగా నెన్నియో చెప్పవచ్చును, కాని, వారి దృక్కోణము రసైక లోకమునకు ద్వారస్రానము. యౌవన (ప్రవేళ ములో, ఒకప్పుడు కొప్పరపు కవులతో - “అనిమి త్తంబుగం గొల్ముగవ్విన త్వదీయాహంత నాంపుందలం పున నీ నీరస నిర్దణాశుకవనంబున్‌ జెపి నినెల నె లె ల ళ్‌ సి 0 చిన యస్మర్గురువర్యులన్‌ సుకవితా ్రీధుర్యులన్‌ మానిపిం చి నినుం గెల్వ(గ వచ్చినా నిదె సభన్‌ జేయింతువోః వతువో;” అని కజ్ళా పెట్టుకొన్న పకృతి = నేనొక కవినని గానీ నేనొక ళాస్త్రంబునకును నిధివని గానీ నే ననను నన్ను లోకుల చే నవ్వింపంగ నేమి చేసితి చెప్పడా 4

కేలి4 తెలుగు వై కాళికులు అని తన సమ్మాన నందర్భములో లజ్జాసవై ముడుచుకొని యుండుట మనకు పెద్ద ఆశ్చర్యము కలిగింపదు, శివరామ కాన్ర్రీగారిది మహాత్మ య్‌ పాండిత్యమునకు తగ్గ భావుకత్వము, సహృదయత్వమును మించిన సహిష్టుత, సాధనమునకు దీటైన సమాధియోగము లోకజ్ఞతకు సరిపడిన తత్ర్వపరిస్ధానము ఇన్నింటికి [పోవైన శతావధాని, కవి శిఖామణి, కథారచనా పర మేష్టి. గాతిగా డెబ్బది యైదేండ్డు మత్రమే భౌతికముగా విలసిల్గినటు లున్నను, తెలు వాబ్బ్యయమున వారొక (ధువస్థానము నందుకొన్న మహాపురుషులు, ఊర చార్మితకులు లెక్క వేసికొనుటకు శాస్త్రిగారు 1892లో జన్మించిరనియు, 1967 మార్చి 17వ తేదీ ఉదయము బాలభాను మండలమున (ప్రవేశించి రనియ వాయటః 'కథలు-గాథలు అన్న కృతి సంపుటిలో, వీక్రావళి లో వేలూరివారి కవికాత్మ సాకార రసస్మృతిరేఖగా తెలుగువారికి మిగిలినది. “పదములు వారి వదన రంగమునుండి ఎట్టు ధ్వనించుచున్నవో వినవచ్చును. పీజియె చేయి వేయదు వాగ్దేవి మా నైజ సంగీత మహిమ వించు నలినాసమని నాల్గు నగుమోము లెక్కడె క్కడ నంచు మాకు స్వాగత మొసంగు మౌనివర్యులు మనో మందిరంబులయందు నలరింతు మాకు సింహాసనంబు కవిరాజు లమృతంబు కడగాంగం బెట్టి మ మ్మాదరింతురు భావమేదురముగ మేము లేకున్న మూ,గలు మీరలెల్ల మేము వచ్చిన వాక్సతుల్‌ మీరలెల్ట మేము లేకుంట మీ చెవి మ్చిటి గుంట మేము కలమేని మీచెవి వే వాని”,

వేలూరి శిరరామళాన్రి 185

వేలూలివారిది “నాంగేటి చాలు” ఒక్కటి చాలు ఆంధ సౌహిత్యకేేత మున అమృతము పండించిన పరార్థ్య రచనాఖందము. అందుండి రెండు విందువులు.

పారావారమునందు నొక్కు మధురావర్తం బుదా త్తంబుగా

నారంభింపుడు, నందు దియ్యయల యొం డాకాళ సీమాంతరా

పూరంబై యెద వీటిపజ్జ లభిలమ్మున్‌ ముంచి యివ్వాననన్‌

దూరం బ కుతపూర్వమైన యెకకుం (దోసెన్‌ ద్వరాకొాంతమై,

మేరల్‌ మీఅి పెరింగి పోవు నల యూర్మిం గొట్టుకోపోయి, త

ద్ధారా నీరమయైక యష్టీ నయి న్మిదాదేవి యంకంబునన్‌

వీరావేళము మధ్యమం దచ్చుతనాఖిన్‌ న్వచ్చ మూర్భా మవి

గోరంపున్‌ సహయందు నెంతవజకో కానిమ్ము నే నుండికిన్‌,

ఇదం వావిలికొలను సుబ్బరావు (వా.సు. దాసస్వామి నా గౌరిపెద్ది రామసుబ్బళర్మ ఆంగధ్రదేశనున కడప మండలము కవిపండిత కోటిని కడుపార కని 'పెంచుచున్న దొడ్డయిల్దాలు నాచనసోముడు పోతన, తాళ్ళపాక కవు లాద్రిగ "పెక్కురు త్రబంధ కవులు, ఆతల్లి యుగ్గుబాలతో ఆమెయొడిలోనే. పెరిగిన సౌరస్వతవీరులు. ఈ సారస్వత వీరమాత ప్ముతులలో కీ, శే, వావిలికొలను సుబ్బ రావుగారోకరు, వీరు, రామచం[దరావు కనకమ్మగార్ట పుణ్యముల పంట. దుందుభి సంవ త్సర మాఘ శద్ధ చతుర్ధీ వృకవారము 28-1-1868 పూర్వాభ్యాదా నక్మతమున కుంభరాశి కుంభలగ్నమున ట్రీ వావిలి కొలను సుబ్బరావుగారి ణఇననము,వీరికి శేష గిరిరావు ఆను అన్నగారు రంగరావు అను తమ్ముడూ కలరు, ఈ అన్న దమ్ములనుగూర్చి ఇంతకంటె విశేషమేమియు తెలియదు. ఈ సోదరులలో వాస నగల పువ్వు శ్రీసుబ్బరావుగారే అని తోచుచున్నది, వీరిది భారద్వాజ గోతము, ఆపన్తంబ స్తూతము, వావిలికొలను హైదరాబాదు (ప్రాంతమున మహ్హాబూబ్‌నగర్‌ జిల్దా దేవర కొండ తాలూకాలో గలదట, ఈ _పాంతమున నివసించు ఆర్వేలవారి కుటుంబములు కొన్ని,శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలమున వైష్ణవమతమును స్వీకరించి వ్యాపారవృ త్రితో జీవయ్యాత సౌగించినట్టు చరిత చెప్పుచున్నది గోలుకొండను తమ ప్రధాన నివాసముగ చేసుకొని వ్యాపారముచేయుటచే వీరికి గోర్కొండ వ్యాపారులనీ, గోల్కొండ నియోగులనీ, గోల్కొండ వైష్ణవులనీ పేర్డు వ్యవహారములోనికి

వావిలికొలను సుబ్బారావు 187 వచ్చినవి నియోగులుగ నుండి వైష్ణవము స్వీకరించిన మై తెళవారికిమ్నాతమే, గోల్పొండ వైష్ణవులను పేరు నంకేతముగ నున్నట్టు గనట్టుచున్నది.

వాసుదాసుగారి తాతగారు ఉద్యోగవళమున *కడపి కాపురస్తులైరి. వీరి తం్కడిగారు కడపిలోనే జీవయ్యాత సాగించిరి. వీరికి చిన్న తనముననే పితృవియో గము సంభవించినది. పినతం(డి లక్ష్మణరావారి పాలనలో పీరి విద్యాభ్యాసము 4. (ఇిల్లో ఆఫ్‌ అర్హువరకు సాగినది వీరికి కొన్ని దివ్యళక్తులు జన్మసిద్ధము లై నళ, మొండి ఉబ్బస వ్యాధియు పీరికి జన్మసిద్ధము. వ చదువు కాలానికి ఆ వ్యాధి జాగా ముడిరి వీరి విద్యాభ్యాసానికి స్వస్తి చెప్పించినది.ఆ స్వస్తిమార్గము ఆం్రల భాగ్యాంకుర మైనది. "పెద్దలు, కళ కశాలచదువు మాన్పించి, “నీవు జబ్బుకుదురు వర కేమి చదువవద్దని'కాసించిరి. ఈళాసనము అంతః[పేరణము నాపలేకపోయినది, ఇంటిలోనున్న నంస్కృతాంధ _గంథముల నన్నింటిని స్వయముగ చదివి సమన్వ యించుకొనుచు పొండిత్యమువై పు చూపు మరలించిరి,ను(పసిద్ధపండితులూ. జచారా నుష్టానము ఎ గలవారూ కడప నివాసులగు కందాళ్ల-దాసాచార్యుల [ప్రబోధము వీరి సహజ పాండిత్యానికి వన్నెగూర్చినది. కి వితాకాంతయూ పాండితీ కామయూ సవతి మచ్చరము లేక వీరిని వరెంచినవి

ఎన్నియున్న నేమి లాఖము “* ఉద్యోగినం పురుషసింహ ముకైతి లథ్నీ శక” అనినట్లు పొట్టకూటి క్రై ఆ ౫టి కడపకలెక్టరాఫీసులో నె 1కి 7/-ఏడురూపాయల యుద్యోగమున వీరు నియమితులై రి [క్రమముగ రెవిన్యూ ఇన్సెక్టరు((పథమరైవి న్యాస పరీక్షకుడు)గా వీరియద్యోగము పెరిగినది. కడపమండలను రాజం పేట తాలూకా టంగుటూరు. ఫిక్యాకు రెవిన్యూ ఇన్స్వెక్టరుగా నున్నవుడు, వీరి (పథమ సృష్ట్రగ అవిర్భవించిన కావ్యము ్రీ కుమారాభ్యుదయము. హరకోపమున బూడిద మైన మరుడు, రుక్మిణీ కృష్ణులకు [పద్యుమ్నుడుగ జన్మించుట ఇందలి యిుతివృత్తము, శివసంబంధమైన కుమారసంభవమున కిది విష్ణపర్యాయము. 18

188 తెలుగు వైతాళికులు అప్పటికి వీరి కిరువదియైదు నిండినవి. _పతిభాపాండిత్యములు తూర్పుపడమర జడివానలుగ కురిసి పారిన వర్షాకాల్మప్రవాహ మా కావ్యము పదాడంబరమూ బంధకవిత్వమూ, దీర్చ సమాస వ్యామోహమూ, దానిలోని వస్తువుకంటె ముందుగ రొమ్మువిరుచుకొని కనపడును. దానిలోనే వీరి వంళ చర్మితమూ, ఉద్యోగములో వీరికి గల వ్లైరాగ్యమూ అభివ్యక్తము లగుచున్నవి. మనను వై రాగ్యముఖముగ, కడుపు గతిలేక ఉద్యోగమువై పుగ లాగిన సఎకటస్థితి దానిలో గుర్రింపవచ్చును చం. ఇరువదియేను హాయనము లే(గెను నే;టికిం జూడ నాయువం దరయఃగ నర్ధ మేంగె నననౌనౌకయప్పుడు “రామ” “కృష్ణ” యం చిరవుగ నోర(బల్క; నింక నే నిటు కాలము రిత్త వుచ్చినం గరుణ( దలంచునే యముడు; కాజీయవెట్టక పోవనిచ్చునే, ఫ్రీకుమా-1-17. పీకు రెవిన్యూ ఇన్స్పెక్టరుగదా మరి, “చం తెలతెలవాణ లేచి కడుదీర్చ పథంబుల ముండ్లు గండ్డు కా- ల్వలు బలితంపు పేలులును వంకలు డొంకలు రొంపికంపలు- స్థలములు నాక [తిమ్మరి-నిాసమయంబున వత్తు నింటిక్తి, నృలిసిన చెట్టనీడలును బావులపంచలు నావె కానాకో” 1-18 *మ అవమానంబు సహించి, నిశ్చాలత తద్ధ్యానంబుశే చేయుచున్‌, బవలు (నేయును గూర్కునా/కలి తగన్‌ వారించి, శీతోష్ట నం భవఖేదంబున కోర్చి జాములుగ, నిల్వంజేసితే దైవమా యవురా సేవకవృ త్తి యోగిగతి. జేయంజాలితే యన్నిటస్‌" 110 “*ట్బి కోపము రాదుగా పలువకూంతలు కూసిన వించునుండినం, దొపము తో(ప దొతపమునం జరియించుచు నెంత యుండినన్‌,

వావిళికొలను సుబ్బారావు 189 లేపన భూషలున్‌ బడయలేదు మనం బీ నేమి చెప్పంగా నోపిక లెచ్చె. గష్టముల; యోగికి మాకు నింకేమి భేదమో” కీ=తి0 “చం, (క్రియలను మాకు యోగికిని గీసయు భేదములే; దదెట్టనన్‌ భయమున మేము భుక్తికయి భక్తిని యోగియు ముక్తిపొంటె* ఐ (లయమున+ గష్టము ల్వడుచు (వ్రాలుదు; మౌర యమోపమానులౌ భయడదులు దుష్పళు ల్నిజ మవంద్యులు గారొకొ ఫీవకాళికిన” కేవ] ఇంత కష్టమైనా పడి ఆ యుద్యోగము ఏల చేయవలసి వచ్చినది; కం. ఆ పఠ్కాలంబందును దూషింపంబడని కొలు రూఢిగం జేయన్‌ బొపంబని విడ, నింట న్సాపడుటకు లేదు పూట సామ్మగి కటా. 1=లక్‌ వాసుదాసుగారికి కడపపట్టణముపై ఎనలేని గౌరవము. “స్వర్గాదపి గరీ యసీ” అను వాక్యము [పత్యక్ష సత్యమును గూడ కాలదన్నునంత ఐలముగలథి కాబోలు. చాలచాల కొత్తకొత్త పథకాలతో -నేటి నవనాగరక విధానముతో గూడ చెక్కుచెదరని పాతపద్ధతి గలది కడపనగరము దానిని వీ రానాడు సీ మాళిత వస్తువితాన చంచద్ధామ మై వన్నెకెక్కిన యట్టి కడప యఖిల పురీకల్పనాథ్యాస కౌశల స్థిర సరోజాసన సృష్ట కడప యీళ సన్నుత వేంకటేశ పాలితదేళ గర్భ(ప్రవేళ సంకలిత కడప సకల సౌభాగ్య సత్సాఖ్య (దాయకం బై మేలుప్రోలుగ నమరు కడప

తెలుగు వైతాళికులు శే40 క్‌ చెైలంగు నవ్వీట సరిదాఢ్య చితకూట కూట సమ మంజులాలయ కూట మతుల మైన సిరి కాటపట్టు బుధాళి వాట మమరు మోచముపేట సౌఖ్యముల మూట, శ్రీ కుమా 1-98 అని వరించిరి, వీరి యింటికి “చిితకూట”మని 'పేకు ణి ె పద్యముతో కడప సౌభాగ్యమేగాక యీ కావ్య కవితా సౌభాగ్యమూ తెలియుచున్నది. కావ్యము ఎంత నిఘంటు సౌపేక్షమైతే అంత గొప్పదను కోవకు చెందినది మచ్చు కొక పద్గము"- ఉం కోద్భవ కోదృవోద్భవజ కోదృవరంజితమౌ విలాసముం గోద్భృవ కోద్భవో వృవజ కోర్భవ ఈంటితమ" (పతాపముం గోదృవ కోదృవోద్భవజ కోద్భవ రంజితమౌ యః౦ంబుది వ్యాద్భుతవృ త్రి నీశై తపరా యని సత్కవు లెం్యతు లష్మణున్‌ ఫ్రీ కుమూ 1_639 పదకొండేండ్లు రెవిన్యూ ఇన్స్పెక్టరుగ పనిచేసిరి. ఆ కాలములోనే వీరికి రంగనాయకమ్మగారితో వివాహము జరిగినది. అత్తవారి యూరు నెల్లూరు. ఆ యమ్మగారి కొకకాలు ఐపు, అయినను పినతండిగారి మాటకు మారుమాటాడక “పియా తు సీకా రామస్య దారాః పితృకృతా ఇతి" అన్నట్లు వివాహమై అను కూల దాంపత్యమే సాగించిరి ఆ కాలమున “అము దిత [గంథ చింకామణి " సాహిత్య పృతికా నిర్వా హకులు గొప్ప విద్వాంసులు నగు పూండ్హ య రామకృష్ణయ్య మున్నగు పెద్దపెద్ద పండితుఐచే ఈ కావ్యము (పహాంస లందుకొన్నది ఒకసారి వీరు అత్తగారింటికి పోయియుండగ, అచ్చటి విద్వాంసులు వీరి “శీ కుమారాభ్యుదయము"”ను విని, ఈ కుజ్జవాడేమి ఇంత |పొఢమైన కావ్యమును

వావిలికొలను సుబ్బారావు న! రచించుటేమి? పెద్దలెవరో (వాసినదానిని తనపేర (పకటించుకొన్నాడని సందే హించినారట, ఒకటి రెండు గంటల కాలమున నెల్లూరు తల్పగిరి రంగనాయక స్వామిపై ఆకవుగ ఒక శతకము చెప్పి ఆ యపకీర్రిని కడుగుకొని ఆ యూరి ప డితుల తల లూపి-చిరి.

