Telugu Swarna hamsa - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

స్వా ర్త హ౦స (హర్షనైషధ పరిశీలన్మ ఖు (గంథకర్త ; గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ ఖః ఆఅంధపదేళ్‌ (సభుత్వమువార్తి సహాయముతో (ప్రకటితము.

'ప్రళమ ముద్రణ న! (=. హక్కులు టంథకర్తవి. వెల.రూ 5.00 (పతులకు : ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు తిలక్‌రోడ్‌ :: హైదరబాదు. ముద్రణ: శివాజీ (సెస్‌,

లర లాయ సం చ తన లో ఫే = శీ | (| శ వోట్‌ | కసాయిలా ఖై = / | స్‌. 5 షా న! (6

చభంథపరిచయము ఆచార్య డాః దివాకర్ల వేంఠటావధాని. ఉస్మావియా విశ్వవిద్యాలయ ఆం(ధ్రశాభాధ్యఉులు, "హైదరాబాదు,

స్వర్ణహంస నామమున వెలువడుచున్న యీ వ్యానసంపుటి హార్షకట్ట విరచితమైన నైైషధమహాకావ్యమునందలి మంత్రయోగ వేదాంతరషాస్యములన్లే వెల్లడించు. నుద్గంథము.. దీనిని గూర్చి యేమైన (వ్రాయుట కా శాష్రములతో గాడమెన పరిచయ ముండవలయును. నాకు వానితోం బరిచయము లేదు సరికదా వాని వాసనయు బేదుు మఠజీయీ నాల్లామాటలు (వాయుట కెందుకు పాహనీంచితి నవంగా మిితవర్యులు, ఏతద్గ్యంథక ర్తలు న్వైన శ్రీ శేషేం్యద్రశర్యగారి (పణయము నుల్లంఘింప(జాలని దౌర్బ్చల్యము చేత. (శ్రీ శర్యగారు సంస్కృృతాంధ్రపాపాత్య సారపొరంగతులే కాక మం[తయోగ వేదాంతశాస్త్రము లందు. గూడ నపారమైవ యఖివివేళశము గలవారు. షోడశి యను పేర వారిటీవలనే (వచురించిన (గంథము వాల్మీకిరామాయణము నందలి మంతశాత్రరహప్యముల నెన్నిటినో విప్పి చెను చున్నది. కవులుగా, విమర్శకులుగా, శావ్రరహస్యనమ్యకృరిళీలకులుగా వా రాంధ్ర

సంస్కృతములకు( జేయుచున్న నేవ. యత్యంత్యపళంసాపా్యత మైనది. సంస్కృృతవాజ్యయమున హర్షన్లై షరకావ్యమునకు విశిష్టమైన స్థాన మున్నది. దానికి మహామహోపాధ్యాయసార్థకనామధేయు:డై న మల్లి నాధసూరి అనన్యసాధ్యముశైన (వ్రతిభాపాండిత్యములతో మహనీయమైన వ్యాఖ్యానము రచించెను. అందాయన రసభావగుణార్ధదోషనధ్వన్యలంకృతిరహన్యవిదులకు మోదము కూర్చుటక్రే తానూ వ్యాఖ్యానము సంతరించినట్లు _పతినచేవి యా (పళిన వశ్సరాల నిర్వహిం జొలినారు. కవిసార్వభళౌముండైన శ్రీనాధుఃడు నైషధ కావ్యమును సరసనుందరముగా నాంధ్రికరించెను. ఈ కవి, వ్యాఖ్యాళృ్ళసార్వలౌము లిరువురును పాండితీ వైళభవమున హర్షభట్టుతో సరిగడ్దె నధిష్టింప వనర్హ్మ లై నవారు. కాని వారి దృష్ణులలో నించుక లేదమున్నడి. హర్షభట్టు కేవలకావ్యరచనతో6 దృ వ్తినౌందక వ్యామండు మహాభారతమున నెగనెడ వ్యక్తము చేవిన మంతశాథ్ర వేదాంతరహాన్యములనందుకొని వానిని తనరచనలో సర్వతోముఖ్యప్రతిభావురన్న

ఇ

రముగా వ్యంగ్యరూనమున( (బివంచించియండను. *ఈ శావ్రాధ్వని, యందు యాదృభ్ళిక ముగా( (వివేశంచినది కాదు. అకండు (ప్రయత్నపూర్వకముగా. (వివేశ పెట్టినదే. అందుచేతనే యకండు “్యగంధ్యగంధి రిహ క్వచి త్య్యుచి దవ్‌ న్యాని [పయత్నా నృయా” అని చెన్పియున్నాండు. ఆ (గ్రంధులను విడందీయు టకు: 'గేవలకావ్యదృష్టి చాలదు. దాని కతీతమైన వ్యంగ్యార్థజీళ్ళాస యుండ వలయును, కల్తి నాధు (డా రహస్యములను గొన్ని చోట్ల వెల్ల డించినను గొన్ని చోట్ల విడిచి వైచెను, (శ్రీనారుండు కేవలకొవ్యరస్యనవాహ మున బడి కొట్టుకొని పోయెను. మఫాతాత్యు(డైన నన్నయయు వ్యాసహగ్షభట్టారకుల రచవలు చూచిన వాండయ్యు నాంద్రభారతమున నా రహస్యములయెడ దృష్టీ సారించినట్లు కానం ఐడదు. శ్రీశర్మగార్మీగంథమున వానిని వ్య క్రీకరించుటకు యత్నించినారు. నన్నయ ఛ్రీనాధమల్లి నాధాదులు తదహస్యృనకటనావకాళశమును దమకు వదలుట వారి యమ్యగ్రహమును దమప్పణ్యవిశేషము నని ఖావించి (శ్రీశర్మగారు వావి వీ గ్రంథ మున నందించుటకు నత్యంతసమర్థతతో యత్నించియుర్నారు,

గంథారంభమందలి భూమికలో (శ్రీశర్యగారు ధ్వనిమధనము కావించినార్కు శివళ క్తలవలి రసధ్వను లన్యోన్యావతిరి క్తములు. శక్తిరపాతు(డ్తైన శివుండు సృష్టివ్యాపార మున కనమర్థ+డ్లై యుండునట్లు ధ్వనిరహితమైన రస మాపాద్యత్వ లక్షణ శూన్యావస్థలో ముండును. అనందవర్ధనాభినవగుప్తాచార్యులు ధ్వనిన్వరూప న్వభావములను అక్కగా వెల్లడించిరి. (శ్రీ శర్మగారు వారిమార్గము వనునరించి చాని సీ భూమికలో సర్వజననుటోధముగా నివరించియున్నారు. సాహిత్య వేదాంత రనము లొక్క'పే యని వారిమతము. ఆ రెండింటి యభథిన్నతను ఉత్తమ ధ్వని కావ్యమైన నైైషథ మెట్లు నిరూవించుగున్నదో వా రీ న్వర్ణహంనలో విశదీకరించి యున్నారు.

నైషధమును గావ్యమ్మాకముగా దర్శించుట సామాన్యులకే కాక విద్వాంను అకును కవిప్పుంగవులకును గూడ ఐరిపాటియై వోయివదని (శ్రీళర్మగారి వేదన. అందలి హంసహంన కాదవియు, నలదమయంతులు నలదమయంతులు కాదనియు, తండినప్పరము కుండినవురము కాదనియు +దెల్సి వారు వైవరకావ్యము నంత యోగవేదాంత కాస్త్రముల నంప్పటి యని నిరూవించినారు. నె షధీయ మవంగా శకీరాదినాధు(డగు జీవువిచర్మిత, హంస వట్టి వశీ కాదు, అజ పామం(శ్రాధిదేవత.

ఇ౪షై

కండినప్తురము అజ్జాచీ(క్రస్‌కాస్రారవర్యంతమైన శివస్థానము, ఈ వదములను (గహించి భ్హువిరళముగా వాడుటలోనే హర్షభట్టు ధ్వన్యర్థ్యవకటనాభిలాష ద్యోతిత మగుచున్నది. నలఖీముల నాతడు జీ వేశ్వరులనుగా వ్య క్తము చేవెను. శ్రేనిషయము లను పమర్థించుటకు (శ్రీ శర్మగారు. పెక్కు దృష్టాంతమ్ములను (బ్రమాణములను జూపవ్పటలో( (బకటించిన (_వతిళ అనన్యసామాన్యమైనది. _అశ్లే వై వుధకాన్య మందలి ల్లోకముల వ్యంగ్యార్థమును వివరించి వారు దమయంతి ట్రీమహా్యతివుర మందరియే యని విరూపించియుండిరి. “శియమేవ పరం ధరాధిపాది"త్యాది శోకమునకు వారు తెల్సిన యర్థము వరికించినచో వీ విషయము డదేటతెల్లమగును.

=క్షి8ి మండ లమండనాయితం వగరం కుండిన మండజో యయౌ” ఆను శ్లోకమున హర్షండు ముక్షజీవస్ట్థావీయమైన హంస షట్బకగమనము చేయుట యను యోగశావ్రవిషయము నెట్లిమిడ్చెనో (శ్రీ శర్యగారు చక్కగా (ప్రదర్శించి యున్నారు. ప్కర పతాకావర్ణన్యసకారమును నిశిత ముగా( ఐరిశీలించినచో నీ వివయము నృష్టము కా(శాలును. ద్వితీయతృతీయసర్గములందు _కమముగా యో గ వేదాంత శాస్త్రములు గర్భితములై యున్నవి. హర్షుండు చెవిన హిరణ్మయమైన హంస వర(హ్మామాజటరూపమే. ఆది సహససారకమలవిహారి హంసద్వంద్వ మునకు సంబంధించినది. “వయోధిలడ్షీముషి కేళనల్వలే” అను క్లోకము నందలి వయోధిళబ్దము పాలకడలి యని సూచించి యా పారణ్యయహంప కీరసముుద రాజతవయయు, అజపామంక్రాధిదేవత యు నగు ళక్తియే యని వారు నిరూవించి వారు. అక్లే “(వ్రయాను వాలాను రతిక్షమాను చి అభావలంబ్య క్షీణ మేక పాదికా అను ళ్లోకములకు వా రొసంగిన వివరణము పై యఖిిపాయమును విరపజచుచు వారి పాండిత్మీపతిభలను (బత్యశము చేయుచున్నది.

హర్షఃడు “అవామావామార్థే” అను శ్లోకమున చింతామణి మం్యఠమును “బ్షెస్టిం నః (ప్రతి” అను ళ్లోకమున తిరప్కరిణీమం్యతమును నిషేవించిన విధము పరమాద్భుత మైనది. దానివి (శ్రీ శర్మగారు మంతశాహ్ర్ట్రపమాణపురన్పరముగా వమర్థించుటయు, “శితిసీతరోహితహరి న్నామాన్వయం లుంసతు” అను దాని యందలి ముక్రావిదుమహేమవీలధవళచ్భా యేతి గాయ్యశ్రీదేవతా వరళ్లోకమును దలవించు "శితిపీతరోపాతహరి*ది త్యాదిసమావము గాంభీర్యమును (బకటించు

ఇప!

టయు మిక్కిలి _సళంసాపా(కములుగా నున్నవి. వారు దిక్సాలకు లందజును దమయంతీ స్వయంవకమునకు రాక యింథదాగ్మియమవరుణులు నలుగురే వచ్చుట యందలి వరమార్థ మెటింగించి వారు పాంచభౌతికచ్యకము లవియు తచ్చ(క్రసమా హారరూవమే శరీర మనియు వివరించి యుండిరి. తిరప్కరిణీమం్యతము పాంచ లౌతికళరీరయు. నెట్టునలత్యమాణ మొనరించుచున్నదో వారు చక్కగా 6దెలివ యున్నారు.

ళట్టహర్ష(శ్రీనాధుల రచన లందలి తారతమ్యమును. దెల్పుచు. శ్రీనాధుడు ధ్వనిగర్భితములై న కొన్ని ల్లోకములను విడిచివేయుబచేతను, కొన్నిటిని స్థూలార్థ చ్యూక్యపదర్శకముణగా వనువదించుటచేతము శ్రీ శర్య్మగా రనువాద మొక విధముగా మూలమువకు లాఘవము నాపాదించినదని (ప్రకటించినారు. ఇట్లని (్రీనాధునిపై వారికి గౌరవము లేక పోలేదు, శృంగారనై సరము కొవ్యముగా వెంతో శ్లాఘాపా్యత మనియు హర్షవిడి ధ్వవిమార్గమును శశ్రీనారునిది రీతిమార్గము వగుటచే నా తారతమ్య మేర్చడిన దవియు వారు సూచించినారు. మల్లి నాధుండు ధ్వనిగర్శితములై న కొన్ని ళ్లోకములందు శ్లే షయేయున్నదని భాచించుటయు, ఆతనికిని ఆంధ్రమల్లి నాధులకును ఆలంకొరనిరూవణమున తారతమ్యము కనిపించు టయు వివరించి వారు నైషధము (వధావముగా ధ్వనికావ్యమవియు హర్షభట్టు వ్యానవాల్మీ క్యాడదులవలి నాధ్యాత్మికయోగమంగతశా ప్రరహస్యముల నందు విక్షేవించి యపార్యప్రతిభ (పదర్శించె ననియు విర్ణయించినారు.

శ్రీ శర్య్మగారికి యోగమంగతశావ్చములందు! గల యఖివివేశ మచ్చెరువు కలిగించును. ఆశావ్రములకు సంబంధించిన (వళ న్త్యగంభము లన్నియు నూరక వతఠించుటయే కాక వా రందలి రహస్యము లన్నియు నాపోశనము వట్టుట వారి నిరంతరపర్శిశమకు. దార్కాణము, వా రితరులకు న్ఫురింవని యెన్నో (కా త్‌ వివయములు చెవ్పుదురు, వాని నన్నిటిని బహం్యగంథభములనుండి వమాణముల నుద్దరించి విరూవింతురు, ఆ నిరూపణము చూచిన తరువాత నెవ్వరైన వారితో వేశీఠవించి యూరికుండవలనినదే. తార్మికము సహేతుకమునైన వారి వాద మట్లుండును.

ఇంక వారి శైలిని గూర్చి యొండురెండు మాటలు (వాని యీయదధిక (వనంగమును ముగింతును. వా రీ వ్యాసములను దొలుత వ్యతికలలో ((వికటించిరి.

ఫు

అందలి విషయములు నర్వజననుబోధములై యుండవలె నను నుద్దేశముతో వానిని శిష్ట్యావహారికమున రచించిరి, ఆయ్యును వారి కలి _పొతమై, గూఢార్థ్యపకటన దక్షమై ధారావాపామై, శక్తిమంతమై యలరారుచున్నది. వారు లలితానవాాన నామములు, మంరతయోగశా స్ర్యగంధ ములు. సౌందర్యలహరి, ఉపనిషత్తులు మున్నగు వావి నుండి యెన్నో వాక్యము లుద్ధరించిరి. వారి కవియన్నియు. వాచా విధేయములు, వారి పతిళ నవనవో న్మేవశాలియైనది; విమర్శ నిశితమైనది; రచన (పౌఠనసుందరమైవది. దబహుకార్యన్యగులైనను వారు పారస్వతరంగమును విడువకుండుట వారి రనజ్ఞతకు తార్కాణము. వా రింకను రసోదంళితములుణ శాస్రరహన్య్యవదర్శకములు. సహృదయహృ్మదయరంజకములు. పతితృజనమన్నో వికాసకారణములు నైన రచనలు కావించి ఆం్యధభాషాయోష కఖినవాలంకృతులు చేకూర్చు నవకాళము కల్పింపవలెనని భగవంతుని (ప్రార్థించుచున్నాను.

మున్నుడి శరోనుణ్‌ శ్రీ నన్నిధానము నూర్య్యనారాయణళాస్త్రి, ఏ-ఓ.యల్‌.

ఈ స్వర్ణహంస (గంధక ర్తలు మనవ్మిత్రులు శ్రీ గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మగారు యోగమం్యత వేదాంత పాపాత్య శాషప్రములందు నిష్ణాతులు. నంస్కృ తాంధ్ర కవితా దతులు. లౌకికమైన పదవిని విర్వహించుచు విటి, శాఫ్ర పాండిత్యము నార్డి ంచినవారు నూటికోకోటికో యొక్క రుందురు.

ఈ (గంథము భట్టహర్ష నైషధ కావ్యమును గూర్చి (వాయంబడిన విమర్శ +థము. ఈ విమర్శ చాల నగాధముగా నున్నది. ఇది ₹, 1], ౧. డిగీ కొరకు (వ్రాయంబడిన విమర్శ వ్యాసము (గ్లౌగ్టల్య3) వలె నున్నది.

హర్ష నైవరమును లోకము కావ్యముగా( బకించుచున్నది, కిరాతార్థునీయ మును మించినది శికపాల వధము, దానిని మించినది వైవధ కావ్యము,

కావద్వా భారవేర్భాతి । యావ న్మాతుస్య నోదయః ఉదితే నైవధే కావ్యే । క్వ మాఘః క్వచ భారవి,

శ్రీ శర్మగారిట్లనుచున్నారు. “హరువి. గేవలము పారన్వతేయువి(గా

(ల) శర్యగారిట్ల న ఏ మామే లోకము దలంచచున్నది. అది పొరపాటు, హర్షం డవరళంకరుండు. కాంకర పం్టపదాయము కాంతా సమ్మితముగాః జెప్పుట క (గంథమును (వానెను

“హర్ష నైషధములో హంన దా నెవరో యెనిమిది వందల నంవత్సరముల మండి చెప్పుచున్నవ్చటికిని ఇంతవజకును ఎవరును గుర్రింపలేదు”.

“= ఈ హంసహంనగాదు, ఆ వలుగు నలుండుగాండు దమయంతి దమయంతి గాదు; ఇంకా మాట్లాడితే ఖీముండు ఖీముండుగా(డుః కుండినప్పరము కుండినవురము గాడు. చివరకు న్నైనధము నైషధము గాదు. న్హైనరము మంత కావ్రమ్యు వైషరము యోగశాస్త్రముు నైషధము వేదాంత శావ్రము*. ఈ విషయమును శర్మగారు సమన్వయపూర్వకముగా నద్భుతముగా సమర్దించి యీ విమర్శము నంజూపిరి, వీరి విమర్శలో నలుండు జీవాత్మ; ఖీముండు సరమాత్మ లేళ విర్ణణ (బ్రహ్మము; దమయంతి (శ్రీ మహాత్రిపురసుందరి. హంన నై షరమునందు

స

మొదటి మూడు సర్గలలో( (గ్రమముగా అజపా నుం్రాది దేవతగా, జీవాత్మగాం వరమాత్మగా వర్ణింపంబడోకది.. కాస్త్రీయములగు నుపనిషత్తులతో నీ విషయమును సమర్ధించి యున్నారు. పీఠరియీ నిద్ధాంతములను గాదనుటకు సాధ్యముగాదు,

వ్యాఖ్యాత్స చ్మక్రవర్రియగు మల్లి నాధుండు గావీ అర్యరీకరణ కర్తయగు శ్రీనాధుండుగానీ యా రహస్యములు (గ్రహింపకపోయిరి. మల్సినాధుండు గొన్ని ట్లోకములలో మాత్రము యోగమంత వేదాంతార్థములు ధ్వన్యమానములుగా6 అూసెను. కానీ (శ్రీనాధున కాయా యర్ధములు లొత్తుగా గోచరింప లేదు, అట్టి శా స్ర్రధ్వనులుగల ల్లోకములను విడిచివేనెను. కొన్ని యాధ్వనులు గోచరింపకో వట్టి వాచ్యార్థమును మ్యాతమే (గ్రహించి యనువదించెను. శ్రీ హర్షుండు ౧౨ శతాబ్దివాండు. అవ(గా విస్పటికి 806 ఏండ్ల నుండియు నీ నైవధ కావ్యర హసక్టిము నింత విన్నష్టముగా వెల్త డించినవారు. లేము. ఛ్రీహర్షుండు “గంధ (గ్రంధి రిహక్వచిత్కజ్వుచి దవి న్యానీ (పయత్నాన్యయా” అని చెవ్నుకొనెను. ఈ (గ్రంథ టంధులు యోగమంత వేదాంతముల సంపుటియే. ఈ (గ్రంధులను గొన్నింటిని ననఃగాః జాలన్వల్బముగా మల్లి నాుండు లేదెంచెను. (శ్రీ శర్మగారు (గంథమున నున్ఫ యెల్ల (గంధులను భేదించి లోకమునకు వెల్పడించినారు. దీనికి. బాండిత్యము, (్రతిలయు సమానముగా( గావలయును. శర్యగారికివి రెండును సమసరిమాణములో మంటచే ఖేదింవంగలిగిరీ. ఒకచో మ్మాతము (78 పుటలో) ఒక (గంధిని లేదించు టకు చాల (శ్రమించియు విఫల మనోరధులమైతిమవి బుజుమూర్గమున విచారము వ్యక్తము చేసిరి. దీనినిబట్టి వీరి విమర్శ యంతయు మనిపూని మారేడు నేరేడు చేనినటుగాక బుజు మార్గమున వడచినట్లు వ్య శ్రమగుచున్నదిగదా &

క లి ళా అజ్‌

౧౧౩౭ పుటలో నైషధము నందలి సరస్వతి నలుని కువదేశించిన చింతామణీ మంగతపరమగు "అవామావామార్ణే*” అను ల్లోకమునకు మల్లి నాధుండు దేవతా, మర్యత, యం్యత్రాణాం తయాణునువి _పకృతత్వాత్‌” అని మూండర్థములును (వకృతములని చెప్ప(గా (శ్రీ శర్య్యగారు మూండర్ణములేకాక (విహ్మానిద్యారహన్య పరమగు వాల్గివ యర్థము గూడంగలదవి యడి ప్రకృతము గాకున్నమ (బకృత మైన మంట శాస్టార్థమున కన్నం ఇరమ రమణీయమై సకలవిద్యా సముచ్చయ పెరమార్థమై, అఖండ నళ్చిదానంద (ప్రతిపాదక మై యున్నదని సాధించి యున్నారు, ఈ (గంథ (గంధివి వారు పాండిత్య (ప్రతిళలతోః జక్కగా లేదించి యున్నారు.

వ!

ఈ చింతామణీ మంత సరమగు శ్లోకమును (అవామావామార్డే) శ్రీనాధు( డెట్టు పాడుచేనినాండో. (శ్రీశర్యగారు సోపప క్రికముగాం జూపినారు, మరియు శ్రీనారుండు మూలగత శ్లోకములను బెక్కింటిని. దెలియకయో యెందువలననో విడిచివట్లును జొవిరి.

నైనద కావ్యము ద్వనికాన్యమే. కొవీ యీ ధ్వని చాల గూఢర్వని. (గంధ మంతయు. నారికేక పాకమునః ఐడినది, (నారికేళ వృక్ష మత్యున్నతమైనది- కాయ సులభసాఠర్యముగాదు; రమారమి పర్గాంగెత్తు చెపెక్కి కాయలు గోవి నీమెంటు చేనినట్లున్నదాని డొక్క లేదించి, దాని పెంకు భేదించి కఠినముగా నున్న యా కొబ్బరిని నమలవలెను, అన్నటికి(గావి దాని రుచి తెలియదు. ఇట్టిది నారికేళ పాఠము). ఈ నారికేళ ఛభలమున( ద్యాజ్యమధికము। (గాహ్యమల్బము. (దాషె పాకామట్టిది గాదు. [దాగిెవలము సులభసాధ్యము. త్యాజ్యమల్బము [గాహ్య మధిళము, కాళిదాన కావ్యము (దాక్షపాక భూయిస్టము.. ఇట్టి (గ్రంథ (గ్రంధులు లేవు. వైషదమున నెంత ధ్వని యున్నదని చెప్పినను గాళిదాస కావ్యములకు నరిరాదు. అల్లసాని పెద్దనగారి వరిచయమును గురించి

చ, మనతర ఘూర్దరీ స్తనయుగ (క్రియగూఢముగాక (ద్రావిడ

స్తవగతి 'కేటగాక యజచాటగు నాంధ్రవధూటి నీబ్బెవుం

జమగవంటలోలి గూడమును జాటుదనంబును లేక యుండ; శె

వృవయదెపో కవిత్వమవివించు నగించటగాక యుంగినజా. కావున గూఢ వ్యంగ్యము _త్తమవ్యంగముగాదు,. అది పాండిత్య (వక ర్షహ్పోరక ము ఎనిమిది వందల ట్వేండ్తనుండి గూడమైయున్న విధినిం (దన్వియందున్న రత్నము లను శర్యగారు వెలికిదీని స్లో_తప్యాతులయిరి. “ఉత్సత్స్యతేఒ ని మమకోఒవీ నమావధర్మా | కాలోహ్యయం నిరవరధి ర్వివులాచ వృర్వీ” అని భవభూతియే కాదు థ్రీ వార్షండును దలపోనియే యుండును.

శ్రీ ళర్య్మగారు దమ యీ లోకో ఉత్తర (గ్రంధమునకు నన్ను. వీతికవాయు మని కోరుట నా భాగ్య విశేవముగా నెంచి నాయందు వారు చూపిన యభిమావము వక గృతజ్ఞత లర్భ్బించుచున్నాను.

వీకిందరాబాదు వీ! 1.48.

శాన? శై / జడి గ (| నో అం(ధ్ర(వ్రదేళ్‌ విద్యాశావామాత్యులు, గ ( (శ్రీ తానేటి వీరరాఘవులు గారికి. రాజుల్‌ పోయిరి రత్నకాంచన ఘనగైై వేయ ఘంటావళీ రాజత్‌ కుంజర మంజరీ ముఖరిత ద్రాఘిస్ట కోష్టంబులౌ రోజుల్‌ పోయె; విశాలమానవ మహాలోకం౦బునం దేకళా థా జిజ్హాన జనించె విశ్వజగతీ కల్యాణ సిందూర మై. వా కూ పరికింపం గడు మాననీయు డొక డీ (పత్యూషకాలమ్మున న్విరియంబూచిన పారిజాతము (ప్రజానిర్వేల వీచీ పరం పరలం దేలెడు రాజహంస తెలుగున్‌ మాగాణమం దొప్పె సుం దర మారంద బిస్మపసూన మగుచున్‌ దానేటి కోనేటికిళా. దిహుళ (గ్రంథ నిరంతరాధ్యయన శుంభత్‌ (బొఢవిజ్ఞాని యా మహనీయుండు విశీధమందు కను లామ్లానంబులై నిద్రదు స్పహమై (గ్రంథము మూయువేళకు దివికా సప్తర్షి సంభాతము న్మహ్‌ వైపుళా నొగ వాలు, వాలి తల,క్రిందౌ కృత్తికాగుచ్చముకా. మనుజుల్‌ లేరొకొ రాజకీయ జగతిన్‌. మంథత్రీశ్వరుల్‌ గారొకో ఘనులై దర్ప మెలర్పగా మెలగరో గర్వాంధులై యెందరో: మన తానేటి కులాబ్లి సోమువి వలెం భాసించెనే యొక్కడుకా వినయంబిందు వివేకనుందు నమమహద్విద్యా విశేషంణునకా.

నా కవితల్‌ జెస్పును వీరరాఘవు లవో గంగారురీ ధోరణీజ; నవభావంబులు విప్పిచెప్పును పురాణ పొఢ కొవ్యంబులం భువి పేరెన్నిక గన్న పద్యశతముల్‌ పుంథాను పుంఖంబుగా చవులూరం బఠియించుదుకా గుళలియై పాయాహ్నకాలంబులన్‌. సరమలపాలి కల్పలత సత్ర్రజ కొంగుపసిండి, పాపితీ నరణీకి మేలుబంతి, వనజాసను రాణికి కొల్వుకూటముజా, వరహిమ శై లసానువుల వవాలెడి సీడల వంటి చిత్నముళా అరయగ రొఘవాఖ్య సచివాగణ్‌ య్యగణి గాదె యన్నిట౯ా. శెరలి వననంతమందు పులకింపగ మంపగు కొండకోనలం ఐరుగిడు కన్నెకొలువలు, పచ్చనితోటల గున్నమాపులం దిరిగెడి గండు కోయిలలు, తీగల నూగెడు చిల్క టోదలున్‌, విరిసిన పూవుదేనియల విందులు రాఘవమంథత్రి భావముల్‌. కవిగా శిష్తుడుగా సుహృజ్జన మనః కల్హార మారంద విం దువులం గోరెడు స్నేహశ్రీలిగ మహా తోషంబు గావించి నా డవుటకా రాఘన మంత్రి కిచ్చితి మదీయ స్వర్ణ హంసన్‌, పదా శివనారీ చరణ (ప్రళంసను, శుభథశ్రీ దోహరోత్త ౦సముజా. కొల్లగ వావికీర్ని భువి క్రొన్నెల వెన్నెల వానజల్లులె, చల్లని చందనాంబువుల జాలయి, శారదనీరదంబులై , మల్లియ పూలతోటలయి మవ్వపు దేట తెనుంగు బాటలం దెల్లెడ (వ్రాకుగావుత మహీవలయం బౌక యాలవాలమై.

శ

పూజాకుసుమమ్‌ హరిణీం, (హీంకారవసీ రురిణీం, శ్రీంకొారకమల వుష్కరిణీం, శ&ఓంకార కరివరీయ?ః కరిణీం. తరణీం. స్మరామి మే జననీం, కమనీయ రుచి పిచండిల శాటంకీ భూత (పేంథిత శళాంకే, తదితర మృదుగండ స్ట్‌ల కాండవ మార్తాండ మండలే, నమః, న్త్మ ంబాద్యజ పర్యంళా జనితైన ఖలు త్వదీయ సౌందర్యాత్‌ తత సృష్టి స్పర్వ(త్ర పౌందర్యలహరీ విహార ధరిత్రీ. బాలా మను వన కలఖే శలఖీకృత మురారి నికరాగ్నివిలే నులభార్థ చుర్విదగ్ధాన్‌ దగ్గాన్‌ కురు శాంభవి మమ శశుగణొకా. నాహం వండితమండనమ్‌ న హి మహా(ప్రజ్ఞాధురీజోఒపి చ మాన్వైః క్లామయితుం నమర్హసుగుణో న్యూనోపి నోపార్డితః హీ మాతః కృపయా త్వయాధరతలే న్యస్తో విలాసాదివ లీలాగానకళాచ్చలాయ మురళీ మాతః సదాహం ఖలు.

ఇళాపీ

నచే దేవం కొవ్యం నిఖిలకుళలై స్సేవిత మపి మమైవ స్వాఠ్మానమ్‌ కథ మకురుత వ్యక్త మరునా ఖగాన్‌ః శ్చిత్తె9 ర్వర్డెః ప్రచురలసికాన్‌ వై (త్రమధురః స్వర వక వ్రటద్భష్టం వరభృతపికం యాతి సతతం. దయాపూరే ఒ[క్రూరే శశితపన శాటంకయుగ"ీ మహామాయా మేయే హ్యసమ నదస(దూప పపాతే వురోఒరాళవ్యాశే అథ మదుర్థ చాంటద్రీరుచిమయే అహం కావ న్మాతః తవ చరణ పూజానుమదళమ్‌, విధుః కేశాకొశే దరవికచ థమ్మిల్ల కుసుమం లసత్‌ఫాలే లీలాకలిత లలిత స్ఫూర్తితిలకం కృపాసింధోఃకుల్యా త్వధర మధుర (హస్వహననం శివే ఒన్మచ్చిత్తాదే తవ రుచిరరూపం నివసతు.

నా. శాంకాకారే'దనుజ దమనే తాప సీహారపూ'రే చింకాశక్రాంత కుఖిత హృదయ ధ్వాంళ కాంతార కారే అగ్నీషోమ ద్యుమణి రమణీరూస దీపే మదీయం అంతర్వహ్నిం స్న్వపయ సరఘే, మాధవైై ర్చిందుబృందై॥

భూమిక (ధ్వనిమథనము)

““శివళ్శ క్యా యుకోయది భవతి శక్తః (పభవితుం, నచే 'దేవం దేవో నఖిలు కుళలః స్పందితుమపి, అతస్తా్వాం ఆరాధ్యాం హరిహర విరించాదిలిరపి, (ప్రణంతుం సోతుంవా కథ మకృత పుణ్యః (పభవతి?”___ శివుడు శక్సియు క్తడయినప్పుడు "గాని నృష్టివ్యాపార సమర్దుడగుటలేదు. శక్తిరహితుడై నచో ఆ దేవుడే కదలుటక్రై నను సమర్థుడుకాడు. కనుక శక్తి (లోకముల కధి నాథులైన) హరిహర(టబహ్మలకు గూడ ఆరాధ్యయైనది, అట్టి శక్తిని పూజించుట పుణ్యాత్ములు కౌనివారికెట్లు సిద్ధించును: అన్తే పర్మబహ్మమేమైన రసము, ధ్వని సంపృ క్రమయినప్పుడుగాని, జగతత్తున కాస్వాద్యమాన మగుటలేదు. ధ్వని విరహితమైన రసము అనుక్పన్నమై ఆస్వాద్యత్వలక్షణ హన్యావస్థలో ఉండును. కనుక కావ్యలోకమున కధినాథుల్లై న కాళిదాసాది మహాకవులకు వైశము ధ్వని ఆరాధ్యమైనది. అట్టిధ్వనిని 'నేవించుట పురా కృత పుణ్యవిశేషమున్నగాని ఘృ్రిల్లదు.

విర్గ్ణణ పరబ్రహ్మమును తన సంయోగముచేత నృజినాధి వ్యాపార సమర్భముచేయు శక్రి ఎట్లు పర్యబహ్మమునకన్న అభి న్నమో, ఆద్వయమో, అనతిరిక్తమో అక్షే రసమును ఆస్వా ద్యత్వలక్షణ సమన్వితముచేయు. ధ్వనికూడ రసమునకంటె అభిన్నము,. కార్యము కారణాభిన్నమనుట ఈ సిద్ధాంతమునకు

వీజము. అభిన్నమైన రసధ్వనులలో ఏది శివుడు, ఏదిళ క్రి? రసము పరమార్దము, ధ్వని సాధనము. సాధనమైన జగత్తు, పర మా ర్హమైన పరబ్రహ్మాము ఎట్లు అభిన్నములో అశ్షే రసధ్వనులు కూడ అభిన్నములని పునస్సిద్ధము. అందుచేత రసము శివుడు, ధ్వవి శక్తి.

రసము ఆనందస్వరూపము, “రసోవై సః అను (కుతి వచనము ఆలంకారిక (ప్రపంచమునను సుపప్రసిద్ధము. తదభిన్నత చేత ధ్వని పర్యబహ్మ మే. రసధ్వనులెట్లభిన్నములు ? రసము నాస్వాదించు. తరుణమునందు అస్వాదకుడు రసీభూతుడగు చున్నాడు; రసమే అగుచున్నాడు. అదే అభినవగుప్తపాదులు చెప్పిన “విగళిత వేద్యాంతర మతి” స్థితి. ఆస్వాదకుని భావనా విశేషముచేత రంగస్థలము మీది ప్యాతలకు లొకికత్వ మంతరించి, ఒకానొక ఆలౌకికస్టితి కలుగును, అట్టి అలౌకికా కృతులైన పా(తలతో ఆస్వాదకుడు తన్మయీ భావమును పొందును. తద లౌకిక పాాత్రావచ్చిన్నమైన స్థితిలో ఆనందాను భూతికి ఆవరణగా ఉన్న జ్ఞానము అనగా ఆస్వాదకుని పరివేష్టించియున్న జగద్వాా పార సమాచ్చాదనము విగళితమైపోవును. అప్పుడు ఆతనిలో ఇదినరకేఉన్న సంస్కారముచేత స్వస్వరూప ధర్మము (ప్రకా శించును. ఈ రస్యమాన్మకియ అంతయు పాతలు, నటన ఇత్యాది విభావానుభావ సా_త్థ్విక వ్యభిచారీ భావములచేత కలుగు చున్నది. ఈ విభావానుభావాదులనే శబ్దార్ధములు వర్థించును. అందుచేత శబ్దార్హములు వాచ్యార్థమునే ఇచ్చుచున్నవన్నమాట,

3 కావి, విగళిత వేద్యాంతరమతీత్వాది రూపమైన రస్యమానావస్థ ఆస్వాదకుని భావనా విశేషము చేతనే సిద్ధించుచున్నది. ఈ భావన, విభావాను భావాదులను వన్థించు శబ్దములయొక్క_ వ్యంజనా శ క్రిచేతనే సాధ్యమగు చున్నది. నాయికానాయకులు ఆలింగనము చేసుకొనుచున్నారు. అను వాక్యములో శద్దిములు ఆలింగనా ఇకియను మాత్రమే వన్షించును. ఇది వాచ్యము. ఈ వాచ్యార్థ్‌ము తోచినపిదప శృంగార రసము స్ఫురించును. కనుక రసము వాచ్యము నందులేదు. ఉన్నక్లైనచో అవు అనగానే ఆవు ఆకృతి మనోనేేతమునకు గోచరించినట్లు శృంగార రసము అనగానే అది సిద్ధింపవలెను. అట్లగుటలేదు. కనుక రసము వ్యంజనా మాగ్దెక గోచరము. శబ్దములు, వాటి అర్ధములై న విభావానుభావాదులు చ్యంజకములు; రసము వ్యంగ్యము కనుక ధ్వని శబ్దముచేత వాస్తవముగా రసమునే వ న్రీంచుచున్నాము. ధ్వని అనగా వ్యంజనా శక్రిడేత స్ఫురించిన పరమార్థము; అది రసము. అందుచేత ఇక్కడ సరమా ర్థము, రసము, వ్యంగ్యము, అను ఈ మూడు మాటలును ఒక్క వస్తువునే (ప్రతిపాదించుచున్నవి. పరమార్హమైన రసమును (పతిపాదించుట కనుక వ్యంగ్యశ బ్ర మునకు మారుగా, ధ్వని శబ్ద వపమోగము ఈ సందర్భమున యు_క్తము. ఈ విధముగా రసధ్వనుల భిన్నములు. ఇది న్నస్హ్వ లంకార ధ్వనులందు ఎట్లు సాధ్యము? అని శంక. అక్కడ మనకు స్ప్ఫురించునవి వ_స్ట్వ్రలంకారము అయినప్పటికిని, మన మానం దించునది వస్ట్వ్రలంకారములను కౌదు, శద్దార్ధములు చర్వ్య

శీ మాణములుకౌగా న_న్స్వృలంకారములు స్ఫురించుచున్నవి. కాన్సి ఛర్వ్యమాణకి్రియ అంతటితో ఆగదు. మనకానందము కలుగు నంతవరకు సాగుచునే ఉండును. అనగా శద్దార్రములు చర్వ్య్య మాణజములయినపస్తే వ_స్ట్వలంకారములు కూడ చర్వ్యుమాణము అగును. ఆనందము కలిగినప్పుడు అనగా రసస్ఫూరి కల్లి నప్పుడు ఆ [క్రియ ముగియును. అందుచేత మన మానందించునది గాని, మన కానందము కలిగించునదిగాని వ_స్త్వలంకారములు కాదు; రసమే. కౌదన్నచో _ అది, శబ్లార్హములు ఆనందమును కలి గించును. రసము విచ్చును అనుటతో తుల్యమగును. కనుక ఫలితార్థము-వ_స్త్వలంకార ధ్వనులందుకూడా రసమే పర్యవసాన సీమ. అందుచేత అక్కడ కూడా మనము ధ్వని అని వ్యవ హరించునది రసమే. రసపర్య్మవసితములుకొని వస్వ్వలంకౌర ధ్వనులు సకృత్తు. అక్కడ కూడా, ధ్వననవ్యాపారమే చమ త్కార జనకముగదా, చమత్కారము లోకో త్తరాహ్లాద హేతువు గదా, కనుక అక్కడకూడా ఆల్పమా(తమెైనను మన మానం దించునది రసమే. అట్టి చోట్ల వైతము విభావాను భావాద్యతి రిక్తమెైనప్పటికిని రసానుభూతి, రస కళ ఉండుటచేతనే “రమణీ యార్థ ప్రతిపాక శబ్దః కావ్యమ్‌” అవి జగన్నాథ' పండితుడును, “వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం” అని విశ్వనాథ కవిరాజును తమ నిర్వచనములు చెవ్పగలిగిరి. అందుచేతనే ఆలంకారికులు కావ్యార్మ రస మేననియు, గుణాలంకారాదులు రసమున కుపస్కాా రకములేగాని శద్దార్ధములకు గావనియు, (పతిపాదించిరి, కావ్యాత్మ

న్‌

రసమన్నవారే కావ్యాత్మ ధ్వని అని కూడా అనిరి. అనగా రన ధ్వనులు అభిన్నములనియేగదా వారి తాత్పర్యము. ఆనృతదళశలో ఉన్నరసమే వ్యంగ్యము; వ్యంగ్యము వివరింపబడినప్పుడే “చమత్కారజనక _ భొవనా విషయార్థము” ఆవిష్కరింన బడును; రసము సిద్దించును. * అందుచేత వ్యంగ్యము రసము యొక్క స్టిత్యంతరము. ఈ మాట ర్ఫుడితి స్ఫూర్రికందదూ దీర్షకాలిక చర్వణచేతగాని టోధపడదు.

రనధ్వనులకు రెంటికి అనుభూతియే వినియోగము. అలి నవగు పుడు రసమాత్కానుభవమనిగదా వివరించినదిః: అసలు ఆయనయొక్క రసవివరణ మే ఒక మహాద్భుతము. అది ఆయన కెట్లు న్ఫురించినది? రసళబ్దము చేతనే. (కుతివాక్యములోని శబ్దమునే ఆలంకారికులు కావ్యనాటకానంద ప్రతిపాదనకు స్వీక శించిరి. దాని అ వ్రము ఆనందము. అది బ్రహ్మానందము, అందు చేతనే “బ్రహ్మానంద స్మబహ్మచారీ” త్యాది మాటలు దొర్షినవి.

