Telugu Telugu Samethalu Sanghika Charitra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

“శు (య. 0ు డ్రా | త్‌ో చో తో కళ “య్‌ మ. శా త్మాహా క బ్‌ 4 (తేటగు షాముతటు],

సంశైైుక629త్రు/ తా రారరరతాలాో ప్త [12 ధీల్లలీ 6 ల్‌ ఉర. వ యపరళపుస సె

వ ఇకా ం తెలుగు నాపుతలు = తనను ఠా ల నొంఫికఠక చరిత డో వెంం3106 69 క్‌? భి య పి సరళా బేవి యి వయసు "హీ జ గ వో శ ల తవ లే పటు శక్‌ ర భా రయలేేట్రేలు ర అలు ఇంటి నెం, 9.7.1, ఇతిజవీధి విజయనగరంక58ి] ల0ల

తొలి పచురణ : 1906 పతు వ 4000 , కవర్‌ డిజైన్‌ : థ్రీశీలావ్మీరాజూ ముదణ 2 పద్మావతీ ఆర్ట్‌ (పింటర్స్‌ హై దర్‌గూడ హైదరాబాద్‌ - 500 029 వెల రూ, శి0/- (పతులకు : శర్వాణి _పచురణలు 5[2772౧; ర౩౦0౧41808160, 9.8౫0. 9-7-1, 8811;2 ౪66ఉీగ% 8౧8 627200-531 202, ల] 95 టో. కంక లలో జయమే. గళ తు త త ( యు

శుభ కావున

(శ్రీమతి పి. సరళాదేవిగారు _వాసిన తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత అనే పుస్తకాన్ని ఆమూలాాగం నేను చూబాను. ఈ [గంథానికి నూటికి నూరుపాష్టా ఒక పరిశోధన (గంథమని మ్యుద వేయడానికి వీలులేక పోయినా ఇది సామాన్యులకు విషయావగతిని కలిగించే విధంగా సులభ శైలిలో తయారయిన [గంథమని చెప్పవచ్చు.

రచయ్యితి ([గహించిన విషయం తెలుగు 'సామెతలు - సాంఘీక చర్మిత' _- సామెత అనే మాట ఎట్టా పుట్టిందో చెప్పడానికి నికరమైన ఆధారాలు లేవు, అన్ని తెలుగు మాటలకూ వ్యుత్చత్తుల్ని వెదకడానికి సర్వసాధారణంగా సంస్కృతం మీద ఆధారపడడం మనకు ఎప్పటి నుండో అలవాదైన పద్దతి. ఆ అలవాటును బట్టి యీ మాట సామ్య, సమళా శబ్దాల నుండి పుట్టి ఉండవచ్చునని కొందరు వివరింప చూచారు. అండులో నిజానిజాలు ఎలా ఉన్నా అది ఏదో ఒక విధంగా నిర్ధారింప బడడం వలన సామెతకు అదనంగా ఒరిగేదేమీ ఉండదు.

రచయ్యితి సామెతకు పర్యాయ పదాలుగా సుద్ది, సాటువ, నానుడి సూక్తి; లోకోక్తి, ళాస్త్రము జన్మశుతి అనేవి వాడుకలో ఉన్నట్లు తెలియ జేఠారు. నానుడి 'న_-నుడి' అవుతుందని విడదీశారు కాని, యిక్కడ ముదా రాక్షసుడు దాక్కాని అన్టరి చేస్తున్నాడేమోనని నా సందేహం. ఆమె వివరణను బట్టి చూస్తే అచి నా-|-నుడి అని ఉండక తప్పదు.

ఆమె అన్నట్టుగా పైన చెప్పినవన్నీ ఒకే విషయానికి పర్యాయ పదాలు మ్యాతమే. అందువ్రలణే)అందులో ఒక పదానికీ మరో. పదానికీ నుధ్య మనం కనుక్కోగలిగినంత అర్ధ భేదాలు లేవు. రచయిత్రి ఒక

జీ పట్టికగా ఒక్కో పదానికి ఒక్కో. సామెతను ఇదాహరణగా. ఇచ్చారు కాని, అవన్నీ నిజానికి ఒక టే. అన్నిటిలోనూ మాటలవల్ర వెల్లమళల్యే వాచ్యార్థం మ్మాతమే కాక, అంత వ్య్యాతంగా, తెరవెనుక నుండి లొంగి చూచే అంతరార్థం ఉంటుంది. దీన్నే పండితులు ధ్వని అనో, వ్యంగ్య మనో పేరు పెట్టి పిలుస్తారు. ఇటువంటి ధ్వని సామెతకు (పాణం. ఇది లేకపోతే చెప్పేదంఠా కేవలం వాచ్యమైన వక్కణం మృాతమే అవుతుంది. కాని సామెత కాబోదు. సామెతను విశ్హేషించేటప్పుడు, వాచ్యార్థాన్ని, ధ్వనినీ సూచించి అక్కడితో ఆగిపోకూడదు. ఆ ధ్వని వెనుక్ష నున్న మూనవ మన స్తఠ్వాన్ని,; సామాజిక ధర్మ నిర్మాణాన్ని, సన్నివేశాన్ని గుర్తించి విశ్హేషించాలి. ఉదాహరణకు రచయితి యిచ్చిన పట్టికలోని మొదటి సామెతనే [గహిద్దాము. ఇల్లు ఇరుగ్గా; ఆలి కురూపిగా ఉండాలని ఆ సామెత చేస్తుంది. ఇల్లు ఇరుగ్గా ఉంటే బంధు వర్గం వచ్చి ఉండడానికి వీలు ఉండథు అందువలన అది ఆర్థిక గా వెసులుబాటుతనం కలిగించుకోడానికి ఒక ఉపాయం అవుతుంది. ఆదే విధంగా ఆలు సౌందర్యవతి కాక పోత్తే పరాయి మగవాడు కన్నెత్తి చూడడు. అందువలన భార్యను వెన్నంటి అనుక్షణమూ కాపలాకాచే [శమ తప్పుతుంది. ఇది ఈ సామెతలో కనీపించే ధ్వన్‌. కాని దీని వెనుక, వచ్చిపోయే బంధువర్గంతో, కలకల లాడే ఒక నాటి సామాజిక వ్యవస్థ, ఆ పైన ఆర్థిక మాంద్యం వలన చితికి పోయే సమష్టి కుటుఐబాలూ, ఆపైన బంధుమ్మితుల రాకల్న్ని నిరోధించే ఉపాయాలూ అన్నీ ఓకదానివెనుక ఒకటి [కమ పరిణామ ద?ావళాలై కళ్లముందు తిరగక మానవు. అదే విధంగా పురుషాధిక్యానికి లొంగి ఉన్న స్రీ అస్తిత్వం, భర్తకు మ్యాతమే పరిమితం కావలసిన భార్య సౌందర్యం, దాన్ని కంటికి రెప్పలా కాచుకోవలసిన భధ రృృపరమైన బాధ్యత. ఇవన్నీ ఒకదాని వెనుక ఒకటిగా సమాజ సరిణామతర్త్యాన్ని

ర్‌ మనకు తెలియజేస్తుంటాయి. ఇట్టా ఏ సాముత అయినా, మసుష్యుడికీ। అతని మటుంబానికీ, అతని సాంమెక విద్యా వృత్తి, మతపరమైన ఆర్థిక, స్టైరిగతులరూ సంబంధించే నిర్మిత పొతూ ఎంటుంది. ఒక సామెతను విశ్తేషంచడమం టే చాసని నిర్మాణంలో ఎట్టి స్థితిగతులు దా ఉన్నాయో నిశితంగా గమనించడమే. రచయితి ఆరు రకాలుగా విభజించిన విభజనలో, పశుపాలనకు సంబంధించినవి, వ్యవసాయానికి సంబంధించినవి కూడా వృ త్రిపరమైన సామెతలుగానే ఆ విభాగంలో కలిసిహోవచ్చును. మానవ చర్మితకు సంబందించిన బృహద్విభాగంలో అంతర్భాగంగా కుటుంబానికి సంబం ధించిన విభాగాన్ని అధ్యయనం చేయవచ్చు. ఆఖరు అధ్యాయాన్ని హెహిశ్యానికి సంబంఫంచిన సామెతలు అనేకంటే విద్యా సంబంధి సామెతలు అని ఉంటే బాగుండేది. సామెతల విభజనలో రచయ్యితి అనుసరించిన మార్గం మరింత పటిష్టంగా ఉండవలసింది. ఈమె సామెతల సేకరణలో ఎక్కువగా పరిశమించారనవచ్చు. అందునా ఈమె చూపించిన సామెతలన్నీ పట్టణ వాసులూ, నగరవాసులూ, కాస్తోకూస్తో విద్యాగంథం అద్బినవారూ అయిఫ జనులు వాడే సామెతలు. వీటికంటే భిన్నంగా ఉంటూ భాషలో భావంతో, తమ ఆర్థిక స్థితిగతులను, సమాజ స్వరూపాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేసే జానపదుల సామెతలను కూడా రచయ్యితి పరామర్శించి ఉంటే ఈ పుస్తకానికి ఇంకా ఫిండుతనం వచ్చి ఉండేది. ఉదాహరణకు పట్టణాల్లో, విద్యావ్యాసంగం కాస్తో కూస్తో కలిగినచోట, “మింగ మెతుకు లేదు, మీసాలకు సంపెంగ నూనె అనే సామెతకు మశం వినవచ్చు. ఇది మధ్యతరగతి సళటు మనిషి మనస్తత్వాన్ని హేళన చేసే సామెత. ఇక్కడ హేళనరు లోనై నదాడు పురుషుడు. మిగ మెతుకు తేక పోవడ్గం

6

దర్శిదాన్ని సూవిస్తున్నా మీసానికి పోషణ చేయడం, పౌరుషాన్ని నిల

బెట్టుకునే [పయళ్నాన్నీ, అహంకారాన్నీ, ఆడంబరాన్నీ తెలియజేస్తుంది. ఇదే సామెత విద్యాగంథం సోకని పల్లెపట్టుల్లో మరో వేషం

ధరించి రూపు మార్చుకోవచ్చు.

“కూళభ్రెకి ఉప్పు లేదు కుంటెండ్లకు ముఠ్యాలు” ఇది జానపదుల సామెత. ఇక్కడ ఎ త్రిపొడుపుకు లోనైన వ్యక్తి స్రీ. కూట్లోకి ఉప్పు లేకపోవడం, యథావిధిగా దరిదాన్నే సూచిస్తున్నా, కుంటెండ్రకు (శ్రవణాభరణాలు) ముత్యాలు లేవనీ వాపోవడం స్రీ సహజమైన ఆభ రణా పేక్షణను, అలంకారం మీది మోజును తెలియజేస్తున్నది. చెప్పే థానం ఒక టే అయినా చేపట్టిన వర్ణనీయ వస్తువులు వేరుకావడం, చెప్పే వాళ్ళు మశస్తక్వాన్నీ, చుట్టూ ఉన్న సమాజాన్నీబట్టి ఏర్పడుతున్నదని మనం [గపించవచ్చును. | రచయ్యితి (గామీణమైన వ్యవసాయ వృ తికి సంబంధించిన సామెతలు ఎన్నో సేకరించడం జరిగింది. కాని అవి విద్యాగంథం ఉండి, అడుగు తరగతికి పై స్థాయిలో ఉన్న భూస్వాముల వ్యవహారాలలో నలిగే సామెతలుగా కనపడుతున్నాయి. కాని పూర్తిగా బడుగువరగ్గానికి చెందినవిగా లేవు. ఉదాహరణకు “యథా చిత్త తథా స్వాతి”, “స్వాతి వాన చేనుకు హర్షం”, “నిజాల్సులో వర్షం వ్యాధులకు హర్షం” వంటి సౌమెతలన్నీ వాటి వొడకందారుల సాంఘీక స్థాయిని తెలియజే సేవిగానే ఉన్నాయి.

రచయిి సేకరించిన సామెతల్లో చాలా సామెతలు కుతూహల జనకంగా ఉన్నాయి. వ్యవసాయానికి సంబంధించిన సామెతలన్నీ కాల [కమంగా వివరించడం బాగుంది,

1

రచయిత్రికి విషయం సేకరించడం పట్ల ఎంతో ఆసక్తి (శద్ధా ఉన్నాయి. పరిశోధన చేయాలనే ఆంతర్యం స్పష్టంగా కలిగిఉన్న సరళాదేవిగారు ముందు ముందు ఎక్నో విషయాల మీద ఎన్నెన్నో కొత్త సంగతుల్ని వెలువరించి లోకానికి కానుక ఇవ్వగలరనిపిస్తుంది.

అంచువలన ఈ పుస్తకానికి ఆహ్వానం. రచయ్యితి శ్రీమతి సరళాదేవికి నా శుభకామన, హైదరాబాదు నాయని కృష్ణకుమారి 297.86

చిన్నమాట

సామెత ఎంత చిన్న వాక్యమో అంత అర్భవంతమైన దాకర్థం, ఇది వాడడం ఎంత సులువో వివరించడం అంత కష్టం, దీనిని విన్న ప్పుడు ఎవరికివారు ఆస్వాదించవలసిందే తప్ప యితరులచేత ఆస్వా దింపజేయలేరు. నిచ్చితమేమిటం టే దీనిని ఎలా వివరించినా వొక ఆసం తృప్రి మిగిలిపోతూనే వుంటుంది - ఇంకా ఏదో చెప్పలేదేమోనని. అందుచేత ఎంత మంది (వాసినా ఇంకా వుంటూనే వుంటుంది చెప్ప వలసింది.

జీవిలాన్ని నగ్నంగా (ప్రదర్శిస్తుంది సామెత. ఆర్థికంగా, సాంఘి కంగా అడుగు తరగతిలో వున్నవారిలోనే జీవితం యొక్క నగ్న సల్యాలు బయటపడుతూంటాయి. లేదా వొంటరిగా జీవితాన్ని ఎదుర్కో వలసిన మనిషికి జీవిలావగాహన క లగడంవల్ల సామెతలు బయటపడు తూంటాయి, అందుచేత వడ్డించిన విస్తరికి సామతలు రావు,

పోతే వ్యవసాయమూ,: పశువుల పెంపకమూ మనిష (ప్రధాన జీవనాధారాలు లేక [పధాన వృత్తులు, ఈ రెండింటి నాధారం చేసుకునే మారుతూన్న సాంఘక జీవనాన్ని బట్టి మిగిలిన వృత్తులు బయలుదేరి "పెంపొందాయి. అందువల్లనే వాటిని విడదీసే సాహసం చేశాను.

అడగగానే పీశిక (వాసి యిచ్చిన శ్రీమతి నాయని కృష్ణకుమాం గారికి కృళజ్ఞతాభివందనాలు.

ఇది నామాట. ఇదినా [(పయత్నం,

పి, సకభాచేవి

తెలుగు సావెతలు-సాంఘిక చరిత

“తెలుగు సామెతిను గురించి [వాయా లనుకునేటప్పుడు అనేక (పళ్నలు తల యుత్తుచాయి. అసలు సామెత అంటే ఏమిటి? ఈ సామెత ఎప్పుడు పుట్టింది? ఎందుకు పుట్టింది? ఎలాగు పుట్టింది? మనిషి జీవితా నికీ సామతకు సంబంధ మేమిటి?... ఇలా ఎన్నో (పశ్నలు. ఒక్కో విషయాన్ని తరచి ఆలోచిస్తే ముందుగా తీసుకోవలసింది సామెత అంటే ఏమిటని!

మనసుకు హత్తుకునేటట్టు సూటిగా చెప్పబడే వొక చిన్న వాక్యం “సామెత అంటారు అనుకుందాం, అయితే మనసుకు హత్తుకునే దేది? జీవితానికి గాని ఇంక దేనికిగాని సంబంధించిన సత్యం మనసుకు హత్తు కుంటుంది. భాషకు సంబంధించిన చమల్కారం మనసుకు హత్తు కుంటుంది. (ప్రకృతికి సంబంధించిన సౌందర్యం మనసుకు హత్తు కుంటుంది. ఇవన్నీ ఒక దానితో ఒకటి కలసి; ఒక దానితో ఒకటి పోల్చి తయారయితే అది “సామెత,

ఫలానిది “సామెత అని మనం గుర్రించగలం. మాట్లాడుతూ, మాట్లాడుతూ మనకు తెలీకుండానే సామెతను వాడుతాం, వింటున్న మాటల్లో సామెత వుంటుంది. చదువుతూన్న పుస్తకాలలో ఎన్నో సామె తలు దొర్జుతాయి. అంటే సామెత నలుగురి నోటపడి బాగా నలిగి జన వ్యవహారంలో కలసిపోయిందనేది స్పష్టమయిన విషయం,

అయితే సామెతకు భాషార్థ మేమిటి?. అంటూ తెలుసుకోవా లను కుంటే సౌమ్యం చూపేది సామెత. సామ్య, సామ్యత, సామెత అరు'

10 తెలుగు సామెతలు -_ సాంఘిక చర్మిత వుండవచ్చునని పండితులు చెప్పారు. సామెతకు అనేక ఇతర పదాలు కూడా వాడుకలో ఉన్నాయి. అవి సుద్దులు, సొటువ, నానుడి, సూక్తి, లోకో క్రి, శాస్త్రములు, జన్మశుతులు.

ఇవి ఒకోటీ వొకో అర్ధాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి. “సుదులు అంటే

ట్ల అాశానీ న. సత్యం లేక నిజం చెప్పబడేవి. “దానికీ దీనికీ పాటవ దెచ్చింది' అని వాడుకలో అంటారు. దీనిని బట్టి సాటవ లేక చాటువ అంటే ఒక దానితో వొకటి పోల్చి చెప్పడం,

“నానుడి అనేది విడదీస్తే *న-[.నుడి" అవుతుంది. ఈ రెండింటి మధ్యా “చెప్పిన అనే మాట అంతక్షీనంగా వుంది. ఇందులో నేను అనేది ఎవరయినా కావచ్చును. “పలువురి జానం ఒక్కని వివేకం”; “పెద్దలు చెప్పిన మాట చద్దిమూటి వీటిని బట్టి వినదగు మాట ఎవరు చెప్పినా స్వీకరించవలసిందే.

ఇంక 'సూక్తి, వేదాలభో చెప్పబడే కొన్ని వాక్యాలను “సూక్తము లంటారు. స్తుకింపబడేవి కాబట్టి ఇవి “సూక్తము లయ్యేయి. ఈ “సూక్తము అనే పదం నుండే “సూక్తి అనే పదం పుట్టి వుండ వచ్చు. “సు” ఆంపే మంచి, “ఊక అంటే మాట. “సూక్రి' అంపే మంచి మాట లేక సత్యమైన మాట అని ఈనాటి అర్థంగా భావించవచ్చు. “'పశాసూ క్రి అంటే మామూలు [పజలలోంచి వచ్చే మంచి మాటలు అనేది అర్థం చేసుకోవచ్చు. “లోకో క్రి అన్నా ఇదే అర్థం అవుతుంది.

అలాగే “జన్మళుతులు”. ఒకప్పుడు వేదాలు ఒకరి నోటి నుండి ఒకరు వినీ వినికిడివల్ల నేద్చకునేవారు. అందుచేత వాటిని “శుతులు” ఆనేవారు. ఈ సామెతలు కూడా ఒకరి నోటి నుండి ఒకరి నోటికి

వి. సరళాదేవి క్షే చేరుతూ. కేవంం చినికిడివల్ల ఈనాటి వరకూ నిలిచినవి కాబట్టి “జన [గుతులు అయ్యాయి.

ఇంక “శాస్త్రములు' అంటే ఏమిటి? కొన్ని [1పాంఠాలలో పొడుపు లను “శాస్త్రము లంటారు. కొన్ని ప్రాంతాలలో పురాణాలలో చెప్పే నీతి వాక్యాలను “కాస్త్రము లంటారు. “అనుభవమే శాస్త్రము, మాటకే మంతాలు” అనే సామెత (పకారం ఒక విషయాన్ని గురించి (పత్యజాను ఖభవంతో అందరికీ సంబంధించినదిగా చేసి చెప్పే మాటలను “శాస్త్రములు” అంటా రనుకోవాలి.

కాని (ప్రధానంగా '“సామెతి అస చెప్పబడే వాక్యం రెండు భాగా లుగా వుండి యతిగాని ్మపాసగాని వుంటుంది. వీటిలోని రెండు విషయాలు ఒక దానితో ఒకటి పోల్చబడి వుంటాయి.

వీటన్నింటిలో 'సాటువి అని చెప్పబడేది సామెత అని చెప్ప బడిన వాక్యానికే అయితే “సామెత' అనే పదం 15వ శలాబ్దంలో వాయ బడిన వరాహ వురాణంలో మొదటి సారిగా వాడ బడిందని పండితుల అభ్మిపాయం.

ఆయా మాటలకు ఈ విధమయిన ఉదాహరణలు ఇవ్వవచ్చు- సాటువ లేక సామెత ; ఇల్లు ఇరకటము, అలి మరకటము సుద్దులు వ ఇల్టు చూసి, ఇల్లాలును చూడు నానుడి వ ఇంటి కన్నా గుడి పదిలం సూక్రి ౩; ఇంటిలోని పోరు ఇంతింత గాదయా లోకోక్తి ; ఇంటి కళ ఇల్లాలు చెబుతుంది

ఈ శః న!

శాస్త్రం ; ఇంటికి దీపం ఇల్దాలే

1వ తెలుగు సామెతలు = సాంఘిక చర్మిత' ఒకే విషయాన్ని గురించి ఇన్ని రకాలుగా చెప్పినవన్నీ జన [శుతులే, అయితే ఇవన్నీ ఈనాడు సామెతలుగానే గుర్రింపబడుతున్నాయి. మానవుడి జీవితంతో సంబంధం కలిగివున్న సామెత ఎప్పుడు; ఎలాగు; ఎందుకు పట్టింది * అని ఆలోచించాలి. “సామెతి తయారవడానికి కావలసిం దేమిటో తెలుసుకుంటే వీటికి “సమాధానం లభిస్తుంది. మానవుడికి జీవితం ఉంది. ఆ జీవిలానికి అను గుణంగా స్పందించగలిగే హృదయం ఉంది. అ స్పందనలో నుంచి బయలుదేరే “భావం' సామెతకు ముఖ్యంగా కావాలి. సాధారణంగా మనిషి మనసులో ఏదయినా అనుభవంపట్ల గాఢ మైన అనుభూతి కలిగేటప్పుడు అది ఒక “థావం'గా మారి గుండెలలో తిరుగుతూ వుంటుంది. పరిస్థితులు అనుకూలించినప్పుడు ఆ భావం మాటగా మారి బయట పడుతుంది. మనిషి మననులో నుండి చటుక్కున పొంగి బయటపడేది మాటే! మామూలు మనిషి సామాన్యంగా తన భావాన్ని 1సకటించడానికి మాటనే ఆ(శయిస్తాడు. ఆ మాట బయటపడ డానికి విశ్రాంతి అవసరం లేదు. భాషా పాటవం అక్కర లేదు. పెద్ద ఎత్తున వూవోపోహలు ఆంత కంటె అక్కర లేదు. కావలసిందల్లా భావం, మాట, అది వినడానికి తోటి మనిషి. ఆ మాటలలోని వేగము, చమత్కా రము, అలంకారము అన్నీ ఆ భావాన్సీ (| పేరేపించే గాఢతాభని?, బటి వుంటాయి. ఆ అనుళూ8లో వుండే జర్యేనన్ని బట్టి ఆ మారలల బద్ధంగా వెలువడుతాయి. అ లయే సామెతలలో రసాత్మను కలిగిస్తుంది. వినేవారికి అంత ఉద్వేగం ఉండదు కాబిట్టి లయాన్వితమైన ఆ వాక్యం ఆనందం కలిగింబి దాన్ని వారు స్వంతం చేసుకొని తాము మళ్ళీ వాడి ఇంకొకరికి వినిపిస్తారు. ఇలా మళ్ళీ వాడేటప్పుడు పరిస్థితులు ఏ రకంగా నయినా మారిపోవచ్చును, దానిని అనుసరించి మానవుడి మనస్థితీ మార

పి. సరళాదేవి |! వచ్చును. అందులో కొన్ని పదాలు మారిపోవచ్చు. గాని భావం మారదు. రూపం మారదు. ఈ రకంగానే *సామెతి ఒకరి దగ్గర పుట్టి.ఒకరి నొటి నుండి ఇంకోరికి చేరేటప్పుడు చిన్న చిన్న మార్పులు పొందుతూ (బళు “కుతూ వస్తోంది.

ఉదాహరణకు వ్యవసాయం చేయాలంటే దాని కవసరమయిన వానను అంచనా వేయాలి భూమి యుక్క తీ తెన్నులు తెలుసు కోవాలి. ఇలాంటి విషయాలన్నీ అనుభవం ద్వారా మానవుడు (గషిం చాడు. ఇలా తను [గ్రహించిన విషయం తన తరువాతి వార్షికి చెప్పాలి. ఇలా చెబితే తప్ప వారు తిరిగి వ్యవసాయం చేయలేరు. వ్యవసాయం (కీస్తు పూర్వం నుండి ఆంధ దేళంలో - వుంది. దానికి సంబంధించిన అంచనాలు ఇక్ష్వాకుల కాలం నుండి వేయబడ తున్నాయి. అంటేఆ యా పనులకు సంబంధించిన భావం ఏదో వొక రూపంలో ఆనాటి నుండి మానవులలో నలుగుతోంది. దానిని చెప్పాలి. దానిని ఏదో రూపంలో [వకటించాడు. అది వ్యవసాయ దారులందరికీ అవసర చువడంతో ఒకరినుం డొకరికి [పయాణం చేసింది. ఇలా (ప్రయాణం చేసేటప్పుడు తాను తెలుసుకొన్న కొత్త విషయాన్ని చేర్చుతూ అవసరం లేని దాన్ని తుంచుతూ తన మానసికోద్వేగానికి అనుగుణంగా మార్చుతూ చెప్పడం జరిగింది. ఇలా శలాజ్ఞాల పాటు [ప్రయాణం చేయడంతో పదాల చేరికలో అందాన్ని కూర్చుకుంటూ తయారయింది.

ఇవి ఒక్క సారిగా తయారు కాలేదు. ఏ ఒక్కరో (పకటించ లేదు. ఎవరికో ఏదో చెప్పాలనే ఆదుర్దాతో గాక తన మనసులోని భావాన్ని లేక బాధను లేక అనుభవాన్ని లేక అభిప్రాయాల్ని (పకటించే ఉద్దేశంతో చెప్పడం వల్హ ఇవన్నీ జీవితం పొడుగునా (సతివారికీ వుండేవే అవడం వల ఈ సామెతలు అప్పుడూ అప్పుడూ అక్కడా "అక్కడా పుట్టి వీధిన బడ్జాయి,

1 తెలుగు సామెతలు = సాంఘిక చర్మిత సృష్టిలో (పతి జీవీ సంఘజీవి. మానవుడూ ఇందుకు భిన్నం కాడు. ఒక మనిషి లేక ఇంకో మనిషి లేడు. తోటి వారి అవసరం లేక మన గలిగే (బతుకు లేదు. తన జీవితలావసరాలనూ, అవకాళాలనూ ఎప్పటి కప్పుడు చెప్పేసి వ్యక్తిగతమయిన కోపలాపాలు, కోధావేశాలు? ఎప్పటి కప్పుడు (పకటించేసి, విషయం సమాజపరం చేసేసి మనిషి సంఘజీవి అయిపోయాడు. అందుబేతే ఇంతవరకు మానవుడి జీవితంలో ఒక మనిషికీ ఇంకొక మనిషికీ గాని ఒక కుటుంబానికీ ఇంకొక కుటుంబానికీ గాని అంత భేదం లేడు. వారి సుఖదుఃఖాలూ, జీవిత సమస్యలూ; అను భూతులూ,; అనుభవాలూ అన్నీ సమానంగానే వుండేవి. ఇటువంటి జీవిలానికి ఒక [కమ పద్ధతి ఉండాలి. ఒక కట్టుబాటు కావాలి. మనిషిలో ఒక సర్దుబాటు ఉండాలి. అంతేగాక జీవితంలో తాను ఎదుర్కొంటున్న అనుభవాలనూ,; లాను సంపాదించిన జ్ఞానాన్నీ తరువాతి వారికి అందివ్వాలి. అంతేగాక ఇటువంటి శ్రమైక జీవితంలో విసుగు రాకూడదు. ఉత్సాహం కలగాలి. ఆ యా అవసరాల కోసం మానవుడు పొటలు కట్టుకున్నాడు. కథలు చెప్పుకున్నాడు. ఆటలు ఆడుకున్నాడు. నాటకాలాడుకున్నాడు, ఇలా ఎన్నో కళాత్మకమయిన పంథాల ననుస రించాడు. గాని మానవునికి సంతృప్తి లేదు. వాటన్నింటి మీదా అతడికి తెలియకుండానే ఒక సన్నని ముసుగు జారింది. అవన్నీ (పకృతి గురించి, ఎవరో వీరుల గురించి, భక్తుల గురించి, అతీఠ వ్యక్తుల గురించి, శక్తి, దేవుడు వంటి ఆందరాని కక్తుల గురించి వీటన్నింటిలోనూ తన ఆశలనూ, అనుభధదాలనూ సమ్మకాలనూ, వ్‌శ్వా సౌలనూ కలిపి చెప్పినా అందులో తను లేడు. మనిషిగా తను లేడు. తన భావుకత మాత్రం ఉంది. అవన్నీ మనిషి జీవిలాన్ని (పకటించాయే గాని జీవితాన్ని వ్యాఖ్యానించలేదు. జీవన సమస్యలను నూటిగా చెల్లడించ లేగు, ఇంకా

పీ సరళాదేవి 15 ఏదో చెప్పాలి. ఏదేదో చెప్పాలి. ఇంకా చెప్పవలసినది మిగిలిపోయే వుంది అనే తపన మానవుడిని వేధిస్తోంది. జీవన జ్ఞానం సూటిగా చెప్పాలనే ఆరాటంలో అనేక థావాలు అనేక విధాలుగా (పకటిస్తూ వచ్చాడు. గాలి గురించీ, నీటి గురించీ, పౌడి గురించీ, పంట గురించీ, నీతి గురించీ, జాతి గురించీ, ఇల్టు గురించీ, తల్లి గురించీ ఒక విషయమని లేకుండా, ఒక స్థలమని లేకుండా, ఒక సమయమని లేకుండా 1పకటిస్తూ వచ్చాడు. అనుకోకుండానే ఇవి *“సామెతి రూపం దాల్చి వృద్ధి చెందేయి. ఇలా మానవ జీవితం ఆధారంగా బయలుదేరిన సామెతలను ఆరు భాగాలుగా చేయవచ్చును.

1. మానవ చర్మితకు సంబంధించిన సామెతలు ౨, పశుపాలను సంబంధించిన సామెతలు
2. వ్యవసాయానికి సంబంధించిన సామెతలు ణీ వృత్తులకు సంబంధించిన సామెతలు ధ. కుటుంబానికి సంబందించిన సామెతలు
3. సాహిత్యానికి సంబంధించిన సామెతలు వీటిని వివరంగా అధ్యయనం చేదాం.

వూనవ జీవితానికి సంబంధించిన సామెతలు

సామాన్య మానవుడి జీవనాన్ని తెలుసుకోవడానికి చర్మితకారులు నాలుగు ఆధారాలను సాధారణంగా వాడుకుంటున్నారు. అవి 1. రాజులూ, రాజ నంశీకులూ, వేయించిన శాసనాలు 9. కవులు _వాసిపెట్టిన పురా జేతిహోసాలు 8. సాధారణ మానవుడు వాడి వదిలివేసిన పురావస్తువులు ఓ. (పస్తుతం 1వజలు అనుసరిస్తున్న ఆలవాట్లలోనూ, సం్యవదాయాల లోను, ఆచారాలలోను మిగిలివున్న సూచనలు.

ఇందులో నాల్గవ దానిలోనివి మనకు (బతుకులో (ప్రత్యక్షంగా కని పిస్తూ కొన్ని మాటలద్వారా బయటబడుతుంటాయి, అవే సామెతలు. ఇవి చక్కని చిన్న చిన్న వాక్యాలు. వీటిలోని మాటల సపేర్పువల్ల ఆంతర్గర్భితంగా వున్న భావం వల్ల అవి వుపయోగించిన సందర్భాన్ని బట్టి అశేష జ్ఞానాన్ని పంచిబెడుతూ వుంటాయి. అయితే ఇవి ఒక వరు సలో చెప్పబడలేదు. ఒక పరిస్థితిలో చెప్పబడలేదు. ఇవి మానవుడి అవసరాలనూ, మానసీకొద్వేగాలనూ అనుసరించి బయలుదేరడం వల ఆ అవస రాలూ, అవి అవసరమయిన సాంమిక జీవనమూ తెలుసుకొన వచ్చును. ఇవి ఎటువంటి విషయాలు తెలియజేస్తున్నాయి, వీటి ద్వారా మానవుడి సాంఘేక జీవనం ఏమ్మాతం తెలుసుకొనడానికి వీలవుతుంది అనేది [పయత్నించి చూడాలి అటువంటి [ప్రయత్నమే ఈ రచన,

“అండలుం దే కొండలు దాటవచ్చు” అని సామెత.

క్రీపూ. ౬6 శలాద్దాల మధ్య ఆర్యులు వింధ్య పర్వలాలు దాటి దతేణాదికి తరలివచ్చారు, ఆర్యులకు అండగా వుండి వింధ్యపర్వతాలు దొటీ [తోవ చూపించినవాడు అగస్తుడట. దీనికో చక్కని కథ వుంది.

పీ. సరళాదేవీ 17 “నేను గొప్పవాడినంటే నేను గొప్పవాడినని' - ఒకసారి వింధ్య పర్వతానికి మేరు పర్వానికి పోటి వచ్చినదట “ఎప్పుడు నా చుట్టురా చుక్కులూ, చందుడూ, సూర్యుడూ తిరుగుతూ వుంటారు. అందుచేత నేనే గొప్పవాడి" నన్నాడట మేరువు. “అదే నీ గొప్పతనానికి కారణ మయితే వాళ్ళనునీ చుట్టూ తిరగకుండా ఆపేస్తానని" వింధ్యుడన్నాడట. ఆ వుదేకంలో పెరిగిపోవడం మొదలుపెట్టాడట. ఆకాశంలో సూర్య చం్యడుల గమనాన్ని ఆపేసేటంతవరకూ పెరిగాడట, వీరి గమనం ఆగిపోవడంతో కొన్ని దేశాలలో పూర్తిగా ఎండ, కొన్ని దేశాలలో పూర్తిగా చీకటి ఆవఏించి వుందట. అప్పుడు దేవతలూ, మనుషులూ అందరూ అగస్త్యుడి దగ్గరకు వెళ్ళి ఈ విపరీళలాన్ని ఆపమని మొర పెట్టు కున్నారట. అప్పుడు అగస్తుడు భార్య లోపామ్ముదతో తీర్ధయ్యాతలు చేసే నెపంతో బయలుదేరాడు. అల్లంత దూరాన అగస్త్యుడ్ని చూడగానే ఎక్కడ కాపం పెడలాడొనని వి.ధ్యుడు భయపడ్డాడట. తన దేహన్నంతా తగ్గించుకొని ఆయన ముందు సాష్టాంగ పడ్డాడట. అప్పుడా ముని_ “నాయనా నేను ముసలివాడిని. ఇంత ఎత్తుగా పున్న నీ వీపు మీద ఎక్కి అవతలికి పోవడానికీ, తిరిగి రావడానికీ శక్తిలేని వాడిని కాబట్టి నేను తిరిగి వచ్చేవరకూ ఇలాగే వుండు" అని చెప్పి దక్షిణాదికి వచ్చి వుండి పోయాడట. అగస్త్యుడు తిరిగి వస్తాడేమోనని అప్పటి నుండీ వింధ్యుడు అలాగే వుండిపోయాడట. చార్మితకంగా అగస్త్యుడు [క్రీ పూ. 1200 నాడు జీవించివున్నాడుం ఇతడు బుగ్వేద సూక్షాలు (వాసిన బుషులలో ఒక బుషి. ఆర్యులు దశ్నిణదేశానికి రావడం క్రీ. పూ. 800-600 మధ్య జరిగివుంటుందని చార్మితకుల అంచనా. అటువంటప్పుడు ఈ అగస్తుడు 400 సంవత్స ల్సి

1్రి తెలుగు సామితలు-స్తాంఘిక చరిత శాలపాటు బతకడం అసంభవం. అందుచేత వేదకాలం నాటి అగస్త్యుడికీ ఈ పురాణ ఆగస్ష్యునికి సంబంధం లేదనుకోవాలి, అగస్తుడ్ని కొండలను దాటించడం గాక చార్మితకంగా దక్నీణ దేశంలో వున్న సంపద ఆర్యులకు ఆళ కలిగించింది. (బతకవచ్చవనే అండనిబ్చింది. అక్కడ అన్ని తరహోల లోహాలతోనూ భూమి. నిక్నేప మయివుంది. వ్మజాలు, ముత్యాలు, రల్నాలు శంఖులు దొ రుకు తున్నాయి, దట్టమయిన అరణ్యాలు మంచి వర్షపాలాన్ని తెలియజేస్తు న్నాయి. పొడుగాటి సమ్ముదతీర [పాంతం నౌకా వ్యాపారాని కనుకూలంగా వుంది. ఈ సంపద వల్ల ఆక ర్లితుకై ఆర్యులు దత్షిణదేశానికి వలస వచ్చారు. ఈ కథను బట్టి చూచినా, భూగోళ పరిస్థితులను బట్టి చూచినా ఈ “అండి అనేది 'సంపది లేక “మనిషి తోడు' అనేది ఆర్ధమవుతోంది కదా! ఇంక కొండలను దాటడం శాస్త్రపరిజ్ఞానం అభివృద్ధి చెందినంత సులువుగా ఏనాడూ లేదు. ఒక (పౌంతం నుండి మరొక (పాంతానీకి వెళ్ళా లంటే వాతావరణ మార్చు వల్ల విషజ్వరాలు సో, (కూరమ్సృగాల బారిన పడి ఎందరో నాశనమయ్యేవారు. స్నామాజ్యకాంక్షతో కొండలను దాటి _వచ్చిన. అలెగ్ధాండరు పఏిషజ్యరంతో మార్గమధ్యలో నే మరణించడం చర్మిత చెప్పిన సత్యం, అంటే అంత కష్టంతో కూడిన కొండలను దాట డము కూడా “అండ” వుంటే అతీ సులువుగా చేయవచ్చు. అంత చిన్న వాక్‌ జంటలో ఎంత పరిజ్ఞానం యిమిడి వృంది. “కొండను చదరబెట్టి ఉలవ జల్లినట్టు” అని సామెత. ఒక మనిషి కూర్చొడానికి సరిపోయేంత చాపను చదర అంటారు. కొండను చదర బెట్టడం అంటే సమతలం చేయడం. అలా చేస్తే తప్ప "సేద్యం చేయడానికి పనికిరాడు. అలా చేశాక ఉలవ జల్లినట్టు అనడంలో వుద్దేశమేమిటి? ఉలవే ఎందుకు చల్దాలి? కొండనే ఎందుకు చదరబెట్టాలి.

ఏ. సరళాదేవి 10 పవి తెలుకోవలసిన విషయిలు. చివర్లలో “నటు అని అనడం వల్ది ఒకప్పుడు చేయబడి, ఈనాడు అది అనవసరమైనదని తెలుస్తోంది.

ఉలవ అన్నింటిలోకి నాసిరకం పంట. ఇది ఎటువంటి పొలంలో నయినా పండుతుంది. “ఉలవ కాని బౌలం ఊసర త్షేతం” అని సామెత, *ఓలవ కూడా పండని పొలం ఏదయినా వృుంటే అందులో ఊసర్హు తిరుగు కాయే తప్ప ఇంక దేనికీ పనికిరాదు అని అర్థం. దీనిని బట్టి ఉలవ ఏటువంటి భూమిలోనయినా పండుతుందనేది తెలుస్తుంది.

“కొండను చదరబెట్టి" అంటే కొండ [పదేణలంలో నేల సార వంతంగా వుండదు. రాయి రప్పతో వుంటుంది. అమినా ఆ [పాంతాలలో స్‌వసించిన మానవులు ఆ కొండలలోనే చదునయిన (వదేశాలు చూసి వ్యవసాయం చేసేవారు. వ్యవసాయం [ప్రారంభించిన నూతన శిలాయుగ జనావాసాలు అనుకూలమయిన రాళ్ళు దొరికే కొండలలోనూ నదీ తీరాల లోనూ వున్నట్టుగా చార్మితకులు కనుగొన్నారు.

నూతన శిలాయుగ జనావాసాలూ బృహత్‌ లా సంస్కృతి జనావాసాలూ రాగి, వులవ పంట ఖభూములూ ఒక్క చోటనే వున్నట్టు తెలుసుకోవడం వళి నూతన శిలాయుగంలో మానవులు ఉలవ, రాగులూ పండించే వారని చార్మితకులు నిర్ధారించారు, ఇవి బళ్ళారి జిల్లాలోని లక్కలి కోట వద్దా? అనంతపురం జిల్లాలోని పొలవాయి వద్దా జరిపిన (తవ్వకాలలో బయటపడ్డాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో పూర్వం వ్యవసాయ దారుల |పధానాహారం ఈ లెండు పంటలూను, కాబట్టి మానవ జీవిలా రంథంలో కొండను చదునుచేసి ఉలవలు పండించే వారన్నది ఇందులో వున్న ధర్మసూక్ష్మం. తన అనుభవాన్ని మానవుడు మరచిపోలేదన డానికి ఈ సామెత నిదర్శునం,.

1కి తేలుగు సామెతలు-సాంఘక చరిత రాలపాటు (బతకడం అసంభవం, అంచుచేత వేదకాలం నాటి అగస్తుడికీ ఈ పురాణ అగస్తునికీ సంబంధం లేదనుకోవాలి.

అగస్తుడ్ని కొండలను దాటించడం గాక చార్మితకంగా దశత్నిణ దేశంలో వున్న సంపద ఆర్యులకు ఆశ కలిగించింది. (బతకవచ్చనే అండనిచ్చింది. అక్కడ అన్ని తరహాల లోహాలతోనూ భూమి నిషేప మయివుంది. వ(జాలు, ముత్యాలు, రత్నాలు, శంఖులు దొరుకు తున్నాయి. దట్టమయిన అరణ్యాలు మంచి వర్షపాఠాన్ని తెలియజేస్తు న్నాయి. పొడుగాటి సము[దతీర (పాంతం నౌకా వ్యాపారాని కనుకూలంగా వుంది. ఈ సంపద వల్ల ఆకర్షితులై ఆర్యులు దశ్నిణదేశానికి వలస వచ్చారు. ఈ కథను బట్టి చూచినా, భూగోళ పరిస్థితులను బట్టి చూచినా ఈ “అండ” అనేది 'సంపది లేక “మనిషి తోడు" అనేది ఆర్థమవుతోంది కదా! ఇంక కొండలను దాటడం కాస్త్రపరిజ్జానం అభివృద్ధి చెందినంత సులువుగా ఏనాడూ లేదు. ఒక (ప్రాంతం నుండి మరొక [పాంఠానికి వెళ్ళా లంపే నారావరణ మార్చు వల్ల విషజ్వరాలు సోక్రి, (కూరమృగాల బారిన పడి ఎందరో నాశనమయ్యేవారు. స్నామాజ్యకాంక్షతో కొండలను దాటి _వచ్చిన. అలెగ్జాండరు విషజ్వరంతో మార్గమధ్యలోనే మరణించడం చర్మిత చెప్పిన సత్యం, అంటే అంత కష్టంతో కూడిన కొండలను దాట డము కూడా 'ఆండ* వుంటే అతి సులువుగా చేయవచ్చు. అంత చిన్న వాక్టుంలో ఎంత పరిజ్ఞానం యిమిడి వుంది. |

“కొండను చదర బెట్టి ఉలవ జల్లినట్టు” ఆని సామెత.

ఒక మనిషి కూర్చొడానికి సరిపోయేంత చాపను చదర అంటారు. కొండను చదర బెట్టడం అంటే సమతలం చేయడం. అలా చేస్తే తప్ప 'సేద్యం చేయడానికి పనికిరాడు. అలా చేశాక ఉలవ జల్లినట్టు అనడంలో వుద్ధేశ మేమిటి? ఉలవే ఎందుకు చల్దాలి? కొండనే ఎందుకు చదర బెట్టాలి.

పీ. సరళాదేవి క్రీ ఇవి. తెలుకోవలసిన విషయాలు. చివరలో “నటు అని అనడం వల్ల ఒకప్పుడు చేయబడి, ఈనాడు అది అనవసరమైనదని తెలుసోంది.

ఉలవ అన్నింటిలోకి నాసిరకం పంట. ఇది ఎటువంటి పొలంలో నయినా పండుతుంది. “ఉలవ కాని పొలం పొసర క్మేతం” అని సామెత. ఉలవ కూడా పండని పొలం ఏదయినా వుంటే అందులో ఊసర్లు తిరుగు తాయే తప్ప ఇంక దేనికీ పనికిరాదు అని అర్థం. దీనిని బట్టి ఉలవ ఎటువంటి భూమిలోనయినా పండుతుందనేది' తెలుస్తుంది.

“కొండను చదరబెట్టి? అంటే కొండ (పదేగాలలో నేల సార వంతంగా వుండదు. రాయి రప్పతో వుంటుంది. అయినా ఆ (ప్రాంలొలలో నివసించిన మానవులు ఆ కొండలలోనే చదునయిన [వడేశాలు చూసి వ్యవసాయం చేసేవారు. వ్యవసాయం ప్రారంభించిన నూతన శిలాయుగ జనావాసాలు అనుకూలమమిున రాళ్ళు దొరికే కొండలలోనూ నదీ తీరాల లోనూ వున్నట్టుగా చార్మితకులు కనుగొన్నారు.

నూతన శిలాయుగ జనావాసాలూ బృహత్‌ శిలా సంస్కృతి జనావాసాలూ రాగి, వులవ పంట భూములూ ఒక్కా చోటనే వున్నట్టు తెలుసుకోవడం వల్ల నూతన శిలాయుగంలో మానవులు ఉలవ, రాగులూ పండించే. వారని చార్మితకులు నిర్ధారించారు. ఇవి బళ్ళారి జిల్లాలోని లక్కలి కోట వద్ధా, అనంతపురం జిల్టాలోని పొలవాయి వద్దా జరిపిన [తవ్వకాలలో బయటపడ్డాయి. దక్షిణ భారతదేశంలో పూర్వం వ్యవసాయ దారుల (పధానాహారం ఈ ఠెండు పంటలూను, కాబట్టి మానవ జీవిలా రంభంలో కొండను చదునుచేసి ఉలవలు పండించే వారన్నది ఇందులో వున్న ధర్మసూక్మం. తన అనుభవాన్ని మానవుడు మరచిపోలేదన డానీకి ఈ సామెత నిదర్శనం.

£0 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక్‌ చరిత

“ఊరు. విడిచినా ఉలవ అడుగు విడువరాదు” అని సామెత,

“ఉండేవాడు ఉలవ, పోయేవాడు నువ్వులు వేయాలి” అని సామెత,

“ఉండేవాడు ఉలవి అనడాన్ని బట్టి వుండడానికి అంటే మాన వుడి నివాసానికీ ఉలవ పంటకూ ఒక రకమయిన అవినాథావ సంబంథం వుంది అని తెలుస్తోంది. దీనికి కారణం కేవలం ఉలవ తిండిగింజ అవడం వల మ్మాతమే కాదు. ఉలవ పంట ఎటువంటి నేలలోనయినా పండుతుంది. ఆడిగాక ఇది వేయడంవల్ల ఈ పంట మొక్క వేళ్ళు నుండి న్యతజని తయారయి. ఆ నేలలో విడుదల అవుతుంది. అందువల్ల నేల సారవంత మవుతుంది. ఈ విషయం తెలుసుకోవడం వల్లనే అక్కడే వుండి అదే భూమిలో వ్యవసాయం చేయదలచుకొన్న వాడు ఉలవ వేయాలని చెప్పాడు. “జరు. విడిచినా ఉలవ అడుగు విడువరాదు” అనడంలో ఉలవ నేలను సారవంతం చేస్తుంది. కాబట్టి మొదట ఉలవ వేయడం మరచిపోకూడదని అర్థం. పోయేనాడు నువ్వులు వేయాలన్నాడు. ఆ నేలను వదిలిపోయే వొడికి దాన్ని సారవంతం చేయవలసిన అవసరం లేదు.

“నువ్వుకు నూరు తెగుళ్ళ” అని సామెత. ఈ రోగాల వల్ల నువ్వులు పండి పంటచేతి కొచ్చేవరకు నమ్మకం లేదు. అందుచేత నువ్వులు వేణక పంటకోసం చూడాలన్న అభిలాష అక్కరలేదని భావం. ఆ కారణం వల పోయేటప్పుడు నువ్వులు వేసి పొమ్మన్నాడు. ఆ భూమిని వదిలి పోయేటప్పుడు కూడా వట్టిగా విడిచి వుంచడానికి రైతు మనసు- అంగీక రొతదు అందుచేత ఏదో ఒక గింజ చల్లేసి పొమ్మని చెప్పాడు.

అయితే ఈ వుండడం పోవడాన్ని గురించి ఇంతగా అనుకుం టున్నాడంటే సేద్యం చేసే రైతు తరచుగా భూములు మార్చే వాడేమో

పి. సరళాదేవి వ ననిపిస్తుంది. చాఫక్యుల కాలం-వరకూ (పజలు ఒకచోటి నుండి ఇంకో చోటికి వలసలు పోవడం అధికంగా జరిగేది, గాని ఆ తరువాత అంతగా లేవు రైతు అప్పుల పాలయినప్పుడు వూరు వదిలి పోయేవాడు కరువు కాటకాలు వచ్చినప్పుడు (పజలు వలసలు పోయేవారు

“ఉత్తర చూచి ఎత్తరగంప, వికాఖ చూచి విడువర కొంప” అని సామెత.

మృగశిర కార్తెలో వానలు [ప్రారంభమవులాయి. వాన [పారంభం కాగానే రైతు వ్యవసాయపు పనులు (ప్రారంభిస్తాడు. ఏ కారణం శ్టోత్ర నయినా ఆ కార్తెలో వాన పడకపోతే ఆ తపవాత వరుస కార్తెలలో వానకోసం ఎడురుచూస్తాడు. ఉత్తర కారైలో వాన ఉలవ పంటకు అదును. ఉలవ చివరి పంట. ఆ కార్తెలో కూడా వాన పడకపోతే వ్యవ సాయానికి అదను పూర్తయినవ్లే, ఆ తరువాతి వాన ఏ పంటకూ అను కూలం కాదు. అంటే అ ఏడు కరువు తప్పడు.

“ఉత్తర హస్తలు వృష్టికి [(పమాణం”

ఈ కార్తెలో పడిన వానను బట్టి ఆ ఏడు అతివృష్టాా అనా వృష్టాః సామాన్యవృష్టా అనేది ర్లైతు చెప్పగలిగే వాడు అతివృష్టయినా, అనావృష్టయినా నష్టం వొక టే. అందుచేత సంసారాన్ని గంపలో సర్దుకో మన్నాడు. అంటే ఆనాటి రైతు సంసారమఐతా కూదేసినా గంపను మించి వుండేది కాదు. విశాఖ కారె కూడా చూచి అప్పటికీ వాన లేక పోతే కొంప వదిలిపెట్ట మన్నాడు. అనాటి రై త్తు ర నూ వా మీదే ఆధారపడి వుందని ఈ సామెత వల్ల కాన 2ఆరసోరిదొ (

“పంటకు రాగులూ, భాగ్యానికి మేక

లలి తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత ఆనాడు రాగులు ముఖ్యమైన తిండి - గింజలు, మేకలు తడవకు మూడు లేక నాలుగు పిల్లలను - పెడతాయి అండుచేత జాతి వృద్ధి చెందు "తుంది. ఆది యజమానికి లాభం తెస్తుంది. అదే విధంగా రాగులూ ఏ నేలకళోనయినా బాగా పండుతాయి. ఒక వీరుడు ఏడేడు లోకాలు తిరిగి చివరకు నాగలోకం వెళ లాడు, అక్కడి (పజలను చొప్పించి రాగి విత్తనాలు సంపాదించి లెస్తాడు. ఆ విత్తనాలు నాటి తన (గామంలో పంట వృద్ధి చేసినట్టు ఒక జానపద గేయ కథ వుంది. వీటిని బట్టి రాగులపట్ట (పజల అభిలాష వ్యక్తమవుతోంది. ఈ రాగుల పిండితో చేసిన అంబలి, సంకటి రైతుకు ముఖ్య ఆహారం. కాపు పడుచులు పొలంలో వున్న భర్తలకు రాగులతో చేసిన ఆంబలిగాని సంకటి గాని కుండలలో పెట్టుకుని తీసుకువె్తన్నట్టు (గ్రంథాలలో అనేక వర్ణన లుశ్చాయి. “రాగల రాయి తిరుగుతూ వుంటే రాజ్యమంవా చుట్టాలే” అని రైతు ఇంటికి వచ్చిన చుట్టాలకు కూడా రాగుల పిండితో చేసిన ఆహారమే సెస్టేవాడని ఈ సామెత వట్ట తెలుస్తోంది. అది పుష్కలంగా వుంటే సంపన్నుడి కిందే లెక్క, అటువంటి వాడికి చుట్టాలు అధికంగా వుంటారు, సలం 1 లంబ్ధభక్యళ్షే వాడికి మీసా లెల్రేవా డొకడు” అని సామెత. దక ఖ్య4 షష. బ్‌ గ్‌ ఒ . విక్ష్యదళ్తల్లొ.. అంబ్లి పూర్తిగా పేదవాడి ఆహారంగా వుండి టన *..పోయింది. ధనికులువరి ఖన్నాన్నే తినేవారు. పేదవారు. సేవకులను క. పం త ఉం జై న వాళ్లు న్తకోన్టుషా[నన్నుడు ఇర

పీ. సరళాదేవి వికి 'పెట్టుకోలేరు. కాను పేదవాడయినా ధనికుల ఆర్భాటాన్ని [పదర్శించే వాదిని చూచి అవహేళన చేయడం ఈ సామెత ఉద్దేశం. మ్‌ఫాలు పెంచ డం ఒకప్పుడు గొప్పగా భావించేవారు. “పరమయోగి విలాసము'లో రెడ్డి వేషం ఎలా వుండేదో చెబులూ “పిల్లి గడ్డము, వడి బెట్టు మీసము లునిీ అంటూ వర్ణించారు.

“మింగ మెతుకు లేదు మీసాలకు సంపెంగ నూనె” అని సామెత,

“మెతుకు” అని వరి యన్నపు మెతుకునే అంటారు. వరి అన్నము తినేవారు ధనవంతులు ఒక దళలో మీసాలను అతి (శద్ధగా పోషించుకునే వారు." “ఓరుగంటి పురంబులో. ఓర్యగంత బెద్ద యెలుంగున నమ్మె సంపెంగ నూనె అని శ్రీనాథుడు (వాకాడు. వాసన నూనెలు ఆనాడు వాడుకలో వుండేవని, మీసాలకు సంపెంగ నూనెలు (వాస్తూ పోషించే వారని ఈ సామెత వల్ల తెలుస్తోంది. ఏ కారణం చేతనయినా వీరి సంపద పోయి తిండిలేని పరిస్థితి వచ్చినా మీసాలకు సంపెగ నూనె (వాయడం మ్మాతం మానేవారు కారు. వెనకటి గొప్పలను చెప్పుకుంటూ (తికి బయటకు డాంబికాలు (పదర్శించే వారిని చూచి ఈ సామెతను (పయోగిస్తారు.. ఈలా మీసాలను పెంచుకోవడ మనేది ఒక దళలో అందానికి వీరత్వానికి చిహ్నంగా భావించేవారు.

“అందాల పురుషునికి రాగి మీసాలు” అని సామెత.

పఠానులకు ఇటువంటి రాగి వన్నె మీసాలున్నట్లు ఫ్రీ సురవరం (పలాపరెడ్డిగారు (వాశారు, హిందూ రాజులు యుద్ధానికి బయలుదేకే టప్పుడు పఠాను సైన్యం ముందు వుండేదట. ఆ పళానులు “రాగ్‌ పన్నా మీసాలు, రకలోచనములు, తాంబూల రంజితోష్టములు కలిగినవారు”

" అని (వాళారు. దీనిని బట్టి పఠానులు రాగి వన్నె మీసాలుండటం వలన

అందమయిన వారుగా ఫరిగణింపబగేవారు కాటోలు.

లకీ తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత వైద్యం మానవ జీవితంలో అవసరమైంది సైన్సు అభివృద్ధి చెందని ఆ రోజులలో అనుభవం ఆధారంగా చేయడమయినది.

“వెద్యం నేర్వని వాడూ వానలో తడియని వాడూ లేడు” అని సామెత.

(పతి మనిషికీ రోగబాధ తప్పదు. ఆ రోగనివారణకు తానుపయో గించిన పద్ధతులను ఇతరులకు చెప్పడం వల్దనే వైద్యాన్ని అభివృద్ధి చేసుకున్నాడు. ఆ విధంగా (పతివానికీ వైద్యం వస్తుంది. ఇంక వానలో తడవడం సర్వసాధారణంగా జరుగుతూనే వుంటుంది.

“కొత్త వైద్యుడి కన్నా పాత రోగి మేలు”

సాంకేతిక జ్ఞానం అభివృద్ధిచెందక పోవడం వల్హ వైద్యం కేవలం అనుభవం వల మ్మాతమే జరిగేది. అందుచేత కొత్త వైద్యుడి కన్నా ఇదే రోగం వచ్చి తగ్గిన పాతరోగి సులువుగా వైద్యం చేయగలగులాడు. ఇక్కడ కొత్తవై ద్యుడు అంచే వయసులో చిన్న వాడని అర్థం. వయస్సులో చిన్నవాడికి అనుభవం వుండదుకదా. 'పాతరోగి' అంటే ఆ రోగాన్ని ఇంతకుముందు చూచినవాడూ, వినినవాడూ అనుభవించినవాడూ అని అర్థం ఇవన్నీ జరగాలంటే వాడు వృద్ధుడయి వుండాలిక దా. అందుచేత రోగ నివారణ అతడు సులువుగా చేయగలడు అ అర్థం.

