Telugu Telugu Vaithalikulu ( Upanyasala Samputam 1 ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

తెలుగు వైతాళికులు | [ (ఉవన్యాసా అసంపుటము) . ఇ న ఆంద్ర పల ఫం వ చురణ ఆంధ్రప్రదే్‌ సాహిత్య అకాడమీ కళాభవన్‌, వైఫాబాద్‌, హైైదావాద్‌-500 006,

(ప్రథీమ మ్యూడో ౨ 1906 (పతులు 1000 ర ర గ్ట్‌6 [క్‌ యా లా ఇంక = మా ఆంద్ర” ధ్ర ఆంధ్ర్యవడేళల్‌ సాహిత్య అకొడమి వెల: 5-00 / వ్‌ (గంఠాఆయం . గయన. 19161 = ముద్రణ; వి వి. ఆర్‌. బాల్‌రెడ్డి అండ్‌ కం

తొలిపలుకు

గడచిన శతాబ్దములో జన్మించి ఈ శతాబ్ది ఆరంభములో చర్మిత నిర్మా ణము గావించిన మహనీయులు చాలా మంది మనదేళములో వివిధ [ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. కెలుగు సాహీత్యరంగంలో ఒక నూతన చైతన్యమును తీసికొని వచ్చి మార్గదర్శకులై న సాహితీమూర్తులను, సంస్కృృతీపరులను, యీ (శ్రేణిలో చేర్చవచ్చును. ఇటువంటి. వారిని గూర్చి యీ తరానికి వివరాలు పూర్తిగా తేలియక పోవచ్చును అందుచేత వీరిన్‌ నంన్యరింపా. వీత జేసిన కోషానేన్‌ యీనాటి తరానికి రాబోవు తరాలకు-సఠిచయము- చేయవలెనని ఆంధ్యప్రదేళ సౌహీత్య అకాడమీ ఉద్దేశించినది.

ఈ ఉద్దేకానికి అనుగుణంగా తెలుగు సాహిత్యము, తెలుగు నంన్క్బృతి “రంగాలలో వై తా౪కులై న కొందరిని గూర్చి ఉపన్యాసములు, సాపాత్య అకా డమీ పషాన ఏర్పాటు చేయనైై నది. ఇటువంటి ఉపన్యాసాలు [పతి సరవత్సరము కొన్ని చేయించవలెనని సౌహిత్య అకాడమి ఉద్దేశము. [పముఖ్ములైన విద్వాంసుల చేత యీ వైతాళికులను గూర్చి ఉపన్యాసములు చేయించనై నది. ఆంధ(ప్రదేశో సాహిత్య అకాడమి అనుసరిస్తున్న సంప్రదాయము [సకారము యూ ఉపన్యాసాలు [గంథరూపములో వెలువరిరచనై నది.

ఈ [గంథములో చేర్చివ ఉపన్యాసాలు నాలుగు. ఈ నాలుగు ఉప న్యాసాలు 1975 సంవత్సరమున ఆగస్టో 8, ఆక్టోవరు- చిరు. నవంబిను లకీ 1978 సంవత్సరమున జనవరి 18 జేడీలలో జరిగినవి. ఇప్పటి వరకు [పచు రితమైన ఉపన్యాసాల సంవుటాలను ఆదరించ్సినట్లే యీ సంపుటాన్ని గూడ ఆం[ధ పొఠకలోకము అదరించగలదని విశ్వోసిస్తుస్నూను..

హైదరాబాదు నోవ్రలవల్లి రామానుజరాఖ 81-8-76 కార్యదర్శి

విషయసూచిక

1. _ కొమ్మరాజు -లవమ్మణరావు జీవితం లం 1 ఎస, లొం/గనాథాచ్తాడ్ధూలు ల. కామరాజు లమ్మణరావు భాషాసేష ల్ల -బిద్టాన్‌ - బిళ్ళోం
2. ట్రీ రాజా నాయని చేంకట రంగారావు ఐనాద్దరుగారు ఎం 8 _వేళవవంతల నరనంవా బాగ్త్ర
3. నాయని వేంకట రంగారావుగారి భాపా సేవ ఎ జీల అచాల్బ్ర తూమాఖొ దొజివ్చు క్‌ స్వర్గీయ ఆదిరాజు వీరభ్యడరావు పంతులుగారి ళశీయారతు. లామళ్ళిన్ణ కర్చు 8: అద్రిరాజు నీరభదఠావుగారి పరిశోధ నారచనలు, ఎం లి0 -డొక్టడ్‌ నీ రామరోనా 7, డాక్టర్‌ మాడప్రాటి పానుమంతరావుగారి జీవితమ్మ ఎం 119 ఒధ్యల్లిందోలి నరన్బలీదోబి
4. • “ఆరధ పితమవాి” “పద్మభూషణ” మాడపాటి వూనుమంతరావు పంతులుగారి భాషాసేవ-దేళసేవ ... 188 =డొ// శిల నుగవజుద్యాం

కొమ్మరాజు లత్మణరావు జీవితం వా ఆ మ్‌ లొంగనాథాచార్చులూ ఇరవయ్యవ శతాబ్ది మొదటిపాదం ఆం[ధదేళ చరిితలో మహాయుగం. మూఢాబార సంప్రదాయ భావాలతో న్నిదాణంగా ఉన్న తెలుగు దేఠాన్ని మేలు. కాల్చి నంన్క-రించిన యుగపురుషుడు కందుకూరి వీరేశలింగం, ఆధునికాం[ధ కవిత్వానికి వైతాళికగానం చేసి కోమల కవిత్వపు సౌరులను చూవిన గురజాడ ॥ అప్పారావు, ఆధునిక విజ్ఞానం ఎక్కువ మందికి ఆందాలంటే (పజలక నన్ని మాతమైన వ్యవవారికథా షే వాహనం కావాలని నడుంకట్టి (పళటించిన గిడుగూ తామమూర్తి ఈకాలంలో ఉద్యమాలు నడిపివ వాళ్ళే. ఒకవైపు దేశస్వాతం[త్యో ద్యూమం- త్మీవరూపం థరిస్తుంటే భారతదేశం గత చర్మిత వైథవాన్ని గానం జేస్తూ స్వదేశీయోద్యమాన్ని మరింత " ముందుకు నడివించే నూతనకవిత్వో ద్యమం ఈ కాలంలోనే మొదలైంది. తెలుగువారికి చర్మిత పరిశోధనలు. పరి ఛయం చేసి తెలుగుల్లో చర్మిత వైజ్ఞానిక |[గంథాల్లు లేని కొర్తత్రను తీర్చడానికి మవోద్యమాన్ని (ప్రారంభించి నడ్రీప్షిన ఉ'త్రమ విజ్ఞానవేత్త్య ఆంధ్ర చర్మిత పుతశోధక పితామహుడు కామరాజు లత్మ్‌ణరావు ఈకాలం వాడే, కామ(రాజు. లత్మణరావు వంతులుగారు" - కృష్ట్ణోజిల్లాః - నందిగామ. లాలూకా, 'వెనుగంచ్చిపోలులో 1845-1876 నాడు జన్మించారు. లన్మణరావు. గారి వంశానికి మూలపురుషుడు కొమ్య(రాజు, లక్మణరాపుగారికి పన్నెండు శారు; తల్లి గంగమ్మ వేంకటప్పయ్యగారికి ద్వితీయ కళ[తం. మొదటి సంతా నం అచ్చమాంబ. పెనుగంచ్విపోలు (గామ కరణికాలలో ఒక కరణీకం కొమ రాజు వారిది "వేకటప్పయ్యగారు మునగాల జమీందారు దగర దివానుగా పని చేకారు. ౧ అవటు యర వరి. స్నానంచేసి మడేబటలు కేటకానీ . చింతనలో మునిగిపోయింది. రోజూ ల్‌ ప్రై న ప్రాణాయామంచేస్తూ. ఆడుగు ఎత్తుకులేచే

త్తి చలుగు వైతాళికులు దని అంటారు, తర్మడి చనిపోయిన ఈదళలో లక్మణరావుగారు సవతి అన్న శంకరరావు పోషణ్‌ కీంట్‌ భువనగిరిలో చిన్నతనాన్న గడీపారు. అక్కడే తెలుగు అక్షరాలు దిద్దుకున్నాడ్తు.

అత్మ ణరావుగారి మేనమామ భండారు మాధవరావుగారు నాగపూరులో వ. ₹.0. కాఖలో నట్‌ డివిజనల్‌ ఆఫీనరుగా ఉద్యోగం చేసేవారు. వీ8 మొదటి భార్య చనిపోతే లక్క్మణరావుగార్ని అక్కగ్యారైన అచ్చమాంబను వివాహమాడారు, అందువల్ల గంగమ్మ లచ్మణరావుగారితో పాటు - నాగపూరు ఇళ్ళి స్థిళపడ్డారు. కాబట్టి లవ్మణరావుగారి విద్యాభ్యానం ఆంతా అనాటి మధ్య (పదేక్‌లోని భాగమైన మహారాష్ట్రల. (ప్రాంతంలో జరిగింది. చిన్నతరగళుల నుంచే వీరి మొదట్‌ భాష మరాఠి. దీనితోపాటు హిందీ, సంస్కృత థాషణటో కూడ పాండిత్యాన్ని నంపాడించారు. తరువాత బెంగాలీ, _గుజరాతీ, కన్నడ భాషలతో కూడ పరిచయం సంపాదించారు, అంభచేకాకుండా -మవోరాష్ట్రంల జీవిత నంప్రదాయాలు, ఆచార వ్యవహారాలు వీరిలో పూర్తిగా -జీర్హించుకొని పోయాయి.

లమ్మణరావుగారు నాగవూరులో మొరను కాలేజిలో క.గ..టెంగిం వరీ తలు చదివాను. 1000 నంవత్సరంలో తత్త్వశాత్రం: సంస్కబ్బతం. (ప్రధాన విషయాలుగా క. ఈ. 020055 పరీక్షలలో ఊ శ్రీర్ధులయ్యారు. వీరిని గురించి కళాకాల ,పిస్పిపాల్‌ “తక్మణరొవు జాల-మేథావంతుడు. ఇతని ఖాషా పాండళర్ణం సాహిత్య విజ్ఞానం .అసోధోరజమైంది. మహారాష్ట్రా ౬ స్మతికలలో ఇతని గద్య సద్య రచనలు.బాల ,పసిద్ధి కెక్కాయి. ఇతని నద్వ ర్తన,.వినయ చంవద ఎన్నతగ్గవి” అని వళంసావ(త మిళ్చారట.. 1901లో మై్రైవేటుగా కలకత్తా. .విశ్యవిద్యాలయం నుంచి 24. టీ డి(్రీ.తీముకున్నారు, లక్మణరావు గురు. తరువత మద్రానులో " పేజా చదివి 2. 10 మ్యాతం పూర్తి చేయ తలిగారు,

విద్యార్థిదళలో ఉండగనే లక్ష్మణరావుగారు మరాఠీ భాషలో అనేక వ్యాసాలు, భోవగికోలు, సాంమిక (ప్రదానసాలు [హ్రైశారు. మ్మెటిక్యులేవన్‌ చదువుతుండగానే మేనమామ మూఢవరావుగారి కుథుంబానీకి సన్నీ పోతుడ్రై న &క మశలి డొక్టరు చిన్నవిల్లను వెంక్షొ్షిన విక్షయాన్ని. "తీసికొన 1హాన్‌త్‌

కొమరాజు లత్ముణరాపు తొ (పహసనం మహారాష్ట్రి దేశంలో నంచలనాన్ని కలిగించింది. ఆయన ౫. గీ. క్లాసులో ఉండగా భార్యా వియోగాన్ని గురించి “వియోగగితి” అనే గీతాన్ని రాశాడట. అందులో ఉండే కవి అనుభూతి సహజంగా ఉండటం వల్హి అంత చిన్నతనంలో భార్యా వియోగం కలిగినందుకు ఆయనను ఓదార్చడానికి వచ్చా రట చాలామంది. కొంతమంది సానుభూతి తెలుపుతూ ఉత్తరాలు [నాకారట, నిజానికి అప్పటికి లక్ష్మణరావుగారి వివాహం కాలేమ. తెలుగులో చర్మిత వరి “శోధనకు తెలుగువారిలో విజ్ఞాన వ్యాన్తికి మ్యూతమే (పధానంగా తన జీవితాన్ని అంకితం చేసిన వంతులుగారు ఆ తరువాత తెలుగులోగాని, మరాఠీలోగాని కవిత్వం (వాస్‌నట్టు కన్పించదు: మవిరాష్ట్రదేళంలో ఉండగానే లత్మణరావుగారు “నమాచార్‌”, “వివిధ విజ్ఞాన విస్తార్‌” అనే వ్యతిక్షలకు సంపాదళత్వాన్ని వపాంచడమే "కాకుండా “కేశరి, “మహారాష్ట్ర'* మొదలైన పత్రికలలో వ్యాసాలు క్తూడ్తా (వాసేవారు. మరాఠీష్యతికలలో వచ్చే అనేక వాదోవవాదాలలో, చర్చలలో కూడా వీరు పాల్గొన్నారు. రామాయణంలోని పర్ణశాల '“నాసికాత్యంబక' యమని _.వాచించిన బాల గంగ్గాధర తిలక్‌ లాంటి వారిని ఎదుర్కొని భ్యవాచలం వర్ణ శాలే రామాయణంలోని పర్ణశాలని తర్కబద్ధంగా నిరూపించారు వంతులు -గారు. (ప్రాచీన మవోరాష్ట్రకవి “మోరోపంత్‌” రచించిన థారకాన్ని పరిశో ఛించి నరిదిద్ది కద్ధ్యవతిని తయారుచేసి కర్ణపర్వాన్ని [వకటించారు. ఇది వారు -సంపాదకత్వం వహించిన మొదటి (గంథం. ఇట్లా తాము విద్యాభ్యాసం చేసేవ మరాఠీ భాషలోనే (ప్రారంభమైంది వారి పరిశోధనా వ్యాసంగం,

_ _వాల్యిం విద్యాభ్యాసం మహారాష్ట్ర్రలోనే గడచినా ఆం[ధ్రభాషతోగాని ఆంధ్రదేశ వ్యవహారాలతోగాని లక్మణరావుగారు సంపర్కాన్ని. కోల్పోలేధు. మాతృభాషను మరచిపోలేదు. ఇంట్లో “తీరిక వేళలలో లక్మణరావుగారు సోదరి అచ్చమాంబగారు తెలుగు పు న్తకాలను, వార్తాప్మతికలను తెప్పించుకొని చదువుతుండేవూరు;.. తెలుగు ప్యతికలకు ఇద్దరూ వ్యాసాలు (వాస్తుండేవారు. అడే రోజులో బెజవాడలో. క్షైర్తిస్తవ మత పారాలలో ఉపాధ్యాయులుగా ఉంట్టూ ఉండిన రాయసం వేంకట శివుడుగారు స్త్రీ విద్యావ్యావ్తి కోసం

• తెలుగు జనానా" అనే పతికను నడిపేవారు, ఆచ్చమాంబగారు, లక్ష్మణరావు గాడు ఆప త్రికకు (వాస్తుండేవారు,. 1809 సంవత్సరంలోనే వంతులుగారు

జీ తెలుగు వైతాళికులు తెలుగు జనానా పత్రికకు “విశ్వం యొక్క విరాట్‌ స్వరూవం” అనే శీర్షికతో తండీ కూతుళ్ళ సంభాషణా రూపంలో ఉండే ఒక చిన్న వ్యాసౌన్చి [వాశారు. “విశ్వంయొక్క_ బాల్య స్వరూపం” అనే సంభాషణ్గారూప వ్యానం కూడా అదే ప్మతికలో (ప్రచురితమైంది. ఈవిధంగా మొదలైంది. అధునిక విజ్ఞానాన్ని తెలుగువారికి అందించాలన్న వారి ఉద్యమం.

అచ్చమాంబ, లక్మృణరావుగార్హ అన్యోన్యానురాగం ఆరోజుల్లో. ఆంద. శినీ ఆకర్షించేది. తమ్ముని విద్యాభివృద్ధికి అక్కగారు పాటుపడితే అక్కగారి విళ్ఞానాభివృద్ధికి తమ్ముడు దోహదం చేస్తుండేవాడు. అచ్చమాంబగారికి వ్యుత వియోగం కలుగగా లత్మణరావుగారు అక్కగారిని ఓదార్చి దుఃఖోవ శమనం కోనం ఆమెతోపాటు తాను చర్మిత(గంథాలు వరికోధించి అనేక భాషలలోని ఉత్తమ [గంథాలను సేకరించి అక్కగారిని విదుషీమణిని చేయ టానికి దోహదం చేయటమే కాకుండా "అబలా నచ్చర్మిత. రత్నమాలి అనే [గంథాన్ని ([వాయడానికి తోడ్పడ్డారు. ఈ [(గంథాన్ని కందుకూరి. వీరేళ బింగంగారు తమ చింతామణి ము[దణాలయంలో (పచురించారు. ఇందులో ముమారు 1000 నంవత్సరాల కాలంలో (పసిద్ధికెక్కిన భారత శ్రీల కథ లున్నాయి. ఇది మాధవరావుగారి కంకితర్న ఆచ్చమాంబ 18-1-1805 లో 'మరణించారు. "

• నాగపూరులో ఉన్నప్పుడే వంతులుగారికి తెలుగులో చర్మిత్యగంథాలు లేకపోవడం అనే వెలితిని పూరించాలనే అభిప్రాయం కలిగింది. వారి మొదటి చర్మిత్మగంథం “శివాజీ చర్మిత% తెలుగు దేశానికి రాకముందు (వాసిందే. .ఆ [గ్రంథం పీఠికలో వారిలా [వాళారు, “ఆం(ధభాషయందు చర్మిత [గ్రంథంబు అత్యల్పంబుగ నున్నవి. కొన చేతన్తైనంత వరకు మాతృభాషాసేవ చేయవలె ననిన నిచృతో సీ చరిిత్యగంథంబు (వానినాడ. శకి వంచనలేక ఇకముందును. చిటులనే భాషా సేవ చేయవలయుననిన నిచ్చగలవాడను-” వీఠిక చివర తన “జేరు కాకుండా 'ఆం(ధథాషా సేవకుడు” అని పంతులుగారు (వానుకున్నారు.

“*దేశభాషలను వృద్ధిచేయవలనిన భార మింగ్లీషభావల నభ్యసించిన [వతివారు. . వహించి దేశ భాషాభివృద్ధికి తోడుపడని పక్షమున దేళముయొక్క-- హీనదళకు వా రుత్తరవాదులుగా నుందురు. కాబట్టి-ఇకనైన నర్వ కళాశాలలు

శొమరొజు అమ్యజరావు త్‌ యందు బట్ట పరిక్షల నిచ్చి మెప్పొందినవారు తాము లౌక్క్యాధికారముల యందు (వ వేశించి భార్యా పుత్రాదుల కాభరణములు చేయించి పెట్టుటతోనే కృతార్థుల యమెతి మనుకోక దేశభాషావధూటికి గూడ నద్గరింథాభరణములను వృద్ధి వరుప 1[వయత్నింతురని నమ్ముచున్నాను” అన్న కందుకూరివారి విలుపును అక్షరాలా ఆచరణలో వెట్టినవారు లక్మణరావు వంతులుగారు. విజ్ఞాన వ్యావ్రిద్వారా తెలుగు దేశాన్ని మేల్కొలుప దలచిన పంతులుగారు వశీ. గ, పట్టం పుచ్చు కున్నా (పభుత్వోద్యోగాన్ని ఆశించలేదు. కళాకాల విద్య పూర్తయిన తరువాత లక్ష్మణరావుగారి కార్యరంగం తెలుగుదేశానికి మారింద్ని వారికి, తల్లి సలవో (ప్రకారం ౨. &. పాస్‌ కాగానే యునగాల జమీందారు దగ్గర దివానుగా పనిచేయాలను కోరిక ఉండేది. వె. &. చదువుతుండగానే లత్మణరావుగారు తెలుగు దేకానికి వచ్చినప్పుడల్డా చందర్‌లో మునగాల జమీందారు దగ్గరనే ఉండేవారు. ఆదే రోజుల్లో కంకి పాడు కరణం కానూరు మల్లికార్డునరావుగారి కూతురు కోటమాంఐబతో ఆయ నకు వివాహం జరిగింది. 1800 సంవత్సరంలో మునగాల ఎఫ్టేటులో దివా నుగా చేరారు పంతులుగారు. అయిజే ఈ ఉద్యోగం లక్మణర్తావుగారి పరి శోధనా కృషికిగాని, భాషాసేవకుగాని అడ్డం రాతేదు. మునగాల జమీందారు నాయని వెంకట రంగారావుగారు వంళులుగారి కృషికి ఆవసరమైన విశ్రాంతి నిచ్చి ఆర్థికంగా సహాయంకూడా చేసి అన్నివిధాలా అండదండ లిచ్చారు. తెలుగు దేశంలో లక్మణరావుగారు. చేసిన మొదటి మహాకార్యం హైదరాబాదులో “భ్రీకృష్ణవేవరాయాం[ధ్రభాషా. నిలయ” స్థాపన, నాయని వెంకట రంగా రావుగారికి ఆనాటి నిజాం రాష్ట్ర్రంకో నంబంధా లుండేవి. వారితోపాటు లక్మణరావుగారికి కూడ నంబంధం ఏర్పడింది. పీరిద్దరూ, హెదరాభాదులోఉండే రావిచెట్టు రంగారావుగారు, అదిపూడి సోమనాథరావుగారు, మైలవరపు నరసింహళాన్త్రిగారు మొదలై నవారు కలసి హైదరావాదులోని అప్పటి రెసిడెన్సీ బజారులో, రావిచెట్టు రంగారావుగారి న్వగృహంలో ఈ (గ్రంథాలయాన్ని 1-9.1001 నాడు స్థాపించారు. తెలంగాణలో తెలుగు భాషా స్థితిని మెరుగు పరచడమే ఈ [గ్రంథాలయ స్థాపన ప్రధానోద్ధేశ్యం. ముత్తం తెలుగుదేశంలో అధునాతన పద్ధతులలో ప్రారంభమైన మొదటి [గ్రంథాలయం

6 తెలుగు వైతాళికులు ఇదే ఆదిరాజు వీరభ[ద్రరావు వంటి మహనీయులు ఈ [గ్రంథాలయానికి కారక్టి కర్తలుగా పని చేశారు, తెలుగు దేళం నిరష్షరాన్యతతో, ఆధునిక విజ్ఞాన దార్మిద్యంతో కొట్టు

మిట్టాడటం లక్మణరావుగారిని ఎప్పుడూ బాధిస్తూ ఉండేది. ఆధునిక విజానంలో అభివృద్దిని సహెధించడం వల్లనే పాళ్చాత్య దేశాలు తక్కిన దేశాల కంచే ముందంజలో ఉన్నాయని -గు ర్తించిన లక్ష్మణరావు పంతులుగారు, నాయని వేంకటరంగారావు గాడిచర్హ హరి సర్వో త్తమరావు, అయ్యదేవర కాశేశ్వరరావు, రావిచెట్టు రంగారావు మొదలైన వాళ్ళతో -కలని “విజ్ఞాన చంగదికా (గంథమండలి' అనే సంస్థను స్థాపించడానికి (పణాశిక వేశారు అంతకు ముందు జెలుగు దేశంలో [గ్రంథమాలలు లేవు. మహారాష్ట్రలో ఊండే. (గంథమాలను చూచిన పంతులుగారు. తెలుగుదేశంలో కూడ దాన్ని (పవేశ పెట్టారు. ఈ [గంథమండలి యొక్క (వధానోద్దేశ్యం ఈవిధంగా ఉండేది; “స్వరాజ్యం కొరకు ఆంధ దేశంలోను, యావవ్భారతంలోనూ కూడ గాఢ వాంఛ (ప్రబలియున్నది. కులమత భేదాలు లేక యక్త్రవయను వచ్చిన (వతి వురుషనికిని, న్రీకిని ఓటు గలిగిన స్వరాజ్యమే మన గమ్యస్థానం. భారత దేశంలో ఆరుకోట్ట జన సంఖ్యగల పంచముల అస్పృశ్యత రూపుమాపనిది స్వరాజ్యము రానేరదు. వచ్చినను నిలువ నేరదు. కనుక అస్పృశ్యతా నివా రణకు గట్టి కృషి చేయవలని యున్నది. శ్రీలమొక్క-విద్యః అభ్యున్నతి, వాక్కుల కొరకు గూడ బాగుగా కృషినలువ వలన్‌ యన్నది. నవీన (ప్రపం చంలో భారతదేశం ఒక న్వతం్యత (_పజారాజ్యంగా నిర్మాణ మగుటకు యావద్భారత (ప్రజలకు ఆంధ (వజలకు నవీన (పపంచంలో అత్యంతముగా వృద్ధి యైన [వక్సతిశాస్త్ర, చార్మితక , రాజకీయార్థిక విజ్ఞానమునిచ్చుట ఆవళ్యకము. ఇంతటి మహాధ్యేయంతో (ప్రారంభమైంది విజ్ఞానచంద్రికామండలి. ఈ మండలి స్టావన 1006లో హైదరాబాదులోనే జరిగింది. మండలికి అయ్యదేవర కాళేశ్వర రావ, గొడిచర్హ హరిసర్వో త్తమరావు కార్యదర్శులు. లత్ముణరావు [వధాననంపా దకులు లక్మణరావు పంతులుగారు మునగాల జమీందారు వ్యవహారం కోసం మ(ద్రానులోనే ఉండిపోవలని వచ్చినందునా, ఇతర రాజకీయ కారణాలవలి 1909లో విజ్ఞాన చం[ద్రికామండలి మ(దాసుకు మారింది. ఆందులో పనిచేన్తూన్న ఆధిరాజు వీరభదరావువంటివారు కూడ తమనివాసాన్ని మ;దాసుకు మార్చారు= మండలి స్టాపన లక్ముణరావుగారి జీవితంలో రెండవ (పభాన ఘట్టం.

వామరాజు. లతమ్మటరాపు ఖా తెలుగులో మొదట్నుంచీ-కవిత్వ వాజ్మయం, [ప్రబంధాలు ఎక్కువగా వెలువడ్డాయి. అవి ఆధ్యాత్మికనై తిక విషయాలకు వినోదానికి ఉపయోగించేవే గాని ఆయ్మధజాతిని ఆధునిక నాగరిక జాతిగా తీర్చి దిద్దడానికి ,వనికివచ్చేవి గావు. పురాజయుగం నుంచీ (వక్సృతిశాస్త్ర ఆర్థిక రాజకీయ యుగానికి తెలుగు వాళ్ళును తీసుక పోవలస్తి ఉంది. తెలుగులో పాతకాలం నుంచీ (పధానంగా పద్యక్షావ్యాలు తప్పితే వేదాంత [గంథాలుగానీ, కాస్త్ర గంథాలు -- (వధానంగా (పకృతి కాస్ర్రగంథాలుగా నీ తక్కువ. ఆంగ్ల విద్యావ్యాప్తి జరిగిన తరువాత కూడ విజ్ఞాన శాస్త్రాలను ఆధ్యయనం చేసినవారు ఇంగ్లీషులోనే చదవటం, (వాయటం అబవాటు చేనుకాన్నందువల్ర తెలుగు వాళ్ళకు వైజ్ఞానిక విషయాలు తెలియడం లేదు. [ప్రాచీన _కాస్త్య్టగంథాలు నంన్కృృతంలోనే ఉన్నాయి. వాటికి వ్యాఖ్యానం టీకా తాత్పర్యం మొదలైనవి కూడా సంస్కృతంలోనే ఊన్నాయి. ఆధునిక విజ్ఞానాన్ని ఎక్కువమంది కందించటం ఆధునిక నాగరికతాధర్మాలలో ఒకటిగా పంతులుగారు భావించారు. ఇంగ్రీమ తెలియని వారికి కూడా ఆధునిక విజ్ఞాన ళాస్త్రం అందుబాటులో ఉండాలనీ, తెలుగులోనే నూతన పరిశోధనా, కాస్త్ర[గంథాల రచన జరగాలనీ పంతులుగారు అభిప్రాయ పడేవారు. మొదట లఅక్మజరావుగారికి, 100 పేజీల ప్మతిక ఒకదానిని [ప్రచు రించి, విజ్ఞాన (వ్రబారం చేయాలని కోరిక ఉండేది. కాని, అది కుదురక పోవ డం వలనే, అది విజ్ఞానచందికా మండలి రూవం పొందింది. విజ్ఞాన చం[ద్రికామండలి తెలుగుదేశానికి అందించిన మొదటి (గంథం గాడిచర్జ హరినర్వోత్తమరావు గారి 'అవ్రాహం లింకన్‌. దీనికి పూపులు డిద్ద డం మొదలుకొని తొలిపలుకులు వాయడంవరకు కార్యథారం అంతా లక్ష్మణ రావుగారే స్వయంగా వహించారు. రావిచెట్టు రంగారాపుగారు ([గంథాల నన్నిం టిని హైదరాబాదుకు తీనుకవెళ్ళి అ(డనులు (వ్రాయడం, స్టాంపు లతికించి పోన్టులో వేయడం వరకూ న్వయంగా చేళారు. ఈ (గంథానికి పంతులుగారు శాసిన పీఠిక మాడపాటి హనుమంతరావుగారివంటి వారిని కదలించింది. విజ్ఞాన చందదికామండలి లక్ష్యం సాహిత్య (గ్రంథాల (పచురణగాదు; శాస్త్ర విజ్ఞానానికి చర్మితకు సంబంధించిన గ్రంథాలను పచురించడమే. దేళచర్మిత, జీవితచర్శిత, పదార్థ విజ్ఞాన శాస్త్రం రసాయన శాస్త్రం, అర్థకాస్త్రం, జంతు భాస్త్రై శ “లెన వాటికి సంబంధించిన [గ్రంథాలిను మండలి

శ తేలుగు వైతాళికులు (ప్రకటించింది. వె విషయాలలో (వథ్యాతి పొందిన తెలుగువారు నుండలిద్వారా దేశానికి పరిచితులై నవారే. మండలి వకటించిన ముఖ్య(గంథాలలో లక్ష్మణరావుగారు స్వయంగా రాసిన 'హిందూమహాయుగం” 'మహమ్మదీయ మహాయుగం”, డాక్టరు ఆచంట అత్ష్మీవతిగారి “జీవళాస్త్రం', “కలరా, “మలేరియా', మం్మత్కిపగడ సాంబశివ రావుగారి “పదార్థవిజ్ఞాన ఇాస్ర్రం' వేమూరి విశ్వునాథశర్మగారి “రసాయన శాస్త్రం, చిలుకూరి వీరభ్మదరావుగారి “ఆంధధుల చరిత 1-2 భాగాలు, మైనంపాటి నరసింహంగారి “భౌతిక కాస్త్రం', కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డిగార్‌ గఅర్థకాస్త్రం', దుగ్గిరాల రామచంద్రయ చౌధరి “విజయనగర సామ్రాజ్యం? వేలాల సుబ్బారావుగారి “రాణీ సంయుక్త, భోగరాజు నారాయణమూ ర్రిగార్‌ “విమలాదేవి" మొదలై నవి చెప్పుకోదగ్గవి. 1906 మొదలు 1916 వరకు గల వపదేళ్ళ్శకాలంలో మండలి చురుకుగా వనిచేసి 80 పుస్తకాలను (వచురించింది. వీటిలో అచంట లక్ష్మీపతిగారి “జీవకాస్త్రం" అకతి కాలంలో 8,000 (పతులు, *1కలరా' 'మలేరియా” అనే (గంధాలు 8,000 (పతులు అమ్ముడు పోయాయట. మండలి [పచురించిన [గంథాలన్నింటిలో సంపాదకులుగా లక్ష్మ ణరావుగారో హస్తం సోకని దేదీ లేదంటారు. కందుకూరి వీరేశలింగం స్వియచర్శితను (గ్రచురించిన గౌరవం కూడ విజ్ఞాన చందికా (గంథమండలికే దక్కి-౦ది= 1912లో విజ్ఞాన చందికా (గంథమండలికి అనుబంధంగా (గ్రంథ వఠనాభిరుచిని వెంపొందించటానికి “విజ్ఞాన చంద్రికా పరిషత్తు ను సావిం చారు లక్మణరావుగారు. ఈ పరిషత్తు ఆంధదేళంలో. అనేక కేంద్రాలలో ఏసేటా సాహిత్యం, చరిత, (పకృతి శాస్ర రంగాలలో పోటీలు పెటి అందులో [వథములుగా ఉ శ్రీర్లులైన వారికి పతకాలు, సర్టివి కెట్టు ఇచ్చేవారు, శ్రీమతి కాంచనపల్లి కనకాంబ వంటివారు ఈపరీక్షలలో బహుమతు అందు కున్నారు, కందుకూరి వీరేశలింగం, కట్టమంచి రామలింగా రెడి లాంటి మహా మహులు పళశీక్షకులుగా ఉండేవారు, లక్షుణరావుగారి జీవితంలో మూడ్తవ (పథాన ఘట్టం సావాసోపేత మైన ఆం(ధవిజ్ఞాన నర్వస్వ నిర్మాణం. ఇంగ్లీషులోని “బిటిష్‌ ఎన్‌ సైక్టోవ్‌ డియా "పద్ధతిలో ఆంధ విజ్ఞాన సర్వస్వాలను వెలువరించాలనే ఆశయం వారిక్‌

జొమ(రాజు లమ్మణరావు వ్‌ విజ్ఞాన చం[దికా మండలి స్థాపనకు ముందు నుంచీ ఉండేది. మొదట అకా శాదిగా నెలకు నూరు పేజీల చొప్పున దీనిని వెలువరించారు. లక్మణరావుగారి “నూరు పేజీల మాసవ్యతిక* కల ఈ విధంగా రూవం ధరించింది. నెలకు నూరు “రూపాయల వంతున ఉపకార వేతన మిన్తూ 80 మందిని చేర్చుకొని విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని కొనసాగిద్దామని గాడిచర్ల వారి సర్వో త్రమరావుగారు అనుకున్నా రట. ఆయనపై [ద్రవ్య [వ్రయాన పెట్టటం ఇష్టంలేక ఆచంట లక్ష్మీవతిగారు, హరి సర్వో త్తమరావుగారు తాము విజ్ఞాన నర్వస్వాన్ని న్వకార్యంగా [వయ త్నించారు విజ్ఞాన సర్వస్వం మొత్తం మూడు భాగాలుగా రెండువేల పేజీలలో వెలువడింది. “అకు సంబంధించిన 100 వ్యాసాలు అందులో వచ్చాయి. వాటిలో అక్ష్మణరావుగారివే 85 వ్యాసాలున్నాయి. లక్ష్మ ణరావుగారి జీవితంలో చాలాభాగం విజ్ఞాన సరనస్వ నిర్మాణం లోనే గడిచింది. దానికోనం లక్ష్మ ణరావు గారు చేసిన పర్మిళమ, &విక్ళ మిత్రు అను ఆళ్యర్యవరచేవి. ఆ రోజులో మద్రాసులో ఉన్న పెద్ద ([గంథభాలయం కన్నె మొరా [గంథాలయం. రోజు తప్పకుండా హరినర్వో త్తమరావుగారు, లక్మణరావుగారు ఆ్యగంథాలయ:లో | సత్యక్ష్యమయ్యేవారట.. టేబుల్‌ దగ్గర కూర్చొని (గంథాలు కుప్పలుగా పడవేనుకొని |[గంథాలయం మూనివేసేవరకు కూర్చొనేవారట, లక్మణరావుగారు కొ త్తవు నకంగాని, బొమ్మగాని కనబడటమే ఆలన్యం గుర్తురాసుకొనేవారట. ఎవ్వుడూ విజ్ఞాన నర్వన్వం గురించే ఆలో 'చించేవారట. ఉబ్బసం వ్యాధితో బాధపడుతూకూడ విల్లలను నంసారాన్ని మరచి ర్మాతిళ్ళ చాపమీద బోర్డగిలపడి చుట్టూ [గ్రంథాలను పరచుకొని (వాస్తుండేవారట, ఆరోజుల్లో విజ్ఞానసర్వస్వం అంత చక్కని ముద్రణ, అంత చక్కని

కాగితం, అంతచక్కని చిత్రాలు, పటాలు వ్మపచురిత |గంధంలోనూ కనివించ లేదట. చేసిన (వతి పనిని పరివూర్ణంగా చేయడం కొమ[రాజుగారి అలవాటు, విజ్ఞాన సర్వవ్వంలో ఆయన పరిశోధన చేయకుండా రాసిన ఒక్క వ్యాసమూ లేదు. ఇతర భాషా విజ్ఞాన కోళాలలో ఉండే విషయాలను కేవలం అనువదించి నకిలీ విజ్ఞాన సర్వస్వం [ప్రకటించడం ఆయన ఉద్దేశంగా దు. విషయాన్ని ఆయన స్వయంగ మూలమట్టింగా పరిశోధించి స్వతంత్ర వ్యాసంగా రూపొం చించే వరకు వారికి న్మిద పద్రేది కాదట, పరిమితమైన ఆర్థిక వనరులతో, అంగ

క్ర ఆలుగు వైతాళిరులు ఐలింతో మవాసాహసోపేతమైన ఈ కార్యానికి వూనుకొని ఆకారంతో మూడు సంపుటాలను వూర్తి చేశారు. పంతులుగారు. 1916లో కొవ్వూరులో ఆంధ సారన్వత పరిషత్తును స్థాపించిన వారిలో క్రొమగర్రాజుగారొకరు. 1919లో మ్మదానులో వారి అధ్యక్షతన జరిగిన వరిషత్తు నాల్గవ వార్డిక నథలో ఆంధ్రరత్న దుగ్గిరాల గోపాలకృష్ణయ్యవంటి. వారు [వసంగింబ్రారు. ఆనభలో వారు చేసిన అధ్యక్షోవన్యాసం వారి మేధన్సంప త్రికి నిదర్శనం. ఆనంతపుర్య మండల రాజకీయ మవోనభలో, కృష్ణామండల సాంఘిక సభలో, విరావురంలోని తాశీదళ సంపుట (వకర పరిశీలనా నంస్థ వార్షిక నభలో వారిచ్చిన ఉపన్యాసాలు వారి ఆలోచనలకు (పతిబింభాలు, ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు [ప్రారంభం నుండి యావజ్జీవ నభ్యులుగా ఉండ టమే కాకుండా కొంతకాలం దానికి కార్యదర్శిగా ఉన్నారు పంతులుగారు. మాసవ్యత్రిక నడపాలని మొదట్నుంచీ అభిలాషపడిన లక్మణరావుగారు “జనరంజని” అనే ప(తికను కొంతకాలం నడిపారు. లవ్మణరావు పంతులుగారికి "అభిమానప్మాత మైన నంస్థలలో హైదరా బాదులోని ఆంధ పరిశోధక మండలి ఒకటి. దీనిని 27_12-1022 నాడు ఆదిరాజు వీరభదరావు మొదలై న వారితో కలని పంతులుగారు స్టాప్‌ంచారు. ఛర్మిత పరిశోధన, కాసన గంథాలను (పకటించడం, అము[ద్రిత [గంథాలను [వచురించటం ఇవి ఈ సంస్థ (వధాన ధ్యేయాలు. లక్మణరావగారి మరణా నంతరం ఇదే లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలిగా మారింది. తెలంగాణా కాస నాలు, షితాబుఖాను చరిత మొదలైన (గ్రంథాలను ఈనంస్థ (ప్రచురించింది. ఈసంస్థ (ప్రస్తుతం నామమా(త్రావశిస్టమై హైదరాబాదులోని ఆంవ సారస్వత వరిషత్తు కార్యాలయంలో ఉంది. అక్ముణరావుగారు స్వయంగా దేశస్వాతం్యతోద్యమంలో పాల్గొని జైలుకు పోత్తేధుగాని, స్వాతంత్యోద్యమానికి అన్నివిధాలా సహాయ సహకారాలంద జేకారు. (ప్రాచీన భారతదేశ చరిత [గ్రంథాలను (ప్రకటించడం ద్వారా (ప్రజల్లో బేశాభిమానాన్ని కల్గించడ మే కాకుండా ఆంధధదేళ చరిత రచనకు [పోత్స హించి కూడ ఆం ధోద్యమానికి వారు దోహదం చేశారు. 1306లో కలకతాలో భాధాభాయి నౌరోజీ అధ్యషతన సంపూర్ణ స్వాతం్యత్య నినాదంతో జరిగిన.

కౌొమరాజు లక్ముణరావు శ్ష1 కాం(గెస్‌ మహానభయందు నాయని వేంకటరంగారావు, వారినర్వో త్తమరావు గార్హతోపాటు తాను స్వయంగా పాల్గొన్నారు పంతులుగారు. 1907లో నంది గామలో జరిగిన కృష్ణాజిల్లా కాం్యగెను మహానభలో సాంఘికనభ ఆహ్వాన కార్య దర్శిగా [పథాన పాత వహించారు. ఈ థభలో లాలా లజపతిరాయ్‌ మొద లైను నాయకులను" అకెన్టుచేసి (వవాసానికి- వంపటాన్ని త్మీవరగా- ఖండిస్తో ఉపన్యాసా లిచ్చారు. ఇదే నందర్భంలో దేశంలోని వివిధ (ప్రాంతాలు నంచ- రిస్తూ బెజవాడకు వచ్చిన చివీన్‌చల్మద పాలుకు స్వాగత మిచ్చిన వారిలో లక్ష్మ ణరావుగారాకరు... 1908 మే, తివడేదీన మ్మదానులో మహారాష్ట్ర సంఘం వారు ఏర్పరచిన “స్థివాబ్రీ వర్ధంతి సభకు లక్ష్మణరావుగారు న్వయంగా అధ్య క్షత వహించి మరారీలో [పసంగించారు. 1908 జులైలో లక్ముణరావుగారి ముఖ్యనహచరులు గాడిచర్ల వారిసర్యోత్తమరావుగారు అరెస్టయ్యారు. వారికి మూడేళ్ళ శిక్ష పడింది. అప్పుడు వారి కుటుంబాన్ని లఅక్ముణరావుగారు న్వయంగా ఆదుకున్నారు. లక్ష్మణరావు నిజమైన [పజ్యాస్వామ్యవాది. ఓకరి తృవ్తికోనం కార్య. కర్తల స్వైతంత్యంళలోగాని, రచయితల స్వాతం్యత్యంలోగాని జోక్యం కలుగ జేసుకోటం లక్మణరావుగారికి ఇష్టం ఉండేదిగాదు. చిలుకూరి వీరభ్మదరావుగారి ఆంధ్రుల చర్విత రెండోభాగం (పచురణమంతా గాడిచర్టవారు నిర్వహించారు. లక్మణరావుగారు పూర్తిగా ఆ విషయాన్ని గాడిచర్టవారి మీదే వదిలి పెట్టారు. సహాయ సంపాదకుల పేరులో గాడిచర్చవారే ఆ (గంథానికి ఉపోర్ధ్దాతం [వాశారు. ఆ (గ్రంథంలో వెలమదొరలు చాపకూడు తిన్నారన్న (పసకక్తి ఉంది. అభిప్రాయ బేదమున్నా అసభ్యత ఏమీ లేక పోవడంవల్ల గాడిచర్తవారు దానిని దిద్దలేదు. మార్చలేదు విజ్ఞాన చందికా మండలికి పిఠాపురం, బొబ్బిలి, మునగాల జమీందారులు పోషకులు. వారిపేర్టు మండలి (గ్రంథము లన్నిట్లో (పకటింపబడేవి. ఈ్నగంథ (వచురణతో బొబ్బిలి, పిఠావురం జమీందారు లకు ఆ(గహం కలిగింది. తాము పోషకత్వం నుండి విరమిస్తున్నామని లక్మణరావుగారికి తెలియజేశారు, ఆరోజునుంచి వారిద్దరుపేర్గు విజ్ఞాన చందికొ మండలి (గ్రంధాలనుండి అదృశ్యమయ్యాయి. అంతేకాని గాడిచర్ల వారిని గాని, చిలుకూరి వారిని గాని వారేమి ఇబ్బంది పెట్టలేదు. ఆ తరు వాత అనేక కారణాలవల్స చిలుకూరివారికి, ఇరొవగారికి పొత్తు

కి తెలుగు వైతాళికులు మదురక పోవడంవ్ధ ఆంధుల చరిత్ర 8వ భాగాన్ని చిలుకూరి వారే స్వయంగా (వకటించుకన్నారు.

కంచుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారికి లక్ష్మ ణరావుగారు. నిజమైన వారసులు. కందుకూరివారి ఆదర్శాన్ని ఆలోచనలను దృష్షిలో పెట్టుకొని "ఆంధభాషాభివృద్ధికి తికరణ శుద్ధిగా పాటుపడ్డారు. మహారాష్ట్ర దేళంలో గొప్ప విద్వాంనుడై (వభుత్వోద్యోగాలకు ఆశించకుండా నెలకు ఇరవై రూపా యలు మ్యాతమే ఆదాయం వచ్చే పూర్వార్జితంతో జీవనం గడువుతూ వివా _ఎవాం కూడా చేనుకోకుండా మహారాష్ట్రి దేశ వరిళోధనకు కృవ్ని చేసిన విశ్వ నాథ కాశీనాథ రాజవాడే చర్విత పరిశోధనా విషయంలో లక్ష్మ ణరావుగారికి ఆదర్శం. వీరేశలింగం గారు తెలుగుళో నవల, (పహననం, వ్యాసం, సాపాత్య -చర్మిత మొదలైన అనేక సాహితీ (ప్రక్రియలను (వవర్తింపజేశారు. తక్కిన భాధ్యతలైన చరిిత్రపరిశోధవా కార్య్యకమాన్ని తెలుగు శాస్త్ర విజ్ఞాన (గ్రంథా లను [పచురించడం ద్వారా కందుకూరివారు [ప్రారంభింబిన మహోద్యమాన్ని కౌమ్మరాజువారు పూరించారు, ఇద్దరిదీ ఒక్కటే. ఆశయం. ఆఅంధధులలోని ఆజ్ఞానావరణాన్ని ఛేదించడం. 1919లో కందుకూరి వీరేశలింగంగారు అంధ తపుల చర్మిత 2వ భాగాన్ని సవరించి (వానింది మాను ఎగ్మూరులో కొమ (రాజుగారి నివాస గృహమైన వేదవిలానులో. వీరేశలింగంగారు ఇదే ఇంటిలో *నిర్యాణం చెందారు. -

లత్మణరాప్పుగారు సంఘ నంస్కరణా భ్మిపాయాలు గలవారు. కందు కూరి వీరేళలింగంగారి లాగా ఆ"ఉద్యమంలో (పధాన ప్యాత వహించక పోయినా ఆయన నంఘ సంస్కరణ కార్యక లాపాలకు దోహదం చేసేవారు. మెటిక్క్యులేషన్‌ చదువుతున్నప్పుడే, చిన్నపిల్లను వెళ్ళి చేనుకున్న ముసలి డాక్టరుకు సంబంధించి, మరారీలో వీరు (వానిన [పహననం వీరి సంఘ సంన్కరణాభిలాషకు నిదర్శనం. ఆ రోజుల్లో తమ కుమార్తెకు ఉన్నత విద్యను చెప్పించడమే కాకుండా ఆమెకుగైబాల్యవివాహం చేయటానికి కూడ వారు నిరాకరించారు. తమ సోదరి అచ్చమాంబను (పోత్సహించి రచనలు జేయడం ద్వారా శ్రీవిద్యా వ్యావ్తికి దోవాదం. చేశారు, మ్మదాసులో ఎన్‌. ఫ్రీనివినయ్యంగారి అధ్యక్షతన నడుస్తుండిన దక్షిణ పిందూదేశ నంఘ సంస్కరణ నంఘంలో లవ్మణరావుగారు సభ్యులు, ర్యాత్రిబ్స హరిజనులకు

కొమరాజు లద్యుణరావు కహా చదువు చెప్పే కార్య్మ్యకమాన్ని కాశేశ్వురరాపుగారితో పాటు లక్మణరావుగారు నిర్వహించారు. 1907లో నందిగామలో జరిగిన కృష్ణాజిల్లా నంఘనంన్మరణ సభలో వితంతు వివాహం, రజస్వరానంతరవివాహం, నము్ముద్రయానం, భోగం. మేళాల నిషేధం, అస్పృుళ్యళతానివారణం, అంతక్నాఖా వివావోలు మొదలైన విషయాలై తీర్మానాలు (వవేశ పెట్టడంలో అత్మణరావుగారు .పధానపా(త వహించారు. ఆదే సభానందర్భంలో వితంతు వివాహాలు చేసుకున్నవారితో' కలసి సహవంక్తి భోజనాలను వారు నిర్వహించారు. తన రెండవ మేనమామ- గారైన భండారు దండపాణిగారు వితంతు వివాహం చేసుకోడాన్ని స్వయంగా (ప్రోత్సహించారు. తెలుగు వాళ్ళలో విజ్ఞాన వ్యావ్తిని కలిగించడానిక్కి వైజ్ఞానిక దృక్ప. థాన్ని అందించడానికి జీవితాన్ని ఛాకపోసిన లక్ష్మణరావు నంతులుగారు థాషా విషయకంగా శాస్త్రీయ దృష్టిని పదర్శింపలేక పోయారు. కాస్త విజ్ఞా నాన్ని ఎక్కువమందికి అందజేయటానికి వ్యావహారిక భాష (వధాన సాధన* మని వారు గుర్తించలేదు. మ్యదాసు విశ్వవిద్యాలయంవారు పరీక్షలలో _ అభ్య ర్థులు తెలుగు వ్యాసాలను వ్యావవారిక భాషలో [వాయ వచ్చునని [వక టించిన- నమయంలో దానిని (పతిఘటిస్తూ మ[దాను గవర్నరు దగ్గరికి రాయబారం. వెళ్ళన వారిలో కొమ్మరాజువారు ముఖ్యులు. “గి బులుంక28మదేంయ ౧9. “లేషకట ప౯09ల అనే వ్యాసంలో వారు (గాంథీికవాదం చేళారు. గురజాడ అప్పారావుగారు విజ్ఞాన చం్యదికకు కళింగదేశ చర్వితను, వ్రాసి ఇస్తానని వాగ్దానం చేశారు. రాబోవు [గంథాల జాబితాలో ఆ పున్తకం 'పేరునుకూడ- (ప్రకటించారు. అప్పారావుగారు ఆగంథాన్ని వ్యావహారిక భాషలో వ్రాసి" ఇస్తానంటె లక్ష్మణరావుగారు అందుకు నిరాకరించారు. ఆకారణంగా ఆఇగంథం- వెలుగు చూడలేదు. ఎంతటి శాస్త్రీయ దృక్పథం కలవారికైనా కొన్ని విష “యాలలో వ్య క్రిగతదృష్టి 0910246 చేస్తుందనటానికి ఇదొక (_పధాన- నిదర్శనం. భాషా విషయంలో కొమ్మ్యరాజువారి అభిప్రాయాలు ఇట్టా ఉండేవి "*వ్సనము చేయవలసిన కార్యము లింకను పెక్కు గలవు. ఆందు ఆం(ధధ భాషకు నమ్మగమైన వ్యాకరణము సిద్ధము చేయట ఒక పని, ఈ వ్యాకర ణము (గాంథిక భాష కొకటియ, వ్యావహారిక భాషకొకటియు పుట్టవలెను...

మక ఇలుగు వైతాళికులు గ్రాంథిక భాషకు జిన్నయనూరిచే రచింపబడిన లక్షణ (గంథమునకైై మనమెప్పుడు వారికి! గృతజ్ఞులమై యుండవలె ననుటకు నందేహము. లేదు శాని, ఆందలి లక్షణములకు లోబడని అక్ష్యములు! బెక్కులు గలవు. అశ్హే అందు గణముల పట్టికలు పూ ర్తిగాలేవు. "తెనుగు భాషయందలి ముత్చైయైదు “వేల శబ్దములును వ్యాకరణ రూపముఐనుబట్టి గణములుగ విభజింపబడపలెను. ఆట్టయినగాని భాషకు నియమ మేర్పడిన దనుటకు వీలులేదు. సంస్కృత వ్యాకరణము నందలి గణపొఠమును ఎత్తివేసిన వ్యాకరణ మేముండును ?-” హేతువాదానికి కట్టుబడే లడచ్మణరావు పంతులుగారు, ఇంకా కొంతకాలం బకికి ఉండిఊంటే, వ్యావహారిక భాషావళ్యకతను గుర్తించి ఊండేవారేమో।ః మహారాష్ట్ర దేళంలో బాల్యం, విద్యాభ్యాసం గడిపిన లక్ముణరావు వంతులుగారికి పూర్తిగా మహారాష్ట్ర న్వభావాలు అలవడ్డాయి. మవారాసష్ట్రుల వట్టుదల, వీరావేశం, కరోర దేళాభిమానం వారి జీవితంలోనూ, రచనల్లోనూ, పతివించిస్తాయి. ఇదే విషయాన్ని మాడపాటి హనుమంతరావుగారు. ఒక .వ్యాసంతో ఈ విధంగా వివరించారు: “లక్ముణరావుగారికి మవోారాళ్టులవైనా, మారి సాహిత్యుంవైనా అభిమానం ఎక్కువగా ఉండేదేమో అని నాకు తోస్తుంది. వారి వేషం నేను చూచిన దాన్ని వట్టిన్ని మహారాష్ట్ర పద్ధతిగానే ఉండెనని నా -అఖ్మిప్రాయం. ఆ తలగుడ్డ, ఆ పొడుగు కోటు, ఆ ఊత్తరీయం వేనుకొనే విధా -న్‌ం అట్టాగే ఉండేవి. వీరు కుమారుని 'పేరు వినాయకరావు అని పెట్టారు. ఈ పేరు మవోరాష్ట్ర దేళంలో ఎక్కువగా వాడుకలో ఉండ్రేది. ఇటు వంటిది -తేలుగుదేళంలో, అందున్ను వీరి న్వస్థానమైన కృష్ణాజిల్హాలో, గణపతిరావు అని, .గటేళరావు అని, వినాయకరావు అని పేర్గుఉన్నట్టు నాకు కాన్సించలేదు... ౨౩+ లక్ష్మణరావు గారు (వాసిన మొట్టమొదటి, తెలుగ్ముగంథం శివాజీ మహారాజు చరిత్ర అని తెలిసింది. 17వ శతాబ్దంలో జన్మించి యవ్మక్ర పరా (కమమును (వ్రదర్శించి ఛ్మతపతి బిరధాంకితుడై న భ్రీ శివాజీమవారాజును ఇతర ప్రాంతాల హిందువులకంటె మవిొరాష్ట్రంిలు ఎక్కువ భక్రితో దై వావతారమని ావీంచి పూజ్యభావమును (ప్రదర్శిస్తారన్న సంగతి అందరికి తెలిసినదే

కోమరౌఖా అడమ్యణరావు 15 “కదాఃం”. లక్ష్మణరావుగారు “ఈ మరాఠి వారెప్పుడును ఇట్టి వట్టుదలయ స్వదేశాఖిమానము గలవారు. చాందూదేళశ మంతయు. గెలచిన జౌరంగజేబు చ|కవ ర్తి 'మరాఠారాజగు శివాజీని గలువలేక పోయెనని చదువరులు ముందు చూడగలరు” అని పొందూ మహాయుగంలో (వకటించడమే కాకుండా విజయనగర స్మామాజ్యాన్ని గుకించో, ఆంధదేళ చర్మితకు నంబంధించిన మరొక ఘట్టాన్నో కోకుండా మహారాష్ట్ర చర్మితను 1పత్యేకంగా మవామ్మ -దీయ యుగం తరువాత మూడవ భాగంగా ,(పకటించడానికి నిశ్చయిరచు కోవడం వారికి మహారాష్ట్రదేళంపైనా, చర్మితవైనా ఉండే అభిమానాన్ని “'వాటుతుంది. లక్ష్మ జరావుగారు ఎన్నో కొత్త పరిభాషాపదాలను తెలుగులో వాడారు, వాటిలో చాలవరకు అకాలంలో మరాఠీలో వాడుకలో ఉన్నాయి. యూనివర్శిటీ అనే అర్ధంలో అంతకు ముందు తెలుగులో వ్యాప్రిలో ఉన్న “నర్వకళాకాలి అనే వదం స్థానంలో “విశ్వవిద్యాలయం అనే పదాన్ని, ఎడిటర్‌ అనే పదానికి సమానార్థకంగా ఉన్న “వ్యతికాధివతి"కి బదులుగా “నంపాదకుడు" ఆనే పదాన్ని వంతులుగారు వాడుకలోనికి తెచ్చారు. ఆవే తరువాత తెలుగులో స్థిరపడ్డాయి. -అట్టోగే ఎడ్యుకేషన్‌ ఆనడానికి విద్యకు బదులుగా “శిక్షణ” అని, నేషనల్‌ అనే పదానికి నమానార్థకంగా జాతీయకు బదులుగా “రాష్ట్రీయ” అని, ఫళానీ అన టానికి “అముక్‌ అని, [వ్రసంగం ఆనే శబ్ధాన్ని “సందర్భం” అనే అర్థంలోనూ అక్ష్మణరావుగారు వాడుతుంచేవారు. అయితే ఈ పదాలేవీ తెలుగులో స్థిరపడి నట్టు కనిపించవు. ॥ లక్ష్మణరావు పంతులుగారికి తెలంగాణా (ప్రాంతం అంటే మొదటినుంచి (వత్మేకమైన అభిమానం ఉండేది. ఆయన తెలుగుదేశంలో ప్రారంభించిన మొదటి 'మహాకార్యం _్రీకృష్ణదేవరాయాంధ భాషానిలయ స్థాపన. విజ్ఞానచందికా (గంథమండతి (ప్రారంభం, అంధధ్రపరిశోధక మండలి స్థాపన హైదరాబాదు ఇలోనే- జరెగాయి. "దాని వలనను (శీకృష్ణదేవరాయాం[ధ్ర భాషానిలయ స్థాపన) కుక్షాన చంద్రికామండలి యొక్క కార్యస్థానము మైదరావాదులో. స్థావింప

శే తెలుగు వై తాళరుల్లూ బడుట వలనను వై జ్ఞానికముగా వికాలాం్యధ స్థాపన జరిగినదని చెప్పనొప్పును.” అని అయ్యదేవర కొశేశ్వురరావుగారు తన జీవిత కథలో (వాళారు. ఆరోజుల్లో తెలంగాణా వారంటే సోదరాం[ధులలో కొన్ని ఆపోహలుండెడివి. విద్యా వైజ్ఞా నిక రంగాల్లో వీరు వెనుకబడిన వారనే భావం వారి కుండేద. ఈ అభి[ప్రాయా- లను లక్మణరావుగారు తొలగించే [పయత్నం చేశారు. పోతన పేర్కొన్న ఏకశిలానగరం కడప జిల్దాలోని ఒంటిమిట్ట అని కొంతమంది వాదం (పారం థించగా దాన్ని నయుక్తికంగా ఖండించి పోతన ఆంధ భాగవతాన్ని (వాసిన వీకాశిలానగరం వరంగల్లే అని స్మపమాణంగా నిరూపించారు. తెలుగు దేశపు (తిలింగాలలో [దాఇారామ ్రీశ్లైలాలతోపాటు మూడోలింగం [శ్రీకాళహ స్తి కాదని: మంతెన దగ్గర కాశేశ్వురమని మొదటిసారి చెవ్పీనవారు కొమ(రాజువారే... “*ఆంధదేశమును గురించియ, ఆంధరాజులను గురించియ, ఆ౫(ధ్రవాజ్మ యమును గురించియ నెక్కుడు పరిశోధనలు చేసీ (కొత్త వింతలను కనుగొన- దలచిన వారికి హైదరాజాదు- రాజ్యమందలి తెలుగు భాగ మొక బంగారపు గని వంటిది.” అని ఒకానాక నందర్భంలో లక్ష్మణరావుగారు పేర్కాన్నారు. లక్ష్మణరావుగారు సాధారణంగా పతికలో "వచ్చే వాదోపవాదాలకు. దిగేవారు కారు. ఆ వాద్ధాలలో జిజ్ఞాన కంటె" పరన్పర దూషణే ఎక్కువగా ఉంటుందని వారి అభ్మిప్రాయం. అలుతే ఒకసారిమాతం వారు నిగ్రహాన్ని కోల్పోయారు. పేకుమళ్ళ రాజగోపాలరావుగారి సంపాదకత్వంతో వెలువడే శశి. రేఖ అనే ప్యతికలో నన్నయభట్టు (వథమాంధకవి అవునా, కాదా? అనే వాదం. (ప్రారంభమైంది. రాజగోపాలరావుగారే ఆదికవి విషయాన్ని తేల్చడాని] నన్నయభట్టు విషయాన్ని చర్చలోనికి దింపారు. మారుపేరుతో నన్నయ [ప్రథమ మహాకవి అని సమర్థిన్తూ వారే వ్యాసం రాళారు. మరునటి సంచికలో తమ పేరుతో నన్నయ ఆదికవికాదని వారు వాదించారు. ఇట్టా నాలు గైదు- సంచికల వరకు తామే ఉభయపశాన్ని వహించి వాదాన్ని పెంచారు. దానితో పండితులకు చిచ్చు అంటుకుంది సహీమాహేమీ లందరు రంగంలోకి దూకారు. జయంతి రామయ్య పంతులు, కాశీభట్ట | బహ్మయ్యకాన్త్ర మొదలగు వారు (దథమకవి వాదులై కే చిలుకూరి వీరభదరావుగ రు, లక్మణరావుగారు (్రథమకవి కాడనే వర్గానికి చెందినవారు. అయితే ఈవ్యాసాలు లమ్మణరావు. గారి పేరుతో కాకుండా మరొక పేరుతో వచ్చాయి. ఇదే కాకుండా మారు

తౌమ్మరాజు అక్యణరావు శభ వేరుతో వీరు కొన్ని రచనలు చేశారు. ఆంధవ్యతిక మొదటి ఉగాది సంచికలో “*ప్‌బద్రివేల బేరము” అనే ఒక కథను రామానుజరావు అనే పేరుతో (వాకారు. లక్ష్మజరావుగారికి అనేక శాస్త్ర విషయాలతో వరిచయం ఊండేదెం స్వయంగా [వకృతిళాస్త్రం, రాజకీయకాన్త్రం తర్క_ళాస్త్రం, గణితం, ధర్మ శాస్త్రం, జ్యోతిష్యం మొదలైన విషయాలలో వ్యాసాలు ([వాయడమే కాకుండా విజ్ఞాన చంద్రిక [వచురించిన అనేక కాస్ర [గ్రంథ రచనల్లో సంపాదకుడుగా పేరి [పచ్చన్న హస్తం ఉండేది. ఆయుర్వేదం మీద వీరికి (పత్యేకమైన ఆన క్రి. గణనాథ సేన్‌ వాసిన *%పత్యవ కారీరం' అనే పుస్తకంలోని కొంత భాగాన్ని “అస్థిపంజరం" అనే పేరిట వీరు కెలిగించారు. వీరివల్లనే డాక్టరు ఆచంట లక్ష్మీ పతిగారు అలోపతిక్‌ వైద్యం నుంచి ఆయుర్వేద వైద్యంవైక్‌ ఈమదృష్టిని మళ్ళించారు. భిషగ్‌రత్న శ్రీపండిత డీవి గోపాలచార్యులుగారు పేరికి అవ్లులు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా థాషాళాస్త్రంలో (దావిడ భాషా తుల నాత్మక పరిళోధనా రంగంలో నమకాలంలో వస్తున్న సాహిత్యంతో వారికి పరిచయముండటం గమనార్హం. *దావిడ భాషలలోని ఉత్తమ పురుష సర్వ నామములు” అనే వ్యానం కె. వి. సుబ్బయ్యగారి ౨2714106 506168 "వ్యాసాలను పంతులుగారు సమ్మగంగా వరిశీలించారనే వివయాన్ని చెవుతుంది. గదేళభ్రావలలో శాస్త్ర పఠనం అన్న వ్యాసం అనాటి వరిస్థితులకెంత సరి మోతుందో ఈనాటి పరిస్థిత్తులకూ అంతే. మాతృభాషలో శాస్త్రాలు బోధించ వలసీన అవసరాన్ని వివరిన్తూ వారిట్టా అంటారు. “అన్యభాష మొదట నేర్చు కౌని వీదప నాభాషయందు శాస్త్రముల గళల( జదువుకొనుట [దావిడ (ప్రాణా యామము వంటిది. కాని యట్టి 1పాణాయామమే మనదేశమునందు (పన్తుతము జరుగుచున్నది. ..తర్క వేదాంతాది పూర్వశా _సంముల నేర్చుకొనవలెనన్న సంస్కృతము నేర్చుకొనవలెను. రసాయన వదార్థవిజ్ఞానాది కాస్త్రముల సభ్య నింవవలెనన్న నింగ్లిమ నేర్చుకొనవలెను. ఈ భాషల నభ్యసించుటకు. గొంత కాలము వ్యయవరుపవలెను.” శాస్త్ర పఠనానికి కొన్ని భాషలు మ్మాతమే అర్హ మైనవన్న వాదాన్ని త్మీవంగా ఖండిస్తూ“జ్ఞాన మొక భాషయొక్క యబ్బసొమ్ము శాదు” అని అంటారు. సంస్కృతాన్ని రాష్ట్రభాష చెయ్యాలని ఈరోజులో కూడ భావిస్తున్న కొంతమందికి సంస్కృతాన్ని గురించి లక్మణరావుగారి అభిప్రాయాలు గమనార్జాలు, “ఇది. దేవభాష యని మనకు భ క్రియన్నను

క్షి ఇల్రుగు వైతాళికులు “దేశము 'నందెందరు సంస్కృత పండిళులుకలరు? సంస్కృతము దేళభాషాఖభి వృద్ధికి సాయముగా నుఠడవఅసినదేగాని మరల నది దేశభాషయగు నన్నమాట కలలోని వార్త. సంన్కృతముగాని, ఇంగ్రీషుగాని దేశభాషాస్థానము నాక మించుకొన నేరవు”, లఅత్ష్మణరావు పంతులుగారు కలాంిలంళ 5౧౬౧౦6౯ త త్తం అజ్జేయ వాదా (గీ80086101800) న్ని నమ్మినవారు. 526206 1820 నుంచి 1908 వరకు జీవించిన బిటిష్‌ తత్త్వవేత్త ఆయన సిద్ధాంతం వరిణామవాదంవై ఆధారపడింది. “దేవుడున్నాడో లేదో తెలుసుకోవడం సాధ్యంకాదని, కాబట్టి దాన్ని గురించి ఆలోచించి నందువల్లగాని ఆధ్యాత్మిక నిక్వానం కలిగినందు వల్చిగాని (వయోజనంలే”దని అక్ఞేయవాద సారాంశం. అమునా లక్ష్మణరావు పంతులుగారు ఇతరుల మతవిళశ్వాసాలను ద్వేషించేవారు కాదు. “ఒకరి మతము ల్తొకరికి అసమ్మతములగుట స్వాభావికము. ఇంత మాతముచే నొకరినాకరు నిందింపకూడదు. మైసమ్మను బూజ్రసేయ వారిలో నజ్జనులు లేరా? ఆందర కును మతద్వేషాభావంబు ఉండవలయును ” అని ఒకచోట వారు అభ్హిపాయం వెలిబుచ్చారు.

“గతాన్ని(తవ్వి చర్మిత బయటికి తీయటం గతంలోకి వెళ్ళటానికి కాదుం ఇన్న సత్యాన్ని గ్భుర్తించినవ్లారు పంతులుగార్న. హైంధచవీర్లుల వీరగాథలను వర్ణించి మహమ్మదీయుల నెదుర్కొన్న శివాజీని. (పత్యేకంగా అభిమానించిన లక్ష్మణరావు పంతులుగారు హిందూ మహమ్మదీయల నమైక్యతనే కోరేవారు. “పూర్వమొకప్పుఢు పొందూ ముసల్మా నులు పోరాడుచుంఢిరి గనుక వారెప్పు డును స్నేహితులు గానేరరనుట లోకానుభవము లేనివారు చెప్పవలసిన మాట. ..మునల్మాను లీ దేళవానులై నందున పస్తుతమున్న పాంద్లూ మున ల్మాన్తు ఖన్నధమ్ములు, పూర్వమందు మరాఠావారు బంగాళమును దోచుకొని రనిణ్యవన్తుళ 'కాలమందలి బంగొశీవారు మరాఠీవారిని ద్వేషించుట ఎంత వొస్యా స్పదమ్మో పూర్వ మౌరం/;జేబు హిందువులను బాధపెదైై ననియు, అకియ రామరాజు తురుష్క్టలను బాధపెళ్టైననియు నిప్పటి హిందూ ముసల్మాన్నుల్లు పోరాడుట ఎంకేని హాస్యాస్పదము”- అని ఒకచోట లక్మణరావుగ్గా రంట్లారుం

“అ కారంతో విజ్ఞాన సర్వస్వం పూర్తి చేసినవంతు లుగారు తరువాత “ఆంధధ్రి శంపుట [వక్షటన కోసం పూనుకాన్నారు, . తెలుగువారిని... గురించ

కౌమ్యరాజు లక్మణకావు 19 అంతకు ముందు చాలా తక్కువగా వరిశోధన జరిగింది. తెలుగువాళ్ళను గురించి [వాయాలంటే కొత్తగా వరిశోధన చేయవలసిందే. ఆంధ . సంపుటం కోనం పంతులుగారు ర్యాతింబవబ్శ పరిశోధన చేస్తూ లా త్యామ కాననాలు వరిశీలిస్తూ విశ్రాంతి లేకుండా పనిచేయడం వల్ద వారి ఆరోగ్యం వూ రర్రిగా' చెడి పోయింది. వారనుకున్న మవోరాష్ట్ర మహాయుగాన్ని పూర్తి చేయలేక పోయారు. అంతకు ముందు *అి కార సంపుటాన్ని (పకటించడానికే వారనేక విధమైన ఇబ్బందులు ఎదుర్కొన్నారు. అలంకార శాస్త్రాన్ని గురించి వ్యానం (వాస్తానని వాగ్దానం చేసిన ఓ వండితుడు నాలుగ్రెదు సంవత్సరాలు ఎన్ని విజ్ఞప్తులు వంపినా ఆవ్యాసాన్ని (వ్రాని ఇవ్వలేదు. చివరికి విజ్ఞాన నర్వస్వ ముద్రణ దానికోనము ఆపటం ఇష్టంలేక పంతులుగారే సంస్కృతం హింది, మరాఠీ, ఇంగ్రీమ మొదలైన భాషలలో అలంకార శాస్త్రానికి నలబింధీంబిన (గంథాలు పరిశీలించి ఆ వ్యాసాన్ని [వ్రాయవలసి వచ్చింది. అట్టాగే విజ్ఞాన చంద్రికా ([గ్రంథమండలికి ఓ పుస్తకం వాస్తానని ఓ వండితుడు 800 రూపా యలు అడ్వాన్సుగా తీనుకున్నాడట కాని ఆయన పుస్తకం [వాసి ఇవ్వలేదు. -చివరికి “మహానుభావుడు ఆ భాషా సేవకుని హృదయంలో ఒక తృణం మన (దవ్యంవడి ధన్యమైంది. కాని ఆమహనీయుని (గంథరాజం చదువుకొని ఆనం చం పొందే అదృష్టం మన తెలుగువారికి లేకపోయింది కదాః అని విచారం” అని నిట్టూర్బారట. ఈ సంఘటనలు, విజ్ఞాన నర్వస్వు, విజ్ఞాన చంద్రికా (గంథ మండలుల నిర్వహణలలో వంతులుగా రెదుర్కొన్న ఇబ్బందులకు నిదర్శనాలు:

ఆం్యధసంపుటం (ప్రచురణ కార్య[కమంలో మునిగి ఉండగానే లక్షణ రావ్లగ్రారి ఉబ్బసం వ్యాధి (వక్తోపించింది. డాక్టరు ఆచంట లక్ష్మీపతి మొద లైన వైద్యులు వారిన్నిఫరీక్సించి విశ్రాంతి తీనుకోమన్నారు. 1928 మే లో మదనపల్లి వొర్ట్సీ కొండలలో పంతులుగారు కొన్నిరోజు లున్నారు, అయినాః విశ్రాంతి దొరకక మ్మదాసు తిరిగి వచ్చారు. ఆంధ సంపుటం [వ్రాయటానికి శాసన్నాలు పరిశీలిస్తూనే 1928 ఇజలై 18, రాత్రి 12-200 గంటలకు 468 ఏండ్ల వయసులో, కందుకూరివారు మరణించిన ఇంటిలో, అదే గ దిలో, లక్ష్మణరావు గారు కీర్తి శేషులై నారు,

స్వర్గీయ షరుగంటి సీఠారామయ్య గారన్నట్లు లక్మణరావు పంతులు శారు ఒక వ్యక్తికాదు ఒక సంస్థ, ఆంధ్రదేశంలో (ప్రసిద్ధులైన చార్మితకులు,

వ0 జెలుగు వైతా?కులూ వివిధ ళాస్ర్రవేత్తలు ఆయన ద్వారా ఆకర్షితులై విజ్ఞాన చంద్రికా [గ్రంథమండలి ద్వారా దేళానికి పరిచితమైనవారే. (వథమాంధచర్మ్శిత నిర్మాత చిలుకూరి వీరభ్యదరావు, రసాయన కాస్త్రవేత్త మం[త్మిపగడ నరసింహారావు, జీవజంతు' వైద్య కాస్త్రాల్లో నిష్టాతుల్లై ఆయుర్వేదానికి అఖిల భార్లత (ప్రచారం కలుగ జేసిన వారిలో ఒకరైన ఆచంట లక్ష్మీపతి, అక్ష్మణరావుచేత (పోత్సాహిళు- లైన వారే. మొదట రాజకీయోద్యమాలలోను, తరువాత (గంథాలయోద్యమం లోనూ జీవితాన్నర్పించిన గాడిచర్ణ్జ హరినర్వో త్తమరావు, (ప్రముఖ ఆంధ రాజకీయ నాయకుడు, సంఘ సంస్క ర్త, బహ్యుగంథ రచయిత అయ్యదేవర కాశేశ్వురరావు; తెలంగాణా ఏకైక నాయకుడు, ఆంధవీతామహ మాడపాటి హనుమంతరావు; అనేక సాహితీ సాంస్కృతిక నంస్థలకు సేవచేసిన రావిచెట్టు రంగారావు మొదలైన వాళ్ళ లక్మణరావుగారి సహచరులు. లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి కార్యదర్శిగా తెలంగాణంలో చరిత పరిశోధన కొన సాగించిన ఆదిరాజు వీరభ్మదరావుగారు లక్మణరావుగారి దగ్గర శిక్షణపొందిన వారేం ఆర్థికళాస్త్రవే త్తగ్గా కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డిగారు విజ్ఞాన చంగదికా (గ్రంథమండలి ద్వారా తెలుగుదేశానికి పరిచయ మయ్యారు. అందరికంటే. ముఖ్యంగా తెలుగు దేశంలోని స్యుపసిద్ధ చార్మైతరులు మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు విజ్ఞాన సర్వస్వం ద్వారా వెలుగులోనికి వచ్చారు. విజ్ఞాన సర్వన్వూ నిర్మాణంలో లక్ష్మ ణరావుగారికి నహాయకుడుగా ఉండిన రాయ్యపోలు నుబ్బా రావుగారు ఉస్మానియా విశ సవిద్యాలయం జెలుగుళాఖకు (వపథమాచార్యులుగా పనిచేశారు, ఆర్భశతాన్దికితం ని,దాణమైవున్న ఆంధజాతిని మేల్కొల్పిన మవోవురు లలో లష్మణరావుగారొకరు. . తెలుగువారికి, తమ చర్మితను తాము తెలుసు కొనే దారిని చూపారు లక్ష్మణరావు గారు. కాని ఇంతవరకు మనం తెలుసు. కున్నది రాజులచర్యిత మ్మాతమే. ఇతివోసపు చీకటికోణం అట్టడుగున వడి వాన్పించని సామాన్యుల జీవన విధానపు చరితను వరిశోధించాల్సి ఉంది అప్పుడే లత్ముణరాపుగారివంటి. వారు (ప్రారంభించిన ఉద్యమాలు నఫలం ఆయినట్టు.