ఈ విషయమంతయు అఖినవగు ప్తునికి తోచగనే ఈ రసమునకు ఆనంద సిద్ధి పద్దతిలో అర్ధము చెప్పెను. భరతాదులు రసమును గురించి ఎన్నిచెప్పినను, చెప్పవలసినది చెస్పకపోవు టచే, అది అభినవగు ప్పుడు చెప్పువరకు లోకమునకు తృప్తిఘటిల్లి లేదు. సత్సదా ర్ర (ప్రభావమది. సత్యము తృ ప్తివిచ్చును, అసత్యమ తృప్పినిచ్చును. (జిజ్ఞాసువులకు). ఆవరణనినృత్తి, పూర్వసంస్కా రము, స్వస్వరూప (ప్రకాశము; ఇత్యాది వివరణ అభినవగు పుడు చెప్పుటకు కారణము విచారించినచో అది గొప్ప చమక్కారము.

రసజ్ఞి సామాజికులలో కలుగు ఆత్మానుభవము అట్టి వర్ణనకు దారి తీసినది. రసము సామాజిక నిష్టమన్నప్పుడు నట నిష్టము కాదని (భ్రమపడ నక్కరలేదు. నటువిలో తశ్మయీభావము కలిగినప్పుడే. పా(త్రతో కాదాత్మ్యము సిద్ధించినపుడే, నటుని నటన ఉత్తమముగా భాసించుట లోకానుభవ సిద్దము. అందుచేత నటసామాజికు లిర్వు రును రసీభూతులగుచున్నారు. నటసౌమాజికులు కవి, రసజ్ఞుల వంటివారు. వారిలోఉన్న కారయ్యిత్రి భావయిత్రి శక్తులు వీరిలోను ఉన్నవి. రస్యమానావస్థలో ఇద్దరును ఒక్క కే, తదన్య స్టితిలో వారి కార్యములు వేరు. ఒకరు ఆనందమును సృష్టింతురు; మరొక రానందము నాస్వాదింతురు. ఇట్లు కార్యములు 'వేరగుటచే ఫల భా_క్ర్వము ఒకనియందే నిష్టమగుచున్నది. కవి, నటులు ఫలకర్తలు కాగా, రసజ్ఞ సామాజికులు ఫలభో_క్తలగుచున్నారు. ఎట్లు కావ్య మంతయు రసజ్జులకొరకే అగుచున్నదో అశ్తే నాటకమంతయు. సామాజికుల కొరకే ఆగుచున్నది. కనుక నట నిష్ణమైన రసమున కంచె సామాజిక నిష్ణమైన రసమే (ప్రధానము. ఇది అన్వ యము-ఇక వ్యతిరేకము చెప్పెదను. సామాజిక నిష్టముకాదు అన్నచో రసము (పతీయమాన మగుటలేదన్నమాట. నాటకము రసహీనమన్న మాట. ఇదీ రసము సామాజిక నిషమను మాట లోని సామంజన్యము__ క్ష

ఇక -(పకృతార్థ మేమనగా, రసధ్వను లభిన్నములు: రసము (శుత్యుపపన్నమగు (బ్రహ్మమే గనుక, ధ్వనికూడా (్రహ్మమే. ఇది అభినవ గు్తమత సమ్మతమే.

అలంకార వృష్తిరీతి శయ్యాపాకాది యావక్కావ్య సామ్యగ్రిలోను ధ్వని పరమోత్తమము, “సృష్టిలో ఏదేది పర 'మోత్తమముగా భాసించుచుళిడునో అది నేనని తెలుసుకొనుము” అను గీతావాక్య (ప్రమాణముచేత కూడా ధ్వని పర్యబహ్మమే అగును.

ధ్వవి పరబహ్మన్వరూపమయినచో దాని కౌ లక్షణము లున్నవా? ఉన్నవి. అది అనిర్వచనీయము, అది అనంతము, అది సర్వ వ్యాపకము, ఆది అనాది సిద్రము-ధ్వని పరమోత్తమ మంటినిగదా. ఉత్తమ పురుషుడెన్వనికీ దొరుకడు. వాడు గంలీ రుడు, దురవగాహుడు, దుర్లేయుడు; ఆమాటకువచ్చినచో సృష్టిలో ఉత్తిమయిన దేదయినను అంతే. “డెందమునకును వాక్కున కండరాని”ది. కనుక ధ్వవి నిర్వచన సాధ్యముగాదు. రస మనిర్వాచ్యమని అభినవగు పుడు,

ధ్వని ఎందుచేత ఆవిర్వాచ్యము? ఆది అసంఖ్యేయము, సర్వవ్యాపకము, అశరీరము (ధ్వని జీవ మలం క్రియావితానము సొమ్ముల్‌”ొ సహృదటైక వేద్యము. ధ్వని సర్వవ్యాపకము, ఆళరీరము అగుటచేత అనంతము, అనంతమగుటచేత అసంభఖ్యే యము, అందుచేత అనిర్వాచ్యము.

మన కకర జగత్తు నందలి ధ్వనియే పరిచితము. ధ్వని శబ్దమునందే కాదు; చేష్టలో సన్నివేశములో కూడా ఉండును. ఒక (కూరుడు నవ్విన నవ్వు నవ్వుమా[త్రమే కాదు. దానికి వేరే

అర్ధము కూడా ఉన్నదిగదా. అన్హే వికటాట్ట హాసము మరొకటి. ఈ చేష్ణలచేత కనుపించు దృశ్యము వాచ్యా ర్ధము, కడుప్పలో ఉన్నకుళ్ళు వ్యంగ్యార్థము. ఇంతేకాదు. ధ్వని మనష్యలోక పరిమిత మేకొదు, పళశుసవ్యెదులలో వై తము ఉన్నది చూచుటకు కళ్ళు, తెలిసికొనుటకు బుద్ధి ఉండవలెను; _పెగా పుంకృత పుణ్య విశేషము కూడా ఉండవలెనని వి శేషజ్ఞులు చెప్పుదురు. మచ్చికతో హరిణి ఒక తరుణి చెంతజేరి మూతితో స్పృళించును. ఆచేష్ష ఒక బహిః (పవర్తనమ్యాత్రముగా (ప్రతీయమానమగుట వాచ్యా ర్థృము; ఆ తరుణి యెడల హరిణికిగల చెలిమి ధ్వన్యర్రము. ఇళ్లే తక్కినవి అన్వయించుకో వలెను. ధ్వని సృష్టిలో సర్వ్మతగలదు. అచేతన సృష్టిలో అనభివ్యకక్త స్థితిలో ఉన్నది, చేతన సృష్టిలో అభివ్య క్రస్థితలో ఉన్నది. పరిణత జీవవర్గాలలో వపరిణతరూసన ముతో ఉన్నది. అపరిణతవర్షాలలో అపరిణతదళలో ఉన్నదిః ఇంత ఎందుకు! సృష్టి సర్వము ధ్వనిభరితమే. సృష్టి (ప్రతీయ మానమగు వాచ్యార్హముకాగా, ధ్వన్యమానా ర్రము సచ్చిదానంద నస్వరూపమగు (బ్రహ్మము, సృష్టియొక్క వ్యంగ్యార్థమును ఆస్వాదించు కే (బహ్మ వేతృత్వము; కావ్యసృష్టియొక్క వ్యంగ్యా ర్థమును అస్వాదించుపే రసవేతృత్వము. (దిహ్మవేత్తలకు రసవే_శ్తలకు వాచ్యమందు గౌరవములేదు. వ్యం గ్ర్యైకొనురాగ దిద్దులు. సామాన్యులకు సృష్టియొక్క వాచ్యార్ధమే గోచరించును. ఇదే సామాన్యులకు మాన్యులకు గల తారతమ్యము,

వాచ్యమునకంచటె వ్యంగ్యమెంత మహనీయమో నిర్వ జ్ల[ము, అనుభవైక వేద్యము. చెప్పిన దానికంటె చెప్పని దానిలో

ప్ర

మధురిమ ఎక్కువ; కనుపించిన దానికంకొ కనుపించని దానిలో రమణీయక ఎక్కువ; వినబడినదానికంపె వినబడని దానిలో రాగము హెచ్చు; అనుభూతమైన దానికంచఇ అననుభూతమైన దానిలో లోలత ఎక్కువ. వర్తమానముకంటె భవిష్యత్తు ఆకర్ష కము. తృప్రికంఠటె ఆశ "మధురము. ఈ న్యంగ్యమాధురి చరా చర సృష్టి సర్వస్వమునందు అంతర్యామిగా ఉన్న పరమరహ స్యము, అదే యావ్డీవన వ్యాపార హేతువు.

ఇట్టి సర్వాంతర్యామి అయిన ధ్వనిని శబ్దపంజరములో బంధించి సామాన్య జనులకు అందివ్వవలెను. ఇదీ, కాస్త్రనిర్వచ నము నందున్న ఉద్దేశము. విర్వచించుటకు (ప్రయత్నింపగా మి(శమధ్వనులని 5804, శద్ధధ్వనులని 6! దొరకినవి. ఇన్ని ధ్వనులా । ఇదేమి నిర్వచనము । అప్పటికే ఆ సంఖ్య పూర్తి అయిన దనలేకపో వుచున్నారు. దొరికిన వానికన్నిటికికూడా లక్ష ణము చెప్పలేక పోయిరి. ఇన్నివేల ధ్వనులలో పది పదునేనింటికి మాత్రమే లక్షణము చెప్పిరి. చెప్పిన లక్షణములుకూడా చాల వరకు అతివ్యా ప్త్యవ్యా ప్తి దోషరహితముగా ఉన్నవనుటకు వీలు లేదు. ఇదంతయు ఏమిటి? ధ్వనిని పట్టుకొనుటకు యత్నించు చుండగా అది దూసుకొని పోవుచున్నదన్నమాట; దొరికిన లేళ మును అనుభవించి చెప్పగా ఇన్ని అసంథ్యాక నిర్వచనములు వచ్చినవి, ఒకప్పుడు ధ్వని శబ్దళ _క్రిలో ఉండును; ఒకప్పుడు ఆర్బ శ _క్రిలో ఉండును; మరొకప్పుడు ఉభయళ క్రులందును ఉండును; ఒకచోట అసంలక్ష్య్యక్రమముగా ఉండును. ఒకచోట సంలక్ష్య

(క్రమముగా ఉండును; వివకీతముగా ఉండును; అవివక్షీతముగా ఉండును; వాక్యగతముగా ఉండును; పదగతముగా ఉండును; వస్తు స్పోరకముగా ఉండును; అలంకార స్ఫోరకముగాఉండును;ః రసస్ఫోరకముగా ఉండును. గంట (మోగించినచో స్వరపరంపర జనించి విశ్వమంతటా వ్యాపించినట్టుండును. ఇక్కడ ఉండును ఇక్కడ ఉండదు అని చెప్పలేము. ఇట్లుండును ఇట్లుండదు అని చెప్పలేము. ఎట్లయినను ఉండగలదు. (ద్రష్టలైన వారికే గోచర మగుచుండును. అందుచేతనే ధ్వనిమతాచార్యుడు కూడా ధ్వని సహృదయైకవేద్యము అనెను. అది అనిర్వచనీయము కనుకనే సహృదయైక వేద్యమన వలసివచ్చెను. నిర్వచనీయమే అయినచో సర్వజనై క వేద్యమైయుండవలెను.

సర్వవ్యాపకత్వముచేత అనంతత్వముచేత ధ్వని నిర్వ చింపటోగా అసంథ్యాకముగా తేలినది. వేనవేలు ధ్వనులు నిరం ఈముగా రాసాగినవి. అట్టి సర్వవ్యాపకత్వ అనంతత్వముల చేతనే ధ్వని విర్వచనములందు ఆతి వ్యాష్ట్య వ్యాప్తి దోషములు వచ్చి నవి. ఒక ధ్వని విశేషమునకు చెప్పిన లక్షణము మరొక ధ్వని విశేషమునకుగూడ యించుమించుగా వర్తించు చుండును. చెప్పెడి వాని బుద్ధి చాతుర్యమునుబట్టి, (ప్రకరణ స్వారస్యమునుబట్టి వాటి స్వరూప స్వభావములు మారుచుండును. అందుచేత ధ్వని విశేష ములను పోల్చుట అసాధ్యమని ఒస్పుకొనుట యుక్తము.

కావ్య సామగ్రిలో మరేవియు ఇంత అనిర్వచనీయములు కొవు. ఆలంకారములున్నవి. అవి నిర్వచనీయములే. వాటిలోకూడా

క్షే

సందేహమా, విభావనమా, అపహ్నవమా, మీలనమా, ఏది అని నిర్వచించుటకు వీలుకాకుండుటయు గలదు, కొని అది చాలా స్వల్చ్బము. ఒక లక్ష్యమును తీసికొని అది ఏ అలంకారము అని విశ్చయించుటలో అట్టి చిక్కు రావచ్చునేమోగాని ఏ అలం కారముయొక్క లకణ మేదో చెప్పుట సులభమే. అనగా ఆ లక్ష ణము ఆ అలంకారములకే ఉన్నదని నిష్కృష్టముగా చెప్పవచ్చును. కాని ధ్వని విషయములో అట్లుకాదు. ఒక ధ్వనివిశేషమునకు చెప్పిన లక్షణములో వెనుక చెప్పినళ్లే అతివ్యాప్తి అవ్యాప్తి దోష ములు సంభవించును. తొత్చర్య మేమిటనగా -_ ధ్వవి అవిర్వచ సీయము; అలంకారము విర్వనీయము. అలంకారమువలెనే వృ్తి రీతి శయ్యా పొకాదులుకూడా సునిర్వచనీయములే. అందుచేతనే అలంకారముల సంఖ్య పరిమితము, ధ్వనుల సంఖ్య ఆపరిమితము. చం(ద్రాలోకములో చెప్పిన వన్నియు కలిసినచో ఒక్క వంద ఆలంకారము లుండును. (అర్జాలంకారములుు శబ్దాలంకారము లన్నియు కలిసి ఒక్క అరడజనులోపుగానే ఉండును. ఈ సంఖ్య ఎక్కడ ? వేలకు మించిపోవుచున్న ధ్వనుల సంఖ్య ఎక్కడ? కనుకనే అనిర్వచనీయమైన ధ్వని (ప్రకరణము ఆపరిమితముగాను, నిర్వచనీయమైన ఆలంకార (ప్రకరణము పరిమితముగాను అలం కార (గ్రంథములందు కనుపించుచునే యుండును.

ధ్వనినిర్వచేనమును _ఆతివ్యా_ప్త్యవ్యా ప్తిదోషములు వెంటాడు చున్నవనియు, అందుచేత నిర్వచన (పయత్నము కుంఠితమై పోవుచున్నదనియు వెనుక మనవి చేసితిని. కొంచెమీ

క్షే2 విషయమునకే సంబంధించినది మరొక చమక్కార మున్నది ఒక్కొక్కసారి ధ్వవి అలంకారముగాకూడా కనుపించవచ్చునుం అట్లీ అలంకార మే దృకోో+ణము మారగానే ధ్వవిగా రూపాంత రము పొందవచ్చును. ఇది ధ్వనినిర్వచనోద్యమమున కెంతటి వాధా హేతువు. ఆలంకారములలో ధ్వని అంతర్భవింపదనీ, సమాసోక్తిలో ధ్వని లేదని అనిరి. ఒక కాన్యమును గాక ఒక శ్లోకమును తీసికొని .ధ్వవిరూప నిరూపణ చేయబూనుటచేతను వాచ్యవాచశాతీతమై లోకమంతట నభివ్యాప్తమైయున్న ధ్వనిని కేవలము వాజ్కయరంగ పరిమితముగా భావించి ధ్వని వివేచన చేయుట చేతను ఇట్టి అభిప్రాయము వచ్చినది. ఒక లళ్లోకమును గాక ఒక కావ్యమును తీసికొన్నచో _పకరణ ప్రాధాన్య మవివార్య మగును. అన్యధా _పధానముకాని వ్యంగ్యము (పకరణమునుఐట్టి (ప్రధానముగా మారవచ్చును. తద్ద్వారా గుణీభూత వ్యంగ్యము ధ్వనిగాను, ధ్వని గుణీభూత వ్యంగ్యముగాను, లేక ఒక్కొ క్కప్పుడు వాచ్యముగాను మారుచుండవచ్చును. ఉదాహరణ :-- “ఆయ మైం్యదీముఖం సళ్య, రక్తళ్చుంబతి చంద్రమాఃశొ అని చం్యదాలోకము. చంగదుడు రక్తుడై ఐంద్రీముఖమును చుంవించు చున్నాడు. ఇక్కడ చం్యదోదయమను వాచ్యార్థము (ప్రస్తుతము చం్యదుడు,అనగా నాయకుడు, రక్షు డై ,ఆనగా అనురాగయు కడెం ఐం్యదీముఖం అనగా ఒకానొక అంగనా ముఖమును చుంబించు చున్నాడు అను పి శేషార్ధము వ్యంగ్యము! అది అపస్తుతము. (ప్రస్తుతము చెప్పగా అపస్తుతము స్ఫురించుట సమాసోక్తి అవి ఆ అలంకారము నిర్వచింపబడినది. ఇందులో అ(్రమ్తుతమయిన

నాయికొ నాయకాది వ్యవహారము అ(ప్రధానవనిజెప్పి, అందుచేత వాచ్యము (పధానము, వ్యంగ్యము అ(పధానము, కనుక ధ్వని కాదు, అలంకారము అని సామాన్యముగా అందురు. ఎందుచేత చంద్రోదయ విషయము (ప్రస్తుతము ఎందుచేత శృంగార విషయము ఆ(పస్తుతము అను (పశ్నకు సమాధానము దొరకదు. వాచ్య వ్యంగ్యముల (పధానత్వ అ(పధానత్వములు వాటి (పస్తుతత్వ అపస్తుత_త్త్వములమీద ఆధారపడి యున్నవా ? కాదు. సౌంద ర్యాతిశయము మీద అవి ధ్వని శాస్త్రము. అయితే సొందర్యాతి శయము దేనిమీద ఆధారపడియున్నది ? రసస్ఫూర్ని మీద; మరి రసమో ? చమత్కార జనక భావనా విషయార్థ (పతిపాదకళకక్తి మీద. పిండితార్థ మేమనగా = (పధానత్వ అ్యపధానత్వములు చమ్‌ త్కారాతిశయముచేతనే నిర్ణయమగుచున్నవి. అట్టి చమత్కారము భావుకుని బుద్ది చాతుర్యముమీద (ప్రకరణముమీద ఆధారపడి ఉండును. ఇది లోకానుభవ సిద్ధము. కొందరు సామాన్యార్థము చెప్పి వదలి వేసినచోట్ల మరి కొందరు తమ బుద్ది ప్రాగల్భ్యము చేత విశేషార్ధము పిండుదురు; అద్భుతమైన సొంపులు సొగసులు తీసి చూపుదురు. కవి అట్టివి ఉద్ధేశించి ఉండవచ్చును, ఉండక పోవచ్చును. ఇట్టి సందర్భములందు (ప్రధానము అ్యపధానమై ధ్వని గుణీభూత వ్యంగ్యముగాను, అ(ప్రధానము (ప్రధానమై గుణీభూత వ్యంగ్యము ధ్వనిగాను భాసింపవచ్చును. శేవలము బుద్ది చాతుర్యా ధీనమైనప్పుడు శాస్త్ర (ప్రమాణము చాలునా ?

వెనుకటి చం(దాలోక ఉదాహరణలో, ఒకవేళ అనగా వ్రకరణాంతరమం దుంచినప్పుడు, ఆ నాయికా నాయకాది వ్యవ

క్షత

హోరమే (పస్తుతమగును. అనగా చమక్కారాతిశయమును సంత రించు కొనును. అప్పుడు కేవలము. ఆ (ప్రస్తుతత్వముచేతనే దాని చమక్కారత్వము సిద్దించినది. వెనుకటి చంద్రాలోక ఉదాహర ఇలో ఇట్లున్నచో:... ఒక ఖండీత నాయిక నాయకునిపై (కుద్దఅయి ఉన్నది” ఐం(దీముఖమును చంద్రుడు రక్తుడై చుంవించు చున్నాడు, నాకు కౌర్యాంతర మున్నది, నేను పోవలెను” అనుచు వెళ్ళటోవును. నాయకుడు పోవద్దని (బతిమాలుకొనును. ఈ సన్ని వేశములో అది చం్యదోదయ వేళ కాకపోయినచో సరే; ఒకవేళ ఆయినప్పటికిని, ఏది పన్తుతము అన్నప్పుడు (పకరణముచేత వ్యంగ్యమే (ప్రస్తుతము, సమాసో క్తి ధ్వనికాదు అలంకారము అనిన సందర్భములో వ్యంగ్యము సుందరముగా ఉన్నను వాచ్య్వము నకే ళోభాహేతువుగా ఉన్నది గనుక అలంకారము అనిరి. ఇప్పుడు ఈ ఉదాహరణలో (_పకరణము మార్చుచేత ఏది దేనికి భోభాహేతువనవలెను ? నాయిక నాయకుని ఆక్షేపింప చలచినది. దానిని సుకుమార [క్రియగా చేయుట ఉత్తమ పద్దతి: అట్టి వాక్సమత్కృతి చూపించి కసితీర్చుకొను సందర్భములో చందోదయమయినచో ఆది వ్యంగ్యమునకే ఉపస్కారకమయినది. వ్యంగ్యమునకు శోభనిచ్చినది. దీనివి ధ్వని అందువూ అలం కార మందుమా? సమాసో క్కి కి ప్రన్తుతమా అఫ్రస్తుతమా అన్నది గీటురాయి; అంతవరకు ఆది బాగుగనే ఉన్నది. కొవి ధ్వని నిర్ధ యము దగ్గరనే చిక్కు, అది వాచ్య వ్యంగ్యముల (పధానత్వ అ(ప్రధానత్వములమీద ఆధారపడి ఉండునది. ఈ (వధానత్వము నకు గీటురాయి ఒక్కటిలేదు, ఒకచోట సౌందర్యాతశయ మన

క5

బడినది. ఒకచోట రసస్ఫూ రి అనవిడినది; ఒకచోట ఒకదాని కొకటి ఉపస్కారక మగుట అనబడినది. ఎవడనెను? శాస్త్ర కారుడు. ఇవికూడా అన్నియు ఒక్కటే అని సమర్దించుటకు వీలున్నచో బాధలేదు. కానీ అది సాధ్యమగుట లేదుగదా? రస స్ఫూర్తి కలిగించునదే సౌందర్యాతిశయము గలది అనవచ్చును. అంతవరకు సరిపోవును. కౌనీ రనస్ఫూర్హి కలిగించునదిగదా కనుక ద్వని అనుకుందమా అన్నచో అది వాచ్యమున కుపస్కార మయినదే, ఎట్లు? కనుక రసస్ఫూర్తి గీటురాయి కాదు. రస స్ఫూర్తి గీటురాయి అయినచో వెనుకటి ఉదాహరణలోవి సమా సో కిని (ప్రకరణాసపేక్ష లేకుండగనే ధ్వని అనవలెను. కాదు, ఉపస్కార కత్వమే గిటురాయి అందుమా, మొత్తమంతయు (పకరణాధీనమగును. అట్టి పరిస్థితిలో ఏదిధ్వని ఏది అలంకారము అని నిర్ణయించుట ఎట్లు ?

మరొక చమక్కారము:- ఒక చోట వాచ్య చమత్కారము వ్యంగ్య చమక్కారము సమాన స్కంధములో ఉండును. సౌంద ర్యాతిశయము. గీటురాయి అనుకున్నచో ఈ చిక్కు తీర్చుట ఎట్లు? ఒక బుద్ధి మంతుడు వాచ్యచమత్కారము ప్రధానమనును. మరొకడు, కౌదు, వ్యంగ్యచమత్కారము (పధానమనును. అప్పుడు అది ధ్వనియా, గుణీ భూతవ్యంగ్యమా. అలంకారమా? “అళి శలిత పంకజము నొక్క యతివ తెచ్చి చుట్టమగు నట్టి వనితకు చూపుటియును, తన కురులు మొగము నెదుట నద్దంబులేక, తోచెననుచు నమ్ముగ్ధ యద్భుతము నొందె,” అని (చిమ్మపూడి

కే6 అమరేశ్వరుని) పద్యము. ఈ పద్యములో చికురాలంకృతముగ్గా ముఖము ఆళకలిత పంకజమువలె ఉన్నది అను న్యంగ్యార్థమున కంటె అద్దము లేకనే నాముఖము కనుపించు చున్నదే అను వాచ్యార్థము రమణీయముగా ఉన్నది. కనుక ఇది గుణీభూత వ్యంగ్య మనిరి. ఇది ఓక అలంకారవిళేషము కూడా. ఇందులో ముగ్గ ముగ్ధయే అయినచో (భాంతి మత్తు; అట్లుకాక ముగ్జాశ బ్దిము వాచ్యమ్మాతమే అయినచో (అనగా (పొఢఅయినచో) ఛేకా వహ్నుతి (కొన్ని అలంకారములు కూడా (_పకరణమును బట్టి మారుచున్నవి చూచితిర్సా 'వెనుక చెప్పిన వ్యంగాధికవాచ్య రమణీయత ఆసందర్భము నందే సరిపోవును. ఈ పద్యవాక్యమును భిన్న సన్నివేశములో పెట్టి చూపింతును. రాజకుమారుడు మంత్రికుమారుడు గాఢ మ్మితులు. విహారము వెళ్ళిరి. ఒక వన ములో తామరకొలను. గట్టున చంద్రకాంత శిలావితర్షిక మీద ఇద్దరు యువతులు, మన మిత్రులు ఒక గురివెంద పొద మాటున పొంచి చూచుచున్నారు. ఒకతె అతిలోక సౌందర్యవతి, రెండవది ఆమె చెలికత్తెగా ఉన్నది. రాజకుమారుని మనస్సు సుందరిపై తగులుకొన్నది. ఆది న్నేహితుడు (గహించెను. రాజకుమారుడు నుందరిపై వలపుతో పక్షపాత వచనములు పలుకును; “ఆ నుందరి పాపమెంత ముగ్ధగా ఉన్నది,” అనును. న్నేహితుడు కాదనును. అంతలో కొలను దగ్గర చెలికత్తె అళికలిత పద్మము తీసికొని రాగా సుందరి “ఆద్దములేకనే నాముఖము కనుపించు చున్నడే” అని ఆశ్చర్యము వెల్లడించును. న్నేహితుడు *మి(త్రమా, చూచి తివా, ఎంతో అమాయిక అంటివే ? ఈ అన్నమాటలు విన్నావు

7 గదాః నీ నాయిక ముగ్దేలే'” అనెను. ఈ సందర్భమున న్నేహి తుని మాటలు వ్యంగ్యవిలసితములని విశదమేగదా, నాయిక ముగ్ధకొదనీ, అది రాజకుమారునికి వలపుచేత కలిగిన పక్షపాత దృష్టి అనీ, వాస్తవముగా నాయిక (ప్రౌఢ అనీ, తన సౌందర్య మును చెలిక_త్తెకడ ఉగ్గడించు కొనుచు తన ముఖము పద్మసదృళ మని వాద్యముగా అనక అద్దము లేకయే నాముఖము కనుపించు చున్నదే అని ఆశ్చర్యము నభినయించినదనీ చెప్పి మిత్రమా నీ నాయిక కడుముగ్ధా అనను. “*పసాదం కావాలట భక్తు దొచ్చాడు,” అని (ప్రసాదము వేళకు (_పత్యక్షమగు భక్తుని గురించి పూజారి అన్నచోట భక్తుని వంటిదీ ముగ్దాళబ్దము. ఇక మన చిక్కు సంగతి:-ఇక్కడ వాచ్యము [వధానమా వ్యంగ్యము ప్రధానమా? సౌందర్యాతి శయము గీటుూూయి అను కుందము. వాచ్య సౌందర్యము గొప్పదా, వ్యంగ్య ాందర్యము గొప్పదా ? వాచ్య సౌందర్యము (ప్రత్యక్ష సిద్ధము. పోగా, ఇక్కడ వ్యంగ్య సౌందర్యము ఉన్నదా ? అనగా అది వాచ్య సౌందర్య మున కన్న అధికముగా ఉన్నదా లేక న్యూనముగా ఉన్నదా లేక న్యూనాధిక్యరహిత స్టితిలో ఉన్నదా ? వ్యంగ్య సౌందర్యమున్నది. ఏమిటది ? నాముఖము పద్మసదృశమని స్ఫురింప జేయుట వ్యంగ్యము. ఈ సందర్భమున ఆమె ముగ్ధ కాక ముగ్గా శబ్దవాచ్య మ్యాత మే అగుటచేత వ్యంగ్య మినుమడించినది. ఆ శ్రీ (ప్రౌఢయై ఈన సౌందర్యాతిశయమును తానే ఉగ్గడించుకొను చున్నది. ఇది న్ఫ్భురించి నంతనే ఆస్వాదకుని హృదయము రసప్ల్టావితమగు (2)

18 చున్నది. మరింత ముఖ్యమయిన విషయము-ఇది స్ఫురింప కున్నచో ఆస్వాదకుని కట్టి స్థితికలుగదు. అందుచేత వ్యంగ్యము రసస్ఫ్సోరక మయినది; శాస్త్రకారుని ఒక గీటు యికి నిలచినది. వాచ్యమట్టి రసస్ఫూర్తిని కలిగించు చున్నదా ఇక్కడ ? లేదు. ఎందుచేత? వాచ్యము నాయికను ముగ్ధ అనును, అనగా అళికలిత పద్మమును నిజముగా తన ముఖ ట(ప్రతివిందిమని నమ్మిన దన్న మాట. అందుచేత ఇక్కడ వాచ్యములో (భాంతి, ముగ్ధత్వములే ఉన్నవి. అవి రసస్ఫ్సోరక సమర్ధములు కొవు. భావుకుని చర్వణ (క్రియచేత నాయిక (ప్రొఢ, తన సౌందర్యమును ఉగ్గడించు కొను చున్నది అని స్ఫురించినప్పుడు రసస్ఫూర్తి కలుగు చున్నది అందుచేత రసస్ఫూర్మి అను సమాణము (ప్రకారము వాచ్యము (పధానముకాదు. కాని మరొక చిత మేమిటనగా = నాయిక (ప్రొఢ ఆత్మ సౌందర్య (ఫశంన చేసుకొను చున్నది. అను రన స్ఫ్సోరక భావము “నాముఖమూ ఈ పద్మము సమానముగా కనుపించు చున్నవి అనునటువంటి వాక్య విన్యాసముచేత కలిగినదీ కాదు. పద్మమును చూచి “నాముఖము అద్దము లేకుండా కనుపింళు చున్నదే” అను విచ్శిత వాక్య విన్యాస వై ఖరిచేత కలుగు చున్నది. అవైఖరి చమక్కార భాజనము. అందుచేత వాచ్యము నందుకూడ సౌందర్యమున్నది, ఈసౌొందర్యము సామాన్యముకాదు. ఈ సౌందర్యము ఆ సౌందర్యమునకు (ప్రాణభూతమైనది. అందు చేత ఇక్కడ వాచ్యవ్యంగ్య చమశ్రారములు సమాన స్టంధములో ఉన్నవి. కౌనీ మరొక చమత్కారము-వాచ్యమింత ప్రాణభూత మైనను, న్యంగ్యార్థము (ప్రౌఢ ఇత్యాది [ఫతీతి నిన్వక కేవలము

క్ర “ముఖము ఫద్మ నదృశము” అన్నంతమ్మాతమే అయినచో వాచార్థము గతేమిటి? నాయిక ముగ్ధ అందుచేత పద్మమును చూచి ముఖ (ప్రతిబింబముగా (భమించినది. ఇంతే. ఇట్టి వాచ్యము నందు. చమత్కారమొక పాటిదేగాని ఏశేషములేదు. అదిఒక చమత్కారము కూడా కాదు. కానీ మనస్సులో అది పద్మమని తెలిసికూడా ఆ విషయమును అసహ్నవించి ఆద్దము లేకయే నాముఖ (పతిబింబము కనుపించు చున్నదే అను వాచ్యము చెప్పినప్పుడు అట్లుకాదు,. వాచ్యమునకు అపహ్నవత్వలక్షణ విశేష మొకటి సంభవించు చున్నది. ఈ విశేష లక్షణము వాచ్య మున కెట్లు వచ్చినది, ఆస్వాదకుని భావనచేత, 1పొరత్వ, స్వోత్కర్షాది వ్యంగముచేత, -అనగా న్యంగ్యము చేత వాచ్యము యొక్క చమత్కారము పెరిగినది. అందుచేత వ్యంగ్యము వాచ్య మునకు ఉపస్కారకమైనది. - మరికొంత వివరణ. - ముందొక విచ్శిత వాక్య విన్యాస వైఖరీ రూపమైన వాచ్యము,. అదిముగ్ధ ఇత్యాది, (పకరణ మిచ్చట మూలము, దానిచేత ముగ్ధకాదని తెలిసికొనగానే (ప్రౌఢ ఇత్యాది రసధ్వని కలుగు చున్నది. (ప్రక రణము మాట అటుంచి దీనికి వాచ్య సహాయము (ప్రాణభూతమని వెనుక వివరించితిని; అట్టి వాక్యవైఖరి లేక ఈ ధ్వనిరాదు గనుక. (అదివినా ఇదిలేదు) అందుచేత రసధ్వనికి వాచ్యో పస్టారము తెల్లము, ధ్వని వచ్చిన తర్వాత అంతటితో ముగియదు. అది వాచ్య చమత్కారమును, పెంచు చున్నది. (పౌఢ ఇత్యాది ధ్వని, వాచ్యములో పద్మమని తెలిసికూడా సత్యమును అపహ్న వించి చెప్పు చున్నదను ఫ్టితిని నెలకొల్ఫు చున్నది, పద్మమని

తెలిసీకూడ ఇట్లను చున్నది అనినప్పుడు వాచ్యముల్లోచమ త్కారము ెరుగుచున్నది. ఈ చమత్కారము ధ్వనిరాక పూర్వములేదు. భావుకుడు (పౌఢ అని ఊహించిన త్వూతనే అప హ్నవత్వ లక్షణ సమన్విత వాచ్య (ప్రతీతి వచ్చుచున్నది. తత్పూర్వము వాచ్యమునకు అపహ్నవత్వములేదు. అందుచేత ఛ్వని పూర్వవాచ్యము ధ్వన్యనంతర వాచ్యము చమతా-ర వైళ వనము నందు భిన్నములే. ధ్వన్యనంతరరామణీయ కాధిక్యము వాచ్యమునకు వచ్చుట వాచ్యమునకు వ్యంగ్యము చేసిన ఉపస్కా రము. ఇట్లు ఇదొక చమక్కార వలయము, (ప్రమాణము తీసు కొన్నచో వాచ్య వ్యంగ్యములు సమాన స్కంధము నందున్నవి. కనుక ఏమియు. తేలదు. రసస్ఫూర్తి అను (ప్రమాణము తీసు కొన్నచో ధ్వని అని తేలును. ఉపస్కారకత్వమను [ప్రమాణము తీసుకొన్నచో ధ్వని అగును. ధ్వవికాదు. కానీ గుణీభూత వ్యంగ్యము కూడా కాదు అని కేలును. ఈ తేలుట తేలుటా లేక మునుగుటా అను విర్ణయము బుద్ధొమంతులకే వదలి వేయుదును.

ఇంతవరకు ధ్వని పర్యబహ్మమయినచో దానికి పర్యబ్రహ్మ లక్షణములున్నవా అని విచారించుచు, ఆ లక్షణములున్నవవి వర్షించుచు, ధ్వని సర్వవ్యాపకమనీ, అనంతము, అసంవ్యాకము అవి, అందుచేత అనిర్వచనీయమని, నిర్వచనోద్యమము అతి వ్యా ప్త్యవ్యాప్తి దోషార్షళ విద్ధమని వివరించితిని, మరొక ముఖ్య మైన విషయము చెప్పెదను. అది ధ్వని యొక్క అశరీరళ.

కావ్యములో శబ్దారములు శరీరము, ధ్వని జీవము అవి (పామోణిక వచనము, ధ్వనియొక్క అళరీరత్వము వలన అది అనిర్వచనీయమైనది. ధ్వనిలోని ఆశరీరత అర్హములో తగ్గినది; శబ్దములో మరింత తగ్గినది; శబ్దములో శరీరత నిండారినది. నిర్వ చనీయత రీత్యా చూచినచో ళద్దార్ధ్భధ్వనులలో ఒక అను(క్రమణిక ఉన్నది. శబ్ద విషయము నిర్వచన సాధ్యము; అర్ధ విషయము కష్టసాధ్యము; ధ్వని విషయ మసాధ్యము. ధ్వని (పస్టానము నందు శబ్దమునుండి అర్థమునకు పోవుసరికి వాచ్యత తగ్గును, అర్జము నుండి ధ్వనికి చేరుసరికి వాచ్యత నశించును, శబ్దము వాచకము; అర్హము వాచ్యము; శబ్దమును వచింస కున్నచో దానికి అస్థిత్వ మే లేదు. వాచక మైన శబ్బమునందువాచ్య మైన అర్హమున్నది. ఆర్ధము నందొక వాచ్యత యున్నచో శబ్దమునందు. రెండు వాచ్యతలున్నవి. అనగా శబ్దమునందు వాచ్యత ద్విగుణము కానీ అర్ధము ధ్వవిగా మారునట్లి సంధిదళశ చిత్రముగా ఉండును, శబ్బాలంకారములకు ధ్వనికి సంబంధ మంతగా లేదు. కానీ అర్జా లంకారములకు ధ్వనికి లేదని అనలేము. ఆర్థాలంకారములు (కమ ముగా ధ్వవిగా మారును. రూపక ఉపమాదులను దాటిన తర్వాత వచ్చు సమాసోక్తి, పర్యాయోక్తి, అటపస్తుత్యశంస, అప హ్నుతి ఇత్యాది ఆలంకారములందు వ్యంగ్య పల్లవములు గోచ శించును. (పకరణమును బట్టి ఈ ఆలంకౌారములు వ్యంగ్య 1ప్రాధాన్యమును సంతరించు కొని ఎట్లు ధ్వనిగా పరిణమించునో వెనుక చం(దాలోక ఉదాహరణలోను చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుని పద్యములోను విశదీకరించితిని.

పరబహ్మస్వరూపమయిన ఈ ధ్వని అనాది సిద్ధము. వాల్మీకి కాశిదాసులందు పొంగి పొరలినది. తొమ్మిదవ శతాబ్దము లోనే ధ్వనిమకొచార్యురైన ఆనందవర్టనాచార్యు డవత రించెను. ఇది వాజ్యయ్మపపంచముమాట. కౌని వ్యంగ్యమాధురి సృష్టియందంతట అంతర్యామిగా ఉన్నదని, అది యావజ్జీవ వ్యాపారహేతువవి గదా నేను తొలుత (పసంగించినది. ఇది వేత్త లకు అమృత (ప్రాయమైన వస్తువు.

ధ్వవి అనిర్వచనీయమవి ఫలితార్థము. కానీ ఆనంద వర్ఫనుడు అనిర్వచవీయమన్న వాదమును ఖండించెను. తక్కిన విరోధవాదములను ఖండించినప్పుడు అవి సహేతుకముగను. పౌష్టవముగను ఉన్నవి. కొని అనిర్వచనీయతావాదఖండన మా్యశ్రము అట్లు లేదు. ఈ వాదమువారు లక్షణము చెప్పుటకు చేతగాని అ్యపగల్ఫులవి (తోసివేవెను. కాని, తాను లక్షణము చెప్పుటకు పూనుకొని ధ్వవి ఆనిర్వచనీయమని చెప్పినచో తన కార్యమునకు వ్మిపతీసద్తి రాదా? దానిమీద లోకమునకు ప్రామా ణికబుద్ది కుదురునా ? కుదరనప్పుడు దానికి శాస్త్రత్వము పిద్ధించునా ? కనుక నిర్వచనీయమనుట స్వకార్య సమర్థనార్భ మే కావచ్చును. కాని ఒకటి గుర్తిం వలెను. చేసి నంతవరకు ఆచార్యుల వారి పని లోకోపకారకమే ఆయెను. అన్నిశాస్త్రములు ఆంతయు చెప్పలేవు. కౌని ఆనందవర్ధనా చార్యులు ఆ మాట అనక, (వ్రిహ్మపదార్ధ వివేచన చేసిన తత్త్వవేత్తలు స్వశాస్త్ర ప్రతిష్టాప నార్ధము (వ్రిహ్మాము నిర్వచనీయనువి ఎట్లు అనలేదో అట్టి

మార్గమును అవలంబించి యున్నచో (శేసముగా ఉండెడిది. 'ఉఅహ్మము అవిర్వచనీయమని ఒప్పుకున్నందు వలన వారు శాస్త్ట్రపతిష్టాపన మానుకొనను లేదు. తనుశాస్త్రము (బహ్మమును విర్వచించునని చెప్పనులేదు. ఒకవేళ అనిర్వచనీయమని చెప్పినను, ఫలితమొక్క_టేగదా. ఈ ఆవాజ్మానస గోచర విషయ జిజ్ఞాసకు మా శాస్త్రము కొంత సహాయము చేయును. ఆఅపరోక్షొనుభూతి మీరే సాధించుకొన వలెను అని నిష్కర్షగా చెప్పిరి. దానివలన 'వేదాంతమునకు శాస్త్రత్వము లోపించలేదు. అందుచేత (బహ్మ జిక్షాస విషయములో మహనీయులు శాస్త్ర (సవచనమునకు ఎంత ప్రాధాన్య మిచ్చిరో ధ్వని విషయములో కూడా లాక్షణిక వచన మునకు అంత (పాధాన్యమే ఉండును.

ఇది. ధ్వని మథనము. ఇది సహృదయైక వేద్యము. ఇదంతయు తొలుత స్మరించిన శంకర భగవత్పాదుల శ్లోకమునకు వ్యంగ్యార్డ్‌ ము.