"”జాపన సేద్యం: బాలవై ద్యం” అని సౌమెత.

(దాహ్మణుడు సేద్యం చేయడు. పౌరోహిత్యం చేయడమే అతని పని. [గామాలలో వారికి తిథి వార నక్మలాలు, కభగడియలు చెప్పడం అతడి పని. ఇంకా కొంతమంది వైద్యం కూడా చేసేవారు, అందుకుగాను [గామస్తులు ఎదో కొంత ముట్టచెప్పేవారు. దానితో అతడి భుక్తి గడిచి పోయేది. అంతే తప్ప అతడికి సేద్యం తెలియదు,

పి. సరళాదేవి లర్‌ బాలుడు అంటే జీవికానుభవం లేనివాడని కదా అర్థం. అటువంటి అనుభవం లేని బాలుడు వైద్యం చేసినా చేతగాని (బాహ్మణుడు సేద్యం చేసినా ఫలించవు అని ఆర్థం, “తండి సేద్యం, కొడుకు వైద్యం; కూడు మద్యం" అని సామెత. వైద్యం అనుభవంతో కూడినది కాబట్టి వృద్ధులే చేసేవారు, అంచుకుగాను ఏదోవొక [పతిఫలం పుచ్చుకుంటూ వుండాలి. లేకపోతే దీనిని కూటికి ముడి పెట్టవలసిన అవసరం లేదు, వ్యవసాయానికి శరీర కష్టం అవసరం కాబట్టి యువకులే చేయాలి. ముసలివారికి అనుభవం వుంటుంది కాబట్టి వైద్యం చేయాలి. అలాగాక ఆటునుండిటు జరిగితే కూడు అంతంత మ్మాతంగా వుంటుంది. అంటే [పతివారూ ఏదో వొక పర్మిశమ చేస్తూ వుంటేగాని జరుగుబాటు కష్టంగా వుండేది. బుద్ధుని కాలం నాటికే వెన్న, నేయి, నూనె మూలికలు కషా యమూ వైద్యంలో వాడేవారు. కీశ. £ వ శలాబ్దంలో థ్రీ పర్వతము మీద నివసించిన ఆచార్య నాగాద్దనుడు వైద్య శాస్త్రంలో నిష్టాతుడు. మనుషుల దేహరోగాలను నివారించుటకు అవసరమయిన వైద్య సూతా లను స్తంభముల మీద చెక్కించాడట. ఆ తరువాత రెడ్డిరాజులు ఆయు ర్వేద వైద్యాన్ని పోషించారు. ఆయుర్వేదంలో నిధులయిన వారిని రాజ వైద్యులుగా నియమించేవారు. అయితే ఈ వైద్యుడు ఎటువంటి రోగనివారణ పద్ధతుల్ని అనుస రించేవాడూ అనేది తెలుసుకోవలసిన విషయం. “లంఖణం పరమౌషధం” అని సామెత. ఇది ఎలా తెలుసుకున్నాడు? సాధారణంగా రోగం వున్న వానికి ఆహారం మీదికి మనసు పోదు. దాని ననుసరించి ఏ ఆహారమూ తీసుకో

26 తలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత కుండా వున్నవానికి నులభంగా నయమవుతూ వుంటుఐదని గమనించి ఉండాలి. అయితే అలా ఉండలేనివాళ్ణా ఉంటారు. వారికి ఏమిటి దారి?

“రోగిన్ని పాలే కోరాడు; వై ద్యుడున్నూ పాలే చెప్పాడు” అని సామెత. పాలు మితాహారం. సులువుగా జీర్ణమయి మనిషికి పుష్టినిస్తాయి. కాబట్టి వైద్యులు షాలు ఆహారంగా రోగులకు చెబురారు. రోగి కిష్టముయిన పాలే వైద్యుడు చెప్పడం అతడి అదృష్టం. మిఠలాహారం కాబట్టి రోగం తిరగబెట్టదు.

“పచ్చకామెర్లకు పలుచని మజ్జిగయే పథ్యం” అని సామెత. పచ్చకామెర్లకు నూనె పదార్థం తగ్గులకూడదు- అందుచేత వెన్న తీసిన మజ్జిగ పలుచగా ఇవ్వమన్నారు.

వృక్ష సంబంధమైనవి కూడా 'రోగ నివారణకు ఉపయోగ పడ్డాయి. అందుకే “బొవధం కానిది అవనిలో లేదు" అన్నారు.

దీనికో చక్కనీ కథ వుంది. ఒక గురువు వద్ద వైద్యం నేర్చు కుంటున్న శిష్యుడు వుంటాడు. తన వైద్య విద్య ఎప్పుడు పూర్తవు తుందని గురువుగారి నడుగుళాడు. అందుకు గురువు శిష్యుడుకో పరీక్ష 'పెడలాడు. “ఈ అడవి అంఠా వెదకి వైద్యానికి పనికిరాని ఆకును వారం రోజులలోగా తీసుపరమ్మని" చెబుళాడు. ఆ శిష్యుడు వారం రోజుల పాటు అడవి అంలా వెతుకులాడు. ఎక్కడా వైద్యానికి పనికిరాశి ఆకును సంపాదించలేక పోతాడు. తన వైద్య విద్య పూర్తి కాలేదని నిరాశ పడ రాడు. అదే విషయం గురువుగారితో చెప్పగా గురువు సంతోషపడి ఆతడి విద్య పూర్తయినదిగా చెబుదాడు అసలయిన వైద్యునికి వైద్యానికి పనికి రానిది ప్రపంచంలో కనిపించదని అదే అతని సంపూర్ణ జ్ఞానానికి నిదర్శనమని చెబుఖాడు,

పి. సరళాదేవి ల

“కరక్కాయ కన్నతల్లి” ఈ నాటికీ (గామాలలో కరక్కాయ అరగదీసి పసిపిల్లలకు “ఉగ్గు' చేసి పడుతుంది తల్లి, దీనివల్ల దగ్గు పడిశం వంటి రోగాలు రావంటారు. చక్కెర పాకంలో నానవేసిన కరక్కాయ రోజు కొకటి తింటే జుత్తు తెల్పపడ దంటారు,.

“మున్నూట ఇరవైనాలుగు రోగాలకు మూడు గుప్పిళ్టు కర క్కాయ పొడ అని సామెత,

ఇది కరక్కాయ విలువను తెలియజేస్తుంది.

“*సగిశము పది రోగాల 'పెట్టుో

“జలుబు విచారణలేని జబ్బు”.

ఏ మ్మాతం బలహీనుడినయినా పట్టి పీడించేది జలుబు. ఇది మనిషిని అతలంకుతలం చేస్తుంది. అలాగని పడక వేయనివ్వదు. ఇందులో *“విచారణి అంటే పరామర్శ అ అనుకోవాలి. పడక వేసే పెద్ద రోగాలకు ఎవరయినా జాలి సానుభూతి చూపిస్తారు. కాని అతి సాధారణంగా కనిపిస్తూ ఎవరి సానుభూతిని పొందక రోగిని మాతం ఎంతో నిస్తేజుని చేస్తుందీ జలుబు రోగి అనుభవాన్ని చూచేవాచి దృక్పథాన్ని చక్కగా చెబుతుంది సామెత. ఈ విధంగా రోగనివారణ చెబుతూ వ్యంగ్యార్థాలలోనికి కూడా- దిగక తప్పలేదు.

“మనోవ్యాధికి మందు లేదు”

“జొషధానికి అపథ్యానికీ చెల్లు రోగం మిగులు,

ఆయుర్వేదానికి పథ్యపానాదులు జ్యాగ్తత్తగా చేయాలి. తిండి ద్యాస పోనిచ్చుకోక అపథ్యం చేస్తే మందు లేవీ పనిచేయవు ఎన్ని మందులు తిన్నా అపథ్యం వలన పని చేయక రోగం అలాగే వుంటుంది,

వరి తెలుగు సామెతలు-సౌంఘిక చరిత

“పెరటిచెట్టు మందుకు రాదు” అని సామెత,

సులువుగా లభించిన వస్తువులకు విలువ నివ్వక పోవడం మానవ స్వభావం. ఒక దళలో (ప్రతి ఆకూ మందుగా వుపయోగపడేది. అది ఎక్కడో వుంటే వెతికి (శమించి తెచ్చుకునేవారు. అదే చెట్టు పెరటిలో వున్నప్పుడు పని చేస్తుందో లేదో నని సందేహించడం జరిగేది. ఇటువంటి మానవనై జాన్నే ఇది తెలియజేస్తోంది. ఇంట్లో మనిషిమీద నమ్మకం చూపనప్పుడు ఈ సామెతను [పయోగిస్తారు.

“క్రి లెరిగి వాత పెట్టు" అని సామెత.

కొన్నిరోగాలకు నివారణగా వాతలు పెట్టడం వుంది. పొట్టకు సంబంధించిన లోగాలు రాకుండా పసిపిల్లలప్పుడే పొట్టమీద వాతలు పెట్టేవారు. పసిపిల్లలకు ధనుర్వాతం వస్తే. చుట్ట కాల్చి నుదుటి మీద వాతలు పెట్టడం అన్నది ఈనాటికీ మారుమూల [గామాలలో జరుగు తోంది. కీ తెరిగి అనడంలో రోగం చూచి అని మశం అనుకోవాలి.

అయితే ఈ సొమెతను కేవలం నైద్యానికి కాకుండా జరిగిన అవ మానాలను (ప్రతీకారంగా సమయం చూసి అవమానించమనీ లేక తనన్న మాటకు సమయం చూసి అనమనే వుద్దేశంతో వాడదనారు. ఈ రకమయి నదే “కుక్క కాటుకు చెప్పు దెబ్బ” అనే సామెత. ఇది కూడా దెబ్బకు దెబ్బ కీయమనే అర్థంలోనే వాడతారు. గాని పిచ్చికుక్క కరిస్తే మని షికి పిచ్చి ఎక్కుతుంది ఆ పిచ్చి చేష్టలను పూర్వం గాలి చేష్టగానో, దయ్యం పట్టడంగానో భావించి కొట్టడం జరిగేది,

“కుక్క కరిచెనేని కూయనీయక పట్టి”

పక్క విరుగదన్ని పండబెట్టి”

పీ. సరళాదేవి లీ అంటూ వేమనగారు చెప్పారు. దీనిని బట్టి కుక్కు కరచినప్పుడు పిచ్చిచేష్టలు చేయనీయకుండా కొట్టడం జరిగేదని తెలుస్తోంది. అయితే చెప్పు దెబ్బ తినడంలో వుద్దేశ మేమిటి * కుక్కకరచి మనిషి పిచ్చిచేష్టలు చేస్తున్నప్పుడు అది నిరోధించడానికి కొట్టాలనుకుంటారు. అ సమయంలో సులువుగా చేతికి అందివచ్చేది చెప్పు, కాబట్టి చటుక్కున కాలి చెప్పుదీసి కొడతారు. అందువల్లనే “చెప్పుదెబ్బ ఆనడం జఏగిందే తప్ప (పత్యేకం చెప్పుదెబ్బవల్హ [పత్యేక 1పయోజనం డేదు. అయితే పూర్వం కొన్ని రోగాలకు దెబ్బలు కొట్టడం వుందని మ్మాతం యిది చెబుతోంది. _-ఇటువంటి అనేక వైద్య సంబంధమయిన సామెతలు వచ్చాయి. సాము గరిడీ లనేవి వొకప్పుడు (ప్రజలు నేర్చుకునే విద్యలు. ఏీటిని గురించి తెలుసుకుందాం, “నదువుకు ముదురు సాముకు లేత” అని సామెత, చదువు అంటే జ్ఞానం అని అర్థం. ఈ జ్జానం అనుభవం వల్ల లభించేది. అనుభవం వయసువల్ల వచ్చేది. కాబట్టి జ్ఞానం వయసు ముదిరిగాక వస్తుంది. ఈ విధంగా చదువుకి ముదురు వుండాలి. సాము శరీర వ్యాయామానికి సంబంధించినది అదిలేత వయసులో ప్రారంభి స్తేనే శరీరం ఎలా కావాలంటే అలావంగుతుంది. కాబట్టి సాము లేత వయను నుండే నేర్చుకోవాలి. కత్తి సాము, కరసాము అని రెండు రకాల సాము లున్నాయి. విజయ నగర రాజుల కాలంలో వాడ వాడలలో ఈ సాము గరిగీలు నేర్పే వారట; సాము నేర్చించ డానికి కొన్ని స్తలాలు వుండేవిట. వాటిని సాము సాలెలు అంటారు. ఈసాము సాలెలలో భూమిని లోతుగా తవ్వి 'పై మన్ను కొంత తీసివేసి ఇసుక కొంత నింపి పె భాగమును ఎర మన్నుతో నింపే వారట. అందులో సాము నేర్వడానికి కావలసిన

త్రీ0 తెలుగు సామెతలు-సాంఘక చర్మిత గదలు, సంగడములు వుండేవిట. సాములోనూ కుస్తీలోనూ ఆరితేరిన వారిని జెట్టిలని పిలుస్తారు.

కృష్ణ దేవ రాయలు మంచి సాములోను కు సీలోనూ ఆరితేరిన జెట్టీలలో మేటికెట్టి. పతి రోజూ కుసుమ నూనెను చిన్న గిన్నెడు తాగి, అదే నూనెను శరీరానికి పట్టించి సాముచేసి కుస్లీ పథ్ధేవాడటి,

“అయ్య సామెల్ర ఇంట్లోనే” అని సామెత.

వీఠులే సాము నేద్చకునే వారు. సాము చేయడమనేది వీర [ప్రదర్శనగా భావించేవారు. ఈ వీరత్వం యుద్ధ భూమిలో శ్యకువును చిత్తు చేయడానికి వృపయోగించాలి. అలా గాక ఇంట్లో శ్రీం దగ్గర ఒరి బీరాలు. పలుకుతున్న పురుషుడ్ని చూసి అవహేళనగా ఈ సామెత (పయోగిస్రార.

“ఆరు నెలలు సామునేష్చి మూలనున్న ముసలమ్మను పొడిచా డటి అని సామెత.

ఇదీ అటువంటి అవహేళన చేసేదిగానే వుంది. నిత్య జీవితంలో వాడబడే ఇటువంటి మాటలలో 'సాము' చోటు చేసుకుందంటే సాము నేర్వుడం (సజలకు సాధారణమయిందనే చెప్పుకోవాలి. అయితే సాము నేర్చుకుని ఏమి చేయాలి?__

“సోమ నేర్చినవానికే చావుగండం” అని సామెత.

వీరు యుద్ధ కాలంలో యుద్ధాలలో పాల్గొనాలి. ముఖ్యంగా నాము నేర్చిన వారిని యుద్ధ మైన్యం లోనికి తీసుకునే వారు. యుద్ధంలో చేరిన వారికి చావుగండం తప్పదు కద.

“న్చేల విడిచి సాము చేసినట్టు” అని సామెత,

పీ. సరళాదేవి త!

సాము చేసే వారికి నేల ఆధారం పూర్తిగా వుండాలి. నేల విడిస్తే పడలాడు, ఆధారం లేకుండా (పవర్తించే వాళ్లను చూసి ఈ సామెత నుపయోగిస్తారు.

“జెట్టి సింగారించు కునే టప్పటికి కోటలో గుండు పడె” అని సామెత.

సాము గరిడిలలో ఆరితేరిన వానిని “జెట్టి లంటారు. వీరికి [పత్యేక అలంకరణ వుండేదట. తలకు చుంగు రుమాల కన్హై వారు. నిక్కరు లాగ మోకాళ్ళపైకి ధోవతి బిగించి కస్టేవారు. దీనినే చల్లాడము అంటారు. నడుముకు రంగు కాస పట్టి కట్టి ఆ పద్దలో కత్తులు కఠారులు పెట్టుకునే వారట. చిన్న అంగీ తొడుక్కుని వీపున డాలు కట్టుకునే వారట, ఈ అలంకరణలన్నీ పూర్తయినాక పనిలో (_పవే?ంచేవారట. ఇవన్నీ పూర్తయి యుద్ధభూమికి నెశ్ళే సరికి కోటలో గుండు పడనే పడేది. జెట్టీల ఆలంకరణ తతంగాన్ని వేళాకోళం చేస్తూ ఈ సామెత బయట పడింది. ఇటువంటిదే.

“జెట్టి సింగారించుకొనే సరికి పట్నం కొల్పటోయింది”

విజయ నగర రాజ్య పతనం తరువాత దోపిడీ దొంగలు ఎక్కువయారు. వీరు పట్నాలపైన పిడుగువలె అకస్మత్తుగా. పెద్ద ముఠాలతో వచ్చేవారు. ఇటువంటి దొంగలనుండి (గామాలను రక్షించ డానికి వెనుకటి యుద్ధ విద్య లభ్యసించిన జెట్టిలను నియమించేవారు. దొంగలు పడ్డారన్న వార్త వీరికి చేరాక వీరు అలంకరణ [ప్రారంభించి పూర్తిచేసుకుని బయలుదేరేసరికి దోపిడీ పూర్తయిపోయేది.

ఇటువంటిదే “చీర సింగారించే టప్పటికి పట్నమంతా చూర బోయింది” లేక “చీర సింగారించే టప్పటికి వూరు మాటు పణిగింది.ో అనే సామెతలు.

లలి తెలుగు సామెతలు-సాంఘీక చరిత అపట్లో స్రీ పురుషు లెవరయినా ధరించే వస్తానికి “వీరి అనడం

వుంది తరువాత ఈ “చీరి అనే పదం స్రీలు మ్మాతమే ధరించే అర్థం

లోనికి మారింది. అప్పుడు కూడా ఈ సామెతను వాడటం జరిగింది, “రాజుల సొమ్ము రాళ్ళు పాలు” అని సామెత.

. నిత్యమూ యుద్ధభయం. అందుచేత బలమైన కోటలు నిర్మించు కోవడం రాజుల రాజ కుటుంబాల రక్షణకు అవసరం; అంతే గాక రాచరికాన్ని బలపరిచేది మతం. ఆ మతం (ప్రజల్లో వ్యాపించాలం టే దేవాలయాలూ, స్మతాలూ నిర్మించాలి. ఈ కారణాలవల్ద ఆనాడు శిల్పకళ అభివృద్ధి చెందింది.

శాతవాహనుల కాలంలో బౌద్ధమత వ్యాప్తికి అనేక స్తూపాలూ చై ల్యాలూ, విహారాలూ నిర్మించ బడ్డాయి (క్రీశ.4ఉవ శతాబ్దంలో హెలించిన శాలంకాయనుల కాలంలో పదేసి మైళ్ళు కొక దుర్గముండేది. చాళక్యరాజుల కాలంలో కీ శ.9వ శలాబ్దంలో పాలించిన రెండవ విజయా దిత్యుడు 108 యుద్ధాలు చేసి, పాపథీతి బాధించగా 109 శివాలయాలు కట్టించాడట. పల్దవుల కాలంలో ఒక్క కంచిలోనే హిందూ జైన దేవాలయాలు 680 వున్నాయి. (క శ ]4వ శతాబ్దంలో [1పోలయ వేమారెడ్డి గుంటూరు, నెల్టురు జిల్టాలు జయించి భీశ్రైలం వరకూ రాజ్యం. పెంచి 4 కోటలు కట్టాడట. కాకతీయుల కాలంతో స్ధల దుర్గాలూ, గిరిడుర్గాలూ నిర్మించారు. రాయలనాటి హంపీ విజయనగరం అనేక దేవాలయాలనూ వారి కోటనూ కలిగివుంది. ఈ విధంగా రాజుల సొమ్మంఠా రాళ్ళకే వెచ్చించబడినదని అర్థం. ఆనాటి పరిస్థితులలో క కట్టడాలన్నీ అవసరమయినవి. ఈనాడు రాచరికం లేదు. కాబళ్లే మతానికి _పాముఖ్యం తగ్గింది శిల్పకళను క్రళగానే అంగీక రిస్తున్నాం తప్ప దాని అవసరమూ తేదు. అందుచేత ఈనాడు రాజుల సౌమ్ము

పీ. సరళాదేవీ లకీ రాళ్ళపాలు అంటే రాజుల సొమ్మంతా వృధా అనే అర్థంలో వాడ బడుతోంది,

“రాజు తలచుకుంటే దెబ్బలకు కొదువా ?” అని సామెత. రాజు అనుకుంటే చాలు అమలు జరుగుతుంది అని అర్థం. ఇది రాజుయొక్క అధికార బలాన్ని తెలియజేస్తుంది.

మధ్యయుగంలో శిక్షలు కశినంగా ఉండేవి. నేరస్తులను శిక్షించ డానికి 18 రకాల శిక్షలు ఉండేవని చర్మిత తెలియజేస్తోంది. కాకతీయుల కాలంలో కొరడా దెబ్బలు కొట్టడం వొక శిక్షగా విధించేవారు. ఒక్కొ క్కృ-ప్పుడు నేరం సరిగా విచారించకుండానే శిక్ళెంచేవారు. అటువంటి సమయంలో రాజు తలచుకుంటేనే శిక్ష పడుతుందని చెప్పుకునేవారు.

“దాసుని తప్పు దండముతో సరి అని సామెత,

ఇందులో దాసుడు అంపే సేవకుడు. సేవకుడు తప్పు చేసినా దండము పెడితే అంటే వేడుకుంటే యజమాని క్షమించేవాడు. ఒక్కాం క్య-ప్పుడు అభిమానం వలనో వేడుకోలు వల్టనో శిక్షలు రద్దవుతూ పుండేవి. ఇటువంటిదే __

“దాసరి తప్పు దండముతో సరి" అని,

ఇందులో “దాసరి అనే మాట మరానికి చెందినది. దాసర్డు వష్తవ మఠలానుయాయులు. స్వమఠాభిమానం వల్ద తప్పులు కృమించ బడేవి.

“అల్పుడ్ని బలుపుడు కొడితే, బలుపుడ్ని (బహ్మ దేవుడు కొడ తాడు” అని సామెత. ఇది (ప్రజల అసహాయత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. నేరం జరిగిన చోట దొంగను కాపలాదారులు పట్టుకోలేక పోతే జరిగిన నేరానికి వారే బాధ్యులవుతారు. అందుచేత ఏ అమాయకునిమైనో నేరం

త్రి

క్రీ తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత “మోపేవారు. అయితే ఎంతపెద్ద నేరం చేసినా రాయల కాలంలో _జాహ్మ ణులకు మరణదండనవంటి శిత లేచు. వ్మిపనారాయణుడు దేవాలయం లోనీ బంగారు గిన్నెను దొంగిలించి తీసుకువెళ్ళి వేళ్ళ కిచ్చాడు.. ఆ దొంగతనం బయటపడి విచారణకు వచ్చింది. “ఇతన్ని చోరుడనరాదు, జారుడనరాదు, అనాచారుడనరాదు ...... అంటూ సభలోని పండి తులు ఆనేరం వో అమాయకునిపైన బెట్టి; వ్మిపనారాయణునిపైన దోషం పడకుండా నిరోధెంచారు. _ ఏటినిబట్టి కులంవల్ల; మతంవల్ల, అభిమానంవర్ల అనేక నేరాల నుండి కొందరు తప్పించుకొంటూ వుండేవారు. ఇటువంటిదేమీ తెలియని ఏ అమాయకులపెనో నేరం పడేది. అటువంటి సమయంలో ఆ నేర స్తులు ఏమీచేయలేక తమ అసహాయతను తిన్నగా దేవునికి లెల్పుకుని శాంతీ పొందేవారు. ఇటువంటి అసహాయత్వ మే ఇందులో తెలియజేయ బడింది. రాజోద్యోగులలో పన్నులు వసూలు చేసేవారు [ప్రజల్ని అనేక జాధలు పెట్టేవారు... వీరు పెట్టే బాధలవలన పతి దశలోనూ గగ్గోలు పుట్టినట్టు చర్మిత వలన తెలియవస్తోంది. చాళుక్యుల కాలం నుండీ కరణం పన్నులు వసూలు చేసేవాడు. ఈ వృత్తి విశ్వ (దాహ్మణుల చేతుల్టలో వుండేది. కాకతి గణపతి దేవుడు కరణం పదవులలో (బాహ్మబణులను నియమించి వంశ పారం పర్యం చేసాడు. అదే వ్యవస్థ ఇప్పటికీ నిలిచి వుంది. ఈ కరణం మీది సామెతలు అనేకం వున్నాయి. “కరణంతో కంటు పడితే కాడి కదలదు” అని సామెత రాజుకి వ్యవసాయం మీద ఆదాయమె ముఖ్యమయినది. అంచుచేత రైతుకే పన్నుల జాధ అధికం. పన్ను వసూలు చేసే కరణంతో వివాదం వస్తే కాడి కదలదు. అంటే మళ్ళీ వ్యవసాయం చేయలేడు.

పీ. సరళాదేవి లిక్‌

“కరణం సాధు కాదు, కాకి తెలుపు కాదు" అని సామెత.

తెల్లకాకులు లేనథ్హే సాధు స్వభావంగల కరణాలు వుండరట.

“*టఃరు మీద వూరు పడ్డా కరణంమీద కాసుపడదు”.

“ఊరు మీద వూరు పడ్డా” అంటే పన్నులు రై తుని ముంచేసినంత పడినా అనుకోవాలి లేక యుద్ధాల వల్ల (గామాలు అల్దకల్లోలమయినా అని అనుకోవాలి. దేశంలో ఎటువంటి కళ్లోలాలు సంభవించినా కరణాని కేమి నష్టం లేదని చెప్పడం కావచ్చును.

“ఆకలి గొన్న కరణం పాొతకవిలె తీసాడు” అని సామెత.

ఇందులో అకలి అనేది ధనాశను తెలియ జేస్తోంది. తాటోకులపై గంటంతో పన్నుల లెక్కలు రాస్తూండే వారు. వాటిని కవిలె కట్ట లంటారు, వ్‌ రైతన్నా పను ృజమచేయని విషయాలున్నా యోమోననిదాని ఆధారంగా అతన్ని పీడించ వచ్చునని ధనాశ వున్న కరణం పాతలెక్కలను తిరగ వేసాడు. కరణంలో వున్న ధనాశ పీడిత బుద్ధిన్ని ఇది తెలియ జేస్తోంది.

చెరువు ఎండిపోయి చేను వీడయినా కరణం 'పెండ్రానికి కాసుల డండట” అని సామెత.

చెరువు ఎండిపోయి చేను బీడయితే రైతు బాలా దీనావస్తలో వుంటాడు. అటువంటి సమయంలో కూడా కర్ణం పెడ్డానికి కాసులదండ చేయించే పరిస్థిలో వున్నాడు. అంటే కరణం వసూలు చేసిన పన్నంతా రాజుకి చెల్లించకుండా కొంత తను దిగమింగే వాడని తెలుస్రోంది. లేకపోతే ఇటువంటి పరిస్తితి వుండదు. ఇది కరణంయొక్క లంచగొండి తనాన్ని తెలియ జేస్తోంది.

“టర్చలేని రెడ్డి వుండీ చెరిచెను చచ్చీ చెరచెను" అని సామెత.

॥ తేలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత

[గామాధికారికారులుగొ రెడ్డు వుండేవారు. వీరి స్వభావం పైనకూడా 1గామంలోని (పజల సుఖ సౌంతులు ఆధారపడి వుండేవి. వెనకటి కో గ్రామాధికారి అయిన రెడ్డి (బితికినంతకాలం (పజల్ని యాతనపెట్టాడట. రోగంవచ్చి మంచం పశ్హేసరికి ఇంక వీడిపీడ విరగ డవుతుందని [గ్రామస్తులు సంతోవపడ్డారట. చనిపోయే సమయంలో తనను చూడ వచ్చిన వారితో తను చనిపోయాక పొరుగూరి పొలిమేరలో పాతి పెట్టమని చివరి కోరిక కోరాడట శవంపీడ కూడా పోతుందన్న సంతోషంతో వారు అంగీక రించారట.

రెడ్డి ఈ (గామానికి మ్యాతమే అధికారి; ఈ (గామంలో సభ్యు డయిన ఇతడ్ని సాపగూరిలో పాతి పెట్టడానికి పంచాయితీ అంగీక రించదు, అంతేగాక సాౌంపదాయరీత్యా అది ఆ(గామానికి అరిష్టంగా భావించేవారు, అందువల్ల రెడ్డి శవంతో పౌరుగూరి పొలిమేరలు (ప్రవేశించిన వారిని ఆ (గాస్టులు చిత క్కొాట్టారు.

ఆ విధంగా రెడ్డి తాను (బతికి పున్నన్ని నాష్మా (ప్రజల్ని పీడించింది బాలక చచ్చాక కూడా బాధలకు గురిచేస్తాడు. ఇది అనాటి (గామాధికారుల దుష్టస్వభావాన్ని తెలియజేస్తోంది.

“ఒకవూరి రెడ్డి ఇంకోవూరి తలారి" అని సామెత.

.రెడ్డు (గామాధికారులు. (గామంలో జరిగే మంచి. చెడ్డలన్నిటికీ ఇతడు బాధ్యుడు. రట్టొడ్డు, రాట్టులు అని విజయనగర కాలం వరకూ రెడ్డకు అనేక పేర్డు మారాయి. 1650 నుండి మ్యాతమే. రెడ్డు అనే పదం స్థిర పడిశదని సురవరం [పళాపరెడ్డి గారు [వాళారు.

“తలారి [గామ కాపలాదారు. పూర్వం [(గామాలలో చీకటి పడగానే తప్పెట వేసి వూరి వాకిష్ళ మూసేసి తలార్టు కాపలాకా సేదారు. తప్పెట వేసీన తరువాత కూడా సంచరించేవారు చోర్గలో జారులో అవు

పీ సరళాదేవి త్రి? లారు. కాబట్టి అలాంటి వారిని పట్టి బంధించి ఠాణాలో వుంచి పొద్దున్న విచారించేవారు.

ఒక మనిషి తమ [ప్రాంతంలో వుండే పలుకుబడి ననుసరించి ఆ పదవులలో నియమింపబడచేవారు. రెళ్డు వ్యవసాయం చేసేవారు. వారికున్న స్థానబలం, పలుకుబడివల్ట ఆ పదవి పొందేవారు. అయితే ఒక రెడ్డికి తమ వూరిలోనే స్థానబలం. ఇంకో ఊరిలో ఆ బలం లేదు కాబట్టి అక్కడా అదేపదవి లభించదు. అక్కడ తలారి కావచ్చు. “తలారోది |గామంలో చివరి పదవి. ఇటువంటిదే 'ఒక వూరి కరణం మరి యొక వూరి వెట్టి” అనే సామెత.

కరణం పదవికూడా కాకతీయుల కాలం నుండే స్థిరపడి వంశ పాఠరంసర్య మయింది. అంతకుముందు వొక మనిషికుండే పరపతినిబట్టి యిచ్చినా పదవులు అస్థిరంగా వుండేవని తెలియవస్తోంది. “వెట్టి అంటే (గామస్టుల దయాధర్మాలతో (బతక వలసినవాడు, ఓక వూరిలో “కరణం* కూడా ఇంకో వూరు పోతే “వెట్టి మాాతమే అవుఠాడు,

శైనమతం మధ్యయుగం నాటికి వీరశ్రైవంగా త్మీవమయింది. అదే సమయంలో రామానుజాచార్యుల వారి వైష్ణవ మతం త్మీవరూపం ధరించింది శివకేశవులకు దేశమంలా దేవాలయాలు వెలిశాయి. దేశంలో ధనవంతులూ రాజులూ దేవాలయాలకు విపరీతంగా దానాలు చేయసా గారు, దానాలన్నీ దేవుళ్ల అంతరంగ వై భోగం కోసం చేయబడ్రాయి.

ఆ కాలంలో ఈ రెడు మతాలమధ్య పోటీ త్మీవంగా వుండేది. ఉత్సవాలూ, వూరేగింపులూ మహిమా (పదర్శనలూ త్మీవంగా జరిగేవి. ఈ మత వై షమ్యాల మధ్య (ప్రజలు నలిగిపోయేవారు. వీటికి సంబం ధించిన సామెతలూ బయలుదేరాయి, వాటిని చూదాం,

ఏరి తెలుగు సామెతలు. సాంఘిక చర్మిత

“జంగాలో దాసర్జో ముందూరునుబట్టి” అనేది సామెత.

ఇ వమతం అనుసరించే వారిని జంగాలనీ, వైష్ణవ మతం అనుస రించే వారిని దాసర్జనీ పిలవడం జరిగింది. [పజలలో [పతివారూ ఈ రెండింటిలో ఏదో ఒక మళాన్ని అనుసరించవలసిన పరిస్థితి వచ్చింది. జంగాన్ని అని చెబికే దాసర్హకూ, దాసరిని అని చెబికే జంగాలకూ విరోధి కావలసివచ్చేది. వ్యాపారం మీదో వ్యవహారం మీదో తిరిగే వాడికి ఈ విధంగా మతం అవరోధాలు కలిగించసాగింది అందుచేత తెలివైనవాడు ఛాను వెళ్ళిన చోట ఏమతం (ప్రాబల్యంలో వుందో చూచి ఆ మతస్తుడ నని చెప్పుకోవడం జరిగేది.

అయితే. ఎదుటివారు అనూయకులు కారు. అనేక విధాలా ఆగంతకుడ్ని గమనించి అతడు అనుసరించే మళఠాన్ని తెలుసుకునేవారు.

“అచ్చం తిరుమణిదారి అయితే పుల్ల పట్టడంలోనే తెలుస్తుంది” అని సామెత.

ఆ కాలపు మఠాలలో బొట్టుది ఒక (పత్యేకత. శ్రైవులు అడ్డంగా వీభూతితో నుదిటిమీద బొట్టు పెట్టుకుంటే వైష్ణవులు నిలువుగొ తిరు నామం పెట్టుకునేవారు. ఈ నామం పెట్టుకోవడం అలవాటు లేని వాడ యికే ఆ నామం "పెట్టుకోవడానికి ఉపయోగించే పుల్లను పట్టుకోవడం లోనే పొరబడుతారుట. మకానికి సంబంధించిన కార్యక మాలు అనుస రించేటప్పుడు ఈ విధమైన పొరబాట్టవల్ల తెలుసుకునే వారు.

ఈ మత వైషమ్యాలు ఎంత తీ్మీవంగా ఉండేవో వాటికి సంబం ధించిన ఆచారాలు ఎంత పట్టుదలగా ఆవలంబించేవారో దీనినిబట్టి తెలు స్తోంది ఆంకేగాక్ష (శజల్ని బలవంతాన తమ మళతాలలోనికి చేర్చడం కూడా జిగేది.

పి. సరళాదేవి రఫి

“తాలాదార్యుల వారి మ్ముదభుజం తప్పినా వీపు తప్పదు” అని సామెత.

ఒకమతం అనుసరించాలంటే ఏదో వొక గుర్తుండాలి. ఏదో. కార్యక్రమం అనుసరించాలి. వైన్టవ మతం ఆవలంబించదలచిన వారు భుజం మీద చ(క్రాంకిలాలు వేసుకునేవారు. కృష్ణరాయల కాలంలో కాలా చార్యు లనేవాడు ఈ ముదవేసి (పజలను మూకుమ్మడిగా వైష్టవ మతం లోనికి మార్చేవాడట. వచ్చినవారు పారిఫోతూంటే భుజంమీద పడ వలసిన చక్రాంకిరాలు వీపుమీదనయినా పడేవట. అంటే మలాన్ని ఆవ లంబింప చేయడంలో బల్మపయోగం జరిగేది.

“తురక దాసరికి ఈత మజ్జిగ” అని సామెత. శ్రైవమతం కుల భేదాలను ఖండించింది. ఏ కులం వారి నయినా శై వమతంలో చేర్చుకునే వారు. అందువల్ల త3ైవమతానికి అధిక (ప్రాముఖ్యం వచ్చింది. అది గమ నించిన వైష్ణవులు కూడా కులఖేదాలను నిరసించడం ఆరంభించారు, అందువల్ల అన్ని కులముల వారిని వైష్ణవపముతంలో చేర్చుకునే వారు, "తురక దాసరి" అనడంవల్ర మహమ్మదీయులను కూడా మతంలో చేర్చు కొని దాసర్హను చేశారని తెలుస్తోంది.

అప్పట్లో ఇంటికి వచ్చేవారికి దాహానికి మజ్జిగ నిచ్చే అలవాటు వుంది. బ:ధుమ్మితులే గాక మత్మపచారకులు, బాటసారులు మొదలయిన వారు కూడా వస్తుండేవారు పాడివున్న గృహస్థులు ఏరందంకే దాహానికి మజ్జిగ నిచ్చేవారు. “ఈత మజ్జిగ అంటే ఏమిటి? ఈతచెట్ల నుండి తీసే కల్లు మజ్జిగ లాగానే తెల్లగా వుంటుంది. దాసర్దు మత్మపచారం చేస్తూ తిరిగేవారు. ఇలా తిరుగుతున్న తురక దాసరికి అసలు మజ్జిగ పనిక్తి రాదు. ఈతకల్లు కావలసి వచ్చింది.

శీ0 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత “మధ్య వచ్చిన వైష్ణవానికి నామాలు మెండు” అని సామెత, వైష్ణవ మతం ముగ్గురు గురువుల ఆధిపత్యంలో మూడు రకాలుగా మారింది వారు మధ్వాచార్యులు, రామానుజాచార్యులు, శంక రాచార్యులు. మధ్యలో వచ్చిన రామానుజాచార్యుల మతంలో బొట్టుకి [ప్రాముఖ్యం వచ్చింది. అప్పటి నుండే వైష్ణవులు తిరుచూర్జం ధరించే అలవాటు ఏర్ప డింధి. ఈ విషయాన్ని తెలియజేస్తోంది ఈ సామెత. “కుక్కలు కూసుకుంటే జంగమునకు లోకువా?” అని సామెత. కాకతియుల కాలంలో శైవమతం రాజ్యం చేసింది. ఆ కాలంటో జంగాలం టే సాక్షాత్తూ మ హేశ్వరునిగానే భావించేవారు. అయితే దీనికి (పతిగా జైన, వైష్ణ్టవాలు కూడా దేశంలో వున్నాయి. ఈ మూడు మళఠాలూ తమ తమ మత (పచారం కోసం పరస్పరం పోరాడుతూండేవి. శ్రైవులకూ, జై నులకూ వాదోపవాదాలు జరిగేవి. ఈ సమయంలో వీర శైవులు అనేక విధాల మతవ్యాప్తి జరిపేవారట. జైనుల వ్యిగహాలను ఆలయాలనూ ధ్వంసం చేసేవారు. హింసతో పరమత నిర్మాలం చేశారు. శైవుడయిన బసవయ్యను నిందించినందుకు జై నరాజయిన బిజ్జలుని అతని శయనాగారంలో చం పేళారట. రండవ వెలనాటి చోడుడు కాలంలో అతని సభలోని బౌద్ధ పండిళుడు, మల్లిఖార్జున పండితారాధ్యులను సిందించాడని అతని శిష్యులయిన 'రేమయ్య దేవయ్యలు బౌద్ధ పండితుని హత్య చేకారు. శివునిపై మూడఢవిశ్వాసం, కులాచారాల నిరసన, అన్య మతద్వేషం వీరి మతం. ఇవి అంగీకరించని వారిని హీనంగా చూచేవారు. అదే ఈ సామెతలో తెలియజేయబడింది ఇందులో జంగము సామాన్యు డయిన మళానుయాయుడు, అతడు కూడా ఇతరులన్న మాటలను కుక్క కూతలుగా భావించాడం టే మతం ఆనాడు వారికి ఎంత బలాన్ని చ్చిందో అర్థమవుతుంది.

వీ. సరళాదేవి |

“శంపసిడిగాదు గాలపుసిడి" అని సామెత.

కాకతీయుల కాలం నించీ అనేక దేవలాశక్తులు ఎక్కువయాయి. ఈ దేవతలకు జాతరలు జరిపేవారు. ఇటువంటి జాతరలలో 'సిడి వేసు కోవడం వొకటి. ఒక స్తంభము నాటి, చానికో అడ్డమానును ఏ రాము మాదిరి అమర్చేవారు. ఈ అడ్డమానుకు ఇనుపగాలము తగిలించి వుంటుంది దీనిని సిడిమాను అంటారు సిడికి పడురా మని మొక్కుకున్న భక్తులు జాతర కాలంలో గాలమును వీపున గుచ్చుకొని వేలాడేవారు. ఆ సమయంలో నెత్తురు ధారలు కడుతున్నా ఎటువంటి బాధనూ [ప్రకటించ గూడదట.

“*గాలంపుకొండి కంకాళ చర్మము గుచ్చి

యుడు వీధి నుయ్యెల లూగువారు” అని [కీడాభిరామంలో చెప్పబడింది.

కాల్మక మేణా ఆత్మ హింసాత్మక చర్యలు తగ్గిపోయాయి. నామ మ్మాతంగా ఆవారాన్ని పాటించడానికి గాను ఇనుప కొక్కము కష్టేచోట గంపకట్టి అందు కూర్చుని వూగేవారు.

గాలపుసిడి చాలవేదన కలుగజేస్తుంది. గంపసిడి సులువయివది. ఏదయినా పని కష్టమయినదని చెప్పే సందర్భములో ఇది “గంపసిడి సులువయినది. ఏదయినా పని కష్టమయినదని చెప్పే సందర్భములో ఇది 'గంపసిడి కాదు గాలపుసిడి' అని అనడం జరుగుతు:ది.

“ముక్కు. కోసుకుంటే దేవుడు కనబడలాడు” అనేది సామెత,

మతంలో బయలుదేరిన ఆత్మ హింసాత్మక చర్యలు అధిక మయాయి. హఠయోగులు వెలికారు. నాలికలో దబ్బనాన్ని గుచ్చుకునే వారు, గాజు ముక్కలు నమిలేవారు, భూమిలోపల కొన్ని గంటలుండి

శీల తెలుగు సామెతలుంసాంఘిక చర్మిత చావకుండా (బతినేవారు. ఇటువంటి [ప్రాజాయామాది అసనాలను ఆవ రిస్తే జ్ఞాననేతం వికసిస్తుందని కొందరు నమ్మేవారు. దీనిని అవ హేశన చేయడం కోసమే ఈ సామెళ బయలుదేరింది.

“మం[తాలకు చింతకాయలు రాల్లాయా?” అని సామెత.

ఇది కూడా మళాన్ని ఆధార చేనుకుని బయలుదే3న మహిమా (పదర్శనలను ఎగతాళి చేసే సామెత చింతకాయలను రాలకొట్టడానికి కొంత పర్శిళమ చేయాలి ఆ పరిశ్రమ చేయడం మాని మండాలు చడువుతూ కూర్చుంటే వాటుతటవి చింతకాయలు రాలవు.

“అడ్డబొట్టు వాడూ నిలువుబొట్టు వాడూ తగవులాడి స్మ్యతవ తగలబెట్టి నట్టు.” అని సామెత.

శైవులు నుదుటి మీద అడ్డంగా విభూతిరేఖలు పెట్టుకుంటారు. కాబట్టి అడ్డబొట్టు వారంటే శైవులు. వైష్ణవులు నిలువుగా తిరునామం ధరిస్తారు. కాబట్టి నిలువుబొట్టు వారు వైష్ణవులు. వీరిద్దరూ తగవు లాడటం శైవ వైష్ణవుల మత సంఘర్షణలను తెలియజేస్తుంది. హోటక్టు, లాడ్జింగులు లేం కాలంలో (పశాహితం కోసం స్మతాలు కట్టించేవారు. దారిన పోయే బాటసారులు కొంతసేపు అందులో విశమించి సేద దీర్చు కునేవారు. మతానికి ఆధిపత్యం వచ్చాక స్మతవులు మఠాల ఆధీనంలో కొచ్చాయి. దాసర్హూ జంగాలూ అందులో చేరేవారు. అలా చేరిన వారు వాదోపవాదాల్లోకి దిగేవారు. ఆ వాదాలు తగవులయి త్మీవమయి చివరకు కాము దిగిన స్మతవును తగులబెవ్టే టంతవరకూ వెళ్ళేవి. అంటే [పజాహితంకోసం కట్టించబడీిన కట్టడాలు కూడా ఈ మత వెషమ్యాల మధ్య నాళనం చేయబడ్జాయని అర్థం,

పి. సరళాదేవి శతి

“మాటల స్మతానికి నాదోమూట.” ఆని సామెత.

మధ్య యుగంలో దేవాలయాలు వెలిసాయి. (పతి దేవాలయానికి సంబంధించిన ఒక స్మతవ కూడా కట్టించబడినది. ఆ దేవుని దర్శనం కోసం వచ్చిన యాతికులు ఆ స్మతంలో విశమించేవారు. ఇలా స్మతాలు కట్టించడం కూడా ఒక పుణ్య కార్యంగా ఆ నాడు భావించ బడేది. కాబట్టి ధనవంతులు రాజులు ఇటువంటి స్మతాలు కట్టించారు. వాని నిర్వహణం కోసం (పత్యేకంగా దానాలు చేసేవారు. తంజావూరు నాయకరాజుల కాలంలో ఇటువంటి స్మతాల నిర్మాణం అధికంగా వుండేది. “తంజావూరు స్మతం' అనే నానుడి అందువల్లనే వచ్చింది. ఈ స్యతాలలో సోమరులు అనేక మంది తిష్టవేసి _బతికేవారు.

రాచరికం నశించాక (పజలలో స్మశాల నిర్మాణం ఒక పుణ్య కార్యం అనే భావం వుండిపోయింది. ఒక స్మ్యత నిర్మాణానికి, దాని నిర్వహణకు కావలసినంత సంపద ఏ వొకరో ఇవ్వగలిగే స్థితి కొరవ డింది. అందువల్ల ఉత్సాహవంతులు చేరి విరాళాలు పోగుచేసి స్మతాలను నిర్మించే పద్ధతి బయలుదేరింది

ఇటువంటి వాటికి విరాళాలు పోగుచేసేటప్పుడు వద్దనిగాని, కాదనిగాని, లేదనిగాని చెప్పలేరు. అలా చెప్పేన వానిని నాస్తికుడుగా (పజాహిశాన్ని అంగీకరించని వానిగా భావిసారు అదిగాక ఈ విరాళాలు పని ప్రారంభిస్తే తప్ప వళూలు కావు. అలా పని [పారం భించడమనేది; ఆంత సులువు కాదు. కేవలం మాటలతోనే తయారయే స్మానికి నాదీ వోమూట అన్నట్టు దాత విరాళం (పకటిస్తాడు. మూట అంటే బస్తా అని అర్థం. బస్తా వడ్డు విరాళం (ప్రకటిస్తాడు. స్మతం నిర్మించబడి: నిర్వహించబడుతున్న ప్పుడు వడ్డు ఇవ్వవలసివస్తుంది. అది అంతా జరిగిననాడు ఇవ్యవచ్చుననే భావంతో ఈ సామెథ చెబులారు,

శీత జెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్విత

“ఆలీ, బిడ్డలు లేని వానికి ఆంజనేయులు గతి” అని సామెత.

ఆంజనేయులు (బహ్మచారి. అలాగే అలీ, బిడ్డలు లేని [బహ్మ చారులకు ఆంజనేయులే దేవుడు అనే అర్థం వినిపిస్తోంది. అయితే ఇది కర్నూలు [ప్రాంతంలో బయలుదేవిన సామెతగా చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటళాత్ర్ర గారు చెప్పారు. కర్నూలు (ప్రాంతంలో (పతి పల్లెలోనూ ఆంజనేయులు గుడి వుందట. సాధువులు ఆ గుడి ఆవరణలో మకాం చేస్తూ వుంటా రట అందువల్ల ఈ సామెత చెప్పబడినదట.

“త్రాగితే లింగడు రాయి” అని సామెత.

మత దీక్షపొందిన శైవులు చిన్న శివలింగాలను మెడలో ధరించే వారు. శివలింగానికి ఆరాధన చేసిన తరువాతే ఏ పనయినా [పారం భించేవారు. ఈ లింగాలు రాతితో చేయబడేవి. ఈ తాడు తెగి లింగం కిందపడి ముక్కలయితే దాన్ని అవతల పారవేసి కొతదాన్ని ధరిం చడం జరిగేది దాని ఆకారమూ స్టానమూ వీటన్నింటివల్లనే దానికి పర మేశ్వరుడనే గౌరవము లభిస్తుంది కిందపడి ముక్కలయితే వట్టి రాయి మ్మాతమే.

అలాగే ఒక రాతిని లింగాకృతిలో మలచినపుడు అది దేవాల యంలో (పతిష్టించబడి నిత్యనై వేద్య సీరాజనా లందుకుంటుంది. అది విరిగితే వుత్తరామయిుగా భావించబడుతు=ది

ఏ వస్తువుకయినా దాని స్థానం వల్ట మ్యాతమే దానికి విలువ వస్తుందని దీని అర్థం.

“రాతి పథువును పూజిస్తారు, చేతి పసవును బాగుతారు” అని సామెత,

పీ. సరళాదేవి కీర్‌

దేనినైనా పూజించాలనుకునేటప్పుడు రాతిలో మలుస్రాడు. అప్పు డది పూజించబడుతుంది. అదే పశువును (పత్యత్ష జీవితంలో బాదుతారు. రాతిబొమ్మ పొడవదు. పంటమీద పడి తినదు. అంతేగాక పురాణా లలో పకవు పవ్కితంగా భావించబడింది. గోవు పురాణాలలో కామధేను వుగా కీర్తించబడింది. గోజాతికి చెందినది నంది శివుని వాహనమై పవ్విత మయింది. నందిని దర్శించిన తరువాతే శివుడ్ని దర్శించడమనేది 9వా లయాల్లో భక్తులు అనుసరించే పద్ధతి. అదే పపవును (ప్రత్యక్ష జీవి తంలో బాదుతాడు. మానవుడికి లొంగకుండా తిప్పలు "పెడుతున్న ప్పుడు; అపకారం చేసినప్పుడు; జాదక తప్పడు (పత్యత జీవితాను భవం వేరు. ఆరాధనాభావం వేరు. [పత్యక్ష జీవితంలో కనిపించేదాని నయినా అతీత పరిస్థితిలో తప్ప ఆరాధింవలేరు అనే సత్యాన్ని తెలియ జేస్తుందీ సామెత.

“వాతి నాగులను చంపి, (ప్రతిమ నాగులకు పాలు పోస్తాడొఅనే సామెత ఇటువంటిదే___

నాగుపాము పగ పౌరుషం కలదిగా గుర్తించబడింది ఆర్యుల రాకకు ముండు కృష్ణా గోదావరీ నదుల మధ్య నాగు లనే ఒక తెగ వుండేది. ఆనాడు ఆ [ప్రాంతంలో పాములు ఎక్కువగా తిరిగి మానవుల క్రపకారం చేసేవి. వాటితో జరిగిన పోరాటంలో తన జాతి నళించి పోతుందేమోనన్న భయం మానవుడ్ని వేధించి ఉండవచ్చు. అందుచేతే పామును అరాధించడం [పారంభించేడేమో. సంతానం కోసం దంపతులు (పతిమ నాగులను [పతిష్టించడ మనే ఆచారం ఆంధ్రదేశంలో ఈ (ప్రాంతంలో వుంది. కార్తీక శుద్ధ చవితిని నాగుల చవితిగా భావించి ఆనాడు పుట్టలో పాలు పోస్తారు. దక్షిణ భారత దేశంలోని మిగతా [ప్రాంతాలలో ఎరోజు నాగ (పతిమలను మ్యాతమే పూజిస్తారు. పాలు పోయడమనేది పాములకు చేసే ఆరాధన, పాములకు పాలు అసలు

శీర తెలుగు సొమెశలు=సాంఘక చర్మిత ఇష్టం లేదని పాములను పెంచేవారు చెబుతారు. అటువంటప్పుడు ఈ ఆచారం ఎందుకు వచ్చినట్లు రా

ఒక పక్క ఇలా ఆరాధిస్తున్నా (ప్రత్యక జీవితంతో పాము కనిపిస్తే చంపక తప్పడు. పాము స్వభావాన్ని ఆరాధిస్తాడు కాబట్టి (పతిమలో చెక్కి ఆరాధిస్తాడు అదే స్వభావంవల్ల మానవుడు పాముకి శ్మతువు. అండుచేత మానవుడికీ పాము శ్మతువు. ఈ ఘర్షణలో పాముని చంపులాడు.

ఈ సామెతను పండిళారాధ్యుల చర్మితలో పెర్కోనడం జరిగింది. కొన్ని స్వభావాలను ఆరాధించ గలమేగాని అనుభవంలో భరించలేమని అరం.

ఛి

“గోవృ్సను చంపి గోరోజనం రోగార్హుల కిచ్చినట్టు” అని సామెత;

గోవు హిందువులకు పూజనీయ మయినది. పంచ మహాపాతకాల్లో గోహత్య ఒకటి. *“గోరోజనం' అంటే గోవు బొడ్డు నుండి కారే పచ్చటి [దవం; ఆవు పంచితం, పేడ ఆయుర్వేదంలో రోగ నివారణకు వుపయోగ పడ్డాయి. అలాగే గోరోజనం కూడా రోగనివారణకు వుపయోగిస్తుందని ఈ సామెత వబ్హ తెలుస్తోంది. గోవును చంపడం పాపమని తెలిసి కూడా

గోవును చంపులాడు. తన్ని వారణార్థమై గోరోజనం రోగార్హుల కిపాడు.

ఏదయినా మహినేరం చేసి, చిన్న ఉపకారంతో ఆపాపం తుడిచేసుకుందా మనుకున్నప్పుడు ఈ సామెత నుపయోగిస్తారు. ఇటు వంటిదే గోవును చంపి చెప్పులు దానం చేసినట్టు” అనే సామెత. చెప్పులు గో చర్మముతో కుట్టినవే దానిని చంపగా వచ్చిన పాపం దానికి సంబం దించిన వస్తువుతోనే తుడిచేసుకోవాలను కుంటాడేమో.

పీ: సరళాదేవి డీ? “పూట కూళ్ళమ్మ పుణ్యమెరుగదు" అని సామెత. పూట కూటిచ్ళ కాకతీయుల కాలం నుండీ వున్నట్లు 'కీడాఖభి రామం” వలి తెలుస్తోంది. 'పూటకూళ్ళమ్మ'" అనడం వల్ల స్త్రీలే ఈ వృత్తి నవలంబించేవారని తెలుస్తోంది. కార్యార్థమై నగరానికివెశ్ళేవారు ఈ పూట కూళ్ళలో భోజనం చేసేవారు. అయితే 'పుణ్యమెరుగదు' అంటే అర్థం మేమిటి? అన్నము పర(బహ్మ స్వరూపముగా హిందువులు భావించేవారు. అతిధి అభ్యాగతులకు అన్నం "పెట్టడం పుణ్యకార్యముగా గృహస్థులు భావించేవారు. అటువంటి అన్నాన్ని అమ్ముకోవడం పాపకార్యం, కాకతీయులకాలంలో ఈ పూటకూళ్ళల్లో ఖోఎనం చాలా బాగుండేదని *“శ్రీడాభి రామవిలో వర్ణించబడినది. ఒక రూకకు ష్మడ సౌపేతమయిన భోజనం దొరికేది. “కప్పుర ఖోగి వంటకము కమ్మని గోధుమపిండి వంటయున్‌ గుప్పెడు పంచదార యును [కొత్తగ కాచినయాలనే, పెసర పప్పును, గొమ్ము నల్ల నటి పండ్హును, నాలుగు నై జునంజులున్‌

• లఅప్పలతోడ [కొంబెరుగు లక్ష్మణ వజ్జులయింట రూకకున్‌” దీనిని బట్టి ఆనాడు కేవలం వ్యాపార సరళిలో పూటకూటిళ్ళ నడపబడలేదని తెలుస్తోంది “అక్కల వాడటి నరకూళ్ళు మెక్కి” అని అమూ క్తమాల్యదలో చెప్పబడింది. పూర్వం ర క్రసంబంధం లేని గ్రీలనుకూడా శీర పెటి రా టబ పిలిచేవారు కాళు. అమ్మా; అక్కా;వదిన వంటి వరుసలు పెట్టి పిలిచేవారు.

కీర తేలుగు సామేతలు-సాంఘిక చరిత పూట కూటిళ్ళలో అన్నం పెడబారు. అన్నం "పెట్టేవారు తల్లితోనూ అప్ప చెల్లెళ్ళ తోను సమానులు.అంచదుచేత పూట కూటిళ్ళు వున్న వీధులను *“ఆక్యల వాడ' అనే వారు ఇందులో “నర కూళ్ళు మెక్కి' ఆంటే హితవుకాని ఆన్నం లభించడం చేత సగంకడుపుగనే తిన్నారని-సురవరం (పతాపరెడ్డి గారు చెప్పారు. అంపే విజయనగర కాలానికి పూటకూళ్ళు పక్కా వ్యాపార సరళిలో నడుపబడేవని అర్థం అవుతోంది. చద్ది వంటకాలు, షపాసిన వంటకాలు వేడి వంటకాలతో కలిపి, మజ్జిగలో సీరెక్కువపోసి పెట్టడం వల భోజనం సయించక సగం కడుపునకే తిని పోయేవారు. పూట కూళ్ళమ్మ పుణ్య ముంపే. ఏమిటో ఆలియనట్టుగా (సవర్రించేదనీ దీని ఆర్థం. “కలిగినమ్మ రంకు, కాషాయ బొంకు” అని సామెత. కాషాయ వస్త్రాలను సన్యాసులు ధరించే జారు. సర్వసంగ పరిత్యాగులై మతోద్ధరణకోసం పాటుపడే వారే పన్యాసులు.కాషాయరంగు లౌకిక వాసనలులేని మళాన్నీ సూచించేది. అండుచేత మఠావలంబకులు సాధారణంగా కాషాయవస్తాొలనే ధరించేవారు. అయితే ధనికుల అదరణ వల్లనే సన్యాసులు (బతికేవారు. శ్రమంగా ఈ ఆదరణలో అవినీతి చోటు చేసుకునేది. ధనవంతులయిన స్త్రీలు పవిరితో అకమ సంబంధాలు పెట్టుకునే వారు. కాషాయవస్త్రం ఇటువంటి అవినీతిని దాచి పెట్టుతుందని దీని భావం. కాషాయ వస్త్రం ఇవిసీతికి నిలయమైందంటే మతం పతనమయిం దని అర్థం. (పతీ మతం చరమావస్థలో ఇటువంటి అవినీతికి నిలయ మైందని చర్మిత చెబుతోంది. “తంబలి అనుమానం తలతీక్కతో సరి” అని సామెత. శీవాలయంలోని అర్చకులను “తమ్మన అంటారట. అదే వాడుకలో '“తంబలి' అయింది. వీరు స్మూద జాతికి చెందినవారు. వీరు

పీ. సరళాదేవి శక ఒకప్పుడు స్మ్యతాలకు అవసరమయిన విస్తరాకులు రుట్టి సరఫరా చేసే వారుట. [గామంలో జరిగే పెళ్ళిళ్ళుకు శుభకార్యాలకు అవసరమయిన తమల పాకులూ పువ్వులూ గృహస్థులకు తెచ్చి యిచ్చేవారుటం

శివాలయాళ్లోని అర్బనను స్వీకరించిన తమ్మళ్ళను “జియ్య"లు అనికూడా అంటారుట. వీరు అర్బకులుగా వున్నా వీరికి శాస్త్రజ్ఞానం లేదు. దీని గురించి ఒక కథ వుంది,

వృళలాకారంగా కొమ్ములున్న ఎద్దును చూచిన వొక తంబలికె ఆ కొమ్ముల మధ్య తన తల దూరుతుందా అని అనువూనం వచ్చిందిట. అది తీర్చుకోడానికై దాని కొమ్ముల మధ్య తన తల దూర్చెనటం ఇది ఏమిటో తెలియని ఎద్దు బెదరి పరుగు తీసిందట. కొమ్ముల మధ్య తల చిక్కుకున్న తంబలి తలతిక్క ఆ విధంగా వదిలింది.