చిన్న యుద్యోగముతో పొట్టపోసుకొనుచు నిరంతరము సారస్వత వ్యాసంగము చేయుచున్న వీరిపై పగబూని జన్మనిద్ధమైన ఉబ్బసవ్యాధి బలిసి తుదకు ఉద్యోగమునుండి తొలగించినది. ఉద్యోగము మాని వ్యాధితో బాధపడు చున్న వీరికి, “నన్నే సాహెబు ఆను యూనానివైద్యుడ ఒక దివ్యాషధము నిచ్చి రోగముక్తులుగ చేసెను వాసుదాసు శ్రీమ్మదామాయణ వ్యాఖ్యాదులందు ఆ వైద్యుని కి ర్రించి తమ కృతజ్ఞతను చాటుకొనిరి.

ఆధ్యాపక వృత్తి

శ రీరారోగ్యము కుదుటపడినందున జీవిక తై మదరాను చేరిరి, మొదట హిందూ హైస్కూలు (తిరువల్లిక్కేణి)లో తెలుగు పండితులుగ సనిచేయుచుండిరి. కందుకూరు వీరేశలింగముగారి తరువాత గెసిడెన్సీ కళాళాలలో ఆంధోప న్యాసకులుగ చేరి దాదాపు 16 సంవత్సరములు పనిచేసిరి. ఆ కాలముననే (శీ గిడుగు రామమూర్తి పంతులు మొదలగువారు కొందరు పార్య్యగంథములందు గూడ వ్యావవోరిక భాష వాడవచ్చునని వాదము లేవదీసిరి, ఆది 1904-1920 మెధ్యకాలము,

పచ్చి వ్యాకరణ సిద్ధాన్తాభిమానులు శిష్టాదార వరాయణులగు వాసుదాసు గారు మె వాదమును ఎదుర్కొనిరి. “ఆంధ థాషాభివర్ధనీ సమాజము”న వీరు (సముఖస్థానము వహించి, వేదము వేకం్టటాయ శకాస్ర్రీగారు, కొక్కాండము - వేంకటరత్నము పంతులు మొదలగువారితో కలిసి [గ్రాంఛీక వాదమునకు పెద్ద బలము చేకూర్చిరి. గిడుగువారి “బాలకవి శరణ్యము” “పండిత భిషక్కుల థాషా భేషజములు” మున్నగునవి వ్యావహారిక భాషావాదుల కోలాహల ధ్వజ

14కి తెలుగు వైతాళికులు ములు గొగొ, “గమ్య భాషా నీరసనము” “భార్రదకాంచిక కింకిజీ"లు మొదలె నవి (గ్రాంథికవాదుల [పభంజనములై నవి. వీరి యధ్యాపక వృత్తిలో రచించినదే “సులభ వ్యాకరణము” ఇది నాటికీ నేటికీ విశిష్ట స్టాన మలంకరించిన వ్యాకర ణము. వ్యాకరణ శాస్త్ర పవేశము కోరువారికీ వ్యాకరణ కాస్త్ర విమర్శకులకూ, భాషా?ాస్త్ర జిజ్ఞాసువులకు గూడ నుపకరించుటయేగాక, (గాన్యభాషా వాదుల నోరు మూయించుటకు మంచి కాస్త్రము. శ్రీరామ భక్తి వీరి తాత తం్మడులందరును గొప్ప రామభక్తులు పితృధనముగ వచ్చిన ఆభక్తి వీరితో (క్రమముగ పండి పరిమళించినది. రివిన్యూ ఇన్స్పెక్టరుగా నున్నప్పుడే, రాజంపేట తాలూకా కంపసమ్ముద మ[గహార వా స్తవ్యులు శ్రీమాన్‌ చేట్టూరు. నరసింహాబార్యులవారిచే “శ్రీరామ షడక్షరీ" మంత్రమును ఉప దేశము పొంది నాటినుండి యావజ్జీవము విడువక జపము సేయచుండిరి. ్రీమ [దామాయణపారాయణ మెన్నడూ విదువలేదు వైదికమార్గ నిష్టమగు వర్తన మున్‌ దగ నిర్వహించమున్‌ అని తిక్కనగారు వాకౌన్నట్టు,జాతి వివహితములై న నిత్యకృత్యములు వదలకుండుట దీక్షతో రామోపాసన, భ్రీమ[దామాయణ పారాయణము వృత్తియందు శద్ధ అనవరత సారస్వత సర్మిశమము వీ9కి తీరని వ్యననములు వీరి యు త్తమ తపస్సిద్ధిని చాటే చర్మిత యొకటి పెద్దలతో విన్నాను ఇది (త్రిసత్యమనే వారు చెప్పుచున్నారు. కాలమూ లోకమూ దాని నిజస్వ రూపాన్ని గుర్తింపగలవని నేనిం దా కథను పేర్కొనదలచితిని _

1. మనోరథానా మళ్టేళసిద్ధి రుత్తము లక్షణం మృత్యూనాం హరణం తద్వద్దేవతా దర్శనం తథా అని మం[తళాస్త్రము.

వావిలికొలను సుబ్బారావు 143

వీరు రివెన్యూ ఇన్స్పెక్టరుగా. (కార్కోనుగా) నున్నప్పు డొకసారి, డిప్యూటీ తహసీల్దారు ఒక మహమ్మదీయుడూ, తహాసీల్దారొక పొందువూ, వీకూ కలిసి కడప జిల్టా బద్వేలు ([పాంతములో ఒకయూరిని పరిశీలింపవలసి, - కడప నుండి జట్సా-బండిలో ప్రయాణమై పోవుచుండిరట. ఇప్పటివఠె బస్సులు వగైరా [పయాణసాధనము లా రోజులలో లేనందున జట్కాలే దూర్మ్యపయాణాలకూ సాధనములు, అడవిబాటలో పయనించువపుడు సూర్యాస్తమయము కావచ్చెనట. ఆ బాట పక్కన ఐండదొనలో నీళ్లు కలవని విని, వీరు వెంటనే అనుష్టానమున కై తన కృష్టాజినముఫంచితో సవా ఆ బండపైకి పోయి. అనుష్టానతత్పరులై రి. వీరట్టు వెళ్ళిన కొంత సేపటికే ఆడవిలోనుండి పెద్దపులియొకటి మిగిలినవారికి దర్శనమిచ్చినదట. ఇంక చెప్పవలెనా మిగిలిన ముగ్గురూ చెట్రైక్కి. గుట్టలెక్కి నానా తిప్పలూపడి ఎట్లో (పాణాలు గుప్పిట పెట్టుకొని కొంతసేపు ఆయువు కాపాడుకొనిరట. గుజ్జము, బండితోగూడ తిరుగుమొగమై పలాయనమం[తము పరించినదట. పులి, కొంత సేపు తహసీల్దారాదు లెక్కిన చెట్లకింద తిరిగి, విసిగి బండమై బద్ధ పద్మాసనుల్లై వెలిచూపు మాని లోచూపుతో కజ్టైవలె కదలికలేక యున్న వానుదానును నమీపించి ఆయనయెచదుట కొంచెముసేపు కాళ్టుచాచి పండుకొని, పెద్దగ గాండడించి వెళ్ళిళపోయినదట మరల కొంతసేపటికి నమాధి వదలి లేచిరి. అప్పటికి కొనయూపిరితోనున్న ముగ్గురూ వీరిని చూచి “యేమి సామయ్యా నీవు; పెద్దపులి మింగేశుంటే యీ యాలకు దాని కడుపులో అరిగి పోయందువే” అని జరిగిన విషయము చెప్పగా ఇంతలో బండివాడు చొవు పరుగుతోపోయి. గుద్దాన్ని పట్టుకొని జట్కాతో హాజరు కాగా ఈ కథతోనే కాలక్షేపము చేస్తూ పోయి తమపని ముగించుకొని వచ్చిరట వీరి భ క్తిపరిపాకమున కిది యొక నిదర్శనము కావచ్చు.

శ్రుమ్యదామాయణ రచన.

మదరాసు నర్వక ళాశాలలో పనిచేయు కాలములోనే తమ మ్నితులతో

కలసి సంస్కృత భారతమును, “ఆంధ జయ” మను పేర తెనిగింపబూనిరి వీరు

తేలుగు వె తాళికులు

క్షేడీడీ బా “అశ్వమేధ-అనుకాసనిక” పర్వములను చాలవరకు పూర్తిచేసిరి. తక్కిన మిత్రులు మాటమేరకు నడువనందున ఆ పని ఆసంపూర్తిగా నిలిచిపోయినది అందులోని కొన్ని పద్యములు “కృష్ణ లీలామృతము” లో అక్కడక్కడ. చేర్చి (పకటించిరి. “(శ్రీరామాశ్వ మేధ” మను పద్మకావ్యమును (ద్రాయటకు (ప్రారం భించిరి. ఆదియు అసంపూర్ణముగనే నిలిచి, చెదలుపాలై నది.

నిత్యకృత్యముగ సాగుచున్న “శ్రీమ్మదామాయణ” పారాయణ విధిలో, రామాయణ మూలార్థము._ చెడకుండ వి శేషార్ధ సహితముగ _తెలిగింపవలెనను సంకల్ప మొకనాడు కలిగినది. దుర్చలుడనగు నాకీ కార్యము సాధ్యమగనా అని సందేహించిరి ఐనా రాముడేవంటాడో చూతొమని రామాయణ_పళ్న వేసి చూచీరట. “ఊఉ త్తిష్ట నరకార్జూల కర్తవ్యం దైవ మాహ్న్‌కమ్‌” ఆను ళ్లోకము వచ్చినది. వెంటనే “లెమ్మా నరకార్డూలా” అని కందము నావువుగ రచించిరి. తన తలపు రాము డంగీకరించెనని వారి యుత్చాహనము ముప్పిరియైనది. ఓక (పక్క కళాశాలోద్యోగము, నిత్య పారాయణోపాననలు సాగించుచు, (ప్రతి దినము కొంత కొంతగ “*శ్రీమదామాయణ” రచన పట్టువిడక నడపుచుండిరి, మూల రామాయణమున గల మంత వీజాకరములను పొందుపరచి, [దాషా పాఠముగ సులభశైలిలో రచన సాగించిరి కానీ వి శేషార్థములకు వివరణా పేక్ష తప్పలేదు ఆది సహజమే గదా ఆ రామాయణము ఒంటిమిట్ట కోదండరామ స్వామి కంకితము చేయబడినది. ఈ విషయము తరువాతి జీవిత చర్మితలో చర్చిస్తాను

పోతన నివాస చర్చ

దాదాపు 1916 _పాంతమున పోతననివాసము కడపజిల్టా “ఒంటిమిట్ట” యని, ఓరుగల్టు సమీపమున “బొమ్మెర” యని నేటి వ్యవహారములోనున్న” ఆబ్లమ్మెర" యనీ పెద్ద కోలావాలము చెలరేగినది పోతన ఒంటిమిట్టవాడని పురాణ ము హయ్యగీవళాస్తు0లు, వాసుదాసుగారు జనమంచి. కేష్మాదిశర్మగారు (పభృతులూ

చావిలికొలను సుబ్బరావు 145 పోతన ఉఓరుగంటివాడని కందుకూరివారు, జయంతి రామయ్యపంతులూ, వంగూరి-సుబ్బారావు [పభృతులూ పరస్పర ఖండన మండనములతో ఈ వాద మును తారస్థాయి కెత్తిరి. ఇంతకూ, ఆంద్రకవుల చర్మితలో కందుకూరివారు తాలుత పోతన ఒంటిమిట్టవాడని (వాసి తరువాత ఓరుగంటివాడని (వాయటయే యీ వాద పతివాదములకు కారణమైనది. వాదమునం దా[గహము,సత్యమునందు షౌరువ్యమును దోషముగా థావింపని వావిళికొలనువారి రచనలకు, ఆనాటి ఆంధపష్మతిక ఉగాది సంచికలు, ఆంధ సాహిత్య పరిషత్పతికలూ సావి, ఉభయ పక్షముల వాదములకు కోర్టువంటి ఒక విద్వత్సళ కడపలో జరుపుటకు నన్నా హమయ్యును, దీనివలన చాల అనర్జ ములు సంభవించునను మధ్యవర్తుల మాటతో అది సన్నాహముగానే నిలిచిపొయినది. తరువాత వావిలికొలనువారు “పస్పోత్రన్త నికేతన చర్చ” “హోళ్రద్రాజు విజయము” అని రెండు [గంథములను (వ్రాసి కాంత కోలాహలులైైరి ఏమైనను ఇది నేటికిని చర్చగానే మిగిలి సిద్ధాన్తము కాలేకపోయినది శ్రీమాన్‌ వానమామలై వరదాచార్యులును, తమ "పోతన భాగవతము” న ఈ విషయము యుక్తిగ దాబించిరి. నిత్య రామభ ప్తులై ఐహిక మను రోసి రామసాజాత్కార-సాయుజ్యములకు జీవిత మంకితము చేసిన వావిలి కాలనువారు, సధర్ములగు పోతనగారిపై, ఆయన నివాసచర్చపైె పట్టుబట్టి వాదించుట, ఆయన నివృత్తి మార్గానికి దూవకముగాక భూషక మే యగుచున్నది. ఒంటిమిట కోదండ రామస్వామి జేవళములో పోతన శిలా విిగహమూ,దాని చిమ్మెపై “ఇమ్మను జేశ్వరాధముల కిచ్చి” అను పద్యము వాసిన శిలయూ నేటి కినీ గలవు, ఒంటిమిట్ట చెరువు కింద గల మొదటి శియ్యలు పోతన కయ్యలనే జనవ్యవహార మీనాటికిని సుుప్రసిద్ధమే. కం, ఏకశిలా నగరంబున శ్రీకరముగ. బట్టణంబు చెలంగుచునుండున్‌ 19్రి

146 తెలుస వెతాళికులు లోకులు తెనుంగున నుడువుదు రేకంబుగ నొంటిమిప్టి యిది యను పేరన్‌. _ వక్రిశిలానగర మాహాత్మ్యము. (నాపిత్య పరిషత్తువారు ఓబిలి [గ్రామమున సంపాదించినది మాతృ వియోగాదులు (శీమ([దామాయణ రచనా కాలమున నడుమ సాగిన పిడకల వేట్టాట “పోతన నికేతన చర్చ, రామాయణ రచనాకాలములోనే (శీ రావుగారికి మాతృ వియోగము కలిగినది. కాలధర్మమే కదా: ఇంతలో వీరి కొక కుమారుడు కలిగి పసితనముననే తం్యడిని ప్యుతశోకమునకు గురిచేసెను. ఆ సమయమున వీరు, “కుమార. దండకము”ను “అపి _గ్రావారోది త్యపిదలతి వ్యజస్యహృదయ” మను నట్టాశువుగ రచించిరట. తమవలెనే తమ ధర్మపత్నియు నిత్యవ్యాధి గస్తురాలు కావున సుబ్బకావు గారే చాలవరకు వంటవార్చులుచేసి, మంచముపట్టిన యిల్హాలి కుపచారములు సేయచూ కళాళాలకు పోవలసియుండెను ఐనా ఎన్నడూ విసుగు చూపలేదు; ధర్మపత్ని పే విముఖతయూ చూపలేదు. తుదకు రంగనాయకమ్మ గారును రంగ ధామము చేరిక. దీనితో, స్వకస్పిద్ధముఎగు భక్షి-వైరాళ్య _ సదాచారనివ్లలు జా ౪9 గల సుబ్బరావుగారికి భౌతిక బంధములు పూర్చిగ తమకు తామే విడిపోయిశవి. అప టికి (1౯2౨0 నాటికి) వారికి ఉద్యోగ వగవమణవయస్సూ వచ్చి ఆ బంధము తొలగనది. నె కు న-భైమైదు రదూవాయలు ఉపకారవేతనము సిదించి థి నద. ఆప్పటికే వారికి యోగళాన్త 9 వరిచయమూ దానితో అ -నసిద్ధియు కుడిరి, అవి వారి యారోగ్య రత్షకు గూడ నుపకరించుచుండింవి రామాయణ సమర వొ నడుమ నడుమ కుటుంబక్షేములు రోగములూ బా పెట్టుచున్ననూ ఎట్లో రామాయణ రచన పూర్తి చేసిరి. వీడి మొదటి కావ్యము శీ కుమూరాభ్యుద యము"

వావిలికొలను సుబ్బరావు 147 పూర్తియైన తరువాత 1896లో తమ తల్లిగారి కోరిక మై, మవోరాష్ట్ర భాషలోని “*కాంల్యా పరిణయ”కథను ఆయమతోనే వినినదానిని. ఆ పేరుతోనే రచించిరి, కానీ అది, (బొభీః కొత్త పల్లి. వేంకట పద్మనాభకాస్త్ర చొరవతో మహారాజ రాజీ రాజా వెల్లంకి వేంకటామారావు బహద్దరు జమీందారుగారి ఆర్థిక సహాయముతో 1902న మృుదితమై భ దాచలస్వామి కంకితమైనది. తరువాతిది అసంపూర్ణ భారతము, ఆ తరువాళిది పూర్ణ రామాయణము ఈ రామాయణమే వీరిని “ఆంధ వాల్మీకి” అనిపించినది రాపుగారు క్షయవ్యాధిపీడిలు అగుచుండియు మ్మితుల యాదరమున ఉచిత చికిత్సల నందుచు, నిత్య్మమరణ శంకితులై కాలము (తోయుచు, రామాయణము పూదర్తివేయుట ఆశ్చర్యము,

ఆ (గంథము ఒంటిమిట్ట కోదండరామస్వామి కంకితము చేయబడినది.