సాహిత్యరనము వేదాంత రసము ఒక్కటే అనుటఎట్లో ఇక వివరింతును. ఈ రెంటి అభిన్నత హర్షభట్ట విరచితమైన నైషధీయ చరితమందు గోచరించును. అది ధ్వని కావ్యము. అందు ధ్వని చేత సిద్ధించు సాహిత్యరసము వేదాంత రసమే. విద్వాంసులీ చ్యితమైన యుదంతము నాలకింతురుగాక.

ఎనిమిది శతాబ్దములనుండి మరుగున పడియుండిన మహారహస్యము నంన్కృతములోని హర్షవైషధకావ్యము

మళత్ర - యోగ = వేదాంత శాస్త్ర నంపుటి

హాక్షవైషరములో హంన తానెవరో సుమారు ఎవిమిది వందల సంవత్సరముల నుండి చెప్పుచున్నప్పటికి ఇంతవరకు ఎవరును గుర్తించలేదు 1 దావి వాస్తవస్వరూసము తథ్య మిథ్యా మధ్యస్థితముగా మండిపోయినది. తథ్య అనగాఉన్నది, మిఠ్య అనగా లేనిది. ఈ రెంటి మధ్య ఉన్నదన్నమాట హంస. అనగా తథ్యశబ్దముచేత విర్షుణ్యవిహ్మము మిథ్యాశబ్దముచేత సగుణ (విహ్మము వివడఉీశము. ఓం శ్రి అమ్మ పణవద్వయము వరుణ సగుణ (బహ్మాములు. ఈ రెంటి మధ్య మన్న వదము (హీం: ఇదియే హంస. తఠ్య మిథ్యా మధ్యస్థిత అనగా ఇదీరహస్యము. వైషధమును కావ్య(ప్రాయముగా చూచుట ఎనీమిదివందల ఏండ్ల నుండి యావద్భారత డేశమునను వచ్చుచున్న అలవాటు. అలవాటు (ప్రాయికముగా అంధపరంపరకు పర్యాయపదము.

కావి ఆశ్చర్యము: ఈ హంన హంన కాదు, ఆ నలుడు నలుడుకాడు, దమయంతి దమయంతి కాదు. ఇంకా మాట్లాడితే భీముడు భీముడు కాడు. కుండినపురము కుండినప్పరముకాదు. చివరకు వ్రైషధము న్లైషధముకాదుః వ్రైషధము మంతశాస్త్రము, టైషరము యోగశాస్త్రము, నైషధము వేదాంతశాస్త్రము. విషధ

అనగా సర్వదేవతలకు అస్టానమైనదని అర్ధము. “నిషీదన్తి నురా అతేతి విషధః” అని ఈ శబ్దము యొక్క పుట్టుక. అది పర్వ త'మేకాదు. ళరీరము కూడా కావచ్చునుగదాః: మంతశాస్త్రము శరీరమవియే చెప్పును. దీనికి శు్రతిపమాణము: “అష్టాచ(క్రా నవద్వారా దేవానాం పూ రయోథ్యా...”

అందుచేత అపరళంకరుడ్రై న హర్షభట్టారకుడు మూల ఆంథమగు థారతమున నల నామ్యప్రసిద్ద మైన ఆభ్యానమున కట్టి "పేరు పెట్టక ఎవ్వరునూ పెట్టని న్రైషధీయ చరిత మను పేరు ెపైను. నైషధరహస్య మిసుమంతమైనను పండిత (పకాండు లకు నైతము తెలియకున్నను దాని గళఖీరిమ, దాని మహిమ అద్వితీయము, అపూర్వ మగుటచేత వాజ్మయ _పపంచమున ఒక మహాసము(దమంతటి కల్లోలమును 'రేపినది. ఏతద్గాంభీర్య మహి మాన్వితస్వరూపమునకు ముగ్దులై సారస్వతేయులందరు డానివెంట పడిరి. దాని (ప్రభావ మింతని వర్తింపలేము. ఇక అట్టి కావ్య ముఠే ఎందరో (వ్రాసి ఆ మోహమును తవియింపడేసికొనిరి. నలాభ్యుదయ మని వామనభట్టబాణకృతము, నలోదయము (కవి తెలియదు), నల కీర్తికౌముది యని (ప్రతాపరుదయళో భూషణక_ర్త యగు విద్యానాధుని కృతి. ఇది ఆతి పౌధమని, మన “నానాసూనవితానవాసనల” పద్యమునకు అందు మాతృక గలదని చదివినవారు చెప్పుదురు. ఇత్యాదయః. ఎందరు తర్వాత (వాసినను నలనామకథగానే (వ్రాసిరిగాని హర్షనివలె నైషరీయ శబ్దము వాడలేదు.

కనుక న్రైషధీయ అనగా శరీరాధినాథుడగు జీవుని చరిత యవి ధ్వన్యర్థము.* క్షై షధమంతయు ఇట్టి ధ్వనినే ఆనుస్యూత ముగా విచ్చుచున్నది. కౌని ఈ కావ్యము (ప్రటోధచం(ద్రోదయము వంటిది కాదు. అది రూసకాలంకారము, ఇది ధ్వని. అందుచేత ఈ రెంటిమధ్య కోవ్యత్వమున ఎంత శారతమ్యముగలదో (గహింపవలెను. హర్ష హృదయమున ఇందలి నలుడు జీవుడే. “వభ్య కే ఐధ్యతే నలం” నలం అనగా బంధింపదిడినది అని శట్షోత్స్తి. పద్మ మని రూఢ్యర్థము. నలమ్‌ అను శద్దిము నలః అను పుంలింగరూపమున, (ప్రకృత (పయోజనముకొరకు వాడబడీ నది. కనుక ఆ విద్యాసమావృతిచే బద్దుడైనవాడే జీవుడు. అట్టి జీవుడే వేదాంతయోగ మంగత్రశాస్త్రములందు ఉపాసకుడు, కనుక న్నైషధీయ చరిత కావ్యపరముగా నలకధ అయినప్పటికి హృదయ మునందు అది జీవునిచరిత్ర. నలుడు జీవుడైనచో దమయంతి ఉపాస్యసగుణ (బ్రహ్మమైన (శ్రీమహాతతిప్పురనుందరి. లీముడు నిర్గుణ (బ్రహ్మమగు శివుడు. ఇది ఒక అతివిచిత్రమైన కథ. ఇం దున్న మానవపాాశలు మూడే! ఇట్టి కథ మరియొకటి కలదా! మిగిలిన పా్యత్రలవన్నియు దేవతలు. హంస, సరస్వతి, దిక్సాల కులు--హంస అమానవ్నపాణి__.పకి. కాని హంసకావ్య హృదయమున పక్షీగాదు, అజపామంత్రాధిదేవత. కుండీన వురముగూడ అట్టిదే. కుండిన శబ్దము శివునకు విశేషణమని ఆప్టే నిఘంటువు. కనుక కుండిన పృ్వరము శివప్పరము. శివప్పర మనగా ఆశ్రయ సహ్రారప్రదేశమైన శిరన్ను, శరీరమున

మూలా ధారాది విళుద్ద చడక్రపర్యంతము శ కిస్టానము; ఆ్డా చక్రాదిసహ్యసార పర్యంతము శివస్థానద్దబఖ కనుకనే శివస్టాన మైన శిరస్సును కుండిన పురమని చెప్పచున్నాడు. నైైషధీయ చరితకథకు మూల్మ్యగంథము భారతము. అందు విదర్భ అని ఉన్నది గాని కుండిన పురము పేరేలేడగనవచ్చును. “ఆ సీద్రా జానలోనామ” దగ్గరనుంచి ఈ నలోపాఖ్యానము కొంచెము తక్కువగా 1000 ల్లోకములు గలది. అందులో రెండు మారులే కుండిన పురమను పేరు ప్రయోగింపబడీనది. *స లీమచచనా (దాజా కుండినం ,[ప్రావిశత్పురం......” (78-2) మరొకటి “నగరే కుండినేకాలే నాతిదీర్ట మివావసత్‌” (77-21) కనుక వై షధమందలి కుండిన పురము హర్ష కల్పితమే అనుకొనవలెను. ఇది సుందర కొండయందలి లంకావర్ణనను పోలియుండును.-- అది మరి యొక గాధ,---దాని విస్పుడు _తవ్వుట అనవసరము.

నైషధము నందలి పాత్రల పేర్లు, సన్ని వేశములు, ఇత్యాదు లన్నియు ద్విధాభూశార్థములు ఇచ్చుటచేత ఈ కథ ధ్వన్యను కూలముగానున్నది. కనుకనే మం్యతవేత్తయగు హర్షడు ఆ కావ్యము విట్లు (వానెను ఈ విషయమును పుష్కలమైన ఉప పత్తులతో విశదము చేయవచ్చును. హర్షని సారస్వతేయునిగా మాత్రమే తలచుట ఇంతవరకు జరిగిన పెద్ద పొరపాటు. అతడు శంకరుని అపరావతారము. శంకరుడు (వ్రాసిన సోత్రవాజ్యయమే విలిచి తదితర రచన లన్నియు ఏదో ఒక కారణముచేత 4థిలమై పోయి మనకు దొరకనిచో, మనము శంకరుని కూడా ఒక కవి

శద్దివాచ్యునిగానే తలచియుందుము. ఉభయకవిత్వములందు అంత లోకోత్తర రామణీయకమున్నది. శంకరుని ముఖ్యమైన లక్షణ ములు ;:-- ఆతడు వేదాంతశాస్త్ర (పతిపాదకుడు, ప్రపంచసారసం సం(గహాది ప్రామాణిక మంత్రశాస్త్ర (గంథములు (వాసిన మంత శాస్తనిధి. యోగశాస్త్రము నంద్యగగామి. ఈ మూడును పెనవేసి కొన్న వేదాంతాచార్యుడు శంకరునికి పూర్వము సృష్టియందు పుట్ట లేదు--ఇదియే హర్షన లక్షణము, శంకరుడెంత కవితాళక్రి కల వాడై నను కేవల కావ్యమును (వ్రాయలేదు. అట్టివాడు _వాయలేడు కూడా. వాజ్కయశ క్తి నంతయు తత్త్వ (పతిపాదనకే వినియో గించును. కనుక ఖఇండనఖండభాద్య (గంథకర్తయగువాడు, మంతశాస్త్రపాథోథి నాపోళనము పట్లినవాడు, అష్టాంగయోగ విషస్టాసరుడు అయిన హర్షుడు కేవల కావ్యమును (వ్రాయునాః (వ్రాసినచో తన కవిశాళక్రికి సాఫల్యమెట్లు లభించును? కనుక్త. ఆయనకు ఏక్షైక ఉపాస్యయు, సర్వమం(త్రాత్మికయునగు (శ్రీమహా్యత్రిపురసుందరిని స్తుతింపని కావ్యము నతడు (వాయలేడు. తన పూర్వమ్వూర్తియగు శంకరుడు డంతే చేనెను. ఆమె కావ్య లోల “క్రావ్యలోలాయైనమః” అని అలికాసహ (సనామావళి. కనుక ఆతడు శంకరుని కన్న ఒక అడుగు ముందుకువెళ్లి (త్రిపుర సుందరియు, జగన్మాతయునగు పరదేవతకు అన్వయించు కావ్య మునే (వానెను. ఇది రహస్యము; ఈ విషయమును సోపప త్తిక ముగా చూపించుటకుముందు ఇది అంతయు భూమికగా చెప్పు చున్నాను.

29 నైషధమును కేవలకావ్యముగా చదువుట నిరర్ధకము- మనదేశమున ఎవ్వరూనూ కొవ్యములను శవ్దార్థముల కొరకు చదువలేదు. విశేషార్థములకొరకే చదువుచుండిరి (వ్రాసినవారును అ,ప్లే (వాసిరి. ఇది వేదమునుంచి వచ్చిన సంప్రదాయము. నైష ధము మంత్రయోగ వేదాంతశాస్త్ర సంపుటి అన్నప్పుడు ఆ మూడును నైషధ సారమని నా తొత్పర్యము. ఈ మూడును కుంకుమపువ్వు, జీడిపప్పు, (దాక్ష, మరి నైైషధీయ కవిత్వమో ? అది క్షీరము. కనుక పరమార్ధెకతత్పరుడై న (ప్రాజ్ఞుడు పర మాన్నమైన నై షధమునందు 'అనుభవించు ముఖ్యమైనవి మంద్ర యోగ, వేదాంతశాస్త్ర తయమే.. పాలు రమణియతకు పెట్టు కొన్న అనుపానము, ఇవి నైషధ స్వరూప స్వభావములు, నైష ధమునుగూర్చి పూర్వ మెవ్వర్వైనను ఇట్లు చెప్పకపోవచ్చును. కాని, ఉద్దండులై న నన్నపార్య (శ్రీనాధ మల్లినాధులు ఈ రహ స్యమును నాకు వదలిపోవుట వారి అన్నుగహము, నా పురాకృత పుణ్యవిశేషము ఇది కేవలము దై వయోగముకాక మరేమిటి? "““అవశ్యభవ్యే స్వనవ(గ్రహ(గహా యయా దిశా ధావతి వేదసస్బ్పృ్పహా తృణేన వాత్యేవ తయానుగమ్యతే జనస్య చి శ్తేన భృశావశాత్మనా''__-నైష. ఇప్లే ఇది జరిగినది ((నలువికి హిరణ్మయ హంస దొరకినట్లా).

నె షథీయ చరితకథకు మూల్మగంథభము భారత మంటివి. అందలి నరకధను చూచినచో ఆశ్చర్యముగా నుండును. దీని యందే హర్షభట్టారకుని ఏతత్కల్పనకు బీజములున్నవి. నై షధమందు నల వర్ణన ఎంత ఆసాధారణముగనున్నదో భారత మున సయితము అంత అసాధారణముగనే యున్నది. అందు నలున కిచ్చిన అసామాన్య విశేషణావళ€ అద్భుతము. ఆ మాటలు పూర్వము శ్రీరాముని గురించి వాల్మీకివాడెను. ఆ తరువాత నలువి గూర్చి వ్యాసుడువాడెను. మరెవ్వరు ఎవ్వరికి అట్టివి వాడలేదు. వ్యాసువియొక్క నల వర్షన.__ “ఉపపన్నోగుడై. రిషైరూపవాన్‌ ఆశ్వకోవిదః"” ఆతిష్టత్‌ మనుకేంద్రాణాం మూర్డ్నిదేవ సతిర్యథా, (ిహ్మణ్యో వేదవిచ్చూరో నిషదేషు మహిపతిః అక్షపియః సత్యవాదీ, మహానక్షొహిణిపతిః ఈప్పితో నరనారీణాం ఉదారః సంయతేంగద్రియః శిక్షికా ధన్వినాం శేష్టః సాకి దివమనుస్స యం.”” సాక్షొ దివ మనుస్స్వయం అన్నది అమోఘము, “క్వసూర్య (పభవోవంశః" అని తాను భయబడిన దిలీపునంతటి వావినికూడ కాళిదాసు 'రేభామా్యత మపికుణ్జాత్‌ ఆమనోర్వ ర్హ్మనః పరమ్‌ ఇత్యాది అనెనేగాని సాక్షెదివ మనుస్సయహ్‌ అనలేదు. మన్‌ 4+4ఉ అవి ఆప్పే. మన్‌ అనగా ఉపాసించుట. ఇందుండే మంథశశబ్దము నకు పర్యాయపదమైన మనువు వచ్చినది. *ఉ" అనగా శివుడు. నంయోగమున మనుఃఅనగా ఉపాసకుడు, కనుక జీవుడు. రాశిగా చూచినచో ఈ విశేషణావళి లోకో త్తురుడై నవాని కొక్కటని కే నర్తించగలదు. ఇక భీమువి గురించి ఆశ్చర్యము ॥

ప్ర్షై

విన్స్ఫృుతముగా వర్మింపక ఇవన్నియు అనగా వెనుక నలువికి చెప్పిన వన్నియు ఇతనికి నయితము వర్తించును. పెగా “భీమో లీమ పరాశ్రమః” అనుచు వర్ణన దాటించి వేయబడినది. “తె వాసీత్‌ విదర్భేషు భీమో భీమ పర్శాకమః” కనుక భీమునిలో నలుని గుణములన్నియు నున్నవి. కాని, కొన్ని ఖీమపరా[కమాగి గుణములు అధికముగా నున్నవి, జీవేళ్వరులను గూర్చి చెప్పి నచో ఇళ్లే చెస్పవలయునుగదా. జీవేశ్వరులకు సమాన గుణము లున్నవి కాని ఈశ్వరునికి కొన్ని అధిక గుణములు కలవు. ఇట్టీ పద్దతినే వ్యాసుడు నల భీములపట్ల ఆఅవలంబించెను.

నలుని హర్షుడు ఉపాసకుడై న జీవునిగా తీసుకొనుటకు మూలకథలో కొంఠ కారణ మున్నది. శద్రోత్చత్తి మాట అటుంచి మూలమందు నలుని సౌందర్యాతిశయము విశేషముగా వర్ష్మింపబడి యుండుట గుర్తించవలెను. ““సాక్షెదివస్టితమ్‌ మూర్త్మ్యా మన్మధమ్‌ రూపసంపదా"”' అవి వ్యామడనెను. అట్టి వానిని చూచి తస్తుః విగతసంకల్పాః విస్మితి రూపసంపదా"” అనబడినది. “అశ్వినోః సదృళో రూపే. రూసవాన్‌, ఈప్సితో నరనారీణామ్‌, కందర్చ ఇవరూపేణ మూర్తిమాన్‌ అభవర్‌ స్వయమ్‌" నలుని చూచిన అంతఃపుర కాంతలు "““అహోరూప మహో కాంతిః”' అనిరి. కనుక నలుడు జీవృడేకొక, కందర్పుడు గూడా. ఇట్టి చ్నితభావనా సంయోగము హర్షుని కెంతయు హర్ష దాయక మైనది. ఎందుచేతననగా, జీవుదెట్లుపాసకుడో కందర్పు డును అ'ప్లే ఉపాసకులం ద్మగ్రేసరుడు, లలితాసహన నామావళిలో

“కామపూజికా యైనమః”, “కామ నేవితాయై నమః” లలితా (త్రిశతీ భాష్యపీఠికలో శంకరులవా రందువేతనే “వంచాయుధార్చిత పదా”" అనెను. శ్రీవిద్యకు కందర్పవిద్య యని పేరు. కందర్చుడు ఆమంత మునకు (్‌ష్ష.

వైషధమున హంస అన్నిటికన్నను ఆతి (ప్రధానమైన కీలక స్థానముగల పాథత్ర. ముఖమునకు కుసుంభారుణ తిలకము వలె, కథయందు దేదీష్యమానమై యున్నది. భారతము నందు గూడ హంస సువర్ష హంసయే : ఈ ఏకీభావమే అతి విచిత్ర మయినది. *స దదర్శ తతో హంసాన్‌ జాతరూప పరిష్కృతాన్‌, వనే విచరతామ్‌ తేషాం ఏకంజ్యగాహ పక్షిణం”” ఇదియే. భారత మున హర్షునికి విశేషార్హ విచికిత్సా హేతువైనది. నై షధమున నా యనుమానమునకును _పేరకమైనది కనుకనే హర్షుడు ఈ హిర జ్మృయ హంసను “స్మరార్షితమ్‌ రాగ మహీరుహాంకురమ్‌” అనెను, కొవ్యమున ఓకమహామహీరుహమంత దై విరిసిన నాయికా నాయక శృంగారమునకు హంసయే మూలము" కనుక దానిని ఆంకురమని పర్టించెను. ఈ వర్ణన హంస శెట్టి కీలకస్థానము నుద్దేశించు. చున్నదో (గ్రహింతురుగాక 1 హర్షునికి పూర్వమే భారతీయ నలకథను తెవిగించిన మన నన్నయభట్టు ఆ కథను సమ్యకృర్వణము చేయలేదు. వ్యాసరహస్యములు న్చురింపక పోవుటచేత అవి ఆయన అనువాదమున లోపించినవి. హిరణ్మయ హంసకథకు జీవభూతమై, మం్యతయోగ వేదాంతశాన్త్ర (త్రతయ మును ్యప్రపంచిచుటకు హర్షుడు తీసికొనిన మహత్తర వస్తువై.

ప్రి

వైషధముయొక్క తొలి మూడువర్గలందు మూడు పద్ధతులందు మంథత్రాధి దేవతగాను, జీవుడుగాను, పర్యబహ్మాముగను చ్యితించ బడినది, అట్టి బంగారమును నన్నయ కోల్పోయెను, ఆంతే మిగి లిన వన్నియు ఆతనికి నష్టములాయెను. ““హంసలెల్ల పిండుగట్టి తిరుగుచుండె _. శారదా[భళశకలచయము వోలొ అని నన్నయ. ఇందు పారణ్యములేదు. అద్భుత గుజో పేతుడై న వ్యాసనలుని వైతము మన నన్నయ ఊరక “'బహ్మణ్యుండై (బహ్మోత్త రంబుగ (పజా పొలనంబు చేయుచుండ” అని క్షప్రముగ దొటించి వేనెను. భీముని గురించి గూడ యేమియులేదు. మన పృరాణేతి హాసానువాదములు మూలాను సారికలు కాక పోవుటచేత ఆ కథల పట్ల, ప్యాతల పట్ల మనదృష్టి తన్మూల నం్యదాయమునకు విఖిన్నముగ నుండును. నలుడు (బహ్మావేత్త అనినచో ఆ భావ మును మనము ఇముడ్చుకొనరేము. ఎందుచేత ? మనకు నన్నయ్య అట్లు చెప్పలేదు కనుక, ఇందేదైన తప్పున్నచో ఆది అచ్చట (పారంభ మైనది.

దమయంతి వర్ష న వైతము మూల (గంథమున విశ్లే ధ్వవి స్ఫోరకముగా నున్నది. దమయంతి "'(శీ రివాయత లోచనా, చిత్త (పసాదినీ, బాలా, దేవానా మసి సుందరీ, శతం సఖీనాంచ పర్యుపాసత్‌ శశీమివ. సఫీమధ్యా ఆనవద్యాంగి విడ్యుత్సొదామినీ యథా'" నలుడు దమయంతిని అంతః పురమున చూచి ఇట్లనును; ““దేదీస్యమానాం నపుష్యాశియంచ వరవర్షి నీర ఆక్షిపంతీమిన (ప్రభాం శళినః న్వేనతేజసా”” ఈ విశేషణము లన్నియు మం(క్రా

(3)

పెడ

శాస్త్రమున (ప్రసిద్యముగ థ్రీ మహాత్రిపురసుందరికి అన్వయించు నవి--న్షై షధమున ఇట్టి శబ్దజాలమే కనిపించుట పరిశీలనార్హము- “సదసి సదృశభాసౌం విస్ఫురంతీం సలీంఉడుపరిషది మధ్య స్టాయా శికాంశులేఖాను కరణపటు లక్ష్మీః” అని హర్షుడు.-శతం సఫీనాం అని వ్యాసుడనగా '“శతమధ్యాసీఠ్‌ తత్సఖీజనః'” అని హర్షుడనెను. సఫీనాంచ పర్యుపాసత్‌ శచీమిప అని వ్యాసుడనగా “అనుళవతి ళచీత్రం పాఘృతాచీ ముథాభిర్న సహసహచరీిః, ఇత్యాది హర్షుడునును, ఇందున్న మంథతశాస్త్ర రహస్యము 'శతంచ ఏకాచ హృదయస్య నాడ్యః, అను విషయము. వర్షన ఈ (ప్రకౌరము పరస్పర సంబంధిగా నున్నది. మంతశాస్త్రమున (శ్రీః చంద్ర శబ్దములు ఎన్నడూ విడనాడని జంటగా సంచరించు చుండును. నైషధములో సయితము (ప్రతి పుటలోను ఒక్ట డజను శ్రీలు చం్యద్రలు కన్పించును. ఇట్టి పద్ధతియే భారతము నందును,

ఇవి యన్నియు నైషధము కావ్యమాతము కదని స్ఫురింపజేయు కారణములు. అట్టివి మరికొన్ని కారణములు కలవు. ఇంతవరకు పాత్రల పేర్లు వర్ణనలు ధ్వవి స్ఫోరకములని విశదమైనది. తరువాతి కొవ్యమందలి సన్ని వేశములు సయితము సహజముగ నుండక సందర్భొచితికి కించిదధికములై. యుండును. అట్టి అసహజత్వము ధ్వన్యనుమాన (పేరకమగును. న్రైషధమున నలహన్త బద్దమైన హంసయొక్క పరిదేవనము, నలహంసల సంభాషణము, హంసగమనము, కుండిన పురవర్డ ను దమయంతీ హంనల సంభాషణము, సర్గాంత ల్లోకార్థములు, ఇట్టి సన్ని వేళము

వక్‌

లన్నియు భావగర్భితములైై ధ్వన్యనుమాన మూర్తి యు_క్తములై యున్నవి, మరియొకటి శబ్ద పయోగము, వాక్య నిర్మాణము, ఉక్తి వైఖరి మిక్కిలి అనవసరమైన డొంకతిరుగుడుతో కూడి యుండును. కౌవి అది చమక్కార విషయ భావనా జనకమై యుండుటచేత రమణీయముగనే యుండును. కొని (ప్రధానముగా గుర్తించ వలసినది ఇంత స్వల్చ్బమైన విషయములను చెప్పుటకు ఇంత పాండిత్యము, ఇంత నై పుణీ విలాసము ఎందుకు అను 1భశ్న న్ఫురించుచునే యుండును. అదియే, ఓహో ఇచ్చట ఏదో పరమార్థ మున్నదను సంశయమునకు దారితీయును. ఇవన్నియు నైైషధమంతట పర్యా_ప్తముగనున్న బహిర్ణక్షణములు.

మరికొన్ని హేతువులు. శ్రీనాధ, మల్లి నాధులకు గూడా నైషరీయ రహస్యస్ఫురణ కలుగలేదు. కనుక వారి అనువాద వ్యాఖ్యానములందు ఇది (పకాస్తి పొందలేదు. అద్భుత మంత్ర శాస్త్ర రహస్య పూరితములైన శ్లోకములను శ్రీనాధుడు తన శృంగార న్నైషధమున వదలివేనెను, ఆ కావ్య రీతులని యెంచి కాబోలు : ఒక్క టేగుర్తు---(శ్రీనాథుడు ఏ శ్లోకమును నదలినచో ఆడదే కావ్యజీవమై పరమార్ధమున ఆత్యంత మహనీయ ళ్లోకమై ఉండుననుకొనవలెను. “పయోధిలక్ష్మీ ముషికేళిపల్వలే" శ్లోకము నుండి “సనాళ మాత్మానన నిర్ణిత _పభమ్‌” అను శ్లోకము వర కును ఉన్నవన్నియు అజపా మంథత్రాధి దేవతయైన హంసను ధ్వని రూపమున (ప్రతిపాదించునట్టి వే. అట్టి రమణీయ ధ్వనికి ఆశ్ర యములై న పయోధి లక్ష్మీముషి, అబోధి, న్నైషధః, రతిక్షమా

లనః ఇత్యాది శబ్ద (సయోగములు వదలి కించిన్మాతములై న కావ్యార్థిములు (గహించి అనగా రక్త్రమాంసాది రూపసౌష్టవ మును బాసిన అస్థిపంజరములనంటి పరిశిష్ట శ్లోక శకలములను గుదిగుచ్చి ఒక్క. సీసమును (వ్రావెను. పోగా, “*పియాను వాలాసు శ్లోకము "మహీం మహేం్యద్రఃొ శ్లోకము మంత్ర శాస్త్రార్థ బోదకములు. వానిని పూర్తిగా వదలివేనెను. *శియ 'మేవ పరంధరాధిపాత్‌' ల్లోకము దమయంతి వర్షనయందు కీల కము. ఆది యొక (గంథ (గంధి. దమయంతి (శ్రీ మహ్మాతిపుర నుందరియే యవి చెప్పునట్టిది. కనుక నిది ఎంత మహనీయ మైనదో (గహింపవలెను. అట్టి శ్లోకము తెనుగునందు లేదు. ఆసలు దమయంతి వర్ణనా సందర్భమున నైషదీయ శబ్ద (ప్రయోగ పద్ధతి పూర్తిగా నష్టమైనది. కనుక పరమార్ధము అనువాదమున లోపించినది.

ఇక మళల్లినాధుని విషయము ఇంతకన్న భిన్నముగాదు;, “అవా మావామార్దే' ఇత్యాది విస్పష్ట శ్లోోకోములందుతప్ప ఆయన పరమా క్ట (ప్రకాళక వ్యాఖ్యానము చెప్పలేదు. పంచమ నర్గాంతమున “ఇష్టింనః (ప్రతి అను 185 వ ళ్లోకము తిరస్కరణీ మంథ్రగర్భితము. అది అనువాదమున ఆవిష్కృతము కాలేదు. అశ్లే మల్రినాధుని వ్యాఖ్యానము నందును-శ్రీనాధునికి గర్భితములై న శాస్త్రార్థములు న్ఫురించక పోవుటచేత ఎన్నో పారమార్థిక చమక్కారములు ఆతని కనౌచిత్యములుగ భాసించినవి. నైషరధుడు చూచిన హంసను నర్డి 0 చుచు హర్షుడు 'తిర్యగావర్డితకంధరః. షిదాయనకేణరతిక్ల మాలసః"

ప్ర

ఇళ్యాది వర్షనలోవి సామాన్యార్ధమును తీసికొని ఆ పైది తోచక రతిక్షృమాలసః అనుట అనుచిత మనుకొనెను, హంస రతిక్ష మాలస ఏమిటి? నవ్యప్రసూ అని తన భార్యనుగూర్చి అది తర్వాత చెప్పెనుగదా, అని పండితులుగూడ సంశయాత్క్ములైరి. అంతటితో నూరకొనక రతిక్షమాలస పీకివేసి (శ్రీనాథుడు మూల మునకే మెరుగులు పెస్టైననిరి. ఈ రతిక్షమాలన సమానమున ఉన్న మంత్ర శాస్త్రార్టము నెరిగిన వారు అందలి స్వారస్యమును టపొంతురు. ఇ'స్లే శ్రీనాధుడు “కపోత హుంకారగిరాం' అను మూల పాఠమును “వన్శపియ కంఠళహుంకృతిన్‌ ” అని మార్చెను. "స్మరకేళికాలే' అను మూలమును “వై శాఖవేళశి లందు అని సవ శించెను. అరణ్యమున దారి తెలియనివాడు పడుపాట్లు చూచినచో నవ్వువచ్చును. ఇది అట్టిదే. మరియొక ధ్వని సంశయ హేతు వైన లకణము.-- మూలకథలో లేని అజపా, తిరస్కారిణి, చింతామణి మంత్రములను హర్షుడు తన నై షధమున (ప్రవేశ "పెశైను. ఇది అనుమానము మిక్కిలి బలపరచునట్టిది. ఈ మంతములను (ప్రవేశ పెట్టు పద్ధతిగూడ విశిష్టము. స్పష్టమైన వాచ్య పద్ధతిలోకాదు. నలః అనినప్పుడు జీవుడని ధ్వని ఎట్లు వచ్చుచున్నదో ఈ మంత్రములు అక్లే ధ్వని రూపమున గర్భిత ముగా నున్నవి. చింకామణీ మంథత్రోపాసకుడు మంత శాస్త్ర పారంగతుడు అయిన హర్షుడు ఇట్టి ప్యక్రియచేత తన సహజ లకణమును భాసింపచేయుచున్నాడు. ఇదియే నై షధముయొక్క గర్భార్థమును రుజువుచేయు మరియొక కారణము,

మరొకటి :-. (ప్రథమ సర్గాంత శ్లోకమున “శృంగార భంగ్యా మహా కావ్యే చారుణి నై షరీయ చరితే” ఆని (వ్రాయుట ధ్వని స్పురణక్రై కవి పెట్టిన కీలకములలో ఒకటి. అనగా కవి. భావమున నిది జీవుని చరిత. కౌని ఆది కేవల మాధ్యాత్మిక విషయముగా నుండి విసుగు పుట్టించక, చారుణి అను విశేషణము చేత సుందరమైనది అని చెప్పెను. అయితే ఆధ్యాత్మిక విషయ మును సుందరమైన దానినిగా చేయుటకు కవి ఏమి చేనెను ? శృంగార భంగ్యా మహాకొవ్యే. ఆ సీరసమగు వనస్తువునకు శృంగార భంగిని సమకూర్చుటచేత ఆది మహాకాన్యత్వమును పొందినది. సుందర రూపమును దాల్చినది. ఇది కవియొక్క శాత్సర్యము.. ఒక వేళ ఇదే ఆయన తాత్పర్యము కానిచో శృంగార భంగ్యా మహాకావ్యే అని చెప్పవలసిన పనిలేదు,

ఈ చమత్కారము లన్నిటిని నై షధీయ శ్లోక (సకొాశనము చేయునపుడు సందర్భాను సారముగ వివరింతును.

దమయంతి శీ మహాత్రిపురనుందరియే ః హర్ష నై షధమందలి దమయంతి దమయంతికాదుః కావ్య పరముగ దమయంతిగా భాసించినను ధ్వనిరూపముగ వచ్చు పరమార్ధము _ (శ్రీ మహ్వత్రిపురసుందరి. దమయంతి పాత అంతయు అట్టిధ్వనినే స్ఫురింపజేయు రీతిగా కావ్యమున లోక విర్మాణము జరిగినది. (శ్రీ మహాతిపురసుందరి ఆదిశ కి, జగ న్మాత. దిక్కాలానవచ్చిన్నమై, అనన్యగుణోపేతయైన ఆ పర దేవతను గూర్చియే హర్షిభగవత్సాదులు “దమనాదమనాక్‌ వసే దుష శ్లోకమున చెప్పుచున్నాడు : “దమనాదమనాక్‌ (ప 'నేదుష _న్తనయాం తథ్యగిర స్త్పపోధనాత్‌ వర మాపస దిష్టవిష్టప (తితయా నన్యసదృగ్గజణజోదయామ్‌.” కావ్యపక్షముగా చెప్పినచో సజ లీమభూపతిః, అమనాక్‌ (పనేదుషః = అనల్బ నిజోపాసనయా (ప్రసన్నాత్‌, తపోధనాత్‌ దమనాత్‌ తధ్యగిరః తన యాంవరమాప. కధంభూతాం తనయాం : దిష్టవిష్టప(త్రితయా నన్య సదృగ్గుణోదయామ్‌. భీమరాజు తన అనల్పపూజచేత (ప్రసన్నుని చేసికొనిన తపోధనురై న దమనుని యొక్క అమోఘ వాక్కువలన తనయను వరముగా పొందెను. ఆ తనయతో సదృశమగు గుణ(ప్రకర్ష (తిభువనములందు త్రికాల

ములందు మరొకరికి లేదు. ఈ ల్లోక విర్మాణ వైలరి, శబ్ద (ప్రయోగ పద్దతి సాధారణ ధోరణిలో నున్నపి. దిష్ట విష్టప ఆనుశబ్లములు, = తథ్యగిరః, దిష్టఏష్టష్మతితయా నన్యసదృద్గు జోదయామ్‌ ఆను సమాసములు విలక్షణముగా నున్నవి. సామాన్య కొవ్య ధోరణి యైనచో, విశ్రేషార్ధముద్దేశింపకపోయినచో. ఇట్టీ పద్ధతి యక్కరలేదు. అట్టి విశేషపక్షమున నీ ళ్లోకమిచ్చు అర్ధ మును విచారింతును;- సామాన్యముగా కావ్యములందు సౌందర్యాతి శయము గురించి చెప్పునప్పుడు జగదేకసుందరి యందురు లేక్ష కై 9లోక్య నుంది అందురుంలేనిచో ఇట్టి సుందరి యెచ్చటను లేదందురు. గానీ ఎవ్పుడును లేదని యెవ్వరును చెప్పరు, చెప్ప లేదు, చెప్పనక్కర లేదు (ఉద్దేశించినది కావ్యప్రయోజన మే అయి నచో) ఎచ్చటనులేదు, ఎప్పుడునులేదు అనుట అతిశయో క్రికాదు, అబద్ధమగును. ఇక్కడ ఈ విశేషణమును దమయంతికి చెప్పి నప్పుడు కవి అబద్ధమైననుచెస్పవలెను. లేక నిజ మైననుచెప్పవలెను. హర్షుడంతటివాడు నిజమే చెప్పవలెను. ఎప్పుడును లేదు ఎక్కడను లేదు అనునది నిజము అయినచో ఆ విశేషణము మానవకాంతల కెవ్వరికివి వ ర్హింపదు. అది దేశకాలాతీతమైన వస్తువునకే వర్తింప

వలెను. ఇట్టి వస్తువు ఒక్కరే, 'రెండుకాదు, అదే (్రిహ్మపదార్థము. (నిహ్మమునే మంత్ర శాస్త్రమున శివః అందురు, మంతశాస్త్ర మంతయు శినశక్త్యాత్మకము. శక్తి విరహితుడైన శిపుడుగావీ, శివవిరహితయైన శకక్తిగానీ ఆ శాస్త్ర మునకు పనికిరాదు. అఆ శాస్త్రము ఉపాసన్మాపధానము. (బహ్మ

ల!

వదార్భము ఉపాన్యస్థితితో “ద్విఠాభూతం రూపం భగవదఖి దేయం ఛవతి.”' ఈ రెంటి యేుక్క అభిన్నత త్వ వేస్టే. సుయతళాస్త్రము నకు మూలము. అందుచేతనే దేవీపరముగానున్నీ మంశాస్త్ర వాజ్క్యయమంతయు శక్తికి శ€వ విశేషణములు అన్వయింప జేయు చుండును, ఉదా: లలితా సహసనామావళియందు “తత్చద అత్యార్థామైనమః, సర్వ వేదాంతలకితాయై నమః, నిర్వైతాయై నమః, భుక్తిముక్రి మహాభక్తి విరక్త్యదై నతాయైనమః, కౌమే శ్వర (బ్రహ్మ విద్యాయైనమః, ఛందస్సారాయైనమః శాస్త్రసారా యమైనమః ద్ర్వ్వైతవర్ణితాయై నమః నిర్స్వైతాయై నమః, సంసారపంక విర్మగ్న సముద్ధరణ పండికామై నమః, భవనాశినై నమః... మూల (ప్రకృతియగు శ క్రి సంసారకారణ, భనకారణ అట్టి శ కివి భవ నాళిన్యైనమః అవి శివునికి చెప్పు విశేషణము చెప్పుట ఈ శాస్త్ర పద్ధతి. ఈ పద్ధతి ననుసరించియే మంథత్రవేత్త్రయగు హర్షభట్టారకుడు దిక్కాలాద్యనవచ్చిన్నత్వ లఅకీణమును శక్రికి చెప్పుచున్నాడు. లలికా సహ(స్రనామావళియందు పరాశక్తియైన ఉతిపురసుందరి “ఆది మధ్యాంతరహితామైనమః” అని వర్ణింప బడినది. ఆది మధ్యాంత రహితత్వ లక్షణము చెప్పుటకే “'దిష్ట విష్ణ్పప్యత్రితయానన్య _సదృగ్గుణోదయామ్‌ అను సమాసము (ప్రయోగింపబడినది. అది దేళకాలాతీతత్వ స్ప్ఫూర్ని విచ్చు చున్నది. “"దేశకాలావరిచ్చిన్నా యైనమః” అనీ లలికానహస నామావళి. ఈ సమాసమున దిష్టళబ్దిము (స్రధానము. ,తికాలా బాధ్య మనుటకే ఈ ళబ్దము, “'కాలహంతైస్యినమః” అని ల. స, నా, (లలికా సహస్రనామావళి.

తై ఇట్టి దేశకాలాతీత వస్తువు శ్రీ మహాత్రిపురసుందరి. ఈమెయే మూల్మపకృతి. “శివళ్ళక్తా యుకోయది భనతి శక్తః (ప్రభవితుం నచే దేవందేవో న ఖలు కుళశలః స్పందితుమపి'' అవి. యన్నషప్పుడు చెప్పబడిన మూలళకక్రియే (త్రిపురసుందరి. “'దమ. నాత్‌” శ్లోకమున (బహ్మముయొక్క ఉపాన్యస్థితి గై కొనబడినది. నిరుణ (బహ్మము సృష్యభిముఖమైనప్పుడు రెండు అగును, అనగా ఓ ట్‌ రా నిర్గుణ సగుణ (బ్రహ్మద్వితయ మగును అను శౌస్త్ర విషయమును. చెప్పుచున్నాడు. అట్టి సృష్ట్యాభిముఖ్యము ఒకానొక ఆ ద్యేచ్చ కలిగిన తర్వాత నిర్గుణ (_బహ్మము పొందునట్టి స్పితి. “సోబ గరి వ కామయత ఐహుస్యాం (వచాయే యేతి _ సతపోఒతప్యత =సత పస్తప్త్వా-ఇదగ్‌ సర్వ మసృజత...” అని కై త్తిరీయ _బహ్మ వల్లి. ఈ పరిభాషయే మన హర్ష భటీయ ళోకమున గైకొన ల లు ట లం న్‌ బడినది. అకామయత అను _పయోగము నేను చెప్పిన ఆద్యేచ్చను సూచించును. ళ్లోకము నందు తపోధనాత్‌ అని చెప్పినది సతపోఒ తస్యత, సతపస్తప్త్వా అను వైదిక (పయోగములను దృష్టి యందుంచుకొని చేసినదే యని (గ్రహింప వలెను. (బహ్మవ నల్లి యందు చెప్పిన స్పష్ట్యఖి ముఖస్థితియే మంథతశాస్త్రము యొక్క ఉపాస్యస్థితి. ఆకొామయత అను నిచ్చటి వైదికళబ్దమే మంత శాస్త్రమున పారిభాషికపదమైనది (మం్యతళాస్త్రము వేదమూలమే. గదా) ఆ స్థితిని పొందిన విర్గ్లుణ (బ్రహ్మము కా మేశ్వరుడు. ఆతడు ద్విథాభూతుడై నాడు కనుక ఆ రెండవభాగము కామేశ్వరి. ఈమె సగుణ _బహ్మము. ఈ సగుణ _బహ్మమునే వెనుక సృష్టి కారిణి అంటిని. (ప్రళయాంతమున దేవి అనగా మూల (ప్రకృతి:

త

నామరూపాత్మకమగు యావత్సృష్టికి ఆధారము లైన ముప్పది యారు త_త్త్యములను తనయందు లీనముచేసికొని నిదామ్ముదితగా ఉండును. “కబలీకృతనిశ్ళేష తత్త్య(గ్రామ స్వరూపిణి" అని ఆ స్థితిని శాస్త్రము వర్షించినది. కొంతకాలము తర్వాత కామము: ఉదయించగానే ఆమెయందు కలిగిన ఆద్యస్పందనను కామకళ అనిరి. ఈ విషయము కామకళా విలాస మను మంతళాస్త టఆగంథనమున గలదు (హాదిమకానుయాయియైన పుణ్యానందనాథు డను మహానుభావుడు ఏతత్‌ (గంథకర్త). ఈ (గంథము యానత్‌ తం్గత వాజ్బ్యయమునందును మేరుతుల్యము. ఈ కామకళా విలాసము చెప్పిన దేవత (శ్రీ మహాత్రిపురసుందరియే. అమె మంత్రము పంచదశాక్షరి. ఆమె మంత్రము ఛశ్రీచ్మకము. మన శ్లోకమున కవి దమయంతిని అట్టి దేవతనుగానే ధ్వనింప జేయుచు కామకళావిలాస విషయమునే చెప్పుచున్నాడు.