“ఆడ పెత్తనం, తంబళ్ళ దొరతనం” అని సామెత,

ఇది “పల్నాటి చరెత' లోనిది. శ్రైవ వైష్ణవ మఠాల మధ్య ఘర్షణ జరుగుతున్నప్పుడు వొక 8నొక రు అవహేళన చేసేటందుకు బయలుదేరిన సామెత ఇది. తమ్మష్ట కాస్త్రజ్ఞానం లేని ఫ్మూదు లవడంవల్ద అది మలాభిమాని; న్రీకి పెత్తనం యిచ్చినాా పాలనాదక్షత లేని తంబళ్ళ దొరతనం వచ్చినా సర్వనాశనం జరుగుతుందనే భావం ఇందులో వుంది.

“నంబి పుణ్యాన పెళ్ళి ముగిసినట్టు” అని సామెత.

వైష్ణవాలయాల్లో అర్బకులను “"నంబు' లంటారు. మత ద్వేషా లధికంగా వున్న కాలంలో, ముఖ్యంగా దేశంలో శైవమతం జధిపత్యంలో

శీ

శ శెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత వున్న సమయంలో తిరుచూర్ణం ధరించిన నంబి ఎదురయితే. శివారాథ కులు భరించలేకపోయేవారు. నంబి ఎదురయితే నాగుపాము ఎచురు పడినట్టు బెదరుకొనేవారు. అది (కమేపీ ఒక నమ్మకానికి దారి తీసింది. నంబులు ఎదుకు పడితే దుశ్శకునంగా భావించే పరిస్థితికి (ప్రజలు వేరు కున్నారు, అందువల పెళ్ళిళ్ళకు వెశ్ళటప్పుడు గాని ఏ ఇతర పనుం మీద యల వెళ్ళటప్పుడుగాని నంబులు ఎచురు రాకుండా చూచుకునేవారు. నంబి ఎదురుపడక పోవడం వళ్ణే పెళ్ళి సవ్యంగా జరిగిందనే ధావం నాటుకుంది. “నంపీ నంబవీ నా పెళ్ళి కేమి సహాయం చేస్తావంటే, నేమ ఎచురు రాక పోవడమే సహాయ మన్నాడట”అనే సామెత అందువల్లనే పుబ్దింది. ఇలా అనేక పనులలో అనేక పరిస్థితులలో ఎదురయిన విషయూు లతో తశ అనుభూతులను జతచేసి చెబుతున్న మౌనపుడు కేవలం లౌకిక మమునవేగాక నీతిని జతపరచిన తాత్విక సామెతలనూ చెప్పాడు. “పంచాంగాలు చింపేస్తే నక్షతాలు పోశాయా?” అని సామిత, నక్మళాం పర్షిభమణం ఆధారంగా పంచాగాలు [వాయబడ్డాయి. విజయనగర పతనం తరువాత మహమ్మదీయ “'సీనల అఘాయిత్యాలు ఆధికమయాయి. దేవాలయాలను ధ్వంసం చేసారు వ్మిగహాలను నాశనం చేశారు. (బాహ్మణులను హింస పెట్టారు. హిందూమత సంబంధమయిన వేవీ జరుపరాదని ఆజ్ఞాపించారు. ఇటువంటి భౌతిక నాశనం చేసినంత మాతాన మతం నళించదని చెప్పడంకోసం ఈ సామెత బయలుదేరింది. నక్షతోలు వాట్‌ పతులు (ప్రకారం తిరుగుతూంటాయి. పంచాంగాలు ఇబహేస్తే మళ్ళీ వాసఖత్యచ్చు. అవి బింపేసినంత మాటాన గహ గతుల్లు ఆగిష్లోవని: భోవం.

పీ. సరళాదేవి క్‌]

“నిండు కుండ తొణకదు” అని సామెత.

సర్వం తెలిసినవాడు జ్ఞాని నిండు కుండ తొణకదు. "నీరు తక్కువయినప్పుడే చుట్టూరా చిందుతుంది. అలాగే అన్నీ తెలిసినవాడు ఎటువంటి కష్టాలు వచ్చినా గాబరా పడడని అర్థం.

విత్తు ముందా చెట్టు ముందా 9”

విత్తు వేస్తే చెట్టు వస్తుంది. చెట్టు ఎదిగి కాయలు కాసి పండి అందులో నుండి మళ్ళీ విత్తు రయారవుతుంది. ఇలా పునరావృత మవుతూ జాతిని అభివృద్ధి చేస్తుంది అయితే ఆదిలో చెట్టు ముందువచ్చి విత్తు పుట్టిందా, విత్తు పుట్టి అందులో నుండి చెట్టు మొలిచిందా.---%ది వేదాంతాన్ని సూచించే సామెత, సత్యం తేలని; పరిష్కారం రేని సమ స్యలను దీనితో పోలుస్తారు

“సిర్రు పల్దమెరుగు; నిజము దేవుడెరుగు”

ఏదయినా విషయం గురించి తలావొక నిజం తెలియజేస్తున్న ప్పుడు; అసలు విషయం ఎవరికీ తెలియనప్పుడు ఈ సామెత వుపయౌ గిస్రారు.

“నారు పోసినవాడు నీరు పోయడా?” అని సామెత,

విత్తనాలను ముందుగా ఒక చిన్న మడిలో ఒత్తుగా చల్లి మొలి పించుటను నారు అంటారు. ఇందులో మొక్కలు కొన్ని వారో ఎదిగిన తరువాత పీకి అసలు మడిలో నాటుతారు. ఇలా నారు పోటే పద్ధతిని వరికి మ్మాతమే అధికంగా అనుసరిస్తారు. వరి కయినా *ి పద్ధతిని ఈస్టిండియా కంపెనీ స్థాపించబడి వరి సాగుబడి అధిక మరోన తరువాతే అలవాటులోనికి వచ్చింది. అంత్తథజే్‌౯ం. ముం విత్తేవారు. అంటే ఈ సామెత మూడు జీరో తో ననే తెలుస్తోంది. భా వట

ఇజం ల గట

ర్‌క్తీ తెలుగు సామెతలు- సాంఘీక చర్మిత విజయనగర పతనం తరువాత దేశం అల్లకట్టోల మముంది శెండువేల సంవత్సరాల నుండి అవిచ్చన్నంగా నడుస్తున్న స్వయం సంపూర్ణ (గామ వ్యవస్థ భగ్నమైంది. గృహ పరిశమలు చేతివృత్తులు శిథిలమయాయి.. ఆర్థిక వ్యవస్థ శిథధిలమవడం వల్ల పాత సమాజం విరిగి పోయింది. బిటిషువారి ఆక్రమణలు, మహమ్మదీయ "సేనల దాడులు (ప్రజల్ని స్థిరంగా వుండనీయలేదు. తిండికీ గుడ్డకూ కరువు ఏర్పడింది. జీవనోపాధి ఎలా ఏవర్పరచుకోవాలో తెలియని స్థితి బయలుదేరింది అటు వంటి సమయంలో (వ్రజలలో నిరాశ నిస్పృహలు 'పెచ్చరిల్లుతున్నాయి. ఆటువంటి సమయంలో దేవుడ్ని తలచుకొని (పజలు ఆత్మవిశ్వాసం పొందడానికి (ప్రయత్నించారు. ఆ [ప్రయత్నమే ఈ సామెత. నారు పోసిన తరువాత మొలకల పెరుగుదలకోసం రైతు శ్రద్ధగా మడికి నీరు కట్టి; కలుపు మొక్కలను పీకి పాటుపడతాడు. ఆ విధంగానే మనుషులను సృష్టించిన దేవుడు జీవనాధారం కల్పించక పోడని అరం. | “శ్చీట్రి కొలది తామర” తామర తూడు నీటిలో ఎదుగుతుంది. నీరు ఎక్కువగావుండి విళాలంగా పరచుకున్నకొలదీ తామర విస్తరిస్తుంది. “పది మంది నడిచింది బాట, పదిమంది పలికింది మాట” పదిమంది అనేది స్పష్టమయిన అంకె కాదు. ఎక్కువ మంది ఒకే దారిన నడుస్తూవుంటే ఆ దారిలో గడ్డి మొలవదు. కాలిబాట ఏర్పడుతుంది. ఆలాగే పదిమంది చెప్పిన మాటనే అందరూ అంగీకరిసారు. ఇది ఆనాటి ఉమ్‌. జీవనాన్ని తెలియజ్లేస్తుంది వారికి వ్యక్తి బతుకులు లేవు, వ్యకి చమస్యలు లేవు. వారీబటుక్లిలు, సమస్యలు అన్నీ సమిష్టివి. అందుచేత పదిఘంద్సీ వథినిక్ణయిస్తే అదే అనుసరిసారు.

పీ. సరళాదేవి 5కి

“యదార్థ వాదీ లోకవిరోధి”

యదార్థం చెప్పకపోవడ మనేది సామెత స్వథాదం కాడు, సత్యాన్ని సూటిగా వెల్లడించడం సామెత లకణంగాని అలా వెల్లడించడం వల్ల సత్యం చెప్పినవాదు లోకానికి విరోధి అయిపోలాడు ఇది కూడా సత్యమే.

“చేసుకున్న వాకికి చేసుకున్నంత మహదేవా*”

ఏదయినా ఒక పనిని చేసినప్పుడు ఆ పనినిబశ్లే ఫలితం వస్తుందని, కొద్ది పని చేసి ఆధిక ఫలాన్నాళించరాదని ఇది తెలియ జేస్తోంది.

“వోరుగాలిలో దీపంబెట్టి దేవుడా నీ మహిమను అన్నట్టు” గాలికి ఆర5పోయే దీపాన్ని హోరుగాలిలతో వెలిగించి కైగా దేవుడ్ని మహిమ జూపమనడంలో మానవుని మూర్జత్వం కనిపిస్తుంది.

ఈ విధంగా మానవ జీవిఠానికి సంబంధించిన ఆనేక సామెతలు బయలుదేరాయి,

జంతువులకు సంబంధించిన సామెతలు ఆటవిక దశనుండీ మానవుడికి పశువులతో సంబంధా లున్నాయి. క్రీస్తు శకము (ప్రారంభ మభయేవరకూ మానవుడికి పశుమాంసము తృప్తి కరమయిన ఆహారం. ఆ తరువాత పాడికీ, మాంసానికి వేరువేరు పశువు లను నిర్ణయించుకున్నాడు. బుగ్వేదకాలం నుండి నేటివరకూ పాలు, "పితగు; వెన్న, నేయి మానవుడి ముఖ్యమయిన ఆహారం. ఒక పక్క వ్యవసొయం జరుగుతోంది (గ్రామాలు నిర్మించుకుని, కుటుంబాలుగా మానవుడు జీవిస్తున్నాడు. భూములమీద ఒకరి తరువాత ఒకరు పరిపాలన ఇవన్నీ కూడా సమాంతరంగా జరుగుతూ వున్నాయి. పశువు మాంసప్ప పాతర. ఒక పజవును చంపితే అనేక మందికి ఆహారం దొరుక్పుత్తంద్రి. అందుచేత పజవును మొదట మాంసం కోసమే పెంచినా తరువాత దాని షపాలుకూడా ఆహారంగా వుపయోగపడలా యని తెలుసుకున్నాడు. దాని "పెంట వ్యవసాయపు ఎరువని (గహించాడు. ఇలా పపువుల వల అనేక ర్త క్త లాభాలు తెలుసుకున్నాడు. ఈ విషయాలను తెలుసుకుందాం, “బడితె కలవానిదే బథ్ధె” “కర లేని వానిని గొట్టె అయినా కరుస్తుంది” బడితె అన్నా క్యర అన్నా దెబ్బలు కొట్టడానికి వుపయోగంచేది. దానిని పట్టి (పకృతిలో స్వేచ్చగా తిరిగే ఈ పశువులను కొట్టి లొంగ దీసుకున్నాడని ఈ సామెతలలో తెలుస్తోంది, “ఆవునింట అన్న మే తినరాలేదు” అని సామెత, ఈ సామెత ఆవు మాంసం ఆహారంగా తీసుకునే మొదటి దశదా లేక పాడి పధానమైన రెండవ దశకు చెందినదా అనేది ఆలోచించవలసిన

పీ. సరళాదేవి ర్‌గ్‌_ విషయం. పాడికి సంబంధించినదే ఆయితే పొడిని పేర్కొనడం జరిగేది. అలా చెప్పినది ఈ విధంగా వుంది. “పాడి లేని ఇల్లు పాడుబడ్డ వీడు” ఇలాగొక

“అవు అని పశువుని చెప్పడం జరిగిందంటే ఇది పశువుకు సంబంధించినదే అనుకోవాలి. వేదకాలంలోనూ తర్వాత కాలంలోనూ షోకూంస భక్షణ వాడుకలో వుందేద్‌. ముఖ్యంగా అతిథి వచ్చినప్పుడు గోమాంసం "పెట్టకుండా హారాన్ని తయారుచేసేవారు కారు “నామాంసో మధుపర్కో భవతి” అనేది అశ్వులాయన గృహ్య స్యూతము, అంటే మాంసం దేకుండా మధుపర్కం కాదు అని అర్థం: అతిథ సత్కారం కోసం తయారు చేసే ఆహారాన్ని మధుపర్మ_మనే వారు.

“తన ప్వుతుడు పండితుడు, (ప్రసిద్ధుడు, సామాజికుడు, (శ్రోతలు కల వత్తయు, వేదపాళి, దీర్దాయుష్మంతుడు కావాలని కోరిక వున్న తల్లి నేతితో ఆబోతు లేక ఎద్దు మాంసం వండుకొని తినవలెను. అని బృహ దారణ్యకంలో చెప్పబడింది.

భవభూతి “ఉతర రామ చరిిత' నాటకంలో కూడ అతిథి వచ్చి నపుడు మాంసాహారం. పెప్టే ఆచారమున్నట్లు చెప్పబడింది. 1కీస్తు శకా రంభం వరకూ కూడ మానవుడికి మాంసమే తృప్తికరమైన ఆహారర., ఆ తరువాత కూడా అశ్వుమేధము, గోమేథము వంటి యాగ(కతువులు చేస్తూ ఆర్య (బాహ్మణులు మాంస భక్షణము చేసేవారు. విజయనగర రాజులకాలంలో దసరా ఉత్సవాల తరువాత విజయదశమినాడు 250 గేదెలనూ, 4500 మేకలనూ బలిచేసే వారని చర్మిత చెబుతోంది ఇలా బలి యిచ్చిన పశువులను బలియిచ్చి పారెయ్యరు కదా. ఆ తరువాత వాటిని- తింటారు ఇలా గో మాంస భక్షణమూ, "ఇతర ఫశుమాంస భశ జమూ-జరుగుతూనే వుంది అది లే యింట్లో అన్నం తినడానికి అతిథి యిష్టపడేవాడు కాడు

56 తెలుగు సామెతలు-సాంమిక చర్మిత

“తల్లి పాలు దూడ చెబుతుంది” అని సామెత

తల్లి పాలు దూడ చెబుతుంది అనడం వల్ల ఇక్కడ - తల్లి పశు జాతికి చెందినదని తెలుస్తోంది. తల్లిపాలు తాగడంవల్ల కలిగే ఆరోగ్యాన్ని సంతుష్టిని దూడ తన ఆరోగ్యం ద్వారా తెలియజేస్తోందని అర్ధం. అటు వంటిదే “తల్లి పాలు పిల్ల చెబుళుంది” అనే సామెత.

“పశువుకు తిన్నదిపుష్టి, మనిషికి వున్నది పుష్టి” అని సామెత,

పశువు కడుపు నిండా తింటేనే పుష్టిగా వుంటుంది. మనిషికి వున్నది అంటే సమాజంలో ఆర్థిక సాంఘిక స్థాయిని బట్టి మన్సిక్షక్ర ఆత్మబలం కలుగుతుంది.

“ఈవలిగ మున వుండే ఆవుకు ఆవలిగట్టుపచ ఏన” అనేది సామెత, దూరాన్నుండి చూసేవారికి పలచగావున్న గడ్డికూడా వొత్తుగా పచ్చగా కనిపీస్తుందని చెప్పడం జరిగింది. ఈరకమయన దృపక్‌ థాన్నే "దూరపు కొండలు నునుపు” అనే సామెతలోనూ చెప్పడం జరిగింది. కొండల వ్సీవ వుండే చిన్నచిన్న మొక్కలూ, తుప్పలూ రాళ్ళూ దూరాన వుండి చూశ్సే వారికి కని పించవు. కొండలు నున్నగా వున్న ఫ్రే కనిపిస్తాయి దగరక్షు

ణ్‌ వెళ్ళిచూ ప్తేనే ఆ తుప్పా దూగరా కనిపిస్తుంది. ఆ రకంగానే ఈవలిగట్టు నుండి చూస్తే ఆవలిగట్టు పచ్చగా కనిపిస్తుంది. మనిషికే కాదు పశవృ క్కూడా అలా కనిపించి వుండవచ్చని, ఆ గడ్డికోసం ఏటి కడం పడి వన

పశువు ఆవలి తీరం చేరివుండవచ్చనీ చెప్పడం .2గిఐది

“వీటి ఈతకూ లంక మేతకూసరి”

గోదావరి, కృష్ణానదీ పాయల మధ్యలో మెరకగా వున్న భూభాగం పెకి తేలి కనిపిస్తుంది వాటిని 'లంక* లంటారు చుట్టూ నీరు వుండడం మూలా అక్కడ పచ్చగడ్డి బాగా పెరుగుతుంది. ఈశది

పీ. సరళాదేవి ర్‌? పాయలను దాటి గొడ్డు మేత కొరకు లంకకు చేరుతుంది వీరు ఈదుకుంటూ లంకకు చేరాలంటే కొంత్మశమపడాలి. అక్కడ మేత పూర్తయిన తరువాత మశ్టీ ఈదు కుంటూ ఈవలిగట్టు చేరాలి. ఈ ఈతలకూ అక్కడ మేతకూ సరిపోతుందని బేరీజువేసాడు. “పాడి పసరము పసిబిడ్డ ఒకటి” అని సామెత. ఇందులో “పసరము” అంటే పశువు అని అర్థం. దీనిని బట్టి పొడి పశువును పసిబిడ్డలాగా చూసుకునేవారని తెలుస్తోంది. “ప్పట్టక్సు కోడెదూడ, కూటిక్‌ పాడిదూడ”* అని సామెత. ఇందులో “పాటుఅం'టే పని. మగపశువును “కోడెదూడ'అంటారు. కూటికి అంటే ఆహారానికి పనికి వచ్చే పదార్ధాలనిచ్చే పకవు పాడిదూడ, అంబే పని చేయడానికి మగ పపవు, పాడికి అడ పశువు అని తెలియ జేయడం. పశువును పనులకు వుపయోగించాడు. నాగలికి కట్టి భూమి దున్నిం చాడు. గానుగలకు కట్టాడు. బండ్లకు కట్టాడు, వాహనంగా వాడుకున్నాడు. ఆయా పనులు చేయించేటప్పుడు పశువు ఎలాఅలవాటు పడిందో చూదాం. “మంచి గొడ్డు కొక దెబ్బ, మంచి మనిషికొక మాట”అనేది సామెత. దెబ్బలు కొనే మనిషి పథశువును లొంగదీసుకున్నాడు. అలా దెబ్బలుకొట్టే పజథవును పనులకురూడా అలవాటు చేళాడు గొడ్డు దెబ్బలకు జడిసేది ఒక దెబ్బకే జడిసీ మానవుడు మప్పినట్టు నడుచుకునే గొడ్డు మంచి గొడ్డని నిర్ణయంచుకున్నాడు. “దొంగ గొడ్డు మెడను దుడ్డు కట్టినయట్లు” అనేది సామెత. పనిచేయడానికి ఇష్టపడక గొడ్డు పారిపోతూవుండేది. అటువంటి దానిని దొంగ గొడ్డు అంటారు, గొడ్డు అలా పారిపోకుండా మెడ కొక

రం తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత- బకువైన దుడ్డును కశ్హేవారు. అది పాఠిపోవాలన చూసినప్పుడు ఆ దుద్గు ముంచు కాళ్ళకు తగులుతూ అడ్డం పడుతుంది. అప్పుడు అదిఐ౨క పై3వో లేదు. పశవులను పెంచేవారు ఇప్పటికీ ఈ పద్దతి ననుసరిస్తూవువ్నారు.

ఇంచులో “దుడ్డు” అనే మాటకు (ప్రాంకాన్ని బట్టి అర్జా లున్నాయి. సర్కారు జిల్లాలలో లావుపాటి క్యరను “దుద్దు కర” అనీ “దుద్దు" అనీ వ్యవహరిహ్తైరు. రాయలసీమలో “దుడ్డు” అంటే “డబ్బు” అస అర్థం. అలాగే పశువులను వికాఖపట్నం జిల్లాలో “సొమ్ములు అని వ్యవహరించడం. వుంది. రాయలసీమలో “పళువులు అనీ “గొడ్డు అనీ అంటారు. అలాగే “బథ్జొను “గేద, “ఎనుము” అని కూడా అంటారు జన వ్యవహారంలో ఇటువంటి వాడుకలు అనేకం వున్నా సామెళలోని సందర్భాన్ని బట్టి వివరించడం జరుగుతోంది.

“దుక్కి టెద్దు దేశాంతరం వెళ్ళితే అక్కడా పట్టి చున్నంచారట” అని సామెత.

పథువుని నాగలికి కట్టి భూమిని దున్నించు కుంటున్నాడు. డున్న్నే ఎడ్డు కాబట్టి “దుక్కి టెద్దు' అయింది. _ ఇది దేశాంతరము వెళ్ళడమంటే ఏమిటి ! (గామం విడిచి వెళ్ళ్గడంకూడా దేశంవిడిచి పోతున్నట్టు చెప్పడం ఈనాటికీ వుంది. అంటే దేశం అనే పదం ఈనాటి వి సృకా ర్ధంలో గాక వూరు వదిలి వెళ్ళడం గానే భావించవలసి వుంటుంది. “దేశాంతరంి అనడంలో ఫలాన చోటికి అనే నిర్దేశం లేదు. కాబట్టి వూరు “వూరు వదలి వెళ్ళింది" అని అర్థం చేసుకోవాలి. “ఎందుకు వెళ్ళింది ? అనే (పశ్నకు సామెతలోని తరువాతి భాగాన్ని, బట్టి పని చేయడానికి ఇష్టపడక అని అనుకోవాల్సి వుంటుంది గాని దున్నించారు అనడంవల్ల అది నాగలికి కట్టిన ఎద్దని (గహించడం జరిగింది. అంటే పశువుని చూడ గానే అధి ఏ పనికి వుషయోగించ బగ్గినదో రైతులు (గహించే వారు,

పీ. సరళాదేవి రం

“వలపల ఎధ్ధు దాపట, దాపల ఎద్దు వలపల కట్టినట్టు“.

ఇందులో దాపట అంటే కుడి పక్క కట్టబడిన ఎద్దు. వలపల అంటే ఎడమపక్క కట్టబడిన ఎద్దు. ఏ పక్క అలవాటు అయిన ఎద్దును ఎప్పుడూ ఆ పక్కనే కట్టాలి తప్ప ఒకసారి ఇటూగా కట్ట కూడదు. అది పశువు ఎలా అలవాటు చేస్తే అలా పోగలదే గాని స్వంత బుద్ధి వినియో గించ లేదు. అలా మారుస్తూంటే తత్తరబడి తిరగబడుతుంది.

అలాగే “ఎదు ఎండకు లాగ, ఎనుజోతు నీడకు లాగ్‌ అని సామెత,

ఆవుజాతి మగపళువును “ఎద్దు అనీ బజ్జి జాతి మగపళును “ఎను బోతు'అనీ అంటారు. వేరువేరు జాతి పశువులను చెరోపక్క కట్టి నప్పుడు అవి తమ జాతి ధర్మం (పకారం చెరో దిశకు లాగుతాయి ఎద్దుకి ఎండ ఇష్టం కాబట్టి ఎండ పక్కకు లాగుతుంది. ఎకుటోతుకు నీడ ఇష్టం కాబట్టి నీడ పక్కకు లాగుతుంది. అందుచేత ఒకే జాతి పశువులను కట్టాలి. ష్మృపక్కక స్టే పశువును ఎప్పుడూ ఆ పక్కనే కట్టాలి. తప్ప మన ఇచ్చ వచ్చినట్టు వాడరాదు.

“ఎదుకు ళూలా లని వుంది, గంతకు పడా లనీ వుంది” అని సామెత, పశువు కూడా ఒక పనికి అలవాటు పడడంలో ఎంతో కొంత ఘర్షణ పడుతుందనేది ఈ సామెతవల్ల తెలుస్తుంది. గానుగలకు కసే టప్పుడు పశువు గుర్యడంగా తిరుగుతూ వుండాలి. అలా తిరిగేటప్పుడు ఎద్దుకు కళ్ళు తిరగకుండానూ, అది అటూ ఇటూ లాక్కెళ్ళ కుండానూ దాని కళ్ళకు గంతలు కడలారు. అందుచేత కళ్ళకు గంతలు తగిలించే సరికి గానుగకు కడతారని ఎద్దుకు అర్థమయి పోతుంది. ఎలా అర్థమయి వుంటుందీ అని ఆలోచిస్తే గంతలు కట్టకుండా కూడా కొన్నాళ్ళు వుపయోగించి వుంటాడేమో అనిపిస్తుంది. అలా కట్టినప్పుడు అద్ది

80 తెలుగు సామెతలు-స్తౌంఘిక చర్మిత మానవుడిని తిప్పలు సెట్టి వుండాలి. అందుచేత గంతలు కట్టడం మొద లెట్టాడు. అలా గంతలు కష్టేటప్పటికి ఆత డే పని కుపయోగిపాదో అరమయి తూలాలని అంటే గంతకు పడకుండా తల ఆడించాలని అను కుంటుంది. గంతకు పడాలని వుంది గాని అప్పటికే మానవుడికి లొంగి పోయింది. అతడి మీద ఆధారపడి పోయింది. జాఠ్యాభివృద్ధికోనమే (బతికే ఈ పళవులు పని కుపయోగిండే

సరికి పెచ్చురేగేవి. ముఖ్యంగా ఎద్దులు తుళ్ళేవి, ఎంత తుళ్ళినా పని చేయక త'ప్పేదికాదు అనేది ఈ సామెత అర్థంగా తోస్తుంది, వ్యాపారంలో వస్తు రవాణాకు ఎర్టుల్టి కూడా వుపయోగించేవారు. గోనెలలో నిండుగా సరుకువేసీ ఎద్ధుమీద వేసేసరికి ఆ బరువుకి అంత తుళ్ళే ఎధ్టూ లొంగి వుండేది. ఇలా పచువులమీద బరువులు వేసి [1గామాలందు తిరుగుతూ అమ్మకం అనేది కాజతీయుల నాటికి జరుగుతోంది.

ఇలా పనులకు వుపయోగిన్తున్న పవవు ఉజతకట్టడాని కుపయో

గించడు. కాబట్టి కొన్ని పచవులను జత కట్టడానికిగాను అచ్చువేసి వదిలేవారు.

“అచ్చొసిన ఆబోతువలి” అనే పోలిక్ష ఇప్పటికీ సర్వసాధారణ మయినది. కొన్ని మగ పళువులను జతలు కట్టడానికిగాను వదికే వారట. అది తెలుసుకొనడానికి దాని నడుము మీద వొక వాత పెక్టువారట, ఇదే అచ్చు వేయడం. ఇది సాధారణంగా దేవాలయానికి చెందిన పశవే కావడం వల దానిని సాక్షాత్తూ దేవుని వాహనంగా తలచి దానిని పండుగ రోజుల్లో పూజించేవారు. వీటితో ఎవరూ పనులు చేయించరు. అందువేతే పనినేయకుండా (నికికే వారిని దీనితో పోలుసారు.

పీ. సరళాదేవి 61

“*ఆళశోకునీ రాజ్యంలో సశువై తేనేమి? అని సామెత.

అశోకుడు (కీ. పూ. 272286 (పాంతంలో పాలించిన మౌర్య వంశపు రాజు. ఉత్తర దేశాన్ని పాలించిన ఆళోకుని గురించి తెలుగులో ఒక సామెత బయలు దేరిందంటే అతడు గొప్ప (పజారంజకుడయిన రాజు అనేది తెలుస్తోంది. ఈతడు రాజ్య విస్తరణ కాంక్షతో దక్షిణాన వున్న కళింగ రాజ్యముపై దండెల్తాడు. ఆ యుద్ధంలో అశోకుడు గెలిచినా లక్షకుడైగా జరిగిన జననష్టం చూసి విచారించాడు. ఆనాటి నుండీ వేట మానేకాడు. మాంసాహోరం మానేశాడు ఈ [ప్రపంచంలోనే మొట్టమొదటి పశు వైద్యశాలను అశోకుడు కట్టించాడు. దేశమంతటా పచహింస చేయరాదని శాసనాలు చెక్కించాడు. ఇటువంటి శాసనాలు కర్నూలు జిల్లా ఎ్మరగుడితలోనూ; రాయచూరు జిల్దా మస్కీవద్దా దొరి కాయి. అకోకుని 18వ శిలా శాసనములో అతని రాజ్యంలో ఆంధులు కూడా వున్నారని చెప్పబడింది. గాని చార్మితకులు మాతము అళోకునికి ఆంధులు మ్యితులో, సామంతులో అయివుంటారని అభిప్రాయబడ్డారు. ఏమయినా అకోకుని (ప్రభావం అంగధదేశం మీద వుందనేది ఈ సామెత వల్ల తెలుస్తోంది.

పశువులకు వై ద్యళాల అవసరమయిందం ఫే పశువులకు తరచుగా రోగాలు వచ్చేవనీ వాటిని మానవుడు గుర్తించాడనీ అర్థం, ఈ రోగాలు ఎలా వుండేవో చూదాం.

“స్రెన్సల్రు రాబోతుందని తలనుంచి తోక వరకూ వాతలు బెట్టాడట” అనేది సామెత,

రోగమేమిటో తెలియదు. దాని నివారణ అంతకన్నా తెలియదు. ఇటువంటి దశలో వాతలు పెట్టడం దీనివల్ల రోగ నివారణ జరుగుతుందని నమ్మడం జరిగింది, అన్ని తెగుళ్ళకూకూడా వాతలు పెట్టడం ఒక స్ధల

క్రి తెలుగు సామెతలు-సాంఘీక చర్యతో మని లేకుండా శరీరమంలా వాతలు పెట్టడం జరిగేదనీ ఈ సామెత వల్ల తెలుస్తోంది. “గాలికుంటు పశువును మందలో వుంచకు” అని సామెత ఇందులో గాలికుంటు అనేది ఒక వ్యాధి అనేది తెలుస్తోంది. ఇది వచ్చినప్పుడు పశువును మంద నుండి వేరు చేస్తారు. అంటే ఇది గాలి వల్ల వ్యాపించే అంటువ్యాధి. ఈ వ్యాధి వచ్చినప్పును పశువు కుంటు తుంది. అయితే ఎందుకు కుంటుంది? ఈ వ్యాధి వచ్చినప్పుడు పశువు హైదాలలోనూ నోటిలోనూ పుళ్ళు పడతాయి. అందువల్ల అది నడవలేక కుంటుతుంది.

అలాగే రోగాలలో గురక మాదలన్నిటిలో కొమ్ముమాద ప్రమాద కరం” అని సొమెత ఇందులో గురక అనే వ్యాధి వల్ల పశువు నోరు, కుత్తిక, గుండె వాపుకు గురిఅయి పశువు మరణించడం సంభ విస్తుంది. కొమ్ముల్లో పుండు పడుతుంది. ఇది కేన్సర్‌ వంటిది. ఇది కూడా (పమాదకరం.“గాలికుంటు' వల్ల పపవు మరణించదు. అది అంటు వ్యాధి కాబట్టి మంద చుండి వేరు చేయనున్నాడు. గాని ఈ రోగాలు సోక్షి శ్రే పశువు మీద ఆశ వదలుకోవలసిందే.

“దొమ్మలన్నింటిలో మీడి దొమ్మ మిండడు” అని సామెత.

ఈ దొమ్మరోగం కూడా పొట్ట, కాలేయము, గుండె; ధాగాలము సోకుతుంది ఇది సోకినప్పుడు అవి వాపులకు గురి అవుతాయి. అందులో “మిడి అనేది “మధ్య' అని అనుకుంటే గుండె మధ్యభాగం అవుతుంది. గుండెకు వచ్చిన దొమ్మ చాలా (ప్రమాదకరం,

“*పసరం పంజైతే పళులకాపరి తప్పు” అని సామెత,

ఇందులో “పంజైతే' అంటే వీదదయితే అని అర్ధం పశువును సరిగా మేపకపోతే వీదదవుతుంది. రోగం వచ్చినప్పుడు సంరక్షణ లేక

పీ. సరళాడేవీ 69 పోతే వీదదవుతకుంది. అందుచేత పశువుల కాపరికి పశువులకు సంబం ధించిన పనులు (పత్యేకంగా వున్నాయని తెలుస్తోంది.

“పశువులను కాచేవాడు పాటుకు అక్కరకురాడు” అని సామెత. పశువులను కాచేవాడు వాటిని మేపడానికి వీళ్లలోనికి తోలుకుపోవాలి. ఈ వీళ్ళు [గామాలకు దూరంగా వుంటాయి. పొద్దున్నుపోయి పగలంతా వీటిని మేపుకుందూ సాయంగతానిక తిరిగి [గామంలో (ప్రవేశిస్తాడు. వీటిని అనుసరించి (బతకవలసి రావడంతో ఇతడింకేపనికి సహాయం చేయలేడు. అదే ఈ సామెతలో తెలియజేయబడింది.

“చేనుకి ఎరువు మడికి మంద” ఆ9 సామెత,

ఇందులో చేను అంటే మెట్ట, మడి అంటే మాగాణి అని అర్థం. చేనుకి ఎరువు పెంట నుండి ౩చ్చివేన్తారు. మడికి మ్యాతం కొన్ని రోజుల పాటు పశువుల మందనను మాగాణి పొలంలో కడతారు. అందు వల్ల "పెంట పొలంలో పడి ఎరువు అవుతుంది.

మధ్యయుగంలో [పతి (గామంలోను (గామ వుమ్మడి మంద లుంజేవి. వానిని మేపుకొనీందుకు గోభూము లుండేవి. ఈ మందలను సాగు ఖభూములటో కట్టి, అలా ఎరువు కట్టినందుకు రైతుల నుండి ధాన్యం తీసుకునేవారు. వ్యవసాయం అభివృద్ధి చెందినా, ఎన్ని యితర వృత్తులు బయలుదేరినా పశువు మానవుడికి అనేక విధాల వుపయోగ పడుతూనే వుంది. వాటినుండి వచ్చే పాలూ, పాలనుండి తీసే నెయ్యా వెన్నా పె వర్గాల వారి ముఖ్యాహార మయింది. ఎద్దూ, చున్నా బళ్ళ లాగుతాయి. వ్యవసాయపు పనులు చేసాయి. అందుచేత పశువుల మందలు [గామ సంపదలుగా భావిఎచేవారు. ఒక (గ్రామంలోని పశు సంపద ఇరుగు పొరుగు గౌమాలవారికి కన్నుకుట్టి తగవులు జరిగేవి. పశువుల్ని తోలుకు పోవడం, కొట్టాటలూ; మరణాలూ ఎంతో వీభత్సం

గ్ర తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత జరిగేది. ఇటువంటి దాడులు పల్దవ, గాంగ, బాణ, చోళశరాజుల కాలంలో ఎక్కువగా జరిగేవి ఇటువంటి దాడులలో పశువుల్ని రక్షించడానికి (ప్రాణాలకు తెగించి పోరాడిన వీరులున్నారు. అటువంటి వీరుల సంస్మర ణార్థం నాటిన పీరస్థంభాలు రాయలసీమలోని చిత్తూరు, అనంతపురం జిల్టాలలో ఎక్కువగా వున్నాయి. గుంటూరు, కడప, కర్నూలు జీల్హాల లోనూ కొద్దిగా వున్నాయి.

“ఆవుల మళశ్ళ్శించినవాడే అర్జునుడు” అనేది సామెత,

భారత కథలో ఉత్తర గోగహణము, దక్షిణ (గోగహణము శః దాడులను సూచిస్తాయి. అంతేగాక ఆ కథలో అర్జునుడు మహావీరుడు. అంతటి వీరుడు పొళ్లొనీ పశువులను మళ్ళ్శించవలసి వచ్చిందంటే ఈ దాడులు ఎంత ఘోరంగా జరంగేవో తెలియ వస్తోంది.

“గొత్రాల గోోతాలు గొలల కెరుక, గొలల గో(ాలు గొాలెల కెరుక”

నే రా ర. టి

అని సామెత.

“గొరియ మందల నించుకొన న్లైతిగాయంచు గొల్ల వాడూరక కుళ్ళు కొనగ.,... *”

పద్య భాగంలో 'గొరియి లంటే గొథ్జెలు.. దానినిబట్టి గొల్డలు గొట్టెలను కాచేవారని తెలుస్తోంది. పశువుల విషయం వారికి వూరిగా తెలుసు. అలాగే గొల్హల విషయం పశువులకూ తెలుసు. న

“గోడు మీద బచ్చలి, గొల్లమీద పుల్దరి” అనే సామెత. ప్యలం అంటే పపవుల మీద వేసేపన్ను. గోగువెట్ట మధ్య బచ్చలి పొడులు వేస్తారు. అవి గోగుచెట్ట మీద అల్ల్జుకుంటాయి. ఒక్కొక్కప్పుడు గోగృ చెట్లు కనిపించనంత దట్టముగా ఐఇచ్చలి పాదులు అల్లుకు పోతాయి. ఆ రకంగానే ఈ పుల్టరి గొల్లల మీద అల్లుకుపోతోందని భావం.

పీ. సరళాదేవి రక్‌ అంతేగాచు వ్యవసాయం జాగా అభివృద్ధి చెందింది. గోగువేసి దానినుండి నారతీయడం, ఆ నారతో గోనెసంచులు, లా వగైరాలు తయారు చేయడం మానవులు నేర్చుకున్నారు. అదిగాక ఒకే కాలంలో రెండు రకాల పంటలు గోగు, బచ్చలి వేయడం తెలుసుకున్నాడంటే వ్యవసాయంలో ఆనేకరకాల మెళుకువలు తెలుసుకున్నాడనే అర్థం.

ఈ సామెత “కాటమరాజు కథి లోనిది. ఇది (కీ.శ. 12వ శలాబ్దంలో జరిగింది. ఆ కాలంలో నెల్లూరు మండలాన్ని చోడరాజులలో మూడవ వాడయిన మనుమసిద్ధి పరిపాలించేవాడు. అదే సమయంటో కనిగిరి సీమలోని ఎజ్జుగడ్డ పాడును .కాటమరాజు పాలించేవాడు. అతడు గొల్లల కధిపతి అతని సంపద పశువులు. పశువులను మేపుకొనే వీళ్ళ 'విషయంతోనూ పవవుల పుల్లరి విషయంలోనూ తగవేర్చడి వీరిద్దథి మధ్య యుద్ధానికి దారితీసింది. వీరియుద్ధము పాలేటి వొడ్డున పంచ లింగాల వద్ద జరిగింది దీనినే “కాటమరాజు కథ”గాను యాదవ ధారతం గానూ చెబుతారు. ఈ కాటమరాజు స్వభావాన్నే

“షోను పెళుసు, గొల్ల బిరుసు” అనే సామెతలో చెప్పడం జరి గింది. ఇందులో '“విరుసు'అనే మాటకు అనేక అర్థాలున్నాయి. “పొగరు అని “కొరక రాని కొయ్య' అనేటటువంటి మాట ఇది. గొల్హలు అంటూ బహువచనం చెప్పడంగాక గొల్ల అంటూ ఏక వచనంలో చెప్పడాన్ని బట్టి గొల్ల అనే శబ్దం కాటమరాజురు చెందినదిగానే భావించవలసి వస్తుంది. ఇలా పని పాటలు చేసుకునేవారిని పేర్ణతోగాక కులం పేరుతో పిలవడం ఈనాటికీ వాడుకలోవుంది. ఆ (ప్రకారం గొల్ల బిరుసు అని కాటమరాజునే చెప్పడం జరిగిందని తెలుస్తోంది.

“ఆవులూ అవులూ కుమ్ములాడుకొని లేగల కావ విరుగగొట్టి

నట్టు” అని సొమెత,

ల్స్‌

68 కేలుగు సామెకలు- సాంఘిక చర్మిత “కుమ్ములాడుకోవడది అంటే ఏమిటి ? కొమ్ముజాతి పశువులలో ఆవులు సాధు జంతువులు. ఇవి అలవాటయిన పద్ధతిలోగాక అటునిటు పరుగుళెడుతూ వొకదాన్నొాకటి తోసుకుంటూ పొడుచుకొంటూ వుండడం కుమ్ములాడు కోవడం. ఇవి ఎందుకు కుమ్ములాడు కుంటాయి ? అనే (పళ్న వస్తుంది పపవుల మందల మీడ దొడులు జరిగినప్పుడు శతు వులు అటూ, స్వంతదారు ఇటూ అదలిస్తూఎండడం వల్ణ అవి దిక్కుతోచక కుమ్ములాడుకుంటామి. అటువంటి సమయంలో కూడా వున్న హ్రైలులాగే దూడలు కింద పడటం వాటి కాళ్ళు తొక్కి విరుగగొట్టడం జరిగేది. అయితే ఇది వూర్తిగా పశువులకు సంబంధించిన సామెత కాదు. అవు పురాణ యుగంలో పూజార్హృమయింది. సశుజాతిలో ఇది ఉత్తమ జాతిగా పరగణింవబడేది. పశుజాతిలో అవు లాగే మానవులలో రాజులు ఆధిపత్యంలో వున్నారు. సంపద కోసమూ భూముల కోసమూ రాజులకూ రాజులకూ. జరిగే యుద్ధాంలో శీదలు నాశనమవుతారని ఆర్థం. అలాగే పెద్దలకూ-పిల్దలకూ జరిగే పోట్టాటలలో పిల్లలు నలిగిపోతారని చెప్పడం జరిగింది. “రాజుగారి పథవులకు బందీ లేదు” అని సామెత. ఇందులో "బది అంటే జరిమానా. “బందెల పడివోయె పశు గణంబు. ==...” అనీ మను చర్మితలో చెప్పడాన్ని బట్టి బంబెల దొడ్డు ఆనాడుండేవని తెలుస్తోంది. పకువులు ఇతరుల పంటలను గడ్డిని తినేసే టప్పుడు ఈ బందెల దొడ్డలో పెట్టడం జరుగుతుంది. స్వంతదారు జరీ మానా చెల్లించి వాటిని విడిపించుకోవాలి. దీనినే బందీ అంటారు రాజు గారికి (పత్యేకం పశువుల మంద లుండేవి అని సామెకద్వారా తెలుసోంది. అవి కూడా బందెల దొడ్డ షాలయ్యేవి రాజుగారి పశువులకు ఇటువంటి జరీమానాలేదు. మంచన “కేయూారబాహు' చర్మితలో వెలనాటి చోడులకు సజువుల మందలు విస్తారంగా వుండేవనీ రోజుకు 75 పుట్ట నేయి వీరి

పీ. సరళాదేవి 6? మందలిచ్చేవని వర్ణించాడు. దేవాలయ దిపారాథన సీమి త్తం అనాటి రాజులు ధనవంతులు తమ మందలనుండి కొన్ని పశువులను దానం చేసే వారు.

జోకాస్సు గొడ్డుకు రూకబంది” అని సామెత.

ఇంచులో “కాను” అనేది విజయనగర కాలం నాటి రాగి నాణెం. ఇది చాలా తక్కువ విలువగలది “ఆఅలయక నాల్గుచట్ల పెరుగమ్మిన గాని రాని రూక* అనడాన్ని బట్టి రూకలు కూడా విరివిగా వాడుకలో వున్నా యని తెలుస్తోంది. కాని దాని విలువ కాసుకన్న చాల "హెచ్చు. గొడ్డు కాసు విలువది దానికి రూక జరీమానా పడింది. అంటే గొడ్డు తక్కువ విలువ కలదయినా జరీమానా గొడ్డు విలువ కంటె ఎక్కువ. ఇటువంటిదే ఇంకో సామెతలో “ఆవృపావలా బందె ముప్పొావలా” అని చెప్పడం జరిగింది

అయితే పశువులు చేసే ఈ పొరపాట్లు ఏమిటి ?

“గుడ్డి ఎద్దు చేలో పడ్డట్టు” అని సామెత,

ఎద్దు చేళలోపడి పంట మేసేది. ఆది గుడ్డి ఎద్దయితే దానికి దాది తెలియక పొలమంతా కలియదిరుగడంలో పంటంతా తొక్కి. నాశనం చేస్తుంది. దీనిని బట్టి పశువులు చేలోపడి మేయడం జరుగుతూ ఉండ వచ్చని తెలుస్తోంది.

“గొడ్డ _ కాచేవాంని కొట్టనివాడూ గొట్జేల కాబేవారిని తిట్టని వాడూ లేడు”.

గొడ్డు చేనులోపడి మేస్తుంటాయి. చేనుయజమాని ఆ విషయం గమనించి శిక్షించదలచినస్పుడు గొద్గు తొందరగా పరుగెత్త లీవు. వాటి కోసం ఆగిన గొడ్డకాపరి అతని చేతికి చిక్కుతాడు. అప్పుడు అతనిని

గ్రరి తెలుగు సామతలు -సాంఘిక చర్మిత కొట్టడం జరుగుతుంది. గొట్లైల కాపరి అదే పరిస్థితిలో చిక్కడు. లబ యా (య గొథ్టైలుకూడా చేతికి దొరకక పారిపోగలవు. కొట్టటేవి చేని యజమాని తిట్టి వూరుకుంటాడు. “ఆవు చంటిలో అరవై నాలుగు పిండివంట లున్నవి” అం సామెత, ఆవు -చంటిలో నున్నవి పాలు. పాలతో అనేక రకాల పిండి వంటలు చేసేవారని చెప్పబడింది అయితే ఈ అరవనెనాలుగు పిండి వంట. లేమిటో చెప్పడానికి ఆధారాలు లేవు. “ఖండ్‌ శర్కుర జున్ను కండ చక్కెరలు... కమనీయ పంచ భక్యము తోడ” అనీ దా పానక ఖండ శర్యరలతో రంభా సల 'శేజిశి గోశ్షీరంబులతోడ మఎడెళలతో (కొన్నేతికో, పప్పుతో...” ఇటువంటి అనేక భోజ్యపచార్థాల గురించి ్రీనాథుడు చెప్పడం జరిగింది. గాస్‌ వీటిలో ఏవి పాలతో చేయబడినవో చెప్పడానికి ఆధారాలు లేవు. గానీ ఆనాడు. వెలసిన దేవాలయాల్లో దేవుళ్ళకు పాలతోచేసిన అనేక నై వేద్యాలు చెల్టించే వారని చరిత చెబుతోంది. ముని ళా “గొడ్డు ర తుబిడ్డ” అని సామెత. గొడ్డుఅంటే పపవు. ఇది రైతుకు బిడ్డవంటిది. బిడ్డలు తల్లిదం్యడు లకు వారి పనుల్లో అనేక విధాలా" సహాయపడుతారు. కష్ట సుఖాలలో ఆచుకుంటారు. ఈ రకంగానే పళువు పూర్తిగా రైతును అనేక విధాల ఆదుకుంటోంది. రై తుకూడా గొడ్డును తన స్వంత బిడ్డలాగా ముద్దుగా

పి, సరళాదేవి 69 'పెంచుకాడు. ఇలా నిత్యమూ వాడుకుంటున్న పశువులకు అప్పుడప్పుడు 'విశాంతి నివ్వడం జరుగుతోంది.

రాయలీ.మలో సంక్రాంతి తరువాత కనుము పండుగనాడు పవవుల పండుగ జరిపిస్తారు. ఆరోజు ఎడ్డ్ద పందాలు జరుగుతాయి. ఈ ఎద్దుల పంచాలు పొశ్రళ్ళ పందాలు చాళుక్యుల కాలంనుండి వున్నాయని చరిత చెబుతోంది తెంంగాణావాసులు పోలాల అమావాస్యను పథువుల పండుగగా జరిపిస్తున్నారు ఆనాడు పనులు చేయించరు. పళువులను కడిగి కొమ్ములకు పసుపు, నూనెరాసి బెల్లము, నువ్వులు, నూనె తినిపిస్తారు. ఇవి పెట్టడం వలన చుక్కిఎద్దులు బర్జువులు లాగుటవలన గుండెలకు కలిగే శమతగ్గి బలము కలిగివుంటాయని వారి భావము.

“మంచి దున్నపోతయినా, -మందగొడి ఎద్దుకు సరిరాదు” అని సామెత,

దున్నపోతు బజ్జె -జాకిది. చూప్పలకు చురుకుగా కసిపించదు. ఇది నెమ్మదిగా పనిచేస్తుంది. వాటిలో చురుకుగలది మామూలు దున్నపోతుల కన్నా తొందరగా పనిచేస్తుంది. ఇది మంచి దున్నపోతు.

ఎద్దులు చురుకుగా వుంటాయి. వాటిలో చురుకులేనిది మంద కొడిగా పశిచేస్తుంది. దున్నపోతులలో చురుకుగా పనిచేసేది కూడా మందకొడి ఎద్దుకంటె నెమ్మదిగా పనిచేస్తుంది. కాబట్టి మంచి దున్న పోతు కంటె మందకొడి ఎడ్జే మేలు ఆ9 నిర్ణయించుకున్నాడు.

“ఆవు తొలి చూలు, బభై మలి చూలు” అని సామెత.

ఆవు తొలి సారి, బడ్జె రెండవ సారి మంచి దూడల్ని ఈనుతాయి, పాలుకూడా ఎక్కువ ఇస్తాయి.

చోపలుచని గొడ్డుకు పాలెక్కువ. పిండని ఆవుకు పొదుగెక్కువ” అని సామెత,

ళం తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత

“*ల్రవ్చు తలా, అంటు బొడ్డూ, ఎద్దుకు జారు బొడ్డూ, చనుకట్టూ ఆవుకు” అని సామెత, ఇవి అవుకు ఎద్దుకు వుండవలసిన మంచి జాతి లకణాలటం-

“గాడుగుమీద గొడుగుంటే, పిడుగు మీద పిడుగు పడ్డవే” అని సామెత, ఎద్దుకు బాసికము మీద ఒక సుడి దానిపైన మరొక సుడివుంటే దానిని “గొడుగు సుడి అంటారట అలాంటి గొడుగునుడి మీద ఇంకొక

_గాడుగు సుడి వుంటే పపనాశనం కలుగుతుందట.

పరిశీలన వల్హ మంచి జాతి లక్షణాలను మానవుడు అంచనా వేసుకుంటూ తెలుసుకున్నాడు. అందులోనూ గోజాతి పవువుల మీద మానవుడికి వున్న అభిమానం ఎక్కువ. సామెతలు వాటిని గురించే వెల్లడించడంవల్ర తెలుస్తోంది, ఆయితే మూర్థత్వం కనిపించే సామెతలు కూడా లేక పోలేదు. ఆవి చూదాం.

“పొట్టి తోకగల కోడె ఫొడిచినా నడవదు”.

“బుధవారం పుట్టిన దున్న భూమిని దున్ని భూమిని తొక్కినా సొంగిపొంగి పండుతుంది.”

ఇవన్నీ పశువుల పెంపకంలో మానవుడి పరిశీలనను తెలియ జేస్తున్నాయి.

“వడు కురుచలు చూచి ఎద్దును కొనాలి”.

“దప్పి కొమ్ముల ఎద్దును చెప్పకుండా కొనుము”.

ఎద్దుకు దుంప కొమ్ములు, వాలు కొమ్ములు, జువ్వ కొమ్ములు మెలికల కొమ్ములు, చప్పికొమ్ములు వుంటాయట. కొమ్ములు లేని ఎద్దును బోడి ఎద్దు అంటారట. “బోడెద్దుకు పోట్లు మప్పినట్టు” అని సామెత. బోడెద్దుకు కొమ్ములు వుండవు. కాబట్టి పోట్టు మప్పినా పొడవలేదనే భావం కాగోలు. చెమ్ముకాయల వకె తప్పడగా వుండే కొమ్ములనే చప్కి

పి. నరళాదేవి ల కొమ్ములంటారట అటువ:టి కొమ్ములున్న ఎద్దు మంచిదట. దాసికి సుడి, చాపులు వంటి వేవీ చూడనక్కర లేదట. -

కొనే టప్పుడు ఈ విధమయిన లతణాలు తెలుసు కోవడం ఆవసరమమేది పశువు యొక్క లక్షణాలే గాక పశువుని ఇంటికి తెచ్చే టప్పుడు చూడవ:సిన వేళను గుంంచిన పట్టింపు రూడా వుఐది

“గొడ్డు వచ్చిన వేళ, బిడ్డ వచ్చిన వేళ” అని సామెత.

ఇందులో బిడ్ణ అంటే ఎవరు? ఇంట్లో పుట్టిన బిడ్డ అయితే పుట్టిన ఆంటారు. “వచ్చిని అనడం వల్ల ఇంకో చోట పుట్టి ఇక్కడకు వచ్చిన బిడ్డ అనుకోవాలి. కోడలికి పుట్టిన బిడ్డ, ఆడపిల్లకు పుట్టింటివారు పురుడు పోయాలన్న అచారం వల్ల, బిడ్డ తల్లి పుట్టింట్లో జన్మిస్తుంది. ఆ తరువాత తండి దగ్గరకు వచ్చి తర్మడి ఇ:టికి చెందిన దవుతుంది గొడ్డు కూడా అలాగే ఎక్కజో పుట్టి, కొనుక్కున్న వాళ్ళ యింటికి వచ్చి స్వంతమవు తుంది. ఇవి రెండూ ఇంటికి రావడం మంచిదయితే ఆ ఇంటికి శుభం జరుగుతుందని అభ్మిపాయం జనులలో వుంది. అందుచేత మంచి ముహూ రృంచూచి తీసుకువస్తారు.

కేవలం పళువులకు సంబంధించినవేగాక పశువులను మానవస్వభా వాన్ని కలిపి చెప్పిన సామెతలు కూడా కొన్ని వున్నాయి.

“ోరొద్దానకి ఎద్దును, పెనుకొ డకు పడుచును ఇవ్వరామొ అని సౌమెత.

ఇది అనంతప్పురం జిల్టాలోని సామెత, అనంతపురం జిలాలో రొద్దమనే (గామంలో భూమి ఎత్తుపల్లాలతో వుండడం వల్ద ఎడ్డుకు [శమ ఎక్కువ పెనుకొండ బావులలో నీరు పాఠాళం లోతులో వుంటాయి. స్త్రీకి శ్రమ ఎక్కువ, అందుచేత పెనుకొండ వారితో, ఆడపిల్ల వున్నవాళ్ళు,

గలే తెలుగు సామెతలు-సౌంఘిక చర్మిత వియ్యమందకూ డదని రొద్దామను (గ్రామంలో ఎద్దును అమ్మరాదని అనడం జరిగింది. “దున్నపోతు ఈనిందం టే దూడను గట్టివేయు మన్నట్టు” అని సామెత దున్నపోతు బజ్జై జాతి మగపశువు. అది ఈనిందని చెప్పడం తెలివితక్కువతనం. వాడు వ్యెరివాడని వూరుకోక విన్నవాడు దూడను కట్టివేయమన్నాడట. తెలివితక్కువతనాన్ని చెప్పేటప్పుడు ఈ సామె తను చెబుతారు. “దున్న బోతే దూడలలోకీ, మేయబోతే ఎడ్డులలోకీ” అని సామెత, చిన్న పశువులను *“దూడ" అని అనడం సామాన్యమైన వాడుక పదం. చిన్నా పెద్దా అనికాకుండా పశువులన్నింటిని *“దూడి అనడం కొన్ని [ప్రాంకాలలో వాడుకలో వుంది. చిన్న పథవులను కాడికి కట్టరు. “కాడికి క్డే వయసు రాని పశువునే అంటే చిన్న పశువునే *దూడి అని అనడం ఈ సామెశలో జరిగింది. డున్నించాలనుకుం టే దూడలాగా ఉందిట. గాని మేత మేసేటప్పుడు మాతం ఎడ్డులనుతలపింప జేస్తోందిట, “ఎడ్డుపుండు కాకికి ముద్దా” అని సామెత. ఎద్దులు బండ్హు లాగడం, కాడికి కట్టుకోవడం వంటి పనులు చేయడంవల్ల కొన్ని ఎర్ధులకు మూపురం మీద పుండు పడుతుంది ఎకు వ్మిశాంతిగా పడుకున్నప్పుడు కాకి దాని వీపు మీద కూర్చుని వ్యారగా మాంసం ముద్దలాగా వున్న దాని పుండును ముక్కుతో పొడుస్తూ వుంటుంది. ఎడ్డుకు దానిని తోలగలిగే శక్రి లేదో ! లేక అది అలా 'పైడ్రవడం వల్ల ఎడ్జుకు నుఖంగా వుండి వూరుకుందా ? ఎడ్డుయొక్క . భావం మనిషికి తెలియక పోవడంవల్ల ఈ సామెతను ఆశ్చర్య (పళ్నార్థ కాలలోనే వదలవలసి వచ్చింది అయికే ఒకరికి వున్న బాధ ఇంకొకరికి బాధ కాదు అని చెప్పవలసి. వచ్చినప్పుడు ఈ సామెత వాడుతారు,

పి. సరళాదేవి గ్గ ప్ర

“మడ్జె తాడి; బద్దె పలుపు ఊరి ముఐదవ౨ి సేద్యం వుంటే ఆరేండ్రు సేద్యం చేస్తానన్నదిట ఎద్దు” అని సామెత

మద్దె చెట్టు కర కాడిగా వుపయోగించాలిట అది బరువు తక్కువ వుంటుంది. బద్దె పలుపు అంటే సాలె వాన బట్ట నేసిన తరు వాత చివర కొంత భాగం నేయకుండా వదిలేసి ఆ చివర మళ్ళీ కొన్ని పోగులు పడుగునేస్తారు. అది బట్ట వాడుకునే టప్పుడు కత్తిరించి పారే స్తారు. ఇటువంటి వన్నీ ఏరుకుని రైతు కుటుంబాలలోని వృద్ధులు పలు పుగా పేనుతారు. ఇది మెత్తగా మెడకు నొప్పి లేకుండా వుంటుంది. ఇవి 'రెండూగాక ఎక్కువదూరం నడవకుండా వూరి ముందరనే సేద్యం చేసే భూమి వుండాలట. ఇన్ని సదుపాయాలూ వున్నా ఎద్దు ఆరేండ్రే "సేద్యం చేస్తా నన్నదట. సాధారణంగా రైతు ఎద్దుచేత పన్నెండేళ్ళపాటు పని చేయిస్తాడు. అన్ని సదుపాయాలతోనూ ఆరేంగ్రే సేద్యం చేస్తా నవడంలో దాని సుకుమారాన్ని చెప్పడం జరిగింది.