(శ్రీ మహిజాధవుండు జడ చేతన జీవ విధాత సద్దరీ

యోఒమరభూరుహంబు సమదారి విదారణళీలి భక్తవా

రామృతదాత నంభృతశరాన కరాంబుజు6 డొంటిమిట్ట ణీ

రాము. డమాయవ ర్తనుండు రక్తి గపించుట మన్నమస్కృృతళతుల్‌

_ రామాయణ [పథమ పద్మము.

ఈ (గ్రంథము నంకితముచేయు సమయమున ఒంటిమిట్టలో పెద్ద పెండ్రి సంబరము నెలకొన్నది ఆ సభకు మండపాక పార్వతీశ్వర శాస్త్రిగారు, మాడ భూమి వేంకటా హార్యులుగారు, నాదెళ్ళ పురుషోత్తమ కవిగారు ధర్మవరము రామకృష్ణ్టమా చార్యులు పూండ్ద రామకృష్ణయ్యగారు మెదలగు మహామహులు విచ్చేసిరి, కొన్ని (పధానమఘట్టములు మూలరామాయణముతో సరిపోల్ని చదివి సరిగా కున్నదని అంద రంగీకరించిన తర్వాతనే ఆ (గంథ మావిష్కరింపబడి నది. ఆ మహోత్సవమునందు ఆంధనాటక పితామహులు ధర్మవరము రామ కృష్ణమాచార్యులు తమ నటవర్గముతో తము పాదుకా పట్టాభిషేక నాటకమును (ప్రదర్శించి ఆ సందర్భమున కొక నిండుదనమును చేకూర్చిరి.

149 తెలుగు వైతాళికులు మాటల సందర్భమున ధర్మవరమువారు, కవిగారికి (సుబ్బరావుగారికి) నాటక రచనా సామర్థ్యముగూడ కలదా యని నొల్దగా గిరి (పెసిడెన్సీ కలా కాలలో నున్నప్పుడే కొందరు విద్యార్థుల యుక్సాహముకొలది *సుభ దావిజయి మను నాటకము రచింపబడియు, (శీ రావుగారి మనను రామాయణ రచనా పరా యణ మగుటచే మూలబడియున్నది 2 ఆచార్యులవారి మాటపై ఇది బయటికి వచ్చు నవకాళ మేర్పడినది కవిభూషణ బిదుదాంకితులు సమయోద్దండ కోలా హల (శ్రీకైలాద్దంకి లక్ష్మీనృసింహ కాతాచార్యులుగారు బహునాటక రచనా ధురీణులగు (బ. (శీ. కోలాచలము ీనివాసరావుగారూ, కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డి గారునూ. చూచి మెచ్చిన తర్వాత ఫై నాటకము (బహ్మశీ కొత్తపల్లి - వేంకట పద్మనాభళాస్తుంలవే 1928లో ముదింపబడినది ఒకప్పుడు, (బిటిష్‌ యువరాజుకు ఢిల్లీలో పట్టాభిషేకము జరిగినది ఆ సమయమున వారిపై తెలు గులో వీరిచే పద్యములు [వ్రాయించి వీరిని సమ్మానించుటకు (పభుత్వమే అభ్య ర్థించినది, నరస్తుతి చేయటకు నిరాకరించి దాని సమ్మానమునూ వీరు తృణ[పా యముగ వదలుకొనిరి, ఉపకార వేతనము పొందిన తర్వాత నిత్యవ్యాధి పీడితులగు [శీ రావుగారు “ఘటికాచలము' (చోళింగపురము) నకు పోయి స్వామిసేవ చేయుచు, అచ్చటనే స్టిరనివాన మేర్చరుచుకొనవలెనని సంకల్పించిరి. ఆ సమయమున “ఘటికాచల వాస కేళవా” అను మకుటముతో ఒక ళతకమును రచించిరి స్వామి సందేశము ఆ సమయములోనే ఒకనాడు రై ల్యుసయాణము సేయుచుండగొ ఆయా సముతో కొంత సేపు కన్నుమూసిరి కలలో శీ రామలక్ష్మణులు దర్శన మిచ్చి రట. డిగ్గన లేచి చూడగ ఎదుట ఇద్దరు వైరాగులు కూర్చొనియుండిరి వారు, “ఒంటిమిట్టలో రాములవారి సేవ చేయరాదా” అనిరి, ఆ మాటనే దైవసందేళ ముగ భావించి తన మనస్సు మార్చుకొని ఒంటిమిట్ట చేరిరి,

వావిలికొలను సుబ్బరావు 149 ఒంటిమిట వ! ఇది పుణ్యషేతములలో ఒకటి. ఇందలి కోదండరామస్వామి జాంబవం తునిచే (పతిష్టి.పబడినట్టు స్థలపురాణము చెప్పుచున్నది కడపజిల్లా సిద్ధవటము " తాలూకాలో ఒంటిమిట్ట యన్నది. మదరాసు-బౌంబాయి గర్రైలుమార్షములో నంద లూరు దాటిన తర్వాత ఒంటిమిట్ట రైల్వేస్టేషన్‌ కలదు, స్టేషన్‌కు ఒక మైలు దూరములో ఊరు. కడపనుండి రాజంపేట మీదుగ మదరాసు పోవు ఐస్సులీ యూరి మీదనే పోవలయును, ఆయ్యలరాజు రామభ్నదుని ముత్తాత అయ్యలరాజు తిప్పరాజు “ఒంటిమిట్ట రఘువీరా జానకీవల్లభా” ఆను మకుటముతో ళతకము రచించినాడు ఆయ్యలరాజు రామభ్యదుడూ అయ్యలరాజు నారాయణ కవియ ఆ యూరివారే యని (ప్రసిద్ధి విజయనగర ,పభువులు నిర్మించిన గోపురమండ పౌదులతో ఆలయము విరాజిల్లుచున్నది. సదాశివరాయలు, అచ్యుతరాయలు మొదలగువారు స్వామివారికి చాల [గ్రామములు దానము చేసినట్టు కాసనము లున్నవి ఊరినడ్యమ శిథిలములై న కోటబురుజులు వగైరాలు దీని (ప్రాచీన (పసిద్ధికి చిహ్నములు. దేవాలయమాన్యము లన్నియు చిన్న పెద్ద రైతుల చేతులలోవడి స్వామికి నిత్యపూజానై వేద్యములు (శమసాధ్యము లైనప్పుడు, దానిని (ప్రభుత్వము చేపట్టి సంవత్సరానికి కొన్నివందల రూపాయలు దేవాలయమున కను.[గపించినది. ఆ స్వల్ప విత్తముతోనే ధర్మకర్తలు పూజలు ఉత్సవములు కాస్త్రము చెడకుండ సాగించుముండిరి. ఈ పరిస్థితిలో ఫ్రీరావుగారు 1824లో థ్రీ కోదండ రామస్వామి సేవాచేయటకు సంకల్పించుకొనిరి. శ్రీ రావు గారితో అవినాభావ సంబంధము గల దగుటచే ఒంటిమిట్టను గూర్చి మీది వాక్యములు (వాయవలసివచ్చెను. కం. “నిగనిగ మెజయు కిరీటము

ధగధగమను పట్టుదట్టి తగిన కటారున్‌

భుగభుగ వాసన నీకే

తగు తగురా ఒంటిమిట్ట దశరథరామా”

150 తెలుగు వైతాళికులు ఇది నా చిన్ననాటి ఆట విడుపు పద్యము. ఇది యెవరి చాటువో తెలియదు సెమి (మాస్తిని చాటేదని (పస్తాపించితిని. శ్రీ రావుగారి కోదండ రామస్వామి సేవ (పూర్ణ భక్తి యోగము]

1994లో థ్రీ రావుగారు ఒంటిమిట్టలో చేరినది మొదలు భద్రాచల సాశమికివలె పూజోత్సవాదులు సాగింపవలెనని సంకల్పించిరి. ఇది మొదలుకొని వావిలికొలను సుబ్బరావు వా సు దానులైరి. సన్న్యాసమును స్వీకరింపలేదుగాని, మోకాలివరకు కావిపంచె, పైకి చిన్న తుండుగుడ్డ మ్మాతము ధరించుచుండి0 మూ డడ్జ(వేళ్లు వెడల్పు కౌపీనమునే ధరించి “కౌపీనవంతః ఖలు భాగ్యవంతః” అను వాక్యమును చరితార్థముగ చేసినవారూ వీరే విధుకాశమమున నున్నట్లూ ఆ యా[శ్రచ ధర్మమును శాస్తో9క్రముగ తా నాచరించుచున్నట్టును వారు చెప్పుచుండిరి. వీరి పినతండులల్‌' నొకరైన శ్రీనివిసరావు కుమార్తె వంగూరి-సీతమ్మ స తులేని వితంతువ్వు అన్నగారైన సుబ్బరావుగారి కన్నపానీయములు సమకూర్చుచు, తపవ్శష్కమస వారి దేహమును జీఏివాంతమువరకు కాపాడినది

ఆలయమున కొక ఫర్జాంగు దూరమున చిన్నగుట్ట గలదు అది ఆ యూరి చెరువు నానుకొని యుండును ఆ గుట్ట [కిందనే అశోష్యమైన జలముతో “రామ తీర్ధ మొకటి కలదు సుబ్బ5ావుగారు ఆ గుట్టపై తన సొంత ధనముతో ఒక ఆశ్రమమును కట్టుకొనిరి ఆ గుట్టకు శృంగగిరి యనిపేరు, ఆ తీర్థము వారి స్నాన పానములకు, ఆ యాశమము వారి తపమునకు వీకాంతవాసమునకు నిరభ్యంతర (గ్రంథరచనకు చాల ఆనుకూలముగ నుండినవి.

భ్రీ కోదండ రామస్వామి దర్శనార్ధము వచ్చు భక్తులకు వసతిగృహముగ, స్వామివారి ఆలయమున. కెదురుగ ” శ్రీరామ సేవా కుటీర” మనుపేర ఒక

వావిలికొలను సుబ్బరావు 151 సృతమును నిర్మి=చిరి. దీనికి వలసిన ధనమంతయు వారు స్వయముగ భిక్మెంచి (పోగుచేసిరి.

సుబ్బరావుగారు. ఆంధదేశమంతటను తిరిగి బిచ్చమెత్రి ఒంటిమిట్ట కోదండ రామస్వామివారి కొక చక్కని తేరు నిర్మించిరి. 1929 నాటి కది పూర్తియెనది నేటికీ శ్రీరామనవమినాడు రధోత్సవమున కా తేరుపయోగపడు చున్నది. ఆలయమున తెమరుగ నున్న సంజీవరాయని దేవళము బాగుపరచిరి+ కోదండరామస్వామి దేవాలయములోని యుత్సవమూర్తులకు సంజీవరాయని యుత్సవమూ ర్తికి బంగారు కిరీటములను నిక్మించి సమర్పించిరి,

108 మార్లు రామాయణ వారాయణము గావించి, &కొ్క్కా క్యా సీతా కల్యాణమునకూ ఒక్కౌాక్క తాళిబొట్టు ఒక సవకలో) నిర్మించి 108 బౌట్లు గల స్వర్ణవారమును సీశవ్మవారికి నమర్పించిరి. ఈ యాభరణములు ఇనుప

ణి 'పెజలో భదపరుపఎడి నేటికి! ఉఊగనృన న బయముఎందు. ధరింపచేయు

ట్ర న

చున్నారు.

108 మార్తు రామాయణ పారాయణములు ముగి మయగనే, ఆసేతు శీతాచల

ళా

మధ్యమువగల దివ్య తీర్థము ఐనుఐడి జలములు తెప్పించి, 19830 శ్రీళశామనవమి ను-డి (ప్రారంభించి శ్రీరామ పట్టాభిషేక మహోత్సవము గావించిరి సర్మారు ధనము రామశైఐకర్యమున కుపయో%ంచి “రామదా” సైశ కంచెర్ణ-గోపన్న, ఇహతోకమున చెరసాల ననుభవించి పకలోకమున ముక్తినంది నట్టు చత కలదు. కానీ ఇహలోకమున లౌకికమైన ఆత్మాభిమానమును వీడి బిచ్చమెత్తి రామ క్రెంకర్యము. చేసి “వా.సు దాసు” డను పేరు గనిన వావిలికొలను- నుబ్బరావుగారు, రామదాసు కంటెగూడ ధన్యులేమో గదా ?