ఇందు సః అనగా భీమరాజు అని కావ్యార్టము కాగా, ధ్వన్యర్థము శివుడు. ఖీమః అనగా విర్లణ (బ్రహ్మము. ఆ నిర్గుణ (బహ్మము “ఆకామయత."” అట్టి కామముచేత కామేళశ్వరిని పొందెను. ఈ కామముయొక్క. పరిణామ విశేషమునే కవి “దమనాత్‌, తపోధనాత్‌' అను శబ్దములచేత ధ్వన్యమానము చేయుచున్నాడు. దమనొత్‌చేత ముప్పది యారు తత్త్యములను తనయందు లీనమొనర్చుకొన్న దశను, తపోధనాత్‌ చేత క్రియాఖి ముఖ్యమును (సతపోఒతప్యతను) కవి చెప్పెను, దనునాత్‌ తఠతపోధ నాత్‌ అనగా దమనము వలన తపోధనమువలన అని శబ్దార్ధము

శశీ ఉగహాంపవభెను. కౌవ్యార్థమున దమనాఖ్యాత్‌ అవి చెప్పవచ్చున్ను మన విశ్నేక్షార్ధ పక్షమున తనయాం అనగా తను విస్తరే అను వ్యుత్ప్తిచేత వి _న్తరించునది అనగా మూల్మపకృతి,. అగును. శనుక తనయాం అనగా అదిళ కివి, మరొకచోట హంసను చర్చించు నప్పుడు వైతము ధ్వన్యర్గము తోచునట్లు కవి *తనుకండు మ! చూ (౧ రొ

పండితః” అనెను. ధ్వవి _(పయోజనము కాకపోయినచో యిందు పండిత శబ్దము కేవలము ఆతిరి కము. కనుక ఆ సమాసమునకు సృష్టి వ్యాపార పారీణ అని ధ్వన్యర్థము.

త థ్యగిరః నరంఆపః _-కాన్యపకమున, అమోఘ వచనాత్‌ అనీ దమనార్‌కు విశేషణముగా చెప్పి, వరముగా పొందెను అని మల్లి చెప్పెను. కాని ధ్వన్యర్త్వ పకమున-ఖఇది దిష్ష విషప సమా

(, ట్‌ యి

సము వలెనే “తనయాం'” నకు విశేషణముగా గైకొన వలెను. అప్పుడు తధ్యగిరః అనగా వాస్తవమైన శ ద్రిముయొక్క అని అర్ధ్హము-దమనము తపోధనము వలన అనగా కామమువలన కామకళ ((తిపురసుందర్సి కలిగినది. అందుండి నాదము కలిగెను.

ఇక్కడ ఓక (పధానమైన మంత్రశాస్త్ర సిద్ధాంతమును (గహింప వలెను. అట్టి జ్ఞానము లేక ఇచ్చట ధ్వని ఆస్వాద్య చూనము కౌదు. ఓంకారమునుండి నామరూపాత్మకసృష్టి రాక్త పూర్వము అనగా తొట్టితొలుత శబ్దసృష్టి జరిగినది. “అరసృషేః

౧ బ్‌ (4. లబ

పూర్వంళబ్లసృష్టిః.” ఈ మంథత్రశాస్త్ర విషయము వేదమూలము. 'వేదమున బుషభన్వరమైన వాక్కు (బ్రహ్మోప లకక మనవి యున్నది. “వృషభోరోరవీతి వాచారంభణం వికారః”-దీనివే

శ్‌

శ్లోకమున తధ్యగిరః వరమాప అనెను. వరము యిచ్చట ఆదెళ క్తి గదాతిని శంకింప నక్టరలేదు. ఆదిశ క్రియు (బ్రహ్మముటభిన్నము. గనుక (బహోోప లక్షకమనుట ఇచ్చట పొసగును. మరియు, తఈథ్యగిరః వరం అవినప్పుడు మంటడ్రముయొక్క వరముగా అని కూడా చెప్పవచ్చును, ఎట్లనగా -మం[కములయొక్ష నీజాతరములు. ఆద్యపణమైన ఓం నుండి పుట్టినవే. ఈ వీజాకరములు ఓం మంచి జరిగిన ఆద్యసృష్టి. ఈ వీజాతరములే సృష్టికి వీజములని మంతశాస్త్రము. కనుక ఓం అను నొక్క శబ్దము చేత సర్వ శబ్ద (ప్రపంచము అనగా సకల మంత్రములును ఉపలక్షితములై నవి. ల.స నా. లో ఆమె "'సర్వమం[త స్వరూపిజ్య్యైనమః'" అన ఐడినది. కనుక ఫలితము తధ్యగిరః వరం అనగా మంత్ర ఫలము.

పిండితముగా వచ్చిన ధ్వన్యర్థము సః = భీమః = నిర్గుణ (బ్రహ్మము, దమనాత్‌ తపోధనాత్‌ (అమనాక్‌ (ప్రనేదుషః) తధ్య గిరఃవరం, దిప్త విష్ణప (తితయానన్యసదృగ్గుణోదయా మ్‌, తనయాం ఉఓంకారఫలితమును లేక ఓం (హీం (శ్రీం యిత్యాది పంచ(ప్రణవాక్షరములకు నరమైన దానివి, దేళశకాలాతీత మైన చానివి విస్తరించు దావిని అనగా ఆదిళ కివి, ఆప =పొందెను.

ఈ విషయమునే తర్వాత శ్లోముకలో కవి (స్రపంచించు చున్నాడు- “భువన్నతయ నుభ్రువాం అసౌదమయంతీ కమనీయళా: మదం, ఉదియాయ యత _స్తమశియా దమయంతీతి తతోధి ధాం దధే''-దీనికి కొన్యపరముగా అర్ధము అసౌ == దమయంతి, భువన్యతయ సుభువామ్‌ == తై 9లోక్య నుందరీణాం కమనీ

తీ

యళకా మదమ్‌ = సౌందర్య గర్వం, దమయంతి = అన్తం గమ యంతి, యతః ఉదియాయ = యత్కారణార్‌ ఉదితాా తతః = శస్మాదేవ, దమయంతీతి అభిధాం దధే (మళ్లి) (త్రిభువనసుందరీ జనముయొక్క సౌందర్య గర్వము అణచుటకై. ఎందుచేత ఆమె పుపైనో అందుచేతనే ఆమె దమయంతి అను సేరు ధరించెను- కౌనీ శ్లోకవై ఇరి సామాన్య కావ్య వైఖరిగా లేదు.

భువన్యతయ స్నుభూ అనగా కవి ఉద్దేశించిన పరమార్థము (శీ మహాత్రిపురసుందరి. స్యుభూ శబ్దము కావ్యవాజ్యయమున అసామాన్యము. కనుకనే ఏకైక వాజ్యయ కల్పతరు వైన అమర కోశమున ఈ శబ్దము లేదు. ఈ శబ్దమును మధించి వివేచన చేసిన “ఆస్ట” తన నిఘంటువులో దీనిని కాళిదాస భట్టి భవ భూతులు తమ కృతులందు వాడిరి అనెను. కానీ ఈ ముగ్గురు కూడా అసామాన్య ,ప్రతిభాశాలురు, నర్యఫ్రసాదులు. మంత శాస్త్ర వేతృతా దురంధరులు. వారీ శబ్దమును మం్యతవాజ్యయము నుండి తెచ్చు కొనిరి, ల. స, నాలో ''సుభువే నమః” అవి స్రోతనామ మున్నది. న్యుభూ శబ్దమునకు షష్టీ బహువచనము సుుభూణాం, స్వప్తమి ఏకవచనము సుభువి-ససామాన్య రూప ములు. కాని విశేష రూపములు ఉభయ విభక్కులందును స్నుభు వాం, స్యుభువాం, అనగా ఒక్క సుఫభువాం అను రూపమును వాడినచో షష్టీ బహువచనము, స్నప్తమీ ఏకవచనమును స్ఫురింప జేయనచ్చును. సామాన్యరూపమును వదలి కవి సుటభువాం అను విశేషరూపమును ఎందుకు గ్రైకొనెను? అనునదే (పళ్న.

త

ఇచ్చటనే రహస్య మున్నది. సామాన్య రూపములు ఖిన్నముగా ఉన్నవి. విశేషరూపములు ఏకముగా వున్నవి. విశేషరూన ఉగహణముచేత ఏకపద (ప్రయోగముతో రెండు విభక్తులను "రెండర్భములను న్ఫురింపజేయు నుపాయము దొరుకును. ఇదే ధ్వనిపద్ధతి. కనుక కవి ఉద్దేశము ధ్వని అని ఈ సంద రృము బుజువు చేయుచున్నది. ఇచ్చట కావ్యార్థమునషష్టీ బహు వచనము, ధ్వన్యర్థమున సప్తమీ ఏకవచనము వర్తించును.

ఇక తర్వాత విషయము - భువన (త్రయ నసుటభ్రువాం == (త్రివురసుందర్యాం (దీనికి దేవీ పూజాకల్పమున (ప్రమాణము శలదు) భువనళద్ది విషయమున ఇది యెట్లు సాధ్యమనుటకు మంగత్రశాస్త్ర వాజయమున అనేక (ప్రమాణములు గలవు. కామకళా విలాసములోని (ప్రథమ ళ్లోకమున “సకలభువనోదయస్టితి లయ మయ లీలావినోదనోద్యు కః” అనినప్పుడు వ్యాభ్యాతలుచెప్పిన సంప్రదాయార్దము ముస్పుదియారు తత్త్వముల యొక్క సమా హారస్వరూపమునకు భువనం అనిపేరు. ఇట్టి భువనమునకు ఉదయ స్టీతిలయములు (బ్రహ్మమునందే కలుగుచున్నవి. “భవ త్యస్మాత్‌ ఇతి భువనమ్‌.” $ వ శ్లోకమున ""శివళ క్తి మిధున పిండః కబళీ శృత భువనమండలో జయతి” అనిన సందర్భమున నై తము ఛభువనము ముప్పది యారు త త్త్వములను చెప్పును. విశ్వము తివి ధముగా నున్నదని శాస్త్రము. '"(త్రివిధాశత్మక సర్వ [పపంచావిర్భావ భూః” యావత్‌ సృష్టి సమష్టి రూపము పరాశక్రి గనుక ఆమె

| 48

(తివిధాత్మిక. ఆమె *షట్‌ (తింశత్‌ తక్సాత్మా' ఆమె ో్యతిగుణ న్వరూపిణి.”” ఆమె శరీరము (తిధాభూతము. కనుక ఆమె (త్రిపుర (తిఠావస్థిత సమస్త వస్తుపూరణాత్‌). అందుచేత ఆమె (త్రయీ: మయీ. ఈ విషయమే కామకళావిలాసమునకు రూపాంతరమగు (శ్రీ శంకరభగవత్సాదుల సౌందర్యలహరిలో “తటిల్లే భాతన్వీం తపసనళ+ వై శ్వానరమయీం” అనుచోట... “జగత్చూతే ధాతా''అనుచోటి... '"తయాణాం దేవానాం (తిగుణ జనితానాం” అనుచోట చెప్పబడినది. అట్టి దేవి “సర్వయోగిభిరుపాస్యక్వేన” “స్పృహణీయత్వాత్‌”" సుందరి. కనుక సౌందర్యలహరి. ఫలితార్థ ముగా భువన (తయన్న్ముళూ అనగా ిపురనుందరి అవి (గ్రహించ వలెను.

అట్టి త్రిపురసుందరియందు కమనీయళామదం = కోరు విచ్చను, దమయంతి = అణచు చున్నది, అసౌ = ఈమె, యతః ఉదియాయ == ఎందుచేత పుళశ్రైనో, తతః = అందుచేత, దమ యంతీతి అభిధాందదే = దమయంతి అనిపేరుము ధరించినది. ఇద్చట ఉదియాయ అను (క్రియా పదమందు కవి జీవమంతయు "పెఫ్టైను. ఆమె పుట్టినది ఎందుచేత? (త్రిపురసుందరి యందు మనకు కమసనీయతను అణచుటకు-అనగా-ఆమె పుట్టినతర్వాత మనకు (త్రిపురసుందరి యందు కమనీయత పోయినది. అనగా చమయంతి పుట్టి (పఠత్యకముగా మనమయెదుట ఉండగా ఇక ఆ (తిపురనుందరి ఎందుకు ? కనుక జనులు (త్రిపరసుందరిని వదలి దచదముయంతినే కోరుదురు. అందుచేతనే వెనుకటి శ్లోకమున

త్త

“*వరమాప'' అని వాడబడినది. అక్కడ వరం అను శబ్దమునకు ““వియకే జన్వైరితివరం'' జనులచేత ఆ(శ్రయింస బడినది అని వ్వుత్చత్త్యర్థ్హము. ఈ వరం అనుళద్దము (శ్రీ మహాలక్ష్మీ కనుగు ఇముగా (పయోగింప బడెను. (శ్రీః శట్టోత్సత్తి (సకారము నైత మట్టిదే. “శ్రియతే జనై రితి శ్రీః" అని- అప్లే “లక్ష్యతే లక్ష్మీః” కనుక హర్షభట్టు ఈ విషయమునంతటివి సమ్మ్యగ్భావన చేపినవాడగుట చేత వెనుకటిశ్లోకమున ''వరమాప” అని వాడెను. తర్వాత శ్లోకమున “దమయంతీ కమనీయతా మదమ్‌ ఇత్యాది చెప్పెను. ఇచ్చట ళ్లోకములను విడివిడిగా చూడకూడదు, అన్ని టిని పూర్వా పరసమన్వయము చేసికొనుచు సాగిపోవలెను, కనుక ధ్వనిపకమున తాత్పర్యార్ధము - దనుయంతి పుట్టిన తర్వాత జనులు తిపురసుందరిని వదలి దమయంతినే ఆ(శయింతురు. (తిపురసుందరినవి ఆ్యశ్రయింప నక్క.రలేదు. (పత్యక్షముగ దమ యంతి ఉండగా (త్రిపురసుందరి యేల : అనగా దమయంతి సాక్షొత్తు (తిపురసుందరియే. ఈ శ్లోకమున ధ్వవియొక్క జీవభారమంతయు ఉదియాయ శబ్దముమీద మోపబడియున్నది. సనుభువాం, కమనీయతామదం శబ్దములు కీలకములు.

ఇక కమనీయతా శబ్ద విచారణ మిగిలినది - మదమ్‌ అనగా హర్షమనవి ద్వితీయార్థము కలదు. హర్షము హృషీకభానము అనగా ఇచ్చ, కనుక కమసీయతామదమ్‌ అనగా ఆమెయొక్క కమనీయత చేత మనలో కలుగు ఇచ్చ ఇచట కమనీయకా మదమ్‌ అనబడినది, సొందర్యగర్వం అను సామాన్యార్థము నత్మిక్రమించి

(ఉం)

ఇట్లు వి'శేషార్ధము చెప్పుటకు మంత్ర శాస్త్ర వాజ్యయమున బోలెడు (పమాణమాలు గలవు, "ఈ కమనీయతాళబ్బముయొక్క. గౌరవ (ప్రతిపత్తులు విహారిరిచినచో ఇది సుభూళబ్దము వలెనే మంత శాస్త్ర సంబంధి అని విశదనుగును. రమణీయత ఎట్లు సాహిత్య శాస్త్ర"సర్తబగదియో కమనీయత అట్లు మంత్రశాస్త్ర సంబంధిం ఈ రెందీయందు ఆ వై లక్షణ్యము[ద్ర ఉన్నది. దేవి కమనీయ. ల. స. నా. లో “కమనీయామై నమః అని ఉన్నది. లలికా (తిశతియందును ఈ నామము గలదు. ఈ కామళబ్ద్లము కామకళా విలాస పరిభాషగా మారుటకు హేతువు ఆ శబ్దముయొక్క అనా దిత్వమే. “కామ్యతే ఇతి కామః” కామ్యతే అనగా ఉపాస్యతే. దేవి ఉపాన్య, కామ్య, కమనీయ. కామకళావిలాసమునకు నటనా నందుడు (వాసిన చిద్వల్లీ వ్యాఖ్యలో “కామః కమనీయతయా కళాచ దహనేందు వ్మిగహొ విందూ"' అను ట్లోకసందర్భమున “కామ్యతే అభిలస్యతే స్వాత్మక్వేన పరమార్థ విద్భిః మహద్శ్భిః భోగిఖి రితి కామః అని (వ్రాయబడినది. ఇక వేదముల సంగతి. తైత్తరీయ (బహ్మవల్లియందు “*సిశిఒకామయత "” ఇత్యాది వెనుక (పస్తావింసబడినది. అధర్వ వేద (వ్రాత్యకాండ యందును కామళబ్ద (పమోగము ఇట్టి విధముగనే ఉన్నది. ఈ హేతువచేతనే (శ్రీ మహాతత్రిపురసుందరిని పూజించు విశిష్ట భక్తుడగు మన్మథునికి ఆ శబ్దము నామమైనది. ఆమె మం్యశమైన పంచదశాక్షరిని కందర్చ విద్య అందురు. తన్మం్యతమునకు కందర్చ్పుడు (ద్రష్ట కనుకనే ల.స.నా.లో “కామపూజితామైనమః” అని ఉన్నది.

వ్‌]

ఇట్టి కొమళబ్దము నునదేశమందు (పచురముగ ఉన్నది. శామయ్య, కానుమ్మ, కామరాజు, కామసోమయాజుల్‌, శివకా చమ్మ _- ఇత్యాది నామరేయములు తెలుగు 'దేశమందలి మంత శాస్త్ర బహుళవ్యా ప్రిని సూచించుచున్నవి.* తెలుగు దేశమెంతో ఆశ్చర్యకరమైనది (కావి నాడొకవిడముగా నైనతో నేడు మరొక విధముగ), తత్రిలిజ్ఞ దేశమగుట, ఓం నమళ్ళివాయేత్యాది శినపంచాకరితో అక్షరాభ్యాసము చేయుట, శ్రీకొారముతో రచనా ఈంభము చేయుట, యావత్‌ భారతవర్షమందు మరెచ్చటను లేక ఇచ్చట మతమే ఉన్న అలవాట్లు. ఇవియును ఈ దేశమున మంథతశాస్త్రమున కున్న వ్యాప్తిని తెలుపుచున్నవి. శ్రీ విద్యా విలయమగు (శ్రీశ్లై లము ఈ దేశమునందుండు కే ఇట్టి ప్రాచుర్య మునకు కారణము. “ఆద్యః (పణవ ళృందసామివ'* అన్నట్లు (శ్రీకారము ఆదినున్నట్లయినచో ఇహపరతారక మని మనవారి ఆశయము. ఓంకారము వై రాగ్యమాగ్ల (పదము గనుక చతుర్విధ పురుషార్థ సిద్ధి ప్రదమగు శశ్రీకారమును స్వీకరించిరి.

కనుక ఈ ల్లోకమునందు నుభూ, కమనీయత శబ్దములు మం్యతళాస్తార్ణ్భ సూచకములు. భువన్నతయను(భువామ్‌ కూడ అంతటి సమానమే. ల్లోకనిర్మాణవై ఖరి నైతము అట్రిదే. కేన లము కౌవ్యార్ధ మే అయినచో దమయంతీశట్లోత్పత్తి _పకొరము. ఇప్పనక్కరలేదు. చెప్పినను ఇంత జటిలముగా ఆ పద్దతి ఉండ నక్కరలేదు. కనుక, పరమార్థధ్వన్యనుమానము కలుగవలెను.

క్‌2ై దమయంతి (శ్రీ మహ్మాత్రిపురసుందరియే యనుట యొట్లు? కావ్యరూపముననున్న న్నైషధమున అది ఆళ్చర్యకరమగు విష యము. ఇట్టిదే (గంథియనిపించుకొనదగును. ఇట్టి (గ్రంథులు వై షధమున కవిచేత బుద్ధిపూర్వకముగ ెట్టబడినవి. వెనుక చెప్పిన రెండు శ్లోకముల తర్వాత వచ్చు "శ్రియమేవ పరం ధరా ధిపాశ్‌' అను శ్లోకము నైైషధమందు అట్టిదైన ఒక (గ్రంథ (గంధి. ఈ (గంథ (గంథిని శ్లథిక్సుత మొనరించుట యిక మిగిలి యున్నది. ఆది పూర్తిఅయినచో చెప్పవలసిన విషయము సంపూర్ణమగును. హర్షన్షై షధమందలి దమయంతి (శ్రీ మహాత్రిపురసుంద రియే అనువిషయమును కవి దమయంతీ వర్షనాసందర్భమున “*దమనాద మనాక్‌” ళ్లోకమునందును, ''భువన్య(తయ సుభ్రువాంొ శ్లోకము నందును ర్వవింపజేవెను ఆ విషయమునే తర్వాత వచ్చు "[శ్రియమేవ పరం ధరాధి పాత్‌" ళ్ళోకమునందు మరింత దృఢము చేయుచున్నాడు. “*ఆీయ మేవ పరం ధరాదిపా దుణసింధో రుదితా మవేహి తాం వ్యవధావపి వా విరోః కళాం మృడచూగావిలయాం న వేద కః.” తాం ధర౮ాధిపాత్‌ గుణసింధోః ఉదితాం (శయ మేన ఆవేహీ, పరం, వ్యవధావపి మృడచూడానిలయాం విధోః కళాం వా (ఇతి న వేదక ?--

ర్‌

లీముని గుణసింధువు వలన ఉదయించిన ఆమెను (అనగా చమయంతిని (శ్రీ మహాలక్షినిగానే తెలిసికొనుము. ఇది నిష్కృష్టమైన విషయము. హరశిరోలంకారమైన చం్యద్రకళనుగా కూడా అవేపా తెలుసుకొనుము. వ్యవధావపి ఈ మూడు వస్తు వులు వివిధ (ప్రదేశములం దున్నప్పటికి ఇది ఇట్లని న వేద కః £ "సర్వోపి వేదై వేత్యర్థః.ఎవరికి తెలియదు అనగా అందరికి తెలి యును అని భావము. కానీ, ఈ ళ్లోకముయొక్క ధ్వని ఇట్లని 800 సంవత్సరములనుంచి ఎవ్వరికిని తెలియదు. తెలియనిదానిని తెలియును అని చెప్పుట ఇది. ఇది ఒక పొడుపుకథవలె ఉన్నది. ఇట్టివావినే గంథు అందురు. అన్యములను అనరు,

ఈ ల్లోకమునకు కావ్యపరముగా అయినచో అర్ధము సరిగా పొసగదు. దమయంతి ,శ్రీయే, మరియు శినజటాజూట చంద కళయే అవి చెప్పుట కొవ్యమునకు అంత స్వారస్యముగా నుండదు. సామాన్యముగా కవులెవ్వరును అట్లు చెప్పరు. చెప్పలేదు. దమ యంతి మహాలక్ష్మీ సమాన అనవచ్చునుకొని, ఆమె చం్యద్రకళయే అనుట ఎట్లు సరిపోవును ? లక్ష్మీచందద్రులు కీరసింధువునందు సహోదరులై.. పుట్టిరిగదా అన్నచో వారికి అభిన్నత చెప్పుట ఎట్లు ! సమ్ముదమున పుట్టినది ఒక్క చంద్రకళ మా్యతమే కాదు గదా ? ఉచ్చ్రై(శ వె రావతాదులున్నవిగదా ? వాటిమాట ఏమిటి? చమయంతి ముఖము చందవింబమువలె నున్నది అనవచ్చును, మరింత కండూతి యున్నచో కవి రూపకము చేయవచ్చును. కాని చం్యద్రకళవలె నున్నది అనుట ఎట్లు? చం(ద్రకళవలె అని

కశ

కొదు, కవి చందకళయే అనీ అభిన్నతను చెప్పుచున్నాడు. మరి యును--ఇక్కడ కవి ఆమె ముఖమును గురించి కాదు, ఆమెను గభీంచియే చెప్పుచున్నాడు ! ఇంత వ్యవహార మిందుండగా ఇందేమియును లేనట్లు మనము ళ్లోకమును కావ్యార్థ పరముగా మా(శమే చూచుటఎట్లు న్యాయమగును ? ఎట్లది మన తెలివి తేట లకు (పతిష్టాకరమగును ? ఇది ఒకరిని విమర్శించుట గాదు. 'వేదముల నుండి ఉపనిషద్దర్శన మంత తంత సాహిత్యములం దంతటను అనుస్యూతముగను, అవిచ్చిన్నముగను వచ్చుచున్న రచనాలక్షణము, సంప్రదాయార్థ (గ్రహణ పద్ధతియు మన దీళ మున నేడు గతించి పోయి సర్యపదాయ విచ్చిత్తికలిగినందుకు వగచుటయిది. కనుక ఈ ల్లోకము నెట్లు చూచినను, మల్లి చెప్పిన (ప్రకారము చూచినను కౌవ్యార్థ మంత సమంజసముగా లేదు. ఈ ల్లోక వైఖరి మన యందు ధ్వన్యనుమానమును (పేరే పించ వలెను. ఓహోః కవి ఇచ్చట సామాన్యార్థమును చెప్పుటలేదు. మరేదో విశేషమును చెప్పుటకు మథనపడుచున్నాడు. ఏమిటా విశేషము? అని మన బుద్ధి (ఉన్నచో) అన్వేషజోన్ముఖము కావలెను.

ఈ లోకమునందు దమయంతి, (శ్రీమహాలక్ష్మి, చంద్రకళ అను మూడు వస్తువులును ఒక్కకే అవి కవి చెప్పుచున్నాడు. ఇది ఎట్లు? ఎట్లో తెలిసికొన్నచో శ్లోక హృదయము మనకు లభించినశ్లే యగును. ఆ రహస్యమును ఇచ్చట విచారింతును.-- చంద్రునికి గల షోడళకళలకు షోడశనామము లున్నవి. ఈ పడ

వ్‌క్‌

హోారుకళలందలి దైన వండెండవకళ సేరు (శ్రీ. ఆ కళనే శివుడు జటాజూటమున దాల్బెను. (శ్రీమత్‌ అనగా శివున కొక విశేషణము అవి ఆప్టే విఘంటుపు. (శ్రీ కలిగిన వాడవని శివుడనుటచేత అచక్రిబ (శీ అను పేరుగల చంటదునియొక్క పంథదెండవ కళ పేర్కొన బడినది అనియే తెలిసికొనవలెను. అచ్చటనే విష్ణువుయొక్క విశేషణ మనియును చెవ్పబడినది. దీనికి లడ్మీగలవాడవియే గదా అర్ధము : అట్టి అర్ధమును శివపరముగా చెప్ప వీలుగాదు గనుక (శ్రీ అనగా శివపరమున చం(ద్రకళయే అగు చున్నది. ఆ విఘంటువు నందే మరొక విశేషముగలదు. (శియఃపతిః అను శబ్దము శివునకు విశేషణమని చెప్పబడినది, ఇచ్చట (శ్రీ అనగా శక్తి అవియే గదా అర్ధము (గ్రహించ వలెను? కనుక (_శీయును శ_క్రియును అభిన్నములన వలెను గదా? ఈ విషయమే మన ల్లోకమందున్నది. ఇళ్లే (శీ వాసః అను శబ్దమున కర్థము చెప్పునప్పుడుకూడా శవ విష్ణు పర ముగా అర్ధము చెప్పబడినది. ఎట్లనగా విష్ణువు (శ్రీకి నెలవు, శివు డును (శ్రీకి నెలవే అని. ఇప్పుడు నిర్బాధకముగ సరిపెట్టు కొన వచ్చునుగదా : ఈ విషయములన్నియు చర్వణము చేయబడవలె నవియు, ఇవి అన్యోన్య మనుగుణముగా ఉన్నవనియు (గ్రహింప వలె ననియును నా ఆశయము,

శీవిదధ్యయం దొక రహస్య మున్నది. (శ్రీవిద్య షోడ శాక్షరి కఏఈల హిం హసకహల (హీం-నకల (హీం అను వహ్నిసూర్య సోమ ఖఇండాత్మక మగు పంచదశీ మనువునకు

॥ ల్‌ శ్రీమ్మను వీజాకరమును చేర్చుటచే ఆది శ్రీవిద్య యగుచున్నది. తొలి మూడు ఖండములను వాగ్భవ కామరాజు శక్తి ఖండము లందురు. (శ్రీం ఒక్కటే ఒక ఖండము. ఈ తుర్యఖండ మగు (శ్రీం ను చంద్రకళా ఖండ మందురు. “తురీయ మేకాక్షరం చంద్ర కళాఖండం.” ఈ మంత్రమును జపించుచు ఉపాసకుడు (పథమ ఖండమును మూలాధారచ(కము నందును, ద్వితీయఖండమును అనాహతమందును, తృతీయము నాజ్టేయమందును నికేపించి శుర్యఖండ మగు (శ్రీం ను సహ(సారమునందు వికేపించి మంత్ర జపము చేయనలెను. సహస్రారము తురియస్టానము గనుక (శ్రీంను తుర్యఖండ మనుట అన్వర్థము. అది శివస్టానము గనుక (శ్రీం శివజటాజూటమున దాల్బబడినట్ల యినది. ఈ శాస్త్రార్థమే పరా ణములందు కథారూపమున వెలసినది. పురాణములన్నియు నిస్తే శాస్త్ర రహన్య (_పతిపొదకములు, కాని, వానియందు మూర్చులకు గొరవము లేకపోవుటయు సాధ్యమే,

షోడళ చం్యద్రకళలు, దేవియు, షోడశాక్షరియు నొక్కే. కనుకనే దేవికి ల.సనా. లో చంద్ర విద్యామైనమః అని స్తోత నామ మున్నది. [శ్రీ విధ్య చంద్రమండలము. (శం వీజమైన షోడళకళయే నురాసింధుస్థానమైన సహ్యస్రారమున గలదు. “షోడళకళానామ శకారరేఫ ఈ కార వింద్వంతో మంత్రః ఏత వ్వైవ వీజన్య నామ విద్యేతి [+ వీజాత్మికా విద్యా [శీవిద్యేతి రహస్యం" (లక్మీధరవ్యాఖ్య) “చంద్రమండల మరధ్యగాయై నమః'*' అని మరొక స్లోోతనామముగలదు.

ర్‌7

మంగతమునకును, కాలమునకును సంబంధము గలదు. కౌలమునకును దేవికిని సంబంధముగలదు. దేవి దేశకాలాతీత. కనుకనే “'ఆపరిచ్చిన్నామైనమః” “ఆదిమధ్యాంతరహితామైనమః" అని ఆళ్చర్యాష్టో తర నామావళి" “యేద్వేకాలం విధ_త్త" అన్నట్లు చం్యద్రుడు కాలమును విధించును. కానీ, దేవి సర్వక_ర్తి. ““ఉదయస్థితలయమయ” కనుక ఆమెకాలమును నృష్టించును. ఈ ఏచారము ఎంతదూరమైనను పోవును. మన కింతవరకు చాలును. సౌందర్యలహరిలోని శివళ్ళ క్రిః కామః” అను పూజ్య లోకమునకు మహానుభావుడగు. శ్రీ లోల్ల లక్ష్మీధరుడు (వాసిన వ్యాఖ్యానము చదువుట ఈ సందర్భమునకు లాభదాయకము.

ఈ యావత్సామ్మగిని చర్వణము చేయగా గోచరించు తాక్సర్య మేమిటి అని ఇప్పుడు విచారించినచో మనకు తొలుత ఎదురై న ల్లోకమందలి వై రుధ్యము ఇప్పుడు పరిహరింపబడినట్లూ విశదమగును. శ్లోకమందలి మృడచూడానిలయాం విధోఃకళాం, పరాశకక్రియైవ _శియం, దమయంతి మైనతాం' మూడున్నూ ఓక్క పే అనుట ఇప్పుడు విశేషార్ధ పరముగ సరిపోవునుగదా ః అనగా ల్లోకమందలి (_శియం శ క్రివీజమనియు, షోడశాక్షరి యందలి తుర్యఖండమనియు, దానిని సహాసస్రారమున నిక్షేపించుట మృడచూడావిలయాం అనియు, ఈ ,శ్రీయే చంద్రకళయనియు అట్టి (శ్రీయే శక్తి యనియు, అట్టి పరాళ క్రియే దమయంతి యనియు భ్లోకము చెప్పుచున్నది. చంద్రకళ శక్తి యనుటకు షోడశాక్షరి (ప్రమాణము. "(త్రిపురసుందరీ మంత్రస్య షోడళవర్జాః

క్‌్రి

జేచ షోడళ నిత్యాత్మస్థితా 8- అత షోడళ్యాః కళాయాః, నిత్యత్వ వ్యపదేళః చం్యద్రకళారూప సొమ్యాత్‌ సాచ పరాకళా చిదేకరసా తస్య ఛాయా విళుద్ద చ్యకేషోడళారేకళాత్మికా తయా,భమతీతి రహస్యం” అని లక్మీధర వ్యాఖ్య “*చం[ద్రవిభాయైనమః” అవి ల. స. నా. యందు సోత్ర నామము గలదు.'చంద్రాం హిరణ్మయీం: లకీం' అను (శ్రీ సూ క్రబుక్కునకు “చంద్రాం సంతోష కరీం చంద్రమండలవాసినీం చం్యద్రరూపాం'' అని భాష్యము కలదు. (ప్పథఠ్వీధర) సరమరమణీయమైన ఈ శాస్త్రార్థము నంతటిని అపర శంకరుడైన హర్షభగవత్సాదులు మకరంద బిందువైన శియ 'మేవ” ల్లోకములో చెప్పెను, అకృతపుణ్యులగు వారి కది

దుర్డ భము. ఇక ట్లోకనిర్మాణ విశేషములను విచారింతును. ఇక్కడ ఒక గొప్ప చమత్కార మున్నది. శ్లోక విర్మాణ విశేషములం దది అతిపధానము గనుక తక్కినవి తరువాత చెప్పుచు తొలుత దీనిని చెప్పు చున్నాను. శ్రీం అను _పణవాకరము సగుణ (హ్మము, ఓం నిర్గుణ (బ్రహ్మము. దమయంతి *ో్ళశియ మేవ” వరాళ క్రియే అని చెప్పుటచేతనే “గుణసింధో రుదితాంొ అని కవి చెప్పెను. గుణ సింధువు వలన పుట్టినది అనుట పరాశక్తి యొక్క సగుణ (దిహ్మాత్వమును చెప్పుటకే అని ఇచ్చట (గ్రహింప

వలసి యుండుట అతిముఖ్యమైన విషయము.

*“వ్యవధావపి వా విరోః కళాం'' అని దమయంతి చంద కళ కూడా అని తెలిసికొనుమని కవి చెప్పునప్పుకు %శియ మేవ

క్‌9

అనుచోట “ఏవి అన్నట్లుగానే ఇచ్చట సమానార్ధకమైన “వా” అను అవ్యయమును పయోగించెను. తాం, (శియం, విధోఃకళాం” అను మూడును వివిధ (ప్రదేశము లందున్న విగదా ః ఎట్లొక్క టే యగును ? అను శంక దీర్చుటకే 'వ్యవధావపి' అని వాడబడినది. అప్యర్థముచేత భిన్నత్వ (భ్రాంతి నిర్వాపణముచేయబడినది. "అపి, వా' అను రెంటిమీద ధ్వన్యర్థభార మంతయ మోపబడినది, “*వ్యవధావపీ న వేదకః”” అని పళ్న. భిన్నత్వ మున్నట్లు తోచి నప్పటికిని ఎవడు _ తెలిసికొనడు,. అందరు తెలిసికొందురు అని కాత్సర్యము. అనగా ఇది సిద్ధాంతము. కనుకనే ళ్లోకము నందు _శియ మేవపరం'” అని వాడబడినది. 'పరం' అనగా ఇది (భువం, నిష్టృ్రష్టము అని. = ఇవన్నియు శ్లోకనిర్మాణమునందలి మర్మములు, చమత్కారములు. ఇప్పుడు అన్నివిధములా శ్లోక మెంత సర్వాంగ పౌష్టవముగా ఉన్నదో రసజ్ఞాలు (గహింతురు గాక : ఇది ఎంత క్లిష్ట మైన రచన : ఎంత రమణీయము ః ఎంత అద్భుతము

ఈ శ్లోకమున హర్షుడు (గంథ (గంథిని 'పెళ్లైనని ఇప్పుడు విశదమగును. ఈ శ్లోకమువంటివే మరికొన్ని ళ్లోకములందు ఇట్టి గంథులు కలవు. ఈ విషయమును కవియే “(గ్రంథ (గంధి రిహక్వచిత్‌ క్వచిదపి న్యాసి (ప్రయత్నా న్మయా” అని చెప్పెను. మంత్రములు నికేపించదిడిన సమాసము లన్నియు నై షధమున (గంధులే. ఉదాహరణకు ““అవామావామార్ధే” ఇత్యాది. “*అవామా ఆవామార్టే అనిచెప్పి *వామా వామార్ధే' అని చెస్పకయే చెప్పెను.

ఈ శ్లోకమును మల్లి రమ్యముగ వివరించెను. “యాద్యస్వరాహ్లా చినీ” అవి తిరస్కరిణీ మంతనికేసమైన సమాసము “ఇష్టింనః ఓపతితే' లోకమున వాడబడినది. దానిని 'య_1_ ఆది -[- అస్వర -౬ ఆహ్లాదినీ' అని విశ్లథముచేసి అందు తిరస్కరిణీ ఎట్లు విక్షేపింప బడినడో నేను తర్వాత వివరింతును. ఇట్టి సమాసములనే కవి 1గంథులను '* శద్దారాద్దగురు ళ్లు థీకృత దృఢ (గంధిస్పమాసా చయః అని పేర్కొనెను. ఇట్టి రమణీయములగు పరమార్థములను ఆస్వాదించి ధన్యులు కాక, సామాన్య కావ్యార్లములనే సర్వస్వ ముగ పరిగణించి అందే కైవల్య మున్నదని భావించి స్వపాండితీ (పకర్షకై. అట్టి భానములనే ఉద్దోషించువారిని ““హళఠేన పఠితీం మాస్మిన్‌ ఐఇలః భేలతు” అని కవి చెప్పెను. ఇచ్చట ఖలుడనగా రమణీయార్థములను అనుభవింపక స్వపాండిత్యాభిమానలంపటు డైన అసాధువు, అశిష్టుడు, అసత్పురుషుడు అని కవి తాత్పర్యము. అట్టి ఆసాధువులు “అకృతపుణ్యులు.” రమణీయార్థముల నాస్వా దింపజాలుట ఒక భాగ్యవిశేషము అట్టి భాగ్యము “కథ మకృత పుణ్యః (పళవతి.” వారేమి చేయుదురు?

ఇట్టి దమయంతి జీవున కనురూస, ఉపాస్య- రెండవ సర్షలోని 42, క8, 48, 47 ల్లోకములు ఈ భావమునే శాస్త్ర పరముగ దృఢము చేయుచున్నవి. 42 వ ళ్లోకమైన “అమరూప మము న్నిరూపసయన్‌” అనునది దమయంతికి ఫతిత్వమునందు *సర్వేష్వపి పూర్వపక్షతాం' త్వయిసిద్దాంత ధియం."' త్వమే వాస్యాఃపతి. రిత్యర్థః. అవిద్యాసమావృతుడయ్యును (బ్రహ్మ

పదార్థమే ఆయిన జీవుడే శక్తియగు తిపురసుందరికీ భర్త అన్యులుకారు. ఇచ్చట జీవుడు పర్నబహ్మమైన శివాంశ. ఈ ఏవార్చి మును చెప్పుచు ల స. నా. లో “కామేళజ్ఞాత సౌభాగ్య మార్ష చోరుద్వయాన్వితా'” అని స్తోతనామము గలదు. ళ్లోకము పూర్వ పక్ష సిద్దాంతాది శబ్ద (ప్రయోగములచేత విశేషార్ద స్ఫురణ కలిగించు చున్నది. కానీ, అట్టి శివళక్తులు రెండును ఒక్క కే. ఈ శాస్త్రార్బ మును తర్వాత లళ్లోకము చెప్పుచున్నది, “అనయా తవ_ రూప సీమయా కృతసంస్కారవిటోధనస్య మే...” నలుని చూచుట చేత దమయంతిరూపము స్కృతి పథమునకు వచ్చుచున్నదట, ఇది "సదృశ దర్శనము" కనుక ఈ ట్లోఃము నలదమయంతు లందు సొదృుళ్యమును చెప్పి శివళక్తుల అభేదమును ధ్వనింప జేయుచున్నది. ఇది సామాన్య కావ్యపద్ధతి కాదనుట విశదమే. "“చిరమ ప్యవలోకితా', “'స్కృతిమారూఢవతీ” సమాసములు ఇందు ధ్వనిభరితములు. మొదటి సమాసము చిరకాల ధ్యానమును, రెండవది (కుతిస్కృతి (ప్రతిపాదిత శక్తిని సూచించుచున్నవి. “తతి స్మృతి పురాణేతిహాసాగమ కశేశ్వరై్యైనమఃొ అని ల.సు.నా,

“సరసీః పరినేవితుం మయా” అను 40 ళ్లోకమునకూడా ఇట్టి ధ్వవియే కలదు. (గ్రంథులను భేదించుకొనుచు, షట్బ 1కములను గమించి హంస పరాళక్తిని కలిసికొనుటయే సరస్సు లను పరిశీలించుచు, అనేక దేశములను గడచిపోయి హంస చమయంతిని చూచినట్లుగా శ్లోకమున ధ్వనిమార్గముచే చెప్ప

బడీనది, ఇందు దమయంతి 'సదసత్పంశయగోచరోదరి" అవి వర్షింపబడిసది. ఈ విశేషణ మెక్కడిది ? పూర్వ (ప్రసిద్ధము గాదు. హగర్షకల్పితము. మరి ఆయన కెట్లు స్ఫురించినది. మంత శాస్త్ర పారీణుడు గనుక ఆసముద్రమునందే ఆయనకు “గంధి, శార్తీయాక.-ఇత్యాది కబ్దరత్నములవలెనే ఇదియును దొరికినది" ల. స. నా. తో “*సదస్యదూపధారిజ్ల్యై నమః” అనియును, “*సదసదాశ్రయామై నమః" అని లలిత్యాతిశతీియందును గలవు. ఇవియే హర్ష కల్పనకు మాళ్ళకలు. దీనినే మంతోపాసకుడై న కాళిదాస రఘువంశములో “సదసద్వ, క్రి హేతవః”” అని వాడు కొనెను. ఇక మన (శ్రీనాథుడు “అస్తినాస్తి విచికిత్సా హేతు శాతోదరికా'' అని, తెనాలి రా మకృష్ణుడు “తధ్యమిధ్యామధ్యస్థిత మధ్యమల్‌' అని వాడుకొనిరి. కల్పన కాధారమైన స్ఫురణను గురించి చెప్పుచున్నాను. అంతే.