“ఆవు వీటిని మేస్తూంపే. దూడ గట్టున మేస్తుందా” అని సామెత.

ఆవు ఎక్కడ వుంటే దూడ అక్కడే వుంటుంది. ఆవు ఏమి చేస్తుంటే దూడ అదే చేస్తుంది. ఆవు నమసరించే దూడ వుంటుంది తల్ది దండ్రులు ఒక పని చేస్తూంటే పిల్లలు ఇంకో పని చేయరని చెప్పడానికి ఈ సామెత నుపయోగిస్తారు.

“ఆవు దూడ వుండగా గుంజకు వచ్చెరా గురక రోగం అని సామెత.

ఆవును కస్డే రాటను “గుంజీ అంటారు అది చైతన్యం లేనిది దానికి వీవోగమూ రాదు ఆవుదూడ వుండగా గుంజకు రోగం వచ్చి దనడంలో అవహేళనవుంది.

గాగ తెలుగు సామతలు-సాంఘిక చరిత “కందకు రేని దురద క్తి పీటకు” అనే సామెతకలోని అప హాస్యం వుంది. ఇలా పశువులకు సంబంధించిన అనేక సామెతలు మనుషులకు వ ర్షింపజేసి చెప్పడం జరిగింది. అంటే ఏ పనులు చేస్తూన్నా వారు ఆయా పనులకు సంబంధించిన వస్తువులసూ పర్శిశమనూ ఆధారం చేసుకుని, మనిషి స్వభావానికి అన్వయించి చెప్పడం జరిగింది. “గొడ్డువాడు గొడ్డుకేడిస్తే గొడారివాడు తోలు కేడ్చాడట”. ఒక వూరిలోన్ని ఒకరి గొడ్డును దొంగలు తోలుకు పోతారు. ఆ నసమయంలో గొడ్డు పోయిన వాడు గొడ్డు కోసం ఏడుస్తాడు. గొడారి వాడు చర్మంతో చెప్పులు కుట్టి జీవిస్తాడు. ఆ [గామం లోని గొడ్డు (గ్రామంలోనే చచ్చిపోతే గొడారి వాడికి ఇచ్చేస్తారు. వాడు దాని చర్మం వలుచు కుంటాడు. గొడ్జే పోశ్రీ ఇంక చర్మం ఎక్కడిది శ గొడ్డు పోయినందుకు గాక చర్మం రాక పోయిందే ఆనివా డేడుస్తాడట. ఎవరి బాధ వారిది అని చెప్పే వుద్ధేోంలో ఈ సామెత చెప్ప బడింది. అయితే “పళువు అనే మాట పాడి పపవులకే వుపయోగించి వాడటం జరుగుతోంది. పాడినిచ్చే పథవు లనే గాక అనేక జంతువులను మానవుడు మచ్చికచేసీ పెంచాడు. వాటిలో ముఖ్యమైనది కుక్క. మొట్ట మొదట మానవ్పడిక్తి మచ్చికయిన జంతువు కుక్క వేట దశలోనే మానవుడికి మచ్చికయిఐది కుక్క. మానవ్వడు తిని పారేసిన మాంసం ముక్కల కోసమూ ఎముకల కోసమూ, చేరి మచ్చి కయి వుంటుంది. గోవును చంపే స్ధలం దగ్గర ఎముకల కోసమూ, మాంసపు ముక్కుల కోసమూ కుక్కలు కాచుకొని వున్నవని “మధ్యమ నికాయం”లో వర్ణించబడింది. ఆటవిక దశలోనే కుక్క మానవుడికి వేటలో

పి. సరళాదేవి [న సహాయకారిగా వుండేదని చర్మిత చెబుతోంది. భూముల మీద రాచరికం స్థిరపడ్డాక వేట రాజులగు వినోదమయింది అటువంటి వేటలో కూడా కుక్కలు ఉపయోగ పడ్డాయి. (కీ. శ. 14వ శలాబ్దంలో పాలించిన రెడ్డి రాజులు వేటకు పోయేటప్పుడు కుక్కలను, డేగలను వెంట పెట్టుకొని పోయేవారుట విజయనగర రాజ్య స్థాపకుడయిన హరిహర రాయలు తుంగభ్యదకావల వేటకు వెళ్ళాడట. అక్కడ కుందేళ్ళు వేట కుక్కలను తరిమాయట. ఆ విచ్యిశానికి ఆశ్చర్యపడి తమ గురువయిన విద్యారణ్య స్వామితో చెప్పగా ఆ స్థలంలో రాజ్య స్థాపన చేయమని ఆదేశించారట. ఆలా తరుమబడిన వేటకుక శాబు హరిహరరాయలు తోడ్చుకు వెళ్ళినవే కావచ్చు.

“మాటలు నేర్చిన కుక్కూను-వేటకు తీసుకు వెళ్ళి ఇస్కో అంటే ఇస్కో అందిట” అని సామెత.

మానవుడు కుక్కలను వేటకు తీసుకు వెళ్ళడం జరిగేది.కుక్కకు మాటలు నేర్పడం అంటే ఏమిటి? అని ఆలోచిస్తే దానికి ఏదో శిక్షణ ఇచ్చేవాడనీ, ఆ శిక్షణలోని భాగంగా “ఇస్కో* అనే అక్షర శద్దాన్ని వాడే వాడనీ తెలుస్తోంది. ఆ శబ్దం ఒక (_పేరణగా పని చేసి యజమాని మనసులోని భావం [గహించడానికి తోడ్పడేది.

అయితే “ఇస్కో* అంటే “ఇస్కో అందిట-అనడంలో ఆ కుక్క మాటకు (పతి మాట అందేగాని పనిలోకి దిళలేదు అనే అర్థం స్ఫురి స్తోంది. ఎందుకు పనిలోకి దిశలేదు? _ అంటే అది పిరికిది, చాతకానిది, చేవలేనిది అని చెప్పడం కావచ్చు. లేదా అది కుక్కు యొక్క గడుసు దనం చెప్పడం కావచ్చు. ఆహారం పెట్టకుండా వేటకు తీసుకువెళితే వీడి కెందుకు సహాయం చేయాలని మాటకు మాట అని వూరుకుంది అంటే కుక్క ఆహారం పెచ్టేవారి పట్టనే విశ్వాసంగా వుంటుంది. కుక్కయొక్క ఈ విశ్వాసాన్ని మానవుడు అనేక విధాల వుపయోగించుకున్నాడు. పశ

గాగ తెలుగు సొమెశలు-సాంఘిక చరిత పాలక దశలో పళువుల మందలను కాయడానికి కుక్కను సహాయం చేసుకున్నాడు. అటువంటి సమయంలో అడవి పందిని చంపి పసపులను కాపాడి నందుత్తై అనంతపురం జిల్లాలో ఒక కుక్కకు వీరస్టంభం వేసేరు,

వర్తకం ఉచ్చదళలో వున్నప్పుడు బిడారులుగా పయాణిస్తున్న వర్తకుల రక్షణార్ధం కుక్కలను కూడా తీసుకుని వెశ్ళేవారుట

కుక్కలోని విశ్వాసమనే గుణంవల్లనే ఈనాటికీ ఇంటి కాపలాకు వుపయోగించుకుంటున్నాడు. కుక్కకున్న రెండో గుణం దాని యాణ శి, వాసన చూసి పసి గడుతుంది.

“కుక్కకు పెత్తన మిస్తే చెప్పలన్నీ తెగకొరికిందటో అని సామెత,

"పెత్తనం" అంటే అధికారం. కుక్కకు అలాంటి అధికారంి ఇచ్చవచ్చిన పని చేయగలిగే అవకాళం, వచ్చిందంటే చెప్పులు కొరుకు తుందట. పూర్వం మాదిగలు చెప్పులు కుట్టి తంగడాకుతో రుద్దేవారట. అంటే మాంసపు వాసన దాని నంటి ఉంటుంది. కుక్క వాసనద్వారా పసిగట్టి చెప్పులు కొరుకుతుంది. అందువల్ల దాన్ని స్వేచ్చగా వదిలేస్తే వాసన బట్టి చెప్పులను కొరుకుతుంది.

“కుక్కకు కులం పంచాయికా?” అని సామెత చూడాలి. ఇతర కులాలతో భోజనం, బాంధవ్యం రులం తప్పుగా విజయనగర కాలంనాడు భావించబడేది దొంగతనం కూడా కులం తప్పు. ఎవరయినా కఈ

తప్పులు చేస్తే కులపెద్దల ముందు ఒప్పుకొని [ప్రాయళ్ళి త్తం చేసుకునే వారు. దీనినే పంచాయితీ చేయడం అంటారు. కుక్క తనజాతి కుక్కలతో కలవము. అందుచేత కుక్కకు కులం లేమ, కులం లేనప్పుడు పంచాయి శ్రీ అవసరమే కలుగదు ఖని చెప్పడం కావచ్చు.

పీ. సరళాదేవి గిగా

ఇప్పటి రుక్క దొంగల్నేకాదు, ఇంకో జంతువు, తోటి కుక్క కనిపించినా అరచి గోలపెడుతుందేగాని స్నేహం చేయదు. అందుచేతే. మనిషికి మచ్చికయింది ఈ వివంగా మనిషికి మచ్చికయిన తొలి జంతువు “కుక్కే' కావచ్చు.

“కుక్కకు కూడు వేస్తే కూటి కుందకు ముప్పు”. ఇందులో “కూడు” అంటే భోజనం. మన దేశంలో (ప్రధానమైన భోజనం అన్నం, కాబట్టి అన్నాన్ని కూడా దూడు అంటారు. ఈ అన్నాన్ని మట్టి ప్మాతల లోనే వండుతారు... తెనాలి రామకృష్ణుని కాలం నాటికి (వాహ్మణులు కూడా మట్టి ప్యాతలలోనే వంటలు చేసేవారట. “వార్ధా రాధాతము కుండ యూడ్చి యొసగెన్‌ రంభాపలాశంబునన్‌ "అని పాండురంగ మహత్యంలో చెప్పడాన్ని బట్టి ఈ విషయం తెలుస్తోంది. 18వ శలాబ్దం నాటికి శ్యూదులు మా్యతమే కుండలలో వండుకునేవారు. “కాపు గుబ్బెత అెసటికై కుండలరయిఅని అయ్యలరాజు నారాయణ కవి తన “హంస వింశతిలో చెప్పాడు, దానిని బట్టి ఈ విషయం తెలుస్తోంది. కుక్కకు అన్నం వేస్తే, ఆ వాసనను బట్టీ అది అన్నం వండే కుండలను వెతుకుతుంది. కుండను సున్నితంగా వాడాలి. ఆది తెలియని .కుక్క కుండను పడదోసి విరక్కాడుతుంది ఆ విధంగా కుక్కకు కూడు వేయడం వల్ల కూటి కుండ ముక్కలవుతుంది

కుక్క ఆకుపు వూరి దారి చూపితే, నక్క అరుపు కాటి దారి చూప్తను”” అనేది సామెత,

మనుషులు ఎక్కుడుం టే అక్కడ కుక్క వుంటుంది. కుక్క వుందీ అంటే అక్కడ మనిష్ని వున్నాడని అర్థం. మనిషి వున్నాడంటే అక్కడో (గ్రామం వుందని తెలుస్తుంది అంచుకనే కుక్క అరుపు వూరి దారి చూపిస్తుంది. నక్క పీనుగుల కోసం కాటిలో నివసిస్తుంది కాబట్టి నక్క- అరుపును బట్టి కాటి దారి తెలుసుకోవచ్చు.

శ్రి తెలుగు సామెశలు-సాంఘిక చర్మిత

రెడ్డి రాజుల కాలం నుండీ రాజులకు, రాజ బంధువులకు వేట వినోదమయింది వేట వీరత్వాన్ని తెలియ జేస్తుంది. వేటను గురించిన వర్ణనలు అనేక 1గంథాలలో వున్నాయి.

“లేడిని చూచిన వాడల్లా వేటగాడే” అని సామెత.

వర్షము బాగా కురిసినప్పుడు వేటకుక్కలతో బయలుదేరేవారట. జింకల కాళ్ళ బురదలో దిగబడి వురకలేక అలసి పోయినప్పుడు వాటిని కుక్కల సహాయంతో పట్టుకునే వారట.

ఈ సామెత వెటకారం చేసే పద్ధతిలో చెప్పబడింది. లేళ్ళ కాళ్ళు బురదలో దిగబడి పోయి లేవ అసహాయ స్థితిలో వున్నప్పుడు వేట కుక్క. సహాయంతో పట్టుకునే వారు. ఈ వేటలో వేటగాడి (ప్రతిభ ఏమీ లేదు. ఈ విషయాన్ని తెలియజేసేదే ఈ సామెత,

“నక్కను చూచిన వాడల్హా వేటగాడి” అంటే అర్థం ఏమిటి? నక్క నెందుకు వేటాడినట్టు? దీనికి సమాధానం కావాలంపే ఇంకో సామెతను సహాయం తెచ్చుకోవాలి.

“కున గాచి నక్కల పాలు చేసినట్టు” అని.

“ఈనగాచి' అంటే ఈనే వరకూ “కాచి అంపే '“కాపుకాచి, “కాపలా కాచి" అని అర్థం. అయితే 'ఈనే' దేమిటి? అంటే పంట, జొన్నః సజ్జ మొదలయిన చేలు వెన్ను వచ్చే సమయాన్ని ఈనడం ఆంటారు అంటే వెళ్నులో గింజలు పాలు పోసుకొని వుంటాయి. ఆ సమయంలో ర్యాతిపూట నక్కలు మందలుగా వచ్చి చేలమీద పడి తింటాయి. అందుచేత అటువంటప్పుడు జ్యాగత్తగా కాపలా కాస్తారు. కష్టపడి సేద్యం చేసి, ఈనే వరకూ జ్యాగత్తగా వుండి అప్పుడు వడిలేస్తే నక్కలు తింటాయని అర్థం

పీ. సరళాదేవి 7/9 దానివల్ల నక్కలు పంటలకు చాల హాని కలిగించేవని తెలుసోంది. అందువల్ల నక్కను చూసే సరికి తరిమి కొక్టు వారు. ఇందులో "వేటి అనే దానికి అర్థం తరిమికొట్టడం, “అందరూ వడ్లు ఎండ బెటు కొంటే, నక్క తోక ఎండ బెటు లు టబ ట్‌ కుందట” అని సామెత. నక్క కూర్చునేటప్పుడు, తోకను పక్కగా పరచినట్టు కూర్చుం టుంది. నక్క తోక దట్టమయిన వెం్యటుక లతో కుచ్చు లాగ వుంటుంది. అది కూర్చునే పద్ధతి వల్ల ఎండ బెట్టిన వసువులాగ కనబడుతుంది, అందరూ కష్టపడి సేద్యం చేసి పండించుకొని వడ్డు ఎండబెట్టు కుంటే, ఏమీ చేయకుండా నక్క-తోక మ్మాతం ఎండ బెట్టుకుందట. ఇది సోమరితనాన్ని వెటకారం చేసేటప్పుడు చెప్పే సామెత. ఇలా వేట, పశువుల పెంపకం చేసేటప్పుడు అనుకోకుండానే కొన్ని జంతు లక్షణాలను గమనించాడు. “లేడికి లేచిందే [పయాణంో. లేడి లేస్తూనే (పయాణం కడుతుంది ఇది నిలబడి నడచిముందుకు జరుగదు. లేస్తూనే పరుగందు కుంటుంది. ఒక విషయాన్ని నిదానంగా ఆలోచించి నిర్ణయించుకోకుండా ఎవరో చెప్పిన విషయాన్ని విని వెంటనే పనిలోకి దిగే వారిని చూచి ఈ సామెత నుపయోగిస్తార్పు, “ఇదిగో పులి అంటే అదుగో తోక” అని సామెత. [(వపంచములో అతివేగవంత మైన జంతువు చిరుతపులి. దినివేగం గంటకు 0 మైళ్ళు. ఒకడు పులిని చూచిోఅదుగో పులఅని చెబుతాడు. అది విని రెండోవాడు చూస్తాడు. ఇది జరగడానికి ఒక సెకండు పట చు వచ్చు. గాని అప్పటికే పులి ముందుకు జరిగిపోయింది. రెండవ వాడికి

80 తెలుగు సామెశలు-సాంఘిక చర్మిత రాని తోక మ్మాతమే కనిపిస్తున్నది ఇది జంతువు యొక్క వేగాన్ని తెలియజేస్తుంది.

కాని ఇది మానవులలో పుకార్ద వ్యాప్తికి వాడబడుతోంది. ఏద యినా ఒక వార్త ఒకరి నోటి నుండి ఇంకొకరి నోటికి చేరేసరికి చిలవలు పలవులవుతుంది అటువంటి సమయంలో ఇది వాడుతారు. ఆ విధంగా ఇది మానవులలో వార్తల వ్యాప్తిని తెలియజేస్తోంది.

“దున్నమీద వాన కురిసినపై”.

వాన కురుస్తున్నా దున్న ఏ మ్మాతం చలించదు. ఏ విషయం విని కూడా చలించని వానిని దీనితో పోలుస్తారు.

“గృజ్జం గుడ్డిదయినా దాణాకు లోటు లేదు అని సామెత,

ఇందులో “దాణా అంటే తిండి. గుడ్తానికి కళ్ళు కనిపించక పోవడంవల్ల పని చేయలేదు, ఇలా పనిచేయక పోయినా తిండి మాతం తగించదు అని అర్హం.

గ్‌ థ్‌

“అద్దెకు వచ్చిన గుక్ఞాలు అగడ్తలు దాటునా” అని సామెత.

దేశాన్ని రాజు పాలిస్తూన్న కాలంలో తాను నివసించడానికి, రాజధానిని శృతువుల నుండి రక్షించడానికి బలిష్టమయిన కోటను క ట్టించే వాడు. ఆ కోట చుట్టూ వెడల్పుగా లోత్తైన కందకము వుండేది. యుద్ధ కాలంలో ఈ కందకాన్ని నీటితో నింపి కోట ద్వారాన్నుండి ఆవలి వొడ్డున కున్న తలుపులను ఎ త్రించేవారు. ఇలా నీటితో నిండిన కంద కాలే ఆగ డ్తలు, యుద్ధ కాలంలో శ్మతువులు ఈ అగ డ్రలను దాటితే గాని కోట గోడ చేరలేరు. ఈ ఆగడ్తలు దాటే శిక్షణ యుద్ధంలో పాల్గొనే గుజ్జాలకు ఇవ్వడం జరిగేది. ఇటువంటి శిక్షణ పొందిన అశ్విక దళాన్ని (పత్యేకంగా రాజులు పోషించేవారు. ఇటువంటి అశ్విక దళాన్ని కృష్ణ రాయల సెన్యంలో 4 వేలుండే వని చరిత చెబుతోంది.

పీ. సరళాదేవి రి “అద్దెకు వచ్చిన గుణాలు అంటే ఏమిటి? యుద్ధ సమయంలో అప్పటి కప్పుడు కొన్ని గుజ్ఞాలను "సేకరించేవారు. ఇటువంటి గుజ్జాలకు శిక్షణ లేకపోవడం వలన అగడ్రలు దాటలేవు. ఒక వేశ దాటాలని (ప్రయత్నించినా చేతగాక అగడలో పడి మరణించడం జరుగుతుంది. ఇలా అద్దెకు తెచ్చిన గుళ్లాలు జయాన్ని పొందలేవు. ఆ పనికి కొంత శిక్షణ అవసరం అనేది తెలియజేస్తోంది. ఇండ్రలో వున్న ఎలుకలను చంపడానికి పిల్లిని పెంచేవారు. “పిల్లికి చెలగాటం ఎలక్కి- పాణ సంకటం” అని సామెత, పిల్లి ఎలుకను పట్టి ఒక్క సారిగా చంపదు. ఎగిరి దాన్ని పంజాతో కొడుతూ చాలా సేపు దానితో ఆడుకుంటుంది. దీనినే “వెల గాటం" అన్నారు, ఎలుక దెబ్బలు తింటూ పారిపోవాలని చూస్తుంది కాని అప్పటికే తగిలిన దెబ్బల వలన పారిపోలేదు, పారిపోవాలని చూసినప్పు డల్దా మళ్ళీ దెబ్బ పడుతుంది. ఈ దెబ్బల వల్ల బాధపడుతుంది, గాని (పాణం పోదు. ఇది పాణ సంకటం. అధికారంతో (పజల్ని పీడిస్తున్న వారిని చూచి ఈ సామెత (ప్రయోగిస్తారు. “పిల్లిని చంక నేసుకొని పెళ్ళీకి వెళ్ళినట్టు”. శక్తునాల _ గురించి నమ్మకాలు చాలా కాలంనుండి వున్నాయి. కొరని గోపరాజు (వాసిన “సింహాసన ద్వాతిం?కిలో మళ్ళక్సునా తేమిటో చెప్ప బడ్డాయి. అంచులో పిల్లుల హోట్టాట వొకటి. దీనిని బట్టి పిలి దుశ్శకునమైంది. ఉదయం లేవగానే పిల్చి ఎదురయితే ఆరోజు ఏదో నష్టం జరుగుతుందని భావిస్తారు. ఎక్కడి కయినా వె శ్మేటప్పుడు పిల్లి ఎదు రయితే ఆ పని జరుగదని భావిస్తారు. పిల్లిని ఇలా అపశకునంగా భావించడం వుంది. ఇలా శకునాల గురించిన నమ్మకాలు చాళుక్యుల ఠి

ర్తి తెలుగు సామెతలు=సాంఘిక చర్మిత నాటినుండీ వున్నా యని చర్మిత చెబుతోంది. పిల్లే అపశకునంగా భావించ బడినప్పుడు. దాన్ని పట్టుకుని పెళ్ళివంటి శుభకార్యాలకు వెళ్ళడం అన్నది మరింత ఆపచారం, “పిల్లిని చంపిన పాపం నీది, బెల్లం తిన్న పాపం నాదో, పిల్లిని చంపడం వల్ద మహో పాతకం మెడకు చుట్టు కుంటుందని హిందువుల విశ్వాసము. ఏ కారణముచేతనయినా పిల్లిని చంపడం జరిగిలే అందుకు (పతిగా ఒక [బాహ్మఖణునికి బంగారంతో గాని వెండితో గాని హీన పతము బెల్లంతో గాని పిల్లిని చేయించి దానంచేస్తే ఆపాపం దానం పట్టిన వానికి సంక మిస్తుందని నమ్మకం. ఒక లోభి పిల్టీని చంపి, పాప పరిహారార్థం బెల్లంతో పిల్లి పతి మను చేసి దానం చేశాడట తీరాదానం చేశాక అంత బెల్లం దానం చేయ వలసి వచ్చిందే అని విచారంతో వెంటనే ఆ (బాహ్మణని చేతిలోని బెల్లం లాక్కుని గుటుక్కున మింగివేశాడట.. తెల్లబోయి. చూస్తున్న [బాహ్మ ణునితో దాన కార్యక్రమము పూర్తి కావడం వల్ల పిల్దిని చంపిన పాపం అతనికి మార్పిడి అయినదనీ, అతని చేతిలోని బెల్లపు పిల్దిని లాగికొనుట వలి తనకు బెల్టంతిన్న పాపం మ్మాతమే తగులుతుందని తర్కించాడట. ఈ విధంగా పశవులను సపెంచేటప్పుడు, పని కుపయోగించి నప్పుడు, కలిగిన అనుభవాలను సామెతలో చెప్పాడు. వాటిని గురించిన నమ్మకాలనూ విశ్వాసాలనూ [పళటించాడు. వాటి స్వభావాలను మాన వుల కన్వయి=చి చెప్పాడు.

వ్యవసాయానికి సంబంధించిన సావెతలు

మానవుడు పశు పాలనతో పాటే నూతన 8లా యుగంలో వ్యవ సాయం (ప్రారంభిందాడు. ఆదిలో వ్యవసాయం (ప్రారంభించినది నస్ర్రీలేనని మేధావుల వూహ. దీనికో చక్కని కథనం కూడా వుంది. వేట పురుషుని వృత్తి అయితే స్త్రీ అడవులలో తిరిగి కందమూలాదులతో పాటు వదో కొన్ని గింజలు కూడా తినదగినవేనని తెలుసుకొని అవి ఏరుకొని తెచ్చేదట. అలా ఏరి తెచ్చేటప్పుడు ఎప్పుడో కొన్ని గింజలు రాలి భూమిలో వపడ్డాయట. గింజలు పడ్డచోట కొన్ని రోజులకు మొక్కలు వచ్చాయట, ఆ మొక్కలు కొన్ని రోజులకు పెరిగి 'పెద్దవయి వెన్నులు వేసి అవే రకపు గింజలను ఫలిలంచాయట.అదే [ప్రాంతంలో తిరుగుళూన్న ఆ న్ర్రీ ఇదంతా గమనించి ఆనందం పొందింది. ఒక గింజ నుండి వచ్చిన మొలకలోనుంచి ఇన్ని గింజలు పండడం, ఆ ఇన్ని గింజలు చల్హగా వచ్చిన మొలకలలోనుంచి మరెన్నో గింజలు రాలడం _ వ్యవసాయం' (పారంభించడానికి కారణం. ఆరంభంలో ఈ వ్యవసాయం పోడు వ్యవసాయంగానే వుండేది. రాజులు వ్యవసాయాభివృద్ధి కోసం పాటు పడటం వల్ల" వ్యవసాయం స్ధిర పడింది.

ఆనాడు మానవుడి (బతుకే చాల కష్ట భూయిష్ట మయినదిం సాంకేతిక మయిన పరిజ్ఞానం ఆనాడు ఇప్పటివలె లేదు. (పకృతి అతనికి కన్నతల్లి. అనుభవం అతడికి సహజీవి, అవసరం అతని శాతి బిడ్డ. కాబట్టి ఆతడు (_పకృతిని చదివేశాడు. ఆకాశంలో మబ్బును చూసి భూమి మీద మొక్క ఎలా స్పందిస్తుందో తెలుసుకున్నాడు.

కశ తెలుగు సామెతలు-స్రాంఘీక్‌ చర్మిత

ఏ నేల పంట కనుకూల మయినది? గింజ మొలకె తడొనికి అవసరమయిన పరిస్థితులేమిటి? దానికి తాను చేయవలసిన పను లేమిటి! అనేవి మానవుడు అనుభవముతో తెలుసుకొని నిర్ణయించుకోడానికి ఎర్నో తరాలు జరిగిపోయి వుండవచ్చును. విషపు గింజలను, తిండి గింజలుగొ (భమ పడడం, అనువుగాని చోట గింజలను విత్తడం, వానపడే సమయం తెలుసుకొనక సరియైన సమయంలో విత్తక- పోవడం, కలుపుమొక్క-లను పీకాలని తెలియక పోవడం, పంటకోసే అదునూ, నూర్చవలసిన సమయమూ, ఆది. నిలువ చేసుకునే పద్ధతీ కేవలం అనుభవంతోనే తెలుసు కోవాలంటే. ఒక జీవితం చాలదు. రెలుసుకోవడమెందుకు అని నిర్ణక్ష్యం చేస్తే జీవితం గడవదు. ఆ రకమయిన సోమరితనం మనిషినీ జాతినీ నాళనం చేస్తుంది. తెలుసుకు తీర వలసిందే.

ఆనాడు వ్యవసాయం పూర్తిగా వర్షాధారం. ఏనేల మంచిది? ఏ గింజ చెడ్డది, ఏ కాలం ఏ పంటకు అనువయినది, ఏ సమయంలో విత్తనం చల్దాలి, నాటాలి, కోయాలి అన్నటువంటి విషయాలన్నీ పూర్తిగా అనుభవంతోనే మానవుడు (గ్రహించాడు. ఇటువంటి అంచనా లను తెలియజేస్తూ అశేషంగా బయలుదేరిన వ్యవసాయ సామెతలను గమ నించినప్పుడు అసలు ఈ సామెతలు వ్యవసాయిక అవసరాలకోసమే బయలుదేరాయేమో నన్న [భమ కలుగుతుంది.

ఈ విధమయిన పరిళోధనా కార్యక మంలో వెలువడిన వ్యవసా యానికి సంబంధించిన సామెతలను వరుసలో తెలుసుకుందాం.

“పాడికి పంట తమ్ముడు” అని సామెత.

“పాడి పళువులవల్ల లభించేది. పంట వ్యవసాయంవల్ల లభిం చేది. మానవుడు తన శిలాయుగంలో పజపాలన ముంచు (పారం భించాడు. వాటివల్ద లభించే పాడే ఆనాటి ఆహారం. ఆ తరువాకే వ్యవ

పి. సరళాదేవి ర్‌ర్‌ సాయం ఆరంభించాడు. అప్పుడు పంట ఆహారం ఆయింది. ముందు పుట్టిన వాడికి వెనుక పుట్టినవాడు తమ్ముడు. పాడి తరువాత పంట ఆహారంగా వచ్చింది. ఈ విషయాన్నే ఈ సామెతలో తెలియజేసాడు. అమితే_...-

“పె డ్రిశ్రో పంట వోపదు” అనే సామెతకూడా ఉంది. ఇందులో ఓపదు అ౨టే ఓర్చుదడు అని అర్ధం పొడితో పంట వోర్చదు. అంటే ఏమిటి? పాడికో పంటకు సరిపడదు. పాడి నిచ్చే పళువులుంటే పంట నిలువదు పశువులు పంటను మేసేస్తాయి. అందుచేత పొడితో పంటకు సరిపడదు. అందుచేత ఆరంభంలోనే పళువులను కాచేవారు వేరుగానూ, వ్యవసాయం చేసేవారు. వేరుగానూ మానవులు విడిపోవలసి వచ్చింది. ఆ రకంగా పని విభజన వేదకాలం నాడే జరిగింది. ఈ పని విభజన ఒకే కుటు. బలో ఎలా జఏగిందో పురాణ కథలలో చెప్పబడింది. అన్న

,. అయిన బలరాముడు వ్యవసాయదారుడు, తమ్ముడయిన శ్రీకృష్ణుడు పశువుల కాపరి,

“పసరానికి లేత, పంటకు ముదురు” అని సామెత. పసరము అనేది పకువుకు పర్యాయపదం. అేతగడ్డి పశువు కిష్టం. గాని పంట కోయాలం టే ముదర నివ్వాలి.

“అదనున పొదలో చల్లినా పండును” అని సామెత.

ఇందులో “అదను” అనేది ఎమిటి? సీరు పతి జీవరాసికీ కావల సిన (ప్రాథమిక అవసరం. “పొదలో చల్లినా" అన్న దాన్నిబట్టి నేలనూ, విత్తనాన్నీ గాక నీటియొక్కు అవసరాన్నే “అదను అని చెప్పడం జరిగిందని తెలుస్తోంది అంచుచేత “అదను అనేది వానలు [పారంభ మయిన కాలం అని అనుకోవాల్సి వుంటుంది. వానలు కురిసే సమ. యంలో పెడ చల్లినా పండుతుందని [పాంరంభంలో ఆనుకున్నాడు,

దిగ తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత

“*్బక్షనాటి అదను ఏడాది బతుకు” అనేది సామెత.

ఈ “అదను సంవత్సరానికి ఒకేసారి వస్తుంది అని అన్నాడంటే “ఆదను వానలు [ప్రారంభమయిన కాలంగా భావించాడనే. తెలుస్తుంది. అంకేగాక ఈఅదను' ఏడాది (బళుకుతో ముడిపడింది. అంటే వ్యవసాయం ముఖ్య వృత్తి అయింది.

“మెరుపు మెరిస్సే వాన పడుతుంది" అని సామెత.

ఇది మానవుడి [ప్రారంభ జ్జానం తెలియ జేస్తుంది.

“అకాళములో గొజ్జు తోక్కుడు పడితే అతి సమీపములో వర్షము” అని సొమెత.

ఇందులో 'గొజ్జు తొక్కుడు" అంటే ఏమిటి? గొథ్జెాలను మేతకు తోలుకు పోయేటప్పుడు అవి కుమ్ములాడుకోనడమూ తొక్కిసలాడుకోవ డమూ జరిగేది. వాటిని మ్మాతమే తెలిసిన కాపరికి ఆకాశంలో మబ్బులు కూడా ఒక మందలాగే కనిపించ సాగాయి. అన్నింటికన్నా గొజ్జెల మంద ఎక్కువ తాక్కిసలాడుతుంది. అందుచేత ఆకాశంలో మబ్బులను వాటితో పోల్చాడు. ఆ మబ్బులు గొట్జెలలా తొక్కిససలాడితే దగ్గరలో వాన పడుతుందట,

“కనుమల మొయిలు మేస్తే కళ్శ ముందర వాన”అని ఒక సామెత.

ఇందులో మొమిలు అంటే మబ్బులు. కనుమలు ఆంటే కొండలు, ఇది చక్కటి వూహా చిత్రం. [కింద నుండి చూస్తున్న వారికి; పర్వతాల మీద మేస్తున్న పళువులు చ్మితంగా కనిపిస్తాయి. అప్పుడు పశువులు స్పష్టంగా కనిపించవు. గాని ఏవో ఆకారాలు కనుమల మీద తిరుగుతున్న ట్టుంటాయి. పర్వాతాలమీద మబ్బులు తిరుగుశున్నప్పుడు ఈ చిితం చునసులో మెద్రిలి మబ్బులే మేస్తున్నాయన్న భావచ్మితాన్ని పలికించింది.

పి. సరళాదేవి 87

“వట్టి నేలలో కప్ప అరచినా, నల్ల చీము గుడ్డు మోసినా వాన తప్పదు” అని సామెత.

కప్ప గుడ్డు పెట్టడంకోసం నీరు కావాలి. అందుచేత కప్పఅరుపు వాన రా1$ను సూచిస్తుంది. వర్షాకాలం వస్తుందనేసరికి చీమలు తమకు కావలసిన ఆహారాన్ని కూర్చుకొని గుడ్డను చెట్ట పట్టలలోనికి తీసుకు పోతుంది పుట్టలలోనికి తీసుకొని పోతుంది. లేనట్టయితే వానల్లో కొట్టుకు పోయి జాతి నశిస్తుంది అంచుచేత కప్ప అరచినా, బీమ గుడ్డు మోసినా వానవస్తుందని అంచనా వేసాడు.

“చంద్ర పరివేషం వర్షయోగం”.

చం్యదుడు చుట్టూ వలయాకారంలో తెల్లని కాంతి వర్పడుతుంది. దీనిని “గుడి' కట్టడం ఆంటారు. ఇటువంటి గుడి దగ్గరగా కట్టినప్పుడు వర్షం తొందరలో పడదనీ, దూరంగా గుడి కట్టితే వర్షం దగ్గరలో పడు తుందని మానవుడి నమ్మకం ఇటువంటి నమ్మకం ఈనాటికీ [ప్రజలలో వుంది.

ఇలా వాన. రాకడను అనేక రకాలుగా అంచనా వేస్తూ"'చెట్లు అధిక మయికే చెప్పినట్లు వాని'అన్నాడు. ఇందులో చెప్పినట్టు అంటే ఏమిటి? ఇ౨త వరకూ కళ్ళ ముందర వాన, సమీపంలో వాన అంటూ చెప్పడం జరిగింది ఈ సామెతలో “చెట్లు అధికమయికే' అని అనడం జరిగింది. ఆధ దేశమఎతా దట్టమయిన అరణ్యాలతో నిండి వు-డేది. అరణ్యాల లోనే చెట్లు ఎక్కువగా వుంటాయి. అంతేగాక పర్వతాలూ వున్నాయి. అరణ్య (ప్రదేశంలో పడే వానకూ, వర్వత పదేళశంలో పడే వానకూ భేదం గమనించి ఒక (పదేశంలో పడే వాన పరిస్థితులను బట్టి కూడా వుంటుందని తెలుసుకున్నాడు పర్వతములు, నదులు ఎక్కువగా వున్న చోట్‌ అడవు లెక్కువ ఇడవు లెక్కువగా వున్నచోట వర్గం ఎక్కువగా

86 తెలుగు సామేతలు-సాంఘిక చర్విత కురుస్తుంది. అడవులు వర్ష జలాన్ని పీల్చడం వలన నడులకు వరదలు రాకుండా అరికడుతుంది. ఈ వర్షజలమును. చెట్టు వేర్ణ ద్వారా తీసుకొని ఆకులలోని పత రంధ్రముల ద్వారా గాలిలోనికి విడుస్తాయి.. దీనిని “బాప్పోత్సేకము' అంటారు నీటి యావిరని (గహించిన గాలికి పర్వలాలు అడ్డం వచ్చినప్పుడు అక్కడ వర్షం కురుస్తుంది. ఈ పద్ధతిలో చెట్టు [కమ పద్ధతిలో జరిగేటట్టు చేస్తాయి. “చెప్పినట్టు అంటే సకాలంలో వర్ష కాలంలోనే వాన కురి సేటట్టు చేస్తాయి. వాతావరణ విషయాలను మానవు డెంత ర్లు్టుంగా అధ్యయనం చేళడో ఈ సామెత తెలియజేస్తుంది

వర్షం ఆనాటి రైతుకి జీవధార. ఇంత వరకూ వర్షకాలానికి ముందు కనిపించే సూచనలు గురించి చెప్పిన సామెతలు, తొలకరి వానలు ఆషాడ మాసంలో మృగశిర కార్తెతో (పవేశస్తాయి. మృగశిర మొదలు విశాఖవరకూ గల పన్నెండు కార్తులూ రైతుల పాలిట కార్తెలు* ఆ యా కార్తులలో వర్షం వుంపే ఏమవుతుంది? లేకపోతే ఏమవుతుంది? అన్నది కూడా సామెతలు తెలియజేస్తున్నాయి. ఏ కార్రెలో వ్‌ వ్యవ సాయపు పని చేయాలి? ఏ కార్తెలో ఏ పంటవిళ్తాలి? ఏ పంటకు అశు కూలం? మొదలై న విషయాలు తెలియ జేస్తున్నాయి యీ సామెతలు.

“మృగశిర కురిస్తే ముంగిళ్ళు చల్టబడును".

ముందు _- ఇళ్ళు = ముంగిళ్టు. ఇళ్ళ యొక్క ముందు భాగం చల్ల బడుతుంది. మృగశిరలో వాన తొలకరించినట్టు పడుతుంది అందుచేత నేల పైభాగం మ్యాతమే చల్టబడుతుందని భావం

మృగశిర అంటే లేడి తల అని అర్థం. దీనిని గురించి వేదాలలో వొక కథ చెప్పబడింది. వృతుడు అనే రాక్షసుడు మాయా మృగమై, సూర్యుడు మృగశిర క్రార్రైలోనికి (ప్రవేశించకుండా అడ్డుపడుతున్నా డనీ, వర్షాందేవత అయిన ఇంగదుడు జూన్‌ ? వ తేదీన ఆ రాక్షసుని

పి. సరళాదేవి 89 చంపి సూర్యుడు మృగశిర కార్తెలోనికి (పవెళశించేటట్టు చేశాడనీ కథ. జూన్‌ 7? వ లేదీ నుండి మృగళిర [పారంభమవుతుంది.

అయితే ఈ కథ ఇలా ఎఐచుకు చెప్పబడింది? చార్మితకంగా దీవి భావమేమిటి? అని ఆలోచించాలి. వేదకాలం నాడు వృతుడు అంటే నీటిని అడ్డగించే వాడని అర్థం. ఆనాడు నీటికోనమూ, పళశువులకోసమూ భూముఎ కోసమూ యుద్ధాలు జరిగేవి. వలసవచ్చిన ఆర్యులకూ స్థానిక (పజలకూ మధ్య ఆ యుద్ధాలు అధికంగా వుండేవి. ఇది వొక రకంగ్యా ఆర్య, అనార్య యుద్ధాలను తెలియజేస్తుంది.

ఇందులో వృతుడు,వృతుడు రాక్షసుడుగాగాక మాయా మృగమై ఎందుకు అడ్డగించాడు ? ఆ మాయా మృగము కూడా లేడి అనే చెప్పబడింది కార్తెలు సూర్యమానం (ప్రకారం వస్తాయి. సూర్యుడు ఈ కార్తెలోనికి (ప్రవేశించగానే వర్షాలు |1పారంభ మవుతాయి. వర్షాలు వస్తే వ్యవసాయం చేయాలి లేడి సూర్యుడ్ని ఈ కారిలోనికి (ప్రవేశించకుండా అడ్డు పడుతోందంటే ఆ రోజుల్లో మానవుడికి వ్యవసాయం అంతగా ఇష్టంగాలేడు అనే తోస్తుంది. గాని సూర్యుడ్ని అడ్డగించడం అంటే కాలాన్ని ఆపడం మానవతర గాదు కాబట్టి ఇందుడు వృతుడ్ని చం పేశాడనడం జరిగింది సూర్యుడ్ని మృగశిర కా రె లోనికి (పవేశ౨చేటట్టు చేశాడు. మృగశిర అంటే లేడితల అనే అర్థాన్ని బట్టి మానవుడు ఆటవిక దళలో లేళ్ళనే అధికంగా వేటాడే వాడేమో నని పిస్తుంది. ఈ అర్థమిచ్చే మృగశిర కార్తెతో వ్యవసాయ కార్తెలు [పారం భించడం _ ఆనాటితో ఆటవిక దశ పూర్తయి వ్యావసాయక దశ [పారం భమయిందన్న సూచన గావచ్చు. కార్తెల పరిగణన నాటికి వేటదళ పూర్తిగా అంతరించి వుండవచ్చు.

రం తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత

“మృగశిర బిందిస్తే మిగిలిన కా ర్తెలూ కురుస్తాయి".

బుతువు సకాలంలో [ప్రారంభమయి తొలకరించిది. కాబట్టి కాలం నవ్యంగా నడిచి మిగిలిన కార్తెలూ కురుస్తా యని ఆళ. వరి నారును మృగశిర కార్తెలోనే పోసి పుష్యమి కార్తెలో ఊడ్చడం సరియైన కాల మని వారి భావం. పూర్వం ఎక్కువ రోజులలో పండే వరి రకాలు వాడుకలో వుండేవి నెలకు ఒక వారం చొప్పున 6, '/ వారాలు నారు "పెరగాలి. కాబట్టి మృగశిరలో వాన కురిస్తే మిగిలిన కార్తెలూ సక మంగా కురిసి నారు పెరుగుతుందని భావిస్తాడు.

గణిక శాస్త్రానికి చెందిన ఈ అంచనాలన్నీ గుప రాజుల పరి పాలనా కాలంలో జరిగాయి. సూర్యమండలానికి సూర్యుడు కేషదమని, భూమి తన కక్ష్యపెనే తాను తిరుగుతూ, సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతున్న దని ఇందువల్దనే ర్నాతి పగలు ఏర్పడుతున్నదని ఆర్యభట్టు మొదటి సారిగా నిరూపించాడు, సూర్య చంద (గహణ కాలాలను ఠెక్కగట్టడం

ద్‌

ఈ పరిశోధనల తర్వాతనే పారంభమయింది. ఆంధ్రదేశంలో ఇవ్వు కుల కాలం నాటికే మాసాలు, బుతువులు తెలుసును.

మృగశిరలో వాన తప్పకుండా పడుతుందని అంచనా వేశాడు. మృగశరలో గాని వాన పడికే మిగిలిన కార్తెలూ వరుస తప్పకుండా కురుస్తాయి.

అమిశే ఇలా సృకమఎగా వానలు ప్రారంభమయాయో లేదో తెలుసుకోవాలి తెలుసుకుని కొన్ని ఏర్పాటులు చేసుకుంటే తప్ప వాన పడగానే పనులు [ప్రారంభింఛలేగు అందుకు కొన్ని అంచనాలు వేసు కున్నాడు అవి చూదాం,

పీ. సరళాదేవి ర

“*వాన వచ్చినందుకు వంక పారిండదే గుర్తు” అనే సూచన చేశాడు, వావలు పడినప్పుడు మిట్టలలోనూ కొండలలోనూ పడిన సీరంతా పలా నికి పాఠి యీ వంకలు ఏర్పడుతాయి. ఆ తరువాతి కాలంలో యింక యివి వుండవు.

“ఏరు ముఎదా! ఏకాదళి ముందా ?” అని సామెత. ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశి ఏ తొలి ఏకాదశి అంటారు. మిట్టలలో వాన పడితే అక్కడ పుట్టిన వాగులలోకీ ఏరులలోకి నీరు వచ్చి చేరుతుంది. అప్పుడు ఏరు నిండుగా (ప్రవహిస్తుంది ఆలా ఏటిలోకి నీరు వస్తే ఏరు వచ్చిన దంటారు. అలా రావడం ఏకాదశి ము:దయినా జరుగవచ్చు. తరువాతయినా జరుగవచ్చు. ఏరు ముందొస్తే ఆ సంవత్సరం వానలు సకాలంలో (ప్రారంభమయినట్టు భావిస్తారు. అయితే వరు రావడం (పకృతి కరుణా కటాకత్షణాల మీద ఆధారపడివుంది. ఏకాదళి అంతకు ముందే సూర్యచందుల గమనాలను ఆధారం చేసుకుని ఏర్పడ్డ పంచాంగాన్ని బట్టి వస్తుంది. ఏయేటికాయేడు ఇది మారదు గాని పకృతి మానవుడి అధీనంలో లేదు కాబట్టి మారుళుంది.

“వరు ముందా! ఏరువాక పున్నమి ముందా? అని సామెత,

శ

ఇందులో రెడు "వరీిలు వున్నాయి. వరు ముదా? అని అనడాన్ని బట్టి ఈ “ఏరు ఏరనే అర్థం వస్తుంది. ఏరు వాక పున్నమి పూర్తిగా వ్యవసాయదారులకు సంబంధించిన పండుగ. ఇందులో "వరు అంటే నాగలి అనీ ఏరువాక సాగించుట అనగా దున్నుట కారంభించుట అనీ ఫ్రీ సురవరం (పతాపరెడ్డిగారు తమ “ఆంధుల సాంఘీక చరి.తలో [వాళారు. ఇది ఏదో వొక పౌర్ణమి నాడు (ప్రారంభిస్తారు కాబట్టి “ఏరువాక పున్నమి అయింది. ఇది జే పౌర్ణమి నాడు సర్కారు జిల్లాలలోనూ ఆషాడ పౌర్ణమినాడు నెల్లూరు జిల్టాలోనూ చేస్తారు. సర్కారు జిల్లాలలో కంటే నెల్లూరు జిల్లాలో వర్షాలు ఆలస్యంగా (ప్రారంభ

రి తెలుగు సామెచలుంసాంయిక చర్మిత మవుతాము. కాబట్టి ఈ వండుగ ఒక నెల ఆలస్యంగా జరుపులారు. ఆరోజు ఎద్దులకు కడిగి రంగులతో అలంకరించి, నాగండ్హకు ఎరమన్ను సున్నం వథైలు వేసి, నూనెరంగులు వూసీ, చీరలు కట్టించి, సొమ్ములు పెట్టి సాయ్య్యుతము. మంగళ వాద్యములతో నాగళ్టను, గ్యారులను భుజాలపై వేనుకొని, ఎద్దులతో ఊరేగి, పొలాలకు పోయి. దుక్కి [ప్రారంభము చేస్తారు. అనాడు అనేక పదార్థాలతో వాటికి నైవేద్య మిస్తారు. ఈ పండుగ క్రీశ. 6 వ శలాబ్దంలో పాలించిన రేనాటిదోచులు కాలం నుండీ చేయబడుతోంది సాధారణంగా ఈ ఏరువాక పున్నమి చేసేసరికి వానలు పడి వరులు పారుతాయి. ఏ కారణం చేతశయిశా వానలు వెనుకబడి ఏఠళు రాకపోయినా సాంప్రదాయం [ప్రకారం ఏరువాక పున్నమి జరిపిస్తారు. గాన్‌ ఇది జరిపీంచేనాటీకి ఏరులు రాకపోతే ఆ వీడు వానలు కురవక కరువు వసుందేమోనని భయపడతారు, అఆ భయమే ఈ పామెతలో స్ఫురిస్తుంది. “మృగశిర వర్షిస్తే మఖ గర్జిస్తుంది ” మృగశిరరో తొలకరి వర్షిస్తేనే మఖలో వర్షాలు పడుతాయి, మృగశిర తరువాత వచ్చేది జర్ముద, “అర్ముద వాన అమను వాన”. “ఆర్మ్యద కురిస్సే దొదిద్యం వుండదు”, “ఆక్మదలో వేసిన అరిక, ఆకులో పెట్టిన అన్నము”. ఆర్ముద కార్లలో ఆరక అనే ఒక రకం చిరుధాన్యం చల్లితే అఆపలో పెట్టుకుళ్న అన్నంవకె నుళలభంగా పండుతుందని భావం. అర్ముదలో వర్గం ఎంత ముఖ్యమో ఈ సామెళలు లెలియజేన్తున్నా యి.

పీ సరళాదేవి ర్త

“ఆర్ముదతో అదును సరి".

ఆరు.దతో వరి నాక్టు పోయడానికి అదునుపూ ర్తవుతుంది.

“వునర్వసు పుష్యములు వర్షి స్తే పూరెడుపిట్ట అడుగైనా తడవదు”

అంటే జూలైలో వర్షం తక్షువని ఆర్థం. ఆర్ముద తరువాత వచ్చే కార్తె లివి.

తరువాత కార్తె ఆస్టేష,

"ఆశస్హేషలో ఊడిస్తే అడిగినంత పంట”,

ఆగష్టు మొదటి పక్షంలో వరి నాటితే సరియైన అమనని భావం.

“ఆత్తేష కురిసే ఆరోగ్యం”.

“ఆశ్రేషవాన అరికాలు తేమ”.

ఆశ్రేష కార్తెలో నాన్సుడు. వర్షం కురుస్తుంది. నాన్పుడు వర్షం వలవ దమ్ము (అడుసు) త్యరగా సాగుతుంది నాట్టు కూడా త్వరగా సాగు వాయి. ఆధీక వర్షం పడితే పనులకు ఆటంకం. ఆరికాలుకు శేమ అయ్యేంత నాన్పుడు వాన నిరవధికంగా పడుతూంటే నాట్టు బాగా సాగుతాయి.

“ఆశ్షేషలో "అడుగున కొక చినుకయినా. అడిగినన్ని పండులాను అన్నదట వరి”.

ఆశ్లేష కార్తెలో వర్షం తక్కువయినా, నాన్సుడుగా పడితే చాలు, ఆ కార్తెలో నాట్లకు మంచి అదును. అదునులో నాటితే ఆధికంగా పండు తుందని భావం,

తరువాత వచ్చేది మఖృకార్త. సాధారణంగా మఖకా రెతో అంపే (శావణ మాసంలో వానలు ఎక్కువ.

“*ప్పల్స వానల బుతువు.

మఖలో మానెడు చల్చుషకన్న అఆశ్హేషలో అడ్జెడు మేలు”

ర్య తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత "మానె; అడ్డ అనేవి చల్లేగింజల కొలతలు, నన్నయ సమకాలికు డయిన పావులూరి మల్దన గణితంలో ఇని చెప్పబడ్డాయి. రాఖకా ర్తెలో విత్తిన సజ్జ గింజలకన్న అఆశ్రేషలో విత్తితే అందులో సగమే పట్టునని భావం. ముందుగా విత్తిన సజ్జ విత్తనం మొలకెత్తి, పిలకలుపెట్టి నేల కమ్ముకోడానికి వ్యవధి సరిపోదు కాబట్టి ఎక్కువ విత్తనాలు విత్తాలి. విత్తము లేకనో పనిముట్లు సమకూడకనో వెనుకపడిన రైతు షుఖలో విత్తడానికి సిద్ధపడులాడు. అలావద్ధు ముందే తేములుకుంటే అందులో సగం గింజలే సరిపోలతాయికదా అని హెచ్చరిస్తున్నాడు. “*మఖలో చల్చిన విత్తనాలు మచ్చలు కనబడుతాయి” మఖలో చల్లిన జొన్న చేనులో పాలు పోసుకొనే సమయంలో ఈగ పిల్లలు హెలు పీల్చడంచేత గింజలపైన మచ్చలు ఏర్పడుతాయి. కాని మఖలో చల్లిన చేనుకు మాతమే ఈ పురుగుల వలన నష్టం వస్తుం దని శాస్త్రాధారం లేదు. 44 ఆ లి ఆధ $9 మఖ పుబ్బలు వరుపయితే మహి ఎత్తైన ఇమం, “మఖ పుబ్బలు వరుషయిజే మా అన్న "సేద్యం మా సేద్యం మన్నే”. మఖ, పుబ్బ కార్తెలలో వరుసగా వర్షం లేకుండా వరపువసే కాటకం వస్తుందని భావం, అది అసలైన -వర్షబుతువు అప్పుడు వర్షం పడకపోతే అన్ని పైర్దు దెబ్బ తింటాయి. అంతేగాక ఆర్ముద మొదలు ఆశ్రేష వరకు వాన లేక పోయి5ా మఖ పుబ్బలు వర్ష బుతువు కాబట్టి తప్పక వర్షం వస్తుంది, అది లేకపోతే కామం తప్పడు.

పీ సరళాదేవి రక “మఖలో పుట్టి పుబ్బలో మాడినట్లు"ో పుట్ట గొడుగులు మఖలో పుట్టి పుబ్బలో మాడి పోతాయి. వాటి జీవితం స్వల్పకాలం. ఏ దయినా విషయం బయలుదేరిన స్వల్ప కాలం లోనే అణగిపోతే ఈ సామెత చెబుకారు. “పుబ్బలో చల్దడం దిబ్బ మీద చల్రడమే” పుబ్బలో విత్తడం అసలు మంచిది కాదని అతి స్పష్టంగా చెప్పి వేశాడు, తరువాత వచ్చేది ఉత్తర కార్తి. “ఉత్తరలో చల్లితే ఊదుకొని తినడానికి వుండదు” “ఉత్తరలో ఊడ్చేకం టే గట్టుమీద కూర్చొని ఏడ్చేది మేలు” ఉత్తరలో చల్లిన పైరు పండదు.ఉత్తరలో వరి నాటడానికి కూడా ఆలస్యం అయిపోయింది. శాస్త్ర పరిజ్ఞానంతో ఇచ్చిన సలహా [పకారం ఆగస్టు [5 తో వరినాట్లు ఆపు చేయాలి. వేరు శనగ, సజ్జ, పప్పు ధాన్యాలు ఇవేవీ కూడా ఉత్తర కార్రెలో విత్తకూడదు. జొన్న మ్మాతం కొన్ని [ప్రాంళాలలో విత్తడానికి ఆదనుంది. ఉలవ అన్ని (పాంఠాలలో చల్లడానికి మంచి అదును. “ఉత్తర పదును, ఉలవకు అదును” ఉత్తర, హస్త, చిత్త, స్వాతి కార్రెలన్నింటిలో ఉలవ చల్లినా, ఉత్తర కార్తె (శేష్టమయినది. " “హస్తకు అణకు పొట్టి, చిత్తకు చిరుపొట్ట” ఆశ్రేష కార్తెలో నాటిన వరిపంట హస్త కార్తె వచ్చేసరికి అణకు పొట్ట దశకు వస్తుంది చిత్తకార్తెలో చిరు పొట్ట వస్తుంది. వెన్ను చిరు పొట్టలో వుంటుంది. ఈ సమయంలో నీరు చాలా అవసరం. అప్పుడు కూడా వర్షం లేక పోతే అందరి సేద్యం ఒకటే,

రగ తెలుగు సామెతలు-=సాంఘిక చర్మిత

“వాస్త కురవక పోతే విత్తినవాడూ విత్తని వాడూ వొక టే”

హస్తలో చల్లితే అక్షింతలకయినా రావు"

హస్తకార్రెలో వరి విత్తనం చల్లితే అక్షింతలకయినా రావని ఆనాటి అనుభవం. అనాడు ఆలస్యంగా నాటితే కోడు ఆనే ప్పరుగు తాకిడి వలన అక్షింతల కయినా దిగుబడి వచ్చేదికాదు. ఇప్పటి కాస్త పరిశోధన (ప్రకారం వరి నాటడానికి ఆగష్టు 15 తో అదును సరి, తరువాత నాట్టు వద్దంటారు. కాని చెరువుకు నీరు వసే స్వల్ప కాలంలో పండే వరి వంగడాలు నారుపోసి 'సెస్టెంబరులో కూడా నాటవచ్చును. ఆ అదునకు పనికి వచ్చే వరి వంగడాలు ఆ కాలంలో లేవు.