ఆంధ్యప్రజలలో భక్తి నిష్టను వ్యాపింప జేయవలెనని తలచి, “శీ కోదండ రామ సేవక సమాజము”ను 1927లో నెలకొల్సిరి నమాజ సభ్యులందరూ గామ మంతోపదేళమును పొంది జపము సేయవలెను, నిత్యమూ రామకోటి [వాయ

152 తలుగు వైతాళికులు వలెను రామాయణము పారాయణము సేయవలేను. మెడలో ఒకవైపున, సీతా రామలక్ష్మణ వనుమంళులు గల చ్చితమును, మరియొక వైపున రామషడకరి గల పదకమును ధరింపవలెను, ఈ పదకములు బంగారు-వెండి-రాగి లోహము అతో సిద్ధపరచి భక్తుల కిచ్చుచుండిరి. వీరి భక్తకోటిలో అన్ని జాతులవారును గలరు. శిష్టాదార పరాయణులగు వాసు దాసుగారు జాతి.మత భేదము లేక అందరకూ రామభక్షిని బోధించ్చిరి ఇచ్చిపుచ్చుకొను బంధుత్వము లేకున్నను తమతమ కులాచారము వదలక స్మాభ్యాతము కలిగియండుట ఆసాధ్యము కాదని వీరి సిద్ధాంతము. ఒకపరి ఒక హరిజన భక్తుని కోరికపై వానియింటికి పోయి భక్తితో ఆత డిచ్చిన ఫలములు (గహించిరనియు చెప్పుచు న్నారు. భక్తి సంజీవని

తా మవలంబించిన భక్తిమార్గమును [పచారము చేయుటకై 19:9లో “భక్షి సంజీవని” యను మాస పృతికను (ప్రారంభించిరి దానిలో భ క్రిమార్గమును ప్రదర్శించుచు ఆడ్డమాకలు లేక ఇతర మతములను పక్కపోటులతో దూసి పోయుటయు సాగినది అప్పటికి కడపలో స్కుపసిద్లులె బహుపురాణ _గంథకరర్త లగు (బ్రహ్మశ్రీ జనమంచి శేష్మాదిశర్మగారు, వీరి పరమత దూషణను సహింప లేక, కనులాపురమునుండి (బ శ్రీ శైప శేషకాన్త్ర మంరా రా, శ్రీ బబవరాజు- రాఘవేందరావు (సభృతుల సాహాయ్యముతో “బహ్మవిద్యా” పతికను నడిపిం చిరి. ఆ దినములలో పై రెండు ప్యతికలలో అద్వైత _ విశిష్టాద్వైతములలోని గుట్టులన్నీ రక్టై చదువరులకు చాల వినోదము కల్గించుచులడెను. వాసు. దాసు గారికి ఆంగ్ల విద్యాబలము దొడ్డది, జనమంచివారి కది లేదు. జనమంచిపిరికి కాస్త్ర పురాణ సంస్కృత విద్యాబలము చాల దొడ్డది. అది వా.సు. దాసుగారి కంతగ లేదు ఇద్దరూ వైదిక్కళద్ధ, దైవభక్తి, త్యాగబుద్ధి స్వమండలాభి వమానమూ దండిగ గలవారే.జనమంచివారు ణీ విద్యా పరాయణులు వావిలికొలను వారు రామసేవా పరాయణులు, వఐావిలికొలనువారికి మాటా వాతా చాల త్మీవమై నడి. జనమంచివారికి పై రెండునూ హాష్యము కప్పుకొని ఆంతఃళతధారమున నుండును.

వావీలీకొలను సుబ్బరావు 168 రామసేవకై వా, సు. దాసుగారు భిక్షించినపుడు వారికి గలిగిన అనుభవ ములను, దాతల నుంచిచెడ్డలను తెలుపుచు, కాను భిక్షకు గై కొన్న చెంకాయ చిప్పను సంబోధించుచు, “టెంకాయ చిప్ప శతకమును రచించి స్మామాఖజ్య పట్టాభిషేక సమయమ.న స్వామికి నమర్చించిరి. అదే సమయమున “భక్త కల్చ

(దుమ శతకమును రచించి స్వామికి నివేదించిడి

యామర్హి సుబ్బదానుగారు

ఫ్రీ వాసుదానస్వామి శిష్యులలో యామి నుబ్బదానుగా ర్యగ్రగణ్యులు, వీరు బాపట్ట తాలూకా బుద్దాము [గ్రామకరణము నేటికీ వీరి యల్లుడే ష్మేగామ కరణీకము చూస్తున్నారట శ్రీ సుబ్బదాసుగారికి పత్నీవియోగము సంభవింపగా జీవితశేషనును శ్రీవా సు. దాసుగారితోనే గడపుచుండిరి.. వీరు వా సు, దాసు గారికి, రామునికి హనుమంతునంతటి బంటు, వీరే లేకుంటే వా. సు దాసుగారి చరిత యింతమైకి రాలేదేమో? వారి వాస్తాకరములు ముద్దు లొలుకు ముత్యాల నరాలు, వాసు దానుగారు త్వరత్వరగా చిత్తు కాగితములలో (వాసినదాన్నంకా ఆందమైన తమ హస్తాక్షరములతో ముదణకు సిద్ధపరచేవారు, ఆహారము మ్మాతము ఆఇళమములో స్వీకరిస్తూ ప్రతిభలాపేక్ష లేక పరిచర్య చేసేవారు

మందరము

వాల్మీకి రామాయణమునకు సంస్కృతమున వాల్లు వ్యాఖ్యానములు గలవు, వాటిలోని సారమంతా వచ్చేటట్టు తెలుగులో రామాయణమునకు ఒక విపుల వ్యాఖ్య రచింపవలెనను నంకల్చము వాసు, దాసుగారికి కలిగినది అప్పటికి వీరికి 69 సంవత్సరములు తన ళ క్రిని నందేహించియు రామునిపై భారమువేసి 1పారంభించిరి.! ఒంటిమిట్ట ఆశమములోనే బాలకాండ వ్యాఖ్య పూర్రియైనది, అందులో,

1, తమ రామాయణానువాద సద్యములతో వాల్మీకి రామాయణ ల్లోకములను జోడించి, సంస్కృత వ్యాఖ్యా చతుష్టయానువాదముతో పెక్కు. విశేష ములు చేర్చి కూర్చిన వ్యాఖ్యయే మందరము,

తి0

లికు 15కీ తెలుగు వైతాళికులు సీ, - అరువది పై( దొమ్మి దరుగ(గ నేడులు సాహిసీంచితిని నసాధ్యకృతికి నెట్టగునో యని యేల సందేపాంప సర్వమునకు- రామచందద విభుడె కల డారమేశు నంకల్పంబె కొనసాగు నరువది గడియ లహర్నిశమ్ము జానకీళ్యుర పాద సారసంబుల నిల్బ స్వాంతంబు; అభియించె సాధనమ్ము ఇలియలున్నది సీతమ్మ 'సేవసేయ సుజన వినుతుండు యామృర్తి సుబ్బ సుకవి మందర ధురంధర[కియ మాధవునకు వైనకేయుని విధమున వాసటయ్యె” బాల-మంద-పీరి,_% కం మునుపటి వ్యాఖ్యానంబులు గనుగొని త త్త్వజ్ఞ జనుల కరుణం గని భూ తనయాపతి (పేరించిన యనువున వచియింతు నతండె యాచార్యు(డుగన్‌. అశేవో థ్రీ వాసు. దాసుగారు తన కుద్యోగవళమున లభించిన ఉపకార వేత నముతోనే దేహయ్యాత సాగించుచు రామ'సేవార్థమై తిరిప మెత్రిన దానితో స్వామి కైంకర్యము చేయచూ (గ్రంథరచన చేయుచుండిరి వీరు బందుగు తెవ్వరినీ దగ్గర చేర్చక భక్తులతోనే స్వామి కైంకర్యము చేయించుచుండిరి, వా సు, దాసుగారు ధనార్జనతై దేశము తిరుగుచుండగ, వీరార్డించిన ధన ముతో ఆకేపాటి-సూరారెడ్డిగారు (ఆ యాూరిలో (ప్రముఖుడు) వీరాదేశించినట్లు

వావిలికొలను సుబ్బరావు 155 దేవాలయాది సంస్కారకార్యములు జరిపించుచుండిరి. కాసీ యెన్నడునూ లెక్కా పక్కా చూపించునలవాటు ఆయనకు లేదు భక్తులిచ్చిన ధనము లెక్కలేకుండ ౩ సాకూడ ఖర్చు పెట్టరాదని స్వామిగారి నియమము. ఆ లెక్కులడీగినందుకు (అీ సూరారెడ్డిగారు స్వామిగారిపై కోపగించి పగబూని జరిగే పనులకు _పతిబంధ కములు సాగించిరి. ఆ (ప్రాంతములో రెడ్డ పలుకుబడి యెక్కువ, ఈ ఐడుగు సామి ఆ రెడ్డిరాజుల ధాటికి నిలువగంల డా? | ఇంతలో చిత్తూరుజిల్దా "నగరి యొద్ద “మేల్చట్టు"లో నున్న ధనవం తుడు దొరస్వామినాయుడు స్వామిగారిని తమయాూరి. కాహ్వానించి వారికి తగు సౌకర్యములు కల్లించిరి వారి ఆశయములోనుండి 1881-]1982లో అయోధ్యా కాండ వ్యాఖ్యానమును, “ఆరణ్యకాండ*లో కొంతభాగమును పూర్తిచేసిరి. స్వామిగారికి గుంటూరులో శిష్యసంతతి యెక్కువ. 1988లో, “నత్రెన పల్లి” వాస్తవ్యులు ధనవంతులునగు గోపాలుని కంబయ్యగారను (వాహ్మణ భక్తుడు, రామాలయమును కట్టించి సీతారామ లక్ష్మణులను (పతిష్టించి, దాని కనువుగ ఆళమము నొకదానిని కట్టించి, శ్రీ స్వామివారి నావ్వానించిరి, వీర క్కడ దాదాపు 2 సంవత్సరములుండి “ఆరణ్యకాండ ” "శేష వ్యాఖ్యను “కిష్కింధా కాండవ్యాఖ్య"ను పూ రిచేసిరి, ఇంతలో తెనాల్మిపక్కనోనడిగడ్డ పాశెం”లో ఒక ధనవంతుడగు చౌదరీ భక్తుడు ఒక ఆఅ్యశమమును స్టాపించి స్వామివారి నావ్వోనించి ఆదరించెను. నేడా య్యాశనుము పాదుకాష్షేతమను పేరుతో విశిష్టాద్వైత |పచారక సంఘమువారి ఆధీనములో నున్నది. అక్కడనూ రామాయణ వ్యాఖ్యానము సాగుచునే యుండెను. ఆ పాదుకాష్మేతములో వా,ను, దాసుగారి శిలావిగహము ,(పతిష్టింప బడియున్నది, ఇవి యిట్లు జరుగుచుండగనే శ్రీవా సు దాస స్వామిగారు, 1988లో ఒంటిమిట్టలోని "శ్రీరామ సేవా కుటీరమీన సీతారామ లక్ష శ్రణుల ఉత్సవ

168 తెలుగు వైతాళికులు మూర్తులను మ్మాతముయపతిష్టించి, ఆ స్వామికి “వరదాభయ కోదండ రామస్వామి” యని ఫేరిడిరి, (ప్రస్తుత మీ విగ్రవాములు ఒంటిమిట్టలోని [ప్రధాన దేవాలయమున నున్నవి. ఇంతలో,“లక్షీ శ్రనరసాపురము”జమీందారుగారి ఖార్య, స్వామిభక్తురాలు వా సు "దాసుగారిని (ప్రార్థించి, రామాయణ వ్యాఖ్య (మందరము, తమ భవనమున పూర్తిచేయవలెనని వేడుకొనెను. ఆ యమ్మగారి కోరికను మన్నించి శ్రీ స్వామి గారు, 198, 1985 సంవత్సరములూ 1986 కొంతభాగము వారి మందిరము ననే మంద్వరవ్యాఖ్య పూ ర్తిచేసిరి. “*శీమ్యదామాయణ” మొక పాల్కడలికాగా, ఈ మందరవ్యాఖ్య మందరమువలె దానిని చిలికి అమృతో పమానములై న పెకుగ విశేషములను బయటపెట్టినదని భావము ఈ మందరమునకు కవ్వపుతాడు స్వామిగారి బుద్ధిలతయే దానిని చిలికిన దేవ దానవ సముదాయము వా, సు. దాను గారే అమృతము మన పాలు. ఇది యొక విజ్ఞానకోళము. మచ్చుకు [శ్రీమ్మదొమా యణము బాలకాండలోని ఠ 6 క్లోకవ్యాఖ్యానముగల “మందరము” (బాలకాండ) 147 పేజీశుండి 164 కేజీలవరకు గల థాగమునైన చదివిన పెద్ద లీ మాట (తోయలేరు, ఇవిగాక నడుమనడుమ మ్మితుల (ప్రార్ధనను అనుసరించి లోక సం్యగహా ర్థము వారు రచించిన పితచర్యలు, ఆర్య కథా నిధిపేర రచించిన పువాణ చరి [తలు, కృష్ణావతార రామావతార తత్త్యములు, దేవాలయ త తత్త్వము మున్నగు అపూర్వు గంథ సముదాయ మెంతో కలదు నిర్యాణము “యసై్రైజనః స్పృహయతే నరపుంగవాయ కాలో నినీషతి తమేవ నిజం నికాయ్య” మన్నట్టు, 1.8- 9868న తిరువశిక్కేణిలో వారి సొంతయింటిలో స్వామివారిని కాలపురుషుడు నిర్ణయముగ కబ?ంచినాడు అనాడు ఆంధధదేశ మంతయు వలవభణ వాపోయినది

తిరుపతి వేంకటకవులు, జనమంచి శేష్మాది శర్మగారు (ప్రళ్ళతుల విషాద గీతముల కానాటి నానా పటతికలు సాకి. 1బతికియున్న దినములలో విషయ విఖే చముతో స్పర్ధించినను, వీరు పోయినవా ర్త వినగానే జనమంచివారు వెంటనే ఆ నాటి కలెక్టరుగారిద్వారా నంతాపసభ నేర్ప్చాటు గావించి, “పోయెనే మన మండట రత్నము పోయెనే అని నిండుసభలో ఎలుగెత్తి యేడ్చిన గాథను కడవవారు నేటికిని కొనియాడుచుందురు, వ్యక్తిగత ద్వేషములేక విషయగళ ఖేదబుద్ధిగల కాంతాత్ము లందరకు నిది సాధారణమే గదాః

వీరు పరమపదించునాటికి మరదరము ఆరణ్యకాండభాగము కొంచెము మ్మాతమే ముదితమై యుండెను ఇంత ఫపెస్ట (గ్రంథమును మ్యుదించు బెట్టా యని వారి కెప్పుడు నొక చింత యుండెనట. అది చింతగానే మిగిలిపోయ్యినది.

శీ స్వామిగారి ఆస్తిగా కడప మోచముపేటలోనున్న యిల్లు; మ్మ్యదాసు తిరువ? క్కేణిలోనున్న యిల్దుగూడ (శీ కోదండ రామస్వామికే నమర్పించిరి, ఆ రెండు గృహము లిపుడు దేవాదాయ ధర్మాదాయకాఖ యధీనముతో నున్నవి. వీరికి ప్కుత ప్యతికా సంతానము లేదు. కావున, కడస కలెక్టరు ఆఫీసులో గుమా స్తాగా నుండిన తన పినతం[డి కుమారుడు లత్మోజీరావుపేర పై (గంథజాత మంతా వీలునామా ద్వారా సం[కమింపజేసిరి,

చిన్న యుద్యోగముతో తికముకపడుతూ ఈ లక్మోజీరావు పై |గంథము లతో పరిచయము. లేనివాడు కొవున సరిగా గమనింపక కొన్నివేల వెలచేసే [గంధములు చెదలుపాలు చేయవలసివచ్చినది తరువాత వాటిని వారు దేవాలయ టోర్టు (పభుత్వమువారి కప్పగించిరి.