కొమరాజు లక్కణరావు థాషా-సేవ

• బిద్దాంన్‌ ఎిప్తో గ 00 ఏడు నిలువులెత్తు ఎదిగి ఏ మూలనుంచి చూచినా కానవచ్చే మవి మూర్తులు కొందరే జన్మిస్తారు. వారు ఏ కాలంలో ఉన్నా, ఏ దేళశంలో ఉన్నా ఎల్లకాలం ఆలా మనస్సులో మెడలుతూనే ఉండే పనులేవో చేస్తారు. ఎల్లిరి అభిమానాన్నీ చూజఅగొంటారు. అలాంటి మహాపురుషులలో తెనుగువాడి ఎదలో అనుదినం మెదలవల ఫేనవాడు కొమరాజు లత్మణరావు. మవిామేధావి అన్నా, మవిో పరిళోధకు డన్నాా గొవ్స చర్మితకారుడన్నా, గొప్ప సాపాత్య [పచారకుడన్నా, వమన్నా ఏ విశేషణంకూడా ఎంత గొప్పదైనా ఆయన చేసిన భాషాసేవను పూర్తిగా వివరింపలేదు. అందువల్లనే ఏ బిరుదమూ, ఏ వివరమూ లేకుండా కొమ్మరాజు వెంకట లక్మ్మణరావుగారు అంటేనే చాలు మనముందుకు ఆ మవోమూర్తి ఫాఇ్షాత్కరిస్తుంది. ఆ పేరుకు ముందో వెనకో ఒకమాట చేర్చడం దాని విశ్వ శూపతను సంకుచిత పరచడమే అవుతుంది. ఆయన పట్టుమని పదికాలాల పాటు మనుగడ సాగించలేదు-ఆయన 18లో పుట్టి 1029లో తనువు చాలించాడు. ఆ నలఖై ఆరేళ్ళలోనే ఆయన చేసిన వరిశోధనాచులను పరిశీలిస్తే ఇహమటీ కొన్నేళ్ళు జీవించే ఉంటే, ఆయన ఆరంభించిన పనులను వూర్తి చేసే ఉంటే తెనుగునేటికంటే ఎంత పరి పుష్టమై, పటిష్టమై, సంతః (వప్రదీప్తమై ఉండేదో అనిపించక మానదు. కానీ అంతటి అదృష్టం ఆంధులకు వట్టలేదు. అమిునా జరుగని దానితో వగవడంకన్నా, జరిగినదానికి నంతోషింతాం, సంతృవి చెందుదాం--ఆఅదే మంచిదేమో: ల నం. ఆయన వుట్టిన రోజులు డేశభవితవ్యం దిద్ది క్రీర్యనకుక్రున్నషోమాలన్న న. మన చరిత ఒక మలుపు తిరుగుతున్న నాళ్ళవి (4 ఠా + + శ గ్‌ా [గ్రంధాలయం ॥| న్‌ ల గీ 0, స్స మెల 60 ఏ.

వై తెలుగు వె తాిరులూ

ఏ జాతి చరిితలోనైనా ఏటా బంగారు పూలు వూయవు. ఏటా జన జీవనరంగాలలో వసంతం వెల్లి విరియదు, ఏదో ఒక కాలం ఆ జాతి చర్మితను (ప్రవుల్లిం చేస్తుంది.

మనదేశంలో ఆంగ్ల సౌంస్కృతీ [వభావం మూడు పూవులు ఆరు కాయ లుగా వికసించిన కాలమది. పర్యపభుత్వ పాదుకొని దేశీయమైన పరిపాలన పునాదులు [కక్కదలి పోతున్నా, వారి సంస్కృతిలోని బలం, వారి సాహిత్యం లోని బల్వం, వారి నుశిక్షిత ఆలోచనా [కమంలోని నై శిత్యం ఇవన్నీ మన నిలిభిన నీళ్ళలో తొణుకేసి కదిపి వేసినవి.

తమ పీటను పదిలపజచుకొనడం కోనమే అయినా అటునుంచి వచ్చిన దొరలలో కొందతు మన భాషను నేర్చుకోవడం, మన సాహిత్యంలోని విశిష్టతలను గమనించడం, మనవారిలో వారికి చెందిన చదువు సాముల నియమ నిబంధనలు ఆమలుపరచడం-అలా కొంత మన అలోచనా నరళిని వారు [పభా వితం చేయసాగినారు.

నర్‌ సి. వీ, (బౌన్‌దొర (1708-1884) అనాళ్ళలోనే ఆర్మధ భాషాభి వృద్ధిక్షే చేసిన అపార కృవిని పర్యాలోచిస్తే ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది.

" అటుకమీద న్నిదపోతున్న తాటాకు (ప్రతులను బూజు దులివి నిదలేపిన మవోనుభావు డాయన. ఒకే కావ్యానికో (ప్రబంధానికో పలు (ప్రతులను నంపాదించి శుద్ధమైన (ప్రామాణిక (ప్రతులను తయారు చేయించడం, కొన్నిటికి పీరికలు (వాయడం, కొన్నిటిని అనువదించడం, ఒక గొప్ప నిఘంటువును తయారు చేయడం ఇలాంటి వనుల నెన్నింటినో చేశాడు (బౌన్‌.

కాంబెల్‌లాంటి వారు ఆరంభించిన వ్యాకరణాదుల ఆంగ్ల రచనలు,. తులనాత్మక పరిశీలనలు ఒక కొత్త చూవును (వసాదించినవి.

(బౌన్‌ ఉద్యోగజీవితం సాపాత్య సేవనంగా నూటికి నూరుపాళ్లు గడచినదేమో అనిపిస్తుంది.

మరి ఆకోవలోనే, ఆయనచే [పభావితులై అనేకులు మన పండితులు తమ్‌ వానను తాము" వెంపొందించుకొనే [పయత్నం చేశారు.

కొమ్మరాజు లత్ముణరావు భాషా"సేవ విత్తి అప్పుడే మన"తెనుగు పునర్చొాకసన మవోయుగం ఆరంభమైనది. చిన్నయనుూరివ్రంటివ్రారు వ్యవహారభాషా రచనలను ఆతడుగున .పడవేని శగాంథికానికి పట్టం కట్టడంలో ఎంత పొరవడినా నిఘంటు నిర్మాజంలోగాని, వ్యాకరణ నిర్మితిలోగాని, విద్యాటోధనారితులను కట్ట దిట్టం చేయడంలోగాని చూపిన అనస్యవతిభా నంపత్తిని మనం కాదనలేము. వమైనా అన్నిరంగాలలో ఒక్క ఊపుతావి సాంస్కృృళిక పునరుజణ్జీ వనం రెండుచేతులా వెంపొందించిన మహానుభావులు ముగ్గురు వెనువెంటనే రావడం మన మహాఖథాగ్యం వారు పదితరాలలో, వదివందల మందితో జరిగేపనిని ఒక్క తరంలో ఇక్క-_ చేత్‌ మీదుగా నడుపగలిగినారు. ఇ* .. ఉక్షరు కందుకూరి వీరేశలింగంపంతులుగారు (1848-1919). ఆయన తేనుగు దృక్పథంలోనే ఓ వినూత్నమైన మార్పు తేగలిగారు. (హ్మ్‌ నమాజ స్థాపనద్వారా సాంఘిక సంస్కరణలకు వీజావాపనం చేకారు. అనేక మూఢా చారాలను వెక్కిరించి వేళాకోళంచేసి తప్పుకొనకుండా వాటి సమూల నిర్మూ లనంకోసం ఎంతకైనా తెగించి పోరాడినాడు. తాలి నవల [వాళాడు. తాలి కవులచర్మిత, తొలినాటకర, తొలి ఆత్మకథ ఒకటేమిటి చాల [ష్మకియలలో తొలిసారి కలంపట్టిన అదృష్టం ఆయనకే దక్కినది. ఆయన నవ్మాసశీర్షుడూ సహన బాహారు పాదుడుగా మనకు కానవస్తాడు. అలాగే నృజనాత్మక సాహిత్యంలో ఒక వినూత్న పయోగంచేసి చిన్న కథకు (ప్రాణంపోని, వచన వ్యావవోరిక నాటకానికి పాణ్యవతిష్టచేసి, దేశమును (వేమించుమనీ, మంచిని వెంచుమనీ (వబోధించి అజరామరుడై న గురజాడ అప్పారావు (1861-1915) రెండవవారు. ఇకో తెనుగు వాతలోనే. వివ్ణవంతెచ్చి, అఆంతకుముందుదాకా పండితులూ వారూ వాడ్డుత్తూవచ్చి, చిన్నయసూరి తర్వాత అడుగున పడిపోయిన వ్యావహా తిక థాషకి సాహిత్యంలో షట్టంకట్టి.వచనం వి సరించేందుకు కృషిచేసి తన జీవితంలోనే తన ఉద్యమసార్థక్యంచూచి సంతృప్పుడై ఉండి పోయిన. గిడుగు శోమమూ ర్తిపంతులు (187/=1520) మూడవవారు.

వడ తెలుగు వై తాళికులూ-

ఇలా అంత మహోన్నతులై న మహాపురుషులు ఆందలు పుట్టి ఆనుపమాన (వతిభాసంప త్తితో, ఆనన్య సామాన్య నిరంతరకృషితో తెనుగు మాగాణంలో నుణులను పండిస్తున్న రోజులలోనే జన్మించి అంతఎత్తూ ఎఐగిన మహానీ యుడు లక్ష్మణరావుగారు.

ఆయన చేసిన ఐబహుముఖకృషిని నాలుగుస్టూలరేఖలతో మీముందుంచే 1చయత్నం చేయడమే ఇప్పటి నా (వసంగలక్ష్యం,

మిగతవారిలో ఒకొక్కరు ఒక్కొక్క రంగాన్ని, లేదా కొన్నిరంగా అను ఎన్నుకొని కృషిచేశారు. ఈయనకూడా అలాగే తానూ ఒక అపూర్వ సాహిత్యవ్యాసంగ రంగంలో గజ్జకట్టి దిగినాడు.

ఆయన జీవితంగూర్చి మరొకరు (పనంగించడంతో నేనాయన భాషా “శీవాదులనే పేర్కొని వివరించే [ప్రయత్నం చేస్తాను.

1వధానంగా ఒక్కొక్కరి బాల్యం, వారి అప్పటి పరిసరాలూ, విద్యాఖ్యానం ఇత్యాదులు వారివారి తర్వాత కార్యనరళికి వునాదులు వేస్తాయి.

లక్ష్మణరావుగారి పుట్టుక కృష్టాజిల్హా వెనుగంచిప్రోలులో. తొలుత

విద్యాభ్యాసం భువనగిరిలో, తర్వాత ఉన్నత విద్యార్దనం నాగవూరులో.

ఇదంతా ఆయనకొక విసృత విజ్ఞాన భూమిలోనికి [పవేళ మివ్పించినదిం ఇలు ఆం[ధం, అటు తెలంగాణాలలో రెండిటా సంబంధం-అందుా సన్నిపాత సంబంధం ఉన్నవారు మనకు ఆశ్ర లేరు. ఆనాడు మటింతగా ఎవరికి వారుగా ఉన్నారు.

ఆ రోజులలో ఆయనకు తెలంగాణాతో ఏర్పడిన బాంధవ్యం తర్వాత అక్కడి మహానేశతలలో కలిసీ అక్కడి సా౨న్క్బృతిక పునకుజ్జీ వనంలో గొప్పగా పనిచేసే అవకాశం కల్పించినది.

అలాగే నాగవూరులో విద్యాభ్యానం మహారాష్ట్రం, సంన్కృ్బృతం,హిండీ మొదలై న భాషలలో పాండిత్య (ప్రాగల్భసముపార్ణనకు దారితీసి తర్వాత అయన వ్యాసంగంలో ఆపూర్వ సముద్దీ వ్రికి మూలభూతమైనది.

మహారాష్ట్రంలో పాండిత్యమంటే గీర్వాణంలో పాండిత్యంకూడా అన్ని

కొమంరాజు అమ్మణరావు భాషా"సేవ శిత వేరే చెప్పనవసరంలేదు. అప్పటికే ఆ భాషలో సజీవ సంచలనం బయలుదేరి ఎన్నెన్ని చర్చలకో, పరిశోధనలకో దారితీన్తూఉండగా రావుగారు అందులో తలమున్కలుగా దిగినారు. ఎప్పటికైనా ఇతరభాషలతోడి పరిచయం, పాండిత్యం, సాన్నిహిత్యం “ఏ భాషలో వనిచే సేబారినై నా [వభావితులను చేస్తుంది. వారి కృషకాక ఊవునూ -తూగునూ (ప్రసాదిస్తుంది. ఆంగ్లం మొత్తంమీద భారత జీపన సరణిలోనే కొత్రతీవెలెన్నింటినో “పూయించి, కొ త్తవలపుల నెన్నింటినో గువాశింపజేయగా, ఇలా పలుభాషలతోడ్‌ -సంవర్కం రావుగారి దృక్పథవై కాల్యానికి ఎంతైనా తోడడిందని వేరే చెవు వలసిన పనిలేదు. అప్పజి మరాఠీ వత్రికలలో ఆయన ఎన్నెన్ని వ్యాసాలో [వాశారు; “కొన్ని వద్యాలమకూడా (వాకారు. అవ్పటి సాహత్య నంవాద వివాదాలలో పాల్గొన్నారు. రామాయణంలోని పంచవటి ఏది అని ఆనాడు మరాఠీలో జరుగు "తున్న చర్చలలో ఆయన పాల్గొని ఆ పంచవటి తెనుగునాటిలోనిదే నని నిరూ పంచేందుకు శతధా (యత్నించారు. అంతే ఆనాటి పరిశోధనలో (పధానమైనది, ఇంగ్రీను వండిళులు ఒరవడ్‌ పెట్టినది; అనేక[పళులను నంపాదించి, వాటిని పర్యాలోచించి, పరిశీలించి, 'కారతమ్య పరిశీలనంచేని వాటిలో సాధుపాఠ నిర్ణయంచేసి [ప్రామాణిక (వతు “లను (వచురించడం౦+- అలా ఆమన అనాడు మహారాష్ట్రంలోని మోరోపంతు కర్ణ వర్వాన్ని పరిశోధించి శుద్ధ్మవతిని తయారుచేసి అక్క-డివారి మన్ననలను అందుకొన్నాడు. “అయితే అనాళ్ళలోనే ఆయన తెనుగు దేశానికి ఎంతదూరంలో ఉన్నా తన మాతృభాషను దూరం చేనుకోలేదు. అందులో తాను మున్ముందు చేయవళలసిన కృషకి అంకురార్పణం ఆనాడే చేశారు. ఆయనా ఆయన సోదరి భండారు అచ్చమాంబగారూ. తెలుగు వత్రికలకు, ఇక్కడి వాటికి, వ్యాసాలు (వ్రాస్తూ వచ్చారు, ఆతర్వాత ఆమె అబలా సచ్చర్నిత రత్నమాల వ్రాసి ప్రచార పజ చటం తెనుగుదేళం బాగా ఎలుగును.

వి 'ఉఇలుగు. వైతాళికులు

“అప్పటిలో . 1898లోనే రావుగారు “విశ్వముయొక్క- విరాట్‌" స్వరూ వము” అన్నదీ, “విశ్వముళైక్క వాల్యస్వరూవము”అన్నదీ రెండువ్యాసాలు (వాశారు.

.ఈ వ్యాసాలతో ఆయన చేయదలచుకున్న దేమిటో చూచాయగా తేలి? పోయింది. పాళ్చాత్య వైజ్ఞానిక వ్రకాండులు వరిశోధనలుచేసి సాధించి, పచుర పరుస్తున్న విజ్ఞాన (వగతిని తెనుగువారికి అందివ్వాలి; తెనుగులలో ఆధునిక విజ్ఞానం వెదజల్దాలి.

ఇందుకు వాటితో (శ్రీకారంచుట్టి ఆ తర్వాత అనేక రచనలలో ఆ పనిని విన్రరింపజేస్తూ వచ్చినాడాయన,

ఆలాగే గాసటవీసటగానున్న భారతచరి[తను, ఆంధులచర్నితను కాన్త చిక్కుదీసి, నరిచేసి, ఒక నిర్దిష్ట, నిర్బష్ట [ప్రామాణిక చర్మితగా రచించాలనే ఆశయం ఆయనకు ఆనన్యసామాన్యమూ, మౌొఠభిక వరిళకోధనా పూర్ణమూ ఆయిన రంగంలోనికి [వవేశింప జేసీనది,

వీటన్నిటికి కావలసిన సాధననంపవ త్రిని సంతరించు కొనడమే (బహ్మాండ మైన పని. పైగా పరసభుత్వం పరిపాలిన్తున్న రోజులలో, వారి పండితులు: [ప్రాచ్యమంకతా పాళ్చాత్య సంస్కృృతి ముందు దిగదుడుపే అన్న నమ్మకంతో, (ప్రాచ్యచర్మిత అంతా ఇటీవలికి పేలై నంతగా. లాగివేయాలన్న దురూహతో, ఖుదంతా ఏదో ఆటవికదళలో నున్నదన్న దుర్‌ భావంతో కూడా, కొందలు తప్పు హరి పట్టిస్తున్న రోజులలో సరైన చరిిత్రరచనకు ఉప్మక్రమించడమే భగీరథ (ప్రయత్నం.

సరిగా ఈ మహాకృషిని ఆరంభిస్తున్నప్పుడు ఆయనకు అనువై న తావు సకు వెళ్ళే అవకాళం చిక్కింది. ఆయన మునగాలపరగణాకు దివాన్‌ అయ్యారు. త్ర విథినిర్వహణలో మదరాసునకు తన నివాసం మార్చుకున్నారు. ఆరోజులలో చెన్నపట్నం తెనుగు వునర్వికాసానికి ఆటపట్టుగా ఉన్నది; అనేక వర్తిశోధనలకు, పండితులకు, (గంథాలయాలకు, (వదర్శనళాలలకు అలవాలంగా- ఉన్నది.

తెనుగువారికి మజొక నగరం అప్పటికి లేదు. ఇప్పటికీ ఉన్నదా అనేదా

కతొమ్మరాఖా లత్య్చుణరావు థాషా-సేవ వ అనుమానాస్పదమే. మైదరాబాదు ఇంకా ఆందుకు తగిన హంగులన్వ్నీ నమ కూర్చుకొనవలసే. ఉన్నది. అయితే ఆదొక వివిధథాషా౨ సంగమం. .కొవడం- ఒక్‌ విశిష్ట గుణం.

అనాళ్ళలో మదరానుకూడా అటు మళయాళం, కన్నడం, తేలుగు, తమీళాలకు' సంగమ స్థలంగా ఉన్నది. వైగా పాళ్చాత్య [పథ్యాత తోలి. నిలువరంకూడా కావడంలో విభిన్న నంన్నృతుల పరస్పర [పభావవిలనితమె- ఉన్నది.

ఆ నగరం (బౌను మొదలు తర్వాతి తర్వాత వేటూరు [ప్రభాకరశాన్త్రిగారి.- దాకా ఆంధ చర్విత, సాహీత్యాది వరిశోధకుల కందర్లకూ ఆటపట్టయినది అప్పుడే అక్కడ విశ్వవిద్యాలయం, చక్కటి (ప్రాచీన వస్తుపదర్శనళాల,- 1ప్రాచ్యలిఖిత వుస్తక భాండాగారం ఇవన్నీ అమరి ఉన్నవి. ”

_ అందువర్దినే వీరేళలింగంగారిక్సీ కాశీనాథుని నాగేశ్వరరావు వంతులు గ్‌ = (1867-1988) గారికికూడా లక్ష్ముణరావుగారికి వలెనే అది నిలువరము- నాడే ఇవ్వగలిగినది. ఈసాటికి ఆక్కడ కావలనినంత సామ[గి, నంభారం- ఇంకా ఉండనే ఉన్నది,

1001 లోనే హెదరాబాదు నగరంలో లవ్మణరావు పంతులుగారు (గ్రంథా అయోద్యమానికి పాదుకల్పిస్తూ ఉండిన పోలీను కమిషనర్‌ వెంకటరామిరెడ్డి, మునగాలరాజూ నాయని వెంకటరంగారావు వగైరాలతో కలిని పనిచేన్తూ- వస్తున్న రావిచెట్టు రంగారావు, ఆదిపూడి సోమనాథరావు, మైలవరపు నరసింహ ఛాస్ర్ర, మాడపాటి హనుమంతరావు వగైరాలతో కలిసి శ్రీ కృష్ణదేవరాయాం[ధ భోషానిలయం స్థావించడంలో తెలంగాణా సాంన్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి నారుపోసినారు.

దేవులపల్లి రామానుజరావు గారు ఒక చోట పేర్కొన్నట్లు ఆయన అక్క-డ్తా (గంథాలయోద్యమంద్వార రాజకీయ సాంఘిక సాహిత్య రంగాలన్నిట ఒక కొత్త వికాసానికి (పేరకులై నారు.

• అందువల్లనే ఏ ఇతర వండితునికీ ఆనాడు లేని ఒక విశిష్టత. వంక్రొ చేకూరినది; సకలాం్యధ వైతాళికుడైనా డీయన.

న! తెలుగు వై తాళికులు-

మదరానులో 1906లో ఆయన విజ్ఞానచం్నద్రికా (గంథమండలిని సంస్తా శించినారు. అనేక యువకిశోరాలను చేర్చుకున్నారు; అనేక సమస్కంధు నిను రాబట్టుకొన్నారు, అప్పటిలో గాడిచర్హ హరిసర్వో త్తమరావుగారుమొదలు, అయ్యదేవర కొ శేశ్వరరావు మొదలు అపుడప్పుడే వరిశోధనలో దిగుతున్న మల్లం మల్లి సోమశేఖర శర గారివంటి ఉద్దండు లెందఠతందరతోనో ఆ (గ్రంథమాలకు “సంబంధ బాంధవ్యాలు ఏర్పడినవి.

ఇప్పటికీ మనం తీర్చుకోలేకపోతున్న దేళభాషా బోధనాదుల సమస్య లను ఏనాడో ఆయన ఊహించినాడు. ఏ సంక్టిష్టవిజ్ఞానకాఖ అయినా ఏ విషయ మయయినా తమ మాతృభాషలో చెవ్పవీలున్నదనీ, ఇలా చెప్పినప్పుడే అది నులు వుగా పరివ్యా వ్రమవుతుందనీ ఆయన ఆనాడే నమ్మినాడు, కాబల్టే ఆందుకు పూనుకున్నాడు.

రసాయనకళాస్త్రం, భౌతికళాస్త్రం, జీవకాస్త్రం, వృక్షశాస్త్రం మొదలు అనేక విజ్ఞాన కాఖలవై పుస్తకాలను రచించి, రచింవజేసి ఆందులో [కమంగా వచురిస్తూవచ్చారు. ఆయా విషయాలలో నిష్ణాతులైన వారిని [పోత్సహించి వారివలన అసమానకృషి చేయించాడు.

అలాగే చరిత్రరచనకు [ప్రాణంపోసిన మహనీయత ఆయనకే “ద్‌క్కినది. న్వయంగా హిందూ మహాయుగం, మహమ్మదీయ మహాయుగం “ఆయన రచించి (ప్రచురించిన ఉద్యగంథాలలో కొన్ని.

అప్పటికి మూలసామశ్రిలోనికి వెళ్ళి పతిది అక్కడొక అంళ మూ, ఇక్కడొక అం? మూగా నమకి ఏరుకొని సేకరించుకోవలసే ఉన్నది, పైగా పాళ్చాత్య చరిత రచయితలు కొందజు చరితను తల్మకిందులుచేని నసివూసి మారేడుకాయ చేనిన పట్టులూ అనేకములు. కాళిదాసాదుల కాలాన్ని ఎంత దగ్గ అకు లాగితే అంత మంచిదన్నట్లు ప్రవర్తించిన పండితులను గురించి మనకు 'ెలునును. అలాగే మటి కొందటిటు ఏ గాథలనో (తవ్వి వారిని ఇంకా ఇంకా ఆవలికి 'ఉన్ననాటికంటే ఆవలికి కౌనిపోయే [పయత్నం చేయడమూ మన 'మెలుగుదుము,

ఈయన అలాకాక అధర్వ వేదకాలం మొదలు దేనికి కాలం నిర్ణయం చేయ -దలచినా ఏవిధమైన జాత్యహంకారంకాని, విజాతీయనై చ్యభావంకాని లేకుండా

వతొమ్యరాజు అమ్యుణరావు భాషా"సేన వణ దొరికిన సౌత్యంతో శాస్త్రీయంగా నిర్ణయించేందుకు శతధా సహ[సధా [వయః త్నించాడు. ఇదెంత కష్టసాధ్యమో ఈనాడే మనకు తెలును. ఇక అనాడెంత కష్టాతి కష్టతరమో మనం ఊహీంచుకొన వచ్చును.

ముఖ్యంగా చరిత్రకు కాననాదుల ఆధారం అతిధానాంశము. ఆనాడు. కశాసనాదులను సేకరించడం ఆవసరమైనది. అంతేకాదు, ఆ కాననాలేనాటివో నిర్ణయించాలి. ఆ లివిని చదవగలగాలి. అందలి విషయాన్ని ఆనాటి మాటలను ఆర్థంచేసుకొని (టగహించ గలగాలి.

ఆలా ఆయన ఎన్నెన్ని కాసనాలను చదివారో, ఎంత మౌలిక పరిశో ధన కావించారో అనుకుంటేనే ఆశ్చర్యచకితుల మయిపోతాము.

ఆనాటి స్వచరి(త్రాది రచనకు మనకు లక్యంకూడా ఉన్నది. పాళ్చా. త్యులు మనలో కలిగించిన న్యూనతా థావాన్ని పార్శదోలాలంటే మన వూర్వూ కాలం జౌొన్నత్యం, మన (ప్రాచీన నంశ్కృృతీ సభ్యతా నాగరకతాదులలోని ఉన్నతీ, అలనాటి శిల్బ చ్మిత కళాదులలోని ఆ(పతిమాన ర నజ్ఞతా అవన్నీతిరిగి, కట్టుకొనివచ్చి తనవారిముందు నిల్చి వారిలో ఆత్మవిక్వానం కల్పించాలిం అట్టని అది దురహంకార దుర్విలసితం కారాదు.

ఈ క త్తిమీదసామును బహుచక్కగా నిర్వ ర్రించి' ఆయన అటు హిందూ, మహమ్మదీయ మవాయుగములనేకాక, శివాజీచర్మితలాంటి వాటిని రచించాడు అలాగే అ్యబహాం లింకన్‌, అశోక చ్యకవర్తి లాంటి వాటిని [పచురించాడు.

ఇంతచేసినా ఆయనకు నంతృప్రి కలుగలేదు. తాను రెండు చేతులా [వ్రపంచ విజ్ఞానాన్ని తెనుగువారందరకూ వంచిపెట్టాలి. అది కేవలం పొడుగు చేతుల పందేరం కాకూడదు. _ నర్వజన సామాన్యం అందుబాటులోనికి అది రావాలి.

అందుకాయన ఎంతగా తవించిపోయినారో, తహతపహవపడినారో మనం. ఊహేంచలేము. తుదకు ఆయనకు అందుకు తగిన వథకమొకటి తటినదిం దానిని వెనువెంటనే ఆచరణలో వెట్టినాడు. న

అదొక ఉద్యమం. ఆదే ఆయన ఆరంభించిన ఆంధ్ర విజ్ఞాన సర్వన్వ వకటన సమారంభం. గా

19 9.18లలో ఆయస అంతదాకా (ప్రపంచ మానవ మహాజ్ఞాన భాండా రాన్ని సమాలోచనంచేసి దాని సారసంగ్రహాన్ని అందలకూ పంచాలని విజ్ఞాన సర్వస్వం ఆరంభించారు,

ఎన్‌ నైక్లోవీడియో (బిటానికా ఆదర్శంగా దానిని నంసిద్ధపజచ సాగ్‌ నాడు. తాను [ప్రధాన నంపాదకుడుగానే కాదు, (వధానవిషయనల్లేఖకుడుగాకూడా పని చేసినాడు. ఎందటజెందణు సమిజ్డీలై న జగజెట్టీలో పనిచేసినా ఆయన (వాని నన్ని వ్యాసాలు ఆందులో ఇంకెవరు వ్రాసినట్టు కనిపించదు.

అంత (బహ్మాండమైన [పయత్నాన్ని అ నాడు వ అపార దన నంచ యమూ లేక, ఏ (పభుత్వ ఆదరాభిమానాలూ నహాయ సంప త్రీ లేకుండానే "కొనసాగించిన ఆయన సాహసానికి మనం జేజేలు చెప్పాలి+

మజౌకటి. ఆయన తానే ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం - నడయాడు విజ్జా న సర్వస్వంగా మనకు కానవస్తాడు, అకారం వణకే మగినిన ఆ విజ్ఞాన సర్వ నస్వంలో ఆథర్వ వేదం, అదై్వైతం, అభిజ్ఞాన కాకుంతలం, అలంకారాలు, అష్టా -దళ మహాపురాణాలు, అష్టాధ్యాయి - ఇలాంటి విభిన్న మహాంళాల గూర్చి ఆయన (నానిన వ్యాసపరంవరను మనం పరిశీలిస్తే ఆ విజ్ఞానఖిని ఎంతలోతై నదో, ఎంత విస్పృతమైనదో, ఎంత సంపన్నమూ సమృద్ధమూ అయినదో జోధపడుతుంది, ఆ అపారజ్ఞాన నంవద మనకళ్ళకు మియమిట్లు కొల్పుతుంది.

పోనీ అలాంటి విషయాలతోనే ఆయన నంత్ర్రవ్రిపడినాడా లేదే! -అట్టవైండు అన్న వ్యానంచూస్తే, అది ఎంత సాంకేతికంగా, కాస్త్రీయంగా

న్పష్టంగాా ఆచరణకు అనుకూలంగా (వాకాడో గమనిస్తే 'ఇదా విజ్ఞానమంటే" అని ముక్కున [వేలిడుకొని విస్తుపోయి ఓ నిశ్చయానికి వస్తాము.

(ప్రధాన విషయమనీ, అవధాన విషయమనీ, సాహిత్యమనీ చట్టుబండల అనీ లేదు, జనానికి అపనరమయ్యే నర్వ్యవిషయ సామగిలో దేనిమీదనై నా వారు [వాయగలరు; అందుకు తగిన సంభారాన్ని నంపొదించుకోగలరు. ఉచ్చి పచ్చిగా నాలుగవీ, నాలుగివీ కలివి (వ్రాసీ ఏదో మొక్కుబడి తీర్చుకోవడం కాక ముకుబంటిగా విషయ నము[దంలో మునిగి తేలి ముత్యాలను ఏరి తెచ్చి మనకు అందివ్వుగల ఓరిమీ పేరిమీ కల వారాయన.

శొమ్మ్యరాజు లక్యుణరావు థాషా-సేవ త్రై అయినా ఆ అంధ విజ్ఞాన నర్యన్వం అవ్పటిలో మూడు నంపుట్లాలలో అకారంతో ముగిసి అక్కడికే ఆగిపోయింది. ఆయన సజీవుడేఅయి. మటి కొన్నాళ్ళుంటే, అది పూర్తిగా అవిధంగానే పూర్తి అయి ఉంటే మనం సాహిత్య వరంగా ఇంకెంతో సంవన్నులం అయి ఉఊంజేవారం. అందుకు ఆంధుళలు నోచుకోలేదు. ఆయన 9289లోనే వరమవధించినారు. కాలమెంత (కూర మైనదోః దానినే తర్యాత కాశీనాథుని నాగేశ్వురరావు వంతులుగారు షమట్‌ంత మంది పండితుల సాయంతో, అంతదాకా తెలిసిన విజ్ఞానంతో తిరిగి ఆ అకార వరంవరనే రెండు ముచ్చటైన నంవుటాలలో (వకటించినారు. తిరిగి వంతులు -గారి మృతితో ఆ పని కూడా కడముట్టకనే ఆగిపోయింది. ఆ తర్వాత తెలుగు థాషా నమితి ఏర్పడింది. డాక్టర్‌ గోపాలరెడ్డిగారే దాని అధ్యక్షులు. వీరు అలా అకారోది[కమంగా కాక, విషయానుుకమంగా విడివిడి నంపు టాలుగా విభజించుకొని (పచురించ నారంభించారు; వం్యడెండు సంపుటాల -చాకా వచ్చినవి. అలాగే ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం నంగ్రహంగా సైదరాబాదునుంచి వెలు -వడినది. ఇతః పూర్వమే ఉర్హాం జమీందారుగారు అయిదు సంపుటాలలో ఆంధ శజ్ఞానం అని (వకటించినారు. ఇది 1988-41 మధ్య వెలువడినది. ఏమయినా లక్మణరావుగారు ఆరంభించిన పద్ధతిలో తెలుగులో అంత ారీఎత్తున విజ్ఞాన సర్వస్వం రాలేదు. నిజానికి ఖారత భాషలలో విజ్ఞాన సర్వన్వం ఆరంభించింది తెలుగు లోనే అన్నది మనం జ్ఞాపకం ఉంచుకోవలసిన అంకం. తర్వాత 1915లో మరారీలో విజ్ఞాన సర్వన్వ [పకటన ఆరంభమై 21 నంపుటాలలో 1921 నాటికి పూర్తి అయింది, అలాగే బెంగాలీలో విశ్వకోశం అనే పేరి విజ్ఞాన సర్వస్వం తర్వాత ప్రచురితమైనది. మిగత అనేక భాషలలో ఆ [సయత్నం అలా కొససాగడానసికి మున్ముందే లమ్మణరావుగారు ఆరంభించారు. ఆయన దూరదృష్టిని అభినందించక ఉండలేము.

తని ఆలుగు వై లాళకుల్లూ ఇంతకూ ఆయన మాంచి వయసులో కాలానికి ఐలిఅయి పోయారు కానీ కాకపోతే ఇంకెన్ని చేసేవారో. నలభై ఆరేళ్ళ వయనులోనే ఆయన మృతి: ఇెందినా ఎంత అద్భుతమైన అపారకృష్న చేశారో మనం తలచుకుంటేనే ఒడలు- గగుర్పొడుస్తుంది. ఇలా ఇంత కృషిచేసి గతించిన ఆ మహానీయని నంన్మృతి మనలో ఏ యింత కార్యవ్యగ్రతను (పబుద్ధంచేసినా అదే పదివేలు. రానున్న 1977లో ఆయన శతజయంతినాటికి ఆయన రచనలన్నిటిని సమీకరించి, సముద్ధరించి, సంపాదించి, చక్కగా ము[ద్రించి (వచురించే మవాకార్యానికి ఆంధ్రవదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీవారు బద్ధకంకణులు కాగలరని, కావలెనని ఆిస్తున్నాను? విశ్వసిస్తున్నాను. ఈనాలుగు మాటలలో ఆ మహావ్య క్రికి రూపుకట్టగల శకి నారు లేదు- అయినా అందుకు వూనుకున్న నా సాహసాన్ని మన్నిస్తారని నమ్ముతున్నాను-- ఈ అవకాళం కల్పించిన అకాడమీ అధ్యమడు గోపాలరెడ్డిగారికి, కార్యదర్శి రామానుజరాపుగారికి ఇతర కార్యకర్తలకు నా కృతజ్ఞతను తెలియ. జేనుకుంటున్నాను.

ఉపయు క్త (గంథాలు, వ్యాసాలు, అాణతొ

1. కాశేశ్వురరావు, ఆయ్యదేవర. నా జీవితకథ - నవ్యాంధము, విజయవాడ: ఆదర్శ [గంథ మండలి, 1959.
2. వీరభద్రరావు, ఆదిరాజు, నర్వజ్ఞశేఖరుడు లక్మణరావు. లక్ష్మణరాయ వర్ధంతి నంచిక, సికిందాబాదు; అలుగు తల్ది కార్యాలయము, 1944. 8, వెంకట లక్ష్మ ఐరావు, కొమణ్డాజు. లఅత్మణరాయ వా్యాసావళిం మ్రాను; లక్ష్యణరాయ పరిశోధక మండలి, 1920,
3. సీతారామయ్య, కురుగంటి, ఈయన ఒకవ్యక్తి కాదు-ఒక నంస్ట అనవచ్చు లక్మణరాయవర్ధంతి సంచిక, నికిం(దాబాద్‌: తెలుగుతల్లి కార్యాలయము, 1944.
4. సోమశేఖర శర్మ, మల్లంపల్లి. విజ్ఞాన సింధువు. లక్మణరాయ వర్ధంతి నంచిక, సికింద్రాబాద్‌ : తెలుగుతల్లి కార్యాలయము, 1944,
5. హరి సర్వోత్తమరావు, గాడిచర్హ్ణ. అన్నయ్య కొమణ్ఞాజు లమ్మణరావు . లవ్మణరాయ వర్థంతి నంచిక, సికిందాబాద్‌ : తెలుగుతల్లి కార్యాలయము, 1944,

శ్ర రాజా నాయని వేంళఠపే రంగారావు బహద్ద్‌రుగారు

_ శేళనవంతుల నరనంవాకొనన్త్రి

భారత స్వాంతర్మత్య లబ్ధికి వూర్వం మన ఆంధ్యపదేశ్‌లో కూడా ఎన్నో సంస్థానములు, జమీందారీల, జాగీర్హు, మఠ్తాగామములు, దేశముఖ్‌ దేశ పాండ్యాల ,పరిపాలనా (ప్రాభవం కల్ప పల్లెలు పట్టణాలు ఉండినవి. వాటి అధి పతులైన వారిలో దేశం, దేళ్ళపజలు, సారస్వతం, సాహిత్యం, సంస్కృతి, అన్న చిషయాల వై మక్కువ గలవారు కూడ్రా ఉండిరి. కనుకనే ఈనాడు. మనం, కశాసాహీత్య సంన్కృృళతులకు నంబంధించిన యే నూతన కార్యమును తలపెట్టినవ్పటికిని దానికి పునాదిగా, పూర్వరంగముగా కొంత ఆధారం

లభిస్తున్నది.

మైనూరు, విజయనగరం, గద్వాల మొదలయిన నంస్థానముల అధి

, పతులు. కళాసాహిత్య_పోవణమును. చేసి దేశమునకు, దేశీయలకు. కొంత మేలును చేకూర్చినారు. దేవాలయ, విద్యాలయ చికిల్సాలయాదులతను హొలకొల్పి జేఖ్మెవజల కళా విజ్ఞునములకు, ఆరోగ్య 'భొగ్యములకు యథాళ శ్రిగా' దోహద మును'కలిగించినోరు. ఫ్రీరాజా'నోయన్‌ చేరకటరంగారావుగార" ఈ కోవకు చెందిన జమీందారులై యుండిరి. శ్రి శ. 18'5లొ వరంగల్లు జిల్లా? మాను కోట తాలూకాలోని నెల్లికుదురు [గామమునందు నాయని రాఘవరెడ్డిగారు శ్రీమతి. గోపమ్మగారు అను పుణ్యదంవతుల గర్భమున జన్మించిగి. నాయనివారు రెడ్డి కులంలోని మోటాటి శాఖకు చెందినట్టివారు. ఈ మోటాటి శాఖీయలైన కెడ్డలో చాలామంది నంస్థానాధిపలుగను, దేళముఖులుగను, జాగిర్జా ర్దగను ఊన్నట్టివారు. నుమారు వ00 నంవత్సరాలకు వూర్వం ఆలంపురం నంస్థాన మును పరిపొళించిన విజ్ఞులవారు, వనప రః గోహిల పేటల (వభువులై యుండిన ఉనుంపల్లివారు, బాబాసాహెబ్‌ పేట ఇడ్రెడ్డివారు. వన్నాజిపేట మొదలయిన నగరములకు పాలకులై నవారు, మరికొందరు [పభుపులుకూడ ఈ మోటాటి రెడ్డిశాఖకు చెందినట్టివారే. బహుశః కాకతీయల పాలనంలో [ప్రాముఖ్యమును వహించిన “మష్టెవాడ” (గ్రామమున నివసించి, తరువాత

వశ ఆలుగు వె తొళకులూ ఇతర ప్రాంతములకు వెళ్టటచేత ఈ తెగకు చెందిన రెడ్డు “మటెవాడ, మొట' వాడ, మోటాటి” అను పదమును రెడ్డిజాతికి పూర్వ పదమునుగా స్వీకరించి యు౨దురు. అలంపూరునకు (పభువైయుఎడిన బిజ్ఞుల తిమ్మభూపాఐబడు తన అనర్హరాఘవ కావ్యముకందు, “మొటవాడ కుుఅముకందు” అని పేకొంని యుశ్నాడు. కనుక మోటాటివారు కాకతీయుల కాలమునుండియే ఇూత్రతేజము గల పాలకుల్తై యుండిరనుట నిర్వివాదాంశము. వకంగల్డు జిల్పాలోనిదేయైన మానుకోట తాలూకా తృారూరు (పఖువు అలో వీరికి పెద్దకం్యడ్రి వరుస వారైన నాయని వేంకటవామయ్యగారు, కీశర వంశీయులైన మునగాల పరగణా జమీందారుల ఆడపడుచు లచ్చమ్మారాపు గారిని పరిణయమాడిరి. కీసరవారికి పురుష నంతానము_ లేకపోవుటచేత అచ్చమ్మా రావుగారికి వారసత్వం ఏర్పడి ఆమె మునగాల పరగణాకు అధి కారిణియ్లై, “రాజా నాయని లచ్చమ్మారావు బహద్దరు” అను వేరుతో వ్యపవా రింపబడినది. పరగణాకు ఆమెమే జమీ౨దారిజి; శ్రీ నాయశి వెంకట5ాను య్య గారు ఇల్లటపల్లుడు లచ్చమ్మారావు వెంకటరామయ్యగార్హకు నంతానము కలుగ లేదు. వేంకట రంగారావుగారి అనంతరం, లచ్చమ్మారావుగారు తన వితృ వంశీయలై న కీనర వంశంవారు కాక తనభర్త వంశీయలైన నాయని వాక యింటినుండే ఒక విల్లవాశిని తెచ్చి దత్తత - చేనుకోదలచినది. భర్తగారి (గ్రామము తొ[రూరులో తగిన విల్ణవాడు దొరకనందున, త్మారూరి వారి నన్ని హిత జ్ఞాతులైన నెల్దికుదురు నాయనివారి ఇంటినుండి తెచ్చుకోదలచినదిం అక్కడ నుండిన థ్రీ. నాయని రాఘవరెడ్డిగారికి, నరసింహా రెడి, అప్పా రెడ్డి, రంగా రెడ్డి, వరదారెడ్డి అను నలుగురు ప్క్యుతుబును చూడమ్మ, సింగమ్మ అను ఇద్దరు వ్యుతికలును ఉండిరి. వారిలో మూడ వ కుమారుడై న రంగారెడ్డి అను విల వానీని స్వీకరించి అతనికి “వేంకట రంగారావు” అను నామకరణమును జమీం దారు పదవికి యోగ్యముగా చేసిరి. ఆవిధముగా లచ్చమ్మారావు బవాద్దరుగారు ఫ్రీ నాయని వేంకటరంగారావుగారిని శెల్లిపదురునుండి తెచ్చి తమకు దత్త వ్యుతుడుగా చేసుకున్నారు. దత్తవు తుడు బాల్యములో నుండగానే లచ్చమ్మా రావుగారు న్వర్గస్థువాలై నది. ఆకరణము వలన మునగాల పరగణా కోర్టఫ్‌ వార్ట్సు స్వాధీనమైనది. కృష్ణ్టాజిలా కలెక్టర్‌ మైనరుగా ఉండిన నాయని వేంకట రంగారావుగారి యోగశక్షేకములు చూడవలసిన వొడైనాడుం

ఉఫ్రీ రాజా నాయని వేంకట ఠంగారావు జహద్దరుగారు తక్‌ “మునగాల” అని పరగణా పేరేకాని వీరి జమీందారీ ముఖ్యపట్టణము “నడిళూడెము'. నడిగూడెము మునగాలకు ఉత్తరముగా 4 మైళ్ళ దూరములో “నున్నది. మునగాల హైదరావాదునుండి విజయవాడకు వెళ్ళు రోడ్డుమీద నూర్యా 'పేటకు నుమారు 15 వైళ్ళ దూరమున ఉన్నది. నుమారైన పట్టణమే. కాని -కీసరవారి పూర్వ రాజధానీవట్టణము “సిరిపురము”. తరువాత యేర్పడినది నడిగూడెము. నడిగూడెములో పూర్వులు కట్టించిన కోట, శివాలయము, ఒక ధర్మ సత్రము ఉన్నవి. మునగాల పరగణా బిటిష్‌ పరిపాలనంలోనున్న కృష్ణాజిల్హాకు చెందినదై నవృ్పటికిని, నిజాం వరిపాలనములో నుండిన హైదరా వాదు రాజ్యంచేత చుట్టబడి యుండెను. అన్ని [ప్రక్కలందును నైజాం [గామ ములే యుండి ఒక ద్వీపమువలె నుండినది. కృష్ణాజిల్హాకు చెందియుండిన ఈ పరగణా ఆం్యధ్యప్రాంతము అన్నింటినీ అనగా తెలుగు మాట్లాడు వారినందరినీ కే పరిపాలనం [క్రిందికి తీసుకరావలయునన్న యుద్దేోములో నేర్చాటు చేయ శుడిన “ఆం ధ్యపదేశ్‌” విశాలాం[ధధ అవతరణము జరిగిన విమ్మట.-[కీ. శ్‌ 1959లో నల్లగొండజిల్హాలో చేర్చబడినది. కాగా మునగాల [పాంతపు (గామా అన్నీ ఇప్పుడు నల్పగొండ జిల్లాకే చెందియున్నవి. ఈ వరగణాకు. చెందినవి, 40 (గ్రామములు. వీరి ఆదాయము సుమారు 5 నుండ ఠి లక్షలవరకు ఉండ్‌ 'నట్టును, (బిటిష్‌ _పభుత్వమనకు వీరు (ప్రతి సంవత్సరమును 90 వేల రూపా యలు "వేష్కష్‌ కట్టుచుండినట్టును చెప్పుదురు. అనగా చెవ్చుకొనదగిన ఆదా యముతోను, చక్కని వై భవముతోను ఉండిన జమీందారీ అన్నమాట. ఈ పర గణాకు చెందిన నుమారు పది [గామాలలో మంచి దేవాయము లున్నవి. ఆ దేవాలయ నిత్యపూజాది కైంకర్యములకై ఈ జమీందారులే ఇనాము లిచ్చి యుండిరి. నడిగూడెమునందున్న “సారంగేళ్వరస్వామి” శివాంయము చరి(త్ర(పసిద్ధి కలిగినట్టిది.* వీరశైవ మళ (వవక్తలలో ను[పసిద్ధలె యండిన

• మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు బసవేశ్వరుని దర్శించుటకై కళ్యాణ కటకమునకు బయలుదేరి నల్దగొండ' మండలములోని పానుగంటికి చేరునప్పుడు దారిలోవున్న నడిగూడెమునకు వబ్చి అచ్చటనున్న శివభక్తుడు, “వీరచాకి దేవయ్య” అనుభక్తుడిచ్చిన ఆతిథ్యాదులకు స్వీకరించి అచ్చట ఉఊన థ్రీసారంగేశ్సురాలయమును దర్శించినట్లు పాల్కురికి సోమనాథుడు రచించిన పండికారాధ్య చర్మితలోని ఈకింది పంక్తులు వివరించుచున్నవి:

వం తెలుగు వైతాళికులు పండితారాధ్యులవారు ఐసవేళ్వరువి దర్శించుటకై బయలుదేరి. వెళ్ళను, నల్ద గౌొండ మండలములోని పొనుగంటికి చేరగా, ఆచ్చోటివారికి ఫ్రీ దిస వేశ్వురుడు కప్పడి సంగ మేశ్వరమున లింగై క్యమొంది దేహమును చాలించినట్టు తెలిసినడి. అప్పుడు నిరుత్సావాముతో వెనుకకు మళ్ళిరట. ఆవిధముగా వారు పానుగల్దుకు. చజిరులోపల ఒకవూట నడిగూడెములోని సారంగేశ్వురాలయములో నివసించి నటు పాల్కురికిసోమనాథుడు రచించిన పండితారాధ్య చర్మితము నందున్నది. మునగాలవారికి, తమ పరగణా [గ్రామములలోనిదై న, “రేపాల” లో వేంచేసి యన్న అక్మీనరసింహస్వామి ఇలువేల్పు. ఆ (గ్రామంలోనే కొండమీద వెలసి యున్న రామలింగేశ్వరస్వామి ఈ జమీందారులకు మంశతుల్లై యుండిన కౌమ ఇ్ఞాజు వారికి ఇష్టదెవము. కొమజ్ఞాజు వేంకటళశివుడను పూర్వకవి “రేపాల రాజలింగేశ్వర * శతకమును రచించెను వూర్వ రాజధానియ్రైన నిరిపురంలోని కోదండరామస్వామి దేవాలయం, రంగనాయకస్వామి దేవాలయంకూడా కీనర వారు నెలకొల్పినట్టి వే. నాయని వేంకటరంగారావుగారి దత్తుతల్లియైన నాయని లచ్చమ్మారావు బహద్దరు విష్ణుభక్తురాలు; తన పుట్టినింటి వారైన కీసర్‌వారు నెల కౌల్పిన దేవాలయములన్నింటికిని నిత్య పూజా నై వేద్యాదులు, జీర్ణో ద్ధార (తి ష్టాదులు జేయించుటలో మిక్కిలి శ్రద్ధను చూవినది. దేవబాహ్మణులయందు 'భక్రివిశ్వానములు కలిగియండినది. మునగాలవారు దేవబాహ్మణ విక్వానము, కవి పండిత పోషణము మొదలయిన ఉదారగుణములు కలవారై యుండినందు “...బఐనవగణాధ్యష నాక్షణమ వీక్షింతునను వింత వేడ్కమైనంత స్ఫుటక్రీర్తి మల్పికార్థునుడు కళ్యాణ కటకంబునకు నభిగమనంబు సేయ మారాది నద్భృక్తమండలి తాను ఊరూర సద్భక్తు లొగి నెదుర్కొనగ ముదమున నిథుగుడుములకు నేతెంచి సదమలాత్కుడు వీరచాకి రాజయ్య (వవ్యక్తళకి సారంగేవనంద నవ్యసీమాలంఘన [వతాస క్తి

ప్రీ రకవో నోయని వేంకళట రంగారావు ఐహద్దరుగారు వస వలనే తెలుగు కావ్యరచన యందును, నంన్కృత పాండిత్యమునందును నువ సిర్దలెయుండిన మరింగంటి వారిలోని ఒకతెగవారు ఈ పరగణాకు చెందిన “అప్పల నరసింహావురం” లో న్టిరనివాన మేర్చరచుకొని, కినర వంశీయుల చేతను, తరువాత నాయని వంశీయులచేతను ఆదర నత్కార గౌరవములను పొందుచు వారి (శ్రేయస్సును కోరుచు సారన్వత కృషిని సాగించుచు _ వచ్చి నారు. పూర్వుల మార్గమునందే శ్రీ వెంకటరంగారావుగారును నడచుచుండిదిం బాలుడై యుండిన వనేంకటరంగారావుగారికే మునగాల పరగణా జమీం దారీ వారసత్వము అభించుటచేతను, పరగణా కోర్ట్‌ ఆఫ్‌వార్టు చేతిలోనుండుటి చేతను కృష్ణాజిల్లా కలెక్టర్‌ జమీందారీ ఆదాయవ్యయాది విషయములతోపాటు వేంకట రంగారాపుగారి విద్యాబుద్ధుల విషయమునందును వర్యవేకణ చేయు చుండెను. అట్టి యేర్చాటులో వీరు తెలుగు, ఉర్దు, సంన్కృతము, ఇంగ్రీష్‌ భాషలలో మంచి పరిజ్ఞానము సంపాదించి, మ[ద్రాను విశ్తువిద్యాలయమునకు సంబంధించిన ఎఫ్‌. ఏ (ఇంటర్మీడ్‌యేటు) పరీక్షలో ను త్రీర్హులె చక్కని విద్యా వంతులుగా [వళ స్తిని గాంచిరి, తరువాత గృహస్థ జీవనమున [పవేశించి, అన్ని విధముల తనుకు అనుకూలవతియైన రాణీ బుచ్చమ్మగారితో నుఖజీవనము చేయుచు అనేకములయిన ధార్మిక, సాంస్కృతిక, సాగన్వత కారన్ట్మకమము లాలా ఆతుల ,తికాల లింగార్పనాయు కి _ సతళ జంగమ వరిచర్యానుర క్తి శివథ క్రి తత్త్యగోష్టీ నముద్యుక్రి యవధూత వూర్వవర్ణాశ మవ్యక్తి 1శుతీచోదితాచార సువథ(ప్రయు, క్రి మడింగొనియాడుచు మతివండితుల ని _ జా(గశిమ్యండన నమరు దోనయ్య ఈ[గజుండై (వతోద్యన్నిష్ట వెలయ నా వీరచాకి రాజయ్యచే భక్తి థావనమై | బజణిపత్తిః గై కొనుచు గర మనుకంాగ సంగతి బానుగంటి

తతి తెలుగు వైతాళికులు! లను నిర్వహించినారు. శ్రీమతి రాణీ బుచ్చమ్మ థ్రీ రాజా వేంకటరంగారావు- వుణ్యదంపతుల గర్భమున ముగ్గురు కుమారులును ముగ్గురు కుమా ర్రెలును. ఉదయించిరి. కుమారులు :- 1 అభీ రామకృష్ణారెడ్డిగారు : వీరు ఎం. ఏ వరకును విద్యనభ్యసించి జమీందారీ కార్యకలాపములను- చూచుకొనుచుండిరి. (ప్రస్తుతము బెంగుళూరు నగరమునందు. నివాస మేర్చరచు కొన్నారు; ఉదార హృదయులు, 2, థ్రీ గోపాల కృష్ణారెడ్డిగారు న . వీరును ఉన్నత విద్యావంతులు, విదేశములందు విద్యాభ్యాసమునుచేని ఉన్నతోదో్యోగములను నిర్వహించినట్టివారు; బెంగుళూరు. హైదరాబాదు నగరములలో నుందురు. ఃి. ఫ్రీ. నరేరదనాథ రెడ్డిగారు: వీరు విద్యావంతులు జమీందాతీ వ్యవహారములు చూచుకొనుచుండిరి.. (వన్తుతము హైదరాబాదు నగరమునండే యున్నారు, కుమా ర్తైలు :- పే. భ్రీమతి, లక్ష్మీబాయమ్మ: ఈమె బొబాసాహెవ్‌ పేట దేశ్‌ముఖ్‌ శ్రీ. ర్కెడెడ్డి రాజగోపాల రెడ్డి __ల్‌కర్‌గారి ధర్మపత్ని. ఈ దంపతులకు విద్యావలకులు. శీలవంతులనై న గోవింద(వెగడయు కోం మహేళ్వ రావలియును పురం బభిరమ్యముగన్న.” ఆ తరువాత పానుగంటి పురవర్ణనాదులు, మహిశివునినంకల్పము మూ క్రీభవించి వేంగీదేశ మునందలి దకారామమునందున్న భీమేశ్వర లింగ పురోహితుడు, వానసవంశీయుడు ఆయినభఖీమన పండితునికి అతనిసాధ్వి గౌరాంబకూ వ్యతుడై జన్మింని, [శ్రీమల్లికార్టున పండితారాధ్యుడన్న చేరృతో (సిద్ధిని పొందెను ఆయన మహిమను, పౌండిత్యమును, వీరశె వ సిద్దాంత (వచారదక్షతను వెల్చడించు మహాకావ్యమేే వద నకు ల 6 శ్రి (వబంధముగానున్న పండితారాధ్య, చర్మితము పొల్కురికి సోమనాధ్యన్సి రచన,

ఇ$) రొజూ నోయని వెంకట రంగారావు ఐహాద్దరుగారు తిం ఇద్దరు కుమారులు, ఆరుగురు కుమార్తెలును గలరు ప్రే భ్రీవతి. రాణీ జె. సరళాదేవి: ఈమె వనపర్ర నంస్థానాధీకుల్లై యుండిన శ్రీ జనుంపల్లి కృష్ణదేవ రాయ మవోభూపాల్‌ బహిరీ బల్వంత్‌ బహాద్దర్‌గారి ధర్మవత్ని, వనపర్తి సం స్థానాధీశ్వరియై రాణీ నరళాదేవిగా (పనిద్ధిని గాంచిన మహిళ, వర్తమానులై పార్టమెంటునభ్యులై, విద్యావంతువై విఖ్యాతిని గడించిన వనపర్తి రాజా థీ జె. రామేశ్వరరావుగారికి జనయిథి; అనేక మహిశాసంస్థలు నిర్వహించు చున్న విదుషీమణి. 9. థ్రీవతి. ఆర్‌. సరోజినీదేవి: ఫ్రీ ఎన్‌. ఎన్‌. రెడ్డిగారి ధర్మపత్ని, సంఘ సేవాపరాయణురాలు. ఈమె బాబాసాహెబ్‌ వేట దేళముఖులై యుండిన థ్రీ ర్కెడెడ్డి గోవింద రెడ్డి, థీ రెడెడ్డి రాజగోపాల్‌ రెడ్డి దారిష్టర్‌ గార్లకు తమ్ములై , బవుకాలము హైదరా కాద్‌ సిటీ పోలీస్‌ కమీషనర్‌గాను, రాజ్యసమ భ్‌ మీర్‌ ఉస్మానలీభాన్‌ బహద్దర్‌ నిజాంనవాబుగారికి నలహాదారుగను తమ యద్యోగ విధులను సమర్థవంత ముగా నిర్వహించి, [వస్తుతము వికాంతిని తీసుకొనుచున్న శ్రీ ఎన్‌. ఎన్‌. రెడ్డి వారెట్టాగారి నతీమణి. ఈవిధముగా శ్రీ. మునగాలరాజా నాయని వెంకటరంగా గావు బహద్ధరుగారికి కలిగిన నంతానము ఉన్నత విద్యచేతను, సాంఘిక సేవా వరాయణత్వముచేతను నువసిద్ధుల్తె యున్నారు. శ్రీవారు తాము జమీందారుటై యుండుటయే కాక తమకుమా ర్రెలను సంస్థానవతులకును, దేశ్‌ ముఖ్‌ వర్యులకును ఇచ్చియు, తమ కుమారులకట్టే యుత్త్రమ తరగతికిచెందిన రాజవంశీయుల యిండ్హనుండి కన్యలను తెచ్చుకొనియ రాజులై, రాజపుంగవులై, మహారాజ బంధువులై తామరతంవముగా విలసిల్లి విస్తరించిన గృహస్థ జీవనమునందు ఆనందోత్సాహములతో మనుగడను సాగించినారు ఫ్రీ, వేంకట రంగారావుగారికి లచ్చమ్మారావుగారి వారసత్వము సర్రి చైనది కాదనియు, మునగాలపరగణావై వారికి హక్కు లేదనియు, కీసర వంశీయలై నవారు పెట్టిన వ్యవహారము బహుకాలము నడచినది. చివరకు పివీ కౌన్సిల్‌ వరకు గూడ వెళ్ళినది. తుదకు (్రీ వేంకట రంగారావుగారి పషమువకే విజయము కలిగినది, అవ్వుడు పీరికి తొల్టూరు పట్టీతోపొటు మృనగాల

40 తెలుగు వైతాళికులు వపరగణాపై హక్కు స్థిరవడినది. కనుక కోర్టఫ్‌ వార్టువారు మునగాలపర గణాను వీరికి స్వాధీనము చేసినారు. అట్లు |కీ. ఈ. 1900 సంవత్సరములో కోర్షఫ్‌ వార్ట్సువారు స్వాధీనముచేయగా ఫ్రీ. రాజా నాయని వేంకటరంగారావు గారు మునగాలపరగజ్లాక్త సంప్యూరంగా జమీందారులై నారు. వీరితల్లి లచ్చమ్మా రావుగారివద్ధ దివాన్‌గానుండిన థీ కొమజ్ఞాజు వేంకటప్పయ్యగారి కుమారులు, సంఘసేవా సాపాతీరంగములలో న్ముపసిద్ధులునైన కీ. శే, శ్రీ కొమజ్జాజు లవ్మణరావుగారిని తమ జమీందారీకి దివాన్‌గా నుండుటకై రప్పించుకొన్నారు. జమీందారీ పదవికి సంపూర్ణాధికారం లభించిన వెంటనే వేంకటరంగారావుగారి హృదయక్నేత్రంలో వీజరూపంతో దాగియున్న సాంఘిక సార స్వత సేవా భావములు మోసులెత్తి మొలకలై కొమ్మలు రెమ్మలు వేయచున్న తీగలుగాను శకువులుగాను సంఘనమక్షంలో నిలిచినవి, తత్పలితంగా (శీకొమణ్ఞాజువారి సవాకారంతో థ్రీరావిచెట్టు రంగారావుగారి తోడ్పాటుతో కీ ళ- 1901లో హైదరావాదునగరమువ థ్రీకృష్ణదేవరాయాం[ధ్రభాషా నిలయమును స్థాపించి నారు, (శ్రీ, రావిచెట్టు రంగారావుగారు మొదట సంస్కృత (గంధాలయమును స్థావించియండిరి. _శీమునగాల రాశాగౌరియొక్కయు, ్రీకొమతాజు వేంకట లిక్కుణరావుగారి య్వైక్కయ్హో (పోత్సాహముతోను, నహకారముతోను తమ యింట నెలకొల్పబడిన (శ్రీకృష్ణ దేవరాయాం[ధ్ర భాషానిలయమునకు మొదటి అయిదు సంవత్సరములు తాచ్చే కార్యదర్శిగా నుండిరి. పె నంస్క్బృత (గంఖథా లయమును కృష్ణదేవరాయాం(ధ్ర భాషానిలయమునందే లీనము గావించిరి. హనుమకొండ లోని ౮ జరాజనరేం దగంథాలయమునక్పగూడ్తా శీ రావిచెటు రంగారావుగారే ఫొవకులు, మెదట థ్రీ. రౌవిచెట్టు రంగారాపుగారి యింతి యందును, తరువాత కొంతకాలం అద్దెముంటిలోను మనుగడను సాగించిన ఈ (గ్రంథాలయం థాగ్యనగరం సురాన్‌బజ్లార్ర చతువ్పథం నమీపంలో న్వకీయ అలన రతోకన స్వర్జోత్సవములను చేసుకొనువరకును, ఏ ంవరిపాలనా విరమణన్సు జరుగువరకును ఈ ట్ర హాంస్టమనకు శీ రాజా నాయని వేంకట రంగారావ్సు మునగాల జమీం 7! | సతులుగా నుండిరి. అనగా సుమారు గ0 సంవత్సరములు ఒక [వనాహిత సంస్థక అధ్యతృల్సగా న్వండి దాని పురోభివృద్ధికి తోడ్చడుట వాతి యాళయముగాను అచంచల 'సేవానిరతిగాను ఉండినదన్న చో వారి సంఘ సేవా వరాయణశ్వమును గురించి వేరుగా ఉదాహరణమనులు పేర్కానుట

శ్రీ రొజూ నాయని వేంఠట రంగారావు ఐపహాద్దరుగొరు శ్తీక్షే పునరుక్తివంటిది. శ్రీ కొమత్ఞాజు లక్మజణరావుగారి నహకారముతో వై [గంథా లయమును స్థావించిన కాలమునందే విజాన చం్నదికా పరిషత్తును, విజ్ఞాన చందికా మండలినికూడ స్టావించిరి. హైదరాబాదు నగరమునందు ఆకాలమున తెనుగు పుస్తకములను చక్కగా ముదింపగలిగిన ము[దణాలయములు. లేక యుండినందువలన పై విజ్ఞాన చందికా పరివత్తును, విజ్ఞాన చందికా [గంథ మాలను మదాసు నగరమునకు మార్చిరి. శ్రీ. మునగాల జమీందారుగారికి మ్మదాసునగరమున స్వంత భవనముండుటచేతను, దివాన్‌గారైన శ్రీ.కొమజ్ఞాజు లక్ష్మణరావుగారు జమీందారీ వ్యవహారములకు సంబంధించి వదేపదే మదాసు నగరమునకు వెళ్టవలనీన వృారెనందువల్దిను ఈమార్చు తప్పనినరియైనది, అట్టి మార్పువలన శ లక్ష్మణరావుగొరు మదాసు నగరమున స్థిరనివాన మేర్చరచుకొని అక్కడి రాజకీయ వ్యవహారములతోపాటు పరిషత్తును, _గంథ మాలను చక్కగా నిర్వుపొంచుటకు తగిన యవకాళమేర్చడినది. ఇవి మ్యాతమేకాక శ్రీ. నాయని వేంకట రంగారావుగారు స్థావించినవి, స్థాపకులలో నాకర్లై యండినవి, మవోరాజ పోషకులుగా నుండినవియైన నంస్థలు యావదార్యధములోను ఉండినవి అనిచెస్పుట అతిశయోక్తి కాదు. వారు, థ్రీ. ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ పంతులుగారు నిర్వహించిన, గుంటూరు నగరము నందలి “ళారదానికేతనము” నకు స్థాపకులలో నొకరైన అధ్యక్షులు. మచిలీపట్టణము (ఇందరు) నందలి ఆంధ జాతీయ కళాళాల స్థావకులలో ఒకరు, బందరుపట్టణము నందలిదేయైన “ఆంధ సరస్వతీ [గంథ మండలి"క్‌ మవోరాజ పోవకులు. శ్రీ. వేంకట పార్వతీశ్వర కవులు నిర్వహించిన “ఆంధ్ర [పచారిణీ [గంథమాల”కు కూడా మహారాజ పోషకులు, ఇదికాక ఆంధ తెలం -గాణా (ప్రాంతములలో నెలకొల్పబడిన వెక్కు (గ్రంథమాలలకు, పాఠశాలలకు మహారాజ _ పోవకులుగానో, [పోత్సావాకులుగానో, [దవ్యదాత లుగానో యుండిరి, కవి వండిత సారన్వత పోవణములన్నచో వారికి మిక్కిలి మక్కువ నుువనిద్ధార్యధ నత్కవి, నంఘనంస్కార[వ్రియడు, ఆర్య సమాజము వారికి జీవగ(ర, భగవద్భక్తుడున్నై యుండిన శ్రీ, ఆదిపూడి సోమనాథరావుృగారు వీరికి మిక్కిలి నన్ని పొతులు. శ్రీ. సోమనాథరావుగారు, తాము రచించిన ోల్రీకృష్ణదేవరాయ చరితము" అనుకావ్యమును ఫ్రీరాజా నాయని వేంకట రంగా రావుగారికి అంకితమిచ్చి, వీరి గౌరవాదర బహుమానములకు హిశమైరి.