“హస్త పోయిన ఆరు దినాలకు అగకుండా విత్తు”.

అంటే అక్టోబరు 16 తేదీ సరికి నల్ల నేలల్లో జాన్న, శనగ, కుసుమ, ధనియాలు చల్లటానికి మంచి అదును. ఎ్మార నేలల్లో ఉలవ చల వచ్చును. ఎ్యర నేలలు తేలిక నేలలు అందుచేత వర్షకాలం [ప్రారంభం కాగానే విత్తుతారు. నల్జ నేలలు బరువు నేలలు అంటే తేమను పట్టి వుంచు తాయి. అందుచేత ఆలస్యంగా విత్తాలి. ముందుగా విత్తినట్టయితే మఖ పుబ్బ కార్తెలలోపడే అధిక వర్షాలవల్ల విత్తనం మురిగిపోతుంది. మొక్క ఎ్మరబారి పోతుంది. మొక ఎదుగదు, గిడచబారుతుంది. అందుచేత నల్ల నేలలో అక్టోబరు 16 తేదీ, దానికి ముంచు వెనక కొద్ది రోజులలో విత్త టానికి మంచి అదను, ఉలవ వ్మర నేలలలో చల్దులారు ఉలవ చల్లటానికి ఊత్తర;, హస్త కార్తెలు మంచి అదును. అంతకంటె ముందుగా చల్లితే రొట్ట బలసి గింజ తగ్గిపోతుంది. స్‌

తరువాత వచ్చేది చిత్త,

“విత్త జల్లు స్వాతి వాన”

చిత్త జల్లులు చిత్తం వచ్చిన చోట పడుతాయి. స్వాతీలో కొంచెం ఎకుూవ వర్షం పడుకుంది.

పీ. నరళాదేవి ర్‌?

“చిత్త కురిస్తే చింతలు కాస్తాయి”

చిత్త కారైలో పడిన వర్షం చింతచెట్టకు ఉపయోగం. ఆకార్తె వెళ్ళిన తరువాత చింతచెట్టు విస్తారంగా పూతకు వస్తాయి.

“చిత్తలో జల్లితే చిత్తుగా పండును”.

ఈ కార్రైలో జొన్న, శనగ, కుసుమ, ధనియాలు, ఉలవ చల్లు తారు,

“చిత్త చిత్రగంచి, స్వాతి చల్లజేసి; విశాఖ వివరకుంటే అనూ రాధలో అడిగినంత పండుతాను” అన్నదట జొన్న.

జొన్న చేనుకు అనుకూల పరిస్థితులు వివరంగా చెప్పాడు, ఉత్తరకా రెలో జొన్న చాలా చోట్ట విత్తుతారు. ముఖ్యంగా ఖమ్మం జిల్లాలో విత్తులారు. దానిని మాఘీ జొన్న ఆంటారు. ఆ పంటకు చిత్ర కార్తెలో పెరగటానికి చిన్న జల్టులు, పొట్టకు రావటానికి స్వాతిలో మంచి వర్షం, విశాఖ కార్రెలో పొట్ట, వెన్ను మీద వున్నప్పుడు గాలి లేక పోవటం జరిగితీ అనూరాధలో జొన్న మంచి పంట పండుతుంది.

“చి?త్త కార్తెలో ఉలవచేను చిత్తు చిత్తుగా నాటుతుంది”.

చిత్తకారెలో చల్లిన ఉలవచేను బూగా నాటుకొంటుంది. ఉలవకు మంచి ఆదును.

“చిత స్వాతులు కురవకపోతే చిగురుటాకులు మాడిపోవును”, మామిడి మొదలైన చెట్టలో చిగురుటాకులు చిత్త స్వాతులలో వర్షం లేకపోతే మాడిపోతాయి.

“యధా చిత్త తధా స్వాతి.

చిత్తలో వర్షం ఎంతగా వుంటుందో స్వాతిలో కూడా అట్టాగే వుంటుందని భావం. కాని సాధారణంగా చిత్తలోకంటె స్వాతిలో

గ్సి

ఠం తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత ఎక్కువ వరం పడుతుంది. “యధా రాజా తధా (వజా' అనే సామెత మాదిరిగా ఈ సామెత బయలుదేరి వుండవచ్చును.

స్వాతి కురిస్తే భీతి కలుగును”.

“స్వాతి కురిస్తే సమ్ముదాలు నిండుతాయి”. . చిత్త తర్వాత వచ్చే స్వాతి కార్తెలో సాధారణంగా గాలి వానలు సంభవిస్తూ వుంటాయి

“స్వాతి వాన చేనుకు హర్షం”.

స్వాతిలో వాన కురిస్సే వర్షాధారంతో (బతికే మెట్ట పెర్లన్నీ పులకరిస్తాయి,

“స్వాతి వర్షం చామకు హర్షం”.

స్వాతి వర్షం చేమ పంటకు చాలా అవసరం.

“స్వాతి కురిస్తే మోతీ పంట” అని సామెత.

ఇందులో *'మోతి అంపే ఏమిటి? స్వాతీ వానకు ముత్యపు చిప్ప లెదురుచూస్తాయనే నమ్మకం దేశంలో వుంది. స్వాతి చినుకులే చిప్పలలోపడి ముత్యాలుగా మారుతాయని (పజల విస్వాసం. కాని వాస్త వానికి ముత్యాలు ఒక పురుగు తాలుకు గుడ్డు. ఇవి స్వాతికార్రైలో వాన పడిన తరువాత అధికంగా పెట్టబడుళాయి. ఆ వెంటనే మనుషులు వాటిని సేకరిహైరు అంటే స్వాతి కా ర్తెలోనే ముత్యాలు అధికంగా లభి స్తాయి. అంచుచేత స్వాతి కురిన్సే ముల్యాలు పండినట్టుగా లభిసాయని భావించారు. అదే భావం పంటల పట్ట కూడా ఏర్పడింది.

పంటగింజలు రానులుగా పోసినప్పుడు, మేలిరకం గింజలను చ్లూస్తినప్పుడు ముల్యాలలా వున్నాయని అంటారు. అందుచేత “ముత్యం అనే పదాన్ని రెలుపుడు చేసేదే మోతీ అయిపుంటుంది. *'మాతీ పంటి అంటే “ముత్యాల వంటి పంట” అని భావం,

పీ. సరళాదేవి రిల

ఉత్తర కార్రెలో విత్తిన జొన్నచేను స్వాతి కార్తెలో పొట్టకు వస్తుంది. స్వాతి కార్తెలో మంచి వర్షాలు పడికే బలమైన వెన్ను వేసి ముత్యాల లాంటి జొన్న గింజలు పండుతాయి. ఈ విషయాన్నే యా సామెతలో చెప్పాడు.

“స్వాతి కురిస్తే చల్ట పిడతలకు రావు” (జొన్నలు) అన్నాడు,

మహబూవ్‌నగర్‌, కర్నూలు [ప్రాంతాలలో పునర్వసు కారైలో జొన్నలు విత్తుతారు. స్వాతికార్తె వచ్చేసరికి వెన్ను వేసి గింజ పాలు పోసుకోనే దశలో వుంటుంది అప్పుడు వర్షం పడితే వెన్నువంగి జొన్న గింజలు మురిగిపోతాయి

ఇందులో చల్ల అంటే మజ్జిగ. చిన్న చిన్న మట్టి ముంతలను పిడతలనడం వుంది. ఇటువంటి చిన్న పిడతలలోకికూడా గింజలు రాలనంతగా మురిగి పోతాయని అర్థం.

అంటే (ప్రాంలాన్ని బట్టి పరిస్థితినిబట్టి కూడా ఆ కార్తెలో వానల ఉపయోగం, నిరుపయోగం ఈ సామెతవల్ల చెప్పబడ్డాయని తెలుస్తోంది

తరువాతి కార్తె విశాఖ

అవ్పిదాబ్స పడితే పిశాచి పట్టినట్టు”.

*ర్పిజ్ఞాన్భట్రో వర్షము వ్యాధులకు హర్షము”.

అప్పటికి వరిపైరు కోతకు సిద్ధంగా వుంటుంది, అందుచేత వర్షం అవసరం లేదు. అప్పటికి అయిదారు నెలలుగా వానలు పడుతూ వుంటే గాలిలో తేమ అధికంగా వుండి, చెల్లా చెదారం అధికంగా కుళ్ళుతూవుండి, సూక్క్మ [కిములు మెంపొంది జనంలో వ్యాధులకు కారణ మవుతూ వుంటాయి. జలుబు, దగ్గు వంటి రోగాలు సాధారణంగా ఆ సమయంలోనే వస్తూ వుంటాయి. జనాలకే కాదు ___

100 తెలుగు సామెతలు- సాంఘిక చర్శిత “విశాఖ కురిస్తే పంటకూ విషమే”, అని చెప్పాడు. ఎందుకంటే విశాఖలో. వర్షం కురిస్తే పంటకు వచ్చిన చేలన్ని నేలకు వంగి పడిపోతాయి. వరి వెన్నులోని గింజలు రాలిపోరాయి కొన్ని గింజలమీద మచ్చలు ఏర్పడుతాయి. కొన్ని ముక్కిపోలాయి. కొన్ని గింజలు వెన్నుమీద మొలుస్తాయి, గింజలకు రంగు పొతుంది. అందుకనే, “విశాఖలో వరదలు, సం[కాంతిలో మబ్బులు” (ఇబ్బంది. సం[కాంతితో మబ్బుల వలన కళ్ళంలో వుండే గింజలకు అస్త వ్యస్త పరిస్థితి ఏర్పడుతుంది. నూర్పిడి ఆపివేయటమా, నూర్చిన గింజ అను వర్షానికి వదలివేయటమా అని సందిగ్ధావస్థ కలుగుతుంది. అయికే అన్ని విధాలా విశాఖలో వర్షం నష్టదాయకమని చెప్పిన మానవుడు, “విశాఖ వర్గం ఆముదాలకు హర్షం” ఖై ళై అసి చెప్పాడు. మఖ, పుబ్బ కార్తైలలో చల్చిన ఆముదాలు వికా ఖలో పొట్టమీద వుంటాయి. అప్పుడు వర్షం అవసరం, “విశాఖతో మేఘాలూ, (ప్రసూతితో యవ్వనం సరో. బిడ్డను కనడాన్ని వసవం అంటారు. (పసవం తరువాతి రోజులు (ప్రసూతి. త్రీ మాతృదశలోనికి (పవేంచిన దంటే యవ్వన దశ _పూర్తయినజ్టే, ఆ తరువాత ఆమె ప్యాత తల్లి. తల్టి కావడంతో అవనీ ట్‌ అంత్‌ యె తానని “కర్ణునితో భారతం సరి, కా ్రీకముతో వానలు కడసరి”. కర్ణుని చావుతో వీరులందరూ హతులయినప్లే. ఆందుచేత ఆ తరు వాతీ కథలో గాన్‌ యుద్ధంలోగ్గాని చెప్పుకో దగిన వుల్చాహం వుండదు.

పి సరళాదేవి 101 కర్టునిది భారతంలో ఒక (_పత్యేకమయిన ప్యాత, (పత్యేక మయిన కళ. రాజకీయంగా; సామాజికంగా, న్వైతికంగా ఏ వర్గానికి చెందని ప్మాత. అశేష జన సామాన్యం యొక్క సానుభూతి పొందిన ప్మాత. కౌరవ విరోధులూ, పాండవ విరోధులూ కూడా వుంటారు గాని కర్షుని విరోధు లంటూ ఎవరూలేరు. కర్ణుని వల్దనే భారతానికి అంత పుష్టి వచ్చిందని జన సామాన్యం అభ్మిపాయం. అలాంటి కర్ణుడు పోయిన తరువాత భారతం ఇంక వినవలసిన అవసరం లేదని అభ్నిపాయం. భారతానికి కర్ణుడు ఎంత ముఖ్యమో, వ్యవసాయానికి వానలు అంత ముఖ్య మని పోలిక.

ఇలా వ్యవసాయానికి అవసరమైన కాలర్తెల గురించి చెప్పాడు, దీని వలన అన్నింటికన్నా వ్యవసాయానికి ముఖ్యావసరం వానలు అనేది తెలుస్తోంది.

“*జ్షాన లుంటేనే పంటలు, లేకుంటే మంటలు అని సామెత.

పంట సపెరగడాని కయినా అరణ్యాలు 'పెరగడానికయినా వానలే ఆధారల. వానలు లేనప్పుడు గాలిలో తేమ తగ్గిపోయి అరణ్యాలలో కార్చిచ్చు రేగి అంటు కొంటుంది. ఈ సామెతలోని *'మంటలు' అనే మాట ఇటువంటి కార్చిచ్చును మనసులో పెట్టుకునే చెప్పివుండవచ్చును. భారత కథలో థాండవ దహనం అనావృష్టి సమయంతో అంటుకొన్న కార్చిచ్చుగానే చెబుతారు. _

త్‌చాన తెష్టడం టే దాన ధర్మాలున్న ధరణిలో అన్నాడట” అని సామెత. '

వానలు స్కకమంగా కురవడం వాలావరణ పరిస్థితుల మీద ఆధారపడి వుంది గాసి దానిని దాన ధర్మాలతో న్మ్మ్య శ విజ్ఞాన సాంకేతిక రంగాలు అభివృద్ధి చెందల్తేజ్టి సళ మమ !

హద న

108 తెలుగు సామతలు-సాంఘిక చర్చిత మతం ఆధిపత్యంలో వుంది ఆ మతంలోకూడ మూఢ నమ్మకొరదే [(థ్రథమ స్థానం. అటువంటి మూఢ నమ్మకాల వల్ట ఆనాడు దానధర్క్రాలొ చేయడం పుణ్య కార్యంగా భావించేవారు. " పంట నూరి*ఫ ఆయినాక గింజలు ఇంటికి వచ్చేలోపల ఆ గింజల లాభా ల కోసం అనేక మంది. హరి దాసులూ. భాగోతపు వాళ్ళూ, భిమకులూ శ్రతుల చుట్టూ చేరుతారు పండిన గింజలను చూసేసరికి రైతు కూడా ్రంతవరకూ. లాను పడిన కష్టాలనూ శ్రమనూ మరచిపోయి వుత్త పుజ్యానికి ఆ పంటంళా పండినట్టు సంబర పడతాడు ఆ సంతోషంలో కొంత దాన ధర్మాలు చేసేస్తాడు. అటువంటి దాన ధర్మాలవల్లనే (సకృతి సవ్యంగా నడచి వానలు స్మక్రమంగా కురుస్తున్నాయని ఇచ్చిన వారూ: పుచ్చుకున్న వారూ కూడా అనాడు నమ్మేవారు. వాన యొక్క అవసరాన్ని ఇంత చెప్పిన మానవుడు వాన చేసే చెరుపు కూడా చెప్పాడు. “మూల మురుగ కురియు; జేష్ట చెడ కురియు”. “మూలకా ర్తెకు వరిసస్యం మూలకు చేరుతుంది". అప్పటికి పంట కళ్ళం మీద వుంటుంది. రైతు వర్షాన్ని ఆశించడు. అప్పుడు వాన కురిస్తే వరి మురిగిపోతుంది, రైతుకు చెరుప్పు చేస్తుంది. “హెల్సుణ మాసపు వాన పది పనులకు చెరుపు”. ॥ పాల్గుణ మాసంలో వాన అవసరం లేదు ఒక వేళ వచ్చినట్లయితే వ్యవసాయేతర పనులు దెబ్బతింటాయి. “ముందున్నది ముసళ్ళ పండుగ” అని సామెత. నలోనతన్న్యన్నుసళ్ళ అంటే. ఏమిటి? 'మసుర్ధ' అనే మాటే రాలను

పీ. సరళాదేవి 109 విడువకు డా అదేపనిగా కురిసే వర్షాన్ని “ముసురు” అంటారు. “ముసురు పట్టింది ఆంటారు. ఈ ముసురు *“(కమేపీ ముసుర్ది అయి “ముసళ్ళ”గా మారింది.

అయికే ముసురుకి పండుగ ఏమిటి? _ సాధారణంగా అధిక వానలు [శావణ మాసంతో (పారంభమవుతాయి (శ్రావణ భాద పదాలను ఆధిక వానల మాసాలుగా థావిస్తారు. పండుగలన్నీ ఈ నెలతోనే [ప్రారంభ మవుళాయి. అయితే ఇందులో “పండుగ” అనే మాట నిజమయిశ పండుగ గాక కష్ట దినాలని అర్థం చేసుకోవాలి. ఏదయినా ఒక విష యాన్ని బలంగా చెప్పా లనుకున్న ప్పుడు వ్యతిరేకార్థంలో చెప్పడం కూడా ఒక పద్ధతి. ఈ సామెతలో అదే పద్ధతి [(పయోగింపబడ్డది.

వానాకాలం (పారంభంలోనే వానలకు చిరాకు పడుతున్న వారిని చూచి. 'ఈ వానలకే చికాకు పడికే వలాగు? ఇంకా ముందున్నది ముసుర్హ పండుగ” అని అనేవారయి వుండవచ్చు.

"ఇప్పుడు చిన్న చిన్న సమస్యలకే జాధపడే వారిని చూచి- “అప్పుడే ఏవ మయింది ముందున్నది ముసళ్ళ పండుగ'*' అంటారు. అయితే ఈ వాన దేనికి అవసరం అనే (పశ్నేలేదు.

“నానిన భూమి నవ ధాన్యాలూ పండుతుంది” అని సామెత, దినిని బట్టి ఏ పంటకయినా వాన ముఖ్యం. వాన పడి నాని వున్న భూమితో ఏ గింజయినా మొలుస్తుంది. ఇదే ఇంకోరకంగా “వరికి వొక వానా? ఊదకు వొక వానా?” అనే సామెతలో తెలుస్తోంది.

వరి, గోధుము, కంది, పెసర, మినుము, శనగ, ఉలవ, నువ్వు, రాగి- ఇవి నవ ధాన్యాలు. ఊద, ఆరెక, జొన్న, సజ, కార, వరిగ, హెమ ఇవి చిరు ధాన్యాలు. ఇంచులో ఏ పంటకయినా వాన ఆవసరం, దీనిని బట్టి అనేక రకాల పంటలు మానవుడు పండ్షించేనా గని తెలుస్తోంది?

104 తెలుగు సామెతలు -సౌంమిక చరిత

అయితే కేవలం వాన వొక్కదే అంచనా వేసినంత మ్మాతాన చాలదు, ఒక చోట పెరిగే పంట అక్కడి మన్ను; కురిసే వాన, నీటి వసతి, శీతోష్టస్టితి వీటన్నింటి మీదా ఆధారపడి వుంటుంది. ఆంధ దేశంలో 'నేలలన్నీ ఒకే రకంగా లేవు, ఉత్తర సర్కారులలో ఎజ్జ నేల లున్నాయి. కృష్ణా గోదావరి డెల్టా భూములు, గుంటూరు, రాయల సీమలలో ఎ్యరనేల నల్లరేగడి నేల కలిసివున్నాయి. రెలంగాణాలో ఇసుక, రాతిపాలు ఎక్కువ.

ఇన్ని రకాలుగా వుండడం మూలాన, ఏ నేల ఏ పంట కనుకూ లమో కూడా తెలుసుకోవలసిన అవసరం వుంది.

“వరికి పాల చవిటి నేల”.

“పొగాకుకు పౌడినేలొ.

“నల్ల నేలలో నువ్వులూ, ఎరనేలలో కందులూ”.

ఈ రకంగా పంటకూ నేలకూ వున్న సంబంధాన్ని కూడా చెప్ప వలసి వచ్చింది.

నీరు, నేల తరువాత తెలుసుకో వలసింది విత్తనం.

“విత్తనంలో లేనిది విశ్వంలో లేదు” అని సామెత.

విత్తనంలో జీవం వుంది. ఆ జీవంలో చైతన్యం వుంది ఆ చైతన్యంలోనించే సకల (పపంచం వుదృవిస్తుంది. ఇటువంటి విత్త నాలళోని వైతన్యమే విశ్వంలో ఇమిడివుంచి. ఈ సామెరలో ఈ విషయం వేదాంత రూపంలో చెప్పబడింది.

“వి త్తనాలుంటేనే పెతనాలు” అని సామెత

(గ్రామాల్లో రైతులు మేలిరకం గింజలను విత్తనాల కోసం దాచుకుంటారు. తిండి గింజలు ఇఅయి పోయినపష్ప్రుదు విత్తనాల కోసం

పీ. సరళాదేవి 105 దాచుకున్న గింజలు తినేస్తారు. కొద్దిమంది పెద్ద రైతుల వద్ద మ్మాతం విత్తనాల గింజలు చివరి వరకూ మ్‌గులుతాయి. గింజ చల్దవలసిన సమయం వచ్చేసరికి లేని వాళ్ళందరూ విత్తనాల కోసం వున్న వారిచుట్టూ తిరుగుకారు. అటువంటి సమయంలో విత్తనాలున్న వారు వారి ఆధిక్యతను (వదర్శిస్తూ వుంటారు. లేని వారిని కసురుకారు. గేలి జేస్తారు. ఆయినా అవన్నీ భరించి లేనివారు వీరి చుట్టూ తిరుగుతారు. విత్తనా లుంటేనే ఈ విధమయిన సకల 'పె త్తనాలకూ అవకాశం లభిసుంది. “క ల్రీ విత్తనం వెల్తి గాదెల”” అని సామెత. పండిన పంట దాచుకోడానికి గడ్డితోగాని, మట్టితోగాని, ష్టూపాకారంగా కట్టిన వాటిని గాదె లంటారు. ఇటువంటి గాదెలు చాళుక్యుల కాలం నుండీ వున్నట్టు చరిత చెబుతుంది. పంట మొక్కలలో కలుపు, కేలు సరిగా తీయక పోతే ఆ మొక్కలు కూడా ఎదిగి ఆ గింజలు పంట గింజలతో పాటు కలుస్తాయి. ఈ రకమయిన కల్తీ విత్తనం వేయడంవల్ల గింజ దిగుబడి తగ్గి గాదెలు వెలితిగా వుంటాయి. అ౨టే నిండవు. ఆర్యుల రాకకు ముందు దక్షిణ భారతదేశంలో నాగేటి వ్యవ సాయం లేదు. |క్రీ. పూ, 8-68 శతాజ్ఞాల మధ్య ఆర్యులు దక్షిణ దేశానికి వస్తూ నాగలిని తీసుకువచ్చారు. పోడు వ్యవసాయం స్థానంలో నాగలి వ్యవసాయం వచ్చింది. ఈ నాగలే మానవుడు మొట్ట మొదట కనుగొన్న యంత సాధనం అని చార్మితకుల భావన. “నాగలి వున్న వూరు ఆకలి చేరదు” అని సామెత. నాగలి వ్యవసాయానికి అతి ముఖ్యమయిన పరికరం. ఇదివుంటే చాలు ఆకలి చేరదు అనడం జరిగిందంటే నాగలితో భూమిని దున్నడం లోని అవసరాన్ని తెలుసుకున్నాడనే అర్ధం.

106 తెలుగు సామెకలు-సాంమిక చర్మిలీ

“ఐశ్వర్య దేవత హలంలోనే వుంది” అని సామెత.

ఇందులో హలం అంటే నాగలి. ఐశ్వర్య దేవత హలంలోనే వుంది అనడంలో నాగలి యొక్క [ప్రాముఖ్యం తెలుస్తోంది. ఇత్వాకులలో శెండవ రాజయిన మాఠరీ ప్యుత వీర పురుష దత్తుడు నాగార్జునకొండలో చెక్కించిన శాసనంలో “లక్ష నాగళ్ళతో భూమిని సాగులోకి తెచ్చినట్లు వుంది. నాగలి వచ్చాక భూమిని హలాల లెక్కన కొలిచేవారు. ఓకీ నాగలితో సూర్యోదయం మొదలు సూర్యా సమయం వరకూ దున్న గలిగేంత భూమి హలంగా చెప్పబడేది. దీనిని బట్టి వ్యవసాయంలో నాగలభి ఎంత పాముఖ్యం వహించిందో తెలుస్తోంది.

“దున్ని వుంచిన దొడ్డగ పండు” అని సామెత.

దున్నితేనే బాగా పండుతుందనీ, ముఖ్యంగా ముంచుగా దున్ని వుంచితే లోపలి పొఠరలలోకి నీరుయింకి బాగా పండుతుందని భావం.

“దున్నగలిగికేనే మన్ను ముట్టాలి.” అని సామెత, దున్నడం చేతనయితేనే వ్యవసాయం చేయాలి. “దున్నగలిగికేనే అనడం వ్యవసాయం చేయగలిగితేనే అనే అర్ధంలో కూడా వాడబడింది. వ్యవ సహైయం చేయగలిగిన వాడే చేయాలి అంటే వ్యవసాయం చేయడానికి కొంత పర్మిశమ చేయాలి అది చేయగలిగిన వాడే వ్యవసాయం చేయ డానికి పూనుకోవాలి.

అయితే ఈ సామెత ఒక సవాలు రూపంలో చెప్పబడింది. దినిని బట్టి వ్యవసాయం చేయడంలో కూడా (పతిభావ్యుత్చత్తులు [పదర్శింప బడేవని తెలుస్తోంది.

“గడ్డ గడ్డకు పుడిసెడు. నీస్ట లాగినా. రెడ్డే సేద్యం చేయాలి” ఇని సామెత,

పి. నరళాదేవి 107

రెడ్డు [(గామాధికారులుగా, వ్యవసాయకులుగా, మైనికులుగా జీవించారు. “ఆమూక్తమాల్యది” లో వ్యవసాయం చేస్తున్న రెడ్డ (బ్రతుకును రాయలవారు వర్ణించారు. వ్యవసాయం వీరి ముఖ్యవృ త్తి కాబట్టి వీరు చేసిన 'సేద్యంవల్ద పంట బాగా పండే దని ఈసామెత తెలియ జేస్రోంది.

“రెడ్డాచ్చె మొదలాడు” మని సామెత.

మధ్య యుగంలో వీధినాటకాలూ, తోలుబొమ్మ లాటలూ, ఖాగో తాలూ మొదలయిన కళా రూపా లనేకం అధికమయ్యాయి. [గామాల్టో ఇవి (పదర్శించేవారు. ఇలా [పదర్శించేటప్పుడు [గామాధికారి వచ్చి కూర్చున్నాక (పారంభించడం ఆతనిపట్ల మర్యాద సూచనగా ఉండేది. ఎంతసేపు వేచివున్నా అతడు రాక పోతే విసిగిపోయిన (పజలు చేసే అబ్లరివల్లో, వారికే ఓపిక పోయో ఆటమొదలెట్టడం జరిగేది. ఆటమధ్యలో ఎప్పుడో రెడ్డి వచ్చి కూర్చునేవాడు. ఈ విషయం ఆటగాళ్ళకు తెలి యదు. “రెడ్డొచ్చె మొదలాడ' మని ఎవరో వాళ్ళ చెవిని వేసేవారు. అప్పటికి మొదలెట్టి ఎంత _సేపయినా, ఎంత ఆట జరిగిపోయినా మళ్ళీ మొదలెట్ట వలసిందే. లేకపోతే ఆ [గామంలో వారికి మంచినీళ్ళు పుట్టవు. రెడ్డిపట్ట ఇంత భయభక్తులు [ప్రదర్శించే వారంకే అతడు (గామాధికారిగా కూడా [పతిభ చూపించే వాడని తెలుస్తోంది.

ఈ దున్నడానికికూడా పద్ధతులూ కొలతలూ తెలుసుకున్నాడు. “చాలుడై చాలు దున్నితే చచ్చునేలయినా పండుతుంది” అని సామెత. దున్నేటప్పుడు ఏర్పడే లోతును “చాలు అవడం జరిగింది. “చాలుపై చాలు దున్నడరి అంజపే నిలువుగానూ, అడ్డంగానూ;, చున్నడం అని అర్థం. ఆలా కలియదున్నితే ఎలాంటి నేలయినా పండుతుందనే అర్థం.

“వరుసను దున్నితే వ్యజాలిస్తానంటుంది భూమి” అని సామెత. శెలుగు దేశం వాల గని అని (పసిద్ధి పొందింది బుద్ధుని కాలం నాడ్గ

108 తెలుగు సామెతలు -సాంఘిక చర్మిత దీనిని వ్యజాల దిన్నె అనేవారు [క్రీ శ. 4 వ శతాబ్ధం నుండీ ఇక్కడ నుండి వ్యజాలు ఎగుమతి అయ్యేవి. వానికి ఆనాటి వర్తక కేంద్రంలో ఒక విలువవుంది దానిని బట్టి వరుసగా దున్నిరే ఆంత విలువగల పంట లభిస్తుందని చెప్పడం వల్ల దుగ్నుడానికి ఎంత విలువ వుందో తెలుస్తోంది.

“జానెడు దుక్కి, మూరెడు ఎరువుకి సమానము” అని

చెప్పాడు. జాన, మూర అనే కొలతలు పావులూరి మళల్దన గణితములో చెప్పబడ్డాయి. ఆనాడు దుక్కి విలువ ఎరువుతో బేరీజువేసి చెప్పబడిం దంటే దున్నడం అనేది వ్యవసాయానికి ముఖ్యంగా చేయవలసిన పని అని నిర్ధారించాడు.

ఆ తరువాత ఈ దున్నడానికి ఒక్క లెక్కకూడా చెప్ప గలిగాడు.

“పల్టమునకు ఏడు దుక్కులు, మెరకకు నాలుగు దుక్కులు" అని సామెత.

“నువ్వులకు ఏడు దుక్కులూ, ఉలవకు ఒక దుక్కి”.

“పత్తికి పదిచాళ్టూ, ఆముదాలకు ఆరుచాష్టా, జొన్నకు ఏడు చాళ్లూ” ఇలా చెప్పుకుంటూ పోయాడు. ఇంతవివరంగా తెలుసుకోవడం: ఇంతలెక్కలు చెప్పడం ఎందుకు అవసరమై వుంటుంది? అని ఆలోచిస్తే వ్యవసాయానికి దున్నడం అవసరమని తెలుసుకున్నాడు. అయితే ఎలా దున్నాలి? ఎన్నిసార్లు దున్నాలీ అశేది తెలుసుకోవాలి. అలా దున్నుతూ పోతూంటే విసుగు వస్తుంది అలసట కలుగుతుంది. ఒక [కమత ఒక పరిమితి వుండాలి. దాలువల్ల మెత్తబడే భూమి లోతును బట్టి, ఆయా పంట మొక్కటవేళ్లు అల్లుకొనే వైశాల్యాన్ని బట్టి ఈ లెక్కను నిర్ణయించు కొన్నాడు.

పీ. సరళాదేవి 108

“దున్నవలసి నప్పుడు దూరదేశం పోయి కోతల కాలంలో కొడ వలి పట్టి వచ్చినాడట్‌” అని సామెత.

దున్నడం కష్టపడ వలసిన శారీరక పరి్మిశమ వ్యవసాయపు వనులన్నింటిలో చున్నడమే కష్టమయిన (శ్రమ. అటువంటి సమయంలో తప్పుకుని పంట పండినాక కోతల సమయానికి వచ్చి తనుకూడా సవి యం చేస్తున్నట్టు కొద్దిపాటి శ్రమపడి పంట పంచుకోడానికి సిద్ధపడేవారిని చూచి ఈ సామెత చెబుతారు ఇటువంటి పరిస్థితి ఇతరులతో కలిసి పాలి వ్యవసాయం చేస్తున్నప్పుడు మ్యాతమే సంభవిస్తుంది అమాయకులు అంత (శమపడి పండిస్తారు. గడుసువారు కొద్దిపాటి [శమతో వంతుకు వస్తారు. ఈ గడుసుదనాన్ని తెలియజేసేదే ఈ సామెత.

అందుచేతనే ఆ తరువాత కాలులో “బంధువుతో నయినా షాఠి వ్యవసాయం కూడదు” అని చెప్పాడు.

“నీ దున్నడంలో ఏ ముంది? అంళానా చల్లడంలో వుంది” అని సైమెత.

ఒకరు ముందు నాగలి నడుపుతూ దున్నుతూ పోతుంటే వెనుకనే ఇంకొకరు గింజ చల్లుతూ వస్తారు. ఆ చల్టడానికికూడా చేతివాటం వుండాలి ఒక చోట గుట్టగా పడకుండా విరజిమ్మేలా పడాలి. దున్న డానికి ఒక రకం పర్మీశమ చేయాలి. చల్లడానికి ఒక రకం చాకచక్యం వుండాలి అయితే దానికి శరీర కష్టం లేదు. అయినా దేని పనితనం దానిదే. ఆయినా ఈ పనులు చేసేవారు నా పని వల్లనే పంట బాగుం దంటే నాపని వల్దినే బాగుందని తగూలాడుతారు. నేను గొప్పంటే నేను గొప్పనే వాదన లాంటి దీ సామెత,

“దుక్కి సత్తువచేత చుగడంబు లేదు, అక్ర సత్తువచేత అడుగు పడును, ఎరువు సత్తువ చేత వెన్ను శేరు,

110 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత

నేల మంచిద్లై అచ్చి వచ్చినదైై వుండాలి. దానిని ఆ పంట కనుకూల మైన విధంగా దున్నాలి. ఇలా దున్నడం వల్ల నష్టం లేదు. నేలలోని ఆహార పదార్థాలు మొక్కలకు అందుబాటులోకి వస్తాయి. ఆకు సత్తువ చేస్తే మొక్కయొక్క- వేళ్ళ పాదుకుంటాయి. ఎరువుకూడా వేస్తే బలమయిన వెన్నుక డుతుంది. ఆంటే ఈ మూడు రకాలయిన సత్తువలు అవసరమే

“ఎరువుంటే వెరివాడూ సేద్యగాడే” అని సామెత.

వ్మెరివాడూ అంటేనే ఏమీ తెలియని వాడు అని అర్థం. అలాంటి వాడికి వ్యవసాయం అసలు తెలియదు. అలాంటి వాడు గూడా ఎరువుంటే 'సేద్యగాడు అవుతాడట. అంటే ఎరువువేయడం వల్ద పంట బాగా పండి ఘనమయిన రైతుగా గుర్తింపబడతాడని అర్థం.

“గంపెడు ఎరువువేస్తే గరిసెడు ధాన్యం యిస్తుంది”.

ఇందులో గరిసె అంటే 20 బస్తాలు. గంపెడు ఎరువువేసే గరిసెడు ధాన్యం యిస్తుందని అంచనా. దీనికి శాస్త్రాధారాలు లేవు.

“పశువుల రొచ్చు గుంత, పంట కాపు గుచ్చుపాతర”.

పూర్వం ఇనుప పెన్టైలు, ద్యాంకులులేని కాలంలో నాణిములను బిందెలలో నింపి పాతి ెద్టేవారు. ఇలా పాతి పెట్టబడిన ధనాన్నే “పాతరిో అంటారు. పశువులు తొక్కి రొచ్చు చేసిన స్థలం, పంటకాపుకి [శమ పడకుండా దొరికే సంపద వంటిదట. పంటకు ఎరువు అత్యవసరం. పశువు రొచ్చు చేసిన స్ధలం మంచి ఎరువు. అందుచేత పశువులను మడిలో కట్టడం [ప్రారంభించి వుండవచ్చు,

“చ్చేన్సికి ఎరువు; మడికి మంద”

మడి అన్నది పల్లపు భూమిలో వేసిన వరి పంట. ఆ పల్దపు భూమిలోకి గొట్జెల మందను తోలుకు వెళ్ళి మడిలో మేపుఠతారు, ఆపుతారు.

పీ. సరళాదేవి [1 అవి అక్కడ మేస్తూ ఎరువు వేస్తాయి. మెరక భూమి విస్తారంగా వుంటుంది. ఆంచుచేత ఎరువు బండ్రతో తోలి పొలమంతా చల్లుతారు.

“పూచిన తంగేడు వేస్తిరా, కాచిన కానుగ వేస్తిరా నేను ప:డేం దుకు” అన్నదట చేను.

తంగేడు, కానుగాకు వరి పంటకు మంచి పచ్చి రొట్ట ఎరువు. చాలా (పశ స్తమయినదని సాంకేతిక పరిజ్ఞానం అభివృద్ధి పొందిన ఈ రోజులలో కూడా నిర్ధారించబడింది. కాని పూదిన తరువాత తంగేడు ఆకు లోను, కాచిన తరువాత కానుగాకు లోను నృతజని, పూతకు, కాయలకు వినియోగింపబడుతుంది కాబట్టి తగ్గి పొలానికి సత్తువ తగ్గుకుంది. కాబట్టి పూతకు ముందే, కాయటానికి ముందే ఆక్రును పచ్చి రొట్టగా వాడ మని కాస్త్రం చెప్పుతోంది.

“కారు వరికి గొజ్జెల మంద, పిషాణాలకు రొట్ట ఎరువు”. నెల్లూరు జిల్లాలో మే నుండి జూలై వరకు పండించే వరి పంటను ఎడగారు వరి లేక కారు వరి అంటారు. ఇది తక్కువ రోజుల పంట. అందుచేత గొజ్జ్టైల మంద ఆపితే సరిపోతుంది. పిషాణాలు మంచి వం జాతి. పూర్వం నెల్లూరులో పండించేవారు. ఇది 'సెప్రైంబరు, ఆక్ట్రోబరు నెలల్లో నాటితే ఫ్మబవరిలో కోతకు వస్తుంది ఎక్కువ కాలపు పంట అందుచేత పచ్చి రొట్ట ఎరువు వేయాలి.

“పంట. పలచన గోరును, వొతు వాములు గోరును” అని సామెత, గింజ పలచగా చల్లితే పంట దిగుబడి ఎక్కువ, వొతుగా చల్లితే గడ్డి పెరుగుతుందే తప్ప గింజ దిగుబడి వుండదు. అయితే

శక్‌ తెలుగు సామతలు-నాంఘక చరిత సంలాన (పతిష్టలలో ఒకటిగా థావించేవారు. ఇటువంటి నిర్మాణాల కోసం రెడ్డి రాజులు అధికంగా కృషి చేశారు. కృష్ణ దేవరాయలను గుర్తుకు తెచ్చే “రాయల. చెరువులు” రాయలసీమలోని అన్ని జిల్టాల లోనూ ఈనాటికీ వున్నాయి.

“కడా మడి వాని కటారు పోటుకంటే మొదటి మడి వాని ఏకు పోటు మేలు” అని సొమెత.

ఇందులో వున్న మొదటి మడి, కడామడి దేనికి సంబంధించినవి? ఎక్కడ నుండి ఇవి మొదటి కడా మడులుగా అనుకోవాలి. దీనికి ఆధారం సామెతలో లేదు. గాని సాధారణంగా చెరువుకు దగ్గరగా వున్న మడిని మొదటి మడి అని చివరగా వున్న మడిని కడామడి అని అంటారు ఏకు పోటు, కటారు పోటు అని వున్న మాటలను బట్టి నీరు పారుదల విషయంలో మానవుడికి మానవుడికి వచ్చిన ఘర్షణకు సంబం ధించినదిగా తెలుస్తోంది రాజులు (తవ్వించే చెరువుల కింద నీటి పారుద లను చూచే రాజోవ్యోగి వుండి వుండాలి. అతడితో రైతులకు ఘర్షణలు వస్తూవుండేవి. చెరువుకు దగ్గరగా వున్న మొదటి మడి వానికి సులువుగా నీరు అందుతుంది గానీ ముందున్న మడుల వాళ్ళు నీరు పెట్టుకోవడం ఆపేస్తే తప్ప చివరి మడికి నీరు అందదు. ఆలోపున చెరువులో నీరు అయిపోవచ్చు. అందుచేత చివరి మడివాడు ఆ_తుతగా చూస్తూంటాడు. ముందున్న మదుల వాళ్ళు పెట్టుకోవడం ఎప్పటికీ ఆపకపోతే ఆవేశంతో క త్తి పట్టుకొని పోట్టాటకు దిగుతాడు. ఈ విషయాన్నే తెలియ జేస్తోందీ సామెత.

ఇందులో “*ఏకు' అనే మాట పత్రీ అధికంగా పండే (ప్రాంతాన తప్ప వాడబడే అవకాశం లేదు. “కళింగము అంటే సన్నని వస్త్రము అని అర్ధము. ఆ పేరుతో “క ళింగాం్యఛదేశమే' వుంది. పల్నాటిసీమలో (పతి ఇంట్లోను రాట్నముండేదని ్రీనాథుడు (వాసొడు అంతేగాక

పీ. సరళాదేవి 1155 ఆంధధదేశం కీ. ళ. శీవ శలాబ్దం నుండి నూలు బట్టలను విదేశాలకు ఎగుమతి చేసేది అంటే ఈ మాట ఆంధ దేశం ఆంతటికి చెందుతుం దను కోవాలి.

నీటి సరఫరా చూసే వుద్యోగులు ఎంతోపూర్వంనుండీ వున్నారు. సరస్సులు, నూతులే గాక బుగ్గల నీటిని గొట్టాల ద్వారా వ్యవసాయానికి వుపయోగించేవారట. ఈ పనిలో సహాయ చేసే జాదయ్యాతికుల (శ్రేణి ప్రసక్తి కీ శ. 8 వ శలాబ్దం నాటి నాసిక్‌ కాసనంలో వుంది [కీ శ తీవ శలాబ్దంలో కృష్టా గోదావరి మధ్య భాగాన్ని పాలించిన శాలం కాయనుల కాలంలో నీటి సరఫరా చూసే వుద్యోగం "పేరు “మోతాదు, కీ, శ, ' వ శలాబ్దం నాటికి స్థిరపడిన చాళుక్యుల కాలంలో ఈ వుద్యో " గిని “గజి అనేవారు.

చేలకు గట్టు రూడా వుండేవి.

“కంచె వేసినదే క మతము".

“*చేనికి గట్టు వూరికి కట్టూ వుండాలి".

సాగు చేయబడే భూమికి సరిహద్దులు వుండేవని ఈ సామెతలు తెలియజేస్తున్నాయి. చాళుక్యుల కాలంలో గట్లు రాళ్ళు సరిహద్దులుగా వాడేవారు. రాయలు (వాసిన “ఆము క్రమాల్యద' తో యమునాచార్యుడనే వాడు తన కుమారునికి పట్టాభిషేక సమయమున రాజనీతిని బోధించాడు. అందులో “వ్యవసాయదారుడు మొదట పొలమును స్వాధీనము చేసుకొని, దాని చుట్టును ఎల్లగా ముండ్రకంచెను పొతీ, ఆనంతరము భూమీ "సేద్యము నకు అనుకూలముగా నుండునట్లు అందలి చెట్టవేళ్ళను, మట్టిగడ్డలను తీసి పాఠరచేయును' అని వుంది దీనినిబట్టి భూమికి ఎల్లగా గట్టుగానీ, కంచెలు గానీ వేసేవారని తెలుస్తోంది.

116 తలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత

కేవలం. తిండిగింజలకు కావలసిన పంటలే గాక వ్యాపారాని కనువయిన పంటలు; తోటలూ కూడా వేస్తూవచ్చాడు. అయితే మామిడి అడవిప:ుట వేదకాలం నాడే ఇది మానవుడు తలునుకున్నాడు, కాళిదాసు కావ్యాలలో దీనిని “అ్యమఫలం'గా చెప్పబడింది. ఆమరులు అంటే దేవతలు. దేవతల ఫలం కాబట్టి ఆమఫలం అన్నాడు. మన దేశంతో సుమారు 4ఉ వేల సంవత్సరాలనుండి దీని (ప్రసక్తి కనబడు తోంది. ముఖ్యంగా ఈ మామిడి ఆంగధదేశపు (పత్యేక పంట. అందచేత మామిడిచెట్టు చిగురు తొడిగినప్పటి నుండీ దానిని గమనిస్తూ వచ్చాడు.

చిత్త ప్వాతులు కురవకవోతే. చిగురుంకులు మాడిపోవును” అని సామెత.

అంతకుముందు పడిన వానలకు మామిడిచెట్టు చిగురిస్తాయి. చిత్త స్వాతులలో కురవకపోతే ఈ చిగుర్లు కాస్తా మాడిపోతాయి.

“పలకమ్మ పున్నానికి పడమటి కొమ్మ పూస్తుంది”.

మార్గశిర వద్ధ పౌర్ణమి పలకమ్మ పున్నమ. అయితే ఆప్పుడు పడమటి కొమ్మ మ్మాతమే ఎంచుకు పూస్తుంది? చెట్టంతా పూత పెట్టదా?ః అనే సందేహం కలుగుతుంది. దీనికి జవాబు లేదు. పలకమ్మ పున్నమ నుండీ పూత (పారంభం అవుతుంది. ఆ పూత ఏదో వొక కొమ్మనుండి [ప్రారంభం కాక తప్పదు. ఆ కొమ్మ (పాసకోసం పడమటి కొమ్మగా చెప్పడం జరిగిందేమోనని తోసుంది.

“చొల్టంగి తీర్థానికి చోడి గింజలంతేసి”

“పట్టిసం తీర్థానికి (పత్తి గింజలంతేసి”

“వాడపల్టి రీర్ధానికి వడగళ్ళంత”

“కోరుకొండ తీర్థానికి కోడిగుడ్డంత””,

పి. సరళాదేవి క్ష

మామిడిపిందె ఇలా పెరుగుతూవచ్చి శివర్శాతిక్రి జీడికాయ, ఉగాదికి ఊరగాయ” అవుతుంది.

మాఘమాసం (పారంభమయే అమావాస్య చొల్లంగి అమావాస్య. ఇది సాధారణంగా జనవరి నెలలో వస్తుంది. అప్పటినుండి ఉగాది వరకూ మామిడికాయ పెరుగుతూ వస్తుంది. ఆ మధ్యకాలంలోనే మిగిలిన తీర్థాలన్నీ వస్తాయి. అయితే పట్టిసం, వాడపల్లి, కోరుకొండ (గామాలు గోదావరి జిల్లాలోనివి. దీనినిబట్టి గోదావరి జిల్లాలలో మామిడిపంట అధికంగా ఉండవచ్చునని తెలుస్తోంది అందుచేత ఆ జిల్లాలలో జరిగే తీర్థాల ఆధారంగా సామెతలు చెప్పాడు. అంతేగాక కోనసీమలో అధి కంగా వుండివుండవచ్చు. అక్కడ (పతిదళలోను మామిడికాయ పెరుగు దలను మానవుడు గమనించినతీరు ఈ సామెతలలో వెల్లడవుతోంది.

“మామిడికి మంచు. చెరుపు, కొబ్బరికి కుడితి చెరుపు”” ఆని సామెత.

మామిడికి సమశీతోసష్ణం వుండాలి. పూత సమయంలో ఎక్కువగా మంచుకురిస్తే తేనెమంచు పురుగు “అధికంగా అభివృద్ధిపొంది పూత మాడి పోతుంది. కొబ్బరిచెట్టుకు “కుడితి అంటే బియ్యం కడిగిన నీరుపోస్తే చచ్చిపోతుంది. ఈ విషయమే ఈ సామెతలో చెప్పబడింది.

ఆద్దోర్దిక్ర కొబ్బరికాయ దొరికినట్టు” అని సామెత.

కొబ్బరి మన దేశపు పంటకాదు. మలయానుండి వచ్చిన దని చర్మితకారుల అభ్మిపాయం. కీ. శ. 2వ శలాబ్దం నాటి బుషభ దత్తుడు ల2000 కొబ్బరి చెట్టు, 8000 కొబ్బరి చెట్టు వున్న రెండు తోటలను (బాహ్మణులకు దానం చేసినట్టు నాసీక్‌ శాసనం చెబుతూంది దినిని బట్టి [క్రీస్తు శకారంభంలో కొబ్బరి మన దేశానికి వచ్చివుండవచ్చు రామాయణ కాలంళో ఆం(ధదేశం దండకారణ్యంగా పసిద్ధి పొందింది అరణ్యంలో

1168 తెలుగు సామెతలు-సాంమిక చర్మిత శోతులు అధికంగా వున్నట్టు రామాయణ కథ వల్ల తెలుస్తోంది. కొబ్బరి మన దేశపు పంట కాక పోవడంవల్ల ఆ కాయ కొత్త, అందుచేత అక్కడి కోతులు ఆకాయలను తెంచి ఏమి చేయాలో తెలియక కిందపడవేసేవట. వాటిని ఏరుకొని వర్తకులు వ్యాపారం చేసేవారట. ఈ విషయాన్ని అధారం చేసుకునే ఈ సామెత బయలుదేరి వుండవచ్చు.

“వెరుకు పండితే కొరత లేదు”.

“చెరుకు వంకరయితే చేదు పుట్టదు” అని సామెత

చెరకు కూడా అడవి పంటే. దీని నుండి తీసే 'ఇమ రసం వేద కాలంనాడు మానవులు సేవించేవారు. దీనినుండి తయారుచేసే పంచదార [కీశు4డవ శలాబ్దం నుండీ విదేశాలకు ఎగుమతి అయేది. అయితే పంటగా దీనిని (బిటిషము వారు వచ్చిన తరువాతనే పెంచడం జరిగిందని అంటారు,

సాధారణంగా చెరకు తిన్నగా ఎదుగుతుంది. ఏ కారణం చేత నయినా వంకరగా పెరిగినా చేదుపుట్టదు. విజ్ఞానం పెరుగని నమయంలో వంకర చెరకు చేదుపుడుతుందని నమ్మిన మూఢులకు ఇది జవాబు.

“చింత పండికే జీడి పండదు” అని సామెత.

శ వృష్షాలు వఏడుమార్చి వడు పండుతాయి. ఒక ఏదు చింత పండితే మరుచటి సంవత్సరము జీడి పండుతుంది. ఈ విషయాలన్నీ మానవుడి పరిశీలనాళ కిని తెలియజేస్తున్నాయి.

"అన్ని అవసరాలమా ఆగు తోట తీరుస్తుంది” అని సామెత.

ఇ దులో “ఆగుతోటి అంటే తమలపాకు తోట చాళుక్యుల కాలం నుండీ ధనికులు లాంబూల చర్వణం చేసేవారు. ఆహారం సులభంగా జీర్ణ నుమయేలాచేసి ఆరోగ్యవిధులను నిర్వ రిస్తుంది. ఆముదం (వాసి చంటి

పి. సరళాదేవి 119 పిల్దలకు బొడ్డుమీద, మాడు మీద తమలపాకు వేహ్తారు. నేతిలో తమల పాకు వేసి కాస్తారు. ఇలా కాచడం వలన నేయి చెడు వాసన రాకుండా చాల రోజులు నిలువవృంటుంది. ఆ తరువాత ఆ ఆకును తింటారు. ఈ విధంగా ఆరోగ్య విధులలో వుపయోగిస్తుంది. ధనవంతుల తాంబూల చర్వణంలో తమలపాకును వుపయోగించడంచేత వ్యాపారపు పంటయి రైతులకు, వర్తకునికి లాభం చేకూరుస్తుంది కాబట్టీ అన్ని అవసరాలనూ తీర్చే ఆగుతోట తమలపాకు తోట

జమోర్రాని చుట్టము వచ్చినాడు తమలపాకులు బొడ్డువంచి కోయ మన్నట్టు” అనే సామెత.

ఇందులో పోరాని చుట్టము "అంటే ఏమిటి ?1_ ఈ చుట్టానికి లేదని గాని, ఇవ్వననిగాని చెప్పడానికి వీల్లేదు. ఒక వేళ అలా చెప్పినా వదులు తాడనే నమ్మకం లేదు. అటువంటివాడు పోరాని చుట్టము [గామాలలో తమలపౌకు తీగను అంటే కాండాన్ని “బొడ్డు అంటారు. ఆ ఆర్థంతో “బొడ్డువంచి కోయమని' అంటే తీగనువంచి ఆకులు కోయ మనే అర్థం వస్తుంది. ఈ విధంగానే చుట్టము అర్థం చేనుకుని, తమ కోరిన వెంటనే, నౌక రుతో చెప్పి పనికి పురమాయించడం చూసి పౌొంగిపోఠాడు.

కాని “బొడ్డు వంచి" అంటే నౌకరుని నడుమువంచి వంగి కోయ మని ఇంకో అర్థం వుంది. అంటే చెప్పిన పనిపట్ట [శ్రద్ధచూపమని తమల పాకుల తీగలపై భాగమందలి ఆకులు లేతగావుంటాము. గిరాకీవుంటుంది. మొక్క 'పెకుగుదలకోసం. తీగ కింద భాగమందుండే ఆ ఆకులు ముదిరి బోలాయి. అప్పుడు వీటికి విలువ వుండదు. “బొడ్డు వంచి కోయమంటే ఈ ఆకులు కోయమనీ తోట యజమా భావం. వీటిని ఇవ్వడంవల్హ యజ మానికి నష్టం లేదు ఇది అర్జం చేసుకున్న నౌకరు వంగి తమలపాకు తీ ఆకులు కోసి ఇచ్చాడట. తాను నష్టపోక, బంధువు కోరికను తష సులువుగా బయటపడే యుక్తిని తెలియ జేహందీ సామెత,

120 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్యిత

“*వంగతోట వానికి కనీ గుడ్డి, ఆగుతోట వానికి విప చెవుడు.” అని సామెత,

(గామాలలో ధనవంతులూ, అ్యగవర్ణములవారూ తమకు లామై తోటలలో (ప్రవేశించి కోసుకోరు. అది వారి పెద్దరికాన్ని హీనపరుస్తుంది బయట నిలబడి తొటవానిని కేక వేస్తారు. వారిని చూచిగాని, వారిపిలుపు విని గానీ వెళితే తప్పకుండా కాయలూ, ఆకులూ కోసి ఇవ్వవలసివస్తుంది. వంగ మొక్కలు ఎత్తు తక్కువగా వుంటాయి. తోటలోని యజమానికి బయట నున్న మనిషి కనబడులాడు. ఎత్తుగా పెరిగిన అవిశ చెట్టకు తమలపాకు తీగలు చుట్టుకొని తోట ఎత్తుగా వుంటుంది. తోటలోని యజ మానికి బయట మనిషి కనిపించక పోవచ్చు. కేకవేస్తే వినబడుతుంది. కాని కాయలూ ఆకులూ ఇవ్వడానికి ఇష్టం లేని తోట యజమానులు బయటవారిని చూసికూడా చూడనట్టు, పిలుపు విని కూడా విననట్టూ నటించడం జరిగేది.

వీటిని బట్టి (గామంలోని రైతుకు చాలా మొహ మాటాలు వున్నా యని ' తెలుస్తుంది. అతడి తోటలోని పంట చుట్టాలకు ఉచితంగా ఇవ్వాలి. (గామ పెద్దలకు, అగ' వర్ణాల వారికీ అడిగిన వెంటనే ఇవ్వాలి. వారిది సమిష్టి బతుకు. ఇవ్వననడానికి వీల్లేదు. ఒకరి అవసరం ఇంకొకరికి వుంటుఐది. అందుచేత లౌక్యంగా తప్పించుకునే వాడని ఈ సామెతలు తెలియజేస్తున్నాయి.

“ఎక్కడయినా జావా అను గాని వంగతోటూడ జావా అనకు” ఆ సామెత,

పూర్వం బంధుత్వం లేక పోయినా, కులం ఒక్క టే కాక పోయినా పేర్లు పెట్టి పిలిచే వారు కారు. ఏదో ఒక వరుస కలిపి పిలిచేదారు, “ఎక్కడయినా బావా అముిఅని అనడంలో అతడి నిర్మొహమాటం వెల్లడి

పి. సరళాదేవి 121 చేస్తోంది. ఇలా అందరికీ ఇస్తూంటే రైతు ఆర్థిక పరిస్థితి దెబ్బ తింటుంది. అందుచేత తప్పని సరి పరిస్థితులలో నిర్మొహమాటం వెల్దడించాడు.

మనదేశంలో (వధాన వృత్తి వ్యవసాయం. అందుచేత వ్యవ సాయానికి సంబంధించిన అనేక సామెతలు బయలుదేరాయి ఈ వ్యవ సాయం చేస్తున్న మానవుడికి కూడా [ప్రాధాన్యముంటుంది. రైతుగా ఇకడీ సమస్య లుంటాయి. అవి చూదాం

“కాపుల కష్టం భూపుల సంపద” అని సామెత.

కాపులు వ్యవసాయం చేసేవారు. పంటను పండించేవాడు లేక పంటకు కాపలా కాసేవాడు అనాది రైతు. ఇటువంటి "కాపరి అనే శబ్దంలో నించే కాపు అనే కులం బయలుదేరి స్థిరపడి వుండ వచ్చని పండితుల అభ్మిపాయం, అయికే పకువులకాపరి, (గౌమకాపరి వీరంతా వుండగా వ్యవసాయం చేసేవారే కాపు కులస్థులుగా ఎండుకు ఏర్పడ్డారు అంటే వ్యవసాయం _ప్రధాన వృత్తి కాబట్టి వ్యవసాయం చేసే రెతులు కాపులయ్యారు. రాజుకి వ్యవసాయ ఆదాయమే ముఖ్యమయినది. భూమిని పాలించేవాడు '“భూపు'. కాపు కష్టపడితేనే రాజుకి సంపద అని దీని అర్థం. -

“అన్నీ పండించిన కాపువానికి అన్నమే కరువు.

అన్నీ పండిస్తున్నా పన్నులకు కొంతపోతుంది, వృత్తుల వారికి కొంత పంపక మవుతుంది. దాన ధర్మాలకు ఇంకొంత, ఇలా చివరికి కాప్తకి తిండే కరువవుతుంది.

“కాప వానిని, కందిగింజను వేచక చవిగాదు" ఇందులో “చవి అంటే రుచి అని అర్థం. కందులను దోరగా వేపి పప్పు చేసారు ఇలా చేసిన పప్పు వండికే రుచిగా వుంటు=ది. అయితే కాపు నానిని వేపడ మంటే ఏమిటి? జాధ పెట్టాలనా? ఇది తాళ్ళపాక

122 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత అన్నమాచార్యుల కీర్తనలో (పయోగింప బడింది. ఇదే అర్ధంలో ఇంకో సామెత,

“కాపుకు నెనరులేదు, కందికి చమురు లేదు” అని.