నిర్యాణో త్త్‌రము

గరువియోగముతో (కుంగిపోవుచున్న యామర్తి-సుబ్బదాసుగారికి, తరు

వాలివారెవరూ తన్నా దరింపలేదనే నిర్వేదము బలమై ఉ త్తరదేశయా తకు

156 తెలుగు వైతాళికులు పోయిరి, మూడేండ్లకు తిరిగి వచ్చి, రామాయణ వ్యాఖ్యానము పూర్తిగా ముదణ ము గాకుండుటకు చాల నొచ్చుకొనిరి, వీరిని-గురువియోగముతో విరిగిన మనస్సుగల వా సు. దాశస్వామి శిఘ్యలూ,తమ శిష్యులూ కొందరు (పార్థింపగా,తెనాలికీ నాలుగుమైళ్ల దూరమునగల “ఆంగలకుదురు”లో "దాసకుటి” ఆశమము సాపించుకొనిరి, వీరికి “దా శేష స్వామి"అని వ్యవహార మేర్పడెను.వీరు చాల శమపడి.కుటోర్టువారితో ఒడంబడిక చేసుకొని, వాసు. దాసస్వామివారి [గ్రంథము లన్నిటిని ప్రచురించే అధికారమును పొందిరి, “ఆంధ్యగంథ ముదణాలయ” (పతిష్టాపకులైన శీ కోదండ రామయ్య, వీర వేంక్కట్రావు మొదలగువారి సహాయముతో భక్తులిచ్చిన విరాళములతో రామా యణ మందరము నిరాంతకముగ తొలిముదణ పూరర్తిచేసిరి. (వతులన్నియు అమ్ముడు పోగో, కొన్నివేల రూపాయలఖర్చుతో మందరము లెంగవ ముదణము గూడ పూర్తిచేసిరి, అంతమ్మాత మేకాక “భక్రిసంజీవని” యను మాసపష్మతికను మరల నడ పుచు థ్రీ స్వామివారి (గ్రంథముల నన్నింటిని పూర్తిగ ముదించి [బకటించుచు అపారమగు తమ గురుభక్రిని లోకమునకు చాటించి దాదాపు నాలుగేండ్తనాడు శ్రీ దానశేష స్వామిగారుగూడ గురుపోదముల చేరిరి. అయినను వీరి శిష్యకోటి నేటికిని శీవా సు దాసస్వామి (గంథములను మ్ముదించి (ప్రకటించుచునే యున్నది జీవితమంతయు. (4రామసేనకు సారస్వత సేవకూ ధారవోసిన మవి త్యాగి, పరమ భాగవతుడు, మహాయోగి,గొప్ప సారస్వతవీరుడు, అధ్యాత్మవిద్యా మర్మజ్ఞుడు, మవోకవియునగు వావిలికొలను సుబ్బకావుగారు నిత్యముక్తులలో నొకరనుట నిర్వివాద సిద్ధాంతము. ఇన్ని య త్తమగుణములు ఒక వ్య కిలో సంభ వించు టరుదు కవులు విమర్శకులు పుట్టవచ్చును గాన్కీత్యాగమూ యోగమూ భక్తి దీషు గలవారు కోటిలో ఒకరుండుటయు అరుదే ఆత డాం్యధుడగుట మన జాతికి

వావిలిశౌలను సుబ్బరావు 150 గర్వకారణము. కడపవాడ గుట ఆ మండల భాగ్యము,ఈ చరిత నాచే [వాయిం పించిన ఆంధ సాపాత్య అకాడేమీవారు పుణ్యమూర్తులు, (వ్రాసిన నేనూ పుణ్యలేశము నార్జించినట్లే. ఈ చర్మిత రచనమున నాకు ఎంతో యపకరించిన నా మ్మిళుడు శ్రీ వా. సు, దాసస్వామివారికి సాఇుచ్చిషృుడు నగు [శ్రీమాన్‌ నడా దూరి విజయరాఘవాచార్యులుగారికికొన్ని సందేహములు తీర్చి స్వామివారి కథలు కొన్ని చెప్పిన మ్మితులు [శీ మైనంపాటి స్కుబహ్మణ్యముగారికీ నా ధన్యవాదములు. శ్రీ వా, ను. దానస్వామివ్లారి రచనలు

1. శీకుమారాభ్యుదయము, (పద్యకావ్యము) ౨, కౌనల్యా పరిణయము క?
2. సుభదావిజయము (నాటకమ్ము,. వ్యాఖ్యలు
3. [శీ రామాయణ మందరము (7 కాండలకు), 8, _అష్టళ్లోకీ వివరణము (విశిష్టాద్వెళమును చెప్పే 6 శ్లోకాలకు “పరమార్థ తత్త్య"మను విపులవ్యాఖ్య) 7 [ప్రమేయ రత్నావళి (మధ్వాచార్యుల కృతికి వ్యాఖ్య), ఆర్భుకథానిధి (చిన్నకథల పుస్తకములు)
4. సావితీ చర్మిత
5. వామన చరిత.
6. శకుంతల చర్మిత 11, రుక్మాంగద చరిత, 12, హనుమంతుని చరిత.

160 తెలుగు వైతాళికులు 18. సీఠాదేవి చరిత 14, రుక్మిణీ చరిత. హిత చర్యలు ఓక. గళ్ళిజీ హితచర్యం. 18. కమర పితచర్య, 17. కుమారీ హితచర్య. 18. పతి హితచర్య. 19. సతి హతచర్య, 90 విధవా హితచర్యం 21. ముముతు పాొతచర్య నిత్య చర్యలు 29. భక్త నిత్యచర్య __ ((పథమ సోపానము), లితి 3 (ద్వితీయ సోపానము) చిల్ల రలు వీశీ గేయ రామాయణము ౨5. మేలుకొలువులు. వీథి, _వాసుదాస కీ ర్తనలు, వి, గోవింద దామోదర స్తోతము 28 _కృష్ణమంజరి. లి9. సితోపదేళము. 80 వనుమదాచార్యోపదేశము, 81. భగవదారాధనము. 82, రహస్య రత్నాకరము, 88 చెంకాయచిప్ప శతకము,

చావిలికొలను సుబృరావు 161 లకీ. మత్మతయ దండక_(తయము,. 85. దేవాలయ తత్వము. 968, కృష్ణావతార తత్త్వము _ (10 సంపుటములు) 87. రామావతార త త్తము ( ణి ్ర ఓ8. సులభ వ్యాకరణము. 89. సంధ్యా వందనము. శీ౦ వందన శతి. తురగా కొమాక్షమ్మగారు, స్వామివారి భక్తురాలు పీరఠి చరిత ,వాసియున్న దట. నా కది అభింపలేదు నే నెరుగని విక నెన్నిగలవోః వీని కన్నిటికి (ప్రా ప్రిస్టానము:ః- శ్రీ కోదండరామ సేవక ధర్మసమాజము దాసకుటి ఆంగలకుదురు వ 0. (112) తెనాలి.

మహామహోపాధ్యాయ పరవస్తు "వేంకట రంగాచార్యులు _డా. పురిపండా అప్పలస్వామి

నన్నయగారిని చెప్పుకుని రాజమండ్రివారు, తిక్కనగారిని ముఐదుంచు కుని నెలూరివారూ, పోతనగారు మావాడని ఓరుగల్లు - అదే వరంగల్లు వారూ మురిసిపోతారు. ఆదిగో అలాగే పరవస్తు వేకటరంగాచార్యులు గారిని తలుచు కుని త లెత్తాలి విశఖపట్నంవారు

నన్నయ, తిక్కన పోతనలు భారత భాగవతాలు అనువాదంచేసిన

వేంకటరంగా చార్యులు అనువాదొలూ చేకారు సంస్కృతంలోనూ, తెలుగులోనూ స్వతం్యతకావ్యాలూ రాశారు,

మనకు తెలిసినంతవరకు సంస్కృతంనుంచి మహాకావ్యం ఆం(ధ్రీకరించిన ఉఅద్యుడు నన్నయగారై తే సంస్కృతంనుంచి నాటకాలు నాటకాలుగా తెలుగు లోకి అనువదించిన ఆద్యుడు రంగాచార్యులుగారు.

భ్రీనాథుడు నూనూగు మీసాల నూత్నయొవనంలో కావ్యరచన చేస్తే, ముక్కుపచ్చలారని ఎనిమిదేళ్ళనాడే_అదీ సంస్క్యృతంలో-కావ్యంరాసిన మహా బాలకవి రంగాచార్యులు

శతావధానులు వందమంది పృచృకులతో శతావధానాలు చేసే మూడు వందలమంది పృచ్చకులతో అవధానంబేసిన పఠళ్శతావధాని రంగాచార్యులు.

ముగ్గురు కవుల మహాభారతం పెద్ద గంథ మైతే, అంతకంటే పెద్ద గంథం మహానిఘంటువు వొక్కచేతిమీద సంతరించిన ఉద్దండపండితుకు రంగా చార్ములు,

షళవస్తు వేంకట రంగా చార్యులు 1898

అంకేకాదు, శిష్యులు కవ్విస్తే, దినానికి వొక అంకం వరసని ఏడు దినాల్లో ఏడంకాల సంస్కృత నాటకం రాశాడు. వషడ్డర్శనాలు మథించాడు, షట్బాస్తా9లు శోధించాడు వేదాలూ వేదాంగాలూ కడముట్ట చూశాడు, తెలుగు, తమిళం, సంస్కృతం అరచేతి వుసిరిక చేసుకున్నాడు. ఆర్షపాఠశాల స్థాపించి వండితుల్ని తయారు చేశాడు. ఆర్షమత సమాజం సృష్టించి ఆర్షవిజ్ఞానం ఘోష్షిం చాడు, ఆత్మగౌరవంకోసం ఆ(గహారమెనా కాలదన్నాడు, రాజులా మహారాజులా పాదపూ* అందుకున్నాడు,

తెలుగువారిలో కొలి మహి మవోపాధ్యాయుడు పరవస్తు వేంకట రంగా చార్యులు.

పామాబలయమంతటి గీర్వాణ పండితుడై నా తెలుగును చిన్నచూపు చూడ లేదాయన.

తెలుగులోనూ, సంస్కృతంలోనూ ఆంతలేసి ఉద్ద౦ింథాలు రాసి రా పిల్దల కోసం చిన్నకథలూ రాసిన సౌజన్యుడాయన.,

అంతటి భాషా పౌత సరస్వతి మావాడని విళాలాయధమే గర్విస్తుంది. విళాఖపట్నం గర్వించడంలో వింకేముంది"

జట, పుట్టు పూర్వోత్తరాలు

పరవస్తువారి [పాచీనులు దక్షిణాదిని కావేరీనది వొడ్డున అరణిపురంలో వుండేవారు. పెరుమాళ్యారు వీరి ఆదిపుకుషుడు. ఈయన ఎనిమిదో తరంవారు తిరుపతికి తర్హివచ్చారు. ఆలా వచ్చినవారిలో గోవిందరాజప్పన్‌ ముఖ్యుడు, ఈయన ఎనిమిదో తరంవారు తిరుపతి నుంచి వేంకటగిరికి తర్షి వెళ్ళారు. పీరిలో రఘునాథా చార్యులు, రామానుజాచార్యులు మంచిపండితులు, ఈ అన్నదమ్ముల పాండిత్యానికి మచ్చి వేంకటగిరి రాజు వారికి బోయనగుంట, గొల్టలపాలెం అని రెండు ఇగహారాలు బహూకరించాడు.

అది కన్నుకుట్టేన జాతులు రఘునాథాచార్యులకు కుక్కపాలతో అన్నం

య

పెట్టారు. దాంతో ఆయన పిచ్చిపట్టి చచ్చిపోయాడు. రాచపుండు పుట్టి రామానుజాచార్యులు మరణించాడు.

రామానుజాచార్యుల కుమారుడు శ్రీనివాసాచార్యులు (1767-1585); ఈయనే వేంకట రంగా చార్యుల తంగడి. తండి మరణించిన నాటికి థ్రీనివాసాచార్యులు వసివాడు. తాతగారు అంతకి ముందే గతించారు. మరో మగదిక్కు- లేదు. తల్లీ నాయనమ్మా, మేనత్తా థ్రీనివాసాచార్యుల్ని పెంచి పెద్దచేశారు. దాయామలు ఉపనయన సంస్కారం చేయించి విద్య నేర్పించారు. అవి హైదరాలీ కుంపినీవారి మీద దండయ్యా[తలు సాగిస్తున్న దినాలు. 176070 నడుమను, తరువాతను అతడు కర్ద్ణాటంమీద దండెత్తి దారికడాకూ పట్టణాలూ, పల్లెలూ కొల్పగొట్టేవాడు. అతడి పేరు వినడంతోనే [ప్రజలు [హైణాలు పిడికిలిలో పెట్టుకొని చుట్టుపట్ట అడవులకు పారిపోయేవారు దండు వెళ్ళిపోయిన కబురు విని తిరిగివచ్చి ఎవరికొంపలకు వారు చేరుకునేవారు అలాగే వేంకటగిరి పదేపదే హైదరాలీ దాడికి లోనయినప్పుడు పాపం నిస్సహాయలై న ్రీనివాసాచార్యుల తల్లీ, నాయవమ్మా, మేనత్తలు ముగురు వితంతువులూ బాలుణ్ణి శ్రీనివాసాచార్యుల్ని తీసుకుని అడవులకు పారిపోయి ఏ చెట్టుకిందో, పుట్టదాటునో తలదాచుకునేవారు. తుదకి ఆ బాధలు భరించలేక అకజ్జి వెంటపెట్టుకుని ఆ ముగ్గురూ వేంకటగిరి వొదిలిపెట్టి కాలిశడ5ని కష్ట పడుతూ కొన్నాళ్లకి విజయనగరం చేరుకుని బంధువుల పంచని తలదావ కున్నారు విజయనగరంలో మాడభూషవారు దాసన్న పేటలో వసతికల్పించారు. థభీనివాసాచార్యులు ఇంచుమించు పదహారేళ్ళవరకు విజయనగరంలో విద్యాభ్యాసం చేశారు. తెలుగులోనూ సంస్కృతంలోనూ వ్యాకరణం, వేదాంతం మొదలైన కాస్తాంట్లో ఆసమాన పాండిత్యం గడించారు. పాండిత్యమే కారణంగా (శ్రీనివాసాచార్యులకు విశాఇపట్నం గొడే జమీం దారుల [పాపకం లభించింది.

పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 185

విశాఖపట్నం గొడే ఆంకితం వేంకట జగ్గారావు (1817-1856) విద్యా వంతులు పండిత పోషకులు విశాఖపట్నంళో "చుక్కలమేడొ” (నక్యతకాల)* కట్టించి ఖగోళకాస్త్ర పరిశీలన చేసినవారు. /

నే

జగ్గారావుగారు శ్రీనివాసా చార్యులుగారికి విశాఖపట్టణంలో గృహవసతి కల్పించారు. సీతారామస్వామి (కోదండరామస్వామి) ఆలయానికి ననా చార్యులుగా నియమించారు నెలకు ముష్పయి రూపాయల వేతనం ఏర్పరిచారు,

సుప్రసిద్ధులు గొడే నారాయణ గజపతిరావు (1628-1908), గొడే సూర్య (ప్రకాశరావు (1788- 841) గార్హు శ్రీనివాసాబార్యుల శిష్యులయారు,. అప్పటి నించి పరవిస్తువారు విజయనగరమూ, భూవసతులతోసవో వేంకటగిరివాడిలి పెట్టి శాశ్వతంగా విశాఖపట్టణంలోనే స్థివపడ్డారు

సూర్య_ప్రకాళరావుగారి పోద్బలంతో శ్రీనివాసాచార్యులు “సర్వ శబ్ద సంటోధిని ఆకారాది సంస్కృతాంధ్ర నిఘంటువు రాకారు. తెలుగుదేళంలోనే కాదు-భారతదేశం లోనే ఇది అకారాది తొలి నిఘంటువు సంస్కృతానికి తెలుగు; తెలుగులిపి

ఈ నిఘంటువు నాలుగ్రై దు ఆవరాలు చివర పూర్తి కాకుండానే శ్రీనివాసా చార్యులు కాలంచేకాదు. పూర్తికాలేదన్న విచారంతోశే సూర్య ప్రకాళరావుగారూ కళ్ళుమూకారు.

సూర్య పకాశ రావుగారి సతీమణి జానకమ్మ భర్షి తలపెట్టి కార్యంపూర్తి చేయాలని ఆమెగారు నంకల్పించింది.

థీనివాసాచాక్యుల పుతులు రామానుజాచార్యులూ వెంకట రంగా చార్యులూ అప్పటికి మంచి పండితులు, వారిని నియోగించి మిగిలిన ఆక్షరాలు పూర్తి చేయించింది.