ఇట్లు దమయంతి (తిపురసుందరియే యనుఏకు దమయంతీ పస్తావన చేయు ల్లోకములన్నియు నిశ్లే నిర్మింప బడియున్నవి. ఎన్నియని ఇట్లు వివరించుచుపోగలను ? అది ఒక (టంథమై వింధ్యమై పరిమితికి మించినకార్యమగును. ద్వితీయ సర్గలో శీ 54, 55, 86, 106, 107. [109 శ్లోకములు ఈ విషయమునకు మిక్కిలి అనురూసమైన వనియు, వాటిని విద్వాంసులు పరిశీ శింతురుగాక యవియు ప్రాక్థించుచు విషయమును దాటింపక తప్పదు. ఈ (_పకరణము దమయంతీ వరన అద్భుత వైళిష్ట్య వైలకణ్య వై ఖరీ విశేషములతో వివేచనా (యేరకమై యొప్పు చున్నది. అంతయు మంథతశాస్త్ర సామీ సమ్యగ్రమై యున్నది. రసజ్ఞులై న పండిళు లీయానందమును నాతో పంచుకొందురుగాక |

కొంకరసంపదాయమును

కాంతానమ్మితముగా చెప్పుటకు

అవతరించినదే న్రైషధీయ చరిత

ఒక వన్తువును. _గహించుట పోందుట అనునవి రెండు విఖిన్న (ష్యక్రియలు. వాటి యంతరము బహు సూక్మము. తత్త్వ మెప్పుడును ఇస్తే యుండును. గోవు అను శబ్దమును (వయో గించుటచేత మనకొక చ్మితము గోచరించుచున్నది, ఆ శబ్ద్వమున కీ చిత్రము అర్ధము. చిత్రము గోచరమగుటయే శద్దార్థమును మన మనుభవించుట, లేక పొందుట. ఇచ్చట (గహించుటకును పొందు టకును భేదము లేనట్లు తోచవచ్చును. కాని మరొకచోట ఇట్ట్లుం డదు. తేనె తియ్యగా ఉన్నది. తియ్యన అను శబ్దమునకు మాధు 'శ్యేతర రుచులుగాని ఒక రుచి విశేషమని అని అర్ధము. ఈ అర్జిము అందరికి తెలియును. కాని ఇది అర్ధము మతమే. ఇట్టి అర్భమును (గహించుటచేత మాధుర్య మేమిటో తెలిసినదా?ః లేదు. ఇచ్చుట వెనుకటివలె గాక (గ్రహించుటవేరు, పొందుట వేరు అను సూక్ష్మము విశదమగును. శబ్దార్హములు మనకు కొంతదూరమే సాహాయ్యము చేయగలవు. కొని ఆఫైనున్న తాలర్తీయీక స్థాయిలో వస్తువుండును. ఆ స్ట్థాయినందుకొనినగావి, (గ్రహించిన చానివి పొందినట్లు అవదు. సాధారణముగా పండితులనుకొను చున్నవారు నూటికి 80 మంది ఈ కా_ర్తీయాకస్టానము నందు కొనని శబ్దార్థ జ్ఞానులు మ్యాత మే. అట్టి వారిని లోకము సర్వజ్ఞ

64 లని భావించుచున్నది...-కనుక శ దారము లిచ్చు జ్ఞానము అసం పూర్ణము అనుట స్పష్టము. మరితీపియొక్కు పరిపూర్డ్‌ ళ్‌ మెట్లు సిద్ధించును? ఒక్క చుక్క తేనెను నాలుకపై వేసుకున్న మాధుర్య శద్దార్ధమును అనుభివింతుము. నగా మాధుర్య వస్తువు స్ఫురించును. కనుక ఇచ్చట పరిపూర్ణ జ్ఞానమునకు శబ్దము, అర్హము, అనుభవము--_ అని మూడు దశలుకలవు,

"పెక్కు శబ్దముల విషయ మ్మిస్లే యుండును. ఇంగ్లండు 'దేశము అనగా అర్థమయినట్లు మనము భావింతుము, కాని ఎంత వరకు అర్జ్హమయినది? అస్లే (బ్రహ్మాపదార్థము, 'మోక్షము అనునవి. “టఅహ్మపుచ్చం (పతిష్టా” అనినట్లు యావత్‌ నృష్టికి ఆధారమైన (బ్రహ్మపదార్థ మిట్టిదవి (గ్రహించుట ఎట్లు? ఆ శబ్దము మనకెట్టి సహాయము చేసినది? అస్లే దానియర్ధము కూడా (దిహ్మపదార్థము కుర్చీకాదనియు, చెట్టుకాదనియు, అదికాదనియు, ఇదికాదనియు చెప్పునే గావి ఇదియని ఇదమిత్ధముగా మనము తెలిసికొనుటకు ఉపయోగించదు. అర్బమనునది ఎప్పుడును నేతినేతి ప్మక్రియా మాగ్గమవలంబించును. ఇదియని తెలిసికొనుటకు మార్గమొక్క టే. అదే అనుభవము.

అందుచేత మహర్షులు ఆత్మవిద్యను పొందుటకు సాధన ములను సృష్టింపవలసిన వారైరి, పాణాయామ ప్రత్యాహార ధ్యాన ధారణ సమాధి మార్గము ఆత్మానుభవమునకై. కల్పించిన మార్గము ఈ మార్గమే యోగశాస్త్రముగా రూపొందినది. కావి పొధనములు వాని నుపయోగింపవలసిన వారి శ్రి సామర్థ వము

లందలి తారతమ్యములనుబట్లి లాభదాయకము లగుచుండును. లోకులందరు యోగా భ్యాసమునకు సమర్ధులు కారు. సమర్ధులుకాని వారికి ఉపాసన. ఈ ఉపాసనా పద్ధతి తం్యత్రశాస్త్రముగా రూపొంది నది. ఇదియే మంతిశాస్త్రము. మంతయోగ వేదాంత కాస్త ములు మూడును తత్త్వదృష్టి యందొక్క పే. ఈ మూడును వేదమూలములే. (బహ్మవిద్యను (ప్రతిపాదించు వేదమే యోగ తం(తసాధనములను కూడా (ప్రతిపాదించును. (యోగచూడా మణ్యుపనిషత్తు, (శ్రిపురతాపిన్యుపనిషత్తు, హంసోపనిష త్తు, ఇత్యాదులిట్టివే. ఈ మూడింటిని వేదర్షులు (_పచారము చేసిరి. కాల్మకమమున ఇవి విభిన్న శాఖలుగా విస్తరించి అనై క్యతా (భ్రాంతి కలిగెను. కాని శంకర భగవత్పాదులు మరల వీనిని సమ్మేళనచేసి స్వటప్రతిష్టితపీళములందు ఈ విద్యలను నెల కొల్పెను. ఈ పీఠాధిపతులు ధరించు నిగమాగమ సార హృదయ ఇత్యాది విరుదములు ఈ విషయమునే విశదీకరించును.

అప్పటినుండి ఈ దేశమున మంత్రయోగ వేదాంత కాస్త శయ సంపుటీరూప సం్యపదాయ మే వచ్చుచున్నది. తత్పూర్వము పూర్వమీమాంసా (ప్రాచుర్యముగల ఆగ్నికార్యాదులే శాహ్మణ గృహములందు (పవరర్తిల్లుచుండెను. శాంక ర సాం దాయము వ్యాప్తమైన తర్వాత వచ్చిన కవులలో లేక జ్ఞానులలో నై షధీయ చరితకర్తయైన హర్షభట్లు ఒకడు. నైషధము శాంకర సంపదాయమును కావ్యములందు సుపతిష్టితము జేయుటకొరకు (వాయవిడినదనవి (హింపవలెను,

(౮

కనుకనే ఈ కావ్యమునందు ఆ మూడు శాస్త్రములు క్రమ ముగ కాంకాసమ్మితముగా చెప్పబడినవి. నై షధహంస ఈ మూడు శాస్త్రములకు సంగమస్థానము. హంస మంతాధిదేవత, హంస జీవాత్మ, హంస పరమాత్మ, న్లైషధమున (ప్రధమసర్ల్గ యందు హంస అజపామంథత్రాధిదేవతగా ధ్వనింపజేయబడినది. కనుక ఆ సర్గ మం్యతశాస్త్ర సంబంధమున్నది. ద్వితీయసర్గయందు హంస జీవాత్మగా ధ్వనింపజేయబడినది. ఆ సర్గ యోగశాన్త సంబంధమున్నది. తృతీయ సర్షయందు హంస పరమాత్మగా ధ్వవించును. ఈ సర్గ వేదాంతళాస్త్ర గర్భితము,

నై షధహంస కేవలము కాన్యహంస కాదనుట వెనుక విప్పు లముగ కొంత వివరించితిని. తర్వాత కాన్యమునందు నలునికి హంసకు, హంసకు దమయంతికి జరుగు సంభాషణలు ధ్వనిభరిత ముల శాస్త్రార్థస్ఫురణనే యిచ్చుచుండును. నలుడు హంసను పట్టుకొవినపుడు హంస నలునితో “న కేవలం [ప్రాణివరో వధోమమ.” అనును, నన్ను వధించుట కేవలము 'పాణవధకాదు అని హంస చెప్పుటయందలి ధ్వని విశదమేగదా. నేను కేవలము పశీవిగాను సుమా, మంత్రాధిదేవతను, జీవాత్మను పరమాత్మను అని ధ్వని. పథమ సర్గాంతర్గత మైన మంత్రాధి దేవతాదిక విష యము పూర్వమే నాచే వివరింపబడినది. ఇక్కడ ఆ వై విష యము చెప్పుచున్నాను.

హంస ద్వితీయ సర్గ్షయందు ము క్రజీవుడుగా చెప్పబడినది. “అధిగత్య జగత్యధీశ్వరాదథ ముక్తిం పురుషోత్తమా త్తతః

వచసామపి గోచరోవయస్సతమానంద మనిందతద్విజిః"'. పురు షోత్రముడై న జగదీశ్వరునివలన ముక్తిని పొంది ఆ ద్విజము అవాజ్మానస గోచరమైన ఆనందమును పొందెను, అని ఈ ల్లోక మునకు కావ్యపరమైన అర్ధము. ఇట్లు హంసమోచనముతో ద్వితీయ సర్గ (పారంభించును. ఈ ళ్లోకమునకు ధ్వనిపరముగ నర్థము. పర మేశ్వరునివలన మోక్షముపొంది ఆ ద్విజుడు అవాజ్మానన గోచరమైన ఆనందమును పొందెను అవి. మల్లి-..ఇదంతయు చక్కగ వివరించెను. తర్వాతవచ్చు ట్లోకములన్నియు "ఇట్టి ధోరణిలోనే నడచినవి. కొన్ని ముఖ్యమైన వాటివి స్పృశింతును. హంస నలునితో చెప్పుట--''పతగేన మయా జగత్పతే రుప కృకై్యై తవ కిం (పభూయతే ఇతి వేద్మి నతు త్యజంతి మాంతదపి (ప్రత్యుపకదర్తు మా_ర్తయః” నేను ఒక పక్షివి, జగత్పతికి ఎట్టి (పత్యుపకారము చేయగలను అనుకొని నా (ప్రత్యుపకొరమును (శోసివేయవద్దవి నలునితో హంసపలికిన పలుకులు. నేను కేవ లము సక్షీని అనుకొనవద్దు అను ధ్వని యిందున్నది. ఈ విష యమే తర్వాత లోకమున మరింత చమక్కారముగ చెప్పబడినది.

“ఆచిరా దుపకర్షు రాచరే దథవాత్మాపయికీ ముప క్రియామ్‌ పృథు రిళ్ట మథాణురస్తు సా నవిశేషే విదుషా మిహ్గగహః". ఇది చాలా చమక్కారమైన శ్లోకము. “నేను చేయు ఉపకారము "పెద్దదికావచ్చును లేక చిన్నది కావచ్చును. కానీ అది ఆత్మా సయికము. అనగా నేనే దానిని చేయవలెను, మరెవ్వరు చేయ జాలరు. కనుక అట్టి లకణముచేత అది విశిష్టమైనది” అని కాత్న

ర్యము, ఇందు ఆత్మౌపయికీం అను (ప్రయోగము అతి రమ్య 'మెనది. స్వోపాయ సాధ్యాం అని మల్లి చెప్పెను, కాని అది ఒక్క కావ్యపక్షమునకు మాత్రము పనికివచ్చును. ఆత్మాపయికీం అట్లు కాదు. ఇటు కాన్యపక్షమునకు అటు ధ్వనిపకమునకు ఉపయో గించును. ఆత్మజ్ఞానమునకు ఉపాయమును ఇచ్చునది ఆత్మా ._ పయికీం అని ధ్వవి. ఇది వాల్మీకీయము. '“అహమౌపయికీ భార్యాత వైైవ వసుధాపతేః'' అనీ సుందరకాండము. ధ్వనికొరకు గాక పోయినచో ఈ లళ్లోకములు ఈ సంభాషణలు ఇట్లు అసాధారణ

ధోరణిలో ఉండనక్కరలేదు. హంస దమయంతిని వర్ణించును. నలున కదంతయు శ్రనణ పేయముగ నుండును. ముగ్గుడ్రె నలుడు హంసను స్తుతిం చును. ఆ శ్లోకములు హంసధ్వనిని మరింత (ధ్రువపరచును. “న తులా విషయే తవాకృతి ర్నవచో వర్శ్మని తే సుశీలతా”' అని నలుడు హంసనుగూర్చి పలుకును. సీ ఆకృతికి సరిపోలినది మరే దియు లేదు, నీ గుణము ఇట్లని చెప్పుటకు సాధ్యముగాదు, నీకు సీవేసాటి ఆని నలనాక్య తాత్పర్యము. ఇది ధ్వని భరితమనుట విస్సంశయ మేగదా, ఈ వాక్యము “'సకల భువనోదయ స్థితిలయ” కర్తిియైన పరాళక్రికే వర్తించును. అన్యులందు అతిశయో క్షీగా వర్తించును-_-“న నువర్హమయీ తనుః పరం నను కింవా గపి తావకీ తథా, న పరం పథీపక్షపాతితాఒనవలంబే కిము మాదృ శేఒపి సా''-సీ శరీర మొక్కటే సువర్ధమయముగాదు, నీ వాక్కు కూడా సువర్ధమయము, నీకు ఆకాశమందేకాదు పక్షపాతము,

69 మావంటి నిరాధారులై న వారి యందుకూడా నీకు పక్షపాతము కలదు. ఇది సామాన్య కావ్య చమక్కారమగునా ? నీతనువు నువర్షమయమనగా అకచటతపాది వర్ష సమాహర స్వరూసమగు శక్తివే నీవు అని భావము. “అకచటతపయాదై్యైః స్పప్తలిర్వర్హ వథ్గెః, విరచితముఖ బాహా పాద మధ్యాఖ్యహృక్కా'' అని ళీ శంకరులు. “ననుకింవాగపితావకీ తథా" అక్తే నీ మం్యతాకరము లును సువర్షములే. మంధశ్రాధిదేవతకు మంత్రము తనువు, - అవి శాస్త్రము. కనుక తనువు నువర్ణమనగా మంత్రము సువర్షమయ మని. "'వర్ష రూపిజ్ర్యై నమః'' అని ల. స. నా. “నీవే శరణమని నమ్మిన మావంటి ఉపాసకులపైై నీ వపార కృపారస భరితవు.”” అని ఉపాసకుడు పరాభట్టారికయగు మంథత్రాధిదేనత నుద్దేశించి పలుకుచున్నాడు. మరొకటి--_"'శతళ (కృతి మాగ తైవ సా (తిజగన్మోహ మహౌషధి ర్మమ, అధునా తవ శంసితే నతు స్వదృశైవాలి హితా మవైైమి తామ్‌” అని హంసను గూర్చి నల్మప్రళంసో క్రి. (తిజగన్మోహ మహౌొషధిమైన దమయంతిని గూర్చి అనేక పర్యాయములు నా చెవిని పడినప్పటికిని ఇప్పుడు సీవు _పశంసించినది వినగా సాక్షొత్తుగా చూచి నక్ష్లే యున్నది అవి తాత్పర్యము. దీని ధ్వని వైఖరి (గహింపవలెను. (శతి స్మృతుల మూలముగా ఎన్నిమారులు ఆత్మవిద్యను గూర్చి చదివి నను వినినను ఏమి లాభము ? ఆత్మవిద్య (కుతి పఠనముచేత పిద్ధింపదు. సాధన చేతనే సిద్ధించును. అది “ఆత్మాపయికీం”” కనుక హంస నాథశ్రయింపుము. తాత్సర్యము--సాధకుడు

సాధనచేత, ఆత్మవిద్యను బొందుచున్నాడు-- ఇక్కడ ఒక శాస్త రహస్యము (గహింపవలెను. అప్పుడే ట్లోక చమళ్కారము అవ గళమగును. సరాళక్తియే (బ్రహ్మవిద్య, (బహ్మావిద్యయే ఆత్మ విద్య, పరాశ క్రియ పర్యబహ్మాము నభిన్నమనుట మరువరాదు. ఆక్టా వ్పేళ్ఞ సర (బహ్మవిద్యాయైనమః'” అని “ఆత్మవిద్యాయైనమః '” అవి ల. స, నాయందు నామములుగలపు. అట్లు జగన్మాతృరూప మైన ఆత్మవిద్య (శ్రుతి స్మృతులను పఠించినమా్యత్రమున సిద్ధింపదు. “ఏవమిక్యాగమాటోధ్యా'" అని లలితా (త్రిశతి. (ఈమె ఇట్టిదవి (శ్రకులచేత తెలిసికొనుటకు సాధ్యము కౌవిది కనుకనే ఆత్మ విద్యాసిద్దికి హంసనాశయింపవలెను. ఆ విషయమునే నలుడు (పకృత శ్లోకమున ఒప్పుకొనుచున్నాడు.

ద్వితీయ సర్గయందు హంస జీవాత్మగా ధ్వవనించునని చెప్పి తిని, కనుక ఈ యోగశాస్త్ర విషయమిచ్చట ధ్వనించును. ఈ యుదంతము కడుచ్చితముగా ఉండును. నలహ_స్తవిము క్రి పొందిన హంస దమయంతిని కలిసికొనుటకై. కుండినపురము నకు బయలుదేరును. ఇరువది రెండుసర్గ్లలు విస్తరించిన ఈ మహాకావ్యమున _రాగమహీరుహాంకురమని కావ్య(ప్రాణముగా చెప్పబడిన హంస నాయికా నాయకాను సంధాన కార్యార్థము గగన వీధి నెరిగి పోవుచున్న రమణీయ సన్నివేశమును కవి ఎనిమిది శోకములలో మాత్రమే వర్ణించెను । ఇది చ్యితముగదా, కాళిదాస మహాకవి మేఘముయొ శ్ర ఆకాశగమనమును ఎంతరమణీయముగా వ్థించి ఒక కావ్యమునే కల్పించెను ? అది ఎంత లోకోత్తర

క!

కళాఖండమై వెలసినది ? అనగా ఆ సన్నివేశము కావ్యరచన కంత అనుకూలమైనదని భావము. సామాన్యముగా మరొక కవి యైనచో నై షధమందలి హంనగమనమును 8 శ్లోకములుగాకో 80 శ్లోకములతో వర్జించి పెంచియుండును. కానీ హర్షవిరచన దుర్చేద్యమగు పద్మవ్యూహము వలెనున్నది. అఆ మహానుభావుని ఆశయమే వేరు.

మొదటి శ్లోకమున "*క్షితిమండల మండనాయితం నగరం కుండిన మండజో యయౌ” అవి హంన కుండినపురమునకు వెడ లుట చెప్పెను. రెండవ శ్లోకమున హంసబయలు దేరగనే ఎదుట జలసంభృత కలశము కనిపించెను. (కలకం జల సంభృతం పరః కలహంసః కలయాం బభూవ సః అనిచెప్పెను. మూడన శ్లోకమున హంస ఉద్యానననమున ఒక మామిడిచెట్టు నందలి ఒక మామిడిపండును చూచెను అనిచెప్పెను (“స విలాసవనేఒవనీ భుజః ఫలమైకిష్ట రసాలసంగతం') నాల్లవల్లోకమున జలదముల చేత ఆఅశ్రయింపబడినది, తరతుపన్నగములుగలది. సాందవృక్ష బంధురమైనది ఆగు ఒక కొండను హంస చూచెను అనిచెప్పెను. అటుపిమ్మట నాల్లు ఖ్లోకములలో హంస ఆకాశమున వివిదగతు లతో ఎగురటను మాక మేవర్థించి “పృథు వేగద్రుత ము_క్తదృ కథః” అని హంస చూపరుల దృక్పథము దాటిపోయెనని ముగించెను. అ తర్వాత హంన కుండినపురమును చూచెననిచెప్పి తత్పురవర్డ్మ న విస్తారముగచేయును.

ఈ హంస (పయాణమున కవి చెప్పినదేమిటి? హంస కుండినపురమునకు బయలుదేరెను. ఒక కుండను చూచెను. ఒక పండునుచూచెను. ఒక కొండను కూడాచూచెను. ఆ తర్వాత ఆజాశమున పోపుచూ చూపరులదృషప్టిని దాటిపోయెను..__ఇంతే : ఇదేమి కవిత్వము ! దీనికే హర్షుని మహాకవి యనినచో “భోజ నం దేహి రాజేర్యద”” శ్లోకము చెప్పినవానిని మహామహాకవి యనవలెనుగదా ః విశాలనీలగగనమున నెగిరిపోవునప్పుడు హర్షుని హంసకు ఈ మూడే కనుపించెనా ? ఆరణ్యములు, నదులు, పర్వత ములు, నగరములు, జనపదములు ఎన్ని మనోహరదృశ్యము లీ భగవత్సృష్టిలో లేవు ? అవన్నియు నేమాయెను ? మల్లిచెప్పినట్లు “సుహృత్కార్యానుసంధానపరతి' చేత (2.72) అవి కనుపించ లేదందుమా ? అట్టి యౌచిత్యము కాళిదాసుని మేఘమునందును వాల్మీకి చ్నితించిన రామదూత యందునూ ఏమయినది ? అసలీ జలసంభృతకుంభము ఉపవనమున నె్లైదురగును. పురమునందయి నచో ఒప్పుకొన వచ్చును. పోనీ, హంస కా ఉపవనమున ఒక్క మామిడిిచెప్టే కనుపించెనా ? ఆ చెట్టు నందొక్క పండే ఉండెనా ? తర్వాత ఒక్క కొండయే కనుపించుట ఏల? హర్షని హంసగమ నము ఇన్నిసంశయముల కాలవాలమై ఇందేదేని నిగూఢార్థమున్న దేమో అను అన్వేషణ కవకాశమిచ్చుచున్నది.

హంస షట్బ్మ్యకగమనము చేయుటయను యోగళశాన్త్ర విష యమును కవి ఇచ్చట ధ్వనింన జేయుచున్నాడు. సృథివీత త్త్వ స్థానమైన మూలాధారమునుండి హంస సహ(ప్రారపర్యంతము

73 సచూణముచేయును.. అచట బయలుదేరిన వెంటనే కనుపించు నది జలత_త్త్వస్థానమైన స్వాధిష్టానము, కనుక జలసంభృతకలళ 'మెదురై నదని ల్లోకమున చెప్పబడినది. ఇది శాస్త్రారము, సామాన్య యాం ళా ఆతం కావ్యార్థిము మల్లి చెప్పినట్లు “పూర్త కలశాది దర్శనం పాంథ్సే క్షేమకరమితి నిమి త్తజ్ఞాః'' అశ్తే “ఫలమైక్షిష్ణరసాల సంగతమ్‌” ఆను ల్లోకమున మణిపూరమును, “'విటపచ్చన్నతరకుపం నగం"” అను ల్లోకమున అనాహతమును కవి ఉద్దేశించియుండును.. ఎట్లీ విషయము నిందు నిక్షేపింంియున్నాడను [గంధిని విడదీయుట మిక్కిలి దుర్తటముగా ఉన్నది. కవి ఇట్టి సందర్భములందు ఖు బి (ప్రయోగించు. సంపదాయపద్దతుల, నెన్నిటినో ళోధించితిని. కౌని ఫలితము లేకపోయెను. కృతపుణ్యులై న విద్వాంసులు పరి శీలింతురుగాక. “స యయౌ ధుతపక్షతిః క్షణం &ీణ మూర్జ్వాయన దుర్విభావనః'" అను ల్లోకమునుండి “దదృశే న జనేన యన్నసౌ'' శ్లోకమువరకు ఆకాళశత_త్ర్వస్తానమగు విశుద్దచ(క్రమును ధ్వనింప ణం థి ( జేయును---ఆ తర్వాత హంస చూచువారి దృక్పథమును దాటి పోవును. ఇందొక చమత్కారమున్నది. ఇంతవరకు వర్ణించిన మూలాధార స్వాధిష్టాన మణిపూర అనాహత విళుద్రద్యక్రములు ఐదున్నూ పాంచభౌతిక చక్రములు. కనుక ఈ సీమ దృగ్గోచర జగళత్సు. ఆ తర్వాత వచ్చు ఆజ్షాసహస్రారములు అలౌకిక చక అణాల వో

ములు. ఈ రెండును కలసి శాంభవస్థానమనబడును. కనుక ఇది దృగ్గ్లోచరముకాదు.

ఈ శాంభవ స్టానమునే హర్షుడు ఇచ్చట ఆజ్ఞాసహ(స్రార చ్మక్రద్వయ ధ్వని స్పురణాభరణమైన కుండినపురముగా చెప్పెను.

74 -కుండినళబ్బము శివునకు విశేషణమని అప్పే నిఘంటువు ఈ కుండినపురము భారత మూలకథలో వ్యాసునిచేత రెండుమారులే పేర్కొనబడినది. నగరవర్షనలేదు. న్నైషధమున ధ్వని చమ శ్కారమునకు శాస్త్రర్చ కథా సంవిధానమునకుగాను హర్షుడు కల్పించినదే కుండినపురము. అట్టి కుండినపురము కావ్యమున కీతిమండల మండనాయితం అనబడినది. (బహ్మాండ పిండాండము లొక్క కేయని శాస్త్రము. కనుక ఇచ్చట కీతిమండలము శరీరము, దానికి భూషణము శిరస్సు, అది అక్ఞాసహ్మసార స్థానము, శినస్టానము. కనుక కుండినపురము క్షీతిమండలమండనా. యితము. ఈ నగరము “హిమై లోపమ పౌధరాజితాొ” అవి వర్షింపబడినది. ఆజ్ఞాచక్రము శ్వేతవర్ణముగనుక కుండినప్పుర వర్షన కావ్యమున శ్వేతవర్ష మయముగా ఉన్నది. ఇంచు మించు అన్ని ళ్లోకములందు శుక్ల వర్ష (ప్రసక్తి ఏదో రూపమున వచ్చును. “న్ఫటికోపల వ్యిగహాగృహా శృ శభృత్సి త్త నిరంక ఖి_త్తయః"” అవి ఆ గృహముల వర్ణన. పురీసౌధముల సితకొంతులు రోదసీ కుహరమంతట వ్యాపించి అన్ని రాత్రులందు ఒశే తిథిని (పూర్షి మను) చేసినవట. (“నిఖిలాన్ని॥ పూర్ణిమా తిథీనుపత స్టేఒతిధి రేకికాతిథిః') మరొక చక్కటి శ్లోకము (““కణనీరవయా యయా నిశ”)... ఆ పురము మణివేళ్ళనుయమై నిర్మలమై యోగపట్టమువంటి వ(ప్రావళిచే పరివృతమై రాతులందు నిశ్శబ్దమై యుండును. దానియందు చేరినవాడు అవాహ్యమగు దాని జ్యోతిని 'నేవించును. వప్రావళిచే పురము పరివృతముగనుక దాని కాంతి అబాహ్యము. కాని ఇందలి ధ్వని _ పురము శరీరము. శరీరము

యోగముచేత నిబంధింపబడినది. అనగా అంతర్ముఖత్వము కలిగి నది. అప్పుడు మణిమయము నిర్మలము అయిన అనగా వద్ద స్ఫటిక సంకాశమైన ఆజ్ఞాచ్యకమును హంన (వవేశించినప్పుడు ఆ “యవాహ్యజ్యోతి'” దర్శనమగును. ఈ యఖండమండలాకొర జ్యోతియే ఆత్మజ్యోతి. మూర్దమున జ్యోతిస్సుగలదని యోగ శాస్త్రము. మూర్ధమే అజ్ఞాచ్యక స్టానము--ఇట్టి ధ్వవివి మల్లి అప స్తుత యోగినీ వృత్తాంత (ప్రీతిగా నెంచి సమాసోక్తి అనెను. “దధదంబుద సీలకంఠకాం'” ళ్లోకము ఎంతో మహనీయమైనడి. ఇట్లు పురవర్షన సితవర్డ ప్రాచుర్యముతోను, శాంభవధ్యని పూరిత ముగను ఉన్నది.

ఈ పురవర్శనయందు నురొక విశేషమున్నది. పకాకల వర్మ న అతిఐబహుశముగా ఉన్నది! ఇన్నిసార్లు పతాకములను వర్షించుట ఏల ? సుమారు 29 శ్లోకములతో పురవర్షిన జరుగగా అందు 8 శ్లోకములు సళాక వర్ణ నకే వినియోగింప బడినవి. అందులోను మూడు వంతులు పతాకలు చం(ద్రకాంతులను నాకు చుండును. (ఉదా. “లిలిహుర్పహుధా సుధాకరం”, “లిలి హే స్వరుచా పళాకయా, విళి జిహ్వాని భయావనిశాకరం”, “అమృత ద్యుతి లక్మపీశతయా మిళితం యద్వలఖీపతాకయా”) అంబికా యోగముచే ద్వాదశొాంతమందలి చం్యదమండములనుండి 'సవించు నమృతమును కొండనాలుకతో ఆస్వాదించు యోగళాత్త్ర విష యము ధ్వన్యమానమగుట లేదా?

ఇట్టీ కుండినప్పురమున + హంస అపర పరాశక్తియగు చమయంతివి చూచెను. ఆ సందర్భము రమణీయము, అచ్చటి ళ్లోక మైన “విధుకర సరిరంభాదా త్త నిష్యంద పూర్తైః శళిదృష దుపక్షుపై రాలవాలై _స్తరూణాం'”, ““సుధాసింధోర్మధ్యే” యను సౌందర్య అహతశీ ట్లోకమును జ్ఞ ప్రికి తెచ్చుచు, బై దవస్థానమైన సహస్రార మును ధ్వనించుచున్నది. *ఆధకనకపత(త స్త్మ్యత్ర తాం రాజప్వుతీం సదసి సదృశభాసాం విస్సురంతీం సఖీనాం, ఉడుపరిషది మధ్య స్టాయి శీతాంశులేభానుకరణ పటు లక్ష్మీ మక్షి లక్షీచకార”- పూర్వ శ్లోకమున దమయంతి వనము చంద్రకాంత నిష్యంద పూర్ణాలవాల మని చెప్పెను. అనగా అది “*సుధాసింధువే''. అందులో దమ యంతి సఫీజన పరివృతయై యున్నదట. ఇది “సుధాసిందోర్మ ధ్యే నురవిటపి వాటీ పరివృతే” అనుటకు సరిపోవుచున్నది. దమ యంతి సఫీజనమును కవి *నదృశభాసాం”” అనెను. ""ఆత్మతుల్య లావణ్యానాం”” అని దీనికి మల్లి వివరణ, ఆత్మతుల్య వేషభూషా దులుగల నవావరణ దేవతలచేత పరివేష్టితయైన కామేళ్వరీదేవి యని మంత శాస్త్రము చెప్పు విషయమే ఇచ్చట ధ్వనింప జేయ బడినది. మరొకటి-“శీతాంశు లేఖాసుకరణ పటులక్ష్మీ'' అని దమ యంతిని చెప్పుట ముఖ్యమైనది. శీతాంశలేఖ చంద్రకళ, చంద్ర కళయే (శ్రీం, అదియే కామకళా బీజము, (త్రిపురసుందరి. (గోతురీ యస్వర శీతాంశురేభాకార సమన్వితః” అను మంతళశాస్త్ర పరి భాషయే శీతాంకురేఖ).

ఇది కుండినవుర వర్ణన ఈ శుక్ల వర్ష కౌంతు లేమిటి £ ఈ పతాక లేమిటి! ఇంతేనా పురవర్షన అనగా : ఇందు ఇంత కం హెచ్చుగా చెప్పిన దేమిటి ? పురవర్షన లితర కావ్యములం దున్నవి. కౌని పురము నెవరైనా ఇట్లు వర్ణించిరా? న భూతో న భవిష్యతి. కనుక ఇది ధ్వని భరితమనుట నిష్కృష్టమైన

విషయము. ఇక-లతృతీయ సర్గయందు అధ్యాత్మ శాస్ర్రమెట్లు గర్భి తము : హంస పరాళ క్రియగు దమయంతిని చూచుట పరమా త్మతో సంయోగమును పొందుటయే. ఇట్లు జీవాత్మ పరమాత్మ లభిన్నమైన తర్వాత చెప్పుటకు మిగిలినది హంస పరమాత్మ అనియేగడా : స్వర్షహంసను చూచిన దమయంతీ నఖీజనము యొక్క న్యేతములు అన్యవిషయ గహణమును త్యజించి హంస యొక్క “నిరుపాఖ్యరూప”ము నొక్కదానినే, యోగిజనుల చిత్తములు (బ్రహ్మము నొక్కదానినే చూచునట్లు, చూచినవటి. ““నేశ్రాణి వై దర్శసుతా సఖీనాం విము_క్తత త్త ద్విషయ గహాణీ 1పాప్తన్తమేక 0౦ నిరుపాఖ్యరూపం (బహ్మావచేతాంసి యత్యవతా నామ్‌” అని శ్లోకము. ఇందు (ప్రాణాయామ (పత్వ్యాహారాది యోగవిషయమును, హంస పరమాత్మయను విషయమును ధ్వనించుచున్నది. తర్వాత ల్లోకమున “మునేర్మనోవృ త్తి రివస్వి కాయాం'" అనబడినది. ఈ పరిభాషయంతయు అధ్యాత్మ శాస్త సంబంధమైనది. ఇందు (శౌతభాషకూడా వచ్చును. “అన్నాను రూపం తనురూపబుద్దిం'” అని 8-17? శ్లోకము, “అన్నాద్భూతాని

78 జాయంతే. జాతాన్యన్నేన వర్ధ్థంతే'' అను ఆనందవల్లిని ఇది జ్జప్తికి తెచ్చుచున్నది గదా:

ఈ హంస సహస్రారకమలమున విహరించు హంసద్వంద్వ సంబంధమైనదే అని కవి చెప్పుచున్నాడు. “సహస్ర ప్రాసన పష్యత్రహంస వంశస్యప(క్రాణి పత్యతిణఃస్మః, అస్మాదృశాంచాటు రసామృతాని స్వర్లోక లోకేతర దుర్లభావి”'. పర్యబహ్మ స్వరూప మైన అట్టి దివ్య హంసయొక్క మం(శ్రాక్షరములు పూర్వజన్మ సుకృతముచేతనే లభ్యమగును. కేవల భాషా పాండిత్యముచేత సిద్ధింపవు. కావుననే “నహినహి రక్షతి డుకృజ్‌కరణే'” అని హెచ్చరింపబడినది. ఈ రమణీయ విషయమునే హర్ష భగవ త్సాదులు (ప్రకృత ళ్లోకమున చెప్పెను. ఈ సహ్యస్రష్యతము సహస్రారము, అందలి ఆసనము ద్వాదశాంతము, ద్వాదశాంత మున పరాళ క్రి రూపమైన యోనిచ(క్రము, శివరూపమైన వీందు

అటో యూ వును గలవు, ఈ శివళ క్తి మిథునమునే ఆదిహంసలని తంత ములు చెప్పుచున్నవి. ఇవియే “'సమున్మీలత్పంవిత్మ మలమక రందైకరసికం భజే హంసద్వంద్వం'”” అని శంకరులవారిచేత న్రుతింస బడినవి. అట్టి హంసలకు చెందిన అస్మాదృశాం చాటు రసామృకాని, మా నుభాషితము లందలి రసామృతము అనగా తన్మం(క్రాకరములిచ్చు అమృతపదము, క్రై వల్యము. న్వర్లోక లో కేతర దుర్గభావి. స్వర్లోకము అమృతస్తానము. అనగా (బ్రహ్మా థు నందస్థికి పొందినవారికే లభ్యమని తాత్సర్యము.

79 ““హిరణ్మయం హంస మటోధి నైషధః” అని. చెప్పిన నై షధ వాక్యమున ఇంత మహారహస్యమొదిగియున్నది. అట్టి చా స! పర(బ్రహ్మ స్వరూపమైన హంసకు నా నమస్కారము, ““ఊర్వమూల హుతభుక్చిఖారుణం నో చిద్విలాస పరిబృంహణాస్పదం విశ్వఘస్మర మహచ్చటాకులం థభావయామి యుగ మాది హంసయోః''__ ఏవం నలః భీమః ఇత్యాదయః

వైషధంలో హం౦ంనధ్వని కళ్ళం అయోరి లక్ష్మీ ముషికేళి పల్వలే, రిరంసు హంసీకలనాద సాదరం స త్మతచిత్రం విహరంత మంతికే, హిరజణ్మయం హంస మబటోరధి న్రైషధః"' తీరసాగర లక్ష్మీని ముచ్చిలించునట్టీ దైన ((అనగాతత్స మానమైన) [క్రీడాసరస్సునందురమింప గోరుచున్న హంసికల కలధ్వనులందు ఆదరము కలదావిని, అందుచే వాటి సమీపము నందే విహరించుచున్నదానివి, సువర్హమయమైనదానిని, అద్భుత మైనదానిని ఒక హంసను నై షధుడు చూచెను, అని ఈ ళ్లోకము యొక్క అర్థము, నైషధము శరీరమైనచో 'శియమేన పరం" భ్లోకము వై ందవస్థానమైన సహ్యస్రారమును, “పయోధి లక్ష్మీ" శ్లోకము హృదయమును అగును. నైషధ ళ్లోకము లన్నింటివలె ఇదికూడా మహార్థ గర్భనిర్భరమైనది. కొంచెము జాగ్రత్తగా పరిశీలించినచో శ్రోకమునందలి శబ్ద (ప్రయోగపద్దతి కానీ, అర్థస్ఫురణా ఫణితిగాని, ఎంత నిపుణముగా సమకూర్చు ఐబడెనో, శ్లోకనిర్మాణ వైఖరి ఎంత అసాధారణ మో విశదమగును. నలుడు వనవిహారము చేయు వేళ లీలాసరస్సునందు ఒక హంసను చూచెను అనినచో చాలును. కావ్యము కనుక నలునికి హంసకు సరస్సునకు కవి యిచ్చకు వచ్చి

నట్లు విశేషణములు గుంభింపవచ్చును. మరింత-. పెంచవచ్చును. కొని ఇచ్చట అట్లు జరుగలేదు. రచన ఒక విచ్విత పద్ధతిలో నడచినది. కారణము హర్షభగవత్సాదుల ఆశయము. వేరు. ఆయనకు కావ్య మాలంబన మాత్రమే. మరియేమి చేనెను :

లీలాసరన్పునకు "'పయోధిలక్ష్మీముషీ" అని యొక విశేష ణము వాడెను. ఇది యాదృచ్చికముగా ఆశుకవిత్వమునందు పడి కట్టురాళ్ళు దొరినట్లు దొర్లి నదికారు. సము(ద్రలక్మీ అనవచ్చును గదా ? సముద్రము సామాన్య వాచకము. పయోధి అనుటచే వయఃపయోరి అను నక్కర లేదు. గనుక కవి క్షీరసాగరమును స్ఫురింప జేయుచున్నాడు. కనుక, ఈ విశేషణము “తీరసము.ద రాజతనయను” స్ఫురింపజేయుట కొరకే. మన నన్నయభట్టు అనినట్లుగా హంసను శారదాభళశకల మన లేదు. హిరణ్మయం అనెను. న్తైషర రహస్యమంతయు ఇందే యున్నది. అసలు హంసలే లోకమునం దున్నవా అను సంశయ మొకటి యుండగా పహిరణ్మయ హంసను చెప్పుట మరింత వింత. అందుచేతనే కవి “చిత్రం” అను విశేషణము వాదెను. కానీ, హిరణ్మయళబ్లనము మాపేమిటి ?