“నెనరు అంటే నీతి. అయితే దేనిని గురించి నీతి వుండాలి? పండిన పంటలో కొంతభాగం పన్నుగా వసూలు చేసేవారు. అటువం టప్పుడు పంట ఎంతో నిజంచెప్పేస్తే పన్ను ఆంతకూ చెల్లించాలి. అందు చేత పంట తక్కువచేసి చెబుతూ వుండాలి. కందిగింజతో చమురు అంటే నూనె పదార్థం లేనట్టుగానే కాపుకి పండిన పంట గురించి నిజం చెప్పడం కూడా లేదని అర్థం. అయితే. నిజం చెప్పించడానికి ఏవో బాధలు పెట్టివుండాలి. వాటినే “వేచడం'గా చెప్పి వుండవచ్చు. కాపును ఇలా వేపితేతప్ప చవిగాదు. పంట దాచడం కాపుకు అలవాటు అతడ్ని బాధ పెట్టి నిజం చెప్పించడం రాజోద్యోగుల కలవాటు. ఇలా జరుగు తుంటేనేగాని విషయానికి రుచిరాదని వ్యంగ్యార్థం.

“*కాపుకీ కరణానికీ జత, ఉలికీ గూటానికీ జత”,

కరణం పన్ను వసూలువే'సే ఉద్యోగి. ఇతడితో తగవుపడితే కాపు (బతుకలేడు. అందుచేత అతడితో స్నేహం చేస్తాడు.

“ఉలి ఉంటే రాతిపనులు చేసేటప్పుడు వాడే మేకువంటి పని ముట్టు. గూటం ఆంటే ఉలిపెన కొడుతూ పనితనం జరిపించేది. వీదయినా రాతిపని చేసేటప్పుడు ఉలిమీద గూటంతో కొడుతూ చేస్తారు. ఈ రెంటిలో ఏది లేకపోయినా పని జరుగదు. ఈ రెంటికి వున్న సంబంధం వంటిదే కాప్తుకీ కరణానికీ వుందని అర్థం.

ఇలా 'ఉలి' తోనూ “గూటం'* తోనూ కాపునూ కరణాన్నీ పోల్చ డాన్నెబట్టి ఒకనాడు రాతిపనులకుండే (ప్రాధాన్యాన్ని రెలియజేస్తోంది,

వీ. సరళాదేవి 1వ

“*హసీను హుసేను 'సేద్యంచే స్తే ముచ్చెలతో పంచుకోవాలి పంటను” అని సామెత.

హసీను హుసేను అనేవి ముస్హిం పేర్దు ముస్లింలుకూడా మనదేశంలో 'సేద్యంచేకారు. ఓరుగల్లు పతనంతోనే మనదేశంలో వీరు [పవేశించినా వ్యవసాయం చేయడానికి వీరికి భూమి ఎలా వచ్చింది ?

విజయనగర రాజులకాలంలో కొన్ని ముస్హిం దర్గాలకు దానా లందాయి. పెనుకొండలోని బాబయ్య అను తురకవలీ దర్గాకు సాథవ నరసింగరాయలు కొన్ని [గామాలు దానం చేశాడట. అంతేగాక తర్వాతి రాజులూ దానంచేశారు. ఇటువంటి [గామాలలో వీరు సేద్యంచేసి వుండవచ్చు. అయితే “ముచ్చెలతో పంచుకున్నారం టే" ఏమిటి? మార్పిష్టు చేయకుండా వెన్నులనే పంచుకున్నారనా లేక ముచ్చెలంటే తొడిమలనా అర్థం. తొడిమలనేవి కూరగాయలకూ;, పండ్దకూ వాడబడే మాట. పంట గింజల విషయంలో రెల్టలనే ముచ్చెలని అని వుండవచ్చును. పంట సరిగా పండనందువల్ల వెన్నులనే పంచుకున్నారని అర్థం. సేద్యం సరిగా చేతగాక పోవడంవల్ల పంట సరిగా పండలేదని అనుకోవాలి.

“కంపెనీ వ్యవసాయం ఖర్చులకే సరి అని సామెత. కంపెనీ అంటే ఈస్టిండియా కంపెనీ. పశ్చిమదేశాల వర్తకులు దానిని క్రీ.శ, 1600 లో స్థాపించారు. వీరుగూడా వ్యవసాయం చేశారు. పీరు వ్యవసాయం ఎందుకు చేశారు అనే [పళ కు. “వేరుళనగి ఆధారంగా కనిపిస్తుంది వేరుశనగ మనదేశపు పంట కాదు. పోర్చుగీసు వారు మనదేశానికి తెచ్చిన పంటి. (ప్రజలు వలసలు పోవడంవల్ల, వర్తకులు ఒక చోటినుండి మరొక చోటికి (ప్రయాణిస్తూ వుండడవల్ల అనేక పంటలు మన దేశానికి వచ్చాయి. అందులో వేరుశనగ ఒకటి దీని గింజ శనగగింజను పోలివుంది. ఆకులు కూడా శనగమొక్క కున్న ఆకులను పోలివుంటాయి. కాని కాయ వేరుకు కాయడంవల్డ్ణ వేరుశెనగ

వృత్తులకు సంబంధించిన సామెతలు

ఆంధ దేశంలో శాత వాహనుల కాలం నుండీ అనేక వృత్తి పనులు బయలు దేరాయి. ఈ పనులన్నీ మానవుడి అవసరాన్ని బట్టి బయలు దేరాయి. మానవుడు వ్యవసాయం మొదలు పెన్టేక ఈ పనులు మరింత వేగంగా వృద్ధి చెందాయి. పంటగింజలు దంచడానికీ విసరడానికీ తిరగళ్లూ, రోళ్టూ, రోకట్టా చేసాడు. వండుకొనడానికి కుండలు, లోహ పాాశతలూ తయారు చేసాడు. కట్టు కోడానికి బట్టలు నేసు కున్నాడు. పెట్టుకోడానికి నగలు చేసుకున్నాడు. ఉండడానికి ఇల్లూ, పండడానికి మంచమూ, ఇలా ఎన్నో తయారు చేసుకున్నాడు.

(గామాళ్లో వర్ణవ్యవస్థ అమల్లో వుంది. [గామ పంచాయతీ యీ వృత్తులకు రక్షణ నిస్తూ వ్యవస్థను ఆమలు జరిపింది. ఈ వ్యవస్థ ఎంత పటిష్టంగా అమలు జరుపబడేదో ఈ విషయం వల్ద తెలుస్తోంది.

కీ.శ. &ఈవ శతాబ్దంలో పాలించిన భోజుడు “నౌకా నిర్మాణ శాస్త్ర'మనే (గంథం (వ్రాసాడు. ఇందులో వ్యడంగులు ఓడలు కట్టే కలపను (బహ్మక్ష్మతియ వైశ్య హద జఎాతులుగా విభజించే వారని [వాయబడింది. వీటిలో క్ష్యతియ జాతి కలపతో నిర్మింపబడిన ఓడ సమ్ముద యానములో అనుకూలంగా వుండేదట.

ఈ వ్యవస్థలో శ్యతియులు పాలకులు. (బాహ్మణులు మఠాన్ని పోషించే పురోహితులు, వీరు లేనిదే [గామంలో ఏ పనీ జరిగేదికాదు. పిర్ర వేదశాస్తాలు చెప్పుకుంటూ (బొతికేవారు. వక్తి పాలకులైన రాజులు భూమిని దానం చేసేవారు. అయితే భూమి రాజుది కాదు (పభుఠ్వానిది.

పీ. సరళాదేవి 127 దానం యిచ్చేరంటే దానిమీద వచ్చే పన్నులను అనుభవించ మని అర్థం, అందుచేత (బాహ్మణులు స్వయంగా వ్యవసాయం చేయలేదు యఖ “ాహ్మణ "సేద్యం బత్తెం చేటు” అని సామెత. ఒక మనిన్నికి ఒక పూటకు సరిపడే తిండి గింజలను, “బత్తెం అంటారు. (బాహ్మణుడు స్వయంగా సేద్యంచేస్తే ఒక పూటకు సరిపడే తిండి గింజలు కూడా పండవు. అన్న ఎ*ళాత ఈ సామెతలో వుంది. “ఆవుల సాధుత్వమూ _వాహ్మణుఎ పేనరికమూపోదమ” అని సామెత. గోవు సాధు జంతువు. దీనిని అనేక విధాల మానవుడు వుపయో గించుకున్నాడు. అయినా దాని సాధుత్వము పోటేము. (బాహ్మణులలో అందరికి దానాలు అందలేదు. అందుచేత (బాహ్మణులలో కొందరు శేదలుగానే వుండదేవారని ఈ సామెతవల్ల తెలుస్తోంది. “జగమెరిగిన (బాహ్మబణునికి జందెమేల” అని సామెత. జందెం వీసుకోవడమనేది (బహ్మణత్వాన్ని సూచించేదిగా వుంది. అయితే '“జగమెరగడం' అంటే ఏమిటి? అని ఆలోచిస్తే (దాహ్మ ణులకు ఆచారాలు పద్ధతులూ (ప్రత్యేకం ఏర్పడ్డాయి అనేది తెలుస్తోంది. వాటిని బట్టి అతడ్ని (బాహ్మణుడిగా గుర్తుపట్ట వచ్చును, అటువంటి వాడికి (పత్యేకం జందెం అవసరం లేదు ఆని తెలుస్తుంది. అయితే ఈ సామెతను ఏదయినా ఒక విషయంలో (ప్రతిభను చూపించే వార పట్ట వాడడం జరుగుతోంది ఇటువంటి _పతిభలు (బాహ్మణులలో కొందరు చూపించడం జరిగింది

128 తలుగు సామెతలు-సొంఘిక చర్విత

“విస్సన్న చెప్పినదే వేదం” అని సామెత

ఇందగంటి విశ్వపతి శాస్తు9లు చేద గతాలు చెప్పడంలో అందె వేసిన వారట. వారి పేరు మీద ఈ సామెత బయలు దేంందట అలాగే పోల్చడం జరిగి=ది.

“బులుసు లేని యజ్ఞం. బలుసులేని తద్దిన.” అని సామెత

“బలునుి అనేది ఒక ఆకుకూర. ఇది తద్దికంం భోజనాలకు ముఖ్యంగా వండే వారట. యజ్ఞయాగాది కార్యకలాపాలలో “బులుసు వారు లేకపోవడం గాని తద్దినం భోజనాలలో “బలుసు' వండక పోవడం గాని జరిగేది కాదట.

“నియోగి జాతి నిమ్మ కొయ్యజాతి” అని సామెత.

చాపక్య రాజులు కాలం నాటికి (వాహ్మణులు రాజోద్యోగాలు కూడా చేపట్టారు. చాపక్య రాజగు విమలాదిత్యునికి వజ్జియ (పెగ్గడ అనే (బ్రాహ్మణ మంతి వుండేవాడు. రాజరాజ నరేం్యనికి నన్నయ మంతి, నెల్టారు చోడరాజయిన మనుమసిద్ధికి తిక్కన మంతి, ఖడ్గ తిక్కన సేనాని. వీరిలా రాజోద్యోగాలలో నియమించబడటంవల్ల నియోగులయారు. నిమ్మచెట్టు కొమ్మల నిండా ముళ్ళు వుంటాయి. కొమ్మ పట్టుకుంటే ఈ ముషృ గుచ్చుకుంటాయి. అలాగే ఈ నియోగులు ముళ్ళ వంటి వారుగా పోల్చడం జరిగింది.

“నియోగి ముష్టికి బనారసు సంచి” అని సామెత,

కాకతీయుల నాటికి నియోగి వైదీకి కాఖలు (దాహ్మ ణులలో స్థిర పడ్డాయి. కాకతీయ రాజగు గణపతి దేవుడు (గామాళ్లోని కరణం పదవికి కూడా [బాహ్మణులనే నియమించి వంశపారం పర్యం చేసాడు. వీరిలా రాజోద్యోగాలు నిర్వహించడంవల్ద వారికి అభిజాత్యం పెరిగింది. ఆ తరు వాత రాజులు మారినప్పుడుగాని కుటుంబంలో వుద్యోగంచేసే వ్యక్తి చని

పీ. సరళాదేవి 1929 పోయినప్పుడుగాని కుటుంబ పరిస్థితి తారుమారయేది. ఆ తరువాత ఆ కుటుంబంలోని మనుషులు ఏ వుద్యోగానికీ అర్లతలేక తిధి వారనత్ష్మతాలు చెప్పుకుని (బతకడం జరిగింది. ఇదీ ఒక రకమయిన భికాటనమే. ఇటు వంటి భివాటనకు కూడా సంచిలేక ఇంటిలోని స్త్రీల బనారసు చీరలోని ముక్క-తో సంచి కుట్టి తీసుకు వెళ్ళడాన్ని ఈ సామెత తెలియజేస్తోంది.

బనారసు చీరలు నిత్యం వాడక పోవడం వల్ల చాల రోజులు వుండేవి నిత్యవాడకానికి బట్టలు లేనంత దీన స్థితి వచ్చినప్పుడు ఆ చీరలు తీయవలసి వచ్చేది. “కట్టుడు చీర లేని నాడు పట్టుచీర బయ టకు వస్తుం”దని సామెత. దీనిని బట్టి సంచి కుట్టడానికి గుడ్డలేక బనారసు చీరలోని ముక్కతో సంచి కుట్టి భిక్షాటనకు వచ్చాడంటే చాలా దీన స్థితిలో వున్నాడని తెలియజేస్తోంది. ముస్టికి వచ్చినా పాత రాజో ద్యోగపు అభిజాత్యం మ్య్మాతం పోలేదన్న ఎగతాళిని కూడా ఈ సామెత సూచిస్తోంది.

“ఇదైతే వైద్య కట్నం అవైతే వైతరణీ గోదానం” అని సామెత.

(గామాళ్లో (బాహ్మణులు ఒక (పక్క వైదీక వృత్తితో పాటు ఇంకో పక్క వైద్యాన్ని కూడా చేసేవారని ఈ సామెత తెలియజేస్తోంది. వారే మరో [పక్క [ళాద్ధ కర్మలలో దానాలు కూడా పష్టేవారు. వైద్యం చేస్తున్నప్పుడు రోగం తగ్గి రోగి బాగువడితే వైద్యానికి (ప్రతిఫలం ముడుతుంది రోగం ఎక్కువయి రోగి చనిపోతే శాద్ధ కర్మలు జరిపించే టస్పుడు గోదానం లభిస్తుంది ఏమి జరిగినా (బాహ్మజుడికి నష్టం లేదని తెలియజేయడంతో పాటు, అన్ని విషయాలను ఒకడే జరిపిస్తే వుండే పరిస్థితిని అపహాస్యం చేయడం కూడా వుంది.

అయితే “వైతరణీ గోదానం” అంటచే ఏమిటి? హిందూ మత సాంప్రదాయాల (పకారం మృతుని సద్గతి కోసం కొన్ని దానాలు ఇవ్వ

లి

"80 తెలుగు సామెళలు-సొంఘిక చరిత బడేవి. అటువంటి దానాలలో గోదాన మొకటి ఈ గోవు తోక పట్టుకుని యమలోకం మధ్యలో వున్న వైతరణీ నదిని దాటి సులువుగా మృతుడు స్వర్గలోకం చేరుకుంటాడట. చార్మితకంగా ఆది మానవుడు మృతుని సమాథిలో ఆహారాన్నీ, బట్టలనూ, ప్మాతలనూ వుంచడం జరిగింది ఈ భావమే ఈ ాద్ధ కర్మ లలో ఇచ్చే దానాలలోనూ కనిపిస్తుంది. ఆహారం కోసం గోవునూ, కొత్త బట్టలనూ; లోహ ప్యాతలనూ ఇవ్వడంలో కనిపిస్తుంది. ఆంధదేశంలో భూమీ అంతటా ఒకే రకంగా లేదు. ఎత్తయిన పర్వలా లున్నాయి. దట్టమయిన అరణ్యా లున్నాయి. నదీ తీర భూము లున్నాయి. పొడవయిన సముద తీర పాంతమూ వుంది. ఆయా [(పాంతాలలో ఒకే విధంగా జీవన అవకాకాలు లేవు అందుచేత వ్యవసాయ అవసరం కోసమే గాక ఆయా [ప్రాంళాలలో లభించే వస్తువులను బట్టి, జీవించే అవకాళాన్ని బట్టి కూడా జీవన విధానం బయలు దేరింది. ఉదాహరణకు సమ్ముద తీర _పజలు ఉప్పు చేసి (బతికేవారు. ఆ ఉప్పు యితర ప్రాంతాలకు రవాణా చేయాలి. ఈ విభంగా బిట్ల మొదటి వ్యాపార వస్తువు ఉప్పు అయి వుండవచ్చు. “ఊపివ వుంటే ఉప్పు అమ్ముకొని (బతకవచ్చు” అని సామెత. ఇందులో “అమ్ముకొని అనడంవల్ల కొనడం అమ్మడం అనే వ్యాపారానికి సంబంధించిన కార్యకలాపాలు ఉప్పువల్ద బయలు దేరాయని తెలుస్తుంది అయితే “ఊపిరి వుంపి అనడంలో మానవులలో జీవన భ్యదత లోపించిందనీ యుద్ధాలు, తుఫానులూ, వరదలూ మొదలయిన ఏదో వొక భయం మానవుని నిరంతరం వేధించేదనీ అనిపిసుంది. అందుకనే ఊపిరి ఉండాలేగాని వుప్పు అమ్ముకొని అయినా [బతక్ర వచ్చు అని తెలియజేస్తున్నాడు. చ ఉప్పును సముుద తీర్మపాంతాల నుండి

పీ. సరళాదేవి 181 లోభాగాలకు తీసుకు రావడం కూడా ఒక జీవన్మరణ సమస్యగా తోచి వుండవచ్చు.

అన్నిటికన్నా సులువుగా తయారయేది వుప్పు అందరికీ అవసర మయినది 3ప్పు. అందుచేతనే ఉప్పు ఇచ్చుకోవడ మన్నది స్నేహం లేక బంధుత్వాన్ని కలుపుకోడానికి సూచనగా భావించ ఐడు తున్నది ఈ సంబంధాలను అంగీకరించని వారిపట్ల ఈ నాటికీ వుప్పు అప్పుగా నయినా యివ్వరు, పుచ్చుకోరు.

“ఉప్పు యిచ్చి పొత్తు కలుపు కున్నట్టు" అనే సామెత ఈ భావాన్ని బలపరుచుతోంది. ఈ విధంగా వుష్పును ఆధారం చేసుకున్న అనేక నమ్మకాలు ఈ నాటికీ ఆచరణలో వున్నాయి. ఏదయినా వ్యాపార వ్యవహారాలకు సంబంధించిన వార్తలు తెలిసినప్పుడు “ఉప్పు అయింది అనీ, ఆ వార్త తెచ్చిన వాడిని “ఉప్పందించేశాడు' అనీ అనడం వుంది. పిల్లలు “ఉప్పాటి ఈనాటికీ ఆడుతుంటారు. దీనినే 'ఉప్పన బట్రైలాటో అని నాచన సోముని ఊత్తర హరి వంశములో చెప్పడం జరిగింది. ఈ విధంగా ఉప్పు రవాణాకు అనేక విధాల (ప్రాముఖ్య మేర్పడింది.

“ఓడలు బండ్డగును, బండ్లు ఓడలగును” అని సామెత,

సమ్ముదాంతర ప్రయాణాలకు ఓడలు ముఖ్య సాధనం. క ళంగాం[థ యుగంలో, కాకతీయుల, రెడ్డిరాజుల, విజయనగర యుగంలో నౌకా వ్యాపారం విరివిగా సాగేది. కళింగ గాంగ రాజుల కాలంలో "00.800 మంది మనుషులు పజ్హే ఓడలను తయారుచేసే వారట. అటువంటి పెద్ద ఓడలను సముద తీరంలోనే నీర్మించవలసి వుంటుంది. ఆందుకు కావల సిన కలపను బండ్ర మీద సమ్యుదతీరానికి రవాణాచేసేవారు. ఆ విధంగా బండ్లు తెచ్చిన కలప ఓడగా తయారయింది. గానీ ఆ ఓడ సముద్రపు తుఫానులో చిక్కుకున్నప్పుడు ముక్క చెక్కలయిపోతుంది. అందులోని

1శీల్లీ తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత సరుకంఠా సమ్ముదంలో మునిగి పోగా చెక్కలు మ్మాతం వొచ్దుకు కొట్టు కుని వసాయి. దొరికిన ఆ ముక్కలు మళ్ళీ ఓడను చేయడానికి చాలవు గానీ బండ్రు చేయవచ్చును.

ఈ సామెతలోని భౌతికార్థం యిదే అయినా; లొత్వికంగా చూస్తే ఆనాడు సముుద వ్యాపారం చాల సాహసంతో కూడుకున్నది. (ప్రయాణ సదుపాయాలు తక్కువ. [ప్రమాదాల నెదుక్కొనే జ్ఞానం తక్కువ. అందుచేత ఆ [పయాణం స్మక్రమంగా సాగితే వ్యాపారం లాభించి సామాన్యుడు కూడా ధనవంతుడయిపోతాడు లేదా ఓడ సము్ముద మధ్యంలో మునిగిపోతే ఎంత ధనవంతుతై న సొమాన్యుడయిపోతాడు అని తెలియజేస్తుంది.

“కలిమిలేములు కావడి కుండలు” అని సామెత.

ఇందులో "కావడి అనేది సామాన్యుడు సరుకును మోసి తీసుకు వెళ్టి రవాణా సాధనం. భుజం ఆధారంతో ఓ కర వుంటుంది. ఆ కరకు యిటూ అటూ వున్లైలు కట్టి, ఆ వుట్టాలలో సరుకు నుంచి తీసుకు పోయేవారు. కలిమి లేములను కావడితో పోల్చడాన్ని బట్టి ఇది ఒకే రేఖ మీద వుండే స్థితులుగా భావించడం జరిగిందని తెలుస్తోంది. పావు లూరి మల్లన గణితంలో కావడి (పస క్రివుంది.

అయితే ఈ *“కలిమి దేనికి సంబంధిఎచినది? కావడిలో పశువు లకు, పంటలకు సంబంధించిన ఏ వస్తువునయినా వుంచవచ్చును, అటు వంటప్పుడు కావడితో పోల్చిన ఈ కలిమి దేనికి సంబంధించి వుండ వచ్చును |

“కలిమి లేకుంటే కులం గవ్వచేయదు” అని సామెత.

కళింగ గాంగ రాజుల కాలంలో గవ్వలు ముళ్యాలు నాబెములుగా వాడేవారు. ఈ సామెతను బట్టి 'గవ్వ' అనేది అన్నిటి కన్నా తక్కువ

పీ. సరళాదేవి 188. విలువగలది అనేది అర్ధమవుతుంది. అయితే నాణాల వాడకం వ్యాపారం లోనే వుండేది నిత్వవాడకంలో వస్తు మార్పిడే వుండేది.వేమన పద్యాలలో కూడా గవ్వ (_పసకక్తి వుంది. “గజపతింట నెన్న గవ్వలు చెల్లవా? ” అన్నాడు. వేమన 18వ శలాబ్టివాడు ఆనాటికి కూడా గవ్వలు నాజెంగా చెలామణి అయ్యేవని దీనిబట్టి తెలుస్తోంది. “గవ్వ సేయనివాడు' అంటూ ఎందుకూ పనికిరానివాడిని తిడుతారు. కులానికి విలువ కలిమి వల్లనే లభిస్తుందని దీని భావం. కలిమిలేనినాడు కులం గవ్వపాటి చేయదని చెప్పడం జరిగింది,

“ఒడ్డు చేరేదాక ఓడ మల్లయ్య, ఒడ్డు చేరాక బోడి మల్టయ్య"” అని సామెత.

“బోడి అంటే గూని అని ఆర్థం. ఓడ (పయాణంలో వున్నప్పుడు 1పాణము, సరుకు, ధనము అన్నీ ఓడ సరంగు చేతిలో వుంటాయి. అందుచేత అప్పుడు ఓడను నడిపే సరంగు యొక్క అవసరం కనిపి. సుంది. ఎంతో అభిమానంతో గౌరవంతో చూస్తారు. “ఓడ మల్లయ్య'గా: గు ర్తింపబడుతాడు. ఒడ్డు చేరాక. అతడి అవసరం తీరి పోతుంది. అప్పు డతడి గూని కనిపిస్తుంది. అందుచేత బోడి మల్హయ్య అయిపోతాడు. అవసరాన్ని బట్టి సాగే మానవుడి మనస్రత్వాన్ని తెలియజేస్తోంది సామెత.

ఇటువంటిదే “గట్టు చేరినంత పుట్టివానికి బొమ్మ గట్టి నట్టు” అనే సామెత.

ఇది “రాధికా స్వాంతనములో (పయోగింపబడిన సామెత. వెదురు దబ్బలతో అల్లి పైన చర్మము కప్పి కుట్టబడిన సాధనాన్ని “పుట్టి అంటారు. ఇది ఏరుదాటడానికి వుపయోగించేవారు. మొత్తం నాశనం చేశా డనడానికి “పుట్టి ముంచేశాడని, “పుట్టి మునిగిపోయినట్టు ఎందుకా అరుప్పులుి అని అనడం వాడుకలో వుంది,

184 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత యుద్దంలో విజయము పొందినవాడు ఓడిన తన (పత్వర్థిని ధ్‌ ॥ ణి అవమానించుటకై బొమ్మ గళ్టేవాడట. దీనినిబట్టి “బొమ్మగట్టుట అందే అవమానించుటకు అని తెలుస్తున్నది. “కమ్మ కట్టుట అని విశాఖపట్నం జిల్లాలో అంటారు. గట్టు చేరిన తరువాత ' పుట్టి నడిసపేవానిని అవమానిస్తా రని బి అర్థం. కార్యసాధన కోసమై ఇతరులను కీర్తించి పని పూర్తయిన తరువాత ముఖం చూడనివారిని ఈ సామెతతో పోల్చుతారు గాని పస్తుతం ఈ సామెత వాడుకలో లేదు. ఇదేరకం భావం అనేక సొమెతలలో వుంది. “వీరు దాటేక తెప్ప తగలేసినట్టు” అని సామెత, ఇందులో “తెప్ప' అంటే ఏమిటి? “తగలేసినట్టు' అనడంవల్ద ఈ తెప్పలను చెక్కతో చేసివుండాలి. చర్మంతో చేయడంవల్ల “పుట్టి కాలదు. కాబట్టి చెక్కతో చేసిన ఏరుదాటే సాధనాన్ని “తెప్ప' అనడం జరిగింది. ఏరుదా టేక తగలేస్తాడనడం మనిషిలోని స్వార్థపరతను కెలుపుడు చేస్తుంది. ఏరు దాటవలసిన ళన అవసరం తీరిపోయిందనే తప్ప ఇతరుల కోసం అది వుంచాలన్న బుద్ధిలేదు. ఆంయధదేశంలో వ్యాపారము వుంది, “కొంగ కొక చెరువనీ లేదు, కోమటి కొక వూరనీ లేదూ” అని సామెత, కొంగ ఒకచోట స్థిరొంగా వుండదు. చేపలకోసం చెరువులు తిరుగుతూ వుంటుంది. కోమటి కూడా ఒక ఊళ్ళో స్థిరంగా వుండకుండా పూరూరు తిరుగుతూ వుంటాడు? అయితే ఎందుకు తిరుగుతూ వుంటారు? అంటే వ్యాపారం నిమిత్తం. ఆనాడు వ్యాపారం ఒకచోట స్థిరంగా వండి

వీ. సరళాదేవి 195 వేసేదిగా లేదు. పశువుల మీద సరకువేసి వూరూర తిరిగి చేయవలసేదిగా వుంది ఈ విషయాన్ని తెలియజేస్తోందీ సామెత.

కోమట్లు రెడ్డి రాజుల కాలానికి వైశ్యులలో చేరారు.

“సింగినాదము జీలకజ్ఞ్జ” అని సామెత.

ఆంధదేశంలో జీలక(ర పండదు. దీనిని తీసుకొని వచ్చిన వర్త కులు [గామంలో (పవేశించగానే బూరలను వూదే వారట. ఇవి దుప్పి కొమ్ములతో చేసిన వగుటవల్ల వీటిని శృంగ నాదము అనేవారు. అది [క మేపీ సింగినాదమయింది ఈ బూరల నాదం వినిపించగానే (ప్రజలు జీలకర కొనుక్కోడానికి వెశ్ళేవారుట. ఆ తరువాత ఈ బూరాలను వివాహములలోనూ,ఉత్సవాలలోనూ వుపయోగించేవారుట [1పారంభములొో ఆ నాదము విని జీలకజ్జ వర్తకులు వచ్చేరనే అభ్మిపాయంతో వెళ్ళిన [ప్రజలకు నిరాశ ఎదురయేదిట. అందువల్ద అదేమిటని అడిగిన వాకికి “సింగినాదం జీలకజ్ఞ అనడం జరిగింది. ఆనాటి నుండి నమ్మకం లేని మాటలను వినినప్పుడు ఈ సామెత వపయోగంచడం జరుగుతుంది.

“అమ్మే దొకటి అసిమిలో దొకటి” అని సామెత.

ఇందులో “అసిమి” అంటే మూరెడు వెడల్పు గజము పొడవు గలిగి మథ్య జానెడు సందు గలిగి అనేక అరలు కలిగిన పెద్ద గోన సంచి. అంచులో సరుకు వేసుకుని ఎద్దుమీద గాని గుఖ్లముమీద గాని వేసుకుని [గామాలకు తోలుకుని వెళ్ళేవారుట అయికే మచ్చుకు చేతి సంచిలో కూడ కొంత సరుకును వేసుకుని చూపించే వారుట. అమ్మడానికి చూపించిన ఈ సరుకును వేరుగానూ అసిమిలోవున్న సరుకు వేరుగానూ వుండే దని ఈ సామెతవల్ల తెలుస్తోంది అంటే వ్యాపారంలో మోసాలు జరిగేవని తెలుస్టోంది.

186 తెలుగు సొమెతలు= సాంఘిక చర్మిళ

“లాభం లేనిదే సెట్టి వరదను బోడు” అని సామెత.

“సెట్టి అనేది వ్యాపారులలో (పభుత్వ (ప్రతినిధి బిరుదు. ఈ బిరు దాన్ని వీరశై వులగు బలిజలు ధరించేవారు. బలిజలు కూడా వ్యాపారం చేసేవారు కాబట్టి “బలిజసెట్టి' అనేవారు ఆ తరువాత కోమట్లు కూడా బిరుదం ధరించి *కోమటి సెట్టి'గా గుర్తింపబడేవారు. కాబట్టి సెట్టి అనేది వ్యాపారస్తులను తెలియజేసే సూచనయింది.

గాలి వానలకు చెట్ట కొమ్మలు విరిగి: చెట్టుపడిపోయి వరదలలో కొట్టుకొని వచ్చేవిట. వ్యాపారస్తుడయిన సెట్టి వరదలలో వెళ్ళి అవి సేక రించి వ్యాపారం వేసేవాడు. వ్యాపారం చేస్తూంది లాభనష్టాల జేరీజుకు అలవాటయిన తరువాత సెట్టి ఏ పనయినా ఆ దృష్టితోనే చేస్తాడని తెలియజేస్తోంది.

“అసలు కంటే వడ్డీ ముద్దు” అని సామెత.

వడ్డీ వ్యాపారస్తుల మనస్తత్వాన్ని తెలియజేస్తుం దీ సామెత, [కమం తప్పకుండా వడ్డీ చెల్లించే బాకీదార్దను అసలు చెల్లించ మని ఎన్నడూ అడగరు, వడ్డీ చెల్లింపులో ఏ మాతం ఆలస్యం జరిగినా బల (ప్రయోగంతో వసూలుచేస్తారు. ఈ వడ్డీ అనేది వీరికి నిరంతరోదాయం. అందుచేత అసలు మీదకన్నా వీరికి వడ్డీ అంటేనే ముద్దు.

“ఎన్ని వన్న లెట్టినా తె డ్ఞేగానే” అని సామెత.

ఇందులో తెడ్డుఅనేది క్యరతో చేసిన గరిటె, “వన్నె అంటే రంగు. ఈ గరిటెలకు అనేక రంగులను పూసి తయారు వేసేవారు. తెడ్డు _. ఏగాని = తెడ్డేగాని. “కాని అనేది [బిటిషు వారి పాలనలో చలా మణిలో వున్న నాణెం. ఇది రూపొయిలో 64వ వంతు. కానీకి మూడు దమ్మిడీలు, రెండు దమ్మిడీలు ఒక ఏగాని. రూపాయికి 1952 దమ్మిడీలు, అంటే రూపాయకు 96 ఏ గానీలు.

పి. సరళాదేవి 187

“*వడ్డ బళ్తుడా ఓరి నాయన్న

వడ్డింపు కోసమని తెడ్ప్కాక్కటియ్యి”ఆని ఒక జానపద గేయంలో వుంది దీనిని బట్టి ఈ తెడ్డను కొనుక్కునేవారు ఎన్ని రంగులు పూసి తయారుచేసినా దీని విలువ *వగాని"కి మించేది కాదు అని ఈసామెత వల్ల తెలుస్తోంది. అలంకరణ మీద విపరీతమైన శద్ధ చూపించే వారిని ఈ సామెత నుపయోగించి ఎగలాళి చేస్తారు.

ఇవి గాక పని పాటులకు సంబంధించిన అనేక వృత్తులు ఆంధ దేశంలో బయలు దేరాయి. అందులో మొదటిది రాతి పరికరాలు చేసే వృత్తి రాతితో చేసిన తిరగళ్లూ, రోళ్లా, రోకళ్లూ నూతన శిలాయుగం లోనే మానవుడు ఉపయోగించాడు.

“ఆళ్ళు కొత్ర్తవిగానీ తిరగళ్ళు కొతవా? అని సామెత,

ఇందులో “ఆష్మి ఆరిక అనే చిరుధాన్యం. ఈ గింజమైన ఆరు పొరలు వుండడం మూలాన విసరడం కష్టం. అందుచేత వీటిని విసర డానికి పత్యేకం పెద్ద తిరగళ్ళు వుంటాయి. ఆపని తప్పించుకోడానికి తిరగలిపైన నెపంవేసే వారయి వుంటుంది. మానవుడికి పరికరం ఆలవా టవ్వాలి. అలా ఆలవాటయినప్పుడు దానిని సులువుగా వుపయోగించ గలడు. అదే భావంతో ఆళ్ళు ఏ ఏటికాయేడు పండి కొ తవవులాయి, గానీ తిరగళ్ళు పాతవే కదా పనికేమిటి ఆటంకం అని ఈ సామెతలో వినిపిస్తుంది.

అయిశ్రే ఈ ఆరికను విసిరేవారా దంచేవారా అనేని సందేహం. “ఆరిక కోస్తే ఇల్లంతా పొట్టు. దంచితే దొడ్డి అంతా పొట్టు” అనేది సామెత. దీనినిబట్టి ఆప) దంచేవారని తెలుస్తోంది. ముందు సామెతను బట్టి విసిరేవారని తెలుస్తోంది. వీటినిబట్టి ఈ ధాన్యాన్ని కొన్ని చోట్ల నిసరడమూ కొన్నిచోట్ల దంచడమూ జరిగి వుండవచ్చును.

188 తెలుగు సామెతలు=సాంఘిక చరిత జంర్చెద్రాప్పరం రాచ్చిప్ప” అని సామెత.

“'సెదాపురం నెల్లూరు జిల్లా పెదగూడూరుకు పడమట పన్నెండు కిలోమీటర్ల దూరంలో వుంది. అరిగిపోనటువంటి గట్టిరాయి. ఇక్కడ దొరుకుతుంది. వీటితో రాతిచిప్పలు తయారుచేస్తారు ఈనాటికీ ఈ రాతి చిప్పల వాడకం వుంది.

“సన్నెకల్లు దాచితే పెండి ఆగునా” అని సామెత.

ఈ సన్నెకల్లు అనేది ఏదయినా పదార్థమును మెత్తగా నూరుకోవ డానికి ఉపయోగించే రాతీపలక. ఇది దాచితే సపెండ్రి ఆగునా అనే (పళ్న రూపంలో అడగడాన్ని బట్టి ఆగదు అనే భావం వున్నట్టుగా తెలుస్తుంది.

టబ బ్‌ అశ

అయితే ఈ సన్నెకల్లుకీ పెళ్ళికీ సంబంధ మేమిటి అనే ఆలోచన వస్తుంది. ఆర్య సాం్యపదాయిక పెళ్ళిళ్ళలో సప్తపది ముగిసిన తరువాత ఈ సన్నెకల్లు మీద పెళ్ళికూతురి పాదం పెట్టి తొక్కిస్తారు. దీని అర్ధం ఈ రామువలె నీ మనస్సును ధృఢపరచుకొని శీలమును రక్షించుకొమ్మని చెప్పడమట. అయితే హిందూకాస్త రీజ్యా సప్తపది ముగిసిన వెంటనే వివాహం పూర్తయివవ్రే కాబట్టి సన్నెకల్లు దొచినంత మా[ఠాన (ప్రమాదం. లేదట. ఆ సమయానికి పక్కింటి నుండయినా దానిని తెచ్చి .కార్య [క్రమము పూరి చేస్తారట

వివాహ కార్యక్రమానికి ఎటువంటి ఆటంకమూ లేనప్పుడు సన్నె కల్లు అవసరం, దాచిలనే భావం ఎందుకు రావాలి ? చార్మి తకంగా దాని భావమేమిటి ?

సన్నెకల్లు స్రీలకు మా[తమే వవయోగపడే గ్భృహ పరికరము. వివాహం తరువాత శ్రీలకు ఇటువంటి పరికరాలు ఇవ్వడ మనే ఆచారం ఒకప్పుడు అంటే రాతి ఫరికరాభు విరివిగా వాడే దశనుండే వండి వుండవచ్చును,

పి. సరళాదేవి 189

వేదకాలంనాడు కూడా స్త్రీలువాడే యిటువంటి పరికరాలు న్త్రీల ఆధీనంలోనే వుండేవని చర్యిత చెబుతోంది. స్రీ వాడే యిటువంటి పరిక రాలను పుట్టింటినుండే తెచ్చుకునేదని వొక జానపదగేయం చెబుతోంది. అందులో-

*నా చేతి రోకళ్ళు నబ్దరోక ళ్ళు

చేయించు అన్నయ్య చేవరోక ళు

చేయించు అన్నయ్య వెండి పొన్నుల్ట”

అంటూ అన్నగారిని చేయించమని అడుగుతోంది స్రీ కిచ్చే యిటు వంటి గృహోపకరణాలను ఈనాడు “సారో అని అంటున్నారు.

అలా ఆ న్త్రీని ఇంకో పురుషునికి ఇవ్వడం ఇష్టంలేని యువకుడు ఆ స్త్రీ కివ్వడం కోసం తయారుచేసిన సన్నెకల్టుని దాచివేయడం జరిగి వుండవచ్చు. అయినా ఆ వివాహం ఆగకుండా జరిగిపోయింది. మళ్ళీ మళ్ళీ అటువంటి ఆటంకాలు జరుగుతూ వుండడంవల్ల “ఆ పనిముట్లను 'పెళ్ళితంతులోనే ఒక భాగంగా చేసి అందరి దృష్టిలోనూ వుంచేయడం జరిగి వుండవచ్చు. .

ఇటువంటిదే. ==

“నం[డొయి దాస్తే కూతురి పెళ్ళి ఆగునా” ఆనే సామెత,

ఈ శిలావస్తువుల [ప్రమేయం' ఇంకా కోన్ని శుభకార్యాల్లో వుంది.

గృహ్మపవేశ సమయంలో మొదటి గుమ్మం దాటగానే పెళ్ళి కూతురి కుడిపాదం మొదట సన్నెకల్టు మీదే వేయిస్తారు. అంతేగాక చంటిపిల్లలను వుయ్యాల్లో పెట్టేటప్పుడు మొదట సన్నెకల్లు మీద నూరే పాతం వుయ్యాల్లోవేసి తీసి ఆ తరువాత పిల్లలను వేస్తారు " అయితే శుభకార్యాల్లో ఏీటినిలా తొక్కినా, సాధారణ దినాల్లో వీటికి పాదం తగిలితే కళ్ళ కద్దుకోవడం కూడా. ఈనాటికీ వుంది ఈ

నాటికీ ఇలా ఈ రాతి పనిముట్ల పట్ల మానవులకు ఒక పవ్మిత భావం పొలే చంపే ఈ రాతి సనిముట్టు అనేక వేల సంవత్సరాల పాటు మానవుడికి అత్యంత వుపయోగకారిగా వుండేవనే అర్థమవుతుంది,

నూతన శిలాయుగంలోనే మానవుడు కుండలు చేయడం నేర్చు

కున్నాడు. ఇనుము తెలుసుకున్నాడు. నూతన శిలాయుగపు చివరి దశ లోనే మానవుడు కుండలు చేసే సారె తెలుసుకున్నాడు. (క్రీశ. తీవ కతా బ్దం నొటికి కుమ్మరులు హస్తనై పుణ్యం సంపాదించేరుట.

“కుమ్మరి. వారింటి పెండ్రికూతురు ఆవం కట్టకు రాక ఏడకు బొతుంది.”"

వృత్తి పనులకు సంబంధించిన స్త్రీలు ఘోషా పాటిస్తే జరుగదు. పురుషులతో పాటు స్త్రీలు కూడా సమానంగా పనిచేయాలి. వివాహమ యిన కొత్తలో కొన్ని రోజులు ఇంట్లో ఉన్నా (కమేపి వారి వారి వృళ్తు లలో పొటుపడక తప్పదు. చః సత్యాన్ని తెలియజేస్తుందీ సామెత.

“కుమ్మర వీధిని కుండలమ్మి నట్లు” అని సౌమెత,

“కమ్మర వీధిని సూడులమ్మి నట్టు” అని సామెత.

ఈ వృత్తుల వారందరూ వొక (ప్రదేశంలో నివసించడం అవి (క్రమేపీ వారి వృత్తి పనులకు సంబంధించిన వీధులుగా వీర్పడ్డాయి. కుమ్మర వీధిలో నివసించే వారందరూ కృమ్మరులే. ఆందుచేత అక్కడ కుండల లోటు లేదు. అలాగే కమ్మర వీధిలో అందరూ కమ్మరులే. కమ్మరి ఆస్తి కొలిమి. ఆందులో అన్ని రకాల ఇనుప సామానులను తయారు చేసుకోగలడు.

కాకతీయుల కాలం నాటికీ వృత్తుల వారందరికీ (వత్యేకం వాడలు ఏర్పడినట్టుగా తెలుస్తోంది. మేదరి వాడ, కర్మాటక వాడ, మేసారి వాగ,

పీ సరళాదేవి [శ 1 అక్య్థాల వాడ మొదలయిన కొన్నివాడలు ఓరుగంటి సమీపాన వున్నట్లు [కీడాభిరామంవల్ల తెలుస్తోంది.

“కుమ్మరావంలో రాగిముంత లేరగలమా?” అని సామెత.

మట్టితో కుండలను అనేకంచేసి అన్నీ పేర్చి మొత్తంగా కాల్చే పద్ధతిని “ఆవం' అంటారు. ఇటువంటి కుమ్మరావంలో కుండ దొరకు తుంది, రాగిముంత దొరకదు. అయితే ఇలా కుండలను తయారుచేసి కాల్చేటప్పుడే మానవుడు మొదటగా లోహం అలుసుకున్నాడని చార్మిత కుల భావన.

కుండలను కాల్చేటప్పుడు మట్టితో కలిసివున్న -తోహం కరిగి, పారి, ఒక చోటచేరి చల్చారేక ఒక ఆకారంలో గట్టిపడడం చూసి లోహ వాడకం మానవుడు తెలునుకుని వుండవచ్చు.

“రాగి రాగోరును ఇనుము పోగోరును" అని సామెత, ఆంధ్రదేశంలో రాగి లోహం చాల తక్కువగా చొరికేది. అటువంటప్పుడు రాగిని గురించి బయలుదేరిన ఈ సామెత కర్థం' ఏమిటి? ఇనుముతో చేసిన వస్తువులు త్వరలోనే తేమకూ గాలికీ తుప్పుపట్టి పాడయి. పోతా యనీ రాగి వస్తువులు అలాగాక శ్లుభంగా ఉంటాయనీ చెప్పడం కావచ్చు.

“క్రదురు; కవ్వము ఆడితే కరువేలేదు” అని సామెత.

ఇందులో “కదుకు' అంటే ఏకుల నుండి దారము తీసేది ఆంధ దేశంలో (పత్తి బాగా పండుతుంది ఇక్కడ శీతోస్టస్థితికి ఇక్కడ నుండి ఎగుమతి అయే (పత్తి బట్టలకు విదేశాలలో మంచి గిరాకీ వుండేది.

కాక తీయుల, రెడ్డిరాజులకాలం నాడుకూడా నూలు బటల

ల వ్యాపారం అధికంగా వుండేది. “పల్నాటిలో రంభల్రైన ఏకులె వడకున్‌” అని శ్రీనాధుడు చెప్పాడు.

149 తెలుగు సామెతలు-సౌంఘిక్‌ చర్మిత “కవ్వము" ఆంటే మజ్జీగ చిలికేది. అంటే అదే సమయంలో పశువుల పాడికి కూడా (ప్రాముఖ్యము ఇవ్వబడేది. ఇలా కదురు, కవ్వము ఆడడము అంటే పనిచేసినచోట కరువు వుండదు అని చెప్పడం జరిగింది. “తల్లిని పోలు బిడ్డా నూలును పోలు వీరా” అని సామెత. నూలులో అనేక రకాలు వుండేవనీ. ఏ దారంతో నేసిన చీర, ఆ రకాన్ని తెలియ జేసేదనీ తెలుస్తుంది వీటినే ఈనాడు నంబర్లుగా చెబుతారు.

“సాలెవాని భార్య సరిమీద పడ్డది” ఆని సామెత,

కాకతీయుల నాటికి నేసేవారు కొన్ని కులాలుగా ఏర్పడ్డారు. అంచులో 'సాతె ఒటి. |

దారాన్ని కావలసిన పొడుగు వెడల్పులో సర్ది అమర్చడాన్నే “సరిోఅంటారు. ఇది బట్ట నేయడానికి ఆఖరు దశ ఈ సరిని మగ్గాని కమర్చిబట్ట నేయడమే తరువాయి పని అందుచేత ఈ సరిని సరి చేసేవారుఇంకో పనిని చూడలేరు. రోజంలా ఈ పనితోనే సరిపోతుంది. సౌలెవానిభార్య సరి మీద పడ్డదంటే ఆ పనికే వుండి పోయిందని అర్థం.

“సాలెవాని ఎంగిలి ముప్పది మూడుకోట్ల దేవతలూ మెచ్చుతారు” అని సామెత, -

“సరో ని ఏర్పాటు చేసినప్పుడు దారపుపోగు తెగిపోతే నాలికతో చేతిని తడిచేసుకుని అతుకుతాడు. లేకపోతే దారము అతకదు. వారి ఎంగిలి తగిలింది కాబట్టి ఆచారవంతులయినా బట్టను వాదక పోవడం జరుగలేదు. ఆపని అక్కడ తప్పనిసరి కాబట్టి దేవతలే అంగీకరించారని అర్థం

ఆయితే పత్తి బట్టలను రోజూ వుతికి ఆరవేస్తూండాలి. అందుచేత 'చాకలి' అవసరం కలిగింది.

పీ. సరళాదేవి . 148

“రెంటికి చెడ్డ రేవడు వలె” అనేది సామెత.

రేవడు అంపే చాకలి. వీరు రోజూ పొద్దున్నే [గామస్టులు విడిచిన బట్టలన్నీ సేకరించి ' ఏటి వడ్డుకు పోయి వుతికి ఆరగట్టి సాయంగతానికి తెచ్చియిచ్చేవారు. ఇలా ఒక చాకలి ఏటిలో బట్ట లుతుకుతున్న సమయంలో, అప్పటికే వుతికి వొడ్డున ఆరగట్టిన బట్టలు గాలికి ఎగిరి పోతున్నాయట. అవి తెచ్చుకోడానికి వుతుకుతూ వుతుకుతూన్న బట్టలు వదిలి పరుగెత్తాడట. అలా పరుగెత్తినా గాలికి ఎగిరిన బట్టలు అందలేదట. సరికదా. ఇటు ఏటిలో వుతుకుతూ వదిలిన బట్టలు నీటివాలుకు కొట్టుకుపోయాయట. ఈ విధంగా చాకలి రెండు విధాలా నష్టపోయాడు. అయితే ఇందులో తెలిసిన విషయ మేమిటంటే ఏటి వొడ్డునా నదుల వొడ్డునా బట్ట లుతికి తెచ్చేవారు. ఈ స్టలాలనే '“చాకిరేవులు ఆరటారు.

“శ్రీ చన రెంటికిం జెడిన

.. రేవడ నౌదునెరుయో మృగేషణా [” అని పెద్దన గారు మను చర్మితలో ఈ సామెత నుపయోగించారు. అంటే ఆనాటికి దీనికి సంబం ధించిన కథలు కొన్ని జరిగి వుంటాయన్న మాట. లేకపోతే ఇది ఈ రకంగానే (ప్రయోగించడానికి ఆవకాశం లేదు.

"థ్రీ కృష్ణదేవరాయలు కటకముమై దండయ్య్మాతకు బయలు దేరారట. ఆలా బయలుదేరేటప్పుడు మంచి శకునంకోసం నగర [పొంకాలు గమనించారట. ఆనాడు తెల్లవారురూమునే ఒక చాకలి మైల బట్టలను బండపై వుతుకుతూ ఆ శబ్దం తాళంగా

“కొండవీడు మనదేరా కొండపల్లి మనదేరా కాదని వాదుకువస్తే

• కటకం దాకా మనదేరా

14 తెలుగు సామెతలు-సాంమఘక చర్మిత

అని పాడుకుంటూ వున్నాడట. ఆ వెంటనే రాయలు దండ యా[తకు బయలుదేరాడట. దీనినిబట్టి చాకళ్ళ తెల్పవారు[ూమునే రేవ లళో పని (పొరంభించేవారని తెలుస్తోంది.

“పనిలేని మంగలి పిల్లితల గొరిగాడటి”' అని సామెత.

మంగలికి పనిలేక పోవడం ఎందుకు ఏర్పడింది ? దేశంతో మహ మ్మదీయులు (పవేశించేవరకూ పురుషులు కూడా జుత్తు 'పెంచుకునేవారు. వీరి (వవేశం ఓరుగల్లు పతనంతో జరిగింది. అంటే శ్ర. శ 19వ శబలాబ్ద ములో మహమ్మదీయులు దేశంలో (పవేేంచారు. అంతవరకూ తలలు గొరిగించుకోవడ మనే (పశ్నే లేనప్పుడు పిల్లితల గొరగడ మనే భావం ఎందుకు వచ్చింది ?

అంటే అప్పటివరకూ మంగలికి కొన్నిపనులు వుండేవి. అవి గడ్డం గీయడం, ఇంకోటి -_

“మంగలిని చూచి ఎద్దు కాలు కుంటినదట” అని సామెత.

ఎందుకు కుంటింది? అంటే కాళ్ళకు ముల్లు గుచ్చుకుంటే మంగలి తీయడం జరిగేది కోతికి గుచ్చుకొన్న ముళ్లును మంగలి తీసిన కథ ఆంధ్రదేశంలో ప్రసిద్ధం. దీనిని బట్టి ముల్టుతీసే పని వుండేది. మంగలిని చూసేసరికి ఎద్దుకి ముల్లు జ్ఞాపకం వచ్చి అసంకల్పితంగా కుంటేది. ఈ విధంగా మంగలి పనిని తెలియజేసింది.

ఇవిగాక ధనవంతులు, రాజులకూ వొంటికి నూనె పట్టించి స్నానాలు చేయించడం వగైరా లుండేవి,

ఆ తరువాత తలలు గొరిగించుకోవడం (ప్రారంభమయింది. విజయనగర రాజుల కాలంలోనే క్షారశాలలు [పారంభమయాయి. ఆ సమయానికి మంగలిచే సే పాతపనులు తగ్గిపోతున్నాయి, కొత్తవి ఇంకా సరిగా ఏర్పడలేదు. ఇటువంటి. సందిగ్ధ పరిస్థితిని తెలియజేస్తోందీ

పి. సఠళాదేవి 145 నామెత, సృక్రమమయిన పనులు లేకహావడంతో తోవీతోచని పనులు ఏవో చేస్తున్నాడని తెలియజేయడానికి పిల్లితల గౌాతిగా డనడం జరిగింది

“మంగలి పాత, చాకలికొ త్త” అని సామెత.

రోజూవస్తున్న వాడి అనుభవంవలన మంగలికి తన దస్గరికి వచ్చిన మనిషి యొక్క- తల కొలత, ఆకారం అన్నీతెలుస్తాయి. దానిని బట్టి ఆ ముఖానికి తగినట్లు ముఖం యొక్క- తీరుకు తగినట్టు క్షారం చేయగలడు. అదే (పతీసార మంగలిని మారిస్తే ఆ విషయాలు అవగాహన గాక సరిగా క త్రిఎంచలేడు. అందుచేత ఎప్పుడూ ఆలవాటున్న పౌత మంగలి దగ్గరికే క్షారం నిమిత్తం పోవాలని సూచించబడింది.

అలాగే చాకలి కొత్తవాడయితే బట్టలు పారేయ్య కుండా శభంగా వుతికి సకాలానికి తెస్తాడు. పాతవాడవుతున్నకొద్దీ అజా([గత్త ఎక్కువ వుతుంది. అందుచేత చాకలిని ఎప్పటి కప్పుడు కొత్తగా మారుస్తూండాలని చెప్పబడింది.

కానీ ఈ పరిస్థితికి అవకాశం లేదు. వీరు వృత్తుల వారు. ఒక్కో (గామానికీ ఒక్కో. వృత్తికి సంబంధించినవారు కొన్ని కుటుంబాలవా రుంటారు. వార్డు ఆయా (గామాలలో స్థిరనివాసు లై వుండేవారు. 1గామంలోని వారందరికీ వీరూ, వీరందరి (గామంలోని వారూ తెలుసూ పుంటభ్రారు.

ఈ కారణాలవల్ల విజయనగర రాజ్యపతనం వరకూ ఈ సామెత కవకాళం లేదు. ఆ తరువాత స్వయం పోషక [గామవ్యవస్థ ?ధిలమయింది. అప్పుడు ఈ వృత్తుల వారిని మార్చగలిగే ఇవకాళకాలు కలిగాయి కాబట్టి ఈ.సామత ఆ తరువాతి కాలం దయి వుంటుంది.

ఢీ తెలుగు సామెతలు-సొంఘిక చరిత

“కంసాలి బడ్జె నమ్ముతున్నాడు లక్క రేకుండా చూడరా అన్నాడట” అని సామెత,

బంగారు, వెండి నగలుచేసేవాడు కంసారి ఈ నలు చేసే టప్పుడు కొంత బంగారాన్ని వెండిని కాజేసేవాడు ఈ నగలు చేసేటప్పుడు కూడా వీలయినంత గుల్లగా చేసి అది తెలియకుండా లోపల లక్క పెడా లాడు. ఈ ఎషయాన్ని తెలియజేసేదే ఈ సామెత, కంసాలి బజ్టైనమ్మి నప్పుడు అతడి స్వభావాన్ని తెలియజేస్తూ ఆ అలవాటు చొప్పున బజ్జైకు కూడా లక్కంపెట్టి వుంటా డని అపహస్యం చేయడమే ఈ సామెతలో తెలుస్తోంది.

"చాప చింపి చదరో అల్లినట్టు” అని సామెత,

చాప నలుగురు కూర్చునేందుకు సరిపోయేది. చదర ఒక్కరికి మ్యాతమే సరిపోయేది. నలుగురు కూర్చునే చాపను చింపి ఒక్కరు కూర్చునే చదర అల్హడం తెలివి తక్కువ తనం, ఆలివి తక్కువ తనాన్ని తెలుపుతోం దీ సామెత.

బుద్ధుని కాలంనాడే వృత్తుల వారందరూ సంఘాలుగా ఏర్పడ్డారు. వాటిని “నిగమాలు, శికాయాలు' ఆంటారు. కాతవాహనుల నాడు ఇటు వంటి సంఘాలను *“శేణు లనేవారు. (పతి (శేణికి [గామపంచాయితీలో (పాతినిధ్యం వుండేది. [గామాధికారితో కలిసి ఈ (శేణులు [గామ పాల నలో పాల్గౌనేవి. ఇలా [గామ సమిష్టి జీవిత నిర్వహణకు సాయపడే వృత్తులవా రందరికీ ఈనాము భూము లుండేవి. ఈ భూముల పెన నామ మ్మాతపు పన్ను వుండేది, లేక అసలే పన్ను వుండేది కాదు. ఈ భూము లను (గ్రామస్థులే తమ పకువుల సహాయంతో దున్ని పెడుతూ వుండేవారు. తూర్పుగోదావరి జిల్టా (దాత్షారామ సమీపంలోని ఎడంపల్టి (గామంలో ఛెలిక, కుమ్మరి, కమ్మరి, కంసాలి, కంచరి, మంగలి, చాకలి, మేదరి, చర్మకారులకు మాన్యాలిచ్చినట్టు తూర్పు చాపక్యుల శాసనం వుంది.

పీ. సరళాదేవి 147 *" కాకతీయుల నాటికి ఈ వృత్తుల వారందరూ కులాలుగా స్టెర

పడ్డారు. వీరిలో ఏ కులానికి ఆ కులపద్ధతులూ అలవాట్లూ ఏర్పడ్డాయి. వీటికి వారి ఆర్థికస్థాయి కూడా తోడ్చ్పుడింది. ఇవి ఎలా వున్నాయో చూద్దాం.

“కూడు వుంటే కులగోతాలెందుకు ?”

అనేక మంది కూడు వుండడమే [ప్రధానంగా భావించేవారు. అంటే చాలామందికి నిత్యమూ కూడు దొరకడమే గగనమయ్యేది. కూడును గురించిన పోరాటమే తప్ప వారిలో వారికి కులాల పట్టింపు వుండేది కాదని తెలుస్తోంది.