ఆలా “సర్వ శబ్ద సంబోధిని' తండీ కొడుకుల ముగ్గురి కర్హృత్వంతో పూర్తయింది. అచ్చుపడి మంచి (ప్రచారంలోకి వచ్చింది *ర చుక్కలమేడ పడగొట్టి ఆక్కడ ఇప్పుడు పెద్దదోటలు కగుతున్నారు

166 తెలుగువై తాళికులు ఫ్రీనివాసాచార్యులకు రామానుజాచార్యులు వేంకట రంగాబార్యులూ, అని ఇద్దరు కుమాళ్ళూ ఇద్దరు కూతుళ్ళూ కలిగారు. చివరి కూతురు రంగ శాయకమ్మ కవయిత్రి; (్రీకృష్ణాభ్యుదయమని (ప్రబంధం రాసిన విదుషీమణి ఫ్రీనిసాబార్యులు తమ కుమాళ్ళకు పన్నెండు పద మూ దేళ్ళ (పాయం వచ్చేవరకు తానే స్వయంగా విద్యాబుద్ధులు నేర్చారు; పండితులుగా తీర్చిడిద్దారు. విశాఖపట్నంలోనే ఆయన 1885 లో కాలం చేశారు, అయన పెద్దకుమా రుడు రామానుజాచార్యులు ముష్ఫయ్యేళ్ళ వయస్సులో మరణించాక 'షేంకట రంగాచార్యులు శ్రీనివాసాచార్యుల రెండో కుమారులు వేంకట రంగాచార్యులు 1622 మే 22 తేదీని విఃఖ పట్నంలో పుట్టారు" తల్పి మంగమ్మ, రంగా చార్యులుగారు ఆగర్భ విద్యావంతులు, మాటలు వచ్చినప్పటి నించీ తండ్రిగారి దగ్గిరా, అన్నగారి దగ్గిరా చదువు నేర్చుకుంటూ వచ్చారు. భాల్యం లోనే మంచి పాండిత్యం గడించారు, వ్యాకరణం, ఛందస్సు, అలంకారం, న్యాయ ళాస్త్రం, వేదాంత కాస్త్రం _ అన్నిటా చక్కని జ్జానం సంపాదించారు కవిత్వంలో అందెవేసిన చేయి అనిపించుకోని ఎనిమిదేళ్ళ పస్మిపాయంలోనే సంస్కృతంలో “కుంభకర్ణ విజయం” రాసి తండిగారిని తలవ్లపించారు వేదాంతళాస్త్రం తం్షిగారి దగ్గిర నేర్చినంత నేర్చి, అనంతరం వాకి వేదాంత [గంథల “వెదాంత (పళోత్త రావళీ” వేదాంతాచార్యులవద్ధ అధ్యయనంచేసి సంపూర్ణమైన పాండిత్యం సంపాదించారు, అలాగే తండిగారి దగ్గిర మిగిలినభాగం రామానుజాబార్యుల దగ్గిరా తర్కంలో కొంతభాగం వేంకట రాఘవాచారి దగ్గిరా అనుమానఖండం కొండ పల్లి వేంకటళాన్త్రు దగ్గిరా, శబ్దఖండం బోదన మిశుల దగ్గిరా నేర్చుకున్నారు" తక్కిన విద్యలన్నీ స్వయంక్పషితోనే సాధించారు. వేంకట రంగాచార్యులు తమ పద్నాలుగో ఏట సింహాచలంలో కందాళ వరాహాభార్యుల కుమార్తెను తిరువేంగళమ్మను పెళ్ళిచేసుకున్నారు. ఈ యమ్మ

_పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 167 కడుపున వరుసగా వేంకట రంగమ్మ, రామానుజస్వామి, శ్రీనివాస జగన్నాథ స్వామి, మంగతాయారమ్మ ఆండాళమ్మ కలిగారు. వీరిలో అండాళవ్మ్శ తప్ప తక్కిన నలుగురూ తండిగారి జీవితకాలంలోనే కాలంచేళశారు చివరి జీవితంలో ఆచార్యుల గారికిది బాధగానే వుండేది

వేంకట రంగాచార్యులుగారు ఎంతటి మహాపండితులో అఎత మవిోవక్త, “అర్షమత సమాజం” అని వొక సమాజం స్టాపించి పతి ఆదివారం ఆయన ఉపశ్య్థాసాలు చేసేవారు. ఆ ఉపన్యాసాలు “సంగహాలు" అని చిన్న చిన్న పుస్తకాలుగా (ప్రకటించేవారు అలా (ప్రచుంమైనవే అలంకార సం్యగహము, గుణ నర్మ్శహము, ఆవళార సంగ్రహము, వథమోపదేళ సంయ్రగహము, రహస్య సం[గహము. కాల సం్యగహము, స్మృతి సర్యగహము, బాల(పాజ్ఞ సంవాద సంగహము వేద నంగహము మొదలైనవి. ఇవి పజలనెంతో ఆకర్షించాయి. అందుకని తిరిగి 1924 లో రంగాచార్యుల మనుమలు లక్ష్మీనరసింహస్వామి గారు పరిష్కరించి రెండు సంపుటాలుగా “ఆర్ష మతోవ ర్వ్యాశములు” అని పక టించారు.

వేంకట రం” చార్యుల ఉపన్యాస ధోరణి అద్భుతమైంది. గంభీరంగా, గంగా_ప్రవాహంలాగ వేదశాస్త్ర (ప్రమాణాలతో పురాణ కథలతో, ఆక్యానాలతో, వ్యాక్కొనాలతో ఆయన ఉపన్యసిస్తూ వుంటే వింటున్న (పజలు మంత ముగ్ధుల్దా కళ్ళప్పగించి వూగిపోయేవారు. వాదవివాదాల్లో [పతివాదులు నోరు మెదప లేక సోయేవారు, అ దుకనే సంస్థానాధిపతులు పదేపదే ఆబార్యులుగారిని ఆవ్వొనించి సభలు జరిపి నన్మానించేవారు

ఓ మారు బొబ్బెలిరాజు రంగాచార్యులు గారిని ఆహ్వానించి తమ “బుధా నందినీ” సభలో “హిందూమత ఉత్కర్ష” గురించి ఉపన్యసించుమని కోరారు అవాళ అచార్యులుగారు చేసిన మవోపన్యాసం బుధానందినీ నభను విభాంత పరిచింది దానిని రావుగార* ఆంధ _పకాశిక”లో అచ్చువేయించారు. ఆ ఉపన్యా సం విని ఆస్థానకవి మండపాక పార్వతీశ్వర ళాన్త్రి (1888-1897) ముగ్ధులయి

వందా ముప్పయి ఎనిమిది పాదాల సుదీర మైన ఉత్పలమాల రాశారు అది 1666

168 తెలుగు వైతాళికులు ష్మపెల్‌ “ అముదిత (గంథ చింతామణి"లో అచ్చయింది, దాని ఆరంభం ఇలా వుంది పున్నియపు న్నిధానమయి భూవలయాభర ణంబుగా నుడిం గన్న విశాఖపట్టణము కాపురమై - పరమైధమానుల్తె వన్నెయు వాసియుం గలిగి వర్తిలు నార్షసమాజ ముఖ్యు ల భ్యున్నతవిష్ట రోదయన గోపరి- శ్రీ పరవస్తు సత్కులో తృన్నుడు సత్కళాడ్యుడయి భాసిలు వేంకట రంగనాథ వి ద్వన్ని చయా[గగణ్యునకు “దద్దయు నన్నిధి కేగుదెంచి. స త్యన్నుతమైన యార్షమత సంగహ మాదిగ సంగ్రహంఎ లె న్నెన్ని యొనర్చియైన జగ దీశ్వరతత్వము ధర్మత త్త్యముం గొన్ని విశేష తత్వములు గూరిమి మీర వచించినార లా పన్న జగత్సముద్ధరణ పండితుడౌ పరమేళ్వరుండు మా శెన్నటికైన దోచునటు లింతటి నుండి తదర్చనాది రీ తిన్నెరయించి మీర లుప దేశ మొనంగు డటంచు న్మములై విన్నప మాచరింపం- సర విన్‌ -విని వారల నాదరింపుచుం బున్నమ చందమామవలె

పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 83 బొల్పగు మోమున మందహాసపున్‌ వెన్నెలగాయ గాయజుని వింటికి నాతని మచ్చెకంటి చే కొన్న విపంచికిన్‌ మృదుల ఘోషవిశేషము నేర్పజూ? సె కొన్న కలధ్వనిన్‌ మృదుల ౯ కోమల సార గభీర భారతిని జెన్నెసలారు నారభటి జేకొని శ్రీముఖ వత్సరాదియౌొ మొన్నటి భానువార మున ముందటి యార్ష సభా స్టలంబునం దన్నలెినాసనుండు సన కాదులకుంఎల సుుపసన్నతం గన్న హితోపదేశము (ప కాళ నిదర్శన పూర్వకంబుగా మున్నుపదేశ మిచ్చినది మూలముగా నొనరించె-వదాని చొ 'ప్పెన్న దరంబు గాదయిన నెల్టరకున్‌ దెలియన్‌ వచింతునె ట్లన్నను లా ఆచార్యుల మహోపన్యాసం (ప్రత్యక్షంగా. విని మవికవి పార్వతీశ్వర ఇాస్ర్రి వర్ణించిన వర్ణన ఇది చరిత్రాత్మక మైంది. 3 సవ మతపచారంవల్ల మరో మతంలో కలిసినవారు రంగాచార్యుల (క సగ ఆరమతోపన్యాసాలు విని తిరిగి తమ మతంలో వచ్చిచేరేవారు. "మా మతం మాకు తెలియకుండా మభ్యపెట్టడం చేతనే మేం మరోమతంలో కలియ వలసి వచ్చింది” అనేవారు వారు. లిపి

బొబ్బిలి “బుధానందిని నభ లోశే పండితకవులతో నిండిన మూడు వందల మంది పృచ్చకులతో పరశ్శతావధానం్న చేళారు రంగాచార్యులు, ఆయన ధారణ ళ క్రికీ కవితా వై భవానికీ ఆశ్చర్యేపడనివారు లేరు, ఎన్నోచోట్ల ఎన్నోళతావర్దానాలు చేసి ఆవుననిపించుకున్నా రు ఆచార్యులు గారు. సంస్కృతంలోనూ ఆయన కవిత సం్యపదాయ సిద్ధమైంది, సలక్షణ మైంది, సరళ మైంది. రంగా చార్యులు స్వయంగా పంతులూ కవులూ కావడ మేకాదు, దేశంలో ఎంతోమంది కవుల్ని తయారు. చేశారాయన కవులకు కవి ఆయన+ పండితులకు పండితుడు; గురువులకు గరువు, మహోపాధ్యాయ ఆచంట వేంకటరాయ సాంభ్యాయనళర్మ ( 864- 1988) ఆచార్యుల దగ్గిరే కాస్తాంలు చదువుకున్నారు శర్మగారు తమ స్వీయచరి[తలో ఇది నగర్వంగా చెప్పుకున్నారు, ఆచార్యుల శిష్యులలో మరింత ముఖ్యంగా చెవృదగిన వ్య క్రి సంగంవలస జమీందారు మృత్యుంజయ నిళ్శంక బహద్దర్‌ (162౪-1004) సంగంవలస సంస్థానం కోర్ణాఫ్‌వార్డ్సులో వున్నప్పుడు మైనరుగా మృత్యుం జయ నిశ్శంక విద్యాభ్యాసంకోనం విశాఖపట్నం వచ్చారు అప్పుడే ఆచార్యులగారి దగ్గిర శిష్యులై సంస్కృతం, తెలుగు భాషలలో పాండిత్యమూ, కవిత్వమూ అభ్య సించారు, శాస్త్రాలలో నిష్టాతులయారు 484లో మైనారిటీ తీరి ఆయన సంస్థాళ పాలకులయారు సంస్తానాధిపతి థి ఆయినా విలాసాలతో గడపక నిరంతరం సాహిత్య రసికుడుగానే గడిపారు పదేపదే గురువుల రంగాచార్యుల సాంగత్యంతో సాహిత్య సేవ చేశారు, సంస్థ్రృ్రతం లోనూ తెలుగులోనూ (గంథాలు రాశారు. కాళిదాసు మూడు నాటకాలకూ వ్యాఖ్యానాలు రాళారు కళింగ (పాంతంలో వీటిని నాధారణంగా “సంగంవలస వ్యాక్యానాలు” అంటారు. ముఖ్యమైన విశేష మేమిటంటే గురువులైన వేంకట రంగాచార్యులు వీరి జీవిత చర్మిత ఫద్యకావ్యంగా కాశారు, గురువు తన శివ్యుడి జీవితచరిత రాయడం చర్మితలో ఇది వొక్కటే ఏమో?

పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 171 శిష్యుణ్థి గురువు ఎలావర్దిస్తున్నాడో వొక్కవద్యం చూడండి; సంగీత సాహిత్య సరన విద్యాగోష్టి సకల రహన్య విజ్ఞానుడయ్యె, తాళమాన (పౌఢి తత్పరుడ బి వాద్య వాదకులకు మౌళవర్రియయ్యె (లౌత _పప్రయోగ్యపసంగ విక్రాంతుడై స్మార్త్మకియా పర్మిశమము నేర్చె చరుస భేదాభేద వాద నైవుణిచేత చేదాంతులకు సడ్వినోదమొపగె నళుల యమ నియమాసన (పాణ సంయ మాదికాష్టాంగ మహిత సారముల నెల్ప జయ్యన జూరగొనియె నంచిత విభుండు మృత్యుంజయ్యపభుండు, రంగాచార్యులు ఈగోనిళ్శంక చరితము” తమ అరపయ్యోవ్‌ట కాటోలు సంగంవలస ముఖ్యపట్నం మృత్యుంజయనగరంలో వుండి రాకారు. ఇది ఆచార్యుల వారి ఆర్షా (2స్‌లో 1886 లో ఆచ్చయింది-* ఆత్మ గౌరవం పరవస్తువారిది [ప్రాచీన కాలంనించీ గురుస్టానం, రాజూఢిరాజుల క్రేనా వారు గురుదేవులేకాని ఆితులుకారు. స్వాములు వారు. వారిని 'స్వామి అంటే చాలదు, “స్వామి అయ్య" అన్నా చాలదు, “సెజమి అయ్యవారు” అన్నా చాలదు, “స్వామి అయ్యవారలు” అన్నా చాలదు, “స్వామి ఆయ్యవారలుం గారు” అవాలి. ఈ ఆత్మగౌరవాదేశం మన పరవస్తు వేంఠట రంగనాథస్వామి ఆయ్యవార లంగారి కాలంలో మరింత పరాకాష్ట నందుకుంది,

శ్ర72 తెలుగు వైతాళికులు తమను ఆహ్వానించే రాజుల ఆస్థానాలకు వెళ్ళాలంటే రంగాచార్యులు గారికి కొన్ని(ప్రత్యేకమైన నియమాలుండేవి ఆహ్వానించిన రాజు ఆచాక్యులుగారి బసకి పల్లకీ జోయీలు పంపాలి. ఐసనించి కోట దేవిడిలోకి తొను పల్లికిలోనే వెళ్ళాలి పల్లకిదిగి సభదాకా పాంకోళ్ళతో వెళ్ళాలి. తనను చూడిగానే రాజు సింహాశనం దిగి నమస్కరించి ఇేదిక మీదికి తీసుకువెళ్ళాలి. ప్రత్యేకమైన చితాసనంమీద కూచో పెట్టాలి తాను కూచున్నతరవాతనే రాజు కూచోవాలి, తాను తిరిగి వచ్చేటప్పుడు రాజు లేచి నమస్కరించాలి ఆశీర్వాదంపొంది 'సెలవు తీసుకోవాలి ఈ నియమాల మీద వల్హిమాలిన పట్టుదల రంగాచార్యులుగారికి. వీటిలో ఏవొక్కటి లోపించినా సహించలేక పోయేవాడాయన. ఆయనను ఆహ్వానించే రాజులూ మహారాజులూ ఆక్షరాలా అవి పాలించేవారు. పాలించని చోటికి ఆయన పోయేవాడు కాదు విజయనగరం మహారాజు ఆచార్యులుగారిని ఎన్నోమార్లు ఆహ్వానించారు ఆయితే 'చితాసనం వీరికి వేయించడం మిగిలిన పండితులకు ఆవమానించడ మే అని ఆదిమ్మాతం మినహాయించమన్నారు. ఆచార్ములుగారు అంగీకరించలేదు. ఈ కారణంగా విజయనగరం కోటలో అడుగే పెట్టలేదు ఆచార్యులు. చీకటికోట జమీందారు సంగంవలస మృత్యుంజయ నిశ్శంకుల బంఘవు అప్పటి జమీందారు ఓఢం సంప్కృృతంతోపాటు తెలుగును కూడా అభిమానించే వాడు, ఆయన తెలుగులో కూడా సంతకం చేసేవాడు రంగా చార్యుల [పతిభ విని ఆయనను చీకటికోట ఆహ్వానించి రాజలాంఛ నాలతో గొప్పగా సన్మానించాడాయన ఆయన పాండిత్య పచిమను మెచ్చుకుని వొక [గామం అగహారం ఆదార్యులు గారికి జహూకరించాడు. కాని పోమారు ఆచార్యులుగారిని ఆవ్వానించి ఆచార్యులు తిరిగి వచ్చి నప్పుడు ఆనవాయితీ [పకాధం జమీందారు సింహాసనంమీంచి లేవలేదు. దానికి

వరవస్తు వేంకట రంగా చార్యులు 178 నిరసనా ఆబార్యులు జమీందారిచ్చిన ఆ(గహాతం తిరస్పరించి తిరిగి వచ్చేశారు. మళ్టీ చీకటికోట మొహం చూడలేదు

అదిగో అలా ఆత్మగౌరవం కోసం ఆగవోరనుంతటి దానిని గడ్డిపోచగా చూసిక పుడితులెందరు? అవి వొక్క రంగాచార్యులు గారికే చెల్లింది.