శని తలుగు వై తాళికులు- థ్రీ. కోదాటి గోపాలరావుగారు శ్రీ. నాయనివారికి అస్థానకవులైయండి అనేక నందర్భములలో వీరిని కవితాగానముచే ఆనంగవరచుచుండిరట. దురదృష్ట. వళమున గోపాలరావుగారి రచనలేవీ మనకు లభింపలేదు. శ్రీ మనగాల రాజా గారి వితరణము బహుముఖముగా (ప్రనరించి ఆంధ్రదేశమునందలి నంస్థలకు, కవులకు, పండితులకు తోడ్పడినది. ఆదిపూడి సోమనాథరావుగారిని బహుళ ముగా సత్కరించుటయేగాక వారి జీవితమును ఖీమాచేయించి [వీమియములు తామే చెల్టించి భీమాద్రవ్యము వారికి చెందునట్లు చేసిరి. శ్రీ. గొల్పపూడి నీతా రామశాస్త్రిగారు ప్రకటించుచుండిన వేద [గంథములకు ధననహామముజేసిరి. [గంఠాలయమునకు పుస్తకములు కొనియిచ్భుట, కవ్ళల కావ్యము[దణమునకు ధనమునిచ్చుట, విద్యార్థి వేతనములిచ్చుట మొడలయినవియే కలిమికి తగిన వ్యయములని భావించి యెన్నో గు ప్తదానములు చేసిన ఉదారహృదయులు ఫ్రీ రాజా నాయని "వేంకట రంగారావుగారు. (ఆంధ విశ్వవిద్యాలయంలో రసాయనశాస్త్రం చదివే విదాార్థులకు స్కాలర్‌షిప్పులు ఏర్పాటుజేవినారు.) దేశభద్రి, దేశాభిమానము, బంధుప్రీతి, భాష్టాస్టేవ కవివండిత పోషణము, దీనజవోద్ధరణము మొదలయిన సుగుణముల క్రాలవాలమైయున్న వీరి హృదయమువై శ్రీ శ. 1906లో వచ్చిన “వందేనూతరం” ఉద్యమ- (ప్రభావం యెొంతగానో (పనరించినది,. బిపిన్‌చం[దపాల్‌ ఉపన్యాసాలకు ముగ్దలె పోయినారు, తాము కాం[గెనులో మెంబరుగా చేరక పోయినప్పటికిని (ఆది అనాడు రాజ్మదోహముకనుక్ర, పరోక్షముగా కాం[గెసువాదులును, గాంధీజీ భత్తులును అయినారు. తతృలితమ్సగాా మహాత్మాగాంధి ఖద్ధరు వచా రార్థమై (కీ. ఈ 1090లో ఆం[ధ ప్రాంతమునకు వచ్చినప్పుడు. వీరు ఖద్దరు మొదలయినవి సమకూరి నీ కర్మాగారం నిర్మించి, రాట్నములు ములకు పంపించునటు న్‌ సనార బ్‌“ కరగారమను ముఖ్యకేంద "= స్హా యుర్పాటుచేసినారు. ఆవిధముగా కొందరు కార్మికులకు: జీవనోపాధిని కలిగెంచినారు, ఆనాడు ఆంధదేశమునందు ముఖ్యముగా పేర్కొన క పా నముండెను. కాం్యగెను నాయకులకు పరోక్షముగా ఆహారమైన ధననహాయం, చేయ్రాత ఇతర రూపమయిన నహాయంచేన్తూ

శ్రీ రొజా నాయని వేంఠట రంగారాపు ఇహాద్దరుగారు శత ఉండినారు, జస్టిన్‌ పార్టీతో మాతం ఏలాంటి నంబంధంగాని, దానివై సాను భూతిగాని వీరికి లేకుండినది. ఆంధదేశమునందలి మహానాయకులలో ఎక్కువ మంది వీరి నవాచరులై య.ండిరి. శీ. అయ్యదేవర కా శేళ్యరరావుగారు మున గాల జమీందారుగారి రాజకీయవ్యవహారములు నరిదిద్దు న్యాయవాదులుగా నుండుటయేగాక, తాము నడిపిన రాజకీయోద్యమునకు వీరి తోడ్పాటు నెంత గానో పొందినారు. ఉభయులును కలిసి అనేక దేశహిత కార్య కమములను నడపినారు. అదే విధముగా అనేక దేశపాత కార్యములయందు వీరి నహకార ధన సహాయాదులు పౌందిన వారిలో విద్యావేత్తగా, (గంథాలయోద్యమ వితా మహుడుగా పేర్కొదగిన శ్రీ గాడిచెర్ద హరి నర్వో త్రమరావుగారు,ు. మహిళా భ్యుదయమునకై , గాంధీజీ ఆదర్శములకై. ధర్మపత్ని భ్రీమతి. లక్ష్మీబాయి గారితో సహ తమజీవితమును అంకితమొనర్చియుండిన భ్రీ. ఉన్నవ లక్ష్మి నారాయణ పంతులుగారు, జాతీయ పతాకను కాం[గ్రెన్సుకు నిర్మించియిచ్చిన ఫ్రీ పింగళి వెంకయ్యగారు, ఆయర్వేదశాస్త్రమున అపారపాండిత్యము కలిగి ఉత్తమ భిషగ్యరులుగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఫ్రీ. ఆచంట అక్ష్మీపతిగారు. ““ఆంధ్ర విజ్ఞాన నరస్వం” మొదలయిన అనేక [గంథములురచించి, ఇతరులను [పోత్స హీంచి, (గంథాలయములు, (గంథమాలలు నిర్వహించి ఉత్తమ విద్యావేత్తగా ఆంధుల కృతజ్ఞతాంజలు అందుకొన్న దివాన్‌ థీ కొమళ్డాజు "వేంకట లక్మణ- రావుగారితోను, బహ్ముగంధ నిర్మాతలై, కవుల్రై, కార్యదీక్షులై, ఆర్యసమాజాది [వజాహిత సంస్థలకు వట్టగొమ్మయై ఉండిన (ఫ్రీ పండిత ఆదివూడి సోమనాథ రావుగారితోను, తెలంగాణా |వథమ వైతాళికుడని చెప్పదగిన ఫ్రీ రావిచెట్టు. రంగారావుగారితోను, తేలుగు నంస్థానములు, తెలుగువారి. దేశముఖ్‌ దేశ పాండ్యారునుములు నిజాం కబంధహ స్రముల పాలుకాకుండ కాపాడ్శి భాగ్య నగరమునందలి అనేక సంస్థలకు ఆ్యశయమైయుండి, (ప్రజలకు పెన్నిధియని చెప్పదగియండిన శ్రీ రాజాబహద్దర్‌ వేంకటరామారెడ్డి నగరపోలీస్‌ కమీషనర్‌ గారితోను, భాగ్యనగరమునందలి నర్వాంధ నంస్థలకు పట్టుగొమ్మయై, తన జీవితమును (వజాహితకార్యముల కంకితముచేనియండిన “ఆంధ వితోమహ”” (ఫ్రీ. మాడపాటి హనుమంతరావు. గారితోను, వరంగల్డునగరమున సుపసిద జాతీయవాదుల్లై యండిన మాదిరాజు రామకోటీశ్వర రావుగారితోను, న్యవసిద్దా- యర్వేద మహాపండితులు, కవి, శతావధాని అగు భ్రీమాన్‌ "వేదాల తిరుమల

శ ఇలుగు వైతాళికులు శామానుజస్వామిగారితోను, అంధ జాతీయ కళాళాలాస్థానకులు శీ కోపల్లె వేంకట హనుమంతరావుగారితోను, భారతదేళమున నుపసిద్ద విద్యావేత్తయె, ఆంధధ విశ్వవిద్యాలయోపాధ్యవుడై, ఉత్తమ వక్తయై, రాజకీయ విజ్ఞాన ధురంధరుడ్రై, తేనుగు సాహీత్య _ విమర్శకు, తద్గ్యంంథరచనకు శ్రీకారము చుట్టిన థ్రీ. కట్టమంచి రామలింగా రెడ్డిగారితోను, శ్రీమునగాల రాజాగారికి సన్ని హిత సందింధముండివది. ఆనేక (ప్రజాహిత సారన్వత కార్యకమములందు వారు వీరికిని, పీరు వారికిని సహచరులై యుండిరి. వైన వేర్కొన్నవారేకాక ఎందరో నాయకులతోను, ఎందరో కవి పండిత గాయకులతోను వీరికి సన్ని పత నసంబంధముండిది. ” దేశ స్వాతర్మత్య, దేశాభివృద్ధి, భాషాసేవాది రంగములలో అసాధారణ కృషిని చేసిన మవాపురుమలకు నహచరులై, నహాయకుల్తై యుండిన వీరికి, -చేళస్వాతంత్యాభిలాష, దేళహితైక కార్యదీక్ష, సాహితీ సంస్కృతుల వరి క్షణ, పరిపోషణములందు మక్కువ ఉండుట సహజము. కనుకనే శ్రీ. నాయని వేంకట రంగారావుగారు తమమునగాలపరగణాలో పరగణాభివృద్ధికి కావలసిన పథకములను వేసి నిర్వహించిరి. పాఠశాలలు పెటించిరి. పశుగణ సంమషేమా దులు సూచించి వ్యవసాయము నభివృద్ధిపరచి రైతు జనమునకు (ప్రోత్సాహమును _గలిగించిరి. దుర్వు ్యసనములు, దురాచారములు, అలవడని పరిిత జీవితము గలవారగుటచేత తమకు భగవంతుడు (వసాదించిన నంపదను సత్కా-ర్యము లకు, సజ్జనులకు, బంధుువియులగుటచేత బంధువులకు, [గంథాలయములకు, (గ్రంథము దణమునకు, (పజాహీతకార్మములకు వినియోగించి అందరికిని పీతి .పాతులైయండిన ధన్యతమజీవులు, జమీందారులలోను, నంస్థ్టానాధీసలలోను, సంపన్నులలోను ఇట్లు నత్కార్య నిర్వహణమునకై తమ ధనమును వ్యయిం -చినవారు మన దేశమునందు (వేళ్ళపై లెక్కింప దగినవారుగా నుండిరి. బవుశ, (శ్రీమునగాల జమీందారుగారు సంస్కృత పండితులుగూడనైై యుండిన కారణముచేత, “దానం, భోగో, నాళః, తిసోగతయోభవంతి విత్తన్య, యోనదదాతి, న భుంక్తేతన్య తృకీయా గతిర్భవతి” అన్న నీతివాక్య మును, "ఆపదర్థం ధనం రమ్మేత్‌. ్రీమతా మాపదః। కుతః? సా చేదపగతా లక్ష్మీ? నంచితార్జోవి నశ్యతి"అన్న భోజరాజు నంభాషణకోక మును వృాద్గతము శేనుకొని యఃడిరేమొ ! (నిలువచేయబడిన ధనము ఖర్చగుటకు, దానము,

శ్రీ రొజా నాయని వనేంఠట రంగారావృ ఐహద్దరుగారు తత్‌ భోగము ఆనగా తాను అనుభవించుట, నాళము అనగా తనకుగాని తనవారికిగాని. లేకుండ పోవుట అనునవి మూడేమార్గములు. కనుక ఎవడైతే తన ధనమును. దానము చేయక, తాననుభవింవక వదలునో వాని ధనమునకు నాశముతప్పుదు అని మొదటి శ్లోకమున కర్ణము. ఇక రెండవ శ్లోకం భోజరాజునకును అతని మంతికిని జరిగిన ఉ త్తర్మపళ్యుత్తరరూపము. అందరికిని ఆవతరలక్షలిచ్చి అమి- తముగా వ్యయముచేయుచున్న భోజునికి హతము చెవృదలచి, అతని మంతి “ఆపదర్థం ధనం రక్షేత్‌” అని భోజుని పడకగదికి ఎదురుగానున్న గోడమై- [వాసియంచెనట, న్మిదలేచి చూచిన ఖోజుడు దీనిని నాకోసమే యెనరోగవాసి యుండవచ్చునని తలచి, “శ్రీమతాం అపదః కుళః?” అని దాన్మికింద (ాసనట. అనగా ్రీమంతులకు ఆపద లెక గ్రాడనుండి వచ్చును? అని ఆర్థం. మరునాడు మంతిచూచి ఆశ్చర్యపడి, ఇతనిక్రింతగర్వుమా: ఆనుకొని, “సా చేద పగతాలశ్షీః౭౭” ఆని మరల (వానెనట. అనగా, ఆ లక్ష్మి, ఆ భీమంతత్వము- తొలగినవ్వుడేమి చేయదువు? అని అర్థం. మరునాడు మళ్టీ భోజుడుచూచి, ““సంచికార్జోఒపి నశ్యతి" అని సమాధానము వ్రానెనట. ఆ లక్మి అొలగి పోయిననాడు రావలసిన ధనము రాకపోవుటయేకాదు, ఉన్నది దాచినడీ అన్నీ నశించిపోవును అని భావము, మరునాడు మంతి ఆ "సమాధానమును చూచుకొని _సిగ్గుపడి, తానే ఈ శ్ఞోకథాగములు (బ్రానియందచినేట్టు భోజునితో చెప్పి ఇక మీ యిష్టము వచ్చినట్టు:దానము చేయవచ్చునని చెవ్పిపోయెనట) విజ్ఞులు, విశేష జులు తమ జీవితమును సార్థకము చేయఓ క్రై సత్కార్యము లాచరించుట (పపం చమున, అందులోను భారత దేశమున, చిరకాలమునుండి వచ్చుచున్న నం్యపదా యము. అ సం్యపదోయమును పాటీంచినవాశే థీ రాజా నాయని వేంకటరంగా రావు బవాద్దరుగారు* శ్రీ మునగాల రాజుగారు ఆం[ధతెలంగాణముల సమైక్యమునకు సేతువు వంటివార్తై యండి రనపచ్చును. వారు జన్మించినది వరంగల్డు మండలము. ద త్తప్తత్రుడుగా వెళ్ళీ జమీందారుగా (పనిద్ధి చెండినది కృష్ణామండలము. తన కుమా ర్తెలలో ఇద్దరిని నల్దిగొండ జిల్బాలోని బావాసాహెట్‌ పేట దేశముఖులై న బారిష్టర్‌. రాజగోపాలరెడ్డిగారికిని శ్రీ ఎన్‌. ఎన్‌. రెడ్డిగారికిని యిచ్చి వివా హముచేసిరి, ఒకరిని మహబూబ్‌నగర్‌ జిల్బా వనపర్తి సంస్థానాధీశ్వరుడై యం డిన థ్రీ జనుంపల్డి కృష్ణదేవరాయ ఐహిరి బల్వంత్‌ మహాభూపాలుగారికిని ఒసః

వ! తలుగు వెతొాళికులు గిరి, ఇక సారన్వత సౌఎఘిక సేవాదులను ఉభయ పాంతములందును, ఉభయ 1పొంతములకు రాజధానులై యుండిన భాగ్యనగర, చెన్న పట్టణములందును సొగించిరి. తమ సంతానమున కాంధ్రాంగ్ల పారసీక భాషలను నేర్పించిరి. ఆ 1ప్రాంతము, ఈ[పాంతము, వారు, వీరు, అను భేదభావములేక తమ ఆధివత్యము గల సంస్ధలు ఉళథయ తారకములగునట్లు తీర్చిదద్దిరి. తమ సన్నిహిత బంధువు అకుగూడ నట్టి యుపదేశములనే యిచ్చి, వారికి నంబంధించిన వైవాపొకాది శార్యకలాపములలో తమకు నంబంధమున్నప్పుడు అట్టి యభఖేద భావమునే (పకటించిరి. ఉదాహరణమునకు వీరు వృద్ధుల, వ్యుత్రప్యొత దౌపహ్నిత సంవదతో .విలసిల్దుచున్న సమయమున జరిగిన ఒక నన్ని వేళమును మనవిచేయుదును. (పస్తుతమున పార్టమెంటు మెంబరుగామన్న థ్రీ రాజా రామేశ్వరరావు గారు ఇటీవల జరిగిన సంస్థావముల విఠీసీకరణము వరకును సర్వాధికారముల -తోను ఉండిన వనపర్తి సంస్థానముశకు అధివతులై యుండిరి. వీరు శ్రీ కృష్ణదేవ రాయ మహాభూపాల్‌ రాణి సరళాదేవిగార్హకు కుమారులు. (శ్రీమునగాల జమీం చారు రాజా వేంకట రంగారావుగారికి దౌహ్మితులు. త్రీ రామేశ్వురరావుగారు -ఖైళవము నందున్నప్పుడే ్రీరాజా కృష్ణదేవరాయలవారు. దివంగతులై నారు. అందువలన నంస్థానము కోర్టఫ్‌ వార్టువారి స్వాధీనమునందుండినది. శ్రీమతి రాణీ నరళాదేవిగారు, తం్మడిగార్రైన నాయని వేంకట రంగారావుగారి నలహి 1వకారం, థ్రీ, రాకా రామేశ్వర రావుగారికి విద్యాబుద్ధులు నేర్పించినారు. వారికి మైనరుగా నున్నందున సంస్థానాధి పత్యమును థ్రీ నిజార్యవభువు [క్ర. ఈ. 1940 తరువాత అప్పగించినారు. ఆ సందర్భమున (శీ రాజా రామే శ్వరరావుగారికి వనవర్తి పట్టణమునందు. పట్టాభిషేకమును జరివించినారు. “*సవైరాజా బహికీ బల్పుంత్‌ మహాభూపాల్‌ '"ఇత్యాది బిరుదములతో శ్రీ. రాజా రామేశ్వరరావుగారికి సం్యపదాయము నవసరించి నట్టాభి షేకము జరిగినది. ఆ పటా భి షేకళార్యకలాప మును నడిపించిన బంధువర్గములో (శ్రీ నాయని వేంకట రంగోరావుగౌరు ముఖ్యులు వనపర్తి రాజప్రాసాద(ప్రాంగణమునందు వేయబడిన విశాలమైన వట్టాభిషేకమంటవము. అక్కడ నూతన నంస్థానాధిపతికి జరిగిన నత్కార గౌరవములు, భట్టుమూర్తుల క్రైవారములు, సైన్యాధివతి (వ్రభృత్తుల వందనములు, కట్నములు, కానుకలు మొదలయిన యుక్సవ వి శేషములనన్నిం టిని పూర్వరాజన్య సభామంటపవ మర్యాదలతో నడిపించినారు. పొర జూనవద

ఎ్ర్రీ రొజా నాయని వేంకట రంగారావు ఐహద్దరుగారు శశ బహుమాన స్వీకారములతోపాటు విద్వత్క-వి పండితాశీర్వాదములను దర్బారు: హాలులో స్వీకరించు నేర్పాటునుగూడా చేయించినారు. ఈ [ప్రాంతమువారు, ఆ (పాంతమువారు అను భఖేదములేక పలువురు కవిగాయకులు, విద్వాంనులు వచ్చి యుండిరి. ఆ నథానన్ని వేశము పూర్వకాలపు రాజుల కొలువుకూటముఅను న్మరింవజేసినది. అప్పుడు పాల్గొని ఆశీర్వదించిన వారిలో శ్రీ. జాన్నలగడ సత్యానారాయణమూర్తి, శ్రీ, కురుగంటి సితారామభటాచార్యులు, థ్రీ. నరి వెళి విశ్వనాథశాస్త్రి, శ్రీ. సన్నిధానం నూర్యనారాయణకాన్ర, శ్రీ, మేడవరం రామ (బహ్మశాస్త్ర, మొదలయినవారు పేర్కొనదగినవారు. వీరుకాక థ్రీ తెల్కిపల్రి రామచందళాన్త్రి, శతావధాని గోపాలువేట రామచందాచార్యులు, శ్రీ. పెరవలి లింగయ్యళాన్ర్రి [పభృతులైన వనవర్షిప్రాంతీయులై న కవి పండిత గాయకులు వచ్చియుండిరి. వీరందటిని వారివారి [ప్రాభవప్రాచుర్యముల ననుసరించి నూట పదహార్హతోను, అర్ధనూటవదహార్హ్దతోను నత్కరించినారు. ఈ కవి పండిత డగాయకనముదాయమును ఆహ్వానించి, సత్కరించిన కార్యు[క మములో ్రీ, మున గాల రాశాగారిదే ముఖ్యప్మాత. వారే దీనికి దోహదము కలిగించినారు. అదేవిధముగా తమ కుమారులయు, కుమార్తె లయు వివావాములు జరిగినప్పుడు తమ బంధువులతోపాటు తమ జమీందారీ ([గామములయందలి (వముఖులన్ను రైతులను, పట్వారీలను ఆహ్వానించి వారందరికిని తగిన వసతి సౌకర్యములు, విందులు ఏర్పాటు చేయటయే కాక విద్వాంసులను, కవి పండి -తులను ఆహ్వానించి నత్కరించేవారట. ఐంధువులకంటే యెక్కువ ఆదరణ మును, పరామరికను ఇతరుల విషయమున చూపేవారట. ముఖ్యముగా కవి పండితులను తమ పంక్తిలో భోజనము చేయనివారిని వలుసార్లు “మీకు సౌక ర్యముగా నున్నదా?ః ఏర్పాట్లు సరిగా ఉన్నాయి కదా?” అని అడిగేవారట ఇది అనాడు వీరి విందులో పాల్గొన్న ఒక అనుభవళాలి శ్రీ. నాయని వేంకట రంగారావుగారి రెండవ కుమార్తె వనవర్తిరాణి, ్రీమతి. జె. నరళాదేవిగారి -వివాహవిషయము (ప్రస్తావనకు రాగా చెప్పినమాట, ఇట్టి పరామరికనే తమకు బాధ్యతగల సాంఘిక, సారన్వత సంస్థల ఉత్సవాలు జరుగునప్పుడు వారు -చూపేవారట. వారు (పనన్న వృదయులు, బంధ్యువీతి, మిత వాత్సల్యము శలవారు, ఇట్లు అన్ని రంగములందును విజ మవంతమైన జీవితమును గడపి,

జరి తెలుగు వై తా౭ికులు- అన్ని విధముల తనిసి తనియించిన శ్రీ- మునగాలరాజా నాయని వేంకట రంగారావు బహద్దరుగారు శ్రీః శ. 190550వ సంవత్సరమున దివంగతులైరి. తెలుగువారికి వెన్ని ధులవలటి శ్రీకృష్ణదేవరాయాం[ద భాషానిలయ స్టాప నము, విజ్ఞానచర్శదికా (గంథమండలి స్టాపనము, ఆంధధవిజ్ఞాన నర్వన్వ నిర్వ హణము, ఆంధ విశ్వవిద్యాలయ, నారాయణగూడా వాలికోన్నత పాఠళాలా, శారదా నికేత నాదులకు భూరివిరాశము, ఆయుర్వేదము, చేనేత వస్ర్రపరిశమ మొదలయినవాని పోషకత్వము, లక్మణరాయ వరిశోధకమండలి స్థావనము, తెలంగాణా కాసనముల ము[దణము, పండిత నత్కారము, కవిపోవణము మొదలయిన [ప్రజాహిత కార్యములను (పత్యతముగాను, వరోత్షముగాను నిర్వ హించిన [శ. మునగాలరాజాగారు మనకు చిరన్మరణీయులు. వారి యౌ శత జయంత్యుత్సవము వారియెడల మనము చూపుచున్న కృళతజ్ఞతాచిహ్నము;. చర్మదునికి నూలపోగువలె వారికి మనము అర్పించుచున్న (శ ద్ధాకునుమాంజలి-.

నాయని వెంకట రంగారావుగారి భాషా"సేవ = అచార్చు తాతాఖో బొవివ్దు అది 190వ నంవత్సరం-డి సెంబరు నెల--వా ల్రేరులోని ఆంధ విశ్వ విద్యాలయావరణలో ఆంధాభ్యుదయోత్సవ నంరంభం-సథాస్థలం ఆరుబయలు శంగస్థలం. అనాదిగా ఆంధ సంస్కృతి బహుముఖ వికాసానికి దోహదం చేసిన వివిధ రాజవంకాల, మహావురుషుల, మవికవుల వేర్లతో సింహద్వారం నుంచి సభాస్థలం దాకా అనేక ద్వారాలు నిర్మించబడి వున్నాయి. నభాస్థల మంతటా నిస్తులమైన ఆం(ధ్మవళ న్తిని [ప్రకటికరించే సూక్తి వతకాలు చూడ ముచ్చటై వున్నాయి. సభామండపమంతా విశ్వవిద్యాలయంలోని వివిధ కాఖభా ధ్యక్షులతోను, అధ్యావక్సలతోను, విద్యార్థులతోను, పరిశోధక విద్యార్థలతోను, ఆవాూతులై న పుర్మపముఖులతోను కిటకిట లాడుతున్నది. మంగళవాద్యాలు మోగుతుండగా ఒక మహవావ్మక్తి పె కప్పులేని మోటారు కారులో ఊరేగింపుగా వస్తున్నాడు. గతంతోని అనేక యుగాలు దాటి వస్తున్నట్టుగా ఒక్కొక్క ద్వారమే 'దాటి వస్తున్నాడు. మొట్ట మొదటిది సాత "వోహాన సింహాద్వారం, ఉరేగింపు ఆ'చ్వారం. దాటుతుండగానే సొతవాహన [చళువుల కీర్తి గీతికలు నినదింబాయి. ఆ వెంటనే చాభక్య ద్వారం; తెలుగు వాణి గజ్జె కట్టింది. నన్నయ ద్వారం, ఆ తర్వాత కాకతీయ ద్వారం, తిక్కన ద్వారం; కృష్ణరాయల ద్వారం, రఘునాథరాయల ద్వారం. ఇలా ఆంధ [పశ స్తి పతకాలు తిలకిన్తూ వివిధ ద్వారాలూ గడచి, వైదిక మంగళాశీర్వచ వాలతో వర్షీయాంసుడైన ఆ మహావ్యక్తి భువనవిజయ సభా [ప్రాంగణంలో అడుగు పెట్టారు. నభాస్థలినీ, సథాస్తారుల్ని ఒక్కసారి సింహావలోకనంచేసి హర్షధ్వానాల మధ్య పూర్వా _పశస్తి పూర్వకాలైన ద్వారాదుల నిర్మా జానికి తన హర్షం (వకటించాడు. కాని అద్దంకి, కందుకూరు, కొండవీడు, కోరుకొండ, రాజమ హేంద్రవరాలు రాజధానులుగా మధ్యాంధధ మహీమండలాన్ని ఏక సితాతప్మతంగా పరిపాలించి [వబంధ పరమేశ్వరులను, కవిసార్వభౌము

శ్‌ జఇలుగు 'వై తాళికులు అను, కవిలోక చ్మకవర్తులను పోషించి ఆధ భారతికి, గీర్వాణ గిరాం సర న్వతికీ కనకాభి షేకాలు కావించిన నర్వజ్ఞ చ్మకవర్హి బిరుద లాంఛనులైన రెడ్డిరాజుల పళ స్తి కానరాక పోవడం ఆయనకు ఆశ్చర్యం కలిగించింది “ఇది భువన విజయమా? మరి, మహిత మహిమాన్వితమైన తై 9ల్రోక్య విజయమేదీ?” . అని తన నిసర్గ వ్యంగ్య వైభవ ధోరణిలో చమత్కరించారు ఆ మహాివ్య క్రి- ఆ మహావ్యక్తియే అనాటి నభా పాఠకంభకులు, అయనే కులపతిగా ఆంధ విశ్వ విద్యాలయాన్నీ, సద్విమర్శక కులవతిగా ఆంధ సాహిత్యోపానక (్రపంచాన్నీ అప్రతిహతంగా చిరకాలం పరిపాలించిన డాక్టర్‌ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారు, అయితే యిదంతా అ(వన్తుత [పళంన అనుకోండి. థ్రీరెడ్డిగారి చమ త్కార (పశ్నకు సభా నిర్వాహకులిచ్చిన నమాధానం మ్మాతమే [వస్తుతం. “ఈ ద్వారాలు, ఈ అలంకారాలు-అన్నీ పూర్వ నతి చివ్నొలుగా నిర్మించినవి. ఈ భువనవిజయం అలనాటి రాయల రాజ్యంనాటి న్మృతి నం కేతం, ఇక్క-డ వా స్రవంగ్యాపవ ర్తిన్తున్నది అవ(క్రవి[క్రమ (పతిభులై న రెడ్డిరాజుల తై9లోక్య విజయమే. రెడ్డిరాజుల (పభ, (ప్రతిభ, స్కృతిపథంలోనివి కావు; [పత్యతాకే కనుక వాటిని అలంకారాదిక రూవంలో పత్యక్షికరించడం జరగ లేదు. అక్కడ మ్మదాను రాష్ట్ర (ప్రధానమంత్రిగా ఓమాంకూరు రామస్వామి రెడ్డి యారు: ఇక్కడ ఆంధ విళ్వుకలా వరివత్కులపతులుగా ఈతమరుః ఇది భువన విజయంలోని తై )లోక్య విజయం” అని సవినయంగా ఆనాటి కార్యక ర్రలిచ్చిన జవాబు కేవలం సమయోచితమైనదే కాదు; నవితర్కమైనదే కాదు, నత్య సమ్మత మైనది కూడా ఈ గడసరి జవాబులోని నమయన్బూర్రికి హనన్మూరర్రి యైన ఆ నహృదయ చవి తెలుగుల కి ర్తికిరీటానికి కలికితురాయి. సంస్మరణ నభ అనగానే వైన పేర్కొన్న పాతికేళ్ళ నాటి ఘట్టం కళ్ళ ముందు కనిపిస్తున్నది. ఒకనాడు తిరుపతి వెంకటకవుల కవితా జై[తయా(తలో కళ్యాణ కటకాలై న గద్వాల, దోమకొండ, వనపర్తి ఇత్యాద్యనేక తై 9లోక్య విజయాలను పోలిన సంస్థానాలలో మునగాల ఒకటి. ఈనాటికీ సాంఘిక రాజు కీయ సాంస్కృతికాది రంగాలలో తై 9లోక్య విజయ నం్యపదాయమే పరం

.శాయని వెంకట ఠరంగారావుగారి భాషా"సేన ర్‌1 -పరాభివృద్ధిగా కొనసాగుతున్నది. ఈ నథభావేదికే దీనికొక సాక్ష్యం. ఆంధ ప్రదేళ్‌ రాజ్యపాలకులై న మాన్యథ్రీ ఓబులరెడ్డిగారు, నేటి నంన్మరణ నభా _పాలకులూ, సాహిత్య రాజ్యపాలకులూ ఆయిన మాన్యశీ గోపాలరెడ్డిగారు అయితే ఇక్కడ “రెడ్డి శబ్దం ఇప్పటి పరిమికార్థంలోకాక వివులార్థంలో, 'చార్మితికమైన (పవంచార్థంలో (గహించడం నముచితమూ, నమంచితమూ. రాజ్యపాలకులు రాష్ట్రకూటులు; (గామాధికారులు _గామకూటులు. రాష్ట్ర కూటులు, రట్టడ్డు, రడ్డు అయినట్టుగానే [గామకూటులు గావుండ, , గౌడలుగా వరిణమించారు. ఇవి రెండూ వృత్తి వాచకాలనీ, ఉద్యోగ స్తూచకాలనీ చర్మిత కారుల నిర్ణయం. ఇాత్రపాలనం, క్నేేతపాలనం, _పధానవృత్తులుగా, వరంపరా బగ్నఫవృత్తులుగా గల ఓ కే తెగవారు (పన్తుతఈః కాపులు, అంటే పంటలను (వజలను శాపాడేవారు. కాచు, కాపు అంటే [క్రమంగా రక్షించు, రక్షణ అని అర్థాలు. కాపు దనం, కాపుదల, పాలికావు, పెద్దకాపు వ మొదలైన పదాలన్నిటా ఈ అర్థమే స్పుర్తిస్తుంది. ఇది కాకతీయుల కాలంనాటి తెలుగుదేళవు సాంఘక వ్యవస్థ, -సాహిత్యంలోనూ, శాననాలలోనూ ఈ పతిపాదనను ” నమర్థించే సాజ్యాలు అనేకం లభిస్తున్నాయి. ద్విముఖమైన రతృణయే ముఖ్యలక్షణంగా కలిగిన ఈ సజాతీయ సమష్షివర్గంవారితో కాకతీయ పాలకులు సంబంధ బాంధవాలు నెరవ్‌ నట్లు రుజువులు కోకొల్పలు, అయితే కాల్యక్రమంకో అనలంబించిన వృత్తి పరం గాను, నివసించిన దేళపరంగాను ఈ వర్గంలో ఏకదేశాలై న విభిన్న శాఖలవారికి .వరస్పర వ్యావర్తకాలూ, కులనూచకాలూ అయిన పేర్లు ఏర్పడ్డాయి. “రడ్డి “రద్ధి అంటే దేశ్నీపాక్సళత భాషలో (పధానుడు, (గ్రామాధికారి అని ఆర్థం.4* అనంతర కాలంలో “రడ్డి, రెడ్డిగా మారింది. వారు వీరూ భావించి నట్టుచా “రెడ్డి” సంస్కృత “రాట్‌” శబ్ద భవంకాదు. కావుదనానికి తోడు (గామాధికారులుగా అదనపు బాధ్యతలను నిర్వహించి, తదనుగుణమైన అధికారాలను చలాయించిన కాపులు “రెడ్డి అనే కాఖగా వ్యవహ రించబడ్డారు. కమ్మనాటిలో, లేక కమ్మరాష్ట్రంలో ,పధానంగా నివసించిన శ కుందూరి ఈళ్వరదత్తు, శెడ్డి పదోత్సత్తి వికాసము; శెడ్డి సంచిక, రాజ మహేం[ద్రవరము, 1947. పుట. 109. గ “రర్ధీవరే”, "రద్ధ్మీపధానం', 12. పేమచంద్రుని చేశీనామమాల

ల్‌శి తలుగు వైతాళికులు కాపులు కమ్మవారై నట్టు చెప్పవచ్చు. “కమ్మ అంటే నది అని కూడా ఒక అర్థం. “గుండ్డకమ్మ” లోని "కమ్మ"కు ఇదే అర్థం. నదీ పరివాహ భూములలో కోటేరు వట్టి, నేలతల్లిని నమ్మి బంగారు పంటలు పండిన్తూ, పనిబడినవ్వుడు కటారి చేపట్టిన ఒకానాక కాపుల కాఖవారే నేటి కమ్మవారని నా ఊహా. “వెళ్ళాణ్‌ మై”'వెళ్ళామై', “వేళాజ్‌మై' * అంటే వ్యవసాయమనే ఆర్థంకల తమిళ పదాలతో శద్దార్థాలలో సారూప్యసాజాత్యాలు కలదే(మన “వెలమ” పదం. తమి శంలో “వెళ్ళాళన్‌'అంటే రైతు అని అర్థం. వెలమవారు కూడా తక్కిన కాఖల వారి లాగానే ఆదిలో హాలికులు; ఆ పిమ్మట ఆయుధోపజీవులు; ఇట్టు వెలమ వారు కూడా రెండందాలా కాపులు, అనాదినుంచీ తెలుగునేలకు సీమితమైన- కాపులు “తెలగా” కాఖీయులుగా వాడుకపడ్డారు, సీమానామం మూలంగా కాక కేవలం వృ త్తిధర్మంచేత వ్యవహరించబడ్డవారు వట్టి *“కాప్పలు” గా మిగిలారు. వృత్తి ధర్మ నిరూపకాలైన రెడ్డి నాయడు అన్న పట్టపు బిరుదులు తెలుగుదేశంలోని కమ్మ, కాపు, తెలగ, రెడ్డి, వెలమతెగలవారికి సాముహికంగా సర్వసామాన్యంగా చెల్లుతున్నవని' చెప్పడానికిగల సాఇ్యులను బండ్ర్లకెత్తవచ్చు. కమ్మవారి గృహనామాలలో కొమ్మా రెడ్డి, తమ్మా రెడ్డి, వాసిరెడ్డి అన్నవీ, వ్యక్తి నామాలలో నరసింహారెడి, ముసలప్పరెడ్డి, వెంకటరెడ్డి, సంజీవరెడ్డి మొదలై నవీ కనిపిస్తాయి. కాపులలో కసీరెడ్డి, జనపరెడ్డి అన్న గృహనామాలు, కూర్మా వెంకటరెడ్డిలాంటి వ్య క్రినామాలు ఉన్నాయి. వెలమవారిలో చెవిరెడ్డి, వాసీరెడ్డి వంటి ఇంటి పేర్లూ ముక్కంటి రెడ్డి రామలింగారెడ్డి, వీరభ్యదా రెడ్డి, హేమాద్రి శెడ్డివంటి వ్యక్తి నామాలు లేకపోలేదు: వెలమ దొరలైన బొబ్బిలి, వెంకటగిం మున్నగు జమీందారుల కూటస్థులకోవలో “ండ్ధిో అన్నది ఉఊత్తరభాగంగా గలి. గిన వ్య క్రినామకులు చాలమంది కనివిస్తారు. వీరి మూలపురుషుడుగా సంభా వితుడైన చెవిరెడ్డికి బేతిరెడ్డి, బేతాళనాయడు అన్న వ్యవవిర నామాలున్నట్టు చర్మితకారుల కథనం * రెడ్డ గృహ నామాలలోను, వ్య క్తినామాలలోను “రెడ్డి” శమ గాం 64000, ౪01. 1 ప, 37903 ఫి 34 2. 3843 4 వెలయ బిల్లిలమజ్టి చేళాళనాయ; జే ఘననంళమున కాదిక ర్త యయ్యె... అట్టి మేటి రేచెర్ల గోళ వెల్లోటి వంశమందు....” (గోపీనాథము వెంకట కటిం శికుపాల వధ మవొ కావ్యావళారిక, 28,

వాయని వెంఠట రంగారావుగారి భాషా"సీవ ల్‌త్‌ పదానికి గల వ్యావ్త్తి సరేసరి. ఇక వాయడు/నాయుడు శబ్దం, వైన పేర్కాన్న “అన్ని తెగల గృహనామాలలోను, వ్య క్రినామాలలోను (వచురంగా కనివిస్తుంది.

ఇది నాయక శబ్ద వికృతియైన *“నాయండు"కు నంబంధార్థక రూపం,

ఈ కాపువర్గాలవారి గోత్ర నామాలలోసైతం ఇలాంటి సామ్యమే గోఛచ రిస్తుంది. కమ్మవారైన చల్లవల్రి అమీందారులూ, పద్మనాయక వెలమల్తైన ఇలొబ్పిలి వేంకటగిరి జమీందారులూ రేచర్ల గోతం వారేం వెైడిపాల గోత్రం "రెడ్డలోనూ, కమ్మవారిలోనూ, నేటి కాపువారిలోనూ కనివిన్తుంది.

1పాయికంగా నాటికీ నేటికీ వై తెగలవారే విశాలాం[ధదేశంలో మేశాన్ని, -వా(తాన్నీ పరిపాలించడంలో [వముఖ భూమికను నిర్వహిన్తున్నారనడంలో విప్రతిపత్తి లేదు సర్వజ్ఞ బిరుదాంచితుడైన రేచెర్ద సింగమ నాయడు, నర్వజ్ఞ బరుదాంచితుడైన పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఈదృష్టీలో ఇద్దరూ రెడ్డే; ఇద్ధరూ నాయశ్ళేః గృహానామంలో రెడ్డి శబ్దాన్నీ వ్యక్తి నామంలో నాయడు శబ్దాన్నీ స్టగితం కావించుకాన్న కమ్మ్యపభువు, అమరావతిసంస్థాన పాలకుడు రాజూ వాసిరెడ్డి వెంక్కటాది నాయడు (1761-1816) ఉభయకుల దీవకుడు.

(ప్రస్తుత న్మరణీయులు, 1పాతస్మరణీయులు అయిన మునగాల రాజా (శీ నాయని వెంకటరంగారాపు బహద్దరువారు. (1975-1958) ఈ కోవలోని వారే. తెలుగుజాతి సాహితీ నంన్సృతుల రూపురేకలు దిద్దడంలో కర్తలూ, శారయితలూ ఈ కుదురులోని వారే. ఇది అనాది, అనంతమూ, అవిచ్చిన్న మైన ఈ సూ్యతంలో ఒక మణిపూన శ్రీ నాయని వెంకట రంగారావుగారు.

థ్రీ వెంకట రంగారావుగారి అభిజనం వరంగల్లు జిల్లా త్మారూరు [గామం, ఈయన త్మొరూరు, నెల్లికుదురు పరిసరాలలోని న్ముపనిద్ధ దేశముఖుల కుటుంబానికి చెండిసవారూ, “మోటాటి" రెడ్డ శాఖకు చెందినవారూ అయిన గోపమ్మ రాఘవరెడ్డి దంపతుల కుమారుడు. మహారాష్ట్రల పాలకవ్యవస్థలో దేశముఖుల చాల |[వముఖులు. దేళంలోని వతన్‌దార్ద (ఆధికృళులును దేశ మొఖులని వ్యవహరించడం మహారాష్ట్ర సం్మపదాయం. దేశముఖుల పట్టపు నామ నంప్రదాయాన్నిబట్టి 'రెడ్డి' పదం స్థానంలో దేశముఖ్‌” అన్న వట్టపు పేరు వచ్చి చేరింది. ఆ విమ్మట మరాటీభాషలో పాలకార్థాన్నీ, ఆదరార్థాన్నీ సూచించే “రావ్‌' అన్న బిరుద వాచకం వ్య క్తినామంవై చేరింది, ఇది సంస్కృత “రాజి శబ్దానికి వికృతి,

ర్‌క తెలుగు వెతాళికులు.

తెలంగాణంలోని నంస్థానాధిపతులలో రెడ్డు ఎక్కువ. ఆత్మకూరు, గద్వాల, దోమకొండ -, నంస్థానపాలకులు "పాకనాటి" శాఖకు చెందిన రెడ్డు. మునగాల 'పాలకుల్లూ, వీరితో వియ్యమందిన వనవర్తి సంస్థానాధీశ్వరులూ, వనప ర్రివారి అడుబడుచు సంతతికి చెందిన బిజ్జుల “వంశీయలు-(ప్రాగుటూరి పరిపాలకులూ మోటాటి తెగకు-చెందిన రెడ్డు రాణ్మ హేందవరం రాజధానిగా హోలించిన పీరభ్నదారెడ్డి (వళ్చతుళల్లు పంటరెడ్డు; మన సభాధ్యకులైన గోపాల ెడ్డిగారుకూడా పంటరైెడ్జి శాఖకు చేంద్‌నవారు. తీర గోదావరీ తీరభూములలోవి రెడ్డ “భూమంచి'రెడ్డు.

“మోటాటి' అన్నది సీమావాచకమెై “మొటవాడి* ళద్దానికి వికృతి. శీన్తు. శకం పన్నెండో. శతాబ్టినాటి కే _ '“మొటవఐాడి"' ఒక “నాడు'గా (వనిద్ధమైంది. ఇప్పటి [వకాళంజిల్టా మార్కాపురం తాలూకాలోని ఒక భాగమే *'మొటవాడి” నాడు; (ప్రాబీనాయ్యధ కర్ణాటక భాషా శాసనాలలోని “మొట్టవాడి, మొటవాడికి పూరస్చరూవం. గుంటూరు మండలంలోని కొణిదెన (గామం చెన్న కేశవస్వామి దేవాలయ శిలాళాసనాన్ని బట్టి “మొట్టవాడి" నాడును (త్రిభువనమళల్లడు జయించి నట్టు తెలుస్తున్నది. మార్కావురం తాలూకా (తిపురాంతకంలోని (తిపురాంత క్రేళ్వర దేవాలయ కాసనాలలో “,..నస్తయంభూ దేవ గళ మధ్యాహ్న నివే ద్యక్కం బిట్ట మొట్టనాజీ నా డొళ గణ పుల్తలపలు కొవలగుంట్ట రాచగాండ” (వంత్తులు లిశ-97, నెం, 204, ద.హిం,కా +, సం యు భాగం 1, (కిం శం 1129), “. ..జీర్ణోద్ధారక్కం మొట్టవాజీ నా డొళగణ చాపలమడుగు చతు నస్సీమ నపాతం ధారాపూర్వక మాడి బిట్టరు..." (పంక్తులు 18-20, నెం. 919, వె., క్రీ ఈ. 1127), అని మొట్టవాడి నాడు పేర్కోబడ్డది. ఈ “మొట్ట వాడి నీమలో బహుకాలం నివసించి ఇతర [ప్రాంతాలకు వలన వెళ్ళిన రెడ్డి కాఖీయులు “మొటవాడి'" రెద్డుగా వాడుక వడారని నిశ్చుయించడం నయుక్రిక మైనది. “మొటవాడి'యే ఆ విమ్మట “మోటాటి'గా మారినట్టు నిర్ధారించ వచ్చు.

[పాకుటూరి పాలకుడైన బిజ్జుల చిన తిమ్మభూపతి తన ఆనర్హరాఘవ కృత్యవతారికలో 'నితాంతవిఖ్యాతి. దనరుచున్న మెథివాడో కులమున నొప్పు మీజె/ జాల బిజ్జల నార భూపాల మౌళి (అనర్హ రాఘవము (ప్రాచ్య లిలిత [గ్రంథాలయ (ప్రతి, వై 10.629) అని తన ళాఖను గురించి చెన్పుకున్నాడు..

నోయని "వెంకట రంగారా వుగారి భాషా"సేవ ర్‌త్‌ థ్రీ" వెంకట రరగారావుగోరు 1888లో మునగాల ఎచ్టేటు జమీంవారిజ్‌ (ఫ్రీ అచ్చమ్మారావుగారికి దత్తులుగా వచ్చారు. మునగాల ఎస్టేట్‌ కృష్ణామండ లంలోని నందిగామ తాలూకాలోనిది."ఇది ఆనాటి" (బ్రిటిష్‌ [పాంతంలో' నెలకొని ఉన్నప్పటికీ అన్ని వైపులా నిజోంర్లాష్ట్రం దీనిని "ఆవరించి ఉండినటి. - “నడి గ్తూడెం' దిని ముఖ్యస్థానం_ మెకంజీ కథనం (వకారం గుర్లపాటి అయ్యన్న దేళభాయి ఈ. నంస్థానాధీకల "వూక్వులలో ఒకడు. కాకతీయ చ్యకవర్తులకు సామంతులుగా నుండిన వారి కుదురునకు చెందిన వాడీ అయ్యన్న దేళాయి. ఇతని కుమారుడు అకాలమరణం చెందడంవల్హ కోడలు నుభ్యదమ్మకు నంస్థానం సం(కమించింది. సంస్థానాన్ని ఆజమాయిషి చెయ్యడానికి ఆమెకు శక్తి చాల నందున ఆమె సోదరుడైన కీనర ముకుందప్ప మునగాల పరగణాకు పాలకు డుగా మొగల్‌పాదుషా జౌరంగజేబునుంచి సనన్నదులు సంపాదించాడు. ముకుం దవ్పకు నూరన్న, నరసన్న అని ఇద్దరు కుమారులు, నూరన్న తరువాత సంస్థాన పాలనాన్ని చేవట్టిన నరసన్నగారి అనంతరం ఆయనభార్య లక్ష్మమ్మ అధికారానికి వచ్చింది. ఈమె అనంతరం కుమారుడు వెంకట రామన్న, ఆ పిమ్మట ఇతని కుమారుడ్లైవ వెంకట నరసింహారావు రాజ్యానికి వచ్చారు, 1002 నాటి కాశ్వుత కరనిర్ణయం సందర్భంగా ఇంగ్రీషమ ఈస్టిండియా కంపెనీ నుంచి 'సన్నద్‌-ఇ-మిల్కియత్‌-_ఇ న్తిమిరార్‌' నరసింవోరావు స్వీకరించారు. ఆయన అనంతరం ఆయన కుమారుడు కోదండరామయ్య కొన్నాళ్సు పాలించి 1814లో అకాల మరణంపాలై నాడు. వీరికుమారుడు వెంకట నరసింహారావు పసివాడు అవడంవళ్హ నాలగేళ్ళపాటు సంస్థానం కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ వార్ట్స్‌ స్వాధీనంలో ఉండి, 1818లో నరసింవారావు వళమైనది. 1886లో పరమపదించిన ఈయ నకు నంతతి లేనందువల్ల దత్తుడైన కోదండరామయ్య అప్పటికి మైనరై నందున, 1850లో జమీ పాలనం స్వీకరించారు. ఇతడు 1854లో మరణించాడు ఇతని భార్య రుక్కమ్మ 14 ఏప్ట జమీని పాలించి 1868లో గతించారు. ఈమె కుమా ర్రయే లచ్చమ్మారావుగారు. ఈమె 1878లో జమీందారిణి అయ్యారు. నిజాం రాష్ట్రంలో (వముఖులైన నాయని వెంకటరామయ్య గారిని వివాహమాడారు. లచ్చమ్మారావుగారి ఎస్టేట్‌ మానేజరుగా కొమజ్చాజు వెంకటప్పయ్యగారు పనిచేశారు. ఈమె భర్త వెంకట రామయ్యగారు చిన్న వయస్సులోనే నిన్సంతుగా మరణించడంవల్ల మన కథానాయకులు (శ్రీ వెకట రంగా రావుగోరిని దత్తు స్వీకరించడం - జరిగింది, లచ్చమ్మారావుగారు 1892లో

త్‌6 లుగు వైశ్రాశిములు- మరణించాక, దత్తత చెల్లదని అయిదారు తరాలు సంస్థానాన్ని పాలించిన కీసరవారు వ్యాజ్యెం తెచ్చారు. ఈ వ్యాజ్యెం (వీవీకౌన్సిల్‌ దాకా వెక్టి నా, చివరకు దత్తులైన రంగారావుగారి కనుకూలంగా తీర్మానమైంది. ఈ విధంగా 1900 లో వెంకటరంగారావుగారు ఎస్టేటు ఆధిపత్యాన్ని స్వీకరించారు.

దత్తు కాలం నాటికి రాజాగారు మైనవైనందున సంస్థానం కోర్ట్‌ ఆఫ్‌ వార్డ్స్‌ స్వాధీనంలో ఉండగా, కృష్ణా జిల్లా కలెక్టర్‌ సంరక్షణ (క్రింద మచిలీ పట్నంలో రాజాగారి చదువు సంధ్యలు సాగాయి

ఆనాడు భావ విన్లవావికీ సాంఘిక సంస్క-రణానికి మధ్యాంధ్ర మహీ తలంలో మచిలీపట్నం ఒక (పధాన క్రేం. ఆసలే ఒక పాటి అంతర్జాతీయతా 1వభావితమైన పట్టణం అదె. గోపాలకృష్ణ గోఖలే సంస్కరణ భావాలు, బాల గంగాధర తిలక్‌ తీవ రాజకీయాభిపాయాలు యువతమై గొప్ప (వథావాన్నిి నెరవీన యుగసంధ్య అది. ఒక వైవున ఆర్యసమాజ ధోరణులూ, ఇంకో వైవున దివ్య జ్ఞాన సమాజ (పటోధాలూ, మరో వైపున [బ్రహ్మ సమాజ వాన నలూ మబిలీపట్నంవై విసురుతున్న కాలమది. వీటన్ని టినీ మించి జాతీ యోద్యమ నాయకులైన గాంధీజీ [ప్రభావం దళదిళలా వి స్తరిస్తూ వుండిన రోజు లవి. ఆదిభట్ల వారి హరికథలూ, హరి[వసాదరావుగారి హారిశ్చంద్రాది నాటక (చదర్శనాలూ, కూచిపూడివారి భాగవతాలు, బందరు నవాబు వంశీయుల పర్ణ పండగల వేడుకలూ, బందరు శివగంగ మహిషాసుర మర్దని అమ్మవారి ఊరే గింపులో తిరువతి వేంకటకవుల అవధాన విద్యలూ, బందరు బజారు మచ్చుల చావడిలోను, రామన్న పేటలో సోషల్‌ క్షబులోను వారం వారం (పముఖుల ఉపన్యాసాలూ మొత్తం మచిలీవట్టణాన్ని ముంచె త్రిన ముహూర్తాలవి. సనాత నాచార పరాయణులకూ, సంఘ నంన్కరణ వాదులకూ, సొాతకూ కొత్తకూం నభలలో సదన్సులలో, ఉత్సవాలలో ఊరేగింపులో, పత్రికలలో కర ప్యతిక అలో హోరాహోరి పోరాటాలు సాగిన నమయమది. ఐందరు లడ్డు, ఇమాం పసందు మామిడి పండ్డు, బందరు బందరంతా మఘుమాయించిన ఘడియలవి. చవిటి ష్యరల బందరు పెక్కు మహాకవి కుమారుల కమనీయ గీతాలావనలతో “బృందావన పురం' గా కొత్త వెలుగులు విరజిమ్మిన మధురక్షణా అవి.

ఇక ఖీ రాజాగారి నహాధ్యాయులూ నతీర్థ్యలూ అంతా అగంతర కాలంలో అంధ దేళవు పునరుజ్జీవనోద్యమాలలో (వముఖ ప్మాత నహించిన*

మాయని వేంగట' రయగారొవుగారి ఖాషా"సేవ త్‌శ్లౌ (వసిద్ధ వ్యక్తులు. భోగలాజు వట్టాభి సిశారామయ్య, అయ్యదేవర కాళేళ ర లావు, గాడివెర్ల హరి నర్వో త్తమరావు, కోపల్లె వొనుమంతరావు, దేశిరాజు పెదదాపయ్య, ముట్నూరి కృష్ణారావు వైజెప్పిన వారిలో కొందరు. నాగపూరు విళ్తువిద్యాలయం-మారిస్‌ కాలేజిలో సంస్కృతం, దర్శనళాస్త్రం (పత్యేక పాఠ్యవిషయాలుగా బి. ఏ. డిగ్రీ విద్యార్థి (1898-1900) అయిన కొన్నురాజు వెంకట లక్మణరావు (1877-1928) కూడా "సెలవులలో బందరు వచ్చి ఈ మ్మితమండలితో చేరేవారు. అవ్మణరావుగారి తం్యడి వెంకటప్పయ్యగారు చాలకాలం మునగాల ఎస్టేటులో మానేజరుగా పనిచేనిన కారణంగా రాజాగారికీ, అక్మణరావుగారికీ గాఢమైన స్నేవాం ఏర్పడింది. ఆనాడు మరాట్వాడాలో తరుగుతున్న సౌంఘిక రాజకీయ వైజ్ఞానిక నంస్కరణలు ఈ -మ్మిత మండలి గోష్టులలో చర్చకు వచ్చేవి. లక్ష్మణరావుగారు సంభ సంస్కరణ శేత్రంలో గోఖలే శిష్యుడై నా, రోజకీయ రంగంలో తిలక్‌ అనుయాయి. ఇంచుమంచు ్ర్రీ రాజాగారి మిత్ర మండలిలోని నభ్యులందరూ ఇలాంటి అభిప్రాయాలు కలిగిన వారే. ఇలాటి పునర్వికాస వాతావరణంలో, ఉ త్త మోపాధ్యాయల శిక్షణలో, 'మెరికల వంటి మ్మితుల సహవాసంలో పెరిగిన థ్రీ రాజాగారికి స్వస్టాన వేష ఖాషా సొహితీ సంస్కృతుల వై అమిత తీ, జాతీయోద్యమంధై గౌరవ వ్రపత్తీ వర్పడడంలో వింత లేదు. రాజా రామమోవానరాయ్‌ రామకృష్ణపరమవాంసల జోధలూ గాథలూ ఆయన వృదయంలో అప్పటికే వాత్తుకు పోయాయి. స్వామి వివేకానంద (1868-1908), బివిన్‌ చంద్రపాల్‌, దాదాభాయ్‌ నొరోజీ, లోకమాన్య తిలక్‌ పభృతుల దర్శన భాగ్యంకూడా ఆయనకు లభించింది. విసీన్‌ చం్యదపాల్‌ ఉపన్యసించిన బెజవాడ సభ కాయన ఆహ్వాన సంఘాధ్య వులు, 1008లో కలకత్తాలో దాదాభాయి నారోజి అధ్యక్షతన స్వరాజ్యపు తీర్మా ఇఖాన్ని ఆమోదించిన భారత జాతీయ కాం[గెస్‌ నమావేశళానికి తమ దివాన్‌ అవ్మణరావు గారితో కలసి రాజాగారు హాజరయి వచ్చారు. 1907లో నంది గామలో జరిగిన కృష్టా జిల్దా కాంగెన్‌ సభలకు రాజాగారు ఆహ్వాన సంభూధ్య యలు, మవోత్మగాంధి నాయకత్వాన సాగిన జాతీయోద్యమంలో కూడా ఉచిత పాతను నిర్వహించారు. సుశిక్షితమైన చిత్తవృత్తీ, (ప్రజాహిత పరమైన కార్య (వవృత్తీ ఏరికి ఆలవడ్డాయి,

ల్‌గి తెలుగు వై తాళకులు

ఇంతేకాక'నర్యవదాయ మనేది మకీ బలీయమైనది మునగాల సంస్థా నాన్ని. ప్తాలించిన వూర్వపాలకులు చాల మంది సాహితీ నముద్ధరణంలో, కవి. వండిత పోషణంలో, తళాక్తార నమాదరణంలో పేరు వెంపులు గడించిన వారు- ఎస్టేట్‌ మానేజరు కొమ్మరాజు వెంకటప్పయ్యగారు ేరకుడుగా. వరదరాజు నందికేళ్వరకవి 'శివత త్ర సుధానిధి అన్న మూడాశ్వాసాల (ప్రబంధాన్నీ *చ్సేత్సు మావోత్మ్యం అన్న మేత -మాహాత్మ్య “వతిపాదకమైన రచననూ నంధానీంచారు. ఇవి రెండూ ఆంధధ_శైవ వాజ్మయంలో (పళస్త కృతులు, వెంకటన్పయ్యగారి పినతండ్రి కొమ్మరాజు రామలింగకవి “వీంభ్యద, ,శీగిరి మళ్టేశ్వర" మకుటాలత్రో రెండు శతకాలను సంతరించారు. వెంకటప్పయ్యగారి అన్న వెంకటశివుడుగారు రేపాల రాజలింగ 1శతకక ర. “ఖావ భవ భంగ గౌరి పృత్సద్మ భృంగ రాజిత శుభాంగ రేపాలరాజలింగ” అన్న నుకుటంగల ఈ శతకంలో శివపారమ్యం నిరూపించబడింది. సంప్రదాయ (పియులైన [శీ వెంకట రంగారావు బహద్దరుగారుకూడ సౌహితీ పోషణలో, కవివండిత నమ్మానాలలో. సాంఘిక రాజకీయ సేవా కార్యకమాలలో (ముఖ పా వహించారు.

రాజాగారు సంస్థానాధిపత్యం స్వీకరించిన వెంటనే “నురవతి కెప్పుడున్‌ హీతముసూపు బృహసృతి మాడ్కినెమ్మి తమ్మరసిన మంతి నత్తమునిః యాత్మజు(డై తన మ్మిత్రుండ్రై సరసకళా విచత్స్షణత సత్యమె మాటికి టోధ 'సేయచున్‌ బరంగెడి లక్మణార్యుని, ,.” (థ్రీ కృష్ణదేవరాయ చర్మితము, 1 శీ ఎస్టేటు దివానుగా నియమించడంలోనే బహుముఖమైన ఆం్యధ భాషాభివృద్ధికి, ఉజ్జ్రలమైన ఆంధ సంస్కృతి వురోగతికి నాందీవాచకం పలికారు.

విద్వత్కవుల వంశంలో జన్మించిన ఫ్రీ లమ్మ ణరావుగారు జగ మెరిగిన జగా పండితులు. కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం ఎం, ఏ, పట్టభ్మదులు. చక్కటి సంస్కారం, సరన సాహిత్యాభిలాష గల [పభువులకు బహుముఖమైన (జా (ప్రాభవాలూ, షాండితీ పరిశోధనా వైభవాలూ గల ఇలాటి దివాను లభించడం చాలా అరుదు. అది వాస్తవంగా అంధుల అదృష్టం.

దివానుగా లత్మణరావుగారు మునగాల ఎ స్టేటుకు చేసిన సేవ విన్మరించ రానిది, వీరి సేవలు తమ చిన్న నంస్టానానికే పరిమితం కాకుండా విశాలాంధ్ర మంతటికీ విన్త తమయ్యే తీరన లత్మణరావుగారికి విశేషావకాశాలను కల్పిల

నాయని .:వెంకట. ధంగారా వుగారి భాషా "సేవ ర్‌ చిన మునగాల కాజ్రాగారు నిజంగా అభినంద వీయుటు. ,మునగాల యొస్టేటు వెళ దావా నిమిత్తం అత్మణరావుగ్గారు 1005-1928 ' మధ్య చెన్న పట్టణంలోనే ఎక్కువ కాలం గడిపారు. కోధకుడుగా, [ప్మృపధమ ఆంధ విజ్ఞాన-. నర్వస్వ- సంపాదకుడుగా, విజ్ఞాన చందికా,(గంథ మండలి నిర్వావాకుడుగా లవ్మణ- రావుగారు గావించిన పర్మిశమ విద్యల్లోకి. విదితం. “తనువు రుజావృతం.బయిన దార్థ్యము తవ్పుచునున్న -భాషమైం గనిక్షరముంచి త్మీనకృషి కర్షకురితి నొనర్చి తతృలం బనిశము నాం[ద్రలోకమునక్తై వినియోగ- మొనర్చియుంట ని జననము సౌర్థకం ఐయి పొనంగెను లక్మణరాయ ధీమణీ” అని శేషాది రమణకవులు 'చేసిన [వళ స్తిలో అతిశయోక్తి ఏమ్మాతం లేదుం “కరా కారయితా చైవ [పేరక కృానుమోదకః సుక్కతం దుష్కృతం చైవ చత్వార నృమభాగినః" అన్న అభియుక్తో క్రి మేరకు లక్ష్యణరావుగారి ఇఖాషోద్యమాలన్నిటికీ థీ రాజా గారు (పేరకులు, ఉద్చోధకులు. రాయలసీమకు చెందిన గాడిచెర్హ వారి సర్వో త్తమరావు, సౌగరాంధధ్రానికి సంబంధించిన అయ్యదేవర కాళేళ్వురరావు: తెలంగాణునికి చేరిన రావిచెట్టు రంగారావు-ఈ ముగ్గరు నవహచరుల తోడ్పాటు: తో లక్ష్మణరావుగారు 1905 లో చెన్నవట్టణం కచ్చాలేశ్స్వుర్మాగహారంలో స్థిర పరచిన విజ్ఞాన చర్చడికా (గంథమండలికి శ్రీ రాజుగారు సంస్థాపకాధ్యక్షులు, రాజకీయార్థిక ళాస్తాలు, వ్యవసాయ పారిశ్రామిక విషయాలు, నానా దే చరితలు, మవో వురుషుల జీవితాలు, చారిత్రిక నవలలు, ఇతర భాషల లోని ఉద్గంంథాల భాషాంతరీకరణాలు ఈ మండలి ఆశయాలలో నిర్వచించ_ బడ్డ (ప్రచురణాంళకాలు. ఈ (గ్రంథమండలి అనేక (గ్రంథాలను (పచురించి సర్వతోముఖమైన ఆంధధ్రాభ్యుదయానికి ఎనలేని సేవ చేసింది. కట్టమంచి రామ లింగా రెడ్డిగారి అర్థశాస్త్రము, లక్ష్మణరావుగారి పాందూ మహాయుగము, మహమ్మదీయ మహాయుగము, ఆచంట లక్ష్మీ పతిగారి జీవశాస్త్రము, మాని కొండ సత్యనారాయణకాద్త్రిగారి ఆంగ్ల రాజ్య స్టాపన వేలూరి సత్యనారాయణ న శ దీని మొదటి కార్యస్థానం. హ్లైదరాబాద్‌ కెసిెన్సీలోని శావివెట్టు రంగా రావుగారి బంగా ళాం

0 ఆలుగు వైతాశికులు గారి బౌధ్ధ మహాయుగము, దుగ్గిరాల రాఘవ చం[ద్రయ్యగారి విజయ నగర స్మామాజ్యము, చిలుకూరి వీరభ్మదరావుగారి ఆంధ్రుల చర్మిత మండలి పకాన వెలువడిన ఉత్తమ రచనలలో కొన్ని.

శ్రీ లక్మణరావుగారు సంధానించిన “అంధ విజ్ఞాన సర్వస్వము నకు "సైతం థ్రీ రాజాగారు [యేరకులు. దశ్షిణదేశ భాషలలో ఇది మొదటి విజ్ఞాన సర్వన్వం (1912-19). ఆంధుల దురదృష్టవళంవల్ద అకారాది విషయ విభా శంగల నంవుటాలత్రోనే ఇది ఆగి పోయింది. ఈ నర్వన్వ నిర్మాణంలో, (పచు ఈశణలో శ్రే మల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారు సహాయకుడుగా వని చేశారన్నది ఇక్కడ పేర్కానదగ్గ విషయం. ్రీ లక్ష్మ ణరావుగారి శిక్షణలో చరిత రచ నకు భ్రీకారం చుట్టిన మల్లంపల్లి వారు ఉత్తమ పరిశోధకులుగా రూపొందడమే కాక, అనంతర కాలంలో తెలుగు భాషానమితివారి విజ్ఞాన నర్వస్వ సంపాద కులుగా అదే సంప్రదాయంలో ముందడుగు వేని మన్నన లంచారు. లక్మణ రాయ పరిశోధక మండలి ముఖ్య కార్యక ర్రలలో ఒకరైన ఆదిరాజు వీరభద్ర భావు సైతము శ్రీ లక్ష్మణరావుగారి తరివీయతలో తయావైన వారే

నమ్యగ భాషాభివృద్ధి అన్నది కేవలం [గంథ రచనవల్హ, గ్రంథ (వచు రణవల్ది మ్యాతమే జరుగదు. భాషా విజ్ఞాన వినృతికి [గంథాలయాలు కూడా 1వధాన సాధనాలు. ఈ దృష్టితో లక్మణరావుగారి సంకల్ప శక్రితో రావిచెట్టు రంగారావు, అదివూడి సోమనాథరావు, మైలవరపు నరసింహళాన్ర్రి మున్నగు మితుల సహకారంతో తాము సంస్థాపకాధ్యక్షులుగా థ్రీ మునగాల రాజా “అచ్చ తెనుంగు కబ్బమున కొది సదంబయి పోల్చు ఖాగ్యమున్‌ పొచ్చుగ' గన్న జేళమిది...” (ఫ్రీ కృష్ణదేవరాయ చరితము, 1-5). కావున హైదరాబాదు నగరం రామకొఠీలో రావిచెట్టు రంగారావుగారి బంగళాలో 1801 సెప్టెంబరు నెల 1వ తేదీన “.-ప్లవ సంవత్సర [కావణ బహుళంపు తదియ రవివారంబా భూవరుడు పాలవంచపు భూవిభుచేం దెఅవం జేసె. బుస్తకళాలన్‌' (వైది, 1-21) ఇదే నేటి ్రీ కృష్ణదేవరాయాం[ ద భాషానిలయం. రాజాగారి మ్మితులు అనాటి పాల్వంచ సంస్థానాధివతులు రాజా షార్ధ సారథి అప్పారావుగారు అధ్య తులగా గల సభాముఖంగా ఈ [గంథాలయం అవతరించింది. దీని నిర్వ పాణకూ విన్తరణకూ; ఇడుగడుగునా నుమారు అర్థ ళలాబ్దం వెగా థ్రీరాజా గారి అండదండలు అన్ని అంతస్తులలోనూ లభిస్తూనే వచ్చాయి. నిజాం పాలన

వాయని వెంఠట రంగారావుగాం థాషా"సీవ 6వ కాలంలో తెలంగాణా ఆం(ధోద్యమానికి రూడా ఇది కేంద స్థానంగా. ఉపకరించింది. పావటి రాజకీయ స్వాతం(త్యమూ లేక తెలుగు భాషా నంన్కృళతులు విస్మృత మౌతున్న విషమ వరిస్థితులలో రూవెత్తిన ఈ (గ్రంథా లయం తెలంగాణంలో ఉద్బ్భుద్ధమైన నకలోద్యమాలకూ మూల భూమికగా పనిచేసింది. సాహిత్య నహ్తాహాలు, మహాకవి జయంతులు, సమకాలిక విద్వ త్కవి సత్కారాలు, అభిలాయధ కవి సమ్మేళనాలు, హరికథా కాలత్నేపాలు, కూచిపూడి భాగవత [వదర్శనాలు, సంగీత విద్వాంసుల కచేరీలు, (గంథాలయ సభలు, ఇతర సాంఘిక సాంస్కృతిక నమావేశాలు ఈ (గ్రంథాలయంలో నిర్వహీంచబడుతూ వచ్చాయి. ఎన్నెన్నో ఆటుపోటులకు తట్టుకొని ఈ (గ్రంథాలయం రజతోత్సవాలు (1927), న్వర్జోత్సవాలు (1952), వ(జోత్స వాలు (19629) మహా వైభవంగా జరుపుకుంది. ఇంచుమించుగా ఈ [గంథా లయం అవతరించిన సమయంలో వరంగల్లులో నెలకొన్న రాజ రాజు నరేం్యద (గంథాలయం కూడా రాజాగారి భాషాభిమానం వజ్ర రూవ్పు దిద్దుకాన్న దే. లక్ష్మణరాయల మరణానంతరం విజ్ఞాన చం,దికా (గ్రంథమండలి కొంత కాలం బెజవాడలోను, కొంతకాలం హైదరాబాదులోను తన కార్యకలాపాలు నిర్వర్తించి ఆంత క్లితమైంది. లక్ష్మణరాయల మీది గౌరవాభిమానాలు కార ణంగా వారి స్మ్నృత్యంకంగా తెలంగాణంలో అవతరించిన లక్మణరాయ వరి శోధక మండలికి కూడా శ్రీ రాజాగారు సంస్థాపకాధ్యక్షులు... గొప్ప _విరాళో చిచ్చి దీన్విశ్థెర్యానికి ఎంతో పాటుపడ్డారు. “తెలంగాణా శాసనములు'మున్నగు “అపూర్వ కేరిశోధక (గంథాలు ఈ మండలి పక్షాన వెలువడాయి. థ్రీ రాజుగారు లక్మణరాయల స్కృతిచిహ్నంగా ఆంధ విశ్వవిద్యా లయంలో చర్మిత వరిశోధనతై ఒక ఎండోమెంటు నిధిని ఏర్పరిచారు. లక్ష్మణరాయ సహవాస సంస్కారం వల్లనే రాజాగారు. దేళాభాషాఖి మానాలను ఇతోధికంగా వెంచిన వారు, పెంచుకున్న వారు. “దానే మౌనం” అన్న నిదానం రాజాగారీకి పెన్నిధానం. ఫ్రీ కృష్ణదేవరాయార్యధ భాషా నిల యానికి అనుబంధంగా కొంతకాలం పాటు (1901-08) నడచిన తెలుగు పాఠ కాల, కాశీ విశ్వవిద్యాలయం, హృషీ కేళశంలోసి ఆంధధ్రాశమం, గుంటూరులోని శారదా నికేతనం, హైదరాబాదులోని నారాయణగుడా బాలికోన్నత పౌఠశాల,

ల! తెలుగు వైతాళికులు ఇందరు జాతీయ కళాళాల, రామకృష్ణ మిషను, వివేకానంద కళాశాల, రెడ్డి జన సంఘం, కృష్టా గుంటూరు మండల విశ్వబ్రాహ్మణ మహాజన సంఘ పుస్తక భాండాగారం మున్నగు విద్యా సాంన్క్య్బృాతిక సంస్థలు, కాకినాడలోని ఆంధ (పచారిణీ [గంథమాల, చెన్నపట్టణంలోని ఆర్యభారతీ _గంథమాలిక, బందరులోని నరన్వతీ [గ్రంథమాలిక, రాజ మహేం(ద్రవరంలోని ఆంధ్రేతివిన వరిశోధక మండలి మున్నగు (గ్రంథ (వచురణసంస్థలు, పరిశోధన మండలులు నావాగారి వితరణ గుణాన్ని చవిచూచినవే. ఇంకా ఎన్నో సంస్థలకు రాజ “'హోషకులుగా ఉండి దేళ భాషాభివృద్ధికి ఎంతో తోడ్పడ్ధారు. గుంటూరు జిలా కావూరు వినయాశ్రమం వఖున గొల్లపూడి సీతారానుకాస్తుంల (స్వామి సీతా రామ్‌) వారి ఆధ్వర్యవంలో (పకటితమైన తెలుగు వేదసంపుటాలు వీరి అండ .దండల వళ్లనే వెలుగు చూకాయి. చిలకమర్తి షష్టి పూర్తి నమ్మాన సంఘంలో నభ్యులు కావడమే కాక ఆయన సంపూర్ణ రచనలను సంపుటాలుగా [పకటించ డానికి గౌవ్ప విరాళం ఇచ్చిన మహోదాలులు వీరు మదాను యూనివర్సిటీవారి కాంపోజిషన్‌కమీటీలో నభ్యులుగా లవ్మణ “రావుగారు (గ్రాంథిక థాషాశైలిని బలవరచడం రాజాగారికి అనమ్మతం కాక పోయినా, వ్యావహారిక భాషాశై లిని బలపరుస్తూ కేవలం తెలుగు వ్యావహారిక ఖాషాపదాలు ఆధారంగా గెలెత్తి అనే పాళ్ళాత్య పరిశోధకుడు - చెన్నపురి సివిల్‌ నర్వీన్‌ ఉద్యోగి.-ఇంగ్రీషు వివరణలతో, రోమన్‌ లిపిలో నిర్మించిన తెలుగు. ఇంగ్రీవు నిఘంటు. (వ్రచురణకు శ్రీ రాజాగారు రాజ పోవకులు. ఇది అనాటి మృదానురాష్ట్ర ముఖ్యమంగతి, ఆం్మధ విశ్వవిద్యాలయ (పో ఛాన్సలర్‌ అయిన బొబ్బిలి రాజా శ్రీ రావు రామకృష్ణ రంగారావు బహద్దరుగారికంకితం. దీనినిబట్టి శ్రీ రొజాగారికి (గ్రాంథిక వ్యావహారిక భాషావ్హైలులపట్ల పట్టింపు లేదనీ, తెలుగుభాషాభివృద్ధియే వారి పరమావధి అనీ నిష్కర్షి ంచవచ్చు. ఫ్రీరాజాగారికి దేశచర్మితలన్నా, చర్మిత నంబంధమైన రచన లన్నా "చాలా తి. తమ ఆ్యశయంలోని ఆదివూడి సోమనాథరావు (1867-1940 “గారిని ప్రోత్సపాంచి “జపాను చరితము, ను రాయించి [పకటింవజేశారు. ఇ 4, 64116041 ౨162641040 1188 0106110045 & ౨106%౧0- 320 09 02216 301082; 0౫6054 ౮1176610 పిః695, 02601, క స్టీమ్‌ ముాకరళాల చెన్నపురి, 1806.

ఇసొయని.వెంళట రంగారావుగారి థాషా"సేవ శ8 ఆనాడు పాళ్ళాత్య దేశాల అధినెతలకు, ముఖ్యంగారాచరికపు పాల్తనో వ్యవస్థ గల దేశాలకు, (ప్రాచ్య దేశాలంటే ఒక రకమైన హేళనభావం, ఒక విధమైన ఉపేషాబుద్ధి (పబలి వుంది. [పాచ్యదేశాలవారు ఆల్ప [వకృతులనీ, అలనమతు అనీ ఒక ఈసడింపు వారిలో వుండేది. తమ ఆభిజాత్యంపట్ట కృతిమ (పతిష్టా, తమ ఆర్థిక స్థితిపట్ల కృతిమ (ప్రతిష్టా తమ అర్థికస్థితివట్ల దురభిమానమూ వారిలో గూడు కట్టుకొని వుంజేవి. సాంకేతిక (వగతిలోను, సైనిక వ్యూవా చనా చమత్క్బృతిలోను తాము నర్వాధికులమనే దురవాంకారం ఎక్కువ మోతాదులో వారికి వుండేది. ఇరవయ్యో శతాబ్దపు తొలి యేళ్ళలో అనంతమైన సాధన సామ్మగికీ, అపారమైన నైనిక నంపత్రికి రష్యా సార్వభౌముడు జారు చ్మకవరర్తిది పెద్ద పేరు. రాజ్యదాహంతో జారు చక్రవర్తి జపానువై దుర్శ్మాకమ ఇంకు. సేనా వాపానులను దూకించాడు. ఆనాడు రష్యాకందె అన్ని విధాలా ఎన్నోరెట్టు కిందిస్థాయిలో ఉన్న జపాన్‌దేశం ఈ దాడులను తిప్పికొట్టి అన్ని సైనిక రంగాలలోను రష్యాను చిత్తుగా ఓడించింది. జసానుకు అనుకూలంగా నంధి ఒడంబడికలు కుదిరాయి. ఎవరూ ఊహించని ఈ సంఘటనలు అఖిల (పపంచ రాక్యాలను వినయ వృిభాంతు లలో ముంచి వేశాయి. నుదీర్థ మైన ఈ ఖీషణ సమరంలో జపాన్‌దేశ నాయ కులూ, (సజానీకమూ, సర్వసేనానులూ, సమస్త సేనావాహినీ (పదర్శించిన అకుంరిత దీషాదక్షతలనూ, అనదృశ సమరనీతి కుళలతనూ అభినందిన్తూ ఆసియా రాజ్యాలన్నీ తమ హర్షాన్ని (ప్రకటించాయి. గుండుబలం కంటె గుండె ఐలం గొప్పదనీ, మందిబలంకంటె మంచి ఐలం దొడ్డదనీ నిరూపితమైన యీ 'చార్మితిక గుణపారం మునగాల రాజాగారిని భాగా ఆకట్టుకుంది. సరళమైన శైలిలో వచనరూపంలో నిర్మితమైన ఈ [గంథం ఇతిహాసము, వివిధ విషయ ములు, యుద్ధము, కథామంజరి అన్న నాల్గు భాగాలుగా విభజించబడ్డది. జపాను దేశపు పాలీన చర్విత మొదటి భాగంలో సంక్షేపంగా నిషేపించబడ్డది. జపాన్‌ దేశానికి నంబంధించిన చిల్లర మళల్దిర విశేషాలు రెండోభాగంలో. వివ శించ బడ్డాయి. మూడో భాగంలో యుద్ధవర్జనం కళ్లకుగట్టినట్టు చ్మితించబడ్డది. పోరాటపు నమయంలో జపానీయులు (ప్రదర్శించిన వీరోచిత సంఘటనలు నాల్గో ఖాగానికి కావ్యవస్తువు. ఇంతేకాక, ఆసియాఖండ దేశాలలో సమయోచిత నంస్కరణములచేత,

ఆత్మగౌరవముచేత, నిజమైన దేళభ క్షిచేత్ర, స్వార్ధపరిత్యాగముచేత. పారి (్రామికాది రంగాలలో జపానుదేశం సాధించిన (పగతికి ముర్దులె,

భక ఇఆలగు వై తాళికులు- (శీ రాజాగారు తమ కుమారులలో పెద్దవారిద్దరికీ జపాను నాయకులైన అడ్మి రల్‌ టోగో, జనరల్‌ నోగిల పేర్లను ముద్దు పేర్దుగా పెట్టుకొని జపానువట్ట తమకు గల గాఢాభిమానాన్ని వ్యక్తం చేఠారు. ఆ అభిమానమే “=ఐపాను చరి [తము ఆవతరశానికి సైతం కారణమైనట్టు ఊహించవచ్చు. “ఎప్పటి కెయ్యది (టపస్తుత మప్పటికా మార్పునొంది యలరెడువారెే, మెవుం బడయుదు రెల్రెడం దప్పక జాపానులట్ట తథ్యము నుమతీ' అన్న పద్య మీ చరిత్ర [పారంభంలో మకుటమణిగా కూర్చుబడింది. ఇది శ్రీ రాజాగారి కంకితం. విజయ నగర స్మామాజ్య చ్మకవర్తులలో శరోభూషణమైన (శ్రీకృష్ణ దేవ రాయలంటే రాజాగారికి (పత్యేకాభిమానం. సత్పరిపాలనకూ, సాహిత్యపోష ఇహ, నర్వకళా సమాదరణకూ తననాటి పాలకులకందరకూ ఆయన ఒజ్జబంతి అని రాజాగారు భావించేవారు. ఆ భావనయే ఆదిపూడి సోమనాణరావుగారిచే “శ్రీ కృష్ణదేవరాయచర్శితము"* అన్న (నబంధాన్ని నిర్మింవజేసింది. దీనికి కృతి ఖ రృత్వం వహించి రాజాగారు కృతికర్త శ్రీ సోమనాధరావుగారిని ఎన్నో విధాల నమ్మానించారు. ఆధునికాంధ సాహిత్యంలో మొట్టమొదటి చార్మితిక కావ్యం థ్రీ కట్ట మంచి రామలింగారెడ్డిగారి “ముసలమ్మ మరణము” తర్వవాతిది (పస్తుత చర్చ లోని “శ్రీ కృష్ణదేవరాయ చర్మితము”. ఆ పిమ్మట దుర్భాక రాజశేఖర శళతావ ధ్లానిగారి “శివభారతము'", తుమ్మల. సీతారామమూ ర్రిగారి “మహాత్మకథ', శంఖ వరం రాఘవాచార్యుల “విశ్వనాధ విజయము, బాడాల రామకవిగారి “కృష్ణ కథా విపంచి", చేటోలు చిన్మయ్యబహ్మ కవిగారి *విశ్వదాభిరామము' మొద లైన చారిత్రిక కావ్యాలనేకం వెలువడ్డాయి. సోమనాథరావుగారి ఈ రచనకు " సూయెల్‌ దొరగారి విన్మృత సాామాజ్యము చిలుకూరి వీరభ్మదరావుగారి'జీర్ణ కర్ణాట రాజ్యము" ముఖ్యాధారాలు. కుమారధూర్జటి కృతమైన “కృష్ణరాయవిజయి” (పసంగం వీఠికలో పనక్త మైనప్పటికీ, దాని పోలిక లెక్కడా ఈ _పబం ధంలో కన్పించవు. ఇది ఆరాళ్వాసాల వీరరన (వధానమైన కావ్యం. వితరణ శాలి, వీర రణోత్సవశీలి అయిన తుభవ నరనరాయల పాలనతో మొదలైన ఈ (పబంధం 'శన్త విక్రమ సంపన్ను. డ స్తమించె” అని కృష్ణదేవరాయల అన్రమయంతో నమా ప్రమైంది. మచ్చుకు ఒక పద్యం చూడండి :

• ఆనంద స్ట్రీము ముదాకరశాలు చెన్నపురి, 1807,

వాయని వెంఠటరంగారా వుగారి భాషా"సీన లక్‌ “దేవాధీవనింగొల్చి డీనతతులన్‌ ధీవర్యులం(బోచి స ద్భావం బొప్పంగ దండనాథులను సత్కా-రంబులం దన్ని భూ దేవేంద్రుండు జయోత్సవంబు సలిపెన్‌ దేదీప్యమానోద్ధతిన్‌ గైవారంబులు గన్నడంబునకు. గల్గన్‌ నల్లడన్‌ భూవరాః” (4 97) మునగాల రాజాగారి వియ్యంకులు-వనప ర్తి నంస్టానాథీశ్వరులు. రాజా సవై రామేళశ్వురరాయలవారు. (ప్రాచీన [(గంథ సంపాదనంలోను, తత్ప౦9చురణ విధానంలోను, సాహితీ తత్త్వ పరిశోధనంలోను జగమెరిగిన విద్వత్పరిశోధ కులు శ్రీ మానవల్లి రామకృష్ణ కవిగారి (1866-198508 ఆశ్రయ మిచ్చి ఆం్మధ సాహితీ జగతికి ఆఅవూర్వమైన కృతినంతతిని సమర్పించినక్తీర్తి ఈ వన వ త్రిసంస్థానాధీశ్వురులది. రామక క్షక విగారు వదేళ్హ పాటు వనవ ర్తి సంస్త్టానాశ యయంలోవుండి [గంథపరికోధన మ్ముద్రణాదుల గావించారు. శీ కవిగారితో "వెక్కురంగాలలో సాట్‌కి పోటికి రాగలిగిన మహావిద్వాంసులు కొమ[రాజు లమవ్మణరావుగారు మునగాల (వభువుల ఆశ్రయంలో విలసిల్లడం అనేది” విద త్పోషకులైన ఈ వియ్యంకుల ఆశయ సామ్యానికి తార్కాణ,. మునగాల రాజాగారి రెండో కొమాలర్తె రాణి నరళాదేవిగారు వనపర్తి రాజా స్వర్గీయ థ్రీ కృష్ణదేవరాయలవారి అర్ధాంగి నన్నిధానం నూర్యనారా యణ శాస్త్రిగారి “పువ్వుల తోట” అన్న ఖండకావ్యం సరళాదేవిగారి [వేరణచే కృష్ణరాయలవారి ఆత్మకు అంకిత మీయబడింది. సరశాదేవిగారి కుమారులు రాజా మూడవ రామేళశ్వురరాయలు మాతామహులమాదిరిగానే వితరణగుణంలో, విద్యా పోషణంలో పెద్ద 'జేరుపెంవులు కలవారు. ఫ్రీ రాజాగారికి వారి బహుముఖమైన విద్యా విజ్ఞానాభిలాషనూ త త్పో వషణాన్నీ పురస్కరించుకొని ఆంధ్ర విశ్వువిద్యాలయంవారు 1958 జనవరి 5న జరిగిన రజతోత్సవ సందర్భంలో. నర్వేపల్లి రాధాకృష్ణపండితుల సమక్షంలో “కళాప్రపూర్ణ అనే గౌరవ డాక్టరేట్‌ బిదుదం ఇచ్చి సత్కరించారు. ఆ నమ యంలో విశ్వవిద్యాలయ వక్త ఉయ్యూరు కుమార రాజా థ్రీ ఎం. ఆర్‌. అప్పారావుగారు చేసిన [వఖ్యాపన [వనంగ భాగాలను ఉట్టంకించి విరమిస్తాను: “= .ఆంధ పునరుజ్జీవనోద్యమ చర్శిశ్రకారునకు శ్రీ నాయని వేంకట

646 శలుగు వై కొళికులు రంగారావుగారి విద్యా విజ్ఞానాభిలాషయు, శత్పోషఐమును (వశంనచేయుట ముఖ్య కర్తవ్యము కాగలదని మనవి చేయుచున్నాను.