“కూడుండగానే కులాల వాళ్ళ కుడిపెట మారదు

పనిపాటలు చేసుకునే శ్యూదకులాల శ్రీలు కుడిమైట వేస్తారు. ఈ పద్ధతి ఈనాటికీ కొన్ని జిల్లాలలో వుంది. వీరిని కులాలవాళ్ళు అనేవారని ఈ సామెతవల్ల రెలుస్తోంది. అయితే 'కూడుండగానే' అందే ఏమిటి ? ఒకప్పుడు చిన్న రైతులుగా వుండిన రెద్ధు; కాపులు మొదలయినవారు [క మేపీ భూములను కొనుక్కుని సంపద అధికం చేనుకునేవారు. వీరు ఆ తరువాత సంపన్నులయినా వారి ఇండ్హలోని స్రీలు మాాతం కుడిమైట వేసుకునే అలవాటు మార్చలేదు. ఒక ప్పుడు ఈ కుడి, ఎడమ పెటల విషయంలో పోట్లాట జరిగి మ్మదాసు 'హెకోర్టుతో తీర్పు పొందారట. దీనినిబట్టి ఎడమపైట అ్యగవర్హాలవారు వేసేవారని తెలుస్తోంది.

““కుంచెడుంటే కుడికొప్పు అడ్జెడుంటే ఎడమ కొప్పు” అని సామెత.

ఈ సంపన్నతకు కూడా ఒక కొలమానం చెప్పబడింది. “కుంచె డుంబె' అని “అడ్జెడుం టే" అని అన్నాడంటే ఈ విషయం తెలుస్తుంది. ఆయితే ఈ కొలత దేనికి? _- పండే పంటకా? తినే తిండికా? వండే

148] ఇలుు సామెతలు -సాంఘీక చర్మిత్‌ వంటకా ? అనే [పశ్న బయలుదేరుతుంది. దీనికి మవకొన్ని సామతలు సాయం తెచ్చుకుందాం, . “న్రబరా తిండికి తూమెడు, మానవతికి మానెడు” అని సామెత. ఈూమెడు, మానెడు అంటూ తిండికి కూడా కొలమానం చెప్పడం జరిగింది. తూములో మాన 16వ వంతు. ఆంటే తిండిపోతు తినే తిండిలో మామూలు క్రికి 18వ వంతు సరిపోతుందని ఆర్థం, అంతేకాదు _

“అ త్తకొక రోగం నాకొక రోగం అడ్డెడు తపేలాకు ఏ రోగమూ లేదు” ' అని సామెత. ఇందులో కూడు వండేగిన్నెక్కూడా కొల మానంచెప్పబడింది. ఒక కుటుంబం ఒక రోజుకు వండే తిండి గింజలకు బే సంపన్నతలో అంతరాలు చెప్పడం జంగింది

జ!

కుడికొప్పు సాధారణంగా కలవారింటి స్రీలు పెష్టేవారు. దీనిని బట్టి రోజుకు కుంచెడు గింజలు వండడం అనేది సంపన్నతగా” పరంగణింపబడేది అనీ తెలుస్తోంది కుంచములో సగము అడ్డ. “అడ్జెడు తపేలాకు ఏరోగమూ లేదు" అని కోడలు అనడంవల్ల ఎక్కువ సామాన్య కుటుంజాలు అడ్జెడు గింజలు వండేంత జనాధా కలిగి పుంచారని తెలయసోంది. వీరు ఎడమ కొపప్‌ పెట్టుకుంటారు.

వీరందరూ గాక దేశంలో అస్ప్పళ్యులు కూడా వున్నారు ఈ అస్పృవ్యలు చయవలసిన పనిని “వెట్టి అనేవారు. వీరు మూడు రకాల వెట్‌ చేయవలసి వచ్చేది.

ట్‌

“వెట్టికి వెల యేది ?”* అని సామెత.

“పట్టి. అం టేనే- వెల లేనిది తేక వెల ఇవ్వనిది. వీళ్ళ చేసే సేవకు (ప్రతిఫలం లేదు. అయినా వీరు రాజుకు సేవ చేయాలి. (గామానికి సేవ చెరు లి. తమలో తాము కూడా సహాయం చేసుకోవాలి. ఈ (శమకంతా

పీ సరళాదేవి 149 (వతివలంగా వదో కొంత ముట్ట జెప్పేవారు లేవా వా ఇంటిలో జరిగే శుభకార్యాలకు తిండి పెక్టువారు. ఈ విషయం-

“పప్పుహాటికి ముందు వెట్టి మూటకు వెనుక వెళ్ళ మన్నారు అనే సామెత చూస్సే తెలుస్తుంది.

ఈ శుభకార్యాల్లో పప్పు వండుతారు. అందుచేత అటువంటి భోజ నానికి ముందు వెళ్ళమని, ఆ తరువాత మూటలుమోసే పనికి (ప్రతిఫలం ఉండదు కాబట్టి వెనుక వెళ్ళమని చెప్పడం జరిగింది. అంటే ఈ వెట్టి పట్ల వారిలో అసంతృ ప్తి బయలుదేరింది అది తప్పించుకోడానికి దారులు చూడడం జరుగుతోంది.

“దంచినమ్మకు బొక్కిందే కూలి” అని సామెత.

(గామాలలో పంట గింజలు దంచేవారు. ఈ దంచడం వెట్టి సనులలో ఒకటి, దానికి కూలి లేదు. అందుచేత దంచుత్తూ. దంచుతూ పచ్చిగింజలే తినేసేవారు. ఇటువంటి పక్కదారులు వెల్టిచేసేనారు సరించేవారు, అనుసరించడం జరిగేది.

“*మాదిగవాని (బతుకు మదురుమీది గడ్డి ఒకటి” అని సామెత,

దినిని బట్టి వీరిని గడ్డిపోచగా పేరిగణించేవారు అని తెలుసోంది.

“ఒంగలేనివాడు దొంగళ్లో చేరాడు” అని సామెత,

*“ఒంగలేనివాడు అంటే సోమరి దొంగతనము చేయడానికి శరీ రాన్ని వంచి పనిచేయనక్కరలేదు. బాటసారులను దోచి తినడమే కాబట్టి సోమరురే దొంగలవుకారని ఈ సామెతలో చెప్పబడింది.

కాని దొంగతనము కూడా ఒక కళగా, వృత్తిగా కవుల వర్ష నలలో చేరింది. ఈ దొంగల నుండి (గామాల్ని రక్షించడం కోసం (వక్యేకం “తలారి పదవులు ఏర ఎడ్జాయి.

150 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత “దొంగిలించబోశతీ మంగలం దొరికిందట” అని సామెత. ఇందులో 'మంగలం'అం టే మూకుడు. ఎంతో సంపద దోచుకుందా

మనుకుంటే అంచనాలు తప్పి కేవలం మూకుడు మ్మాతమే దొరికిం

దనడంలో అపహాస్యం వుంది. దొంగయొక్కం తెలివితక్కువతనాన్నిః చేతకానితనాన్ని తెలియజేస్తోందీ సామెత.

“ఇంటిదొంగను ఈశ్వరుడై నా పట్టలేడు” అని సామెత.

ఆంధదేశంలో కుటుంబాలు ఉమ్మడి కుటుంబాలు, ఒక్క యింటిలో నివసించేవా రందరికీ ఒకరి విషయం ఇంకొకరికి బాగా తేలు స్తుంది. ఒకరి బలహీనతను ఆధారం చేసుకుని ఇంకోరు లాభం పొందొ లని చూస్తుంటారు. ఉదాహరణకు అ త్త న్మిదపోవడం తెలుసుకుని కోడలు దాచిన ఫలహారాలు గుటకాయ స్వాహా చేయవచ్చు. భర్త మరపును ఆధారం చేసుకుని భార్య భర్త జేబులోని డబ్బు కాజేయవచ్చు. అడి గితే అదేమో నాకు తెలియదంటారు. బలహీనతల ఆధారంగా ఈ దొంగ తనాలు జరగడంవల్ల ఎవరూ తెలునుకోలేరు అని ఈ సామెత తెలియ జేస్తోంది.

“దొంగకు తేలుకుట్టినట్టు” అని సామెత.

తేన, పురుగులూ గూళ్ళలోను, మూలగా వుండే (పదేశాలలోనూ చేరులాయి. ఏదయినా దాచవలసినప్పుడు ఎవరికీ తెలియకుండా వుండడం కోసం వస్తువులను గూళ్ళలోనే దాస్తారు. ఏదమునా దొరకక పోతుందా అని గూళ్ళలో వెతికేవారికి అక్కడ వున్న తేలు కుడితే ఏడిచి గోల పెట్టలేని పరిస్థితి వస్తుంది గోలపెట్టి ఏడిస్తే ఇంట్లోని వారందరూ మూగు లారు. ఎక్కడ కుట్టింది ? ఎంచుకు కుట్టింది ? వంటి (పశ్నలు వేహైరు. వాటికి జవాబు చెప్పేటప్పుడు దొంగతనం చేయాలనే తన భావం బయటపడుతుంది. అందుచేత గట్టిగా ఏడవలేక లోలోపలనే బాధ

పీ సరళాదేవి 151 పడుతూ వుండాలి. వదయినా దుర్చుద్ధితో వున్నప్పుడు చాని కడ్డం తగి లిశే ఈ సామెత నుపయోగిస్తారు.

“ఓదె ౩ శ్రేదొంగ పరిగేకుకొనేవానిని దండించినట్టు"అని సామెత.

పంట కోసిన తరువాత తడి ఆరడానికి వెన్నులను. చేలలో అక్కడక్కడ కుప్పలుగా వేస్తారు. వాటిని “ఓదె' లంటారు. కోసిన చేలలో చెదురుమదురుగా పడిన వెన్నులను “పరిగి లంటారు. దీనిని బట్టి పంటలను దొంగతనం జేసేవారని తెలుస్తోంది. అయికే ఎన్ని పరిగ లేరినా ఒక పూటకు రాదు, అదే ఒక ఓదెను దొంగిలిస్తే కొన్ని రోజు లైనా జరుగుతుంది. అందుచేత ఇద్దరిలో “ఓదె' దొంగదే పెద్ద చేయి.

ఇద్దరూ దొంగలేగాని పెద్దదొంగ తన దొంగతనాన్ని మరచి చిన్నదొంగను శిక్షించాడనడంలో తనుచేసింది గుర్తుచేసుకొమ్మనే బోధన వుంది. తను మంచిగా వున్న తరువాతనే ఇతరులను విమర్శించాలన్న నీతిబోధ వుంది.

“తురకల సేద్యం పెరికల పాలు” అని సామెత.

మహమ్మదీయులు భూములను ఆకమించి వ్యవసాయం కూడా చేశారు అని ఈ సామెత వల్ల తెలుస్తోంది. కంచర గాడిదకు రెండు వైపులా వాలు నట్టు బస్తాలలో వేసే బరువును “పెరిక” లంటారు. ఇది కాకతీయుల నాడు వాడుకలో వంది. ఇలా బరువును తూచే పేరే తర్వాత కంచరగాడిదలను సెంచేవారికి చెంది వారు పెరికలు అనే కులంగా తయారయి పుండవచ్చు. వీరిప్పుడు విశాఖపట్నం జిలాలో వున్నారు “పెరికల పాలి అనడం వల్ల వీరు దొంగతనాలు చేసి (బతుకు సాగించే వారు అని తెలుస్తోంది. అయికే తురకలు చేసిన సేద్యాన్నే వీరెందుకు దొంగతనం చేసివుంటారు అని ఆలోచిసే మహమ్మదీయ చదారుణాల వల్ల పీరు నష్టపోయి వుండవచ్చు. ఆ (కోధంకొద్టి వీరు తురకలు చేసిన సేద్యాన్నే దోచుకొనడం జరిగి వుండవచ్చు.

159 తెలుగు సామెతలు -సొంఘిక చర్చిత “మోకా లెత్తు వ్మిగహముం టే మొలలోతు కూడు” అని సామెత ఈ సామెత దేవాలయాల (ప్రాముఖ్యాన్ని ' తెలియ చేస్తోంది. (క్రీ ఈ 11 వ శతాబ్దం నాటికే శైవ, వెష్ణవ మఠాలు ఆధిపత్యంలోనికి వచ్చాయి. పంచలోహాలతో దేవుళ్ళ వ్యిగహాలు చేసేవారు. ఈ దేవుళ్ల వైభోగం కోసం రాజులు ధనవంతులు గో, హిరణ్య, చూదానా లనేకం చేశారు. అందు చేత మధ్యయుగంలో దేవాలయం సాంస్కృతిక కేర్యదం అయింది. ఇందులో సంవత్సరం పొడవునా ఉత్సవాలూ, పండుగలూ [వదర్శనలూ జరిగేవి. హరికథ, పురాణ్మశ్రవణం; పంచాంగ (శ్రవణం సంగీత, నాట్య (పదర్శన లుండేవి. ఇలా దేపుడి ఆంగరంగ వై భోగం కోసం అర్చకులు; వాద్యగాం[డ్రు, వేళ్ళలూ "వుండేవారు. దీని నాధారం చేసుకుని స్మతవులూ, పాఠశాలలూ నిర్మించబడ్డాయి. వాటిని నిర్వహించే వారుండేవారు. దేవాలయ భూములను పండించడానికి రైతులూ, తోట కాపర్గులూ, పకల కాపరులూ వుండేవారు. దేవుళ్ళ ఆభరణాలు చేసే కంసాలు లుండేవారు. 18వ శళలాబ్దంలో ఆం్మధలో పర్యటించిన మార్కో పోలో ఇక్కడి రత్న ఖచిత్తములై న వెండి, బంగారు నగల్ని ఎంతో (పళంసించాడు. దేవాలయాలలో వెండి, కంచు, రాగి, ప్మాతలుచేసేవారు. దీపాలకు నూనెనూ, నైవేద్యానికి నేతిని సరఫరా చేసేవారూ, దేవుళ్ళ వాహనాలు నిర్మించే వ్యడంగులూ, మత్మపచారం చేసే దాసర్లూ, జం గాలూ ఇలా దేవాలయం ఆధారంగా అనేక మందికి శీవ కోపా లభింఛ్లేది. మోకాలు ఎత్తు విగహముంటే. దీనిని ఆధారు పశుకుని ఇంత కార్య (క్రమం ఏర్పడుతుంది కాబట్టి కూటికి కరువుండదని సామెత, “గోడ వుంటే చితము గీయవచ్చు” అని సామెత. విజయనగర రాజుల కాలంలో చ్మితలేఖనము చాలా అభివృద్ధి చెందింది. దేవాలయాల గోడల మీద, భవనముల గోడల మీద రంగులతో చ్మితాలను చితించేవారు లేపాక్షి దేవాలయ గోడలపెని “ఇటువంటి

పీ. సరళాదేవి 159 చ్కితాలు ఈనాటిక్షి- వున్నాయి. కృష్ణ దేవరాయల భవనంతోనూ, రాణుల, వేశ్యల ఖవనాలంచదు కూడా- చిలాలు (ాయిఎచుకొనే వారుట. అయితే దేవాలయ గోడల మన పురాణ గాధలు చ్మితించేవారు. రాయల భవనంలోని గోడ పైన రాజుయొక్టం తండియొక్క, దేళంలోని వివిధ జనుల ఆకారాలు చ్యితించారుట: వేళ్ళుల ఇండ్లలో గోపీ కృన్లుల కేశీ విలాసాలు చ్వితించేవారుట అంటే ఈ చిితాలు వారి -బారి అభిరుచుల ననుసరించే వుండేవి.

రాయల కాలంలో దసరా పండుగ మవిొో వైభవంగా జరుగుతూ వుండేద. దీనిన్‌ చూడడం' కోసం దూరతీరాల నుండి దూరదేళాల నుండి జనులు ,వచ్చేవారుట. సెన్యానికి (పాముఖ్య మిచ్చిన పండుగ ఇది. 'అ౬దుచేత చనుగులను గుురాలను అఆంకరించి పేద్ద మైదానంలో నలిపే వారుట. ఈ విన్యాసాలను చూడవచ్చిన పజల కోసం ఆ మైదానంలో అయిదు లేక ఆరు అంతస్తుల భవనా లెన్నో వుండేవిట. ఆ భవనాలలోని గోడలపై మనుష్యులు, జంతువులు, ఈగలు, నత్తలు అతి సుందరంగా చ్మితించబడ్డా యని పీన్‌ అనేవాడు (వాకాడు. అయ్యలరాజు నారాయణ కవి వాసిన “హంస వింశతి అనే (గంథంలో కూడా ఈ గోడ మీది చ్మితాలను గురించిన (పసక్తి వుంది.

“వర్ణముల గూర్చి చిప్పల వాగె లునిచి

చిత్తరువు (వాయు గుళ్ళలొ చిత ఘనుడు” అని.

నారాయణ కవి 18వ శతాబ్దం వాడు. అంటే ఆనాటికి కూడ ఇలా గోడల మీద చితాలు వాయించుకునే అభిరుచి వుంది. ఆ కాలంలో సంపన్నుల ఇండ్ర గోడలమైనా దేవాలయ గోడలమైనా చి్కతాలు (వాసే వారుట. గోడ వుంటే చాలు చ్యిలాలు _,వాయవచ్చు అని అనుకోడం జరి గిందంపటే ఈ యభిరుచి చాలా ఎక్కువగానే వుండేదని తెలుస్రోంది ఇలా చ్యితాలను వేయడానికి “ముచ్చేవారు' అనే వారుండేదారట,.

154 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత

ఇవేగాక (పజల మానసి కోల్లాసాన్ని అనుసరించి జానపద కళా రూపా లనేకం కాకతీయుల నాటికి పెంపొందాయి. వీధి భాగవవాలు, యక గానాలు, తోలుబొమ్మ లాటలూ, దొమ్మరి ఆటలూ, గేయ కథలూ చెప్పే వారు. ఇలా అనేక కళ్శాపదర్శనలు జరిగేవి ఒక్కొక్క. పద్ధతిని సౌంతం చేసుకొని (పదర్శించేవారు ఒక్కో కులం వారుగా (పసిద్ధి చెందారు. యక్షగానాలు “జక్కులు (పదర్శించేవారు. పిచ్చుకుంట్లు, పంబలవారూ, జాంజవ దాసులూ, మాలదాసర్లూ, వీఠ ముష్టులూ జానపద గేయ కథలు చెప్పేవారు.

ఈ విధంగా విజయనగర పతనం నాటికి అనేక పనులు బయలు దేరి ఆ యా పనులు చేసేవారు (పత్యేక కులాలుగా ఏర్పడ్డారు, వారు చేసే పనులలోనుంచి, అలవాట్లలోనుంచి, ఆచారాలలోనుంచి సామెతలు బయలుదేరి ఆ యా నిషయాలను తెలియజేస్తున్నాయి

కుటుంబానికి సంబంధించిన నా పాతలు

“ఒంటి కంటె జంట మేలు” అని సామెత.

ఇందులో జంట అనేమాట శ్రీ, పురుషుల సంబంధాన్ని అనుస రించి బయలుదేరిన మాట. ఒంటి [బతుకుకన్నా జంట (బతుకే మంచిది అని ఈ సామెత తెలియజేస్తోంది. మానవుడు ఒకపక్క ఆహారోత్పత్తి సాధనాలు చేస్తున్నా ఇంకోపక్క కుటుంబాన్ని నిర్మించుకుంటూ వస్తు న్నాడు. కుటుంబంతో కలిసి ఉత్పత్తిని చేస్తూ సమాజాన్ని తయారు చేసుకున్నాడు. ఆంధ దేశంలో కాతవాహనుల నాడే సమిష్టి కుటుంబా లుంగేవని చర్మిత తెలియజేసోంది. _

“వనం విడిచిన పక్షి జనం విడిచిన మనిషి” అని సామెత.

ఆహారం, నీరు సమృద్ధిగా లభించి పచ్చని, చల్లని చెట్ట నీడలో నివసిస్తోన్న పక్షి వనాన్ని విడిచిందం టే (బతుకలేదు. అటువంటి పక్షితో జనాన్ని విడిచిన మనిషిని పోల్చడం జరిగిందంటే ఇది. ఏ దళకు చెందిన సామెత అయివుంటుంది? ఇందులో 'జనంి అనే మాట కర్థం ఏమిటి? అని ఆలోచించాలి.

ఆర్యుల రాకకు ముందు దక్షిణ భారతదేశంలో (ప్రజలు తెగల దశలో [బతుకుతూ వుండేవారు. క్రీ, శ, తీ వ శతాబ్దం నాటికి ఇటువంటి తెగలు 118 వుండేవని “ఇండికా అనే (గంథం తెలుపుతూంది. రక్త సంబంధం ఆధారంగా ఏర్పడిన కొన్ని గుంపులు కలిసి ఒక తెగగా ఏర్పడ్డాయి. (పతిగుంపుకు కొన్ని ఆహార జీవన పద్ధతులు వుండేవి. కొన్ని నమ్మకాలు, విశ్వాసాలు ఏర్పడ్డాయి. ఆ గుంపులోని వారంతా ఆ యా నిబంధనలకు లోబడే బతికే వారు. అంచువల్ల ఈ పద్ధతులకు

156 ఇెలుగు సామతలు-సాంఘిక చరిత చెందని (ప్రతిదాన్ని వారు శతృవుగానే భావించేవారు. అది మనిమైనా, జంతువైనా సరే ఈ నిబంధనలను అత్మీకమించి ఎవరైనా తప్పులు చేస్తే బహిరంగంగా మందలించి సరిదిద్దే వారు. మరీ క్షమించరాని నేరం చేస్తే అంటే ఒకరిని ఇంకొకరు చంపడం వంటి మహాపరాధం చేస్తే? గుంపులోంచి. వెళ్ళ గొప్టేవారు. ఇలా వెళ్ళ గొట్టడమం టే మృత్యువు నోటికి ఆందించడంగా వుండేది. ఆటువంటి వంటరి మనిషిని ఇంకెవరూ తమలో చేర్చుకునే వారు కారు. ఇటువంటి, దేళ బహిష్కరణ వంటి, శిక్షలు రాచరికంలో వున్నా ఆ బహిష్కరణ వల్ద ఆ మనిషి చనిపోవలసినంత అవసరం ఏర్పడలేదు, ఇంకో (పోంతం వెళ్లి (బతకగలిగేవారు. ఈ సామెతలో వనం విడిచి నందువల్హ అలమటించే లేక నశించే పక్షితో జనం విడిచిన మనిషిని పోల్చడాన్ని బట్టి ఈ “జనం' అనేవారు గణతంత వ్యవస్థలో (బతుకు తూన్న వారయివుంటారనీ ఈ సామెత ఆ వ్యవస్థను తెలియజేసేదని తోస్తురిచి. ఇటువంటి, జీవన పద్ధతులు ఈ నాటికీ బోయలూ, చెంచులూ, ఖోండులూ, సవరులూ, మొదలయిన జాతులలో వున్నాయి. గాని “వనం'గా చెప్పబడే దట్టమయిన ఆరణ్యాలు తగ్గిపోయాయి. “యిషి మూలం, నదీ మూలం, శ్రీ మూలం విచారించరాదు” అని సామెత. జ్ఞానార్టనతో మనిషి బుషి అవుగాడు. అతడి పూర్వ చర్మిత ఎలాంటీ దయినా బుషిగా మారినాక దాని ఆవసరం లేదు. బుష్షికి: అతడు చెప్పే సూక్తులనుబట్టి; విలువ నివ్వాలి. అలాగే నది అది ఎటువంటి అక్ముభదుయిన (పదేశంలో పుట్టినా సారి (ప్రవహించిన తరువాత, విశాలమవుయి తనళ్లో ముక్కాలు, రల్నాలు

పీ. సరళాదేవి- 167. వంటి పలువలను తీసుకువస్తుఎది కాబట్ట దాని మూ3ం తెలుసుకోవద్దని నీతి.

త్తి వ్యభిచారి అమినా ఆ దోషం ముట్టతో పోతుందని వాత్యాయనుడు స్యూతాలలో చెప్పాడు: ఒక స్రీ నచ్చినప్పుడు స్వీకరించడ మే తప్ప ఆమె పుట్టు పూర్వోత్తరాలను తెలుసుకోకూడ దని భావం.

అయితే ఎందుకు ఇలా తెలుసుకో వద్దని చెప్పడం జరిగింది అనేది, ఆలోచించవలసిన విషయం.

ఆదిలో మానవుడు అనేక హింసలు చేసాడు సమాజం' నిర్మించు కునే దశలలో అనేక అక్షమ సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాడు. ఆ హింసలవల్ల పళ్చాల్తాప్తడయి. బుషికావచ్చు. ఉదాహరణకు వాల్మీకి పూర్వజన్మలో బోయవాడు. అతడు తాను చేసిన హింసలవల్లనే జ్ఞానార్జన పొంది బుషి అయ్యాడు. అక్రమ సుఎబంధంవల్ల పుట్టినవాడై నా కర్దుడు వీరడయ్యాడు. అందుచేత మనిష్‌ (పతిభనుబట్టి గౌరవించాలే తప్ప' మూలఐ తెలుసుకో వద్దన్నాడు అలాగే స్రీ పురుషుల కామ సంబంధాలకు స్రీ మ్మాతమే కారణం కాదు కాబట్టి స్త్రీ మూలం కూడా విచారించవద్దనే సీతిని బోధిస్తోం దీ సామెత.

సమాజంలో ఒకప్పుడు స్వేచ్చావర్తులు అయిన స్రీ పురుషులు ఒక్కసారిగా ఒక పరిధికి లోబడి పోలేదు. అనేక దఫాలుగా, అనేక రకాలుగా యూ సంబంధాలు మారుతూ వచ్చాయి. ఇలా మారుతూన్న దశలో స్వేచ్చా వర్తనంపట్ట ఆసక్రిపోక కొన్ని పండుగల ద్వారా వీటిని అనుమతించ వలసి వచ్చింది. ఇవి కొన్ని సామెతలలో తెలుస్తున్నాయి.

“రవిక పట్టినవాడే రమణుడు" అనేద్తి సామెత.

దక్షిణ భారతదేశంలో కంచుకోత్సవం అని ఒక పండుగ జరుగు తుంది. ఆ పండుగనాడు శ్రీ లందరు కోవెలలోనికి వసారు పూజలూ,

158 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత పునస్కారాలు అయిన తరువాత వాము తొడుగుకొనిన రవికలు తీస్‌ ఒక చోట గుట్టగా పడవేస్తారు. తరువాత పురుషు లంఠా వవేశించి తలా ఒక్కొక్క- రవికెను అందుకుంటారు. ఆ రవిక ఎవరిదో ఆస్త్రీ ఆర్వాతి అంతా ఆ పురుమనితో గడపాలి వారిద్దరూ ఒకరి కొకరు నచ్చినా నచ్చక హషోయినా సరే ఆ ర్మాతంతా వారిద్దరూ సుఖపడవలసిందే. ఈ ఆచారాన్ని ఆధారం చేసుకొనే [కీ శ. 14వ శలాబ్దంబో పోతన భాగవతంలో (ఖీకృష్ణుడు గోపికల చీరలు దాబేయడమనే ఘట్టం వర్ణించి వుండవచ్చు. ఇటువంటిదే ఉత్తర భారతదేశంలో ఒక ఉత్సవం జరుగుతుంది. దాని పేరు “రామ మేలా". ఇది సంవత్సరాసికి ఒక్కసారే జరుగుతుంది. ఆ పండుగనాడు జనమంతా ఏటివొడ్డున జమ అవులారు ఆడవాళ్ళంలా ఎగువరేవున, మగవాళ్ళంతా దిగువరేవున వుంటారు. పుణ్యకాలం చూసు కౌని అటు ఆడవాళ్ళ ఇటు మగవాళ్ళు స్నానానికి నీటిలో దిగుతారు. అడవాళ్ళు స్నానంచేస్తూ వాళ్ళ రవికెలను నీటిలో విడిచి పెడతారు, కవి నీటిలో కొట్టుకొని వస్తూవుంటే ఇక్కడ మగవాష తలావొక రవి కెను ఆంచుకుంటారు. ఆ రవిక ఎవరిదైతే ఆస్త్ర్రీ ఆ ర్మాతి అతని సౌమ్ము. “పండుగ నాడూ పాత మొగుడేనా?” అని సామెత. ఏడాదికి ఒకసారి వచ్చే యిటువంటి పండుగలలో స్త్రీ తన రవిక ఎవరికి దొరుకుతుందో ఆన౨ ఆశతో ఎదురుచూస్తూ వుంటుంది. తన రవిక పట్టినవానిని వెతుకుంటూ వెళ్ళి చూస్తే తన పాత మొగుడే మనసు చిన హైవగా “పండుగనాడూ పాత మొగుడేనా?" అని నిరాశపడ్డదట. “యజ్ఞంచేసి రంకు తె బృకొన్నట్టు” అని సామెత, ఆటవిక దశలో మానవుడు నిప్పును నిలువ వుంచడమూ, ఆహారము సేకరించడమూ, జాతిని అభివృద్ధి చేయడమూ యజ్ఞంగా ఇావించేవాడు. వేదకాలం తరువాత ఇది మతపరమయిన కర్మకాండగా

పీ సరళావేవ 159 సమాజంలో “నియతి ఏర్పడుతూండంవల్ద స్వేచ్చా ఆహార విహారాలకు యజ్ఞం 'కే్య్యదమయింది. తరువాత ఈ యజ్ఞాలలో అనేక రకాలు బయలుదేరి వాటికి [కతువులు ఏర్పడ్డాయి. యజ్ఞం చేసే [పధాన పురుషుని భార్య యజ్ఞం వల్ల సోమిదేవి అవుతుందట. ఆమె తనకు యితర పురుషులతో ఉన్న కామ సంబంధాలన్నీ ఆ సమయంలో చెప్పేయాలట. సోమిదేవి అయిన తరువాత ఆమె అటువంటి సంబంధాలుంచుకోకూడదు. అశ్వమేధము; గోమేధము వంటి యజ్ఞాలలో పీరు గుజాలతోనూ, గోవులతోనూ సంబంధం ఏర్పరుచుకోవాలట. ఈ విషయాన్ని అవహే శన చేస్తూ “కలిగినమ్మ గాడిదతో పోతీ అదొక వతం, లేనమ్మ మొగుడుతో పోతే మోహం” అనే సామెత చెప్పబడింది.

“ఆలి రంకు దెల్బ ఎల్ల యజ్ఞంబులు తల్లిరంకు దెల్బతద్దినంబు” అని కీ శ 18వ శలాబ్దంలో నివసించిన వేమన యోగి అన్నారు.

తద్దినాలలో కొడుకు తడికి. పిండము. పెడుతూ ఒక వేళ తల్లి ఆకమ సంబంధాల వలన లాను అన్య వీజానికి పుట్టినా ఈ పిండం పేర్కొన్న ఈ పితరునకే చెందాలనీ మంతంలో చెబుళాడట. అంటే ఒక పక్క వివాహము, కుటుంబము ఏర్పడినా అన్ని వర్ణాలలోనూ ఇంకో పక్క- స్వేచ్చాకామ సంబంధాలుండేవని తెలుస్తోంది.

“*బ్రవ్రి పంచాయితీ రామాయణం; పాలి పంచాయితీ భారతం” అని సామెత,

ఆలిని గురించి తగవు రామాయణం, ఆ స్తిలోపాలును గురించిన తగవు భారతం అని చెప్పడం, ఆయితే యిలా చెప్పవలసిన అవసరం ఎందుకు వచ్చింది? అని ఆలోచిస్తే ఒక దళలో రామాయణం, భారతాల (శ్రవణం అధికంగా ఉండేది అవి విని విని విసుగెత్తిన వాడు “ఆ అంతా వింపే ఏముంది?” అని సామెత చెప్పి వుండవచ్చు. ఇదే ఇంకో రకంగా “రామాయణం రంకు, భారతం బొంకు అనడం కూడా వుంది

160 తెలుగు సామెతలు=-సాంమిక్‌ చర్మిత అయితే ఈ సామెత యలా బయిలుదేరడాన్ని ఇట్టి ౧ ర్యాభర్తం తగవులు, ఆదాయం వంతులను గురించిన తగవులు కూడా పంచాయితీ లో విచారణకు వచ్చేవని తెలుస్తోంది. అయితే “విందే భారతమే వినాలి, తింటే గారెలే తినాలో అని అనడం గూడా జరిగింది. అంటే అప్పటి మన స్తళ్వాన్ని బట్టి పరిస్థితిని బట్టీ.కూడా సామతల ద్వారా అభ్మిపాయ (పకటన చేసి వుంటాడని కుటుంబాలు ఉమ్మడి కుటుంబాలు. ఈ కుటు:బఎ యొక్క మంచి చెడ్డలకు కుటుంబంలోని [క్రమ పద్ధతికీ స్రై బాధ్యురాలు. అందు చేత ఇంటికీ, స్రీకి సంబంధించిన అనేక సామెతలు బయలుదేరాయి. “ఇంటిక్షళ -యిల్డాలు చెబుతుంది” అని సామెత. ఇంటి యొక్క. పరిశ్యభత, యింటిలోని వస్తువుల అమరిక, ఇంటిలో సీవసిస్తున్న మనుషుల (కమపద్ధతీ ఇవన్నీ యింటికశి అన బడులాయి. ఇవన్నీ- చూస్తే యిల్దాలు ఎటువంటిదో లెలుస్తుంది, అని తెలియ జేస్తుంది. “ఇంటికి దీపం యిల్లాలే!” అని సామెత. దీపం తన చుట్టూ వున్నవారికి వెలుగు నిస్తుంది ఆ రకంగా యిల్దాలు ఇంటికి వెలుగు నిస్తుందని ఖావం “ఇల్టు ఇరకటము, ఆలిమర్కటము”” అని సామెత. ఇల్లు ఇరకటము అంబే చిన్నద్రిగావుంది అని అర్ధం. చిన్నదిగా వున్నా ఎలాగో సర్దుకుందామనుకుంటే ఆలి మర్కటము. మర్కటము అంటే కోతి. ఇలా ఆలిని కోతితో పోల్చడాన్ని బట్టి కోతి యొక్క స్వభా వాన్ని తెలుసుకున్నాడని ౩లుస్తోంది. అయితే దాని స్వభావం ఏమిటి?

అంటే స్థిరంగా వొక చోటవుండక పోవడం, (కమంగా వొక పనిని చేయక పోవడం, కవ్వింపు ధోరణి, ఇవన్నీ కోతి స్వభావంగా మానవుడు తెలుసుకున్నాడు. ఈ ధోరణి చూపించిన అలిని కోతితో పోల్చాడు.

““ఇంటికన్నా, గుడి పదిలం” అని సామెత.

*నుడి పదిలం" ఆంటే గుడి క్షేమంగా వుంటుందని భావం. ఇంటి కన్నా గుడి ఎందుకు క్మేమంగా వుంటుంది? - భార్యతో సరిపడనివారు గుడికివెళ్ళి కూర్చునేవారనితెలుస్తోంది గుళ్ళో అనేక కార్య[(కమాలు జరు గుతూ. వుంటాయి. కాబట్టి కాలక్షేప మయిపోతుంది. ఈ విధంగా ఇంటికన్నా గుడిలోనే ఎక్కువసేపు గడిపేవారు.

ఇలా ఇంటిని గురించి ఇన్ని సామెతలు బయలు దేరాయి. అయికే ఇల్లు ఆనాడు ఉమ్మడి కుటుంబంగా పుండేది. అందులో చాలా మంది నివసించేవారు. అటువంటప్పుడు ఇంటికళ చెప్పేది ఏ ఇల్లాలు? అనే [వశ్న వస్తుంది.

“అవుననడానికి కాదనడానికీ ఆత్త కధికారం గాని, కోడలికే ముంది” అనేది సామెత.

దీనినిబట్టి “అత్త అనబడేనస్రీ అసలు ఇన్లాలుగా తెలుస్తోంది. మగ వాని తల్లీ, భార్యకు అత్త అయింది. అధికారమంతా ఆమె చేతిలో వుండేది. అయితే శ్రీలందరికీ కేంద్రం ఇల్లే అయింది.

ఒక కుటుంబంలోకి వచ్చే శ్రీలు అనేక కుటుంబాల వారవుతారు, ఆంచువల్హ వారి కేర్పడిన బంధుగణమంతా అనేక రకాల కుటుంబముల వారవుతారు కాబట్టి ఘర్షణ తప్పనిసరి అయింది.

శ్రీ ఇంటికి. పరిమిత మయిపోయినా స్రీ కూడా సమాజంలోని వ్య కే. ఆందువల్ర సమాజంలో జరిగే పరిణామాలన్నీ స్రీ మీద కూడా

చాన వే

కే ్రి

16కీ తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక్‌ చర్మిత (ప్రభావము చూపించక మానవు. అధికారదాంఛ, సుఖలాలస, సంపద పె కాంత ఇవన్నీ త్రీలోనూ పరిథవిల్లసాగాయి. అంచువల్ల ఇంటితో ధాన స్త ఆయిన అత్తపెత్తనం తప్పక పోయింది.

ఈ విధంగా అలాకోడళ,] ఘర్షణ తెలుగుజాతి జీవనంలో [పధాన మయింది. ఒక పక్క అంచు ఎరుపు రంగులోను రెండోపక్క అంచు పచ్చ రంగులోనూ వున్న చెల్లచీరెలను అతాకోడళ్ళంచు వీర లంటారు. ఇలా చీరలకు కూడా అత్తాకోడళ్ళ పేరు పెట్టడాన్ని బట్టి వీరి ఘర్షణ

అజాన్‌ భా టబ ట్‌ జె ఎంత తీవంగా వుండేనో 3లుస్తోంది. అంతేకాదు వారు ఎమరు బదురు స్వభావాలుగా వుందేవారని వేరు వేరు రంగులు ఉపయోగించడం వల్ల తెలుసోంది. జో,

“అలా ఒకయింటి కోడలే”.

“దయలేని అత్తకు దండం పెట్టినా తప్పే”.

ఇటువంటి అనేక సామెతలు అలా కోడళ్ళ ఘర్షణను తెలియ జేస్తున్నాయి. కుటుంబంలో "పెద్దదయిన అత్త తన ఆధిపళ్యాన్ని తాను వదులుకోలేదు. అవిడ నిరంకుశత్వాన్ని కోడలు అంగీకరించదు

“అ తకొట్టిక కుండ అడుగోటికుండ, కోడలుకొట్టిన కుండ కొత్రకుండ” అని సామెత.

ఒకే పొరషాటు అత్త చేస్తే ఒకలాగ, కోడలుచేస్తే ఒకలాగ చెప్పటం జరిగేది.

“అ త్రలేని కోడలు ఉత్తమురాలు, కోడలులేని అత్త గుణవంతు రాలు” అని సామెత.

అత్త లేకపోతే కోడలూ, కోడలు లేకపోతే ఆత్తా మంచి వారవు లారు అనడం జరిగిందంటే ఈ ఘర్షణలు త్మీవమయిపోయి పరిష్కారానికి

పి సరళాదేవి 163 అందని పరిస్థితులు ఏర్పడ్డాయని తెలుస్తోంది. ఈ అత్తాకోదళ్ళ తగవు లాటలు గాధా సప్రశతిలోనే వర్సింపబడినవట. ఈ అత్రకన్న ఆడపిల్ల. అఎతేగాక ఆత్త అఎడవున్నది కాబట్టి అత్త తరువాత ఆడబడుచు (పధానప్మాత వహిస్తుంది.

“ఆడబడుచు అర్ధమొగుడు” అని సామెత.

“ఉబుసుపోకకు పిండి బొమ్మనుచేసి పీటమీద కూర్చుండ బెటితే ఆడబిడ్డ తనాన అదిరదిరి పడిందట" అని సామెత.

ఇవి “ఆడబడుచు' [పాముఖ్యం తెలియజేస్తున్నాయి. అయితే తిండీ గుడ్డా తగినంతగా లభించి,చేయడానికి పనిలేనప్పుడు 'ఉబుసుపోక” అనేది వఏర్పుకుతుఐది శ్రీలందరి కార్య్యకమాలు ఇంటికే పరిమితమయి పోయాయి ఇంటిలో వున్న పనిని పెద్దవారయిన స్త్రీలు చూసుకోవడంతో కొందరకు పనిలేనితనం ఏర్పడి యుండవచ్చు. అటువంటిపనిలేని సమ యంలో కాలక్షేపానికి పిండితో బొమ్మలను చేయడం జరిగి వుండవచ్చు పార్వతి వినాయకుడిని పిఎడిళోనే చేసి పాణంపోసింది. ఈనాటికీ “పిండి బొమ్మలావుంది అనే పోలిక వాడుకలో వుంది. కాబట్టి స్రీలలో కళాత్మ బయలుపడుతున్న రోజులలో పిండితో చేయడం జరిగి వుండవచ్చు. అయితే ఆ పిండిబొమ్మ “ఆడవీడ్డతనాన అదిరి పడిందంటే" ఏమిటి ? అని ఆలోచిస్తే ఆ బొమ్మలనుచేసి [బతుకులోని ఘర్షణ (పభావంవల్ల, ఆ నొమ్మలకు అత్తా, ఆడబిడ్డల పదవులు కట్టబెట్టి వుండవచ్చు అలా పదవిరాగానే బొమ్మకూడా అదిరదిరి పడిందట అంటే ఇంటిలో ఆడబిడ్డ పాతకు అంత అదిరిపాటు వుండేదని జలుస్రోంది.

ఈ ఆడబిడ్డను పెళ్ళి చేసుకునే మగవాడు అల్టుడయాడు. ఈ అల్లునికి సంబంధించిన సామెతలు చూదాం. “అల్లుడని పేరు పెట్టి ఏట్లో గడ్మిపోచను వేస్తే అది ఏటికి ఎదురీదిందట” అని సామెత,

18్రిశే తెలుగు సామెతలు-సాంఘక చర్మిత అంటే అల్లుడి ప్యాతకు కూడా ఒక విరగజాటుండేది. “అల్లుని మంచితనంబును గొజ్హని సాహిత్య విద్య ... *ఎ అని సుమతీ శతక కారు డన్నాడు.దీనిని బట్టి అల్లుడు కుటుంబంలో అత్రగారి పట్ట కరకుగా వుండేవాడని తెలుస్తోంది. “అత్త సొమ్ము అల్లుడు ధారపోసినట్టు” ఆవ సామెత. ఇందులో “ధారపోసినట్టు" అనడంలో దానగుణం (పకటిత మవు తోంది. ఒక దశలో దానధర్మాలు చేయడంవల్ల పుణ్యం లభిస్తుందనే భావం అధికంగా (పజలలో వుండేది. దీని ననుసరించి పండుగ సమయా లలోను, పెండ్రి: (గాద్ధ కర్మలలోను దానాలు అధికంగా చేసేవారు. దీని వల్ల దాతలకు కేర్తి లభిస్తూండేది. నొమ్మును గాని వస్తువును గాని (ప్రత్యక్షంగానే దాతలు ఇచ్చివేయడాన్ని దానమివ్వడంగా పేర్కొనడం జరుగుతుంది. దాత మనసులో వున్న దానమిచ్చే నామ్ము అతడివద్ద వుండదు. ఎక్కడో వుంటుంది. చానిని మాటల ద్వారాగాని ఏదయినా సూచన ద్వారాగాని ఇతరులకు సం్యకమింప జేయడాన్ని “ధారపోయడి” మంటారు. ఇందులో అల్లుడు ధారపోసిన సామ్ము అతడిది కాదు అత్త గారిది. దానిని ధారపోసే హక్కు ఇతడికి లేదు. దీనిని బట్టి తను ఇవ్వ నిటి ఇతరులు ఇస్తారని చెప్పడం మానవునిలోని స్వార్ధపరతను తెలియ జేస్తుంది. అంటే అల్లుడు స్వార్ధపరుడని ఆత్రగారి సొమ్మును ధారపోయ డంలో అత్తగారి సొమ్ముపట్ట హక్కులు (పదర్శిస్తాడనీ చెప్పడం జరి గితది. ఇటువంటిదే “తనకు మాలిన ధర్మమూ; మొదలు చెడ్డ బేరమూ” అనే సోమత,. ఇంచులో “తనకు మాలిని అంతే తనకు సంబంధంలేని ధర్మము చేయడం అవివేకమని తెలియజేయబడింది. ఏదయినా వస్తువు బేరం చేసే

పి. సరళాదేవి 185 టప్పుడు మాటల ధోరణివల్ర మొదట్లోనే చెడిపోయిన బేరం వంటిజే తనకు సంబంధం లేనిది ధర్మం చేయడ మని పోలిక చూపబడింది. ఇటు వంటిదే ఇంకొకటి

“అంగట్లో బెల్లం; గుక్లో దేవునికి నై వేద్యం” అని సామెత.

దేవునికి రోజూ నై వేద్యం చెల్లించడం పూజా విధానంలో ఒక భాగం. సాధారణంగా తీపి వస్తువులను, పళ్ళను నై వేద్యం "పెడతారు. ఇలా రోజూ నైవేద్యాలు చేయలేనివారు బెల్లం ముక్కనే పెట్టి దండం పెట్టుకోవడం జరుగుతుంది ఏ మ్మాతం తన స్వంత డబ్బు ఖర్చు పెట్ట కుండా (శమ పడకుండా అంగట్లో బెల్లాన్ని నైవేద్యంగా చెప్పడంలో గడుసుదనం తెలుస్తోంది అత్తగారి సొమ్ము అల్లుడు ధారపోయడంలో ఈ రకమయిన గడుసుదనం కూడా వుంది.

“అల్లుడు చుట్టం కాదు, ఆముదపు చెట్టునీడ సీడకాదు"” అని సామెత.

చుట్టాలలో అనేక రకాలు వున్నారు. సహాయం చేసేవారు, ఏ సహాయమూ చేయనివారు, సహాయం చేస్తున్నట్టు కనిపిస్తూ చేయనివారూ. ఆముదము చెట్టు వృక్షమూ, మొక్కా గాని విధంగా పెరుగుతుంది. ఆకులే తప్ప కొమ్మలు లేకపోవడంవల్ల నీడ దట్టంగా ఏర్పడదు. బాట సారులు 'సేదదీర్చుకునేంత నీడ దినికింద లభించదు. అల్లుడు చుట్టం కాక పోవడాన్ని బట్టి సహాయం చేస్తున్నట్టు కనిపిస్తూ చేయనిచుట్టంగా భావించాడని తెలుస్తోంది

ఆముదపు చెట్టు సీడను కూడా ఇంత నిశితంగా మానవుడు పరిశీలించి ఆ నీడయొక్క అనుభవాన్ని తెలియజేశాడంటే మానవుడి యొక్క పరిశీలనా తత్వం అతి సున్నితంగా - వుండేదని తెస్తోంది అంతేగాక ఇది ఆముదపు చెట్లతో అతనికున్న సంబంధాన్ని తెలుప తోంది.

166 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్నిత

“జోడు కాగడా లెవరిచ్చారంటే నా ఆముదపు చేనిచ్చిన దన్నాడట” అని సామెత. ఇందులో “జోడు” అంటే 'జతి అంటే రెండు సంఖ్యను తెలియజేసేది,

ఒక చేతిక్కరకు ఆముదపు నూనెలో నానవేసిన గుడ్డలను జఒక చివర ఒత్తుగా చుట్టి వెలిగించిన దీపాన్ని “కాగడా అంటారు. ఇవి ఎక్కువ వెలుతురును 1పసారం వేయడంచేత వీటిని రాజభవనాలందూ: ఉత్సవాలలోనూ, వీధినాటకాలూ, భాగోతాలూ వంటి (పదర ఛ+నలోనూ వెలిగిస్తారు. ఇటువంటి (పదర్శనలలో వెలిగించడానికి (గామాలలో వంతుల చొప్పున పెద్దరైెశులందరూ ఆముదాన్ని ఇస్తారనీ, ఆముదం కోసం అముదపు చెట్లను పంటగా పండించేవారనీ తెలుస్తోంది. ఇది ఒకటి వెలిగిస్తే, రెండోపక్క బీకటి వస్తుంది అందుచేత రెండు వెలిగిస్తారు. ఇలా వెలిగించబడిన జోడు కాగడాలు ఎవరిచ్చారు? అంటే ఈ రోజు ఎవరివంతు? అని అడిగిన [పశ్నకు ఆముదపు చేనిచ్చిన దనడంలో తెలివికేటలు కనబడుతున్నాయి.

వీటివల్ల ఆముదపు చెట్లతో మానవుడికి అధికంగానే సంబంధం వుండేదని ఈ సామెతలు తెలియజేస్తున్నాయి.

“చెట్టులేని చోట ఆముదపు చెక్టే మహావృక్షము” అని సామెత,

ఏమీ చేతగానివాడు సమర్థుడుగా గుర్తింపబడే సమయంలో ఈ సామెతను వ్యంగ్యంగా వుపయోగించడం జరుగుతుంది అయితే దీని అర్థం ఏమిటి? “మహావృక్షం' అనడంలో ఒక ఆరాధనా భావం కనబడు తుంది. ఈ భావం మానవుడిలో వెలువడడానికి కారణమేమిటి?

చార్మితకంగా వృక్షపూజ ఒక దశలో మానవుడు అనుసరించాడు, శాతవాహనులకు పూర్వం కృష్ణా, గోదావరి నదులమధ్య నాగజాతి (ప్రజలు నివసించేవారు వాళ్ళు వేపచెట్టును ఆరాధించేవారు. వేప జౌషధ

పి. సరళాదేవి 167 [ష్మకియలకు వుపయోగిస్తుంది.. ఈ చెట్టు ఎక్కడయినా. స్వేచ్చగా పెరుగుతుంది. వేపగాలి ఆరోగ్యము. దీని ఆకులు, ఈనెలు, బెరడు, లోపలి చెక్క. వేళ్హు (క్రిమి సంహారకములు.

ఆర్యులు రావి చెట్టును, జమ్మి చెట్టును పవి్శితంగా భావించేవారు. జమ్మి క్యరలతో “ఆరణి రగిలించేవాగు. భారత కథలో పాండవులు ఆజ్ఞాతవాసానికి వెళ్ళేముందు తమ ఆయుధాలను జమ్మి చెట్టుమీదే భ్యద పరిచారు అంటే ఆ చెట్టు వాకిప్పుడు భదతాభావాన్ని కలిగించేదన్న మాట.

ఈనాడు రావి చెట్టుకు వేప చెట్టుకు పెండ్రిచేసి ఒకే కుదురులో 'పెంచడము కనిపిస్తుంది. ఇది ఆర్య నాగమత భావ సమ్మేళనంగా . చారి [తకులు ఉదహరించారు. అంతేకాదు రోజూ స్ర్రిలు తులసిపూజ చేస్తారు" తులసి ఆకుల రసం ఆయుర్వేదంలో జ్వర 'నివారణ కొరకు వాడేవారు" [శ్రావణ బహుళ అమావాస్యనాడు సర్కారు జిల్దాలలో స్రీలు కంద చేట్టును స్థాపించి పూజ చేస్తారు. దీనిని పోలేరమ్మ అమావాస్య అంటారు. ఇవి వృక్ష పూజకు నిదర్శనాలు. _దీనివల్లా కంద చెట్టు పిలకలు పెట్టి తన జాతిని వృద్ధి చేసినట్టు కుటుంబం కూడా ప్యుత పొలాభివృద్ధి చెంది వుంటుందని భావిస్తారు,

పురాణాలలో “కల్పవృక్షము అనే వృక్షాధిపతి వుంది. వాటిలో వీ వృఖున్ని కల్పవృక్షముగా థావించి పేర్కొనడం జరిగిందోగాని, ఆంధుల కల్పవృక్షము '“లొడి చెట్టుగా శ్రీ వేటూరి [ప్రభాకరశాస్త్రిగారు నిర్ణయిఎచారు.. ఒక దళలో లాడి చెట్టు మానవుడికి అత్యంత వుపయోగ కరంగా వుండేది ఈ చెట్లు ఎటువంటి నేలలోనైనా పెరుగువాయి. నీరు అక్కరలేదు. నాటిన రెండు, మూడు సంవత్సరాల నుండి ఆకులు, మట్టలు వస్తాయి. ఇంటికి లాడి దూలములు, వాసాలు,. పెండెలు పనికి వస్తాయి, పైకప్పుకు తాటియాక్సులు కట్టడానికి లాటినార వుపమోగిస్టైర్లు,

168 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత చాపలు, 'పెట్రైలు, బుట్టలు ళాటియాకుతో ఆఅల్దవచ్చును లాడిపండు, వాడి బెల్లము, లాడి ముంజెలు;: తాడి కలకండ, లాడి పానకము, లాడి కల్లు ఆహార పొనీయములుగా పనికి వస్తాయి. ఇలా ఎన్నో వుపయోగాలను ఫ్రీవేటూరి _పభాకరళాశ్త్ర గారు చెప్పారు.

“తొలి ఏకాదళికి తొలి లాడి పండు” అని సామెత.

ఆషాఢ శుద్ధ ఏకాదశి తొలి వకాదశ. ఆషాఢ మాసములో వచ్చే గాలికి, వానకు తాడి పండ్లు రాలులాయి. తాడి పండు రాలే కాలం కూడా గమనించడం జరిగిందంటే లాటి పండ్డు మానవుడికి ఆహారంగా వుప యోగపడిందనే అర్థం.

లాటి యాకులను (గంథ రచనకు వుపయోగించేవారు. వీటిని తాళ

ప్మత. (గంధా లంటారు. ఈ తాటియాకును స్త్రీలు కర్ణాభరణాలుగా వుప యోగించేవారు.

“ఉత్త చెవికన్న తాటియాకు చెవి మేలు” అనే సామెతను బట్టి ఈ విషయము తెలుస్తుంది.

ఈ వృక్ష పూజా భావం మానవుడిలో వొక భయాన్ని కూడా రేకెత్తించింది. కొన్ని విశ్వాసాలను కూడా కలిగించింది.

“ముషిణి చెట్టయినా, పచ్చని చెట్టును కొట్టరాదు” అని సామెత, ముష్షిణి విషపు విత్తు, “ముషిణి చెట్టయినా అన్నా డంటే ఆ విషయం మానవుడు తెలుసుకున్నాడు. అయినా చెట్టపట్టవున్న ఆరాధనా భావం ఈ విషఫ్త చెట్టును కూడా కొట్టరాదన్న భయాన్ని కలిగించింది

అందే ఒక దఠలో వృజాలు మానవుడికి అత్యంత వుపయోగ కఠంగా వుంగేవనీ, అందుచేతనే వాటి పట్ట ఒక ఆరాధనా భావం ఏర్ప రచుకున్నాడనే ఆ ఆరాధనా భావమే శలాద్ధాలు నూరినా పోకుండా

పి. సరళాదేవి 160 ఆముదపు చెట్టును మహావృక్షము అనే ఈ సామెతలో బయలు పడిందని తెలుస్తుంది.

ఇదిలా వుండగా అత్ర, ఆడబిద్దకాక స్త్రీకి ఇంకో (పతిస్పర్ధి వుంది, ఆమె తోదికోడలు ఆమె సరి సమానమైన హక్కు భుక్తాలున్న శ్రి. అందుచేత ఆమెతో ఘర్షణ తప్పని సరి అయింది.

“అప్పవెల్లెళ్ళ (బతుకుకోరితే, తోడికోడలు చావుకోరుతుందట” అని సామెత.

తానొక్క-తే ఇంటికి హక్కుదారు అవుతుంది కాబట్టీ తోడికోడలు చావు కోరుతుంది. స్త్రీకి పుట్టింట్లో హక్కులు"లేవు. అందుచేత అప్ప చెల్లెళ్ళతో ఘర్షణ ఏర్పడదు. ఆ త్తగారింట్లో హక్కుల పోరాటంలో ఒకరి చావును ఇంకోరు కోరడంవరకు జరిగేది అని సామెత తెలియజేస్తుంది.

“*సవల్రాలి కుండనైనా వుడుకుతానన్నది గాని తోడికోడలి కుండను వుడకనన్నదిట” అని సామెత.

సవతి __ ఆలి = సవతాలి అంటే ఇంకోభార్య. ఆమె కుండను వుడకడం అంటే ఒకే కుండలో వండుకోవడం అంటే కలిసి (బతకడం, భర్త వివాహమాడిన ఇంకో స్త్రీతో నయినా కలసి [బతకడానికి అంగీక రిసుంది గాని తోడి కోడలుతో కలిసి (బతక దానికి ఇష్టపడేది కాదు. వీరిమధ్య ఘర్షణ ఆతిత్మీవ స్థాయిలో జరిగేదని తెలయిస్తోంది. అత్త, ముందుతర :లో త్త అందుచేత ఘర్షణవున్నా ఆమె పెద్దవకం అంగీక రించక తప్పేదికాదు. ఆడబిడ్డ ఆ యిటిలో స్థిరంగా వుండదు కాబట్టి ఆమె ఆదిఎపాటునూ భరించేది. తోడికోడలు సరిసమాన స్థాయిలోనిది కాబట్టి స్పర్గ ఎక్కువ.

“్‌మశడు కొట్టినందుకు కాదు, తోడికోడలు నవ్యినందుకు” ఇని సామెళ,

170 తెలు; సామెకలు-సాఎఘిక చర్మిత

ఒకే యింటిలో అందరూ నివసించవలసి రావడంవల్ల థార్యా భర్తల మధ్య ఏమి జరిగినా అందరికి కెలిసిపోయేది. కోడళ్ళమధ్య వున్న స్పర్ధవలన ఒకరిని మొగుడు కొడితే తోడికోడలు నవ్వేది. అది ఆమెకు మరింత చుఃఖకారణమయిేది.

శ్రీ కనే పిల్ణల విషయంలో కూడా కొన్ని సామెతలు బయలు దేరాయి.

“మొగపిల్లలున్న యిళ్లూ మోదుగులున్న అడవి అందము” అని సామెత, అది మగపిల్హలకు కుటుంబంలో వున్న అధిక్యాన్ని తెలియ జేస్తుంది.

“ఒక కన్ను కన్నూ కాదు, ఒక కొడుకు కొడుకూ కాడు” అనీ సామెత.

ఈ మగపిల్లలు కూడా ఒకడికన్నా ఎక్కువగానే వుండాలిట.

“ఆస్తికి ఒక కొడుకు, ఆశకొక కూతురు” అని సామెత.

ఆస్తి అనుభవించడానికి కొడుకు వుండాలి. ఆడపిల్లలకు ఆస్తిలో వాటాలేదు. గాని ఆడపిల్లే తల్లిదం[డులలోని మాతృ పిత్న భావాలను కృ ప్తిపరచి ముచ్చట తీర్చుగలదు. అందుచేత కూతురు వుండాలి.

ఈ కుటుంబాలలో వివాహ సంబంధా లెలా వుండేవి ? అనేది చూడాలి.