న్యాయసతి రామదాసుగారి సాయంతో రంగాచా వ్యలుగారు 1865 లో “ఆర్హవిద్యా పాఠశాల” స్థాపించాను. ఇందులో వివ్యార్థులకు నంస్కృృతమూ, శాస్తాొంలూ కావ్యాలూ బోధించేవారు. ఈ పాఠశాలకు దీనికి మందసా, జగ్గమ్మ "పేట, విజయనగరం జయాపురం, బొబ్బిలి మొదలైన రాజులూ అప్పటి జిల్టా కలెక్టరు కార్మికల్‌ దొరా ధన సహాయం చేసేవారు

విద్య సులువుగా పట్టుబడే స్కూతాలు కనిపెట్టి ఈ పాఠకాలలో విద్యార్థు లకు బోధి.చే ఏర్పాట్లు చేశారు రంగాచార్యులు.

పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యుల "పీరు దేళమంతటా వ్యాపిస్తూ వచ్చింది. విదేశాలలో కూడా మారుమోగింది, ఆయన (వ్రచురించే (గంథాలు జర్మనీ పండి తులు కూడా తెస్పింయకునేవారు. ఆ రాడు రంగాచార్యులుగారంతటి పండితుడు దేళంలో మరొకరు లేరంటే ఆతిళయో క్రి కాదనిపీస్తు:ది.

మెసూరు మహారాజు రంగాచార్యులు గాఎెని ఆహ్వానించి అపూర్వమైన సన్మానం జరిగించారు.. వారిని బసనించి కోటకి పల్లకిలో తీసుకవెళ్టాప. పర్దకి రెండు వేపులా ముందూ వెనకా బోయీలూ, నివానీ బల్లెం బరదార్హూ. తాషా న ర్పాలూ, బిళ్గుబం టోతులూ రాజలాంఛనాలతో నడిపి.చారు తమ నియమం (ప్రారం ఆచార్యులు రాజసభకి పాంకోళ్టతోనే వెళ్ళారు. ఆయన ఆవుపడగానే వ వోరాజు సింహాసనం దిగాడు నమస్కరించాడు ఎదురువచ్చి వేదిక మీదికి తీసుకువెళ్ళాడు. (పత్యేకమైన ఆసనంమీద కూచో పెట్టాడు. స్వయంగా పూల దండ వేశాడు తన చేతులతో బంగారంతోడాలు తొడిగాడు దుళ్ళాలువలు కస్పాడు నంపూర్ణ మైన పండిత సన్మాన సత్కారాలు చేశాడు వేదో క్రంగా మంలాక్షతలు పుచ్చుకున్నాడు, ఫలా అందుకున్నాడు,

174 తెలుగు వైతాళికులు షష్టి పూర్తి

రంగాచార్ములుగారి షష్టిపూర్తి 1882 లో నంగంవలస మృత్యుంజయ నగర”లో వైభవంగా జరిగింది... నిశ్శంక బహద్దరు అధ్వర్యం వహించారు, ఆస్థానపండితులు ఆకెళ్ళ వేంకటకాన్త్రి వాద్దునూరి వేంకటరాయడు ఈ కృష్ణ రాస్తు. దేవరాజు వేంకటరాయడు, బహ్యుగంథక ర్త తణికెళ్ళ (పకాళశాత్రి మొదలై నవారేకాక ఇతర చోట్లనుంచి ఎంతోమంది కవులూ పండితులూ (పము ఖులూ వచ్చి ఉత్సవంలో పాల్గొన్నారు. రాజులూ జమీందారులూ కానుకలంపి పాదపూజ లర్పించారు శిష్యులూ (పఃష్యులూ గురుపూజ చేసి, అభివంరనా అర్పించారు అయితే సంతాన వియోగంవల్ల ఆనుభవించవలసినంత ఆనందం అనుభవించ లేకపోయారు ఆబార్యులుగారు

తొలి పుహా మహోేపాధ్యాయుడు

బీటిష్‌ ప్రభుత్వం 185% తో “మహా మహోపాధ్యాయ"” బిరుదం కల్పిం చింది ఆయేడు భారతదేళంలో నలుగురికే ఈ బిరుదు అభించింది ఆనళు గురిలో పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులుగా రే (ప్రథములు, తెలుగువారిలోనూ తొలివారు అంతేకాదు 18178 నాటి ఆరమ్సు ఆక్టు రంగొదార్యులు గారికి వర్తించకుండా [పభువ్వం సన్న దు.జారీచేసింది. ఆంటే సామాన్యమైన ఆయి ధాలు ఆయన వుంచుకోవచ్చు నన్నమాట.

ఇర ఆద సంస్కృత నాటకాల తొలి తెలుగుసేత

మనం అంగీకరిస్తే అనువాదంతోనే ఆరంభమయింది ఆం(ధసాహిత్యం అయితే ఇతిహాఫ పురాణాలు అనువదించిన మన (ప్రావీనులు పందొమ్మిదో కతాబ్దం దాకా నాటకాలు అనువాదం చేసిన పాపాన పోలేదు (పబందాలమీది మోజుతో నంస్కృత నాటకాలు అంధ (సబంధాణుగా మలుస్తూ వచ్చారు వారు.

చీనికి కారణం మరి ఏదైనా కావచ్చు

“నాటక్రమునందు బ్య్మాతల ననుసరించి (గ్రామ్యభాషను వ్యవహరింప వలసీవచ్చునని కాబోలును వారు (పూర్వకవులు) నాటకములను కెనిగింసవలసి

పరవస్తు వేంకట రంగా చార్యులు 175 వచ్చినప్పుడు దృళ్యకావ్యములుగా మార్చక, (శవ్య(పబంధములుగానే (వాయుచు వచ్చిరి” అన్నారు కొమ్మరాజు లష్ష్మణరావుగారు. (ఆంధవిజ్ఞాన సర్వస్వము సం ౨. పు 217)" చే

ఇది నిరాధారమైన ఊహ ఒకవేళ పూర్వుకవులకు అలాటి భావనేఉంపే అంతకంటె తెలివితక్కువ మకాకటి వుండదు.

“నాఓకరచశకి తెలుగు పనికిరాదని అనుకునేవారు ”" అన్నారు ధర్మవరం కష్ణమాచార్యులుగారు. ఇడికూడ తొలి భావన వంటిదే.

ఎమైతేనేం, పందొమ్మిదో శతాబ్దం పూర్వార్థం ఆకంభంలోకానీ సంస్కృత నాటకాల తెలుగుసేత జరగలేదు.

ఆయికతే “దీనికి ఆద్యులెవరు?” అని పండితులలోనూ పరికోధకులజోనూ కొంత రగడ రేగింది |

“సంస్కృతంనుంచి నాటకం మొదట నేనే కెలిగింబాను' అని స్వీయ చరి తలో రాసుకున్నారు వీరేశలింగంగారు

“సరస్కృతనాటకాల ఆంధ్రీకరజములో [పథమ కర్తృత్వం నాదే” అని తను నంకాసుర వ్యాయోగంలో చెప్పుకున్నారు కొక్కొాండవారుే

“అవును, నంన్కృ్భృత నాటకానువాదకల్లో కొక్కౌాండవారే అద్యులు” అని పల్లవి పట్టారు శివశంకర పాండ్యాగారు.

“కాదు, మా గురువులు కోరాడ రామచం(ద శాస్త్రిగారు" మొదటివారు.

ఈ తాతలన్నీ కొంత చర్చించి ఇలా [కోడీకరించారు మ్మ్‌తులు జా అకి?.రాజు రమాపతి రావుగారు,

“తాలి తెలుగు సంన్క్బృతానువాద రూపకము వేణీసంహారము. ఫ్రీరామ చంద కాన్రిగారిచే 15?0వ సంవత్సర ప్రాంతమున వీరచితము, 1872వ

జః “ఆం[ధమున రూపకాద్యమిది” న, వ్యా. సూతధారుడు

176 తెలుగు వైతాళికులు సంవత్సరమున శ్రీ కొక్కా ౦డ వేంకటరత్నము పంతులవారు సంస్కృతమున ధర్మసూరి విరచిత నరకాసుర విజయ వ్యాయోగమును, 184వ సంవత్సరమున పరవస్తు వేంకిట రంగాచార్యులవారు. అభిజ్ఞాన శాకుంతలము నాం ధీకరించి ప్రకటించిరి ” (10720,

“పషపథమంలో సంస్కృత నాటకాన్ని అనువదించింది కోఠాడ రామ చందళశాస్రిగారు” అంటారు ఆంధధ్రనాటకరంగ చర్వితలో మిక్కిలినేని రాధా కృష్ణమూర్తిగారు.

కాని ఈ (ప్రముఖుల రాతలు నిజం తెలిసి రాసినవి మ్యాతను "కాదని చెప్పడానికి వీిచారపడ.తున్నాను,

నంస్కృత నాటకాలు (వ్యపధమంగా తెలుగులోకి అనువాదం చేసిన ఆద్యులు పరవస్తు వేంకట రంగా చార్యులుగారు: వీరు 1858 కి ముందే రాజచూడా మణి దీక్షితుల సంస లత నాటిక *కవమలినీ కలహంనమూ', కాళిదాసు “అభిజ్ఞాన కాకుంతలము” తెలుగు చేశారు.

ఆచ్యు లెవరని చర్చించిన వారందరు కాకుంత€౦ గురించి తప్ప “కమలినీ కలహంసం' తడివినవారు లేరు. శాకుంతలానికి ముందే ఆచార్కులుగారు కమలినీ కలహంసం అనువదించినట్టు అనుపిస్తుంది.

అచార్ములగారి అనువాదం “ఆంధధాభిజ్ఞాన శాకుంతలము” పూర్తి అయిన ఏడెనిమిదేళ్ళ తరవాత 875 లో గూడూరి వెంకట కృష్ణారావు సంపాదకత్వంతో విశాఖపన్నం నుంచి వెలునడిన “సకల విద్యాభివర్ధవి" మోాసప్యతికలో మూడం కాలు వెలువడింది. (వీరేశలింగంగారు రెండ+కాలని” స్వీయచర్శితలో రాళారు బవుకొా అదేచూసి ఆంధ రణయితలలో మితులు మధునాపంతులవారూ రెండం కాలే అని రాళరు అక్కిరాజువారు మ్మాతం మూడంకాలే అన్నారు. మ్మితులు బంగోరేవారు “సకల విద్యాభివర్థని” నుంచి ఆ మూడంకాలు “ఫోటోస్టాట్‌” కాపీ నాకు పంపించారు.)

“సకల విద్యాభివర్థని"లో _వచురణ పురస్కరించుపని పరిశోధకులు రంగాచార్యులు 1875లో అనువాదం చేసినట్టు [భమవడ్డారు కొందరు... దాంతో

పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 177 ఆయనను సంస్కృత నాటకానువాదకులలో _పథమస్థానం నించి వెనకకినెట్టారు,

థ్రీ వేంకట రంగాబార్యులుగారు తమ “శబ్దారసర్వన్వము"” ఆరంభించ డానికి ముందే రాజచూడామణి దిశ్షితుల కవలినీ కలవాంన, కాళిదాసు అభి జ్ఞాన కాకుంతలం తెలుగుచేశానని తమ “లఘు శబ్దార్థ సర్వన్వం” లో శేర్చిన స్వియచర్మితలో వివరించారు. ఈ స్వీయచర్శిత వందా పన్నెండు శ్లోకాలలో ఉంది. 1677 లో విశాఖపట్టణం ఆర్జాపెస్‌లో అచ్చయింది. అందులో ఇలా వుంది.

“శేషాంచిదభ్యర్థనయా కేచిద్ధ9న్ధా మయాకృతాః

నాటికాం కలహంసస్య కమలిన్యళ్న యాం కథావ్‌

రాజ చూడావ జిశ్చ శే తస్యాళ్ళాయాన్థ్ర భాషాయా,

కాళిదాస నిఐద్ధస్య తథా కాకు న్తలస్యచ.” ల్లో 67, 68

అనంతరం రంగాచార్యులుగారి జీవితకాలంలోనే 1898 లో వారి ఛంద ళ్శాస్త్రం “*థ్రీనివాస లక్షణము” అచ్చువేసిని వారి మనుమలు వేంకట రంగనాథ స్వామిగారు ఆబార్యులుగారి “చర్కిత సంగహము” లో కూడా ఇలా రాశారు;

“ఆంధాభిజ్ఞాన శాకుంతలము-దీనిని ₹ వార్థ సర్వస్వమును ఆరంభింపక మున్న చేసిరి” (పు. 8

ళబార సర్వస్వము రంగాచార్యులు తమ ముష్పయిఏకో ఏట 1859

దటి

సిద్ధార్థి సంవత్సరంలో ఆరంభించినట్టు స్వీయచరితలోనే చెప్పారు (చూళ్లో."లి)

“దార సర్వస్వం" ఆరంభానికి ముందు కనీసం రెండేళ్ళనుకున్నా ఆచా

దీ

త్యుల సంస్కృత నాటకాల తెనిగింపు 185 అవుతుంది, అయినప్పుడు పరవసు వేంకట రంగాబార్యులుగారే ఆం్యధ సాహిత్యంలో కొత్తబాట తెరచిన ఆద్యులూం ఆరాధ్యులు అనడంరో సందేవాం లేదు.

విచారకరమైన విషయమేమంటే మన పరిశోధకులు పలువురు చూడ వలసినంత లోతులకు చూడక సై పైనే వొకరుచెప్పిందే మరొకరు వల్లించడం. బిఫ్‌

178 తెలుగు వైతాళికులు ఉదాహరణకు మ్యితులు డా ఐ పాండరంగరావుగారు "ఆంధ = హిందీరూపక్‌, తులనాత్మకమైన పరిశోధనా _గగంధంరాసి పి హెచ్‌డి. పట్టం పుచ్చుకున్నారు. వీరి [గంథంలో పరవస్తువారి (పసక్తేలేదు. సంస్కృత నాటకాల తెలుగు అనువాదకులలో. శాకుంతలం తెలుగు చేసిన వారిలో తమ (గంథానికి నాలుగేళ్ళముందు. ఆచ్చయిన రాయ_ోలువారి శకుంతలపేరు కనపడదు, కాకుంతలం (పబంధంగొ రాసిన పిల్టలమరిని మాతం ఉటంకించారు. కాని మాడభూషివారి “భరతాభ్యుదయం"” మాట ఎత్తలేదు “నకల విద్యాభివర్థని” ఆచ్చయిన మూడంకాలే తప్ప రంగాచార్యులుగారు పూర్తిగ కాకుంతలం అనువదించలేదని కొందరి సందేహం. అది పొరపాటు పూర్తినాటకం రాత్యపతి కాపీ ఈ ఉప్యాసకుడి దగ్గిర కూడ వు_డి చివరి ఏడో ఆంకంలో చిన్న పద్యం వినండి గి, (యేప్సి తార్థార్థన (పసారితము (గథీత మృదుతరాంగుళ యు కేలు మెరయుచున్న దపదృశ్య దళాంతరోద్యగ రాగ నవ్య సంధ్యా స్ఫుటారవిందంబు కరణి. అట ఇచ శద్దార్థ సర్వన్వమ్‌ వేంకట రంగ్రాజార్యులు మనకిచ్చిపోయిన (బహ్మాండమైన రత్నాలగని “శబ్దార్థ సర్వస్వమ”, వందమంది మహాపండితులు తమ జీవితమంతా వెచ్చించినా సాధించలేనంత మహ్వాగ్రంథ మిది. దీనిగురించి ఆదార్యులుగారి మనవడు 1898 లోతే వారి చర్మితసం[గవా ములో ఇలా రాళారు : “ఇంగ్లీషు భాషలోని “ఎన్‌ మైక్టోపీడిఆ _బిటానికా (గంథ ముంజూచి యటుల సంస్కృృృతమునకుం జేయవలెనని తలంచి దీనిని సిద్ధార్థ సంవత్సరమున నారంభించిరి. నేటికి (1898 నాటికి) ముప్పదిమూడు సంవత్స రము లాయెగు, [పథమమున దీనిని [వాయించుటకు గుమాస్తాల జీతములు మొద