నై షరీయ చరితకు వ్యాసభారతము నందలి నలోపాఖ్యా వనము మూల్మగంథమని సోపపదత్త్రికముగ వెనుక వివరించితిని. మన నైషధమందలి స్వర్ణహంస అందు కలదనికూడ చెప్పితిని. ఈ స్వర్ణహంస “అగ్నీషోమ గరుత్‌ద్వయ”” సమన్వితమైన ఆఅజపామంశ్రాధి దేవత. వ్యాసుడు స్వర్హహంస యని మాత్రమే

(6)

ఇప్ఫెను. న్నై షరమందలి వర్ణనా వై పుల్యము భారతమున లేదు. స్వర్ణ హంసను చెప్పుట చేతనే వ్యానుడు అజపామం(త్రాధిదేవ తను సూచించెను. దానినే ఆజపామంతధ్యాసళ్లోకమునందు వర్షితములై న సకలార్దములును వచ్చునట్లు హరుడు *పయోరి.

మ! యూ | రే లు అమ్మీ" ల్లోకమునుంచి కొన్ని శ్రోకముల్యువాసి నె షధహంసను

గ గం రా

ెంచెను. స్వర్షహంస అజపామంథత్రాధిదేవతయే కావలెను తత్‌ ధ్యానళ్లోకమున “ఉద్యద్భాస్కర కోటికోటి సదృశం” అని వర్షింపబడినది. “సుష్తుబుణోతి దీస్యత ఇతిస్వర్హం'” అనిస్వర్త శబ

ణి లి ణి 9౧ స్వరూపము (అనగా మిక్కిలి _పకాళించునది అందుచేత ఉద్య ద్భాస్కర సమాసము (ప్రకౌశలక్షణ (వ్రతిపాదకమే గనుక స్వర్ణ శబ్లారమున కది పర్యాయముగ వాడబడిన దనుకొనవలెను, దీనికి (శ్రతిప్రమాణములు లక్ష గలవు. త్రై త్తిరీయ చతుర్చళోనువాక మున “య ఏపషోన్తరాదిక్యే పారణ్మ్యయః పురుషః'' అని కలదు. ఇచ్చట _ తేజోమయప్పరుషుడనియే అర్ధము. బంగారముతో, తయారు చేయబడినవాడని కొదు. షోడళోనువాకమున “పిరణ్యా యనమః” ““'సువర్ణాయనమః” అనినప్పుడు కూడా ఇదీయే భావము. మంథతశాస్త్రమున కూడ శివుడు తేజోమయ స్వరూప డనియే చెప్పబడినది. కౌమకళా విలాసమున “అంతర్లీన విమర్శః పాతు మహేళశః పకొశమా(త్రతనుఃకొ అని కలదు. జగ్యత్పసిద్ద మైన శ్రీసూక్రమున “హిరణ్యవర్ణాం, హరిణీం” అని యుండుట సర్వులకు విదితమే. “హిరణ్యస్య సువక్ష్మ న్యేవ వర్షః కాంతి శ్యస్యాస్తాం హిరణ్యనర్జాం"”- అవి విద్యారణ్య స్వామి “పారణ్య

, ల3

కాంతిం” ఆవిసృద్వీధరాచార్య భాష్యము. ''హిరణ్యవర్ష రూపాం” అని శ్రీకంఠకభాష్యము. “చందాం హిరణ్మయీం లక్ష్మీం” అని కూడా తత్సూ్తమునందే కలదు. “హిరణ్మయీం” అను శబ మునకు “హిరణ్య న్వరూపాం హిరణ్య విగ్రహాం వా” అని విద్యారణ్య భాష్యము, “హిరణ్య స్వరూపాం” అని సృద్వీధరా చార్య భాష్యమును, “హిరణ్మయీం వికారార్డే మయట్‌, పార ణ్యాత్మనా వికృతాం, తత్సువర్జమభవత్‌ '” ఇత్మికుతే॥... హిరణ్య రేతసళ్ళంభో శక్తిః (పోక్తా హిరణ్మయీ...”” ఇతి కాళికా పురాణే...” అని విపులమైన (శ్రీకంఠ భాష్యమున్నూ, “హిరణ్య రూపేణాభివ్యక్షాం'" అని శతానందవృ త్తి యున్ను చెప్పుచున్నవి. హిరణ్మయ హిరణ్య స్వర్శ సువర్ష శబ్దములు వేదమూలములు సనాతనములు. వానికి అందు (ప్రధానముగా రెండర్భములు ఉద్దే శింపబడినట్లు గోచరించుచున్నది. ఒకటి తేజస్సు రెండు జీవుల నంస్కారముల యొక్క సముచ్చయ రూసము. రెండవ ఆర్థము నకు ఉదాహరణము, అధర్వ వేద (వాత్యకాండ యందు _పథమాను వాకమున ఇట్లున్నది. “స (_పణాపతిః సువర్ణమాత్మ న్నపశ్యత్‌. త్యక్పాజనయత్‌'” ఈ శబ్దముల విచారము ఈ సందర్భమున కింత మాత్రము చాలును.

ఫలితార్థ మేమనగా స్వ ర్షమన్నను, తేజస్సు అన్నను ఒక్క పేఅనియు, కనుక అజపాధ్యానళ్లోక మందు ఉద్యద్భా స్కరకోటి కోటిసదృశం” అనుటచే ఆ హంనకూడా హిరణ్మ్యయ హంసగానే ల్లోకమందు. చెప్పదిడినట్లు (గ్రహింపవలెననియు,

84 . అందుచేతనే పయోధిలక్ష్మీ శ్లోకమండలి హిరణ్మయహంస అజపొా హంసయే అనియు తేలుచున్నది. “*హిరణ్యరేతస శృంలో శృక్తిః (పోక్తా హిరణ్మయీ” అని (శ్రీకంఠభాష్య ముద్దరించి చూపిన కాళికొ పురాణోక్తి ఈ విషయమును విస్పష్టముచేయు చున్నది. కనుక హిరణ్మయహంస శక్తియే అజపామంటకాధి 'దేవతయే. హిరణ్మయహంసను అజపాధ్యాన లోకమున ఉద్య బృాస్కరకోటికోటి సదృశం అన్నట్లుగానే శ్రీ మహాలక్ష్మిని (శ్రీసూక్త ధ్యానళోకమున “బాలార్క కోటి (ప్రతిభాం” అనిరి.

దీనికి ఉపబలకముగా ఉన్నవాటిలో “పయోధి లక్ష్మీముషి” అను విశేషణ మొకటి. దానికి క్షీరసముు[ద్ర రాజతనయ అను అర్థ మవీ వెనుక చెప్పితిని. పయోధియందు లక్ష్మి ఈ సరస్సునందు ఈ హంస సమానము అవీ తాత్పర్యము. అయితే, (శ్రీ మహి లష్మీయు హంసమ్యత్రాధి దేనవతయు ఒక్కటే అగుట యెట్లు: అనగా = (శ్రీమహాలక్ష్మి శ్రీమహ్మాతిపురసుందరియే. దీవికి (శ్రీ సూక్తము ప్రమాణము. “చం(ద్రసూర్శాగ్ని నర్జాభాం”అని తత్సూ _కృము. “తపన శశివై శ్వానరమయీం' "అను సౌందర్యలహరిచేత, “కామః కమనీయతా కళాచ దహనేందు విగహొ బిందూ” అను కొమకళావిలాసముచేత ఈ స్తూక్తమునకు పరాశక్తి అనియే అర్థ ము, అసలు శ్రీసూ_క్రమను శబ్ద మందలి (శ్రీం అను వీజాక్ష రమునకు పరా క్తియని అర్థము, (శ్రీం అను కామకామకళా బీజము శకారరేఫవ ఈకారమకార సంపుటి. ఆ కారణముచేత (పకాశవిమర్శ మి(శ్రసంవిద్భిందమయమని వామకేశ్వర తంత్రము. కనుకనే

పంచ పంచికా పూజా విధియందు “/శ్రీవిద్యాచ మహాలక్ష్మీ ర్మహా లక్ష్మీతథై వచ" అని కలదు. ఈ మాటకు ఆనుషంగికముగ అందు (శీ మహాలక్ష్మివి' (తీనేశ్రాం"” అని “త్యంబకే దేవి నారా యణి"” అని, “ఈళ్వరీం సర్వభూతానాం” అని సంటోధించు పమయోగములు (శ్రీసూ క్రమున కలవు. ల. స. నా యందు పరా శ కికి "“మహాలక్షై్యైనమః మృడ(పియాయమై నమః'' అని స్తోంతనామములు కలవు. అట్టి పరాళక్తినే (భ్రీసూక్తము “లక్ష్మీం క్షీరసమ్ముద రాజతనయాం” అని వర్షించినది. ఆమెనే లలితా (శతి “హీంకార దీర్చకాహంసీ” అని వర్షించినది. ఇది మన ట్లోకచిత్రమునకు మాతృక అనిపించును. కనుక శ్రీ మహాలక్ష్మీ యనగా ““శీవశ్శక్న్యాయుకో యది భవతి” ళ్లోకమున వక్రించిన “పర(బహ్మమహిషోొ యగు మూల (పకృతియే, ఇక త్రిపుర సుందరియు పరాశక్రియునగు "పయోధి లక్ష్మి" ఎట్లు హిరణ్మయ హంసయగు అజపామంతత్రాధిదేనవత యగును అనునది వివ శించుట మిగిలి యున్నదిః

మంతశాస్త్ర మంతయ ఈ అభిన్నతకు (_పమాణము, (శ్రీ మహా(త్రిపురనుందరిని లలిక్నాతిశతి '“హంసమంశత్రార్చ రూపి తై్యైనమఃి అవి చెప్పినది. ల. స. నా యందలి సర్వమంథత స్వరూపిజ్లై $నమః ““సర్వయం(త్రాత్మికాయై నమః", “సర్వతంటత రూపామై నమః” “హంసినై్యై వమః” “ఐహురూపాయై నమః” వామములు ఈ త_త్త్వ్వమునే _పతిపాదించు చున్నవి. అన్నింటి కంపే ల, స. నా యందున్న “అజపాయై నమః” అను స్తోత

86 '

నామము ఈ విషయమును నిష్కర్ష చేయుచున్నది. "హంసివి హంసగతిః” అనికూడా లలితా(తిశతి. హంసమం[త్రమున్ను పరాశక్తి మంథత్రమైన శ్రీవిద్యయున్ను శివళక్త్యాత్మకములు.. శివశ3ై్యైక్య స్వరూపములు గనుక ఉభయమం్థతము లభిన్నము లవి శాస్త్రము. “సమున్మీలత్సంవిత్మమలమకరందై కరసి కం భజే హంసద్వంద్వం'' అవి సౌందర్యలహరి.

ఇట్లు (శిపురసుందరి యగు “పయోధిలక్మీ'" యును, అజపామం[కశాధిదేవతయగు “*హిరణ్మయ'" హంసయును. ఒక్క'పే గనుకనే తర్వాత న్నైషధుడు హంసను పట్టుకొనటోయి నప్పుడు కవి “"శియః (ప్రయాంత్యాః (ప్రవిహాయ పల్వలమ్‌” అవి లక్మీయే సరస్సును వదలిపోయినట్లు చెప్పెను.

ఇట్టే హిరణ్మ్యయహంనను అటోధి న్నైషధః న్వైషరుడు చూచెను. ఈ రెండు శబ్దములును వయోధిలక్ష్మీ వలెనే సాథి (పాయముగా (పయోగింప బడినవి. అటోధి యొక్క ధాతువైన బురీకు చూచుట తెలిసికొనుట అని 'రెండర్భములున్నట్లు ఆపే విఘంటువు. మల్లి దదర్శ అని అర్ధము చెప్పెను. బంగారు హంసను చూచెను అను అర్ధము కావ్యపరముగా సరి పోవును. కాని హంసమంతక్రాధిదేవతనుగా తెలిసికొనెను అను ధ్వవి వచ్చుటక్షై కవీ ఉభయార్హ్మప్రతిపాదకళ క్తి కలిగిన అటోధిని వాడెను. ఇక--న్నైషధః అను శబ్దము కూడా అంత మహనీయమైనదే. భూపళిః అని ఏదో ఒకటి వాగవచ్చునుగదా అశ్లేదియు వాడక న్లైషధః అనుటలో కవి హృదయము ఆతి

87 రమ్యము "“'నిషీదన్తి సురాః అతేతి విషధః” అను వ్యుత్పత్తివి పుచ్చుకొని శరీర సంబంధమైన అను పద్ధతి ననుసరించి శరీరాధి నాథుడగు జీవుడు అను ధ్వనివి కవి కల్పించుచున్నాడు, నిషధ శబ మెట్లు శరీరమున కన్వయించునో వెనుక సమ్మగముగ లి క!

వివరించితిని.

కనుక, ఇచట ళ్లోకముయొక్క ధ్వవి.__జీవుడు అజపా మంళశ్రాధిదేవతను తెలినికొనెను; బయట చూచుట పొసగదు గమక నలుడు తనయందు చూచెనని (గ్రహింపవలెను. ('హృదడంబు జపుపే సీరే సదా భావయేఠ్‌"” అని అజపాధ్యాన ల్లోకము).

అనేక ల్లోకములందు ఈ హంసధ్వని అనుస్యూతముగ వచ్చుచున్నది. (ప్రతి శ్లోకమున కింత విపులముగ (వ్రాయబూనినచో (గ్రంథ మపరిమిశ మగును. సాధ్యము గాదు, గనుక, దిజ్మాార ముగ చూపింఠతును.

తర్వాతా

“ియాను బాలాసు రతిక్షమాసుచ

ద్విష్యత్రితం పల్లవితంచ వి(భ్రతం

స్య రార్డితం రాగమహీరుహాంకురం,

మిషేణ చంచ్వోశ్చరణద్వయస్య చో

ఇందన్ని శబ్దములు ధ్వవిస్స్ఫోరకములు. ముక్కు సప్మత ద్వయముగను, కాళ్ళు పల్లవములు గను ఈ రెంటినిబట్టి హంసను అంకురముగాను చెప్పుట కడు దూరాన్వయము, అరతిక్షమలై న

88 బాలల యందు రతిక్షమరై న 'పొఢలయందు, (పియలయందు నున్మథార్డి తమైస రాగమహీరు హాంకురము అని హంసను వర్షీంచుటలో నినర్గరముణీయత ఏదియును కనిపించదు ఇది సహజ రీతి గాదు. స్త్రీలను బాలలు, (్రొఢలు అని విభజింప వచ్చును. కౌని రతిక్షమలు అరతిక్షమ లనుటఏల? మల్లి వివరింపలేదు. మంత ములు ఆ విధముగా విభజణింపబడినవి; “స _ప్తవర్ణోమనురా బాలా కమార్యష్టాకరః స్మృతః షోడశార్ణయుతః (పౌఢఠః'”' అని. ఈ మంత్రములందన్నిటి యందును స్మరార్డితమైన (తిపురసుందరి కలదు. శీ మహా(త్రిపురసుందరికి “సర్వమం(తస్వరూపిణి” యను నామమున్నది గదా: ఆమె మంత్రము షోడశొక్షరి, ఆ మం(తము శీఖండము. మొదటిది వహ్నిఖండము, రెండవది సూర్య ఖండము, మూడవది సోమఖండము. అగ్నీషోమసంయోగ ఫలితమే సూర్యుడు. కనుక ఈ మంత్రమందలి అగ్నీషోమ ఖండములు శ్లోకమున ద్విష్మతితం అనబడినది. (“అగ్నీ షోమ గరుత్‌ద్వయం”” సూర్య) ఖండము సల్ల వితం అనబడినది. ఇట్లు ద్విష్మతములు పల్లవముగల రాగమహీరుహాంకురము అన విడు సంసారవృక్ష వీజము శ్రీ మహాత్రిపురసుందరియే. అట్టి మూల (ప్రకృతిని ఇట్లు వర్షించుట ఆగమ (పసిద్రము, “స్ఫుట శినళ్తి సమాగమ వబీజాంకుర రూపిణీ పరాళ _కిః” అని మూడవ శ్లోక మున, '“భావిచరాచర వీజం”” అని రెండవ శోకమున, కామకళా విలాసము, “'(హీంకారకందాంకురిగా"' అని లలితా (త్రీళతి, లస, నాయందు “కామరూపామైనమః, (సేమరూపామైనమః,

మిథ్యాజగదధిష్టానామై నమః, సర్వ(ప్రపంచనిర్యాకే నమః అను నామము లీ సందర్భమున (ప్రమాణములు.

ఇట్టి రాగమహీరుహాంకురము. స్మరార్డిత మనబడినదిం కావ్యపరముగా న్మరార్డితమను (ప్రయోగము రతిక్షమాను వలెనే అంత సూటిగా వచ్చు స్వారస్యము గలది గాదు. విశేషార్ధపర మున అతిరమ్యము. ఈ (తిపురనసుందరీవిద్య స్మరువిచేత ఆర్షింప బడినది, కందర్పు డీ మంత్రమునకు (దష్ట. “కందర్చవిద్యాయై నమః, లబ్బానంగాగమ స్థిత్హ్యైనమః”" అని లలితాతిశతి.

నైషధుడు హంసను స్మరార్డితమైన రాగమహీరుహాంకు రముగా నెట్లు తెలిసికొనెను: “"చంచో శ్చరణద్వయస్య చ మిషేణ''..కాచ్ళు మొగము చూచి.-ఇది లోకన్యాయము నుండీ గై కొన్న చమత్కారము కొబ్ళు మొగ మెరన గనుక హంస అని కావ్యపరముగా సరిపోవును. కాని (త్రిపురసుందరిగా పోల్చుకొనుటకు (తిపురసుందరిముఖ మెగర్రినిదా అని పశ్న, ఆగమశాస్త్రము సూర్యబిందువు ఆదేవిముఖమవి వర్ణించుచున్నది. (అగ్నీషోములు స్తనములు), సూర్యపూజాధ్యానళ్లోకమున “*మాణిక్యమౌళి మరుణాంగరుచిం థత్రినేశ్రాం” అని సూర్యవర్ష్యన, సూర్యు డరుణుడుగదా । కనుక (తిపురసుందరిముఖము ఎ(రవిది. కాబ్ళును అంతే : "“రు్ముదోరు.డ్రాణీ చరణౌ” అవి హంసో పనిషత్తు, ఆసలు త్రిపురసుందరియే ఆపాదమస్తకమును అరుణకాంతి వి్యిగహ. “అరుణాం కరుణాతరంగితాఓీం'' అని ఆమెధ్యాన శ్లోకము. “లసద్దాడిమపాటలా, పర్వారుణొ, కాంతిధూత జపావళిః,

లాకజెరసనర్హాభా'' అవి (తిశతి. శివశక్తులరైన సిత శోణవీందు యుగళమునందు శక్తి ళోణబిందు వని తంత్రశాస్త్రము. కనుక అరుణవర్ష శరీరశోభను చూచి నైషధుడు (త్రిపురసుందరి యని గుర్తించెను హంసయొక్క చంచూచరణములు ఎ్య(రగానుండుట, హంసమంతాధిదేవత ఆిపురసుందరి అభిన్నమగుట ఇత్యాది విషయములను కావ్యరూపమగుటచేత హర్షుడు చమత్కారముగా (పతిపాదించెను. ఈ పదములం దింత అర్ధమున్నదా ? అని ఆశ్చర్య పడనక్కరలేదు. ధ్వనిపద్ధతి ఇట్లే యుండును. మరి విశ్సనమును చూచి అంత మహావృక్ష మిందుండునా యని శంకిం

చుట అవివేకమైన'స్లే ధ్వనివిషయమున్నూ. సిమ్మట అతిముఖ్యమైన ళ్లోకము-__. “అథావలంబ్యక్షణ మేకపాదికాం, తదా విద(ద్రాపుపపల్వలం ఖగః, స తిర్యగావర్షిత కంధర శ్శిరః, పిరాయ పక్షేణ రతిక్షమాలనః”” ఏకపాదావస్థ నవలంవీంచి, మెడవెనుకకు (త్రిప్పి, శిరన్సును రెక్కచేత కప్పి, రతికమాలస యగు ఆ హంస పల్వలనమీసమునందు విద పొందెను... అని కావ్యపరమున నీట్లోకమున కర్టము. కౌనీ పర మార్చ పరముగ నీ వీజమందు మహావృక్షమంతటి ధ్వని ఉన్నది. అజపామంకాధిష్టానదేవతయగు అర్ధనారీశ్వర దై వత్యమును కవి సూచించు చున్నాడు. కవి రతిక్షమాలన అని ఎందు కనెను? మల్లి వివరించలేదు. కవులు హంసను వర్షింతురుకౌవి, ఆది రతిక్ష మాలన యందురా ? అనుటచేత కావ్యమున కేదేని విశేష స్వార న్యము సిద్ధించినదా ? అట్టి దేదియునులేదు. కనుకనే మల్లి ఏమియు

ప

ఛెవ్చక (గంథము దాటించెను. ఏకపాదిక, తిర్యగావర్షిత కంధరః_ శిరః పిదాయ పకేణ ఇత్యాదులు పరమార్ధ దీసముతో చూచినచో మహత్తరముగ దీపించు శద్దడాలము.

శివళ క్తి మిథునతత్వమే హంసమంతము. సః ఆహం అను త_త్త్యవాక్యమే సోహం అయి, అంతట తిర్యగా వర్జితమై హంసః అయినది. సోహంనందలి సకొార హకారములు పోగా మిగిలినది ఓంకారము. ఈ ఓంకారము హంసకు శిరస్సు. హకౌారసకొారములు శివళ కులు, చందాగ్ని మండలములు. ఈ రెండు మండలములు హంనకు పశములు, ఈ విషయమునే హాంసోపవిషత్తు “ఆగ్నీషోమౌ పక్షి వోంకార శిర ఉకారో విందు (తిన్మేతం ముఖ్యముఖో ముఖం రుుదోర్ముదాణి చరణౌ ద్వివిధం కంఠతః కుర్యా దిత్యున్మననా అజపోప సంహార ఇత్యలిరీ యతే” _ అని వర్డించినది. కించిద్వ ్యత్యానముతో అజపాధ్యాన శ్లోకము - అగ్నీషోమగరుత్‌ద్వయం (ప్రణవకం బిందు.తిణే (తోజ్జ్వలం, భాస్వ్యదు[దముఖం, శివాంఘియుగళం, పార్శ్వన్థ సూర్యానతం, ఉద్యద్భాస్కరకోటికోటిసదృుశం హంసం జగ ద్వ్యాపకం, నాద్యబహ్మమయం, హృదంబుజప్తుపే నీరే సదా భ్రావయేత్‌. "'ఇందులోని పార్శ విస్టీసూర్యానతం, మనల్లోకములోని తిర్యగావర్జితకంధరః సమానములు. మన ల్లోకములోని కేళపల్వలే. ధ్యానళ్లోకమున నీరే సదా భావయేత్‌, ఉపనిషచ్చిితము (ప్రకారము ఓంకారమయిన హంస శిరన్ను పక్షముల్లై న సకార హకొారముల మధ్య కప్పబడియున్నది. హంసమంత్రమునందు ఓంకారము

(పత్యక్షముగా లేదు. ఈ రహస్యమునే కవి పకేణ శిరః పిధాయ అని చెప్పేను. పక్షెభ్యాం ఆననక్కరలేదు. తిర్యగావర్డిత కంధర- మెడ (పక్కకు (తిప్పుకొనకున్నచో రెక్కతో శిరస్సు కోష్టు కొనుట సాధ్యముకాదుగదా ? కనుక తిర్యగావర్షిత కంధరః, ఏక పాదికొం అవలంబ్య అనగా ఒక్క పాదమును. లేక ఒక్క పద మును శ్రోవలంబించినదై, (త్రివండ ((తపాద) మండితమగు పంచదశీవిద్యచే (ప్రతిపాదింపబడు పరాశక్తి (శ్రీ మహ్మాతిప్పర నుందరి హంసమం్యతము నందు హంసః అని ఏకపాదము నవలం వించినది. కనుక కని ఏకపాదికొం ఆవలంబ్య అవి చెప్పెను హీం కౌర మను ఏకపదమునందున్న దనియును ధ్వని. ఆమె (హ్రీంకార రూపా, _హీంకార నిలయా, (హీంకార పద్యపియా ఇత్యాదిలలితా [త్రిశతి-ఇక (ప్రధానభావ మగు రతిక్షమాలసః కు ధ్వని హంస మంత్రార్ధము. శివళ క్తి సంయోగముగనుక రతిక్ష మాలసః అని చెప్పబడినది. ““సితళోణ విందు యుగళం", ''శివళ క్తి మిథున పిండః”, ఇత్యాది కామకళా విలాన పఫమోగములును ఈ (వక ఈశణమున కనుకూలము. కౌవ్యపరముగ విది కేవలము నిరర్ధకము. కనుకనే మన పండితులు ఏమియు తోచక “నవ్యప్రసూతిర్వరటా'"" అని తన భార్యను గురించి తర్వాత నలునితో మొరపెట్టుకొను చున్నదే ఇచ్చట రతిక్ల మాలస అనుట ఏమిటి ? ఇట్టి అనౌచిత్య ములు నై షధమున పెక్కులు గలవు అవి స్వపాండితీకండూతివి 'వెలయించిరి.

ప్ర

(తిపురనుందరికి కూడా ఈ చిత్రమే అన్వయించు చున్నది. పంచదళిలోవి మూడు ఖండములు అగ్ని సూర్య సోమఖండ ములు. అగ్నీషోమ ఖండములను రెండు ప్మ్యతములుగా భావించి నచో సూర్యఖండము శిరస్పగును. సూర్యవిందువు దేవీముఖమని 'వెనుక వివరించిథిని. కనుక పక్షేణ శిరః పిధాయ ఇచ్చట వైతము సరిపోవును. తిర్యగావర్డిత కంధరః ఇక్కడ విశేషము. భంచదళి క ఏ ఈల (హీం, హసకహల్మహీం. సకల (హ్రీం. కః మంత్ర మునకు కకారము శిరస్థానీయము. కకారార్థా కకారిణీ, కకార రూపా అని లలితాతత్రిళతి. కకారమునకే శిరమని అర్ధము. కంధరః శిరమును ధరించునది, శిరస్థానమునుంచి కకారము (క్రమముగా మంత్రమున వెనుకకు తిరిగి తిరోగమనము చేయుట గమనించ వలెను. ఇట్లు తిర్యగావర్షిత మైన కం కకారమును, ధరః ధరించినది (త్రిపురసుందరీ మంత్రము లేక (తిపురసుందరి. ఇంత కమనీయ ముల్లైన పరమార్ధము లీట్లోకమున గర్భితములై యున్నవి. ఇట్టి దివ్యహంసను అటోధినై షధః.

ఇది న్నైషధమున అజపామంటత్రాధిదేనతమైన హంస దర్శనము. తర్వాత జరుగు నలహంసల సంభాషణయందిది మరింత విశదమగును, (ప్రథమ నర్గయందు మం్యతరహస్యములు (పతిపాదింప బడుటచేత ఆ సర్గయందు తచ్చాస్తాధిక్యము ద్యోతక మగుచున్నది. తర్మతశాస్త్రము సాధన శాస్త్రము. కనుక సాధకు చై న నలుడు అజపామంత్ర జపము చేయుచు యోగాభ్యాసముచేత

ప్రశ పూంసను షట్బ్యకసంచారము చేయించుట ద్వితీయ సర్గయందు ఛ్వనింపజేయ బడినది. ఆ తర్వాత సుధాసింధుస్థానమైన సహ *సారమం దున్న అపర (శిపురసుందరియైన దమయంతిని హంస కలియుట తృతీయసరయందు నర్తి ౦పబడినది. ఇట్లి ధ్వని (క్రమ గ. |!

"మెంత దూర మీ మహా కావ్యము నందున్నదడో. కాని ఇస్పటికిచ్చట ఫఇెప్పినది హంసదర్శనము.

హర్షన్రైషధమున నికేపింపబడిన తిరస్కరిణి, చింతామణి మంతములు

హాక్ష నైషధము మంథత్రముల కాలవాలము. నాకు తెలిసి అజప, తిరస్కరిణి, చింతామణీ మం్యతములుకలవు. మంత్ర ములు చెప్పుబకు వ్యంజనామార్గ మవలంబింపబిడినది. కొవ్య వన్తువే ఆధ్యాత్మిక విషయమంటిని. న్రైషధీయచరిత మనగా జీవుని చర్మిత. ఈ భావము చర్వణ(క్రియాజన్యము గనుక కావ్యము ధ్వనికావ్యము.

తిరస్కరిణీ విషయ మొక గొప్ప చమక్కారము. ఈ మంతము భారతమున అజపామంత్రమువలెనే వీజ్వపాయముగా ఉన్నది. దేవతలు నలుని దూతగా పొమ్మని కోరినప్పుడు, అతడు _ అంతఃపురములోనికి పోవుట యెట్లు అని సశ్నింపగా, వారు చానికి “నీవు (ప్రవేశింతువు, వెళ్ళుము” అనిరి. “'ప్రవేక్య సీతి తం శకః పునరేన అభ్య భాషత.”” తరువాత దమయంతి "నీవు అంతఃపురము నెట్లు (ప్రవేశించితి'"వని (పశ్నింపగా నలుడు దేవ తల [వ్రభావముచేత నని చెప్పును. “తేషామేవ (స్రభావేన (పవి హ్టోహ మలక్షితః.” ఈ వృత్తాంతముతో మరొకటి సంధించవలెను. (అట్టి యనుసంధానమునం దున్న మర్మమును తర్వాత వివ రింతును). దమయంతీ స్వయంవనరమునకు ముక్కోటి దేవతలు తరలిరాలేదు. కనీనము అప్పదిక్సాలకు లందరై నను రాలేదు. ఇంద్రాగ్నాయమవరుణులే వచ్చిరి. ముక్కోటి దేవతలు రాక

9గ

పోవుట సమంజసమేగావి, దిక్సాలకులందరు రాకపోవుట ఎట్లు సమంజస మగును ? కొందరే పోవుటకు కారణ మేమి ?-- అని (పశ్న రాకమానదు. పైగా దమయంతీ స్వయంవర విషయము నారదుడు దేవసభలో చెప్పినప్పుడు భారతమున ఇట్లున్నది ః “ఏత స్మిన్‌ కథ్యమానేతు లోకపాలాళ్చ పాగ్నికౌః ఆజగ్ముర్దేవరాజస్య సమీపం అమరోత్తమాః” అగ్నిసమేతుల్లై దిక్పాలకులందరు ఇంద్రుని సమీపమునకు వచ్చిరట. అనగా అందరికి దమయంతి_పై కుతూహల మున్నస్లేగదా ! అట్టిచో కొందరిని వీడి ఇందాగ్ని యమవరుణులను మాత్రమే స్వయంపరాగతులుగ భారతమున చెప్పబడినది. దేవతలు (తోవలో విదర్భ 'కేగుచున్న నలుని కలిసికొన్నప్పుడు--- ఇంథద్రుడు చెప్పుట “అహ మిందో యమో గ్నిశ్చ తథ్రై వాయం అపాంపతిః శరీ రాంతకరోన్వూణాం యమో య మపి పార్టివః”-_.- ఇది అంతయు కలిసి తిరస్కరిణీ మంత్ర మునకు బీజము. ఇచ్చట సన్నివేశముచేత మంత్రము వ్యంగ్య ముగా చెప్పబడినది.

ఇట్టి పద్ధతినే నై షధమున హర్ష డవలంబించెను. కానీ నన్నివేశమంతయు హర్షు డిళ్లే ఉంది అధికముగ ఒక్కపని చేవెను. “అవామావామార్ధే'" ట్లోకమున చింతామణీ మర్యతమును చెప్పినట్లు “ఇష్టిం నః (ఫ్రతి'” అను పంచమ సర్గాంచల ళ్లోకమున తిరస్కరిణీ మంథత్రమును నిక్షేపించెను. ఉభయ లళ్లోకములందు మంతమును వాచ్యముగా చెప్పక వ్యంగ్యముగా చెప్పు పద్ధతి అనలంటింపబడెను. మంత్రమును అక్షర రూపమున అగోపష్యము

ప్ర

చేయగూడదను శాస్త్రము మేరకు చార్షు డట్లు చేసియుండును. మంత శాస్త్ర (గంథములం దంతటను ఇదియే పద్దతి. అవామా శ్లోకమునకు మంగత్రపరముగ చక్కని వ్యాఖ్య (వ్రాసిన మల్లి నాథుడు “ఇష్టం నః పతి” శ్లోకమునకు స్ఫురణ కలుగకపోపుట చేతనేమా మం్యత్రపరముగ వ్యాఖ్య (వ్రాయలేదు. “అవామావామార్డే సకల ముభయాకార ఘటనాత్‌. ,.తదంతర్మంతం హరమయం.-_ 'వేందుం'" అను మాటలచేత ఓం (హ్రీం (శ్రీం అను మంధత్రాకరము “లను (ప్రతి పాదించిన విధముగా ““ఇష్టిం నః పతి” శ్లోకమున ““యాద్యస్వరాహ్లాదినీ'"అను శబ్దములయందు తిరస్కరిణీ మంథత మును నికేపించెను.

తిరస్క-రిణి షడామ్నూయములందలి దక్షిణా మ్నాయమున గలదు. శరభ, బేతాళ, ఖగ్గరావణ, (బ్రహ్మాస్త్ర, వాయవ్యాస్తాది మంతములా యామ్నాయమున గలపు. “ఐం హీం శీంఐం శ్రీం సౌః ఓం నమో భగవతీ తిరస్కరిజీ, మహామాయే, మహా నిదే, సకల సకుజన మనళ్చత్మళో[(తతిరస్కరణం కురుకురు స్వాహా సౌః క్లీం ఐం(శీం హ్రీం ఐం_-( తిరస్కరిణ్యంబా ("ఇది తిరస్కరిణీమం్యతము. ఈ మంత్రము ఇష్టింనః (పతిళ్లోకమున కలదంటవి. శ్లోకము:.__ఇష్టింనఃప్రతి తే పతి (శుతి రభూత్‌ యాద్యస్వరాహ్లాదినీ, ధర్మార్జా నృజకాం (శ్రుతి (ప్రతిభటీకృత్యాన్వితా భ్యాపదాం, త్వత్కీర్తిః పునతీ పునః (తిభువ నమ్‌ శుభ్రాద్వయావేశనార్‌, (ద్రవ్యాణాం శితిపీఠరోహితహరి న్నామాన్వయం లుంపతు.. ఈ శ్లోకమునందు పదములన్నియు

కీ

ఫ్య

ధ్వన్యాస్పదములు. “శతి (పతిభటీకృత్యాన్వి తాఖ్యాపదాం, శుభా ద్వయా వేశనాత్‌, (ద్రవ్యాణాం, శతిపీతరోహితహరిన్నామాన్వ యం” అను పదములు బుద్ధిపూర్వక _పయు_క్రములనియు, సాఖి [ప్రాయము అనియు గ్నుర్తించవలెను. పామాన్యార్ధమును చెప్పుటకే అయినచో ఇట్టిపదము లక్కరలేదు. ఇంత పెద్ద పద్య మక్కర లేదు. “'సీవు మా కోరిక నంగీకరింపుము. నీ కీర్తి (త్రిభువన వ్యాప్తమగును"ఎ- ఇంకేగదాః దీని కింత శ్లోకము, ఇంత పాండీ త్యము ఎందుకు అని తోచకున్నచో కాన్యపఠనము నిరర్ధకము. అస్షదిక్సాలకులందు ఇం(దాగ్నియమవరుణులను నల్వురివి మ్యాతమే కథకు తీసికొనుట ఈ సందర్భమున కీలకము. ఈ (క్రియలో గొప్ప మర్మమున్నది.

ఈ దేవతొచతుష్టయమునకు ఆ మంత్రమునకు సంబంధ మున్నది. వారికిని ల్లోకమందలి శితిపీతరోహితహరిద్వ శ్రముల కును సంబంధమున్నది. “త్వత్కీర్తిః పునతీ పున న్త్రిభువనమ్‌ శుభాద్వయా వేళనాత్‌ (ద్రవ్యాణామ్‌ శితిపీత రోహిత హరిన్నా మాన్వయం లుంపతు"'___“'నీ కీర్తి _తిభువనములను పావనము చేయును. తెలుపుతోఅద్వయమును పొంది (ద్రవ్యములయొక్క తెలుపు, నలుపు, పసుపు, ఎరుపు, పచ్చరంగులు లోపింప జేయును” అని అర్ధము. ఇదేమిటి! దీని స్వారస్య మేమిటి: నీ కీర్తి (తిభువనవ్యా_ప్తమగు ననుటకే ఐనచో ఇంత డొంకతిరుగు డుగా చెప్పుట యెందుకు ?, మరే కవి అయినా ఇట్లు చెప్పెనా ? సామాన్యకవిత్వపద్గతిలో మనకు ఈ డొంకతిరుగుడునం దాక

ర్షైంచున దేదియును లేదు. ఆయికే యా వ్యాయామ మెందుకను నదే విచారణ. ఇక్కడ (త్రిభువనమ్‌ అను సమాహారద్వంద్వము కవి వాడెను. కవి ఏకవచనాస్పదమైన నమాహారద్వంద్వ ఉపమోగముచేత జా(గత్స్వప్నసుషుప్వాత్మకమగు శరీరమును చెప్పుచున్నాడు. "నవ ద్వయద్వీప పృథ గ్షయ్యశ్రియాం'" అను చోట కూడా కవి యిశ్లే చేనెను. 'మల్లి' దానిని 'నవానాం చ్వయం లకణయా నవకద్వయం'అని నమర్థించెను. కానీ కవి అచ్చట ఒక విశేష్తసయోజన మర్టించి అట్లు చేనెను. కనుక ఇచ్చట వైతము బుద్ధిపూర్వకముగ కవి ద్ర్వైవిధ్యముగల (ప్రయోగముచేనె ననుకొనవలెను. (ప్రయోజనము ధ్వని, కనుక (త్రిభువనమ్‌ అను టచే శరీరము (ప్రతిపాదింపబడింది.

అట్టి శరీరమున (ద్రవ్యములయొక్క శితిపీక రోహిత హరిన్నామాన్వయం లుంపతు. ఇక్కడ (ద్రవ్యము లనగా వై శేషి కులు చెప్పు నవద్రవ్యములకు నంబంధించిన విషయము. “*సపృథి వ్య ప్తేజోవాయ్యాకాశకాలదిగాత్మ మ నాంసి”. మంతళాస్త్రము న్యాయ వై శేషిక సాంఖ్యముల విజ్ఞాన భాగమును చాలవరకు స్వీక శించెను __ మలినస_త్త్వ (పధానమగు మూలప్రకృతి (త్రిగుణము లతో చేరి సృష్టిని చేయునపుడు ఆకౌశాదిసంచభూతము లుద యించెను. వాటికి వర్ణములు కలవని ఆ శాస్త్రము చెప్పును. ఆ వర్షములే యోగళాస్త్రమున చ(క్రములకు వృర్తింపజేయబడినవి. పృథివి సీతవర్షము, జలము శ్వేతవర్షము, అగ్ని రోహిత వర్ణము, వాయువు హరిద్వర్శము, ఆకాశము పీలవర్డ్య ము _ మూలాధార

100

స్వాధిష్టాన మణి పూర అనాహత విశుద్ధ చక్రము లైదు వరు సగా పృథివ్యాది పంచభూతత_త్త్వములు గలవి గనుక వాటికి శూడా ఆ వర్షములే చెస్పబిడినవి. “ఇష్టింనః"” శ్లోకమున నాల్లా. ,వర్డ ములే చెప్పబడీనప్పటికిని శితిశ బ్లముచేత “భితీ ధవళ మేచకౌ” అని తెలుపు నలుపు అను రెండువ భ్తములూ చెప్పబడినక్సే. లేకు న్నచో, శతి యన్నచోట సిత అన్నను చందస్సునకు సరిపోవును. కనుక ఈ శితి శబ్ద (ప్రయోగము వర్జద్వయ్యప్రతిపాదనకే బుద్ధి పూర్వకముగ చేయబడినది ఆని (గ్రహింపవలెను. ఇప్పుడు శ్లోకా న్వయము చక్కగా కుదురును. (ద్రవ్యాణాం శితిపీతరోపాతహ రిన్నామాన్వయం లుంపతు - అనగా వై శేషికుల నవద్రవ్యము లందు సృథివ్యాది పంచభూతములనబడు ఐదు(ద్రవ్యములే గైకొన బడిన వనుటకు శితిపీఠాది సమాసము; అట్టి (ద్రవ్యములయొక్క శితిపీఠ రోహిత హరిన్నామాన్వయం కలదానిని, అనగా శితి పీతాది చర్ణములు గల పంచభూతము లనబడు తొలి ఐదు (ద్రవ్యములతో చేయబడీనదావిని, అనగా శరీరమును, లుంపతు నివ్నర్తయతు.