“విశాలాంధ్రమునకు హైదరాబాదు రాజధాని కా దగునని కొందయు మికు లిప్పుడు చేయ సూచన ఆర్భ శతాబ్ది (కిందటనే రంగారావుగారికి స్పురిం చెనో, యేమొొ అచట థ్రీ కృష్ణరాయ [గ్రంధాలయము నెలకొల్పి, ఆభ్యుదయ వరంపరాభివృద్దిగా నడచుచున్న దాని స్వర్జోత్సవము మొన్ననే కన్నుల పండు వ్పగా చూచుకౌన్నారు...”

షు ఖ్‌ స్త = ఆభిజనమునకు ఉచితమైన అకలుష వర్తనము, ఆడంబర రహేత తీవనము, భారతీయ సంస్కృతి యందనమానమైన అభిమానము, అవేలమగు ఆంధధ్రతా భావ వికాసము శ్రీ రంగారావుగారియందు. రాశీభూతముగా నున్న విశిష్ట గుణములు” అని పై ్కపసంగంలో శ్రీ అప్ఫారాపుగారు. చెప్పినట్టు ఆంధ సంన్కృతి పునర్వికాస కారకుడైన ఈ చరిళార్డుణ్ని మనసారా న్మరించుకొని ఈ సభ సైతం చరితార్థ మవుతున్నదిం

స్వర్గీయ ఆదిరాజు వీరథ్మదరావు పంతులుగారి జీవితము -- భాషాసేవ ౨ లిజీయారొము రాముక్ళృష్ణళర్భు ౧. జీవితము వీన్యరోముడీరో “న్యమత్వేనోన్న మంతః పరిగుణనుతిభిః స్వాన్‌ గుణాన్‌ థఖ్యాపయంతః పుష్ణంతః స్వియమర్థం సతతకృత మహారంభ యత్నాః పరాక్థే ఇాంత్య్యైవామ్మేపరూవాచర ముఖరముఖాన్‌ దుర్ముథాస్‌ దుఃఖయంతః సంఈ సాళ్చర్య చర్యా జగతి బహుమతాః కన్య నాభ్యర్థనీయాః “ోనజ్ఞనులు తాము న్మములైే తమ శౌన్న త్యమును చూవెదరు ఇతరుల సుగణ ములను పొగడి గుణములను [వకటించెదరు. నిరంతరము పరులకొర కై పాటు వడుచు తమ (పయోజనములనుకూడ సాధించికొనెదరు. తమ్ము కటువుగా అష్మేవించుచుండువారిని కృమతోడనే దుఃభితులను చేసెదరు. సత్చురుషుల ఈ చర్యలు ఎవరికి ఆశ్చర్యము కలఠిగింపవు?; వారు ఎవనికి కోరదగినవారు శారు?” అని దీని భావము. ఇందలి నజ్జనలక ణములన్నిటిని కలిగి, అందలి “పుష్షంతః స్వీయ మర్థరం అనునది దోవముకాకున్నను దానికి అపవాదముగా ఉన్న మహామనీమలు -మూ ఆదిరాజు వీరభ్యదరావు పంతులుగారు, ఇటీవలి వరకు పైదరావాదు నగరములో జరుగు (పతి సాహిత్య సభ లోను తెల్లని తలపాగా లేక గాంధీటోపీ, ముడతలు పడిన పొతకోటు, నీరుకావి ధోవతి, బక్కచిక్కిన శరీరము, తాంబూల రాగరంజితమైన టోసినోరు వ్రనన్న మందహాసము, 'స్నేహపూర్ణములైన చూవులు, భుజమువై (వేలాడ వేసికొన్న వలసంచి కల పంతులుగారి నిరాడంబర మ్మిగహము మనకు సాక్షా -త్కరించుచుండెడిది. అవయవాలు అవసన్నములై రోగశయ్యమీద కదలజేక .వరుండికూడ తమకు 1పియమైన సాహిత్య వ్యాసంగమును వదలని మవి యోధులు పంతులుగారు. వారు నేడు భౌతికకాయమున్స చాలించినను వారి యశఃకాయము మనముందు నిలిచి క రవ్యముల నాదేశించుచున్నది.

6౪8 తెలుగు వైతాళకులూ వంతులుగారి జీవితచరి[త ఒకవ్య క్తి చరితకాదు. మామి_తులన్నట్టు ఇది గడచిన ఎనుబది సంవత్సరాలలో తెలంగాణమునందు జరిగిన సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవన నమీక్ష; ఇచట సాగిన [(పజోద్యమాల చర్మిత. ఈ నగరమునందు' పంతులుగారి (వత్యత్ష నంబంధ సహకారములు లేని (గంథాలయముగాని, ఆం[ధ విద్యాలయముగాని, సాహిత్య నంస్థగాని, ఆంధ్రసంఘముగాని లేదన్నచో ఆతి శయో క్తికాదు. ఈ విధముగా తెలుగువారి నర్వుతోముథాభ్యుదయముతో పెన వేనికొన్న వారి మహాజీవితమును తక్కువ వ్యవధిలో తెలుపుట కష్టము. వారు పుట్టి వెరిగిన నాటి తెలంగాణా పరిస్థితులను ఒకసారి సింవోవ లోకనము చేసికొన్నగాని వారి మవికృషి అవగాహనము కాదు. నేడు హైదరా వాదు నగరములో తెలుగువాడు తలయెత్తుకొని సగౌరవముగా జీవించుచు అన్ని రంగాలలో ముందుకు సాగుచుండుటకు ఎందరో మహావ్యక్తులు _పత్యక్ష ముగ, పరోక్షముగ ఫలాపేక్షలేక సాగించిన మహత్తర కృషియే ముఖ్యకార ఇము - అట్టి మహావ్యక్తులలో వీరభ్యదరావు పంతులుగారు పేర్కొన దగిన వాయి, వాటో పరిస్థితులు వ్‌ అప్పటి హైదరాబాదు రాజ్యముమీద భారత దేళపరిస్థితుల వఖావము అనివార్యముగా పడక తప్పలేదు. అక్కడ స్వరాజ్యోందోశనము త్మీవముగా సాగుచుండెను. (భిటిషువారు దాని నఖచుటకు ఎత్తులమీద ఎతులు చేయుచుండిరి. విధిలేక విభజించి పాలించు నీతి నవలంబించి 'దేశీయలను పాందూ ముస్దిం సంఘాలుగా చీల్చు యత్నములు చేసిరి. అధికనంఖ్యాకులవై ఆల్పనంఖ్యాకులను పురికొలుపుటక్రై “ముస్టింలీగు'ను సృష్టించిరి. (సత్యేకముగా ఇందుక్షై అలిఘ: రులో “ముస్తిం విశ్వవిద్యాలయము" ను స్థావించిరి. దానిలో తయారైన షట్ట భ్నద్రులు ముస్థింాజ్యమైన హైదరాబాదు తమకు కార్యరంగముగ పనికివచ్చు. నని తలచిరి. ఈ పరిస్థితులలో కడపటి నిజాం నవాబు మీర్‌ ఉస్మానలీథాన్‌ 1911లో సింహాసన మెక్కెను. ఆంగ్లపాలకుల చలవవలన మెల్లమెల్లగా ఉత్తర భారతము నుండి మునిం విద్యాధికులు హైదరాబాదు చేరి ఉన్నత పదవులలో స్థిరపడుచుండిరి. ఆంతవరకు ఏ కలతలులేక అన్నదమ్ములవలే మెలగు చుండిన ముస్టిములలో లేన్సిప్రోన్సి ఆనుమానములు, ఆళలు రేకెత్తించబడెను. ఇచటగూడా “అంజుమనె ఇ త్రెహాదుల్‌ మునల్మీన్‌” అను మత దురహంకార

భన్షక్సీయ ఆచ్‌రాజు వీరభ్యద్రరావు వంతులుగారి జీవితము-భాషా-సేవ 69 సంస్థ తలయెత్తెను. ఉరుదూ రాజకీయభాష చేయబడెను. ఉరుదూ బోధనా భాషగా ఉస్మానియా విళ 'గవిద్యాలయము ఏర్పడెను. అల్బ సంఖ్యాకులకు ఉన్నత విద్యను, అధికారములను కట్టబెట్టుచుండిరి. (ప్రాంతీయభాషలకు వవిధ మెన [ప్రోత్సాహము లేదు.[_పజలకు (పాథమిక సౌకర్యములు గూడలేవు, అధిక సంఖ్యాకులై న [ప్రజలు నిత్యము నిర్బంధశాసనములకు గుతియగుచు అవమా .నింపబడుచుండిరి. వారు తమ పొరుగురాష్ట్రములలో సాగుచుండిన ఉద్యమా వై ఆసక్తి కలిగించుకొనుచుండిరి. వాని [వభావములకు తోనగుచుండిరి. నిర్బంధముగ రుద్దబడుచుండిన శాసనముల వలన (వజలు నానాబాధలు పడు చుండిరి. గుడి కట్టరాదు, బడి పెట్టరాదు నలుగురు కలిసి తమ అవస్థలు చర్చించు కౌనుటకు సమావేశము కారాదు. ([గంథఛాలయము పెట్టరాదు. ఆప్పటి తెలంగానా దుర్దళను వీరభద్రరావు పంతులుగారే ఇట్లు వర్టించినారు.

“నిజాం రాష్ట్రములోని 8 తెటగు జిల్లాలలో 60 లక్షల జనులుండిరి. అయిననేమి ఇతర (ప్రాంతాలతో వోల్చినపుడు ఇచటి తెలుగువారి స్థితి ఎంతయు విచారకరముగ ఉండెను, ఎనిమిది జిల్లాలలో ఒకటీ మాత్రమే ఇంగ్లీష్‌ పైన్యూ-లు ఉండెను. తదితర విద్యాలయములయినను మహారాష్ట్రాది ఇతర మండలముల కంటె చాల తక్కువగా ఉండెను. పతికా పఠనేచ్చ మృగ్యముగా నుండెను. ఆంధ్ర చరిత్రకు దోహదకారుల్తైన శిలాకాననాదులు .తండోవతండములుగా ఉన్నను, వాటిమై దృష్టిని బరపినవారే లేకుండిరి. దేశ భాషలమై అభిమానము శూన్యముగా నుండెను. ధనవంతులు, నంస్థానాధిపతులు, -దేళముఖులు, వర్తకులు దేళాభివృద్ధివట్ట విముఖులయి మెలగుచుండిరి.. తెలుగు వారు అనుదిన జీవనమునందు సమ చూసమయాలు లెక్కచేయక ఉరుదూ ఖాషను మాట్టాడుకొనుటయే పరమార్థము, నాగరకత అనుకొనుచుండిరి. ఒక

వేళ తెలుగు మాట్లాడినను” ఐమొకద్దమే ముందర్ణే ఊఉన్వాన్‌ నిగారిష్‌ ఇది గదా” అనుచు సంకర భాషను వాడుచుండిరి. తెలంగాణా జనుబు శారీరక, మానసిక వుస్టిలేక ధార్మిక-సామాజిక, పార్మిశామిక, రాజకీయాది తత్వముల నెరుగక అజ్ఞానాంధకారములో నిద్రాముదితుల్లై ఉండిరి.” అని ఆధ పితా మహుల షష్టిపూర్తి నంచికలో వాసీనారు.

(వజలు ఈ స్థితిలోను (ప్రభుత్వ కాసనాలు (పతిబంధకాలుగాను ఉన్న వృ్పటికి దేశడుర్గతిని పోగొట్టుటకు కొందరు. మేధావులు నడుము. కట్టినారు.

కన! తెలుగు వైతాళికులు (క్రమముగా [గంథాలయోద్యమము, ఆంధ భాషావికాసోద్యమము, రాజకీ యోద్యమము, సాంఘిక సేవా ఉద్యమము (ప్రారంభమైనవి. అన్నిటిని (పభ. త్వము, ముస్లిం (ప్రజలు సమానముగా ఆణచివేయుటకు త్మీవయత్నాలు చేసి నారు. కాని అన్నియు వ్యర్థమైనవి. (వతిఘటనోద్యమాలు బలపడినవి. కాలము కలసిరాగా అభివృద్ధి నిరోధక శక్తులను నిర్మూలించి నిగంకుశపాలనను అంత మొందించినవి. ఈ అన్ని ఉద్యమాలతో వీరభ్యదరావు పంతులుగారికి (పత్యడ పరోక్ష సంబంధములున్నవి. ఈ పరిస్థితులను (గహించినచో శ్రీవారి జీవిత మెంత మహోన్నత మైనదో తెలిసికొనవచ్చును.

శవిసనాదులు

పంతులుగారు ఆర్షేయ ఫొరుషేయములు గల ఆరువేలనియోగి-

(వాహ్మణ కుటుంబములో 1890 సంవత్సరమున జన్మించినారు. వారి జన్మ స్థానము ఖమ్మంమెట్టు జిల్దా-మధిరతాలూకా దెందుకూరు (గ్రామము. అదొక చిన్న వల్చెటూరు; తల్లి వెంకమ్మగారు-తం(డ్రి లింగయ్య పంతులుగారు బాల బీద వారు. ఆయన తన (గామములో ఉన్న కరోడ్గిరినాకాలో (కష్టమ్సు అఫీసు) గుమాస్తా పవి చేయచు తక్కువ జీతముతో ఎట్లో మర్యాదగా కాపురము చేయుచుండిరి. ఆయన కుమారుని కింర్రి (వతిష్టలను చూచి ఆనందించు అదృష్ట మునకు నోచికొనలేదు. ప్ముళుడు 5 ఏండ్లవాడై ఉండగా చనిపోయిరి. ఆ కుటుంబమునకు తీ వాఘాతము కలిగినది ఆదే వయనులోనే వితృవియోగము పొంది కష్టములపాలై న ఆంధ వితామనుల చర్మిత [వ్రాయచు పంతులుగారు “*శ్రీవితపథము కంటకావృతమై యుండుటయు, అంధకార బంధురమై యుండు టయు మహాపురుషుల జీవిత లక్షణము” అని (వాసినారు. అది వీరి జీవితము- నకును ఆన్వయించును, దొడ్డయిల్లాలైన వెంకమ్మగారు కుమారుని [శేయమును కోరి పలుబాథలు వడిరి, చివరకు తాను చెల్లెలి ఇల్లు చేరుకొని కుమారుని వెద- తండిగారి దగ్గరకు వంపిరి,

ఎిద్యాభ్యానము

పంతులుగారి 'వెదనాన్నగ్గారు ఆదిరాజు రామకృష్ణారావుగారు-

అప్పుడు చింతకాణి పోలీను కానాలో “*నవినిందా" (లేఖరి) గా వని చేయచుం డిరి. అందువలన అ ఊరి వీథిబడిలోనే వారికి అక్షరాఖ్యానము జరిగెను. ఆ

వ్వర్శ్సీయ ఆదిరాజు వీరభద్రరావు పంతులుగారి జీవితము-ఖాషాసేవ 71. పీధిబడి ఉపాధ్యాయుడు వీణ సీతారామయ్యగారు చక్కని వోధనాళ క్రిగల వండితుడు. పూర్వకాలపు వీథిబడులలోని విద్యా విధానము నేటి విద్యాధి కులకు వరిచయము లేనిది. అందు విద్యాభ్యాసకాలము నూర్యోదయము నుండి సూర్యా స్రమయమువరకు_-మధ్య భోజనాదులకు కొంత విరామము ఉండెడిది." అందు తరగళులు లేవు. దైవ్యపార్థనతో దినచర్య (ప్రారంభమగును. పెద్ద భాలళిక్ష...ఎక్కాలు-లెక్కలు, అమరము-ఆం[ధనామ నర్మగహము, (పార్ధనా శ్ఞోకములు పద్యములు కంఠస్థము చేయించబడును. తరువాత భారత భాగవత రామాయణములలో [(వధాన ఘట్టములు బోధింవబడును, విద్యార్థులకు నిర్భంధ ముగా చక్కని[వ్రాత, ఎంత చిక్కువ్రాతలనైన సులువుగా చదువుట నేర్పుచుం డిరి. &-ర్‌ ఏండ్డు అ ఐడిలో చదివినచో తెలుగులో మంచిజ్ఞానము, వ్యవహారము నకు తగినంత లెక్కల పరిజ్ఞానము-ముత్యాలకోవవంటి (వాత, జద్ధమైన ఉచ్చా రణము అన్నిటికంటె ముఖ్యమైన వినయవర్రనము, పెద్దలపట్ల దై వమువట్ల భక్తి వట్టుబడుచుండెను. నేడు వైంమకీన్కూలు చదువునకు వట్టునంత కాలములో అంత యోగ్యత కలుగుచుండెను, ఇప్పుడు ఉన్నతపాఠళాల విద్య వూరి చేసిన వారు గూడ తప్పులు లేకుండ (వ్రాయలేరు- చదువలేరు. భారతాదులలో 10 పద్యాలు చదువలేరు. నిత్య జీవితమునకు అవసరమైన వ్యవహారజ్ఞానము ఉండదు. కష్టబడి పెంచి చదువు చెప్పించిన తలిదండ్రుల అసనవ్యాముం ఉపాధ్యాయనిగూర్చి తిరస్కారము చూ వెదరు-ఇడి మనకు నిత్యానుభవమొలో ఉన్న విషయము. విద్యారంగము కోట్ట రూపాయలను ధ్వంసము చేయుచు

వాయువేగ మనోవేగములతో సాగుచున్నది.

పంతులుగారి విద్యాభ్యాసమునకు అ వీథిబడిలో చక్కని పునాది యేర్ప డీనది. చురుకైన బుద్ది కలవారగుట వలన అనేక విషయములను ఆకళించు కౌని తోటి విద్యార్థలలో మేటి అనివించుకొనిరి. ఒక (వక్క చదువు నేర్చి కొనుచు వ్మికాంతిసమయములో తమ వెదతండిగారికి అవనరమైన వ్రాత పనులు చేని పెట్టుచుండిరి. నైజాం పాలనలో వైస్రాయి యందు ఉరుదూ కొన సోగినను (గామస్థాయిలో తెలుగులోనే (వ్రాత సాగుచుండెను. పంతులుగారు కొన్నాబ్ళ చింతకాణిలోను, 'కొజిజర్ద' లో కొన్నాళ్ళును చదువు సాగించిరి. వెదతండ్రిగారి (ప్రావకము ఉన్నప్పటికి వారి ]పాథమిక విద్య అవస్థలతో పాగి ముగిసినది, వయసు తక్కువ, ఉన్నతవిద్యావకాళములు లేవు. ఆ స్థితిలో

౭2 తెలుగు వై తొళికులు వెంకమ్మగారు ఆలోచించి తమ కుమారుని హైదరాబాదులో ఉన్న శ్రీమంతులు, ఉదారులు, తమ దూరపు బంధువులు అయిన శ్రీ రావిచెట్టు రంగారావుగారి దగ్గరకు పంవిరి. రంగారావుగారి భార్య లక్ష్మీనరసమ్మగారును వెంకమ్మ గారును ఒక ఊరివారు. ఊటుకూరి వారింటి ఆడుబిడ్డలు. ఆదర్శవర్తనులైన రంగారాయ దంవతులు వీరభ్యదరావు?గణరిని తమ క మారునివలతె ఆదరించిరిం వారకి నంకానములేదు. నిస్పహాయ స్థితిలో ఉన్న వీరభ్యధరావుగారికి మవా ద్మాశయము అభఖించినది. రావిచెట్టు రంగారావుగారు హైదరాబాదులో పేరుమోనినవారు, నరనులు, సాహిత్యాభిమానులు, దేశభక్తులు. వారి (పయత్నముచే వంతులుగారు చాదరు ఘాటు ఉన్నత పాఠళాలలో చేరిరి. ఇంటిదగ్గర ఇంగ్లీషు మొదలైన పాఠ్యాంశ ములను నేర్చికొని ఫస్టుఫారములో (వవేశించిరి. అప్పుడు (బన్మాథ్రీ రాయ్య్మపోలు వెంకట సోమయాజులుగారు ఆంధధ్రోపాధ్యాయులుగా ఊండిరి. సహజముగా సౌధువర్తనులై న వంతులుగారికి పైన్కూలులో చక్కని (కమిక్షణ చక్కని ఇాషాపరిజ్ఞానము అలవడినవి, (శ్రద్ధతోచదివి పతిసంవత్సర పరీక్షలో ఊ త్తీర్దుల గుచు మ్మెటిక్‌ వరకు చదివిరి. అంతలో త్మీవమైన అనారోగ్యమునకు గుటిఅయి: వారు మెటిక్‌ పరీక్షలో ఊ శ్రీర్దులు కాలేకపోయిరి. రంగారావుగారు వారి ఆరో గ్యమున తె చేసిన యత్నములన్నియు విఫలమైనందున మవైచదువు సాగలేదు. అంతటితో వారి ఉన్నతవిద్య ముగిసినడి. చా "పెద్దల నొవాచర్యాము పూర్వపుణ్యము లేనిదే నత్పురుషుల సాహచర్యము లభింపదని పెద్దలం దురు 'వైెచదువు అబ్బకపోయినను వారికి విద్వద్వ రేణ్యులై న థీ కొమణ్డాజు లక్మణ5ావుగారితో, థ్రీ ఆదిపూడి సోమనాథరావుగారితో, ఆం(ధభాషాభిమా నులు, అభ్యుదయ ఛథావో పేతులు అయిన ఫ్రీ రావిచెట్టు రంగారావు, మునగాల రాజా శ్రీ నాయని వెంకటరంగారావు బహద్దరు గారలతో సాహచర్య భాగ్యము లభించినది, వారిలో సహజముగ ఉండిన మాతృభాషాభిమానము పొంగినదిం పరతంత్రులైన (వజలు స్వతం్యతులగుటకు వారి మాతృభాష ఆధారమై నట్టు మరొకటి కాజొలదు. ఈ సత్యమును మొట్టమొదటిసారిగ (గ్రహీంచి లోక మునకు చాబినవారు తెలుగువారే, [(పజలభాషలో సర్వవ్యవహారములు సౌగవఠె నను పట్టుదలతో భాషాధారక రాష్ట్రోోద్యమమును జాతీయోదళ్టమ సోరథులజే

వ్వర్నీయ ఆదిరాజు వీరథ్యదరావు పంతులుగారి జీవితము-థాషా-సేిన 78 ఆమోదింపజేసిన వారును ఆంధ్రులే. భారతదేశములో ఈ పరిణామము జరుగు చున్న సమయమున తెలంగాణములో (వజల నర్వతోముఖ వికానమునకు సుస్థిర స్వరూవ మొనగుటక్షై మొదట (గంథాలయోద్యమము కొనసాగినది. మవి మేధావులు-స్నువసిద్ధ్హహామాణిక పరిశోధకులు అయిన శ్రీ కొమత్ఞాజు వెంకట అక్మణరావుగారు, ఖాషాభిమానులైన రావిచెట్టు రంగారావుగారు, మునగాల రాజాగారు ముగ్గురును కలని హైదరాబాదులో 1901 నంవత్సరమున శ్రీ కృష్ణ -దేవరాయాం[ధ భాషానిలయమును స్థాపించిరి, ఆరంభములో ఆది రావిచెట్టు వారింట చాలకొాలము ఉండెను. దానికి రంగారావుగా రే కార్యదర్శిగా ఉండిరి, ఇందలి సంస్క్బృతాంధ [గంథములను జిజ్ఞానువులైన వీరభ్మదరావుగోరు శవత్యేక (శ్రద్ధతో చదివి తమ విద్యావిజ్ఞానములను పెంచికొనిరి. ఈ (గంథా అయమునే కాక వె ముగ్గురు వెద్దలును తెలుగువారి అభివృద్ధికి అఆవసరములైన ఉత్తమ (గ్రంథములను (వ్రాయించి (పచురించుటకై “విజ్ఞాన చందికా (గ్రంథ -.మాల”ను (పారంభించిరి, అదికూడ రావిచెట్టువారింటనే నెలకొనెను. 'రావుగారే కార్యదర్శిగా ఉండిరి. ఈ రండు నంస్థల నిర్వహణలో రంగారావుగారికి వంతు లుగారు అన్ని విధముల చేదోడు వాదోడుగా ఉండిరి. విద్యాభివృద్దితోవాటు, కార్యదక్షత, సేవా పరాయణత్వము వారికి అలవడినవి. ఇవి వారి వురోభివృద్ధికి మూలకందము లైనవి.

ఆ తరువాత ఐబహుకార్యవ్య గులై న రంగారావుగారు తమకు తీరికలేక వీఠభ(దరావుగారిని భాషానిలయములో లైబేరియన్‌ పనిలో ఉంచిరి. ఆ బాధ్య ఈలను వారు చమర్థతతో నిర్వహించిరి. తమ పాండిత్యమును వృద్ధిచేసికొనుచు తోడి తెలుగువారికి విజ్ఞానము నందించుటకై పాటుబడిరి. ఈ సమయమున వారు ఆంధ్రవాజ్మ యమును మఠథించిరి. చక్కని చిక్కని పాండిత్యమును సాధించిరి.

కొంతకాలమునకు విజ్ఞానచం[ద్రికా(గంథముల కార్యాలయము మదరాసు నకు మారినది. రావిచెట్టువారి నివానముగూడ అచ్చటికి మారెను. వారి నిర్చం ధముచే వంతులుగారు ఆ కార్యాలయములో లేఖకులుగా నియక్తులైరి. మదరాసు లో ఉన్న కాలమున వారికి శ్రీ కందుకూరి వీరేళలింగంపంతులు, ఫ్రీ చిలు కూరు వీరఖ్యదరావుగారు. ఫ్రీ గురుజాడ అప్పారావు, శ్రీ మళ్చంపల్లి సోమ 'శేఖరళర్మ-థ్రీ వేమూరి విశ్వనాథళర్మ గారలవంటి విద్వాంనులు, పరిశోధ

గౌడ ఇలుగు వై తాళికులు- కులు, మేధావులకో కలసి పనిచేయు సదవకాశము లభించినది, వంతులుగారి. సహజ విమర్శనా శక్తి విజృంభించినది. “అనపేక్షిత గురువచనా, సర్వాన్‌ (గంథీన్‌ విభేదయతి సమ్యక్‌, [వకటయతి వర రహస్యం, విమర్శళ క్తి ర్నిజాజయతి” అన్నారు పెద్దలు, నైజమగు విమర్శ శక్తి గురుబటోధను ఆపేకింపదు. అన్ని చిక్కులను విడదీసి పర రవాస్యములను (ప్రకటించును. అట్టి శక్తికి జయ మగుగాక ః అని భావము, పంతులుగారిలో ద్రైవద త్తమగు విమర్శశ క్రి పుష్క- అంగా ఊండినది. ఆది తరువాత వారి పరిళోధనాకృషికి వన్నె కూర్చినది. ఎనవావాము అప్పుడప్పడే వీరభ_దరావుగారు విద్యాభివృద్ధి చేసికొనుచు 1/వ నంవ త్సృరములో ఆడుగు పెట్టిరి. ఇంతలో బారి పోషకులైన రావిచెట్టు రంగారాపు గారి బలవంతముతో 1907లో వివాహము చేసికొనవలసివచ్చెను వారి నవా ధర్మచారిణి లక్ష్మీనరనమ్మగారు వింగళి వారింటి ఆడుబిడ్డ. అమె వుట్టీనిల్లు పరిటాల, అన్ని విధముల వంళులుగారికి అర్భాంగ లక్ష్మిగా ఉండిరి. (ప్రతి నెలలో ఎవరో ఒక వండితుడు వారి పంక్తిలో లేని దినములు చాల తక్కు-వ- దుర్చల శరీరులై ఉండినా ఓపికతో కన్నతల్రివలె అతిథుల నాదరించిన అన్నపూర్ణాదేవి ఆమెగారు. స్త్రీలకు సహజమైన వస్త్రభూషణములవై. ఆనక్తీ లేక నిర్హివతతో గృహిణీధర్మమును (శద్ధతో పాలించిన దొడ్డ ఇల్లాలు. వారి అనుకూల దాంపత్యము ఇతరులకు ఆదర్శ్మప్రాయమైనదీ. ఆమె తోడ్పాటుతో. పంతులుగారు నంసార సాగరమును సులభముగ తరించిరి. జీబ్యోోగమాలు వీఠభద్రరావుగారు నిర్ధనులై నను మానధనులు. వారికి ఆత్మా భిమాన మెక్కున. తలిదం్మడుల వలె రావిచెట్టు దంపతులు అనురాగముతో పోషించు చున్నను వివాహమైన తరువాత ఉభయలభారమును వారివై వేయరాదని, వేరు కావురము వెట్టవలెనని నిశ్చయించిరి. వారినిర్ణయమునకు తిరుగులేదు. పంతులు గారి స్వథావమును బాగా ఎరిగిన రావిచెట్టువారు మదరానుల్లో విజ్ఞానచం్యదికా కార్యాలయమున లేఖకులుగా నియమించిరి. అదే వారి మొదటి ఉద్యోగము-

న్వర్నీయ ఆదిరాజు వీరభ(దరావు పంతులుగారి జీవితము=-థాషాసేవ ₹65 అప్పటి వేతనము నలుబది రూపాయలు. ఆ నగరము [కొ త్త-కాపురము (కొత్త,: వేతనము తక్కువ. అయినను ధీరుల్లై నంసారమును, తమ ఉద్యోగ ధర్మ మును సమర్థతతో నిర్వహించి పెద్దల మెప్పు సంపాదించిరి.

ఆ రోజులలో విజ్ఞాన చందిక ఎన్నో ఉత్తమ (గంథాలను నమర్థులచే [వాయించి (ప్రచురించినది. ఈ (గంథమాలతో బాటు శ్రీ. లక్ష్య ణరావుగారు- దేశోద్ధారకుల నహాయముతో "“ఆం[ధ విజ్ఞాన సర్వన్వము ను (వచురించు మహాపయత్నము చేయుచుండిరి. కార్యదీ ములు-ఉత్సాహవంతులు- భాషాభి- మానులు అయిన పంతులుగారు గురుతుల్యులై న లక్మణరావుగారికి అన్ని విధ ముల తోడ్పడుచు ర్యాత్రింబగష్ట [శ్రమను లెక్కచేయక వనిచేసిరి.. ఈ విధ ముగా 1908 నుండి 19814 వరకు వారి మదరాసు కావురము సౌొగినది. కొన్ని అవాంతర పరిస్థితులవలన ఉద్యోగమును మానుకొని వారు హైదరావాదుకు- తిరిగి వచ్చిరి.

అప్పటికి శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావు వంచులుగారు హనుమకొండ నుండి నగరమునకు వచ్చి తమ వకీలువృత్తిని కొనసాగించికొనుళు థ్రీ కృష్ణ దేవరాయాం[ధ భాషానిలయ కార్యదర్శిగా పని చేయుచుండిరి. అప్పుడు పంతులు గారికి వారితో పరిచయము కలిగెను. అప్పటినుండి వారు ఆ ప్తమ్మితులై మెల- గిరి. మాడపాటివారి సాహచర్యముతో పంతులుగారి జీవితము మలుపు తిరిగెను..

1916తో నగరమునకు వచ్చిన వెంటనే నికింద్రావాదులోని మహబూద్‌. కాలేజి ఉన్నత పాఠశాలలో తెలుగు పండితులుగా. చేరి ఉత్తమ బోధకులుగా 1081 వరకు వనిచేసిరి. అది ,పయివేటు నంస్థ. తరువాత విద్యనభ్యసించిన చాదరుఘాటు హైస్కూలులో అంధోపాధ్యాయులుగా (వవేశించిరి, అది (వభుత్వ పాఠళాల. వారికి పాండిత్యముతోవాటు చక్కని బోధనాళక్రి అల వడినది. వారందు 1921 నుండి 1248 వరకు పనిచేయచు (పజాహిత నంస్థ లతో సంబంధము కలిగియుండిరి. తమ 58వ యేట ఉద్యోగము నుండి విర మించిరి. వంతులుగారి శ క్రిని-సేవానిరతిన్‌ [గ్రహించిన మాడహపాటివారు వెంటనే" తాము నిర్వహించుచున్న నారాయణగూడ వాలికోన్నత పౌఠళాలలో పని చేయ చలెనని కోరిరి. ఆక్కడ 19049 నుండి 1958 వరకు పని చేసిరి ఆ పాఠ

26 తెలుగు వైతాళికులు శాలలో వారు చేసిన కృషి నిరుపమానమైనది. వారి దగ్గర విద్యాభ్యానము జేసిన బాలబాలిక లెందరో నేడు ఉన్నత పదవులందున్నారు. వారు తెలుగు పండితులుగా ఉండినను మనకెందుకని ఉఊరకుండక తమ మైరకాలలో జరుగుచుండు సాంన్క్బృతిక కార్య(క్రమాలలో పాల్గొనుచు తోడి _ఉపాధ్యాయలతో కలసి వని చేయచుండిరి. ఉద్యోగ కాలములో వారెన్నడును తమ విధిని ఆఐక్యము చేయలేదు. ఒడలు దాచుకొనలేదు, వేతనము స్వల్ప మైనను తమ వవ్మిత కర్తవ్యమును నిర్వహీంచుటకై ర్మాతింబవళ్ళు పొటుఐడు చుండిరి. వంతులుగారికి [క్రీడంమీద చాల ఆనక్రి ఉండెను. విద్యార్థుల మానసిక వికాసమునకు విద్య ఎంత అవనరమో శారీరిక వికాసమునకు క్రీడలు అంత ముఖ్యమని వారి ఆభ్మిపాయము విద్యార్థులలో (క్రమశిక్షణ, సేవా నిరతి, దేశ భక్తి మొదలైన నుగుణములను వెంపొందించుటకు స్కౌటటు ఉద్యమము చాల తోడ్పడునని వారి నమ్మకము. పంతులుగారు స్కాట్‌ మాష్టరుగా ఆదర్శవంత మైన కృషి చేసినారు; అయిదు బాల భట నంఘములకు వారు నాయకులుగా ఉండిరి. నగరములో జరుగుచుండు మహానభలకు, ఉత్పవాలకూ తమ బాల భట నంఘములతో వెళ్ళి అచట చక్కని వ్యవస్థ ఏర్పరచుచుండిరి. ఉద్యోగము నిర్వహించుచు రచనా వ్యాసంగము చేయుచు వారు (పతి 'ఫలాపేక్షక లేక (పజా సంస్థలతో నహకరించుచుండిరి. సమకాలికులైన రచ యితలతో, వతికాధిపతులతో, సంఘ సేవకులతో, రాజకీయ నాయకులతో వారికి నన్నిహీత నంబంధము లుండెను ఎజనంనదో పంళులుగారు సౌజన్యమూర్తులు, నమత, నిరాడంబరత, సేవావరా యణక-సంతృ వ్ర-నత్యనంధత, జీవ కారుణ్యము మొదలగు నుగుణములు వారికి జన్మతో అబ్బినవి. ఇచ్చకము లాడుట వారెరుగరు. ఉన్నది ఉన్నట్టు చెప్పుటలో మొగ మోెటము లేదు. వారి జీవకారుణ్యమునకు ఒక చిన్న ఊదాహ చరణము; ఒక చూడి ఆవును యజమాని డబ్బు _ఇబ్బందితో కసాయివానికి ఊఅమ్మెను. ఆ వార్త విని వంతులుగారు వెంటనే వాని దగ్గరకు పోయి నచ్చచెప్పి

వ్వర్గీ య ఆద్రిరాజు వీరభ(దరావు పంతులుగారి జీవితము-థాషాసేవ 77 యెక్కువ ధరకు దానిని కొని ఇంటికి తీసికొని వచ్చిరి. ఆ గోమాత నంతా- నము వృద్ధిపొంది కొన్ని తరాలు పంతులుగారింట పెరిగాను. వ్మికాంతి వేళ లలో వారు దూడలతో ఆడుకొనుచుండిరి. 1పాచీన మహర్షులు చతుర్విధ పురు- షార్ధములను ఇట్టు నిర్వహించినారు. "ఉపకారః వరోధర్మ:, పరోర్థః కర్మనైపుణం, పతే దానం పరః కామం, పరో మోక్షో వితృష్టతా॥ ఇతరులకు ఉపకారము చేయుపే ఉత్తమ ధర్మము; కర్తవ్యమును ఆచరించుటే ఉత్తమ అర్థము; అర్హునకు దానమిచ్చుటే ఉత్తమ కామము; ఆళ లేకుండురే- ోష్టమైన మోకము. దీనికి పంతులుగారి జీవితము [పత్యతోదాహరణము- కాల పరిస్థితులు మారి నిత్యజీవితము దుర్భరమైనను కష్టారనమును తప్ప. అన్యము నానింవని దృఢ[వతులు వంతులుగారు. “అకృత్వా వరనంతావం, అఆగత్వా ఖలన[మతాం అనుత్‌ నృజ్య నతాంవర్మ, యత్‌స్వల్ప మవి తదృవాు। ఇతరులను నొవ్పింపక వీచులకు తలజగ్గక నజ్జన మార్గమును వదలక, ఆర్జించి" నది అల్బ్పమైనను బహుళము కాగలదు, అని వ్యానభగవానుడు భారతమున (వాసిన మహ్రావాక్యములను నమ్మిచరించిన ధర్మవ ర్తనులు వారు, తభమంది వోవితము పంతులుగారికి కొరన నంతానము లేదు. ఒకరిద్దరు కలిగి పోయినారు.. తమకు పిల్లలు లేకున్నను వారి యిల్టు పెండ్రిసందడితో కలకల లాడుచుండెను, విశ్వకుటుంబులై న వీరభ్యదరావుగారు కష్టనుఖములను చవిచూచిన వారగుట వలన తమ బంధువులలో నిన్సవాయ స్థితిలో నుండిన ఇద్దరు బాలురను, ఇద్దరు బాలికలను తీసికొనివచ్చి వెంచిరి. వాగికి చదువులు చెప్పించిరి. వెండ్రిండ్దు చేసిరి. పురుళ్ళు పోసిరి. మంచి చెడ్డలు చూచిరి. వారి సంకానమే వారింట నుండినది. వంతులుగారు పెంచిన బాలురలో ఒకఠు నర్సింహారావు. ఆయనకు వై, &ఉ. వరకు చదువు చెవ్పించిరి, ఉద్యోగము ఇవ్పించి పెండ్లి

ఇం ఇెలుగు వై తొళకులు చేసిరి. ఆల్పాయవై ఆయన మరణించెను. రెంఠవ ఆయన లక్ష్మీనారాయణ, అతనికి ౫. 5. 0. వరకు చదువు చెప్పించి వివాహముచేసి జీవనోపాథి -చూవించిరి. ఆయన ఉన్నారు. ఆడ పల్పలలో పెద్దామె రాధమ్మ, పంతులుగారు ఆమెను ముద్దుగా “అమ్మన్నా అని పిలుచుచుండిరి. ఈమె వుట్టిన మూడవ నాడే తల్లి చనిపోయెను. ఆ వసికందును తెచ్చి సాకరి. 5.5.0. వరకు చది వించిరి. పెండ్డి చేసిరి. ఆర్గురు పిల్లలు తరువాత కవల పిల్లలను [పనవించి ఆమె చనిపోయెను, ఆమె భర్త మరొక వివాహము చేసికొని హాయిగా ఉన్నారు. రాధమ్మ నంతానము ఎనిమిదిమంది పంతులుగారి ఆశయములోనే "పెరిగినారు. వారికిది తృీవాఘాతమైనది. రెండవ బిడ్ధ చిన్రెమ్మ. బాల్యములోనే తలిదం[డులను కోల్పోయిన ఈమెను తెచ్చి పెంచిరి. ఆంత చతురురాలు కాని ఆమెను పెద్దచేసి వివవాము చేసిరి. భర్త ఎచటనో ఉద్యోగము. చేయచుండ ఈమె తన పిల్ణలతో పంతులుగారి దగ్గరనే ఉండి, పెంచిన తలిదం్యడులు మర ఈీంచువరకు వారిసేవ చేసి బుణము తీర్చుకాన్న ధన్యురాలు-. పంతులుగారు వార్థక్యమువలన మంచము వై ఉండగనే వారి వత్ని లక్ష్మీ -నరసమ్మగారు. అనాయానముగా మరణింఛిరి. స్థిత్మపజ్ఞులిన పంతులుగారు ఇందుక్రేమ్మాతమూ చింతింపలేదుం వీరభ్యదరావుగారు అద్వైతులు, ౩ వవైష్టవ విభేదమును పాటింవలేదు. వైదికధర్మనిన్లులు; నాస్తికములైన జై నబౌద్ధములను ఆకళించికొని అందలి మేల్మిని లోకమునకు చాటిరి. వారికి ఆచారములవై (శద్ధలేదు. (వతి సోమవా రము ఉవవనించుచుండీరి. మైందవాభిమానము కలవారు; తై? స్రవులతో ముస్సి ములతో మెతినెర విరి. ఆంధభాషాభిమానులు; ఉరుదూ-మరాఠీ-కన్న డ-ఆంగ్ర హిందీ సాపాత్యముల వై నమానాదరము కలిగియుండిరి. సమన్వయ దృష్టికి చంతులుగారు మొదట వేర్కాన దగినవారు. ౨- థాషాసేవ వీరభద్రరావు పంతులుగారికి చిన్నతనమునుండి అంధ భాషమీద, శపజానంస్థలమీద విశేషాథిమానము కలదు, అది పెద్దల సాహచర్యముతో ఐల

న్వర్శ్మీయ ఆదిజుజు వీరభ్యదరావు వంఠులుగొరి జివితము-థాషా "సేవ 79 పడినది. తమ కష్టములను కడతేర్చుకొనుటకై న్వయంకృషితో పాండిత్యమును విమర్శనాపాటవమును పెంపొందించికాన్న వారగుటవలన తన దేశీయుల అభ్యు చయమునకై పాటువడ వలెనను దీక్ష కలిగినది. మాతృభాషలో జనులకు తగి నంత జ్ఞానము కలిగించినగాని వారి అభివృద్ధి జరుగదను విశ్వాసముతో భాషా సేవకు జీవితము నంకితము చేసిరి. పంతులుగారి భాషాసేవ ఐవుముఖములై నది. 1. ఉపాధ్యాయుడుగ బాల బాలికలను తీర్చిదిద్దుట. ౨. విజ్ఞానదాయక ములైన (గంభాలయములనకు స్టావించుఏ, నిర్వహించుటం తి. ఉత్తమ రచనలు చేన ప్రజలను విజ్ఞాశవంతులను చేయట. 4. తెలుగు పత్రికలను (ప్రోత్సహించి వానిద్వారా సామాన్య(వజలలో చ్రైతన్యము కలిగించుట. ల. దేళనాయకులతో నన్నిహితత్వము కలిగి ఉండి (వజోద్యమాలకు వరోక్షముగ తోడ్పడుట- 6. సారస్వత నంస్థలద్వారా దేశీయులలో సాహిక్యాభిరుచిని కలిగించుట. ౯, దేళ ము నందలి చారితక సొమగిని సేకరించి పరికోధనలద్వారా ఆం(ధధసౌంస్క్బృ తిక వై భవమునుచాటుట. ఈవిధముగ వారు అనేకవిధముల దేశమునకు భాషకు అమూల్యమైన సేవ చేసినారు. వారి నేవావద్ధతి అపూర్వ మైనట్టిది.

నిరంకుశ నిజాంపాలనలో ఉద్యోగముచేయుట క త్తిమీద సామువంటీది. “ఉద్యోగులకు 1పజాసంస్థలతో ఎట్టి నంబంధము ఉండరాదు. (ప్రజానంస్థలలో -వనిచేయువారు క ర్తవ్యమును వదలి పెట్టి అధికార హోదాలకైై (ప్రాకులాడు చుం డిరి. ఈ స్థితిలో వంతులుగారు ఉద్యోగిగా ఉండి తమ సత్ప్రవ ర్తనచే-విధి నిర్వవాణచే వై అధికారుల మెస్పునుపొంది తమకు ఉచితమని తోచినవిధముగ (వజానంస్ధలతో నిరాటంకముగా నంబంధములను సొగించిరి. వీసంస్థలో ఉన్నను పదవులక్రై (ప్రాకులాడక కార్యకర్తగా ఉండి నిస్వార్థ సేవ జేసి (వజలలో గౌరవమునుపౌందిరి. ఇది అప్పటి పరిస్థితులలో సామాన్య విషయము కాదు, తమ సబ్బీలముచే పంతులుగారు దానిని సాధింపగల్లిరి. “ఉవొద్యాయ వత్తి

ఇంచుమించు 85 నంవత్సరములకాలము ఉన్నత పారళాలలలో తెలుగు వండితులుగా ఉండి విద్యార్థిని విద్యార్థులను ఊత్తమ పౌరులుగా తీర్చిదిద్దిరి. మాతృభాషాభిమానులుగా చేసిరి. వారి శివ్యలు పలువురు (పజానాయకులుగా ఉన్నతాధికారులుగా రాణించుచునా రు,

త0 తెలుగు వై తాకులూ నత్రికా రొచనో న్నిదాణమైన తెలంగాణమును మేల్కొల్చి దేశయులలో నవదైతన్య [వసారము చేయటకైై ఉద్భవించిన గోల్కాండవ్యతికతో వారికి చాల నన్నిహి తత్వము ఉండినది. ఆంధవితామహులు థ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారికి దేశ సేవా రంగములో స్వర్గీయ సురవరం (వతాపరెడ్డిగారు, భాషా "'సేవారంగములో ఆదిరాజు వీరభ్మ్యదరావు పంతులగారు రెండు భుజములుగా” ఉండిరి. ప్యతికా నిర్వహణములో [(పతాపరెడ్డిగారికి వంతులుగారితోడ్చాటు- ఆం(ధభారత రచనలో నన్నయ్యభట్టారకునకు నారాయణభట్టు సహాయము వంటిది. (ప్రజలలో సాహిత్యాభిరుచిని కలిగించటకై అప్పుడే థ్రీ వ. యన్‌. శర్మగారి సంపాదకత్వమున “సుజాత” మానప్యిక వెలువడినది. ఈ రెండు పతికలద్వారా పంతులుగారు చేసిన నిరువమానమైనది. నుజాత వ్మతిక విసంవ తరములు వెలువడి తరువాత ఆగిపోయినది. ఆ తరువాత ఎన్నో ఏండ్లకు 1951 లో నేను సుజాత వ్మతికను మరల సాగించినవుడు ష్మతికానుభవము లేని నా జంకును పోగొట్టి (పోత్సహించిరి. విలువగల వ్యానములను ,[వానిఇచ్చి ప[తికకు గౌరవమును కూర్చిరి అప్పుడు నుజాతలో వరునగా (ప్రకటింపబడిన “గికుపురాణ దేవతలు” అను వ్యానములు తరువాత పు స్తకరూపమును ధరిం చినవి. అఆ వ్యానముల వుట్టుక అన క్రిదాయకమైనది. చాదరుఘూటు హైన్కూ లులో వనిచేయచున్నవ్వుడు మన పురాణగాథ నొకదానిని వివరించుచుండగా: ఒక కై9 స్తవవిద్యార్థి లేచి హిందువుల పురాణగాధలలో అభూతకల్పనలు నిండి. యుండునని అవహేళన చేనెనట. అందువై వీరభదరావుగారు అప్పటికేదో సమాధానము చెవ్పిరి అనేక (గంథాలయములు తిరిగి ఆంగ్లభాషలో ఉన్న (గీకు పురాణగాథలను చదీవి వానిని (వాసికొనిరి. క్షాసులో మరల పురాణముల (వస్తావన వచ్చినవుడు కై) స్తవ గాభలలోని అవకతవకలను తెలివి ఏ మత పురాణములలో అయినా ఇట్టి విషయము లుండునని నిరూవీంచి మృదువుగ మందలించిరట. ఆ వ్యానములనే నా కోరికవై (పకటించిరి వారి జిజ్ఞాన నుదాహరించుటక్షై ఈ విషయమును తెల్పితిని. థై రెండు పత్రికలతోనేకాక తెలంగాణమునుండి వెలువడిన అన్ని పత్రి కలతో వారికి చక్కని సంబంధము ఉండినది. '“తెలంగానా” మీజాన్‌, నీలగిరి, తెలుగు పత్రిక, కోభ, కాకతీయ, భాగ్యనగరం, తెలుగు దేశం, [ప్రగతి మొద

చ్వర్సియ ఆదిరాజు వీరభదరావు పంతులుగారి జీవితముంభాషాసేన &1. లైన వార మాస ప్మతికలలో వారు ఎన్నో వ్యాసములు వవ్రాస్సినార్తు. [షత్యేక్ష ముగ చెప్పదగిన గోలకొండ'కవుల సంచిక_భాషానిలయ రజతోత్సవ సంచిక. మాడపాటీవార్లీ షష్టిపూర్తి సంచికలవంటి విశష సంచికలు వారి సంపూర్త కృషితో: వెలువడినవి. (న ట్రోంల్‌లచనో

ఆయా సంస్థలలో పనిచేయుచు పంతులుగారు ఎన్నో (గ్రంథములను చచీంచినారు. వారి రచనలలో '“జ్రీవిత చరితావళి (ప్రావీనారధ నగరములు, మన తెలంగాణము, (గీకుపురాణ దేవతలు, వితాబుఖాన్‌ చర్విత, మాడషాటి హనుమంతరావుగారి జీవిత చర్మిత గణనీయమైనవి. ఎన్నో కథానికలను, బొల వాబ్బయమును రచించిరి. ఇవికాక హైదరాబాదు రేడియో సేవను నుండి, వివిధ విషయాలకై అపూర్వ కృషిచేసి దాదాపు 150. వరకు ఊత్తమ (పసంగములను. (వ్రసొరము చేసినారు. సం(గ్రహాంధ విజ్ఞానకోశమునకై వారు రచించిన వ్యాస ములు అనేకము లున్నవి. పంఠులుగారీకి సన్నిపహితమ్మున సారస్వత.సంస్థ లలో ముఖ్యములైన వానినే కెలిపెదను. వొవాత్య నంస్థలు ఫి వ్‌ ్రీ తృష్ణదేవరాయాం్యభ ఖొపో నిలయము

1901 సంవత్సరమున హైదరాబాదులో స్థాపించబడిన మొదటి [గ్రంథా అయ మిది. దాని నిర్వహణ బాధ్యతను రావిచెట్టు రంగారావుగారు వహించిరి. వారి పోషణలో ఉన్న పంతులుగారికి ఆ బాధ్యత సం[క్రమించినది. ఆరంభ ములో" త్వ (గ్రంథాలయము. రంగారావ్నగారింట కొన్నాళ్ట, బడీచావిడి దగ్గర అద్దెయింట్లో. కొన్నాష్త ఉండినది. మొదటి లై(భేరియనుగా, మదరాసునుండి వచ్చిన తరువాత ఆర్మధ పిశామహులతో కలసి కార్యవర్గ సభ్యులుగా, కార్య దర్శిగా, ఆధ్య్యవృలుగా పంతులుగారు భాషానిలయమునకు చేసిన సేవ చిరస్మర జీయమైనది?; మాఢపాటివారితో కలసి భాషానిలయమునకు వారు ఇప్పటి థవనమును నిర్మాణము చేయించిరి. శ. వక్ఞాను చందిరా (గ్రంభమ్లాల

రావుతయము-నాయని, రావిచెట్టు, కొముత్లాజు వారలు= 1905లో ఈ (గ్రంథమాలను స్థాపించిరి. దీని నుండి జీవిత చరి త్రలు-దేశ చరిత్రలు-కవుల

82 తలుగు వై తాళకులు చరి[తలు-వివివ విజ్ఞాన.శాస్త్రముబు పకటింపఎకినవ్లి. ప్రైవరావామరో, ర్యాజ కీయ పరిస్థితులు అనుకూలముగ లేనందున త (గ్రంథమాల . 1908లో మవ రానుకు మార్చబడినది. పంతులుగారచటికి వెళ్ళి రేఖకులుగా పనివేయ మండిరి, అప్పు డప్పుడే 24. గీ. పాసై జాకీయోవ్యమ (పే3తుల్లై రంగమున _ దూకి పనిచేయుచుండిన థీ గాడిచర్ల హరిసర్వో త్తమరావుగారికి 'షెన్టలు గ్రంథ మాలలో ఆ[శయమిచ్చిరి. వారి వర్తనము నివాయి3, - గల) పంతులుగారికి సరిపడలేదు” నిర్వాహకులు పద్దతిని సరిశేయగల స్థితిలో లేకుం3రి.. దానివి సహింపక పంతులుగారు సంస్థతో సంబంధమును (తెంచుకొని హైదరాదాదుకు తిరిగివచ్చిరి.. వారు __(గంధమాలలో పఠి చేయమండిన కాలముశ (గంథమో అనుండి థ్రీ కొమజ్డాజు వారి హిందూ మహాయుగము, మహమ్మదీయ మహా యుగము, చర్యత్ర చేళురాననులు శ్రీ చిలుకూరు -వీకభదరావారి ఆంధ్రుల చర్విత సంపుటములు, శ్రీ కందుకూరి _వీరేకలింగంపంకులబుారి ఆం్యధకవుల చర్మిత, థీ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారి అర్థశాస్త్రము వెలువడినవి. లం ఆం/భో ఎనోనంథుము తెలంగొనొ ఆంధోద్యమమునకు వీజమన దగివది ఆంధ జనసంఘమ్ము. అది వర్పడుటకు ఒక అల్ప సంఘటనము (ప్రాతిపదిక అమ్లినది. 1921 సం _ వత్సరమున హైదరాబొదులో మహారాష్ట్రల ఆధిపత్యమున 'పాందూ సంఘ సంస్కార మహాసభ జరుపబడెను. ఆ సభతో అధిక సంఖ్యలో మహార్తాను9ల్చు తక్కువగా కర్మాటకులు--ఆం్యధులు. పాల్గానిరి, [వసంగములు. మూడు ప్రాంల్లీయ భాషలలో జరుగవలెనని నిర్ణయింపబడెను. ఈ సమన్వశు దృష్టి మరారీ మూకకు నరిపడలేదు. తెలుగులో ప్రస్రంగమ్స జరుగునప్పుడు అలరి చేయ మొదలు పెట్టిరి. స్థానిక హైకోర్ట్‌ పకీలు "థ్రీ ఆలంపల్లి వెంక్కటామరావు గారు ఉపవ్యసించుచుండగా వారి ఉపన్యాసమును సాగనీయక 'కేకల్లు వేయు చుండిరి. చేయనది లేక ఆయన ఉపన్యానమును ఆపివేయవలసి _ వచ్చెన్ను అప్పుడక్కడ ఊండిన తెలుగువారికి ఈ అవమానము భరింపరాని దయ్యెను. (శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారు మొదలైన ]8 మందధ్రి పెద్దలు వంటనే అసమ్మతి సూచకముగా సభలోనుండి . లేచిపోయిరి. అదే రాకి థ్రీ చీకుమూల రంగారావుగారింటిలో ఆంధ నాయకులు సమావేశమై ..కృర్తవ్య మను చర్చించి తెలుగుజాతి అభ్యుదయమునకై ఆంధ్ర జనసంఘమును స్టాపిం

వ్వర్నీ య ఆదిరాజు వీరభ్యదరావు పంతులుగారి, జీవితము-భాషాసేవ రితి చిర్వి దానికి కూడపాటివారు కోర్యధర్శిగా నియమిఖేలైరి. ఆ సంఘములో వీర భృదరావుగారు కార్యవర్గ సభ్యులుగ్నా ఎన్నుకోబిడిరి, "అదే. కేర్యద 'పనసంఘమే తవివరకు అం[ధ మహానభఖగా. రూపొందినది?- ఈ నంఘము - (వజలలో- రాజు శీయ బై తన్యమును, భాషాభిమానమును కలిగించు కార్యక్రమములను చేపట్టైను. శంతులుగారు ఉపాధ్యాయుగా ఉండుటవలన రాజకీయాలతో సంబంధము పెట్టు కొనక సాహిత్య సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను మాత్రమ నిర్వహించుచుండిరి. శీ... వరిలోదత మండలి తెలుగుహిరి సర్వతోముఖాభవృడ్ధిన-కాంక్షించి ఆంధ జనసంఘమునక్తు అనుబతధముగా “పరిశోధక మండలి" -1922లో స్థాపించబడినది: " డీండుకు నాలవురుషులూ శ్రీ కొమడ్డుహావారే, * తలంగుణములో. తష్తారముగా ఉన్న _జోమణెలా శాననొలను,-నాణెమల్‌సు) వాళష్క క్ర (గ్రంథములను నేకరంచి (ప్రచు .రించుట, పరిశోధించుట దాని లత్ష్యములుగా ఉండెను. రోనురాను" ఆంధ జన నంఘము. రాజకీయ సంస్థగా “మారీపోవుచుండుటవలన _ పరిశోధకమండలి సొగించ్చు కృషికి “సజాంసర్కారునుండీ ఆటంక ములు క లుగ రాదని" 'దూరదృష్టి గలంఫేద్దలు ఆలోచీంచి మండలిని వేరుచేసి-స్వతం సరేస్టగా మోర్చివై చిరా వీరభ(ద్రరావు పంతులుగారు దానికి కార్యదర్శిగా పని చేసిరి. శేషాది. రమణ కవులలో నొకరై న '్రీ దూపాటి వెంకట రమణాచార్యులుగారు మండలి" పతి నిధిగా తెలంగాణా జిల్లాలలో తిరిగి తృాళస్మత గ్రంథములను, నాాణెములను, శాసన (ప్రతిబ్షింబాలను నేకరించుచుండిరి. మండలి స్థాపకులలో (పధానులైన

1. ౫. రిక్కణరావుగారి మరణము తరువాత వారి పవ్శిత _స్కుతిచిహ్నాముగ 1991లో అదొ లత్మణరాయ్య పరిశోధక్రమండలిగ్రా మారినది. అధ్యక్షులు ఖీ నాయని, వెంకట రంగారావు బహద్దరుగారు. కార్యదర్శి పంతులుగారు. వారు చేసిన మహత్తరకృషి పశ్చిమార్యధ చర్మితను పరిపుష్టము చేసినదని చెప్పిన 'వాలును. ఈ మండలి “తెలంగానా కాసనములు” ఆను జ్చీర్రుతో రెండు సంపు టాలన్లు ప్రకటించినది. ఈ సందర్భములో పంతులుగారి అనుభవాలను తెలిసి 'కొన్నచో”వారి శ్రమ విదితము కాగలదు. సేకరించిన కాసన ప్రతీబిందోలలో కొన్నిటికి పాఠములు (వ్రాయించి శాలి సంవుటమును పకటింపవలెనని అధ్యక్ష కార్యదర్శులు |1పయక్నించిరి.

క్‌4ీ జెలుగు వై తొళకులూ శపతిబింటములను చదివి కాసనపాళములను [వాయవారు వారికి ఆందుబాటులో లేకుండిరి. పంతులుగారు తమకు (ప్రియమి(తుల్లై న శ్రీ మల్దంపల్లి సోమ శేఖర శర్మగారి పై ఆళ పెట్టకొని శాసనముల కట్టతో మదరాసునకు పోయిరి. అకడ ఎన్నాళ్ళు కాచుకొన్నను వారికి తీరిక లేకుండెను. గత్యంతరములేక ళర్శుగారి సలహాతో అచటినుండి రాజమండికిపోయి. శ్రీ భావరాజు వెంకటకృష్ణారావు గారిని ఆథశ్రయించిరి. త్వరగా పని పూర్తిచేసినవో తగిన (పతివల మిత్తునని కూడ తెలిపిరి కాని ఏ కారణముల వలననో కృష్ణారావుగారు త్వరగా పని పూర్తి చేయక ఆలస్యముచేసి కొన్ని కాననములను మా[తమే (వాసి తక్కి-నవాటిని ప్పూర్తిచేయటకు తీరిక లేదని తేల్చివైచిరి. ఏమి చేయవలెనో పంతులుగారిక్‌ తోచలేదు. మార్గాంతరము లేక వారు మరల శాసనముల కటను మోసికొని హైదరాబాదుకు తిరిగివచ్చిరి, ఎంలోకాలము శమ వ్యర్థమయ్యెను. పంతులుగారి అవేదనను (గ్రహించిన హిస్టరి[ప్రాఫెవరు (శీ సిరుగూరు హనుమంతరావుగారు ఇప్పుడప్పుడే చరితలో డాక్టరేటు (గపొంచి, నిరుద్యోగిగా ఉండిన తన మేనల్లుడు (శ్రీ మారేమండ రామారావుగారికి ఈపనిని అప్పగించునట్లు చేసిరి అయనకు హాళగన్నడభావష రాదు. శాసనములు చాలవరకు హళగన్న డములోనే (వాయబడియండెను. రామారావుగారు ఆ భావ తనకు తెలియదని ఇప్పక ఊహా" కందిన విధముగా కాసన పాఠములు (వాసి ఎట్లో పని పూరర్తి ఆయినదనిపించిరి. వదోవీధముగా మొదటి గండము గడచినది. ఇక ముద్రణ (ప్రారంభించవలెను. ఇంతలో అనుకోని ఆపద ఎదురై నది. హైదరాబాదు (ప్రభుత్వము 1914లో పురాత _త్వశాఖను [పారంభించెను.. డై రెక్టరుగా ఢిల్రినుండి వచ్చిన గులాం యజ్ఞానీ సౌహెవ్‌ నియమితుల్లై యండిరి. ఈ [క త్త డిపార్టమెంటు ఆరంభమై నప్పటినుండి అజంతా, ఎల్లోరా గుహలను. గూర్చి, వాని శిల్ప చిత కళాదులనుగూర్చి ఎక్కువ [శద్ధతీసికొనెను. చరిత కందని కాలపు గోరీలు (తవ్వుటకు, ముస్టిం నిర్మాణములన్ను వెలికి తెచ్చుటకు విశేష కృవి చేసినది. రాష్ట్రములోని [ప్రాచీన హైందవ నిర్మాణములనుగూర్చిగాని త్యామశిలాశాననములను _ గూర్చిగాని అంతశద్ధ తీనికొనలేదు- పరిశోధక మండలి ఈ విషయములలో విశేష శద్ధతీసికొనుచుండుట (పభుత్వదృష్టికి వ్యతి రేక కార్యముగ తోచెను. ఇందేదో రాజకీయ మున్నదని అనుమానము కలిగినది... వెంటనే సర్కొారునుండి మండలి కార్యదర్శి పేర '్రీముఖము జారీ అయినది.

న్వర్స్‌య ఆదిరాజు విరభ(దరావు షంళులుగారి జీవితము-శాషాసేన తిన “,ఫమత్తుమువారు చేశములోని చార్మితక సౌధున 'సౌమ్మగిని శేకరించి. (ప్రక టించు [పయత్నములు చేయుచున్నారు. [(పయివేటు సంస్థలు (ప్రభుత్యానుమతి లేనిడే ఇట్టి పనులు చేయరాదు" అని శాసించినది. నానోబాధలు పడి చివరకు శాసనఎసయుఓమును .పచురింపలేని దుస్థితి ఏర్పజినందుకు ' పంతులుగారు బాల _భుఖథీరదిలి. ఉచితజ్ఞుల్లు, సమర్థులు అయిన శ్రీ హనుమంతఠావు జఆంతులుగారు =జోక్యఘు కలిగించుకొని వెంటనే సల్కాారువారి ముఖ్య “కార్యదర్శిని చూచి -చుండలి ఉద్దేళములు వివరించి అది_ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యము "కాదని నచ్చ ఇెప్పి కాసనములను ప్రకటించుటకు అనుమతిని నంపాదించిరి.. అ చిక్కు. -తొలగిపోయినది. ఇంక ఆభస్యము తగదని ఎట్టో అష్టకష్టములు పడి *కెలంగానా శాసనములు" మొదటి .సంపుటమును 1985లో (ప్రచురించిరి. తక్కిన శాసనాల కథ అంతటితో మిగిలిపోయెను,

1959 .సంవత్పరము నాటికి దెళము స్వతంతమైనది. ఫరిస్థిళులు మారి నని. మండలి అధ్యతులు థ్రీ రాజా నాయని రంగారావుగారు వృద్ధులె. దోగ శయ్యమైన్న ఉండి (మిగిలిపోయిన శాసనాలను గూడ త్వరగా ఇపకభించినచో ఇానిని చూచి ప్రాణములు విడిచెదనని పంతులుగారితో గట్టిగా చెప్పిరి. గత అమభథవాలను స్యరించికొని ఈసారి ఎవరికి ఈ పని అప్పగించవలెనా అని పాధజూచిరి. ఉత్సాహము తప్ప ఏ అర్హతలేని నేను అప్పుడప్పుడే శాసన పరి .శోధనారంగమున కాలుబెట్టి “వినయాదిత్యుని పల్లెపొడు తామ శాసనము" ను ఉ4పకటించియుంటిని పంతులుగారి దృష్టి నామీద పడినది. నాపై వారికి గల వాత్సల్యముతో ఈ పని త్వరగా నెరవేర్చవలెనని నన్ను ఆదేశించిరి,. వారి (ప్రోళ్సాహముతో నేను రిమాసములలో శాసనాలను చదివి షోఠములను వాసి యిచ్చితిని, అది ముదింపబడక ముందే రాజాగొరు కన్నుమూసిరి. ముదణ మొక .సమస్య అయినది. “శ్రీ-దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు శేంద(వ్రభుత్వం నుండి -ఆర్థిక సహాయము. చేయించిరి. ముదణ సమయమున పంతులుగారు

తాము [పూవులు దిద్ది సాధ్యమైనంతవరకు తప్పులు లేకుండ 1060లో రెండన 'సంపుటమును (ప్రచురించిరి. 1981లో పంతులుగారు (వ్రాసిన “షిత్రాబుకాను 'చర్మిత మండలి పక్షమున [పకటింవబడెను. పరిశోధక మండలి సేకరించిన తాళపత్ర [గ్రంథములకు పట్టిక సిద్ధము చేసిరి. అముదిత |గంథములను గూర్చి ప్యొసములు వాసి (ప్రకటించిరి. మండలి ద్వారా వారు శేసిన సేవ సాటిలేనిది.

86 తెలుగు వై తాశికులూ ఆ తాళప్మత [(గంథములస్నయి ఇప్పుడు సైట్‌ ఆర్కివ్స్‌లో భ్యదవరచబడి నకి, అన్నీ 'సంస్థలకంటె 'పరిశోథధక మండలి పంతులుగారికి "(పియతమమైనది. ల్‌ొం జజ్ఞానోవోర్టలీ 'వరివ్లత్తు హైదరాబాదులో ఉత్తమ రచంవితలను సిద్ధము..చేయవలెనను సంకొల్వ ముతో శ్రే సురవఠము. (పతాభరెడ్డిగారు. 1942లో + విజ్ఞానవర్థనీ . పరిషత్తును ప్రారంభించిరి. నగరవీనందలి పలువురు మేధావులు సభ్యులుగా ఉండిర్ని 185- దినముల కొకసారి అందరును '- సమావేశమై ఒక్కౌాక్క విషయముమ. గూర్చి వ్యాసమ్మను [వాఫీకొవి:వచ్చి చదువుచు దాన్నికై. చర్చ చేయుచుండిరి. ఈ వర్‌ వత్తునకు రెడ్డిగారు అధ్యక్షులుగా" ఉండిరి... పంతులుగారు. దీనలో సభ్యులుగా ఉండిర్కె దీని పక్షమున కౌన్ని (గంథములు (ప్రకటింపబడెను.... ర... ఆం సారన్దుత తరివత్త 1968లో ఆర్మథ థాషావ్యాప్తి-సంస్కృతి _ప్రచారము-హిత్తమ (గంథ [వకటనలు ముఖ్యోద్దేకములుగా ఆంధ్ర సారస్వత. పరిషత్తు ఆవతరించినది. దానిస్థాపకులలో పంతులుగొరొకరు. మరణించు 'వరకును పంతులుగారు :వరిషత్తు. కార్యవర్గ సభ్యులుగా, పరీక్షకులుగాా సలహాదారుగా ఉండి. పరిషత్తు" _తభ్యు న్న ఈ8:తోడ్సడిరి. పరిశోధక. మరడలి తరువాత పంతులుగారికి “ప్రేయమైనది ఆంధ సోరన్వత “పరిషత్తు. వారు మరజించుటకు-ముందే మండలిని పరివత్తుకు అవ్బగించిరి. ౯. ఆంధ్ర బర ద్రీకా ల్రైంలమాల ఆంధ పితామహులకు షష్టిప్పూర్తి ఉత్సవ సందర్భములో " (ప్రజలు శ400-00 రూపాయలు కానుకగా సమర్పించిరి. వారు దానిని. వాడుకొనక ఆ 'దృనముతో 1948 సంవత్సరమున “అంధ చం్రికా.[గందమాలోను (ప్రారం భించిరి.ఎదాని ద్వారా ఉృత్తమ (గ్రంథములను (పకటించిరి. ఈ (గంథమౌలకు _పంత్తులుగారు [వధాన సంపాదకులుగా ఉండి కృషిచేసిరి. -ల్‌ అంధ్ర వాలికోన్యత పొఠఫాల నిజాం పాలనలో హైదరాబాదు రాజ్యమున్న నాలికలక్షు. మాతృభాషలలో ఉున్నలో విద్యోవకాళమలు పౌత్తిగా" లేకుండెను (ప్రభుత్వ విద్యానిదానము

న్వర్నీయ ఆదిరాజు వీరళదరావు పంతులుగారి జీవితమ -భాషా సేవ 87 ఉర్షూ మాత్నభాషకాని వారందరికిని బాధాకరముగా ఉండెను. బోధనాఖావ విష యములోను, పయివేటు పాళ్రళాలలు “స్టాపించు విష్యయములోన్ము స్రర్మార్తువారు చాల కఠిన నియమములుచేసి స్రీ విద్యామకాళిమ లు "లేకుపదిజెనిరి' ఆది పొందూ నాయకులకు (ప్రధాన సమస్య ఆమునది. ఈ విషయస్రునుఎగూర్చే ఆశధ క్తీకాసక్య మహ్హార్గాష్ర న్నాయకుల్ణు ఏకీళవ్నింట్లి,పరిళ్షార. మార్గము నన్వేషంచిరి. శ్రీ రామచం[ద నాయక్‌ జేజిష్టు; రాడో వప్పేశ్వరనాతస్రోఆవాలత్యా

హేయి 'మళ్దిన్న, (శ్రమకి "సుబోచనోవాయ్య * శ్రీ మాడపొటి హనువుంతరావు _ హౌంతుల్తూ లీ కృష్ణస్వామ్‌ ముదితజ మొదలై ననాయకులు " ఒక్ష సంఘముగా ఏర్సడి 1925లో రినిడెన్సీ “బజారు (ఇప్పటి సులోన్‌ 'పజారు) 'సండ్స్‌ ఆర్మధ మహారాష్ట భాషలలో ఉన్నత విద్యను జోధింిళ్లు బాలికా పాఠశాలను ప్రారం భించిరి, "అప్పుడు 'రేసిడేన్సీ బజారు నిజాం అధకారములో లేకుండెను. (బ్ర్‌టీమ “₹స్‌డెంటు న్నటి క్రోరీతో ఉండి ఆ పరిసర విధులన్నయు అతని అధికారమ్హులో "ఉండెను: అరదువలన (ప్రయవేటుగా' ఈ బాలికా 'పొాఠళాలను (పార్శంభించుటకు ఎట్లి "ఆటంకములు కలుగలేదు. కాన్‌ మహారాష్ట్ర కలో తరువాత విద్యార్థినులు “తగ్గిపోయినందున కాంత్‌ కాలమునకు ఆ ళాఖ తీసివేయబడెను. తెల్తుగుకాఖ మా[తమే అభివృద్ది చెందినది. 8 సంవత్సరములు పాఠశాలను నిర్వహించిన తరువాత పై సంఘమువారు ఆర్థికవసతులు లేవను కారణముచే తమ బాధ్యతను వదలుకొనిరి?” అప్పటికి --ఆంధశాఇలో బాలికల సంఖ్య పెరిగి 8 ఫారము వరకు వ్చోద్ధి చెందియ్యండెను. ఆ స్టితిలో- శ్రీ మాడపాటీవారు' తమ ' మిత్రులైన శ్రీ వర్దకొండ నరసిరీహరావుగారి సహాయముతో బ్లాలక్సా పాఠళాల_ భారమును వహ్హించిరి; హోరీ కృషిచే అది. ఉన్నత పోఠళాలగా అయి ఇప్పుడు "కళాశాలగా మారినది. నగరములో ఆం[ధ్ర బాలికలకు _ వరదాయినిగ్గా ఉన్నది. ఈ పార కొలను ప్రస్మాసియా యాూనివర్సిటి-నోగవూరు యానివర్శిబిలే కాక ఆంధ్ర యాూనివర్శిటీక్లూడ ఆమోదించక పోవుట 'విక్రారకర విషయము. ఆ స్థితిలో 1982 సంవత్సరమున పూన్నాలోని భారత మహిళా విశ్వవిద్యాలయము ఆమో దించ్చి ఉప్టకోఠ మొనర్చినద్సి ఆం్యధ- రాష్ట్రము వర్పడిన తరువాత 1946లో ఆంధ విశ్వవిద్యాలయము _తన'* అభ్మిపాయమును _మార్చుకొన్సి ఈ పారశాల విద్యార్థినులు మెట్రిక్‌ పర్తీకలో పాల్గొనుటకు అనుమతించి (నది. 1954లో వీఠభ్యద్రరావు పంతులుగారు (ప్రభుత్వ' పారశాలనుండి విరమించిన వెంటనే

తల్‌ ఫ్రం

*ట్రక జలుగు వైతాళినులు హనుమంతరావు పంతులుగారి నిర్బంధముచే ఈ బాలికా పాఠశాలాభారమా ఇవాంచి 1₹59 వరకు దాని అభివృద్ధికి పొటుపడిరి.