పరవస్తు వేంకట రంగాచార్యులు 170 లగు ఖర్చులు కొంతకాలము వరకును శ్రీరాజా గజపతి రాయణింగారు దయ వచేయించుచు వచ్చిరి, దాని నచ్చువేయించుట కై వారితో మనవి చేసీనను ఉపేక్షిం చిరి. ఆంతట స్వయముగా నచ్చువేయించుట కై యపయత్నము చేయగా థ్రీబొబ్బిలి రాజీ లక్ష్మీ చల్ణయ్యమ్మ బవాదూరుగారు ముదాకాలోపకరణములను దయచేయిం చిరి. దానిని స్థాపించి ఆర్షము[దాశాల యని నామకరణము జేసిరి *

అంళట ఇన స్పెక్టరు అఫ్‌ స్కూల్స్‌ అను నధికారముతో నీ దేశమునకు విచ్చేసిన ్రీమాన్‌ నిడార్గూరి వేదాంకాచార్యులు గారి (పేరణజచే ఆ శబ్దారసర్వస్వము నుండి సంగహించి “లఘు శద్దార్థి సర్వస్వము “ను రచియించి అకారాది భాగమును అఆంగినన ( 878) సంవత్సరమున నార్జమ్ముదాక్షరశాలలోనే మ[దింపనారంభించిరి. దీవికి ఆ ్రీమద్వేదాంతాచార్యుల (గ్రేరితుల్లై యనేకు లుదారులును (పభువులును ధనసవాయముం జేసిరి,

ఆ (పేరకులు పరమపదించుటచే పథమమున ప్రతిజ్ఞ చేసిన మహాత్ములు కూడ నిచ్చుటను మానిరి అంగుచేత అకారముతో నిలిచిపోయినది. ఆవని బాలా కాలమునకు ఆకారాది భాగమును వారు స్వయముగా ధనవ్యయము వేసియే అచ్చువేయింవ నారంభి-చి మెల్టమెల్లగా జరిగింపుచున్నారు. ఇప్పుడు ఆళయ గుణక అను ళబ్దిము వరకును అయినది, ఈ ఆకారము అమృపడుచున్న [కమ మున నచ్చుపడునెడల (గంథభమంతయు పూర్తియగు వరకు 200 సంవత్సరము లగును శకి

మల్దంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు ఇలా రాశారు;

“భారతదేశనున నిట్టి “ఎన్‌ సైక్టోపీడియా” (ప్రకటిత మైనట్టు వినము అచార్యులవారు దినిని పరసహాయము లేకయే. స్వయముగ ఒశి గ్రాచేతిమీదుగ రచింపబూనుకొని ముగించుట [పస్తుతింపదగిన గొప్ప విశేషము. ఈ విజ్ఞాన కోశము సంస్కృత వాబ్మయమువందుగల జిజ్ఞాన్య విషయములను నవిస్తర ముగా వివరించుటయేగాక నిఘంటు రూపమున కూడ సంతరించబడినది దీనిని మత శాస్త్ర, వాజ్మయ సర్వస్వమని చెప్పవచ్చును ఇది రంగా చార్యస్వామి క య న య

• ఇది ఈ పేరుతోనే ఇప్పుడు నవీన పరికరాలతో పరవస్తువారింటనే వుంది.

180 తెలుగు వైతాళికులు వారి అత్యద్చుత కూలంకష పాండిత్యమునకు తార్కాణము, కాస్త్రములందు కూడ దుర్గభమగు వైశద్శ్మము కాస్త్రవిషయ నిరూపణమున నిందు కనృట్టును. ఈ సర్వన్వమున పొౌందుపరుపబడ వలసిన విషయములను వగలు ఆవలోడన చేసికొని ర్మాతిపూట ఏకాంతముగా నున్న సమయమునందు ఆయన వాటిని (వాయుచుండినట్ల్టును పగటిపూట అవలోడనము చేసికొన్న విషయము లన్నియు మరునాడుదయమునకు (వ్రాయట ముగింపబకుచుండి నట్టును చెప్పుదురు అట్టు అహోరాతములు నిరంతర కృషితో వేంకట రంగా జార్యులుగారు సంపూర్ణ ముగా సిద్దముచేసిన ఈ అఘు* జ్ఞార్థసర్వస్వపు సంపుటములలో మొచటిదగు 'ఆ' యను అక్షరముతో మొదలగు విషయములు గలది తెలుగులిపిలో విళాఖపట్టణ మున వారిదేయగు ఆర్ష ము[దాక్షర శాలయందు 187లో ము[దిత మైనది. ఇది. డెమీ క్వార్డోసైజున 412 పుటల (గంథము “ఆ యకషరముతో నారంభమగు. విషయములుగల రెండవ సంపుటము 1898 లో అచ్చయినది ఇందలి పుటలు కశ. అటు పిదప వేంకట రంగాచార్యులుగారు పరమపదిందుట చేత దేశ దౌర్భాగ్య వశమున తరువాతి సంపుటములు ముదణభాగ్యమునకు నోచుకొనలేదు”, ఎతెలుగు విజ్ఞాన సర్వన్వం. సం. కి పు. 10882 (1859) ॥ లఘుళబ్దార్భ సర్వస్వం అ, అలు చూసి రాకారు శర్మగారు రంగాచార్యులు గారి “శద్దార్థ సర్వస్వం” రాత(్రతి సంపుటాలు తిరుపతిలో మూలుగుతున్నాయి రంగాచార్యులు గారి [గంథాలయం అమూల్యమైంది, దానిని వారి మున్మన మలు శ్రీమాన్‌ నంబార్‌ గారు ఆంధ విశ్వవిద్యాలయానికి ఇచ్చేకారు; మంచి పని చేశారు అది ఇచ్చినప్పుడు వొక వొప్పందంకూడా వుందంటారు వారు. వీరి (గంథాలయం అలాగే ఇచ్చేయడానికి. వారు “శబ్దార్య సర్వస్వం” అచ్చువేయ డానికీ ఆ వొప్పందం, ఇంతవరకు అది వెలుగు చూడ లేదు లఘు శద్దార్భ సర్వస్వములో వొక ళబ్దం అత్వరం అర్థం చూడండి.

పరవస్తు వేంకట రంగొ చార్యులు స్త్ర

అవర _ (ఆహ -సర) [నజ్‌ = కృర] గవాదిః - పు, శివః - విష్ణుః - (బహ్మ -_ న, ఓజ్కారః - ధర్మః - పకృతిః-తసః - యజ్ఞః - వర్ణః - మోక్షః - ఆకాళః _ పర(బవహ్మాః - విధిః - వ్యజ్ఞున సహితోచ్‌ _- (తి. వికారరపాతః - అక్షర లేభనాభ్యాసో ౬ క్షరాభ్యాసో ఒ క్షరస్వీకారో ఒ చర (గ్రవాణ మితి చోద్యతే. అక్షర సమూహ విశేషశ్చన్ణ ఇత్యుచ్చతే.

అక్షరై రజ్కనిర్దేశో యథా

కాదయో నవ _టాదయో నవ-పాదయః పజ - యాద యోష్టా - (కమే తై కాద్యజ్క బోధకాః _- ఆకారాదయ స్వరాః = ఇకొర నకారాచ శూన్యబోధకాః = సంయుక్తాక్షరేషమ సంయోగే చరమ వ్యష్షానస్యాజ్క- ఏవ (గ్రావ్యాః - అక్షర శద్దార్ధ విషయ మధికరణ మక్షరాధి కరణమ్‌ _ ఆశ్షరామ్బర విశిష్టాన్సంగీత కొస్తే కేచి దపసిద్ధా సంకీర్టస్టా యాన్సన్లి - తేతన్నామ్నైవ పసిద్ద్ధాః

రంగాచార్యుల ఇతర (గ్రంథాలు

మంజుల నైషధము - వీడునాళ్ళలో రాసిన ఏడంకాల సంన్య్కృత నాటకం.

లఘు వ్యాకరణము - వ్యాకరణం సముద్రం, దానిని బాలులు భయపడ కుండా [కీడాసరస్సు చేశానని రచయిత.

(ప్రపత్తివాదము- బొబ్బిలి సంస్థాన పండితులు నునర్హ సికారామ కాస్త గారితో జరిపిన వేదాంత వాదం,

ఆనర్హరాషువ వ్యాఖ్యం

ఉపనిషత్సార గితములు- గొడే నారాయణ గజపతిగారికోసం రాసిన వేదాంత సంగీతకృతులు.

్రీనివాస లక్షణము ఛం[దళ్శాస్త్రం,

182 తెలుగు వైతాళికులు

మహాప్రభు శతకము- ళతకకవుల చరిత్రలో కనపడదు.

పరమానంద శిష్యుల కథలు.

తిరుప్పల్దాండు,

కథా సం[గహము- బాలులకోనం రాసిన కథలు. ఇందులో మవోపాతక పుర కథ,లక్కగేదె కథ, _నల్చమందు. సేవించు కథ, బైరాగుల కథ, కంబశ్లీని నేను వదిలిన నది నన్ను వదలదన్న కధ, వణిగ్గనుల మైక కంర్యము మార్దాలహత్య కథ, గతానుగతిక కథ, తలమీదనున్న నూగింజ కధ, నారపీచు కథ, మేకల తెగుళ్ళు కథ, అల్లుడను కాకుంటే నా తుంబయు. దుడ్డు నిచ్చి వేయు మనుకథ, యదార్థమైనను [సకటన చేయకూడదన్న కథ ఖై రవకాస్త్ర కథ, ఆయ్యదాసరులకు నమ్మ జంగములకుం బెట్టు కథ బుద్ధి హీనుని కథ, చెవిటి కథ, సోమరుల కథ, ఆవిమృళ్యకారుల కథః గుజ్జమెక్కించు కథ బెబ్బె బెబ్బే కధ, గాడిదను మనుష్యుని చేయ కథ, అరే అలా ఆన్న కథ, భేకాళుని పంపు కథ, తోటకూర పెరటి కథ, పట్టువస్త్రము కథ, (బహ్మరక్షస్సును బెదరించిన కథ ఆని ఇరవయ్యారు కథలున్నాయి,

పడి ఉపనిషత్తులు _ అనువాద (గంథం.

అస్తమయం

వేంకట రంగాచార్యులుగారు మైసూరునుంచి వికాఖపట్మం తిరిగివస్తూ తునిలో అగి సంస్థానం సృతంలో బసచేసారు, ఆప్పటికే ఆచార్యుల ప్రసిద్ధి నెరిగిన తునిరాజు ఆయనను సగౌరవంగా కోటకు అహ్వానించారు. ఘనంగా సన్మానించారు. చివరి దినాలు తమ ఆస్థానంలోనే గడుపమని (పార్టించారు

యథ

వారికీ తునిలో గృహ వనతి కల్పించి, ఏడాడికి వెయ్యి రూపాయల లెక్కని నెలకు ఎనఖై మూడు రూపాయల అయిదణాల నాలుగు దమ్మీలు గౌరవభృతి ఏర్పరిచారు.

ఆచార్యులుగారు తమ జీవితములో చివరి రెండేళ్ళు తునిలోనే గడిపారు, ఆయన తుని భవనం ఇప్పుడు తుని హైస్కూలులో కలిసిపోయింది.

పరవస్తు వేంకల రంగాచార్యులు 188 రంగాచార్యులుగారు. 8 సంవత్సరాలు మ్మాతం జీవించారు. 1900 జనవరి 20 తేదీని తునిలోనే కాలధర్మం పొందారు. [ప్రాజం విడిచేదాకా ఆయన తెలివిగానే వున్నారు. తన రెండో మనమడు వేంకట భట్టనాథ స్వామిగారితో చివరిమాట చెప్పి ళరీరం వొదిలి పెట్టారు. తుని రాజుగారు స్మకమంగా రంగాచార్యుల ఆంత్య[కియలు జరిగించారు, అలా ఆం ధుల విజ్ఞాన మవోజ్యోతి తాండవనది దక్షిణం వొడ్డున కాశ్వ్రుతంగా ఆరిపోయింది. యయాతి న 08న ్హ్వ్యా “న వ రా న్‌ రాగ | తమ్‌ || / కర మే ళం 110 .. కలగ కో | [| | [. ళ్‌ /"

ళా ళ్‌ గ. 1 న ల్ల న! మ. య . షు (1. నీ ఖు లా షం మ. . 1: వ సప టి గ స ల్‌ న! సమ య 1. 1 న. వ 0 మీ స్‌ / ర న గె మ వా |. . నలు | టు + స షి స ౧ | సు? టీ 1! త్‌ . . స . (. శ సం శ లో. మ. కి ళ్‌ ట్ర సః ట్‌ త్‌ మ. క్‌ స్ట శ స (46 1 సం స టల 1 ష సీ భి! తన్‌ జ్ఞ లో న హు 1 లేర స యగ పప చే 1 న ఏల్‌ ల్‌ చ రే స. జీ క. న. కి మ! భై ల్‌ స 1 క్ష ౧1 ఘు య భి గ న్‌ కర (శ న. (. . వ. సీ ళీ క 1 కట న్ను చాల స స వు న ట్‌... . న. ల క 5 | ల ళ్‌ స! గ న య! గీ న్లో. స్‌ వ. ్‌ - నై స ట్ట 7 న టి! య! 7 సీ, టే ను! గ న న సప్రో ౫ (స సం న గన న! 1 గ. శం ఛల్‌ న. వ, కస్ట. న బ్య నీట 4 స... ర టల! స్ట్‌ మ. న. వం. 0 లి నో న. స్నో సోన! న్న (. ఓ షన | న. న. ., ్‌ మై [సగ న. భ్‌ (ఖీ నన. గగ క. వ న. నన న. మ. సీ నో 44) | న టి. (11 ఫైన బట! హలీ? ప్లు లీ !. | నం తిసట! [11 .. టె టి సక న. టి! య... | నం (ళు టు. 2 గటట. యు 0. శం) నో ట్‌ ఇ! క్‌ ల... 1 సమ, ను. గ్ర నటల్ల స సీ టి. న ( న.

• ల ప మ స 1 1 గగ 4 స, 1 సతత. గ ౮ ! |. నే న న న, ను న? 1 టో. సల్ల స న! కం. ర, రో! న్స (మ టి టం ఫీ కన [నీ టీ. స జ న... మ న. నన న. ఖ్‌ సక గై గ్గ తో లం శ. య న ర సో ఛి శ నా ; | న 0 సం. టి, నో న... | స త గ స్ట న స్టా (కక! శే గ్గ |$ మ. ల 14. సు 4 (నే టై స నా సనన గ య్‌ కభీ మ శీ న్‌ మల / న సం 0 ర; టక న ౮4 రథ! సట) భో, సం! ము! నై స గ టో సీనీ గ్‌ స టీ 1 గ గో ళు, క ర! క సళ గి స న న ॥ మ తా. కే స టు... ఇర... స. | | ర్ట క్‌ సజ గ స కు లే 7 న ! స్టే సం తు 1. టో లు స్ట. ల. 1 టు కట్టు ల! న్‌ బో ట్య 2.1 పి! న శ. లు! గన నల్‌. గ టే న్స్‌ | న్‌ న క్ష టట టీ ళీ ॥] (| ఖీ స్‌ 1 ఏ మ న నో లగే, గచగలీ/ స! |; (1 ల. గక గోజ్య 0న గ్‌ 4 (4 ( కళ్యా వ్యు న. కే ర న్‌ . . 11 న్లో / ధు మ. సం. ను “మ ల న న! ణ్‌ న న ల! “+ 7 నీ! క్షి నే 1 స. హుక్‌ 1 వ శ్ర సు, సి + టు. స్‌ ఖ్ధ స్త ఫ్‌ ఖీ /ల్లీ న. | శ య / 4] అకట క టసుషులో ఎ చు!!! న సో. | శ అని 1 టం! ప మం న నా. య న! ళ్‌ న "గగ స్టే కటి కట స్ట హో జ క ఇన గ [