“కోడలు నలుపైతే కులమంళతా నలుపు” అని సామెత,

త్రీ యొక్క అందచందాలకు (పాముఖ్య మివ్వబడేది వివాహ మాడిన పిల్ల నల్లగా వుంటే పిల్పలూ నల్లగా పుట్టవచ్చు: మళ్ళీ వారి పిల్లలూ యిలా కులమంతా నల్రగా వుంటారు అనడంలో వివాహ సంబం ధాలు కులం లోపలనే జరిగేవి యనేది తెలుస్తోంది. “కులమింటి కోతి" నయినా చేయాలి అనుకోడంలో చక్కదనానికన్నా కులానికే ఎక్కువ (పాముఖ్యమిచ్చేవారని కూడా తెలుస్తోంది.

పి. సరళాదేవి 1 “ఉండేది వొక పిల్ల ఊరంతా మేనరికం” అని సామెత. మేనరికం చేసుకునే ఆచారం ఆంధదేశంలో అధికంగానే వుంది.

ఈ మేనరికం చేసుకోవడం కోసం ఒక విధమయిన పోటి కూడా

ఏర్పడేదని ఈ సామెతవల్ద తెలుస్తోంది.

“ఎక్కడా దొరక్కపోతే అక్క_మొగుడే దిక్కు” అని సొమెత.

ఆంధ దేశంలో ఈనాటికీ అక్క ఏ కారణంచేత నయినా చచ్చి పోతే చెల్లిల్ని ఆ బావ కిచ్చి చేసే ఆచారం వుంది. సంతానం అధికం కావడంవల్ల ఆర్థిక యిబ్బందులు బాధిస్తాయి ఆ కారణంవల్ల చివరి పిల్లలకు కట్నకానుక లిచ్చి వివాహం చేయలేడు అటువంటి సమయంలో రెండో అవకాళం కాబట్టి బావ ఎటువంటి కట్నకానుకలు కోరకుండానే మరదల్ని చేసుకోవడానికి సిద్ధపడలాడు. “ఎక్కడా దొరక్క పోవడం అంటే పీరిచ్చే కట్నకానుకలు చాలక పోవడంవల్ల ఎవరూ ఈ సంబం

• ధాన్ని అంగీకరించేవారు కారు అని అర్థం. అటువంటి సమయంలో

అక్క మొగుడే మరదలుకూ దిక్కు అయ్యాడు,

“పాతమెరిగి దానము, గ్మోతమెరిగి పెండ్లి” అని సామెత,

దానధర్మాలు, పుణ్యకార్యాలనీ,భావించిన సమయంలో సోమరులు, వున్నవారు కూడా వచ్చేదెందుకు వదులుకోవాలని దానము పట్టడానికి బయలుదేరేవారు అందచేత “పృాతము అంపే అర్హతను తెలుసుకొని దానం చేయ మని సామెత. ఆలాగే వివాహ సంబంధాలు నిర్ణయించే టప్పుడు కూడా కుటుంబం యొక్క మంచిచెడ్డలు చూచి నిర్ణయించు క్రోవా లని చెప్పడం జరిగింది.

“రక్రారణము లేని కార్యం; పూర్ణంలేని బూర్తి పవీరణంలేని పెండి వుండవు” అని సామెత,

172 తెలుగు సామెతలు=సాంఘిక చర్మిత కారణం లేకుండా ఏపనీ చేయరు. లోపల ఒక పదార్థం పెట్టి పెన ఇంకో పదార్థంతో కప్పి చేసిన వంటకాన్ని బూరె అంటారు. లోపల "పెట్టిన పదార్థాన్ని పూర్ణం అనీ, పైన కప్పిన పదార్థాన్ని “చోవి” అనీ అంటారు. కాళహస్తీ మహత్యములో పె=డ్రిండ్రలో చేసే విందులను గురించి చెబుతూ 'కలవంటకములు, బూరెలు, తేనె తొనలు,. అ చెప్పడం జరిగింది. దీనిని సాధారణంగా శుభకార్యాలలోనే చేస్తారు. వీరణం అంటే వాద్య విశేషం, మేళతాళాలు లేకుండా పెండ్లి వుండదు. ఇలా మేళలాళాలతో 'పెండ్రి చేయడ మనేది ఆంధదేళశంలో చాళుక్యుల కాలంనుండీ వుంది. “ఆ(వెత నాటి మాటలు యానాల నాడుండవ” అని సామెత. పెండ్లికి సంబంధించిన విందులకు కూడా (ప్రత్యేకమైన కర్చు వర్చ డ్థాయి. వధువు తరఫువారు పెండ్లికి (పధానముగా మూడు విందులు చేయవలసి వచ్చేది. మొదటిది “ఇల్లు చూపుల భోజనాలు, ఇది పెండ్లి నిశ్చిఠార్థము చేసుకొనేటప్పుడు పెట్టేది. రెండవది 'అ(వెత', ఇది పెండ్డికి ముందు ఏర్పాటు చేసేది. మూడవది 'యానాలు. ఇది పెండ్లి తరువాత రెండు; మూడు రోజులలో ఏర్పాటు చేసేది. దీని తరువాత పెళ్లి కూతుర్ని సాగనంపుతారు. అందుకే ఆపేరు. ఈ పేర్ట ఈనాటికీ విశాఖపట్నం జిల్లాలో కొన్ని హ్మూద కులాలలో వాడుకలో వున్నాయి. పెళ్ళికి ముండు మాటలు తరువాత వుండవనే ధావంతో చెప్పబడిన సామెత ఇది. “యానాది పెళ్ళికి ఏనాడయితే నేమి ?*” అని సామెత యానాడులు మిట్ట మధ్యాహ్నం బయట రోకలి నిలిపి నీడ అటూ యిటూ పడకుండా వున్నప్పుడు 'పెండ్రిలో కాళిబొట్టు కడలారట. అదే వారి లఘ్న సమయమయిశప్పుడు ఏనాడయినా వఫరావాలేదని సామెత. దీనినిబట్టి పతీ కులానికీ ప్రత్యేక అచారా లుండేవని తెలుస్తోంది.

పీ సరళాదేవి 178 “బలిజల పెళ్ళికి జుట్టుతో సహా ఎరువు” అని సామెత. బలిజలు దేశంలో వ్యాపారకులం వారు. అందుచేత వారి ఆర్థిక, సాంఘక స్థాయి ఎక్కువ. వారిలో ఏ కుటుంబం వారయినా వీదలయినా కులానికున్న స్థాయి ననుసరించి అన్నీ ఎరువు తెచ్చుకొనయినా స్టాయి నిలబెట్టుకునే వారు. ఈ విధంగా ఎరుపు తెచ్చుకోవడాన్ని అపవాస్యం చేస్తూ ఈ సామెత చెప్పబడింది. “కంసాలి పెళ్లికి ఇల్పంతా పొయ్యిలే” అపి సామెత. కంసాలులు ఏశ్వబహ్మణులుగా గుర్రింపబడేవారు. వీరిలో ఆచారం ఎక్కువ. ఒకరు చేసినది యింకొకరు తినరు. ఎవరి వంటవారు వండుకొని తినడం వల్ల ఎవరి పొయ్యివారు పెట్టుకునేవారు. పెశ్తిళ్ళలో మాడా ఇది తప్పేదికాదు. అందుచేత యిల్లంతా పౌయ్యిలే క ఏపించేవి, బంధు మర్యాద ఆనాటి కుటుంబంలో ఒక కార్యుకమంగా వుండేది. ఇది ఆధారం చేసుకుని కొంతమంది చుట్టాలు తిష్ట వేసేవారు ఇటువంటి వారిని “చుట్టమయి చూడవచ్చి. దయ్యమయి పట్టుకున్నాదు” అని సామెతలో తిట్టడం జరిగింది. ఇందులో దయ్యం, దేవుడికి వ్యతిరేక పదం దేవుణ్ణి వుపకారం చేసేవాడిగా బావెస్సే, దయ్యాన్ని అపకారం చేసే వాడిగా భావించేవారు చుట్టాన్ని దయ్యంతో పోల్చడాన్ని బట్టి ఎప్పటికీ పోని చుట్టాన్ని భారంగా భావించే వారని తెలుస్తుంది. “చుట్టం వచ్చాడంటే చెప్పులు ఎక్కద విడిచాడో చూచిరా అన్నట్టు” అని సామెత. ర! భార్యవంక చుట్టమయితే తిన్నగా వంటయింటి దగ్గరకు వెళ్ళి చెప్పులు విడుస్తాడట. భార్యపని అక్కడే కాబట్టి తిన్నగా అక్కడికే

/ తెలుగు సామెతలు -సాంఘక చర్మిత వెళలొడు. భరవంక చుట్టమయికే వీధిగుమ్మంవద్దనే చెప్పులు విడుసాడట. అంటే ఎవరికి సంబంధించిన చుట్టాలయితే వారి స్థితి అంతలోనే వుండేదనీ తెలుస్తోంది. అదెలా వుండేదం టే “ఆలివంకవారు ఆత్మబంధువులు, తల్లివంకవారు తగినవారు, తండివంక వారు దాయాదులు” అని సామెత. భార్య అంటే [పేమ కాబట్టి? ఆమెకు సంబంధించిన బంధువు లందరూ అత్మ బంధువులుగా కనిపిస్తారు. తల్లిఅం టే గౌరవం కాబట్టి ఆమ బంధువులు గౌరవించ తగినవారు గాని తండివంక వారు దొయాడులు. ఆస్తి పంపకాల విషయంలో వారితో పేవీలు జరుగుళూ వుంటాయి. అందుచేత వారు దాయాదులు, అంటే ఆర్థిక సంబంధాలు, స్ప, పురుష సంబంఛాలనుబప్టే ఆ చుట్టాలతో సంబంధా లుంటామయని ఈ సామెత తెలియజేసోంది. “అందరి పుజ్యాన ఆలాయు, కొందరి పుణ్యాన కొడుకాయె” అని సామెత. అందరూ సహాయం చేసి ఒకనికి 'పెండ్రీచేశారు అని దీనిలోని మొదటి భాగానికి అర్థం భర్తద్వారా సంతానం కలగనప్పుడు, భర్త అనుమతితో మరొక పురుషుని ద్వారా సంఠానం పొందే “నియోగి పద్ధతి ఆవ్యధదేశంలో విస్తారంగా అమలులో వుండేదట. ఈ విషయాన్ని ఈ సామెతలోని రెండో భాగం తెలియజేస్తోంది. కుటుంబంలో భార్యాభర్తలకు మనస్పర్ధలు ఏర్పడడం కూడా వుంది. ” “అలు ఏడ్చిన ఇలు, ఎద్ధు ఏడ్చిన సేద్యం ముందుకురావు"* అనీ సామెత,

పీ. సరళాదేవి 175

కుటుంబంలోని అనేక క లతలవల్ల ముఖ్యంగా భార్యాభర్తల కలతలు వల్హ ఆలి ఏడుస్తుంది. అలాగే శమ ఎక్కువయి. తిండి తక్కు-వయితే ఎద్దు బక్క-చిక్కిపోతుంది. అదే దాని వడ్చుకి కారణం.

“క లకంళె క న్నీరొలికిన సిరి ఇంట నుండనొల్లదు” అని పోతన చెప్పాడు. ఇదే భావాన్ని ఈ సామెతలో చెప్పడం జరిగింది.

“ఆలిని వొల్లనివాడు ఈ లథమూరలో పప్పు లేదన్నట్లు” అని సామెత.

ఇందులో “వొల్లక” పోవదం అంటే నచ్చక పోవడం. ఆలిప్‌ నచ్చునివాడు ఈలకూరటలో ఉప్పులేదని నెపం పెట్టి సావించేవాడట ఈలకూర వుప్పన అందులో ఉప్పులేదని సాధించేడంటే వదో పేరుతో సాధించాలనే తప్ప అంచులో నిజంకోసం చూసేవాడు కాదని తెలియ జేస్తోంది.

“ఆలు మంచిది కాకున్న ఆరుగురు బిడ్డలతల్లి నయినా విడవాలి” అని సామెత.

ఇందులో మంచిది కాకపోవడమంటే ఏమిటో తెలియదు. ఆరుగురు బిడ్డల తల్రినయినా ఏమాాతం ఆలోచించకుండా వదిలేయాలి అనడాన్ని

యు బటి ఆ నేరం రంకుకు సంబ౨ధించినదయి వుండేదనిపిసుంది ముఖ్యంగా బ్ద మ్‌

శ్యూద కులాలలో ఇర్థికస్థాయి తక్కువగా వున్న కులాలలో ఈ సంబంధా లుండేవి.

ఆగ్పజ్లి త్రాగినా లంజ కావాలి,

“'శ్చక్రవ్రాని పెళ్లాం వాడకెల్లా వదిన.

లు లం ఈ సామతలు చూస్తే ఈ విషయం తెలుస్తోంది. “వరవుడి ఇట్టా లౌనా ? వాపు బలుపగునా *ి అపి సామెత,

176 తెలుగు సామెతలు =సాలఘిక చరిత

“వరవుడి" అంటే దాసి. దాసిని ఇల్ఫాలితో పోల్చడాన్ని బట్టి ఆమెతో కామ సంబంధాలుండేవనుకోవాలి. గాని ఇల్హాలు వంటిది కాదు. ఎండుకు కాదు ? వివాహ సంబంధం వుండడం వల ఇల్హాలు ఇంటికి, సంతానానికి భర్తకు బాధ్యత పడుతుంది. దాసి కామసంబంధాలు మ్మాతమే కలిగి వుండడం వల్ల బాధ్యత పడదు. ఏదయినా దెబ్బతగలడం వల్ద్లరో, రోగం వల్లనో ఒక చోట వాస్తుంది అది బలం కాదు దాసీని రోగానికి సంబంధించిన వాపుతో పోల్చ డాన్ని బట్ది కామరోగ చిహ్నంగా చెప్పాడని తెలుస్తోంది. ఇటువంటిదే

“ఉంచుకున్న వాడు మొగుడు కాదు, 'పెంచుకున్నవాడు కొడుకు కాడు” అని సామెత

“మనువు నిత్యం కాదు ఏకుల రాట్నం అమ్మబోకు” ఆ౦ సామెత.

“మనువు అనేది శూదకులాలలో స్తీ పురుషుల సంబంధాన్ని సూచించే పదం. వారిలో మారు మనవు లు=డేవి. అందరూ పనిపాటలు చేసుకుని (బతికేవారే కాబట్టి త్రీ పురుష భేదం లేకుండా పనులు చేసు కోవాలి. ఒక మనువునే నమ్ముకుని పనికి సంబంధించిన పనిముట్లు అమ్ముకుంటే చాల కష్టం. ఈ మనువ్వ పోయినప్పుడు మ్మో జీవనోపాధి కష్టమవుతుంది అందుచేత ఎవరి వృత్తులు వారు చేసుకుంటూనే వుండాలి అని తలియజేయడం.

విజయనగర రాజుల కాలం నాటికి దేశంటో బహుభార్యాత్వం అధిక మయింది. కృష్ణరాయలవు 12 మంది భార్యలు. అతని రమ్ముడ యిన అచ్యుతరాయలు భవనంలో 500 మంది త్రీ లుండేవారుట. దీనికి సంబంధించిన సామెతలు కొన్ని వున్నాయి.

“ఇద్దరి భార్యల మగడు యిరుకునబడి చచ్చెనటి” అని సామెత,

పీ. సరళాదేవి 177

“వలేటి వానికి వడుగురు భార్యలు" అని సామెత.

ఇది కొమ్మిరెడ్డి మల్లన్న కథ అనే జానపద గేయంలోనిది. ఇందులో “ఏలేటి వాడు" అంటే వమిటి?_. ఏడుగురు భార్యలను పోష్షించి సమర్థించగలిగే వాడు అని అర్ధం అంటే సమర్థించ గలిగే వాడు ఎంత మందినయినా కట్టుకో వచ్చని అర్ధం బహుభార్యాక్వాన్ని సమర్థించే సామెత ఇది.

ఇలా బహుభార్యలున్నప్పుడు వారి మధ్య జగడాలు జరిగేవి,

“స్వర్గానికి వెళ్ళినా సవతి పోరు తప్పదు” అని సామెత

సామాన్యులలో కూడ ఈ బహుభార్యాత్వం అధికంగా వుందేది-. ఆలా ఎక్కువ మంది స్రీలను పేళాడటం ఒక ఘనతగా భావించేవారు. ఇందులో “సవతి' అంటే ఒక పురుషుడు పెండ్రాడిన ఈ భార్యలు ఒకరి కొకరు సవతు లవుతారు. వీరి మధ్య పోరు భరింపలేని దయేది. చచ్చిపోయాడనడానికి “స్వర్శస్థుడయాడనడం" ఆంధదేళశంలో వాడుకలో వుంది. పోరు భరించలేక చచ్చిపోదామనుకున్నా అక్కడా సవతి పోరు తప్పలేదట. అంటే ఆనాటి సమాజ పరిస్థితుల ననుసరించి అప్పుడు పుట్టిన దేవుళ్రందరకూ బహుభార్యలు ఏర్చడ్డారు. అనేక మంది థార్యలతో స్వర్గానికి వెళ్లిన పురుషుడూ, చనిపోయిన సవతులూ, అక్కడి దేవుళ్లూ అందరూ ఈ సవతుల పోరాట లంపటంళో. చిక్కుకున్నారనడం ఈ సామెతలో వుంది. ॥

ఇంటిలో అనేక రకాలయిన తగవ్పలు జరిగేవి, దీనిని బట్టి కొన్ని సామెతలు బయలుదేరాయి.

“పగడము లేని ఇల్టు జగడము లేని ఇల్లు లేవ అని సామెత,

“వగడము నవరత్న ములలో ఒకటి. ఇవి రాయలకాలంలో విరివిగా వాడబడేవి. జగడము లేని ఇల్లు లేనట్టుగానే పగడము లేని ఇల్లు ఉండేవి. కాదని తెలుస్తోంది. అందుచేత-

“ఇంటికి గుట్టు, మడికి గట్టు” అని సామెత బయలు దేరింది.

“ఇంటిగెలిచి రచ్చగెలువు” అని సామెత.

వివాదాలను పరిష్కరించడానికి సభగా కూడుట “రచ్చ అంటారు. రాయల కాలంలో ఇటువంటి రచ్చకట్టలు (గామాల మధ్య వుండేవిః ఆకాలంలో న్యాయస్థానాలు లేవు. (గ్రామాలలోని పెద్దలు, వేదాలు; శాస్త్రాలు చదివిన పండితులు ఈ రచ్చ వద్ద సమావేశమయి విచారణ చేసేవారు. వీరిలో ఎవరికయినా ఇంటిలో తగవులుండి, అవి పరిష్కరించ లేక పోయినా వీధిలోన ఈవిచారణ సభలకు వోజరు కావలసి వచ్చేది. అటువంటి వానిని చూచి ఈ సొమెత చెప్పివుండవచ్చు. ఇంటిలోని తగువు పరిష్కరించి ఆపైన రచ్చతగవులు పరిష్కరించాలని చెప్పడం. జరిగింది.

మగవానికి కుటుంబంలో (పాముఖ్యంతో పాటు వాధ్యతలు ఎక్కువయాయి. ఈ విషయం

“ఇంటిలో పెద్ధకొడుకయి పుప్టేకన్నా అడవిలో తుమ్మ దుబ్బయి పుస్టేది మేలు” అనే సామెతలో తెలుస్తోంది.

ఈ కుటుంబ సామెతలన్నీ పూర్తిగా మనుషుల మధ్య అదీ రక్త సంబంధీకుల మధ్య జరిగిన ఘర్షణలను ఆధారం చేసుకునే బయలు దేరాయి. ఇవి (పతి మనిషి నిర్వహిస్తున్న ప్యాత ననుసరించి చెప్పబడ్డాయి ఆ స్థానంలో ఆ మనిషి బాధను _పకటించాయి. అందుచేత - ఒక సామెత ప్రకటించిన భావానికి వ్యతిరేకంగా ఇంకో సామెతలోని థావం వుండవచ్చును కవి ఆ మనిషి మన స్తల్వాన్ని అనుసరించి వున్నాయి ఆనాడు ఒక కుటు )బానికి ఇంకో కుటుంబానికీ భేదం తేక పోవడంచేత ఇవన్నీ సమిష్టి సమస్యలే. ఆ విధంగా వీటిలో సార్వ జనీనత (పస్ఫుటమవుతోంది.

అ సాహిత్యానికి సంబంధించిన సావెతలు

సామెత కథకాదు, కవిత కాదు, నవల కాదు, నాటకం కాదు. ఇది ఒక చిన్న వాక్యం. ఆ వాక్యం కూడా పూర్తిగా సామాన్య మానవుడి లౌకిక జీవితానికి సంబంధించినది. చేతన సంబంధమైనది.

మానవ జీవితంలోని కష్టసుఖాలు, ఆచారాలు, అలవాట్లు, పని పాటలకు సంబంధించిన సాంకేతిక జ్ఞానమూ, మనసుకు సంబంధించిన బాధలు, బాధ్యతలు ఇలా పుట్టినది మొదలు గిట్టుటవరకు వున్న అనేక విషయాలు ఈ వాక్యంలో (పకటింపబడ్డాయి.

సామాన్యుడి నోట ఇది చాలా సహజమయిన భావో[(దేకాలతో వెలువడుట వలన సామెతలో అనేక లక్షణాలు ఏర్పడ్డాయి.

సామెత భావానికీ, భాషకూ సంబంధించిన లయనూ, వేగాన్నీ కలిగి వుండి కవిత్వాన్ని [(వదర్శిసుంది.

సందర్భానుసారంగానే చెప్పబడినా అనేక సందర్భాలకు సరి పడడంతో సార్వజనీనత కలిగివుంది.

రెండు విషయాలను ఒక దానితో వొకటి పోల్చి చెప్పడంలో నాటకీయత (పదర్శిస్తూంది.

మాటలకు సంబంధించిన అర్థమే గాక భావానికి సంబంధించిన వీదో అర్థం ఉండి క థాత్మను వెలిబుచ్చుతుంది.

ఇవన్నీ గాక మానవుడు తన అనుఖవాన్నీ, జ్ఞానాన్నీ తన తరువాతి తరం వారికి అందించవలసిన అవసరంలో సాంతేఠిక జ్ఞానాన్ని వెలిబుచ్చుతుంది. గా

180 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్విత

అమితే ఈ నామెతలు పూర్తిగా జానపద వాజ్మయ కాఖకు చెందినవగా పండితులు నిర్ణయించారు. జానపద వచన శాఖలో వున్న మూడు ధాగాలలో సామెతలు ఒకటి. ఇవి సామాన్య జనుల నోటి నుండి బయలు దేరిన వగుట వలన జానపద వాజ్మయంలో అధికంగా చోటు చేసుకున్నాయి.

అయికే ఇవి నామాన్య జనులలో నుండి బయలు దేరనా కవుల నాకర్షించి కొన్ని వాక్యాలలోనూ చోటు చేసుకున్నాయి. ఇపి ఎవరో వొకరు చెప్పినవి కాకపోవడం వల్ద ఒకరు వాడినంత మాతం చేత ఇంకొకరు వాడ కూడదన్న నియమం లేదు. ఇవి వాడటం వల్ల చెప్ప దలచుకున్నది అందరికి సులువుగా, సూటిగా అర్థమవటంవల్ల కావ్యాలలో కెక్కింది చదువుకు సంబంధించిన కథలకు సంబంధించిన సామెతలు కూడా బయలు దేరాయి.

ఈ వీధంగా ఈ సామెతలను చదువుకు సంబంధించినవి, కథలకు సంబంధించినవి, కథలలో వాడబడినవి అనే మూడు రకాలుగా విభజించ వచ్చును. ఇందులో ముందుగా చదువుకు సంబంధించినవి చూదాం.

“చదువుకు ముదురు, సాముకు లేత” అని సామెత,

ఇందులో “చదువు” జ్ఞానానికి సంబంధించినదని "ముదురు" అశడం వల తెలుస్తోంది. జ్ఞానం ఎర్నో అనుభవాలు కలిగిన తరువాత గాని రాచు. అన్ని అనుభవాలు వూర్తయేసరికి వయసు కూడా ముదిరి పోతుంది. సాము శరీరానికి సంబంధించినది. చిన్న వయసులో ఉండ గానే ఈ శిక్షణ మొదలు పెట్టితే తప్ప శరీరం ఎలా కావాలంటే అలా వొంగదు. అందుచేత లేత వయసులోనే సాము ప్రారంభించాలని చెప్పడం జరిగింది.

పీ సరళాదేవి 181

“అభ్యాసం కూసు విద్య” అని సామెత.

ఇందులో “కూసు అంటే శిశువు అని అర్థం. ఏ అభ్యాసమయినా చిన్నతనంలోనే చేయాలని దీని అర్థము. గానీ ఈ అర్థంలో దీని నీనాడు వాడటం లేదు. “అభ్యాసాన్ని* పర్శిశమ అనే అర్ధంలో వాడుతున్నాం, కష్టపడితే ఎటువంటి విద్యయినా చిన్నదయిపోతుంది, వచ్చేస్తుంది అనే అర్థంలో వాడుతున్నాం.

“ఓనమాలు నేర్చేవారే కాని; ఆనమాలు తెలుపలేరు” ఆని సామెత,

“ఒక కొత్తపనిని ప్రారంభించేటప్పుడు ఇష్టదేవతా సంస్మరణం చేనుకొనడం ఇష్టదేవతకు నమస్కరించడం ఆచారమయింది. కన్నడంలో విద్యావ్యాప్తి చేసినవారు జైనులు. వారే కన్నడంలో ఆదికవులు, వారే మఠాచార్యులు. వారే విద్యా [పచారకులు. (సజలు వారిచేతనే తమ పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయించేవారు. ఆ జైన గురువులు మొదట “సిద్ధం నమః, అని జైన తీర్థంక రులయిన సిద్ధులకు నమస్కారం చేసి అక్షరాభ్యాస తంతు జరిపేవారు. కన్నడుల సంబంధంతో మనదేశం లోనూ ఈ జైన సాంప్రదాయం వ్యాపించింది. ఆ తర్వాత వీరళెవం మనదేళంలో వ్యాపించింది. అప్పుడు వారే విద్యాగురువులు, వీరశైవ -.మఠంలోని ఏ ఏకాంగివీరుడో వచ్చి అక్షరాభ్యాసం చేయించేవాడు. కనుక “ఓన్నమ శివాయ అనే [పార్థనతో అక్షరాభ్యాసం జరిగేది. కాని ఎంతో కాలంగొ వాడుకయిన “సిద్ధం నమఃళీ అనేమాట పోలేదు. మొదట తమ ఇష్టదేవలా స్మరణ వుంది కాబట్టి దీనిని కాదనడానికి వీరశైవులు యత్నించలేదు కనుక 'ఓ న్నమ శివాయ సిద్ధం నమః" అని రెండు (ప్రార్థనా వా్యాలు అలపాటయ్యాయి, ఇవి |కమంగా వికారం చెంది “ఓ నామా సివాయా సీధం నమఃి అని మారింది. రానురాను ఈ ఓనామాతో (ప్రారంభించే అక్షరాలు ఓనామాలు అనే పేరు రూఢి యమ్మి.ది. (క్రమంగా అక్షరాలకు చదువనే అర్థంలో వ్యవహారానిక్తి

ఎఏరి8 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత వచ్చిన తరువాత ఓనామాలంటే చదువనే అర్థం కూడా వ్యాపించింది.” అని శ్రీ తిరుమల రామచం[దగారు తమ “లిపి పుట్టువూర్యో త్తరాలు అనే (గంథంలో ఆనమాలు తెలిపారు.

“*రినమాలే బుక్కులు; ఒకటి రెండే లెక్కలు” అని సామెత.

బుగ్వేదంలో చెప్పబడే పద్యాలు “బుక్కులు అని అంటారు. పిల్లలకు అత్షరాభ్యాసం ఓనమాలతో (ప్రారంభించేవారు. [క్రమంగా ఈ అక్షరాలే చడువనే అర్థం ఒక సక్క- ఏర్పడింది. జ్ఞానం పొందడం కోసం చదవాలి. వేదళాస్తాంలు చదవడమే చచువు. అందువల్ల జ్జానం లభిస్తుంది అనే అభ్మిపాయం ఇంకో పక్క ఏర్పడింది. ఆందులోని పద్యాలు అక్షర సముదాయంవల్ల వర్సడినవని (గ్రహించిన వెంటనే ఓ&ఓనమాలే “బుక్కులు అనడం జరిగింది. అలాగే లెక్కలలో అంకెల ఏర్పాటే కనిపించడంతో “ఒకటి రెండే' అనడం జరిగింది.

• అ ఆలు రావుగానీ, అగతాంబూలం మాతం గావాలి" అని సామెత,

లాంబూలం చర్వణం చాళుక్యుల కాలంనుండి ధనవంతులు "సేవించేవారు. అయితే రాయలు దీని నొక సాంప్రదాయం చేశాడు. రాయలు రోజూ కవితాగోన్టులు జరిపేవాడు. ఆనాటి సభను ఎవరు నిర్వహించా లనేది రాయలు తాంబూల మివ్వడం ద్వారా సూచించేవాడు. మొదట రాయలు ఎవరికి తాంబూల మిస్తే వారు ఆనాడు గోష్టిని నిర్వహించాలి, దీనినే 'అ్యగళాంబూలం” అంటారు. ఈ విధంగా కవిత్వానికీ, పాండి త్యానికీ పారంభాక్షరాలయిన అ ఆలు తాంబూలంతో ముడి పెట్టబడ్డాయి. అంతేగాక రాయ లెవ్వరికయినా ఒక ఘనకార్య నిర్వహణ బాధ్యత నిచ్చినప్పుడు దానిని సూచించుటకై (పభు' వా యుద్యోగికి తాంబూల మిచ్చేవాడట, ఇలా రాజువలన శాంబూలం పొందడం ఆనాడు పత్యేక గౌరవముగా భావించేవారు. ఇటువంటి గౌరవభావమే ఈనాడు అతిథులు వచ్చినప్పుడు తాంబూల మిచ్చే ఆచారంలోనూ వుంది,

పి. సరళాదేవి 188

“ఆదిలోనే హంస పాదు” అని సామెత.

చదువువల్ద లభించేది జ్ఞానం. అది దేవత, సరస్వతి. జ్ఞానమనేది మానవునికి వెలుగునిచ్చేది గనుక తెల్లగా వూహించేవారు. కనుక విజ్ఞా నానికి సంబంధించినవన్నీ తెల్లనివే సరస్వతి వాహనమయింది హంస,

ఎక్కడయినా _వాయవలసిన అక్షరాలు మరచిపోతే మరచిన చోట పంక్తికి కింద హంసపాదం (04) పెట్టి (ాయవలసిన పదాన్నో, అక్షరాన్నో (వ్రాసేవారు.

మొదట్లోనే ఇటువంటి పొరపాటు వచ్చిందనే దానికి ఈ సామెత వాడుతారు,

చదువృకు సంబంధించిన సామెతలేగాక, కథలకు సంబంధించిన సామెతలు కూడా వున్నాయి. ఇది చర్మితలోని కథలూ, సాహిత్యంలోని కథలకు సంబంధించినవే -గాక జనులలో బయలుదేరిన చమత్కార కథల నాధారం చేసుకుని కూడా బయలుదేరాయి.

“కభ కంచికి పోయింది, మనము ఇంటికి వక్చాము” అని సామెత,

కళింగ రాజయిన దుర్వినీతుని ఆస్థానంలో భారవి అనే కవి వుండే వాడు, ఇతడు పల్లవ రాజయిన విష్ణువర్ధనుని పిలుపు మీద వారి రాజధాని కాంనీపురానికి తరలి వచ్చాడు. ఇతని ప్పుతుడే దండి,

దండి చిన్నతనంలోనే తల్లితండ్రులను పోగొట్టుకున్నాడు. కాంచీ పురంలో విప్ణవం రేగినప్పుడు (పజలందరితో పాటు అడవికి వెళ్లి కొంత కాలం గడిపి ఏిష్ణవం కాంతించిన మీదట' మరల పురం (ప్రవేశించి కొంత శాలానికి పల్లవ రాజుకి ఆస్థాన విద్యాంసుడయ్యాడు,

184 తెలుగు సామెతలు. సాంఘిక చర్మిత ఈతడు [వాసిన “దళశకుదూర చర్మితిలో మగధ రాజయిన రాజహంసనుడు, మాళవ రాజయిన మానసారుని వల ఓడిపోయి అడవులు పట్టడంతో కథ [1పారంభమవుతుఐది అడవిలోనే రాజుకు రాజ 'వాహనుడనే కుమారుడు, మంతి, సేనాపతి వగైై రాలకు ఏడుగురు కుమౌ రులు జన్మిస్తారు. వీరంతా పెద్ధవారయి దేశయా[తకు బయలుదేరి కష్టాలు పడి బిచ్మిత జీవితం గడుపులారు తరువాత దైవికంగా అందరూ కలుసు కొని సాహస గాథలు చెప్పుకుంటారు ఆ తరువాత వారి సహాయంతో రాజహంసుడు మగథ రాజ్యం సంపాదించుకుంటాడు దండి జీవితం తిరిగి కంచికే చేరింది. అతడు (వాసిన దళ కునూర చర్మితలో కూడా రాజు మగధ రాజ్యం సంపాదించుకుంటాడు. అప్పటి నుండి సుఖాంతమయిన కథలు చెప్పుకునేటప్పుడు ఈ సామెత వాగుకునేవారు. “పిట్టపోరు పిట్టపోరు పిల్లి తీర్చింది” అని సామెత, ఇది ఈసఫ్‌ కథ ఆధారంగా బయలుదేరిన సామెత, రెండు "పిట్టలు పోట్టాడు కుంటున్నాయట. తగవు ఎంతకూ తేలక “ఎవరినయినా తీర్పు చెప్పమందాము' అని తీర్పరి కోసం వెతుకుతున్నాయి. వాటికి ఒక పిల్లి ఒక చోట కూర్చొని కనిపించింది దాని దగ్గరకు వెళ్ళి “పిల్లిగారూ! పిల్లిగారూ! మా తగవు తీరుస్తారా ? అని అడిగాయట. అది విని పిల్రి- “నేను నృద్ధురా లయి సోయాను నాకు కష్ట కనిపించవు, మాట్లాడుతున్న దెవకో నాకు కనిపించడం లేదు, చెవులు సరిగా వినిపించవు. అందుచేత మీ తగమిటో ఇద్ధరూ చెరో పక్క వచ్చి చెవుల్లో " చెప్పండి" అంది. రెండు పిట్టలూ పిల్లికి చెరో పక్కా చెవుల దగ్గరకు చేరేసరికి రెండింటిని ఒకేసారి పట్టి వాటి పీకలు నొక్కేసిందట పిల్లి. ఆ విధంగా వాటిపోళు తీరిపోయింది,

పి. సరళాదేవి 1ేరి5్‌

“ర్రుర్సనుండి నరుక్కురమ్మన్నారు”- అని సామెత.

దీనికి సంబంధించిన అనేక కథలు వ్యాప్తిలో వున్నాయి. ఇది అమరకోళంలోని కథకు సఎబంధించినదని కొందరంటారు. నవాబు పరి పాలనకు సంబంధించిన కథ ఒకటి వుంది. ఒక నవాబు భార్యకు రక్త దాహమధికంగా వుండేదిట. రోజూ కొంత మందిని చంపించక పోతే ఆమెకు తృపి వుండేది కాదు. ఒక రోజు శిరచ్చేదనకు చిక్కిన వారిలో వైశ్యకులమునకు చెందిన బాలు డొకడు వున్నాడు. అతడు ఆ వరుసలో రెండవ వాడు. మరణ సమయం కొన్ని కణాల పాటు పొడిగిస్తే తప్పించుకునే .వుపాయం తోచక తప్పదనే ఆలోచన తోచి ఆక్కడి సెనికులతో తాను చిన్నవాడినని తిరగబడలేనివాడినని తనని మొదట చంపి నందువలన రక్తం అవేరాక బేగం సాహెబాకు ఆ్యగహం రావచ్చు కాబట్టి ఆ చివరినుండి నరుక్కు రమ్మని చెప్పాడు. ఆ మాట సబబుగా తోచి సెనికులు అటునుండి నరకడం మొదలు పెట్టారట. ఆ చివర నున్న మనుషులు బలళాలులుగా వున్న కారణం చేత రెండు తలలు తెగే సరికి బీవీ కళ్ళు వైర్ధు కమ్మి పడిపోయినదట. ఆ విధంగా ఆ రోజు కార్యక్రమం ఆగిపోయిందట.

“గాలివాన వస్తే కథే లేద” అని సామెత,

ఒక గోడ పక్క పులిస్తరాకు పడింది. ఆ గోడ నుండి మట్టి బెడ్డ రాలి ఆ ఆప మీద పడింది. ఆ బెడ్డ అన్నది కదా - “ఓసీ పులిస్తారాకా! నేను నిన్ను రక్షిస్తున్నాను గనుక ఎగిరిపోకుండా వున్నావు తేక పోతే ఈ పాటికి ఎగిరి ఏ తుప్పకో తగులుకొని చినిగి పోయేదానివి.” దానికి అఆ పులిస్తరాకు- 'నేనున్నాను గనక నీవున్నావు. నావలనసనీ వునికి తెలుస్తున్నది లేకపోచే నీ మొగం ఎవరు చూస్తారు" అని అన్నది. ఇవి రండూ పోట్టాడుకుంటూ వుంటే గాలీవాన వచ్చింది. మట్టి బెడ్డ కరిగిపోయింది. విస్తరాకు ఎగిరి పోయింది. కథ మాసిపోయింది,

186 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చర్మిత్‌ “టంగుటూరి మిరియాలు తాటికాయలంకేసి” అని సామెత. టంగుటూరు (కాశం జబిల్టాలో వుంది. దీని చుట్టూ. లొటి

తోపులు అథికంగా వున్నాయి. మిరియాలు మన దేశంలో పండవు-

ఇవి. టంగుటూరుకు దగ్గరగా వున్న “ఓడ రేవు ద్వారా దిగుమతి అయ్యేవి: ఆ కారణం వర్ద మిరియం అమ్మే వ్యాపారులుండేవారు. దీని వల టంగుటూరు వెళ్ళి మిరియాలు తెచ్చుకోవడం జరిగేది.

ఇది ఆ నోటా ఆ నోటా విన్న ఒక మూర్ధుడు టంగుటూరు వెళ్లి వచ్చాడు. అవి దిగుమతి అవుళలాయని తెలియదు. అవెలా ఉంటాయో అతడు చూడలేదు. ఆతడు చూచినదల్టా ఆ చుట్టు పట్ట తాటి చెట్టకున్న

ట్‌ రా ఛా శాటికాయలు మ్య్మాతమే,

ఈ స్తారి ఎవరో మిరియాలు గురించి మాట్లాడుకుంటుంటే తన తెలివిలేమ్‌ బయలు పడుతుందనే ఉద్దేశంతో. అవునవును నేనూ చూళాను టంగుటూరి మిరియాలు, లొటికాయలంతేసి వున్నాయి'అన్నాడట అది విని అందరూ నవ్వారు. తనకు తెలీయని విషయాన్ని గురించి తెలిసినట్టుగా చెప్పేటప్పుడు ఈ సామెత వాడుతారు.

“అందని (దాకపచ్ళ పులన” అని సామెత,

ఒక నక్క (దాక్షతోటలోనుండి వెషతూవుంది అక్కడ (వేలాడు

తున్న _దాక్షగుత్తులు దానికి నోరూరించేయి, (దాక్షపచ్ళ తియ్యగా ఎంత "బాగుంటాయి అనుకుంది. ఎగిరి ఒక గుత్తిని అందుకోబోయింది. అది అందలేదు. కొంచెంచూరం నడిచి పరుగెత్తుకుంటూ వచ్చి ఎగిరింది. అయినా ఆఎదలేదు. ఇలా అనేకసాడ్డ (యత్నించింది. ఎంత వయ త్నించినా దాక్షపప్ణ అందలేదు. చీవరికి విసిగిపోయింది *ఛ ఛ పుల్లగా ఈ (చొవపక్ట ఏమీ బాగుండవు' అనుకుంటూ వెళ్ళిపోయింది,

పీ. సరళాదేవి 1867

“పుల్లయ్య వేమారం వెళ్ళివచ్చినట్టు” అని సామెత,

పుల్లయ్య ఒక అమాయకుడయిన కొడుకు. ఇతని తల్లిదం్యడులు వదో పనిని గురించి మాట్టాడుకొంటూ ఆ విషయమై పక్కన వున్న వూరు వేమారం వెళ్ళిరావాలని అనుకున్నారు. ఏదయినా వూరు వెళ్ళడ మంటే పనిమీద వెళ్తారన్న సంగతి అతడకి తెలియనంత మూఢుడు. అందుచేత తల్లిదం(డులక న్న తనే ముందు వెళ్ళాలన్న ఉద్దేశంతో పొద్దున్నే లేచి ఆ .వూరు వెళ్ళి వచ్చేళాడు,. ఆ మధ్యాహ్నం మళ్ళీ మాట్టాడుకుంటూ. వేమారం వెళ్ళాలనుకున్నాం. వెళ్ళడం పడనేలేదుి అని అనుకున్నారు. పుల్లయ్య ఆ మాటవిని తాను వెళ్ళి వచ్చానన్నాడు. అప్పుడు తెలిసింది వారికి పులయ్య మూఢుడని.

“గారెల మందలో తోడేలు పడ్డట్టు” అని సామెత.

ఒక వ్యవసాయదారుడు పొలంలో పనిచేసుకుంటూ ఆ పక్కనే వున్న వీటులో గొథ్టెలను మేపమని చెప్పి కొడుకును కావలి వుంచాడు. తాను పొలంలోకి చెళ్ళిపోతూ 'తోడేలువస్తై తనను కేక వేయిమని కొడుకుతో చెప్పిపోయాడు. గొథ్జైలు వాటిమానాన అవి మేస్తూన్నాయి. కావలికూర్చున్న క్మురవాడికి తోచడం లేదు. ఆ తోచక పోవడంలో ఓ చిలిపి వూహ వచ్చింది. తోడేలు వచ్చినప్పుడు నిజంగా తండీ వస్తాడో .లాడో చూదా మనిపించింది. అనిపించడమే తడవుగా “తోడేలొచ్చింది, . తోడేలొచ్చిం'దని కేకవేశాడు. తడి పరిగెత్తుకుంటూ వచ్చిచూసే నవ్వుతున్న కొడుకు కనిపించాడు. వాజ్జీ నాలుగు తిట్టి మళ్ళీ పనిలోకి పోయాడు. కాస్సేపు వున్నాక మళ్ళీ అదేపని చేశాడు క్మురవాడు. ఈమారు ఇంకొంచెం గట్టిగా కేకలేసి పోయాడు రైతు. రై తుపోయిన కాస్సేపటికి తోడేలు నిజంగానే వచ్చింది. కురవాడు గాభరాపడి కేక లేళాడు. వేళాకోళానికి కేకలేళాడనుకొని రైతు రాలేదు. తోడేలు మందను చెల్పాచెదరు చేసి గొఖ్జైను ఎత్తుకుపోయింది.

188 తెలుగు సామెతలు=సాంఘిక చర్మిత

ఇలా తనేక కథల ఆధారంగా సామెతలు బయలుదేరాయి. అంతే గాక కథలలోను కావ్యాలలోనూ ఉపయోగింపబడిన సామెత లనేకం వున్నాయి. ముఖ్యంగా ఇది జానపద వాజ్మయానికి చెందినవి కాబట్టి జానపద గేయ సాహిత్యంలో అధికంగా చోటు చేసుకున్నాయి. (ప్రజా కవులనబడినవారు వీటిని ఎక్కువగా వాడారు. ఇటువంటివి కొన్ని చూదాం,

“ఫేరేమో లొటపిటలే పెదవులు మృదువు”

ఇది కాటమరాజు కథలోనిది. ఇది జానపద గేయకథ. కాటమ రాజు స్వభావాన్ని తెలియజేస్తోంది. “కాటమరాజు అనే పేరుమధ్య “టి కారం వుండి కటువుగా వినబడుతుంది. “పెదవులు మృదువు అనడంలో “పెదవులు' ఇంటే మనసు అనే-భావం' కూడా_వుంది. మనసు సున్నిత మైనది అనే చ్యితణ కూడా వంది.

“మాట కటువు ఘనసు వెన్న” అనే సామెతలోని భావం ఇందులో వుంచి. ఇది కాటమరాజు స్వభావ చ్మితణను తెలియచేస్తుంది.

“బూరెల గంపలకాడ _ పొర్షు దండాలు”

“బూలెలుి సోధారణంగా వండే వంట కాదు. "పెళ్ళి శ్త్లో వండే పిండి వంట వండిన బూరెలను గంపలలోనే వేస్తారు. ఇలా వేయడం వల్ల వాటిలో వ మాతం నూనె వున్నా గంపలలోని వెదురు బద్దలనుండి కిందికి జారి బూరెలు ఆరిపోతాయి. (పత్యేక "సమయాలలోనే వండుతారు కాబట్టీ వాటిని తినాలనే అశ పతి వారికీ అధికంగా వుంటుంది అందు చేత ఆ గంపలకాడ అఎటే చుట్టూ చేరి బూరె లివ్వమని దండాలు పెట్ట తారు. ఈ విధంగా అక్కడ దండాలు అుటే నమస్కారాలు పొర్దు తుంటాయి. “పొర్దు దండాలు" అనేది వొక మొక్కుబడి, దేవుని గర్భ గుడి చుట్టూ పొర్గతూ దండాల్లు పెడతారు, ద్లీనివల్ల తాము భగవంతుని

పీ సరళాదేవి 189 (పతిక్షణమూ ఏమరలేదనీ భక్తులు తెలియజేస్తున్నట్టు (పకటిస్తూన్నా మని వారి అభ్మిపాయం. అదే విధంగా ఎప్పుడో కొన్ని సమయాలలోనే చేసే బూరెలని కూడా తినాలని అభిలాష ఇందులో వెల్లడవుతోంది.

“ఠారికకు దెలుపను శా స్త్రమున్నది”.

“శారిక* అంటే చిలుక. చిలుకకు తెలిపేది ఏమిటి? ఈ సామెత కాటమరావా కథలోనిది. ఇది [క్ర శ. 12వ శవాబ్దంలో జరిగింది అంటే చిలుకను పంజగముతో పెట్టి పెంచే అలవాటు అప్పుడే వుందని తెలుస్తోంది. అంతేకాదు చిలుకళాస్త్రముకూడా ఉందని తెలుస్తోంది ఇది ఈ నాటికీ వుంది. తన అదృష్ట దురదృష్టాలను చిలుకనడిగి తెలుసుకునేవారు. దీనిని చిలుక కాస్త్రమంటారు

“హంస కులమున బుట్టి ఆరికలు తినుభంగిొ,

ఇది కుశలాయకములో వాడ బడింది. “హంస'_ పక్షిజాతులలో మంచి జాతి పక్షి. ఆఏకలు తక్ట్రవ జాతికి చెందిన పంట గింజలు.మంచి జాతి పక్షి తక్కువ జాతి గింజలు తినినట్టు, ఇటువంటిదే” ఇంత (బతుకూ (బతికి ఇంటి వెనకాల చచ్చినట్టు” అనే సామెత,

“ముందు చెవుల కన్న వెనుక కొమ్ములు వాడి

చెవులు సహజంగా పుట్టుకతోనే ముందుకు వుంటాయి. కొమ్ములు మ్యాతం వెనుకగా తరువాత మెల్టిగా పెరుగుతాయి. వెనుకగా పెరిగినా వాటికి వాడి ఎక్కువ. ఇది సాధారణంగా కుటుంబంలోని కలవోలను గురించిన సందర్భం వచ్చినప్పుడు వాడ బకుతుంది. అళ్తాకోడళ్ళ కలహాలనూ, సవతుల పోరునూ చెప్పవలసినప్పుడు వాడుళారు. *సవతుల కయ్యము" జానపద గేయంలో ఇలాగే వాడబడింది.

100 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక "చరిత

“దొండలు పడ్డ కొన్నాళ్ళకు కోనలు పడును”.

ఇది “బొబ్బిలి యుద్ధం కథ' లోనిది. మనల్హమదేవి విజయరామ రాజు సేనను చూచి తిట్టూతూ ఈ మాట అన్నది. బొబ్బిలి పడిపోయిన కొన్నాళ్ళకు విజయనగరం పడిపోక తప్పదని భావం.

“రాజు పోయిన రాకళ్టకు పాపయ్యుం దేనా”,

ఇదీ బొబ్బిలి యుద్ధం లోనిదే తాం్యడ పాపరాయుడు మల్లమ్మ దేవి సోదరుడు. బొబ్బిలి సేనాపతి... అతడు వుంటే గెలవడం కష్టం. అందుచేత అతడు వూరిలో లేకుండా చూచి విజయరామరాజు బుస్సీ సవాయంతో సేనలను నడిపి బొబ్బిలిని గెలుచుకున్నాడు. దీని వల్ల బయలుదేరినదీ సామెత.

అభిమన్యుడు చేసుకోవలసిన శశిరేఖను లక్ష్మణ కుమారునికి ఇవ్వాలనుకోవడంలో శళి రేఖకు పట్టిన దెయ్యాన్ని *“శ౭ిరేభా పరిణయం'లో “వియ్యమందగ టోవ దెయ్యంబెబటై అని చెప్పారు.

ఇలా అనేక సామెతలు జానపద సాహిత్యంలో చోటు చేసుకు న్నాయి. వేమన పద్యాలలో కూడా అధికంగా సామెతలు చోటు చేసు కున్నాయి. అప్పటికి జన వ్యవహరంలో వున్న సామెతలను వాడు కొనడమే గాక స్వయంగా వేమనే అనేక సామెతలు కల్పించా డని విజ్ఞుల అభ్మిపాయం.

“కామి గాక మోకు కామి గాడు”.

““బఎహ్మక యిన బుట్టు రిమ్మ తెగులు”,

“గడుసురాలు మగని గంప బెట్టమ్మురా”,

పీ. సరళాదేవి 191

తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల కీర్తనలలో అనేక సామెతలు వున్నాయి.

“శిైరసుండ మోకాలికి నేసలు చల్లినయట్లు”.

“పూవువంటి చిత్తము, పొల్టువంటి కాయము”.

“నీళు కాలదీ తామర”.

“తల్లికి లేని ముద్దు దాదికి కలదా”,

యం నమ!

ఇటువంటి అనేక సామెతలు అన్నమాచార్యుల కీరనలో

సామెతలు ఎక్కువగా మనిషి యొక్క స్వభావాన్ని వెల్లడి చేసే వవడం వల్ల అనేక కార్యాలలో ఆయా ప్యాత చ్మితణకు వుపయో గింపడి వాడ బడ్డాయి.

“సామెత లేని మాట, ఆమెత లేని ఇల్లు” అని సామెతను గురించి సామెత.

ఆమెత అంటే విందు. విందు ఇంటిలోని వ్యక్తుల కుభాకుభ కార్యక్టీలకే పెట్టబడుతుంది. అదే సమయంలో అది అందరికి సంబం ధించిన సామాజిక కార్యమవుతుంది. అలాగే మాట మనిషి స్వంత సమస్యలకు చెందినదే అయినా అంచులో వాడబడిన సామెత అనేక మందికి. చెందినదో. వుంటుఎదని అర్థం. సామెతకున్న ఈ (పత్యేక గుణాన్ని బట్టి సాహిత్యంలో వుపయోగపడింది. ఇలా సామెతను గురించి వొక ప్రత్యేక సామెత బయలు దేరడాన్ని బెట్టి దీని శక్తి

ఇదినా? ఏ |

తెలుస్తోంది.

192 తెలుగు సామెతలు-సాంఘిక చరిత

కథ, నవల, నాటకం వంటి ఆధునిక సాహిత్య (పక్రియలలో కూడా. ఈ సామెతలు అభిప్రాయ _ వ్యక్తీకరణకు అధికంగా వాడబడుతున్నాయి. అయితే ఇలా ఆధునిక సాహిత్యంలో వాడబడిన సామెతలు. కూడా ఎప్పుడో వాడబడిన సామెతలే గాని కొత్తగా తయారయినవి కావు కాబట్టి ఆధునికులకు సొమతలను నిర్మించే శ క్రిలేదన్న అభిస్ట్రాయం చాల మందికి కలిగింది. ఎందుచేత నంటే ఇది ఆథునికయుగం. ఈ నాడు [పశా జీవిశానికే పాముఖ్యముంది. అంతేగాక ఈనాడు జీవన విధానాలు అనేక విధాల విసృత మయాయి ఘూతన పరికరాలు అమలు లోనికి వచ్చాయి. నూతన వృత్తులు ఏర్పడ్డాయి. ఏలువలు మారుతున్నాయి, కొత్తకొత్త జీవన పద్ధతులు వర్చడ్డాయి మరి ఈ పరిస్థితులకు సంబంధించిన కొత్త సామెతలు ఏర్పడలేదేమి? సామెతల నిర్మాణం ఆధునిక యుగానికి ముందు ఆగి పోయిఐదా? అని ఆలోచన కలుగుతుంది.

ఈనాడు నగరజీవితం అధికమయింది,. శ జీవితంలో పోట్రి ఎక్కువ, వేగం ఎక్కువ. అంతేగాక నాగరిక మయిన ముసుగు ఏర్ప డింది. దీని (పథావం పల్లెలమీదకూడా వుంది. ఈ జీవితంలో నిర్మాహ మాటం పనికిరాదు. ఏ విషయాన్నయినా నిలచి, ఆలోచించి, సత్యాన్ని దర్శించే తీఠక లభించదు. ఇవి రెండూ వున్నా సత్యాన్ని బయటపెట్ట గలిగే సాహసం వుండదు.

ఇవన్నీ వున్ననాడు గాని 'సామెతి పుట్టదు. పుట్టినా వాడబడదు. అందుచేతే ఈనాడు “సామెత సామాన్యుడి నోట సందర్భోచిత గా బయటపడే వాక్యంగా గొక ఒక సాహిత్యరూపంగా, సాహిత్య (ష్మక్రి్య్వగా బయటపడాలని చూస్తోంది,

పి. సరళాదేవి 19098

ఈమధ్య “జన్నశుతులు అనే పేరుతో శ్రీ సాతవిల్లి కామేశ్వర శర్మగారు సామెతలను పుస్తకరూపంలో (ప్రకటించారు. ఇందులో తాము వినిన అసలు సామెతలతోపాటు తమ అనుభవంలోనికి వచ్చిన కొన్ని మాటలకు సామెతల అనుకరణ చేసి (వకటించుతున్నా మని వాదే చెప్పు కున్నారు. ఉదాహరణకు కొన్ని చూదాం.

“అప్పు అదనుకురాదు, వచదును చదునుకుకాదు.”

“*ట్రట్రిట్రోవుంది అరుపు అదే అకలి మరుపు”.

“ఇచ్చు లంచం - వచ్చుషముంచం”.

“ఏవడిపీపు వాడికి తెలీదు”.

“ఢిల్లీకి పోయి ఉల్లిపాయ తెచ్చేట్ట”.

“ర్ట్వాశి బ్రవ్రేని గంజి పోసినంతే గుంజు”.

ఈ రకమయిన సామెతలు సుమారు రెండు వేలవరకు అందులో వున్నాయి.

ఇవిగాక ఆంధజ్యోతి వారష్మతికలో “జ్య బారం సామెత” అనే శీర్షికకింద వారానికి వొకటి చొప్పున శ్రీ నిష్టల వెంకటరావుగారు కొన్ని సామెతలను (ప్రకటించారు. అవి చూదాం

“నవల పీకి కథ ఇకా

“బేడీలు వేనిణో పోకిసే వీడి అడిగనట్టు”

“ఆ్రర్రిచే నట్లుడు నటించడు”

''పిక్చర్హలో ఘాటింగులు తప్ప షూటింగులు అెవ్చ,

“ప్రమాణ స్వీకాళోల నాడే [కభుత్తోం పడిపోయిందట”.

ట్టట్పలే. సొచ్చి ఉల్లిపాయల ధర తగ్గిందని చంకలు గుద్దుకున్నట్టు”. అయితే వీటికి రచయితలున్నారు. ఏకరాలేకుండా ప్రకటనల లోనూ (ప్రచారాలలోనూ బయటపడే. సామెతలు కూడా కొన్ని వున్నాయి. “ర్పక్షన్హాటి పొదుపు, ఈనాటి మదుపు". “చ్చేనుకు చేవ, రైతుకు రొబ్ధం”. “తృప్తి అనే దొక్కటే మనిషికి ముక్తి”. వీటితో బాల వరకూ సామెతలు సమకాలీన జీవిళాన్నే 'పదర్శిస్తున్నాయి. ఏీటినీ బట్టి సామెతలు నిత్యనిర్మాణకాలని అనుకో వలసీ వస్తుంది. అయితే ఏవి సాహిత్య విలువలు కలిగి పండితుల ఆదరణ పొంది సామెతల పట్లికలోకి చేరుళాయో కాలం సిర్ణయిసుంది. ల ప న వో సట గ మూ కలాం

న న నః ఈ పుస్తకం (వాసినప్పుడు నేను చదివిన పుస్తకాలు :- కేం ఆం్యభుల చర్మిత, సంస్కృతి _ ఒక పరిశీలన మూలం : ---థ్రీ కంథంపాటి సత్యన్నారాయణ సంక్షిప్తానువాదం- : త్రీ మహిధర రామమోహనరావు 2 ఆంధుల సంత్షిప్ర చర్మిత -- శ్రీ ఏటుకూరి బలరామ మూర్తి 3. ఆం్యధుల చర్మిత - సంస్కృతి -- శ్రీ ఖండవల్లి లమీశ్చ్ర రంజనం త్రీ ఖండవల్లి బాలేందు శేఖరం శీ. ఆం్యధుల సాంమిక చర్విత ---థ్రీ వి. యన్‌. కాస్త్రి 5. ఆంధుల సాంమిక ఆర్థిక చర్మిత --తశ్రీమతి అల్లాడి వై దేహి ర. తెలుగు సామెతలు _--తెలుగు సొహిత్య అకాడమీవారి సంకలనం- ౯. వ్యవసాయ సామెతలు --థ్రీ నేదునూరి గంగాథరం 8. సామెతల (సవంతి ఎ-థ్రీ చవాను నుదర్శనం 9. [పజా సూక్తం _--యువథారతివాకి. తెలుగు సామెతల సంకలనం 10. ఆం(ధుల సాంమేక "చర్మెత. టీ నురవరం (ప్రతాపరెడ్డి

7 "1 (య యయా. జ... శ్‌ “ఊయల ్‌ అ శే మ్‌ ప నం. య.

స. వ. |