శ వ౭శ్రావఖిభ్ర విద్ణాన తోళ నమిత

్రైదరాబాదునుండి సంగగ్రహరూపమున విజ్ఞాన కోశము [పకటింపవలె నను [సయత్నము జరిగి ఆబార్య ఖండవల్లి అక్ష్మీరంజనముగారి కృషి ఫలిత ముగా “సం[గ్రవాం్ర విజ్ఞానకోళ సమితి" ఏర్పడినది. దానికి అధ్యక్షులు -డాః1 జెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు; కార్యదర్శి -ఆదార్య ఖండనల్లి లత్ష్మీరలంజనముగారు. పంతులుగారి శక్తి సామర్థ్యములను, కార్యద కృతను, - పొాండిత్యానుభవములను ₹సర్లించిన పెద్దలు వారిని ఈ సమితి కార్యాలయమున [ప్రధాన నిర్వాహకులుగ పని*+చేయగోరిరి. వార్థక్యముచే ఆరోగ్యము బాగులేకున్నను ఆంద భాషాధి వృద్దిని కాంత్మించు పంతులుగారు కాదనలేక అందు ప్రవేశించి సంపూర్ణ వాధ్యత వహించిరి. ఈ మహాకార్యమును నిర్వహించుట సామాన్య విషయము. కాదు. వారు దక్షతతో పూనుకొని తను చేతిమీదుగా 8 సంపుటాలలో విజ్ఞానకోతో మును పూ ర్రిచేసి తెలుగువారికి మహోపకారమును చేసినారు. వారి ధీళ క్తికి ఈ క్రోశమువగీటురాయివంటిదనవచ్చును. ఇందు వారొనర్చిన కృషి అనితర సాధ్య మైనేవి,

ఈ కోళ నిర్వహణలో 89 పథాన విషయములకు 89 మంది ఉద్దండ పండితులు సంపాదకులుగా పేర్కొనబడినారు. వారిలో “ర్మద దేశము- విశేష్‌ శీర్షికలు” అను విషయమునకు మాత్రమే. పంతులుగారు సంపాదకులు. కాని ఏ ఓక ఢా నంపాదకుడుగాని తన బాధ్యతను నిర్వహించెననుట సంళభయా స్పదము. అన్ని విషయాలకు వీరే సంపాదక్షులై వ్యాసములను పరిశీలించి సవరణలను సూచించి పచురణార్హ ములు చేయుచుండిరి. ఆ కాలమున పంతులు గారు పడుచుండిన శమ అంతంత మ్మాతము కాదు. వ్యాసములు సేకరించుట, వోనినీ తమ వద్దేశము [ప్రకారము సవరించుకొనుట, వ్యాసములు రానవుడు కామే (్రాయట, భాషను సవరించుట-మొదళైన కార్యములన్నియు. నాలు చూచుకొనుచుండిరి. ముద్రణ సమయములో శాగిళము- సెజు- టైటిల్‌ -బై-ండు- శ్రాకులుల్యపూవులు సమస్తము వారే చూచుకొననలెను. ”

పంతులుగౌరు తదేక దీక్షతో కృషిచేసి దాదాపు 1500 వ్యాసములతో _8 “సంవుటాలుగా సంగవాంధధ్ర విజ్ఞానకోళమును-1970లోగా మృదించి ముగింపు

వ్వ క్లీయ అదిరాజా- వీరభదళాపు వంచులుగారి జీవితము. భాషా"సీన రల ₹0.. సాహత్చు_అకాంచే

1857లో ఉదయించిన ఆంధ్రప్రదేశ సాహిత్య అకాడమీ వంకఠులు ₹ారిని విశిష్ట 'సభ్యులుగా ఎన్నుకొని'దుశ్ళాలువతో సువర్ణ పథకనముతో గౌర వించినది. అందుండి 'విరమించిన తరువాత కమ్నమూయు వరకు వారికి నెలకు 100/- వంతున సహాయము చేసినది. ముగిజశ్ర

ఈ "విధముగా 1906 నుండి 1905 వరకు, 85 సంవత్సరములు అవిచ్చి న్నముగా అనేక విధములుగ ఆంధ భారతిని నేవించి ఆదిరాజు వీరభద్రరావు పంతులుగారు 29 "సెప్టెంబరు 1979 తేదీన తమ భౌతిక కాయమును చాలిరిచిరి.

సిదాణమైెయుండిన తెలంగాణమును మేర్కొల్పి నవవై తన్మమున్ముపసా రము చేసిన నలుగురు మహావ్యక్తులను ఈచక్రిని సమయమున స్మరించుచున్నానుం వారిలో (పథములు న్వర్గీయ రాజాబహద్దరు కొత్వాల్‌ వెంకట రామారెడ్డిగారు. “హైదరాబాదులో వారి సహాయ సానుభూతులు లేక వ్యప్రజాహితకార్యము గూడ జరుగలేదన్న అతిళయోక్తికాదు. రెండవవారు ఆంధ పితామహులు -స్వర్లీయ మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారు; వారి సారథ్యము లేనివో .జెలం ఇాణములో ఉద్యమమేలేదు. మూడవవారు స్వర్గీయ సురవరం,పతాపరెడ్డిగారు; వారి తోడ్చాటులేనిచో తెలుగుజాతికి చైతన్య (ప్రసారము లేదు. నాలుగ వారు మన కథానాయకులు స్వర్గీయ అడిరాజు వీరభ్యద్రరావు పంళులునారుు వాతి నిరాడంబర కృషిలేనిచో తెలంగాణమున సాంస్కృృడిక పునరుజ్జీవనము -లేదు.

ఆదిరాజు వీరభదరావుగారి పరికోధోనరజనలు - = డార్ట్‌ జి. రామరావా తెళంగాణంలో " విహ్యావైజ్ఞానిక రరగ్గాల అభివృద్ధికీ సాంస్కృతిక పునరుణ్జీవనానికీ ఆలనాడు వైతాళికగీతాలు ఆలపించి నిదాణమైన జాతిన్‌''మేలు కొల్పిన కొలదిమంది పుణ్య పురుషుల్లో ఆ(శేణికి చెందినవారు ఆదిక్రోజుగ వీళ భదర్దాన్లగారు. ఛార్జు. పుట్టినది మధిర, తాలుకా దెందుక్టూర్ను. ఐద్గవయేటకే తర్మడిగారు మర్షజ్ఞించటంతో. మెదత్యం(డ్రిగారి పర్యవేక్షణలో చింతకాణి_ వీథి బడిలో ఓనమాలనుండి ఛారత భాగవతాలు వరకూ, ఒంట్టనుండి ... పెద్దబాలశిక్ష ల్లోని “ఖర్జూర ఫలములు గణికుండు కొనితెచ్చి” భాగించే వరకూ, ఆ్యధనామ' "నం్యగహాంనుండి అమరం వరకూ చదువుకౌన్నారు. మరికొంతకాలం కాజి -జర్టలో పాఠమిక విద్య'పూర్తి చేనుకౌని ఆనాధలైన "ఈ తల్రీకాడురలూ ఈమ బంధువులై న రావిచెట్టు రరగారావుగారింట ఆశ్రయం సంపాదించుకొని 1900లో పైోదరాబాదులో స్థిరపడ్డారు. నంపన్నులు వదాన్యులు - దేశభక్తులూ పీన రొవి బెట్టు రంగొరావుగోరి యిల్లు ఆ దినాల్లో ఒక పుణ్యతీర్థం: కవులు పండితులు పరిశోధకులు బార్మితకులు రాజకీయవేత్తలు దేశభక్తులు అందరికీ ఆది కూడలి. 19-1901 నాడు వారి యింటనే ఈసాటి థ్రీ కృష్ణదేవరాయాం[ధ్ర'" 'పొపొనిల యానికి నాందీపూజ జరిగింది. ఆ సారస్వత నశ్రానికి వచ్చిన పేద్దలకు అంబూలాలు పంచిన్‌ పిన్నవాడు ఆదిరాజు వీరభ్మదరావుగారు. -“రావిచేట్టువారి తృశయం మూలంగా కొమజణ్ఞాజు వెంకట లక్ష్మ ణరావువంటి చార్మితకో పరిశోధ కులను, ఆదిపూడి సోమనాథరావు మైలవరపు, నరసింహళొత్రిపంటి కవివం డితులను, చాదర్‌ ఘాట్‌ హైస్కూల్లో చదువుకొన్నందున రాయ్య్మపోలు వెంకటు సైోమయాజులవంటి ఉ త్తమ దేశికులను,-_సన్నిపాతంగా సేవించే భాగ్యం కలి గింది ఆదిరాజువారికి. బడి చదుపు మెటిక్‌ దాటకపోయినా స్వయంకృషితో చదువులలో సారమెల్లి సంగ హించుకొన్నారు వీరభ్మధరావుగారి న్వయంకృషికి తొలి పారళాల ఆ కృష్ణదేవ రాయాం[ధ భాషానిలయం. ఆ భాషానిలయానికి వారు బాలకాలం [గ్రంథపాల కులుగా కార్యదర్శిగౌ ఉంటూ భాషానిలయంలోని (గంథాలన్నిటినీ ఆపోశనం

ఆదిరాజు వీరథ్యద్రగావు గారి పరిళోధన=-రచనలు 93. పట్టినారు. డీనిక్తి తోడు విజ్ఞానచ్వర్శద్దినా [గంథమాల్న ఇది హ్ఞైద్సర్దాభాదులో' థ్మన్నువ్పుడూ. మ్యదాన్థుల్కో , ఉన్నప్పుడూ. .ఇ్లాలే దాన్నిక్షి-ఇఫీము కార్యకర్తలు. మ్మద్రాన్గుతో. ఉండ్లగ్గా ,కొమణ్ఞాజ్ను . వారి చృర్మిత్య్య పర్షిశోర్హనలో ఇక్షావల్లస్రినంత్త ఆంతేవాన్స్‌క్యుర్న లృఖించింద్చింం క ఆవిధంగా ఆదిరాజు. ,వీరత్మడ్తర్వావుగ్లార్లు స్వయం కృషితో ఆంధధదేళానికి అవనరమైనంత తెలుగులోను, - త్తమ జిజ్ఞాస కవనర మనత సంస్య్రతారస్తుత్లోన హోండతగ్థర సరిపాదీంచుకొన్నారు

ఈ కతాబ్దప్తు . తొలిప్తాదంలో శాబాముందిక్రవణినే వీర భ్యదఠ్సావుగ్గార్మికి కూడా నూనూగు మీసాల నూత్నయౌవనంలో కవిత్వం (వాయాలెననై కుతూ హలం"కలేగొందట: అందుకోసం ఛందోస్యు నేర్చుకొని కోన్నీ 'పద్యాట్‌ (వాన్‌ సారటవిఐతే ఆద్రిపూడి సోమనాథరావుగార్ను 'అటీరొటు వారి “'ఛాందసం వద్‌ లించి గద్యరచనంవై ప్తోద్య్భష్టి మరలీళచినారట. వీరభ(బ్రీకావుగారు -వీద్యార్థిగా జన్న ప్పుడే భారతంలోని ₹కుంతలోపాభాసనం “దివి “చిత శారుంతె లం" సైక్రతో ముశుస్షటయోభై. వేటల “నవల (్రామీటిపికి' ఒక పణాళిక ' వేనుక్తొని దాదాపు నూరుపుటలు వాసినోరట కూడ “ ఆది"అంతటితో తగిపోయిందట. "ఆ రచనల్నుకూడ,. కొసూర్యంపళ్యలుిక్నే ఉంఐడిపోయినవి. వీరభ్మడళావుగారి రచనలన్నీఎవచనంలో ఫోగినవి. వారి. వచన రచనం _. సరళసుందరంగాను, నమాచారదాయకంగాను, వవరణ్యాక్మకంగాను విషయ [నధానంగానుఉంటుంది వీరభ్యదరావుగారి రచనా వ్యాసంగాన్ని ఈ క్రిందివిధంగా. వింగడించుకోవచ్చు.

1. "వరిశోధనాత్మకముటునోమన దేళ చర్మిక, కాననాలు, అమ్మదిత గ్రంథాల గూర్చి వీరభగదరావుగోరు అనేక వ్యాసాలు- (వాన్‌నారు. "అవి'పరి శోధకుల ఫాలిటి వెన్నిధులు.

1 'వతిశీలనోత్మ కములు; విమర్శనాత్మకములు = సాహిత్యం, చర్విత, సంస్కృతికి సంబోదీంచిన విచాలు ఇంతకు పూర్వమే ఆవి లోకా నకి తెలసీనా మరికొంత లోతుపో దిగి వరేశలించ్‌ మకు తోచిన విధంగా జ్ఞసిన రచస్‌లు. చాలా" ఉన్నవి. " ఆ

1. న్తమా్రారదాయకములో (-100079ఇ87 ౬) వ ఇతర భాషా శ్రగంధ్రాల్లోన్సు సమాభారం కానీయండి మనభాషలో చెల్టాచెదరుగ్లా స్వల్పంగా లభించే సమాచ్దార్తం్యక్రానీయండ్తి తెలుగు ష్టాఠళలోకాన్సిక్రి బిజ్ఞుసువ్లలకు జ

శి అలుగు-వై తొళికముతు వువ్వునుండి ఈ పువ్వునుండి జేనెటీగ కొద్దిగా. సేకరించి ఒకచోట చేర్చిన మరేకోశాలవంటి' ఆనేక వ్యాసాలు [వాన్‌రారు. చర్విత సంస్కృతి, భూగోళం, జేవతలు, గుళ్ళ గోపురాలు, సమాధులు, నగరాలు, పర్వతాలు, [పదేశాలు-ఈ విధంగా విన్నో విషయాలగూర్చి ఎంతో శ్రమకోర్చి (వాసిన వ్యాసాలివి.

క. _జీవిర*చర్వితలు ;- మహానుభావులు, దేశభక్తులు, విద్యావిజ్ఞాన వేత్తలై నవారి బీనితచర్మితలు నమకాలీనులకు భోవితరాల వారికి తెలియాలెననే ఈస్టేంతో అభినివేళంతో తన్మయత్వంతో చేనిన రతనలివి.

౪. .నంపొదకత్వ పరిశమ :-- షష్టిపూర్తులకో, 1వత్యేళమైన- విశిష్టమైన-ఉత్సవసందర్భాలప్పుడో, విజ్ఞానకోశాలకో, ష్మత్రికలలో, కవిచర్విత లకో, ఇతరులు వ్రాసిన రచనలను ఏరి కూర్చి సవరణబుచేసి, దిద్ది ఒక్‌ (కమాన 1గంఠస్థ్రంచేయటం, సంకలనంజేయటం, నంపాదకీయాలు [వ్రాయటంణ ఫౌంతంయగా,(వ్రాయటం కంటె కృష్టమైన వని. వీరభ్యదరావుగారు ఇటువంటి కష్టాలు నంతోవవూర్వకంగా చాలాసార్లు వడ్డారు.

₹71. బాలసాహిత్యం :- [వత్యేకంగా చిన్నవిల్హలకు ఆన్హోదంతో పాటు :ఆదర్శజేవితం, వినోదంతోపాటు విజ్ఞానం బోధించే ఉద్దేళంశో ఆకర్ష కంగాను 'సరళమైన భాషలో (వ్రాసిన రచనలివి.

ఇష. వోన్యరచనలు ;- వైన చెప్పినవన్నీ వీరభ్మదరావుగోరు గంభీరమ్ముద తాల్ఫి (వ్రాసినవి: మనం కూడా [శ్రద్ధతో చదువుకోవలనినవి. ఐతే ఆహ్హాదంకోనం, వోన్యంకోనం చేసిన చిట్టి పొటీ రచనలు గ1కాస1556 నంటిని కూడ కొన్ని ఉన్నవి. ల

,వీరభదరావుగారు [వానిన |గంథాలు కానీయండి, వ్యాసాలు కానీయండి, జీలిత చర్మితలు కానీయండి, సృజనాత్మకమైన కథలు కానీయండి, .నమాచార బాయకంగానో, విజ్ఞానదాయకంగానో ఉపదేశకంగానో ఉంటవేగాని కాలమేవం కోసం ఊరకే (వానినవి ఏవీ లేవు. వారి రచనలు కొన్ని పు స్తకాలరూపంలో వచ్చినవి. మరికొన్ని ఆయా వ్యతికల్లోనో, (_వత్యేక సంచికల్లోనో, విజ్ఞాన కోళాల్లోనో ఉన్నవి. కొన్ని అము[దితంగా ఉన్నవి. కొన్ని వాయు తరంగాల్లో విశ్వాంతరాకాన పర్మిభ్రమిస్తున్నవి ఆకాశవాణి మూలంగా. ఇందులో పుస్తకాల కూప:గా లభ్యమయ్యే వాటి గురించి మందుగా మనవి చేస్తాను.

ఆదీరాజా వీరళ(దరావు గారి పరిళోధన-రచనలు తని (1) ఆదిరాజువారి తొలివున్తకం “జీవిత చరిత్తావళి”. వారు విజ్ఞాన- చర్మదికా _గంథమండలి కార్యాలయం మ్మదాన్నులో పనచేస్తున్న వుడు ఆ(గంథ. మండలి నభ్యుల్తైన వేమూరి విశ్వునాథశర్మగార్‌ (పోత్సాహంతో 1910లో. ఈ పుస్తక రచనకు ఉద్యమించినారు. ఈ పున్తకంలో రావిచెట్టు రంగారావు, ఉమేళచం్యద బెనర్జీ, రమేశచం[దదత్తు అనే ముగ్గరి మహానుభావుల చర్విత లున్నవి. వీటిలోముందుగా[వాస్‌నది ఊమేళ చంద్ర బెనర్జీ చర్మిత. దీన్ని 1810- ఫ(బ్రవరిలో (వ్రాసినారు. ఆ సంవత్సరమే రావిచెట్టు రంగారావుగారు వరమవదించగా వారి జీవిత చర్మితంకూడా (వాసినారు. అటుతరువాత రమ్మేళ చందదత్తు గూర్చి [వాసి మూడింటిన్‌ కలివి 1911లో విజ్ఞానచంద్రకా (గంథ మండలి పశాన [పకటించినారు. రెండవము[దణం 1915లో జరిగింది. ఈల పున్తకం ఆదిరాజువారు తమ తల్లి వెంకమాంబగారికి ఆంకితం చేనినారు. టీవిత చరితావళి రచించటానికి కారణాలు వారి మాటల్లోనే మనవి చేస్తాను. “'త్తీవచార్మిత పఠనము ఉత్సాహము లేనివానికి ఉత్సాహము పుట్టించును? ఇభావహన్యులై యున్నవారికి ఉన్నత భావములు జనింప జేయును, ఇంతియేగాక గురువు వలె ఉపదేశము చేయును; తండడివలె బోధించున ; మిితునివలె సలహ నిచ్చును;భార్యవలె తోడ్పడును. [పపంచయాణత్రా సందర్భమున ఆయామట్టముల- యందు మహానుభావుల జీవితములలోని విషయముల మశ మాదర్శకముగ నుంచుకొంటిమేని యవి మారమును నిష్మంటకముగ చేయననుటకును, మన శాంతికి సహకారి యగుననుటకును ఎంతమాత్రము సందియములేదు. ఇట్లు. దేశాభ్యుదయమునకు తోడ్పడునవి కావుననే మవావురుషుల జీవితము లే దేశ మందును ఏ భాషయందును ఏ కాలమందును వఠనీయములు.'" వీరభ్యద్రరావుగారు ఈ ముగ్గురినే ఎంపిక చేసికోవటానికి కారణాలు, ఆనాటి మన దేశవరిస్థితులు, మన దేళాభ్యుదయానికి కావలసిన ఆదర్శాలు. జీవిత చరితావిలో మొదటిది రావిచెట్టు రంగారావుగారి జీవిత చర్మిత. రొంగారావుగారు గొవృ నంవన్నులైయుండికూడా ఆంధ భాషాభిమాకంతో దేళాభిమానంతో వాటి భాగ్యోదయానికి ఆహరహమూ తహతహ పడుతూ ఒక సౌమాన్యకార్యక ర్తవలె, చివరకు చపాసీవలె ఆయా సంస్థల కోనం కృషిచేసిన మహానుభొవుడు. ఆయన ్ర్రీ కృష్ణదేవరాయాం[ర్ర భాషానిలయం స్థాపకుడు;

భశ తజెలుగు వెతాళికులు మదటి కార్శదర్శి శ్రీ శంకరభగవత్సూజ్యపాద గీర్వాబ్లరత్సమంజ్యషా అనే నంన్మ్భృత (గ్రంఖాలయ స్థాపకుడు. హన్గుమక్కొండలోని రాజరాజన రేయ దాం 'భాష్టాన్షిలయం “ పాదుర్భావానికి (1904) ఆయన కారకుడు. విజ్ఞానచందికా "గ్రంథమండలి ]తిమూర్తుళ్లో ఒక డేకాదు ఆఫీను కార్యక ర్త, ఆ (గ్రంథమండలి మ(దానుకు తరలిపోతే, సకుటుంబంగా. మ్మదాస్నుకుపోయి ఆర్గమాసాలుండి దాని కొక వ్యవస్థ క్రల్చీంచిన త్యాగధనుడు ఆధ మహిళానంఘం స్థాపించి తమ సతీమణి లక్షి నరసమ్మగారితో కార్యదర్శిని పనిచేయించిన ఉదారాశయుడు. కలకత్తా కారెను తీర్మానంకంటె ప్రదేండ్రముందే న్వదేశీయోద్యమ_వతం పాటిం చిన దేశభక్తుడు 1908లో హైదరాబాదులో సంభవించిన జల్మపళయ_సంక్షో 'భంలో న్గూర్జకొలది జనానికి శయమిచ్చిన కరుణామయుడు. _ వీరభ్మదరావు 'గారివంటి అనేక అనాధ వాలబాలికలకు చదువు సంధ్యలు చెప్పించి వెంచి పెద్ద వేసిన దీనబాంధవుడు. దైవ దుర్విపాకంమూలంగా ఆ మహానుభావుడు తి “యేటనే” క్రీర్రిశేషుడై నాడు. అటువంటి రర్లగారావుగారి చర్మితను వారి సేవలను .వారి మరణ”బపు. సంతాప. సభా. విశేషాలతో వివులంగా వీరభ్మ్నదకాపుగారు 4వాసినారు. రంగారావుగారి మరణానికి సంకాపంచెందిన కొందరు కవివండి శులు (వాసీన పద్యాలుకూడ అనుబంధంగా చేర్చటం ఇందులోని విశేషం, మైల వరపు నరసింహశాన్తి, ఎవరో పొడి అక్షరాల శెశ/.5. * బులును రానుజోగి ఛావు, మున్నంగి లక్ష్మీ నరనింవాచార్యులు, వేలోల_ సుబ్బారోవు -(వభృతులు వ్రాసిన పద్యాలతో పొటు .మాడపాటి హనుమంతరావుగారు. వానీన ఐదుపద్యా లన్నవి. మాదపాటి తాతగారు తొల్సి కథానికా రచయితలని కొద్ధిమంబికే .తెలినిన విశేషమనుకుందే వద్యాలుహడా [వాసినారనేది ఇంకొక ఆశ్చర్యం. " జీవితచరికావళిలోనీ రెండవ జీవిత చర్మితం ఉమేశ చర్మది బెనర్జీగారిది 0౮84-1206)" బాల్యంలో గొవ్పవారౌకాడనే నూచనలేవీ లేకున్నా; కష్టవడి భదివ్ని మహా మేధావంతుడై. దారిస్టరై లకలార్జించినా దేశసేవ కంకితమైపోయిన ఆదర్శజీ౨ ఐశర్టీ ఆయస బెంగాలీ ప్యతిక స్థావక్పుడు. [3123 సైజడంచ్ని2]ే 00287633 (హిందూదేశీయ మహాసభ) స్రాపకుల్లో ముఖ్యుడు. 1682 సంవ త్సరం బొంబాయిలో జరిగిన మొదటి కాంగెను అధ్యముడు. అప్పటినుడీ పర్యడెండు కార్యగైను నభంశరకు అ సంస్థక్తు ఎనలేని సేవచేసిన దేశభక్తుడు ఎనిమిదవ కార్యగెనునభకుకూడ" బెకర్టీగారే అధ్యక్షులైనారు ఆయన నంఘ

కుదిరాజు వీరభ్యదరావు గారి పరిళోధన- రచనలు 95 సంస్కార వరాయణత్త్య్యం, .సరమత సామరన్యం, ఆదర్శుజీవితం, దేశభక్తి వీరభ్మదరావుగారు వివరంగా చిత్రించినారు,

జీవితచ్చరితావళిలోని-యూడఖ చేర్మిత్త ర్రమేశచర్యద దత్తు (1845-1809) గారిది. గత కర్తాబ్దిపుః థారత్మీయం- మేధాచుడ్లో- వక్తల్లో ఈచ్రయిళల్లో.అ్మగ(కేజిక్‌ జెందిన వ్లా రీయన,. పృట్టపలీక్షక్తు చది వేకాలంలోనే. ఎవరికీ చె ప్పకజచేయక స్తురేర్యదనాథ బెనర్జీ బిహరీల్లాల్స్‌ గువ్తలతో ఇంగ్రాంచుక్కకోయి. కష్టవడి చదివి 1869 సివిల్‌ నర్వీను ప్లోటీ వఠీక్షల్లో పాల్గొన్న మున్నూరుమందిలో మూడవ వాడుగా ఉ త్తీర్షుడై న మేద్రావి. ఇంగ్దాండులో :గ్రాక్రన్‌, డి(సేలీ, - జాన్‌ బై ట్‌? చార్హై డి కెన్స్‌వంటినాలి పరిచయాలు సంపాదించుకొని యూరవంతా- తిరిగి 1871 నాటికి స్వదేశం వచ్చి (బిటిషవాళ్ళుకూడా ఆశ్చర్యపడే విధంగా ఆత్యు న్నతమైన వ్రభృుత్తోద్యోగాలను అతినమర్థంగా నిర్వ హించినాడు. గతశ్రత్నా బంజో (1394) డివిజనల్‌ కమీషనర్తైన మొదటి భారతీయృుడితడే_ దాదాపు 29 సంత్సరాలు విటిషు (వభుత్వోద్యోగాలు చేని, జీవిత చరమకాలాన బరోడా ముఖ్యమంతిగా ఉండి. నాటి స్వదేశ నంస్థానాల్టోనేక్రాదు, టబిటిషిండ్తి -యాలోకూడ. ఎక్కడాలేని కౌత్త నంస్కరణలు _ప్రవేళ పెట్టి ఆ సంస్థానాన్ని మేఖుబంతిగా తీర్చినాడు. 139% నుండి- [898 . వరకు ఇంగ్లాడులో నివాసం ఉండి భారత దేళశంగూర్చి పాటుపడ్డాడు. ఆదినాల్లో భారతీయుల షాలిటి దేవ చూత్తగా వ్యవహర్తించినాడు. 1899లో న్వదేశం తిరిగివచ్చి లక్నోలో జరిగిన 15వ కార్మగ్గెను నభలకు అధ్యక్షుడై నోడు: విధేశాల్లోను 'స్వదేశంలోను విస్తా రంగా పర్యటించ్రిఎన్నో, విశేషాలు గ్రంథస్థం, చేఫినాడు.-1. ౨6 ల66 76912310 8890086 2. 06 పెంయకజుంంా చ కెలక 3 శసే6 1166280412 శక మెలుకణ! త 16 0 షం సెల్‌ 202౯290062 0001= కంరేల్రజం?. క్ర. “0171152609 పే 200సీథిుం సంర 6. 360000మ16 షెష్లకంం్తా ౦ మనడంమి పదర! గ్య గత 1275 66 2ంంపలులం హతే 8._2౧8౪10డే ఇరోం ఢే12 వంట్రి మౌలిక [గ్రబథాలేకాక సంస్కృత రామా యణ మహాభారతాలను ఒక్క చేతిమీదుగా అంగ్రానువాదంచేని మాక్సుముల్దిరుకే -అశ్చర్య్యం ళలిగించిన్నాడు. 1886లోనే బుగ్వేదాన్ని బెంగాలీలోని కనువదించి (పకటించినాడు. సంస్తార్క్‌ సత్‌బరసా, వంగవిజిత్త మాధవీకంకణ (గ్రంథాలు -బెంగాలీలో వాసినాడు. మన దేవాలయాలు, శిల్పాలు ఆచారాలు, 'ప్రావీన

86 తలుగు వై తాళికులూ విద్యావిధానం మొదలైన వాటి గూర్చి ఆనేక వ్యాసాలు వాసి పాళ్ళాత్యులకున్న దుర్శుంమలను ప్రోగ్గాట్టినాడు. ఇట్టి ముగ్గరు మహానుభావుల “జీవిత చరితావళొ యువకులకే కాదు, దేశ సేవా పరాయణులైన వెద్దలకు కూడ ఆవళ్యపఠనీయం. 2. ఈ కోవకు చెందిన మరొక పుస్తకం “చైతన్యము”. వీరభ దరావు గారు హైన్కూలు విద్వార్థులకోనం ఈ పుస్తకం (వ్రాశియన్నట్లుంది. దీన్ని నవోదయ పబ్దికేషన్స్‌ వారు 1957లో [పచురించినారు. ఈ పున్తకానికి పీఠిక వాసే భాగ్యం కూడ నాకు కలిగింది. ఇందులో నాల్గు కథలున్నవి.

1. చైతన్యమహా(ప్రభువు 2. యులిన్సిజ్‌ 8. మధుక్తైటభులు &. జేమ్సు, గార్ఫీబ్లు, విద్యార్థులకోసం ఈ కధలు ఇంతవర కెవ్వరూ (వ్రాసినట్లు లేదు. ఇటు. వండి ఆచుంబిత వస్తువులు తీసికొని యువకుల్లో నీతి నియమాలు, శౌర్శ ధ్రైర్యాది గుణాలు, సత్పవర్తనం భ కిిపేమలు కలిగించి చైతన్యవంతులను చేయటం పీరభ(ద్రరావుగారి ఉద్దేశం. ఈ నాల్గు కథల్లో రెండు భాకతదేశానివి: చైతన్య మహా_పభువు నవద్వీవంలో (1495) పుట్టి సమన్త విద్యలు అభ్యసించి థ్రీ కృష్ణభక్తుడై తన భక్తితో యావద్భారతాన్ని వునీతం చేసిన మవోను భావుడు. ఆతజ్జి బాల్యంలో విశ్వంభరుడని, నిమాయి అని సిల్చేవారుః *టూ తరువాత గౌరాంగుడని చైతన్యుడని ప్రసిద్ధి పొందినాడు. గుజ రోల్‌? మధ్య (వదేశాలో పుస్టిమార్గాన్ని స్థావించి (సచారం చేసిన వలభాబార్యులాం(రులు = ఆయనకూతురు లక్ష్మీదేవిని వైతన్యులు వెండ్డి చేసికొన్నారు. ఈ విచ్చి భక్తుడు భక్తి [పబోధం చేస్తూ దేళం తిరుగుతుంటే ఆమె ఇంటివద్ద వతిభజన: బేస్తూ, ఎంతకాలానికి ఆయన తిరిగి రాకపోతే. ఆ విరహంతో దేహం చాలిం చిన పవ్మితురాలు. చైతన్యస్వామి ఎందరో చష్కతార్క్భి-కులను నా స్తీికులను దుర్మార్గులను భక్తులుగా మార్చినాడు. కేశవస్వామి దిగ్విజయి; వాసుదేవ సౌర్యభౌమ భట్టాచార్యులు, (పకాశానందస్వామి వంటి పండితులను, నౌరోజి అనే దొంగల నాయకుణ్ణి, బిజిలీథాన్‌ ఆనే వఠకానును హరిభక్తులుగా మార్చి నొడు. పూరీ జగన్నాథ సముదతీరములో ీకృష్ణుజ్రి దర్శించి ఆ సీలనమ్ముద గర్భంలోనే శ్రీ కృష్ణ పరమాత్మలో ఠీనమైపోయిన భక్తిచై. తన్యు డీ స్వామీ. ఇందులోని రెండవ కథ రోమనులు యలిస్సిజ్‌ అని ఛీర్కొనే (గీకు పురాణ వీరుడైన ఒడిస్సిన్‌కు సంబంధించినది. మన అర్జునుని పరా(కమం, మన్మథుని అందం, విక్రమార్కుని సాహసం మూ ర్రీభవించిన వాడీ (గీకూ

22దెరాజు వీరభద్రరావు గారి పరిళోఢన-రచనలు ఇట్టి స్టో పురాణవీరుడు. టాయ్‌ యుద్ధంలో పదేండ్లు, యుద్ధానంతరం గృవోన్ము ఖుడై మరో పదేండ్దు, ఈ విధంగా ఇరవైయేండ్డు మాతృభూమినీ తల్లిదండ్రులనూ థార్యాబిడ్డలను విడిచి [పవాన జీవితం గడిపినాడు. [టాయ్‌ రణరంగంలోను, తిరుగు [వయాణంలో నము[దవు తుఫానుల్లో, స్పై క్టోపు. దీవుల్లో, లాస్ట్రి గోని యన్హ (పదేళాల్టోను, శిరిని అనే మాం్యతికురాలితో కాపురం చేయటంలోను, జాలిప్సో దేవకాంత [(పణయంలోను-స్వగృహం ((ఇథాకా) చేరుకొన్న తరువాత ఇంటి శతృవులతో పోరాడటంలోను యులిస్సిజ్‌ [పదర్శించిన నేర్పు, ఓర్పు సావాసం, శౌర్యం, బలవేగాలు చాల మనోహరంగా చ్మితించినారు వీరభ్యద రావుగారు. శ

మూడవది మధుక్తైటభుల చర్మిత. వీళ్ళిద్దరూ రాక్షనులు. వీరు శ్రీ మవి విష్ణువు చెపుల్టోనుంచి పుట్టినా ఆతని చేతుల్లోనే చస్తారు. జగజ్జననిచేత వరాలు షైందిన ఈ రాక్షసులు సమ_స్ర లోకాలనూ (తిమూర్తులనూ గడగడలాడిస్తారు. శ్రీ మహావిమ్హవు వాళ్ళను చంపినప్పుడు వాళ్ళు మేదస్సు నీటిలో వడి వెద్ద .తిప్పగా పేరుకొని భూమిగా మారిందట; అందుకే భూమికి మేదిని అనిపేరు. మన్ను తినరాని వస్తువైపోయింది (ఐనా కొందరు మట్టి కరుస్తున్నారు). ఈ మధుకైటభుల చర్మిత దేవీభాగవతంలో విపులంగా ఉన్నది. ఈ కథ (వ్రాస్తూ అదిరాజువారు తిరుపతి వెంకటకవుల దేవీభాగవతంలోని వద్యాలు- కొన్ని ఉదా వారించినారు.

నాల్గవది జేమ్సుగార్బీల్డు కథ (1881-1380). గార్భిల్డు ఉత్తర అమె రెకా.నిరుపేద కుటుంబంలో జన్మించినాడు. క్చెలు కొట్టి వృ్యడంగులవద్ద కూలి చేసి తల్లినీ తననూ పోషించుకొంటూ దీపం లేకపోతే పొయ్యిమంట వెలుతు రులో. చదువుకొంటూ తన సౌశీల్యంతో వినయంతో ఉపాధ్యాయుల మన్ననలు పొంది సాటి విద్యార్థుల్లో మేటియ్రైనవాడు గార్బీల్డు. విద్యార్థిగా హీరాం విద్యా లయం పుస్తకభాండాగారంలోని 90,000 పుస్తకాలు చదివి జీర్జించుకాని అక్కడి ఆచార్యవర్గాని కే ఆశ్చర్యం కలిగించినాడు. విలియమ్స్‌ కళాళాలనుండి 1856 సర్వో త్తముడుగా సట్టభ్మద్రుడై నాడు. తాను చదువుకొన్న హీరాం పాఠ శాలలో (పధానాచార్యుడ్లై రెండువేల జీతం సంపాదించినాడు. 1860లో శీహియో మండలంనుండి నెనేటు సభ్యుడుగా ఎన్నికైనాడు. బానిస విధానం చూపుమాపే [ప్రయత్నంలో అ[బహాం లింకనుకు కుడిభుజమైనాడు. 1668

ఏ8 తెలుగు వై తాళికులు నాటి చికామాగ్వ యుద్ధంలో సైనికుడుగా పర్మాకమం (వదర్శించి “జనరల్‌” పదవి నందుకున్నాడు. 1880 సంవత్సరం అమెరికా స్వతం్యత రాజ్యాల అధ్యకృుడై నాడు. ఈ విధంగా ఒక అత్యంత నిరుపేద కుటుంబంలో పుట్టి న్వయం కృషితో, తెలివితేటలతో, సౌశీల్యాది సర్దుణ నంవత్తితో, దేళ సేవా భావంతో అత్యున్నతవదవికి చేరుకొన్న జేమ్చు గార్ఫీల్డు చర్మితం అందరికీ ఆదర్శం కాగలదు. అందుకే ఆదిరాజు వారీతని చర్మితం తెలుగు విద్యార్ధుల కోసం సరళ సుందరంగా (వానినారు.

తి. విద్యార్థులకోనం (వాసీన మరోపు స్తకం 'లలిత కథావళి. ఈ వుస్తకం ఆంధధ బుక్‌హౌన్‌ వారు 1850లో (వకటించినారు. ఇందులో నాళ్లు పాఠాలున్నవి. 1. రమేశ్‌ చందదత్తు 1. 6.5. ౨, అజంతా--ఎల్లోరా లం పెరున్యును 4. శ్రావణి ఈ నాల్గు మానవాదర్మ్శ్మం, లలిత కళాభిజ్ఞత, ప్రాచీన విజ్ఞానం, పరోపకారభావ విలసనం అనే వానికి (క్రమంగా ఉదాహరణలు ఇందులో మొదటిపాఠం రమేశ్‌ చందదతు “జీవిత చరితావ౭””లో వచ్చినదేం ఆజంతా ఎలోరాలో తేదీలు చర్మిత విషయాలు తడవకుండా ఆ గుహాలయాలు ఆక్కడి హిందూ బౌద్ధ జైన శిల్పవిశేషాలు చ్మితకళారితులు వాటి నంవ చాయాలూ .భంగిమలూ యువకుల మనన్సుల కెక్కే.. విధంగా కళావపాన కలిగే విధంగా చెప్పినారు

“ఇెరున్యుసు' ఒక (గ్రీకు-రోమను పురాణగాథ. ఆర్గోనుపాలకుడు ఆక్‌ సీయసు, ఆతని బిడ్డ దానయి. అమెకు పుట్టబోయే కొడుకు తనను చంపుతాడని జ్యోతివులవలన విన్న ఆకిసియను దానయిని చెరలో బంధిస్తాడు. జ్యువిటరు దేవత దానయిని మోహీస్తాడు. చెరలోనే ఆమె పెరున్యునును కంటుంది. ఆడి సియను ఈ మాతా శికవులను సమ్ముదంలో విడుస్తాడు. "వాళ్ళ నెఫోరను ద్వీపం చేరుకుంటారు. డిక్సిసు అనే వాడు వాళ్ళును చేరదీసి. పెంచుతాడు. వెరు స్యును వెరిగి పెద్దవాడై మహావీరుడౌతాడు. ఆతడు దేశాంతరం పోయినప్పుడు ఆ దీవిపాలకుడు పోలిడిక్సిసు దానయిని మోహించి ఆమె తిరస్కరించగా ఆమెను తఈనయింటి బానినగా చేసుకొని అష్టకష్టాలు పెడుతుంటాడు. 'పెరుస్యును వచ్చి తల్లిని విడిపిస్తాడు వెరుస్యుసును చంపించటానికి క్కుటపన్ని ' బుట్టి గించి పొగడి పోలీడిక్టిను ఆతణ్ఞి మెడ్యూసా శరకఖండనం చేని తీనుకరమ్మని వంవీస్తాడు. వెరుస్యుసు నానా కష్టాలు వడి దేవతల సహాయంతో మెడ్యూసా

ఉ౨దిరాజు వీరభడరావు గౌరి పరిళోధన-రచనలు 9౪6 శిరః౭ఖండనం చేసి తిరిగివన్తూ మార్గంలో ఆంయడొమెడా అనే ఆందాలరాళిని పెండ్డాడి ఏడేండ్రకు ఇల్లు చేరుకొంటాడు. మెడ్యూసా శిరోదర్శనంతో పోలీడ్‌ స్టీను చనిపోతాడు. వెరున్నువ.. తల్రితో భార్యతో ఆర్షోను చేరుకొంటాడు- [1కూరుడై నతాతను, వానితమ్ముజ్ణి, వాని అనుచరులై న సైక్షోపులను చంవి రాజౌ “తాడు, చాలాకాలం చక్కగా (సజలను పాలిస్తాడు. అండ్రామెడా. పెరున్యుసు -దంపతులు చనిపోయి నక(ాలై. ఈ నాటికి ఆకాళాన వెల్లుతున్నారు.

నాబ్గవది *శావణి' కథ. (శ్రావణి అందమూ, చదువు సంస్కారాలు -గల అమ్మాయి. “దర్శిద నారాయణి స్యతిక నంపాదకురాలు. ఆమె రామా పురంలోని దర్శిదులను కూలీలను అభిమానించి వారిని ఉద్ధరించటానిక్రై రామావురం జమీందారు రాజా రామభూషణరావు బవాద్దరును నిశితంగా నిందాత్మకంగా విమర్శిస్తూ సంపాదకీయాలు [వాన్తుంది. ఐతే ఆ జమీందారు 4శావణికంటె ఎక్కువ సంస్కారం కలవాడు, అందగాడు. అమెకు విరుద్ధంగా .ఏ చర్య తీసుకోడు. తన సంపదను భవనాలను ఉద్యానవనాలను దీనజనోద్ధ రణ కోసం వసతులకోసం అంకితం చేస్తాడు. (శ్రావణిని (వేమించి పెండ్రి చేసి జొంటాడు. భగవంతుడు ఐళ్వర్యం ఇచ్చింది స్వార్థంకోనం కాదనీ, సోదర మానవుల పషాన ధర్మకర్తగా వ్యవహరించటానికే ఆ ఐళ్వర్యం అని ఈ కథ “తోని గుణపాఠం. ఈనాడు ధనికులు పేదలమధ్య జరిగే సంఘర్షణలూ వాని సమన్యలూ ఈ కథలో సామరన్యంతోను. మనోవరంగాను తీర్మానించిబడ్డవి- (శ్రావణి వంటిదే ఆదిలక్ష్మి, సొగంధి, నుభ్యద్ర అనే కల్పిత కథలు పయో శనం ఉద్ధేశించి పంతులుగారు (వాసినవి.

త్రీ, “రత్న[వళి అనే పుస్తకం గూడ “ఆంధ బుక్‌ హౌస్‌” వారే 1950 లో (పకటించినారు. అరేబియన్‌ నైట్స్‌ కథల్లోని అలాడిద్దీన్‌ విచ్శిత చీవంకథ భారతీయ వాతావరణంలో చ్యితించినారు వీరభ్యద్రరావుగారు. కోనల దేళంలోని రత్నగిరి ఇందులోని కథాస్టానం. అలాఉద్దిన్‌ వనంతుడుగా, ఆతని: తల్లీ పార్వతిగా, అరబ్బు మాంతికుడు సింహళదేశీయుడైన సుదర్శనుడుగా అవతరిస్తారు. కోనలాథీశ్వూరుడ్తైన విక్రమసింహుని ఒకే నంతానం రత్నపభ- సుదర్శనుడు అమాయికులై న వనంతుణ్ణి ఆతని తల్లి పార్వతిని మోసగిస్తాడు, వినతండ్రిగా నటిస్తాడు. వనంతుని ద్వారా విచ్శితదీపం సంపాదించ (వయత్ని స్తాడు కాని వసంతుడు నుదర్శనుని కవటం. తెలిసికొని అంగుశీయకాన్ని

100 అలుగు వై తాళికులు- డిపాన్ని కొలిచే భూతాల నవోయంతో రత్న్మవభను వెండ్రి చేనికొంటాడు. నమ స్తైశ్వర్యాలు సంపాదించుకొంటాడు. ఒకప్పుడు వసంతుడు ఇంటలేని సమ యాన సుదర్శనుడు విచ్శితదీపం నంపాదించి రత్నగిరిలోని వనంతుని ఇల్లును సింహకానికి తరలిస్తాడు పావం రత్న్మవభ పార్వతి మొదలైన వాళ్ళంతా సుదర్శనునికి బందీలై పోతారు. వసంతుడు అంగుశీయకభూతం సహాయంతో సింహళం చేరుకొని సుదర్శనుని చంవి విచ్యితదీవం స్వాధీనం చేసుకొని మళ్ళా రత్నగిరికి తిరిగివస్తాడు. చివరకు కోసలాధీశ్వురుడుగా కూడ పట్టాభి షెక్తుడాతాడు.

5, “ప్రావీన ఆంధ నగరములు" (మొదటి భాగం) :- ఇది ఆది రాజువారి పరిశోధనకు పరిశీలనకు ఉదాహరణంగా చెప్పుకోదగిన [గంఠం; ఆంధ్ర చం్చదికా (గంథమాలలో నాళ్లో కునుమంగా రావిచెట్టు రంగారావుగారికి అంకితంగా నరో త్తమ రెడ్డిగారి భూమికతో 1950లో మొదటిసారి [(వకటింప బడింది. మళ్ళా 1051లొనే పుట్టపర్తి థ్రీనివాసాచార్యులవారి ఇంగ్లీషు పిఠికతో రెండవమ్ముదణం పొందింది. రెండోమ్ముద ణం (పతులు కొన్నిమిగిలితే వట్టికోట ఆక్వారుస్వామిగారు 1956లో తెలంగాణం మూడవ భాగంగా తమ దేశోద్ధారక [గంథమాలలో ౭వ |పచురణగా కొత్త అటతో (వచారం చేసినారు. పంతులు "గారు దీనిని ఆంధనగరములు మొదటిభాగం అన్నారు. శెండోభాగం. కూడా [వకటించాలెననే ఉద్దేశం ఉండేదన్నమాట. మనం ఆ రెండోభాగానికి నోచుకో లేదు. ఈ వుస్తంం [వాయటానికి కొమజ్సాజు వారిమాటలు (వేరకాలు= ఈ శతా బ్దిపు (ప్రారంభంలో కౌమత్టాజువారు “ఆంధధ్రదేశమును గురించియ ఆంధ రాజులను గూర్చియు, ఆం(ధవాజ్మయమును గూర్చియు నెక్కుడు పరిశోధ నలుచేసీ (కొత్త వింతలను గనుగొనదలచిన వారికి పాదరాబాదునందలి తెలుగు భాగమొక ఐంగారుగని వంటిది” అన్నారు. అది ఈనాటికీ వరమసత్యంగా ఉండటం మనకు సంతోషంతోపాటు విచారంకూడ కలిగిస్తుంది. కొమజ్ఞాజు వారి ఈ [వవచనంతో ఆవేళం పొంది ఎంతో పరిళశమకోర్చి వరిశోధన చేసి ఆదిరాజువారీ (గంథం (వాసినారు. అటువంటి పుస్తకం ఈనాటి వరకు మళ్ళా రాలేదు.

ఈ వు శకంలో 13 ఆలంపురం ౨. ఆనెగొంది 8. కల్యాణి &ఓ. కొండా వురం 5. కొలనుపాక"8. గోలకొండ 7. పానుగల్దు 8. (వతిష్టానము 8. భోన

ఆదిరాజు వీరథభ(దరావుగారి పరిళోధనంరచనలు 101

గిరి 10. రాచకొండ 11. వరంగల్లు 1వ. వేల్పుగొండ అనే వన్నెండు [పాచీన నగరాల చర్మిత 18. పటాలతో (పకటితమైనది. ఒకప్పుడు ఆంధ నగరాలైనా ఇందులోని ఆనెగొంది, కల్యాణి ఈనాటి కర్ణాటకంలోను, (వతిష్టానం మహారాష్ట్ర లోను ఉన్నవి. ఈ పన్నెండు నగరాలు వాటి వుట్టుపూర్వో త్తరాలు, వాటిని పాలించివ రాజులు రాణులు, అక్క-డి (పజానీకపు సాంఘిక ఆర్థికజీవితం, మతం, వాణిజ్యం, వింతలు వినోదాలు, గుళ్ళుగోవురాలు, శిల్పాలు చ్మికాలు, కోటలు కొత్తళశాలు శిథిలాలు దిబ్బలూ ఇంకా ఇంకా బాలా విశేషాలు నాని నారు. ఈ _గంథంలో, వాటిగూర్చి ఇక్కడ [వ్రాయటం ఆ వు సకమంతా ఉఊదాహరించటమే బౌతుంది. ఐతే ఒక్క విషయం చెప్పక తప్పదు. ఈ పట్ట ాల్లోనో వాటి పరినరాల్లోనో ఈనాడుంటున్న వారికి నూటికి తొంభై మందికి వాటి (ప్రాచీన చర్మిత వైభవం, ఇప్పటికీ మారుమూలలో అక్కడ మిగిలి ఉన్న అవశేషాలు తెలియవు. కనుక ఆదిరాజువారి (గంథాల్లో ఇది వునర్ము[దణమై నహుళ (వచారం కావటం అవసరం.

6. మన తెలంగాణము :- వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామిగారు 1956 లో ఆంధ (పదేశం అవతరణం కనుచూపు మేరలో ఉండగా దేళోద్ధారక [గంథ మూల $1వ [పచురణంగా పదిమంది రచయితలు (వ్రాసిన 19 వ్యాసాల సంక లనం తెలంగాణం (మొదటి భాగం) పేరుతో (పకటించినారు. ఇందులో వది వ్యాసాలు వీరభద్రరావు గారివి మొదటి 81 పుటల్లో తొమ్మిది వ్యాసాలు, -చిపరన ౨05 నుండి 218 వరకున్న పుటల్లో వదవ వ్యాసం ఉన్నవి. ఈ పది వ్యాసాలున్న ఫారాలనే చివరి వ్యాసం వుట నంఖ్యలు మార్చి “మన తెలం గాణము” అనే పేరుతో 95 పుటల పుస్తకం వేరుగా కుట్టి ్రీనివాన సోదరుల తాలిపలుకుతో వేరే ముఖప్యతంతో అళ్వారుస్వామిగారే వీరభ్యదరావుగారికి పారితోషికంగా సమర్పించినారు.

ఇందులోని మొదటి వ్యాసం కాకతీయ రాజవంశము. సాతవాహనుల తరువాత అంటే దాదాపు వెయ్యేండ్ర తరువాత తెలుగు దేశాన్నంతటినీ ఒక గొడుగు క్రిందికి తెచ్చిన కొాకతీయల పుట్టపూర్వో త్తరాలు, ఆ వంశపురాజులు, వారి కాలాలు ఇందులో క్షుప్తంగా ఉన్నవి. రెండ్తోన్తార్టన్యన క్యార్తతీఘుల్యుస్రానె చర్మిత. ఇందులో కాకతీయుల నాటి మతం/్లేవ్బాణ మే, హు! మ వాణిజ్యం, _వజాసౌకర్యాలు క్షువ్తంగా చెట్ల పారు. మి్తోల్యానం తాళష్మత్కు ?1

| న గీ 6 "నెలా 1] స! . యత్‌ లో

క్ష02 తెలుగు వై తాళకుల (గంథములు. ఇందులో తాటిచెట్టు, దాని [వయోజనం, (వాతకువయోగించే తాటాకులు, తెలంగాణంలో లక్ష్మణరాయ పరికళోధకమండలి వారు సేకరించిన తాళపష్మత (గంథాల వివరాలు ధనంజయ విజయ వ్యాయోగం. అర్ధ చిత లీ మాంస, ఆనంగమంగళభాణం వంటి సంస్కృత (గంథాలు, కాల్మలీకంద నంద నందన విలానం, దశళశరథరాజ నందన చరిత్ర, థీ కృష్ణ్టళోతానందీయం, చిలువ వపడగరేని పేరణం, తాలాంకనందినీ పరిణయం, చాడ వీరరాఘవరెడ్డి ద్విపద రామాయణం, కట్టా వరదరాజు ద్విపదరామాయణం, మధురవాణీ విలాసంవంటి తెలుగు [గంధాల పరిచయం ఉన్నది. నాలుగోద నాణెములు అనే వ్యానం, హైదరాబాదు ఆర్షశాఖదారు సేకరించిన వెండి. బంగారు తడితర లోహాల 40,000నాణాలు, వాటి చారిత్రక విశేషాలు, ఆనాటి టంకసాలలు మొదలైన విశే షాలీ వ్యాసంలో చెప్పినారు ఇది బహుళః వారి రేడియో [వనంగం కావచ్చు. ఇదవవ్యాసం కాసనాలు, హైదరాబాదు ఆర్షకాఖవారు (వకటించిన ఆంధ చరి 1తకు నంబంధించిన సంన్క్బృతాంధశాననాలు, అందులో వచ్చే దార్మితక వ్యక్తులు, వారి బిరుదాలు కవిపండితులు గుణ్ళు గోవురాలు, వాణిజ్యం పన్నులు మొదలైన విశేషాలు ఇందులో ఉన్నవి ఇది ఒకవ్పుడు రేడియో ద్వారా (వసారమైనదే. ఆరోవ్యానం పాకాలనరస్సు. కాకతీయుల కాలంలో నిర్మాణమైన పౌకాలసరన్సు, దానికి సందింధించిన గాధలు, అక్కడి పూర్వ పట్టణాలు, జన వదాలు, నేటి అరణ్యాలు, వనమృగాలు, జలచరాలు, నీటికాలువలు, వాటీ [కింద సాగయ్యే పొలాల విస్తీర్ణం వివులంగా వర్షించినారు. చెరువుకట్ట మీద ఉన్న కాసనంలోని క్లోకాలుకూడ ఉదాహరించినారు, ఏడవ వ్యాసం దేవాలయాలు. తెలంగాణంలో ఉన్న 641 దేవాలయాలు వివిధ జీలాలలో వాటి సంఖ్య, (వముఖ దేవాలయాల శిల్ప (పళ స్త్రి ఇందులో ఉంది. పైనిమిదవది గోలుకొండ పట్టణము. “పాచీనారధ నగరములు" (గ్రంధంలో ఉన్న గోలకొండ వ్యానం కంటె ఇది భిన్నమైనది, ఖుతుద్దాహీలనాటి గోలకొండ వటణ వైభవం, రాజు (పానాదాలు, ఆరామాలు, వీధులు, అంగళ్ళు, జలాశయాలు, ఉఊ్యమావులఆడంబ రాలు, సరదాలు ఇందులో వివులంగా వివరించినారు. ఆనాటి గోల్కొండలో [వకటించిన మార్కెెటు ధరలు కాసనాల ఆధారంగా పేర్కొన్నారు. ఆనొటి ధరలు కలలోని _వ్లింతలవలె ఉంటవి, ఆనాడు వాడుకలో ఉన్న నాణాలు హొన్నులు, వణాల్వు +హౌన్ను అంటే నాల్గు రూపాయలకు సమానం పణం వొన్నులొ వదహారవభాగర అంటే మశ పావవా. గోధుమలు పుట్టికి ఈ

ఆదిరాజు వీరథ(ద్రరొవుగారి పరిళోధన-రచనలు 108 వొన్నులు అంటే 16 రూపాయలు; బియ్యం వుట్టికి 11 పొన్నులు అంటి 6 తూపాయలు; ఒక మేక వెల 2 పణాలు అంటే అర్జరూపాయి ; ఒక వొన్నుకు 60 కోళ్ళు ఆంటే 15 వైనలకొక కోడి, ఒక పణానికి 80 కోడిగుడ్డు, అంటే వెనకు మూడు గుడ్డన్నమాట. నాటికి నేటికి ధరల్లో ఎంత (వగతిః చివరికి ఆ గోలుకొండ పట్టణం ఏ విధంగా పతనమై పోయిందో వివరించినారు. తొమ్మిదవది కెయిరనుల కథనము. శతెయిరనులంటే ఆదిమానవుల సమాధులు. ఇవి తెలంగాణం పలుతావుల్లో ఉన్నవి. వీటిని రక్కని గుళ్ళని రాతనగుళ్ళని వెలుస్తారు. వీటి మూలంగా తెలంగాణం (పాగ తిహాసిక యుగ విశేషాలు, జనా వాసాలు, ఆనాటి జనుల పద్ధతులు వారు వాడిన వస్తువులు ఆయుధాలు వివ రంగా చెప్పినారు. పదవదీ చిట్ట చివరిదీ తెలంగాణము అనే వ్యానం, ఇందులో తెలంగాణం హద్దులు, పూర్వకాలం నుంచి ఏలిన రాజవంళాలు. జిల్దాలు వాటి ముఖ్యవట్టణాలు, తాలూకాలు వాటి వైళాల్యం, జనాఖా, భూవిశేషాలు, నీటి "వనరులు, సాగుబడి, మృగపకత్నే విశేషాలు 19529 సెన్సస్‌ ఆధారంగా చెప్పి నారు. ఆదిరాజువారు (బతికి ఉన్నప్పుడు వారి చివికిపోయిన శరీరంమీద-ఆ ముడుతల్లో ఆనరాల్లో తెలంగాణం భూగోళపటం కనవడేది; వారినోట దాని [ప్రాచీన వైభవం వినబడేది. ఈనాడు వారు లేరు. తెలంగాణం గూర్చి తెలుసు కోగోరిన వారికి ఈ వుస్తకమే శరణ్యం. ల. (గీకు పురాణగాథలు :- ఒకసారి వీరభ(ద్రరావుగారు చార త్ద్రాటు హైన్కూలులో పాఠం చెప్పుతుండగా మనప్పురాణాల్లోని ఒక అద్భుత విషయం చెప్పవలసి వచ్చిందట. అటువంటిది నంభవమా అని ఒక కైంస్తవ కాలుడు (వశ్నించినాడట. అవ్పటికేదో సమాధానం చెప్పి మన వురాణాలోసి ఆ అద్భుత సంఘటనకు సమానమైన పాళ్చాత్య పురాణ విషయం కోసం వెదకినారట. తెలుగులో అటువంటి వు స్తకాతేవీ లేకపోగా ఇంగ్రీమలో ఉన్న 1గికు, రోమన్‌, బాబిలోనియా గాథల ప్పస్తకాలన్ని చదివి విల్లలకు కలిగిన నందేహాలు తీర్చడమే కాక ఆ గాథలు తెలుగులో సరళ సుందరంగా (వాని నుజోతమొదలై న పత్రికలో _పకటించినారట. వీరభ్యదరావుగారీ గాథలు బాలా 'వాసినారు. సమగ్రంగా అచ్చువేస్తే పెద్ద (గంథం జౌతుంది, వీటిలో 68 గాథ ఇను ఏరి రాజమహేంద్రవరం విశ్వసాహిత్య్కచూలిహిరు 1058లో (గికు పురాణ శాథలు.అనే పేరుతో'ఒక వు స్తకంప్రకటించినారు, ఈ గాథలు చదువుతుంటే

న! తాలుగు వైతాళకులు మన పురాణేతిహాసాలలోని దేవతలు, దేవజాతికి చెందిన గరుడ యక్ష గంధరర్హా కిన్నరాదులు, రాక్షనులు, స్వర్గనరకాలు, పునర్జన్మలు మొదలై నవాటితో కొన్ని పోలికలు కనివిన్తవి. ఈ (గీకు రోమను పురాణాలు వాటిలోని పేర్లు పోలికలు సరిచూచుకొంటూ అనువదించటానికి ఆదిరాజు వారెంత శమపడ్డారో ఫ్టాలీవులా కంగవైనా ఈ (గంథం చదివితే తెలుస్తుంది. అముదితంగా మిగిలిపోయిన గాథలు కూడ మ్నుది స్తే తెలుగు భాషలో ఇదొక అపూర్వ [గంథం కౌతుంది.

8. తెలంగొనా భాననములు (మొదటి సంపుటం) వ్‌ లక్ష్మణరాయ పరి శోధకమండలి పవాన శేషా.దిరమణ కవులు తెలంగాణమంతటా తిరిగి నూర్ల కొలది శాసనాలు తాళష్యత్యగంధాలు నాణాలు సేకరించినారు. అందులో కొన్ని శాసనాలు మండలి కార్యదర్శిగా వీరభదరావుగారు సంపాదించి 1985లో (పక టెంచినారు ఈ (పథమ సంపుటంలో మొత్తం 1928 శాననాలున్నవి, ఇందులో 57 కాకతీయులవి, 42 చాజక్క్యులవి, 2౨4 ఇతరులవి. ఇవి తెలుగు, నంస్థృతం, కన్నడం మూడు భాషల్లోను ఉన్నవి. మొదటి సారిగా ఇంచులో ఎన్నో విలు వైన శాననాలు _పకటించటం జరిగింది. శేషాద్రిరమణ కవులు, ఆదిరాజువారు ఈ శాసనాల పరనంలో, (పకటనంలో చేసిన కృషికి పరిశ్రమకు ఆంధధదేళం ఎల్టిప్పుడూ కృతజ్ఞతాబద్ధమై ఉండాలి.

9. షితాబుఖాస అను సీతాపతి రాజు ఫూ 16వ శతాబ్దం (పారంభంలో ఓరుగల్డును పునర్మాకమించి దాని పూర్వవై భవాన్ని పునరుద్దరించటానికొ [గయత్నించిన ఈ మవోవీరుడు షితాట్‌కాన్‌ బిరుదంగల సీతావతిరాజు. ఈతని శాసనం ఓరుగల్లు కోటలో ఉన్నది. దీన్ని మొదటిసారి లోకానికి తెలియజేసిన వారు కొమళ్డాజు వారు, అటు తరువాతివారు డా. హీరానందళాన్తుగారు. ఈ యికువురి (నాతలను సమన్వయించి సంస్కృత కాసన శ్లోకాలకు తెనుగు అను వాదంతో తెలుగుకొవ్యాధారాలతో ఆచార్య ఖండవల్లి అత్ష్మీరం౮జనంగారి ఇంగ్లీష పేరికతో పది (వకరణాల (గ్రంథంగా లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి వక్షాన వీరభ(ద్రరావుగారు 1961లో (పకటించి ఆంధ్ర చరిత్రకు పరిశోధనకూ మహోవకారం చేసినారు.

10, తెలంగాణ కాననములు (రెండవ సంపుటం) := ఇందులో 85 శాసనాలున్నవి చాలాభాగం శేషాద్రిరమణ కవులు సేకరించినవే. మరికొన్ని

ఊూదిరాజు వీరభ్యదరావుగారి పరిళోధనంరచనలు తే౦త్‌ శడియారం రామకృష్ణళర్వ్య గారు సేకరించినవి. కాసనపాఠ పరిష్కారం సంపాదకత్వం చాలావరకు గడియారం రామకృన్ణళర్మగారే వపొంచినారు.

వుట్టవర్రి గ్రీనవాగావార్యులవారి వస్తావనతోను, కార్యదర్శిగా తమ వీఠికతోను

వేరభదకాంనాలి ఈ నంపుటం లక్ష్మణరాయ పరిళోదకమండలి వకాన

1960లో [వకటించినారు.

11. జీవిత చర్మితలు :- హైదరాబాదు (వభుత్వం విద్యాశాఖవారు థాల సాహిత్యం కొంత (పకటింపడళచి తెలుగు పు _న్తకాల భారం ఆంధ సారన్వత వరిషత్తువారికి అప్పగించినారు ఆ బాలఫాపాత్యమాలలో 4వ పు _న్తకంగా వీర భ్యదరావుగారిశేత జీవితచరిత్రలు [వాయించి 1954లో (వకటించినారు. ఇందులో రఘునాథనాయకుడు, మార్కోపోలో, మీరాబాయి, (శ్రీవార్షుడు అనే -నలుగురి చర్మితలు 6 నుండి 10 సంవత్సరాల వయన్సుగల తెలుగు పల్రలకు సాహసొదార్యాలు, భక్తి వేమలు, ధర్మ సౌశీల్యాదులు అలవడే విధంగా, అర్థ మయ్యేవిధంగా ఆకర్షవంతగా నరళమైన భాషలో ఆదిరాజువారు (ాననారు.

12. మిఠాయి చెట్టుః- ఇదికూడ చిన్నపిల్లల కోనం (వాసీన ప్పున్తకమే. ఇందులో మిఠాయి చెట్టు, తామరకొలను, నలుగురు పాటకులు అనే మూడు కథలున్నవి. దీన్ని [పకటించింది కూడ ఆంధ సారన్వత పరిషత్తుకారే. బీనివై వకటన సంవత్సరం లేదు.

18 నవ్వులవువ్వులుః- ఆదిరాజువారు 1 983లో గోల్కొండ ప్యతికలో ఆంధ పాఠకలోకంమీద “ఎప్పుడప్పడు ఈ నవ్వులపువ్వులు వెదజల్లినారు. ఇంగ్లీమ వ(తికల్లో ఉండే 71౬-౨16 ఏర్‌ వాటికి తెలుగువేషం, తెలుగు వాతా వరణం నమకూర్చి ఆం[ధ్రపాఠక లోకానికి వోన్యం కూర్చుటానికై ఆదిరాజు వారీ పర్కిశమ చేనినారు ఆ నవ్వుల పువ్వుల్లో నూరింటిని ఒక దండగా కూర్చి 1058లో చిన్న వుస్తకంగా గోలకొండ మ్ముదణాలయంవారే పంతులుగారికి ఉపాయనంగా నమర్పించినారు. 20 సంఖ్యగల చిన్నపవువ్వు ఇట్లా ఊంది.

“అయ్యా మీవద్ద మూడు విధములైన కండ్తద్దాల జోళ్ళన్నవి యెందు కండీ?”

“ఒకటి దూరపు చూపునకు, వాళటి దగ్గర చూపునకు మూడవది ఆ ఆంటిని వెదకడానికి”

106 తెలుగు వై తాళికులు

14, మాడపొటి హనుమంతరావు జీవిత చర్విత ;_ ఆంధ. వితా మహ మాడపాటి హనుమంతరావుగారు. తెలంగాణంలోని సమస్తాం[ధోద్య మాలకు కర్తలు. వారి వస్టివూర్తి 1046లో జరిగింది. అప్పుడు (వకటించిన షష్టిపూర్తి సంచికలో మాడపాటి వారి జీవిత చర్మితను ఆదిరాజువారే (వాసి నారు. అనాటి నుండి 1965 వరకు మాడపాటి వారి జీవితచరి[తలో జరిగిన సంఘటనలు- హైద రాబాదు స్వాతం్యత్యం, మేయరుపదవి, కళాననమండలి అధ్యక్షపదవి; పద్మభూషణ బిరుద (పదానము, ఉస్మానియా డిలిట్‌ గౌరవ విరుడం మొదలై నవీ-వారు చేసిన ఘనకార్యాలు మొదలైన విశేషాలతో వారి 81వ జన్మదినోత్సవం సందర్భంగా 119 పుటల పుస్తకం [వాసినారు. ఈ (గంథం ఆచార్య ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారి ఇంగ్రీష ఉపోర్దాతంతో సన్మాన. నంఘం పషాన 1965లో (ప్రకటిత మైనది

ఇక వీకభ్యదరావుగారు వివిధ సందర్భాలలో వివిధ సంస్థలకోసం- పడిన నంపాదక పరిశమనుగూర్చి మనవి చేస్తాను.

1927 ప్రారంభంలో థ్రీ కృష్ణదేవరాయాం[ధ్ర భాషానిలయం రజతోత్స వాలు జరిగినవి ఆ సందర్భంగా ౦0డు ప్రత్యేక సంచికలు వెలువడినవి ఒకటి 1927లో మరొకటి 1928లో (పకటింపబడ్డ వ. ఈ రెండు సంచికల బాధ్యత వహించింది ఆదిరాజువారే ఈ రెండు సంచికల్లోను ఆనాటి అమూల్య నమా చారం ఎంతో ఉంది. మొదటి సంచికలో మొట్టముదటి వ్యాసం (బూర్గుల రామ కృష్టారావుగారి పేరుతో ఉన్నది) భాషానిలయ చర్మిత, చివరి రెండు వ్యాసాలు నిజాం రాష్ట్ర కవులూ, నిజాం రాష్ట్రంలోని (గంధాలయాలు అనేవి వీరభదరావు గారు (వానీనవే రండో సంచిక ఈనాడు ఎక్కడా లభించటం లేదు. అందులో కూడా ఏమైనా (వాసినారో ఏమో తెలియదు. 1951లో ఈ భాషానిలయం- స్వర్ణోత్సవాలు జరిగినవి. అప్పుడు (పకటించిన న్వర్జోత్సవ నంచికను సర్వాంగ సుందరంగా టిద్దినదికూడా వీరభ్మదరావుగా రే ఇందులో తాళ పదత్ర (గ్రంథాలు అనే వారి వ్యానం ఒకటున్నది. 1948లో ఆంధవీతామహ మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి షష్టీ పూర్తుత్సవాలు ఆంధదేళ మంతటా జరిగినవి ఆ సందర్భంగా ఒక గొప్ప సంచిక (ప్రక్యాత పండితులు, నాయకులు, బార్మితకుల రచశలతో వెలువడింధి దాని థారం వహించింది జడ అదిరాజువారే ఈ సంచిక మొదటి 4 పుటల్లో మాడపాటి వారి చరి

ఉందిరాజు విరభ్యదరాపవుగారి పరిళోధన_౮చనలు 107 1తం తమపేరు పెట్టుకోకుండా (నానింది వారే. వారి పేరుతో ఇందులో (288. ౨70 పుటలో) “షితాలుఖాన బికుదాంకితుడగు సీతావతిరాజు” అనే వ్యాసం: వేరొకటుంది. 198%ఉలో సురవరం [వతావరెడ్డిగారు గోలకొండకవుల నంచికను. [వకటించినారు. రెడ్డిగారి భారాన్ని చాలాభాగం వంచుకొని ఆ నంచికన ఒక ఆకర [(గంథంగా తీర్చి దిద్దినారు ఆదిరాజువారు.

ఆదిరాజు వీరభ్యదరావుగారి మరొక మహత్తరకృషి నం్యగవాం[ధ విజ్ఞానకోళం ఎనిమిది సంపుటాలు ఈ సారన్వత యజ్ఞానికి ఖండవల్లి అత్మ రంజనంగారు సోమయాజులై తే వీరభద్రరావుగారు [బహ్మ, వివిధ సంపాదకులు. బుత్విజులు, రచయితలు మం।తపాఠకులు. ఒక్కొక్కప్పుడు [బవ్మాగారే బుత్విజుల పని, మంత పాఠకులవని చేసేవారు. తెలుగులో వచ్చిన వ్యాసాలు సరిగా ఉన్నాయో లేవో చూచుకొని సవరణలు చేర్చటంలోను, ఇంగ్రీమ వ్యాసా లైతే వాటి అనువాదాలు నవరించుకోవటంలోను, సమయానికి వ్యాసాలు అందక పోతే తామే (వాయటంలోను, ఆందినవి నమ(గంగా బేకపోతే అ కారవలు వూర్తిచ్చేయటంలోను-చివరకు (పూఫవులు దిద్దటంలోను 1955 నుండి 127/0 వరకు వారు చేసిన కృషి వారు పడిన శ్రమ అసామాన్యమైనది. ఆ విజ్ఞానకోకంలోని “ఆం్యధదేళము-ఏ శేషశీర్షికలు” అనే థాగానికి వారే నంపాదకులు. ఈ యని: మిది సంపుటాల్లో వారి పేరుతో ఉన్న వ్యాసాలు 45. వాటి వివరాలు.

1 నంవుటంలో :- 1. అనంతవరం బిల్దా అనంతపురం వట్టణం ౨. అల్లూరి సీతారామరాజు

1% సంపుటంలో:- 1. ఉమామ హేశ్వూరము త. ఎలి ఫెంటాగుహోిలయ ములు 8. కార్టీగువాలయములు,

11% నంవుడంలో :- 1. కొండాపురం ౨. కొవమజ్ఞాజు వెంకట లకమ్మణరావు $, కోడూరు * శ, ఖమ్మముజిల్దా ల. గాజులబండ 6. గారిబాల్టీ 7. చం్యదగు వ్రచకవర్తి 8. చం్యదవంక 9. చతురంగబలములు11 10. చిత్తూరు జిల్హా 11. చైతన్య మహ్మావప్రభువు,

7 నంపుటలలో | జేమ్ఫుగార్భీల్డు 2. తాడిపతి 1 చర్చిత.

౪ సంపుటంల్లో:- 1. నల్డగొండజిల్దా లి, నాగార్జునకొండ 8. నిజామా వాదు జిల్లా ఓ నెల్టూరు జిల్లా క. నేపాలు దేశములోని శిల్పకళ 8. పండ చంగడు.

1086 తెలుగు వైఠాళికులు ౪1 నంపుటంలో :- 1. ఫణిగిరి ౨. బడుగరులు కి, బయకార రామ వృయ్య-౧ జీ బౌద్ధదేవతలు. ౪11 సంపుటంలో := 1. ఖైరవకొండ 2. మహబూబునగరు జిల్హా శ, మహానంది. 4- మహాబలిపురము. 5. మహావీరుడు. 6. మెదకుజిల్లా ఇ మొహంజదారో ర. యక్షగానము (సాహిత్య సంబంధము) 9. యాదగిరి 10. చే(పిలేళ్వరము 11. రామప్పదేవాలయము 19. రామవధాని 48. రామయ భాస్కరుడు 14, రాయన భాస్కరుడు +11 నంపుటంలో:- 11. వరంగల్లుజిల్లా లి శేషా దిరమణకవులు శ, హైదరాబాదు జిల్హాం పె వ్యాసాలలోని విషయమూ వాడి వైవిధ్యమూ చూస్తే ఆదిరాజువారి బహంముఖ పర్మిశమ మనకు తెలుస్తుంది. తెలుగుభాషా సమితి వారి విజ్ఞాన సర్వస్వం మూడవ సంపుటంలో “నాయని వెంకట రంగారావు అనే వ్యాసం ఒక్కటి మా[తమే (వాసినారు. ఇక (నత్యేక నంచికఠో వ్యాన సంకలనాలో వారి రచనలు

1. “ఖుతుబ్షాహీ సుల్తానుల కాలములో ఉర్దూ సాహిత్యము" ఖుతుబ్షాహి సుల్తానులు = ఆంధ్రనంస్కృతిలో -- 19062
2. “గోలకొండ కుతుబుషాహి సుల్తానుల కాలములో తెలుగు సాహిత్యము” థ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ భాషానిలయం వ్యజోత్సవ సంచికలో--1962 శ. కుతుబ్‌షాహీల తెలుగు సాహిత్యపోషణము. నరేంద్రనాథ సాహిత్యమండలి (తణుకు) వారి సాహితీ వాల్దభ్య ములో __- 1988 శ మన చార్మితక నంపద అలంవుర సాహిత్య సభల [పత్యేక సంచిక నుజాతలో _1958ి శ. సౌగంధి (కథ) గోలకొండ పత్రిక విభవ నంవత్సరాది సంచికలో 1998 శి తిథి గోలకొండ 9వ సంవత్సరాది సంచికలో మే-1954 శా. ఇంగ్రీషు తారీఖునుబట్టి వారమును కనుగొనుట గోలకొండ 1£వ సంవత్సరాది సంచికలో మే-1908/

ఆదిరాజు వీరభ[దరావుగారి పరిశళోధన-రచనలు 109 వ జనసామాన్య భయోజనాదులకు ఉద్దిన్హమైన మహోన్నతకృషి-నాడు నేదు- గోలకొండ ఉత్తమాధర్మాలు-గోలకొండ 86వ సంవత్సరాది నంచికలో మే-19689 వీరభ్మదరావుగారు గోలకొండ వథికకు తరుచుగా (వాస్తుండేవారు.. (పత్యేక నంచికతోనేకాక వారం వారం వచ్చే సాహిత్యానుబంధంలోను, గోలు- కొండ గంథాలయం అనే వు స్రక నమీక్షలోను అప్పుడవ్పుడు దిన పిక ల్టోను అనేక వ్యాసాలు కథలు (గంథసమీక్షలు వ్రాసినారు. ఈ నాడా విక నంపు టాలు నరిగా లభించటంలేదు. నాకు లభించిన సమాచారం కొలదిమ్మాతం నివేదిన్తున్నాను.