ఇట్లన్వయించుటకు (ప్రమాణము-యోగమం్యత శాస్త్రము లందు ఈ నరర్ధ(్రసక్రి అతిపచురము. పంచభూతములకు వర్ణ ములు కలవు. షట్బ,[క్రములకు కలవు, తదధిష్టానదేవతలకు గలవు, మం(శ్రాకరములకు గలవు. శివళకులకు పారణ్యవర్షమును చెప్పుట వేదోపవిషన్మం్యత[(గంథములందు (ప్రసిద్ధమే. ఉదా హరణకు = ళ క్రికి, “పారణ్యవర్థాం హరిణీం ఇత్యాది: శివునకు “హిరణ్యాయనమః, సువర్ణాయ నమః”' "ఇత్యాది. "ఇది వేదోప

101 విషద్విషయము. ఇక మం[తళోస్త్రము; లలితాసహ(ననామావళి లోని విషయములు మనకు మిక్కిలి సన్నిపితములు. అందు పరదేవతయైన (శీ మహాతిపురనుందరీ దేవి స్వాధిష్టాన మణి పూరాది వివిధ చ్యక్రములందు వివిధ వర్ణములతో విరాజిల్లు చుండు నని వర్థించుటకు నామములు---

“విశుద్ధ చథక్రవిలయా అరదక్తవర్ణా 2. అనాహత చథకాొబ్ది నిలయా శ్యామాభా, తి మణిపూరాబ్దవిలయా ర_క్తవర్ణాం శీ స్వాధిష్టానాంబుజగతా పీతవర్దా ర్‌ ఆజ్ఞాచ (క్రాబ్బనిలయా శుక్ల వర్షా, 8. సహ్యస్రదళపద్మస్థా సర్వ వర్లోపళో లితా. అన్యత్ర చివిధ చ్యక్రములం దధిష్టాన దేవతలుగా నధివసించు వివిధ వర్ణోప శోభిత డాకిన్యాది శక్తులన్నియు, “సర్వ మంత స్వరూపిణి, బహురూప, మం్యతసార, గాయత్రీ భువనేశానీ దుర్గా కాళ్యాది ఈూపిణి, సర్వయం (తాత్మికొ,” ఇత్యాది నామములచేత, (శీ మహి ఓతిపురనుందరియొక్క బహురూపములవి ఆహింపవలెను. ఈ విషయమును చక్కగా చర్వణము చేసిన తర్వాత ఇక చెప్పటోవు విషయములు హృద్యములగును.

మన “శిఆపీఠతరోహితహరిత్‌ ” సమాసము “ముకావి.దును "హేమ నీల ధవళచ్చాయైః” సమాసమునకు బంధువు. ముక్తా వ్నిదుమొ సమాసము. గాయత్రీ ధ్యానళ్లోకమునందలిదిగా ప్రసి చ్చము. శితిసీఠాది సమాసమును వివరించునప్పుడు, వెనుక చెప్పిన పంచభూతముల విషయము ముక్తావిద్రుము సమాసమున సిడ్ధ వస్తుపుగా ఉన్నది. ముక్తావ్మిదుమ సమాసమునకు మరొక

102

లర్థము చెప్పుటకు వీలుకాదు. అచ్చటి తాత్సర్యమే అది. దాని వినరణ :-- శాస్త్రము _పకరణాంతరమున చ్మిత్రవర్థయని చెప్పిన పృథివీ త_త్త్స్వముగల మూలాధార చక్రమును, సర్వవర్ణోప శోభితమైన సహ(స్రారమును విడిచినచో మిగిలిన స్వాధిష్టానాది ఆజ్టాచ(క్ర పర్యంతమును ఆయిదు చక్రములు అయిదు విభిన్న వర్ష ములుగలవి. ఆ వర్శిములే (క్రమముగా ముక్తావిద్రుమ హేమ సీల ధవశచ్చాయలు. అయితే కేవలము శ క్రిస్తానీయములు. పాంచ భౌతికములునగు మూలాధారాది చ్మక్రసంచకము చెప్పక, మూలాధారమును వదలి నాల్లు శ క్రీిచ్యకములను ధవళ వర్ష సూచిత మైన శాంభన స్టానీయనుగు ఆజ్ఞా చక్రము నొకదానిని మొత్తము అయిదింటిని చెప్పుట యీ ల్లోకమున విశేషము. శక్తిచకము లతో శ$వచ(క్రమును చేర్చుట, కేవల శక్తివిగానీ, కేవల శివునిగానీ ఉపాసింపరాదు, శివళక్సులు అవినాభావసంబద్ధలు, కనుక ్రీచకాది ఉభయార్థ (తిపాదక రూసములనే ఉపాసింపవలెను, అను శాస్త్ర సంప్రదాయము కొరకే, కనుక ఇచ్చట ముక్తా విద్రుమ సమాసముచేత శరీరము, దానికి చైతన్యము విచ్చు పరబహ్మ మగు (పత్యగాత్మయు కలిపి సూచింపబడినవి. కానీ “ఇష్టిం నః (ప్రతి'' ల్లోకమందలి శితిపీతరోహిత నమాసమున ఒక్క శరీరమే. (పతిపాదింపబడినది. ఇచ్చట తిరస్కరిణీ మంత్ర [వభావముచేత ఆంతర్థానము కౌవలసినది ఒక్క శరీరమే కనుక ళ క్తి స్థానీయము లగు వర్ణ ములే సేర్కొనబడినవి.

103

“*్రవ్యాణాం శితిపీతరోహితహరినా మాన్వయం లుంపతు” అనగా శరీరము లోపించును-_ అని ఎవరు చెప్పు చున్నారు? ఆ (ద్రవ్యములకు ఆచ్మక్రములకు అధిష్టానదేవత లైన ఇంద్రాగ్నియమ వరుణులు. వీ రధిష్టాన దేవతలా । ఎట్లు? ఇచ్చట కేవలము వేదపద్ధతి అవలంబింపబడినది. ఇం్యదుని చెప్పుటచేత ఆకాశవాయు భూతములను నిర్దేశించినట్లగును. కశుసౌ సీరః అని యింగద్రునిపేరు. “"వాయుసూరావ స్తస్య ఇతివా శునా పీరఃి” వాయు సూర్యులు కలవాడు ఇంగదుడని శల్లోత్పల్తి. ఇందుడు వాయువులు కలవా డనుటకు మరుత్వాన్‌ అని "పీరు న్నది. దేవతలు కలవాడని అర్జము చెప్పుట నిరర్ధ్థకము. మరుళౌ వవనామరౌ అని రెండర్ధ్హము లుండుటచేత ఇది సిద్దమగుచున్నది, ఇక ఇందు డెట్లు ఆకాశమున కధిపతి యను విషయమును విచా రింతము. శునాసీరశబ్ర్లముచేత ఇంద్రుడు సూర్యుడు కలవాడు, అనగా సూర్యున కధిపతి. ఆకాశ మనగా ఆసమంఠాత్‌ కౌళశత ఇతి అకాశః.అంతటా (ప్రకాశించుచున్నది. ఎట్లు? సూర్యుని చేత. కనుక ఇందు డాకాశమున కధిపతి. అందుచేతనే ఇంద్రునికి దివస్పతిః అని పేరున్నది, “ద్యోదివౌడ్వేస్తియా మభం" అని ఆకాశమునకు, '“ద్యోదివౌద్వేస్రియాం క్లీబే (తివిష్టపం' అవి స్వర్గమునకు ద్యోదివ శబ్దములు నదర్తించును. కనుక దినస్పతి యనగా ఆకాశపతియవి, ఆకాశమునకు జీవు డధిష్టానదేవత్వయని యోగళాస్త్రము. జీవుడే హంస. హంస యని సూర్యునకు నామాంతరము. కనుక ఆకాశమునకు సూర్యు డధిపతి. ఇది

104

మార్గాంతర సమన్వయము. సూర్యుడు హరిదళ్వః = పచ్చని గుర్రములు కలవాడు. ఇందుడు హరిహయః అనగా హరి ద్వర్ణాళ్వః = పచ్చని గ్మురములు కలవాడు, కనుక ఇన్ని విధ ములచేత ఇంద్రుడు అవినంతనే ఆకాశ వాయువులు చెప్పబడిన బ్రగుచున్నది. అనగా విశుద్ధ ఆనాహత చ(క్రములు, నీల హరి ద్వర్షములు చెప్పబడీనవి. అగ్ని యనుటచేత మణిపూర చక్రము రోహితవర్శ ము చెప్పబడినది. యముడు అనుటచేత మూలాధారము పీతవర్షము చెప్పబడినది. మూలాధార చక్రమునకు యము డెట్లు అధిష్టాన దేవత యనగా శాస్త్రము పంచీకరణ చృకమున మల విసర్జననాస్థానమై పృథివీ త_త్త్వముగల పాయ్యిం[దియమునకు మృతువు నధిష్టాన దేవతగా చెప్పినది. పృథివీత_త్త్వస్థానమే మూలాధార చ్యకము._మృత్యువే యముడు, ఇదీ సమన్వయము. ఓక వరుణుని చెప్పుటచేత స్వాధిష్టానచ(క్రము శ్వేతవర్ణ మవి చెప్పదిడీనది. ఈ (ప్రకొరము శితిపీతరోహిత హరిన్నామాన్వయం అని వర్షములు చెప్పి తర్వాత దేవతలను చెప్పుట ఇచ్చట జరిగినది,

మరొక చమక్కారమున్నది. మంథత్ర శాస్త్రమున యం, రం, లం, వం, హం___అనునవి పంచభూతములకు చెప్పిన వీడా తరములు. ఈ నీజాశరముతే దిక్పాలకులకు చెప్పిన లం, రం శంగషం, యం, నం, హంవం _ అను వీజాకరములందు గలవు. యం, లం,రం, నం వరుసగా యమ, అగ్ని, వరుణ, ఇందులను చెప్పును ఇం్యడ్రాగ్నియమవరు జులనగా మూలాధారాది చక్రపంచక

105

మని వెనుక చెప్పితిని. అవి ఉన్న శరీరభాగము శ క్రిస్తానము, కనుక సమాహారమున యం రం లం వం అను బీజాతరములు శక్తి (ప్రతిపాదకములు. వాటితో శివవీజమగు “హం౦”ను చేర్చుట శినళక్తు అవినాభావ సంబద్ధులను శాస్త్రము ననుసరించుటకు, కనుక నేను చేసిన సమన్వయము శాస్త్రమునందే గలదనుటకు ఇది [పమాణము.

ఇట్లు-(ద్రవ్యాణాం శితిపీతరోపిత హరిన్నామాన్వయం అనగా ఇంధద్రాగ్మియమవరుణులు అధిష్టాన దేవతలుగా గల ధవళమేచక పీతరోహిత హరిద్వర్హ సమన్వితములై న మూలా ధారాది పాంచభౌతిక చ్యక్రములయొక్క సమాహార రూపమైన శరీరము. అది లుంపతు లోపించును. నీ వంత్ర్థాన మగుదువని శాత్సర్యము. ఈ మంగతసిద్దినే పంచమనర్ల శ్లోకొంతమున“భూయా చంతర్జి సిద్దేః” ఆని విశదళబ్ది (పయోగముచేత కవి దృఢము' చేనెను.

ఇది ఎట్లు జరుగును ? ల్లోకముయొక్క పూర్వార్ణమున జెన్పీన మంత జపముశేత, కీర్త్యత ఇతి కీర్తిః కనుక త్వత్కీ ర్తిః ఆనినప్పుడు భావము ధ్యానింపబడినది అవి. కనుకనే పునః అని మరొక పదము వాడబడినది. బేకపోయినచో పృనతీప్పనన్తిభువ నమ్‌ = (తిభువనములను అనేక పర్యాయములు పాననముచేయు ననుటలో అర్ధ మేమున్నది ? పునళ్ళబ్దము ఇచ్చట అసందర్భ ముగా ఉన్నది. కనుక త్వత్కీరర్రిః అన్నప్పుడు త్వత్‌ను యుష్మ చృబ్దిముయొక్క_ పంచ మ్యేక వచనముగా తొలుత గై కొనవలెను

106 అప్పుడు త్వత్కీలర్తిః అనగా నీ వలన ధ్యానింపబడినది అగును. పిమ్మట పునఃశబ్దము సంధించవలెను. అప్పుడు స్వారస్యము తెలియును. అనేక పర్యాయములు నీవలన జపింపబడిన మంత్రము అనుభానము విశదమగును-_“ళుభాద్వ యా వేశనాత్‌” సమాసము ఎంతయు ధ్వనిసందేహ దోహదము, శుభ్ర శబ్దము: ఐందవ స్థానమైన సహ్యస్రారమందలి శివున కన్వయించును. కనుక శితిపీఠాది వరములు క(భ్రనర్షముతో అద్వయమగుట అనగా శివ శక్తి సంయోగము అని సూచన, ఇట్లు శోకముయొక్క. ఉ త్తరార్డమున కవి వ్యంజనా పద్ద వే తి (ఏ అ తితో మంత్రములను చెప్పెను. ఇక పూర్వార్థము. ఇందు మంత్రము నికేపింపబడినది. ఇష్షిం నః (పతి మాయిష్షమును గురించి. ఆయిష్షము ఎట్లిది? లట ట ట బ్‌ యా ==ఏది, అద్య స్వరాహ్హాదిని = స్వర్గసుఖమును సద్యః ఫల లం (మ ముగా నిచ్చునదియో, తాం=దానిని, (కతి పతిభటీకృత్య = (శ్రుతిని _పతిభటించునట్లు చేయగా అనగా వేదమును (ప్రతిభటించు నది ఆగమము (మంత్ర శాస్త్రము) కనుక వేదభాషను మంట భాషగా మార్చినచో, అన్వితాఖ్యాపదాం___తన్మం్యత పారిభాషిక పదములకు వేదభాషయందు చెప్పబడిన సేర్లు అన్వితములగును. అనగా వైదిక నామములు అన్వయించు మంగత్రాకరములు (లేక బీజాక్షరములు) గలదానిని, తే=నీకు, (ప్రత్మిశుతిరభూత్‌ = (యా (వళి (శశి అంగీకారమైనచో, (ధర్మార్ధ) సృజ = (ధర్మార్ధము) చేయము. అన్వితాఖ్యాపదొం అనుటకు నే విచ్చిన వివరణ ఎట్లు

107

పొసగునో తెలుపుచున్నాను. ఆఖ్యలు ఇంగదాగ్ని యమవరుణు లనునవి. అవి వేదభాషయందున్నవి. ఆ వై దికనామ ధేయము లన్వ యించు పదములేవి ? మంత శాస్త్రమువరకు పోనక్కరలేదు. ఆస్లే నిఘంటుపు నాశయించిన చాలును, అందు య, ర, ల, వ, లకు యమ అగ్నివరుణ ఇంగద్రులవి అర్ధము చెప్పబడినది. ఇవియే మం్యతశాన్త్రమున యం, రం, అం, వం-_-అను వీజాకరములుగ వీజాకర నిఘంటువునందు. చెప్పబడినవి. కనుక వేదభాషయం': దున్న యమాగ్ని వరుణేర్యదు లను పేర్లకు అన్వితిములగు పద ములు వెనుక చెప్పిన బీజాక్షర చతుష్టయము. ఈ బీజాక్షరములు మూలాధారాది శాక్తేయ చ్యకపంచకమునకు ఎట్లు అన్వయంచునో 'వెనుక శితిపితాది సమాస వివరణము చేయు సందర్భమున విపుల ముగ చెప్పితిని. దాని నిచ్చట అనుసంధించుకొనవలెను. (కుతి (పతిభటీ కృత్యకు "వేద్యప్రతినిధీకృత్య సత్యాపయిత్వేత్యర్థః” ఇత్యాది మల్లినాథీయ వ్యాఖ్య సరిపోదు.

ఈ శ్లోకమున “యాద్యస్వరాహ్లాదినీ” సమాసము కీల కము. తిరస్కరిణీ మంత్ర మిందే గలదు. “థ్రుతి (ప్రతిభటీ కృత్యాన్వితావ్యాపదాం?" ఆవామా లోకములోని ఉభయాకార ఘట నాత్‌, హరమయం, సేందుంవంటి మంతనిర్మాణో సకరణ. సామ్మాగి. ఆయితే యాద్యాది సమాసమునకు వెనుక జెప్పిన అర్ధము సొమాన్యార్థము. మంతపక్షమున---యాద్యస్వర అనగా య ఆది ఆన్వర, య మొదలై న వ్యాపకములు గలిగిన అహ్లాదిని శక్తి (శ్రీ మహాత్రిపురసుందరి. మంత్రశాస్త్రమున వర్షములు

108

స్వరములు, స్పర్శములు, వ్యాపకములు అని విభాగము చేయబడి నవి. స్వరములు అకొరాద్యచ్చులు, ఇవి సోమాత్మకములు. కాద్య చూంతములై నవి హల్లులు, స్పర్శములు, ఇవి సౌరాత్మకములు. మిగిలిన యాద్యన్వరములు వ్యాపకములు, ఇవి చంద్ర సూర్యా శ్మకములు -- కనుక మన ల్లోకమున యాద్యస్వరము లనగా పంచభూత వీజాకరములందలి య, రాల, అనునవి. ఇవి సమ ప్టిగా శక్తివి (ప్రతిపాదించునని వెనుక వివరించితిని. కనుక యాద్యస్వరములు కలిగిన ఆహ్హాదిని. ఆహ్హాదివి శక్తి యెబ్లగును అనగా -- తాప్మతయాగ్ని సంత ప్త సమాహ్షాదన చందికాయై నమః అవి లలితా సహస్ర నామావళి, హర్ష్యప్రదామైనమః అని అలితాతిశతి ప్రమాణములు. ఇట్టి (ప్రమాణములు లక్ష గలవు,

అయితే ఈ నుం్యతము తిరస్కణిగదా (శ్రీ మహా్రిపుర సుందరి ఎందుకు వచ్చినది అన్నచో మాతంగీ బగళా శ్యామలా శాకినీ ఢాకినీ తిరస్కరిణీత్యాది సర్వశక్సులు (శ్రీ మహాత్రిపుర మందరియే. సర్వదేవ నమస్కారః కేశవం (ప్రతిగచ్చతి _ అన్న ట్లుగా. దీనికి లలితా సహ్మస నామావళియందు అనేక (ప్రమాణ ములు గలవు. వెనుక కొన్ని వర్ష వివరణ సందర్భమున చెప్ప బడినవి. ఇచ్చట “సర్వ మంత్ర స్వరూపిణీ” అను ఒక్క నామ మును మాత్రము చెప్పిన చాలును.

ఇక మిగిలినది _. యంరంలంవం ఆను పంచభూత వీజాకరములు, ఐం (పాం శ్రీం ఐం క్లీంసాః ఆను తిరస్కరిజీ మంత్ర మెట్లగును? ఇంద్రాగ్ని యమవరుణులు పాంచభౌతిక

109

చ్మకములనియు, పొంచ భఖౌతికచ్మక సమాహారరూపమే శరీర మనియు వివరింపబడినది. శరీరమున పాంచభౌతిక చ(క్రపరిమిత భాగము శరీరత_త్త్వమున కౌస్థానము. కనుక దానివి ళ క్తిస్థాన మవిరి. అందుచేత ఇంద్రాగ్ని యమవరుణులని చెప్పినచో శక్తి యన్నశ్లే యగును. తిరస్కరిణీ మర్మతమున అట్టి శక్త్యుద్దారము గల మం(క్రాకరములేకలపు, ఆమంతమందలి (ప్రాం ్రీం సౌః అను మూడును శక్రిబీజము లనుటి (పసిద్ధమే. కాని క్షీం అను నది కూడా ళక్తినీజమే అని తెలిసికొనుట ఇక్కడ కావలసినది. అదెట్లనగా క్లీం కందర్చవీజమేగాక కృష్ణబీజముకూడా. కృష్ణ శద్దిము శక్తి (పతిపాదకము. కాంతాయైనముః అను నామమునకు వ్యాథ్యానము చెప్పుచు శంకరులవారు లలితా (త్రిశతీ భాష్యమున మదన గోపాల రూపయనవి చెప్పిరి. లలితా సహన నామావళి యందు గోవిందరూపిజ్ర్యైనమః విస్ణురూపిత్ర్యైనమః అని ఉన్నది. సర్వోత్తమమైన _పమాణము లలితా సహన నామావళి యందలి “క్లీంకార్ర్యైనమః” అనునామము. కనుక తిరస్కరిణీ మం్యతమంతయు శ క్రి (ప్రతిపాదక మంథక్రాకరములచేత నిర్మింప -విడియున్నది. ఆ యక్షరములే ఫలితమున సంచభూతములను, ఇంగదాగ్ని యమవరుణులను, శితిపీఠరోపాత హరిద్వర ములను చెప్పును. కనుక ఈ మంత్రము పాంచభౌతిక శరీరమునే ఉపలక్ష్య మాణము చేయుచున్నది. ఈ (ప్రకారముగా తిరస్కరిణీమంత్రము నై షధమున నిక్షేసింపబడియున్నది అవి నా యూహ,

భట్టహర్ష, శ్రీనాథుల తారతమ్యము

(శ్రీనాథ మహాకవి మహత్త్యం ఎక్కడుందో, ఆయన లోపం ఎక్కడుందో చాలామందికి తెలియదు. మహాకవుల రహ స్యాలు ఆంతే. అవి తెలియడానికి (ప్రతిభ కొవాలి, పాండిత్యం కాదు. పొండిత్యం ఉండాలి, కానీ (ప్రతిభకావాలి; ఇదీ సూక్ష్మం “శ్రీనాథుడు కవిసార్వభౌముడు. ఆయన కవిత్వము మృదుమరధు ముగా నుండును. సంస్కృృతభూయిష్ట్రమె (పౌఠముగా నలరారు -చుండును "అంటూ జేజెమ్మకథలు చెపితే ఏదో (ప్రతిష్ట రావచ్చును గానీ, సత్యవేత్త అన్న గొరవంరాదు. (శ్రీనాథుడు శృంగార నైషధం అను పేరుతో భట్టహర్షుని నై షధీయ చరితను ఆంధధ్రీక రించాడు. కానీ మూలముయొక్క విశిష్ట లక్షణ మేమిటంపే--- అది ధ్వనిభూయిష్టము. ఈ మాట ప్రత్యక్షరసత్యము. ఆ కావ్యంలో ఈ లకణమే సర్వత్రా అనుస్యూతంగా పవహిస్తూ ఉంటుంది. చాలామందికి ధ్వని స్పృహలేదు. ఉత్తమ కవిత్వం కనుక దాని చేత సమాకృష్ణులె దానిలో రమిస్తూ ఉంటారు. అయితే ఎందు చేత ఆ ఆనందం ? అంపే, కౌరణం కొందరు తెలియక చెప్పలేరు, కొందరు తెలియకపోయినా ఏదో చెప్పుతారు. కానీ తెలిసి చెప్పే వారు అరుదు. - అట్టివారు అందుకే పుడతారు. మల్లినాథసూరి అట్టివాడు. శంకర భగవళ్చాదులకు విద్యారణ్యస్వామి వారెట్లాగో ధ్వనిమకాచార్యుడై న (శ్రీమదానందవర్హ నా చార్యులవారికి మల్లి

[శై]

నాథులవారు అట్లా. “కువ్యాఖ్యా విషమూర్చితా' అని ఆయన ఉత్తమ కవిత్వాన్ని గురించి వాపోయినప్పుడు ఆయన తాత్పర్యం యిదే, చెప్పవలసింది చెస్పబడలేదని. ఉత్తమ కవిత్వం ధ్వని (ప్రధానం. వాల్మీకి కాళిదాసాదుల దగ్గరనుంచి అది అంతే. భట్ల హర్ష కవీం్యదుని కవిత్వమూ అంతే. కనుకనే మల్లినాథులవారు ఏమన్నారు, చూడండి---” శ్రీ మల్లినాథ విదుషా విదుషాం మతేన, తేన్రైష న్లైషధ కథామృళ కావ్యబంధః. వ్యాక్యాస్యతేస్తు శన భాన గుణార్జదోష సధ్వన్యలం కృతిరహస్య విదాం ముదేతత్‌.” ““సధ్వన్యలం కృతిరహస్య'' అన్నారు. అద్వైత సిద్ధాంత బుద్దితో విద్యారణ్యులు వేదభాష్యాలు చేసినట్లు, మల్లినాథసూరి ధ్వని స్పృహతో కాళిదాసీయాది కవిత్వాగమ భాష్యాలు వ్రాశారు. హర్ష న్రైషధంలో ఎక్కడెక్కడ ధ్వని ఉందో సాధ్యమైనంతవరకూ అక్కడంతా మల్లినాథులవారు ఇతిధ్వనిః, ఇత్యలంకారే ణాలంకార ధ్వవిః, ఇత్యలంకారేణ వస్తుధ్వనిః._.. అని యీ విధంగా స్పష్టంగా చెప్తతూ, ఆయా ధ్వని విశేషాల లక్షణొలుకూడా వివరించాడు. అయికే కొన్ని శ్లోకాల్లో ధ్వని ఉన్నప్పటికీ శ్లేష అనో, సమా స్రోక్తి అనో ఏదోచెప్పి సరిపుచ్చాడు. అంటే బాహుళ్ళంమీద ఆశేష [శమ మూలంగా బుద్ధి కుంఠితం కావచ్చు, తత్కాలానికి స్ఫురించకపోవచ్చు. ఆంతమ్మాతాన అక్కడ ధ్వనిలేదని ఆయన అభ్నిప్రాయంకాదు. లేక ఆయనకు ఆక్కడ ధ్వని ఉందని తెలీక కాదు. ఉదాహరణ ““గుణామాస్టానీం”” లోకం అట్లాంటిది. ““అవామా వామార్డే'” “నవా లతా” అట్లాంటి వే.

శ2 ఆయితే ఆంధ న్వైషధకర్త ఇట్టి ధ్వని స్పృహతో మూలాన్ని అనువదించొాడా ? అవతారికలోగానీ, ఉపసంహార- వాక్యాల్లోగావీ ఎక్కడా (శ్రీనాథుడు ఈ మాట ఎ త్తరేదు. “భానం బుసలకీంచియు, రసంబు పోషించియు"' ఇక్యాది అంటాడేగానీ “*సధ్వన్యలం కృతిరహస్య” యిక్యాదివాక్కు రాలేదు. అందు చేతనే ధ్వని భూయిష్టమైన పాండురంగ మాహాత్మ్యము (వ్రాసిన తెనాలి రామకృష్ణుడు ఆంధ నైైషధాన్నేగాక హర్ష నైైషధాన్ని కూడా మార్గదర్శకంగా స్వీకరించి యుంటాడని నా రూఢమైన “భావము. సమకాలికుడౌటచేత శ్రీనాథుడు మల్ల్తినాథుని వ్యాఖ్యా వము స్వీకరించియుండడు. ఆయనకు నారాయణీయాది వ్యాఖ్యలు (ప్రామాణికంగా చెల్లిఉంటాయి. కానీ మల్లినాథుడు పాడురంగ .వస్వాదుల కౌలావికి (ప్రామాణిక వ్యాఖ్యాతగా సు(ప్రతిష్టిత్నుడై ఉంటాడు గనుక, ఆయనే నై షరీయరధ్వని (ప్రత్యక్షం చేయడం చేత పాండురంగ వస్వాదులకు ధ్వవిమార్గం ఆకర్షణీయమయింది. (శ్రీనాథ మహాకవి రీతిమార్గగామి. ధ్వనిమార్గమునకు దూరగుడు. అందుచేతనే కొన్ని ఆత్యంత మహానీయమైన మూల శ్లోకాలు చెడిపాడు, కొన్ని అతి ముఖ్యమైన శ్లోకాలు తెలిగించక వదలి వేశాడు. చింతామణీ మంత్రము హర్షడికి [ప్రాణభూతమయినది. శనుకనే దానిని నలకథలో చొప్పించాడు. ఇది (ప్రసిద్ధము. (శ్రీనాథుడు కూడా "'చింకామణీ మంత్ర చింతన ఫలంబును” అవి. “ప్చింక్రామణీ మం్యతసిద్ధుం డుపాధ్యాయ లట్టహర్షుండు” అనీ

కే1ప్రా" “*దింతానుణీ మంత చింతన పరుండు” అనీ పేర్కొన్నాడు. అట్టి చింతామణీ మంగతవిద్యనుగూర్చి చెప్పే మూలిగంథ సందర్భం అమోఘంగా ఉంటుంది. “ఆవామావామార్ధే సకల ముభయాకారఘటనాత్‌, ద్విధాళూతం రూపం భగవభిధేయం భవతి యత్‌, తదంతర్మం(త్రం మే న్మర హరమయం నేందుమ మలం నిరాకారం శళ్వజ్ఞప నరపతే సిద్ధ్యతుసతే”_... సరస్వతి తానే అధిష్టాన దేవత అయిన చింతామణీ మం[కాన్ని నలుడికి ఉపదేశిస్తూ. చెప్పిన ల్లోకంయిది. ఈ సర్గ ఐహుళా శ్రద్ధతో ఎందరో చదివి ఉండరు అంటారు. కొనీ యీ టోకం యావన్నై ఇధ ళ్లోకాల్లో కొలికిపూసవంటిదని ఘంటాపథంగా చెప్పవచ్చును. ఇందులో (బ్రహ్మవిద్యా రహస్యం నికేసింపవిడింది. దేవళా మంత్ర యంత్రముల వివక్షీతమైనవి. ఇట్లా యిది అర్హచతుర మయిన ళ్లోకం, మల్లినాథుడు “దేవతా మంత యం(కాణొం ఠచూణా మపి (పకృతత్వాతొో అని మూడు అర్ధములు _సకృత మన్నాడు. కొనీ నేను చెప్పిన (బ్రహ్మవిద్యా రహన్య మనే తురీ యార్ధము ధ్వని మాగ్గెక గోచరము. ఈ విషయం వ్యాఖ్యానంలో లేదు. మూడు (ప్రకృళార్థములు చెప్పి అందుచేత శ్లే షాలంకారః అన్నాడు. కౌనీ అ్యప్రకృతార్థంకూడా అఆపాతంగా స్ఫురిప్తూ సరమ రమణీయంగా ఉంది. అయినప్పటికి ఆది అ్యపకృళతార్థము కనుక దీవిని సమాసో_క్ర్యలంకార మనవచ్చును. నలుడికీ సరస్వతి ఉప 'దేశించినది సారస్వతపిద్ధివాసగు చింతామణి మంశ్రాన్నిగానీ, వైరాగ్యాన్ని కలిగించే (ట్రహ్మవిద్యా రహాస్యముగాదు. ఇక అఆ (8)

న! +విహ్మవిద్యా రహస్య ధ్వని 'ఏట్లా ఉత్పన్నమవుతే్‌ ఉందో చెప్ప శాను: “అవామావామారే "= అవామార్థే దకీణ భాగమందు పురు షుడు అనుటదేత వామావామార్హే అని'చెప్ఫినట్లు అవుతుందికనుక వాచ్యంగా చెప్పలేదు. కనుక ఎతమేవై పున న్తీ అని తాత్పర్యము. “ఉభయాకార ఘటనాత్‌ సకలం'__-పురుషుడు, (ప్రకృతి అను రెండు ఆకారములు కలిపితే సంపూర్ణముగా ఉన్నది. కలపకపోతే సంపూర్ణముకాదు. అంపే అవినాభావ సంబింధము వివక్షితము. ఇది జగత్కారణమైన (బ్రహ్మాతత్త్వం. కానీ ఈ రూపం ద్విధా భూతం. అప్పుడు 'ఠగవదఖి దేయం భవతి" ఆ తత్త్వానికి భగ వంతు డని పేరు. అంటే వేత్తలైన శాస్త్రకారులు ఈశ్వరు డన్నారు. ఇది సగుణమయిన ఉపాస్యస్థితి. ఈ స్థితిలోనే “అఖి 'ధేయం భవతి'.. అనగా అవిర్వాచ్యమైన (బ్రహ్మము నిర్వాచ్య మగును, అభిధేయమగును. అభిధాళ క్తివలన గోచరించునది నగుణ (బ్రహ్మము, నిర్గుణ (బ్రహ్మము అభిధాతీతమై వ్యంజనా మార్టెక గోచరమైనది. ఆది ఆంతర్మం[త్రం. “మంత్రం మంత్రా త్మకం తద్వత్‌ గోప్యంవా"' అని మల్లినాథుడు. మంటశ్రమువతె గోప్యముగా ఉండునది. ““యోవేద నిహితం గుహాయాం” అవి (శతి. మననాదిచేత (శ్రవణ మననేత్యాది) తెలిసికొనదగినదవి యింకా లాగవలసినది. అందుచేతనే నేను వ్యంజనామా గ్గెక గోచర మన్నాను. అంపే (శ్రవణమననే త్యాది మార్గమున వెళ్ళి ద్విధాభూత రూపమై భగనంతుడై న సగుణ (బ్రహ్మము నుపా సించగా చిత్తము తదాకౌరారితమయి సమాధిదళచేరును. అప్పుడు

క్షే]5్‌ స్మరహరమళయ్‌. __._.స్కృతులు నశించును. స్మరహర___మయం అంపే తత్స త్వమండీం బిహువీహి..అనగా కాదాత్మ్యమును పొందును. అభేదస్థితి నద్దించును.. అహం (బ్రహ్మాస్మియగును. ఈ స్మరహర సమాసమునకు 'వేందుం అమఠఅం విరాకారం విశేష చఅొలు, నేందుం అను శబ్దముచేత తురీయావస్థ వివక్షితము. మంటత్రశాస్త్రమన తురీయస్వరబిందువు తురీయావస్థ యనబడు అఖండ _ సచ్చిదానంద ప్రదనిర్వికల్పసమాధిస్థితికి సంకేతము, విర్వికల్పస్థితి కనుక ళ్లోకకారుడు అమలం అన్నాడు. అంపే చిర్వికొారము. ఇట్టిది నిరాకారమే అవుతుంది. ఇదీ ఈ లోకము చెప్పే బ్రహ్బవిద్యా రహస్యము. ఇది (పకృతార్ధముకాదు. అయి చప్పటికీ ప్రకృతమైన మంత శాస్త్రార్థమునకన్న పరమమై, పరమ శమణీయమై సకల విద్యాసముచ్చయ పరమార్ధమై అఖండ సచ్చి చానంద (ప్రతిపాదకమై ఒప్పునట్టి అర్థము. ఇక (పకృతార్ధముల సంగతి £ అవామా “అవా ఓ కొరేణ, మా మకొరేణ _ (పణవేన” అవి వాఖ్య, ఆ-ఉ-మ కలిని ఆవామ అంటే ఓం. ఓం అనే (ప్రణవాక్షరం కుడివైపున ఉన్నది. ఈ అక్షరం వురుషుడు, ఎడమవైప్ప్సన స్త్రీ అనగా శ్రీ అను అక్షరం ఉన్నది. అంటే “వామావామార్దే _. స్మరహరమయం, స్మర అను శద్దాన్ని విధిరూపమైన (క్రియగా తీసుకుంటే మిగిలినది హరమయం. “*హకార రేఫాత్మకం” అంపే (హహ అయి నది. ఇది నేందుం “తథా ఈచ ఇందుళ్ళ తాభ్యామిందుభ్యాం సహవ్నర్హతయితి నేందుం” అని వ్యాఖ్య, అంటే (హ వర్గానికి

క16

ఈకార బిందువులు కలుస్తాయి. అప్పుడు హ, ర, ఈ, మ్‌ అనగా (పీం అవుళుంది ఈ నేందు హరవర్షము. తదంతర్మంతం, పూర్వోక్త వర్ష ద్వితయమధ్యో పస్థితమై ఉండునని. అంటే ఓం హ్రీం శ్రీం. ఇది సకలం -_ కకార లకార సమేతము అనగా క్లీం, ఫలితార్థముగా వచ్చిన మం్యతము ఓం హ్రీం (శ్రీం క్లీం. ఇదంతా మల్లినాథుడు చెప్పినదే.

తర్వాత యంగత్రపరమైన అర్ధము. భగవదఖి ధేయం అన్ని చోట భగవత్‌ అంపే యోనిసదృశం అనగా ,తికోణొకారము. ఉభయాకార ఘటనాత్‌ -_. అంటే (తికోణద్వయ మేళనాత్‌, కనుక షట్కోణరూపమైన యర్యతముయొక్క మధ్యస్థానమున ఉన్నది. అట్టి హీం వర్షము నేను అవి సరస్వతి నలుడికి చెప్పినది, సగుణ (విహ్మను అట్లు జపించినచో తుదకు స్మరహరస్టితిజెంది విరాకారము పిద్దించును. ఇది (బహ్మవిద్యా విషయమునం దెట్లో, మంత విద్యా

అణ ణం

విషయమునకూడా ఆక్షే. ఉపానకుడు లక్యముమ సోహం బుద్ధితో ఉపాసించనలెను. మంత్రసిద్ధి కలిగిన దళలో ఉపాస్య ఉపొనకులు అలిన్ననుగును, అందువలన చింతామణీ మంత్రో పాసనచేత ఉపాసకుడు సరన్వతియే అగును. ఇట్టి మహనీయ: శోకంలో దేవతా మం్యత్రయం[్ర పరమైన మూడు అరములు ళం రా థి (ప్రకృళతార్థములని _ చెప్పి అందుచేత “శ్లేషాలంకారః అన్నాడు" మల్లినాథుడు. కొనీ బ్రహ్మవిద్యా రహన్య రూపమైన వ్యంగ్యా ర్థము ఉన్నదని నేను వెనుక వివరించాను. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకంలో చతుర్విధార్లాలు ఉన్నవి. ఈ చతుర్విధారములు చతు ఉం అ యఖ

క్షే? శ్వెధ పురుషార్డ ములను (వతిపాదించునము యంత మంత్త మంతాధి దేవతలచేత ధర్మార్ధ కామములు సిద్దించుచుండగా తురీయ పురుషార్థమైన మోక్షము (బ్రహ్మావిద్యచేతనే ఘటిల్లునని విశేషార్ధస్పూర్తి. ధర్మార్థ కామములు లోక సంబంధమైనవి. అనగా (ప్రత్యక్షములు. మోక్షము పారమార్థికము. కనుక అది సరోక్షము. (పత్యక్షములు వాచ్యార్టములు, పరోక్షములు న్యంగ్యార్త థి ఏ ములు, శోకములో లభించు అర్ధములకుకూడా ఇదే అన్వయం. లోకం యింత క్లిష్ణబంధ రమణీయము. పురుషార్థ వినరణ రూప

మైన సౌగను నేను వివరించునదే. ఇంత విస్తారమైన అర్ధము ఈ “"అవామావామార్దే” లో ఉంది, గర్భమున రత్నరాసులు దాచుకున్న సమ్ముద్రమువంటిది యీ శోకం, అందుచేత యావనై్నైషధ కావ్యానికి ఇది కొలికి

వ్‌! చూ! పూన అన్నాను. ఇంత బరువు హరువు,. ఈ కావ్యంలో మరే శ్లోకావికీ లేదు; నిత్యస్మరణీయము -_.- కవిత సళ్యాన్ని (పతిపాదించినప్పుడే, సత్యానికి దగ్గరగా వచ్చినప్పుడే ఉత్తమ స్ధితి పొందుతుంది. ఏ కవితనై నాసరే మనం ఉత్తమ కవితగా భావించినప్పుడల్లా దాన్ని మనం పరిశీలిన్నే అది సత్య పతి

న. విట

పాదకంగానో, సత్యనేదిష్టంగానో ఉన్నదై తీరుతుంది. “_సమాణ మంతః కరణః (ప్రవృత్తయః'' అంపే ఎందుకు మనం అట్లా గంతులేస్తున్నాం 1 దాన్ని లాగితే ఆది అక్కడికే పోతుంది, పోగలుగుతూఉంది. కనుకనే అజ్ఞానావరణమును తొలగించి స్వధర్మ (పకాళము కలిగించి ఆత్మ సావిత్కారం చేస్తూఉంది*

కే18

ఆదే ఆఅనందస్థితి. భట్టహర్షడు అపరశంకరుడు. నైైషధిమంతటా ఈ అద్వైత తేజఃపుంజొన్ని అభివ్యాస్పంచేశాడు. త_త్త్వ్రవిషయం యిట్లా ఉంశే రచనా విషయమూ అంతే. ఈ అవామాల్లోకం: ఎంత చి(తతమైనది । చెప్పుకుండా, దీన్ని సౌందర్యలహర్యాది శాంకర శ్లోకాల్లో సమి[శ్రితం చేసినట్లయితే. - ఏది శంకరుడిదో, ఏది హర్షుడిదో ఎవ్వరూ చెప్పలేరు. సరిషఘ్ట్రా శంకరుడిలాగే శిఖరిణీ వృత్తం తీసుకున్నాడు. అట్లాగే చెప్పాడు. ఆవిష యమే చెప్పాడు. ఈ అభేద స్టీతిలో ఎట్లా పోల్చుకోవడం £ శంకరుడి శ్లోకం చూడండి : “శివళ్ళక్త్యాయుక్షో' "ఆని ఆప్పతాడు. అట్లాగే హర్షడూ అవామావామార్థే అంటాడు. 'యది భవతి శకః (ప్రభవితుం అంటాడు శంకరుడు. సకలముభయాకార ఘటనాత్‌ అంటాడు హర్షుడు. శిల్పంలోని ఎత్తుగడలు, విరుపులు, నడకలు __ అన్నీ అభిన్నములే. మరొక శాంకర శ్లోకం. ధనుః పొస్సం మౌర్వీ మధుకరమయీ ః ఈ చనుక్కారం ఆనందించ డానికి మానవులు చాలరు, దేవతలు కొవాలి. ఇదీ కవిత్వం! ఈ ఆర్ధసుధ అంతా మల్లినాధుడిలోలేదు; కానీ కొంత ఉంది. ఎంత ఉందో చెప్పాను. మిగిలినదంతా భగవదను(గహంచేత నేను చెప్పినదే.

ఇంత మహనీయమైన యీ ళ్లోకాన్ని మన శ్రీనాథుడు తెలిగించిన పద్ధతి చూడండి : “నకలంబై హిమరుక్కళాభరణ మై సవ్యాప సవ్యార్ధ్థ యుగ్మక రూపంబయి ైవమై గత కళంకంబై. శివంట్లై యుపాసక చింకామణియై (ప్రసిద్ధ భగవచ్చట్దాభి ధేయా

కేం

ర్భృమై యొక మం్యతంబు వుదీయమొప్పునది నీ కుర్వీశ యేనిచ్చి తిన్‌.”-.= మూల శోకంలో ఉత్పన్నమయ్యే (అహ్మవిద్యా రూప ధ్వని శబ్దశ క్తి మూలద్వనిః 'దేవతాయం[త్ర మంత్ర (ప్రతిపాదకార్థ (తితయమూ శ్లేషచేత సిద్ధిస్తూఉంది. కనుక ఈ చతుర్విధార్థాలకూ ఆధారం శబ్దమే. ఆ ద్దాలు తొలగించి అన్యళద్దాలు వాడితే ఈ నాలుగు అర్హాలురావు. మూల ట్లోకంలో ఈ (క్రింది శబ్దాల యోగం అనివార్యం. అవి :- అవామావామార్ధే, సకలం, భగ వత్‌, తదంతర్మంతం, స్మరహర, 'నేందుం.