1. “బిజిలి' సంపాదనము (నుభ్మద) కథ గోలకొండ 20-10-1886 ఫనలి-
2. వివాహ నంస్కారకథ గోలకొండ 7-9-1987
3. రాజాబహదరు వెంకటరామరెడ్డి జీవితచర్మిత-నమీక్ష 5-10-1989 (కర్తః- ను. (ప. రెడ్డి) | |
4. [తిదోవములు-నమీక్ష (కర్త: భా. రామమూర్తికాస్త్రి) *, క1-8-1989" ర్‌. జాతకకథాగుచ్చము-నమీక్ష (కర్తః- సం. నూ. కాస్త్రి) లి1-8-1989
5. హిందువుల పండుగలు - నమీక్ష క్ష (కర్తః-ను.ప. రెడ్డి _ ,౩ 7, విజయనగర సామాజ్య స్థాపనకథ = 22-10-1945 8, గాంధీ జీవిత రహస్యము .. 2221948
6. గద్వాల సంస్థానము ॥ 1=8=1956
7. జంగంకథలోని కళా భిజ్ఞత--సమాజ సాన్నిహీత్యం ఇ వైపే కే0195]ే
8. పప్రానీన కదన పొండితి-ఆయుధవి శేషాలు సం్మగ్రామశ్రైలులు ,, 15=8=195
9. వేములవాడ తిరునాళ్ళు 19 10-5-1959" 19, కుతున్లాహీ రాజుల కాలములోతెలుగు సాహిత్యము ఇ కతి-11-1960 కేశ కుళుబ్షాహీల కాలములో ఉర్జూ సాహిత్యము *. 12-12.1960 తేక. కాతవావానులు జయ్యపదులై నచో ఇ; 8-1-1961
10. తెలుగుదేశంలో ఊళ్ళ పేర్చు ఇ. 19-8-1961 శే 'శేష్మాదిరమణ కవులు-వారి భాషాసేవ ౨1-1-1962

వేధ తెలుగు వైతాళికులు 13. కొమజ్జాజువారి చరణ నన్నిధిని 6-1-1984 19. గోలకొండ (స్థలపురాణము) , 10-2-1061 ౨0. తెలంగాణ కాసనములు -1 ఇ 15-8-1961 ౨1. తెలంగాణ శాసనములు-2 ౪. 18-8-1964 29. ఉత్తర కాకతీయ యుగ చార్మితము-]1 ఇ ౨0-8-1964 28. ఉత్తర కాకతీయ యుగ చార్మితము-2 ఇ. 2రి-రి-19064 ౨4. ఊత్తర కాకతీయ యుగ చార్మితము-8 శ ? 25. ఆర్మధ మహాభారతము కిర్‌ -19064 26. కొమజ్జాజు వెంకటలక్ష్య ణరొవు +, పాట 965 పీరభ[ద్రరావుగారు నీలగిరి, మీజాన్‌, భాగ్యనగర్‌, తెలుగుదేశం, దేళ బంధు, (పగతి కాకతీయ, తెలంగాణ పటిక. పద్మశాలి, ఆయ్యధాభ్యుదయము, -ఆం్కధవ్మతిక, తెలుగుతల్లి మొదలైన ప్యత్రికల్లో అనేక వ్యాసౌలు (ప్రచురించి నారు. అందుకో నాకంట వడినవి కొన్ని. శే నిజాంరాష్ట్రాం[ధ జనసంఘముఐ వరస్పర సంబంధము నీలగిరి 21-8-1921 ల, ఇంగ్లీషు తారీఖును బట్టి వారము కనుగొనుట _ తెలుగుతల్టి 22-10-1989 వి, నర్వజ్ఞ శేఖరుడు లక్ష్మణరావు ఇ ? -4. మైద్రావాదు రాష్ట్రంలో విద్యాభివృష్టి- (పటిక పేరు తెలియదు) ఇం. విలి11-1080 5. కొండవీడు దేశబంధు 28-7-1946 6. తాలాంకనందినీ పరిణయం... తెలంగాణప(తిక 20-5-1946 7, తాలాంకవందనీ పరిణయం-ల |. లి-6-1946 8. కొండవీడు కథనము శ లిలి-7-1946 .$ ఆనగొందిపురకథనము కో జూన్‌ 1947 10 ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు తూపురాన్‌ నభల శ ఆధ్యక్షోవన్యాసము ॥ ఫబవరి 1950 11. పల్లె పదాలు +" శ్‌ జూన్‌ 1950 19. యక్ష గానములు-] ఃః జులై. 1950 18. యక్ష గావములు-౨ ం.. అక్టోబర్‌ 1950 14, భారతీయ విద్యాపీఠములు ం.. డిసెంబర్‌ 1920 క శీ కృష్ణదేవరాయల సాంఘిక అభిప్రాయములు - సుజాత నవంబర్‌ 1920

ఆదిరాజు వీరథ(దరావుగారి పరిళోధన-రచనలు శేషకే 16. గికు పురాణదేవతలు- 1 +... నవంబర్‌ 1950 17. (గీకు పురాణదేవతలు-౨ డిసెంబర్‌ 1950 18. (గికు పురాణదేవతలు--8 9 మార్చి 1951 20. (గీకు పురాణ దేవతలు-5 క? మే 195] ల] యగీకు పురాణ దేవతలు--6 శం జులై 1951 29. ఆం్యధ(వదేశ్‌ రాజధాని ప్రాదరాబాద్‌ నగరము - తెలుగుదేశం 1-21-1856 అచ్చైనవో లేదో తెలియదు గాని ఆదిరాజువారి [వాతలో. వారింట _లభించిన కొన్ని రచనల గూర్చి మనవి చేస్తాను

1. ఆము క్రమాల్యదలోని విశేషాలు (ఆదర్శము):- ఇది నలభై వుటల వ్యాసం. దినివై 0-2-1916 లేది కలదు. ఈవ్యాసం చివరన ఆము క్షమాల్యదలోని చతుర్థాక్వాసాంత పద్భాన్నీ. చివర చరణం మార్పుతో ఇట్లా(వాని పెట్టినారు. "ఇది సింహాచల దంఖకేనరి పదాథీష్టార్పనా పుణ్యల ధ్ఞదురుట్టంకణ పొట్టునూరి విజయ సంభో వలోట్టంకితాం క దృఢాస్టాచర కృష్ణారాయధరణీ కాంతకృతాముక్త మా ల్యద యాదర్శము వీరథదునిది హృద్యంబై మహిం బొల్పగున్‌
2. గేయ సాహిత్య నంపద అనే శిర్షికతో ముప్పయి వుటల వ్యానం. శ. నిజాం రాహ్ట్రాాయ్యధ సౌకన్వత (సదర్శనము= ఓరుగల్లు; పండిత ఆదిరాజు వీరభ(ద్రరావుగారి. [ప్రారంభోవన్యానము- ఎనిమిది పుటలు శ. రాణి ఆ (న) సనూయం--ఎనిమిది పుటలు శ, బాలశిక్ష: చిన్నయ్య-చిక్కుడు తీగ (కథ)-రెండు పుటలు
3. వగ. ౮. రానడే జీవిత చరిత-ఐదు పుటలు
4. ఒక విదేశీయ కథ. ఇది ఒక నోటుబుక్కు- నిండా ఉంది. 21-4-1919 నాడు (ప్రారంభించినారు. 1565 నాటి వేర? పంళల491 అనే స్కాట్టాండ్‌ శేవు వట్టణంలో జరిగిన కథ
5. పరోవకారము (కథ) :- ఇది బాలభటులకోసం [వాసిన కథ. పంతులు గారు స్కౌట్‌ మాస్టరుగా ఉండేవారు. కనుక బాలభటులకు అవనరమైన [పథమచికిత్స మొదలైన విషయాలు పొందుపరుస్తూ వాసిన నీతికథ యిది. ఇందులోశంకరయ్య అనే పేద విద్యార్థి సిత అనే అమ్మాయిని పిచ్చికుక్క బారినుండి కాపాడుతాడు. ఊరిలో అగ్ని వనూదంసంభవిస్తే అదనుకు వచ్చి

112 ఆలుగు వై తాళికులు- అందరినీ మేలుకొల్పి ఆదుకుంటాడు. చివరకు సీతతో ళంకరయ్యకు వివాహం జరుగుతుంది పీరభ్యద్రరావుగారు “ళంకరునివంటి పురుషుదు పంకజముఖి సీతవంటి వడతులు గలరే'' అని కథ ముగించినారు.

9. 81-1-1942 నాడు జరిగిన గశీ కృష్ణదేవరా మార్యద భాపాంలయపు భువనవిజయ నస్తాహము” అధ్యవభాషణం ఈ అధ్యక్ష థాషణం చేసింది రాజా నాయని వెంకట రంగారావుగారు. పంతులుగారు రాజా గారికి ఈ ఉపన్యాసం (వాసి వెట్టినట్టున్నారు-ఎనిమిది పుటలు.

10. ఆంధ్రుల నాగరికత-_౨6 పుటల వ్యాసం, పంతులుగారు 26-2-19) నాడు ఖమ్మంలో చేసిన ఉపన్యాసం

11 సౌగంధి (కథ)-80 పుటలు.

12. కీ. శే కొ. ల. పంతులు, ఎంఏ--1? వుటలు.

13. “విన్నపము""-బహుళః ఇది శీ ఖండవల్లి బాలేందు శేఖరంగారి “విస్మృత సా్యమాజ్యములు అనే (గ్రంధానికి పీరిక "కావచ్చు. రి పుటలు చిట్ట చివరన “జైఆంధధ' అని కలదు.

14 ఆంధులారా! మేర్కొనండి. ఇది అచ్చైన కరష్మతం. (ఫ్రీ బొజ్జం నర్సింలుగారు చాదర్జాట్‌ నియోజకవర్శంనుండి వశీ. ఓ. ఈం గా పోటీ చేసినప్పుడు కాం[గ్రెనుకు వ్యతిరేకంగా " శ్రీ బొజ్జం నర్పింలుగారిని గెలి వంచవలసిందిగా ఆదిరాజువారు. (శీ కృష్ణదేవరాయాం[ధ భాషానిలయం కార్యదర్శిగా ప్రకటించిన కరపత్రం. డిసవె నర్పింలుగారి ఎన్నికలగుర్తు రైలు ఇంజను బొమ్మ ఉంది. కాంగెనువారు హైదరాబాదు నగరంలో ఆంధధ్రేతరులకే ఎక్కువసిట్లు _ కేటాయించినందున, ఆంధధ్రాభిమానంతో పంతులుగారు ఈ వనీ చేసినట్టున్నారు.

దక బ్రర్తలద్రరావ్తగారు దాదాపు నూటయాభై రేడియో (పనంగాలు చేసినారు.- రాన్‌ రెడియోలో తెలుగు విభాగం ఆరంభించినప్పుడు వారితో తొలి [పనంగ

చేయించింది కీ శే భాస్కరభట్ల కృష్ణరావుగారు. పంతులుగారు తనరేడియో"

1వనంగాల (పశులన్నీ దాచిపెట్టి ఒకసారి నాకు చూపినారు. [ప్రనంగాల శీర్లి కలు తేదీలవారిగా వారే ఒకచోట (వ్రాసి పెట్టుకొన్నారు. ఏయే (ప్రసంగానికి రేడియో వారెంత పైకం ఇచ్చింది కూడ ఆ 'పటికలో ఉంది. కొన్ని (పసం గ్రాలు వివిధ ప్మతికల్గో అచ్చైనవి కూడ. ఈ (వ్రసంగాలు మనచరి[త, సంన్క్భృతి: సాహిత్యం, స్థలవిశేషాల్సు, చితశిల్ప కళావిశేషాలు, తటాకాలు, నిర్మాణాలు మొదలైనవాటికి సంబంధించినవి. | ఇందులో చాలా (ప్రసంగాలు బరువైనవి,. విషయబాహుళ్యం గలవి. పది రూపాయల రేడియో (వసంగంకోసం హైదరా"

ఉదిరాజు వీరథ(దరా వుగారి పరిళశోధన-రచనలు క్షత దాదు నికిందాదాదు లై(బరీలన్నీ గాలిన్తూ వాళ్ళిచ్చిన వైకంకంటె ఒక్కోసారి ఎక్కువే కర్చు పెట్టి పుస్తకాలు నంపాదించి రేడియో [1పసంగం (వాసేవారు. వారికి కావలనిన పుస్తకం త్య పట్టణంలో లభించకపోతే కొని తెప్పించుకొని రేడియో (పసంగం వ్రాసేవారే-కాని ఎట్టాగూ ఆకాళవాణి కదా ఆని ఏదో గాలి మూట క ప్టేవారు కాదు. ఇందులో మొదటి &1 [పనంగాలు నిజాముల కాలపు దక్కన్‌ రేడియోకు నంబంధించినవి. ఉక నుండి 109 వరకున్న [పనంగాలు పాత హెదాబాదు రాష్ట్రం ఆలిండియా రేడియోకు సంబంధించినవి. ఆటు తరు వాతివి ఆర్మధ్మపదేళ్‌ అవతరించిన తరువాతి ఆలిండియా రేడియోకు నంబంధిం చినవీ. రేడియో [వసంగాలు, వాటి తేదీలు వారి ము[దితామ్ముడిత రచనల గూర్చి నిశితంగా పరిశీలించవలసిన అవసరం చాలా ఉంది,

1. చార్మితక సాధనములు రూ. 10/౧. 8-9-1948 ౨. ఆర్షకాఖవారి-ఆం[ధచరి్శిత కృష శే0/-... 15-6-1064
2. ఆర్షశాఖవారి-కాసన పరిశోధన కృషి 10/.... 06-1944
3. ఆర్షశాఖవారి-ఆంధధ్ర నాణెములు 10/. 29-12-1944 ర. కాతవాహన, పల్హవ, చాళుక్యవంళ ములు 10/. 9141945
4. కాకతీయ రాజవంళము 10/0. వికింరం1045 శ, విజయనగర రాజ్యస్థావనము 10/.... ₹8.1945
5. కౌండాపురము 10/= 18-12-1945 9 పతిష్టానము 10/.. ౨9.10468
6. రాచకొండ 10/.. 11-62-1946
7. కొండవీడు 10/-.. 28.7-1946
8. కల్యాణి 10. 16-11-1946
9. ఆనెగొంది 10/.. 18.2-19047
10. గోలకొండ 10/_ వి7-5-1947
11. భోనగిరి 10/. 961947 16, కౌలనుపాక్ష 10/- 30.92.1947
12. వేల్పుగొండ 10. క10-1947
13. ఆలంపురము [క్తి 1111-1947 190, కెయిరనులు 12/- 11-12-1947

డై[జీ ఇలుగు వెతాళికులూ 20, నిజాంరాష్ట్రము రూ. 19/.. 16-2-1948 వ[1. తెలంగాణను కేల్మ/- 171 1948 ౨2. గద్వాల సంస్థానము $9/ 192-0048 28, పాల్వంచ సంస్థానము 19. 20-901918 £4, వరంగల్లు జీల్హా ేలి/- విత.2-1948 25. గుల్బర్గాజిల్లా [9్ల/ం... ఉంల్‌-19ఉ8 శీర, గుల్బర్గా సుల్తానులు 19/.. 22-5-19408 ౨. అవురంగాబాదు నగరము 1లైట.. 2టీంర-19068 28. స్వతం్యత హైదరాబాదు కేల్‌/- 19-6-1948 20. మహబూబునగరు జిల్హా 12/= 1946-1948 లి౦ నల్టగొండ జిల్లా 12/- విఠొఎరీఎ19048 81. మెదకుజిల్లా 15/- లి-7-1948 తీ2. ఎల్లోరా 1కు. 15-21-1849 లల, దీనజనోద్ధారక గాంధీ 20/- ల0.1-1949 లిఓ. హంపీ షేతము 15. 12-8-1948 ల, పల్పిపదాలు క్షే పళ... 19-7-1969 ల86 వటన్‌ చెరువు, మైనరం, షాహపురం కేర్‌/- 22-6= 1969 87. కరింనగరుజిల్హా 15/... ర్‌-9-1949 లిం, పల్రైవదాలు 11 1ళ/. 19-9-1949 8౭. ఆమనగల్లు, మల్హిల ఊజ్జలి 15/- 80-9-1949 40. హైదరాబాదుజిల్హా 1ఠ/ం... 8201949 శ1. కొండాపురము 11 వ0/- ర్రిఎ11 1949 ఉలి. భోనగిరి 11 20/౮ 22-11-1949 ఉత, మైనూరునగరము. 25/ం. 9-32-19049 4డీ. ఆలంపురము 11 (66020 మెషరే!0 610868) 20/0 28-12-1949 ఉక. అజంత (811 12612 £2డే10 56168) 25/4. వ-క-1250 48. బుజ్జకథలు 15/- వ9ి_4-1950 శీ7. యక్షగానములు [కం 9-5-1950 48. గోలకొండ 1 9క/- త0-5-1950

“ఇ వేరాజు పేరభదరావుగారి పరిళోధనఎ-రచనలు 115 ఉ0. చాణక్యుడు 10/_... 2-7-2250 60. అజంతా-వ్య్యారా 1ళ్తట.. 24-8-2950 51. నర్జారు పాపారాయడు 15 వరీ-12-19050 52. గుజ్జం గుడ్డిదే కాని దాణాకు లోటు లేదు 15/-. క-2-1951 శ్‌లి. ఆలంపురమేతము 1] 15/-... 15-క-1951 54. చెజలువులు 15/-.. 27-5-2952 5. మన రాష్ట్రిచర్మిత గాథ 15/. ౨8-7-19051 58. గోలకొండ 1|| 15/- 8_8-1951 57. మైఠను చేతివనులు 15/- 21-9-1951 శర. నేపాలు-టిబెట్టు కళావ్యాన్తి 15/- ఉ-392-1851 59. ఇటలీ పజలు-అచారాలు 15/- .29-12.1852 80. ధంసా వ౨5/ఎ - 15-1-1852 ఎక్రి1. (గీకు పురాణగాధలు (ఇతరులచే చదివించినది 11-4ఉ-0 81-1-1952 శిల, షిళాబుకాను లిక. " 21-8-1252 68, కోహీనూరు వ్యజము 15/- 1వి-6-1952 +8ి4, [వజాకవులు-పాలకురికి సోమన 15. 8-౯-1952 శక. జానవదగీతాలలో సాంఘికాచారములు 20/. 18.8-12952 శ6, రాణా (పళావసింహుడు 15/- 19=10-1968 +. కాటియాకు [గంథాలు వక/- ౨0=12-1968 శక, తోలుబొమ్మలాట వక 2క-]-1358 +49, కొప్రులు-జడలు-అజంకాన్త్రీలు వ0/౧. 11-2-1958 ౯70, పుష్కరాలు 1క 19-8-9058 ౯, జానపద గీతాలలో చర్మిత 20/- £9-4.1958 79, వింత మృగడాలము-గీకు 1ేళ/- కం6-1958 9. శివాజీ-వంళస్థావకులు 15/-.. 27-6-1958 శ. మధుశతైటభులు 15/- 95-7-1958 75. రెండు నగరాల మనుగడ-గోలకొండ వట్టణము ౨5/ 18-2-1855 76. బాటసారి సౌకర్యములు-చలి వేం్యద్రలు, స్‌[తాలు 15/- 12-10-1968 777. (పాలీనకదన పాండితి.-ఆయుధాలు, నరఫరా, ,

ఇతర సమన్యలు 85/_. 6-11-1958

క్షేీ6 తలుగు వైఠాళివలూ "7౭. ఇది హైదరాబాదు--కొ త్తది-పాతది 25/. 4-12.1958ి 79 ఎంతో మంచిది-కృతజ్ఞత 1లం.. 222-195 580. పాకాలచెరుపు 25/_ 9.419546 81. గోలకొండ 15/0... ర-5-1954 62. బీదరు 15/-... 8.6-1954 88. హైదరాబాదు చర్మిత వక/ం 2900-1954 84 5600 056 6౫౦2726100 &€ 009641296౯ ల0/- 29.7-19054 85. తిలంగాణము ల0/- 18-8-1954 86. ఇది హైదరాబాదు-తాలుకాలు, జిల్హాలు, పట్టణాలు 15/- 5. 89.1954 -త7, 800868 ౦ 61౨రష1 య లి.10.19054 88. మా జిల్హా-హైదరాబాదుజిల్లా గాథలు, చర్మిత 15/-. 16-10-1954 89. పల్నాటివీరచర్మిత, కాటమరాజుకథ, బొబ్బిలికథ, బాలనాగమ్మకథ 10/0... శం12-1254- 980. ఇలంగాణములోని దేవాలయాలు 15/- 1891955 శ1. (గ్రామస్థుల ఉగాది 15/- 26-8-1955 98. సు. (ప్రతాపరెడ్డిగారి అంధుల సాంఘిక చర్మిత సమీక్ష. -25-/ 12419655 *2ల్కి కాకతీయుల సాంఘిక చర్మిత 15/- 26-4-1955 శీ! నల్లగొండజిల్లా కథ బర్‌/ల ళ-6-185ల్‌ 95. వాబ్మయములో చరిత్రసామగగ్షి వ0/- 80_9-18955 98. రాణీ తారాబాయి 10/- 8081956 7. గోలకొండ ళం. 2154-1256 90. ఆలంపురో దేవాలయాలు 15/- 7 ర-1956 99. ఆంధ్రసీమలో బౌద్ధమతవ్యాప్తి వర 22-5-1256 100. ఉమా మ హేశ్వరము 15/- 18-6-1956 101. సాహత్యము-దేళచర్మిత తిక 19-8-1956 102. ఆంధులవై ముస్టింల (వభావం 2ఠ/- 8-9-1956 108. యాదగిరి శరా. 1-9-1955 108. అవశేషాలు 20/౧ 90.19-21056- 105. కథ్డుని స్వార్థత్యాగము [క 1722-1857

ఉ౨దిరాజు వీరఖథ(ద్రరా వుగారి పరిళోధన-రచనలు శే? 106. మహావీర జయంతి 15/- 19-6-1957 107. బుద్ధుని అహ్టాంగమార్గము 15/... 18ి-కా1957 108. జాతీయ ఆంతర్జాతీయత 15/౧. 20-6-1957 109. రామప్ప వక ౨-9-1857 110. తెలంగాణములతోని చరిత [వదేశాలు

(వాడపల్లి, మెదకు, ఫణిగిరి, కొయ్యలకొండ) 10/- 11-22-1957 111. వేములవాడ తిరునాళ్ళు లి... 2_5-12959 112. కొండావురము ౨0/- 15-210.1959 1218. శాతవాహనులు జయ్య పదులై నచో 20/- 21-1-1060 114 ఆర్యుల నాగరకత 1ళ్ళ.. 22821060 115. ఉర్దూకవులు ౨0/- 21-5-1960 116. తెలుగుదేశంలో ఊళ్ళ పేర్లు ౨0/_ 16_6-1860 117. కుతుబ్‌షాహీల కాలంలో తెలుగుసాపాత్యం ౨04 17-20-1060 118. ఆలంవుర షేతము 15. క-22-1960 119. జానపదగేయాలలో [పకృతి చితణ ౨0/_ ౨6-12-1960 120. కొమణ్ఞాజు చరణనన్నిధిని ౨0/౧. 995-196] 121, యాన్రాస్థలాలు- వేములవాడ 15/౧... 81-7-1961 129. ఆం్య్యధలో దర్శనీయస్థలాలు ౨0/౧ 18-9-1061 129. ఆర్యుల నాగరకత ౨0/- 6-8.19682 126. కొమజ్ఞాజు లక్ష్మణరావు 20/౧. ౨786-1962 125. శేషా్మాదిరమణకవులు--వారి భాషాసేవ 9.119062 126. అంధచర్మ్శిత చతురానన చిలుకూరి వీరభ్యద

రావుగారి చర్మిత కృవ్ని £0/- 8-9-1962

127. మళల్దంవల్లి సోమ శేఖరళర్మ 71.1068
128. మేము చదువుకొన్న రోజులు ౨5/- 1811-1968
129. [పాచీన భారతములో (గామపంచాయతి లిర/- శీ-8-1964
130. ఆంధలో దర్శనీయ (వదేళాలు లల... 14-11-1064 చేతి1. కొలనుపాక వ్‌/- లి-౭-1885 కేలిలె, ఏలేశ్వురము 5-9-1965 చేలిలి. ఆం(ధవాబ్మ యము-ఆంధచరిిత్రము 18-8-1967

కే1ే8ి శెలుగు వై తాళికులు

పై పట్టికలో చివరి నాలుగైదు నేను చూచి నేర్చినవే. 1964 నుండి వీరభ[ద్రరావుగారు తమ రేడియో (ప్రసంగాల వివరాలు (వాసి పెట్టుకున్నట్టు లేదు- వారింకొక ఏడాదికి కీర్తిశేషమలౌతారనగా కూడ రేడియో [ప్రనంగం చేసినారు- కనుక పై పట్టికలో చేరనివి ఇంకొక ఇరవై ఉండవచ్చు. ఈ రేడియో (పసం గాలలో కొన్నింటినై నా ఎంపీకచేసి (వత్యేక వ్యాన సంపుటంగా _ప్రకటింపవచ్చు- ఆదిరాజు వీరభ[దరావుగారి రచనలనుగూర్చి ఇది న్వల్బ పరిచయం మా[8మే- పాఠ వ(త్రికల సంపుటాలన్నీ తిరుగవేస్తే ఇంకా ఎన్నో వ్యాసాలు లభిన్తవి- వారి రచనలగూర్చి ఎం. లిట్‌కో పి. ఎచ్‌. డికో థీసిస్‌ [వ్రాయదగినంత అన కాశం ఉన్నది.

(పాతస్మ్మరణీయులైన ఆదిరాజు వీరభ్యదరావుగారిగూర్చి ఈ(పనంగం చేసే అవకాశం నాకు కలిగించిన సాహిత్య అకాడమీ వారికి కృతజ్ఞుడను.

డాక్టర్‌ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి జీవితము _ ఇల్పిందల నరోన్దూతీదోబి 0 స్వాతంత్యానికి పూర్వము థారతదేశమంటే మవిత్మా గాంధీ, రవీయ్యద నాధ టాగూరు, రాధాకృష్ణ పండితుడు, పండిత జవహర్‌లాల్‌ న్యెహూలు ఉండే దేశమని విదేశీయులు గుర్తు పెట్టుకునే వారు. తెలంగాణాను గురించి చెప్పవలసివస్తే - మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారు, రాజా ఐహవాద్దరు వెంకటానూరెడ్డిగారుు నురవరం [వతావరెడ్డి శారు ఉన్న [1పాంతమని చెప్పాలి. మహాత్మాగాంధీ సౌత్‌ ఆఫ్రికాలో తెల్లవారిచేత అవమానింపబడి - ఆ ఆవమానం తన ఒక్క-డిదీ కాదు - తన దేశానిదిగా భావించి, తనజాతి గౌర వాన్ని నిలబెట్టటానికి తన జీవిత కాలాన్ని వెచ్చించి విజయం పొందాడు. అలాగే హనుమంతరావుగారు తమకొక బహిరంగనథలో జరిగిన అవమానాన్ని అఆంధభాషకు జరిగినట్టు థావించి తన జీవితకాలాన్ని ఆయ్యధ భాషోద్య మానికి ధారపోని కృతకృత్యులయ్యారు. ఉద్యమాలు నడపటంలో అకు౭ఠిత మైన దీక్ష, పట్టుదల-నిదానంగా ఆయినా గట్టిపని జరగాలని ఆకాంతు - (వజాధనాన్ని వినియోగించటంలో నిజాయితీ _ ఆతివాదులవట్ల ఊదాసీనం - తన నెవరైనా ఆకేపణ చేసే వెంటనే తగిన జవాబు సౌమ్యంగా వాళ్ల మనసుకు నచ్చేఓట్టగా వ్యతికా ముఖంగా ఇవ్వటం వంటి మహాత్ముడి లక్షణాలు హను మంతరావుగారి వడ్డ నూటికి నూరుపాష్ట ఉన్నాయి. - మవోత్ముడు (బిటిషువారిని ఎదుర్కొని నత్యాహింసలతో తన ఉద్య మాన్ని నడిపి దేశాన్ని దాన్య ళంభఖలాలనుండి విముక్తను చేశాడు. హనుమంత రావుగారు నిరంకుళులయిన నిజాం _పభుత్వాన్ని ఎదుర్కొని తాబేటినడకతో ఉద్యమాన్ని నడివి ఆయ్యధభాషను దాన్య విముక్షను చేకాడు, 1 జత ఇ మహాత్ముడి పేరు జొతివితగా అజరామరంగా నిలుస్తుంది.

క్షని0 తెలుగు వైతాళికులు హనుమంతరావుగారి. పేరు ఆంధ్ర వికామహుడిగా అజరామరంగా నిలుస్తుంది. రావుగారు అతిసామాన్య కుటుంబంలో సామాన్యుడిగా 1871లతో కృష్ణో జిల్లా నండిగామ తాలుకా పొక్కు.నూరు [గామంలో వేకటన్ప్నయ్య వేంకట సుబ్బమ్మగార్హకు జన్మించిన రెండవ కుమారుడు. తండిని ఐదవ ఏటనే హోగొట్టుకుని, తల్దీ అన్నలతో నూర్యాపేటలో ఉన్న మేనమామ జమలాపురం వేంకటరావుగారి వద్ద ఉండి విద్యనార్జించారు. మేనమామ [పభుత్వోద్యోగి కావ టంచేత వారు ఏ ఊరికి వెళ్ళితే ఆ ఊక్టో చదువు సాగించవలసి వచ్చింపి. ఇ_బహీఎపట్నం జడిచర్ధ (గ్రామాల్లో విద్యా సౌకర్యాలు లేకపోవుటంచేత రెండవ మేనమామ ఆయిన రామచంద్ర వావుగారి వద్దకు నల్హగొండ వెళ్లవలసి వచ్చింది. అప్పటికి రావుగాకికి సుమారు పది సంవత్సరాల వయను. నళ్చగొండ పొఠళాలలో రావుగారు ఉరుదూ మిడిల్‌ పరిక ప్యాసయి నారు. ఆ కాలానికి ఆ చదువు చాలా గొప్పది. వె చదువులు చదవాలంటే ఆంగ్రభాష ఆవసరం. కనుక అప్పుడు, అంటే 1900 4.౨. లో, ఆంగభాషను అభ్యసీంచి ఇంగ్లీష్‌మిడిల్‌ వరీక్ష ష్యాసయ్యారు, ఆ తరువాత _హానుము కొండలోని ఉన్నత పాఠశాలలో (పవేశించి (పిమెటిక్‌, మటిక్‌ పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులయ్యారు. ఆకాలముకో రావుగారికి నికాం (వభుత్వమునుండి. నెలకు ఐదు రూపాయల వంతున విద్యార్థి వేశనము లభించేది. వారు మిడిల్‌ వరిక్ష చదువుతూనే పారశీకభాష కూడా అభ్యసించారు. మెట్రిక్‌ ప్యాసయ్యేటప్పటికి వారికి ఉరుదూ, ఫొర్సీ; ఇంగ్లీషు, తెలుగు-ఈ నాలుగు భాషలలో మంచి పరి జ్జానం అలవడ్డది. ఆ వయసులో ఉన్న విద్యార్థుల మాదిరిగా కాక-బవూ [గ్రంథ వఠవం చేసి జనరల్‌ నాలెడ్డిని అభివృద్ధి చేసుకున్నారు. అతి సామాన్య కుటుంబంలో జన్మించి ఐదవ ఏటనే పితృహీనులైనా శావుగారికి చదువు ఫూ ర్రిచేనిన వెంటనే ఉద్యోగంచేన ధన మాక్టించ వలసిన అవసరం కలిగింది. 1904లో విద్యాశాఖలో 40 రూపాయల వేతనంగల ఉద్యోగంలో ప్రవేశించారు. ఎనిమిది సంవత్సరాల తరువాత డానిని వదిలి పెట్ట్‌ హైదరాబాదు నగరానికి వచ్చి లా క్రాసులలో చేరారు. నానుమకొండలో రాపుగారున్నవ్పుడు, 1904లో, హైదరాబారునుండి మునగాల రాజాగొాలైన థ్రీ నాయన్సి వేంకట ర్వంగార్రావుగాకు మరో. ఇద్దరితో

యాక్టర్‌ చూడపాటి హనుమంతరావుగారి జీవితము శేవెక్షై వచ్చి, రాజంాజనరేంద ఆంధ భాషా నిలయాన్ని స్థావించారు రావుగారు ఆ ఓగంథాలయములో ఉన్న [(గంథాలను చదవటమేకాకా పహైదరాబాదునుండి వచ్చే వారితో, '* 1వో సావితమయిన ీకృష్ణదేవరాయ ఆం(ద్రభాషానిలయము నండి వ్యతి౩లయి. తెప్పించుకుని చదివేవారు. ఆ నిలయపు కార్య కమాలనూ

వాటి వివరాలనూ గురించి తెలుసుకుని ఉత్సాహవంతులై యేవారు.

హైదరాబాదునగరంలో లా చదివి 50 రూపాయల ఉద్యోగంలో మూడు -నెలలు పనిచేసిన తరువాత, దానిని వదలి వెట్టి, నిజాంరాష్ట్ర్రంలో కాసననిర్మాణ శాఖలో ఇంగ్రీమ, ఉరుదూ, తెలుగుభాషల్లో (పవీబుడయిన అనువాదకుడు కావలె నన్న (ప్రకటనకు దరథాన్తు పెట్టిన వారిలో రావుగారొకరు. (గాజ్యువట్టను వదలి రావుగారిని (ప్రభుత్వము ఎన్నిక చేసింది. ఆ కాలంలో అద నూరురూపాయల ఇీతంగల ఉద్యోగము. దానిలో ఐదుసంవత్సరాలు పనిచేకారు,

స్వతంతంగా జీవించ గలిగినదీ, (వజాపహిత కార్యాలలో పాళల్లౌనటానికి పేలయినదీ వకీలువృత్తి. 1917లో లా ప్యానసయి ఆ ఊద్యోగాన్ని వదలుకున్నారు. శాయ్‌ వి శ్వేశ్వరనాథ్‌ గారివద్ద జూనియిురుగా చేరి నంవత్సరం తరువాత-న్వుతం తంగా ప్రాక్టీను చేశారు. కక్షిదారులను కూర్చోబెట్టుకుని _ప్రావంచిక జ్జానం - రాష్ట్రంలోని విద్యా, వ్యావసాయక, వాణిజ్య, సాంఘిక పరిస్థితులను ముందు .వోధించి _- తరువాతనే వాష్టు చెప్పే వ్యాజ్యాలను గురించిన వివరాలు వినేవారు.

న్యాయవాదికి న్యాయశాస్త్ర మేకాకుండా యుక్తి [పయుక్తులు, వాదకౌళ లఅ్యమూ, సమయన్ఫూర్తి, తార్కిక విజ్ఞానమూ, (పవంచానుభవము, నిర్భీతి మొదలైన శక్తులు ఉంటేనేగాని వారు రాణించరు. రావుగారు వీటన్నిటినీ చేజ్‌ 'క్కా.ంచుకుని, విన్నలకు ఆదర్శ్మప్రాయంగానూ పెద్దవాళ్ళకు గౌరవనీయంగానూ మెలగటం అలవరచుకున్నారు.

మెటిక్క్యులేషను ప్యాసయి లా చదువుకున్న న్యాయవాదికి కె.4,క.1.; వేశ.తు.కెంష. చదివిన న్యాయవాదులతో సమానంగా తిరగటం సొమాన్యమైన పని కాదు. రావుగారిని న్యాయవాడులే కాకుండా న్యాయమూర్తులుకూడా గౌరవిం చేవారు పోలీశు రెవిన్యూకాఖలమంతి టాస్కరుగారికి రావుగారివట అమిత మైన గౌరవవొవం ఉండేది. తీరిక వేళల్లో రావుగారిని పిలిచి అని విషయాలను: గురించీ అడిగి తెలునుకువేవారు. నై

122 తెలుగు వెతాళికులూ ఒక పర్యాయము రావుగారెంత (పజ్ఞతో వాదించినా ఆ కేసు గెలవలేదు- విచారంతో [కుంగిపోయిన రావుగారి ముఖం చూసి న్యాయమూ ర్రిఅ ఎన అక్బర్‌. యార్‌ జంగు వారిని తన చేంబర్‌కు పిలిచి “మీరు చాలా బాగా వాదించారు. కాని కేను గెలవటానికి ఆదొక్క- టే చాలదు. ధర్మసూజ్మాలను హడా తెలుసుకొని ఉండాలి” అని ధైర్యం చెప్పారు. ఆ సూచన రావుగారి జీవికంలో చాలా ఉప యోగవడ్డవి. అప్పటికి రావుగారికి సుమారు 600 రూపాయలు వచ్చే ,ప్రాక్టీను ఉన్నది. ఆ వృత్తిలోనే ఉంటే వేలకువేలు సంషాదించి ఉండేవారేమో: కాని - 1041లో ఆ వృతి వదలుకున్నారు. రావుగారు హనుమకొండలో ఉండగా రాజరాజనరేర్యద భాషానిలయంలో కఠదుకూరి వీరేళలింగంగారి రచనలు పది సంపుటాలూ బాగా చదివిన తరు వాత వారి హృదయం సంఘసంస్కరణలపట్ల ఉరకలు వేయసాగింది. కందు కూరి సందేశాలు రావుగారి హృదయంలో హత్తుకుపోయాయి. ఏకేశ్వరోపాసన, వర్ణవ్యవస్థ వితంతూద్వావాలు, |పొడవివాహాల్సు వర్ణాంతర వివాహాలూ, సక్వ మానవ సోదరభావము, వేశ్యా నిగర్హణ, సంభ దురాచాలాలు, సంగీ భావము, మతసహనము-మొదలై న వాటిమీద కందుకూరి చేసిన విమర్శలు రావుగారి హవృదయంమీద చెరగని ముదలు వేళాయి. హశుమకొందలోని యువకులు కొందరు (పక్యాతి గాంచిన నాయకుల పేరు పెట్టుకుని చర్చలు చేస్తూ ఉందేవారు. అఆయువకులు రావుగారికి గోఖలే అని పేరుపెట్టారు. ఆ పేరున పిలువబడే రావు గారు ఆయన అడుగుజాడలలో నడ వటానిక్తి సంకల్పించు కున్నారు రావుగారు హైదరాబాదు వచ్చిన తరువాత నిజాంరాష్ట్రంలోని ఆరవై లక్షలమంది (ప్రజలలో అవిద్యా, అజ్ఞానం తాఃడవిస్తన్నవని (గ్రహించారు ఇతర ప్రాంశాలలోని, ఆంధుల పరిస్థితిని నివాంరాష్ట్రంలోని ఆంుల పరిస్థితిని పోల్చిమాస్తే తమది మరీ అధ్వాన్నంగా ఉన్నదని తెలుసుకున్నారు. నిజాం రాష్ట్రంలో ఉన్న మహారాష్ట్ర కర్నాటకులకంటె కూడా అధమస్థితిలో ఉన్నదని (గ్రహించారు. రావుగారికి విబారం పొంగి పొరలిపోయింది. రాష్ట్రారి కంతటికీ ఒక్కటే ఇంగ్లీషు హైస్కూలు తెలంగాణావానుల విద్యాదార్మిద్యము భరించరా నిడిగా ఉండేది. (పజలలో వి వ్యాభివృద్ధికి నహకారం చేసేవారు లేరు వతికా (వభారము వతికాఫఠనేచ్య పజలలో మృగ్యము. దేశభావలమీద అభిమానం ప్రజలకూ లేదు-(వభుత్వాని కంతకంటె లేదు. ఆంధులుకూడా రాజభాషయైన

జాక్సర్‌ మాడపొటి వానుమంతరావుగారి జీవికము కేవిచ ఉరుదూతలోనే ఇండ్యల్లో నంభాషణలు సాగించేవారు. కొందరు ఉరుదూభావషవలో తెలుగు కలిపి మాట్లాడేవారు. ఆదిపూడి సోమనాథరావుగారొక వర్యాయము “ఒకప్పుడు ఆత్యంత వైభవంతో అలరారిన తెలుగుభాష ఇక్కడ బాలా దుస్హి, తిలో ఉన్నదని ఖీ కృష్ణదేవరాయల ఆంభాషానిలయంలో సోదాహరణంగా ఉపన్యసించారు. దానితో రావుగారి మనను కలవరపడ్డది, తెలంగాణావానులు మానశిక, శారీరక పుష్టిలేక అభివృద్ధి మార్గాలు లేక. ధార్మిక, సామాజిక్క పార్మిశామిక, రాజకీయాదులు తెలియక, అజ్జానాంధ కారంలో ఉన్నారు. ఒక మాటలో చెప్పాలంటే [పజలు నిదామ్ముదితులై ఉన్నారు. ఈ దౌర్భాగ్యపు పరిస్థితులు రావుగారిని చింతా[క్రాంతులను చేశాయి. ఆంధుల వూర్వచార్మితక వైభవమూ -_ దానివట్ట గౌరవమూ, భావి భాగ్యోదయమూ-దచానిపట్ల విశ్వాసమూ తెలుగువారి హృదయ క్షేతాలలో అంకురించికపోతే భావినంతానము గతేమిటన్న (ప్రళ్న రావుగారిని వేధించ సొగింది. = (ప్రపంచంలోని (పజోద్యమాలన్నీ సామాన్య (ప్రజలే నిర్వపహించారన్న విషయము దేశచర్మి తలన్నీ చదివి అవగాహన చేసుకున్న రావుగారికి క రవ్యము గోచరించింది. రావుగారికి చెప్పుకోతగినంత పాండిత్యంగాని-పలుకుబడిగాని- థాగ్యంగానిలేవు. ఈ లోపాలేవీ వారు తీనుకున్న వథకాలను అమలుపరచ టానికి అవరోధాలు కావని తెలునుకున్నారు, ఆచంచలమైన నిశ్చయంతో. అనుపమానమైన త్యాగదీక్షతో కార్యరంగంలోకి దూకారు పూరు వై భవాన్నీ, వర్తమాన సాంఘిక ఆర్థిక పరిస్థతులనూ (వజలకు తెలియజేయాలంటే (గ్రంథాలయ మొక్క- టే సాధనము అది కలిగంచే విజ్ఞా నాన్నీ-అది (వబోధించే కర్తవ్యాన్ని వెయ్యిమంది పండితులైనా చెయ్యలేరన్న డి కఠోర సత్యము. ఈ ధర్మ రహస్యాన్ని అవునరించే హైదరాబాదు నగరంలో ఫీ కృష్ణదేవరాయాంధ భాషానిలయమూ, హనుమకొండలో రాజరాజ నరేంద ఆంధ్రభాషా నిలయమూ నెలకొల్పబడ్డాయి. రావుగారికి హనుమకొండ భాషా నిలయంలో పనిచేసిన అనుభవం కొంత ఉన్నది. అవ్వడు (శీ కృష్ణదేవరాయాంద భాషానిఆయము నాలుగున్నర రూపా యలక్తు తీనుక్షున్న ఒళ చిన్న అద్ధెగదిలో ఇ్రండేది, కార్యక్రమాలను సక

య! తెలుగు వైతాళికులు మంగా నడపాలంటే న్వంత భవనం కావాలని నభ్యులు (సయత్నాలు చేస్తు న్నారు. 1914-15లో నిలయానికి కార్యాదర్శిగా రావుగారు ఎన్నుకోబడ్డారు. .భవన నిర్మాణం ఎలాగా అని అందరూ ఆందోళన పడుతున్న సమయంలో రావుగారి కొక ఆలోచన కలిగింది. నిలయాన్ని స్టాపించిన వారిలో ఒకరైన రావిచెట్టు రంగారావుగారు అప్పటికి చనిపోయారు. వారి భార్య లక్ష్మీ నరసమాంబగారిని (ప్రోత్సహించి రంగరాయ న్మృతి చిహ్నంగా నాలుగువేల రూపాయలు విరాళముగా ఇప్పించు కుని మందిర నిర్మాణానికి రావుగారు వూనుకున్నారు. అది మొదలు కంటికి కనబడిన మనిషినీ - ఎదురయిన అవకాశాన్నీ జారవిడువకుండా నిర్క్మొాఖ మాటంగా ఉపయోగించుకొని భవన నిర్మాణాన్ని పూర్తి కావించారు రావుగారు. ఆ నిలయ పరిపాలన-[గగంథసేకరణ మొదలైన విషయాలలో రావుగారు అనుసరించిన పద్ధతులూ, పెట్టిన కరిన నియమాలూ సాటిలేనివి. నిలయ వార్షి కోత్సవాలూ రజతోత్సవమూ జరిపేటప్పుడు రావుగారి పలుకుబడి -దూరదృష్టీ- 1పతిభా-సమాలోచనా నిలయానికి పెట్టని కోటగా ఉండేవి

రావుగారికి [వియమైన వాటిలో ఆ నిలయమొకటి. ఆ సభ్యులకు రావు గారు (పత్యక్షద్రై వము గౌలిగూడెంలోని బాలనరస్వతీ ఆం[ధభాషానిలయమూ, నాంపల్లిలోని వేమన |1గంథాలయమూ రావుగారి సేవాభాగ్యానికి నోచుకున్నవే. బాలసరస్వతీ (గ్రంథాలయానికి భవననిర్మాణంలో కూడా రావుగారు (శ్రమించారు.

[వజలలో చై తన్యము కలిగించాలన్న (పబలమైన వాంఛకు రావుగారు మరొక సాధన కనిపెట్టారు. ఎన్ని కులాలు ఉన్నాయో వాటన్నిటికీయాదవ, ముదిరాజు, మున్నూరు, హరిజన, పద్మశాలి, గౌడ మొదలైన వర్గాలను మేలు కొలివి-వాళ్టకు సంఘాలు పెట్టి-ఆ కులాలలో ఉత్సాహవంతులైన వారిని ఆయా సంఘాలకు వెద్దలను చేస-తాను దూరంగా ఉండి నలవిాలిన్తూ నడిపించారు. డిని వెనుక ఒక రహన్యమున్నది. ఇతర [ప్రాంతాలలో (బాహ్మణ-బాహ్మ జేతర భావాలు నంఘంలో (ప్రబలంగా ఉండి విద్వేషానికి ఆటపట్టవు తున్నాయి. కనుక-ఆ వర్గాలు తనను అధ్యక్షులుగా ఉండమని (పాధేయవడినా .నమ్మతించక-తాను వెనుక ఉండి నడివించటానికి గల (పబలమైన కారణం.

డాక్టర్‌ మాడపొటి హనుమంతరావుగారి జీవితము కనతో

రావుగారికి [గంథాలయాలే కాకుండా అప్పుడు నగరంలో ఉన్న నంస్థలు- జీవరవత్నా (వచారిణీ సంఘము, పొందూ నంఘ నంస్కారనభ, ఆది హిందూ 'సేవానమితి మొదలైన వాటితో _పత్యక సంబంధం లేకపోయినా సానుభూతీ-- పరోక్ష నంబంధమూ ఉండేవి.

(వజలలో చైతన్యం కలిగించాలని వృదయంలో సాగర మథనం జరు గుతూ ఉంటే మనళ్శాంతి ఎక్కడిది? నికిందరాబాదులో సీతమ్మగారు నడిపే పరోవపకాగిణి బాలికా పాఠళాలనుంచి విలుపు రాగానే వెళ్లి దాని యాజమాన్యాన్ని చేతిలోకి తీసుకున్నారు. తెలంగాణాలో (వచురితమయ్యే నీలగిరి వతిక పట్ల రావుగారికి ఎనలేని అభిమానము. గోలకొండ వారష్మతిక, సుజాత మానప్యతిక రావుగారి సహకార సంవతింవులతో స్థావితమయ్యాయి. వాటితో రావుగారు [వజలకు విద్యాసాంఘిక సాంన్కృృతిక పరంగా మేల్కొలిపే రచనలు అధి "కంగా చేన్తూ ఉండేవారు.

నిజాం రాష్ట్రంలో హిందువులు అంటే-ఆంధ కర్నాటక మహారాష్ట్ర9లు... అందరూ కలిని మెలిసి ఉండేవారు. ఒకరిపట్ట ఒకరు గౌరవ భావంతో మెలగే వారు. ఆకాలంలో పషృతికాస్వాతం[త్యము, వాక్స్యాతం[త్యము, నమావేశాలు జరిపే- స్వాతం[త్యమూలేవు, సమావేళ [వతిబంధక్ష్త (ప్రకటనకు వ్యతిరేకంగా ఆందోళన జేయటానికి ఏర్పడిన నంఘానికి _ రావుగారు కార్యదర్శిగా ఎన్నుకో బడ్డారు. ఇదిగాక--స్టేట్‌ రిఫార్మ్‌ ఎసౌనిఏవన్‌, కార్యగెసు కమిటీ, హిందూ మవానభ మొదలైన సంస్థలలో ఆధికారపదవులను నిర్వహించారు.

రావుగారి కృషివభితంగా (వజలలో చైతన్యం [కమంగా కలుగుతూ- వచ్చింది. వారు పెట్టిన నంస్థలు దిన దిన (పవర్థమానంగా ఉన్నాయి. యువ కులు ఉత్సాహంతో పనిచేస్తున్నారు. కాని నిక్కమైన నాయకుడు అంతటితో తృవ్రి పడరఠాడా? ఈ పరిస్థితులూ ఈ సంస్థలూ పర్పర విరుద్ధ భావాలు లేకుండా నడిచేటట్టుగా చేయాలంటే-పాయలు పాయలుగా ఉన్న వివిధోద్య మాలను ఏకోన్యుఖం చేయటం బాలా అవసర మనివించింది రావుగారికి.

అందుకు వారు ఆలోచిస్తూ ఉండగా రావుగారిలో నిబిడికృతమైన (ప్రజ్ఞను వెలికి తీయటానికా అన్నట్టు ఒక సంఘటన జరిగింది.

తైనిలి తేలుగు వైతాళికులు అది 1921 నవంబరు 19వ తేదీ శనివారం ర్యాతి. గౌలిగూడెంలోని _వివేకవర్థనీ థియేటరులో హిందూ సంస్కార మహాసభ జరుగుతున్నది. పూనా "నుంచి సంఘ సంస్కరణ పరాయణులూ మహిళా విద్యాలయ (వతిష్టాపకులూ ఆయిన ధౌండే కేళవ కార్వేమహాశయుడు ఆనాటి సభకు అధ్యతులు. అధ్య శులు ఆ మహానథ నిర్వాహకులూ మవారాష్ట్రాలు. ఆ థియేటరు, దాని వాతా వరణమూ మవారాష్ట్రిలది (పేషకులలో మహారాష్ట్రిలే అధికంగా ఉన్నారు. రావుగారు పెద్దలందరితో వేదికఅలంకరించారు నభా చర్చలలో ఆధ, మహా రాష్ట్ర కర్నాటక భాషలలో [వనంగాలు జరపాలని విషయ నిర్ణయఫభవారు “తీర్మానించారు. ఆంధ భాషలో ఉవన్యసించటానికి రావుగారు కాక మరొకరు కూడా నియామకమైనారు కాని పిందూ సంస్కారసభవారి నిర్ణయము- -స్మకమ సామరన్య పద్ధతి (వేక్షకులకు ఏవగింపు కలిగించింది. తెలుగుభాషలో (వసంగాలు మొదలు కాగానే అల్లరి చేయటం మొవలు పెట్టారు (వనంగాలు అవీ వేయవలని వచ్చింది. అక్కడ సమావేశమయిన ఆం(ధులు జరిగిన ఆ అవమానము తమకు కాదు - ఆంధభాషకు జరిగినట్టుగా బాధపడ్డారు. ఉది క్తులై నిర్తనన (వకటిస్తూ సభను రావృగారితో. పన్నేండు మంది బహివ్క చిస్తూ వెళ్ళిపోయారు.

అవమానింపబడిన ఆ పన్నెండుమందీ ఆ రాతి ఇళ్లకు వెళ్లలేదు. గృతూపు బజారులో =న్న 'టేకుమాల- రంగారావు హైకోర్లు వకీలుగారింట్లో నమావేశమయి “ముందేం చెయ్యాలీ?” అని ఆలోచించటం మొదలు పెట్టారు. ఆ ఆలోచశల ఫలితమే అంధ జనసంఘ స్థావన, దానికి రావుగారు. కార్య డ్‌ర్శిగా ఎన్నికయినారు. ఈ విధంగా ఆ ర్నాకి అం(ధ్రుల అవమాన జ్వాలలో నుండి ఆంధ జననంఘం ఉద్భవించింది.

ఆ తరువాత దానికి కాభోపళాఖలు మూడు నాలుగేళ్లలో 50 -వరకూ స్థావితమయ్యాయి. 90 (గంథాలభూలు స్వతంత్యంగా ఏర్పడ్‌, విద్యా (వచా ఈం చేయటం మొదలుపెట్టాయని తెలుగు నమాచార్‌లో రావుగారే. [వాకారు, వీటన్నికీ కేం్యదనంఘ మొకటి కూడా స్టాపనయింది.

రావుగారు తమకు భాషాభేదంలేదని వ్యక్తం చేయటానికి మహారాష్ట్ర లను గాని కర్నాటకులనుగాని నభఃకు అధ్యత్షులుగా ఆహ్వానించటమూ వారి శభలనూ నమావేశాలనూ కూడా వీటితో క్రలువుతూ నిర్వహిఎచటమూ

శాక్టర్‌ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి జీవితము కః? వంటివి చేస్తూ ఉండేవారు తరువాత-కరువాత-మహారాష్ట్ర9లూ కర్నాటకులూ అంత [శద్ధ కనబరచ హోవటంలో ఆ కాఖలు నిలిచి పోయాయి. పది వడిహేను ఆం[ధ మహానభలు జరిగేటప్పటికి ఆంగధులలో కౌందరు చీలి అభివృద్ధిపష్షమన్న పేరుతో ఒక సంఘాన్ని స్టావంచారు.. అది ఉడుకు రక్తపు పొంగు అని తెలిసినా రావుగారు మొదట కొంత బాధవడ్డారు. అయితే అది ఎట్టా పుట్టిందో అట్టాగే నశించిపోయింది. ఆంధ మహాసభలు నిర్వహించటంలో రావుగారి కొండంత నేర్పూ ఓర్బూ ఆశాభావమూ (_పస్ఫుటమవుతూ ఉండేవి. ఆంధ మహానభలతో రావుగారిలో ఉన్న ఆర్తి శాంతించలేదు. ఆం్యధ మవాసభలు పురుషులకు నంబంధించినవి. స్రీ జనా భివృద్ధికి కూడా కందుకూరి మాదిరిగా కృషి చేయాలనీ వారిలోకూడా వచ్రైతన్యాన్ని కలిగించాలనీ ఆ నఖ తోపాటు మహిశా నభలు కూడా నిర్వహించటానికి పూనుకున్నారు. హరిజనుల విద్యా విషయంలో రాయ్‌ థ్రీ కిషిన్‌ బారిష్టరుగారికి సహాయ శార్యదర్ములుగా రావుగారు వనిచేశారు. వజలు అన్ని విషయాలూ తెలునుకోవటావికి అనువుగా లఘు పుస్తక “ప్రకటనా [(వణాశిక ను (ప్రారంభించారు. ఈ (ప్రణాళిక లో-నిజూం రాష్ట్రా్వాందులు, వ రక స్వాతం[త్యము, వెట్టి చాకిరి, వ్యవసాయదారులకు కొన్ని సూచనలు, మద్యపానము, (గ్రంథాలయాలు, మన వాక్స్వాతంర్యత్యము, బుణథారా నివారణ వంటి అంశాలపై అంచరికీ అభ్యమతయ్యేటట్టుగా - అణా, అర్థణాలకు లభించే టటుగా - ఆ (ప్రణాళికను నడిపించారు, ఇవన్నీ కేంద సంఘపకాన - దేశాఖి ట్‌ మానులై న కార్యకర్తలు రచించేవారు. వీటిని చడివి సామాన్య [పజలు చైతన్య వంతులయ్యారు. ఆం[ధ మహిళోద్యమము చక్కగా కొనసాగాలంటే స్త్రీలు విద్యావతులు "కొవాలి. (వభుత్వ విద్యా (వణాళిక ఆంధధ్ర వాలికల మాతృభాషాభివృద్ధికి భంగ కరంగా ఉన్నది. విద్యాజోధ అంతా మాతృభాషలోనే జరగాలని [వభుత్వం వారు ఉరుదూ బోధనాభాషగా పాఠశాలను నెలకొల్పారు. మన మాతృభాష జెలుగు కదా. తెలుగు టోధనా భాషగా పాఠళాలలుండాలని రావుగారి ఆశయము.

క్షే౭28 ఇఆలుగు 'వైతాళికులూ ఈ కారణంచేతనే వరోపకారిణి పాఠశాలకు ఆధిపత్యము వహించారు. ఈ పౌఠకాల కొంతకాలము బాలసరన్వతీ నిలయంలో నడువబడ్డది.

[పభుత్వంవారి విద్యా పణాళిక్క, బోధనాభాషా విషయంలోనే కాకుండా ప్రైవేటుగా పాఠళాలలు స్థావించే విషయంలో కూడా కఠిన నియమాలను అఆమలుపరచింది. దీనివల్ల బాలికల విద్య ఒక సమస్యగా పరిణమించింది.

రావుగారిది అందరినీ కలుపుకుని మందుకు సాగాలన్న పద్ధతి. కనుక- (శ్రీరామచంద్ర నాయక్‌ బారిష్టరు, రాయ్‌ విశ్వేశ్వరనాథ్‌, అహల్యాబాయి మల్లన్న, సులోచనాబాయి, వానుదేవ వార్డీకర్‌, కృష్ణస్వామి ముదిరాజుగార్హతో ఒక సంఘాన్ని స్థాపించారు. రెసిడెన్సీ బజారు ,(బిటిష్‌వారి ఆధిపత్యంలో ఉండటంచేత విద్యావిషయంలో ఎటువంటి చిక్కు ఉండదనీ- స్వేఛ్చాయుత మైన వాతావరణము ఉంటుందనీ, మవాోరాష్ట్ర, ఆంధ భాషలలో విద్య గరప టానికి ఒక బాలికా పాఠశాలను రెసిడెన్సీ బజారులో ఈ సంఘం స్టావించింది. కొంతకాలం తరువాత మహారాష్ట్ర శాఖకు అంతగా (ప్రోత్సావాం లేకపోవటం చేత ఒక ఆం[ధ్రశాఖే నిలిచింది. అలా మూడవఫారం వరకూ నడచిన పాఠ

శాలను ఆర్థిక సౌకర్యాలు లేకపోవటంచేత కమిటీవారు పదలుకున్నారు.

కాని=రావుగారు ఆళావాది. వడ్డకొండ నరసింహారావు గారి తోడ్పాటుతో ల హైఠళాలభారాన్ని వపొంచి ఆంధ భాలికోన్నత పాఠశాలగా మార్చి నడప టం మొదలు వెట్టారు దానికి కొంతకాలము ఆంధజన కేంద్ర నంఘంనుండి. కొంత ధన'సవోయం లభించేది. ఆ తరువాత రావుగారు తమ పలుకుబడినీ: మంచితనాన్నీ వినియోగించి విరాళాలు సేకరించీంచందాదారులను చేర్చి=పాఠళ శాలను నిర్వపోంచేవారు. రావుగారి అవిరళ కృష్షివల్హ ఆ పాఠకాల వేలకొడ్డి బాలికలకు విద్యాదానం చేసింది, ఆ పాఠళాలే నారాయణగూడెంలో. నాలుగు. బెజార్డ్‌ కూడలిలో అంబరచుందికాలయిన భవనాలను నిర్మించుకుని బాలిక లతో కిటకిీటలాడుతూ ఉంటున్నది.

ఈ పాఠశాలను రిక గ్రైజు చేయమని కోరుతూ ఉస్మానియా-నాగపూర్‌ ఆం విశ్యవిద్యాలయాలకు రావుగారు విసుగులేకుండా ఎన్నిజాబులు (ాకారో" దించమన్నారు. నాగవూరు విశ్వవిద్యాలయంవారు ఆం్యధభావకు తాము సొక

తాక్టర్‌ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి జీవితము 1న ర్యాలు కలిగించలేమన్నారు. ఆయ్యధ యూనివర్శీటీవారు నేటివ్‌ ప్రేట్సుతో తమకు నంబంధం లేదన్నారు. ఇన్ని విధాలుగా ఆశాభంగం కలిగినా రావుగార్షిలో ఆళ నశించలేదు. పూనాలో ఉన్న నాతీబాయి దామోదర్‌ థాకర్సే భారత మహిళా: విశ్వవిద్యాలయంవారు “తాము, [వభథుత్వామోదం పొందిన నంస్థ కాకపోయినా స్త్రీలకు ఎం. ఏ. వరకూ మాతృభాషలో విద్యాజోధచేసే వ్యవస్థను నెలక్రొాల్చు కున్నారు కనుక ఆంధభాషలో పరిక్షలు జరివి యోగ్యతావ్యతాలను ఇవ్వ టానికి ఆమోదిస్తామ”'"ని తెలిపారు. ఈ కారణంచేత కర్వేయూనివర్సిటికి అను. బంధంగా ఈ పాఠళాలను మలచారు. ఇది ఉన్నత పాఠశాల అయినా కళాశాల విద్య కావాలనుకున్న వారికి వై9వేటుగా చదివి పరిక్షకు వెళ్తే సెకర్వాలు చేయ బడ్డాయి. ఆ యూనివర్శిటివారు బి.ఏ. డిగ్రీకి మారుగా జి.ఏ. డి|గీ యిచ్చేవారు.

కాని=ఓక ఇబ్బంది వచ్చింది. ఈ పాఠశాలలో చదివిన బాలికలకు. 1వభుత్వోద్యోగాలు అభించక పోవటంతో బాధ కలిగింది. రావుగారి కృషి ఫలితంగా" ఆం[ధా యూనివర్సిటీవారు తమ నియమాలను నడలించుకొని, కొంత సౌకర్యం కలిగించినందున 1915లో ఈ పాఠళాల బాలికలకు ఆంధా మెట్రిక్‌ పరీక్షకు వెళ్లే సౌకర్యం కలిగింది.

శూన్యహస్తాలతో స్థావితమయిన చ విద్యానంస్థ రాజాబహదూర్‌ వెంకో (ట్రామారెడ్డిగారి పోషకత్వములో [కమాభివృద్ధి చెందింది. మహోదారులయిన. అంధుల, ఆం[ధ్రేతరుల అభిమానాన్ని చూరగొన్నది. ఆర్థిక పుష్టిని చేకూర్చు కున్నది. ఈ నంస్థకు రావుగారు కార్యదర్శి, రాజాబహదూర్‌ గారు అధ్యక్షులు.

రావుగారికి (ప్రాంతీయభేదం లేదు. కనుకనే (గంథాలయములో తిక్కన్న, పోతన్న మొదలైనవారి వర్థంతులు జరిపేటప్పుడు పెద్దలు ఆధిపత్యం వహిం బాలన్న వికాలభావంతో నర్కారాం[ధులను ఆధ్యక్షులుగా (పానంగికులుగ్తా ఆహ్వానించేవారు. వారికి తమయింట్లో ఆతిథ్యమిచ్చి, నగరంలోని విశేషాలన్ని టిసీ చూవించి--వారికి రాకపోకల ఖర్చులేకాకుండా నన్నానాలు జరివి 116రూ. సమర్పించి సాగనంపేవారు. దాని కయేఖర్చులు చందాలుగా విరాళాలుగా సేక తించేవారు. రావుగారివట్ట గల భటక్తిశద్దుతో ఆ ధనం అట్టా సమకూరేది గ్లాని, ఇచ్చినవారంకా ధనవంతులై కాదు. అటువంటి విశాల వృదయంగల శావుగారికి ఒక గడ్డుసమస్య ఎదురైందొకసారి,

180 తలుగు వైతాళికులు మహానభలపట్లీ (వభుత్వంవారు పెట్టిన ఆంతలన్తు క్రమంగా తొల గించుకుంటూ వచ్చిన రావుగారికి ఆగ్మధులే ఎదురుతిరిగారు. హైదరాబాదులో నిజాం రాష్ట్ర్రార్యధ జనసంఘం స్థావితమైనప్పుడు కొందరు “మేము బిటిమ ఆం్యధులము-మా (బిటిష్‌ ఆం(ధత్వాన్ని మేము వదలుకోము” అని నభ్యులుగా చేరటానికి నిరాకరించారు. అంతటితో ఆగక నీలగిరి వ్యతికలో “ఆంద మని సభలు రాజకీయనభలే నవి” వ్యాసాలు [వాశారు_(వ్రాయించారు.. దానికి రావు గారు చాలా వాధపడ్డారు. కాని ధైర్యాన్ని కోల్ఫోలేదు. వాటిని ఖండిస్తూ ఆ వికలోనే వ్యాసాలు (వాళారు, అయినవృటికీ వ్యతిరేక [పచార ఫలితంగా (వభుత్వం “మీలో మీకే అభ్క్మిపాయభేదా లున్నాయ “ని మహానభలమా [గంథా అలయ నభలనూ ఆపు చేయించింది. ఒక పర్య్నాయము “ిటిష ఆంధులు-నిజాం రాష్ట్రాంయ్యధ్రులు” అన్న నినాదాన్ని లేవదీసి ్రీకృష్ణదేవరాయార్యధ థాషానిలయములో ఒకదుమారాన్ని కొందరు లేవదీళారు. కాని.ఆ దుమారాన్ని రావుగారూ, మునగాల రాజాగారూ మేరు పర్వుతాలలా నిలబడి పటావంచలు కావించారు. ఇలా (పతిఘటించినవారు నిజాంరాష్ట్రాంం్ధధులను ఆ్యశయించి ఆకమ మైన ముల్కీ నర్జిఫి కేట్టను పుట్టించుకొని, (వభుత్వో ద్యోగాలు సంపాదించిన ధీరులు. సభలపట్ట (వభుత్వం ఏట్టా _పవర్రించిందో వతికలపట్ల కూడా ఆ విధంగానే నడిచింది. రావుగారు ఎన్ని పర్యాయాలు పటిక స్టావించాలని (వభుత్వాజ్ఞను కోరినా లభించలేదు. (వభుత్వం దృష్టిలో రావుగారు అపాయ కరమైన వ్య క్తి. కాని-తరువాత ఎప్పుడో “అనుజ్ఞ ఇస్తా ” మంటూ (వభుత్వం ఇచ్చిన జవాబుకు రావుగారు జవాబివ్వులేదు, బుక్కపట్నం రామానుజాచారి 5. 4.౨. షం [వభుక్వానుమతిని పొంది తెలంగాణా వతికాభారం వహించి రావుగారి నవోయాన్ని అర్థించారు. రావుగారు తమకు వ(తికలతో (ప్రత్యక్ష సంబంధం లేకపోయినా తెలుగు వతికలలో వ్యాసాలు (వాసేవారు. ముఫేరి దక్కను ప్యతికకు ఉరుదూలో సంపాదకీయాలు వ్రాసేవారు. రావుగారు ఆంధ ఆంగ్ల ఉరుదూ భాషలో అనర్గళంగా ఉపన్యనించ

యొక్టకొ మూడపాటీ హనుమంతరావుగారి జీవితము శతక గలి ళక్రీమంతులు. ఆన్సవాదం కూడా భావం చెడకుండా చేయగలరన్న జేరు ఉన్నది. ష్మతికా రచనలో వారిది అందెవేసిన చెయ్యి: రావుగారు. హనుమకొండలో ఉండగానే వతనరచనా, కవిత్వమూ (బాయటం మొదలుపెట్టారు. రెండు [(వథ్యాత (గంథాలు అనువాదం చేశారు. శాని రావుగారు ్మవచురించే లోపల వాటినెవరో [వచురించారు. కనుక-అవి అంతటితో ఆరమరుగ్లై పోయాయి. రావుగారు 1910 నాటికే కథారచయిత "అని తెలంగాణా సాహిత్య చరి[తవల తెలుస్తున్నది. రావుగారు ఎవరివయినా సరే-పొరబాట్టను సహించేవారు కారు. వాస్త వాన్ని తలక్రిందులు జేసిన రచనలను వెంటనే ఖండించేవారు. నిజాం రాష్ట్ర నికి సంబంధించిన (గామాలనూ కవులనూ తారుమారుచేని ఎవరో (వాసినట్టు ఎరావుగారికి తెలినింది. ఆఅ రచయితదృష్షిలో “తెలంగాణావారు అనథు "-ఆం్యధులు కారు. తెలంగాణా ఆంధ్రదేశం కాదు. తెలంగాణావారు వలన పోయిన అంధులు” అని ఒక వ్యతిక [పకటించగా రావుగారు పౌరుషంతో వెంటనే కలం చేతబట్టి సోదాహరణంగా వ్యాసంవాని ఆ వాదాన్ని ఖండించారు. నిజాం (ప్రభుత్వము రాజ్యాంగ (వణాళికను నిర్మించటానికి ఒక కమీ “టీని నియమీంచి దానికి ఆరవముదయ్యరగారిని అధ్యక్షులుగా (ప్రకటించిందీ. "ఆ కమిటీకి [పజూభ్మిపాయాన్ని వ్యక్తం చేయటోనికి ఒక నమితీ ఏర్పడ్డది, చానిలో మహమ్మదీయులూ, అర్మధ కర్నాట మహారాష్ట్ర నాయకులున్నారు. వారంతా విద్యాధికులు రెండు మూడు డి[గ్రీలున్నవారు. అయినప్పటికీ ఏ డి|గీ -అేని రావుగారు ఆ నమితికి అధ్యక్షులుగా ఎన్ని ైనారు, దానికి కారణం రావు _గారు “నిజాం రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ సంన్కరణలు” అనే (వజా వరివత్తు వలన ఏర్పడిన కమిటీ నివేదికను ఆంగ్లభాషనుండి తెలుగుభాషలోకి అనువ దించటమే. దానిలో కూడా అనుభవం సంపాదించిన వారు కావటంచేత ఆంధధే 'తరులకు కూడా వారిపట్ట అపారమైన గౌరవాభిమానాలు ఉండేవి. రావుగారి ఆశలూ ఆశయాలూ అసమానమైనవి, యవకులయందు జకొర్యోత్సావోన్ని పెంపొందించాలనీ |ప్రజ్వలింవచేయాలనీ వారి ఆశయము. దేళ “సేవ చేయాలన్న ఉద్దేశ్యంతో ఊదేకానికి తోబడకూడదు. మన రాష్ట్ర పరిస్థితు

కతిని తెలుగు వై తాళికులు- లను ముందు బాగా గమనించాలి. హిందూ మహమ్మదీయ క్రైన్తవాది వివిధ మతాలు గలది మన రాష్ట్రము. మహార్షాష్ర ఆర్యధ కర్ణాటక ఉరుదూ మొద లైన భాషలున్నాయి. వీటన్నిటినీ దృష్టి యందుంచుకొని నమరస థావాన్ని ఆదర్శంగా పెట్టుకుని.తొందరపాటు మాని మందంగానైనా నరే-పట్టుదలతో ముందంజ వేయాలని యవతీయువకులకు [పబోధిన్తూ ఉండేవారు. గాంధీజీ మాదిరి రావుగారికి యువతరం తొందరపాటును ఒక చిరు నవ్వుతో |తోసిపారేసే అలవాటు హైదరాబాదులో విద్యావిజ్ఞానోద్యమాలకు రాజా బహద్దరు 'వెంక్కటామా రెడ్డిగారు సంపూర్ణంగా రావుగారికి తోడ్పడ్డారు. సర్వథ్రీ కొండా వెంకట “రంగారెడ్డి నురవరం (పతావరెడ్డి, మాదిరాజు రామకో టేశ్వు(రావు, గడ్డం రామ కృష్ణారెడ్డి, మందుముల నరసింగరావు, రామచందరావు, బూరుగుల రామ కృష్టారావుగారు అమిత విశ్వానసంగల నహవరులు. నిజాం రాహ్ట్రాయ్యధులకు ఎనలేని సేవచేసిన (వియతమ నాయకుడికి షష్టి వూర్తుత్సవము చేయాలని పెద్దలు సంకల్పించారు. పెద్దలంతా వారి నహ చరుజే. ఒక రూపాయి మొదలుకొని వెయ్యి రూపాయల వరకూ (పజలనుండి విరాళాలు సేకరించారు. ఉత్సవనిధి మొత్తము 11118-7-0 వసూలయింది.. 1048 ఫిబ్రవరి 6,7 తేదీలలో రెడ్డి హోస్టలు ఆవరణంలో ఈ మహోత్సవము జరిగింది. ఆహ్వాననంఘాధ్యక్షులు రాజా బహదూర్‌ వెంక[(ట్రామారెడ్డిగారు; ఉత్సవ కార్యదర్శి కొండా వెంకట రంగారెడ్డిగారు. అది కన్నుల పండుగయిన ఉత్సవము. తెల్ల గుజ్జాల బగ్గీలో హనుమాన్‌ బేక్టీలో ఉన్న రావుగారి ఆం్యధ్రకుటిరంనుండి రెడ్డిహాస్టలు వరకూ ఉరేగింవు జరిగింది. దారి పొడుగునా వర్తక నంఘాలు రావుదంపతులకు వూలవోరాలు వేస్తునే ఉన్నాయి. నభకు రాజా బఐహద్దరు వెంకటరామారెడ్డిగారి స్వాగతవచనాలూ-- ఆరవముదయ్యంగారి [పప్రారంభోపన్యాసము - కడప కోటిరెడ్డిగారి అధ్యతోప వ్యాసము-రావుగారి సేవను గురించీ, గుణగణాలను గురించే [పళంసలూ-మధ్య, మధ్య హార్షధ్వానాలూ-సురవరం పతాపరెడ్డిగారి సన్మానపష్మత్‌ సమర్పణా-ఆా నాటి _ ఉత్సవమొక డాక్యుమెంటరీ చ్యిత్రమువంటిది. నిజాం రాష్ట్రంలోని:

ఎడార్టక్‌ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి జీవితము క్షేతితి ఆంధులూ అంధ్రేతరులూ కూడ రావుగారిని (పళంసించి పూలమాలలు వేశారు. శిరోమణి రంగాచార్యులుగారు రావుగారి జీవితకథను బ్యురకథగా రచించి శానం చేళారు.

ఈ ఉత్సవం (వత్యేకత తులాభారము. పెద్ద (తానులో వారిని కూర్చో జెట్టి తూకం రూపాయ నాజేలతో వేళారు.?ఆక్కినేవల్లి జానకి రామారావుగారు, ఆదిరాజు వీరభ్మదరావుగారు “మరొక రూపాయ వేయండి” అంటూ కొనరి శొనరివేయగా రావుగారి ఐరువు 8400 రూ. తూగింది. ఆ ధనాన్ని రావుగారికి సమర్పించింది ఆహ్వాన సంఘం .

రాష్ట్రమంతటా రావుగారి ఫోటో బెట్టి వష్టిపూర్తుత్సనాన్ని జరువు కున్నారు అభిమానులు.

షష్టిపూ ర్తినంచిక ఆహ్వాన సంఘం పవాన వెలువడ్డది. ఆ సందర్భంలో “లావుగారికి సన్మాన వూర్వకంగా అభించిన మొత్తము రూం 8420.15--0. వానిని రావుగారు ఆంధ సారస్వత నికేసంగా స్థిరీకరించారు. దానికి (టస్టీలు నర్వ కొండా వెంకటరంగారెడ్డి, కొమ్మవరపు సుబ్బారావు, ఆది శాజు వీరభ[ధరావు, నరోత్తమరెడ్డి బిదురు వేంకట శేషయ్యగారలు దీని వకాన (గ్రంథాలు వెలువడ్డాయి. మిగతా ధనాన్ని విద్యాాపచారా నకి వినియో శించారు.

రాజా బహదూర్‌ వెంకట్రామారెడ్డి మహిళాకళాళాల రావుగారి కృషి ఫలి తంగా స్థావితమయింది. దానికి ఉస్మానియా యూనివర్సీటీకి అనుబంధ కళా శాలగా అనుమతి పొందటానికి సారన్వత నిక్షేపంలో (గంథ విక యంవల్ల వచ్చిన దనాన్ని మొత్తం 19000 రూపాయలను రావుగారు ఉదార భావంతో సమర్పించారు.

థారతదేళానికి స్వాతం్య[త్యము వచ్చిన తరువాత-నిజాం రాష్ట్రంపై జోలీను చర్య జరిగిన తరువాత-పూ రపు వరిస్థితులు మారిపోయి- [ప్రజారాజ్యం

లో 1951లో, నంపూర్జాధికారంగల పురపాలక సంఘం శాసనబద్ధంగా అవత టించింది." ఆర్మధ కర్ణాటక మహార్నాష్షంల కూడలి అయిన హైదరాబాదు నగరంలో ఈ సంఘానికి ఎవరిని అధ్యకులుగా ఎన్నుకోవాలన్న సమస్య కటమరించింది” అందరూ ఏక్మగివంగా రాప్పగారిని ఎన్నుకొని నగరపితను

క్షేరికీ తెలుగు వై తాళకులు- చేసీ గౌరవించారు. మేయరు పదవికి ఒక సంవత్సరం మా్య[తతమే గడువు. కాని (ప్రతి నంవత్ప్సరం జరిగే ఎన్నికలలో రావుగారే తిరిగి తిరిగి ఎన్నిక అవుతూ 1951 నుండి 54 ఏప్రిల్‌ వరకూ ఆ పదవిలో ఉన్నారు. వారు మేయరుగా ఉన్న కాలంలో (పజల సొకర్యార్థం (గీవెన్సు కమిటీని నెల కొల్పారు. నగరంలో ఉన్న అన్ని [గంథాలణూలకూ. ధనసహాయంచేసే సంప్రదాయాన్ని నెలకొల్పారు. వైంమరీ పాఠశాలలలో సాంఘిక విద్యాభి వృద్ధికిగాను. (ప్రణాళికాబద్ధంగా పాఠశాలలు ఏర్పాటుచేశారు, సన్మానపటాలు ఆంధభాషలో రచితమయ్యేటట్టుగా నియమం పెట్టారు.

రావుగారి కార్యాచరణా, వారి ఆలోచనలూ నగరంలో ఉన్న అన్ని జాతుల వారికీ-అన్ని రాజకీయ వర్గాలవారికీ ఆదరణీయంగానూ-శిరోధార్యం గానూ ఉండేవి. వారికి (వత్యతంగానో నిజాంరాష్ట్రంలోని అన్ని సంఘాల తోను సంబంధం ఉంజేది.

1952లో జరిగిన సాధారణ ఎన్నికలలో రావుగారికి నగర నియోజక వర్గంలో టికెటు లభిస్తుందని అందరూ విశ్వసించారు. కాని-కమ్యూనిష్టు. (పాబల్యమున్న గద్వేలు నియోజకవర్గానికి వారిని కేటాయించటంతో అది విజయవంతం కాలేదు.

1858లో శాననమండలి ఏర్పడినప్పుడు ఎసెంబ్టీ నియోజకవర్గం- నుండి కౌన్సిలుకు ఎన్నికయినారు. నభాపతిగా $58 నుండి 64 వరకూ పని బేళశారు, తరువాత రెండు సంవత్సరాలు సామాన్య నభ్యులుగా ఉన్నారు 8 సంవత్సరాలు సభావతిగా ఉన్నకాలంలో సకల జననసమ్మతంగా సభ నడి- పారు. వారికి వీడ్కోలు ఇచ్చేటప్పుడు కౌన్సిలులో ఉన్న అన్ని వక్షాలూ వారి మేధావిత్వమూ - కార్యదీఇ న్యాయతత్పరతా-సమయన్సూ శ్ర్తీ-సౌజన్యాలను కొనియాడారు.

1955లో మాజీ రాష్ట్రపతి రాజేంద్యపసాదుగారు. రాష్ట్రపతినిలయం.- లో న్వయంగా రావుగారికి వద్మభూషణ వీకుదు వతకాన్ని తొడిగారు. వారు ఎప్పుడు హైదరాబాదు. వచ్చినా రావుగారిని కలుసుకుని “మనిద్దరి పుట్టిన రోజు ఒకటే కదూ” ఆంటూ కులాసా కబుర్దు చెప్పుకునేవారు

వార్టుకో మాడసొట్‌ హోనుమంతరావృగారి బేవితము క్షేతద్‌ ఖూరుగుల .రామకృష్ణారావుగారు ఛాన్సలర్‌ గానో నూరి భగవంతంగారు వైన్‌ ఛాన్సలరుగానూ ఉండగా రావుగారు ఉస్మానియా -విశ్వవిద్యాలయానికి కాళ్వుత సెనేట్‌ సభ్యులుగా నియామకమయినారు.- క సంవత్సరాల కాలము సిండికేటు సభ్యులుగా సేవచేశారు. ఉస్మానియా యూనివర్సిటీలోనూ- బయటా విద్యారం గానికి చేసిన సేవను పురస్క రించుకొని 1856 లో జరిగిన స్నాత కోత్సవంలో ఛాన్సలర్‌ గా ఉన్న రామకృష్ణారావుగారు “౨౯౬ 01 పశింంం2లట26-. వాజ్మయ ధురంధర”ొ వట్టాన్ని ఇచ్చారు. రావుగారు ఇతరులకొక న్యుూతమూ తనకొక సనూ్మూతమూ గలవారు కారు. తెలుగు బోధనభావషగా గల పాఠకాలను స్టాపించినప్పుడు తనభార్య మాణి క్యమ్మగారిని దానలో చేర్చారు. ఆమె కర్వే యూనివర్సిటీ ఇంటర్‌ మీడిఏటు పరీక్షనిచ్చిన విద్యావతి: సిరినిళ్ల ఆంద్ర మహానభలతో పాటు జర్‌గిన మహీళా సభకు అధ్యక్షత వహించారు. రావుగారిని వారి అనుయాయులూ, ఇంకా ఇతరులూ వారిది "తాబేటి నడక పాలిసీ” అని పేరు వెట్టారు. దానికి వారి చిరునవ్వే సమాధానము, చేసే వని ఆలన్యమయినా నిర్మాణాత్మకంగా ఉండాలన్న వద్ద్ధతి వారిది. గట్టి పట్టు దలతో-ముందడుగు చేయాలన్నది వారి నూకి, తాను తలపెట్టిన కార్యము పూర్తి అయ్యేవరకూ. ఎక్కిన గడవే ఎక్కుతూ. దిగిన గడపే దిగుతూ (శ్రోమించేవారు. రావుగారి (పజ్ఞాపాటవ్రాలు పల్లెసీమలకు కూడా పాకాయి. వారంతా నలవి నంధవ్రతింపులకు రావుగారి వద్దకు వస్తూ ఉండేవారు. రావుగారు ఆం్యధులను న్మిదావస్థనుండి మేల్కొలిపి వారిలో. దేశాధి మాానాన్ని-అత్మగౌరవాన్నీ-రాజ్యాంగ భావాన్నీ వృడ్ధిచేసిన మహాపురుషులు. ఏటంం[164 ₹017£648 ను ఎందరినో తయారుచేసిన నాయకులు.

“ రావుగారీ నకల జననమ్మతమైన నాయకులు. వారిది నిష్మల్మ వమైన చిత్తముం స్వార్భరహితమైన చింతన. న్వచ్ళమైచ ఆదర్శము, అనేకమంద్‌ వీర్‌ ఆదల్శొలను ఆచోరణలో పెట్టబోయి పొరబాట్టు చేశారు. అప్పుఢు వారిని వరిదిద్దటం రొవుగారీ వంతుగా ఉండేదొ.

కేతకి తెలుగు వై తాళికులు నురవరం వతాపరెడ్డిగారు “రావుగారిలో ఒక గొప్ప లక్షణమున్నదెం ఎవరిలో ఏ శక్తి ఉన్నదో [గ్రహించి వారిచేత ఆ పని చేయిస్తారు. సహాయ కులనూ అనుయాయృలను తయారుచేయటంలో వారికి వారే సాటి” అని ఛలో క్రులాడేవారు. రావుగారిది వపశాంత గంనీర (పజ్ఞాశ కీ. వారి నిరంతర కృషివళి ఆలుగునాడు వెలుగునాడై నది. ఆంధజ్యోతి ఆమరజ్యోతి అయింది- న్రీవిద్యావచారమూ స్త్రీలలో చైతన్యమూ కలిగించిన నంన్క-ర్త- రాజకీయాలతో సంబంధం పెట్టుకుంటే సంఘాలు చిరకాలము మనజాల వనే విశ్వాసము గలవారు. ఆం్యధ సొరస్వత పరిషత్తు ఇంత ఉజ్వలంగా వెలగటానికి గల కారణము రాజకీయాలకు దూరముగా ఉండటమే. (ప్రజా సభ్యతను పోషించిన మవావ్యక్తి. తన అభిండజ్యోతితో ఎర్నో చిన్న చిన్న జ్యోతులను వెలిగించిన మహా తో్యితి. రావుగారికి మొదటభార్యవల్హ కలిగినది స్త్రీ సంతానము. ఆండవ భార్య వళ్ల కలిగినది పురుష సంతానము, రావుగారిది నంపూర్ణాయుర్దాయము. బారు ఎనభై సంవత్సరాలకు వెగా జీవించారు. వారి జీవిత కాలములో కుటుంబము సుఖకాంతులతో కళకళ లాడుతూ ఉండేధిం వారు వకాలత్‌ చేసేటప్పుడు హనుమాన్‌ టేక్తీలో అనాథ శరణాలయంగా ఉన్న ఇంటిని కొన్నారు. దానికి [కొత్త [క్రొత్త అలంకారాలు చేని ఆంధ కుటీరమని పేరు వెట్టారు ఆ కుటీరములో ఉండే రావుగారు. తెలుగు భాషను దాస్య శృంఖలాలనుండి విముక్ష్తను చేశారు. ఆ కుటీరములో ఉండే. తెలుగు వారిని సువుప్తావస్థనుండి మేల్కొలిపి చైతన్యవంతులను చేళారు. ఆ కుటిరంలో ఉండే లెక్కలేనన్నీ సంస్థలకు నిర్మాణయుతమైన [ప్రణాళికలను రచించారుం ఆ పుటీరంలో ఉండే (ప్రజలకు సమరన భావాన్ని (పబోధం చేశారు.

యాక్టర్‌ మాడపాటి హనుమంతరా వుగారి జీవితము శేత్‌పై నిజాం రాష్ట్రంలో కంటకాలను తొలగించి అన(ధ్రులకు - 'వెలుగుబాటలు వెసిన రావుగారి ఆ కుటిరము వారు లేక-నిర్టీవంగా ఉన్నది. వారి. నతీమణి మాటలలో చెప్పాలంటే “ఒకనాటి అనాథళరణాలయము తిరిగి ఇవ్వుడు అనాథ శరణాలయమై పోయింది”. ఇప్పుడు తెలుగువారి హృదయాలలో వెలిగేది ఆ దివ్యతేజస్పే మరి £

“ఆంధ పితామహ” “పద్మభూషణ” మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి భాషా-సేవ - దేశసేవ

• డౌ// దొ బి, ను(ివ్యాణ్ధూం

తెలుగువారు “తాత” గౌరవాన్ని అంత తేలిగ్గా ఎవరికీ ఇవ్వరు. ఆల

నాడు జాతినీ సాహీత్యాన్నీ సముద్ధరించిన తిక్కన సోమయాజిని 'కవ్మిబహ్మ” బిరుదంతో గౌరవించారు. ఆ తరువాత (పబంధ రచనా [న్యకియకు [పాణం పోసిన అల్లసాని పెద్దనను 'ఆంయ్యధ కవితా పితామహు' డని (పళంసించారు. పీరుగాక ఒకరిద్దరు పితామహులు వినబడతారుగాని వారికి చిరక్టీర్తి లభించలేదు... ఏమైనా, వీరంతా సాహీత్యరంగానికి మ్మాతము సంబంధించిన వారే. ఈ శతా బ్ఞంలో జాతివితగా భారతీయుల హృదయాల్లో సమున్నత స్థానాన్ని నంపా- చించుకొన్న గాంధీమహాత్ముడు తెలుగు బ్రిడ్డలచేత “తాతాః్‌ అని విలివించు. కొన్నాడు, ఆ తరువాత పండిత జపపాోల్‌లాల్‌ న్నెహూ "చాచా నహ” గౌ బాలల హృదయాలో నిలిచిపోయాడు. ఆయికే, తెలుగు నాయకుల్లో “ఆంధ వితామవాి గౌరవాన్ని పొందిన ఏకైక నాయకులు కీ శే. మాడపాటి వాను. మంతరావు పంతులుగారు. తెలుగువారు పితామహ బిరుదగౌరవాన్ని ఒక నూత్న నృష్టి చేసిన వారికి గాని, ఒక నూత్న (ష్మక్రియను (ప్రవరింపజేసిన వారికిగొని, జాతిలో ఒక నూతనో ్రేవాన్ని కల్పించిన వై తాళికునికి గాని ఇచ్చి తమ కృతజ్ఞతను వ్యక్తం చేసుకుంటారు. అందులో మరో విశేషం కూడాఉంది. వీతామహళబ్దిం మూడుతరాల ఉనికిని వ్యంజింవచేస్తుంది. తాతనుండి మనుమని చాకా మూడు తరాలు ఉంటాయి. మనువడు చేసే గురింపే తాత గౌరవం. అంటే ఏ మవిపురుషుని సేవలు ఆయన జీవితకాలంలోనే మూడుతరాల వ్యక్తుల్ని ఉ లేజపరిచి ఒక మవా(పప్రయోజనం సాధింవచేస్తాయో ఆయనే వితామహ బిరు దాన్‌ కర్తుడౌతాడన్న మాట।ః “ఆంధ పితామహి” హనుమంతరావు వంకులుగా రటి దేళ సేవ చేసిన మహనీయులు కాబళ్లే అఆ బిరుదం ఆయనకు సార్థక మైంది. జెంంగాణంలో [పతి తెలుగువాడి గుండె ఆయనపేరు చెప్పంగానే ఖ క్తివిన్నమ:

మాడషాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషా'సేవ _ చేళశసేవ శతి భావంతో జోహారులర్పిన్తుంది. తరత్తరాల తెలుగువారు చిరకాలం తలచుకొని దేశ సేవ, భాషాసేవ చేసిన మహితాత్ముడు పంతులుగారుః ఆయనకు [ప్రజలు భక్తిపపత్తులతో ఇచ్చిన బిరుదం “ఆంధ వితామవా”; పభుత్వం, వారి సేవ. లను గుర్తించి ఇచ్చిన బిరుదం “పద్మభూషణ '.

“సాంస్కృతికంగా, భాషారీత్య అణచబడిన తెలంగాణా (ప్రజల్లో తలుగు (గ్రంథాలయాలు, పఠనమందిరాలు స్టావించి. తెలుగు వ్యతికలు (వక టించి, ఆం్యధచరిత వరిశోధన జరిపించి తెలుగు [పజలలో ఆంధభాష వైన ఆనక్రి వారి జాతీయ సాంస్కృతిక వికాసానికి దోహద మివ్వటం జరిగింది ముఖ్యంగా [గంథాలయోద్యమము ఖాగా వ్యావీంచింది. తెలంగాణా వివిధ 1పాంతాలలో సభలు, సమావేశాలు జరివీ (పజలో వైతన్యం కలుగజేయు కృషి జరిగింది. ఈ ఉద్యమాని కంతటికీ 'పద్మభూషణ' శ్రీ మాడపాటి హను. మంతరావు వంతులుగారు వెన్నెముక వంటివారు. అం ధోద్యమాన్ని తెలంగా ణంలో స్థాపించింది వారే. అందుకే వారికి “ఆంధ ఏతామహూు డనే పేరు వచ్చింది వారితో సవస్తుతం ఖేదించే వారు కూడా, ఆరోజుల్లో వారు చేసిన కృష్‌వి [పళంసించకుండా ఉండలేరు”* అని పంతులుగారి మితవాద వైఖరిని. సమర్థించని (శ్రీ రావి నారాయణరెడ్డిగారు చేసిన [ప్రశంన గమనింపదగినది.

పంతులుగారు. తెలుగుదేశానికి అవిచ్చిన్నంగా ఆరవైైయేబృ సేవ చేళారు (1904 నుండి 1904 వరకు). ఈకాలాన్ని మూడు ఘట్టాలుగా విభ జింపవచ్చు. మొదటి ఘట్టం 1904 నుండి 1980 దాకా. రెండవ ఘట్టం. 1080 నుండి 1950 దాకా మూడవ భఖట్టం 1951 నుండి 1961 దాకా. 1904 లో హనుమకొండలో (శ్రీ రాజరాజు నరేంద్ర ఆంధ్ర భాషా నిలయం స్టాపింప బడింది. ఆ గంధాలయ స్థావనానికి కృషిచేసిన పెద్దలలో పంతులుగారు ముఖ్యులు; వారి (పజాసేవా జీవికాని” అది ఒక మహారంభం.

ఇరువదవ శతాబ్ది (పారంభదళలో తెలంగాణంలోని తెలుగు పజల స్ధితి గళుల్ని తెలుసుకుంటే (గంథాలయ [ప్రారంభ పాముఖ్యం తేటపడుతుంది. '్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగా రి మాటల్డ్లో-' 'రెండునూర్హ పాతిక సంవత్సరాల ఆసస్థాపా పరిపాలన ఫలితముగ హైదరాబాదు రాష్ట్రములో ఆం[ధుడు తౌర

స్వామి; వార్టనం: ' తెలంగాణా రాజకీ యో ద్య్భ్యమము-చర ఈ- వుట 1617

తేజం తెలుగు వైతాళికులు క్యాంధుడై నాడు అతనికి అరబ్బీ, ఫారసీ భాషలతో అక్షరాభ్యాసము కావించు యస్థితి కలిగినది ఉర్జూభాషయే రాజభాష; మరియు [ప్రాథమిక దళనుండి విశ్వవిద్యాలయ దశవరకు జోధనాభాష అయినందున ఆంధభాషకు కొన్ని భత్రాద్దాల అజ్ఞాతవాసము (పావ్రించినది. ఈకాలమున ఆంధధుడు అన్నిరంగము లందు వెనుకబడినాడు. పరిపాలనా రంగమున ఆతనికి తగినస్థానము లభింవ లేదు. పరదా, వరశుల్కము మొదలైన సాంఘిక దురాచారాలు (వ్రబఐలియుం డెను. తెలుగురైతు పన్నుల భారముతో [కుంగి దరిదదేవత పాదాల్మకింద నలిగిపోయెను. చదువుకున్నవారి సంఖ్య నూటికి మూడింటివరకు దిగజారెను. తెలంగాణముస పాఠశాలలు, కళాశాలలు, చాల కొద్దిగా ఉండెను.” =: అంటే వై కాంపాలనలో తెలుగువారు ఆర్థికంగా, సాంస్కృతికంగా వెనుక బడియున్నా రన్నమాటః వారు తమమాతృథాషలో వ్యవహారాలు జరుపుకోవడానికిగాని, వతి కలు నడుపుకోవడానికిగాని, తమ సాహితీ సంస్కృతుల అభ్యుదయానికి కృషి చేసుకోవటానికిగాని పభుత్వ విధానాలు (పతిబంధకాలుగా ఉన్నాయన్నమాటః విద్యావంతులే నూటికి ముగ్గురైతే అందులో తెలుగులో విద్యావంతులు ఏకొందలో ఉండేవారు. హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో అధికనంఖ్యాకులు తెలుగువారే కాని వారి భాషకుగాని, సాంన్కృతిక వికాసానికిగాని ఎట్టి [ప్రోత్సాహమూ లేక పోవ మంవర్ది ఒక విధంగా వారు అంధకార యుగంళౌ నివసిన్తూ ఉండేవారని చెప్పాలి తెలంగాణాశికి వెలుపలత4న్న అంధులు ఆంగ్ధాంధ భాషా వికాసాన్ని సాధించుకుంటూ, అభిలభారతంలో ఆరంభమైన స్వాతంత్యోద్య మంలో భాగ స్వాములై జాతివిశాసానికి తోడ్పడుతుండేవారు. అట్టి అఆవకాళం మైదరాబాదు లాష్టాం[ధ్రులకు లేకపోయింది అందువల్ల తెలుగ్ముపజ మూగబాధ పడింది యిక్కూడ- జాతివికా*ం, దేశ సౌభాగ్యం విద్యావంతులమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. “రాటం బ0506510' 0 & ౧౦౪౧౮” 6696963 ౧౦౬౦౩ 116 2023062006 0£ 103 16760365, 06 08 ౧6 8069841 0 16 02010040410558 ౨01 0 ఓం 06218 01 169 40110 0211640835 046 1౬00951505 12 ఓం 200006౯ 01113 0210720666 6102603, 12 16 మలు 05 ఆరేజం (05 ఆ౩1180160- మింయ€ 206 0821820167” అని మార్టిస్‌ లూథర్‌ అన్నాడు అందువల్లి హైదరా ల ఆలంగాణాలో జాతీ యోద్యమాలు పుట. కీకీం

మాడపాటి హనునుంతరావు పంతుఠల.గారి థాషాసేవ - చేశసేవ క్షేశ్షపే వారిని విద్యావంతులుగా తీర్చిదిద్దడంమీద (వధానంగా ఆధారపడి ఉందని. అప్పటి తెలుగు పెద్దలు భావించార్లు, (వజలలో విద్యాభివృద్ధి కలిగితే నమన్యల సదపగాహనం, పరస్పరభావ వ్య క్రీకరణం, సంఘీభావం, జాతీయవై తన్యం, దేళస్వాతర్యత్యం, స్వయం పరిపాలనళ క్తి, న్యాయాన్యాయ వివేచనం, అభ్యు దయంమీద విళ్వాసం [(కమంగా కలుగుతాయని తలంచారు. జేమ్స్‌ ఎ గార్‌ ఫిల్‌ అన్నట్లుగా “లల ప 1020౯02006 60 గండం 206 (28606 వైంం౪1జా 606౦4600, ఇం ఇన!ంపి 26016౯ 666400 101 శటంటింల ఛ29 09 6౧౫2౦696 0410621266 తెలంగాణంలో తెలుగువారికి అప్పుడు స్వాతంత్యం ఎలాగూ లేదు; సాంఘికన్యాయం కరువై పోయి-ది; ఇక మాతృ భాషలో విద్యాభ్యాసమన్నా లేకపోతే ఫై రెండూ సాధించే అవకాళమే నున్న. విద్యావ్యా వ్రిలో మాతృభాషకు [ప్రాధాన్యం ఇవ్వబడింది. ఎందువల్టనంటే_మేలుకో' వలసింది ,పజలు. అందరికీ అందుబాటులో ఉండేది మాతృభాష. [వతివాడికీ తల్లిమీద లాగ్గా తన భాషమీద కూడా ఆదరాభిమానాలు ఉంటాయి. మాట్లాడ టం ఉగ్గుతోనే వస్తుంది; కాస్త కృషచేస్తే చాలు [వ్రాయటం చదవటం కూడా సులభంగా వస్తాయి. అవగాహనళ క్రి అభివ్య క్రిళక్తీ అధికమౌతుంది ప(ికలు చదవగలడు, దేళస్థితిని తెలునుకోగలడు, తాను పెదగగలడు; పదిమందికి తన అభిప్రాయాన్ని చెప్పి ఒప్పించగలడు సాంఘిక, సాంన్కృతిక చైతన్యానికి సాధనంగా నిలవగలడు. జాతివికానం అఫ్బడు.” నులభతరమౌతుంది. ఈ “దృష్టిలో తెలంగాణలో మొదట (గ్రంథాలయోద్యమం మొదలైంది. (గంథా లయం మౌన విద్యాలయం. పదిమంది ఒకచోట చేరి (ప్రపంచాన్ని చదువు తారు; విజ్ఞానాన్ని పంచుకుంటారు, సాహిత్యాన్ని ఆస్వాదిస్తారు, నంఘీభావా నికీ, సాహిత్యారాధనకూ దేవాలయం లాంటిది [గంఠాలయం. తెలుగువారి కప్పట్లో కావలిసింది ఆ రెండూను. “అన్ని విధములగు నౌన్నత్యము నలవడ' జేయ నత్యవసరమగు సంఘీభావము, పూర్వచర్మితను గూర్చిన గౌరవమును, భావిభాగో?దయ విషయమున విశ్వానమును తెలుగువారి హృదయ క్షేతములం దంకురింపనిచో మృతతుల్యులుగా నున్న వీరి భావి నంతానము గతి యేమి కావలయును?” (తెలుగు వ్యతిక) అని మాడపాటి హనుమంతరావు పంళులు గారు అప్పట్లో బాధపడినారు.

తెలంగాణంలో ఈ ళతాబ్చి [ప్రారంభంలో (గ్రంథాలయోద్యమం ద్వారా, (వజావిజ్ఞానానికి తోడుపడే (గంథాల _వచురణంద్వారా తెలుగువారిలో జాతీయ.

శేకీని తెలుగు వైతాళికులు శై తన్యాన్ని తీనుకొని రావటానికి (వయత్నించిన (వమ. ఖుల్లో అ్యగగణ్యులు -ఆ్రీ కొమణ్ఞాజు వెంకట లత్మణరావు వంతులుగారు. “హైదరాబాదు నగరమున 1801వ సంవత్సరమున న్వర్లియ థ్రీ కొమ్మరాజు వెంకట లక్ష్మణరావు (ప్రోళ్సా -హముతో శ్రీ కృష్ణదేవరాయాంధ భాషా నిలయము స్టావితమైనది. ఈ (పయత్నమున లక్మణరావుగారి నహచరులుగా నిలచి వనిచేనినవారు (ీమున గాలరాజొగారు, మరియు స్వర్లీయరావి చెట్టురంగారావుగారు. కృష్ణదేవరాయాం[ధ భాషా నిలయమును తెలంగాణమందే కాక, నకలాంధమందును మొట్టమొదటి [గంథాలయముగా పేర్కానవచ్చును. తెలంగాణమున హనుమకొండ మొదలైన పట్టణాలలో 1901 నుండి 1910 వరకు మరికొన్ని (గ్రంథాలయాలు లక్ష్మణ రావుగారి పోత్సాహమున స్థాపితమైనవి. ఈ కాలముననే విజ్ఞాన చందికా (గంథమండలి కూడ హైదరాబాదులో స్టావితమైనది. విజ్ఞాన చం్మదికా (గంథ -మండలిని ఆయ్యధ తెలంగాణాల మధ్య దృఢమైన సాంన్క్బృుతిక బంధముగా ఏర్పాటుగావించిన అత్మ ణరావుగారే విశాలారధ ఉద్యమానికి కూడ వునాదులు వేసిరని చెప్పవచ్చును. హైదరాబాదులో ఆంధోద్యమము ఈ విధముగా ఈ “శతాబ్ద (ప్రారంభమున వెజ్ఞానికోద్యమముగా వరిణమించింది, అనాడు (గ్రంథాల యోద్యమముద్వారా తెలంగాణమును (వబోధించిన వారిలో కి. శే. ఆదిపూడి సోమనాథరావు, కీ, శే. మైలవరవ్య నరసీంహశాన్త్రీ గారలను (పత్యేకముగ న్మరించవలసియున్నది. కేషా[ది రమణకవుల “నిజాంరాష్ట్ర్ర (పళంన” ఆను ఖండకావ్యమును [ప్రత్యేకముగ పవేర్కొనవలసియన్నది”. సోమనాథరావుగా -రప్పటి ఆధ థాషాయోవ దీనస్థితిని చిత్రీంచిన యీ పద్యం చూడండి. “అచ్చ తెనుంగు కబ్బముక కాదివదంబయి పొల్చు భాగ్యమున్‌ హెచ్చుగం గన్న దేశ మిదియే దురదృష్టమొ యార్మ్శధభావ నే డిచ్చట సౌంవు నింవు చెడి హీనదళా ర్రినింగుందె నక్కటా । అచ్చవు టాఇ్యధపు(తులకు నందణకున్‌ తలవంపు లౌనటుల్‌? పొన్నికంటి తెలగనార్యుని అచ్చతెనుగు కావ్యం వుట్టిన తెలంగాణంలో స్వచ్చ మైన తెలుగు వలుకుబడికి కరువై పోయినందుకు కవి విచారాన్ని వ్యక్తం చేఛా డీ పద్యంలో. మైలవరపు నరనింహశకాన్త్రిగారు మాతృభాషాభ్యననాన్ని మాన వద్దని తెలుగు వారికి [వబోధం నిర్వహించారు. హా ాళలంగాణలో జాతియోద్యతాలు. వుపట టి

మయాఢఫాటి. హనుమంతరావు వంతులుగారి భాషా సేవ = జేళసీవ కెకరి “పరభాష అభ్యసింపంగ వచ్చు హెచ్చుగా మాతృభాష నదేల మానవలెను? [దవ్యంబు గడియిఎచు దారి చూడగవచ్చు మాతృభాష నదేల మానవలెను? పరమర్మ భేదనోపాయంబు గనవచ్చు మాతృభాష నదేల మానవలెను? న క్యమార్శంబునం జరియింపగావచ్చు మాతృభాష నదేల మానవలెను ? మానరాదని మన మభిమాన ముంచి గారవించిన మనతల్లి గౌరవంబు సూర్య్మచం్మదుల (తోవలు నురిగెనేని సురిగిపోవునె భువి నాయ్యరనూనులారః”'. హైదరాబాదులో (ప్రారంభమైన (టగంథాలయోద్యమ [వథావం అప్పట్లో భానుమకొండలో ఉద్యోగం చేస్తున్న హనుమంతరావు పంతులుగారి మీద వడి, శాజరాజు నరేర్యద (గ్రంథాలయ స్థాపనకు 1 పేరేపీంచింది. పంతులుగారి. (పతా జీవితానికది [ప్రాతిపదికగా నిలవటమే కాకుండా భావిజీవితానికి (వస్తావనగా పరిఢవిల్లింది. ఆదిరాజు వీరభ్యదరావుగారు--పంతులుగారి హనుమకొండ నివాస కాల [ప్రాముఖ్యాన్ని యిలా పేర్కొాన్నారు-“అప్పుడు హనుమకొండలో ముఖ్య ముగా మూడుద్యమములు (పజల న్ముహూత లూగించుచుండెను. మొదటిది ఆంధ భాషావికాసోద్యమము. రెండవది సంఘనంన్క్మరణోద్యమము. మూడ వది రాజకీయోద్యమము, ఈ మూడు ఉద్యమములందును ఆభిమానవూరితులయి హనుమంతరావుగారు మితులతో సహకరించి కృషి సల్పసాగిరి. శ్రీ హను మంతరావుగారు తమ యుత్తక జీవితమునందు ఈ యుద్యమ్మతయ సంసిద్ధి కొరకే తమళ క్రి [త్రయమును వినియోగించి ధన్యజీవులయిరి”,.* పంతులుగారి [పజాజీవితాన్ని (వస్తావించవలసివచ్చినప్పుడు ఈ మూడు ఉద్యమాల కతివేజీ సంగమం ముప్పేటగా సాగుతుందనే విషయం గమనింపదగిన ఆంశం. ఆ శ. మాడపాటి వానుమంత రావు జీవితచర్శళ, పుట 17-15,

కేతకీ తెలుగు వైతాళికులు ని పంళులుగారి [వజాజీవితంలో కనబడే మూడు ఘట్టాలను ఈ విధంగా భావించవచ్చు. మొదటిది వికానదశ; రెండవది ఉద్యమదశ; మూడవది నిర్మాణదళ. ఈ విభాగం [పధాన వివక్షతో చేసిందే. విషయ విశ్లేషణకు తోడ్పడేది మ్మాతమే. ఒక్కొక దళలో మిగిలిన దశలు ఆంగాలుగా భాసించే: అవకాశం లేకపోలేదు. వికాసదళలో (వధానంగా కనవచ్చే ఆంకాలు: (గంథాలయోద్యమం, రచనావ్యాసంగం, ఆంధ జనసంఘ నిర్వహణం, హనుమకొండలోని రాజరాజు నరేం్యద (గంథాలయం మంచి పఠనాలయంగా కూడా (పజల నాకర్షించింది. విలువైన (గంథాలతోపాటు, దిన వార పక్ష మాన వథతికలు చదువరుల అందు బాటులోకి వచ్చినవి. పరనానక్తి (వజల్లో పెరిగింది. ఉవన్యాస కార్యక్రమాలు "వినోద విజ్ఞాన చర్చా కార్యక్రమాలు కూడ [గంథాలయంలో జరిగేవి. వంగ రాష్ట్ర విభజనంవల్ల కలిగిన ఉద్యమం, బిపిన్‌ చందపాలు ఉవన్యాసౌలవళ్ఞి కలిగిన ఆం్యధ యువకులోని ఉత్సాహం స్వదేశోద్యమం, విదేశవస్తు బహి మ్కా-రం, వివిధ రాజకీయార్ధిక నైతిక సమస్యల నమాలోచనం, ఇండియన్‌ నేష నల్‌ కాం(గెస్‌ కార్యకలాపాలు, ఈ [గంథాలయం ద్వారా తెలుగువారికి తెలు స్తుందేవి హనుమంతరావు పంతులుగారు ఈ గంథాలయంద్వారా వపంచ చర్మితకు, భారతీయ నంస్కృతి వికాసానికి నంబంధించిన (గ్రంథాలను ఎన్నో చదివారు. ఒక నాయకునికి కావలిసిన విజ్ఞానసారం పహానుమకొండలోనే హను. మంతరావుగారు నంపాడించారని చెప్పవచ్చునేమో గ 1912లో పంతులుగారు హైదరాబాదుకు వచ్చిన తరువాత ఫ్రీ కృష్ణ 'దేవరాయాంధ భాషా నిలయం వారి సేవలకు నోచుకున్నది. 1914]15- నంవత్సరాలలో వారానంస్థకు కార్యదర్శిగా వనిచేసి భవన నిర్మాణానికి ధన సేకరణంచేకారు. రావిచెట్టు రంగారావుగారి ధర్మ పత్ని అక్ష్మీనరసమాంబగారు పంతులుగారి (ప్రోత్సాహంతో నాల్గువేల రూపాయలు విరాళంయిచ్చి భవనానికి ఆంకురార్పణం చేళారు. ఆంధ భాషా నిలయం (గంభాలయంగా పెకి కన*

మాడపాటీ హానుమంతరా పు వంతులుగారి భాషా"సిన _ జేళాసీవ శీర్‌ వడినా అప్పటిలో అం(ధులకందరికీి ఆశాకిరణం; నమావేళ మందిరం; చర్చా సదన్సుః ఒక్కొక్కసారి రాజకీయ నమాలోచనలకు ర హన్యమందిరం- ఆలా హైదరాభాదు రాష్ట్ర్రాంధ్రోద్యమ చర్మితలో ఆయువు వట్టైన ప్యాతను వెర్వహించింది. ఇన్ని బహుళ (పయోజనాలను సాధించి, జాతి జీవతంలో భాగ మైన (గంథాలయం తెలుగు దేళంలో అరుదంటే నత్యదూరం కాదేమో: వంతులు గారు పరమవపదించేవరకూ ఆ [గంథాలయం వారి మాటను నుగ్రీవాజ్ఞగా తల చాల్చినడిచింది. ఆయనకు _వియమైన సంస్థల్లో ఆది యొకటి. వీరి సహాయాన్ని పొందిన మరికొన్ని (గ్రంథాలయాలు :- వాలనరస్వతీ ఆంధ భాషా నిలయం, వేమన ఆంధ భాషా నిలయం. (గంథాలయాలే కాక నీలగిరివ్యతిక, తెనుగు పిక, మొదలైప వథతికలు వారి అభిమానాన్ని చూరగొన్నాయి. గోలకొండ పత్రిక, సుజాతన్యతిక వీరి నహాయనహవారాల్ని, రచనల గౌరవాన్నీ పొందాయి. పంతులుగారి నీవారంగం ఒక్క తెలుగువారికే అంకితం కాలేదు.

రాష్ట్రీయలందరికీ సంబంధించిన వివిధ ఉద్యమాలతో, నంస్థలతో కూడ వారికి సంబంధం ఉండేది. “గ స్తీ నిషాన్‌ తిర్పన్‌” [పకటన [పతిఘటన సంఘానికి కార్యదర్శిగా, స్రేట్‌ రిఫారం అసోసియేషన్‌, కాం్మగెన్‌ కమిటి, హిందూ మహానభల కార్యవర్గ. నభ్యుడుగా. జీవరత్షా (వచారణీ నంఘం, హైందూ నంఘ నంస్కారసభ, ఆది పొందూ సేవాసమితి, _ జర్యసనూజం, 1[బ్రవ్మానమాజం, దివ్యజ్ఞాన సమాజం మొదలైన సంస్థలకు హితవరులుగా-= ఎన్నో సంస్థలకు ఎక్నో హోదాలతో, ఎంతో సహాయం చేకారు. వంతులుగారి. దృక్పథంలో నిలిచింది (పజాచైతన్యం. సమాజంలో వివిధ నంస్థలుండవచ్చు. వాటి 'భ్యేయాలూ వేరు కావచ్చు. కాని, విజ్ఞాన వికానం రాజకీయ స్వాతంత్యం: +వజలందరికీ కావలిసిందే. ఆ విలువుకు ఆ సంస్థలన్నీ వేదికలే. ఆ వేదికల సేద తన పా[(తను ఆ (పయోజనానికి నివుణంగా ఉపయోగించుకొనేవారాయన. పూసలో దొారంలాగా ఆందరి మనసుల్లో దూరేవారు. అందరినీ ఆకట్టుకునేవారు, అందువలన ఆందరికీ వారే నాయకుడై నారు. ఆదిరాజు వీరభ్మదరావుగారు వారి సర్వసమ్మతమైన నాయకత్వాన్ని యిలా అభివర్ణించారు-'నకల జన సమ్మతు డయిన పురుషపుంగవుడు శ్రీవారొక్కరే. కారణమేమి? ఫ్రీవారి నిష్కల్మష మైన చిత్తము, స్వార్థరహతమైన చింత; స్వచ్చమయిన ఆదర్శములు, ్రీవారి

కేటి అలుగు వై తా?కులు యాదర్శములను ఒజ్ఞబంతిగా పెట్టుకొని పలువురు [పయత్నింవసాగిరి. అట్టి వారి పొరపాట్లను గణింపఠర (పోత్సాహవాక్యముకే పలుకుచుండిరి।5 పంతులుగారి గొప్పతనం తాము [పజా సేవకు ఆంకితమై అహోరాత్రాలు కృషిచేయటంలోనే లేదు, తమవలె ఉత్సాహంతో సేవారంగంలోదూకి ఉద్య మాన్ని ముందుకు తీసుకుపోయే నమర్థుల్ని తయారుచేసి కార్యరంగాన్ని శకి మంతంగా రూపొందించటంలో కూడా ఉంది. కీ.శే సుకవరం (వతాపరెడ్డిగారు పంతులుగారిలో ఉన్న ఈ విశిష్ట నాయక గుణాన్ని “పబుద్ధాయధ' లో యిలా కీ ర్రించారు- “వీరిలో ఒక గొప్ప లక్షణము కలదు (పజా సేవకులను, బాయస కాండను గుర్తించుటలో వీరికి పక్న్షిచూపు (648168 ఆ€) కలదు. అట్టి వారిని జారిపోద మన్నను జారిపోనీయక తమ దృక్పథమునందే యంచుకొని (పోత్సాహపరచి రంగములోనికి లాగుచుందురు. సహాయకులను, అనుయాయు లను సిద్ధము చేసికొనుట నాయక లక్ష్షణములలో ఒకటి.” పంతులుగారు [పజా సేవలో రెండు శక్రిమంతమైన సాధనాలను గుర్తించారు. ఒకటి--కార్యక ర్తలు; 'రండురచయితలు. ఒకరు వని చేసేవారు; మరొకరు (పేరణ నిచ్చేవారు. ఈ రెండు తెగలవారిని"ఎన్నికచేసి కార్యోన్ముఖులనుగా చేయటం వారి సూ(తధార లక్షణం. వంతులుగారిలో ఈ రెండు శక్తులూ ఉన్నాయి వారు కలంపట్లి [పటో ధించారు; కార్యరంగంలో దూకి తమతో పొటు వేలాది జనాన్ని నడిపించారు. ఆరోజుల్లో ెలంగాణలో కలం పట్టిన వారందరికి వంతులుగారు కులపతి; సేవా నిరతి కల వారందరికి సభాపతి: తి పంతులుగారి రచనావ్యాసంగం కూడా ముదట హనుమకొండలోనే (పారంభమైంది. ఉత్తమ రచయితకుండవలనిన అరక్షతలన్నీ వారి కున్నాయి. తెలుగు, ఉర్దూ, ఫారని, ఇంగ్రీషుభాషల్లో రచనచేసే శక్తి ఉంది; హిందీ మహా రాష్ట్ర భాషా సాపాత్యాలతో మంచి పరిచయముంది. దానికి తోడు హృద్యమైన పద్యరచన చేసే ఒడువూ ఉంది; సరళ సుందరమైన (గ్రాంథికభాషలో వచన రచనచేసే నేర్పూ ఉంది. అయితే, అంతటి ళక్తిని ఏవిధంగా రచనావ్యాసంగం లోకి తీనికొని రావాలి అన్నదే అప్పటికి వారికి గల (పళ్న. పస్తుతః పంతులు “శ మావా, జీ చరత పుటల

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగాకి థాషా"సేన _ చేళాసేవ క గారు భావాంబర వీథుల్లో వివారించి, స్వాన్నిక జగత్తులకు రూపకల్పనంచేసే మనః (ప్రవృత్తి కలవారు కారు. వారి జీవితం సమాజ సమస్యలతో ముడిపడి పోయింది. సమాజస్పృహ లేని సాహిత్యాన్ని వారు భావించలేక పోయారు. అందులో ఒక విధంగా హనుమంతరావు పంతులుగారికి (వేరణ కల్పించినది- _&కవైపు కొమత్సాజు వారి సాహిత్య దృక్పథమూ, మరొకవైపు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారి సాపాత్యదృష్టీ అని పేర్కొనవచ్చు. కొమత్దాజు వారు చార్మితక దృష్టితో రచనలు సాగించినవారు; వారి విజ్ఞానచం్చధికా (గ్రంథ మాలలో వెలువడిన [వచురణలూ, ముఖ్యంగా వారి హాందూ. మవాయ్యగము, మహమ్మదీయ మహాయుగము అన్న(గంథాలు వంతులుగారి దృష్టిని బాగా ఆకర్షించినాయి. గత చరిత వైభవం చాటే (గ్రంథాలు, ఆదర్శ మహావురుమల “జీవితచర్మితలూ నమకాలీన సమాజానికి ఒక నూత్నోత్సావాన్ని కల్పించగల వన్న దృక్పథం పంతులుగారికి ఏర్పడింది. మరొకవైపు - వీరేళలింగం -యంతులుగారు వివిధ సారస్వత (వ్యక్రియల్లో సంఘనంన్కరణ శంకా రావాన్ని పూరిస్తున్నారు. ఆ పద్ధతి పంతులుగారిని ఆకర్షించింది. వీరేళలింగంగారి రచ నళ్గో ఎంతో వై విధ్యముంది. అనువాద నాటకాలు, నవలలు, (వ్రహననాలు, వతికా వ్యాసాలు, చర్చ్యాగంథాలు, స్వియచర్శ్మిత, కవులచర్మిత, కొవ్యాలు- ఇలా ఎన్నో శాఖలో వారి సొహిత్యకృషి సాగింది. నవ్యసాహిత్య యుగ కర్తగా వారు (ప్రస్థానఖేరి (మోగించారు. వీరేశలింగం పంతులుగారి రచనల్లో ఇషనుమంత్తరావుగారికి వేరణ కల్పించింది వారి వష్యతికారచన, వ్యానరచన అని చెప్పాలి. వితంత్తూద్వాహం. (ఫ్రొఢా వివాహాలు, వర్ణాంతర వివావలుు సర్వమానవ స్మాళ్లాత్సత్వం, 'వేళ్యానిగ క్షణం, సంఘదురాచారాలు, సంమైక్యం, మతనవానం, ఏశేళ్వరోపాననం-మొదలై న ఎన్నో విషయాలమీద వీ రేళలింగం పంతులుగారు [వాసిన వ్యాన్మగంథ రచనావ్యానంగం వహానుమంతరావుగారిని -ఉఊల్రేజపరిచింది. ఆ పంతులుగారి స్ర్రీజనాభ్యుదయ సేవాదృక్పథం ఈపంతులు -గారి (పజా సేవా రంగంమీద (వబల (ప్రభావం వేసింది. వారి నవలా రచన (వ(క్రయ వంతులుగారిచే కథా రచవకు (పోక్సాహం కల్పించింది. ఆంతకంటె ముఖ్యమైన విషయం--సాంఘిక (ప్రయోజనాన్ని సాధించవలసి వచ్చినప్పుడు మద్యంకంటె గద్యం శ క్రిమంతంగా పనిచేయగలదన్న దృక్పథంలో పీఠ అింగంగారు కవితారంగంలో కంచె వచనరచనా రంగంలోనే తమకృషిని

కై48 తేలుగు వైఠాళికులూ విస్తారంగా సాగించి “గద్య తిక్కని బీరుదాంచితులై నారు. ఈ నంతులుగారు కూడ అందులో ఆ పంతులుగారి మార్గాన్నే అనుసరించారు.

హనుమకొండలో ఉన్నప్పుడు హమమంతరావుగారు క విత్వాన్ని 1వాశారు. కొన్ని ఖండ కృతులను ప్యతికల్లో [వకటించారు రచయిత చి త్త వృత్తి రచనల్లో (ప్రతిబింబిస్తుంది. శైలిలో మూ రీభవిస్తుంది. సంతులుగారి (వవృత్తికి నూటిదనం, సౌరళ్యం నహజ లక్షణాలు, వారి కవితకు కూడ ఆ. గుణాలు సంక్రమించాయి. వారి జీవితం నీతిక్రి నద్వ ర్తనకు, నిరాడంబరతకు దర్పణం లాంటిది. వారి కవితా వస్తు (గహణంలోను, చెప్పే రితిలోను ఆ పద్ధత్మికనబడుతుంది. శృంగారం జోలికి వారెన్నడూ పోలేదు. అలంకార ఆడర్లఐబరాలను ఎన్నడూ ఆదరించలేదు. చుట్టూ ఉన్న మంచిని (పోగచేసే వారి స్వభావం తమకు నన్నిపితంగా ఉన్న పారస్‌ ఊర్జూ సౌహిత్యాల్టోని ఊణీముత్యాల్దాంటి కవితాఖండికలను అనువదించే [పయత్నానికి దోహదం జేసింది. అందులోనూ వారి దృష్టి సూ క్రిముక్షావి వైచే (పనరించింది. అట్టి. అనువాద కవితలో మచ్చుకొకట్‌ మనవిచేస్తాము,

“*హీనుల మహోన్నతపదవి 'కెత్తుటయను

ఎత్తి వారి యపకృతి నాశించుటయును

స్వీయమాన ధనము బుగ్గి సేయుటగును

సర్బమును దనజేబులో సాకుటగున్న”, ఇది ఫిరదౌసీ పారసీ వద్యాని కన్సవాదం, ఇందులో-4(వజల కోర్కెలను? ్రేయన్సును గమనింపని నెజాం (పభుత్వాన్ని వరోశంగా అధిషేవంచేనిన గడుసుదనం కనపడుతుంది. హైదరాబాదు రాష్ట్రంలో తెలుగువారి దుస్థితినంతా' సర్పమును తమ జేబులో సాకుచున్నట్టున్న దని వ్యంగ్యంగా వ్యాథానిస్తున్నట్లూ న్నది. (ప్రజల దృద్దిని (వభుత్వ దురంశాలవై పుమ్బి ంచటానికి (వచృన్న పౌధనంగా కవిత్వాన్ని ఉపయోగించి 1వజాచై తన్యాన్ని మేల్కొల్చారు పంతులుగారు.

పంతులుగారి కవికాఖండాల్లో అనువాదాతే కాక న్వ్యతంతాలు కూడా ఉన్నాయి. వారు తుఫానుమీద వ్రానీన కవిత పేర్కొానదగిందిః

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి భాషా"నివ - డేళాసివ 1శత8 “ఫలములచేత గొన్నిటిని బల్లవకంతతిచేత గొన్నిటిన్‌ నలలిత సౌఖ్యదాయి యగు ఛాయను గొన్నిటి వేవిధాలనీ యిలను ననేక[ప్రాణుల కహీన సుఖంవిడు వృక్షరాజమున్‌ ఐలువడి వీకివై చిత తుఫానః వినాశము చేసివై చిత” -వేరూని నిలిచిన వృక్షరాజ్యాన్ని కూకటివేళ్చలో వెరికివై చిన గాలివానను ఆధివే -వేంచే పద్యమిది. మైకి పకృతి వర్జ్దనంలా కనపడినా (పకీకాత్మకంగా [పభు త్వపు కిరాతక చర్యల్ని గర్లించే (పవృత్తి ఉంది ఈ కవితలో. ఆ వృక్ష శాజం తెలుగుభాషకు (వతీక ఆ పద్యంలోని (పాణులు తెలుగువార్ము తెలుగు ఇాషఅనే దొడ్డవృషం ఫలాలనిచ్చి కొందర్ని హోషించేదటః ఆంటే తౌలంగొట్టంలో తెలుగ్యుపజలకు మాతృభాషలో చదువుకుంటే వూర్వుం ఆదరగౌరవాలుంక్షేవనీ ఇకీవనభృతి లభించేదసీ-నై జాం [(వభుత్వంలో ఆ గతికి దుర్గతి వట్టిందనీ థ్లావం. చిగురాకులతో కొందరి నా వృక్షం సంతోష వెళ్లేదటః చిగురాకులు తిని కొం (గొత్త గితాలు పొడేవి కవి కోకిలలు. తెలుగు కవితకు ఆదరణబలేదని దాని తాత్పర్యం. ఛాయ భద్రతకు (వ్రతీక. భాషకు నిలువనీడ కూడా లేకుండ పోయిందని ధ్యని. వృక్ష వినాళాన్ని [క్రమనుందరంగా వర్ణించటం భావ శిల్పం. 1పతీాత్మకంగా తెలుగు భాషకు-రాజభాష గౌరవం పోవటాన్నీ, దానిద్వారా కవితా వ్యవసాయం కుంటుపడటాన్నీ -చివరకు నీలువ నీడలేకు డా పోవటాన్నీ కరుణరస స్పోరకంగా పంతులుగారు వర్ణించారు. వారి శైలి ఆబాల గోపా లానికి అర్ధమమ్మే సౌారళ్యంతోనూ, |1వసాదమధురమైన పాకంలోనూ ఉంటుంది. యంచి కవిత అల్లగలిగి యుండికూడా, కదనరంగంలాఎటి ఆం[ధోద్యమంలో దూకిం తరువాత, పద్యంకంటె వచనం (ప్రజల సమస్యావగాహనకు బహుళంగా తోడ్పడుతుందని కావ్యరచనా వ్యాసంగాన్ని వదలుకున్నారు. పద్యగణాల శంటె [పజవాగణాలకు (పప్రాముఖ్యమిచ్చిన _పజా సేవకులు (ఫ్రీ పంతులుగారుః శీ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి వచనరచల్ని [పయోజన దృష్టితో యూడు వర్ణాలుగా విభజింపవచ్చు. మొదటి వర్గం: అవగాహన కొణకు (వానిన టగంథాలు రెండవ వర్గం ; ఆలోచన రేళెత్తించేందుకు (్రానిన ఛచనలు, మూడవ వర్గం: అనురంజనం కోసం రచించీక కథలు, ఒక విధంగా

కే50 తెలుగు వైతాళికులు చూస్తే సారన్వతానికి వైన చెనవ్చిన మూడు (పయోజనాలూ ఉన్నాయి. వాటిని మూడు (ప(క్రియల ద్వారా [ఉపజలకందించటం పంతులుగారి (ప్రత్యేకత, మొదటి వర్గం: 1. బంకించందు రచించిన “ఆనందమఠి కు ఆంధ్రానువాదం 2 గ్యారీవాల్డి జీవిత చర్మిత. 8. రోమకస్తామాజ్య చరి(తం. ఉ. వఇ్యాతకాలవు హింద్వార్యులు. 5, మహాభారత సమీక్ష్షణం రెండవ వర్శం : 1. వలస పోయిన ఆంధ్రులు" వ్యానఖండనము ౨. నిజాం రాష్ట్రములో రాజ్యాంగ సంస్కరణలు. లిం వివిధాంశములవై ప్యతికా వ్యానములు. ఉ పారసీ కవులపై వ్యాసములు. మూడవ వర్గం: 1. “మల్లికాగుచ్చము" కథల నంపుటి £ మిగిలిన కథలు. హనుమంతరావుగారు ఎంత నరళహృదయులో అంత న్యతం్మతులు- వారికి చర్విత చర్వుణమన్న గిట్టదు. “ఇంతవరకు తెలుగులో లేని పున్తకమూ అను [వ్రాయవలయనే గాని ఉన్నపు స్తకములనే మరల [వాయుట ్రీవారి యుద్దేశము కాదు, రామాయణమునకు నకలు దామాయణములు, భారతమునకు నకలు భారతములు, రుక్కిణీ కల్యాణమునకు నకలు రుక్మిణీ కల్యాణములు' బ్రాయుట పున్తకనంఖ్య వెరుగుటయేగాని వాజ్బయమునకు పున్లికాదని శ్రీవారి" దృఢనమ్మకము'* వంళులుగారి రూ నిశ్చయం వారి [గంథాలు కొన్ని (వచురితం కాకపోవటానికీ బలమైన కారణమై తారసిల్లింది. పంతులుగారి *“ఆనందమఠ' అనువాదం [పచురితం కాకపూర్వుమే దొరసామయ్యగారి అను వాదం వెలువడటంతో వార్యాగంథ (వచురణ కార్యకమాన్ని చేవట్టనే లేదు, అపారదేశాభిమానంతో ఇటలీదేళవిముక్రికై పోరాడిన ధీరుడు, దేళభక్తుడు గ్యారీబాల్లీ. ఆ మహాపురుషుని చర్మితం పంతులుగారిని ఉ_ర్రేజపరిచింది. దాన్ని ఎంతో అభిమానంతో అనువదించారు. బందరులోని ఆంధ భాషాభివరినీ

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి భాషా సేవ = జేళసేవ కేర్‌ 1 సంఘంవారు దాన్ని (వచురిస్తామని తీనికొని కొన్నాళ్హ తమవద్ద ఉంచుకొన్సి ఆ తరువాత కారణాంతరాలవల్సి దాని (ప్రచురణ వీలుపడదని తిరిగి ఫంవి నారట. అ తరువాత కొన్నేళ్టకు ఛ్రీ కోలవెన్ను రామకోటిళ్వరరావుగారు “గ్యారిజాల్లి' జీవితం మీద ,వాసిశ (గంథం (పచురితమైంది. అంతటితో పంతులుగారు తమ [గ్రంథ (వచురణాన్ని మానుకొన్నారు. నడిచిన బాటలో నడవటం, తోచిన భాటగా పోవటం పంతులుగారి [వవృత్తికి వడని అంశాలు: రోమక సాామాజ్య చర్మితనుగూర్చి ఆదిరాజు వీరభ్యద్రరావుగారిలా (వాసినారుః “ఇది చర్మిత (గ్రంథము, ఇది ఆనంపూర్ణ (గంథము. రచన థారా శముగా నున్నది. ఆంధభావలో నింతవరకు రోమక స్మామాజ్య చర్విత రచిత మయియుండలేదని తలంతును. కావున ఈ యుద్గంంథమును పూర్తిచేసి ఆ మవాసామా(జ్య చర్మితజ్ఞానమును ఆంధ్రుల కలవడ జేయుదురు గాకః ఇది మ్యుదితమయినచో ఆంధ సరన్వతికొక నూత్నాభరణముగా (వకాశించగలదని మేము నమ్ముచున్నాము”. రావుబవాద్దరు చింకామణిరావు వై ద్యాగారు (వానీన ఎవిక్‌ ఇండియా (2916 10812) అనే ఆంగ్ల [గ్రంథంలోని ఆయిదువ్యాసాలకు అనునరణం “ఇ్షా(తకాలవు హింద్వార్వులు" అనే పంతులుగారి [గంథం'” ఆ (గంధ పీఠికలో వంతులుగా రిలా (వాసికొన్నాళు-” రావుబహద్దరు వైద్యాగారు మనదేళ చరి 1త్రములోని పాందూ మవోయుగమున నిపుణులు. వారి రచనా విధానమును ఆద్వితీయమని నా విశ్వాసము. చార్మితక వాజ్బయము చదువు వారందరికి ఎక్కూన యుత్సాహము గాలుపునది కాదు. అట్టయ్యు క్రి శే. కొమ్మరాజు లక్మణరావు ఏం, ఏ, గారి వలెనే ఫ్రీ వైద్యాగారును చరిత్రను మనోహర ముగా నొనర్చుటయందు సమర్థులు. వీరు ఆంగృమున రచించిన (గ్రంధములలో ముఖ్యములు “మహాభారత నమీక్షణము”, ($42022001౯261-2 6116101900), రామాయణ నమస్య (16 216616 01 మె2ముషా 202) “హిందూదేశ ఇత్ర యుగము (816 10412), “హిందూ మహాయుగము యొక్క మధ్యకాల చరిత” (316005౯7 0౦ ౦ వేశ్‌ండేంషళ41 రేం న. అనునవి. ఇవి ₹. కృషి (ప్రచారిణి [గంథమాల [వ్రచురణము, సంపాదకుడు, ఫవ్వాడ వం వె టప్పయ్య (192)

కరన తెలుగు వైతాళికులు యన్నియు విజ్ఞాన (పదములును, మనోహరములును, పరిశోధనా పూర్వుకము అను నగు[గంథములు, ఆంధ సోదరులు వీనిని పఠించినచో అనేక నవీన విషయముల నెబుగగలరు. 'వైవానిలో “మహాభారత సమీష్షణము” అను [గంథ మును నా వలన తెనిగింపంబడినది. దీనిలోని కొన్ని అధ్యాయములు “ఆంధ ఖారతి' (మచిలీపట్నము), “ఆంాభ్యుదయము' (హనుమకొండ), “దేళశబంధు" (వడ్జెపల్లి) మాసప(తికలలో (సకటితములై నవి. తక్కిన (గంథములను తెను గున [వవ్రాయదలచితినిగాని, ఆవకాశము లభింపక పోయెను... .రావుబవాద్దరు వైద్యాగారి |గంథమున ఇ్మాతయుగమునాటి ఆర్యులను గూర్చి తెల్పు వ్యాసము లింకను ఎన్నియో కలవు. అవియు తెనుగున (వకటింపబడినచో, పేదయైయున్న ఆం(ధ్ర బర్మితిక వాజ్బ్యయమునకు కొంత పుష్టి కలుగుననుట నిళ్చయము- *గంథాలయ సర్వస్వ" (పకటన మాగిపోవుటతో, నాకు నీ [గ్రంథ విషయముల తెనింగించు నుత్సాహము అగిపోయెను. ఇందులకు నే నెంతయు చింతిజ్హా చున్నాను”. చర్మిత అధ్యయనం గతంలోని గొవ్పదనాన్నీ, సత్యాసత్యాలనూ తెలుసుక్రొని వర్తమాన చర్మితను మహోజ్వల భవిషత్తు వైపు నడిపించటానికీ తోడుపడుతుంది. ౫418301 ౨6 6౭౯౪720668 అందుకే ఇలా అన్నాడు- ఎకరం స1ం6021205 26216 *0 6 ౯6౦16, అదయిలు! ఇండే ర41€6 ఇం? లేచత్తేపంంతే, &మిరే 2616069 0666 0౯ ఓ62౯, సే2లాంరే 0% 2కోంం6100, 8పేంటకేరే ౧2౪86 సంలు €0 ౩3౪776 శళంము 16 ౧2౯0 0% చలే, ఇ₹మ056 మంయేం? ఓ మేకం0ంళా,. ల ౯721 01 0106, €మ6 గేంబ0:100 04 ౩2626 2061009 ల6 ౪160683 0£ ₹సీ2€ ఓ5 286, 006 అం౭గువ16 294 సే8లాలంరంం 0 లుం ౯68099 చం మింద!€0న 0 శంలు?లో. మాడపాటి పవానుమంతరావుగారు స్వయంగా తానొక సమకాలీన చరితను సృష్టించే చైతన్యానికి నాయకులైన వారు. వారికి నత్యాన్వేవణ దృష్టిని, గతవైభవ (పళ న్తిని, చార్మితక పరిశీలన దృక్పథాన్ని కల్పించింది చారి.తక రచనలమీద ఉన్న ఆసకక్రి. వారు స్వయం గా తెలంగాణా ఆం్యధోద్యమ చర్మితక ర్తలు. ఆ విషయాన్ని ముందు పేర్కొ-6 టాను, చార్యితక రచనలు వారు చేయటంలో గల [పథాన (వయోజనం, వాటీ పళనంవళి తెలుగు వారిలో వ రమాన భవిష్యచ్చరిత్రలను నిర్మించుకొనే అన

యాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి భాషా-సేవ _ చేఠాసేవ 15కి శాహన శకి యేర్పరచటమే. (పవంచ నాగరికతల చర్మిత వఠనం వతమాన జీవిత వర్తనానికి చుక్కాణి వంటిదని పంతులుగారి ఉద్రేష్యోము. న్‌ పంతులుగారి అనువాదరచన చతువుతున్నవ్వుడది ఆనువాదమని అని వంచక పంతులుగారి స్వీియరచనగా పరితలకు భానిన్తుంది. ఒక భాషలోని భావాన్ని పలుకుబడిని స్వాయ త్తం చేనుకొని తన భాషలో భావాభివ్య కి చేయ ఎగల సౌమర్థ్యం ఊత్తమానువాదకుని కుంటుంది. పంతులుగారికి బహుధావ అలో ఉన్న అధికారం, సాహిత్య రచనలో ఉన్న సామర్థ్యం, వారి అనువాదా ధుకి దశేయతను స్పష్టతను, (పనన్నతను (పసాదించింది, ఉదాహరణకు కొన్ని ఇాక్యాలను 2టంకీస్తాను'ఆ కాలపు స్త్రీలు సైతము రెండు వస్త్రములనే -ధరించు -చుండిరని తోచుచున్నది. అయినను వీరి వస్త్రములు పుకుమల వస్రములకంటె వెక్కువ పొడువుగా నుండెడివి. కట్టుకొనబడు వస్త్రము శరీరోర్ట్రు భాగమును శహాడ-ఆనగా భుజముల వజకు-గవ్పియుంచుచుండెను, చేతులను మ్మాతము తానితో కవ్వకానక విడిగా నుంచుచుండిరి, గుఎరాతు, బంగాళము, మదాసు, చక్కనులలోని స్రీలు నేటికిని అదే తమ బీరెల6 గట్టు కొనుచున్నారు. ఊత్త శీయము తలవైనం గప్పుకొనుచు సమయము వచ్చినప్పుడు దానిని ముసుగుగా వేసుకొనుచుండిలి. ఊత్తర హింద్యూసానమందిప్పటికిని గ్రీలు ఉత్రరీయమును విధిగా ధరించుచుందురు. దక్షిణ హిందూదేశమందు ఇప్పుడు వాడుకలో నున్న వరలు పొడువుగా నుండుటవలన వేరే యుత్రరీ మయుము ఆనవనరమయినది. ఊత్తర హిందూప్రానమున ఇప్పటివలెనే వూర్వమునగూడ స్త్రీలు బయటకుం ఇఉోవునప్పుడు మా(తమే యుత్తరీయముకు ధరించుచుండరి”,5 పంతులుగారి “ఇత్రయుగమునాటి హింద్వార్యులు” అను (గంథంలో నాటి అర్యులు ధరించే ఉడువులను గురించీ వారి ఆహారవిహారాలను గురించీ, వివాహ పద్ధతుల గురించీ, సాధారణ రాజ్యాంగ స్థితిని గురించీ భూగోళశాన్ర జ్ఞానాన్ని గురించీ [కమంగా అయిదు వ్యాసాలున్నని. ఇవి ఒక విధంగా నాటి సౌంఘిక చరిత్రాంకాలను నమీక్షించేవే. పంతులుగా రిట్టి వ్యాసాలను తెలుగు లోనికి అనువదించటంవల్ల క్రి శీ. నురవరం (పతాపరెడ్డిగారికి ఆంధుల సెంముక చర్మిత రచించాలన్న (వేరణ కలిగి ఉండవచ్చును. అందువల్ల ఆం్యధుల సాం

కేర్‌క తెలుగు వై తొళికతులూ మిక చరిత రచనా (పకియకు కూడా పంతులుగారి (వేరకులని ఊహీంచటం= వాస్తవదూరం కాదేమో!

పంతులుగారి రచనలోని రెండోవర్గానికి చెందినవి [ప్రధానంగా వ్యాసాలు. ఇవి ముఖ్యంగా సమకాలీన హైదరాబాదు రాష్ట్ర రాజకీయ పరిస్థితులను, తెలుగువారి స్థితిగతులను, (గంథాలయోద్యమ వికాన విశేషాలను, శ్రీ జనా"

భ్యుదయాంకాలను, ఇతర సాంఘిక సాంస్క్బృతికాంకాలను సమీక్షించేవిగా- కనపడుతున్నవి. వారి వ్యాసరచననుగూర్చి ఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారు వెలిబుచ్చిన అభిప్రాయం అమూల్యమైంది. “థ్రీ వానుమంతరావుగారు (వానిన వ్యాసాల సంఖ్య గణవాతీతము. పికా రచనయందు వారు సిద్ధహస్తులు వారు- నిమ్మశముగ విషయమును (వతిపాదించి మెల్లగ సాగనిచ్చుచుందురు.. వారి విమర్శలు నిప్పులు [గక్కుచుండవు కాలతస్థాయిలో నుండి కొంత వ్యంగ్య భావ నమన్వితములయి యుండును. కఠిన వాక్యము లుండనే యుండవు అయినను (వతివక వాదమును నిర్మూలనము చేయుటలో, (పతిపక్షి నుడికించు: "టలో వీరి పదజాలము శ క్రిమంతములయి యుండును”. వంతులుగా రేయంళ మును తీసికొని రచించినా విషయప్రతిపాదనం సహేతుకంగా, నసాడికంగా ఉండేటట్టు చూచేవారు. వారి వకిలువృ త్రిలోని అనుభవం వాదవిషయావ్ని (పతి పాదించటంలోనూ, వపంచించటంలోనూ చక్కగా తోడ్పడింది. సోవవ త్రిక మైన నమస్యా చర్చ (ప్రజలకు విజ్ఞానాన్ని కల్పించటమే కాకుండా, వ్యాన తాత్ప ర్యంమీద (పమాణబుద్ధిని కల్పిస్తుంది. వారి వ్యాన రచనా విధానాన్ని తెలును కోవటాని కనువుగా ఈ కింది ఉదావహరణాన్ని పొందుపరుస్తున్నాన -- వ్యాసం; “నిజాం రాష్ట్రంలో .. యాం్యధులు”.

“*బిటిషమ పొందూదేశీయులకు లేని చిక్కాకటి ఈ రాజ్యమువారి. నెదు ర్కొానుచున్నది. అదేదన, అచ్చట ఇంగ్లీషు, దానితో దేశభాష ఈ రెండే కావ లసి యున్నవి. ఇచ్చట ఆ రెంటితోబాటు ఉర్హూహడ వచ్చిననే కాని పసి. సాగదు. కనుక ఇచ్చటి విద్యార్ధి మాతృభాష నేర్చుకొనుటయందు కొంత కాల ముకు, ఉర్జూ నభ్యసించుటయందు కొంత కాలమును, ఇంగ్రీషుకారకు మరి- కొంత కాలమును గడపవలసి యున్నాడు. అనగా, అచ్చటి విద్యార్థికి ఉన్నత 'విద్యాభథ్యసన విషయమునగల సౌకర్యము ఇచ్చటి విద్యార్థికి లేదు.”

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషా-'సేన _- జేళసేవ కేత్‌ర్‌

“ఇక వీరి మాతృభావను గురించి విచారింతము. నిజాం రాజ్యమునందు తెలుగుభాష మాట్టాడువారి సంఖ్య 68, 6, 518. వీరిలో వెనుక జెప్పిన పకా రము, మరాట్వాడీ జిల్హాలలోని వారికి తెలుగు నేర్చుకొను అవకాళమే. లేదు. తెలుగు జిల్లాలలోని వారి స్థితి వీరి స్థితికంటె కొంచెము నయముగానే యన్నను,. మొత్తముమీద తృ వ్రికరముగ మా(తము లేదు.”

“ఆరంభవిద్య తెలుగున నేర్చు పాఠకాలలు చాల [గ్రామములలో నున్నవి కాని, అంత మ్మాతమున జనులకు లభించు జ్జానము స్వల్పము. మధ్యమ పాఠ కాలలో తెలుగు లరెండవభాషగా జదువుకొనుటకు మ్మాతము వీలున్నది. హైదరా బాద కళాశాలలలో తెలుగు బోధించు నేర్చాటులు గలవు గాని దానివలన గూడ లాభము లేదు. దానికి కారణములు రెండు గలవు మొదటిది: విశ్వవిద్యాలయం వారు విధించిన [కొత్త నియమముల న్వథావము. ఆెండవది:ః ఆ రాజ్యమువారు ఉర్జూనో, హెరసినో రండవభాషగా తీసికొనగోరుచుండుట. మధ్యమ విద్యా పరీక్షలో తెలుగు రెండవభాషగా తీనికొనువారి నంఖ్య' దినదినము నన్న గిల్డు: చున్నది. (పాత పద్ధతిని సంన్కృతమందును, ఆయ్యధమునందును కొంత పాం డిత్యము గలవారు కొందరు అక్కడక్కడ ముఖ్యముగా వరంగల్దు, కరీంనగ రము, నల్దగొండ జిల్లాలలో నున్నారు, కాని, వారి కెట్టి (ఫోళ్సాహమును లేక పోవుట చేతను, (గ్రంథరచనచేత నిప్పటివారి నాకర్షించు యోగ్యత వారియందు. లేనందువలనను, ఏ మూలనో కూర్చుండి, యక్షగానములనో, హరికథలనో, శతకములనో (వ్రానికొని (బతకవలసిన వారైనారు”.

“ఇక ఇచ్చటి తెలుగువారు మాట్టాడు భాషను చూడుడు: ఈ నందర్భ మున ఇంకొకమాట చెప్పవలఅసియున్నది, ఈ రాజ్యములోని తెలుగుభాషకు ఉ త్తరమునను, కొంతవరకు పశ్చిమమునను మహారాష్ట్రభాషతోను, కొంత పళ్ళి మమునను, దక్షిణమునను కన్నడభాషతోను సమ్మేశనము కలుగుచున్నది. తక్కిన యన్ని భాగములలోను, ఆందు ముఖ్యముగా వట్టణములందు ఉర్జూ భాషా సంపర్కము వీడజాలనిదియై యున్నది ఈ కారణముల వలన వైన జెప్పిన [ప్రాంతముల వారి యాచార వ్యవహారములందు వలెనే వారి భాషయందు గూడ ఎన్నియో మార్పులు వాటిల్లినవి. ఆదిలాబాద, నిజామాబాద [ప్రాంతము అందు నివసించువారు నంభాషించునపుడు మహారాష్ట్ర భాషలోని శబ్దములును, వాని యవభ్రంశ స్వరూపములును తరచుగా పచ్చుచుండును. “ఇద్మేమామాయ్‌,

కేత6 తెలుగు వై జాళికులు రొండు, దివ్సలు, అయ, నిశకుపోవు, ఇదేమి దైవము, ఏనుగు సౌండెము, వదిరా? కాళకు మావుశీ భేటీ కాలేదు? ఈ వాక్యములు వారి భాష కుదావహర*ా యులు. ఇక మహబూబు నగరులోను, అ(కావుబల్దా జిల్లాయొక్క_ పళ్చిమ భాగ ములోను నివనించువారి భాష కర్ణాటకుల సంపర్యమువలన కన్నడ భాషా శబ్బములతో నిండియండును “మానణ్ఞ పిల్లకు వెనరబేడలు పట్టవు. థొడ్డు పెట్ల వేక్షైనంత తింటది' ఇవి రెండవవారి భాషకు దృష్టాంతములు, ఇక ఉర్జూతో నంభవించిన కలయికచేత తెలుగుభాషకు కలిగిన దురవస్థ చూచి తీర వలసినది. కాని ఇట్టిదని చెప్పుట కష్టము”.

గ్‌ మొకద్దమాలో చలాయించిన కొ(రవాయి అంతా జాలీది. సాహెబు జిలాణాయ మౌళ్ళాకు పోయి తనక్కీచేని కై ఫియ్యతు రాసినాడుగదా కె, వరీకు దావా బిల్కూలు నాజాయజు, ఆయిందా యీతౌర్న క్మారవాయి చేనిన నూర శుతో మాఖూలుతదారుకు చేయటం కాగలకు ఫఖ్లుమర్కుంచందు 16 వర్వుర్ధి సన్‌ కేరాసొ బారా ఫసలి.

“ఇది న్వల్పంగా వీరిభాష కుదాహరణము. ఇక తశూర్పువై పున అదృష్ట వళమున ఉత్తర సర్కారులవారి నంనర్గము భాషను కొంతవరకు బాగు. చేసి" నది. ఈ స్థితులు [గామ్యభాషావాదులు గమనింపదగినవిగా నున్నవి. ”9

ఈ వ్యాసభిండోదా హరణంవల్ద పంతులుగారి రచనా విధానాన్ని _గపాంప వచ్చు. సూటిగా, సోదాహరణంగా, సంగహంగా, శ క్రిమంతంగా విషయాన్ని (వతిపాదించటం, చక్కని అవగాహనతో కూడుకున్న విశ్లేషణం, ఒక అంళం నుండి మరో ఆంకాన్ని కమ్మచ్చు లాగినట్లు తీసి కదను తొక్కించటం, తేటగా చెవ్పీనా నిండుగా నంళరించటం వ్యానరచనలో [వధానాంళశాలుగా గోచరిన్తు

న్నవి. పంతుబుగారు ఉవన్యనించినా, వ్యాసం (వాసినా ఒకే విధంగా ఉంటుంది రచనలోని సరళ[గాంథికం వారి ఉవన్యానం కోకూడా ధారాళంగా (పసరిస్తుంది- వననానికీ [వాతకూ అభేద (పతివత్రికలగటం వక్తలకుండే విశివ లక్షణం. నిండుకుండలా ఉండే పంతులుగారి వ్యక్తిత్వంలో యూ గుణం దండిగా ఉన్న దని వారి అభిభాషణాలు విన్న నపహృదయులు సరళంగా ఊహింపగలరు। 9. తఆలంగాణం (18 వ్యాసాలు "రెండవభాగం-- నంకలనం, (శీ వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి, వుటలు; 8.11,

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషాసేవ - దేళాసిన కర 7 పంతులుగారి వ్యాసాలన్నీ ఒక సంపుటంలో (వచురింవబడితే ఇరవైయో శతాబ్ది పూర్వార్థంలోని తెలంగాణ చరిత్రను రచించటానికి అపార పిషయ. సంపత్తి లభిస్తుంది,

నుజాత వథతికకు పంతులుగారు పారసీక కవులను గురించి ద్రాసిన- వ్యాస వరంపర చాల విలువైనది. వీరేశలింగంిపంతులుగారు తెలుగుకవుల- చర్మిత వెలయిస్తే హమమంతరావు వంతులుగారు పారసీక కవుల, చర్మితను: తెలుగులో (పనరింవజేశారు. ఈ విధంగా పారసీక కవులను సాహిత్యాన్ని తెలుగువారికి పరిచయం చేనిన మొదటివారు పంళుల్టుగారనే చెప్పాలి.

పంతులుగారి రచనల్లో మూడవవర్గానికి చెందినవి వారి కథలు, వీరు 1910 నుండే కృష్ణావ్యతికలో కథలను (వాని పచురించటం మొదలుపెటారు... అందువల్ల ఆం[ధకథానికొ వాజ్మయచర్యిత్రలో ఆ (నవంతికి ఆది పురుషుల్లో ఒక రుగా వారు నిలిచారు.