అవామా రాకపోతే అఉమ కలిన్నే ఓం అన్న అర్భందు. (శ్రీనాథుని “సవ్యాస సవ్యార్థ యుగ్మక” సమాసం అందుకు ఎంత మాత్రమూ పనికిరాదు. తదంతర్మం[తం న్మరహరమయం అనకపోతే ఓం శ్రీం అను వర్ణాలమధ్యఉన్న (హీం అనే అర్థం రాదు. (శ్రీనాథుని “యొక మం్రంబు మదీయమొస్పు"' దానికి ముప్పు తెచ్చింది. హరళబ్లం రాకపోతే హకార రే ఫాత్మకం ఆనే అర్థంరాదు. (శ్రీనాథుని "శై వంై"” ఆపని చేయుటకు అసమర్భము. ““వేందుం” రాకపోతే "ఈకారవిందుసపాతం౦ంి అనే ఆర్బంరాదు. (శ్రీనాథుని '“'హిమరుక్కళాభరణమె'” మూల (వయోగానికి మరణమై చెలగినది. సకలం, భగవత్‌ ..అన్న రెండు మూలళదబ్దాలు మాత్రం (శ్రీనాథుడి పద్యంలోకి వచ్చాయి. అవీ రాకపోతే మన [పాణొలు చచ్చాయన్నమా టే -_ ఈ విధంగా శ్రీనాథుడు తన ఆంధధ్రానువాదంలో మూలలళ్లోకాన్ని విర్మూలం చేశాడు. ఆయనకు వ్యాఖ్యానం (వ్రాసిన వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి గారుకూడా ఆ వాభ్యానాన్ని అంతమా(త్రంగానే (వాళాడు.

120

(ప్రాచీన కవులు తత్త్వవేత్తలు, శాస్త్రవేత్తలు, పరమార్హ పరాయణులు, వారి వ్యాఖ్యాతలూ అట్టివారే. హర్షుడు ఖండన (గ్రంథకారుడు, షట్టర్కమరై్మైక చ్యకవర్తి. ఆయన వ్యాఖ్యాత మల్లినాథసూరి. చుకుకీకృత సకలశాస్త్రంబుధి. అందుచేత కవి. ఎంత ఎత్తుకు ఎగురగలుగుతాడో వ్యాభ్యాతకూడా అంత ఎత్తుకు ఎగురుతాడు, వేంకటరాయశాన్తిగారో ఆంధ్ర మల్లినాథులే, కానీ వారి (ప్రతిభ సారస్వత పరిమితము. ఇదీ పూర్వాపర తారతమ్యము, కానీ శ్రీనాథుడు తక్కువవాడుకాడు. యౌవచ్చాస్త్ర పారావారాన్ని ఆపోళశనం పట్టినవాడు. ఆయన నై షధంలోని సరస్వతీ స్తోత దండకం ఒక్కటి చూడండి, నా మాట విలువ తెలుస్తుంది. కవిత్వంలో సవ్యసాచి, యుగకర్త అట్టి మహా పురుషుడుకూడా ఇక్కడ ఇట్లా చేశాదేమిటి అని ఆశ్చర్యం. చండ్నపచండమై కోణిమండలాన్ని రక్తంతో అవ్నాతం చేసిన భార్గవ రామానతారంకూడా (శ్రీరామావతారం ముందు శక్తి కోల్పోయింది. అట్లాగే ఇక్కడకూడా.

మరొక అతిముఖ్యమైన లళ్లోకాన్ని తెలిగించక వదలి వేశాడు. అది యీ ల్లోకం : “గుణా మాస్టానీం నృపతిలక నారీతి విదికాం, రసస్ఫీతా మంతన్తవచ తవవృత్తేచ కవితు; భవతీ వై దర్భీ మధిక మధికంఠం రచయితుం, సరీరంభ్యకీడా చరణ శరణామన్వహ మహం''._.. ఇది చింతామణీ మంత్రానికి ఫల శ(త్రి. ఆ మంతం నంనత్సరం జపిన్నే నిరకర కుక్షికూడా అతి మనోహరమైన కవిత చెపుతాడు ౨ అని సరస్వతి చెప్పుతుంది.

కప] ఉపాస్యోపాసకులకు అభేదం అయిన తర్వాత ఆదెంతపని ః కానీ ఇక్కడ చమత్కారం ఏమిటం పే, ఈ ఘట్టంలో వై దర్శి అయిన చమయంతి నలుడ్ని వరించింది. అదెట్లు ఘటిల్లినది ! సరస్వతి కృపా విశ్రేషంచేత. (ఇక్కడ (గ్రంభంలో కథ అన్వయించు కోవాలి) కమక సరస్వతి కృపచేత నలుడికి రెండు లభించాయి. ఒకటి వనితారూప వైదర్భీ, రెండు కవితారూప వైదర్శ్భి. ఈ రెండు అర్థాలు వచ్చేటట్లుగా కవి ఒక ల్లోకం చెప్పాడు. ఇదీ చమ శ్కారం. రెండూ (ప్రకృళార్థాలు అనవచ్చు. లేకపోతే చింతామణీ మంగశ్రోపదేశ మే (ప్రకృతార్థము, దమయంతీలబ్టి రూపకార్ధం. అందుచేత (పక్నతార్థం _ అవికూడా అనవచ్చు. సరస్వతి, “ఇదే కాదు అదికూడో (దమయంతి) నా అను(గహంచేతనే సిద్ధించింది నుమా :” అని లీలగా హెచ్చరిస్తూఉంది, అన్నట్లయితే ఆ అస శృతార్ధం రమణీయం కనుక అది ధ్వని అపుతుంది, నా దృష్టి ధ్వని అనుట వైపుకే మొగ్గుతూ ఉంది. మల్లినాథుడు ఈ రెండు లోకాల్లో శ్లేష ఉోందన్నాడేగానీ ధ్వవి ఉందనలేదు. అయితే మనల్ని అనవద్దనలేదు. గుణామాస్టానీంలో శ్లేష ఉండదనికూడా విష్కర్షగా చెప్పలేదు. ఒక్కచోట “గుణానాం రూపలావణ్యా దీనాం శ్లేష ప్రాసాదాదీగాంచ'" అని స్వల్పంగా అన్నాడే గానీ వ్యాభ్యానాంతంలో ఇతిక్లే షాలంకారః అని అనవలపినట్లు అనలేదు. కానీ ఇది పూర్తిళ్లేష కౌదనీ ధ్వవి ఆవపీ "నొక్కి చెప్పవచ్చును. కారణం, శ్లేషకు వాడిన శబ్దంలో రెండు భిన్న వస్తువులు (ప్రతి పాదింపబడాలి. ఆప్పుడే శ్లేష. రాజు కువలయానందకరుడు అన్నచోట రాజు కువలయ శస్దాలకు స్పష్టంగా భిన్నవస్తు (పతి

122 పాదక లక్షణంఉంది. కానీ యిక్కడ అట్లాకాదు. గుణరీతి రసాది శబ్దములు కాన్యమందుగానీ, దమయంతీ యందుగానీ (ప్రతిపాదించు విషయము ఒక్కటే. ఇది బహు సూక్ష్మమైన విషయం. శ్లేషలో వలె రెండు విషయములుకావు. సరస్వతి, “పారస్వత మేకాదు దమయంతికూడా నా కృసవల్లనే సిద్ధించింది, అది మరచిపోకు సుమా అని చేవే హెచ్చరిక యిక్కడ శద్దములయొక్క ధ్వనన వ్యాపారమేగానీ శ్లేష వ్యాపారముకాదు. (గంథవి_స్పర ఫీతిచేతనో (శ్రమకోర్వకనో వ్యాఖ్యాత (గంథం దాటించివేశాడు. స్వల్పంగా అర్జవివరణచేసి ముగిస్తాను. గుణానామాస్టానీ, గుణము. లకు ఆధారభూత మైనది _- అంపే దమయంతికి గుణాలు కవితకు (పసాదాది గుణములు. నా రీతి విదితాం నారీ ఇతివిదితాం _ ఉత్తమన్త్రీ, అని దమయంతికి, న అరీతివిదితాం అని నజ్బమానంగా తీసుకుంటే రీతి ప్రసిద్ధమని కవితకు. అంతః రసస్ఫీతాం, దమ యంతి విషయంలో రసం రాగంగాను, కవిత విషయంలో శృంగా రాది రసంగాను వర్తిస్తుంది. వృత్తేచకవితుః, కవిత విషయంలో వ్రైకీ ఆరభటీ యిత్యాది, దమయంతి విషయంలో చరితము. వైదర్భీం, కవితా వైదర్శ్భికి, వనితా వై దర్శ్భికి అన్వయిన్తుంది _ సందర్భాన్నిబట్టి అత్యంత చమత్కార భరితమైన ఈ శ్లోకాన్ని (శ్రీనాథుడు తెలిగించక ““వై దర్శివోలె కవితా వైదర్శ్భి నరేంద నీకు వళమయ్యెడు'” అని చిన్న కందపద్యంతో వదలించు కున్నారు. ఇట్లా ఉంటాయి మహాకవుల రహస్యాలు ।

ఇర్య జ అద హర్షన్రైషఢ కావ్య (ప్రధాన ధ్వని

(శ్రీనాథువి శృంగార వ్రైషధంలో ఏదైనా మహత్తు ఉందంటే మూడువంతులు అది మూలగంథానిదే. బహుశః మూల్యగంథ మహ_త్త్వ్వము తెలుగులోకి వచ్చేసరికి చాలాభాగం చ్యుతమయినదనుకొనడం సమంజసం. మూల్యగంథము పేరు నై షధీయ చరిత. కర్త_--భటహర్తుడు. [పియదర్శికాది నాట ఈ... కో! ట జ క్యసత్రయ కర్త అయిన (శ్రీ హర్తుడు క్మతియుడు. మన హర్షుడు

అటి వే యె అతడుకాడు, ఉవొాహ్మణుడనుటకు లట్టళద్ది (ప్రయోగము.

“నై షరం విద్వదౌషధం' అన్న లోకో క్తి కి మూలము మూల(గ్రంథ మే. హర్షన్నైషధ కావ్యాన్ని గురించి వర్ణించదగినవి ఎన్ని ఉన్నప్పటికీ _పధానమైనది, విశిష్టమైనది ఒక్క పే-_ధ్వని మతాచార్యుడై న ఆనందవర్తనుని ధ్వన్యాలోకమను లకత్‌ణ (గంథా

మాల యణ

నికి లక్య్టగంథంగా (వాయబడిందా అనేటంతటి ధ్వని భూయిష్ట 'మెనది యీ కావ్యం. కిభటేకంలోనూ. రెండుమూడు ఆర్లాలు ఓ... (ా 9

తప్పక ధ్వనిస్తూ ఉంటాయని నేను చెపితే ఎవ్వరూ. శంకించ నక్కరలేదు. (ఆ వృత్తాంతం మరొక సందర్భానికి వదలి వేస్తాను) ఈ మాట బహుంళా ఆళ్చర్యకరంగా ఉండవచ్చును. ఆంటధులకు ధ్వని సృహ సన్నగిల్లి రీతిమార్గమే పారంపర్యంగా వస్తూ ఉంది కనుక, ఎందరో ఈ (గంథాన్ని అధ్యయనం చేస్తున్నప్పటికీ వారికి యిది ధ్వనికావ్యం అన్న స్పృహ బేకపోయింది. కారణం ధ్వని మీద నిష్ట లేకపోవడమే. ధ్వవిమార్గం సంస్కృత వాజ్మయంలో

కై24ీ నెలకొన్నంత పటిష్టంగా అంధ్ర వాజ్మయంలో ' నేల కానలేదు. సంస్కృతంలో వైదిక వాజ్మయ సంప్రదాయం లౌకిక వాజ్బ్యయంలోనూ నర్తించింది. వ్రేదిక వాజ్మయం పరీ శఈ_్వ (పతిపాదకం కనుక అది ధ్వనిలక్షణ సమన్వితం అయింది. వేదం లక్షవిషయాలు చెప్పుతుంది, చెపుతున్నట్లు కనబడుతుంది. కానీ, తాత్సర్యం ఒకే. ఇట్లా తాత్పర్యం గుహ్యూంగా ఉంటూ వైకి అన్యధా భాసిస్తూ ఉండడమే ధ్వని లక్షణం. పరమార్థాన్ని గుప్తంగా ఉంచాలి. దానికి భంగం రాకూడదు. అందుచేతనే ఉప చిషత్తులందు పునఃపునః “మూతే విషతిష్యత అని వస్తూ ఉంటుంది. మూలమం్యతములన్నియు బ్రహ్మవిద్యా (ప్రతిపాదక ములు గనుక మంత్ర శాస్త్రమంతయు యిట్టి లక్షణముతోనే ఒప్పి యున్నది. పంచదశీ మనువును శీ పంచదశాక్షరీ (చిహ్మవిద్యా మహా (తిపురసుందరీ మంత్రము అంటారు. “*రహస్యాతి రహ 'వ్యైషా గోపనీయా (పయత్నః” అని షోడశాక్షరీ మంత్రమును గోపష్యముగా ఉంచుకో వలెనవిచెప్పి హయ్యగ్రివుడు అగన్తు్యడికి “న్వమాతృ జొరవత్‌ గోప్యావిద్యైషే త్యాగమాజగు;, తతోతి గోపవియా మే సర్వాపూర్తికరీస్తుతి” అని చెప్పాడు. పరమార్థ మును ఐహిర్గతముచేయుట స్వమాతృ జారతను అగోప్యము చేయుటవంటిది అని భావము. (ప్రాజ్ఞులు ప్రక్రావంతులు అయిన మనవారు ఈ దేశంలో నెలకొల్పిన వాజ్కయమంతా ఇట్లాగే ఉంది. అయికే ఇది ఉత్తమ కవిత్వమా అనే అధికేసణకు సమాధానం చెప్పవచ్చును గానీ అది ఒక (గంథం అవుతుంది. అట్టీ ఆంథాలు

క్షీ25

పూర్వమే వచ్చాయి. కనుక (కొత్తగా యివృడా కృషి అక్కరలేదు.

మన సంపదాయకవుల లక్షణం అతి విచిత్రంగా ఉంటుంది. “ఉపమా కాళదాసన్య భారచే రర్ధగారనం” అన్నారు. కాళిదాసోపమయొక్క వాహ్యలక్షణానికి _బమసి అన్నమాట యిది. ఆ ఉపమలో ఉన్న అర్ధగారవం ఎంతవి చెప్పగలను! మాఘ నై షధాదుల్లో ధ్వని ఉందని (వ్రాసిన మల్లి నాథుడు రఘునంశంలో ఆ (పసక్రి తీసుకువి రాలేదు. కాళిదాసు కవిత సరళంగాను, లలి తంగాను ఉన్నట్లు కనుపిస్తుందేగాని దాని పరమార్థ మతి దుర్గాం హ్యము, న్లైషధాదులంతటి దుర్గ్రాహ్యత ఉన్నది. సామాన్య రామణీయకములు ఆపాత మధురములైై కనుపించవచ్చునుగాక. కాని కాళిదాసు మెత్తనిపులి. భారవి మాఘ (ప్రభృతులు అట్లుకాదు.

కానీ "భారవే రర్ద గౌరవం” అన్నప్పుడు వారి కాత్సర్య మేమిటి ? మల్లినాథుడు ఘంటాపథ వ్యాఖ్యలో ఇట్లా చెప్పాడు: “నానా ఏీబంధ విషమైక పదైైర్నితాంతం సాళంక చం్యకమణ భిన్న ధియా మళంకం కర్తుం (ప్రవేశ మిహ భారవి కావ్యబంధే ఘంటా వథం కమపి నూతన మాతవిష్యే” నానావిబంధ విషమైకపద (వమోగములచేత దీశౌండులుకూడా శంకాఖిన్నులై. ఉన్నారట, వారి శంకలు తీర్చుటకు ఈ వ్యాథ్యానము అన్నాడు. ఇంకొ ఏమన్నాడు ? "“నారికేళ ఫలసమ్మితం వచో భారవే సవది తద్వి ఖ్రాజ్యతే స్వాదయంతు రవగర్భ నిర్భరం సారమస్య రసికా యరే ప్పితం”. అంటే భారవి కవిత నారికేళ ఫలసమ్మితమైనప్పటికీ

126

రసగర్భ విర్భరం అనేగదా ప్యాభ్యాతభావం * ఖనారికెళ పొకమై నప్పటికీ నానానిబంధవిష మైక పదాస్పదమై నప్పటికీ ఉత్తమ శవిత్వం కొగలదు. కాదు అన్నట్లయితే," తొను వచ్చి భారవి కేరి ని ఆచ్చాదితం చేసిన మాఘకవి గతి ఏమిటి? భారవి లక్ష జాలు మాఘుడిలో వేయిరెట్లు అధికంగా ఉన్నాయని పండితుల అఖిప్రాయం. మల్లినాథుడు “విహర్తుమనసో యేచ ధ్వనేర 'ధ్వవి.-.కేషామ్‌ ఏషకృతే కరోతి వినృతిం మాఘస్య సర్వంక

షామ్‌”, అని మాఘ కవితను గురించి చెప్పాడు. ఇదీ మన సం్యపదాయం. సంస్కృృతులై న శిష్ణుల చిత్తము ఈ మార్గమునందే రమించగలదు. అందుచేతనే పరమార్థతత్సరు దైన న్రైషధకర్త ధ్వనిమార్గాన్ని అవలంబించాడు. రమణీయ మైన కవితామకరందం అనే అనుపానంతో సరతత్వ్వాన్ని రంగం రించి ఇచ్చాడు. ఇదీ న్నైషధ రహస్యం ! ఈ రహస్యాన్ని వివ శిన్నే దాని సరిమాణాన్ని వర్షించడానికి ఒక హిమాలయంచాలదు. వేయి పొిమాలయాలు 'ఇవమానదండః' అన్నట్లు కావాలి. అందు చేత అది యిష్పుడుకాదు. కానీ ఒక్కటి _ ధ్వన్యధికేపణ యీనాడేగాక పూర్వమూ ఉంది. అృపగల్ఫులు ఆపక్వచిత్తులు ఎప్పుడూ ఉంటారు. వారు ఊరకుండరుగడా. కనుకనే దానికి సమాధానంగా హర్షుడు, “(గంథగంధిరిహక్వచిత్‌ క్వచిదపిన్యాని “ఉవపయళ్నాన్మయా, 'ప్రాజ్ఞమ్మన్య మనా హళశేన సఠితీ మాస్మిన్‌ ఖలః భేలతు, (శద్ధారాద్ధ గురుళ్ల ధీకృత దృఢ్యగంధిః సమాసొద -యత్వేతత్కాన్య రసోర్మి మజ్జన సుఖివ్యాసంజనం నజ్జనః”_

క్షే2ై

దీనికి వ్యాఖ్య చూడండి. ఎంత స్పష్టంగా ఉందో. “ఖలముఖ భంగార్థం బుద్ధిపూర్వ మేవ ఇందం కావ్యం మయా దుర్చోధం వ్యరచి; నతు _పసన్నకావ్య కరణాశక్తా, న కావ్యత్వహాని రపి”ం దీన్ని అచ్చతెనుగులో చెప్పడం కంటె అట్లా ఉండనీయడమే మంచిది. అయికే ో*న కావ్వత్వహాని రపి అన్న వాక్యం ముఖ్యంగా గుర్తించాలి.

రిమణీయార్థాలు ధ్వనించేదే ఉత్తమ కవిత్వం. వాచ్య రూపంలో గనక అయికే ఆ అర్దాలు (ప్రధానంకాపు. రమణీయత 4పధానం. రమణీయత ధ్వనిజనకచమక్కార (స(క్రియచేతకలుగు తుంది. ఇదే ఆలంకారికులు చెప్పిన రహస్యము. ఆ పద్దతిలో ఉత్తమార్ధాలు (పతిపాదించినట్లయితే బంగారానికి పరిమళం అబ్బినట్లు. ధ్వనిచేత ఎప్పుడూ శచ్షార్ధములచేత కలిగినంత సమక్ష (పీకి కలుగదు. ఆది పరోక్షసీతి, నవ్యంజన దేవతామార్గము. సమక్ష (ప్రీతి కలిగించునదే కవిత్వ మకొనునువారు సోత్ర(పియుల చంటి వారు, ఉదాత్త స్నత్తసంపన్నులగు వారికి గంఖీర కవితయే యోగ్యము., నాలుగు కమ్మని పదములు కలపినంత మాత్రమున కవిత ఎట్లగును ? అదే కవిత, మరొక్క-టి కాదు అనుకొన్నచో అది సమక పప్రీతికాక మరేమగును ? అట్టివారికి గర్భమున రత్న ములు దాచుకున్న సముద్రము భయంకరముగ నుండక మరెట్లుం డును ? ధ్వవి ఆపాత సిద్ధముగాక భావనాసాధ్యమై చర్వణచేయగా చేయగా ఒకదశలో స్ఫురించునది. అందుచేత ఆది ఆపక్వచిత్తు లకు “(గంథ్యగంధిగా” కనిపించును. ఈ భావమునే నై షధకర్త “ప్రాజ్ఞమ్మన్య మనా హకే” త్యాది రూపంలో చెప్పాడు.

125

ఫోతే, ధ్వవి మార్గమే రమణీయకా పాదకము గనుక ధ్వవి సూచించిన అర్ధము వస్తుతః (ప్రధానము గాదు. _ అట్టి విశే షార్ట్‌ రూపవన్తువు (బహ్మవిద్యారహస్య మైనా, రా కెట్లుస్పుట్నిక్తులు చేయు శాస్త్రమందలి రహస్యమైనా ఒక్కటే, కావ్యత్వమునకు వోనిలేదు, అదే పూర్వోదాహృత *(_గంథ (గంధి” వ్యాఖ్యలో

“నకొవ్యత్వహాని రపి” యొక తాత్చర్యం వ్యంజినాసిద్ద వస్తువూ, ధ్వనీ రస్యమానావస్థలో, రెండూ, ఒక్కటే అవుతాయి, (్రిహ్మవిద్య, మ్పుట్నిక్కు. ఆ స్థితిలో ఒక్కటే. ఆల్బానల్పభేద రాహిత్యముచేత ఆల్బవస్తువుకూడా రస్యప్రద మవుతుంది. ఈ భేద

రాహిత్యము వ్యంజనా మహిను చేతనే కలుగుతూ ఉంది. నా ధ్వవి వ్యవసాయంలో ఆంధ సాహిళ్యధ్వనికి వైషధమే మూలకందమని రూఢమయింది. హర్ష మూల (గ్రంథాన్ని పరిశీలించాను. నాకు దొరికినవి మొదటి ఆరు సర్గలు, తర్వాత (తయోదళ చతుర్దశ సర్గలు రెండుమ్మాత మే దొరికాయి, ((గంథ (గంధి ల్లోకం వ్యాభ్యాసమేతంగా ఓక మహాశయుడి చ్చాడు) నాకు దొరికిన సర్గలను విళితంగానే చూచాను. ఇది ఒక అద్భుతమైన అనుభవం : ఆ హర్షుడు సామాన్యుడుకొడు. అతడు అవతార పురుషుడు అయి ఉండాలి. కాళిదానువలె ధ్వనివేత్తం శంకరుడివలె (బ్రహ్మవేత్త, అంత మహనీయమైన ఆ కవితలోవి. సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించడావికి సర్వజ్ఞాడైన మల్లి నాథుడు. పూనుకొనడం రసజ్ఞ లోకముయొక్క అదృష్టము. ఎట్లా తరిం. చాడో అఆ కవికాసాగరాన్ని ; కాళిదాస కొరవి మాభూదుల కవిత

[29 సొమాన్యమా ? ఒక్కొక్క శ్లోకం చాలు కొన్నిదినాల్ను చర్వణ చేయడానికి. ఆయన విప్పి చెప్పిన సౌందర్య రహస్యాలు సుదీర్హ తపోనిష్ట చేత గానీ వేద్యమయ్యేవి కావు. ఒక్కొక్క ట్లోకమే ఒక్కొక్క. మహాసము[్రమయితే అట్లాంటివి ఎన్ని శ్లోకాలు ః ఎన్ని కావ్యాలు । .ఇదంకా ఆలోచిన్నే మల్లినాథుల వారి పని ఎంతమహత్తరమో వూహించడంకూడా అసార్యమే., స్వీయపాండిత్య(ప్రగల్భంచేత అన్యవ్యావ్యాతలు మహాకవితలకు అపచారం చేశారు. రాక్షసాహృతమైన _ వేదచతుష్పయాన్ని భగ వంతు డుద్దరించినట్లు కువ్యాఖ్యా విషమూర్చితలై న ఆ కవితలను (౨ రం లా

అతడు ఉద్ధరించాడు.

అంతటివాడు కనుకనే “జాజులపొట్లము విష్పొనట్లు నైష / గ్రా మి ధం విస్పగానే ధ్వవిసౌరభం గుబాళిస్తూ ఉందన్నాడు. ధ్వని అన్న పదం ఆ రోజుల్లో వ్యాఖ్యానాల్లో రావడమే విశేషము. ఆనంద వర్ధనుడి పంట పండిందన్నమాట. ఆనందవర్ధనుడు $ వ శతాబ్లి వాడు. మల్లినాథుడు 15 వ శతాన్లివాడు. (శ్రీనాథుడికి సమకాలికు డన్నమాట మన వ్యాఖ్యాత, కానీ సర్వజ్జ సింగభూపాలుని మనును కైన మరొక్క సర్వజ్ఞసింగ బిరుదాంకితునిచేత కనకాభి'షేకము పొందినవాడు గనుక మల్లినాథుడు (శ్రీనాథుడి తర్వాతివాడు అని ఒక మహాశయుడు నాతో అన్నాడు. అది చింత్యమే అంపే సరిపో తుంది. అది ఎట్లున్నను, ఆంథధ్రులలో భట్ట హర్షుడికి ఉద్దండురై న

య యట ల్ని (న్‌ రా వ్యాఖ్యాత, అనువాదకుడు ఇద్దరు దొరికారు. 0వ శతాబ్దంలో ఆనందవర్ధనుడు (పారంభించిన ధ్వనిమతం హర్షుని కాలానికి (0)

130

బాగా రూఢమై కవిలోకానికి పూజనీయమైనదని నైషధం చెపు తుంది. మల్లినాథువి కాలానికి స్యుపతిష్టితమై సాహిత్యలోకానికి నిత్యానుష్టాన మంగశంగా పరిణమించిందని నైషధ వ్యావ్యానం చెపుతుంది. 18 న శళాబ్లానికి చెందిన విద్యానాథుడే తన (ప్రతాప రద యళశోభూషణంలో ధ్వని (ప్రకరణం చెప్పాడు. విద్యానాథు డికి సమకాలికుడై న తిక్కనసోమయాజి విరాటపర్వాన్ని ధ్వని కావ్యంగా (వాళాడు,

నైషధీయ చర్మితలో కవిత్వ లకణ మే వ్యంగ్య (పధానం. హర్షుడు వాడిన అలంకారాలు కూడా ఇంచుమించు అన్నీ వ్యంగ్య వీజాలున్న అలంకారాలే. ఉపమ, అతిశయోక్రి, ఆర్భాంతర న్యాసాది సామాన్యాలంకారాలు కౌదు, తుల్యయోగిత, అసహ్న వము, గమ్మో్యక్స్చేక, సమాసో క్తి, శ్లేష, ఉభయశ్తేష, (ప్రకృతా (పకృతశ్లేష, భ్రాంతిమత్తు, వకోక్తి, అ్యప్రస్తుత్వపశంస- ఇట్లాంటి వే వాడాడు. వీటిలో అఆలంకారలకణ మేగాక వ్యంగ్య లక్షణం హెచ్చుగా వుంది. సామాన్యాలంకారాలు, వ్యంగ్య లక్ష ణాలంకారాలు. అని అలంకారాలు రెండు తరగతులుగా విభజిన్నే, వ్రైషధంలో వ్యంగ్యలకణాలంకారాలు మూడు వంతులుంజటే ఒక్క-వంతు మాత్రమే సామాన్యాలంకారాలు ఉంటాయి. ఎన్ని శ్లేషాలంకారాలున్నాయి, ఎన్ని గమ్యో్యక్పేకలున్నాయి = అని లెక్క పెట్టడం (పారంభించాను నా పరిశోధనలో. మరీ అసం భ్యాకం అయ్యేసరికి ఆతి బహుళంగా ఉన్నాయంటే చాలు అని లెక్కించడం విరమించుకున్నాను,

మ!

నై షథంలో నేను చెప్పిన నర్గల్లో ఈ [కింది లోకాల్లో

చా "న. ఉి గిరి ధ్వవి ఉందని మల్లి నాథసూరి వ్యాఖ్యానంలో వివరించాడు. ఆయన మాటలతోనే కొన్ని ఉదాహరణ లిన్తున్నాను :

“తటాంత విశ్రాంత తురంగ మచ్చటా” (1స-108ళ్లో)

ఉం

ఇత్యలంకారేణ వస్తుధ్వవిః.

“ోపిచూను వాలాను రతికమాసు చ” (1న! 18లో) ఇత్యాలంకా రేణాలంకారధ్వనిః.

*ఆధరం కిల వింబనామకం' " (2స-24ట్లో ఇతి పూర్వవరఠ్‌' ధ్వనిశ్చ.

“* కియేతచేత్సాధు విభక్తి చింతా” (8 స=28 ట్లో అపకృ కార్ట (ప్రతీతిర్జ్వనిరేవ.

““పర్వతేన పరిపీయగభఖీరం” (5 స-44 ల్లో) ఇతిధ్వనిః.

మిగిలిన ఉదాహరణలు :-- 2వ సర్గలో శ్లోకాలు ల్లి 25, 81, 80. 8 వ సర్గలో ళ్లోకం 82, 4 వ సర్గలో ట్లోకాలు 65, 06,56వ సర్గలో శోకం శ 6వ సర్గలో శ్లోకాలు 24, 60, 74, 80. ఈ ఉదాహరణలు నాకు దొరికినవని చెప్పిన 8 సర్గలనుంచి మాత మే. ఇందులోనూ నా దృష్టినుంచి జొరిపోయినవి కొన్ని ఉండవచ్చునేమో :

ఇంత వివరంగా మల్తినాథుడు ఈ కావ్యంలో ఉన్న ధ్వనిని (ప్రత్యక్షం చేశాడు-ఉదాహరణ లిచ్చాను. మళల్లినాథుడు

132

శొరపాటు చేతనో, ఓపిక లేకనో ధ్వని అని ఛెప్పకో వదలి వేసిన శ్లోకాలు ఉన్నాయి. అందుకు రెండు ఉదాహరణలు :ః ““అవామా వామార్దే”, “గుణామాస్టానీం” కొన్ని.ఘట్టాల్లో అన్నిళ్లోకాలూ ధ్వని భరితములే అని నా మతము. ఉదా : హాంసదర్శనము, హంస గమనము, హంస దౌత్యము, తిరస్కరణీ విద్య = ఇత్యాదులు.

గమ్మ్యో(ర్చేక్‌ ఆతి వహుళంగా వస్తుంది. దానిలో వ్యంగ్య పరిమళం ఉంది. గమో్యోళక్సేక వ్యంగ్యో_క్పేక్ష కాదని చిత మీమాంస కౌరుడు వివరించి ఉండవచ్చును. కానీ ఆ వివరణ చదివితే నాకు అంతా ఆతివాదంగా కనుపించింది. ఆ గమ్యో (క్సేకీను మరొక విధమైన వ్యంగ్యో(క్పేక్షగా అనుకొనవచ్చును. కావ్యంలో “వ్యంజక (ప్రయోగాత్‌ గమ్యా” అని వ్యాఖ్యాత చెప్పిన పట్లు అతిబహుళంగా ఉన్నాయి. ఇవంతా వ్యంగ్య సౌరభం గుబా శించే సందర్భాలే.

మరొక చమత్కారం - ఈ కావ్యంలో రెండేసి, మూడేసి అలంకారాలు స్ఫురింపజేనే శోకాలు చాలా ఉన్నాయి. రెండు ఉదా! స=!4 ల్లో. "““తదోజస స్తద్యశ స్థితొవిమౌ” లో సాప హ్నవో్యక్సేత, ! సం10 ల్లో “పతీప భూపైరివ కింతతోభియా” అందులో ఉపమ, ఉ్యత్సేక, విరోధాభాస-అనే మూడు ఆలంకా రాలు మేళవించాడు. మరి ఆ వృత్తమెంత చిన్నదో చూడండి. ఆది వంళస్థ నృత్తము, న్ఫురింప జేసిన సౌందర్య మో-మూడు అలంకారాల సంయోగ ఫలితము. ఇది సామాన్యమైన వాచ్య ధోరణి ఆనగలమా ః వ్యంగ్యమాగ్గెక సాధ్యమే,

సూ

క్ర3

కొవ్యదృష్ట్యా ఒక్క. విశేషం గుర్తించాలి. _ ఇందులో రచన సర్వతా వ్యంగ్య ధోరణిలో నడచిందని న్యంగ్యాలంకార ప్రాచుర్యంచేత విశదమవుతూ వుందని వెనక చెప్పాను, కారణం, ధ్వని అలంకారం వంటిది కాదు..అఆలంకారం ఒకచోట పెట్టబడేది పెట్టబడిన చోటు, పెట్టబడిన అఆలంకారముయొక్క లక్షణము స్పష్టముగా తెలినేది. కానీ ధ్వని . అట్లాకాదు. అది రచనలో సర్వత్రా అనుస్యూతంగా ఉండే లక్షణం. ఇక్కడ ఉంది-ఇక్కుడ లేదు అని చెప్పడానికి వీలయ్యేది కాదు. అందుచేత రచనారోరణి వ్యంగ్య విలనితం అయినప్పుడు రచనలో తదనుకూల అలంకా రాలే పడుతాయి. అందుచేతనే న్టైషధంలో వ్యంగ్యాలంకారాలు అసంఖ్యాకంగా ఉన్నాయి.

న్లైషధీయ ధ్వని నారికేళ ఫలసమ్మితం కావచ్చును. కానీ అది రసగర్భ నిర్భరం. కాన్యరసమేగాక అది “రసోవై సః కూడా! ఆయితే యీధ్వని విశిష్టలకణసమన్వితం. సునిళి ఈంగా చూ్లే నాకు ధ్వవిలో రెండు మార్గాలు కనుపిస్తున్నాయి. ఒకటి : కౌళిదాసీయ ధ్వని, రెండు : భట్టహక్షీయ ధ్వని. కాళ దాసీయము సుప్రసన్నము, నుమకోమలము. భట్టహరక్షీయము అ్యపసన్నము, (పొఢము, చర్వణీయము. ఇదీ రహస్యము ఈ విధంగా నైైషధంలో ధ్వనిపీయూషదేవత (ప్రత్యత్షర వికి _ప్పంగా ఉంది. అర్థగంగ సర్వళ్లోక కూలంకషంగా (పవహిస్తూ ఉన్న (పౌఠకావ్యం వై షధము.

కే34

మరి యిటువంటి కాన్యం ఆంథధసాహిత్యం లోకి నన్నే మహత్తర పరిణామాలు రాక ఏమవుతుంది? శృంగార నై ష ధాన్ని చూచి శృంగార శాకుంతలం వచ్చింది. తర్వాత పాండు రంగ వస్వాదులు ధ్వనికావ్య (ప్రయళ్నాలు చేశారు. పాండు కృత కృత్యుడు కౌగా వసుకొలేక పోయాడు. అతని ధ్వని (్రష్షమై శ్లేషగా మిగిలిపోయింది. అది వేరే ఉదంతం,

(శ్రీనాథుని శృంగారనై షధం మాతం మాతృక నడచినట్లు నడవలేక పోయింది. మూల్యగంథపరమార్ధం సంపూర్ణంగా లోపించింది. మల్తినాథుడు కూడా దాన్ని ఆవిష్కరించలేదు. కాసీ కావ్యదృష్ట్యా పరిశీలించినా అనువాదం చాలదు. అత్యంత సౌందర్యసము(ద్రాలై న శ్లోకాలు చాలా విడిచి పెట్టాడు. కొన్ని గద్యలో కలిపివేశాడు. వెనక యిచ్చిన 16 ధ్వని ఉదాహరణ శ్లోకాల్లో శీనాధుడు ఆరు వదలివేశాడు. ''[కియేత చేళ్సాధు విభక్తి చింతా ఎంత చమకత్కారమెన శోకం 1 దాన్ని వదిలి

అతి వా. గం వేశాడు _ కారణం మూలక_ర్తకు, అనువాదకుడికి ఉన్న దృష్టి భేదమే. (శ్రీనాథుడు రీతిమార్గగామి, హర్షుడు ధ్వని మార్గ గామి. గ నే లి

(శ్రీనాథుడు అఖండ పాండితీ ధురంధరుడు, సర్వశాస్త్ర వేత్త, అన్ని లక్షణాలు ఉన్న ఉద్దండుండే అయినప్పటికీ మూలకర్త మార్గం కాకపోవుటచేత అనువాదంలో వన్నె తగ్గింది. కానీ శృంగార నైష ధాన్ని తెనుగు కవిత్వంగా స్వతంత్ర కావ్యంగా చూవ్నే మ్యాతం అపార పారవళ్యంలో ముంచివేస్తుంది.

కైె35్‌

మరొక చమత్కారం ఏమిటంటే - మల్లినాథుడు ధ్వని

ఉందని చెప్పిన ళ్లోకొల్లో ఆంధ నైషధ వ్యాఖ్యాత అలంకారం వన! ళల ఓ... ఉందని చెప్పాడు.

ఉదాహరణలు :.. 2 స-28 ల్లో = అలంకారధ్వని అని మల్లి అంపే దానికి సరియైన ఓ ఆ-12 పద్యంలో ఆం(ధవ్యాథ్యాత సంబంధాతిశయోక్తి, 'హేత్తూక్చేక్ష, కొర్యవిబంధనా (పన్తుత పళ ౦స _ అను మూడలంకారము లున్నాయన్నాడు.

కలీ స=లన్‌ ట్లో = ధ్వవి ఉందని మల్లి అంపే ఆంధ్ర వ్యావ్యాత దానికి సరైన £ ఆ=[18 పద్యంలో కారణ నిబంధనా (పస్తుత ప్రశంస అన్నాడు.

8 స-82 శ్లో :- ధ్వని అంటే దాని £ ఆ-76 పద్యంలో కొరకదీసకొలంకారమన్నాడు

6 స-89 ల్లో = ధ్వని అంపే దాని $ ఆ-118 పద్యంలో సామాన్యాలంకారం అన్నాడు.

మిగతావి గుర్తులు ఇస్తాను చూచుకోవలెను:

6 సం60 ట్లో, రీఎ!15, 280, 4908, 544 624, శ్లోకములకు 8 ఆ-104 ప, 2-81, 2-87, 2-187, తతి, లీఎ 28, 8-08 పద్యములు సరియైనవి.

వేదం వేంకటరాయశాన్తిగారు ఈ ,క్రింది పద్యాల్లో ధ్వని ఉందన్నారు - 2-06, 2122, £2-136. 8-10, 4.120, 5-7 ర్‌-.11, 5-12, 5-67, 6-89, 7-72, _కానీ $6ను మల్లినాథుడు

136

శ్రేషోంక్సేక సంకీర్ష రూపకాలంకారం అన్నాడు: 122 కు సరన శ్లోకాల్లో మల్ర్తినాథుడు ఏమీ చెప్పలేదు 186లో ఆంధవ్యాథ్యాత కావ్యార్థా ప్తి అంపే మల్లి ఏమీ చెప్పలేదు. మిగతా ఉదాహర ణలు పరిశీలింతురు గాక 1

ఇక్కడ ఒక అతి ముఖ్యమైన విషయం చెప్పాలి-నాధర్వని మధనంలో అలంకారం స్పష్టమైన విర్వచనావికీ నిలుస్తుంది. కనుక అది నిర్వచ నీయము. ధ్వని అట్లా నిర్వచనీయముకాదు. అనిచెప్పి, ధ్వవినిర్వచన యత్నము ఆతి వ్యాస్త్యవ్యాప్తి దోషార్షళబద్ధ మన్నాను ఒక డుధ్వనిఅన్న దానిని మరొకడుఅలంకారంఅనగలడు, ఒకడు అలంకారం అన్నదానిని మరొకడు ధ్వని ఆఅనగలడు. కానీ ధ్వని అలంకారము కాదుగదా "“'ధ్వవి జీవము, ఆలం[క్రియా వితా నము సొమ్ముల్‌.”” సొమ్ముకూ జీవానికీ ఎంత భేదము ! అందు చేత ధ్వనిని విర్వ్యచనీయం అనడంలో అర్జం లేదని (పతిపా దించాను. దానిని కొందరు మిత్రులు అధిక్షేసింతురు.. ఇప్పు డేమంటారు : పైన నేనిచ్చిన ఉదాహరణలు సరిశలిన్నే మళ్లి నాథుడు ధ్వని అన్న దానిని ఆంధ మల్లి నాథుడు అలంకారం అన్నాడు. ఆంధ మల్లినాధుడు ధ్వని అన్నదానిని అసలు మన్లి నాథుడు అలంకారం అన్నాడు. ఎవరిందులో అ(ప్రామా ణికులు ? నాకు యిద్దరూ (పామాణికులే. అందరికీ కూడ అంతే కావచ్చును. ఫలితంగా ఏమి తేలింది ? ధ్వవి రసజ్ఞుని ప్రజ్ఞాధీన మని, నిర్వచనీయం కాదని తేలింది. రసజ్ఞుడే తత్త్వవేత్త 1