తెలుగులో కథ్యావ్మక్రియ 1910లో పుట్టిందని విమర్శకులు ఖావిస్తు న్నారు, అంతకు పూర్వం వీరేశలింగం పంతులుగారు కథలు (వానినా వాటికి [వ్యక్రియా గౌరవాన్ని విమర్శకు లివ్వటం లేదు. “ పంతులుగారు చేసిన రచ నలు చాలా వరకు ఉపదేశాత్మకమైనవి, మన సమాజంలో పాతుకొని ఉన్న దురాబారాల్నీ; మూఢ విశ్వాసాల్నీ, వెళ్దిడి చేయటానికి ఆయన చేపట్టిన (వక్రియల్లో .కథకూడా. ఒకటి. . అయితే దాన్ని ఒక (వత్యేక సాహిత్య (వక్రియగా స్పృహలో ఉంచుకొని వెంపొందించటం మాతం జరగలేదు. జొనా- థన్‌ స్విఫ్ట్‌ రాసిన “గలివర్స్‌ [టావెల్స్‌” 1వేరణతో “నత్యరాజాపూర్వ దేశ య్యాతలు రాశారాయన. అందులో గుదిగుచ్చిన కథలు ఎందరినో ఆకర్షిం చాయి. *“ఈసవప్స్‌ ఫేబుల్స్‌"ను “ఈసవు నీతికథలు" అన్న పేరుతో అనువ దించడంకూడా జరిగింది. ఈ విధంగా వంతులుగారు రాసీన కథలు [వయోజన పరంగా [పాముఖ్యం పొందాయే తవ్ప (ప్మకియా పరంగా (ప్రాధాన్యం పొంద లేక పోయాయి**9

[0 కఛానికా వాబ్బయం - ఫ్రీ పోరంకి దడిణామూ ర్తి (ఆం. ప్రసాఅ. [వ్రచురణ) పుట. ?₹-8,

కేరరి ఇలుగు వై తొశిరులు తెలుగుకథా జగత్తులో వెలనిన కాశీ మటిలీ కథలూ చార్‌ దర్వీసు కథలూ, తాతాచార్యుల కథలూ, పంచతం[త కథలూ. కథా సరిత్పాగరం కథలూ, రాజాస్థాన కథలూ ఈకోవకు చెందేవే. అయితే 1910లళో గురజాడ అప్పారావు పంతులుగారు కథానికా రచనకు పూనుకోపటంతో కధావాజ్బయ చదరి్కితలో నూత్నాధ్యాయం 1పారంభమైంది. అప్పారావుగారి కథలు (వ్యకియకూ శిల్పానికి ఆధునికతకూ పేరు పొందాయి. వారు వేసిన బాట తరువాతి కథా రచయితలకు మార్గదర్శకమైంది. వారి కథా రచనా వైశిష్ట్యాన్ని వివరిస్తూ థీ కె. వి. రమణారెడ్డిగారిలా _వాకారు ” ముందు మార్గ్షదర్శకుడంటూ ఒక డెవ్వడూ లేకుండా, స్వయం (పభువులాగా అప్పారావు తెలుగు కథానికను న్వకపోల కల్పితంగా నృష్టించాడు. పుక్కిటి పురాణాల, కల్పనా కథల పె డొల్ప్లలను తొలగించి తెలుగుకథకు తనదని చెప్పుకోదగిన మూర్తినీ, విన్ఫూ లినీ కల్పించాడు. ఆరడజను కంటె లోవుగా వున్న ఈ కథలు ఒక్కొక్కటీ శుక్కాక్క- దీవస్తంభంలా నిలిచి తరువాతి కథకులకు యావన్మందికిన్ని యార్గాన్ని గమ్యాన్నీ కాంతిమయం చేసినట్టు తెలిసివస్తుంది. .. ఆ కథలలో శనిపించే సమస్యలు గూడా ఇరవయ్యో శతాబ్దానికి చెందడ మనేది మరీ మరీ శమసింపదగిన విషయం, వాటికి అప్పారావు నూచించిన పరిష్కార మార్గాలు ఈనాటికీ సావాసోపేత మనిపించేంత కొత్తవి కావటం. .. కాతదనమంటే కాలపు ఇటీవలి తనమే కాదు; కొ తచనమంటే నిజమైన తాత్పర్యం సమకాలి శ్వమే. . . తన కావ్య రచనలో కొనివిండే నమక్తాలిత్వం కంటె కథానికలో కనిపించేది నిజంగా ఎక్కువ”.] 1 ఆప్పారావుగారి మొదటి కథ 'దిదుదాటు" కే010 ఫి బవరి “ఆంధ థభారతోలో [పచురింపబడింది. ల ఈ పూర్వరంగంతో మాడపాటి హనుమంతరావు వంతులుగారి “హృదయశళల్యం' కథ 1910లో కృష్ణాష్మతికలో (పకటితమైంది. ఆతరు వాత పంతులుగారు మొత్తం వదమూడు కథలు రచించారు. అందులో పహృదయశల్యము, రాణీసారంధా, మునలిదాని యునురు, నేనే అగ్నిగుండము, నాడు నీ పంతము నేడు నా పంతము, ఆత్మార్పణము అన్నకథలు “మల్రికా గుబ్భ' మనే పేరుతో కథా నంపుటిగా మచిలీపట్టణం సరస్వతీ నికేతనం 11. మహోదయం-పవుటలు 256-257.

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి భాషా-సిన = జిళససివ 158 "పైదరాబాదులో అణా (గంథమాలలో పన్నెండవ కుసనుమంగా (వచురింవబడి నాయి, మిగిలిన నాలుగు కథలూ-*న్యాయమా?” “ఎవరిది తప్పు" “ఇక కావలసిన చేమి”" “నిజమేనా'- నుజాత, భారతీ, కారద మానవ్యతిక సంపుటాలో నిలిచి యున్నాయి ఈ కథలో *“వృదయళల్యము' 'నేనే' అనేవి పంతులుగారి స్వక పోల కల్పితాలు. మిగిలినవి (వభ్యాత నవలా రచయిత *“(ేమ్‌చంద్‌' రచిం -చిన ఊరూ కథలకు అనునరణాలు.

కథానికా రచయితగా వంతులుగారి ప్యాతను పరిశీలించేటప్పుడు ఈ కింది విషయాలను దృష్టిలో ఉంచుకోవలసి వస్తుంది,

1. గురజాడ అప్పారావుగారి లాగా హనుమంతరావు పంతులుగారు సమ కాలీన సొంఘిక నమన్యలను చి(తించే నృృహతో కథారచనకు పూను కోలేదు.

వ, రచనా కౌళల్యంలోనూ, ఇతివృత్త నిర్మాణంలోనూ ఊత్తర హిందూ స్థానంలో (వఖ్యాతి గాంచిన హేమచండ్‌ కథలను తెలుగులోనికి తీసి కొని రావడానికి [వ్రయత్నం చేసిన వారిలో పంతులుగారు (ప్రథములు. అందువళ్లి వినోదానికి మ్మాతమే కాక, (పఫక్రియా దృన్షితో పంతులు గారు కథలు (వాకారన్నది గమనింపదగిన ఆంళం.

శ. పంతులుగారు సొంతంగా (వాసిన కథల్లో గార్హస్థ్య జీవితంలో భార్యా భర్తల మధ్య ఉండే (షణయాన్నే (వధాన వన్తువుగా స్వీకరించారు. అనుమాన పిశాచం భర్తకు పట్టి పీడిన్తుంటే భార్యపడే వేదనను," దాని సుఖ నమావ్లీని చి[తించే కథ “"హృదయళల్యం'. పీనాసి భర్తలో (ప్రణయ వీజాలను మొలకె త్తించి వితరణాన్ని మేల్కొల్చి, (వజయ లేఖ (వానిన (వియరాలిని నేనేనని నిరూపించే యిల్లాలి కథ “నేనే. కాబట్టి దాంపత్య బీవిత చితణం పంతులుగారి సొంత కథలో ఉన్న విశేషం.

త్తే (పేమచందు కథలో చార్మితక వాతావరణం ఉన్న కథల్ని పంతులుగారు నగానికి వైగా ఎన్నుకున్నారు. వారి *“హృదయళల్యం' కథగూకా కాకతిరుుద్రమ కాలానికి సంబంధించిందే, దానికి కారణం వారికి చారి (తక గాథలమీద ఉన్న ,పీతియే ముఖ్యకారణం కావచ్చు.

క60 ఆలుగు వైతాళికులు 5. (పేమచంద్‌ రచవలో సాంఘక వస్తువులున్న కథలో మానవత్వానికీ, బుజువర్తనానికీ, నీతికి [ప్రాధాన్యమున్న వానిని ఎన్నుకోవటంలో వంతులుగారి జీవిత దృక్పథం బలమెన పాత్రను నిర్వహించి ఉంటుంది... 6. పంతులుగారి కథలో ఏదో విధంగా స్రీలకు సంబంధించిన సమస్యలకూ. [ప్రాధాన్యం కనపడుతుంది. శ్రీ జనాభ్యుదయంలో వారికున్న ళద్ద దానికి కారణం కావచ్చు. పంతులుగారు సౌంతంగా కల్పించిన కథలో చివరి వరకు ఉత్కంఠను- ఫోషించే రచనాశిల్చ్బం [1పన్ఫుటంగా కనపడుతుంది. అది ఆయన స్వభావంలో కూడా ఉన్నదనిన్నీ, ఆదే వారి కథలో (పతిబింబించిందనీ ఊహించటానికి ఆదిరాజు వీరభ్యదరావుగారి కథనం ఒకటి మనకు తోడ్పడుకుంది. అది హను మంతరావుగారు అడ్యొకేటుగా (ప్రాక్టిను చేస్తున్న రోజులలో జరిగిన నంఘటనా- “ఒకానొక యభియోగములో హనుమంతరావుగారు (ప్రతివాది వక్షముః నను, మాదిరాజు రామకోటిశ్వరరావుగారు వాది వక్షమునను నిలుచుండిరి- రామకోటీళ్వరరావుగారు. హనుమకొండనుండి వచ్చి హనుమంతరావుగొరి యింట్లోనే బనచేసిరి. ఇద్దరు వకీళ్లను కలసి కోర్టుకు వెళ్ళిరి కోర్టుకు వెళ్లుచు హనుమంతరావుగారు 'సీలగిరి" వ్యతిక సంపుటమును. వెంట దీసికొనిపోయిరి- (తోవ పొడుగునను ఆ వృతిక పుటలను డతిప్పుచు ఏదో చదువుచున్నట్టు నటింప సాగిరి, *వావాః కోర్టుకుకూడా సీలగిరి ప్యతిక యెందుకయ్యాః ఇచ్చట గూడా దేశసేవ గొడవయేనా?' అని రామకోటీశ్వారరావుగారు ఉఊల్పసమాడిరి. హనుమంత రావుగారు చిరునవ్వు నవ్వి యూరకుండిరి. ఆనాటి వాయిదాకు (పతివాది సాక్షులు రాలేదు. అందుచే వాదిపక్షమున తీర్పు చెప్పవలసినదిగా రామకోట్‌ శ్వరరావుగారు కో నెదుట బలముగా వాదించిరి. ఆ వాదమునకు (పత్యుత- రముగా హనుమంతరావుగారు లేచి “పేను తుఫానువీచి, చెరువులు తెగి, నదులు పొంగి యంతయు జలమయ మయియున్న నమయములో, పంచభూతము లా[గగ హించి వీభత్సము చేయచున్న సమయములో, ఏ మానవునకయినా [పయాణావ- కాళము లుండగలవా?' యని (వళ్నించిరి. తన కక్షిదారుడును ఈ భయంకర పరిస్థితుల మూలకముగనే రాలేకపోయెననియు, తన కక్షిదారువాదము దుర్చలా

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి భాషా-సీవ _- చేళశాసివ 161 మయినదికాదనియ, మరియొక వాయిదా యివ్పించవలనసినదనియ కోర్షువారితో మనవి చేసిరి.” ఇది వట్టి పాకు: ఇందు సారములేదు. తుఫానుకు (ప్రతివాదికి ఏమీ. సంబంధము లేదు.” అని రామకోటీశ్రురరావుగారు గర్జించిరి. ఆ తుఫాను వర్ణన మంతయు నీలగిరి పత్రికలో వర్ణితమై యుండెను. హనుమంతరావుగారు నీలగిరి వుటలు వివ్పి, తేదీల వారీగా నున్న ఆ వర్ట్దన ఖథాగమును జదివి తన కశ్నీ చారుడు [గామమును వదలుటకు ఎట్టు వీలులేకపోయెనో విళదీకరించిరి. కోర్డు వారు హనుమంతరావుగారి వాదమును విశ్వసించిరి. “బావాః ఇందుకా నీలగిరి ప్మతికలను దెచ్చినది? ఎంత మోనము చేనినావయ్యా:* అని రామ కోటీళ్వురరావు ఇారు కేరడమాడిర"”.12 ఇది పంతులుగారి జీవితంలో ఒక నన్ని వేళమైననూ చెవ్పుకుంటే ఒక చక్కని చిన్నకథ. ఉత్కంఠ దీనికి ఊవిరి. అలాగే 'హదృయళల్యం'లో పురుష వేషంలోఉన్న రుదమదేవి నిజరూపం కథాంతానికిగాని నాయికా నాయకులకు టోధపడదు. ఆ నత్యం తెలియటంతో (వతాపుని హృదయశల్యం వటాపంచ లౌతుంది. కథ కంచికి జేరుతుంది. *నేనే లో గణపతి రావుకు [పణయలేఖ వాన్‌ విరవోన్ని కల్పించి, ముస్తాబు చేయించి, భార్య కనుగవ్పీ నాటళ్లళాలక్తు పంపించి, అక్కడ మేలిముసుగులో నిలిచి అతన్ని ఆకర్షించిన యువత్తి, అతని భార్య మైోమవతే నన్న సంగతి నాయకునితోపాటు. పల్తితక్తు కూడ్తా షరిదాకా తెలియదు. పంత్తులుగ్గారు. ఉత్కంఠ పోషణలో మైదట్సి కృథల్లో ౌంచె శెండవ కథలోనే ' ఎక్కువ నేర్పును (ప్రకటించారు. .హృద్రయ్హాక్షల్యంల్లో _వఠితకు నిజం తేలును; నాయికా .నాయకులకు_న్తూ(తం తెలియడద్లు. . 'నేనేసిల్లో పఠితకుకూడా తెలియదు. శిల్పదృష్టితో రెండవదే ఆగ (శేజికి చెందింది. పంతులుగారి కథలో సామాన్యంగా కనపడే మరోగుణం పురుషపాత్రల కంటె స్త్రీ ప్యాతలు శక్తిమంతంగా చ్మితింపబడటం. సంఘంలో స్త్రీలు నిర్వ హింపవలసిన ప్మాతలు వ్యంగ్యంగా ఈ కథల ద్వారా వారు సూచీంచినారేమో ననిపిస్తుంది కథను మొదలు పెష్టేటప్పుడు ఆ కథా తత్వాన్ని వ్యంజింపజే సే వదో వద్యాన్నో, పద్య భాగాన్నో మొదట నిల్బటం వారికి పరిపాటి, కథా కథనంలో రచయిత కల్పించుకొని పరితలను సంబోధించి వారిని కథాగతితో

కే62ి అలుగు వైతాళికులు నఢివిస్తా హెచ్చరిస్తూ ఉండటం వారి కథలో కనిపించే మరో లక్షణం. ఇటు వంటిదే చెలకమత్తి, వెంకట పార్వతీశ్వురకవులు మొదలైన వారి రచనలో కన వడుతుంది. ఆధునిక కథా శిల్పంలో అది ఉత్తమమైన శిల్పంగా విమర్శకులు ఖావింపరు. అయినా ఆంధ్ర కథా రచనం [1పాథమిక దళల్రో ఉన్న చారిత కాంకాన్ని అది సూచిస్తుంది. గురజాడ లాగా వానుమంతరావుగారు సమకాలీన సాంఘిక సమన్య లను కథలో చిత్రించక పోవటంతో వాటికి నవ్యత్వం లేదని విమర్శకులు ఖావించవచ్చు. కాని, సార్వకాలీనమైన విలువల్ను పోషించే తీ ప్మాతలు కేంద్రంగా కథలను సృష్టించి, [(వయోజనంతో పాటు (ప్రక్రియా గౌరవానికీ పంతులుగారు కృషి చేశారన్న విషయంలో విప్రతిపత్తి ఉండబోదు. ర్‌ 1021 నవంబరు 12వ తేదీన జరిగిన ఆంధ జనసంఘ స్టాపనం మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి జీవితంలోనే కాక హైదరాబాదు శాష్ట్ర9ం్ర జన జీవితంలో కూడా ఒక పెద్ద మలుపు. హదరాబాదులో వివిధ భ్రాషేలవారూ, ఫ్‌విధ (్రాంకాలవారూ నివసిన్తూ పేవీఢ సంస్కృతులకు కూడలి ఖ్‌ నంగా ధూఫ్త గద్ధారు. అందులో తెలుగు వారిదే ఇగతాంటూలం కాన్ని ఆ వాడు పాంయా నంస్కొరసభలో కెబుసు ఫక్తు మోట్లాడుళున్నవ్వుడు. ఇతల వాషతపాడు గేలికెయటం జరగపింత్రో శెలునేవారీక్ర శనువిస్పయింది.. అంద తితో కలిని ఉస్నా తమ్‌ వ్య క్రిత్యాన్నీ సంఘీభావాన్ని బలంగా ఫిర్మించుకో పోతే సోటీ హషియలలో కోడో నవ్వుళప్రాలు కావలన్‌ వస్తుందనీ తెలుగు .శాయక్కల్లు గృుర్తించాథు. ఆనాటి ర్యాజే ఆంధ జననంఘ స్టావపనం జరిగింది. శానుమకితరావు పంతులుగారు (వ్రభాన కార్యదర్శిగా ఆ సంఘ భారాస్తి భుజన్క-ంధాలవై ఎెత్తుకున్నారు. సంఘ స్థాపనంతో ఆంధోడ్యమానికి అంకురారోపణం జరెగింది- పంతులుగారి (పజ్ఞతో అది కాఖోపళాఖలుగా వి శ్తరిల్లి రాష్ట్రమంతా వ్యావ్‌ం చింది. మూడు నాలుగేళ్ట లోనే దాదాపు 50 [ప్రోంతీయ సంఘాలు ఏర్పడినాయి- వాటిని సంఘటిత పరిచి కార్మ్యకమాలను రూపొందించటానికి 1928లో వానుమకొండ సమావేళంలో “నిజాం రోష్టైరర్యధ జన కేర్యదనంఘం” రూపోం

మాడపాటి పానుమంతరావు పంతులుగారి థాషాసేన - చేళసేన 168 వ్‌ంపబడింది. తెలుగు తేజం సౌంఘక విద్యారంగాలలోనే కాక, రాజకీయ సాం న్కృతిక కార్యరంగాలలో కూడా ఆ సంఘంద్వొారా [వసరించిందే. 1924లో నల్పగొండ, 1925లో మధిర, 1928లో నూర్యాపేటలో కేంద్రనంఘం నమా _వేళాలు నిర్వహించిం3. మధిర నమావేళం [పథమ [(గంథాలయ నఖగాను, -సూర్యాపేట సమావేశం రెండవ (గంథాలయ సభగానూ కార్య[క్రమాలను విస్త _రిరవ చేసింది. -నూర్యో పేటలో ఆంధ యువకనభ, నంఘ సంస్కార నభ, ఆంధ మహిళానభ, వైళ్యయవజన సభలాంటి అనుబంధ నంస్థల నిర్మాణం సాగింది. తెలుగువారు నమైక్యంగా ఒక ఉద్యమంలో [నవేశించి శాజకీయంగానూ సాంఘికంగానూ, వైజ్ఞానికంగానూ, తమ సొంత 1వతివత్తిని రాష్ట్రంలో నిలుపుకోవటానికి (పయత్నాలు (వతిరంగం అోనూ [ప్రారంభమయ్యాయ. [కభుత్వంవారికి ఈ చైతన్యం కన్నె[ర కల్పిం -చిరది. మవారాష్ట్ర సోదరులకు, కన్నడిగులకు ఆం[ధుల ఉద్యమ శంభారోవం మన ళ క్రియక్తులను ఆదగాహనం చేనుకోవటానికి తోడ్పడీంచే. _ ఈ మవో చైతన్య వికాసానికి మూలీస్త్రంభం శ్రీ మాడపాటి హానుషిళత్‌రోవు పంచలు గారు.

ఫప్టధ్‌ నంఘాల విస్పృతితో కార్టోరంగం విశాలమైనోయింది. వాటిని శక చేదికమీడ్‌ సంఘటితీం చేయపేలసీన అవకాళము ఏర్చడిందీ. తతృ్రి యత్నేమే నీడుం రాహ్టారీర్మలే మవాసల స్లోవీకంగా రూపోందీంది. ఆంధ్ర జన శంషం ద్వాలో పరీగీన్‌ కృషి చానీకీ పూర్వరంగమై సవేవ్రీల్లీందీ.. ఊర్జూ శ్రాషలో మోప్తాకటమీ సోగంకేతగా భోలీంటేన పీడ్యారీకులు తెలుగులో ఉపన్య శసీంచటం (హ్రీరంభ్‌ంచారు. విద్యావంతులు సామాన్య (ప్రజలతో కలిసీ తెలుగు భాషా వికాసానీకే, సాంఘిక చైతన్యానికీ కృషీ చేస్తున్నారు. పలువురు తెలుగు ప్మత్రికలను కోసి చదవట6 ప్రారంభించారు. రచయితలు, కవులు, పష్మతికలకు తచ్‌నలు పేంపీ తమ మేనోభోవములను వ్య క్తం చేస్తున్నారు. (గంథాలయోద్యమ ఫలితాలు (పజలలో అనతీ కాలంలోనే కనిపించాయి. ఈ పూర్వురంగ |పవర్త నానికి నూ[తేధారుడుగా పంతులుగారు చేసిన కృషి గణనీయం.

వంతులుగారి (వజాజీవితంలో రెండవ ఘట్టం ఉద్య్భమదళ, ఉద్యమ యంటే ఈ అధ్యాయంలో ఆంధోద్యమమే అనాలి, 1980 మార్చి మూడవ

కే64 ఆలుగు వై తాళికులు తేదీన ప్రారంభమైన ఆం మవినభ పదునేడు ' సంవత్సరాలలో 18 సభలు నిర్వహించింది.

1. మొదటి ఆంధ మహినభ - జోగిపేట ఎ 19080
2. రెండవ ;9 =... దేవరకొండ =. 1981
3. మూడవ ॥ _ ఖమ్మముమెట్టు - 19084 ఉం... నాల్గవ %3 =. సిరిసిళ్ల =. 19095 5, ఐదవ ॥3 = షాదునగర్‌ = 19086
4. ఆరవ 19 = నీజామాబాదు = 190591
5. ఏడవ 13 = మల్కాపురము - 1940"
6. ఎనిమిదవ 94 =. చిల్కూరు = 190461 9, తొమ్మిదవ $9 =. ధర్మవరము =. 942
7. పదవ 99 =. హైదరాబాదు - 1948
8. పదకొండవ ,, = "భువనగిరి = 1964
9. పన్నెండవ 13 = మడికొండ =. 945
10. పదమూడవ ,, = కరేది =. 19046 ఆం[ధ మహాసభ కార్య[క్రమాలు నల్టేరువై బండిలాగా సాగినవి కావు. ఆడుగడు గునా (ప్రభుత్వంవారు కల్పించే అడ్డంకుల్ని ఆధిరోహిస్తూ అధికశమతో ఉద్యమదీక్షతో ముందుకు సాగింపబడినవే, మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారు సభకూ, (పభుత్వానిక్సి మధ్య రాయబారాలు సలిపి, అనుమా నించే (నభుత్వానికి, సభకూ రాజకీయాలక్షూ నంబంధంలేదని నచ్చచెప్పి, (వఖభుత్వోన్నకాథికారల్ని - సభల కాహ్వానించటం ద్వారానూ, [వభుత్వ వ్యవ- సాయ, వచచికిత్స, వైద్యసహకారశాఖల (పదర్శనలు, ఉపన్యాసాలూ, చిత (వదర్శనలు ఏర్పాటు చేయటం ద్వారానూ వారికి విశ్వాసం | కల్పించి మహా సభలు జరువుకోవడానికి _వభుత్వానుమతి నంపొదిన్తూ ఉండేవారు. రెండవ. మహానభ జరిగిం తరువాత [పభుత్వం “గ స్తీనిషాన్‌ తర్పన్‌' ను గట్టిగా ఆమలుజరిపి రెండుమూడేష్ట సభాసమా వేశం కాకుండా అడ్డుకున్నది. ఆ సమ- యంలో పంతులుగారు సామమార్షాన్ని అనుసరించి [వభుత్వంతో ఉత్తర(పత్యు. త్తరాలు నలివి, పోలీనుకాఖకు మహజర్లు పెట్టి ఆందోళన నలిపి, ఎట్టో అనంత (టదయత్నం తరువాత సభాసమావేళానికి అనుమతిని సాధింపగలిగినారు. అదొ

యాడపాటి హనునుంతరొపు పంతులుగారి థాషా"సేవ - జేళాసివ 165 పంతులుగారి కోర్యదీశకును, కార్యసాధనోపాయ కుళశలతకును నిదర్శనం. ఆ సన్నివేశాన్ని శ్రీ తిరుమల యన్‌. కృష్ణ శర్మగారు గోలకొండ వ్యతికలో ఇట్టభివర్ణించారు.

“అదొక విషపు గడియ. హైదరావాదు రాజకీయరంగముమీద కారు -చీకటి కప్పియుండినది. [ప్రజాపక్ష ఆందోళనమువై [పభుత్వపు ఆంగారదృష్టి శడి యుండినది. మొదలే మొగలాయి జనులు, అందులో విరికి. ఈ విచ్చుకలవై “తిర్బన్‌గ స్తీ' (బహ్మాస్రము (పప్రయోగింపబడియుండెను. అది చాలదని న్నుగీ వాజ్ఞ యొకటి వెలువడెను. సభచేయుటకు రూ 2000 లు జామీ నియ్యశలెను. .నథ (పభుత్వవు మననుకు రాకయున్న జామీను “జవ్తు'. దేకోేము గడగడ వడకి నది. నాయకుల కంటికి విడుగువడెను. కమ్మిన చీకటి మూడేండ్రకుగాని తొలగ లేదు. పప్రజాందోళన అక్కడక్కడ పోరాడి సోలి చల్టారినది. వెబుగు ఆళను తగ్గించు. నిరాశ అది, హఠాత్తుగ ప్యతికలలో జనులౌక దినము చదివిరి, “ఆంధ మవినభకు అనుకుతి జామీ అక్కరలేదు” లోకుల (వేప్త ముక్కు- వై కెక్కినవి. ఈ అమావాన్య చంద్రుని నమ్ముటయే కష్టమాయెను. శ్రీ వాను మంతరాయలు పట్టిన పట్టుకే ఆ కీర్తి, వారి కార్యసాధనా దీశావలమే అది నిరంతరధారా [వవాహమునకు బండరాతి చట్టులూ పొడి పొడి ఆగునుం నిజాము దేశవు రాజకీయ [పళయములో రావుగారు ఆంధ్ర మవానభా వ్యవవోర మును తమకడకు తీసికానియుండుట మొగలాయి జనులకు ఒకరీతి జీవదానము, పునవ్సృష్టి" 18

చతుర్ధాంద్ర మవోసభకు మాడపాటి వారధ్యత్షులుగ నుంకిరి. మైదరా జాదులోని వారి నివాన గృహమైన “అంధ కుటీరం" నుండి సరిసిళ్లవరకు కార్టలో జరిగిన య్యాత చారి తాత్మక మైనది. అఖిలభారత కాం[గెన్‌ అధ్యక్షు అకు కాంగెన్‌ సమావేశాల సందర్భంలో జరిగే గౌరవం వంటిది వంతులు గారికి జరిగింది? ఆంధ మవానభకు వెన్నెముకవంటి వారైన వారివై (ప్రజలకు గల అవ్యాజభ క్రి విశేషాలు వెల్చువగా పొంగటంతో ఆశ్చర్యం లేదు. ఆ సథలో విద్యా పునర్నిర్మాణం, నిర్భంధ [ప్రారంభ విద్య, ఆంధ బాలికలకు మాతృ ఖాషామూలనున ఉన్నత విద్య గరపటం, జాగీరు పజల హక్కులు, (గామ 1వ, మావా జీ, చరిత పుట 55,

166 ఇలుగు వైతాళికులు పునర్నిర్మాణం, బాల్యవివాహ నిరననం, తెబంగాణా ర్రైతులకు నొకర్యాలు,- బలోతాదారుల కష్టాలు, స్థానిక స్వపరిపొలనం, నిమ్నజాత్యుద్ధరణం మొదలై న- ఆంకాలమీద విలువైన ఇరవై అరు తీర్మానాలు అమోదింవబడినాయి. అధ్యక్ష. వీఠంనుండి మాడపాటి వారు మాట్లాడుతూ (పభుత్వం విద్యాధికులు హాల్లొనే. ఆంధ మహానఖభ కార్య[కమాలమీద అనుమాన దృష్టిని వసరించటం మాను కోవాలని విజ్ఞప్తి చేళారు. “ఈ దేశమునందు నవీనభావములు వ్యావించుచున్న వి. ఇది తప్పదు, దేశములోని విద్యాధికులలో ముఖ్యముగా యువజనులయందు దేశ “సీవాస క్రియ, ఆత్మగోరవభావమును (పబలుచున్నవి. ఇట్టి సమయమున మహో త్క్బృష్టమగు వజ్ఞాన వ్యాపక కార్యుమున ముందడుగు వేయ యత్నించుచున్నారు, ఇట్టివారి "'సివాసక్తిని అనుమాన దృష్టితో చూడకూడదు. వీర యుత్సాహము ను వెచ్చించి, వారితో పనికొనుట యుత్ర్త్రమ రాజనీతి యగును. వీరియందు- 1దోహబుద్ధి లేదని నేను ఘంటాపథముగా జెప్పగలను, ఇట్టి విద్యాధికులను (వఠుత్వమువారు నమ్మపలయును. 'నమ్మకము లేనివారికి సుఖము లే దమః మెసుతగలదు. నా యీవిజ్ఞ ప్తి దూరాలోచనముతోను, సానుభూతితోను గైకొన " ఒడుగాక ”. ఆంధ మహానభకు నాయకులై ఉద్యమాన్ని సాగిస్తున్న మాడపాటి వారు ఆంధ్రులపాలిటి అపరగాంధీ అనివించారు. మాడపాటి హనుమంతరావు గాది జీవితచర్యితకు ఆంగ్ల పీఠిక్కవాన్లూ ఆచార్య ఖండ నల్ది లక్ష్మీరంజనంగారు పంతులుగారి వ్య క్రిత్వంలోని విశిష్టతను విశ్హేషించి నిరూపించిన విధం పేర్కాన- దగింది ఆయన పంతులుగారిలో చూచిన ముఖ్యాంళాలు :- పే “సజరేజఐం2ల షమటంము2ంలయడ జం 6174 13 ఇ శేరినడలం76 ౪౬930 10 2 ౧ిరలమ$0ం21అండే 262. లే6 32016 107505 20510 కం లుం ఇంీుంం ౦ 1611030060, 6 92016 పి౭ంబుంల 206 కంజనీం279006, 8 52008 2602ల వ!ీ.. 11 ఓ 9026660 ౦1 లెళసి110 పం2రనలం, యుద 32మ16 మనలా డేం- ల58 2౬6 6660 10 60686 970 కేంజరే655 ౦న మల” 2. “రేం %748 2 రం660౯ ఇసేం 06 పే! 9266౧6 ఇం. 16 వ2686ం?టంకం ఇలాం €0 211 పుళలంలి, మం86 సేజంు1688

మవ్తూడపాటి హనుమంతరావు వంతులుగారి థాషాసేవ _ చేళాసేవ శం శల 26 ల6 16456 7670106092 ౪12. 110౯2165, 800018, మాం6 షెండడేక్ర 00౧8, క్రజటేరేంక ౦కే లుంస20€5 &మ6ే శజాగు6౯8 ఇమిడే 021197 ౧0౧€ల69668 ఇపేశింది జట)? తేంజ1ే6 ఇను $06181 60001”. తం “రజం000100ీమ2 20 13 2 ఇాంగశేంా41! ౧ంం ౦5 1626ల కఠ 928 219298 ౦౧౫ లేల 3166 ౦ ం0౦%8ట726500. 16 ఇంచ!డే 6 ౪౬6 1286 70661 00 2 మి11ేడే 2680146160, ౬2- ఇక కంద 6864011806 ౦€ మె6800931016 ౮0?6౧౧- లఈ, ఇలిరేల €మఆ [12450 మేం ౪28 211 మండేలా౭ంం0 204 వ26శేీలర06... ల6 ౪ల౯6 ₹602సరరేండే ౦ లత డేంంం106101 పళ 6 గౌంేలకట వెం గౌ292 50%472)1 01 006 అ1డే68€ ౨౧272 ప౯ంలలా 264002 ఓం 20250250 222462. వశం 8278 “96 809 ౦1 ౨పషాణ1 3 &11 8ల1ఓ౬ం0గరాం1. ల 15 6 మేతే ఈకలు! ఉ 142రే1జం261 2040029002 మెడం ఇ9970971490617 2087768 €0 9015 468021060౨, 2866, 14600685, 1ం8టముక 649 0౨ ల6 526100 ఇలురి 11- 1రంబాం €0 షట. మన8 600ల104€04 €0 మ అం10 60 5200688 1 1186” అప్పటి నిజాం (పభుత్వంలో హోం సెక్రటరీగా ఉన్న నవాబ్‌ అలీ యావర్‌జంగ్‌గారు పంతులుగారితో ఆంధ మహాసభ కార్య[క్రమాలను సమీ త్మేస్తూ “ఆయధ మహానథ ఆంధ -- తెలంగాణాల ఏకికరణానికి దోహద. మౌతుందేమోనని (వ్రథుత్వం వారి అనుమానం” అన్నారటః ఆప్పుడు పంతులు గారు దానిని వారిముందు అంగీకరింపక ఫోయినా--అది కాల్యకమంగా దాచరాని సత్యమై పోయింది. అంటే విళాలాంధ్రోద్యమ బీజాలు ఆం(ధోద్యమంలోనే ఉన్నాయని తాత్పర్యం. నీ యువేషయ, వశిరృత చిత్తుడు ధర్మనూతి మెత్తని పుఖి; యెల్హచారలు నధరస్జము నీనయిం బెట్టు నంతకు న్వినడును, గానడుం; బిదవ నీకును నాకు మరల్బవచ్చు నే-ఉద్యోగపర్యము-

కే68 తెలుగు వైతాళికులు ఆంధ మహానభలో ఆరవ, ఏడవ, తొమ్మిదవ సభలు రాజకీయంగా +పఫాముఖ్యాన్ని వహించాయి. 198లో నిజామాబాదులో జరిగిన ఏడవ ఆంధ మహానథలో ఆ నంస్థ కులమత వర్గ భాషా విచకణలు మాని హైదరాబాదు శాష్ట్ర్రంలో నివసిస్తున్న అన్నిభాషలవారి యొక్క_ అభివృద్ధికి కృషి చేయాలని సంకల్పింపబడటమే కాకుండా, బాధ్యతాయుతమైన (పభుత్వమే సభవారి ధ్యేయమని తీర్మానించడమైనది. మొదటి నిర్ణయం ఆంధ భాషాభిమానులకు నిరాళ కల్పించింది. (క్రమంగా అది 1948 నాటికి ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు స్థాపనకు దారి తీసింది. రెండవ నిర్ణయం నాటి వ్రైేటు కాంగెస్‌ బాధ్యతాయుత మైన (ప్రభుత్వం కోసం చేస్తున్న నత్యాగహానికి సన్నిహితమైంది. ఆంధ మహాసభ సభ్యులైన రావి నారాయణరెడ్డి, మందుముల రామచం[దరావు, జమలాపురం కేపవరావుగార్లు నత్యాగహంలో పాల్గొని జైళ్లకు కూడా పోయారు. 1940లో మల్కాపురంలో జరిగిన వడవ సభలో- హైదరాబాదు (పభుత్వం ప్రవేశ పెట్టిన రాజ్యాంగ నంస్కరణలను బహిష్కరించాలనే తీర్మానాన్ని ఓ రావి నారాయణరెడ్డిగారు (వవేశ పెట్టగా మితవాదులైన మాడ పాటి హనుమంతరావు, మందుముల నరసింగరావుగార్లు దాన్ని (పతిఘటించారు= కాని, తీర్మానం నెగ్గింది. ఆంధ్ర మహాసభలో యువతరానికి (పాబల్యం హెచ్చింది. ఆ వర్గానికి రావి నారాయణరెడ్డిగారు నాయకులు. 1942లో జరిగిన ధర్మవర సభల్లో మితవాదులు, జాతీయవాదులాక వక్షంగాను, కమ్యూనిష్టులు మరొక పక్షంగానూ ఏర్పడిటం జరిగింది.

“భువనగిరి మహాసభ తరువాత ఆంధమహానభ రెండు మవానభలుగా చీలిపోయింది. ఒకటి జాతీయాంధమహానభ్ర, రెండవది శ్రీ రావి నారాయణరెడ్డి గారి (ప్రాబల్యము కలిగిన ఆర్మధ మవోసభ, భువనగిరి మహాసభను బపహివ్య- రించిన ఆంధనాయ కులు 1845వ సంవత్సరమున మడికొండలో (శ్రీ మందు ముల నరసింగరావుగారి అద్యక్షతన పం[డెండవ మహాసభ కావించిరి. ఛఈః మహాసభకు (శ్రీ కొండా వెంకట రంగారెడ్డిగారు పెట్టని కోటలై యుండిరి ఆంధధ వితామహ మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి ఆశీస్సులు ఆనభకు లభించినవి. బూర్గుల రామకృష్ణరావుగారి ఆశీన్సులు ఆ సభకు లభించినవి. శీ. శే. జమలావురం కేళవరావుగారు కూడ ఈ నథనే బలపర్చిరి. థ్రీ రావి నారాయణరెడ్డి వర్గమువారు పల(డ్రైండవన ఆంధమహాసభను ఈ నంవత్సరమే:

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషా"సేవ _ దేళసీవ త69 ఇమ్మం పట్టణములో జరిపిరి. ఈ విధముగ ఆంధ మవోవఖభ రెండుగా చీలి పోయింది తరువాత 1968లో కీ శే. జమలాపురం శకేశవరావుగార అధ్యక్షతన తదమూడవ మహానభ మెదకుజిల్హా యందలి కంది (గ్రామమున జరిగినది. తూదియే తుట్టతుది అంధ మవోనభ, వై జ్ఞానికోద్యమముగా [ప్రారంభమైన ఆం(ధ్రోద్యమము బాధ్యతాయుత (ప్రభుత్వమే తన ఆదర్శముగా నిర్ణయించుకొన్న ఉద్యమముగా వర్యవసించినది. కంది మవోొసభ తరువాత ఆం([ధ మవానథభ మటు కార్యగెసులో భీనమయి, స్టేటు కాంగెన్‌ ఆం్యధ ,(పాంత నంఘముగా. తూపొందినది ఈ ప్రేటు కాం్యగెస్‌ ఆంధ్యప్రాంత సంఘముయొక్క మొదటి సమావేశము 1947లో జడ్చర్జలో జరిగినది , హైదరాబాదులో పోలీనుచర్య ఊరిగినతరువాత సేటు కాం[గెస్‌, హ్రదావాదు [వదేళ్‌ కార్మగెన్‌గా రూపొంది 1వత్యేకముగ హైదరాబాదులో ఆంధ (ప్రాంతమునకు కార్యగెన్‌ కమిటి అవ తాళము లేకపోయినది.”* 5 ఖమ్మంలో కమూ$నిమ్టు వర్గంవారు ఆం్మథ మహానభను వేరే జరున మన్న తరువాత హనుమంతరావు పంతులుగారు ఆనంస్థకు కొంత దూరంగా ఉన్నట్లు కనబడుతున్నది ఈ విభేదములవల్లను, వృద్ధాప్యము వల్లను హను యంతరావుగారు అం్యధ మవోనభ సంబంధమును ,తెంపుకొని విచారవూరిత మయృాదయముతో, బావ్స్ఫ పూరిత నయనములతో నీ విషమ వరిస్థితులను విలో జించుచుండిరి. శ్రీవారి అభ్మిపాయము జాతీయవాచుల వక్షమున [మొగ్గుదల భూపుచున్నను, యవకుల యత్సాహమునకు కార్యదీక్షకు లోలోన నంతనించు యండిరి, అనుభవము మీద కా[మేడులు సొమ్యవద్ధతికి రాగలరను అళళో నుండిరి. ఇట్లి మహ త్రరమయిన కార్యజాతమును సమాచరించుటకు శ్రీవారు పూనిన ఆయుధము 'ఓర్పుగుణము'. ఈ ఓర్పు గుణమొకటి యున్నచో, సవ్యముగ (వచాఎము సాగినచో, కాలమే సర్వకార్యములను చక్క బఅచునని ట్రీవారి సిద్ధాంతము” 36 హనుమంతరావుగారి ఆంధోద్యమ నిర్వహణం నిజాం రాష్ట్రంలో మహారాష్ట్ర, కర్ణాటకోద్యమాల పుట్టుకకు మార్గదర్శకమైందని మహారాష్ట్ర నాయకులైన కాశీనాథరావు వైద్యా, కర్ణాటక నాయకులై న జనార్దనరావు దేశాయి గార్డు 1965లో హైదరాబాదులో పంతులుగారికి జరిగిన ,పౌరనన్మానంలో 5, శెలంగాణలో జాలీ యోద్యమాలు, పు టబుల్‌

6. మానా బీ, చరితం పుట 41,

170 తలుగు వైఖాళికులూ పేర్కొన్నారు. అది ఆం[ధోద్యమ జయంతి సందర్భంగా జరిగిన నభ. ఒక నాడు తెలుగువక్షను అవహేళన చేసినందుకు (వతివలంగా ఆంధ మవాసభ'- పుట్టింది. ఆ సభ చివరకు నవ్విన నాప చేనుగా వండింది. నవ్వినవారి కే? నాజెమైన బాట చూపింది. ఆ బాటను చూవిన మార్గదర్శి, మహర్షి (శీ మాడ పెటి హనుమంతరావు వంతులుగారు. “(౯62౯ 06% 2౯6 €06 క్రైటపేరే 6 బం565 296 1294022608 10 ౧16 5626ల అన్న ఎడ్మండ్‌ బర్క్‌- మాటం- లకు మాడపాటివారు మంచి ఉదాహరణంః

ఆం[ధ్రోద్యమానికి కర్ణధారులై నడిపించటం ఎంత గొప్ప విషయమో దాని చర్మిత (వాయటం కూడా అంత గొప్ప విషయమే. మాడపాటి వాను- మంతరావు పంతులుగారు తెలంగాణా ఆవ్యధోద్యమ చర్మితను రెండు నంపు టాల్లో రచించారు. నమకాలీన ఉద్యమ చర్మితను కన్నులకు కట్రేటట్టు చ్చితించ టమే కాకుండా స్వీయాభిరుచులకు తావీ యకుండా నిష్పాక్షిక దృక్పథంతో నిర్మించిన చార్మితక సమీషా (గ్రంథం అది. ఆంధ్రోద్యమ చరిత లేనిదే విలా లాంధ చరిత సమ్యగం కాదు. అట్టి ఉద్యమ చర్మిత రచనకు వంతులుగారి కంటే అర్హులు మరొకరు ఉండబోగు. అది ఒక విధంగా వారి జీవికచర్శిత ఆని చెప్పవచ్చు. కాని వారు రచించిన వైఖరిలో ఆత్మ [వత్యయం కానరాదు. తానా చరిత్రలో ఒక (పధానప్యాత నిర్వహించినా, దానికంటె అతీతంగా నిఐ- ఐడి సొడిగా సారించిన చూపు అందులో కనపడుతుంది. సత్య కధనమే వారా లక్ష్యంగా ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. అట్టి దృష్టి చర్మితక ర్తకు అత్యవనరము.

“*ఈ చరిత [గంథమును వరిశీలించిన యెడల ఆంధ సోదరుల వాంఛలు దేళభ క్రి, కార్యచతురత, ఉప్పొంగులు, (ప్రోత్సాహ నిరుత్సాహములు మున్నగునవి [పన్ఫుట మగుచుండును. అంతియేకాదు. నిజాం పభుత్వం వారి కుటిల రాజనీతి, నిరంకుళ పరిపాలనా విధానము, మతపక్షపాతము, [వజోద్య మముల యెడగల విముఖత్వము, ఇంతయేల _గంథకర్త నిగహమువీడి చెప్పి, నట్టుగా, వారి “అయోగ్యత, (పజల వాక్స్య్వాతం్యత్యము నెడ వారి విద్వేష. భావము" చక్కగా విశదము కాగలదు.”

“మటియు, ఆం్యధ మహాసభానుబంధములుగ నుండిన వెక్కు ఉద్య మములు నభలు, (ప్రబారములు ఇక్యాదులు పరిపూర్ణముగ నిందు. వర్ణితమగు.

మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషా"సీవ = జీశసేవ క్షేావ టచేే ఈ (గ్రంథ సౌందర్యము, యోగ్యత, [పయోజనము వి స్తరించినది. ఇట్ట ఉద్యమ చర్మితలు తెలుగుభాషలో లేవు”. అని సంపాదకులు రచించిన పీఠిక లోని మాటలు (పత్యక్షర సత్యములు, ఉద్యమాలు ఒక్క చేతిమీద నడవవు. కాని, ఒక కాలంలో ఒక మవ వైతన్యాన్ని నమాజంలో నృజించిన మవానీయు లుంటారు. వారిలో చుక్కలో చం[దుడులాగా రాణించే మహాత్ములుంటారు. వారి కార్యదీఇా (వతంతోనే ఉద్య మం సత్ఫలితాలను సాధిస్తుంద్‌, చర్మిత పురోగమిన్తుంది. “2460. 546 పేశ56097 2964 ౬౦6౯ య16 09166 ఇ₹4? ౩0406. 12 961068 ఇన6౯6 అం6 13 ౧0 16646559, 800460 9620648 90111. 9908౯688 06౦౬౯8 ఇసేీలు. 6019286069, ౩సపేకం! 16264609 36126 €%౯ అపైైంకలుం టా 10 0మీ3మికం చేముకకి కం? లుం 0605ల” అన్న హెనీ యన్‌. [టూమన్‌గారకి మాటలిచ్చట న్మరణీయాలు. హనుమంతరావు వంతులుగారు తెలంగాణంలో ఒక నాయక తాన్ని సృష్టించారు. అందువల్ల కూడా వారు వతామహులై నారు. నురవరం (వతాప రెడ్డి, బూర్గుల రామకృష్ణరావు. పులిజాల వెంకట రంగారావు, కొండా వెంకట రంగారెడ్డి, మందుముల నరసింగరావు మందుముల రామచందరావు, రామి నారాయణరెడ్డి, మాదిరాజు రామకోటిశ్వరరావు, బద్దం ఎల్జా౭ెడ్డి, గడ్డం రామ కృష్ణారెడ్డి, జమలావృరం కేళవరావు, బూర్జుల రామకృష్ణారావు గారలవంటి తెలంగాణా నాయకులు వీరి నహచరులుగా మండి పరిణతి సాధించిన వారేం పంతులుగారికి రాజాబహద్దర్‌ వెంక్కటామారెడ్డిగారి వంటి పరిపాలనదక్షుల ఆదరాభిమానాలు ఉండేవి. రాజకీయనాయకులతో పాటు ఎందరో సాహితీ వరులు, నంస్టా వ్యవస్థాపకులు, సంఘ సేవకులు ఏర శిక్షణలో వ్య క్రిత్వాలను. సంతరించుకొన్నారు. పంతులుగారు తెలంగొణంలో ఆం[ధ్రోద్యమానికి నారు పోళారు, నీరు పోళారు. ఆది వంటకు రావటం చూశారు; ఆ వండ్డను చూచి ఆనందించారు. వారి అద్యష్టాన్ని ఫ్రీ ఒద్దిరాజు రాఘవ రంగారావుగారిలా. సంస్తుతించారు. “వలుకగా నేరని పతిక బుడుతల “కృత్తశ్ర యని మాటలాడ నేర్చి,

శం తలుగు వై తాశికులు

వ్యాకువ్వ నేకని పండితలోకము

గొమ్మెక్కి- “క్లో! యని కూయ నేర్చి, (ాయగా జంకెడి పడుచుల కలముల గిలుకుల దెసలంట గ లువనెట్టి మదిలోని భావాళి మాటాడి వెలిబుచ్చ విన్నపోయెడు వారి వెన్ను జజబి

ఆం(ధ సారస్వతము నిజామాంధ సంఘ

మిటుల నెన్నిటినో గూర్చు ఘటికులందు

నొక్కూరుడవయి మించితే నుక్కు మిగుల

ఈశమ్యగుణ సాం[దః హనుమంత రాయచం్మదః'

“స్పివ్సు నాటిన మొలకలు నీవు చూచు

చుండ గిలవేయ జూచు భాగ్యోదయంబె

నీకుంగల్లె నదృష్టంబు సీదకాదె

[వాజ్య గుణధుర్యః హనుమంతరాయవర్య?”. (షష్టిపూర్తి సంచిక,

6

పహానుమంతరావు పంతులుగారు ఆం(ధ్రోద్యమానికే కాక తెలంగాణంలో ఆంధ మహిళోద్యమానికి గూడా ఆరంభకులు ఇందులో వీరేశలింగం వంతులు శారు వారికి ఆదర్శమూర్తులు పురుషుడు నేర్చుకొన్న చదువు సం్యపదానానికి వనికి వస్తుంది; శ్రీ నేర్చుకున్న చదువు స్మ్మపదాయాన్ని నృష్టిస్తుంది. తెలం ణంలో విద్యావ్యావ్రి కావాలని కంకణం కట్టుకుని [గంథాలయోద్యమాన్ని నడివిన పంతులుగారు సమస్యలోని (ప్రాణాన్ని వట్టుకున్నారు. చదువున్న పురు చుడు నంఘ'సేవకు పూనుకొని జాతి వికాసాసికి తోడ్ప్చుడుతుంటే, శ్రీ క్షొ నాంధకారంలో మునిగి ఉన్నప్పుడు ఆతని కృషిలోని గొప్పతనాన్ని గుర్తించ శేక పోవచ్చు; ఒక్కొాకసారి పురుషడికి అవరోధం కావచ్చు. స్త్రీ విద్యావతి అయ్యుంటే ఆమె తననూ, తన పురుషుణ్ణి, తన సంతానాన్ని, తనచుట్టూ ఉన్న సమాజాన్నీ వికొనవంతం చేయగలదు. స్త్రీ విజ్ఞానాన్ని వాత్సల్యంతోను, సేవను స్నేహంతోను వా వ్లీవేయగలదు, ఒక్‌ స్త్రీ చదువుకున్నదంటే ఒక కుటుంబం

మాడపొటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషా'సేవ దేళసేన క7త చదువుకున్న దన్నమాటః ఈనత్యాన్ని గుర్తించిన వంతులుగారు మహిళాభ్యుద యంకూడా సాధించినప్పుడే దేళాభ్యుదయంసార్థకమౌొతుందని భావించి, ఆంధో ద్యమ భాగంగా ఆం[ధ మహిళోద్యమాన్ని (పారంభించటమే కాకుండా హైదరా బాదులో బాలికల విద్యావ్యా ప్రీకి అంకితమయ్యే విద్యాలయాలను స్థాపించి కృ జేకారు. ఆంధ మహీళానఖ నమావేకాలు ఆం(ధ మహానభ నమావేశాలలోనే జరుగుతూండేవి. స్రీ జన సమన్యలనిందు [ప్రత్యేకంగా చర్చించి, తగిన నిర్హ యాలను తీసికొని వాటిని అమలులో పెట్టటానికి కార్యక ర్తలు కృషి చేస్తుంజే వారు, వారి కందరికీ గురువీఠం మాడపాటి వానుమంతరావుగారు. స్రీం నమా వేళాల (ప్రాముఖ్యం, న్త్రీ విద్యావళ్యకత, విద్యాసంస్థల స్టాపనావళ్యకత , నిర్భంధ(ప్రారంభోచిత విద్యావనరం, స్రీలకు వై ద్యవిద్య రోగులకు ఉపచాతాలు చేసే నేర్పు ఉండవలసిన అవనరం, ఆరోగ్యవారాలు, శిశువారాలు జరువవలసిన ఆవశ్యకతను ఈ నభలో చర్చించి నిర్ణయాలను తీసికొనేవారు. శ్రీలలో వెనుక ఐడిన ఆచారంగా ఉంటున్న వరదా పద్ధతి వల్ల కలిగే నష్టాలు చర్చించి దాన్ని మహిళాసనథభ ఖండించింది. కళావంతుల్లో వివావావద్ధతిని [వవేళ వెట్టాలనీ, వితంతూద్వాహాలను (పోత్సాపాంచాలనీ మహిళానభ (ప్రచారం చేసింది. మపా* శోద్యమంలో పాల్గొని వంకులుగారి దర్శకత్వం [కింద దేశసేవ కావించిన. మహిళామణులో.(శ్రీమతులు నడింవల్లి సుందరమ్మ, టి. వరలక్షృమ్మ, ఎల్డా (పగడ సీకాకుమారి, మాడపాటి మాణిక్యమ్మ, బూర్గుల అనంతలక్ష్మి దేవి, నందగిరి ఇందిరాదేవి, యోగ్యశీలాదేవి. రంగమ్మ ఓబులరెడ్డిగారలను వేర్కాన వచ్చు.

ఆంధ మహిశానథ సమకాలీన సమస్యలను దృష్టిలో ఉంచుకొని సంఘ సంస్కారానికి పనిచేస్తే పంతులుగారు స్టావించిన విద్యాసంస్థలు తరతరాల త్రీ విద్యకు జీవసవంతులుగా వెలుగునూ, చై తన్యాన్నీ 1వసాదిస్తున్నాయి. పంతులు- గారికి, పెంపుడు కూతురు లాంటిది పరోవకారిణీ పాఠళాల, కన్నకూతురు- లాంటిది ఆంధ బాలికల ఉన్నత పాఠశాల, మనుమరాలులాంటిది రాజా బహ ద్ధర్‌ వెంకట రామారెడ్డి మహిళా కళాళాల. వరోపకారిణీ పాఠళాల (ప్రాథమిక విద్యకూ, ఆంధ బాలికోన్న తపాఠశాల మాధ్యమిక విద్యకూ, మహిళా కళా శాల ఉన్నతవిద్యకూ సోపాన్మకమాన్ని నంతరిస్తున్నవి. పంతులుగారి నిర్యాణం: తర్వాత వాలికోన్నత పాఠశాలవారి పేరుమీద వెలయటం ఎంతో సముచితం...

క్ష్‌? అలుగు వైతాళికులు వారికా పాఠశాల పోవణ నిర్మాణంలో సహకరించిన వారిలో రాజా బహద్దర్‌ "వెంకట రామారెడ్డిగారు _పముఖులు. సంస్థా నిర్వహణంలో వారికి వడ్డకొండ నరసింహారావుగారి నహకారం ఎంతో లభించింది. పంతులుగారి షష్టిపూర్తుత్స వాలలో వచ్చిన తులాభార ధనంతో ఏర్పడిన ఆంధ్ర సారన్వత నిషేపనిధుల సహాయంతో (రూ. 19వేలు)! 954లో [ప్రారంభమైంది మహిళాకళాశాల, పంతు లుగారి మహిళోద్యమాన్ని గురించీ, వారి వ్యక్తిత్వాన్ని గురించీ (శ్రీమతి ఎల్లా థెగడ సీకాకుమారిగారు చేసిన సళంన సంన్మ రణీయమైంది. “*పహూనుఘంతరావుగారికి నమాజాలే సంతానము. మవిసభ ఒకవుతుడు; మహిళకాసభ ఒక వృ్యతిక; సోదరీ నమాజము ఒక తోబుట్టువు; భాషానిలయము శక గౌరాబువిడ్డ; అందరికన్న అనుంగుబిడ్డ ఆంధ బాలికా పాఠశాల”. “ఒక్కమాటలో చెప్పాలంటే, వీరేళలింగంగారి. తరువాత మన జూష్ట్రంలో స్త్రీ జనోద్ధరణానికి పాటుబడ్డ (ప్రధానవ్య క్రి ఆంధ వితామహుడే”. “"హనుమంతరావుగారు ఒక మహావ్య క్రియే కాడు; ఒక మహిసంస్థం వజీవమైన విజ్ఞాన నర్వస్వము. తెలంగాణము పండించిన ముళ్యొల పంటోః “వాగుమంతరోవుగారి చేరిత్రమే అంద్రోద్యమ చర్మిత, దాని జీవితమే తంతుళుగొలి జీవీతవపో, 7 పంతులుగారి షష్టి పూర్తుత్సవం మైదరావాదు నగరంలో 197 ఫ్యఖవళి 'శీవ తేదీన రెడ్డి వొస్టలు వసతి గృహంలో వైభవోపేతంగా నిర్వహించబడింది ఆ తరువాత తెలంగాణా (ప్రధాన నగరాళ్ళో కూడా ఆ ఉత్సవాన్ని ఉత్సా వాంతో [ప్రజలు పండుగా జరువుకున్నారు. షష్టిపూర్తి ఉత్సవంలో పంతులు గారు తులాభారం తూగటం ఒక విశేషం. ఆ తులాభార (దవ్యం ఈూ ళ400-00 రాగా దానినీ, నన్మానరూవంగా వచ్చిన మొత్తాన్ని కళివీ మొత్తం 8,420రూ 15 అణాలను ఆం ధభాషలో వు స్తక(పచురణార్థం “ఆంధ సారన్వత నిక్షేపనిధి'గా ఏర్పాటు చేయటం మరో విశేషం. స్వార్థాన్ని పర యాతార్థంగా భావించే పంతులుగారి త్యాగబుద్ధికి ఆ నిక్షేపం ఒక నిదర్శనం.

మాడపాటి హనుమంతరావు వంతులుగారి థాషా"సేవ = జేళసేవ కే?5 దాని నుండి పుట్టీందే “ఆంధ చందికా (గంథమాలి.ఆ (గంభమాలలో ఖండ వల్లి బాలేందు శేఖరంగారి “విసృత సాామాజ్యములు, * పావీన జాతులు"; ఖండవల్లి లక్ష్మీరంజనంగారి 'ఆం[ధ సాహిత్య చర్విత నంగవహము"; ఆది రాజు వీరభ(ద్రరావుగారి *పాచీనాయ్యధ నగరములు"; మాడపాటి హనుమంత "నావు పంతులుగారి “తెలంగాణ ఆంధ్రోద్యమము' (రెండు భాగాలు; మాఠే మండ రామారావుగారి “రాజకీయ వరిజ్ఞానము', బి. వి. రమణారావుగారి “వెజ్రా -నికుల జీవితములు" [వచురితములై నవి. వీని స్వరూప స్వభావాలను గమనిస్తే అవి (ప్రధానంగా చార్మితక, వైజ్ఞానిక, జీవితచర్మిత రంగాల న్యాశయించి “'యున్నట్టు నృష్టమౌతున్నది. ఈ దృక్పథం లక్ష్మణరావు పంతులుగారి విజ్ఞాన చందికా (గంథమండలి [పభావంవల్ల నేర్పడిందే. ఆంధ మహానభ రోజుల్లోనే ఆంధ వరిశోధక నంభం స్థావింపబడింది. అదె [కమంగా లక్మణరాయ వరి శోధకమండలిగో రూపొంది స్వతం్యత (పతిపత్తితో |[గంథ(ప్రచురణలను నిర్వ హెంచటం [ప్రారంభించింది ఆంధేతివోన రహస్యాల నెన్నింటినో వెలికి తీసిన శాసనాలను (వచురించి ఈ నంస్థ చర్వితకు, విజ్ఞానానికి యెనలేన్‌ నేవ చేసింది. పరిశోధకమండలి పరికోధనవై ఊశిక యిస్తే ఆంధ చంటదికా [గంథ మాల [ప్రజారంజకంగా చర్మిత సాహిత్య విజ్ఞానాన్ని అందించేటానికి పయ త్నం చేసింది ఒకటి పరిశోధకులకూ మరొకటి సహృదయులకూ నన్ని హెఠమై సాహిత్య సేవ చేశాయనే చెవృవచ్చు.

1954 నాటి ఆయ్యధ సౌరస్వ్యత నిషేవంలో వపందొమ్మిదివేల రూపా యలు నిలువ ఉంది. అప్పుటికీ [పచురణ కార్మ్ముకమం కంటె స్త్రీల కళాకాల పఫోషణం ముఖ్యమని తలచి పంతులుగా ర్మాదవ్యాన్ని రాజాఐవాద్దర్‌ వెంకట శామారెడ్డి మహేళాకళాకాల నిధికి విరాళంగా ఇచ్చివేళారు. బహుళః పంతులు .గారు బెంజిమిన్‌ ఫ్రాన్‌క్టిన్‌ లాగా “తం 107ఆయిళర6 ము సగింగా!16ర686 ర4?5 0686 ౧66968౯" అనీ భావించి ఈ రెండు నిర్ణయాలూ తీసికొని _ఊంటారు.

(ప్రజలు స్వయంగా చదువుకొని సమకాలీన సమస్యల పరిజానాన్ని 'ఆెలుసుకునే నిమిత్తం వానుమంతరావుగారు *అణా [(గంథమాలి అనే చితమైన [వచురణ (ప్రయోగాన్ని నిర్వహించారు. చౌకధరలో, పరిచయాత్మక మైన చిన్ని వుస్తకాల ద్వారా (పజాజీవితానికి కావలిసిన దాదాపు 25 అంశాలపై విజ్ఞాన

176 తెలుగు నై తాళకులూ వ్యాన్తి చేళారీ (గ్రంథమాల ద్వారా. నిజాం రాష్ట్రాం్యధులు, వర్తక వ్యాపారం, వెట్టిచాకిరి, వ్యవసాయకులకు కొన్ని నూచనలు, మద్యపానము, [గ్రంథాలయ ములు మన వాక్సాష్టతంత్యము, బుణబాధానివారణ, మన విద్యాసమస్యలు, గ స్రీనిషాన్‌ 5ళియొక్క వివరణ, జన పరిగణన వృత్తాంతములు, నిజాం రాష్ట్ర్రం: (ధుల అభివృద్ధి మార్గములు, మొహతర్భా న్యాయస్థానములు, దేళభాషలు- ఇలాంటి విషయాలపై [పచురణలు వచ్చాయి. అవి వేల సంఖ్యల్లో అమ్ముడు పోయేవి, ఈ (గ్రంథమాల _పజాదరణాన్ని బహుళంగా చూరగొన్నది. పంతులుగారు తాము నిర్వహించే దేళఠ సేవ కార్యకమంలో యువకులు ఆధికసంఖ్యలో పాల్గొనాలని భావించేవారు. వారి నాకర్షించి ఉత్సాహపరిచే" కార్య[కమాలను రూపొందిస్తుండేవారు. ఆర్మధ విద్యార్ధులలో వక్సృత్వ పోటీలు: పెట్టడం, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో పట్టభ్మదులైన తెలుగు వారికి సన్మానాలు, చిత్రకారులకు ఆర్థికనహాయం చెయ్యటం లాంటి ఎన్నో యవ జనోత్సాహ పోషకాలైన కార్యక్రమాలను చేపట్టేవారు. వారు పెద్దల్లో వెద్దలుగా పిన్నల్లో తలలో నాలుకలా వర్తించేవారు. సమర్థులెన యువకుల్ని కార్యరంగంలోకి లాగటానికి పంతులుగా రుపయోగించే సమ్మోహనాస్తాాలు 'లేఖలు”.” పంతులుగారి లేఖల (వభావం' ఎలాంటిదో హరి లేఖలచేత (ప్రభావితులైన థీ దేపులపల్లి రామానుజరావుగారి మాటల్లో వినండి “ఇప్పటికి షువ్చై ఆరు నంవత్సరాల |క్రిందిమాట 1980లో. నిజ్ఞాం కళాళాలనుండి డిగీ తీసుకొన్న తరువాత ఒకటి రెండు సంవత్సరాలు తీరికగా ఇంటిలో ఉండటం తటసించింది. ఆ కాలంలో న్యాయవాద వృత్తి ఆవలంబించ వలెనా "లేక వ్యవసాయము మొదలైన ఇంటి వ్యవహారాలు చూచుకొనవలెనా అని ఆలోచించుకుంటున్న రోజులు, కాలక్షేపానికి కొంత కవితా వ్యానంగము, రచనా" వ్యాసంగము చేస్తుండేవాజ్ఞి ఆ సందర్భంలో గోలకొండ ప్యతికలో కొన్ని వ్యాసాలు (వాసి (వచురించే అవకాళం కలిగింది”. “నా మొట్ట మొదటి వ్యానము వథతికలో (వకటితమైంది. ఎంతో సంతో షం కలిగింది. ర0డు రోజుల తర్వాత సన్నని దస్తూరితో “మి[తవరా!' అని నంబోధిన్తూ (వాసిన కార్డు ఒకటి అందింది. అ కార్డు హైదరాబాదు రాష్ట్రిరా

నూగపాటి హనుమంతరావు పంతులుగారి థాషా”సేవ _ చేరాసేవ క్షా లోని సమస్త (పజాహీత జీవనానికి, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలకు అన్నిం టికీ మార్గదర్శకులై న మూలవిరాట్టు ఆం[ధ్రవితామహ మాడపాటి వానుమంత రావు వంతులుగారు (వానింది. వారి (పళంన నన్ను పరమానంద భరితుణ్ణి చేసి, సాహిత్యరంగంలో _ కృషిచేయవలె ననే నంకల్పము రేకెత్తించింది. నా వ్యాసానికి హర్షిస్తూ పాదాబాదు వచ్చినప్పుడు తమను తప్పక కలునుకో వలసిందిగా పంతులుగారు నన్ను ఆకార్డులో కోరినారు. అంతటి మవాోవ్యకక్రి కోరికను అదేళంగా భావించి, తరువాత కొన్ని వారాలకు హైదరాబాదు వచ్చి, సందర్శించినాను. ఆనాడు వారు నాపట్ట చూవిన ఆదరము, నాకు ఇచ్చిన (పోత్సావాము నా జీవితంలో ఎన్నడూ మరువజాలను. ఆనాటి వారి [పోత్సా హమే తరువాత నాకాలాన్ని వూర్తిగా సాంస్కృృతిక కార్యకలాపాలకు వినియో గించటానికి కారణభూత మైనది. విద్యాధిక యువకులను [ప్రజాసేవ వైవు ఆకర్షించడం వంతులుగారి ఆళయాలలో &కటిః”

“1949లో “తెలంగాణ” దినవ(తికగా మైదరాబాదునుండి వెలువడింది, ఆ వ్యతిక సంపాదక వర్గంలో చేరవలసిందని హనుమంతరావు వంతులుగారు స్వదన్తూరితో మరొక జాబు [వాసినారు. కాని, నేను నాగపూరు న్యాయ కళా శాలలో చేరినందువలన ఆ అవకాశాన్ని వినియోగించుకోలేదు. అయితే హైదరా దాదుకు వచ్చిన (పతి సందర్భంలోనూ పంతులుగారిని నందర్శించి, వారితో కొంతకాలము గడిపి, ఊల్రేజితుట్టి అయ్యేవాడిని. వారి సలవోలను ఆశీర్వచ నాలను పౌొందేవాడిని. వారు నాపట్ట చూపిన ఆదరాభిమానాలు నా (వ్రజొహ్‌త జీవనానికి మార్గదర్శకాలై నవి”.

“కమళిష్షణ, నమయపాలన, విశేషించి నంస్థలడబ్బు వినియోగించ డంలో కఠినమైన నియమాల పాటింపూ*” (వజానంస్థలకు సుస్థిరమైన పునాదు లను నిర్మించవలెననే దీశా నేను పంతులుగారి నుండి నేర్చుకున్న పాఠాలు. ఆ

27. తి చిన్న వివమయములోను కట్టుకాటు; అందు ఆవంత పొరపాటును గూడ గుమ్మడికాయంతగా జూశతురు. సహింపనే సహింవరు, తమ యింటి లక్క యెట్లో (వజానిధి లెక్కయునక్లు, దమ్మిడీ చమ్మిడి లెక్క పెట్టవలె, ఆలెక్కూ సరిగా కుదరవలఠె, వదిన్నీ వ్యర్థము పోళాదు. “ఆనెగొంది లెక్కలు వారికి నరిపడనే నరివడవు”” -శ్రీ సురవరం [ప్రళాపశెడ్నిగారు-గో లకొండ విక,

క్షేగ8 తెలుగు వైతాళికులు పాఠాలను నరిగా అభ్యనించి, అందుకు అనుగుణంగా వ్యవహరించి నందువళ్రినే నేను నాకొద్డో గొప్పో భాషసేవ, దేశసేవ చేయగలిగాను. నాజీవితంలో ఈ మలుపుకు కారణభూతులు హనుమంతరావు పంతులుగారేః” “ఆయన మరెందరికో మార్గదర్శకుల్తై నారు. నాటి తెలంగాణా పరి స్థితులు తెలినిన వారందరికీ యీ సత్యము విదితమే కదాఃొక18 పంతులుగారి దేశ సేవ చర్మితను సృష్టెంపగల సంస్థలను స్టావించటంలో ఎంత కనబడుతుందో సంస్థలను స్థావించి సంఘదై తన్యాన్ని పోషించే యువ కులను [పోత్సహించటంలో అంత కనపడుతుందని. శ్రీ రామానుజరావుగారు చెప్పన యదంతం సొక్షుం. పంతులుగారికి (ప్రజూనంస్థలు స్థిర క్రీ ర్రినతాకలు; దేశ 'సేవకులైన వారి ఆనుయాయులు జంగమ క్రీర్తిపతాకలుం 8 పంతులుగారి షష్టిపూర్త్య్యనంతర జీవితం వారి [ప్రజాసేవలో మూడవ ఘట్టం. హైదరాబాదు నగర మేయరుగా నాలుగేట్ట. (1851-54), ఆంభ (సదేశశాసనమండలి అధ్యక్షులుగా ఆరేండ్లు(1058--64) పంతులుగారు [ప్రజా "సేవ నిర్వహించారు. పరిపాలనలో, నభామర్యాదలలో ఉత్తమ [ప్రమాణాలను సృష్టించారు. కేంద్రపభుత్వంవారు వారి [పజా సేవను గుర్తించి 1055లో “పద్మభూవణ'” బిరుదాన్ని (ససాదించారు!19. ఉస్మానియా విశ విద్యాలయం వారు 1956లో గౌరవ డాక్టరేట్‌ వట్టాన్నిచ్చి గౌరవించారు. ఈ బిరుదులు తాత కోటుకు మనుమ లలంకరించిన [వళంసా పతకాల్దా మెరుస్తున్నాయి. అంధ వితామహులు కన్నకలలు అంధ్యవదేక్‌ రాష్ట్రరూవంగా ఫలిం చాయి. తెలుగు వారంతా ఏకమై నివసిస్తున్న వెలుగు గడియల్ని కళ్చారా చూచి సంతోషించారు. తన కార్య కేతమైన హైదరాబాదు నగరానికి మేయరు కావటం; ఆంధ (వజలందరి శాసనమండలికి అధ్యక్షులు కావటం తెలుగువారు వారి వట్ట చూవిన భక్తి (ప్రవత్తులకు వరమ నిదర్శనాలు. న వ 16. నందిని-యువభాకతి 'సోహితీ సొంస్కృతిక సంస్ఫృ మానవ[తిక-19 ల: మేం నం, 1 నంచి, క్‌ 19. ఈ బిరుచాన్ని పొందిన మొదటి ఆలుగువారు వీరే,

మాడపాటి హనుమంతరావు వంతులుగారి థాషా'సేవ - దేశసేవ 179 ఈ రోజెవరైనా హైదరాబాదు నగరాన్ని దళ్శిస్తే వానుమంతరావు పంతులుగారీ నగరానికిచ్చిన తెలుగుదనం [(వస్ఫుటంగా (వత్యక్షమౌతుంది. వారి నివానం “ఆం[ధ కుటీరం' ఆం(ధోద్యమ చైతన్యానికి కేంద్రబిందువు. మాడపాటి హనుమంతరావు పంతులు బాలికోన్నత పాఠళాల, రా. ఐ. వేం. రా. రెడ్డి మహిళా కళాళాల పంళులుగారి ఆంధ్ర శ్రీ విద్యా వికాన సేవకు శాశ్వూత పతాకలు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం మాతృభాషాభ్యననా భివృద్ధికి పోరాడిన వారి కార్యరంగం. ఆంధ యువతీమండలి వారి ఆంధ మహిళానభ సాధించిన [వగతికి [పత్యష్ష దృష్టాంతం. ణీ కృష్ణదేవరాయాం ధభాషా నిల యం వారి (గ్రంథాలయోద్యమానికి కీర్తిధ్వజం. ఆంధ్ర సారన్వత పరిషత్తు, వారి ఆదర్శాలను నమ్మి ఖాషా సాహిత్య సేవలు చేస్తున్న తెలుగువారి. [ప్రౌఢ సాహిత్య నంస్ధః రెడ్డి విద్యార్థి వనతి గృహం వారితో రాజాబవాద్దదు వారి కున్న చెలిమికి చివ్నాం. వారి పేర వెలసియున్న వీథి ప్రజలకు వారు చూవీన మేలివాటకు మిగిలియున్న గుర్తు. ఆంధ (వదేశ రాజధానిలో తెలుగువారి సంస్ధ ఎక్కడ ఉన్నా దానికీ పంతులుగారికి ఏదో సంబంధం ఉండి ఉంటుంది ఆ స్యూతధారు జాడించిన జారిజీవిత నాటకంలో ప్యాతలు నిర్వహించిన భూమి - కలు ఆ సంస్థలుః జొతికి వారిచ్చిన నిర్మాణాత్మకమైన ఉద్యమన్ఫూర్తీః జీవి తంలో వారు చేసిన త్యాగ విస్ఫూల్రీ, తెలుగు జీవితంలో కలకాలం. వెలుగు శేకల్ని వెదజల్డుళూనే ఉంటాయి. వంతులుగారి దేశ సేవను సింవావలోకనం చేస్తే నాటి తెలంగాణ విక మాటలే నేటికీ మననోట వెలువడతాయి “స్టెట్రిక్రిన్సీ బారతీయ దేశీయ సంస్థానములలో (వజాస్వామ్యోద్యమములు వృద్ధి నందుటకు అనుకూలములు బొత్తిగా లేవన్నచో 1920వ సంవత్సరమున హైదరాబాదు నందలి పరిస్థితి సులభముగా నూహింపవచ్చును. అట్టి వరిస్థితిలో కామధేనువు వంటి న్యాయవాది వృత్తిగల్గియు, సౌఖ్యజీవనము గడుపుటకు అన్ని వీళ్ళు కల్లియ వాటి నన్నిటిని త్యాగముచేసి, [పభుత్వ వ్యతిరేకతను, (పజల యుదాసీనతను ఎదుర్కొనుచు (వ్రజాసేవా కార్యమున్తదుమికిన [శ హనుమంత రావు పంతులుగారికి ఎంత యున్నత మ. శట్యావే, శై. న / స్ళ గ్గ నా (గ న. =. (గ జ్‌ | (0 నె /. ( . ప్న వ స స్ట దా అ రె (0. |.

లు టు మ! ర గ న న స స్త య టం! స నా లో. తలే. గో క లొ సో య సత [| రు నం మ సల సట్టిసడ్‌ మ్‌ సన వ తన టం లు? యన ల ౧ . టలు చట. క త త న్‌ా ఫే భ్‌ నే ప. పోచ సన. ళు .. స మ ల్‌ సల న మట నా న్‌ యనిన కం. [ టి. ౨. వై! గ్‌ 0 గం సట. తీసాక ణక ౧ టన. |. నఖ న చ టి న మో ప స్‌ వత్త నవ లే స స త నం స. క; న. స ల స. ళం. మ మం. ల సు త గళ్ల స వ న య్‌. సం మ టట. క 7న ఖై మ మం... క స్‌ | లో | స. టి స నష కన? నయనే స | | ర్ట ర రో య యన (0. స గ్గే శ న ళో క. నో టం యయిన త. లో టో... న టట యం బ్‌ సరం... న. నటనల సం న ఈ న మ